ଏକକନିପାତ-ଟୀକା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ
ଏକକନିପାତ-ଟୀକା
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
ନମାମି ନାଥଂ ଜିତପଞ୍ଚମାରଂ ।
ଧମ୍ମଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଭୱନାସହେତୁଂ,
ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସେଟ୍ଠଂ ହତସବ୍ବପାପଂ ॥
କସ୍ସପଂ ତଂ ମହାଥେରଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣାୟକଂ ।
ଦୀପସ୍ମିଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିମ୍ହି, ସାସନୋଦୟକାରକଂ ॥
ପଟିପତ୍ତିପରାଧୀନଂ, ସଦାରଞ୍ଞନିୱାସିନଂ ।
ପାକଟଂ ଗଗନେ ଚନ୍ଦ-ମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ସାସନେ ॥
ସଙ୍ଘସ୍ସ ପିତରଂ ୱନ୍ଦେ, ୱିନୟେ ସୁୱିସାରଦଂ ।
ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତୋହଂ, ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମି ସାସନେ ॥
ଅନୁଥେରଂ ମହାପଞ୍ଞଂ, ସୁମେଧଂ ସୁତିୱିସ୍ସୁତଂ ।
ଅୱିଖଣ୍ଡିତସୀଲାଦି-ପରିସୁଦ୍ଧଗୁଣୋଦୟଂ ॥
ବହୁସ୍ସୁତଂ ସତିମନ୍ତଂ, ଦନ୍ତଂ ସନ୍ତଂ ସମାହିତଂ ।
ନମାମି ସିରସା ଧୀରଂ, ଗରୁଂ ମେ ଗଣୱାଚକଂ ॥
ଆଗତାଗମତକ୍କେସୁ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟଞ୍ଞୁସୁ ।
ୟସ୍ସନ୍ତେୱାସିଭିକ୍ଖୂସୁ, ସାସନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ॥
ୟୋ ସୀହଳିନ୍ଦୋ ଧିତିମା ୟସସ୍ସୀ,
ଉଳାରପଞ୍ଞୋ ନିପୁଣୋ କଲାସୁ ।
ଜାତୋ ୱିସୁଦ୍ଧେ ରୱିସୋମୱଂସେ,
ମହବ୍ବଲୋ ଅବ୍ଭୁତୱୁତ୍ତିତେଜୋ ॥
ଜିତ୍ୱାରିୱଗ୍ଗଂ ଅତିଦୁପ୍ପସୟ୍ହଂ,
ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୱିକ୍କମେନ ।
ପତ୍ତାଭିସେକୋ ଜିନଧମ୍ମସେୱୀ,
ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ ରତନତ୍ତୟମ୍ହି ॥
ଚିରଂ ୱିଭିନ୍ନେ ଜିନସାସନସ୍ମିଂ,
ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ।
ସୁଧଂୱ ସାମଗ୍ଗିରସଂ ପସତ୍ଥଂ,
ପାୟେସି ଭିକ୍ଖୂ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲେ ॥
କତ୍ୱା ୱିହାରେ ୱିପୁଲେ ଚ ରମ୍ମେ,
ତତ୍ରପ୍ପିତେନେକସହସ୍ସସଙ୍ଖେ ।
ସନ୍ତପ୍ପୟନ୍ତୋ ସୁଚିରଂ ଅଖଣ୍ଡଂ ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମୱୁଦ୍ଧିଂ ଅଭିକଙ୍ଖମାନୋ,
ସୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁସାସୟିତ୍ୱା ।
ନିୟୋଜୟଂ ଗନ୍ଥୱିପସ୍ସନାସୁ,
ଅକାସି ୱୁଦ୍ଧିଂ ଜିନସାସନସ୍ସ ॥
ତେନାହମଚ୍ଚନ୍ତମନୁଗ୍ଗହୀତୋ,
ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସଙ୍ଗହେନ ।
ୟସ୍ମା ପରକ୍କନ୍ତଭୁଜୱ୍ହୟେନ,
ଅଜ୍ଝେସିତୋ ଭିକ୍ଖୁଗଣସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ॥
ସେଟ୍ଠାୟ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରୱଣ୍ଣନାୟ ।
ସନ୍ଦସ୍ସୟିସ୍ସଂ ସକଲଂ ସୁବୋଦ୍ଧୁଂ,
ନିସ୍ସାୟ ପୁବ୍ବାଚରିୟପ୍ପଭାୱଂ ॥
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା
୧. ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟଂ ନମସ୍ସିତୁକାମୋ ତସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣୟୋଗସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣୟୋଗେନ ହି ୱନ୍ଦନାରହଭାୱୋ, ୱନ୍ଦନାରହେ ଚ କତା ୱନ୍ଦନା ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମକରଣପ୍ପୟୋଜନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବହୁଧା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ଆଚରିୟା, ମୟଂ ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତମେୱ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ, ତସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମକରଣଂ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦମେୱ ହି ପୟୋଜନଂ ଆଚରିୟେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି –
‘‘ଇତି ମେ ପସନ୍ନମତିନୋ, ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ।
ୟଂ ସୁୱିହତନ୍ତରାୟୋ, ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସାନୁଭାୱେନା’’ତି ॥
ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମକରଣେନ ଚେତ୍ଥ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନଂ ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ପଞ୍ଞାପାଟୱତୋ, ତାୟ ପଞ୍ଞାପାଟୱଞ୍ଚ ରାଗାଦିମଲୱିଧମନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) ।
ତସ୍ମା ରତନତ୍ତୟପୂଜନେନ ୱିକ୍ଖାଲିତମଲାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପାଟୱସିଦ୍ଧି ।
ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟପୂଜନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନସମାଧିହେତୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାପାଟୱଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ସମାଧିହେତୁତ୍ତଂ –
‘‘ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ ପନ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତି, ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦିୟତି, ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) ।
ସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ – ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ୪.୯୯; ୫.୧୦୭୧) । ତତୋ ଏୱଂ ପଟୁଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଟିଞ୍ଞାମହତ୍ତକତଂ ଖେଦମଭିଭୁୟ୍ୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମାପୟିସ୍ସତି ।
ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟପୂଜାୟ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲୱଡ୍ଢନତୋ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମେନ ହି ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲାନି ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଅଭିୱାଦନସୀଲିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ୱୁଡ୍ଢାପଚାୟିନୋ ।
ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆୟୁ ୱଣ୍ଣୋ ସୁଖଂ ବଲ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୦୯) –
ତତୋ ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲୱୁଦ୍ଧିୟା ହୋତେୱ କାରିୟନିଟ୍ଠାନଂ ।
ଅଥ ୱା ରତନତ୍ତୟଗାରୱସ୍ସ ପଟିଭାନାପରିହାନାୱହତ୍ତା । ଅପରିହାନାୱହଞ୍ହି ତୀସୁପି ରତନେସୁ ଗାରୱଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପରିହାନୀୟା ଧମ୍ମା । କତମେ ସତ୍ତ ? ସତ୍ଥୁଗାରୱତା, ଧମ୍ମଗାରୱତା, ସଙ୍ଘଗାରୱତା, ସିକ୍ଖାଗାରୱତା, ସମାଧିଗାରୱତା, ସୋୱଚସ୍ସତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୪) ।
ହୋତେୱ ଚ ତତୋ ପଟିଭାନାପରିହାନେନ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତପରିସମାପନଂ ।
ଅଥ ୱା ପସାଦୱତ୍ଥୂସୁ ପୂଜାୟ ପୁଞ୍ଞାତିସୟଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସା ପୁଞ୍ଞାତିସୟତ୍ତଂ –
‘‘ପୂଜାରହେ ପୂଜୟତୋ, ବୁଦ୍ଧେ ୟଦି ୱ ସାୱକେ ।
ପପଞ୍ଚସମତିକ୍କନ୍ତେ, ତିଣ୍ଣସୋକପରିଦ୍ଦୱେ ॥
ତେ ତାଦିସେ ପୂଜୟତୋ, ନିବ୍ବୁତେ ଅକୁତୋଭୟେ ।
ନ ସକ୍କା ପୁଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଖାତୁଂ, ଇମେତ୍ତମପି କେନଚୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୫-୧୯୬; ଅପ॰ ଥେର ୧.୧୦.୧-୨) ।
ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋ ଚ ୟଥାଧିପ୍ପେତପରିସମାପନୂପାୟୋ । ୟଥାହ –
‘‘ଏସ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ସବ୍ବକାମଦଦୋ ନିଧି ।
ୟଂ ୟଦେୱାଭିପତ୍ଥେନ୍ତି, ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ୮.୧୦) ।
ଉପାୟେସୁ ଚ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ହୋତେୱ କାରିୟନିଟ୍ଠାନଂ । ରତନତ୍ତୟପୂଜା ହି ନିରତିସୟପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତସମ୍ବୁଦ୍ଧିୟା ଅପରିମେୟ୍ୟପ୍ପଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋତି ବହୁୱିଧନ୍ତରାୟେପି ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ଅନ୍ତରାୟନିବନ୍ଧନସକଲସଂକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନାୟ ପହୋତି, ଭୟାଦିଉପଦ୍ଦୱଞ୍ଚ ନିୱାରେତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମକରଣଂ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ସପ୍ପୟୋଜନଂ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନଂ କତ୍ତୁକାମୋ ପଠମଂ ତାୱ ଭଗୱତୋ ୱନ୍ଦନଂ କାତୁଂ ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ସେସରତନାନଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ…ପେ॰… ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସା ଦେସନାୟ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ସା ନ ୱିନୟଦେସନା ୱିୟ କରୁଣାପଧାନା, ନାପି ଅଭିଧମ୍ମଦେସନା ୱିୟ ପଞ୍ଞାପଧାନା, ଅଥ ଖୋ କରୁଣାପଞ୍ଞାପଧାନାତି ତଦୁଭୟପ୍ପଧାନମେୱ ତାୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଥୋମନଂ କାତୁଂ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିରତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖିପତି ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା କିଣାତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି କାରୁଣିକଂ ହିଂସତି ୱିବାଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ କମ୍ପନଂ ହଦୟଖେଦଂ କରୋତୀତି ୱା କରୁଣା । ଅଥ ୱା କମିତି ସୁଖଂ, ତଂ ରୁନ୍ଧତୀତି କରୁଣା । ଏସା ହି ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାଲକ୍ଖଣା ଅତ୍ତସୁଖନିରପେକ୍ଖତାୟ କାରୁଣିକାନଂ ସୁଖଂ ରୁନ୍ଧତି ୱିବନ୍ଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କରୁଣାୟ ସୀତଲଂ କରୁଣାସୀତଲଂ, କରୁଣାସୀତଲଂ ହଦୟଂ ଅସ୍ସାତି କରୁଣାସୀତଲହଦୟୋ, ତଂ କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପରେସଂ ହିତୋପସଂହାରସୁଖାଦିଅପରିହାନିଚ୍ଛନସଭାୱତାୟ, ବ୍ୟାପାଦାରତୀନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ ଚ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତସନ୍ତାପୱିଚ୍ଛେଦନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ମେତ୍ତାମୁଦିତାନମ୍ପି ଚିତ୍ତସୀତଲଭାୱକାରଣତା ଉପଲବ୍ଭତି, ତଥାପି ଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପରୂପତାପାସହନରସା ଅୱିହିଂସଭୂତା କରୁଣା ୱିସେସେନ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ୱିୟ ସୀତିଭାୱନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି । କରୁଣାମୁଖେନ ୱା ମେତ୍ତାମୁଦିତାନମ୍ପି ହଦୟସୀତଲଭାୱକାରଣତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅସାଧାରଣଞାଣୱିସେସନିବନ୍ଧନଭୂତା ସାତିସୟଂ ନିରୱସେସଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ ସୱିସୟବ୍ୟାପିତାୟ ମହାକରୁଣାଭାୱଂ ଉପଗତା କରୁଣାୱ ଭଗୱତୋ ଅତିସୟେନ ହଦୟସୀତଲଭାୱହେତୂତି ଆହ – ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସତିପି ମେତ୍ତାମୁଦିତାନଂ ସାତିସୟେ ହଦୟସୀତିଭାୱନିବନ୍ଧନତ୍ତେ ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିସେସକାରଣତାୟ ତାସମ୍ପି କାରଣନ୍ତି କରୁଣାୱ ଭଗୱତୋ ‘‘ହଦୟସୀତଲଭାୱକାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । କରୁଣାନିଦାନା ହି ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା । କରୁଣାନୁଭାୱନିବ୍ବାପିୟମାନସଂସାରଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାୟ ଅନେକାନିପି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପାନଂ ଅକିଲନ୍ତରୂପସ୍ସେୱ ନିରୱସେସବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସମ୍ଭରଣନିରତସ୍ସ ସମଧିଗତଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟସ୍ସ ଚ ସନ୍ନିହିତେସୁପି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରସମୁପନୀତହଦୟୂପତାପନିମିତ୍ତେସୁ ନ ଈସକମ୍ପି ଚିତ୍ତସୀତିଭାୱସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତମହୋସୀତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ଭଗୱତୋ କରୁଣା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା, ୟଥାସଭାୱଂ ପକାରେହି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାୱ ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନତୋ ପକାରେହି ଧମ୍ମସଭାୱାୱଜୋତନଟ୍ଠେନ ପଜ୍ଜୋତୋତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ । ସୱାସନପ୍ପହାନତୋ ୱିସେସେନ ହତଂ ସମୁଗ୍ଘାତିତଂ ୱିହତଂ । ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ୱିହତଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତଂ, ମୁୟ୍ହନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ମୁୟ୍ହତି, ମୋହନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୋହୋ, ଅୱିଜ୍ଜା । ସ୍ୱେୱ ୱିସୟସଭାୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଅନ୍ଧକାରସରିକ୍ଖତାୟ ତମୋ ୱିୟାତି ମୋହତମୋ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତୋ ମୋହତମୋ ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମୋ, ତଂ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ। ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ସତିପି ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିହତଭାୱେ ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତେହି ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତାନଂ ସାୱକେହି ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଚ ସୱାସନପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ କିଲେସପ୍ପହାନସ୍ସ ୱିସେସୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ସାତିସୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାପହାନେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ୱା ଅନ୍ତରେନ ପରୋପଦେସଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରୱିଗମସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିତତ୍ତା, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ସମଧିଗତତ୍ତା, ପରସନ୍ତତିୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦେସନାତିସୟାନୁଭାୱେନ ସମ୍ମଦେୱ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା ଭଗୱାୱ ୱିସେସତୋ ମୋହତମୱିଗମେନ ଥୋମେତବ୍ବୋତି ଆହ – ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ’’ତି ପଦେନ ଭଗୱତୋ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞା ୱିୟ ଦେସନାପଞ୍ଞାପି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ଏକସେସନୟେନ ୱା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକତ୍ତା ସକଲଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଭାୱାୱବୋଧନସମତ୍ଥେନ ଅନାୱରଣଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଭାୱଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ମୋହନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଧମିତତ୍ତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ଭଗୱତୋ ମୋହତମୱିନାସୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ମୋହତମୱିଧମନନ୍ତେ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅନାୱରଣଞାଣଂ କାରଣୋପଚାରେନ ସସନ୍ତାନମୋହତମୱିଧମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୱାସନପ୍ପହାନମେୱ ହି କିଲେସାନଂ ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନନ୍ତି, ପରସନ୍ତାନେ ପନ ମୋହତମୱିଧମନସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ‘‘ମୋହତମୱିଧମନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
କିଂ ପନ କାରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଗ୍ଘାତୋୟେୱେକୋ ପହାନସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଭଗୱତୋ ଥୋମନାନିମିତ୍ତଂ ଗୟ୍ହତି, ନ ପନ ସାତିସୟନିରୱସେସକିଲେସପ୍ପହାନନ୍ତି ? ତପ୍ପହାନୱଚନେନେୱ ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ସକଲସଂକିଲେସଗଣସମୁଗ୍ଘାତସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ହି ସୋ ତାଦିସୋ କିଲେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ନିରୱସେସଅୱିଜ୍ଜାପହାନେନ ନ ପହୀୟତୀତି ।
ଅଥ ୱା ୱିଜ୍ଜା ୱିୟ ସକଲକୁସଲଧମ୍ମସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ନିରୱସେସାକୁସଲଧମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ପଧାନକାରଣନ୍ତି ତବ୍ବିଘାତୱଚନେନ ସକଲସଂକିଲେସଗଣସମୁଗ୍ଘାତୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ।
ନରା ଚ ଅମରା ଚ ନରାମରା, ସହ ନରାମରେହୀତି ସନରାମରୋ, ସନରାମରୋ ଚ ସୋ ଲୋକୋ ଚାତି ସନରାମରଲୋକୋ, ତସ୍ସ ଗରୂତି ସନରାମରଲୋକଗରୁ, ତଂ ସନରାମରଲୋକଗରୁଂ। ଏତେନ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱିୟ ତଦୱସିଟ୍ଠସତ୍ତାନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ଗୁଣୱିସେସାୱହତାୟ ଭଗୱତୋ ଉପକାରତଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ଚେତ୍ଥ ପଧାନପ୍ପଧାନଭାୱୋ ଚୋଦେତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସଦ୍ଦକ୍କମୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥକ୍କମୋ । ଈଦିସେସୁ ହି ସମାସପଦେସୁ ପଧାନମ୍ପି ଅପ୍ପଧାନଂ ୱିୟ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି ୟଥା ‘‘ସରାଜିକାୟ ପରିସାୟା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୬) । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରଭାଜନୱସେନ ତିୱିଧୋ ଲୋକୋ, ଗରୁଭାୱସ୍ସ ପନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଗରୁକରଣସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ୟୁଜ୍ଜନତୋ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଲୋକୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପାନି ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅମରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ଅଧିପ୍ପେତା ।
ଅଥ ୱା ସମୂହତ୍ଥୋ ଲୋକସଦ୍ଦୋ ସମୁଦାୟୱସେନ ଲୋକୀୟତି ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି । ସହ ନରେହୀତି ସନରା, ସନରା ଚ ତେ ଅମରା ଚାତି ସନରାମରା, ତେସଂ ଲୋକୋତି ସନରାମରଲୋକୋତି ପୁରିମନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅମରସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତେପି ହି ମରଣାଭାୱତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଅମରା । ନରାମରାନଂୟେୱ ଚ ଗହଣଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୟଥା ‘‘ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭) । ତଥା ହି ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହରଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୂପକାରିତାୟ ଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ ଭଗୱା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମଗାରୱଟ୍ଠାନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତି ।
ସୋଭନଂ ଗତଂ ଗମନଂ ଏତସ୍ସାତି ସୁଗତୋ । ଭଗୱତୋ ହି ୱେନେୟ୍ୟଜନୂପସଙ୍କମନଂ ଏକନ୍ତେନ ତେସଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତୋ ସୋଭନଂ, ତଥା ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ ଦୁତୱିଲମ୍ବିତଖଲିତାନୁକଡ୍ଢନନିପ୍ପୀଳନୁକ୍କୁଟିକକୁଟିଲାକୁଟିଲତାଦି- ଦୋସରହିତମୱହସିତରାଜହଂସୱସଭୱାରଣମିଗରାଜଗମନଂ କାୟଗମନଂ ଞାଣଗମନଞ୍ଚ ୱିପୁଲନିମ୍ମଲକରୁଣାସତିୱୀରିୟାଦିଗୁଣୱିସେସସହିତମଭିନୀହାରତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧି ଅନୱଜ୍ଜତାୟ ସୋଭନମେୱାତି । ଅଥ ୱା ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସକଲମ୍ପି ଲୋକଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପରିଜାନନ୍ତୋ ଞାଣେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ସୁଗତୋ, ତଥା ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ପଜହନ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅତୀତୋତି ସୁଗତୋ, ଲୋକନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ, ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦଂ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ସୁଗତୋ । ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୨୭) ନୟେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ, ୟସ୍ମା ୱା ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୟଥାରହଂ କାଲୟୁତ୍ତମେୱ ଚ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ତସ୍ମା ସମ୍ମା ଗଦତୀତି ସୁଗତୋ, ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଇତି ସୋଭନଗମନତାଦୀହି ସୁଗତୋ, ତଂ ସୁଗତଂ।
ପୁଞ୍ଞପାପକମ୍ମେହି ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଗତିୟୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱୱିସେସା । ତା ପନ ନିରୟାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା । ତାହି ସକଲସ୍ସପି ଭୱଗାମିକମ୍ମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅୱିପାକାରହଭାୱକରଣେନ ନିୱତ୍ତିତତ୍ତା ଭଗୱା ପଞ୍ଚହିପି ଗତୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଆହ – ‘‘ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତେନ ଭଗୱତୋ କତ୍ଥଚିପି ଗତିୟା ଅପରିୟାପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତି, ୟତୋ ଭଗୱା ‘‘ଦେୱାତିଦେୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱାହ –
‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।
ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।
ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) ।
ତଂତଂଗତିସଂୱତ୍ତନିକାନଞ୍ହି କମ୍ମକିଲେସାନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ନତ୍ଥି ଭଗୱତୋ ଗତିପରିୟାପନ୍ନତାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଭଗୱା ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସସତ୍ତନିକାୟେହି ସୁପରିମୁତ୍ତୋ, ତଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତଂ । ୱନ୍ଦେତି ନମାମି, ଥୋମେମୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ୱା ଗତିୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତି । ଏତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ୱେଦିତବ୍ବା ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିତୋ ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିତୋ ଚ । ତେସୁ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ଅନାୱରଣଞାଣାଧିଗମତୋ ସୱାସନାନଂ ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନତୋ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି ଲାଭସକ୍କାରାଦିନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଦେସନତୋ ୱିରୁଦ୍ଧେସୁପି ନିଚ୍ଚଂ ହିତଜ୍ଝାସୟତୋ ଞାଣପରିପାକକାଲାଗମନତୋ ଚ । ସା ପନେତ୍ଥ ଆସୟତୋ ପୟୋଗତୋ ଚ ଦୁୱିଧା, ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି ତିୱିଧା ଚ, ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପକାସିତା ହୋତି । କଥଂ ? ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଆସୟତୋ ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି, ସମ୍ମାଗଦନତ୍ଥେନ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ପୟୋଗତୋ ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି, ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତେହି ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧନତ୍ଥେନ ଚ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ତିୱିଧାପି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ଅୱସିଟ୍ଠେନ ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଚାପି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି ପକାସିତା ହୋତୀତି ।
ଅଥ ୱା ତୀହି ଆକାରେହି ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ୱେଦିତବ୍ବା ହେତୁତୋ, ଫଲତୋ, ଉପକାରତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ହେତୁ ମହାକରୁଣା, ସା ପଠମପଦେନ ଦସ୍ସିତା । ଫଲଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଞାଣସମ୍ପଦା, ପହାନସମ୍ପଦା, ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା, ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ଚାତି । ତାସୁ ଞାଣପ୍ପହାନସମ୍ପଦା ଦୁତିୟପଦେନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧନତ୍ଥେନ ଚ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ପକାସିତା ହୋନ୍ତି, ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା ତତିୟପଦେନ, ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ୟଥାୱୁତ୍ତକାୟଗମନସୋଭନତ୍ଥେନ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା ୱିନା ତଦଭାୱତୋ । ଉପକାରୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅବାହିରଂ କରିତ୍ୱା ତିୱିଧୟାନମୁଖେନ ୱିମୁତ୍ତିଧମ୍ମଦେସନା । ସୋ ସମ୍ମାଗଦନତ୍ଥେନ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ‘‘କରୁଣାସୀତଲହଦୟ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ମୂଲଂ ଦସ୍ସେତି । ମହାକରୁଣାସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ହି ଭଗୱା ସଂସାରପଙ୍କତୋ ସତ୍ତାନଂ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ କତାଭିନୀହାରୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋତି କରୁଣା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ମୂଲଂ । ‘‘ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନାୱରଣଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସମ୍ମାଗମନତ୍ଥେନ ସୁଗତସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖଲ୍ଲିକତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସାଦିଅନ୍ତଦ୍ୱୟରହିତାୟ କରୁଣାପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପକାସନତୋ ସୁଗତସଦ୍ଦସ୍ସ । ଇତରେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପଧାନପ୍ପଧାନଭେଦଂ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ସଂସାରମହୋଘତୋ ସତ୍ତସନ୍ତାରଣଞ୍ହେତ୍ଥ ପଧାନଂ ପୟୋଜନଂ, ତଦଞ୍ଞମପ୍ପଧାନଂ । ତେସୁ ପଧାନେନ ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ଇତରେନ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିଂ । ତଦୁଭୟେନ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଭଗୱତୋ ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଚ ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱଂ ଉତ୍ତମୱନ୍ଦନେୟ୍ୟଭାୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱନ୍ଦନକିରିୟାୟ ଖେତ୍ତଙ୍ଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କରୁଣାଗହଣେନ ଲୋକିୟେସୁ ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତାସାଧାରଣଗୁଣଦୀପନତୋ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଲୋକିୟଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନମଗ୍ଗଞାଣଦୀପନତୋ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି । ତଦୁଭୟଗ୍ଗହଣସିଦ୍ଧୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପପଞ୍ଚୀୟତୀତି। କରୁଣାଗହଣେନ ଚ ଉପଗମନଂ ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ ଦସ୍ସେତି, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ଅପଗମନଂ । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ଲୋକସମଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ଭଗୱତୋ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ଲୋକୱୋହାରୱିସୟତ୍ତା କରୁଣାୟ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ସମଞ୍ଞାୟ ଅନତିଧାୱନଂ । ସଭାୱାନୱବୋଧେନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ସମଞ୍ଞଂ ଅତିଧାୱିତ୍ୱା ସତ୍ତାଦିପରାମସନଂ ହୋତୀତି । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତି, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ ଚତୁସଚ୍ଚଞାଣଂ, ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣଂ, ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ । କରୁଣାଗହଣେନ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ସେସାସାଧାରଣଞାଣାନି, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଅକମ୍ପନଞାଣାନି, ଦସ ବଲାନି, ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଞାଣାନି, ସୋଳସ ଞାଣଚରିୟା, ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା, ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନୀତି ଏୱମାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ପଞ୍ଞାପଭେଦାନଂ ୱସେନ ଞାଣଚାରଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ଚରଣସମ୍ପତ୍ତିଂ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପତ୍ତିଂ । କରୁଣାଗହଣେନ ଅତ୍ତାଧିପତିତା, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ଧମ୍ମାଧିପତିତା । କରୁଣାଗହଣେନ ଲୋକନାଥଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ଅତ୍ତନାଥଭାୱୋ । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ପୁବ୍ବକାରିଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ କତଞ୍ଞୁତା । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ଅପରନ୍ତପତା, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ଅନତ୍ତନ୍ତପତା । କରୁଣାଗହଣେନ ୱା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସିଦ୍ଧି, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ପରେସଂ ତାରଣଂ, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ସୟଂତରଣଂ । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଅନୁଗ୍ଗହଚିତ୍ତତା, ପଞ୍ଞାଗହଣେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି ।
ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ କରୁଣା ଆଦି ତନ୍ନିଦାନଭାୱତୋ, ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନଂ ତତୋ ଉତ୍ତରିକରଣୀୟାଭାୱତୋ । ଇତି ଆଦିପରିୟୋସାନଦସ୍ସନେନ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତଥା କରୁଣାଗହଣେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । କରୁଣାନିଦାନଞ୍ହି ସୀଲଂ ତତୋ ପାଣାତିପାତାଦିୱିରତିପ୍ପୱତ୍ତିତୋ, ସା ଚ ଝାନତ୍ତୟସମ୍ପୟୋଗିନୀତି । ପଞ୍ଞାୱଚନେନ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସୀଲଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଆଦି, ସମାଧି ମଜ୍ଝେ, ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ନୟତୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଏସୋ ଏୱ ହି ନିରୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଦସ୍ସନୁପାୟୋ, ୟଦିଦଂ ନୟଗ୍ଗହଣଂ, ଅଞ୍ଞଥା କୋ ନାମ ସମତ୍ଥୋ ଭଗୱତୋ ଗୁଣେ ଅନୁପଦଂ ନିରୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ? ତେନେୱାହ –
‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,
କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।
ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪; ୩.୧୪୧; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୨୫; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୪; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୭.ପରପ୍ପସାଦକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା) ।
ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣପରିଚ୍ଛେଦନଂ ପତି ଅନୁୟୁତ୍ତେନ ‘‘ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅପିଚ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ ୱିଦିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨. ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନ ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୋତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ବୁଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଭାୱେତ୍ୱା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଚ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ୟନ୍ତି ଅନିୟମତୋ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଉପଗତୋତି ଅପରକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ୱନ୍ଦେତି କିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ତନ୍ତି ନିୟମନଂ । ଧମ୍ମନ୍ତି ୱନ୍ଦନକିରିୟାୟ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଗତମଲଂ ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଚ ତବ୍ବିସେସନଂ ।
ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସୋ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ନିଦ୍ଦେସନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସୱାସନାୟ ଅଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମତୋ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ୱିକସିତଭାୱତୋ ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ ଜାଗରଣୱିକସନତ୍ଥୱସେନ । ଅଥ ୱା କସ୍ସଚିପି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୱବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଞେୟ୍ୟୱିସେସସ୍ସ କମ୍ମଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହଣତୋ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନ ଅୱଗମନତ୍ଥୱସେନେୱ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପାରମିତାପରିଭାୱିତୋ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସହ ୱାସନାୟ ୱିହତୱିଦ୍ଧଂସିତନିରୱସେସକିଲେସୋ ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମେୟ୍ୟଗୁଣଗଣାଧାରୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ୟଥାହ –
‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସୋ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୧) ।
ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ । ତେନ ‘‘ଏୱଂ ଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତୋ ସୋପି ନାମ ଭଗୱା’’ତି ୱକ୍ଖମାନଗୁଣଧମ୍ମେ ସମ୍ଭାୱନଂ ଦୀପେତି । ବୁଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ । ଭାୱେତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଚ । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ଉପଗତୋତି ପତ୍ତୋ, ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଭାୱନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗତମଲନ୍ତି ୱିଗତମଲଂ, ନିଦ୍ଦୋସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନ୍ଦେତି ପଣମାମି, ଥୋମେମି ୱା । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରରହିତଂ, ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟତୋ ଚ ସଂସାରତୋ ଚ ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ୱିୱିଧଗୁଣଗଣସମନ୍ନାଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋପି ଭଗୱା ୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା, ଫଲନିବ୍ବାନଂ ପନ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋ, ତମେୱଂ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଭାୱହେତୁଭୂତଂ ସବ୍ବଦୋସମଲରହିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରାଭାୱେନ ଅନୁତ୍ତରଂ ପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମଂ ନମାମୀତି । ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସପି ତପ୍ପକାସନତ୍ତା ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଥ ୱା ‘‘ଅଭିଧମ୍ମନୟସମୁଦ୍ଦଂ ଅଧିଗଞ୍ଛି, ତୀଣି ପିଟକାନି ସମ୍ମସୀ’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସପି ସଚ୍ଛିକିରିୟାସମ୍ମସନପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ସୋପି ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମଭୂତାହି ପାରମିତାହି ସହ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୟୋପି ଇଧ ଧମ୍ମସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତାପି ହି ୱିଗତପ୍ପଟିପକ୍ଖତାୟ ଗତମଲା, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅନୁତ୍ତରା ଚାତି । ତଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣାୟ କତମହାଭିନୀହାରୋ ମହାକରୁଣାଧିୱାସନପେସଲଜ୍ଝାସୟୋ ପଞ୍ଞାୱିସେସପରିୟୋଦାତନିମ୍ମଲାନଂ ଦାନଦମସଞ୍ଞମାଦୀନଂ ଉତ୍ତମଧମ୍ମାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି କପ୍ପାନଂ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ନିରୱସେସାନଂ ଭାୱନାପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେହି କମ୍ମାଦୀସୁ ଅଧିଗତୱସୀଭାୱୋ ଅଚ୍ଛରିୟାଚିନ୍ତେୟ୍ୟମହାନୁଭାୱୋ ଅଧିସୀଲଅଧିଚିତ୍ତାନଂ ପରମୁକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖେନ ମହାୱଜିରଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ । ତଥା ପଠମେନ ଝାନସମ୍ପଦାୟ, ଦୁତିୟେନ ୱିମୋକ୍ଖସମ୍ପଦାୟ । ପଠମେନ ୱା ସମାଧିସମ୍ପଦାୟ, ଦୁତିୟେନ ସମାପତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ । ଅଥ ୱା ପଠମେନ ଖୟଞାଣଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅନୁପ୍ପାଦଞାଣଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ୱିଜ୍ଜୂପମତାୟ, ଦୁତିୟେନ ୱଜିରୂପମତାୟ । ପୁରିମେନ ୱା ୱିରାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଦୁତିୟେନ ନିରୋଧସମ୍ପତ୍ତିୟା । ତଥା ପଠମେନ ନିୟ୍ୟାନଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ନିସ୍ସରଣଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ହେତୁଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅସଙ୍ଖତଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ଦସ୍ସନଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ୱିୱେକଭାୱେନ । ପଠମେନ ୱା ଅଧିପତିଭାୱେନ, ଦୁତିୟେନ ଅମତଭାୱେନ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଉପଗତୋ’’ତି ଏତେନ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକତାୟ । ତଥା ପୁରିମେନ ଅକାଲିକତାୟ, ପଚ୍ଛିମେନ ଏହିପସ୍ସିକତାୟ । ପୁରିମେନ ୱା ଓପନେୟ୍ୟିକତାୟ, ପଚ୍ଛିମେନ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବତାୟ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତି । ‘‘ଗତମଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଂକିଲେସାଭାୱଦୀପନେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱଦୀପନେନ ୱିପୁଲପରିପୁଣ୍ଣତଂ । ପଠମେନ ୱା ପହାନସମ୍ପଦଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦସ୍ସେତି, ଦୁତିୟେନ ପଭୱସମ୍ପଦଂ । ଭାୱେତବ୍ବତାୟ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ଗତମଲଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଭାୱନାଗୁଣେନ ହି ସୋ ଦୋସାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତକୋ ହୋତୀତି । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାୱେନ ଅନୁତ୍ତରଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟାନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ହି ତଦୁତ୍ତରିକରଣୀୟାଭାୱତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅନୁତ୍ତରୋତି । ତଥା ‘‘ଭାୱେତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସହ ପୁବ୍ବଭାଗସୀଲାଦୀହି ସେକ୍ଖା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ‘‘ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ସହ ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ଅସେକ୍ଖା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ।
୩. ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମଗୁଣେହି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ଥୋମେତୁଂ ‘‘ସୁଗତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଗତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ତସ୍ସ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଓରସାନନ୍ତି ପୁତ୍ତୱିସେସନଂ । ମାରସେନମଥନାନନ୍ତି ଓରସପୁତ୍ତଭାୱେ କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ ତେନ କିଲେସପ୍ପହାନମେୱ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତଭାୱେ କାରଣଂ ଅନୁଜାନାତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଟ୍ଠନ୍ନନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନ ଚ ସତିପି ତେସଂ ସତ୍ତୱିସେସଭାୱେନ ଅନେକସତସହସ୍ସଭାୱେ ଇମଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ । ସମୂହନ୍ତି ସମୁଦାୟନିଦ୍ଦେସୋ । ଅରିୟସଙ୍ଘନ୍ତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସଂହତଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନ ଅସତିପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ କାୟସାମଗ୍ଗିୟଂ ଅରିୟସଙ୍ଘଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଭାୱତୋ ।
ତତ୍ଥ ଉରସି ଭୱା ଜାତା ସଂବଦ୍ଧା ଚ ଓରସା । ୟଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ଓରସପୁତ୍ତା ଅତ୍ତଜତାୟ ପିତୁ ସନ୍ତକସ୍ସ ଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ୱିସେସେନ ଭାଗିନୋ ହୋନ୍ତି, ଏୱମେତେପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୱନନ୍ତେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତତାୟ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତକସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖସ୍ସ ଅରିୟଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଭାଗିନୋତି ଓରସା ୱିୟ ଓରସା । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାନୁଭାୱେନ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମମାନା ଓକ୍କନ୍ତା ଚ ଅରିୟସାୱକା ଭଗୱତୋ ଉରେ ୱାୟାମଜନିତାଭିଜାତିତାୟ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଓରସପୁତ୍ତାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । ସାୱକେହି ପୱତ୍ତିୟମାନାପି ହି ଧମ୍ମଦେସନା ‘‘ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ତଂମୂଲକତ୍ତା ଲକ୍ଖଣାଦିୱିସେସାଭାୱତୋ ଚ ।
ୟଦିପି ଅରିୟସାୱକାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମସମୟେ ଭଗୱତୋ ୱିୟ ତଦନ୍ତରାୟକରଣତ୍ଥଂ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ, ମାରୱାହିନୀ ୱା ନ ଏକନ୍ତେନ ଅପସାଦେତି, ତେହି ପନ ଅପସାଦେତବ୍ବତାୟ କାରଣେ ୱିମଥିତେ ତେପି ୱିମଥିତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ‘‘ମାରମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରମାରାନଂ ୱିୟ ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସପି ଗୁଣମାରଣେ ସହାୟଭାୱୂପଗମନତୋ କିଲେସବଲକାୟୋ ‘‘ସେନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା’’ତିଆଦି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୮; ମହାନି॰ ୨୮, ୬୮, ୧୪୯) । ସା ଚ ତେହି ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସଭେଦା, ଅନନ୍ତଭେଦା ୱା କିଲେସୱାହିନୀ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟସମଥାଦିଗୁଣପ୍ପହରଣେହି ଓଧିସୋ ୱିମଥିତା ୱିହତା ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ଚାତି ମାରସେନମଥନା, ଅରିୟସାୱକା । ଏତେନ ତେସଂ ଭଗୱତୋ ଅନୁଜାତପୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଚ ଇରିୟନତୋ ଅରିୟା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ଅଥ ୱା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ସରଣନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଉପଗତାନଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଅରିୟା, ଅରିୟାନଂ ସଙ୍ଘୋତି ଅରିୟସଙ୍ଘୋ, ଅରିୟୋ ଚ ସୋ ସଙ୍ଘୋ ଚାତି ୱା ଅରିୟସଙ୍ଘୋ, ତଂ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ। ଭଗୱତୋ ଅପରଭାଗେ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମରତନାନମ୍ପି ସମଧିଗମୋ ସଙ୍ଘରତନାଧୀନୋତି ଅସ୍ସ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧେୱ ‘‘ସିରସା ୱନ୍ଦେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ପଭୱସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପହାନସମ୍ପଦଂ ସକଲସଂକିଲେସପ୍ପହାନଦୀପନତୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଞାଣସମ୍ପଦଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠଭାୱଦୀପନତୋ । ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପଭୱସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେତି ସବ୍ବସଙ୍ଘାନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱଦୀପନତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧନିସ୍ସୟଭାୱଦୀପନଂ, ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ସମ୍ମାଉଜୁଞାୟସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନଭାୱଦୀପନଂ, ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଆହୁନେୟ୍ୟାଦିଭାୱଦୀପନଂ, ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭାୱଦୀପନଂ । ତଥା ‘‘ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନସବ୍ଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଲୋକୁତ୍ତରସରଣଗମନେନ ହି ତେ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତା ଜାତା । ‘‘ମାରସେନମଥନାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପଦାସିଦ୍ଧଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । କତାଭିନୀହାରା ହି ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା ମାରଂ ମାରପରିସଂ ୱା ଅଭିୱିଜିନନ୍ତି । ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହ’’ନ୍ତି ଏତେନ ୱିଦ୍ଧସ୍ତୱିପକ୍ଖେ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ ପକାସିତତ୍ତା । ‘‘ଅରିୟସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସରଣଗମନଞ୍ଚ ସାୱକାନଂ ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ଆଦି, ସପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦା ସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ମଜ୍ଝେ, ଅସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା ସଙ୍ଖେପତୋ ସବ୍ବେ ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣା ପକାସିତା ହୋନ୍ତି ।
୪. ଏୱଂ ଗାଥାତ୍ତୟେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ସକଲଗୁଣସଂକିତ୍ତନମୁଖେନ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଣାମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂନିପଚ୍ଚକାରଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତେ ପୟୋଜନେ ପରିଣାମେନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘା । ତେସଞ୍ହି ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୟଥାଭୂତଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଅମତାଧିଗମହେତୁଭୂତଂ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥାହ –
‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ତଥାଗତଂ ଆରବ୍ଭ । ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ ପନ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) ।
ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱୋ ୱା ରତନଟ୍ଠୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।
ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୨୨୩; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୬) ।
ଚିତ୍ତୀକତଭାୱାଦୟୋ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ।
ୱନ୍ଦନାୱ ୱନ୍ଦନାମୟଂ ୟଥା ‘‘ଦାନମୟଂ, ସୀଲମୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଇତିୱୁ॰ ୬୦) । ୱନ୍ଦନା ଚେତ୍ଥ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଗୁଣନିନ୍ନତା, ଥୋମନା ୱା । ପୁଜ୍ଜଭାୱଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ପୁଞ୍ଞଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ପୁନାତୀତି ୱା । ସୁୱିହତନ୍ତରାୟୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିହତନ୍ତରାୟୋ । ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦସମ୍ପତ୍ତିୟା, ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ଖେତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନସ୍ସ ଉପଘାତକଉପଦ୍ଦୱାନଂ ୱିହନନେ ସମତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ହୁତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା । ତସ୍ସ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ୟଂ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ । ଆନୁଭାୱେନାତି ବଲେନ ।
୫. ଏୱଂ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ନିପଚ୍ଚକାରକରଣେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ସା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମୋ, ତସ୍ସା ତାୱ ଗୁଣାଭିତ୍ଥୱନୱସେନ ଉପଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ଏକକଦୁକାଦିପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ, ଏକକାଦୀନି ଅଙ୍ଗାନି ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦେସିତେହି ସୁତ୍ତନ୍ତେହି ପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ‘‘ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରୋ’’ତି ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଆଗମସ୍ସ ଅତ୍ଥାନୁଗତା ସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ ଏକକାଦିୱସେନ ଦେସିତାନି ସୁତ୍ତାନିୟେୱ ଆଗମୋ । କସ୍ସ ପନ ଏକକଦୁକାଦୀହି ପଟିମଣ୍ଡିତଭାୱୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ପରମତ୍ଥତୋ, ସୁତ୍ତାନି ପନ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଆଗମୋ । ୟଥେୱ ହି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଦାୟେ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୋହାରୋ, ଏୱଂ ସୁତ୍ତସମୁଦାୟେ ଆଗମୋତି ୱୋହାରୋ । ଏକକାଦୀହି ଅଙ୍ଗେହି ଉପରୂପରି ଉତ୍ତରୋ ଅଧିକୋତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରୋ, ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ, ଏତସ୍ମା ୱା ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦୟୋତି ଆଗମୋ, ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ତଂତଂଅଭିପତ୍ଥିତସମିଦ୍ଧିହେତୁତାୟ ପଣ୍ଡିତେହି ୱରିତବ୍ବତୋ ୱରୋ, ଆଗମୋ ଚ ସୋ ୱରୋ ଚ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନାତି ଆଗମୱରୋ, ଆଗମସମ୍ମତେହି ୱା ୱରୋତି ଆଗମୱରୋ । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରୋ ଚ ସୋ ଆଗମୱରୋ ଚାତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମୱରୋ, ତସ୍ସ ।
ପୁଙ୍ଗୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଉସଭା, ଅସନ୍ତସନପରିସ୍ସୟସହନସ୍ସ ପରିପାଲନାଦିଗୁଣେହି ତଂସଦିସତାୟ ଧମ୍ମକଥିକା ଏୱ ପୁଙ୍ଗୱାତି ଧମ୍ମକଥିକପୁଙ୍ଗୱା, ତେସଂ । ହେତୂପମାଦିପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତନାନାୱିଧଦେସନାନୟୱିଚିତ୍ତତାୟ ୱିଚିତ୍ତପଟିଭାନଜନନସ୍ସ । ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) ପନ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧସଂୱଣ୍ଣିତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧଂ ଅନୁଗମ୍ମ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚା ଅଗ୍ଗସାୱକାଦୟୋ ଅରିୟା ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧା । ଅୟମ୍ପି ଆଗମୋ ତେହି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଚ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ଏୱ । ଅଥ ୱା ବୁଦ୍ଧା ଚ ଅନୁବୁଦ୍ଧା ଚ ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନେୱ ହି ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଭାସିତୋ, ୟା ‘‘ପକିଣ୍ଣକଦେସନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ସଙ୍ଗାୟନାଦିୱସେନେୱ ସାୱକେହୀତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ଇଧ ପନ ‘‘ଧମ୍ମକଥିକପୁଙ୍ଗୱାନଂ ୱିଚିତ୍ତପଟିଭାନଜନନସ୍ସ’’ଇଚ୍ଚେୱ ଥୋମନା କତା । ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ଚାୟଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ପକତି, ୟା ତଂତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ଆଦିତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସଗୁଣକିତ୍ତନେନ ଥୋମନା । ତଥା ହି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀପପଞ୍ଚସୂଦନୀସାରତ୍ଥପ୍ପକାସନୀସୁ ଅଟ୍ଠସାଲିନୀଆଦୀସୁ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ସଦ୍ଧାୱହଗୁଣସ୍ସ, ପରୱାଦମଥନସ୍ସ, ଞାଣପ୍ପଭେଦଜନନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଞାଣେହି ଓଗାଳ୍ହସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହସୋ ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଥୋମନା କତା ।
୬. ଅତ୍ଥୋ କଥୀୟତି ଏତାୟାତି ଅତ୍ଥକଥା, ସା ଏୱ ଅଟ୍ଠକଥା, ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭; ୨.୮) । ଆଦିତୋତିଆଦିମ୍ହି ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ। ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ ପରମେନ ଚିତ୍ତୱସୀଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଝାନାଦୀସୁ ପଞ୍ଚୱିଧୱସିତାସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ୱସିନୋ, ଥେରା ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ, ତେସଂ ସତେହି ପଞ୍ଚହି । ୟାତି ୟା ଅଟ୍ଠକଥା । ସଙ୍ଗୀତାତି ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅୟଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଅନୁସଙ୍ଗୀତା ଚ ୟସତ୍ଥେରାଦୀହି ପଚ୍ଛାପି ଦୁତିୟତତିୟସଙ୍ଗୀତୀସୁ । ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆଗମନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି ।
୭. ସୀହସ୍ସ ଲାନତୋ ଗହଣତୋ ସୀହଳୋ, ସୀହକୁମାରୋ । ତଂୱଂସଜାତତାୟ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଖତ୍ତିୟାନଂ, ତେସଂ ନିୱାସତାୟ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପସ୍ସ ଚ ସୀହଳଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଭତାତି ଜମ୍ବୁଦୀପତୋ ଆନୀତା । ଅଥାତି ପଚ୍ଛା । ଅପରଭାଗେ ହି ଅସଙ୍କରତ୍ଥଂ ସୀହଳଭାସାୟ ଅଟ୍ଠକଥା ଠପିତାତି । ତେନ ସା ମୂଲଟ୍ଠକଥା ସବ୍ବସାଧାରଣା ନ ହୋତୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ ଏକନ୍ତେନ କରଣୀୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ଦୀପୱାସୀନନ୍ତି ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନଂ, ଦୀପୱାସୀନନ୍ତି ୱା ସୀହଳଦୀପୱାସୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ସୀହଳଭାସାୟ ଠପିତାତି ୟୋଜନା ।
୮.ଅପନେତ୍ୱାନାତି କଞ୍ଚୁକସଦିସଂ ସୀହଳଭାସଂଅପନେତ୍ୱାନ । ତତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାତୋ । ଅହନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ମନୋରମଂ ଭାସନ୍ତି ମାଗଧଭାସଂ । ସା ହି ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭୂତା ପଣ୍ଡିତାନଂ ମନଂ ରମୟତୀତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତି, ପାଳିଗତିୟା ଅନୁଲୋମିକଂ ପାଳିଚ୍ଛାୟାନୁୱିଧାୟିନିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଗତଦୋସନ୍ତି ଅସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାସନ୍ତରରହିତଂ ।
୯.ସମୟଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋତି ସିଦ୍ଧନ୍ତଂ ଅୱିରୋଧେନ୍ତୋ । ଏତେନ ଅତ୍ଥଦୋସାଭାୱମାହ । ଅୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ହି ଥେରୱାଦାପି ଇଧ ପକାସୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ଥେରୱଂସଦୀପାନନ୍ତି ଥିରେହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଥେରା, ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ, ତେହି ଆଗତା ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ଥେରୱଂସୋ । ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତେନ ତସ୍ସ ସମୁଜ୍ଜଲନତୋ ଥେରୱଂସଦୀପା, ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଥେରା, ତେସଂ । ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ନିଚ୍ଛୀୟତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନେସୁ ଖୀଲମଦ୍ଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ୱିମତିଚ୍ଛେଦକଥା । ସୁଟ୍ଠୁ ନିପୁଣୋ ସଣ୍ହୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟା। ଅଥ ୱା ୱିନିଚ୍ଛିନୋତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥୱିସୟଂ ଞାଣଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ନିପୁଣୋ ଛେକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟା। ଏତେନ ମହାକସ୍ସପାଦିତ୍ଥେରପରମ୍ପରାଭତୋ, ତତୋୟେୱ ଚ ଅୱିପରୀତୋ ସଣ୍ହସୁଖୁମୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ତସ୍ସ ପମାଣଭୂତତଂ ଦସ୍ସେତି ।
୧୦.ସୁଜନସ୍ସଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ, ଅଥ ଖୋ ସାଧୁଜନାନଂ ତୋସନତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଚ ‘‘ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୱାସୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ଉଗ୍ଗହଣାଦିସୁକରତାୟ ତେସମ୍ପି ବହୂପକାରତ୍ତା । ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥନ୍ତି ଚିରଟ୍ଠିତିଅତ୍ଥଂ, ଚିରକାଲାୱଟ୍ଠାନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ହି ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ ଅୱିପରୀତବ୍ୟଞ୍ଜନସୁନିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅତ୍ଥସୁନୀତସ୍ସ ଚ ଉପାୟଭାୱତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିୟା ସଂୱତ୍ତତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା ଅସମ୍ମୋସାୟ ଅନନ୍ତରଧାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଅତ୍ଥୋ ଚ ସୁନୀତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୨୧) ।
୧୧-୧୨. ୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ଥୁକାମୋ, ତସ୍ସା ମହନ୍ତତ୍ତଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ସାୱତ୍ଥିପଭୂତୀନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତେନାହ – ‘‘ନ ଇଧ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ କରିସ୍ସାମି, ନ ତଂ ଇଧ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ । ତତ୍ଥ ଦୀଘସ୍ସାତି ଦୀଘନିକାୟସ୍ସ । ମଜ୍ଝିମସ୍ସାତି ମଜ୍ଝିମନିକାୟସ୍ସ । ‘‘ସଙ୍ଗୀତୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୟା ମେ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନା’’ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥପି ସଙ୍ଗୀତୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଦୀଘମଜ୍ଝିମନିକାୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ମେତି କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠା ଦୀଘସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ସାୱତ୍ଥିପଭୁତୀନଂ ନଗରାନଂ ୟା ୱଣ୍ଣନା କତା, ତସ୍ସା ୱିତ୍ଥାରକଥଂ ନ ଇଧ ଭିୟ୍ୟୋ କରିସ୍ସାମୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟାନି ଚ ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୂନି ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତେସମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରକଥଂ ନ ଇଧ ଭିୟ୍ୟୋ କରିସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୩. ଇଦାନି ‘‘ନ ଇଧ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୱରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ସୁତ୍ତାନଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତାନଂ ୟେ ଅତ୍ଥା ୱତ୍ଥୂହି ୱିନା ନ ପକାସନ୍ତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୧୪. ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥଂ କତ୍ତୁକାମୋ, ତଦେକଦେସଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଚ ଗହେତବ୍ବୋତି କଥିକାନଂ ଉପଦେସଂ କରୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୱିଚାରିତଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଦସ୍ସେତି – ‘‘ସୀଲକଥା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ସୀଲକଥାତି ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତାଦିୱସେନ ସୀଲସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥା । ଧୁତଧମ୍ମାତି ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗାଦୟୋ ତେରସ କିଲେସଧୁନନକଧମ୍ମା । କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ସବ୍ବାନୀତି ପାଳିୟଂ ଆଗତାନି ଅଟ୍ଠତିଂସ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦ୍ୱେତି ନିରୱସେସାନି ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ଭାୱନାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନାନି । ଚରିୟାୱିଧାନସହିତୋତି ରାଗଚରିତାଦୀନଂ ସଭାୱାଦିୱିଧାନେନ ସହିତୋ । ଝାନାନି ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି, ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିୟୋ। ଅଟ୍ଠପି ୱା ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତାନି ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜନୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟୋ । ଝାନାନି ୱା ରୂପାରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି, ସମାପତ୍ତିୟୋ ଫଲସମାପତ୍ତିନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟୋ ।
୧୫. ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦା ଛ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ସବ୍ବା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ। ଞାଣୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ଆଗତନୟେନ ଏକୱିଧାଦିନା ପଞ୍ଞାୟ ସଂକଲେତ୍ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ନିଚ୍ଛୟୋ ପଞ୍ଞାସଙ୍କଲନନିଚ୍ଛୟୋ।
୧୬. ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ହେତୁଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ତସ୍ସ ଦେସନା ପଚ୍ଚୟାକାରଦେସନା, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ସୁଦୁକ୍କରତାୟ ସଣ୍ହସୁଖୁମା, ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧିସଙ୍କରରହିତା, ଏକତ୍ତନୟାଦିସହିତା ଚ ତତ୍ଥ ୱିଚାରିତାତି ଆହ – ‘‘ସୁପରିସୁଦ୍ଧନିପୁଣନୟା’’ତି । ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀସୁ ଆଗତନୟଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ୱିଚାରିତତ୍ତା ଅୱିମୁତ୍ତତନ୍ତିମଗ୍ଗା।
୧୭.ଇତି ପନ ସବ୍ବନ୍ତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପରିସମାପନେ, ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନାଲଙ୍କାରେ, ଏତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାତି ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମି ପୁନରୁତ୍ତିଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୮. ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ଅୱିଚାରଣସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ମଜ୍ଝଭାୱଦୀପନେନ ୱିସେସତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଆଗମାନଂ ସାଧାରଣଟ୍ଠକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ନ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀଆଦୟୋ ୱିୟ ଅସାଧାରଣଟ୍ଠକଥାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱିସେସତୋ’’ତି ଚ ଇଦଂ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତି ଏୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୯.ଇଚ୍ଚେୱାତି ଇତି ଏୱ । ତମ୍ପୀତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗମ୍ପି । ଏତାୟାତି ମନୋରଥପୂରଣିୟା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୀହଳଦୀପଂ ଆଭତା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟ ସୁଜନସ୍ସ ଚ ତୁଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଏତେନ ପୟୋଜନଂ, ଅପନେତ୍ୱାନ ତତୋହଂ, ସୀହଳଭାସ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ‘‘ସାୱତ୍ଥିପଭୁତୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ କରଣପ୍ପକାରଂ । ହେଟ୍ଠିମନିକାୟେସୁ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଚ ୱିଚାରିତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଅୱିଚାରଣମ୍ପି ହି ଇଧ କରଣପ୍ପକାରୋ ଏୱାତି ।
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧. ରୂପାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
ନିଦାନୱଣ୍ଣନା
ୱିଭାଗୱନ୍ତାନଂ ସଭାୱୱିଭାୱନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନୱସେନେୱ ହୋତୀତି ପଠମଂ ତାୱ ନିପାତସୁତ୍ତୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୟଦିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ, ‘‘ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ସୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମୋ ନାମ ନିପାତସୁତ୍ତୱସେନ ଏୱଂ ୱିଭାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିସ୍ସିତଂ ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ୟୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ନିପାତସୁତ୍ତାଦିୱସେନ ଏଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଦାନି ତଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଂୱଣ୍ଣିତୁକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୁକ୍କମେନ ପୱତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତସ୍ସ ନିପାତେସୁ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ନିଦାନମାଦୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେସିତତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଚ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନଂ ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଗାୟନଂ କଥନଂ ସଙ୍ଗୀତି । ଏତେନ ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଆଦିପରିୟୋସାନେସୁ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଠପିତଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରୱଚନଂ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ସଙ୍ଗୀୟମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ପୂଜନୀୟତାୟ ଚ ମହତୀ ସଙ୍ଗୀତି ମହାସଙ୍ଗୀତି, ପଠମା ମହାସଙ୍ଗୀତି ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି, ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିକାଲୋ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲୋ, ତସ୍ମିଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ। ନିଦଦାତି ଦେସନଂ ଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଅୱିଦିତଂ ୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସେତୀତି ନିଦାନଂ। ୟୋ ଲୋକିୟେହି ଉପୋଗ୍ଘାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସ୍ୱାୟମେତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ଗନ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ‘‘ସନିଦାନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬) ୱିୟ ଅଜ୍ଝାସୟାଦିଦେସନୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦାନମାଦୀ’’ତି ।
୧. ‘‘ସା ପନେସା’’ତିଆଦିନା ବାହିରନିଦାନେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଂୱଣ୍ଣିତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତେନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ପଦାନି ପଦୱିଭାଗଂ ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥାଦିନିଦସ୍ସନୱସେନ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନା କାତବ୍ବା, ତସ୍ମା ପଦାନି ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱନ୍ତି ନିପାତପଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ପଦୱିଭାଗୋତି ପଦାନଂ ୱିସେସୋ, ନ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ । ଅଥ ୱା ପଦାନି ଚ ପଦୱିଭାଗୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋ, ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋ ଚ ପଦୱିଭାଗୋତି ୱା ଏକସେସୱସେନ ପଦପଦୱିଗ୍ଗହା ପଦୱିଭାଗସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ‘‘ଜେତସ୍ସ ୱନଂ ଜେତୱନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସମାସପଦେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅତ୍ଥତୋତି ପଦତ୍ଥତୋ । ତଂ ପନ ପଦତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରକ୍କମେନ ପଠମଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ତାୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୱଧାରଣାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇଦମତ୍ଥପୁଚ୍ଛାପରିମାଣାଦିଅତ୍ଥାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ଏୱଂଗତାନି ପୁଥୁସିପ୍ପାୟତନାନି, ଏୱମାଦୀନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ । ଗତ-ସଦ୍ଦୋ ହି ପକାରପରିୟାୟୋ, ତଥା ୱିଧାକାର-ସଦ୍ଦା ଚ । ତଥା ହି ୱିଧୟୁତ୍ତଗତସଦ୍ଦେ ଲୋକିୟା ପକାରତ୍ଥେ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ସୁ ତେ ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ ଆମୁକ୍କମଣିକୁଣ୍ଡଲାଭରଣା ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ପରିଚାରେନ୍ତି ସେୟ୍ୟଥାପି ତ୍ୱଂ ଏତରହି ସାଚରିୟକୋତି । ନୋ ହିଦଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮୬) ପୁଚ୍ଛାୟଂ । ‘‘ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮), ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪; ପାରା॰ ୧୨) ଚ ଆଦୀସୁ ପରିମାଣେ ।
ନନୁ ଚ ‘‘ଏୱଂ ସୁ ତେ ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ପୁଚ୍ଛନାକାରପରିମାଣାକାରାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋତି ? ନ, ୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ । ଆକାରମତ୍ତୱାଚକୋ ହି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଆକାରତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ୟଥା ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟାଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ପାଚି॰ ୪୧୭; ଚୂଳୱ॰ ୬୫), ନ ପନ ଆକାରୱିସେସୱାଚକୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନା’’ତିଆଦୀନି (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ଉପମାଦିଉଦାହରଣାନି ଉପପନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ୟଥା ହି…ପେ॰… ବହୁ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ଏତ୍ଥ ପୁପ୍ଫରାସିଟ୍ଠାନିୟତୋ ମନୁସ୍ସୂପପତ୍ତିସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନୟୋନିସୋମନସିକାରଭୋଗସମ୍ପତ୍ତି- ଆଦିଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟାହେତୁସମୁଦାୟତୋ ସୋଭାସୁଗନ୍ଧତାଦିଗୁଣୟୋଗତୋ ମାଲାଗୁଣସଦିସିୟୋ ପହୂତା ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ମରିତବ୍ବସଭାୱତାୟ ମଚ୍ଚେନ ସତ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବାତି ଜୋତିତତ୍ତା ପୁପ୍ଫରାସିମାଲାଗୁଣାୱ ଉପମା । ତେସଂ ଉପମାକାରୋ ୟଥା-ସଦ୍ଦେନ ଅନିୟମତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଉପମାକାରନିଗମନତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ସୋ ପନ ଉପମାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉପମାୱ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଉପମାୟଂ ଆଗତୋ’’ତି । ତଥା ‘‘ଏୱଂ ଇମିନା ଆକାରେନ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପଦିସିୟମାନାୟ ସମଣସାରୁପ୍ପାୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପତ୍ତିୟା ୟୋ ତତ୍ଥ ଉପଦିସନାକାରୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉପଦେସୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ ତେ…ପେ॰… ଉପଦେସେ’’ତି । ତଥା ଏୱମେତଂଭଗୱା, ଏୱମେତଂ ସୁଗତାତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱତା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅୱିପରୀତତୋ ଜାନନ୍ତେହି କତଂ ତତ୍ଥ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣାନଂ ପକାରେହି ହଂସନଂ ଉଦଗ୍ଗତାକରଣଂ ସମ୍ପହଂସନଂ, ୟୋ ତତ୍ଥ ସମ୍ପହଂସନାକାରୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଏୱମେୱଂ ପନାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗରହଣାକାରୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ସୋ ଚ ଗରହଣାକାରୋ ‘‘ୱସଲୀ’’ତିଆଦିଖୁଂସନସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ଇଧ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଉପମାକାରାଦୟୋପି ଉପମାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ପୁପ୍ଫରାସିଆଦିସଦ୍ଦାନଂ ସନ୍ନିଧାନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି ଖୋତିଆଦୀସୁ ପନ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରେନ ନିୟୋଜିତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଅତ୍ତନୋ ତତ୍ଥ ଠିତଭାୱସ୍ସ ପଟିଜାନନୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ, ସାଧୁ ଭନ୍ତେ, ସୁଟ୍ଠୁ ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହୀତି ‘‘ୟଥାହଂ ୱଦାମି, ଏୱଂ ସମଣଂ ଆନନ୍ଦଂ ୱଦେହୀ’’ତି ୱଦନାକାରୋ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦସ୍ସୀୟତୀତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ନୋତି ଏତ୍ଥାପି ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅହିତଦୁକ୍ଖାୱହଭାୱେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁମତିଗ୍ଗହଣୱସେନ ‘‘ନୋ ୱା, କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ‘‘ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦାକାରସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସୋ ପନ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତିଆଦୀସୁ ଅୱଧାରଣେ’’ତି ।
ନାନାନୟନିପୁଣନ୍ତି ଏକତ୍ତନାନତ୍ତଅବ୍ୟାପାରଏୱଂଧମ୍ମତାସଙ୍ଖାତା, ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟତିପୁକ୍ଖଲସୀହୱିକ୍କୀଳିତଅଙ୍କୁସଦିସାଲୋଚନସଙ୍ଖାତା ୱା ଆଧାରାଦିଭେଦୱସେନ ନାନାୱିଧା ନୟା ନାନାନୟା । ନୟା ୱା ପାଳିଗତିୟୋ, ତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିୱସେନ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିଲୋକିୟାଦିତଦୁଭୟୱୋମିସ୍ସକତାଦିୱସେନ କୁସଲାଦିୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହାଦିୱସେନ ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦିୱସେନ ପଧାନାଦିୱସେନ କୁସଲମୂଲାଦିୱସେନ ତିକପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚ ନାନପ୍ପକାରାତି ନାନାନୟା, ତେହି ନିପୁଣଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମନ୍ତି ନାନାନୟନିପୁଣଂ । ଆସୟୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ତେ ଚ ସସ୍ସତାଦିଭେଦେନ ତତ୍ଥ ଚ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖତାଦିଭେଦେନ ଚ ଅନେକେ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦୟୋ ଏୱ ୱା ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ଅନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣଂ ଉପନେତବ୍ବାଭାୱତୋ । ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଟିହାରିୟପଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥଂ ‘‘ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ ରାଗାଦିକିଲେସାପନୟନତୋ ଚ ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଭଗୱତୋ ପନ ପଟିପକ୍ଖା ରାଗାଦୟୋ ନ ସନ୍ତି, ୟେ ହରିତବ୍ବା । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ ଅଟ୍ଠଗୁଣସମନ୍ନାଗତେ ଚିତ୍ତେ ହତପଟିପକ୍ଖେ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଇଧ ‘‘ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ଥୁଂ । ସଚେ ପନ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟଗତା ଚ କିଲେସା ପଟିପକ୍ଖା, ତେସଂ ହରଣତୋ ‘‘ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ୟୁତ୍ତମେତଂ । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଚ ସାସନସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖା ତିତ୍ଥିୟା, ତେସଂ ହରଣତୋ ପାଟିହାରିୟଂ । ତେ ହି ଦିଟ୍ଠିହରଣୱସେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପକାସନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱେନ ଚ ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀହି ହରିତା ଅପନୀତା ହୋନ୍ତୀତି । ‘‘ପଟୀ’’ତି ୱା ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଚ୍ଛା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ବୋଧେତି ‘‘ତସ୍ମିଂ ପଟିପୱିଟ୍ଠମ୍ହି, ଅଞ୍ଞୋ ଆଗଞ୍ଛି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୮୫; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନୱଗ୍ଗୋ, ୱତ୍ଥୁଗାଥା ୪) ୱିୟ, ତସ୍ମା ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ କତକିଚ୍ଚେନ ପଚ୍ଛା ହରିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ପଟିହାରିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମଗ୍ଗେହି ହରିତେସୁ ପଚ୍ଛା ହରଣଂ ପଟିହାରିୟଂ, ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନିୟୋ ଚ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେନ କତକିଚ୍ଚେନ ଚ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ପୁନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା, ହରିତେସୁ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ପରସତ୍ତାନଂ ଉପକ୍କିଲେସହରଣାନି ହୋନ୍ତୀତି ପଟିହାରିୟାନି ଭୱନ୍ତି । ପଟିହାରିୟମେୱ ପାଟିହାରିୟଂ, ପଟିହାରିୟେ ୱା ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନିସମୁଦାୟେ ଭୱଂ ଏକମେକଂ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିହାରିୟଂ ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ମଗ୍ଗୋ ଚ ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ, ତତ୍ଥ ଜାତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା ନିମିତ୍ତଭୂତେ, ତତୋ ୱା ଆଗତନ୍ତି ପାଟିହାରିୟଂ । ତସ୍ସ ପନ ଇଦ୍ଧିଆଦିଭେଦେନ ୱିସୟଭେଦେନ ଚ ବହୁୱିଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟଂ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ଆହ – ‘‘ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ।
ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତାକାରତୋ ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ପନ ଭଗୱତୋ ଦେସିତାକାରତୋ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ଭୱତି, ଧାରଣବଲଦସ୍ସନଞ୍ଚ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ସୁତାକାରାୱିରୁଜ୍ଝନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥନ୍ତରତାପରିହାରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଏକୱିସୟତ୍ତା, ଇତରଥା ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସବ୍ବଥା ପଟିଗ୍ଗହଣେ ସମତ୍ଥୋ ଅସମତ୍ଥୋ ଚାତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।
‘‘ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ସସନ୍ତତିୟଂ ୱତ୍ତନତୋ ତିୱିଧୋପି ମେ-ସଦ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି, କରଣସମ୍ପଦାନସାମିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ମେ-ସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ।
କିଞ୍ଚାପି ଉପସଗ୍ଗୋ କିରିୟଂ ୱିସେସେତି, ଜୋତକଭାୱତୋ ପନ ସତିପି ତସ୍ମିଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ତଂ ତମତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଅନୁପସଗ୍ଗସ୍ସ ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ସଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଉପସଗ୍ଗୋ ଚ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚା’’ତି ଆହ । ଅସ୍ସାତି ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ । କମ୍ମଭାୱସାଧନାନି ଇଧ ସୁତସଦ୍ଦେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପଧାରିତନ୍ତି ୱା ଉପଧାରଣନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ମୟାତି ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ୟଦା ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁୱସେନ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ମମାତି ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ୟଦା ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସାମିନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦା ।
ସୁତସଦ୍ଦସନ୍ନିଟ୍ଠାନେ ପୟୁତ୍ତେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ସୱନକିରିୟାଜୋତକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ ସୋତଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଦଭିନୀହଟାନଞ୍ଚ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱାକ୍ୟାନଂ ଏୱକାରତ୍ଥସହିତତ୍ତା ‘‘ସୁତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସୁତମେୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ – ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି । ଏତେନ ଅୱଧାରଣେନ ନିୟାମତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଚ ସୁତଂ ସୁତମେୱାତି ନିୟାମେତବ୍ବଂ, ତଂ ସମ୍ମା ସୁତଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଅନୂନାଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନୱସେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ସୁତନ୍ତି ଅସ୍ସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି । ଇମିନା ଦିଟ୍ଠାଦିୱିନିୱତ୍ତନଂ କରୋତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ନ ଇଦଂ ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକତଂ, ଅଥ ଖୋ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ସମ୍ମଦେୱାତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅନୂନାଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେ ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା – ‘‘କରୀୟତୀ’’ତି ତଦପେକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅନୂନାଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ସୱନ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ସୁୟ୍ୟତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ସୱନହେତୁସୱନୱିସେସୱସେନ ପଦତ୍ତୟସ୍ସ ଏକେନ ପକାରେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପକାରନ୍ତରେହି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ତଥା ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ୟା ସା ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଧମ୍ମସ୍ସୱନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି, ତସ୍ସା । ସା ହି ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିତୁଂ ସମତ୍ଥା । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନା’’ତି । ନାନପ୍ପକାରେନାତି ୱକ୍ଖମାନାନଂ ଅନେକୱିହିତାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଗ୍ଗହଣାନଂ ନାନାକାରେନ । ଏତେନ ଇମିସ୍ସା ୟୋଜନାୟ ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋତି ଦୀପେତି । ପୱତ୍ତିଭାୱପ୍ପକାସନନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥିଭାୱପ୍ପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମପ୍ପକାସନନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି ନାନପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତା, ତସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ଥତ୍ତା । ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟୀକରଣଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟାତି କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ମୟାତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ।
ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବପ୍ପକାସନନ୍ତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବସ୍ସ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତାଭାୱାଭାୱତୋ। ତେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ସକଲମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟାସଦ୍ଦତ୍ତା ସୱନକିରିୟାୟ ଚ ସାଧାରଣୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୁତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚପ୍ପକାସନ’’ନ୍ତି । ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରରହିତେ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧେ ସୱନକିରିୟା ଲବ୍ଭତୀତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସାତିଆଦିପି ଆକାରତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମୟୋଜନାୟ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ଏୱ ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୁପାଦାନୱସେନ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ସୁତନ୍ତି ୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋତି ସୋତବ୍ବଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାକତ୍ତୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସନ୍ତାନୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ କସ୍ସଚି କତ୍ତୁଅଭାୱେପି ସଦ୍ଦୱୋହାରେନ ବୁଦ୍ଧିପରିକପ୍ପିତଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ ତଂସମଙ୍ଗିଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ ତଂସମଙ୍ଗୀନୋ’’ତି । ସୱନକିରିୟାୱିସୟୋପି ସୋତବ୍ବଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଇଧ ପରମତ୍ଥତୋ କତ୍ତୁଭାୱତୋ, ସୱନୱସେନ ଚିତ୍ତପୱତ୍ତିୟା ଏୱ ୱା ସୱନକିରିୟାଭାୱତୋ ତଂକିରିୟାକତ୍ତୁ ଚ ୱିସୟୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତଂସମଙ୍ଗୀନୋ କତ୍ତୁୱିସୟେ’’ତି । ସୁତାକାରସ୍ସ ଚ ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମାନିଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ଆହ – ‘‘ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଏତେନ ୱା ଅୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପୁବ୍ବେ ସୁତାନଂ ନାନାୱିହିତାନଂ ସୁତ୍ତସଙ୍ଖାତାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଉପଧାରିତରୂପସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ନିଦସ୍ସନସ୍ସ, ଅୱଧାରଣସ୍ସ ୱା ପକାସନସଭାୱୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋତି ତଦାକାରାଦିଉପଧାରଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧବ୍ୟାପାରତାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ସୱନକିରିୟା ପନ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋପି ୱିଞ୍ଞାଣନିରପେକ୍ଖା ନତ୍ଥୀତି ୱିସେସତୋ ୱିଞ୍ଞାଣବ୍ୟାପାରୋତି ଆହ – ‘‘ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ମେତି ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତେନେୱ ସତ୍ତୱିସୟତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ତତ୍ଥେୱ ସମୋଦହିତବ୍ବତୋ ‘‘ମେତି ଉଭୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱା ୟଥାକ୍କମଂ ଏୱଂସଦ୍ଦସୁତସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥାତି ତେ ତଥାରୂପପଞ୍ଞତ୍ତିଉପାଦାନବ୍ୟାପାରଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ, ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କରଣକିରିୟାକତ୍ତୁକମ୍ମୱିସେସପ୍ପକାସନୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାରୱିସୟପୁଗ୍ଗଲବ୍ୟାପାରନିଦସ୍ସନୱସେନ ଗହଣାକାରଗ୍ଗାହକତବ୍ବିସୟୱିସେସନିଦ୍ଦେସୱସେନ କତ୍ତୁକରଣବ୍ୟାପାରକତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଚ ଦୁତିୟାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସବ୍ବସ୍ସପି ସଦ୍ଦାଧିଗମନୀୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ସବ୍ବପଞ୍ଞତ୍ତୀନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜମାନାଦିୱସେନ ଛସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତେସୁ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସରୂପଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଆକାରାଦିନୋ ଧମ୍ମାନଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋତି ଆହ – ‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନାତି ଭୂତତ୍ଥଉତ୍ତମତ୍ଥୱସେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତତ୍ଥୋ, ଅନୁସ୍ସୱାଦୀହି ଗହେତବ୍ବୋ ୱିୟ ଅନୁତ୍ତମତ୍ଥୋ ଚ ନ ହୋତି, ସୋ ରୂପସଦ୍ଦାଦିସଭାୱୋ, ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନାଦିସଭାୱୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତଥା ‘‘ଏୱଂ ମେ’’ତିପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋତି । ଏତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘କିଞ୍ହେତ୍ଥ ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତନ୍ତି ପନ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ୟଞ୍ହି ତଂ ଏତ୍ଥ ସୋତେନ ଉପଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାଦି ସବ୍ବଂ ଲବ୍ଭତି । ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋତି ସୋତପଥମାଗତେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ତେସଂ ଉପଧାରିତାକାରାଦିନୋ ପଚ୍ଚାମସନୱସେନ ଏୱନ୍ତି, ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ମେତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠାଦିସଭାୱରହିତେ ସଦ୍ଦାୟତନେ ପୱତ୍ତମାନୋପି ସୁତୱୋହାରୋ ‘‘ଦୁତିୟଂ ତତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ୱିୟ ପଠମାଦୀନି ଦିଟ୍ଠମୁତୱିଞ୍ଞାତେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ଆହ – ‘‘ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ’’ତି । ଅସ୍ସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ହି ସୁତନ୍ତି ପକାସିତୋ ଅୟମତ୍ଥୋତି ।
ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧା ସୁତ୍ତସ୍ସ ପକାରୱିସେସା ଏୱନ୍ତି ଥେରେନ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠାତି ଆହ – ‘‘ଅସମ୍ମୋହଂ ଦୀପେତୀ’’ତି । ନାନପ୍ପକାରପ୍ପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ଏତେନ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନାନପ୍ପକାରତଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ସୁତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋସଂ ଦୀପେତୀତି ସୁତାକାରସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସିୟମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅସମ୍ମୋହେନାତି ସମ୍ମୋହାଭାୱେନ, ପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୱା ସୱନକାଲସମ୍ଭୂତାୟ ତଦୁତ୍ତରିକାଲପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି । ଏୱଂ ଅସମ୍ମୋସେନାତି ଏତ୍ଥାପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଆକାରୋ ନାତିଗମ୍ଭୀରୋ, ୟଥାସୁତଧାରଣମେୱ ତତ୍ଥ କରଣୀୟନ୍ତି ସତିୟା ବ୍ୟାପାରୋ ଅଧିକୋ, ପଞ୍ଞା ତତ୍ଥ ଗୁଣୀଭୂତାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟା’’ତିଆଦି ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା’’ତି କତ୍ୱା । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ଚେତ୍ଥ ପଧାନଭାୱୋ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧, ୨) ୱିୟ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୟ ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପଧାନତ୍ତେ ପଞ୍ଞା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଏତିସ୍ସାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୟଥାସମ୍ଭୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ, ସଙ୍କାସନପ୍ପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୟୋନିସୋମନସିକାରଂଦୀପେତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥାନଂ ଅୱିପରୀତସଦ୍ଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୱିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତୀତି ‘‘ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନଂ କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୱସେ ପକରଣପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୱନଂ ସମାଧାନମନ୍ତରେନ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସାତିଆଦି ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଦେସକପ୍ପୟୋଜନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା । ଅୱିପରୀତସଦ୍ଧମ୍ମୱିସୟେହି ୱିୟ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥେହି ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ୱିୟ ଚ ଅୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ୟଥା ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଫଲଭୂତେନ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାନଂ ସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ଏୱଂ ଅୱିକ୍ଖେପେନ ଫଲଭୂତେନ କାରଣଭୂତାନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାନଂ ସିଦ୍ଧି ଦସ୍ସେତବ୍ବା ସିୟା ଅସ୍ସୁତୱତୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟରହିତସ୍ସ ଚ ତଦଭାୱତୋ । ନ ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋତିଆଦିନା ସମତ୍ଥନୱଚନେନ ପନ ଅୱିକ୍ଖେପେନ କାରଣଭୂତେନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟେନ ଚ ଫଲଭୂତସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ସିଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟା ନ ଏକନ୍ତେନ ଅୱିକ୍ଖେପସ୍ସ କାରଣଂ ବାହିରଙ୍ଗତ୍ତା, ଅୱିକ୍ଖେପୋ ପନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି ଅୱିକ୍ଖେପେନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସିଦ୍ଧିଜୋତନା ନ ସମତ୍ଥିତାୱ । ନୋ ନ ସମତ୍ଥିତା ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ସପ୍ପୁରିସପୟିରୁପାସନାଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମଂ ଫଲେନ କାରଣସ୍ସ ସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ ନଦୀପୂରେନ ୱିୟ ଉପରି ୱୁଟ୍ଠିସବ୍ଭାୱସ୍ସ, ଦୁତିୟଂ କାରଣେନ ଫଲସ୍ସ ସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଏକନ୍ତୱସ୍ସିନା ୱିୟ ମେଘୱୁଟ୍ଠାନେନ ୱୁଟ୍ଠିପ୍ପୱତ୍ତିୟା ।
ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଭେଦପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସକଲସାସନସମ୍ପତ୍ତିଓଗାହନାକାରୋ ନିରୱସେସପରହିତପାରିପୂରିତାକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ ଭଦ୍ଦକୋ ଆକାରୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ନ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାସଙ୍ଖାତଗୁଣଦ୍ୱୟଂ । ଅପରାପରଂ ୱୁତ୍ତିୟା ଚେତ୍ଥ ଚକ୍କଭାୱୋ, ଚରନ୍ତି ଏତେହି ସତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେସୂତି ୱା । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍କାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) । ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଦେସନାକ୍କମୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟାତି ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ । ସମ୍ମାପଣିହିତତ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞୋ ସୁଦ୍ଧାସୟୋ ହୋତି ତଦସିଦ୍ଧିହେତୂନଂ କିଲେସାନଂ ଦୂରୀଭାୱତୋତି ଆହ – ‘‘ଆସୟସୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧା ହୋତୀ’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସମ୍ମାପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ସେୟ୍ୟସୋ ନଂ ତତୋ କରେ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୪୩), ‘‘କତପୁଞ୍ଞୋସି ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜ, ଖିପ୍ପଂ ହୋହିସି ଅନାସୱୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭) ଚ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧୀ’’ତି । ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟାତି ୟୋନିସୋମନସିକାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସୱନପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ୱିସଦଭାୱେନ । ତଥା ଚାହ – ‘‘ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧୀ’’ତି, ସବ୍ବସ୍ସ ୱା କାୟୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ । ପରିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀପୟୋଗୋ ହି ୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱତୋ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ୱିସାରଦୋ ହୋତୀତି ।
ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧଦୀପକେନାତିଆଦିନା ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଥେରସ୍ସ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସୁତ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅସମ୍ମୋହଦୀପନତୋ ଚତୁପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାୱସେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସୋତପ୍ପଭେଦପଟିୱେଧଦୀପକେନାତି ଏତେନ ଅୟଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ, ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖାୟ ୱା ସାମଞ୍ଞେନେୱ ସୋତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସଂ ଆମସତୀତି ଦସ୍ସେତି । ମନୋଦିଟ୍ଠିକରଣାନଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପେକ୍ଖନସୁପ୍ପଟିୱେଧା ୱିସେସତୋ ମନସିକାରପ୍ପଟିବଦ୍ଧାତି ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରଦୀପକେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା, ସୱନଧାରଣୱଚୀପରିଚୟା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା ୱିସେସେନ ସୋତାୱଧାନପ୍ପଟିବଦ୍ଧାତି ତେ ଅୱିକ୍ଖେପଦୀପକେନ ସୁତ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା । ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତାତି ‘‘ଇଧ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇଧ ସମାଧି, ଇଧ ପଞ୍ଞା, ଏତ୍ତକା ଏତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମନସା ଅନୁ ଅନୁ ପେକ୍ଖିତା । ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି ଭୂତାୟ, ଞାତପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଇତି ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଟିୱିଦ୍ଧା ।
ସକଲେନ ୱଚନେନାତି ପୁବ୍ବେ ତୀହି ପଦେହି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିନ୍ତି ଅକତଞ୍ଞୁତଂ, ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅନରିୟୱୋହାରାୱତ୍ଥଂ । ସା ଏୱ ଅନରିୟୱୋହାରାୱତ୍ଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ନନୁ ଚ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ‘‘ମମେଦଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଅଧିମାନସ୍ସ, ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀନଞ୍ଚ ତଦାସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିସମତିକ୍କମାଦିୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତେନ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋତି ଦସ୍ସନତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଦେୱତାନଂ ପରିୱିତକ୍କାପେକ୍ଖଂ ତଥାୱଚନନ୍ତି ଏଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୱକାସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ କିର ଖଣେ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ‘‘ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅୟଞ୍ଚ ଆୟସ୍ମା ଦେସନାକୁସଲୋ ଇଦାନି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଭାତା ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ସୟଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଉଦାହୁ ଭଗୱତୋ ଏୱ ୱଚନଂ ୟଥାସୁତ’’ନ୍ତି, ଏୱଂ ତଦାସଙ୍କିତପ୍ପକାରତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିସମୋକ୍କମାଦିତୋ ଅତିକ୍କମାଦି ୱିଭାୱିତନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଅଦହନ୍ତୋତି ‘‘ମମେଦ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନି ଅଟ୍ଠପେନ୍ତୋ । ଅପ୍ପେତୀତି ନିଦସ୍ସେତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେସୁ ୟଥାରହଂ ସତ୍ତେ ନେତୀତି ନେତ୍ତି, ଧମ୍ମୋୟେୱ ନେତ୍ତି ଧମ୍ମନେତ୍ତି।
ଦଳ୍ହତରନିୱିଟ୍ଠା ୱିଚିକିଚ୍ଛା କଙ୍ଖା। ନାତିସଂସପ୍ପନଂ ମତିଭେଦମତ୍ତଂ ୱିମତି । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ୱିନାସେତି ଭଗୱତା ଭାସିତତ୍ତା ସମ୍ମୁଖା ଚସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଖଲିତଦୁରୁତ୍ତାଦିଗ୍ଗହଣଦୋସାଭାୱତୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚମାଦୟୋ ତିସ୍ସୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଆକାରାଦିଅତ୍ଥେସୁ ଅଗ୍ଗହିତୱିସେସମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ତତୋ ପରା ଚତସ୍ସୋ ଆକାରତ୍ଥମେୱ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭାୱିତା, ପଚ୍ଛିମା ପନ ତିସ୍ସୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଆକାରତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୱଧାରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞସେଟ୍ଠଅସହାୟସଙ୍ଖାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭) ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮; ପାରା॰ ୧୧) ସେଟ୍ଠେ, ‘‘ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୦୫; ୨.୨୧୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୮୦; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୩; ଚୂଳୱ॰ ୪୪୫) ଅସହାୟେ ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) ସଙ୍ଖାୟଂ । ଇଧାପି ସଙ୍ଖାୟନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଏକନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚାତି ୟୁତ୍ତକାଲଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଞ୍ଚ । ଖଣୋତି ଓକାସୋ । ତଥାଗତୁପ୍ପାଦାଦିକୋ ହି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଓକାସୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟପ୍ପଟିଲାଭହେତୁତ୍ତା । ଖଣୋ ଏୱ ଚ ସମୟୋ । ୟୋ ଖଣୋତି ଚ ସମୟୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏକୋ ଏୱାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ମହାସମୟୋତି ମହାସମୂହୋ । ସମୟୋପି ଖୋତି ସିକ୍ଖାପଦପୂରଣସ୍ସ ହେତୁପି । ସମୟପ୍ପୱାଦକେତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପୱାଦକେ । ତତ୍ଥ ହି ନିସିନ୍ନା ତିତ୍ଥିୟା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସମୟଂ ପୱଦନ୍ତୀତି । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ହିତପ୍ପଟିଲାଭା । ଅଭିସମେତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଅଭିସମୟୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ପୀଳନାଦୀନି ଅଭିସମେତବ୍ବଭାୱେନ ଏକୀଭାୱଂ ଉପନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ଅଭିସମୟସ୍ସ ୱା ପଟିୱେଧସ୍ସ ୱିସୟଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ତାନେୱ ତଥା ଏକତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପୀଳନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ହିଂସନଂ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣଂ । ସନ୍ତାପୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିୱସେନ ସନ୍ତପନଂ ପରିଦହନଂ ।
ତତ୍ଥ ସହକାରିକାରଣେ ସନିଜ୍ଝଂ ସମେତି ସମୱେତୀତି ସମୟୋ, ସମୱାୟୋ । ସମେତି ସମାଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ତଦାଧାରପୁଗ୍ଗଲେହୀତି ସମୟୋ, ଖଣୋ । ସମେତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା ସଂଗଚ୍ଛତି ସତ୍ତୋ, ସଭାୱଧମ୍ମୋ ୱା ସହଜାତାଦୀହି, ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ୱାତି ସମୟୋ, କାଲୋ । ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭୂତୋପି ହି କାଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣଂ କରଣଂ ୱିୟ ଚ କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ରୂପେନ ୱୋହରୀୟତୀତି । ସମଂ, ସହ ୱା ଅୱୟୱାନଂ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତି ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମୟୋ, ସମୂହୋ ୟଥା ‘‘ସମୁଦାୟୋ’’ତି । ଅୱୟୱସହାୱଟ୍ଠାନମେୱ ହି ସମୂହୋତି । ଅୱସେସପଚ୍ଚୟାନଂ ସମାଗମେ ଏତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତି ଚାତି ସମୟୋ, ହେତୁ ୟଥା ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତି । ସମେତି ସଂୟୋଜନଭାୱତୋ ସମ୍ବଦ୍ଧୋ ଏତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ ୱା ସଂୟୁତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତା ୟଥାଭିନିୱେସଂ ଏତେନାତି ସମୟୋ, ଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ହି ସତ୍ତା ଅତିୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ସମିତି ସଙ୍ଗତି ସମୋଧାନନ୍ତି ସମୟୋ, ପଟିଲାଭୋ । ସମସ୍ସ ୟାନଂ, ସମ୍ମା ୱା ୟାନଂ ଅପଗମୋତି ସମୟୋ, ପହାନଂ । ଅଭିମୁଖଂ ଞାଣେନ ସମ୍ମା ଏତବ୍ବୋ ଅଭିସମେତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତୋ ସଭାୱୋ । ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମ୍ମା ଏତି ଗଚ୍ଛତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱାୱବୋଧୋ । ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଅଭିସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସ୍ସାତି ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ । କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ ସମୱାୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ଦେସଦେସକପରିସାନଂ ୱିୟ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଭାୱେନ କାଲସ୍ସ ଅପଦିସିତବ୍ବତୋ ଚ ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନିୟମିତୱସେନେୱ କାଲୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ନ ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନ ନିୟମେତ୍ୱାତି ଆହ – ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନ ନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନେ ଅୟମ୍ପି ଗୁଣୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ୱା ଇମେ’’ତିଆଦିମାହ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ ଦେୱସିକଂ ଝାନସମାପତ୍ତୀହି ୱୀତିନାମନକାଲୋ, ୱିସେସତୋ ସତ୍ତସତ୍ତାହାନି । ସୁପ୍ପକାସାତି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା ପକମ୍ପନଓଭାସପାତୁଭାୱାଦୀହି ପାକଟା । ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦେସୁ ଏୱ ସମୟେସୁ ଏକଦେସଂ ପକାରନ୍ତରେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ଚାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଥା ହି ଞାଣକିଚ୍ଚସମୟୋ ଅତ୍ତହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିସମୟୋ ଚ ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମୟୋ, ଅରିୟତୁଣ୍ହୀଭାୱସମୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ, କରୁଣାକିଚ୍ଚପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମିକଥାସମୟୋ ଦେସନାସମୟୋୟେୱ ।
କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ଅଭିଧମ୍ମୱିନୟେସୁ । ତଥାତି ଭୁମ୍ମକରଣେହି । ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ ଆଧାରତ୍ଥୋ । ଭାୱୋ ନାମ କିରିୟା, କିରିୟାୟ କିରିୟନ୍ତରଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣଂ। ତତ୍ଥ ୟଥା କାଲୋ ସଭାୱଧମ୍ମପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସୟଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାତୋ ତଙ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପରତୋ ଚ ଅଭାୱତୋ ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଜାତୋ, ସାୟନ୍ହେ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ, ସମୂହୋ ଚ ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧୋ ଅୱୟୱାନଂ ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାପୀୟତି ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା, ୟୱରାସିୟଂ ସମ୍ଭୂତୋ’’ତିଆଦୀସୁ, ଏୱଂ ଇଧାପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅଧିକରଣଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ କାଲେ, ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ୱା କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଏୱ କାଲେ, ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ‘‘ଗାୱୀସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ, ଦୁଦ୍ଧାସୁ ଆଗତୋ’’ତି ଦୋହନକିରିୟାୟ ଗମନକିରିୟା ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱଂ ଇଧାପି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ଏୱ ହୋତି ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସତ୍ତାୱିରହାଭାୱତୋତି ସମୟସ୍ସ ସତ୍ତାକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକିରିୟା, ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଭୱନକିରିୟା ଚ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେତି ୟସ୍ମିଂ ନୱମେ ଖଣେ, ୟସ୍ମିଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିହେତୁମ୍ହି, ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱା ସତି କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ହେତୁମ୍ହି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଉଭୟତ୍ଥ ସମୟସଦ୍ଦେ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ଲକ୍ଖଣଭୂତଭାୱୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଖଣ…ପେ॰… ଲକ୍ଖୀୟତୀ’’ତି ।
ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ଅଜ୍ଝେନେନ ୱସତି, ଫରସୁନା ଛିନ୍ଦତି, କୁଦାଲେନ ଖଣତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୱୀତିକ୍କମଞ୍ହି ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିଗରହିତ୍ୱା ଚ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଓତିଣ୍ଣକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେନେୱ କାଲେନ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୱିହରତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତତିୟପାରାଜିକାଦୀସୁ ୱିୟ ।
ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଆରମ୍ଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦେସନାନିଟ୍ଠାନଂ ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ କରୁଣାୱିହାରେନ । ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ । ଉପୟୋଗୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ୟଥା ‘‘ମାସଂ ଅଜ୍ଝେତୀ’’ତି । ପୋରାଣାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋତି ୱଚନମତ୍ତେନ ୱିସେସୋ । ତେନ ସୁତ୍ତୱିନୟେସୁ ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟୋ କତୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ଇଦାନି ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଭଗୱାତି ଗରୂ’’ତିଆଦି । ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ସେଟ୍ଠୱାଚକଂ ୱଚନଂ, ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ୟୋ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱଚନେନ ୱଚନୀୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ଗରୁଭାୱୟୁତ୍ତୋ ଗରୁଗୁଣୟୋଗତୋ । ଗରୁକରଣଂ ୱା ସାତିସୟଂ ଅରହତୀତି ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ, ଗାରୱାରହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସିପ୍ପାଦିସିକ୍ଖାପକା ଗରୂ ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଗାରୱୟୁତ୍ତା, ଅୟଂ ପନ ତାଦିସୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗରୂତି ୱତ୍ୱା ଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି । ୱୁତ୍ତୋୟେୱ, ନ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଏକଦେସଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଧମ୍ମସରୀରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋତୀତି ‘‘ୟୋ ୱୋ, ଆନନ୍ଦ, ମୟା ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) ୱଚନତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ସତ୍ଥୁଭାୱପରିୟାୟୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱଜିରସଙ୍ଘାତସମାନକାୟୋ ପରେହି ଅଭେଜ୍ଜସରୀରତ୍ତା । ନ ହି ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟେ କେନଚି ସକ୍କା ଅନ୍ତରାୟୋ କାତୁନ୍ତି । ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସକଲସୁତ୍ତସ୍ସ ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସନତୋ । ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତେନ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତେନ ମୟା ମହାସାୱକେନ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମୟା ସୁତଂ, ନ ଅନୁସ୍ସୁତିକଂ, ନ ପରମ୍ପରାଭତନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତୋ । କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ସନ୍ନିଧାନେ ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ କାଲସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଭାୱଦୀପନତୋ। ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପରମା ହି କାଲସମ୍ପଦା । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘କପ୍ପକସାୟେ କଲିୟୁଗେ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ ଅହୋ ମହଚ୍ଛରିୟଂ ।
ହୁତାୱହମଜ୍ଝେ ଜାତଂ, ସମୁଦିତମକରନ୍ଦମରୱିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧; ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧ ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତ) ।
ଭଗୱାତି ଦେସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନଭାୱତୋ ।
ଏୱଂନାମକେ ନଗରେତି କଥଂ ପନେତଂ ନଗରଂ ଏୱଂନାମକଂ ଜାତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, ୟଥା କାକନ୍ଦସ୍ସ ଇସିନୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ମାପିତା ନଗରୀ କାକନ୍ଦୀ, ମାକନ୍ଦସ୍ସ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ମାପିତା ମାକନ୍ଦୀ, କୁସମ୍ବସ୍ସ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ମାପିତା କୋସମ୍ବୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସୱତ୍ଥସ୍ସ ଇସିନୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ମାପିତା ନଗରୀ ସାୱତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନ ଭଣନ୍ତି – ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ, ସବ୍ବମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସାୱତ୍ଥି । ସତ୍ଥସମାୟୋଗେ ଚ ‘କିଂ ଭଣ୍ଡମତ୍ଥୀ’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ‘ସବ୍ବମତ୍ଥୀ’ତି ୱଚନମୁପାଦାୟ ସାୱତ୍ଥି ।
‘‘ସବ୍ବଦା ସବ୍ବୂପକରଣଂ, ସାୱତ୍ଥିୟଂ ସମୋହିତଂ ।
ତସ୍ମା ସବ୍ବମୁପାଦାୟ, ସାୱତ୍ଥୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧.୧୮୪) ।
‘‘କୋସଲାନଂ ପୁରଂ ରମ୍ମଂ, ଦସ୍ସନେୟ୍ୟଂ ମନୋରମଂ ।
ଦସହି ସଦ୍ଦେହି ଅୱିୱିତ୍ତଂ, ଅନ୍ନପାନସମାୟୁତଂ ॥
‘‘ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱେପୁଲ୍ଲତଂ ପତ୍ତଂ, ଇଦ୍ଧଂ ଫୀତଂ ମନୋରମଂ ।
ଆଳକମନ୍ଦାୱ ଦେୱାନଂ, ସାୱତ୍ଥିପୁରମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା) ।
ଅୱିସେସେନାତି ନ ୱିସେସେନ, ୱିହାରଭାୱସାମଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ…ପେ॰… ୱିହାରେସୂତି ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ ଦିବ୍ବୱିହାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ ଅରିୟୱିହାରୋତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ୱିହାରେସୁ । ସମଙ୍ଗିପରିଦୀପନନ୍ତି ସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ । ଏତନ୍ତି ୱିହରତୀତି ଏତଂ ପଦଂ । ତଥା ହି ତଂ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଗିହିସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ସହନନ୍ଦୀ ସହସୋକୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ଇରିୟାପଥୱିହାରେ ଆଗତଂ, ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି … ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୪୯୯; ୱିଭ॰ ୬୨୪) ଦିବ୍ବୱିହାରେ, ‘‘ସୋ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬; ୩.୩୦୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୭୭, ୪୫୯, ୫୦୯; ୨.୩୦୯, ୩୧୫, ୪୫୧, ୪୭୧; ୩.୨୩୦, ୱିଭ॰ ୬୪୨, ୬୪୩) ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ, ‘‘ସୋ ଖୋହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ତସ୍ସାୟେୱ କଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେମି ସନ୍ନିସାଦେମି ଏକୋଦିଂ କରୋମି, ସମାଦହାମି, ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଅରିୟୱିହାରେ ।
ତତ୍ଥ ଇରିୟନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଇରିୟା, କାୟପ୍ପୟୋଗୋ । ତସ୍ସା ପୱତ୍ତନୂପାୟଭାୱତୋ ଠାନାଦି ଇରିୟାପଥୋ। ଠାନସମଙ୍ଗୀ ୱା ହି କାୟେନ କିଞ୍ଚି କରେୟ୍ୟ ଗମନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସମଙ୍ଗୀ ୱା । ଅଥ ୱା ଇରିୟତି ପୱତ୍ତତି ଏତେନ ଅତ୍ତଭାୱୋ, କାୟକିଚ୍ଚଂ ୱାତି ଇରିୟା, ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିୟା ଉପାୟଭାୱତୋ ପଥୋତି ଇରିୟାପଥୋ, ଠାନାଦି ଏୱ । ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଗତିନିୱତ୍ତିଆଦିଆକାରେନ ପୱତ୍ତୋ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପପ୍ପବନ୍ଧୋ ଏୱ । ୱିହରଣଂ, ୱିହରତି ଏତେନାତି ୱା ୱିହାରୋ। ଦିୱି ଭୱୋ ଦିବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ବହୁଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦିଦେୱଲୋକେ ଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଦିବ୍ବାନୁଭାୱୋ, ତଦତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୱା ଦିବ୍ବୋ, ଅଭିଞ୍ଞାଭିନୀହାରୱସେନ ମହାଗତିକତ୍ତା ୱା ଦିବ୍ବୋ, ଦିବ୍ବୋ ଚ ସୋ ୱିହାରୋ ଚାତି ଦିବ୍ବୱିହାରୋ, ଚତସ୍ସୋ ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟୋ । ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମାନଂ, ବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱା ୱିହାରା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ । ଅରିୟୋ, ଅରିୟାନଂ ୱା ୱିହାରୋ ଅରିୟୱିହାରୋ, ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି । ସୋ ହି ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନନ୍ତିଆଦି ୟଦିପି ଭଗୱା ଏକେନପି ଇରିୟାପଥେନ ଚିରତରଂ କାଲଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଥାପି ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରସ୍ସ ଅୟଂ ସଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୱା ଭଗୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ନାନାସମାପତ୍ତୀହି ଚ କାଲଂ ୱୀତିନାମେନ୍ତୋ ୱସତୀତି ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱିୱିଧହିତସୁଖଂ ହରତି ଉପନେତି ଉପ୍ପାଦେତି, ତସ୍ମା ୱିୱିଧଂ ହରତୀତି ୱିହରତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଜେତସ୍ସରାଜକୁମାରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଜନଂ ଜିନାତୀତି ଜେତୋ । ସୋତସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ହି କତ୍ତୁସାଧନୋ ଜେତସଦ୍ଦୋ । ଅଥ ୱା ରଞ୍ଞା ପସେନଦିକୋସଲେନ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଜନେ ଜିତେ ଜାତୋତି ଜେତୋ । ରଞ୍ଞୋ ହି ଜୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା କୁମାରୋ ଜିତୱାତି ଜେତୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ମଙ୍ଗଲକାମତାୟ ୱା ତସ୍ସ ଏୱଂନାମମେୱ କତନ୍ତି ଜେତୋ । ମଙ୍ଗଲକାମତାୟ ହି ଜେୟ୍ୟୋତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଜେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନାତିଆଦିନା ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି ଏତ୍ଥ ସୁଦତ୍ତୋ ନାମ ସୋ, ଗହପତି, ମାତାପିତୂହି କତନାମୱସେନ, ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧତାୟ ପନ ୱିଗତମଚ୍ଛେରତାୟ କରୁଣାଦିଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅନାଥାନଂ ପିଣ୍ଡମଦାସି । ତେନ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଣିନୋ, ୱିସେସେନ ୱା ପବ୍ବଜିତାତି ଆରାମୋ, ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫଫଲାଦିସୋଭାୟ ନାତିଦୂରନଚ୍ଚାସନ୍ନତାଦିପଞ୍ଚୱିଧସେନାସନଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତତୋ ତତୋ ଆଗମ୍ମ ରମନ୍ତି ଅଭିରମନ୍ତି, ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତା ହୁତ୍ୱା ନିୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ୱା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗତେପି ଅତ୍ତନୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂୟେୱ ଆନେତ୍ୱା ରମେତୀତି ଆରାମୋ । ସୋ ହି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନ ଗହପତିନା ଜେତସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଅଟ୍ଠାରସହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି ସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି ସେନାସନାନି କାରାପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି ୱିହାରମହଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଏୱଂ ଚତୁପଞ୍ଞାସହିରଞ୍ଞକୋଟିପରିଚ୍ଚାଗେନ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସେତି ।
ତତ୍ଥାତି ‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱାକ୍ୟଂ, ତତ୍ଥ । ସିୟାତି କସ୍ସଚି ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ସିୟା, ୱକ୍ଖମାନାକାରେନ କଦାଚି ଚୋଦେୟ୍ୟ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ତତ୍ଥ ୱିହରତୀତି ୟଦି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ ୱିହରତି । ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ନାନାଠାନଭୂତତ୍ତା ସାୱତ୍ଥିଜେତୱନାନଂ, ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ଚୋଦକୋ ତମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ‘‘ନ ହି ସକ୍କା’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ଇତରୋ ସବ୍ବମେତଂ ଅୱିପରୀତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ତୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ୟଦି ତାୱ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ୟଂ ତଂ ଭୱତା ଚୋଦିତଂ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ନ ଖୋ ପନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଉଭୟତ୍ଥ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ୱିହାରଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ଅୱିପରୀତମତ୍ଥଂ, ତସ୍ସ ଚ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଭାୱଂ, ତେନ ଚ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ…ପେ॰… ଜେତୱନେ’’ତି ଆହ । ଏୱମ୍ପି ‘‘ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ ୱିହରତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟ’’ନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତ୍ଥ ଗୋଚରଗାମକିତ୍ତନଂ କତ୍ତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ତଂ ୟଥା ଜେତୱନାଦିକିତ୍ତନଂ ପବ୍ବଜିତାନୁଗ୍ଗହକରଣାଦିଅନେକପ୍ପୟୋଜନଂ, ଏୱଂ ଗୋଚରଗାମକିତ୍ତନମ୍ପି ଗହଟ୍ଠାନୁଗ୍ଗହକରଣାଦିୱିୱିଧପୟୋଜନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସାୱତ୍ଥିୱଚନେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେନ ଉପସଙ୍କମପୟିରୁପାସନାନଂ ଓକାସଦାନେନ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସରଣେସୁ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପନେନ ୟଥୂପନିସ୍ସୟଂ ଉପରିୱିସେସାଧିଗମାୱହନେନ ଚ ଗହଟ୍ଠାନୁଗ୍ଗହକରଣଂ, ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପୱସନଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହେନେତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତାନୁଗ୍ଗହକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କରୁଣାୟ ଉପଗମନଂ, ନ ଲାଭାଦିନିମିତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞାୟ ଅପଗମନଂ, ନ ୱିରୋଧାଦିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଉପଗମନାପଗମନାନଂ ନିରୁପକ୍କିଲେସତଂ ୱିଭାୱେତି । ଧମ୍ମିକସୁଖଂ ନାମ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖଂ । ଦେୱତାନଂ ଉପକାରବହୁଲତା ଜନୱିୱିତ୍ତତାୟ । ପଚୁରଜନୱିୱିତ୍ତଞ୍ହି ଠାନଂ ଦେୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତଦତ୍ଥପରିନିପ୍ଫାଦନନ୍ତି ଲୋକତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନଂ, ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସମ୍ପାଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସାୱତ୍ଥିକିତ୍ତନେନ ରୂପକାୟସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଦସ୍ସେତି, ଜେତୱନାଦିକିତ୍ତନେନ ଧମ୍ମକାୟସ୍ସ । ତଥା ପୁରିମେନ ପରାଧୀନକିରିୟାକରଣଂ, ଦୁତିୟେନ ଅତ୍ତାଧୀନକିରିୟାକରଣଂ । ପୁରିମେନ ୱା କରୁଣାକିଚ୍ଚଂ, ଇତରେନ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ । ପୁରିମେନ ଚସ୍ସ ପରମାୟ ଅନୁକମ୍ପାୟ ସମନ୍ନାଗମଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରମାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗମଂ ଦୀପେତି । ଭଗୱା ହି ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରମାୟ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଅନୁକମ୍ପତି, ନ ଚ ତତ୍ଥ ସିନେହଦୋସାନୁପତିତୋ ପରମୁପେକ୍ଖକଭାୱତୋ । ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ନ ପରହିତସୁଖକରଣେ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ମହାକାରୁଣିକଭାୱତୋ । ତସ୍ସ ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଲୋକନାଥତା, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ଅତ୍ତନାଥତା ।
ତଥା ହେସ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ମହାକରୁଣାୟ ସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ସକଲଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନୋ ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଦତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରେ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅପରିମିତଂ କାଲଂ ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୋସି, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ସମ୍ମା ପତିତେହି ଦୁକ୍ଖେହି ନ ୱିକମ୍ପିତତା । ମହାକାରୁଣିକତାୟ ସଂସାରାଭିମୁଖତା, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ତତୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦନା । ତଥା ଉପେକ୍ଖକତାୟ ନିବ୍ବାନାଭିମୁଖତା, ମହାକାରୁଣିକତାୟ ତଦଧିଗମୋ । ତଥା ମହାକାରୁଣିକତାୟ ପରେସଂ ଅହିଂସାପନଂ, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ସୟଂ ପରେହି ଅଭାୟନଂ । ମହାକାରୁଣିକତାୟ ପରଂ ରକ୍ଖତୋ ଅତ୍ତନୋ ରକ୍ଖଣଂ, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖତୋ ପରେସଂ ରକ୍ଖଣଂ । ତେନସ୍ସ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାଦୀସୁ ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତଥା ମହାକାରୁଣିକତାୟ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ପାରିପୂରୀ, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ପାରିପୂରୀ। ଏୱଂ ପୁରିସୁଦ୍ଧାସୟପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଲୋକହିତତ୍ଥମେୱ ରଜ୍ଜସମ୍ପଦାଦିଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପଗମନଂ, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନସ୍ସ ତତୋ ଅପଗମନଂ । ଇତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧଉପଗମାପଗମସ୍ସ ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଲୋକହିତତ୍ଥମେୱ ଦାନୱସେନ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପରିଚ୍ଚଜନା, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ଚସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅପଚ୍ଚାସୀସନା । ଏୱଂ ସମୁଦାଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଗୁଣସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମହାକାରୁଣିକତାୟ ପରେସଂ ହିତସୁଖତ୍ଥଂ ଅତିଦୁକ୍କରକାରିତା, ଉପେକ୍ଖକତାୟ କାୟମ୍ପି ଅନଲଙ୍କାରିତା ।
ତଥା ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଚରିମତ୍ତଭାୱେ ଜିଣ୍ଣାତୁରମତଦସ୍ସନେନ ସଞ୍ଜାତସଂୱେଗୋ, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ଉଳାରେସୁ ଦେୱଭୋଗସଦିସେସୁ ଭୋଗେସୁ ନିରପେକ୍ଖୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମି । ତଥା ମହାକାରୁଣିକତାୟ ‘‘କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୫୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪, ୧୦) କରୁଣାମୁଖେନେୱ ୱିପସ୍ସନାରମ୍ଭୋ, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ସତ୍ତ ସତ୍ତାହାନି ୱିୱେକସୁଖେନେୱ ୱୀତିନାମନଂ । ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କନଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଅଜ୍ଝେସନାପଦେସେନ ଓକାସକରଣଂ, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାଦିୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅନନୁରୂପସମୁଦାଚାରେପି ଅନଞ୍ଞଥାଭାୱୋ । ମହାକାରୁଣିକତାୟ କତ୍ଥଚି ପଟିଘାତାଭାୱେନସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅମିତ୍ତସଞ୍ଞାଭାୱୋ, ଉପେକ୍ଖକତାୟ କତ୍ଥଚିପି ଅନୁରୋଧାଭାୱେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସିନେହସନ୍ଥୱାଭାୱୋ । ମହାକାରୁଣିକତାୟ ପରେସଂ ପସାଦନା, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ପସନ୍ନାକାରେହି ନ ୱିକମ୍ପନା । ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଧମ୍ମାନୁରାଗାଭାୱେନ ତତ୍ଥ ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଅଭାୱୋ, ଉପେକ୍ଖକତାୟ ସାୱକାନୁରାଗାଭାୱେନ ପରିୱାରପରିକମ୍ମତାଭାୱୋ । ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ପରେହି ସଂସଗ୍ଗମୁପଗଚ୍ଛତୋପି ଉପେକ୍ଖକତାୟ ନ ତତ୍ଥ ଅଭିରତି । ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଗାମାଦୀନଂ ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ୱସତୋପି ଉପେକ୍ଖକତାୟ ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠାନେ ଏୱ ୱିହରଣଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପୁରିମେନସ୍ସ ପରମାୟ ଅନୁକମ୍ପାୟ ସମନ୍ନାଗମଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ।
ତନ୍ତି ତତ୍ରାତି ପଦଂ । ‘‘ଦେସକାଲପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି ୟେ ଦେସକାଲା ଇଧ ୱିହରଣକିରିୟାୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ପରିଦୀପନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ସମୟଂ…ପେ॰… ଦୀପେତୀ’’ତି ଆହ । ତଂ-ସଦ୍ଦୋ ହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ, ତସ୍ମା ଇଧ କାଲସ୍ସ ଦେସସ୍ସ ୱା ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ଭୱିତୁମରହତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ଅୟଂ ତାୱ ତତ୍ର-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସଭାୱେ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା । ୟସ୍ମା ପନ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ତତ୍ର-ସଦ୍ଦୋ ଧମ୍ମଦେସନାୱିସିଟ୍ଠଂ ଦେସକାଲଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭାସିତବ୍ବୟୁତ୍ତେ ୱା ଦେସକାଲେ ଦୀପେତୀ’’ତି । ତେନ ତତ୍ରାତି ୟତ୍ର ଭଗୱା ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି ଭାସତି, ତାଦିସେ ଦେସେ, କାଲେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହୀତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ନନୁ ଚ ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ ତାୱା’’ତିଆଦିନା ବାହିୟସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ପଟିକ୍ଖିପି, ତତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଠିତୋ ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅଦେସେତବ୍ବକାଲେ ଅଦେସନାୟ ଇଦଂ ଉଦାହରଣଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ ତାୱା’’ତି ।
ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠମ୍ହା’’ତି, ତମ୍ପି ତସ୍ସ ଅକାଲଭାୱସ୍ସେୱ ପରିୟାୟେନ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ତଦା ଅଦ୍ଧାନପରିସ୍ସମେନ ରୂପକାୟେ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ଅହୋସି, ବଲୱପୀତିୱେଗେନ ନାମକାୟେ । ତଦୁଭୟସ୍ସ ୱୂପସମଂ ଆଗମେନ୍ତୋ ପପଞ୍ଚପରିହାରତ୍ଥଂ ଭଗୱା ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ’’ତି ପରିୟାୟେନ ପଟିକ୍ଖିପି । ଅଦେସେତବ୍ବଦେସେ ଅଦେସନାୟ ପନ ଉଦାହରଣଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪), ୱିହାରପଚ୍ଛାୟାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୬୩) ଚ ଏୱମାଦିକଂ ଇଧ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତଂ । ‘‘ଅଥ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲୋ ଇଧ ପୁବ୍ବେ ନେସାଦୋ ଇଧ ପାପାନି କମ୍ମାନି କରିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୧) ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ, ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଖୋ ଅଗାରୱୋ ୱିହରତି ଅପ୍ପତିସ୍ସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧) ଅୱଧାରଣେ, ‘‘କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସତ୍ଥୁ ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ସାୱକା ୱିୱେକଂ ନାନୁସିକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ଆଦିକାଲତ୍ଥେ, ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭେତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପଦପୂରଣେନ ୱଚନାଲଙ୍କାରମତ୍ତଂ କତଂ ହୋତି, ଆଦିକାଲତ୍ଥେନ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଉପଞ୍ଞାସମତ୍ତଂ । ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ପନ ନିୟମଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ମା ଆମନ୍ତେସି ଏୱାତି ଆମନ୍ତନେ ନିୟମୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।
ଭଗୱାତି ଲୋକଗରୁଦୀପନନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ପୁବ୍ବେପି ଭଗୱାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ୟଦିପି ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ପନସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଠାନେ ୱିହରଣକିରିୟାୟ କତ୍ତୁ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ, ନ ଆମନ୍ତନକିରିୟାୟ, ଇଧ ପନ ଆମନ୍ତନକିରିୟାୟ, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଂ ପୁନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱାତି ଲୋକଗରୁଦୀପନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେନ ଲୋକଗରୁଭାୱତୋ ତଦନୁରୂପଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ତେ ଆମନ୍ତେସୀତି ଦସ୍ସେତି । କଥାସୱନୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲୱଚନନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନାୟ ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନଦେସନାୟ ସୱନୟୋଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୱଚନଂ । ଚତୂସୁପି ପରିସାସୁ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ଏଦିସାନଂ ଦେସନାନଂ ୱିସେସେନ ଭାଜନଭୂତାତି ସାତିସୟଂ ସାସନସମ୍ପଟିଗ୍ଗାହକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଧ ଭିକ୍ଖୁଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖକୋତି ଭିକ୍ଖୂତି ଭିକ୍ଖନଧମ୍ମତାୟ ଭିକ୍ଖୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଅଜ୍ଝୁପଗତଂ ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ, ଉଞ୍ଛାଚରିୟଂ, ଅଜ୍ଝୁପଗତତ୍ତା ଅନୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁ । ୟୋ ହି ଅପ୍ପଂ ୱା ମହନ୍ତଂ ୱା ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପହାୟ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ସୋ କସିଗୋରକ୍ଖାଦିଜୀୱିକାକପ୍ପନଂ ହିତ୍ୱା ଲିଙ୍ଗସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନେୱ ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁ, ପରପ୍ପଟିବଦ୍ଧଜୀୱିକତ୍ତା ୱା ୱିହାରମଜ୍ଝେ କାଜଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜମାନୋପି ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୁ, ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଉସ୍ସାହଜାତତ୍ତା ୱା ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୂତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆଦିନା ନୟେନାତି ‘‘ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରୋତି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିନ୍ଦତି ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିନ୍ନତ୍ତା ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୧୦) ୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତନୟେନ । ଞାପନେତି ଅୱବୋଧନେ, ପଟିୱେଦନେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଭିକ୍ଖନସୀଲତାତି ଭିକ୍ଖନେନ ଜୀୱନସୀଲତା, ନ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିନା ଜୀୱନସୀଲତା । ଭିକ୍ଖନଧମ୍ମତାତି ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅରିୟା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି (ଜା॰ ୧.୭.୫୯) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଭିକ୍ଖନସଭାୱତା, ନ ୟାଚନକୋହଞ୍ଞସଭାୱତା । ଭିକ୍ଖନେ ସାଧୁକାରିତାତି ‘‘ଉତ୍ତିଟ୍ଠେ ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୮) ୱଚନଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନା । ଅଥ ୱା ସୀଲଂ ନାମ ପକତିସଭାୱୋ, ଇଧ ପନ ତଦଧିଟ୍ଠାନଂ । ଧମ୍ମୋତି ୱତଂ । ସାଧୁକାରିତାତି ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତା ଆଦରକିରିୟା । ହୀନାଧିକଜନସେୱିତନ୍ତି ୟେ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠିତାପି ଜାତିମଦାଦିୱସେନ ଉଦ୍ଧତା ଉନ୍ନଳା, ୟେ ଚ ଗିହିଭାୱେ ପରେସଂ ଅଧିକଭାୱମ୍ପି ଅନୁପଗତତ୍ତା ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ପରମକାରୁଞ୍ଞତଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତେସଂ ଉଭୟେସମ୍ପି ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ୱଚନେନ ହୀନଜନେହି ଦଲିଦ୍ଦେହି ପରମକାରୁଞ୍ଞତଂ ପତ୍ତେହି ପରକୁଲେସୁ ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତେହି ସେୱିତଂ ୱୁତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧତଭାୱନିଗ୍ଗହଂ କରୋତି। ଅଧିକଜନେହି ଉଳାରଭୋଗଖତ୍ତିୟକୁଲାଦିତୋ ପବ୍ବଜିତେହି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଆଜୀୱୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ସେୱିତଂ ୱୁତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଦୀନଭାୱନିଗ୍ଗହଂ କରୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ୱଚନଂ ଆମନ୍ତନଭାୱତୋ ଅଭିମୁଖୀକରଣଂ, ପକରଣତୋ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଚ ସୁସ୍ସୁସାଜନନଂ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନମନସିକାରନିୟୋଜନଞ୍ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋତି ଇମିନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରେତି ସାଧୁକସୱନେ ସାଧୁକମନସିକାରେ ଚ । କଥଂ ପନ ପୱତ୍ତିତା ସୱନାଦୟୋ ସାଧୁକଂ ପୱତ୍ତିତା ହୋନ୍ତୀତି ? ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସକଲସାସନସମ୍ପତ୍ତି ହତ୍ଥଗତା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆଦରଗାରୱୟୋଗେନ କଥାଦୀସୁ ଅପରିଭୱାଦିନା ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଭବ୍ବୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତଂ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? କଥଂ ନ ପରିଭୋତି, କଥିତଂ ନ ପରିଭୋତି, ନ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଭୋତି, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ, ୟୋନିସୋ ଚ ମନସିକରୋତି । ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଭବ୍ବୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୫୧) । ତେନେୱାହ – ‘‘ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରାୟତ୍ତା ହି ସାସନସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ।
ପୁବ୍ବେ ସବ୍ବପରିସାସାଧାରଣତ୍ତେପି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ‘‘ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠା’’ତିଆଦିନା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏୱ ଆମନ୍ତନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱାୱ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିମତ୍ଥଂ ପନ ଭଗୱା’’ତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତାତି ଅଞ୍ଞୱିହିତା । ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାତି ଅସମାହିତଚିତ୍ତା । ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତାତି ହିୟ୍ୟୋ ତତୋ ପରଂ ଦିୱସେସୁ ୱା ସୁତଧମ୍ମଂ ପତି ପତି ମନସା ଅୱେକ୍ଖନ୍ତା । ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମେ ଦେସିୟମାନେ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେସନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭିକ୍ଖୱୋତି ଚେତ୍ଥ ସନ୍ଧିୱସେନ ଇ-କାରଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭିକ୍ଖୱୋ ଇତୀତି ଅୟଂ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁପରିସମାପନାଦିଅତ୍ଥପଦତ୍ଥୱିପରିୟାୟପକାରାୱଧାରଣନିଦସ୍ସନାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହେସ ‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ତସ୍ମାତିହ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା । ଅତ୍ଥି ମେ ତୁମ୍ହେସୁ ଅନୁକମ୍ପା । କିନ୍ତି ମେ ସାୱକା ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯) ପରିସମାପନେ । ‘‘ଇତି ୱା ଇତି ଏୱରୂପା ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୩) ଆଦିଅତ୍ଥେ । ‘‘ମାଗଣ୍ଡିୟୋତି ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ ନାମଂ ନାମକମ୍ମଂ ନାମଧେୟ୍ୟଂ ନିରୁତ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନମଭିଲାପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୭୩, ୭୫) ପଦତ୍ଥୱିପରିୟାୟେ । ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ, ଅପ୍ପଟିଭୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ସଉପଦ୍ଦୱୋ ବାଲୋ, ଅନୁପଦ୍ଦୱୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ସଉପସଗ୍ଗୋ ବାଲୋ, ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୪) ପକାରେ । ‘‘ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ପୁଟ୍ଠେନ ସତା, ‘ଆନନ୍ଦ, ଅତ୍ଥୀ’ତିସ୍ସ ୱଚନୀୟଂ । ‘କିଂ ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’ନ୍ତି ଇତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ । ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୬) ଅୱଧାରଣେ । ‘‘ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ନତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୦) ନିଦସ୍ସନେ । ଇଧାପି ନିଦସ୍ସନେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭିକ୍ଖୱୋତି ହି ଆମନ୍ତନାକାରୋ । ତମେସ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସେତି ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋତି ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ‘‘ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’’ତିଆଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତି ଇଧ ‘‘ଭଗୱତୋ’’ତି ସାମିୱଚନଂ ଆମନ୍ତନମେୱ ସମ୍ବନ୍ଧିଅନ୍ତରଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଭଗୱତୋ ଆମନ୍ତନଂ ପଟିଅସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଭଗୱତୋ’’ତି ପନ ଇଦଂ ପଟିସ୍ସୱସମ୍ବନ୍ଧେନ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତାୟ ପଟିସ୍ସୁଣୋତୀ’’ତି । ୟଂ ନିଦାନଂ ଭାସିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଖାୱଗାହଣତ୍ଥନ୍ତି କମଲକୁୱଲୟୁଜ୍ଜଲୱିମଲସାଦୁରସସଲିଲାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ସୁଖାୱତରଣତ୍ଥଂ ନିମ୍ମଲସିଲାତଲରଚନାୱିଲାସସୋଭିତରତନସୋପାନଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣମୁତ୍ତାତଲସଦିସୱାଲୁକାଚୁଣ୍ଣପଣ୍ଡରଭୂମିଭାଗଂ ତିତ୍ଥଂ ୱିୟ ସୁୱିଭତ୍ତଭିତ୍ତିୱିଚିତ୍ରୱେଦିକାପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ନକ୍ଖତ୍ତପଥଂ ଫୁସିତୁକାମତାୟ ୱିୟ ପଟିୱିଜମ୍ଭିତସମୁସ୍ସୟସ୍ସ ପାସାଦୱରସ୍ସ ସୁଖାରୋହନତ୍ଥଂ ଦନ୍ତମୟସଣ୍ହମୁଦୁଫଲକଞ୍ଚନଲତାୱିନଦ୍ଧମଣିଗଣପ୍ପଭାସମୁଦୟୁଜ୍ଜଲସୋଭଂ ସୋପାନଂ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟନୂପୁରାଦିସଙ୍ଘଟ୍ଟନସଦ୍ଦସମ୍ମିସ୍ସିତସ୍ସ କଥିତହସିତମଧୁରସ୍ସରଗେହଜନୱିଜମ୍ଭିତୱିଚରିତସ୍ସ ଉଳାରଇସ୍ସରିୟୱିଭୱସୋଭିତସ୍ସ ମହାଘରସ୍ସ ସୁଖପ୍ପୱେସନତ୍ଥଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୁତ୍ତାପୱାଳାଦିଜୁତିୱିସ୍ସରୱିଜ୍ଜୋତିତସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୱିସାଲଦ୍ୱାରବାହଂ ମହାଦ୍ୱାରଂ ୱିୟ ଚ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାଞାଣଗମ୍ଭୀରଭାୱସଂସୂଚକସ୍ସ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଖାୱଗାହତ୍ଥଂ ।
ଏତ୍ଥାହ – ‘‘କିମତ୍ଥଂ ପନ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହେ କୟିରମାନେ ନିଦାନୱଚନଂ, ନନୁ ଭଗୱତା ଭାସିତୱଚନସ୍ସେୱ ସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, ଦେସନାୟ ଠିତିଅସମ୍ମୋସସଦ୍ଧେୟ୍ୟଭାୱସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । କାଲଦେସଦେସକନିମିତ୍ତପରିସାପଦେସେହି ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତା ହି ଦେସନା ଚିରଟ୍ଠିତିକା ହୋତି ଅସମ୍ମୋସଧମ୍ମା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟା ଚ । ଦେସକାଲକତ୍ତୁହେତୁନିମିତ୍ତେହି ଉପନିବଦ୍ଧୋ ୱିୟ ୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ‘‘ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନସୁତ୍ତଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସାଦିପୁଚ୍ଛାସୁ କତାସୁ ତାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ଭାସିତଂ । ଅପିଚ ସତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତିପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ତଥାଗତସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବଚରଣାନୁମାନାଗମତକ୍କାଭାୱତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି । ନ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁସ୍ସ ପୁବ୍ବଚରଣାଦୀହି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାୟ ଏକପ୍ପମାଣତ୍ତା ଚ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ । ତଥା ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟସାସନସାୱକାନାନୁରାଗାଭାୱତୋ ଖୀଣାସୱଭାୱସିଦ୍ଧି । ନ ହି ସବ୍ବସୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରାନୁଗ୍ଗହପ୍ପୱତ୍ତି । ଏୱଂ ଦେସକସଂକିଲେସଭୂତାନଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସମ୍ପଦାଦୂସକାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭାୱସଂସୂଚକେହି ଞାଣପ୍ପହାନସମ୍ପଦାଭିବ୍ୟଞ୍ଜନକେହି ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱିସୁଦ୍ଧଭାୱେହି ପୁରିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ତତୋ ଚ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମୋହାଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ପଚ୍ଛିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧୀତି ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜସମନ୍ନାଗମୋ ଅତ୍ତହିତପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି ଚ ନିଦାନୱଚନେନ ପକାସିତା ହୋତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପ୍ପଟିଭାନେନ ଧମ୍ମଦେସନାଦୀପନତୋ, ଇଧ ପନ ରୂପଗରୁକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପ୍ପଟିଭାନେନ ଧମ୍ମଦେସନାଦୀପନତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତିପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ।
ତଥା ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ଞାଣକରୁଣାପରିଗ୍ଗହିତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ନିରତ୍ଥକା ପଟିପତ୍ତି, ଅତ୍ତହିତତ୍ଥା ୱା । ତସ୍ମା ପରେସଂ ଏୱ ଅତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲମ୍ପି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁସାସନଟ୍ଠେନ ସାସନଂ, ନ କପ୍ପରଚନା । ତୟିଦଂ ସତ୍ଥୁଚରିତଂ କାଲଦେସଦେସକପରିସାପଦେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନେହି ୟଥାରହଂ ପକାସୀୟତି । ‘‘ଇଧ ପନ ରୂପଗରୁକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନ’’ନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅପିଚ ସତ୍ଥୁନୋ ପମାଣଭାୱପ୍ପକାସନେନ ୱଚନେନ ସାସନସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ, ତଞ୍ଚ ଦେସକପ୍ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଚ ଇମିନା ପଦେନ ୱିଭାୱିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭଗୱାତି ହି ତଥାଗତସ୍ସ ରାଗଦୋସମୋହାଦିସବ୍ବକିଲେସମଲଦୁଚ୍ଚରିତଦୋସପ୍ପହାନଦୀପନେନ ୱଚନେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସୁପରିସୁଦ୍ଧଞାଣକରୁଣାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗପରିଦୀପନେନ ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମଭାୱଦୀପନେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ସବ୍ବଥା ପକାସିତୋ ହୋତୀତି । ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନପ୍ପୟୋଜନସ୍ସ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ ।
ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାତି ଦେସିତସ୍ସ । ଦେସନା ହି ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ନିକ୍ଖିପନତୋ ‘‘ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ୱିଚାରେତ୍ୱାୱ ୱୁଚ୍ଚମାନା ପାକଟା ହୋତୀତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥାୟଂ ଦେସନା ଏୱଂସମୁଟ୍ଠାନା’’ତି ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସିତେ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ନିଦାନପରିଜାନନେନ ୱଣ୍ଣନାୟ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅନେକସତଅନେକସହସ୍ସଭେଦାନିପି ସୁତ୍ତନ୍ତାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିପଟ୍ଠାନନୟୱସେନ ସୋଳସୱିଧତଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ହି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚା’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିସବ୍ଭାୱତୋ, ଏୱଂ ୟଦିପି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟେନପି ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦୀହି ପନ ପୁରତୋ ଠିତେହି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସଂସଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ନ ଇଧ ନିରୱସେସୋ ୱିତ୍ଥାରନୟୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱା ସେସନିକ୍ଖେପାନଂ ମୂଲନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ଦସ୍ସିତା । ୟଥାଦସ୍ସନଞ୍ହେତ୍ଥ ଅୟଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ନିକ୍ଖିପୀୟତୀତି ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଂ ଏୱ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ। ଅଥ ୱା ନିକ୍ଖିପନଂ ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଦେସନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି କାରଣଭୂତୋତି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ। ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରଜ୍ଝାସୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସୋ ପୁଚ୍ଛାୱସୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ। ସୁତ୍ତଦେସନାୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି, ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା । ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ। ଅଥ ୱା ନିକ୍ଖିପୀୟତି ସୁତ୍ତଂ ଏତେନାତି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦି ଏୱ । ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ। ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ। ପୁଚ୍ଛୀୟତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ । ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକଂ, ତଦେୱ ନିକ୍ଖେପସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ’’ତି । ତଥା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ପରେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକାଦିକାରଣନିରପେକ୍ଖତ୍ତା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ ଧମ୍ମତନ୍ତିଟ୍ଠପନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତଦେସନତ୍ତା । ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ପନ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନଂ ଦେସନାପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତିତାନଂ କଥମଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୱରୋଧୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସିକଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାନଂ ୱା ପରଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତିତାନଂ କଥଂ ପରଜ୍ଝାସୟେ ଅନୱରୋଧୋତି ? ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ । ପରେସଞ୍ହି ଅଭିନୀହାରପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତଦେସନାକାରଣୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମଜାଲଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଆମିସୁପ୍ପାଦାଦିଦେସନାନିମିତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରେସଂ ପୁଚ୍ଛଂ ୱିନା ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଏୱ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେସିତୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଦେସିତୋ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ କଥେସୀତି ଧମ୍ମତନ୍ତିଟ୍ଠପନତ୍ଥଂ କଥେସି । ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ । ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ଅଧିମୁତ୍ତିଂ । ଖନ୍ତିନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ । ମନନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିଚିତ୍ତଂ । ଅଭିନୀହାରନ୍ତି ପଣିଧାନଂ । ବୁଜ୍ଝନଭାୱନ୍ତି ବୁଜ୍ଝନସଭାୱଂ, ପଟିୱିଜ୍ଝନାକାରଂ ୱା । ରୂପଗରୁକାନନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ରୂପାରମ୍ମଣଗରୁକା ରୂପଗରୁକା । ଚିତ୍ତେନ ରୂପନିନ୍ନା ରୂପପୋଣା ରୂପପବ୍ଭାରା ରୂପଦସ୍ସନପ୍ପସୁତା ରୂପେନ ଆକଡ୍ଢିତହଦୟା, ତେସଂ ରୂପଗରୁକାନଂ ।
ପଟିସେଧତ୍ଥୋତି ପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥୋ । କସ୍ସ ପନ ପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥୋତି ? କିରିୟାପଧାନଞ୍ହି ୱାକ୍ୟଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି ସମନୁପସ୍ସନାକିରିୟାପଟିସେଧତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ଇମସ୍ସ ପନ ପଦସ୍ସା’’ତିଆଦି । ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତାତି ଲୋକସମଞ୍ଞାମତ୍ତସିଦ୍ଧଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ସତ୍ଥା ୱଦତି, ନ ବାହିରକପରିକପ୍ପିତଂ ଅହଂକାରୱିସୟଂ ଅହଂକାରସ୍ସ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଲୋକସମଞ୍ଞାନତିକ୍କମନ୍ତା ଏୱ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଲୋକିୟେ ୱିସୟେ ଦେସନାପୱତ୍ତି । ଭିକ୍ଖୱେତି ଆଲପନେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧତ୍ତା ଅଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଇତ୍ଥିରୂପତୋ ଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏକମ୍ପି ରୂପନ୍ତି ଏକଂ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ । ସମଂ ୱିସମଂ ସମ୍ମା ୟାଥାୱତୋ ଅନୁ ଅନୁ ପସ୍ସତୀତି ସମନୁପସ୍ସନା, ଞାଣଂ । ସଂକିଲିସ୍ସନୱସେନ ଅନୁ ଅନୁ ପସ୍ସତୀତି ସମନୁପସ୍ସନା, ଦିଟ୍ଠି । ନୋ ନିଚ୍ଚତୋତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ଏୱମାଦିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଦୁକ୍ଖତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଓଲୋକେନ୍ତୋପୀତି ଦେୱମନୁସ୍ସୱିମାନକପ୍ପରୁକ୍ଖମଣିକନକାଦିଗତାନି ରୂପାନି ଅନୱସେସଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି । ସାମଞ୍ଞୱଚନୋପି ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଏକରୂପମ୍ପୀ’’ତି ରୂପସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ରୂପୱିସୟୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ‘‘ୟଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ପୁରିସସଦ୍ଦୋ ପରିୟାଦିୟିତବ୍ବଚିତ୍ତପୁଗ୍ଗଲୱିସୟୋତି ରୂପଗରୁକସ୍ସାତି ୱିସେସିତଂ । ଗହଣଂ ‘‘ଖେପନ’’ନ୍ତି ଚ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ପରିୟାଦାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଚତୁଭୂମକକୁସଲଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ହି ରୂପଂ ତାଦିସସ୍ସ ପରିତ୍ତକୁସଲସ୍ସପି ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ନିୱାରେତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସପି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ନିୱାରଣଂ ହୋତୁଂ ସମତ୍ଥଂ, ଲୋକିୟକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିୱାରକତ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଚତୁଭୂମକକୁସଲଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି କାମଗୁଣସ୍ସାଦପ୍ପସୁତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଦାନାଦିୱସେନ ସୱିପ୍ଫାରିକା କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି । ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଖେପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତାନଂ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତଂ ପୱତ୍ତିନିୱାରଣେନ ମୁଟ୍ଠିଗତଂ ୱିୟ ଗହେତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ଖେପେତ୍ୱା ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ତାୱ ମହତି ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ତସ୍ସ ପରିୟାଦିୟଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ – ‘‘ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୟଥା ‘‘ପବ୍ବତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନଜ୍ଜୋ ସନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି । ତେନାହ – ‘‘ଇଧ ଉଭୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦି ।
ୟଥୟିଦନ୍ତି ସନ୍ଧିୱସେନ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ ୟକାରାଗମୋ ଚାତି ଆହ – ‘‘ୟଥା ଇଦ’’ନ୍ତି । ଇତ୍ଥିୟା ରୂପନ୍ତି ଇତ୍ଥିସରୀରଗତଂ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ରୂପାୟତନଂ । ପରମତ୍ଥସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହୋ, ପଠମଂ ସାଧାରଣତୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥଲକ୍ଖଣାନି ୱିଭାୱେତବ୍ବାନି, ପଚ୍ଛା ଅସାଧାରଣତୋତି ତାନି ପାଳିୱସେନ ୱିଭାୱେତୁଂ – ‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ରୁପ୍ପତୀତି ସୀତାଦିୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟେହି ୱିକାରଂ ଆପାଦୀୟତି, ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ୱିକାରୁପ୍ପତ୍ତି ଚ ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ୱିଭୂତତରା, କୁତୋ ପନାୟଂ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ‘‘ସୀତେନା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱେଦନାଦୀସୁ ଅନୱସେସରୂପସମଞ୍ଞା ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସବ୍ବରୂପଧମ୍ମସାଧାରଣଂ ରୂପ୍ପନଂ । ଇଦାନି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟେନ ରୂପସଦ୍ଦଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ୱତ୍ତତୀତି ‘‘ଓଳାରିକଂ ୱା ସୁଖୁମଂ ୱା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୬୧; ୨.୧୧୩; ୩.୮୬, ୮୯; ୱିଭ॰ ୨) । ରୂପୂପପତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ରୂପଭୱୋ ରୂପଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ । ରୂପଭୱୂପପତ୍ତିୟାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । କସିଣନିମିତ୍ତେତି ପଥୱୀକସିଣାଦିସଞ୍ଞିତେ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ । ରୂପ୍ପତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ସଭାୱଂ କରୋତୀତି ରୂପଂ, ସଭାୱହେତୂତି ଆହ – ‘‘ସରୂପା…ପେ॰… ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟେ’’ତି । କରଚରଣାଦିଅୱୟୱସଙ୍ଘାତଭାୱେନ ରୂପୀୟତି ନିରୂପୀୟତୀତି ରୂପଂ, ରୂପକାୟୋତି ଆହ – ‘‘ଆକାସୋ…ପେ॰… ଏତ୍ଥ ସରୀରେ’’ତି ।
ରୂପୟତି ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ରୂପଂ, ୱଣ୍ଣାୟତନଂ । ଆରୋହପରିଣାହାଦିଭେଦରୂପଗତଂ ସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ପସାଦଂ ଆପଜ୍ଜମାନୋ ରୂପପ୍ପମାଣୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ – ‘‘ଏତ୍ଥ ସଣ୍ଠାନେ’’ତି । ପିୟରୂପନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଭାୱତ୍ଥୋ ରୂପସଦ୍ଦୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ରୂପଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କେସାଦୀସୁ ପରିକମ୍ମସଞ୍ଞାୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧରୂପଜ୍ଝାନଂ ରୂପଂ, ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତ୍ଥିୟା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନେ ୱଣ୍ଣେତି ଇତ୍ଥିସରୀରପରିୟାପନ୍ନମେୱ ରୂପଂ ଗହିତଂ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦିରୂପମ୍ପି ପନ ପୁରିସଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିୟାଦାୟକଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗନ୍ଧୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣେନ ୱିଲେପନଂ ୱୁତ୍ତଂ । କାମଂ ‘‘ଅସୁକାୟ ଇତ୍ଥିୟା ପସାଧନ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖିତସ୍ସ ଅକାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧସ୍ସପି ୱଣ୍ଣୋ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତଂ ପନ ନ ଏକନ୍ତିକନ୍ତି ଏକନ୍ତିକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ’’ତିଆହ । ଉପକପ୍ପତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିୟାଦାନାୟ ଉପକପ୍ପତି । ପୁରିମସ୍ସେୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥସ୍ସେୱ ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ବନ୍ଧଂ ସୁବନ୍ଧ’’ନ୍ତି । ନିଗମନୱସେନ ୱା ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଓପମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ୟଂ ଏୱଂ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ସକଲମେୱିଦଂ ପୁରିମୱଚନଂ ଉପମାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ପନ ଉପମାଭୂତଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ୟଥୟିଦଂ…ପେ॰… ଇତ୍ଥିରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୟାଦାନେ ଆନୁଭାୱୋ ସମ୍ଭୱୋ ପରିୟାଦାନାନୁଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଦଂ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥିରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ପରିୟାଦାନାନୁଭାୱେ ସାଧେତବ୍ବେ ଦୀପେତବ୍ବେ ୱତ୍ଥୁ କାରଣଂ । ନାଗୋ ନାମ ସୋ ରାଜା, ଦୀଘଦାଠିକତ୍ତା ପନ ‘‘ମହାଦାଠିକନାଗରାଜା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅସଂୱରନିୟାମେନାତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକେନ ଅସଂୱରନୀହାରେନ । ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାତି ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ରୂପଂ ସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା । ୱିସିକାଦସ୍ସନଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ସିୱଥିକଦସ୍ସନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ହି ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନା ଇଜ୍ଝତି । ୱତ୍ଥୁଲୋଭେନ କୁତୋ ତାଦିସାୟ ମରଣନ୍ତି ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ‘‘ମୁଖଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଧୂମୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ତେ ଦହରସାମଣେରେ ଉପ୍ପଣ୍ଡେନ୍ତୋ ୱଦତି ।
ରତନତ୍ତୟେ ସୁପ୍ପସନ୍ନତ୍ତା କାକୱଣ୍ଣତିସ୍ସାଦୀହି ୱିସେସନତ୍ଥଞ୍ଚ ସୋ ତିସ୍ସମହାରାଜା ସଦ୍ଧାସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ଦହରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟତିଟ୍ଠତୀତି ଅଧିକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନିଟ୍ଠିତୁଦ୍ଦେସକିଚ୍ଚୋତି ଗାମେ ଅସପ୍ପାୟରୂପଦସ୍ସନଂ ଇମସ୍ସ ଅନତ୍ଥାୟ ସିୟାତି ଆଚରିୟେନ ନିୱାରିତଗାମପ୍ପୱେସୋ ପଚ୍ଛା ନିଟ୍ଠିତୁଦ୍ଦେସକିଚ୍ଚୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ଥକାମାନଂ ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି। ନିୱତ୍ଥୱତ୍ଥଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠଦିୱସେ ନିୱତ୍ଥୱତ୍ଥଂ ତସ୍ସା ମତଦିୱସେ ସିୱଥିକଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗତେନ ଲଦ୍ଧଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା । ଏୱମ୍ପୀତି ଏୱଂ ମରଣସମ୍ପାପନୱସେନପି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଦୀପନା ।
ନେତ୍ତିନୟୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ପକରଣନୟେନ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ । ସା ପନ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ୟସ୍ମା ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନପ୍ପୟୋଜନଭାଜନେସୁ ପିଣ୍ଡତ୍ଥେସୁ ଚ ନିଦ୍ଧାରିତେସୁ ସୁକରା ହୋତି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଚ, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମଂ ନିଦ୍ଧାରୟିସ୍ସାମ । ତତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦେସନାନିଦାନଂ, ତଂ ସାଧାରଣମସାଧାରଣନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସାଧାରଣମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସାଧାରଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଲୋକନାଥସ୍ସ ମହାକରୁଣା । ତାୟ ହି ସମୁସ୍ସାହିତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉଦପାଦି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସତ୍ତେସୁ ଚ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେସୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ମହାୱ॰ ୯; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୩) । ଏତ୍ଥ ଚ ହେତାୱତ୍ଥାୟପି ମହାକରୁଣାୟ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ୟାୱଦେୱ ସଂସାରମହୋଘତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଦେସନାହତ୍ଥଦାନେହି ସତ୍ତସନ୍ତାରଣତ୍ଥଂ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ୟଥା ଚ ମହାକରୁଣା, ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଦସବଲଞାଣାଦୟୋ ଚ ଦେସନାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରସମୁଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସବ୍ବଞ୍ହି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ତେସଂ ଦେସେତବ୍ବାକାରଂ ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଆସୟାନୁସୟାଦିଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତୋ ଭଗୱା ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀସୁ କୋସଲ୍ଲେନ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିଚିତ୍ତନୟଦେସନଂ ପୱତ୍ତେସୀତି । ବାହିରଂ ପନ ସାଧାରଣଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଦସସହସ୍ସମହାବ୍ରହ୍ମପରିୱାରସ୍ସ ସହମ୍ପତିବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଅଜ୍ଝେସନଂ । ତଦଜ୍ଝେସନୁତ୍ତରକାଲଞ୍ହି ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଜନିତଂ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଉସ୍ସାହଜାତୋ ଅହୋସି । ଅସାଧାରଣମ୍ପି ଅବ୍ଭନ୍ତରବାହିରଭେଦତୋ ଦୁୱିଧମେୱ । ତତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ୟାୟ ମହାକରୁଣାୟ ୟେନ ଚ ଦେସନାଞାଣେନ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିତଂ, ତଦୁଭୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ବାହିରଂ ପନ ରୂପଗରୁକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।
ପୟୋଜନମ୍ପି ସାଧାରଣାସାଧାରଣତୋ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସାଧାରଣଂ ୟାୱ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଂ ୱିମୁତ୍ତିରସତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏତଦତ୍ଥା କଥା, ଏତଦତ୍ଥା ମନ୍ତନା’’ତିଆଦି । ଅସାଧାରଣଂ ପନ ତେସଂ ରୂପଗରୁକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ଜହାପନଂ, ଉଭୟମ୍ପେତଂ ବାହିରମେୱ । ସଚେ ପନ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନଗତମ୍ପି ଦେସନାବଲସିଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ପୟୋଜନଂ ଅଧିପ୍ପାୟସମିଜ୍ଝନଭାୱତୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ଭଗୱତୋପି ପୟୋଜନମେୱାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଇମିନା ପରିୟାୟେନସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରତାପି ସିୟା ।
ଅପିଚ ତେସଂ ରୂପଗରୁକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ରୂପସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଆଦୀନୱସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଅନୱବୋଧୋ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନଂ, ତଦୱବୋଧୋ ପୟୋଜନଂ । ସୋ ହି ଇମାୟ ଦେସନାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟୋଜେତି ତନ୍ନିପ୍ଫାଦନପରାୟଂ ଦେସନାତି କତ୍ୱା । ୟଞ୍ହି ଦେସନାୟ ସାଧେତବ୍ବଂ ଫଲଂ, ତଂ ଆକଙ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା ଦେସକଂ ଦେସନାୟ ପୟୋଜେତୀତି ପୟୋଜନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ରୂପମୁଖେନ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୟୋଜନଂ । ତଥା ସଂସାରଚକ୍କନିୱତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିସସ୍ସତାଦିମିଚ୍ଛାୱାଦନିରାକରଣଂ ସମ୍ମାୱାଦପୁରେକ୍ଖାରୋ ଅକୁସଲମୂଲସମୂହନନଂ କୁସଲମୂଲସମାରୋପନଂ ଅପାୟଦ୍ୱାରପିଦହନଂ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଦ୍ୱାରୱିୱରଣଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱୂପସମନଂ ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତନଂ ‘‘ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁରିମପଟିଞ୍ଞାୱିସଂୱାଦନଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖମାରମନୋରଥୱିସଂୱାଦନଂ ତିତ୍ଥିୟଧମ୍ମନିମ୍ମଥନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମପତିଟ୍ଠାପନନ୍ତି ଏୱମାଦୀନିପି ପୟୋଜନାନି ଇଧ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ୟଥା ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ରୂପଗରୁକା, ଏୱଂ ତଦଞ୍ଞେ ଚ ସକ୍କାୟଗରୁକା ସକ୍କାୟସ୍ମିଂ ଅଲ୍ଲୀନା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତା ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସାଧାରଣପରିଚରିୟମନସିକାରପରା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଧାରଣପରିଚୟପ୍ପଟିୱେଧୱିମୁଖା ଚ ଭୱୱିପ୍ପମୋକ୍ଖେସିନୋ ୱେନେୟ୍ୟା ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଭାଜନଂ।
ପିଣ୍ଡତ୍ତା ଚେତ୍ଥ ରୂପଗ୍ଗହଣେନ ରୂପଧାତୁରୂପାୟତନରୂପକ୍ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ରୂପମୁଖେନ ଚତୁଧମ୍ମାନଂ ୱଟ୍ଟତ୍ତୟୱିଚ୍ଛେଦନୂପାୟୋ ଆସୱୋଘାଦିୱିୱେଚନଂ ଅଭିନନ୍ଦନନିୱାରଣସଙ୍ଗତିକ୍କମୋ ୱିୱାଦମୂଲପରିଚ୍ଚାଗୋ ସିକ୍ଖତ୍ତୟାନୁୟୋଗୋ ପହାନତ୍ତୟଦୀପନା ସମଥୱିପସ୍ସନାନୁଟ୍ଠାନଂ ଭାୱନାସଚ୍ଛିକିରିୟାସିଦ୍ଧୀତି ଏୱମାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇତୋ ପରଂ ପନ ସୋଳସ ହାରା ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ସହଜାତା ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ତଂସମୁଟ୍ଠାପିକା ତଦାରମ୍ମଣା ଚ ତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ତଦୁଭୟେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ନିରୋଧପ୍ପଜାନନା ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ତତ୍ଥ ସମୁଦୟେନ ଅସ୍ସାଦୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଆଦୀନୱୋ, ମଗ୍ଗନିରୋଧେହି ନିସ୍ସରଣଂ, ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ପରିୟାଦାନଂ ଫଲଂ । ୟଞ୍ହି ଦେସନାୟ ସାଧେତବ୍ବଂ ପୟୋଜନଂ, ତଂ ଫଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତଦତ୍ଥଂ ହିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ଦେସିତନ୍ତି । ୟଥା ତଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ନ ପରିୟାଦିୟତି, ଏୱଂ ପଟିସଙ୍ଖାନଭାୱନାବଲପରିଗ୍ଗହିତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଉପାୟୋ । ପୁରିସସ୍ସ କୁସଲଚିତ୍ତପରିୟାଦାନେନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଞ୍ଞରୂପାସାଧାରଣତାଦସ୍ସନାପଦେସେନ ଅତ୍ଥକାମେହି ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ସାଧୁକଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତୀତି ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ। ଅସ୍ସାଦାଦିସନ୍ଦସ୍ସନୱିଭାୱନଲକ୍ଖଣୋ ହି ଦେସନାହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣେ –
‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା, ନିସ୍ସରଣମ୍ପି ଚ ଫଲଂ ଉପାୟୋ ଚ ।
ଆଣତ୍ତୀ ଚ ଭଗୱତୋ, ୟୋଗୀନଂ ଦେସନାହାରୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ଦେସୀୟତି ସଂୱଣ୍ଣୀୟତି ଏତାୟ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋତି ଦେସନା, ଦେସନାୟ ସହଚରଣତୋ ୱା ଦେସନା । ନନୁ ଚ ଅଞ୍ଞେପି ହାରା ଦେସନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାତୋ ଦେସନାୟ ସହଚାରିନୋ ୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅୟଂ ପନ ହାରୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ଦେସନାୟ ସହ ଚରତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ନ ତଥାପରେ । ନ ହି ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣାଦିସନ୍ଦସ୍ସନରହିତା ସୁତ୍ତଦେସନା ଅତ୍ଥି । କିଂ ପନ ତେସଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ଅନୱସେସାନଂ ୱଚନଂ ଦେସନାହାରୋ, ଉଦାହୁ ଏକଚ୍ଚାନନ୍ତି ? ନିରୱସେସାନଂୟେୱ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ସୁତ୍ତେ ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣାନି ସରୂପତୋ ଆଗତାନି, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ପନ ଏକଦେସେନ ଆଗତାନି, ନ ଚ ସରୂପେନ, ତତ୍ଥ ଅନାଗତଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ହାରୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ସୟଂ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁଭାୱତୋ ତଂଦସ୍ସନେନ ସଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଦିଗୁଣୟୋଗତୋ ଅଭିମୁଖୀକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ, ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତାଭାୱତୋ ଅପରତାଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନେକଭାୱପ୍ପଟିସେଧନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ଏକରୂପମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାଦିସସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପଚ୍ଚାମସନତୋ ଅନିୟମତୋ ଚ ‘‘ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରପରାମସନତୋ ତଦଞ୍ଞାକାରନିସେଧନତୋ ଚ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସଭାଗିନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁତୋ ସଭାଗୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତଦଭାୱତୋ ଚ ‘‘ପୁରିସସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ତଥା ପରିକପ୍ପିତତ୍ତା ଚ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତାକାରପରାମସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ୟଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତ୍ଥିସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନତୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଇତ୍ଥିରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁପଦୱିଚୟତୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋ। ୱିଚୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ପଦପଞ୍ହାଦୟୋତି ୱିଚୟୋ, ୱିଚିତି ଏୱ ୱା ତେସନ୍ତି ୱିଚୟୋ । ପଦପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନପୁବ୍ବାପରାନୁଗ୍ଗହନଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଞ୍ଚ ୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ପୱିଚୟଲକ୍ଖଣୋ ହି ୱିଚୟୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଞ୍ଚ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ୟା ଚ ଅନୁଗୀତି ।
ସୁତ୍ତସ୍ସ ୟୋ ପୱିଚୟୋ, ହାରୋ ୱିଚୟୋତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞରୂପାଭିରାମତାୟ ‘‘ଇତ୍ଥିରୂପଂ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅୟଂ ୟୁତ୍ତିହାରୋ। ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥାନଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତୱିଭାଗୱିଭାୱନଲକ୍ଖଣୋ ହି ୟୁତ୍ତିହାରୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ସବ୍ବେସଂ ହାରାନଂ, ୟା ଭୂମୀ ୟୋ ଚ ଗୋଚରୋ ତେସଂ ।
ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତିପରିକ୍ଖା, ହାରୋ ୟୁତ୍ତୀତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ୟୁତ୍ତୀତି ଚ ଉପପତ୍ତି ସାଧନୟୁତ୍ତି, ଇଧ ପନ ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା ୟୁତ୍ତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ରୂପଭୱୋ ରୂପ’’ନ୍ତି ୟଥା । ୟୁତ୍ତିସହଚରଣତୋ ୱା ୟୁତ୍ତି ।
ଇତ୍ଥିରୂପଂ ଅୟୋନିସୋ ଓଲୋକିୟମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭାୱନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସା ସବ୍ବସ୍ସପି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ପରିୱୁଦ୍ଧିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ବ୍ୟତିରେକତୋ ପନ ଇତ୍ଥିରୂପଂ ୟୋନିସୋ ଓଲୋକିୟମାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସା ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତୀନଂ ପାରିପୂରିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ, କୁସଲସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିୟାଦାନଂ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ସବ୍ବଂ ଆୱତ୍ତତି ଭୱଚକ୍କଂ । ବ୍ୟତିରେକତୋ ପନ କୁସଲସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପରିୟାଦାନଂ ତେସଂ ତେସଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ପାରିପୂରିୟା ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱ ଅୱିସେସତୋ ନୟୋ । ୱିସେସତୋ ପନ ସୀଲସ୍ସ ଅପରିୟାଦାନଂ ଅୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜସ୍ସାତିଆଦିନା ୟାୱ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଂ ନେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ। ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତେ ଧମ୍ମେ ତେସଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତେତି ସମ୍ଭୱତୋ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଧମ୍ମନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ହି ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଜିନୋ, ତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ।
ଇତି ୟାୱ ସବ୍ବଧମ୍ମା, ଏସୋ ହାରୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆସନ୍ନକାରଣଂ । ଇଧ ପନ ପଦଟ୍ଠାନୱିଚାରଣା ପଦଟ୍ଠାନୋତିଆଦି ୟୁତ୍ତିହାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏକରୂପନ୍ତି ଚ ରୂପାୟତନଗ୍ଗହଣେନ ଛନ୍ନମ୍ପି ବାହିରାନଂ ଆୟତନାନଂ ଗହଣଂ ବାହିରାୟତନଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ଚିତ୍ତନ୍ତି ମନାୟତନଗ୍ଗହଣେନ ଛନ୍ନମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଆୟତନାନଂ ଗହଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ଏୱଂ ଖନ୍ଧଧାତାଦିୱସେନପି ଏକଲକ୍ଖଣତା ୱତ୍ତବ୍ବା । ଅୟଂ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ। ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ଏକଲକ୍ଖଣଧମ୍ମା ଅୱୁତ୍ତାପି ଏକଚ୍ଚୱଚନେନାତି ଲକ୍ଖଣୋ । ସୁତ୍ତେ ଅନାଗତେପି ଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଆଗତେ ୱିୟ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟା ସଂୱଣ୍ଣନା, ସୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ହି ଏକଧମ୍ମେ, ୟେ ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣା କେଚି ।
ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି ସବ୍ବେ, ସୋ ହାରୋ ଲକ୍ଖଣୋ ନାମା’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ନିଦାନେ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ରୂପଗରୁକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ରୂପସ୍ମିଂ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତା ୱୁତ୍ତା, ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଇମେ ଇମଂ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ରୂପେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ସବ୍ବସୋ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପହାୟ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ପରେ ଚ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ପଦନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନିଦାନପଦାନଂ ‘‘ନାହ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳିପଦାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତସ୍ସା ଲୀନତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସୁକରତ୍ତା ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ ।
ପଦପଦତ୍ଥଦେସନାଦେସନାନିକ୍ଖେପସୁତ୍ତସନ୍ଧିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା ସନ୍ଧି। ତତ୍ଥ ପଦସ୍ସ ପଦନ୍ତରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପଦସନ୍ଧି। ପଦତ୍ଥସ୍ସ ପଦତ୍ଥନ୍ତରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପଦତ୍ଥସନ୍ଧି, ୟୋ ‘‘କିରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନାନାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ତଂତଂଅନୁସନ୍ଧୀହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦେସନାସନ୍ଧି, ୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି, ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧି, ୟଥାନୁସନ୍ଧୀ’’ତି ତିଧା ୱିଭତ୍ତା । ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋତି ଦ୍ୱିଧା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦେସନାନିକ୍ଖେପସନ୍ଧି ଚତୁନ୍ନଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁତ୍ତସନ୍ଧି ଇଧ ପଠମନିକ୍ଖେପୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଇଦମେୱ ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନସୁତ୍ତଂ ପଠମଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ନାୟମନୁୟୋଗୋ କତ୍ଥଚି ନ ପୱତ୍ତତି । ଅପିଚ ଇମେ ସତ୍ତା ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତା ଇତ୍ଥିପୁରିସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେସଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସଙ୍ଖାତରୂପାଭିରାମା, ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସସ୍ସ ରୂପେ ସତ୍ତା ଗିଦ୍ଧା ଗଧିତା ଲଗ୍ଗା ଲଗ୍ଗିତା ଆସତ୍ତା, ସା ଚସ୍ସା ତତ୍ଥ ଆସତ୍ତି ଦୁବ୍ବିୱେଚନୀୟା। ତଥା ପୁରିସୋ ଇତ୍ଥିୟା ରୂପେ, ତତ୍ଥ ଚ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ଗରୁତରୋ ଇତରେସଞ୍ଚ ମୂଲଭୂତୋ । ତେନେୱ ହି ଭଗୱା ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ମାତୁଗାମେ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୩) ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଅଦସ୍ସନମେୱା’’ତି ଅୱୋଚ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗହାପନତ୍ଥଂ ଇଦମେୱ ସୁତ୍ତଂ ପଠମଂ ଦେସେସି । ନିବ୍ବାନାଧିଗମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଆଦି ରେସା ପଟିପତ୍ତୀତି । ୟଂ ପନ ଏକିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଦେସନନ୍ତରେନ ସଂସନ୍ଦନଂ, ଅୟମ୍ପି ଦେସନାସନ୍ଧି । ସା ଇଧ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଅୟଂ ଦେସନା । ‘‘ୟେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ରୂପା ଇଟ୍ଠା କନ୍ତା ମନାପା ପିୟରୂପା କାମୂପସଂହିତା ରଜନୀୟା, ତଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଅଭିନନ୍ଦତି ଅଭିୱଦତି ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସ ତଂ ଅଭିନନ୍ଦତୋ ଅଭିୱଦତୋ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅନେକେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୧୮) ଇମାୟ ଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦତି । ତଥା ‘‘ରୂପେ ମଞ୍ଞତି, ରୂପେସୁ ମଞ୍ଞତି, ରୂପତୋ ମଞ୍ଞତି, ରୂପଂ ‘ମେ’ତି ମଞ୍ଞତି । ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୧୨) ଏୱମାଦୀହି ଦେସନାହି ସଂସନ୍ଦତୀତି ଅୟଂ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ। ୱିୟୂହୀୟନ୍ତି ୱିଭାଗେନ ପିଣ୍ଡୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱାତି ବ୍ୟୂହୋ, ନିବ୍ବଚନାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ବ୍ୟୂହୋତି ଚତୁବ୍ୟୂହୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ବ୍ୟୂହୋ ଏତ୍ଥାତି ଚତୁବ୍ୟୂହୋ । ନିବ୍ବଚନାଧିପ୍ପାୟାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିଭାଗଲକ୍ଖଣୋ ହି ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ନେରୁତ୍ତମଧିପ୍ପାୟୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମଥ ଦେସନାନିଦାନଞ୍ଚ ।
ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧୀ, ଏସୋ ହାରୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଇତ୍ଥିରୂପ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଦୀପିତୋ । ୟଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟତି, ତେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକରୋତୋ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ପରିୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତାସୁ ତଣ୍ହାଗହଣେନ ନୱ ତଣ୍ହାମୂଲକା ଧମ୍ମା ଆୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଅୱିଜ୍ଜାଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକଂ ସବ୍ବଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଆୱଟ୍ଟତି, ୟୋନିସୋମନସିକାରଗ୍ଗହଣେନ ଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା ଧମ୍ମା ଆୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କନ୍ତି । ଅୟଂ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ। ଆୱଟ୍ଟୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସଭାଗୱିସଭାଗା ଚ ଧମ୍ମା, ତେସଂ ୱା ଆୱଟ୍ଟନନ୍ତି ଆୱଟ୍ଟୋ । ଦେସନାୟ ଗହିତଧମ୍ମାନଂ ସଭାଗାସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଆୱଟ୍ଟନଲକ୍ଖଣୋ ହି ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ଏକମ୍ହି ପଦଟ୍ଠାନେ, ପରିୟେସତି ସେସକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ।
ଆୱଟ୍ଟତି ପଟିପକ୍ଖେ, ଆୱଟ୍ଟୋ ନାମ ସୋ ହାରୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ରୂପଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ, ତଥା ଇଟ୍ଠଂ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି । ଇଧ ପନ ଇଟ୍ଠଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଚିତ୍ତଂ କୁସଲଚିତ୍ତମେତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ କାମାୱଚରଂ, ରୂପାୱଚରଂ, ଅରୂପାୱଚରଂ, ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ୱେଦନାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଭେଦତୋ ଅନେକୱିଧନ୍ତି ଅୟଂ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ। ୱିଭଜୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସାଧାରଣାସାଧାରଣାନଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ଭୂମିୟୋତି ୱିଭତ୍ତି । ୱିଭଜନଂ ୱା ଏତେସଂ ଭୂମିୟୋତି ୱିଭତ୍ତି । ସଂକିଲେସଧମ୍ମେ ୱୋଦାନଧମ୍ମେ ଚ ସାଧାରଣାସାଧାରଣତୋ ପଦଟ୍ଠାନତୋ ଭୂମିତୋ ୱିଭଜନଲକ୍ଖଣୋ ହି ୱିଭତ୍ତିହାରୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଭୂମିଞ୍ଚ ୱିଭଜ୍ଜତେ ଅୟଂ ହାରୋ ।
ସାଧାରଣେ ଅସାଧାରଣେ ଚ ନେୟ୍ୟୋ ୱିଭତ୍ତୀ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ଇତ୍ଥିରୂପଂ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତି ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ, ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ନ ପରିୟାଦିୟତି ସୁସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତା ସୀଲେସୁ ସମାହିତସ୍ସାତି ଅୟଂ ପରିୱତ୍ତୋ ହାରୋ। ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ପରିୱତ୍ତୀୟନ୍ତି ଇମିନା, ଏତ୍ଥ ୱା ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା, ପରିୱତ୍ତନଂ ୱା ତେସନ୍ତି ପରିୱତ୍ତୋ । ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣୋ ହି ପରିୱତ୍ତୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘କୁସଲାକୁସଲେ ଧମ୍ମେ, ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଭାୱିତେ ପହୀନେ ଚ ।
ପରିୱତ୍ତତି ପଟିପକ୍ଖେ, ହାରୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ନାମା’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣା ପବ୍ବଜିତାତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞଂ ପରଂ କିଞ୍ଚୀତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ରୂପଂ ୱଣ୍ଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ସମନୁପସ୍ସାମି ଓଲୋକେସ୍ସାମି ଜାନାମୀତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଏୱଂ ଇତ୍ଥଂ ଇମଂ ପକାରନ୍ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ପୁରିସସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ପରିୟାଦାୟ ଗହେତ୍ୱା ଖେପେତ୍ୱାତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ତିଟ୍ଠତି ଧରତି ଠାତୀତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ୟେନାକାରେନାତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଇତ୍ଥୀ ନାରୀ ମାତୁଗାମୋତି ପରିୟାୟୱଚନନ୍ତି ଅୟଂ ୱେୱଚନୋ ହାରୋ। ୱିୱିଧଂ ୱଚନଂ ଏକସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକମେତ୍ଥାତି ୱିୱଚନଂ, ୱିୱଚନମେୱ ୱେୱଚନଂ । ୱିୱିଧଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଏତେନ ଅତ୍ଥୋତି ୱା ୱିୱଚନଂ, ୱିୱଚନମେୱ ୱେୱଚନଂ । ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅନେକପରିୟାୟସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଜନଲକ୍ଖଣୋ ହି ୱେୱଚନୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୱେୱଚନାନି ବହୂନି ତୁ, ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନି ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ।
ୟୋ ଜାନାତି ସୁତ୍ତୱିଦୂ, ୱେୱଚନୋ ନାମ ସୋ ହାରୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ରୂପଂ କାଳସାମାଦିୱସେନ ଅନେକଧା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ପୁରିସୋ ଖତ୍ତିୟାଦିୱସେନ ଅନେକଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଚିତ୍ତଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତାଦିୱସେନ ଅନେକଧା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ‘‘ପରିୟାଦାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାଦାନଂ ପରିୟାଦାୟକାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ୱୀତିକ୍କମପରିୟୁଟ୍ଠାନାଦିନା ଚ ଅନେକଧା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ। ପକାରେହି, ପଭେଦତୋ ୱା ଞାପୀୟନ୍ତି ଇମିନା, ଏତ୍ଥ ୱା ଅତ୍ଥାତି ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଏକେକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକାହି ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବାକାରୱିଭାୱନଲକ୍ଖଣୋ ହି ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଏକଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ୱିୱିଧାହି ଦେସେତି ।
ସୋ ଆକାରୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତୀ ନାମ ସୋ ହାରୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତିରୁପ୍ପନୱଣ୍ଣୱିକାରାପତ୍ତିୟା ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱପ୍ପକାସନଂ ରୂପଟ୍ଠୋତି ଅନିଚ୍ଚତାମୁଖେନ ଓତରଣଂ, ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ପନ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଦୁକ୍ଖତାମୁଖେନ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅନତ୍ତକତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତାମୁଖେନ ଓତରଣଂ । ଚିତ୍ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ତସ୍ସା ପରିୟାଦାୟିକା ତଣ୍ହା ତଦେକଟ୍ଠା ଚ ପାପଧମ୍ମା ଧମ୍ମଧାତୂତି ଧାତୁମୁଖେନ ଓତରଣଂ । ଏୱଂ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିମୁଖେହିପି ଓତରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ଓତରଣୋ ହାରୋ। ଓତାରୀୟନ୍ତି ଅନୁପ୍ପୱେସୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସୁତ୍ତାଗତା ଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀସୂତି ଓତରଣୋ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିମୁଖେନ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଓତରଣଲକ୍ଖଣୋ ହି ଓତରଣୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟୋ ଚ ପଟିଚ୍ଚୁପ୍ପାଦୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଖନ୍ଧା ଚ ଧାତୁଆୟତନା ।
ଏତେହି ଓତରତି ୟୋ, ଓତରଣୋ ନାମ ସୋ ହାରୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ଆରମ୍ଭୋ । ଏୱଂ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ପଦସୁଦ୍ଧି, ନ ପନ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି । ୟଥୟିଦନ୍ତିଆଦି ପଦସୁଦ୍ଧି ଚେୱ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି ଚାତି ଅୟଂ ସୋଧନୋ ହାରୋ। ସୋଧୀୟନ୍ତି ସମାଧୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସୁତ୍ତେ ପଦପଦତ୍ଥପଞ୍ହାରମ୍ଭାତି ସୋଧନୋ । ସୁତ୍ତେ ପଦପଦତ୍ଥପଞ୍ହାରମ୍ଭାନଂ ସୋଧନଲକ୍ଖଣୋ ହି ସୋଧନୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମ୍ହି ପଞ୍ହେ, ଗାଥାୟଂ ପୁଚ୍ଛିତାୟମାରବ୍ଭ ।
ସୁଦ୍ଧାସୁଦ୍ଧପରିକ୍ଖା, ହାରୋ ସୋ ସୋଧନୋ ନାମା’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ଅଞ୍ଞନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କସ୍ସଚି ୱିସେସସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା । ଏକରୂପମ୍ପୀତି ତଂ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିସେସୱଚନଂ । ୟଥୟିଦନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅନିୟମୱଚନଭାୱତୋ । ଇତ୍ଥିରୂପନ୍ତି ତଂ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିସେସୱଚନନ୍ତି ଅୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ। ଅଧିଟ୍ଠୀୟନ୍ତି ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସାମଞ୍ଞୱିସେସଭୂତା ଧମ୍ମା ୱିନା ୱିକପ୍ପେନାତି ଅଧିଟ୍ଠାନୋ । ସୁତ୍ତାଗତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିକପ୍ପନୱସେନେୱ ସାମଞ୍ଞୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ହି ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ଏକତ୍ତତାୟ ଧମ୍ମା, ୟେପି ଚ ୱେମତ୍ତତାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।
ତେନ ୱିକପ୍ପୟିତବ୍ବା, ଏସୋ ହାରୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ରୂପସ୍ସ କମ୍ମାୱିଜ୍ଜାଦୟୋ କମ୍ମଚିତ୍ତାଦୟୋ ଚ ହେତୁ । ସମନୁପସ୍ସନାୟ ଆୱଜ୍ଜନାଦୟୋ । କୁସଲସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରାଦୟୋ । ପରିୟାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାଦାନସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରାଦୟୋତି ଅୟଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ। ପରିକରୋତି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ଫଲନ୍ତି ପରିକ୍ଖାରୋ, ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ପରିକ୍ଖାରଂ ଆଚିକ୍ଖତୀତି ପରିକ୍ଖାରୋ, ହାରୋ । ପରିକ୍ଖାରୱିସୟତ୍ତା, ପରିକ୍ଖାରସହଚରଣତୋ ୱା ପରିକ୍ଖାରୋ । ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପରିକ୍ଖାରସଙ୍ଖାତହେତୁପଚ୍ଚୟେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନାଲକ୍ଖଣୋ ହି ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ୟଂ ଧମ୍ମଂ, ଜନୟନ୍ତିପ୍ପଚ୍ଚୟା ପରମ୍ପରତୋ ।
ହେତୁମୱକଡ୍ଢୟିତ୍ୱା, ଏସୋ ହାରୋ ପରିକ୍ଖାରୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାଦାୟିକା ୱିସେସତୋ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ୱେଦିତବ୍ବା ତାସଂ ୱସେନ ପରିୟାଦାନସମ୍ଭୱତୋ । ତାସୁ ତଣ୍ହାୟ ରୂପମଧିଟ୍ଠାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅରୂପଂ । ୱିସେସତୋ ତଣ୍ହାୟ ସମଥୋ ପଟିପକ୍ଖୋ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିପସ୍ସନା । ସମଥସ୍ସ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଫଲୱିପସ୍ସନାୟ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି । ତଥା ହି ତା ରାଗୱିରାଗା ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗାତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅୟଂ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ। ସମାରୋପୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ପଦଟ୍ଠାନାଦିମୁଖେନ ଧମ୍ମାତି ସମାରୋପନୋ । ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନୱେୱଚନଭାୱନାପହାନସମାରୋପନୱିଚାରଣଲକ୍ଖଣୋ ହି ସମାରୋପନୋ ହାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ୟଂ ମୂଲା, ୟେ ଚେକତ୍ଥା ପକାସିତା ମୁନିନା ।
ତେ ସମାରୋପୟିତବ୍ବା, ଏସ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ –
‘‘ଦେସନା ୱିଚୟୋ ୟୁତ୍ତି, ପଦଟ୍ଠାନୋ ଚ ଲକ୍ଖଣୋ ।
ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ଚ ଆୱଟ୍ଟୋ, ୱିଭତ୍ତି ପରିୱତ୍ତନୋ ॥
ୱେୱଚନୋ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ଓତରଣୋ ଚ ସୋଧନୋ ।
ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ପରିକ୍ଖାରୋ, ସମାରୋପନୋ ସୋଳସୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୧ ଉଦ୍ଦେସୱାର) –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ସୋଳସ ହାରା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ହରୀୟନ୍ତି ଏତେହି, ଏତ୍ଥ ୱା ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିୱିସୟା ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟୱିପଲ୍ଲାସାତି ହାରା । ହରନ୍ତି ୱା ସୟଂ ତାନି, ହରଣମତ୍ତମେୱ ୱାତି ହାରା ଫଲୂପଚାରେନ । ଅଥ ୱା ହରୀୟନ୍ତି ୱୋହରୀୟନ୍ତି ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣକଧମ୍ମପ୍ପଟିଗ୍ଗାହକେହି ଧମ୍ମସ୍ସ ଦାନଗ୍ଗହଣୱସେନାତି ହାରା । ଅଥ ୱା ହାରା ୱିୟାତି ହାରା । ୟଥା ହି ଅନେକରତନାୱଲିସମୂହୋ ହାରସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତରତନସମ୍ଫସ୍ସେହି ସମୁପଜନିୟମାନହିଲାଦସୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ତଦୁପଭୋଗିଜନସରୀରସନ୍ତାପଂ ନିଦାଘପରିଳାହୂପଜନିତଂ ୱୂପସମେତି, ଏୱମେୱ ତେପି ନାନାୱିଧପରମତ୍ଥରତନପ୍ପବନ୍ଧା ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସା ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତପରମତ୍ଥରତନାଧିଗମେନ ସମୁପ୍ପାଦିୟମାନନିବ୍ବୁତିସୁଖା ଧମ୍ମପ୍ପଟିଗ୍ଗାହକଜନହଦୟପରିତାପଂ କାମରାଗାଦିକିଲେସହେତୁକଂ ୱୂପସମେନ୍ତୀତି । ଅଥ ୱା ହାରୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣାଦିନୀହାରଂ ଅପଗମଂ କରୋନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱା ହାରା । ଅଥ ୱା ସୋତୁଜନଚିତ୍ତସ୍ସ ହରଣତୋ ରମଣତୋ ଚ ହାରା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୟଥା ‘‘ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋ ଭଗୱା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୪; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ।
ଇତୋ ପରଂ ପନ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟାଦିପଞ୍ଚୱିଧନୟା ୱେଦିତବ୍ବା – ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାଦିଭୂତା ରୂପଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପ୍ପଜାନନା ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ତଣ୍ହାଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ମାୟାସାଠେୟ୍ୟମାନାତିମାନମଦପ୍ପମାଦପାପିଚ୍ଛତାପାପମିତ୍ତତାଅହିରିକଅନୋତ୍ତପ୍ପାଦିୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଗହଣେନ ୱିପରୀତମନସିକାରକୋଧୂପନାହମକ୍ଖପଳାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟ- ସାରମ୍ଭଦୋୱଚସ୍ସତାଭୱଦିଟ୍ଠିୱିଭୱଦିଟ୍ଠିଆଦିୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ କୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ଅମାୟାଅସାଠେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ଅୱିପରୀତମନସିକାରାଦିୱସେନ ଚ । ତଥା ସମଥପକ୍ଖିୟାନଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ, ୱିପସ୍ସନାପକ୍ଖିୟାନଂ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୋଦାନପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି। ୟୋ ହି ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ, ଅୟଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟୋ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ତଣ୍ହଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମ୍ପି ଚ, ସମଥେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ୟୋ ନେତି ।
ସଚ୍ଚେହି ୟୋଜୟିତ୍ୱା, ଅୟଂ ନୟୋ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱିୟ ଆୱଟ୍ଟୋ ଏତସ୍ସାତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ । ୟଥା ହି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ ଅନ୍ତୋ ଠିତେନ ପଧାନାୱୟୱେନ ବହିଦ୍ଧା ଆୱଟ୍ଟତି, ଏୱମୟମ୍ପି ନୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ନନ୍ଦିୟା ତଣ୍ହାୟ ପମୋଦସ୍ସ ୱା ଆୱଟ୍ଟୋ ଏତ୍ଥାତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ ।
ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହିତେସୁ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାତପ୍ପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୁ ତଣ୍ହା ଲୋଭୋ, ଅୱିଜ୍ଜା ମୋହୋ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଲୋହିତେ ସତି ପୁବ୍ବୋ ୱିୟ ତଣ୍ହାୟ ସତି ସିଜ୍ଝମାନୋ ଆଘାତୋ ଦୋସୋ ଇତି ତୀହି ଅକୁସଲମୂଲେହି ଗହିତେହି, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ କୁସଲଚିତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଚ ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି ଗହିତାନି ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଇଧାପି ଲୋଭୋ ସବ୍ବାନି ୱା ସାସୱକୁସଲମୂଲାନି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଗୋଚରଭୂତା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଫଲଂ ପନେତ୍ଥ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ତୟୱସେନ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ, ତୀହି ଅକୁସଲମୂଲେହି ତିୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସମଲୱିସମଅକୁସଲସଞ୍ଞାୱିତକ୍କାଦିୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ, ତଥା ତୀହି କୁସଲମୂଲେହି ତିୱିଧସୁଚରିତସମକୁସଲସଞ୍ଞାୱିତକ୍କସଦ୍ଧମ୍ମସମାଧିୱିମୋକ୍ଖମୁଖାଦିୱସେନ ୱୋଦାନପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ତିପୁକ୍ଖଲସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି। ୟୋ ହି ଅକୁସଲମୂଲେହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ କୁସଲମୂଲେହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନାମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ, ଅୟଂ ତିପୁକ୍ଖଲନୟୋ ନାମ । ତୀହି ଅୱୟୱେହି ଲୋଭାଦୀହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ, ଅଲୋଭାଦୀହି ଚ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ପୁକ୍ଖଲୋ ସୋଭନୋତି ତିପୁକ୍ଖଲୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟୋ ଅକୁସଲେ ସମୂଲେହି,
ନେତି କୁସଲେ ଚ କୁସଲମୂଲେହି ।
ଭୂତଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ,
ତିପୁକ୍ଖଲଂ ତଂ ନୟଂ ଆହୂ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହିତେସୁ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାତପ୍ପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୁ ୱିସେସତୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱସେନ ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ଚ ୱିପଲ୍ଲାସା, ଅୱିଜ୍ଜାଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱସେନ ଅନିଚ୍ଚେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି, ଅନତ୍ତନି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ କୁସଲଚିତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ସିଦ୍ଧେହି ସତିୱୀରିୟସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚତ୍ତାରି ସତିପଟ୍ଠାନାନି ସିଦ୍ଧାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଚତୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା । କଥଂ ? ଦୁୱିଧୋ ହି ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି, ତଥା ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ । ତେସୁ ପଠମୋ ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୀ ସତିବଲେନ ୟଥାଭୂତଂ କାୟସଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଭାୱନାବଲେନ ତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ସମୁଗ୍ଘାତେତ୍ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି । ଦୁତିୟୋ ଅସୁଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୀ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୪; ୬.୫୮) ୱୁତ୍ତେନ ୱୀରିୟସଂୱରଭୂତେନ ୱୀରିୟବଲେନ ପଟିପକ୍ଖଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୋ ଭାୱନାବଲେନ ତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି । ତତିୟୋ ଅନିଚ୍ଚେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୀ ସମଥବଲେନ ସମାହିତଚିତ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଭାୱନାବଲେନ ତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ସମୁଗ୍ଘାତେତ୍ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି । ଚତୁତ୍ଥୋ ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣଘନୱଞ୍ଚିତତାୟ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମପୁଞ୍ଜମତ୍ତେ ଅନତ୍ତନି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୀ ଚତୁକୋଟିକସୁଞ୍ଞତାମନସିକାରେନ ତଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୋ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ସୁଭସଞ୍ଞାଦୀହି ଚତୂହିପି ୱା ୱିପଲ୍ଲାସେହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତେସମଧିଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣଭୂତା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଫଲଂ ପନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ଚତୂହି ଚେତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସେହି ଚତୁରାସୱୋଘୟୋଗଗନ୍ଥଅଗତିତଣ୍ହୁପାଦାନସଲ୍ଲୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଅପରିଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋ, ତଥା ଚତୂହି ସତିପଟ୍ଠାନେହି ଚତୁବ୍ବିଧଜ୍ଝାନୱିହାରାଧିଟ୍ଠାନସୁଖଭାଗିୟଧମ୍ମଅପ୍ପମଞ୍ଞାସମ୍ମପ୍ପଧାନଇଦ୍ଧିପାଦାଦିୱସେନ ୱୋଦାନପକ୍ଖୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି। ୟୋ ହି ସୁଭସଞ୍ଞାଦୀହି ୱିପଲ୍ଲାସେହି ସକଲସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀହି ଚ ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନାୱସେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ, ଅୟଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟୋ ନେତି ୱିପଲ୍ଲାସେହି,
କିଲେସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସଦ୍ଧମ୍ମେ ।
ଏତଂ ନୟଂ ନୟୱିଦୂ,
ସୀହୱିକ୍କୀଳିତଂ ଆହୂ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ଅସନ୍ତାସନଜୱପରକ୍କମାଦିୱିସେସୟୋଗେନ ସୀହୋ ଭଗୱା, ତସ୍ସ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଦେସନା ୱଚୀକମ୍ମଭୂତୋ ୱିହାରୋତି କତ୍ୱା ୱିପଲ୍ଲାସତପ୍ପଟିପକ୍ଖପରିଦୀପନତୋ ସୀହସ୍ସ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଏତ୍ଥାତି ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ, ନୟୋ । ବଲୱିସେସୟୋଗଦୀପନତୋ ୱା ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସଦିସତ୍ତା ନୟୋ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ । ବଲୱିସେସୋ ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଦିବଲଂ, ଦସବଲାନି ଏୱ ୱା ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ଅତ୍ଥନୟାନଂ ସିଦ୍ଧିୟା ୱୋହାରନୟଦ୍ୱୟଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟଦିସାଭାୱେନ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଆଲୋଚନଂ ଦିସାଲୋଚନଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୁ ହି ୟେ,
କୁସଲାକୁସଲା ତହିଂ ତହିଂ ୱୁତ୍ତା ।
ମନସା ଓଲୋକୟତେ,
ତଂ ଖୁ ଦିସାଲୋଚନଂ ଆହୂ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ତଥା ଆଲୋଚିତାନଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟୟୋଜନେ ସମାନୟନତୋ ଅଙ୍କୁସୋ ୱିୟ ଅଙ୍କୁସୋ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦିସଲୋଚନେନ, ଉକ୍ଖିପିୟ ୟଂ ସମାନେତି ।
ସବ୍ବେ କୁସଲାକୁସଲେ, ଅୟଂ ନୟୋ ଅଙ୍କୁସୋ ନାମା’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ।
ତସ୍ମା ମନସାୱ ଅତ୍ଥନୟାନଂ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମାନଂ ଲୋଚନଂ ଦିସାଲୋଚନଂ, ତେସଂ ସମାନୟନଂ ଅଙ୍କୁସୋତି ପଞ୍ଚପି ନୟାନି ୟୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ।
‘‘ପଠମୋ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ, ଦୁତିୟୋ ଚ ତିପୁକ୍ଖଲୋ ।
ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ ନାମ, ତତିୟୋ ନୟଲଞ୍ଜକୋ ॥
ଦିସାଲୋଚନମାହଂସୁ, ଚତୁତ୍ଥଂ ନୟମୁତ୍ତମଂ ।
ପଞ୍ଚମୋ ଅଙ୍କୁସୋ ନାମ, ସବ୍ବେ ପଞ୍ଚ ନୟା ଗତା’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୧ ଉଦ୍ଦେସୱାର) –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପଞ୍ଚନୟାପି ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନୟତି ସଂକିଲେସଂ ୱୋଦାନଞ୍ଚ ୱିଭାଗତୋ ଞାପେତୀତି ନୟୋ, ଲଞ୍ଜେତି ପକାସେତି ସୁତ୍ତତ୍ଥନ୍ତି ଲଞ୍ଜକୋ, ନୟୋ ଚ ସୋ ଲଞ୍ଜକୋ ଚାତି ନୟଲଞ୍ଜକୋ। ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ସୋଳସୱିଧେ ସୁତ୍ତନ୍ତପଟ୍ଠାନେ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ନିବ୍ବେଧାସେକ୍ଖଭାଗିୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତପଟ୍ଠାନେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ସତ୍ତଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ ଞାଣଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସନଭାୱନଂ ସକୱଚନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ସୋଳସୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ‘‘ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ନେୱ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ନ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ନ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ନ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ୮୯) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସୋଳସସାସନପଟ୍ଠାନାନି ।
ତତ୍ଥ ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ଏତେନାତି ସଂକିଲେସୋ, ସଂକିଲେସଭାଗେ ସଂକିଲେସକୋଟ୍ଠାସେ ପୱତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ। ୱାସନା ପୁଞ୍ଞଭାୱନା, ୱାସନାଭାଗେ ପୱତ୍ତଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ, ୱାସନଂ ଭଜାପେତୀତି ୱା ୱାସନାଭାଗିୟଂ। ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ପଦାଲନଂ ନିବ୍ବେଧୋ, ନିବ୍ବେଧଭାଗେ ପୱତ୍ତଂ, ନିବ୍ବେଧଂ ଭଜାପେତୀତି ୱା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ। ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖା ଧମ୍ମା ଅସେକ୍ଖା, ଅସେକ୍ଖଭାଗେ ପୱତ୍ତଂ, ଅସେକ୍ଖେ ଭଜାପେତୀତି ୱା ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ। ତେସୁ ୟତ୍ଥ ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ଇଦଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ । ୟତ୍ଥ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ୱିଭତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ । ୟତ୍ଥ ସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ଇଦଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ଅସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ଇଦଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ । ଇତରାନି ତେସଂ ୱୋମିସ୍ସକନୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ସବ୍ବାସୱସଂୱରପରିୟାୟାଦୀନଂ ୱସେନ ସବ୍ବଭାଗିୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ହି ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ଲୋକିୟସୁଚରିତଧମ୍ମା ସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା ଚ ୱିଭତ୍ତା । ସବ୍ବଭାଗିୟଂ ପନ ‘‘ପସ୍ସଂ ନ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିକଂ ଉଦକାଦିଅନୁୱାଦୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ ପନ ‘‘ଲୋକିୟଂ, ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ଲୋକିୟଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ, ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ଞାଣଂ, ଞେୟ୍ୟଂ, ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ, ଦସ୍ସନଂ, ଭାୱନା, ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଭାୱନା ଚ, ସକୱଚନଂ, ପରୱଚନଂ, ସକୱଚନଞ୍ଚ ପରୱଚନଞ୍ଚ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ, ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଂ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଞ୍ଚ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଞ୍ଚ, କମ୍ମଂ, ୱିପାକୋ, କମ୍ମଞ୍ଚ ୱିପାକୋ ଚ କୁସଲଂ, ଅକୁସଲଂ, କୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ, ଥୱୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୧୧୨) ଏୱମାଗତାନି ଅଟ୍ଠୱୀସତି ସାସନପଟ୍ଠାନାନି । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟନ୍ତି ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତୋ, ଲୋକେ ୱା ୱିଦିତୋ ଲୋକିୟୋ । ଇଧ ପନ ଲୋକିୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟଂ । ତଥା ଲୋକୁତ୍ତରଂ। ୟସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ପଦେସେନ ଲୋକିୟଂ, ପଦେସେନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଲୋକିୟଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ। ସତ୍ତଅଧିପ୍ପାୟସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନ ଦେସିତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ। ଧମ୍ମୱସେନ ଦେସିତଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ। ଉଭୟୱସେନ ଦେସିତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ। ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ପନ ଗୁଣାଭିତ୍ଥୱନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଥୱୋ ନାମ –
‘‘ମଗ୍ଗାନଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ସେଟ୍ଠୋ, ସଚ୍ଚାନଂ ଚତୁରୋ ପଦା ।
ୱିରାଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମାନଂ, ଦ୍ୱିପଦାନଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୩; ନେତ୍ତି॰ ୧୭୦; ପେଟକୋ॰ ୩୦) ଆଦିକଂ ୱିୟ –
ନେତ୍ତିନୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨.ସଦ୍ଦଗରୁକାଦୀନନ୍ତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବଗରୁକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆସୟୱସେନାତି ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋପି ଇତ୍ଥିସନ୍ତାନଗତୋ ସଦ୍ଦୋ ଲବ୍ଭତି, ସୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋତି ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥିତସଦ୍ଦୋ ଆଲାପାଦିସଦ୍ଦୋ । ଗୀତସଦ୍ଦୋ ସରେନ ଗାୟନସଦ୍ଦୋ । ଇତ୍ଥିୟା ହସନସଦ୍ଦୋପେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବୋ ତସ୍ସପି ପୁରିସେନ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି ତିରୋକୁଟ୍ଟା ୱା ତିରୋପାକାରା ୱା ହସନ୍ତିୟା ୱା ଭଣନ୍ତିୟା ୱା ଗାୟନ୍ତିୟା ୱା, ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତୀ’’ତିଆଦି । ନିୱତ୍ଥନିୱାସନସ୍ସାତି ଖଲିତ୍ଥଦ୍ଧସ୍ସ ନିୱାସନସ୍ସ । ଅଲଙ୍କାରସ୍ସାତି ନୂପୁରାଦିକସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରସ୍ସ । ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦୋତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଇତ୍ଥିପଟିବଦ୍ଧଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ସବ୍ବୋପୀ’’ତିଆଦି । ଅୱିଦୂରଟ୍ଠାନେତି ତସ୍ସ ହତ୍ଥିକୁଲସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନତୋ ଅୱିଦୂରଟ୍ଠାନେ । କାୟୂପପନ୍ନୋତି ସମ୍ପନ୍ନକାୟୋ ଥିରକଥିନମହାକାୟୋ । ମହାହତ୍ଥୀତି ମହାନୁଭାୱୋ ହତ୍ଥୀ । ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱାତି ୟୂଥପତିଂ କତ୍ୱା ।
କଥିନତିକ୍ଖଭାୱେନ ସିଙ୍ଗସଦିସତ୍ତା ଅଳସଙ୍ଖାତାନି ସିଙ୍ଗାନି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସିଙ୍ଗୀ, ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣତାୟ ମହାବଲତାୟ ଚ ସୀହହତ୍ଥିଆଦିମିଗସଦିସତ୍ତା ମିଗୋ ୱିୟାତି ମିଗୋ। ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚଂ ନେତୁଭାୱେନ ଚକ୍ଖୁୟେୱ ନେତ୍ତଂ, ତଂ ଉଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ଆୟତଂ ଏତସ୍ସାତି ଆୟତଚକ୍ଖୁନେତ୍ତୋ। ଅଟ୍ଠି ଏୱ ତଚୋ ଏତସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠିତ୍ତଚୋ । ତେନାଭିଭୂତୋତି ତେନ ମିଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ନିଚ୍ଚଲଗ୍ଗହିତୋ ହୁତ୍ୱା । କରୁଣଂ ରୁଦାମୀତି କାରୁଞ୍ଞପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ରୋଦାମି ୱିରୱାମି । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଭୟତୋ ମୁତ୍ତି ନାମ ୟଥା ତଥା ସହାୟୱତୋ ହୋତି, ନ ଏକାକିନୋତି ଆହ – ‘‘ମା ହେୱ ମଂ ପାଣସମଂ ଜହେୟ୍ୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ମା ହେୱ ମନ୍ତି ମଂ ଏୱରୂପଂ ବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପାଣସମଂ ପିୟସାମିକଂ ତ୍ୱଂ ମାହେୱ ଜହି ।
କୁଞ୍ଚେ ଗିରିକୂଟେ ରମତି ଅଭିରମତି, ତତ୍ଥ ୱା ୱିଚରତି, କୋଞ୍ଜନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ୱା ୱିଚରତି, କୁ ୱା ପଥୱୀ, ତଦଭିଘାତେନ ଜୀରତୀତି କୁଞ୍ଜରୋ । ସଟ୍ଠିହାୟନନ୍ତି ଜାତିୟା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସକାଲସ୍ମିଂ କୁଞ୍ଜରା ଥାମେନ ପରିହାୟନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ପଥବ୍ୟା ଚାତୁରନ୍ତାୟାତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ସମୁଦ୍ଦଂ ପତ୍ୱା ଠିତାୟ ଚାତୁରନ୍ତାୟ ପଥୱିୟା । ସୁପ୍ପିୟୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ପିୟୋ । ତେସଂ ତ୍ୱଂ ୱାରିଜୋ ସେଟ୍ଠୋତି ୟେ ସମୁଦ୍ଦେ ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ୱା ୟମୁନାୟ ୱା ନମ୍ମଦାନଦିୟା ୱା କୁଳୀରା, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ମହନ୍ତତ୍ତେନ ଚ ୱାରିମ୍ହି ଜାତତ୍ତା ୱାରିଜୋ ତ୍ୱମେୱ ସେଟ୍ଠୋ ପସତ୍ଥତରୋ । ମୁଞ୍ଚ ରୋଦନ୍ତିୟା ପତିନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ସେଟ୍ଠତ୍ତା ତମେୱ ୟାଚାମି, ରୋଦମାନାୟ ମୟ୍ହଂ ସାମିକଂ ମୁଞ୍ଚ । ଅଥାତି ଗହଣସ୍ସ ସିଥିଲକରଣସମନନ୍ତରମେୱ । ଏତସ୍ସାତି ପଟିସତ୍ତୁମଦ୍ଦନସ୍ସ ।
ପବ୍ବତଗହନଂ ନିସ୍ସାୟାତି ତିସ୍ସୋ ପବ୍ବତରାଜିୟୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥାୟ ପବ୍ବତରାଜିୟଂ ପବ୍ବତଗହନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ । ଏୱଂ ୱଦତୀତି ‘‘ଉଦେତୟଂ ଚକ୍ଖୁମା’’ତିଆଦିନା (ଜା॰ ୧.୨.୧୭) ଇମଂ ବୁଦ୍ଧମନ୍ତଂ ମନ୍ତେନ୍ତୋ ୱଦତି ।
ତତ୍ଥ ଉଦେତୀତି ପାଚୀନଲୋକଧାତୁତୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ଚକ୍ଖୁମାତି ସକଲଚକ୍କୱାଳୱାସୀନଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁପ୍ପଟିଲାଭକରଣେନ ୟନ୍ତେନ ତେସଂ ଦିନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁ, ତେନ ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁମା । ଏକରାଜାତି ସକଲଚକ୍କୱାଳେ ଆଲୋକକରାନଂ ଅନ୍ତରେ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଚ ଏକରାଜା । ହରିସ୍ସୱଣ୍ଣୋତି ହରିସମାନୱଣ୍ଣୋ, ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଥୱିଂ ପଭାସେତୀତି ପଥୱିପ୍ପଭାସୋ । ତଂ ତଂ ନମସ୍ସାମୀତି ତସ୍ମା ତଂ ଏୱରୂପଂ ଭୱନ୍ତଂ ନମସ୍ସାମି ୱନ୍ଦାମି । ତୟାଜ୍ଜ ଗୁତ୍ତା ୱିହରେମ୍ହ ଦିୱସନ୍ତି ତୟା ଅଜ୍ଜ ରକ୍ଖିତା ହୁତ୍ୱା ଇମଂ ଦିୱସଂ ଚତୁଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ସୁଖଂ ୱିହରେୟ୍ୟାମ ।
ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସୂରିୟଂ ନମସ୍ସିତ୍ୱା ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଅତୀତେ ପରିନିବ୍ବୁତେ ବୁଦ୍ଧେ ଚେୱ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଚ ନମସ୍ସତି ‘‘ୟେ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ୟେ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୟେ ବାହିତପାପା ପରିସୁଦ୍ଧା ବ୍ରାହ୍ମଣା । ୱେଦଗୂତି ୱେଦାନଂ ପାରଂ ଗତା, ୱେଦେହି ପାରଂ ଗତାତି ୱା ୱେଦଗୂ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ୱିଦିତେ ପାକଟେ କତ୍ୱା କତାତି ୱେଦଗୂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେ’’ତି । ସବ୍ବେ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଧମ୍ମେ ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣସ୍ସ ୱିଦିତେ ପାକଟେ କତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ ମତ୍ଥକଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତା, ସଂସାରଂ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ମେ ନମୋତି ତେ ମମ ଇମଂ ନମକ୍କାରଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୁ । ତେ ଚ ମଂ ପାଲୟନ୍ତୂତି ଏୱଂ ମୟା ନମସ୍ସିତା ଚ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ମଂ ପାଲୟନ୍ତୁ ରକ୍ଖନ୍ତୁ । ନମତ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧାନଂ…ପେ॰… ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଅୟଂ ମମ ନମକ୍କାରୋ ଅତୀତାନଂ ପରିନିବ୍ବୁତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅତ୍ଥୁ, ତେସଂୟେୱ ଚତୂସୁ ଫଲେସୁ ଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ବୋଧିୟା ଅତ୍ଥୁ, ତଥା ତେସଞ୍ଞେୱ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥୁ, ୟା ଚ ନେସଂ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚୱିଧା ୱିମୁତ୍ତି, ତାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟାପି ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ନମକ୍କାରୋ ଅତ୍ଥୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମଂ ସୋ ପରିତ୍ତଂ କତ୍ୱା, ମୋରୋ ଚରତି ଏସନାତି ଇଦଂ ପନ ପଦଦ୍ୱୟଂ ସତ୍ଥା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ମୋରୋ ଇମଂ ପରିତ୍ତଂ ଇମଂ ରକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରଭୂମିୟଂ ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ନାନପ୍ପକାରାୟ ଏସନାୟ ଚରତୀତି ।
ଏୱଂ ଦିୱସଂ ଚରିତ୍ୱା ସାୟଂ ପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସୂରିୟଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ରକ୍ଖାୱରଣତ୍ଥାୟ ପୁନ ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଅପେତୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଦିୱସଂ ଗୋଚରଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅପେତୀତି ଅପୟାତି ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇମଂ ସୋ ପରିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ମୋରୋ ୱାସମକପ୍ପୟୀତି ଇଦମ୍ପି ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ମୋରୋ ଇମଂ ପରିତ୍ତଂ ଇମଂ ରକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ୱାସଂ ସଂକପ୍ପୟିତ୍ଥାତି । ପରିତ୍ତକମ୍ମତୋ ପୁରେତରମେୱାତି ପରିତ୍ତକମ୍ମକରଣତୋ ପୁରେତରମେୱ । ମୋରକୁକ୍କୁଟିକାୟାତି କୁକ୍କୁଟିକାସଦିସାୟ ମୋରଚ୍ଛାପିକାୟ ।
୩. ତତିୟେ ରୂପାୟତନସ୍ସ ୱିୟ ଗନ୍ଧାୟତନସ୍ସପି ସମୁଟ୍ଠାପକପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ – ‘‘ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକ’’ନ୍ତି । ଇତ୍ଥିୟା ସରୀରଗନ୍ଧସ୍ସ କାୟାରୁଳ୍ହଅନୁଲେପନାଦିଗନ୍ଧସ୍ସ ଚ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଭାୱତୋ ଅୱିସେସେନ ଗହଣପ୍ପସଙ୍ଗେ ଇଧାଧିପ୍ପେତଗନ୍ଧଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ସ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିୟାତି ପାକତିକାୟ ଇତ୍ଥିୟା । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋତି ପାକତିକାୟ ଇତ୍ଥିୟା ସରୀରଗନ୍ଧଭାୱତୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ହୋତି । ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଇଟ୍ଠଭାୱତୋ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ପନ ଇତ୍ଥିୟା ସରୀରଗନ୍ଧସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱୋତି ଆହ – ‘‘ଏକଚ୍ଚା ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସସ୍ସ ୱିୟ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଅସ୍ସଗନ୍ଧିନୀ। ମେଣ୍ଡକସ୍ସ ୱିୟ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ମେଣ୍ଡକଗନ୍ଧିନୀ। ସେଦସ୍ସ ୱିୟ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ସେଦଗନ୍ଧିନୀ। ସୋଣିତସ୍ସ ୱିୟ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ସୋଣିତଗନ୍ଧିନୀ । ରଜ୍ଜତେୱାତି ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସୱାସନାୟ ପରିକଡ୍ଢିତହଦୟତ୍ତା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସାଦଗଧିତଚିତ୍ତତାୟ ଚ ଅନ୍ଧବାଲୋ ଏୱରୂପାୟପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧସରୀରାୟ ଇତ୍ଥିୟା ରଜ୍ଜତିୟେୱ । ପାକତିକାୟ ଇତ୍ଥିୟା ସରୀରଗନ୍ଧସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିସିଟ୍ଠାୟ ଏକଚ୍ଚାୟ ଇତ୍ଥିୟା ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋପନା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଦି ଏୱଂ ଈଦିସାୟ ଇତ୍ଥିୟା ସରୀରଗନ୍ଧୋପି ଇଧ କସ୍ମା ନାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ନ ସବ୍ବାସଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟ ଇତ୍ଥିୟା ଏକଚ୍ଚାୟ ଚ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ସରୀରଗନ୍ଧସ୍ସ ଅତିୱିୟ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବଭାୱଦସ୍ସନତୋ ପୁନ ତମ୍ପି ଅୱିସେସେନ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଇତ୍ଥିକାୟେ ଗନ୍ଧୋ ୱା ହୋତୂ’’ତିଆଦିମାହ । ଇତ୍ଥିଗନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪. ଚତୁତ୍ଥାଦୀସୁ କିଂ ତେନାତି ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟରସେ ଇଧାଧିପ୍ପେତେ କିଂ ତେନ ଅୱୟୱରସାଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ପୟୋଜନଂ । ଓଟ୍ଠମଂସଂ ସମ୍ମକ୍ଖେତୀତି ଓଟ୍ଠମଂସସମ୍ମକ୍ଖନୋ, ଖେଳାଦୀନି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଓଟ୍ଠମଂସମକ୍ଖନୋ ତମ୍ବୁଲମୁଖୱାସାଦିରସୋ ଗୟ୍ହତି । ସବ୍ବୋ ସୋ ଇତ୍ଥିରସୋତି ଇତ୍ଥିୟାୱସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ।
୫.ଇତ୍ଥିଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଦି ପନେତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଗତାନି ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନି ଅୱିସେସତୋ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱତା ତାନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଦେସିତାନୀତି ଆହ – ‘‘ଇତି ସତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ୟଥା ହୀତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ଗମେତୀତି ୱିକ୍ଖେପଂ ଗମେତି, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଗମେତୀତି ଚ ସଙ୍ଗମେତି । ନ ତଥା ସେସା ସଦ୍ଦାଦୟୋ, ନ ତଥା ରୂପାଦୀନି ଆରମ୍ମଣାନୀତି ଏତେନ ସତ୍ତେସୁ ରୂପାଦିଗରୁକତା ଅସଂକିଣ୍ଣା ୱିୟ ଦସ୍ସିତା, ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଅନେକୱିଧତ୍ତା ସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚଗରୁକୱସେନାତି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣଗରୁକୱସେନ । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ପୁରିସସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ଗରୁକତା ହୋତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତତ୍ଥ କତିପୟେସୁ, ଏକସ୍ମିଂ ଏୱ ୱା, ତେ ସବ୍ବେପି ପଞ୍ଚଗରୁକାତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ୟଥା ‘‘ସତ୍ତିସୟୋ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖା’’ତି । ନ ପଞ୍ଚଗରୁକଜାତକୱସେନ ଏକେକାରମ୍ମଣେ ଗରୁକସ୍ସେୱ ନାଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଏକେକାରମ୍ମଣଗରୁକାନଞ୍ହି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ତତ୍ଥ ଆଗତତ୍ତା ତଂ ଜାତକଂ ‘‘ପଞ୍ଚଗରୁକଜାତକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ତେନ ଇଧ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ – ‘‘ସକ୍ଖିଭାୱତ୍ଥାୟା’’ତି । ଆହରିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବନ୍ତି ରୂପାଦିଗରୁକତାୟ ଏତେ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ କଥେତବ୍ବଂ ।
୬-୮.ତେସନ୍ତି ସୁତ୍ତାନଂ । ଉପ୍ପଣ୍ଡେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛୀତି ତସ୍ସ ଥୋକଂ ୱିରୂପଧାତୁକତ୍ତା ନ ଇଚ୍ଛି । ଅନତିକ୍କମନ୍ତୋତି ସଂସନ୍ଦେନ୍ତୋ । ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥଂ ପତ୍ତାନୀତି ଦ୍ୱେ ଉପ୍ପଲାନି ହତ୍ଥଂ ଗତାନି । ପହଟ୍ଠାକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଅପରାହି ଇତ୍ଥୀହି ଏକେକଂ ଲଦ୍ଧଂ, ମୟା ଦ୍ୱେ ଲଦ୍ଧାନୀତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠାକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ପରୋଦୀତି ତସ୍ସା ପୁବ୍ବସାମିକସ୍ସ ମୁଖଗନ୍ଧଂ ସରିତ୍ୱା । ତସ୍ସ ହି ମୁଖତୋ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି । ହାରେତ୍ୱାତି ତସ୍ମା ଠାନା ଅପନେତ୍ୱା, ‘‘ହରାପେତ୍ୱା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ।
ସାଧୁ ସାଧୂତି ଭାସତୋତି ଧମ୍ମକଥାୟ ଅନୁମୋଦନୱସେନ ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ଭାସତୋ । ଉପ୍ପଲଂୱ ୟଥୋଦକେତି ୟଥା ଉପ୍ପଲଂ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ ମୁଖତୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି । ୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତନ୍ତି ୟଥାରୁତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦିପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ୟଥାରୁତମତ୍ଥେ ଅୱତ୍ୱା ୱିୱଟ୍ଟଂ ନୀହରିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ୱିମୁତ୍ତିରସତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ।
ରୂପାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ନୀୱରଣପ୍ପହାନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୧୧.ଦୁତିୟସ୍ସାତି ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ । ଏକଧମ୍ମମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକସଭାୱମ୍ପୀ’’ତି ଇମିନା ସଭାୱତ୍ଥୋୟଂ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ ସଭାୱତ୍ଥୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ନିସ୍ସତ୍ତତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ଏୱାତି ‘‘ନିସ୍ସତ୍ତଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଭନିମିତ୍ତନ୍ତି ଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ଅତ୍ଥତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ୱା ସିୟା । ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଗହଣାକାରେନ ସୁଭନ୍ତି, ତେନାକାରେନ ପୱତ୍ତନକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ନିମିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସୁଭନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ୱା ସୁଭନିମିତ୍ତଂ । ଇଟ୍ଠଞ୍ହି ଇଟ୍ଠାକାରେନ ୱା ଗୟ୍ହମାନଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ‘‘ସୁଭନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆରମ୍ମଣମେୱ ଚେତ୍ଥ ନିମିତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ସୁଭନିମିତ୍ତନ୍ତି ରାଗଟ୍ଠାନିୟଂ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି । ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ନିପାତାନଂ । ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭାୱାୟ । ୱେପୁଲ୍ଲାୟାତି ୱିପୁଲଭାୱାୟ, ୱଡ୍ଢିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜାତୋ ନିଜ୍ଜାତୋ । ସେସପଦାନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । କାମେସୂତି ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋତି କାମସଙ୍ଖାତୋ ଛନ୍ଦୋ, ନ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ ନ ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋ । କାମନୱସେନ ରଜ୍ଜନୱସେନ ଚ କାମୋ ଏୱ ରାଗୋ କାମରାଗୋ। କାମନୱସେନ ନନ୍ଦନୱସେନ ଚ କାମୋ ଏୱ ନନ୍ଦୀତି କାମନନ୍ଦୀ। କାମନୱସେନ ତଣ୍ହାୟନୱସେନ ଚ କାମତଣ୍ହା। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘କାମସ୍ନେହୋ କାମପରିଳାହୋ କାମମୁଚ୍ଛା କାମଜ୍ଝୋସାନ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ପଦାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କାମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସିନେହନଟ୍ଠେନ କାମସ୍ନେହୋ, ପରିଳାହନଟ୍ଠେନ କାମପରିଳାହୋ, ମୁଚ୍ଛନଟ୍ଠେନ କାମମୁଚ୍ଛା, ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପନଟ୍ଠେନ କାମଜ୍ଝୋସାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଏୱ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନୀୱରଣଟ୍ଠେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ, ସୋତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ଅସମୁଦାଚାରୱସେନାତି ଅସମୁଦାଚାରଭାୱେନ । ଅନନୁଭୂତାରମ୍ମଣୱସେନାତି ‘‘ଇଦଂ ନାମେତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଉତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅନନୁଭୂତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱସେନ । ରୂପସଦ୍ଦାଦିଭେଦଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଅତ୍ତଭାୱେ ଅନନୁଭୂତଂ ନାମ ନତ୍ଥେୱ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ।
ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସମୁଦାଚାରୱସେନ ଚା’’ତିଆଦି, ତଂ ଅତିସଂଖିତ୍ତନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭୱଗ୍ଗହଣେନ ମହଗ୍ଗତଭୱୋ ଗହିତୋ । ସୋ ହି ଓଳାରିକକିଲେସସମୁଦାଚାରରହିତୋ । ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମକତାଦିକାଲେ ପାରିୱାସିକକାଲେ ଚ ଚରିତବ୍ବାନି ଦ୍ୱେଅସୀତି ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ତାନି ନାମ । ନ ହି ତାନି ସବ୍ବାସୁ ଅୱତ୍ଥାସୁ ଚରିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ତାନି ନ ମହାୱତ୍ତେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାନୀତି ‘‘ଚୁଦ୍ଦସ ମହାୱତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଆୱାସିକଗମିକ-ଅନୁମୋଦନଭତ୍ତଗ୍ଗ- ପିଣ୍ଡଚାରିକଆରଞ୍ଞକସେନାସନଜନ୍ତାଘରୱଚ୍ଚକୁଟିଉପଜ୍ଝାୟ- ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଆଚରିୟ-ଅନ୍ତେୱାସିକୱତ୍ତାନୀତି ଏତାନି ଚୁଦ୍ଦସ ମହାୱତ୍ତାନି ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରାନି ପନ ‘‘ପାରିୱାସିକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୭୫) ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ନ ଛମାୟଂ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୮୧) ୱୁତ୍ତାନି ପକତତ୍ତେ ଚରିତବ୍ବୱତ୍ତାନି ଛସଟ୍ଠି, ତତୋ ପରଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ, ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହେନ, ମାନତ୍ତାରହେନ, ମାନତ୍ତଚାରିକେନ, ଅବ୍ଭାନାରହେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଦିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପକତତ୍ତେ ଚରିତବ୍ବେହି ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରାଦୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରେସୁ ଚରିତବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଏକେକଂ କତ୍ୱା ଗଣିତାନି ପଞ୍ଚାତି ଏକସତ୍ତତିୱତ୍ତାନି । ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମକତୱତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତପଞ୍ଞାପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଭିୱାଦନାଦୀନଂ ଅସ୍ସାଦିୟନଂ ଏକଂ, ‘‘ନ ପକତତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦୀନି (ଚୂଳୱ॰ ୫୧) ଚ ଦସାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱାସୀତି ହୋନ୍ତି । ଏତେସ୍ୱେୱ ପନ କାନିଚି ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମକତାଦିୱତ୍ତାନି କାନିଚି ପାରିୱାସିକାଦିୱତ୍ତାନୀତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱାୱୀସତିୱତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଚୁଦ୍ଦସ ମହାୱତ୍ତାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ଆଗନ୍ତୁକଗମିକୱତ୍ତାନି ଚା’’ତି ଇମେସଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ ଇମାନି ଅଭିଣ୍ହଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି କତ୍ୱା । କିଲେସୋ ଓକାସଂ ନ ଲଭତି ସବ୍ବଦା ୱତ୍ତପ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂୟେୱ ବ୍ୟାୱଟଚିତ୍ତତାୟ । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତଂ ଅନୁପାୟମନସିକାରଂ । ସତିୱୋସ୍ସଗ୍ଗନ୍ତି ସତିୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ସତିୱିରହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପୀତି ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖାୟ ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ ।
ଅନୁସନ୍ଧିୱସେନାତି ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିଆଦିଅନୁସନ୍ଧିୱସେନ । ପୁବ୍ବାପରୱସେନାତି ପୁବ୍ବାପରଗନ୍ଥସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ । ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ଆଚରିୟମୁଖତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ । ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସାତି ଆଚରିୟମୁଖତୋ ଉଗ୍ଗହିତଗନ୍ଥଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ । ୱାଚେନ୍ତସ୍ସାତି ପାଳିଂ ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପନୱସେନ ପରେସଂ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ । ଦେସେନ୍ତସ୍ସାତି ଦେସନାୱସେନ ପରେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ । ପକାସେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସଂସୟଟ୍ଠାନେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୟାଥାୱତୋ ଅତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତସ୍ସ । କିଲେସୋ ଓକାସଂ ନ ଲଭତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଗନ୍ଥକମ୍ମେସୁୟେୱ ବ୍ୟାୱଟଚିତ୍ତତାୟ । ଏୱମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।
ଧୁତଙ୍ଗଧରୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପକାସେତି ‘‘ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗଗୁଣେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତୀ’’ତି । ବାହୁଲ୍ଲାୟାତି ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟବାହୁଲ୍ଲାୟ । ୟଥା ଚୀୱରାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ବହୁଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ଆୱତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିହୀନଜ୍ଝାନସ୍ସାତି ଝାନନ୍ତରାୟକରେନ ୱିସଭାଗରୂପଦସ୍ସନାଦିନା କେନଚି ନିମିତ୍ତେନ ପରିହୀନଜ୍ଝାନସ୍ସ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠଜ୍ଝାନସ୍ସାତି ଅସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଜ୍ଝାନସ୍ସ । ଭସ୍ସାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗଣସଙ୍ଗଣିକନିଦ୍ଦାନୱକମ୍ମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସତ୍ତସୁ ୱା ଅନୁପସ୍ସନାସୂତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତ ଅନୁପସ୍ସନା ନାମ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନା ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ଖୟାନୁପସ୍ସନା ୱୟାନୁପସ୍ସନା ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନା ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନା ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନା ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନା ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନାତି ଇମାସୁ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ମହାୱିପସ୍ସନାସୁ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦି-ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାପରିୟନ୍ତା ସତ୍ତ । ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାତୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୨.୭୪୧) ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଅନାସେୱନତାୟାତି ପୁରିମତ୍ତଭାୱେ ଝାନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିଆସେୱନାୟ ଅଭାୱତୋ । ଅନନୁଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅନନୁଭୂତପୁବ୍ବଂ । ଜାତୋତି ଏତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ସଞ୍ଜାତୋତିଆଦି । ନନୁ ଚ ଖଣିକତ୍ତା ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ତଙ୍ଖଣଂୟେୱ ଅୱସ୍ସଂ ନିରୋଧସମ୍ଭୱତୋ ନିରୁଦ୍ଧେ ଚ ତସ୍ମିଂ ପୁନ ଅଞ୍ଞସ୍ସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଚ କଥଂ ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଭାୱୋ ରାସିଭାୱୋ ଚାତି ଆହ – ‘‘ତତ୍ଥ ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠାନମେତନ୍ତି ଅକାରଣମେତଂ । ୟେନ କାରଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନିରୁଦ୍ଧୋ ଚ ସ୍ୱେୱ ପୁନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତାଦିସଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରାଗଟ୍ଠାନିୟନ୍ତି ରାଗଜନକଂ । ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପରୀତମନସିକାରୋ, ଇଧ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋତି ଆହ – ‘‘ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋତି ଅନୁପାୟମନସିକାରୋ, କୁସଲଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅକାରଣଭୂତୋ ମନସିକାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପଥମନସିକାରୋତି କୁସଲଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅମଗ୍ଗଭୂତୋ ମନସିକାରୋ । ସଚ୍ଚୱିପ୍ପଟିକୂଲେନାତି ସଚ୍ଚାଭିସମୟସ୍ସ ଅନୁନୁଲୋମୱସେନ । ଆୱଜ୍ଜନାତିଆଦିନା ଆୱଜ୍ଜନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ତତୋ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନା ମନୋଦ୍ୱାରିକା ଅକୁସଲଜୱନପ୍ପୱତ୍ତି ଫଲୱୋହାରେନ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ସ ହି ୱସେନ ସା ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଆୱଜ୍ଜନାତି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୀତି ଆୱଜ୍ଜନା । ଅନୁ ଅନୁ ଆୱଜ୍ଜେତୀତି ଅନ୍ୱାୱଜ୍ଜନା। ଭୱଙ୍ଗାରମ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆଭୁଜତୀତି ଆଭୋଗୋ। ସମନ୍ନାହରତୀତି ସମନ୍ନାହାରୋ। ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ମନସି କରୋତି ଠପେତୀତି ମନସିକାରୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋତି ଅୟଂ ଅନୁପାୟଉପ୍ପଥମନସିକାରଲକ୍ଖଣୋ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୨. ଦୁତିୟେ ଭତ୍ତବ୍ୟାପତ୍ତି ୱିୟାତି ଭତ୍ତସ୍ସ ପୂତିଭାୱେନ ୱିପ୍ପକାରପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟାପଜ୍ଜନନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିକାରଭାୱାପାଦନଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ପକତିୱିଜହନଭାୱୋ’’ତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ତେନ ଚିତ୍ତଂ ପୂତିକୁମ୍ମାସାଦୟୋ ୱିୟ ପୁରିମପକତିଂ ଜହତୀତି ବ୍ୟାପାଦୋ। ପଟିଘୋୟେୱ ଉପରୂପରି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପଟିଘସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭାୱତୋ ପଟିଘନିମିତ୍ତଂ, ପଟିଘସ୍ସ ଚ କାରଣଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିଘନିମିତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପଟିଘସ୍ସପି ପଟିଘାରମ୍ମଣସ୍ସପି ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ।
୧୩. ତତିୟେ ଥିନତା ଥିନଂ, ସପ୍ପିପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଘନଭାୱୋ ବଦ୍ଧତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମେଧତୀତି ମିଦ୍ଧଂ, ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେନ ହିଂସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୨) ଥିନସ୍ସ, ‘‘ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୩) ଚ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ଥିନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ମିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ସତିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିପ୍ପୟୋଗେ ଚିତ୍ତକାୟଲହୁତାଦୀନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ତଂତଂୱିସେସୋ ସିୟା, ୟା ତେସଂ ଅକଲ୍ୟତାଦୀନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତା, ଅୟମେତେସଂ ସଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କପିମିଦ୍ଧସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ପଚଲାୟିକଭାୱସ୍ସା’’ତି । ଅକ୍ଖିଦଲାନଂ ପଚଲଭାୱଂ କରୋତୀତି ପଚଲାୟିକୋ, ପଚଲାୟିକସ୍ସ ଭାୱୋ ପଚଲାୟିକଭାୱୋ, ପଚଲାୟିକତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧାନଂ । ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗିଲାନଭାୱୋ । ଗିଲାନୋ ହି ଅକଲ୍ୟକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିନୟେପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅକଲ୍ୟକୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୧) । କାଲଂ ଖମତୀତି ହି କଲ୍ୟଂ, ଅରୋଗତା, ତସ୍ସଂ ନିୟୁତ୍ତୋ କଲ୍ୟକୋ, ନ କଲ୍ୟକୋ ଅକଲ୍ୟକୋ । ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାତି ଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞସଙ୍ଖାତୋୱ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାକାରୋ । ଓଲୀୟନାତି ଓଲୀୟନାକାରୋ । ଇରିୟାପଥୂପତ୍ଥମ୍ଭିତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଇରିୟାପଥଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ରୁକ୍ଖେ ୱଗ୍ଗୁଲି ୱିୟ ଖୀଲେ ଲଗ୍ଗିତଫାଣିତୱାରକୋ ୱିୟ ଚ ଓଲୀୟତି ଲମ୍ବତି, ତସ୍ସ ତଂ ଆକାରଂ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ଓଲୀୟନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟପଦଂ ଉପସଗ୍ଗେନ ୱଡ୍ଢିତଂ । କାୟସ୍ସାତି ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନାମକାୟସ୍ସ । ଅକଲ୍ୟତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ମେଘୋ ୱିୟ ଆକାସଂ ଓନୟ୍ହତୀତି ଓନାହୋ । ଓନୟ୍ହତୀତି ଚ ଛାଦେତି ଅୱତ୍ଥରତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ। ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ଓନାହୋତି ପରିୟୋନାହୋ। ଅରତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୮୫୬) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପାଳିୟା ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପନ୍ତେସୂତି ଦୂରେସୁ, ୱିୱିତ୍ତେସୁ ୱା । ଅଧିକୁସଲେସୂତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେସୁ । ଅରତୀତି ରତିପ୍ପଟିକ୍ଖେପୋ । ଅରତିତାତି ଅରମନାକାରୋ । ଅନଭିରତୀତି ଅନଭିରତଭାୱୋ । ଅନଭିରମନାତି ଅନଭିରମନାକାରୋ। ଉକ୍କଣ୍ଠିତାତି ଉକ୍କଣ୍ଠନାକାରୋ । ପରିତସ୍ସିତାତି ଉକ୍କଣ୍ଠନୱସେନେୱ ପରିତସ୍ସନା, ଉକ୍କଣ୍ଠିତସ୍ସେୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିତସ୍ସିତାତି ୱା କମ୍ପନା । ତନ୍ଦୀତି ଜାତିଆଲସିୟଂ, ପକତିଆଲସିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି କୁସଲକରଣେ କାୟସ୍ସ ଅୱିପ୍ଫାରିକତା ଲୀନତା ଜାତିଆଲସିୟଂ ତନ୍ଦୀ ନାମ, ନ ରୋଗଉତୁଜାଦୀହି କାୟଗେଲଞ୍ଞଂ । ତନ୍ଦିୟନାତି ତନ୍ଦିୟନାକାରୋ । ତନ୍ଦିମନତାତି ତନ୍ଦିୟା ଅଭିଭୂତଚିତ୍ତତା । ଅଲସସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଲସ୍ୟଂ, ଆଲସ୍ୟାୟନାକାରୋ ଆଲସ୍ୟାୟନା। ଆଲସ୍ୟାୟିତସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଲସ୍ୟାୟିତତ୍ତଂ। ଇତି ସବ୍ବେହିପି ଇମେହି ପଦେହି କିଲେସୱସେନ କାୟାଲସିୟଂ କଥିତଂ । ଥିନମିଦ୍ଧକାରଣାନଞ୍ହି ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ୱସେନ ନାମକାୟସ୍ସ ଆଲସିୟଂ, ତଦେୱ ରୂପକାୟସ୍ସାପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଜମ୍ଭନାତି ଫନ୍ଦନା । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜମ୍ଭନା ୱିଜମ୍ଭନା । ଆନମନାତି ପୁରତୋ ନମନା । ୱିନମନାତି ପଚ୍ଛତୋ ନମନା । ସନ୍ନମନାତି ସମନ୍ତତୋ ନମନା । ପଣମନାତି ୟଥା ତନ୍ତତୋ ଉଟ୍ଠିତପେସକାରୋ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଗହେତ୍ୱା ଉଜୁଂ କାୟଂ ଉସ୍ସାପେତି, ଏୱଂ କାୟସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଠପନା । ବ୍ୟାଧିୟକନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନବ୍ୟାଧିତା । ଇତି ସବ୍ବେହିପି ଇମେହି ପଦେହି ଥିନମିଦ୍ଧକାରଣାନଂ ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ୱସେନ କାୟବଦ୍ଧନମେୱ କଥିତଂ । ଭୁତ୍ତାୱିସ୍ସାତି ଭୁତ୍ତୱତୋ । ଭତ୍ତମୁଚ୍ଛାତି ଭତ୍ତଗେଲଞ୍ଞଂ । ବଲୱଭତ୍ତେନ ହି ମୁଚ୍ଛାପତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ଭତ୍ତକିଲମଥୋତି ଭତ୍ତେନ କିଲନ୍ତଭାୱୋ । ଭତ୍ତପରିଳାହୋତି ଭତ୍ତଦରଥୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ପରିଳାହୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପହତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହୋତି, କାୟୋ ଜୀରତୀତି । କାୟଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲନ୍ତି ଭତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ କାୟସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତଂ । ଅକଲ୍ୟତାତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଲୀନନ୍ତି ଅୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ପଟିକୁଟିତଂ । ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଆକାରଭାୱନିଦ୍ଦେସା । ଥିନନ୍ତି ସପ୍ପିପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ଘନଭାୱେନ ଠିତଂ । ଥିୟନାତି ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଥିୟିଭାୱୋ ଥିୟିତତ୍ତଂ, ଅୱିପ୍ଫାରୱସେନେୱ ବଦ୍ଧତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେହି ପନ ସବ୍ବେହିପି ପଦେହି ଥିନମିଦ୍ଧକାରଣାନଂ ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗିଲାନାକାରୋ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମା ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମାତି ଅରତି, ତନ୍ଦୀ, ୱିଜମ୍ଭିତା, ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋତି ଏତେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା । ୟଦା ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତଦା ଅରତିଆଦୀନମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ପନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଉଦ୍ଦତସ୍ସ ଭାୱୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ। ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଉଦ୍ଧତଂ ହୋତି ଚିତ୍ତଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା ଧମ୍ମା, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଉଦ୍ଦଚ୍ଚଂ। କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ କୁକତଂ, ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ସୁଚରିତଞ୍ଚ । ଅକତମ୍ପି ହି କୁକତମେୱ । ଏୱଞ୍ହି ୱତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି ‘‘ୟଂ ମୟା ନ କତଂ, ତଂ କୁକତ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ କତାକତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ସୁଚରିତଞ୍ଚ କୁକତଂ, ତଂ ଆରବ୍ଭ ୱିପ୍ପଟିସାରୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଇଧ କୁକତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧତାକାରୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱୂପସମାକାରୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୱୂପସମଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ । ୟଥାପୱତ୍ତସ୍ସ କତାକତାକାରୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଦୁଚ୍ଚରିତସୁଚରିତସ୍ସ ଅନୁସୋଚନୱସେନ ୱିରୂପଂ ପଟିସରଣଂ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ। କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସପି କତାକତାନୁସୋଚନୱସେନ ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପଭାୱତୋ ଅୱୂପସମାକାରୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ – ‘‘ଚେତସୋ ଅୱୂପସମୋତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସେୱତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ସ୍ୱେୱ ଚ ଚେତସୋ ଅୱୂପସମୋତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚମେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋୱ ଅତ୍ତନା ସହଜାତଂ ନ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ପନ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତା ଚ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୫. ପଞ୍ଚମେ ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛା ଅସ୍ସାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା। ସଭାୱଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ତାୟ କିଚ୍ଛତୀତି ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛା।
୧୬. ଛଟ୍ଠେ ହେତୁଂ ୱା ପଚ୍ଚୟଂ ୱା ନ ଲଭତୀତି ଏତ୍ଥ ହେତୁଗ୍ଗହଣେନ ଜନକଂ କାରଣମାହ, ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁପାଲନକଂ କାରଣଂ । ହେତୁନ୍ତି ୱା ଉପାଦାନକାରଣଂ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସହକାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି କିଲେସଂ । ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱିୱଟ୍ଟାଭିମୁଖଂ ଚିତ୍ତଂ ପେସେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଗଣ୍ହାତି । ଭିକ୍ଖାୟ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭିକ୍ଖାଚାରୋ, ଗୋଚରଗାମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖାଚାରେ । ୱୟଂ ଆଗମ୍ମାତି ଦାରଭରଣାନୁରୂପଂ ୱୟଂ ଆଗମ୍ମ । ଆୟୂହନ୍ତୋତି ଉପଚିନନ୍ତୋ । ଅଙ୍ଗାରପକ୍କନ୍ତି ୱୀତଚ୍ଚିକଙ୍ଗାରେସୁ ପକ୍କଂ । କିଂ ନାମେତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂ ଗରହନ୍ତୋ ଆହ । ଜୀୱମାନପେତକସତ୍ତୋତି ଜୀୱମାନୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ତେନେୱ ଅତ୍ତଭାୱେନ ପେତଭାୱଂ ପତ୍ତସତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପରିକପ୍ପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କୁଟନ୍ତି ପାନୀୟଘଟଂ । ୟାୱ ଦାରୁଣନ୍ତି ଅତିୱିୟ ଦାରୁଣଂ । ୱିପାକୋ କୀଦିସୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ତୟା କତକମ୍ମସ୍ସ ଆୟତିଂ ଅନୁଭୱିତବ୍ବୱିପାକୋ କୀଦିସୋ ଭୱିସ୍ସତି ।
ୱିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ଛେଦନଭେଦନାଦୀହି ୱିନାସେତ୍ୱା । ଦୀପକମିଗପକ୍ଖିନୋତି ଅତ୍ତନୋ ନିସିନ୍ନଭାୱସ୍ସ ଦୀପନତୋ ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମା ମିଗପକ୍ଖିନୋ, ୟେନ ଅରଞ୍ଞଂ ନେତ୍ୱା ନେସାଦୋ ତେସଂ ସଦ୍ଦେନ ଆଗତାଗତେ ମିଗପକ୍ଖିନୋ ୱଧିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ଥେରନ୍ତି ଚୂଳପିଣ୍ଡପାତିକତିସ୍ସତ୍ଥେରଂ । ଇଦ୍ଧିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ଅଧିଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଇଦ୍ଧିଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ଅଗ୍ଗିପପଟିକନ୍ତି ଅଚ୍ଚିକରଣଂ, ୱିପ୍ଫୁଲିଙ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସାତି ତସ୍ସ ମିଲକ୍ଖତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସା ଅଗ୍ଗିପପଟିକାୟ । ପଟିବଲସ୍ସାତି ଉଗ୍ଗହଣସଜ୍ଝାୟାଦୀସୁ ପଟିବଲସ୍ସ । ଦୁକ୍ଖଂ ଉପନିସା କାରଣମେତିସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖୂପନିସା, ଦୁକ୍ଖନିବନ୍ଧନା ଦୁକ୍ଖହେତୁକା ସଦ୍ଧାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱତ୍ତମୁଖେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ‘‘ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଲାଲୱରଣକନ୍ତି ପଲାଲପୁଞ୍ଜଂ ।
ଆରମ୍ଭଥାତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଦୀସୁ ୱୀରିୟଂ କରୋଥ । ନିକ୍କମଥାତି କୋସଜ୍ଜତୋ ନିକ୍ଖମଥ, କାମାନଂ ୱା ପନୂଦନାୟ ନିକ୍ଖମଥ, ଉଭୟେନପି ୱୀରିୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୀରିୟଞ୍ହି ଆରମ୍ଭନକୱସେନ ଆରମ୍ଭୋ, କୋସଜ୍ଜତୋ ନିକ୍ଖମନୱସେନ ‘‘ନିକ୍କମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୁଞ୍ଜଥ ବୁଦ୍ଧସାସନେତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତେ ତିୱିଧସାସନେ ୟୁଞ୍ଜଥ ୟୋଗଂ କରୋଥ । ଏୱମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତା ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନଂ ଧୁନାଥ ୱିଦ୍ଧଂସେଥ । ତତ୍ଥ ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନନ୍ତି –
‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା, ଦୁତିୟା ଅରତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତିୟା ଖୁପ୍ପିପାସା ତେ, ଚତୁତ୍ଥୀ ତଣ୍ହା ପୱୁଚ୍ଚତି ॥
‘‘ପଞ୍ଚମଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ତେ, ଛଟ୍ଠା ଭୀରୂ ପୱୁଚ୍ଚତି ।
ସତ୍ତମୀ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ତେ, ମକ୍ଖୋ ଥମ୍ଭୋ ତେ ଅଟ୍ଠମୋ ॥
ମିଚ୍ଛାଲଦ୍ଧୋ ଚ ୟୋ ୟସୋ ।
ୟୋ ଚତ୍ତାନଂ ସମୁକ୍କଂସେ,
ପରେ ଚ ଅୱଜାନାତି ॥
‘‘ଏସା ନମୁଚି ତେ ସେନା, କଣ୍ହସ୍ସାଭିପ୍ପହାରିନୀ ।
ନ ନଂ ଅସୂରୋ ଜିନାତି, ଜେତ୍ୱା ଚ ଲଭତେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୮-୪୪୧) –
ଏୱମାଗତଂ କାମାଦିଭେଦଂ ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଆଦିତୋୱ ଅଗାରିୟଭୂତେ ସତ୍ତେ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମା ମୋସୟନ୍ତି, ତେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଅନଗାରିୟଭାୱଂ ଉପଗତାନଂ ପନ୍ତେସୁ ସେନାସନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେସୁ ୱା ଅଧିକୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ପବ୍ବଜିତେନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅଭିରତି ଦୁକ୍କରା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୩୧) । ତତୋ ତେ ପରପ୍ପଟିବଦ୍ଧଜୀୱିକତ୍ତା ଖୁପ୍ପିପାସା ବାଧତି, ତାୟ ବାଧିତାନଂ ପରିୟେସନତଣ୍ହା ଚିତ୍ତଂ କିଲମୟତି । ଅଥ ନେସଂ କିଲନ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି, ତତୋ ୱିସେସମନଧିଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱେସୁ ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥେସୁ ପନ୍ତେସୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରତଂ ଉତ୍ରାସସଞ୍ଞିତା ଭୀରୁ ଜାୟତି । ତେସଂ ଉସ୍ସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତାନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ୱିୱେକରସମନସ୍ସାଦୟମାନାନଂ ୱିହରତଂ ‘‘ନ ସିୟା ନୁ ଖୋ ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ପଟିପତ୍ତିୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୱିହରତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ୱିସେସାଧିଗମେନ ମାନମକ୍ଖଥମ୍ଭା ଜାୟନ୍ତି । ତେପି ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୱିହରତଂ ତତୋ ଅଧିକତରଂ ୱିସେସାଧିଗମନଂ ନିସ୍ସାୟ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଲାଭାଦୀହି ମୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକାନି ପକାସେନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାୟସଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠିତା ଜାତିଆଦୀହି ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେନ୍ତି, ପରଂ ୱମ୍ଭେନ୍ତି, ତସ୍ମା କାମାଦୀନଂ ପଠମସେନାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନଳାଗାରନ୍ତି ନଳେହି ୱିନଦ୍ଧତିଣଚ୍ଛନ୍ନଗେହଂ ।
ୱିହସ୍ସତୀତି ଉଗ୍ଗହଣସଜ୍ଝାୟନମନସିକାରାଦୀହି ୱିହରିସ୍ସତି । ଜାତିସଂସାରନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜାତିସଙ୍ଖାତସଂସାରୱଟ୍ଟଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସତୀତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସତି । ପଲାଲପୁଞ୍ଜାହନ୍ତି ପଲାଲପୁଞ୍ଜଂ ଅହନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ତତିୟଂ ଠାନନ୍ତି ଅନାଗାମିଫଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
ତିୱସ୍ସଭିକ୍ଖୁକାଲେତି ଉପସମ୍ପଦତୋ ତୀଣି ୱସ୍ସାନି ଅସ୍ସାତି ତିୱସ୍ସୋ, ତିୱସ୍ସୋ ଚ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚାତି ତିୱସ୍ସଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ସ, ତେନ ୱା ଉପଲକ୍ଖିତୋ କାଲୋ ତିୱସ୍ସଭିକ୍ଖୁକାଲୋ, ତସ୍ମିଂ । ୟଦା ସୋ ତିୱସ୍ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନାମ ହୋତି, ତଦାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କମ୍ମଂ କରୋତୀତି ଭାୱନାକମ୍ମଂ କରୋତି । ଗନ୍ଥକମ୍ମନ୍ତି ଗନ୍ଥୱିସୟଂ ଉଗ୍ଗହଣାଦିକମ୍ମଂ । ପିଣ୍ଡାପଚିତିଂ କତ୍ୱାତି ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ତେମାସଂ ଦିନ୍ନପିଣ୍ଡସ୍ସ କିଲେସକ୍ଖୟକରଣେନ ଅପଚିତିଂ ପୂଜଂ କତ୍ୱା । ପିଣ୍ଡାପଚିତିଂ କରୋନ୍ତୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ୟେହି ଅତ୍ତନୋ ୟୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଦିନ୍ନୋ, ତେସଂ ତସ୍ସ ମହପ୍ଫଲଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନମେୱ କିଲେସକ୍ଖୟକରଣେନ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ।
ମହାଭୂତୀତି ଏତ୍ଥ ପୂଜାୱଚନୋ ମହନ୍ତସଦ୍ଦୋ, ଭୂତୀତି ଚ ନାମେକଦେସେନ ତିସ୍ସଭୂତିତ୍ଥେରଂ ଆଲପତି । ଭୱତି ହି ନାମେକଦେସେନପି ୱୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦତ୍ତୋ’’ତି । ମହାଭୂତୀତି ୱା ପିୟସମୁଦାହାରୋ, ସୋ ମହତି ଭୂତି ୱିଭୂତି ପୁଞ୍ଞଞାଣାଦିସମ୍ପଦା ଅସ୍ସାତି ମହାଭୂତି । ଛନ୍ନଂ ସେପଣ୍ଣିଗଚ୍ଛମୂଲନ୍ତି ସାଖାପଲାସାଦୀହି ଛନ୍ନଂ ଘନଚ୍ଛାୟଂ ସେପଣ୍ଣିଗଚ୍ଛମୂଲଂ । ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱାତି କେସାଦିଅସୁଭକୋଟ୍ଠାସଭାୱନାୟ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଉପଚାରସମାଧିଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ୱା ପାଦକଂ କତ୍ୱା । ଅସୁଭୱିସୟଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଦିକମ୍ମମେୱେତ୍ଥ ଉପରି ପୱତ୍ତେତବ୍ବଭାୱନାକମ୍ମସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ଠାନନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ।
ସହସ୍ସଦ୍ୱିସହସ୍ସସଙ୍ଖାମତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମହାଗଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନତୋ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନତୋ ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାରସମୀପେ ଓତରିତ୍ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । କିଂ ଆଗତୋସୀତି କିଂକାରଣା ଆଗତୋସି । ସବ୍ବେସୁ ରତ୍ତିଦିୱସଭାଗେସୁ ଓକାସଂ ଅଲଭନ୍ତୋତି ସୋ କିର ଥେରୋ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଓକାସୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ଆୱୁସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ୱିତକ୍କମାଳକେ ଠିତକାଲେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅଞ୍ଞେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗେ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ରାପି ଅଞ୍ଞେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୁପଟ୍ଟନିୱାସନଟ୍ଠାନେ, ସଙ୍ଘାଟିପାରୁପନଟ୍ଠାନେ, ପତ୍ତନୀହରଣଟ୍ଠାନେ, ଗାମେ ଚରିତ୍ୱା ଆସନସାଲାୟ ୟାଗୁପୀତକାଲେ, ଭନ୍ତେତି । ତତ୍ଥାପି ଥେରା ଅତ୍ତନୋ କଙ୍ଖଂ ୱିନୋଦେନ୍ତି, ଆୱୁସୋତି । ଅନ୍ତୋଗାମତୋ ନିକ୍ଖମନକାଲେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଭନ୍ତେତି । ତତ୍ରାପି ଅଞ୍ଞେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଆୱୁସୋତି । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ, ଭନ୍ତେତି । ଭୋଜନସାଲାୟ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ, ଭନ୍ତେ । ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ପାଦଧୋୱନକାଲେ, ଭନ୍ତେତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରୁଣା ଅପରେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଆୱୁସୋତି । ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଗହେତ୍ୱା ମୁଖଧୋୱନତ୍ଥଂ ଗମନକାଲେ, ଭନ୍ତେତି । ତଦାପି ଅଞ୍ଞେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଆଗମନକାଲେ, ଭନ୍ତେତି । ତତ୍ରାପି ଅଞ୍ଞେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତି । ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନକାଲେ, ଭନ୍ତେତି । ତତ୍ରାପି ଅଞ୍ଞେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଆୱୁସୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବେସୁ ରତ୍ତିଦିୱସଭାଗେସୁ ୟାଚମାନୋ ଓକାସଂ ନ ଲଭି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ ଓକାସେ ଅସତି ମରଣସ୍ସ କଥଂ ଓକାସଂ ଲଭିସ୍ସଥା’’ତି । ଭନ୍ତେ, ନନୁ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ଉଣ୍ହାପେତ୍ୱା ୟୋନିସୋମନସିକାରକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଓକାସଲାଭେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି । ମଣିୱଣ୍ଣେତି ଇନ୍ଦନୀଲମଣିୱଣ୍ଣେ ।
ଘଟେନ୍ତସ୍ସେୱାତି ୱାୟାମନ୍ତସ୍ସେୱ । ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣନ୍ତି ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣଂ । ଅରହନ୍ତାନମେୱ ହେସା ପୱାରଣା । କାଳକଂ ୱାତି ମହନ୍ତଂ କାଳକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ତିଲକୋ ୱାତି ଖୁଦ୍ଦକଂ ସନ୍ଧାୟ । ଉଭୟେନପି ସୀଲସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱମେୱ ୱିଭାୱେତି ।
ପଧାନକମ୍ମିକାତି ପଧାନକମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତା । ଲଦ୍ଧମଗ୍ଗନ୍ତି ଲଦ୍ଧୂପାୟଂ, ପଠମମେୱ ଲଦ୍ଧୂପଦେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପତ୍ତାନୀତି ଛଡ୍ଡିତାନି । ଅଲାବୂନେୱ ସାରଦେତି ସରଦକାଲେ ୱାତାତପହତାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଅଲାବୂନି ୱିୟ । କାପୋତକାନୀତି କପୋତକୱଣ୍ଣାନି । ତାନି ଦିସ୍ୱାନ କା ରତୀତି ତାନି ଏୱରୂପାନି ଅଟ୍ଠୀନି ଦିସ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ କା ନାମ ରତି, ନନୁ ଅପ୍ପମତ୍ତକାପି ରତି କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟକଥଂ ଅକଥିତପୁବ୍ବୋତି ଅତ୍ତନୋ ୱୁଡ୍ଢତରେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକଂ ଦୁତିୟକଥଂ ଅକଥିତପୁବ୍ବୋ ।
ତଦଙ୍ଗେନ, ତଦଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ। ୟଞ୍ହି ରତ୍ତିଭାଗେ ସମୁଜ୍ଜଲିତେନ ଦୀପେନ ଅନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିୟ ତେନ ତେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅୱୟୱଭୂତେନ ଞାଣଙ୍ଗେନ ପଟିପକ୍ଖୱସେନେୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପହାତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ପହାନମିଦଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଥା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ନ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏୱଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ନିସେଧନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ। ୟଞ୍ହି ସସେୱାଲେ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତେନ ଘଟେନ ସେୱାଲସ୍ସ ୱିୟ ତେନ ତେନ ଲୋକିୟସମାଧିନା ନୀୱରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନମିଦଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ନାମ । ସମ୍ମା ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ଏତେନ କିଲେସାତି ସମୁଚ୍ଛେଦୋ, ପହୀୟନ୍ତି ଏତେନ କିଲେସାତି ପହାନଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତଂ ପହାନଂ ନିରୱସେସପ୍ପହାନନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ। ୟଞ୍ହି ଅସନିୱିଚକ୍କାଭିହତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନ ସଂୟୋଜନାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥା ନ ପୁନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ପହାନମିଦଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ନାମ । ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି ୱୂପସମ୍ମତି କିଲେସଦରଥୋ ଏତାୟାତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି, ଫଲଂ, ସାୟେୱ ପହାନନ୍ତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ। ସବ୍ବେ କିଲେସା ସବ୍ବସଙ୍ଖତା ୱା ନିସ୍ସରନ୍ତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ନିସ୍ସରଣଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ତଦେୱ ପହାନନ୍ତି ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନଂ । ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭୟମାନନ୍ତି ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭଂ କିଲେସୱୂପସମଂ କୁରୁମାନଂ । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେହୀତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନାନଂ ଲୋକିୟତ୍ତା, ଇତରେସଂ ଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।
ନିମୀୟତି ଫଲଂ ଏତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ପକ୍ଖିପମାନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ନିମିତ୍ତଂ, କାରଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅସୁଭସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ, ଅସୁଭମେୱ ୱା ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ। ଅସୁଭନିସ୍ସିତମ୍ପି ହି ଝାନଂ ନିସ୍ସିତେ ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ଅସୁଭନ୍ତି ୱୋହରୀୟତି ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଦସସୁ ଅସୁଭେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସାରମ୍ମଣଂ ପଠମଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତି । ଅନିଚ୍ଚେ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସାତି ଇମିନା ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ହେଟ୍ଠା ଚେତ୍ଥ ଇଧ ଚ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ ନିରୱସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେସୁ ପନ ଅସୁଭେ ‘‘ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ତଦନୁକୂଲତ୍ତା ୱା ଇତରେସମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏକାଦସସୁ ଅସୁଭେସୁ ପଟିକୂଲାକାରସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ, ୟଥା ୱା ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ପଟିପତ୍ତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ। ଉପଚାରପ୍ପନାୱହାୟ ଅସୁଭଭାୱନାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗୋ। ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୱାଭାୱା ଓତାରଂ ଅଲଭମାନୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଭୋଜନନିସ୍ସିତଂ ପନ ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞଂ, ତବ୍ବିପରିଣାମସ୍ସ ତଦାଧାରସ୍ସ ତସ୍ସ ଚ ଉଦରିୟଭୂତସ୍ସ ଅସୁଭତାଦସ୍ସନଂ, କାୟସ୍ସ ଚ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତାଦସ୍ସନଂ ୟୋ ଉପ୍ପାଦେତି, ସୋ ୱିସେସତୋ ଭୋଜନେ ପମାଣଞ୍ଞୂ ନାମ, ତସ୍ସ ଚ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତେୱ । ଦସୱିଧଞ୍ହି ଅସୁଭନିମିତ୍ତନ୍ତି ପାକଟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କାୟଗତାସତିଂ ପନ ଗହେତ୍ୱା ଏକାଦସୱିଧମ୍ପି ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଭୁତ୍ୱା ଉଦକଂ ପିୱେତି ପାନୀୟସ୍ସ ଓକାସଦାନତ୍ଥଂ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ ଅଭୁତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପିୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚତୁନ୍ନଂପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆଲୋପାନଂ ଓକାସେ ସତୀ’’ତି । ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାକାରେନ ପନେତ୍ଥ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ, ଭୁତ୍ୱାନ ଉଦକଂ ପିୱେ’’ତି ପାଠଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥୋ ୱଣ୍ଣିତୋ, ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି । ଅସୁଭକମ୍ମିକତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଦନ୍ତଟ୍ଠିଦସ୍ସାୱୀ ।
୧୭. ସତ୍ତମେ ମିଜ୍ଜତି ହିତଫରଣୱସେନ ସିନିୟ୍ହତୀତି ମିତ୍ତୋ, ହିତେସୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ମିଂ ମିତ୍ତେ ଭୱା, ମିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଏସାତି ମେତ୍ତା, ହିତେସିତା । ତତ୍ଥ ‘‘ମେତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପ୍ପନାପି ଉପଚାରୋପି ୱଟ୍ଟତି ସାଧାରଣୱଚନଭାୱତୋତି ଆହ – ‘‘ମେତ୍ତାତି ଏତ୍ତାୱତା ପୁବ୍ବଭାଗୋପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତାୟ ମେତ୍ତାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ‘‘ଅପ୍ପନାୱ ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାୟନସ୍ସ ହିତୂପସଂହାରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ ପୱତ୍ତନଂ ମେତ୍ତାନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ। ପଠମୁପ୍ପନ୍ନୋ ମେତ୍ତାମନସିକାରୋ ପରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ମେତ୍ତାମନସିକାରୋୱ ମେତ୍ତାନିମିତ୍ତଂ । କମ୍ମଂୟେୱ ସକଂ ଏତେସନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକା, ସତ୍ତା, ତବ୍ଭାୱୋ କମ୍ମସ୍ସକତା, କମ୍ମଦାୟାଦତା । ଦୋସମେତ୍ତାସୁ ୟାଥାୱତୋ ଆଦୀନୱାନିସଂସାନଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୱୀମଂସା ଇଧ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ। ମେତ୍ତାୱିହାରୀକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୱନ୍ତତା ଇଧ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା । ଓଦିସ୍ସକଅନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣାନନ୍ତି ଅତ୍ତଅତିପିୟମଜ୍ଝତ୍ତୱେରିୱସେନ ଓଦିସ୍ସକତା, ସୀମାସମ୍ଭେଦେ କତେ ଅନୋଦିସ୍ସକତା, ଏକାଦିଦିସାଫରଣୱସେନ ଦିସାଫରଣତା ମେତ୍ତାୟ ଉଗ୍ଗହଣେ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିହାରରଚ୍ଛଗାମାଦିୱସେନ ୱା ଓଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣଂ । ୱିହାରାଦିଉଦ୍ଦେସରହିତଂ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସାୱସେନ ଅନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣଂ । ଏୱଂ ୱା ଦ୍ୱିଧା ଉଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ଓଦିସ୍ସକଅନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଗ୍ଗହୋ ଚ ୟାୱ ଉପଚାରା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗହିତାୟ ଆସେୱନା ଭାୱନା । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା, ପାଣା, ଭୂତା, ପୁଗ୍ଗଲା, ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନାତି ଏତେସଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା । ଏକେକସ୍ମିଂ ଅୱେରା ହୋନ୍ତୁ, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝା, ଅନୀଘା, ସୁଖୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୂତି ଚତୁଧା ପୱତ୍ତିତୋ ୱୀସତିୱିଧା ଅନୋଧିସୋଫରଣା ମେତ୍ତା । ସବ୍ବା ଇତ୍ଥିୟୋ, ପୁରିସା, ଅରିୟା, ଅନରିୟା, ଦେୱା, ମନୁସ୍ସା, ୱିନିପାତିକାତି ସତ୍ତାଧିକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ସତ୍ତୱିଧା ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧା ୱା, ଦସହି ଦିସାହି ଦିସାଧିକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦସୱିଧା ଚ, ଏକେକାୟ ୱା ଦିସାୟ ସତ୍ତାଦିଇତ୍ଥାଦିଅୱେରାଦିଭେଦେନ ଅସୀତାଧିକଚତୁସତପ୍ପଭେଦା ଚ ଓଧିସୋଫରଣା ୱେଦିତବ୍ବା । ମେତ୍ତଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସାତି ମେତ୍ତାଝାନଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ । ତ୍ୱଂ ଏତସ୍ସ କୁଦ୍ଧୋତିଆଦି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱିଧିଦସ୍ସନଂ । ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛିତପହେଣକଂ ୱିୟାତି ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତପଣ୍ଣାକାରଂ ୱିୟ । ପଟିସଙ୍ଖାନେତି ୱୀମଂସାୟଂ । ୱତ୍ତନିଅଟୱିୟଂ ଅତ୍ତଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସଦିସେ।
୧୮. ଅଟ୍ଠମେ କୁସଲଧମ୍ମସମ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟ୍ଠପନସଭାୱତାୟ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାନଂ ୱିସୋସନସଭାୱତାୟ ଚ ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦିତୋ ପୱତ୍ତୱୀରିୟନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପଠମାରମ୍ଭୱୀରିୟ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପଠମାରମ୍ଭମତ୍ତସ୍ସ କୋସଜ୍ଜୱିଧମନଂ ଥାମଗମନଞ୍ଚ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କୋସଜ୍ଜତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ତତୋ ବଲୱତର’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ଉପରୂପରି ୱିସେସଂ ଆୱହନ୍ତଂ ଅତିୱିୟ ଥାମଗତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନତୋ ତତୋପି ବଲୱତର’’ନ୍ତି । ପନୂଦନାୟାତି ନୀହରଣାୟ । ୟଥା ମହତୋ ପଲିଘସ୍ସ ଉଗ୍ଘାଟକଜନସ୍ସ ମହନ୍ତୋ ଉସ୍ସାହୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଏୱମିଧାପୀତି ‘‘ନିକ୍କମୋ ଚେତସୋ ପଲିଘୁଗ୍ଘାଟନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପରକ୍କମୋ ଏୱ ପରେନ କତଂ ବନ୍ଧନଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଏୱମିଧାପୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପରକ୍କମୋ ଚେତସୋ ବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦନାୟା’’ତି ।
ଆରଦ୍ଧଂ ସଂସାଧିତଂ ପରିପୂରିତଂ ୱୀରିୟଂ ଏତସ୍ସାତି ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ, ନିପ୍ଫନ୍ନୱୀରିୟୋ, ଆରଦ୍ଧଂ ପଟ୍ଠପିତଂ ୱୀରିୟଂ ଏତସ୍ସାତି ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ । ୱୀରିୟାରମ୍ଭପ୍ପସୁତୋତି ଆହ – ‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସାତି ପରିପୁଣ୍ଣୱୀରିୟସ୍ସଚେୱ ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟସ୍ସ ଚା’’ତି । ଚତୁଦୋସାପଗତନ୍ତି ଅତିଲୀନତାଦୀହି ଚତୂହି ଦୋସେହି ଅପଗତଂ । ଚତୁଦୋସାପଗତତ୍ତମେୱ ୱିଭାୱେତି ‘‘ନ ଚ ଅତିଲୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଅତିଲୀନଞ୍ହି ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିକଂ ସିୟା, ଅତିପଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକଂ । ଭାୱନାୱୀଥିଂ ଅନଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ସଙ୍କୋଚାପତ୍ତି ଅତିଲୀନତା। ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋସଙ୍କୋଚୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସଂଖିତ୍ତତା । ଅତିପଗ୍ଗହିତତା ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତା । ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖିତ୍ତତା ବହିୱିସଟୱିତକ୍କାନୁଧାୱନା । ତଦେତଂ ୱୀରିୟଂ ଚଙ୍କମାଦିକାୟିକପ୍ପୟୋଗାୱହଂ କାୟିକଂ, ତଦଞ୍ଞଂ ଚେତସିକଂ । ରତ୍ତିଦିୱସ୍ସ ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେତି ପୁବ୍ବଣ୍ହସାୟନ୍ହପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମୟାମସଙ୍ଖାତେ ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ । ତଦୁଭୟମ୍ପୀତି କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ୱୀରିୟଂ । ମିଲକ୍ଖତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ମହାସୀୱତ୍ଥେରସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତମେୱ ।
ପୀତିମଲ୍ଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋ କିର ଗିହିକାଲେ ମଲ୍ଲୟୁଦ୍ଧାୟ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ତୀସୁ ରଜ୍ଜେସୁ ପଟାକଂ ଗହେତ୍ୱା ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଆଗମ୍ମ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ରଞ୍ଞା କତାନୁଗ୍ଗହୋ ଏକଦିୱସଂ କିଲଞ୍ଚକାସନସାଲାଦ୍ୱାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ତୁମ୍ହାକଂ, ତଂ ପଜହଥ, ତଂ ୱୋ ପହୀନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୩-୩୪; ୪.୧୦୨; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୭) ନତୁମ୍ହାକୱଗ୍ଗଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନେୱ କିର ରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ, ନ ୱେଦନା’’ତି । ସୋ ତଂୟେୱ ଅଙ୍କୁସଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମହାୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଦ୍ୱେମାତିକା ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ତିଂସ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ଅୱରୱାଲିୟଅଙ୍ଗଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକାସି । ପାଦେସୁ ଅୱହନ୍ତେସୁ ଜଣ୍ଣୁକେହି ଚଙ୍କମତି । ତମେନଂ ରତ୍ତିଂ ଏକୋ ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ‘‘ମିଗୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପହରି, ସତ୍ତି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତା । ସୋ ତଂ ସତ୍ତିଂ ହରାପେତ୍ୱା ପହାରମୁଖାନି ତିଣୱଟ୍ଟିୟା ପୂରାପେତ୍ୱା ପାସାଣପିଟ୍ଠିୟଂ ଅତ୍ତାନଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଉକ୍କାସିତସଦ୍ଦେନ ଆଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –
‘‘ଭାସିତଂ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ, ସବ୍ବଲୋକଗ୍ଗୱାଦିନୋ ।
ନ ତୁମ୍ହାକଂ ଇଦଂ ରୂପଂ, ତଂ ଜହେୟ୍ୟାଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬) ।
‘‘ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା, ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମିନୋ ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତେସଂ ୱୂପସମୋ ସୁଖୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬; ଥେରଗା॰ ୧୧୬୮) ।
କୁଟୁମ୍ବିୟପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସପି ୱତ୍ଥୁ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସାୱତ୍ଥିୟଂ କିର ତିସ୍ସୋ ନାମ କୁଟୁମ୍ବିୟପୁତ୍ତୋ ଚତ୍ତାଲୀସ ହିରଞ୍ଞକୋଟିୟୋ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରତି, ତସ୍ସ କନିଟ୍ଠଭାତୁଭରିୟା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେଥା’’ତି ପଞ୍ଚସତେ ଚୋରେ ପେସେସି, ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ଥେରୋ ଆହ – ‘‘କସ୍ମା ଆଗତତ୍ଥ ଉପାସକା’’ତି ? ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସ୍ସାମାତି । ପାଟିଭୋଗଂ ମେ ଉପାସକା ଗହେତ୍ୱା ଅଜ୍ଜେକରତ୍ତିଂ ଜୀୱିତଂ ଦେଥାତି । କୋ ତେ, ସମଣ, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ପାଟିଭୋଗୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ? ଥେରୋ ମହନ୍ତଂ ପାସାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଊରୁଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟତି ଉପାସକା ପାଟିଭୋଗୋ’’ତି ଆହ । ତେ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ଚଙ୍କମନସୀସେ ଅଗ୍ଗିଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିଂସୁ । ଥେରସ୍ସ ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ତିୟାମରତ୍ତିଂ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –
‘‘ଉଭୋ ପାଦାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ସଞ୍ଞପେସ୍ସାମି ୱୋ ଅହଂ ।
ଅଟ୍ଟିୟାମି ହରାୟାମି, ସରାଗମରଣଂ ଅହଂ ॥
‘‘ଏୱାହଂ ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାନ, ୟଥାଭୂତଂ ୱିପସ୍ସିସଂ ।
ସମ୍ପତ୍ତେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମ୍ହି, ଅରହତ୍ତଂ ଅପାପୁଣି’’ନ୍ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୦; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬) ।
ଅତିଭୋଜନେନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋତି ଅତିଭୋଜନେ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ, ‘‘ଏତ୍ତକେ ଭୁତ୍ତେ ତଂ ଭୋଜନଂ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି, ଏତ୍ତକେ ନ ହୋତୀ’’ତି ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ କାରଣାକାରଣଗ୍ଗାହୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଏତ୍ତକେ ଭୁତ୍ତେ ତଂ ଭୋଜନଂ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ କାରଣଂ ନ ହୋତୀତି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୱ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ – ‘‘ଚତୁପଞ୍ଚ…ପେ॰… ତଂ ନ ହୋତୀ’’ତି । ଦିୱା ସୂରିୟାଲୋକନ୍ତି ଦିୱା ଗହିତନିମିତ୍ତଂ ସୂରିୟାଲୋକଂ ରତ୍ତିୟଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସପୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧୁତଙ୍ଗାନଂ ୱୀରିୟନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଧୁତଙ୍ଗନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପୀ’’ତି ।
୧୯. ନୱମେ ଝାନେନ ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ୱା ୱୂପସମିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଝାନେନ ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ୱା ଅୱୂପସମକରକିଲେସୱିଗମନେନ ୱୂପସମିତଚିତ୍ତସ୍ସ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚମ୍ପି କତାକତାନୁସୋଚନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଚେତସୋ ଅୱୂପସମାୱହତାୟ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ସମାନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଉଭୟସ୍ସ ପହାନକାରଣଂ ଅଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଗନ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ସୁତ୍ତାଦୀନି ୱିଚାରେନ୍ତସ୍ସ ତବ୍ବହୁଲୱିହାରିନୋ ଅତ୍ଥୱେଦାଦିପ୍ପଟିଲାଭସମ୍ଭୱତୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ନ ହୋତି । ୟଥା ୱିଧିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ୟଥାନୁରୂପପତ୍ତିକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ୱିକ୍ଖେପୋ ଚ କତାକତାନୁସୋଚନଞ୍ଚ ନ ହୋତୀତି ‘‘ବାହୁସଚ୍ଚେନପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତୀ’’ତି ଆହ । ୟଦଗ୍ଗେନ ବାହୁସଚ୍ଚେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତି, ତଦଗ୍ଗେନ ପରିପୁଚ୍ଛକତାୱିନୟପ୍ପକତଞ୍ଞୁତାହିପି ତଂ ପହୀୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱୁଦ୍ଧସେୱିତା ଚ ୱୁଦ୍ଧସୀଲିତଂ ଆୱହତୀତି ଚେତସୋ ୱୂପସମକରତ୍ତା ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚପ୍ପହାନକାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱୁଦ୍ଧତଂ ପନ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିନୋଦକା ୱିନୟଧରା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିକ୍ଖେପୋ ଚ ପବ୍ବଜିତାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚହେତୁକୋ ହୋତୀତି ‘‘କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱିନୟନୟେନେୱ ପରିପୁଚ୍ଛକତାଦୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।
୨୦. ଦସମେ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଧମ୍ମସଭାୱାୱବୋଧସମ୍ଭୱତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଅନୱକାସା ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ବାହୁସଚ୍ଚେନପି…ପେ॰… ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତୀ’’ତି । କାମଂ ବାହୁସଚ୍ଚପରିପୁଚ୍ଛକତାହି ସବ୍ବାପି ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି, ତଥାପି ରତନତ୍ତୟୱିଚିକିଚ୍ଛାମୂଲିକା ସେସୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ଆହ – ‘‘ତୀଣି ରତନାନି ଆରବ୍ଭ ପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲସ୍ସପୀ’’ତି । ରତନତ୍ତୟଗୁଣାୱବୋଧେହି ‘‘ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅସମ୍ଭୱୋତି । ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା ‘‘ସିକ୍ଖାୟ କଙ୍ଖତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮; ୱିଭ॰ ୯୧୫) ୱୁତ୍ତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନଂ କରୋତୀତି ଆହ – ‘‘ୱିନୟେ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱସ୍ସପୀ’’ତି । ଓକପ୍ପନିୟସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲସ୍ସାତି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁନୋ ଅନୁପ୍ପୱିସନସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତଅଧିମୋକ୍ଖେନ ଅଧିମୁଚ୍ଚନବହୁଲସ୍ସ । ଅଧିମୁଚ୍ଚନଞ୍ଚ ଅଧିମୋକ୍ଖୁପ୍ପାଦନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଦ୍ଧାୟ ୱା ତଂନିନ୍ନପୋଣତା ଅଧିମୁତ୍ତି ଅଧିମୋକ୍ଖୋ। ନୀୱରଣାନଂ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟଘାତସ୍ସ ଚ ୱିଭାୱିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ।
ନୀୱରଣପ୍ପହାନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଅକମ୍ମନିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୨୧. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଅଭାୱିତନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୱସେନ ନ ଭାୱିତଂ ତଥା ଅଭାୱିତତ୍ତା । ତଞ୍ହି ‘‘ଅୱଡ୍ଢିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱେନ ପରିବ୍ରୂହନାଭାୱତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅକମ୍ମନିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ।
୨୨. ଦୁତିୟେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଠମେତି ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମସୁତ୍ତେ । ୱଟ୍ଟୱସେନାତି ୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନ । ତେଭୂମକୱଟ୍ଟନ୍ତି ତେଭୂମକୱିପାକୱଟ୍ଟଂ । ୱଟ୍ଟପଟିଲାଭାୟ କମ୍ମନ୍ତି ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତଂ କମ୍ମଂ, ତସ୍ସ ସହାୟଭୂତଂ କିଲେସୱଟ୍ଟମ୍ପି କମ୍ମଗ୍ଗହଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିୱଟ୍ଟପଟିଲାଭାୟ କମ୍ମନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟାଧିଗମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତଂ କମ୍ମଂ । ୟଂ ପନ ଚରିମଭୱନିବ୍ବତ୍ତକଂ କମ୍ମଂ, ତଂ ୱିୱଟ୍ଟପ୍ପଟିଲାଭାୟ କମ୍ମଂ ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି ୱଟ୍ଟପାଦକଭାୱତୋ । ଚରିମଭୱପଟିସନ୍ଧି ୱିୟ ପନ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟୋତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ନ ହି କଦାଚି ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟା ୱିନା ୱିସେସାଧିଗମୋ ସମ୍ଭୱତି । ଇମେସୁ ସୁତ୍ତେସୂତି ଇମେସୁ ପନ ପଠମଦୁତିୟସୁତ୍ତେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।
୨୩. ତତିୟେ ଅଭାୱିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭାୱନା ନାମ ସମାଧିଭାୱନା । ସା ୟତ୍ଥ ଆସଙ୍କିତବ୍ବା, ତଂ କାମାୱଚରପଠମମହାକୁସଲଚିତ୍ତାଦିଅଭାୱିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦି ।
୨୪. ଚତୁତ୍ଥେ ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟୱସେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣସୋକାଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ମହତୋ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୫-୨୬. ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅୱିଗତୁପ୍ପାଦାଦିଖଣତ୍ତୟମ୍ପି ଅଭାୱିତଂ ଭାୱନାରହିତଂ ଅପାତୁଭୂତମେୱ ପଣ୍ଡିତସମ୍ମତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅସାଧନତୋ ୟଥା ‘‘ଅପୁତ୍ତୋ’’ତି । ସୋ ହି ସମତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱା ପିତୁ ପୁତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ଅସାଧେନ୍ତୋ ଅପୁତ୍ତୋତି ଲୋକେ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ । ତେନାହ – ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି । ତେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଲୋକୁତ୍ତରପାଦକଜ୍ଝାନାଦୀସୁ । ଥେରୋ ପନ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତମେୱ ଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମଗ୍ଗଚିତ୍ତମେୱା’’ତି ଆହ ।
୨୭-୨୮. ସତ୍ତମଟ୍ଠମେସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅକତନ୍ତି ଭାୱନାବହୁଲୀକାରୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନ କତଂ । ଇମାନିପି ଦ୍ୱେତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତାନି ଇମାନିପି ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି ।
୨୯-୩୦. ନୱମେ ଅଧିୱହତୀତି ଆନେତି । ଦୁକ୍ଖେନାତି କିଚ୍ଛେନ । ଦୁପ୍ପେସନତୋତି ଦୁକ୍ଖେନ ପେସେତବ୍ବତୋ । ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାସୁଖଂ ପାକତିକଜ୍ଝାନସୁଖତୋ ସନ୍ତତରପଣୀତତରମେୱାତି ଆହ – ‘‘ଝାନସୁଖତୋ ୱିପସ୍ସନାସୁଖ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।
ଅମାନୁସୀ ରତି ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ ॥
‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।
ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) ।
ତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଇନ୍ଦୱଜିରସଦିସଂ ଅମୋଘଭାୱତୋ ।
ଅକମ୍ମନିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଅଦନ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୩୧-୩୬. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ଅଦନ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତଭାୱନାୟ ୱିନା ନ ଦନ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ସତିସଂୱରରହିତ’’ନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥେ ତତିୟେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠେସୁ ପୁରିମସଦିସୋୟେୱାତି ତତିୟଚତୁତ୍ଥସଦିସୋ ଏୱ ।
୩୭-୩୮. ସତ୍ତମଟ୍ଠମେସୁ ଉପମା ପନେତ୍ଥାତି ୟଥା ପଠମାଦୀସୁ ଅଦନ୍ତହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୟୋ ଉପମାଭାୱେନ ଗହିତା, ଏୱମେତ୍ଥ ସତ୍ଥମଟ୍ଠମେସୁ ‘‘ଅସଂୱୁତଘରଦ୍ୱାରାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୯-୪୦. ନୱମଦସମେସୁ ଚତୂହିପି ପଦେହୀତି ଅଦନ୍ତାଦୀହି ଚତୂହି ପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ନୱମଦସମାନି ସୁତ୍ତାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ୟୋଜନା ।
ଅଦନ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ପଣିହିତଅଚ୍ଛୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୪୧. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ଉପମାୱ ଓପମ୍ମଂ, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ ଓପମ୍ମତ୍ଥେ ବୋଧେତବ୍ବେ ନିପାତୋ । ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ୟଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ତତ୍ର ଭଗୱା କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ୱିୟ, ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋପମ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୯) ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମାଦି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ସୁତ୍ତେସୁ ୱିୟ ଚ । କତ୍ଥଚି ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ଲୋଣମ୍ବିଲସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୧) ୱିୟ, ସୁୱଣ୍ଣକାରସତ୍ତସୂରିୟୋପମାଦିସୁତ୍ତେସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) ୱିୟ ଚ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସାଲିସୂକୋପମେ ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହାତି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟ ୱତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୦) ନ ସମେତି । ତତ୍ଥ ହି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ –
ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱତ୍ଥନ୍ତି ଉପମାୱଚନମେୱେତଂ । ଉପମଂ କରୋନ୍ତୋ ଚ ଭଗୱା କତ୍ଥଚି ପଠମଂୟେୱ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, କତ୍ଥଚି ପଠମଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପମଂ, କତ୍ଥଚି ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ । ତଥା ହେସ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପିସ୍ସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ଅଗାରା ସଦ୍ୱାରା, ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ପସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ସକଲମ୍ପି ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୬୧ ଆଦୟୋ) ଉପମଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ‘‘ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ତିରୋପାକାରଂ ତିରୋପବ୍ବତଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛତି, ସେୟ୍ୟଥାପି, ଆକାସେ’’ତିଆଦିନା ପନ ନୟେନ ସକଲମ୍ପି ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ବ୍ରାହ୍ମଣପୁରିସୋ ସାରତ୍ଥିକୋ ସାରଗୱେସୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୧୪) ନୟେନ ସକଲମ୍ପି ଚୂଳସାରୋପମସୁତ୍ତଂ ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚେ କୁଲପୁତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ଅଲଗଦ୍ଦତ୍ଥିକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସକଲମ୍ପି ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮) ମହାସାରୋପମସୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ସୁତ୍ତାନି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ସ୍ୱାୟଂ ଇଧ ପଠମଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ।
ଏତ୍ଥ ହି ଚୂଳସାରୋପମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୧୨) ପଠମଂ ଉପମଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଉପମଂ ୱଦନ୍ତୋ ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଲଗଦ୍ଦୂପମସୁତ୍ତାଦୀସୁ ପନ ଅତ୍ଥଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଉପମଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତୋ ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱେତ୍ଥ ଲୀନତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଉପମଂ ୱଦନ୍ତୋ ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋତି । ଇଧ ପନ କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ୱିୟ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋପମଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମାଦିସୁତ୍ତେସୁ ୱିୟ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ତାୱ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱତ୍ଥଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ମଲଗ୍ଗହିତଂ, ତମେନଂ ରଜକୋ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ରଙ୍ଗଜାତେ ଉପସଂହରେୟ୍ୟ । ୟଦି ନୀଲକାୟ, ୟଦି ପୀତକାୟ, ୟଦି ଲୋହିତକାୟ, ୟଦି ମଞ୍ଜିଟ୍ଠକାୟ, ଦୁରତ୍ତୱଣ୍ଣମେୱସ୍ସ ଅପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣମେୱସ୍ସ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଅପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱତ୍ଥସ୍ସ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତେ ସଂକିଲିଟ୍ଠେ ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୭୦) ପଠମଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ପଠମଂ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟେନ କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ୱିୟାତି ୱଦେୟ୍ୟ ।
ତଥା ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋପମେପି ‘‘ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ କୋୱିଳାରୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ହୋତି, ଅତ୍ତମନା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱା ତାୱତିଂସା, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ହୋନ୍ତି ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ଦାନି ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ କୋୱିଳାରୋ, ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଦାନି ପନ୍ନପଲାସୋ ଭୱିସ୍ସତି…ପେ॰… ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚେତେତି । ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୯) ପଠମଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମେ ‘‘ପସ୍ସଥ ନୋ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅମୁଂ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଆଦିତ୍ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ସଜୋତିଭୂତନ୍ତି । ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ୱରଂ ୟଂ ଅମୁଂ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଆଦିତ୍ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ସଜୋତିଭୂତଂ ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟ ୱା ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା, ୟଂ ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣକଞ୍ଞଂ ୱା ଗହପତିକଞ୍ଞଂ ୱା ମୁଦୁତଲୁନହତ୍ଥପାଦଂ ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟ ୱା ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ପଠମଂ ଉପମଂୟେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ପଠମଂ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘‘କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ୱିୟ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋପମଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମାଦିସୁତ୍ତେସୁ ୱିୟ ଚା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
କେଚି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଚ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ନାମ, ଉପମଂ ପନ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ନାମ, ତଦୁଭୟସ୍ସପି ଆଗତଟ୍ଠାନଂ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ୱିୟା’ତିଆଦିମାହା’’ତି । ତମ୍ପି ‘‘କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ୱିୟ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋପମଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମାଦିସୁତ୍ତେସୁ ୱିୟ ଚା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘‘କତ୍ଥଚି ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ଲୋଣମ୍ବିଲସୁତ୍ତେ ୱିୟା’’ତି ୱିସୁଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମାଦିସୁତ୍ତେ ୱିୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନେୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ଲୋଣମ୍ବିଲସୁତ୍ତେପି ହି –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ସୂଦୋ ରାଜାନଂ ୱା ରାଜମହାମତ୍ତଂ ୱା ନାନଚ୍ଚୟେହି ସୂପେହି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ଅସ୍ସ ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗେହିପି ତିତ୍ତକଗ୍ଗେହିପି କଟୁକଗ୍ଗେହିପି ମଧୁରଗ୍ଗେହିପି ଖାରିକେହିପି ଅଖାରିକେହିପି ଲୋଣିକେହିପି ଅଲୋଣିକେହିପି ।
‘‘ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ସୂଦୋ ସକସ୍ସ ଭତ୍ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି ‘ଇଦଂ ୱା ମେ ଅଜ୍ଜ ଭତ୍ତସୂପେୟ୍ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ଇମସ୍ସ ୱା ଅଭିହରତି, ଇମସ୍ସ ୱା ବହୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ଇମସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି । ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗଂ ୱା ମେ ଅଜ୍ଜ ଭତ୍ତସୂପେୟ୍ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ଅଭିହରତି, ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ବହୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି…ପେ॰… ଅଲୋଣିକସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’ତି । ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ସୂଦୋ ଲାଭୀ ଚେୱ ହୋତି ଅଚ୍ଛାଦନସ୍ସ, ଲାଭୀ ୱେତନସ୍ସ, ଲାଭୀ ଅଭିହାରାନଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତଥା ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ସୂଦୋ ସକସ୍ସ ଭତ୍ତନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି…ପେ॰… ୱେଦନାସୁ…ପେ॰… ଚିତ୍ତେ…ପେ॰… ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ । ତସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ଉପକ୍କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
‘‘ସ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ଲାଭୀ ଚେୱ ହୋତି ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୁଖୱିହାରାନଂ, ଲାଭୀ ହୋତି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତଥା ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ସକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୪) –
ଏୱଂ ପଠମଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣକାରସୂରିୟୋପମାଦିସୁତ୍ତେସୁ ୱିୟ ଚା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଉଦାହରଣମତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି ସୁୱଣ୍ଣକାରସୁତ୍ତାଦୀସୁ ପଠମଂ ଉପମାୟ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଏତେସୁ ହି ସୁୱଣ୍ଣକାରୋପମସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୩) ତାୱ –
‘‘ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନା ତୀଣି ନିମିତ୍ତାନି କାଲେନ କାଲଂ ମନସି କାତବ୍ବାନି, କାଲେନ କାଲଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ, କାଲେନ କାଲଂ ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ, କାଲେନ କାଲଂ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକନ୍ତଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂୟେୱ ମନସି କରେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକନ୍ତଂ ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂୟେୱ ମନସି କରେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକନ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂୟେୱ ମନସି କରେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ସମ୍ମା ସମାଧିୟେୟ୍ୟ ଆସୱାନଂ ଖୟାୟ । ୟତୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ କାଲେନ କାଲଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ…ପେ॰… ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ମନସି କରୋତି, ତଂ ହୋତି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁଞ୍ଚ କମ୍ମନିୟଞ୍ଚ ପଭସ୍ସରଞ୍ଚ, ନ ଚ ପଭଙ୍ଗୁ, ସମ୍ମା ସମାଧିୟତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟ ।
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉକ୍କାମୁଖଂ ଆଲିମ୍ପେୟ୍ୟ, ଉକ୍କାମୁଖଂ ଆଲିମ୍ପିତ୍ୱା ସଣ୍ଡାସେନ ଜାତରୂପଂ ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍କାମୁଖେ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଉକ୍କାମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କାଲେନ କାଲଂ ଅଭିଧମତି, କାଲେନ କାଲଂ ଉଦକେନ ପରିପ୍ଫୋସେତି, କାଲେନ କାଲଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ତଂ ଜାତରୂପଂ ଏକନ୍ତଂ ଅଭିଧମେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଜାତରୂପଂ ଦହେୟ୍ୟ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ତଂ ଜାତରୂପଂ ଏକନ୍ତଂ ଉଦକେନ ପରିପ୍ଫୋସେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଜାତରୂପଂ ନିବ୍ବାପେୟ୍ୟ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ତଂ ଜାତରୂପଂ ଏକନ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଜାତରୂପଂ ନ ସମ୍ମା ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୟତୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ତଂ ଜାତରୂପଂ କାଲେନ କାଲଂ ଅଭିଧମତି, କାଲେନ କାଲଂ ଉଦକେନ ପରିପ୍ଫୋସେତି, କାଲେନ କାଲଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ତଂ ହୋତି ଜାତରୂପଂ ମୁଦୁଞ୍ଚ କମ୍ମନିୟଞ୍ଚ ପଭସ୍ସରଞ୍ଚ, ନ ଚ ପଭଙ୍ଗୁ, ସମ୍ମା ଉପେତି କମ୍ମାୟ । ୟସ୍ସା ୟସ୍ସା ଚ ପିଳନ୍ଧନୱିକତିୟା ଆକଙ୍ଖତି, ୟଦି ପଟ୍ଟିକାୟ ୟଦି କୁଣ୍ଡଲାୟ ୟଦି ଗୀୱେୟ୍ୟକେନ ୟଦି ସୁୱଣ୍ଣମାଲାୟ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅନୁଭୋତି ।
‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ସମ୍ମା ସମାଧିୟତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟ । ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେତି ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ, ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତିଆୟତନେ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୩) –
ଏୱଂ ପଠମଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦତନ୍ତରଂ ଉପମଂ ୱତ୍ୱା ପୁନପି ଅତ୍ଥୋ ଏୱଂ ପଠମଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଉପମଂ ୱତ୍ୱା ପୁନପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ସତ୍ତସୂରିୟୋପମେ ଚ –
‘‘ଅନିଚ୍ଚା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା, ଅଧୁୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା, ଅନସ୍ସାସିକା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା, ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଲମେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁଂ ଅଲଂ ୱିରଜ୍ଜିତୁଂ ଅଲଂ ୱିମୁଚ୍ଚିତୁଂ । ସିନେରୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପବ୍ବତରାଜା ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସାନି ଆୟାମେନ, ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସାନି ୱିତ୍ଥାରେନ, ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସାନି ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ, ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସାନି ମହାସମୁଦ୍ଦା ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ । ହୋତି ସୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟୋ, ୟଂ କଦାଚି କରହଚି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ବହୂନି ୱସ୍ସାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସତାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ଦେୱୋ ନ ୱସ୍ସତି, ଦେୱେ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱସ୍ସନ୍ତେ ୟେ କେଚିମେ ବୀଜଗାମଭୂତଗାମା ଓସଧିତିଣୱନପ୍ପତୟୋ, ତେ ଉସ୍ସୁସ୍ସନ୍ତି ୱିସୁସ୍ସନ୍ତି ନ ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା, ଏୱଂ ଅଧୁୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) –
ପଠମଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଉପମଂ ୱତ୍ୱା ପୁନପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ସୂରିୟସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉଦୟତୋ ଏତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଏତଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ, ୟଦିଦଂ ଅରୁଣୁଗ୍ଗଂ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଏତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଏତଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ, ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା’’ତି ୟଦେତଂ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୯) ଆଗତଂ, ତଂ ଇଧ ସୂରିୟୋପମସୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ସିୟା । ତମ୍ପି ‘‘କତ୍ଥଚି ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଇମିନା ନ ସମେତି ପଠମଂ ଉପମଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଉପମାୟ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପଠମମେୱ ହି ତତ୍ଥ ଉପମା ଦସ୍ସିତା, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସାଲିସୂକୋପମେ ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେତି ଆଦିମାହା’’ତି । ଇଦମ୍ପି ୱଚନମସଙ୍ଗହିତଂ ୱତ୍ଥସୁତ୍ତସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଚ ୱିସେସାଭାୱତୋ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ହି ପଠମଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ‘‘ତତ୍ର ଭଗୱା କତ୍ଥଚି ପଠମଂୟେୱ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ୱିୟ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋପମ- (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୯) ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମାଦିସୁତ୍ତେସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ୱିୟ ଚ, କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ସୁୱଣ୍ଣକାରସତ୍ତସୂରିୟୋପମାଦିସୁତ୍ତେସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) ୱିୟ, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସାଲିସୂକୋପମେ ପଠମଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେତି ଆଦିମାହା’’ତି । ଅଞ୍ଞଥା ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଇଧାପି ଚ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ନ ସମେତି । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱା ଇଧାପି ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
କଣସଦିସୋ ସାଲିଫଲସ୍ସ ତୁଣ୍ଡେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱାଲୋ ସାଲିସୂକଂ, ତଥା ୟୱସୂକଂ। ସୂକସ୍ସ ତନୁକଭାୱତୋ ଭେଦୱତୋ ଭେଦୋ ନାତିମହା ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଛୱିଂ ଛିନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ୟଥା ମିଚ୍ଛାଠପିତସାଲିସୂକାଦି ଅକ୍କନ୍ତମ୍ପି ହତ୍ଥାଦିଂ ନ ଭିନ୍ଦତି ଭିନ୍ଦିତୁଂ ଅୟୋଗ୍ଗଭାୱେନ ଠିତତ୍ତା, ଏୱଂ ଆଚୟଗାମିଚିତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ନ ଭିନ୍ଦତି ଭିନ୍ଦିତୁଂ ଅୟୋଗ୍ଗଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମିଚ୍ଛାଠପିତେନା’’ତିଆଦିନା । ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୂତି ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଚାତି ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ । ଘନବହଲନ୍ତି ଚିରକାଲପରିଭାୱନାୟ ଅତିୱିୟ ବହଲଂ । ମହାୱିସୟତାୟ ମହାପଟିପକ୍ଖତାୟ ବହୁପରିୱାରତାୟ ବହୁଦୁକ୍ଖତାୟ ଚ ମହତୀ ଅୱିଜ୍ଜାତି ମହାଅୱିଜ୍ଜା । ତଂ ମହାଅୱିଜ୍ଜଂ। ମହାସଦ୍ଦୋ ହି ବହୁଭାୱତ୍ଥୋପି ହୋତି ‘‘ମହାଜନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତଣ୍ହାୱାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଭାୱେନାତି ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱମେୱ ୱଦତି ।
୪୨. ଦୁତିୟେ ପାଦେନେୱ ଅୱମଦ୍ଦିତେ ଅକ୍କନ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ହତ୍ଥେନ ଅୱମଦ୍ଦିତଂ ଅକ୍କନ୍ତଂ ୱିୟ ଅକ୍କନ୍ତନ୍ତି ରୁଳ୍ହୀ ହେସାତି ଆହ – ‘‘ଅକ୍କନ୍ତନ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅରିୟୱୋହାରୋତି ଅରିୟଦେସୱାସୀନଂ ୱୋହାରୋ । ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକସ୍ସେୱ ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତେନ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟକୁସଲଂ ନାମ ୟୋନିସୋ ଉପ୍ପାଦିତଂ ଅପ୍ପକ’’ନ୍ତି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ, ଅନୁକ୍କମେନ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ହୁତ୍ୱା ୱଡ୍ଢମାନଂ ଖୁଦ୍ଦକନଦୀ ୱିୟ ପକ୍ଖନ୍ଦମହୋଘା ସମୁଦ୍ଦଂ, ଅନୁକ୍କମେନ ନିବ୍ବାନମହାସମୁଦ୍ଦମେୱ ପୁରିସଂ ପାପେତୀତି ଦୀପେତି । ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ବୁଦ୍ଧଭୂମିନ୍ତି ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି ୟଥାକ୍କମେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୩. ତତିୟେ ଦୋସେନ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ, ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚ ଦୂସନେନ ୱିସସଂସଟ୍ଠପୂତିମୁତ୍ତସଦିସେନ ଦୋସେନ ପଦୂସିତଚିତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ୱା ସହିତେନ ଚିତ୍ତେନ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା। ଇଟ୍ଠାକାରେନ ଏତୀତି ଅୟୋ, ସୁଖଂ । ସବ୍ବସୋ ଅପେତୋ ଅୟୋ ଏତସ୍ସ, ଏତସ୍ମାତି ୱା ଅପାୟୋ, କାୟିକସ୍ସ ଚେତସିକସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି, କାରଣାୱସେନ ୱିୱିଧଂ ୱିକାରେନ ଚ ନିପାତିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିନିପାତୋ, ଅପ୍ପକୋପି ନତ୍ଥି ଅୟୋ ସୁଖଂ ଏତ୍ଥାତି ନିରୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୪. ଚତୁତ୍ଥେ ସଦ୍ଧାପସାଦେନ ପସନ୍ନନ୍ତି ସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତେନ ପସାଦେନ ପସନ୍ନଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅୱିପ୍ପସନ୍ନତାୟ । ସୁଖସ୍ସ ଗତିନ୍ତି ସୁଖସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ସୁଖମେୱେତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱା ସୁଗତି। ମନାପିୟରୂପାଦିତାୟ ସହ ଅଗ୍ଗେହୀତି ସଗ୍ଗଂ, ଲୋକଂ ।
୪୫. ପଞ୍ଚମେ ପରିଳାହୱୂପସମକରୋ ରହଦୋ ଏତ୍ଥାତି ରହଦୋ, ଉଦକପୁଣ୍ଣୋ ରହଦୋ ଉଦକରହଦୋ। ଉଦକଂ ଦହତି ଧାରେତୀତି ଉଦକଦହୋ । ଆୱିଲୋତି କଲଲବହୁଲତାୟ ଆକୁଲୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅୱିପ୍ପସନ୍ନୋ’’ତି । ଲୁଳିତୋତି ୱାତେନ ଆଲୋଳିତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅପରିସଣ୍ଠିତୋ’’ତି । ୱାତାଭିଘାତେନ ୱୀଚିତରଙ୍ଗମଲସମାକୁଲତାୟ ହି ପରିତୋ ନ ସଣ୍ଠିତୋ ୱା ଅପରିସଣ୍ଠିତୋ। ୱାତାଭିଘାତେନ ଉଦକସ୍ସ ଚ ଅପ୍ପଭାୱେନ କଲଲୀଭୂତୋ କଦ୍ଦମଭାୱପ୍ପତ୍ତୋତି ଆହ – ‘‘କଦ୍ଦମୀଭୂତୋ’’ତି । ସିପ୍ପିୟୋ ମୁତ୍ତସିପ୍ପିଆଦୟୋ । ସମ୍ବୁକା ସଙ୍ଖସଲାକୱିସେସା । ଚରନ୍ତମ୍ପି ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପୀତି ୟଥାଲାଭୱଚନମେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତମେୱ ହି ୟଥାଲାଭୱଚନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ପରିୟୋନଦ୍ଧେନାତି ପଟିଚ୍ଛାଦିତେନ । ତୟିଦଂ କାରଣେନ ଆୱିଲଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଭୱୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ, ସୋ ପନ ଲୋକିୟୋପି ହୋତି ଲୋକୁତ୍ତରୋପୀତି ଆହ – ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକୋ’’ତି । ପେଚ୍ଚ ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋ । ତେନାହ – ‘‘ସୋ ହି ପରତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ପରତ୍ଥୋ’’ତି । ଇତି ଦ୍ୱିଧାପି ସକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନୋ ଏୱ ଗହିତୋତି ଇତରମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟନ୍ତି କୁସଲକମ୍ମପଥସଙ୍ଖାତୋ ଦସୱିଧୋ ଧମ୍ମୋ । ସତ୍ଥନ୍ତରକପ୍ପାୱସାନେତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅନ୍ତରକପ୍ପସ୍ସାୱସାନେତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅରିୟାନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅରିୟାନଂ ଅରିୟଭାୱାୟ ୟୁତ୍ତଂ, ତତୋ ଏୱ ଅରିୟଭାୱଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥଂ। ଞାଣମେୱ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଟ୍ଠେନ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଞାଣମେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ।
୪୬. ଛଟ୍ଠେ ଅଚ୍ଛୋତି ତନୁକୋ । ତନୁଭାୱମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅବହଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପସନ୍ନୋ ନାମ ଅଚ୍ଛୋ ନ ବହଲୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପସନ୍ନୋତିପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପସନ୍ନୋତି ୱିସେସେନ ପସନ୍ନୋ। ସୋ ପନ ସମ୍ମା ପସନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ପସନ୍ନୋ’’ତି । ଅନାୱିଲୋତି ଅକଲୁସୋ । ତେନାହ – ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଖନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକସେୱାଲଂ, ୟଂ ‘‘ତିଲବୀଜକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେୱାଲନ୍ତି କଣ୍ଣିକସେୱାଲଂ । ପଣକନ୍ତି ଉଦକମଲଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱିଲଭାୱୋ ନୀୱରଣହେତୁକୋତି ଆହ – ‘‘ଅନାୱିଲେନାତି ପଞ୍ଚନୀୱରଣୱିମୁତ୍ତେନା’’ତି ।
୪୭. ସତ୍ତମେ ରୁକ୍ଖଜାତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଜାତସଦ୍ଦେନ ପଦୱଡ୍ଢନମେୱ କତଂ ୟଥା ‘‘କୋସଜାତ’’ନ୍ତି ଆହ – ‘‘ରୁକ୍ଖାନମେୱେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । କୋଚି ହି ରୁକ୍ଖୋ ୱଣ୍ଣେନ ଅଗ୍ଗୋ ହୋତି ୟଥା ତଂ ରତ୍ତଚନ୍ଦନାଦି । କୋଚି ଗନ୍ଧେନ ୟଥା ତଂ ଗୋସୀତଚନ୍ଦନଂ । କୋଚି ରସେନ ଖଦିରାଦି । କୋଚି ଥଦ୍ଧତାୟ ଚମ୍ପକାଦି । ମଗ୍ଗଫଲାୱହତାୟ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଭାୱିତମ୍ପି ଗହିତଂ । ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୩) ୱଚନତୋ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତମେୱ, ଆୱୁସୋ’’ତି ଫୁସ୍ସମିତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱଦତି ।
୪୮. ଅଟ୍ଠମେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ଲହୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଲହୁଂ ନିରୁଜ୍ଝନକ’’ନ୍ତି । ଅଧିମତ୍ତପମାଣତ୍ଥେତି ଅତିକ୍କନ୍ତପମାଣତ୍ଥେ, ପମାଣାତୀତତାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅତିୱିୟ ନ ସୁକରା’’ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଅଧିପ୍ପେତମେୱାତି ସବ୍ବସ୍ସପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାନଖଣତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅତିୱିୟ ଲହୁପରିୱତ୍ତିଭାୱଂ ଥେରୱାଦେନ ଦୀପେତୁଂ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରାତି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱଦତି । ୱାହସତାନଂ ଖୋ, ମହାରାଜ, ୱୀହୀନନ୍ତି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖନ୍ତି, ‘‘ୱାହସତଂ ଖୋ, ମହାରାଜ, ୱୀହୀନ’’ନ୍ତି ପନ ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେପି (ମି॰ ପ॰ ୪.୧.୨) ହି କତ୍ଥଚି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ୱାହସତାନ’’ନ୍ତି ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତେ ସାମିୱଚନଂ ବ୍ୟତ୍ତୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଡ୍ଢଚୂଳନ୍ତି ଥୋକେନ ଊନଂ ଉପଡ୍ଢଂ । କସ୍ସ ପନ ଉପଡ୍ଢନ୍ତି ? ଅଧିକାରତୋ ୱାହସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଅଡ୍ଢଚୁଦ୍ଦସ’’ନ୍ତି କେଚି । ‘‘ଅଡ୍ଢଚତୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ସାଧିକଂ ଦିୟଡ୍ଢସତଂ ୱାହାତି ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଚତୁନାଳିକୋ ତୁମ୍ବୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନାତି ‘‘ସକ୍କା ପନ, ଭନ୍ତେ, ଉପମଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନ ନ କତା ଉପମା । ଧମ୍ମଦେସନାପରିୟୋସାନେତି ସନ୍ନିପତିତପରିସାୟ ୟଥାରଦ୍ଧଧମ୍ମଦେସନାୟ ପରିୟୋସାନେ ।
୪୯. ନୱମେ ପଭସ୍ସରନ୍ତି ପରିୟୋଦାତଂ ସଭାୱପରିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ । ତେନାହ – ‘‘ପଣ୍ଡରଂ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ପଭସ୍ସରତାଦୟୋ ନାମ ୱଣ୍ଣଧାତୁୟଂ ଲବ୍ଭନକୱିସେସାତି ଆହ – ‘‘କିଂ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ? ଇତରୋ ଅରୂପତାୟ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିୟାୟକଥା ଅୟଂ ତାଦିସସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱନାଦୀପନାୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନୀଲାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଥା ହି ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ପରିସୁଦ୍ଧେ ପରିୟୋଦାତେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୩-୨୪୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୪-୩୮୬, ୪୩୧-୪୩୩; ପାରା॰ ୧୨-୧୩) ୱୁତ୍ତଂ। ତେନେୱାହ – ‘‘ଇଦମ୍ପି ନିରୁପକ୍କିଲେସତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ପଭସ୍ସର’’ନ୍ତି । କିଂ ପନ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ନିରୁପକ୍କିଲେସନ୍ତି ? ଆମ ସଭାୱତୋ ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ, ଆଗନ୍ତୁକଉପକ୍କିଲେସୱସେନ ପନ ସିୟା ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ । ତେନାହ – ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ତେସଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ପଚ୍ଚାମସନୱସେନ ‘‘ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୂପନୟନେ । ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନାଲଙ୍କାରେ, ଅୱଧାରଣେ ୱା । ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ସହାୱଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ଉପକ୍କିଲେସାନଂ ଆଗନ୍ତୁକତାତି ଆହ – ‘‘ଅସହଜାତେହୀ’’ତିଆଦି । ରାଗାଦୟୋ ଉପେଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ କିଲିସ୍ସନ୍ତି ୱିବାଧେନ୍ତି ଉପତାପେନ୍ତି ଚାତି ଆହ – ‘‘ଉପକ୍କିଲେସେହୀତି ରାଗାଦୀହୀ’’ତି । ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠତା ନାମ ନତ୍ଥି ଅସଂସଟ୍ଠଭାୱତୋ, ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତାୟ ପନ ସିୟା ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠତାପରିୟାୟୋତି ଆହ – ‘‘ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନଗତାୟପି ନାମ ଇରିୟାୟ ଲୋକେ ଗାରୟ୍ହତା ଦିସ୍ସତି, ପଗେୱ ଏକସନ୍ତାନଗତାୟ ଇରିୟାୟାତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ – ‘‘ଜୱନକ୍ଖଣେ…ପେ॰… ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ।
୫୦. ଦସମେ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତନ୍ତି ‘‘ପଭସ୍ସରମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତମେୱ । ୟଦଗ୍ଗେନ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ତାଦିସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦଗ୍ଗେନ ତବ୍ବିଧୁରପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପକ୍କିଲେସତୋ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ – ‘‘ଉପକ୍କିଲେସେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ନୱମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଣିହିତଅଚ୍ଛୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୫୧. ଛଟ୍ଠସ୍ସ ପଠମେ ଅସ୍ସୁତୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସାଧୁ ପଞ୍ଞାଣୱା ନରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୧୮.୧୦୧) ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତସ୍ସ ବୋଧକୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ । ‘‘ସୀଲୱା ହୋତି କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୧) ପସଂସାୱିସିଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ଥିତାୟ । ‘‘ପଞ୍ଞୱା ହୋତି ଉଦୟତ୍ଥଗାମିନିୟା ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୫) ଅତିସୟତ୍ଥୱିସିଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ଥିତାୟ, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ପସତ୍ଥଂ ଅତିସୟେନ ୱା ସୁତଂ ଅତ୍ଥି, ସୋ ସୁତୱା, ସଂକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ତଂ ସୁତ୍ୱା ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପତ୍ତି ଚ ‘‘ସୁତୱା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ପକାସିତା । ସୋତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ସୁଣୀତି ୱା ସୁତୱା, ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ସୁତୱାତି ଅସ୍ସୁତୱା।
ଅୟଞ୍ହି ଅକାରୋ ‘‘ଅହେତୁକା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ୨ ଦୁକମାତିକା), ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୧୦୪୭) ତଂସମାୟୋଗନିୱତ୍ତିୟଂ ଦିଟ୍ଠୋ । ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୭ ଦୁକମାତିକା) ତଂସମ୍ବନ୍ଧିଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟସମ୍ବନ୍ଧୀତି ଅପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅତଂସମ୍ବନ୍ଧିତା ଏତ୍ଥ ଜୋତିତା । ‘‘ଅନିଦସ୍ସନା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୯ ଦୁକମାତିକା) ତଂସଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ । ନିଦସ୍ସନଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବତା । ଅଥ ୱା ପସ୍ସତୀତି ନିଦସ୍ସନଂ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତଗ୍ଗହେତବ୍ବତାନିୱତ୍ତିୟଂ, ତଥା ‘‘ଅନାସୱା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୫ ଦୁକମାତିକା) । ‘‘ଅପ୍ପଟିଘା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ୧୦ ଦୁକମାତିକା) ଅନାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୫ ଦୁକମାତିକା) ତଂକିଚ୍ଚନିୱତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅଚେତସିକାଧମ୍ମା’’ତି ତଂସଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ । ତଦଞ୍ଞତା ହି ଇଧ ପକାସିତା । ‘‘ଅମନୁସ୍ସୋ’’ତି ତବ୍ଭାୱମତ୍ତନିୱତ୍ତିୟଂ । ମନୁସ୍ସତ୍ତମତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞଂ ତଂସଦିସନ୍ତି । ସଦିସତା ହି ଏତ୍ଥ ସୂଚିତା । ‘‘ଅସ୍ସମଣୋ ସମଣପଟିଞ୍ଞୋ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩) ଚ ତଂସମ୍ଭାୱନୀୟଗୁଣନିୱତ୍ତିୟଂ । ଗରହା ହି ଇଧ ଞାୟତି । ‘‘କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଅନାମୟଂ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୪୬; ୨.୨୦.୧୨୯) ଅନୁଦରା କଞ୍ଞା’’ତି ଚ ତଦନପ୍ପଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୭ ତିକମାତିକା) ତଂସଦିସଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ । ଅତୀତାନଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତା ଉପ୍ପାଦିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେକଦେସସିଦ୍ଧିୟା ଆରଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଭାୱତୋ କାଲୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନାନୁକୂଲତା, ପଗେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ତବ୍ବିଧୁରତା ହେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧ ତିକମାତିକା) ତଦପରିୟୋସାନନିୱତ୍ତିୟଂ । ତନ୍ନିଟ୍ଠାନଞ୍ହେତ୍ଥ ପକାସିତନ୍ତି ଏୱଂ ଅନେକେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଜୋତକୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧ ଦୁକମାତିକା), ଅଚେତସିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୫୭ ଦୁକମାତିକା) ୱିୟ ତଂସଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନସ୍ସ ସୁତାଦିଞାଣୱିରହଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆଗମାଧିଗମାଭାୱା ଞେୟ୍ୟୋ ଅସ୍ସୁତୱା ଇତୀ’’ତି ।
ଇଦାନି ତସ୍ସତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଖନ୍ଧଧାତାଦିକୋସଲ୍ଲେନପି ଉପକ୍କିଲେସଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠାନଂ ଜାନନହେତୁଭୂତଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ବହୁସ୍ସୁତୋ ହୋତି ? ୟତୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ଖନ୍ଧକୁସଲୋ ହୋତି । ଧାତୁ…ପେ॰… ଆୟତନ…ପେ॰… ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ବହୁସ୍ସୁତୋ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ଚ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନପଚ୍ଚୟାକାରସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ଉଗ୍ଗହୋ। ଅତ୍ଥପରିପୁଚ୍ଛନଂ ପୁରିପୁଚ୍ଛା। କୁସଲେହି ସହ ଚୋଦନାପରିହରଣୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ। ଆଚରିୟେ ପନ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ଆଗମନଂ ସୁତମୟଞାଣୱସେନ ଅୱବୁଜ୍ଝନଂ ଆଗମୋ। ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଅଧିଗମୋ।
ବହୂନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଅୱିହତତ୍ତା ତା ଜନେନ୍ତି, ତାହି ୱା ଜନିତାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା। ଅୱିଘାତମେୱ ୱା ଜନ-ସଦ୍ଦୋ ୱଦତି । ପୁଥୁ ସତ୍ଥାରାନଂ ମୁଖୁଲ୍ଲୋକିକାତି ଏତ୍ଥ ପୁଥୂ ଜନା ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞା ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ସବ୍ବଗତୀହି ଅୱୁଟ୍ଠିତାତି ଏତ୍ଥ ଜନେତବ୍ବା, ଜାୟନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ସତ୍ତାତି ଜନା, ଗତିୟୋ, ତା ପୁଥୂ ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା। ଇତୋ ପରେ ଜାୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ଜନା, ଅଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋ, ତେ ଏତେସଂ ପୁଥୂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା। ଅଭିସଙ୍ଖାରାଦିଅତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ଜନ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଓଘା କାମୋଘାଦୟୋ । ରାଗଗ୍ଗିଆଦୟୋ ସନ୍ତାପା। ତେ ଏୱ ସବ୍ବେପି ୱା କିଲେସା ପରିଳାହା । ପୁଥୁ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ରତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଜାୟତୀତି ଜନୋ, ରାଗୋ ଗେଧୋତି ଏୱମାଦିକୋ, ପୁଥୁ ଜନୋ ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା। ପୁଥୂସୁ ଜନା ଜାତା ରତ୍ତାତି ଏୱଂ ରାଗାଦିଅତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ଜନ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ରତ୍ତାତି ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ରଙ୍ଗଜାତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିପରିଣାମକରେନ ଛନ୍ଦରାଗେନ ରତ୍ତା ସାରତ୍ତା । ଗିଦ୍ଧାତି ଅଭିକଙ୍ଖନସଭାୱେନ ଅଭିଗିଜ୍ଝନେନ ଗିଦ୍ଧା ଗେଧଂ ଆପନ୍ନା । ଗଧିତାତି ଗନ୍ଥିତା ୱିୟ ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟଭାୱେନ ତତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧା । ମୁଚ୍ଛିତାତି କିଲେସୱସେନ ୱିସଞ୍ଞିଭୂତା ୱିୟ ଅନଞ୍ଞକିଚ୍ଚା ମୋହମାପନ୍ନା । ଅଜ୍ଝୋପନ୍ନାତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ୱିୟ କତ୍ୱା ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଠିତା । ଲଗ୍ଗାତି ୱଙ୍କକଣ୍ଟକେ ୱିୟ ଆସତ୍ତା, ମହାପଲିପେ ୟାୱ ନାସିକଗ୍ଗା ପଲିପନ୍ନପୁରିସୋ ୱିୟ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ନିମୁଗ୍ଗା। ଲଗ୍ଗିତାତି ମକ୍କଟାଲେପେ ଆଲଗ୍ଗଭାୱେନ ସମ୍ମସିତୋ ୱିୟ ମକ୍କଟୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ଆଲଗ୍ଗିତା । ପଲିବୁଦ୍ଧାତି ସମ୍ବଦ୍ଧା, ଉପଦ୍ଦୁତା ୱା । ଆୱୁତାତି ଆୱରିତା । ନିୱୁତାତି ନିୱାରିତା । ଓୱୁତାତି ପଲିଗୁଣ୍ଠିତା, ପରିୟୋନଦ୍ଧା ୱା । ପିହିତାତି ପିଦହିତା । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାତି ଛାଦିତା । ପଟିକୁଜ୍ଜିତାତି ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତା ।
‘‘ଅସ୍ସୁତୱା’’ତି ଏତେନ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧତା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ – ‘‘ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତି ଚିତ୍ତପରିଗ୍ଗହୋ ନତ୍ଥୀତି ୟାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଂ ତତୋ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତିଞ୍ଚ ୟଥାସଭାୱତୋ ଜାନେୟ୍ୟ, ସା ଚିତ୍ତଭାୱନା ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତି । ଏକାରମ୍ମଣେ ସୁଟ୍ଠୁ ସମାଧାନୱସେନ ଅୱଟ୍ଠିତିଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହସଞ୍ଞିତା ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାପି ନତ୍ଥି, ୟାୟ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ଜାନେୟ୍ୟ ।
୫୨. ଦୁତିୟେ ସୁତୱାତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଅରିୟସାୱକୋତି ଏତ୍ଥ ଚତୁକ୍କଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଅତ୍ଥି ଅରିୟୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ପଚ୍ଚେକଂ ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧୱନ୍ତୋତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା। ନନୁ ସବ୍ବେପି ଅରିୟା ପଚ୍ଚେକମେୱ ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତୱେଦନୀୟଭାୱତୋ ? ନୟିଦମୀଦିସଂ ପଟିୱେଧଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ପନ ସାୱକା ଅଞ୍ଞେସଂ ନିସ୍ସୟେନ ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ପରତୋଘୋସେନ ୱିନା ତେସଂ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୟଥା ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞେସଂ ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଏୱମେତେ, ଏତେ ପନ ଅପରନେୟ୍ୟା ହୁତ୍ୱା ଅପରନାୟକଭାୱେନ ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଚ୍ଚେକଂ ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧୱନ୍ତୋତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା’’ତି ।
ଅତ୍ଥି ସାୱକୋ ନ ଅରିୟୋତି ଏତ୍ଥ ପୋଥୁଜ୍ଜନିକାୟ ସଦ୍ଧାୟ ରତନତ୍ତୟେ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ ସଦ୍ଧୋପି ଗହିତୋ ଏୱ । ଗିହୀ ଅନାଗତଫଲୋତି ଇଦଂ ପନ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ସରଣଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୬ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ସୁତୱାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୋ ନାମ ଅତ୍ତହିତପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ସୁତସମ୍ପନ୍ନୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋ ଚ ହୋତି ସୁତେନ ଉପପନ୍ନୋ, ଅପ୍ପମ୍ପି ଚେ ସହିତଂ ଭାସମାନୋ’’ତି ଚ ଆଦି । ଅରିୟସାୱକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅରିୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନକିଚ୍ଚେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପକ୍କିଲେସେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତା, ତସ୍ସା ୟଥାସଭାୱଜାନନଂ ଦଳ୍ହତରାୟ ଏୱ ଚିତ୍ତଭାୱନାୟ ସତି ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ‘‘ବଲୱୱିପସ୍ସନା କଥିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୩. ତତିୟେ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତନ୍ତଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ଦେସନାଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ। ତଂଦେସନାହେତୁକଞ୍ହି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭଗୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସେସି । ଅୱିଜହିତମେୱ ହୋତି ସବ୍ବକାଲଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞତ୍ତା । ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ରୂପକାୟୋ ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରେହି ମଲେହି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ସୁଧୋତଜାତିମଣିସଦିସୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପଟ୍ଠାକାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ସରୀରଫାସୁକତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି । ୱୀତିନାମେତ୍ୱାତି ଫଲସମାପତ୍ତୀହି ୱୀତିନାମେତ୍ୱା । କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱିୱିତ୍ତାସନେ ୱୀତିନାମନଂ ୱିୱେକନିନ୍ନତାୟ ଚେୱ ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ଚ । ନିୱାସେତ୍ୱାତି ୱିହାରନିୱାସନପରିୱତ୍ତନୱସେନ ନିୱାସେତ୍ୱା । କଦାଚି ଏକକସ୍ସ, କଦାଚି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତସ୍ସ, କଦାଚି ପକତିୟା, କଦାଚି ପାଟିହାରିୟେହି ୱତ୍ତମାନେହି ଚ ଗାମପ୍ପୱେସୋ ତଥା ତଥା ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନ । ଉପସଂହରିତ୍ୱାତି ହିମୱନ୍ତାଦୀସୁ ପୁପ୍ଫିତରୁକ୍ଖାଦିତୋ ଆନେତ୍ୱା । ଓଣତୁଣ୍ଣତାୟ ଭୂମିୟା ସତ୍ଥୁ ପଦନିକ୍ଖେପସମୟେ ସମଭାୱାପତ୍ତି, ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସୱିକସିତପଦୁମସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଞ୍ଚ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାୟ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲଂ, ନ ଇଦ୍ଧିନିମ୍ମାନଂ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ସକ୍ଖରାକଠଲକଣ୍ଟକସଙ୍କୁକଲଲାଦିଅପଗମୋ ସୁଚିଭାୱାପତ୍ତୀତି ଏୱମାଦୀନମ୍ପି ତଦା ଲବ୍ଭନତୋ ।
ଇନ୍ଦଖୀଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଠପିତମତ୍ତେତି ଇଦଂ ୟାୱଦେୱ ୱେନେୟ୍ୟଜନୱିନୟତ୍ଥାୟ ସତ୍ଥୁ ପାଟିହାରିୟଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଦକ୍ଖିଣପାଦେତି ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବପଦକ୍ଖିଣତାୟ । ‘‘ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରାନି ୱିୟା’’ତି ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସରୀରେ ପୀତାଭାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ମଧୁରେନାକାରେନ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତାୟ । ଭେରିଆଦୀନଂ ପନ ସଦ୍ଦାୟନଂ ଧମ୍ମତାୱ । ପଟିମାନେନ୍ତୀତି ‘‘ସୁଦୁଲ୍ଲଭଂ ଇଦଂ ଅଜ୍ଜ ଅମ୍ହେହି ଲବ୍ଭତି, ୟେ ମୟଂ ଈଦିସେନ ପଣୀତେନ ଆହାରେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହାମା’’ତି ପତୀତମାନସା ମାନେନ୍ତି ପୂଜେନ୍ତି । ତେସଂ ସନ୍ତାନାନି ଓଲୋକେତ୍ୱାତି ତେସଂ ତଥା ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତୀତେ ଏତରହି ଚ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନାନି ଓଲୋକେତ୍ୱା । ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ୱିହାରେ । ଗନ୍ଧମଣ୍ଡଲମାଳେତି ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧେନ କତପରିଭଣ୍ଡେ ମଣ୍ଡଲମାଳେ ।
ଦୁଲ୍ଲଭା ଖଣସମ୍ପତ୍ତୀତି ସତିପି ମନୁସ୍ସତ୍ତପ୍ପଟିଲାଭେ ପତିରୂପଦେସୱାସଇନ୍ଦ୍ରିୟାୱେକଲ୍ଲସଦ୍ଧାପଟିଲାଭାଦୟୋ ଗୁଣା ଦୁଲ୍ଲଭାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚାତୁମହାରାଜିକ…ପେ॰… ୱସୱତ୍ତିଭୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଇଦଂ ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞୱିମାନାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ତୟୋ ଭାଗେ କତ୍ୱା ପଠମଭାଗେ ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି, ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି, ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ଅଥ ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦୁତିୟଭାଗେ ପଚ୍ଛିମୟାମେ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ୱିୟ ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେତି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଞାଣପରିପାକଂ ପସ୍ସିତୁଂ । ତେନାହ – ‘‘ସଚେ ଆକଙ୍ଖତୀ’’ତିଆଦି ।
କାଲୟୁତ୍ତନ୍ତି ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ‘‘ଇମିସ୍ସା ୱେଲାୟ ଇମସ୍ସ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ତଂକାଲାନୁରୂପଂ । ସମୟୟୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଅନୁରୂପଂ ୱା । ସମୟୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱା ଅରିୟସମୟସଂୟୁତ୍ତଂ । ଦେସକାଲାନୁରୂପମେୱ ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ଦେସେନ୍ତା ଚ ଅରିୟସମ୍ମତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟଂ ଦୀପେନ୍ତାୱ ଦେସେନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସମୟୟୁତ୍ତନ୍ତି ହେତୂଦାହରଣସହିତଂ । କାଲେନ ସାପଦେସଞ୍ହି ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପରିସଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ନ ୟାୱ ସମନ୍ଧକାରା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।
ଉତୁଂ ଗଣ୍ହାପେତି, ନ ପନ ମଲଂ ପକ୍ଖାଲେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଭଗୱତୋ କାୟେ ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ଉପଲିମ୍ପତୀତି । ତତୋ ତତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନାଦିତୋ । ଓକାସଂ ଲଭମାନାତି ପୁରେଭତ୍ତପଚ୍ଛାଭତ୍ତପୁରିମୟାମେସୁ ଓକାସଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଇଦାନି ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଓକାସଂ ଲଭମାନା, ଭଗୱତା ୱା କତୋକାସତାୟ ଓକାସଂ ଲଭମାନା । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତସ୍ସ ତୀସୁ ଭାଗେସୁ ପଠମଭାଗେ ସୀହସେୟ୍ୟକପ୍ପନଂ ଏକନ୍ତିକଂ ନ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ପୁରେଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିସଜ୍ଜାପୀଳିତସ୍ସ ସରୀରସ୍ସା’’ତି । ତେନେୱ ହି ତତ୍ଥ ‘‘ସଚେ ଆକଙ୍ଖତୀ’’ତି ତଦା ସୀହସେୟ୍ୟକପ୍ପନସ୍ସ ଅନିବଦ୍ଧତା ୱିଭାୱିତା । କିଲାସୁଭାୱୋ ପରିସ୍ସମୋ। ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି ସରୀରସ୍ସ କିଲାସୁଭାୱମୋଚନତ୍ଥନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେତୀତି ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମୟାମେ ଭଗୱତୋ ବହୁଲଂ ଆଚିଣ୍ଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପେକଦା ଅୱସିଟ୍ଠବଲଞାଣେହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନେୱ ଚ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ।
ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କିଚ୍ଚେତି ପଚ୍ଛିମୟାମକିଚ୍ଚେ । ବଲୱତା ପଚ୍ଚନୁତାପେନ ସଂୱଡ୍ଢମାନେନ କରଜକାୟେ ମହାପରିଳାହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ – ‘‘ନାମକାୟେ ସନ୍ତତ୍ତେ କରଜକାୟୋ ସନ୍ତତ୍ତୋ’’ତି । ନିଧାନଗତନ୍ତି ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଣ୍ହଂ ଲୋହିତଂ ମୁଖତୋ ଉଗ୍ଗଞ୍ଛୀତି ଲୋହିତଂ ଉଣ୍ହଂ ହୁତ୍ୱା ମୁଖତୋ ଉଗ୍ଗଞ୍ଛି । ଠାନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞଂ । ତଂ ପାପଂ ୱଡ୍ଢମାନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞାୟ ଅୱିଜହିତତ୍ତା ତଥା ପୱଡ୍ଢମାନପାପଂ । ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅଜ୍ଝାପନ୍ନାନମ୍ପି ଉପାୟେନ ପୱତ୍ତିୟମାନୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ସାତ୍ଥକୋ ହୋତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଜାତସଂୱେଗା’’ତିଆଦିମାହ । ଅହୋ ସଲ୍ଲେଖିତନ୍ତି ଅହୋ ଅତିୱିୟ ସଲ୍ଲେଖେନ ଇତଂ ପୱତ୍ତଂ । କାସାୱପଜ୍ଜୋତୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁଭାୱତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତାନଂ ତେସଂ କାସାୱଜୁତିୟା ପଜ୍ଜୋତିତୋ । ଇସିୱାତପରିୱାତୋତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ଏସନତୋ ଇସୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଗୁଣଗନ୍ଧେନ ଚେୱ ଗୁଣଗନ୍ଧୱାସିତେନ ସରୀରଗନ୍ଧେନ ଚ ପରିତୋ ସମନ୍ତତୋ ୱାୟିତୋ ।
ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ଅନାୱଜ୍ଜନେନ ପୁବ୍ବେ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅସଂୱିଦିତତ୍ତା । ଧମ୍ମସଂୱେଗୋତି ଚ ତାଦିସେ ଅତ୍ଥେ ଧମ୍ମତାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ । ଅସ୍ସାସଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସାସକାରଣଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ସବ୍ବେସଂ କିଚ୍ଚାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ସବ୍ବପୁବ୍ବଭାଗୋ। ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅୱେରା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଟ୍ଠାନଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ହିତଫରଣଂ। ଇତରଂ ଇତୋ ଥୋକଂ ମହନ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ଇଦଂ ‘‘ଚୂଳଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟନକ୍ଖଣୋ ଅକ୍ଖିନିମିସକାଲୋ, ୟୋ ଏକସ୍ସ ଅକ୍ଖରସ୍ସ ଉଚ୍ଚାରଣକ୍ଖଣୋ । ତେନାହ – ‘‘ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ପହରିତ୍ୱା ସଦ୍ଦକରଣମତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ହିତଫରଣଚିତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ହିତେସିତୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତଂ । ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆସେୱତୀତି ହିତେସିତୱସେନ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ । ଆୱଜ୍ଜନେନ ଆଭୁଜନ୍ତୋପି ଆସେୱତି ନାମ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ । ଜାନନ୍ତୋତି ତଥା ଞାଣମତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋପି । ପସ୍ସନ୍ତୋତି ତଥା ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋପି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋତି ତମତ୍ଥଂ ପତି ପତି ଅୱେକ୍ଖନ୍ତୋପି । ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋତିଆଦି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦି ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବମେୱ ଚେତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ, ସାମଞ୍ଞେନ ଆସେୱନଦସ୍ସନମେୱାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତମେୱ ଆସେୱନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅରିତ୍ତଜ୍ଝାନୋତି ଅୱିରହିତଜ୍ଝାନୋ । ଅତୁଚ୍ଛଜ୍ଝାନୋତି ଝାନେନ ଅତୁଚ୍ଛୋ । ଚାଗୋ ୱା ୱେୱଚନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତଜ୍ଝାନୋ’’ତି । ୱିହରତୀତି ପଦସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୪୦) ଆଗତନୟେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିହରତୀତି ଇରିୟତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ – ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୱି-ସଦ୍ଦୋ ୱିଚ୍ଛେଦତ୍ଥଜୋତନୋ । ହରତୀତି ନେତି, ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ହରତି ୱିହରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ହି ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତି ପୱତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇରିୟତୀତି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିକିରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ପୱତ୍ତତି । ପୱତ୍ତତୀତି ଠାନାଦିସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ପାଲେତୀତି ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଇରିୟାପଥନ୍ତରେହି ରକ୍ଖନ୍ତୋ ପାଲେତି । ୟପେତି ୟାପେତୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଏକଞ୍ହି ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପାଲେନ୍ତୋ ୟପେତି ୟାପେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚରତୀତି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ଇମିନା ପଦେନାତି ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ।
ଇରିୟାପଥୱିହାରୋତି ଏତ୍ଥ ଇରିୟନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଇରିୟା, କାୟପ୍ପୟୋଗୋ କାୟିକକିରିୟା । ତସ୍ସା ପୱତ୍ତନୂପାୟଭାୱତୋ ଇରିୟାୟ ପଥୋ ଇରିୟାପଥୋ, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦି । ନ ହି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀହି ଅୱତ୍ଥାହି ୱିନା କିଞ୍ଚି କାୟିକକିରିୟଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କା । ଠାନସମଙ୍ଗୀ ୱା ହି କାୟେନ କିଞ୍ଚି କରେୟ୍ୟ, ଗମନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସମଙ୍ଗୀ ୱା । ୱିହରଣଂ, ୱିହରତି ଏତେନାତି ୱା ୱିହାରୋ, ଇରିୟାପଥୋୱ ୱିହାରୋ ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିଆକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପପ୍ପବନ୍ଧୋ ଏୱ । ଓୱାଦାନୁସାସନୀନଂ ଏକାନେକୱାରାଦିୱିସିଟ୍ଠୋୟେୱ ଭେଦୋ, ନ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ତେସଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏସେ ଏକେ ଏକଟ୍ଠେତିଆଦୀସୁ ଏସୋ ଏକୋ ଏକତ୍ଥୋତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ରଟ୍ଠସ୍ସ, ରଟ୍ଠତୋ ୱା ଲଦ୍ଧୋ ପିଣ୍ଡୋ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡୋ । ତେନାହ – ‘‘ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଂ ପହାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅମ୍ହାକମେତେ’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଞାତୀ, ପିତାମହପିତୁପୁତ୍ତାଦିୱସେନ ପରିୱଟ୍ଟନଟ୍ଠେନ ପରିୱଟ୍ଟୋ, ଞାତିୟେୱ ପରିୱଟ୍ଟୋ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟୋ । ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ ନାମ ଅନରହସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ । ଭଗୱତା ହି ଅତ୍ତନୋ ସାସନେ ସୀଲୱତୋ ପଚ୍ଚୟା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ନ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ । ଦାୟକାନମ୍ପି ସୀଲୱତୋ ଏୱ ପରିଚ୍ଚାଗୋ, ନ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କାରାନଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚାସୀସନତୋ । ଇତି ସତ୍ଥାରା ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଦାୟକେହି ଚ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେପି ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ଥେୟ୍ୟାୟ ପରିଭୋଗୋ ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ । ଇଣୱସେନ ପରିଭୋଗୋ ଇଣପରିଭୋଗୋ ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱତୋ ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୋଗୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦାୟଂ, ତଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଦାୟାଦା, ପୁତ୍ତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତେସଂ ଭାୱୋ ଦାୟଜ୍ଜଂ, ଦାୟଜ୍ଜୱସେନ ପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ, ପୁତ୍ତଭାୱେନ ପରିଭୋଗୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେକ୍ଖା ହି ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତା, ତେ ପିତୁ ସନ୍ତକାନଂ ଦାୟାଦା ହୁତ୍ୱା ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । କିଂ ପନ ତେ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଗିହୀନନ୍ତି ? ଗିହୀହି ଦିନ୍ନାପି ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତକା ଅନନୁଞ୍ଞାତେସୁ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପରିଭୋଗାଭାୱତୋ, ଅନୁଞ୍ଞାତେସୁୟେୱ ଚ ପରିଭୋଗସମ୍ଭୱତୋ । ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ ।
ୱୀତରାଗା ଏୱ ତଣ୍ହାୟ ଦାସବ୍ୟଂ ଅତୀତତ୍ତା ସାମିନୋ ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ସାମିପରିଭୋଗୋ ନାମା’’ତି । ଅୱୀତରାଗାନଞ୍ହି ତଣ୍ହାପରୱସତାୟ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗେ ସାମିଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ତଦଭାୱେନ ୱୀତରାଗାନଂ ତତ୍ଥ ସାମିଭାୱୋ ୟଥାରୁଚିପରିଭୋଗସମ୍ଭୱତୋ । ତଥା ହି ତେ ପଟିକୂଲମ୍ପି ଅପ୍ପଟିକୂଲାକାରେନ, ଅପ୍ପଟିକୂଲମ୍ପି ପଟିକୂଲାକାରେନ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନାକାରେନ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଦାୟକାନଞ୍ଚ ମନୋରଥଂ ପୂରେନ୍ତି । ୟୋ ପନାୟଂ ସୀଲୱତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ, ସୋ ଇଣପରିଭୋଗସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକତ୍ତା ଆଣଣ୍ୟପରିଭୋଗୋ ନାମ ହୋତି । ୟଥା ହି ଇଣାୟିକୋ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଇଚ୍ଛିତଂ ଦେସଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଲଭତି, ଏୱଂ ଇଣପରିଭୋଗୟୁତ୍ତୋ ଲୋକତୋ ନିସ୍ସରିତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୀଲୱତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ ‘‘ଆଣଣ୍ୟପରିଭୋଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଚତୁପରିଭୋଗୱିନିମୁତ୍ତୋ ୱିସୁଂୟେୱାୟଂ ପରିଭୋଗୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଇଧ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗେୟେୱ ୱା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୀଲୱାପି ହି ଇମାୟ ସିକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ସେଖୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମେସୁ ପରିଭୋଗେସୁ ସାମିପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ଚ ଅରିୟାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି, ଇଣପରିଭୋଗୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗେ କଥାୟେୱ ନତ୍ଥି । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ସାମିପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସମ୍ଭୱତି ? ଉପଚାରୱସେନ । ୟୋ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସପି ସଲ୍ଲେଖପ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଗେଧଂ ପହାୟ ତତ୍ଥ ଅନୁପଲିତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ପରିଭୋଗୋ, ସୋ ସାମିପରିଭୋଗୋ ୱିୟ ହୋତି । ସୀଲୱତୋ ପନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ୱିୟ ହୋତି ଦାୟକାନଂ ମନୋରଥସ୍ସ ଅୱିରାଧନତୋ । କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପରିଭୋଗେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ସେକ୍ଖସଙ୍ଗହତୋ । ସେକ୍ଖସୁତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୩) ହେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ।
ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତମତ୍ତମ୍ପି କାଲଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଅମୋଘୋ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡପରିଭୋଗୋତି ‘‘ଅୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସମଣୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଆମିସଂ ଦେନ୍ତାନଂ ତାୟ ମେତ୍ତାସେୱନାୟ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଦୋସମଲସ୍ସ ୱା ତଦେକଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପବ୍ବାଜନତୋ ୱୂପସମନତୋ ସଂସାରେ ଚ ଭୟସ୍ସ ସମ୍ମାୱ ଇକ୍ଖଣତୋ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନେନସ୍ସ ଅମୋଘୋ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡପରିଭୋଗୋ । ମହଟ୍ଠିୟନ୍ତି ମହତ୍ଥିକଂ ମହାପୟୋଜନଂ । ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ୱିପୁଲପ୍ଫଲଂ । ମହାନିସଂସନ୍ତି ମହାନିସ୍ସନ୍ଦପ୍ଫଲଂ । ମହାଜୁତିକନ୍ତି ମହାନୁଭାୱଂ । ମହାୱିପ୍ଫାରନ୍ତି ମହାୱିତ୍ଥାରଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମଂ କାରଣଂ ମେତ୍ତାସେୱନାୟ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସାମିଆଦିଭାୱେନ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡପରିଭୋଗାରହତା, ଦୁତିୟଂ ପରେହି ଦିନ୍ନସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ମହଟ୍ଠିୟଭାୱକରଣଂ । କୋ ପନ ୱାଦୋତି ମେତ୍ତାୟ ଆସେୱନମତ୍ତମ୍ପି ଏୱଂମହାନୁଭାୱଂ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ବହୁଲୀକାରେ, ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଉପ୍ପାଦେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଏତ୍ଥ ଭାୱନାସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନୱଡ୍ଢନତ୍ଥତା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ଏୱ ।
୫୫. ପଞ୍ଚମେ ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୂତି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁ । ‘‘ତତିୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଥା ୱେଦିତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ୟୋ ହି ଆସେୱତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଆସେୱନାଭାୱନାମନସିକାରାନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱମାହ । ୟଦି ଏୱଂ ସୁତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ଦେସନା କଥନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପନା’’ତିଆଦି । ୟାୟ ଧମ୍ମଧାତୁୟାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମାହ । ତେନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ଆକାରଭେଦଂ ଞତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ଏକମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ତଥା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଭଗୱା ଦସ୍ସେତି । ତୀହି କୋଟ୍ଠାସେହୀତି ଆସେୱନାଭାୱନାମନସିକାରଭାଗେହି । ମେତ୍ତା ହି ସବ୍ବୱତ୍ଥୁନୋ ମେତ୍ତାୟନୱସେନ ଆନୀତା ସେୱନା ଆସେୱନା, ତସ୍ସା ୱଡ୍ଢନା ଭାୱନା, ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ମନସି ଠପନଂ ମନସିକାରୋ ।
୫୬. ଛଟ୍ଠେ ଅନିୟମିତୱଚନଂ ‘‘ଇମେ ନାମା’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନିୟମିତୱଚନଂ ‘‘ଅକୁସଲା’’ତି ସରୂପେନେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅସେସତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନା ହୋନ୍ତି ଅପ୍ପକସ୍ସପି ଅକୁସଲଭାଗସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅକୁସଲଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଅକୁସଲଭାଗିୟା। ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଭୱାତି ଅକୁସଲପକ୍ଖିକା। ତେନାହ – ‘‘ଅକୁସଲାୟେୱା’’ତିଆଦି । ପଠମତରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଠମତରଂ ପୱତ୍ତତି, ପଠମୋ ପଧାନୋ ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୁପ୍ପାଦାଦିୱସେନ ହି ଏକଜ୍ଝଂ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ଚତୂସୁ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅୟମେୱ ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ନତ୍ଥି, ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗେସୁ ୱିୟ ପନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ, ଲୋକିୟଧମ୍ମେସୁ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୁରେତରସ୍ସ ଭାୱୋ ସାତିସୟୋତି ‘‘ସବ୍ବେତେ ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମେପି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଜେଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ଦେସନା ପୱତ୍ତା । ସୁତ୍ତେସୁପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ପ॰ ୧, ୨), ଛଦ୍ୱାରାଧିପତି ରାଜା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ବୁଦ୍ଧୱଗ୍ଗୋ, ଏରକପତ୍ତନାଗରାଜୱତ୍ଥୁ) । ତେନାହ – ‘‘ଏତେ ହୀ’’ତିଆଦି । ତେସଂ ମନୋ ଉପ୍ପାଦକୋତି ଚ ୟଦଗ୍ଗେନ ମନୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତଦଗ୍ଗେନ ତେ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁୱତ୍ତାପେନ୍ତୋ ତେ ତଥା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଜେଟ୍ଠକଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ରାଜଗମନଞ୍ଞାୟେନ ସହୁପ୍ପତ୍ତିପି ପଠମୁପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅନ୍ୱଦେୱାତି ଏତେନେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଖଣୱସେନ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏକତୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।
୫୭. ସତ୍ତମେ ଚତୁଭୂମକାପି କୁସଲା ଧମ୍ମା କଥିତାତି ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୮. ଅଟ୍ଠମେ ଇଦନ୍ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ନିପାତପଦଂ ୱା ଏତଂ ‘‘ୟଦିଦ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ପମାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପମଜ୍ଜନାକାରୋତି ପମାଦାପତ୍ତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ଇମେସୁ ଏତ୍ତକେସୁ ଠାନେସୁ ସତିୟା ଅନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସତିୱିରହୋ । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗାନୁପ୍ପଦାନନ୍ତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୁ ଅନୁ ପଦାନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟତାତି ଏତେସଂ ଦାନାଦୀନଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତନେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟା । ସତତଭାୱୋ ସାତଚ୍ଚଂ, ସାତଚ୍ଚେନ କିରିୟା ସାତଚ୍ଚକିରିୟା, ସାୟେୱ ସାତଚ୍ଚକିରିୟତା, ନ ସାତଚ୍ଚକିରିୟତା ଅସାତଚ୍ଚକିରିୟତା । ଅନଟ୍ଠିତକିରିୟତାତି ଅନିଟ୍ଠିତକିରିୟତା ନିରନ୍ତରଂ ନ ଅନୁଟ୍ଠିତକିରିୟତା ଚ । ଓଲୀନୱୁତ୍ତିତାତି ନିରନ୍ତରକରଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିପ୍ଫାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଓଲୀନୱୁତ୍ତିତା । ନିକ୍ଖିତ୍ତଛନ୍ଦତାତି କୁସଲକିରିୟାୟ ୱୀରିୟଛନ୍ଦସ୍ସ ନିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱୋ । ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତାତି ୱୀରିୟଧୁରସ୍ସ ଓରୋପନଂ, ଓସକ୍କିତମାନସତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି କୁସଲକରଣେ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱୋ । ଅନନୁୟୋଗୋତି ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନଂ । କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଆସେୱନାଦୀନଂ ଅଭାୱୋ ଅନାସେୱନାଦୟୋ । ପମାଦୋତି ସରୂପନିଦ୍ଦେସୋ । ପମଜ୍ଜନାତି ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ପମଜ୍ଜିତତ୍ତନ୍ତି ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ପରିହାୟନ୍ତୀତି ଇମିନା ପମାଦସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜତଂ ଦସ୍ସେତି । ତୟିଦଂ ଲୋକିୟାନଂ ୱସେନ, ନ ଲୋକୁତ୍ତରାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା…ପେ॰… ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୫୯. ନୱମେ ନ ପମଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ଅପ୍ପମାଦୋ, ପମାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସୋ । ଅତ୍ଥତୋ ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ଏତଂ ନାମଂ । ପମାଦୋ ପନ ସତିୟା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନାହ – ‘‘ପମାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।
୬୦. ଦସମେ କୁଚ୍ଛିତଂ ସୀଦତୀତି କୁସୀତୋ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୋସଜ୍ଜଂ, ଆଲସିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୬୧. ସତ୍ତମସ୍ସ ପଠମେ ୱୀରାନଂ କମ୍ମନ୍ତି ୱୀରିୟଂ, ୱିଧିନା ୱା ଈରୟିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ୱୀରିୟଂ, ତଦେୱ କୁସଲକିରିୟାୟ ପଧାନଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ଭୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ। ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟତା ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟତା ପରିପୁଣ୍ଣୱୀରିୟତାତି ପଚ୍ଚେକଂ ୱୀରିୟତାସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୬୨. ଦୁତିୟେ ମହତୀ ଇଚ୍ଛା ଏତସ୍ସାତି ମହିଚ୍ଛୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମହିଚ୍ଛତା। ମହାୱିସୟୋ ଲୋଭୋ ମହାଲୋଭୋ ମହନ୍ତାନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ବହୂନଞ୍ଚ ଅଭିଗିଜ୍ଝନତୋ । ଇତରୀତରାତିଆଦିନା ପବ୍ବଜିତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନମହିଚ୍ଛତା ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହୀତିଆଦି ଗହଟ୍ଠାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଚ୍ଛାତି ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ଇଚ୍ଛାଗତାତି ଇଚ୍ଛାପୱତ୍ତା । ମହିଚ୍ଛତାତି ମହାଇଚ୍ଛତା । ଅତ୍ଥତୋ ପନାୟଂ ରାଗୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ରାଗୋ ସାରାଗୋ’’ତିଆଦି ।
୬୩. ତତିୟେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ଅଭାୱତ୍ଥୋ ‘‘ଅପ୍ପାବାଧୋ ହୋତି ଅପ୍ପାତଙ୍କୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୪) ୱିୟାତି ଆହ – ‘‘ଅନିଚ୍ଛସ୍ସା’’ତି । ଲୋକେ ପାକଟସ୍ସ ହି ଅକ୍ଖିରୋଗକୁଚ୍ଛିରୋଗାଦିଭେଦସ୍ସ ଆବାଧସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅପ୍ପାବାଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସାୱସେସଂ ୱିୟ ପରିତ୍ତକେପି ଅପ୍ପସଦ୍ଦସ୍ସ ଦିସ୍ସମାନତ୍ତା । ଅତ୍ଥୋ ପନ ନିରୱସେସୋ ସବ୍ବସୋ ପଚ୍ଚୟିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନାହ – ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ।
ଇଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନେୱ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ପକାରନ୍ତରେନ ଦୀପେତୁଂ – ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା ନାମ ଅତ୍ର ଅତ୍ର ଇଚ୍ଛା । ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତାୟ ପାପା ଲାମିକା ନିହୀନା ଇଚ୍ଛା ପାପିଚ୍ଛତା। ୟାୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେ ସମ୍ଭାୱେତି, ପଚ୍ଚୟାନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ନ ମତ୍ତଂ ଜାନାତି, ଅୟଂ ମହିଚ୍ଛତା । ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତାତି ଅତ୍ତନି ଅୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଗୁଣାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ୱିୟ ପରେସଂ ପକାସନା । ସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତାତି ଇଚ୍ଛାଚାରେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନସୀଲଧୁତଧମ୍ମାଦିଗୁଣୱିଭାୱନା । ତାଦିସସ୍ସପି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତାପି ହୋତି, ସାପି ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତାୟେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁସ୍ସନ୍ତପ୍ପୟୋତି ଦୁତ୍ତପ୍ପୟୋ ।
ଅତିଲୂଖଭାୱନ୍ତି ପତ୍ତଚୀୱରୱସେନ ଅତିୱିୟ ଲୂଖଭାୱଂ । ତଦସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅୟଂ ଅମଙ୍ଗଲଦିୱସୋ, ସୁମ୍ଭକସିନିଦ୍ଧପତ୍ତଚୀୱରୋ ଅୟ୍ୟୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଥୋକଂ ବହି ହୋଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜୀତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂୟେୱ ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜି । ୟଦି ଥେରୋ ‘‘ଖୀଣାସୱଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନ ନଂ ମନୁସ୍ସା ‘‘ବହି ହୋଥା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ଖୀଣାସୱାନଂ ପନ ତଥାଚିତ୍ତମେୱ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।
ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାପଧାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧଇଚ୍ଛାପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନପି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଇଚ୍ଛାଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପରୋପି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ’’ତିଆଦିମାହ । ପଚ୍ଚୟଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ପଚ୍ଚୟେସୁ ଇଚ୍ଛାରହିତୋ । ଧୁତଙ୍ଗଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଧୁତଗୁଣସମ୍ଭାୱନାୟ ଇଚ୍ଛାରହିତୋ । ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ବହୁସ୍ସୁତସମ୍ଭାୱନାୟ ଇଚ୍ଛାରହିତୋ । ଅଧିଗମଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ‘‘ଅରିୟୋ’’ତି ସମ୍ଭାୱନାୟ ଇଚ୍ଛାରହିତୋ । ଦାୟକସ୍ସ ୱସନ୍ତି ଅପ୍ପଂ ୱା ୟଂ ଦାତୁକାମୋ ବହୁଂ ୱାତି ଦାୟକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସଂ, ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅବହୁଭାୱଂ । ଅତ୍ତନୋ ଥାମନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ । ୟତ୍ତକେନ ଅତ୍ତା ୟାପେତି, ତତ୍ତକସ୍ସେୱ ଗହଣଂ । ୟଦି ହୀତିଆଦି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱରଣଂ । ପମାଣେନେୱାତି ୟାପନପ୍ପମାଣେନେୱ ।
ଏକଭିକ୍ଖୁପି ନାଞ୍ଞାସୀତି ସୋସାନିକୱତ୍ତେ ସମ୍ମଦେୱ ୱତ୍ତିତତ୍ତା ଏକୋପି ଭିକ୍ଖୁ ନ ଅଞ୍ଞାସି । ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣନ୍ତି ଅୱିଚ୍ଛେଦଂ । ଦୁତିୟୋ ମଂ ଜାନେୟ୍ୟାତି ଦୁତିୟୋ ସହାୟଭୂତୋପି ୟଥା ମଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ତଥା ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସାନି ନିରନ୍ତରଂ ସୁସାନେ ୱସାମି, ତସ୍ମା ଅହଂ ଅହୋ ସୋସାନିକୁତ୍ତମୋ । ଉପକାରୋ ହୁତ୍ୱାତି ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦୀହି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ଉପକାରୋ ହୁତ୍ୱା । ଧମ୍ମକଥାୟ ଜନପଦଂ ଖୋଭେତ୍ୱାତି ଲୋମହଂସନସାଧୁକାରଦାନଚେଲୁକ୍ଖେପାଦିୱସେନ ସନ୍ନିପତିତଂ ଇତରଞ୍ଚ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅପ୍ପଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମା’’ତି କୋଲାହଲୱସେନ ମହାଜନଂ ଖୋଭେତ୍ୱା ? ୟଦି ଥେରୋ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପୁବ୍ବେୱ ଜନପଦଂ ଖୋଭେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ କଥେୟ୍ୟ । ଗତୋତି ‘‘ଅୟଂ ସୋ, ୟେନ ରତ୍ତିୟଂ ଧମ୍ମକଥା କତା’’ତି ଜାନନଭାୱେନ ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ପୁରାରୁଣାୱ ଗତୋ ।
ତୟୋକୁଲପୁତ୍ତା ୱିୟାତି ପାଚୀନୱଂସଦାୟେ ସାମଗ୍ଗିୱାସଂୱୁଟ୍ଠା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ, ନନ୍ଦିୟୋ, କିମିଲୋତି ଇମେ ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତା ୱିୟ । ଏତେସୁପି ହି ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରେନ ଭଗୱତା ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ ୱୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ଏୱଂ ଅପ୍ପମତ୍ତାନଂ ଆତାପୀନଂ ପହିତତ୍ତାନଂ ୱିହରନ୍ତାନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ ଅଧିଗତୋ ଫାସୁୱିହାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୮) ପୁଟ୍ଠେନ ‘‘ଇଧ ପନ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ୟାୱଦେୱ ଆକଙ୍ଖାମ, ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୮) ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତୀସୁ ଆରୋଚିତାସୁ ଇତରେ ଥେରା ନ ଇଚ୍ଛିଂସୁ । ତଥା ହି ତେ ପକ୍କନ୍ତେ ଭଗୱତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ – ‘‘କିନ୍ନୁ ମୟଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଏୱମାରୋଚିମ୍ହ ‘ଇମାସଞ୍ଚ ଇମାସଞ୍ଚ ୱିହାରସମାପତ୍ତୀନଂ ମୟଂ ଲାଭିନୋ’ତି ? ୟଂ ନୋ ଆୟସ୍ମା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖାପି ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ପକାସେତୀ’’ତି ? ଘଟୀକାରୋପି ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟଭାୱେ କିକିସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଭଗୱତା ଆରୋଚିତେ ନ ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି ? ତେନାହ – ‘‘ଘଟୀକାରକୁମ୍ଭକାରୋ ୱିୟା’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେତି ‘‘ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ । ବଲୱଅଲୋଭେନାତି ଦଳ୍ହତରପ୍ପୱତ୍ତିକେନ ଅଲୋଭେନ ।
୬୪. ଚତୁତ୍ଥେ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା। ତଂ ପନ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠେ ପୁଗ୍ଗଲେ…ପେ॰… ଲୋଭୋ’’ତି ଆହ । ସେୱନ୍ତସ୍ସାତିଆଦୀନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି ।
୬୫-୬୭. ପଞ୍ଚମେ ତୁସ୍ସନଂ ତୁଟ୍ଠି, ସମଂ, ସକେନ, ସନ୍ତେନ ୱା ତୁଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା। ୟସ୍ସ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସା’’ତି ଆହ – ଚୀୱରାଦିକେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କପ୍ପିୟେ ପଚ୍ଚୟେ ସନ୍ତୁସ୍ସନେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଇତରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହୀନଂ ପଣୀତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା, ତଥା ପଣୀତମ୍ପି ଇତରଂ ହୀନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା । ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧା ହି ଇତରତା । ଇତି ୟେନ ଧମ୍ମେନ ହୀନେନ ୱା ପଣୀତେନ ୱା ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେନ ସନ୍ତୁସ୍ସତି, ସୋ ତଥା ପୱତ୍ତୋ ଅଲୋଭୋ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ। ୟଥାଲାଭଂ ଅତ୍ତନୋ ଲାଭାନୁରୂପଂ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଲବ୍ଭତୀତି ୱା ଲାଭୋ, ୟୋ ୟୋ ଲାଭୋ ୟଥାଲାଭୋ, ତେନ ସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ । ବଲନ୍ତି କାୟବଲଂ । ସାରୁପ୍ପନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତା ।
ୟଥାଲଦ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅପତ୍ଥନା ନାମ ସିୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାପି ପୱତ୍ତିଆକାରୋତି ତତୋ ୱିନିୱେଚିତମେୱ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଆହ । ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପକତିଦୁବ୍ବଲାଦୀନଂ ଗରୁଚୀୱରଂ ଅଫାସୁଭାୱାୱହଂ ସରୀରଖେଦାୱହଞ୍ଚ ହୋତୀତି ପୟୋଜନୱସେନ ନ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଦିୱସେନ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକଚୀୱରପରିଭୋଗୋ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧି ନ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ମହଗ୍ଘଚୀୱରଂ ବହୂନି ୱା ଚୀୱରାନି ଲଭିତ୍ୱା ତାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ଗହଣଂ ୟଥାସାରୁପ୍ପନୟେ ଠିତତ୍ତା ନ ସନ୍ତୋସୱିରୋଧୀତି ଆହ – ‘‘ତେସଂ…ପେ॰… ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ସେସପଚ୍ଚୟେସୁପି ୟଥାସାରୁପ୍ପନିଦ୍ଦେସେ ଅପି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମୁତ୍ତହରୀତକନ୍ତି ଗୋମୁତ୍ତପରିଭାୱିତଂ, ପୂତିଭାୱେନ ୱା ଛଡ୍ଡିତଂ ହରୀତକଂ । ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠୀସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନିୟୋଜେତୁଂ ‘‘ପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୭୩, ୧୨୮) ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପସତ୍ଥଂ । ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି ପରମେନ ଉକ୍କଂସଗତେନ ସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା । ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋୱ ଅଗ୍ଗୋତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ସାରୁପ୍ପଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ ସନ୍ତୁସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅଗ୍ଗୋ । ଛଟ୍ଠସତ୍ତମେସୁ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
୬୮-୬୯. ଅଟ୍ଠମନୱମେସୁ ନ ସମ୍ପଜାନାତୀତି ଅସମ୍ପଜାନୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ। ୱୁତ୍ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୭୦. ଦସମେ ପାପମିତ୍ତା ଦେୱଦତ୍ତସଦିସା । ତେ ହି ହୀନାଚାରତାୟ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱା ସମ୍ପାପକତାୟ ‘‘ପାପା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନାକାରେନ ପୱତ୍ତାନନ୍ତି ୟୋ ପାପମିତ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ତି ରୁଚି ଅଧିମୁତ୍ତି ତନ୍ନିନ୍ନତାତଂସମ୍ପୱଙ୍କତାଦିଆକାରୋ, ତେନାକାରେନ ପୱତ୍ତାନଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନମେୱେତଂ ନାମନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ପାପମିତ୍ତତା’’ତି ଏତଂ ନାମଂ । ୟସ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିପାପଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତା ପୁଗ୍ଗଲା ୱିସେସତୋ ପାପା ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମୱିମୋକ୍ଖତାୟ, ତେ ୟସ୍ସ ମିତ୍ତା ସହାୟା, ସୋ ପାପମିତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାପମିତ୍ତତା। ତେନାହ – ‘‘ୟେ ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅସ୍ସଦ୍ଧା’’ତିଆଦି ।
ୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୭୧. ଅଟ୍ଠମସ୍ସ ପଠମେ ବୁଦ୍ଧା, ସାରିପୁତ୍ତାଦୟୋ ୱା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା । ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନାତି ‘‘ପାପମିତ୍ତତା’’ତି ପଦେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖନୟେନ ।
୭୨-୭୩. ଦୁତିୟେ ୟୋଗୋତି ସମଙ୍ଗୀଭାୱୋ । ପୟୋଗୋତି ପୟୁଞ୍ଜନଂ ପଟିପତ୍ତି । ଅୟୋଗୋତି ଅସମଙ୍ଗୀଭାୱୋ । ଅପ୍ପୟୋଗୋତି ଅପ୍ପୟୁଞ୍ଜନଂ ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି । ଅନୁୟୋଗେନାତି ଅନୁୟୋଗହେତୁ ।
୭୪. ଚତୁତ୍ଥେ ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଅଙ୍ଗଭୂତାତି ତସ୍ସେୱ ପଟିୱେଧସ୍ସ କାରଣଭୂତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝତି, ଅଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦାୟ ୱାପି ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୋଧୀତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସ । ବୋଧିୟାତି ତସ୍ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତାୟ ବୋଧିୟା । ବୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ବୋଧିୟୋ, ବୋଧିୟୋ ଏୱ ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିବୋଧସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି । ୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ କାରଣାନଂ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବାନଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାନଂ ଅନୁରୂପଂ ବୁଜ୍ଝନତୋ ଅନୁବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ପଟିମୁଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱେନ ଅଭିମୁଖଂ ବୁଜ୍ଝନତୋ ପଟିବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତତୋ ବୁଜ୍ଝନତୋ ସମ୍ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଦୀପକେହି ଉପସଗ୍ଗେହି ଅନୁବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବୱିସେସୟୁତ୍ତଂ ବୁଜ୍ଝନସାମଞ୍ଞେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ବୋଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଇମିନା ତସ୍ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ବୁଜ୍ଝନସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣତଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ପନେତଂ ପଦଂ ୱିଭତ୍ତମେୱାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଏତଂ ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୭) ପଦଂ ନିଦ୍ଦେସେ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତମେୱ ।
୭୫. ପଞ୍ଚମେ ୟାଥାୱସରସଭୂମୀତି ୟାଥାୱତୋ ସକିଚ୍ଚକରଣଭୂମି । ସାତି ୟାଥାୱସରସଭୂମି । ୱିପସ୍ସନାତି ବଲୱୱିପସ୍ସନା । କେଚି ‘‘ଭଙ୍ଗଞାଣତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଜ୍ଝାନେ ଚ ସତିଆଦୟୋ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପକ୍ଖିକା ଏୱ ପରିୟାୟବୋଧିପକ୍ଖିୟଭାୱତୋ । ତତ୍ଥାତିଆଦି ଚତୁବ୍ବିଧାନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଭୂମିୱିଭାଗଦସ୍ସନଂ ।
୭୬. ଛଟ୍ଠେ ତେସଂ ଅନ୍ତରେତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନ୍ତରେ । କାମଂ ସଙ୍ଗୀତିଆରୁଳ୍ହୱସେନ ଅପ୍ପକମିଦଂ ସୁତ୍ତପଦଂ, ଭଗୱା ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିତ୍ଥାରିକଂ କରୋତୀତି କତ୍ୱା ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମହତୀ ଦେସନା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଗାମନିଗମାଦିକଥା ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ସା କଥାୟ ଅତିରଚ୍ଛାନକଥାଭାୱମାହୁ। ତଥା ହି ସା ପୁବ୍ବେ ବହୁଞାତିକଂ ଅହୋସି ବହୁପକ୍ଖଂ, ଇଦାନି ଅପ୍ପଞାତିକଂ ଅପ୍ପପକ୍ଖନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚତାମୁଖେନ ନିୟ୍ୟାନିକପକ୍ଖିକା ଜାତା । ଏତାୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପରିହାନିୟା । ପତିକିଟ୍ଠନ୍ତି ନିହୀନଂ । ମମ ସାସନେତି ଇଦଂ କମ୍ମସ୍ସକତଜ୍ଝାନପଞ୍ଞାନମ୍ପି ୱିସେସନମେୱ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ହି ବାହିରକାନଂ ତପ୍ପଞ୍ଞାଦ୍ୱୟତୋ ସାତିସୟମେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାୟ ଲଦ୍ଧୱିସେସତୋ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟତୋ ଚ ।
୭୭. ସତ୍ତମେ ତେସଂ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଞତ୍ୱାତି ତଥା କଥେନ୍ତାନଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତତ୍ଥ ଉପଗମନେନ ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୟ ଭାଜନଭୂତଂ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା । କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଝାନପଞ୍ଞାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପଞ୍ଞାନଂ ଗହଣଂ ।
୭୮-୮୦. ଅଟ୍ଠମାଦୀସୁ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ୟା ଏସ ମମ ସାସନେ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮୧-୮୨. ନୱମେ ୱଗ୍ଗେ ନତ୍ଥି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
୧୦. ଦୁତିୟପମାଦାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୯୮-୧୧୫. ଦସମେ ୱଗ୍ଗେ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ଭୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ। ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ବହିଦ୍ଧା ଭୱଂ ବାହିରଂ । ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନାତି ‘‘ଅୱିନାସାୟା’’ତି ଏୱମାଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଚତୁକ୍କୋଟିକେତି ‘‘ଅନୁୟୋଗୋ ଅକୁସଲାନଂ, ଅନନୁୟୋଗୋ କୁସଲାନଂ, ଅନୁୟୋଗୋ କୁସଲାନଂ, ଅନନୁୟୋଗୋ ଅକୁସଲାନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୯୬) ଏୱଂ ପରିୟୋସାନସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୧) ଆଗତସୁତ୍ତାନଂ ସମଞ୍ଞା ଜାତା ।
୧୩୦. ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେ ୟଥାଚୋଦନା ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ୱିପରିୟେସନଂ, ତଂତଂଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସାନଞ୍ଚ ଊନତୋ ଅଧିକତୋ ଚ ପୱେଦନଂ ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋତି ଦୀପନଂ। ତେସଂୟେୱ ପନ ଅୱିପରୀତତୋ ଅନୂନାଧିକତୋ ଚ ପୱେଦନଂ ଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋତି ଦୀପନଂ। ଏୱଂ ୱିନୟପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ଅୟଥାୱିଧିପ୍ପୱେଦନଂ ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋତି ଦୀପନଂ। ୟଥାୱିଧିପ୍ପୱେଦନଂ ଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋତି ଦୀପନଂ। ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଂୱରୱିନୟୋ ପହାନୱିନୟୋ ଚ ୱିନୟୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଅୱିନୟୋ। ୱିନୟନୟେନ ୱତ୍ଥୁସମ୍ପଦାଦିନା ୟଥାୱିଧିପ୍ପଟିପତ୍ତି ଏୱ ୱିନୟୋ, ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ଅୱିନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତିଂସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟା ପାଚିତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ । ତେନ ଦ୍ୱେନୱୁତି ପାଚିତ୍ତିୟା, ଚତ୍ତାରୋ ପାଟିଦେସନିୟା, ସତ୍ତ ଅଧିକରଣସମଥାତି ଇମେସଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଏକତିଂସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେନୱୁତି ପାଚିତ୍ତିୟା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଅଧିଗମୋ, ମଗ୍ଗଫଲାନି । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ଅନ୍ତରଧାନାଭାୱତୋ ଇଧ ନ ଗୟ୍ହତି । ପଟିପଜ୍ଜନଂ ପଟିପତ୍ତି, ସିକ୍ଖତ୍ତୟସମାୟୋଗୋ । ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ୱା ପଟିପତ୍ତି। ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବତୋ ପରିୟତ୍ତି, ପିଟକତ୍ତୟଂ । ମଗ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାପି ତତିୟୱିଜ୍ଜାଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞା ୱିଜ୍ଜାଭିଞ୍ଞାସାମଞ୍ଞତୋ ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା’’ତି ପୁନପି ଗହିତା । ତତୋ ପରଂ ଛ ଅଭିଞ୍ଞାତି ୱସ୍ସସହସ୍ସତୋ ପରଂ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତୋତି ଅଭିଞ୍ଞାକାଲତୋ ପଚ୍ଛା । ତାତି ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ । ପୁବ୍ବଭାଗେ ଝାନସିନେହାଭାୱେନ କେୱଲାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଠତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲପ୍ପତ୍ତା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ନାମ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ‘‘ଝାନସିନେହୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭୦) ୱଚନତୋ । ପଚ୍ଛିମକସ୍ସାତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସ୍ସ । କିଞ୍ଚାପି ଅରିୟୋ ଅପରିହାନଧମ୍ମୋ, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପନ ଉଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନା ଅଧିଗତଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ଅସତି ୟାୱ ଉପରିୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତାୱ ଅଧିଗମସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ…ପେ॰… ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସିଦଂ ମନୁସ୍ସଲୋକୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନ ଚୋଦେନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଦୋସଂ ଜାନନ୍ତାପି ନ ଚୋଦେନ୍ତି ନ ସାରେନ୍ତି । ଅକୁକ୍କୁଚ୍ଚକା ହୋନ୍ତୀତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ‘‘ଅସକ୍କଚ୍ଚକାରିନୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି, ସାଥଲିକତାୟ ସିକ୍ଖାସୁ ଅସକ୍କଚ୍ଚକାରିନୋ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସତେପି ସହସ୍ସେପି ଧରମାନେତି ଇଦଂ ବାହୁଲ୍ଲୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅନଜ୍ଝାପନ୍ନେସୁ କତିପୟମତ୍ତେସୁପି ଭିକ୍ଖୂସୁ ଧରନ୍ତେସୁ, ଏକସ୍ମିଂ ୱା ଧରନ୍ତେ ପଟିପତ୍ତି ଅନନ୍ତରହିତା ଏୱ ନାମ ହୋତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ପଚ୍ଛିମକସ୍ସ…ପେ॰… ଅନ୍ତରହିତା ହୋତୀ’’ତି ।
ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଗହେତୁନ୍ତି ଅନ୍ତେୱାସିକେ ସଙ୍ଗହେତୁଂ । ଅତ୍ଥୱସେନାତି ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ । ମତ୍ଥକତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଉପରିତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକମତ୍ତନ୍ତି ୱିନୟମାତିକାପାଳିମାହ । ଆଳୱକପଞ୍ହାଦୀନଂ ୱିୟ ଦେୱେସୁ ପରିୟତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତି ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ମନୁସ୍ସେସୂ’’ତି ।
ଓଟ୍ଠଟ୍ଠିୱଣ୍ଣନ୍ତି ଓଟ୍ଠାନଂ ଅଟ୍ଠିୱଣ୍ଣଂ, ଦନ୍ତକସାୱଂ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ୱାରେ ରଜିତ୍ୱା ଦନ୍ତୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କେସେସୁ ୱା ଅଲ୍ଲୀୟାପେନ୍ତୀତି ତେନ କାସାୱଖଣ୍ଡେନ କେସେ ବନ୍ଧନ୍ତା ଅଲ୍ଲୀୟାପେନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁଗୋତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଭୱନତୋ ୱିନାସନତୋ ଗୋତ୍ରଭୁନୋ। ଅଥ ୱା ଗୋତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସାଧାରଣଂ ନାମଂ, ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସମଣା’’ତି ଗୋତ୍ତମତ୍ତଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି ଧାରେନ୍ତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁନୋ, ନାମମତ୍ତସମଣାତି ଅତ୍ଥୋ । କାସାୱଗତକଣ୍ଠତାୟ, କାସାୱଗ୍ଗହଣହେତୁଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୋକତାୟ ୱା କାସାୱକଣ୍ଠା । ସଙ୍ଘଗତନ୍ତି ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ସଙ୍ଘଗତଂ । ତଂ ସରୀରନ୍ତି ତଂ ଧାତୁସରୀରଂ ।
ତେନେୱାତି ପରିୟତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନମୂଲକତ୍ତା ଏୱ ଇତରଅନ୍ତରଧାନସ୍ସ । ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଛାତକଭୟେ ପରତୀରଗମନାୟ ଭିକ୍ଖୂ ଉସ୍ସୁକ୍କମକାସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନେତି ଉଭୟେପି ପଂସୁକୂଲିକତ୍ଥେରେ ଧମ୍ମକଥିକତ୍ଥେରେ ଚ । ଥେରାତି ତତ୍ଥ ଠିତା ସକ୍ଖିଭୂତା ଥେରା । ଧମ୍ମକଥିକତ୍ଥେରା ‘‘ୟାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତିସୁତ୍ତନ୍ତା…ପେ॰… ୟୋଗକ୍ଖେମା ନ ଧଂସତୀ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତେ ରକ୍ଖିତେ ସନ୍ତେ, ପଟିପତ୍ତି ହୋତି ରକ୍ଖିତା’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ପଂସୁକୂଲିକତ୍ଥେରେ ଅପ୍ପଟିଭାନେ ଅକଂସୁ। ଇଦାନି ପରିୟତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରଧାନମେୱ ଇତରେସଂ ଅନନ୍ତରଧାନହେତୂତି ଇମମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ଉପମାହି ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଦୁତିୟପମାଦାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪୦-୧୫୦. ଏକାଦସମଦ୍ୱାଦସମୱଗ୍ଗା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଏୱ ।
୧୩. ଏକପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୧୭୦.ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଏକପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗସ୍ସ । ତେନାହ – ‘‘ପଠମେ’’ତି । ଏକୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତତୋ ଏୱ ଦୁତିୟାଦିପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥୋ। ପଧାନାସହାୟତ୍ଥୋପି ଏକସଦ୍ଦୋ ହୋତୀତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ଆହ । ସମ୍ମୁତିୟା ଦେସନା ସମ୍ମୁତିଦେସନା। ପରମତ୍ଥସ୍ସ ଦେସନା ପରମତ୍ଥଦେସନା । ତତ୍ଥାତି ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଦେସନାସୁ, ନ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥେସୁ । ତେନାହ – ‘‘ଏୱରୂପା ସମ୍ମୁତିଦେସନା, ଏୱରୂପା ପରମତ୍ଥଦେସନା’’ତି । ତତ୍ରିଦଂ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଅୱୟୱୱିନିବ୍ଭୋଗେ କତେ ନ ତଂସମଞ୍ଞା, ସା ଘଟପଟାଦିପ୍ପଭେଦା ସମ୍ମୁତି, ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ପରମତ୍ଥା । ନ ହି କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଭାୱେ ସୋ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି । ତତ୍ଥ ରୂପାଦିଧମ୍ମସମୂହଂ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଉପାଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ସମ୍ମୁତିଦେସନା। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉପ୍ପାଦୱୟୱନ୍ତୋ ସଭାୱଧମ୍ମା ନ ନିଚ୍ଚାତି ଅନିଚ୍ଚାତି ଆହ – ‘‘ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ପରମତ୍ଥଦେସନା’’ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି । ନନୁ ଖନ୍ଧଦେସନାପି ସମ୍ମୁତିଦେସନାୱ । ରାସଟ୍ଠୋ ୱା ହି ଖନ୍ଧଟ୍ଠୋ କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠୋ ୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅୟଂ ପନ ଖନ୍ଧସମଞ୍ଞା ଫସ୍ସାଦୀସୁ ପୱତ୍ତତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ପରମତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସୟା ତସ୍ସ ଆସନ୍ନତରା, ପୁଗ୍ଗଲସମଞ୍ଞାଦୟୋ ୱିୟ ନ ଦୂରେତି ପରମତ୍ଥସଙ୍ଗହା ୱୁତ୍ତା । ଖନ୍ଧସୀସେନ ୱା ତଦୁପାଦାନସଭାୱଧମ୍ମା ଏୱ ଗହିତା । ନନୁ ଚ ସଭାୱଧମ୍ମା ସବ୍ବେପି ସମ୍ମୁତିମୁଖେନେୱ ଦେସନଂ ଆରୋହନ୍ତି, ନ ସମୁଖେନାତି ସବ୍ବାପି ଦେସନା ସମ୍ମୁତିଦେସନାୱ ସିୟାତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମୱିଭାଗେନ ଦେସନାୱିଭାଗସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନ ହି ସଦ୍ଦୋ କେନଚି ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ୱିନା ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୀତି ।
ସମ୍ମୁତିୱସେନଦେସନଂ ସୁତ୍ୱାତି ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନ୍ତପୋ ହୋତି ଅତ୍ତପରିତାପାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା (ପୁ॰ ପ॰ ୧୭୪) ସମ୍ମୁତିମୁଖେନ ପୱତ୍ତିତଦେସନଂ ସୁତମୟଞାଣୁପ୍ପାଦୱସେନ ସୁତ୍ୱା । ଅତ୍ଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ତଦନୁସାରେନ ଚତୁସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ମୋହଂ ପହାୟାତି ତଦେକଟ୍ଠକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅନୱସେସଂ ମୋହଂ ପଜହିତ୍ୱା । ୱିସେସନ୍ତି ଅଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ୱିସେସଂ । ତେସନ୍ତି ତାଦିସାନଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ । ପରମତ୍ଥୱସେନାତି ‘‘ପଞ୍ଚିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୭୧-୪୭୬ ଆଦୟୋ) ପରମତ୍ଥଧମ୍ମୱସେନ । ସେସଂ ଅନନ୍ତରନୟେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।
ତତ୍ରାତି ତସ୍ସଂ ସମ୍ମୁତିୱସେନ ପରମତ୍ଥୱସେନ ଚ ଦେସନାୟଂ । ଦେସଭାସାକୁସଲୋତି ନାନାଦେସଭାସାସୁ କୁସଲୋ । ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ସିପ୍ପୁଗ୍ଗହଣଟ୍ଠାନାନମ୍ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱ ସିପ୍ପୁଗ୍ଗହଣଂ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି । ସିପ୍ପାନି ୱା ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱେଦନ୍ତୋଗଧାନି କତ୍ୱା ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥେତବ୍ବଭାୱେନ ଠିତାନି, ନ କତ୍ଥଚି ସନ୍ନିଚିତଭାୱେନାତି ୱେଦାନମ୍ପି କଥେତବ୍ବଭାୱେନେୱ ଠାନଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଗୁହା ତୀଣି ନିହିତା ନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମିଚ୍ଛାୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନାନାୱିଧା ଦେସଭାସା ଏତେସନ୍ତି ନାନାଦେସଭାସା।
ପରମୋ ଉତ୍ତମୋ ଅତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥୋ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱୋ । ଲୋକସଙ୍କେତମତ୍ତସିଦ୍ଧା ସମ୍ମୁତି। ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସମ୍ମୁତିକଥାୟ ସଚ୍ଚତାତି ଆହ – ‘‘ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣା’’ତି, ଲୋକସମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକସମଞ୍ଞା ହି ଅଭିନିୱେସେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନାଞ୍ଞାପନା ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ସୁତସ୍ସ ସାୱନା ୱିୟ ନ ମୁସା ଅନତିଧାୱିତବ୍ବତୋ ତସ୍ସା । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଜନପଦନିରୁତ୍ତିଂ ନାଭିନିୱେସେୟ୍ୟ, ସମଞ୍ଞଂ ନାତିଧାୱୟେ’’ତି । ଧମ୍ମାନନ୍ତି ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ । ଭୂତକାରଣାତି ୟଥାଭୂତକାରଣା ୟଥାଭୂତଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନତୋ । ସମ୍ମୁତିଂ ୱୋହରନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଲୋକସମଞ୍ଞଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ।
ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ଲୋକପାଲନକିଚ୍ଚେ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଧମ୍ମେ କିଚ୍ଚତୋ ପକାସେତୁଂ । ତେସଞ୍ହି କିଚ୍ଚଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଏୱ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ କମ୍ମଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂସନ୍ତାନେ ଏୱ ତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକତା। ଏୱଞ୍ହି କତୱିଞ୍ଞାଣନାସୋ ଅକତାଗମୋ ଚ ନତ୍ଥୀତି ସା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଏୱ ଦେସନାୟ ଦୀପେତବ୍ବା । ତେହି ସତ୍ତେହି କାତବ୍ବପୁଞ୍ଞକିରିୟା ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରୋ। ସୋପି ସନ୍ତାନୱସେନ ନିଟ୍ଠପେତବ୍ବତୋ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଏୱ କଥାୟ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଆନନ୍ତରିୟଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଫଲଂ ଅନନ୍ତରଂ ନାମ, ତସ୍ମିଂ ଅନନ୍ତରେ ନିୟୁତ୍ତାନି ତଂନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଅନନ୍ତରକରଣସୀଲାନି, ଅନନ୍ତରକରଣପୟୋଜନାନି ୱାତି ଆନନ୍ତରିୟାନି, ମାତୁଘାତାଦୀନି, ତେସଂ ଦୀପନତ୍ଥଂ । ତାନିପି ହି ସନ୍ତାନୱସେନ ନିଟ୍ଠପେତବ୍ବତୋ ‘‘ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଏୱ କଥାୟ ଦୀପେତବ୍ବାନି, ତଥା ‘‘ସୋ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬; ୩.୩୦୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୭୭; ୨.୩୦୯; ୩.୨୩୦; ୱିଭ॰ ୬୪୨-୬୪୩) ‘‘ସୋ ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି ଏକମ୍ପି ଜାତି’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪-୨୪୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୮, ୩୮୪, ୪୩୧; ପାରା॰ ୧୨), ‘‘ଅତ୍ଥି ଦକ୍ଖିଣା ଦାୟକତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ନୋ ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୧) ଚ ପୱତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରପୁବ୍ବେନିୱାସଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଏୱ କତ୍ୱା ଦୀପେତବ୍ବା ସତ୍ତସନ୍ତାନୱିସୟତ୍ତା । ‘‘ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ନ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦିନା (ପୁ॰ ପ॰ ୨) ଚ ପରମତ୍ଥକଥଂ କଥେନ୍ତୋପି ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଅପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ଏତେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସାୟ କଥାୟ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଭାୱେ ପୟୋଜନଂ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାମଞ୍ଚେତଂ ସବ୍ବଂ ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକାନମ୍ପି ପନ ଏୱଂ ଦେସନା ସୁଖାୱହା ହୋତି ।
ଏକପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱିସିଟ୍ଠସମାଚାରାପସ୍ସୟୱିରହିତୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସୀଲାଦିଗୁଣେନ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ୱିସିଟ୍ଠୋ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି, ତଥା ସଦିସୋପି ସମାନକାଲେ । ତେନାହ – ‘‘ନ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ପରସ୍ମିଂ ୱା ପନ ବୁଦ୍ଧେନ ସେଟ୍ଠୋ ସଦିସୋ ଚ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ୱି॰ ୱ॰ ୧୦୪୭; କଥା॰ ୭୯୯), ତସ୍ମା ସଦିସୋପି କୋଚି ନତ୍ଥି । ହୀନୋପି ଅପସ୍ସୟଭୂତୋ ନତ୍ଥେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିସିଟ୍ଠସମାଚାରାପସ୍ସୟୱିରହିତୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ୟେ ଚ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ସମାତି ଅସମା, ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା । ତେହି ସମୋ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣନେକ୍ଖଂ ୱିୟ ନିବ୍ବିସିଟ୍ଠୋତି ଅସମସମଟ୍ଠେନପି ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଅଭାୱା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସଦିସଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦି ।
ସତ୍ତଲୋକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସତ୍ତନିକାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦେୱବ୍ରହ୍ମଲୋକାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୋକାସଭାୱତୋ । କାମଦେୱଲୋକେ ତାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ତଥା ଅନଚ୍ଛରିୟଭାୱତୋ । ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ । ତେସଂ ସା ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମତା ଦେୱତ୍ତଭାୱେ ଠିତାନଂ ଲୋକେ ନ ପାକଟା ହୋତି ୟଥା ମନୁସ୍ସଭୂତାନଂ । ଦେୱଭୂତେ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଦିସ୍ସମାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦେୱାନୁଭାୱତୋୱ ଲୋକେ ଦହତି, ନ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱତୋ । ତଥା ସତି ‘‘ଅୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ନାଧିମୁଚ୍ଚତି ନ ସମ୍ପସୀଦତି, ଇସ୍ସରକୁତ୍ତଗ୍ଗାହଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଦେୱତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଚ ଚିରକାଲାୱଟ୍ଠାନତୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦତୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି । ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସତ୍ତାନଂ ତାଦିସଗ୍ଗାହୱିନିମୋଚନତ୍ଥଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସସୁଗତିୟଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଦେୱସୁଗତିୟଂ । ୟସ୍ମା ଇମଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ମଜ୍ଝେ କତ୍ୱା ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଦସସହସ୍ସସ୍ସେୱ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ଇତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଆଗତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
ଇଧ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋପି କସ୍ମା ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ସେସଦୀପେସୂତି ? କେଚି ତାୱ ଆହୁ – ‘‘ୟସ୍ମା ପଥୱିୟା ନାଭିଭୂତା ବୁଦ୍ଧଭାୱସହା ଅଚଲଟ୍ଠାନଭୂତା ବୋଧିମଣ୍ଡଭୂମି ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ, ତସ୍ମା ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଏତେନେୱ ‘‘ତତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମଦେସେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତମ୍ପି ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତଥା ଇତରେସମ୍ପି ଅୱିଜହିତଟ୍ଠାନାନଂ ତତ୍ଥେୱ ଲବ୍ଭନତୋ । ୟସ୍ମା ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସାୱକବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସାୱକବୋଧିୟା ଅଭିନୀହାରୋ ସାୱକପାରମିୟା ସମ୍ଭରଣପରିପାଚନଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତଭୂତେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ୱେନେୟ୍ୟଜନୱିନୟନତ୍ଥୋ ଚ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ, ତସ୍ମା ଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକାଦିୱେନେୟ୍ୟୱିସେସାପେକ୍ଖାୟ ଇମସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ନ ସେସଦୀପେସୁ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋତି ତେସଂ ଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପନିସ୍ସୟତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ବୁଦ୍ଧା ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ଦୀପଂ ପସ୍ସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭ ଅୱିଦୂରେନିଦାନକଥା) ।
ଉଭୟମ୍ପିଦଂ ୱିପ୍ପକତୱଚନମେୱ ଉପ୍ପାଦକିରିୟାୟ ୱତ୍ତମାନକାଲିକତ୍ତା । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ସତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ଚାୟଂ ମାନ-ସଦ୍ଦୋ । ୟାୱତା ହି ସାମତ୍ଥିୟେନ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଚରିମଭୱେ ଉପ୍ପତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ତତ୍ଥକେନ ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭୂତେନ ପରିପୁଣ୍ଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭେଦୋତି ୱିସେସୋ । ତମେୱ ହି ତିୱିଧଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଏସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମହାଭିନୀହାରସ୍ସ ସିଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାବୋଧିସତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ନିୟତଭାୱପ୍ପତ୍ତତାୟ ବୋଧିସମ୍ଭାରପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସାମତ୍ଥିୟୟୋଗେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା । ପରିୟେସନ୍ତୋତି ୱିଚିନନ୍ତୋ । ପରିପକ୍କଗତେ ଞାଣେତି ଇମିନା ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଞାଣସ୍ସ ଅପରିପକ୍କତାୟ ଏୱ ଲଦ୍ଧାୱସରାୟ କମ୍ମପିଲୋତିୟା ୱସେନ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଥା ମହାପଧାନଂ ପଦହୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ଆଗତୋୱ ନାମ ହେତୁସମ୍ପଦାୟ ସମ୍ମଦେୱ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ।
ହିତତ୍ଥାୟାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ହିତସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା । ସୁଖତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ । ସୋ ପନାୟଂ ସତ୍ତଲୋକୋ ୟେନ ଅନୁକ୍କମେନ ଧମ୍ମାଭିସମୟଂ ପାପୁଣି, ତଂ ତେନେୱ ଅନୁକ୍କମେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ’’ତିଆଦିମାହ । ୟାୱଜ୍ଜଦିୱସାତି ଏତ୍ଥ ଅଜ୍ଜ-ସଦ୍ଦେନ ସାସନସ୍ସ ଅୱଟ୍ଠାନକାଲଂ ୱଦତି । ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେସମ୍ପୀତି ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନମ୍ପି ।
ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛାତି ଇମିନା ‘‘କତମୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ସାମଞ୍ଞତୋ ପୁଚ୍ଛାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ୱିସେସତୋତି ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱିସେସଭାୱଞାପନତ୍ଥଂ ମହାନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧୫୦) ଆଗତା ସବ୍ବାପି ପୁଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୁଚ୍ଛା ଚ ନାମେସା’’ତିଆଦିନା । ଅଦିଟ୍ଠଂ ଜୋତୀୟତି ଏତାୟାତି ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା। ଦିଟ୍ଠଂ ସଂସନ୍ଦୀୟତି ଏତାୟାତି ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା। ସଂସନ୍ଦନଞ୍ଚ ସାକଚ୍ଛାୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟକରଣଂ । ୱିମତିଂ ଛିନ୍ଦତି ଏତାୟାତି ୱିମତିଚ୍ଛେଦନା। ଅନୁମତିୟା ପୁଚ୍ଛା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା। ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘କା ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁମତୀ’’ତି ଅନୁମତି ପୁଚ୍ଛିତା ହୋତି । କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ପୁଚ୍ଛା । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ୟୋ କୋଚି ସଭାୱୋ । ଅଞ୍ଞାତନ୍ତି ୟେନ କେନଚି ଞାଣେନ ଅଞ୍ଞାତଭାୱମାହ । ଅଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱିୟ ଅଦିଟ୍ଠତଂ । ଅତୁଲିତନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଏତ’’ନ୍ତି ତୁଲାଭୂତେନ ଅତୁଲିତତଂ । ଅତୀରିତନ୍ତି ତୀରଣଭୂତେନ ଅକତଞାଣକିରିୟାସମାପନତଂ । ଅୱିଭୂତନ୍ତି ଞାଣସ୍ସ ଅପାକଟଭାୱଂ । ଅୱିଭାୱିତନ୍ତି ଞାଣେନ ଅପାକଟକତଭାୱଂ ।
ୟେହି ଗୁଣୱିସେସେହି ନିମିତ୍ତଭୂତେହି ଭଗୱତି ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ଅୟଂ ସମଞ୍ଞା ପୱତ୍ତା, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୁଣୱିସେସନେମିତ୍ତିକାନେୱ ହି ଭଗୱତୋ ସବ୍ବାନି ନାମାନି । ୟଥାହ –
‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ ।
ଗୁଣେନ ନାମମୁଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ, ଅପି ନାମସହସ୍ସତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୧୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୭୬) ।
ତଥା ଆଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଆକାରନିୟମନୱସେନ ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥୋ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନାପି ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି । ପଟିପଦାଗମନତ୍ଥୋ ଆଗତ-ସଦ୍ଦୋ, ନ ଞାଣଗମନତ୍ଥୋ ‘‘ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୭୮; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮) ୱିୟ, ନାପି କାୟଗମନତ୍ଥୋ ‘‘ଆଗତୋ ଖୋ ମହାସମଣୋ, ମଗଧାନଂ ଗିରିବ୍ବଜ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୬୩) ୱିୟ । ତତ୍ଥ ୟଦାକାରନିୟମନୱସେନ ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥୋ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ, ତଂକରୁଣାପଧାନତ୍ତା ମହାକରୁଣାମୁଖେନ ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଗମନପ୍ପଟିପଦଂ ଉଦାହରଣୱସେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଂ-ତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ଏକନ୍ତସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ ‘‘ୟଥା ସବ୍ବଲୋକ…ପେ॰… ଆଗତା’’ତି ସାଧାରଣତୋ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ପଟିପଦଂ ମହାପଧାନସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧ ଆଦୟୋ) ସମ୍ବହୁଲନିଦ୍ଦେସେନ ସୁପାକଟାନଂ ଆସନ୍ନାନଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସିଆଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସେନ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟେନ ଅଭିନୀହାରେନାତି ମନୁସ୍ସତ୍ତଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିହେତୁସତ୍ଥୁଦସ୍ସନପବ୍ବଜ୍ଜାଅଭିଞ୍ଞାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଅଧିକାରଚ୍ଛନ୍ଦାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ ମହାପଣିଧାନେନ । ସବ୍ବେସଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ କାୟପ୍ପଣିଧାନଂ ଇମିନାୱ ଅଭିନୀହାରେନ ସମିଜ୍ଝତୀତି । ଏୱଂ ମହାଭିନୀହାରୱିସେସେନ ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପାରମିପୂରଣୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ୟଥା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା…ପେ॰… କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ଦାନପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ମହାବୋଧିପ୍ପଟିପଦାୟ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ କା ପନେତା ପାରମିୟୋ, କେନଟ୍ଠେନ ପାରମିୟୋ, କତିୱିଧା ଚେତା, କୋ ତାସଂ କମୋ, କାନି ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି, କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, କୋ ସଂକିଲେସୋ, କିଂ ୱୋଦାନଂ, କୋ ପଟିପକ୍ଖୋ, କା ପଟିପତ୍ତି, କୋ ୱିଭାଗୋ, କୋ ସଙ୍ଗହୋ, କୋ ସମ୍ପାଦନୂପାୟୋ, କିତ୍ତକେନ କାଲେନ ସମ୍ପାଦନଂ, କୋ ଆନିସଂସୋ, କିଞ୍ଚେତାସଂ ଫଲନ୍ତି ପାରମୀସୁ ଅୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ପନେସା ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ଦୀଘାଗମଟୀକାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଇଧ ଦସ୍ସିତା । ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପଟିପଦାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗାନଂ ପାରମୀନଂ ପୂରିତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା’’ତି ।
ସତିପି ମହାପରିଚ୍ଚାଗାନଂ ଦାନପାରମିଭାୱେ ପରିଚ୍ଚାଗୱିସେସଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେହି ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ତତୋୟେୱ ଚ ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗତୋ ୱିସୁଂ ନୟନପରିଚ୍ଚାଗଗ୍ଗହଣଂ, ପରିଚ୍ଚାଗଭାୱସାମଞ୍ଞେପି ଧନରଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗତୋ ପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ କତଂ । ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୱତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନଂ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ। ଦାନାଦୀସୁୟେୱ ସାତିସୟପ୍ପଟିପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନଂ ପୁବ୍ବଚରିୟା, ୟା ୱା ଚରିୟାପିଟକସଙ୍ଗହିତା । ‘‘ଅଭିନୀହାରୋ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ଦାନାଦିପ୍ପଟିପତ୍ତି ୱା କାୟୱିୱେକୱସେନ ଏକଚରିୟା ୱା ପୁବ୍ବଚରିୟା’’ତି କେଚି । ଦାନାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଞ୍ଚ ସଂସାରନିବ୍ବାନେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସାନଞ୍ଚ ୱିଭାୱନୱସେନ ସତ୍ତାନଂ ବୋଧିତ୍ତୟେ ପତିଟ୍ଠାପନପରିପାଚନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା କଥା ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ। ଞାତୀନଂ ଅତ୍ଥଚରିୟା ଞାତତ୍ଥଚରିୟା। ସାପି କରୁଣାୟନୱସେନେୱ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣୱସେନ ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନପରିଚୟୱସେନ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିପରିଚୟୱସେନ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟତୀରଣୱସେନ ଚ ଞାଣଚାରୋ ବୁଦ୍ଧିଚରିୟା। ସା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଞାପାରମୀୟେୱ, ଞାଣସମ୍ଭାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । କୋଟୀତି ପରିୟନ୍ତୋ, ଉକ୍କଂସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଭାୱେତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ବ୍ରୂହେତ୍ୱାତି ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଆଗମନପ୍ପଟିପଦଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ୱିପସ୍ସନାସହଗତା ଏୱ ୱା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟେନ ଅଭିନୀହାରେନା’’ତିଆଦିନା ଆଗମନପ୍ପଟିପଦାୟ ଆଦିଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଦାନପାରମି’’ନ୍ତିଆଦିନା ମଜ୍ଝଂ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦିନା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସମ୍ପତିଜାତୋତି ମୁହୁତ୍ତଜାତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତୋ । ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତଞ୍ହି ମହାସତ୍ତଂ ପଠମଂ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ସୁୱଣ୍ଣଜାଲେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ, ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଅଜିନପ୍ପୱେଣିୟା, ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ମନୁସ୍ସା ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ, ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ୟଥାହାତିଆଦିନା ମହାପଦାନଦେସନାୟ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନିଦସ୍ସେତି । ସେତମ୍ହି ଛତ୍ତେତି ଦିବ୍ବସେତଚ୍ଛତ୍ତେ । ଅନୁଧାରିୟମାନେତି ଧାରିୟମାନେ । ଏତ୍ଥ ଚ ଛତ୍ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଖଗ୍ଗାଦୀନି ପଞ୍ଚ କକୁଧଭଣ୍ଡାନି ୱୁତ୍ତାନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଖଗ୍ଗତାଲୱଣ୍ଟମୋରହତ୍ଥକୱାଲବୀଜନିଉଣ୍ହୀସପଟ୍ଟାପି ହି ଛତ୍ତେନ ସହ ତଦା ଉପଟ୍ଠିତା ଅହେସୁଂ । ଛତ୍ତାଦୀନିୟେୱ ଚ ତଦା ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ, ନ ଛତ୍ତାଦିଗ୍ଗାହକା । ସବ୍ବା ଚ ଦିସାତି ଦସ ଦିସା, ନୟିଦଂ ସବ୍ବଦିସାୱିଲୋକନଂ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରୁତ୍ତରକାଲଂ । ମହାସତ୍ତୋ ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଓଲୋକେସି, ତତ୍ଥ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟମାନା, ‘‘ମହାପୁରିସ, ଇଧ ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋପି ନତ୍ଥି, କୁତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଚତସ୍ସୋ ଅନୁଦିସା ହେଟ୍ଠା ଉପରୀତି ସବ୍ବା ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଉତ୍ତରା ଦିସା’’ତି ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଅଗମାସି । ଆସଭିନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ଅଗ୍ଗୋତି ସବ୍ବପଠମୋ । ଜେଟ୍ଠୋତି ସେଟ୍ଠୋତି ଚ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତି, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକାସି । ‘‘ଅନେକେସଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନା’’ତି ସଂଖିତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ‘‘ୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଏତ୍ଥାତି –
ଛତ୍ତଂ ମରୂ ଧାରୟୁମନ୍ତଲିକ୍ଖେ ।
ସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡା ୱୀତିପତନ୍ତି ଚାମରା,
ନ ଦିସ୍ସରେ ଚାମରଛତ୍ତଗାହକା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୯୩) –
ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଚାରତାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭସ୍ସା’’ତି । ତଥା ଅୟଂ ଭଗୱାପି ଗତୋ…ପେ॰… ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନାତି ଏତେନ ଅଭିଜାତିୟଂ ଧମ୍ମତାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିସେସା ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣାତି ଦସ୍ସେତି । ପାରମିତାନିସ୍ସନ୍ଦା ହି ତେତି ।
ୱିକ୍କମୀତି ଅଗମାସି । ମରୂତି ଦେୱା । ସମାତି ୱିଲୋକନସମତାୟ ସମା ସଦିସିୟୋ । ମହାପୁରିସୋ ହି ୟଥା ଏକଂ ଦିସଂ ୱିଲୋକେସି, ଏୱଂ ସେସଦିସାପି, ନ କତ୍ଥଚି ୱିଲୋକନେ ୱିବନ୍ଧୋ ତସ୍ସ ଅହୋସୀତି । ସମାତି ୱା ୱିଲୋକେତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ତଦା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱିରୂପବୀଭଚ୍ଛୱିସମରୂପାନି ୱିଲୋକେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତାନି ଦିସାସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ।
‘‘ଏୱଂ ତଥା ଗତୋ’’ତି କାୟଗମନଟ୍ଠେନ ଗତସଦ୍ଦେନ ତଥାଗତସଦ୍ଦଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଞାଣଗମନଟ୍ଠେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମେନାତି ଅଲୋଭପ୍ପଧାନେନ କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ । କୁସଲା ହି ଧମ୍ମା ଇଧ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ନ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୟୋ । ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେନା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ପହାୟାତି ପଜହିତ୍ୱା । ଗତୋ ଅଧିଗତୋ, ପଟିପନ୍ନୋ ଉତ୍ତରିୱିସେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପହାୟାତି ୱା ପହାନହେତୁ, ପହାନଲକ୍ଖଣଂ ୱା । ହେତୁଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ପହାୟସଦ୍ଦୋ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପ୍ପହାନହେତୁକଞ୍ହି ‘‘ଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଗମନଂ ଅୱବୋଧୋ, ପଟିପତ୍ତି ଏୱ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପ୍ପହାନେନ ଚ ଲକ୍ଖୀୟତି । ଏସ ନୟୋ ପଦାଲେତ୍ୱାତିଆଦୀସୁପି । ଅବ୍ୟାପାଦେନାତି ମେତ୍ତାୟ । ଆଲୋକସଞ୍ଞାୟାତି ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ମନସିକରଣେନ ଉପଟ୍ଠିତଆଲୋକସଞ୍ଜାନନେନ । ଅୱିକ୍ଖେପେନାତି ସମାଧିନା । ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନେନାତି କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱନିଚ୍ଛୟେନ । ‘‘ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେ ପହାୟା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ୱୁତ୍ତାୟ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦାୟ ଭଗୱତୋ ତଥାଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସହ ଉପାୟେନ ଅଟ୍ଠହି ସମାପତ୍ତୀହି ଅଟ୍ଠାରସହି ଚ ମହାୱିପସ୍ସନାହି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଞାଣେନା’’ତିଆଦିମାହ । ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହକଙ୍ଖାୱିତରଣାନଞ୍ହି ୱିବନ୍ଧଭୂତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ଦୂରୀକରଣେନ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟଂ ଠିତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୟୋ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ତଥା ଝାନସମାପତ୍ତୀସୁ ଅଭିରତିନିମିତ୍ତେନ ପାମୋଜ୍ଜେନ ତତ୍ଥ ଅନଭିରତିୟା ୱିନୋଦିତାୟ ଝାନାଦୀନଂ ସମଧିଗମୋତି ସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନାନଂ ଅରତିୱିନୋଦନଅୱିଜ୍ଜାପଦାଲନାଦିଉପାୟୋ, ଉପ୍ପଟିପାଟିନିଦ୍ଦେସୋ ପନ ନୀୱରଣସଭାୱାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେଟ୍ଠା ନୀୱରଣେସୁପି ସଙ୍ଗହଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମାପତ୍ତିୱିହାରପ୍ପୱେସୱିବନ୍ଧନେନ ନୀୱରଣାନି କୱାଟସଦିସାନୀତି ଆହ – ‘‘ନୀୱରଣକୱାଟଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା’’ତି ।
‘‘ରତ୍ତିଂ ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଦିୱା କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୧) ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଧୂମାୟନା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ – ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରଧୂମ’’ନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରେୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୋପଚାରେୟେୱ ଚ ସୁଖଂ ପହୀୟତି, ଅତିସୟପ୍ପହାନଂ ପନ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପହାୟା’’ତି । ରୂପସଞ୍ଞାତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣାନି ଚ ୱୁତ୍ତାନି । ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମ୍ପି ହି ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୮; ୩.୩୧୨; ଧ॰ ସ॰ ୨୪୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯) । ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି କସିଣରୂପଂ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ପୁରିମପଦଲୋପେନ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୭୩-୧୭୪; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୯; ଧ॰ ସ॰ ୨୪୪-୨୪୫) । ତସ୍ମା ଇଧ ରୂପେ ରୂପଜ୍ଝାନେ ତଂସହଗତସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞାସୀସେନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ରୂପଂ ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ରୂପସଞ୍ଞଂ, ରୂପସ୍ସ ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପଥୱୀକସିଣାଦିଭେଦସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିଘସଞ୍ଞାତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ପଟିଘାତେନ ପଟିହନନେନ ୱିସୟିୱିସୟସମୋଧାନେ ସମୁପ୍ପନ୍ନା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସହଗତା ସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟୋତି ନାନତ୍ତେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା, ନାନତ୍ତା ୱା ସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା, ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱେ ଅକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକିରିୟସଞ୍ଞାତି ଏତାସଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସସଞ୍ଞାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଏତା ହି ୟସ୍ମା ରୂପସଞ୍ଞାଦିଭେଦେ ନାନତ୍ତେ ନାନାସଭାୱେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚ ନାନତ୍ତା ନାନାସଭାୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସା, ତସ୍ମା ‘‘ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ, ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଅନୁପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟେତଂ ନାମଂ । ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞନ୍ତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ‘‘ନିଚ୍ଚା ସସ୍ସତା’’ତି ପୱତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାସଞ୍ଞଂ । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଦିଟ୍ଠିଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ନନ୍ଦିନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହଂ । ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିରଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ‘‘ତେ ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱ, ଆୟତିଂ ସମୁଦୟୱସେନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱା ଅନୁପସ୍ସନା ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା । ତେନେୱାହ – ‘‘ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ନିରୋଧେତି, ନୋ ସମୁଦେତୀ’’ତି । ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା ହି ଅୟଂ ବଲପ୍ପତ୍ତାତି । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଅନୁପସ୍ସନା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା। ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ହି ଅୟଂ । ଆଦାନନ୍ତି ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗହଣଂ । ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣାନଂ ୱସେନ ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ଘନସଞ୍ଞା । ଆୟୂହନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ । ଅୱତ୍ଥାୱିସେସାପତ୍ତି ୱିପରିଣାମୋ । ଧୁୱସଞ୍ଞନ୍ତି ଥିରଭାୱଗ୍ଗହଣଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସମୂହାଦିଘନୱସେନ ସକିଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦତାୟ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସୱିଗ୍ଗହଗ୍ଗହଣଂ । ପଣିଧିନ୍ତି ରାଗାଦିପଣିଧିଂ । ସା ପନତ୍ଥତୋ ତଣ୍ହାୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନନ୍ଦିତା । ଅଭିନିୱେସନ୍ତି ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ ।
ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାଦିୱସେନ ସବ୍ବଧମ୍ମତୀରଣଂ ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା । ସାରାଦାନାଭିନିୱେସନ୍ତି ଅସାରେ ସାରଗ୍ଗହଣୱିପଲ୍ଲାସଂ । ଇସ୍ସରକୁତ୍ତାଦିୱସେନ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଅଭିନିୱେସୋ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସୋ। କେଚି ପନ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତସଂସୟାପତ୍ତି ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରେସୁ ଲେଣତାଣଭାୱଗ୍ଗହଣଂ ଆଲୟାଭିନିୱେସୋ। ‘‘ଆଲୟରତା ଆଲୟସମ୍ମୁଦିତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭) ୱଚନତୋ ଆଲୟୋ ତଣ୍ହା, ସାୟେୱ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଚ ଅଭିନିୱେସୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଆଲୟାଭିନିୱେସୋତି କେଚି । ‘‘ଏୱଂୱିଧା ସଙ୍ଖାରା ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତୀ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା। ୱଟ୍ଟତୋ ୱିଗତତ୍ତା ୱିୱଟ୍ଟଂ, ନିବ୍ବାନଂ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣକରଣସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁପସ୍ସନେନ ପୱତ୍ତିୟା ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନା, ଗୋତ୍ରଭୂ । ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସନ୍ତି ସଂୟୁଜ୍ଜନୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିନିୱିସନଂ । ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠେତି ଦିଟ୍ଠିୟା ସହଜାତେକଟ୍ଠେ ପହାନେକଟ୍ଠେ ଚ । ଓଳାରିକେତି ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବାପି ଦୁତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେହି ଓଳାରିକାତି । ଅଣୁସହଗତେତି ଅଣୁଭୂତେ । ଇଦଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବକିଲେସେତି ଅୱସିଟ୍ଠସବ୍ବକିଲେସେ । ନ ହି ପଠମାଦିମଗ୍ଗେହିପି ପହୀନା କିଲେସା ପୁନ ପହୀୟନ୍ତୀତି ।
କକ୍ଖଳତ୍ତଂ କଥିନଭାୱୋ । ପଗ୍ଘରଣଂ ଦ୍ରୱଭାୱୋ । ଲୋକିୟୱାୟୁନା ଭସ୍ତାୟ ୱିୟ ୟେନ ତଂତଂକଲାପସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାୟନଂ, ଥଦ୍ଧଭାୱୋ ୱା, ତଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଂ। ୱିଜ୍ଜମାନେପି କଲାପନ୍ତରଭୂତାନଂ କଲାପନ୍ତରଭୂତେହି ଫୁଟ୍ଠଭାୱେ ତଂତଂଭୂତୱିୱିତ୍ତତା ରୂପପରିୟନ୍ତୋ ଆକାସୋତି ୟେସଂ ୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହି ସୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋୱ, ଅଞ୍ଞଥା ଭୂତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦଭାୱୋ ନ ସିୟା ବ୍ୟାପିତଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ୟସ୍ମିଂ କଲାପେ ଭୂତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଲକ୍ଖଣଂ। ତେନାହ – ଭଗୱା ଆକାସଧାତୁନିଦ୍ଦେସେ (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୭) ‘‘ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହୀ’’ତି ।
ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ରୁପ୍ପନଂ। ଚେତନାପଧାନତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଚେତନାୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୯୨) ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ଚେତନା’’ତିଆଦିନା ଚେତନାୱ ୱିଭତ୍ତା । ଅଭିସଙ୍ଖରଲକ୍ଖଣା ଚ ଚେତନା । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ, କୁସଲା ଚେତନା କାମାୱଚରା’’ତିଆଦି । ଫରଣଂ ସୱିପ୍ଫାରିକତା । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେତି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟହେତୁ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ଏସ ନୟୋ କୋସଜ୍ଜେତିଆଦୀସୁ । ୱୂପସମଲକ୍ଖଣନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତପରିଳାହୂପସମଲକ୍ଖଣଂ । ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚରହିତେ ଅଧିଚିତ୍ତେ ପୱତ୍ତମାନେ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟତାୟ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ପକ୍ଖପାତୁପଚ୍ଛେଦତୋ ।
ମୁସାୱାଦାଦୀନଂ ୱିସଂୱାଦନାଦିକିଚ୍ଚତାୟ ଲୂଖାନଂ ଅପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ପରିଗ୍ଗାହକସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚା, ସିନିଦ୍ଧଭାୱତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ସମ୍ମାୱାଚାପଚ୍ଚୟସୁଭାସିତାନଂ ସୋତାରଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସା ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା। କାୟିକକିରିୟା କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ସୟଞ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠହନଂ ଘଟନଂ ହୋତୀତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସଙ୍ଖାତା ୱିରତୀପି ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଉକ୍ଖିପନଂ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ କାୟିକକିରିୟାୟ ଭାରୁକ୍ଖିପନଂ ୱିୟ । ଜୀୱମାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପୱତ୍ତିୟା, ଆଜୀୱସ୍ସେୱ ୱା ସୁଦ୍ଧି ୱୋଦାନଂ। ‘‘ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଇଧ ଚେତନା ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ଚେତନାଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ନମନଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱୋ । ଆୟତନଂ ପୱତ୍ତନଂ । ଆୟତନୱସେନ ହି ଆୟସଙ୍ଖାତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପୱତ୍ତି । ତଣ୍ହାୟ ହେତୁଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଜନକହେତୁଭାୱୋ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ । ଏକରସୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନାତିୱତ୍ତନଂ ଅନୂନାଧିକଭାୱୋ । ୟୁଗନଦ୍ଧା ସମଥୱିପସ୍ସନାୱ । ‘‘ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞା ପଗ୍ଗହାୱିକ୍ଖେପା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଖୟୋତି କିଲେସକ୍ଖୟୋ ମଗ୍ଗୋ । ଅନୁପ୍ପାଦପରିୟୋସାନତାୟ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଫଲଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧି କିଲେସୱୂପସମୋ । ଛନ୍ଦସ୍ସାତି କତ୍ତୁକାମତାଛନ୍ଦସ୍ସ । ମୂଲଲକ୍ଖଣଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱୋ । ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ ଆରମ୍ମଣପ୍ପଟିପାଦକତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁତା । ସମୋଧାନଂ ୱିସୟାଦିସନ୍ନିପାତେନ ଗହେତବ୍ବାକାରୋ, ୟା ସଙ୍ଗତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଂ, ସହ ଓଦହନ୍ତି ଅନେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାତି ୱା ସମୋଧାନଂ, ଫସ୍ସୋ । ସମୋସରନ୍ତି ସନ୍ନିପତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସମୋସରଣଂ। ୱେଦନାୟ ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱେଦନାନୁଭୱନନିମିତ୍ତଂ ସମୋସଟା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋପାନସୀନଂ କୂଟଂ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପାମୋକ୍ଖଭାୱୋ ପମୁଖଲକ୍ଖଣଂ। ତତୋ, ତେସଂ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଉତ୍ତରି ପଧାନନ୍ତି ତତୁତ୍ତରି। ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ହି କୁସଲା ଧମ୍ମା । ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଫଲସ୍ସ । ତଞ୍ହି ସୀଲାଦିଗୁଣସାରସ୍ସ ପରମୁକ୍କଂସଭାୱେନ ସାରଂ। ଅୟଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣୱିଭାଗୋ ଛଧାତୁପଞ୍ଚଝାନଙ୍ଗାଦିୱସେନ ତଂତଂସୁତ୍ତପଦାନୁସାରେନ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତନୟେନ ଚ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋପି କୋଚି ଧମ୍ମୋ ପରିୟାୟନ୍ତରପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ପୁନ ଦସ୍ସିତୋ, ତତୋ ଏୱ ଚ ‘‘ଛନ୍ଦମୂଲକା କୁସଲା ଧମ୍ମା ମନସିକାରସମୁଟ୍ଠାନା ଫସ୍ସସମୋଧାନା ୱେଦନାସମୋସରଣା’’ତି, ‘‘ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି, ‘‘ୱିମୁତ୍ତିସାରମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ନିବ୍ବାନୋଗଧଞ୍ହି, ଆୱୁସୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୨) ଚ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ୱସେନ ‘‘ଛନ୍ଦସ୍ସ ମୂଲଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତଥଧମ୍ମାନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅୱିପରୀତସଭାୱତ୍ତା । ତଥାନି ତଂସଭାୱତ୍ତା, ଅୱିତଥାନି ଅମୁସାସଭାୱତ୍ତା, ଅନଞ୍ଞଥାନି ଅଞ୍ଞାକାରରହିତତ୍ତା । ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋତି ଜାତିପଚ୍ଚୟା ସମ୍ଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ସହିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆଗତଭାୱୋ, ଅନୁପୱତ୍ତତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ ଚ ସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ଚ ସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ, ନ ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଜାତିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ହୋତୀତି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ, ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ଜାତିତୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀତି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ। ୟା ୟା ଜାତି ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଦନୁରୂପଂ ପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋତି ଏତ୍ଥାପି ନ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଅୱିଜ୍ଜଂ ୱିନା ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟା ୟା ଅୱିଜ୍ଜା ୟେସଂ ୟେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ, ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଭଗୱା ତଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନାତି ଭଗୱତା । ତଂ ୱିଭଜ୍ଜମାନନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପରିତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାତଦୁଭୟାଦିଭେଦଂ । ଲବ୍ଭମାନକପଦୱସେନାତି ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୁତଂ, ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମୁତଂ, ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ମନସା ୱିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୯୬୬) ୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠପଦଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାତପଦଞ୍ଚ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଲବ୍ଭତି । ଅନେକେହି ନାମେହୀତି ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଇଟ୍ଠଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ପରିତ୍ତଂ ଅତୀତଂ ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଦିଟ୍ଠଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ ରୂପଧାତୁ ୱଣ୍ଣନିଭା ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀହି ଅନେକେହି ନାମେହି । ତେରସହି ୱାରେହୀତି ରୂପକଣ୍ଡେ ଆଗତେ ତେରସ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସାୟ ନୟେହୀତି ଏକେକସ୍ମିଂ ୱାରେ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱୱତ୍ଥାପନନୟାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସାୟ ନୟେହି । ତଥମେୱାତି ଅୱିପରୀତଦସ୍ସିତାୟ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଦେସନତାୟ ଚ ତଥମେୱ ହୋତି । ଜାନାମି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ୱତ୍ତମାନାତୀତକାଲେସୁ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ଅନାଗତେପି ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିଦିତ-ସଦ୍ଦୋ ଅନାମଟ୍ଠକାଲୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୭-୮; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୦୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ୱିୟ । ନ ଉପଟ୍ଠାସୀତି ଅତ୍ତତ୍ତନିୟୱସେନ ନ ଉପଗଞ୍ଛି। ୟଥା ରୂପାରମ୍ମଣାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୟଂସଭାୱା ୟଂପକାରା ଚ, ତଥା ନେ ପସ୍ସତି ଜାନାତି ଗଚ୍ଛତୀତି ତଥାଗତୋତି ଏୱଂ ପଦସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ‘‘ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପିସୋଦରାଦିପକ୍ଖେପେନ ୱା ଦସ୍ସୀସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ, ଆଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚାଗମଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋ’’ତି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ।
ୟଂ ରତ୍ତିନ୍ତି ୟସ୍ସଂ ରତ୍ତିୟଂ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନନ୍ତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଦେୱପୁତ୍ତସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ । ଅନୁପୱଜ୍ଜନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସତାୟ ନ ଉପୱଜ୍ଜଂ । ଅନୂନନ୍ତି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବାଭାୱେନ ନ ଊନଂ । ଅନଧିକନ୍ତି ଅପନେତବ୍ବାଭାୱେନ ନ ଅଧିକଂ । ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବାକାରେନ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ‘‘ତଥେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକେନ ସମ୍ପାଦେତି । ତେନ ୟଦତ୍ଥଂ ଭାସିତଂ, ତଦତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନତୋ ୟଥା ଭାସିତଂ ଭଗୱତା, ତଥେୱାତି ଅୱିପରୀତଦେସନତଂ ଦସ୍ସେତି । ଗଦତ୍ଥୋତି ଏତେନ ତଥଂ ଗଦତୀତି ତଥାଗତୋତି ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ଗତମସ୍ସାତି ତଥାଗତୋ । ଗତନ୍ତି ଚ କାୟସ୍ସ ୱାଚାୟ ୱା ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ୟଂ-ତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରିତସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୟଥାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପଟ୍ଠିତୋୟେୱ ହୋତି । କାୟୱାଚାକିରିୟାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁଲୋମେନ ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ କାୟସ୍ସ ୱାଚା, ୱାଚାୟ ଚ କାୟୋ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ ଉପତିଟ୍ଠତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଭଗୱତୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ତଥାୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ସୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ପକାରନ୍ତରେନ ଦସ୍ସିତୋତି ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ’’ତି ।
ତିରିୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୂତି ଏତେନ ୟଦେକେ ‘‘ତିରିୟଂ ୱିୟ ଉପରି ଅଧୋ ଚ ସନ୍ତି ଲୋକଧାତୁୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପଟିସେଧେତି । ଦେସନାୱିଲାସୋୟେୱ ଦେସନାୱିଲାସମୟୋ ୟଥା ‘‘ପୁଞ୍ଞମୟଂ ଦାନମୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଇତିୱୁ॰ ୬୦; ନେତ୍ତି॰ ୩୩) । ନିପାତାନଂ ୱାଚକସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ତଦତ୍ଥଜୋତନଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଗତ-ସଦ୍ଦୋୟେୱ ଅୱଗତତ୍ଥଂ ଅତୀତତ୍ଥଞ୍ଚ ୱଦତୀତି ଆହ – ‘‘ଗତୋତି ଅୱଗତୋ ଅତୀତୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସମ୍ବୋଧି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ମହାବୋଧିୟାନପଟିପତ୍ତିୟା ହାନଟ୍ଠାନସଂକିଲେସନିୱତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱତୋ ୟଥା ପଣିଧାନଂ, ତଥା ଗତୋ ଅଭିନୀହାରାନୁରୂପଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ। ଅଥ ୱା ମହିଦ୍ଧିକତାୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଉକ୍କଂସାଧିଗମେନ ଅନାୱରଣଞାଣତାୟ ଚ କତ୍ଥଚିପି ପଟିଘାତାଭାୱତୋ ୟଥା ରୁଚି, ତଥା କାୟୱାଚାଚିତ୍ତାନଂ ଗତାନି ଗମନାନି ପୱତ୍ତିୟୋ ଏତସ୍ସାତି ତଥାଗତୋ। ୟସ୍ମା ଚ ଲୋକେ ୱିଧୟୁତ୍ତଗତପକାରସଦ୍ଦା ସମାନତ୍ଥା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱିଧା ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ଭଗୱନ୍ତୋ, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାୱିଧୋତି ତଥାଗତୋ। ୟଥା ୟୁତ୍ତା ଚ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥା ୟୁତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ସଚ୍ଚଂ ତତ୍ୱଂ ତଚ୍ଛଂ ତଥନ୍ତି ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ତଥେନ ଞାଣେନ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋତି ଏୱମ୍ପି ତଥାଗତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ପହାୟ କାମାଦିମଲେ ୟଥା ଗତା,
ସମାଧିଞାଣେହି ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ।
ମହେସିନୋ ସକ୍ୟମୁନୀ ଜୁତିନ୍ଧରୋ,
ତଥାଗତୋ ତେନ ତଥାଗତୋ ମତୋ ॥
ସଭାୱସାମଞ୍ଞୱିଭାଗଭେଦତୋ ।
ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଜିନୋୟମାଗତୋ,
ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ॥
‘‘ତଥାନି ସଚ୍ଚାନି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା,
ତଥା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଚ ସବ୍ବସୋ ।
ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟେନ ୟତୋ ୱିଭାୱିତା,
ୟାଥାୱତୋ ତେନ ଜିନୋ ତଥାଗତୋ ॥
‘‘ଅନେକଭେଦାସୁପି ଲୋକଧାତୁସୁ,
ଜିନସ୍ସ ରୁପାୟତନାଦିଗୋଚରେ ।
ୱିଚିତ୍ତଭେଦେ ତଥମେୱ ଦସ୍ସନଂ,
ତଥାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଲୋଚନୋ ॥
କରୋତି ୱାଚାୟନୁଲୋମମତ୍ତନୋ ।
ଗୁଣେହି ଲୋକଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟିରୀୟତି,
ତଥାଗତୋ ତେନପି ଲୋକନାୟକୋ ॥
‘‘ୟଥାଭିନୀହାରମତୋ ୟଥାରୁଚି,
ପୱତ୍ତୱାଚା ତନୁଚିତ୍ତଭାୱତୋ ।
ୟଥାୱିଧା ୟେନ ପୁରା ମହେସିନୋ,
ତଥାୱିଧୋ ତେନ ଜିନୋ ତଥାଗତୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) –
ସଙ୍ଗହଗାଥା ମୁଖମତ୍ତମେୱ, କସ୍ମା ? ଅପ୍ପମାଦପଦଂ ୱିୟ ସକଲକୁସଲଧମ୍ମସମ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତା । ତେନେୱାହ – ‘‘ସବ୍ବାକାରେନା’’ତିଆଦି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୭୧. ଦୁତିୟେ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ପଠମାୟ ଜାତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ନିପ୍ଫତ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ତଦା ହିସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଭାୱନିପ୍ଫତ୍ତୀତି । ‘‘ଦୁଲ୍ଲଭୋ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା କାରଣସ୍ସ ଦୂରସମ୍ଭାରଭାୱତୋ ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକୱାର’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତତ୍ଥ ୱାରଗଣନା ନାମ ମାସସଂୱଚ୍ଛରକପ୍ପଗଣନାଦିକା, କପ୍ପାନଂ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ତୀଣି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନିପି ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱାପି ବୁଦ୍ଧେନ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ପନ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ନିରନ୍ତରଂ ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ପତ୍ତୁଂ ସକ୍କା, ନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ଇମିନା କାରଣେନ ଦୁଲ୍ଲଭୋ ପାତୁଭାୱୋ ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ।
୧୭୨. ତତିୟେ ନିଚ୍ଚଂ ନ ହୋତୀତି ଅଭିଣ୍ହପ୍ପୱତ୍ତିକଂ ନ ହୋତି କଦାଚିଦେୱ ସମ୍ଭୱତୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମନୁସ୍ସା ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅଚ୍ଛରଂ ପହରନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତ୍ୱା ପସ୍ସିତବ୍ବୋ’’ତି । ସମନ୍ନାଗତତ୍ତାତି ଏତେନ ଅଚ୍ଛରିୟା ଗୁଣଧମ୍ମା ଏତସ୍ମିଂ ସନ୍ତୀତି ଅଚ୍ଛରିୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅପିଚ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ଅଭିନୀହାରାୱହୋ, ତତୋ ପରମ୍ପି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଗୁଣଧମ୍ମେ ଆଚିଣ୍ଣୱାତି ଅଚ୍ଛରିୟୋତି ଆହ – ‘‘ଆଚିଣ୍ଣମନୁସ୍ସୋତିପି ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସୋ’’ତିଆଦି । ମହାବୋଧିଞାଣମେୱ ମଣ୍ଡଭୂତଂ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡୋ। ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ମହାବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନିୱତ୍ତକେନାତି ବୋଧିୟା ନିୟତଭାୱାପତ୍ତିୟା ମହାବୋଧିସତ୍ତଭାୱତୋ ଅନିୱତ୍ତନସଭାୱେନ । ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମାନଂ ପୂରଣମ୍ପି ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚି ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତିଆଦିନା ହେତୁଅୱତ୍ଥାୟ ଫଲାୱତ୍ଥାୟ ସତ୍ତାନଂ ଉପକାରାୱତ୍ଥାୟ ଚାତି ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ଲୋକନାଥୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାନଂ ଗୁଣଧମ୍ମାନଂ ଆଚିଣ୍ଣତାୟ ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୭୩. ଚତୁତ୍ଥେ କାଲେ କିରିୟାତି କାଲକିରିୟା। କତରସ୍ମିଂ କାଲେ କୀଦିସୀ କିରିୟା । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତି, ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସୋ ଅନୁପ୍ପୟୋଜିତବ୍ବୋତି ଆହ – ‘‘ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ପାକଟା କିରିୟା’’ତି । କତରସ୍ମିଂ ପନ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ, କଥଞ୍ଚ ପାକଟାତି ? କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଅନେକାନି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଅଭିକ୍କମିତ୍ୱା ୟଥାଧିପ୍ପେତମନୋରଥପାରିପୂରିୱସେନ ସମୁପଲଦ୍ଧେ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ, ସଦେୱଲୋକେ ଅତିୱିୟ ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତପାକଟା । ଅନୁତାପକରାତି ଚେତୋଦୁକ୍ଖାୱହା । ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତଭାୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା, ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅୱିସୟତ୍ତା ।
୧୭୪. ପଞ୍ଚମେ ଦୁତିୟସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ଦୁତିୟସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱା । ସୁତବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ସୁତମୟେନ ଞାଣେନ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବସ୍ସ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅନୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକଂ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ୟଥା ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧୋ ହୋତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଏୱ ହି ୟଥା ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି । ଚତ୍ତାରି ୱା ଅଟ୍ଠ ୱା ସୋଳସ ୱାତି ଇଦଂ କତମହାଭିନୀହାରାନଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞାଧିକସଦ୍ଧାଧିକୱୀରିୟାଧିକୱିଭାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଞ୍ଞାଧିକାନଞ୍ହି ସଦ୍ଧା ମନ୍ଦା ହୋତି, ପଞ୍ଞା ତିକ୍ଖା । ସଦ୍ଧାଧିକାନଂ ପଞ୍ଞା ମଜ୍ଝିମା ହୋତି । ୱୀରିୟାଧିକାନଂ ପଞ୍ଞା ମନ୍ଦା, ପଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିସେସେନ ପନ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମାନଂ ତିକ୍ଖମଜ୍ଝିମମୁଦୁଭାୱେନ ତୟୋପେତେ ଭେଦା ୟୁତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ତିୱିଧା ହି ବୋଧିସତ୍ତା ଅଭିନୀହାରକ୍ଖଣେ ଭୱନ୍ତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁନେୟ୍ୟଭେଦେନ । ତେସୁ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଚାତୁପ୍ପଦିକଂ ଗାଥଂ ସୁଣନ୍ତୋ ତତିୟପଦେ ଅପରିୟୋସିତେୟେୱ ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଦୁତିୟୋ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଏକଂ ଗାଥଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଅପରିୟୋସିତେୟେୱ ଚତୁତ୍ଥପଦେ ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଇତରୋ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଚାତୁପ୍ପଦିକଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ପରିୟୋସିତାୟ ଗାଥାୟ ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ତୟୋପେତେ ୱିନା କାଲଭେଦେନ କତାଭିନୀହାରା ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣା ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦେନ କାଲେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତେସୁ ତେସୁ ପନ କାଲଭେଦେସୁ ଅପରିପୁଣ୍ଣେସୁ ତେ ତେ ମହାସତ୍ତା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୱେସ୍ସନ୍ତରଦାନସଦିସଂ ଦାନଂ ଦେନ୍ତାପି ତଦନୁରୂପଂ ସୀଲାଦିସେସପାରମିଧମ୍ମେ ଆଚିନନ୍ତାପି ଅନ୍ତରା ବୁଦ୍ଧା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅକାରଣମେତଂ । କସ୍ମା ? ଞାଣସ୍ସ ଅପରିପଚ୍ଚନତୋ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲନିପ୍ଫାଦିତଂ ୱିୟ ହି ସସ୍ସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ ନିପ୍ଫାଦିତା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି ତଦନ୍ତରା ସବ୍ବୁସ୍ସାହେନ ୱାୟମନ୍ତେନପି ନ ସକ୍କା ପାପୁଣିତୁନ୍ତି ପାରମିପୂରୀ ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲୱିସେସେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଦ୍ଧିନ୍ତି ସମାନକାଲେ ।
ଅସହାୟୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ସହଅୟନଟ୍ଠୋ ହି ସହାୟଟ୍ଠୋ । ପଟିପତ୍ତିୱସେନ ଭଗୱତା ସହ ସମଂ ଅୟନଂ ନାମ କସ୍ସଚିପି ନତ୍ଥେୱ । ହତ୍ଥାଦିଅୱୟୱତୋ ପଟି ପଟି ମିନିତବ୍ବତୋ ପଟିମା ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ତଭାୱୋ । ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା କୋଚି ନତ୍ଥି । ପଟିସମୋତି ପଟିନିଧିଭାୱେନ ସମୋ । ପଟିଭାଗଂ ଦାତୁନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମଭାଗସ୍ସ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ କତ୍ୱା ଭାଗଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ପଟିୱଚନଂ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ପଟିବିମ୍ବଭୂତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ। ତେନାହ – ‘‘ଅଞ୍ଞୋ କୋଚୀ’’ତିଆଦି । ତିସହସ୍ସିମହାସହସ୍ସୀନଂ ୱିଭାଗୋ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
୧୭୫. ଛଟ୍ଠାଦୀସୁ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ । ତନ୍ତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ । ପାତୁଭୂତମେୱ ହୋତି ତସ୍ସ ସହସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ । ନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ପରିୱୁଦ୍ଧି । କୀୱରୂପସ୍ସାତି କୀଦିସସ୍ସ । ସାୱକୱିସୟେୱ ହତ୍ଥଗତଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ନାମ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂୟେୱାତି ଆହ – ‘‘ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସା’’ତିଆଦି । ସମାଧିପଞ୍ଞାତି ସମାଧିସହଗତା ପଞ୍ଞା । ‘‘ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକା ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିଆଦିୱିସେସାୱହା ପଞ୍ଞା’’ତି କେଚି । ଆଲୋକୋତି ପଞ୍ଞାଆଲୋକୋ ଏୱ । ତଥା ଓଭାସୋ । ତୀଣିପୀତି ତୀଣିପି ସୁତ୍ତାନି । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକାନୀତି ପୁବ୍ବଭାଗପଞ୍ଞାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।
ଉତ୍ତମଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରସ୍ସ ଅଭାୱେନ ସେଟ୍ଠଧମ୍ମାନଂ । ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ ଦସ୍ସନଂ, ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟୋ । ତତ୍ଥପି ୱିସେସତୋ ରୂପାୟତନଂ । ତେନାହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦଟ୍ଠୁଂ ଲଭତୀ’’ତି । ନତ୍ଥି ଇତୋ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରଂ, ତଦେୱ ଅନୁତ୍ତରିୟଂ, ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ତଂ ଅନୁତ୍ତରିୟଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟଂ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ପଦୱିସେସୋ – ସୁୟ୍ୟତୀତି ସୱନଂ, ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ । ଲବ୍ଭତୀତି ଲାଭୋ, ଭଗୱତି ସଦ୍ଧା । ସିକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ସିକ୍ଖା। ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାପରିଚରଣଂ ପାରିଚରିୟା, ଉପଟ୍ଠାନଂ । ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଅନୁସ୍ସତି, ସତ୍ଥୁ ଗୁଣାନୁସ୍ସରଣଂ । ଇମେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଅନୁତ୍ତରିୟାନଂ । ପାତୁଭାୱୋ ହୋତୀତି ତଥାଗତସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ତବ୍ବିସୟତ୍ତା ଚ ପାତୁଭାୱୋ ହୋତି । ‘‘ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟ’’ନ୍ତି ଚ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଉତ୍ତରିତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ରୂପସ୍ସ ନ ଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ ରୂପଦସ୍ସନମୁଖେନ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଓକପ୍ପେତ୍ୱା ଓଗାହେତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ – ‘‘ଆୟସ୍ମା ହୀ’’ତିଆଦି । ଇଦମ୍ପି ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତୋ ନିବ୍ବିସେସତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଦସବଲଂ ଦସ୍ସନାୟ ଲଭିତ୍ୱାତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ପସାଦଭତ୍ତିମେତ୍ତାପୁବ୍ବକଂ ଦସବଲଂ ଦସ୍ସନାୟ ଲଭିତ୍ୱା । ଦସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ଦସ୍ସନମୁଖେନ ପୱତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଚାରଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ଦସ୍ସନମୁଖେନ ୟାୱ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନାଚାରଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଅଟ୍ଠମକମହାଭୂମିଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ଦସ୍ସନଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପାପେତି ନାମ । ଇଧ ପରତୋ ପୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନମେୱ ନାମ, ମୂଲଦସ୍ସନଂ ପନ ସଚ୍ଚଦସ୍ସନସ୍ସପି କାରଣଭାୱତୋ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟଂ ନାମ। ଏସ ନୟୋ ସେସାନୁତ୍ତରିୟେସୁପି ।
ଦସବଲେ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଭଗୱତି ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତି । ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖିତ୍ୱାତି ତିସ୍ସୋ ପୁବ୍ବଭାଗସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖିତ୍ୱା । ପରିଚରତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଂ କରୋତି । ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୱସେନ ଅନୁସ୍ସତିଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁସ୍ସତିଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ସଚ୍ଛିକିରିୟାହୋତୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଂ ହୋତି । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ହି ଲବ୍ଭମାନା ପଟିସମ୍ଭିଦା ଫଲକ୍ଖଣେ ସଚ୍ଛିକତା ନାମ ହୋତି ତତୋ ପରଂ ଅତ୍ଥାଦୀସୁ ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ୱିନିୟୋଗକ୍ଖମଭାୱତୋ । ଚତସ୍ସୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ପଭେଦା । କସ୍ସ ପନ ପଭେଦାତି ? ‘‘ଅତ୍ଥେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୱିଭ॰ ୭୧୮-୭୨୧) ଞାଣସ୍ସେତା ପଭେଦା । ତସ୍ମା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣପ୍ପଭେଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଅତ୍ଥେ ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଅତ୍ଥପଭେଦସ୍ସ ସଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଧମ୍ମପଭେଦସ୍ସ ସଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଧମ୍ମେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା। ନିରୁତ୍ତିପଭେଦସ୍ସ ସଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା। ପଟିଭାନପଭେଦସ୍ସ ସଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ପଟିଭାନେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା।
ଅତ୍ଥେସୁ ଞାଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ହେତୁଫଲଂ । ତଞ୍ହି ହେତୁୱସେନ ଅରଣୀୟଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭେଦତୋ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ଭାସିତତ୍ଥୋ, ୱିପାକୋ, କିରିୟାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଂ ଅତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ଧମ୍ମୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ତନ୍ତି ଦହତି ୱିଦହତି ପୱତ୍ତେତି ଚେୱ ପାପେତି ଚ ଠପେତି ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭେଦତୋ ପନ ୟୋ କୋଚି ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୁ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଭାସିତଂ କୁସଲଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା।
ଅତ୍ଥଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଅଭିଲାପେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ । ଏୱମୟଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣା ନାମ ଜାତା, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଆରମ୍ମଣା । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି, ଅୟଂ ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ପଜାନାତି । ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋ ହି ‘‘ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ଜାନାତି, ‘‘ଫସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ଫସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅୟଂ ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ଜାନାତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନେସ ନାମାଖ୍ୟାତୋପସଗ୍ଗାବ୍ୟୟପଦମ୍ପି ଜାନାତିୟେୱ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟା ୟାଥାୱତୋ ଜାନନତୋ । ଞାଣେସୁ ଞାଣନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥକଞାଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ।
ଇମା ପନ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ ଅସେକ୍ଖଭୂମିୟନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ପଭେଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଧିଗମୋ ପରିୟତ୍ତି ସୱନଂ ପରିପୁଚ୍ଛା ପୁବ୍ବୟୋଗୋତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ୱିସଦା ହୋନ୍ତି । ଅଧିଗମୋ ନାମ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୋ । ପରିୟତ୍ତି ନାମ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିସଦା ହୋନ୍ତି । ସୱନଂ ନାମ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ । ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସପି ହି ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିସଦା ହୋନ୍ତି । ପରିପୁଚ୍ଛା ନାମ ଅଟ୍ଠକଥା । ଉଗ୍ଗହିତପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତସ୍ସପି ହି ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିସଦା ହୋନ୍ତି । ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ନାମ ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରତା । ହରଣପଚ୍ଚାହରଣନୟେନ ପଟିପାକଟକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସପି ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିସଦା ହୋନ୍ତୀତି । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ୱାତି ଏତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଲୋକିୟା, ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ସିୟା ଲୋକିୟା, ସିୟା ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଏୱଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଏୱ ଲବ୍ଭନତୋ, ଅବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଅଲବ୍ଭନତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ପଟିୱେଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ମହତୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞାମହତ୍ତାଦିକମ୍ପି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାଦୟୋପି ପରେସଂ ତବ୍ଭାୱାୱହା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟା କାଚି ଧାତୁୟୋ ଲୋକିୟା ଲୋକୁତ୍ତରା ୱା, ସବ୍ବା ତା ଇମାହେୱ ସଙ୍ଗହିତା, ଏତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତୋଗଧାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇମାୱ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ନାନାସଭାୱତୋ ନାନାଧାତୁୟୋ’’ତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଞାଣୱିଭଙ୍ଗେନ (ୱିଭ॰ ୭୫୧) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ‘‘ସଚ୍ଛିକିରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱିଜ୍ଜାତି ଫଲେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୮୭. ୟସ୍ମା ଚକ୍କତି ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତତୀତି ଚକ୍କଂ, ତସ୍ମା ଇରିୟାପଥାପି ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କସଦିସତ୍ତା ଚକ୍କନ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତଥା ପତିରୂପଦେସୱାସାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଅଭିନୀହରତି ନାମାତି ଏତ୍ଥ ତଦା ମହାସତ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଅଭିନୀହାରୟୋଗଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଅଭିନୀହରତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଚକ୍କାଭିନୀହାରୱିବନ୍ଧକରଧମ୍ମାନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଅଭିନୀହଟଂ ନାମାତି ଏତ୍ଥପି ଅୟମେୱ ନୟୋ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋପି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଉପ୍ପାଦେତିୟେୱ ନାମ ତଦତ୍ଥଂ ଞାଣଂ ପରିପାଚେତୀତି କତ୍ୱା । ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଉପ୍ପାଦିତଂ ନାମ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନାୟ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱା । ପଟିୱେଧଞାଣଞ୍ହି ଇଧ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଇଦାନି ଦେସନାଞାଣୱସେନ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘କଦା ପୱତ୍ତେତି ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ନ କେୱଲଂ ଥେରସ୍ସେୱ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସାସନିକାନଂ ଧମ୍ମକଥା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ଏକତ୍ତାଦିନୟାନଂ ଅୱିରାଧନତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ୟୋ ହି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ୱା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଏକପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ
(୧୪) ୧. ପଠମଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ
ଏତଦଗ୍ଗପଦୱଣ୍ଣନା
୧୮୮. ଏତଦଗ୍ଗେସୁ ପଠମୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଆଦିମ୍ହି ଦିସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଅଜ୍ଜଦିୱସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗେନାତି ଅଙ୍ଗୁଲିକୋଟିୟା । ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗନ୍ତି ଅମ୍ବିଲକୋଟ୍ଠାସୋ । କୋଟିଭୂତାତି ପରମକୋଟିଭୂତା ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ତାଦିସାନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭାୱତୋ । ତତୋ ଏୱ ସେଟ୍ଠଭୂତାତିପି ଅଗ୍ଗା । ଏତଦଗ୍ଗସନ୍ନିକ୍ଖେପୋତି ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପନଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଆଦୀହି ଚତୂହିପି କାରଣେହି । ମହାପଞ୍ଞତାୟ ଥେରେନ ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନସ୍ସ ଲଦ୍ଧଭାୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଦ୍ୱେ ପଦନ୍ତରାନୀତି କଣ୍ଡମ୍ବମୂଲେ ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତେତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ମୁଣ୍ଡପୀଠକନ୍ତି ୟଂ ସତ୍ତଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗଂ ୱା ନ ହୋତି, କେୱଲଂ ମୁଣ୍ଡକପୀଠଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିସୀଦୀତି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତେନାହ – ‘‘ଏୱଂ ନିସୀଦନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱାତି ନାମକାୟେନ ଦେସନାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱସେନ ସକ୍ଖିଭୂତଂ କତ୍ୱା । କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମାତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ, ତେନ ସବ୍ବଂ ଅଭିଧମ୍ମଦେସନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ପାଟିହାରିୟଟ୍ଠାନେତି ୟମକପାଟିହାରିୟସ୍ସ କତଟ୍ଠାନେ । ପସ୍ସଥାତି ତେସଂ ବହୁଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସସମୂହସ୍ସ ଏକଭାୱଂ । ଆକପ୍ପନ୍ତି ଆକାରଂ । ମହାଜନୋତି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ସବ୍ବୋ ମହାଜନୋ । ୟଥା ନିରୟଦସ୍ସନଂ ସଂୱେଗଜନନତ୍ଥଂ, ଏୱଂ ଦେୱଲୋକଦସ୍ସନମ୍ପି ସଂୱେଗଜନନତ୍ଥମେୱ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାୟଂ ସଗ୍ଗକଥା ୱିୟ ଏୱଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସମୁପେତୋପି ସଗ୍ଗୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଅଦ୍ଧୁୱୋ ଚୱନଧମ୍ମୋ’’ତି । ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ସମପଣ୍ଣାସାୟ ମୁଚ୍ଛନାହି ୟଥା କାମେନ ନିୱାଦେତୁଂ ସକ୍କା, ଏୱଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ।
ପୁଥୁଜ୍ଜନପଞ୍ଚକଂ ପଞ୍ହନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନପଞ୍ହଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତଂ ଖୀଣାସୱପଞ୍ହପରିୟନ୍ତଂ ପଞ୍ହପଞ୍ଚକଂ । ପଠମଂ…ପେ॰… ପୁଚ୍ଛୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୱିସୟେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ପଟିସମ୍ଭିଦା ୟଥାଭିନୀହାରଂ ୟଥାସକଂ ୱିପସ୍ସନାଭିନୀହାରେନ ପଠମଭୂମିୟାଦୟୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତିତୱିସୟାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟେ ଠତ୍ୱା କଥୟିଂସୂ’’ତି । ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛୀତି –
‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାସେ, ୟେ ଚ ସେଖା ପୁଥୂ ଇଧ ।
ତେସଂ ମେ ନିପକୋ ଇରିୟଂ, ପୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ରୂହି ମାରିସା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୪) –
ଇଦଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖାତା ଞାତା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା, ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମା ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପଟିୱିଦ୍ଧଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଅସେକ୍ଖା କଥିତା । ପୁଥୁ-ସଦ୍ଦୋ ଉଭୟତ୍ଥପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ୟେ ପୁଥୂ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମା, ୟେ ଚ ପୁଥୂ ସେଖା’’ତି । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପୁଗ୍ଗଲାନଂ ମେ ପୁଟ୍ଠୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ମୟା ପୁଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇରିୟନ୍ତି ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଭୂମିୟା ଆଗମନପ୍ପଟିପଦଂ । ଇରିୟତି ଗଚ୍ଛତି ସେକ୍ଖଭୂମିଂ ଅସେକ୍ଖଭୂମିଞ୍ଚ ଏତାୟାତି ଇରିୟା, ତଂ ତେସଂ ଇରିୟଂ ଆଗମନପ୍ପଟିପଦଂ ମୟା ପୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ରୂହି କଥେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ନୁ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ କଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ପଞ୍ହଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥା ମଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଗମନପ୍ପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ପଞ୍ହେ ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଆଗମନପ୍ପଟିପଦା ନାମ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ବହୂହିପି ମୁଖେହି ସକ୍କା କଥେତୁଂ, କତରାକାରେନ ନୁ ଖୋ କଥେନ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟେ କଙ୍ଖି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଧମ୍ମସେନାପତି…ପେ॰… ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ପଟିଭାନେ ଅସତି ଦିସାୱିଲୋକନଂ ସତ୍ତାନଂ ସଭାୱୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ପୁରତ୍ଥିମ…ପେ॰.. ନାସକ୍ଖୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ହୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଞ୍ହୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ।
ଥେରସ୍ସକିଲମନଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱାତି ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ ପଞ୍ହେ ନିକ୍କଙ୍ଖୋ, ଅଜ୍ଝାସୟେ ମେ କଙ୍ଖମାନୋ କିଲମତୀ’’ତି ଥେରସ୍ସ କିଲମନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା । ଚତୁମହାଭୂତିକକାୟପରିଗ୍ଗହନ୍ତି ଏତେନ ଖନ୍ଧମୁଖେନ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଭୂତମିଦନ୍ତି, ସାରିପୁତ୍ତ, ସମନୁପସ୍ସସୀ’’ତି ହି ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା ଖନ୍ଧୱସେନ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅହୋସି ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ ମୟା ନୟେ ଅଦିନ୍ନେ କଥେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ଦିନ୍ନେ ପନ ନୟେ ମମଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଖନ୍ଧୱସେନ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି । ଥେରସ୍ସ ସହ ନୟଦାନେନ ସୋ ପଞ୍ହୋ ନୟସତେନ ନୟସହସ୍ସେନ ଉପଟ୍ଠାସି । ତେନାହ – ‘‘ଅଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱା, ଅଞ୍ଞାତଂ ସୁଗତା’’ତି ।
ଅରୂପାୱଚରେ ପଟିସନ୍ଧି ନାମ ନ ହୋତୀତି ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣସ୍ସ ଅନୋକାସଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନତ୍ତା’’ତି, ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭବ୍ବଦେସତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ। ରୂପାୱଚରେ ନିବ୍ବତ୍ତୀତି କମ୍ମୱସିତାସମ୍ଭୱତୋ ଅରୂପାୱଚରେ ଅନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ରୂପାୱଚରେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।
ପରୋସହସ୍ସନ୍ତିଆଦିନା ପରୋସହସ୍ସଜାତକଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ପରୋସହସ୍ସମ୍ପୀତି ଅତିରେକସହସ୍ସମ୍ପି । ସମାଗତାନନ୍ତି ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାନଂ ବାଲାନଂ । କନ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ ତେ ୱସ୍ସସତଂ ଅପଞ୍ଞାତି ତେ ଏୱଂ ସମାଗତା ଅପଞ୍ଞା ଇମେ ବାଲତ୍ତା ସସା ୱିୟ ୱସ୍ସସତମ୍ପି ୱସ୍ସସହସ୍ସମ୍ପି ରୋଦେୟ୍ୟୁଂ ପରିଦେୱେୟ୍ୟୁଂ । ରୋଦମାନାପି ପନ ଅତ୍ଥଂ ୱା କାରଣଂ ୱା ନେୱ ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଦୀପେତି । ଏକୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ପୁରିସୋ ସପଞ୍ଞୋତି ଏୱରୂପାନଂ ବାଲାନଂ ପରୋସହସ୍ସତୋପି ଏକୋ ପଣ୍ଡିତପୁରିସୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ୱରତରୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୀଦିସୋ ସପଞ୍ଞୋତି ଆହ – ‘‘ୟୋ ଭାସିତସ୍ସ ୱିଜାନାତି ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତି, ଅୟଂ ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସିକୋ ୱିୟ ୟୋ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ସୋ ତାଦିସୋ ସପଞ୍ଞୋ ୱରତରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟେ ପରୋସତଜାତକେ ଝାୟେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ଅତ୍ଥଂ ଜାନିତୁଂ ସମାହିତା ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେୟ୍ୟୁଂ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ତତିୟଜାତକେ ୟେ ସଞ୍ଞିନୋତି ଠପେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଲାଭିନୋ ଅୱସେସଚିତ୍ତକସତ୍ତେ ଦସ୍ସେତି । ତେପି ଦୁଗ୍ଗତାତି ତସ୍ସା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ଅଲାଭତୋ ତେପି ଦୁଗ୍ଗତା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପଗତା ସଞ୍ଞୀଭୱେ । ‘‘ସଞ୍ଞା ରୋଗୋ ସଞ୍ଞା ଗଣ୍ଡୋ ସଞ୍ଞା ସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪) ହି ତେ ସଞ୍ଞାୟ ଆଦୀନୱଦସ୍ସିନୋ । ୟେପି ଅସଞ୍ଞିନୋତି ଅସଞ୍ଞୀଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଅଚିତ୍ତକସତ୍ତେ ଦସ୍ସେତି । ତେପି ଇମିସ୍ସାୟେୱ ସମାପତ୍ତିୟା ଅଲାଭତୋ ଦୁଗ୍ଗତାୟେୱ । ଝାନସୁଖଂ ଅନଙ୍ଗଣଂ ନିଦ୍ଦୋସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱତୋ । ବଲୱଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସଭାୱେନପି ତଂ ଅନଙ୍ଗଣଂ ନାମ ଜାତଂ । ନେୱସଞ୍ଞୀ ନାସଞ୍ଞୀତି ଆହାତି ଅତୀତେ କିର ବାରାଣସିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅରଞ୍ଞାୟତନେ କାଲଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞୀ ନାସଞ୍ଞୀ’’ତି ଆହ । ପୁରିମଜାତକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତାପସା ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ କଥଂ ନ ଗଣ୍ହିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଆଭସ୍ସରତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଚତୁତ୍ଥଜାତକେ (ଜା॰ ୧.୧.୧୩୫) ଚନ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ଆଭା ଏତସ୍ସାତି ଚନ୍ଦାଭଂ, ଓଦାତକସିଣଂ । ସୂରିୟାଭନ୍ତି ସୂରିୟସ୍ସ ୱିୟ ଆଭା ଏତସ୍ସାତି ସୂରିୟାଭଂ, ପୀତକସିଣଂ । ୟୋଧ ପଞ୍ଞାୟ ଗାଧତୀତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ସତ୍ତଲୋକେ ଇଦଂ କସିଣଦ୍ୱୟଂ ପଞ୍ଞାୟ ଗାଧତି, ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପୱିସତି, ତତ୍ଥ ୱା ପତିଟ୍ଠହତି । ଅୱିତକ୍କେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେନ ଆଭସ୍ସରୂପଗୋ ହୋତୀତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଥା କତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧେନ ଦୁତିୟେନ ଝାନେନ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗୋ ହୋତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ଇମଂ ଦସ୍ସେତି (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୩୫ ଚନ୍ଦାଭଜାତକୱଣ୍ଣନା) – ଅତୀତେ ବାରାଣସିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅରଞ୍ଞାୟତନେ କାଲଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ପୁଚ୍ଛିତୋ ‘‘ଚନ୍ଦାଭଂ ସୂରିୟାଭ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଆଭସ୍ସରେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତାପସା ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ନ ସଦ୍ଦହିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ଠିତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ।
ପଞ୍ଚମଜାତକେ ଆସୀସେଥେୱାତି ଆସାଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେସୁ ଆସଂ କରେୟ୍ୟେୱ । ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ନ ନିବ୍ବେଦଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ନ ଉକ୍କଣ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୟଥା ଇଚ୍ଛିନ୍ତି ଅହଞ୍ହି ସଟ୍ଠିହତ୍ଥା ନରକା ଉଟ୍ଠାନଂ ଇଚ୍ଛିଂ, ସୋମ୍ହି ତଥେୱ ଜାତୋ, ତତୋ ଉଟ୍ଠିତୋୟେୱାତି ଦୀପେତି ।
ଅତୀତେ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧୩.ସରଭମିଗଜାତକୱଣ୍ଣନା) କିର ବାରାଣସିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ସରଭମିଗୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ପଟିୱସତି । ରାଜା ମିଗୱିତ୍ତକୋ ଅହୋସି ଥାମସମ୍ପନ୍ନୋ । ଏକଦିୱସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେ ଆହ – ‘‘ୟସ୍ସ ପସ୍ସେନ ମିଗୋ ପଲାୟତି, ତେନେୱ ସୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ସରଭମିଗୋ ଉଟ୍ଠାୟ ରଞ୍ଞୋ ଠିତଟ୍ଠାନେନ ପଲାୟି । ଅଥ ନଂ ଅମଚ୍ଚା ଉପ୍ପଣ୍ଡେସୁଂ । ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ମଂ ପରିହାସନ୍ତି, ମମ ପମାଣଂ ନ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି ଗାଳ୍ହଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତିକୋୱ ଖଗ୍ଗଂ ଆଦାୟ ‘‘ସରଭଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱେଗେନ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ଅଥ ନଂ ଦିସ୍ୱା ତୀଣି ୟୋଜନାନି ଅନୁବନ୍ଧି । ସରଭୋ ଅରଞ୍ଞଂ ପାୱିସି । ରାଜାପି ପାୱିସିୟେୱ । ତତ୍ଥ ସରଭମିଗସ୍ସ ଗମନମଗ୍ଗେ ସଟ୍ଠିହତ୍ଥମତ୍ତୋ ମହାପୂତିପାତନରକଆୱାଟୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ତିଂସହତ୍ଥମତ୍ତଂ ଉଦକେନ ପୁଣ୍ଣୋ ତିଣେହି ଚ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ । ସରଭୋ ଉଦକଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱାୱ ଆୱାଟଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଥୋକଂ ଓସକ୍କିତ୍ୱା ଗତୋ । ରାଜା ପନ ଉଜୁକମେୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ପତି ।
ସରଭୋ ତସ୍ସ ପଦସଦ୍ଦଂ ଅସୁଣନ୍ତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ନରକଆୱାଟେ ପତିତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ ଗମ୍ଭୀରେ ଉଦକେ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠେ କିଲମନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତେନ କତାପରାଧଂ ହଦୟେ ଅକତ୍ୱା ସଞ୍ଜାତକାରୁଞ୍ଞୋ ‘‘ମା ମୟି ପସ୍ସନ୍ତେ ୱରାକୋ ନସ୍ସତୁ, ଇମମ୍ହା ତଂ ଦୁକ୍ଖା ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆୱାଟତୀରେ ଠିତୋ ‘‘ମା ଭାୟି, ମହାରାଜ, ଅହଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖା ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପିୟପୁତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ଉସ୍ସାହଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ତସ୍ସୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥାୟ ସିଲାୟ ୟୋଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱିଜ୍ଝିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗତଂ ରାଜାନଂ ସଟ୍ଠିହତ୍ଥା ନରକା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞା ନୀହରିତ୍ୱା ସେନାୟ ଅୱିଦୂରେ ଓତାରେତ୍ୱା ଓୱାଦମସ୍ସ ଦତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ରାଜା ସେନଙ୍ଗପରିୱୁତୋ ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକଲରଟ୍ଠୱାସିନୋ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ରକ୍ଖନ୍ତୂ’’ତି ଧମ୍ମଭେରିଂ ଚରାପେସି । ମହାସତ୍ତେନ ପନ ଅତ୍ତନୋ କତଗୁଣଂ କସ୍ସଚି ଅକଥେତ୍ୱା ସାୟଂ ନାନଗ୍ଗରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତସୟନେ ସୟିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣଂ ସରିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ସୟନପିଟ୍ଠେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୀତିପୁଣ୍ଣେନ ହଦୟେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ‘‘ଆସୀସେଥେୱ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା ଇମା ଛ ଗାଥା ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଅହିତା ହିତା ଚାତି ଦୁକ୍ଖଫସ୍ସା ସୁଖଫସ୍ସା ଚ, ମରଣଫସ୍ସା, ଜୀୱିତଫସ୍ସାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତାନଞ୍ହି ମରଣଫସ୍ସୋ ଅହିତୋ, ଜୀୱିତଫସ୍ସୋ ହିତୋ । ତେସଂ ଅଚିନ୍ତିତୋ ମରଣଫସ୍ସୋ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେତି। ଅଚିନ୍ତିତମ୍ପୀତି ମୟା ‘‘ଆୱାଟେ ପତିସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ଚିନ୍ତିତଂ, ‘‘ସରଭଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତିତଂ। ଇଦାନି ପନ ମେ ଚିନ୍ତିତଂ ନଟ୍ଠଂ, ଅଚିନ୍ତିତମେୱ ଜାତନ୍ତି ଉଦାନୱସେନ ୱଦତି । ଭୋଗାତି ୟସପରିୱାରା, ଏତେ ଚିନ୍ତାମୟା ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଞାଣୱତା ୱୀରିୟମେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱଦତି । ୱୀରିୟୱତୋ ହି ଅଚିନ୍ତିତମ୍ପି ହୋତିୟେୱ ।
ତସ୍ସେତଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତସ୍ସେୱ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠହି । ପୁରୋହିତୋ ପାତୋୱ ସୁଖସେୟ୍ୟପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ଠିତୋ ତସ୍ସ ଉଦାନଗୀତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ରାଜା ହିୟ୍ୟୋ ମିଗୱଂ ଅଗମାସି, ତତ୍ଥ ସରଭମିଗଂ ୱିଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତେନ ମଞ୍ଞେ ଉଦାନଂ ଉଦାନେତୀ’’ତି । ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଉଦାନଂ ସୁତ୍ୱା ସୁମଜ୍ଜିତେ ଆଦାସେ ମୁଖଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଛାୟା ୱିୟ ରଞ୍ଞା ଚ ସରଭେନ ଚ କତକାରଣଂ ପାକଟଂ ଅହୋସି, ସୋ ନଖଗ୍ଗେନ ଦ୍ୱାରଂ ଆକୋଟେସି । ରାଜା ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅହଂ, ଦେୱ, ପୁରୋହିତୋତି । ଅଥସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ଏହାଚରିୟା’’ତି ଆହ । ସୋ ପୱିସିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଜୟାପେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ‘‘ଅହଂ, ମହାରାଜ, ତୟା ଅରଞ୍ଞେ କତକାରଣଂ ଜାନାମି, ତ୍ୱଂ ଏକଂ ସରଭମିଗଂ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ନରକେ ପତିତୋ, ଅଥ ନଂ ସୋ ସରଭୋ ସିଲାୟ ୟୋଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ନରକତୋ ଉଦ୍ଧରି, ସୋ ତ୍ୱଂ ତସ୍ସ ଗୁଣଂ ସରିତ୍ୱା ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସରଭଂ ଗିରିଦୁଗ୍ଗସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଅନୁସରୀତି ଅନୁବନ୍ଧି । ୱିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଉଦ୍ଧରଣତ୍ଥାୟ କତପରକ୍କମଂ । ଅନୁଜୀୱସୀତି ଉପଜୀୱସି, ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ତୟା ଜୀୱିତଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୁଦ୍ଧରୀତି ଉଦ୍ଧରଣଂ ଅକାସି । ସିଲାୟ ୟୋଗ୍ଗଂ ସରଭୋ କରିତ୍ୱାତି ସିଲାୟ ସୋପାନସଦିସାୟ ନରକତୋ ଉଦ୍ଧରଣୟୋଗ୍ଗତଂ କରିତ୍ୱା । ଅଲୀନଚିତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍କୋଚଂ ଅପ୍ପତ୍ତଚିତ୍ତଂ । ତ ମିଗଂ ୱଦେସୀତି ସୁୱଣ୍ଣସରଭମିଗଂ ଇଧ ସିରିସୟନେ ନିପନ୍ନୋ ୱଣ୍ଣେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା, ‘‘ଅୟଂ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ନ ମିଗୱଂ ଆଗତୋ, ସବ୍ବଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିଂ ଜାନାତି, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଜାନାତି, ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ ନୁ ତତ୍ଥେୱା’’ତି ନୱମଗାଥମାହ। ତତ୍ଥ ଭିଂସରୂପନ୍ତି କିଂ ନୁ ତେ ଞାଣଂ ବଲୱଜାତିକଂ, ତେନେତଂ ଜାନାସୀତି ୱଦତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ନାହଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅମକ୍ଖେତ୍ୱା ତୟା କଥିତଗାଥାୟ ପନ ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ଥୋ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଚେୱହ’’ନ୍ତି ଦସମଗାଥମାହ। ତତ୍ଥ ସୁଭାସିତାନନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅମକ୍ଖେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତାନଂ । ଅତ୍ଥଂ ତଦାନେନ୍ତୀତି ୟୋ ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଆନେନ୍ତି ଉପଧାରେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦା ପୁରୋହିତୋ ଧମ୍ମସେନାପତି ଅହୋସି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅତୀତେପୀ’’ତିଆଦି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରାଦୟୋତିଆଦୀସୁ ପନ ୟାଥାୱସରସଗୁଣୱସେନାତି ୟଥାସଭାୱଗୁଣୱସେନ । ପବ୍ବଜ୍ଜାୱସେନ ପଟିୱେଧୱସେନ ସୁଚିରଂ ସୁନିପୁଣଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱପରିଚ୍ଛେଦଜାନନୱସେନ ଚ ରତ୍ତଞ୍ଞୁତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ପାକଟୋୱ ହୋତୀତି ସତିପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିକୋ ପାକଟୋ ୱିଭୂତୋ ହୋତି । ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋତି ସାୱକେସୁ ସବ୍ବପଠମଂ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଞାତକୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ । ସବ୍ବେସୁପି ଏତଦଗ୍ଗେସୂତି ସବ୍ବେସୁପି ଏତଦଗ୍ଗସୁତ୍ତେସୁ, ସବ୍ବେସୁ ୱା ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠପନେସୁ ।
ଧୁରପତ୍ତାନୀତି ପତ୍ତାନଂ ପମୁଖଭୂତାନି ବାହିରପତ୍ତାନି । ନୱୁତିହତ୍ଥାନୀତି ମଜ୍ଝିମପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥେନ ନୱୁତିରତନାନି । ପଦୁମେନେୱ ତଂ ତଂ ପଦେସଂ ଉତ୍ତରତି ଅତିକ୍କମତୀତି ପଦୁମୁତ୍ତରୋ, ଭଗୱା । ଗନ୍ଧଦାମମାଲାଦାମାଦୀହୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପତ୍ତଦାମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧଦାମେହି କତମାଲା ଗନ୍ଧଦାମଂ। ଲୱଙ୍ଗତକ୍କୋଲଜାତିପୁପ୍ଫାଦୀହି କତମାଲା ମାଲାଦାମଂ। ତମାଲପତ୍ତାଦୀହି କତମାଲା ପତ୍ତଦାମଂ । ୱଙ୍ଗପଟ୍ଟେତି ୱଙ୍ଗଦେସେ ଉପ୍ପନ୍ନଘନସୁଖୁମୱତ୍ଥେ । ଉତ୍ତମସୁଖୁମୱତ୍ଥନ୍ତି କାସିକୱତ୍ଥମାହ ।
ତେପରିୱଟ୍ଟଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟୋସାନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚୱସେନ, ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା କିଚ୍ଚୱସେନ, ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପରିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତିଆଦିନା କତୱସେନ ଚ ତୀହି ଆକାରେହି ପରିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଦେସିତତ୍ତା ତୟୋ ପରିୱଟ୍ଟା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତିପରିୱଟ୍ଟଂ, ତିପରିୱଟ୍ଟମେୱ ତେପରିୱଟ୍ଟଂ, ତେପରିୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ତଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଞ୍ଚାତି ତେପରିୱଟ୍ଟଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଂ, ତଦେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପରିୟୋସାନେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସାଲିଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଆଦାୟାତି ସାଲିଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ସାଲିଖୀରରସଂ ଆଦାୟ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଖୀରପାୟସଂ ପଚାପେମ । ୱେଣିୟୋ ପୁରିସଭାୱୱସେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କଲାପକରଣେ କଲାପଗ୍ଗଂ। ଖଲେ କଲାପାନଂ ଠପନଦିୱସେ ଖଲଗ୍ଗଂ। ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱୀହୀନଂ ରାସିକରଣଦିୱସେ ଖଲଭଣ୍ଡଗ୍ଗଂ। କୋଟ୍ଠେସୁ ହି ଧଞ୍ଞସ୍ସ ପକ୍ଖିପନଦିୱସେ କୋଟ୍ଠଗ୍ଗଂ।
ଦ୍ୱେ ଗତିୟୋତି ଦ୍ୱେ ଏୱ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ, ଦ୍ୱେ ନିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ କୁମାରେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତେତି କୋଣ୍ଡଞ୍ଞମାଣୱସ୍ସେୱ ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ଇତରେପି ଛ ଜନା ପୁତ୍ତେ ଅନୁସାସିଂସୁ । ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ପାଚୀନପସ୍ସଂ ଅଚଲଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ୟଂ ‘‘ୱଜିରାସନ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ମହତଂ ମହତିୟୋ ୱହତୀତି ‘‘ପାଚୀନମୁଖୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପାଚୀନଲୋକଧାତୁଅଭିମୁଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଂସଚକ୍ଖୁପି ଲୋକନାଥସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଘାତଂ ମହାୱିସୟଞ୍ଚାତି । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ, ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୂ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨, ୨୩୭; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମହାନି॰ ୧୯୬) ୱୁତ୍ତଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ।
ଇଦଂ ପନ ସବ୍ବମେୱାତି ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ପଠମଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୪; ୨.୩୪୧; ମହାୱ॰ ୧୦) ସବ୍ବମେୱ । ପରିୱିତକ୍କମତ୍ତମେୱ ତଥା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱତୋ । ପୁପ୍ଫିତଫଲିତଂ କତ୍ୱାତି ଅଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାହି ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲଂ, ମଗ୍ଗଫଲେହି ସବ୍ବସୋ ଫଲଭାରଭରିତଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ପୁପ୍ଫିତଂ ଫଲିତଂ କତ୍ୱା । ଅପକ୍କମିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱାତି ଦ୍ୱେପି ଅଗ୍ଗସାୱକେ ଅତ୍ତନୋ ନିପଚ୍ଚକାରଂ କରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ଗୁଣାତିରେକତଂ ବହୁ ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକା ଅପକ୍କମିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା । ତତ୍ଥେୱାତି ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହତୀରେୟେୱ ।
ସାରିପୁତ୍ତ-ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୧୮୯-୧୯୦. ଦୁତିୟତତିୟେସୁ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଅତିସୟତ୍ଥୱିସୟୋତି ଥେରସ୍ସ ଅତିସୟିକଇଦ୍ଧିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା ସମ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସହ ପଂସୂହି କୀଳିଂସୂତି ସହପଂସୁକୀଳିତା । ଇଧଲୋକତ୍ତଭାୱମେୱାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଅତ୍ତଭାୱମେୱ । ସୋଳସ ପଞ୍ଞା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତୋତି ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ଅନୁପଦସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ‘‘ମହାପଞ୍ଞୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ, ପୁଥୁପଞ୍ଞୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ, ହାସପଞ୍ଞୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ, ଜୱନପଞ୍ଞୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ, ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ, ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୯୩) ଏୱମାଗତା ମହାପଞ୍ଞାଦିକା ଛ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତେ ଆଗତା ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିପଞ୍ଞା, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପଞ୍ଞାତି ଇମା ସୋଳସୱିଧା ପଞ୍ଞା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଠିତୋ ।
ପଞ୍ହସାକଚ୍ଛନ୍ତି ପଞ୍ହସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଚ ସାକଚ୍ଛଂ କରୋତି । ଅତ୍ଥିକେହି ଉପଞ୍ଞାତଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଏତଂ ଅନୁବନ୍ଧନସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଇଦଂ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧନଂ ନାମ ଅତ୍ଥିକେହି ଉପଞ୍ଞାତଂ ମଗ୍ଗଂ, ଞାତୋ ଚେୱ ଉପଗତୋ ଚ ମଗ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥିକେହି ଅମ୍ହେହି ମରଣେ ସତି ଅମତେନପି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ କେୱଲଂ ଅତ୍ଥୀତି ଉପଞ୍ଞାତଂ, ଅନୁମାନଞାଣେନ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଞାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ମଗ୍ଗନ୍ତୋ ପରିୟେସନ୍ତୋତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ନେସଂ ପରିସାୟାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ପରିୱାରଭୂତପରିସାୟ । ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକେତି ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ଦ୍ୱେ ମହାନୁଭାୱେ ସାୱକେ । ଠାନନ୍ତରେତି ଅଗ୍ଗସାୱକତ୍ତସଞ୍ଞିତେ ଠାନନ୍ତରେ ଠପେସି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅଗ୍ଗସାୱକେ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ମହାସାୱକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଅଞ୍ଞେପି ମହାଥେରା ଅଭିଞ୍ଞାତାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ‘‘ମହାସାୱକା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭନ୍ତି, ଇମେୟେୱ ପନ ସାୱକେସୁ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଭୂତା ୱିସେସତୋ ‘‘ମହାସାୱକା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଦ୍ୱେପି ମହାସାୱକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୧୯୧. ଚତୁତ୍ଥେ ୟସ୍ମା ଧୁତୱାଦଧୁତଧମ୍ମଧୁତଙ୍ଗାନି ଧୁତମୂଲକାନି, ତସ୍ମା ‘‘ଧୁତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଆରଦ୍ଧଂ, ତତ୍ଥ କିଲେସେ ଧୁନି ଧୁତୱାତି ଧୁତୋ, ଧୁତକିଲେସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, କିଲେସଧୁନନୋ ୱା ଧମ୍ମୋ, କିଲେସଧୁନନୋ ଧମ୍ମୋତି ଚ ସପୁବ୍ବଭାଗୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଂ ଧୁତସଞ୍ଞିତଂ କିଲେସଧୁନନଧମ୍ମଂ ୱଦତି, ପରେ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପେତୀତି ଧୁତୱାଦୋ। ଚତୁକ୍କଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଏତ୍ଥ ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତୟିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ସୋ ଅୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୁତଭୂତସ୍ସ ଧୁତଭୂତା ଧମ୍ମା ଧୁତଧମ୍ମା । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ଏୱ। କିଲେସେ ସମ୍ମା ଲିଖତି ତଚ୍ଛତୀତି ସଲ୍ଲେଖୋ, କିଲେସଜେଗୁଚ୍ଛୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସଲ୍ଲେଖତା। ଦ୍ୱୀହିପି କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚତୀତି ପୱିୱେକୋ, ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପୱିୱେକତା। ଇମିନା ସରୀରଟ୍ଠପନମତ୍ତେନ ଅତ୍ଥୀତି ଇଦମଟ୍ଠି ତ୍ଥ-କାରସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଇଦମଟ୍ଠିତା, ଇମେହି ୱା କୁସଲଧମ୍ମେହି ଅତ୍ଥି ଇଦମଟ୍ଠି, ୟେନ ଞାଣେନ ‘‘ପବ୍ବଜିତେନ ନାମ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ଧୁତଗୁଣେ ସମାଦିୟତି ଚେୱ ପରିହରତି ଚ, ତଂ ଞାଣଂ ଇଦମଟ୍ଠିତା। ତେନାହ – ‘‘ଇଦମଟ୍ଠିତା ଞାଣମେୱା’’ତି । ଧୁତଧମ୍ମା ନାମାତି ଧୁତଙ୍ଗସେୱନାୟ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଧୁନନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଧୁତୋତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ଧୁତଙ୍ଗଚେତନାୟ ଉପକାରକା ଧମ୍ମାତି କତ୍ୱା ଧୁତଧମ୍ମା ନାମ। ଅନୁପତନ୍ତୀତି ତଦନ୍ତୋଗଧା ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ହୋନ୍ତି ତଦୁଭୟସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିୱିସେସଭାୱତୋ । ପଟିକ୍ଖେପୱତ୍ଥୂସୂତି ଧୁତଙ୍ଗସେୱନାୟ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବୱତ୍ଥୂସୁ ପହାତବ୍ବୱତ୍ଥୂସୁ ।
ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ…ପେ॰… ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗନ୍ତି ଉଦ୍ଦେସୋପି ପେୟ୍ୟାଲନୟେନ ଦସ୍ସିତୋ । ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୨ ଆଦୟୋ) ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଧୁତୱାଦଗ୍ଗହଣେନେୱ ଥେରସ୍ସ ଧୁତଭାୱୋପି ଗହିତୋ ହୋତୀତି ‘‘ଧୁତୱାଦାନ’’ନ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ମହାତି ଅଭିନୀହାରାଦିମହନ୍ତତାୟପି ସାସନସ୍ସ ଉପକାରିତାୟପି ଅୟଂ ଥେରୋ ମହା, ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ ପସଂସାୱଚନମେୱ ୱା ଏତଂ ଥେରସ୍ସ ୟଦିଦଂ ମହାକସ୍ସପୋତି ୟଥା ‘‘ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି ।
ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟେ ସଞ୍ଜାତପ୍ପସାଦତାୟ ଉପାସକଭାୱେ ଠିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି । ଏତସ୍ସ ଅଗ୍ଗଭାୱସ୍ସାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସଚ୍ଚକାରୋତି ସଚ୍ଚଭାୱାୱହୋ କାରୋ, ଅୱିସଂୱାଦନୱସେନ ୱା ତଦତ୍ଥସାଧନୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୋଲାହଲନ୍ତି କୁତୂହଲୱିପ୍ଫାରୋ । ସତ୍ଥା ସତ୍ତମେ ସତ୍ତମେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୱନୟୋଗ୍ଗଂ କାଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଦିୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ କଥେତି, ରତ୍ତିୟଂ ସକଲୟାମଂ । ତେନାହ – ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଆହ – ‘ଭୋତି କିଂ ରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସସି ଦିୱା’’’ତି । ୱିସ୍ସାସିକୋତି ୱିସ୍ସାସିକଭାୱୋ । ‘‘ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ ।
ଦ୍ୱେଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପୂରିତପାରମିସ୍ସାତି ଇଦଂ ସା ପରମ୍ପରାୟ ସୋତପତିତଂ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ । ଅଦିନ୍ନୱିପାକସ୍ସାତି ଅୱିପକ୍କୱିପାକସ୍ସ । ଭଦ୍ଦକେ କାଲେତି ୟୁତ୍ତେ କାଲେ । ନକ୍ଖତ୍ତନ୍ତି ନକ୍ଖତ୍ତେନ ଲକ୍ଖିତଂ ଛଣଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଞ୍ହି ନକ୍ଖତ୍ତେ ଅନୁଭୱିତବ୍ବଛଣାନି ନକ୍ଖତ୍ତାନି ନାମ, ଇତରାନି ପନ ଛଣାନି ନାମ । ସମ୍ମାପତିତଦୁକ୍ଖତୋ ୱିମୋଚନେନ ତତୋ ନିୟ୍ୟାନାୱହତାୟ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସ ଲଭାପନତୋ ଚ ନିୟ୍ୟାନିକଂ । ତେସନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣପଦୁମାନଂ । ଓଲମ୍ବକାତି ସୁୱଣ୍ଣରତନୱିଚିତ୍ତା ରତନଦାମା । ପୁଞ୍ଞନିୟାମେନାତି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱସିଦ୍ଧେନ ନିୟାମେନ । ସ୍ୱସ୍ସ ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ ଦାତୁଂ କତୋକାସୋ । ଫୁସ୍ସରଥନ୍ତି ମଙ୍ଗଲରଥଂ । ସେତଚ୍ଛତ୍ତଉଣ୍ହୀସୱାଲବୀଜନିଖଗ୍ଗମଣିପାଦୁକାନି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଇଧ ପନ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିସୁଂ ଗହିତନ୍ତି ସୀହାସନଂ ପଞ୍ଚମଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ପାରୁପନକଣ୍ଣନ୍ତି ପାରୁପନୱତ୍ଥସ୍ସ ଦସନ୍ତଂ । ଦିବ୍ବୱତ୍ଥଦାୟିପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱଚୋଦିତୋ ‘‘ନନୁ ତାତା ଥୂଲ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅହୋ ତପସ୍ସୀତି ଅହୋ କପଣୋ ଅହଂ ରାଜାତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱାତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା । ଚଙ୍କମନସତାନୀତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ । ତେନ ହି ଅଗ୍ଗିସାଲାଦୀନି ପବ୍ବଜିତସାରୁପ୍ପାନି ଠାନାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ସାଧୁକୀଳିତନ୍ତି ଅରିୟାନଂ ପରିନିବ୍ବୁତଟ୍ଠାନେ କାତବ୍ବସକ୍କାରଂ ୱଦତି । ନପ୍ପମଜ୍ଜି, ନିରୋଗା ଅୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛିତାକାରଦସ୍ସନଂ । ପରିନିବ୍ବୁତା ଦେୱାତି ଦେୱୀ ପଟିୱଚନଂ ଅଦାସି । ପଟିୟାଦେତ୍ୱାତି ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା । ସମଣକପବ୍ବଜ୍ଜନ୍ତି ସମିତପାପେହି ଅରିୟେହି ଅନୁଟ୍ଠାତବ୍ବପବ୍ବଜ୍ଜଂ । ସୋ ହି ରାଜା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱେସସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଇଦମେୱ ଭଦ୍ଦକ’’ନ୍ତି ତାଦିସଂୟେୱ ଲିଙ୍ଗଂ ଗଣ୍ହି । ତତ୍ଥେୱାତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଏୱ । ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ ସମ୍ପତ୍ତେତି ଆହରିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଧିକାରସ୍ସ ଚ ଚିରକାଲସମ୍ଭୂତତ୍ତା ‘‘ଏୱରୂପଂ କଥଂ ମା କଥେଥା’’ତି ଆହ । ୱୀସତି ଧରଣାନି ନିକ୍ଖନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ପଞ୍ଚପଲଂ ନିକ୍ଖନ୍ତି ଅପରେ । ଇତ୍ଥାକରୋତି ଇତ୍ଥିରତନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ଅୟ୍ୟଧୀତାତି ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଧୀତା, ଭଦ୍ଦକାପିଲାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାନପଣ୍ଣନ୍ତି ସଦିସପଣ୍ଣଂ ସଦିସଲେଖଂ କୁମାରସ୍ସ କୁମାରିକାୟ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ପଣ୍ଣଲେଖଂ । ତେ ପୁରିସା ସମାଗତଟ୍ଠାନତୋ ମଗଧରଟ୍ଠେ ମହାତିତ୍ଥଗାମଂ ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅପକ୍କମନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ ଚ ପେସେସୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
ପୁପ୍ଫଦାମନ୍ତି ହତ୍ଥିହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ପୁପ୍ଫଦାମଂ । ତାନୀତି ତାନି ଉଭୋହି ଗନ୍ଥାପିତାନି ଦ୍ୱେ ପୁପ୍ଫଦାମାନି । ତେତି ଉଭୋ ଭଦ୍ଦା ଚେୱ ପିପ୍ପଲିକୁମାରୋ ଚ। ଲୋକାମିସେନାତି କାମସ୍ସାଦେନ । ଅସଂସଟ୍ଠାତି ନ ସଂୟୁତ୍ତା ଘଟେ ଜଲନ୍ତେନ ୱିୟ ପଦୀପେନ ଅଜ୍ଝାସୟେ ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତେନ ୱିମୋକ୍ଖବୀଜେନ ସମୁସ୍ସାହିତଚିତ୍ତତ୍ତା । ୟନ୍ତବଦ୍ଧାନୀତି ସସ୍ସସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରକୱାଟୟୋଜନୱସେନ ବଦ୍ଧାନି ନିକ୍ଖମନତୁମ୍ବାନି । କମ୍ମନ୍ତୋତି କସିକମ୍ମକରଣଟ୍ଠାନଂ । ଦାସିକଗାମାତି ଦାସାନଂ ୱସନଗାମା । ଓସାରେତ୍ୱାତି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଆକପ୍ପକୁତ୍ତୱସେନାତି ଆକାରୱସେନ କିରିୟାୱସେନ । ଅନନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ପବ୍ବଜିତଭାୱସ୍ସ ଅନନୁରୂପଂ । ତସ୍ସ ମତ୍ଥକେତି ଦ୍ୱେଧାପଥସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାଭୂତଟ୍ଠାନେ । ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ନିସୀଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସା ପନ ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୁ ନିସଜ୍ଜା ଏଦିସୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ନିସୀଦନ୍ତୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅପରିମିତକାଲସମ୍ଭୂତାଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୂପଚୟନିବ୍ବତ୍ତା ରୂପପ୍ପଭାୱବୁଦ୍ଧଗୁଣୱିଜ୍ଜୋତିତା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଜ୍ଜଲିତା ବ୍ୟାମପ୍ପଭାକେତୁମାଲାଲଙ୍କତା ସଭାୱସିଦ୍ଧିତାୟ ଅକିତ୍ତିମା ରୂପକାୟସିରୀ, ତଂୟେୱ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବପ୍ପସାଦସଂୱଦ୍ଧନତ୍ଥଂ ଅନିଗ୍ଗୂହିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଭଗୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା…ପେ॰… ନିସୀଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅସୀତିହତ୍ଥପ୍ପଦେସଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ଅସୀତିହତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତା । ସତସାଖୋତି ବହୁସାଖୋ ଅନେକସାଖୋ । ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋୱ ଅହୋସି ନିରନ୍ତରଂ ବୁଦ୍ଧରସ୍ମୀହି ସମନ୍ତତୋ ସମୋକିଣ୍ଣଭାୱତୋ ।
ତୀସୁ ଠାନେସୂତି ଦୂରତୋ ନାତିଦୂରେ ଆସନ୍ନେତି ତୀସୁ ଠାନେସୁ । ତୀହି ଓୱାଦେହୀତି ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘ତିବ୍ବଂ ମେ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତି ଥେରେସୁ ନୱେସୁ ମଜ୍ଝିମେସୂ’ତି । ଏୱଞ୍ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମାତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସାମି କୁସଲୂପସଂହିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କରିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସାମୀ’ତି, ଏୱଞ୍ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମାତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘ସାତସହଗତା ଚ ମେ କାୟଗତାସତି ନ ୱିଜହିସ୍ସତୀ’ତି, ଏୱଞ୍ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ଇମେହି ତୀହି ଓୱାଦେହି । ଏତ୍ଥ ହି ଭଗୱା ପଠମଂ ଓୱାଦଂ ଥେରସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକତ୍ତା ଜାତିମାନପ୍ପହାନତ୍ଥମଭାସି, ଦୁତିୟଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅହଂକାରପ୍ପହାନତ୍ଥଂ, ତତିୟଂ ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅତ୍ତସିନେହପ୍ପହାନତ୍ଥଂ। ମୁଦୁକା ଖୋ ତ୍ୟାୟନ୍ତି ମୁଦୁକା ଖୋ ତେ ଅୟଂ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଏୱମାହ ? ଥେରେନ ସହ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତୁକାମତାୟ । କସ୍ମା ପରିୱତ୍ତେତୁକାମୋ ଜାତୋତି ? ଥେରଂ ଅତ୍ତନୋ ଠାନେ ଠପେତୁକାମତାୟ । କିଂ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା ନତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ପନସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଇମେନ ଚିରଂ ଠସ୍ସନ୍ତି, କସ୍ସପୋ ପନ ୱୀସତିୱସ୍ସସତାୟୁକୋ, ସୋ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସତ୍ତପଣ୍ଣିଗୁହାୟଂ ୱସିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ମମ ସାସନଂ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସପରିମାଣକାଲପ୍ପୱତ୍ତନକଂ କରିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଠାନେ ଠପେସି । ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂ କସ୍ସପସ୍ସ ସୁସ୍ସୂସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।
ଚନ୍ଦୂପମୋତି ଚନ୍ଦସଦିସୋ ହୁତ୍ୱା । କିଂ ପରିମଣ୍ଡଲତାୟ ? ନୋ, ଅପିଚ ଖୋ ୟଥା ଚନ୍ଦୋ ଗଗନତଲଂ ପକ୍ଖନ୍ଦମାନୋ ନ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱଂ ୱା ସିନେହଂ ୱା ଆଲୟଂ ୱା କରୋତି, ନ ଚ ନ ହୋତି ମହାଜନସ୍ସ ପିୟୋ ମନାପୋ, ଅୟମ୍ପି ଏୱଂ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱାଦୀନଂ ଅକରଣେନ ବହୁଜନସ୍ସ ପିୟୋ ମନାପୋ ଚନ୍ଦୂପମୋ ହୁତ୍ୱା ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀନି ଚତ୍ତାରି କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପକସ୍ସେୱ କାୟଂ ଅପକସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତେନେୱ ସନ୍ଥୱାଦୀନଂ ଅକରଣେନ କାୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଅପକଡ୍ଢିତ୍ୱା, ଅପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଚ୍ଚଂ ନୱୋତି ନିଚ୍ଚନୱକୋୱ, ଆଗନ୍ତୁକସଦିସୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଗନ୍ତୁକୋ ହି ପଟିପାଟିୟା ସମ୍ପତ୍ତଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଚେ ନଂ ଘରସାମିକା ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକମ୍ପି ପୁତ୍ତଭାତରୋ ୱିପ୍ପୱାସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱଂ ୱିଚରିଂସୂ’’ତି ଅନୁକମ୍ପମାନା ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଭୋଜେନ୍ତି, ଭୁତ୍ତମତ୍ତୋୟେୱ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଭାଜନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ପକ୍କମତି, ନ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱଂ ୱା କରୋତି, କିଚ୍ଚକରଣୀୟାନି ୱା ସଂୱିଦହତି, ଏୱମୟମ୍ପି ପଟିପାଟିୟା ସମ୍ପତ୍ତଂ ଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟଂ ଇରିୟାପଥେ ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ଦେନ୍ତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଛିନ୍ନସନ୍ଥୱୋ ତେସଂ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେ ଅବ୍ୟାୱଟୋ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତୀତି ଦୀପେତି ।
ଅପ୍ପଗବ୍ଭୋତି ନପ୍ପଗବ୍ଭୋ, ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନେନ କାୟପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଚତୁଟ୍ଠାନେନ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଅନେକଟ୍ଠାନେନ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟେନ ଚ ୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ କାୟପାଗବ୍ଭିୟଂ ନାମ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଭୋଜନସାଲଜନ୍ତାଘରନହାନତିତ୍ଥଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗେସୁ ଅନ୍ତରଘରପୱେସନେ ଚ କାୟେନ ଅପ୍ପତିରୂପକରଣଂ । ଚତୁଟ୍ଠାନଂ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟଂ ନାମ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଅନ୍ତରଘରେସୁ ଅପ୍ପତିରୂପୱାଚାନିଚ୍ଛାରଣଂ । ଅନେକଟ୍ଠାନଂ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟଂ ନାମ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ କାୟୱାଚାହି ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ମନସା କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିତକ୍କନଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଇମେସଂ ପାଗବ୍ଭିୟାନଂ ଅଭାୱେନ ଅପ୍ପଗବ୍ଭୋ ହୁତ୍ୱା କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତେନ ଚ ଚନ୍ଦୂପମପ୍ପଟିପଦାଦିଥେରସ୍ସ ଧୁତୱାଦେସୁ ଅଗ୍ଗଭାୱସ୍ସ ବୋଧିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତଦେୱ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା’’ତି ।
ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୧୯୨. ପଞ୍ଚମେ ଭୋଜନପପଞ୍ଚମତ୍ତନ୍ତି ଗୋଚରଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣାହାରପରିଭୋଗସଞ୍ଞିତଂ ଭୋଜନପପଞ୍ଚମତ୍ତଂ । ଦୀପରୁକ୍ଖାନନ୍ତି ଲୋହଦନ୍ତକଟ୍ଠମୟାନଂ ମହନ୍ତାନଂ ଦୀପରୁକ୍ଖାନଂ । ଲୋହମୟେସୁପି ହି ତେସୁ ଦୀପାଧାରେସୁ ଦୀପରୁକ୍ଖକାତି ରୁଳ୍ହିରେସା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଓଲମ୍ବକଦୀପମଣ୍ଡଲଦୀପସଞ୍ଚରଣଦୀପାଦିକା ସେସଦୀପା।
ଅନୁପରିୟାୟି ପଦକ୍ଖିଣକରଣୱସେନ । ଅହଂ ତେନାତି ୟେନ ତୁୟ୍ହଂ ଅତ୍ଥୋ, ଅହଂ ତେନ ପୱାରେମି, ତସ୍ମା ତଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟଂୟେୱସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ନ କିଞ୍ଚି ପଚନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ସତ୍ତ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କେ ୱିତକ୍କେସୀତି ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛସ୍ସାୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ ମହିଚ୍ଛସ୍ସା’’ତିଆଦିକେ ସତ୍ତ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କେ ୱିତକ୍କେସି । ଅଟ୍ଠମେତି ‘‘ନିପ୍ପପଞ୍ଚାରାମସ୍ସାୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ ପପଞ୍ଚାରାମସ୍ସା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପୁରିସୱିତକ୍କେ ।
ମମ ସଙ୍କପ୍ପମଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛସ୍ସାୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ ମହିଚ୍ଛସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୦) ମହାପୁରିସୱିତକ୍କୱସେନ ଆରଦ୍ଧମତ୍ତଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱେନ ଠିତଂ ମମ ସଙ୍କପ୍ପଂ ଜାନିତ୍ୱା । ମନୋମୟେନାତି ମନୋମୟେନ ୱିୟ ମନସା ନିମ୍ମିତସଦିସେନ, ପରିଣାମିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦ୍ଧିୟାତି ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିୟା ।
ୟଦା ମେ ଅହୁ ସଙ୍କପ୍ପୋତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ମୟ୍ହଂ ‘‘କୀଦିସୋ ନୁ ଖୋ ଅଟ୍ଠମୋ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କୋ’’ତି ପରିୱିତକ୍କୋ ଅହୋସି, ୟଦା ମେ ଅହୁ ସଙ୍କପ୍ପୋ, ତତୋ ମମ ସଙ୍କପ୍ପମଞ୍ଞାୟ ଇଦ୍ଧିୟା ଉପସଙ୍କମି, ଉତ୍ତରି ଦେସୟୀତି ୟୋଜନା । ଉତ୍ତରି ଦେସୟୀତି ‘‘ନିପ୍ପପଞ୍ଚାରାମସ୍ସାୟଂ ଧମ୍ମୋ ନିପ୍ପପଞ୍ଚରତିନୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ ପପଞ୍ଚାରାମସ୍ସ ପପଞ୍ଚରତିନୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୦) ଇମଂ ଅଟ୍ଠମଂ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଉପରି ଦେସୟି । ତଂ ପନ ଦେସିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ନିପ୍ପପଞ୍ଚରତୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ନିପ୍ପପଞ୍ଚମଦେସୟୀ’’ତି, ପପଞ୍ଚା ନାମ ରାଗାଦୟୋ କିଲେସା, ତେସଂ ୱୂପସମନତାୟ ତଦଭାୱତୋ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ନିପ୍ପପଞ୍ଚା ନାମ । ୟଥା ତଂ ପାପୁଣାତି, ତଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ସାମୁକ୍କଂସିକଂ ଚତୁସଚ୍ଚଦେସନଂ ଅଦେସୟୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତସ୍ସାହଂ ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟାତି ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ଦେସନାଧମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା । ୱିହାସିନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିହରିଂ । ସାସନେ ରତୋତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହେ ସାସନେ ଅଭିରତୋ । ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଅନୁପ୍ପତ୍ତାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ, ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣନ୍ତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ମୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତା ସଚ୍ଛିକତା । ତତୋ ଏୱ କତଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନଂ, ଅନୁସିଟ୍ଠି ଓୱାଦୋ ଅନୁଟ୍ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଭଦ୍ଦିୟତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୧୯୩. ଛଟ୍ଠେ ଉଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ ଉଚ୍ଚା-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ – ‘‘ଉଚ୍ଚାକୁଲିକାନନ୍ତି ଉଚ୍ଚେ କୁଲେ ଜାତାନ’’ନ୍ତି । କାଳୀ ସା ଦେୱୀତି କାଳୱଣ୍ଣତାୟ କାଳୀ ସା ଦେୱୀ । କୁଲାନୁକ୍କମେନ ରଜ୍ଜାନୁପ୍ପତ୍ତି ମହାକୁଲିନସ୍ସେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋୟେୱ ଚା’’ତିଆଦି ।
ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୧୯୪. ସତ୍ତମେ ରିତ୍ତକୋତି ଦେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁରହିତୋ । ଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଭଗୱତୋ ରୂପଗୁଣେ ଚେୱ ଆକପ୍ପସମ୍ପଦାଦିଗୁଣେ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ଅମ୍ବପକ୍କସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନନ୍ତି ଏୱମାଦିକେ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତେ ଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ।
ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୧୯୫. ଅଟ୍ଠମେ ଅଭୀତନାଦଭାୱେନ ସୀହସ୍ସ ୱିୟ ନାଦୋ ସୀହନାଦୋ, ସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସୀହନାଦିକା, ତେସଂ ସୀହନାଦିକାନଂ। ଗରହିତବ୍ବପସଂସିତବ୍ବଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ଗରହା ପସଂସା ଚ ୟୁତ୍ତରୂପାତି ଆହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ଚ ନାମା’’ତିଆଦି । ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦୀହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ହି ଞାଣେନ ଅରିୟସାୱକୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦିଂ ପଜାନାତି । କତମା ପନସ୍ସ ଜାତି ଖୀଣା, କଥଞ୍ଚ ପଜାନାତୀତି ? ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଖୀଣା ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା, ନ ଅନାଗତା ଅନାଗତେ ୱାୟାମାଭାୱତୋ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୟା ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱିତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦା ଜାତି, ସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଖୀଣା । ତଂ ସୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘କିଲେସାଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ହୋତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତୋ ପଜାନାତି ।
ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠଂ ପରିୱୁଟ୍ଠଂ, କତଂ ଚରିତଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱସନ୍ତି ନାମ, ଖୀଣାସୱୋ ୱୁଟ୍ଠୱାସୋ । ତସ୍ମା ଅରିୟସାୱକୋ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ପଜାନାତି । କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସୋଳସୱିଧଂ କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାଦୟୋ ହି ତଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି, ଖୀଣାସୱୋ କତକରଣୀୟୋ । ତସ୍ମା ଅରିୟସାୱକୋ ଅତ୍ତନୋ କରଣୀୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ପଜାନାତି । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇଦାନି ପୁନ ଇତ୍ଥଭାୱାୟ ଏୱଂ ସୋଳସୱିଧକିଚ୍ଚଭାୱାୟ, କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ କିଚ୍ଚଂ ମେ ନତ୍ଥୀତି ପଜାନାତି । ଅଥ ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇତ୍ଥଭାୱତୋ ଇମସ୍ମା ଏୱଂପକାରା ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନା ଅପରଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ମୟ୍ହଂ ନତ୍ଥି, ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଛିନ୍ନମୂଲକା ରୁକ୍ଖା ୱିୟ, ତେ ଚରିମକୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ପଜାନାତି ।
ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୧୯୬. ନୱମେ ଅଟ୍ଠାରସସୁପି ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନେସୁ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗତତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବସିପ୍ପେସୁ କୋୱିଦୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଦୟାଅବ୍ଭଞ୍ଞାୱହସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ତତ୍ଥ ଉପଲବ୍ଭନତୋ ‘‘ମୋକ୍ଖଧମ୍ମଂ ଅଦିସ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ଇଦଂ ୱେଦତ୍ତୟଂ ନାମା’’ତିଆଦି। ତଥା ହି ଅନେନ ଦୁଗ୍ଗତିପରିମୁଚ୍ଚନମ୍ପି ଦୁଲ୍ଲଭଂ, ଅଭିଞ୍ଞାପରିୱାରାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଲାଭିତାୟ ସୟଂ ଏକଦେସେନ ଉପସନ୍ତୋ ପରମୁକ୍କଂସଗତଂ ଉତ୍ତମଦମଥସମଥଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ପିଟକାନି ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଫଲଭାଜନାନି ଗହେତ୍ୱା ଅସ୍ସାମିକାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ଗାରୱୱସେନ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ପରିଭୁଞ୍ଜୀତି ଦେୱତାହି ପକ୍ଖିତ୍ତଦିବ୍ବୋଜଂ ୱନମୂଲଫଲାଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି । ପତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପିତସମନନ୍ତରମେୱ ହି ଦେୱତା ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବୋଜଂ ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ସମ୍ମସିତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୂତି ମହାଦେୱତ୍ଥେରସ୍ସ ଅନୁମୋଦନକଥାୟ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାସକ୍ଖିକାୟ ସୁୱିସୋଧିତଚିତ୍ତସନ୍ତାନା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ ।
ଦସହି କଥାୱତ୍ଥୂହୀତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥା ପୱିୱେକକଥା ଅସଂସଗ୍ଗକଥା ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥା ସୀଲସମ୍ପଦାକଥା ସମାଧିସମ୍ପଦାକଥା ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାକଥା ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପଦାକଥା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସମ୍ପଦାକଥାତି ଇମେହି ଦସହି କଥାୱତ୍ଥୂହି । ଜାତିଭୂମିରଟ୍ଠୱାସିନୋତି ଜାତିଭୂମିୱନ୍ତଦେସୱାସିନୋ, ସତ୍ଥୁ ଜାତଦେସୱାସିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀସାନୁଲୋକିକୋତି ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ଅନୁ ଅନୁ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ଓକାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ସାକଚ୍ଛାୟ ଅୱସରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା । ସତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିକ୍କମଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୭) ସତ୍ତ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ପୁଚ୍ଛି । ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ସୱିସେସେନ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିତାୟ ।
ମହାକଚ୍ଚାନତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୧୯୭. ଦସମେ ସଂଖିତ୍ତେନ କଥିତଧମ୍ମସ୍ସାତି ମଧୁପିଣ୍ଡିକସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାସୁ ୱିୟ ସଙ୍ଖେପେନ ଦେସିତଧମ୍ମସ୍ସ । ତଂ ଦେସନଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱାତି ତଂ ସଙ୍ଖେପଦେସନଂ ଆୟତନାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା । ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜମାନାନନ୍ତି ତସ୍ସା ସଙ୍ଖେପଦେସନାୟ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା କଥେନ୍ତାନଂ । ଅତ୍ଥୱସେନ ୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥା’’ତି ଅତ୍ଥୱସେନ ୱା ଦେସନଂ ପୂରେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକାନି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଦେସନାୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀ’’ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ୱା ପୂରେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ମହାକଚ୍ଚାନତ୍ଥେରୋ ଉଭୟୱସେନପି ସକ୍କୋତି ତସ୍ସ ସଙ୍ଖେପେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଦେସନତୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ପାତୋୱ ସୁଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ଅଞ୍ଞେହୀତି ଅଞ୍ଞାସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ କେସେହି ଅତିୱିୟ ଦୀଘା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଦୀଘା ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ସିନିଦ୍ଧନୀଲମୁଦୁକଞ୍ଚିକା ଚ । ନିକ୍କେସୀତି ଅପ୍ପକେସୀ ୟଥା ‘‘ଅନୁଦରା କଞ୍ଞା’’ତି ।
ପଣିୟନ୍ତି ୱିକ୍କେତବ୍ବଭଣ୍ଡଂ । ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଉପନିସ୍ସୟଂ କେସାନଂ ପକତିଭାୱାପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଗାରୱେନାତି ମୁଣ୍ଡସୀସାପି ଥେରେ ଗାରୱେନ ଏକୱଚନେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା । ନିମନ୍ତେତ୍ୱାତି ସ୍ୱାତନାୟ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା । ଇମିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସେଟ୍ଠିଧୀତରମାହ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ଅଟ୍ଠାନପୟୁତ୍ତଂ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ୟସପଟିଲାଭୋୱ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସପଟିଲାଭୋତି ଚ ଭୱସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭୋ । ସତ୍ତସୁ ହି ଜୱନଚେତନାସୁ ପଠମା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଫଲା, ପଚ୍ଛିମା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଫଲା, ମଜ୍ଝେ ପଞ୍ଚ ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଫଲା, ତସ୍ମା ପଠମଂ ଏକଂ ଚେତନଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ୟଥାସକଂ ପରିପୁଣ୍ଣଫଲଦାୟିନୋ ହୋନ୍ତି, ପଠମଚେତନାୟ ପନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ୟସପଟିଲାଭୋୱ ଅହୋସି ।
ପଠମଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ
(୧୪) ୨. ଦୁତିୟଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
ଚୂଳପନ୍ଥକତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୧୯୮-୨୦୦. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାମନେନ ଉପ୍ପାଦିତଂ । ମନେନ କତକାୟୋତି ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ଦେସନ୍ତରଂ ପତ୍ତକାୟୋ । ମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତକାୟୋତି ଅଭିଞ୍ଞାମନସା ନିମ୍ମିତକାୟୋ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୬-୨୩୭; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୪) ୱିୟ । ଏକସଦିସେୟେୱାତି ଅତ୍ତସଦିସେୟେୱ । ଏକୱିଧମେୱାତି ଅତ୍ତନା କତପ୍ପକାରମେୱ । ଏତପ୍ପରମୋ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସାୱକାନଂ ଇଦ୍ଧିନିମ୍ମାନୱିଧି । ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ ଏକଦେସେନ ସତ୍ଥୁ ଇଦ୍ଧିନିମ୍ମାନାନୁୱିଧାନତୋ ।
ଲାଭିତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଲାଭୀତି ଈକାରୋ ଅତିସୟତ୍ଥୋ । ତେନ ଥେରସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଅତିସୟେନ ସୱିସେସଲାଭିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଲାଭିତାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତା ଚେତୋସଞ୍ଞାୱିୱଟ୍ଟକୁସଲତା ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନଲାଭିତାୟ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଇମେହିପି କାରଣେହୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚେତୋତି ଚେତ୍ଥ ଚିତ୍ତସୀସେନ ସମାଧି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଚେତସୋ ସମାଧିସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟନଂ ଚେତୋୱିୱଟ୍ଟୋ, ଏକସ୍ମିଂୟେୱାରମ୍ମଣେ ସମାଧିଚିତ୍ତଂ ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ଉପରୂପରି ହାପନତୋ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଚେତୋୱିୱଟ୍ଟକୁସଲୋ ନାମ। ‘‘ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨୬୫) ୱୁତ୍ତସଞ୍ଞା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାସହଗତଂ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞାସହଗତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୬୫-୨୬୮) ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତଜ୍ଝାନାନଂ ୱିୱଟ୍ଟକୁସଲୋ, ତଥା ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିସଞ୍ଞା ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା କେୱଲେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମମତ୍ତେ ଅସଙ୍ଖତେ ନିବ୍ବାନେ ଚ ୱିସେସତୋ ୱଟ୍ଟନତୋ ଚ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାବହୁଲୋ ସଞ୍ଞାୱିୱଟ୍ଟକୁସଲୋ । ସମାଧିକୁସଲତାୟ ଚେତୋୱିୱଟ୍ଟକୁସଲତା ତବ୍ବହୁଲୱିହାରିତାୟ । ତଥା ୱିପସ୍ସନାକୁସଲତାୟ ସଞ୍ଞାୱିୱଟ୍ଟକୁସଲତା । ଏକୋତି ଚୂଳପନ୍ଥକତ୍ଥେରଂ ୱଦତି । ସମାଧିଲକ୍ଖଣେତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦିସମାଧିସଭାୱେ । ପୁନ ଏକୋତି ମହାପନ୍ଥକତ୍ଥେରମାହ । ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣେତି ସତ୍ତଅନୁପସ୍ସନା ଅଟ୍ଠାରସମହାୱିପସ୍ସନାଦିୱିପସ୍ସନାସଭାୱେ । ସମାଧିଗାଳ୍ହୋତି ସମାଧିସ୍ମିଂ ଓଗାଳ୍ହଚିତ୍ତୋ ସୁଭାୱିତଭାୱନତା । ଅଙ୍ଗସଂଖିତ୍ତେତି ଚତୁରଙ୍ଗିକତିୱଙ୍ଗିକାଦିୱସେନ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ସଙ୍ଖିପନେ । ଆରମ୍ମଣସଂଖିତ୍ତେତି କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସାଦିନିବ୍ବତ୍ତନେନ କସିଣାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ ସଂଖିପନେ । ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାପନେତି ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ୱୱତ୍ଥାପନେ । ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାପନେତି ପଥୱୀକସିଣାଦିଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣାନଂ ୱୱତ୍ଥାପନେ ।
ଝାନଙ୍ଗେହୀତି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଙ୍ଗେହି, ଝାନଙ୍ଗାନେୱ ଝାନଂ । ପୁନ ଝାନଙ୍ଗେହୀତି ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଙ୍ଗେହି । ଭାତାତି ଜେଟ୍ଠଭାତା । ଅସ୍ସାତି କୁଟୁମ୍ବିୟସ୍ସ । ସୁୱଣ୍ଣପୂଜନ୍ତି ସୋୱଣ୍ଣମୟଂ ପୁପ୍ଫପୂଜଂ କତ୍ୱା । ଦେୱପୁରେତି ତାୱତିଂସଭୱନେ ସୁଦସ୍ସନମହାନଗରେ । ଅଗ୍ଗଦ୍ୱାରେନାତି ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଅଗ୍ଗଂ ସବ୍ବପଠମଂ ୱିୱଟେନ ନଗରଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ।
କୋକନଦନ୍ତି ପଦୁମୱିସେସନଂ ୟଥା ‘‘କୋକାସକ’’ନ୍ତି । ତଂ କିର ବହୁପତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଅତିସୁଗନ୍ଧଞ୍ଚ ହୋତି । ‘‘କୋକନଦଂ ନାମ ସେତପଦୁମ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପାତୋତି ପଗେୱ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟଥା କୋକନଦସଙ୍ଖାତଂ ପଦୁମଂ ପାତୋ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନୱେଲାୟଂ ଫୁଲ୍ଲଂ ୱିକସିତଂ ଅୱୀତଗନ୍ଧଂ ସିୟା ୱିରୋଚମାନଂ, ଏୱଂ ସରୀରଗନ୍ଧେନ ଗୁଣଗନ୍ଧେନ ଚ ସୁଗନ୍ଧଂ ସରଦକାଲେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଆଦିଚ୍ଚମିୱ ଅତ୍ତନୋ ତେଜସା ତପନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗେହି ନିଚ୍ଛରଣକଜୁତିୟା ଅଙ୍ଗୀରସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସାତି ।
ଚୂଳପନ୍ଥକୋ କିର କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପଞ୍ଞୱା ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଦନ୍ଧଭିକ୍ଖୁନୋ ଉଦ୍ଦେସଗହଣକାଲେ ପରିହାସକେଳିଂ ଅକାସି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେନ ପରିହାସେନ ଲଜ୍ଜିତୋ ନେୱ ଉଦ୍ଦେସଂ ଗଣ୍ହି, ନ ସଜ୍ଝାୟମକାସି । ତେନ କମ୍ମେନାୟଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାୱ ଦନ୍ଧୋ ଜାତୋ, ତସ୍ମା ଗହିତଗହିତପଦଂ ଉପରିଉପରିପଦଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନସ୍ସତି । ଇଦ୍ଧିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଂ ଚୋଳଖଣ୍ଡଂ ଅଦାସୀତି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବହେତୁଂ ଦିସ୍ୱା ତଦନୁରୂପେ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ସୁଦ୍ଧଂ ଚୋଳଖଣ୍ଡଂ ଅଦାସି । ସୋ କିର ପୁବ୍ବେ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ନଲାଟତୋ ସେଦେ ମୁଚ୍ଚନ୍ତେ ପରିସୁଦ୍ଧେନ ସାଟକେନ ନଲାଟଂ ପୁଞ୍ଛି, ସାଟକୋ କିଲିଟ୍ଠୋ ଅହୋସି । ସୋ ‘‘ଇମଂ ସରୀରଂ ନିସ୍ସାୟ ଏୱରୂପୋ ପରିସୁଦ୍ଧସାଟକୋ ପକତିଂ ଜହିତ୍ୱା କିଲିଟ୍ଠୋ ଜାତୋ, ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭି । ତେନ କାରଣେନସ୍ସ ରଜୋହରଣମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଜାତୋ ।
ଲୋମାନୀତି ଚୋଳଖଣ୍ଡତନ୍ତଗତଅଂସୁକେ ୱଦତି । ‘‘କିଲିଟ୍ଠଧାତୁକାନୀ’’ତି କିଲିଟ୍ଠସଭାୱାନି । ଏୱଂଗତିକମେୱାତି ଇଦଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ପକତିୟା ପଣ୍ଡରଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ରାଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ଜାତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନକ୍ଖତ୍ତଂ ସମାନେତ୍ୱାତି ନକ୍ଖତ୍ତଂ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା, ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ। ବିଳାରସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ବିଳାରସ୍ସ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ । ଜଲପଥକମ୍ମିକେନାତି ସମୁଦ୍ଦକମ୍ମିକେନ । ଚାରିନ୍ତି ଖାଦିତବ୍ବତିଣଂ । ସଚ୍ଚକାରନ୍ତି ସଚ୍ଚଭାୱାୱହଂ କାରଂ, ‘‘ଅତ୍ତନା ଗହିତେ ଭଣ୍ଡେ ଅଞ୍ଞେସଂ ନ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଲଞ୍ଜନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତିୟେନ ପଟିହାରେନାତି ତତିୟେନ ସାସନେନ । ପତ୍ତିକା ହୁତ୍ୱାତି ସାମିନୋ ହୁତ୍ୱା ।
ଅପ୍ପକେନପୀତି ଥୋକେନପି ପରିତ୍ତେନପି । ମେଧାୱୀତି ପଞ୍ଞୱା । ପାଭତେନାତି ଭଣ୍ଡମୂଲେନ । ୱିଚକ୍ଖଣୋତି ୱୋହାରକୁସଲୋ । ସମୁଟ୍ଠାପେତି ଅତ୍ତାନନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଧନଂ ୟସଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାନଂ ସଣ୍ଠପେତି ପତିଟ୍ଠାପେତି। ୟଥା କିଂ ? ଅଣୁଂ ଅଗ୍ଗିଂୱ ସନ୍ଧମଂ, ୟଥା ପଣ୍ଡିତୋ ପୁରିସୋ ପରିତ୍ତକଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଅନୁକ୍କମେନ ଗୋମୟଚୁଣ୍ଣାଦୀନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁଖୱାତେନ ଧମେନ୍ତୋ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ୱଡ୍ଢେତି, ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ କରୋତି, ଏୱମେୱ ପଣ୍ଡିତୋ ଥୋକମ୍ପି ପାଭତଂ ଲଭିତ୍ୱା ନାନାଉପାୟେହି ପୟୋଜେତ୍ୱା ଧନଞ୍ଚ ୟସଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢେତି, ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପୁନ ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାନଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ତାୟ ଏୱ ୱା ପନ ଧନସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ଅତ୍ତାନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଅଭିଞ୍ଞାତଂ ପାକଟଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୁଭୂତିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୦୧-୨୦୨. ତତିୟେ ରଣାତି ହି ରାଗାଦୟୋ କିଲେସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ‘‘ସରଣା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦ ଦୁକମାତିକା) ରାଗାଦୟୋ କିଲେସା ‘‘ରଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ରଣନ୍ତି ଏତେହୀତି ରଣା। ୟେହି ଅଭିଭୂତା ସତ୍ତା ନାନପ୍ପକାରେନ କନ୍ଦନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ରାଗାଦୟୋ ‘‘ରଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଦେସିତନିୟାମତୋ ଅନୋକ୍କମିତ୍ୱାତି ଦେସିତାନୋକ୍କମନତୋ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଦେସେତି, ସତ୍ଥାରା ଦେସିତନିୟାମେନେୱ ଅନୋଦିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ମେତ୍ତାଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖାଗହଣେ ସତି । ଭିକ୍ଖାଦାୟକାନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇଦଂ ଚୂଳଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତସୁତ୍ତେନ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୫୧ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବଂ । ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତମତ୍ତମ୍ପି ହି କାଲଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦିନ୍ନଦାନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସଂ, ତେନ ଚ ସୋ ଅମୋଘଂ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ତତ୍ଥ ଆଗତୋୟେୱ । ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ।
ଖଦିରୱନିୟରେୱତତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୦୩. ପଞ୍ଚମେ ୱନସଭାଗନ୍ତି ସଭାଗଂ ୱନଂ, ସଭାଗନ୍ତି ଚ ସପ୍ପାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ହି ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ନ ହୋତି, ତଂ ‘‘ସଭାଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦକସଭାଗନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କଲ୍ୟାଣକମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣୋତି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମୂପଚୟସ୍ସ ଓକାସୋ । ତିଣ୍ଣଂ ଭାତିକାନନ୍ତି ଉପତିସ୍ସୋ, ଚୁନ୍ଦୋ, ଉପସେନୋତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଜେଟ୍ଠଭାତିକାନଂ । ତିସ୍ସନ୍ନଞ୍ଚ ଭଗିନୀନନ୍ତି ଚାଲା, ଉପଚାଲା, ସୀସୁପଚାଲାତି ଇମେସଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଜେଟ୍ଠଭଗିନୀନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ସୟଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚାଲା, ଉପଚାଲା, ସୀସୁପଚାଲାତି ତିସ୍ସୋ ଭଗିନିୟୋ, ଚୁନ୍ଦୋ ଉପସେନୋତି ଇମେ ଭାତରୋ ପବ୍ବାଜେସି, ରେୱତକୁମାରୋ ଏକୋୱ ଗେହେ ଅୱସିସ୍ସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ…ପେ॰… ପବ୍ବାଜେନ୍ତୀ’’ତି । ମହଲ୍ଲକତରାତି ୱୁଦ୍ଧତରା । ଇଦଞ୍ଚ କୁମାରିକାୟ ଚିରଜୀୱିତଂ ଅଭିକଙ୍ଖମାନା ଆହଂସୁ । ସା କିର ତସ୍ସ ଅୟ୍ୟିକା ୱୀସତିୱସ୍ସସତିକା ଖଣ୍ଡଦନ୍ତା ପଲିତକେସା ୱଲିତ୍ତଚା ତିଲକାହତଗତ୍ତା ଗୋପାନସିୱଙ୍କା ଅହୋସି । ୱିଧାୱନିକନ୍ତି ୱିଧାୱନକୀଳିକଂ । ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନନ୍ତି ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ମନୁସ୍ସଦେୱମୋକ୍ଖସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ମନୁସ୍ସଦେୱବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱା । ସୀୱଲିସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମାତି ‘‘ସୀୱଲିନା କତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକଦାନଟ୍ଠାନମିଦ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଏୱମାହ । ସଭାଗଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମଂ ଦେସଂ ।
ତଂ ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ଅରହନ୍ତୋ ଗାମନ୍ତେ କାୟୱିୱେକଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ପନ ଲଭନ୍ତେୱ । ତେସଞ୍ହି ଦିବ୍ବପ୍ପଟିଭାଗାନିପି ଆରମ୍ମଣାନି ଚିତ୍ତଂ ଚାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଗାମୋ ୱା ହୋତୁ ଅରଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ, ‘ୟତ୍ଥ ଅରହନ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତି, ତଂ ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକଂ’, ସୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ ରମଣୀୟୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
କଙ୍ଖାରେୱତତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୦୪. ଛଟ୍ଠେ ଅକପ୍ପିୟୋ, ଆୱୁସୋ, ଗୁଳୋତି ଏକଦିୱସଂ ଥେରୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଗୁଳକରଣଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଗୁଳେ ପିଟ୍ଠମ୍ପି ଛାରିକମ୍ପି ପକ୍ଖିତ୍ତେ ଦିସ୍ୱାନ ‘‘ଅକପ୍ପିୟୋ ଗୁଳୋ, ସାମିସୋ ନ କପ୍ପତି ଗୁଳୋ ୱିକାଲେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଅକପ୍ପିୟା ମୁଗ୍ଗାତି ଏକଦିୱସଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱଚ୍ଚେ ମୁଗ୍ଗଂ ଜାତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅକପ୍ପିୟା ମୁଗ୍ଗା, ପକ୍କାପି ମୁଗ୍ଗା ଜାୟନ୍ତୀ’’ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ସେସମେତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ସୋଣକୋଳିୱିସତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୦୫. ସତ୍ତମେ ହାପେତବ୍ବମେୱ ଅହୋସି ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତ୍ତା । ଉଦକେନ ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହେତି ଉଦକେନ ଥଲଂ ଉସ୍ସାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରାସିକତେ । ହରିତୂପଲିତ୍ତାୟାତି ଗୋମୟପରିଭଣ୍ଡକତାୟ । ତିୱିଧେନ ଉଦକେନପୋସେନ୍ତୀତି ଖୀରୋଦକଂ ଗନ୍ଧୋଦକଂ କେୱଲୋଦକନ୍ତି ଏୱଂ ତିୱିଧେନ ଉଦକେନ ପୋସେନ୍ତି ପରିପାଲେନ୍ତି । ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱାତି ପରିସୋଧେତ୍ୱା ଗହିତେ ତଣ୍ଡୁଲେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦେୱୋ ମଞ୍ଞେତି ଦେୱୋ ୱିୟ। ୱୀଣୋୱାଦେନାତି ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ସୋଣ, ୟଦା ତେ ୱୀଣାୟ ତନ୍ତିୟୋ ଅଚ୍ଚାୟତା ହୋନ୍ତି, ଅପି ନୁ ତେ ୱୀଣା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସରୱତୀ ୱା ହୋତି କମ୍ମଞ୍ଞା ୱାତି ? ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେତି । ଏୱମେୱ ଖୋ, ସୋଣ, ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ଅତିସିଥିଲୱୀରିୟଂ କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱଂ, ସୋଣ, ୱୀରିୟସମତଂ ଅଧିଟ୍ଠହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ସମତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୪୩) ଏୱଂ ୱୀଣଂ ଉପମଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତେନ ୱୀଣୋପମୋୱାଦେନ । ୱୀରିୟସମଥୟୋଜନତ୍ଥାୟାତି ୱୀରିୟସ୍ସ ସମଥେନ ୟୋଜନତ୍ଥାୟ ।
ସୋଣକୁଟିକଣ୍ଣତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୦୬. ଅଟ୍ଠମେ କୁଟିକଣ୍ଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘କୋଟିକଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କୁଟିକଣ୍ଣୋ’’ତି ୱୋହରୀୟତି । କୁଲଘରେ ଭୱା କୁଲଘରିକା। ସା କିର ଅୱନ୍ତିରଟ୍ଠେ କୁଲଘରେ ମହାୱିଭୱସ୍ସ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଭରିୟା । ଦସବଲସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଚିନ୍ତେସୀତି ଇଦଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକାନଂ ମତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସପରିସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅସ୍ସୋସି, ନ ଚ କଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଅଧିଗଞ୍ଛି । କସ୍ମା ? ସୋ ହି ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ହେମୱତଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘ଆଗତୋ ନୁ ଖୋ ମେ ସହାୟକୋ, ନୋ’ତି ଦିସାଦିସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘ୱଞ୍ଚିତୋ ମେ ସହାୟୋ, ୟୋ ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ତପ୍ପଟିଭାନଂ ଭଗୱତୋ ଦେସନଂ ନ ସୁଣାତୀ’ତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଅହୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିଜାତିଅଭିନିକ୍ଖମନବୋଧିପରିନିବ୍ବାନେସ୍ୱେୱ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ହୁତ୍ୱାୱ ପଟିୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକାନି ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ପନ ତାନି ସୱିସେସାନି ହୁତ୍ୱା ଚିରତରଂ ଠତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତିୟୋଜନସହସ୍ସଂ ହିମୱନ୍ତଂ ଅକାଲପୁପ୍ଫିତଂ ଦିସ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଅଗ୍ଗବଲକାୟାତି ସବ୍ବପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ବଲକାୟା । କେନ ପୁପ୍ଫିତଭାୱଂ ଜାନାସୀତି କେନ କାରଣେନ ହିମୱନ୍ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫିତଭାୱଂ ଜାନାସୀତି, ୟେନ କାରଣେନ ଇମଂ ଅକାଲପୁପ୍ଫପାଟିହାରିୟଂ ଜାତଂ, ତଂ ଜାନାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିତଭାୱନ୍ତି ତସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ଭଗୱତା ପୱତ୍ତିତଭାୱଂ । ସଦ୍ଦେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହୀତି ସଦ୍ଦେ ଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି । ତତୋତି ‘‘ଅହଂ ‘ଏତଂ ଅମତଧମ୍ମଂ ତମ୍ପି ଜାନାପେସ୍ସାମୀ’ତି ତୱ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତୋସ୍ମୀ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦନନ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସାତାଗିରୋ ହେମୱତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ କଥେତ୍ୱା ତଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଆନେତୁକାମୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପନ୍ନରସୋ’’ତିଆଦିଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫୩) ଅଜ୍ଜାତି ଅୟଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱୋ ପକ୍ଖଗଣନତୋ ପନ୍ନରସୋ, ଉପୱସିତବ୍ବତୋ ଉପୋସଥୋ। ତୀସୁ ୱା ଉପୋସଥେସୁ ଅଜ୍ଜ ପନ୍ନରସୋ ଉପୋସଥୋ, ନ ଚାତୁଦ୍ଦସିଉପୋସଥୋ, ନ ସାମଗ୍ଗୀଉପୋସଥୋ । ଦିୱି ଭୱାନି ଦିବ୍ବାନି, ଦିବ୍ବାନି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଦିବ୍ବାନି। କାନି ତାନି ? ରୂପାନି । ତଞ୍ହି ରତ୍ତିଂ ଦେୱାନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁତୋ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ସରୀରୱତ୍ଥାଭରଣୱିମାନପ୍ପଭାହି ଅବ୍ଭାଦିଉପକ୍କିଲେସୱିରହିତାୟ ଚନ୍ଦପ୍ପଭାୟ ଚ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଅଲଙ୍କତୋ ଅହୋସୀତି ଅତିୱିୟ ଅଲଙ୍କତୋ ଚ ପରିୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପଭାୟ । ତେନାହ – ‘‘ଦିବ୍ବା ରତ୍ତି ଉପଟ୍ଠିତା’’ତି ।
ଏୱଂ ରତ୍ତିଗୁଣୱଣ୍ଣନାପଦେସେନପି ସହାୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦଂ ଜନେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ କଥେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଅନୋମନାମଂ ସତ୍ଥାରଂ, ହନ୍ଦ ପସ୍ସାମ ଗୋତମ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅନୋମେହି ଅଲାମକେହି ସବ୍ବାକାରପରିପୂରେହି ଗୁଣେହି ନାମଂ ଅସ୍ସାତି ଅନୋମନାମୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସୋ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ନୟେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ଅନୋମେହି ଗୁଣେହି ନାମଂ । ‘‘ଭଗ୍ଗରାଗୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗଦୋସୋତି ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୮୪) ନୟେନ ଭଗୱାତି ଅନୋମେହି ଗୁଣେହି ନାମଂ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥେହି ଦେୱମନୁସ୍ସେ ଅନୁସାସତି ‘‘ଇମଂ ପଜହଥ, ଇମଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତଥା’’ତି ସତ୍ଥା । ତଂ ଅନୋମନାମଂ ସତ୍ଥାରଂ । ହନ୍ଦାତି ୱଚସାୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପସ୍ସାମାତି ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ସହ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନବହୁୱଚନଂ । ଗୋତମନ୍ତି ଗୋତମଗୋତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସତ୍ଥା, ନ ସତ୍ଥା’’ତି ମା ୱିମତିଂ ଅକାସି, ଏକନ୍ତବ୍ୟୱସିତୋ ହୁତ୍ୱାୱ ଏହି ପସ୍ସାମ ଗୋତମନ୍ତି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ହେମୱତୋ ‘‘ଅୟଂ ସାତାଗିରୋ ‘ଅନୋମନାମଂ ସତ୍ଥାର’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପକାସେତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ଚ ଦୁଲ୍ଲଭା ଲୋକେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଟିଞ୍ଞେହି ପୂରଣାଦିସଦିସେହେୱ ଲୋକୋ ଉପଦ୍ଦୁତୋ । ସୋ ପନ ୟଦି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ଅଦ୍ଧା ତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତେନ ଏୱଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘କଚ୍ଚି ମନୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କଚ୍ଚୀତି ପୁଚ୍ଛା । ମନୋତି ଚିତ୍ତଂ । ସୁପଣିହିତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତୋ ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପୱେଧୀ । ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ସବ୍ବଭୂତେସୁ । ତାଦିନୋତି ତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ । ପୁଚ୍ଛା ଏୱ ୱା ଅୟଂ ‘‘ସୋ ତୱ ସତ୍ଥା ସବ୍ବଭୂତେସୁ ତାଦୀ, ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି । ଇଟ୍ଠେ ଅନିଟ୍ଠେଚାତି ଏୱରୂପେ ଆରମ୍ମଣେ । ସଙ୍କପ୍ପାତି ୱିତକ୍କା । ୱସୀକତାତି ୱସଂ ଗମିତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂ ତଂ ସତ୍ଥାରଂ ୱଦସି, ତସ୍ସ ତେ ସତ୍ଥୁନୋ କଚ୍ଚି ତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ସତୋ ସବ୍ବଭୂତେସୁ ମନୋ ସୁପଣିହିତୋ, ଉଦାହୁ ୟାୱ ପଚ୍ଚୟଂ ନ ଲଭତି, ତାୱ ସୁପଣିହିତୋ ୱିୟ ଖାୟତି । ସୋ ୱା ତେ ସତ୍ଥା କଚ୍ଚି ସବ୍ବଭୂତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ତାଦୀ, ଉଦାହୁ ନୋ, ୟେ ଚ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ରାଗଦୋସୱସେନ ସଙ୍କପ୍ପା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତ୍ୟାସ୍ସ କଚ୍ଚି ୱସୀକତା, ଉଦାହୁ କଦାଚି ତେସମ୍ପି ୱସେନ ୱତ୍ତତୀତି ।
ତୀଣି ୱସ୍ସାନୀତି ସୋଣସ୍ସ ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତୀଣି ୱସ୍ସାନି । ତଦା କିର ଭିକ୍ଖୂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମଜ୍ଝିମଦେସେୟେୱ ୱସିଂସୁ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କତିପୟା ଏୱ ଅହେସୁଂ । ତେ ଚ ଏକସ୍ମିଂ ନିଗମେ ଏକୋ ଦ୍ୱେତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱସିଂସୁ, ଥେରାନଞ୍ଚ କତିପୟେ ଭିକ୍ଖୂ ଆନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସୁ ଆନୀୟମାନେସୁ ପୁବ୍ବଂ ଆନୀତା କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ପକ୍କମିଂସୁ, କଞ୍ଚି କାଲଂ ଆଗମେତ୍ୱା ପୁନ ତେସୁ ଆନୀୟମାନେସୁ ଇତରେ ପକ୍କମିଂସୁ, ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆନୟନେନ ସନ୍ନିପାତୋ ଚିରେନେୱ ଅହୋସି, ଥେରୋ ଚ ତଦା ଏକୱିହାରୀ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତୀଣି ୱସ୍ସାନି ଗଣଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା’’ତି । ତୀଣି ୱସ୍ସାନୀତି ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ସତ୍ଥୁ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଆଣାପନେନେୱ ‘‘ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱସିତୁକାମୋ ଭଗୱା’’ତି ସତ୍ଥୁ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଭଗୱା କିର ୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱସିତୁକାମୋ, ତସ୍ସ ସେନାସନପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆଣାପେତି ।
ଅଜ୍ଝୋକାସେ ୱୀତିନାମେତ୍ୱାତି ଅଜ୍ଝୋକାସେ ନିସଜ୍ଜାୟ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଆୟସ୍ମତୋ ସୋଣସ୍ସ ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେନ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତୋ ସାୱକସାଧାରଣା ସବ୍ବା ସମାପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଲୋମପ୍ପଟିଲୋମଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ନିସଜ୍ଜାୟ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପାୱିସି, ତସ୍ମା ଆୟସ୍ମାପି ସୋଣୋ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ସବ୍ବା ତା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ନିସଜ୍ଜାୟ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପାୱିସୀତି ୱଦନ୍ତି । ପୱିସିତ୍ୱା ଚ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଚୀୱରତିରୋକରଣିୟଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦପସ୍ସେ ନିସଜ୍ଜାୟ ୱୀତିନାମେସି । ଅଜ୍ଝେସୀତି ଆଣାପେସି । ପଟିଭାତୁ ତଂ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମୋ ଭାସିତୁନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ତୁୟ୍ହଂ ଧମ୍ମୋ ଭାସିତୁଂ ଉପଟ୍ଠାତୁ, ଞାଣମୁଖଂ ଆଗଚ୍ଛତୁ, ୟଥାସୁତଂ ୟଥାପରିୟତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଭଣାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗିୟାନୀତି ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗଭୂତାନି କାମସୁତ୍ତାଦିସୋଳସସୁତ୍ତାନି (ମହାନି॰ ୧) । ସୁଗ୍ଗହିତୋତି ସମ୍ମା ଉଗ୍ଗହିତୋ । ସବ୍ବେ ୱରେ ୟାଚୀତି ୱିନୟଧରପଞ୍ଚମେନ ଗଣେନ ଉପସମ୍ପଦା ଧୁୱନ୍ହାନଂ ଚମ୍ମତ୍ଥରଣଂ ଗଣଙ୍ଗଣୂପାହନଂ ଚୀୱରୱିପ୍ପୱାସୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ୱରେ ୟାଚି । ସୁତ୍ତେ ଆଗତମେୱାତି ଉଦାନପାଳିୟଂ ଆଗତସୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
ସୀୱଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୦୭. ନୱମେ ସାକଚ୍ଛିତ୍ୱା ସାକଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝନୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସାକଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା । ଗୁଳଦଧିନ୍ତି ପତ୍ଥିନ୍ନଂ ଗୁଳସଦିସଂ କଠିନଦଧିଂ । ଅତିଅଞ୍ଛିତୁନ୍ତି ଅତିୱିୟ ଆକଡ୍ଢିତୁଂ । କଞ୍ଜିୟଂ ୱାହେତ୍ୱାତି ଦଧିମତ୍ଥୁଂ ପୱାହେତ୍ୱା, ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦଧିତୋ କଞ୍ଜିୟଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ । ନନ୍ତି ସୁପ୍ପୱାସଂ । ବୀଜପଚ୍ଛିଂ ଫୁସାପେନ୍ତୀତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟାୱ ନ ଉକ୍କଡ୍ଢନ୍ତୀତି ୟାୱ ଦାନେ ନ ଉକ୍କଡ୍ଢନ୍ତି, ଦାତୁକାମାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୋସୀତି ପସୱନିବନ୍ଧନଂ ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୋସି । ସାମିକଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱାତି ସତ୍ତାହଂ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭା ତିବ୍ବାହି ଖରାହି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାହି ଫୁଟ୍ଠା ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା, ୟୋ ଇମସ୍ସ ଏୱରୂପସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପହାନାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ୱତ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ, ୟୋ ଇମସ୍ସ ଏୱରୂପସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପହାନାୟ ପଟିପନ୍ନୋ । ସୁସୁଖଂ ୱତ ନିବ୍ବାନଂ, ୟତ୍ଥିଦଂ ଏୱରୂପଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସଂୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୧୮) ଇମେହି ତୀହି ୱିତକ୍କେହି ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେନ୍ତୀ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ପେସେତୁକାମତାୟ ସାମିକଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା । ପୁରେ ମରଣାତି ମରଣତୋ ପୁରେତରମେୱ । ଇଙ୍ଗିତନ୍ତି ଆକାରଂ । ଜୀୱିତଭତ୍ତନ୍ତି ଜୀୱିତସଂସୟେ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ । ସବ୍ବକମ୍ମକ୍ଖମୋ ଅହୋସୀତି ସତ୍ତୱସ୍ସିକେହି ଦାରକେହି କାତବ୍ବଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ସବ୍ବସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଖମୋ ଅହୋସି । ତେନେୱ ସୋ ସତ୍ତାହଂ ମହାଦାନେ ଦୀୟମାନେ ଜାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମକରଣଂ ଆଦାୟ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉଦକଂ ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଅଦାସି ।
ୟୋମନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ରାଗପଲିପଥଞ୍ଚେୱ କିଲେସଦୁଗ୍ଗଞ୍ଚ ସଂସାରୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନକମୋହଞ୍ଚ ଅତୀତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଓଘେ ତିଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା ପାରଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ଦୁୱିଧେନ ଝାନେନ ଝାୟୀ, ତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱେନ ଅନେଜୋ, କଥଂକଥାୟ ଅଭାୱେନ ଅକଥଂକଥୀ, ଉପାଦାନାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା କିଲେସନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତୋ, ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସବ୍ବେସଂୟେୱ ପନ କେସାନଂ ଓରୋପନଞ୍ଚ ଅରହତ୍ତସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚ ଅପଚ୍ଛାଅପୁରିମା ଅହୋସୀତି ଇମିନା ଥେରସ୍ସ ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱ ଅରହତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା । ଏକଚ୍ଚେ ପନ ଆଚରିୟା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଓୱାଦେ ଦିନ୍ନେ ‘ୟଂ ମୟା କାତୁଂ ସକ୍କା, ତମହଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’ତି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଦିୱସଂୟେୱ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱିଚିତ୍ତଂ କୁଟିକଂ ଦିସ୍ୱା ପୱିସିତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଅତ୍ତନା ଅନୁଭୂତଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ତଦନୁସାରେନ ଅତୀତାନାଗତେ ଞାଣଂ ନେନ୍ତସ୍ସ ଆଦିତ୍ତା ୱିୟ ତୟୋ ଭୱା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଗତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ଓତରିତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଟିୟା ସବ୍ବେପି ଆସୱେ ଖେପେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀ’’ତି । ଉଭୟଥାପି ଥେରସ୍ସ ଅରହତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ପକାସିତା, ଥେରୋ ପନ ପଭିନ୍ନପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦୋ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ଅହୋସି ।
ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୦୮. ଦସମେ ଆହାରକରଣୱେଲନ୍ତି ଭୋଜନକିଚ୍ଚୱେଲଂ । ଅଧିଗଚ୍ଛେ ପଦଂ ସନ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ସୁଖନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ପଠମପାଦେନ ପବ୍ବତେ ଠିତୋୟେୱାତି ପଠମେନ ପାଦେନ ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେ ଠିତୋୟେୱ । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଦୁତିୟଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ
(୧୪) ୩. ତତିୟଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
ରାହୁଲ-ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୦୯-୨୧୦. ତତିୟସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟେସୁ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାତି ଅଧିସୀଲଅଧିଚିତ୍ତଅଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା । ଚୁଦ୍ଦସ ଭତ୍ତଚ୍ଛେଦେ କତ୍ୱାତି ସତ୍ତାହଂ ନିରାହାରତାୟ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭତ୍ତଚ୍ଛେଦାନଂ ୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସ ଭତ୍ତଚ୍ଛେଦେ କତ୍ୱା ।
ତେସନ୍ତି ତେସଂ ତାପସାନଂ । ଲାବୁଭାଜନାଦିପରିକ୍ଖାରଂ ସଂୱିଧାୟାତି ଲାବୁଭାଜନାଦିତାପସପରିକ୍ଖାରଂ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା । ସପରିଳାହକାୟଧାତୁକୋତି ଉସ୍ସନ୍ନପିତ୍ତତାୟ ସପରିଳାହକାୟସଭାୱୋ । ସତସହସ୍ସାତି ସତସହସ୍ସପରିମାଣା । ସତସହସ୍ସଂ ପରିମାଣଂ ଏତେସନ୍ତି ସତସହସ୍ସା ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୟଥା ‘‘ରୂପଭୱୋ ରୂପ’’ନ୍ତି, ଅତ୍ଥିଅତ୍ଥେ ୱା ଅକାରପଚ୍ଚୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲଧମ୍ମସମୁଦାଚାରସଙ୍ଖାତୋ ଆମଗନ୍ଧୋ କୁଣପଗନ୍ଧୋ ନତ୍ଥି ଏତେସନ୍ତି ନିରାମଗନ୍ଧା, ୟଥାୱୁତ୍ତକିଲେସସମୁଦାଚାରରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲେସସମୁଦାଚାରୋ ହେତ୍ଥ ‘‘ଆମଗନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କିଂକାରଣା ? ଅମନୁଞ୍ଞତ୍ତା, କିଲେସଅସୁଚିମିସ୍ସତ୍ତା, ସବ୍ଭି ଜିଗୁଚ୍ଛିତତ୍ତା, ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱୱହତ୍ତା ଚ । ତଥା ହି ୟେ ୟେ ଉସ୍ସନ୍ନକିଲେସା ସତ୍ତା, ତେ ତେ ଅତିଦୁଗ୍ଗନ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ତେନେୱ ନିକ୍କିଲେସାନଂ ମତସରୀରମ୍ପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ନ ହୋତି । ଦାନଗ୍ଗପରିୱହନକେତି ଦାନଗ୍ଗଧୁରୱହନକେ । ମାପକୋତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପରିମିତପରିବ୍ବୟଦାନୱସେନ ଧଞ୍ଞମାପକୋ ।
ପାଳିୟନ୍ତି ୱିନୟପାଳିୟଂ । ମିଗଜାତକଂ ଆହରିତ୍ୱା କଥେସୀତି ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ମିଗୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ମିଗଗଣପରିୱୁତୋ ଅରଞ୍ଞେ ୱସତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗିନୀ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତକଂ ଉପନେତ୍ୱା ‘‘ଭାତିକ ଇମଂ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ମିଗମାୟଂ ସିକ୍ଖାପେହୀ’’ତି ଆହ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ ତାତ, ଅସୁକୱେଲାୟଂ ନାମ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ମାତୁଲେନ ୱୁତ୍ତୱେଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମିଗମାୟଂ ସିକ୍ଖି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ୱନେ ୱିଚରନ୍ତୋ ପାସେନ ବଦ୍ଧୋ ବଦ୍ଧରୱଂ ୱିରୱି । ମିଗଗଣୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ‘‘ପୁତ୍ତୋ ତେ ପାସେନ ବଦ୍ଧୋ’’ତି ତସ୍ସ ମାତୁୟା ଆରୋଚେସି । ସା ଭାତୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭାତିକ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ତେ ମିଗମାୟଂ ସିକ୍ଖାପିତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ମା ତ୍ୱଂ ପୁତ୍ତସ୍ସ କିଞ୍ଚି ପାପକଂ ଆସଙ୍କି, ସୁଗ୍ଗହିତା ତେନ ମିଗମାୟା, ଇଦାନି ତଂ ହାସୟମାନୋ ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ମିଗଂ ତିପଲ୍ଲତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ମିଗନ୍ତି ଭାଗିନେୟ୍ୟମିଗଂ । ତିପଲ୍ଲତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୟନଂ, ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି ଉଜୁକମେୱ ଚ ନିପନ୍ନକୱସେନ ତୀହାକାରେହି ପଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଅସ୍ସ, ତୀଣି ୱା ପଲ୍ଲତ୍ଥାନି ଅସ୍ସାତି ତିପଲ୍ଲତ୍ଥୋ, ତଂ ତିପଲ୍ଲତ୍ଥଂ । ଅନେକମାୟନ୍ତି ବହୁମାୟଂ ବହୁୱଞ୍ଚନଂ । ଅଟ୍ଠକ୍ଖୁରନ୍ତି ଏକେକସ୍ମିଂ ପାଦେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠହି ଖୁରେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ଅଡ୍ଢରତ୍ତାପପାୟିନ୍ତି ପୁରିମୟାମଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଅରଞ୍ଞତୋ ଆଗମ୍ମ ପାନୀୟସ୍ସ ପିୱନତୋ ଅଡ୍ଢରତ୍ତେ ଆପଂ ପିୱତୀତି ଅଡ୍ଢରତ୍ତାପପାୟୀ । ‘‘ଅଡ୍ଢରତ୍ତେ ଆପପାୟି’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ମମ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ମିଗଂ ଅହଂ ସାଧୁକଂ ମିଗମାୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସିଂ । କଥଂ ? ୟଥା ଏକେନ ସୋତେନ ଛମାୟଂ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଛହି କଲାହି ଅତିଭୋତି ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅୟଞ୍ହି ତୱ ପୁତ୍ତଂ ତଥା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସିଂ, ୟଥା ଏକସ୍ମିଂ ଉପରିମନାସିକାସୋତେ ୱାତଂ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ଅଲ୍ଲୀନେନ ଏକେନ ହେଟ୍ଠିମନାସିକାସୋତେନ ତଥେୱ ଛମାୟଂ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଛହି କଲାହି ଲୁଦ୍ଦକଂ ଅତିଭୋତି, ଛହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ୱଞ୍ଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କତମେହି ଛହି ? ଚତ୍ତାରୋ ପାଦେ ପସାରେତ୍ୱା ଏକେନ ପସ୍ସେନ ସେୟ୍ୟାୟ, ଖୁରେହି ତିଣପଂସୁଖଣନେନ, ଜିୱ୍ହାନିନ୍ନାମନେନ, ଉଦରସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱକରଣେନ, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ, ୱାତସ୍ସ ନିରୁମ୍ଭନେନାତି । ଅଥ ୱା ତଥା ନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସିଂ, ୟଥା ଏକେନ ସୋତେନ ଛମାୟଂ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ । ଛହୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେହି ଛହି କାରଣେହି । କଲାହୀତି କଲାୟିସ୍ସତି, ଲୁଦ୍ଦକଂ ୱଞ୍ଚେସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୋତୀତି ଭଗିନିଂ ଆଲପତି । ଭାଗିନେୟ୍ୟୋତି ଏୱଂ ଛହି କାରଣେହି ୱଞ୍ଚକଂ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ନିଦ୍ଦିସତି ।
ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟସ୍ସ ମିଗମାୟଂ ସାଧୁକଂ ଉଗ୍ଗହିତଭାୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଭଗିନିଂ ସମସ୍ସାସେସି । ସୋପି ମିଗପୋତକୋ ପାସେ ବଦ୍ଧୋ ଅନିବନ୍ଧିତ୍ୱାୟେୱ ଭୂମିୟଂ ମହାଫାସୁକପସ୍ସେନ ପାଦେ ପସାରେତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ପାଦାନଂ ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଖୁରେହି ଏୱ ପହରିତ୍ୱା ପଂସୁଞ୍ଚ ତିଣାନି ଚ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସୀସଂ ପାତେତ୍ୱା ଜିୱ୍ହଂ ନିନ୍ନାମେତ୍ୱା ସରୀରଂ ଖେଳକିଲିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ୱାତଗ୍ଗହଣେନ ଉଦରଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ କତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠାନାସିକାସୋତେନ ୱାତଂ ସଞ୍ଚରାପେନ୍ତୋ ଉପରିମନାସିକାସୋତେନ ୱାତଂ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ସକଲସରୀରଂ ଥଦ୍ଧଭାୱଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ମତକାକାରଂ ଦସ୍ସେସି, ନୀଲମକ୍ଖିକାପି ନଂ ସମ୍ପରିୱାରେସୁଂ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ କାକା ନିଲୀୟିଂସୁ । ଲୁଦ୍ଦୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦରେ ହତ୍ଥେନ ପହରିତ୍ୱା ‘‘ପାତୋୱ ବଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ପୂତିକୋ ଜାତୋ’’ତି ତସ୍ସ ବନ୍ଧନରଜ୍ଜୁଂ ମୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥେୱ ଦାନି ନଂ ଉକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା ମଂସଂ ଆଦାୟ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିରାସଙ୍କୋ ହୁତ୍ୱା ସାଖାପଲାସଂ ଗହେତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ମିଗପୋତକୋପି ଉଟ୍ଠାୟ ଚତୂହି ପାଦେହି ଠତ୍ୱା କାୟଂ ୱିଧୁନିତ୍ୱା ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ମହାୱାତେନ ଛିନ୍ନୱଲାହକୋ ୱିୟ ୱେଗେନ ମାତୁ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ସତ୍ଥା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାହୁଲୋ ଇଦାନେୱ ସିକ୍ଖାକାମୋ, ପୁବ୍ବେପି ସିକ୍ଖାକାମୋୟେୱା’’ତି ଏୱଂ ମିଗଜାତକଂ ଆହରିତ୍ୱା କଥେସି ।
ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିୟରାହୁଲୋୱାଦଂ ଦେସେସୀତି ‘‘ପସ୍ସସି ନୋ ତ୍ୱଂ, ରାହୁଲ, ଇମଂ ପରିତ୍ତଂ ଉଦକାୱସେସଂ ଉଦକାଦାନେ ଠପିତନ୍ତି ? ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ । ଏୱଂ ପରିତ୍ତକଂ ଖୋ, ରାହୁଲ, ତେସଂ ସାମଞ୍ଞଂ, ୟେସଂ ନତ୍ଥି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ଲଜ୍ଜା’’ତି ଏୱମାଦିନା ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିୟରାହୁଲୋୱାଦଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୭ ଆଦୟୋ) କଥେସି । ଗେହସିତଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତସ୍ସାତି ଆୟସ୍ମା କିର ରାହୁଲୋ ଭଗୱତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ପାଦତଲତୋ ୟାୱ ଉପରି କେସନ୍ତା ତଥାଗତଂ ଓଲୋକେସି, ସୋ ଭଗୱତୋ ବୁଦ୍ଧୱେସୱିଲାସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସୋଭତି ଭଗୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୱିଚିତ୍ତସରୀରୋ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖିତ୍ତତାୟ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣସୁୱଣ୍ଣଚୁଣ୍ଣମଜ୍ଝଗତୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜୁଲତାପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ କନକପବ୍ବତୋ ୱିୟ ୟନ୍ତସମାକଡ୍ଢିତରତନୱିଚିତ୍ତସୁୱଣ୍ଣଅଗ୍ଘିକଂ ୱିୟ ପଂସୁକୂଲଚୀୱରପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋପି ରତ୍ତକମ୍ବଲପରିକ୍ଖିତ୍ତକନକପବ୍ବତୋ ୱିୟ ପୱାଳଲତାପଟିମଣ୍ଡିତସୁୱଣ୍ଣଘଟିକଂ ୱିୟ ଚୀନପିଟ୍ଠଚୁଣ୍ଣପୂଜିତସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟଂ ୱିୟ ଲାଖାରସାନୁଲିତ୍ତୋ କନକଥୂପୋ ୱିୟ ରତ୍ତୱଲାହକନ୍ତରଗତୋ ତଙ୍ଖଣମୁଗ୍ଗତପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ଅହୋ ସମତିଂସପାରମିତାନୁଭାୱେନ ସଜ୍ଜିତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ସିରିସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ତତୋ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅହମ୍ପି ସୋଭାମି, ସଚେ ଭଗୱା ଚତୂସୁ ମହାଦୀପେସୁ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ଅକରିସ୍ସ, ମୟ୍ହଂ ପରିଣାୟକଟ୍ଠାନନ୍ତରମଦସ୍ସ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅତିୱିୟ ଜମ୍ବୁଦୀପତଲଂ ଅତିସୋଭିସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ଗେହସିତଂ ଛନ୍ଦରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସତ୍ଥୁ ଚେୱ ଅତ୍ତନୋ ଚ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଗେହସିତଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ।
ଭଗୱାପି ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣଚ୍ଛୱିମଂସଲୋହିତୋ ଦାନି ରାହୁଲସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ରଜନୀୟେସୁ ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପକ୍ଖନ୍ଦନକାଲୋ ଜାତୋ, ନିପ୍ଫଲତାୟ ନୁ ଖୋ ରାହୁଲୋ ୱୀତିନାମେତୀ’’ତି । ଅଥ ସହାୱଜ୍ଜନେନେୱ ପସନ୍ନେ ଉଦକେ ମଚ୍ଛଂ ୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧେ ଆଦାସମଣ୍ଡଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ଚ ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱା ଚ ‘‘ଅୟଂ ରାହୁଲୋ ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ରଜୋ ହୁତ୍ୱା ମମ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘ଅହଂ ସୋଭାମି, ମୟ୍ହଂ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ପସନ୍ନ’ନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ଗେହସିତଂ ଛନ୍ଦରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅତିତ୍ଥେ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ, ଉପ୍ପଥଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ଅଗୋଚରେ ଚରତି, ଦିସାମୂଳ୍ହଅଦ୍ଧିକୋ ୱିୟ ଅଗନ୍ତବ୍ବଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଖୋ ପନସ୍ସ କିଲେସୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୱଡ୍ଢନ୍ତୋ ଅତ୍ତତ୍ଥମ୍ପି ୟଥାଭୂତଂ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ଦସ୍ସିସ୍ସତି ପରତ୍ଥମ୍ପି ଉଭୟତ୍ଥମ୍ପି, ତତୋ ନିରୟେପି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହାପେସ୍ସତି, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟମ୍ପି ପେତ୍ତିୱିସୟେପି ଅସୁରକାୟେପି ସମ୍ବାଧେପି ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିନ୍ତି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ପରିପାତେସ୍ସତି । ୟଥା ଖୋ ପନ ଅନେକରତନପୂରା ମହାନାୱା ଭିନ୍ନଫଲକନ୍ତରେନ ଉଦକଂ ଆଦିୟମାନା ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବା ହୋତି, ୱେଗେନ ୱେଗେନସ୍ସା ୱିୱରଂ ପିଦହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱମେୱ ଅୟମ୍ପି ନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ୟାୱସ୍ସ ଅୟଂ କିଲେସୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସୀଲରତନାଦୀନି ନ ୱିନାସେତି, ତାୱଦେୱ ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଅକାସି । ତତୋ ରାହୁଲଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି, ରାହୁଲ, ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱା ଓଳାରିକଂ ୱା ସୁଖୁମଂ ୱା ହୀନଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ୱା, ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ‘ନେତଂ ମମ, ନେସୋହମସ୍ମି, ନ ମେସୋ ଅତ୍ତା’ତି ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ରୂପମେୱ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ରୂପମେୱ ନୁ ଖୋ ସୁଗତାତି । ରୂପମ୍ପି ରାହୁଲ, ୱେଦନାପି ରାହୁଲ, ସଞ୍ଞାପି ରାହୁଲ, ସଙ୍ଖାରାପି ରାହୁଲ, ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ରାହୁଲା’’ତି ମହାରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୩ ଆଦୟୋ) ଅଭାସି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରାହୁଲ…ପେ॰… କଥେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସଂୟୁତ୍ତକେ ପନ ରାହୁଲୋୱାଦୋତି ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତରାହୁଲୋୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁ, ୟମହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଆତାପୀ ପହିତତ୍ତୋ ୱିହରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଥେରେନ ୟାଚିତୋ ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ରାହୁଲ, ଚକ୍ଖୁ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱାତି ? ଅନିଚ୍ଚଂ, ଭନ୍ତେ । ୟଂ ପନାନିଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ତଂ ସୁଖଂ ୱାତି ? ଦୁକ୍ଖଂ, ଭନ୍ତେ । ୟଂ ପନାନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମଂ, କଲ୍ଲଂ ନୁ ତଂ ସମନୁପସ୍ସିତୁଂ ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’’ତିଆଦିନା ରାହୁଲୋୱାଦଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୮୮ ଆଦୟୋ) ଆରଭି । ଥେରସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଚାରୋୟେୱ, ନ ପନ ମହାରାହୁଲୋୱାଦୋ ୱିୟ ୱିତକ୍କୂପଚ୍ଛେଦାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅଥସ୍ସ ସତ୍ଥା ଞାଣପରିପାକଂ ଞତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ ଭଗୱତୋ କିର ରହୋଗତସ୍ସ ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ‘‘ପରିପକ୍କା ଖୋ ରାହୁଲସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା, ୟନ୍ନୂନାହଂ ରାହୁଲଂ ଉତ୍ତରି ଆସୱାନଂ ଖୟେ ୱିନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ରାହୁଲଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଗଣ୍ହାହି, ରାହୁଲ, ନିସୀଦନଂ, ୟେନ ଅନ୍ଧୱନଂ ତେନୁପସଙ୍କମିସ୍ସାମ ଦିୱାୱିହାରାୟା’’ତି । ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଖୋ ଆୟସ୍ମା ରାହୁଲୋ ଭଗୱତୋ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା ନିସୀଦନଂ ଆଦାୟ ଭଗୱତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧି । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅନେକାନି ଦେୱତାସହସ୍ସାନି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧିତା ହୋନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ରାହୁଲଂ ଉତ୍ତରି ଆସୱାନଂ ଖୟେ ୱିନେସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଅନ୍ଧୱନଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ଆୟସ୍ମାପି ରାହୁଲୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଅଥ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ରାହୁଲଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ରାହୁଲ, ଚକ୍ଖୁ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱାତି ? ଅନିଚ୍ଚଂ, ଭନ୍ତେ । ୟଂ ପନାନିଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ତଂ ସୁଖଂ ୱାତି ? ଦୁକ୍ଖଂ, ଭନ୍ତେ । ୟଂ ପନାନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମଂ, କଲ୍ଲଂ ନୁ ତଂ ସମନୁପସ୍ସିତୁଂ ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’’ତିଆଦିନା ରାହୁଲୋୱାଦଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୧) ଅଦାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନ୍ଧୱନେ ନିସିନ୍ନୋ ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦଂ କଥେସୀ’’ତି ।
କୋଟିସତସହସ୍ସଦେୱତାହୀତି ଆୟସ୍ମତା ରାହୁଲେନ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ ପଥୱିନ୍ଧରରାଜକାଲେ ପତ୍ଥନଂ ଠପେନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପତ୍ଥନଂ ଠପିତଦେୱତାୟେୱେତା । ତାସୁ ପନ କାଚି ଭୂମଟ୍ଠଦେୱତା, କାଚି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଟ୍ଠକା, କାଚି ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିଦେୱଲୋକେ, କାଚି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ସବ୍ବା ଏକଟ୍ଠାନେ ଅନ୍ଧୱନସ୍ମିଂୟେୱ ସନ୍ନିପତିତା ।
ଆଭିଦୋସିକନ୍ତି ପାରିୱାସିକଂ ଏକରତ୍ତାତିକ୍କନ୍ତଂ ପୂତିଭୂତଂ । ଏକରତ୍ତାତିକ୍କନ୍ତସ୍ସେୱ ହି ନାମସଞ୍ଞା ଏସା, ୟଦିଦଂ ଆଭିଦୋସିକୋତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ – ପୂତିଭାୱଦୋସେନ ଅଭିଭୂତୋତି ଅଭିଦୋସୋ, ଅଭିଦୋସୋୟେୱ ଆଭିଦୋସିକୋ । କୁମ୍ମାସନ୍ତି ୟୱକୁମ୍ମାସଂ । ଅଧିୱାସେତ୍ୱାତି ‘‘ତେନ ହି, ତାତ ରଟ୍ଠପାଲ, ଅଧିୱାସେହି ସ୍ୱାତନାୟ ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ପିତରା ନିମନ୍ତିତୋ ସ୍ୱାତନାୟ ଭିକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ଥେରୋ ପକତିୟା ଉକ୍କଟ୍ଠସପଦାନଚାରିକୋ ସ୍ୱାତନାୟ ଭିକ୍ଖଂ ନାମ ନାଧିୱାସେତି, ମାତୁ ଅନୁଗ୍ଗହେନ ପନ ଅଧିୱାସେତି । ମାତୁ କିରସ୍ସ ଥେରଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ମହାସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ରୋଦନେନେୱ ଦୁକ୍ଖୀ ୱିୟ ଜାତା, ତସ୍ମା ଥେରୋ ‘‘ସଚାହଂ ତଂ ଅପସ୍ସିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମି, ହଦୟମ୍ପିସ୍ସା ଫଲେୟ୍ୟା’’ତି ଅନୁଗ୍ଗହେନ ଅଧିୱାସେସି । ପଣ୍ଡିତା ହି ଭିକ୍ଖୂ ମାତାପିତୂନଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ୱା କାତବ୍ବଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଧୁତଙ୍ଗସୁଦ୍ଧିକା ନ ଭୱନ୍ତି ।
ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତେ ଇତ୍ଥିଜନେତି ପିତରା ଉୟ୍ୟୋଜିତେ ଇତ୍ଥିଜନେ । ପିତା କିରସ୍ସ ଦୁତିୟଦିୱସେ ସକନିୱେସନେ ମହନ୍ତଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ପୁଞ୍ଜଂ କାରାପେତ୍ୱା କିଲଞ୍ଜେହି ପଟିଚ୍ଛାଦାପେତ୍ୱା ଆୟସ୍ମତୋ ରଟ୍ଠପାଲସ୍ସ ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୟୋ ‘‘ଏଥ ତୁମ୍ହେ ୱଧୂ, ୟେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅଲଙ୍କତା ପୁବ୍ବେ ରଟ୍ଠପାଲସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ପିୟା ହୋଥ ମନାପା, ତେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅଲଙ୍କରୋଥା’’ତି ଆଣାପେତ୍ୱା ପଣୀତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ପଟିୟାଦାପେତ୍ୱା କାଲେ ଆରୋଚିତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସିନ୍ନଂ ‘‘ଇଦଂ ତେ, ରଟ୍ଠପାଲ, ମତ୍ତିକଂ ଧନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପେତ୍ତିକଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପିତାମହଂ; ସକ୍କା, ତାତ ରଟ୍ଠପାଲ, ଭୋଗେ ଚ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ପୁଞ୍ଞାନି ଚ କାତୁଂ ? ଏହି ତ୍ୱଂ, ତାତ ରଟ୍ଠପାଲ, ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତିତ୍ୱା ଭୋଗେ ଚ ଭୁଞ୍ଜସ୍ସୁ, ପୁଞ୍ଞାନି ଚ କରୋହୀ’’ତି ୟାଚିତ୍ୱା ତେନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଧମ୍ମେ ଦେସିତେ ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ଉପ୍ପବ୍ବାଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆନୟିଂ, ସୋ ‘‘ଦାନି ମେ ଧମ୍ମକଥଂ କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ଅଲଂ ମେ ୱଚନଂ ନ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ଓରୋଧାନଂ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରାପେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ୱୋ ସାମିକୋ, ଗଚ୍ଛଥ, ୟଂ କିଞ୍ଚି କତ୍ୱାନ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱାୟମଥା’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ତୀସୁ ୱୟେସୁ ଠିତା ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ଥେରଂ ପରିୱାରୟିଂସୁ । ତାସୁ ଅୟଂ ଅସୁଭସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତେ ଇତ୍ଥିଜନେ ଅସୁଭସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା’’ତି ।
‘‘ପସ୍ସ ଚିତ୍ତକତଂ ବିମ୍ବଂ, ଅରୁକାୟଂ ସମୁସ୍ସିତଂ ।
ଆତୁରଂ ବହୁସଙ୍କପ୍ପଂ, ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି ଧୁୱଂ ଠିତି ॥
‘‘ପସ୍ସ ଚିତ୍ତକତଂ ରୂପଂ, ମଣିନା କୁଣ୍ଡଲେନ ଚ ।
ଅଟ୍ଠିଂ ତଚେନ ଓନଦ୍ଧଂ, ସହ ୱତ୍ଥେହି ସୋଭତି ॥
‘‘ଅଲତ୍ତକକତା ପାଦା, ମୁଖଂ ଚୁଣ୍ଣକମକ୍ଖିତଂ ।
ଅଲଂ ବାଲସ୍ସ ମୋହାୟ, ନୋ ଚ ପାରଗୱେସିନୋ ॥
‘‘ଅଟ୍ଠାପଦକତା କେସା, ନେତ୍ତା ଅଞ୍ଜନମକ୍ଖିତା ।
ଅଲଂ ବାଲସ୍ସ ମୋହାୟ, ନୋ ଚ ପାରଗୱେସିନୋ ॥
‘‘ଅଞ୍ଜନୀୱଣ୍ଣୱା ଚିତ୍ତା, ପୂତିକାୟୋ ଅଲଙ୍କତୋ ।
ଅଲଂ ବାଲସ୍ସ ମୋହାୟ, ନୋ ଚ ପାରଗୱେସିନୋ ॥
‘‘ଓଦହି ମିଗୱୋ ପାସଂ, ନାସଦା ୱାଗୁରଂ ମିଗୋ ।
ଭୁତ୍ୱା ନିୱାପଂ ଗଚ୍ଛାମି, କନ୍ଦନ୍ତେ ମିଗବନ୍ଧକେ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୨; ଥେରଗା॰ ୭୬୯-୭୭୪) –
ଇମାହି ଗାଥାହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ।
ଆକାସଂଉପ୍ପତିତ୍ୱାତି ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା । କସ୍ମା ପନ ଥେରୋ ଆକାସେନ ଗତୋ ? ପିତା କିରସ୍ସ ସେଟ୍ଠି ସତ୍ତସୁ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେସୁ ଅଗ୍ଗଳାନି ଦାପେତ୍ୱା ମଲ୍ଲେ ଆଣାପେସି ‘‘ସଚେ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ହତ୍ଥପାଦେସୁ ନଂ ଗହେତ୍ୱା କାସାୟାନି ହରିତ୍ୱା ଗିହିୱେସଂ ଗଣ୍ହାପେଥା’’ତି । ତସ୍ମା ଥେରୋ ‘‘ଏତେ ମାଦିସଂ ମହାଖୀଣାସୱଂ ହତ୍ଥେ ୱା ପାଦେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱେୟ୍ୟୁଂ, ତଂ ନେସଂ ମା ଅହୋସୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆକାସେନ ଅଗମାସି । ମିଗଚୀରନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ଉୟ୍ୟାନଂ । ଚତୁପାରିଜୁଞ୍ଞପଟିମଣ୍ଡିତନ୍ତି ଜରାପାରିଜୁଞ୍ଞଂ, ବ୍ୟାଧିପାରିଜୁଞ୍ଞଂ, ଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞଂ, ଞାତିପାରିଜୁଞ୍ଞନ୍ତି ଇମେହି ଚତୂହି ପାରିଜୁଞ୍ଞେହି ପଟିମଣ୍ଡିତଂ । ପାରିଜୁଞ୍ଞନ୍ତି ଚ ପରିହାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
କୁଣ୍ଡଧାନତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୧୧. ତତିୟେ ସଲାକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ସଲାକଗାହକା। ସୁନାପରନ୍ତଜନପଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେପି ପଠମମେୱ ସଲାକଂ ଗଣ୍ହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଛବ୍ବସ୍ସନ୍ତରେତି ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ମେତ୍ତୀତି ମିତ୍ତଭାୱୋ । ଭେଦକେ ସତୀତି ଭେଦକରଣେ ସତି । ଗୁମ୍ବସଭାଗତୋତି ଗୁମ୍ବସମୀପତୋ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଇତ୍ଥୀ ହୁତ୍ୱାତି ଇତ୍ଥୀ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା, ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୱଣ୍ଣଂ ମାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୀଘରତ୍ତାନୁଗତୋତି ଦୀଘକାଲଂ ଅନୁବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ତକଂ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ । ହନ୍ଦାୱୁସୋତି ଗଣ୍ହାୱୁସୋ । ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଭୂତତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । କୋଣ୍ଡୋ ଜାତୋତି ଧୁତ୍ତୋ ଜାତୋ ।
ମାୱୋଚ ଫରୁସଂ କଞ୍ଚୀତି କଞ୍ଚି ଏକପୁଗ୍ଗଲଂ ଫରୁସଂ ମା ଅୱୋଚ । ୱୁତ୍ତା ପଟିୱଦେୟ୍ୟୁ ତନ୍ତି ତୟା ପରେ ଦୁସ୍ସୀଲାତି ୱୁତ୍ତା ତମ୍ପି ତଥେୱ ପଟିୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ଦୁକ୍ଖା ହି ସାରମ୍ଭକଥାତି ଏସା କାରଣୁତ୍ତରା ୟୁଗଗ୍ଗାହକଥା ନାମ ଦୁକ୍ଖା । ପଟିଦଣ୍ଡା ଫୁସେୟ୍ୟୁ ତନ୍ତି କାୟଦଣ୍ଡାଦୀହି ପରଂ ପହରନ୍ତସ୍ସ ତାଦିସାୱ ପଟିଦଣ୍ଡା ତୱ ମତ୍ଥକେ ପତେୟ୍ୟୁଂ ।
ସଚେ ନେରେସି ଅତ୍ତାନନ୍ତି ସଚେ ଅତ୍ତାନଂ ନିଚ୍ଚଲଂ କାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି । କଂସୋ ଉପହତୋ ୟଥାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଲମତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଠପିତଂ କଂସତାଲଂ ୱିୟ । ତାଦିସଞ୍ହି ହତ୍ଥେହି ପାଦେହି ଦଣ୍ଡେନ ୱା ପହତମ୍ପି ସଦ୍ଦଂ ନ କରୋତି । ଏସ ପତ୍ତୋସି ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସଚେ ଏୱରୂପୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି, ଇମଂ ପଟିପଦଂ ପୂରୟମାନୋ ଏସୋ ତ୍ୱଂ ଇଦାନି ଅପ୍ପତ୍ତୋପି ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋସି ନାମ । ସାରମ୍ଭୋ ତେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ସତି ତ୍ୱଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ଅହଂ ସୁସୀଲୋ’’ତି ଏୱମାଦିକୋ ଉତ୍ତରିକରଣୱାଚାଲକ୍ଖଣୋ ସାରମ୍ଭୋ ତେ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ନ ଭୱିସ୍ସତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିକ୍କିଲେସେନାତି ସଂକିଲେସହେତୁନା ।
ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୧୨. ଚତୁତ୍ଥେ ସମ୍ପନ୍ନପଟିଭାନାନନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣପଟିଭାନାନଂ । ଚୁତିଂ ୟୋ ୱେଦି…ପେ॰… ସବ୍ବସୋତି ୟୋ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଞ୍ଚ ସବ୍ବାକାରେନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଜାନାତି, ତଂ ଅହଂ ଅଲଗ୍ଗନତାୟ ଅସତ୍ତଂ, ପଟିପତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ଗତତ୍ତା ସୁଗତଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ଗତିନ୍ତି ୟସ୍ସେତେ ଦେୱାଦୟୋ ଗତିଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ତମହଂ ଆସୱାନଂ ଖୀଣତାୟ ଖୀଣାସୱଂ, କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରହନ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉପସେନୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୧୩. ପଞ୍ଚମେ ସବ୍ବପାସାଦିକାନନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପସାଦଂ ଜନେନ୍ତାନଂ । କିନ୍ତାୟନ୍ତି କିଂ ତେ ଅୟଂ । ଅତିଲହୁନ୍ତି ଅତିସୀଘଂ । ୟସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନତ୍ଥି, ତଂ ବୁଦ୍ଧା ‘‘ମୋଘପୁରିସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ଅରିଟ୍ଠଲାଳୁଦାୟିଆଦିକେ ୱିୟ । ଉପନିସ୍ସୟେ ସତିପି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମଗ୍ଗେ ୱା ଫଲେ ୱା ଅସତି ‘‘ମୋଘପୁରିସା’’ତି ୱଦନ୍ତିୟେୱ ଧନିୟତ୍ଥେରାଦିକେ ୱିୟ । ଇମସ୍ସପି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅଭାୱତୋ ‘‘ମୋଘପୁରିସା’’ତି ଆହ, ତୁଚ୍ଛମନୁସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ବାହୁଲ୍ଲାୟାତି ପରିସବାହୁଲ୍ଲାୟ । ଅନେକପରିୟାୟେନାତି ଅନେକକାରଣେନ ।
ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଭଗୱା କିର ତଂ ଅଦ୍ଧମାସଂ ନ କଞ୍ଚି ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତନ୍ତିୱସେନ ଧମ୍ମଦେସନା କତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ମୟି ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀନେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଧମ୍ମିକଂ କତିକୱତ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ଉପସେନୋ ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଅହଂ ତସ୍ସ ପସୀଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦସ୍ସନଂ ଅନୁଜାନିସ୍ସାମି । ତତୋ ମଂ ପସ୍ସିତୁକାମା ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟିସ୍ସନ୍ତି, ଅହଞ୍ଚ ତେହି ଉଜ୍ଝିତସନ୍ଥତପଚ୍ଚୟା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଥେରସ୍ସାତି ଉପସେନତ୍ଥେରସ୍ସ । ମନାପାନି ତେ ଭିକ୍ଖୁ ପଂସୁକୂଲାନୀତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ତୱ ଇମାନି ପଂସୁକୂଲାନି ମନାପାନି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଖନ୍ତିୟା ଗହିତାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ନ ଖୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ମନାପାନି ପଂସୁକୂଲାନୀତି, ଭନ୍ତେ, ନ ମୟା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଖନ୍ତିୟା ଗହିତାନି, ଗଲଗ୍ଗାହେନ ୱିୟ ମତ୍ଥକତାଳନେନ ୱିୟ ଚ ଗାହିତୋ ମୟାତି ଦସ୍ସେତି । ପାଳିୟଂ ଆଗତମେୱାତି ୱିନୟପାଳିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।
ଦବ୍ବତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୧୪. ଛଟ୍ଠେ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ମହାୱିହାରେସୂତି ରାଜଗହସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ଠିତେସୁ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ମହାୱିହାରେସୁ । ଉପୱିଜଞ୍ଞାତି ଆସନ୍ନପସୂତିକାଲା । ରହୋଗତୋତି ରହସି ଗତୋ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଣେ କାୟଂ ୟୋଜେତୁକାମୋ ଚିନ୍ତେସୀତି ଥେରୋ କିର ଅତ୍ତନୋ କତକିଚ୍ଚଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ସରୀରଂ ଧାରେମି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱାତମୁଖେ ଠିତପଦୀପୋ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚତାମୁଖେ ଠିତଂ ନଚିରସ୍ସେୱ ନିବ୍ବାୟନଧମ୍ମଂ ୟାୱ ନ ନିବ୍ବାୟତି, ତାୱ କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ତିରୋରଟ୍ଠେସୁ ବହୂ କୁଲପୁତ୍ତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେ ‘ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମ ଚେୱ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମା’ତି ଚ ଦୂରତୋପି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ର ୟେସଂ ସେନାସନଂ ନପ୍ପହୋତି, ତେ ସିଲାପତ୍ତକେପି ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେନ୍ତି । ପହୋମି ଖୋ ପନାହଂ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ତେସଂ ତେସଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ପାସାଦୱିହାରଅଡ୍ଢୟୋଗାଦୀନି ମଞ୍ଚପୀଠତ୍ଥରଣାନି ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଦାତୁଂ ? ପୁନଦିୱସେ ଚେତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ଅତିୱିୟ କିଲନ୍ତରୂପା ହୋନ୍ତି, ତେ ଗାରୱେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁରତୋ ଠତ୍ୱା ଭତ୍ତାନିପି ନ ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତି, ଅହଂ ଖୋ ପନ ତେସଂ ଭତ୍ତାନିପି ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ପହୋମୀ’’ତି । ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସେନାସନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟଂ, ଭତ୍ତାନି ଚ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେସି । ସଭାଗସଭାଗାନନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତିକାଦିଗୁଣୱସେନ ସଭାଗାନଂ, ନ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ । ଥେରୋ ହି ୟାୱତିକା ସୁତ୍ତନ୍ତିକା ହୋନ୍ତି, ତେ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଏକତୋ ତେସଂ ଅନୁରୂପମେୱ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଞପେତି । ୱେନୟିକାଭିଧମ୍ମିକକମ୍ମଟ୍ଠାନିକକାୟଦଳ୍ହିବହୁଲେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନେୱ ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୩୮୦) ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟେତେ ଭିକ୍ଖୂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକା, ତେସଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତିଆଦି ।
ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଜଲମାନାୟାତି ତେଜୋକସିଣଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ଅଙ୍ଗୁଲିଜଲନଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତେନେୱ ତେଜୋଧାତୁସମାପତ୍ତିଜନିତେନ ଅଗ୍ଗିଜାଲେନ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଜଲମାନାୟ । ଅୟଂ ମଞ୍ଚୋତିଆଦୀସୁ ପନ ଥେରେ ‘‘ଅୟଂ ମଞ୍ଚୋ’’ତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତେ ନିମ୍ମିତାପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅୟଂ ମଞ୍ଚୋ’’ତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ହି ନିମ୍ମିତାନଂ ଧମ୍ମତା ।
‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଭାସମାନସ୍ମିଂ, ସବ୍ବେ ଭାସନ୍ତି ନିମ୍ମିତା ।
ଏକସ୍ମିଂ ତୁଣ୍ହିମାସିନେ, ସବ୍ବେ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱନ୍ତି ତେ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୮୬) ।
ୟସ୍ମିଂ ପନ ୱିହାରେ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ନ ପରିପୂରେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ପୂରେନ୍ତି, ତେନ ନିମ୍ମିତାନଂ ଅୱତ୍ଥୁକଂ ୱଚନଂ ନ ହୋତି ସବ୍ବତ୍ଥ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ । ସବ୍ବୱିହାରେସୁ ଚ ଗମନମଗ୍ଗେ ସମପ୍ପମାଣେ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତି । କତିକସଣ୍ଠାନାଦୀନଂ ପନ ନାନପ୍ପକାରତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ କତିକୱତ୍ତାନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କଥାପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନିୟମେତ୍ୱା ନିମ୍ମିତାନଞ୍ହି ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଭାସମାନସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିଧମ୍ମତା ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ୟେ ୱଣ୍ଣୱୟସରୀରାୱୟୱପରିକ୍ଖାରକିରିୟାୱିସେସାଦୀହି ନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ନିମ୍ମିତା ହୋନ୍ତି, ତେ ଅନିୟମେତ୍ୱା ନିମ୍ମିତତ୍ତା ଇଦ୍ଧିମତା ସଦିସାୱ ହୋନ୍ତି । ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଭାସିତତୁଣ୍ହୀଭାୱାଦୀସୁ ୱା ୟଂ ୟଂ ଇଦ୍ଧିମା କରୋତି, ତଂ ତଦେୱ କରୋନ୍ତି । ସଚେ ପନ ନାନପ୍ପକାରେ କାତୁକାମୋ ହୋତି, କେଚି ପଠମୱୟେ, କେଚି ମଜ୍ଝିମୱୟେ, କେଚି ପଚ୍ଛିମୱୟେ, ତଥା ଦୀଘକେସେ ଉପଡ୍ଢମୁଣ୍ଡେ ମିସ୍ସକକେସେ ଉପଡ୍ଢରତ୍ତଚୀୱରେ ପଣ୍ଡୁକଚୀୱରେ, ପଦଭାଣଧମ୍ମକଥାସରଭଞ୍ଞପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନରଜନପଚନଚୀୱରସିବ୍ବନଧୋୱନାଦୀନି କରୋନ୍ତେ, ଅପରେପି ୱା ନାନପ୍ପକାରେ କାତୁକାମୋ ହୋତି, ତେନ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଏତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ପଠମୱୟା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠିତେ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତପ୍ପକାରାୟେୱ ହୋନ୍ତି । ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନମେୱ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଜନପଦକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ୱେଳୁୱନମେୱ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତି । ପାଳିୟନ୍ତି ୱିନୟପାଳିୟଂ ।
ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୧୫. ସତ୍ତମେ ପିୟାନନ୍ତି ପିୟାୟିତବ୍ବାନଂ । ମନାପାନନ୍ତି ମନୱଡ୍ଢନକାନଂ । ପିଲିନ୍ଦୋତି ପନସ୍ସ ଗୋତ୍ତଂ, ୱଚ୍ଛୋତି ନାମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନପି ୱଦନ୍ତି ‘‘ପିଲିନ୍ଦୋତି ନାମଂ, ୱଚ୍ଛୋତି ଗୋତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତେନେୱ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ଥେରଗାଥାସଂୱଣ୍ଣନାୟ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପିଲିନ୍ଦୋତିସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ, ୱଚ୍ଛୋତି ପନ ଗୋତ୍ତଂ । ତେନ ସୋ ଅପରଭାଗେ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥା’’ତି । ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱାତି ଏକତୋ କତ୍ୱା ।
ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାତି ଇଦଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକାନଂ କଥାମଗ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି – ଅନୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତି ସାୱତ୍ଥିୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋତି ପଞ୍ଞାତୋ ସଂସାରେ ସଂୱେଗବହୁଲତାୟ ପରିବ୍ବାଜକପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚୂଳଗନ୍ଧାରଂ ନାମ ୱିଜ୍ଜଂ ସାଧେତ୍ୱା ଆକାସଚାରୀ ପରଚିତ୍ତୱିଦୂ ଚ ହୁତ୍ୱା ରାଜଗହେ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ପଟିୱସତି । ଅଥ ୟଦା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ରାଜଗହଂ ଉପଗତୋ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ତସ୍ସ ସା ୱିଜ୍ଜା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଅତ୍ଥକିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେତି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସୁତଂ ଖୋ ପନ ମେତଂ ‘ଆଚରିୟପାଚରିୟାନଂ ଭାସମାନାନଂ ୟତ୍ଥ ମହାଗନ୍ଧାରୱିଜ୍ଜା ଧରତି, ତତ୍ଥ ଚୂଳଗନ୍ଧାରୱିଜ୍ଜା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି । ସମଣସ୍ସ ପନ ଗୋତମସ୍ସ ଆଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନାୟଂ ମମ ୱିଜ୍ଜା ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ନିସ୍ସଂସୟଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମହାଗନ୍ଧାରୱିଜ୍ଜଂ ଜାନାତି, ୟନ୍ନୂନାହଂ ତଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱିଜ୍ଜଂ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଅହଂ, ମହାସମଣ, ତୱ ସନ୍ତିକେ ଏକଂ ୱିଜ୍ଜଂ ପରିୟାପୁଣିତୁକାମୋ, ଓକାସଂ ମେ କରୋହୀ’’ତି । ଭଗୱା ‘‘ତେନ ହି ପବ୍ବଜା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ୱିଜ୍ଜାୟ ପରିକମ୍ମଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପବ୍ବଜୀତି । ପରୱମ୍ଭନୱସେନାତି ପରେସଂ ଗରହନୱସେନ ।
ଅକକ୍କସନ୍ତି ଅଫରୁସଂ । ୱିଞ୍ଞାପନିନ୍ତି ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନିଂ । ସଚ୍ଚନ୍ତି ଭୂତତ୍ଥଂ । ନାଭିସଜେତି ୟାୟ ଗିରାୟ ଅଞ୍ଞଂ କୁଜ୍ଝାପନୱସେନ ନ ଲଗାପେୟ୍ୟ, ଖୀଣାସୱୋ ନାମ ଏୱରୂପମେୱ ଗିରଂ ନ ଭାସେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅନୁୱିଚିନିତ୍ୱାତି ଅନୁୱିଚାରେତ୍ୱା । ଚଣ୍ଡିକତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ସୀଘଗତିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ।
ବାହିୟଦାରୁଚୀରିୟତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୧୬. ଅଟ୍ଠମେ ଏକରତ୍ତିୱାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ଗନ୍ତ୍ୱା । ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ଗତୋ ଚ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ଭୁତ୍ତପାତରାସେ କାୟାଲସିୟୱିମୋଚନତ୍ଥାୟ ଅବ୍ଭୋକାସେ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କହଂ ଏତରହି ସତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ତ୍ୱଂ ପନ କୁତୋ ଆଗତୋ’’ତି ? ସୁପ୍ପାରକା ଆଗତୋମ୍ହୀତି । କଦା ନିକ୍ଖନ୍ତୋସୀତି ? ହିୟ୍ୟୋ ସାୟଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋମ୍ହୀତି । ଦୂରତୋ ଆଗତୋ, ତୱ ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ତେଲେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଥୋକଂ ୱିସ୍ସମାହି, ଆଗତକାଲେ ସତ୍ଥାରଂ ଦକ୍ଖିସ୍ସତୀତି । ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ସତ୍ଥୁ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ଜୀୱିତନ୍ତରାୟଂ ନ ଜାନାମି, ଏକରତ୍ତେନେୱମ୍ହି କତ୍ଥଚି ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ୱୀସୟୋଜନସତିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଆଗତୋ, ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାୱ ୱିସ୍ସମିସ୍ସାମୀତି । ସୋ ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ତରମାନରୂପୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନୋପମାୟ ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଚିରସ୍ସଂ ୱତ ମେ ଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓଣତସରୀରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିୟମେୱ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗୋପ୍ଫକେସୁ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଦେସେତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ, ଦେସେତୁ ମେ ସୁଗତୋ ଧମ୍ମଂ, ୟଂ ମମସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି ।
ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ ତାୱ, ବାହିୟ, ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋମ୍ହି ପିଣ୍ଡାୟା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପି। ତଂ ସୁତ୍ୱା ବାହିୟୋ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ସଂସାରେ ସଂସରନ୍ତେନ କବଳୀକାରାହାରୋ ନ ନୋ ଲଦ୍ଧପୁବ୍ବୋ, ତୁମ୍ହାକଂ ୱା ମୟ୍ହଂ ୱା ଜୀୱିତନ୍ତରାୟଂ ନ ଜାନାମି, ଦେସେଥ ମେ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି । ସତ୍ଥା ଦୁତିୟମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପିୟେୱ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଇମସ୍ସ ମଂ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକଲସରୀରଂ ପୀତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଂ ହୋତି, ବଲୱପୀତିୱେଗେନ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱାପି ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ, ମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ, ଏକରତ୍ତେନେୱ ୱୀସୟୋଜନସତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆଗତତ୍ତା ଦରଥୋପିସ୍ସ ବଲୱା, ସୋପି ତାୱ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୂ’’ତି । ତସ୍ମା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତତିୟଂ ୟାଚିତୋ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଠିତୋୱ ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତେ, ବାହିୟ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ଉଦା॰ ୧୦) ନୟେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଇମମତ୍ଥଂ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ଥାରଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରଘରେତି ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ।
ଅପରିପୁଣ୍ଣପତ୍ତଚୀୱରତାୟ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପରିୟେସନ୍ତୋତି ସୋ କିର ୱୀସତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା ନାମ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେ ଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ସୟମେୱ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ସପି ପତ୍ତେନ ୱା ଚୀୱରେନ ୱା ସଙ୍ଗହଂ ନାକାସି । ତେନସ୍ସ ‘‘ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ନ ଅଦାସି । ତାୱଦେୱ ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତୋ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣଂ ତେ ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅପରିପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପରିୟେସାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତସ୍ମା ସୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନତୋ ଚୋଳଖଣ୍ଡାନି ସଂକଡ୍ଢତି ।
ସହସ୍ସମପୀତି ପରିଚ୍ଛେଦୱଚନଂ । ଏକସହସ୍ସଂ ଦ୍ୱେସହସ୍ସାନୀତି ଏୱଂ ସହସ୍ସେନ ଚେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଗାଥା ହୋନ୍ତି, ତା ଚ ଅନତ୍ଥପଦସଂହିତା ଆକାସୱଣ୍ଣପବ୍ବତୱଣ୍ଣାଦୀନି ପକାସକେହି ଅନିବ୍ବାନଦୀପକେହି ଅନତ୍ଥକେହି ପଦେହି ସଂହିତା ୟାୱ ବହୁକା ହୋନ୍ତି, ତାୱ ପାପିକା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ। ଏକଂ ଗାଥାପଦଂ ସେୟ୍ୟୋତି ‘‘ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତପଦଂ…ପେ॰… ୟଥା ମତା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୧) ଏୱରୂପା ଏକଗାଥାପି ସେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
କୁମାରକସ୍ସପତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୧୭. ନୱମେ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନୋତି ସାୱକବୋଧିୟା ନିୟତତାୟ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସ୍ସ ଚ ସାତିସୟତ୍ତା ୱିନିପାତଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନୋ । ‘‘ଏକିସ୍ସା କୁଲଦାରିକାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ସା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାତି କୁଲଦାରିକା । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ୱିସେସଂ ଜୋତୟତି । କୁଲଘରନ୍ତି ପତିକୁଲଗେହଂ । ଗବ୍ଭନିମିତ୍ତନ୍ତି ଗବ୍ଭସ୍ସ ସଣ୍ଠିତଭାୱୱିଗ୍ଗହଂ । ସତିପି ୱିସାଖାୟ ସାୱତ୍ଥିୱାସିକୁଲପରିୟାପନ୍ନତ୍ତେ ତସ୍ସା ତତ୍ଥ ପଧାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିସାଖଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ଆଗତା, ୱାସିଟ୍ଠୋପି ଆଗତୋ’’ତି । ଭଗୱତା ଏୱଂ ଗହିତନାମତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ମା ରାଜପୁତ୍ତା ଲୋକେ ‘‘କୁମାରା’’ତି ୱୋହରୀୟନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ରଞ୍ଞୋ କିତ୍ତିମପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ରଞ୍ଞୋ…ପେ॰… ସଞ୍ଜାନିଂସୂ’’ତି ।
ପଞ୍ଚଦସ ପଞ୍ହେ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୁ, ଅୟଂ ୱମ୍ମିକୋ ରତ୍ତିଂ ଧୂପାୟତି, ଦିୱା ପଜ୍ଜଲତୀ’’ତିଆଦିନା ୱମ୍ମିକସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ଆଗତନୟେନ ପଞ୍ଚଦସ ପଞ୍ହେ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା । ପାୟାସିରଞ୍ଞୋତି ‘‘ନତ୍ଥି ପରଲୋକୋ, ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା, ନତ୍ଥି ସୁକତଦୁକ୍କଟାନଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ୱିପାକୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୧୦, ୪୧୨) ଏୱଂଲଦ୍ଧିକସ୍ସ ପାୟାସିରାଜସ୍ସ । ରାଜା ହି ତଦା ଅନଭିସିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପସେନଦିନା କୋସଲେନ ଦିନ୍ନସେତବ୍ୟନଗରଂ ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତୋ ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହି । ପଞ୍ଚଦସହି ପଞ୍ହେହି ପଟିମଣ୍ଡେତ୍ୱାତି ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ରାଜଞ୍ଞ, ଇମେ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଇମସ୍ମିଂ ୱା ଲୋକେ ପରସ୍ମିଂ ୱା ଦେୱା ୱା ତେ ମନୁସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀହି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୧୧) ପଞ୍ଚଦସହି ପଞ୍ହେହି ପଟିମଣ୍ଡିତଂ କତ୍ୱା । ସୁତ୍ତନ୍ତେତି ପାୟାସିସୁତ୍ତନ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୬ ଆଦୟୋ) ।
ମହାକୋଟ୍ଠିକତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
ତତିୟଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ
(୧୪) ୪. ଚତୁତ୍ଥଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୧୯-୨୨୩. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣନ୍ତି ହେଟ୍ଠା କୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ତସ୍ସ ଧୁରପତ୍ତାନି ନୱୁତିହତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି, କେସରଂ ତିଂସହତ୍ଥଂ, କଣ୍ଣିକା ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥା, ପାଦେନ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଏକାଦସହତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣଂ । ରଞ୍ଞୋ ପେସେସୀତି ପଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ କୁପିତଭାୱଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ପେସେସି । ଥେରଗାଥାସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୦୧୬ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ପନ ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ କୁପିତଭାୱଂ ରଞ୍ଞୋ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ସୟମେୱ ତଂ ୱୂପସମେସି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ପୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘ୱରଂ ତେ, ସୁମନ, ଦମ୍ମି, ଗଣ୍ହାହୀ’ତି ଆହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ମେତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ମମ ଏୱରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ଅୱଞ୍ଝନ୍ତି ଅତୁଚ୍ଛଂ । ଅଞ୍ଞଂ ୱରେହୀତି ଅଞ୍ଞଂ ପତ୍ଥେହି, ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହାହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଦକଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ‘‘ଉଦକଂ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଗତେନାତି ଗମନେନ । ନ ଆମିସଚକ୍ଖୁକାତି ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତଂ ଆମିସଂ ନ ଓଲୋକେନ୍ତି ।
ୱସନଟ୍ଠାନସଭାଗେୟେୱାତି ୱସନଟ୍ଠାନସମୀପେୟେୱ । ଏକନ୍ତୱଲ୍ଲଭୋତି ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନେ ଏକନ୍ତେନ ୱଲ୍ଲଭୋ । ଏତସ୍ସେୱାତି ଏତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ଦ୍ୱେଜ୍ଝକଥା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦ୍ୱିଧାଭୂତକଥା ନ ହୋନ୍ତି, ଅନେକନ୍ତିକକଥା ନ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନିବଦ୍ଧାତି ଅନିୟତା । ଲୋହିତେନ ଗଲନ୍ତେନାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତକ୍ଖାନେ କରଣୱଚନଂ, ଗଲନ୍ତେନ ଲୋହିତେନ ୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ୱାସତ୍ତୋତି ଅନୁଗତୋ । ଉଟ୍ଠେହି, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଉଟ୍ଠେହି, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦାତି ତୁରିତେ ଇଦମାମେଡିତୱଚନଂ । ଦୁୱିଧେନ ଉଦକେନାତି ସୀତୁଦକେନ ଉଣ୍ହୁଦକେନ ଚ । ତିୱିଧେନ ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନାତି ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମନ୍ତି ଏୱଂ ତିପ୍ପକାରେନ ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନ । ନୱ ୱାରେ ଅନୁପରିୟାୟତୀତି ସତ୍ଥରି ପକ୍କୋସନ୍ତେ ପଟିୱଚନଦାନାୟ ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ନୱକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅନୁପରିୟାୟତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦି । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଉରୁୱେଲକସ୍ସପତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୨୪. ଦୁତିୟେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିନୟପାଳିୟଂ ଆଗତମେୱ ।
କାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୨୫. ତତିୟେ ଗମନାକପ୍ପନ୍ତି ଗମନାକାରଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ବାକୁଲତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୨୬. ଚତୁତ୍ଥେ ନିରାବାଧାନନ୍ତି ଆବାଧରହିତାନଂ । ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱାୱୀସତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସା’’ତିଆଦିମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ବାୱୀସତି ବାତ୍ତିଂସା’’ତିଆଦୀନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ଦ୍ୱେ କୁଲାନି ଅସ୍ସାତି ଦ୍ୱିକୁଲୋ, ଦ୍ୱେକୁଲୋତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ବାକୁଲୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ବାକୁଲୋତି ଦ୍ୱୀସୁ କୁଲେସୁ ୱଡ୍ଢିତତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ’’ତି । ଉପୟୋଗେନାତି ଆନୁଭାୱେନ । ଫାସୁକକାଲେତି ଅରୋଗକାଲେ । ଗଦ୍ଦୁହନମତ୍ତମ୍ପୀତି ଗୋଦୁହନମତ୍ତମ୍ପି କାଲଂ । ଇଧ ପନ ନ ସକଲୋ ଗୋଦୁହନକ୍ଖଣୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ଖୋ ଗାୱିଂ ଥନେ ଗହେତ୍ୱା ଏକଖୀରବିନ୍ଦୁଦୁହନକାଲମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଆରୋଗ୍ୟସାଲନ୍ତି ଆତୁରାନଂ ଅରୋଗଭାୱକରଣତ୍ଥାୟ କତସାଲଂ ।
ନିମୁଜ୍ଜନୁମ୍ମୁଜ୍ଜନୱସେନାତି ଜାଣୁପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ଥୋକଂୟେୱ ନିମୁଜ୍ଜନୁମ୍ମୁଜ୍ଜନୱସେନ । ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟୀତି ମଚ୍ଛସ୍ସ ମୁଖସମୀପେୟେୱ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟି । ଦାରକସ୍ସ ତେଜେନାତି ଦାରକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ । ମାରିୟମାନାୱ ମରନ୍ତୀତି ଦଣ୍ଡାଦୀହି ପୋଥେତ୍ୱା ମାରିୟମାନାୱ ମରନ୍ତି, ନ ଜାଲେନ ବଦ୍ଧତାମତ୍ତେନ ଅମାରିୟମାନା । ନୀହଟମତ୍ତୋୱ ମତୋତି ନୀହଟକ୍ଖଣେୟେୱ ମତୋ । ତେନସ୍ସ ମାରଣତ୍ଥଂ ଉପକ୍କମୋ ନ କତୋ, ୟେନ ଉପକ୍କମେନ ଦାରକସ୍ସ ଆବାଧୋ ସିୟା । ତନ୍ତି ମଚ୍ଛଂ । ସକଲମେୱାତି ଅୱିକଲମେୱ ପରିପୁଣ୍ଣାୱୟୱମେୱ । ନ କେଳାୟତୀତି ନ ନନ୍ଦତି, କିସ୍ମିଞ୍ଚି ନ ମଞ୍ଞତି । ପିଟ୍ଠିତୋ ଫାଲେନ୍ତୀତି ଦାରକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ ପିଟ୍ଠିତୋ ଫାଲେନ୍ତୀ । ଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱାତି ‘‘ପୁତ୍ତଂ ଲଭି’’ନ୍ତି ଉଗ୍ଘୋସନୱସେନ ଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା । ପକତିଂ ଆଚିକ୍ଖୀତି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଭାୱଂ କଥେସି । କୁଚ୍ଛିୟା ଧାରିତତ୍ତା ଅମାତା କାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଜନନୀଭାୱତୋ ଅମାତା କାତୁଂ ନ ସକ୍କା । ମଚ୍ଛଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାପୀତି ମଚ୍ଛଂ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତାପି । ତଥା ଗଣ୍ହନ୍ତା ଚ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ନାମାତି ଆହ – ‘‘ୱକ୍କୟକନାଦୀନି ବହି କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅୟମ୍ପି ଅମାତା କାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଦିନ୍ନପୁତ୍ତଭାୱତୋ ନ ସକ୍କା ।
ସୋଭିତତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
ଉପାଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୨୮. ଛଟ୍ଠେ ଭାରୁକଚ୍ଛକୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ଭାରୁକଚ୍ଛଦେସୱାସୀ ଭିକ୍ଖୁ ସୁପିନନ୍ତେ ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୟ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ସମଣୋ ଅହଂ ୱିବ୍ଭମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭାରୁକଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି, ଏୱମାହ – ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ସୁପିନନ୍ତେନା’’ତି । ୟସ୍ମା ସୁପିନନ୍ତେ ଅୱିସୟତ୍ତା ଏୱଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ଭଗୱତା ଅୱିନିଚ୍ଛିତପୁବ୍ବମ୍ପି ଇମଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନୟଗ୍ଗାହେନ ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛିନି । ଗହପତିନୋ ଦ୍ୱେ ଦାରକା ହୋନ୍ତି ପୁତ୍ତୋ ଚ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ଚ । ଅଥ ସୋ ଗହପତି ଗିଲାନୋ ହୁତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଅଜ୍ଜୁକଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଇମଂ, ଭନ୍ତେ, ଓକାସଂ ୟୋ ଇମେସଂ ଦାରକାନଂ ସଦ୍ଧୋ ହୋତି ପସନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ତସ୍ସ ଚ ଗହପତିନୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ସଦ୍ଧୋ ହୋତି ପସନ୍ନୋ । ଅଥାୟସ୍ମା ଅଜ୍ଜୁକୋ ତଂ ଓକାସଂ ତସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖି । ସୋ ତେନ ସାପତେୟ୍ୟେନ କୁଟୁମ୍ବଞ୍ଚ ସଣ୍ଠପେସି, ଦାନଞ୍ଚ ପଟ୍ଠପେସି । ଅଥ ତସ୍ସ ଗହପତିନୋ ପୁତ୍ତୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, ପିତୁନୋ ଦାୟଜ୍ଜୋ ପୁତ୍ତୋ ୱା ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ୱା’’ତି । ପୁତ୍ତୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପିତୁନୋ ଦାୟଜ୍ଜୋତି । ଆୟସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ଅଜ୍ଜୁକୋ ଅମ୍ହାକଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ମେଥୁନକସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖୀତି । ଅସ୍ସମଣୋ, ଆୱୁସୋ, ସୋ ଅଜ୍ଜୁକୋତି । ଅଥାୟସ୍ମା ଅଜ୍ଜୁକୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଦେହି ମେ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ୱିନିଚ୍ଛୟ’’ନ୍ତି । ତେ ଉଭୋପି ଉପାଲିତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମଂସୁ । ଅଥାୟସ୍ମା ଉପାଲି, ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ୟୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ସାମିକେନ ‘ଇମଂ ଓକାସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖା’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖତି, କିଂ ସୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ? ନ, ଭନ୍ତେ, କିଞ୍ଚି ଆପଜ୍ଜତି ଅନ୍ତମସୋ ଦୁକ୍କଟମତ୍ଥମ୍ପୀତି । ଅୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଆୟସ୍ମା ଅଜ୍ଜୁକୋ ସାମିକେନ ‘‘ଇମଂ ଓକାସଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ତସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖତି, ଅନାପତ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ଆୟସ୍ମତୋ ଅଜ୍ଜୁକସ୍ସାତି । ଭଗୱା ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସୁକଥିତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପାଲିନା’’ତି ୱତ୍ୱା ସାଧୁକାରମଦାସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । କୁମାରକସ୍ସପୱତ୍ଥୁ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୧୭) ପନ ହେଟ୍ଠା ଆଗତମେୱ ।
ଛନ୍ନଂ ଖତ୍ତିୟାନନ୍ତି ଭଦ୍ଦିୟୋ ସକ୍ୟରାଜା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୁ କିମିଲୋ ଦେୱଦତ୍ତୋତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ଖତ୍ତିୟାନଂ । ପସାଧକୋତି ମଣ୍ଡୟିତା । ପାଳିୟନ୍ତି ସଙ୍ଘଭେଦକ୍ଖନ୍ଧକପାଳିୟନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୦ ଆଦୟୋ) ।
ନନ୍ଦକତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୨୯. ସତ୍ତମେ ଏକସମୋଧାନେତି ଏକସ୍ମିଂ ସମୋଧାନେ, ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ନିପାତେତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ନନ୍ଦତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୩୦. ଅଟ୍ଠମେ ନ ତଂ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଓଲୋକେତୀତି ସାତ୍ଥକସପ୍ପାୟଗୋଚରଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂ ଦିସଂ ନ ଓଲୋକେତି । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ‘‘ୟମେୱାହଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତଂ ନିସ୍ସାୟ ସାସନେ ଅନଭିରତିଆଦିୱିପ୍ପକାରପ୍ପତ୍ତୋ, ତମେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜାତୋ ବଲୱହିରୋତ୍ତପ୍ପୋ, ତତ୍ଥ ଚ କତାଧିକାରତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ସବ୍ବଦିସଂ ଆଲୋକେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ଆଲୋକେତବ୍ବା ହୋତି, ସବ୍ବଂ ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ନନ୍ଦୋ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଆଲୋକେତି ‘ଏୱଂ ମେ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଆଲୋକୟତୋ ନାଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାସୱିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି । ଇତିହ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଛିମା ଦିସା, ଉତ୍ତରା ଦିସା, ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା, ଉଦ୍ଧଂ, ଅଧୋ, ଅନୁଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେତବ୍ବା ହୋତି, ସବ୍ବଂ ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ନନ୍ଦୋ ଅନୁଦିସଂ ଅନୁୱିଲୋକେତି ‘ଏୱଂ ମେ ଅନୁଦିସଂ ଅନୁୱିଲୋକୟତୋ…ପେ॰… ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତୀ’’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୯) ।
ଅଭିସେକଗେହପୱେସନଆୱାହମଙ୍ଗଲେସୁୱତ୍ତମାନେସୂତି ଇଧ ତୀଣି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ତଂ ଦିୱସମେୱ ନନ୍ଦକୁମାରସ୍ସ କେସୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ପଟ୍ଟବନ୍ଧୋ, ଘରମଙ୍ଗଲଂ, ଛତ୍ତମଙ୍ଗଲଂ, ଆୱାହମଙ୍ଗଲନ୍ତି ପଞ୍ଚ ମଙ୍ଗଲାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୁଲମରିୟାଦୱସେନ କେସୋରୋପନଂ କେସୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ। ୟୁୱରାଜପଟ୍ଟବନ୍ଧନଂ ପଟ୍ଟବନ୍ଧୋ। ଅଭିନୱଘରପ୍ପୱେସନମହୋ ଘରମଙ୍ଗଲଂ। ୱିୱାହକରଣମହୋ ଆୱାହମଙ୍ଗଲଂ। ୟୁୱରାଜଛତ୍ତମହୋ ଛତ୍ତମଙ୍ଗଲଂ।
ନନ୍ଦକୁମାରଂ ଅଭିସେକମଙ୍ଗଲଂ ନ ତଥା ପୀଳେସି, ୟଥା ଜନପଦକଲ୍ୟାଣିୟା ୱୁତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ତଦେୱ ପନ ୱଚନଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଗମନକାଲେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀତି ଜନପଦମ୍ହି କଲ୍ୟାଣୀ ଉତ୍ତମା ଛ ସରୀରଦୋସରହିତା ପଞ୍ଚ କଲ୍ୟାଣସମନ୍ନାଗତା । ସା ହି ୟସ୍ମା ନାତିଦୀଘା ନାତିରସ୍ସା ନାତିକିସା ନାତିଥୂଲା ନାତିକାଳୀ ନାଚ୍ଚୋଦାତାତି ଅତିକ୍କନ୍ତା ମାନୁସୱଣ୍ଣଂ, ଅସମ୍ପତ୍ତା ଦିବ୍ବୱଣ୍ଣଂ, ତସ୍ମା ଛ ସରୀରଦୋସରହିତା। ଛୱିକଲ୍ୟାଣଂ ମଂସକଲ୍ୟାଣଂ ନ୍ହାରୁକଲ୍ୟାଣଂ ଅଟ୍ଠିକଲ୍ୟାଣଂ ୱୟକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ଇମେହି ପନ କଲ୍ୟାଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପଞ୍ଚ କଲ୍ୟାଣସମନ୍ନାଗତା ନାମ । ତସ୍ସା ହି ଆଗନ୍ତୁକୋଭାସକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ତନୋ ସରୀରୋଭାସେନେୱ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଠାନେ ଆଲୋକଂ କରୋତି, ପିୟଙ୍ଗୁସାମା ୱା ହୋତି ସୁୱଣ୍ଣସାମା ୱା, ଅୟମସ୍ସା ଛୱିକଲ୍ୟାଣତା। ଚତ୍ତାରୋ ପନସ୍ସା ହତ୍ଥପାଦା ମୁଖପରିୟୋସାନଞ୍ଚ ଲାଖାରସପରିକମ୍ମକତଂ ୱିୟ ରତ୍ତପୱାଳରତ୍ତକମ୍ବଲସଦିସଂ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସା ମଂସକଲ୍ୟାଣତା। ୱୀସତି ପନ ନଖପତ୍ତାନି ମଂସତୋ ଅମୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଲାଖାରସପୂରିତାନି ୱିୟ, ମୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଖୀରଧାରାସଦିସାନି ହୋନ୍ତି, ଅୟମସ୍ସା ନ୍ହାରୁକଲ୍ୟାଣତା। ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଦନ୍ତା ସୁଫୁସିତା ସୁଧୋତୱଜିରପନ୍ତି ୱିୟ ଖାୟନ୍ତି, ଅୟମସ୍ସା ଅଟ୍ଠିକଲ୍ୟାଣତା। ୱୀସଂୱସ୍ସସତିକାପି ସମାନା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ୱିୟ ହୋତି ନିପ୍ପଲିତେନ, ଅୟମସ୍ସା ୱୟକଲ୍ୟାଣତା। ଇତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି କଲ୍ୟାଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତୁୱଟନ୍ତି ସୀଘଂ ।
ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିୱତ୍ତେସ୍ସତି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିୱତ୍ତେସ୍ସତୀତି ଚିନ୍ତେନ୍ତମେୱାତି ସୋ କିର ତଥାଗତେ ଗାରୱୱସେନ ‘‘ପତ୍ତଂ ୱୋ, ଭନ୍ତେ, ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସୋପାନସୀସେ ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି। ସତ୍ଥା ତସ୍ମିମ୍ପି ଠାନେ ନ ଗଣ୍ହି । ଇତରୋ ‘‘ସୋପାନପାଦମୂଲେ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ସତ୍ଥା ତତ୍ଥାପି ନ ଗଣ୍ହି । ଇତରୋ ‘‘ରାଜଙ୍ଗଣେ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ସତ୍ଥା ତତ୍ଥାପି ନ ଗଣ୍ହି । ଏୱଂ ‘‘ଇଧ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ଏତ୍ଥ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତମେୱ ସତ୍ଥା ୱିହାରଂ ନେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେସି ।
ମହାକପ୍ପିନତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୩୧. ନୱମେ ସୁତୱିତ୍ତକୋତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନପିୟୋ । ପଟିହାରକସ୍ସାତି ଦୋୱାରିକସ୍ସ । ସଚ୍ଚକାରେନାତି ସଚ୍ଚକିରିୟାୟ । ସତ୍ଥା ‘‘ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଥେରୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀଉପସ୍ସୟଂ ଗତାତି ଇଦଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକାନଂ କଥାମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ମହାକପ୍ପିନତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ) ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ତା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିଂସୁ । ଏୱଂ କିର ୱୁତ୍ତେ ସତ୍ଥା ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାୟ ଆଗମନଂ ଚିନ୍ତେସୀତି ଏକଚ୍ଚେ ୱଦନ୍ତି । ସତ୍ଥା ପନ ତା ଉପାସିକାୟୋ ଆହ – ‘ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀଉପସ୍ସୟେ ପବ୍ବାଜେଥା’ତି । ତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରମାନା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ମହାଜନେନ ଅଭିହଟସକ୍କାରସମ୍ମାନା ପଦସାୱ ୱୀସୟୋଜନସତିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀଉପସ୍ସୟେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୂ’’ତି ।
ଧମ୍ମପୀତୀତି ଧମ୍ମପାୟକୋ, ଧମ୍ମଂ ପିୱନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋ ଚ ନାମେସ ନ ସକ୍କା ଭାଜନେନ ୟାଗୁଆଦୀନି ୱିୟ ପାତୁଂ, ନୱୱିଧଂ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନାମକାୟେନ ଫୁସନ୍ତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୋ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦୀହି ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ପିୱତି ନାମ । ସୁଖଂ ସେତୀତି ଦେସନାମତ୍ତମେତଂ, ଚତୂହିପି ଇରିୟାପଥେହି ସୁଖଂ ୱିହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପ୍ପସନ୍ନେନାତି ଅନାୱିଲେନ ନିରୁପକ୍କିଲେସେନ । ଅରିୟପ୍ପୱେଦିତେତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଅରିୟେହି ପୱେଦିତେ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଭେଦେ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ । ସଦା ରମତୀତି ଏୱରୂପୋ ଧମ୍ମପୀତି ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ୱିହରନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସଦା ରମତି ଅଭିରମତି । ବାହିତପାପତ୍ତା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଥେରଂ ଆଲପତି ।
ସାଗତତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୩୨. ଦସମେ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ ୱଚନେନାତି କୋସମ୍ବିକା କିର ଉପାସକା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସାଗତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟାନଂ ଦୁଲ୍ଲଭଞ୍ଚ ମନାପଞ୍ଚ, କିଂ ପଟିୟାଦେମା’’ତି ? ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ କୋସମ୍ବିକେ ଉପାସକେ ଏତଦୱୋଚୁଂ – ‘‘ଅତ୍ଥାୱୁସୋ କାପୋତିକା, ନାମ ପସନ୍ନା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦୁଲ୍ଲଭା ଚ ମନାପା ଚ, ତଂ ପଟିୟାଦେଥା’’ତି । ଅଥ କୋସମ୍ବିକା ଉପାସକା ଘରେ ଘରେ କାପୋତିକଂ ପସନ୍ନଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସାଗତଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦୱୋଚୁଂ – ‘‘ପିୱତୁ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ସାଗତୋ କାପୋତିକଂ ପସନ୍ନଂ, ପିୱତୁ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ସାଗତୋ କାପୋତିକଂ ପସନ୍ନ’’ନ୍ତି । ଅଥାୟସ୍ମା ସାଗତୋ ଘରେ ଘରେ କାପୋତିକଂ ପସନ୍ନଂ ପିୱିତ୍ୱା ନଗରମ୍ହା ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ନଗରଦ୍ୱାରେ ପତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ ୱଚନେନ ସବ୍ବଗେହେସୁ କାପୋତିକଂ ପସନ୍ନଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାପୋତିକା ନାମ କପୋତପାଦସମାନୱଣ୍ଣା ରତ୍ତୋଭାସା । ପସନ୍ନାତି ସୁରାମଣ୍ଡସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିନୟେ ସମୁଟ୍ଠିତନ୍ତି ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦେ (ପାଚି॰ ୩୨୬ ଆଦୟୋ) ଆଗତଂ ।
ରାଧତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୩୩. ଏକାଦସମେ ସତ୍ଥା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି, ଆଣାପେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭଗୱା କିର ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭିତ୍ୱା କିସଂ ଲୂଖଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡୁପ୍ପଣ୍ଡୁକଜାତଂ ଦିସ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘କୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିକାରଂ ସରତୀ’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିକାରଂ ସରାମୀ’’ତି । କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିକାରଂ ସରସୀତି । ଇଧ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ରାଜଗହେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତସ୍ସ କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖଂ ଦାପେସି, ଇମଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିକାରଂ ସରାମୀ’’ତି । ସାଧୁ ସାଧୁ, ସାରିପୁତ୍ତ । କତଞ୍ଞୁନୋ ହି, ସାରିପୁତ୍ତ, ସପ୍ପୁରିସା କତୱେଦିନୋ, ତେନ ହି ତ୍ୱଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପବ୍ବାଜେହି ଉପସମ୍ପାଦେହୀତି । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଆଗତୋତି ଅଲୀନଚିତ୍ତଜାତକସ୍ସ (ଜା॰ ୧.୨.୧୧-୧୨) ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.ଅଲୀନଚିତ୍ତଜାତକୱଣ୍ଣନା) ଆଗତୋ ।
ନିଧୀନନ୍ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିଦହିତ୍ୱା ଠପିତାନଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିପୂରାନଂ ନିଧିକୁମ୍ଭୀନଂ । ପୱତ୍ତାରନ୍ତି କିଚ୍ଛଜୀୱିକେ ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସେ ଅନୁକମ୍ପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ତେ ସୁଖେନ ଜୀୱନୁପାୟଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ନିଧିଟ୍ଠାନଂ ନେତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁଖଂ ଜୀୱା’’ତି ଆଚିକ୍ଖିତାରଂ ୱିୟ । ୱଜ୍ଜଦସ୍ସିନନ୍ତି ଦ୍ୱେ ୱଜ୍ଜଦସ୍ସିନୋ ‘‘ଇମିନା ନଂ ଅସାରୁପ୍ପେନ ୱା ଖଲିତେନ ୱା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ରନ୍ଧଗୱେସକୋ ଚ, ଅନଞ୍ଞାତଂ ଞାପନତ୍ଥାୟ ଞାତଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ ସୀଲାଦୀନମସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିକାମତାୟ ତଂ ତଂ ୱଜ୍ଜଂ ଓଲୋକନେନ ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱସଣ୍ଠିତୋ ଚ । ଅୟଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟଥା ହି ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସୋ ‘‘ଇମଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ତଜ୍ଜେତ୍ୱାପି ପୋଥେତ୍ୱାପି ନିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେ କୋପଂ ନ କରୋତି, ପମୁଦିତୋୱ ହୋତି, ଏୱମେୱଂ ଏୱରୂପେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅସାରୁପ୍ପଂ ୱା ଖଲିତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେ କୋପୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ତୁଟ୍ଠେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ‘‘ଭନ୍ତେ, ମହନ୍ତଂ ୱୋ କମ୍ମଂ କତଂ ମୟ୍ହଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଓୱଦନ୍ତେହି, ପୁନପି ମଂ ୱଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି ପୱାରେତବ୍ବମେୱ ।
ନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାଦିନ୍ତି ଏକଚ୍ଚୋ ହି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୀନଂ ଅସାରୁପ୍ପଂ ୱା ଖଲିତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମେ ମୁଖୋଦକଦାନାଦୀହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହତି, ସଚେ ନଂ ୱକ୍ଖାମି, ନ ମଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସତି, ଏୱଂ ମେ ପରିହାନି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତଂ ୱତ୍ତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ନ ନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାଦୀ ନାମ ହୋତି, ସୋ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ କଚୱରଂ ଆକିରତି । ୟୋ ପନ ତଥାରୂପଂ ୱଜ୍ଜଂ ଦିସ୍ୱା ୱଜ୍ଜାନୁରୂପଂ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପଣାମେନ୍ତୋ ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିହାରା ନୀହରନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାପେତି, ଅୟଂ ନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାଦୀ ନାମ ସେୟ୍ୟଥାପି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ନିଗ୍ଗୟ୍ହ ନିଗ୍ଗୟ୍ହାହଂ, ଆନନ୍ଦ, ୱକ୍ଖାମି, ପୱୟ୍ହ ପୱୟ୍ହ, ଆନନ୍ଦ, ୱକ୍ଖାମି, ୟୋ ସାରୋ, ସୋ ଠସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୯୬) । ମେଧାୱିନ୍ତି ଧମ୍ମୋଜପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ । ତାଦିସନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ପଣ୍ଡିତଂ ଭଜେୟ୍ୟ ପୟିରୁପାସେୟ୍ୟ । ତାଦିସଞ୍ହି ଆଚରିୟଂ ଭଜମାନସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋ ହୋତି ନ ପାପିୟୋ, ୱଡ୍ଢିୟେୱ ହୋତି, ନୋ ପରିହାନୀତି ।
ମୋଘରାଜତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ
୨୩୪. ଦ୍ୱାଦସମେ କଟ୍ଠୱାହନନଗରେତି କଟ୍ଠୱାହନେନ ଗହିତତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମକେ ନଗରେ । ଅତୀତେ କିର ବାରାଣସିୱାସୀ ଏକୋ ରୁକ୍ଖୱଡ୍ଢକୀ ସକେ ଆଚରିୟକେ ଅଦୁତିୟୋ । ତସ୍ସ ସୋଳସ ସିସ୍ସା ଏକମେକସ୍ସ ସହସ୍ସଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା । ଏୱଂ ତେ ସତ୍ତରସାଧିକା ସୋଳସ ସହସ୍ସା ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକା ସବ୍ବେପି ବାରାଣସିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତା ପବ୍ବତସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରୁକ୍ଖେ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନାନାପାସାଦୱିକତିୟୋ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ବାରାଣସିଂ ଆନେତ୍ୱା ସଚେ ରାଜା ଅତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ରଞ୍ଞୋ ଏକଭୂମକଂ ୱା ସତ୍ତଭୂମକଂ ୱା ପାସାଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି । ନୋ ଚେ, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ପୁତ୍ତଦାରଂ ପୋସେନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ଏକଦିୱସଂ ଆଚରିୟୋ ‘‘ନ ସକ୍କା ୱଡ୍ଢକିକମ୍ମେନ ନିଚ୍ଚଂ ଜୀୱିତୁଂ, ଦୁକ୍କରଞ୍ହି ଜରାକାଲେ ଏତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାତା, ଉଦୁମ୍ବରାଦୟୋ ଅପ୍ପସାରରୁକ୍ଖେ ଆନେଥା’’ତି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଆନୟିଂସୁ । ସୋ ତେହି କଟ୍ଠସକୁଣଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱାତେନ ୟନ୍ତଂ ପୂରେସି । କଟ୍ଠସକୁଣୋ ସୁୱଣ୍ଣହଂସରାଜା ୱିୟ ଆକାସେ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ୱନସ୍ସ ଉପରି ଚରିତ୍ୱା ଅନ୍ତେୱାସୀନଂ ପୁରତୋ ଓରୁହି ।
ଅଥାଚରିୟୋ ସିସ୍ସେ ଆହ – ‘‘ତାତା ଈଦିସାନି କଟ୍ଠୱାହନାନି କତ୍ୱା ସକ୍କା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜେ ଗହେତୁଂ, ତୁମ୍ହେପି ତାତା ଏତାନି କରୋଥ, ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଜୀୱିସ୍ସାମ, ଦୁକ୍କରଂ ୱଡ୍ଢକିସିପ୍ପେନ ଜୀୱିତୁ’’ନ୍ତି । ତେ ତଥା କତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ପଟିୱେଦେସୁଂ । ତତୋ ନେ ଆଚରିୟୋ ଆହ – ‘‘କତମଂ ତାତା ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହାମା’’ତି ? ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ ଆଚରିୟାତି । ଅଲଂ ତାତା, ମା ଏତଂ ରୁଚିତ୍ଥ, ମୟଞ୍ହି ତଂ ଗହେତ୍ୱାପି ‘‘ୱଡ୍ଢକିରାଜା, ୱଡ୍ଢକିୟୁୱରାଜା’’ତି ୱଡ୍ଢକିୱାଦା ନ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମ, ମହନ୍ତୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାମାତି । ତତୋ ସପୁତ୍ତଦାରକା କଟ୍ଠୱାହନାନି ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସଜ୍ଜାୱୁଧା ହୁତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତାଭିମୁଖା ଗନ୍ତ୍ୱା ହିମୱତି ଅଞ୍ଞତରଂ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନେୟେୱ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠଂସୁ । ତେ ତତ୍ଥ ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚିଂସୁ । ସୋ ‘‘କଟ୍ଠୱାହନୋ ରାଜା’’ତି ପାକଟୋ ଅହୋସି, ତଂ ନଗରଂ ତେନ ଗହିତତ୍ତା ‘‘କଟ୍ଠୱାହନନଗର’’ନ୍ତେୱ ନାମଂ ଲଭି ।
ତପଚାରନ୍ତି ତପଚରଣଂ । ପାସାଣଚେତିୟେ ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ନିସୀଦୀତି ପାସାଣକଚେତିୟନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେ ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ସକ୍କେନ ମାପିତେ ମହାମଣ୍ଡପେ ନିସୀଦି । ତତ୍ଥ କିର ମହତୋ ପାସାଣସ୍ସ ଉପରି ପୁବ୍ବେ ଦେୱଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସି, ଉପ୍ପନ୍ନେ ପନ ଭଗୱତି ୱିହାରୋ ଜାତୋ, ସୋ ତେନେୱ ପୁରିମୱୋହାରେନ ‘‘ପାସାଣଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତେନପୁଚ୍ଛିତେ ଦୁତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛୀତି –
‘‘ମୁଦ୍ଧଂ ମୁଦ୍ଧାଧିପାତଞ୍ଚ, ବାୱରୀ ପରିପୁଚ୍ଛତି ।
ତଂ ବ୍ୟାକରୋହି ଭଗୱା, କଙ୍ଖଂ ୱିନୟ ନୋ ଇସେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୧) –
ଏୱଂ ତେନ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେ ଭଗୱତା ଚ –
‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ମୁଦ୍ଧାତି ଜାନାହି, ୱିଜ୍ଜା ମୁଦ୍ଧାଧିପାତିନୀ ।
ସଦ୍ଧାସତିସମାଧୀହି, ଛନ୍ଦୱୀରିୟେନ ସଂୟୁତା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୨) –
ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ଦୁତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି ।
ଅଥସ୍ସ…ପେ॰… ପଞ୍ହଂ କଥେସୀତି –
‘‘କଥଂ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖନ୍ତଂ, ମଚ୍ଚୁରାଜା ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୪) –
ତେନ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେ –
‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୁ, ମୋଘରାଜ ସଦା ସତୋ ।
ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ ଊହଚ୍ଚ, ଏୱଂ ମଚ୍ଚୁତରୋ ସିୟା ।
ଏୱଂ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖନ୍ତଂ, ମଚ୍ଚୁରାଜା ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫) –
ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି ।
ସେସଜନାତି ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ସନ୍ନିପତିତା ସେସଜନା । ନ କଥୀୟନ୍ତୀତି ‘‘ଏତ୍ତକା ସୋତାପନ୍ନା’’ତିଆଦିନା ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ପାରାୟନେ ୱତ୍ଥୁ ସମୁଟ୍ଠିତନ୍ତି ପାରାୟନୱଗ୍ଗେ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ।
ଚତୁତ୍ଥଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଥେରପାଳିସଂୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ
(୧୪) ୫. ପଞ୍ଚମଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
ମହାପଜାପତିଗୋତମୀଥେରୀୱତ୍ଥୁ
୨୩୫. ଥେରିପାଳିସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପଠମେ ୟଦିଦଂ ମହାଗୋତମୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଦିଦଂ ମହାପଜାପତି ଗୋତମୀ’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଗୋତମୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ନାମକରଣଦିୱସେ ପନସ୍ସା ଲଦ୍ଧସକ୍କାରା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଅୟଂ ଧୀତରଂ ଲଭିସ୍ସତି, ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ମହେସୀ ଭୱିସ୍ସତି । ସଚେ ପୁତ୍ତଂ ଲଭିସ୍ସତି, ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଉଭୟଥାପି ‘‘ମହତୀୟେୱସ୍ସା ପଜା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରିଂସୁ, ତସ୍ମା ପୁତ୍ତପଜାୟ ଚେୱ ଧୀତୁପଜାୟ ଚ ମହନ୍ତତାୟ ‘‘ମହାପଜାପତୀ’’ତି ୱୋହରିଂସୁ । ତଦୁଭୟଂ ପନ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ‘‘ମହାପଜାପତିଗୋତମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାରଭିକ୍ଖନ୍ତି ୱାରେନ ଦାତବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖଂ । ନାମଂ ଅକଂସୂତି ଗୋତ୍ତଂୟେୱ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ମାତୁଚ୍ଛନ୍ତି ଚୂଳମାତରଂ । ମାତୁଭଗିନୀ ହି ମାତୁଚ୍ଛାତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେତି ‘‘କୁତୋପହୂତା କଲହା ୱିୱାଦା’’ତିଆଦିନା ସୁତ୍ତନିପାତେ ଆଗତସ୍ସ କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତସ୍ସ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୬୮ ଆଦୟୋ) ପରିୟୋସାନେ । ଇଦଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକାନଂ କଥାମଗ୍ଗାନୁସାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତନିପାତେ ‘ଅତ୍ତଦଣ୍ଡାଭୟଂ ଜାତ’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଗତସ୍ସ ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତସ୍ସ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୪୧ ଆଦୟୋ) ପରିୟୋସାନେ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏହିଭିକ୍ଖୁପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଏତେ ପବ୍ବଜିତାତି ୱଦନ୍ତି । ତେନେୱ ସୁତ୍ତନିପାତେ ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାୟ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୪୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଚସତା ସାକିୟକୁମାରା କୋଳିୟକୁମାରା ଚ ଏହିଭିକ୍ଖୁପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପବ୍ବଜିତା । ତେ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱା ମହାୱନଂ ପାୱିସୀ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଖେମାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
୨୩୬. ଦୁତିୟେ ପରପରିୟାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱାତି ପରେସଂ ଦାସୀ ହୁତ୍ୱା । ସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରୋ ଅହୋସୀତି ସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରୋ ୱିୟ ଅହୋସି ।
ମକ୍କଟକୋୱଜାଲନ୍ତି ୟଥା ନାମ ମକ୍କଟକୋ ସୁତ୍ତଜାଲଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ ନାଭିମଣ୍ଡଲେ ନିପନ୍ନୋ ପରିୟନ୍ତେ ପତିତଂ ପଟଙ୍ଗଂ ୱା ମକ୍ଖିକଂ ୱା ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତସ୍ସ ରସଂ ପିୱିତ୍ୱା ପୁନାଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ନିପଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱ ୟେ ସତ୍ତା ରାଗରତ୍ତା ଦୋସପଦୁଟ୍ଠା ମୋହମୂଳ୍ହା ସୟଂକତଂ ତଣ୍ହାସୋତଂ ଅନୁପତନ୍ତି, ତେ ତଂ ସମତିକ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଦୁରତିକ୍କମଂ । ଏତମ୍ପି ଛେତ୍ୱାନ ୱଜନ୍ତି ଧୀରାତି ପଣ୍ଡିତା ଏତଂ ବନ୍ଧନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖିନୋ ନିରାଲୟା ହୁତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପହାୟ ୱଜନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
ପଟାଚାରାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
୨୩୮. ଚତୁତ୍ଥେ ପଟିହାରସତେନପୀତି ଦ୍ୱାରସତେନପି । ପଟିହାରସଦ୍ଦୋ ହି ଦ୍ୱାରେ ଦୋୱାରିକେ ଚ ଦିସ୍ସତି । କୁଲସଭାଗନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଗେହସମୀପଂ ।
ତାଣାୟାତି ତାଣଭାୱାୟ ପତିଟ୍ଠାନତ୍ଥାୟ । ବନ୍ଧୱାତି ପୁତ୍ତେ ଚ ପିତରୋ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଞାତିସୁହଜ୍ଜା । ଅନ୍ତକେନାଧିପନ୍ନସ୍ସାତି ମରଣେନ ଅଭିଭୂତସ୍ସ । ପୱତ୍ତିୟଞ୍ହି ପୁତ୍ତାଦୟୋ ଅନ୍ନପାନାଦିଦାନେନ ଚେୱ ଉପ୍ପନ୍ନକିଚ୍ଚନିତ୍ଥରଣେନ ଚ ତାଣା ହୁତ୍ୱାପି ମରଣକାଲେ କେନଚି ଉପାୟେନ ମରଣଂ ପଟିବାହିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ତାଣତ୍ଥାୟ ଲେଣତ୍ଥାୟ ନ ସନ୍ତି ନାମ । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନତ୍ଥି ଞାତୀସୁ ତାଣତା’’ତି ।
ଏତମତ୍ଥୱସନ୍ତି ଏତଂ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ତାଣଂ ଭୱିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱସଙ୍ଖାତଂ କାରଣଂ ଜାନିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତୋ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେନ ସଂୱୁତୋ ରକ୍ଖିତଗୋପିତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଗମନଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ସୀଘଂ ସୋଧେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଦିନ୍ନାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
୨୩୯. ପଞ୍ଚମେ ପରାୟତ୍ତଟ୍ଠାନେତି ପରେସଂ ଦାସିଟ୍ଠାନେ । ସୁଜାତତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଧିକାରକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ସା କିର ଅତ୍ତନୋ କେସେ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ସୁଜାତତ୍ଥେରସ୍ସ ନାମ ଅଗ୍ଗସାୱକସ୍ସ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି। ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥେ ପସାରିତେତି ତସ୍ସ ହତ୍ଥାୱଲମ୍ବନତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣୱସେନ ହତ୍ଥେ ପସାରିତେ । ସୋ କିର ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ଗେହଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟଥା ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସିତଂ କୁରୁମାନୋ ହସମାନୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସନ୍ତମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ଅଗମାସି । ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ସୀହପଞ୍ଜରଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ୱୀଥିଂ ଓଲୋକୟମାନା ତସ୍ସ ଆଗମନାକାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କୁରୁମାନା ସୋପାନସୀସେ ଠତ୍ୱା ଓଲମ୍ବନତ୍ଥଂ ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ଉପାସକୋ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଂ ସମିଞ୍ଜେସି । ସା ‘‘ପାତରାସଭୋଜନକାଲେ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଉପାସକୋ ପୁବ୍ବେ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଭୁଞ୍ଜତି । ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ତଂ ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ୟୋଗାୱଚରଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ଏକକୋୱ ଭୁଞ୍ଜି । ତେନାହ – ‘‘ଭୁଞ୍ଜମାନୋପି ଇମଂ ଦେଥ, ଇମଂ ହରଥାତି ନ ବ୍ୟାହରୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଇମଂ ଦେଥାତି ଇମଂ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଦେଥ । ଇମଂ ହରଥାତି ଇମଂ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଅପହରଥ । ସନ୍ଥୱୱସେନାତି କିଲେସସନ୍ଥୱୱସେନ । ଚିରକାଲପରିଭାୱିତାୟ ଘଟଦୀପଜାଲାୟ ୱିୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଦିବ୍ବମାନାୟ ହେତୁସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚୋଦିୟମାନା ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ…ପେ॰… ମୟ୍ହଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅନୁଜାନାଥା’’ତି ।
ଅୟଂ ତାୱ ସେଟ୍ଠି ଘରମଜ୍ଝେ ଠିତୋୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ ଅକାସୀତି ସା କିର ‘‘ଧମ୍ମଦିନ୍ନେ ତୁୟ୍ହଂ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି, ଅହଂ ପନ ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ସନ୍ଥୱୱସେନ…ପେ॰… କୁଲଘରଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପକତିପୁରିସୋ ଏୱଂ ୱତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଦ୍ଧା ଏତେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ନାମ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ’’ତି । ତେନସ୍ସା ଅୟଂ ସଙ୍କପ୍ପୋ ଅହୋସି ‘‘ଅୟଂ ତାୱ ସେଟ୍ଠି ଘରମଜ୍ଝେ ଠିତୋୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ ଅକାସୀ’’ତି । ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୬୦) ପନ ‘‘ଅଥ କସ୍ମା ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ୟଥାପକତିୟା ଆଲାପସଲ୍ଲାପମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋଥାତି ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘ଅୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ନାମ ଗରୁ ଭାରିୟୋ ନ ପକାସେତବ୍ବୋ; ସଚେ ଖୋ ପନାହଂ ନ କଥେସ୍ସାମି, ଅୟଂ ହଦୟଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ କାଲଂ କରେୟ୍ୟା’ତି ତସ୍ସା ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ କଥେସି – ‘ଧମ୍ମଦିନ୍ନେ ଅହଂ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନାମ ଅଧିଗତୋ, ତଂ ଅଧିଗତସ୍ସ ଏୱରୂପା ଲୋକିୟକିରିୟା ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛୀତି ‘‘ସକ୍କାୟୋ ସକ୍କାୟୋତି ଅୟ୍ୟେ ୱୁଚ୍ଚତି, କତମୋ ନୁ ଖୋ ଅୟ୍ୟେ ସକ୍କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିନା ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୦ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନ ପୁଚ୍ଛି । ପୁଚ୍ଛିତଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀତି ‘‘ପଞ୍ଚ ଖୋ ଇମେ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ସକ୍କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୦ ଆଦୟୋ) ତତ୍ଥେୱ ଆଗତନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ସୂରଭାୱନ୍ତି ତିକ୍ଖଭାୱଂ । ଅନଧିଗତଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ଉଗ୍ଗହେନ ୱିନା ତତ୍ଥ ପଞ୍ହୋ ନ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଆହ – ‘‘ଉଗ୍ଗହୱସେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେପି ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି । ତଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ‘‘ୱିମୁତ୍ତିୟା ପନାୟ୍ୟେ କିଂ ପଟିଭାଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ୱିମୁତ୍ତିୟା ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ନିବ୍ବାନଂ ପଟିଭାଗୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬) ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନିବ୍ବାନସ୍ସ, ପନାୟ୍ୟେ, କିଂ ପଟିଭାଗୋ’’ତି ପୁନ ପୁଚ୍ଛିତେ ତଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୀ ‘‘ଅଚ୍ଚସରାୱୁସୋୱିସାଖା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଚସରାତି ଅପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଞ୍ହଂ ଅତିକ୍କାମିତା ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାସକ୍ଖି ପଞ୍ହାନଂ ପରିୟନ୍ତଂ ଗହେତୁନ୍ତି ପଞ୍ହାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦପ୍ପମାଣଂ ଗହେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ପଞ୍ହାନଞ୍ହି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନାସକ୍ଖି ପଞ୍ହାନଂ ପରିୟନ୍ତଂ ଗହେତୁଂ । ଅପ୍ପଟିଭାଗଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ପଟିଭାଗଂ ପୁଚ୍ଛି । ନିବ୍ବାନଂ ନାମେତଂ ଅପ୍ପଟିଭାଗଂ, ନ ସକ୍କା ନୀଲଂ ୱା ପୀତକଂ ୱାତି କେନଚି ଧମ୍ମେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିଭାଗଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ତଞ୍ଚ ତ୍ୱଂ ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପୁଚ୍ଛସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନୋଗଧନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ଓଗାହେତ୍ୱା ଠିତଂ, ନିବ୍ବାନନ୍ତୋଗଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅନୁପ୍ପୱିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନପରାୟଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ପରଂ ଅୟନମସ୍ସ ପରାଗତି, ନ ତତୋ ପରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ଅୱସାନଂ ଅସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନଂ।
ପୁରେତି ଅତୀତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ପଚ୍ଛାତି ଅନାଗତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ମଜ୍ଝେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ଅକିଞ୍ଚନନ୍ତି ୟସ୍ସ ଏତେସୁ ତୀସୁ ତଣ୍ହାଗାହସଙ୍ଖାତଂ କିଞ୍ଚନଂ ନତ୍ଥି, ତମହଂ ରାଗକିଞ୍ଚନାଦୀହି ଅକିଞ୍ଚନଂ କସ୍ସଚି ଗହଣସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନାଦାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଣ୍ଡିତାତି ଧାତୁଆୟତନାଦିକୁସଲତାସଙ୍ଖାତେନ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ପଣ୍ଡିତୋ ହୋତି ? ୟତୋ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଧାତୁକୁସଲୋ ଚ ହୋତି ଆୟତନକୁସଲୋ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲୋ ଚ ଠାନାଟ୍ଠାନକୁସଲୋ ଚ, ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ପଣ୍ଡିତୋ ହୋତୀ’’ତି ।
ମହାପଞ୍ଞାତି ମହନ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ମହନ୍ତେ ଧମ୍ମେ ମହନ୍ତା ନିରୁତ୍ତିୟୋ ମହନ୍ତାନି ପଟିଭାନାନି ପରିଗ୍ଗହଣେ ସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତା । ଇମିସ୍ସା ହି ଥେରିୟା ଅସେକ୍ଖପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତତାୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତତାୟ ପଞ୍ଞାମହତ୍ତଂ । ୟଥା ତଂ ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟାତି ୟଥା ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ବ୍ୟାକତଂ, ଅହଂ ଏୱମେୱ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ଥଂ ।
ନନ୍ଦାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
୨୪୦. ଛଟ୍ଠେ ଅଞ୍ଞଂ ମଗ୍ଗଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞଂ ଉପାୟଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୀ । ୱିସ୍ସତ୍ଥାତି ନିରାସଙ୍କା । ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟା ସୁଭନିମିତ୍ତଂ, ସୁଭାକାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମପଦେ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱାତି –
‘‘ଅଟ୍ଠୀନଂ ନଗରଂ କତଂ, ମଂସଲୋହିତଲେପନଂ ।
ୟତ୍ଥ ଜରା ଚ ମଚ୍ଚୁ ଚ, ମାନୋ ମକ୍ଖୋ ଚ ଓହିତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୦) –
ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥେୱ ହି ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣାଦୀନଂ ଓଦହନତ୍ଥାୟ କଟ୍ଠାନି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ୱଲ୍ଲୀହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମତ୍ତିକାୟ ୱିଲିମ୍ପିତ୍ୱା ନଗରସଙ୍ଖାତଂ ବହିଦ୍ଧା ଗେହଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱମିଦଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକମ୍ପି ତୀଣି ଅଟ୍ଠିସତାନି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ନ୍ହାରୁୱିନଦ୍ଧଂ ମଂସଲୋହିତଲେପନଂ ତଚପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଜୀରଣଲକ୍ଖଣାୟ ଜରାୟ ମରଣଲକ୍ଖଣସ୍ସ ମଚ୍ଚୁନୋ ଆରୋଗ୍ୟସମ୍ପଦାଦୀନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ମାନସ୍ସ ସୁକତକାରଣୱିନାସନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ମକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଓଦହନତ୍ଥାୟ ନଗରଂ କତଂ । ଏୱରୂପୋ ଏୱ ହି ଏତ୍ଥ କାୟିକଚେତସିକୋ ଆବାଧୋ ଓହିତୋ, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ କିଞ୍ଚି ଗୟ୍ହୂପଗଂ ନତ୍ଥୀତି ।
ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସୀତି –
‘‘ଚରଂ ୱା ୟଦି ୱା ତିଟ୍ଠଂ, ନିସିନ୍ନୋ ଉଦ ୱା ସୟଂ ।
ସମିଞ୍ଜେତି ପସାରେତି, ଏସା କାୟସ୍ସ ଇଞ୍ଜନା ॥
‘‘ଅଟ୍ଠିନହାରୁସଂୟୁତ୍ତୋ, ତଚମଂସାୱଲେପନୋ ।
ଛୱିୟା କାୟୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ, ୟଥାଭୂତଂ ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୫-୧୯୬) –
ଆଦିନା ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ସୋଣାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
୨୪୧. ସତ୍ତମେ ସବ୍ବେପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଘରାୱାସେ ପତିଟ୍ଠାପେସୀତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଘରାୱାସେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘ପୁତ୍ତାୱ ମଂ ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସନ୍ତି, କିଂ ମେ ୱିସୁଂ କୁଟୁମ୍ବେନା’’ତି ସବ୍ବଂ ସାପତେୟ୍ୟମ୍ପି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅଦାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ କିଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତଂ ‘‘ମାତା’’ତି ସଞ୍ଞମ୍ପି ନ କରିଂସୁ । ତଥା ହି ନଂ କତିପାହଚ୍ଚୟେନ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ଭରିୟା ‘‘ଅହୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅୟଂ ଜେଟ୍ଠେପୁତ୍ତୋ ମେତି ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଦତ୍ୱା ୱିୟ ଇମମେୱ ଗେହଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଆହ । ସେସପୁତ୍ତାନଂ ଭରିୟାୟୋପି ଏୱମେୱଂ ୱଦିଂସୁ । ଜେଟ୍ଠଧୀତରଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତାସଂ ଗେହଂ ଗତକାଲେ ତାପି ନଂ ଏୱମେୱ ୱଦିଂସୁ । ସା ଅୱମାନପ୍ପତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ମେ ଇମେସଂ ସନ୍ତିକେ ୱୁତ୍ଥେନ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ହୁତ୍ୱା ଜୀୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁନୀଉପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି, ତା ନଂ ପବ୍ବାଜେସୁଂ । ଇମମେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବହୁପୁତ୍ତିକସୋଣା ତେସଂ ଅତ୍ତନି ଅଗାରୱଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘ଘରାୱାସେନ କିଂ କରିସ୍ସାମୀ’ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜୀ’’ତି ଆହ ।
ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋତି ଭିକ୍ଖୁୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋ । ଧମ୍ମମୁତ୍ତମନ୍ତି ନୱୱିଧଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ । ସୋ ହି ଉତ୍ତମଧମ୍ମୋ ନାମ ୟୋ ହି ତଂ ନ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ୱସ୍ସସତମ୍ପି ଜୀୱନତୋ ତଂ ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ ଏକାହମ୍ପି ଏକକ୍ଖଣମ୍ପି ଜୀୱିତଂ ସେୟ୍ୟୋ । ଆଗନ୍ତୁକଜନୋତି ୱିହାରଗତଂ ଭିକ୍ଖୁନୀଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅନୁପଧାରେତ୍ୱାତି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ।
ବକୁଲାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
କୁଣ୍ଡଲକେସାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
୨୪୩. ନୱମେ ଚତୁକ୍କେତି ୱୀଥିଚତୁକ୍କେ । ଚତୁନ୍ନଂ ସମାହାରୋ ଚତୁକ୍କଂ । ଚାରକତୋତି ବନ୍ଧନାଗାରତୋ । ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ।
ମୁହୁତ୍ତମପି ଚିନ୍ତୟେତି ମୁହୁତ୍ତଂ ତଙ୍ଖଣମ୍ପି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଞ୍ଞାୟ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥଂ ଚିନ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ସହସ୍ସମପି ଚେ ଗାଥା, ଅନତ୍ଥପଦସଂହିତାତି ଅୟଂ ଗାଥା ଦାରୁଚୀରିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଭଗୱତା ଭାସିତା, ଇଧାପି ଚ ସାୟେୱ ଗାଥା ଦସ୍ସିତା । ଥେରିଗାଥାସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନପି କୁଣ୍ଡଲକେସିତ୍ଥେରିୟା ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅୟମେୱ ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କୁଣ୍ଡଲକେସିତ୍ଥେରିୟା ୱତ୍ଥୁମ୍ହି –
‘‘ୟୋ ଚ ଗାଥାସତଂ ଭାସେ, ଅନତ୍ଥପଦସଂହିତା ।
ଏକଂ ଧମ୍ମପଦଂ ସେୟ୍ୟୋ, ୟଂ ସୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ମତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୨) –
ଅୟଂ ଗାଥା ଆଗତା । ତଂତଂଭାଣକାନଂ କଥାମଗ୍ଗାନୁସାରେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ଇଧ ଆଚରିୟସ୍ସ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧୋ ସଙ୍କିତବ୍ବୋ ।
ଭଦ୍ଦାକାପିଲାନୀଥେରୀ-ଭଦ୍ଦାକଚ୍ଚାନାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
୨୪୪-୨୪୫. ଦସମଂ ଏକାଦସମଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
କିସାଗୋତମୀଥେରୀୱତ୍ଥୁ
୨୪୬. ଦ୍ୱାଦସମେ ତୀହି ଲୂଖେହୀତି ୱତ୍ଥଲୂଖସୁତ୍ତଲୂଖରଜନଲୂଖସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ଲୂଖେହି । ସିଦ୍ଧତ୍ଥକନ୍ତି ସାସପବୀଜଂ ।
ତଂ ପୁତ୍ତପସୁସମ୍ମତ୍ତନ୍ତି ତଂ ରୂପବଲାଦିସମ୍ପନ୍ନେ ପୁତ୍ତେ ଚ ପସୂ ଚ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ମମ ପୁତ୍ତା ଅଭିରୂପା ବଲସମ୍ପନ୍ନା ପଣ୍ଡିତା ସବ୍ବକିଚ୍ଚସମତ୍ଥା, ମମ ଗୋଣୋ ଅରୋଗୋ ଅଭିରୂପୋ ମହାଭାରୱହୋ, ମମ ଗାୱୀ ବହୁଖୀରା’’ତି ଏୱଂ ପୁତ୍ତେହି ଚ ପସୂହି ଚ ସମ୍ମତ୍ତଂ ନରଂ । ବ୍ୟାସତ୍ତମନସନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀସୁ ୱା ୟଂ ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗନାୟ ସତ୍ତମାନସଂ । ସୁତ୍ତଂ ଗାମନ୍ତି ନିଦ୍ଦଂ ଉପଗତଂ ସତ୍ତକାୟଂ । ମହୋଘୋୱାତି ୟଥା ଏୱରୂପଂ ଗାମଂ ଗମ୍ଭୀରତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ମହନ୍ତୋ ମହାନଦିଓଘୋ ଅନ୍ତମସୋ ସୁନଖମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନରଂ ମଚ୍ଚୁ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମତଂ ପଦନ୍ତି ମରଣରହିତଂ କୋଟ୍ଠାସଂ, ଅମତଂ ମହାନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ସିଙ୍ଗାଲକମାତାଥେରୀୱତ୍ଥୁ
(ପଞ୍ଚମଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।)
ଥେରିପାଳିସଂୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ
(୧୪) ୬. ଛଟ୍ଠଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
ତପୁସ୍ସ-ଭଲ୍ଲିକୱତ୍ଥୁ
୨୪୮. ଉପାସକପାଳିସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପଠମେ ସବ୍ବପଠମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ପଠମଂ ହୁତ୍ୱା ସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ । ଇତୋ ପରନ୍ତି ସତ୍ତସତ୍ତାହତୋ ପରଂ । ଗମନୂପଚ୍ଛେଦଂ ଅକାସୀତି ଗମନୱିଚ୍ଛେଦଂ ଅକାସି । ୟଥା ତେ ଗୋଣା ଧୁରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପୋଥିୟମାନାପି ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଥା ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସନ୍ତି ତପୁସ୍ସଭଲ୍ଲିକାନଂ । ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱାତି ଆୱିସିତ୍ୱା । ୟକ୍ଖସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟୋ ୟକ୍ଖାୱଟ୍ଟୋ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଅତୀତବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ ଓଲୋକେସୀତି ଅତୀତବୁଦ୍ଧା କେନ ଭାଜନେନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୂତି ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ ଓଲୋକେସି । ଦ୍ୱେୱାଚିକେ ସରଣେ ପତିଟ୍ଠାୟାତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମୱସେନ ଦ୍ୱେୱାଚିକେ ସରଣେ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଚେତିୟନ୍ତି ପୂଜନୀୟୱତ୍ଥୁଂ । ଜୀୱକେସଧାତୁୟାତି ଜୀୱମାନସ୍ସ ଭଗୱତୋ କେସଧାତୁୟା ।
ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସେଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁ
୨୪୯. ଦୁତିୟେ ତେନେୱ ଗୁଣେନାତି ତେନେୱ ଦାୟକଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ଗୁଣେନ । ସୋ ହି ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧତାୟ ୱିଗତମଚ୍ଛେରତାୟ କରୁଣାଦିଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅନାଥାନଂ ପିଣ୍ଡମଦାସି । ତେନ ସବ୍ବକାଲଂ ଉପଟ୍ଠିତୋ ଅନାଥାନଂ ପିଣ୍ଡୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ୟୋଜନିକୱିହାରେ କାରେତ୍ୱାତି ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ଏକମେକଂ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା । ‘‘ଏୱରୂପଂ ଦାନଂ ପୱତ୍ତେସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ଦାନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦେୱସିକଂ ପଞ୍ଚ ସଲାକଭତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଲାକାୟ ଗାହେତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ। ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଏକଦିୱସଂ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ପକ୍ଖିକଭତ୍ତଂ। ଧୁରଗେହେ ଠପେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ଧୁରଭତ୍ତଂ। ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତଂ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ପଞ୍ଚ ଆସନସତାନି ଗେହେ ନିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଗେହେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ପଞ୍ଚ ଆସନସତାନି ନିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ।
ଚିତ୍ତଗହପତିୱତ୍ଥୁ
୨୫୦. ତତିୟେ ମିଗା ଏୱ ମିଗରୂପାନି । ଭିକ୍ଖଂ ସମାଦାପେତ୍ୱାତି, ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ କରୋଥ, ଇଧ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଭିକ୍ଖାଗହଣତ୍ଥଂ ସମାଦାପେତ୍ୱା। ୱିୱଟ୍ଟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଉପଚିତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟକୁସଲଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ। ସଳାୟତନୱିଭତ୍ତିମେୱ ଦେସେସୀତି ସଳାୟତନୱିଭାଗପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତମେୱ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି । ଥେରେନାତି ତତ୍ଥ ସନ୍ନିହିତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଜେଟ୍ଠେନ ମହାଥେରେନ । ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନାତି ଚିତ୍ତେନ ଗହପତିନା ‘‘ୟା ଇମା, ଭନ୍ତେ ଥେର, ଅନେକୱିହିତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’ତି ୱା, ‘ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’ତି ୱା, ‘ଅନ୍ତୱା ଲୋକୋ’ତି ୱା, ‘ଅନନ୍ତୱା ଲୋକୋ’ତି ୱା, ‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’ନ୍ତି ୱା, ‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀର’ନ୍ତି ୱା, ‘ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’ତି ୱା, ‘ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’ତି ୱା, ‘ହୋତି ଚ ନ ହୋତି ଚ ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’ତି ୱା, ‘ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’ତି ୱା ୟାନି ଚିମାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ଗଣିତାନି, ଇମା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଦିଟ୍ଠିୟୋ କିସ୍ମିଂ ସତି ହୋନ୍ତି, କିସ୍ମିଂ ଅସତି ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୫) ପଞ୍ହେ ପୁଟ୍ଠେ ତଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ । ଇମଂ କିର ପଞ୍ହଂ ୟାୱତତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ମହାଥେରୋ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ଅଥ ଇସିଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ନେୱ ଅତ୍ତନା ବ୍ୟାକରୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ଅଜ୍ଝେସତି, ଉପାସକୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ୱିହେସତି, ଅହମେତଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଫାସୁୱିହାରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି । ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚ ଆସନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ବ୍ୟାକରୋମହଂ, ଭନ୍ତେ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗହପତିନୋ ଏତଂ ପଞ୍ହ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୫) ଆହ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଥେରୋ ‘‘ବ୍ୟାକରୋହି ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ ଇସିଦତ୍ତ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗହପତିନୋ ଏତଂ ପଞ୍ହ’’ନ୍ତି ଇସିଦତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ’’ତି ।
ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ‘‘ୟା ଇମା, ଗହପତି, ଅନେକୱିହିତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’ତି ୱା, ‘ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’ତି ୱା…ପେ॰… ୟାନି ଚିମାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ଗଣିତାନି, ଇମା ଖୋ, ଗହପତି, ଦିଟ୍ଠିୟୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ସତି ହୋନ୍ତି, ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ଅସତି ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଗିହିସହାୟକଭାୱେ ଞାତେତି ଥେରସ୍ସ ଗିହିସହାୟକଭାୱେ ଚିତ୍ତେନ ଗହପତିନା ଞାତେ । ଚିତ୍ତୋ କିର, ଗହପତି, ତସ୍ସ ପଞ୍ହୱେୟ୍ୟାକରଣେ ତୁଟ୍ଠୋ ‘‘କୁତୋ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ଇସିଦତ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅୱନ୍ତିୟା ଖୋ ଅହଂ, ଗହପତି, ଆଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ, ଅୱନ୍ତିୟା ଇସିଦତ୍ତୋ ନାମ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅଦିଟ୍ଠସହାୟୋ ପବ୍ବଜିତୋ, ଦିଟ୍ଠୋ ସୋ ଆୟସ୍ମତା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ଚ ‘‘ଏୱଂ, ଗହପତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କହଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ସୋ ଆୟସ୍ମା ଏତରହି ୱିହରତୀ’’ତି ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ଅଥ ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ‘‘ଅୟ୍ୟୋ ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଇସିଦତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ, ଗହପତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଗିହିସହାୟଭାୱଂ ଅଞ୍ଞାସି ।
ତେଜୋସମାପତ୍ତିପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଏକସ୍ମିଂ କିର ଦିୱସେ ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତୂ’’ତି ମହାଥେରଂ ୟାଚି । ଥେରୋ ‘‘ତେନ ହି ତ୍ୱଂ, ଗହପତି, ଆଳିନ୍ଦେ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତିଣକଲାପଂ ଓକିରା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ଚ ତଥା କତେ ସୟଂ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଚ ଘଟିକଂ ଦତ୍ୱା ତଥାରୂପଂ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରେସି, ୟଥା ତାଳଚ୍ଛିଗ୍ଗଳେନ ଚ ଅଗ୍ଗଳନ୍ତରିକାୟ ଚ ଅଚ୍ଚି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତିଣାନି ଝାପେତି, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ନ ଝାପେତି । ଅଥ ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ସଂୱିଗ୍ଗୋ ଲୋମହଟ୍ଠଜାତୋ ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ଥେରଂ ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଭିରମତୁ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ମଚ୍ଛିକାସଣ୍ଡେ, ରମଣୀୟଂ ଅମ୍ବାଟକୱନଂ, ଅହଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କରିସ୍ସାମି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତୋ ଥେରୋ ‘‘ନ ଦାନି ଇଧ ୱସିତୁଂ ସକ୍କା’’ତି ତମ୍ହା ୱିହାରା ପକ୍କାମି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେଜୋସମାପତ୍ତି ପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘ଇଦାନି ଇଧ ୱସିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’ନ୍ତି ୟଥାସୁଖଂ ପକ୍କାମୀ’’ତି । ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିନୟପାଳିୟଂ ଆଗତମେୱ ।
ସଦ୍ଧୋତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୀଲେନାତି ଅଗାରିୟସୀଲଂ ଅନଗାରିୟସୀଲନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ସୀଲଂ, ତେସୁ ଇଧ ଅଗାରିୟଂ ସୀଲଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସୋଭୋଗସମପ୍ପିତୋତି ୟାଦିସୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦୀନଂ ପଞ୍ଚଉପାସକସତପରିୱାରସଙ୍ଖାତୋ ଅଗାରିୟୋ ୟସୋ, ତାଦିସେନେୱ ୟସେନ, ୟୋ ଚ ଧନଧଞ୍ଞାଦିକୋ ଚେୱ ସତ୍ତୱିଧଅରିୟଧନସଙ୍ଖାତୋ ଚାତି ଦୁୱିଧୋ ଭୋଗୋ, ତେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ୟଂ ପଦେସନ୍ତି ପୁରତ୍ଥିମାଦୀସୁ ଦିସାସୁ ଏୱରୂପୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ୟଂ ୟଂ ପଦେସଂ ଭଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଏୱରୂପେନ ଲାଭସକ୍କାରେନ ପୂଜିତୋୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ହତ୍ଥକଆଳୱକୱତ୍ଥୁ
୨୫୧. ଚତୁତ୍ଥେ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୁନାତି ଦାନପିୟୱଚନଅତ୍ଥଚରିୟାସମାନତ୍ତତାସଙ୍ଖାତେନ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୁନା । ‘‘ସ୍ୱେ ଭତ୍ତଚାଟିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଆଳୱକସ୍ସ ପେସେତବ୍ବୋ ଅହୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା’’ତିଆଦିମାହ । ମିଗୱତ୍ଥାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଆଳୱକୋ ରାଜା ୱିୱିଧନାଟକୂପଭୋଗଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଚୋରପ୍ପଟିବାହନତ୍ଥଞ୍ଚ ପଟିରାଜନିସେଧନତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ୟାୟାମକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସତ୍ତମେ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମିଗୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ବଲକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ୟସ୍ସ ପସ୍ସେନ ମିଗୋ ପଲାୟତି, ତସ୍ସେୱ ସୋ ଭାରୋ’’ତି କତକତିକୱତ୍ତୋ ମିଗୱତ୍ଥାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଏକଂ ମିଗନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଠିତଟ୍ଠାନେନ ପଲାତଂ ଏଣିମିଗଂ । ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ତିୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଏକକୋୱ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ ହି ରାଜା ଧନୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପତ୍ତିକୋୱ ତିୟୋଜନଂ ତଂ ମିଗମନୁବନ୍ଧି । ଘାତେତ୍ୱାତି ୟସ୍ମା ଏଣିମିଗା ତିୟୋଜନୱେଗା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପରିକ୍ଖିଣଜୱଂ ତଂ ମିଗଂ ଉଦକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଠିତଂ ଘାତେତ୍ୱା । ଦ୍ୱିଧା ଛେତ୍ୱା ଧନୁକୋଟିୟଂ ଲଗେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅନତ୍ଥିକୋପି ମଂସେନ ‘‘ନାସକ୍ଖି ମିଗଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଅପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିଧା ଛିନ୍ନଂ ଧନୁକୋଟିୟଂ ଲଗେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟନ୍ତି ଘନଚ୍ଛାୟଂ ବହଲପତ୍ତପଲାସଂ ।
ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତାତି ଆଳୱକଂ ୟକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସୋ ହି ମହାରାଜୂନଂ ସନ୍ତିକା ୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟାୟ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ପୱିଟ୍ଠେ ପାଣିନୋ ଖାଦନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ପଟିୱସତି । ଆଳୱକସ୍ସ ନିସୀଦନପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦୀତି ୟତ୍ଥ ଅଭିଲକ୍ଖିତେସୁ ମଙ୍ଗଲଦିୱସାଦୀସୁ ଆଳୱକୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସିରିଂ ଅନୁଭୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦିବ୍ବରତନପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦି । ଅତ୍ତନୋ ଗମନେ ଅସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତାତି ତଦା କିର ସାତାଗିରହେମୱତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଜେତୱନେୟେୱ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ସପରିୱାରା ନାନାୟାନେହି ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଆକାସେ ଚ ୟକ୍ଖାନଂ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥି, ଆକାସଟ୍ଠାନି ୱିମାନାନି ପରିହରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନେନେୱ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ଆଳୱକସ୍ସ ପନ ୱିମାନଂ ଭୂମଟ୍ଠଂ ସୁଗୁତ୍ତଂ ପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସୁସଂୱିହିତଦ୍ୱାରଟ୍ଟାଲକଗୋପୁରଂ ଉପରି କଂସଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନମଞ୍ଜୂସାସଦିସଂ ତିୟୋଜନଂ ଉବ୍ବେଧେନ, ତସ୍ସ ଉପରି ମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ତେ ତଂ ପଦେସମାଗମ୍ମ ଗନ୍ତୁମସମତ୍ଥା ଅହେସୁଂ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ନିସିନ୍ନୋକାସସ୍ସ ଉପରିଭାଗେନ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା କୋଚି ଗନ୍ତୁମସମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଗମନେ ଅସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେସୁଂ । ତେସଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସୀତି ୟସ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧସ୍ସ ସଦ୍ଧାକଥା ଦୁକ୍କଥା ହୋତି ଦୁସ୍ସୀଲାଦୀନଂ ସୀଲକଥାଦୟୋ ୱିୟ, ତସ୍ମା ତେସଂ ୟକ୍ଖାନଂ ସନ୍ତିକା ଭଗୱତୋ ପସଂସଂ ସୁତ୍ୱା ଏୱ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତଲୋଣସକ୍ଖରା ୱିୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନକୋପେନ ପଟପଟାୟମାନହଦୟୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି । ପବ୍ବତକୂଟନ୍ତି କେଲାସପବ୍ବତକୂଟଂ ।
ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଳୱକୟୁଦ୍ଧଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବନ୍ତି ସୋ କିର ମନୋସିଲାତଲେ ୱାମପାଦେନ ଠତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ ଦାନି ତୁମ୍ହାକଂ ୱା ସତ୍ଥା ମହାନୁଭାୱୋ, ଅହଂ ୱା’’ତି ଦକ୍ଖିଣପାଦେନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନମତ୍ତଂ କେଲାସକୂଟପବ୍ବତଂ ଅକ୍କମି, ତଂ ଅୟୋକୂଟପ୍ପହତୋ ୱିୟ ନିଦ୍ଧନ୍ତଅୟପିଣ୍ଡୋ ପପଟିକାୟୋ ମୁଞ୍ଚି । ସୋ ତତ୍ର ଠତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଆଳୱକୋ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ସଦ୍ଦୋ ଫରି । ତିୟୋଜନସହସ୍ସୱିତ୍ଥତହିମୱାପି ସମ୍ପକମ୍ପି ୟକ୍ଖସ୍ସାନୁଭାୱେନ । ସୋ ୱାତମଣ୍ଡଲଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି ‘‘ଏତେନେୱ ସମଣଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଭେଦା ୱାତା ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅଡ୍ଢୟୋଜନୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନତିୟୋଜନପ୍ପମାଣାନି ପବ୍ବତକୂଟାନି ପଦାଲେତ୍ୱା ୱନଗଚ୍ଛରୁକ୍ଖାଦୀନି ଉମ୍ମୂଲେତ୍ୱା ଆଳୱିନଗରଂ ପକ୍ଖନ୍ଦା ଜିଣ୍ଣହତ୍ଥିସାଲାଦୀନି ଚୁଣ୍ଣେନ୍ତା ଛଦନିଟ୍ଠକା ଆକାସେ ଭମେନ୍ତା । ଭଗୱା ‘‘ମା କସ୍ସଚି ଉପରୋଧୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେ ୱାତା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ଚୀୱରକଣ୍ଣମତ୍ତମ୍ପି ଚାଲେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ତତୋ ମହାୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି ‘‘ଉଦକେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ସମଣଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଉପରୂପରି ସତପଟଲସହସ୍ସପଟଲାଦିଭେଦା ୱଲାହକା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୱସ୍ସିଂସୁ । ୱୁଟ୍ଠିଧାରାୱେଗେନ ପଥୱୀ ଛିଦ୍ଦା ଅହୋସି । ୱନରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଉପରି ମହୋଘୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ଚୀୱରେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁମତ୍ତମ୍ପି ତେମେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତତୋ ପାସାଣୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ମହନ୍ତାନି ମହନ୍ତାନି ପବ୍ବତକୂଟାନି ଧୂମାୟନ୍ତାନି ପଜ୍ଜଲନ୍ତାନି ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ଦିବ୍ବମାଲାଗୁଳାନି ସମ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ । ତତୋ ପହରଣୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଏକତୋଧାରା ଉଭତୋଧାରା ଅସିସତ୍ତିଖୁରପ୍ପାଦୟୋ ଧୂମାୟନ୍ତା ପଜ୍ଜଲନ୍ତା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ଅହେସୁଂ ।
ତତୋ ଅଙ୍ଗାରୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । କିଂସୁକୱଣ୍ଣା ଅଙ୍ଗାରା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ହୁତ୍ୱା ୱିକିରିଂସୁ । ତତୋ କୁକ୍କୁଳୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଅଚ୍ଚୁଣ୍ହୋ କୁକ୍କୁଳୋ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ନିପତି । ତତୋ ୱାଲିକୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଅତିସୁଖୁମା ୱାଲିକା ଧୂମାୟନ୍ତା ପଜ୍ଜଲନ୍ତା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ହୁତ୍ୱା ନିପତିଂସୁ । ତତୋ କଲଲୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ତଂ ଧୂମାୟନ୍ତଂ ପଜ୍ଜଲନ୍ତଂ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ନିପତି । ତତୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି ‘‘ଭିଂସେତ୍ୱା ସମଣଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଅନ୍ଧକାରସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ସୂରିୟପ୍ପଭାୱିହତମିୱନ୍ଧକାରଂ ଅନ୍ତରଧାୟି । ଏୱଂ ୟକ୍ଖୋ ଇମାହି ନୱହି ୱାତୱସ୍ସପାସାଣପହରଣଙ୍ଗାରକୁକ୍କୁଳୱାଲିକକଲଲନ୍ଧକାରୱୁଟ୍ଠୀହି ଭଗୱନ୍ତଂ ପଲାପେତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ ନାନାୱିଧପ୍ପହରଣହତ୍ଥଅନେକପ୍ପକାରରୂପଭୂତଗଣସମାକୁଲାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ସୟମେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିଗତୋ । ତେ ଭୂତଗଣା ଅନେକପ୍ପକାରୱିକାରେ କତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ ହନଥା’’ତି ଭଗୱତୋ ଉପରି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ୱିୟ ଚ ହୋନ୍ତି । ଅପିଚ ଖୋ ନିଦ୍ଧନ୍ତଲୋହପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ମକ୍ଖିକା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତୁମସମତ୍ଥା ଏୱ ଅହେସୁଂ ।
ଏୱଂ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଅନେକପ୍ପକାରୱିଭିଂସାକାରଦସ୍ସନେନପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଚାଲେତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ ଆଳୱକୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ କେନଚି ଅଜେୟ୍ୟଂ ଦୁସ୍ସାୱୁଧଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସଚେ ହି ସୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ଆକାସେ ତଂ ଦୁସ୍ସାୱୁଧଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଦେୱୋ ନ ୱସ୍ସେୟ୍ୟ । ସଚେ ପଥୱିୟଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ସବ୍ବରୁକ୍ଖତିଣାଦୀନି ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସନ୍ତରଂ ନ ପୁନ ରୁହେୟ୍ୟୁଂ । ସଚେ ସମୁଦ୍ଦେ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ତତ୍ତକପାଲେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ସବ୍ବଂ ସୁସ୍ସେୟ୍ୟ । ସଚେ ସିନେରୁପବ୍ବତେ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ ହୁତ୍ୱା ୱିକିରେୟ୍ୟ । ସୋ ଏୱଂମହାନୁଭାୱଂ ଦୁସ୍ସାୱୁଧଂ ଉତ୍ତରିସାଟକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଦେୱତା ୱେଗେନ ସନ୍ନିପତିଂସୁ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଆଳୱକଂ ଦମେସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମା’’ତି । ୟୁଦ୍ଧଦସ୍ସନକାମାପି ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ଏୱଂ ସକଲମ୍ପି ଆକାସଂ ଦେୱତାହି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅହୋସି । ଅଥାଳୱକୋ ଭଗୱତୋ ସମୀପେ ଉପରୂପରି ୱିଚରିତ୍ୱା ୱତ୍ଥାୱୁଧଂ ମୁଞ୍ଚି। ତଂ ଅସନିଚକ୍କଂ ୱିୟ ଆକାସେ ଭେରୱସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତଂ ଧୂମାୟନ୍ତଂ ପଜ୍ଜଲନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ୟକ୍ଖସ୍ସ ମାନମଦ୍ଦନତ୍ଥଂ ପାଦପୁଞ୍ଛନଚୋଳଂ ହୁତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ନିପତି । ଆଳୱକୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଛିନ୍ନୱିସାଣୋ ୱିୟ ଉସଭୋ, ଉଦ୍ଧଟଦାଠୋ ୱିୟ ସପ୍ପୋ ନିତ୍ତେଜୋ ନିମ୍ମଦୋ ନିପାତିତମାନଦ୍ଧଜୋ ଅହୋସି । ଏୱମିଦଂ ଆଳୱକୟୁଦ୍ଧଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛୀତି –
‘‘କିଂ ସୂଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠଂ,
କିଂ ସୁ ସୁଚିଣ୍ଣଂ ସୁଖମାୱହାତି ।
କିଂ ସୁ ହୱେ ସାଦୁତରଂ ରସାନଂ,
କଥଂ ଜୀୱିଂ ଜୀୱିତମାହୁ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୩) –
ଆଦିନା ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି । ସତ୍ଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀତି –
‘‘ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠଂ,
ଧମ୍ମୋ ସୁଚିଣ୍ଣୋ ସୁଖମାୱହାତି ।
ସଚ୍ଚଂ ହୱେ ସାଦୁତରଂ ରସାନଂ,
ପଞ୍ଞାଜୀୱିଂ ଜୀୱିତମାହୁ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪) –
ଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ୱିକ୍କନ୍ଦମାନାୟାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ପରିଦେୱମାନାୟ ।
ମହାନାମସକ୍କୱତ୍ଥୁ
୨୫୨. ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ଥା ତତୋ ପରଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ନାଦାସୀତି ସଂୱଚ୍ଛରତୋ ପରଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟପ୍ପୱାରଣାସାଦିୟନସ୍ସ ୱାରିତତ୍ତା ‘‘ପଟିଞ୍ଞଂ ନାଦାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଭଗୱା ତତିୟୱାରେପି ମହାନାମେନ ସକ୍କେନ ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଭେସଜ୍ଜେନ ପୱାରେତୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୦୪-୩୦୫) ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ, ମହାନାମ, ତେନ ହି ତ୍ୱଂ, ମହାନାମ, ସଙ୍ଘଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଭେସଜ୍ଜେନ ପୱାରେହୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଦାସିୟେୱ । ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟେହି ଭିକ୍ଖୂହି ମହାନାମସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ୱିହେଠିତଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିଗରହିତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସି ‘‘ଅଗିଲାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚାତୁମାସପ୍ପଚ୍ଚୟପୱାରଣା ସାଦିତବ୍ବା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପୁନପ୍ପୱାରଣାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିଚ୍ଚପ୍ପୱାରଣାୟ । ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ସାଦିୟେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ପଠମଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱାପି ପଚ୍ଛା ସିକ୍ଖାପଦବନ୍ଧନେନ ୱାରିତତ୍ତା ‘‘ପଟିଞ୍ଞଂ ନାଦାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଉଗ୍ଗଗହପତ୍ୟାଦିୱତ୍ଥୁ
୨୫୩-୨୫୬. ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଅଟ୍ଠମନୱମାନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନେୱ ।
ନକୁଲପିତୁଗହପତିୱତ୍ଥୁ
୨୫୭. ଦସମେ ସୁସୁମାରଗିରିନଗରେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତସ୍ସ କିର ନଗରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହଦିୱସେ ଅୱିଦୂରେ ଉଦକରହଦେ ସୁସୁମାରୋ ସଦ୍ଦମକାସି, ଗିରଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ଅଥ ନଗରେ ଅନନ୍ତରାୟେନ ମାପିତେ ତମେୱ ସୁସୁମାରଗିରକରଣଂ ସୁଭନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁସୁମାରଗିରୀ’’ତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । କେଚି ପନ ‘‘ସୁସୁମାରସଣ୍ଠାନତ୍ତା ସୁସୁମାରୋ ନାମ ଏକୋ ଗିରି, ସୋ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ସମୀପେ, ତସ୍ମା ତଂ ସୁସୁମାରଗିରି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁସୁମାରଗିରୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଭେସକଳାୱନେତି ଭେସକଳାନାମକେ ୱନେ । ‘‘ଭେସକଲାୱନେ’’ତିପି ପାଠୋ । କଥଂ ପନ ଭଗୱତି ନେସଂ ପୁତ୍ତସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠାସୀତି ଆହ – ‘‘ଅୟଂ କିରା’’ତିଆଦି । ଦହରସ୍ସେୱ ଦହରା ଆନୀତାତି ମେ ଦହରସ୍ସେୱ ସତୋ ଦହରା ଆନୀତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିଚରିତାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଚରନ୍ତୋ ।
(ଛଟ୍ଠଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।)
ଉପାସକପାଳିସଂୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୋ
(୧୪) ୭. ସତ୍ତମଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
ସୁଜାତାୱତ୍ଥୁ
୨୫୮. ଉପାସିକାପାଳିସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପଠମଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ୱିସାଖାୱତ୍ଥୁ
୨୫୯. ଦୁତିୟେ ମହାଲତାପସାଧନସ୍ସାତି ମହାଲତାପିଳନ୍ଧନସ୍ସ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପିଳନ୍ଧନେ ଚତସ୍ସୋ ୱଜିରନାଳିୟୋ ଉପୟୋଗଂ ଅଗମଂସୁ । ମୁତ୍ତାନଂ ଏକାଦସ ନାଳିୟୋ, ପୱାଳସ୍ସ ଦ୍ୱାୱୀସତି ନାଳିୟୋ, ପଦୁମରାଗମଣୀନଂ ତେତ୍ତିଂସ ନାଳିୟୋ । ଇତି ଏତେହି ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଇନ୍ଦନୀଲାଦୀହି ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜିଟ୍ଠସାମକବରୱଣ୍ଣୱସେନ ସତ୍ତୱଣ୍ଣେହି ୱରରତନେହି ନିଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି, ତଂ ସୀସେ ପଟିମୁକ୍କଂ ୟାୱ ପାଦପିଟ୍ଠିୟା ଭସ୍ସତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ ଧାରୟମାନାୱ ନଂ ଇତ୍ଥୀ ଧାରେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅନ୍ତୋଅଗ୍ଗି ବହି ନ ନୀହରିତବ୍ବୋତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ଉପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ସେସମେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରା-ସାମାୱତୀୱତ୍ଥୁ
୨୬୦-୨୬୧. ତତିୟଚତୁତ୍ଥେସୁ ପାୟାସସ୍ସାତି ବହଲତରସ୍ସ ପାୟାସସ୍ସ । ତଂ ପାୟାସଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେସୂତି ତଂ ବହଲତରଂ ଗରୁସିନିଦ୍ଧଂ ପାୟାସଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେସୁ । ଜୀରାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋତି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଅପ୍ପାହାରତାୟ ମନ୍ଦଗହଣିକତ୍ତା ଜୀରାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ । ୱାଳମିଗଟ୍ଠାନେତି ୱାଳମିଗେହି ଅଧିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ । ଅନୁୱିଜ୍ଜନ୍ତୋତି ୱିଚାରେନ୍ତୋ । ସାଲାତି ନଳକାରସାଲା । ମୁଧା ନ କରିସ୍ସତୀତି ମୂଲ୍ୟଂ ୱିନା ନ କରିସ୍ସତି । ଆଲିମ୍ପେସୀତି ଅଗ୍ଗିଂ ଅଦାସି, ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପେକ୍ଖାତି ଆଗମେହି । ଉପଧିସମ୍ପଦାତି ସରୀରସମ୍ପତ୍ତି । ୱଟରୁକ୍ଖଂ ପତ୍ୱାତି ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖଂ ପତ୍ୱା । ସୁୱଣ୍ଣକଟକେତି ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟେ । ଅବ୍ଭୁଂ ମେତି ମେ ଅୱଡ୍ଢୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋ ଅସୋଧେତ୍ୱାତି ପଣ୍ଣସାଲାୟ ଅନ୍ତୋ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ୱା ନତ୍ଥିଭାୱଂ ୱା ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଉତ୍ତରାନନ୍ଦମାତାୱତ୍ଥୁ
୨୬୨. ପଞ୍ଚମେ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱାତି ଇମିନା ୟଥା ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ସତିପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଅୱସ୍ସଂ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପଦା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଭାୱେନ ୱିପଚ୍ଚନକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସମୱାୟୋ ୱିୟ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପଦାପି ସୱିସେସା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ଉକ୍କଂସଗତସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୟୋନିସୋମନସିକାରେସୁ ଲବ୍ଭମାନେସୁପି ଉପନିସ୍ସୟରହିତସ୍ସ ୱିସେସାଧିଗମୋ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତେୱାତି । କପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱାତି ୟଥା କପ୍ପିୟଂ ହୋତି, ତଥା କତ୍ୱା । ପତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠପେୟ୍ୟାତି ଆହାରଂ ଦାନମୁଖେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତୀହି ଚେତନାହୀତି ପୁବ୍ବଭାଗମୁଞ୍ଚଅନୁମୋଦନାଚେତନାହି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଦାନା ସୁମନୋ, ଦଦଂ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦୟେ ।
ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ଏସା ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ସମ୍ପଦା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୩୭; ପେ॰ ୱ॰ ୩୦୫) ।
ତୱମନଂ ସନ୍ଧାରେହୀତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭତ୍ତଂ ଚିରାୟିତ’’ନ୍ତି କୋଧତୋ ତୱ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାରେହି, ମା କୁଜ୍ଝୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଲୋକିତୋଲୋକିତଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଅହୋସୀତି ତେନ କସିତଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱଣ୍ଣଭାୱାପତ୍ତିୟା ମହାକୋସାତକିପୁପ୍ଫେହି ସଞ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ତାଦିସେତି ତୟା ସଦିସେ । ନ କୋପେମୀତି ନ ୱିନାସେମି, ଜାତିୟା ନ ହୀଳେମି । ପୂଜଂ କରୋତୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୂଜଂ କରୋତି । ଅନ୍ତରୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଗେହଙ୍ଗଣଂ । ଭୋତି ସମ୍ବୋଧନେ ନିପାତୋ । ଜେତି ଅୱଞ୍ଞାଲପନଂ । ସୟଂ ଅରିୟସାୱିକାଭାୱତୋ ସତ୍ଥୁୱସେନ ‘‘ସପିତିକା ଧୀତା’’ତି ୱତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ତସ୍ସା ୱିସେସାଧିଗମଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତୀ ‘‘ଦସବଲେ ଖମନ୍ତେୟେୱ ଖମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । କଦରିୟନ୍ତି ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିଂ ।
ସୁପ୍ପୱାସାୱତ୍ଥୁ
୨୬୩. ଛଟ୍ଠେ ପଣୀତଦାୟିକାନନ୍ତି ପଣୀତରସୱତ୍ଥୂନଂ ଦାୟିକାନଂ । ଆୟୁନୋ ଠିତିହେତୁଂ ଭୋଜନଂ ଦେନ୍ତୀ ଆୟୁଂ ଦେତି ନାମ । ଏସ ନୟୋ ୱଣ୍ଣଂ ଦେତୀତିଆଦୀସୁ । ତେନାହ – ‘‘ପଞ୍ଚ ଠାନାନୀ’’ତି । କମ୍ମସରିକ୍ଖକଞ୍ଚେତଂ ଫଲନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆୟୁଂ ଖୋ ପନ ଦତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦତ୍ୱାତି ଦାନହେତୁ । ଭାଗିନୀତି ଭାଗୱତୀ ଲଦ୍ଧୁଂ ଭବ୍ବା ।
ସୁପ୍ପିୟାୱତ୍ଥୁ
୨୬୪. ସତ୍ତମେ ଊରୁମଂସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦାସିୟା ଅଦାସୀତି ଆଗତଫଲା ୱିଞ୍ଞାତସାସନା ଅରିୟସାୱିକା ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଦୁକ୍ଖଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ରୋଗୱୂପସମମେୱ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତୀ ଅତ୍ତନୋ ଊରୁମଂସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦାସିୟା ଅଦାସି । ସତ୍ଥାପି ତସ୍ସା ତଥାପୱତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମମ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱୂପଗମନେନେୱସ୍ସା ୱଣୋ ରୁହିତ୍ୱା ସଞ୍ଛୱି ଜାୟତି, ଫାସୁଭାୱୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପକ୍କୋସଥ ନ’’ନ୍ତି ଆହ । ସା ଚିନ୍ତେସୀତି ‘‘ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ହିତାନୁକମ୍ପକୋ ସତ୍ଥା ନ ମଂ ଦୁକ୍ଖାପେତୁଂ ପକ୍କୋସତି, ଅତ୍ଥେତ୍ଥ କାରଣ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେସି । ଅତ୍ତନା କତକାରଣଂ ସବ୍ବଂ କଥେସୀତି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୱିଭାୱନତ୍ଥଂ କଥେସି, ନ ଅତ୍ତନୋ ଦଳ୍ହଜ୍ଝାସୟତାୟ ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ । ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକୀନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସୀତି ଅଗଣିତତ୍ତଦୁକ୍ଖା ଗିଲାନାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଗେଲଞ୍ଞୱୂପସମନେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକୀନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସୀତି ।
କାତିୟାନୀୱତ୍ଥୁ
୨୬୫. ଅଟ୍ଠମେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସନ୍ନାନନ୍ତି ରତନତ୍ତୟଗୁଣେ ୟାଥାୱତୋ ଞତ୍ୱା ପସନ୍ନାନଂ, ସୋ ପନସ୍ସ ପସାଦୋ ମଗ୍ଗେନାଗତତ୍ତା କେନଚି ଅକମ୍ପନୀୟୋ । ଅଧିଗତେନାତି ମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ଅଧିଗତେନ । ‘‘ଅୱିଗତେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ‘‘କଦାଚି ଅୱିଗଚ୍ଛନ୍ତେନା’’ତି । ସୋ ଅପ୍ପଧଂସିୟୋ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଧିଗତେନ ଅଚଲପ୍ପସାଦେନା’’ତି । ତତ୍ଥ କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱାତି ପମୁଖଂ କତ୍ୱା, ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ ନାମକାୟେନ ଦେସନାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱସେନ ସକ୍ଖିଭୂତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉମ୍ମଗ୍ଗଂ ଖନିତ୍ୱାତି ଘରସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦନେନ ଅନ୍ତୋପୱିସନମଗ୍ଗଂ ଖନିତ୍ୱା । ଦୁଲ୍ଲଭସ୍ସୱନନ୍ତି ଦୁଲ୍ଲଭସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ । ମହାପଥୱୀ ପୱିସିତବ୍ବା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅୱୀଚିପ୍ପୱେସନଂ ୱଦତି ।
ନକୁଲମାତାୱତ୍ଥୁ
୨୬୬. ନୱମେ ୱିସ୍ସାସକଥନେନେୱ ନକୁଲମାତା ନକୁଲପିତା ଚ ସତ୍ଥୁୱିସ୍ସାସିକା ନାମ ଜାତାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିସ୍ସାସିକାନନ୍ତି ୱିସ୍ସାସକଥଂ କଥେନ୍ତୀନଂ ଉପାସିକାନ’’ନ୍ତି । ଗହପତାନୀତି ଗେହସାମିନୀ । ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଉପାସକପାଳିୟଂ ନକୁଲପିତୁକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କାଳୀକୁରରଘରିକାୱତ୍ଥୁ
୨୬୭. ଦସମେ ଅନୁସ୍ସୱେନେୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ରୂପଦସ୍ସନେନ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ଚ ୱିନା କେୱଲଂ ଅନୁସ୍ସୱନେନେୱ ପରସ୍ସ ୱଚନଂ ଅନୁଗତସ୍ସୱନେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ପସାଦେନ । ଅନୁସ୍ସୱିକପ୍ପସାଦନ୍ତି ଅନୁସ୍ସୱତୋ ଆଗତପ୍ପସାଦଂ ।
(ସତ୍ତମଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।)
ଉପାସିକାପାଳିସଂୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ ମନୋରଥପୂରଣିୟା
ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଏତଦଗ୍ଗୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଦୀପନା ।
୧୫. ଅଟ୍ଠାନପାଳି (ପଠମୱଗ୍ଗ)
(୧୫) ୧. ଅଟ୍ଠାନପାଳି-ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୨୬୮. ଅଟ୍ଠାନପାଳିୱଣ୍ଣନାୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଠାନଂ ଅଟ୍ଠାନଂ, ନତ୍ଥି ଠାନନ୍ତି ୱା ଅଟ୍ଠାନଂ । ଅନୱକାସୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଦତ୍ଥନିଗମନମେୱ ହି ‘‘ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ଉଭୟେନପୀ’’ତିଆଦି । ୟନ୍ତି କାରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ କାରଣତ୍ଥୋତି ଆହ – ‘‘ୟନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନା’’ତି । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନେତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । କୁତୋ ପନାୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ଲିଙ୍ଗତୋ, ଲିଙ୍ଗଂ ଚେତସ୍ସ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗମନପ୍ପଟିକ୍ଖେପୋ । ଚତୁଭୂମକେସୂତି ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଭୂମକସଙ୍ଖାରାନଂ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ୱିସୟଭାୱୂପଗମନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତେ ଆରବ୍ଭ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗମନସବ୍ଭାୱତୋ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ତଦଭାୱେ ଚତୁତ୍ଥଭୂମକସଙ୍ଖାରା ପନା’’ତିଆଦିନା । ଅଭିସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରଅଭିସଙ୍ଖରଣକସଙ୍ଖାରାନଂ ସପ୍ପଦେସତ୍ତା ନିପ୍ପଦେସସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଲୋକୁତ୍ତରସଙ୍ଖାରାନଂ ପନ ନିୱତ୍ତନେ କାରଣଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ଏତଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ତଥା ଉପଗମନେ ସେତୁଘାତୋ ନତ୍ଥି । ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତାତି ସଂକିଲେସୱିଧମନତେଜସ୍ସ ଅଧିକଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତେ ଗମ୍ଭୀରଭାୱେନ ଦୁଦ୍ଦସା ଅକୁସଲାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି । ଇଦଂ ପନ ପକରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସାନଞ୍ହି ସନ୍ତାନେସୁ କୁସଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ତେ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତି ।
୨୬୯. ଅସୁଖେ ସୁଖନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଚ ଇଧ ସୁଖତୋ ଉପଗମନସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକନ୍ତ…ପେ॰… ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱସେନା’’ତି ପଧାନଦିଟ୍ଠିମାହ । ଗୂଥନ୍ତି ଗୂଥଟ୍ଠାନଂ, ଦିଟ୍ଠିୟା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି କସିଣାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିସଙ୍ଗହତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୭୦.ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ତସ୍ସ ଗହଣଂ । ସ୍ୱାୟଂ ୟେସୁ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଉପଗମନଂ ସମ୍ଭୱତି, ତେସଂ ୱସେନୟେୱ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବୱାରେସୁ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବୱାରେସୂତି ‘‘ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା ଆଗତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ୟଂ ୟଂ ସଙ୍ଖାରଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ତଂ ଅରିୟସାୱକୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତୋ ତଂ ଗାହଂ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଗାହୋ, ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାତି ଚତୁଭୂମକସଙ୍ଖାରା ଇଧ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ ନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୭୧. ପୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧେନ ମାତୁପିତୁସମଞ୍ଞା ଦତ୍ତକିତ୍ତିମାଦିୱସେନପି ପୁତ୍ତୱୋହାରୋ ଲୋକେ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଚ ଖୋ ପରିୟାୟେନାତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସିଦ୍ଧଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଜନିକାୱ ମାତା, ଜନକୋୱ ପିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତୋୱ ଖୀଣାସୱୋ ଅରହାତି ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ମାତୁଆଦୀନଂୟେୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନେ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅଭବ୍ବଭାୱଦସ୍ସନତୋ ତଦଞ୍ଞଂ ଅରିୟସାୱକୋ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ୱଦତି – ‘‘କିଂ ପନ ଅରିୟସାୱକୋ ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟା’’ତି ? ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ଏତମ୍ପି ଅଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ‘‘ମାତର’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ବଲଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ସଦ୍ଧାଦିବଲସମନ୍ନାଗମଦୀପନତ୍ଥଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗେନାଗତସଦ୍ଧାଧିବଲୱସେନ ହି ଅରିୟସାୱକୋ ତାଦିସଂ ସାୱଜ୍ଜଂ ନ କରୋତି ।
୨୭୫.ପଞ୍ଚହି କାରଣେହୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିପ୍ଫାଦକାନି ତେସଂ ପୁବ୍ବଭାଗିୟାନି ଚ କାରଣାନି କାରଣଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସବ୍ବେସଂ ସମାନୟୋଗକ୍ଖମତ୍ତା । ଆକାରେହୀତି କାରଣେହି । ଅନୁସ୍ସାୱନେନାତି ଅନୁରୂପଂ ସାୱନେନ । ଭେଦସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୟଥା ଭେଦୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଭିନ୍ଦିତବ୍ବାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନସ୍ସ ସାୱନେନ ୱିଞ୍ଞାପନେନ । ତେନାହ – ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହେ’’ତିଆଦି । କଣ୍ଣମୂଲେ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱାତି ଏତେନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଭେଦକରୱତ୍ଥୁଦୀପନଂ ୱୋହାରୋ, ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ନିଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ରହସ୍ସୱସେନ ୱିଞ୍ଞାପନଂ ଅନୁସ୍ସାୱନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
କମ୍ମମେୱ ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ପମାଣନ୍ତି ତେହି ସଙ୍ଘଭେଦସିଦ୍ଧିତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରେ ପନ ତେସଂ ସମ୍ଭାରଭୂତା । ତେନାହ – ‘‘ୱୋହାରା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ୱୋହରଣେ । ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଫଲଂ ଅନନ୍ତରଂ ନାମ, ତସ୍ମିଂ ଅନନ୍ତରେ ନିୟୁତ୍ତାନି, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଅନନ୍ତରକରଣସୀଲାନି, ଅନନ୍ତରପ୍ପୟୋଜନାନି ଚାତି ଆନନ୍ତରିୟାନି, ତାନି ଏୱ କମ୍ମାନୀତି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି।
କମ୍ମତୋତି ‘‘ଏୱଂ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମସଦିସ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କମ୍ମୱିଭାଗତୋ । ଦ୍ୱାରତୋତି କାୟଦ୍ୱାରତୋ । କପ୍ପଟ୍ଠିତିୟତୋତି ‘‘ଇଦଂ କପ୍ପଟ୍ଠିତିୟୱିପାକଂ, ଇଦଂ ନ କପ୍ପଟ୍ଠିତିୟୱିପାକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କପ୍ପଟ୍ଠିତିୟୱିଭାଗତୋ । ପାକସାଧାରଣାଦୀହୀତି ‘‘ଇଦମେତ୍ଥ ୱିପଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱିପଚ୍ଚନୱିଭାଗତୋ, ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ସାଧାରଣାସାଧାରଣତୋ, ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେଦନାଦିୱିଭାଗତୋ ଚ ।
କମ୍ମତୋ ତାୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ମା ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଠିତସ୍ସେୱ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପତ୍ତି, ୟଥା ତିଣ୍ଣଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ବୋଧିତ୍ତୟନିବ୍ବତ୍ତିୟଂ, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସଭାୱେ ଠିତସ୍ସେୱ ଏଦିସାନଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାପତ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସେୱା’’ତି । ପାକତିକମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ଚ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସପ୍ପତ୍ତି ୱିମାନୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ସମାନଜାତିୟସ୍ସ ୱିକୋପନେ ଗରୁତରୋ, ନ ତଥା ୱିଜାତିୟସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତଂ ମାତରଂ ୱା ପିତରଂ ୱା’’ତି । ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ଚ ସୋ ଏୱ ଏକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତୋ ଭୱଙ୍ଗପ୍ପବନ୍ଧୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପବନ୍ଧୋ ଚ, ନ ଅଞ୍ଞୋତି ଆହ – ‘‘ଅପି ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି । ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ସ ୱିପାକନ୍ତିଆଦି କମ୍ମସ୍ସ ଆନନ୍ତରିୟଭାୱସମତ୍ଥନଂ । ଚତୁକ୍କୋଟିୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି । ତତ୍ଥ ପଠମା କୋଟି ଦସ୍ସିତା, ଇତରାସୁ ୱିସଙ୍କେତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ୟୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦିପି ତତ୍ଥ ୱିସଙ୍କେତୋ, କମ୍ମଂ ପନ ଗରୁତରଂ ଆନନ୍ତରିୟସଦିସଂ ଭାୟିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଭାରିୟଂ…ପେ॰… ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ଅୟଂ ପଞ୍ହୋତି ଞାପନିଚ୍ଛାନିବ୍ବତ୍ତା କଥା ।
ଅଭିସନ୍ଧିନାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ । ଆନନ୍ତରିୟଂ ଫୁସତୀତି ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁନୋ ୱିକୋପିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଆନନ୍ତରିୟଂ ନ ଫୁସତୀତି ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁଅଭାୱତୋ ଆନନ୍ତରିୟଂ ନ ହୋତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ହି ପୁରିମଂ ଅଭିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ୱଧକଚିତ୍ତଂ ପନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଆନନ୍ତରିୟଭାୱେ ପମାଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଙ୍ଗାମଚତୁକ୍କଂ ସମ୍ପତ୍ତୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟୋ ହି ପରସେନାୟ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ୟୋଧଂ ପିତରଞ୍ଚ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ୟୋଧସ୍ସ ଉସୁଂ ଖିପତି ‘‘ଏତଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମମ ପିତରଂ ୱିଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି, ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଗତେ ପିତୁଘାତକୋ ହୋତି । ‘‘ୟୋଧେ ୱିଦ୍ଧେ ମମ ପିତା ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଖିପତି, ଉସୁଂ ଅୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିତରଂ ମାରେତି, ୱୋହାରୱସେନ ପିତୁଘାତକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଆନନ୍ତରିୟଂ ପନ ନତ୍ଥୀତି । ଚୋରଚତୁକ୍କଂ ପନ ୟୋ ‘‘ଚୋରଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚୋରୱେସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପିତରଂ ମାରେତି, ଆନନ୍ତରିୟଂ ଫୁସତୀତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନେୱାତି ତେନେୱ ପୟୋଗେନ । ଅରହନ୍ତଘାତକୋ ହୋତିୟେୱାତି ଅରହତୋ ମାରିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ତଂ ଦିନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ୱଧକଚେତନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାପି ପବନ୍ଧୱିଚ୍ଛେଦନୱସେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ନ ଏୱଂ ଚାଗଚେତନା । ସା ହି ଚଜିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚଜନମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଅଞ୍ଞସନ୍ତକଭାୱକରଣଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଚଜନଂ, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ତଂ ସନ୍ତକଂ କତଂ, ତସ୍ସେୱ ଦିନ୍ନଂ ହୋତୀତି ।
ଲୋହିତଂସମୋସରତୀତି ଅଭିଘାତେନ ପକୁପ୍ପମାନଂ ସଞ୍ଚିତଂ ହୋତି । ମହନ୍ତତରନ୍ତି ଗରୁତରଂ । ସରୀରପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନେ ୱିୟାତି ସତ୍ଥୁରୂପକାୟପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନେ ୱିୟ ।
ଅସନ୍ନିପତିତେତି ଇଦଂ ସାମଗ୍ଗିୟଦୀପନଂ । ଭେଦୋ ଚ ହୋତୀତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦୋ ଚ ହୋତି । ୱଟ୍ଟତୀତି ସଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ଈଦିସଂ କରଣଂ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ନ ହୋତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ । ତଥା ନୱତୋ ଊନପରିସାୟାତି ନୱତୋ ଊନପରିସାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତଥାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଥାତି ଚ ଇମିନା ‘‘ନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଆକଡ୍ଢତି, ନ ପନ ‘‘ଭେଦୋୱ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ । ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ହି ନୱନ୍ନମେୱ ୱସେନ ସଙ୍ଘଭେଦୋ । ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଅନୱଜ୍ଜାତି ୟଥାଧମ୍ମଂ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ । ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ସଙ୍ଘରାଜି।
କାୟଦ୍ୱାରମେୱ ପୂରେନ୍ତି କାୟକମ୍ମଭାୱେନେୱ ଲକ୍ଖିତବ୍ବତୋ । ସଣ୍ଠହନ୍ତେହି କପ୍ପେ…ପେ॰… ମୁଚ୍ଚତୀତି ଇଦଂ କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୟ (କଥା॰ ୬୫୪ ଆଦୟୋ) ନ ସମେତି । ତତ୍ଥ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟ (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୫୪-୬୫୭) ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆପାୟିକୋତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୟଂ ସୋ ଏକଂ କପ୍ପଂ ଅସୀତିଭାଗେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକଭାଗମତ୍ତଂ କାଲଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତଂ ଆୟୁକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କପ୍ପୱିନାସେୟେୱାତି ଚ ଆୟୁକପ୍ପୱିନାସେ ଏୱାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ନତ୍ଥି ୱିରୋଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଣ୍ଠହନ୍ତେତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ସ୍ୱେୱ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି ୱିୟ ଅଭୂତପରିକପ୍ପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଦିୱସମେୱ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି, ତତୋ ପରଂ କପ୍ପାଭାୱେ ଆୟୁକପ୍ପସ୍ସପି ଅଭାୱତୋତି ଅୱିରୋଧତୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସେସାନୀତି ସଙ୍ଘଭେଦତୋ ଅଞ୍ଞାନି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି ।
ୟଦି ତାନି ଅହୋସିକମ୍ମସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି କଥଂ ନେସଂ ଆନନ୍ତରିୟତା ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ୱିପାକଦାନାଭାୱତୋ । ଅଥ ସତି ଫଲଦାନେ ଚୁତିଅନନ୍ତରୋ ଏୱ ଏତେସଂ ଫଲକାଲୋ, ନ ଅଞ୍ଞୋତି ଫଲକାଲନିୟମେନ ନିୟତତା ଇଚ୍ଛିତା, ନ ଫଲଦାନନିୟମେନ । ଏୱମ୍ପି ନିୟତଫଲକାଲାନଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାନଞ୍ଚ ନିୟତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରୱିକଲତାଦୀହି ଅୱିପଚ୍ଚମାନାନମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ୱିପାକଧମ୍ମତା ୱିୟ ବଲୱତା ଆନନ୍ତରିୟେନ ୱିପାକେ ଦିନ୍ନେ ଅୱିପଚ୍ଚମାନାନମ୍ପି ଆନନ୍ତରିୟାନଂ ଫଲଦାନେ ନିୟତସଭାୱା ଆନନ୍ତରିୟସଭାୱା ଚ ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଫଲଦାନନିୟମେନେୱ ନିୟତା ଆନନ୍ତରିୟତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ଆନନ୍ତରିୟସଭାୱା ତତୋ ଏୱ ନିୟତସଭାୱା ଚ ତେସଂ ପୱତ୍ତୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବଲୱତୋ ଆନନ୍ତରିୟସ୍ସ ଅଭାୱେ ସତି ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଏକନ୍ତେନ ଫଲଦାନତୋ ।
ନନୁ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିପାକଦାୟକେ ଅସତି ଚୁତିଅନନ୍ତରମେୱ ଏକନ୍ତେନ ଫଲଦାନତୋ ନିୟତସଭାୱା ଆନନ୍ତରିୟସଭାୱା ଚ ପୱତ୍ତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ଅସମାନଜାତିକେନ ଚେତୋପଣିଧିୱସେନ ଉପଘାତକେନ ଚ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବୱିପାକତ୍ତା ଅନନ୍ତରେ ଏକନ୍ତଫଲଦାୟକତ୍ତାଭାୱା, ନ ପନ ଆନନ୍ତରିୟାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନି ୱିୟ ଅସମାନଜାତିକଂ ଫଲନିୱତ୍ତକଂ ଅତ୍ଥି ସବ୍ବାନନ୍ତରିୟାନଂ ଅୱୀଚିଫଲତ୍ତା, ନ ଚ ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛତୋ ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିୟ ଉପରୂପପତ୍ତିଜନକକମ୍ମଫଲଂ ଆନନ୍ତରିୟଫଲଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଚେତୋପଣିଧି ଅତ୍ଥି ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ଅୱୀଚିପାତନତୋ, ନ ଚ ଆନନ୍ତରିୟୋପଘାତକଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତେସଂୟେୱ ଅନନ୍ତରେ ଏକନ୍ତୱିପାକଜନକସଭାୱା ପୱତ୍ତୀତି । ଅନେକାନି ଚ ଆନନ୍ତରିୟାନି କତାନି ଏକନ୍ତେନ ୱିପାକେ ନିୟତସଭାୱତ୍ତା ଉପରତାୱିପଚ୍ଚନସଭାୱାସଙ୍କତ୍ତା ନିଚ୍ଛିତାନି ସଭାୱତୋ ନିୟତାନେୱ । ତେସୁ ପନ ସମାନସଭାୱେସୁ ଏକେନ ୱିପାକେ ଦିନ୍ନେ ଇତରାନି ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ତେନେୱ କତତ୍ତା ନ ଦୁତିୟଂ ତତିୟମ୍ପି ଚ ପଟିସନ୍ଧିଂ କରୋନ୍ତି, ନ ସମତ୍ଥତାୱିଘାତତ୍ତାତି ନତ୍ଥି ତେସଂ ଆନନ୍ତରିୟକତାନିୱତ୍ତି, ଗରୁଗରୁତରଭାୱୋ ପନ ତେସଂ ଲବ୍ଭତେୱାତି ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ସିୟା ଗରୁତରଭାୱୋତି ‘‘ୟେନ…ପେ॰… ୱିପଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ । ଏକସ୍ସ ପନ ଅଞ୍ଞାନି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନି ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ୱଚନେନ ଇତରେସଂ ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟିତା ଅନୁଞ୍ଞାତା ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ନୋ ୱା ତଥା ସୀଲୱତୀତି ୟଥା ପିତା ସୀଲୱା, ତଥା ସୀଲୱତୀ ନୋ ୱା ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସଚେ ମାତା ସୀଲୱତୀ, ମାତୁଘାତୋ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା ।
ପକତତ୍ତୋତି ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତୋ । ସମାନସଂୱାସକୋତି ଅପାରାଜିକୋ । ସମାନସୀମାୟନ୍ତି ଏକସୀମାୟଂ ।
୨୭୬.ସତ୍ଥୁ କିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋତି ୟଂ ସତ୍ଥାରା କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅନୁସାସନାଦି, ନଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋତି ଭଗୱନ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ । ଅଞ୍ଞଂ ତିତ୍ଥକରନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ତିତ୍ଥଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ତିତ୍ଥକରୋ ଜାନିତବ୍ବୋ, ତିତ୍ଥିୟା ଜାନିତବ୍ବା, ତିତ୍ଥିୟସାୱକା ଜାନିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ତିତ୍ଥଂ ନାମ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଏତ୍ଥ ହି ସତ୍ଥା ତରନ୍ତି ଉପ୍ଲୱନ୍ତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତିତ୍ଥନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତାଦିସାନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଉପ୍ପାଦେତା ତିତ୍ଥକରୋ ନାମ ପୂରଣକସ୍ସପାଦିକୋ । ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତା ତିତ୍ଥିୟା ନାମ । ତେ ହି ତିତ୍ଥେ ଜାତାତି ତିତ୍ଥିୟା । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିଗତସଙ୍ଖାତଂ ତିତ୍ଥଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ତିତ୍ଥିକା, ତିତ୍ଥିକା ଏୱ ତିତ୍ଥିୟା । ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଦାୟକା ତିତ୍ଥିୟସାୱକାତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୦) ।
୨୭୭. ଅଭିଜାତିଆଦୀସୁ ପକମ୍ପନଦେୱତୂପସଙ୍କମନାଦିନା ଜାତଚକ୍କୱାଳେନ ସମାନୟୋଗକ୍ଖମଂ ଦସସହସ୍ସପରିମାଣଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଜାତିଖେତ୍ତଂ। ସରସେନେୱ ଆଣାପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ ଆଣାଖେତ୍ତଂ। ୱିସୟଭୂତଂ ଠାନଂ ୱିସୟଖେତ୍ତଂ । ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୂତି ଇମାୟ ଲୋକଧାତୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ଇମଂ ଲୋକଧାତୁଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ । ତତ୍ତକାନଂୟେୱ ଜାତିଖେତ୍ତଭାୱୋ ଧମ୍ମତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପରିଗ୍ଗହୱସେନା’’ତି କେଚି, ‘‘ସବ୍ବେସଂୟେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ତତ୍ତକଂୟେୱ ଜାତିଖେତ୍ତଂ ତନ୍ନିୱାସୀନଂୟେୱ ଦେୱତାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ମାତୁକୁଚ୍ଛି ଓକ୍କମନକାଲାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଏୱ ଗହଣଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ମହାଭିନୀହାରାଦିକାଲେପି ତସ୍ସ ପକମ୍ପନସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ଆଣାଖେତ୍ତଂ ନାମ ୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସଂୱଟ୍ଟତି ୱିୱଟ୍ଟତି ଚ, ଆଣା ପୱତ୍ତତି ଆଣାୟ ତନ୍ନିୱାସିଦେୱତାନଂ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ, ତଞ୍ଚ ଖୋ କେୱଲଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱେନେୱ, ନ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ । ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ପନ ‘‘ୟାୱତା ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୧) ୱଚନତୋ ତତୋ ପରମ୍ପି ଆଣା ୱତ୍ତେୟ୍ୟେୱ ।
ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପନ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫) ଇମିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଠତ୍ୱା ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘କିଂ ପନାୱୁସୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଅତ୍ଥେତରହି ଅଞ୍ଞେ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ଭଗୱତା ସମସମା ସମ୍ବୋଧିୟନ୍ତି, ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ‘ନୋ’ତି ୱଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧) ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୭; ୱିଭ॰ ୮୦୯; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୯; ମି॰ ପ॰ ୫.୧.୧) ଆହରନ୍ତେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଚ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତଭୂତଂ ଇମଂ ଲୋକଧାତୁଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଏକତୋତି ସହ, ଏକସ୍ମିଂ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ପନ କାଲୋ କଥଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଚରିମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ଅନଚ୍ଛରିୟତ୍ତାତି ଦ୍ୱୀସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ତାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଅନଚ୍ଛରିୟତା, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ବହୂସୂତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ୟଦି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ବୁଦ୍ଧା ନାମ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଏକସଦିସାତି ତେସଂ ଦେସନାପି ଏକରସା ଏକଧାତି ଆହ – ‘‘ଦେସନାୟ ଚ ୱିସେସାଭାୱତୋ’’ତି। ଏତେନପି ଅନଚ୍ଛରିୟତ୍ତମେୱ ସାଧେତି । ୱିୱାଦଭାୱତୋତି ଏତେନ ୱିୱାଦାଭାୱତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧା ଏକତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତଂ କାରଣନ୍ତି ଏତଂ ଅନଚ୍ଛରିୟତାଦିକାରଣଂ । ତତ୍ଥାତି ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ ।
ଏକଂ ଏୱ ବୁଦ୍ଧଂ ଧାରେତୀତି ଏକବୁଦ୍ଧଧାରଣୀ। ଏତେନ ଏୱଂସଭାୱା ଏତେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ୟେନ ଦୁତିୟବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଧାରେତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଅୟଂ ଲୋକଧାତୂତି ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚୟୱିସେସନିପ୍ଫନ୍ନାନଞ୍ହି ଗୁଣଧମ୍ମାନଂ ଭାରିୟୋ ୱିସେସୋ ମହାପଥୱିୟାପି ଦୁସ୍ସହୋତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ତଥା ହି ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମୟେ ଉପଗତସ୍ସ ଲୋକନାଥସ୍ସ ଗୁଣଭାରଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସ ତୀସୁପି ଦିସାସୁ ମହାପଥୱୀ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତସ୍ମା ‘‘ନ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ଅଧାରଣଂ ପରିୟାୟନ୍ତରେହି ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଚଲେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚଲେୟ୍ୟାତି ପରିପ୍ଫନ୍ଦେୟ୍ୟ । କମ୍ପେୟ୍ୟାତି ପୱେଧେୟ୍ୟ। ନମେୟ୍ୟାତି ଏକପସ୍ସେନ ନମେୟ୍ୟ । ଓନମେୟ୍ୟାତି ଓସୀଦେୟ୍ୟ । ୱିନମେୟ୍ୟାତି ୱିୱିଧଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ନମେୟ୍ୟ । ୱିକିରେୟ୍ୟାତି ୱାତେନ ଥୁସମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ୱିପ୍ପକିରେୟ୍ୟ । ୱିଧମେୟ୍ୟାତି ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟ । ୱିଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟାତି ସବ୍ବସୋ ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟ । ତଥାଭୂତା ଚ ନ କତ୍ଥଚି ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଆହ – ‘‘ନ ଠାନମୁପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ।
ଇଦାନି ତତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ୟଥା, ମହାରାଜା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏକେ ପୁରିସେତି ଏକସ୍ମିଂ ପୁରିସେ । ସମୁପାଦିକାତି ସମଂ ଉଦ୍ଧଂ ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତୀତି ସମୁପାଦିକା, ଉଦକସ୍ସ ଉପରି ସମଂ ଗାମିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମୁପ୍ପାଦିକା’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ୱଣ୍ଣେନାତି ସଣ୍ଠାନେନ । ପମାଣେନାତି ଆରୋହେନ । କିସଥୂଲେନାତି କିସଥୂଲଭାୱେନ, ପରିଣାହେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପୀତି ଦ୍ୱେପି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱା ସରୀରଭାରଂ ।
ଛାଦେନ୍ତନ୍ତି ରୋଚେନ୍ତଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତଂ । ତନ୍ଦିକତୋତି ତେନ ଭୋଜନେନ ତନ୍ଦିଭୂତୋ । ଅନୋନମିତଦଣ୍ଡଜାତୋତି ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୋଜନେନ ଓନମିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅନୋନମନଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଜାତୋ । ସକିଂ ଭୁତ୍ତୋ ୱମେୟ୍ୟାତି ଏକମ୍ପି ଆଲୋପଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ୱମେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅତିଧମ୍ମଭାରେନ ପଥୱୀ ଚଲତୀତି ଧମ୍ମେନ ନାମ ପଥୱୀ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ସା କିଂ ତେନେୱ ଚଲତି ୱିନସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପୁଚ୍ଛତି । ପୁନ ଥେରୋ ‘‘ରତନଂ ନାମ ଲୋକେ କୁଟୁମ୍ବଂ ସନ୍ଧାରେନ୍ତଂ ଅଭିମତଞ୍ଚ ଲୋକେନ ଅତ୍ତନୋ ଗରୁସଭାୱତାୟ ସକଟଭଙ୍ଗସ୍ସ କାରଣଂ ଅତିଭାରଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ଏୱଂ ଧମ୍ମୋ ଚ ହିତସୁଖୱିସେସେହି ତଂସମଙ୍ଗୀନଂ ଧାରେନ୍ତୋ ଅଭିମତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଗମ୍ଭୀରପ୍ପମେୟ୍ୟଭାୱେନ ଗରୁସଭାୱତ୍ତା ଅତିଭାରଭୂତୋ ପଥୱୀଚଲନସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଇଧ, ମହାରାଜ, ଦ୍ୱେ ସକଟା’’ତିଆଦିମାହ। ଏତେନେୱ ତଥାଗତସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଓକ୍କମନାଦିକାଲେ ପଥୱୀକମ୍ପନକାରଣଂ ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକସ୍ସାତି ଏକସ୍ମା, ଏକସ୍ସ ୱା ସକଟସ୍ସ ରତନଂ, ତସ୍ମା ସକଟା ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଓସାରିତନ୍ତି ଉଚ୍ଚାରିତଂ, ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗ୍ଗୋତି ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଅଗ୍ଗୋ । ଜେଟ୍ଠୋତି ୱୁଦ୍ଧତରୋ । ସେଟ୍ଠୋତି ପସତ୍ଥତରୋ । ୱିସିଟ୍ଠେହି ସୀଲାଦୀହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱିସିଟ୍ଠୋ। ଉଗ୍ଗତତମୋତି ଉତ୍ତମୋ । ପୱରୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସମୋତି ଅସମୋ। ଅସମା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା, ତେହି ସମୋତି ଅସମସମୋ। ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପଟିସମୋ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅପ୍ପଟିସମୋ। ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପଟିଭାଗୋତି ଅପ୍ପଟିଭାଗୋ। ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ।
ସଭାୱପକତିକାତି ସଭାୱଭୂତା ଅକିତ୍ତିମା ପକତି । କାରଣମହନ୍ତତ୍ତାତି କାରଣାନଂ ମହନ୍ତତାୟ, ମହନ୍ତେହି ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମେହି ପାରମିସଙ୍ଖାତେହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଥୱୀଆଦୀନି ମହନ୍ତାନି ୱତ୍ଥୂନି, ମହନ୍ତା ଚକ୍କୱାଳାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଏକେକାୱ, ଏୱଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋପି ମହନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଏକୋ ଏୱ । କୋ ଚ ତସ୍ସ ୱିସୟୋ ? ବୁଦ୍ଧଭୂମି, ୟାୱତକଂ ୱା ଞେୟ୍ୟଂ । ‘‘ଆକାସୋ ୱିୟ ଅନନ୍ତୱିସୟୋ ଭଗୱା ଏକୋ ଏୱ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପରଚକ୍କୱାଳେସୁପି ଦୁତିୟସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଇମିନାୱ ପଦେନାତି ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତି ଇମିନା ଏୱ ପଦେନ । ଦସ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସାନି ଗହିତାନୀତି ଜାତିଖେତ୍ତାପେକ୍ଖାୟ ଗହିତାନି । ଏକଚକ୍କୱାଳେନେୱାତି ଇମିନା ଏୱ ଏକଚକ୍କୱାଳେନ, ନ ୟେନ କେନଚି । ୟଥା ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଚକ୍କୱାଳେ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ, ତତ୍ଥାପି ମଜ୍ଝିମଦେସେ ଏୱାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତି ଜାତିଖେତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତେପି ଇମିନାୱ ଚକ୍କୱାଳେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୫. ଅଟ୍ଠାନପାଳି (ଦୁତିୟୱଗ୍ଗ)
(୧୫) ୨. ଅଟ୍ଠାନପାଳି-ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୨୭୮.ୱିୱାଦୁପଚ୍ଛେଦତୋତି ୱିୱାଦୁପଚ୍ଛେଦକାରଣା । ଦ୍ୱୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ୟୋ ୱିୱାଦୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦୋୟେୱେତ୍ଥ ୱିୱାଦୁପଚ୍ଛେଦୋ । ଏକସ୍ମିଂ ଦୀପେତିଆଦିନା ଦୀପନ୍ତରେପି ଏକଜ୍ଝଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଏକଦୀପେତି ଦସ୍ସେତି । ସୋପି ପରିହାୟେଥାତି ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ପଦେସେ ଏୱ ପୱତ୍ତିତବ୍ବତ୍ତା ପରିହାୟେୟ୍ୟ ।
୨୭୯-୨୮୦.ମନୁସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ମନୁସ୍ସଭାୱୋ ତସ୍ସେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିଗୁଣାନଂ ୟୋଗ୍ଗଭାୱତୋ । ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତୀତି ପୁରିସଭାୱୋ । ହେତୂତି ମନୋୱଚୀପଣିଧାନପୁବ୍ବିକା ହେତୁସମ୍ପଦା । ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନନ୍ତି ସତ୍ଥୁସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ । ପବ୍ବଜ୍ଜାତି କମ୍ମକିରିୟୱାଦୀସୁ ତାପସେସୁ, ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜା । ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତୀତି ଅଭିଞ୍ଞାଦିଗୁଣସମ୍ପଦା । ଅଧିକାରୋତି ବୁଦ୍ଧେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅଧିକୋ କାରୋ, ସୱିସେସା ଉପକାରକିରିୟା ଅଧିକୋ ସକ୍କାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଛନ୍ଦୋୱ ଛନ୍ଦତା, ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସାତିସୟୋ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନାତି ଏତେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାୟୋଗେନ । ଅଭିନୀହାରୋତି କାୟପଣିଧାନଂ । ସମିଜ୍ଝତୀତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା ଚରିୟାପିଟକୱଣ୍ଣନାୟ (ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବାକାରପରିପୂରମେୱାତି ପରିପୁଣ୍ଣଲକ୍ଖଣତାୟ ସତ୍ତୁତ୍ତମାଦୀହି ସବ୍ବାକାରେନ ସମ୍ପନ୍ନମେୱ । ନ ହି ଇତ୍ଥିୟା କୋସୋହିତୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହତାଦି ସମ୍ଭୱତି । ଦୁତିୟପକତି ଚ ନାମ ପଠମପକତିତୋ ନିହୀନା ଏୱ । ତେନେୱାହ – ଅନନ୍ତରୱାରେ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି ।
୨୮୧.ଇଧ ପୁରିସସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ପୁରିସଭୂତସ୍ସ ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ । ତେନ ଅସତିପି ପୁରିସଲିଙ୍ଗେ ପୁରିସାକାରା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଂୟେୱ ଚ ପୁରିସାକାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ‘‘ୟଂ ପୁରିସୋ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଂ କାରେୟ୍ୟା’’ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ସମାନେପୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ ଇତ୍ଥିୟୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଆହ – ‘‘ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୨୯୦-୨୯୫. ‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସା’’ତିଆଦିପାଳିୟା କମ୍ମନିୟାମୋ ନାମ କଥିତୋ । ସମଞ୍ଜନଂ ସମଙ୍ଗୋ, ସମନ୍ନାଗମୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସମଙ୍ଗୀ, ସମନ୍ନାଗତୋ, ସମଞ୍ଜନସୀଲୋ ୱା ସମଙ୍ଗୀ, ପୁବ୍ବଭାଗେ ଉପକରଣସମୁଦାୟତୋ ପଭୁତି ଆୟୂହନୱସେନ ଆୟୂହନସମଙ୍ଗୀତା, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୱସେନ ଚେତନାସମଙ୍ଗିତା। ଚେତନାସନ୍ତତିୱସେନ ୱା ଆୟୂହନସମଙ୍ଗିତା, ତଂତଂଚେତନାକ୍ଖଣୱସେନ ଚେତନାସମଙ୍ଗୀତା। କତୂପଚିତସ୍ସ ଅୱିପକ୍କୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ କମ୍ମସମଙ୍ଗିତା। କମ୍ମେ ପନ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଆରଦ୍ଧେ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ୱିପାକସମଙ୍ଗିତା। କମ୍ମାଦୀନଂ ଉପଟ୍ଠାନକାଲୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନସମଙ୍ଗିତା । କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେତି କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଚ ସମୀହନକ୍ଖଣେ । ତଥାତି ଇମିନା କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମପଦଂ ଆକଡ୍ଢତି । ୟଥା କତଂ କମ୍ମଂ ଫଲଦାନସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ତଥା କତଂ ଉପଚିତଂ । ୱିପାକାରହନ୍ତି ଦୁତିୟଭୱାଦୀସୁ ୱିପଚ୍ଚନାରହଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଉପପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୟୋଜନା । ଉପପତ୍ତିୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ କାରଣନ୍ତି ଉପପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ, କମ୍ମଂ, କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ, ଗତିନିମିତ୍ତଞ୍ଚ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଗତିନିମିତ୍ତୱସେନେୱ ୟୋଜନା ଦସ୍ସିତା । କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତାନମ୍ପି ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାରହଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୟାନିସ୍ସ ତାନି ପୁବ୍ବେ କତାନି କମ୍ମାନି, ତାନିସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଓଲମ୍ବନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋଲମ୍ବନ୍ତି ଅଭିଲମ୍ବନ୍ତି’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୮) ୱଚନତୋ ସାୟନ୍ହେ ମହନ୍ତାନଂ ପବ୍ବତକୂଟାନଂ ଛାୟା ୱିୟ ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ସୁପିନେ ୱିୟ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ କତୋକାସଂ କମ୍ମଂ, ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ଉପତିଟ୍ଠତେୱ । ଚଲତୀତି ପରିୱତ୍ତତି । ଏକେନ ହି କମ୍ମୁନା ତଜ୍ଜେ ନିମିତ୍ତେ ଉପଟ୍ଠିତେ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୱସେନ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମୁନା ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ପରିୱତ୍ତନଂ । ସେସା ନିଚ୍ଚଲା ଅୱସେସା ଚତୁବ୍ବିଧାପି ସମଙ୍ଗିତା ନିଚ୍ଚଲା ଅପରିୱତ୍ତନତୋ ।
ସୁନଖୱାଜିକୋତି ସୁନଖେହି ମିଗୱାଜୱସେନ ୱଜନସୀଲୋ, ସୁନଖଲୁଦ୍ଦକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଲସନ୍ଥରଣପୂଜନ୍ତି ଭୂମିତଲସ୍ସ ପୁପ୍ଫେହି ସନ୍ଥରଣପୂଜଂ । ଆୟୂହନଚେତନା କମ୍ମସମଙ୍ଗିତାୱସେନାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଅପରାପରଂ ଆୟୂହନେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ତସ୍ସେୱ ପକପ୍ପନେ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଞାଣେନ ଅଖେପିତତ୍ତା ୟଥୂପଚିତକମ୍ମୁନା ଚ ସମଙ୍ଗିଭାୱସ୍ସ ୱସେନ ।
କମ୍ମନ୍ତି ଅକୁସଲକମ୍ମଂ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେତି ଆୟୂହନକ୍ଖଣେୟେୱ । ତସ୍ସାତି କମ୍ମସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଗ୍ଗୋ ୱାରିତୋ, ତଞ୍ଚେ କମ୍ମଂ ୱିପାକୱାରଂ ଲଭେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଗ୍ଗୋ ୱାରିତୋତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ମନୁସ୍ସଲୋକୋପିସ୍ସ ୱାରିତୋୱାତି । ଅପରେ ପନ ପୁରିମେହି ୱିପାକାୱରଣସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ’’ତି ଚ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂ ଦୋସଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ଆୟୂହିତକମ୍ମଂ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଦା କମ୍ମଂ ୱିପାକୱାରଂ ଲଭତୀତି ଇଦଂ କତୋକାସସ୍ସ ଅପ୍ପଟିବାହିୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ। ତଥା ହି ଭଗୱା ତତିୟପାରାଜିକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ପାରା॰ ୧୬୨ ଆଦୟୋ) ପଟିସଲ୍ଲୀୟି, ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସମଙ୍ଗୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ୱିପାକୂପଟ୍ଠାନସମଙ୍ଗିତା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
(ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।)
ଅଟ୍ଠାନପାଳିୱଣ୍ଣନାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ଏକଧମ୍ମପାଳି
(୧୬) ୧. ଏକଧମ୍ମପାଳି-ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୨୯୬. ଏକଧମ୍ମପାଳିୱଣ୍ଣନାୟଂ ଇଧ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ସଭାୱତ୍ଥୋ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ଆହ – ‘‘ଏକସଭାୱୋ’’ତି । ଏକନ୍ତେନାତି ଏକଂସେନ, ଅୱସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଟ୍ଟେତି ସଂସାରୱଟ୍ଟେ । ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟାତି ଅନଭିରମନତ୍ଥାୟ । ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟାତି ଅରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ୱିରଜ୍ଜନାୟାତି ପଲୁଜ୍ଜନାୟ । ତେନେୱାହ – ‘‘ୱିଗମାୟା’’ତି । ରାଗାଦୀନଂ ନିରୋଧାୟାତି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ରାଗାଦୀନଂ ନିରୋଧନତ୍ଥାୟ । ମଗ୍ଗଞାଣେନ ନିରୋଧନଂ ନାମ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣତ୍ଥାୟା’’ତି । ୟଥା ଖାଦନୀୟସ୍ସ ମୁଖେ କତ୍ୱା ଖାଦନଂ ନାମ ୟାୱଦେୱ ଅଜ୍ଝୋହରଣତ୍ଥଂ, ଏୱଂ ରାଗାଦୀନଂ ନିରୋଧନଂ ୱଟ୍ଟନିରୋଧନତ୍ଥମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱଟ୍ଟସ୍ସେୱ ୱା ନିରୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟା’’ତି । ୟସ୍ମା କିଲେସେସୁ ଖୀଣେସୁ ଇତରଂ ୱଟ୍ଟଦ୍ୱୟମ୍ପି ଖୀଣମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ମୂଲମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଉପସମାୟାତି କିଲେସୱୂପସମନତ୍ଥାୟା’’ତି ଆହ । ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଜାନନଂ ନାମ ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟାରୋପନମୁଖେନେୱାତି ଆହ – ‘‘ଅନିଚ୍ଚାଦି…ପେ॰… ଅଭିଜାନନତ୍ଥାୟା’’ତି । ସମ୍ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବାନି ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ତୟିଦଂ ବୁଜ୍ଝନଂ ୟସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ ଇଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବାନସ୍ସାତି ଅମତଧାତୁୟା ।
ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଅଭିରୁଚିଉପ୍ପାଦନାୟ । ୱିସକଣ୍ଟକୋତି ଗୁଳସ୍ସ ୱାଣିଜସମଞ୍ଞା । ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଦେସେ ଦେସଭାସା’’ତି କେଚି । ଉଚ୍ଛୁରସୋ ସମପାକପକ୍କୋ ଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡୀକତୋ ଗୁଳୋ, ଅପିଣ୍ଡୀକତୋ ଫାଣିତଂ। ପାକୱିସେସେନ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡସେଦିତୋ ଖଣ୍ଡୋ, ମଲାଭାୱଂ ଆପନ୍ନୋ ସକ୍କରା।
ସରତୀତି ସତି । ଅନୁ ଅନୁ ସରତୀତି ଅନୁସ୍ସତି, ଅନୁ ଅନୁରୂପା ସତୀତିପି ଅନୁସ୍ସତି । ଦୁୱିଧଂ ହୋତୀତି ପୟୋଜନୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତସମ୍ପହଂସନତ୍ଥନ୍ତି ପସାଦନୀୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପସାଦୁପ୍ପାଦନେନ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିତୋସନତ୍ଥଂ । ୱିପସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସୁଖତ୍ଥଂ । ଉପଚାରସମାଧିନା ହି ଚିତ୍ତେ ସମାହିତେ ୱିପସ୍ସନାସୁଖେନ ଇଜ୍ଝତି । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି ଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ। ଉପହଞ୍ଞତି ପତିହଞ୍ଞତି ପଟିକୂଲତ୍ତା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ । ତତୋ ଏୱ ଉକ୍କଣ୍ଠତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ରିଞ୍ଚତି, ନିରସ୍ସାଦୋ ହୋତି ଭାୱନସ୍ସାଦସ୍ସ ଅଲବ୍ଭନତୋ । ପସୀଦତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ପସାଦନୀୟତ୍ତା । ତଥା ଚ କଙ୍ଖାଦିଚେତୋଖିଲାଭାୱେନ ୱିନୀୱରଣୋ ହୋତି । ଦମେତ୍ୱାତି ନୀୱରଣନିରାକରଣେନ ନିବ୍ବିସେୱନଂ କତ୍ୱା । ଏୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତରାନୁୟୁଞ୍ଜନେନ ଚିତ୍ତପରିଦମନସ୍ସ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
କୋ ଅୟଂ…ପେ॰… ଅନୁସ୍ସରୀତି କୋ ଅୟଂ ମମ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସରି । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ବାହିରକପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରକସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱଦସ୍ସନମେତଂ । ତେନାହ – ‘‘ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚୀ’’ତି । ଦିସ୍ୱାତି ପରିୟେସନନୟେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଚିତ୍ତମେୱ ଅନୁସ୍ସରୀତି ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବମ୍ପେତନ୍ତି ଏତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁଆଦିପ୍ପଭେଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି । ଇଦଞ୍ଚ ରୂପଂ ପୁରିମଞ୍ଚ ଅରୂପନ୍ତି ଇଦଂ ରୁପ୍ପନସଭାୱତ୍ତା ରୂପଂ, ପୁରିମଂ ଅତଂସଭାୱତ୍ତା ଅରୂପନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ରୂପାରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ସମ୍ଭାୱିକାତି ସମୁଟ୍ଠାପିକା । ତସ୍ସାତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚସ୍ସ । ନିରୋଧୋତି ନିରୋଧନିମିତ୍ତଂ । ଅପ୍ପନାୱାରୋତି ୟଥାରଦ୍ଧାୟ ଦେସନାୟ ନିଗମନୱାରୋ ।
୨୯୭.ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ତଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥନୟୋ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିଭାୱିତୋତି ଅତିଦିସତି, ସ୍ୱାୟଂ ଅତିଦେସୋ ପୟୋଜନୱସେନ ନୱସୁପି ଅନୁସ୍ସତୀସୁ ସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତୋପି ଆନାପାନସ୍ସତିଆଦୀସୁ ତୀସୁ ୱିପସ୍ସନତ୍ଥାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅପୱାଦେନ ନିୱତ୍ତିତୋତି ତାସଂ ଏକପ୍ପୟୋଜନତାୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଧମ୍ମେ ଅନୁସ୍ସତି ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତୀତି ସମାସପଦୱିଭାଗଦସ୍ସନମ୍ପି ୱଚନତ୍ଥଦସ୍ସନପକ୍ଖିକମେୱାତି ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ’’ତି । ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭାତି ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁସ୍ସତିୟା ୱିସୟଭାୱଦସ୍ସନମେତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସୀଲଂ ଆରବ୍ଭାତି ଅତ୍ତନୋ ପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଆରବ୍ଭ । ଚାଗଂ ଆରବ୍ଭାତି ଅତ୍ତନୋ ଚାଗଗୁଣଂ ଆରବ୍ଭ । ଦେୱତା ଆରବ୍ଭାତି ଏତ୍ଥ ଦେୱତାଗୁଣସଦିସତାୟ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାସୀଲସୁତଚାଗପଞ୍ଞାସୁ ଦେୱତାସମଞ୍ଞା । ଭୱତି ହି ତଂସଦିସେପି ତବ୍ବୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ତାନି ଓସଧାନି, ଏସ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ’’ତି ଚ । ତେନାହ – ‘‘ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱାତି ‘‘ୟଥାରୂପାୟ ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତା ତା ଦେୱତା ଇତୋ ଚୁତା ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନା, ମୟ୍ହମ୍ପି ତଥାରୂପା ସଦ୍ଧା ସଂୱିଜ୍ଜତି । ୟଥାରୂପେନ ସୀଲେନ, ୟଥାରୂପେନ ସୁତେନ, ୟଥାରୂପେନ ଚାଗେନ, ୟଥାରୂପାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତା ତା ଦେୱତା ଇତୋ ଚୁତା ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନା, ମୟ୍ହମ୍ପି ତଥାରୂପା ପଞ୍ଞା ସଂୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତଂ ନାମ ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧବ୍ବପ୍ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ । ଗତାତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଉପଗତା ପୱତ୍ତା ।
ଉପସମ୍ମତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଉପସମୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଏତ୍ଥ ଉପସମ୍ମତି ୱଟ୍ଟତ୍ତୟନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତୂପସମୋ, ନିବ୍ବାନମେୱ । ଖିଣୋତି ଖେପେତି କିଲେସେତି ଖୟୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ତେ ଏୱ ଉପସମେତୀତି ଉପସମୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଏୱ । ଖୟୋ ଚ ସୋ ଉପସମୋ ଚାତି ଖୟୂପସମୋ। ତତ୍ରଚାୟଂ ଉପସମୋ ଧମ୍ମୋ ଏୱାତି ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିୟା ଉପସମାନୁସ୍ସତି ଏକସଙ୍ଗହୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ଏକସଙ୍ଗହୋ ଧମ୍ମଭାୱସାମଞ୍ଞେ ଅଧିପ୍ପେତେ, ସଙ୍ଖତଧମ୍ମତୋ ପନ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ ସାତିସୟୋ ଉଳାରତମପଣୀତତମଭାୱତୋତି ଦୀପେତୁଂ ୱିସୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଇମମେୱ ହି ୱିସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା – ‘‘ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ଉପସମାନୁସ୍ସତିଂ ଅୱୋଚ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ସୱିସେସଂ ସନ୍ତପଣୀତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇଧ ଖୟୂପସମଗ୍ଗହଣମ୍ପି ସମତ୍ଥିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥେୱ ହି ସମାନେପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଭାୱେ ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମେହି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ସାତିସୟୋ, ଏୱଂ ଫଲଧମ୍ମତୋ ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ କିଲେସପ୍ପହାନେନ ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଅଚ୍ଚନ୍ତୂପସମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଖୟୂପସମୋପି ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିପସ୍ସନତ୍ଥାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ‘‘ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟାତିଆଦିୱଚନତୋ’’ତି କେଚି, ତଂ ଅକାରଣଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୀସୁପି ତଥା ଦେସନାୟ ଆଗତତ୍ତା । ୟଥା ପନ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୀନି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ୱିପସ୍ସନତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି, ନିମିତ୍ତସମ୍ପହଂସନତ୍ଥାନିପି ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱମେତାନି, ଏତାନି ପନ ୱିପସ୍ସନତ୍ଥାନେୱାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ।
ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ଏକଧମ୍ମପାଳି
(୧୬) ୨. ଏକଧମ୍ମପାଳି-ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୨୯୮. ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତି ତାୟ, ସୟଂ ୱା ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତି, ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିପରୀତଦସ୍ସନଂ । ତେନାହ – ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୱିଧାୟା’’ତିଆଦି। ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ । ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ।
୨୯୯. ସମ୍ମା ପସ୍ସତି ତାୟ, ସୟଂ ୱା ସମ୍ମା ପସ୍ସତି, ସମ୍ମାଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ପଞ୍ଚୱିଧାୟାତି କମ୍ମସ୍ସକତାଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧାୟ । ତତ୍ଥ ଝାନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନଂ ଞାଣଂ ଝାନସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି।
୩୦୨. ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତୋ ଅନୁପାୟମନସିକାରୋ।
୩୦୩. ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତୋ ଉପାୟମନସିକାରୋ । ୟାୱ ନିୟାମୋକ୍କମନାତି ୟାୱ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନା । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନନୟୋ ପନ ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ତଟ୍ଟୀକାୟ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୦୪.ଅୟଂ ତିୱିଧା ସଗ୍ଗାୱରଣା ଚେୱ ହୋତୀତି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତିୟା ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ସଗ୍ଗାୱରଣାୟ ହୋନ୍ତିୟା ମଗ୍ଗୱିବନ୍ଧକଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମଗ୍ଗାୱରଣା ଚା’’ତି । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିକା ଦସୱତ୍ଥୁକା ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ମଗ୍ଗାୱରଣାୱ ହୋତି ୱିପରୀତଦସ୍ସନଭାୱତୋ, ନ ସଗ୍ଗାୱରଣା ଅକମ୍ମପଥପତ୍ତିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦଂ ପନ ୱିଧାନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ୱିପରୀତଦସ୍ସନଞ୍ଚ ନ ମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚାତି ୱିରୁଦ୍ଧମେତଂ ଉଦ୍ଧମ୍ମଭାୱତୋ । ତଥା ହି ସତି ଅପ୍ପହୀନାୟ ଏୱ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ‘‘ନ ସଗ୍ଗାୱରଣା’’ତି ସଗ୍ଗୂପପତ୍ତିୟା ଅୱିବନ୍ଧକତ୍ତଂ ୱଦନ୍ତେହି ଦିଟ୍ଠିୟା ସଗ୍ଗାୱହତାପି ନାମ ଅନୁଞ୍ଞାତା ହୋତୀତି ତଂ ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ‘‘ଦିଟ୍ଠି ନାମ ସଗ୍ଗଂ ଉପନେତୁଂ ସମତ୍ଥା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ଏକନ୍ତଗରୁତରସାୱଜ୍ଜଭାୱତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଏକନ୍ତଂ ନିରୟସ୍ମିଂୟେୱ ନିମୁଜ୍ଜାପେତୀ’’ତିଆଦି ।
୩୦୫.ୱଟ୍ଟଂୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି କିଲେସୱଟ୍ଟଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ୱିଦ୍ଧଂସେତି । ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ କା ନୁ ୱିଦ୍ଧଂସେତି ନାମ । ଏୱଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ କାରଣେନ ୱିଦ୍ଧସ୍ତଭୱଂ ଫଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପଟିବାହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅୱସରଦାନତୋ । ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତୁଂ ସଚେ ସକ୍କୋତି, ଏୱମେତଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଟିସନ୍ଧିଅନାକଡ୍ଢନଂ କୁସଲଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ । ସତ୍ତ ଭୱେ ଦେତୀତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସତ୍ତ ଭୱେ ଦେତି । ଏୱମୟନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି କଥିତା’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେତି ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ଗତିମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ । ‘‘ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଲୋକିକା ଭୱନିପ୍ଫାଦିକାୱ ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୦୬.ୟଥାଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୟଂ ୟଥା-ସଦ୍ଦୋ, ତେନ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନୋ ସମାସୋତି ଆହ – ‘‘ୟା ୟା ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି । ତସ୍ସା ତସ୍ସା ଅନୁରୂପନ୍ତି ତଂତଂଦିଟ୍ଠିଅନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମତ୍ତନ୍ତି ଅନୱସେସଂ । ତେନାହ – ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି । ସମାଦିନ୍ନନ୍ତି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ସମଂ ଏକସଦିସଂ କତ୍ୱା ଆଦିନ୍ନଂ ଗହିତଂ ଅନିସ୍ସଟ୍ଠଂ । ତଦେତନ୍ତି ୟଦେତଂ ‘‘ୟଞ୍ଚେୱ କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେତଂ କାୟକମ୍ମଂ । ୟଥାଦିଟ୍ଠିୟଂ ଠିତକାୟକମ୍ମନ୍ତି ୟା ପନ ଦିଟ୍ଠି ‘‘ନତ୍ଥି ତତୋନିଦାନଂ ପାପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତା, ତସ୍ସଂ ଦିଟ୍ଠିୟଂ ଠିତକସ୍ସ ଠିତମତ୍ତସ୍ସ ଅନିସ୍ସଟ୍ଠସ୍ସ ତଂଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ । ଦିଟ୍ଠିସହଜାତଂ କାୟକମ୍ମନ୍ତି ତସ୍ସ ୟଥାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ପରେସଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଦିନା ୱିଞ୍ଞାପନକାଲେ ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସହଜାତଂ କାୟକମ୍ମଂ । ନ ଚେତ୍ଥ ୱଚୀକମ୍ମାସଙ୍କା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ପାଣଘାତାଦୀନଂୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠାନୁଲୋମିକଂ କାୟକମ୍ମନ୍ତି ୟଥା ପରେସଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁଲୋମିକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତଂ କାୟକମ୍ମଂ । ତେନାହ – ‘‘ସମାଦିନ୍ନଂ ଗହିତଂ ପରାମଟ୍ଠ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥାତିଆଦି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଠିତୱଚୀକମ୍ମଂ, ଦିଟ୍ଠିସହଜାତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଦିଟ୍ଠାନୁଲୋମିକଂ ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ତିୱିଧଂ ହୋତୀତି ଏୱମାଦି ଅତିଦିସତି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସାତି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ । ‘‘ୟାୟ କାୟଚି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ସତୋ’’ତି ଅପରେ ।
ଦିଟ୍ଠିସହଜାତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସହଜାତା ଚେତନା । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି । ପତ୍ଥନାତି ‘‘ଇଦଂ ନାମ କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାପତ୍ଥନା । ଚେତନାପତ୍ଥନାନଂ ୱସେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିଗତନିସ୍ସିତଚେତସିକନିକାମନାନଂ ୱସେନ । ଚିତ୍ତଟ୍ଠପନାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଣିଦହନା । ଫସ୍ସାଦୟୋତି ଚେତନାଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାଦିୱିନିମୁତ୍ତା ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମା । ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠି ପାପିକା, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅନିଟ୍ଠାୟ…ପେ॰… ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ପୁରିମସ୍ସେୱାତି ତିତ୍ତକପଦସ୍ସେୱ। ତିତ୍ତକଂ କଟୁକନ୍ତି ଚ ଉଭୟଂ ଇଧ ଅନିଟ୍ଠପରିୟାୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ପଚ୍ଛା ତେ କଟୁକଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।
ଅମ୍ବୋୟନ୍ତି ଅମ୍ବୋ ଅୟଂ । ତମେୱ ପୂଜନ୍ତି ତମେୱ ପୁବ୍ବେ ଲଦ୍ଧପରିସିଞ୍ଚନଦାନାଦିପୂଜଂ । ନିୱେସରେତି ପୱିସିଂସୁ । ଅସାତସନ୍ନିୱାସେନାତି ଅମଧୁରନିମ୍ବମୂଲସଂସଗ୍ଗେନ ।
ତଂ ପନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବାପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଏକନ୍ତସାୱଜ୍ଜତ୍ତା ଅନିଟ୍ଠାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେତି ଦସମସୁତ୍ତେ । ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ନୱମସୁତ୍ତେ ୱିୟ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଚିତ୍ତଟ୍ଠପନାୱ ପତ୍ଥନାତି ଏତ୍ଥ ପଣିଧି ଚାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ଏକଧମ୍ମପାଳି
(୧୬) ୩. ଏକଧମ୍ମପାଳି-ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୩୦୮. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଅୟାଥାୱଦିଟ୍ଠିକୋତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଚାତିଆଦିନା ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିକୋ । ତେନାହ – ‘‘ତାୟେୱ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିପରୀତଦସ୍ସନୋ’’ତି ସଦ୍ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୋ ପସତ୍ଥୋ ସୁନ୍ଦରୋ ଧମ୍ମୋ, ୟୋ ମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ପରଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ନ ଅରିୟଧମ୍ମତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମତୋ’’ତି । ଏୱରୂପାତି ଇମିନା ପାଥିକପୁତ୍ତାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୩୦୯.ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତୋତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାଗୀ ବୋଧିସତ୍ତୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୂରିତପାରମିକା ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତା ଏକଚ୍ଚସାୱକବୋଧିସତ୍ତା ଚ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
୩୧୦.ପରମାତି ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱେନ ପରମା, ଉକ୍କଂସଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସନ୍ତି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନଂ । ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ୱିପାକୱସେନ ପରିୟୋସାନଂ । ୱଟ୍ଟସ୍ସ ମୂଲଂ, ତତୋ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଖାଣୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ – ‘‘ତାୟା’’ତିଆଦି । ତଞ୍ଚେ ଗାହଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ତସ୍ସ ପୁନପି ତବ୍ଭାୱାୱହତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି, ନ ପନ ସବ୍ବସୋ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟାଦିସେ ହି ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ଅୟଂ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ପୁନ କଦାଚି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ତତୋ ସୀସୁକ୍ଖିପନମସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅକୁସଲଞ୍ହି ନାମେତଂ ଅବଲଂ ଦୁବ୍ବଲଂ, ନ କୁସଲଂ ୱିୟ ମହାବଲଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ ୱିୟ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋପି ଅଚ୍ଚନ୍ତିକୋ ସିୟା, ନ ଚ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତିକୋ । ତେନେୱ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୦୦) –
‘‘କିଂ ପନେସ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିୟତୋ ହୋତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପୀତି ? ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ନିୟତୋ, ଆସେୱନୱସେନ ଭୱନ୍ତରେପି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ରୋଚେତି ଏୱା’’ତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋୟେୱ ଚ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟମ୍ପି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୭୦-୧୭୨) ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୟେ ୱା ପନ ତେସଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନା ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି ୱୀମଂସନ୍ତି, ତେସଂ ‘କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପଂ, ନତ୍ଥି ହେତୁ, ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ, ମତୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’ତି ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ମିଚ୍ଛାସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ପଠମଜୱନେ ସତେକିଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଦୁତିୟାଦୀସୁ । ସତ୍ତମେ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଅତେକିଚ୍ଛା ଅନିୱତ୍ତିନୋ ଅରିଟ୍ଠକଣ୍ଟକସଦିସା, ତତ୍ଥ କୋଚି ଏକଂ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କମତି, କୋଚି ଦ୍ୱେ, କୋଚି ତୀଣିପି, ଏକସ୍ମିଂ ଓକ୍କନ୍ତେପି ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ଓକ୍କନ୍ତେସୁପି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋୱ ହୋତି । ପତ୍ତୋ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚେୱ ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚ, ଅଭବ୍ବୋ ତସ୍ସତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ସଗ୍ଗମ୍ପି ଗନ୍ତୁଂ, ପଗେୱ ମୋକ୍ଖଂ, ୱଟ୍ଟଖାଣୁ ନାମେସ ସତ୍ତୋ ପଥୱିଗୋପକୋ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଏୱରୂପସ୍ସ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।
ପିଟ୍ଠିଚକ୍କୱାଳେତି ଝାୟମାନଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ପରତୋ ଏକସ୍ମିଂ ଓକାସେ । ୟଂ ଝାୟମାନାନଂ ଅଜ୍ଝାୟମାନାନଞ୍ଚ ଚକ୍କୱାଳାନମନ୍ତରଂ, ୟତ୍ଥ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟସମଞ୍ଞା, ତାଦିସେ ଏକସ୍ମିଂ ଓକାସେ । ପଚ୍ଚତିୟେୱାତି ଚକ୍କୱାଳେ ଝାୟମାନେ ଅଜ୍ଝାୟମାନେପି ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମବଲେନ ପଚ୍ଚତିୟେୱ ।
୩୧୧. ଚତୁତ୍ଥେ ‘‘ମା ଖଲୀ’’ତି ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋତି ତଂ କିର ସକଦ୍ଦମାୟ ଭୂମିୟା ତେଲଘଟଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ‘‘ତାତ, ମା ଖଲୀ’’ତି ସାମିକୋ ଆହ । ସୋ ପମାଦେନ ଖଲିତ୍ୱା ପତିତ୍ୱା ସାମିକସ୍ସ ଭୟେନ ପଲାୟିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ସାମିକୋ ଉପଧାୱିତ୍ୱା ସାଟକକଣ୍ଣେ ଅଗ୍ଗହେସି । ସୋ ସାଟକଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଚେଲକୋ ହୁତ୍ୱା ପଲାତୋ ପଣ୍ଣେନ ୱା ତିଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁମ୍ପି ଅଜାନନ୍ତୋ ଜାତରୂପେନେୱ ଏକଂ ଗାମଂ ପାୱିସି । ମନୁସ୍ସା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ଅରହା ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ନତ୍ଥି ଇମିନା ସଦିସୋ’’ତି ପୂୱଭତ୍ତାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ସାଟକଂ ଅନିୱତ୍ଥଭାୱେନ ଇଦଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସାଟକଂ ଲଭିତ୍ୱାପି ନ ନିୱାସେସି, ତଦେୱ ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅଞ୍ଞେପି ଅଞ୍ଞେପୀତି ପଞ୍ଚସତା ମନୁସ୍ସା ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମା ଖଲୀତି ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ ତିତ୍ଥକରୋ’’ତି ।
ସମାଗତଟ୍ଠାନେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନଦୀନଂ ଉଦକପ୍ପୱାହସ୍ସ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନେ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉଦକାନନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉଦକପ୍ପୱାହାନଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମଚ୍ଛଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଖିପିତବ୍ବତୋ ଖିପ୍ପଂ, କୁମିନଂ, ତଦେୱ ଇଧ ଖିପ୍ପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘କୁମିନ’’ନ୍ତି । ଉଚ୍ଛୂହୀତି ଉଦକଉଚ୍ଛୂହି । ତୁଚ୍ଛପୁରିସୋ ଅରିୟଧମ୍ମାଭାୱତୋ । ଝାନମତ୍ତମ୍ପି ହି ତସ୍ସ ନତ୍ଥେୱ, କୁତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ମନୁସ୍ସଖିପ୍ପଂ ମଞ୍ଞେତି ମନୁସ୍ସା ପତିତ୍ୱା ବ୍ୟସନପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ଓଟ୍ଟିତଂ କୁମିନଂ ୱିୟ । ତେନାହ – ‘‘ମହାଜନସ୍ସା’’ତିଆଦି ।
୩୧୨. ପଞ୍ଚମାଦୀସୁ ବାହିରକସାସନନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ – ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞସ୍ସପି ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱତୋ । ତେନାହ – ‘‘ତତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି । ଗଣୋତି ସାୱକଗଣୋ । ତଥାଭାୱାୟାତି ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତାକାରତାୟ ସମଙ୍ଗିଭାୱତ୍ଥଂ । ଜଙ୍ଘସତନ୍ତି ବହୂ ଅନେକେ ସତ୍ତେ । ସମକମେୱ ଅକୁସଲଂ ପାପୁଣାତୀତି ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସମାଦପନେପି ତେସଂ ଅକୁସଲେନ ସମକମେୱ ଅକୁସଲଂ ପାପୁଣାତି ଏକଜ୍ଝଂ ବହୂନଂ ସମାଦପନେପି ତଥା ଉସ୍ସହନସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସମାଦପନେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୟଥା ହି ଧମ୍ମଚରିୟାୟଂ ସମକମେୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ଏୱଂ ଅଧମ୍ମଚରିୟାୟଂ ଅକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାତି ।
୩୧୩.ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍ଖାତେତି ଏକନ୍ତତୋ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱେନ ଅକ୍ଖାତେ । ସତ୍ଥା ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ହୋତୀତି ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱେନ କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଧମ୍ମୋ ଚ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତତ୍ତା । ଗଣୋ ଚ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସତ୍ଥାରା ସୁୱିନୀତତ୍ତା । ସମାଦପକୋ ହୀତିଆଦି ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ନିଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୩୧୪.ପମାଣଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ଏତ୍ତକେନ ୟାପେତି, ଇମସ୍ସ ଏତ୍ତକଂ ଦାତୁଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପମାଣଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ଅତିରେକେ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତି ୱା ନତ୍ଥି ଦୁରକ୍ଖାତତ୍ତା ଧମ୍ମସ୍ସ । ତସ୍ସାତି ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛପଟିପଦା ନାମ ନତ୍ଥି ଦୁରକ୍ଖାତେ ଧମ୍ମୱିନୟେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୧୫.ଦାୟକସ୍ସୱସୋ ନାମ ଉଳାରୁଳାରତାଭେଦୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ଥୋକବହୁତାୱ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସୋ ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ଥାମୋତି ୟାପନପ୍ପମାଣଂ । ୟଦି ହୀତିଆଦି ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱରଣଂ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ ହୋତୀତି ମହାଜନସ୍ସ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ହୋତି । ସାସନଂ ଚିରଟ୍ଠିତିତଂ କରୋତୀତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନଲାଭୁପ୍ପାଦନେନ ମହାଜନସ୍ସ ପସାଦୁପ୍ପାଦନେନ ଚ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ କରୋତି ।
କୁଟୁମ୍ବରିୟୱିହାରେତି କୁଟୁମ୍ବରିୟଗାମସନ୍ନିସ୍ସିତୱିହାରେ । ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗେହେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ଗହେତ୍ୱା ଗମନତ୍ଥାୟାତି ଗେହତୋ ବହି ଗହେତ୍ୱା ଗମନତ୍ଥାୟ । ଧୁରଭତ୍ତାନୀତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାନି । ଚୂଳୁପଟ୍ଠାକନ୍ତି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଂ । ୱୀମଂସିତ୍ୱାତି ୟଥା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା। ମହାଜନୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଭୱିତୁଂ ମଞ୍ଞତୀତି ମହାଜନୋ ସୟଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଭୱିତୁଂ ମଞ୍ଞତି ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନେନ । ମହାଜନସ୍ସାତି ବହୁଜନସ୍ସ । ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱାତି ୱିତ୍ଥାରିକଂ କତ୍ୱା ।
୩୧୬.ପଞ୍ଚାତପତପ୍ପନଂ ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସ୍ସ ଉପରି ସୂରିୟସନ୍ତାପସ୍ସ ଚ ତପ୍ପନଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଗିମ୍ହକାଲେ । ଛିନ୍ନପ୍ପପାତପବ୍ବତସିଖରତୋ ପତନଂ ମରୁପ୍ପପାତପତନଂ। ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦୀସୁ ଆଦିଚ୍ଚାଭିମୁଖାୱଟ୍ଟନଂ ଆଦିଚ୍ଚାନୁପରିୱତ୍ତନଂ।
୩୧୭.ଅୟମ୍ପୀତି ସ୍ୱାକ୍ଖାତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ କୁସୀତୋପି । ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ତପଚରଣଂ । ଦୁପ୍ପରାମଟ୍ଠନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଚରିତଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ । ନିରୟାୟୁପକଡ୍ଢତୀତି ନିରୟଦୁକ୍ଖାୟ ନଂ କଡ୍ଢତି ।
୩୧୮.ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେତି ପଞ୍ଚାତପତପ୍ପନାଦିକେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ।
୩୧୯.ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦୱ୍ହୟସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା । ତେନ ସମଣଧମ୍ମକରଣସୁଖଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୩୨୦.ନୱକନିପାତେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ ୱକ୍ଖମାନଂ ନୱକନିପାତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ନୱ ପୁଗ୍ଗଲାତି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମକୋଲଂକୋଲାଦୟୋ ନୱ ପୁଗ୍ଗଲା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାୱସିଟ୍ଠେସୁ ସବ୍ବେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ।
ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ଏକଧମ୍ମପାଳି
(୧୬) ୪. ଏକଧମ୍ମପାଳି-ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୩୨୨. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ସଞ୍ଞାଣଭୂତାତି ଉପଲକ୍ଖଣଭୂତା । ପଞ୍ଚଦସୟୋଜନାୱଟ୍ଟକ୍ଖନ୍ଧାତି ପଞ୍ଚଦସୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧପରିକ୍ଖେପା । ୟଥା ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ କଦମ୍ବରୁକ୍ଖାଦୀନଂ କପ୍ପଟ୍ଠାୟିଭାୱଂ ୱିୟ ୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧାଦିଭାୱଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି, ନ ପନ ଜମ୍ବୁୟା ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ୱିୟ ତେହି ଅପରଗୋୟାନାଦୀନଂ ସଞ୍ଞାଣଭାୱଂ । ରାମଣେୟ୍ୟକନ୍ତି ରମଣୀୟଭାୱଂ । ସେସପଦେସୂତି ୱନରାମଣେୟ୍ୟକାଦିପଦେସୁ । ଉଗ୍ଗତଂ କୂଲଂ ଉସ୍ସିତଭାୱୋ ଏତସ୍ସାତି ଉକ୍କୂଲଂ, ୱିଗତଂ ଅପଗତଂ କୂଲଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିକୂଲନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଉନ୍ନତଟ୍ଠାନଂ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଚ । ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟମଚ୍ଛପିଟ୍ଠେନେୱାତି କୁଜ୍ଜକକୁଲିସକମଚ୍ଛସଙ୍ଘାତପିଟ୍ଠେନେୱ ।
୩୨୩. ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ମନୁସ୍ସେହୀତି ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଦେୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ମନୁସ୍ସେହୀତି ହୀନାୟ ଜାତିୟା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଉପାଦାୟୁପାଦାୟାପି ମଜ୍ଝିମଦେସୋ ଲବ୍ଭତି, ୟତ୍ଥ ଗତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉପାସକାନଂ ଉପାସିକାନଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି କମ୍ମୱାଦିକିରିୟୱାଦିୱିଞ୍ଞୁଜାତିକାନଂ, ୟୋ ପତିରୂପଦେସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ – ‘‘ସକଲୋପି ହୀ’’ତିଆଦି ।
୩୨୪.ଏଳାତି ଦୋସୋ । ତେନାହ – ‘‘ନିଦ୍ଦୋସମୁଖାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।
୩୨୬. ତଥାଗତସ୍ସ ଗୁଣେ ଜାନିତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁନାପି ଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନମେୱ, ଅଜାନିତ୍ୱା ପନ ଦସ୍ସନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ହୋତିୟେୱାତି ଆହ – ‘‘ୟେ ତଥାଗତସ୍ସ ଗୁଣେ ଜାନିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।
୩୨୭.ପକାସେତ୍ୱା କଥିତନ୍ତି ସଚ୍ଚାନି ପକାସେତ୍ୱା କଥିତଂ ।
୩୨୮. ସୁତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅସମ୍ମୋସୋ ଧାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଧାରେନ୍ତୀତି ନ ପମ୍ମୁସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ।
୩୨୯.ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୀତି ‘‘ଅୟଂ ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତି । ଅନତ୍ଥପରିହାରେନ ହି ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ୟଥା ଅଧମ୍ମପରିୱଜ୍ଜନେନ ଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତି ।
୩୩୦.ଅନୁଲୋମପଟିପଦନ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନୁଲୋମିକଂ ପଟିପଦଂ ।
୩୩୧.ସଂୱେଗଜନକେସୁକାରଣେସୂତି ସଂୱେଗଜନକେସୁ ଜାତିଆଦୀସୁ କାରଣେସୁ । ସଂୱେଜନୀୟେସୁ ଠାନେସୁ ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ ସଂୱେଗୋ ।
୩୩୨.ଉପାୟେନାତି ୟେନ ଉପାୟେନ ୱଟ୍ଟୂପଚ୍ଛେଦୋ, ତେନ ଉପାୟେନ । ପଧାନୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାତଂ ୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ।
୩୩୩. ୱୱସ୍ସଜୀୟନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାତି ୱୱସ୍ସଗ୍ଗୋ, ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୂତି ଆହ – ‘‘ୱୱସ୍ସଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ।
୩୩୪.ଉତ୍ତମନ୍ନାନନ୍ତି ଉତ୍ତମାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭୋଜନାନଂ । ଉତ୍ତମରସାନନ୍ତି ଉତ୍ତମାନଂ ରସାନଂ । ଉଞ୍ଛାଚାରେନାତି ଉଞ୍ଛାଚରିୟାୟ କସ୍ସଚି ଅପରିଗ୍ଗହଭୂତସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଅୟାଚିତ୍ୱା ଗହଣଂ ଉଞ୍ଛାଚାରୋ । ଏତ୍ଥ ଚାତିଆଦିନା ଅନ୍ନାଦୀନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱୋ ନାମ ମନାପପରମୋ ଇଚ୍ଛିତକ୍ଖଣଲାଭୋ, ନ ତେସଂ ଲାଭିତାମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ପଟିଲଭନ୍ତୀତି ଦେନ୍ତି ପଣୀତଭାୱେନ । ଭତ୍ତସ୍ସ ଏକପାତୀତି ଏକପାତିପୂରଂ ଭତ୍ତଂ । ଇଦଂ କିଂ ନାମାତି ‘‘ଇଦଂ ଅନ୍ନଗ୍ଗରସଗ୍ଗଂ ନାମ ହୋତି, ନ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଉଞ୍ଛେନ କପାଲାଭତେନାତି ମିସ୍ସକଭତ୍ତେନ । ୟାପେନ୍ତେତି ୟାପନସୀସେନ ୟାପନହେତୁଂ ଭତ୍ତଂ ୱଦତି । ଉପାଦାୟ ଅଗ୍ଗରସଂ ନାମାତି ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଅନ୍ନଗ୍ଗରସଗ୍ଗଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଚକ୍କୱତ୍ତିଆହାରତୋ ହି ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଆହାରୋ ଅଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ୟାୱ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱା ନେତବ୍ବଂ ।
୩୩୫.ଅତ୍ଥରସୋ ନାମ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଫଲଭୂତୋ ରସୋ’’ତି କତ୍ୱା । ଧମ୍ମରସୋ ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ‘‘ସାମଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ହେତୁଭୂତୋ ରସୋ’’ତି କତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତିରସୋ ନାମ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ’’ତି କତ୍ୱା ।
ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଜମ୍ବୁଦୀପପେୟ୍ୟାଲୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୧୭. ପସାଦକରଧମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୩୬୬.ଅଦ୍ଧମିଦନ୍ତି ସନ୍ଧିୱସେନ ପାଳିୟଂ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋତି ଆହ – ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇଦ’’ନ୍ତି । ଏକଂସୋ ଏସାତି ଏକଂସୋ ହେତୁ ଏସ ଲାଭାନଂ । ପାପକଂ ନାମାତି ଅପ୍ପକମ୍ପି ପାପଂ ନାମ ବ୍ୟତ୍ତଂ ଏକଂସେନ ନ କରୋତି । ତଥସ୍ସାତି ତଥା ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଅସ୍ସ । ଆରଞ୍ଞିକତ୍ତଂ…ପେ॰… ତେଚୀୱରିକତ୍ତନ୍ତି ଇମେସଂ ଧୁତଧମ୍ମାନଂ ଗହଣେନେୱ ଇତରେସମ୍ପି ତଂସଭାଗାନଂ ଗହିତଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଥାୱରପ୍ପତ୍ତଭାୱୋତି ସାସନେ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତି ଥେରଭାୱୋ । ଆକପ୍ପସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତୀତି ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ମେ ଆକପ୍ପୋ କରଣୀୟୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଆକପ୍ପସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତି । କୋଲପୁତ୍ତୀତି କୋଲପୁତ୍ତିୟନ୍ତି ଆହ – ‘‘କୁଲପୁତ୍ତଭାୱୋ’’ତି । ସମ୍ପନ୍ନରୂପତାତି ଉପଧିସମ୍ପଦା । ୱଚନକିରିୟାୟାତି ୱଚନପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ମଧୁରଭାୱୋ ମଞ୍ଜୁସ୍ସରତା । ତେନସ୍ସ ଲାଭୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ନ ଲାଭୁପ୍ପାଦନୂପାୟଦସ୍ସନପରଂ, ଅଥ ଖୋ ଏୱଂ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେୱ ଲାଭୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଲାଭସ୍ସ ଅବ୍ୟଭିଚାରହେତୁଦସ୍ସନପରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ –
‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଲାଭୀ ଅସ୍ସଂ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପ୍ପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନନ୍ତି, ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ।
ପସାଦକରଧମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୮. ଅପରଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୩୮୨.ଇଦମ୍ପିସୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଚୂଳଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତସୁତ୍ତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଚୂଳଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତସୁତ୍ତେ ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତାୟ ମେତ୍ତାୟ ତାୱମହନ୍ତୋ ୱିପାକୋ ଦସ୍ସିତୋ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଇମିସ୍ସା ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାୟ ମେତ୍ତାୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାୟ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୱିପାକକଥାୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ୱିପାକେ କଥାୟେୱ ନତ୍ଥି, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତାତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତାୟ । ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ପଠମଂ, ପଠମଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ପନ ନ ଏକନ୍ତଲକ୍ଖଣଂ । ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱୋ ହି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମତ୍ଥକଂ ପାପେନ୍ତୋପି ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ମତ୍ଥକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଦିଂ ପାପେନ୍ତୋପି, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଓକ୍କନ୍ତୋପି ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି ଏୱ । ପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିୟଟ୍ଠେନ ପନ ପଠମଂ ନାମ ହୋତି । ୱିଭଙ୍ଗେତି ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ । ୱିପସ୍ସନଂ କୟିରମାନଂ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚଂ ମଗ୍ଗେନ ସିଜ୍ଝତି ତଗ୍ଗତସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନତୋ। ଅପିଚ ୱିପସ୍ସନାୟ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ ମଗ୍ଗେନ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ସିଜ୍ଝତି ଇତରଥା ପରିୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ମଗ୍ଗୋ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ, ନ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ । ୟଥା ଫଲଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଉପନିଜ୍ଝାୟତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗୋପି । ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ଅରିତ୍ତଜ୍ଝାନତାୟ । ସେସଂ ୱିସେସଂ, ଅରିତ୍ତଜ୍ଝାନା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୮୬-୩୮୭.ହିତଫରଣନ୍ତି ସତ୍ତେସୁ ହିତାନୁରୂପଂ ଝାନସ୍ସ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନଂ । ଚେତୋପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁଚ୍ଚତି ଏତାୟାତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତା ମେତ୍ତା । ତେନାହ – ‘‘ଇଧା’’ତିଆଦି । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା କରୁଣାଦୀନମ୍ପି ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତତଂ ଅତିଦିସତି । ୱଟ୍ଟଂ ହୋନ୍ତି କମ୍ମୱଟ୍ଟଭାୱତୋ । ୱଟ୍ଟପାଦା ହୋନ୍ତୀତି ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ କାରଣଂ ହୋନ୍ତି ।
୩୯୦.ଅଜ୍ଝତ୍ତପରିକମ୍ମୱସେନାତି ଅତ୍ତନୋ କେସାଦୀସୁ ପରିକମ୍ମକରଣୱସେନ । ଅଟ୍ଠାରସୱିଧେତି ଅଟ୍ଠାରସପ୍ପଭେଦେ । କାୟେତି ରୂପକାୟେ । ରୂପକାୟୋ ହି ଇଧ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ କେସାଦୀନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ସମୂହଟ୍ଠେନ ହତ୍ଥିକାୟରଥକାୟାଦୟୋ ୱିୟ କାୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସମୂହୱିସୟତାୟ ଚସ୍ସ କାୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୁଦାୟୂପାଦନତାୟ ଚ ଅସୁଭାକାରସ୍ସ ‘‘କାୟେ’’ତି ଏକୱଚନଂ । ତଥା ଆରମ୍ମଣାଦିୱିଭାଗେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଚିତ୍ତେ’’ତି ଏକୱଚନଂ କତଂ । କାୟାନୁପସ୍ସୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ତମେୱ କାୟଂ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ତମେୱ କାୟନ୍ତି ଚ ଅୱଧାରଣେନ ୱେଦନାଦିଅନୁପସ୍ସନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତେନ ଚ ପୁନ କାୟଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ସୂଚିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘କାୟେ’’ତି ହି ୱତ୍ୱାପି ପୁନ ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଦୁତିୟଂ କାୟଗ୍ଗହଣଂ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ । ତେନ ୱେଦନାଦୟୋପି ଏତ୍ଥ ସିତା, ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧାତି କାୟୱେଦନାଦିଅନୁପସ୍ସନପ୍ପସଙ୍ଗେପି ଆପନ୍ନେ ନ କାୟେ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା । ଅଥ ଖୋ କାୟାନୁପସ୍ସୀୟେୱାତି କାୟସଙ୍ଖାତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାକାରସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତଥା ନ କାୟେ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ, ନାପି କେସଲୋମାଦିୱିନିମୁତ୍ତଇତ୍ଥିପୁରିସାନୁପସ୍ସୀ । ୟୋପି ଚେତ୍ଥ କେସଲୋମାଦିକୋ ଭୂତୁପାଦାୟସମୂହସଙ୍ଖାତୋ କାୟୋ, କତ୍ଥପି ନ ଭୂତୁପାଦାୟୱିନିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ, ଅଥ ଖୋ ରଥସମ୍ଭାରାନୁପସ୍ସକୋ ୱିୟ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମୂହାନୁପସ୍ସୀ, ନାଗରାୱୟୱାନୁପସ୍ସକୋ ୱିୟ କେସଲୋମାଦିସମୂହାନୁପସ୍ସୀ, କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧପତ୍ତୱଟ୍ଟିୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜକୋ ରିତ୍ତମୁଟ୍ଠିୱିନିୱେଠକୋ ୱିୟ ଚ ଭୂତୁପାଦାୟସମୂହାନୁପସ୍ସୀୟେୱାତି ନାନପ୍ପକାରତୋ ସମୂହୱସେନେୱ କାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଦସ୍ସନେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ନ ହେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତସମୂହୱିନିମୁତ୍ତୋ କାୟୋ ୱା ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଦିସ୍ସତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହମତ୍ତେୟେୱ ପନ ତଥା ତଥା ସତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ କରୋନ୍ତି ।
ଅଟ୍ଠାରସୱିଧେନାତି ଅଟ୍ଠାରସୱିଧା । ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱକସ୍ସାତି ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ । ତୀସୁ ଭୱେସୁ କିଲେସେ ଆତପେତୀତି ଆତାପୋ, ୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ୟଦିପି ହି କିଲେସାନଂ ପହାନଂ ଆତାପନନ୍ତି, ତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱ । ଆତପସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପନ ଆତାପସଦ୍ଦୋପି ୱୀରିୟେୱ ନିରୁଳ୍ହୋ । ଅଥ ୱା ପଟିପକ୍ଖପ୍ପହାନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ସାତିସୟଂ ତଦାତାପନନ୍ତି ୱୀରିୟମେୱ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମା, ତସ୍ମା ଆତାପୋତି ୱୀରିୟସ୍ସ ନାମଂ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆତାପୀ। ଅୟଞ୍ଚ ଈକାରୋ ପସଂସାୟ ଅତିସୟସ୍ସ ୱା ଦୀପକୋତି ଆତାପିଗ୍ଗହଣେନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସମଙ୍ଗିତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଆତାପୀତି…ପେ॰… ୱୀରିୟେନ ୱୀରିୟୱା’’ତି । ସମ୍ପଜାନୋତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅଟ୍ଠାରସୱିଧେନ…ପେ॰… ସମ୍ମା ପଜାନନ୍ତୋ’’ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ – ସମ୍ମା ସମନ୍ତତୋ ସାମଞ୍ଚ ପଜାନନ୍ତୋ ସମ୍ପଜାନୋ, ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନେ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପସ୍ସିତାଭାୱେନ ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ସବ୍ବାକାରପ୍ପଜାନେନ ସମନ୍ତତୋ ଉପରୂପରିୱିସେସାୱହଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା ସମ୍ମା ପଜାନନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
କାୟୋ ଚ ଇଧ ଲୁଜ୍ଜନପ୍ପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ – ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱ କାୟସଙ୍ଖାତେ ଲୋକେ’’ତି । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକତଣ୍ହନ୍ତି ରୂପାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ପୱତ୍ତମାନଂ ତଣ୍ହଂ। ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାଗହଣେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ, ଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ବ୍ୟାପାଦୋ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ନୀୱରଣପରିୟାପନ୍ନବଲୱଧମ୍ମଦ୍ୱୟଦସ୍ସନେନ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିସେସେନ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାୱିନୟେନ କାୟସମ୍ପତ୍ତିମୂଲକସ୍ସ ଅନୁରୋଧସ୍ସ, ଦୋମନସ୍ସୱିନୟେନ କାୟୱିପତ୍ତିମୂଲକସ୍ସ ୱିରୋଧସ୍ସ, ଅଭିଜ୍ଝାୱିନୟେନ ଚ କାୟେ ଅଭିରତିୟା, ଦୋମନସ୍ସୱିନୟେନ କାୟଭାୱନାୟ ଅନଭିରତିୟା, ଅଭିଜ୍ଝାୱିନୟେନ କାୟେ ଅଭୂତାନଂ ସୁଭସୁଖଭାୱାଦୀନଂ ପକ୍ଖେପସ୍ସ, ଦୋମନସ୍ସୱିନୟେନ କାୟେ ଭୂତାନଂ ଅସୁଭାସୁଖଭାୱାଦୀନଂ ଅପନୟନସ୍ସ ଚ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ୟୋଗାନୁଭାୱୋ ୟୋଗସମତ୍ଥତା ଚ ଦୀପିତା ହୋତି । ୟୋଗାନୁଭାୱୋ ହି ଏସ, ୟଦିଦଂ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ଅରତିରତିସହୋ ଅଭୂତପକ୍ଖେପଭୂତାପନୟନୱିରହିତୋ ଚ ହୋତି । ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ଚେସ ଅରତିରତିସହୋ ଅଭୂତଂ ଅପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଭୂତଞ୍ଚ ଅନପନେନ୍ତୋ ୟୋଗସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି । ସୁଦ୍ଧରୂପସମ୍ମସନମେୱ କଥିତନ୍ତି କେୱଲଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସୁଖାଦିଭେଦାସୁ ୱେଦନାସୂତି ସୁଖଦୁକ୍ଖଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସାମିସନିରାମିସଭେଦାସୁ ୱେଦନାସୁ । ତତ୍ଥ ସୁଖୟତୀତି ସୁଖା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ କାୟଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି, ଖନତି ୱା କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ଆବାଧନ୍ତି ସୁଖା, ସୁକରଂ ଓକାସଦାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ୱା ସୁଖା। ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ କାୟଞ୍ଚ ପୀଳେତି ୱିବାଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି, ଖନତି ୱା କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ସାତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖା, ଦୁକ୍କରଂ ଓକାସଦାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ୱା ଦୁକ୍ଖା। ଦୁକ୍ଖସୁଖପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାତି ଉପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା । ୱେଦିୟତି ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱତୀତି ୱେଦନା । ୱେଦିୟମାନୋତି ଅନୁଭୱମାନୋ । ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟାମୀତି ପଜାନାତୀତି କାୟିକଂ ୱା ଚେତସିକଂ ୱା ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟମାନୋ ‘‘ଅହଂ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟାମୀ’’ତି ପଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କାମଂ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକାପି ଦାରକା ଥଞ୍ଞପିୱନାଦିକାଲେ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟମାନା ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟାମା’’ତି ପଜାନନ୍ତି, ନ ପନେତଂ ଏୱରୂପଂ ପଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱରୂପଞ୍ହି ଜାନନଂ ସତ୍ତୁପଲଦ୍ଧିଂ ନ ଜହତି, ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ନ ଉଗ୍ଘାଟେତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ୱା ନ ହୋତି । ଇମସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଜାନନଂ ସତ୍ତୁପଲଦ୍ଧିଂ ଜହତି, ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଉଗ୍ଘାଟେତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ଚ ହୋତି । ଇଦଞ୍ହି ‘‘କୋ ୱେଦିୟତି, ତସ୍ସ ୱେଦନା, କିଂ କାରଣା ୱେଦନା’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ପଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱେଦିୟନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ କୋ ୱେଦିୟତୀତି ? ନ କୋଚି ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ୱେଦିୟତି । କସ୍ସ ୱେଦନାତି ? ନ କସ୍ସଚି ସତ୍ତସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ୱେଦନା । କିଂ କାରଣା ୱେଦନାତି ? ୱତ୍ଥୁଆରମ୍ମଣା ଚ ପନସ୍ସ ୱେଦନାତି । ତସ୍ମା ଏସ ଏୱଂ ପଜାନାତି ‘‘ତଂ ତଂ ସୁଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ରୂପାଦିଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱେଦନାୱ ୱେଦିୟତି, ତଂ ପନ ୱେଦନାପୱତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ‘ଅହଂ ୱେଦିୟାମୀ’ତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ‘‘ସୁଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ରୂପାଦିଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱେଦନାୱ ୱେଦିୟତୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଏସ ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟାମୀ’’ତି ପଜାନାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଥ ୱା ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟାମୀତି ପଜାନାତୀତି ସୁଖୱେଦନାକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅଭାୱତୋ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟମାନୋ ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂୟେୱ ୱେଦିୟାମୀ’’ତି ପଜାନାତି । ତେନ ୟା ପୁବ୍ବେ ଭୂତପୁବ୍ବା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ତସ୍ସା ଇଦାନି ଅଭାୱତୋ ଇମିସ୍ସା ଚ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଇତୋ ପରଂ ପଠମଂ ଅଭାୱତୋ ‘‘ୱେଦନା ନାମ ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି ଇତିହ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟାମୀତି ପଜାନାତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସାମିସଂ ୱା ସୁଖନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା କିଲେସେହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଆମିସା ନାମ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ସହ ଆମିସେହୀତି ସାମିସା, ତସ୍ମା ସାମିସା ସୁଖା ନାମ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାମିସନିସ୍ସିତା ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ଛଗେହସ୍ସିତା ସୋମନସ୍ସୱେଦନା । ସାମିସା ଦୁକ୍ଖା ନାମ ଛଗେହସ୍ସିତା ଦୋମନସ୍ସୱେଦନା । ସା ଚ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ନାନୁଭୱିସ୍ସାମି ନାନୁଭୱାମୀ’’ତି ୱିତକ୍କୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା କାମଗୁଣନିସ୍ସିତା ଦୋମନସ୍ସୱେଦନା ୱେଦିତବ୍ବା । ନିରାମିସା ସୁଖା ନାମ ଛନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତା ସୋମନସ୍ସୱେଦନା । ସା ଚ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଉସ୍ସକ୍କିତା ମେ ୱିପସ୍ସନା’’ତି ସୋମନସ୍ସଜାତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ସୋମନସ୍ସୱେଦନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ନିରାମିସା ଦୁକ୍ଖା ନାମ ଛନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତା ଦୋମନସ୍ସୱେଦନା । ସା ପନ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଅନୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତଅରିୟଫଲଧମ୍ମେସୁ ପିହଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତଦଧିଗମାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇମମ୍ପି ପକ୍ଖଂ ଇମମ୍ପି ମାସଂ ଇମମ୍ପି ସଂୱଚ୍ଛରଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନାସକ୍ଖି’’ନ୍ତି ଅନୁସୋଚତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ଦୋମନସ୍ସୱେଦନା ।
ସାମିସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ନାମ ଛଗେହସ୍ସିତା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା । ସା ଚ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଗୁଳପିଣ୍ଡକେ ନିଲୀନମକ୍ଖିକା ୱିୟ ରୂପାଦୀନି ଅନୁୱତ୍ତମାନା ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗା ଲଗ୍ଗିତା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା କାମଗୁଣନିସ୍ସିତା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା । ନିରାମିସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ନାମ ଛନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା । ସା ପନ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାଦିଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଇଟ୍ଠେ ଅରଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ଅନିଟ୍ଠେ ଅଦୁସ୍ସନ୍ତସ୍ସ, ଅସମପେକ୍ଖନେନ ଅମୁୟ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ । ସାୱ ୱେଦନା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଲୁଜ୍ଜନପ୍ପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ସା ୱେଦନା ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରିତେତି ‘‘ସରାଗଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ପଜାନାତି, ୱୀତରାଗଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ସଦୋସଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ୱୀତଦୋସଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ସମୋହଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ୱୀତମୋହଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ସଂଖିତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ମହଗ୍ଗତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ଅମହଗ୍ଗତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ସଉତ୍ତରଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ଅନୁତ୍ତରଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ସମାହିତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ଅସମାହିତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ୱିମୁତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ, ଅୱିମୁତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତନ୍ତି ପଜାନାତୀ’’ତି ଏୱଂ ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୪) ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତେ ସୋଳସୱିଧେ ଚିତ୍ତେ ।
ତତ୍ଥ ସରାଗନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଲୋଭସହଗତଂ । ୱୀତରାଗନ୍ତି ଲୋକିୟକୁସଲାବ୍ୟାକତଂ । ଇଦଂ ପନ ୟସ୍ମା ସମ୍ମସନଂ ନ ଧମ୍ମସମୋଧାନଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ଏକପଦେପି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ନେୱ ପୁରିମପଦଂ, ନ ପଚ୍ଛିମପଦଂ ଭଜନ୍ତି । ସଦୋସନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଂ । ୱୀତଦୋସନ୍ତି ଲୋକିୟକୁସଲାବ୍ୟାକତଂ । ସେସାନି ଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ନେୱ ପୁରିମପଦଂ, ନ ପଚ୍ଛିମପଦଂ ଭଜନ୍ତି । ସମୋହନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଞ୍ଚେୱ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧଂ । ୟସ୍ମା ପନ ମୋହୋ ସବ୍ବାକୁସଲେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ସେସାନିପି ଇଧ ୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ହି ଦୁକେ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତାନି ପରିୟାଦିନ୍ନାନୀତି । ୱୀତମୋହନ୍ତି ଲୋକିୟକୁସଲାବ୍ୟାକତଂ ।
ସଂଖିତ୍ତନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧାନୁପତିତଂ । ଏତଞ୍ହି ସଙ୍କୁଚିତଚିତ୍ତଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣେ ସଙ୍କୋଚୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ । ଏତଞ୍ହି ପସଟଚିତ୍ତଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣେ ସୱିସେସଂ ୱିକ୍ଖେପୱସେନ ୱିସଟଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ମହଗ୍ଗତନ୍ତି ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଞ୍ଚ । ଅମହଗ୍ଗତନ୍ତି କାମାୱଚରଂ । ସଉତ୍ତରନ୍ତି କାମାୱଚରଂ । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଞ୍ଚ । ତତ୍ରାପି ସଉତ୍ତରଂ ରୂପାୱଚରଂ, ଅନୁତ୍ତରଂ ଅରୂପାୱଚରମେୱ । ସମାହିତନ୍ତି ୟସ୍ସ ଅପ୍ପନାସମାଧି ୱା ଉପଚାରସମାଧି ୱା ଅତ୍ଥି । ଅସମାହିତନ୍ତି ଉଭୟସମାଧିୱିରହିତଂ । ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତୀହି ୱିମୁତ୍ତଂ । ଅୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଉଭୟୱିମୁତ୍ତିରହିତଂ । ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତୀନଂ ପନ ଇଧ ଓକାସୋୱ ନତ୍ଥି, ଓକାସାଭାୱୋ ଚ ସମ୍ମସନଚାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଉପାଦାନସ୍ସ ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ଉପାଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜା ଧମ୍ମରାସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଦାନେହି ଆରମ୍ମଣକରଣାଦିୱସେନ ଉପାଦାତବ୍ବା ୱା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନାନୀତି ଚକ୍ଖୁ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହା କାୟୋ ମନୋତି ଇମାନି ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି ଚେୱ, ରୂପଂ ସଦ୍ଦୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ଧମ୍ମାତି ଇମାନି ଛ ବାହିରାୟତନାନି ଚ । ଏତ୍ଥ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ନ ଗହେତବ୍ବା ସମ୍ମସନଚାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ସତ୍ତ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ସତ୍ତ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା । ସତିଆଦୟୋ ହି ସମ୍ବୋଧିସ୍ସ, ସମ୍ବୋଧିୟା ୱା ଅଙ୍ଗାତି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା। ତଥା ହି ସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟୋଗାୱଚରୋତି ସମ୍ବୋଧି, ୟାୟ ୱା ସୋ ସତିଆଦିକାୟ ସତ୍ତଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, କିଲେସନିଦ୍ଦାତୋ ଉଟ୍ଠାତି, ସଚ୍ଚାନି ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ସମ୍ବୋଧି, ତସ୍ସ ସମ୍ବୋଧିସ୍ସ, ତସ୍ସା ୱା ସମ୍ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗାତି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା।
ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୭୧-୧୦୭୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ତତ୍ଥ ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ୱଟ୍ଟଂ ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । ପଚ୍ଛିମାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିୱଟ୍ଟତଦଧିଗମୂପାୟଭାୱତୋ । ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଟ୍ଟେ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିନିୱେସୋ ହୋତି ସରୂପତୋ ପରିଗ୍ଗହସମ୍ଭୱତୋ । ୱିୱଟ୍ଟେ ନତ୍ଥି ଅଭିନିୱେସୋ ଅୱିସୟତ୍ତା ଅୱିସୟତ୍ତେ ଚ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ପଞ୍ଚଧା ୱୁତ୍ତେସୂତି ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେସୁ । ସୁଦ୍ଧଅରୂପସମ୍ମସନମେୱାତି ରୂପେନ ଅମିସ୍ସିତତ୍ତା କେୱଲଂ ଅରୂପସମ୍ମସନମେୱ । ଖନ୍ଧାୟତନସଚ୍ଚକୋଟ୍ଠାସାନଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହତୋ ‘‘ରୂପାରୂପସମ୍ମସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବଭାଗିୟାନମ୍ପି ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକାନେୱ କଥିତାନୀ’’ତି ଆହ ।
୩୯୪.ଅନିବ୍ବତ୍ତାନନ୍ତି ଅଜାତାନଂ । ପୟୋଗଂ ପରକ୍କମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୁସଂ ୟୋଗୋ ପୟୋଗୋ, ପୟୋଗୋୱ ପରକ୍କମୋ, ପୟୋଗସଙ୍ଖାତଂ ପରକ୍କମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତଂ ଉକ୍ଖିପତୀତି କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅପଦାନୱସେନ ଉକ୍ଖିପତି । ପଧାନୱୀରିୟନ୍ତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତୱୀରିୟଂ । ଲୋକିୟାତି ଲୋକିୟସମ୍ମପ୍ପଧାନକଥା । ସବ୍ବପୁବ୍ବଭାଗେତି ସବ୍ବମଗ୍ଗାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ । କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତପରିୟାୟେନାତି କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତେ ଆଗତସୁତ୍ତେନ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ମେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅପ୍ପହୀୟମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୫) ଆଗତତ୍ତା । ସା ଲୋକିୟାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସମଥୱିପସ୍ସନାୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ମଗ୍ଗଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ନିୱତ୍ତନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ମଗ୍ଗୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ସକିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଇଦଂ ଭୂତକଥନମତ୍ତଂ । ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୁନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ନ କୋଚି ଗୁଣୋ’’ତି ଆସଙ୍କେୟ୍ୟାତି ଆହ – ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅନନ୍ତରମେୱ ୟଥା ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ପୱତ୍ତିୟେୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଦାନଂ । ପୁରିମସ୍ମିମ୍ପୀତି ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ମେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥପି । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ । ତଂ ପନ ତଥାୱୁତ୍ତୱଚନଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ୱିୟ ପୁରିମସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣାଭାୱତୋ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗହିତେ ମଗ୍ଗେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ମଗ୍ଗୋ ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଚେତଂ ୟୁତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜମାନେ ତସ୍ମିଂ ପଧାନତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନାତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦିଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ।
ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଅସମୁଦାଚାରୱସେନ ୱା ଅନନୁଭୂତାରମ୍ମଣୱସେନ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ୱିଜ୍ଜମାନାତି ଧରମାନସଭାୱା । ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଉପ୍ପାଦାଦିସମଙ୍ଗିନୋ ୱତ୍ତମାନଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନଂ। ତଞ୍ହି ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭଙ୍ଗା ଉଦ୍ଧଂ ପନ୍ନଂ ପତ୍ତନ୍ତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଭୱିତ୍ୱା ଚ ୱିଗତଂ ଭୁତ୍ୱାୱିଗତଂ । ଅନୁଭୱନଭୱନାନି ହି ଭୱନସାମଞ୍ଞେନ ଭୁତ୍ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାନି । ସାମଞ୍ଞମେୱ ହି ଉପସଗ୍ଗେନ ୱିସେସୀୟତି । ଇଧ ୱିପାକାନୁଭୱନୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଅୱିପକ୍କୱିପାକସ୍ସ ସବ୍ବଥା ଅୱିଗତତ୍ତା ଭୱିତ୍ୱାୱିଗତମତ୍ତୱସେନ କମ୍ମଞ୍ଚ ‘‘ଭୁତ୍ୱାୱିଗତୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱିୟ ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଅନୁଭୂତାପଗତଂ ଜୱନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧତାୱସେନ ଭୂତାପଗତଞ୍ଚ ସଙ୍ଖତଂ ଭୂତାପଗତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି । ତସ୍ମା ଇଧ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିପାକମେୱ ୱଦତି, ନ ତତ୍ଥ ୱିୟ କମ୍ମମ୍ପି । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଞ୍ହି ଭୂତାୱିଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଦସ୍ସିତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ କାମାୱଚରକୁସଲପଦଭାଜନୀୟ) –
‘‘ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅନୁଭୂତାପଗତସଙ୍ଖାତଂ କୁସଲାକୁସଲଂ, ଉପାଦାଦିତ୍ତୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ ଭୂତାପଗତସଙ୍ଖାତଂ ସେସସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ଭୂତାପଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ‘ୟାନିସ୍ସ ତାନି ପୁବ୍ବେ କତାନି କମ୍ମାନୀ’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଅତୀତମ୍ପି ସମାନଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସୋକାସଂ କତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା, ତଥାକତୋକାସଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ସମାନଂ ଏୱଂ କତେ ଓକାସେ ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମା’’ତି ।
ଇଧ ପନ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଭୁତ୍ୱାୱିଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି, ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୦୬) –
‘‘କମ୍ମେ ପନ ଜହିତେ ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧୋ ୱିପାକୋ ଭୁତ୍ୱାୱିଗତଂ ନାମ । କମ୍ମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ ଭୁତ୍ୱାୱିଗତଂ ନାମ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଭୁତ୍ୱାୱିଗତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋତି । ଏୱଂ କତେ ଓକାସେ ୱିପାକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଓକାସକରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ସତିପି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ସଂୱେଦୟିତସଭାୱା ଆରମ୍ମଣାନୁଭୱନେ ସୱିପଲ୍ଲାସେ ପନ ସନ୍ତାନେ ଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ଅବ୍ୟାକତେହି ୱିସିଟ୍ଠୋ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ସାତିସୟୋ ୱିସୟାନୁଭୱନାକାରୋ । ୟଥା ୱିକପ୍ପଗ୍ଗାହୱସେନ ରାଗାଦୀହି ତବ୍ବିପକ୍ଖେହି ଚ ଅକୁସଲଂ କୁସଲଞ୍ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱତି, ନ ତଥା ୱିପାକୋ କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା, ନାପି କିରିୟା ଅହେତୁକାନଂ ଅତିଦୁବ୍ବଲତାୟ, ସହେତୁକାନଞ୍ଚ ଖୀଣକିଲେସସ୍ସ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଅତିସନ୍ତୱୁତ୍ତିତ୍ତା, ତସ୍ମା ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଂ ସାତିସୟନ୍ତି ଅକୁସଲଂ କୁସଲଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧତାସାମଞ୍ଞେନ ସେସସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ଭୂତାପଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟା ପନ ୱିପାକାନୁଭୱନୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଅୱିପକ୍କପାକସ୍ସ ସବ୍ବଥା ଅୱିଗତତ୍ତା ଭୱିତ୍ୱାୱିଗତମତ୍ତୱସେନ କମ୍ମଞ୍ଚ ଭୁତ୍ୱାପଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ତତ୍ଥ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱିପାକମେୱାହ, ନ କମ୍ମମ୍ପି, ତସ୍ମା ଇଧାପି ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଭୁତ୍ୱାପଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପନ ୱିପସ୍ସନାୟ ଭୂମି ନାମାତି ସମ୍ମସନସ୍ସ ଠାନଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୂତି ଅତୀତାଦିଭେଦେସୁ । ଅନୁସୟିତକିଲେସାତି ଅପ୍ପହୀନା ମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନାହ – ‘‘ଅତୀତା ୱା…ପେ॰… ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି । ହୋନ୍ତୁ ତାୱ ‘‘ଅତୀତା’’ତି ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ‘‘ଅନାଗତା’’ତି ପନ କସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ନନୁ କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଥାମଗତା କିଲେସା ଅନୁସୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅନାଗତଭାୱୋପି ନେସଂ ନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଇତରାନାଗତକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱିୟାତି ‘‘ଅନାଗତା ୱାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ହି ନେସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅନାଗତଭାୱୋ ସିୟା, ତତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ଅତୀତା’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତଂ ଉପାଦାୟ ଅନାଗତୱୋହାରୋ ତତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମାତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କିଲେସଜାତଂ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ କାରଣଲାଭେ ସତି ୱିଜ୍ଜମାନକିଚ୍ଚକରଣତୋ । ତାସୁ ତାସୁ ଭୂମିସୂତି ମନୁସ୍ସଦେୱାଦିଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତେସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ହି ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଲେସାତି ଭୂମିୟୋ, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଅସମୁଗ୍ଘାତଗତାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଅନାପାଦିତତାୟ ସମୁଗ୍ଘାତଂ ସମୁଚ୍ଛେଦଂ ନ ଗତାତି ଅସମୁଗ୍ଘାତଗତା । ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମାତି ଏତ୍ଥ ଲଦ୍ଧଭୂମିକଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଆହିତୋ ୱିୟ । ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେପି ଚ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ କାମାୱଚରକୁସଲପଦଭାଜନୀୟ) ଆଗତନୟେନ ଓକାସୋ କତୋ ଏତେନ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମେନ, ଓକାସୋ କତୋ ଏତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସାତି ଚ ଦୁୱିଧତ୍ଥେପି ଏୱମେୱ କତସଦ୍ଦସ୍ସ ପରନିପାତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧ ପନ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେନ ୱିପାକସ୍ସେୱ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଓକାସୋ କତୋ ଏତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ୱିଗ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗିତାୟ ସମୁଦାଚାରପ୍ପତ୍ତଂ ସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନଂ। ତେନାହ – ‘‘ସମ୍ପତି ୱତ୍ତମାନଂୟେୱା’’ତି । ଆରମ୍ମଣଂ ଅଧିଗ୍ଗୟ୍ହ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତୁପ୍ପନ୍ନଂ। ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନୱସେନ ଅପ୍ପହୀନା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା। ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ଅପ୍ପହୀନା ଅସମୁଗ୍ଘାତିତା। ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୱସେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତାନୁସ୍ସରିତକ୍ଖଣେ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଉପତିଟ୍ଠନତୋ ଅଧିଗ୍ଗହିତମେୱ ନାମଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିଗ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆହଟଖୀରରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୱସେନ ଅଧିଗ୍ଗହିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅନାହଟଖୀରରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତାୟ ଅନ୍ତୋଗତକିଲେସଆରମ୍ମଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହିକା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସା ୱା ପୁଗ୍ଗଲା ୱା ଆହଟାନାହଟଖୀରରୁକ୍ଖସଦିସା । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁପ୍ପନ୍ନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ଅସମୁଗ୍ଘାତିତତ୍ତା । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ସଚେ ଖୀରରୁକ୍ଖଂ କୁଠାରିୟା ଆହନେୟ୍ୟୁଂ, ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ଖୀରଂ ନ ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱଂ । ଇଦଂ ଅସମୁଗ୍ଘାତିତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମାତି ଏୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଇମେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ । ଇଦଂ ନ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବୱତ୍ଥୁତ୍ତା । ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝଂ ମଗ୍ଗେନ ପହେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁତ୍ତା । ରତ୍ତୋତି ରାଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଏସ ନୟୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋତି ଏତ୍ଥାପି । ୱିନିବଦ୍ଧୋତି ମାନସଂୟୋଜନେନ ୱିରୂପଂ ନିବନ୍ଧିତୋ । ପରାମଟ୍ଠୋତି ଦିଟ୍ଠିପରାମାସେନ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପରତୋ ଆମଟ୍ଠୋ । ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋତି ନିଟ୍ଠଂ ଅଗତୋ, ସଂସୟାପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଥାମଗତୋତି ଅନୁସୟୱସେନ ଦଳ୍ହତଂ ଉପଗତୋ । ୟୁଗନଦ୍ଧାତି ପହାତବ୍ବପ୍ପହାୟକୟୁଗେ ନଦ୍ଧା ୱିୟ ୱତ୍ତନକା ଏକକାଲିକତ୍ତା । ସଂକିଲେସିକାତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମସହିତା ।
ପାଳିୟନ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୨୧) । ତିକାଲିକେସୁପି କିଲେସେସୁ ୱାୟାମାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅଜାତଫଲତରୁଣରୁକ୍ଖୋ ପାଳିୟଂ ନିଦସ୍ସିତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଜାତୋ ସତ୍ତୋ ଅସମୁଦାହଟକିଲେସୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଜାତଫଲରୁକ୍ଖେନ ଦୀପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ମଗ୍ଗେନ ପହୀନକିଲେସାନମେୱ ଅତୀତାଦିଭେଦେନ ତିଧା ନୱତ୍ତବ୍ବତଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ଅଜାତଫଲରୁକ୍ଖୋ ଉପମାୱସେନ ପାଳିୟଂ ଆଭତୋ, ଅତୀତାଦୀନଂ ଅପ୍ପହୀନତାଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ‘‘ଜାତଫଲରୁକ୍ଖେନ ଦୀପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ ରୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବତ୍ତନାରହାନି ଫଲାନି ଛିନ୍ନେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି କଦାଚି ସସଭାୱାନି ଅହେସୁଂ, ହୋନ୍ତି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱାତି ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନକିଲେସା ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ମଗ୍ଗେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଉପ୍ପତ୍ତିରହାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱତୋ। ୟଥା ଚ ଛେଦେ ଅସତି ଫଲାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ଛେଦନସ୍ସ ସାତ୍ଥକତା, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଚ ସାତ୍ଥକତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ନାପି ନ ପଜହତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ ପଜହନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଲକ୍ଖଣେ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକିରିୟାୟ ହି ସମୁଦୟପ୍ପହାନନିବ୍ବାନସଛିକରଣକିରିୟା ୱିୟ ଖନ୍ଧାନଂ ପରିଜାନନକିରିୟା ଲକ୍ଖୀୟତି ।
ତେପି ପଜହତିୟେୱାତି ୟେ ତେହି କିଲେସେହି ଜନେତବ୍ବା ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧା, ତେପି ପଜହତିୟେୱ ତନ୍ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧନତୋ । ତେନାହ – ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନାତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେ ହେତୁଭୂତେ । ଏତେତି ନାମରୂପସଞ୍ଞିତା ସଙ୍ଖାରା । ସବ୍ବଭୱେହି ୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱାତିପି ୱଦନ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ସବ୍ବଭୱେହି ୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱାତି ୱଦନ୍ତି ତଦୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଭୱୂପପତ୍ତିୟା କିଲେସସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ ।
ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କଥଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ…ପେ॰… ଠିତିୟା ଭାୱନା ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ମଗ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୟାୟେୱ ଉଭୟକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ ଆହ – ‘‘ମଗ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୟାୟେୱା’’ତି । ମଗ୍ଗୋ ହୀତିଆଦିନା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଭାୱନା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ଭାୱନା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜେତବ୍ବା । ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟାୱତା ମଗ୍ଗସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟେୱ ଠିତି, ତତ୍ତକାନେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିତଲୋକୁତ୍ତରାନି ।
୩୯୮-୪୦୧. କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦଂ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧୀତି ଆହ – ‘‘ଛନ୍ଦଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତୋ ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତି ପଧାନସଙ୍ଖାରାତି ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକସ୍ସ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେନାହ – ‘‘ପଧାନଭୂତା ସଙ୍ଖାରା ପଧାନସଙ୍ଖାରା’’ତି । ତତ୍ଥ ପଧାନଭୂତାତି ୱୀରିୟଭୂତା । ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରାଦିନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପଧାନଗ୍ଗହଣନ୍ତି । ଅଥ ୱା ତଂ ତଂ ୱିସେସଂ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ, ସବ୍ବଂ ୱୀରିୟଂ । ତତ୍ଥ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକତୋ ସେସନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପଧାନଗ୍ଗହଣନ୍ତି, ପଧାନଭୂତା ସେଟ୍ଠଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ପନ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ତେହି ଧମ୍ମେହୀତି ଛନ୍ଦସମାଧିନା ପଧାନସଙ୍ଖାରେହି ଚ । ଇଦ୍ଧିପାଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ସମିଜ୍ଝତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତିପି ଇଦ୍ଧି । ପଠମେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ପାଦୋତି ପତିଟ୍ଠା, ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ହି ୟସ୍ମା ଉପରୂପରିୱିସେସସଙ୍ଖାତଂ ଇଦ୍ଧିଂ ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ପାଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ – ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦଂ, ଇଦ୍ଧିଭୂତଂ ୱା ପାଦଂ ଇଦ୍ଧିପାଦ’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ୱା ଇଦ୍ଧିପାଦନ୍ତି ନିପ୍ଫତ୍ତିପରିୟାୟେନ ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ, ଇଜ୍ଝନ୍ତି ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇମିନା ୱା ପରିୟାୟେନ ଇଦ୍ଧୀତି ସଙ୍ଖଂ ଗତାନଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଦିକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପାଦଭୂତଂ ସେସଚିତ୍ତଚେତସିକରାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୪୩୪-୪୩୭) ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ତଥାଭୂତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ଏୱ ଚ ତଥାୱୁତ୍ତା ଇଦ୍ଧି ୟସ୍ମା ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ଉପରିମାୟ ଉପରିମାୟ ତୟୋ ଛନ୍ଦସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରା ପାଦଭୂତା ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦ୍ଧିଭୂତଂ ୱା ପାଦ’’ନ୍ତି । ତଥା ହେଟ୍ଠା ଧମ୍ମା ଇଦ୍ଧିପି ହୋନ୍ତି ଇଦ୍ଧିପାଦାପି, ସେସା ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିପାଦାୟେୱ । ୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସାସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତାପି ତୟୋ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଇଦ୍ଧିପି ହୋନ୍ତି ଇଦ୍ଧିପାଦାପି, ସେସା ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିପାଦାୟେୱ ।
ଅପିଚ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ପଟିଲାଭୋ ପଟିଲାଭୋ ଇଦ୍ଧି ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟମତ୍ଥୋ ଉପଚାରେନ ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ୱା ଦୀପେତବ୍ବୋ । ପଠମଜ୍ଝାନପରିକମ୍ମଞ୍ହି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧି ନାମ । ଦୁତିୟଝାନ… ତତିୟଝାନ… ଚତୁତ୍ଥଝାନ… ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନ… ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନ… ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନ… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନପରିକମ୍ମଂ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଇଦ୍ଧି ନାମ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧି ନାମ । ସକଦାଗାମି-ଅନାଗାମି-ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧି ନାମ । ପଟିଲାଭେନପି ଦୀପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ପଠମଜ୍ଝାନଞ୍ହି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧି ନାମ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧି ନାମ…ପେ॰… ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧି ନାମ ।
ସେସେସୁପୀତି ୱୀରିୟସମାଧିଆଦୀସୁପି । ତତ୍ଥ ହି ୱୀରିୟଂ, ଚିତ୍ତଂ, ୱୀମଂସଂ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସମାଧି ୱୀରିୟସମାଧି, ଚିତ୍ତସମାଧି, ୱୀମଂସାସମାଧୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ଏକନ୍ତି ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆଦିଭୂତଂ ଏକଂ ପଧାନଂ ଛନ୍ଦନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ତଦାସ୍ସ ପଠମିଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି । ଏୱଂ ସେସାପୀତି ଏତେନ ୱୀରିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୀମଂସଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣନ୍ତାନଂ ୱସେନ ଦୁତିୟୱୀରିୟିଦ୍ଧିପାଦାଦୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ଇମିନା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତେନ ଚତୁନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଏକୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଛନ୍ଦଂ ଅୱସ୍ସୟତି, କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ ସତି ‘‘ଅହଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମି, ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ଏତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନେ ଭାରୋ’’ତି ଛନ୍ଦଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ ଛନ୍ଦଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ଏକୋ ୱୀରିୟଂ ଅୱସ୍ସୟତି, ଏକୋ ଚିତ୍ତଂ, ଏକୋ ପଞ୍ଞଂ ଅୱସ୍ସୟତି, ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ ସତି ‘‘ଅହଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମି, ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ଏତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନେ ଭାରୋ’’ତି ପଞ୍ଞଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ପଞ୍ଞଂ ଧୁରଂ ପଞ୍ଞଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି ।
କଥଂ ? ୟଥା ହି ଚତୂସୁ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତେସୁ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତେସୁ ଏକୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଅୱସ୍ସୟତି, ଏକୋ ସୂରଭାୱଂ, ଏକୋ ଜାତିଂ, ଏକୋ ମନ୍ତଂ । କଥଂ ? ତେସୁ ହି ପଠମୋ ଉପଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପମାଦକାରିତାୟ ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସତି ଲବ୍ଭମାନଂ ‘‘ଲଚ୍ଛାମେତଂ ଠାନନ୍ତର’’ନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାନଂ ଅୱସ୍ସୟତି । ଦୁତିୟୋ ଉପଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପମତ୍ତୋପି ‘‘ଏକଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଗାମେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ସଣ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅୱସ୍ସଂ ପନ ରଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚନ୍ତୋ କୁପ୍ପିସ୍ସତି, ତସ୍ମିଂ କୁପ୍ପିତେ ରଥସ୍ସ ପୁରତୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ଆହରାପେସ୍ସାମେତଂ ଠାନନ୍ତର’’ନ୍ତି ସୂରଭାୱଂ ଅୱସ୍ସୟତି । ତତିୟୋ ‘‘ସୂରଭାୱେପି ସତି ଏକଚ୍ଚୋ ହୀନଜାତିକୋ ହୋତି, ଜାତିଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଠାନନ୍ତରଂ ଦେନ୍ତୋ ମୟ୍ହଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଜାତିଂ ଅୱସ୍ସୟତି । ଚତୁତ୍ଥୋ ‘‘ଜାତିମାପି ଏକୋ ଅମନ୍ତନୀୟୋ ହୋତି, ମନ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଆହରାପେସ୍ସାମେତଂ ଠାନନ୍ତର’’ନ୍ତି ମନ୍ତଂ ଅୱସ୍ସୟତି । ତେ ସବ୍ବେପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅୱସ୍ସୟବଲେନ ଠାନନ୍ତରାନି ପାପୁଣିଂସୁ ।
ତତ୍ଥ ଉପଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଛନ୍ଦଂ ଅୱସ୍ସାୟ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ‘‘ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ ସତି ଅହଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମି, ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ଏତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନେ ସାରୋ’’ତି ଛନ୍ଦଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ ଛନ୍ଦଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରୋ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୯୩ ଆଦୟୋ) ୱିୟ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ‘‘ଛନ୍ଦେ ସତି କଥଂ ନାନୁଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସତ୍ତାହମ୍ପି ଭତ୍ତାନି ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଛନ୍ଦମେୱ ଅୱସ୍ସାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ସୂରଭାୱେନ ରାଜାନଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋ ୱିୟ ୱୀରିୟଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ୱୀରିୟଂ ଧୁରଂ ୱୀରିୟଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ସୋଣତ୍ଥେରୋ (ମହାୱ॰ ୨୪୩ ଆଦୟୋ) ୱିୟ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ୱୀରିୟଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସି ।
ଜାତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋୱିୟ ଚିତ୍ତଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ଚିତ୍ତଂ ଧୁରଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ସମ୍ଭୂତତ୍ଥେରୋ (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨ ସମ୍ଭୂତତ୍ଥେରଗାଥାୱଣ୍ଣନା) ୱିୟ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ଚିତ୍ତଂ ଧୁରଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ମନ୍ତଂ ଅୱସ୍ସାୟ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋ ୱିୟ ୱୀମଂସଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ୱୀମଂସଂ ଧୁରଂ ୱୀମଂସଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଥେରୋ ମୋଘରାଜା (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୨ ଆଦୟୋ; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୮୫) ୱିୟ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ୱୀମଂସଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ୱୀମଂସଂ ଧୁରଂ ୱୀମଂସଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ତସ୍ସ ହି ଭଗୱା ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୮୮) ସୁଞ୍ଞତାକଥଂ କଥେସି । ପଞ୍ଞାନିସ୍ସିତମାନନିଗ୍ଗହତ୍ଥଞ୍ଚ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ପଞ୍ହଂ ନ କଥେସି । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଛନ୍ଦୁପ୍ପାଦନଂ ତୋସନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନସଦିସତା ୱୁତ୍ତା, ଥାମଭାୱତୋ ୱୀରିୟସ୍ସ ସୂରତ୍ତସଦିସତା, ‘‘ଛଦ୍ୱାରାଧିପତି ରାଜା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ଏରକପତ୍ତନାଗରାଜୱତ୍ଥୁ) ୱଚନତୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଜାତିସଦିସତା ।
୪୦୨-୪୦୬.ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାଧୁରେତି ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାକିଚ୍ଚେ ସଦ୍ଦହନକିରିୟାୟ । ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ଅନୁୱତ୍ତନୱସେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତି, ତସ୍ମା ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ସଦ୍ଧା ଏୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ତଥା ୱୀରିୟାଦୀନଂ ସକସକକିଚ୍ଚେସୂତି ଆହ – ‘‘ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ୱିସୋଧେନ୍ତୋତି ୱିପକ୍ଖୱିୱଜ୍ଜନସପକ୍ଖନିସେୱନସରିକ୍ଖୂପନିସ୍ସୟସଙ୍ଗଣ୍ହନଲକ୍ଖଣେହି ତୀହି କାରଣେହି ୱିସୋଧନୱସେନ ସୋଧେନ୍ତୋ ।
ଅସ୍ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପସାଦସିନେହାଭାୱେନ ସଦ୍ଧାରହିତେ ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲେ ସବ୍ବସୋ ୱଜ୍ଜୟତୋ । ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତେ ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରସଦିସେ ସେୱତୋ । ପସାଦନୀୟେତି ପସାଦାୱହେ ସମ୍ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତାଦିକେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୪୧ ଆଦୟୋ) । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋତି ପାଳିତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ପତି ପତି ଅୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ । ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ପଟିପକ୍ଖମଲୱିଗମତୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ସଭାୱସଂସୁଦ୍ଧିତୋ ୱିସୁଦ୍ଧଫଲନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ଚ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସମ୍ମପ୍ପଧାନେତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୬୫୧-୬୬୨ ଆଦୟୋ) ସୁତ୍ତନ୍ତେ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଝାନୱିମୋକ୍ଖେତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଜ୍ଝାନାନି ଚେୱ ପଠମୱିମୋକ୍ଖାଦିୱିମୋକ୍ଖେ ଚ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଝାନାନିୟେୱ ୱିମୋକ୍ଖା, ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ପନ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ ।
ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟନ୍ତି ଗମ୍ଭୀରାନଂ ଞାଣାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ତେନାହ – ‘‘ସଣ୍ହସୁଖୁମ’’ନ୍ତିଆଦି । ଖନ୍ଧନ୍ତରନ୍ତି ସଭାୱଜାତିଭୂମିଆଦିୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ନାନତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅକତାଭିନିୱେସୋତି ପୁବ୍ବେ ଅକତଭାୱନାଭିନିୱେସୋ । ସଦ୍ଧାଧୁରାଦୀସୂତି ସଦ୍ଧାଧୁରେ ପଞ୍ଞାଧୁରେ ଚ । ଅୱସାନେତି ଭାୱନାପରିୟୋସାନେ । ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣତୋ ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ମଗ୍ଗପରମ୍ପରାୟ ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନାତି ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ପିୟଭାୱେନ । ଏତେନେୱସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱୋପି ୱିଭାୱିତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱେନ ୱିନା ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ପିୟତା ସମ୍ଭୱତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱେନେୱ ହି ଅକୁସଲାନଂ ଅବ୍ୟାକତାନଞ୍ଚ ନେସଂ ବଲୱଭାୱୂପପତ୍ତି । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେତି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟହେତୁ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ହେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।
୪୧୮.ଆଦିପଦାନନ୍ତି ସତିଆଦିପଦାନଂ । ସରଣଟ୍ଠେନାତି ଚିରକତଚିରଭାସିତାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଟ୍ଠେନ । ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣାତି କାୟାଦୀସୁ ଅସୁଭାକାରାଦିସଲ୍ଲକ୍ଖଣମୁଖେନ ତତ୍ଥ ଉପତିଟ୍ଠନସଭାୱା । ଉପତିଟ୍ଠନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠାନଂ, ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ । ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣାତି ଅସମ୍ମୁସ୍ସନସଭାୱା, ଉଦକେ ଅଲାବୁ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ପ୍ଲୱିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ଅପ୍ପଦାନଂ, ପାସାଣସ୍ସ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଠପନଂ ସାରଣଂ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠକରଣଂ ଅପିଲାପନଂ । ସାପତେୟ୍ୟନ୍ତି ସନ୍ତକଂ । ଅପିଲାପନଂ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠଂ କରୋତି ଅପିଲାପେତି, ସାୟଂ ପାତଞ୍ଚ ରାଜାନଂ ଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖାପେତି ସାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେ ଧମ୍ମେତି କଣ୍ହସୁକ୍କସଙ୍ଖାତେ ସପ୍ପଟିଭାଗେ ଧମ୍ମେ । କଣ୍ହୋ ହି ଧମ୍ମୋ ସୁକ୍କେନ, ସୁକ୍କୋ ଚ କଣ୍ହେନ ସପ୍ପଟିଭାଗୋ । ୱିତ୍ଥାର-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଇମାନି ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ଇମେ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅୟଂ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ଅୟଂ ସମଥୋ, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନା, ଅୟଂ ୱିଜ୍ଜା, ଅୟଂ ୱିମୁତ୍ତି, ଇମେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାତି ଏୱଂ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣା ସତୀ’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୩) ଇମଂ ପାଳିସେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଥେରେନାତି ନାଗସେନତ୍ଥେରେନ । ସୋ ହି ଧମ୍ମାନଂ କିଚ୍ଚଂ ଲକ୍ଖଣଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସେତି ‘‘ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣା ସତି, ଆକୋଟନଲକ୍ଖଣୋ ୱିତକ୍କୋ’’ତିଆଦିନା । ଏୱଞ୍ହି ଧମ୍ମା ସୁବୋଧା ହୋନ୍ତୀତି । ସମ୍ମୋସପଚ୍ଚନୀକଂ କିଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ମୋସୋ, ନ ସମ୍ମୋସାଭାୱମତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅସମ୍ମୋସରସା ୱା’’ତି । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ବଲେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖା ଭୱନ୍ତି, ସା ସତି । ତସ୍ମା ସା ତେସଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେସି, ସୟଂ ୱା ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଗୋଚରାଭିମୁଖୀଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ସମ୍ମା ପସତ୍ଥୋ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ବୋଧିୟା ୱକ୍ଖମାନାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା, ବୋଧିସ୍ସ ୱା ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅଙ୍ଗୋତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ୟା ହୀତିଆଦିନା ତମେୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ‘‘ୟା ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟାତି ଧମ୍ମସମୂହେନ, ୟାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନା ଓଘତରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧) ‘‘କିଲେସୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନା । ତଣ୍ହା ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଅୱସେସକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରେହି ଆୟୂହନା । ତଣ୍ହାୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଆୟୂହନା । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଆୟୂହନା । ଲୀନୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ଆୟୂହନା । କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱସେନ ଆୟୂହନା । ସବ୍ବାକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ସବ୍ବଲୋକିୟକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ସତ୍ତସୁ ପକାରେସୁ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଲୀନପ୍ପତିଟ୍ଠାନକାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଉଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସାନଂ ଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟପୀତିପ୍ପଧାନା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ପଟିପକ୍ଖୋ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟୂହନଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସସ୍ସତାଭିନିୱେସାନଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାପଧାନା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ପଟିପକ୍ଖୋ । ସତି ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତଥା ହି ସା ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
କିଲେସସନ୍ତାନନିଦ୍ଦାୟଉଟ୍ଠହତୀତି ଏତେନ ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନାୟ ସହଗତାନମ୍ପି ସତିଆଦୀନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ହି କିଲେସେ ନିରୋଧେନ୍ତୀ ଏୱ ପୱତ୍ତତୀତି । ଚତ୍ତାରି ୱାତିଆଦିନା ପନ ମଗ୍ଗଫଲସହଗତାନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସତ୍ତହି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେହି ଭାୱିତେହି ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୋ ହୋତୀତି କଥମିଦଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି । ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟାତି ଏତେନ ବୋଧିବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସଦ୍ଦାନଂ ସମୁଦାୟାୱୟୱୱିସୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ସେନଙ୍ଗରଥଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟାତି ଏତେନ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ବୋଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି କାରଣତ୍ଥୋ ଅଙ୍ଗସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଧିୟୋ, ବୋଧିୟୋ ଏୱ ଅଙ୍ଗାନି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି । ୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ କାରଣାଦୀନଂ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବାନଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାନଂ ଅନୁରୂପଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱେନ ପଟିମୁଖଂ ଅୱିପରୀତତାୟ ସମ୍ମା ଚ ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଦୀପକେହି ଉପସଗ୍ଗେହି ‘‘ଅନୁବୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ହି ସବ୍ବୱିସେସୟୁତ୍ତବୁଜ୍ଝନଂ ସାମଞ୍ଞେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ପସଂସାୟଂ ସୁନ୍ଦରଭାୱେ ଚ ଦିସ୍ସତୀତି ଆହ – ‘‘ପସତ୍ଥୋ ସୁନ୍ଦରୋ ଚ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ’’ତି ।
ଧମ୍ମେ ୱିଚିନତୀତି ଧମ୍ମୱିଚୟୋ। ତତ୍ଥ ଧମ୍ମେତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତତୋ ଏୱ ସୋ ପୱିଚୟଲକ୍ଖଣୋ । ଓଭାସନରସୋତି ୱିସୟୋଭାସନରସୋ । ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ।
ୱୀରସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱାତି ୱୀରିୟଂ । ଈରୟିତବ୍ବତୋତି ପୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ । ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣନ୍ତି କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣଂ । ତତୋ ଏୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନରସଂ । ଅନୋସୀଦନଂ ଅସଂସୀଦନଂ ।
ପୀଣୟତୀତି ତପ୍ପେତି । ପୀଣନକିଚ୍ଚେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ତଂସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପେହି କାୟସ୍ସାବ୍ୟପନଂ । ଫରଣପୀତିୱସେନ ହେତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ରସୋତି । ଉଦଗ୍ଗଭାୱୋ ଓଦଗ୍ୟଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ଓଦଗ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ଉବ୍ବେଗପୀତିୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
କାୟଚିତ୍ତଦରଥପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନତୋତି କାୟଦରଥସ୍ସ ଚିତ୍ତଦରଥସ୍ସ ଚ ପସ୍ସମ୍ଭନତୋ ୱୂପସମନତୋ । ତେନାହ – ‘‘ଉପସମଲକ୍ଖଣା’’ତି, କାୟଚିତ୍ତଦରଥାନଂ ୱୂପସମନଲକ୍ଖଣାତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟୋତି ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ଦରଥୋ ସାରମ୍ଭୋ, ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସପଚ୍ଚୟାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକାନଂ କିଲେସାନଂ, ତଥାପୱତ୍ତାନଂ ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦରଥନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ପରିଳାହପରିପ୍ଫନ୍ଦନୱିରହିତୋ ସୀତିଭାୱୋ ଅପରିପ୍ଫନ୍ଦନସୀତିଭାୱୋ।
ସମ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠପନଂ ସମାଧାନଂ । ଅୱିକ୍ଖେପୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତତା । ୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ । ଅୱିସାରୋ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ଅୱିସରଣଭାୱୋ । ଅଥ ୱା ୱିକ୍ଖେପପ୍ପଟିପକ୍ଖତାୟ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ। ନ୍ହାନୀୟଚୁଣ୍ଣସ୍ସ ଉଦକଂ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନକିଚ୍ଚତାୟ ଅୱିସାରଭାୱେନ ଲକ୍ଖିତବ୍ବୋ ଅୱିସାରଲକ୍ଖଣୋ। ନିୱାତେ ଦୀପଚ୍ଚିଟ୍ଠିତି ୱିୟ ଚେତସୋ ଠିତିଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ।
ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତୋତି ସମପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ଅସ୍ସେସୁ ସାରଥି ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତୋ । ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣାତି ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ୱୀମଂସନସଙ୍ଖାତପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣା । ସମୱାହିତଲକ୍ଖଣାତି ସମଂ ଅୱିସମଂ ୟଥାସକକିଚ୍ଚେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣା । ଉଦାସୀନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାପି ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ୟଥାସକକିଚ୍ଚେସୁ ପୱତ୍ତେତି, ୟଥା ରାଜା ତୁଣ୍ହୀ ନିସିନ୍ନୋପି ଅତ୍ଥକରଣେ ଧମ୍ମଟ୍ଠେ ୟଥାସକଂ କିଚ୍ଚେସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ପୱତ୍ତେତି । ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧତପ୍ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଊନାଧିକନିୱାରଣରସା । ପକ୍ଖପାତୁପଚ୍ଛେଦନରସାତି ‘‘ଇଦଂ ନିହୀନକିଚ୍ଚଂ ହୋତୁ, ଇଦଂ ଅତିରେକତରକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପକ୍ଖପାତନୱସେନ ୱିୟ ପୱତ୍ତି ପକ୍ଖପାତୋ, ତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ପକ୍ଖପାତୁପଚ୍ଛେଦନରସା। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସକସକକିଚ୍ଚେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ। ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଉପରୂପରି ଉପ୍ପାଦନମେୱ ବ୍ରୂହନଂ ୱଡ୍ଢନଞ୍ଚାତି ଆହ – ‘‘ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତି ।
ସତି ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ସତିପଧାନଂ ୱା ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ। ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସତୋକାରିଭାୱାୱହତ୍ତା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ହୋତି । ୟଥା ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମପ୍ପହାନଂ ଅନୁରୂପଧମ୍ମସେୱନା ଚ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ହୋତି, ଏୱଂ ସତିରହିତପୁଗ୍ଗଲୱିୱଜ୍ଜନା, ସତୋକାରିପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତତ୍ଥ ଚ ୟୁତ୍ତତା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୂତି ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ଆଲୋକିତେ ୱିଲୋକିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ସମିଞ୍ଜିତେ ପସାରିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ସଙ୍ଘାଟିପତ୍ତଚୀୱରଧାରଣେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ଅସିତେ ପୀତେ ଖାୟିତେ ସାୟିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱକମ୍ମେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ଗତେ ଠିତେ ନିସିନ୍ନେ ସୁତ୍ତେ ଜାଗରିତେ ଭାସିତେ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୯) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ । ତିସ୍ସଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ନାମ ୟୋ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସୁୱଣ୍ଣସଲାକଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଭାସାସୁ କତରଭାସାୟ ଧମ୍ମଂ କଥେମୀ’’ତି ପରିସଂ ପଧାରେସି । ଅଭୟତ୍ଥେରୋତି ଦତ୍ତାଭୟତ୍ଥେରମାହ । ଅଭିନିୱେସନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଂ ।
ପରିପୁଚ୍ଛକତାତି ପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛକଭାୱୋ । ଆଚରିୟେ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ପଞ୍ଚପି ନିକାୟେ ସହ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ୟଂ ୟଂ ତତ୍ଥ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନଭୂତଂ, ତଂ ତଂ ‘‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, କଥଂ, ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦିଅତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ହି ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ – ‘‘ଖନ୍ଧଧାତୁ…ପେ॰… ବହୁଲତା’’ତି ।
ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟାତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ସରୀରଂ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାନି ଚୀୱରାଦୀନି ଚ ୱତ୍ଥୂନୀତି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ତାନି ୟଥା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଖାୱହାନି ହୋନ୍ତି, ତଥା କରଣଂ ତେସଂ ୱିସଦକିରିୟା । ତେନାହ – ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉସ୍ସନ୍ନଦୋସନ୍ତି ୱାତପିତ୍ତାଦିୱସେନ ଉପଚିତଦୋସଂ । ସେଦମଲମକ୍ଖିତନ୍ତି ସେଦେନ ଚେୱ ଜଲ୍ଲିକାସଙ୍ଖାତେନ ସରୀରମଲେନ ଚ ମକ୍ଖିତଂ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସରୀରସ୍ସ ପୀଳାୱହଂ ଅଚ୍ଚାସନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେନାସନଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ମଲଗ୍ଗହିତପତ୍ତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପରିଭଣ୍ଡକରଣାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପତ୍ତପଚନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୱିସଦେତି ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅୱିସଦେ ସତି, ୱିସୟଭୂତେ ୱା । କଥଂ ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱତ୍ଥୂନି ୱିସୟୋ ? ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପୱତ୍ତନକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଅପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୂତି ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ । ଞାଣମ୍ପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ନ କେୱଲଂ ୱତ୍ଥୁୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ମିଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧେ ଞାଣମ୍ପି ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତୀ’’ତି ନିସ୍ସୟାପରିସୁଦ୍ଧିୟା ତଂନିସ୍ସିତାପରିସୁଦ୍ଧି ୱିୟ ୱିସୟସ୍ସ ଅପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ୱିସୟିନୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି ।
ସମଭାୱକରଣନ୍ତି କିଚ୍ଚତୋ ଅନୂନାଧିକଭାୱକରଣଂ । ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଅଧିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚସ୍ସ ପଟୁତରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାୟ ଅୱିସଦତାୟ ୱୀରିୟାଦୀନଞ୍ଚ ସିଥିଲତାଦିନା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ଇତରାନି ମନ୍ଦାନୀ’’ତି । ତତୋତି ତସ୍ମା, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ଇତରେସଞ୍ଚ ମନ୍ଦତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନଂ ପଗ୍ଗହୋ । ପଗ୍ଗହୋୱ କିଚ୍ଚଂ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚଂ। କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠାନଂ, ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ। ୱିକ୍ଖେପପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ, ୟେନ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ। ରୂପଗତଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନା ୟେନ ୟାଥାୱତୋ ୱିସୟସଭାୱଂ ପସ୍ସତି, ତଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ବଲୱତା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଅଧିଭୂତତ୍ତା । ସହଜାତଧମ୍ମେସୁ ହି ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେନ୍ତାନଂ ସହପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକଦେସତାୱସେନେୱ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ କାରଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ତନ୍ତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନାତି ୟସ୍ସ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଉଳାରତାଦିଗୁଣେ ଅଧିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ସାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାଦିୱିଭାଗତୋ ୟାଥାୱତୋ ୱୀମଂସନେନ । ଏୱଞ୍ହି ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟେନ ୟାଥାୱସରସତୋ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନେ ସୱିପ୍ଫାରୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ନ ହୋତି ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋ’’ତି ପରିଜାନନୱସେନ ପଞ୍ଞାବ୍ୟାପାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା । ଧୁରିୟଧମ୍ମେସୁ ହି ୟଥା ସଦ୍ଧାୟ ବଲୱଭାୱେ ପଞ୍ଞାୟ ମନ୍ଦଭାୱୋ ହୋତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞାୟ ବଲୱଭାୱେ ସଦ୍ଧାୟ ମନ୍ଦଭାୱୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତଂ ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ହାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ତଥା ଅମନସିକାରେନାତି ୟେନାକାରେନ ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତେନାକାରେନ ଭାୱନାୟ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧ ଦୁୱିଧେନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ କିଚ୍ଚୁତ୍ତରିୟତୋ ୱୀରିୟାଦୀନଂ ୱା ମନ୍ଦକିଚ୍ଚତାୟ । ତତ୍ଥ ପଠମୱିକପ୍ପେ ହାପନୱିଧି ଦସ୍ସିତୋ, ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ୟଥା ମନସିକରୋତୋ ୱୀରିୟାଦୀନଂ ମନ୍ଦକିଚ୍ଚତାୟ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତଥା ଅମନସିକାରେନ ୱୀରିୟାଦୀନଂ ପଟୁକିଚ୍ଚଭାୱାୱହେନ ମନସିକାରେନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତେହି ସମରସଂ କରୋନ୍ତେନ ହାପେତବ୍ବଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁପି ହାପନୱିଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୂତି ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତତାୟ କତାଧିକାରୋ ସତ୍ଥୁ ରୂପଦସ୍ସନପ୍ପସୁତୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରା ‘‘କିଂ ତେ, ୱକ୍କଲି, ଇମିନା ପୂତିକାୟେନ ଦିଟ୍ଠେନ, ୟୋ ଖୋ, ୱକ୍କଲି, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ନୟେନ ଓୱଦିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜିତୋପି ତଂ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପଣାମିତୋ ଅତ୍ତାନଂ ୱିନିପାତେତୁଂ ପପାତଟ୍ଠାନଂ ଅଭିରୁହି । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ୟଥାନିସିନ୍ନୋୱ ଓଭାସୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା –
‘‘ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପସନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।
ଅଧିଗଚ୍ଛେ ପଦଂ ସନ୍ତଂ, ସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୮୧) –
ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ୱକ୍କଲୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତେନେୱ ଅମତେନ ଅଭିସିତ୍ତୋ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେସି, ସଦ୍ଧାୟ ପନ ବଲୱଭାୱେନ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ନ ଓତରି । ତଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପ୍ପଟିପାଦନାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତଭାୱେ ସେସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସକିଚ୍ଚାକରଣେ । ଇତରକିଚ୍ଚଭେଦନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାନାଦିକିଚ୍ଚୱିସେସଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମାଧିଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ହାପେତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ହାୟତି, ଏୱଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତା ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦିଭାୱନାୟ ହାୟତି ସମାଧିପକ୍ଖିୟତ୍ତା ତସ୍ସା । ତଥା ହି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତଂ କୋସଜ୍ଜପାତତୋ ରକ୍ଖନ୍ତୀ ୱୀରିୟାଦିଭାୱନା ୱିୟ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପାତତୋ ରକ୍ଖନ୍ତୀ ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିଭାୱନା ଏକଂସତୋ ହାପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିଭାୱନାୟ ହାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୂତି ସୁଖୁମାଲସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ‘‘ମମ ସରୀରଂ ସୁଖୁମାଲଂ, ନ ଚ ସକ୍କା ସୁଖେନେୱ ସୁଖଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ, କିଲମେତ୍ୱାପି ସମଣଧମ୍ମୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଠାନଚଙ୍କମମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପାଦତଲେସୁ ଫୋଟେସୁ ଉଟ୍ଠିତେସୁପି ୱେଦନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଦଳ୍ହୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାୟ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ସତ୍ଥା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱୀଣୂପମୋୱାଦେନ ଓୱଦିତ୍ୱା ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଗିଜ୍ଝକୂଟଂ ଗତୋ । ଥେରୋପି ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟେନ ୱୀରିୟସମତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଭାୱେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନମ୍ପି ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସେସେସୁପୀତି ସତିସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁପି ।
ସମତନ୍ତି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୂନାଧିକଭାୱଂ, ତଥା ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ । ୟଥା ହି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ୱିସୁଂ ଧୁରିୟଧମ୍ମଭୂତାନଂ କିଚ୍ଚତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନଂ ୱିସେସତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ୟତୋ ନେସଂ ସମଧୁରତାୟ ଅପ୍ପନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ କୋସଜ୍ଜୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନଂ ସମରସତାୟ ସତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପତ୍ଥମ୍ଭନତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପାତାଭାୱେନ ସମ୍ମଦେୱ ଅପ୍ପନା ଇଜ୍ଝତି । ବଲୱସଦ୍ଧୋତିଆଦି ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ବଲୱତିୟା ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅୱିସଦଞାଣୋ, ସୋ ମୁଧପ୍ପସନ୍ନୋ ହୋତି, ନ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସନ୍ନୋ । ତଥା ହି ଅୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପସୀଦତି ସେୟ୍ୟଥାପି ତିତ୍ଥିୟସାୱକା । କେରାଟିକପକ୍ଖନ୍ତି ସାଠେୟ୍ୟପକ୍ଖଂ ଭଜତି । ସଦ୍ଧାହୀନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅତିଧାୱନ୍ତୋ ‘‘ଦେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗେନ ୱିନା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନପି ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ପରିକପ୍ପେତି ହେତୁପ୍ପଟିରୂପକେହି ୱଞ୍ଚିତୋ, ଏୱଂଭୂତୋ ସୁକ୍ଖତକ୍କୱିଲୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱଚନଂ ନାଦିୟତି, ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ତେନାହ – ‘‘ଭେସଜ୍ଜସମୁଟ୍ଠିତୋ ୱିୟ ରୋଗୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ ହୋତୀ’’ତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମଭାୱୋ ଅତ୍ଥାୱହୋ, ଅନତ୍ଥାୱହୋ ୱିସମଭାୱୋ, ଏୱଂ ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିକ୍ଖେପାୱହୋ ସମଭାୱୋ, ଇତରୋ ୱିକ୍ଖେପାୱହୋ ଚାତି କୋସଜ୍ଜଂ ଅଭିଭୱତି, ତେନ ଅପ୍ପନଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅଭିଭୱତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଂ ଉଭୟନ୍ତି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାଦ୍ୱୟଂ ସମାଧିୱୀରିୟଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ସମଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସମରସଂ କାତବ୍ବଂ ।
ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ, ସଦ୍ଧାୟ ଥୋକଂ ବଲୱଭାୱେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦହନ୍ତୋତି ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀତି ମନସିକରଣମତ୍ତେନ କଥଂ ଝାନୁପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତୱିଧି ଇଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ସଦ୍ଧଂ ଜନେନ୍ତୋ । ଓକପ୍ପେନ୍ତୋତି ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁପ୍ପୱିସିତ୍ୱା ୱିୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ଅୱକପ୍ପେନ୍ତୋ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୋ । ଏକଗ୍ଗତା ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତି ସମାଧିପ୍ପଧାନତ୍ତା ଝାନସ୍ସ । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ । ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସ ସମାଧିନୋ ଅଧିମତ୍ତତା ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅଧିମତ୍ତତାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଆହ – ‘‘ସମତାୟପୀ’’ତି, ସମଭାୱେନପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପନାତି ଲୋକିୟଅପ୍ପନା । ତଥା ହି ‘‘ହୋତିୟେୱା’’ତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି । ଲୋକୁତ୍ତରପ୍ପନା ପନ ତେସଂ ସମଭାୱେନେୱ ଇଚ୍ଛିତା । ୟଥାହ – ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭୦; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୫) ।
ୟଦି ୱିସେସତୋ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ସମାଧିୱୀରିୟାନଞ୍ଚ ସମତାୱ ଇଚ୍ଛିତା, କଥଂ ସତୀତି ଆହ – ‘‘ସତି ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଧାୱୀରିୟପଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଞ୍ଞଥାପୀତି ଚ ଗହେତବ୍ବା ସିୟା । ତଥା ହି କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିକେନ ଚ ସମାଧିନାଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାହୀ’’ତି । ସାତି ସତି । ସବ୍ବେସୁ ରାଜକମ୍ମେସୁ ନିୟୁତ୍ତୋ ସବ୍ବକମ୍ମିକୋ । ତେନାତି ତେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ଥେନ କାରଣେନ । ଆହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥିକା ସବ୍ବତ୍ଥ ଲୀନେ ଉଦ୍ଧତେ ଚ ଚିତ୍ତେ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା, ସବ୍ବେନ ୱା ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିୟେନ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଗଣେନ ଅତ୍ଥେତବ୍ବାତି ସବ୍ବତ୍ଥା, ସାୱ ସବ୍ବତ୍ଥିକା । ଚିତ୍ତନ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ସତିପଟିସରଣଂ ପରାୟଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ଅନଧିଗତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ । ତେନାହ – ‘‘ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦି ।
ଖନ୍ଧାଦିଭେଦେସୁ ଅନୋଗାଳ୍ହପଞ୍ଞାନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିବାହୁସଚ୍ଚୱସେନପି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତବୁଦ୍ଧୀନଂ । ବହୁସ୍ସୁତସେୱନା ହି ସୁତମୟଞାଣାୱହା । ତରୁଣୱିପସ୍ସନାସମଙ୍ଗୀପି ଭାୱନାମୟଞାଣେ ଠିତତ୍ତା ଏକଂସତୋ ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ସମପଞ୍ଞାସ…ପେ॰… ପୁଗ୍ଗଲସେୱନା’’ତି । ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୱସେନ ତପ୍ପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଗମ୍ଭୀରେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାୟ ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞାୟା’’ତି । ତଞ୍ହି ଞେୟ୍ୟଂ ତାଦିସାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଚରିତବ୍ବତୋ ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟଂ । ତସ୍ସା ୱା ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ପଭେଦତୋ ପୱତ୍ତି ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟା, ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଆହ – ‘‘ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞାୟ ପଭେଦପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା’’ତି ।
ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନକମ୍ମକାରଣଂ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସବ୍ବପଠମଂ କରୋନ୍ତୀତି ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଆହ – ‘‘ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନକମ୍ମକାରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି । ସକଟୱହନାଦିକାଲେତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତଦଞ୍ଞଂ ମନୁସ୍ସେହି ତିରଚ୍ଛାନେହି ଚ ୱିବାଧିତବ୍ବକାଲଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରନ୍ତି ଇଦଂ ଅପରାପରେସୁ ପେତେସୁୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱା ପେତାନଂ ଏକଚ୍ଚତିରଚ୍ଛାନାନଂ ୱିୟ ଦୀଘାୟୁକତା ସିୟାତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି କାଳୋ ନାଗରାଜା ଚତୁନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ଲଭିତ୍ୱା ଠିତୋପି ମେତ୍ତେୟ୍ୟସ୍ସପି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ଲଭିସ୍ସତୀତି ୱଦନ୍ତି, ୟତସ୍ସ କପ୍ପାୟୁକତା ୱୁତ୍ତା ।
ଏୱଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନୋତି ୱୀରିୟାୟତ୍ତୋ ଏୱ ସବ୍ବୋ ଲୋକିୟୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଚ ୱିସେସାଧିଗମୋତି ଏୱଂ ୱୀରିୟେ ଆନିସଂସଦସ୍ସନସୀଲସ୍ସ । ଗମନୱୀଥିନ୍ତି ସପୁବ୍ବଭାଗଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନିପଟିପଦଂ, ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଟି, ସତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରା ୱା । ସା ହି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଟ୍ଟନିୟ୍ୟାନାୟ ଗନ୍ତବ୍ବା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବା ପଟିପଦା’’ତି କତ୍ୱା ଗମନୱୀଥି ନାମ ।
କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲୋତି ୟଥା ତଥା କାୟସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମପ୍ପସୁତୋ । ପିଣ୍ଡପାତନ୍ତି ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ । ପଚ୍ଚୟଦାୟକାନଂ ଅତ୍ତନି କାରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ମହପ୍ଫଲଭାୱସ୍ସ କରଣେନ ପିଣ୍ଡସ୍ସ ଭିକ୍ଖାୟ ପଟିପୂଜନା ପିଣ୍ଡପାତାପଚାୟନଂ।
ନୀହରନ୍ତୋତି ପତ୍ତତ୍ଥୱିକତୋ ନୀହରନ୍ତୋ । ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାତି ତଂ ଉପାସିକାୟ ୱଚନଂ ପଣ୍ଣସାଲାଦ୍ୱାରେ ଠିତୋୱ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞତାୟ ଦିବ୍ବସୋତେନ ସୁତ୍ୱା । ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତି, ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତି, ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତୀତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ଦାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ତୟି କତେନ ଦାନମୟେନ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚମୟେନ ଚ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଖେତ୍ତୱିସେସଭାୱୂପଗମନେନ ଅପରାପରଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନ୍ତେ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ଥେରୋ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସିତଂ କରୋନ୍ତୋତି ‘‘ଅକିଚ୍ଛେନେୱ ମୟା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ସମତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱସାନେ ସଞ୍ଜାତପାମୋଜ୍ଜୱସେନ ସିତଂ କରୋନ୍ତୋ ।
ନିପ୍ପରିସ୍ସୟକାଲୋତି ନିରୁପଦ୍ଦୱକାଲୋ, ତଦା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁଲଭା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୟହେତୁକା ଚିତ୍ତପୀଳା ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପସ୍ସନ୍ତାନଂୟେୱାତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । ଖୀରଧେନୁନ୍ତି ଖୀରଦାୟିକଂ ଧେନୁଂ। କିଞ୍ଚିଦେୱ କତ୍ୱାତି କିଞ୍ଚିଦେୱ ଭତିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା । ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତକମ୍ମନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତସାଲାୟ କାତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ । ତମେୱ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଉପାସକେନ ପଟିପନ୍ନମଗ୍ଗଂ । ଉପକଟ୍ଠାୟାତି ଆସନ୍ନାୟ । ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନନ୍ତି ଜାତିଧମ୍ମକୁଲଧମ୍ମାଦିଲଙ୍ଘନେନ ଅସମ୍ମାପଟିପନ୍ନଂ । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଅସମ୍ମାପଟିପନ୍ନୋ ପୁତ୍ତୋ ତାୟ ଏୱ ଅସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା କୁଲସନ୍ତାନତୋ ବାହିରୋ ହୁତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତିକା ଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ନ ଭାଗୀ, ଏୱଂ କୁସୀତୋପି ତେନେୱ କୁସୀତଭାୱେନ ନ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ଲଦ୍ଧବ୍ବଅରିୟଧନଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ନ ଭାଗୀ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋୱ ଲଭତି ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନତୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ୟୋଜନା, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ମହାତି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ମହନ୍ତୋ ୱିପୁଲୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ । ତଂ ପନସ୍ସ ଗୁଣମହତ୍ତଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁକମ୍ପନେନ ଲୋକେ ପାକଟନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ଥୁନୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
ୟସ୍ମା ସତ୍ଥୁସାସନେ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମନେନ ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟଭାୱୋ ସଞ୍ଜାୟତି, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଅଲସାନଂ ଭାୱନାୟ ନାମମତ୍ତମ୍ପି ଅଜାନନ୍ତାନଂ କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲାନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖାଦିଅନୁୟୁଞ୍ଜନକାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତିକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦୂରତୋ ୱଜ୍ଜନା କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନାତି ଆହ – ‘‘କୁଚ୍ଛିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତଅଜଗରସଦିସେ’’ତିଆଦି । ‘‘ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେସ୍ସାମା’’ତିଆଦିନା ଭାୱନାରମ୍ଭୱସେନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟାନଂ ଦଳ୍ହପରକ୍କମାନଂ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମନା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନାତି ଆହ – ‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେ’’ତିଆଦି । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୬୪-୬୫) ପନ ଜାତିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ସବ୍ରହ୍ମଚାରିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ନ ଗହିତଂ, ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନତା ସମ୍ମପ୍ପଧାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଗହିତଂ । ତତ୍ଥ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାୟ ଏୱ ସମ୍ମପ୍ପଧାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଗହିତା ହୋତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ୱୀରିୟାୟତ୍ତତାଦସ୍ସନଭାୱତୋ, ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନଂ ପନ ତଦଧିମୁତ୍ତତାୟ ଏୱ ଗହିତଂ ହୋତି । ୱୀରିୟୁପ୍ପାଦନେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନଂ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧମେୱାତି । ତତ୍ଥ ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନକୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତଦଧି- ମୁତ୍ତତାପଟିପକ୍ଖୱିଧମନପଚ୍ଚୟୂପସଂହାରୱସେନ ଅପାୟଭୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୟୋ ସମୁତ୍ତେଜନୱସେନ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟା ଉପଚାରସମାଧିନିଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟାୱ ଉପଚାରା’’ତି । ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନୋତି ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନେହି ପଣୀତରୂପେହି ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନୋ, ଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସପି ୟାୱ ଉପଚାରା ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ସେସଅନୁସ୍ସତୀସୁ, ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ତସ୍ସାପି ୱିମୁତ୍ତାୟତନଭାୱେନ ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା । ଏୱରୂପେ କାଲେତି ‘‘ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଭୟାଦୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତକାଲେ । ସମାପତ୍ତି…ପେ॰… ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଉପସମାନୁସ୍ସତିୟା ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ହି ୱସେନ ସପ୍ପଦେସୱୂପସମେପି ନିପ୍ପଦେସୱୂପସମେ ୱିୟ ତଥା ସଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ଭାୱନାମନସିକାରୋ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଚାରସମାଧିଂ ଆୱହନ୍ତୋ ତଥାରୂପପୀତିସୋମନସ୍ସସମନ୍ନାଗତୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପାଦାୟ ହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା କିଲେସା’’ତି ପାଠୋ । ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ନେସଂ ଅସମୁଦାଚାରଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ନ ହି କିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତି ୟୁତ୍ତା, ପସାଦନୀୟେସୁ ଠାନେସୁ ପସାଦସିନେହାଭାୱେନ ଲୂଖହଦୟତାୟ ଲୂଖତା । ସା ତତ୍ଥ ଆଦରଗାରୱାକରଣେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ – ‘‘ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସଂସୂଚିତଲୂଖଭାୱେ’’ତି ।
ପଣୀତଭୋଜନସେୱନତାତି ପଣୀତସପ୍ପାୟଭୋଜନସେୱନତା । ଉତୁଇରିୟାପଥସୁଖଗ୍ଗହଣେନ ସପ୍ପାୟଉତୁଇରିୟାପଥଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ତିୱିଧମ୍ପି ସପ୍ପାୟଂ ସେୱିୟମାନଂ କାୟସ୍ସ କଲ୍ୟତାପାଦନୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ କଲ୍ୟତଂ ଆୱହନ୍ତଂ ଦୁୱିଧାୟପି ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା କାରଣଂ ହୋତି । ଅହେତୁକସତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ଇସ୍ସରାଦିୱିସମହେତୁକନ୍ତି ପନ ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ । ଏତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମ ୟଥାସକଂ କମ୍ମୁନା ହୋତୀତି ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମା ପଟିପତ୍ତି । ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ପୟୋଗୋ ୟସ୍ସ ସୋ ମଜ୍ଝତ୍ତପୟୋଗୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମଜ୍ଝତ୍ତପୟୋଗତା। ଅୟଞ୍ହି ସଭାୱାସାରଦ୍ଧତାୟ ତଂପସ୍ସଦ୍ଧକାୟତାୟ କାରଣଂ ହୋତି, ପସ୍ସଦ୍ଧିଦ୍ୱୟଂ ଆୱହତି । ଏତେନେୱ ସାରଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନପସ୍ସଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନାନଂ ତଦାୱହନତା ସଂୱଣ୍ଣିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପ୍ପଟିପାଦନା ଚ ପଞ୍ଞାୱହା ୱୁତ୍ତା, ସମାଧାନାୱହାପି ତା ହୋନ୍ତି । ସମାଧାନାୱହଭାୱେନେୱ ପଞ୍ଞାୱହଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।
କାରଣକୋସଲ୍ଲଭାୱନାକୋସଲ୍ଲାନଂ ନାନନ୍ତରିୟଭାୱତୋ ରକ୍ଖନାକୋସଲ୍ଲସ୍ସ ଚ ତଂମୂଲକତ୍ତା ‘‘ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ନାମ କସିଣନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହକୁସଲତା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କସିଣନିମିତ୍ତସ୍ସାତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସୁଭନିମିତ୍ତାଦିକସ୍ସପି ହି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲଂ ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ଏୱାତି । ଅତିସିଥିଲୱୀରିୟତାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତଂ ପୟୋଗୱେକଲ୍ଲଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ପଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି ତସ୍ସ ଲୀନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିସମୁଟ୍ଠାପନେନ ଲୟାପତ୍ତିତୋ ସମୁଦ୍ଧରଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଲୀନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଏତେହି ଧମ୍ମେହି ସୁସମୁଟ୍ଠାପୟଂ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ପରିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଉଜ୍ଜାଲେତୁକାମୋ ଅସ୍ସ । ସୋ ତତ୍ଥ ସୁକ୍ଖାନି ଚେୱ ତିଣାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ସୁକ୍ଖାନି ଚ ଗୋମୟାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ସୁକ୍ଖାନି ଚ କଟ୍ଠାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ମୁଖୱାତଞ୍ଚ ଦଦେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପଂସୁକେନ ଓକିରେୟ୍ୟ, ଭବ୍ବୋ ନୁ ଖୋ ସୋ ପୁରିସୋ ପରିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଉଜ୍ଜାଲେତୁନ୍ତି ? ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥାସକଂ ଆହାରୱସେନ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ଭାୱନା ସମୁଟ୍ଠାପନାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ସା ଅନନ୍ତରଂ ୱିଭାୱିତା ଏୱ ।
ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଞାପୟୋଗବଲୱତଂ ପମୋଦୁପ୍ପିଲାପନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିସମୁଟ୍ଠାପନେନ ଉଦ୍ଧତାପତ୍ତିତୋ ନିସେଧନଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଉଦ୍ଧତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଉଦ୍ଧତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଏତେହି ଧମ୍ମେହି ସୁୱୂପସମଂ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବାପେତୁକାମୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ତତ୍ଥ ଅଲ୍ଲାନି ଚେୱ ତିଣାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଅଲ୍ଲାନି ଚ ଗୋମୟାନି ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଅଲ୍ଲାନି ଚ କଟ୍ଠାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ମୁଖୱାତଞ୍ଚ ନ ଦଦେୟ୍ୟ, ପଂସୁକେନ ଚ ଓକିରେୟ୍ୟ, ଭବ୍ବୋ ନୁ ଖୋ ସୋ ପୁରିସୋ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବାପେତୁନ୍ତି ? ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) ।
ଏତ୍ଥାପି ୟଥାସକଂ ଆହାରୱସେନ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ଭାୱନା ସମୁଟ୍ଠାପନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନା ୱୁତ୍ତା ଏୱ, ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚମାନା, ଇତରସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ୱକ୍ଖତି ।
ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତାୟାତି ପଞ୍ଞାବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଅପ୍ପକଭାୱେନ । ୟଥା ହି ଦାନଂ ଅଲୋଭପ୍ପଧାନଂ, ସୀଲଂ ଅଦୋସପ୍ପଧାନଂ, ଏୱଂ ଭାୱନା ଅମୋହପ୍ପଧାନା । ତତ୍ଥ ୟଦା ପଞ୍ଞା ନ ବଲୱତୀ ହୋତି, ତଦା ଭାୱନା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସାୱହା ନ ହୋତି । ଅନଭିସଙ୍ଗତୋ ୱିୟ ଆହାରୋ ପୁରିସସ୍ସ, ୟୋଗିନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିରୁଚିଂ ନ ଜନେତି, ତେନ ତଂ ନିରସ୍ସାଦଂ ହୋତି । ତଥା ଭାୱନାୟ ସମ୍ମଦେୱ ଅୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା ଉପସମସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତି, ତେନପି ଚିତ୍ତଂ ନିରସ୍ସାଦଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତାୟା…ପେ॰… ନିରସ୍ସାଦଂ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ସଂୱେଗୁପ୍ପାଦନଂ ପସାଦୁପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ତିକିଚ୍ଛନନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଅଟ୍ଠ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାନି ୟଥାରହଂ ସୁଗତିୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିୟଞ୍ଚ ହୋନ୍ତୀତି ତଦଞ୍ଞମେୱ ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନାଦିଖୁପ୍ପିପାସାଦିଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିହେଠନାଦିହେତୁକଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱନିସ୍ସିତଂ ଗହିତନ୍ତି ଅତୀତେ ଅନାଗତେ ଚ କାଲେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଦୁକ୍ଖାନି ୱିସୁଂ ଗହିତାନି। ୟେ ପନ ସତ୍ତା ଆହାରୂପଜୀୱିନୋ, ତତ୍ଥ ଚ ଉଟ୍ଠାନଫଲୂପଜୀୱିନୋ, ତେସଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଜୀୱିତଦୁକ୍ଖଂ ଅଟ୍ଠମଂ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସମୟେ ସମ୍ପହଂସନତାତି ଅୟଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପହଂସିତବ୍ବସମୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଂୱେଗଜନନୱସେନ ଚେୱ ପସାଦୁପ୍ପାଦନୱସେନ ଚ ସମ୍ମଦେୱ ପହଂସନା, ସଂୱେଗଜନନପୁବ୍ବକପସାଦୁପ୍ପାଦନେନ ତୋସନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମାତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିରହେନ ସମଥୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ସମ୍ମା ଅୱିସମଂ ସମ୍ମଦେୱ ଭାୱନାପଟିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ । ଅଲୀନନ୍ତିଆଦୀସୁ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନଧିମତ୍ତତାୟ ଅଲୀନଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନଂ ଅନଧିମତ୍ତତାୟ ଅନୁଦ୍ଧତଂ, ପଞ୍ଞାପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପସମସୁଖାଧିଗମେନ ଚ ଅନିରସ୍ସାଦଂ, ତତୋ ଏୱ ଆରମ୍ମଣେ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ ସମଥୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ। ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧତାହି ୱା ଆରମ୍ମଣେ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ, ଅନିରସ୍ସାଦତାୟ ସମଥୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ। ସମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱା ଅଲୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ, ସମଥୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା ଅନିରସ୍ସାଦନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅଲୀନତାୟ ପଗ୍ଗହେ, ଅନୁଦ୍ଧତତାୟ ନିଗ୍ଗହେ, ଅନିରସ୍ସାଦତାୟ ସମ୍ପହଂସନେ ନ ବ୍ୟାପାରଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସମୟେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତାତି ଅୟଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବସମୟେ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ବ୍ୟାୱଟତାସଙ୍ଖାତଂ ପଟିପକ୍ଖଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିପକ୍ଖୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱୂପଗମନତୋ ଚ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମ୍ପି ସମାଧାନକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମାହିତଭାୱସାଧନମେୱାତି ତତ୍ଥ ସମଧୁରଭାୱେନାହ – ‘‘ଉପଚାରଂ ୱା ଅପ୍ପନଂ ୱା’’ତି । ଏସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏସ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଅନୁରୋଧୱିରୋଧପ୍ପହାନୱସେନ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ କାରଣଂ ତସ୍ମିଂ ସତି ସିଜ୍ଝନତୋ, ଅସତି ଚ ଅସିଜ୍ଝନତୋ, ସୋ ଚ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋ ୱିସୟୱସେନ ଦୁୱିଧୋତି ଆହ – ‘‘ସତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତତା ସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତତା’’ତି । ତଦୁଭୟେନ ଚ ୱିରୁଜ୍ଝନଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାୟ ଏୱ ଦୂରୀକତନ୍ତି ଅନୁରୁଜ୍ଝନସ୍ସେୱ ପହାନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ସତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ସତ୍ତସଙ୍ଖାରକେଲାୟନପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା’’ତି । ଉପେକ୍ଖାୟ ହି ୱିସେସତୋ ରାଗୋ ପଟିପକ୍ଖୋ । ତଥା ଚାହ – ‘‘ଉପେକ୍ଖା ରାଗବହୁଲସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୬୯) । ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀତି କମ୍ମସ୍ସକତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ, ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି, ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି । ଦ୍ୱୀହେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାସମାନତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସଙ୍ଖ୍ୟା ଏୱ ହେତ୍ଥ ସମାନା, ନ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବଥା ସମାନନ୍ତି । ଅସ୍ସାମିକଭାୱୋ ଅନତ୍ତନିୟତା । ସତି ହି ଅତ୍ତନି ତସ୍ସ କିଞ୍ଚନଭାୱେନ ଚୀୱରଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନିୟଂ ନାମ ସିୟା, ସୋ ପନ କୋଚି ନତ୍ଥେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନଦ୍ଧନିୟନ୍ତି ନ ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମଂ, ନ ଚିରଟ୍ଠାୟୀ ଇତ୍ତରଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୱକାଲିକନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ।
ମମାୟତୀତି ମମତ୍ତଂ କରୋତି, ମମାତି ତଣ୍ହାୟ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠତି । ଧନାୟନ୍ତାତି ଧନଂ ଦବ୍ବଂ କରୋନ୍ତା ।
୪୧୯.ସମ୍ମାଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣାତି ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଦସ୍ସନସଭାୱା । ସମ୍ମାଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋତି ସମ୍ମଦେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନସଭାୱୋ । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ଜନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ତବ୍ବିପକ୍ଖୱିରତିସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚା ଭେଦକରମିଚ୍ଛାୱାଚାପହାନେନ ଜନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନକିଚ୍ଚୱତୀ ହୋତୀତି ‘‘ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୱିସଂୱାଦନାଦିକିଚ୍ଚତାୟ ହି ଲୂଖାନଂ ଅପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ମୁସାୱାଦାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ସିନିଦ୍ଧଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହଣସଭାୱା ସମ୍ମାଜପ୍ପନକିଚ୍ଚା ସମ୍ମାୱାଚା ତପ୍ପଚ୍ଚୟସୁଭାସିତସମ୍ପଟିଗ୍ଗାହକେ ଜନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତୀତି ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା। ୟଥା ଚୀୱରକମ୍ମାଦିପ୍ପୟୋଗସଙ୍ଖାତୋ କମ୍ମନ୍ତୋ କାତବ୍ବଂ ଚୀୱରରଜନାଦିକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ନିପ୍ଫାଦେତି, ତଂତଂକିରିୟାନିପ୍ଫାଦକୋ ୱା ଚେତନାସଙ୍ଖାତୋ କମ୍ମନ୍ତୋ ହତ୍ଥଚଲନାଦିକଂ କିରିୟଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଏୱଂ ସାୱଜ୍ଜକତ୍ତବ୍ବକିରିୟାସମୁଟ୍ଠାପକମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ନିରୱଜ୍ଜସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ନିରୱଜ୍ଜାକାରେନ ସମୁଟ୍ଠାପନକିଚ୍ଚୱା ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ସମ୍ମାସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣୋ’’ତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଉକ୍ଖିପନଂ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ କାୟିକକିରିୟାୟ ଭାରୁକ୍ଖିପନଂ ୱିୟ । ସମ୍ମାୱୋଦାପନଲକ୍ଖଣୋତି ଜୀୱମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱୁତ୍ତିୟା, ଆଜୀୱସ୍ସେୱ ୱା ସମ୍ମଦେୱ ସୋଧନଂ ୱୋଦାପନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ସମ୍ମାୱୋଦାପନଲକ୍ଖଣୋ । ଅଥ ୱା କାୟୱାଚାନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଚ ସଂକିଲେସଭୂତମିଚ୍ଛାଆଜୀୱପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ‘‘ୱୋଦାପନଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସମ୍ମାୱାୟାମସତିସମାଧୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ପଞ୍ଞାୟ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭାୱତୋ ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ତସ୍ସା ପଟିପକ୍ଖାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଞ୍ଞେହିପି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସା ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ପଞ୍ଞାୟ ଉଜୁପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ । ପସ୍ସତୀତି ପସ୍ସନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତି ୱିବନ୍ଧାଭାୱତୋ । ତେନାହ – ‘‘ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକ…ପେ॰… ଅସମ୍ମୋହତୋ’’ତି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକାତି ଆହ – ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ…ପେ॰… ପଜହନ୍ତୀ’’ତି । ତଥେୱାତି ଇମିନା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅନୁକଡ୍ଢତି । ୱିସେସତୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱୁତ୍ତକିଚ୍ଚତୋ ୱିସେସେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀସୁ ।
ଏସା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମାତି ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱଦତି ମିସ୍ସକତାଭାୱତୋ। ତେନାହ – ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗେ’’ତିଆଦି । ଏକାରମ୍ମଣା ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା । କିଚ୍ଚତୋତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଦୁକ୍ଖାଦୀହି ଞାଣେହି କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଇଧ ନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ, ଇମସ୍ସେୱ ୱା ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିପ୍ପକାସନକିଚ୍ଚତୋ । ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାଦିଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନତୋ । ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦିପ୍ପହାନକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ । ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୭୦୩ ଆଦୟୋ) ‘‘ୱିରତିଚେତନା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତତ୍ଥ ପଧାନାନଂ ୱିରତିଚେତନାନଂ ୱସେନ ‘‘ୱିରତିୟୋପି ହୋନ୍ତି ଚେତନାଦୟୋପୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ସମ୍ମା ୱଦତି ଏତାୟା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ତୟୋ ୱିରତିୟୋପି ହୋନ୍ତି ଚେତନାଦୟୋପି। ମୁସାୱାଦାଦୀହି ୱିରମଣକାଲେ ୱିରତିୟୋ, ସୁଭାସିତାଦିୱାଚାଭାସନାଦିକାଲେ ଚେତନାଦୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବା । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ୱିରତିୟୋୱ ମଗ୍ଗଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତିତୋ । ନ ହି ଚେତନା ନିୟ୍ୟାନସଭାୱା । ଅଥ ୱା ଏକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣତା ୱିୟ ଏକାୟ ୱିରତିୟା ମୁସାୱାଦାଦିୱିରତିଭାୱୋ ୱିୟ ଚ ଏକାୟ ଚେତନାୟ ସମ୍ମାୱାଚାଦିକିଚ୍ଚତ୍ତୟସାଧନସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚାଦିଭାୱାସିଦ୍ଧିତୋ ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିରତିୟୋୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତୀତି ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନଚତୁସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ଲଭତି । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବଭାଗେପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ସମ୍ମାସମାଧି ଏୱାତି ୟଦିପି ସମାଧିଉପକାରକାନଂ ଅଭିନିରୋପନାନୁମଜ୍ଜନସମ୍ପିୟାୟନବ୍ରୂହନସନ୍ତସୁଖାନଂ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱସେନ ଚତୂହି ଝାନେହି ସମ୍ମାସମାଧି ୱିଭତ୍ତୋ, ତଥାପି ୱାୟାମୋ ୱିୟ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦିଚତୁୱାୟାମକିଚ୍ଚଂ, ସତି ୱିୟ ଚ ଅସୁଭାସୁଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତେସୁ କାୟାଦୀସୁ ସୁଭାଦିସଞ୍ଞାପହାନଲକ୍ଖଣଂ ଚତୁସତିକିଚ୍ଚଂ, ଏକୋ ସମାଧି ଚତୁଜ୍ଝାନସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେତୀତି ପୁବ୍ବଭାଗେପି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି, ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି, ତଥା ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘କିଂ ପନାୟଂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ଦେସନାନୁକ୍କମୋ, କେୱଲଂ ୱାଚାୟ କମୱତ୍ତିନିଭାୱତୋ, ଉଦାହୁ କଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ୱିଚାରଣାୟଂ କଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଉପାଦାୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଇମେସୂ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଭାୱନାନୁଭାୱା ହିତଫଲାୟ ସାତିସୟଂ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ସବ୍ବସୋ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନେନ ୟାଥାୱତୋ ଧମ୍ମସଭାୱବୋଧନେନ ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ବହୁକାରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ – ‘‘ଅୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି ।
ତସ୍ସାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା । ବହୁକାରୋତି ଧମ୍ମସମ୍ପଟିୱେଧେ ବହୂପକାରୋ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାହି ୱିଭାୱେତୁଂ, ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱଚୀଭେଦସ୍ସ କାରକୋ ୱିତକ୍କୋ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜୱଚୀଭେଦନିୱତ୍ତନପ୍ପୱତ୍ତନାକାରାୟ ସମ୍ମାୱାଚାୟପି ଉପକାରକୋ ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ସ୍ୱାୟଂ…ପେ॰… ସମ୍ମାୱାଚାୟପି ଉପକାରକୋ’’ତି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ହି ସଚ୍ଚୱାଚାୟ ୱିରତିୱାଚାୟପି ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପତଦେକଟ୍ଠକିଲେସପ୍ପହାନତୋ ।
ସଂୱିଦହିତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ ସମ୍ମା ୱିଦହନଂ କମ୍ମନ୍ତପ୍ପୟୋଜନଞ୍ଚ ଏକନ୍ତାନୱଜ୍ଜୱଚୀକାୟକମ୍ମୱସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ୱିରତିୱାଚାୱସେନ ସଂୱିଦହନଂ ୱିରତିକମ୍ମନ୍ତସ୍ସେୱ ପୟୋଜନଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ସମ୍ମାୱାଚାୟ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସ୍ସାପି ବହୁକାରତା ଜୋତିତା ସିୟା । ୱଚୀଭେଦନିୟାମିକା ହି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି କାୟିକକିରିୟନିୟାମିକାୟ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତିୟା ଉପକାରିକା । ତଥା ହି ୱିସଂୱାଦନାଦିମିଚ୍ଛାୱାଚତୋ ଅୱିରତୋ ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତତୋପି ନ ୱିରମତେୱ । ୟଥାହ – ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସ…ପେ॰… ନତ୍ଥି ପାପଂ ଅକାରିୟ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅୱିସଂୱାଦନାଦିସମ୍ମାୱାଚାୟ ଠିତୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତମ୍ପି ପୂରେତିୟେୱାତି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତିୟା ଉପକାରିକା ।
ୟସ୍ମା ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧି ନାମ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟପ୍ପହାନପୁବ୍ବିକା, ତସ୍ମା ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାନନ୍ତରଂ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ଦେସିତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତାତି ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲାଜୀୱିକାମତ୍ତେନ । ଇଦଂ ୱୀରିୟନ୍ତି ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟଂ ।
ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋପି ସମ୍ମାସତିପରିଗ୍ଗହିତୋ ଏୱ ନିବ୍ବାନାୱହୋ, ନ କେୱଲୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ତତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୂପଟ୍ଠିତାତି ବହିଦ୍ଧାୱିକ୍ଖେପଂ ପହାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତା କାତବ୍ବା । ସମାଧିସ୍ସ ଉପକାରଧମ୍ମା ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟାଦୟୋ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅନୁପକାରଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ଗତିୟୋତି ନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ । ସମନ୍ୱେସିତ୍ୱାତି ସମ୍ମା ପରିୟେସିତ୍ୱା ।
୪୨୭. ୟଥା ଇତ୍ଥୀସୁ କଥା ପୱତ୍ତା ଅଧିତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ। ‘‘ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନା ମୟଂ ‘ଅତ୍ତା’ତି ଗହଣଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଇମିନା ୱିୟ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତା ସତ୍ତସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ, ଅତ୍ତନୋ କେସାଦିୱତ୍ଥୁକେ କସିଣରୂପେତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିକମ୍ମୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂରୂପସଞ୍ଞୀତି ପରିକମ୍ମକରଣୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ, ନ ଅପ୍ପନାୱସେନ । ନ ହି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଅପ୍ପନା ଅଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟା ସମ୍ଭୱତି । ତଂ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପରିକମ୍ମୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ଅୱିସୁଦ୍ଧମେୱ ହୋତି, ନ ବହିଦ୍ଧା ପରିକମ୍ମୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ ୱିୟ ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ତେନାହ – ‘‘ତଂ ପନା’’ତିଆଦି ।
ୟସ୍ସେୱଂ ପରିକମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପରିକମ୍ମଂ ଜାତଂ । ନିମିତ୍ତଂ ପନ ବହିଦ୍ଧାତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନଂ ନ ହୋତୀତି ବହିଦ୍ଧା । ପରିତ୍ତାନୀତି ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ସୁପ୍ପସରାୱମତ୍ତାନି । ତେନାହ – ‘‘ଅୱଡ୍ଢିତାନୀ’’ତି । ପରିତ୍ତୱସେନେୱାତି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆଭୋଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ପରିତ୍ତୱସେନେୱ ଇଦଂ ଅଭିଭାୟତନଂ ୱୁତ୍ତଂ ପରିତ୍ତତା ହେତ୍ଥ ଅଭିଭୱନସ୍ସ କାରଣଂ । ୱଣ୍ଣାଭୋଗେ ସତିପି ଅସତିପି ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୁ, ପରିକମ୍ମଂ, ଞାଣଂ ୱା । ଅଭିଭୁ ଆୟତନଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ, ଝାନଂ । ଅଭିଭୱିତବ୍ବଂ ୱା ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତଂ ଆୟତନଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ। ଅଥ ୱା ଆରମ୍ମଣାଭିଭୱନତୋ ଅଭିଭୁ ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚ ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନଭାୱତୋ ଚାତି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଜ୍ଝାନଂ ଅଭିଭାୟତନଂ। ଅଭିଭାୟତନଭାୱନା ନାମ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଇତରସ୍ସାତି ଆହ – ‘‘ଞାଣୁତ୍ତରିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଭୱନଂ ସମାପଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଧିଗମନସମନନ୍ତରମେୱ ଅପ୍ପନାଝାନୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି । ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନାତି ଚ ଅପ୍ପନାପରିୱାସାଭାୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣୱଚନମେତଂ । ୟୋ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋପି ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସେୱ ଅଭିଭାୟତନଭାୱନା । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ । ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀତି ଭାୱନାଅପ୍ପନଂ ନେତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନେ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ତଂ ଆରବ୍ଭ ୟେ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଉପଚାରଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକା ଏୱ, ତଦନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସେନ ଉପଚାରସେୱନାୟ ଚ ୱିନା ଅପ୍ପନା ହୋତି, ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ନ ହି ପାରିୱାସିକପରିକମ୍ମେନ ଅପ୍ପନାୱାରୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନାପି ମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣଜ୍ଝାନେସୁ ୱିୟ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ଏକନ୍ତତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତସ୍ମା ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଧିଗମତୋ ପରଂ କତିପୟଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାୱସାନେ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନାତି ଚ ଅଧିପ୍ପାୟିକମିଦଂ ୱଚନଂ, ନ ନୀତତ୍ଥଂ, ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ତଦା ତଥାରୂପସ୍ସ ଆଭୋଗସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଆଭୋଗୋ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୱସେନ ଝାନକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ଅଭିଭୱନାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇମିନାସ୍ସ ପୁବ୍ବାଭୋଗୋ କଥିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ତଦା ତଥା ଆଭୋଗାଭାୱେ କସ୍ମା ଝାନସଞ୍ଞାୟପୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅଭିଭୱସଞ୍ଞା ହିସ୍ସ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।
ୱଡ୍ଢିତପ୍ପମାଣାନୀତି ୱିପୁଲପ୍ପମାଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାଦିୱଡ୍ଢିଂ ପାପିତାନି ତଥା ୱଡ୍ଢନସ୍ସେୱେତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ – ‘‘ମହନ୍ତାନୀ’’ତି । ଭତ୍ତୱଡ୍ଢିତକନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜନଭାଜନେ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଭତ୍ତଂ, ଏକାସନେ ପୁରିସେନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଭତ୍ତତୋ ଉପଡ୍ଢଭତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପସଞ୍ଞୀ, ନ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ। ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଝାନଂ ୱଦତି । ରୂପସଞ୍ଞାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନମେୱେତ୍ଥ ଅଲାଭିତା । ବହିଦ୍ଧାୱ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ବହିଦ୍ଧାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ –
‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି। ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୮, ୩୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୮.୬୫; ୧୦.୨୯) –
ଏୱମିଧ ଚତ୍ତାରି ଅଭିଭାୟତନାନି ଆଗତାନି । ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୨୪୪-୨୪୫) ପନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି, ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ଏୱମାଗତାନି । ତତ୍ଥ ଚ କାରଣଂ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୪) –
‘‘କସ୍ମା ପନ ୟଥା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଏକୋ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନୀ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ଚତୂସୁପି ଅଭିଭାୟତନେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞିତାୱ ୱୁତ୍ତାତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ । ତତ୍ଥ ୱା ହି ଇଧ ୱା ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନେୱ ଅଭିଭୱିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ତାନି ନିୟମତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀ’’ତି ।
ତତ୍ରାପି ଇଧପି ୱୁତ୍ତାନି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀତି ଇଦଂ ପନ ସତ୍ଥୁ ଦେସନାୱିଲାସମତ୍ତମେୱା’’ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଇଧ ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ସହିତାନି ଚ ସବ୍ବାନି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି । ପରିୟାୟକଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନି, ତଥା ସହିତାନି । ଅତ୍ଥି ହି ଉଭୟତ୍ଥ ଅଭିଭୱନୱିସେସୋତି । ତଥା ଇଧ ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାନମ୍ପି ଅଭିଭୱନପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିନା ପଠମଦୁତିୟଅଭିଭାୟତନେସୁ ପଠମୱିମୋକ୍ଖୋ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥଅଭିଭାୟତନେସୁ ଦୁତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ, ୱଣ୍ଣାଭିଭାୟତନେସୁ ତତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ ଚ ଅଭିଭୱନପତ୍ତିତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାଭିଭାୟତନାନି ଅସଙ୍କରତୋ ଦେସେତୁଂ ୱିମୋକ୍ଖେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଭିଭାୟତନାନି କଥିତାନି । ସବ୍ବାନି ଚ ୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚାନି ଝାନାନି ୱିମୋକ୍ଖଦେସନାୟଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତଦେତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତି ଆଗତସ୍ସ ଅଭିଭାୟତନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅଭିଭାୟତନେସୁ ଅୱଚନତୋ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚସାଧାରଣୱଚନଭାୱତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂଅନଭିଭୱନୀୟତୋତି ଇଦଂ ଅଭିଧମ୍ମେ କତ୍ଥଚିପି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି, ତସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ତେନ ୟଂ ଅଞ୍ଞହେତୁକଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନଂ, ତଂ ତେନ ହେତୁନା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଦେସନାୱିଲାସହେତୁକଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞିତାୟ ଏୱ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱଚନଂ, ନ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତା ଚ ତେସଂ ବହିଦ୍ଧାରୂପାନଂ ୱିୟ ଅୱିଭୂତତ୍ତା । ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନପରିୟାୟକଥନଭାୱତୋ । ଦେସନାୱିଲାସୋ ହି ନାମ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଚ ପରିୟାୟସ୍ସ ୱିଭାୱନଂ, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ତସ୍ମା ‘‘ଇଧ ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦେସନାୱିଲାସନିବନ୍ଧନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀତି ଏତେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ନୀଲାଦିଅଭିଭାୟତନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ଚେ ? ନ ନୀଲାଦୀସୁ କତାଧିକାରାନଂ ନୀଲାଦିଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭିଭୱନକାରଣତ୍ତା । ନ ହି ତେସଂ ପରିସୁଦ୍ଧାପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାନଂ ପରିତ୍ତତା ଅପ୍ପମାଣତା ୱା ଅଭିଭୱନକାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ନୀଲାଦିଭାୱୋ ଏୱାତି । ଏତେସୁ ଚ ପରିତ୍ତାଦିକସିଣରୂପେସୁ ୟଂୟଂଚରିତସ୍ସ ଇମାନି ଅଭିଭାୟତନାନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଇମେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନାତି ନୀଲୱଣ୍ଣନୀଲନିଦସ୍ସନନୀଲନିଭାସାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ । ୱଣ୍ଣୱସେନାତି ସଭାୱୱଣ୍ଣୱସେନ । ନିଦସ୍ସନୱସେନାତି ପସ୍ସିତବ୍ବତାୱସେନ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଗହେତବ୍ବତାୱସେନ। ଓଭାସୱସେନାତି ସପ୍ପଭାସତାୟ ଅୱଭାସନୱସେନ । ୱଣ୍ଣଧାତୁୟା ୱାତି ଅଞ୍ଜନରଜତୱତ୍ଥାଦିୱଣ୍ଣଧାତୁୟା । ଲୋକିୟାନେୱ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଭାୱତୋ ।
୪୩୫.ରୂପୀତି ଏତ୍ଥ ୟେନାୟଂ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେନ ରୂପେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତଂ ୟସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ୱିସିଟ୍ଠରୂପଂ ହୋତି । ୟେନ ୱିସିଟ୍ଠେନ ରୂପୀତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ତଦେୱ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନରୂପନିମିତ୍ତଂ ଝାନଂ । ଇଧ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ରୂପିଭାୱସାଧକନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କେସାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ରୂପଜ୍ଝାନଂ ରୂପନ୍ତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ରୂପୂପପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୦-୧୬୧, ୧୮୫-୧୯୦ ଆଦୟୋ, ୨୪୪-୨୪୫ ଆଦୟୋ; ୱିଭ॰ ୬୨୫) ୱିୟ ।
ସୁଭନ୍ତ୍ୱେୱଅଧିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅୟଂ ତତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ । ଇଧ ସୁପରିସୁଦ୍ଧନୀଲାଦିୱଣ୍ଣକସିଣଜ୍ଝାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟଂ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଜ୍ଝାନୱସେନ ଆଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଇଧ ପନ ଉପରିପାଳିୟଂୟେୱ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ ଆଗତତ୍ତା ତଂ ନୟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିସୁଦ୍ଧନୀଲାଦିୱଣ୍ଣକସିଣୱସେନେୱ ସୁଭୱିମୋକ୍ଖୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ।
୪୪୩.ପରିକମ୍ମପଥୱିୟାପୀତି ଅକତାୟ ୱା କତାୟ ୱା ଦଳ୍ହମଣ୍ଡଲାଦିସଙ୍ଖାତପରିକମ୍ମପଥୱିୟାପି । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ନାମଂ ନିସ୍ସିତେ ନିସ୍ସୟୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ।
ସୀଲାନୀତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସୀଲାନି । ସୋଧେତ୍ୱାତି ଅନାପଜ୍ଜନେନ ଆପନ୍ନୱୁଟ୍ଠାପନେନ କିଲେସେହି ଅପ୍ପଟିପୀଳନେନ ଚ ୱିସୋଧେତ୍ୱା । ତିୱିଧଞ୍ହି ସୀଲସ୍ସ ୱିସୋଧନଂ ନାମ – ଅନାପଜ୍ଜନଂ ଆପନ୍ନୱୁଟ୍ଠାପନଂ କିଲେସେହି ଚ ଅପ୍ପଟିପୀଳନନ୍ତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ପରିବୁନ୍ଧେତି ଉପରୋଧେତି ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ପଲିବୋଧୋ ରକାରସ୍ସ ଲକାରଂ କତ୍ୱା, ପରିବନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ସମାପନ୍ନେନ ସଙ୍ଗାହଣେନ ୱା ଉପରୁନ୍ଧିତ୍ୱା, ଅପଲିବୋଧଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି –
‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ, ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।
ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା, ନୋ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭) –
ଏୱମାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ଏକନ୍ତହିତେସିଂ ୱୁଦ୍ଧିପକ୍ଖେ ଠିତଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ।
ଅନନୁରୂପଂୱିହାରନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଦୋସାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସମନ୍ନାଗତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ –
‘‘ମହାୱାସଂ ନୱାୱାସଂ, ଜରାୱାସଞ୍ଚ ପନ୍ଥନିଂ ।
ସୋଣ୍ଡିଂ ପଣ୍ଣଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ, ଫଲଂ ପତ୍ଥିତମେୱ ଚ ॥
‘‘ନଗରଂ ଦାରୁନା ଖେତ୍ତଂ, ୱିସଭାଗେନ ପଟ୍ଟନଂ ।
ପଚ୍ଚନ୍ତସୀମା ସପ୍ପାୟଂ, ୟତ୍ଥ ମିତ୍ତୋ ନ ଲବ୍ଭତି ॥
‘‘ଅଟ୍ଠାରସେତାନି ଠାନାନି, ଇତି ୱିଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ ୟଥା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୨) ।
ଅନୁରୂପେତି ଗୋଚରଗାମତୋ ନାତିଦୂରନଚ୍ଚାସନ୍ନତାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତେ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ନାତିଦୂରଂ ହୋତି ନଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସଂ । ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା । ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା ଆଗତାଗମା ଧମ୍ମଧରା ୱିନୟଧରା ମାତିକାଧରା । ତେ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛତି ପରିପଞ୍ହତି ‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, କଥଂ ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’ତି । ତସ୍ସ ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅୱିୱଟଞ୍ଚେୱ ୱିୱରନ୍ତି, ଅନୁତ୍ତାନୀକତଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋନ୍ତି, ଅନେକୱିହିତେସୁ ଚ କଙ୍ଖାଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନାତିଦୂରଂ ନଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଏକଂ, ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସନ୍ତି ଏକଂ, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାତି ଏକଂ, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ଥେରା…ପେ॰… କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତୀତି ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧଂଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଦୀଘକେସନଖଲୋମାନଂ ଛେଦନେନ ଚୀୱରକମ୍ମଚୀୱରରଜନପତ୍ତପଚନମଞ୍ଚପୀଠାଦିସୋଧନୱସେନ ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ।
୪୫୩.ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିନୀଲକୱିପୁବ୍ବକୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକୱିକ୍ଖାୟିତକହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଲୋହିତକପୁଳୱକଅଟ୍ଠିକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଭସ୍ତା ୱିୟ ୱାୟୁନା ଉଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନା ୟଥାନୁକ୍କମଂ ସମୁଗ୍ଗତେନ ସୂନଭାୱେନ ଧୁମାତତ୍ତା ଉଦ୍ଧୁମାତଂ, ଉଦ୍ଧୁମାତମେୱ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ, ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତନ୍ତି ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ, ତଥାରୂପସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିନୀଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିପରିଭିନ୍ନନୀଲୱଣ୍ଣଂ, ୱିନୀଲମେୱ ୱିନୀଲକଂ, ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିନୀଲନ୍ତି ୱିନୀଲକଂ, ମଂସୁସ୍ସଦଟ୍ଠାନେସୁ ରତ୍ତୱଣ୍ଣସ୍ସ, ପୁବ୍ବସନ୍ନିଚୟଟ୍ଠାନେସୁ ସେତୱଣ୍ଣସ୍ସ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ନୀଲୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିଲଟ୍ଠାନେ ନୀଲସାଟକପାରୁତସ୍ସେୱ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପରିଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେସୁ ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନପୁବ୍ବଂ ୱିପୁବ୍ବଂ, ୱିପୁବ୍ବମେୱ ୱିପୁବ୍ବକଂ, ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିପୁବ୍ବନ୍ତି ୱିପୁବ୍ବକଂ, ତଥାରୂପସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦ୍ୱିଧା ଛିନ୍ଦନେନ ଅପଧାରିତଂ, ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦମେୱ ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ, ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦନ୍ତି ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ, ୱେମଜ୍ଝେ ଛିନ୍ନସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ ଚ ୱିୱିଧାକାରେନ ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ଖାୟିତଂ ୱିକ୍ଖାୟିତଂ, ୱିକ୍ଖାୟିତମେୱ ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ, ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିକ୍ଖାୟିତନ୍ତି ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ, ତଥାରୂପସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
ୱିୱିଧା ଖିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ୱିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ, ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ, ଅଞ୍ଞେନ ହତ୍ଥଂ, ଅଞ୍ଞେନ ପାଦଂ, ଅଞ୍ଞେନ ସୀସନ୍ତି ଏୱଂ ତତୋ ତତୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ହତଞ୍ଚ ତଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଞ୍ଚାତି ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ, କାକପଦାକାରେନ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେସୁ ସତ୍ଥେନ ହନିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଲୋହିତଂ କିରତି ୱିକ୍ଖିପତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପଗ୍ଘରତୀତି ଲୋହିତକଂ, ପଗ୍ଘରିତଲୋହିତମକ୍ଖିତସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପୁଳୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କିମୟୋ, ପୁଳୱେ କିରତୀତି ପୁଳୱକଂ, କିମିପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଟ୍ଠିୟେୱ ଅଟ୍ଠିକଂ, ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ଅଟ୍ଠୀତି ଅଟ୍ଠିକଂ, ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକାୟପି ଏକଟ୍ଠିକସ୍ସପି ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇମେସୁ ଦସସୁ ଅସୁଭେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଦୁତିୟାଦୀନି । ତେନାହ – ଇଧ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନସହଗତା ସଞ୍ଞା’’ତି । ତଥା ହି ଅପରିସଣ୍ଠିତଜଲାୟ ସୀଘସୋତାୟ ନଦିୟା ଅରିତ୍ତବଲେନେୱ ନାୱା ତିଟ୍ଠତି, ୱିନା ଅରିତ୍ତେନ ନ ସକ୍କା ଠପେତୁଂ । ଏୱମେୱଂ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱିତକ୍କବଲେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ୱିନା ୱିତକ୍କେନ ନ ସକ୍କା ଠପେତୁଂ। ତସ୍ମା ପଠମଜ୍ଝାନମେୱେତ୍ଥ ହୋତି, ନ ଦୁତିୟାଦୀନି । ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲତା ଚେତ୍ଥ ପଟିକୂଲଭାୱେନ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା ।
‘‘ରୁକ୍ଖୋ ମତୋ, ଲୋହଂ ମତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧଂ ଉପାଦାୟ ରୁକ୍ଖାଦିସମଞ୍ଞା, ତସ୍ମିଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେପି ଅଲ୍ଲତାଦିୱିଗମନଂ ନିସ୍ସାୟ ମତୱୋହାରୋ ସମ୍ମୁତିମରଣଂ। ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଖଣିକମରଣଂ । ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣନ୍ତି ଅରହତୋ ସନ୍ତାନସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଉଚ୍ଛେଦଭୂତଂ ମରଣଂ । ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମରଣାନୁସ୍ସତିଭାୱନାୟଂ ପନ ତିୱିଧମ୍ପେତଂ ନାଧିପ୍ପେତଂ ଅସଂୱେଗୱତ୍ଥୁତୋ ଅନୁପଟ୍ଠହନତୋ ଅବାହୁଲ୍ଲତୋ ଚ । ମରଣାନୁସ୍ସତିୟଞ୍ହି ଏକେନ ଭୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ମରଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁତୋ ଉପଟ୍ଠହନତୋ ବାହୁଲ୍ଲତୋ ଚ । ଇଦାନି ଇମମେୱ ମରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱିକପ୍ପନ୍ତରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଅସିତପୀତାଦିଭେଦେତି ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତପ୍ପଭେଦେ, ଅସିତବ୍ବଖାଦିତବ୍ବସାୟିତବ୍ବୱିଭାଗେତି ଅତ୍ଥୋ କାଲଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ ୟଥା ‘‘ଦୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । କବଳଂ କରୀୟତୀତି କବଳୀକାରୋ, ଆହରୀୟତୀତି ଆହାରୋ, କବଳୀକାରୋ ଚ ସୋ ଆହାରୋ ଚାତି କବଳୀକାରାହାରୋ। ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୱତ୍ଥୁକୋ ଏୱ ହି ଆହାରୋ ଇଧ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଓଜାଲକ୍ଖଣୋ ପନ ଆହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ରୂପଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ ପଟିକୂଲାକାରଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନୱ ପଟିକୂଲାନୀତି ଗମନପରିୟେସନପରିଭୋଗାସୟନିଦାନଅପରିପକ୍କପରିପକ୍କଫଲନିସ୍ସନ୍ଦପ୍ପଟିକୂଲୱସେନ ନୱ ପଟିକୂଲାନି । ସମକ୍ଖନପ୍ପଟିକୂଲଂ ପନ ପରିଭୋଗାଦୀସୁ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ଇଧ ୱିସୁଂ ନ ଗହିତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଦସ ପଟିକୂଲାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୦୩-୩୦୪) ପନ ସମକ୍ଖନଂ ପରିଭୋଗାଦୀସୁ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ନିସ୍ସନ୍ଦୱସେନ ୱିସେସତୋ ପଟିକୂଲନ୍ତି ୱିସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସହାକାରେହି ପଟିକୂଲତା ୱୁତ୍ତା ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସଞ୍ଞନ୍ତି ପଟିକୂଲାକାରଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସଞ୍ଞଂ । ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦୋ ଚାୟଂ ‘‘ରୂପସଞ୍ଞା ସଦ୍ଦସଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୭) ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମେ ଆଗତୋ, ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତୋ, ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞାତି ୱା ସୋପାକରୂପସଞ୍ଞାତି ୱା ଇମେ ଧମ୍ମା ଏକଟ୍ଠା, ଉଦାହୁ ନାନଟ୍ଠା’’ତିଆଦୀସୁ ସମଥେ ଆଗତୋ । ଇଧ ପନ ସମଥସ୍ସ ପରିକମ୍ମେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆହାରେହି ପଟିକୂଲାକାରଗ୍ଗହଣଂ, ତପ୍ପଭାୱିତଂ ୱା ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ଇଧ ‘‘ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
ଉକ୍କଣ୍ଠିତସଞ୍ଞନ୍ତି ନିବ୍ବିନ୍ଦନାକାରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସଞ୍ଞଂ । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଭାୱତୋ, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ୱା, ତସ୍ମିଂ ଅନିଚ୍ଚେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହିକା ସଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା । ତେନାହ – ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉଦୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ, ୱୟୋ ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ, ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଜରା । ଉଦୟବ୍ବୟଞ୍ଞଥତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଭାୱତୋ ହି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ଚ ସଭାୱେନ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ। ତେନ ହି ତଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଲକ୍ଖୀୟତି, ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଉଦୟବ୍ବୟାନଂ ଅମନସିକାରା ସନ୍ତତିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସନ୍ତତିୟା ୱିକୋପିତାୟ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ନ ହି ସମ୍ମଦେୱ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବାପରିୟେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ସନ୍ତତିୟା ଉଗ୍ଘାଟିତାୟ ଧମ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅୟୋସଲାକା ୱିୟ ଅସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନାତି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି ।
‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫, ୪୫, ୪୬, ୭୬, ୭୭, ୮୫; ୨.୪.୧, ୪) ୱଚନତୋ ତଦେୱ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅଭିଣ୍ହପ୍ପଟିପୀଳନତୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅଭିଣ୍ହପ୍ପଟିପୀଳନାକାରୋ ପନ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅନିଚ୍ଚେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ…ପେ॰… ସଞ୍ଞଂ ଭାୱେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ପଟିପୀଳନଂ ନାମ ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତଂ ଉଦୟୱୟୱସେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରନ୍ତରଂ ପଟିପୀଳିୟମାନତା ୱିବାଧିୟମାନତା । ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନସ୍ସ ଅମନସିକାରା ଇରିୟାପଥେହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନଂ ପନ ମନସି କରିତ୍ୱା ଇରିୟାପଥେ ଲବ୍ଭମାନଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକଭାୱେ ଉଗ୍ଘାଟିତେ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ତଥା ହି ଇରିୟାପଥେହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେ ଚ ଇରିୟାପଥା ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନାମନସିକାରେନ ପଟିଚ୍ଛାଦକା ଜାତା । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ଇରିୟାପଥେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିନୋଦକଂ ଇରିୟାପଥନ୍ତରଂ ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ୱିୟ ହୋତି, ଏୱଂ ସେସାପି । ଇରିୟାପଥାନଂ ପନ ତଂତଂଦୁକ୍ଖପତିତାକାରଭାୱେ ୟାଥାୱତୋ ଞାତେ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକଭାୱୋ ଉଗ୍ଘାଟିତୋ ନାମ ହୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରନ୍ତରଂ ଦୁକ୍ଖାଭିତୁନ୍ନତାୟ ପାକଟଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ଇରିୟାପଥେ ଲବ୍ଭମାନଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକଭାୱେ ଉଗ୍ଘାଟିତେ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ଉପଟ୍ଠାତି ।
‘‘ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତା’’ତି ୱଚନତୋ ତଦେୱ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ଅନତ୍ତା, ଅୱସୱତ୍ତନାକାରୋ ପନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ । ତେନାହ – ‘‘ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦି। ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ନାନାଧାତୁୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ଅମନସିକାରା ଘନେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ନାନାଧାତୁୟୋ ପନ ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞା ପଥୱୀଧାତୁ, ଅଞ୍ଞା ଆପୋଧାତୂ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ଫସ୍ସୋ, ଅଞ୍ଞା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗେ କତେ ସମୂହଘନେ କିଚ୍ଚାରମ୍ମଣଘନେ ଚ ଭେଦିତେ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ୟା ହେସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପତ୍ଥମ୍ଭେସୁ ସମୁଦିତେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ ଏକତ୍ତାଭିନିୱେସୱସେନ ଅପରିମଦ୍ଦିତସଙ୍ଖାରେହି ମମାୟମାନା ସମୂହଘନତା, ତଥା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ କିଚ୍ଚଭେଦସ୍ସ ସତିପି ପଟିନିୟତଭାୱେ ଏକତୋ ଗୟ୍ହମାନା କିଚ୍ଚଘନତା, ତଥା ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ସତିପି ଆରମ୍ମଣକରଣଭେଦେ ଏକତୋ ଗୟ୍ହମାନା ଆରମ୍ମଣଘନତା । ସା ଚତୂସୁ ଧାତୂସୁ ଞାଣେନ ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନାସୁ ହତ୍ଥେନ ପରିମଦ୍ଦିୟମାନୋ ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ୱିଲୀନଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତମାନା ସୁଞ୍ଞା ଏତେ ଧମ୍ମମତ୍ତାତି ଅୱସୱତ୍ତନାକାରସଙ୍ଖାତଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟତରଂ ହୋତି ।
ଅପରଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୯. କାୟଗତାସତିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୫୬୩.ଚେତସାଫୁଟୋତି ଚିତ୍ତେନ ଫରିତୋ । ଚିତ୍ତେନ ଫରଣଞ୍ଚ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ – ‘‘ଦୁୱିଧଂ ଫରଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ପୁରିମେନ ଅତ୍ଥେନାତି ‘‘ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱିଜ୍ଜଂ ଭଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ । ପଚ୍ଛିମେନାତି ‘‘ୱିଜ୍ଜାଭାଗେ ୱିଜ୍ଜାକୋଟ୍ଠାସେ ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ।
୫୬୪.ମହତୋ ସଂୱେଗାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ପନ ଅପରୋ ନୟୋ । ୟାଥାୱତୋ କାୟସଭାୱପ୍ପୱେଦନତୋ ମହତୋ ସଂୱେଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଅତ୍ଥାୟାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥାୟ । ୟୋଗକ୍ଖେମାୟାତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମଭାୱାୟ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାୟାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସତିଅୱିପ୍ପୱାସାୟ ସତ୍ତଟ୍ଠାନିୟସମ୍ପଜଞ୍ଞାୟ ଚ । ଞାଣଦସ୍ସନପ୍ପଟିଲାଭାୟାତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣାଧିଗମାୟ । ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନୀତି ଏତେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣାୟ ।
୫୮୪.ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭାୟାତିଆଦୀସୁ ସୋଳସସୁ ପଦେସୁ ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭାୟ ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିୟା ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲାୟ ପଞ୍ଞାବାହୁଲ୍ଲାୟାତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଞାୱସେନ ଭାୱୱଚନାନି, ସେସାନି ଦ୍ୱାଦସ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଭାୱୱଚନାନି । ସପ୍ପୁରିସସଂସେୱୋତି ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଭଜନଂ । ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନନ୍ତି ତେସଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୀଲାଦିପ୍ପଟିପତ୍ତିଦୀପକସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମୱଚନସ୍ସ ସୱନଂ । ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋତି ସୁତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥୂପପରିକ୍ଖାୱସେନ ଉପାୟେନ ମନସିକାରୋ । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଅନୁଗତସ୍ସ ସୀଲାଦିପ୍ପଟିପଦାଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିପଜ୍ଜନଂ ।
ଛନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିଧଦିବ୍ବସୋତଚେତୋପରିୟପୁବ୍ବେନିୱାସଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଆସୱକ୍ଖୟଞାଣାନଂ । ତେସତ୍ତତୀନଂ ଞାଣାନନ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧-୨ ମାତିକା) ‘‘ସୋତାୱଧାନେ ପଞ୍ଞା ସୁତମୟେ ଞାଣଂ, ସୁତ୍ୱାନ ସଂୱରେ ପଞ୍ଞା ସୀଲମୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଞାଣକଥାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସାୱକସାଧାରଣାସାଧାରଣାନଂ ଞାଣାନଂ । ଇମେସଞ୍ହି ତେସତ୍ତତିଞାଣାନଂ ସୁତମୟଞାଣାଦୀନି ସତ୍ତସଟ୍ଠିଞାଣାନି ସାୱକସ୍ସ ସାଧାରଣାନି, ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତେ ଞାଣଂ, ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟେ ଞାଣଂ, ୟମକପାଟିହୀରେ ଞାଣଂ, ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୟା ଞାଣଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ଅନାୱରଣଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୬୮-୭୩ ମାତିକା) ଇମାନି ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି ସାୱକେହି ।
‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଞାଣଂ, ଅସତି ଜାତିୟା ନତ୍ଥି ଜରାମରଣନ୍ତି ଞାଣଂ । ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଞାଣଂ, ଅସତି ଜାତିୟା ନତ୍ଥି ଜରାମରଣନ୍ତି ଞାଣଂ । ଅନାଗତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଞାଣଂ, ଅସତି ଜାତିୟା ନତ୍ଥି ଜରାମରଣନ୍ତି ଞାଣଂ । ୟମ୍ପିସ୍ସ ତଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ତମ୍ପି ଖୟଧମ୍ମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ଞାଣଂ । ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀତି ଞାଣଂ…ପେ॰… ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋତି ଞାଣଂ, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନନ୍ତି ଞାଣଂ, ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହାତି ଞାଣଂ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାତି ଞାଣଂ, ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି ଞାଣଂ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନନ୍ତି ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପନ୍ତି ଞାଣଂ, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଞାଣଂ, ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଞାଣଂ, ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖାରାତି ଞାଣଂ, ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଞାଣଂ, ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖାରାତି ଞାଣଂ, ଅନାଗତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଞାଣଂ, ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖାରାତି ଞାଣଂ, ୟମ୍ପିସ୍ସ ତଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ତମ୍ପି ଖୟଧମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ଞାଣ’’ନ୍ତି –
ଭଗୱତା ନିଦାନୱଗ୍ଗେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୪-୩୫) ଜରାମରଣାଦୀସୁ ଏକାଦସସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ସତ୍ତ ସତ୍ତ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି ସତ୍ତସତ୍ତତିଞାଣାନି ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାକାରଞାଣଂ । ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ହି ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ଠିତିୟା କାରଣତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠିତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଛବ୍ବିଧସ୍ସ ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଖୟଧମ୍ମନ୍ତି ଖୟଗମନସଭାୱଂ । ୱୟଧମ୍ମନ୍ତି ୱୟଗମନସଭାୱଂ । ୱିରାଗଧମ୍ମନ୍ତି ୱିରଜ୍ଜନସଭାୱଂ । ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଲାଭୋତିଆଦୀସୁ ଲାଭୋୟେୱ ଉପସଗ୍ଗେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ପଟିଲାଭୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପୁନ ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥୱିୱରଣୱସେନ ‘‘ପତ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଫୁସନାତି ଅଧିଗମନୱସେନ ଫୁସନା । ସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ପଟିଲାଭସଚ୍ଛିକିରିୟା । ଉପସମ୍ପଦାତି ନିପ୍ଫାଦନା ।
ସତ୍ତନ୍ନଞ୍ଚସେକ୍ଖାନନ୍ତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ସେକ୍ଖସଞ୍ଞିତାନଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକସ୍ସ ଚାତି ନିବ୍ବାନଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ସୁନ୍ଦରଟ୍ଠେନ କଲ୍ୟାଣସଞ୍ଞିତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ । ୱଡ୍ଢିତଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଏକାୟାତି ୱଡ୍ଢିତୱଡ୍ଢନା। ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ପଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ୱିସେସତୋୱ ଅରହତୋ ପଞ୍ଞାୱସେନ ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିୟା। ତଥା ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲାୟ।
ୟସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ୱିସେସତୋ ଅନୁରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ମହନ୍ତଂ ନାମ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ତଦସ୍ସ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହନ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥାଦୀନଂ ମହନ୍ତଭାୱୋ ମହାୱିସୟତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ମହାୱିସୟତା ଚ ତେସଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପନ ହେତୁମହନ୍ତତାୟ, ପଚ୍ଚୟମହନ୍ତତାୟ, ନିସ୍ସୟମହନ୍ତତାୟ, ପଭେଦମହନ୍ତତାୟ, କିଚ୍ଚମହନ୍ତତାୟ, ଫଲମହନ୍ତତାୟ, ଆନିସଂସମହନ୍ତତାୟ ଚ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହେତୁ ଅଲୋଭାଦୟୋ । ପଚ୍ଚୟୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସଦ୍ଧାସତିୱୀରିୟାଦୟୋ । ନିସ୍ସୟୋ ସାୱକବୋଧିପଚ୍ଚେକବୋଧିନିୟତତା ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଚ ପୁରିସୱିସେସା । ପଭେଦୋ ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତାଦିୱିଭାଗୋ । କିଚ୍ଚଂ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନଂ । ଫଲଂ ସଗ୍ଗସମ୍ପଦା ନିବ୍ବାନସମ୍ପଦା ଚ । ଆନିସଂସୋ ପିୟମନାପତାଦି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୯) ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪ ଆଦୟୋ) ଚ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନମ୍ପି ମହନ୍ତତା ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ମହନ୍ତଭାୱୋ ପନ ମହାୱିସୟତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଠାନାଟ୍ଠାନାନଂ ମହାୱିସୟତା ବହୁଧାତୁକସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱିହାରସମାପତ୍ତୀନଂ ମହାୱିସୟତା ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ମହାୱିସୟତାନିଦ୍ଧାରଣନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ସକଲୟାନସଙ୍ଗାହକତୋ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୧୮୯ ଆଦୟୋ) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯ ଆଦୟୋ) ଚ ଆଗତନୟେନ, ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୩୫୫ ଆଦୟୋ) ତଂସଂୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୫ ଆଦୟୋ) ଚ ଆଗତନୟେନ, ସାମଞ୍ଞଫଲାନଂ ମହତୋ ହିତସ୍ସ ମହତୋ ସୁଖସ୍ସ ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ମହତୋ ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଭାୱତୋ ସନ୍ତପଣୀତଅତକ୍କାୱଚରପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟଭାୱତୋ, ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ମହାସମ୍ଭାରତୋ ମହାୱିସୟତୋ ମହାକିଚ୍ଚତୋ ମହାନୁଭାୱତୋ ମହାନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିମହତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଚ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସଭାୱାଦିତୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗଣ୍ହାତି ଜାନାତି, ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପୁଥୁପଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ପୁଥୁ ନାନାକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ‘‘ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମା’’ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତେସୁପି ଏକୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ଏକାଦସୱିଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ବହୁୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ବହୁୱିଧେନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ବହୁୱିଧେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏକୱିଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ବହୁୱିଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏକୱିଧାଦିୱସେନ ଅତୀତାଦିୱସେନପି ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ।
ପୁଥୁ ନାନାଧାତୂସୂତି ‘‘ଅୟଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ନାମ…ପେ॰… ଅୟଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ତତ୍ଥ ସୋଳସ ଧାତୁୟୋ କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଚାତୁଭୂମିକା’’ତି ଏୱଂ ଧାତୂସୁ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତୟିଦଂ ଉପାଦିନ୍ନଧାତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଉପାଦିନ୍ନଧାତୂସୁ ଏୱ ନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକଦେସତୋୱ, ନ ନିପ୍ପଦେସତୋ । ବହିଦ୍ଧା ଅନୁପାଦିନ୍ନଧାତୂନଂ ନାନାକରଣଂ ତେସଂ ଅୱିସୟୋୱ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ପନ ‘‘ଇମାୟ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଇମସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ସେତୋ ହୋତି, ଇମସ୍ସ କାଳୋ, ଇମସ୍ସ ମଟ୍ଠୋ, ଇମସ୍ସ ଖରୋ, ଇମସ୍ସ ବହଲତଚୋ, ଇମସ୍ସ ସୁକ୍ଖତଚୋ । ଇମସ୍ସ ପତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଏୱରୂପଂ । ଇମସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ନୀଲଂ, ପୀତଂ, ଲୋହିତଂ, ଓଦାତଂ, ସୁଗନ୍ଧଂ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ, ମିସ୍ସକଗନ୍ଧଂ । ଫଲଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ, ମହନ୍ତଂ, ଦୀଘଂ, ୱଟ୍ଟଂ, ସୁୱଣ୍ଣଂ, ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ, ମଟ୍ଠଂ, ଫରୁସଂ, ସୁଗନ୍ଧଂ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ, ମଧୁରଂ, ତିତ୍ତକଂ, ଅମ୍ବିଲଂ, କଟୁକଂ, କସାୱଂ । କଣ୍ଟକୋ ତିଖିଣୋ, ଅତିଖିଣୋ, ଉଜୁକୋ, କୁଟିଲୋ, ତମ୍ବୋ, ନୀଲୋ, ଲୋହିତୋ, ଓଦାତୋ’’ତିଆଦିନା ଧାତୁନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ।
ପୁଥୁ ନାନାଆୟତନେସୂତି ‘‘ଇଦଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନାମ…ପେ॰… ଇଦଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଦସାୟତନା କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଚାତୁଭୂମକା’’ତି ଏୱଂ ଆୟତନନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ।
ପୁଥୁ ନାନାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେସୂତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦତୋ ସନ୍ତାନଭେଦତୋ ଚ ନାନପ୍ପଭେଦେସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିଅଙ୍ଗାନି ହି ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଞ୍ଞିତାନି । ତେନାହ – ସଙ୍ଖାରପିଟକେ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱାଦସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧୧୦) ।
ପୁଥୁ ନାନାସୁଞ୍ଞତମନୁପଲବ୍ଭେସୂତି ନାନାସଭାୱେସୁ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହିତେସୁ ସୁଞ୍ଞସଭାୱେସୁ, ତତୋ ଏୱ ଇତ୍ଥିପୁରିସଅତ୍ତତ୍ତନିୟାଦିୱସେନ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସଭାୱେସୁ । ମ-କାରୋ ହେତ୍ଥ ପଦସନ୍ଧିକରୋ ।
ପୁଥୁନାନାଅତ୍ଥେସୂତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟେସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାଦିନାନାଅତ୍ଥେସୁ । ଧମ୍ମେସୂତି ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟେସୁ ପଚ୍ଚୟାଦିନାନାଧମ୍ମେସୁ । ନିରୁତ୍ତୀସୂତି ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ନିଦ୍ଧାରଣୱଚନସଙ୍ଖାତେସୁ ନାନାନିରୁତ୍ତୀସୁ । ପୁଥୁ ନାନାପଟିଭାନେସୂତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦିୱିସୟେସୁ ଇମାନି ଞାଣାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀତି ତଥା ତଥା ପଟିଭାନତୋ ଉପତିଟ୍ଠନତୋ ପଟିଭାନାନୀତି ଲଦ୍ଧନାମେସୁ ନାନାଞାଣେସୁ ।
ପୁଥୁ ନାନାସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେସୂତିଆଦୀସୁ ସୀଲସ୍ସ ପୁଥୁତ୍ତଂ ନାନତ୍ତଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ, ଇତରେସଂ ପନ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ପାକଟମେୱ । ୟଂ ପନ ଅଭିନ୍ନଂ ଏକମେୱ ନିବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ଉପଚାରୱସେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପୁଥୁ ନାନାଜନସାଧାରଣେ ଧମ୍ମେ ସମତିକ୍କମ୍ମା’’ତି । ତେନସ୍ସ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିପରିୟାୟେନ ପୁଥୁତ୍ତଂ ପରିଦୀପିତଂ ହୋତି ।
ୱିପୁଲେ ଅତ୍ଥେତି ମହନ୍ତେ ଅତ୍ଥେ । ମହନ୍ତପରିୟାୟୋ ହି ୱିପୁଲସଦ୍ଦୋ । ଗମ୍ଭୀରେସୂତି ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଅନୁପଚିତଞାଣସମ୍ଭାରେହି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପ୍ପତିଟ୍ଠେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୱିସୟସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ଞାଣସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତା ୱିଭାୱିତା ।
ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱାଦିଗୁଣେହି ଅସାଧାରଣତ୍ତା ପରେସଂ ପଞ୍ଞାୟ ନ ସାମନ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେତି ଅସମନ୍ତପଞ୍ଞା ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱା । କେଚି ‘‘ଅସମତ୍ଥପଞ୍ଞା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣେହି ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣତ୍ତା ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା କାୟଚି ସମତ୍ଥନ୍ତି ଅସମତ୍ଥା ପଞ୍ଞାତି ୟୋଜନା । ଅତ୍ଥୱୱତ୍ଥାନତୋତି ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତୋ । ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ସକ୍କୋତି ଅଭିସମ୍ଭୱିତୁନ୍ତି ଞାଣଗତିୟା ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚିପି ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ଅୟଂ ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେତି ଅସମନ୍ତପଞ୍ଞା । ଇଦାନି ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରୱସେନ ଅସମନ୍ତପଞ୍ଞଂ ୱିଭାୱେତୁଂ, ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକସ୍ସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
‘‘ପଞ୍ଞାପଭେଦକୁସଲୋ ଅଭିନ୍ନଞାଣୋ ଅଧିଗତପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ଦସବଲଧାରୀ ପୁରିସାସଭୋ ପୁରିସସୀହୋ ପୁରିସନାଗୋ ପୁରିସାଜଞ୍ଞୋ ପୁରିସଧୋରୟ୍ହୋ ଅନନ୍ତଞାଣୋ ଅନନ୍ତତେଜୋ ଅନନ୍ତୟସୋ ଅଡ୍ଢୋ ମହଦ୍ଧନୋ ବଲୱା ନେତା ୱିନେତା ଅନୁନେତା ପଞ୍ଞାପେତା ୱିନିଜ୍ଝାପେତା ପେକ୍ଖତା ପସାଦେତା । ସୋ ହି ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା, ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଞ୍ଜନେତା, ଅନକ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅକ୍ଖାତା, ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ ମଗ୍ଗୱିଦୂ ମଗ୍ଗକୋୱିଦୋ । ମଗ୍ଗାନୁଗାମୀ ଚ ପନ ଏତରହି ସାୱକା ୱିହରନ୍ତି ପଚ୍ଛା ସମନ୍ନାଗତା ।
‘‘ସୋ ହି ଭଗୱା ଜାନଂ ଜାନାତି, ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତି, ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ ଞାଣଭୂତୋ ଧମ୍ମଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ ୱତ୍ତା ପୱତ୍ତା ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିନ୍ନେତା ଅମତସ୍ସ ଦାତା ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ତଥାଗତୋ, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅଞ୍ଞାତଂ ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅୱିଦିତଂ ଅସଚ୍ଛିକତଂ ଅଫସ୍ସିତଂ ପଞ୍ଞାୟ । ଅତୀତଂ ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟଂ କିଞ୍ଚି ନେୟ୍ୟଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ତଂ ସବ୍ବଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ଅତ୍ତତ୍ଥୋ ୱା ପରତ୍ଥୋ ୱା ଉଭୟତ୍ଥୋ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଉତ୍ତାନୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଗମ୍ଭୀରୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଗୂଳ୍ହୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ନେୟ୍ୟୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ନୀତୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ନିକ୍କିଲେସୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱୋଦାନୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ପରିୱତ୍ତତି ।
‘‘ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି, ସବ୍ବଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି, ସବ୍ବଂ ମନୋକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି । ଅତୀତେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ, ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ, ୟାୱତକଂ ନେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣଂ । ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକଂ ନେୟ୍ୟଂ । ନେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ ଞାଣଂ, ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ନେୟ୍ୟଂ, ନେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଞାଣଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ଞାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନେୟ୍ୟପଥୋ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟନ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋ ତେ ଧମ୍ମା, ୟଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମୁଗ୍ଗପଟଲାନଂ ସମ୍ମା ଫୁସିତାନଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ସମୁଗ୍ଗପଟଲଂ ଉପରିମଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଉପରିମଂ ସମୁଗ୍ଗପଟଲଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟନ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋ, ଏୱମେୱଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟନ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋ । ୟାୱତକଂ ନେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣଂ । ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକଂ ନେୟ୍ୟଂ, ନେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ ଞାଣଂ, ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ନେୟ୍ୟଂ, ନେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଞାଣଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ଞାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନେୟ୍ୟପଥୋ ନତ୍ଥି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟନ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋ ତେ ଧମ୍ମା । ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ।
‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆୱଜ୍ଜନପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ମନସିକାରପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପ୍ପଟିବଦ୍ଧା, ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଆସୟଂ ଜାନାତି, ଅନୁସୟଂ ଜାନାତି, ଚରିତଂ ଜାନାତି, ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ ମହାରଜକ୍ଖେ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେ ସ୍ୱାକାରେ ଦ୍ୱାକାରେ ସୁୱିଞ୍ଞାପୟେ ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟେ ଭବ୍ବା ସବ୍ବେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତି, ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ ସମାରକୋ ସବ୍ରହ୍ମକୋ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପଜା ସଦେୱମନୁସ୍ସା ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ପରିୱତ୍ତତି ।
‘‘ୟଥା ୟେ କେଚି ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପା ଅନ୍ତମସୋ ତିମିତିମିଙ୍ଗଲଂ ଉପାଦାୟ ଅନ୍ତୋମହାସମୁଦ୍ଦେ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ ସମାରକୋ ସବ୍ରହ୍ମକୋ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପଜା ସଦେୱମନୁସ୍ସା ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ପରିୱତ୍ତତି । ୟଥା ୟେ କେଚି ପକ୍ଖିନୋ ଅନ୍ତମସୋ ଗରୁଳଂ ୱେନତେୟ୍ୟଂ ଉପାଦାୟ ଆକାସସ୍ସ ପଦେସେ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ୟେପି ତେ ସାରିପୁତ୍ତସମା ପଞ୍ଞାୟ, ତେପି ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ପଦେସେ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧଞାଣଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପଞ୍ଞଂ ଫରିତ୍ୱା ଅତିଘଂସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟେପି ତେ ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତା ବ୍ରାହ୍ମଣପଣ୍ଡିତା ଗହପତିପଣ୍ଡିତା ସମଣପଣ୍ଡିତା ନିପୁଣା କତପରପ୍ପୱାଦା ୱାଲୱେଧିରୂପା, ୱୋଭିନ୍ଦନ୍ତା ମଞ୍ଞେ ଚରନ୍ତି ପଞ୍ଞାଗତେନ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି, ତେ ତେ ପଞ୍ହଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) –
ଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପାଳିଂ ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଞାପଭେଦକୁସଲୋ ପଭିନ୍ନଞାଣୋ…ପେ॰… ତେ ପଞ୍ହଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପଭିନ୍ନଞାଣୋତି ଅତ୍ଥାଦୀସୁ ପଭେଦଗତଞାଣୋ । ‘‘ପଭେଦଞାଣୋ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ । ତେ ପଞ୍ହନ୍ତି ତେ ତେ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତଂ ପଞ୍ହଂ । ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରଣାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତକାରଣା । ଉପକ୍ଖିତ୍ତକାତି ଭଗୱତୋ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମୀପେ ଖିତ୍ତକା ଅନ୍ତେୱାସିକା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
ଭୱତି ଅଭିଭୱତୀତି ଭୂରି । କିଂ ? ରାଗାଦିଂ । ଉପସଗ୍ଗେ ସତିପି ତଦେୱ ପଦଂ ତମତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଉପସଗ୍ଗେନ ୱିନାପି ସୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀ’’ତି । କାରକବ୍ୟତ୍ତୟେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ରାଗଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ସା ସା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତନା ୱଜ୍ଝଂ ରାଗଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି ଅଭିଭୱତି, ମଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଭୱତୀତି ସା ସା ଫଲପଞ୍ଞା ତଂ ତଂ ରାଗଂ ଭୱି ଅଭିଭୱି ମଦ୍ଦୀତି ଭୂରିପଞ୍ଞା। ‘‘ଅଭିଭୱିତା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ‘‘ଅଭିଭୱିତ୍ୱା’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ଚ କିରିୟାୟ ସିଦ୍ଧଭାୱଦସ୍ସନଂ । ପଞ୍ଞା ଚେ ସିଦ୍ଧା, ରାଗାଭିଭୱୋ ଚ ସିଦ୍ଧୋ ଏୱାତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ରାଗାଦୀସୁ ପନ ରଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ ରାଗୋ। ଦୁସ୍ସନଲକ୍ଖଣୋ ଦୋସୋ। ମୁୟ୍ହନଲକ୍ଖଣୋ ମୋହୋ। କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ କୋଧୋ, ଉପନନ୍ଧନଲକ୍ଖଣୋ ଉପନାହୋ। ପୁବ୍ବକାଲଂ କୋଧୋ, ଅପରକାଲଂ ଉପନାହୋ। ପରଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ, ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ପଲାସୋ। ପରସମ୍ପତ୍ତିଖୀୟନଲକ୍ଖଣା ଇସ୍ସା, ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିନିଗ୍ଗୂହନଲକ୍ଖଣଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ଅତ୍ତନା କତପାପପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା ମାୟା, ଅତ୍ତନୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣପ୍ପକାସନଲକ୍ଖଣଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ। ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ଥମ୍ଭୋ, କରଣୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣୋ ସାରମ୍ଭୋ। ଉନ୍ନତିଲକ୍ଖଣୋ ମାନୋ, ଅବ୍ଭୁନ୍ନତିଲକ୍ଖଣୋ ଅତିମାନୋ। ମତ୍ତଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ମଦୋ, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗଲକ୍ଖଣୋ ପମାଦୋ। ଭୱତି ଅଭିଭୱତି ଅରିନ୍ତି ଭୂରି ଅସରୂପତୋ ପରସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା । ତେନାହ – ‘‘ଅରିଂ ମଦ୍ଦନିପଞ୍ଞାତି ଭୂରିପଞ୍ଞା’’ତି । ଭୱତି ଏତ୍ଥ ଥାୱରଜଙ୍ଗମନ୍ତି ଭୂରି ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ ୟଥା ‘‘ଭୂମୀ’’ତି ଭୂରି ୱିୟାତି ଭୂରିପଞ୍ଞା ୱିତ୍ଥତୱିପୁଲଟ୍ଠେନ ସବ୍ବଂ ସହତାୟ ଚ । ତେନାହ – ‘‘ତାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଥୱିସମାୟାତି ୱିତ୍ଥତୱିପୁଲଟ୍ଠେନେୱ ପଥୱିସମାୟ । ୱିତ୍ଥତାୟାତି ପଜାନିତବ୍ବେ ୱିସୟେ ୱିତ୍ଥତାୟ, ନ ଏକଦେସେ ୱତ୍ତମାନାୟ । ୱିପୁଲାୟାତି ଉଳାରଭୂତାୟ । ସମନ୍ନାଗତୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣତ୍ଥେ, ଇମିନା କାରଣେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଭୂରିପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଭୂରିପଞ୍ଞା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭୂରିପଞ୍ଞସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଭୂରିପଞ୍ଞପଞ୍ଞା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକସ୍ସ ପଞ୍ଞାସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଭୂରିପଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅପିଚାତି ପଞ୍ଞାପରିୟାୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞାୟମେତନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟ ଏତଂ । ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଅଧିକଂ ୱଚନଂ । ଭୂରୀତି ଭୂତେ ଅତ୍ଥେ ଖନ୍ଧାଦିକେ ରମତି ସଚ୍ଚସଭାୱେନ, ଦିଟ୍ଠି ୱିୟ ନ ଅଭୂତେତି ଭୂରି । ମେଧାତି ଅସନି ୱିୟ ସିଲୁଚ୍ଚୟେ କିଲେସେ ମେଧତି ହିଂସତୀତି ମେଧା, ଖିପ୍ପଂ ଗହଣଧାରଣଟ୍ଠେନ ୱା ମେଧା । ପରିଣାୟିକାତି ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସତ୍ତଂ ଅତ୍ତହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ୟାଥାୱଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧେ ପରିଣେତୀତି ପରିଣାୟିକା । ଇମେହେୱ ଅଞ୍ଞାନିପି ପଞ୍ଞାପରିୟାୟୱଚନାନି ହୋନ୍ତି ।
ପଞ୍ଞାବାହୁଲ୍ଲନ୍ତି ପଞ୍ଞା ବହୁଲା ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାବହୁଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପଞ୍ଞାବାହୁଲ୍ଲଂ । ତଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟ ବାହୁଲ୍ଲଂ ପୱତ୍ତି ଏୱାତି ତମତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାଗରୁକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପଞ୍ଞାଗରୁକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇଧେକଚ୍ଚୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକୋ, ଅରିୟୋ ୱା । ପଞ୍ଞା ଗରୁ ଏକସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାଗରୁକୋ। ପଞ୍ଞାୟ ଚରିତୋ ପୱତ୍ତିତୋ ପଞ୍ଞାଚରିତୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଚରିତଂ ପୱତ୍ତଂ ଅସ୍ସାତି ୱା ପଞ୍ଞାଚରିତୋ। ଅନୁଲୋମିକଖନ୍ତିଆଦିୱିଭାଗା ପଞ୍ଞା ଆସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାସୟୋ। ପଞ୍ଞାୟ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ତନ୍ନିନ୍ନୋତି ପଞ୍ଞାଧିମୁତ୍ତୋ। ସମୁସ୍ସିତଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା ଧଜୋ ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାଧଜୋ । ପଞ୍ଞାକେତୂତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପଞ୍ଞାନିମିତ୍ତଂ ଆଧିପତେୟ୍ୟଂ ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାଧିପତେୟ୍ୟୋ। ପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତୋ ୱିଚୟୋ, ଧମ୍ମସଭାୱୱିଚିନନଂ ୱା ବହୁଲଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିଚୟବହୁଲୋ। ନାନପ୍ପକାରେନ ଧମ୍ମସଭାୱୱିଚିନନଂ ବହୁଲଂ ଅସ୍ସାତି ପୱିଚୟବହୁଲୋ। ଓକ୍ଖାୟନଂ ୟାଥାୱତୋ ଧମ୍ମାନଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ବହୁଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଓକ୍ଖାୟନବହୁଲୋ। ପଞ୍ଞାୟ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସମ୍ମାପେକ୍ଖନା ସମ୍ପେକ୍ଖା, ସମ୍ପେକ୍ଖାୟ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତନଂ ସମ୍ପେକ୍ଖାୟନଂ, ସମ୍ପେକ୍ଖାୟନଂ ଧମ୍ମୋ ପକତି ଅସ୍ସାତି ସମ୍ପେକ୍ଖାୟନଧମ୍ମୋ। ସମ୍ପେକ୍ଖାୟନଂ ୱା ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସନଧମ୍ମୋ ସଭାୱୋ ଏତସ୍ସାତି ସମ୍ପେକ୍ଖାୟନଧମ୍ମୋ। ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ୱିଭୂତଂ ୱିଭାୱିତଂ କତ୍ୱା ୱିହରଣସୀଲୋତି ୱିଭୂତୱିହାରୀ।
ତଚ୍ଚରିତୋତିଆଦୀସୁ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଞା ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଞାଚରିତୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସା ପଞ୍ଞା ଚରିତା ଗରୁକା ବହୁଲା ଅସ୍ସାତି ତଚ୍ଚରିତୋ ତଗ୍ଗରୁକୋ ତବ୍ବହୁଲୋ। ତସ୍ସଂ ପଞ୍ଞାୟଂ ନିନ୍ନୋ ପୋଣୋ ପବ୍ଭାରୋ ଅଧିମୁତ୍ତୋତି ତନ୍ନିନ୍ନୋ ତପ୍ପୋଣୋ ତପ୍ପବ୍ଭାରୋ ତଦଧିମୁତ୍ତୋ। ସା ପଞ୍ଞା ଅଧିପତି ତଦଧିପତି, ତଦଧିପତିତୋ ଆଗତୋ ତଦାଧିପତେୟ୍ୟୋ । ପଞ୍ଞାଗରୁକୋତିଆଦୀନି ‘‘କାମଂ ସେୱନ୍ତଂୟେୱ ଜାନାତି, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଗରୁକୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୪) ୱିୟ ପୁରିମଜାତିତୋ ପଭୁତି ୱୁତ୍ତାନି । ତଚ୍ଚରିତୋତିଆଦୀନି ଇମିସ୍ସା ଜାତିୟା ୱୁତ୍ତାନି । ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନପି ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମେୱନ୍ତିଆଦୀନି ଦସ୍ସିତବ୍ବନିଗମନଂ ।
ସୀଘପଞ୍ଞାତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ସୀଘପ୍ପୱତ୍ତିକା ପଞ୍ଞା, ୟା ସମାରଦ୍ଧା ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ ଅଦନ୍ଧାୟନ୍ତୀ ଅୱିତ୍ଥାୟନ୍ତୀ ଖିପ୍ପମେୱ ସମ୍ପାପେତି । ତେନାହ – ‘‘ସୀଘଂ ସୀଘଂ ସୀଲାନି ପରିପୂରେତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୀଘଂ ସୀଘନ୍ତି ବହୂନଂ ସୀଲାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲାନୀତି ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲାନି, ଠପେତ୍ୱା ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ଇତରାନି ତିୱିଧସୀଲାନି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ରାଗପ୍ପଟିଘପ୍ପୱେସଂ ଅକତ୍ୱା ସତିକୱାଟେନ ନିୱାରଣଂ ଥକନଂ । ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୱସେନ ଭୋଜନେ ପମାଣଞ୍ଞୁଭାୱଂ । ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗନ୍ତି ଦିୱସସ୍ସ ତୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ରତ୍ତିୟା ପଠମମଜ୍ଝିମକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଚ ଜାଗରତି ନ ନିଦ୍ଦାୟତି, ସମଣଧମ୍ମମେୱ କରୋତୀତି ଜାଗରୋ, ଜାଗରସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ଜାଗରିୟଂ, ଜାଗରିୟସ୍ସ ଅନୁୟୋଗୋ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ତଂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗଂ । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ସେକ୍ଖଂ ୱା ଅସେକ୍ଖଂ ୱା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ । ଏୱମିତରେପି ଖନ୍ଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଚ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନଂ ଲୋକିୟପଞ୍ଞା ଚ । ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଫଲୱିମୁତ୍ତି । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ସୀଘପଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସସଦିସୋୟେୱ ଲହୁପଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୋ, ତଥା ହାସପଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୋ । ଜୱନପଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୋ ପନ କଲାପସମ୍ମସନନୟେନ ପୱତ୍ତୋ । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୋ ୱୀରିୟସ୍ସ ଉସ୍ସୁକ୍କାପନୱସେନ, ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୋ ସବ୍ବଲୋକେ ଅନଭିରତସଞ୍ଞାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ତୁରିତକିରିୟା ସୀଘତା। ଅଦନ୍ଧତା ଲହୁତା। ୱେଗାୟିତତ୍ତଂ ଖିପ୍ପତା।
ହାସବହୁଲୋତି ପୀତିବହୁଲୋ । ସେସପଦାନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ଅଥ ୱା ହାସବହୁଲୋତି ମୂଲପଦଂ । ୱେଦବହୁଲୋତି ତସ୍ସା ଏୱ ପୀତିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତସୋମନସ୍ସୱେଦନାୱସେନ ନିଦ୍ଦେସପଦଂ । ତୁଟ୍ଠିବହୁଲୋତି ନାତିବଲୱପୀତିୟା ତୁଟ୍ଠାକାରୱସେନ । ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋତି ବଲୱପୀତିୟା ପମୁଦିତଭାୱୱସେନ । ସୀଲାନି ପରିପୂରେତୀତି ହଟ୍ଠପ୍ପହଟ୍ଠୋ ଉଦଗ୍ଗୂଦଗ୍ଗୋ ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ସୀଲାନି ସମ୍ପାଦେତି । ପୀତିସୋମନସ୍ସସହଗତା ହି ପଞ୍ଞା ଅଭିରତିୱସେନ ଆରମ୍ମଣେ ଫୁଲ୍ଲିତା ୱିକସିତା ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ନ ଏୱଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି ।
ଅନିଚ୍ଚତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ‘‘ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱେଗାୟିତେନ ପୱତ୍ତତି, ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱେନ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା ଇନ୍ଦେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୱଜିରଂ ୱିୟ ଲକ୍ଖଣଂ ଅୱିରଜ୍ଝନ୍ତୀ ଅଦନ୍ଧାୟନ୍ତୀ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ୱେଗସା ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ସା ଜୱନପଞ୍ଞା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଜୱନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବଲୱୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଖୟଟ୍ଠେନାତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନତୋ ଖୟସଭାୱତ୍ତା । ଭୟଟ୍ଠେନାତି ଭୟାନକଭାୱତୋ । ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ତସାରୱିରହତୋ ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହତୋ ଚ । ତୁଲୟିତ୍ୱାତି ତୁଲାଭୂତାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ତୁଲେତ୍ୱା । ତୀରୟିତ୍ୱାତି ତାୟ ଏୱ ତୀରଣଭୂତାୟ ତୀରେତ୍ୱା । ୱିଭାୱୟିତ୍ୱାତି ୟାଥାୱତୋ ପକାସେତ୍ୱା ପାକଟଂ କତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ତୁଲୟିତ୍ୱାତି କଲାପସମ୍ମସନୱସେନ ତୁଲୟିତ୍ୱା । ତୀରୟିତ୍ୱାତି ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ତୀରେତ୍ୱା । ୱିଭାୱୟିତ୍ୱାତି ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା । ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାନୁଲୋମୱସେନ ଫୁଟଂ କତ୍ୱା । ରୂପନିରୋଧେତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧଭୂତେ ନିବ୍ବାନେ । ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରୱସେନ ଜୱତି ପୱତ୍ତତି । ଇଦାନି ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଜୱନପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ପୁନ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱୋ ନାମ ସୱିସେସଂ ପଟିପକ୍ଖସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ‘‘ଖିପ୍ପଂ କିଲେସେ ଛିନ୍ଦତୀତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ପନ କିଲେସେ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତଦଙ୍ଗୱସେନ ପହୀନମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅସମୂହତତ୍ତା ଉପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଅନତୀତତାୟ ଅସମୂହତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଇଧ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ନାଧିୱାସେତୀତି ସନ୍ତାନଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନ ୱାସେତି । ପଜହତୀତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହତି । ୱିନୋଦେତୀତି ଖିପତି । ବ୍ୟନ୍ତିଂ କରୋତୀତି ୱିଗତନ୍ତଂ କରୋତି । ଅନଭାୱଂ ଗମେତୀତି ଅନୁ ଅଭାୱଂ ଗମେତି, ୱିପସ୍ସନାକ୍କମେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନେୱ ଅଭାୱଂ ଗମୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କାମପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ କାମୱିତକ୍କୋ। ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ମରନ୍ତୂ’’ତି ପରେସଂ ମରଣପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ। ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ୱିହିଂସିୟନ୍ତୂ’’ତି ପରେସଂ ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ । ପାପକେତି ଲାମକେ । ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତେ ଧମ୍ମେ । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ନାମ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ହୋତି, ପଟିପଦା ଚସ୍ସ ନ ଚଲତୀତି ଆହ – ‘‘ଏକମ୍ହି ଆସନେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା’’ତିଆଦି ।
‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଖୟଧମ୍ମା ୱୟଧମ୍ମା ୱିରାଗଧମ୍ମା ନିରୋଧଧମ୍ମା’’ତି ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସନେନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୋ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି କାରଣମୁଖେନ ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଉବ୍ବେଗବହୁଲୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉବ୍ବେଗବହୁଲୋତି ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭) ନୟେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିଣ୍ହପ୍ପୱତ୍ତସଂୱେଗୋ । ଉତ୍ତାସବହୁଲୋତି ଞାଣଭୟୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ବହୁସୋ ଉତ୍ରସ୍ତମାନସୋ । ତେନ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନମାହ । ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋତି ସଙ୍ଖାରତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱିସଙ୍ଖାରାଭିମୁଖତାୟ ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋ । ଇମିନା ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନମାହ । ଅରତିବହୁଲୋତିଆଦିନା ତସ୍ସା ଏୱ ଅପରାପରୂପପତ୍ତିଂ । ବହିମୁଖୋତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରତୋ ବହିଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଞାଣମୁଖୋ । ତଥା ପୱତ୍ତିତୱିମୋକ୍ଖମୁଖୋ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ ନିବ୍ବେଧୋ, ସୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ନିବ୍ବେଧିକା, ନିବ୍ବିଜ୍ଝତୀତି ୱା ନିବ୍ବେଧିକା, ସା ଏୱ ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞା । ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବନ୍ତି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅନ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱା ଅନିୱିଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ । ଅପ୍ପଦାଲିତପୁବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥୱଚନଂ, ଅନ୍ତକରଣେନେୱ ଅପ୍ପଦାଲିତପୁବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଲୋଭରାସିଂ, ଲୋଭକୋଟ୍ଠାସଂ ୱା ।
କାୟଗତାସତିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୦. ଅମତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୬୦୦-୬୧୧. ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ମତଂ ମରଣଂ ୱିନାସୋତି ଅମତଂ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ମରଣୱିରହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଅମତସ୍ସ ୱା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଧିଗମହେତୁତାୟ ଅମତସଦିସଅତପ୍ପକସୁଖପତିତତାୟ ଚ କାୟଗତାସତି ‘‘ଅମତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଝାନସମାପଜ୍ଜନେନ ୱଳଞ୍ଜନ୍ତି । ୱିରଦ୍ଧନ୍ତି ଅନଧିଗମେନ ୱିରଜ୍ଝିତଂ । ତେନାହ – ‘‘ୱିରାଧିତଂ ନାଧିଗତ’’ନ୍ତି । ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ସାଧିତଂ ନିପ୍ଫାଦିତଂ । ତଞ୍ଚ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି । ପମାଦିଂସୂତି କାଲବ୍ୟତ୍ତୟେନେଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପମଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।
ଅମତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଏକକନିପାତୱଣ୍ଣନାୟ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଦୀପନା ସମତ୍ତା ।
ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।