ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାପାଳି
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାପାଳି
ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ଦେୱେସୁ ୱିହରତି ତାୱତିଂସଭୱନେ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକମୂଲେ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାୟଂ । ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ ଅଭିଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି ।
୧. ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମାତିକା
ତିକମାତିକା
କୁସଲା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧-୨୨), ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ୱିପାକା ଧମ୍ମା, ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା । ଉପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା ଧମ୍ମା, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା ଧମ୍ମା, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଅନୁପାଦାନିୟା ଧମ୍ମା । ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା, ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା, ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଅସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା । ସୱିତକ୍କସୱିଚାରା ଧମ୍ମା, ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା ଧମ୍ମା । ପୀତିସହଗତା ଧମ୍ମା, ସୁଖସହଗତା ଧମ୍ମା, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଧମ୍ମା । ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା, ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା, ନେୱ ଦସ୍ସନେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା । ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବହେତୁକା ଧମ୍ମା, ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବହେତୁକା ଧମ୍ମା, ନେୱ ଦସ୍ସନେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବହେତୁକା ଧମ୍ମା। ଆଚୟଗାମିନୋ ଧମ୍ମା, ଅପଚୟଗାମିନୋ ଧମ୍ମା, ନେୱାଚୟଗାମିନାପଚୟଗାମିନୋ ଧମ୍ମା । ସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା, ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା, ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା । ପରିତ୍ତା ଧମ୍ମା, ମହଗ୍ଗତା ଧମ୍ମା, ଅପ୍ପମାଣା ଧମ୍ମା । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା । ହୀନା ଧମ୍ମା, ମଜ୍ଝିମା ଧମ୍ମା, ପଣୀତା ଧମ୍ମା । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ଧମ୍ମା, ସମ୍ମତ୍ତନିୟତା ଧମ୍ମା, ଅନିୟତା ଧମ୍ମା । ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ମଗ୍ଗହେତୁକା ଧମ୍ମା, ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା । ଉପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା, ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା, ଉପ୍ପାଦିନୋ ଧମ୍ମା । ଅତୀତା ଧମ୍ମା, ଅନାଗତା ଧମ୍ମା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା । ଅତୀତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା । ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଧମ୍ମା, ବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମା, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମା । ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା । ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘା ଧମ୍ମା, ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘା ଧମ୍ମା, ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧-୨୨) ।
ଦ୍ୱାୱୀସତିତିକଂ ।
ଦୁକମାତିକା
ହେତୁଗୋଚ୍ଛକଂ
ହେତୂ ଧମ୍ମା, ନ ହେତୂ ଧମ୍ମା । ସହେତୁକା ଧମ୍ମା, ଅହେତୁକା ଧମ୍ମା । ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ହେତୂ ଚେୱ ଧମ୍ମା ସହେତୁକା ଚ, ସହେତୁକା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନ ଚ ହେତୂ । ହେତୂ ଚେୱ ଧମ୍ମା ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନ ଚ ହେତୂ । ନ ହେତୂ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ସହେତୁକାପି, ଅହେତୁକାପି । ହେତୁଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ଚୂଳନ୍ତରଦୁକଂ
ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା, ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା । ସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା, ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା । ସନିଦସ୍ସନା ଧମ୍ମା, ଅନିଦସ୍ସନା ଧମ୍ମା । ସପ୍ପଟିଘା ଧମ୍ମା, ଅପ୍ପଟିଘା ଧମ୍ମା । ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା, ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା । ଲୋକିୟା ଧମ୍ମା, ଲୋକୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା । କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା, କେନଚି ନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା । ଚୂଳନ୍ତରଦୁକଂ ।
ଆସୱଗୋଚ୍ଛକଂ
ଆସୱା ଧମ୍ମା, ନୋ ଆସୱା ଧମ୍ମା । ସାସୱା ଧମ୍ମା, ଅନାସୱା ଧମ୍ମା । ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ଆସୱା ଚେୱ ଧମ୍ମା ସାସୱା ଚ, ସାସୱା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ଆସୱା । ଆସୱା ଚେୱ ଧମ୍ମା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ଆସୱା । ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ସାସୱାପି, ଅନାସୱାପି । ଆସୱଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ସଞ୍ଞୋଜନଗୋଚ୍ଛକଂ
ସଞ୍ଞୋଜନା ଧମ୍ମା, ନୋ ସଞ୍ଞୋଜନା ଧମ୍ମା । ସଞ୍ଞୋଜନିୟା ଧମ୍ମା, ଅସଞ୍ଞୋଜନିୟା ଧମ୍ମା । ସଞ୍ଞୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ସଞ୍ଞୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ସଞ୍ଞୋଜନା ଚେୱ ଧମ୍ମା ସଞ୍ଞୋଜନିୟା ଚ, ସଞ୍ଞୋଜନିୟା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ସଞ୍ଞୋଜନା । ସଞ୍ଞୋଜନା ଚେୱ ଧମ୍ମା ସଞ୍ଞୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ସଞ୍ଞୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ସଞ୍ଞୋଜନା । ସଞ୍ଞୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ସଞ୍ଞୋଜନିୟାପି, ଅସଞ୍ଞୋଜନିୟାପି । ସଞ୍ଞୋଜନଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ଗନ୍ଥଗୋଚ୍ଛକଂ
ଗନ୍ଥା ଧମ୍ମା, ନୋ ଗନ୍ଥା ଧମ୍ମା । ଗନ୍ଥନିୟା ଧମ୍ମା, ଅଗନ୍ଥନିୟା ଧମ୍ମା । ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ଗନ୍ଥା ଚେୱ ଧମ୍ମା ଗନ୍ଥନିୟା ଚ, ଗନ୍ଥନିୟା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ଗନ୍ଥା। ଗନ୍ଥା ଚେୱ ଧମ୍ମା ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ଗନ୍ଥା । ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ଗନ୍ଥନିୟାପି, ଅଗନ୍ଥନିୟାପି । ଗନ୍ଥଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ଓଘଗୋଚ୍ଛକଂ
ଓଘା ଧମ୍ମା, ନୋ ଓଘା ଧମ୍ମା । ଓଘନିୟା ଧମ୍ମା, ଅନୋଘନିୟା ଧମ୍ମା । ଓଘସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଓଘୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ଓଘା ଚେୱ ଧମ୍ମା ଓଘନିୟା ଚ, ଓଘନିୟା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ଓଘା । ଓଘା ଚେୱ ଧମ୍ମା ଓଘସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ଓଘସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ଓଘା । ଓଘୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ଓଘନିୟାପି, ଅନୋଘନିୟାପି । ଓଘଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ୟୋଗଗୋଚ୍ଛକଂ
ୟୋଗା ଧମ୍ମା, ନୋ ୟୋଗା ଧମ୍ମା । ୟୋଗନିୟା ଧମ୍ମା, ଅୟୋଗନିୟା ଧମ୍ମା । ୟୋଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ୟୋଗୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ୟୋଗା ଚେୱ ଧମ୍ମା ୟୋଗନିୟା ଚ, ୟୋଗନିୟା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ୟୋଗା । ୟୋଗା ଚେୱ ଧମ୍ମା ୟୋଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ୟୋଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ୟୋଗା । ୟୋଗୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ୟୋଗନିୟାପି, ଅୟୋଗନିୟାପି । ୟୋଗଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକଂ
ନୀୱରଣା ଧମ୍ମା, ନୋ ନୀୱରଣା ଧମ୍ମା । ନୀୱରଣିୟା ଧମ୍ମା, ଅନୀୱରଣିୟା ଧମ୍ମା । ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ନୀୱରଣା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୀୱରଣିୟା ଚ, ନୀୱରଣିୟା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ନୀୱରଣା । ନୀୱରଣା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ନୀୱରଣା । ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ନୀୱରଣିୟାପି, ଅନୀୱରଣିୟାପି । ନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ପରାମାସଗୋଚ୍ଛକଂ
ପରାମାସା ଧମ୍ମା, ନୋ ପରାମାସା ଧମ୍ମା । ପରାମଟ୍ଠା ଧମ୍ମା, ଅପରାମଟ୍ଠା ଧମ୍ମା । ପରାମାସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ପରାମାସା ଚେୱ ଧମ୍ମା ପରାମଟ୍ଠା ଚ, ପରାମଟ୍ଠାଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ପରାମାସା । ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ପରାମଟ୍ଠାପି, ଅପରାମଟ୍ଠାପି । ପରାମାସଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ମହନ୍ତରଦୁକଂ
ସାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ଅନାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତା ଧମ୍ମା, ନୋ ଚିତ୍ତା ଧମ୍ମା । ଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ଅଚେତସିକା ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠା ଧମ୍ମା, ଚିତ୍ତୱିସଂସଟ୍ଠା ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମା, ନୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତସହଭୁନୋ ଧମ୍ମା, ନୋ ଚିତ୍ତସହଭୁନୋ ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା, ନୋ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମା, ନୋ ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନସହଭୁନୋ ଧମ୍ମା, ନୋ ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନସହଭୁନୋ ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା, ନୋ ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଧମ୍ମା, ବାହିରା ଧମ୍ମା । ଉପାଦା ଧମ୍ମା, ନୋ ଉପାଦା ଧମ୍ମା । ଉପାଦିଣ୍ଣା ଧମ୍ମା, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣା ଧମ୍ମା । ମହନ୍ତରଦୁକଂ ।
ଉପାଦାନଗୋଚ୍ଛକଂ
ଉପାଦାନା ଧମ୍ମା, ନୋ ଉପାଦାନା ଧମ୍ମା । ଉପାଦାନିୟା ଧମ୍ମା, ଅନୁପାଦାନିୟା ଧମ୍ମା । ଉପାଦାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଉପାଦାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ଉପାଦାନା ଚେୱ ଧମ୍ମା ଉପାଦାନିୟା ଚ, ଉପାଦାନିୟା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ଉପାଦାନା । ଉପାଦାନା ଚେୱ ଧମ୍ମା ଉପାଦାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ଉପାଦାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ଉପାଦାନା । ଉପାଦାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ଉପାଦାନିୟାପି, ଅନୁପାଦାନିୟାପି । ଉପାଦାନଗୋଚ୍ଛକଂ ।
କିଲେସଗୋଚ୍ଛକଂ
କିଲେସା ଧମ୍ମା, ନୋ କିଲେସା ଧମ୍ମା । ସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା, ଅସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା । ସଂକିଲିଟ୍ଠା ଧମ୍ମା, ଅସଂକିଲିଟ୍ଠା ଧମ୍ମା । କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, କିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । କିଲେସା ଚେୱ ଧମ୍ମା ସଂକିଲେସିକା ଚ, ସଂକିଲେସିକା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ କିଲେସା । କିଲେସା ଚେୱ ଧମ୍ମା ସଂକିଲିଟ୍ଠା ଚ, ସଂକିଲିଟ୍ଠା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ କିଲେସା । କିଲେସା ଚେୱ ଧମ୍ମା କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ କିଲେସା । କିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ସଂକିଲେସିକାପି, ଅସଂକିଲେସିକାପି । କିଲେସଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ପିଟ୍ଠିଦୁକଂ
ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା, ନ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା । ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା, ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା । ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବହେତୁକା ଧମ୍ମା, ନ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବହେତୁକା ଧମ୍ମା । ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବହେତୁକା ଧମ୍ମା, ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବହେତୁକା ଧମ୍ମା । ସୱିତକ୍କା ଧମ୍ମା, ଅୱିତକ୍କା ଧମ୍ମା । ସୱିଚାରା ଧମ୍ମା, ଅୱିଚାରା ଧମ୍ମା । ସପ୍ପୀତିକା ଧମ୍ମା, ଅପ୍ପୀତିକା ଧମ୍ମା । ପୀତିସହଗତା ଧମ୍ମା, ନ ପୀତିସହଗତା ଧମ୍ମା । ସୁଖସହଗତା ଧମ୍ମା, ନ ସୁଖସହଗତା ଧମ୍ମା । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଧମ୍ମା, ନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଧମ୍ମା । କାମାୱଚରା ଧମ୍ମା, ନ କାମାୱଚରା ଧମ୍ମା । ରୂପାୱଚରା ଧମ୍ମା, ନ ରୂପାୱଚରା ଧମ୍ମା । ଅରୂପାୱଚରା ଧମ୍ମା, ନ ଅରୂପାୱଚରା ଧମ୍ମା । ପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା, ଅପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା । ନିୟ୍ୟାନିକା ଧମ୍ମା, ଅନିୟ୍ୟାନିକା ଧମ୍ମା । ନିୟତା ଧମ୍ମା, ଅନିୟତା ଧମ୍ମା । ସଉତ୍ତରା ଧମ୍ମା, ଅନୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା । ସରଣା ଧମ୍ମା, ଅରଣା ଧମ୍ମା । ପିଟ୍ଠିଦୁକଂ ।
ଅଭିଧମ୍ମଦୁକମାତିକା ।
ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକମାତିକା
ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ ଧମ୍ମା, ଅୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ ଧମ୍ମା । ୱିଜ୍ଜୂପମା ଧମ୍ମା, ୱଜିରୂପମା ଧମ୍ମା । ବାଲା ଧମ୍ମା, ପଣ୍ଡିତା ଧମ୍ମା । କଣ୍ହା ଧମ୍ମା, ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା । ତପନୀୟା ଧମ୍ମା, ଅତପନୀୟା ଧମ୍ମା । ଅଧିୱଚନା ଧମ୍ମା, ଅଧିୱଚନପଥା ଧମ୍ମା । ନିରୁତ୍ତି ଧମ୍ମା, ନିରୁତ୍ତିପଥା ଧମ୍ମା । ପଞ୍ଞତ୍ତି ଧମ୍ମା, ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥା ଧମ୍ମା । ନାମଞ୍ଚ, ରୂପଞ୍ଚ । ଅୱିଜ୍ଜା ଚ, ଭୱତଣ୍ହା ଚ । ଭୱଦିଟ୍ଠି ଚ, ୱିଭୱଦିଟ୍ଠି ଚ । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଚ, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚ । ଅନ୍ତୱା ଦିଟ୍ଠି ଚ, ଅନନ୍ତୱା ଦିଟ୍ଠି ଚ । ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ଚ, ଅପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ଚ । ଅହିରିକଞ୍ଚ, ଅନୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ । ହିରୀ ଚ, ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ । ଦୋୱଚସ୍ସତା ଚ, ପାପମିତ୍ତତା ଚ । ସୋୱଚସ୍ସତା ଚ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ଚ । ଆପତ୍ତିକୁସଲତା ଚ, ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା ଚ । ସମାପତ୍ତିକୁସଲତା ଚ, ସମାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା ଚ । ଧାତୁକୁସଲତା ଚ, ମନସିକାରକୁସଲତା ଚ । ଆୟତନକୁସଲତା ଚ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲତା ଚ । ଠାନକୁସଲତା ଚ, ଅଟ୍ଠାନକୁସଲତା ଚ । ଅଜ୍ଜୱୋ ଚ, ମଦ୍ଦୱୋ ଚ । ଖନ୍ତି ଚ, ସୋରଚ୍ଚଞ୍ଚ । ସାଖଲ୍ୟଞ୍ଚ, ପଟିସନ୍ଥାରୋ ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଚ, ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଚ, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଚ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ । ସତି ଚ, ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ । ପଟିସଙ୍ଖାନବଲଞ୍ଚ, ଭାୱନାବଲଞ୍ଚ । ସମଥୋ ଚ, ୱିପସ୍ସନା ଚ । ସମଥନିମିତ୍ତଞ୍ଚ, ପଗ୍ଗାହନିମିତ୍ତଞ୍ଚ । ପଗ୍ଗାହୋ ଚ, ଅୱିକ୍ଖେପୋ ଚ । ସୀଲୱିପତ୍ତି ଚ, ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି ଚ । ସୀଲସମ୍ପଦା ଚ, ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦା ଚ । ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଚ, ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି ଚ । ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି ଖୋ ପନ, ୟଥାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ଚ ପଧାନଂ । ସଂୱେଗୋ ଚ ସଂୱେଜନିୟେସୁ ଠାନେସୁ, ସଂୱିଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ୟୋନିସୋ ପଧାନଂ । ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା ଚ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, ଅପ୍ପଟିୱାନିତା ଚ ପଧାନସ୍ମିଂ । ୱିଜ୍ଜା ଚ, ୱିମୁତ୍ତି ଚ । ଖୟେ ଞାଣଂ, ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣନ୍ତି ।
ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକମାତିକା ।
ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ୱିଭଙ୍ଗମାତିକା
ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୋ
ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା – (ୱିଭ॰ ୧) ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି । ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗୋ
ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି (ୱିଭ॰ ୧୫୪) – ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପାୟତନଂ ସୋତାୟତନଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଘାନାୟତନଂ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ଜିୱ୍ହାୟତନଂ ରସାୟତନଂ କାୟାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନାୟତନଂ ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି । ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୋ
ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁୟୋ (ୱିଭ॰ ୧୮୩) – ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ରୂପଧାତୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ସୋତଧାତୁ ସଦ୍ଦଧାତୁ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ଘାନଧାତୁ ଗନ୍ଧଧାତୁ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ଜିୱ୍ହାଧାତୁ ରସଧାତୁ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, କାୟଧାତୁ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ମନୋଧାତୁ ଧମ୍ମଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି । ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗୋ
ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି (ୱିଭ॰ ୧୮୯) – ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି । ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗୋ
ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି (ୱିଭ॰ ୨୧୯) – ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗୋ
ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା (ୱିଭ॰ ୨୨୫), ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନଂ, ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଂ, ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ, ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗୋ
ଚତ୍ତାରୋସତିପଟ୍ଠାନା (ୱିଭ॰ ୩୫୫) – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ବହିଦ୍ଧା କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ବହିଦ୍ଧା ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ବହିଦ୍ଧା ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ । ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱିଭଙ୍ଗୋ
ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା (ୱିଭ॰ ୩୯୦) – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି ୱାୟମତି ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି ପଦହତି ।
ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି ୱାୟମତି ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି ପଦହତି ।
ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି ୱାୟମତି ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି ପଦହତି ।
ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଠିତିୟା ଅସମ୍ମୋସାୟ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି ୱାୟମତି ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି ପଦହତି । ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗୋ
ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା (ୱିଭ॰ ୪୩୦) – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି, ୱୀରିୟସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି, ଚିତ୍ତସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି, ୱୀମଂସାସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି । ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗୋ
ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା (ୱିଭ॰ ୪୬୬) – ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗୋ
ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ (ୱିଭ॰ ୪୮୬) । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାୱାଚା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମାସତି ସମ୍ମାସମାଧି । ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଝାନୱିଭଙ୍ଗୋ
ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତଂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ସାତଚ୍ଚଂ ନେପକ୍କଂ ବୋଧିପକ୍ଖିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ।
ସୋ ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ଆଲୋକିତେ ୱିଲୋକିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ସମିଞ୍ଜିତେ ପସାରିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ସଙ୍ଘାଟିପତ୍ତଚୀୱରଧାରଣେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ଅସିତେ ପୀତେ ଖାୟିତେ ସାୟିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱକମ୍ମେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି, ଗତେ ଠିତେ ନିସିନ୍ନେ ସୁତ୍ତେ ଜାଗରିତେ ଭାସିତେ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି ।
ସୋ ୱିୱିତ୍ତଂ ସେନାସନଂ ଭଜତି ଅରଞ୍ଞଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ପବ୍ବତଂ କନ୍ଦରଂ ଗିରିଗୁହଂ ସୁସାନଂ ୱନପତ୍ଥଂ ଅବ୍ଭୋକାସଂ ପଲାଲପୁଞ୍ଜଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ ୱିଜନୱାତଂ ମନୁସ୍ସରାହସ୍ସେୟ୍ୟକଂ ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପଂ ।
ସୋ ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲଗତୋ ୱା ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋ ୱା ନିସୀଦତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟ ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ସୋ ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେ ପହାୟ ୱିଗତାଭିଜ୍ଝେନ ଚେତସା ୱିହରତି, ଅଭିଜ୍ଝାୟ ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି, ବ୍ୟାପାଦପଦୋସଂ ପହାୟ ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ୱିହରତି ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀ, ବ୍ୟାପାଦପଦୋସା ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି, ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପହାୟ ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋ ୱିହରତି ଆଲୋକସଞ୍ଞୀ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ, ଥିନମିଦ୍ଧା ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହାୟ ଅନୁଦ୍ଧତୋ ୱିହରତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୂପସନ୍ତଚିତ୍ତୋ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚା ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ପହାୟ ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ ୱିହରତି ଅକଥଂକଥୀ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି ।
ସୋ ଇମେ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣେ ପହାୟ ଚେତସୋ ଉପକ୍କିଲେସେ ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣେ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ଚ ସମ୍ପଜାନୋ ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତି, ୟଂ ତଂ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀ’’ତି, ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ପୁବ୍ବେୱ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ।
ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା ‘‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’’ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ସବ୍ବସୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ‘‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ସବ୍ବସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ସବ୍ବସୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଝାନୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିଭଙ୍ଗୋ
ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ (ୱିଭ॰ ୬୪୨) – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି, ତଥା ଦୁତିୟଂ, ତଥା ତତିୟଂ, ତଥା ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇତି ଉଦ୍ଧମଧୋ ତିରିୟଂ ସବ୍ବଧି ସବ୍ବତ୍ତତାୟ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ ଲୋକଂ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ୱିପୁଲେନ ମହଗ୍ଗତେନ ଅପ୍ପମାଣେନ ଅୱେରେନ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜେନ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି ।
କରୁଣାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି, ତଥା ଦୁତିୟଂ, ତଥା ତତିୟଂ, ତଥା ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇତି ଉଦ୍ଧମଧୋ ତିରିୟଂ ସବ୍ବଧିସବ୍ବତ୍ତତାୟ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ ଲୋକଂ କରୁଣାସହଗତେନ ଚେତସା ୱିପୁଲେନ ମହଗ୍ଗତେନ ଅପ୍ପମାଣେନ ଅୱେରେନ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜେନ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି ।
ମୁଦିତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି, ତଥା ଦୁତିୟଂ, ତଥା ତତିୟଂ, ତଥା ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇତି ଉଦ୍ଧମଧୋ ତିରିୟଂ ସବ୍ବଧି ସବ୍ବତ୍ତତାୟ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ ଲୋକଂ ମୁଦିତାସହଗତେନ ଚେତସା ୱିପୁଲେନ ମହଗ୍ଗତେନ ଅପ୍ପମାଣେନ ଅୱେରେନ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜେନ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି ।
ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି, ତଥା ଦୁତିୟଂ, ତଥା ତତିୟଂ, ତଥା ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇତି ଉଦ୍ଧମଧୋ ତିରିୟଂ ସବ୍ବଧି ସବ୍ବତ୍ତତାୟ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ ଲୋକଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନ ଚେତସା ୱିପୁଲେନ ମହଗ୍ଗତେନ ଅପ୍ପମାଣେନ ଅୱେରେନ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜେନ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି । ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗୋ
ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦାନି (ୱିଭ॰ ୭୦୩) – ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ଅଦିନ୍ନାଦାନା ୱେରମଣୀ ସିକ୍ଖାପଦଂ, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା ୱେରମଣୀ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ମୁସାୱାଦା ୱେରମଣୀ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ୱେରମଣୀ ସିକ୍ଖାପଦଂ । ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗୋ
ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା (ୱିଭ॰ ୭୧୮) – ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା । ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଞାଣୱିଭଙ୍ଗୋ
ଏକୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ (ୱିଭ॰ ୭୫୧) – ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣା ନ ହେତୂ, ଅହେତୁକା, ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ସପ୍ପଚ୍ଚୟା, ସଙ୍ଖତା, ଅରୂପା, ଲୋକିୟା, ସାସୱା, ସଂୟୋଜନିୟା, ଗନ୍ଥନିୟା, ଓଘନିୟା, ୟୋଗନିୟା, ନୀୱରଣିୟା, ପରାମଟ୍ଠା, ଉପାଦାନିୟା, ସଂକିଲେସିକା, ଅବ୍ୟାକତା, ସାରମ୍ମଣା, ଅଚେତସିକା, ୱିପାକା, ଉପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକା, ନ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରା, ନ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା, ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା, ନ ପୀତିସହଗତା, ନେୱ ଦସ୍ସନେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା, ନେୱ ଦସ୍ସନେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବହେତୁକା, ନେୱାଚୟଗାମିନାପଚୟଗାମିନୋ, ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖା, ପରିତ୍ତା, କାମାୱଚରା, ନ ରୂପାୱଚରା, ନ ଅରୂପାୱଚରା, ପରିୟାପନ୍ନା, ନୋ ଅପରିୟାପନ୍ନା, ଅନିୟତା, ଅନିୟ୍ୟାନିକା ।
ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକା, ଉପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା, ପୁରେଜାତୱତ୍ଥୁକା, ପୁରେଜାତାରମ୍ମଣା, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁକା, ବାହିରାରମ୍ମଣା, ଅସମ୍ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁକା, ଅସମ୍ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣା, ନାନାୱତ୍ଥୁକା, ନାନାରମ୍ମଣା, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗୋଚରୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତି, ନ ଅସମନ୍ନାହାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅମନସିକାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସମନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣା ଅନାଭୋଗା, ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଭିନିପାତମତ୍ତା, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମନନ୍ତରାପି ନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କଞ୍ଚି ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମନନ୍ତରାପି ନ କଞ୍ଚି ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେତି, ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କାୟକମ୍ମଂ ନ ୱଚୀକମ୍ମଂ ପଟ୍ଠପେତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମନନ୍ତରାପି ନ କାୟକମ୍ମଂ ନ ୱଚୀକମ୍ମଂ ପଟ୍ଠପେତି, ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କୁସଲାକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମାଦିୟତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମନନ୍ତରାପି ନ କୁସଲାକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମାଦିୟତି, ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ ସମାପଜ୍ଜତି ନ ୱୁଟ୍ଠାତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମନନ୍ତରାପି ନ ସମାପଜ୍ଜତି ନ ୱୁଟ୍ଠାତି, ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ ଚୱତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମନନ୍ତରାପି ନ ଚୱତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ ସୁପତି ନ ପଟିବୁଜ୍ଝତି ନ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମନନ୍ତରାପି ନ ସୁପତି ନ ପଟିବୁଜ୍ଝତି ନ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ୟାଥାୱକୱତ୍ଥୁୱିଭାୱନା ପଞ୍ଞା । ଏୱଂ ଏକୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ଦୁୱିଧେନଞାଣୱତ୍ଥୁ – ଲୋକିୟା ପଞ୍ଞା, ଲୋକୁତ୍ତରା ପଞ୍ଞା । କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ପଞ୍ଞା, କେନଚି ନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ପଞ୍ଞା । ସାସୱା ପଞ୍ଞା, ଅନାସୱା ପଞ୍ଞା । ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ସାସୱା ପଞ୍ଞା, ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନାସୱା ପଞ୍ଞା । ସଂୟୋଜନିୟା ପଞ୍ଞା, ଅସଂୟୋଜନିୟା ପଞ୍ଞା । ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ସଂୟୋଜନିୟା ପଞ୍ଞା, ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅସଂୟୋଜନିୟା ପଞ୍ଞା । ଗନ୍ଥନିୟା ପଞ୍ଞା, ଅଗନ୍ଥନିୟା ପଞ୍ଞା । ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଗନ୍ଥନିୟା ପଞ୍ଞା, ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଗନ୍ଥନିୟା ପଞ୍ଞା ।
ଓଘନିୟା ପଞ୍ଞା, ଅନୋଘନିୟା ପଞ୍ଞା । ଓଘୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଓଘନିୟା ପଞ୍ଞା, ଓଘୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନୋଘନିୟା ପଞ୍ଞା । ୟୋଗନିୟା ପଞ୍ଞା, ଅୟୋଗନିୟା ପଞ୍ଞା । ୟୋଗୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ୟୋଗନିୟା ପଞ୍ଞା, ୟୋଗୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୟୋଗନିୟା ପଞ୍ଞା । ନୀୱରଣିୟା ପଞ୍ଞା, ଅନୀୱରଣିୟା ପଞ୍ଞା । ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନୀୱରଣିୟା ପଞ୍ଞା, ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନୀୱରଣିୟା ପଞ୍ଞା । ପରାମଟ୍ଠା ପଞ୍ଞା, ଅପରାମଟ୍ଠା ପଞ୍ଞା । ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ପରାମଟ୍ଠା ପଞ୍ଞା, ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅପରାମଟ୍ଠା ପଞ୍ଞା । ଉପାଦିଣ୍ଣା ପଞ୍ଞା, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣା ପଞ୍ଞା । ଉପାଦାନିୟା ପଞ୍ଞା, ଅନୁପାଦାନିୟା ପଞ୍ଞା । ଉପାଦାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଉପାଦାନିୟା ପଞ୍ଞା, ଉପାଦାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନୁପାଦାନିୟା ପଞ୍ଞା ।
ସଂକିଲେସିକା ପଞ୍ଞା, ଅସଂକିଲେସିକା ପଞ୍ଞା । କିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ସଂକିଲେସିକା ପଞ୍ଞା, କିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅସଂକିଲେସିକା ପଞ୍ଞା । ସୱିତକ୍କା ପଞ୍ଞା, ଅୱିତକ୍କା ପଞ୍ଞା । ସୱିଚାରା ପଞ୍ଞା, ଅୱିଚାରା ପଞ୍ଞା । ସପ୍ପୀତିକା ପଞ୍ଞା, ଅପ୍ପୀତିକା ପଞ୍ଞା । ପୀତିସହଗତା ପଞ୍ଞା, ନ ପୀତିସହଗତା ପଞ୍ଞା । ସୁଖସହଗତା ପଞ୍ଞା, ନ ସୁଖସହଗତା ପଞ୍ଞା । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ପଞ୍ଞା, ନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ପଞ୍ଞା। କାମାୱଚରା ପଞ୍ଞା, ନ କାମାୱଚରା ପଞ୍ଞା । ରୂପାୱଚରା ପଞ୍ଞା, ନ ରୂପାୱଚରା ପଞ୍ଞା । ଅରୂପାୱଚରା ପଞ୍ଞା, ନ ଅରୂପାୱଚରା ପଞ୍ଞା । ପରିୟାପନ୍ନା ପଞ୍ଞା, ଅପରିୟାପନ୍ନା ପଞ୍ଞା । ନିୟ୍ୟାନିକା ପଞ୍ଞା, ଅନିୟ୍ୟାନିକା ପଞ୍ଞା । ନିୟତା ପଞ୍ଞା, ଅନିୟତା ପଞ୍ଞା । ସଉତ୍ତରା ପଞ୍ଞା, ଅନୁତ୍ତରା ପଞ୍ଞା । ଅତ୍ଥଜାପିକା ପଞ୍ଞା, ଜାପିତତ୍ଥା ପଞ୍ଞା । ଏୱଂ ଦୁୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ତିୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ – ଚିନ୍ତାମୟା ପଞ୍ଞା, ସୁତମୟା ପଞ୍ଞା, ଭାୱନାମୟା ପଞ୍ଞା । ଦାନମୟା ପଞ୍ଞା, ସୀଲମୟା ପଞ୍ଞା, ଭାୱନାମୟା ପଞ୍ଞା । ଅଧିସୀଲେ ପଞ୍ଞା, ଅଧିଚିତ୍ତେ ପଞ୍ଞା, ଅଧିପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞା । ଆୟକୋସଲ୍ଲଂ, ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ, ଉପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ।
ୱିପାକା ପଞ୍ଞା, ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ପଞ୍ଞା, ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ପଞ୍ଞା । ଉପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା ପଞ୍ଞା, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା ପଞ୍ଞା, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଅନୁପାଦାନିୟା ପଞ୍ଞା । ସୱିତକ୍କସୱିଚାରା ପଞ୍ଞା, ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ପଞ୍ଞା, ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା ପଞ୍ଞା । ପୀତିସହଗତା ପଞ୍ଞା, ସୁଖସହଗତା ପଞ୍ଞା, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ପଞ୍ଞା । ଆଚୟଗାମିନୀ ପଞ୍ଞା, ଅପଚୟଗାମିନୀ ପଞ୍ଞା, ନେୱାଚୟଗାମିନାପଚୟଗାମିନୀ ପଞ୍ଞା । ସେକ୍ଖା ପଞ୍ଞା, ଅସେକ୍ଖା ପଞ୍ଞା, ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖା ପଞ୍ଞା । ପରିତ୍ତା ପଞ୍ଞା, ମହଗ୍ଗତା ପଞ୍ଞା, ଅପ୍ପମାଣା ପଞ୍ଞା । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା, ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା, ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା । ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା, ମଗ୍ଗହେତୁକା ପଞ୍ଞା, ମଗ୍ଗାଧିପତିନୀ ପଞ୍ଞା । ଉପ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞା, ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞା, ଉପ୍ପାଦିନୀ ପଞ୍ଞା । ଅତୀତା ପଞ୍ଞା, ଅନାଗତା ପଞ୍ଞା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞା । ଅତୀତାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା, ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା । ଅଜ୍ଝତ୍ତା ପଞ୍ଞା, ବହିଦ୍ଧା ପଞ୍ଞା, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ପଞ୍ଞା । ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା, ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା ।
ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି ୱିପାକା, ଅତ୍ଥି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ଅତ୍ଥି ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା । ଅତ୍ଥି ଉପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଅନୁପାଦାନିୟା। ଅତ୍ଥି ପୀତିସହଗତା, ଅତ୍ଥି ସୁଖସହଗତା, ଅତ୍ଥି ଉପେକ୍ଖାସହଗତା । ଅତ୍ଥି ଆଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ଅପଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ନେୱାଚୟଗାମିନାପଚୟଗାମିନୀ । ଅତ୍ଥି ସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ଅସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖା । ଅତ୍ଥି ପରିତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ମହଗ୍ଗତା, ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପମାଣା । ଅତ୍ଥି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା । ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗହେତୁକା, ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗାଧିପତିନୀ । ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପାଦିନୀ । ଅତ୍ଥି ଅତୀତା, ଅତ୍ଥି ଅନାଗତା, ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା । ଅତ୍ଥି ଅତୀତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅନାଗତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧା, ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ।
ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି ୱିପାକା, ଅତ୍ଥି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ଅତ୍ଥି ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା । ଅତ୍ଥି ଉପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଅନୁପାଦାନିୟା । ଅତ୍ଥି ଆଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ଅପଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ନେୱାଚୟଗାମିନାପଚୟଗାମିନୀ । ଅତ୍ଥି ସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ଅସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖା । ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପାଦିନୀ । ଅତ୍ଥି ଅତୀତା, ଅତ୍ଥି ଅନାଗତା, ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧା, ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ।
ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି ୱିପାକା, ଅତ୍ଥି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ଅତ୍ଥି ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା । ଅତ୍ଥି ଉପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଅନୁପାଦାନିୟା । ଅତ୍ଥି ପୀତିସହଗତା, ଅତ୍ଥି ସୁଖସହଗତା, ଅତ୍ଥି ଉପେକ୍ଖାସହଗତା । ଅତ୍ଥି ଆଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ଅପଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ନେୱାଚୟଗାମିନାପଚୟଗାମିନୀ । ଅତ୍ଥି ସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ଅସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖା । ଅତ୍ଥି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା । ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗହେତୁକା, ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗାଧିପତିନୀ । ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପାଦିନୀ । ଅତ୍ଥି ଅତୀତା, ଅତ୍ଥି ଅନାଗତା, ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା । ଅତ୍ଥି ଅତୀତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅନାଗତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧା, ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ।
ପୀତିସହଗତା ପଞ୍ଞା, ସୁଖସହଗତା ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି ୱିପାକା, ଅତ୍ଥି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ଅତ୍ଥି ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା। ଅତ୍ଥି ଉପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଅନୁପାଦାନିୟା । ଅତ୍ଥି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରା, ଅତ୍ଥି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା । ଅତ୍ଥି ଆଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ଅପଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ନେୱାଚୟଗାମିନାପଚୟଗାମିନୀ । ଅତ୍ଥି ସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ଅସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖା । ଅତ୍ଥି ପରିତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ମହଗ୍ଗତା, ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପମାଣା । ଅତ୍ଥି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା । ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗହେତୁକା, ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗାଧିପତିନୀ । ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପାଦିନୀ । ଅତ୍ଥି ଅତୀତା, ଅତ୍ଥି ଅନାଗତା, ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା । ଅତ୍ଥି ଅତୀତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅନାଗତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧା, ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ।
ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି ୱିପାକା, ଅତ୍ଥି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ଅତ୍ଥି ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା । ଅତ୍ଥି ଉପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣୁପାଦାନିୟା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଅନୁପାଦାନିୟା । ଅତ୍ଥି ଆଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ଅପଚୟଗାମିନୀ, ଅତ୍ଥି ନେୱାଚୟଗାମିନାପଚୟଗାମିନୀ । ଅତ୍ଥି ସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ଅସେକ୍ଖା, ଅତ୍ଥି ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖା । ଅତ୍ଥି ପରିତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ମହଗ୍ଗତା, ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପମାଣା । ଅତ୍ଥି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା । ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗହେତୁକା, ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗାଧିପତିନୀ । ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା, ଅତ୍ଥି ଉପ୍ପାଦିନୀ । ଅତ୍ଥି ଅତୀତା, ଅତ୍ଥି ଅନାଗତା, ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା । ଅତ୍ଥି ଅତୀତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅନାଗତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧା, ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା । ଏୱଂ ତିୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ଚତୁବ୍ବିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ – କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣଂ, ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଂ ଞାଣଂ, ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣଂ, ଫଲସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣଂ । ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ । କାମାୱଚରା ପଞ୍ଞା, ରୂପାୱଚରା ପଞ୍ଞା, ଅରୂପାୱଚରା ପଞ୍ଞା, ଅପରିୟାପନ୍ନା ପଞ୍ଞା । ଧମ୍ମେ ଞାଣଂ, ଅନ୍ୱୟେ ଞାଣଂ, ପରିଚ୍ଚେ ଞାଣଂ, ସମ୍ମୁତି ଞାଣଂ । ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଞା ଆଚୟାୟ, ନୋ ଅପଚୟାୟ, ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଞା ଅପଚୟାୟ, ନୋ ଆଚୟାୟ, ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଞା ଆଚୟାୟ ଚେୱ, ଅପଚୟାୟ ଚ, ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଞା ନେୱାଚୟାୟ, ନୋ ଅପଚୟାୟ । ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବିଦାୟ, ନୋ ପଟିୱେଧାୟ, ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଞା ପଟିୱେଧାୟ, ନୋ ନିବ୍ବିଦାୟ, ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଞା ନିବ୍ବିଦାୟ ଚେୱ, ପଟିୱେଧାୟ ଚ, ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଞା ନେୱ ନିବ୍ବିଦାୟ, ନୋ ପଟିୱେଧାୟ । ହାନଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା, ଠିତିଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା, ୱିସେସଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା, ନିବ୍ବେଧଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା ।
ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା । ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା । ଚତ୍ତାରି ଆରମ୍ମଣାନି । ଜରାମରଣେ ଞାଣଂ, ଜରାମରଣସମୁଦୟେ ଞାଣଂ, ଜରାମରଣନିରୋଧେ ଞାଣଂ, ଜରାମରଣନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ । ଜାତିୟା ଞାଣଂ…ପେ॰… ଭୱେ ଞାଣଂ…ପେ॰… ଉପାଦାନେ ଞାଣଂ…ପେ॰… ତଣ୍ହାୟ ଞାଣଂ…ପେ॰… ୱେଦନାୟ ଞାଣଂ…ପେ॰… ଫସ୍ସେ ଞାଣଂ…ପେ॰… ସଳାୟତନେ ଞାଣଂ…ପେ॰… ନାମରୂପେ ଞାଣଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣେ ଞାଣଂ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରେସୁ ଞାଣଂ, ସଙ୍ଖାରସମୁଦୟେ ଞାଣଂ, ସଙ୍ଖାରନିରୋଧେ ଞାଣଂ, ସଙ୍ଖାରନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ । ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ – ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ଛବ୍ବିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ – ଛସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ପଞ୍ଞା । ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ସତ୍ତୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ – ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନି । ଏୱଂ ସତ୍ତୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ – ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ, ଚତୂସୁ ଫଲେସୁ ପଞ୍ଞା । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ନୱୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ – ନୱସୁ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତୀସୁ ପଞ୍ଞା । ଏୱଂ ନୱୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ଦସୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ – ଦସ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲାନି, ୟେହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି । କତମାନି ଦସ ? ଇଧ ତଥାଗତୋ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ପୁନ ଚପରଂ ତଥାଗତୋ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମସମାଦାନାନଂ ଠାନସୋ ହେତୁସୋ ୱିପାକଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମସମାଦାନାନଂ ଠାନସୋ ହେତୁସୋ ୱିପାକଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ପୁନ ଚପରଂ ତଥାଗତୋ ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ପୁନ ଚପରଂ ତଥାଗତୋ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ପୁନ ଚପରଂ ତଥାଗତୋ ସତ୍ତାନଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ସତ୍ତାନଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ପୁନ ଚପରଂ ତଥାଗତୋ ପରସତ୍ତାନଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ପରସତ୍ତାନଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ପୁନ ଚପରଂ ତଥାଗତୋ ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତୀନଂ ସଂକିଲେସଂ ୱୋଦାନଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତୀନଂ ସଂକିଲେସଂ ୱୋଦାନଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ପୁନ ଚପରଂ ତଥାଗତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ପୁନ ଚପରଂ ତଥାଗତୋ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ପୁନ ଚପରଂ ତଥାଗତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି । ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି ।
ଇମାନି ଦସ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲାନି । ୟେହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି । ଏୱଂ ଦସୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ।
ଞାଣୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗୋ
ଏକକଂ
ଜାତିମଦୋ (ୱିଭ॰ ୮୩୨), ଗୋତ୍ତମଦୋ, ଆରୋଗ୍ୟମଦୋ, ୟୋବ୍ବନମଦୋ, ଜୀୱିତମଦୋ, ଲାଭମଦୋ, ସକ୍କାରମଦୋ, ଗରୁକାରମଦୋ, ପୁରେକ୍ଖାରମଦୋ, ପରିୱାରମଦୋ, ଭୋଗମଦୋ, ୱଣ୍ଣମଦୋ, ସୁତମଦୋ, ପଟିଭାନମଦୋ, ରତ୍ତଞ୍ଞୁମଦୋ, ପିଣ୍ଡପାତିକମଦୋ, ଅନୱଞ୍ଞାତମଦୋ, ଇରିୟାପଥମଦୋ, ଇଦ୍ଧିମଦୋ, ୟସମଦୋ, ସୀଲମଦୋ, ଝାନମଦୋ, ସିପ୍ପମଦୋ, ଆରୋହମଦୋ, ପରିଣାହମଦୋ, ସଣ୍ଠାନମଦୋ, ପାରିପୂରିମଦୋ, ମଦୋ, ପମାଦୋ, ଥମ୍ଭୋ, ସାରମ୍ଭୋ, ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା, ମହିଚ୍ଛତା, ପାପିଚ୍ଛତା, ସିଙ୍ଗଂ, ତିନ୍ତିଣଂ, ଚାପଲ୍ୟଂ, ଅସଭାଗୱୁତ୍ତି, ଅରତି, ତନ୍ଦୀ, ୱିଜମ୍ଭିତା, ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋ, ଚେତସୋ ଚ ଲୀନତ୍ତଂ, କୁହନା, ଲପନା, ନେମିତ୍ତିକତା, ନିପ୍ପେସିକତା, ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀସନତା, ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ । ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ସଦିସସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ସଦିସସ୍ସ ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ସଦିସସ୍ସ ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ହୀନସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ହୀନସ୍ସ ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ହୀନସ୍ସ ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ମାନୋ, ଅତିମାନୋ, ମାନାତିମାନୋ, ଓମାନୋ, ଅଧିମାନୋ, ଅସ୍ମିମାନୋ, ମିଚ୍ଛାମାନୋ, ଞାତିୱିତକ୍କୋ, ଜନପଦୱିତକ୍କୋ, ଅମରୱିତକ୍କୋ, ପରାନୁଦ୍ଦୟତାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ (ୱିଭ॰ ୮୩୨) । ଏକକଂ ।
ଦୁକଂ
କୋଧୋ ଚ ଉପନାହୋ ଚ, ମକ୍ଖୋ ଚ ପଳାସୋ ଚ, ଇସ୍ସା ଚ ମଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚ, ମାୟା ଚ ସାଠେୟ୍ୟଞ୍ଚ, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ଭୱତଣ୍ହା ଚ, ଭୱଦିଟ୍ଠି ଚ ୱିଭୱଦିଟ୍ଠି ଚ, ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚ, ଅନ୍ତୱାଦିଟ୍ଠି ଚ ଅନନ୍ତୱାଦିଟ୍ଠି ଚ, ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ଚ ଅପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ଚ, ଅହିରିକଞ୍ଚ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ, ଦୋୱଚସ୍ସତା ଚ ପାପମିତ୍ତତା ଚ, ଅନଜ୍ଜୱୋ ଚ ଅମଦ୍ଦୱୋ ଚ, ଅକ୍ଖନ୍ତି ଚ ଅସୋରଚ୍ଚଞ୍ଚ, ଅସାଖଲ୍ୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଥାରୋ ଚ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଚ ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଚ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ, ସୀଲୱିପତ୍ତି ଚ ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି ଚ, ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନଞ୍ଚ । ଦୁକଂ ।
ତିକଂ
ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି, ତୟୋ ଅକୁସଲୱିତକ୍କା, ତିସ୍ସୋ ଅକୁସଲସଞ୍ଞା, ତିସ୍ସୋ ଅକୁସଲଧାତୁୟୋ, ତୀଣି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି, ତୟୋ ଆସୱା, ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନି, ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହା, ଅପରାପି ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହା, ଅପରାପି ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହା, ତିସ୍ସୋ ଏସନା, ତିସ୍ସୋ ୱିଧା, ତୀଣି ଭୟାନି, ତୀଣି ତମାନି, ତୀଣି ତିତ୍ଥାୟତନାନି, ତୟୋ କିଞ୍ଚନା, ତୀଣି ଅଙ୍ଗଣାନି, ତୀଣି ମଲାନି, ତୀଣି ୱିସମାନି, ଅପରାନିପି ତୀଣି ୱିସମାନି, ତୟୋ ଅଗ୍ଗୀ, ତୟୋ କସାୱା, ଅପରେପି ତୟୋ କସାୱା ।
ଅସ୍ସାଦଦିଟ୍ଠି ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ଅରତି ୱିହେସା ଅଧମ୍ମଚରିୟା, ଦୋୱଚସ୍ସତା ପାପମିତ୍ତତା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ କୋସଜ୍ଜଂ ପମାଦୋ, ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞତା ମହିଚ୍ଛତା, ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ପମାଦୋ, ଅନାଦରିୟଂ ଦୋୱଚସ୍ସତା ପାପମିତ୍ତତା, ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ଅୱଦଞ୍ଞୁତା କୋସଜ୍ଜଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅସଂୱରୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ, ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନକମ୍ୟତା ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅସୋତୁକମ୍ୟତା ଉପାରମ୍ଭଚିତ୍ତତା, ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଚେତସୋ ୱିକ୍ଖେପୋ, ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗସେୱନା ଚେତସୋ ଚ ଲୀନତ୍ତଂ । ତିକଂ ।
ଚତୁକ୍କଂ
ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା, ଚତ୍ତାରୋ ଗନ୍ଥା, ଚତ୍ତାରୋ ଓଘା, ଚତ୍ତାରୋ ୟୋଗା, ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି, ଚତ୍ତାରୋ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦା, ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି, ଚତ୍ତାରୋ ୱିପରିୟାସା, ଚତ୍ତାରୋ ଅନରିୟୱୋହାରା, ଅପରେପି ଚତ୍ତାରୋ ଅନରିୟୱୋହାରା, ଚତ୍ତାରି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି, ଅପରାପି ଚତ୍ତାରି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି, ଚତ୍ତାରି ଭୟାନି, (ଅପରାନିପି ଚତ୍ତାରି ଭୟାନି,) ଚତସ୍ସୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଚତୁକ୍କଂ ।
ପଞ୍ଚକଂ
ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି, ପଞ୍ଚୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି, ପଞ୍ଚ ମଚ୍ଛରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ସଙ୍ଗା, ପଞ୍ଚ ସଲ୍ଲା, ପଞ୍ଚ ଚେତୋଖିଲା, ପଞ୍ଚ ଚେତସୋୱିନିବନ୍ଧା, ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି, ପଞ୍ଚ କମ୍ମାନି ଆନନ୍ତରିକାନି, ପଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିୟୋ, ପଞ୍ଚ ୱେରା, ପଞ୍ଚ ବ୍ୟସନା, ପଞ୍ଚ ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା ଆଦୀନୱା, ପଞ୍ଚ ଭୟାନି, ପଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦା । ପଞ୍ଚକଂ ।
ଛକ୍କଂ
ଛ ୱିୱାଦମୂଲାନି, ଛ ଛନ୍ଦରାଗା ଧମ୍ମା, ଛ ୱିରୋଧୱତ୍ଥୂନି, ଛ ତଣ୍ହାକାୟା, ଛ ଅଗାରୱା, ଛ ପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା, ଅପରେପି ଛ ପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା, ଛ ସୋମନସ୍ସୁପୱିଚାରା, ଛ ଦୋମନସ୍ସୁପୱିଚାରା, ଛ ଉପେକ୍ଖୁପୱିଚାରା, ଛ ଗେହସିତାନି ସୋମନସ୍ସାନି, ଛ ଗେହସିତାନି ଦୋମନସ୍ସାନି, ଛ ଗେହସିତା ଉପେକ୍ଖା, ଛ ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଛକ୍କଂ ।
ସତ୍ତକଂ
ସତ୍ତ ଅନୁସୟା, ସତ୍ତ ସଂୟୋଜନାନି, ସତ୍ତ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାନି, ସତ୍ତ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ଦୁଚ୍ଚରିତାନି, ସତ୍ତ ମାନା, ସତ୍ତ ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ସତ୍ତକଂ ।
ଅଟ୍ଠକଂ
ଅଟ୍ଠ କିଲେସୱତ୍ଥୂନି, ଅଟ୍ଠ କୁସୀତୱତ୍ଥୂନି, ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଟିଘାତୋ, ଅଟ୍ଠ ଅନରିୟୱୋହାରା, ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତା, ଅଟ୍ଠ ପୁରିସଦୋସା, ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞିୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ନେୱସଞ୍ଞିନାସଞ୍ଞିୱାଦା । ଅଟ୍ଠକଂ ।
ନୱକଂ
ନୱ ଆଘାତୱତ୍ଥୂନି, ନୱ ପୁରିସମଲାନି, ନୱୱିଧା ମାନା, ନୱ ତଣ୍ହାମୂଲକା ଧମ୍ମା, ନୱ ଇଞ୍ଜିତାନି, ନୱ ମଞ୍ଞିତାନି, ନୱ ଫନ୍ଦିତାନି, ନୱ ପପଞ୍ଚିତାନି, ନୱ ସଙ୍ଖତାନି । ନୱକଂ ।
ଦସକଂ
ଦସ କିଲେସୱତ୍ଥୂନି, ଦସ ଆଘାତୱତ୍ଥୂନି, ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା, ଦସ ସଂୟୋଜନାନି, ଦସ ମିଚ୍ଛତ୍ତା, ଦସୱତ୍ଥୁକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ଦସୱତ୍ଥୁକା ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ଦିଟ୍ଠି । ଦସକଂ ।
ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସ ଉପାଦାୟ, ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ବାହିରସ୍ସ ଉପାଦାୟ, ତଦେକଜ୍ଝଂ ଅଭିସଞ୍ଞୁହିତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି, ଇତି ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି, ଅନାଗତାନି ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି, ତଦେକଜ୍ଝଂ ଅଭିସଞ୍ଞୁହିତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ତଣ୍ହାୱିଚରିତସତଂ ହୋତି, ୟାନି ଚ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ୱେୟ୍ୟାକରଣେ ୱୁତ୍ତାନି ଭଗୱତା ।
ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗୋ
କତି ଖନ୍ଧା, କତି ଆୟତନାନି, କତି ଧାତୁୟୋ, କତି ସଚ୍ଚାନି, କତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, କତି ହେତୂ, କତି ଆହାରା, କତି ଫସ୍ସା, କତି ୱେଦନା, କତି ସଞ୍ଞା, କତି ଚେତନା, କତି ଚିତ୍ତାନି (ୱିଭ॰ ୯୭୮) ?
ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି, ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ନୱ ହେତୂ, ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ସତ୍ତ ଫସ୍ସା, ସତ୍ତ ୱେଦନା, ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା, ସତ୍ତ ଚେତନା, ସତ୍ତ ଚିତ୍ତାନି (ୱିଭ॰ ୯୭୮) ।
ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ୱିଭଙ୍ଗମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଧାତୁକଥାମାତିକା
ନୟମାତିକା
ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ (ଧାତୁ॰ ୧) । ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ । ଅସଙ୍ଗହିତେନ ସଙ୍ଗହିତଂ । ସଙ୍ଗହିତେନ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଅସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ । ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଗହିତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଅସଙ୍ଗହିତଂ । ଅସଙ୍ଗହିତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଅସଙ୍ଗହିତଂ ।
ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକା
ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି । ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ । ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି । ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା । ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା । ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା। ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି । ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ । ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ପଞ୍ଚ ବଲାନି । ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା । ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ । ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ଚେତନା ଚିତ୍ତଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ମନସିକାରୋ ।
ନୟମୁଖମାତିକା
ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ । ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ । ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ । ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ।
ଲକ୍ଖଣମାତିକା
ସଭାଗୋ । ୱିସଭାଗୋ ।
ବାହିରମାତିକା
ସବ୍ବାପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକାତି ।
ଧାତୁକଥାମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିମାତିକା
ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ (ପୁ॰ ପ॰ ମାତିକା ୧) – ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି ଆୟତନପଞ୍ଞତ୍ତି ଧାତୁପଞ୍ଞତ୍ତି ସଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଞ୍ଞତ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ।
ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. କଥାୱତ୍ଥୁମାତିକା
ପୁଗ୍ଗଲକଥା
ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକଂ
ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି (କଥା॰ ୧), ଆମନ୍ତା । ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକଂ ।
ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ଆମନ୍ତା । ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କଂ ।
ତ୍ୱଂ ଚେ ପନ ମଞ୍ଞସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି । ତେନ ତୱ ତତ୍ଥ ହେତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ହେୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତଂ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେ, ଅଥ ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମ, ସୁନିଗ୍ଗହିତୋ ଚ ହୋସି –
ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛା ।
ନିଗ୍ଗହଚତୁକ୍କଂ ।
ଏସେ ଚେ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତେ ହେୱମେୱଂ ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖ, ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ନୋ ଚ ମୟଂ ତୟା ତତ୍ଥ ହେତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ହେୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତା ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବା, ଅଥ ମଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି, ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତା ଚ ହୋମ –
ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛା ।
ଉପନୟନଚତୁକ୍କଂ ।
ନ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେ, ତେନ ହି ୟଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛା । ତେନ ହି ୟେ କତେ ନିଗ୍ଗହେ, ସେ ନିଗ୍ଗହେ ଦୁକ୍କଟେ । ସୁକତେ ପଟିକମ୍ମେ । ସୁକତା ପଟିପାଦନାତି ।
ନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କଂ ।
ପଠମୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମଂ
ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ଆମନ୍ତା । ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକଂ ।
ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ଆମନ୍ତା । ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କଂ ।
ତ୍ୱଂ ଚେ ପନ ମଞ୍ଞସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି । ତେନ ତୱ ତତ୍ଥ ହେତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ହେୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତଂ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେ, ଅଥ ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମ, ସୁନିଗ୍ଗହିତୋ ଚ ହୋସି –
ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛା ।
ନିଗ୍ଗହଚତୁକ୍କଂ ।
ଏସେ ଚେ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତେ ହେୱମେୱଂ ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖ, ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ନୋ ଚ ମୟଂ ତୟା ତତ୍ଥ ହେତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ହେୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତା ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବା, ଅଥ ମଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି, ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତା ଚ ହୋମ –
ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛା ।
ଉପନୟନଚତୁକ୍କଂ ।
ନ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେ, ତେନ ହି ୟଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛା, ତେନ ହି ୟେ କତେ ନିଗ୍ଗହେ, ସେ ନିଗ୍ଗହେ ଦୁକ୍କଟେ । ସୁକତେ ପଟିକମ୍ମେ, ସୁକତା ପଟିପାଦନାତି ।
ନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କଂ ।
ଦୁତିୟୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
ଓକାସସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକଂ
ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ଆମନ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା…ପେ॰… ।
ତତିୟୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
କାଲସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକଂ
ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ଆମନ୍ତା । ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା…ପେ॰… ।
ଚତୁତ୍ଥୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
ଅୱୟୱସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକଂ
ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ଆମନ୍ତା । ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି ? ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା…ପେ॰… ।
ପଞ୍ଚମୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
ଓକାସସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମଂ
ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ଆମନ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା…ପେ॰… ।
ଛଟ୍ଠୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
କାଲସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମଂ
ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ଆମନ୍ତା । ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା…ପେ॰… ।
ସତ୍ତମୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
ଅୱୟୱସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମଂ
ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ଆମନ୍ତା । ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହଂ – ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି, ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ’, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’’ତି, ମିଚ୍ଛା…ପେ॰… ।
ଅଟ୍ଠମୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
କଥାୱତ୍ଥୁମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ୟମକମାତିକା
ମୂଲୟମକଂ
କୁସଲପଦନୟଚତୁକ୍କଂ
ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା (ୟମ॰ ୧.ମୂଲୟମକ.୧ ଆଦୟୋ), ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ଅକୁସଲପଦନୟଚତୁକ୍କଂ
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ୟେ କେଚି ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ଅବ୍ୟାକତପଦନୟଚତୁକ୍କଂ
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ନାମପଦନୟଚତୁକ୍କଂ
ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲମୂଲକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲକା । ୟେ ୱା ପନ ନାମମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ନାମା ।
ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲହେତୂ…ପେ॰… କୁସଲନିଦାନା…ପେ॰… କୁସଲସମ୍ଭୱା…ପେ॰… କୁସଲପ୍ପଭୱା…ପେ॰… କୁସଲସମୁଟ୍ଠାନା…ପେ॰… କୁସଲାହାରା…ପେ॰… କୁସଲାରମ୍ମଣା…ପେ॰… କୁସଲପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… କୁସଲସମୁଦୟା…ପେ॰… ।
ମୂଲଂ ହେତୁ ନିଦାନଞ୍ଚ, ସମ୍ଭୱୋ ପଭୱେନ ଚ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାହାରାରମ୍ମଣା, ପଚ୍ଚୟୋ ସମୁଦୟେନ ଚାତି ॥
ମୂଲୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖନ୍ଧୟମକଂ
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ
ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ.୧ ଆଦୟୋ) – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ପଦସୋଧନୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପଂ ।
ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦନା ।
ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞା ।
ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରା ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ରୂପଂ ।
ନ ୱେଦନା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ୱେଦନା ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ସଞ୍ଞା ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ସଙ୍ଖାରା ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ୱେଦନା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ୱେଦନା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ୱେଦନା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ୱେଦନା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ।
ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପଂ ।
ୱେଦନା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନା ।
ସଞ୍ଞା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଞ୍ଞା ।
ସଙ୍ଖାରା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରା ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପଂ ।
ନ ୱେଦନା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନା ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଞ୍ଞା ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରା ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଞ୍ଞା ।
ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରା ।
ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ୱେଦନା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଞ୍ଞା ।
ୱେଦନା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରା ।
ୱେଦନା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ସଞ୍ଞା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପଂ ।
ସଞ୍ଞା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନା ।
ସଞ୍ଞା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରା ।
ସଞ୍ଞା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ସଙ୍ଖାରା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପଂ ।
ସଙ୍ଖାରା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନା ।
ସଙ୍ଖାରା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଞ୍ଞା ।
ସଙ୍ଖାରା ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପଂ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନା ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଞ୍ଞା ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରା ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନା ।
ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଞ୍ଞା ।
ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରା ।
ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ନ ୱେଦନା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପଂ ।
ନ ୱେଦନା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଞ୍ଞା ।
ନ ୱେଦନା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରା ।
ନ ୱେଦନା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପଂ ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନା ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରା ।
ନ ସଞ୍ଞା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପଂ ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନା ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଞ୍ଞା ।
ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପଂ ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନା ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଞ୍ଞା ।
ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରା ।
ଖନ୍ଧୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆୟତନୟମକଂ
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ
ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୧ ଆଦୟୋ) – ଚକ୍ଖାୟତନଂ ସୋତାୟତନଂ ଘାନାୟତନଂ ଜିୱ୍ହାୟତନଂ କାୟାୟତନଂ ରୂପାୟତନଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନାୟତନଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ।
ପଦସୋଧନୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁ ।
ସୋତଂ ସୋତାୟତନଂ, ସୋତାୟତନଂ ସୋତଂ ।
ଘାନଂ ଘାନାୟତନଂ, ଘାନାୟତନଂ ଘାନଂ ।
ଜିୱ୍ହା ଜିୱ୍ହାୟତନଂ, ଜିୱ୍ହାୟତନଂ ଜିୱ୍ହା ।
କାୟୋ କାୟାୟତନଂ, କାୟାୟତନଂ କାୟୋ ।
ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ, ରୂପାୟତନଂ ରୂପଂ ।
ସଦ୍ଦୋ ସଦ୍ଦାୟତନଂ, ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସଦ୍ଦୋ ।
ଗନ୍ଧୋ ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ଗନ୍ଧାୟତନଂ ଗନ୍ଧୋ ।
ରସୋ ରସାୟତନଂ, ରସାୟତନଂ ରସୋ ।
ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ମନୋ ମନାୟତନଂ, ମନାୟତନଂ ମନୋ ।
ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ଧମ୍ମାୟତନଂ ଧମ୍ମୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନ ଚକ୍ଖୁ ।
ନ ସୋତଂ ନ ସୋତାୟତନଂ, ନ ସୋତାୟତନଂ ନ ସୋତଂ ।
ନ ଘାନଂ ନ ଘାନାୟତନଂ, ନ ଘାନାୟତନଂ ନ ଘାନଂ ।
ନ ଜିୱ୍ହା ନ ଜିୱ୍ହାୟତନଂ, ନ ଜିୱ୍ହାୟତନଂ ନ ଜିୱ୍ହା ।
ନ କାୟୋ ନ କାୟାୟତନଂ, ନ କାୟାୟତନଂ ନ କାୟୋ ।
ନ ରୂପଂ ନ ରୂପାୟତନଂ, ନ ରୂପାୟତନଂ ନ ରୂପଂ ।
ନ ସଦ୍ଦୋ ନ ସଦ୍ଦାୟତନଂ, ନ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ନ ସଦ୍ଦୋ ।
ନ ଗନ୍ଧୋ ନ ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ନ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ନ ଗନ୍ଧୋ ।
ନ ରସୋ ନ ରସାୟତନଂ, ନ ରସାୟତନଂ ନ ରସୋ ।
ନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, ନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ନ ମନୋ ନ ମନାୟତନଂ, ନ ମନାୟତନଂ ନ ମନୋ ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ନ ଧମ୍ମାୟତନଂ ନ ଧମ୍ମୋ ।
ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ଆୟତନା ସୋତାୟତନଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ଆୟତନା ଘାନାୟତନଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ଆୟତନା ଜିୱ୍ହାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ଆୟତନା ଧମ୍ମାୟତନଂ ।
ସୋତଂ ସୋତାୟତନଂ, ଆୟତନା ଚକ୍ଖାୟତନଂ ।
ସୋତଂ ସୋତାୟତନଂ, ଆୟତନା ଘାନାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ସୋତଂ ସୋତାୟତନଂ, ଆୟତନା ଧମ୍ମାୟତନଂ ।
ଘାନଂ ଘାନାୟତନଂ, ଆୟତନା ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ଘାନଂ ଘାନାୟତନଂ, ଆୟତନା ଧମ୍ମାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ଆୟତନା ଚକ୍ଖାୟତନଂ ।
ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ଆୟତନା ସୋତାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ଆୟତନା ମନାୟତନଂ । (ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।)
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ସୋତାୟତନଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଘାନାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଧମ୍ମାୟତନଂ ।
ନ ସୋତଂ ନ ସୋତାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ନ ସୋତଂ ନ ସୋତାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଧମ୍ମାୟତନଂ ।
ନ ଘାନଂ ନ ଘାନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ନ ଘାନଂ ନ ଘାନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଧମ୍ମାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ସୋତାୟତନଂ…ପେ॰… ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ମନାୟତନଂ । (ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।)
ସୁଦ୍ଧାୟତନୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ସୋତଂ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ସୋତଂ ।
ଘାନଂ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଘାନଂ ।
ଜିୱ୍ହା ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଜିୱ୍ହା ।
କାୟୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା କାୟୋ ।
ରୂପଂ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ରୂପଂ ।
ସଦ୍ଦୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ସଦ୍ଦୋ ।
ଗନ୍ଧୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଗନ୍ଧୋ ।
ରସୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ରସୋ ।
ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ମନୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ମନୋ ।
ଧମ୍ମୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଧମ୍ମୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଚକ୍ଖୁ ।
ନ ସୋତଂ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ସୋତଂ ।
ନ ଘାନଂ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଘାନଂ ।
ନ ଜିୱ୍ହା ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଜିୱ୍ହା ।
ନ କାୟୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ କାୟୋ ।
ନ ରୂପଂ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ରୂପଂ ।
ନ ସଦ୍ଦୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ସଦ୍ଦୋ ।
ନ ଗନ୍ଧୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଗନ୍ଧୋ ।
ନ ରସୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ରସୋ ।
ନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ନ ମନୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ମନୋ ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଧମ୍ମୋ ।
ସୁଦ୍ଧାୟତନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ସୋତଂ…ପେ॰… ।
ଚକ୍ଖୁ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଧମ୍ମୋ ।
ସୋତଂ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ।
ସୋତଂ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଧମ୍ମୋ ।
ଘାନଂ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ।
ଘାନଂ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ।
ଧମ୍ମୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଚକ୍ଖୁ ।
ଧମ୍ମୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ସୋତଂ…ପେ॰… ।
ଧମ୍ମୋ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ମନୋ । (ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।)
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ସୋତଂ…ପେ॰… ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଧମ୍ମୋ ।
ନ ସୋତଂ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ।
ନ ସୋତଂ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଧମ୍ମୋ ।
ନ ଘାନଂ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ।
ନ ଘାନଂ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ଚକ୍ଖୁ ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ସୋତଂ…ପେ॰… ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନାୟତନଂ, ନାୟତନା ନ ମନୋ । (ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।)
ଆୟତନୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଧାତୁୟମକଂ
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ
ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁୟୋ (ୟମ॰ ୧.ଧାତୁରମକ.୧ ଆଦୟୋ) – ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ସୋତଧାତୁ ଘାନଧାତୁ ଜିୱ୍ହାଧାତୁ କାୟଧାତୁ ରୂପଧାତୁ ସଦ୍ଦଧାତୁ ଗନ୍ଧଧାତୁ ରସଧାତୁ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ମନୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଧମ୍ମଧାତୁ ।
ପଦସୋଧନୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ଚକ୍ଖୁ ।
ସୋତଂ ସୋତଧାତୁ, ସୋତଧାତୁ ସୋତଂ…ପେ॰… ।
ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ।
ମନୋ ମନୋଧାତୁ, ମନୋଧାତୁ ମନୋ ।
ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମଧାତୁ, ଧମ୍ମଧାତୁ ଧମ୍ମୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ନ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ନ ଚକ୍ଖୁ ।
ନ ସୋତଂ ନ ସୋତଧାତୁ, ନ ସୋତଧାତୁ ନ ସୋତଂ…ପେ॰… ।
ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ।
ନ ମନୋ ନ ମନୋଧାତୁ, ନ ମନୋଧାତୁ ନ ମନୋ ।
ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧମ୍ମଧାତୁ, ନ ଧମ୍ମଧାତୁ ନ ଧମ୍ମୋ ।
ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ଧାତୂ ସୋତଧାତୁ…ପେ॰… ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ଧାତୂ ଧମ୍ମଧାତୁ । (ୟଥା ଆୟତନୟମକେ ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧିତଂ, ଏୱମିଧ ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।)
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ସୋତଧାତୁ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ଘାନଧାତୁ…ପେ॰… ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ଧମ୍ମଧାତୁ…ପେ॰… ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧମ୍ମଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ…ପେ॰… ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧମ୍ମଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । (ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।)
ସୁଦ୍ଧଧାତୁୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଧାତୁ, ଧାତୂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ।
ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଧାତୁ, ଧାତୂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ଧମ୍ମୋ ଧାତୁ, ଧାତୂ ଧମ୍ମୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ।
ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ।
ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ଧମ୍ମୋ ।
ସୁଦ୍ଧଧାତୁମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଧାତୁ, ଧାତୂ ସୋତଂ…ପେ॰… ।
ଚକ୍ଖୁ ଧାତୁ, ଧାତୂ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ।
ଧମ୍ମୋ ଧାତୁ, ଧାତୂ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ।
ଧମ୍ମୋ ଧାତୁ, ଧାତୂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ । (ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।)
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ସୋତଂ…ପେ॰… ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ।
ନ ଧମ୍ମୋ ନ ଧାତୁ, ନ ଧାତୂ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ । (ଚକ୍କଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । )
ଧାତୁୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଚ୍ଚୟମକଂ
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ
ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୧ ଆଦୟୋ) – ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ।
ପଦସୋଧନୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ସମୁଦୟୋ ।
ନିରୋଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ନିରୋଧୋ ।
ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ମଗ୍ଗୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ନ ସମୁଦୟୋ ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନ ସମୁଦୟୋ ।
ନ ନିରୋଧୋ ନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ନ ନିରୋଧୋ ।
ନ ମଗ୍ଗୋ ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ନ ମଗ୍ଗୋ ।
ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ।
ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ।
ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ।
ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ।
ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ।
ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ।
ନିରୋଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ।
ନିରୋଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ।
ନିରୋଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ।
ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ।
ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ।
ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ।
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ।
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ।
ନ ସମୁଦୟୋ ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ।
ନ ସମୁଦୟୋ ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ।
ନ ସମୁଦୟୋ ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ।
ନ ନିରୋଧୋ ନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ।
ନ ନିରୋଧୋ ନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ।
ନ ନିରୋଧୋ ନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ।
ନ ମଗ୍ଗୋ ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ।
ନ ମଗ୍ଗୋ ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ।
ନ ମଗ୍ଗୋ ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ।
ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଦୁକ୍ଖଂ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖଂ ।
ସମୁଦୟୋ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ସମୁଦୟୋ ।
ନିରୋଧୋ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ନିରୋଧୋ ।
ମଗ୍ଗୋ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ମଗ୍ଗୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ନ ସମୁଦୟୋ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ସମୁଦୟୋ ।
ନ ନିରୋଧୋ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ନିରୋଧୋ ।
ନ ମଗ୍ଗୋ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ମଗ୍ଗୋ ।
ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଦୁକ୍ଖଂ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ନିରୋଧୋ ।
ଦୁକ୍ଖଂ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ମଗ୍ଗୋ ।
ସମୁଦୟୋ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖଂ…ପେ॰… ସଚ୍ଚା ମଗ୍ଗୋ ।
ନିରୋଧୋ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖଂ…ପେ॰… ସଚ୍ଚା ମଗ୍ଗୋ ।
ମଗ୍ଗୋ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖଂ ।
ମଗ୍ଗୋ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ସମୁଦୟୋ ।
ମଗ୍ଗୋ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚା ନିରୋଧୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ସମୁଦୟୋ ।
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ନିରୋଧୋ ।
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ମଗ୍ଗୋ ।
ନ ସମୁଦୟୋ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ଦୁକ୍ଖଂ…ପେ॰… ନ ସଚ୍ଚା ନ ମଗ୍ଗୋ ।
ନ ନିରୋଧୋ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ଦୁକ୍ଖଂ…ପେ॰… ନ ସଚ୍ଚା ନ ମଗ୍ଗୋ ।
ନ ମଗ୍ଗୋ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ନ ମଗ୍ଗୋ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ସମୁଦୟୋ ।
ନ ମଗ୍ଗୋ ନ ସଚ୍ଚଂ, ନ ସଚ୍ଚା ନ ନିରୋଧୋ ।
ସଚ୍ଚୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଙ୍ଖାରୟମକଂ
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ
ତୟୋସଙ୍ଖାରା (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୧ ଆଦୟୋ) – କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ଠପେତ୍ୱା ୱିତକ୍କୱିଚାରେ ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ।
ପଦସୋଧନୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, କାୟସଙ୍ଖାରୋ କାୟୋ ।
ୱଚୀ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀ ।
ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତଂ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ କାୟୋ ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନ କାୟୋ ।
ନ ୱଚୀ ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନ ୱଚୀ ।
ନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନ ଚିତ୍ତଂ ।
ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ।
କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ।
ୱଚୀ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା କାୟସଙ୍ଖାରୋ ।
ୱଚୀ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ।
ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା କାୟସଙ୍ଖାରୋ ।
ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ କାୟୋ ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ।
ନ କାୟୋ ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ।
ନ ୱଚୀ ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ନ ସଙ୍ଖାରା ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ।
ନ ୱଚୀ ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ।
ନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ନ ସଙ୍ଖାରା ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ।
ନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ।
ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ।
କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ।
ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ।
ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ।
ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ।
ସଙ୍ଖାରୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅନୁସୟୟମକଂ
ସତ୍ତାନୁସୟା (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୧) – କାମରାଗାନୁସୟୋ ପଟିଘାନୁସୟୋ ମାନାନୁସୟୋ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ।
ଅନୁସୟୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚିତ୍ତୟମକଂ
ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞଂ
ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ
୧. ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକାଲସମ୍ଭେଦୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି (ୟମ॰ ୨.ଚିତ୍ତୟମକ.୧ ଆଦୟୋ), ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି ।
୨. ଉପ୍ପାଦୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୩. ନିରୋଧୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
୪. ଉପ୍ପାଦୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
୫. ନିରୋଧୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ ।
୬. ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
୭. ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନନିରୋଧୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୮. ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ।
୯. ନିରୁଜ୍ଝମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ।
୧୦. ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
୧୧. ଅତୀତାନାଗତୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
୧୨. ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୱାରୋ
ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
୧୩. ନିରୁଦ୍ଧନିରୁଜ୍ଝମାନୱାରୋ
ନିରୁଦ୍ଧଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ।
ନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ।
୧୪. ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରୋ
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ।
ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞଂ
ଧମ୍ମୱାରୋ
୧. ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକାଲସମ୍ଭେଦୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି ।
୨. ଉପ୍ପାଦୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୩. ନିରୋଧୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
୪. ଉପ୍ପାଦୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
୫. ନିରୋଧୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ ।
୬. ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
୭. ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନନିରୋଧୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୮. ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ।
୯. ନିରୁଜ୍ଝମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ।
୧୦. ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
୧୧. ଅତୀତାନାଗତୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
୧୨. ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୱାରୋ
ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
୧୩. ନିରୁଦ୍ଧନିରୁଜ୍ଝମାନୱାରୋ
ନିରୁଦ୍ଧଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ।
ନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ।
୧୪. ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରୋ
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ।
ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞଂ
ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରୋ
୧. ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକାଲସମ୍ଭେଦୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି ।
୨. ଉପ୍ପାଦୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୩. ନିରୋଧୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
୪. ଉପ୍ପାଦୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
୫. ନିରୋଧୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ ।
୬. ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
୭. ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନନିରୋଧୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୮. ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ।
୯. ନିରୁଜ୍ଝମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ।
୧୦. ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
୧୧. ଅତୀତାନାଗତୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
୧୨. ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୱାରୋ
ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
୧୩. ନିରୁଦ୍ଧନିରୁଜ୍ଝମାନୱାରୋ
ନିରୁଦ୍ଧଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ।
ନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ।
୧୪. ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରୋ
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ।
ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ।
ସୁତ୍ତନ୍ତଚିତ୍ତମିସ୍ସକୱିସେସୋ
ୟସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ୟସ୍ସ ୱୀତରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ସଦୋସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱୀତଦୋସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ସମୋହଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱୀତମୋହଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ମହଗ୍ଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ଅମହଗ୍ଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ସଉତ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ଅନୁତ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ଅସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ଅୱିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଅଭିଧମ୍ମଚିତ୍ତମିସ୍ସକୱିସେସୋ
ୟସ୍ସ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ୟସ୍ସ ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
(ଏତେନ ଉପାୟେନ ୟାୱ ସରଣଅରଣା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା ।)
ୟସ୍ସ ଅରଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଅରଣଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଅରଣଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଅରଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ଚିତ୍ତୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଧମ୍ମୟମକଂ
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ
ପଦସୋଧନୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
କୁସଲା କୁସଲା ଧମ୍ମା (ୟମ॰ ୩.ଧମ୍ମୟମକ.୧ ଆଦୟୋ) । କୁସଲା ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ଅକୁସଲା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ଅବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ କୁସଲା ନ କୁସଲା ଧମ୍ମା । ନ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନ କୁସଲା ।
ନ ଅକୁସଲା ନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନ ଅକୁସଲା ।
ନ ଅବ୍ୟାକତା ନ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ନ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ନ ଅବ୍ୟାକତା ।
ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
କୁସଲା କୁସଲା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ।
କୁସଲା କୁସଲା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ।
ଅକୁସଲା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ।
ଅକୁସଲା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ।
ଅବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ।
ଅବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ କୁସଲା ନ କୁସଲା ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ।
ନ କୁସଲା ନ କୁସଲା ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ।
ନ ଅକୁସଲା ନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ କୁସଲା ଧମ୍ମା ।
ନ ଅକୁସଲା ନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ।
ନ ଅବ୍ୟାକତା ନ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ କୁସଲା ଧମ୍ମା ।
ନ ଅବ୍ୟାକତା ନ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ।
ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ କୁସଲା ନ ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ କୁସଲା ।
ନ ଅକୁସଲା ନ ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅକୁସଲା ।
ନ ଅବ୍ୟାକତା ନ ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅବ୍ୟାକତା ।
ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
କୁସଲା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
କୁସଲା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ।
ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା କୁସଲା ।
ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ କୁସଲା ନ ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅକୁସଲା ।
ନ କୁସଲା ନ ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅବ୍ୟାକତା ।
ନ ଅକୁସଲା ନ ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ କୁସଲା ।
ନ ଅକୁସଲା ନ ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅବ୍ୟାକତା ।
ନ ଅବ୍ୟାକତା ନ ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ କୁସଲା ।
ନ ଅବ୍ୟାକତା ନ ଧମ୍ମା । ନ ଧମ୍ମା ନ ଅକୁସଲା ।
ଧମ୍ମୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକଂ
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ
ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧ ଆଦୟୋ) – ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ପଦସୋଧନୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁ ।
ସୋତଂ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋତଂ ।
ଘାନଂ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଘାନଂ ।
ଜିୱ୍ହା ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜିୱ୍ହା ।
କାୟୋ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାୟୋ ।
ମନୋ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନୋ ।
ଇତ୍ଥୀ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତ୍ଥୀ ।
ପୁରିସୋ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସୋ ।
ଜୀୱିତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତଂ ।
ସୁଖଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁଖଂ ।
ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ସୋମନସ୍ସଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସଂ ।
ଦୋମନସ୍ସଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ।
ଉପେକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପେକ୍ଖା ।
ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଦ୍ଧା ।
ୱୀରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟଂ ।
ସତି ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତି ।
ସମାଧି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧି ।
ପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞା ।
ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ।
ଅଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ।
ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଚକ୍ଖୁ ।
ନ ସୋତଂ ନ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ସୋତଂ ।
ନ ଘାନଂ ନ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଘାନଂ ।
ନ ଜିୱ୍ହା ନ ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଜିୱ୍ହା ।
ନ କାୟୋ ନ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ କାୟୋ ।
ନ ମନୋ ନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ମନୋ ।
ନ ଇତ୍ଥୀ ନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଇତ୍ଥୀ ।
ନ ପୁରିସୋ ନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ପୁରିସୋ ।
ନ ଜୀୱିତଂ ନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଜୀୱିତଂ ।
ନ ସୁଖଂ ନ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ସୁଖଂ ।
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ନ ସୋମନସ୍ସଂ ନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ସୋମନସ୍ସଂ ।
ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ନ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ।
ନ ଉପେକ୍ଖା ନ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପେକ୍ଖା ।
ନ ସଦ୍ଧା ନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ସଦ୍ଧା ।
ନ ୱୀରିୟଂ ନ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ୱୀରିୟଂ ।
ନ ସତି ନ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ସତି ।
ନ ସମାଧି ନ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ସମାଧି ।
ନ ପଞ୍ଞା ନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ପଞ୍ଞା ।
ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ।
ନ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଅଞ୍ଞଂ ।
ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ସୋତଂ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ସୋତଂ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଘାନଂ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଘାନଂ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଜିୱ୍ହା ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଜିୱ୍ହା ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
କାୟୋ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
କାୟୋ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ମନୋ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ମନୋ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଇତ୍ଥୀ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଇତ୍ଥୀ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ପୁରିସୋ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ପୁରିସୋ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଜୀୱିତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଜୀୱିତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ସୁଖଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ସୁଖଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ସୋମନସ୍ସଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ସୋମନସ୍ସଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଦୋମନସ୍ସଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଦୋମନସ୍ସଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଉପେକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଉପେକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ୱୀରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ୱୀରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ସତି ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ସତି ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ସମାଧି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ସମାଧି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଅଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଅଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ।
ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ସୋତଂ ନ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଘାନଂ ନ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଜିୱ୍ହା ନ ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ କାୟୋ ନ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ମନୋ ନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଇତ୍ଥୀ ନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ପୁରିସୋ ନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଜୀୱିତଂ ନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ସୁଖଂ ନ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ସୋମନସ୍ସଂ ନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ନ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଉପେକ୍ଖା ନ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ସଦ୍ଧା ନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ୱୀରିୟଂ ନ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ସତି ନ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ସମାଧି ନ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ପଞ୍ଞା ନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ନ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ସୁଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ ।
ସୋତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସୋତଂ ।
ଘାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଘାନଂ ।
ଜିୱ୍ହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଜିୱ୍ହା ।
କାୟୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା କାୟୋ ।
ମନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ମନୋ ।
ଇତ୍ଥୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଇତ୍ଥୀ ।
ପୁରିସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ପୁରିସୋ ।
ଜୀୱିତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଜୀୱିତଂ ।
ସୁଖଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସୁଖଂ ।
ଦୁକ୍ଖଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଦୁକ୍ଖଂ ।
ସୋମନସ୍ସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସୋମନସ୍ସଂ ।
ଦୋମନସ୍ସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଦୋମନସ୍ସଂ ।
ଉପେକ୍ଖା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଉପେକ୍ଖା ।
ସଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସଦ୍ଧା ।
ୱୀରିୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ୱୀରିୟଂ ।
ସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସତି ।
ସମାଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମାଧି ।
ପଞ୍ଞା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ପଞ୍ଞା ।
ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ।
ଅଞ୍ଞଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞଂ ।
ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ ।
ନ ସୋତଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସୋତଂ ।
ନ ଘାନଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଘାନଂ ।
ନ ଜିୱ୍ହା ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଜିୱ୍ହା ।
ନ କାୟୋ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ କାୟୋ ।
ନ ମନୋ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ମନୋ ।
ନ ଇତ୍ଥୀ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଇତ୍ଥୀ ।
ନ ପୁରିସୋ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ପୁରିସୋ ।
ନ ଜୀୱିତଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଜୀୱିତଂ ।
ନ ସୁଖଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସୁଖଂ ।
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ନ ସୋମନସ୍ସଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସୋମନସ୍ସଂ ।
ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ।
ନ ଉପେକ୍ଖା ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଉପେକ୍ଖା ।
ନ ସଦ୍ଧା ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସଦ୍ଧା ।
ନ ୱୀରିୟଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ୱୀରିୟଂ ।
ନ ସତି ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସତି ।
ନ ସମାଧି ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସମାଧି ।
ନ ପଞ୍ଞା ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ପଞ୍ଞା ।
ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ।
ନ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞଂ ।
ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ସୁଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲଚକ୍କୱାରୋ
ଅନୁଲୋମଂ
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସୋତଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଘାନଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଜିୱ୍ହା ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା କାୟୋ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ମନୋ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଇତ୍ଥୀ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ପୁରିସୋ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଜୀୱିତଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସୁଖଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଦୁକ୍ଖଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସୋମନସ୍ସଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଦୋମନସ୍ସଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଉପେକ୍ଖା ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସଦ୍ଧା ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ୱୀରିୟଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସତି ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମାଧି ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ପଞ୍ଞା ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ସୋତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଘାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଜିୱ୍ହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
କାୟୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ମନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଇତ୍ଥୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ପୁରିସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଜୀୱିତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ସୁଖଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଦୁକ୍ଖଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ସୋମନସ୍ସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଦୋମନସ୍ସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଉପେକ୍ଖା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ସଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ୱୀରିୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ସମାଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ପଞ୍ଞା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଅଞ୍ଞଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଞ୍ଞଂ ।
ପଚ୍ଚନୀକଂ
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସୋତଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଘାନଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଜିୱ୍ହା ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ କାୟୋ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ମନୋ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଇତ୍ଥୀ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ପୁରିସୋ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଜୀୱିତଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସୁଖଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସୋମନସ୍ସଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଉପେକ୍ଖା ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସଦ୍ଧା ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ୱୀରିୟଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସତି ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ସମାଧି ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ପଞ୍ଞା ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞଂ ।
ନ ଚକ୍ଖୁ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ସୋତଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଘାନଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଜିୱ୍ହା ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ କାୟୋ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ମନୋ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଇତ୍ଥୀ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ପୁରିସୋ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଜୀୱିତଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ସୁଖଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ସୋମନସ୍ସଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଉପେକ୍ଖା ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ସଦ୍ଧା ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ୱୀରିୟଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ସତି ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ସମାଧି ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ପଞ୍ଞା ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ।
ନ ଅଞ୍ଞାତାୱୀ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନ ଅଞ୍ଞଂ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୟମକମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ପଟ୍ଠାନମାତିକା
ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଝାନପଚ୍ଚୟୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସ) ।
ପଟ୍ଠାନମାତିକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନଂ
ସତ୍ତପ୍ପକରଣନାମତୋ, ଅଭିଧମ୍ମମଦେସୟି ।
ଦେୱାତିଦେୱୋ ଦେୱାନଂ, ଦେୱଲୋକମ୍ହି ତଂ ପୁରେ ॥
ତସ୍ସାୟଂ ମାତିକା ସବ୍ବା, ସକଲସ୍ସାପି ଉଦ୍ଧରା ।
ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସ୍ସ, ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୁ ସାଧୱୋ ॥
ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକା ଚେୱ, ତଥେୱ ହେତୁଗୋଚ୍ଛକଂ ।
ଚୂଳନ୍ତରଦୁକା ସତ୍ତ, ଗୋଚ୍ଛକା ଚ ତତୋ ପରଂ ॥
ମହନ୍ତରଦୁକା ଚାପି, ତତୋ ଚୁଦ୍ଦସ ନିଦ୍ଦିସେ ।
ଗୋଚ୍ଛକାନି ଦୁୱେ ପିଟ୍ଠି-ଦୁକାନିଟ୍ଠାରସେଦିସା ॥
ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ସୁତ୍ତନ୍ତ-ଦୁକା ତେୱନ୍ତି ପଞ୍ଚଧା ।
ସତ୍ତପ୍ପକରଣିକା ଭିନ୍ନା, ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିମାତିକା ॥
ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାପାଳି ନିଟ୍ଠିତା ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନୀ
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
୧. କାରୁଞ୍ଞଭାୱିତଂ ୟସ୍ସ, ଞାଣଚକ୍ଖୁ ମହୋଦୟଂ ।
ଅନ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, ଜାତଂ ସାମଞ୍ଞଲୋଚନଂ ॥
୨. ତଂ ବୁଦ୍ଧଂ ସୁଗତଂ ଧୀରଂ, ସସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସସାୱକଂ ।
ୱନ୍ଦିତ୍ୱାନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ଚ, ଥୋମେତ୍ୱା ଚ ୱିନାୟକଂ ॥
୩. ଥେରେ ଚ ଥିରସୀଲାଦି-ଗୁଣାଲଙ୍କାରସୋଭିତେ ।
ସାସନୁଜ୍ଜୋତକେ ଧୀରେ, ପୁବ୍ବକେ ୱଂସପାଲକେ ॥
୪. ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱଦେୱୋ ୟଂ, ଦେୱାନଂ ତିଦସାଲୟେ ।
ପଞ୍ଞାୟ ଦେସୟୀ ତସ୍ସ, ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ମାତିକା ॥
୫. ୟା ତସ୍ସା ୱିପୁଲତ୍ଥାୟ, ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିଆଦିହି ।
ଅନେକେହି ପକାରେହି, ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାହି ଚ ॥
୬. ଅତ୍ଥୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚେୱ,
ୱିଭତ୍ତୋ ସାଗରୂପମୋ ।
ଅନନ୍ତନୟୱୋକିଣ୍ଣୋ,
ଦୁକ୍ଖୋଗାହୋ ୟତୋ ତତୋ ॥
୭. ସମାସେନାଭିଧମ୍ମତ୍ଥଂ, ମାତିକାମୁଖତୋଖିଲଂ ।
ଞାତୁକାମେହି ସୁଦ୍ଧେହି, ଅନ୍ତେୱାସୀହି ୟାଚିତୋ ॥
୮. ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱାନ ନୟତୋ, ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାଗତଂ ।
ଅତ୍ଥଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚେୱ, ସମାସେନ ନିରାକୁଲଂ ॥
୯. ସାମତ୍ଥିୟଗତଂ ଅତ୍ଥଂ, ନିକାୟନ୍ତରନିସ୍ସଟଂ ।
ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, କମାଭତନୟାନୁଗଂ ॥
୧୦. ଦୀପୟନ୍ତୋ ନୟଞ୍ଞୂନଂ, ସଦା ସମ୍ମୋଦକାରିନିଂ ।
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିଂ ନାମ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନନ୍ତି ॥
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧. ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମାତିକା
ତିକପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ତତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ମାତିକାତି ଏତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ଅଭିଧମ୍ମୋ? ଧମ୍ମାତିରେକଧମ୍ମୱିସେସଟ୍ଠେନ । ଅତିରେକୱିସେସତ୍ଥଦୀପକୋ ହି ଏତ୍ଥ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ବାଳ୍ହା ମେ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଅଭିକ୍କମନ୍ତି, ନୋ ପଟିକ୍କମନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୭; ୫.୧୯୫, ୧୦୨୨; ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୪, ୩୮୯), ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧; ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧; ସୁ॰ ନି॰ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତ; ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) ୱିୟ, ତସ୍ମା ୟଥା ସମୁସ୍ସିତେସୁ ବହୂସୁ ଛତ୍ତେସୁ ଚେୱ ଧଜେସୁ ଚ ୟଂ ଅତିରେକପ୍ପମାଣଂ, ୱିସେସୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଞ୍ଚ ଛତ୍ତଂ, ତଂ ଅତିଚ୍ଛତ୍ତଂ, ୟୋ ଅତିରେକପ୍ପମାଣୋ, ୱିସେସୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୋ ଚ ଧଜୋ, ସୋ ଅତିଦ୍ଧଜୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱ ଅୟମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମାତିରେକଧମ୍ମୱିସେସଟ୍ଠେନ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଗୱତା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଚ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାକାରାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଏକଦେସେନ ୱିଭତ୍ତା, ନ ନିପ୍ପଦେସେନ, ଅଭିଧମ୍ମଂ ପତ୍ୱା ପନ ଅନେକେହି ନୟୱିସେସେହି ନିପ୍ପଦେସତୋୱ ୱିଭତ୍ତା । ଏୱଂ ଧମ୍ମାତିରେକଧମ୍ମୱିସେସଟ୍ଠେନ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କେନଟ୍ଠେନ ମାତିକା? ମାତୁସମଟ୍ଠେନ । ମାତା ୱିୟାତି ହି ମାତିକା ୟଥା ପଦୁମିକଂ ମୁଖନ୍ତି । ୟଥା ହି ମାତା ନାନାୱିଧେ ପୁତ୍ତେ ପସୱତି, ତେ ପାଲେତି, ପୋସେତି ଚ, ଏୱମୟମ୍ପି ନାନାୱିଧେ ଧମ୍ମେ, ଅତ୍ଥେ ଚ ପସୱତି, ତେ ଚ ଅୱିନସ୍ସମାନେ ପାଲେତି, ପୋସେତି ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ମାତିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମାତିକଂ ହି ନିସ୍ସାୟ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀଆଦିସତ୍ତପ୍ପକରଣୱସେନ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନା ଅନନ୍ତାପରିମାଣା ଧମ୍ମା, ଅତ୍ଥା ଚ ତାୟ ପସୁତା, ପାଲିତା, ପୋସିତା ୱିୟ ଚ ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିପ୍ପକରଣେ ଚତସ୍ସୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଚିତ୍ତୱିଭତ୍ତି ରୂପୱିଭତ୍ତି ନିକ୍ଖେପରାସି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତି। ତତ୍ଥ ନାନାନୟେହି ଏକୂନନୱୁତିଚିତ୍ତୱିଭାୱିନୀ ଚିତ୍ତୱିଭତ୍ତି ୱିତ୍ଥାରିୟମାନା ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରା ହୋତି, ତଦନନ୍ତରଂ ଏକୱିଧାଦିନା ରୂପୱିଭାୱିନୀ ରୂପୱିଭତ୍ତି ୱିତ୍ଥାରିୟମାନା ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରା ହୋତି, ତଦନନ୍ତରଂ ମୂଲଖନ୍ଧଦ୍ୱାରାଦୀନି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦେସିତୋ ନିକ୍ଖେପରାସି ୱିତ୍ଥାରିୟମାନୋ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରୋ ହୋତି, ତଦନନ୍ତରଂ ତେପିଟକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାଭୂତୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନୋ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରୋ ହୋତି । ଏୱମିଦଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିପ୍ପକରଣଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗତୋ ଅତିରେକତେରସମତ୍ତଭାଣୱାରମ୍ପି ସମାନଂ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରଂ ହୋତି ।
ତଥା ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୋ ଆୟତନଧାତୁସଚ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାକାରସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନଇଦ୍ଧିପାଦବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଅପ୍ପମଞ୍ଞାସିକ୍ଖାପଦପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗାତି ଅଟ୍ଠାରସ ୱିଭଙ୍ଗା ୱିଭତ୍ତା, ତେ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟାଦିନାନାନୟେହି ୱିତ୍ଥାରିୟମାନା ପଚ୍ଚେକଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରା ହୋନ୍ତି । ଏୱମିଦଂ ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗତୋ ପଞ୍ଚତିଂସମତ୍ତଭାଣୱାରମ୍ପି ସମାନଂ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରଂ ହୋତି ।
ତଥା ଧାତୁକଥାପକରଣଂ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତିଆଦିନା ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗତୋ ଅତିରେକଛଭାଣୱାରମତ୍ତମ୍ପି ସମାନଂ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରଂ ହୋତି ।
ତଥା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି ଆୟତନଧାତୁସଚ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଛବ୍ବିଧେନ ୱିଭତ୍ତଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗତୋ ଅତିରେକପଞ୍ଚଭାଣୱାରମତ୍ତମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରିୟମାନଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରଂ ହୋତି ।
ତଥା କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନି, ପରୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନୀତି ସୁତ୍ତସହସ୍ସଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗତୋ ସଙ୍ଗୀତିଆରୋପିତନୟେନ ଦୀଘନିକାୟପ୍ପମାଣମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରିୟମାନଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରଂ ହୋତି ।
ତଥା ୟମକପ୍ପକରଣଂ ମୂଲୟମକଂ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଚ୍ଚସଙ୍ଖାରଅନୁସୟଚିତ୍ତଧମ୍ମଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକନ୍ତି ଦସୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗତୋ ୱୀସଭାଣୱାରସତମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରିୟମାନଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରଂ ହୋତି ।
ପଟ୍ଠାନପ୍ପକରଣଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦିଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟେ ଗହେତ୍ୱା ତିକପଟ୍ଠାନାଦିଚତୁୱୀସତିୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଚେକଂ କତିପୟଭାଣୱାରମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରିୟମାନଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭାଣୱାରଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ଅତ୍ଥାନଞ୍ଚ ପସୱନତୋ, ପାଲନତୋ, ପୋସନତୋ ଚ ‘‘ମାତା ୱିୟାତି ମାତିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାଲନପୋସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମ୍ମୁଟ୍ଠାନଂ, ୱିରଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ପାଳିଅତ୍ଥାନଂ ମାତିକାନୁସାରେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସମାନୟନତୋ, ରକ୍ଖଣତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସା ପନାୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମାତିକା ୱିଭଙ୍ଗମାତିକା ଧାତୁକଥାମାତିକା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିମାତିକା କଥାୱତ୍ଥୁମାତିକା ୟମକମାତିକା ପଟ୍ଠାନମାତିକାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ପକରଣାନଂ ଆଦିମ୍ହି ଠପିତା ସତ୍ତୱିଧା ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମାତିକା ଆଦି, ସାପି ତିକମାତିକା ଦୁକମାତିକାତି ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକା ତିକମାତିକା ନାମ । ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସସତଦୁକା ଦୁକମାତିକା ନାମ, ସା ପୁନ ଆହଚ୍ଚଭାସିତା ସାୱକଭାସିତାତି ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକା ଚେୱ, ‘‘ହେତୂ ଧମ୍ମା ନ ହେତୂ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ସରଣା ଧମ୍ମା ଅରଣା ଧମ୍ମା’’ତି ଇମେ ଚ ସତଂ ଦୁକାତି ଅୟଂ ଆହଚ୍ଚଭାସିତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଦେସିତା ସତ୍ତନ୍ନଂ ପକରଣାନଂ ମାତିକା ନାମ, ତଦନନ୍ତରା ‘‘ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ ଧମ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଖୟେଞାଣଂ ଅନୁପ୍ପାଦେଞାଣ’’ନ୍ତି ଇମେ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକା ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଠପିତତ୍ତା ସାୱକଭାସିତା ନାମ । ଇମେ ଠପେନ୍ତୋ ପନ ଥେରୋ ନ ସାମୁକ୍କଂସିକେନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ଠପେସି, ଏକୁତ୍ତରିୟଂ ପନ ଏକକନିପାତଦୁକନିପାତସଙ୍ଗୀତିସୁତ୍ତଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତେହି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଆଭିଧମ୍ମିକତ୍ଥେରାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅକିଲମନତ୍ଥଂ ଠପେସି ।
ସା ପୁନ ସପ୍ପଦେସନିପ୍ପଦେସୱସେନ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ହି ନୱ ତିକା, ଏକସତ୍ତତି ଚ ଦୁକା ସପ୍ପଦେସାନଂ ସାୱସେସାନଂ ନାମରୂପାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସପ୍ପଦେସା ନାମ, ଅୱସେସା ତେରସ ତିକା, ଏକସତ୍ତତି ଚ ଦୁକା ନିପ୍ପଦେସାନଂ ନିରୱସେସାନଂ ନାମରୂପାନଂ ଗହିତତ୍ତା ନିପ୍ପଦେସା ନାମ । ତେସଂ ୱିଭାଗୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ତଥା ନାମଲାଭୱସେନ ଦ୍ୱିଧା । ସବ୍ବେୱ ହି ଏତେ ତିକଦୁକା ଆଦିପଦୱସେନ, ସବ୍ବପଦୱସେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା’’ତି ଅୟଂ ତାୱ ଆଦିପଦୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମୋ କୁସଲତ୍ତିକୋ ନାମ । ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଧମ୍ମା’’ତି ଅୟଂ ସବ୍ବପଦୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମୋ ୱେଦନାତ୍ତିକୋ ନାମ । ଏୱଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ତିକଦୁକାନଂ ନାମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସା ପନେସା ପଞ୍ଚଦସହି ପରିଚ୍ଛେଦେହି ୱୱତ୍ଥିତା । ତିକାନଂ ହି ଏକୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଦୁକାନଂ ଚୁଦ୍ଦସ। ‘‘ହେତୂ ଧମ୍ମା ନହେତୂ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୟୋ ହି ଛ ଦୁକା ଗନ୍ଥତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧେନ କଣ୍ଣିକା ୱିୟ, ଘଟା ୱିୟ ଚ ହୁତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ‘‘ହେତୁଗୋଚ୍ଛକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ଅପରେ ‘‘ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୟୋ ସତ୍ତ ଦୁକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ବନ୍ଧା କେୱଲଂ ଦୁକସାମଞ୍ଞେନ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଗୋଚ୍ଛକନ୍ତରେ ଠପିତତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଅନ୍ତରଦୁକେହି ଚୂଳକତ୍ତା ‘‘ଚୂଳନ୍ତରଦୁକା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତୋ ପରଂ ଆସୱଦୁକାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଦୁକାନଂ ୱସେନ ଆସୱଗୋଚ୍ଛକୋ ନାମ । ତତୋ ସଂୟୋଜନଦୁକାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସେନ ସଂୟୋଜନଗୋଚ୍ଛକୋ ନାମ । ତଥା ଗନ୍ଥଓଘୟୋଗନୀୱରଣଦୁକାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସେନ ଗନ୍ଥଓଘୟୋଗନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକା ନାମ । ପରାମାସଦୁକାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱସେନ ପରାମାସଗୋଚ୍ଛକୋ ନାମ । ତତୋ ପରଂ ସାରମ୍ମଣଦୁକାଦୟୋ ଚତୁଦ୍ଦସ ଦୁକା ମହନ୍ତରଦୁକା ନାମ । ତତୋ ପରଂ ଉପାଦାନଦୁକାଦୟୋ ଛ ଦୁକା ଉପାଦାନଗୋଚ୍ଛକୋ ନାମ । ତତୋ କିଲେସଦୁକାଦୟୋ ଅଟ୍ଠଦୁକା କିଲେସଗୋଚ୍ଛକୋ ନାମ । ତତୋ ପରଂ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବଦୁକାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସ ଦୁକା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାୟ ପରିୟୋସାନେ ଠପିତତ୍ତା ପିଟ୍ଠିଦୁକା ନାମ । ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟଦୁକାଦୟୋ ପନ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ଦୁକା ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକା ନାମ । ଏୱମେତିସ୍ସା ପଞ୍ଚଦସହି ପରିଚ୍ଛେଦେହି ୱୱତ୍ଥିତାୟ ତାୱ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଭୱିସ୍ସତି ।
କୁସଲତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା
ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ତିକମାତିକା ଆଦି, ତତ୍ଥାପି କୁସଲତ୍ତିକୋ ଆଦି, ତସ୍ମା କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସ ତାୱ –
ଅତ୍ଥତୋ ଭୂମିଭେଦା ଚ, ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ।
ଉଦ୍ଦେସତୋ ଚ ଧମ୍ମାନଂ, ଲକ୍ଖଣାଦିୱିଭାଗତୋ ॥
ସଙ୍ଗହା ସୁଞ୍ଞତୋ ଚେୱ, ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ।
ୟଥାନୁରୂପଂ ସବ୍ବତ୍ଥ, ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ କୁସଲସଦ୍ଦୋ ଆରୋଗ୍ୟାନୱଜ୍ଜଛେକସୁଖୱିପାକେସୁ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଂ ହି ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ଭୋତୋ କୁସଲଂ, କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଅନାମୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୫.୨୪୬; ୨.୨୦.୧୨୯) ଆରୋଗ୍ୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘କତମୋ ପନ, ଭନ୍ତେ, କାୟସମାଚାରୋ କୁସଲୋ? ୟୋ ଖୋ, ମହାରାଜ, କାୟସମାଚାରୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୬୧) ଅନୱଜ୍ଜେ । ‘‘କୁସଲୋ ତ୍ୱଂ ରଥସ୍ସ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୭) ଛେକେ । ‘‘କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) ସୁଖୱିପାକେ । ସ୍ୱାୟମିଧ ଆରୋଗ୍ୟେପି ଅନୱଜ୍ଜେପି ସୁଖୱିପାକେପି ୱତ୍ତତି । ୟଥେୱ ହି ରୂପକାୟେ ନିବ୍ୟାଧିତାୟ ଆରୋଗ୍ୟଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅରୂପଧମ୍ମେପି କିଲେସବ୍ୟାଧିନୋ ଅଭାୱେନ ଆରୋଗ୍ୟଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଲେସୱଜ୍ଜସ୍ସ ପନ ଅଭାୱା ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ ।
ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ପରିୟତ୍ତିହେତୁଗୁଣନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱତାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଂ ହି ‘‘ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣାତି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୨) ପରିୟତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୨୦) ହେତୁମ୍ହି । ‘‘ନ ହି ଧମ୍ମୋ ଅଧମ୍ମୋ ଚ, ଉଭୋ ସମୱିପାକିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଥେରଗା॰ ୩୦୪) ଗୁଣେ । ‘‘ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩) ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱତାୟଂ, ସ୍ୱାୟମିଧାପି ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱତାୟମେୱ ୱଟ୍ଟତି ।
ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ – କୁଚ୍ଛିତେ ପାପଧମ୍ମେ ସଲୟନ୍ତି ଚଲୟନ୍ତି କମ୍ପେନ୍ତି ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୀତି କୁସଲା। କୁଚ୍ଛିତେନ ୱା ଆକାରେନ ସୟନ୍ତୀତି କୁସା, ତେ କୁସେ ଲୁନନ୍ତି ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି କୁସଲା । କୁଚ୍ଛିତାନଂ ୱା ସାନତୋ ତନୁକରଣତୋ ଞାଣଂ କୁସଂ ନାମ, ତେନ କୁସେନ ଲାତବ୍ବା ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବାତି କୁସଲା । ଅଥ ୱା କୋସଲ୍ଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତତୋ କୋସଲ୍ଲତୋ ସମ୍ଭୂତତ୍ତା କୁସଲା । ଇଦଂ ପନ ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ନିବ୍ବଚନଦ୍ୱୟଂ କିଞ୍ଚାପି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନମେୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପନ ତଂସଦିସତାୟ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନମ୍ପୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥା ୱା କୁସା ଉଭୟଭାଗଗତଂ ହତ୍ଥପ୍ପଦେସଂ ଲୁନନ୍ତି, ଏୱମିମେପି ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଉଭୟଭାଗଗତଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ଲୁନନ୍ତି, ତସ୍ମା କୁସା ୱିୟ ଲୁନନ୍ତୀତି କୁସଲା । ଅତ୍ତନୋ ପନ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମା, ଧାରୀୟନ୍ତି ୱା ପଚ୍ଚୟେହି, ଧାରୀୟନ୍ତି ୱା ୟଥାସଭାୱତୋ ଆଧାରୀୟନ୍ତୀତିପି ଧମ୍ମା । ନ କୁସଲା ଅକୁସଲା, ମିତ୍ତପଟିପକ୍ଖା ଅମିତ୍ତା ୱିୟ କୁସଲପଟିପକ୍ଖାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ବ୍ୟାକତାତି ଅବ୍ୟାକତା, କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନ ଅକଥିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସୁ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକଲକ୍ଖଣା କୁସଲା, ସାୱଜ୍ଜଦୁକ୍ଖୱିପାକଲକ୍ଖଣା ଅକୁସଲା, ଅୱିପାକଲକ୍ଖଣା ଅବ୍ୟାକତା ।
କିଂ ପନେତାନି କୁସଲାତି ୱା ଧମ୍ମାତି ୱାତିଆଦୀନି ଏକତ୍ଥାନି, ଉଦାହୁ ନାନତ୍ଥାନୀତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ତାୱ ଏକତ୍ଥାନି, ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ‘‘କୁସଲା କୁସଲା’’ତି ୱୁତ୍ତସଦିସଂ ହୋତି । ଅଥ ନାନତ୍ଥାନି, ତିକଦୁକାନଂ ଛକ୍କଚତୁକ୍କଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ପଦାନଞ୍ଚ ଅସମ୍ବନ୍ଧୋ ‘‘କୁସଲା ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁମା’’ତିଆଦୀନଂ ୱିୟ । ଅଥାପି ୟଦି ଏତାନି ଏକତ୍ଥାନି, କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତପଦାନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମସଭାୱେନ ଏକତ୍ତା କୁସଲାଦୀନମ୍ପି ଏକତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ‘‘କୁସଲପଦତୋ ଅକୁସଲାଦିପଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିୟା’’ତି ୱଦଥ, ନ ଏତାନି ଏକତ୍ଥାନି । ତଦା ଧମ୍ମୋ ନାମ ଭାୱୋ । ଭାୱତୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଅଭାୱୋତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞାପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱତ୍ତମାପନ୍ନେହି ଧମ୍ମେହି ଅନଞ୍ଞେ କୁସଲାଦୟୋପି ଅଭାୱା ଏୱ ସିୟୁନ୍ତି ? ସବ୍ବମେତଂ ଅକାରଣଂ, କସ୍ମା ? ୟଥାନୁମତିୱୋହାରସିଦ୍ଧିତୋ, ନ ହି ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ୟଥା କୁସଲା କୁସଲାତି, ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱେନ ପଣ୍ଡିତେହି ଅନୁମତାନି, ନାପି କୁସଲା ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁମା-ସଦ୍ଦା ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୋଲୋକିତତ୍ଥଭାୱେନ, ଅଥ ଖୋ ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକତ୍ତାଦିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସ, ସଭାୱସାଧାରଣାଦିଅତ୍ଥସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଜୋତକତ୍ତେନ ୟଥାକ୍କମଂ ଅନୁମତାନି । କୁସଲ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁରତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ କୁସଲାକୁସଲାଦିସବ୍ବସାଧାରଣସାମଞ୍ଞତ୍ଥଦୀପକଂ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦଂ ଅକୁସଲାଦିତୋ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥୱିସେସୱିସିଟ୍ଠତ୍ଥଦୀପକଂ କରୋତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଭିନ୍ନୱିସୟାନମ୍ପି ନେସଂ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଏକତ୍ଥତାୟ ପଣ୍ଡିତାନୁମତତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାରୋପନେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବମେତଂ ଅକାରଣଂ । ଏୱଂ ତତୋ ପରେସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପତୋ ଞାତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
କୁସଲପଦତ୍ଥୋ
ଭୂମିଭେଦାତି ତେସୁ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କୁସଲା ତାୱ ଧମ୍ମା ଭୂମିଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି – କାମାୱଚରା ରୂପାୱଚରା ଅରୂପାୱଚରା ଲୋକୁତ୍ତରାତି । ଅୟଂ ଭୂମିଭେଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସମ୍ପୟୋଗତୋତି ଏୱଂ ଭୂମିଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧାନମ୍ପି ନେସଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରା ତାୱ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧା ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ତଥା ସସଙ୍ଖାରଂ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ତଥା ସସଙ୍ଖାରଂ । ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ତଥା ସସଙ୍ଖାରଂ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ତଥା ସସଙ୍ଖାରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣତା, ସଦ୍ଧାବାହୁଲ୍ଲତା, ୱିସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିତା, ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତା ଚ ଏକାଦସ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗକାରଣାନି ଚାତି ଇମେହି ତାୱ କାରଣେହି ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ପନ ପତ୍ଥେତ୍ୱା କତକମ୍ମତୋ, ବ୍ରହ୍ମାଦିଉପପତ୍ତିତୋ, ପଞ୍ଞାଦସକୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକତୋ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ କିଲେସଦୂରିଭାୱତୋ ଚ ସତ୍ତୱିଧଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗକାରଣତୋ ଚ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂ ୱା ୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ ସଙ୍ଖାରୋ ନାମ ।
ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସସଙ୍ଖାରଂ, ତଦଭାୱା ଅସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତେସୁ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତସୋମନସ୍ସଞାଣହେତୁଂ ଆଗମ୍ମ ପହଟ୍ଠୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଅସଂସୀଦନ୍ତୋ, ପରେହି ଚ ଅନୁସ୍ସାହିତୋ ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କରୋତି, ତଦାସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଠମଂ କୁସଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଅମୁତ୍ତଚାଗିତାଦିୱସେନ ସଂସୀଦମାନୋ, ଅତ୍ତନୋ ପଟିସଙ୍ଖାରେନ ୱା ପରେହି ୱା ଉସ୍ସାହିତୋ କରୋତି, ତଦାସ୍ସ ତଦେୱ ସସଙ୍ଖାରଂ ଦୁତିୟଂ କୁସଲଂ ହୋତି । ୟଦା ପନ ଞାତିଜନାଦିପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ଜାତପରିଚୟା ବାଲଦାରକାଦୟୋ ଭିକ୍ଖୁଆଦିଦସ୍ସନେନ ସୋମନସ୍ସଜାତା ସହସା ଦାନୱନ୍ଦନାଦୀନି କରୋନ୍ତି, ତଦା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ତତିୟଂ କୁସଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ପନ ଞାତିଆଦୀହି ଉସ୍ସାହିତା ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ତଦେୱ ଚତୁତ୍ଥଂ ସସଙ୍ଖାରଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦା ପନ ସୋମନସ୍ସହେତୁନୋ ଅଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଚତୂସୁପି ୱିକପ୍ପେସୁ ସୋମନସ୍ସରହିତା ହୋନ୍ତି, ତଦା ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି କୁସଲାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଉଦ୍ଦେସତୋ ଚ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧେସୁ କୁସଲେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉଦ୍ଦେସତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପଠମକୁସଲେ ତାୱ ପାଳିୟା ସରୂପେନ ଆଗତା ତିଂସ ଧମ୍ମା, ୟେୱାପନକା ନୱାତି ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ଚେତନା ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ୱୀରିୟଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଜୀୱିତଂ ସଦ୍ଧା ସତି ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି କାୟଲହୁତା ଚିତ୍ତଲହୁତା କାୟମୁଦୁତା ଚିତ୍ତମୁଦୁତା କାୟକମ୍ମଞ୍ଞତା ଚିତ୍ତକମ୍ମଞ୍ଞତା କାୟପାଗୁଞ୍ଞତା ଚିତ୍ତପାଗୁଞ୍ଞତା କାୟୁଜୁକତା ଚିତ୍ତୁଜୁକତାତି ଇମେ ସରୂପେନ ଆଗତା ତିଂସଧମ୍ମା । ଛନ୍ଦୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ମନସିକାରୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା କରୁଣା ମୁଦିତା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି ମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିରତୀତି ଇମେ ୟେୱାପନକା ନୱାତି ।
‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି…ପେ॰… ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ୱେଦନା…ପେ॰… ସଞ୍ଞା ଚେତନା ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମାସତି ସମ୍ମାସମାଧି ସଦ୍ଧାବଲଂ ୱୀରିୟବଲଂ ସତିବଲଂ ସମାଧିବଲଂ ପଞ୍ଞାବଲଂ ହିରିବଲଂ ଓତ୍ତପ୍ପବଲଂ ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋ ଅନଭିଜ୍ଝା ଅବ୍ୟାପାଦୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି କାୟଲହୁତା ଚିତ୍ତଲହୁତା କାୟମୁଦୁତା ଚିତ୍ତମୁଦୁତା କାୟକମ୍ମଞ୍ଞତା ଚିତ୍ତକମ୍ମଞ୍ଞତା କାୟପାଗୁଞ୍ଞତା ଚିତ୍ତପାଗୁଞ୍ଞତା କାୟୁଜୁକତା ଚିତ୍ତୁଜୁକତା ସତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନା ପଗ୍ଗାହୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) –
ଏୱଂ ସରୂପତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଛପଞ୍ଞାସ ଧମ୍ମା ‘‘ୟେ ୱା ପନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ଏୱଂ ୟେୱାପନକୱସେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଚସ୍ସା ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ ଆଗତେ ଗହେତ୍ୱା ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଛନ୍ଦାଦୟୋ ନୱାତି ପଞ୍ଚସଟ୍ଠି ଧମ୍ମା ଆଗତା । ୟସ୍ମା ପନ ତେସୁ ସରୂପେନ ଆଗତା ଝାନଙ୍ଗଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗଙ୍ଗବଲମୂଲାଦୀନଂ ୱସେନ ଏକସ୍ସେୱ ବହୁକିଚ୍ଚତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୟାୟେନ ଛପଞ୍ଞାସୱିଧେନ ଦେସିତାପି ଅଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସମତିଂସେୱ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ତେ ପନ ସୱିଭତ୍ତିକା ଅୱିଭତ୍ତିକାତି ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସ ଏକକତ୍ତା ଅୱିଭତ୍ତିକା । ୱେଦନାଦୟୋ ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମା ଅଟ୍ଠତିଂସପ୍ପଭେଦେନ ୟଥାୟୋଗଂ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ସୱିଭତ୍ତିକା, ୟେୱାପନକା ପନ ଅୱିଭତ୍ତିକା ଏୱ । ତସ୍ମା ତେ ସବ୍ବେପି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସ ଧମ୍ମାୱ ହୋନ୍ତି । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –
ଫସ୍ସାଦିପଞ୍ଚକଂ ପଞ୍ଚଝାନଙ୍ଗାନିନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠକଂ ।
ମଗ୍ଗଙ୍ଗପଞ୍ଚକଂ ସତ୍ତବଲଂ ମୂଲତ୍ତିକମ୍ପି ଚ ॥
କମ୍ମପଥତ୍ତିକଞ୍ଚେୱ, ଲୋକପାଲଦୁକଂ ତଥା ।
ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀ ଛ ଦୁକା, ତୀଣି ପିଟ୍ଠିଦୁକାନିତି ॥
ସତ୍ତରସହି ରାସୀହି, ଛପଞ୍ଞାସେୱ ପାଳିୟଂ ।
ୱୁତ୍ତା ସଭାୱତୋ ତିଂସ, ଧମ୍ମା ଅଗହିତଗ୍ଗହେ ॥
ଫସ୍ସୋ ଜୀୱିତସଞ୍ଞା ଚ, ଚେତନା ଚାରପୀତିୟୋ ।
ଛ ଦୁକା କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି-ପମୁଖାଟ୍ଠାରସେକକା ॥
ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କୋ ସଦ୍ଧା ଚ, ହିରିଓତ୍ତପ୍ପିୟମ୍ପି ଚ ।
ଅଲୋଭୋ ଚ ଅଦୋସୋ ଚ, ସତ୍ତ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭାୱିତା ॥
ୱେଦନା ତିୱିଧା ୱୀରିୟଂ, ସତି ଚ ଚତୁଧା ମତା ।
ଛଦ୍ଧା ଏକଗ୍ଗତା ପଞ୍ଞା, ସତ୍ତଧାୱ ୱିଭାୱିତା ॥
ୱିରତୀ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ, ମନକ୍କାରୋ ଛନ୍ଦମଜ୍ଝତ୍ତା ।
ଧିମୋକ୍ଖୋ ୟେୱାପନକା, ନୱେତେ ପଠମେ ମନେ ॥
ପଞ୍ଚସଟ୍ଠିୱିଧେନେୱ, ପରିୟାୟେନ ଦେସିତା ।
ନୱାଧିକା ଚ ତେତ୍ତିଂସ, ଧମ୍ମାୱ ପରମତ୍ଥତୋତି ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ସରୂପେନ ଆଗତା ତିଂସ ଧମ୍ମା, ୟେୱାପନକେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଚାତି ଚତୁତ୍ତିଂସ ଧମ୍ମା ଏକକ୍ଖଣେ ନିୟତା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ସେସା ପନ କରୁଣାଦୟୋ ପଞ୍ଚ କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗମୁଦିତାପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତମିଚ୍ଛାଜୀୱେହି ୱିରମଣୱସେନ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିକାଲେସୁ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥାନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅନିୟତା । ତେ ଚ ୟସ୍ମା ଦୁକ୍ଖିତସୁଖିତସତ୍ତୱସେନ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିତ୍ତୟୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତା ଏକତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେସୁ ନିୟତା ଚତୁତ୍ତିଂସ, କରୁଣାଦୀସୁ ଏକନ୍ତି ପଞ୍ଚତିଂସ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କେୱଲଂ ପନ ଦାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ନିୟତା ଚତୁତ୍ତିଂସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଲକ୍ଖଣାଦିୱିଭାଗତୋତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣରସାଦିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ। ସ୍ୱାୟଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ, ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଆପାଥଗତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନୋ । ଅୟଂ ହି ଅରୂପଧମ୍ମୋପି ସମାନୋ ଆରମ୍ମଣେ ଫୁସନାକାରେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ, ସା ଚସ୍ସ ଫୁସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତି ଅମ୍ବିଲାଦିଦସ୍ସନେ ଖେଳୁପ୍ପାଦାଦିନା ଞାତବ୍ବା । ଏକଦେସେନ ପନ ଅନଲ୍ଲୀୟମାନୋପି ରୂପଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଂ, ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚ ସୋତଂ ଚିତ୍ତମାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେତୀତି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ । ତିକସନ୍ନିପାତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପନ ଅତ୍ତନୋ କାରଣସ୍ସ ୱସେନ ପୱେଦିତତ୍ତା ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଫଲଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନେନ ପନେସ ୱେଦନାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ନାମ ହୋତି । ତଜ୍ଜାସମନ୍ନାହାରେନ ଚେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଚ ପରିକ୍ଖତେ ୱିସୟେ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଆପାଥଗତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱେଦନାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପନେସ ନିଚ୍ଚମ୍ମା ଗାୱୀ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ଚ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋ ୱା ସାମଞ୍ଞଂ ୱା ଲକ୍ଖଣଂ ନାମ, କିଚ୍ଚଂ ୱା ସମ୍ପତ୍ତି ୱା ରସୋ ନାମ, ଉପଟ୍ଠାନାକାରୋ ୱା ଫଲଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ଆସନ୍ନକାରଣଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଏୱଂ ଉପରିପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାଦୀନଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନା, ସା ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା, ସଭାୱଭେଦତୋ ପନେସା ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋତି – ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପେକ୍ଖାତି । ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ସୁଖଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଉପବ୍ରୂହନରସଂ, କାୟିକଅସ୍ସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅନିଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ମିଲାପନରସଂ, କାୟିକାବାଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟପଦଟ୍ଠାନଂ । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ୟଥା ତଥା ୱା ଇଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଉପବ୍ରୂହନରସଂ ୱା, ଚେତସିକଅସ୍ସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଇଟ୍ଠାକାରଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ୟଥା ତଥା ୱା ଅନିଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ମିଲାପନରସଂ ୱା, ଚେତସିକାବାଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଏକନ୍ତେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ । ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା ଉପେକ୍ଖା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ନାତିଉପବ୍ରୂହନମିଲାପନରସା, ସନ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ନିପ୍ପୀତିକଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଏକନ୍ତମବ୍ୟାକତଂ, ଦୋମନସ୍ସମେକନ୍ତମକୁସଲଂ, ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖା ପନ ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅକୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା । ଇଧ ପନ କୁସଲା ସୋମନସ୍ସୱେଦନା ଅଧିପ୍ପେତା ।
ନୀଲାଦିଭେଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସଞ୍ଜାନାତୀତି ସଞ୍ଞା। ସା ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା, ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣରସା, ପୁନସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତକରଣରସା ୱା ଦାରୁଆଦୀସୁ ତଚ୍ଛକାଦୟୋ ୱିୟ, ୟଥାଗହିତନିମିତ୍ତୱସେନ ଅଭିନିୱେସକରଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ହତ୍ଥିଦସ୍ସକଅନ୍ଧା ୱିୟ, ଆରମ୍ମଣେ ଅନୋଗାଳ୍ହୱୁତ୍ତିତାୟ ଅଚିରଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା ୱିଜ୍ଜୁ ୱିୟ, ୟଥାଉପଟ୍ଠିତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନା ତିଣପୁରିସେସୁ ମିଗପୋତକାନଂ ପୁରିସାତି ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ୱିୟ ।
ଚେତେତୀତି ଚେତନା, ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିସନ୍ଦହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ଚେତନାଭାୱଲକ୍ଖଣା, ଆୟୂହନରସା, ସା ଚ କୁସଲାକୁସଲେସୁ ଏୱ ହୋତି । ଇତରେସୁ ପନ ତଂସଦିସତାୟ ସଂୱିଦହନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ସକିଚ୍ଚପରକିଚ୍ଚସାଧକା ଜେଟ୍ଠସିସ୍ସମହାୱଡ୍ଢକିଆଦୟୋ ୱିୟ । ଅଚ୍ଚାୟିକକମ୍ମାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୁ ପନାୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଉସ୍ସାହନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନା ପାକଟା ହୋତି ।
ଆରମ୍ମଣଂ ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥୋ ଚିତ୍ତଦୁକେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ତଦେତଂ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ଚିତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମରସଂ, ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସନ୍ଧାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ନାମରୂପପଦଟ୍ଠାନଂ ।
ୱିତକ୍କେତି ଊହେତି, ୱିତକ୍କନମତ୍ତମେୱ ୱା ସୋତି ୱିତକ୍କୋ। ସ୍ୱାୟମାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ, ଆହନନପରିୟାହନନରସୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆନୟନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।
ଆରମ୍ମଣେ ତେନ ଚିତ୍ତଂ ୱିଚରତି, ୱିଚରଣମତ୍ତମେୱ ୱା ସୋତି ୱିଚାରୋ। ସ୍ୱାୟମାରମ୍ମଣାନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ, ତତ୍ଥ ସହଜାତାନୁୟୋଜନରସୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଅଭିନିରୋପନାନୁମଜ୍ଜନୱସେନ ପନେସଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମତାୟ ଘଣ୍ଟାଭିଘାତୋ ୱିୟ ଚେତସୋ ପଠମାଭିନିପାତୋ ୱିତକ୍କୋ, ଘଣ୍ଟାନୁରୱୋ ୱିୟ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୋ ୱିଚାରୋ । ୱିପ୍ଫାରୱା ଚେତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତୁକାମପକ୍ଖିନୋ ପକ୍ଖୱିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ, ସନ୍ତୱୁତ୍ତି ୱିଚାରୋ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତସ୍ସ ପକ୍ଖିନୋ ପକ୍ଖପସାରଣଂ ୱିୟ । ସୋ ପନ ନେସଂ ୱିସେସୋ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୁ ପାକଟୋ ହୋତି । ଉଭୋପି ପନେତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନା ।
ପିଣୟତୀତି ପୀତି। ସା ସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତପୀଣନରସା, ଫରଣରସା ୱା, ଓଦଗ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା ।
ୱୀରାନଂ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ୱୀରିୟଂ, ୱିୱିଧେନ ୱା ଉପାୟେନ ଈରୟିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବନ୍ତି ୱୀରିୟଂ । ତଞ୍ଚ ଉସ୍ସାହଲକ୍ଖଣଂ, ସହଜାତାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନରସଂ, ଅସଂସୀଦନଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ‘‘ସଂୱିଗ୍ଗୋ ୟୋନିସୋ ପଦହତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୩) ୱଚନତୋ ସଂୱେଗପଦଟ୍ଠାନଂ, ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା । ଇଦଂ ପନ କୁସଲପକ୍ଖେ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଅକୁସଲାଦିପକ୍ଖେ ପନ ସାଧାରଣୱସେନ ୟଥା ତଥା ୱା ଦୁକ୍ଖୱିନୋଦନକାମତାପଦଟ୍ଠାନଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା । ତଂ ସମାରଦ୍ଧଂ ସବ୍ବାସଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏକୋ ଅଗ୍ଗୋ ୱିସୟୋ ଅସ୍ସାତି ଏକଗ୍ଗଂ, ଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଏକଗ୍ଗତା, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା, ସମାଧିସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସା ଅୱିସାରଣଲକ୍ଖଣା, ସହଜାତାନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନରସା ନହାନୀୟଚୁଣ୍ଣାନଂ ଉଦକଂ ୱିୟ, ଉପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଞାଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ସୁଖପଦଟ୍ଠାନା, ଅକୁସଲାଦିସାଧାରଣୱସେନ ପନେତ୍ଥାପି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଞାତବ୍ବାନି । ନିୱାତେ ଦୀପଚ୍ଚୀନଂ ଠିତି ୱିୟ ଚେତସୋ ଠିତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଆରମ୍ମଣଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁପୱିସନ୍ତା ୱିୟ କୁସଲପକ୍ଖେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣଂ ଓଗାହନ୍ତି ସଦ୍ଧା ସତି ଏକଗ୍ଗତା ପଞ୍ଞାତି, ତେନେୱ ସଦ୍ଧା ‘‘ଓକପ୍ପନା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ସତି ଚ ‘‘ଅପିଲାପନା’’ତି, ଏକଗ୍ଗତା ‘‘ଅୱଟ୍ଠିତୀ’’ତି, ପଞ୍ଞା ‘‘ପରିୟୋଗାହନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଚ ତୟୋ ତଣ୍ହା ଦିଟ୍ଠି ଅୱିଜ୍ଜାତି । ତେନ ତେ ଏୱ ‘‘ଓଘା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତଥାପି ନେସଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ନାନତ୍ତମ୍ପି ସିଦ୍ଧମେୱ । ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ପନ ଏକଗ୍ଗତା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମାଗତତ୍ତା ‘‘ଓଗାହନା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତା । ଅକୁସଲଧମ୍ମା ହି ଏକୱିସୟେ ସମ୍ପିଣ୍ଡନକିଚ୍ଚେନ ସମାଧିନା ୟୁତ୍ତାପି ଉଦକସିତ୍ତରଜୁଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ୱିକିରଣସଭାୱା ହୋନ୍ତି । ତେନେୱ ହେତ୍ଥ ଉପଚାରପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତି ନ ହୋତି, କୁସଲଧମ୍ମା ପନ ୟସ୍ମା ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଆକୋଟନମଜ୍ଜନାଦୀନି କତ୍ୱା ଉପଲିତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ସକଲମ୍ପି ଦିୱସଂ ନିଚ୍ଚଲପୱତ୍ତନସମତ୍ଥାତି ଉପଚାରପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାପି ହୋତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଓଗାହନାତି ୱୁତ୍ତାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଜୀୱନ୍ତି ତେନ, ଜୀୱନମତ୍ତଂ ୱା ତନ୍ତି ଜୀୱିତଂ, ତଂ ସହଜାତାନୁପାଲନଲକ୍ଖଣଂ, ତେସଂ ପୱତ୍ତନରସଂ, ତେସଞ୍ଞେୱ ଠପନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୟାପୟିତବ୍ବଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ତନୋ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ଚେତଂ ତେ ଧମ୍ମେ ଅନୁପାଲେତି ଉଦକଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଲାଦୀନି, ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ । ସୟଂ ଭିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ସୟଂ ପୱତ୍ତିତଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧେନେୱ ପୱତ୍ତତି ନିୟାମକୋ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସଦ୍ଦହନ୍ତି ଏତାୟ, ସୟଂ ୱା ସଦ୍ଦହତି, ସଦ୍ଦହନମତ୍ତଂ ୱା ଏସାତି ସଦ୍ଧା। ସା ସଦ୍ଦହନଲକ୍ଖଣା, ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣା ୱା, ପସାଦନରସା ଉଦକପ୍ପସାଦକମଣି ୱିୟ, ପକ୍ଖନ୍ଦନରସା ୱା ଓଘୁତ୍ତାରକୱୀରପୁରିସୋ ୱିୟ, ଅକାଲୁସିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅଧିମୁତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନା, ସଦ୍ଧମ୍ମସୱନାଦିସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗପଦଟ୍ଠାନା ୱା, ହତ୍ଥୱିତ୍ତବୀଜାନି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ସରନ୍ତି ତାୟ, ସୟଂ ୱା ସରତି, ସରଣମତ୍ତମେୱ ୱା ଏସାତି ସତି। ସା ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣା, ଅସମ୍ମୋସନରସା, ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ୱିସୟାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ଥିରସଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନା, କାୟାଦିସତିପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନା ୱା । ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ପନ ଏସିକା ୱିୟ, ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦିରକ୍ଖଣତୋ ଦୋୱାରିକୋ ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ହିରୀୟତୀତି ହିରୀ, ଲଜ୍ଜାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେହିୟେୱ ଓତ୍ତପ୍ପତୀତି ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ପାପତୋ ଉବ୍ବେଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ପାପତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣା ହିରୀ, ଉତ୍ତାସଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ଲଜ୍ଜନାକାରେନ ପାପକାନଂ ଅକରଣରସା ହିରୀ, ଉତ୍ତାସାକାରେନ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ଅସୁଚିମକ୍ଖିତସ୍ସ, ଅଗ୍ଗିସନ୍ତତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅୟୋଗୁଳସ୍ସ ଗହେତୁଂ ଅୱିସହନଂ ୱିୟ ଏତେସଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନସନ୍ତାସାକାରେହି ପାପାକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତାକାରେନେୱ ଚ ପାପତୋ ସଂକୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି ଏତାନି, ଅତ୍ତପରଗାରୱପଦଟ୍ଠାନାନି କୁଲୱଧୂୱେସିୟା ଭାୱୋ ୱିୟ, ଲୋକପାଲକାନି ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପନେସଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅଧିପତି ସଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣେନ ଚାତି ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନତା, ଅତ୍ତଲୋକାଧିପତିତା, ଲଜ୍ଜାଭୟସଭାୱସଣ୍ଠିତତା, ସପ୍ପତିସ୍ସୱୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱିତାଲକ୍ଖଣତା ଚ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ ବଲରାସିୱଣ୍ଣନା) ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତା, ଅତ୍ଥିକେହି ତଂ ତତ୍ଥେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ନ ଲୁବ୍ଭତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ନ ଲୁବ୍ଭତି, ଅଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଅଲୋଭୋ। ଅଦୋସାମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେସୁ ଅଲୋଭୋ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଗେଧଲକ୍ଖଣୋ, ଅଲଗ୍ଗଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ୱା କମଲଦଲେ ଜଲବିନ୍ଦୁ ୱିୟ, ଅପରିଗ୍ଗହରସୋ ମୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ, ଅନଲ୍ଲୀନଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଅସୁଚିମ୍ହି ପତିତପୁରିସୋ ୱିୟ ।
ଅଦୋସୋ ଅଚଣ୍ଡିକ୍କଲକ୍ଖଣୋ, ଅୱିରୋଧଲକ୍ଖଣୋ ୱା ଅନୁକୂଲମିତ୍ତୋ ୱିୟ, ଆଘାତୱିନୟନରସୋ, ପରିଳାହୱିନୟନରସୋ ୱା ଚନ୍ଦନଂ ୱିୟ, ସୋମ୍ମଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ।
ଅମୋହୋ ୟଥାସଭାୱପ୍ପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣୋ, ଅକ୍ଖଲିତପ୍ପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣୋ ୱା କୁସଲିସ୍ସାସକ୍ଖିତ୍ତଉସୁପ୍ପଟିୱେଧୋ ୱିୟ, ୱିସୟୋଭାସନରସୋ ଅନୁଦ୍ଧଟୋ ପଦୀପୋ ୱିୟ, ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଅରଞ୍ଞଗତସୁଦେସକୋ ୱିୟ । ତୟୋପି ଚେତେ ସବ୍ବକୁସଲାନଂ ମୂଲଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଅପିଚ ଅଲୋଭୋ ଚେତ୍ଥ ଦାନହେତୁ, ଅଦୋସୋ ସୀଲହେତୁ, ଅମୋହୋ ଭାୱନାହେତୁ । ତୀହିପି ଚେତେହି ୟଥାପଟିପାଟିୟା ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞା ଅବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା ଅୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଅଧିକଊନୱିପରୀତଗ୍ଗହଣାନଂ ଅଭାୱୋ, ତଥା ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗଇଚ୍ଛିତାଲାଭଦୁକ୍ଖାନଂ, ଜାତିଜରାମରଣଦୁକ୍ଖାନଂ, ପେତନିରୟତିରଚ୍ଛାନଗତିଦୁକ୍ଖାନଞ୍ଚ ଅଭାୱୋ, ତଥା ଭୋଗମିତ୍ତଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତଥା କାମସୁଖପରିଚ୍ଚାଗଅତ୍ତକିଲମଥପରିଚ୍ଚାଗମଜ୍ଝିମପଟିପତ୍ତୀନଂ ସମ୍ଭୱୋ, ତଥା ଅସୁଭଅପ୍ପମାଣଧାତୁସଞ୍ଞାନଂ, ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଅନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ, ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱୋ ହୋତୀତି ଏୱମାଦୀହି ନୟେହି ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅମୋହୋ ନାମ ପଞ୍ଞା, ସା ପଜାନନଲକ୍ଖଣା । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ । ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା । କିଂ ପନେତାସଂ ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଞାନଂ ନାନତ୍ତନ୍ତି ? ସଞ୍ଜାନନୱିଜାନନପଜାନନମେୱ । ଏତାସଂ ହି ସମାନେପି ଜାନନଭାୱେ ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ନୀଲଂ ପୀତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁନ ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦକମତ୍ତେନ ଆକାରେନ ସଞ୍ଜାନନମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଅଜାତବୁଦ୍ଧିଦାରକସ୍ସ ୱିୟ ଚିତ୍ତୱଟ୍ଟାଦିଭାୱମତ୍ତାକାରେନ କହାପଣାଦିଦସ୍ସନଂ, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଚ ତତୋ ୱିସିଟ୍ଠେନ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିନା ଆକାରେନ ଜାନନଂ ହୋତି, ଗାମିକପୁରିସସ୍ସ ୱିୟ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଚେୱ ଉପଭୋଗାରହତାଦିନା ଚ ଆକାରେନ କହାପଣାଦିଦସ୍ସନଂ, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ପଞ୍ଞାୟ ପନ ତେହି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ନାନପ୍ପକାରେହି ଚ ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱାଦିହେତୂହି ସବ୍ବେହି ଆକାରେହି ପଜାନନଂ ହୋତି, ହେରଞ୍ଞିକସ୍ସ ୱିୟ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଚେୱ ଛେକକୂଟଅଦ୍ଧସାରାଦିସବ୍ବେହି ଆକାରେହି ଚ କହାପଣାଦିଦସ୍ସନଂ । ପଞ୍ଞାୟ ହି ଅଜାନିତବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ସଞ୍ଜାନନୱିଜାନନପଜାନନାକାରେହି ଏତାସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ୱିତକ୍କୱୀରିୟାଦିସହଜାତପଚ୍ଚୟୱିରହତୋ ରୂପାଦୀସୁ ସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚତୋ ଅଧିକୱିଜାନନକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ବଲପରିଣାୟକାନି ୱିୟ ସେନଙ୍ଗାନି ପଞ୍ଞାନୁୱତ୍ତକାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଭିନିପାତମତ୍ତା’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୭୬୬) ।
କାୟପସ୍ସମ୍ଭନଂ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି। ଚିତ୍ତପସ୍ସମ୍ଭନଂ ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି। କାୟୋତି ପନେତ୍ଥ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ଉଭୋପି ପନେତା କାୟଚିତ୍ତଦରଥୱୂପସମଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତଦରଥନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅପରିପ୍ଫନ୍ଦସୀତିଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କାୟଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା । କାୟଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅୱୂପସମକରଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକିଲେସପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କାୟଲହୁଭାୱୋ କାୟଲହୁତା। ଚିତ୍ତଲହୁଭାୱୋ ଚିତ୍ତଲହୁତା। ଏୱଂ ଉପରିପି ପଦତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଗରୁଭାୱୱୂପସମଲକ୍ଖଣା କାୟଲହୁତା, ଚିତ୍ତଲହୁତା ଚ, ତେସଂ ଗରୁଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, ତେସଂ ଅଦନ୍ଧତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ତେସଂ ଗରୁଭାୱକରଥିନମିଦ୍ଧାଦିକିଲେସପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଥଦ୍ଧଭାୱୱୂପସମଲକ୍ଖଣା କାୟମୁଦୁତା, ଚିତ୍ତମୁଦୁତା ଚ, ତେସଂ ଥଦ୍ଧଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, ଅପ୍ପଟିଘାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କାୟଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା, ତେସଂ ଥଦ୍ଧଭାୱକରଦିଟ୍ଠିମାନାଦିକିଲେସପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୱୂପସମଲକ୍ଖଣା କାୟକମ୍ମଞ୍ଞତା, ଚିତ୍ତକମ୍ମଞ୍ଞତା ଚ, ତେସଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ତେସଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱକରାୱସେସନୀୱରଣପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପସାଦନୀୟୱତ୍ଥୂସୁ ପସାଦାୱହା, ହିତକିରିୟାସୁ ୱିନିୟୋଗକ୍ଖମଭାୱାୱହା ସୁୱଣ୍ଣୱିସୁଦ୍ଧି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅଗେଲଞ୍ଞଭାୱଲକ୍ଖଣା କାୟପାଗୁଞ୍ଞତା, ଚିତ୍ତପାଗୁଞ୍ଞତା ଚ, ତେସଂ ଗେଲଞ୍ଞନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, ନିରାଦୀନୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ତେସଂ ଗେଲଞ୍ଞକରଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିକିଲେସପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଜୱଲକ୍ଖଣା କାୟୁଜୁକତା, ଚିତ୍ତୁଜୁକତା ଚ, ତେସଂ କୁଟିଲଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, ଅଜିମ୍ହତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ତେସଂ କୁଟିଲଭାୱକରମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦିପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସବ୍ବେପେତେ ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୟୋ ଧମ୍ମା କାୟଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
କିଂ ପନେତ୍ଥ ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିଂ ୱିନୋଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ୟେନ ଇମେ ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନ ୱିସୁଂ ୱିଭତ୍ତାତି ? ନୋ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଇମେ ପନ ସହିତା ଏୱ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଇତରଥା ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୟଥା ୱା ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ମୋହାହିରିକାଦୀନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଅମୋହହିରିଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ଏୱମେତେପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଗହେତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ଏୱ ୟଥାସକଂ ପଟିପକ୍ଖା ହରିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ତେ ଏତେ ଏୱ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭତ୍ତା, ନ ଅମୋହାଦୟୋତି ଞାତବ୍ବା ।
ୟେୱାପନକେସୁ ଛନ୍ଦୋତି କତ୍ତୁକାମତାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ସୋ କତ୍ତୁକାମତାଲକ୍ଖଣୋ, ଆରମ୍ମଣପରିୟେସନରସୋ, ଆରମ୍ମଣେନ ଅତ୍ଥିକତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ତଦେୱସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ଚାୟଂ ଚେତସୋ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ୱିରଜ୍ଜିତବ୍ବାଦୀସୁପି ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିନା ସହ ଲୋଭୱିସଦିସେନ କତ୍ତୁକାମତାକାରେନ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଅସେଖାନମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଲୋଭୋ ପନ ସୁଭସୁଖାଦିୱିପଲ୍ଲାସପୁବ୍ବକେନ ଅଭିସଙ୍ଗାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଏୱଂ ମେତ୍ତାକରୁଣାଦୀନମ୍ପି ଲୋଭାଦୀହି ୱିସେସୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବୋ ।
ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ। ସୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ, ଅସଂସପ୍ପନରସୋ, ନିଚ୍ଛୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାତବ୍ବଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନୋ, ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନନୁ ଚ ସଦ୍ଧାପି ଅଧିମୋକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ସା ଚ ଖୋ ସମ୍ପସାଦନଭାୱେନ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ଅୟଂ ପନ ୟଥା ତଥା ୱା ନିଚ୍ଛୟଭାୱେନାତି ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ ।
କିରିୟା କାରୋ, ମନସ୍ମିଂ କାରୋ ମନସିକାରୋ, ପୁରିମମନତୋ ୱିସଦିସଂ ମନଂ କରୋତୀତିପି ମନସିକାରୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକୋ ୱୀଥିପଟିପାଦକୋ ଜୱନପଟିପାଦକୋତି ତିପ୍ପକାରୋ, ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକୋ ଇଧ ମନସିକାରୋ । ସୋ ସାରଣଲକ୍ଖଣୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୟୋଜନରସୋ, ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଆରମ୍ମଣପଦଟ୍ଠାନୋ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନୋ । ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସାରଥି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୀଥିପଟିପାଦକୋତି ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଜୱନପଟିପାଦକୋତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସ, ନ ତେ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ଏତ୍ଥ ଚାୟଂ ମନସିକାରୋ ସମନ୍ନାହାରମତ୍ତାକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପୟୋଜକୋ, ଚେତନା ଚେତୋକିରିୟାଭାୱେନ, ୱିତକ୍କୋ ପନ ସଙ୍କପ୍ପାକାରେନ, ଉପନିଜ୍ଝାୟନାକାରେନ ଚ ଅଭିନିରୋପକୋ । ତେନେୱ ହେତ୍ଥ ପଦଭାଜନୀୟେ ‘‘ତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋତି ଚ, ଝାନଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ତେସୁ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା। ସା ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସମୱାହିତଲକ୍ଖଣା, ଊନାଧିକତାନିୱାରଣରସା, ପକ୍ଖପାତୁପଚ୍ଛେଦନରସା ୱା, ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସମପ୍ପୱତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନା । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖଣେନ ସମପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଆଜାନୀୟାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖକସାରଥି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ ହଦୟକମ୍ପନଂ କରୋତୀତି କରୁଣା, କିରତି ୱା ପରଦୁକ୍ଖଂ ହିଂସତି ଚ, କିରୀୟତି ୱା ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ପସାରୀୟତୀତି କରୁଣା । ସା ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା, ପରଦୁକ୍ଖାସହନରସା, ଅୱିହିଂସାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତାନଂ ଅନାଥଭାୱଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ମୋଦନ୍ତି ତାୟ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ, ସୟଂ ୱା ମୋଦତି, ମୋଦନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୁଦିତା। ସା ପମୋଦଲକ୍ଖଣା, ଅନିସ୍ସାୟନରସା, ଅରତିୱିଘାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ମେତ୍ତୁପେକ୍ଖା ନ ୱୁତ୍ତାତି ? ପୁବ୍ବେ ଗହିତତ୍ତା । ଅଦୋସୋ ଏୱ ହି ସତ୍ତେସୁ ହିତଫରଣୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ମେତ୍ତା । ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ଏୱ ଚ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଉପେକ୍ଖା । ତେ ଚ ଧମ୍ମା ନିୟତା, କେୱଲଂ ପନ ନେସଂ ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତୁପେକ୍ଖାଭାୱେନ ପୱତ୍ତି ଅନିୟତାତି । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନେତା ତିସ୍ସୋପି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱତ୍ଥୂନଂ ଅୱୀତିକ୍କମଲକ୍ଖଣା, ତତୋ ସଂକୋଚନରସା, ତେସଂ ଅକିରିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସଦ୍ଧାହିରୋତ୍ତପ୍ପଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣପଦଟ୍ଠାନା, ପାପକିରିୟତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୁଖଭାୱଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସଙ୍ଗହାତି ଏୱଂ ୟେ ଇମେ ଇମସ୍ମିଂ କାମାୱଚରପଠମକୁସଲେ ୱିଭତ୍ତା ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସ ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେତେ ଖନ୍ଧତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି – ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି । ତତ୍ଥ ରାସଟ୍ଠେନ ସୋମନସ୍ସୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଥା ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅୱସେସା ଫସ୍ସାଦୟୋ ଛତ୍ତିଂସ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ନନୁ ଚ ୟଦି ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧୋ, ଫସ୍ସାଦୀନଂ ତାୱ ଅନେକତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧତା ୟୁତ୍ତା, କଥଂ ପନ ୱେଦନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧତାତି ? ଉପଚାରତୋ । ପଚ୍ଚେକଂ ହି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ନିରୁଳ୍ହୋପି ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ତଦେକଦେସେସୁ ଏକେକୱେଦନାଦୀସୁପି ସମୁଦାୟୋପଚାରେନ ୱୋହରୀୟତୀତି ତଦେକଦେସେପି ତବ୍ବୋହାରୋ, ୟଥା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖାୟ ଛିଜ୍ଜମାନାୟ ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି । ଏୱଂ ଖନ୍ଧତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି ।
ତେ ପୁନ ଆୟତନତୋ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି – ମନାୟତନଂ ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି । ସଞ୍ଜାତିସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ହେତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ମନାୟତନଂ, ସେସା ପନ ଅଟ୍ଠତିଂସ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି । ଏୱଂ ଆୟତନତୋ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତେ ପୁନ ଧାତୁୱସେନ ଦୁୱିଧା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଧମ୍ମଧାତୂତି । ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ହେତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ସେସା ଧମ୍ମଧାତୂତି । ଏୱଂ ଧାତୁୱସେନ ଦୁୱିଧା ।
ତଥା ଆହାରାନାହାରୱସେନ । ତତ୍ଥ ଫସ୍ସୋ ଚେତନା ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତେନ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ଫସ୍ସାହାରୋ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅୱସେସା ନ ଆହାରାତି । କିଂ ପନେତେ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ୟେ ନ ଆହାରାତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁନ୍ତି ? ନୋ ନ ହୋନ୍ତି, ୱିସେସପଚ୍ଚୟା ପନ ନ ହୋନ୍ତି, ଫସ୍ସାଦୟୋ ପନ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ୱିସେସତୋ ୱେଦନାଦୟୋ ଚ ଆହରନ୍ତି । ଫସ୍ସାହାରୋ ହି ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାୟୋ ଆହରତି, ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ତୟୋ ଭୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ । ନନୁ ଚ ସୋ ୱିପାକୋ, ଇଦଂ ପନ କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ? କିଞ୍ଚାପି ଏୱଂ, ତଂସରିକ୍ଖତାୟ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୱା ଇମେ ‘‘ଅରୂପିନୋ ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୫) ୱଚନତୋ କବଳୀକାରାହାରୋ ୱିୟ ରୂପକାୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ନାମକାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇମେୱ ‘‘ଆହାରା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଆହାରାନାହାରୱସେନ ଦୁୱିଧା ।
ତଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧା ୱୀରିୟଂ ସତି ଏକଗ୍ଗତା ଅମୋହୋ ଚିତ୍ତଂ ସୋମନସ୍ସୱେଦନା ଜୀୱିତନ୍ତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅୱସେସା ନ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି । ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ଦୁୱିଧା ।
ତଥା ଝାନଙ୍ଗାଝାନଙ୍ଗୱସେନ । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୋମନସ୍ସଂ ଏକଗ୍ଗତାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନ ‘‘ଝାନଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇତରେ ‘‘ଅଝାନଙ୍ଗାନୀ’’ତି । ଏୱଂ ଝାନଙ୍ଗାଝାନଙ୍ଗୱସେନ ଦୁୱିଧା ।
ତଥା ମଗ୍ଗଙ୍ଗାମଗ୍ଗଙ୍ଗୱସେନ । ତତ୍ଥ ଅମୋହୋ ୱିତକ୍କୋ ୱିରତିତ୍ତୟଂ ୱୀରିୟଂ ସତି ଏକଗ୍ଗତାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ, ୱିମୋକ୍ଖଟ୍ଠେନ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାୱାଚା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମାସତି ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ନାମେନ ‘‘ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇତରେ ‘‘ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତି । ପାଳିୟଂ ପନ ଲୋକିୟଚିତ୍ତେ ୱିରତୀନଂ ଅନିୟତତ୍ତା, ୟେୱାପନକତ୍ତା ଚ ତା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୮, ୧୨୧) ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାମଗ୍ଗଙ୍ଗୱସେନ ଦୁୱିଧା ।
ତଥା ବଲାବଲୱସେନ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାୱୀରିୟଂ ସତି ସମାଧି ପଞ୍ଞା ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଇମେ ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ବଲାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇତରେ ଅବଲାନୀତି । ଏୱଂ ବଲାବଲୱସେନ ଦୁୱିଧା ।
ତଥା ହେତୁନହେତୁୱସେନ । ତତ୍ଥ ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋତି ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୂତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇତରେ ନହେତୂତି । ଏୱଂ ହେତୁନହେତୁୱସେନ ଦୁୱିଧା । ଏୱଂ ଫସ୍ସାଫସ୍ସୱେଦନାୱେଦନା ସଞ୍ଞାସଞ୍ଞାଚିତ୍ତାଚିତ୍ତାଦିୱସେନପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୟଥାୟୋଗଂ ସଙ୍ଗହୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପଦଭାଜନୀୟସଙ୍ଗହୱାରେ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୩ ଆଦୟୋ), ତଦଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮-୧୨୦) ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସଙ୍ଗହତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସୁଞ୍ଞତୋ ଚେୱାତି ଏୱଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗହିତେସୁ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତୋ କାରକୱେଦକାଦିସଭାୱୋ ଅତ୍ତା ୱା ସସ୍ସତୋ ୱା ଭାୱୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତି । ସୁଞ୍ଞା ତେ ଧମ୍ମା ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା, କେୱଲଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା, ସଲକ୍ଖଣଧାରଣତୋ ଧମ୍ମମତ୍ତା, ନିଚ୍ଚସୁଖାଦିସାରୱିରହତୋ ଅସାରା, ପୱତ୍ତକନିୟାମକାଭାୱତୋ ଅପରିଣାୟକା ଅନିଚ୍ଚା, ଦୁକ୍ଖା, ଅନତ୍ତା, ଅନତ୍ତନିୟା ଚ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପଦଭାଜନୀୟସୁଞ୍ଞତୱାରେ, ତଦଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଗହେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନିଟ୍ଠିତା ପଠମକୁସଲସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ଦୁତିୟାଦୀସୁପି ପଠମକୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାଦିନା ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ, ଇତୋ ପରେସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସଦିସାନଂ ପଦାନଂ, ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ, ସବ୍ବୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରଂ ପନ ଅପୁବ୍ବମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଦୁତିୟଚିତ୍ତେ ତାୱ ସସଙ୍ଖାରଭାୱମତ୍ତମେୱ ପଠମଚିତ୍ତତୋ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ଦୁତିୟକୁସଲଂ ।
ତତିୟେପି ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ ଅମୋହାଭାୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗଙ୍ଗବଲମୂଲସଙ୍ଗହେସୁ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିମଗ୍ଗଙ୍ଗପଞ୍ଞାବଲଅମୋହମୂଲାନଂ ପରିହାନିୟା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଭାୱୋୱ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ତଥା ଚତୁତ୍ଥେ ସସଙ୍ଖାରଭାୱମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ।
ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମଟ୍ଠମେସୁ ପନ ସୁଖସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନେସୁ ଉପେକ୍ଖାଭାୱୋ, ପୀତିୟା ଚ ଅଭାୱୋ । ତେନେୱ ଝାନଙ୍ଗସଙ୍ଗହୱାରେ ଚତୁରଙ୍ଗଜ୍ଝାନତାୱ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ପଠମଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଚିତ୍ତସଦିସମେୱ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତେସୁ ଚେତ୍ଥ ଚତୂସୁ କରୁଣାମୁଦିତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ପରିକମ୍ମଭୂତାନଂ ପନେତ୍ଥ ତାସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଇତରାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ।
ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋତି ଏୱଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାଦିନା ୱିଭତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲାନି ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଛବ୍ବିଧାନି ହୋନ୍ତି ରୂପାରମ୍ମଣଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନୀଲାଦିଭେଦଭିନ୍ନା, ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରଓଳାରିକସୁଖୁମାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ଚ ୱଣ୍ଣଧାତୁ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନାମ । ଏୱଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦୀସୁପି ୟଥାନୁରୂପଂ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଆପୋଧାତୁୱଜ୍ଜିତଭୂତତ୍ତୟଂ, ଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସା ରୂପାରୂପପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନମାପାଥଗତାନି ଏତାନାରମ୍ମଣାନି ରୂପାରମ୍ମଣାଦିୱୋହାରଂ ଲଭନ୍ତି, ଅନାପାଥଗତାନି ପନ ଅତୀତାନାଗତଦୂରସୁଖୁମାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣାନେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖାଦୀନଂ ରୂପାରମ୍ମଣତାଦିୱଚନତୋ ।
ଅନାପାଥଗତା ଏୱ ହି ତାନି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଆଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ନ ଚ ତାନି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣାନି । ରୂପାଦୟୋ ହି ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଆପାଥମାଗନ୍ତ୍ୱା ତଂତଂଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ, ତଦନନ୍ତରେ ମନୋଦ୍ୱାରିକାନଞ୍ଚ ଅପରଭାଗେ ଚ ଦିଟ୍ଠସୁତାଦିୱସେନାନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧମନୋଦ୍ୱାରିକାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ନାନାୱଣ୍ଣୱିଚିତ୍ତଚେତିୟାଦିଦସ୍ସନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ, ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ, ଭେରିସଦ୍ଦାଦୀହି ୱା ପୂଜାଦିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଘାୟିତ୍ୱା, ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦିଞ୍ଚ ସାୟିତ୍ୱା, ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦୀନି ଚ ଫୁସିତ୍ୱା ମନାପଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତେହି ଚେତିୟପୂଜଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅକୁସଲଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଗୟ୍ହମାନାନି ରୂପାଦିପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ସାଖାୟ ଅକ୍କମନଂ, ପଥୱିୟଂ ଛାୟାଫରଣଞ୍ଚ ଏକକ୍ଖଣେ କୁରୁମାନଂ ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେ ନିଲୀୟମାନଂ ପକ୍ଖିନୋ ସରୀରଂ ୱିୟ ୟଥାସକଂ ପସାଦଞ୍ଚ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଭୱଙ୍ଗଚଲନପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଆପାଥମାଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱୋଟ୍ଠବ୍ବନପରିୟୋସାନାନଂ, ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ, ତଦନନ୍ତରାନଞ୍ଚ କୁସଲାକୁସଲାଦିଜୱନାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରାସୁ ମନୋଦ୍ୱାରୱୀଥୀସୁ ଚ ଅପରଭାଗେ ତଥାରୂପଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଆଗମ୍ମ ଅତ୍ତନା ପୂଜାଦିକରଣକାଲେସୁ, ଦିଟ୍ଠସୁତଘାୟିତସାୟିତଫୁଟ୍ଠୱସେନାନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅନୁଭୁୟ୍ୟମାନାନି ୱିୟ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚ ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି ।
ଅଥାପି ପଞ୍ଚହି ଦ୍ୱାରେହି ଅଗହିତପୁବ୍ବାନି ବୁଦ୍ଧରୂପାଦୀନି, ଦିବ୍ବରୂପାଦୀନି ଚ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ସୱନୱସେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଜୱନକ୍ଖଣେ ୱା ଅପରଭାଗେ ସୁତୱସେନେୱ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ୱା ପସାଦଂ, କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାଦିଂ, ଲୋଭାଦିଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସାପି ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ପନ ସୁଦ୍ଧମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ, ମନୋଦ୍ୱାରେ, ସୁଦ୍ଧମନୋଦ୍ୱାରେ ଚ ଆପାଥଗତାନି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନି ସବ୍ବାନିପି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି କଦାଚିପି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତି, ତଦିତରା ନାମରୂପପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନନୁ ଚେତାନି ଇଟ୍ଠକନ୍ତମନାପାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଲୋଭସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, କଥମେତ୍ଥ କୁସଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନିୟମାଦିକାରଣତୋ । ଚିତ୍ତଂ ହି ‘‘କୁସଲମେୱ ମୟା କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ନିୟମିତୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା କୁସଲେ ପରିଣାମନୱସେନ ଚ ଅଭିଣ୍ହଂ ଆସେୱିତକୁସଲସମୁଦାଚାରୱସେନ ଚ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାଦିଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ୟୋନିସୋଆଭୁଜିତୱସେନ ଚାତି ଇମେହି କାରଣେହି କୁସଲଂ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱମିମେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଛବ୍ବିଧାନି ହୋନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନକଥା ।
ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ତାୱ କୁସଲଂ ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଦସୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଏକେକଂ ପନ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ମନୋକମ୍ମନ୍ତି ତିୱିଧଂ । ତତ୍ଥ କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ। ତତ୍ଥ କାୟଦ୍ୱାରନ୍ତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ୱଚୀଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ତାସଂ ୱିଭାଗୋ ରୂପୱିଭତ୍ତିୟଂ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ମନୋଦ୍ୱାରନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ୱିସେସତୋ କୁସଲାକୁସଲଂ । ତଂ ହି ସହଜାତାନଂ ଚେତନାନଂ, କାୟଙ୍ଗୱାଚଙ୍ଗଚୋପନଂ ଅସମ୍ପାପୁଣିତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନଂ ସୁଦ୍ଧମନୋକମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନତୋ ଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇମେସୁ ପନ ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତା ଚେତନା କାୟକମ୍ମାଦୟୋ ନାମ । ଅପିଚ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ, ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦୟୋ ଚ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ, ମୁସାୱାଦାଦୟୋ, ମୁସାୱାଦାୱେରମଣିଆଦୟୋ ଚ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ, ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ, ଅନଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ ।
କୁସଲପକ୍ଖେ ପନ ଦାନାଦିଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ଚ ୟଥାରହଂ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିତୋ ଚେସ କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ପାଣାତିପାତାଦୀନମ୍ପି ୱଚୀଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିତୋ କେସଞ୍ଚି ପୁରିସାନଂ ୱନଚରକାଦିଭାୱୋ ୱିୟ, ଦ୍ୱାରାନଞ୍ଚ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରାଦିଭାୱୋ କେସଞ୍ଚି ଗାମାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମାଦିଭାୱୋ ୱିୟ । ଅକୁସଲେ ତାୱ ଏତ୍ଥ ପାଣାତିପାତାଦିକାୟକମ୍ମଂ କାୟଦ୍ୱାରେ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚ ୟଥାରହଂ ସମୁଟ୍ଠାତି, ନୋ ମନୋଦ୍ୱାରେ । ତଥା ମୁସାୱାଦାଦିୱଚୀକମ୍ମଂ । ପାଣାତିପାତାଦିନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ହି ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଚେତନାବ୍ୟାପାଦାଦୀସୁ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତେସୁ ୱା କମ୍ମପଥଂ ଅପ୍ପତ୍ତେସୁ ୱା ମନୋକମ୍ମେସୁ ଏୱ ପୱିସନତୋ କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱଂ ନ ପାପୁଣାତି । ନନୁ ୱିଜ୍ଜାମୟେନାପି କେୱଲଂ ମନୋକମ୍ମେନ ପାଣାତିପାତାଦିଂ କରୋନ୍ତୀତି ? ନ ଅଲୋଣଭୋଜନଦବ୍ଭସୟନମନ୍ତପରିଜପ୍ପନାଦିକାୟୱଚୀପୟୋଗଂ ୱିନା ତସ୍ସାସିଜ୍ଝନତୋ । ଅଭିଜ୍ଝାଦିମନୋକମ୍ମଂ ପନ ତୀସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଅଭିଜ୍ଝାୟ ହି କାୟେନ ପରଭଣ୍ଡଗ୍ଗାହାଦୀନଂ, ବ୍ୟାପାଦେନ ଦଣ୍ଡପରାମସନାଦୀନଂ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ତିତ୍ଥିୟୱନ୍ଦନାଦୀନଂ କରଣକାଲେ, ୱାଚାୟ ପରସମ୍ପତ୍ତିପତ୍ଥନାୟ ‘‘ହଞ୍ଞନ୍ତୁ ବଜ୍ଝନ୍ତୂ’’ତି ଅନତ୍ଥପତ୍ଥନାୟ ଚ ତିତ୍ଥିୟତ୍ଥୁତିତଦତ୍ଥଦୀପନାଦୀନଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ପୱତ୍ତିକାଲେ ଚ ତସ୍ସ ମନୋକମ୍ମସ୍ସ କାୟୱାଚାସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
କାମାୱଚରକୁସଲଂ ପନ ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦିକଂ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟେପି ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପପରିୟୋସାନେହି ସତ୍ତହି ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ତାୱ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ, ୱଚୀଭେଦେନ ଚ ସମାଦିୟନକାଲେ, ମନସା ୱିରମଣକାଲେ ଚ ତେସଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମାନଂ ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନଭିଜ୍ଝାଦୀହି ସହଗତେନ ଚେତସା ତଜ୍ଜସ୍ସ କାୟପୟୋଗସ୍ସ, ‘‘ପରୱିତ୍ତୁପକରଣଂ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ହୋତୁ, ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅୱେରା ହୋନ୍ତୁ, ସୋ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ, କେୱଲଂ ମନୋପୟୋଗସ୍ସ ଚ କରଣକାଲେ ମନୋକମ୍ମସ୍ସ ତୀସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଜୱନାନି କାୟୱଚୀକମ୍ମାନି ନ ହୋନ୍ତି, ମନୋକମ୍ମାନି ଏୱ । ତାନି ଚ ନ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାନି, କେୱଲଂ କୁସଲାଦୀନି ହୋନ୍ତି । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଟୁତରପ୍ପୱତ୍ତାନି ଏୱ ହି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାନି ମନୋକମ୍ମାନି ହୋନ୍ତି, ରୂପାରୂପଜୱନାନି ପନ ଏକନ୍ତଂ ଭାୱନାମୟଂ ମନୋକମ୍ମମେୱ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।
କିଞ୍ଚାପି ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଜନକାନି, ତଥାପି କାୟୱଚୀକମ୍ମୱୋହାରଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ପନ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନକାରୀନଂ ୱିରତୀନଂ ୱସେନ କାୟୱଚୀକମ୍ମମ୍ପି ହୋତି, ତଦିତରମଗ୍ଗଙ୍ଗୱସେନ ମନୋକମ୍ମମ୍ପୀତି ଏକକ୍ଖଣେ ତୀଣିପି କମ୍ମାନି ହୋନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ଭାୱନାମୟଂ, ଦ୍ୱାରଂ ପନସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରମେୱ । ୟଥା ଚ ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିୟାଦୀନଂ ୱସେନ କୁସଲସ୍ସ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟେ ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନମ୍ପି ୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ନ ୱିଚାରିତା, ତଥାପି ନୟତୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତେସୁ ଦାନଂ କାୟକମ୍ମମେୱ, ୱଚୀକମ୍ମମ୍ପି ୱା । ପତ୍ତାନୁପ୍ପଦାନଂ, ଅବ୍ଭନୁମୋଦନଂ, ଦେସନା ୱଚୀକମ୍ମମେୱ । ସୀଲଂ ଅପଚିତିସହଗତଂ, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚସହଗତଞ୍ଚ କାୟକମ୍ମମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ୱଚୀକମ୍ମମ୍ପି ଅତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ସୀଲସ୍ସ କାୟୱଚୀକମ୍ମଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ଏୱ । ଅପଚିତିୟା ପନ ପୁପ୍ଫପୂଜାଦିନା, ୱନ୍ଦନାଦିନା ୱା ପୱତ୍ତିକାଲେ କାୟକମ୍ମଭାୱୋ, ଥୁତିମୟପୂଜାଦିନା ପୱତ୍ତିକାଲେ ୱଚୀକମ୍ମଭାୱୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚସ୍ସାପି ସହତ୍ଥା କରଣକାଲେ କାୟକମ୍ମଭାୱୋ, ଗିଲାନାଦୀନଂ ଚତୁପଚ୍ଚୟସମାଦାପନାଦିୱସେନ, ଗରୂହି ଆଣତ୍ତସଦ୍ଦେନ ଆରୋଚନପକ୍କୋସନାଦିୱସେନ ୱଚୀକମ୍ମଭାୱୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭାୱନା, ସୱନଂ, ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଞ୍ଚ ମନୋକମ୍ମମେୱ, ଅବ୍ଭନୁମୋଦନମ୍ପୀତି କେଚି । ସୱନମ୍ପି ହି ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ଧମ୍ମତ୍ଥସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ପୱତ୍ତିକାଲେ ମନୋକମ୍ମମେୱ ।
ତତ୍ଥ ଦାନଂ ଅପଚିତି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ପତ୍ତାନୁପ୍ପଦାନଂ ଦେସନାତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ମନୋଦ୍ୱାରେ । ଏତ୍ଥ ଚ ପତ୍ତାନୁପ୍ପଦାନଦେସନାନଂ କାୟୱିକାରେନ ପତ୍ତିଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟଦ୍ୱାରେପି ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୀଲଂ ଭାୱନା ଅବ୍ଭନୁମୋଦନଂ ସୱନଂ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମନ୍ତି ଇମାନି ପନ ପଞ୍ଚ ତୀସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ‘‘ନ ପୁନେୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚେତ୍ଥ ମନସାୱ ଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ, ଅବ୍ଭନୁମୋଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ୱସେନ ସୀଲବ୍ଭନୁମୋଦନାନଂ ମନୋଦ୍ୱାରେପି ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ‘‘ଦାନମୟଂ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପୁବ୍ବଚେତନାୱସେନ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଚେତନାୱ । ତେନେୱ ହି ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିନୟପରିୟାୟଂ ପତ୍ୱା ହି ‘ଦସ୍ସାମି କରିସ୍ସାମୀ’ତି ୱାଚା ଭିନ୍ନା ହୋତୀତି । ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ଦାନଂ ନାମ ହୋତି, ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟଂ ପତ୍ୱା ପନ ୱିଜ୍ଜମାନକୱତ୍ଥୁଂ ଆରବ୍ଭ ମନସା ଚିନ୍ତିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ କୁସଲଂ ହୋତି । ଅପରଭାଗେ କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) । ଇତରଥା ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତିତମତ୍ତେନାପି ଦାନଂ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ଚ ତାଦିସଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୟଥାଚିନ୍ତିତନିୟାମେନ ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ଅଦିନ୍ନାଦାନମ୍ପି ସିୟା । ଏୱଂ ମନସା ପାଣାତିପାତାଦୟୋପି ସିୟୁଂ, ତଞ୍ଚ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ସବ୍ବଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଦିନ୍ନଞ୍ଞେୱ ହରତୂ’’ତି ପରିଚ୍ଚଜନସମ୍ଭୱତୋ ଦାନସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରେପି ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଦାନସୀଲାଦିକାୟକମ୍ମାନଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟଂ କମ୍ମଂ କାୟକମ୍ମମେୱ, ଦ୍ୱାରମ୍ପି କାୟଦ୍ୱାରମେୱ । ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟଂ କମ୍ମଂ କାୟକମ୍ମମେୱ, ଦ୍ୱାରଂ ପନ ୱଚୀଦ୍ୱାରଂ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି କମ୍ମଂ କାୟକମ୍ମଂ, ଦ୍ୱାରଂ ପନ ମନୋଦ୍ୱାରଂ । ଦେସନାବ୍ଭନୁମୋଦନାଦୀନଂ ୱଚୀକମ୍ମାନଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟଂ କମ୍ମମ୍ପି ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଦ୍ୱାରମ୍ପି ୱଚୀଦ୍ୱାରମେୱ । କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି କମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମମେୱ, ଦ୍ୱାରଂ ପନ କାୟଦ୍ୱାରଂ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି କମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଦ୍ୱାରଂ ପନ ମନୋଦ୍ୱାରଂ । ଭାୱନାଦିମନୋକମ୍ମାନଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟଂ କମ୍ମମ୍ପି ମନୋକମ୍ମଂ, ଦ୍ୱାରମ୍ପି ମନୋଦ୍ୱାରମେୱ । କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି କମ୍ମଂ ମନୋକମ୍ମମେୱ, ଦ୍ୱାରଂ ପନ କାୟଦ୍ୱାରଂ । ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି କମ୍ମଂ ମନୋକମ୍ମମେୱ, ଦ୍ୱାରଂ ପନ ୱଚୀଦ୍ୱାରଂ । ଏୱଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ, ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦୀନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ କମ୍ମୱୱତ୍ଥାନଂ, ଦ୍ୱାରୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ୟଥାନୁରୂପଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅସଙ୍କରତୋ ଞାତବ୍ବଂ ।
ଦ୍ୱାରକମ୍ମୱୱତ୍ଥାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଦସୱିଧାନି ଚେତାନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ତୀସୁ ଏୱଂ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ଦାନମୟେ ସୀଲମୟେ ଭାୱନାମୟେତି । ପତ୍ତାନୁପ୍ପଦାନଂ ହି ଦାନମୟେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ‘‘ଅବ୍ଭନୁମୋଦନମ୍ପୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୬-୧୫୯ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥାଦିକଥା) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ। ଅପଚିତିୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାନି ସୀଲମୟେ । ଦେସନାସୱନଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମାନି ଭାୱନାମୟେ, ତସ୍ମା ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଦାନସୀଲଭାୱନାୱସେନ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟପ୍ପୱତ୍ତିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସ୍ସାମ । ତଦନୁସାରେନେୱ ଇତରେସଂ ୱସେନାପି ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି । କୁସଲଂ ହି ୱଣ୍ଣାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଦାନସୀଲଭାୱନାୱସେନେୱ ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତତି । କଥଂ ? ୟଦା ହି ନୀଲପୀତାଦିୱଣ୍ଣୱିଚିତ୍ତଂ ପୁପ୍ଫୱତ୍ଥାଦିଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ୱଣ୍ଣଦାନଂ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଚେତିୟାଦୀସୁ ସହତ୍ଥେନ ପୂଜେତି, ତଦା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦାନମୟଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି, ତଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଚେତନା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଚେତନା ଅପରଚେତନାତି ତିୱିଧଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଉପରିପି ସବ୍ବୱାରେସୁ ତିୱିଧତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦା ପନ ତଦେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତୱତ୍ଥୁଂ ୱାଚାୟ ଆଣାପେତ୍ୱା ପୁତ୍ତଦାରାଦୀହି ଦାପେତି, ତଦାରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦାନମୟଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି । ୟଦା ପନ ତଦେୱ ୱିଜ୍ଜମାନକୱତ୍ଥୁଂ ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତି, ପଚ୍ଚାସୀସତି, ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ନିପ୍ଫାଦେସ୍ସତି, ତଦା ପୁବ୍ବଚେତନାୱସେନ ପରିୟାୟତୋ ଦାନମୟଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି ନାମ । ଏୱଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦାନମୟଂ ଦ୍ୱାରୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି ।
ୟଦା ପନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱଣ୍ଣଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ମନାପୱଣ୍ଣାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନଂ ନାମ ମୟ୍ହଂ କୁଲୱଂସାଗତୱତ୍ତମେତ’’ନ୍ତି ସହତ୍ଥା ପୂଜେତି, ତାଦିସୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ ୱା ପରପରିଗ୍ଗହିତାଦିଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ସୀଲଂ ରକ୍ଖତି, ତଦା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସୀଲଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ଚ ପୱତ୍ତତି । ୟଦା ପନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱଣ୍ଣଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ କୁଲୱଂସାଦିୱସେନ ୱାଚାୟ ଆଣାପେତ୍ୱା ପରେହି ଦାପେତି, ତାଦିସଂ ୱା ପରପରିଗ୍ଗହିତାଦିଂ ୱାଚାୟ ଅପନେତ୍ୱା ସୀଲଂ ରକ୍ଖତି, ତଦା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସୀଲଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି । ୟଦା ପନ ତାଦିସଂ ୱିଜ୍ଜମାନକୱତ୍ଥୁଂ କୁଲୱଂସାଦିୱସେନ ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି, ତାଦିସଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତାଦିକଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ସୀଲଂ ରକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ଚିନ୍ତେତି, ତଦା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସୀଲଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସୀଲମୟଂ ଦ୍ୱାରୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି ।
ୟଦା ପନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ତଦେୱ ୱଣ୍ଣଂ, ସବ୍ବଂ ୱା ରୂପାୟତନଂ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ୱିପସ୍ସତି, ତଦା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଭାୱନାମୟଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି । ତଦେୱ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଭାୱନାମୟଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି । ତଦେୱ କାୟଙ୍ଗୱାଚଙ୍ଗଂ ଅଚୋପେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଭାୱନାମୟଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଭାୱନାମୟଂ ଦ୍ୱାରୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି । ଇତି ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ତିୱିଧପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ନୱସୁ କମ୍ମଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନାପି ତିଂସାୟ କମ୍ମଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗୋ ୟୋଜେତ୍ୱା ଞାତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ସ, ଏୱଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦୀନମ୍ପି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କୁସଲାନଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରେହି ୱିଭାଗୋ, ୟୋଜନାନୟୋ ଚ ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବୋ ।
ଅପିଚ ସଦ୍ଦଂ ନାମ କନ୍ଦମୂଲଂ ୱିୟ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟଦା ପନ ‘‘ସଦ୍ଦଦାନଂ ମେ’’ତି ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଭେରିଆଦିତୂରିୟେ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଦେତି, ତେହି ଉପହାରଂ ୱା କରୋତି, ଧମ୍ମକଥିକାଦୀନଂ ସରଭେସଜ୍ଜାଦିଂ ଦେତି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଘୋସେତି, ସରଭଞ୍ଞଧମ୍ମକଥାଦିଂ ୱା କରୋତି, ତଦା କୁସଲଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଗନ୍ଧାଦିୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗେପି ଗନ୍ଧାଦିଆରମ୍ମଣଂ । ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ପନ ଓଜାଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟତଦାୟତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଞାତବ୍ବଂ । ୟଦା ହି ଓଜୱନ୍ତାନି ଅନ୍ନପାନସପ୍ପିନୱନୀତାଦୀନି ‘‘ଓଜଦାନଂ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦେତି, ଗିଲାନାନଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱା ୱେଜ୍ଜଂ ୱା ଉପନେତ୍ୱା, ପାଣୋପରୋଧକଂ ଆୱୁଧଜାଲକୁମିନାଦିଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ୱା, ୱଜ୍ଝପ୍ପତ୍ତେ ପାଣିନୋ ମୋଚେତ୍ୱା ୱା ‘‘ଜୀୱିତଦାନଂ ମେ ଭୱିସ୍ସତି ଜୀୱିତାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ, ପଞ୍ଚପସାଦସୋଳସସୁଖୁମରୂପଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ୱସେନ ପସାଦାଦିଦାନଂ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ମନସି କରୋତି, ତଦା କୁସଲଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ଅୟଂ ନାନାୱତ୍ଥୂସୁ ଠିତାରମ୍ମଣାନଂ ୟୋଜନା । ଏକୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଛାରମ୍ମଣଂ ଲବ୍ଭତେୱ । ପିଣ୍ଡପାତସ୍ମିଂ ହି ମନାପୋ ୱଣ୍ଣୋ, ଖାଦନକାଲେ ମୁରୁମୁରାୟନସଦ୍ଦୋ, ଗନ୍ଧୋ, ରସୋ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଓଜା, ତଦାୟତ୍ତା ୱା ଜୀୱିତପସାଦାଦୟୋ, ତବ୍ବିସୟାନି ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନୀତି ଛାରମ୍ମଣମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଚୀୱରାଦୀସୁ ଚେୱ ୱତ୍ଥାଦୀସୁ ଚ ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥପି ଦାନସୀଲଭାୱନାମୟତା, କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଭାୱୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ କୁସଲାନଂ, ଏୱଂ ଅକୁସଲାନମ୍ପି ଆରମ୍ମଣକମ୍ମଦ୍ୱାରୱୱତ୍ଥାନଂ, ଅପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ୟୋଜନାନୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୟଥାୟୋଗଂ ଞାତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣତୋ, ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁତୋ, କମ୍ମତୋ, ଦ୍ୱାରତୋ ଚ ଅନେକସହସ୍ସପ୍ପଭେଦେସୁ ଚେତେସୁ କୁସଲେସୁ ଉପଡ୍ଢାନି ପନ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିପତୀନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁବ୍ବିଧାନି, ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି ପନ ଉପଡ୍ଢାନି ୱୀମଂସାଧିପତିୱଜ୍ଜିତାଧିପତିତ୍ତୟୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧାନି, ତଦୁଭୟାନି ପୁନ ହୀନତ୍ତିକୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧାନି, ତାନି ପୁନ ଅପରିମାଣେସୁ ପନ ଚକ୍କୱାଳେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଅପରିମାଣେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଓଳାରିକସୁଖୁମତାଦୀହି ଅନନ୍ତେହି ପକାରେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅନନ୍ତାପରିମାଣାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ସବ୍ବାନି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ମହାତୁଲାୟ ତୁଲୟମାନୋ ୱିୟ, ମହାତୁମ୍ବେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମିନୟମାନୋ ୱିୟ ସବ୍ବାକାରତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମହାକରୁଣାୟ କାମାୱଚରଟ୍ଠେନ ସରିକ୍ଖତାୟ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା, ପୁନ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତଟ୍ଠେନ, ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ, ଅସଙ୍ଖାରିକସସଙ୍ଖାରିକଟ୍ଠେନ ଚ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଦେସେସି, ୟଥା ତଂ ଲୋକୱିଦୂ ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟା (ଧ॰ ସ॰ ୧), ତଦଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) ସବ୍ବାକାରତୋ ଞାତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କାମାୱଚରକୁସଲଧମ୍ମା ନିଟ୍ଠିତା ।
ରୂପାୱଚରଧମ୍ମା ପନ କୁସଲା ଝାନଙ୍ଗସମ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଠମଜ୍ଝାନିକଂ, ତତୋ ୱୂପସନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୱିତକ୍କଂ ୱିଚାରପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକଂ, ତତୋ ୱୂପସନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୱିଚାରଂ ପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ତତିୟଜ୍ଝାନିକଂ, ତତୋ ୱୂପସନ୍ତଂ ୱିରତ୍ତପୀତିକଂ ସୁଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ, ତତୋ ୱୂପସନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକନ୍ତି । ଏୱଂ ସମ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାଦିତୋ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନେ ତାୱ କାମାୱଚରପଠମକୁସଲେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ୱିରତିତ୍ତୟଂ ସେସା ଛତ୍ତିଂସ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ, କରୁଣା, ମୁଦିତା ଚାତି ଛ ୟେୱାପନକା । ସେସଂ ସୁଞ୍ଞତୱାରପରିୟୋସାନଂ ସବ୍ବଂ କାମାୱଚରପଠମକୁସଲେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । କେୱଲଂ ହି ୱିରତୀନଂ ଅଭାୱୋ, ସଙ୍ଗହୱାରେ ପଞ୍ଚମଗ୍ଗଙ୍ଗଭାୱୋ, ଭୂମନ୍ତରୱସେନ ରୂପାୱଚରଭାୱୋ ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ପଠମଜ୍ଝାନଂ ।
ତଥା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେପି କେୱଲଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ ୱିତକ୍କାଭାୱୋ, ସଙ୍ଗହୱାରେ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଭାୱୋ ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ପଠମସଦିସମେୱ । ଦୁତିୟଂ ।
ତଥା ତତିୟଜ୍ଝାନେପି କେୱଲଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ ୱିଚାରାଭାୱୋ, ସଙ୍ଗହୱାରେ ତିୱଙ୍ଗିକଜ୍ଝାନତା ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ଦୁତିୟସଦିସମେୱ । ତତିୟଂ ।
ତଥା ଚତୁତ୍ଥେ କେୱଲଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ ପୀତିୟା ଅଭାୱୋ, କୋଟ୍ଠାସୱାରେ ଦୁୱଙ୍ଗିକଜ୍ଝାନଭାୱୋ ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତତିୟସଦିସମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ତଥା ପଞ୍ଚମେ କେୱଲଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ କରୁଣାମୁଦିତାଦୀନଂ ଅଭାୱୋ, ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନେ ଉପେକ୍ଖାଭାୱୋ, କୋଟ୍ଠାସୱାରେ ଝାନିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଉପେକ୍ଖାଝାନଙ୍ଗଭାୱୋ, ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱୋ ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ଚତୁତ୍ଥସମମେୱ । ପଞ୍ଚମଂ ।
ପଦଭାଜନୀୟେ ପନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଦୁତିୟଂ, ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା ତତିୟଂ, ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ଚତୁକ୍କନୟୋପି ଆଗତୋ, ସୋ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞାନଂ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ୱିତକ୍କୱିଚାରସମତିକ୍କମସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟାଦୀନଂ ସବ୍ବସୋ ପଞ୍ଚକନୟେ ତତିୟାଦିସମତ୍ତା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ତତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱୋ ଚାତି । ଚତୁକ୍କନୟୋ ।
ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପଞ୍ଚକନୟେନେୱ ୱକ୍ଖାମ, ତଦନୁସାରତୋ ଏୱ ଚତୁକ୍କନୟୱସେନାପି ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି । ଏୱଂ ଉପରି ଲୋକୁତ୍ତରେପି । ପଞ୍ଚୱିଧାପି ଚେତେ ରୂପାୱଚରକୁସଲଧମ୍ମା କସିଣାରମ୍ମଣଭେଦତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଅଟ୍ଠୱିଧା ହୋନ୍ତି ପଥୱୀକସିଣଂ ଆପୋତେଜୋୱାୟୋନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତକସିଣଞ୍ଚାତି, ଆଲୋକାକାସକସିଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସୱିଧା ହୋନ୍ତି । ପଦଭାଜନୀୟେ (ଧ॰ ସ॰ ୨୦୨) ପନ ଆଲୋକକସିଣସ୍ସ ଓଦାତକସିଣେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଅଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଆକାସକସିଣସ୍ସ ପନ ଉଗ୍ଘାଟନାସମ୍ଭୱତୋ ଅନାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନିକତ୍ତା । ତଂ ହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉଗ୍ଘାଟିୟମାନମ୍ପି ଆକାସମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ଭୱୱିସେସାୟ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତତି, ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ୱିପସ୍ସନାୟ ଚ ପାଦକମ୍ପି ହୋତି, ଅନାରୁପ୍ପତ୍ତା ପନ ନିରୋଧପାଦକଂ ନ ହୋତି । ସେସାନି ପନ ନୱ କସିଣାନି ନିରୋଧପାଦକାନିପୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଆନାପାନଜ୍ଝାନସ୍ସାପି ପନେତ୍ଥ ୱାୟୋକସିଣେ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି । କସିଣକଥା ।
ଏୱଂ କସିଣୱସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧା ଚେତେ ଅଭିଭାୟତନୱସେନ ପନ ପଚ୍ଚେକଂ ଅଟ୍ଠୱିଧା ହୋନ୍ତି । ଭଗୱତା ହି –
‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି, ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ…ପେ॰… ଅପ୍ପମାଣାନି । ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ …ପେ॰… ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି…ପେ॰… ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ନୀଲଂ ପୀତଂ ଲୋହିତଂ ଓଦାତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୧୧ ଆଦୟୋ) –
ଅଟ୍ଠ ଅଭିଭାୟତନାନି ଦେସିତାନି, ତାନି ଚ କସିଣେସ୍ୱେୱ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିୱିସେସତୋ, ଅନାରମ୍ମଣୱିସେସତୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀତି ଅଲାଭିତାୟ ୱା ଅନତ୍ଥିକତାୟ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ କସିଣୱସେନ ପରିକମ୍ମସଞ୍ଞାୱିରହିତୋୱ । ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତୀତି ବହିଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠ କସିଣରୂପାନି ପରିକମ୍ମୱସେନ ଚେୱ ଅପ୍ପନାୱସେନ ଚ ପସ୍ସତି । ପରିତ୍ତାନୀତି ଖୁଦ୍ଦକପରିମାଣାନି, ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ସମ୍ପନ୍ନଗହଣିକୋ କଟଚ୍ଛୁମତ୍ତଂ ଭତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଏତ୍ଥ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଏକକବଳମେୱ କରୋତି, ଏୱମେୱ ଞାଣୁତ୍ତରିକୋ ‘‘କିମେତ୍ଥ ପରିତ୍ତକେ ଆରମ୍ମଣେ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ନାୟଂ ମମ ଭାରୋ’’ତି ତାନି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱ ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ତଂ ଝାନଂ ‘‘ଅଭିଭାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପ୍ପମାଣାନୀତି ମହନ୍ତାନି । ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି ମହଗ୍ଘସୋ ଏକଂ ଭତ୍ତପାତିଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱିୟ ଞାଣୁତ୍ତରୋ ଅପ୍ପମାଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ୱା ହୋତୁ ଅଞ୍ଞଂ ୱା, କିମେତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀତି ପରିସୁଦ୍ଧାପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାନି। ପରିସୁଦ୍ଧାନି ହି ନୀଲାଦୀନି, ଅପରିସୁଦ୍ଧାନି ଚ ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାନି, ଏତାନିପି ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାନି ୱା ହୋନ୍ତୁ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ୱା, ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣୱସେନେୱ ଅଭିଭାୟତନାନୀ’’ତି ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଟ॰ ୨.୧୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୪୯; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୮.୬୫) ୱଣ୍ଣିତାନି । ୱଣ୍ଣାଭୋଗସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥିତାୟ ପୁରିମାନି ଅଭିଭାୟତନାନି ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତସହିତତାୟ ଏତ୍ଥ କେୱଲତୋ ୱିସେସସବ୍ଭାୱା ଚତୁଧା ୱୁତ୍ତାନି, ନୀଲାଦୀନି ପନ ଚତ୍ତାରି ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣୱସେନ ସୁଖାରୋହତାୟ ଞାଣୁତ୍ତରିକୋ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣୱିସେସାଭାୱେପି ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିୱିସେସତୋ ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅଭିଭାୟତନାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଅଟ୍ଠୱିଧା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିଭାୟତନକଥା ।
ତାନି ପୁନ ୟଥା ଚ ଅଭିଭାୟତନୱସେନ, ଏୱଂ ୱିମୋକ୍ଖୱସେନାପି ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ଭଗୱତା ହି ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି, ସୁଭନ୍ତ୍ୱେୱ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୪୦ ଆଦୟୋ; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୯, ୩୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୮.୬୬) ତୟୋ ୱିମୋକ୍ଖା ଦେସିତା । ତେ ଚ କସିଣେସ୍ୱେୱ ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିୱିସେସତୋ, ଭାୱନାରମ୍ମଣୱିସେସତୋ କିମିଦଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ନାମ ? ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁଚ୍ଚନଂ, ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିରତି, ପିତୁ ମାତୁ ଅଙ୍କେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ସୟନଂ ୱିୟ ଅନିଗ୍ଗହିତଭାୱେନ ନିରାସଙ୍କତାୟ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କେସାଦୀସୁ ଉପ୍ପାଦିତଂ ରୂପଜ୍ଝାନଂ ରୂପଂ ନାମ, ତଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ। ଅଜ୍ଝତ୍ତମ୍ପି ହି କେସାଦୀସୁ ନୀଲଂ, ମେଦାଦୀସୁ ପୀତଂ, ମଂସାଦୀସୁ ଲୋହିତଂ, ଦନ୍ତାଦୀସୁ ଓଦାତଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣକସିଣୱସେନ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ରୂପଜ୍ଝାନାନି, କସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଚ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେୱ। ରୂପାନି ପସ୍ସତୀତି ବହିଦ୍ଧାପି ନୀଲକସିଣାଦିରୂପାନି ଝାନଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତି, ଇମିନା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧୱତ୍ଥୁକେସୁ କସିଣେସୁ ଝାନପ୍ପଟିଲାଭୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀତି ଅତ୍ତନୋ କେସାଦୀସୁ ଅନୁପ୍ପାଦିତରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନୋ, ଇମିନା ବହିଦ୍ଧା ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନତା ଦସ୍ସିତା । ସୁଭନ୍ତ୍ୱେୱ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ସୁୱିସୁଦ୍ଧେସୁ ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ଅଧିମୁତ୍ତିୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନତା ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣୱିସେସାଭାୱେପି ଅଧିମୁତ୍ତିୱସେନ ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିୱିସେସତୋ ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିମୋକ୍ଖକଥା ।
ୟଥା ଚ ୱିମୋକ୍ଖତୋ, ଏୱଂ ପଟିପଦାଭେଦତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞଂ, ସୁଖପଟିପଦଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ସୁଖପଟିପଦଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଠମସମନ୍ନାହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉପଚାରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ଝାନଭାୱନା ‘‘ପଟିପଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମସମୁଦାଚାରଗହନତାୟ ଅସୁଖସେୱନା ହୋତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତଦଭାୱତୋ ସୁଖା । ଉପଚାରତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପ୍ପନା, ତାୱ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ‘‘ଅଭିଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦନ୍ଧା ଅସୀଘପ୍ପୱତ୍ତିନୀ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଖିପ୍ପା । ଅସପ୍ପାୟସେୱିନୋ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି ଦନ୍ଧା ଚ ଅଭିଞ୍ଞା, ସପ୍ପାୟସେୱିନୋ ସୁଖା ପଟିପଦା ହୋତି ଖିପ୍ପା ଚ ଅଭିଞ୍ଞା । ପୁବ୍ବାପରକାଲେସୁ ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟସେୱନୱସେନ ୱୋମିସ୍ସତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦାଦିକଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ପଟିପଦା ଦୁକ୍ଖା, ସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ସୁଖା ପଟିପଦା । ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ଅସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା, ସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଖିପ୍ପା । କିଲେସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱା ତିକ୍ଖମୁଦୁତାୟ ପଠମା, ୱିପରିୟାୟେନ ଚତୁତ୍ଥା, ୱୋମିସ୍ସତାୟ ମଜ୍ଝିମା ଦ୍ୱେତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାଭିଭୱନାନଭିଭୱନୱସେନ ୱା ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ କତାଧିକାରାକତାଧିକାରତାୱସେନ ୱାପି ଏତାସଂ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଆଗମନୱସେନାପି ଦୁତିୟାଦୀନଂ ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାଭେଦୋ ହୋତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପଟିପଦାୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଟିପଦାକଥା ।
ୟଥା ଚ ପଟିପଦାହି, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଭେଦତୋପି ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି ପରିତ୍ତଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ପରିତ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ, ଅପ୍ପମାଣଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ଅପ୍ପମାଣଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅପ୍ପଗୁଣଂ, ଉପରିଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଇଦଂ ପରିତ୍ତଂ। ୟଂ ପନ ଅୱଡ୍ଢିତେ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତଂ, ତଂ ପରିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅସ୍ସାତି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ। ୱିପରିୟାୟତୋ ଅପ୍ପମାଣଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ। ତଦୁଭୟୱୋମିସ୍ସତାୟ ମଜ୍ଝେ ଇତରଦ୍ୱୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଆରମ୍ମଣକଥା ।
ୟଥା ଚ ପଟିପଦାରମ୍ମଣେହି, ଏୱଂ ଅଧିପତୀନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁବ୍ବିଧତା, ହୀନତ୍ତିକୱସେନ ପୁନ ତିୱିଧତା ଚ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦସକସିଣମୂଲୱିଭାଗକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୟଥା କସିଣମୂଲେସୁ, ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରମୂଲେସୁପି ୟଥାୟୋଗଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ମେତ୍ତାକରୁଣାମୁଦିତାୱସେନ ହି ଆଦିତୋ ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି ମେତ୍ତାସହଗତଂ, କରୁଣାସହଗତଂ, ମୁଦିତାସହଗତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ପନ ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱସେନ ଏକୱିଧଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତନ୍ତି । ପୁରିମେସୁ ହି ତୀସୁ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ସୋମନସ୍ସାୱିପ୍ପୟୋଗତୋ, ସୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାରତୀନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ନିସ୍ସରଣତ୍ତା, ପଚ୍ଛିମେ ଚ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାସମ୍ପୟୋଗତୋ, ତସ୍ସା ଚ ପଟିଘାନୁନୟନିସ୍ସରଣତୋ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରେନ ପୱତ୍ତିତୋ, ତାନି ପୁନ ପଟିପଦାରମ୍ମଣାଧିପତିହୀନତ୍ତିକଭେଦେହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅପ୍ପସତ୍ତାରମ୍ମଣୱସେନ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତା, ବହୁସତ୍ତାରମ୍ମଣୱସେନ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତା ଚ ଏକସ୍ମିଂ ସତ୍ତେ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଏକାୱାସଏକୱୀଥିଗାମାଦିଗତସତ୍ତେସୁ ପାପନୱସେନ ୱଡ୍ଢନା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ ପନେତ୍ଥ କରୁଣାସହଗତେ ମୁଦିତାୱିରହିତା ପଞ୍ଚତିଂସ ଧମ୍ମା, ତେସୁ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ, କରୁଣା ଚାତି ପଞ୍ଚେୱ ୟେୱାପନକା, କରୁଣା ଚ ନିୟତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ମୁଦିତାସହଗତେପି । କେୱଲଂ କରୁଣାୱିରହିତା ମୁଦିତା ନିୟତା ପୱତ୍ତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ଅୱସେସବ୍ରହ୍ମୱିହାରଦ୍ୱୟେ, ପନ କସିଣାସୁଭାଦୀସୁ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ କରୁଣାମୁଦିତାୱିରହିତା ଚ ଚତୁତ୍ତିଂସ ଧମ୍ମା, ତତ୍ଥ ଚ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋୱ ୟେୱାପନକା ୱେଦିତବ୍ବାତି । ବ୍ରହ୍ମୱିହାରମୂଲୱିଭାଗକଥା ।
ଅସୁଭଭେଦତୋ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନମେୱେକଂ ଦସୱିଧଂ ହୋତି ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞାସହଗତଂ ୱିନୀଲକୱିପୁବ୍ବକୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକୱିକ୍ଖାୟିତକୱିକ୍ଖିତ୍ତକହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଲୋହିତକପୁଳୱକଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞାସହଗତନ୍ତି, ଦସୱିଧେପି ଚେତସ୍ମିଂ ଅସୁଭେ ପଟିକୂଲତ୍ତା, ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଚ ୱିତକ୍କବଲେନେୱ ଝାନଂ ତିଟ୍ଠତି, ନ ୱିନା ୱିତକ୍କେନ ସୀଘସୋତାୟ ନଦିୟା ଅରିତ୍ତବଲେନେୱ ନାୱା ୱିୟ, ତସ୍ମା ପଠମଜ୍ଝାନମେୱେତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସମଥୱିପସ୍ସନାଦିଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାୟ, ପନେତ୍ଥ ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ଚ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁୱେତନଲାଭଦସ୍ସନେନ ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକସ୍ସ ଗୂଥରାସିମ୍ହି ୱିୟ, ଉପସନ୍ତବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ରୋଗିନୋ ୱମନୱିରେଚନପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ଦସୱିଧମ୍ପି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପଟିପଦାରମ୍ମଣାଧିପତିହୀନତ୍ତିକୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସୁଭାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱଡ୍ଢନୀୟତାୟ ଖୁଦ୍ଦକେ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନିମିତ୍ତଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ମହନ୍ତେ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତେସୁ ପନ ଦସସୁ ଅସୁଭେସୁ ସାମଞ୍ଞତୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୱସେନ, ନୱସିୱଥିକପବ୍ବୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା କାୟଗତାସତି ସଙ୍ଗହିତା, ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ଚ କେସାଦୀନଂ କୋଟ୍ଠାସାନଂ ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣାରମ୍ମଣା, ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା କାୟଗତାସତି ଚ ସଙ୍ଗହିତା । ପଦଭାଜନୀୟେ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନାପି ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସୁଭମୂଲୱିଭାଗକଥା ।
ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣାଦିଭେଦତୋ ଚ ଭିନ୍ନାନଂ ରୂପାୱଚରକୁସଲଧମ୍ମାନଂ କାଲଦେସାଦିଭେଦେନ ଅନନ୍ତତା, ଭଗୱତା ଚ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ଦେସିତଭାୱୋ, ୱିତ୍ଥାରନୟାତିଦେସୋ ଚ କାମାୱଚରକୁସଲେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରଂ ଅରୂପାୱଚରାଦୀସୁପି ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ୱକ୍ଖାମ । ଏୱଂ ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ରୂପାୱଚରକୁସଲଧମ୍ମା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅରୂପାୱଚରା ପନ କୁସଲଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୋଗତୋ ନ ଭିନ୍ନା, ସବ୍ବେପି ଉପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ, ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାଦିତୋପି ସବ୍ବସୋ ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସଦିସା । ଅରୂପାୱଚରଭାୱୋ ଏୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆରମ୍ମଣତୋ ତେ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ‘‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ପଠମଂ, ତସ୍ମିଂ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣେ ‘‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତଂ ଦୁତିୟଂ, ତସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱେ ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ତତିୟଂ, ତସ୍ମିଂ ତତିୟେ ‘‘ସନ୍ତମେତଂ ପଣୀତମେତ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥଂ । ପୁରିମପୁରିମେହି ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମଂ ସନ୍ତସନ୍ତତରସନ୍ତତମନ୍ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନନୁ ରୂପାୱଚରେସୁ ୱିତକ୍କାଦିଅଙ୍ଗସମତିକ୍କମତୋ ଉପରୂପରିଝାନାନଂ ସନ୍ତତରାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମରହିତେସୁ ପନ ଆରୁପ୍ପେସୁ କଥନ୍ତି ? ଆରମ୍ମଣାତିକ୍କମତୋ । ଏତେସୁ ହି କସିଣରୂପସମତିକ୍କମତୋ ପଠମଂ ଝାନଂ ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନତୋ ସନ୍ତଂ, ତତୋପି କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସାତିକ୍କମତୋ ଦୁତିୟଂ, ତତୋପି ଆକାସେ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣାତିକ୍କମତୋ ତତିୟଂ, ତତୋପି ଆକାସେ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମତିକ୍କମତୋ ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଙ୍ଗସମତ୍ତେପି ଥୂଲଥୂଲାତିକ୍କମେନ ସୁଖୁମସୁଖୁମାରମ୍ମଣତାୟ ଉପରୂପରିଜ୍ଝାନାନଂ ସନ୍ତତରାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ସମାୟାମୱିତ୍ଥାରାନମ୍ପି ୱତ୍ଥାନଂ ସୁତ୍ତସୁଖୁମତରାଦିଭାୱୋ ୱିୟ । ନନୁ ଅଭାୱାରମ୍ମଣତାୟ ତତିୟାରୁପ୍ପଂ ସନ୍ତପଣୀତତୋ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପସ୍ସ କଥଂ ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନଂ, କଥଂ ଚ ସମତିକ୍କମୋ ୱା ହୋତୀତି ? ଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାୟ, ସା ଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତପଣୀତତାୟ । ୟଥା ହି ରାଜା ଦନ୍ତକାରାଦିସିପ୍ପିକାନଂ ଅତିସୁଖୁମମନାପସିପ୍ପଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଛେକା ୱତିମେ ଆଚରିୟା’’ତି ତେସଂ ଛେକତାୟ ତୁସ୍ସନ୍ତୋପି ନ ତଂ ସିପ୍ପିକଭାୱଂ ପତ୍ଥେତି, ତଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ରାଜଭାୱେ ଏୱ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧାନମ୍ପେତେସଂ ପୁନ ପଟିପଦାରମ୍ମଣାଧିପତିହୀନତ୍ତିକଭେଦେହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଚ୍ଚେକଂ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନନିକନ୍ତି ପରିୟାଦାନଦୁକ୍ଖତାୟ ପଠମାରୁପ୍ପସ୍ସ, ପଠମାରୁପ୍ପାଦିନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନଦୁକ୍ଖତାୟ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପାଦୀନଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖପଟିପଦତା, ପରିୟାଦିଣ୍ଣନିକନ୍ତିକସ୍ସ ତଦପ୍ପନାପରିୱାସଦନ୍ଧତାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞତା, ୱିପରିୟାୟେନ ଇତରା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିତ୍ତକସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସମୂଲକାନଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତା, ୱିପରିୟାୟାନଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତା ୱେଦିତବ୍ବା । ରୂପାରୂପାୱଚରା ପନେତ୍ଥ ଅଧିପତିସହିତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ୱିନା ଅଧିପତୀହି । କାମାୱଚରା ତୁ ଅଧିପତିରହିତାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ଚ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ସହଜାତାଧିପତୀତି ଦ୍ୱେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ରୂପାରୂପାୱଚରା ପନ ସହଜାତାଧିପତିମେୱ, ନେତରଂ । ତତ୍ଥ ଚ ଛନ୍ଦାଧିପତିନା ସହଜାତା ଧମ୍ମା ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟା, ଛନ୍ଦୋ ପନ ଅଧିପତି ଏୱ, ନ ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟୋ । ଇତରେ ପନ ଅଧିପତେୟ୍ୟାୱ, ନାଧିପତୟୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନା ସହଜାତସ୍ସ ଛନ୍ଦସ୍ସ, ଇତରେସଞ୍ଚ ଅଧିପତିୟତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱା । ଏକସ୍ମିଂ ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ଚତୂସୁପି ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ସହଜାତାଧିପତି ଏକୋୱ ଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ୱୀରିୟାଧିପତିୟାଦୀସୁପି ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଞାତବ୍ବୋ ।
ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଧମ୍ମା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ କୁସଲା ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି । ନନୁ ଚତୂସୁପି ଚେତେସୁ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୋଗୋ ସମାନୋ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ କଥଂ ତତ୍ଥ ଭେଦୋତି ? ଅନୁସୟପ୍ପହାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚସ୍ସ ଭେଦତୋ । ଅନୁସୟେ ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ହି ମଗ୍ଗୋ। ମଗ୍ଗା ହି ୟଥାସକଂ ଅନୁସୟେ ପଜହନ୍ତି ଏୱ, ନିମିତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ପୱତ୍ତଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦନ୍ତି ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ପୱତ୍ତନ୍ତିପି ତେ ଏୱ । ତଂ ଦୁୱିଧଂ ଉପାଦିନ୍ନକଂ, ଅନୁପାଦିନ୍ନକଞ୍ଚ ।
ତତ୍ଥପି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଂ, ତଦେକଟ୍ଠେ ଚ କିଲେସେ, ତଂସହଜାତାନି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚାକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସମୁଗ୍ଘାତେତି, ସମୁଗ୍ଘାତେନ୍ତୋ ଚ ଅପାୟଭୱତୋ ଚେୱ ସୁଗତିଭୱତୋ ଚ ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ତ ଭୱେ ତଦୱସେସତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି। ତତ୍ଥ ୟଦେତଂ ପଠମମଗ୍ଗାନୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାରହଂ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତପଞ୍ଚଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ, ତଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତାନି ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନାଦୟୋ ଇତରେ ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ଇମେ ଅନୁପାଦିନ୍ନପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନୁପାଦିନ୍ନନିମିତ୍ତଂ, ଅନୁପାଦିନ୍ନପ୍ପୱତ୍ତଂ ନାମ । ତତୋ ପଠମମଗ୍ଗୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତଂ ଛିନ୍ଦତି ନାମ । ୟଦେତଂ ଅପାୟଭୱେ, ସୁଗତିୟଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ତ ଭୱେ ତଦୱସେସେ ଚ ପଠମମଗ୍ଗାନୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାରହଂ କମ୍ମଜକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ତଂ ଉପାଦିନ୍ନନିମିତ୍ତଂ, ଉପାଦିନ୍ନପ୍ପୱତ୍ତଂ ନାମ । ତତୋ ପଠମମଗ୍ଗୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦତି ନାମ । ତତୋୱ ପଠମମଗ୍ଗୋ ଅନୁସୟଂ ପଜହନ୍ତୋୱ ନିମିତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠହତି, ପୱତ୍ତଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦତି ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଇତରମଗ୍ଗେସୁପି ଉପାଦିନ୍ନାନୁପାଦିନ୍ନନିମିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଛିନ୍ଦନଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବଂ ।
ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ପନ ଓଳାରିକକାମରାଗାନୁସୟଂ, ପଟିଘାନୁସୟଂ, ତଦେକଟ୍ଠେ ଚ କିଲେସେ, ତଂସହଜାତାନି ଚ ତଥା ପୱତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଦ୍ୱେ ଚ ଦୋମନସ୍ସସହଗତାନୀତି ଛ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସମୁଗ୍ଘାତେତି, ସମୁଗ୍ଘାତେନ୍ତୋ ଚ କାମସୁଗତିତୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକଭୱଂ ତଦୱସେସତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ପତନୁଭୂତାୱ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ଅଧିମତ୍ତା, ତେ ଚ କଦାଚି ୱିରଳାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋପି ତାନେୱ ତନୁସହଗତକାମରାଗପ୍ପଟିଘାନୁସୟୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଛ ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସମୁଗ୍ଘାତେତି, ସମୁଗ୍ଘାତେନ୍ତୋ ଚ କାମଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ପନ ରୂପରାଗଅରୂପରାଗମାନାୱିଜ୍ଜାନୁସୟେ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ତଦେକଟ୍ଠେ ସବ୍ବେ କିଲେସେ ଚ ତଂସହଜାତାନି ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚାକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସମୁଗ୍ଘାତେତି, ସମୁଗ୍ଘାତେନ୍ତୋ ଚ ରୂପାରୂପତୋ, ସବ୍ବଭୱତୋପି ୱୁଟ୍ଠାତି । ସେସଂ ପଠମମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅନୁସୟପ୍ପହାନସଙ୍ଖାତକିଚ୍ଚଭେଦତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତଦେୱଂ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ପୁନ ଝାନଙ୍ଗସମ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ପଠମମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ତାୱ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଠମଜ୍ଝାନିକଂ, ୱିଚାରପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକଂ, ପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ତତିୟଜ୍ଝାନିକଂ, ସୁଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ, ଉପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚାତି ୱୀସତିୱିଧା ହୋନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ ସୋଳସୱିଧତାପି ୟୋଜେତବ୍ବା । କିଂ ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦସ୍ସ ନିୟାମକଂ କାରଣନ୍ତି ? ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ । ତସ୍ମିଂ ହି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାଭୂତେ ସୋମନସ୍ସସହଗତେ ଅରିୟମଗ୍ଗା ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋମନସ୍ସସହଗତା ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପେକ୍ଖାସହଗତେ ଚ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
ନନୁ ଚେତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତତ୍ତା ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାନଂ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତଭାୱସ୍ସ ନିୟାମକହେତୁ, ୱିତକ୍କାଦିଅଙ୍ଗସମତିକ୍କମତୋ ପନ ନେସଂ ଦୁତିୟାଦିଜ୍ଝାନଭାୱସ୍ସ ନିୟାମକେନ ଅଞ୍ଞେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ନ ହି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ୱିତକ୍କାଦିୱିକଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟେନ ତଂ ନିୟାମକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, କିଂ ତଂ ନିୟାମକକାରଣନ୍ତି ? ପାଦକଜ୍ଝାନଂ, ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନଂ ୱା । ରୂପାରୂପାୱଚରେସୁ ହି ୟଂ ୟଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୁଟ୍ଠାୟ ୟେ କେଚି ପକିଣ୍ଣକସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୟେ ମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପାଦେତି, ତେ ସବ୍ବେ ତଂତଂଝାନସଦିସାୱ ହୋନ୍ତି । ୟଂ ୟଂ ୱା ପନ ଝାନଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ୟେ ୟେ ମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପାଦେତି, ତେ ଚ ତଂତଂଝାନସଦିସାୱ ହୋନ୍ତି ଭୂମିୱଣ୍ଣସଦିସୱଣ୍ଣା ଗୋଧା ୱିୟ । ତତ୍ଥ ଚ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗାପି, ସମାପତ୍ତିଲାଭିନା ଝାନଂ ପାଦକଂ ଅକତ୍ୱା ଅସମ୍ମସିତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗାପି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ତଂ ତଂ ୱା ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗାପି ସବ୍ବେ ଏକସଦିସା ପଠମଜ୍ଝାନିକାୱ ହୋନ୍ତି । ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ପାଦକାନି କତ୍ୱା ୱା ତତ୍ଥ ଗତେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗା ୟଥାକ୍କମଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକା, ତିୱଙ୍ଗିକା, ଦୁୱଙ୍ଗିକା ଚ ହୋନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ, ପନ ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନାନି ଚ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱା ତତ୍ଥ ଗତେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗା ଉପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତାୱସେନ ଦୁୱଙ୍ଗିକାୱ ହୋନ୍ତି । ଏତେସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଝାନିକାନମ୍ପି ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିପସ୍ସନା ସୋମନସ୍ସସହଗତାପି ହୋତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାପି, ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ପନ ୱିପସ୍ସନା ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାନଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତା ହୋତି । ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାନଂ ପନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାୱାତି ତଦେୱ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ, ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନଂ ୱା ନିୟାମକକାରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାଦିତୋ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନିକେସୁ ତାୱ ଚତୂସୁ କାମାୱଚରପଠମକୁସଲେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଠପେତ୍ୱା କରୁଣାମୁଦିତା ସତ୍ତତିଂସ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ୱିରତିୟୋ ପନେତ୍ଥ ନିୟତା, ପାଳିୟଞ୍ଚ (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭) ରୂପେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ୟେୱାପନକାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସଙ୍ଗହୱାରେ ପନ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୁ ପୁବ୍ବେ ସଙ୍ଗହିତାୱସେସାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନଇଦ୍ଧିପାଦବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଅତିରେକା ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଗହା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଠମଜ୍ଝାନିକମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ହି ଧମ୍ମେସୁ ସତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ସା ୱିସୟଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧା, ଇତରେ ଅସ୍ସତିପଟ୍ଠାନାତି ସବ୍ବେୱ ତେ ଦ୍ୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତଥା ୱୀରିୟଂ ପଦହନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ, ତଂ କିଚ୍ଚଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ଇତରେ ଅସମ୍ମପ୍ପଧାନାତି । ତଥା ଛନ୍ଦୋ ୱୀରିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଅମୋହୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଇଜ୍ଝନକଟ୍ଠେନ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ ୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି ନାମେନ ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇତରେ ‘‘ଅନିଦ୍ଧିପାଦା’’ତି । ତଥା ସତି ଅମୋହୋ ୱୀରିୟଂ ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧି ସମାଧି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାତି ଇମେ ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ବୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୟଥାକ୍କମଂ ‘‘ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ୱୀରିୟପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇତରେ ଅବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଗହା ।
ସେସଂ ସବ୍ବଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୁଞ୍ଞତୱାରପରିୟୋସାନଂ କାମାୱଚରପଠମକୁସଲେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ, କେୱଲଂ ପନ ମଗ୍ଗଙ୍ଗସଙ୍ଗହେ ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୩୭) ପଦଭାଜନୀୟେ ସରୂପେନେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଙ୍ଗହେ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠାନେ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଇତରମଗ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟତା, ସବ୍ବତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରତା ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ପଠମଜ୍ଝାନିକା ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ।
ତଥା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକେସୁପି କେୱଲଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ ୱିତକ୍କାଭାୱୋ, ସଙ୍ଗହୱାରେ ଚତୁରଙ୍ଗଜ୍ଝାନତା, ସତ୍ତଙ୍ଗମଗ୍ଗତା ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ପଠମଜ୍ଝାନିକସଦିସମେୱ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକମଗ୍ଗା ।
ତଥା ତତିୟଜ୍ଝାନିକେସୁପି କେୱଲଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ ୱିଚାରାଭାୱୋ, ସଙ୍ଗହୱାରେ ତିୱଙ୍ଗିକଜ୍ଝାନତା ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକସଦିସମେୱ । ତତିୟଜ୍ଝାନିକମଗ୍ଗା ।
ତଥା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକେସୁପି କେୱଲଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ ପୀତିୟା ଅଭାୱୋ, କୋଟ୍ଠାସୱାରେ ଦୁୱଙ୍ଗିକଜ୍ଝାନତା, ଛଳଙ୍ଗିକବୋଜ୍ଝଙ୍ଗତା ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତତିୟଜ୍ଝାନିକସଦିସମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକମଗ୍ଗା ।
ତଥା ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକେସୁପି କେୱଲଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନମେୱ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକସଦିସମେୱ । ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକମଗ୍ଗା । ଏୱଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାଦିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ପନ ସବ୍ବେପି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲା ଆରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାୱ, ତସ୍ମା ନ ତତୋ ନେସଂ ଭେଦୋ, ପଟିପଦାଦିଭେଦତୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହତୋ ପଟ୍ଠାୟ କିଲମନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି । ୟୋ ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସୋ, ସୋ ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସଂ ୱାସେନ୍ତୋ ଚିରେନ ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ହୋତି । ଇମିନା ନୟେନ ଇତରା ତିସ୍ସୋପି ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ପଟିପଦାଦିଭେଦତୋ, ଏୱଂ ୱିମୋକ୍ଖଭେଦତୋପି ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱିଧା ହୋନ୍ତି – ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖୋ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖୋତି ।
ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି, ଅପ୍ପଣିହିତନ୍ତି ଚ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଂ । ସୋ ହି ଆଗମନତୋ ସଗୁଣତୋ ଆରମ୍ମଣତୋତି ତୀହି କାରଣେହି ନାମଂ ଲଭତି । କଥଂ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ତିୱିଧଂ ଅନୁପସ୍ସନଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ସଚସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ତେଭୂମକେ ସଙ୍ଖାରେ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତି, ଅୟଂ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ସୁଞ୍ଞତା ନାମ ହୋତି । ସଚେ ଦୁକ୍ଖତୋ ୱିପସ୍ସତି, ଅୟଂ ତଣ୍ହାପଣିଧିରହିତଟ୍ଠେନ ଅପ୍ପଣିହିତା ନାମ ହୋତି, ତା ଉଭୋପି ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ ସୁଞ୍ଞତମଗ୍ଗୋ ଅପ୍ପଣିହିତମଗ୍ଗୋତି ନାମଂ ଦେନ୍ତି । ଏୱଂ ଆଗମନତୋ ନାମଲାଭୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନନୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ସଚେ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସା ୱସେନ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ତୟୋ ୱିମୋକ୍ଖା କଥିତାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଅପି ଚ ଖୋ ପରିୟାୟତୋ କଥିତା, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ସୟମ୍ପି ସନିମିତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ଦାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦ୍ୱେ ଏୱ ୱିମୋକ୍ଖା ହୋନ୍ତୀତି । ତିସ୍ସୋପି ହି ୱିପସ୍ସନା ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତଂ, ସୁଖନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଉଗ୍ଘାଟନେନ ଅନିମିତ୍ତୱୋହାରଂ ଲଭନ୍ତି, ତିସ୍ସୋପି ନିମିତ୍ତଭୂତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଚରଣତୋ ସନିମିତ୍ତାୱ, ତସ୍ମା ସୟଂ ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ମଗ୍ଗୋ ସୟଂ ରାଗାଦୀହି ସୁଞ୍ଞୋ, ରାଗାଦିନିମିତ୍ତପଣିଧିରହିତୋ ଚ, ତସ୍ମା ସଗୁଣେନେୱ ସୁଞ୍ଞତନାମଂ, ଅପ୍ପଣିହିତନାମଞ୍ଚ ଲଭତି । ଏୱମସ୍ସ ସଗୁଣତୋ ନାମଲାଭୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ ନିବ୍ବାନଂ ରାଗାଦୀହି, ସଙ୍ଖାରେହି ଚ ସୁଞ୍ଞତ୍ତା, ରାଗାଦିନିମିତ୍ତପଣିଧିରହିତତ୍ତା ଚ ‘‘ସୁଞ୍ଞତଂ, ଅନିମିତ୍ତଂ, ଅପ୍ପଣିହିତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗୋପି ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ, ଅନିମିତ୍ତୋ, ଅପ୍ପଣିହିତୋ’’ତି ଚ ନାମଂ ଲଭତି । ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ନାମଲାଭୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତେସୁ ଇଧ ଆଗମନତୋୱ ମଗ୍ଗୋ ନାମଂ ଲଭତି, ନ ସଗୁଣତୋ, ନାପି ଆରମ୍ମଣତୋ, ସଗୁଣାରମ୍ମଣତୋ ନାମଲାଭସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ପରିୟାୟଦେସିତତ୍ତା । ତେନେୱ ହେତ୍ଥ ମଗ୍ଗାନଂ ସଗୁଣାରମ୍ମଣତୋପି ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୁଞ୍ଞତଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖତାୱ ଆଗମନତୋ ୱୁତ୍ତା, ତଞ୍ଚାଗମନଂ ଦୁୱିଧଂ ୱିପସ୍ସନାଗମନଂ, ମଗ୍ଗାଗମନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଗମନତୋ ମଗ୍ଗୋ ଚ ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମଂ ଲଭତି, ମଗ୍ଗାଗମନତୋ ଚ ଲଭତେୱ, ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାଗମନତୋୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱିମୋକ୍ଖଭେଦତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱିଧା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଧମ୍ମା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ
‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ଅକୁସଲପଦତ୍ଥୋ
ଲୋଭମୂଲୱଣ୍ଣନା
ଅକୁସଲା ପନ ଧମ୍ମା ଭୂମିତୋ ଏକୱିଧା କାମାୱଚରାୱ, ସମ୍ପୟୋଗତୋ ପନ ମୂଲୱସେନ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି ଲୋଭମୂଲା ଦୋସମୂଲା ମୋହମୂଲାତି । ତତ୍ଥ ଲୋଭମୂଲା ଅଟ୍ଠୱିଧା ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ତଥା ସସଙ୍ଖାରଂ, ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ତଥା ସସଙ୍ଖାରଂ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ତଥା ସସଙ୍ଖାରଂ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ତଥା ସସଙ୍ଖାରନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଲୋଭବହୁଲତାଦୀହି କାରଣେହି ସୋମନସ୍ସସହଗତତା, ଅସଦ୍ଧମ୍ମସୱନଅକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାଦୀହି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦା ହି ‘‘ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଆଦୀନୱୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ କାମେ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦୀନି ୱା ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତି ସଭାୱତିକ୍ଖେନେୱ ଅନୁସ୍ସାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ, ତଦା ପଠମଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ମନ୍ଦେନ ସମୁସ୍ସାହିତେନ, ତଦା ଦୁତିୟଂ । ୟଦା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଅପୁରକ୍ଖତ୍ୱା କେୱଲଂ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ମେଥୁନଂ ୱା ସେୱତି, ପରସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ଅଭିଜ୍ଝାୟତି, ପରଭଣ୍ଡଂ ୱା ହରତି ସଭାୱତିକ୍ଖେନାନୁସ୍ସାହିତେନ, ତଦା ତତିୟଂ । ୟଦା ସମୁସ୍ସାହିତେନ, ତଦା ଚତୁତ୍ଥଂ । ୟଦା ପନ କାମାନଂ ୱା ଅସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ, ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ସୋମନସ୍ସହେତୂନଂ ଅଭାୱେନ ଚତୂସୁପି ୱିକପ୍ପେସୁ ସୋମନସ୍ସରହିତତା ହୋତି, ତଦା ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅୟଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସତୋ ପନ ପଠମାକୁସଲେ ତାୱ ନିୟତା ପାଳିୟଂ ସରୂପେନାଗତା ସୋଳସ, ୟେୱାପନକୱସେନ ଚତ୍ତାରୋତି ୱୀସତି ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ଚେତନା ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ୱୀରିୟଂ ଏକଗ୍ଗତା ଜୀୱିତଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଲୋଭୋ ମୋହୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଇମେ ସରୂପେନାଗତା ସୋଳସ ଧମ୍ମା, ଛନ୍ଦୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ମନସିକାରୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଇମେ ୟେୱାପନକା ଚତ୍ତାରୋତି । ପଦଭାଜନୀୟେ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘ଫସ୍ସପଞ୍ଚକଂ ଝାନଙ୍ଗପଞ୍ଚକଂ ୱୀରିୟସମାଧିମନୋସୋମନସ୍ସଜୀୱିତୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଞ୍ଚ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପୱାୟାମସମାଧିୱସେନ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ଚତ୍ତାରି, ୱୀରିୟସମାଧିଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପୱସେନ ବଲାନି ଚତ୍ତାରି, ଲୋଭୋ ମୋହୋତି ଦ୍ୱେ ମୂଲାନି, ଅଭିଜ୍ଝା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଦ୍ୱେ କମ୍ମପଥାନି, ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଲୋକନାସଦୁକଂ, ସମଥୋ ପଗ୍ଗାହୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ ଚାତି ଏୱଂ ସରୂପେନାଗତାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଧମ୍ମାନଂ ସୋଳସସୁ ଏୱ ସମୱରୋଧୋ, ସୱିଭତ୍ତିକାୱିଭତ୍ତିକଭେଦୋ ଚ କାମାୱଚରପଠମକୁସଲେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋ ଞାତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଲକ୍ଖଣାଦିୱିଭାଗତୋ ପନ ନ ହିରୀୟତୀତି ଅହିରିକୋ, ଅହିରିକସ୍ସ ଭାୱୋ ଅହିରିକ୍କଂ, ନ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ। ତେସୁ ଅହିରିକ୍କଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ଅଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣଂ, ଅଲଜ୍ଜାଲକ୍ଖଣଂ ୱା, ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ତେହେୱ ଅସାରଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣଂ, ଅନୁତ୍ତାସଲକ୍ଖଣଂ ୱା, ସେସଂ ହିରିଓତ୍ତପ୍ପାନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଲୁବ୍ଭତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ଲୁବ୍ଭତି, ଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଲୋଭୋ। ସୋ ଆରମ୍ମଣଗହଣଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍କଟାଲେପୋ ୱିୟ, ଅଭିସଙ୍ଗରସୋ ତତ୍ତକପାଲେ ଖିତ୍ତମଂସପେସି ୱିୟ, ଅପରିଚ୍ଚାଗପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ତେଲଞ୍ଜନରାଗୋ ୱିୟ, ସଞ୍ଞୋଜନୀୟଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନୋ । ତଣ୍ହାନଦିଭାୱେନ ୱଡ୍ଢମାନୋ ସୀଘସୋତା ନଦୀ ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଅପାୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ମୁୟ୍ହନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ମୁୟ୍ହତି, ମୁୟ୍ହନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୋହୋ। ସୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରଲକ୍ଖଣୋ, ଅଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣୋ ୱା, ଅସମ୍ପଟିୱେଧରସୋ, ଆରମ୍ମଣସଭାୱଚ୍ଛାଦନରସୋ ୱା, ଅସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଅନ୍ଧକାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନୋ, ସବ୍ବାକୁସଲାନଂ ମୂଲନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତି ତାୟ, ସୟଂ ୱା ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତି, ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ୱା ଏସାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି। ସା ଅୟୋନିସୋ ଅଭିନିୱେସଲକ୍ଖଣା, ପରାମାସରସା, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନକାମତାଦିପଦଟ୍ଠାନା, ପରମଂ ୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଉଦ୍ଧତଭାୱୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ। ତଂ ଅୱୂପସମଲକ୍ଖଣଂ, ଅନୱଟ୍ଠାନରସଂ, ଭନ୍ତତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନଂ, ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସେସୋ ପନେତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତୱାରପରିୟୋସାନୋ ସବ୍ବୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କୁସଲାଧିକାରେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ସଙ୍ଗହୱାରେ ପାଳିୟଂ ଆଗତୱସେନ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟତା, ଚତୁରଙ୍ଗମଗ୍ଗତା, ଚତୁବ୍ବିଧବଲତା, ଦ୍ୱେହେତୁତା, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅକୁସଲଭାୱୋ ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ପଠମାକୁସଲଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ୟଥା ଚ ପଠମେ, ଏୱଂ ଦୁତିୟେପି ସସଙ୍ଖାରତା, ୟେୱାପନକେସୁ ଥିନମିଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ଭୱୋ, ନିୟତତା ଚ ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ଥିନନତା ଥିନଂ, ମିଦ୍ଧନତା ମିଦ୍ଧଂ, ଅନୁସ୍ସାହନସଂସୀଦନତା, ସତ୍ତିୱିଘାତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଥିନଂ ଅନୁସ୍ସାହଲକ୍ଖଣଂ, ୱୀରିୟୱିନୋଦନରସଂ, ସଂସୀଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ମିଦ୍ଧଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣଂ, ଓନହନରସଂ, ଲୀନତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ପଚଲାୟିକାନିଦ୍ଦାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱା, ଉଭୟମ୍ପି ଅରତିତନ୍ଦିୱିଜମ୍ଭିକାଦୀସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନଂ । ଦୁତିୟଂ ।
ତତିୟେ ସବ୍ବୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପଠମାକୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । କେୱଲଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱୋ, ୟେୱାପନକେସୁ ମାନସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ, ଅନିୟତତା ଚ, ସଙ୍ଗହୱାରେ ତିୱଙ୍ଗିକମଗ୍ଗତା ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ତତ୍ଥ ମଞ୍ଞତୀତି ମାନୋ। ସୋ ଉଣ୍ଣତିଲକ୍ଖଣୋ, ସମ୍ପଗ୍ଗହରସୋ, କେତୁକମ୍ୟତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭପଦଟ୍ଠାନୋ, ଉମ୍ମାଦୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତିୟଂ ।
ୟଥା ଚ ତତିୟେ, ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥେପି । ଥିନମିଦ୍ଧଞ୍ଚେତ୍ଥ ସସଙ୍ଖାରତା ଚ ଅଧିକା, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମଟ୍ଠମେସୁ ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନେ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ଭୱୋ, ପୀତିୟା ଚ ଅଭାୱୋ, ତତୋ ଏୱ ସଙ୍ଗହୱାରେ ଚତୁରଙ୍ଗଜ୍ଝାନତା ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ସବ୍ବଂ ପଠମଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଚିତ୍ତସଦିସମେୱ ।
ଲୋଭମୂଲା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୋସମୂଲୱଣ୍ଣନା
ଦୋସମୂଲା ପନ ଦ୍ୱିଧା ଦୋମନସ୍ସସହଗତଂ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ତଥା ସସଙ୍ଖାରଂ । ଏୱଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ । ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାଦିତୋ ପନ ପଠମେ ତାୱ ପଠମାକୁସଲେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପୀତିଲୋଭଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦୋସଂ, ୟେୱାପନକେସୁ ଅନିୟତାନି ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନି, ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନେ ଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକୱୀସତି ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ୟେୱାପନକା ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତ । ତତ୍ଥ ଦୁସ୍ସନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ଦୁସ୍ସତି, ଦୁସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଦୋସୋ। ସୋ ଚଣ୍ଡିକ୍କଲକ୍ଖଣୋ ପହଟାସୀୱିସୋ ୱିୟ, ୱିସପ୍ପନରସୋ ୱିସନିପାତୋ ୱିୟ, ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଦହନରସୋ ୱା ଦାୱଗ୍ଗି ୱିୟ, ଦୁସ୍ସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଲଦ୍ଧୋକାସୋ ୱିୟ ସପତ୍ତୋ, ଆଘାତୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନୋ, ୱିସସଂସଟ୍ଠପୂତିମୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇସ୍ସାୟନା ଇସ୍ସା। ସା ପରସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଉସୂୟନଲକ୍ଖଣା, ତତ୍ଥେୱ ଅନଭିରତିରସା, ତତୋ ୱିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ପରସମ୍ପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନା, ସଞ୍ଞୋଜନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ମଚ୍ଛେରଭାୱୋ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ତଂ ଲଦ୍ଧାନଂ ୱା ଲଭିତବ୍ବାନଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ନିଗୂହନଲକ୍ଖଣଂ, ତାସଞ୍ଞେୱ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱଅକ୍ଖମନରସଂ, ସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କଟୁକଞ୍ଚୁକତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱା, ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନଂ, ଚେତସୋ ୱିରୂପଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ କୁକତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ। ତଂ ପଚ୍ଛାନୁତାପଲକ୍ଖଣଂ, କତାକତାନୁସୋଚନରସଂ, ୱିପ୍ପଟିସାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କତାକତପଦଟ୍ଠାନଂ, ଦାସବ୍ୟମିୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଙ୍ଗହୱାରେ ଦୁକ୍ଖେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁରଙ୍ଗଜ୍ଝାନତା, ଦୋମନସ୍ସେନ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟତା, ତିୱଙ୍ଗିକମଗ୍ଗତା, ଦୋସମୋହୱସେନ ଦ୍ୱିହେତୁକତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସୋ ପନ ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପଠମାକୁସଲେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ । ୟଥା ଚ ପଠମେ, ଏୱଂ ଦୁତିୟେପି, ସସଙ୍ଖାରତା ପନ ଥିନମିଦ୍ଧେହି ସଦ୍ଧିଂ ନୱୟେୱାପନକତା ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ଦୋସମୂଲା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମୋହମୂଲୱଣ୍ଣନା
ମୋହମୂଲାପି ଦ୍ୱିଧା ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତଥା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସତୋ ତାୱ ଫସ୍ସପଞ୍ଚକଂ ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ୱୀରିୟଂ ଏକଗ୍ଗତା ଜୀୱିତଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ମୋହୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ସରୂପେନାଗତା ଚୁଦ୍ଦସ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ମନସିକାରୋତି ୟେୱାପନକା ଦ୍ୱେ ଚାତି ସୋଳସ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ଏକଗ୍ଗତା ଚେତ୍ଥ ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିମତ୍ତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗବଲଭାୱଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି । ତତୋ ଏୱ ସଙ୍ଗହୱାରେ ସମାଧିଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଚତ୍ତାରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି, ତୀଣି ବଲାନି ହୋନ୍ତି । ମୋହୋ ପନେତ୍ଥ ଏକୋୱ ହେତୁ । ସେସୋ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ ।
ତତ୍ଥ ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛା ଏତିସ୍ସାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା। ସା ସଂସୟଲକ୍ଖଣା, କମ୍ପନରସା, ଅନିଚ୍ଛୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅନେକଂସଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନା, ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରାୟକରାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଥା ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତେ, ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତେପି । କେୱଲଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱୋ, ଅଧିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଭାୱୋ, ତତୋ ଏୱ ବଲୱତରସମାଧିତା, ତେନେୱ ସଙ୍ଗହୱାରେ ସମାଧିନା ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟତା, ତିୱଙ୍ଗିକମଗ୍ଗତା, ଚତୁବ୍ବଲତା ଚ ହୋତି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚେତ୍ଥ ସରୂପେନେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ଅଧିମୋକ୍ଖମନସିକାରା ଦ୍ୱେ ୟେୱାପନକୱସେନାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ଇମାନି ପନ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି ନାନାୱିସୟେ, ଏକୱିସୟେ ଚ ଅସଣ୍ଠହନତୋ ପୱଟ୍ଟନକାନି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ହି ଲଦ୍ଧାଧିମୋକ୍ଖତାୟ ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠଂ ଏକାରମ୍ମଣେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାୟ ପତିଟ୍ଠାୟ ପୱଟ୍ଟତି ଚତୁରସ୍ସମଣି ୱିୟ, ଇତରଂ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱଟ୍ଟମଣି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଏକାଦସ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ପନେତେ ଦ୍ୱାଦସପି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ତାୱ ଛବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଲୋଭମୋହମୂଲା ପନ ଦସ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟେୱ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ନିସ୍ସାୟ ୱା ଅନିସ୍ସାୟ ୱା ଜୱନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଛବ୍ବିଧା । ତଥା ଦୋସମୂଲା ନିସ୍ସାୟେୱ ପନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଲୋଭମୂଲା ପନ ଅଦିନ୍ନାଦାନକାମମିଚ୍ଛାଚାରମୁସାୱାଦପେସୁଞ୍ଞସମ୍ଫପ୍ପଲାପାଭିଜ୍ଝାସଙ୍ଖାତାନଂ ଛନ୍ନଂ କମ୍ମପଥାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବିଧା । ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନେତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନାପୀତି ସତ୍ତୱିଧା ହୋନ୍ତି । ଦୋସମୂଲା ପନ ପାଣାଭିପାତାଦିନ୍ନାଦାନମୁସାୱାଦପେସୁଞ୍ଞଫରୁସସମ୍ଫପ୍ପଲାପବ୍ୟାପାଦୱସେନ ସତ୍ତୱିଧା ହୋନ୍ତି । ଦସନ୍ନମ୍ପି ପନେସଂ ଦ୍ୱାରକମ୍ମୱସେନ ଚେୱ ୱୀମଂସାୱଜ୍ଜିତାଧିପତିତ୍ତୟୱସେନ ଚ କୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକନ୍ତହୀନତ୍ତା ହୀନତ୍ତିକଭେଦୋ ନତ୍ଥି । ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ପନେତ୍ଥ ଲୋଭମୂଲେସୁ ଏୱ, ନ ଇତରେସୁ, ମୋହମୂଲେସୁ ପନ ସହଜାତାଧିପତିପି ନତ୍ଥି, ତଥା କମ୍ମପଥଭେଦୋପି । ନ ହି ପୱଟ୍ଟମାନଂ କଞ୍ଚି ଅଧିପତିଂ କରୋତି । ଦୋସୋ ୱା ସୱିସୟଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିପତ୍ତିମନ୍ତରାୟକରତ୍ତେନ ଦୁଚ୍ଚରିତହେତୁଭୂତମ୍ପି ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଦୋସଲୋଭମୂଲଚିତ୍ତେହେୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପନିୟତୋ କମ୍ମପଥଭେଦଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ପୁବ୍ବଭାଗେ ଏୱ ପନ ହେତୁ ହୋତି । ତେନେୱସ୍ସ ଅପାୟହେତୁତା ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅତୀତାଦିଭେଦତୋ ପନ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ପଚ୍ଚେକମନନ୍ତତା, ସେସୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କୁସଲାଧିକାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅବ୍ୟାକତପଦତ୍ଥୋ
ଅହେତୁକକୁସଲୱିପାକୱଣ୍ଣନା
ଅବ୍ୟାକତା ପନ ଧମ୍ମା ଜାତିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା ୱିପାକକିରିୟରୂପନିବ୍ବାନୱସେନ । ତତ୍ଥ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ଜାତିତୋ ଚ ଦ୍ୱିଧା ହୋନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲୱିପାକୱସେନ । ତତ୍ଥ କୁସଲୱିପାକା ଭୂମିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା କାମରୂପାରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୱସେନ । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରୱିପାକା ଅହେତୁକା ସହେତୁକାତି ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ଅଲୋଭାଦିସହଜାତହେତୁୱିରହିତା ଅହେତୁକା । ତେ ସମ୍ପୟୋଗୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦିଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଥା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସୁଖସହଗତଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ମନୋଧାତୁ, ସୋମନସ୍ସସହଗତା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ତଥା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଚାତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ହି ଚତ୍ତାରି ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଉପାଦାୟରୂପେସୁ ଉପାଦାୟରୂପାନଂ ଘଟ୍ଟନାନିଘଂସସ୍ସ ପିଚୁପିଣ୍ଡେ ପିଚୁପିଣ୍ଡସ୍ସେୱାତିଦୁବ୍ବଲତାୟ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି । କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭୂତତ୍ତୟଘଟ୍ଟନାନିଘଂସସ୍ସ ଅଧିକରଣିମତ୍ଥକେ ଠପିତପିଚୁପିଣ୍ଡେ କୂଟପହାରସ୍ସେୱ ବଲୱତାୟ ପସାଦନିସ୍ସୟେସୁପି ଭୂତେସୁ ପଟିଘାତସମ୍ଭୱତୋ ସୁଖସହଗତଂ ହୋତି, ମନୋଧାତୁ ଅତ୍ତନୋ ଗହଣଦୁବ୍ବଲତାୟ ଅତିଇଟ୍ଠେପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାୱ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପନ ଅତିଇଟ୍ଠେ ସୋମନସ୍ସସହଗତା, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି ଅୟଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାଦିତୋ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେ ତାୱ ଫସ୍ସପଞ୍ଚକଂ, ଏକଗ୍ଗତା, ଜୀୱିତନ୍ତି ସରୂପେନାଗତା ସତ୍ତ, ୟେୱାପନକୱସେନ ମନସିକାରୋ ଏକୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ସଙ୍ଗହତୋ ପନେତ୍ଥ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ପଞ୍ଚେୱସଙ୍ଗହା । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁୱସେନ ଧାତୁସଙ୍ଗହୋ, ମନୋ ଉପେକ୍ଖାଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଙ୍ଗହୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ୱେଦନା ଝାନଙ୍ଗତଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନ ହୋତି । ଏକଗ୍ଗତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗଙ୍ଗବଲଭାୱମ୍ପି ନ ଗଚ୍ଛତି ଅତିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା । ୱିତକ୍କପଚ୍ଛିମକଂ ହି ଝାନଂ, ହେତୁପଚ୍ଛିମକୋ ମଗ୍ଗୋ, ବଲଞ୍ଚ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣେସୁପି । କେୱଲଂ ପନ ସଙ୍ଗହୱାରେ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦିୱସେନ ଧାତୁସଙ୍ଗହୋ, କାୟୱିଞ୍ଞାଣେ ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନଞ୍ଚ ୱିସେସୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ମନୋଧାତୁୟାପି । କେୱଲଂ ପନ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଦ୍ୱେ ୟେୱାପନକା ଚ ଅଧିମୋକ୍ଖୋତି ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅଧିକା । ସଙ୍ଗହୱାରେ ମନୋଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁୱସେନ ଧାତୁସଙ୍ଗହୋ, ୱିତକ୍କୱିଚାରୁପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତାହି ଚତୂହି ଝାନଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ଚ ୱିସେସୋ । ପାଳିୟଂ ପନେତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଝାନଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ, ତଥାପି ସୱିତକ୍କେସୁ ନିୟମେନ ଝାନଙ୍ଗତାସମ୍ଭୱତୋ ଗହେତବ୍ବୋୱ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟେପି । ସୋମନସ୍ସସହଗତତାୟ ପନେତ୍ଥ ପୀତି ଅଧିକା, ସଙ୍ଗହୱାରେ ଚ ପଞ୍ଚଙ୍ଗଜ୍ଝାନତା, ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନଂ, ଉଭୟତ୍ଥାପି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁୱସେନ ଧାତୁସଙ୍ଗହୋ ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ପଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଚକ୍ଖାଦିଏକେକମେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ, ଇଟ୍ଠେ ଚ ରୂପାଦିଏକେକାରମ୍ମଣେ ଏୱ କିରିୟମନୋଧାତୁଅନନ୍ତରଂ ଆଲୋକାକାସୱାୟୁଜଲପଥୱୀସହକାରୀନି ପସାଦକାଦୀନି ଦସ୍ସନସୱନଘାୟନସାୟନଫୁସନକିଚ୍ଚାନି ସାଧୟମାନାନି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଏୱ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱମେତେସଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚାନି ୱିସୁଂ ନିୟତାନି । ଠାନଂ ପନ ତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଏକମେୱ, ତେନ ନେସଂ ନ ଭେଦୋ । ମନୋଧାତୁ ପନ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ପଞ୍ଚସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତତି, ସୋମନସ୍ସସହଗତା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପନ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ଅତିଇଟ୍ଠେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣେ ୱିପାକମନୋଧାତୁଅନନ୍ତରଂ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ, ଛସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ଛସୁ ବଲୱକାମାୱଚରାରମ୍ମଣେସୁ ଅତୀତାଦୀସୁ ଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସାଧୟମାନା ୱିପଚ୍ଚତି । ଏୱମେତିସ୍ସା ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନାନି ଅନିବଦ୍ଧାନି, ତତୋ ତେହି ଭେଦୋ ହୋତି, ୱତ୍ଥୁ ପନ ତତ୍ଥେୱ ନିବଦ୍ଧଂ, ତତୋ ନ ଭେଦୋ, ଏୱମୁପେକ୍ଖାସହଗତାୟପି । କେୱଲଂ ପନେସା ଦ୍ୱାରୱିନିମୁତ୍ତାପି ହୁତ୍ୱା ସୁଗତିୟଂ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରଜଚ୍ଚୁମ୍ମତ୍ତକାଦୀନଂ ପଟିସନ୍ଧିକାଲେ ପୁରିମଚୁତିଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ କମ୍ମବଲେନୋପଟ୍ଠିତଂ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅତୀତାଦିଭେଦଂ ଛବ୍ବିଧମ୍ପି କାମାୱଚରାରମ୍ମଣମାରବ୍ଭ ପଟିସନ୍ଧିକିଚ୍ଚଂ, ତଦନନ୍ତରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱତାୟୁକଂ ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ, ଅନ୍ତେ ଚୁତିକିଚ୍ଚଞ୍ଚ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚାନି ଚ ସାଧୟମାନା ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱଧବନ୍ଧାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତେ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଖନ୍ତିପଟିସଙ୍ଖାନାଦିୱସେନ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଆଦିୱିଞ୍ଞାଣାନଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତଞ୍ଚେ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଅନିଟ୍ଠେନେୱ ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଇଟ୍ଠୱିସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲୱିପାକାନଂ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେସୁ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ କମ୍ମଗତିନିମିତ୍ତମେୱ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୱିଚାରେତ୍ୱା ୟଥା ଅୱିରୋଧୋ ହୋତି, ତଥା ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଇଟ୍ଠୱିସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନକୁସଲତୋ ନିବ୍ବତ୍ତାନମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିଆଦିୱିଞ୍ଞାଣାନଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ଅୱିରୋଧୋ ଞାତବ୍ବୋ । ଅତୀତାଦିଭେଦତୋ ପନ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ପଚ୍ଚେକମନନ୍ତରତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବା ।
ଅହେତୁକକୁସଲୱିପାକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସହେତୁକକୁସଲୱିପାକୱଣ୍ଣନା
ଅଲୋଭାଦିୱିପାକହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସହେତୁକା, ତେ ସମ୍ପୟୋଗତୋ କାମାୱଚରକୁସଲା ୱିୟ ଅଟ୍ଠୱିଧା । ସୋମନସ୍ସଞାଣାଦିସମ୍ପୟୋଗୋ ପନେତ୍ଥ ଆଗମନାଦିତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତିହେତୁକଂ ହି କାମାୱଚରକୁସଲଂ ତିହେତୁକଦ୍ୱିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସୋଳସ ୱିପାକାନି ଦେତି, ଦୁହେତୁକଂ ପନ କୁସଲଂ ଦୁହେତୁକାହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ତିହେତୁକରହିତାନି ଦ୍ୱାଦସ ୱିପାକାନି ଦେତି । ଅସଙ୍ଖାରିକସସଙ୍ଖାରିକଭାୱୋ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୱିସେସତୋପି ହୋତି । ବଲୱପଚ୍ଚୟେନାପି ହି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ ହୋତି, ଦୁବ୍ବଲେନାପି ଇତରଂ । କେଚି ପନ ଅସଙ୍ଖାରିକେନ ସସଙ୍ଖାରୱିପାକାନଂ, ସସଙ୍ଖାରିକେନ ଚ ଅସଙ୍ଖାରିକାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନେତାନି ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକତୋ ଅଞ୍ଞେନାପି କମ୍ମେନ ପୱତ୍ତେ ଅକୁସଲୱିପାକାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ପଟ୍ଠାନେ ଚ ‘‘ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୧୦୨) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୁଗତିୟଂ ପୱତ୍ତେ ସହେତୁକାନିପି ୱିପାକାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ, ପନ ରୂପାୱଚରଭୂମିୟଞ୍ଚ ଅହେତୁକାନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେସୁପି ଅତିଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନୀତି ଏୱଂ ଆଗମନାଦିତୋ ସମ୍ପୟୋଗଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାଦିତୋ ପନ ୟାୱ ସୁଞ୍ଞତୱାରପରିୟୋସାନା କାମାୱଚରକୁସଲସଦିସୋୱ ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟେୱାପନକେସୁ କରୁଣାମୁଦିତା ନ ସନ୍ତି ସତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ହି କାମାୱଚରୱିପାକା । ୱିରତିୟୋପେତ୍ଥ ଲୋକିୟେସୁ ଏକନ୍ତକୁସଲସଭାୱତ୍ତା ନ ସନ୍ତି । ‘‘ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦା କୁସଲା ଏୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୫ ଆଦୟୋ) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଫସ୍ସାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ୱିପାକତ୍ତା ଆଦାସେ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତା, କୁସଲା ପନ ମୁଖଂ ୱିୟ ସଉସ୍ସାହା । ସଙ୍ଗହୱାରେ ଚ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ପନ ୟ୍ୱାୟଂ କୁସଲେସୁ କମ୍ମଦ୍ୱାରପୁଞ୍ଞକିରିୟାଧିପତୀହି ଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଇଧ ନତ୍ଥି ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତୋ, ଅୱିପାକଧମ୍ମତୋ, ତଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚ । ହୀନତ୍ତିକଭେଦୋ ପନ ଅତ୍ଥି ହୀନମଜ୍ଝିମପ୍ପଣୀତାନଂ କୁସଲାନଂ ୱିପାକତ୍ତା, ତଥା ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣାଦିଭେଦୋ । ଏତେ ହି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱାରୱିନିମୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଦ୍ୱିହେତୁକତିହେତୁକାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିକିଚ୍ଚାନି, ଛଦ୍ୱାରେ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସାଧୟମାନା ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱମେତେସଂ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନାନି ଅନିବଦ୍ଧାନି, ତତୋ ତେହି ଭେଦୋ ହୋତି । ୱତ୍ଥୁ ପନ ତତ୍ଥେୱ ନିବଦ୍ଧଂ, ତତୋ ନ ଭେଦୋ । ଅତୀତାଦିଭେଦତୋ ପନେତ୍ଥାପି ଅନନ୍ତତା ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱାତି ।
କାମାୱଚରସହେତୁକକୁସଲୱିପାକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ରୂପାୱଚରୱିପାକୱଣ୍ଣନା
ରୂପାୱଚରୱିପାକାପି ସମ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲା ୱିୟ ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବୋ ଚେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟଭେଦୋ କୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । ୱିପାକଭାୱତୋ ପନେତ୍ଥ ୟଥା ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ଛାୟା ତଂସଦିସା, ଏୱଂ କୁସଲାଗମନତୋ ଚ ଝାନଙ୍ଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସମାୟୋଗୋ, ପଟିପଦାଦିଭେଦୋ ଚ ହୋତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ତିୱିଧାୟ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟା ପଠମଜ୍ଝାନୱିପାକା, ତଥା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୱିପାକା ତତିୟଜ୍ଝାନୱିପାକା ଚ, ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିପାକା, ୱେହପ୍ଫଲପଞ୍ଚସୁଦ୍ଧାୱାସୱସେନ ଛବ୍ବିଧାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମିୟା ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱିପାକା ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିକିଚ୍ଚାନି ସାଧୟମାନା ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱାରୱିନିମୁତ୍ତାୱ କମ୍ମନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣା ହୁତ୍ୱା ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ରୂପାୱଚରୱିପାକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅରୂପାୱଚରୱିପାକୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକାପି ଆରମ୍ମଣଭେଦତୋ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲା ୱିୟ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ସବ୍ବୋ କୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । କୁସଲତୋ ଚେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ରୂପାୱଚରୱିପାକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ପନେତ୍ଥ କମ୍ମନିମିତ୍ତଭୂତପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିପାକୋ ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ, ତଥା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନୱିପାକୋ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ, କମ୍ମନିମିତ୍ତଭୂତପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୱିପାକୋ ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂଖିୟଂ, ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୱିପାକୋ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଭୂମିୟଞ୍ଚ ଅୱତ୍ଥୁକା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିକିଚ୍ଚାନି ସାଧୟମାନାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।
ଅରୂପାୱଚରୱିପାକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୱଣ୍ଣନା
ତଥା ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାପି ଅତ୍ତନୋ କୁସଲା ୱିୟ ତଂତଂମଗ୍ଗଫଲତ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧା, ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୀସତିୱିଧାୱ ହୋନ୍ତି । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚେତ୍ଥ କୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । କେୱଲଂ ସଙ୍ଗହୱାରେ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଫଲଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଫଲନ୍ତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠାନେ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟତା, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦିବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା, ପଟିପଦାଦିଭେଦୋ ଚ ମଗ୍ଗାଗମନୱସେନେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଧିପତିଭେଦୋପେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି । ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲା ହି ଅତ୍ତନୋ ଫଲାନଂ ଅନନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଜୱନୱୁତ୍ତିତୋ ଚ ଅଧିପତିଂ ୱିଧାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଲୋକିୟା ପନ ୱିପରୀତତୋ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା ‘‘ୱିପାକେ ଅଧିପତୀ ନତ୍ଥି ଠପେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦୫) । ୱିମୋକ୍ଖଭେଦତୋ ପନେତେ ମଗ୍ଗାଗମନତୋ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି ସୁଞ୍ଞତଅନିମିତ୍ତଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖୱସେନ । ମଗ୍ଗା ହି ୱିପସ୍ସନାଗମନତୋ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋ’’ତି ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଲଭିତ୍ୱା ସଗୁଣାରମ୍ମଣତୋ ପରିୟାୟେନ ଅନିମିତ୍ତାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୟଂ ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଫଲାନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ତୀଣିପି ନାମାନି ଦେନ୍ତି । ଅପରଭାଗେ ପନ ଫଲସମାପତ୍ତିଭୂତାନଂ ନ ଦେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଗମନତୋୱ ମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦୁୱିଧୋ ନାମଲାଭୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେ ଚ ନ ମଗ୍ଗା ୱିୟ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକା, ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ପନ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ ସକଲମ୍ପି ଦିୱସଂ ଅପ୍ପନାଜୱନୱସେନେୱ ନିରନ୍ତରଂ ମହଗ୍ଗତଜୱନାନି ୱିୟ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।
ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅକୁସଲୱିପାକା ପନ କାମାୱଚରାୱ, ଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁ ଅଭାୱତୋ ଅହେତୁକା ଏୱ ଚ ହୋନ୍ତି । ତେ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଥା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣାନି, ତଥା ଦୁକ୍ଖସହଗତଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ମନୋଧାତୁ, ତଥା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ସତ୍ତୱିଧା । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନେସ ସବ୍ବତ୍ଥ ତାଦିସାହେତୁକକୁସଲୱିପାକେସୁ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । କେୱଲଂ ପନାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣତା, କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସହଗତତା, ଉପେକ୍ଖାସହଗତମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱଜ୍ଜିତାକୁସଲପଚ୍ଚୟା ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିକିଚ୍ଚାନି, ସୁଗତିୟଞ୍ଚ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚାନି ଚ ସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତି ଚ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ଅକୁସଲୱିପାକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ।
ଅହେତୁକକିରିୟାୱଣ୍ଣନା
କିରିୟାବ୍ୟାକତା ପନ କାମରୂପାରୂପାୱଚରୱସେନ ତିୱିଧା । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରକିରିୟା ଅହେତୁକା ସହେତୁକାତି ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ସହଜାତହେତୁୱିରହିତା ଅହେତୁକା । ତା ସମ୍ପୟୋଗାଦିତୋ ତିୱିଧା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ମନୋଧାତୁ, ସୋମନସ୍ସସହଗତା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ତଥା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି । କିରିୟାତି କରଣମତ୍ତଂ, କିଚ୍ଚମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେସୁୟେୱ ହି କିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ୟଂ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ, ତଂ ଅଜୱନୱୁତ୍ତିତୋ ମୋଘପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ । ୟଂ ଜୱନୱୁତ୍ତିକଂ, ତଂ ନିରାନୁସୟସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଛିନ୍ନମୂଲରୁକ୍ଖପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ଅଫଲଂ ହୋତି । ତଂତଂଆୱଜ୍ଜନଜୱନକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପନ କିଚ୍ଚମତ୍ତତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘କିରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମନୋଧାତୁୟା ୱିପାକମନୋଧାତୁୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଇଟ୍ଠେସୁ ୱା ଅନିଟ୍ଠେସୁ ୱା ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣେସୁ ପଞ୍ଚପସାଦେ ଘଟ୍ଟିତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦାନନ୍ତରଂ ତମେୱ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣମାରବ୍ଭ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟେୱାୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ପଞ୍ଚସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।
ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟମ୍ପି ୟଥାକ୍କମଂ କୁସଲୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟସଦିସଂ, ୱୀରିୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିକଂ, ୱୀରିୟୂପତ୍ଥମ୍ଭୋୱ ସମାଧି ବଲୱା ହୋତି । ତତୋ ଏୱେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୱାରେ ୱୀରିୟସମାଧିମନୋସୋମନସ୍ସଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଙ୍ଗହୋ ହୋତି, ଇଧାପି ବଲସଙ୍ଗହୋ ନତ୍ଥେୱ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦଭାଜନୀୟେ ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସମାଧିବଲଂ ୱୀରିୟବଲ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୭୦-୫୭୨) ବଲୱେୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇତରାହେତୁକଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଇମେସଂ ବଲୱତରତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଏୱ ହି ସଙ୍ଗହୱାରେ ‘‘ଦ୍ୱେ ବଲାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅହେତୁକେସୁ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ବଲଂ ନତ୍ଥି ଏୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ୱିସୟାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ପନେତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସସହଗତା ତାୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସାୟ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚାୟ ଚ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଅନୁଳାରେସୁ ଛସୁ କାମାୱଚରାରମ୍ମଣେସୁ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚାୟ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଅନନ୍ତରଂ ଜୱନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଖୀଣାସୱାନଞ୍ଞେୱ ହସିତଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତି । ହସିତଂ ହି ସୋମନସ୍ସସହଗତକାମାୱଚରେହେୱ ଜୱନେହି, ତେସୁ ଅସେଖାନଂ ପଞ୍ଚହି କିରିୟାଜୱନେହି, ସେଖାନଂ ପନ କୁସଲେହି ଚେୱ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭମୂଲେହି ଚାତି ଛହି, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଚାତି ଅଟ୍ଠହୀତି ତେରସହି ଚିତ୍ତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ହଦୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସାୟ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚାୟ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଅନନ୍ତରଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚଂ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ସବ୍ବେସୁ ଛସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ସୱତ୍ଥୁକା, ଅୱତ୍ଥୁକା ୱା ଭୱଙ୍ଗଚଲନାନନ୍ତରଂ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ପୱତ୍ତତି । ଅୟଂ ହି ତୀସୁ ଭୱେସୁ କସ୍ସଚି ସଚିତ୍ତକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱିସୟେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଦିସଂ ମହାଗମନଂ ନାମେତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ଅହେତୁକକିରିୟା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସହେତୁକକାମାୱଚରକିରିୟାୱଣ୍ଣନା
ଅଲୋଭାଦିକିରିୟାହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସହେତୁକା, ତେ ସମ୍ପୟୋଗତୋ କୁସଲା ୱିୟ ଅଟ୍ଠୱିଧା । ସବ୍ବୋପେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କୁସଲେସୁ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । କେୱଲଂ ପନେତ୍ଥ ୱିରତିୟୋ ନ ସନ୍ତି, କୁସଲା ଚ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ୱା ଅନିସ୍ସାୟ ୱା ଜୱନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଇମେ ପନ ଅସେଖାନନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । କାମାୱଚରକିରିୟା ।
ରୂପାୱଚରକିରିୟାୱଣ୍ଣନା
ରୂପାୱଚରକିରିୟା ଚ କୁସଲା ୱିୟ ପଞ୍ଚୱିଧା । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । କେୱଲଂ ହି କୁସଲା ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ସବ୍ବାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ହଦୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସାୟ ଜୱନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଇମେ ପନ ଅସେଖାନନ୍ତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ରୂପାୱଚରକିରିୟା ।
ଅରୂପାୱଚରକିରିୟାୱଣ୍ଣନା
ଅରୂପାୱଚରକିରିୟା ଚ କୁସଲା ୱିୟ ଚତୁବ୍ବିଧା । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । କେୱଲଂ ହି କୁସଲା ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସୱତ୍ଥୁକା, ଅୱତ୍ଥୁକା ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାୟୋଗଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଜୱନକିଚ୍ଚଂ ସାୟେମାନା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଇମେ ପନ ଅସେଖାନନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ଅରୂପାୱଚରକିରିୟା ।
କିରିୟାବ୍ୟାକତା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା
ଏତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମେ ଜାତିସଙ୍ଗହାଦିତୋ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପକିଣ୍ଣକକଥା ୱତ୍ତବ୍ବା । ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ହି ଚିତ୍ତାନି କୁସଲାନି ଏକୱୀସତି, ଅକୁସଲାନି ଦ୍ୱାଦସ, ୱିପାକାନି ଛତ୍ତିଂସ, କିରିୟାନି ୱୀସତି ଚାତି ସବ୍ବାନିପି ଏକୂନନୱୁତିୱିଧାନି, ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦତୋ ଚତ୍ତାଲୀସୱିଧତ୍ତା ଏକୱୀସସତଂ ୱା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ କାମାୱଚରାନି ଚତୁପଞ୍ଞାସ, ରୂପାୱଚରାନି ପନ୍ନରସ, ଅରୂପାୱଚରାନି ଦ୍ୱାଦସ, ଲୋକୁତ୍ତରାନି ଅଟ୍ଠ, ଚତ୍ତାଲୀସଂ ୱା । କାମାୱଚରେସୁ ଚ କୁସଲାନି ଅଟ୍ଠ, ୱିପାକାନି ତେୱୀସତି, କିରିୟାନି ଏକାଦସ, ଅହେତୁକାନି ଅଟ୍ଠାରସ । ସେସାନି ପନ ଚତୁଭୂମକାନିପି ସହେତୁକାନି । ତେସୁ ଚ ଜାତିତୋ ଚିତ୍ତଗଣନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାୱ। ଚେତସିକା ପନ ସଦ୍ଧା ସତି ହିରୀଓତ୍ତପ୍ପଂ ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଦ୍ୱାଦସ, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ଅମୋହୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଦ୍ୱୟଂ, ୱିରତିତ୍ତୟଞ୍ଚ ମୋହୋ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚ ଲୋଭୋ ଦିଟ୍ଠି ଦୋସୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚ ମାନୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଥିନଂ ମିଦ୍ଧଞ୍ଚ ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ଚେତନା ଏକଗ୍ଗତା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ମନସିକାରୋ ଚ ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ୱୀରିୟଂ ଛନ୍ଦୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଚାତି ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସ ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା, ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଦ୍ୱୟଂ, ମାନାଦୀନି ଛ, ମନସିକାରୋ ଛନ୍ଦୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଚାତି ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମା ୟଥାଠାନେ ୟେୱାପନକା ଏୱ, ୱିରତିତ୍ତୟଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚ କତ୍ଥଚି ୟେୱାପନକା । ତେସୁ ଚ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ମନସିକାରୋ ଛନ୍ଦୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ୱିରତିୟୋତି ଇମେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଅଟ୍ଠ ୟଥାଠାନେ ଅନିୟତା ଏୱ, ୱିରତିୟୋ ପନ କତ୍ଥଚି ଅନିୟତା, ଇମେ ପନ ଏକାଦସ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଏକଚତ୍ତାଲୀସ ଧମ୍ମା ନିୟତା ଏୱ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଧମ୍ମା କୁସଲାବ୍ୟାକତାୟେୱ, ମୋହାଦୟୋ ଚୁଦ୍ଦସ ଅକୁସଲା ଏୱ, ଫସ୍ସାଦୟୋ ତେରସ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତା ତିଜାତିକା । ଏକନ୍ତତୋ ହି କୁସଲା ୱା ଅବ୍ୟାକତା ୱା ଧମ୍ମା ନତ୍ଥି, କୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତସମୟେ ପନ କୁସଲା, ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତସମୟେ ଅବ୍ୟାକତା ଚ ହୋନ୍ତି । ମୋହାଦୟୋ ପନ ସରୂପେନେୱ ଅକୁସଲା, ଇତରେ ଚ ତଂସମ୍ପୟୋଗେନ ସବ୍ବେପି ଚେତେ ଅତ୍ଥନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଭେଦେନ ଭେଦୱନ୍ତୋୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତେସୁ ହି ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଏକୂନୱୀସତି ସବ୍ବେସୁ କୁସଲେସୁ ଚେୱ ସହେତୁକାବ୍ୟାକତେସୁ ଚାତି ଏକୂନସଟ୍ଠିଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଏକୂନସଟ୍ଠିପ୍ପଭେଦା ଚ ହୋନ୍ତି । ଏୱମଞ୍ଞେପି ଞାତବ୍ବା। ଅମୋହୋ ତେସୁ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱାଦସ ଠପେତ୍ୱା ସେସେସୁ, ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ପନ କାମାୱଚରେସୁ ସହେତୁକକିରିୟକୁସଲେସୁ ଚେୱ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱଜ୍ଜିତରୂପାୱଚରେସୁ ଚାତି ଅଟ୍ଠୱୀସତିଚିତ୍ତେସୁ, ୱିରତିୟୋ ପନ କାମାୱଚରକୁସଲେସୁ, ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ଚାତି ସୋଳସସୁ । ଏୱମେତେ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଧମ୍ମା କୁସଲାବ୍ୟାକତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତା ନାମ ଜାତା । ଅକୁସଲେସୁ ପନ ମୋହାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଦ୍ୱାଦସସୁପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଲୋଭୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭମୂଲେସୁ, ଦିଟ୍ଠି ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ, ମାନୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ, ଦୋସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ, ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚସୁ ସସଙ୍ଖାରିକେସୁ, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଏୱାତି । ଏୱମେତେ ଚୁଦ୍ଦସପି ସୟଂ ଅକୁସଲତ୍ତା, ଅକୁସଲେସ୍ୱେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଚ ଅକୁସଲା ନାମ ।
ଇତରେସୁ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋ ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ସବ୍ବଚିତ୍ତେସୁ, ନ ହି ତଂ ଚିତ୍ତମତ୍ଥି, ୟଂ ଇମେସୁ ଏକେନାପି ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବତ୍ଥକା ହି ଏତେ । ୱିତକ୍କାଦୟୋ ପନ ୟଥାୟୋଗିକା । ତେସୁ ହି ୱିତକ୍କୋ ତାୱ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତକାମାୱଚରେସୁ ଚେୱ ଏକାଦସସୁ ପଠମଜ୍ଝାନିକରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ଚାତି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱିଚାରୋ ପନ ତେସୁ ଚେୱ ତଥା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ଛସଟ୍ଠିଚିତ୍ତେସୁ । ପୀତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକୱଜ୍ଜିତସୋମନସ୍ସସହଗତେସୁ । ୱୀରିୟଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣମନୋଧାତୁସନ୍ତୀରଣତ୍ତିକୱଜ୍ଜିତେସୁ । ଛନ୍ଦୋ ଅହେତୁକମୋମୂହୱଜ୍ଜିତେସୁ । ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତ୍ତୱଜ୍ଜିତେସୁ । ଏୱମେତେ ତେରସ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ତିଜାତିକା ନାମ ଜାତା । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଭେଦେନ ଚେସଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଗଣନାଭେଦୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ହି ଚିତ୍ତଂ ସଲକ୍ଖଣତୋ ଏକୱିଧମ୍ପି ସମ୍ପୟୋଗାୱତ୍ଥାଦିଭେଦେନେୱ ଭିନ୍ନଂ, ତଥା ଚେତସିକାପି ପଚ୍ଚେକନ୍ତି ଞାତବ୍ବା, ୱିସେସଂ ପନ ନେସଂ ୱକ୍ଖାମ ।
ୱତ୍ଥୁସଙ୍ଗହେ ପନ ନେସଂ ଚିତ୍ତେସୁ ତାୱ କାମାୱଚରୱିପାକମନୋଧାତୁହସିତାନି, ଦୋସସମ୍ପୟୁତ୍ତପଟିଘରୂପାୱଚରପଠମମଗ୍ଗାନି ଚାତି ତେଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାସକଂ ୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅରୂପାୱଚରୱିପାକାନି ପନ ଅନିସ୍ସାୟେୱ, ସେସାନି ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ନିସ୍ସାୟପି, ଆରୁପ୍ପେସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅନିସ୍ସାୟପି । ଅରୂପୀନଂ ହି ଛପି ୱତ୍ଥୂନି ନ ସନ୍ତି, ରୂପୀନଂ ପନ ଘାନାଦୀନି ତୀଣି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ତଂତଂୱତ୍ଥୁରହିତାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ନିୟତୱିଞ୍ଞାଣାନିପି, ଅସଞ୍ଞୀନଂ ପନ ସବ୍ବାନିପି ୱତ୍ଥୁୱିଞ୍ଞାଣାନି ନ ସନ୍ତି । ତେସଂ ହି ଜୀୱିତନୱକମେୱ ରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧି, ପୱତ୍ତିୟଂ ଭୱଙ୍ଗଂ, ମରଣକାଲେ ଚୁତି ଚ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଚିତ୍ତାନଂ, ଏୱଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତସିକାନମ୍ପି ୱତ୍ଥୁତୋ ସଙ୍ଗହଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତେସୁ ହି ଦୋସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଞ୍ଚ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ କାମଲୋକେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କରୁଣାମୁଦିତା ପନ ରୂପଲୋକେପି, ନ ଅରୂପେ । ତତ୍ଥ ହି ରୂପାୱଚରପୁବ୍ବଭାଗାନିପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସେସା ପନ ସବ୍ବେ ନିସ୍ସାୟପି ଅନିସ୍ସାୟପି ତୀସୁପି ଭୱେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ଫସ୍ସାଦୟୋ ସତ୍ତ ଛପି ୱତ୍ଥୂନି, ଇତରେ ପନ ହଦୟମେୱାତି, ସେସଂ ଚିତ୍ତସମଂ ।
କିଚ୍ଚଦ୍ୱାରସଙ୍ଗହେ ପନ ନେସଂ ଚିତ୍ତଂ ୟଥା ଚ ଚୁଦ୍ଦସହି କିଚ୍ଚେହି ଛଦ୍ୱାରିକଦ୍ୱାରୱିନିମୁତ୍ତଭାୱେନ, ଏୱଂ ପୱତ୍ତିକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦା ହି କୁସଲାକୁସଲବଲେନ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ସତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ତେସଂ ମରଣକାଲେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନମଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତାନମଞ୍ଞତରଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାସହଗତୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱ ଅଟ୍ଠ ମହାୱିପାକାନି, ନୱ ରୂପାରୂପୱିପାକାନି ଚେତି ଏକୂନୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାସକଭୂମୀସୁ ପଟିସନ୍ଧି ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନେୱ ଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନ ଦ୍ୱାରୱିନିମୁତ୍ତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ମରଣକାଲେ ହି ସତ୍ତାନଂ ଅସଞ୍ଞିସତ୍ତୱିରହିତାନଂ ଭୱନ୍ତରେ ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ଅତୀତଂ କମ୍ମଂ ୱା ତଂକମ୍ମକରଣକାଲେ ୱିସୟୋପକରଣାଦିଭୂତଂ ରୂପାଦିଛବ୍ବିଧମ୍ପି ଅତୀତାଦିଭେଦଂ କାଲୱିନିମୁତ୍ତଞ୍ଚ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ଉପପଜ୍ଜମାନଭୱାନୁରୂପଂ କପ୍ପରୁକ୍ଖମାତୁକୁଚ୍ଛିନିରୟଗ୍ଗିଜାଲାଦିଗତିନିମିତ୍ତଂ ୱା କମ୍ମବଲେନ ୟଥାରହଂ ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନମଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସାୟନ୍ହେ ପବ୍ବତଚ୍ଛାୟା ପଥୱିୟଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅଲ୍ଲୀୟମାନଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତେ ଚ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ କମ୍ମବଲେନ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତମାନଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଆୟୁକ୍ଖୟକମ୍ମକ୍ଖୟଉଭୟକ୍ଖୟଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମାନମଞ୍ଞତରେନ ପଚ୍ଚାସନ୍ନମରଣସ୍ସ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱୀଥିଚିତ୍ତଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦନନ୍ତରଂ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତାଦୀସୁ ୟଥାଗହିତଂ ଆରବ୍ଭ ୟଥାରହଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଭୱନ୍ତରେ ପଠମଚିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ଥ ଚ ଦୁହେତୁକାହେତୁକଚୁତିୟାନନ୍ତରଂ ଦସ କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୟୋୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଇତରା, କାମାୱଚରତିହେତୁକାୟ ଚୁତିୟା ସବ୍ବାପି ହୋନ୍ତି, ରୂପାୱଚରାୟ ପନ ଚୁତିୟାପି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିରହିତା, ଅରୂପାୱଚରାୟ ଚୁତିୟା ହେଟ୍ଠିମୱଜ୍ଜିତାରୁପ୍ପପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଚେୱ କାମାୱଚରତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଚ, ଅସଞ୍ଞୀନଂ ପନ ରୂପଚୁତିତୋ ଭୱନ୍ତରେ ଗହିତପୁବ୍ବଂ କମ୍ମାଦିମେୱାରବ୍ଭ ଅହେତୁକରହିତା କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୟୋୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଇତରା । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ, ପନ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଞ୍ଚ ଚୁତିୟା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ପଟିସନ୍ଧି ନ ହୋତି, ସେଖାନଂ ଦ୍ୱିହେତୁକାହେତୁକାସଞ୍ଞିପଟିସନ୍ଧିୟୋ, ଅସେଖାନଂ ପନ ସବ୍ବାପି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ନ ହୋନ୍ତି । ତେ ହି ଚୁତିତୋ ନିରୁପଧିସେସନିବ୍ବାନେନ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିନିରୋଧତୋ ପରଂ ତଦେୱ ଚିତ୍ତଂ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱାରମ୍ମଣେ ଭୱଙ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ଚୁତିପରିୟୋସାନଂ ଅସତି ୱୀଥିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ସୁପିନମ୍ପି ଅଦିସ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନକାଲାଦୀସୁ ଅପରିମାଣସଙ୍ଖମ୍ପି ନଦୀସୋତଂ ୱିୟ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ଏକୂନୱୀସତିୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନ ପୱତ୍ତିକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ପନ ୱତ୍ତମାନେ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନେ ୟଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକମାଗମ୍ମ ସଭାଗପଚ୍ଚୟନ୍ତରସହିତଂ ଅତିମହନ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଘଟ୍ଟେତି, ତଦା ଘଟ୍ଟନାନୁଭାୱେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗଚଲନଂ ହୋତି, ତଦନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ୱୋଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ରୂପାରମ୍ମଣେ କିରିୟମନୋଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ତଦନନ୍ତରଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱୟେ ୟଥାରହମେକଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ୱିପାକମନୋଧାତୁଦ୍ୱୟା ଅଞ୍ଞତରଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁତ୍ତୟା ଅଞ୍ଞତରଂ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତକିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଏକୂନତିଂସକାମାୱଚରଜୱନେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ମରଣକାଲାଦୀସୁ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ୱା ଜୱନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଏକାଦସସୁ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚେସୁ ମହାୱିପାକସନ୍ତୀରଣେସୁ ୟଥାରହମେକଂ ସକିଂ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଦନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତି ଏୱ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ସତ୍ତକିଚ୍ଚାନି ଛଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି ।
ୟଦା ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦୀନି ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି, ତଦାପି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ୱିୟ ପଚ୍ଚେକଞ୍ଚ ଛଚତ୍ତାଲୀସେୱ ଭୱନ୍ତି । କେୱଲଂ ହେତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠାନେ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିଦ୍ୱୟାନି ୟଥାକ୍କମଂ ସୱନାଦିକିଚ୍ଚାନି ସାଧୟମାନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଅତିମହନ୍ତେ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣେ ଚତୁପଞ୍ଞାସ କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନେୱ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ସସଙ୍ଖାରିକଜୱନାନି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗାସମ୍ଭୱା, ମନୋଦ୍ୱାରେୟେୱେତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ମହନ୍ତେ ପନ ତଦାରମ୍ମଣୱଜ୍ଜିତାନି । ୱିସୟସ୍ସ ଜୱନସମକାଲମେୱ ଅତୀତତ୍ତା ଜୱନାୱସାନେ ଭୱଙ୍ଗଂ ହୋତି । ପରିତ୍ତେ ପନ ଜୱନମ୍ପି ନତ୍ଥି । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ହେତ୍ଥ ଜୱନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ୱାରୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ୱିୟ ମେ, ସୁତଂ ୱିୟ ମେ’’ତିଆଦିକଥନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ଅତିପରିତ୍ତେ ପନ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନପ୍ପାଦା ଅସଣ୍ଠହନତୋ ଭୱଙ୍ଗଚଲନମତ୍ତମେୱ, ନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି । ଆୱଜ୍ଜନେନ ହି ଭୱଙ୍ଗେ ଆୱଟ୍ଟିତେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି, ନାପି ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନେ ୱିସୟେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଅୟଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିଭେଦେନ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିନିୟମୋ ।
ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆପାଥଗତେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭୱଙ୍ଗଚଲନମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ କୁସଲାକୁସଲଫଲନାୱଜ୍ଜନକିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସଜୱନକିଚ୍ଚେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି କାମାୱଚରାରମ୍ମଣମାରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି, ତତୋ ପଭୁତି କାମାୱଚରାରମ୍ମଣେ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଅପ୍ପନାଜୱନେ ଅୟଂ ପୱତ୍ତିକ୍କମୋ – ସମଥୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନିକାନଂ ହି ୟଥାସକୱିସୟେ ଉପ୍ପାଦିତପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାନଂ ‘‘ଇଦାନି ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଭୱଙ୍ଗଚଲନାୱଜ୍ଜନାୱସାନେ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରଜୱନେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୟଥାରହଂ ପରିକମ୍ମୋପଚାରାନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁନାମେନ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ ଚତୁତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଚମଂ ୱା ମହଗ୍ଗତଜୱନେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଠମକପ୍ପନାଭିଞ୍ଞାଭୂତଂ ଏକୱାରମେୱ, ଝାନସମାପତ୍ତିଭୂତଂ ଅନନ୍ତୱାରମ୍ପି ଜୱତି । ଲୋକୁତ୍ତରଜୱନେସୁ ପନ କୁସଲାନି ଏକସନ୍ତାନେ ଏକୱାରମେୱ ଜୱନ୍ତି, ତଦନନ୍ତରଂ ୟଥାସକଂ ଫଲଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଦ୍ୱତ୍ତିୱାରଂ, ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ ଫଲମେୱ ଅନନ୍ତୱାରମ୍ପି ଜୱତି, ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟଂ ପନ ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧୱସେନ ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୟାୱାକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନା ୟଥାକ୍କମଂ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମାଦିୱସେନେୱ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଜୱନେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜୱିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ଚ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମଚିତ୍ତନିୟାମେନ ଅନାଗାମିଫଲଂ, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ୱା ୟଥାରହମେକୱାରମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ଚ କୁସଲଗୋତ୍ରଭୁତୋ ଅନନ୍ତରଂ କୁସଲଞ୍ଚେୱ ଆଦିତୋ ଫଲତ୍ତୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପେତି, କିରିୟାଗୋତ୍ରଭୁତୋ କିରିୟଂ, ଅରହତ୍ତଫଲଞ୍ଚ । ତତ୍ଥାପି ସୋମନସ୍ସସହଗତତୋ ସୋମନସ୍ସସହଗତମେୱ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତତୋ ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱ ଅପ୍ପେତି । ଅସେଖାନମେୱ ଚେତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଫଲକିରିୟାଜୱନାନି, ୟଥାସକଂ ସେଖାନମେୱ ସେସଲୋକୁତ୍ତରାନି, ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନମେୱ କୁସଲାକୁସଲାନି, ତିହେତୁକାନମେୱ ଅପ୍ପନା ହୋନ୍ତି, ଅୟଂ ଜୱନନିୟମୋ ।
ଅପ୍ପନାଜୱନତୋ ପରଂ ପନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନତ୍ଥି । ଜୱନାରମ୍ମଣେସୁ ହି କାମାୱଚରଭୂତେସ୍ୱେୱ କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିକାନମେୱ ଅତିମହନ୍ତେ, ୱିଭୂତେ ଚ ୱିସୟେ ତଦାରମ୍ମଣମୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅତିଇଟ୍ଠେ ପନାରମ୍ମଣେ ସନ୍ତୀରଣକିରିୟାଜୱନତଦାରମ୍ମଣାନି ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ, ଅନିଟ୍ଠେ ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ହୋନ୍ତି । ୟଦା ପନ ଦୋମନସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଟ୍ଠାନେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଅତିଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ପଟିଘେ ଜୱିତେ ତଦାରମ୍ମଣଭୱଙ୍ଗାନି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ଅଞ୍ଞଂ ପରିଚିତପୁବ୍ବଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣମାରବ୍ଭ ଅନାୱଜ୍ଜନମ୍ପି ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ୱିୟ ଅନ୍ତରା ଉପେକ୍ଖାସହଗତସନ୍ତୀରଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତମନନ୍ତରିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ହୋତୀତି ଅୟଂ ତଦାରମ୍ମଣନିୟମୋ ।
ଏୱଂ ପନ ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଛଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି । ଇତି ୟାୱତାୟୁକଂ ଇମିନାୱ କମେନ ଚିତ୍ତନିୟାମତୋ ୱିଞ୍ଞାଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୱୀଥିଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ, ପନ ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ୱା ସବ୍ବପଚ୍ଛିମଂ ତଂ ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ଭୱଙ୍ଗମେୱ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱାରମ୍ମଣେ ଚୁତିକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସାଧୟମାନଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ସତ୍ତୋ ଚୁତୋ ନାମ ହୋତି । ତତୋପି ଚୁତିତୋ ପୁନ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗୱୀଥିଚୁତିୟୋତି ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୟନ୍ତୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୱିୟ ଭୱାଦୀସୁ ୟାୱାନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ନ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ତାୱାୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତତି ଏୱ । ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନେ ଚ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ‘‘ତ୍ୱଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ନାମ ହୋତି, ତ୍ୱଂ ତଦନନ୍ତରଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ…ପେ॰… ତ୍ୱଂ ତଦନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନାମ ହୋତି, ତ୍ୱଂ ପନ ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିୟାମକୋ କତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ଚିତ୍ତନିୟାମେନେୱେତଂ ପୱତ୍ତତି ।
ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହି ନିୟାମୋ – ବୀଜନିୟାମୋ ଉତୁନିୟାମୋ କମ୍ମନିୟାମୋ ଧମ୍ମନିୟାମୋ ଚିତ୍ତନିୟାମୋତି, ତତ୍ଥ ଅଙ୍କୁରପଣ୍ଣଦଣ୍ଡପୁପ୍ଫଫଲାଦିକ୍କମେନ ତେସଂ ତେସଂ ବୀଜାନଂ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞୱିସଦିସରୁକ୍ଖତିଣଗଚ୍ଛଲତାଦିସନ୍ତାନେ ଅତ୍ତନା ସଦିସଫଲଦାନଂ ବୀଜନିୟାମୋ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ତେସଂ ତେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ଏକପ୍ପହାରେନ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାନଂ ଗହଣଂ ଉତୁନିୟାମୋ ନାମ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱା କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ତଂତଂସଦିସାସଦିସରୂପାରୂପୱିପାକଦାନଂ, କମ୍ମସରିକ୍ଖକୱିପାକଦାନଞ୍ଚ କମ୍ମନିୟାମୋ ନାମ । ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେ, ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ଅଭିନିକ୍ଖମନେ, ଅଭିସମ୍ବୋଧିଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନାଦୀସୁ ଚ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ଧମ୍ମନିୟାମୋ ନାମ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନାଦିକିଚ୍ଚକ୍କମେନେୱ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଚିତ୍ତନିୟାମୋ ନାମ । ଇମିନା ପନ ଚିତ୍ତନିୟାମେନ ୟଥାକ୍କମଂ କିଚ୍ଚୱନ୍ତେସୁ ଚେତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣମନୋଧାତୁଜୱନାନି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଏକକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନାନି, ସେସାନି ପନ ଦ୍ୱିତିଚତୁପଞ୍ଚକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନାନି, ତାନି ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି, ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ଚ । ଏୱଂ ଏକଦ୍ୱାରିକାଦୀନି ଚ । ୟଥା ଚ ଚିତ୍ତାନଂ, ଏୱଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତସିକାନମ୍ପି କିଚ୍ଚଦ୍ୱାରୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – କିଚ୍ଚତୋ ହି ସବ୍ବତ୍ଥକା ତାୱ ସତ୍ତ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ଚୁଦ୍ଦସ କିଚ୍ଚାନି କରୋନ୍ତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରାଧିମୋକ୍ଖା ପନ ତୟୋ ଦସ୍ସନାଦିପଞ୍ଚକିଚ୍ଚାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନୱ, ୱୀରିୟଂ ତତୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସତ୍ତ, ପୀତି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନାନିପି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସନ୍ତୀରଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛ, ୱିରତିଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱଜ୍ଜିତା ପନ ୱୀସତି କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଚେୱ ଛନ୍ଦୋ ଚ ସନ୍ତୀରଣମ୍ପି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ, ତତୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି, ୱିରତିୟୋ ପନ କୁସଲା ଜୱନକିଚ୍ଚମେୱ କରୋନ୍ତି । ଦ୍ୱାରତୋ ଚ ୱିରତିୟୋ ମନୋଦ୍ୱାରିକା ଏୱ, ତଥା କରୁଣାମୁଦିତା, ଦ୍ୱାରୱିନିମୁତ୍ତା ଚ ପନ ହୋନ୍ତି । ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ହି ଦୁଚ୍ଚରିତୱିରମଣଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ହୋତି । ଅକୁସଲା ପନ ଛଦ୍ୱାରିକା, ତତ୍ଥାପି ମାନଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନି ମନୋଦ୍ୱାରିକାନେୱାତି କେଚି । ଅୱସେସା ଛଦ୍ୱାରିକା ଚେୱ ଦ୍ୱାରୱିନିମୁତ୍ତା ଚ । ସେସଂ ଚିତ୍ତସଦିସମେୱ । ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଗହୋ ପନ ନେସଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଅୟଂ ପକିଣ୍ଣକକଥା ।
ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅବ୍ୟାକତପଦଂ ପନ ନେୱ ତାୱ ନିଟ୍ଠିତଂ । ଅବ୍ୟାକତେସୁ ହି ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ, କିରିୟାବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ୱିଭତ୍ତଂ, ରୂପାବ୍ୟାକତଂ, ପନ ନିବ୍ବାନାବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଅୱସିଟ୍ଠଂ । ତତ୍ଥ ରୂପାବ୍ୟାକତଂ ତାୱ ଭୂମିତୋ କାମାୱଚରମେୱ, ନ ଭିନ୍ନଂ, ତଥା ସମ୍ପୟୋଗତୋପି ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ । ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନମେୱ, ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ପୟୋଗୋ, ନ ଇତରେସନ୍ତି । ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସତୋ ପନେତଂ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୁ ତେଜୋଧାତୁ ୱାୟୋଧାତୁ ଚକ୍ଖୁ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହା କାୟୋ ରୂପଂ ସଦ୍ଦୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଆକାସୋ ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା ମୁଦୁତା କମ୍ମଞ୍ଞତା ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତି ଜରତା ଅନିଚ୍ଚତା କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତି । ପଦଭାଜନୀୟେ ପନେତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନ ଆଗତଂ, ଉପରି ପନ ପଟ୍ଠାନପାଳିୟଂ ‘‘ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୮) ସରୂପେନେୱ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ତଂ ଇଧ ଗହିତଂ । କେଚି ପନ ମିଦ୍ଧରୂପଂ ବଲରୂପଂ ସମ୍ଭୱରୂପଂ ଜାତିରୂପଂ ରୋଗରୂପନ୍ତି ଇମାନିପି ପଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତେତ୍ତିଂସ ରୂପାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେ ତେସଂ ଅଭାୱଂ, ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ଇମେସୁ ହି ମିଦ୍ଧଂ ରୂପମେୱ ନ ହୋତି ଅରୂପଧମ୍ମତ୍ତା ନୀୱରଣାନଂ । ମିଦ୍ଧେନେୱ ହି ପଚଲାୟିକାକାରେନ ରୂପପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତି, ବଲରୂପଂ ପନ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଅନ୍ତୋଗଧଂ ତଂସଭାୱତ୍ତା, ସମ୍ଭୱରୂପଂ ଆପୋଧାତୁୟା, ଜାତିରୂପଂ ଉପଚୟସନ୍ତତୀସୁ, ରୋଗରୂପଞ୍ଚ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାସୁ ପୱିସତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠିତରୂପୱିକାରଭେଦେସୁ ରୋଗବ୍ୟପଦେସତୋତି ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧମେୱ ହୋତି । ଅୟଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନେତ୍ଥ କକ୍ଖଳତ୍ତଲକ୍ଖଣା ପଥୱୀଧାତୁ, ପତିଟ୍ଠାନରସା, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣା ଆପୋଧାତୁ, ବ୍ରୂହନରସା, ସଙ୍ଗହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣା ତେଜୋଧାତୁ, ପରିପାଚନରସା, ମଦ୍ଦୱାନୁପ୍ପଦାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣା ୱାୟୋଧାତୁ, ସମୁଦୀରଣରସା, ଅଭିନୀହାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଚତସ୍ସୋପି ଚେତା ସେସଭୂତତ୍ତୟପଦଟ୍ଠାନା । ରୂପାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ, ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ ୱା ଚକ୍ଖୁ, ରୂପେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସଂ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ । ଇଦଂ ପନ ୟଦେତଂ ଅକ୍ଖିକୂପକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ନହାରୁସୁତ୍ତକେନ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗେନ ଆବଦ୍ଧମଂସୟୁତ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ ସେତମ୍ପି ଅତ୍ଥି କଣ୍ହମ୍ପି ଲୋହିତମ୍ପି ଚତ୍ତାରିପି ମହାଭୂତାନି, ୟଞ୍ଚ ସେମ୍ହୁସ୍ସଦତ୍ତା ସେତଂ, ପିତ୍ତୁସ୍ସଦତ୍ତା କଣ୍ହଂ, ରୁହିରୁସ୍ସଦତ୍ତା ଲୋହିତକଂ, ପଥୱୁସ୍ସଦତ୍ତା ପତ୍ଥିଣ୍ଣଂ ହୋତି, ଆପୁସ୍ସଦତ୍ତା ପଗ୍ଘରତି, ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତା ପରିଦୟ୍ହତି, ୱାୟୁସ୍ସଦତ୍ତା ପରିବ୍ଭମତି, ୟଞ୍ଚ ଲୋକେ ନୀଲପଖୁମସମାକିଣ୍ଣଂ କଣ୍ହସୁକ୍କମଣ୍ଡଲୱିଚିତ୍ତଂ ନୀଲୁପ୍ପଲଦଲସନ୍ନିଭଂ ଦୀଘଂ ପୁଥୁଲଂ ଚକ୍ଖୂତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁନୋ ସେତମଣ୍ଡଲପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଅଭିମୁଖେ ଠିତାନଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିଦେସେ ସତ୍ତସୁ ପିଚୁପଟଲେସୁ ଆସିତ୍ତତେଲଂ ପିଚୁପଟଲାନି ୱିୟ ସତ୍ତ ଅକ୍ଖିପଟଲାନି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଧାରଣନହାପନମଣ୍ଡନବୀଜନକିଚ୍ଚାହି ଚତୂହି ଧାତୀହି ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ୱିୟ ସନ୍ଧାରଣାବନ୍ଧନପରିପାଚନସମୁଦୀରଣକିଚ୍ଚାହି ଚତୂହି ଧାତୂହି କତୂପକାରଂ ଆୟୁନା ଅନୁପାଲିୟମାନଂ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସାଦୀହି ପରିୱୁତଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିୟମାନଂ ପମାଣତୋ ଊକାସିରମତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା –
‘‘ୟେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦେନ, ରୂପାନି ମନୁପସ୍ସତି ।
ପରିତ୍ତଂ ସୁଖୁମଂ ଏତଂ, ଊକାସିରସମୂପମ’’ନ୍ତି ॥
ସଦ୍ଦାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ, ସୋତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ ୱା ସୋତଂ, ସଦ୍ଦେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସଂ, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସୋତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ। ଇଦଂ ପନ ସସମ୍ଭାରସୋତବିଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ତନୁତମ୍ବଲୋମାଚିତେ ଅଙ୍ଗୁଲିୱେଧକସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାହି ଧାତୁଆଦୀହି କତୂପକାରାନୁପାଲନପରିୱାରୋପତ୍ଥମ୍ଭଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ।
ଗନ୍ଧାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ, ଘାୟିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ ୱା ଘାନଂ, ଗନ୍ଧେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସଂ, ଘାନୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଘାୟିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ। ଇଦଞ୍ଚ ସସମ୍ଭାରଘାନବିଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅଜପଦସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋପକାରାନୁପାଲନପରିୱାରୋପତ୍ଥମ୍ଭଂ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ।
ରସାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣା, ସାୟିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣା ୱା ଜିୱ୍ହା, ରସେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସା, ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସାୟିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନା । ଏସା ଚ ସସମ୍ଭାରଜିୱ୍ହାମଜ୍ଝସ୍ସ ଉପରି ଉପ୍ପଲଦଲଗ୍ଗସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋପକାରାନୁପାଲନପରିୱାରୋପତ୍ଥମ୍ଭା ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନା ତିଟ୍ଠତି ।
ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣୋ, ଫୁସିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣୋ ୱା କାୟୋ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସୋ, କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଫୁସିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନୋ । ଅୟଂ ପନ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ୟାୱତା ଉପାଦିନ୍ନା ପଥୱୀଆପୋକୋଟ୍ଠାସା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥ କପ୍ପାସପଟଲେ ସ୍ନେହୋ ୱିୟ ଅନୁଗତୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋପକାରାନୁପାଲନପରିୱାରୋପତ୍ଥମ୍ଭୋ କାୟୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନୋ ତିଟ୍ଠତି । କେଚି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୦୦) ପନ ‘‘ତେଜାଧିକାନଂ ଭୂତାନଂ ପସାଦୋ ଚକ୍ଖୁ, ୱିୱରୱାୟୁଆପପଥୱିଅଧିକାନଂ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ (ଧ॰ ସ॰ ଅ॰ ୬୦୦) ‘‘ତେଜୋସଭାୱଂ ଚକ୍ଖୁ, ଆକାସପଥୱିଆପୱାୟୁସଭାୱା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତେଜାଦିସହକାରିତ୍ତା, ତେଜାଦିଗୁଣରୂପାଦିୱିସୟତ୍ତା ଚା’’ତି କାରଣଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ୱଦନ୍ତି । ତେ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବା – କୋ ପନେୱମାହ ‘‘ସହକାରିସଭାୱେହେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ‘‘ରୂପାଦୟୋ ୱା ତେଜାଦୀନଂ ଗୁଣା’’ତି । ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେସୁ ହି ଭୂତେସୁ ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଗୁଣୋ, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଗୁଣୋ’’ତି ନ ଲବ୍ଭା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଅଥାପି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ତେଜାଦିଅଧିକେସୁ ସମ୍ଭାରେସୁ ରୂପାଦୀନଂ ଅଧିକଭାୱଦସ୍ସନତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ ‘ରୂପାଦୟୋ ତେଜାଦୀନଂ ଗୁଣା’’’ତି, ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ, ୟଦି ଆପାଧିକସ୍ସ ଆସୱସ୍ସ ଗନ୍ଧତୋ ପଥୱିଅଧିକେ କପ୍ପାସେ ଗନ୍ଧୋ ଅଧିକତରୋ ସିୟା, ତେଜାଧିକସ୍ସ ଚ ଉଣ୍ହୋଦକସ୍ସ ୱଣ୍ଣତୋପି ସୀତୂଦକସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ପରିହାୟେଥ । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ଉଭୟମ୍ପି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପହାୟେଥ ତମେତେସଂ ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ୱିସେସକପ୍ପନଂ । ୟଥା ଅୱିସେସେପି ଏକକଲାପେ ଭୂତାନଂ ରୂପରସାଦୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦୟୋପୀତି ଗହେତବ୍ବମେତଂ । କିଂ ପନେସଂ ୱିସେସକାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ? ନୋ ନତ୍ଥି । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? କମ୍ମମେୱ ନେସଂ ଅସାଧାରଣଂ କାରଣଂ ଜନକତଣ୍ହାଜନିତାନଂ ଭୂତାନଂ ୱିସେସତୋ । ଭୂତୱିସେସେ ହି ସତି ପସାଦୋୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ସମାନାନଂ ହି ଭୂତାନଂ ପସାଦୋ, ନ ୱିସମାନାନନ୍ତି ପୋରାଣା । ଏୱଂ କମ୍ମୱିସେସତୋ ୱିସେସୱନ୍ତେସୁ ଚେତେସୁ ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ଅସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗ୍ଗାହକାନି ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଂ ଅନଲ୍ଲୀନନିସ୍ସୟେୱ ୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣହେତୁତ୍ତା । ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟା ପନ ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗ୍ଗାହକା ନିସ୍ସୟୱସେନ ଚେୱ ସୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଂ ଅଲ୍ଲୀନେ ଏୱ ୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣହେତୁତ୍ତା ।
କେଚି ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁସୋତାନିପି ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗ୍ଗାହକାନେୱ, ଦୂରେ ଠିତେସୁପି ଚନ୍ଦରୂପାଦୀସୁ ସୀଘୟାୟିନୟନରଂସିସଞ୍ଞୋଗେନ, ସଦ୍ଦାନଞ୍ଚ ପରମ୍ପରାୟାଗନ୍ତ୍ୱା ସୋତବିଲେ ଘଟ୍ଟନେନ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ତେନେୱ ହି କୁଟ୍ଟାଦିଅନ୍ତରିତେସୁ, ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦପବ୍ବତଲେଣାଦିଗତେସୁ ଚ ରୂପସଦ୍ଦେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେସମ୍ପି ହି ଚକ୍ଖୁନୋ ଦୂରାସନ୍ନେସୁ ଚନ୍ଦରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅନୁପଲକ୍ଖିତକାଲଭେଦେନ ରଂସିସମାୟୋଜନସାମତ୍ଥିୟଂ, ସଦ୍ଦାନମ୍ପି ଦୂରାସନ୍ନାନଂ ଅୱିଦିତତାଭେଦଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୋତବିଲଘଟ୍ଟନସାମତ୍ଥିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତତୋ ପରଂ ତତ୍ଥେୱ ଠିତାନଞ୍ଞେୱ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପାଦନସାମତ୍ଥିୟୋପଗମନଂ । କୁଟ୍ଟଲେଣାଦିଅନ୍ତରିତାନଞ୍ଚ ରୂପସଦ୍ଦାନଂ ସହକାରିପଚ୍ଚୟୱିରହତୋ ଅନାପାଥଗମନଂ । ଇତରଥା ତେସମ୍ପି ତାଦିସେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଞ୍ଞୋଗଂ ନ ଧାୱିତବ୍ବଂ । ଗମନନିୱାରଣମ୍ପି ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣମେୱ, ତଥେୱ ସହକାରିପଚ୍ଚୟୱିରହତୋ ୟାଦିସେୱ ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଞ୍ଞୋଗୋ ହୋତି, ତାଦିସେ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଚକ୍ଖୁ ତାୱ ଦୂରେ ଠିତାନଂ ଚନ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ଗହଣତୋ ଅସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକଂ ହୋତୁ, ସୋତଂ ପନ ଦୂରେ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତାନଂ, ୱତ୍ଥଂ ଧୋୱନ୍ତାନଞ୍ଚ ଦୂରତୋୱ ପଞ୍ଞାୟମାନକାୟୱିକାରାଦିନା ସଦ୍ଧିଂ ସଦ୍ଦଂ ଗହେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ କଥଂ ସଣିକଂ ୱୱତ୍ଥାପୟମାନଂ ତଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକଂ ହୋତୀତି ? ତତ୍ଥାପି ଚ କୁଠାରିୱତ୍ଥାଦୀନଂ ପଠମନିପାତସଦ୍ଦାନଂ ମନ୍ଦତାୟ ୟଥା ହତ୍ଥଛିଜ୍ଜମାନସାଖାପଲାସଚଲନାଦିସମୁଟ୍ଠିତମନ୍ଦସଦ୍ଦାନଂ ପରମ୍ପରାୟାଗମନଂ ନତ୍ଥି, ତଥା ଅନାପାଥଗମନମ୍ପି, ପଚ୍ଛା ପନ ଘଟ୍ଟନାନିଘଂସସ୍ସ ବଲୱତାୟ ଉପ୍ପନ୍ନମହାସଦ୍ଦାନଂ ଆଗମନଂ ୱିୟ ତତ୍ଥେୱ ଠିତାନଞ୍ଞେୱ ଆପାଥଗମନଂ ହୋତି, ଇତରଥା ଦୂରାସନ୍ନାଦିୱୱତ୍ଥାନାନି ନ ସିୟୁଂ ଗନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଅସମ୍ପତ୍ତଗୋଚରାନେୱେତାନି, ଘାନାଦୀନି ଚ ସମ୍ପତ୍ତଗୋଚରାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଅହିସୁଂସୁମାରପକ୍ଖିକୁକ୍କୁରସିଙ୍ଗାଲସଦିସାନି ଚେତାନି । ୟଥା ହି ଅହି ନାମ ବହିସିତ୍ତସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ନାଭିରମତି, ତଂ ୱିହାୟ ତିଣପଣ୍ଣଗହନୱମ୍ମିକାଦିୱିସମଜ୍ଝାସୟୋୱ ହୋତି, ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁପି ସମ୍ମଟ୍ଠଭିତ୍ତିଆଦିଂ ୱିହାୟ ଇତ୍ଥିପୁରିସପୁପ୍ଫଲତାଚିତ୍ତାଦିୱିସମଜ୍ଝାସୟଂ ହୋତି । ୟଥା ଚ ସୁଂସୁମାରୋପି ବହି ଚରଣଂ ୱିହାୟ ଉଦକେ ବିଲଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସୋତମ୍ପି ୱାତପାନଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦିବିଲଜ୍ଝାସୟଂ ହୋତି । ୟଥା ହି ଗିଜ୍ଝାଦିପକ୍ଖୀପି ଭୂମିରୁକ୍ଖାଦିଂ ୱିହାୟ ଆକାସେ ପକ୍ଖନ୍ଦନଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଘାନମ୍ପି ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ଗନ୍ଧପୱେସକୱାତାକଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ଆକାସଜ୍ଝାସୟଂ ହୋତି । ୟଥା କୁକ୍କୁରୋ ବହିଗାମଚାରଂ ୱିହାୟ ଆମିସଗୱେସୀ ଗାମଜ୍ଝାସୟୋ ମହାନସାଦିନିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଜିୱ୍ହାପି ଆପଜ୍ଝାସୟା ହୋତି । ୟଥା ଚ ସିଙ୍ଗାଲୋ ବହିସୁସାନଚାରଂ ୱିହାୟ ମଂସଗୱେସୀ ସୁସାନଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ କାୟୋପି ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସସୟନାଦିଂ ଲଭିତ୍ୱାପି ଉପାଦିନ୍ନଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଂ ହି ଉପାଦିନ୍ନକଂ ଅଲଭମାନା ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଜଣ୍ଣୁକାନି ଉରନ୍ତରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ହତ୍ଥତଲେ ସୀସଂ କତ୍ୱାପି ନିପଜ୍ଜନ୍ତି । ଆଲୋକୱିୱରୱାୟୁଜଲପଥୱିପଚ୍ଚୟାନି ଚେତାନି ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପାଦକାନି । ଏୱମେତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପସାଦାନଂ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦେସନିସ୍ସୟଗୋଚରଜ୍ଝାସୟପ୍ପଚ୍ଚୟଭେଦେନ ୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚକ୍ଖୁପଟିହନନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱରସଂ, ତସ୍ସେୱ ଗୋଚରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଚତୁମହାଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ, ୟଥା ଚେତସ୍ସ, ଏୱଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଉପାଦାରୂପାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୱିସେସଂ ପନ ୱକ୍ଖାମ । ତୟିଦଂ ରୂପଂ ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତକାଳମଞ୍ଜିଟ୍ଠସାମଛାୟାତପଆଲୋକନ୍ଧକାରାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଅନ୍ଧକାରୋ ନାମ ଆଲୋକାଭାୱମତ୍ତୋ ଏୱ, ତତୋ ଏୱ ତତ୍ଥ ଗତରୂପାନି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ନୀଲମେଘମଣିଆଦୀନଂ ଛାୟା ଆଲୋକୱିସଦିସା ୱଣ୍ଣାୟତନଭୂତା ହୋତି, ଏୱଂ ଭିତ୍ତିଚ୍ଛଦନଭୂମିପବ୍ବତାଦିଚ୍ଛାୟା ଚ ଘନୀଭୂତା ଘଟରୂପାଦିଚ୍ଛାଦନତୋ ଆଲୋକୱିସଦିସୋ ଅନ୍ଧକାରୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ସୋତପଟିହନନଲକ୍ଖଣୋ ସଦ୍ଦୋ, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱରସୋ, ତସ୍ସେୱ ଗୋଚରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ସୋ ଗୀତଭେରିସଦ୍ଦାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧୋ । ଘାନପଟିହନନଲକ୍ଖଣୋ ଗନ୍ଧୋ, ଘାନୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱରସୋ, ତସ୍ସେୱ ଗୋଚରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ସୋ ମୂଲଗନ୍ଧସାରଗନ୍ଧାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧୋ। ଜିୱ୍ହାପଟିହନନଲକ୍ଖଣୋ ରସୋ, ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱରସୋ, ତସ୍ସେୱ ଗୋଚରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ସୋ ମୂଲରସତଚରସାଦୀନଂ ୱସେନ ଅନେକୱିଧୋ ।
ଇତ୍ଥିଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇତ୍ଥୀତି ପକାସନରସଂ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତକୁତ୍ତାକପ୍ପାନଂ କାରଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ପୁରିସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପୁରିସୋତି ପକାସନରସଂ, ପୁରିସଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତକୁତ୍ତାକପ୍ପାନଂ କାରଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପେସଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ କାରଣଭାୱୋ ନ ସରସତୋ ଅତ୍ଥି କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ନେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ପଟ୍ଠାନେ ଅନାଗତତ୍ତା, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଜନକପଚ୍ଚୟଭୂତଆଗମନତୋୱ । ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ପଟିନିୟତଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତକୁତ୍ତାକପ୍ପଭାୱାନୁଗୁଣରୂପାନମ୍ପି ନିୟମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତାଦିୱୋହାରାନଞ୍ଚ ତପ୍ପଧାନତୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱୋ ଚ ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱ ହି ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାଭାୱେପି ପୁରିସଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଭାୱେପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ପୁରିମକମ୍ମତୋ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦି ହି ନେସଂ ତଂତଂଇନ୍ଦ୍ରିୟେନେୱ ପଟିନିୟତବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ଦୁତିୟବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ନ ହି ତେସଂ ଭାୱଦ୍ୱୟଂ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ସବ୍ବଦାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟା । ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସ ହି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ୱିଜ୍ଜତି, ନ ଇତରଂ । ତସ୍ସ ପନ ୟଦା ଇତ୍ଥିୟଂ ରାଗଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ପୁରିସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପାତୁଭୱତି, ଇତ୍ଥିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି । ତଥା ଇତରସ୍ସ ଇତରଂ । ୟସ୍ମା ପନେସଂ ଏକମେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିୟତଂ, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ସୟମ୍ପି ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି, ପରମ୍ପି ଗଣ୍ହାପେତି । ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ପରଂ ଗଣ୍ହାପେତି, ସୟଂ ପନ ନ ଗଣ୍ହାତି । ୟଥା ତେସଂ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଂ କମ୍ମସହାୟଂ ରାଗଚିତ୍ତମେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନକାରଣଂ, ନ ଭାୱୋ, ଏୱଂ ପକତିତ୍ଥିପୁରିସାନମ୍ପି ଭାୱଦ୍ୱୟଜନକକମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ ତଂତଂଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତାଦିକାରଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ପଠମକପ୍ପିକାନଂ ପୱତ୍ତେ ସମୁଟ୍ଠାତି, ତତୋ ଅପରଭାଗେ ପଟିସନ୍ଧିୟମେୱ, ସବ୍ବେସଂ ପନ ପୱତ୍ତେ ଏୱ ପରିୱତ୍ତତି । ଇମେସୁ ଚ ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ଉତ୍ତମଂ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ହୀନଂ, ତସ୍ମା ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ବଲୱଅକୁସଲେନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଦୁବ୍ବଲକୁସଲେନ ପତିଟ୍ଠାତି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପନ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତଂ ଦୁବ୍ବଲାକୁସଲେନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଇତରଂ ବଲୱକୁସଲେନ ପତିଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ଉଭୟମ୍ପି ସୁଗତିୟଂ ଅକୁସଲେନେୱ ଅନ୍ତରଧାୟତି, କୁସଲେନେୱ ପତିଟ୍ଠାତି । କାୟପ୍ପସାଦୋ ୱିୟ ଚ ସକଲସରୀରବ୍ୟାପକମେୱ, ନ ଚ କାୟପ୍ପସାଦାଦୀନଂ ଠିତୋକାସେ ତିଟ୍ଠତି ।
ୟଦି ଏୱଂ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ କାୟଭାୱିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ? ନେୱଂ ପରମତ୍ଥତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ, ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ପନେସଂ ଓକାସଭେଦଂ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ସକ୍କା ରୂପରସାଦୀନଂ ୱିୟ । ନ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ରୂପେ ରସୋ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ରୂପଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହଣଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଏୱଂ କାୟଭାୱିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରମତ୍ଥତୋ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ, ନ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ନତ୍ଥି ୱିୱେଚେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାଦିୱୱତ୍ଥାନତୋପି ଚେସଂ ଅସମ୍ମିସ୍ସତା ଦେସତୋ ନ ୱିୱେକାଭାୱେପି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଇମାନେୱ, ସବ୍ବାନିପି ରୂପାନି ଅସମ୍ମିସ୍ସାନେୱ ହୋନ୍ତି । ୟଥା ହି ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେନ କପ୍ପାସେନ ୱଟ୍ଟିଂ କତ୍ୱା ଦୀପେ ଜଲିତେ କିଞ୍ଚାପି ଜାଲା ଏକାବଦ୍ଧା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପନ ଅଂସୁନୋ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଜାଲା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ମିସ୍ସାୱ । ଏୱଂ କାୟଭାୱିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ସମୋସଟାନିପି ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେସୁ ହେଟ୍ଠୁପରିୟାଦିୱସେନ ନତ୍ଥି, ତାନିପି ଅସମ୍ମିସ୍ସାନେୱ ହୋନ୍ତି ।
ସହଜରୂପାନଂ ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତେସଂ ପୱତ୍ତନରସଂ, ତେସଂୟେୱ ଠପନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୟାପୟିତବ୍ବଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେ ଏୱ ଚେତଂ ସହଜରୂପାନି ଅନୁପାଲେତି ଉଦକଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଲାଦୀନି, ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ସୟଂ ଭିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେପି ଚ ଧମ୍ମେ ପାଲେତି ଧାତୀ ୱିୟ କୁମାରଂ, ସୟଂପୱତ୍ତିତଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧେନେୱ ଚ ପୱତ୍ତତି ନିୟାମକୋ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନିସ୍ସୟଲକ୍ଖଣଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ତାସଞ୍ଞେୱ ଧାତୂନଂ ଧାରଣରସଂ, ଉବ୍ବହନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଇଦଂ ପନ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ୟଦେତଂ ଅନ୍ତୋସରୀରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ମଜ୍ଝେ ବାହିରପତ୍ତାନି ଅପନେତ୍ୱା ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପିତରତ୍ତପଦୁମମକୁଲସଣ୍ଠାନଂ ବହି ମଟ୍ଠଂ, ଅନ୍ତୋ କୋସାତକୀଫଲସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରସଦିସଂ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଥୋକଂ ୱିକସିତଂ, ମନ୍ଦପଞ୍ଞାନଂ ମକୁଳିତଂ, ହଦୟମଂସୟମକଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱକ୍କୟକନକିଲୋମକପିହକାଦୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତସ୍ସ ସସମ୍ଭାରହଦୟମଂସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୁନ୍ନାଗଟ୍ଠିପତିଟ୍ଠାନମତ୍ତେ ଆୱାଟକେ ସଣ୍ଠିତଂ ଅଦ୍ଧପସତମତ୍ତଲୋହିତଂ ସଣ୍ଠାତି । ତଞ୍ଚ ରାଗଚରିତସ୍ସ ରତ୍ତଂ, ଦୋସଚରିତସ୍ସ କାଳକଂ, ମୋହଚରିତସ୍ସ ମଂସଧୋୱନଉଦକସଦିସଂ, ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ କୁଲତ୍ଥୟୂସୱଣ୍ଣଂ, ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ କଣିକାରପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣଂ, ବୁଦ୍ଧିଚରିତସ୍ସ ଅଚ୍ଛଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ଅନାୱିଲଂ ପଣ୍ଡରଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ନିଦ୍ଧୋତଜାତିମଣି ୱିୟ ଜୁତିମନ୍ତଂ ହୋତି, ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ସନ୍ଧାରଣାଦିକିଚ୍ଚେହି ଭୂତେହି କତୂପକାରଂ ଆୟୁନା ଅନୁପାଲିୟମାନଂ ୱଣ୍ଣାଦିପରିୱୁତଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିୟମାନଂ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଞ୍ଚେୱ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ।
ଅଭିକ୍କମାଦିପ୍ପୱତ୍ତକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁୟା ସହଜରୂପକାୟସନ୍ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣଚଲନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାକାରୱିକାରଲକ୍ଖଣା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନରସା, କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନହେତୁଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁପଦଟ୍ଠାନା । ୱଚୀଭେଦପ୍ପୱତ୍ତକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନପଥୱୀଧାତୁୟା ଉପାଦିନ୍ନଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାକାରୱିକାରଲକ୍ଖଣା ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନରସା, ୱଚୀଘୋସସ୍ସ ହେତୁଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନପଥୱୀଧାତୁପଦଟ୍ଠାନା । ଉଭୋପେତା କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନୱଚୀଘୋସେହି ସୟଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା, ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନତୋ ଚ ‘‘କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁସୋତପଥସ୍ମିଂ ହି ଠତ୍ୱା କେନଚି ହତ୍ଥୱିକାରସୀସୁକ୍ଖିପନାଦିକାୟୱିକାରେ, ସଦ୍ଦେ ୱା କତେ ତଥାପୱତ୍ତରୂପସଦ୍ଦାୟତନାନି ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି, ନ ତାନି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତକଲାପଗତାୟ ପନ ୱାୟୋଧାତୁୟା ସହଜାତରୂପକାୟସନ୍ଧାରଣଚଲନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ୱିକାରୋ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ତଥା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତପଥୱୀଧାତୁୟା ଉପାଦିନ୍ନଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ଆକାରୱିକାରୋ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ନ ଚ ତା ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ତା ପନ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନେହି ତାଲପଣ୍ଣାଦିସଞ୍ଞାୟ ଉଦପାନାଦୀନି ୱିୟ ୟଥାଗହିତକାୟୱିକାରୱଚୀଘୋସାନୁସାରେନ ତିରଚ୍ଛାନାନମ୍ପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ତଦନୁସାରେନେୱ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଏସ କାରେତି, ୱଦତି ଚା’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୟଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ, ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନତୋ ଚ ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଚ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନୱୀଥିୟଂ ସତ୍ତସୁ କାମାୱଚରଜୱନେସୁ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକେସୁ ପୁରିମେହି ଛହି ଜୱନେହି ସମୁଟ୍ଠିତୱାୟୋଧାତୁୟୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣକିଚ୍ଚମେୱ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅଭିକ୍କମାଦିଂ ପନ ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ସତ୍ତମଜୱନସମୁଟ୍ଠିତା ପନ ହେଟ୍ଠା ଛହି ଜୱନେହି ସମୁଟ୍ଠିତୱାୟୋଧାତୁୟୋପତ୍ଥମ୍ଭଂ ଲଭିତ୍ୱା ସତ୍ତହି ୟୁଗେହି ଆକଡ୍ଢିତବ୍ବଭାରଂ ସକଟଂ ସତ୍ତମୟୁଗୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୱିୟ ଇତରଛୟୁଗୟୁତ୍ତଗୋଣୋପତ୍ଥମ୍ଭଂ ଲଭିତ୍ୱା ରୂପକାୟସ୍ସ ଅଭିକ୍କମପଟିକ୍କମାଦିଂ କାରେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକେପି ସତ୍ତମଜୱନେହି ସମୁଟ୍ଠିତାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟାପି ଉପାଦିନ୍ନଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧ ପନ ପୁରିମଜୱନସମୁଟ୍ଠିତାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ, ସତ୍ତମଜୱନସମୁଟ୍ଠିତାୟ ଚଲନପଚ୍ଚୟତ୍ତଞ୍ଚ ନତ୍ଥି ତେସଂ ୱାୟୋଧାତୁକିଚ୍ଚତ୍ତା, ପୁରିମସହଗତା ପନ ପଚ୍ଛିମା ପଥୱୀଧାତୁ ଉପାଦିନ୍ନଘଟ୍ଟନସମତ୍ଥା ହୋତି, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତକାୟେ ପନ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଚଲନ୍ତେ ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭିତତେସମୁଟ୍ଠାନିକାନମ୍ପି ଚଲନତୋ ସକଲକାୟସ୍ସ ଅଭିକ୍କମାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ଉଦକେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ତତ୍ଥ ପତିତତିଣପଣ୍ଣାନି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ରୂପପରିଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣା ଆକାସଧାତୁ, ରୂପପରିୟନ୍ତପ୍ପକାସନରସା, ରୂପମରିୟାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଛିଦ୍ଦୱିୱରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପପଦଟ୍ଠାନା, ୟାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ରୂପେସୁ ‘‘ଇଦମିତୋ ଉଦ୍ଧଂ, ଅଧୋ, ତିରିୟ’’ନ୍ତି ଚ ହୋତି ।
ଅଦନ୍ଧତାଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସଲହୁତା, ରୂପାନଂ ଗରୁଭାୱୱିନୋଦନରସା, ଲହୁପରିୱତ୍ତିତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଲହୁରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ଅଥଦ୍ଧତାଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସମୁଦୁତା, ରୂପାନଂ ଥଦ୍ଧଭାୱୱିନୋଦନରସା, ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ଅୱିରୋଧିତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ମୁଦୁରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ସରୀରକିରିୟାନୁକୂଲକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସକମ୍ମଞ୍ଞତା, ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାୱିନୋଦନରସା, ଅଦୁବ୍ବଲଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କମ୍ମଞ୍ଞତାରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ଏତା ପନ ତିସ୍ସୋପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ୱିଜହନ୍ତି, ଗରୁଥଦ୍ଧଅକମ୍ମଞ୍ଞରୂପପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଚ ସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରଜାନଂ ଲହୁମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭୂତାନଂ ରୂପାନଂ ୱିକାରତାୟ ଚ ପରିୟାୟତୋ ଗରୁଥଦ୍ଧାକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୱିନୋଦନକିଚ୍ଚା ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ସଭାୱତୋ ସୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ।
ଆଚୟଲକ୍ଖଣୋ ରୂପସ୍ସଉପଚୟୋ, ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ରୂପାନଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜାପନରସୋ, ନିୟ୍ୟାତନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା, ଉପଚିତରୂପପଦଟ୍ଠାନୋ । ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସସନ୍ତତି, ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନରସା, ଅନୁପଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧକରୂପପଦଟ୍ଠାନା। ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଜାତିରୂପସ୍ସେୱାଧିୱଚନଂ । ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାନଂ ହି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପାନଂ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତି ଉପଚୟୋ ନାମ, ଉପରୂପରୁପ୍ପତ୍ତି ସନ୍ତତି ନାମ । ତେନେୱ ତାସଂ ପଦଭାଜନୀୟେ ‘‘ୟୋ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ, ସା ରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୪୨) ୱୁତ୍ତଂ, ଆକାରନାନତ୍ତତୋ ପନ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।
ରୂପପରିପାକଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସଜରତା, ଉପନୟନରସା, ସଭାୱାନପଗମେପି ନୱଭାୱାପଗମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱୀହିପୁରାଣଭାୱୋ ୱିୟ, ପରିପଚ୍ଚମାନରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜମାନାପି ଚେସା ଉପାଦିନ୍ନେସୁ ଖଣ୍ଡଦନ୍ତାଦିତୋ, ଅନୁପାଦିନ୍ନେସୁ ରୁକ୍ଖଲତାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣୱିକାରାଦିତୋ ଚ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିକାରତ୍ତା ‘‘ପାକଟଜରା, ସୱୀଚିଜରା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ମଣିକନକଚନ୍ଦସୂରିୟାଦୀସୁ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା, ନିରନ୍ତରତ୍ତା ଚ ‘‘ଅପାକଟଜରା, ଅୱୀଚିଜରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଈଦିସେସୁ ହି କପ୍ପୱିନାସାଦିକାଲେ ୱିକାରତୋ ଜରା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ସବ୍ବଦାପି ପନ ଅପଞ୍ଞାୟମାନୱିକାରତ୍ତା ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ଜରା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଜରା ନାମ । ନ ଚ ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣୱିକାରାଦୟୋ ଜରା ତେସଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ । ନ ହି ଜରା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ମନୋୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ପନ ହୋତି । ୟଥା ଓଘେନ ପରିଭିନ୍ନଭୂମିଆଦିଦସ୍ସନେନ ଅଦିଟ୍ଠୋପି ଓଘୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ୱିକାରଦସ୍ସନେନ ଜରାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ପରିଭେଦଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସଅନିଚ୍ଚତା, ସଂସୀଦନରସା, ଖୟୱୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ପରିଭିଜ୍ଜମାନରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତାନି ଉପଚୟାଦିଚତୂହି ଗହିତାନି ଜାତିଜରାମରଣାନି ରୂପଧମ୍ମାନମେୱ, ଅରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଏତାନି ଚ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅରଞ୍ଞପ୍ପୱେସକପୱିଟ୍ଠପରିପାତକପତିତଘାତକଚୋରେହି ୟଥାକ୍କମଂ ସଦିସାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।
ଓଜାଲକ୍ଖଣୋ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ରୂପାହରଣରସୋ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, କବଳଂ କତ୍ୱା ଆହରିତବ୍ବୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନୋ । ଅୟଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସଙ୍ଗହତୋ ପନ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ରୂପଂ ଖନ୍ଧତୋ ଏକୱିଧଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ହୋତି, ତଥା ଅହେତୁକଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ସଙ୍ଖତଂ ଲୋକିୟଂ ସାସୱଂ ସଞ୍ଞୋଜନୀୟଂ ଓଘନୀୟଂ ୟୋଗନୀୟଂ ନୀୱରଣୀୟଂ ପରାମଟ୍ଠଂ ସଂକିଲେସିକଂ ଅନାରମ୍ମଣଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବନ୍ତିଆଦିନା ଚ ଏକୱିଧଂ, ତଂ ପୁନ ଭୂତୋପାଦାୟୱସେନ ଦୁୱିଧଂ, ତଥା ନିପ୍ଫନ୍ନାନିପ୍ଫନ୍ନାଦିୱସେନ ଚ । ତତ୍ଥ ପଥୱୀଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଭୂତରୂପଂ ନାମ, ସେସଂ ଉପାଦାରୂପଂ ନାମ । ପଥୱୀଆଦୟୋ ସତ୍ତରସ, କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଚେତି ଅଟ୍ଠାରସୱିଧମ୍ପି ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଂ ନାମ, ଇତରଂ ଅନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଂ ନାମ । ଚକ୍ଖାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ପସାଦା, ଭାୱଦ୍ୱୟଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱିଧମ୍ପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୂପଂ ନାମ, ଇତରଂ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚେୱ ହଦୟଞ୍ଚାତି ନୱୱିଧମ୍ପି ଉପାଦିନ୍ନଂ, ଇତରଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚ ପସାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସା, ଆପୋଧାତୁୱିୱଜ୍ଜିତଭୂତତ୍ତୟଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧମ୍ପି ଓଳାରିକରୂପଂ, ସନ୍ତିକେରୂପଂ, ସପ୍ପଟିଘରୂପଞ୍ଚ, ସେସଂ ସୁଖୁମରୂପଂ, ଦୂରେରୂପଂ, ଅପ୍ପଟିଘରୂପଞ୍ଚ। ପସାଦା, ହଦୟଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ, ଇତରଂ ଅୱତ୍ଥୁରୂପଂ। ପସାଦା, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରରୂପଂ, ଇତରଂ ଅଦ୍ୱାରଂ। ପସାଦା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପଂ, ଗୋଚରଗ୍ଗାହିକରୂପଞ୍ଚ, ଇତରଂ ବାହିରଂ, ଅଗୋଚରଗ୍ଗାହିକରୂପଞ୍ଚ। ଚତ୍ତାରି ଭୂତରୂପାନି, ରୂପଗନ୍ଧରସଓଜା ଚାତି ଇଦଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପଂ ନାମ, ଇତରଂ ୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପଂ।
ଚକ୍ଖୁ ନଚକ୍ଖୂତି ଏୱମାଦିୱସେନ ଚ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ପୁନ ତଂ ସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ, ସେସମୋଳାରିକରୂପଂ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ସୁଖୁମରୂପଂ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘଂ। ତଥା କମ୍ମଜାଦିତ୍ତିକୱସେନ । ତତ୍ଥ ନୱୱିଧଂ ଉପାଦିନ୍ନରୂପଂ, ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ଆକାସୋ ଚ କମ୍ମଜଂ ନାମ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଞ୍ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଅକମ୍ମଜଂ ନାମ, ଉପଚୟାଦିଚତୁବ୍ବିଧଂ ଲକ୍ଖଣରୂପଂ ଅଜଂ ନାମ । ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ଆକାସୋ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ, ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିତ୍ତଜଂ ନାମ, ତଦୱସେସଂ ଲକ୍ଖଣରୂପୱିରହିତଂ ଅଚିତ୍ତଜଂ ନାମ, ଲକ୍ଖଣରୂପଂ ଅଜଂ ନାମ । ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ଆକାସୋ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଞ୍ଚ ଆହାରଜଂ ନାମ, ସେସଂ ଲକ୍ଖଣୱଜ୍ଜିତଂ ଅନାହାରଜଂ ନାମ, ଲକ୍ଖଣଂ ଅଜଂ ନାମ । ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ଆକାସୋ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ, ସଦ୍ଦୋ ଚ ଉତୁଜଂ ନାମ, ସେସଂ ଲକ୍ଖଣୱିରହିତଂ ଅନୁତୁଜଂ ନାମ, ଲକ୍ଖଣଂ ଅଜଂ ନାମ । ଲକ୍ଖଣାନି ହି ଜାୟମାନଜୀୟମାନପରିଭିଜ୍ଜମାନଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱତାୟ କୁତୋଚି ଜାତିୱୋହାରଂ ନ ଲଭନ୍ତି ଭେସମ୍ପି ଜାତିଆଦିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ନ ହି ‘‘ଜାତି ଜାୟତି, ଜରା ଜୀରତି, ମରଣଂ ମୀୟତୀ’’ତି ୱୋହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ । ତଦୱସେସାନଂ ପନ ଆକାସୱିଞ୍ଞତ୍ତାଦିଅନିପ୍ଫନ୍ନାନଂ ୟଦିପି ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ନ କୁତୋଚି ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ତଥାପି ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତରୂପଂ ଉପାଦାୟ ନେସଂ ୱିଜ୍ଜମାନୱୋହାରସ୍ସେୱ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନୱୋହାରସ୍ସାପି ୱିରୋଧାଭାୱତୋ ସହେତୁକତା ୱୁତ୍ତା । ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ରୂପାୟତନଂ…ପେ॰… ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ ରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତି କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୦୨) ଜାତିୟାପି କୁତୋଚି ଜାତତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ରୂପଜନକପଚ୍ଚୟାନଂ କିଚ୍ଚାନୁଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଜରାମରଣାନଂ ପନ ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଅଭାୱତୋ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଜରାମରଣଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ଇଦଂ ପନ ଜରାମରଣସୀସେନ ତଥାପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାଦୀନମେୱ ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ତଂ ରୂପଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ତଂ ଉପାଦା, ୟଂ ତଂ ରୂପଂ ବାହିରଂ, ତଂ ଅତ୍ଥି ଉପାଦା, ଅତ୍ଥି ନୋ ଉପାଦାତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନାପି ତିୱିଧଂ ହୋତି ।
ପୁନ ତଂ ସବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ, ସଦ୍ଦୋ ସୁତଂ ନାମ, ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନି ପତ୍ୱାୱ ଗହେତବ୍ବତୋ ମୁତଂ ନାମ, ସେସଂ ମନସା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତୋ ୱିଞ୍ଞାତଂ ନାମ । ତଥା ରୂପରୂପଚତୁକ୍କାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ରୂପରୂପଂ ନାମ, ଆକାସୋ ପରିଚ୍ଛେଦରୂପଂ ନାମ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଞ୍ଚ ୱିକାରରୂପଂ ନାମ, ଉପଚୟାଦିଚତୁବ୍ବିଧଂ ଲକ୍ଖଣରୂପଂ ନାମ । ତଥା ହଦୟୱତ୍ଥୁ ୱତ୍ଥୁ, ନ ଦ୍ୱାରଂ ନାମ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱାରଂ, ନ ୱତ୍ଥୁ ନାମ, ଚକ୍ଖାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ପସାଦା ୱତ୍ଥୁ ଚେୱ ଦ୍ୱାରଞ୍ଚ ନାମ, ସେସଂ ନେୱ ୱତ୍ଥୁ ନ ଦ୍ୱାରଂ ନାମାତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।
ତଂ ପୁନ ଏକଜାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ନୱୱିଧଂ ହି ଉପାଦିନ୍ନରୂପଂ କମ୍ମେନେୱ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଏକଜଂ ନାମ, ସଦ୍ଦୋ ଉତୁଚିତ୍ତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଦ୍ୱିଜଂ ନାମ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ତିଜଂ ନାମ, ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ଆକାସୋ ଚ ଚତୂହିପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଚତୁଜ୍ଜଂ ନାମ, ଲକ୍ଖଣାନି ଅଜଂ ନାମ । ଏୱମାଦିନା ପଞ୍ଚୱିଧଂ ହୋତି ।
ତଂ ପୁନ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱସେନ ଛବ୍ବିଧଂ । ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱସେନ ସତ୍ତୱିଧଂ । ତଦେୱ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଭୂତୋପାଦାୟୱସେନ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହି ଆପୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନେୱ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଭୂତରୂପଂ ନାମ, ଇତରଂ ପସାଦସହିତସୁଖୁମରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋପାଦାୟରୂପଂ ନାମ । ତଦେୱ ପୁନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋପାଦାୟରୂପଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ନୱୱିଧଂ ହୋତି । ତଂ ପୁନ ପସାଦୱିସୟଆପୋଧାତୁଭାୱହଦୟଜୀୱିତପରିଚ୍ଛେଦୱିକାରଲକ୍ଖଣଆହାରୱସେନ ଦସୱିଧଂ ହୋତି ।
ତଦେୱ ପୁନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ସୋତାୟତନଂ ଘାନାୟତନଂ ଜିୱ୍ହାୟତନଂ କାୟାୟତନଂ ରୂପାୟତନଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ଆୟତନତୋ ଏକାଦସୱିଧଂ ହୋତି, ତଥା ଧାତୁୱସେନ । ତତ୍ଥ ଆପୋଧାତୁୱିୱଜ୍ଜିତଭୂତତ୍ତୟଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁ ‘‘କାୟୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, କାୟୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୁଖୁମରୂପଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଧମ୍ମଧାତୂତି, ତଦେୱ ପସାଦସହିତଂ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଆପୋଧାତୁୱିୱଜ୍ଜିତାନଞ୍ଞେୱ ଭୂତାନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା, ନନୁ ଆପୋଧାତୁପି ସୀତୱସେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାତି ? ନ ସୀତସ୍ସାପି ତେଜୋଧାତୁତ୍ତା । ଉଣ୍ହମେୱ ହି ସୀତନ୍ତି ବ୍ୟପଦିସ୍ସତି । କଠିନାକଠିନତଂ ଉପାଦାୟ ରୁକ୍ଖାଦିୱିରଳଚ୍ଛାୟା ୱିୟ, ତଂ ୱା ଉପାଦାୟ ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟାଦି, ଅଞ୍ଞଥା କସ୍ସେତଂ ସୀତତ୍ତଂ ସଭାୱଂ ସିୟା । ‘‘ଆପୋଧାତୁୟା’’ ଇତି ଚେ । ୟଦି ଏୱଂ ଉଣ୍ହୋଦକାଦୀସୁ ଆପତ୍ତଂ ନ ସିୟା ଆପୋତେଜାନଞ୍ଚ ସହପୱତ୍ତାନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଲକ୍ଖଣତ୍ତା, ନ ଚ ସା ତେଜୋସନ୍ନିଧାନେ ସୀତତ୍ତଂ ୱିହାୟ ତିଟ୍ଠତି । ନ ହି ସଭାୱା କେନଚି ସହଭାୱେନ ତଂସଭାୱଂ ଜହନ୍ତି ଅଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ନାପିସ୍ସା ସୀତଭାୱଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅପରସଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ୟେନ ସହଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟଦି ସିୟା ‘‘ଆପୋ ସୀତତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଭାୱଦ୍ୱୟଂ ସିୟା ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞୱିଲକ୍ଖଣସଭାୱତ୍ତା ଭାୱସ୍ସ, ଅଥାପି ନ ସୀତତ୍ତଂ, ଆପୋଧାତୁୟା ସରୂପଂ ସୀତଗୁଣୋ, ସୋ ଚ ଉଣ୍ହସନ୍ନିଧାନେ ୱିଗଚ୍ଛତି, ଗୁଣୀରୂପମେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ଚେ ? ତଦା ତହିଂ ସୟଂ ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୱ ଆପୋଧାତୁ, ନ ନିୟତଫସ୍ସୱତୀତି ଚ ସିୟା, ୟୋ ଚ ସୀତଫସ୍ସୋ ଗୁଣୋତି ସୁୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅମ୍ହେହି ତେଜୋଧାତୁୱିସେସୋତି ।
ଅୟମେୱ ୱିସେସୋତି ଚେ, ନନୁ ସୀତତ୍ତଂ, ଉଣ୍ହତ୍ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧଂ, କଥଂ ତେଜୋଧାତୁୟା ସଭାୱଂ ସିୟାତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଏକକଲାପେ ତେସଂ ସମ୍ଭୱାଭାୱତୋ, ଭିନ୍ନକଲାପେସୁ ପନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଆଲୋକନ୍ଧକାରନୀଲପୀତାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣାୟତନତା ୱିୟ ତେଜୋଧାତୁତ୍ତଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି । ୟଦି ଆପୋଧାତୁୟା ନ ସୀତତ୍ତଂ ସରୂପଂ, କିଂ ପନସ୍ସା ସରୂପନ୍ତି ? ଦ୍ରୱତା । ୟଦି ଏୱଂ ଦ୍ରୱତାପି ଫୁସିତ୍ୱା ଞାତବ୍ବତୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ସିୟାତି ? ନ ସୀତାଦିଂ ଫୁସିତ୍ୱା ମନସାୱ ୱଣ୍ଣଂ ଦିସ୍ୱା ଞାତବ୍ବତୋ । ଅନ୍ଧକାରେ ସୟନ୍ତା ହି ଅତିସୀତଲତାୟ ପତ୍ତାଦିଂ ଫୁସିତ୍ୱା ‘‘ଉଦକଂ ଏତ୍ଥା’’ତି ଆସଙ୍କିତା ହୋନ୍ତି, ଉଦକଂ ୱା ଫୁସିତ୍ୱା ସପ୍ପାଦିସଞ୍ଞିନୋ, ତସ୍ମା ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବମେୱ ଆପୋଧାତୁ, ଇତରଭୂତତ୍ତୟମେୱ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
କିଂ ପନେତଂ ଭୂତତ୍ତୟଂ ଏକତୋ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ସକ୍କୋତୀତି ? ନ ସକ୍କୋତି । କସ୍ମା ? ଆଭୁଜିତୱସେନ ୱା ଉସ୍ସଦୱସେନ ୱା ତେସୁ ଏକମେୱାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଆଭୁଜିତୱସେନ ହି ଓଦନଥାଲିୟଂ ସିତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଥଦ୍ଧମୁଦୁଭାୱଂ ୱୀମଂସନ୍ତସ୍ସ, ଉଣ୍ହୋଦକଭାଜନେ ୱା ହତ୍ଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଉଣ୍ହଭାୱଂ ୱୀମଂସନ୍ତସ୍ସ, ଉଣ୍ହସମୟେ ୱା ୱାତପାନଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ୱାତେନ ସରୀରଂ ପହରାପେନ୍ତସ୍ସ ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଇତରଂ ଭୂତତ୍ତୟମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ୟଥାଭୁଜିତଂ ପନ ତଂତଂପଥୱୀତେଜୋୱାୟୋଧାତୁମେୱ ୟଥାକ୍କମଂ ଆରବ୍ଭ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଆଭୁଜିତୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି ନାମ । ଉସ୍ସଦୱସେନ ପନ ଭୁଞ୍ଜନସମୟେ ସକ୍ଖରଂ ଡଂସନ୍ତସ୍ସ, ମଗ୍ଗେ ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଅକ୍କମନ୍ତସ୍ସ, ବଲୱୱାତେନ ୱା କଣ୍ଣସକ୍ଖଲିୟମ୍ପି ପହରନ୍ତସ୍ସ ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଇତରଭୂତତ୍ତୟମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ୟଥାଉସ୍ସଦଂ ପନ ତଂତଂପଥୱୀତେଜୋୱାୟୋଧାତୁମେୱାରବ୍ଭ ୟଥାକ୍କମଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ୱା ନିମୁଗ୍ଗସକଲସରୀରସ୍ସ ୟଦିପି ଏକପ୍ପହାରେନ ଅଗ୍ଗିନା କାୟୋ ଘଟ୍ଟୀୟତି, ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ କାୟପ୍ପସାଦୋ ଉସ୍ସନ୍ନୋ ହୋତି, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ୱିସୟଘଟ୍ଟନାନିଘଂସୋ ବଲୱା ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପଠମଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଛା ଇତରଟ୍ଠାନେସୁ । ଖଣପରିତ୍ତତାୟ ପନ ସହସା ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ଏକପ୍ପହାରେନ ସକଲସରୀରଂ ଡୟ୍ହମାନଂ ୱିୟ ଖାୟତି । ନ ହି ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ବହୂନି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ୱା ଏକଂ । ଏକେକସ୍ମିଂ ପନ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେ କାୟଦସକେ ଏକମେୱ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉସ୍ସଦୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଇତରୱତ୍ଥୂସୁପି ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେ ପଦେସେ ଏକେକାନମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଉସ୍ସଦୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି ନାମ ।
କେନ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତି ହୋତୀତି ? ଅଜ୍ଝାସୟତୋ, ୱିସୟାଧିମତ୍ତତୋ ୱା । ନାନାଠାନେସୁ ହି ଚିତ୍ତପଟିମାଦୀନି ପସ୍ସିତୁକାମସ୍ସ ପଠମଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ଇତରଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ରୂପାନି ପସ୍ସିତୁଂ ସରସେନାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ସଙ୍କନ୍ତି ହୋତି । ରୂପାରମ୍ମଣଂ ପନ ମହନ୍ତମ୍ପି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବତୂରିୟନିଗ୍ଘୋସେ ଉଟ୍ଠିତେ ତଂ ୱା ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ମନୁଞ୍ଞାମନୁଞ୍ଞେ ଅଧିମତ୍ତଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଘଟ୍ଟିତେ ଇତରିତରେ ଚିତ୍ତଂ ସଙ୍କମତି, ଏୱଂ ୱିସୟାଧିମତ୍ତତୋ ସଙ୍କନ୍ତି ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ସୁଞ୍ଞତୋ, ପନ ଅତୀତାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦତୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚିତ୍ତୱିଭତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସମୁଟ୍ଠାନତୋ, ପନେତ୍ଥ ଭୱୟୋନୀସୁ ପୱତ୍ତିକ୍କମତୋ ଚ ପକିଣ୍ଣକକଥା ୱେଦିତବ୍ବା – ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକାନି ହି ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୁ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ଦସକାଦିକଲାପୱସେନେୱ ପଟିସନ୍ଧିପ୍ପୱତ୍ତୀସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମଜେସୁ ତାୱ ୱୀସତିୟା କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲେହି କାମଲୋକେୟେୱ ସଂସେଦଜାନଂ, ଓପପାତିକାନଞ୍ଚ ଛ ୱତ୍ଥୂନି, ଭାୱଦ୍ୱୟେ ଅଞ୍ଞତରଂ, ଜୀୱିତଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାତୁଭୱନ୍ତି । ତାନି ଚ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ଜୀୱିତଞ୍ଚ ଜୀୱିତନୱକଂ, ତଦେୱ ନୱକଂ ଚକ୍ଖୁନା ସହ ଚକ୍ଖୁଦସକଂ, ସୋତେନ ସୋତଦସକଂ, ଘାନେନ ଘାନଦସକଂ, ଜିୱ୍ହାୟ ଜିୱ୍ହାଦସକଂ, କାୟେନ କାୟଦସକଂ, ହଦୟୱତ୍ଥୁନା ୱତ୍ଥୁଦସକଂ, ଭାୱଞ୍ଞତରେନ ଭାୱଦସକଞ୍ଚାତି ନୱ କଲାପା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନପୁଂସକାନଂ ପନେତ୍ଥ ଭାୱଦସକଂ ନତ୍ଥି, ତଥା ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦୀନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଦସକାନି । ଏୱଂ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜାନମ୍ପି, ତେସଂ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହ କାୟୱତ୍ଥୁଭାୱଦସକାନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ପୱତ୍ତିକାଲେ ଜୀୱିତନୱକଚକ୍ଖୁଦସକାଦୀନି ୟଥାନୁରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ରୂପଭୱେ ପନ ଘାନଦସକାଦିତ୍ତୟଂ, ଭାୱଦସକଦ୍ୱୟଂ, ଉଦରଗ୍ଗିନୱକଞ୍ଚ ନତ୍ଥି, ସେସାନି ପଞ୍ଚହି ରୂପାୱଚରକୁସଲକମ୍ମେହି ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଭୁତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଞ୍ଞୀନଂ ପନ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନକୁସଲେନ ଜୀୱିତନୱକମେୱ । ଏୱଂ କାମରୂପାୱଚରକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତା ନୱ ରୂପକଲାପା ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୁ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଚୁତିଚିତ୍ତୋପରିସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତି, ତାୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଠିତିଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେସୁ ତୀସୁ ଖଣେସୁ ନିରନ୍ତରଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ପଭୁତି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସହ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଚିତ୍ତଜାନି ପନ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଆରୁପ୍ପୱିପାକୱଜ୍ଜିତପଞ୍ଚସତ୍ତତିଚିତ୍ତେହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ସମୁଟ୍ଠାପିତାନି ପଠମଭୱଙ୍ଗମୁପାଦାୟ ଚୁତିଚିତ୍ତପରିୟୋସାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ଏୱ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ତଦେୱ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସହ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିନୱକଂ, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦେହି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦସକଂ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟେନ ଲହୁତାଦେକାଦସକଂ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଲହୁତାଦୀହି ଦ୍ୱାଦସକଂ, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦଲହୁତାଦୀହି ତେରସକଞ୍ଚାତି ଛ କଲାପା ହୁତ୍ୱା ୟଥାୟୋଗଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ରୂପଜନକଚିତ୍ତେସୁ ଚେତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସସହଗତକାମାୱଚରଜୱନାନି ଇରିୟାପଥୱିଞ୍ଞତ୍ତିହସନସହିତଂ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ସେସକାମାୱଚରଜୱନାଭିଞ୍ଞାୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନି ହସନୱଜ୍ଜଂ, ଅପ୍ପନାଜୱନାନି ଚ ଇରିୟାପଥାଦିୱିରହିତମେୱ, ୟଥାପୱତ୍ତଂ ପନ ଇରିୟାପଥଂ ଅୱିନସ୍ସମାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତି । ସେସାନି ପନ ରୂପାୱଚରୱିପାକମନୋଧାତୁତଦାରମ୍ମଣାନି ଏକୂନୱୀସତି ତମ୍ପି ନ କରୋନ୍ତି, ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ସଦ୍ଦନୱକଂ, ଲହୁତାଦେକାଦସକଂ, ସଦ୍ଦଲହୁତାଦିଦ୍ୱାଦସକଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରୋ କଲାପେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି ସବ୍ବେସମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନି, ଅରହନ୍ତାନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତାନି, ଅରୂପଭୱୂପପନ୍ନାନି ଚ ନ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଆରୁପ୍ପୱିପାକଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ସବ୍ବଥା ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ।
ଆହାରଜାନି ପନ କାମଭୱେ ଏୱ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରେ ଠିତେନ ଠିତିପ୍ପତ୍ତେନ ଓଜାସଙ୍ଖାତେନ ଆହାରେନ ସମୁଟ୍ଠିତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ଏୱ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ଲହୁତାଦେକାଦସକଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ କଲାପା ହୁତ୍ୱା ୟାୱତାୟୁକଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ରୂପଭୂମିୟଂ । ଉତୁଜାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେନ ତେଜୋଧାତୁସଙ୍ଖାତେନ ଠିତିପ୍ପତ୍ତେନ ଉତୁନା ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ସମୁଟ୍ଠିତାନି ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ସଦ୍ଦନୱକଂ, ଲହୁତାଦେକାଦସକଂ, ସଦ୍ଦଲହୁତାଦେକାଦସକଂ, ସଦ୍ଦଲହୁତାଦିଦ୍ୱାଦସକଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରୋ କଲାପା ହୁତ୍ୱା ୟାୱତାୟୁକଂ, ବହିଦ୍ଧା ପନ ପଥୱୀପବ୍ବତଦେୱବ୍ରହ୍ମୱିମାନାଦୀସୁ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ସମୁଦ୍ଦଘୋସାଦିସଦ୍ଦନୱକଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ କଲାପାୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଆକାସଲକ୍ଖଣାନି ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବକଲାପେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାନିପି କଲାପସଙ୍ଗହେ ୱୋହାରାଭାୱା ନ ଗଣୀୟନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚେତ୍ଥ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରଜାନି ନ ହୋନ୍ତି, ନ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଜରାମରଣାନୀତି ଏୱଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସ୍ସ ଭୱୟୋନୀସୁ, ପଟିସନ୍ଧିପ୍ପୱତ୍ତୀସୁ ଚ ପୱତ୍ତିକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପିଚ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ କୋଟ୍ଠାସାନଂ ୱସେନାପି ଚେତ୍ଥ ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ମହାଭୂତାଦିୱସେନ ବହିଦ୍ଧା ଚ ପୱତ୍ତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ହି କେସା ଲୋମା…ପେ॰… କରୀସଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗନ୍ତି ଇମେ ୱୀସତି ପଥୱାଧିକକୋଟ୍ଠାସା, ପିତ୍ତଂ…ପେ॰… ମୁତ୍ତନ୍ତି ଇମେ ଦ୍ୱାଦସ ଆପାଧିକକୋଟ୍ଠାସା, ୟେନ ଚ ସନ୍ତପ୍ପତି, ୟେନ ଚ ଜୀରତି, ୟେନ ଚ ପରିଡୟ୍ହତି, ୟେନ ଚ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତଂ ସମ୍ମାପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ତେଜାଧିକକୋଟ୍ଠାସା, ଉଦ୍ଧଂଗମୋ ଅଧୋଗମୋ କୁଚ୍ଛିସୟୋ କୋଟ୍ଠାସୟୋ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରୀ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋ ଚାତି ଇମେ ଛ ୱାୟୁଅଧିକକୋଟ୍ଠାସାତି ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ କୋଟ୍ଠାସା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଉଦରିୟଂ କରୀସଂ ପୁବ୍ବୋ ମୁତ୍ତନ୍ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସା ଉତୁଜା । ଏୱମେତେସୁ ଏକେକଂ ଉତୁଜଟ୍ଠକମେୱ ହୋତି, ସେଦୋ ଅସ୍ସୁ ଖେଳୋ ସିଙ୍ଘାଣିକାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଉତୁଚିତ୍ତଜା, ତେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅଟ୍ଠକା ହୋନ୍ତି । ଅସିତାଦିପରିପାଚକୋ ତେଜୋ କମ୍ମଜୋୱ, ତତ୍ଥ ଜୀୱିତନୱକମେୱ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋ ପନ ଚିତ୍ତଜୋୱ, ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଜସଦ୍ଦନୱକମେୱ । ଇମେ ଦସ କୋଟ୍ଠାସେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଚତୁଜା ।
ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସୁ ତେଜୋୱାୟୋକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଜୀୱିତନୱକଞ୍ଚେୱ ତୀଣି ଚ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରଜଟ୍ଠକାନି ହୋନ୍ତି, ୱାୟୋକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଚେତ୍ଥ ଉତୁଚିତ୍ତଜସଦ୍ଦନୱକମ୍ପି ହୋତି, ସେସେସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା କୋଟ୍ଠାସେସୁ କେସଲୋମନଖଦନ୍ତାନଂ ମଂସୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଦ୍ୱେ କାୟଭାୱଦସକାନି, ତୀଣି ଚ ଅଟ୍ଠକାନି, ମଂସମୁତ୍ତେସୁ ପନ କେସାଦୀସୁ ଉତୁଜଟ୍ଠକମେୱ ହୋତି । ତାନି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଦସକନୱକଟ୍ଠକାନି ସକଲସରୀରବ୍ୟାପୀସୁ ତଚମଂସରୁହିରାଦୀସୁ, ଅବ୍ୟାପୀସୁ ଚ କେସାଦୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେ ଏକସ୍ମିଂ ଅଣୁପଦେସେ ହୋନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚେକଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣା, ଅନନ୍ତଧାତୁପଚ୍ଚୟତ୍ତା ତେସଂ ସରୀରସ୍ମିଂ ହି ପରମାଣୁଭେଦସଞ୍ଚୁଣ୍ଣାନି ଅନନ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଚେୱ ସଉପାଦାରୂପାନି ଚ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭୂତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସକୋଟ୍ଠାସସରୀରାରୋହପରିଣାହସଣ୍ଠାନାଦିନା, ବହିଦ୍ଧା ଚ ପଥୱୀପବ୍ବତାଦିନା ଚ ଆକାରେନ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନାନି । ମାୟାକାରାଦୟୋ ୱିୟ ନ ବାଲଜନପ୍ପବୋଧକାନି ହୋନ୍ତି ।
ପଥୱୀଧାତୁ ଚେତ୍ଥ ସୁଖୁମସଞ୍ଚୁଣ୍ଣା ରଜଭୂତା ଏୱ ଆପୋଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତା, ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁପାଲିତା, ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା, ୱଣ୍ଣାଦୀହି ପରିୱାରିତା ନ ୱିକିରିୟମାନା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସମିଗପକ୍ଖିଦେୱବ୍ରହ୍ମାଦିସରୀରଭାୱଂ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ପଥୱୀପବ୍ବତରୁକ୍ଖଦେୱବ୍ରହ୍ମଲୋକଚନ୍ଦସୂରିୟନକ୍ଖତ୍ତମଣିକନକାଦିଭାୱଞ୍ଚ ଉପଗଚ୍ଛତି, ୟୂସଗତା ବନ୍ଧନଭୂତା ପନେତ୍ଥ ଆପୋଧାତୁ ପଥୱୀପତିଟ୍ଠିତା । ଅୱସେସାନୁପାଲନୱିତ୍ଥମ୍ଭନପରିପାଚନପରିୱାରିତା ନ ପଗ୍ଘରତି, ଅପଗ୍ଘରମାନା ପୀଣିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ଉସୁମତ୍ତଗତା ତେଜୋଧାତୁ ସେସଧାତୁପତିଟ୍ଠାନସଙ୍ଗହୱିତ୍ଥମ୍ଭନପରିୱାରିତା ଇମଂ କାୟଂ ପରିପାଚେତି, ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚସ୍ସ ଅପୂତିଭାୱଞ୍ଚ ସାଧେତି, ୱାୟୋଧାତୁ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନସମୁଦୀରଣସଭାୱା ସେସଧାତୁପତିଟ୍ଠାନସଙ୍ଗହାନୁପାଲନପରିୱାରିତା ୱିତ୍ଥମ୍ଭେତି ଚାଲେତି, ସରୀରୱିମାନାଦୀନଂ ଗମନାଦିପଦୱୀତିହରଣାଦୀନଂ ଠିତିଞ୍ଚ ସମ୍ପାଦେତି । ଚତସ୍ସୋପି ଚେତା ସମ୍ଭୂୟ ପଥୱୀଅଧିକତାୟ କେସାଦିଭାୱଂ, ପଥୱୀପବ୍ବତାଦିଭାୱଞ୍ଚ, ଆପାଧିକତାୟ ପିତ୍ତାଦିଭାୱଂ, ସମୁଦ୍ଦଜଲାଦିଭାୱଞ୍ଚ, ୱାୟୁଅଧିକତାୟ ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମୱାତାଦିଭାୱଂ, ପଥୱୀସନ୍ଧାରକୱାତାଦିଭାୱଞ୍ଚ, ତେଜାଧିକତାୟ ପରିପାଚକଗ୍ଗିଆଦିଭାୱଂ, ନରକଗ୍ଗିଆଦିଭାୱଞ୍ଚ ସାଧେନ୍ତି, ୟାସଂ ପକୋପେନ ରୋଗଜରାମରଣଞ୍ଚେୱ କପ୍ପୱିନାସାଦୟୋ ଚ ହୋନ୍ତି । ଏୱମେତାସଂ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣାନଂ ଧାତୂନଂ ସଞ୍ଚୟତ୍ତା ପଚ୍ଚେକଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣା କଲାପା ଏୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକକୋଟ୍ଠାସା ହୋନ୍ତି, ତଥା ବାହିରାନି ରୂପାନି । ତାନି ଚ ତେନ ତେନ ପଚ୍ଚୟେନ ତଥାତଥାକାରେନ ସମୁଦିତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ଚ ।
ୟଦି ପଠମଂ ଧାତୁୟୋ ଅଣୁରୂପେନ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସଂୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ଠାନେ ୱିନିୟୋଗାଭାୱତୋ ଅପରେନାପି ପରିୟାୟେନ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମଜଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଆହାରଜଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଉତୁଜଂ ଉତୁପଚ୍ଚୟଂ ଉତୁପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଚିତ୍ତଜଂ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ସମୁଟ୍ଠାନଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଉପାଦିନ୍ନରୂପଂ କମ୍ମଜଂ ନାମ, ମଂସମୁତ୍ତକେସଲୋମଦନ୍ତସିଙ୍ଘାଣିକାଦି କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ନାମ, ସମ୍ପତ୍ତିକରମହାମେଘପଥୱୀପବ୍ବତାଦି, ଚକ୍କରତନଦେୱୱିମାନାଦି ଚ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଆହାରତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ ଆହାରଜଂ ନାମ, କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଆହାରଜସ୍ସ ଜନକୋ ହୁତ୍ୱା କମ୍ମଜସ୍ସ ଅନୁପାଲକୋ ହୋତୀତି ତଦନୁପାଲିତଂ କମ୍ମଜରୂପଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟଂ ନାମ, ୱିସଭାଗାହାରଂ ସେୱିତ୍ୱା ଆତପେ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କାଳକୁଟ୍ଠାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଇଦଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । କମ୍ମଜଉତୁତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ ଉତୁଜଂ ନାମ, ତସ୍ମିଂ ଉତୁ ଅଞ୍ଞଂ ଅଟ୍ଠକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଇଦଂ ଉତୁପଚ୍ଚୟଂ ନାମ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଉତୁ ଅଞ୍ଞଂ ଅଟ୍ଠକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଇଦଂ ଉତୁପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଏୱଂ ଉପାଦିନ୍ନକେ ତିସ୍ସୋ ଏୱ ସନ୍ତତିୟୋ ଘଟ୍ଟେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅନୁପାଦିନ୍ନକେ ପନ ୱଲାହକୋ ଉତୁଜଂ ନାମ, ୱୁଟ୍ଠିଧାରା ଉତୁପଚ୍ଚୟଂ ନାମ, ଦେୱେ ପନ ୱୁଟ୍ଠେ ପଥୱୀ ଗନ୍ଧଂ ମୁଞ୍ଚତି, ବୀଜାନି ୱିରୁହନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୟଂ ଅନନ୍ତଂ ସନ୍ତତିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ, ଏତଂ ଉତୁପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକାଦି ଚିତ୍ତଜଂ ନାମ, ଚିତ୍ତେନ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ କାୟୋ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ନାମ, ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ବହିଦ୍ଧା ସମୁଟ୍ଠାପିତହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିକଂ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ପକିଣ୍ଣକକଥା ।
ରୂପାବ୍ୟାକତଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ନିବ୍ବାନାବ୍ୟାକତୱଣ୍ଣନା
ନିବ୍ବାନାବ୍ୟାକତଂ ପନ ଭୂମିତୋ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ, ଧମ୍ମତୋପି ଚ ଏକମେୱ, ଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନ ସନ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବାନଂ, ନିୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ, ଅସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ୱା, ଅଚ୍ଚୁତିରସଂ, ଅନିମିତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଅସଙ୍ଖତତାୟ ପନସ୍ସ କାରକହେତୁୱିରହତୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ପାପକହେତୁୱସେନ ପନେତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୱିଭ॰ ୨୦୬) ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଙ୍ଗହତୋ ପନ ଭେଦାଭାୱା ଖନ୍ଧେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଆୟତନାଦୀସୁ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୁଞ୍ଞତୋ ପନ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞଂ, ସଲକ୍ଖଣଧାରଣତୋ ଅନତ୍ତକଂ ଧମ୍ମମତ୍ତଂ, ଅସଙ୍ଖତତାୟ ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ତା ଚ ଅନିଚ୍ଚତାସୁଞ୍ଞଂ, ଦୁକ୍ଖତାସୁଞ୍ଞଂ, ରାଗାଦିସୁଞ୍ଞଂ, ନିମିତ୍ତସୁଞ୍ଞନ୍ତି ପୱତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଭେଦତୋ ପନ ସନ୍ତିଲକ୍ଖଣାଦିସଭାୱତୋ ଏକୱିଧମ୍ପି କାରଣପରିୟାୟତୋ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ, ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ ଚେତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ସରସୱସେନ ପନ ପରିକପ୍ପିତାକାରଭେଦତୋ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତନ୍ତି ତିୱିଧଂ ହୋତି । ସଙ୍ଖତଧମ୍ମଭେଦମୁପାଦାୟ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବାକାରତୋ ନ ଚିତ୍ତଂ, ନ ଚେତସିକଂ, ନ ରୂପଂ, ନ ଅତୀତଂ, ନ ଅନାଗତଂ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ନ ମଗ୍ଗୋ, ନ ଫଲନ୍ତିଆଦିନା ଅନନ୍ତପ୍ପକାରଂ ହୋତି ।
ନିବ୍ବାନାବ୍ୟାକତଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ କୁସଲତ୍ତିକେ ଅୱୁତ୍ତୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ପନେତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦାକାସଲକ୍ଖଣାନି ଏୱ ୱୁତ୍ତାନି, କସିଣାଦିପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନି ପନ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱୋ, ନିରୋଧସମାପତ୍ତି, ତିସ୍ସୋ ନାମପୁଗ୍ଗଲଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ, ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣାଦୟୋ ଚ ନ ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ତେସମ୍ପି ସଭାୱଧମ୍ମବ୍ୟତିରେକାଭାୱତୋ ଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅୟଂ ତିକୋ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ। ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁପି ତିକଦୁକେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିଗ୍ଗହଣାଭାୱେପି ନିରୱସେସପରମତ୍ଥଗ୍ଗହଣେନେୱ ନିପ୍ପଦେସତା, ୱିପରିୟାୟତୋ ସପ୍ପଦେସତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ପନ ସମ୍ମୁତିଗ୍ଗହଣଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱକ୍ଖାମ ।
ରୂପନିବ୍ବାନକଣ୍ଡୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଇତି ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିୟା
ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ
କୁସଲତ୍ତିକସଂୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱେଦନାତ୍ତିକାଦିୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି କୁସଲତ୍ତିକାନନ୍ତରଂ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଅନୁପ୍ପତ୍ତା, ୟସ୍ମା ପନ ୟ୍ୱାୟଂ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସ –
‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଭୂମିଭେଦା ଚ, ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ।
ଉଦ୍ଦେସତୋ ଚ ଧମ୍ମାନଂ, ଲକ୍ଖଣାଦିୱିଭାଗତୋ’’ତି ॥ –
ଆଦିନା ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘କୁସଲା ତାୱ ଧମ୍ମା ଭୂମିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି କାମାୱଚରା…ପେ॰… ଲୋକୁତ୍ତରା’’ତିଏୱମାଦିନା ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଏୱ ସେସତ୍ତିକଦୁକାନମ୍ପି ୟଥାୟୋଗଂ ହୋତି । ୟଥା ହି ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତାୱ ଧମ୍ମା ଭୂମିତୋ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି କାମାୱଚରା ରୂପାୱଚରା ଲୋକୁତ୍ତରା’’ତିଆଦିନା ଅନୁକ୍କମେନ ସବ୍ବତ୍ତିକଦୁକାନମ୍ପି ପଣ୍ଡିତେହି ସକ୍କା ୱିନିଚ୍ଛୟନୟଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ, ତସ୍ମା ତଂ ୱିତ୍ଥାରନୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ, ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରକଣ୍ଡେ ଚ ୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋ ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀନଂ ତିକଦୁକାନଂ –
ପଦତ୍ଥା ତଂସରୂପା ଚ, ନୱତ୍ତବ୍ବୱିଭାଗତୋ ।
ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିଜାନୀୟୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ॥
ତତ୍ଥ ୱେଦନାତ୍ତିକେ ପଦତ୍ଥତୋ ତାୱ ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ସୁଖ-ସଦ୍ଦୋ ସୁଖୱେଦନାସୁଖମୂଲସୁଖାରମ୍ମଣସୁଖହେତୁସୁଖପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନଅବ୍ୟାବଜ୍ଝନିବ୍ବାନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଂ ହି ‘‘ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୫; ୱିଭ॰ ୫୯୪) ସୁଖୱେଦନାୟ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସୁଖୋ ବୁଦ୍ଧାନମୁପ୍ପାଦୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୪) ସୁଖମୂଲେ । ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ମହାଲି, ରୂପଂ ସୁଖଂ ସୁଖାନୁପତିତଂ ସୁଖାୱକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୦) ସୁଖାରମ୍ମଣେ । ‘‘ସୁଖସ୍ସେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିୱଚନଂ, ୟଦିଦଂ ପୁଞ୍ଞାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୨; ଇତିୱୁ॰ ୨୨) ସୁଖହେତୁମ୍ହି । ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ସୁକରଂ ଅକ୍ଖାନେନ ପାପୁଣିତୁଂ, ୟାୱ ସୁଖା ସଗ୍ଗା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୫) । ନ ତେ ସୁଖଂ ପଜାନନ୍ତି, ୟେ ନ ପସ୍ସନ୍ତି ନନ୍ଦନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୧) ଆଦୀସୁ ସୁଖପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରା ଏତେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୨) ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝେ । ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୩-୨୦୪; ମ॰ ନି॰ ୨୧୫, ୨୧୭) ନିବ୍ବାନେ । ଇଧ ପନାୟଂ ସୁଖୱେଦନାୟମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱେଦନା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୱିଦିତା ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୮) ୱେଦୟିତସ୍ମିଂ ୟେୱ ୱତ୍ତତି । ଦୁକ୍ଖ-ସଦ୍ଦୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଂ ହି ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୫; ୱିଭ॰ ୫୯୪) ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ୱିଭ॰ ୧୯୦) ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ମହାଲି, ରୂପଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖାନୁପତିତଂ ଦୁକ୍ଖାୱକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୦) ଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣେ । ‘‘ଦୁକ୍ଖୋ ପାପସ୍ସ ଉଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୧୭) ଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟେ । ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ସୁକରଂ ଅକ୍ଖାନେନ ପାପୁଣିତୁଂ, ୟାୱ ଦୁକ୍ଖା ନିରୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦) ଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ । ଇଧ ପନାୟଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ – ସୁଖୟତି ସତ୍ତଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି, ଖନତି ଚ କାୟଚିତ୍ତାବାଧନ୍ତି ସୁଖା, କାୟିକଚେତସିକାନଂ ସୁଖସୋମନସ୍ସାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖା, କାୟିକଚେତସିକାନଂ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ନ ଦୁକ୍ଖା ନ ସୁଖାତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା, ଉପେକ୍ଖାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଏୱଂ ତୀହି ପଦେହି ପଞ୍ଚୱିଧାପି ୱେଦନା ଗହିତା । ସବ୍ବାପି ଆରମ୍ମଣରସଂ ୱେଦିୟନ୍ତି ଅନୁଭୱନ୍ତୀତି ୱେଦନା। ୟୋ ପନାୟଂ ତୀସୁପି ପଦେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସମଂ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତାତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, କତରେହି ପକାରେହୀତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି କେଚି ଧମ୍ମା କେହିଚି ଧମ୍ମେହି ସହଗତା ସହଜାତା ସଂସଟ୍ଠା ଏକୁପ୍ପାଦା ଏକନିରୋଧା ଏକୱତ୍ଥୁକା ଏକାରମ୍ମଣା’’ତି (କଥା॰ ୪୭୩) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ଇମେହି ଏକୁପ୍ପାଦତାଦୀହି ଚତୂହି ପକାରେହି । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋ ଚେସ । ଆରୁପ୍ପେ ହି ୱିନାପି ଏକୱତ୍ଥୁକଭାୱଂ ସମ୍ପୟୋଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ତଂସରୂପାତି ତସ୍ସ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସରୂପମତ୍ତଦସ୍ସନତୋ । ତତ୍ଥ ସୁଖସହଗତଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି ଅଟ୍ଠାରସ କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନି, ପଠମଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକାନି ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ଚାତି ତେସଟ୍ଠି ଚିତ୍ତାନି ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ। ତଥା ଦୁକ୍ଖସହଗତଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସସହଗତାନି ଚାତି ତୀଣି ଚିତ୍ତାନି ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ସେସାନି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ ଚିତ୍ତାନି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ୟଥା ଚ ଚିତ୍ତାନଂ ସୁଖାଦିସମ୍ପୟୋଗୋ, ଏୱଂ ତଂଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଚେତସିକାନମ୍ପି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ, ଇତୋ ପରେସୁପି ତିକଦୁକେସୁ ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତସିକାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ୟତ୍ଥ ପନ ୱିସେସୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱକ୍ଖାମ । ଇଧ ପନ ଚେତସିକେସୁ ସପ୍ପୀତିକାନି ୱେଦନାୱଜ୍ଜିତାନି ଛ ଚେତସିକାନି ଏୱ ପଞ୍ଚହିପି ୱେଦନାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଇତରାନି ପନ କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖୱଜ୍ଜିତାହି ତୀହେୱ । ତେସୁ ଚ ପୀତିୱଜ୍ଜିତା ପଞ୍ଚ ୟଥାୟୋଗିକା ଚେୱ ମୋହୋ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଥିନଂ ମିଦ୍ଧଞ୍ଚାତି ଇମେ ଏକାଦସ ୟଥାୟୋଗଂ ତୀହିପି । ତତ୍ଥାପି ୱିତକ୍କୱିଚାରା ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଭୂତାୟ ସୁଖାୟ ଏୱ, ପୀତି ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁଖାୟ ଏୱ, ଦୋସଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନି ଦୁକ୍ଖାୟ ଏୱ, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପେକ୍ଖାୟ ଏୱ, ସେସାନି ଅଟ୍ଠୱୀସତିସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାହି ଏୱ ୱେଦନାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ତତ୍ଥାପି କରୁଣାମୁଦିତା ମହଗ୍ଗତଭୂତାୟ ସୁଖାୟ ଏୱାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୋଗସଦିସଂ । ଅୟଂ ସରୂପତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ନୱତ୍ତବ୍ବୱିଭାଗତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ସବ୍ବା ୱେଦନା ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ନିବ୍ବାନଂ ସମ୍ମୁତିୟୋତି ଇମେ ଧମ୍ମା ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱା ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ନ ହି ୱେଦନା ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହୋତି ରୂପାଦୟୋ ୱା, ତସ୍ମା ଇମେ ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ସପ୍ପଦେସତ୍ତିକୋ ହୋତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁପି ତିକଦୁକେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବୟୋଜନା । ୟଂ ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ନ ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ସପ୍ପଦେସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ପନ ୟତ୍ଥ ଅସଙ୍ଗହିତା ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତେସଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ନୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱକ୍ଖାମ, ତେନସ୍ସ ସପ୍ପଦେସତାପି ଞାତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ପନ ଅସଙ୍ଗହିତା ନତ୍ଥି, ତଂ ନିପ୍ପଦେସନ୍ତି ୱକ୍ଖାମ । ତେନ ତତ୍ଥ ନୱତ୍ତବ୍ବାଭାୱୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ପନ ମାତିକଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱାୱ ପଦତ୍ଥଂ, ତଂସରୂପୱିଭାଗଞ୍ଚ ୱକ୍ଖାମ । ଅୟଂ ନୱତ୍ତବ୍ବୱିଭାଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ୱେଦନାତ୍ତିକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ୱିପାକତ୍ତିକେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠାନଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପାକାତି ୱିପାକା, ୱିପକ୍କଭାୱମାପନ୍ନାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । କିଞ୍ଚାପି ଅରୂପଧମ୍ମା ୱିୟ ରୂପଧମ୍ମାପି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନା ଅତ୍ଥି, ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତା ପନ ତେ କମ୍ମସରିକ୍ଖକା ନ ହୋନ୍ତୀତି ସାରମ୍ମଣା ଅରୂପଧମ୍ମାୱ କମ୍ମସରିକ୍ଖତ୍ତା ୱିପାକାତି ୱୁତ୍ତା ବୀଜସରିକ୍ଖକଂ ଫଲଂ ୱିୟ । ୟଥା ହି ସାଲିବୀଜତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତସୀସମେୱ ସାଲିଫଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଅଙ୍କୁରାଦୀନି, ତାନି ପନ ‘‘ସାଲିଜାତାନି, ସାଲିନିବ୍ବତ୍ତାନି ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ କମ୍ମସଦିସା ଅରୂପଧମ୍ମାୱ ‘‘ୱିପାକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ରୂପଧମ୍ମା ପନ କମ୍ମଜା ‘‘ଉପାଦିନ୍ନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାତି ୱିପାକସଭାୱା ଧମ୍ମା । ୟଥା ହି ଜାତିଜରାସଭାୱା ସତ୍ତା ‘‘ଜାତିଧମ୍ମା ଜରାଧମ୍ମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ୱିପାକଜନକଟ୍ଠେନ ୱିପାକସଭାୱା ୱିପାକପକତିକା ଧମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟପଦଂ ଉଭୟସଭାୱପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଂ ପଦତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ଛତ୍ତିଂସ ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ୱିପାକା ନାମ, ତଥା ଏକୱୀସତି କୁସଲାନି, ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲାନି ଚାତି ତେତ୍ତିଂସ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ନାମ, ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ୱୀସତି କିରିୟଚିତ୍ତାନି, ସବ୍ବଞ୍ଚ ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚାତି ଇମେ ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଚୁଦ୍ଦସ ଅକୁସଲା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ଏୱ, ୱିରତିୟୋ ସିୟା ୱିପାକା, ସିୟା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ତଦୱସେସା ପନ ସିୟା ୱିପାକା, ସିୟା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ସିୟା ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାତି ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ଚିତ୍ତସମଂ, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିପାକତ୍ତିକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଉପେତେନ କମ୍ମୁନା ଆଦିନ୍ନା ଫଲଭାୱେନ ଗହିତାତି ଉପାଦିନ୍ନା, ଆରମ୍ମଣଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଉପାଦାନସମ୍ବନ୍ଧେନ ଉପାଦାନାନଂ ହିତାତି ଉପାଦାନିୟା, ଉପାଦାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଉପାଦିନ୍ନା ଚ ତେ ଉପାଦାନିୟା ଚାତି ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା, ସାସୱକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ପଟିସେଧସହିତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଲୋକିୟୱିପାକଚିତ୍ତାନି, ନୱ କମ୍ମଜକଲାପା ଚ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା ନାମ । ଅୱସେସଲୋକିୟଚିତ୍ତାନି ଚେୱ ଅକମ୍ମଜରୂପକଲାପା ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା ନାମ । ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତନିବ୍ବାନାନି ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟା ନାମ । କିଞ୍ଚାପି ଖୀଣାସୱାନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ମାତୁଲତ୍ଥେରୋ’’ତିଆଦିନା ୱଦନ୍ତାନଂ ପରେସଂ ଉପାଦାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ପନ ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତଅୟୋଗୁଳୋ ୱିୟ ମକ୍ଖିକାହି ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତା ଉପାଦାନେହି ଅନୁପାଦିନ୍ନାନେୱ । ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଅସଂକିଲେସିକେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚେତସିକେସୁ ପନ କୁସଲା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା ଏୱ, କରୁଣାମୁଦିତା ସିୟା ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା, ସିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା ୱିରତିୟୋ ପନ ସିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା, ସିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟା, ସେସା ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟତ୍ତିକଂ ।
ସଂକିଲେସେତୀତି ସଂକିଲେସୋ, ୱିବାଧତି ଉପତାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂକିଲେସେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଂକିଲିଟ୍ଠା, ସଂକିଲେସସହଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନେନ ସଂକିଲେସଂ ଅରହନ୍ତି, ସଂକିଲେସେ ୱା ନିୟୁତ୍ତା ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱଂ ଅନତିକ୍କମନତୋତି ସଂକିଲେସିକା, ସଂକିଲେସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସଂକିଲିଟ୍ଠା ଚ ତେ ସଂକିଲେସିକା ଚାତି ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକା। ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ପୁରିମତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକା ନାମ । ସେସଲୋକିୟଚିତ୍ତାନି ଚେୱ ସବ୍ବଂ ରୂପଞ୍ଚ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକା ନାମ । ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଅସଂକିଲେସିକା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅକୁସଲା ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକାୱ, କରୁଣାମୁଦିତା ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଅସଂକିଲେସିକାୱ, ସେସକୁସଲାବ୍ୟାକତା ସିୟା ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକା, ସିୟା ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକା, ସିୟା ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଅସଂକିଲେସିକାତି ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକଂ । ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକତ୍ତିକଂ ।
ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱତ୍ତମାନେନ ସହ ୱିତକ୍କେନ ସୱିତକ୍କା, ତଥା ସହ ୱିଚାରେନ ସୱିଚାରା, ସୱିତକ୍କା ଚ ତେ ସୱିଚାରା ଚାତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରା। ଉଭୟରହିତା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା। ୱିତକ୍କୱିଚାରେସୁ ୱିଚାରୋୱ ମତ୍ତା ପମାଣମେତେସନ୍ତି ୱିଚାରମତ୍ତା, ୱିଚାରତୋ ଉତ୍ତରିଂ ୱିତକ୍କେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଗଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିତକ୍କା ଚ ତେ ୱିଚାରମତ୍ତା ଚାତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା।
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତକାମାୱଚରଚିତ୍ତାନି ଚେୱ ଏକାଦସ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରପଠମଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତାନି ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ୱିତକ୍କୱିଚାରେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଚ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରା ନାମ । ତେସୁ ୱିତକ୍କୋ ଏକାଦସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରାନି ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ୱିଚାରଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଚ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ନାମ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକେସୁ ୱିଚାରୋ, ସେସା ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି, ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ସବ୍ବଞ୍ଚ ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା ନାମ । ଅପିଚ କୁସଲଚେତସିକା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାୱ, ୱିତକ୍କୋ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋୱ, ୱିଚାରୋ ପନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକେସୁ ସିୟା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରୋ, ସୱିତକ୍କଚିତ୍ତେସୁ ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅୱସେସା ପନ ସବ୍ବେ ଚେତସିକା ଧମ୍ମା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ତିକେ ୱିତକ୍କସହଜାତୋ ୱିଚାରୋୱ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱିତକ୍କତ୍ତିକଂ ।
ପୀତିୟା ସହ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱଂ ଗତାତି ପୀତିସହଗତା, ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉପେକ୍ଖାତି ଚେତ୍ଥ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା । ସା ହି ସୁଖଦୁକ୍ଖାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଉପେକ୍ଖତି ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରସଣ୍ଠିତତ୍ତା ତେନାକାରେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଉପେକ୍ଖା । ଇତି ୱେଦନାତ୍ତିକତୋ ପଦଦ୍ୱୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ନିପ୍ପୀତିକସୁଖସ୍ସ ସପ୍ପୀତିକସୁଖତୋ ୱିସେସଦସ୍ସନୱସେନ ଅୟଂ ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ତତ୍ଥ ପୀତି ପଞ୍ଚୱିଧା ଖୁଦ୍ଦିକା ଖଣିକା ଓକ୍କନ୍ତିକା ଉବ୍ବେଗା ଫରଣାତି । ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦିକା ପୀତି ସରୀରେ ଲୋମହଂସନମତ୍ତମେୱ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଖଣିକା ପୀତି ଖଣେ ଖଣେ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦସଦିସା ହୋତି । ଓକ୍କନ୍ତିକା ପୀତି ସମୁଦ୍ଦତୀରଂ ୱୀଚି ୱିୟ କାୟଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତି । ଉବ୍ବେଗା ପୀତି ବଲୱତୀ ହୋତି କାୟଂ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଆକାସେ ଲଙ୍ଘାପନପ୍ପମାଣପ୍ପତ୍ତା । ଫରଣାୟ ପୀତିୟା ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ସକଲସରୀରଂ ଧମିତ୍ୱା ପୂରିତୱତ୍ଥି ୱିୟ, ମହତା ଉଦକୋଘେନ ପକ୍ଖନ୍ଦପବ୍ବତକୁଚ୍ଛି ୱିୟ ଚ ଅନୁପରିପ୍ଫୁଟଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଫରଣା ରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରାୱ, ସେସା କାମାୱଚରାୱ ।
ସୁଖଂ ପନ କାୟିକଂ, ଚେତସିକଞ୍ଚେତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ସତିପି ଚ ନେସଂ କତ୍ଥଚି ଅୱିପ୍ପୟୋଗେ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣପଟିଲାଭତୁଟ୍ଠି ପୀତି, ପଟିଲଦ୍ଧରସାନୁଭୱନଂ ସୁଖଂ । ୟତ୍ଥ ପୀତି, ତତ୍ଥ ସୁଖଂ । ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ, ତତ୍ଥ ନ ନିୟମତୋ ପୀତି । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତା ପୀତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତଂ ସୁଖଂ । କନ୍ତାରଖିନ୍ନସ୍ସ ୱନନ୍ତୋଦକଦସ୍ସନସୱନେସୁ ୱିୟ ପୀତି, ୱନଚ୍ଛାୟାପୱେସନଉଦକପରିଭୋଗେସୁ ୱିୟ ସୁଖଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପାକଟଭାୱତୋ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ସୁଖସହଗତା, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଚ ୱେଦନାତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତାୱ, ସୁଖସହଗତଂ ପନ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ, ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତେ ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସେସା ପୀତିସହଗତା ନାମ, ତତ୍ଥ ପୀତି ନ ପୀତିସହଗତା, ସୁଖସହଗତାୱ ହୋତି, ସୁଖଂ ପନ ପୀତିସହଗତଂ ନାମ ସିୟା ନ ପୀତିସୁଖସହଗତା । ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ଦୁକ୍ଖସହଗତଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ, ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବା । ଚେତସିକେସୁ ପନ ପୀତି ସୁଖସହଗତାୱ, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାୱ, ଲୋଭଦିଟ୍ଠିମାନା, ପଞ୍ଚୱୀସତି କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଚ ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଚେତସିକସୁଖଂ ସିୟା ପୀତିସହଗତଂ, ପଠମଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନିକେସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକେସୁ ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବଂ, କାୟିକଂ ପନ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ସବ୍ବା ଚ ଉପେକ୍ଖା ଦୋସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଞ୍ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବାୱ, ସେସା ସତ୍ତରସ ଧମ୍ମା ସିୟା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି ନୱତ୍ତବ୍ବାପି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପୀତିତ୍ତିକଂ ।
ଦସ୍ସନେନାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ । ସୋ ହି ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଗୋତ୍ରଭୁ ପନ କିଞ୍ଚାପି ପଠମତରଂ ପସ୍ସତି, ୟଥା ପନ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଆଗତୋ ପୁରିସୋ ଦୂରତୋୱ ରଥିକାୟ ଚରନ୍ତଂ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଗତଂ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱାପି ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ତେ ରାଜା’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଦିସ୍ୱାପି କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ‘‘ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି, ଏୱମେୱ ନିବ୍ବାନଂ ଦିସ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କିଲେସପ୍ପହାନସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ହି ଞାଣଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ଭାୱନାୟାତି ସେସମଗ୍ଗତ୍ତୟେନ । ସେସମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ ହି ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂୟେୱ ଧମ୍ମେ ଭାୱନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ କଞ୍ଚି ନ ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭାୱନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତିୟପଦଂ ଉଭୟପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତୋ ଚାତି ପଞ୍ଚ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବାୱ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ଭାୱନାୟ ଏୱ ପହାତବ୍ବୋ, ଅୱସେସା ଛ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅପାୟହେତୁଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତୋ, ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚ ସିୟା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା, ସିୟା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା, ଅକୁସଲୱଜ୍ଜିତା ପନ ସବ୍ବେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାୱ, ସେସା ଅକୁସଲା ସିୟା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା, ସିୟା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାତି ତିଜାତିକା ତେରସୱିଧା ହୋନ୍ତି, ୱୁତ୍ତାୱସେସା ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାୱ । ୟଂ ପନ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ସତ୍ତ ଭୱେ ଠପେତ୍ୱା ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ଏତ୍ଥେତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୬) ନୟେନ କୁସଲାବ୍ୟାକତାନମ୍ପି ପହାନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ତେସଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଅଭାୱିତତ୍ତା ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାନଂ କିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ପହୀନାତି ଇମଂ ପରିୟାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକଂ । ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତ୍ତିକଂ ।
ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ ହେତୁ ଏତେସନ୍ତି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକା। ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତିୟପଦେ ପନ ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବୋ ହେତୁ ଏତେସନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବୋ ହେତୁ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇତରଥା ହି ଅହେତୁକାନଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ହେତୁ ଏୱ ହି ତେସଂ ନତ୍ଥି, ୟୋ ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ପହାତବ୍ବୋ ସିୟା । ସହେତୁକେସୁପି ହେତୁୱଜ୍ଜାନଂ ପହାନଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ହେତୂନଂ । ହେତୁୟେୱ ହି ଏତେସଂ ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ନ ତେ ଧମ୍ମା । ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ଅନଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରଂ ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅନନ୍ତରତ୍ତିକସଦିସୋୱ । କେୱଲଂ ଚେତସିକେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ମୋହୋ ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ପହାତବ୍ବହେତୁକେସୁ ନ ପୱିସତି ସହଜାତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅଭାୱା, ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବହେତୁକେସୁ ପନ ପୱିସତି । ଲୋଭଦୋସମୂଲଚିତ୍ତେସୁ ପନ ହେତୂସୁ ମୋହୋ ଲୋଭେନ ଚେୱ ଦୋସେନ ଚ ସହେତୁକୋ, ଲୋଭଦୋସା ଚ ମୋହେନେୱାତି ଇମେ ପହାତବ୍ବହେତୁକପଦେ ପୱିଟ୍ଠାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି । ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକତ୍ତିକଂ ।
କମ୍ମକିଲେସେହି ଆଚୀୟତୀତି ଆଚୟୋ, ପଟିସନ୍ଧିଚୁତିଗତିପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତାନଂ ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ସ କାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦନଭାୱେନ ତଂ ଆଚୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟସ୍ସ ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ଆଚୟଂ ଗମେନ୍ତୀତି ଆଚୟଗାମିନୋ। ତତୋ ଏୱ ଆଚୟସଙ୍ଖାତା ଚୟା ଅପେତତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ଅପେତଂ ଚୟାତି ଅପଚୟୋ, ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ଅପଚୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅପଚୟଗାମିନୋ। ଅପିଚ ପାକାରଂ ଇଟ୍ଠକୱଡ୍ଢକୀ ୱିୟ ପୱତ୍ତଂ ଆଚିନନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆଚୟଗାମିନୋ। ତେନେୱ ୱଡ୍ଢକିନା ଚିତଂ ଚିତଂ ୱିଦ୍ଧଂସୟମାନୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ତଦେୱ ପୱତ୍ତଂ ଅପଚିନନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅପଚୟଗାମିନୋ। ତତିୟପଦଂ ଉଭୟପଟିକ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲାନି ଆଚୟଗାମିନୋ ନାମ, ଚତ୍ତାରି ମଗ୍ଗାନି ଅପଚୟଗାମିନୋ ନାମ, ସବ୍ବାନି ୱିପାକଫଲକିରିୟାନି, ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନେୱଆଚୟଗାମିନୋ ନ ଅପଚୟଗାମିନୋ ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅକୁସଲା ଆଚୟଗାମିନୋ ଏୱ, କରୁଣା ମୁଦିତା ସିୟା ଆଚୟଗାମିନୋ, ସିୟା ନେୱାଚୟଗାମିନୋ ନ ଅପଚୟଗାମିନୋ ନାମ, ସେସା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକଂ । ଆଚୟଗାମିତ୍ତିକଂ ।
ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତା, ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱା ସେଖାନଂ ଏତେତିପି ସେଖା, ଅପରିୟୋସିତସିକ୍ଖତ୍ତା ସୟମେୱ ସିକ୍ଖନ୍ତୀତିପି ସେଖା। ଉପରି ସିକ୍ଖିତବ୍ବାଭାୱତୋ ନ ସେଖାତି ଅସେଖା, ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା ୱା ସେଖାତିପି ଅସେଖା। ତତିୟପଦଂ ଉଭୟପଟିକ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନି, ହେଟ୍ଠିମାନି ଚ ତୀଣି ସାମଞ୍ଞଫଲାନୀତି ସତ୍ତ ସେଖା ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଅସେଖା ନାମ, ଲୋକିୟଚିତ୍ତାନି, ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନେୱସେଖା ନାସେଖା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅକୁସଲା ଚ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ଚ ନେୱସେଖା ନାସେଖା ଏୱ, ସେସା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକଂ । ସେଖତ୍ତିକଂ ।
ସମନ୍ତତୋ ଖଣ୍ଡିତତ୍ତା ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ପରିତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ପରିତ୍ତଂ ଗୋମୟପିଣ୍ଡ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୬) ଆଦୀସୁ ୱିୟ । କାମାୱଚରଧମ୍ମା ହି ଅପ୍ପାନୁଭାୱତାୟ ପରିତ୍ତା ୱିୟାତି ପରିତ୍ତା। କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତାୟ, ମହନ୍ତୱିପୁଲଫଲତାୟ, ଦୀଘସନ୍ତାନତାୟ ଚ ମହନ୍ତଭାୱଂ ଗତା, ମହନ୍ତେହି ୱା ଉଳାରଚ୍ଛନ୍ଦୱୀରିୟଚିତ୍ତପଞ୍ଞେହି ଗତା ପଟିପନ୍ନାତିପି ମହଗ୍ଗତା। ପମାଣକରା ଧମ୍ମା ରାଗାଦୟୋ ପମାଣଂ ନାମ, ଆରମ୍ମଣତୋ ୱା ସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱା ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ପମାଣଂ, ପମାଣସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖାତି ଅପ୍ପମାଣା।
ତତ୍ଥ ଚତୁପଞ୍ଞାସ କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନି, ରୂପଞ୍ଚ ପରିତ୍ତା ନାମ, ସତ୍ତୱୀସତି ରୂପାରୂପାୱଚରଚିତ୍ତାନି ମହଗ୍ଗତା ନାମ, ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପମାଣା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅକୁସଲା ପରିତ୍ତା ଏୱ, ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତା ଏୱ, ୱିରତିୟୋ ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣା ଏୱ, ସେସା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକଂ । ପରିତ୍ତତ୍ତିକଂ ।
ପରିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତେସନ୍ତି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୟଂ ପରିତ୍ତା ୱା ହୋନ୍ତୁ ମହଗ୍ଗତା ୱା, ପରିତ୍ତାଦିଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ତେୱୀସତି କାମାୱଚରୱିପାକା, କିରିୟାମନୋଧାତୁଅହେତୁକଜୱନଞ୍ଚ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାୱ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲୱିପାକକିରିୟାନି ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣାୱ, ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣାୱ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚ ଅଟ୍ଠ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନାନି ଚ ସିୟା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ସିୟା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା, ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣତାୟ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ କଦାଚି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା, ଅଟ୍ଠ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରଜୱନାନି, ଅଭିଞ୍ଞା, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚାତି ଏକାଦସ ତିଧାପି ହୋନ୍ତି ନୱତ୍ତବ୍ବାପି । ତେସୁ ଚ କୁସଲାନି ପଞ୍ଚ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲୱଜ୍ଜିତସବ୍ବାରମ୍ମଣାନି । ତତ୍ଥାପି ତଂତଂସେଖାନମେୱ ୟଥାସକଂ ମଗ୍ଗଫଲାନି ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି, କିରିୟାନି ଛ ସବ୍ବଥାପି ସବ୍ବାରମ୍ମଣାନି, ଅଭିଞ୍ଞାୱଜ୍ଜିତରୂପାୱଚରାନି ଚେୱ ଛ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଚିତ୍ତାନି ଚ ନିୟମେନ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ, ରୂପନିବ୍ବାନାନଞ୍ଚ ଅନାରମ୍ମଣତାୟ ସବ୍ବଥା ନୱତ୍ତବ୍ବାତି । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅକୁସଲା ଅକୁସଲଚିତ୍ତସଦିସାୱ, ୱିରତିୟୋ ସିୟା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ସିୟା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା, କରୁଣାମୁଦିତା ନୱତ୍ତବ୍ବାୱ, ସେସା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକଂ ।
ହୀନାତି ଲାମକା, ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ହୀନପଣୀତାନଂ ମଜ୍ଝେ ଭୱାତି ମଜ୍ଝିମା, ଅୱସେସା ତେଭୂମକା ରୂପାରୂପଧମ୍ମାୱ । ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ, ଅତପ୍ପକଟ୍ଠେନ ଚ ପଣୀତା, ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତନିବ୍ବାନାନି । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅକୁସଲା ହୀନାୱ, କରୁଣାମୁଦିତା ମଜ୍ଝିମାୱ, ସେସକୁସଲାବ୍ୟାକତା ମଜ୍ଝିମପଣୀତାୱ, ସେସା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ହୀନତ୍ତିକଂ ।
‘‘ହିତସୁଖାୱହା ମେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆସୀସିତାପି ତଥା ଅଭାୱତୋ, ଅସୁଭାଦୀସୁୟେୱ ସୁଭନ୍ତିଆଦିୱିପରୀତପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚ ମିଚ୍ଛା ସଭାୱାତି ମିଚ୍ଛତ୍ତା, ୱିପାକଦାନେ ସତି ଖନ୍ଧଭେଦାନନ୍ତରମେୱ ୱିପାକଦାନତୋ ନିୟତା, ମିଚ୍ଛତ୍ତା ଚ ତେ ନିୟତା ଚାତି ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା। ୱୁତ୍ତୱିପରୀତେନ ଅତ୍ଥେନ ସମ୍ମା ସଭାୱାତି ସମ୍ମତ୍ତା, ସମ୍ମତ୍ତା ଚ ତେ ନିୟତା ଚାତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟତା। ଉଭୟଥାପି ନ ନିୟତାତି ଅନିୟତା।
ଆନନ୍ତରିକଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ସିୟା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା, ଅଞ୍ଞଥା ପୱତ୍ତିୟଂ ସିୟା ଅନିୟତା । ଅହେତୁକଅକିରିୟନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠୀସୁ ହି ଅଞ୍ଞତରା ଦିଟ୍ଠି ୟସ୍ସ ନିୟତା, ତଂ ବୁଦ୍ଧସତମ୍ପି ୱିବୋଧେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟେନ ଚ ଅନନ୍ତରେ ଏୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଫଲଦାନତୋ ଆନନ୍ତରିକେସୁ ମାତୁଘାତକପିତୁଘାତକଅରହନ୍ତଘାତକସଙ୍ଘଭେଦକଲୋହିତୁପ୍ପାଦକସଙ୍ଖାତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ କମ୍ମେସୁ ଏକମ୍ପି କମ୍ମଂ ପଟିଘଚିତ୍ତେନ କତଂ ହୋତି, ସୋ ସିନେରୁପ୍ପମାଣେପି ସୁୱଣ୍ଣଥୂପେ କତ୍ୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ପୂରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ସଙ୍ଘଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱାପି ତେନ କୁସଲେନ ଆନନ୍ତରିକସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଆନନ୍ତରିକେନ ପନ ଅଧିକେନ ଆନନ୍ତରିକଂ ପଟିବାହତି, ତସ୍ମା ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଆନନ୍ତରିକା ଚ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ, ମହଗ୍ଗତାନଞ୍ଚ ପଟିବାହକତାୟ ଅନନ୍ତରମେୱ ନିରୟେ ୱିପାକଦାନତୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ଚ ଜାତା, ଚତ୍ତାରୋ ପନ ମଗ୍ଗା ସମ୍ମତ୍ତନିୟତା ନାମ, ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ଅନିୟତା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ମୋହୋ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଲୋଭୋ ଦିଟ୍ଠି ଦୋସୋ ଥିନଂ ମିଦ୍ଧନ୍ତି ଇମେ ନୱ ସିୟା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା, ସିୟା ଅନିୟତା, ସେସଅକୁସଲା, କରୁଣା, ମୁଦିତା ଚ ଅନିୟତା ଏୱ, ସେସକୁସଲାବ୍ୟାକତା ସିୟା ସମ୍ମତ୍ତନିୟତା, ସିୟା ଅନିୟତା, ତିଜାତିକା ପନ ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକନ୍ତି । ମିଚ୍ଛତ୍ତତ୍ତିକଂ ।
ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗତି, କିଲେସେ ୱା ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ମଗ୍ଗୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ସୋ ଆରମ୍ମଣମେତେସନ୍ତି ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା। ଲୋକିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋପି ମଗ୍ଗୋ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ଏତେସଂ ହେତୂତି ମଗ୍ଗହେତୁକା, ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ମଗ୍ଗେ ୱା ହେତୂତି ମଗ୍ଗହେତୂ, ଅଲୋଭାଦୟୋ । ତେ ଏତେସଂ ହେତୂତି ମଗ୍ଗହେତୁକା। ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସୟଂ ମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ହେତୁ ଚ, ଇତି ମଗ୍ଗଭୂତୋ ହେତୁ ଏତେସନ୍ତି ମଗ୍ଗହେତୁକା, ଲୋକୁତ୍ତରାୱ। ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗୋ ଅଧିପତି ଆରମ୍ମଣଭୂତୋ, ସହଜାତୋ ୱା ଏତେସନ୍ତି ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ, ତଦୁଭୟଂ ।
ତତ୍ଥ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକୁସଲକିରିୟା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାଭୂତା, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚ ସିୟା ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା, ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବା, ଅରିୟାନଂ ହି ଚେତୋପରିୟଅନାଗତଂସଞାଣାନି ପରେସଞ୍ଞେୱ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଜାନନକାଲେ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣାନି, ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନାନି ପନ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଞ୍ଚାପି ତଦଞ୍ଞାରମ୍ମଣକାଲେ ପନ ନୱତ୍ତବ୍ବାନି, ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପନ ନିୟମେନ ପରଚିତ୍ତୱିସୟତ୍ତା ତେନ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗଂ ଅରିୟା ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅନାଗତଂସଞାଣେନ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅନାଗତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ଉପରିମଗ୍ଗସ୍ସ ଅୱିସୟତ୍ତା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅରିୟା ହି ୟଥାସକଂ, ହେଟ୍ଠିମଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଫଲଂ ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ଉପରିମଂ । ତାନି ପନ ଅଭିଞ୍ଞାଜୱନାନି ମଗ୍ଗେନ ଅସହଜାତତ୍ତା ନ ମଗ୍ଗହେତୁକାନି । ମଗ୍ଗଂ ଗରୁଂକତ୍ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ନ ମଗ୍ଗାଧିପତୀନି । ନ ହି ତାନି କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଂ ଅଧିପତିଂ କରୋନ୍ତି, ଅନ୍ତମସୋ ଲୋକୁତ୍ତରମପି । କସ୍ମା ? ଅତ୍ତନୋ ମହଗ୍ଗତତାୟ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ୱିୟ, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅହେତୁକତାୟ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ଖୁଜ୍ଜଚେଟକାଦୟୋ ୱିୟ । ଚତ୍ତାରି ମଗ୍ଗଟ୍ଠଚିତ୍ତାନି ସବ୍ବଦା ମଗ୍ଗହେତୁକା ଏୱ, ତାନେୱ ଚ ୱୀମଂସାୱୀରିୟାନଂ ଅଧିପତିଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ସିୟା ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ, ଇତରେସଂ ଛନ୍ଦଚିତ୍ତାନଂ ଅଧିପତିଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବା, ଅଟ୍ଠ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରଜୱନାନି ସିୟା ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା, ସିୟା ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ, ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବା । ତାନି ହି ଅତ୍ତନା, ପରେହି ଚ ପଟିୱିଦ୍ଧମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗଂ ଗରୁଂକତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ ଚ ତଥାଅପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ନୱତ୍ତବ୍ବା ଚ ହୋନ୍ତି । ଅରିୟା ହି ପରେସଂ ମଗ୍ଗଫଲାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତା ଗରୁଂ କରୋନ୍ତାପି ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗଫଲାନି ୱିୟ ଗରୁଂ ନ କରୋନ୍ତି, ଅପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ । ତେସୁ ସୋତାପନ୍ନୋ ସୋତାପନ୍ନାନମେୱ ମଗ୍ଗଫଲାନି ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନାଞ୍ଞେସଂ, ସକଦାଗାମୀ ପନ ସକଦାଗାମୀନମ୍ପି, ନ ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତାନଂ, ଅନାଗାମୀ ପନ ଅନାଗାମୀନମ୍ପି, ନ ଅରହନ୍ତାନଂ, ଅରହା ପନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ମଗ୍ଗଫଲାନି ଜାନାତି, ସୋଭନଲୋକିୟଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ନୱତ୍ତବ୍ବାନେୱ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ୱିରତିୟୋ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲେ ମଗ୍ଗସଦିସାୱ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନୱତ୍ତବ୍ବା, କରୁଣା, ମୁଦିତା, ଅକୁସଲା ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବା, ସେସା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି ନୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି । ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକଂ ।
ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନଭୂତାପଗତଓକାସକତଭୂମିଲଦ୍ଧୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନେକପ୍ପଭେଦା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବମ୍ପି ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗସମଙ୍ଗୀସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଖତଂ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ, ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅନୁଭୂତାପଗତସଙ୍ଖାତଂ କୁସଲାକୁସଲଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦାଦିତ୍ତୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ ଭୂତାପଗତସଙ୍ଖାତଂ, ସେସସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ଭୂତାପଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ, ‘‘ୟାନିସ୍ସ ତାନି ପୁବ୍ବେକତାନି କମ୍ମାନୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଅତୀତମ୍ପି ସମାନଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସୋକାସଂ କତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା, ତଥାକତୋକାସଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଏକଂସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକତୋ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ, ତାସୁ ତାସୁ ଭୂମୀସୁ ଅସମୂହତଂ ଅକୁସଲଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ତେଭୂମକା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଭୂମି ନାମ, ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତାରହକିଲେସଜାତା ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ନାମ, ତେହି କିଲେସେହି ସା ଭୂମି ଲଦ୍ଧା ହୋତୀତି ଏୱମେତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଇଧ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନା ଅଧିପ୍ପେତା ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭଙ୍ଗା ପନ୍ନା ଗତା ପୱତ୍ତାତି ଉପ୍ପନ୍ନା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ। ନ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା। ପରିନିଟ୍ଠିତକାରଣେକଦେସତ୍ତା ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ଉପ୍ପାଦିନୋ, ଉଭୟେନାପି ଅନାଗତାୱ ଦସ୍ସିତା । ଅୟଂ ହି ତିକୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ୱସେନ ପୂରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ । ଲଦ୍ଧୋକାସସ୍ସ ହି କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୋ ଉପ୍ପାଦୀ ନାମ । ୟଦି ପନ ଆୟୂହିତକୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ସବ୍ବଂ ୱିପାକଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ଅସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ତଂ ପନ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ଧୁୱୱିପାକଂ, ଅଦ୍ଧୁୱୱିପାକଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିକଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗାଦି ଧୁୱୱିପାକଂ ନାମ । ତଂ ପନ କମ୍ମଂ ଖଣପ୍ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପତ୍ତମ୍ପି । ତତ୍ଥ ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ, ଅପ୍ପତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସ ଚ ୱିପାକୋ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ଖଣପ୍ପତ୍ତୋ ଚ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଖଣପ୍ପତ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ, ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଚିତ୍ତାନନ୍ତରେ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୁ, କପ୍ପସତସହସ୍ସାତିକ୍କମେ ୱା ଧୁୱପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ଉପ୍ପାଦୀ ନାମ ହୋତି । ମେତ୍ତେୟ୍ୟସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି, ଫଲଂ ଉପ୍ପାଦୀ ନାମ । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ୱିପାକୋ, କମ୍ମଜରୂପଞ୍ଚ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ଉପ୍ପାଦିନୋ ନାମ, ନ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି । କୁସଲାକୁସଲକିରିୟା, କମ୍ମଜରୂପଞ୍ଚ ସିୟା ଉପ୍ପନ୍ନା, ସିୟା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା, ନ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ଉପ୍ପାଦିନୋ’’ତି । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅକୁସଲା ଅକୁସଲଚିତ୍ତସଦିସାୱ, ସେସା ଦୁୱିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଅତୀତା, ପନେତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି । ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକଂ ।
ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ, ଉପ୍ପାଦାଦିକ୍ଖଣଂ ୱା ପତ୍ୱା ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଇତା ଗତା ପତ୍ତାତି ଅତୀତା। ତଦୁଭୟମ୍ପି ନ ଆଗତାତି ଅନାଗତା। ତଂ ତଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖତା ନାମରୂପଧମ୍ମା । ନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ ତେକାଲିକଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବେପି ତେ ତିଧା ହୋନ୍ତି । ନିବ୍ବାନଂ ପନେତ୍ଥ ନୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ଅତୀତତ୍ତିକଂ ।
ଅତୀତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଅତୀତାରମ୍ମଣା। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ଥ କୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ଛବ୍ବିଧାନି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନାନି ହେଟ୍ଠା ଅତୀତସମାପତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିତୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣାନି, ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣମନୋଧାତୁୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୱ, ସେସା ଏକାଦସ କାମାୱଚରୱିପାକା, ଅହେତୁକହସନଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ସେସକାମାୱଚରକିରିୟକୁସଲାକୁସଲା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାଭୂତରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକୁସଲକିରିୟା ଚ ତିଧାପି ହୋନ୍ତି ନୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ତେସୁ କାମାୱଚରାନଂ ଅତୀତାଦୀସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ । ନୱତ୍ତବ୍ବତା ପନ ତେସୁ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନକୁସଲାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣୱସେନେୱ, ନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୱସେନ, ତେସୁପି ତିହେତୁକଜୱନାୱଜ୍ଜନାନଂ ମଗ୍ଗଫଲରୂପାରୂପଜ୍ଝାନାନଂ, ପୁରେଚାରିକଭାୱେନାପି ନିବ୍ବାନଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନୱିସୟାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଭାୱେନାପି ନୱତ୍ତବ୍ବତା ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ପନ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ତାୱ କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିଣାମେତ୍ୱା କାୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅତୀତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ, ‘‘ଅନାଗତେସୁ ରୂପାନି ଏୱଂ ହୋନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଅନାଗତାରମ୍ମଣଂ, କାୟଂ ପନ ଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗମନକାଲେ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କୁମାରୱଣ୍ଣାଦୀନଂ, ବହିଦ୍ଧାପାସାଦକୂଟାଗାରାଦୀନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ନିମ୍ମାନକାଲେ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ତାୱ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧସ୍ସ ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ବାହିରଞ୍ଚ ତେକାଲିକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦିବ୍ବସୋତସ୍ସ କୁଚ୍ଛିଗତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ବାହିରଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସଦ୍ଦାୟତନମେୱାରମ୍ମଣଂ । ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଅତୀତେ ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ, ଅନାଗତେ ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ ଚ ପରେସଞ୍ଞେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅତୀତଞ୍ଚ ଅନାଗତଞ୍ଚାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ସତ୍ତଦିୱସାତିକ୍କମେ ପନେତଂ ପରଚିତ୍ତଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅତୀତଂସଅନାଗତଂସଞାଣାନଂ ହି ଏସ ୱିସୟୋ, ନ ଏତସ୍ସ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତଜାନନକାଲେ ପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ନାମେତଂ ତିୱିଧଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚାତି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ଦୁୱିଧଂ ରୂପାରୂପୱସେନ । ତତ୍ଥ ଆତପଟ୍ଠାନା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗବ୍ଭଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ୟାୱ ଅନ୍ଧକାରଭାୱୋ ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ ୱା ୱସିତ୍ୱା ଦିୱା ଆତପଟ୍ଠାନଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ଅକ୍ଖୀନଂ ଫନ୍ଦନଭାୱୋ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ରୂପସନ୍ତତି ନାମ । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ଅରୂପସନ୍ତତି ନାମ, ତଦୁଭୟଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକଭୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଚେତୋପରିୟଞାଣୱିସୟେ କତିପୟଜୱନୱାରା ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତି ଆୱଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ । ନ ହି ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ଏତ୍ଥ ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତା ୟୁତ୍ତା । ରୂପସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ କତିପୟଜୱନୱାରପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଇଦ୍ଧିମା ହି ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିତୁକାମୋ ଆୱଜ୍ଜେତି, ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ତେନେୱ ସହ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ ତଦେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତମାଲମ୍ବିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତଂ, ସେସାନି କାମାୱଚରଜୱନାନି। ତେସଞ୍ଚ ଏକାରମ୍ମଣତ୍ତେପି ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତମେୱ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ନ ଇତରାନି । ୟଥା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରୱୀଥିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ନ ଇତରାନି, ତେସୁ ଚ ଆୱଜ୍ଜନମେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ, ଇତରାନି ପନ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିୱସେନ ପରିୟାୟତୋତି ଗହେତବ୍ବଂ, ଏୱମେତସ୍ସ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତମେୱାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପରସ୍ସେୱ, ନ ଅତ୍ତନୋ ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ ପନ ନାମଗୋତ୍ତକସିଣପଞ୍ଞତ୍ତାଦିଅନୁସ୍ସରଣେ, ନିବ୍ବାନାନୁସ୍ସରଣେ ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ, ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନୁସ୍ସରଣେ ଅତୀତାରମ୍ମଣମେୱ । ତସ୍ସ ହି ଅତୀତେସୁ ସାସୱାନାସୱେସୁ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ଅନାରମ୍ମଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସମଗତିକଂ ହୋତି । ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ବାହିରଞ୍ଚ ଅତୀତଂ କୁସଲାକୁସଲଚେତନାମତ୍ତମେୱ । ‘‘ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଚିତ୍ତମେୱାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ପଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚେତୋପରିୟଞାଣୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣାନଂ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତି ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ବାହିରଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାୟତନମେୱାରମ୍ମଣଂ । ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ଅନାଗତମେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବାହିରଞ୍ଚାରମ୍ମଣଂ, ଇଦମ୍ପି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ ୱିୟ ଅନାଗତେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଦିସନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ, ନୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟଥାୟୋଗଂ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସାନି ପନ୍ନରସ ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତାନି, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକୁସଲୱିପାକକିରିୟାନି, ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି, ରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବାନି । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ନୱତ୍ତବ୍ବାୱ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକଂ ।
‘‘ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନା ମୟଂ ଅତ୍ତାତି ଗହଣଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଇମିନା ୱିୟ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତା। ଅଜ୍ଝତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତେ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତେ ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତେତି ଚତୂସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମାହିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୩୬୨) ହି ଅୟଂ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩) ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ । ‘‘ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୪) ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତେ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୮୭) ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତେ, ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲସମାପତ୍ତି ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଇଧ ପନାୟଂ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତା ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଇଧ ଅଜ୍ଝତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତୋ ବହିଭୂତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ୱା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ୱା ରୂପାରୂପପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ବହିଦ୍ଧା ନାମ, ତତିୟପଦଂ ତଦୁଭୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବାନି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପଂ ତିଧା ହୋନ୍ତି, ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପଂ, ନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଚ ବହିଦ୍ଧାୱ । ଇମସ୍ମିଂ ହି ତିକେ କୁସଲତ୍ତିକେ ଅଲବ୍ଭମାନା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋପି ଲବ୍ଭନ୍ତି ଠପେତ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାରମ୍ମଣଂ, ତଦେୱ ଇଧ ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ଭଗୱତା ଅନନ୍ତରତ୍ତିକେ ‘‘କସିଣାଦିପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣାନି କାମରୂପାୱଚରାଦିଚିତ୍ତାନି ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାନି, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଞ୍ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକଂ ।
ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିକେ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଅୟଂ ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଛବ୍ବିଧାନି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଚିତ୍ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାନେୱ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନତ୍ତୟଂ, ରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ଚ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାନେୱ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱଜ୍ଜିତା ଅହେତୁକମହାୱିପାକା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଅୱସେସା ପନ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୱଜ୍ଜିତାନି ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନି, ଅଭିଞ୍ଞା ଚ ସିୟା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିଭାୱପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବାତି । ତେସଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣତା ଅନନ୍ତରତ୍ତିକେ, ହେଟ୍ଠା ଚ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବା, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନତ୍ତୟଂ, ପନ ରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବାୱ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିରତୀ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୱ, ସେସା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି ନୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକଂ ।
ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ସହ ନିଦସ୍ସନେନାତି ସନିଦସ୍ସନା, ପଟିହନନଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ସହ ପଟିଘେନାତି ସପ୍ପଟିଘା, ସନିଦସ୍ସନା ଚ ତେ ସପ୍ପଟିଘା ଚାତି ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘା, ରୂପାୟତନମେୱ । ନୀଲାଦିଭେଦମୁପାଦାୟ ପନ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଅନିଦସ୍ସନା, ଅନିଦସ୍ସନା ଚ ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସପ୍ପଟିଘା ଚାତି ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘା, ସେସାନି ଓଳାରିକରୂପାନି । ତତିୟପଦଂ ଉଭୟପଟିକ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସୁଖୁମରୂପଚିତ୍ତଚେତସିକନିବ୍ବାନାନି ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘା ନାମ, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତିକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକଂ ।
ତିକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅଭିଧମ୍ମଦୁକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଦୁକମାତିକାୟ ପନ ହେଟ୍ଠା ଅନାଗତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂୟେୱ କରିସ୍ସାମ । ହେତୁଗୋଚ୍ଛକେ ତାୱ ହେତୂ ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ହେତୁହେତୁ ପଚ୍ଚୟହେତୁ ଉତ୍ତମହେତୁ ସାଧାରଣହେତୂତି ଚତୁବ୍ବିଧା ହେତୂ । ତତ୍ଥ ଅଲୋଭାଦୟୋ ଛ ଧମ୍ମା ହେତୁହେତୂ ନାମ, ଉପାଦାରୂପାଦୀନଂ ମହାଭୂତାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟହେତୂ ନାମ, ୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ କୁସଲାକୁସଲଂ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଉତ୍ତମହେତୂ ନାମ, ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ସାଧାରଣହେତୂ ନାମ । ଇଧ ପନ ହେତୁହେତୁ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ହେତୂ ଧମ୍ମାତି ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୁସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମା, ‘‘ହେତୁଧମ୍ମା’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । ନ ହେତୂତି ତେସଞ୍ଞେୱ ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ ।
ତତ୍ଥ ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋତି କୁସଲାବ୍ୟାକତା ତୟୋ, ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋତି ଅକୁସଲା ତୟୋ ଚାତି ଇମେ ଛ ଧମ୍ମା ହେତୂ ନାମ । ଇମେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଚେତସିକା, ସବ୍ବାନି ଚ ଚିତ୍ତାନି, ରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚାତି ଇମେ ଧମ୍ମା ନ ହେତୂ ନାମ, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସଦୁକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହେତୁଦୁକଂ ପଠମଂ ।
ସମ୍ପୟୋଗତୋ ପୱତ୍ତେନ ସହ ହେତୁନାତି ସହେତୁକା। ତଥେୱ ପୱତ୍ତୋ ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ହେତୂତି ଅହେତୁକା।
ତତ୍ଥ ଅହେତୁକଚିତ୍ତୱଜ୍ଜିତାନି ଏକସତ୍ତତି ଚିତ୍ତାନି ସହେତୁକା ନାମ । ତେସୁ ଦ୍ୱେ ମୋହମୂଲାନି ମୋହେନେୱ ସହେତୁକାନି, ଅଟ୍ଠ ଲୋଭମୂଲାନି ଲୋଭମୋହେହି ଦ୍ୱୀହି, ଦ୍ୱେ ଦୋସମୂଲାନି ଦୋସମୋହେହି, ଦ୍ୱାଦସ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲାବ୍ୟାକତାନି ଅଲୋଭାଦୋସେହି, ସେସାନି ସତ୍ତଚତ୍ତାଲୀସ ଅଲୋଭାଦୀହି ତୀହିପି ସହେତୁକାନୀତି, ମୋହମୂଲେସୁ ପନ ମୋହୋ, ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଂ, ମନୋଧାତୁ, ସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟଂ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ, ହସିତୁପ୍ପାଦକାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତାନି, ରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚାତି ଇମେ ଧମ୍ମା ଅହେତୁକା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଲୋଭଦୋସା, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚ ମୋହେନେୱ ସହେତୁକା, ଦିଟ୍ଠିମାନୋ ଲୋଭମୋହେହି ଦ୍ୱୀହି, ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନି ଦୋସମୋହେହି, ମୋହୋ ପନ ସିୟା ଲୋଭେନ, ସିୟା ଦୋସେନାତି ଦ୍ୱୀହି ସହେତୁକୋପି ମୋହମୂଲେସୁ ଅହେତୁକୋପି, ଥିନମିଦ୍ଧାନି ସିୟା ଲୋଭମୋହେହି, ସିୟା ଦୋସମୋହେହୀତି ତୀହିପି ସହେତୁକାନି, ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନି ତଥା ଚ କେୱଲମୋହେନ ଚ, ଅମୋହୋ ପନ ଅଲୋଭାଦୋସେହେୱ ଦ୍ୱୀହି, ଅଲୋଭୋ ସିୟା ଅଦୋସାମୋହେହି, ସିୟା ଅଦୋସେନାତି ଦ୍ୱୀହି, ଅଦୋସୋ ସିୟା ଅଲୋଭାମୋହେହି, ସିୟା ଅଲୋଭେନାତି ଦ୍ୱୀହି, ସେସା ପନ ଦ୍ୱାୱୀସତି କୁସଲାବ୍ୟାକତା ସିୟା ତୀହି, ସିୟା ଦ୍ୱୀହିପି ହେତୂହି ସହେତୁକା, ଛନ୍ଦୋ ପନ ୟଥାୟୋଗଂ ତୀହି, ପୀତିଦୋସୱଜ୍ଜିତେହି ପଞ୍ଚହି ସିୟା ସହେତୁକାପି ଅହେତୁକାପି, ସେସା ଏକାଦସ ତିଜାତିକା ଛହି ହେତୂହି ସହେତୁକାପି ଅହେତୁକାପି, ୱେଦନା ଚେତ୍ଥ ଦୋମନସ୍ସଭୂତା ଦ୍ୱିହେତୁକାୱ, ସୋମନସ୍ସଉପେକ୍ଖା ୟଥାୟୋଗଂ ଦୋସୱଜ୍ଜିତେହି ପଞ୍ଚହି ସହେତୁକାପି ଅହେତୁକାପି, ସୁଖଦୁକ୍ଖଭୂତା ଅହେତୁକାୱ, ଇଦଞ୍ଚ ନିପ୍ପଦେସଦୁକନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।
ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତାୟ ହେତୁନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା। ହେତୁନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା। ଅୟଂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକୋ ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତସହେତୁକଦୁକେନ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣୋ । ସହେତୁକଦୁକୋ ଏୱ ହି ଭଗୱତା ଦେସନାୱିଲାସେନ, ତଥା ବୁଜ୍ଝନକପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱା ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକଭାୱେନାପି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଉପରିପି ସମାନତ୍ଥଦୁକାନଂ ୱଚନେ କାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତିୟଂ ।
ଚତୁତ୍ଥାଦୟୋ ପନ ୟସ୍ମା ପଠମଦୁକଦୁତିୟତତିୟଦୁକେସୁ ପଠମପଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଦୁକା, ପଠମଦୁକେ ଚ ପଚ୍ଛିମପଦଂ ଦୁତିୟଦୁକେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଏକଂ ଦୁକନ୍ତି ତୟୋ ଦୁକା ଦେସିତା, ତସ୍ମା ତେସଂ ପଦତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ ।
ତତ୍ଥ ଚ ୟଥେୱ ‘‘ହେତୂ ଚେୱ ଧମ୍ମା ସହେତୁକା ଚ, ସହେତୁକା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନ ଚ ହେତୂ’’ତି ଅୟଂ ଦୁକୋ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ‘‘ହେତୂ ଚେୱ ଧମ୍ମା ଅହେତୁକା ଚ, ଅହେତୁକା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନ ଚ ହେତୂ’’ତି ଅୟମ୍ପି ସମ୍ଭୱତି । ଇମିନା ନୟେନ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକେନ ୟୋଜନାୟପି ଏକୋ ଲବ୍ଭତି । ୟଥା ଚ ‘‘ନ ହେତୂ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ସହେତୁକାପି, ଅହେତୁକାପୀ’’ତି ଅୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ‘‘ହେତୂ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ସହେତୁକାପି, ଅହେତୁକାପୀ’’ତି ଅୟମ୍ପି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ସହେତୁକଦୁକେ ଦ୍ୱେ ଦୁକା, ଏୱଂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକେପି ‘‘ନ ହେତୂ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି, ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି ଚ ‘‘ହେତୂ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି, ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି ଚ ଦ୍ୱେ ଦୁକା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅପରେପି ପଞ୍ଚ ଦୁକା ହେତୁଗୋଚ୍ଛକେ ୟୋଜେତୁଂ ସକ୍କା । ତେ ପନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ଛସୁ ଏୱ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟେ ତାୱ ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ହେତୂ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ହେତୂ ଚେୱ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞାପେକ୍ଖାୟ ସହେତୁକା ଚ ନାମ । ସହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ପନ ହେତୁଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସହେତୁକା ଚେୱ ନ ଚ ହେତୂ ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ଦୁକେ ସବ୍ବେ ଅହେତୁକଧମ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଚେତସିକେସୁ ପନ ହେତୁୱଜ୍ଜିତା ଅକୁସଲା ଚେୱ କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଚ, ଛନ୍ଦୋ ଚ ସହେତୁକୋ ଚେୱ ନ ହେତୁ ଏୱ, ସେସା ତିଜାତିକା, ତଥା ନୱତ୍ତବ୍ବା ଚ, ମୋହୋ ପନ ହେତୁ ଚେୱ ସହେତୁକୋ ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବୋ ଚ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ଅନନ୍ତରଦୁକୋପି ଇମିନା ଦୁକେନ ସବ୍ବଥାପି ସଦିସୋୱାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।
ସହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ହେତୁୱଜ୍ଜିତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ନହେତୂ ସହେତୂ ନାମ, ଅହେତୁକଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ନହେତୂ ଅହେତୁକା ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଦୁକେ ଛ ହେତୂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।
ହେତୁଗୋଚ୍ଛକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସତ୍ତସୁ ଚୂଳନ୍ତରଦୁକେସୁ ଅତ୍ତନୋ ନିପ୍ଫାଦକେନ ସହ ପଚ୍ଚୟେନାତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଚିତ୍ତଚେତସିକରୂପାନି । ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଉପ୍ପାଦେ ୱା ଠିତିୟଂ ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ଅହୁତ୍ୱା ଭୱନସ୍ସେୱାଭାୱାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା, ନିବ୍ବାନମେୱ । ଦେସନାୟ ପନେତ୍ଥ ପରମତାୟ ସୋତପତିତୱସେନ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଏୱଂ ସନିଦସ୍ସନାଦୀସୁପି । ଇଦଞ୍ଚ ଇତୋ ପରାନି ଛ ଚ ନିପ୍ପଦେସଦୁକାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତୋ ପରଞ୍ଚ ୟତ୍ଥ ‘‘ଇମେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ନ ୱକ୍ଖାମ, ତଂ ନିପ୍ପଦେସନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସପ୍ପଚ୍ଚୟଦୁକଂ ।
ପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା କତାତି ସଙ୍ଖତା। ନ ସଙ୍ଖତାତି ଅସଙ୍ଖତା। ଇଦଞ୍ଚ ସବ୍ବଥା ସପ୍ପଚ୍ଚୟଦୁକସଦିସମେୱ । ସପ୍ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖତଉଭୟଦୁକଂ ସବ୍ବଥା ସଦିସମେୱ । ସଙ୍ଖତଦୁକଂ ।
ରୂପାୟତନଂ ସନିଦସ୍ସନଂ ନାମ । ସେସରୂପଚିତ୍ତଚେତସିକନିବ୍ବାନାନି ଅନିଦସ୍ସନା ନାମ । ସନିଦସ୍ସନଦୁକଂ ।
ପସାଦୱିସୟରୂପାନି ଦ୍ୱାଦସ ସପ୍ପଟିଘା ନାମ । ସେସରୂପଚିତ୍ତଚେତସିକନିବ୍ବାନାନି ଅପ୍ପଟିଘା ନାମ । ସପ୍ପଟିଘଦୁକଂ ।
ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱସେନ ରୂପଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପିନୋ, ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ୱା ରୂପଂ, ତଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପିନୋ, ଭୂତୋପାଦାୟରୂପମେୱ । ନ ରୂପିନୋ ଅରୂପିନୋ, ଚିତ୍ତଚେତସିକନିବ୍ବାନାନି । ରୂପିଦୁକଂ ।
ଲୋକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ୱଟ୍ଟଂ, ତସ୍ମିଂ ପରିୟାପନ୍ନଭାୱେନ ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତାତି ଲୋକିୟା, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ତତୋ ଲୋକତୋ ତତ୍ଥ ଅପରିୟାପନ୍ନଭାୱେନ ଉତ୍ତିଣ୍ଣାତି ଲୋକୁତ୍ତରା, ଅରିୟମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି । ଚେତସିକେସୁ ପନେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଅସେଖତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲୋକିୟଦୁକଂ ।
କେନଚିୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ କେନଚି ଏକେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିନା ୱା ୱିଜାନିତବ୍ବା । କେନଚି ନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ତେନେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିନା ୱା ନ କେନଚି ୱିଜାନିତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ହି ସତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥନାନତ୍ତତୋ ଦୁକୋ ହୋତି । ପଦଭାଜନୀୟସ୍ମିମ୍ପି ‘‘ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ତେ ଧମ୍ମା ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୧) ଏତ୍ତକଂ ଏକଦୁକନ୍ତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ତେ ଧମ୍ମା ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ୟେ ୱା ପନ ତେ ଧମ୍ମା ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୧) ଅୟମେକୋ ଦୁକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ପନ ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ସଦ୍ଦୋ ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ଦୁକପରିଚ୍ଛେଦୋ ଞାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁନା ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ । ସେସରୂପାରୂପଧମ୍ମା ତେନେୱ ଚକ୍ଖୁନା ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱା କେନଚି ନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ଏୱଂ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟତବ୍ବିଞ୍ଞାଣମୂଲିକାସୁପି ଚତୂସୁ ୟୋଜନାସୁ ୱିଭାଗୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବୋ । ରୂପାଦୟୋ ପନ ପଞ୍ଚୱିସୟା ମନୋଧାତୁତ୍ତୟେନ କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ସେସରୂପାରୂପଧମ୍ମା ତେନେୱ ମନୋଧାତୁତ୍ତୟେନ କେନଚି ନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । କିଞ୍ଚାପି ସାମଞ୍ଞତୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପାଳିୟଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱସେନ ଦୁକୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାପି ୱିସେସତୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋୱ । ତଥା ହି ଛବ୍ବିଧାପି କାମାୱଚରଧମ୍ମା କାମାୱଚରୱିପାକାଦିନା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ରୂପାରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ତେନେୱ କେନଚି ନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ତଥା କାମରୂପାରୂପାୱଚରପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅକୁସଲାଦିନା କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ଲୋକୁତ୍ତରା ତେନେୱ କେନଚି ନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ତଥା ନିବ୍ବାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରେନ କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ସେସଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ତେନେୱ କେନଚି ନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଇମିନା ନୟେନ ରୂପାରୂପାୱଚରାଦିଭେଦେନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମା ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏୱଂ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, କେନଚି ନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ନାମ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଦୁକେ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋପି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାତି । କେନଚିୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଦୁକଂ ।
ଚୂଳନ୍ତରଦୁକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆସୱଗୋଚ୍ଛକେ ଆସମନ୍ତତୋ ସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ଚକ୍ଖୁତୋପି…ପେ॰… ମନତୋପି ସୱନ୍ତି, ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମତୋ ୟାୱଗୋତ୍ରଭୁଂ, ଓକାସତୋ ୟାୱଭୱଗ୍ଗା ସୱନ୍ତୀତି ୱା ଆସୱା, ଏତେ ଧମ୍ମେ, ଏତଞ୍ଚ ଓକାସଂ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋକରଣତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଆ-କାରୋ । ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ମଦିରାଦିଆସୱା ୱିୟାତିପି ଆସୱା। ୟଦି ଚ ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ଆସୱା, ଏତେ ଏୱ ଭୱିତୁଂ ଅରହନ୍ତି । ଅନାଦିତ୍ତା ଆୟତଂ ୱା ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୱନ୍ତି ପସୱନ୍ତୀତିପି ଆସୱା। ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ନୋ ଆସୱା ନାମ ।
ତତ୍ଥ କାମାସୱୋ ଭୱାସୱୋ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ନାମ । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସବ୍ବୋପି ଲୋଭୋ କାମାସୱୋ ନାମ । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ପନ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ କାମାସୱୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦୨) ଚ, ‘‘ଦିଟ୍ଠିସହଜାତୋ ରାଗୋ କାମାସୱୋ ନ ହୋତି, ଦିଟ୍ଠିରାଗୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦୫) ଚ, ‘‘ୟୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱିମାନକପ୍ପରୁକ୍ଖାଭରଣେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ କାମାସୱୋ ନ ହୋତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ଇଧେୱ ପହୀନତ୍ତା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘କାମାସୱୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୬୫) ଚ, ‘‘କାମାସୱଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୩.୧) ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭୱାସୱଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ ସବ୍ବୋପି ଲୋଭୋ କାମାସୱୋତି ପଞ୍ଞାୟତି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତରାଗସ୍ସ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱତ୍ଥାଭରଣାଦୀସୁ ରାଗସ୍ସ ଚ ଭୱାସୱତ୍ତାଭାୱା । ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତରାଗୋ ଏୱ ହି ରୂପାରୂପଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଭୱାସୱୋ ହୋତି ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୨), ନ ଚ କାମାସୱଭୱାସୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ଲୋଭୋ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ‘‘ଲୋଭୋ ସିୟା ଆସୱୋ, ସିୟା ନୋ ଆସୱୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ସିୟା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସିୟା ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ପଦଭାଜନୀୟେ ଚ କାମାସୱନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତସ୍ସ ‘‘କାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୩) ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅ॰ ୧୧୦୩) ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ପନ ପଦସ୍ସ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମୋତିପି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ସକ୍କା କାତୁଂ ତେଭୁମକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱତ୍ଥୁକାମତ୍ତା, ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥ ରାଗସ୍ସ ଚ କିଲେସକାମତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ମହାନିଦ୍ଦେସେ –
‘‘କତମେ ୱତ୍ଥୁକାମା ? ମନାପିକା ରୂପା…ପେ॰… ସବ୍ବେପି କାମାୱଚରା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେପି ରୂପାୱଚରା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେପି ଅରୂପାୱଚରା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମା ।
‘‘କତମେ କିଲେସକାମା ? ଛନ୍ଦୋ କାମୋ ରାଗୋ କାମୋ…ପେ॰… ୟୋ କାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ କାମରାଗୋ କାମନନ୍ଦୀ କାମତଣ୍ହା କାମସ୍ନେହୋ କାମପରିଳାହୋ କାମମୁଚ୍ଛା କାମଜ୍ଝୋସାନଂ କାମୋଘୋ କାମୟୋଗୋ କାମୁପାଦାନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ…ପେ॰… ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କିଲେସକାମା’’ତି (ମହାନି॰ ୧) ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘କାମୋଘୋ କାମୟୋଗୋ’’ତିଆଦିନା କିଲେସକାମସ୍ସ କାମୋଘାଦିଭାୱଂ ୱଦତା ଧମ୍ମସେନାପତିନା ୱତ୍ଥୁକାମତ୍ତୱିସୟସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ଆସୱାଦିଭାୱୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ନ ପଞ୍ଚକଆମଗୁଣିକସ୍ସେୱ ରାଗସ୍ସ । ନ ଚ ଓଘାସୱେସୁ କୋଚି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟମ୍ପି ହି ଉପାଦାନଗୋଚ୍ଛକସ୍ସ ପଦଭାଜନୀୟେ ‘‘କାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୦) ଇମସ୍ସ ‘‘ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅ॰ ୧୨୨୦) ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ହେତୁଗନ୍ଥକିଲେସଗୋଚ୍ଛକେସୁ ଲୋଭସ୍ସେୱ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଇତରଗୋଚ୍ଛକେସୁ । ତେସୁ ଚ ଲୋଭସ୍ସ ପାଳିଅନୁସାରତୋ ଓଲୋକିୟମାନେ କିଲେସକାମମତ୍ତକୋ । ଅନୱସେସଲୋଭପରିୟାଦାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଚତୂସୁ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗଭାୱେନ, କାମଜ୍ଝୋସାନନିକନ୍ତିଭାୱେନ ଚ ପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋ ଭୱାସୱୋ ନାମ । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ପନ ‘‘ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଜାତୋ ରାଗୋ ଭୱାସୱୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୦୨) ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଭୱାସୱୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସହଗତେସୂ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୬୫) ନିୟମିତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଗହେତୁଂ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପନ ଗୱେସିତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିପଭେଦା ସବ୍ବାପି ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ନାମ । ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକୋ ସବ୍ବୋପି ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ନାମ । ତେସୁ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ପଠମେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀୟତି, କାମାସୱୋ ଚତୂହିପୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ‘‘ତତିୟେନା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱାସୱୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ଚ ଚତୁତ୍ଥେନ ପହୀୟତି । ଇମେସଞ୍ଚ କାମାସୱଭୱାସୱାନଂ ଲୋଭସଭାୱତ୍ତା ସଭାୱତୋ ତୟୋ ଧମ୍ମା ୱିଭାଗତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ନାମ ଜାତା । ଇମେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ନୋ ଆସୱା ନାମ । ଆସୱଦୁକଂ ପଠମଂ ।
ଅତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତେହି ସହ ଆସୱେହୀତି ସାସୱା, ସବ୍ବେ ଲୋକିୟଧମ୍ମା । ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନା ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଆସୱାତି ଅନାସୱା, ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାୱ । ଚେତସିକା ପନେତ୍ଥ ଲୋକିୟଦୁକେ ୱୁତ୍ତସଦିସାୱ । ସାସୱଦୁକଂ ଦୁତିୟଂ ।
ତତିୟାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଦୁକାନଂ ପଦତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ସେସମେତ୍ଥ ହେତୁଗୋଚ୍ଛକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟଥା ତତ୍ଥ ‘‘ନ ହେତୂ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ସହେତୁକାପି, ଅହେତୁକାପୀ’’ତି ଅୟଂ ଓସାନଦୁକୋ ପଠମଦୁକେ ଦୁତିୟପଦଂ ଦୁତିୟଦୁକେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମିଧ ‘‘ନୋ ଆସୱା ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ସାସୱାପି, ଅନାସୱାପୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇହ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସଞ୍ଞୋଜନଗୋଚ୍ଛକାଦୀସୁପି ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ଦୋସମୋହମୂଲଚିତ୍ତେସୁ ମୋହୋ, କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ମୋହଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଅକୁସଲା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ, ମୋହୋ ପନ ତିଜାତିକୋ ଚ ଦ୍ୱିଧାପି ହୋତି, ସେସା ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଏୱାତି । ତତିୟଂ ।
ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ଆସୱା ଚେୱ ସାସୱା ଚ ନାମ । ତଦୱସେସା ଲୋକିୟଧମ୍ମା ସାସୱା ଚେୱ ନୋ ଚ ଆସୱା ନାମ । ଇଧ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଆସୱାତି ୱୁତ୍ତେହି ସେସା ଅକୁସଲା, କରୁଣାମୁଦିତା ଚ ସାସୱା ଚେୱ ନୋ ଚ ଆସୱା ଏୱ, ସେସା ତଥା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ୟେ ପନ ଲୋଭମୂଲେସୁ ଲୋଭମୋହା, ଲୋଭଦିଟ୍ଠିମୋହୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ଆସୱା ଚେୱ ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ନାମ । ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚେୱ ଆସୱୱଜ୍ଜିତା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ନୋ ଚ ଆସୱା ନାମ । ଇଧ ପନ ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଆସୱୱଜ୍ଜିତା ଅକୁସଲା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ନୋ ଚ ଆସୱା ଏୱ, ମୋହୋ ସିୟା ଆସୱୋ ଚେୱ ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚ, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତିଜାତିକା ସିୟା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ନୋ ଚ ଆସୱା, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପଞ୍ଚମଂ ।
ଲୋକୁତ୍ତରୱଜ୍ଜିତା ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ସାସୱା ନାମ । ଲୋକୁତ୍ତରା ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନାସୱା ନାମ । ଇଧ ପନ ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ । ଚେତସିକେସୁ ପନ କରୁଣାମୁଦିତା ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ସାସୱା ଏୱ, ମୋହୋ ତଥା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଚ, ସେସକୁସଲାବ୍ୟାକତା ଦ୍ୱିଧାପି ହୋନ୍ତି, ତିଜାତିକା ଦ୍ୱିଧାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ, ମୋହୱଜ୍ଜିତା ପନ ଅକୁସଲା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ । ଛଟ୍ଠଂ ।
ଆସୱଗୋଚ୍ଛକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସଂୟୋଜନଗୋଚ୍ଛକେ ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସଂୟୋଜେନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନା। ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ନୋ ସଂୟୋଜନା।
ତତ୍ଥ କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ଭୱରାଗପଟିଘମାନଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନନ୍ତି ଇମେ ଦସ ଧମ୍ମା ସଂୟୋଜନା ନାମ । ତେସୁ କାମଭୱଦିଟ୍ଠିଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନାନି ଆସୱଗୋଚ୍ଛକେ ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରି, ଚରତି, ଚରିସ୍ସତି, ପିୟସ୍ସ ମେ ଅନତ୍ଥଂ ଅଚରି, ଚରତି, ଚରିସ୍ସତି, ଅପ୍ପିୟସ୍ସ ମେ ଅତ୍ଥଂ ଅଚରି, ଚରତି, ଚରିସ୍ସତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ନୱହି ଆକାରେହି ସତ୍ତେସୁ, ଅଟ୍ଠାନକୋପୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସବ୍ବୋପି ଦୋସୋ ପଟିଘସଂୟୋଜନଂ ନାମ ।
‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମି, ସଦିସୋହମସ୍ମି, ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ତୀହି ଆକାରେହି ପୱତ୍ତୋ ସବ୍ବୋ ମାନୋ ମାନସଂୟୋଜନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟସ୍ସେୱ ସତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମି, ସଦିସୋ, ହୀନୋ’’ତି ଚ ତିଧା ମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ସଦିସହୀନାନମ୍ପି । ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟମାନୋୱ ୟାଥାୱମାନୋ । ତଥା ସଦିସସ୍ସ ସଦିସମାନୋ, ହୀନସ୍ସ ହୀନମାନୋ ଚ । ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ମାନା ଅୟାଥାୱମାନାତି ଞାତବ୍ବା ।
ସତ୍ଥୁଧମ୍ମସଙ୍ଘସିକ୍ଖାସୁ, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତତଦୁଭୟପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚ କଙ୍ଖତାୱସେନ ପୱତ୍ତା ସବ୍ବାପି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଂୟୋଜନଂ ନାମ ।
ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦୀହି ସୁଦ୍ଧୀତି ଗହଣାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସସଂୟୋଜନଂ ନାମ ।
ତଦୱସେସା ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ପରଲାଭସକ୍କାରଗରୁକାରମାନନୱନ୍ଦନପୂଜନାଦୀସୁ ଅସହନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଇସ୍ସା ଇସ୍ସାସଂୟୋଜନଂ ନାମ । ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ କୁଲଲାଭୱଣ୍ଣଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ ମଚ୍ଛରିୟସଂୟୋଜନଂ ନାମ । ସକଲାରାମେପି ହି ପରିୱେଣୋୱରକାଦୀସୁ ୱା ୱସନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପେସଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଗମନଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଆଗତସ୍ସାପି ଖିପ୍ପଂ ଗମନଞ୍ଞେୱ ଇଚ୍ଛତି, ଇଦଂ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ । ଭଣ୍ଡନକାରକାଦୀନଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱାସଂ ଅନିଚ୍ଛତୋ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ନ ହୋତି ।
ଅତ୍ତନୋ ପନ ଉପଟ୍ଠାକକୁଲେ ୱା ଞାତିକୁଲେ ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପେସଲସ୍ସ ଉପସଙ୍କମନଂ ଅନିଚ୍ଛତୋ କୁଲମଚ୍ଛରିୟଂ ହୋତି, ପାପପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନିଚ୍ଛତୋ ପନ ନ ହୋତି । ସୋ ହି ତେସଂ ପସାଦଭେଦାୟ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ।
ଅତ୍ତନା ଲଭନଟ୍ଠାନେ ଚତୁପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତେ ସୀଲୱନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମା ଲଭନ୍ତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଲାଭମଚ୍ଛରିୟଂ ହୋତି । ୟୋ ପନ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ୱିନିପାତେତି, ପୂତିଭାୱମ୍ପି ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନ ଦେତି, ତଂ ଲଭନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଇମଂ ଅଞ୍ଞୋ ସୀଲୱା ଲଭେୟ୍ୟ, ପରିଭୋଗଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ଅତ୍ତନା ସଦିସୋ ସରୀରୱଣ୍ଣୋପି ଗୁଣୱଣ୍ଣୋପି । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପୱା ପାସାଦିକୋ’’ତି ପରସ୍ସ ସରୀରୱଣ୍ଣଂ, ‘‘ସୀଲୱା, ଧୁତୱା’’ତିଆଦିନା ଗୁଣୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଣଭଣନଟ୍ଠାନେ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅସହନ୍ତସ୍ସ ଦୁୱିଧଂ ୱଣ୍ଣମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ହୋତି, ଅପେସଲଂ ପନ ୱିପନ୍ନଂ ପସଂସିତ୍ୱା ପରିସାସୁ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପାପଗରହିତାୟ ଅସହନ୍ତସ୍ସ ନ ହୋତି ।
ଧମ୍ମୋତି ପରିୟତ୍ତିୟେୱ, ନ ପଟିୱେଧୋ ଅରିୟାନଂ ତତ୍ଥ ମଚ୍ଛରିୟାଭାୱା । ପରିୟତ୍ତିଂ ପନ ଗୁଳ୍ହଗନ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅକଥେତୁକାମସ୍ସ ଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ହୋତି, ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ପନ ଲୋଲସ୍ସ, କାଲେନ ସମଣୋ, କାଲେନ ନିଗଣ୍ଠାଦି ଚ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ପୱେଣିଆଗତଂ ତନ୍ତିଂ ‘‘ସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆଲୁଳିସ୍ସତି, ଅମ୍ହାକଂ ସମୟଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ନ ଦେନ୍ତସ୍ସ, ପୁଗ୍ଗଲାନୁଗ୍ଗହେନ ୱା ପକତିୟା ସଠସ୍ସ ମାୟାୱିନୋ ‘‘ସଣ୍ହସୁଖୁମଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ନସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି ନ ଦେନ୍ତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟଂ ନ ହୋତି । ୟଥା ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଏୱଂ ଗହଟ୍ଠାନମ୍ପି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିନିଗୂହନଲକ୍ଖଣଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଇମେସୁ ଚ ସଂୟୋଜନେସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟାନି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, ପଟିଘୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, କାମରାଗୋ ଚତୂହିପୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ତତିୟେନା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତଂ । ମାନଭୱରାଗଅୱିଜ୍ଜା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ । ତତ୍ଥ ଚ ଅୟାଥାୱମାନୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ ପହୀୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଇମେସଂ କାମରାଗଭୱରାଗାନଂ ଲୋଭସଭାୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିସୀଲବ୍ବତପରାମାସାନଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସଭାୱତ୍ତା ସଭାୱତୋ ଅଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମା ଦସ ସଂୟୋଜନା ନାମ ଜାତା । ଇମେ ଦସ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ନୋ ସଂୟୋଜନା ନାମ । ସେସଂ ଆସୱଦୁକସଦିସଂ । ସଂୟୋଜନଦୁକଂ ପଠମଂ ।
ଆରମ୍ମଣଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସଂୟୋଜନସଂୱଡ୍ଢନେନ ସଂୟୋଜନାନଂ ହିତାତି ସଂୟୋଜନିୟା, ସାସୱଧମ୍ମା ଏୱ । ତଥା ନୀୱରଣିୟାତି ଏତ୍ଥାପି । ନ ସଂୟୋଜନିୟା ଅସଂୟୋଜନିୟା, ଅନାସୱା । ସେସଂ ସାସୱଦୁକସଦିସମେୱ । ଦୁତିୟଂ ।
ତତିୟାଦୟୋପି ଆସୱଗୋଚ୍ଛକେ ତତିୟାଦିସଦିସା ଏୱ, ୱିସେସମତ୍ତମେୱେତ୍ଥ ୱକ୍ଖାମ । ତତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତାନି ସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ମୋହୋ, ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ସେସଂ ସମମେୱ । ତତିୟଂ ।
ଦସ ସଂୟୋଜନାନି ସଂୟୋଜନା ଚେୱ ସଂୟୋଜନିୟା ଚ ନାମ । ତଦୱସେସଲୋକିୟଧମ୍ମା ସଂୟୋଜନିୟା ଚେୱ ନୋ ଚ ସଂୟୋଜନା ନାମ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ୟେ ପନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱିରହିତେସୁ ଏକାଦସସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛାମୋହା ଦୋସମୋହା ଦୋସଇସ୍ସାମୋହା ଦୋସମଚ୍ଛରିୟମୋହା ଲୋଭମାନମୋହା ଲୋଭଦିଟ୍ଠିମୋହା ଚାତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ସଂୟୋଜନା ଚେୱ ସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ନାମ । ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚେୱ ସଂୟୋଜନୱଜ୍ଜିତତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ନୋ ଚ ସଂୟୋଜନା ନାମ । ସେସମିଧ ଅନନ୍ତରଦୁକଞ୍ଚ ଆସୱଗୋଚ୍ଛକେ ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠଦୁକସଦିସମେୱ । କେୱଲଂ ଆସୱପଦଟ୍ଠାନେ ସଂୟୋଜନପଦମେୱ ୱିସେସୋ । ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠଦୁକାନି ।
ସଂୟୋଜନଗୋଚ୍ଛକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଗନ୍ଥଗୋଚ୍ଛକେ ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଗନ୍ଥେନ୍ତି ଘଟେନ୍ତୀତି ଗନ୍ଥା। ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ନୋ ଗନ୍ଥା।
ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ, ବ୍ୟାପାଦୋ, ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ, ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ କାୟଗନ୍ଥୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଗନ୍ଥା ନାମ । ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝା ଏୱ ନାମକାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗନ୍ଥେତୀତି ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆକାରେନ ଅଭିନିୱିସନତୋ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୱିରହିତା ସବ୍ବାପି ଦିଟ୍ଠି ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ ନାମ । ସେସା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୱ । ଇମେସୁ ଚ ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେ ଗନ୍ଥା ପଠମେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, ବ୍ୟାପାଦୋ ତତିୟେନ, ଅଭିଜ୍ଝା ଚତୂହିପି । ଇମେ ଚ ସଭାୱତୋ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଗନ୍ଥା ନାମ ଜାତା । ଇମେ ପନ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ନୋ ଗନ୍ଥା ନାମ । ଗନ୍ଥଦୁକଂ ପଠମଂ ।
ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗନ୍ଥେହି ଗନ୍ଥିତବ୍ବାତି ଗନ୍ଥନିୟା। ନ ଗନ୍ଥନିୟା ଅଗନ୍ଥନିୟା। ସେସଂ ସାସୱଦୁକସଦିସମେୱ । ଦୁତିୟଂ ।
ମୋହମୂଲୱଜ୍ଜିତାନି ଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି, ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେସୁ ଲୋଭଂ, ଦୋସମୂଲେସୁ ଚ ଦୋସଂ ଠପେତ୍ୱା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଲୋଭୋ, ଦୋସୋ, ମୋହମୂଲାନି, କୁସଲାବ୍ୟାକତାନି ଚିତ୍ତାନି, ରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଦିଟ୍ଠିମାନଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚଥିନମିଦ୍ଧାନି ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଏୱ । ଦୋସୱିଚିକିଚ୍ଛା, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଚ ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଏୱ, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି ହୋନ୍ତି । ତତିୟଂ ।
ଚତ୍ତାରୋ ଗନ୍ଥା ଗନ୍ଥା ଚେୱ ଗନ୍ଥନିୟା ଚ ନାମ । ତଦୱସେସା ଲୋକିୟା ଗନ୍ଥନିୟା ଚେୱ ନୋ ଚ ଗନ୍ଥା ନାମ । ତଥା ଚେତସିକେସୁ ଗନ୍ଥୱଜ୍ଜିତା ଅକୁସଲା, ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ଚ, ସେସା ଚେତସିକା ପନ ତଥା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ, ଇଧ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ଦିଟ୍ଠି ଗନ୍ଥାଚେୱ ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ନାମ । ଲୋଭୋ ତଥା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଚ, ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଗନ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ନୋ ଚ ଗନ୍ଥା ନାମ । ଇଧ ପନ ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଚେତସିକେସୁ ପନ ମାନଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚଥିନମିଦ୍ଧାନି ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ନୋ ଚ ଗନ୍ଥା ଏୱ, ମୋହାହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନି ତିଜାତିକା ଚ ସିୟା, ତଥା ନୱତ୍ତବ୍ବା ଚ, ସେସା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପଞ୍ଚମଂ ।
ଲୋକୁତ୍ତରୱଜ୍ଜିତା ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଗନ୍ଥନିୟା ନାମ । ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଗନ୍ଥନିୟା ନାମ । ଇଧ ପନ ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଦୋସୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା କରୁଣା ମୁଦିତା ଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଗନ୍ଥନିୟା ଏୱ, ମୋହାହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଉଦ୍ଧଚ୍ଚଲୋଭା ତଥା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ, ସେସା କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଦ୍ୱିଧାପି ହୋନ୍ତି, ତିଜାତିକା ପନ ଦ୍ୱିଧାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ, ସେସା ଅକୁସଲାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ଛଟ୍ଠଂ ।
ଗନ୍ଥଗୋଚ୍ଛକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଓଘୟୋଗଗୋଚ୍ଛକାନି ସବ୍ବଥା ଆସୱଗୋଚ୍ଛକସଦିସାନି । ପଦତ୍ଥମତ୍ତମେୱ, ହେତ୍ଥ ନାମମତ୍ତଞ୍ଚ ୱିସେସୋ। ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଓହନନ୍ତି ଓସୀଦାପେନ୍ତୀତି ଓଘା। ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅତିକ୍କମନୀୟତୋ ଓଘେହି ଅତିକ୍କମିତବ୍ବାତି ଓଘନିୟା। ତଥା ୟୋଗନିୟାତି ଏତ୍ଥାପି । ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ୟୋଜେନ୍ତୀତି ୟୋଗା। ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ଓଘୟୋଗଗୋଚ୍ଛକାନି ନିଟ୍ଠିତାନି ।
ନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକେ ଚିତ୍ତଂ ନୀୱରନ୍ତି ପରିୟୋନନ୍ଧନ୍ତୀତି ନୀୱରଣା। ତତ୍ଥ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣଂ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚନୀୱରଣଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୀୱରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣନ୍ତି ଇମେ ଛ ନୀୱରଣା ନାମ । ତତ୍ଥ ଥିନନ୍ତି ସପ୍ପିପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଘନଭାୱୋ, ଥଦ୍ଧତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମେଧତୀତି ମିଦ୍ଧଂ, ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ, ପଚଲାୟିକଭାୱକରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ନିଦ୍ଦାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ, ଅପରଭାଗେ ଚ ପଚଲାୟନହେତୁକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନକାଲେ । ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ହି କରଜକାୟସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତିୱସେନ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ ହୋତି, ତଂ ପନ ତେସଂ ଥିନମିଦ୍ଧହେତୁକଂ ନ ହୋତି, ଇତରେସମେୱ ହୋତି ।
କେଚି ପନ ରୂପମେୱ ‘‘ମିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେନ ନୀୱରଣଞ୍ଚେୱ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ଅରୂପଧମ୍ମେହି ସମ୍ପୟୋଗୱଚନତୋ ଅରୂପମେୱ । ଅକୁସଲଞ୍ଚ ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା’’ତିଆଦିପହାନୱଚନତୋ । ଅକୁସଲା ଏୱ ହି ପହାତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଆରୁପ୍ପେପି ଚେତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ନୀୱରଣଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନୀୱରଣୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୮.୮) ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଆରୁପ୍ପେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୮.୮) ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ‘‘ସୋପ୍ପଂ ପଚଲାୟିକା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୩) ପଦଭାଜନୀୟେ ପନସ୍ସ ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଥିନଂ ମିଦ୍ଧଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ନୀୱରଣଟ୍ଠାନେ ଏକନୀୱରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ । ତତ୍ଥ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣଂ, କତଂ ପାପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ । ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନୀୟେ ‘‘ଚେତସୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ମନୋୱିଲେଖୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତା’’ତିଆଦି ପନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚମୂଲଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଏୱଂସଞ୍ଞିତାୟ ହି କତେ ୱୀତିକ୍କମେ ପଚ୍ଛା ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁ ମୟା କତ’’ନ୍ତି ସୁଦିନ୍ନାଦୀନଂ ୱିୟ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଂ ପନ ୱିନୟେ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ…ପେ॰… କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ ନ ପଟିଗ୍ଗହେସୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୦୪) କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଆଗତଂ, ତଂ ନୀୱରଣକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ। ନ ହି ଅରହତୋ ନୀୱରଣଂ ଅତ୍ଥି, ନୀୱରଣୱତିରୂପକଂ ପନ ‘‘କପ୍ପତି, ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ୱୀମଂସନସଙ୍ଖାତଂ ୱିନୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନାମେତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସନୀୱରଣାନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନି ଏୱ । ଇମେସୁ ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛା ପଠମେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, ବ୍ୟାପାଦୋ ତତିୟେନ, ଥିନମିଦ୍ଧୁଦ୍ଧଚ୍ଚାୱିଜ୍ଜା ଚତୁତ୍ଥେନ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଚତୂହିପୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ତତିୟେନା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେ ଚ ସଭାୱତୋ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା ଛ ନୀୱରଣା ନାମ ଜାତା, ଇମେ ପନ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ନୋ ନୀୱରଣା ନାମ । ନୀୱରଣଦୁକଂ ପଠମଂ ।
ଦୁତିୟଂ ସାସୱଦୁକସଦିସମେୱ । ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ଅକୁସଲା ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାୱ, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି ହୋନ୍ତି । ତତିୟଂ ।
ଛ ନୀୱରଣା ନୀୱରଣା ଚେୱ ନୀୱରଣିୟା ଚ ନାମ । ସେସା ଲୋକିୟା ନୀୱରଣିୟା ଚେୱ ନୋ ଚ ନୀୱରଣା ନାମ । ଲୋକୁତ୍ତରା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସେସଂ ଆସୱଗୋଚ୍ଛକେ ଚତୁତ୍ଥସଦିସମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ଛ ନୀୱରଣା ନୀୱରଣା ଚେୱ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ନାମ । ତଦଞ୍ଞେ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ନୋ ଚ ନୀୱରଣା ନାମ । ତଥା ଚେତସିକେସୁ ନୀୱରଣୱିରହିତା ଅକୁସଲା, ତିଜାତିକା ପନ ତଥା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ । ଇଧ ପନ ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ସବ୍ବେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ପଞ୍ଚମଂ ।
ଲୋକୁତ୍ତରୱଜ୍ଜିତା ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନୀୱରଣିୟା ନାମ । ଲୋକୁତ୍ତରା ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନୀୱରଣିୟା ନାମ । ଇଧ ପନ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଚେତସିକେସୁ ପନ କରୁଣାମୁଦିତା ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନୀୱରଣିୟାୱ, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଦ୍ୱିଧାପି ହୋନ୍ତି, ତିଜାତିକା ତଥା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ, ଅକୁସଲା ପନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ । ଛଟ୍ଠଂ ।
ନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ପରାମାସଗୋଚ୍ଛକେ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଆକାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ପରତୋ ଆମସନ୍ତୀତି ପରାମାସା। ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତଦଞ୍ଞେ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ନୋ ପରାମାସା ନାମ । ପରାମାସଦୁକଂ ପଠମଂ ।
ପରାମାସେହି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ପରାମଟ୍ଠା। ସେସଂ ଆସୱଦୁକସଦିସମେୱ । ଦୁତିୟଂ ।
ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିରହିତା ଧମ୍ମା ପରାମାସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ଇଧ ପନ ଦିଟ୍ଠି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସେସଚେତସିକେସୁ ପନ ମାନଦୋସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛା, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଚ ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଏୱ, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି ହୋନ୍ତି । ତତିୟଂ ।
ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ପରାମାସା ଚେୱ ପରାମଟ୍ଠା ଚ ନାମ । ସେସଲୋକିୟା ପରାମଟ୍ଠା ଚେୱ ନୋ ଚ ପରାମାସା ନାମ । ଇଧ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଗୋଚ୍ଛକେ ‘‘ପରାମାସା ଚେୱ ଧମ୍ମା ପରାମାସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚା’’ତି ଅୟଂ ଦୁକୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ନ ହି ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପୟୁଜ୍ଜତି । ପଚ୍ଛିମଦୁକେ ଲୋକୁତ୍ତରୱଜ୍ଜିତା ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ପରାମଟ୍ଠା ନାମ । ଲୋକୁତ୍ତରା ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅପରାମଟ୍ଠା ନାମ । ଇଧ ପନ ପରାମାସୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ପରାମାସଗୋଚ୍ଛକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ମହନ୍ତରଦୁକେସୁ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସହ ଆରମ୍ମଣେନାତି ସାରମ୍ମଣା, ଚିତ୍ତଚେତସିକା । ନତ୍ଥି ଆରମ୍ମଣମେତେସନ୍ତି ଅନାରମ୍ମଣା, ରୂପନିବ୍ବାନାନି । ସାରମ୍ମଣଦୁକଂ ।
ଚିନ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତତାୟ ୱା ଚିତ୍ତଂ । ତଂ ହି ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚାଦିଭେଦତୋ, ଅତୀତାଦିଭେଦତୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱିଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଚିତ୍ତକରଣତାୟ ୱା । ଲୋକସ୍ମିଂ ହି ଚିତ୍ତକମ୍ମତୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିମ୍ପି ଚରଣଂ ନାମ ଚିତ୍ତଂ ଅତିଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଲୋକେ ସିପ୍ପଜାତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଚିତ୍ତେନେୱ କରୀୟତି । ଏୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦକଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ତଥେୱ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ଚିନ୍ତିତସ୍ସ ୱା ଅନୱସେସସ୍ସ ଅନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ ତତୋପି ଚିତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତତରଂ, ତଥା ୟଦେତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସନିରୟତିରଚ୍ଛାନଭେଦାସୁ ଗତୀସୁ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମନାନତ୍ତଂ, ତେନ ତାସୁ ଗତୀସୁ ଅପଦଦ୍ୱିପଦାଦିଉଚ୍ଚତ୍ତନୀଚତ୍ତାଦିନାନତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଦୀଘରସ୍ସଥୂଲାଥୂଲସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାଦିଲାଭାଲାଭାଦି ଚାତି ଏୱମାଦି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ପଥୱୀପବ୍ବତତିଣରୁକ୍ଖଲତାଦିଦେୱବ୍ରହ୍ମୱିମାନକପ୍ପରୁକ୍ଖାଦିଭୂତଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ଚିତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଚିତ୍ତେନେୱ କତଂ, ତତୋ ଚିତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତତରଂ ଚିନ୍ତିତନିୟାମେନ ସବ୍ବାକାରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଏୱଂ ଚିନ୍ତନଟ୍ଠେନ, ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଟ୍ଠେନ, ଚିତ୍ତକରଣଟ୍ଠେନ ଚ ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଦେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚିତ୍ତଂ ନାମ । ଚେତସିକରୂପନିବ୍ବାନାନି ନୋ ଚିତ୍ତା ନାମ । ଚିତ୍ତଦୁକଂ ।
ଅୱିପ୍ପୟୋଗୱସେନ ଚେତସି ନିୟୁତ୍ତା ଚେତସିକା, ଫସ୍ସାଦୟୋ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସ ଧମ୍ମା । ଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ଅଚେତସିକା ନାମ । ଚେତସିକଦୁକଂ ।
ଚେତସିକା ଏୱ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ, ଇଧ ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକଂ ।
ନିରନ୍ତରଭାୱୂପଗମନତାୟ ଉପ୍ପାଦତୋ ୟାୱ ଭଙ୍ଗାଚିତ୍ତେନ ସଂସଟ୍ଠାତି ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠା। ଏକତୋ ୱତ୍ତମାନାପି ନିରନ୍ତରଭାୱଂ ଅନୁପଗମନତାୟ ଚିତ୍ତେନ ୱିସଂସଟ୍ଠାତି ଚିତ୍ତୱିସଂସଟ୍ଠା। ସେସଂ ଅନନ୍ତରଦୁକସଦିସମେୱ । ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠଦୁକଂ ।
ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତେନାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଚିତ୍ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା, ଚେତସିକାନି ଚେୱ ଚିତ୍ତଜରୂପକଲାପା ଚ। ଚିତ୍ତଂ, ପନ ଅଚିତ୍ତଜରୂପକଲାପା, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ନାମ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଦୁକଂ ।
ସହ ଭୱନ୍ତୀତି ସହଭୁନୋ, ଚିତ୍ତେନ ସହଭୁନୋ ଚିତ୍ତସହଭୁନୋ, ଚେତସିକାନି ଚେୱ କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଚ । ଚିତ୍ତଂ, ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱଜ୍ଜିତରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ନୋ ଚିତ୍ତସହଭୁନୋ ନାମ । ଚିତ୍ତସହଭୁଦୁକଂ ।
ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅନୁପରିୱତ୍ତିନୋ, କିଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି ? ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ। ସେସଂ ଅନନ୍ତରଦୁକସଦିସମେୱ । ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିଦୁକଂ ।
ଇତୋ ପରେ ପନ ତୟୋ ଦୁକା ଚେତସିକଦୁକସଦିସାୱ, କେୱଲଂ ପଦତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠା ଚ ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ଏୱ ଚାତି ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନା। ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠା ଚ ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ଚ ଚିତ୍ତସହଭୁନୋ ଏୱ ଚାତି ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନସହଭୁନୋ, ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠା ଚ ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ଚ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଏୱ ଚାତି ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ। ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ତଦନନ୍ତରେ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଦୁକେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତାୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା। ପସାଦରୂପଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତାନି ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି । ତତୋ ବହିଭୂତା ବାହିରା। ସେସରୂପଚେତସିକନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତାନି ଛ ବାହିରାୟତନାନି, ଇଧ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଦୁକଂ ।
ଉପାଦିୟନ୍ତେୱ ଭୂତାନି, ନ ଭୂତା ୱିୟ ଉପାଦିୟନ୍ତୀତି ଉପାଦା, ଚତୁୱୀସତି ଉପାଦାରୂପାନି ଏୱ । ନ ଉପାଦିୟନ୍ତୀତି ନୋ ଉପାଦା, ଚତୁମହାଭୂତଚିତ୍ତଚେତସିକନିବ୍ବାନାନି । ଉପାଦାଦୁକଂ ।
ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଲୋକିୟୱିପାକଚିତ୍ତାନି, କମ୍ମଜରୂପଞ୍ଚ ଉପାଦିନ୍ନା ନାମ । ସେସଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନା ନାମ। ସେସଂ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବଂ । ଉପାଦିନ୍ନଦୁକଂ ।
ମହନ୍ତରଦୁକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଉପାଦାନଗୋଚ୍ଛକେଭୁସଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଉପାଦାନା, ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦଳ୍ହତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଉପାୟାସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ନୋ ଉପାଦାନା। ତତ୍ଥ କାମୁପାଦାନଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ଇମେ ଉପାଦାନା ନାମ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କିଲେସକାମୋୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପାଦାନନ୍ତି କାମୁପାଦାନଂ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ନାମ । ସେସାନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନେୱ । ପଚ୍ଛିମାନି ପନେତ୍ଥ ତୀଣି ଉପାଦାନାନି ତଥାପୱତ୍ତଦିଟ୍ଠି ଏୱ । ତାନି ଚ ପଠମେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, କାମୁପାଦାନଂ ଚତୂହିପି। ଇମେ ଚ ସଭାୱତୋ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ୱିଭାଗତୋ ଚତୁରୁପାଦାନା ନାମ ଜାତା । ଇମେ ପନ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ନୋ ଉପାଦାନା ନାମ । ଉପାଦାନଦୁକଂ ପଠମଂ ।
ଉପାଦାନିୟଦୁକୋ ସଂୟୋଜନିୟଦୁକସଦିସୋୱ । ଦୁତିୟଂ ।
ଅଟ୍ଠଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତାନି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଚ ଉପାଦାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭଦୋସମୋହମୂଲାନି, କୁସଲାବ୍ୟାକତାନି ଚ ଚିତ୍ତାନି, ରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ଉପାଦାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଦିଟ୍ଠିମାନା ଉପାଦାନସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ, ଦୋସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛା, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଚ ଉପାଦାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଏୱ । ସେସା ଦୁୱିଧାପି ହୋନ୍ତି । ତତିୟଂ ।
ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି ଉପାଦାନା ଚେୱ ଉପାଦାନିୟା ଚ ନାମ । ତଦୱସେସା ଲୋକିୟା ଉପାଦାନିୟା ଚେୱ ନୋଚଉପାଦାନା ନାମ । ଇଧ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠଦୁକା ପାଠତୋ ଗନ୍ଥଗୋଚ୍ଛକେ ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠଦୁକସଦିସାୱ, କେୱଲଂ ପଞ୍ଚମଦୁକେ ‘‘ଚେତସିକେସୁ ମାନୋ ଉପାଦାନସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚେୱ ନୋ ଚ ଉପାଦାନୋ ଏୱ, ମୋହାହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଉଦ୍ଧଚ୍ଚଥିନମିଦ୍ଧାନି ତିଜାତିକାନି ତଥା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ, ଛଟ୍ଠଦୁକେ ‘‘ଚେତସିକେସୁ ଦୋସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛା ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ଉପାଦାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଉପାଦାନିୟା ଏୱ, ମୋହାହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଉଦ୍ଧଚ୍ଚଲୋଭଥିନମିଦ୍ଧାନି ତଥା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ଚା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ପାଠତୋ ୱିସେସୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନାମମତ୍ତକୋୱ ୱିସେସୋ । ସେସୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱ । ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠାନି ।
ଉପାଦାନଗୋଚ୍ଛକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
କିଲେସଗୋଚ୍ଛକେ ସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଥିନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଇମେ ଦସ ଧମ୍ମା କିଲେସା ନାମ । ଇମେ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ଏୱ, ଇଧ ପନ ଲୋଭୋ, ହେତୁଗନ୍ଥନୀୱରଣଉପାଦାନଗୋଚ୍ଛକେସୁ ଲୋଭୋ ଚ ନିପ୍ପଦେସତୋ ଚତୁମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋପି ଏକେନେୱ କୋଟ୍ଠାସେନ ଠିତୋ, ସେସଗୋଚ୍ଛକେସୁ ସୋ ସବ୍ବୋପି ଲୋଭୋ ‘‘କାମାସୱୋ ଭୱାସୱୋ’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ, ଇମିନା ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନାପି ଭୱାସୱାଦିବ୍ୟତିରିତ୍ତୋ ସବ୍ବୋ ଚତୁମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋପି ରାଗୋ କାମାସୱାଦୀସୁ ସଙ୍ଗହିତୋ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପନ ଭୱରାଗୋପି ନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗମତ୍ତୋୱାତି ପଞ୍ଞାୟତି, ‘‘ଆରୁପ୍ପେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳିତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୮.୮) ଚେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସ ରୂପାରୂପଭୂମୀସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଇମେସୁ ଚ କିଲେସେସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛା ପଠମେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, ଦୋସୋ ତତିୟେନ, ଲୋଭାଦୟୋ ଚତୂହିପି । ଇମେ ପନ ଦସ ଧମ୍ମେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ନୋ କିଲେସା ନାମ । କିଲେସଦୁକଂ ପଠମଂ ।
ସଂକିଲେସିକଦୁକୋ ସାସୱଦୁକସଦିସୋୱ । ଦୁତିୟଂ ।
ସଂକିଲିଟ୍ଠଦୁକୋ, କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକୋ ଚାତି ଦ୍ୱେପି ସମାନତ୍ଥାୱ । ତେ ଚ ନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକେ ତତିୟଦୁକସଦିସାୱ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ।
ଦସ କିଲେସା କିଲେସା ଚେୱ ସଂକିଲେସିକା ଚ ନାମ । ସେସା ଲୋକିୟଧମ୍ମା ସଂକିଲେସିକା ଚେୱ ନୋ ଚ କିଲେସା ନାମ । ଇଧ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସେସଂ ନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକେ ଚତୁତ୍ଥଦୁକସଦିସମେୱ । ପଞ୍ଚମଂ ।
ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଦୁକାନିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାନତ୍ଥାନେୱ । ତାନି ଛଟ୍ଠସତ୍ତମାନି ନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକେ ୟଥାକ୍କମଂ ପାଠତୋ ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠଦୁକସଦିସାନି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନାମମତ୍ତକୋୱ ୱିସେସୋ । ସେସୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଅଟ୍ଠମାନି ।
କିଲେସଗୋଚ୍ଛକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ପିଟ୍ଠିଦୁକେସୁ ଆଦିତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତ୍ତିକେ, ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । କେୱଲଂ ପନ ତତ୍ଥ ପଠମତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଇଧ ପଠମଦୁକସ୍ସ ଦୁତିୟପଦେ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବେସୁ ପୱିସନ୍ତି, ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଇଧ ଦୁତିୟଦୁକେ ନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବେସୁ ପୱିସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚ ଦୁତିୟତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଇଧ ତତିୟଦୁକେ ନଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକେ, ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବହେତୁକେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଇଧ ଚତୁତ୍ଥଦୁକେ ନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବହେତୁକେସୁ ପୱିସନ୍ତି ।
ପଦତ୍ଥୋ ଚ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ ହେତୁ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକା। ଏୱଂ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବହେତୁକାତି ଏତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ହି ସତି ଅହେତୁକାନଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ ସିୟାତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱିସେସୋ । ତିକଦ୍ୱୟମେୱ ହି ଭଗୱା ଦେସନାୱିଲାସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକେ କତ୍ୱା ଦେସେସି । ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସସୱିତକ୍କଚିତ୍ତେସୁ ୱିତକ୍କୱିରହିତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସୱିତକ୍କା ନାମ । ୱିତକ୍କୋ, ପନ ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ଅୱିତକ୍କା ନାମ । ପଞ୍ଚମଂ ।
ଛସଟ୍ଠିୟା ସୱିଚାରଚିତ୍ତେସୁ ୱିଚାରୱିରହିତା ଧମ୍ମା ସୱିଚାରା ନାମ । ୱିଚାରୋ, ପନ ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ଅୱିଚାରା ନାମ । ସେସଂ ଇଧ, ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତଦୁକେ ଚ ୱିତକ୍କତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବଂ । ଛଟ୍ଠଂ ।
ଇତୋ ପରେସୁ ସପ୍ପୀତିକଦୁକୋ, ପୀତିସହଗତଦୁକୋ ଚ ସମାନତ୍ଥାୱ, ତେ ଚ ସୁଖସହଗତଉପେକ୍ଖାସହଗତଦୁକା ଚାତି ଚତ୍ତାରୋପି ଦୁକା ପୀତିତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତନୟାୱ । କେୱଲଂ ପନେତେସଂ ଦୁକାନଂ ପଠମଂ ପଦଂ ତତ୍ଥ ପୱିସତି, ପୀତିତ୍ତିକେ ଇତରୀତରପଦଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହିତା, ଅସଙ୍ଗହିତା ଚ ସବ୍ବେ ଅତ୍ଥା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେତ୍ଥ ଦୁକାନଂ ଦୁତିୟପଦେସୁ ଅତ୍ଥତୋ ସଙ୍ଗହିତା, ଇମେ ଚ ନିପ୍ପଦେସଦୁକାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ସତ୍ତମଅଟ୍ଠମନୱମଦସମା ।
ତଦନନ୍ତରେସୁ କାମାୱଚରାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହେଟ୍ଠତୋ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା ୟଂ ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା’’ତି ଏୱଂ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୮୭) ପାଳିୟଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପାୟାନଂ, ମନୁସ୍ସାନଂ, ଛନ୍ନଂ ଦେୱଲୋକାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଓକାସତୋ ଏକାଦସୱିଧୋ କାମଭୱୋ ‘‘କାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୟଥା ‘‘ରୂପୂପପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ରୂପଭୱୋ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ କାମେ ଅୱଚରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି କାମାୱଚରା। ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ରୂପାରୂପେସୁ ଚେତେସଞ୍ଚ ଇଧ ପୱତ୍ତିତୋ ‘‘ଥଲଚରା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । କାମଭୱସଙ୍ଖାତେ ୱା କାମେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅୱଚାରେନ୍ତୀତିପି କାମାୱଚରା, କୁସଲାକୁସଲାନି। ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତଂ ପନ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସଦିସଂ । ତଦାୟତ୍ତତାୟ, ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ୱା କିଲେସକାମୋ ଏତ୍ଥ ଅୱଚରତୀତିପି କାମାୱଚରଂ । କାମଞ୍ଚେସ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେସୁପି ଅୱଚରତି, ରୁଳ୍ହିତୋ ପନ ‘‘ୱଦତୀତି ୱଚ୍ଛୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଇମେ ଏୱ ‘‘କାମାୱଚରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପିଚ କାମତଣ୍ହା ରୂପତଣ୍ହା ଅରୂପତଣ୍ହାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତକାମତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତୋ କାମୋ ଏତ୍ଥ ଅୱଚରତୀତିପି କାମାୱଚରା। ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱିମାନାଭରଣାଦୀସୁ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସାପି କାମତଣ୍ହାଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ, ରୂପତଣ୍ହାୱିସୟାନମ୍ପି ଚ ବ୍ରହ୍ମାନଂ କମ୍ମଜରୂପାଦୀନଂ କାମତଣ୍ହାୟପି ୱିସୟତାୟ କାମାୱଚରତା ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ନ ରୂପାରୂପାୱଚରାନଂ ତଦଭାୱତୋ ତଦଞ୍ଞେ ନ କାମାୱଚରା। ଇମିନା ନୟେନ ରୂପାୱଚରାଦିଦୁକାନମ୍ପି ପଦତ୍ଥୋ ୟଥାରହଂ ଞାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଚତୁପଞ୍ଞାସ କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନି, ସବ୍ବଞ୍ଚ ରୂପଂ କାମାୱଚରା ନାମ । ସେସଚିତ୍ତନିବ୍ବାନାନି ନ କାମାୱଚରା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପରିୟାପନ୍ନଦୁକେ ଏୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଏକାଦସମଂ ।
ପନ୍ନରସ ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତାନି ରୂପାୱଚରା ନାମ । ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ନ ରୂପାୱଚରା ନାମ । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।
ଦ୍ୱାଦସ ଅରୂପାୱଚରଚିତ୍ତାନି ଅରୂପାୱଚରା ନାମ । ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ନ ଅରୂପାୱଚରା ନାମ । ତେରସମଂ ।
ତେଭୂମକୱଟ୍ଟେ ପରିୟାପନ୍ନା ଅନ୍ତୋଗଧାତି ପରିୟାପନ୍ନା, ଲୋକିୟଧମ୍ମାୱ । ତତ୍ଥ ନ ପରିୟାପନ୍ନାତି ଅପରିୟାପନ୍ନା, ଲୋକୁତ୍ତରା । ଚେତସିକେସୁ ପନ କାମାୱଚରାଦିଦୁକାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ସାଧାରଣୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଅକୁସଲଚେତସିକା କାମାୱଚରାୱ, ଅପ୍ପମଞ୍ଞା କାମରୂପାୱଚରା, ୱିରତିୟୋ ପନ କାମାୱଚରପରିୟାପନ୍ନା, ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିୟୋ ପନ କାମରୂପାୱଚରପରିୟାପନ୍ନା, ସେସା ଚତୁଭୂମକାତି । ଚୁଦ୍ଦସମଂ ।
ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱଟ୍ଟତୋ ନୀୟନ୍ତୀତି ନିୟ୍ୟାନିକା, ଚତ୍ତାରି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଚିତ୍ତାନି । ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ନ ନିୟ୍ୟନ୍ତୀତି ଅନିୟ୍ୟାନିକା, ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପଞ୍ଚଦସମଂ ।
ଚୁତିୟା ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ପୱତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରଂ ଫଲଦାନେ ନିୟତତ୍ତା ନିୟତା, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା, ସମ୍ମତ୍ତନିୟତା ଚ । ତଥା ଅନିୟତତ୍ତା ଅନିୟତା, ସେସଧମ୍ମା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସୋଳସମଂ ।
ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମେ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଉତ୍ତରା, ଅତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତରିତୁଂ ସମତ୍ଥେହି ସହ ଉତ୍ତରେହୀତି ସଉତ୍ତରା, ଲୋକିୟାୱ । ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଉତ୍ତରାତି ଅନୁତ୍ତରା, ଲୋକୁତ୍ତରା । ସତ୍ତରସମଂ ।
ରଣନ୍ତି କନ୍ଦନ୍ତି ଏତେହୀତି ରଣା, ୟେହି ଅଭିଭୂତା ସତ୍ତା ନାନପ୍ପକାରତୋ ପରିଦେୱନ୍ତି, ତେସଂ ଅକୁସଲମୂଲାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତେହି ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ, ପହାନେକଟ୍ଠତାୱସେନ ଚ ସହ ରଣେହୀତି ସରଣା। ଏତେନାକାରେନ ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ରଣାତି ଅରଣା।
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ସରଣା ନାମ । ସରଣଧମ୍ମେସୁ ଚେତ୍ଥ ଲୋଭଦୋସମୋହା ରଣା ଚେୱ ସରଣା ଚ, ତେସୁ ଲୋଭଦୋସା ମୋହେନେୱ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ସରଣା, ତଥା ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ । ମୋହୋ ପନ ତେସୁ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ସରଣୋ, ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତରାଗେନ, ପନ ଭୱରାଗେନ ଚ ରଣଭୂତେନ ପହାନେକଟ୍ଠତାୱସେନେୱ ସରଣୋ। ଲୋଭଦୋସମୋହମୂଲସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ପନ ମୋହୋ ଲୋଭେନ ଚେୱ ଦୋସେନ ଚ, ସେସା ଲୋଭମୋହେନ ଚେୱ ଦୋସମୋହେନ ଚ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ସରଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବାନି କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତାନି, ରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ଅରଣା ନାମ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ଅକୁସଲା ସରଣାୱ, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଅରଣାୱ, ତିଜାତିକା ପନ ଦ୍ୱିଧାପି ହୋନ୍ତୀତି । ଅଟ୍ଠାରସମଂ ।
ପିଟ୍ଠିଦୁକା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅଭିଧମ୍ମଦୁକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକେସୁ ୱେଦେତି, ୱିୱିଧେନ ୱା ଆକାରେନ ଜାନାତୀତି ୱିଜ୍ଜା, ୱିପସ୍ସନାଞାଣମନୋମୟିଦ୍ଧିଛଅଭିଞ୍ଞାୱସପ୍ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା, ତସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜାଭାଗେ ୱିଜ୍ଜାକୋଟ୍ଠାସେ ୱିଜ୍ଜାସଭାୱେ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ। ତା ଏୱ ୱିଜ୍ଜା, ତଂ ୱା ୱିଜ୍ଜଂ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଭଜନ୍ତୀତିପି ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ, ଅଟ୍ଠୱିଧୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା । ତାସୁ ୟା କାଚି ଏକା ୱିଜ୍ଜା ୱିଜ୍ଜା, ସେସା ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋତି ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜାପି ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ଇଧ ପନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ନ ୱିଜାନାତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ଚତୁସଚ୍ଚଚ୍ଛାଦକୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ମୋହୋ, ତସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭାଗେ ଅୱିଜ୍ଜାକୋଟ୍ଠାସେ ଅୱିଜ୍ଜାସଭାୱେ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ। ତା ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜା, ତଂ ୱା ଅୱିଜ୍ଜଂ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଭଜନ୍ତୀତିପି ଅୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା । ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାପି ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ଅୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ଇଧ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାୱ ଅଧିପ୍ପେତା ।
ତତ୍ଥ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ପଞ୍ଞାୱିରହିତତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ ଚ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରଜୱନାନି, ଞାଣୱିରହିତତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ୱିପସ୍ସନାଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ, ଅଞ୍ଞଦା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଜୱନଚିତ୍ତାନି, ପଞ୍ଞାୱିରହିତତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ମନୋମୟିଦ୍ଧିଭାୱେନ ଚ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଭାୱେନ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ, ଅଞ୍ଞଦା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତାନି, ଅୱିଜ୍ଜାୱିରହିତତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋୱ, ଇଧ ପନ ଅୱିଜ୍ଜା, ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ । ଚେତସିକେସୁ ପନ ମୋହଅପ୍ପମଞ୍ଞା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ, ସେସା କୁସଲାବ୍ୟାକତା ସିୟା ୱିଜ୍ଜାଭାଗିନୋ, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତିଜାତିକା ଦ୍ୱିଧାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପଠମଂ ।
ପୁନ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣୱସେନ କିଲେସନ୍ଧକାରଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ୱିଜ୍ଜୁ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୂପମା, ଆଦିତୋ ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂୱ । ନିସ୍ସେସଂ ୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥତାୟ ୱଜିରଂ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ୱଜିରୂପମା, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ ଞାଣଂ । ୟଥା ହି ମେଘନ୍ଧକାରେ ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜୁୟା ଉପ୍ପନ୍ନକ୍ଖଣେ ଚାତୁଦିସା ମଗ୍ଗା ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ୱିଜ୍ଜୁୟା ନିରୁଦ୍ଧାୟ ପୁନ ଅନ୍ଧକାରୋ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାୟାନିକସ୍ସ ୟଥାସକଂ ସଚ୍ଚଚ୍ଛାଦକକିଲେସନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ପୁନ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସନ୍ଧକାରୋ ଚତୁସଚ୍ଚଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତସ୍ମା ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ପଞ୍ଞା ୱିଜ୍ଜୂପମା ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ପନ ୱଜିରସ୍ସ ଅଭେଜ୍ଜୋ ପାସାଣୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଞ୍ଚ ନିସ୍ସେସତୋ ୱଜିରଂ ଖେପେତି, ୱଜିରେନ ଚ ଗତମଗ୍ଗେ ପାସାଣସ୍ସ ପୁନ ପାକତିକଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅୱଜ୍ଝକିଲେସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଞ୍ଚ ନିସ୍ସେସତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ଖେପେତି, ତେନ ଚ ଖେପିତେ କିଲେସେ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାଭାୱତୋ ତସ୍ସ ପୁନ ପଚ୍ଚୁଦାୱତ୍ତନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଞା ୱଜିରୂପମା ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ଞା ଏୱ ହେତ୍ଥ ସିୟା ୱିଜ୍ଜୂପମା, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ ହୋତି । ସେସଚେତସିକଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ପନ ସବ୍ବାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନେୱ । ଦୁତିୟଂ ।
ବାଲେସୁ ଠିତତ୍ତା, ୟତ୍ଥ ଠିତା ତଦୁପଚାରେନ ବାଲା, ବାଲକରତ୍ତା ୱା ବାଲା, ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତାନି । ଇଧ ପନ ଅହିରିକଞ୍ଚ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ବାଲା ନାମ । ପଣ୍ଡିତେସୁ ଠିତତ୍ତା ପଣ୍ଡିତା, ପଣ୍ଡିତକରତ୍ତା ୱା ପଣ୍ଡିତା, ଏକୱୀସତି କୁସଲଚିତ୍ତାନି । ଇଧ ପନ ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତା ନାମ । ସେସଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ତତିୟଂ ।
କଣ୍ହାତି କାଳକା, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପଭସ୍ସରଭାୱକରଣା । ସୁକ୍କାତି ଓଦାତା, ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣା । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ବାଲଦୁକସଦିସମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
ଇଧ ଚେୱ ସମ୍ପରାୟେ ଚ ତପେନ୍ତୀତି ତପନୀୟା। ନ ତପନୀୟା ଅତପନୀୟା। ସେସଂ ବାଲଦୁକସଦିସମେୱ । ପଞ୍ଚମଂ ।
‘‘ସିରିୱଡ୍ଢକୋ ଧନୱଡ୍ଢକୋ’’ତିଆଦୟୋ ୱିୟ ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଅଧିୱଚନା ନାମ । ନାମଧେୟ୍ୟନ୍ତି ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ନାମାନି । ତାନି ଚତୁବ୍ବିଧାନି ସାମଞ୍ଞନାମଂ ଗୁଣନାମଂ କିତ୍ତିମନାମଂ ଓପପାତିକନାମନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଠମକପ୍ପିକେସୁ ମହାଜନେନ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତା ‘‘ମହାସମ୍ମତୋ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ନାମନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ସାମଞ୍ଞନାମଂ ନାମ । ‘‘ଧମ୍ମକଥିକୋ ପଂସୁକୂଲିକୋ କାଳୋ ରସ୍ସୋ’’ତି ଏୱରୂପଂ ଗୁଣତୋ ଆଗତଂ, ‘‘ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀନିପି ତଥାଗତସ୍ସ ଅନେକାନି ନାମସତାନି ଗୁଣନାମଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଜାତସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ଞାତକା କପ୍ପେତ୍ୱା ପକପ୍ପେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅସୁକୋ ନାମା’’ତି ନାମଂ କରୋନ୍ତି, ଇଦଂ କିତ୍ତିମନାମଂ ନାମ । ୟା ପନ ପୁରିମପଞ୍ଞତ୍ତି ଅପରପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ନିପତତି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପୁରିମକପ୍ପେପି ଚନ୍ଦୋ ଚନ୍ଦୋ ଏୱ, ଏତରହିପି ଅନାଗତେପି ଚନ୍ଦୋ ଏୱ । ତଥା ‘‘ସୂରିୟୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ପଥୱୀ ରୂପଂ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତିଏୱମାଦି ଓପପାତିକନାମଂ ନାମ । ତାନି ପୁନ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନେନୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନେନୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏୱଂ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛବ୍ବିଧାନି ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ପରମତ୍ଥତୋ ଉପଲବ୍ଭମାନା ୟଥାୱୁତ୍ତଦ୍ୱାସତ୍ତତିୱିଧା ନାମରୂପଧମ୍ମା ୱିଜ୍ଜମାନା ନାମ, ତେସଂ ପକାରେହି ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଫସ୍ସୋ ପଥୱୀ ରୂପଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତିଆଦୟୋ ପରମତ୍ଥୱାଚକା ସଦ୍ଦା । ଉପାଦିନ୍ନନାମରୂପଧମ୍ମେ ପନ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତା ସତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଇତ୍ଥିପୁରିସଦେୱମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନାଦିଭେଦା, ଅନୁପାଦିନ୍ନରୂପଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଭୂମିପବ୍ବତରୁକ୍ଖସକଟଚନ୍ଦସୂରିୟନକ୍ଖତ୍ତଦିସାକାଲକସିଣାଦିଭେଦା ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନା ଅୱିଜ୍ଜମାନା ନାମ, ତେସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ତଥା ‘‘ଅତ୍ତା ଭୂମୀ’’ତିଆଦୟୋ ଅତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିୱାଚକା ସଦ୍ଦା ଚ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିୱଣ୍ଣୁପଗନ୍ତିଆଦି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୱାଚକା ସଦ୍ଦା ୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ, ମେଘୱଣ୍ଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ଚିତ୍ତଲହୁତା ପଥୱୀଗନ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ୱିଜ୍ଜମାନେନୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ମନୁସ୍ସସରୀରଂ ରୁକ୍ଖସାଖା’’ତିଆଦି ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧାପି ଚେତା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁକାମତାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାପିତସୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦାନୁସାରେନ ଞାତସଙ୍କେତସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନେହି ମନୋଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣେହି ‘‘ଇମସ୍ସେଦଂ ନାମ’’ନ୍ତି ଅନେକସଦ୍ଦେସୁ ଏକତ୍ତମାରୋପେତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାପିତା ଅତ୍ଥାଭିମୁଖଂ ନମନତୋ ପକାରେହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଞାପନତୋ ‘‘ନାମପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ଅଧିୱଚନାନଂ ପଥା ଅତ୍ଥା ଅଧିୱଚନପଥା, ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଭେଦା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସଦ୍ଦୱଚନୀୟସଭାୱା । ଛଟ୍ଠଂ ।
ଇତୋ ପରଂ ଦ୍ୱେ ଦୁକା ଅଧିୱଚନଦୁକସଦିସାୱ, କେୱଲଂ ପଦତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରାତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସହେତୁକଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ନିରୁତ୍ତି ନାମ, ‘‘ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ଏୱଂ ତେନ ତେନ ପକାରେନ ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ୟଥାୱୁତ୍ତନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋୱ । ନ ହି ଅଧିୱଚନନିରୁତ୍ତିପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଅତ୍ଥତୋ କୋଚିପି ଭେଦୋ ଅତ୍ଥି, ନିବ୍ବତ୍ତିନିମିତ୍ତଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନ ନେସଂ ୱିଭାଗେନ ପଦତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇମେସୁ ଚ ତୀସୁ ଦୁକେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିସହିତା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅନନ୍ତରେ ନାମରୂପଦୁକେ ପଞ୍ଞତ୍ତିରହିତାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକା ଇମେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକେସୁ ନିପ୍ପଦେସା, ସେସା ପନ ଅଟ୍ଠତିଂସାପି ସପ୍ପଦେସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ।
ନାମକରଣଟ୍ଠେନ, ନମନଟ୍ଠେନ, ନାମନଟ୍ଠେନ ଚ ନାମଂ, ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନାନି । ତାନି ହି ସବ୍ବଦାପି ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଓପପାତିକନାମୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ନାମଂ କରୋନ୍ତାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଚନ୍ଦସୂରିୟାଦୟୋ ୱିୟ । ନ ହି ତେସଂ ସାମଞ୍ଞଗୁଣକିତ୍ତିମୱସେନ ନାମକରଣକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଏୱଂ ନାମକରଣଟ୍ଠେନ ନାମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ପନ ନମନଟ୍ଠେନ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ତତ୍ଥ ନାମନଟ୍ଠେନ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାୱ ନାମଂ। ନିବ୍ବାନଂ ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟତାୟ ଅତ୍ତନି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ନାମନଟ୍ଠେନେୱ ନାମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ ରୂପଂ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ନୱମଂ ।
ଅୱିଜ୍ଜାତି ଦୁକ୍ଖାଦିପଟିଚ୍ଛାଦକୋ ସବ୍ବୋ ମୋହୋ । ଭୱତଣ୍ହାତି ଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋ । ତଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତୋ ପନେତ୍ଥ ଲୋଭୋ, ସେସଚେତସିକଚିତ୍ତରୂପନିବ୍ବାନାନି ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ଇତୋ ପରଂ ପନ ଏୱଂ ନୱତ୍ତବ୍ବୱିଭାଗଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଦତ୍ଥସରୂପମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ, ଦସ୍ସିତାୱସେସା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଗହେତବ୍ବା । ଦସମଂ ।
ଭୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସସ୍ସତଂ । ‘‘ଭୱିସ୍ସତି ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ସସ୍ସତୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଦିଟ୍ଠି ଭୱଦିଟ୍ଠି ନାମ । ୱିଭୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ନ ଭୱିସ୍ସତି ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଉଚ୍ଛେଦୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଦିଟ୍ଠି ୱିଭୱଦିଟ୍ଠି ନାମ । ଉଭୟେନାପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଗହିତା । ତଥା ଅନନ୍ତରେସୁପି ତୀସୁ ଦୁକେସୁ । ଏକାଦସମଂ ।
ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ‘‘ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ନାମ । ତଥା ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ନାମ । ‘‘ଅନ୍ତୱା’’ତି ପୱତ୍ତା ଅନ୍ତୱାଦିଟ୍ଠି ନାମ । ‘‘ଅନନ୍ତୱା’’ତି ପୱତ୍ତା ଅନନ୍ତୱାଦିଟ୍ଠି ନାମ । ପୁବ୍ବନ୍ତଂ ଅନୁଗତା ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠାରସୱିଧା ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ନାମ । ଅପରନ୍ତଂ ଅନୁଗତା ତତ୍ଥେୱ ଆଗତନୟେନ ଅନାଗତକୋଟ୍ଠାସଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସୱିଧା ଅପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ନାମ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮), ତଦଟ୍ଠକଥାୟ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୮) ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱାଦସମତେରସମଚୁଦ୍ଦସମାନି ।
ଅହିରିକଦୁକଂ, ହିରିଦୁକଞ୍ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପଞ୍ଚଦସମସୋଳସମାନି ।
ଦୁକ୍ଖଂ ୱଚୋ ଏତସ୍ମିଂ ୱିପ୍ପଟିକୂଲଗାହିମ୍ହି ୱିପଚ୍ଚନୀକସାତେ ଅନାଦରେ ପୁଗ୍ଗଲେତି ଦୁବ୍ବଚୋ, ସହଧମ୍ମିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଓୱଦିୟମାନେ ଅନାଦରକାରକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ଦୋୱଚସ୍ସଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୋୱଚସ୍ସତା, ଅନାଦରୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦ୍ୱେ ପଟିଘଚିତ୍ତା, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ । ପାପା ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଏତସ୍ସ ମିତ୍ତାତି ପାପମିତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାପମିତ୍ତତା, ପାପପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଦଳ୍ହଭତ୍ତିୱସେନ, କାୟଚିତ୍ତେହି ତଂସେୱନାତନ୍ନିନ୍ନତାୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ ଲୋଭଚିତ୍ତାନି । ସତ୍ତରସମଂ ।
ସୋୱଚସ୍ସତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ଚ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତଥାପୱତ୍ତାନି ସହେତୁକକାମାୱଚରକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତାନି । ଅଟ୍ଠାରସମଂ ।
ପଞ୍ଚସୁ, ସତ୍ତସୁ ୱା ଆପତ୍ତୀସୁ କୁସଲଭାୱୋ ଆପତ୍ତିକୁସଲତା, ସହ ୱତ୍ଥୁନା ତାସଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ଆପଜ୍ଜନପରିଚ୍ଛେଦଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତା କାମାୱଚରଜୱନପଞ୍ଞା । ଆପତ୍ତୀହି ୱୁଟ୍ଠାନେ କୁସଲଭାୱୋ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା, ୱୁଟ୍ଠାନୱିଧାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଛେଦଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତପଞ୍ଞାୱ । ଏକୂନୱୀସତିମଂ ।
ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ସମାପତ୍ତି, ତାସୁ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାସୁ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦୀସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ କୁସଲତା ସମାପତ୍ତିକୁସଲତା, ସହ ପରିକମ୍ମେନ ଅପ୍ପନାପରିଚ୍ଛେଦଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା । ସମାପତ୍ତୀହି ୱୁଟ୍ଠାନେ କୁସଲଭାୱୋ ସମାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା, ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେୟେୱ ତାହି ୱୁଟ୍ଠାନକପଞ୍ଞା କାମାୱଚରଜୱନପଞ୍ଞାୱ । ୱୀସତିମଂ ।
ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଧାତୂସୁ କୁସଲଭାୱୋ ଧାତୁକୁସଲତା, ସୱନଧାରଣପଟିୱେଧପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଞ୍ଞା । ତାସଞ୍ଞେୱ ଧାତୂନଂ ମନସିକାରେ କୁସଲଭାୱୋ ମନସିକାରକୁସଲତା, ତାସଂ ସମ୍ମସନପଟିୱେଧପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଞ୍ଞା । ଏସ ନୟୋ ଆୟତନକୁସଲତାୟପି। ତତ୍ଥ ହି ସୱନଧାରଣପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କାମାୱଚରାୱ, ପଟିୱେଧୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋୱ, ସମ୍ମସନଂ କାମାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଚ ସହିତଂ ଫଲଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟସମୂହୋ, ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗେ ଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ କୁସଲଭାୱୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲତା, ‘‘ଇମିନା ପଚ୍ଚୟେନ ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି ଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଲୋକିୟଜୱନପଞ୍ଞାୱ । ଏକୱୀସତିମଦ୍ୱାୱୀସତିମାନି ।
ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନଂ, କାରଣଂ, ତସ୍ମିଂ ଠାନେ କୁସଲତା ଠାନକୁସଲତା। ନ ଠାନେ କୁସଲତା ଅଟ୍ଠାନକୁସଲତା। ତେୱୀସତିମଂ ।
ଉଜୁଭାୱୋ ଅଜ୍ଜୱୋ। ମୁଦୁଭାୱୋ ମଦ୍ଦୱୋ। କାୟଚିତ୍ତୁଜୁକତାମୁଦୁକତାଦ୍ୱୟଂ । ଚତୁୱୀସତିମଂ ।
ଅଧିୱାସନସଙ୍ଖାତା ଖମନଂ ଖନ୍ତି, ତଥାପୱତ୍ତକାମାୱଚରଜୱନାନି । ପାପତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଓରତୋ ୱିରତୋତି ସୋରତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋରଚ୍ଚଂ। କାୟୱଚୀମନୋସଂୱରସୀଲସଙ୍ଖାତାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଜୱନାନି । ପଞ୍ଚୱୀସତିମଂ ।
ସମ୍ମୋଦକପିୟୱାଦିତାସଙ୍ଖାତୋ ସଖିଲଭାୱୋ ସାଖଲ୍ୟଂ, ୟଥା ପରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ଛିଦ୍ଦଂ ୱିୱରଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମାମିସେହି ପଟିସନ୍ଥରଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନଂ ପଟିସନ୍ଥାରୋ। ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ ହି ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନପତ୍ତଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣଆସନଦାନବୀଜନପାଦଧୋୱନମକ୍ଖନାଦିନା, ପାନୀୟେନ ଆପୁଚ୍ଛନେନ, କାଲେ ଆଗତସ୍ସ ୟାଗୁଆଦୀନଂ, ୱିକାଲେ ପାନକାଦୀନଞ୍ଚ ଦାନେନ, ପୁନଦିୱସେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣଟ୍ଠାନଦସ୍ସନପୱେସନନିକ୍ଖମନକାଲାରୋଚନାଦିନା ଚ ପବ୍ବଜିତା, ଗହଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱିନୟେ ଆଗତନୟେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ଆମିସପଟିସନ୍ଥାରୋ କାତବ୍ବୋ । ଆଗନ୍ତୁକଂ ପନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ କତରଭାଣକା’’ତି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ୱୋ କତରଂ ଗନ୍ଥଂ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସୟେ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନେନ ସଚେ ନ ସକ୍କୋତି, ସୟଂ କଥେତ୍ୱା ଦାନେନ, ଧମ୍ମକଥନପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନକମ୍ମଟ୍ଠାନକଥନକୁକ୍କୁଚ୍ଚଦିଟ୍ଠିୱିନୋଦନାଦିନା, ପରିୱାସାଦିୱିନୟକମ୍ମକରଣେନ, ପବ୍ବାଜନଉପସମ୍ପଦାଦିନା ଚ ଧମ୍ମପଟିସନ୍ଥାରୋ କାତବ୍ବୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନାୟଂ ସଦ୍ଧିଂ ଆନିସଂସଦୀପକୱତ୍ଥୂହି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫୧) ଞାତବ୍ବୋ । ଏତସ୍ମିଂ ଦୁୱିଧେ ପଟିସନ୍ଥାରେ କୁସଲଭାୱୋ ପଟିସନ୍ଥାରକୁସଲତା, ତଥାପୱତ୍ତକାମାୱଚରଜୱନାନି ଏୱ । ଛବ୍ବୀସତିମଂ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୁ ଆପାଥଗତରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ନିମିତ୍ତଗହଣାଦିନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଭେଦସଙ୍ଖାତୋ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରଭାୱୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା। ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗୱସେନ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଂ ଅଜାନନଭାୱୋ ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ତଥାପୱତ୍ତଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି । ସତ୍ତୱୀସତିମଂ ।
ଅନନ୍ତରଦୁକେପି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ କାମାୱଚରସହେତୁକକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅଟ୍ଠୱୀସତିମଂ ।
ସତିୱିପ୍ପୱାସସଙ୍ଖାତୋ ମୁଟ୍ଠସତିଭାୱୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଂ, ସବ୍ବେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅସମ୍ପଜାନନଭାୱୋ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ମୋହୋ । ଏକୂନତିଂସତିମଂ ।
ଅନନ୍ତରଦୁକେ ଚତୁଭୂମିକା ସତିପଞ୍ଞାୱ ୱୁତ୍ତା । ତିଂସତିମଂ ।
ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନେ ଅପ୍ପଟିୱାନସଙ୍ଖାତେ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ୟୋନିସୋଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତଂ ପଟିସଙ୍ଖାନମେୱ ବଲନ୍ତି ପଟିସଙ୍ଖାନବଲଂ, କାମାୱଚରପଞ୍ଞାୱ । ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମା ଭାୱନାବଲଂ। ଏକତିଂସତିମଂ ।
ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ସମେତୀତି ସମଥୋ, ସୋ ତିୱିଧୋ ଚିତ୍ତସମଥୋ ଅଧିକରଣସମଥୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତି । ତତ୍ଥ ଚ ପୁବ୍ବଭାଗାସୁ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତୀସୁ ଏକଗ୍ଗତା ଚିତ୍ତସମଥୋ ନାମ, ସମ୍ମୁଖାୱିନୟାଦି ସତ୍ତୱିଧୋ ଅଧିକରଣସମଥୋ ନାମ, ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ ନାମ । ଇଧ ପନ ଚତୁଭୂମକୋ ସମାଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିୱିଧେନାକାରେନ ପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସନା, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୱ । ବାତ୍ତିଂସତିମଂ ।
ସମଥୋୱ ତଂ ଆକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବସ୍ସ ସମଥସ୍ସ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସମଥନିମିତ୍ତଂ । ପଗ୍ଗାହନିମିତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚତୁଭୂମକସମାଧିୱୀରିୟାନି ଏୱ । ତେତ୍ତିଂସତିମଂ ।
ଅନନ୍ତରଦୁକେପି ୱୀରିୟସମାଧୀ ଏୱ ୱୁତ୍ତା । ଚତୁତ୍ତିଂସତିମଂ ।
ସୀଲୱିନାସିକା ଅସଂୱରସଙ୍ଖାତା ସୀଲସ୍ସ ୱିପତ୍ତୀତି ସୀଲୱିପତ୍ତି, ତଥାପୱତ୍ତା ଅକୁସଲଧମ୍ମା । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିପତ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଏୱ । ପଞ୍ଚତିଂସତିମଂ ।
ସୋରଚ୍ଚମେୱ ସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପାଦନତୋ ସୀଲପରିପୂରଣତୋ ସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପଦାତି ସୀଲସମ୍ପଦା। ଦିଟ୍ଠିପାରିପୂରିଭୂତଂ ଞାଣମେୱ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପଦାତି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦା। ଚତୁଭୂମକା ସୀଲପଞ୍ଞାୱ । ତଥା ଅନନ୍ତରଦୁକେପି । ଛତ୍ତିଂସତିମଂ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱଂ ସମ୍ପତ୍ତା ସୀଲସଙ୍ଖାତା ସୀଲସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି। ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପାପେତୁଂ ସମତ୍ଥା ଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତା ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସୁଦ୍ଧି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି। ସତ୍ତତ୍ତିଂସତିମଂ ।
କମ୍ମସ୍ସକତାସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତପଞ୍ଞା ଦିଟ୍ଠି ୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ । ୟଥାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ତଦନୁରୂପଂ ପଧାନଂ ୟଥାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ଚ ପଧାନଂ ନାମ । ଅଟ୍ଠତିଂସତିମଂ ।
ସଂୱେଗଜନକାନି ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣସଙ୍ଖାତାନି କାରଣାନି ସଂୱେଜନୀୟଟ୍ଠାନାନି ନାମ, ତେସୁ ଜାତିଆଦିପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଭୟସଙ୍ଖାତଂ ସଂୱିଜନଂ ସଂୱେଗୋ ନାମ, ତଥାପୱତ୍ତକୁସଲାଦି ଏୱ । ଏୱଂ ସଂୱେଗଜାତସ୍ସ ୟୋନିସୋ ଉପାୟେନ ପଧାନଂ ସଂୱିଗ୍ଗସ୍ସ ୟୋନିସୋ ପଧାନଂ, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱୀରିୟମେୱ । ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସତିମଂ ।
କୁସଲଧମ୍ମପୂରଣେ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିଭାୱୋ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା । ୟୋ ପନ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତତୋ ତେନ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ସରଣଗମନଂ ଆକଙ୍ଖତି, ତତୋ ପଞ୍ଚସୀଲାଦିଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ବୁଦ୍ଧୱଚନାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନଂ, ତତୋ ତେନାପି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟଂ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ। ଅଧିକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ଉକ୍କଣ୍ଠମାନୋ ପଧାନଂ ପଟିୱାପେତି ନିୱତ୍ତାପେତୀତି ପଟିୱାନି, ନ ପଟିୱାନି ଅପ୍ପଟିୱାନି, ତସ୍ସ ଭୱୋ ଅପ୍ପଟିୱାନିତା। ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ପଧାନସ୍ମିଂ ଅନିୱତ୍ତନତା ଅନୋସକ୍କନତା, ତଥାପୱତ୍ତଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଚତ୍ତାଲୀସତିମଂ ।
ୱିଜାନନତୋ ୱିଜ୍ଜା, ପୁବ୍ବେନିୱାସଚୁତୂପପାତଆସୱକ୍ଖୟଞାଣାନି । ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ୱିମୁତ୍ତି, ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ହି ଆରମ୍ମଣେ ଅଧିମୁଚ୍ଚନତୋ, ସୟଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସେହି ୱିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ ଚ ୱିମୁତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା, ନିବ୍ବାନଂ ପନ ସବ୍ବକିଲେସେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ । ଏକଚତ୍ତାଲୀସତିମଂ ।
କିଲେସକ୍ଖୟକରେସୁ ଚତୂସୁ ଅରିୟମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ ଖୟେ ଞାଣଂ ନାମ । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅନୁପ୍ପାଦଭୂତେ ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦପରିୟୋସାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଅରିୟଫଲେ ଞାଣଂ ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଂ ନାମ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସତିମଂ ।
ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିୟା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ
ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ୱିଭଙ୍ଗମାତିକା
ଇଦାନି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମାତିକାନନ୍ତରଂ ୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଅନୁପ୍ପତ୍ତା । ତସ୍ସା ପନ –
ଅତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମଭେଦେନ, ୱିଭଙ୍ଗନୟଦସ୍ସନା ।
ପାଳିମୁତ୍ତନୟା ଚାପି, ହୋତି ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ॥
ସା ପନେସା ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ୱିଭଙ୍ଗାନଂ ଆଦିମ୍ହି ଠପିତା ଅଟ୍ଠାରସୱିଧା ହୋତି – ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗମାତିକା-ଆୟତନ-ଧାତୁ-ସଚ୍ଚ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପଚ୍ଚୟାକାର-ସତିପଟ୍ଠାନ-ସମ୍ମପ୍ପଧାନ-ଇଦ୍ଧିପାଦବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ-ମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନ-ଅପ୍ପମଞ୍ଞା-ସିକ୍ଖାପଦ-ପଟିସମ୍ଭିଦା-ଞାଣ-ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁ-ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗମାତି
ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ତତ୍ଥ ଆଦିଭୂତାୟ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେନ ନ ତତୋ ହେଟ୍ଠା, ନ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଖନ୍ଧାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ବହୁଲେସୁ ଠାନେସୁ ନିପତତି ରାସିମ୍ହି ଗୁଣେ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟଂ ରୁଳ୍ହିୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୩୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୫୧; ୫.୪୫; ୬.୩୭) ହି ରାସିତୋ ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫) ଗୁଣତୋ । ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା ମହନ୍ତଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ପଣ୍ଣତ୍ତିତୋ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୬୩) ଏକମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ରୁଳ୍ହିତୋ ଖନ୍ଧୋ ନାମ, ସ୍ୱାୟମିଧ ରାସିତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ରାସଟ୍ଠୋ ହି ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ, କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଲୋକସ୍ମିଂ ହି ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୋଦିୟମାନା ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ଦସ୍ସାମ, ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଦସ୍ସାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ଖନ୍ଧୋତି କୋଟ୍ଠାସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପଂ, ସୀତୁଣ୍ହାଦୀହି ପସିଦ୍ଧାକାରେନ ରୁପ୍ପତି ଘଟ୍ଟୀୟତି, ପୀଳିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେନ ରୁପ୍ପତି ? ସୀତେନପି ରୁପ୍ପତି, ଉଣ୍ହେନପି ରୁପ୍ପତି, ଜିଘଚ୍ଛାୟପି ରୁପ୍ପତି, ପିପାସାୟପି ରୁପ୍ପତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ।
ରୂପଞ୍ଚ ତଂ ଖନ୍ଧୋ ଚାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପରାସି ରୂପକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦତୋ ପନେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା କୁସଲତ୍ତିକେ ୱିଭତ୍ତା ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ସବ୍ବେ ରୂପଧମ୍ମା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ତଥା ଚତୁଭୂମକା ୱେଦନାସଞ୍ଞାୟୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ୱେଦନାସଞ୍ଞା ପନ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଫସ୍ସାଦୟୋ ପଞ୍ଞାସ ଚେତସିକା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ନିବ୍ବାନମେୱ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ପନ ସବ୍ବେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା । ଅୟମେୱ ହି ଖନ୍ଧେହି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱିସେସୋ । ଖନ୍ଧା ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତା, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ସାସୱୋପାଦାନିୟଭାୱେନ ୱିସେସେତ୍ୱା । ଇଧ ପନ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅୟଂ ଧମ୍ମଭେଦତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟଦସ୍ସନାତି ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟା ଆଗତଅତ୍ଥନୟଦସ୍ସନତୋ । ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟଂ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନ୍ତି ତୀହି ନୟେହି ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୋ ୱିଭତ୍ତୋ । ତଥା ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗାଦୟୋ । କେୱଲଂ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ, ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ନତ୍ଥି । ପଚ୍ଚୟାକାରୱିଭଙ୍ଗେ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକଂ ନତ୍ଥି । ଞାଣୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ପନ ତୀସୁ ତୟୋପି ନୟା ନ ସନ୍ତି । ତେସୁ ହି ଞାଣୱିଭଙ୍ଗୋ ଏକୱିଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦସୱିଧା ୱିଭତ୍ତୋ, ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗୋ ଏକୱିଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିପଭେଦା ୱିଭତ୍ତୋ, ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗୋ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଗହାଦୀହି ଦସହି ୱାରେହି ୱିଭତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ନୟାନଂ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ରିଦଂ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ତିଣ୍ଣଂ ନୟାନଂ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ତାୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ –
‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ? ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱା ଓଳାରିକଂ ୱା ସୁଖୁମଂ ୱା ହୀନଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ୱା, ତଦେକଜ୍ଝଂ ଅଭିସଞ୍ଞୂହିତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨) –
ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ତଥା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋପି । ତତ୍ଥ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପରପୁଗ୍ଗଲଗତଂ, ଅୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧା ନାମ, ତଥା ୱେଦନାଦୟୋପି । ପସାଦୱିସୟରୂପଂ ପନ ଓଳାରିକଂ ନାମ, ସେସଂ ସୁଖୁମଂ ନାମ । ଅନିଟ୍ଠରୂପଂ ହୀନଂ ନାମ, ଇଟ୍ଠରୂପଂ ପଣୀତଂ ନାମ ।
ନନୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ନାମ ପାଟେକ୍କଂ ପଟିୱିଭତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଏକଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଇଟ୍ଠଂ ହୋତି ମନାପଂ, ତଦେୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଅନିଟ୍ଠଂ ହୋତି । ୱତ୍ଥାଦୀନି ହି ସୂକରାଦୀନଂ ନପ୍ପିୟାନି ହୋନ୍ତି, ନ ମନୁସ୍ସାଦୀନଂ, ତେସଞ୍ଚ ୱତ୍ଥାଭରଣାଦୀନି ପିୟାନି, ନ ସୂକରାଦୀନନ୍ତି, ତସ୍ମା ରୁଚିୱସେନେୱ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତା ଗହେତବ୍ବା ? ନ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାନଂ ପାଟେକ୍କଂ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । କୁସଲକମ୍ମଜଂ ହି କୁସଲୱିପାକୱିସୟୋୱ ଇଟ୍ଠଂ ନାମ, ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ଅକୁସଲୱିପାକୱିସୟୋୱ ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମ, ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେନ ପନ କୋଚି ଇଟ୍ଠମେୱ ବୁଦ୍ଧରୂପାଦିଂ ଜୱନକ୍ଖଣେ ଅନିଟ୍ଠତୋ ମନସି କରୋତି, ଅନିଟ୍ଠଞ୍ଚ ନିରୟଗ୍ଗିସତ୍ଥୱିସାଦିଂ ଇଟ୍ଠତୋ ମନସି କରୋତି । ଜୱନେହି ଏୱ ୱିପଲ୍ଲାସଭାୱୋ, ନ ୱିପାକେହୀତି ୱିପାକୱସେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ନିୟତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟା ପନ ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟ –
‘‘ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସଂ ହି ଗୂଥକଲଲଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଘାନଦ୍ୱାରେସୁ ଅନିଟ୍ଠଂ, କାୟଦ୍ୱାରେ ଇଟ୍ଠଂ ହୋତି । ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ମଣିରତନେନ ପୋଥିୟମାନସ୍ସ, ସୁୱଣ୍ଣସୂଲେ ଉତ୍ତାସିୟମାନସ୍ସ ଚ ମଣିରତନସୁୱଣ୍ଣସୂଲାନି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଇଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି, କାୟଦ୍ୱାରେ ଅନିଟ୍ଠାନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬) –
ଏୱଂ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଏକସ୍ସେୱ ୱତ୍ଥୁନୋ ଇଟ୍ଠତା, ଅନିଟ୍ଠତା ଚ ୱୁତ୍ତା । ସା ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ନ ୟୁତ୍ତା ଏକକଲାପଗତଭୂତୋପାଦାୟରୂପାନଂ ଏକସାମଗ୍ଗିୟମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ନ ହି ଭୂତେସୁ ଅକୁସଲୱସେନ ଅନିଟ୍ଠେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେସୁ ତଦୁପାଦାୟରୂପାଦିକୁସଲେନ ଇଟ୍ଠାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଭିନ୍ନକ୍ଖଣେ ପନ ଇଟ୍ଠାନି ମଣିରତନାଦୀନି ତେହି ପୋଥିୟମାନସ୍ସ ଅକୁସଲପଚ୍ଚୟେନ ଉତୁନା ଅନିଟ୍ଠାନି ୱିପରିଣମନ୍ତି, କୁସଲପଚ୍ଚୟେନ ଅନିଟ୍ଠାନି ଗୂଥକଲଲାଦୀନି ଇଟ୍ଠାନୀତି, ଅୟଂ ନୋ ଅତ୍ତନୋମତି । ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତେସୁ ଚ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ତଂ ତଂ ରୂପଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ହୀନଂ, ପଣୀତଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୁଖୁମଂ ପନ ରୂପଂ ଦୂରେରୂପଂ ନାମ, ଓଳାରିକଂ ସନ୍ତିକେରୂପଂ ନାମ । ତଂ ତଂ ୱା ପନ ରୂପଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ରୂପଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ୱେଦନାଦୀସୁ ପନ ଅକୁସଲା ୱେଦନା ଓଳାରିକା, ଇତରା ସୁଖୁମା। କୁସଲାକୁସଲା ଓଳାରିକା, ଅବ୍ୟାକତା ସୁଖୁମା । ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଓଳାରିକା, ଇତରା ସୁଖୁମା । ସୁଖଦୁକ୍ଖା ୱା ଓଳାରିକା, ଇତରା ସୁଖୁମା । ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ୱେଦନା ଓଳାରିକା, ସମାପନ୍ନସ୍ସ ସୁଖୁମା । ସାସୱା ଓଳାରିକା, ଅନାସୱା ସୁଖୁମା । ତଂ ତଂ ୱା ପନ ୱେଦନଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅକୁସଲା ୱେଦନା କୁସଲାବ୍ୟାକତାହି ଦୂରେ, ତା ଚ ତାୟ ଦୂରେତି ଏୱଂ ଜାତିସଭାୱପୁଗ୍ଗଲଭୂମିଭେଦତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦୂରେୱେଦନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, କୁସଲା ୱେଦନା କୁସଲାୟ ସନ୍ତିକେତି ଏୱଂ ଜାତିଆଦିସାମଞ୍ଞତୋ ସନ୍ତିକେୱେଦନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଂ ତଂ ୱା ପନ ୱେଦନଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ୱେଦନା ଦୂରେସନ୍ତିକେ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱଂ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ୟଥାନୁରୂପଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମତାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ୱିଭ॰ ୮ ଆଦୟୋ; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮ ଆଦୟୋ) ଗହେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନୟୋ ।
ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟନୟେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ତାୱ ଏକୱିଧାଦିତୋ ୟାୱ ଏକାଦସୱିଧା ରୂପକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ପନ ଏକୱିଧୋ ଫସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଦୁୱିଧୋ ସହେତୁକଦୁକୱସେନ, ତିୱିଧୋ କୁସଲତ୍ତିକୱସେନ, ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଚତୁଭୂମକୱସେନ, ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଭାୱଭେଦେନ, ଛବ୍ବିଧୋ ଛଦ୍ୱାରିକୱସେନ, ସତ୍ତୱିଧୋ ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୋଗୱସେନ, ଅଟ୍ଠୱିଧୋ ତେସୁ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ନୱୱିଧୋ ତେସୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କୁସଲତ୍ତିକୱସେନ ତିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ଦସୱିଧୋ ତେସୁ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଦୁୱିଧା, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ତିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଏୱଂ ସହେତୁକଦୁକମୂଲଂ ପଠମୱାରଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ କୁସଲତ୍ତିକଟ୍ଠାନେ ୱେଦନାତ୍ତିକପୀତିତ୍ତିକସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକୱଜ୍ଜିତେ ସବ୍ବତ୍ତିକେ ୟୋଜେତ୍ୱା ୟାୱ ଦସୱିଧା, ଅପରେପି ଅଟ୍ଠାରସ ୱାରା ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ସହେତୁକଦୁକମୂଲିକା ସବ୍ବତ୍ତିକୟୋଜନା, ଏୱଂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକାଦୀସୁ ଅନୁରୂପଦୁକମୂଲିକାପି ସରଣଦୁକପରିୟୋସାନା ପଚ୍ଚେକଂ ସବ୍ବତ୍ତିକୟୋଜନାପି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟଂ ଦୁକମୂଲକୋ ୟୋଜନାନୟୋ । ୟଥା ଚ ଏକେକଦୁକେନ ସବ୍ବତ୍ତିକୟୋଜନାୱସେନ ଦୁକମୂଲକୋ ନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଏକେକତ୍ତିକେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ସବ୍ବଦୁକୟୋଜନାୱସେନ ତିକମୂଲକୋ, ତଦୁଭୟମିସ୍ସକୱସେନ ଉଭତୋୱଡ୍ଢନକୋ ଚ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେ, ଏୱଂ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ଦୁକମୂଲକାଦିନୟା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟନୟୋ ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟେ ପନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କତି କୁସଲା, କତି ଅକୁସଲା, କତି ଅବ୍ୟାକତା, କତି ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା…ପେ॰… କତି ସରଣା, କତି ଅରଣାତି ? ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅବ୍ୟାକତୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅକୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା, ରୂପଂ, ୱେଦନା ଚ ୱେଦନାତ୍ତିକେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସେସା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ରୂପଂ ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମଂ, ସିୟା ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟଂ, ସିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟଂ, ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକଂ, ସେସା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ତୀହି ତିକେହି ତିଧାପି ହୋନ୍ତି । ରୂପଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ, ତୟୋ ଖନ୍ଧା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ତିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଚ । ରୂପଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୱେଦନା ସିୟା ପୀତିସହଗତା, ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତୟୋ ତିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ରୂପଂ ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବଂ, ନଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବହେତୁକଂ, ନେୱାଚୟଗାମିନଅପଚୟଗାମି, ନେୱସେଖଂନାସେଖଂ, ପରିତ୍ତଂ, ସେସା ତିଧାପି ହୋନ୍ତି । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ରୂପଂ ଅନାରମ୍ମଣଂ, ସେସା ତିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ରୂପଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ଅନିୟତଂ, ସେସା ତିଧାପି । ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ଚ ରୂପଂ ଅନାରମ୍ମଣଂ, ସେସା ତିଧାପି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଉପ୍ପନ୍ନାତୀତତ୍ତିକେସୁ ପଞ୍ଚପି ତିଧା ହୋନ୍ତି । ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ରୂପଂ ଅନାରମ୍ମଣଂ, ସେସା ତିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକେ ପଞ୍ଚପି ତିଧା ହୋନ୍ତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ରୂପଂ ଅନାରମ୍ମଣଂ, ସେସା ତିଧାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘା, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ତିଧାପି ହୋତି ।
ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ନହେତୂ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ସିୟା ହେତୁ, ସିୟା ନ ହେତୁ । ରୂପଂ ଅହେତୁକଂ, ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି । ତୟୋ ଖନ୍ଧା ସିୟା ସହେତୁକା ଚେୱ ନ ଚ ହେତୂ, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଦ୍ୱିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଚ, ରୂପଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ତଥା ଅନନ୍ତରଦୁକେପି । ରୂପଂ ନହେତୁଅହେତୁକଂ, ତୟୋ ଦ୍ୱିଧାପି, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଦ୍ୱିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଚ । ପଞ୍ଚପି ସପ୍ପଚ୍ଚୟା, ସଙ୍ଖତା, ଚତ୍ତାରୋ ଅନିଦସ୍ସନା, ଅପ୍ପଟିଘା, ରୂପଂ ଦ୍ୱିଧାପି । ରୂପଂ ରୂପୀ, ସେସା ଅରୂପିନୋ । ରୂପଂ ଲୋକିୟଂ, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି । ପଞ୍ଚପି କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ଚ କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଚ । ଚତ୍ତାରୋ ନୋ ଆସୱା, ସଙ୍ଖାରା ଦ୍ୱିଧାପି, ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ରୂପଂ ସାସୱୋ, ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି । ରୂପଂ ସାସୱା ଚେୱ ନୋ ଚ ଆସୱା, ତୟୋ ତଥା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ସଙ୍ଖାରୋ ଦ୍ୱିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଚ । ରୂପଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ, ତୟୋ ସିୟା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ନୋ ଚ ଆସୱା, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସଙ୍ଖାରୋ ଦ୍ୱିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଚ । ରୂପଂ ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସାସୱଞ୍ଚ, ସେସା ଦ୍ୱିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ । ଇମିନା ନୟେନ ସଂୟୋଜନଗୋଚ୍ଛକାଦୀସୁପି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । କେୱଲଂ ହି ପରାମାସସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକେ ରୂପଂ ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତୟୋ ଦ୍ୱିଧାପି, ସଙ୍ଖାରୋ ଦ୍ୱିଧାପି, ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଚ । ତତିୟେ ଏତ୍ତକମେୱ ୱିସେସୋ । ରୂପଂ ଅନାରମ୍ମଣଂ, ସେସା ସାରମ୍ମଣା । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚିତ୍ତଂ, ସେସା ନୋ ଚିତ୍ତା । ତୟୋ ଚେତସିକା, ଦ୍ୱେ ଅଚେତସିକା । ତୟୋ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ରୂପଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଥା ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠଦୁକେପି । ତୟୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ । ରୂପଂ ଦ୍ୱିଧାପି । ତଥା ଅନନ୍ତରଦୁକଦ୍ୱୟେପି । ତୟୋ ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନା, ଦ୍ୱେ ନୋ ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠସମୁଟ୍ଠାନା । ତଥା ଅନନ୍ତରଦୁକଦ୍ୱୟେପି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ତୟୋ ବାହିରା, ରୂପଂ ଦ୍ୱିଧାପି । ଚତ୍ତାରୋ ନୋ ଉପାଦା । ରୂପଂ ଦ୍ୱିଧାପି । ପଞ୍ଚପି ସିୟା ଉପାଦିନ୍ନା, ସିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନା, ନୋ ଉପାଦାନା ।
କିଲେସଗୋଚ୍ଛକୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ରୂପଂ ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଂ, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି । ଏୱଂ ୟାୱପୀତିଦୁକା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ରୂପଂ ନ ୱେଦନା, ନ ସୁଖା, ନ ସୁଖସହଗତା, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି । ତଥା ଅନନ୍ତରଦୁକେପି । ରୂପଂ କାମାୱଚରଂ, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି । ଏୱଂ ୟାୱ ସରଣଦୁକା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟୋ ।
ଇମେ ପନ ନୟା ୱିତ୍ଥାରତୋ ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାହି ଞାତବ୍ବା । ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ନେସଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରଂ ଅତିରେକଂ ଅୱତ୍ୱା ଅପୁବ୍ବମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମାତି ଅୟଂ ୱିଭଙ୍ଗନୟଦସ୍ସନତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଇଦାନି ପନେତ୍ଥ –
କମତୋନୂନାଧିକତୋ, ଦଟ୍ଠବ୍ବସମଭେଦତୋ ।
ପାଳିମୁତ୍ତନୟୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ଖନ୍ଧକୋସଲ୍ଲମିଚ୍ଛତା ॥
ତତ୍ଥ କମତୋତି ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ପହାନକ୍କମୋ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ଭୂମିକ୍କମୋ ଦେସନାକ୍କମୋତି ବହୁୱିଧେସୁ କମେସୁ ଖନ୍ଧାନଂ ଦେସନାକ୍କମୋୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଇତରେ, ଅସମ୍ଭୱା । ଅଭେଦେନ ହି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅତ୍ତଗ୍ଗାହପତିତଂ ୱେନେୟ୍ୟଜନଂ ସମୂହଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଦସ୍ସନେନ ଅତ୍ତଗ୍ଗାହତୋ ମୋଚେତୁକାମୋ ଭଗୱା ହିତକାମୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଜନସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖୁଆଦୀନଂ ୱିସୟଭୂତଂ ଓଳାରିକଂ ପଠମଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦେସେସି, ତତୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିସୟସଂୱେଦକଂ ଓଳାରିକଂ ୱେଦନଂ, ୟଂ ୱେଦେତି, ତଂ ସଞ୍ଜାନାତୀତି ଏୱଂ ୱେଦନାୱିସୟସ୍ସ ଆକାରଗ୍ଗାହିକଂ ସଞ୍ଞଂ, ସଞ୍ଞାୱସେନାଭିସଙ୍ଖାରକେ ସଙ୍ଖାରେ, ତେସଂ ୱେଦନାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟାଧିପତିଭୂତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ କମୋ ।
ଅନୂନାଧିକତୋତି କସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ପଞ୍ଚେୱ ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା ଅନୂନା ଅନଧିକାତି ? ସବ୍ବସଙ୍ଖତସଭାଗେକସଙ୍ଗହତୋ, ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗ୍ଗାହୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଏତପ୍ପରମତୋ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଦୱରୋଧତୋ । ଅନେକପ୍ପଭେଦେସୁ ହି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ ସଭାଗୱସେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନେସୁ ରୂପଂ ରୂପସଭାଗେକସଙ୍ଗହୱସେନ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ହୋତି, ୱେଦନା ୱେଦନାସଭାଗେକସଙ୍ଗହୱସେନ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସଞ୍ଞାଦୀସୁପି, ତସ୍ମା ସବ୍ବସଙ୍ଖତସଭାଗେକସଙ୍ଗହତୋ ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା । ଏତପରମଞ୍ଚେତଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗ୍ଗାହୱତ୍ଥୁ, ୟଦିଦଂ ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗ୍ଗାହୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଏତପରମତୋପି ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା । ୟେପି ଚଞ୍ଞେ ସୀଲାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା, ତେପି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଏତ୍ଥେୱ ଅୱରୋଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞେସଂ ତଦୱରୋଧତୋପି ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ଅନୂନାଧିକତୋ ।
ଦଟ୍ଠବ୍ବସମଭେଦତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଭେଦତୋ, ଉପମାଭେଦତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭେଦତୋ ତାୱ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ସାମଞ୍ଞତୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକପଚ୍ଚତ୍ଥିକତୋ, ଭାରତୋ, ଖାଦକତୋ, ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଅନତ୍ତସଙ୍ଖାତୱଧକତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିସେସତୋ ପନ ଫେଣପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଉଦକବୁବ୍ବୁଳମରୀଚିକକଦଲିକ୍ଖନ୍ଧମାୟା ୱିୟ ୟଥାକ୍କମଂ ୱେଦନାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଥା ହି ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ୱିମଦ୍ଦାସହୋ, ସୋ ଚ ପତ୍ତଥାଲକାଦିଅତ୍ଥଂ ଗହିତୋପି ତମତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି, ଭିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ରୂପମ୍ପି ୱିମଦ୍ଦାସହଂ, ତଞ୍ଚ ସୁଭାଦିୱସେନ ଗହିତମ୍ପି ନ ତଥା ତିଟ୍ଠତି, ଅସୁଭାଦିୟେୱ ହୋତି ।
ୟଥା ୱା ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ଅନେକସନ୍ଧିଘଟିତୋ ବହୁନ୍ନଂ ଉଦକସପ୍ପାଦିପାଣକାନଂ ଆୱାସୋ, ଆଦିତୋ ଚେସ ବଦରପକ୍କମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବୱଡ୍ଢନକୋ ଉଟ୍ଠିତମତ୍ତୋପି ଚେସ ଭିଜ୍ଜତି, ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି, ସମୁଦ୍ଦଂ ପତ୍ୱା ପନ ଅୱସ୍ସମେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ରୂପମ୍ପି ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ ଅନେକସନ୍ଧିଘଟିତଂ ଅସୀତିକିମିକୁଲୱୋକିଣ୍ଣଂ, ଆଦିତୋ ଚେତଂ କଲଲମତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବୱଡ୍ଢନକଂ, କଲଲମତ୍ତେପି ଚେତଂ ଭିଜ୍ଜତି, ଅବ୍ବୁଦାଦିଭାୱେପି ଆୟୁକ୍ଖୟଂ ପତ୍ୱା ଅୱସ୍ସମେୱ ଭିଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଫେଣପିଣ୍ଡସଦିସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟଥା ପନ ବୁବ୍ବୁଳୋ ମୁହୁତ୍ତରମଣୀୟୋ ଅଗୟ୍ହୁପଗୋ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକୋୱ, ଏୱଂ ୱେଦନାପି । ୟଥା ଚ ବୁବ୍ବୁଳୋ ଉଦକତଲଂ, ଉଦକବିନ୍ଦୁଂ, ଉଦକଜଲ୍ଲକଂ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁଟଂ କତ୍ୱା ଗହଣୱାତଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରି କାରଣାନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ୱେଦନାପି ୱତ୍ଥୁଂ, ଆରମ୍ମଣଂ, କିଲେସଜଲ୍ଲଂ, ଫସ୍ସସଙ୍ଘଟ୍ଟନଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରି କାରଣାନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସା ବୁବ୍ବୁଳସଦିସା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ୟଥା ପନ ମରୀଚିକା ଜଲାସୟାଦିଭାୱେନ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭିକା, ଏୱଂ ସଞ୍ଞାପି ନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନାତି ମରୀଚିସଦିସା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଥା ପନ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଗୟ୍ହୁପଗୋ ବହୁୱଟ୍ଟିସମୋଧାନୋ, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋପି ଅଗୟ୍ହୁପଗୋନିଚ୍ଚାଦିସାରୱିରହିତୋ, ଫସ୍ସାଦିବହୁଧମ୍ମସମୋଧାନୋ ଚ ହୋତୀତି ସୋ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ପନ ମାୟା ଅସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିରୂପାନିପି ତଥା ଗାହାପେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ୱଞ୍ଚେତି, ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚାଦିରୂପଂ ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱିୟ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଚ ଗାହାପେତ୍ୱା ୱଞ୍ଚେତୀତି ତଂ ମାୟାସଦିସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ଫେଣପିଣ୍ଡୂପମଂ ରୂପଂ, ୱେଦନା ବୁବ୍ବୁଳୂପମା ।
ମରୀଚିକୂପମା ସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରା କଦଲୂପମା ।
ମାୟୂପମଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଦେସିତାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୫) ।
ଅୟମେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭେଦୋ ।
ଉପମାଭେଦତୋ ଚ ପନ ଗିଲାନସାଲୂପମୋ ରୂପୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଗେଲଞ୍ଞୂପମୋ ୱେଦନୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଗେଲଞ୍ଞସମୁଟ୍ଠାନୂପମୋ ସଞ୍ଞୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅସପ୍ପାୟସେୱନୂପମୋ ସଙ୍ଖାରୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଗିଲାନୂପମୋ ୱିଞ୍ଞାଣୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଅପିଚ ଚାରକକାରଣଅପରାଧକାରଣକାରକଅପରାଧିକୂପମା ଏତେ ଭାଜନଭୋଜନବ୍ୟଞ୍ଜନପରିୱେସକଭୁଞ୍ଜକୂପମା ଚାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଉପମାଭେଦୋ । ଏୱଂ ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ଞେୟ୍ୟୋ ।
ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀତି ଏତ୍ଥ ଆୟତନତୋ, ଆୟାନଂ ତନନତୋ, ଆୟତସ୍ସ ଚ ନୟନତୋ ଆୟତନାନି। ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀସୁ ହି ତଂତଂଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସେନ ସେନ ଅନୁଭୱନାଦିନା କିଚ୍ଚେନ ଆୟତନ୍ତି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ଘଟେନ୍ତି ୱାୟମନ୍ତି, ତେ ଚ ପନ ଆୟଭୂତେ ଧମ୍ମେ ଏତାନି ତନୋନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ଅତୀୱ ଆୟତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ନୟନ୍ତେୱ, ପୱତ୍ତୟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଅପିଚ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ଆକରଟ୍ଠେନ, ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ସଞ୍ଜାଭିଦେସଟ୍ଠେନ, କାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ସାସନେ, ଲୋକେ ଚ ‘‘ଆୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁଆଦୀସୁ ହି ତେ ତେ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ନିୱସନ୍ତି, ତେସୁ ଚ ଆକରଭୂତେସୁ ଆକିଣ୍ଣା ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ସମୋସରନ୍ତି, ଚକ୍ଖାଦୟୋୱ ନେସଂ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ, କାରଣଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ନିୱାସଟ୍ଠାନାଦିନା ଅତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଆୟତନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ, ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେତି, ୱିଭାୱେତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ। ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଣାତୀତି ସୋତଂ। ସପ୍ପତୀତି ସଦ୍ଦୋ, ଉଦାହରୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଘାୟତୀତି ଘାନଂ। ଗନ୍ଧୟତୀତି ଗନ୍ଧୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ସୂଚୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱିତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା। ରସନ୍ତି ତଂ ସତ୍ତାତି ରସୋ, ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାସୱଧମ୍ମାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ । ଫୁସୀୟତୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ। ମନତୀତି ମନୋ। ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମା। ଚକ୍ଖୁ ଚ ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମା ଚ ତେ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦତୋ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନାୟତନଂ ନାମ । ଚେତସିକସୁଖୁମରୂପନିବ୍ବାନାନି ଧମ୍ମାୟତନଂ ନାମ । ସେସାନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି । ଇମେସୁ ଚ ଆୟତନେସୁ ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନା, କାଲୱିନିମୁତ୍ତା ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସବ୍ବେ ନାମରୂପଧମ୍ମା, ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଜାତି ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଧାତୁ॰ ୭୧) ହି ରୂପାରୂପଲକ୍ଖଣାନଂ ଜାତିଜରାଭଙ୍ଗାନଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଇତରାସମ୍ପି ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ୟଥାରହଂ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମଭେଦୋ ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ତାୱ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମଂ । ରୂପା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା…ପେ॰… ଧମ୍ମା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୫୪) ଏୱଂ ୱିସୟିୱିସୟାୟତନୱସେନ ଆୟତନାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନୟୋ ।
ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପନ ପସାଦୱିସୟାୟତନାନି ତାୱ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ? ୟଂ ଚକ୍ଖୁ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୧୫୬) ରୂପକଣ୍ଡେ (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୭) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଭତ୍ତାନି । ମନାୟତନଂ ପନ ଏକୱିଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱଦସୱିଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାୟତନଂ ପନ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ? ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୟଞ୍ଚ ରୂପଂ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘଂ ଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖତା ଚ ଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୬୭) ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୧୬୭) ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଭତ୍ତଂ । ସୁଖୁମରୂପନିବ୍ବାନାନି ରୂପକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତନୟାନେୱାତି ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟନୟୋ ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟଂ ପନ ଇତୋ ପରଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ତିକଦୁକାନଂ ଆଦିଅନ୍ତେହି ଚେୱ ୱିସେସତ୍ଥଦୀପକେହି ଚ ତିକଦୁକେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ, ସେସେହିପି ତିକଦୁକେହି ୟୋଜନାନୟୋ ଖନ୍ଧେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି । କଥଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ କତି କୁସଲା…ପେ॰… କତି ଅରଣାତି ? ଦସାୟତନା ଅବ୍ୟାକତା, ଦ୍ୱାୟତନା ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅକୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା । ୱେଦନାତ୍ତିକେ ଦସାୟତନାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ମନାୟତନଂ ତିଧାପି, ଧମ୍ମାୟତନଂ ତିଧା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ…ପେ॰… ରୂପାୟତନଂ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ, ନୱାୟତନାନି ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘାନି, ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନାନି ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘାନି, ଏକାଦସାୟତନାନି ନ ହେତୂ, ଧମ୍ମାୟତନଂ ସିୟା ହେତୁ, ସିୟା ନ ହେତୁ…ପେ॰… ଏକାଦସାୟତନାନି ସପ୍ପଚ୍ଚୟାନି, ଧମ୍ମାୟତନଂ ସିୟା ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ, ସିୟା ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ…ପେ॰… ଦସାୟତନାନି ରୂପଂ, ମନାୟତନଂ ଅରୂପଂ, ଧମ୍ମାୟତନଂ ଦ୍ୱିଧାପି…ପେ॰… ଦସାୟତନାନି ଅରଣାନି, ଦ୍ୱାୟତନାନି ସିୟା ସରଣାନି, ସିୟା ଅରଣାନୀତି ଅୟଂ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟୋ ।
କମତୋ ତାୱତ୍ତତୋ ଚ, ତେସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭେଦତୋ ।
ପାଳିମୁତ୍ତନୟେନେତ୍ଥ, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ କମତୋତି ଇଧାପି ଦେସନାକ୍କମୋୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ହି ଆୟତନେସୁ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘୱିସୟତ୍ତା ଚକ୍ଖାୟତନଂ ପାକଟନ୍ତି ପଠମଂ ଦେସିତଂ, ତତୋ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘୱିସୟାନି ସୋତାୟତନାଦୀନି । ଅଥ ୱା ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟସୱନାନୁତ୍ତରିୟହେତୁଭାୱତୋ ବହୂପକାରତ୍ତା ଚକ୍ଖୁସୋତାୟତନାନି ପଠମଂ ଦେସିତାନି, ତତୋ ଘାନାୟତନାଦୀନି ତୀଣି, ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ପନ ଗୋଚରୱିସୟତ୍ତା ଅନ୍ତେ ମନାୟତନଂ, ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ଗୋଚରତ୍ତା ତେସଂ ଅନନ୍ତରଂ ରୂପାୟତନାଦୀନି । ଅପିଚ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣୱୱତ୍ଥାନତୋପି ଅୟମେତେସଂ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୧; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦, ୧୧୩; ମହାନି॰ ୧୦୭) ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ କମୋ ।
ତାୱତ୍ତତୋତି ତାୱଭାୱତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଚକ୍ଖାଦୟୋପି ହି ଧମ୍ମା ଏୱ, ଏୱଂ ସତି ଧମ୍ମାୟତନମିଚ୍ଚେୱ ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଚେ ? ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନତୋ ଅୟମେତେସଂ ଭେଦୋ ହୋତୀତି ଦ୍ୱାଦସ ୱୁତ୍ତାନି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ହି ୱିଞ୍ଞାଣକାୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଂ, ରୂପାୟତନମେୱାରମ୍ମଣଂ । ତଥା ଇତରାନି ଇତରେସଂ । ଛଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ଭୱଙ୍ଗମନସଙ୍ଖାତୋ ମନାୟତନେକଦେସୋୱ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଂ, ଅସାଧାରଣଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି । ଇତି ଛନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣକାୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନତୋ ଦ୍ୱାଦସ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ତାୱତ୍ତତା ।
ଦଟ୍ଠବ୍ବଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ଆୟତନାନି ଅନାଗମନତୋ, ଅନିଗ୍ଗମନତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ନ ହି ତାନି ପୁବ୍ବେ ଉଦୟା କୁତୋଚି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନପି ଉଦ୍ଧଂ ୱୟା କୁହିଞ୍ଚି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପୁବ୍ବେ ଉଦୟା ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସଭାୱାନି ଉଦ୍ଧଂ ୱୟା ପରିଭିନ୍ନସଭାୱାନି, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱେମଜ୍ଝେ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଅୱସାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନାଗମନତୋ, ଅନିଗ୍ଗମନତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ତଥା ନିରୀହତୋ, ଅବ୍ୟାପାରତୋ ଚ । ନ ହି ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଅହୋ ୱତ ଅମ୍ହାକଂ ସାମଗ୍ଗିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି, ନ ଚ ତାନି ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାରଭାୱେନ, ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ, ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ୱା ବ୍ୟାପାରମାପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମତାୱେସା ୟଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିସାମଗ୍ଗିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ନିରୀହତୋ, ଅବ୍ୟାପାରତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଅପିଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ସୁଞ୍ଞୋ ଗାମୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱୱିରହିତତ୍ତା, ବାହିରାନି ଗାମଘାତକଚୋରା ୱିୟ । ତଥା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଛପାଣକା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି, ବାହିରାନି ତେସଂ ଗୋଚରା ୱିୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭେଦୋ । ଏୱଂ ପାଳିମୁତ୍ତନୟେନେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋତି ଏତ୍ଥ ୱିଦହତି, ଧୀୟତେ, ୱିଧାନଂ, ୱିଧୀୟତେ ଏତାୟ, ଏତ୍ଥ ୱା ଧୀୟତୀତି ଧାତୁ। ଲୋକିୟା ହି ଧାତୁୟୋ କାରଣଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥିତା । ଅନେକପ୍ପକାରଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ୱିଦହନ୍ତି ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି, ସତ୍ତେହି ଚ ଧୀୟନ୍ତେ ଧାରୀୟନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖୱିଧାନମତ୍ତମେୱ ଚେତା, ଏତାହି ଚ କାରଣଭୂତାହି ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସତ୍ତେହି ଅନୁୱିଧୀୟତି, ୟଥାୱିହିତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ଏତାସ୍ୱେୱ ଧୀୟତି ଠପୀୟତୀତି ଏତେହି ଅତ୍ଥେହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ‘‘ଧାତୁୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ୟଥା ୱା ସରୀରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅୱୟୱଭୂତେସୁ ରସସୋଣିତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ଧାତୁସମଞ୍ଞା, ଏୱମେତେସୁପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଧାତୁସମଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସାଧାରଣତ୍ଥୱସେନ ପନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧାତୁୟୋ । ନିଜ୍ଜୀୱମତ୍ତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁ ଚ ତଂ ଧାତୁ ଚାତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁ। ଏୱଂ ସେସେସୁପୀତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦତୋ ପନେତ୍ଥ ଆୟତନେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଦ୍ୱୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋଧାତୁ ନାମ । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣମନୋଧାତୁୱଜ୍ଜିତଂ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ତାୱ – ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋ ତେଜୋ ୱାୟୋ ଆକାସୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ଛ ଧାତୁୟୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଆଦିତୋ ପଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱସେନ, ପଚ୍ଛିମା ଚ ଛ ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ୱିଭତ୍ତା, ଅପରାପି ‘‘ସୁଖଧାତୁ ଦୁକ୍ଖସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଅୱିଜ୍ଜାଧାତୂ’’ତି ଛ ଧାତୁୟୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତଥା ତଥା ୱିଭତ୍ତା, ପୁନ ଅପରାପି ‘‘କାମଧାତୁ ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାନେକ୍ଖମ୍ମଅବ୍ୟାପାଦଅୱିହିଂସାଧାତୂ’’ତି ଛ ଧାତୁୟୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା, ଏୱଂ ତୀହି ଛକ୍କେହି ପଚ୍ଚେକଂ ତେଭୂମକା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ସରୂପତୋ, ଲକ୍ଖଣାହାରତୋ, ନିସ୍ସୟୱିସୟପୟୋଗୱିନାଭାୱାଦିତୋ ଚ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନୟୋ ।
ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପନ ସରୂପେନେୱ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପସାଦୱିସୟଧାତୁୟୋ ଆୟତନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଭତ୍ତା, ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ପନ –
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ? ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ମନୋଧାତୁ ? ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ନିରୁଦ୍ଧସମନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱା ପନ ପଠମସମନ୍ନାହାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମନୋଧାତୁ ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଧମ୍ମଧାତୁ ? ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୟଞ୍ଚ ରୂପଂ ଅନିଦସ୍ସନଂ ଅପ୍ପଟିଘଂ ଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନଂ, ଅସଙ୍ଖତା ଚ ଧାତୁ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧମ୍ମଧାତୁ ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋଧାତୁୟାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧସମନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୪) –
ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱା ପନ ପଠମସମନ୍ନାହାରୋତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱିସୟେସୁ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୂତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ମନୋଧାତୁୟାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧସମନନ୍ତରାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପି-କାରୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ମନୋଧାତୁୟାପି ସନ୍ତୀରଣୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାଦିମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାପୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚାତିଆଦୀସୁ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଭୱଙ୍ଗମନଞ୍ଚେୱ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ସହାୱଜ୍ଜନକଜୱନଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟନୟୋ ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟେ ପନ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ କତି କୁସଲା…ପେ॰… କତି ଅରଣାତି ? ସୋଳସ ଧାତୁୟୋ ଅବ୍ୟାକତା, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ତିଧାପି ହୋନ୍ତି…ପେ॰… ଦସ ଧାତୁୟୋ ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ ୱିପାକା, ମନୋଧାତୁ ସିୟା ୱିପାକା, ସିୟା ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ତିଧାପି ହୋନ୍ତି । ଦସ ଧାତୁୟୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା, ସଦ୍ଦଧାତୁୟୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା, ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ ସିୟା ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା, ସିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ତିଧାପି…ପେ॰… ଦସ ଧାତୁୟୋ ସିୟା ଉପ୍ପନ୍ନା, ସିୟା ଉପ୍ପାଦିନୋ, ସଦ୍ଦଧାତୁ ସିୟା ଉପ୍ପନ୍ନା, ସିୟା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଉପ୍ପାଦିନୋତି, ଛ ଧାତୁୟୋ ତିଧାପି । ଧମ୍ମଧାତୁ ତିଧାୱ…ପେ॰… ରୂପଧାତୁ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘା, ନୱ ଧାତୁୟୋ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘା, ଅଟ୍ଠ ଧାତୁୟୋ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘା । ସତ୍ତରସ ଧାତୁୟୋ ନ ହେତୂ, ଧମ୍ମଧାତୁ ଦ୍ୱିଧାୱ…ପେ॰… ସୋଳସ ଧାତୁୟୋ ଅରଣା, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଦ୍ୱିଧାପୀତି ଅୟଂ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟୋ ।
ଇଦାନି ପନେତାସଂ –
କମତାୱତ୍ତତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିଭାଗତୋ ।
ଧାତୂନମିଧ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ କମତୋ ତାୱ ଇଧାପି ଦେସନାକ୍କମୋୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୋ ଚ ପନାୟଂ ହେତୁଫଲାନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ରୂପଧାତୂତି ଇଦଂ ହି ଦ୍ୱୟଂ ହେତୁ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଇଦଂ ଫଲଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ କମୋ ।
ତାୱତ୍ତତୋ ପନ ୟା ଇଧ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ତୀହି ଛକ୍କେହି ୱୁତ୍ତା ଧାତୁୟୋ ଚେୱ, ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପଦେସେସୁ ‘‘ଆଭାଧାତୁ…ପେ॰… ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତା ଚାତି ଅଞ୍ଞାପି ବହୁଧାତୁୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତାସମ୍ପି ୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ଅଟ୍ଠାରସେୱ ୱୁତ୍ତାତି ? ତାସମ୍ପି ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ।
ଅପିଚ ୱିଜାନନସଭାୱେ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଜୀୱସଞ୍ଞୀନଂ ତସ୍ସା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଭେଦେନ ଅନେକତଂ, ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଅନିଚ୍ଚତଞ୍ଚ ପକାସେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଦୀଘରତ୍ତାନୁସୟିତଜୀୱସଞ୍ଞାସମୂହନନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାରସେୱ ୱୁତ୍ତା । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଚ । ୱେନେୟ୍ୟା ହି ଅରୂପମୂଳ୍ହୋ ରୂପମୂଳ୍ହୋ ଉଭୟମୂଳ୍ହୋତି ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୟଥାକ୍କମଂ ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରତୋ ଅରୂପଭେଦୱିଭାୱିନୀ ଖନ୍ଧଦେସନା, ରୂପଭେଦୱିଭାୱିନୀ ଆୟତନଦେସନା, ତଦୁଭୟଭେଦୱିଭାୱିନୀ ଧାତୁଦେସନା ସପ୍ପାୟାତି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସେୱ ୱୁତ୍ତାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ତଥା ତଥା ହି,
ଧମ୍ମଂ ପକାସୟତି ଏସ ୟଥା ୟଥାସ୍ସ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମତେଜୱିହତଂ ୱିଲୟଂ ଖଣେନ,
ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତହଦୟେସୁ ତମୋ ପୟାତୀ’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୩) ।
ଅୟମେତ୍ଥ ତାୱତ୍ତତା ।
ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ ପନେତା ସବ୍ବାପି ସଙ୍ଖତା ଧାତୁୟୋ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱିୱିତ୍ତତୋ, ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱସୁଞ୍ଞତୋ, ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ଭେରିତଲଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ ରୂପଧାତୁ, ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତଥା ତିସ୍ସୋପି ଚେତା ୟଥାକ୍କମଂ ଆଦାସତଲମୁଖମୁଖନିମିତ୍ତାନି ୱିୟ । ତଥା ତିଲୟନ୍ତଚକ୍କତେଲାନି ୱିୟ, ଅଧରାରଣୀଉତ୍ତରାରଣୀଅଗ୍ଗୀ ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ସୋତଧାତୁଆଦୀସୁପି । ମନୋଧାତୁ ପନ ୟଥାସମ୍ଭୱତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀନଂ ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଧମ୍ମଧାତୁୟଂ ପନ ୱେଦନା ସଲ୍ଲସୂଲମିୱ, ସଞ୍ଞା ରିତ୍ତମୁଟ୍ଠି ୱିୟ, ସଙ୍ଖାରା ୱିସରୁକ୍ଖମିୱ, ସୁଖୁମରୂପଂ ଖୁରଚକ୍କଂ ୱିୟ, ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ଖେମନ୍ତଭୂମି ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପନ ମକ୍କଟୋ ୱିୟ, ଅସ୍ସଖଳୁଙ୍କୋ ୱିୟ, ୟତ୍ଥକାମନିପାତିତୋ ୱେହାସକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ, ରଙ୍ଗନଟୋ ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅୟମେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବତା ।
ପଚ୍ଚୟାନଂୱିଭାଗତୋ ପନେତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚକ୍ଖୁ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, କିରିୟାମନୋଧାତୁ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ତୟୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ପନ ମନୋଧାତୁ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ଧମ୍ମଧାତୁ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତନିସ୍ସୟସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୱିଭାଗୋ । ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ଏତ୍ଥାୟଂ ସଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅନେକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଭଣେ ନ କୁଜ୍ଝେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୪) ୱାଚାସଚ୍ଚେ । ‘‘ସଚ୍ଚେ ଠିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୧.୪୩୩) ୱିରତିସଚ୍ଚେ । ‘‘କସ୍ମା ନୁ ସଚ୍ଚାନି ୱଦନ୍ତି ନାନା, ପୱାଦିୟାସେ କୁସଲାୱଦାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୧) ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚେ । ‘‘ଏକଂ ହି ସଚ୍ଚଂ, ନ ଦୁତିୟମତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୦) ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେ, ନିବ୍ବାନେ ଚେୱ ମଗ୍ଗେ ଚ । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ କତି କୁସଲା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୧୬) ଅରିୟସଚ୍ଚେ । ସ୍ୱାୟମିଧାପି ଅରିୟସଚ୍ଚେ ୱତ୍ତତି । କେନଟ୍ଠେନ ସଚ୍ଚାନି ? ତଥଟ୍ଠେନ । କୋୟଂ ତଥଟ୍ଠୋ ନାମ ? ୟୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଉପପରିକ୍ଖମାନାନଂ ମାୟାୱ ୱିପରୀତୋ, ମରୀଚୀୱ ୱିସଂୱାଦକୋ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅତ୍ଥା ୱିୟ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସଭାୱୋ ଚ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ବାଧନପ୍ପଭୱସନ୍ତିନିୟ୍ୟାନଭୂତେନ ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱେନ ଅରିୟଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରୋ ହୋତି । ଅୟଂ ତଥଟ୍ଠୋ ସଚ୍ଚଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ଇତି ତଚ୍ଛାୱିପଲ୍ଲାସଭୂତଭାୱଂ ଚତୂସୁପି ।
ଦୁକ୍ଖାଦୀସ୍ୱୱିସେସେନ, ସଚ୍ଚଟ୍ଠଂ ଆହୁ ପଣ୍ଡିତା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ମହାୱଗ୍ଗ ୩.୧୪) ॥
ଅରିୟାନି ଚ ତାନି ସଚ୍ଚାନି ଚାତି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି। ଅରିୟାନୀତି ଉତ୍ତମାନି, ଅୱିସଂୱାଦକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରିୟେହି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବାନି ସଚ୍ଚାନି, ଅରିୟସ୍ସ ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତକାନି ସଚ୍ଚାନି ତେନ ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା, ପକାସିତତ୍ତା ଚ, ଅରିୟଭାୱକରାନି ୱା ସଚ୍ଚାନି ତେସଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅରିୟଭାୱସିଦ୍ଧିତୋତି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି। ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ଦୁ-ଇତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ କୁଚ୍ଛିତେ ଦିସ୍ସତି । କୁଚ୍ଛିତଂ ହି ପୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଖଂ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ତୁଚ୍ଛେ । ତୁଚ୍ଛଂ ହି ଆକାସଂ ‘‘ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଞ୍ଚ ପଠମସଚ୍ଚଂ କୁଚ୍ଛିତଂ ଅନେକୋପଦ୍ଦୱାଧିଟ୍ଠାନତୋ, ତୁଚ୍ଛଂ ବାଲଜନପରିକପ୍ପିତଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱୱିରହିତତୋ, ତସ୍ମା କୁଚ୍ଛିତତ୍ତା, ତୁଚ୍ଛତ୍ତା ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଂ-ଇତି ଚ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସମାଗମୋ, ସମେତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଂୟୋଗଂ ଦୀପେତି । ଉ-ଇତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉଦିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ । ଅୟ-ସଦ୍ଦୋ ପନ କାରଣଂ ଦୀପେତି । ଇଦଞ୍ଚ ଦୁତିୟସଚ୍ଚଂ ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ସତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣନ୍ତି ‘‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତିୟସଚ୍ଚଂ ପନ ୟସ୍ମା ନି-ସଦ୍ଦୋ ଅଭାୱଂ, ରୋଧ-ସଦ୍ଦୋ ଚାରକଂ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଅଭାୱୋ ଏତ୍ଥ, ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଅଧିଗତେ ସଂସାରଚାରକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସ୍ସ ସବ୍ବଗତିସୁଞ୍ଞତ୍ତା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଚାତି ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ଚତୁତ୍ଥଂ ପନ ୟସ୍ମା ଏତଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଗଚ୍ଛତି, ସତ୍ତଂ ୱା ତଂ ଗମୟତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ତଦଭିମୁଖତ୍ତା, ପଟିପଦା ଚ ହୋତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅପିଚ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥା ୱିଭତ୍ତା ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା, ୟେ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ଅଭିସମେନ୍ତେହି ଅଭିସମେତବ୍ବା । ୟଥାହ –
‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠା ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା । ସମୁଦୟସ୍ସ ଆୟୂହନଟ୍ଠୋ ନିଦାନଟ୍ଠୋ ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ …ପେ॰… ନିରୋଧସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ଅମତଟ୍ଠୋ…ପେ॰… ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ହେତ୍ୱଟ୍ଠୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ…ପେ॰… ଅନଞ୍ଞଥା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୮) ।
ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦତୋ ପନ ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜିତା ସବ୍ବଲୋକିୟଧମ୍ମା, ସଂକିଲେସିକୱଜ୍ଜିତା ୱା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମ, ତଣ୍ହା ପନ ସବ୍ବା ଅକୁସଲା ୱା ଲୋକିୟକୁସଲା ୱା ଧମ୍ମା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନାମ, ନିବ୍ବାନଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ନାମ, ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ନାମ । ଇମେହି ପନ ମଗ୍ଗଙ୍ଗେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚେୱ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ଚେତ୍ଥ ଅସଙ୍ଗହିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତାନି ହି ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ୱଚନତୋ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖସଙ୍ଗହିତାନିପି । ୟାୟ ପରିଞ୍ଞାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ତେନ ନ ହୋନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତାନି ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅୟଂ ଧମ୍ମଭେଦୋ ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ତାୱ –
‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ? ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା, ଜରାପି ଦୁକ୍ଖା, ମରଣମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ, ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସାପି ଦୁକ୍ଖା, ଅପ୍ପିୟେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଦୁକ୍ଖୋ, ପିୟେହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଦୁକ୍ଖୋ, ୟମ୍ପିଚ୍ଛଂ ନ ଲଭତି, ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ, ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୯୦) –
ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ତିୱିଧଂ ହୋତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ଦୁୱିଧଂ ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଂ ନିପ୍ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୱେଦନା ନିପ୍ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଂ ନାମ, ତଦୱସେସା ପନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଂ ନାମ । ସୁଖସୋମନସ୍ସୱେଦନା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ ନାମ । ସବ୍ବେ ପନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ସବ୍ବସଙ୍ଖତା ୱା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ ନାମ । ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦୁକ୍ଖାନଂ ୱସେନ ୟଥାୟୋଗଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଜାତିଆଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା ୱେଦିତବ୍ବା । କାମଭୱସ୍ମିଂ ହି ଜାତି ତାୱ ସୟଂ ନ ଦୁକ୍ଖା, ଅପାୟଗତିମନୁସ୍ସଗତିଆଦୀସୁ ପନ ନିରୟଗ୍ଗିସନ୍ତାପାଦିମୂଲକଂ, ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିକାଦିମୂଲକଂ, ଜିଘଚ୍ଛାପିପାସାଦିମୂଲକଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ପରିୟାୟତୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ତଥା ଜରାମରଣାଦୟୋପି । କେୱଲଂ ଜରା କାୟଦୁବ୍ବଲତାମୂଲସ୍ସ, ପୁତ୍ତଦାରାଦିପରିଭୱମୂଲସ୍ସ ଚ, ମରଣଂ ପନ ମାରଣନ୍ତିକୱେଦନାଭୂତସ୍ସ, ନିରୟାଦିଗତିନିମିତ୍ତଦସ୍ସନମୂଲସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ, ସୋକାଦୟୋ ସୋକାଦିମୂଲସ୍ସ କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱତ୍ତା ଚେୱ ସୟଂ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଚ ଦୁକ୍ଖାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା ଚେସଂ ପସିଦ୍ଧାୟେୱ । ଏୱଂ କାମଭୱେ ଜାତିଆଦୀନଂ ତୀହିପି ଦୁକ୍ଖେହି ଦୁକ୍ଖତା ୱେଦିତବ୍ବା । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ପନ ୟସ୍ମା ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା ନ ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଜାତିଆଦୀନଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୱସେନ ଚ ଦୁକ୍ଖତା ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱସେନାତି ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ନୟୋ ।
ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପନ ‘‘କାମତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୩) ତତ୍ତକମେୱ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ସା ଖୋ ପନେସା ତଣ୍ହା କତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୩) ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନାସଞ୍ଞାଚେତନାତଣ୍ହାୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱିସୟଭୂତାନଂ ୱସେନ ତଣ୍ହାୟ ‘‘ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ପକାସେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତଂ ।
ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ପନ ‘‘ତସ୍ସା ଏୱ ତଣ୍ହାୟ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ ଚାଗୋ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ମୁତ୍ତି ଅନାଲୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୪) ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ସା ଖୋ ପନେସା ତଣ୍ହା କତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝମାନା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୪) ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସମୁଦୟସଚ୍ଚେ ୱୁତ୍ତଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱସେନ ପଟିଲୋମତୋ ତଣ୍ହାୟ ନିରୋଧଂ ପକାସେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋତିଆଦୀନି ପଦାନି ନିବ୍ବାନୱେୱଚନାନି । ନିବ୍ବାନଂ ହି ଆଗମ୍ମ ତଣ୍ହା ଅସେସା ୱିରଜ୍ଜତି, ନିରୁଜ୍ଝତି, ଚଜୀୟତି, ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟତି, ମୁଚ୍ଚତି, ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ ଚାଗୋ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ମୁତ୍ତି ଅନାଲୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକମେୱ ହି ନିବ୍ବାନଂ, ନାମାନି ପନସ୍ସ ସବ୍ବସଙ୍ଖତାନଂ ନାମପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅନେକାନି ହୋନ୍ତି ।
ନନୁ ପାଟେକ୍କଂ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତମେୱ ନିବ୍ବାନଂ, ତେନେୱ ଚ ତାସୁ ତାସୁ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମଦେସନାସୁ ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୧୪) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଅରହତ୍ତନିବ୍ବାନାନଂ ଏକତାପଜ୍ଜନତୋ । ଅରହତ୍ତମ୍ପି ହି ‘‘ୟୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ ମୋହକ୍ଖୟୋ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୧୪) ରାଗାଦୀନଂ ପରିକ୍ଖୟନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଉପଚାରେନ ଅରହତ୍ତଂ ରାଗକ୍ଖୟାଦିଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ରାଗାଦୀନଂ ଖୟହେତୁତ୍ତା ନିବ୍ବାନମ୍ପି ରାଗକ୍ଖୟାଦିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଇତରଥା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ବହୁତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି ରାଗାଦୀନଂ ବହୁନ୍ନଂ ଖୟସ୍ସାପି ବହୁତ୍ତା । ସବ୍ବକିଲେସାନମ୍ପି ଖୟସ୍ସ ଏକତ୍ତେନ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଖୟେ ସବ୍ବକିଲେସକ୍ଖୟୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଓଳାରିକତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସ ସିୟା ତିରଚ୍ଛାନାନମ୍ପି ଉପ୍ପନ୍ନରାଗକ୍ଖୟସ୍ସ ପାକଟତ୍ତେନ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଗୋତ୍ରଭୂକ୍ଖଣେପି ଚ ରାଗାଦିକ୍ଖୟୋ ହୋତି ଗୋତ୍ରଭୁନୋ ନିବ୍ବାନୱିସୟତ୍ତା, ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତାଅପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ନ ହି ଅତ୍ତନା ଖେପିୟମାନକିଲେସକ୍ଖୟମାରବ୍ଭ ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଭାୱୋ ଚସ୍ସ ଆପଜ୍ଜତି ରାଗାଦିକ୍ଖୟଭୂତସ୍ସ ପନ ଅଭାୱସ୍ସ ପକ୍ଖୱସେନ ତୁଚ୍ଛରୂପତ୍ତା, ତସ୍ସାପି ଭାୱତ୍ତାଭାୱାୱ ୱିୱେକଲକ୍ଖଣଂ ନ ସିୟା, ସଙ୍ଖତତା ଚସ୍ସ ସିୟା । ନ ହି କଦାଚି ଉପଲବ୍ଭମାନଂ ଅସଙ୍ଖତଂ ଭୱିତୁମରହତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅହେତୁକତ୍ତାପତ୍ତିତୋ, ସଙ୍ଖତତ୍ତେପି ଚସ୍ସ ନ ନିବ୍ବାନତ୍ତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଜରାଭଙ୍ଗସମଙ୍ଗିତାୟ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା, ତଥା ଚ ଅଭାୱସ୍ସାପି ଅଭାୱୋ, ଅନୱଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଖୀଣାନମ୍ପି ରାଗାଦୀନଂ ପୁନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ୟେସଂ ତେସମେୱ ଅଭାୱୋ ଅଭାୱସ୍ସ ୱିନଟ୍ଠତ୍ତା ।
ଅପିଚ କାରଣନ୍ତରେନ ୱା ଭାୱେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ରାଗାଦୀନଂ ନ କାଚି ହାନି ହୋତି । ନ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଗଚ୍ଛତି । ଅଭାୱୋ ଭାୱସ୍ସ ୱିରୋଧି, ୱିରୋଧିସନ୍ନିଧାନେ ଚ ଇତରଂ ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ଚେ ? କିମିଦଂ ୱିଗମନଂ ନାମ । ୟଦି ତମ୍ପି ଭାୱରୂପଂ, ସମାନଦୋସତା ଚସ୍ସ ସିୟା ଅନୱଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ନ ଚ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି । ୟଦି ତୁଚ୍ଛରୂପଂ, କିଂ ପଠମମେୱସ୍ସ ତୁଚ୍ଛରୂପତାୟ ଉପଗତାୟ ଦୂରମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପଗନ୍ତବ୍ବାତି ସିଦ୍ଧା, ରାଗାଦିକ୍ଖୟଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ତୁଚ୍ଛରୂପତାୟ ଅଭାୱୋ, ନ ଚ ଅଭାୱୋ ଏୱ ନିବ୍ବାନଂ । ଅତୀତାନାଗତଦୋସାନମଭାୱେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ୱତ୍ତମାନାନଞ୍ଚ ଅଭାୱୋ ନାମ । ଅଭାୱୋ ନାମ ନ କିଲେସୱିଗମମତ୍ତୋ, ଅପି ତୁ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ । ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମୋ ନିବ୍ବାନେନାପି ସମ୍ପାଦୀୟତୀତି ଚେ ? ନ, ତସ୍ସ କାରଣଭାୱା । ୱିପସ୍ସନା କାରଣମିତି ଚେ ? ନ, ଅତ୍ତାଦିୱିକପ୍ପଜନକସଙ୍ଖତଧମ୍ମଦସ୍ସନେନ ୱିନା ଅନତ୍ତାଦିୱିକପ୍ପଭୂତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ୟଦି ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତାୟ ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତା ଏୱ ସିୟୁଂ, ନୋ ଚ କଦାଚି ନ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ ୱିରୁଦ୍ଧଧମ୍ମଦସ୍ସନାଭାୱା । ନ ହି ଦସ୍ସନଂ ୱିନା ୱିକପ୍ପୋ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଚ ଅତ୍ତାତି ୱିକପ୍ପଜନକରୂପାଦିଦସ୍ସନମେୱ ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧୱିକପ୍ପଜନକଂ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ପରମ୍ପରୋପଦେସେନ ରୂପାଦୀସୁ ୱିପସ୍ସନାୱିକପ୍ପୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନ, ତେସମ୍ପି ୱିରୁଦ୍ଧଦସ୍ସନାଭାୱେନ ୱିପସ୍ସନାୱିକପ୍ପାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ନ ହି ୟାଦିସାୟ କାରଣସାମଗ୍ଗିୟା ୟାଦିସଂ କାରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାଦିସାୟ ଏୱ ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅହେତୁକତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ନ ଚ ୱିରୁଦ୍ଧଦସ୍ସନାଭାୱେନ ଏକସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାୱିକପ୍ପଜନକସାମତ୍ଥିୟାଭାୱତୋ ତାଦିସାନଂ ପରମ୍ପରାୟପି ତବ୍ଭାୱୋ, ତଦୁପଦେସୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ତିଲକ୍ଖଣୂପଦେସନାନନ୍ତରିକତାୟ ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା ସିଦ୍ଧି, ତେନେୱସ୍ସ କିଲେସାନମଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନସ୍ସ, ୱିପସ୍ସନୋପଦେସସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ଚ ସିଦ୍ଧୀତି ନିବ୍ବାନମେୱ ତଦୁଭୟକାରଣଂ, ନାଞ୍ଞନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
କସ୍ମା ପନ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନେନ ରାଗାଦୀନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ, ତିଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ହୋତି । ନ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଇତରରାଗପ୍ପହାନଂ, ତିଲକ୍ଖଣଞାଣଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ? ନ, ଅସଙ୍ଖତଦସ୍ସନେନ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ୱା ଦୋସସ୍ସ ୱା ପାକଟତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖାନଂ ହି ୱଟ୍ଟସୁଖେ, ତନ୍ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ଚ ସୁଖାଭିମାନୋ, ୱଟ୍ଟାଭିରତି ଚ ପହୀୟତି ଦିଟ୍ଠପରତୀରସ୍ସ ନାୱିକସ୍ସ ନାୱାୟେକଦେସେ ସୁଖାଭିମାନାଭିରତିୟୋ ୱିୟ । ଅପିଚ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ ଅଲ୍ଲିନା ରାଗାଦୟୋ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ସଣ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିୟ ମକ୍ଖିକା, ଥଲେ ୱିୟ ଚ ଜଲଚରା, ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନେନ ପହୀନଦୋସସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ତେସୁ ସଙ୍ଖତେସୁ ତିଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନଂ ସମ୍ଭୱତି ଭେସଜ୍ଜାଲେପେନ ୱିହତକାଚତିମିରାଦିଦୋସସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନୋ ଘଟାଦିରୂପଦସ୍ସନଂ ୱିୟ, ଦିଟ୍ଠଦୋସେସୁ ଚସ୍ସ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନ ପୁନ ରାଗାଦୀନମୁପ୍ପତ୍ତି ଞାତା ସୁଚିଭାୱେ ୱିୟ ୱଚ୍ଚକୂପେତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କସ୍ମା ପନ କେସଞ୍ଚି ସତ୍ତାନଂ ଏୱ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାସମ୍ଭୱୋ, ନ ସବ୍ବେସନ୍ତି ? ଅନାଦିବୁଦ୍ଧପରମ୍ପରୋପଦେସସାପେକ୍ଖତ୍ତା, ତେସଞ୍ଚ ଉପଦେସକାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ଅଭାୱତୋ, ସୋତୂନଞ୍ଚ ଖଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚନ୍ତଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତା, ଚକ୍କୱାଳାନଞ୍ଚ ଅନନ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା କେଚି ଏୱ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକାଲେ ତିଲକ୍ଖଣୋପଦେସଲାଭେନ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତି, ନ ସବ୍ବେତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
କଥଂ ପନେତ୍ଥ ରାଗାଦୀନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମୋ ନିବ୍ବାନେନ ସାଧୀୟତୀତି ? ନ ତାୱ ସୋ, ଅତୀତାନାଗତାନଂ ତେସମିଦାନି ଅଭାୱା, ପୁବ୍ବେ ଚ ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ୱତ୍ତମାନାନଂ ସରସନିରୋଧତୋ । କଥଞ୍ଚସ୍ସ ତୁଚ୍ଛରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ହେତୁତ୍ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାନମୱସରୋତି ଚେ ? ନ, ତସ୍ସ ଭାୱରୂପତ୍ତା । ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିୟା ହି ନିବ୍ବାନମାରବ୍ଭ ଅନୁସୟାଜନନଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗା ଏୱ କିଲେସାନମନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଅଗ୍ଗିସନ୍ନିଧାନେ ଅଙ୍କୁରାଜନକଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନସାଲିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ବୀଜତାଭାୱରୂପତା ୱିୟ । ନ ହି ଅଭାୱୋ ନାମ କୋଚି ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ କାରଣେନ ଜନୀୟତି ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧକ୍ଖଣୁପ୍ପାଦନଭାୱୋୱୁପ୍ପାଦନଂ ଅନେକକ୍ଖଣୁପ୍ପାଦନେନ ଖନ୍ଧକାରାଭାୱୁପ୍ପାଦନଂ ୱିୟ, ତସ୍ମା କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତା ଉପନିସ୍ସୟୋପଚାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ । ସରୂପେନେୱ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ଅଭିସୁଖୁମତ୍ତା, ଅନୁପଲଦ୍ଧପୁବ୍ବତ୍ତା ଚ, ସୁଖୁମତା ଚସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାୱଚନତୋ, ଅରିୟେନ ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସିତବ୍ବତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ପନ ପରୱାଦୀ ଆହ – ‘‘ନତ୍ଥେୱ ନିବ୍ବାନଂ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋ’’ତି । ନ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟଂ ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଉପଲବ୍ଭତି ହି ତଂ ତଦନୁରୂପପଟିପତ୍ତିୟା ଅରିୟେହି । ଅପିଚ ନିବ୍ବାନଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଭାୱେନ ଅପୱଗ୍ଗାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ନ ଚ ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ଉଣ୍ହାଦିପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ସୀତାଦିନୋ ୱିୟ ଭୱପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସପି ଅୱସ୍ସଂଭାୱା । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ୟଥାପି ଉଣ୍ହେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ଅପରଂ ୱିଜ୍ଜତି ସୀତଲଂ ।
ଏୱଂ ତିୱିଧଗ୍ଗି ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ନିବ୍ବାନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବକ’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୧) –
ଆଦି । ଅଚ୍ଚନ୍ତନିରୋଧହେତୁନୋ ୱିପସ୍ସନୋପଦେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଚ ଅତ୍ଥେୱ ନିବ୍ବାନଂ ତଂ ୱିନା ତସ୍ସାସମ୍ଭୱତୋତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତଦେତଂ ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ ଅପ୍ପଭୱଂ, ତତୋୱ ଅଜରାମରଣଂ, ନିଚ୍ଚଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅଣୁଆଦୀନମ୍ପି ନିଚ୍ଚଭାୱପତ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ନିଚ୍ଚତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ଭିନ୍ନାଧିକରଣତ୍ତେନ ହେତୁଲକ୍ଖଣସ୍ସାନୁପପତ୍ତିତୋ । ଅଣୁଆଦୀନମ୍ପି ଅସଙ୍ଖତତା ଇତି ଚେ ? ନ, ଅସଙ୍ଖତତାସିଦ୍ଧିତୋ ଅସଙ୍ଖତାନଞ୍ଚାନେକତ୍ତାନୁପପତ୍ତିତୋ । ୟଦି ହି ଅସଙ୍ଖତଂ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏକେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ ଦେସକାଲସଭାୱଭେଦସ୍ସ କାରଣଭେଦକତ୍ତା, ଭିନ୍ନସଭାୱାନମ୍ପି ଅହେତୁକତ୍ତେ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ।
ସଙ୍ଖତେହି ସଭାୱଭିନ୍ନସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ କଥଂ ଅହେତୁକତାତି ଚେ ? ଅସଙ୍ଖତସଭାୱେନ ସଙ୍ଖତସଭାୱେହି ଭିନ୍ନସ୍ସ କାରଣାନପେକ୍ଖତ୍ତା । ଅସଙ୍ଖତତ୍ତେ ହି ସମାନେ ଭୱସଭାୱଭେଦୋ କାରଣଭେଦଂ ସୂଚୟତି, ତସ୍ମା ଏକମେୱ ନିଚ୍ଚଂ ଭୱିତୁମରହତି, ତଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତିତୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱଚନତୋ ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ନିବ୍ବାନମେୱ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୪୩) । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସଚ୍ଚେ ନୟୋ ।
ଇତରଂ ପନ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତଂ । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନେତ୍ଥ ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନୟୋ ।
ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପନ –
‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ । ଅୱସେସା ସାସୱଧମ୍ମା…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖଂ । ତଣ୍ହାୟ ପହାନଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୬) –
ୱତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ଅୱସେସା ଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୬ ଆଦୟୋ) ଏୱଂ ପଠମୱାରେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୱିଭତ୍ତାନି । ତାନି ପୁନ ଅପରେହିପି ‘‘ତଣ୍ହା, ଅୱସେସା ଚ କିଲେସା ସମୁଦୟୋ, ତଥା ତଣ୍ହା, ଅୱସେସା ଚ କିଲେସା, ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା ସମୁଦୟୋ, ତଥା ତଣ୍ହା, ଅୱସେସା ଚ କିଲେସା, ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା, ତୀଣି ଚ କୁସଲମୂଲାନି, ସାସୱାନି ସମୁଦୟୋ, ତଥା ତଣ୍ହା, ଅୱସେସା ଚ କିଲେସା, ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା, ତୀଣି ଚ କୁସଲମୂଲାନି, ସାସୱାନି, ଅୱସେସା ଚ ସାସୱକୁସଲଧମ୍ମା ସମୁଦୟୋ । ଅୱସେସା ସାସୱଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନଂ ନିରୋଧୋ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ପଟିପଦା’’ତି ଇମେହି ୱାରେହି ୱିଭତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ନିପ୍ପଦେସତୋ ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତଂ ସମୁଦୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ହି ତଣ୍ହାୱ ସମୁଦୟୋ, ନ ଇତରେ । ନ ଚ କେୱଲଂ ତଣ୍ହାୱ ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦାନେତି, ଅୱସେସା କୁସଲାକୁସଲାପି ପଚ୍ଚୟଂ ସମୁଦାନେନ୍ତିୟେୱାତି ତେପି ସମୁଦୟତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚ୍ଚାନି’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋୱ ପଟିପଦାତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ଫସ୍ସାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମା ପଟିପଦା ଏୱ, ତସ୍ମା ତଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱାରେପି ସବ୍ବାନି ୱିଭତ୍ତାନି। ଏତ୍ଥ ହି ଅରିୟଧନାନେୱ ସଙ୍ଗହିତାନି । ସେସଂ ସଦିସମେୱାତି ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟନୟୋ ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟେ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ କତି କୁସଲା…ପେ॰… କତି ଅରଣା ? ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଅକୁସଲଂ, ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଅବ୍ୟାକତଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ତିଧାପି । ସମୁଦୟୋ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ, ନିରୋଧୋ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରୋ, ମଗ୍ଗୋ ତିଧାପି, ଦୁକ୍ଖଂ ତିଧାପି, ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚ । ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘାନି, ଦୁକ୍ଖଂ ତିଧାପି । ସମୁଦୟୋ ହେତୁ, ନିରୋଧୋ ନ ହେତୁ, ସେସା ଦ୍ୱିଧାପି । ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଲୋକିୟାନି, ମଗ୍ଗନିରୋଧା ଲୋକୁତ୍ତରା । ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ସରଣଂ, ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅରଣାନି, ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁୱିଧାପି । ଅୟଂ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟୋ । ଇଦାନି ପନେତ୍ଥ –
କମତୋନୂନାଧିକତୋ, ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ସୁଞ୍ଞତୋ ।
ଞାଣକିଚ୍ଚୋପମା ଞେୟ୍ୟୋ, ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ କମତୋ ତାୱ ଇଧାପି ଦେସନାକ୍କମୋୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ଓଳାରିକତ୍ତା, ସବ୍ବସତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ତସ୍ସେୱ ହେତୁଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତତୋ ‘‘ହେତୁନିରୋଧା ଭୱନିରୋଧୋ’’ତି ଞାପନତ୍ଥଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ତଦଧିଗମୁପାୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତେ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଭୱସୁଖସ୍ସାଦଗଧିତାନଂ ସଂୱେଗଜନନତ୍ଥଂ ପଠମଂ ଦୁକ୍ଖମାହ, ତତୋ ‘‘ଭୱଂ ନେୱ ଅହେତୁକଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ନ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦିନା ହୋତି, ଇତୋ ପନ ହୋତୀ’’ତି ଞାପନତ୍ଥଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତତୋ ସହେତୁକେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଅଭିଭୂତତ୍ତା ସଂୱିଗ୍ଗମାନସାନଂ ତନ୍ନିସ୍ସରଣଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାସଜନନତ୍ଥଂ ନିରୋଧଂ, ତତୋ ନିରୋଧସମ୍ପାପକଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ କମୋ ।
ଅନୂନାଧିକତୋ ପନ କସ୍ମା ଚତ୍ତାରି ଏୱ ସଚ୍ଚାନୀତି ଚେ ? ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଚ ଅନପନେୟ୍ୟତୋ । ଅପିଚ ପୱତ୍ତିମାଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଭଗୱା ସହେତୁକଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ନିୱତ୍ତିଞ୍ଚ ସଉପାୟଂ । ଇତି ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିତଦୁଭୟହେତୂନଂ ଏତପରମତୋ ଚତ୍ତାରି ଏୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଅୟମେତ୍ଥାନୂନାଧିକତୋ ।
ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ପନେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣତୋ ବାଧନଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ସନ୍ତାପନରସଂ, ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ପଭୱଲକ୍ଖଣଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଅନୁପଚ୍ଛେଦକରଣରସଂ, ପଲିବୋଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ସନ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଅଚ୍ଚୁତିରସଂ, ଅନିମିତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, କିଲେସପହାନକରଣରସଂ, ୱୁଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଅପିଚ ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତକନିୱତ୍ତିନିୱତ୍ତକଲକ୍ଖଣାନି ପଟିପାଟିୟା, ତଥା ସଙ୍ଖତତଣ୍ହାଅସଙ୍ଖତଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣାନି ଚାତି ଇମାନେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାନି ।
ସୁଞ୍ଞତୋ ପନେତାନି ୟଥାକ୍କମଂ ୱେଦକକାରକନିବ୍ବୁତଗମକାଭାୱତୋ ସୁଞ୍ଞାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱ ହି, ନ କୋଚି ଦୁକ୍ଖିତୋ,
କାରକୋ ନ, କିରିୟାୱ ୱିଜ୍ଜତି ।
ଅତ୍ଥି ନିବ୍ବୁତି, ନ ନିବ୍ବୁତୋ ପୁମା,
ମଗ୍ଗମତ୍ଥି, ଗମକୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯) ।
ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତସୁଞ୍ଞଂ,
ପୁରିମଦ୍ୱୟମତ୍ତସୁଞ୍ଞମମତପଦଂ ।
ଧୁୱସୁଭସୁଖଅତ୍ତୱିରହିତୋ,
ମଗ୍ଗୋ ଇତି ସୁଞ୍ଞତୋ ତେସୁ ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯) ।
ନିରୋଧସୁଞ୍ଞାନି ୱା ତୀଣି । ନିରୋଧୋ ଚ ସେସତ୍ତୟସୁଞ୍ଞୋ । ଫଲସୁଞ୍ଞୋ ୱା ହେତ୍ଥ ହେତୁ ସମୁଦୟମଗ୍ଗେସୁ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧାନଂ ଅଭାୱା ପକତିୱାଦୀନଂ ପକତି ୱିୟ । ହେତୁସୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ଫଲଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାନଂ, ନିରୋଧମଗ୍ଗାନଞ୍ଚ ଅସମୱାୟା, ନ ହେତୁସମୱେତଂ ହେତୁଫଲଂ । ହେତୁଫଲସମୱାୟୱାଦୀନଂ ଦ୍ୱିଅଣୁକାଦୀନି ୱିୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତା ।
ଞାଣକିଚ୍ଚତୋତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ସଚ୍ଚଞାଣଂ ଅନୁବୋଧଞାଣଂ, ପଟିୱେଧଞାଣଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅନୁବୋଧଞାଣଂ ଲୋକିୟଂ, ତଂ ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ନିରୋଧେ, ମଗ୍ଗେ ଚ ପୱତ୍ତତି । ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ତଂ ସଚ୍ଚାୱବୋଧପଟିପକ୍ଖକିଲେସେ ଖେପେନ୍ତଂ ନିରୋଧମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୋ ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ୟଂ ପନେତଂ ଲୋକିୟଂ, ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଞାଣଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭିଭୱନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱତ୍ତେତି, ସମୁଦୟଞାଣଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ, ନିରୋଧଞାଣଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ, ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ । ଦୁକ୍ଖଞାଣଂ ୱା ତେସୁ ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱରହିତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ଫଲେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ, ସମୁଦୟଞାଣଂ ‘‘ଇସ୍ସରପଧାନକାଲସଭାୱାଦୀହି ଲୋକୋ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଅକାରଣେ କାରଣାଭିମାନପ୍ପୱତ୍ତଂ ହେତୁମ୍ହି ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ, ନିରୋଧଞାଣଂ ଅରୂପଲୋକାଦୀସୁ ଅପୱଗ୍ଗଗ୍ଗାହଭୂତଂ ନିରୋଧେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ, ମଗ୍ଗଞାଣଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗପ୍ପଭେଦେ ଅୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଗ୍ଗାହୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଉପାୟେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଇଦମେତ୍ଥ ଞାଣକିଚ୍ଚଂ ।
ଉପମାତୋ ପନେତ୍ଥ ଭାରୋ ୱିୟ ହି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଭାରାଦାନମିୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଭାରନିକ୍ଖେପନମିୱ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଭାରନିକ୍ଖେପନୁପାୟୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଅପିଚ ରୋଗତନ୍ନିଦାନତଦୁପସମଭେସଜ୍ଜେହି, ଓରିମତୀରମହୋଘପାରିମତୀରତଂସମ୍ପାପକୋପାୟେହି ଚାତି ଏୱମାଦୀହି ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜେତ୍ୱାପି ଏତାନି ଉପମାତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟମେତ୍ଥ ଉପମା । ଏୱଂ ଞେୟ୍ୟୋ ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଦ୍ୱାୱୀସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଏତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠସମ୍ଭୱତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି। କୋ ପନେସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠୋ ନାମାତି ? ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଟ୍ଠୋ, ଇନ୍ଦଦେସିତଟ୍ଠୋ, ଇନ୍ଦଦିଟ୍ଠଟ୍ଠୋ, ଇନ୍ଦସିଟ୍ଠଟ୍ଠୋ, ଇନ୍ଦଜୁଟ୍ଠଟ୍ଠୋ ଚ, ସୋ ସବ୍ବୋପି ଇଧ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୁଜ୍ଜତି । କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ଇନ୍ଦୋ ନାମ କମ୍ମେସୁ କସ୍ସଚି ଇସ୍ସରିୟାଭାୱତୋ, ତେନେୱେତ୍ଥ କମ୍ମସଞ୍ଜନିତାନି ତାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅତ୍ତନୋ ଜନକକମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ୍ତି, ତେନ ଚ ସିଟ୍ଠାନୀତି ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଟ୍ଠେନ, ଇନ୍ଦସିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି। ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପନ ପରମିସ୍ସରିୟଭାୱତୋ ଇନ୍ଦୋ, ତତୋ ସବ୍ବାନିପେତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭଗୱତା ୟଥାଭୂତତୋ ପକାସିତାନି, ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାନି ଚାତି ଇନ୍ଦଦେସିତଟ୍ଠେନ, ଇନ୍ଦଦିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି। ତେନେୱ ଭଗୱତା କାନିଚି ଗୋଚରାସେୱନାୟ, କାନିଚି ଭାୱନାସେୱନାୟ ସେୱିତାନୀତି ଇନ୍ଦଜୁଟ୍ଠଟ୍ଠେନପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି। ଅପିଚ ଆଧିପଚ୍ଚସଙ୍ଖାତେନ ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠେନାପି ଏତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି।
ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଦତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ପକାସିତୋ । ପଚ୍ଛିମେସୁ ପନ ତୀସୁ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅନଞ୍ଞାତଂ ଅମତଂ ପଦଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠସମ୍ଭୱତୋ ଚ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଆଜାନନତୋ ଅଞ୍ଞା ଏୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଅଞ୍ଞାତାୱିନୋ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ନିଟ୍ଠିତଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ତତ୍ଥ ଚ ପସାଦିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱୀଥିଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ରୂପାଦୀନଂ ନିୟତଭାୱସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ତିକ୍ଖମନ୍ଦତାନୁୱିଧାନସ୍ସ ଚ ଆପାଦନତୋ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜାନନାଦିଲକ୍ଖଣେ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦତୋ ପନେତ୍ଥ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୂପାରୂପୱସେନ ଦ୍ୱିଧା । ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ପଞ୍ଚ ୱେଦନାଭାୱତୋ ଏକଧମ୍ମୋ, ତଥା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଅମୋହଭାୱତୋ । ସେସାନି ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଏକେକଧମ୍ମା ଏୱାତି ଏୱଂ ପରମତ୍ଥତୋ ସୋଳସ ଧମ୍ମାୱ ଦ୍ୱାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱେନ ଦେସିତାନି । ସେସାନି ପନେତ୍ଥ ଚେତସିକରୂପନିବ୍ବାନାନି ଅସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଅୟଂ ଧମ୍ମଭେଦୋ ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ନାମ ନ ଗହିତଂ । କସ୍ମା ? ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଇମାୟ ପଟିପାଟିୟା ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅନାଗତତ୍ତା । ସୁତ୍ତନ୍ତସ୍ମିଂ ହି କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି କଥିତାନି, କତ୍ଥଚି ତୀଣି, କତ୍ଥଚି ପଞ୍ଚ, ଏୱଂ ପନ ନିରନ୍ତରଂ ଦ୍ୱାୱୀସତି ଆଗତାନି ନାମ ନତ୍ଥି । ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେପି ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟେ ପନ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ କତି କୁସଲା…ପେ॰… କତି ଅରଣାତି ? ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କୁସଲଂ, ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅକୁସଲଂ, ସଦ୍ଧାସତିପଞ୍ଞାଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚତ୍ତାରି କୁସଲାବ୍ୟାକତାନି, ମନଜୀୱିତସୋମନସ୍ସଉପେକ୍ଖାୱୀରିୟସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଛ ତିଧାପି, ସେସାନି ଦସ ଅବ୍ୟାକତାନି । ଛ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସିୟା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ସିୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି, ତୀଣି ତିଧାପି, ଜୀୱିତଂ ତିଧା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ, ଦ୍ୱାଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ଏୱ । ତୀଣି ୱିପାକାନି, ଦ୍ୱେ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାନି, ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସତ୍ତ ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାନି, ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସିୟା ୱିପାକଂ, ସିୟା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମଂ, ନୱିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତିଧାପି । ନୱିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟାନି, ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟଂ, ତୀଣି ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟାନି, ନୱ ତିଧାପି । ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ, ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତଥା ଚ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଞ୍ଚ, ନୱ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରାନି, ଏକାଦସ ତିଧାପି । ସତ୍ତ ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚେୱ ସୁଖଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚାତି ଦସ ପରିତ୍ତାନି, ପଚ୍ଛିମାନି ତୀଣି ଅପ୍ପମାଣାନି, ସେସାନି ନୱ ତିଧାୱ । ତତ୍ଥ ଚ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୂପାୱଚରୱସେନେୱ ମହଗ୍ଗତଂ, ତଦୱସେସାନି ଅରୂପାୱଚରୱସେନାପୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘାନି, ସତ୍ତରସ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘାନେୱ ।
ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ହେତୂ, ସେସା ନ ହେତୂ…ପେ॰… ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସରଣଂ, ମନଜୀୱିତସୋମନସ୍ସଉପେକ୍ଖାୱୀରିୟସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦ୍ୱିଧାପି, ସେସାନି ପନ୍ନରସ ଅରଣାନେୱାତି ଅୟଂ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟୋ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ପନେତେସୁ, ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
କମତୋ ଦାନି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲମିଚ୍ଛତା ॥
କମତୋତି ଅୟମ୍ପି ଦେସନାକ୍କମୋୱ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମେ ପରିଞ୍ଞାୟ ଅରିୟଭୂମିପଟିଲାଭୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନାନି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ପଠମଂ ଦେସିତାନି । ସୋ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ୱା ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଅୟଂ ସୋ’’ତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତତୋ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ । ସୋ ଦୁୱିଧୋପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ ତତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟାୱ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ତାୱ ଏତେସଂ ୱେଦୟିତାନଂ ଅନିୱତ୍ତି । ୟଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଞାପନତ୍ଥଂ ତତୋ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି । ତନ୍ନିରୋଧତ୍ଥଂ ପନ ଏତେ ଧମ୍ମା ଭାୱେତବ୍ବାତି ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତତୋ ସଦ୍ଧାଦୀନି । ‘‘ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଏସ ଧମ୍ମୋ ପଠମଂ ଅତ୍ତନି ପାତୁଭୱତୀ’’ତି ପଟିପତ୍ତିୟା ଅମୋଘଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତତୋ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତସ୍ସେୱ ଫଲତ୍ତା, ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଭାୱେତବ୍ବତ୍ତା ଚ ତତୋ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଇତୋ ପରଂ ଭାୱନାୟ ଇମସ୍ସ ଅଧିଗମୋ, ଅଧିଗତେ ଚ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରି କରଣୀୟନ୍ତି ଞାପନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତେ ପରମସ୍ସାସଭୂତଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦେସିତନ୍ତି ଏୱଂ କମତୋ ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଚ୍ଚୟାକାରୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ପଚ୍ଚୟାକାରୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟାତିଆଦୀସୁ ଅୱିନ୍ଦିୟଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଂ ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତି, ୱିନ୍ଦିୟଂ ୱା କାୟସୁଚରିତାଦିଂ ନ ୱିନ୍ଦତି, ଧମ୍ମାନଂ ୱା ୟଥାସଭାୱଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତି, ଅନ୍ତୱିରହିତେ ୱା ସଂସାରେ ସତ୍ତେ ଜୱାପେତି, ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ୱା ଜୱତି, ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ୱା ନ ଜୱତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ପଟିଚ୍ଚ ଫଲମେତି ଏତସ୍ମାତି ପଚ୍ଚୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା, ଠିତିୟା ଚ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା। ସଙ୍ଖତମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରା ।
ଇତୋ ପରଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱୁତ୍ତେସୁ ପନ ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ। ନମତୀତି ନାମଂ, ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପଂ, ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପନ୍ତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆୟେ ତନୋତି, ଆୟତଞ୍ଚ ନୟତୀତି ଆୟତନଂ, ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନନ୍ତି ଏକସେସନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ। ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନା। ପରିତସ୍ସତୀତି ତଣ୍ହା। ଉପାଦିୟତୀତି ଉପାଦାନଂ। ଭୱତି, ଭାୱୟତି ଚାତି ଭୱୋ। ଜନନଂ ଜାତି। ଜୀରଣଂ ଜରା। ମରନ୍ତି ଏତେନାତି ମରଣଂ। ସୋଚନଂ ସୋକୋ। ପରିଦେୱନଂ ପରିଦେୱୋ। ଦୁକ୍ଖୟତି, ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଖଣତୀତିପି ଦୁକ୍ଖଂ। ଦୁମ୍ମନସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୋମନସ୍ସଂ। ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ । ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସୋକାଦୀହେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତିଆଦିନା ସବ୍ବପଦେହିପି ସମ୍ଭୱନ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଏୱଂ ହି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି ।
ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନୟନିଦସ୍ସନଂ, ତେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହେୱ କାରଣେହି, ନ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦୀହୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ । କେୱଲସ୍ସାତି ଅସମ୍ମିସ୍ସସ୍ସ, ସକଲସ୍ସ ୱା, ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖସମୂହସ୍ସ, ନ ସତ୍ତସ୍ସ, ନ ସୁଖସୁଭାଦୀନଂ । ସମୁଦୟୋତି ନିବ୍ବତ୍ତି, ହୋତୀତି ସମ୍ଭୱତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦତୋ ପନେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାତି ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଚତୂସୁ, ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠସୁ ୱା ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ସଙ୍ଖାରା ପନ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରା ତୟୋ, କାୟୱଚୀଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା ତୟୋ ଚାତି ଛବ୍ବିଧା । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା, ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଚେତି ତେରସ ଚେତନା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚେତନା ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଏୱ ଦ୍ୱାରତୋ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରାଦିତ୍ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଚେୱ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚେତନା ଚ କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ଏତା ଚେୱ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟଂ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ପୱତ୍ତନକା ରୂପାରୂପକୁସଲଚେତନା ଚ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା, ପନେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନା ଚ ପରତୋ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଅପନେତବ୍ବାପି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସମ୍ଭୱତୋ ଇଧ ଗହେତବ୍ବାୱାତି ଅୟଂ ତିକୋ ପୁରିମତ୍ତିକମେୱ ପୱିସତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲଚେତନାୱ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନୟେନ, ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟନୟେନ ପନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେ ଏକେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଗହଣତୋ ସବ୍ବାପି ଚେତନା ସଙ୍ଖାରାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାଦୀସୁପି ସବ୍ବଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ଚ ଧମ୍ମଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନୟେନେୱ ପନ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ ।
ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଛବ୍ବିଧଂ ବାତ୍ତିଂସଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ହୋତି, ଲୋକୁତ୍ତରାନି ପନ ୱଟ୍ଟକଥାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ଗହିତାନି । ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ ପନ ସବ୍ବଲୋକିୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତୟୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା । ରୂପଂ ସବ୍ବାନି ଭୂତୁପାଦାୟରୂପାନି । ସଳାୟତନଂ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଫସ୍ସୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିକୋ ଛୱିପାକଫସ୍ସୋ, ତଥା ୱେଦନାପି । ତଣ୍ହା ରୂପତଣ୍ହାଦିଭେଦତୋ ଛବ୍ବିଧୋ ଲୋଭୋ । ଉପାଦାନଂ କାମୁପାଦାନାଦିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା ଲୋଭଦିଟ୍ଠିୟୋୱ । ଭୱୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ କମ୍ମଭୱୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱୋତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମଭୱୋ ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚ । ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ପନ କମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ପଞ୍ଚପି ଖନ୍ଧା । ସୋ ପଭେଦତୋ କାମରୂପାରୂପଭୱା ତୟୋ, ସଞ୍ଞା ଅସଞ୍ଞା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା ଭୱା ତୟୋ, ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱା ତୟୋତି ନୱୱିଧୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଜାତିଆଦୀନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ଜାତିଗ୍ଗହଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନଫସ୍ସୱେଦନାୱ ଗହିତା ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ତଥା ଜରାମରଣଗ୍ଗହଣେନାପି ତେସଞ୍ଞେୱ ପାକଭେଦତ୍ତା । ସୋକାଦୟୋ ପନ ଜରାମରଣେନ ଦ୍ୱାଦସମେନ ଅଙ୍ଗେନ ଏକସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା, ନ ୱିସୁଂ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ । କିମତ୍ଥନ୍ତି ଚେ ? ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସୋକାଦିତୋ ହି ଅୱିଜ୍ଜା ସିଦ୍ଧା ହୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୱିପ୍ପୟୋଗତୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ । ଜରାମରଣବ୍ଭାହତସ୍ସ ହି ବାଲସ୍ସେୱ ତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତେହି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ପୁନ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଏୱଂ ହେତୁଫଲପରମ୍ପରାୟ ଭୱଚକ୍କଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅନାଦିକଂ, ଅପରିୟନ୍ତଂ, ଅପରିୟୋସାନଞ୍ଚ ହୋତି ।
ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତାତି ? ପଧାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତା । ତିଣ୍ଣଂ ହି ୱଟ୍ଟାନଂ ଅୱିଜ୍ଜା ପଧାନୋ ହେତୁ ତସ୍ସା ଭାୱେ ଭାୱତୋ, ନିରୋଧେନ ଚ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ । ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ଦ୍ୱାଦସହି ଅଙ୍ଗେହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନୟେନ ସବ୍ବେ ଲୋକିୟଧମ୍ମାୱ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରାପୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମଭେଦୋ ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟୋ ନତ୍ଥି, ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନୟାପି ଧମ୍ମଭେଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପନ –
‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମଂ, ନାମପଚ୍ଚୟା ଛଟ୍ଠାୟତନଂ, ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଂ, ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ, ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ, ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତି ।
‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମଂ, ନାମପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତି ।
‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ଛଟ୍ଠାୟତନଂ, ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତି ।
‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା …ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନଂ, ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୪୩) –
ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟଚତୁକ୍କଂ, ପୁନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ ଅୱିଜ୍ଜାହେତୁକୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୪୪) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ହେତୁଚତୁକ୍କଂ, ପୁନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୪୫) ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚତୁକ୍କଂ, ପୁନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାପି ଅୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୪୬) ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଚତୁକ୍କନ୍ତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ଚତୁକ୍କାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଏୱଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖାରାଦିମୂଲକାଦିଉପାଦାନମୂଲକପରିୟୋସାନାନି ଅଟ୍ଠସୁ ପଦେସୁ ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ଚତୁକ୍କାନୀତି ବାତ୍ତିଂସ ଚତୁକ୍କାନି ମାତିକଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ଅକୁସଲକୁସଲୱିପାକକିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ୟଥାନିକ୍ଖିତ୍ତେହି ଛତ୍ତିଂସବାତ୍ତିଂସମାତିକାଚତୁକ୍କେହି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ୱିଭତ୍ତୋ । ଇଦଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ନାନାଚିତ୍ତେସୁ ଏୱ ହୋତି, ଏକଚିତ୍ତେପି ହୋତିୟେୱ । ନାପି ୱଟ୍ଟଚିତ୍ତେ ଏୱ ହୋତି, ତଣ୍ହାଭାୱତୋ ୱିୱଟ୍ଟଚିତ୍ତେପି, ତସ୍ମା ତଂ ନିପ୍ପଦେସତୋ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ହେତ୍ଥ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ଏକୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ବହୁଚେତନାଭାୱା । ତତ୍ଥ ୟଦେତଂ ପଠମଚତୁକ୍କଂ, ତତ୍ଥ ପଠମୱାରୋ ନାମରୂପଟ୍ଠାନେ ନାମଂ, ସଳାୟତନଟ୍ଠାନେ ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ରୂପାରୂପାଦିସବ୍ବଭୱସାଧାରଣୱସେନ, ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମଗ୍ଗହଣୱସେନ ଚ ରୂପଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ରୂପସ୍ସ ସବ୍ବଭୱାସାଧାରଣତ୍ତା, ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା ଚ । ଦୁତିୟୋ ନାମରୂପଟ୍ଠାନେ ନାମଂ, ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ସଳାୟତନଟ୍ଠାନେ ଫସ୍ସମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଫସ୍ସସ୍ସ ସଳାୟତନଂ ୱିନାପି ପଚ୍ଚୟୱିସେସସମ୍ଭୱଦସ୍ସନୱସେନ ଚେୱ ମହାନିଦାନସୁତ୍ତନୟଦସ୍ସନୱସେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୫ ଆଦୟୋ) ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ତତିୟୋ ସଳାୟତନଟ୍ଠାନେ ଛଟ୍ଠାୟତନମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ, ରୂପଭୱିକାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଚତୁତ୍ଥୋ ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନଂ, ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଏୱଂ ଇତରାୟତନେହିପି ସଳାୟତନସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟତଂୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଓପପାତିକାନଂ, ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ କାମଭୱିକାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଦୁତିୟଚତୁକ୍କାଦୀସୁପି ।
ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଚେତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସୋକାଦୟୋ ସବ୍ବେ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ସବ୍ବସ୍ମିଞ୍ଚ ଚିତ୍ତେ, ଭୱେ ଚ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ଗହିତା । ଜାତିଜରାମରଣାନି ପନେତ୍ଥ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣମତ୍ତାନି, ତାନି ଚ ଅଚିତ୍ତକ୍ଖଣମତ୍ତାନିପି ସମାନାନି ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ପରିୟାୟତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେ କତ୍ୱା ଅଙ୍ଗପରିପୂରଣତ୍ଥଂ ଗହିତାନି । ଭୱୋତି ଚେତ୍ଥ ଉପାଦାନାଦିପଚ୍ଚୟୱିରହିତା ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମୁପାଦାନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତୀଣି ଉପାଦାନାନି ଏୱ ଗହେତବ୍ବାନି। ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଏକଲକ୍ଖଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଅସମ୍ଭୱା ଲୋଭମୂଲୱିରହିତେସୁ ଦୋସମୋହମୂଲେସୁ ଚେୱ କୁସଲାବ୍ୟାକତେସୁ ଚ ଚିତ୍ତେସୁ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ପଟିଘଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ତଣ୍ହାଠାନେ ୟଥାୟୋଗଂ ପଟିଘାଦୟୋ ତୟୋ । ତେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱଜ୍ଜିତେସୁ ଚେୱ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚ ଉପାଦାନଟ୍ଠାନେ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଗହିତୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଧିମୋକ୍ଖସ୍ସାପି ଅସମ୍ଭୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାପଚ୍ଚୟା ଭୱୋତି ଚ ଗହିତୋ । ଉପାଦାନଟ୍ଠାନେ ଚ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଚ ଗହିତୋ । ଲୋକିୟାନଞ୍ଚେତ୍ଥ କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା । ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ପନ ୟସ୍ମା ଅପ୍ପହୀନାୱିଜ୍ଜୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପହାନତ୍ଥଂ, ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନତ୍ଥଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଭାୱେତି, ତସ୍ମା ସମତିକ୍କମନୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା, ନ ସହଜାତୱସେନ । ତେନେୱ ତେସଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେସୁ ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୪୦) ୱିଭତ୍ତଂ । କିରିୟଧମ୍ମାନଂ ପନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖାରମୂଲକାଦିକୋ ନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକୋ । ଅପିଚ ଲୋକିୟକୁସଲାଦୀସୁ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ଏୱଂ ଅପ୍ପନା କତା, ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାଦୀସୁ ‘‘ଏୱମେତେସଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ ଲୋକିୟତୋ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଦେସନାୟ ୱିସେସୋତି ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ନୟୋ ।
ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟନୟା, କାରକାଦୀହି ସୁଞ୍ଞତୋ ।
ମୂଲଦ୍ଧସନ୍ଧିସଙ୍ଖେପାକାରୱଟ୍ଟୱିଭାଗତୋ ॥
ୱାରଣୋପମତୋପେତ୍ଥ, ଗମ୍ଭୀରନୟଭେଦତୋ ।
ୟଥାରହଂ ୱିଜାନୀୟୋ, ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟନୟୋ ସାମଞ୍ଞତୋ, ୱିସେସତୋ ଚାତି ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତବ୍ଭାୱଭାୱିମତ୍ତତାପକାସକୋ ସାମଞ୍ଞତୋ ପଚ୍ଚୟନୟୋ । ୱିସେସତୋ ପନ ପଟ୍ଠାନେ ଆଗତେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟଥାନୁରୂପଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୁପ୍ପନ୍ନମତ୍ତତାପକାସକୋ । ସା ଚ ନେସଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିଭାଗତା ପଟ୍ଠାନମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞତୋ ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଏୱ ଭାୱିନୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ସ ହି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ, ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୀସୁ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଅପ୍ପହୀନା ହୋତି, ସୋ ଦୁକ୍ଖେ ତାୱ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୀସୁ ଚ ଅଞ୍ଞାଣେନ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଜାତିଜରାରୋଗମରଣାଦିଅନେକାଦୀନୱୱୋକିଣ୍ଣଂ ପୁଞ୍ଞଫଲସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଖାରୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଜାନନ୍ତୋ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରେ ଆରଭତି । ସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭୂତେସୁପି ତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରେସୁ ଦୁକ୍ଖହେତୁକଂ ଆପାୟିକାଦିଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖହେତୁଭୂତେସୁ କାମୂପସେୱନାଦୀସୁ ଚ ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଖହେତୁସଞ୍ଞାୟ ଚେୱ କିଲେସାଭିଭୂତତାୟ ଚ ତିୱିଧେପି ସଙ୍ଖାରେ ଆରଭତି । ନିରୋଧେ, ପନ ମଗ୍ଗେ ଚ ଅଞ୍ଞାଣେନ ଅନିରୋଧଭୂତେ ଗତିୱିସେସେ ନିରୋଧସଞ୍ଞୀ, ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ୱା ଅମଗ୍ଗଭୂତେସୁପି ୟଞ୍ଞାମରତପାଦୀସୁପି ନିରୋଧମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ତିୱିଧେପି ସଙ୍ଖାରେ ଆରଭତି । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣେନ ‘‘ଅହେତୂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ହୋନ୍ତି ପରଂ ମରଣା’’ତି ୱା ‘‘ଅତ୍ତାୱ ଜାନାତି ୱା ନ ଜାନାତି ୱା, ସୋୱ ସଙ୍ଖାରେ ସଙ୍ଖରୋତି, ସୋୱ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅଣୁଇସ୍ସରାଦୟୋ କଲଲାଦିଭାୱେନ ସରୀରଂ ସଣ୍ଠାପେନ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ସୋୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ ଫୁସତି, ୱେଦୟତି, ତଣ୍ହିୟତି, ଉପାଦାନାଦୀନି ଚ କରୋତୀ’’ତି ୱା ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭୱପରିଣତା’’ତି ୱା ୱିକପ୍ପେତି । ସୋ ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନ୍ଧୀକତୋ –
‘‘ୟଥାପି ନାମ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ, ନରୋ ଅପରିଣାୟକୋ ।
ଏକଦା ୟାତି ମଗ୍ଗେନ, ଉମ୍ମଗ୍ଗେନାପି ଏକଦା ॥
‘‘ସଂସାରେ ସଂସରଂ ବାଲୋ, ତଥା ଅପରିଣାୟକୋ ।
କରୋତି ଏକଦା ପୁଞ୍ଞଂ, ଅପୁଞ୍ଞମପି ଏକଦା’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬ ସଙ୍ଗାରପଦନିଦ୍ଦେସ) –
ୱୁତ୍ତନୟେନ ତିୱିଧେ ସଙ୍ଖାରେ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି । କିଂ ପନେତ୍ଥ ଏକାୱ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନନୁ ଏକସ୍ମା କାରଣା ଏକଂୱ କାରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନେକଂ କାରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନେକସ୍ମା ୱା ଏକନ୍ତି, ଅନେକସ୍ମା କାରଣା ଅନେକଂ କାରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ପଧାନତ୍ତପାକଟତ୍ତଅସାଧାରଣତ୍ତଦୀପନତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ଅନେକେସୁ କାରଣେସୁପି ଏକା ଅୱିଜ୍ଜା ଏୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା (ଉଦା॰ ୩), ସେମ୍ହସମୁଟ୍ଠାନା ଆବାଧା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୦; ମହାନି॰ ୫; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୮) ୱିୟ । ଅୱିଜ୍ଜା ହି ପଧାନୋ ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରାନଂ ପାକଟୋ, ଅସାଧାରଣୋ ଚ ତଣ୍ହାଦିହେତୂନମ୍ପି ହେତୁତ୍ତା, ନ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦୀନି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେସଂ ସମ୍ଭୱେପି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭାୱାତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ଭାୱେ ଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାପି ଉପଚିତକମ୍ମାଭାୱେ ଅଭାୱତୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ସବ୍ବୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଏୱ ଭାୱେ ଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଉପରିପି ନାମରୂପାଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଦିଭାୱେ ଭାୱୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅନୁଭୱୟୁତ୍ତୀହି ଞାତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ପଚ୍ଚୟନୟୋ ।
ୱିସେସତୋ ପନ ଅୱିଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ତାୱ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ, ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସା ହି ଅୱିଜ୍ଜଂ ଆରବ୍ଭ ସମ୍ମସନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ କାମାୱଚରାନଂ, ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ସମୋହଚିତ୍ତସ୍ସ ଜାନନକାଲେ ରୂପାୱଚରାନଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ତାୱ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅୱିଜ୍ଜାସମତିକ୍କମନତ୍ଥାୟ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ମୂଳ୍ହତାୟ କାମରୂପଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପତ୍ଥେତ୍ୱାୱ କାମରୂପାୱଚରପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ପନେସା ଅୱିଜ୍ଜଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗାଦୀନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ମୂଳ୍ହତାୟ ପାଣାତିପାତାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ, ଦୁତିୟଜୱନାଦୀନଂ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅକୁସଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ହେତୁସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହୀତି ଏୱଂ ଅନେକଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ପନ ଏକେନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣପଦେ ପନ ତୟୋପି ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୟଥାରହଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟନୟେନ ସହଜାତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମତ୍ଥିଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପପଦେ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିପାକଭୂତଂ, ଅୱିପାକଭୂତଞ୍ଚ ନାମସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ୱା ରୂପମିସ୍ସକସ୍ସ ୱା ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ୟଥାରହଂ ନୱଧା, ଅଟ୍ଠଧା ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥି ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ନୱଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଠପେତ୍ୱା ପନ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ସେସରୂପସ୍ସ ତେହେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟରହିତେହି ଅଟ୍ଠହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଏକୱୋକାରପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅରୂପଭୱେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମସ୍ସେୱ, ଅସଞ୍ଞିଭୱେ ରୂପସ୍ସେୱ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ କତନ୍ତି ।
ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନପଦେ ପନ ନାମଂ ୱିପାକଭୂତଂ, ଅୱିପାକଭୂତଞ୍ଚ ଅରୂପଭୱେ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ଅୱକଂସତୋ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ୟଥାରହଂ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଇତରେସଂ ପନେତଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଚତୁମହାଭୂତସହାୟଂ ହୁତ୍ୱା ସହଜାତନିସ୍ସୟୱିପାକୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ପନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ, କିଞ୍ଚି ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ତେସଂ ୱସେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଉକ୍କଂସାୱକଂସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୱତ୍ତେ ପନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିପାକମୱିପାକମ୍ପି ନାମଂ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ତାୱ ନାମମେୱ ସଳାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ରୂପଂ ପନ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚତୁମହାଭୂତରୂପଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ପୱତ୍ତେ ଚ ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ତିୱିଧା । ତଥା ଆହାରୋ ଆହାରତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ । ସୋ ଚ ଆହାରୂପଜୀୱୀନଂ ପୱତ୍ତେୟେୱ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ତାନି ପନ ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ମନାୟତନସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ପୱତ୍ତେୟେୱ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ତଥା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱିରହିତମନାୟତନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ରୂପମେୱ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ, ସଳାୟତନସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଖନ୍ଧତ୍ତୟୱତ୍ଥୁରୂପସଙ୍ଖାତଂ ପନ ନାମରୂପଂ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦିୱସେନ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ, ସଳାୟତନସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସପଦେ ପନ ଛଟ୍ଠାୟତନଂ ୱିପାକଂ, ଅୱିପାକଞ୍ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସସ୍ସ ସହଜାତାଦିୱସେନ ନୱଧା, ଅଟ୍ଠଧା ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ପଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ପୱତ୍ତେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛଧା, ରୂପାୟତନାଦୀନି ପଞ୍ଚ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ତିଧା । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ପନ ତାନି, ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ତଥା ଚ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିମତ୍ତେନ ଚାତି ବହୁଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ଛବ୍ବିଧସ୍ସାପି ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାପଦେ ସବ୍ବୋପି ଫସ୍ସୋ ସହଜାତାନଂ ୱେଦନାନଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଅଟ୍ଠଧା, ସତ୍ତଧା ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅସହଜାତାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱାତି ।
ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହାପଦେ ୱିପାକୱେଦନା ଅନୁସୟପତିତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ, ସହଜାତାଦିୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ –
ଦୁକ୍ଖୀ ସୁଖଂ ପତ୍ଥୟତି, ସୁଖୀ ଭିୟ୍ୟୋପି ଇଚ୍ଛତି ।
ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା ।
ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟା ତସ୍ମା, ହୋନ୍ତି ତିସ୍ସୋପି ୱେଦନାତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୪୪) ।
ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନପଦେ ତଣ୍ହା ଅସହଜାତା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଉପାଦାନାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚେୱ ଅନନ୍ତରାଦିୱସେନ ଚ, ସହଜାତା ପନ କାମୁପାଦାନୱଜ୍ଜିତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ହେତୁସହଜାତ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱପଦେ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଉପାଦାନଂ ଅସହଜାତସ୍ସ ସବ୍ବକମ୍ମଭୱସ୍ସ ଚେୱ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଚ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସହଜାତସ୍ସ ପନ କମ୍ମଭୱସ୍ସ ହେତୁସହଜାତାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତିପଦେ ଭୱୋତି କମ୍ମଭୱୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ଚ ଜାତିୟା କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣାଦିପଦେ ଜାତି ପନ ଜରାମରଣାନଂ, ସୋକାଦୀନଞ୍ଚ ତବ୍ଭାୱଭାୱୀଭାୱମତ୍ତତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତିକନୟେନ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟନୟୋ ।
କାରକାଦୀହି ସୁଞ୍ଞତୋ ପନେତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମା ୟସ୍ମା ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିବଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନା ଅନାଦିକା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ବ୍ରହ୍ମାଦିନା କାରକେନ, ପକତିଅଣୁକାଲାଦିହେତୁନା ୱା କାରକୱେଦକରୂପେନ ପରପରିକପ୍ପିତେନ ଅତ୍ତନା ୱା ରହିତା । ନ ଚେତେ ଅତ୍ତା, ନ ଅତ୍ତନି, ନ ଅତ୍ତୱନ୍ତୋ, ସୁଞ୍ଞା ଏତେ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା ଧୁୱଭାୱେନ ୱା ସୁଭଭାୱେନ ୱା ସୁଖଭାୱେନ ୱାତି ଅୟଂ କାରକାଦୀହି ସୁଞ୍ଞତା ।
ମୂଲଦ୍ଧସନ୍ଧିସଙ୍ଖେପାକାରୱଟ୍ଟୱିଭାଗତୋତି ଏତ୍ଥ ମୂଲତୋ ତାୱ ଅୱିଜ୍ଜା, ତଣ୍ହା ଚାତି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ମୂଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଦ୍ଧତୋ ପନେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା, ସଙ୍ଖାରାତି ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗାନି ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଭୱାୱସାନାନି ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା, ଜାତି ଚେୱ ଜରାମରଣଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧାତି ତୟୋ ଅଦ୍ଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ସନ୍ଧିତୋ ପନ ସଙ୍ଖାରାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ହେତୁଫଲସନ୍ଧି, ୱେଦନାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ଫଲହେତୁସନ୍ଧି, ଭୱସ୍ସ ଚ ଜାତିୟା ଚ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ହେତୁଫଲସନ୍ଧି ଚାତି ତୟୋ ସନ୍ଧୀ ୱେଦିତବ୍ବା । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ସନ୍ଧୀନଂ ଆଦିପରିୟୋସାନୱୱତ୍ଥିତା ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଖେପା ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ଏକୋ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନଫସ୍ସୱେଦନା ଦୁତିୟୋ, ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ତତିୟୋ, ଜାତିଜରାମରଣାନି ଚତୁତ୍ଥୋତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଖେପା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଆକାରତୋ ପନେତ୍ଥ –
ଅତୀତେ ହେତୁୟୋ ପଞ୍ଚ, ଇଦାନି ଫଲପଞ୍ଚକଂ ।
ଇଦାନି ହେତୁୟୋ ପଞ୍ଚ, ଆୟତିଂ ଫଲପଞ୍ଚକନ୍ତି ॥ –
ଏତ୍ଥ ହି ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା, ତେସଂ ଗହଣେନ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ଗହିତା ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତୀତେ ହେତୁୟୋ ନାମ, ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଇଦାନି ଫଲପଞ୍ଚକଂ ନାମ, ସରୂପତୋ ପନ ୱୁତ୍ତା ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା, ତେସଂ ଗହଣେନ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ଗହିତା ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଇଦାନି ହେତୁୟୋ ନାମ । ଜାତିଆଦିଅପଦେସେନ ୱୁତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଆୟତିଂ ଫଲପଞ୍ଚକଂ ନାମାତି ଏୱଂ ୱୀସତି ଆକାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଟ୍ଟତୋ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଭୱା କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନା କିଲେସୱଟ୍ଟଂ, ସେସାନି ୱିପାକୱଟ୍ଟନ୍ତି ତୀଣି ୱଟ୍ଟାନି ହୋନ୍ତି । ୟାୱ ଚ ତେସୁ କିଲେସୱଟ୍ଟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ଇଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ମୂଲଦ୍ଧସନ୍ଧିସଙ୍ଖେପାକାରୱଟ୍ଟୱିଭାଗୋ ।
ୱାରଣୋପମତୋତି ଏତ୍ଥ ୱାରଣତୋ ତାୱ – ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଇଦମହେତୁକୱିସମହେତୁକଦସ୍ସନନିୱାରଣଂ, ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦଅତ୍ତସଙ୍କନ୍ତିଦସ୍ସନନିୱାରଣଂ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାତି ପରିକପ୍ପିତୱତ୍ଥୁଭେଦଦସ୍ସନତୋ ଘନସଞ୍ଞାନିୱାରଣଂ, ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦି ଅତ୍ତା ପସ୍ସତି…ପେ॰… ୱିଜାନାତି ଫୁସତି, ୱେଦୟତି, ତଣ୍ହିୟତି, ଉପାଦିୟତି, ଭୱତି, ଜାୟତି, ଜୀୟତି, ମୀୟତୀତି ଏୱମାଦିଦସ୍ସନନିୱାରଣନ୍ତି ଇଦମେତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନିୱାରଣଂ ।
ଉପମାତୋ ପନେତ୍ଥ ଅନ୍ଧୋ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜା, ତସ୍ସ ଉପକ୍ଖଲନଂ ୱିୟ ସଙ୍ଖାରା, ପତନଂ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତେନ ଗଣ୍ଡପାତୁଭାୱୋ ୱିୟ ନାମରୂପଂ, ତସ୍ସ ଗଣ୍ଡଭେଦପୀଳକା ୱିୟ ସଳାୟତନଂ, ତସ୍ସ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ୱିୟ ଫସ୍ସୋ, ତଜ୍ଜନିତଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଟିକାରାଭିଲାସୋ ୱିୟ ତଣ୍ହା, ଅସପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ଉପାଦାନଂ, ଅସପ୍ପାୟାଲେପନଂ ୱିୟ ଭୱୋ, ତେନ ଗଣ୍ଡୱିକାରପାତୁଭାୱୋ ୱିୟ ଜାତି, ତବ୍ବିକାରଭେଦୋ ୱିୟ ଜରାମରଣଂ । ୟଥାସଭାୱଦସ୍ସନନିୱାରଣାଦିତୋ ୱା ଏତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଅକ୍ଖିପଟଲାଦି ଉପମାହିପି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଉପମା ।
ଗମ୍ଭୀରନୟଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ଗମ୍ଭୀରଭେଦୋ ତାୱ ଇମେସଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମେ ହି ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୟେନାକାରେନ ୟଦୱତ୍ଥା ଚ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଫଲାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ସୋ ନେସଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଦୁରୱବୋଧତୋ ଗମ୍ଭୀରୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତା। ଧମ୍ମୋତି ହେତୁ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୦) ୱଚନତୋ । ଜରାମରଣାଦୀନଂ ଫଲାନଂ ଜାତିଆଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ଦୁରୱବୋଧତୋ ଗମ୍ଭୀରୋତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତା। ଅତ୍ଥୋତି ଫଲଂ ‘‘ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୦) ୱଚନତୋ । ତେସଂ ପନ ହେତୂନଂ, ଫଲାନଞ୍ଚ ତେନ ତେନାକାରେନ ଅୱିପରୀତତୋ ଦେସନାପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ଗୋଚରତୋ ଗମ୍ଭୀରାତି ଅୟଂ ଦେସନାଗମ୍ଭୀରତା। ୟୋ ପନେସଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅଦସ୍ସନାୟୂହନାଦିସଭାୱୋ, ସୋ ମନ୍ଦପଞ୍ଞେହି ଦୁପ୍ପରିୟୋଗାହତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରୋତି ଅୟଂ ପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଗମ୍ଭୀରଭେଦୋ ।
ନୟଭେଦୋ ପନେତ୍ଥ ଏକତ୍ତନୟୋ ନାନତ୍ତନୟୋ ଅବ୍ୟାପାରନୟୋ ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟୋତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅତ୍ଥନୟାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ବୀଜସ୍ସ ଅଙ୍କୁରାଦିଭାୱେନ ରୁକ୍ଖଭାୱପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦୋ ଏକତ୍ତନୟୋ ନାମ । ୟଂ ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତୋ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦାୱବୋଧତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି, ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତୋ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି ।
ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପନ ୟଥାସକଂ ଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାନଂ ନାନତ୍ତନୟୋ ନାମ । ୟଂ ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତୋ ନୱନୱାନଂ ଉପ୍ପାଦଦସ୍ସନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି, ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏକସନ୍ତାନପତିତସ୍ସ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନସ୍ସେୱ ନାନତ୍ତଗ୍ଗହଣତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି ।
ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପନ ‘‘ସଙ୍ଖାରା ମୟା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା, ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅମ୍ହେହୀ’’ତି ଏୱମାଦିବ୍ୟାପାରାଭାୱୋ ଅବ୍ୟାପାରନୟୋ ନାମ । ୟଂ ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତୋକାରକସ୍ସ ଅଭାୱାୱବୋଧତୋ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି, ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତୋ ୟୋ ଅସତିପି ବ୍ୟାପାରେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଭାୱନିୟମସିଦ୍ଧୋ ହେତୁଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି ।
ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ପନ କାରଣେହି ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂୟେୱ ସମ୍ଭୱୋ ଖୀରାଦୀହି ଦଧିଆଦୀନଂ ୱିୟ, ନ ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅୟଂ ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟୋ ନାମ । ୟଂ ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପତୋ ଫଲାୱବୋଧତୋ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଂ, ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପଜହତି, ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପଂ ଫଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟତୋ କୁତୋଚି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅସମ୍ଭୱଗ୍ଗହଣତୋ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଂ ଚେୱ ନିୟତୱାଦଞ୍ଚ ଉପାଦିୟତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ନୟଭେଦୋତି ଏୱଂ ୱିଜାନୀୟୋ ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ପଚ୍ଚୟାକାରୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଚତ୍ତାରୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେନ ନ ତତୋ ହେଟ୍ଠା, ନ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଦୀପେତି । ସତିପଟ୍ଠାନାତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ସତିପଟ୍ଠାନା ସତିଗୋଚରୋପି ସତିପି । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୁଦୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୮) ହି ସତିଗୋଚରୋ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପତିଟ୍ଠାତି ତସ୍ମିନ୍ତି ପଟ୍ଠାନଂ, କା ପତିଟ୍ଠାତି ? ସତି । ସତିୟା ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ। ପଧାନଂ ଠାନନ୍ତି ୱା ପଟ୍ଠାନଂ, ସତିୟା ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ। ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ପରିପୂରେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୭) ପନ ସତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପତିଟ୍ଠାତୀତି ପଟ୍ଠାନଂ, ଉପଟ୍ଠାତି ଓକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିୟେୱ ପଟ୍ଠାନତ୍ଥେନ ସତିପଟ୍ଠାନଂ। ଅଥ ୱା ସରଣଟ୍ଠେନ ସତି, ସା ଚ ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ଇଦମିଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ସତିପଟ୍ଠାନାତି ବହୁୱଚନଂ କତଂ ? ସତିୟା ବହୁତ୍ତା । ଆରମ୍ମଣଭେଦେନ ହି ବହୁକା ତା ସତିୟୋ ।
ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ, ତେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିୱସେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରଚତୁଚତ୍ତାଲୀସୱିଧସତିପଟ୍ଠାନନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତଂ ସାସନମେୱ, ନାଞ୍ଞଂ ସାସନନ୍ତି ଦୀପେତି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେହି ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ।
ଭିକ୍ଖୂତି ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖନକୋ । ତେନ କିଞ୍ଚାପି ଭଗୱତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଦେୱଗଣଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଏକଭିକ୍ଖୁପି ନିସିନ୍ନୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ଦେୱୋ ୱା ହୋତୁ ମନୁସ୍ସୋ ୱା ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ୱା, ସଂସାରେ ଭୟନ୍ତି ସମ୍ମା ଇକ୍ଖମାନୋ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋୱ ଭିକ୍ଖୁ ନାମ ହୋତି, ନାଞ୍ଞୋତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥାହ ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ ଚେପୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୪୨) ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ । କାୟେତି ଏତ୍ଥ ଆୟନ୍ତି ତତୋତି ଆୟୋ । କେ ଆୟନ୍ତି ? କୁଚ୍ଛିତା କେସାଦୟୋ, ଇତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ । ଅଥ ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ, କେସାଦୀନଞ୍ଚ ସମୂହଟ୍ଠେନପି କାୟୋ, ରୂପକାୟୋ, ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ କାୟେତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟାନୁପସ୍ସୀତି କାୟଂ ଅନୁପସ୍ସନସୀଲୋ । ‘‘କାୟେ’’ତି ଚ ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଦୁତିୟକାୟ-ଗ୍ଗହଣଂ ‘‘ଏୱଂ ନ କାୟେ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ, ନାପି କେସଲୋମାଦିୱିନିମୁତ୍ତଇତ୍ଥିପୁରିସାନୁପସ୍ସୀ, ନ ଚ ଭୂତୁପାଦାୟୱିନିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ, ଅଥ ଖୋ ରଥସମ୍ଭାରନଗରାୱୟୱକଦଲିକ୍ଖନ୍ଧୱିଭାଗାନୁପସ୍ସକୋ ୱିୟ ୟଥାକ୍କମଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗକେସାଦିଭୂତୁପାଦାୟସମୂହାନୁପସ୍ସୀ ଏୱା’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ । ତଥା ହେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହୱିନିମୁତ୍ତୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିକୋ, ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହମତ୍ତେୟେୱ ପନ ବାଲା ତଥା ତଥା ସୁଭାଦିତୋ ଚ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ କରୋନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ୟୋଗୀ ତତ୍ଥ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ଏୱ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଅନତ୍ତାସୁଭାନୁପସ୍ସୀ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ୟ୍ୱାୟଂ ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାଦିକୋ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧୋ କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କାୟେ ଅନୁପସ୍ସନତୋ ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଏୱମାଦିନାପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିହରତୀତି ଇରିୟତି, ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଏକେନାଗତଂ ସରୀରବାଧନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପତମାନଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତି, ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବହିଦ୍ଧା କାୟେତି ପରସ୍ସ କାୟେ । ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା କାୟେତି କାଲେନ ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ପରସ୍ସ କାୟେ । କାଲେନ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାକାୟେସୁପି ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ କାୟାନୁପସ୍ସନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଗୁଣକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ପନ ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରଣକାଲୋ ଏତ୍ଥ କଥିତୋ । ଆତାପୀତି କାୟପରିଗ୍ଗାହକୱୀରିୟେନ ୱୀରିୟୱା । ସୋ ହି ୟସ୍ମା କିଲେସାନଂ ଆତାପନତୋ ଆତାପୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱୀରିୟଂ, ସୋ ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଆତାପୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମ୍ପଜାନୋତି କାୟପରିଗ୍ଗାହକେନ ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସତିମାତି କାୟପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ସତିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁପସ୍ସତି, ୱୀରିୟେନ ଚ ଅନ୍ତରା ୱୋସାନଂ ନାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆନୁଭାୱେନ ତଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତେସଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇତି କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ, ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପହାନଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିନେୟ୍ୟାତି ତଦଙ୍ଗୱିନୟେନ ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିନୟେନ ୱା ୱିନୟିତ୍ୱା । ଲୋକେତି ୟ୍ୱାୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଭେଦୋ କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସ୍ୱେୱ ଇଧ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ ନାମ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ୟସ୍ମା ରୂପକାୟେ ପହୀନଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ୱେଦନାଦୀସୁପି ପହୀୟନ୍ତି ଏୱ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦବ୍ୟାପାଦଂ ୱିନେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମସ୍ସ ଚ ନୀୱରଣେସୁ ବଲୱଧମ୍ମଦ୍ୱୟସ୍ସ ପହାନଦସ୍ସନେନ ସେସନୀୱରଣାନମ୍ପି ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିସେସେନ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସୱିନୟେନ ୟଥାକ୍କମଂ କାୟସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିମୂଲାନଂ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧାନଂ, ଅତ୍ତଅଭିରତିତଦସୁଭାକାରାଦିଭାୱନାନଭିରତୀନଂ, ଅଭୂତଗୁଣପକ୍ଖେପଭୂତଦୋସାପନୟନାନଞ୍ଚ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ୟୋଗାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତଫଲଂ, ୟୋଗସମତ୍ଥତା ଚ ଦୀପିତା ହୋତି ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱେଦନାସୂତିଆଦୀସୁପି ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ପନ ୱେଦନାତି ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଲୋକିୟା, ତଥା ଚିତ୍ତଂ, ଧମ୍ମା ଚ, ତେସଂ ୱିଭାଗୋ ୱିଭଙ୍ଗନୟେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । କେୱଲଂ ପନେତ୍ଥ ୟଥା ୱେଦନାଦୟୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ୱେଦନାଦିଅନୁପସ୍ସୀ ନାମ ହୋତି, ସୋ ନୟୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ୱେଦନାସୁ ତାୱ ସୁଖା ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତୋ, ଦୁକ୍ଖା ସଲ୍ଲତୋ, ଇତରା ଚ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା । ୟଥାହ –
‘‘ୟୋ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଦ୍ଦ, ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ସଲ୍ଲତୋ ।
ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସନ୍ତଂ, ଅଦ୍ଦକ୍ଖି ନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୩; ଇତିୱୁ॰ ୫୩) ॥
ସବ୍ବା ଏୱ ଏତା ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୯) ୱଚନତୋ । ଏୱଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ପନ ଅନିଚ୍ଚାଦିସତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱା ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋପି ‘‘ଇମଂ ୱେଦନଂ କୋ ୱେଦୟତି, କସ୍ସାୟଂ ୱେଦନା, କିଂ କାରଣାୟଂ ୱେଦନା’’ତି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ନ କୋଚି ସତ୍ତାଦିକୋ ୱେଦୟତି, ନ କେସଞ୍ଚି ସତ୍ତାଦୀନଂ ୱେଦନା, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦିକାରଣା ପନାୟଂ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋପି ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ନାମ ହୋତି । ଅଥ ୱା ସୁଖାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱା ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମାତି ଏୱଂ ୱା ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ନାମ ହୋତି । ଇମିନାୱ ନୟେନ ପାଳିନୟାନୁସାରେନ ସେସଚିତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି ଅନୁପସ୍ସନାକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ଚିତ୍ତେସୁ ଅନିଚ୍ଚତାୱସେନ, ଧମ୍ମେସୁ ଅନତ୍ତତାୱସେନ ଚ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ, ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ଚ ନାମ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦୋ ପନେତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ସରଣୱସେନ ଚ ଏକାୱ ସତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ତାୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାତଦୁଭୟକାୟେ କେସାଦିକୋଟ୍ଠାସଭାୱନାୱସେନ ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ । ତଥା ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦୀସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ସାମିସନିରାମିସୱସେନ ଦୁୱିଧାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାନଂ ୱସେନ ଦୁତିୟଂ, ସରାଗୱୀତରାଗସଦୋସୱୀତଦୋସସମୋହୱୀତମୋହସଂଖିତ୍ତୱିକ୍ଖିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅମହଗ୍ଗତସଉତ୍ତରାନୁତ୍ତରସମାହିତାସମାହିତୱିମୁତ୍ତାୱିମୁତ୍ତଭେଦତୋ ସୋଳସୱିଧେହି ଚିତ୍ତପଜାନନୱସେନ ତତିୟଂ, ପଞ୍ଚନୀୱରଣାନଂ, ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱାସମ୍ଭୱଉପ୍ପାଦପହାନପହୀନାନୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱନାପାରିପୂରିହେତୁଜ୍ଝାନୱସେନ ଚତୁତ୍ଥଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ । ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନୟୋ ।
ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପନ ତାୱ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା । ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ୱେଦନାସୁ…ପେ॰… ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୩୮୦) ଏୱଂ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସତିୱସେନେୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତା ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକନୟେପି ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ କତି କୁସଲା…ପେ॰… କତି ଅରଣା ? ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା…ପେ॰… ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟାୱ, ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଅସଂକିଲେସିକାୱ…ପେ॰… ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘାୱ । ନ ହେତୂ ଅହେତୁକାୱ…ପେ॰… ଅନୁତ୍ତରା ଅରଣାୱାତି ଲୋକୁତ୍ତରୱସେନେୱ ୱିଭତ୍ତା । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା ସତିପଟ୍ଠାନା କଥିତା, ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେସୁ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରାୟେୱ । ତେସୁ ଚ ଲୋକିୟା ନାନାଚିତ୍ତେସୁ ଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେନେୱ ହି ଚିତ୍ତେନ କାୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେନ ୱେଦନାଦୟୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏକଚିତ୍ତେୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଆରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣା ଏକାୱ ସତି କାୟାଦୀସୁ ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସସମୁଚ୍ଛେଦକତାୟ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନଟ୍ଠେନ ଚତ୍ତାରିପି ନାମାନି ଲଭତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିଭଙ୍ଗନୟୋ ।
କମତୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ, ଅନୂନାଧିକତୋପି ଚ ।
ପାଳିମୁତ୍ତନୟୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲମିଚ୍ଛତା ॥
ତତ୍ଥ କମତୋ ତାୱ ଅୟମ୍ପି ଦେସନାକ୍କମୋୱ, ସୋପି ପାକଟାପାକଟୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଇମାସୁ ହି ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପାକଟନ୍ତି ପଠମଂ କାୟାନୁପସ୍ସନା ୱୁତ୍ତା । ତତୋ ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥାପି ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱେଦନା ପାକଟାତି ଅନନ୍ତରା ୱେଦନାନୁପସ୍ସନା, ତତୋ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଜାନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାକଟନ୍ତି ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା, ଚିତ୍ତେ ପାକଟେ ତନ୍ନିସ୍ସିତା ସୁଖୁମାପି ଧମ୍ମା ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ଅନ୍ତେ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା ୱୁତ୍ତା । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ କମୋ ।
ଅନୂନାଧିକତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ କସ୍ମା ଭଗୱତା ଚତ୍ତାରୋୱ ସତିପଟ୍ଠାନା ୱୁତ୍ତା, ଅନୂନା ଅନଧିକାତି ? ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତସମଥୟାନିକୱିପସ୍ସନାୟାନିକାନଂ ମନ୍ଦତିକ୍ଖୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୱସେନ । ମନ୍ଦସ୍ସ ହି ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ଓଳାରିକଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ତିକ୍ଖସ୍ସ ସୁଖୁମଂ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ, ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସାପି ମନ୍ଦସ୍ସ ନାତିପ୍ପଭେଦଗତଂ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ, ତିକ୍ଖସ୍ସ ଅତିପ୍ପଭେଦଗତଂ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ । ସମଥୟାନିକସ୍ସ ଚ ମନ୍ଦସ୍ସ ଅକିଚ୍ଛେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ତିକ୍ଖସ୍ସ ଦୁତିୟଂ, ୱିପସ୍ସନାୟାନିକସ୍ସାପି ମନ୍ଦସ୍ସ ତତିୟଂ, ତିକ୍ଖସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋତି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟତୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱୁତ୍ତା । ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତଭାୱୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ୱା ଚତୁରୋଘୟୋଗାସୱଗନ୍ଥଉପାଦାନଅଗତିପ୍ପହାନତ୍ଥମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧାହାରପରିଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରୋୱ ୱୁତ୍ତା, ଅନୂନା ଅନଧିକାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୂନାଧିକତା । ଏୱଂ ପାଳିମୁତ୍ତନୟୋ ଞେୟ୍ୟୋ ।
ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ସମ୍ମପ୍ପଧାନାତି କାରଣପ୍ପଧାନା ଉପାୟପ୍ପଧାନା । ୟୋନିସୋ ପଦହନତୋ ପରମଂ ଧାନଂ ପଧାନଂ, ପଧାନୱୀରିୟାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ଭିକ୍ଖୂତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପଟିପନ୍ନକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଅନିବ୍ବତ୍ତାନଂ । ପାପକାନନ୍ତି ଲାମକାନଂ । ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ଅନୁପ୍ପାଦାୟାତି ନ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ । ଛନ୍ଦଂ ଜନେତୀତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାସଙ୍ଖାତଂ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି ଉପ୍ପାଦେତି । ୱାୟମତୀତି ପୟୋଗଂ ପରକ୍କମଂ କରୋତି । ୱୀରିୟଂ ଆରଭତୀତି କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟଂ କରୋତି । ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ତେନେୱ ସହଜାତୱୀରିୟେନ ଚିତ୍ତଂ ଉକ୍ଖିପତି । ପଦହତୀତି ପଧାନୱୀରିୟଂ କରୋତି । ପଟିପାଟିୟା ପନେତାନି ଚତ୍ତାରିପି ପଦାନି ୱୀରିୟସ୍ସେୱ ଆସେୱନାଭାୱନାବହୁଲୀକମ୍ମସାତଚ୍ଚକିରିୟାହି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଉପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାତି ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପନ୍ନାନଂ । ପହାନାୟାତି ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅନିବ୍ବତ୍ତାନଂ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ଉପ୍ପାଦାୟାତି ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ । ଉପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ । ଠିତିୟାତି ଠିତତ୍ଥାୟ । ଅସମ୍ମୋସାୟାତି ଅନସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱନାୟ । ୱେପୁଲ୍ଲାୟାତି ୱିପୁଲଭାୱାୟ । ଭାୱନାୟାତି ୱଡ୍ଢିୟା । ପାରିପୂରିୟାତି ପରିପୂରଣତ୍ଥାୟ । ସେସଂ ପଦତୋ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ଅତ୍ଥତୋ ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅସମୁଦାଚାରୱସେନ ୱା ଅନନୁଭୂତାରମ୍ମଣୱସେନ ୱା କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଅକୁସଲଧମ୍ମା ନାମ ନତ୍ଥି । କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ପନ ରତନତ୍ତୟପ୍ପସାଦୱିପସ୍ସନାଦିୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟକୁସଲାଦିୱସେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାପି ଅତ୍ଥି । ତେସମ୍ପି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତେ ସତି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଚ ଆସୱକ୍ଖୟପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଏକନ୍ତପ୍ପୱତ୍ତସାଧକା ତେସଂ । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ୱତ୍ତଗନ୍ଥଧୁତଙ୍ଗସମାଧିୱିପସ୍ସନାନୱକମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ନିଚ୍ଚପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ, ଘଟତୋ, ୱାୟମତୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଆଗତତ୍ତା ଭୱୱସେନ କିଲେସେସୁ ଅଲଦ୍ଧାସେୱନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ କିଲେସା ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ଅପରଭାଗେ ପନସ୍ସ ୱତ୍ତାଦୀନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କୁସୀତସ୍ସ ଚରତୋ ଚେୱ ଅକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାଦିତୋ କିଲେସେସୁ ଲଦ୍ଧାସେୱନସ୍ସ ଚ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଂ, ସତିୱୋସ୍ସଗ୍ଗଞ୍ଚ ଆଗମ୍ମ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅସମୁଦାଚାରୱସେନ କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପନ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅନନୁଭୂତପୁବ୍ବଂ ଦିବ୍ବାଦିଭେଦଂ ମନାପିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରସତିୱୋସ୍ସଗ୍ଗେ ଆଗମ୍ମ କିଲେସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଲଭିତ୍ୱା ଏୱଂ ଅନନୁଭୂତାରମ୍ମଣୱସେନ କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନଭୂତାପଗତଓକାସକତଭୂମିଲଦ୍ଧୱସେନ, ତେସଂ ୱିଭାଗୋ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତୋୱ । ଅପରମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସମୁଦାଚାରଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଅସମୁଗ୍ଘାତିତୱସେନ । ତତ୍ଥ ସମ୍ପତି ୱତ୍ତମାନଂୟେୱ ସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଇମେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱତ୍ତମାନଭୂତାପଗତଓକାସକତସମୁଦାଚାରସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନ ମଗ୍ଗାଦିୱଜ୍ଝଂ, ତସ୍ମା ଭୂମିଲଦ୍ଧଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତଅସମୁଗ୍ଘାତିତସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟେତ୍ଥ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନଂ ପହାନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
କଥଂ ପନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ୱାୟାମୋ ହୋତି, କଥଞ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଠିତିୟାତି ? ମଗ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏୱ । ମଗ୍ଗୋ ହି ପୱତ୍ତମାନୋ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତା ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟା ଚସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ଅୟମେୱ ଠିତି ନାମାତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦୋ ପନେତ୍ଥାପି ଏକସ୍ସେୱ ୱୀରିୟସ୍ସ କିଚ୍ଚଭେଦତୋ ଚତୁଧା ୱୁତ୍ତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ତାୱ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୱୀରିୟୱସେନ ଅକୁସଲାଦିପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତା । ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେସୁ ପନେତେ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନେୱ ୱିଭତ୍ତା, ଫଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ନ ଗହିତା । ତେନେୱ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେ ‘‘କୁସଲା ଏୱ, ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ଏୱ, ଅପଚୟଗାମିନୋୱ, ସେଖାୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା । ସେସୋ ପନେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ଏତ୍ଥ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ସମିଜ୍ଝତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତିପି ଇଦ୍ଧି, ପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତେନାତି ପାଦୋ, ପତିଟ୍ଠା ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ । ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦହେତୁକୋ, ଛନ୍ଦାଧିକୋ ୱା ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧି, କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦଂ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସମାଧିସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଧାନଭୂତା ସଙ୍ଖାରା ପଧାନସଙ୍ଖାରା, ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକସ୍ସ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ତେନ ଛନ୍ଦସମାଧିନା, ପଧାନସଙ୍ଖାରେନ ଚ ଉପେତଂ । ଇଦ୍ଧିପାଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥେନ ‘‘ଇଦ୍ଧୀ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତାନଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଦିକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପାଦଭୂତସେସଚିତ୍ତଚେତସିକରାସିଂ । ଭାୱେତୀତି ୱଡ୍ଢେତି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୱୀମଂସାତି ପଞ୍ଞା । ସେସଂ ପଦତୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଅତ୍ଥତୋ ପନେତ୍ଥ ତେନ କିଂ କଥିତଂ ? ଚତୁନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥିତଂ । ୟଥା ହି ଚତୂସୁ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତେସୁ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତେସୁ ଏକୋ ଉପଟ୍ଠାନେନ, ଏକୋ ସୂରଭାୱେନ, ଏକୋ ଜାତିସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଏକୋ ମନ୍ତବଲେନାତି ଏୱଂ ତେ ପଚ୍ଚେକକାରଣେନ ରାଜାନଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ଠାନନ୍ତରଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂପି ଛନ୍ଦୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସାସୁ ଏକେକଂ ଜେଟ୍ଠଂ ଧୁରଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକା ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଛନ୍ଦୋ ସମାଧି ପଧାନସଙ୍ଖାରୋତି ତୟୋ ଧମ୍ମା ଇଦ୍ଧୀପି ହୋନ୍ତି ଇଦ୍ଧିପାଦାପି, ସେସା ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିପାଦା ଏୱ । ଏୱଂ ସେସାଧିପତିୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେସୁପି ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅପିଚ ଝାନୱିପସ୍ସନାସୁ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ । ୟୋ ପଟିଲାଭୋ, ସା ଇଦ୍ଧି । ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ହି ପୁବ୍ବଭାଗପରିକମ୍ମାନି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ପଠମଜ୍ଝାନାଦୟୋ ଇଦ୍ଧି ନାମ । ପଠମମଗ୍ଗାଦୀନଂ ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନା ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ପଠମମଗ୍ଗାଦୟୋ ଇଦ୍ଧି ନାମ । ପଟିଲାଭୱସେନାପି ଦୀପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପଠମଜ୍ଝାନାଦୟୋ ହି ପଠମମଗ୍ଗାଦୟୋ ଚ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୟୋ, ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦୟୋ ଚ ଇଦ୍ଧି ନାମାତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦୋ ପନେତ୍ଥ ୱିଭଙ୍ଗନୟେନେୱ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ତାୱ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ପଦାନଂ ୱିଭଙ୍ଗଂ ୱତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ତଥାଭୂତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତୀତି ତେ ଧମ୍ମେ ଆସେୱତି ଭାୱେତି ବହୁଲୀକରୋତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୪୩୪) ଏୱଂ ସବ୍ବେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ୱୁତ୍ତା ।
ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପନ ଛନ୍ଦାଦୀନି ପଦାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ତଥାଭୂତସ୍ସ ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ପଗ୍ଗାହୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୪୪୭) ଏୱଂ ସବ୍ବେ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଧମ୍ମା ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ ୱୀରିୟିଦ୍ଧିପାଦୋ ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦୋ ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୪୫୭) ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି…ପେ॰… ୟୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଛନ୍ଦୋ ଛନ୍ଦିକତା…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତିଆଦିନା ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଛନ୍ଦୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସା ଏୱ ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ୱୁତ୍ତା । ତଥା ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେପି କୁସଲା ଏୱ, ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘା ଏୱ, ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦୋ ହେତୁ, ସେସା ନ ହେତୂ…ପେ॰… ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସେସା ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା…ପେ॰… ଅନୁତ୍ତରାୱ, ଅରଣାୱାତି । ସେସମେତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । ପାଳିମୁତ୍ତକନୟୋ ପନେତ୍ଥାପି ନ ଉଦ୍ଧଟୋତି ।
ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ଏତ୍ଥ ବୋଧିୟା, ବୋଧିସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟାୟ ଏୱ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିଅନେକେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟାଦିସତ୍ତୱିଧାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଜ୍ଝତି, କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ଉଟ୍ଠହତି, ସଚ୍ଚାନି ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତସ୍ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତାୟ ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ୱିୟ । ୟୋ ପନେସ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଏତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକୋ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ବୋଧିସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ସେନଙ୍ଗରଥଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟ । ଅପିଚ ‘‘ବୋଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତିଆଦିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାନୟେନାପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପସତ୍ଥୋ, ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ସତିୟେୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମେ ୱିଚିନାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ପରିୱୀମଂସତି ଜାନାତି, ଧମ୍ମେ ୱା ଏତେନ ସତ୍ତା ୱିଚିନନ୍ତୀତି ଧମ୍ମୱିଚୟୋ, ପଞ୍ଞା । ଉପେକ୍ଖତି ସମରସାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ହାପନୱଡ୍ଢନେ ଅୱାୱଟତାୟ ପଟିସଙ୍ଖାନାକାରେନ ମଜ୍ଝତ୍ତା ହୋତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା । ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣୋ ହି ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମଭେଦୋପେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱ ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ତାୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ସେସେସୁ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲୱିପାକୱସେନ ୱିଭତ୍ତା । ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେ ପନ ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା, ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋୱ, ସେସା ଦ୍ୱୀହି…ପେ॰… ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସୁଖସହଗତୋୱ, ସେସା ତିଧାପି, ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘା, ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ହେତୁ, ସେସା ନ ହେତୂ…ପେ॰… ରୂପାୱଚରାୱ, ଅରଣାୱାତି । ସେସଂ ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିଭଙ୍ଗନୟୋ ।
ଇଦାନି ପନ –
କମତୋ ତାୱତ୍ତତୋ ଚ, ହେତୁଭୂମିୱିଭାଗତୋ ।
ୱିୱେକତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ କମତୋ ତାୱ ଅୟମ୍ପି ଦେସନାକ୍କମୋୱ । ସବ୍ବେସଂ ହି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଉପକାରତ୍ତା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତତୋ ୟସ୍ମା ଉପଟ୍ଠିତସତିକୋ ଧମ୍ମେ ପଞ୍ଞାୟ ପୱିଚିନାତି, ପୱିଚିତଧମ୍ମୋ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟସ୍ସ ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ସମାହିତଚିତ୍ତୋ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସାଧୁକଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତା ହୋତି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ୟଥାକ୍କମଂ ୱୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ କମୋ ।
ତାୱତ୍ତତୋ ପନ କସ୍ମା ତେ ସତ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତା, ଅନୂନା ଅନଧିକାତି ? ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖତୋ, ସବ୍ବତ୍ତିକତୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ହି ତୟୋ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଲୀନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖା । ୟଥାହ – ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ୱୀରିୟ…ପେ॰… ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) । ତୟୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖା । ୟଥାହ – ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଉଦ୍ଧତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ସମାଧି…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) । ଏକୋ ପନେତ୍ଥ ଲୋଣଧୂପନଂ ୱିୟ ସବ୍ବବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ସବ୍ବବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ – ‘‘ସତିଞ୍ଚ ଖ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବତ୍ଥିକଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) । ଏୱଂ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥିକତୋ ଚ ସତ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ତାୱତ୍ତତୋ ।
ହେତୁଭୂମିୱିଭାଗତୋତି ଏତ୍ଥ ହେତୁୱିଭାଗତୋ ତାୱ – ଚତ୍ତାରୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ତଥା ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ଦୁତିୟସ୍ସ ପରିପୁଚ୍ଛକତା ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନଂ ସରୀରପରିକ୍ଖାରଭୂତାନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ୱିସଦଭାୱକରଣଂ ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ନାମ । ତଥା ଏକାଦସ ଧମ୍ମା ତତିୟସ୍ସ ଅପାୟଭୟଗମନୱୀଥିଦାୟଜ୍ଜମହତ୍ତସତ୍ଥୁମହତ୍ତଜାତିମହତ୍ତସବ୍ରହ୍ମଚାରିମହତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତା ପିଣ୍ଡପାତାପଚାୟନତା କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଗତମଗ୍ଗୋ ମୟା ଗନ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱୀଥିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନାମ । ‘‘ଦାୟକେହି ଦିନ୍ନପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଦମନଂ ପିଣ୍ଡପାତାପଚାୟନଂ ନାମ । ତଥା ଏକାଦସ ଧମ୍ମା ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘସୀଲଚାଗଦେୱତୋପସମାନୁସ୍ସତିୟୋ ସତ୍ତ, ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ତଥା ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଣୀତଭୋଜନସେୱନତା, ଉତୁସୁଖଇରିୟାପଥସୁଖସେୱନତା ଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝତ୍ତପ୍ପୟୋଗତା ସାରଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ସନ୍ତକାୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ଏକାଦସ ଧମ୍ମା ଛଟ୍ଠସ୍ସ ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା ଚତସ୍ସୋ, ଅସମାହିତସମାହିତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପରିୱଜ୍ଜନସେୱନତା ଦ୍ୱେ, ଝାନୱିମୋକ୍ଖପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ତତ୍ଥ କସିଣାଦିନିମିତ୍ତାନଂ ଉଗ୍ଗହଣକୁସଲତା ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ନାମ । ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ସତ୍ତମସ୍ସ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରକେଲାୟନମଜ୍ଝତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପରିୱଜ୍ଜନସେୱନତା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟା ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ହେତୁୱିଭାଗୋ ।
ଭୂମିୱିଭାଗତୋ ପନେତେ କାମାୱଚରା, ଲୋକୁତ୍ତରା ୱା ହୋନ୍ତି, କାମାୱଚରେସୁ ବଲୱୱିପସ୍ସନାଦୀସୁ ଏୱ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ଇତରେସୁ । ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଚିତ୍ତେସୁ ସବ୍ବଥା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ଅବୋଧିପକ୍ଖିକତ୍ତା । କେଚି ପନ ଥେରା ୱିପସ୍ସନାପାଦକେସୁ କସିଣାସୁଭବ୍ରହ୍ମୱିହାରଜ୍ଝାନେସୁପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଉଦ୍ଧରନ୍ତି, ନ ଚ ତେ ପଟିସିଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି, ତସ୍ମା ତେସଂ ମତେନ ରୂପାୱଚରାପି ହୋନ୍ତି, ନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଅରୂପାୱଚରାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭୂମିୱିଭାଗୋ ।
ୱିୱେକତୋତି ଏତ୍ଥ ୱିୱେକୋତି ୱିୱିତ୍ତତା, ସ୍ୱାୟଂ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିୱେକୱସେନ । ତଦଙ୍ଗୱିୱେକୋତି ୱିପସ୍ସନା, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋତି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକୋତି ମଗ୍ଗୋ, ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକୋତି ଫଲଂ, ନିସ୍ସରଣୱିୱେକୋତି ସବ୍ବନିମିତ୍ତନିସ୍ସଟଂ ନିବ୍ବାନଂ । ତତ୍ରିମେ ତଦଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହେତେ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତା, ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତା । ମଗ୍ଗକାଲେ ପନ କିଚ୍ଚତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତା, ଆରମ୍ମଣତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତା, ଫଲକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକନିସ୍ସିତା । ଆରମ୍ମଣତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତା ଚ ହୋନ୍ତି । କେସଞ୍ଚି ଥେରାନଂ ମତେ ୱିପସ୍ସନାପାଦକରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକନିସ୍ସିତାୱାତି ପଞ୍ଚୱିୱେକନିସ୍ସିତାପି ହୋନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିୱେକୋ । ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଅରିୟୋତି ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା, ଅରିୟଭାୱକରତ୍ତା ଚ ଅରିୟୋ, ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗୀୟତି, ନିବ୍ବାନଂ ୱା ମଗ୍ଗତି, କିଲେସେ ୱା ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ମଗ୍ଗୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ସୋ କତମୋତି ଚେ, ଇଦାନି ସ୍ୱାୟଂ ମଗ୍ଗୋ ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ ୱିୟ ସେନା ଅଙ୍ଗମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଅଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମା ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ପଞ୍ଞା । ସମ୍ମା ସଙ୍କପ୍ପେତି ତକ୍କେତୀତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ୱିତକ୍କୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ତତୋ ଧମ୍ମଭେଦୋପି ୱିଭଙ୍ଗନୟୋପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ।
ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପନ ୱିରତିତ୍ତୟୱଜ୍ଜିତୋ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋପି ମଗ୍ଗୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ତଞ୍ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ କିଚ୍ଚାଧିକତଂ, ୱିରତୀନଞ୍ଚ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧତଂ ସନ୍ଧାୟ, ୱିରତିୱଜ୍ଜିତସ୍ସ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱା ସୋପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେପି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋୱ, ସେସା ଦ୍ୱୀହି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ, ପୀତିସହଗତୋ ସୁଖସହଗତୋୱ, ନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତୋ, ସେସା ତିଧାପି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହେତୁ, ସେସା ନହେତୂତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ସମମେୱ । ଇଦାନି ପନ –
କମତୋ କିଚ୍ଚଭେଦତୋ, ଭୂମିଭେଦୱିୱେକତୋ ।
ମଗ୍ଗଙ୍ଗେସୁ ୱିଜାନୀୟୋ, ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ କମତୋ ତାୱ ଅୟମ୍ପି ଦେସନାକ୍କମୋୱ । ଭଗୱତା ହି ନିବ୍ବାନାଧିଗମାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତପଞ୍ଞାସତ୍ଥତାୟ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରୱିଧମନତୋ ବହୂପକାରତ୍ତା ପଠମଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଦେସିତା । ତତୋ ହେରଞ୍ଞିକସ୍ସ କହାପଣପରିୱତ୍ତକହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୟଥାସଭାୱଦସ୍ସନସ୍ସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ବହୂପକାରତ୍ତା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ । ସ୍ୱାୟଂ ୟଥା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା, ଏୱଂ ସମ୍ମାୱାଚାୟପି ଉପକାରକୋ । ୟଥାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଖୋ, ଗହପତି, ତକ୍କେତ୍ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩), ତସ୍ମା ତଦନନ୍ତରଂ ସମ୍ମାୱାଚା । ୟସ୍ମା ପନ ୱାଚାୟ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଲୋକେ କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଦନନ୍ତରଂ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ । କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ପହାୟ ଉଭୟସୁଚରିତଂ ପୂରେନ୍ତସ୍ସେୱ ୟସ୍ମା ଆଜୀୱଟ୍ଠମକଂ ସୀଲଂ ପୂରତି, ନ ଇତରସ୍ସ, ତସ୍ମା ତଦୁଭୟାନନ୍ତରଂ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସୀଲେନାପି ଏତ୍ତାୱତା ପରିତୋସଂ ଅକତ୍ୱା ଇଦଂ ୱୀରିୟଂ ଆରଭିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ତଦନନ୍ତରଂ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେନାପି କାୟାଦୀସୁ ସତି ସୂପଟ୍ଠିତା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରଂ ସମ୍ମାସତି । ସୂପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧାତୁଂ ସକ୍କାତି ତଦନନ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମାଧି ୱୁତ୍ତୋତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ କମୋ ।
କିଚ୍ଚତୋ ପନେସଂ ଏକେକସ୍ସ ତୀଣି ତୀଣି କିଚ୍ଚାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ତାୱ ଅଞ୍ଞେହିପି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି, ଆରମ୍ମଣତୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ଅସମ୍ମୋହତୋ ସେସସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଏୱଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପପଜହନାଦିୱସେନ ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି କିଚ୍ଚତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସହଜାତଧମ୍ମେ ଅଭିନିରୋପେତି, ସମ୍ମାୱାଚା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ୱୋଦାପେତି, ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ସମ୍ମାସତି ଉପଟ୍ଠାପେତି, ସମ୍ମାସମାଧି ସମାଦହତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ କିଚ୍ଚଂ ।
ଭେଦତୋ ପନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଞାଣୱସେନ ନାନକ୍ଖଣା ନାନାରମ୍ମଣା ନାନାନାମା ହୋତି, ଦୁତିୟୋ ପନ ନେକ୍ଖମ୍ମଅବ୍ୟାପାଦଅୱିହିଂସାସଙ୍କପ୍ପୱସେନ, ୱିରତିୟୋ ଚତୁବ୍ବିଧୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତତିୱିଧକାୟଦୁଚ୍ଚରିତମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିରମଣସଙ୍ଖାତଚେତନାୱସେନପି ୱିରତିୱସେନପି, ଛଟ୍ଠସତ୍ତମା ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ନାନକ୍ଖଣା ନାନାରମ୍ମଣା ନାନାନାମା ହୋନ୍ତି । ମଗ୍ଗକାଲେ ପନେତେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଏକକ୍ଖଣା ଏକାରମ୍ମଣା । କିଚ୍ଚତୋ ପନ ତାନି ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାନାମାନି ଲଭନ୍ତି, ସମ୍ମାସମାଧି ପନ ପୁବ୍ବଭାଗେପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନୱସେନ ନାନକ୍ଖଣୋ ନାନାନାମୋ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ଏକାରମ୍ମଣୋ ହୋତି । ଏକସ୍ସ ହି ପଠମମଗ୍ଗୋ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦିନିୟମତୋ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକୋ ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଜ୍ଝାନିକୋ ୱା, ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦୟୋପିସ୍ସ ପଠମମଗ୍ଗସଦିସଜ୍ଝାନିକା ୱା ୱିସଦିସଜ୍ଝାନିକା ୱାତି ସୋ ମଗ୍ଗକାଲେପି ନାନକ୍ଖଣୋ ନାନାନାମୋ ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ ।
ଭୂମିତୋ ଚ ୱିୱେକତୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଏୱଂ ୱିଜାନୀୟୋ ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଝାନୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଝାନୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତିଆଦୀସୁ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ । ତଂ ହି ୟୋ ନଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତି ଆପାୟିକାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହି, ତସ୍ମା ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଂୱରଣଂ, ସଂୱରନ୍ତି ୱା ତେନାତି ସଂୱରୋ, ପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ସଂୱରୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନେ ଇଜ୍ଝନକସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ଚେତନାଦିରୂପସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସ୍ସେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେନ ସଂୱୁତୋ ପିହିତକାୟୱଚୀପୟୋଗୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ । ୱିହରତୀତି ଇରିୟତି ପୱତ୍ତେତି । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥ ଆଚରିତବ୍ବତୋ ଆଚାରୋ, ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୁନ୍ନଂ ଚରଣଟ୍ଠାନଂ । ତଂସଦିସତାୟ ପନ ସବ୍ବୋପି ପୱତ୍ତିୱିସୟୋ ଗୋଚରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସଂ ୱିଭାଗୋ ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ହି –
‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥି ଆଚାରୋ, ଅତ୍ଥି ଅନାଚାରୋ । ତତ୍ଥ କତମୋ ଅନାଚାରୋ ? କାୟିକୋ ୱୀତିକ୍କମୋ, ୱାଚସିକୋ ୱୀତିକ୍କମୋ, କାୟିକୱାଚସିକୋ ୱୀତିକ୍କମୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାଚାରୋ, ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଅନାଚାରୋ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱେଳୁଦାନେନ ୱା ପତ୍ତ…ପେ॰… ପୁପ୍ଫଫଲସିନାନଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାନେନ ୱା ଚାଟୁକମ୍ୟତାୟ ୱା ମୁଗ୍ଗସୁପ୍ୟତାୟ ୱା ପାରିଭଟୁତାୟ ୱା ଜଙ୍ଘପେସନିକେନ ୱା ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱା ବୁଦ୍ଧପତିକୁଟ୍ଠେନ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାଚାରୋ ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଆଚାରୋ ? କାୟିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୧୩) –
ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଆଚାରୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
‘‘ଗୋଚରୋତି ଅତ୍ଥି ଗୋଚରୋ, ଅତ୍ଥି ଅଗୋଚରୋ । ତତ୍ଥ କତମୋ ଅଗୋଚରୋ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱେସିୟାଗୋଚରୋ ୱା ହୋତି, ୱିଧୱା…ପେ॰… ଥୁଲ୍ଲକୁମାରୀପଣ୍ଡକଭିକ୍ଖୁନୀପାନାଗାରଗୋଚରୋ ୱା, ସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ରାଜୂହି ରାଜମହାମତ୍ତେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ତିତ୍ଥିୟସାୱକେହି ଅନନୁଲୋମିକେନ ସଂସଗ୍ଗେନ, ୟାନି ୱା ପନ ତାନି କୁଲାନି ଅସ୍ସଦ୍ଧାନି ଅପ୍ପସନ୍ନାନି…ପେ॰… ତଥାରୂପାନି କୁଲାନି ସେୱତି ଭଜତି ପୟିରୁପାସତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଗୋଚରୋ ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଗୋଚରୋ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ନ ୱେସିୟାଗୋଚରୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୧୪) –
ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଗୋଚରୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁରତୋ ଗମନନିସୀଦନଚଙ୍କମନଘଟ୍ଟନାଭିଭୱନାଦିକାୟିକାଚିତ୍ତୀକାରକିରିୟାନଞ୍ଚେୱ ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଧମ୍ମକଥନଖୁଂସନାଦିୱାଚସିକାଚିତ୍ତୀକାରକିରିୟାନଞ୍ଚ ଅନାଚାରାନଂ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ କାୟିକୱାଚସିକୋ ଆଚାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ଭିକ୍ଖୁ ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦିନା ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ ଆଭିସମାଚାରିକେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରବହୁଲୋ ୱିହରତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରୋ । ଗୋଚରୋ ପନ ତିୱିଧୋ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋତି । ତତ୍ଥ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ ନାମ । ଅନ୍ତରଘରାଦୀସୁ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁତାଦୀହି ଦିସା ୱିଦିସା ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଗମନଂ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ ନାମ । ଚତ୍ତାରୋ ପନ ସତିପଟ୍ଠାନା ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ ନାମ । ୟତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତି, ଅୟଂ ତିୱିଧୋପେତ୍ଥ ଗୋଚରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନାତି ଇମିନା ଆଚାରେନ, ଗୋଚରେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ।
ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୂତି ଅଣୁପ୍ପମାଣେସୁ ଦୋସେସୁ । ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଭୟଦସ୍ସନସୀଲୋ, ଅଣୁମତ୍ତଂ ରେଣୁଂ ସିନେରୁସଦିସଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିୟ ସବ୍ବଲହୁକମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତମତ୍ତଂ ପାରାଜିକସଦିସଂ କତ୍ୱା ୱଜ୍ଜତୋ ଭୟତୋ ଦସ୍ସନସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆଦାୟ ଗହେତ୍ୱା ସିକ୍ଖତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋତି ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଅଗ୍ଗହଣସଙ୍ଖାତସତିସଂୱରେନ ପିହିତଦ୍ୱାରୋ । ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂତି ପିଣ୍ଡପାତେ ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗେସୁ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣୱସେନ ଚେୱ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀହି ଚ ମତ୍ତଜାନନକୋ, ପିଣ୍ଡପାତୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଭୋଜନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଡ୍ଢରତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ରତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବେ ପୁବ୍ବରତ୍ତଂ, ଇମିନା ପଠମୟାମଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚ ଗଣ୍ହାତି । ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଛା ଅପରରତ୍ତଂ, ଇମିନା ପଚ୍ଛିମୟାମଞ୍ଚେୱ ପୁରେଭତ୍ତଞ୍ଚ ଗଣ୍ହାତି । ପଚ୍ଛିମୟାମୋ ପନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିଦ୍ଦାକିଲମଥୱିନୋଦନୋକାସୋତି ନ ଗହିତୋ ।
ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋତି ଅସୁଭଭାୱନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଭାୱନାରାମସ୍ସ ଅନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତଂ ଆସେୱନଭାୱନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଚଙ୍କମନନିସଜ୍ଜାହି ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତପରିସୋଧନେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସାତଚ୍ଚଂ ନେପକ୍କନ୍ତି ସତତଂ ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବତୋ ସାତଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ୱୀରିୟଂ, ପରିପାକଗତତ୍ତା ନେପକ୍କସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ପଞ୍ଞଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ୱୀରିୟପଞ୍ଞାହି ୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ଇଦାନି ତଂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବୋଧିପକ୍ଖିକାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ବୋଧିପକ୍ଖିକାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚାୱବୋଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ପକ୍ଖେ ଭୱାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚସତିପଟ୍ଠାନାଦିସତ୍ତତିଂସଧମ୍ମାନଂ । ନିଦ୍ଦେସେ ପନସ୍ସ ଲୋକିୟଭାୱନାୟ ୱିସେସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ ଏକାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥତାୟ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଏୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ତେସଂ ଗହଣେନ ପନ ସେସାନମ୍ପି ତତ୍ଥ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋ ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେତିଆଦୀସୁ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁରତୋ ଗମନଂ, ପଟିକ୍କନ୍ତଂ ନିୱତ୍ତନଂ, ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ଠାନନିସଜ୍ଜାସୟନେସୁପି ପୁରତୋ, ପଚ୍ଛତୋ ଚ କାୟସ୍ସ ଅଭିଗମନଅପଗମନୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସବ୍ବକିଚ୍ଚକାରୀ, ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସେୱ ୱା କାରୀ, ସମ୍ପଜଞ୍ଞ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଅୱିପ୍ପୟୋଗତୋ ସତିପି ଗହିତାୱ ହୋତି । ତେନେୱସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ଅଭିକ୍କମତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଆଲୋକିତେତିଆଦୀସୁ ଆଲୋକିତଂ ନାମ ପୁରତୋ ପେକ୍ଖନଂ । ୱିଲୋକିତଂ ନାମ ଅନୁଦିସାପେକ୍ଖନଂ । ଇମେସଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗହଣେନ ହେଟ୍ଠା ଉପରି ପଚ୍ଛତୋ ପେକ୍ଖନସଙ୍ଖାତାନି ଓଲୋକିତୁଲ୍ଲୋକିତାପଲୋକିତାନିପି ଗହିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ସମିଞ୍ଜିତେପସାରିତେତି ପବ୍ବାନଂ ସମିଞ୍ଜନେ, ପସାରଣେ ଚ । ସଙ୍ଘାଟିପତ୍ତଚୀୱରଧାରଣେତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟିଚୀୱରାନଂ ନିୱାସନପାରୁପନୱସେନ, ପତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖାପଟିଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନ ଚ ପରିଭୋଗୋ ଧାରଣଂ ନାମ । ଅସିତେତି ପିଣ୍ଡପାତାଦିଭୋଜନେ । ପୀତେତି ୟାଗୁଆଦିପାନେ । ଖାୟିତେତି ପିଟ୍ଠଖଜ୍ଜାଦିଖାଦନେ । ସାୟିତେତି ମଧୁଫାଣିତାଦିସାୟିତେ । ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱକମ୍ମେତି ଉଚ୍ଚାରସ୍ସ ଚ ପସ୍ସାୱସ୍ସ ଚ କରଣେ । ଗତେତି ଗମନେ । ଠିତେତି ଠାନେ । ନିସିନ୍ନେତି ନିସଜ୍ଜାୟ । ସୁତ୍ତେତି ସୟନେ । ଜାଗରିତେତି ଜାଗରଣେ । ଏତ୍ଥ ଚ ଭିକ୍ଖାଚାରଗମନାଦିୱସେନ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିହାରେ ପନ ଚଙ୍କମନାଦିଇରିୟାପଥୱସେନେୱ ‘‘ଗତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭାସିତେତି କଥନେ । ତୁଣ୍ହୀଭାୱେତି ଅକଥନେ ।
ସବ୍ବେସୁ ପନ ତେସୁ ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିକ୍କମିତୁକାମତାଦିଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ଗମନାଦିଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ମେ ତତ୍ଥ ଗତେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଚେତିୟଦସ୍ସନାଦିନୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନାମ । ସାତ୍ଥକେସୁ ପନେତେସୁ ଗମନାଦୀସୁ ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟାନଞ୍ଚେୱ ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୱିଘାତକରାନଂ କାୟିକଚେତସିକପରିକ୍କିଲେସାନଞ୍ଚ ସବ୍ବେସାନଂ ସବ୍ଭାୱାଭାୱଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନାମ । ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହିତସାତ୍ଥକସପ୍ପାୟସ୍ସ ପନ ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ, ୱିପସ୍ସନାୟ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଭିରୁଚିତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ଗୋଚରଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଅଭିକ୍କମାଦୀନଂ କରଣଂ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନାମ । ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ପନ ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ‘‘ଅତ୍ତା ଅଭିକ୍କମାଦୀନି କରୋତି, ଅହଂ କରୋମୀ’’ତି ୱା ସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତି, ତଥା ଅସମ୍ମୁୟ୍ହିତ୍ୱା ‘‘ଅଭିକ୍କମିତୁକାମତାଦିଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁ ୱିପ୍ଫାରାଦିକାରଣସାମଗ୍ଗିୟା ଅୟଂ କାୟସଙ୍ଖାତୋ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟୋ ଅଭିକ୍କମାଦୀନି କରୋତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ୱା ସତ୍ତୋ ୱା ଅଭିକ୍କମନ୍ତୋ ୱା ପଟିକ୍କମନ୍ତୋ ୱା…ପେ॰… ତୁଣ୍ହୀ ଭୱନ୍ତୋ ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ୟାଥାୱତୋ ଜାନନୱସେନ ପଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତନଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନାମ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦୮) ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ୟସ୍ମା ୟସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଏତ୍ତକା ଗୁଣା ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ପନ ମକ୍କଟାଦୀନଂ ୱିୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ନ ହୋତି, ଉପଚାରମତ୍ତମ୍ପିସ୍ସ ଝାନଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ପନ ସନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ହୋତି । ସୋ ହି ତତ୍ଥ ସବ୍ବପ୍ପକାରଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅରଞ୍ଞୱାସଞ୍ଚେୱ ଆରଞ୍ଞକେ ଚ ଉପସୋଭେତି, ସକଲଞ୍ଚ ସାସନଂ ପସାଦେତି, ତସ୍ମା ଏୱରୂପସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପାସନଟ୍ଠାନୟୋଗପଥଂ ସପ୍ପାୟସେନାସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ୱିୱିତ୍ତଂ ସେନାସନଂ ଭଜତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ସୁଞ୍ଞଂ । ସେତି ଚେୱ ଆସତି ଚ ଏତ୍ଥାତି ସେନାସନଂ, ମଞ୍ଚାଦି, ୱିହାରାଦି ଚ । ତେନେୱସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ମଞ୍ଚୋ ପୀଠ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଦାନି ଅଞ୍ଞମ୍ପିସ୍ସ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ୱିନୟପରିୟାୟେନ ତାୱ ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ଅୱସେସଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଚ ଆରଞ୍ଞକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ପନ ଗାମଦ୍ୱାରସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ବହି ସବ୍ବଂ ‘‘ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ହି ୱୁତ୍ତଂ । କନ୍ଦରନ୍ତି କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ, ତେନ ଦରିତଂ ଉଦକେନ ଭିନ୍ନଂ ପବ୍ବତପଦେସଂ, ୟଂ ‘‘ନିତୁମ୍ବ’’ନ୍ତିପି ‘‘ନଦୀକୁଞ୍ଜ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ରଜତପଟ୍ଟସଦିସୱାଲିକାପୁଲିନେ ମଣିୱିତାନସଦିସେ ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟେ ୱନଗହନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମଣିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସେ ଉଦକେ ସନ୍ଦମାନେ ସୀତେନ ୱାତେନ ବୀଜିୟମାନସ୍ସ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତୋ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି । ଗିରିଗୁହନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପବ୍ବତାନମନ୍ତରଂ, ଏକସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ୱା ଉମଙ୍ଗସଦିସଂ ମହାୱିୱରଂ । ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଗାମନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ନ କସନ୍ତି ନ ୱପନ୍ତି । ତେନେୱସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଦୂରାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅବ୍ଭୋକାସନ୍ତି ଅଚ୍ଛନ୍ନଂ । ଆକଙ୍ଖମାନୋ ପନେତ୍ଥ ଚୀୱରକୁଟିଂ କତ୍ୱା ୱସତି । ପଲାଲପୁଞ୍ଜନ୍ତି ପଲାଲରାସିଂ । ମହାପଲାଲପୁଞ୍ଜତୋ ହି ପଲାଲଂ ନିକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପବ୍ଭାରଲେଣସଦିସେ ଆଲୟେ କରୋନ୍ତି, ଗଚ୍ଛଗୁମ୍ବାଦୀନମ୍ପି ଉପରି ପଲାଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ନିସୀଦନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପସଦ୍ଦନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱଚନସଦ୍ଦେନ ୱିରହିତତ୍ତା ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ । ନଗରନିଗ୍ଘୋସସଦ୍ଦେନ ଚେୱ ମିଗପକ୍ଖିନିଗ୍ଘୋସେନ ଚ ରହିତତ୍ତା ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ । ୱିଜନୱାତନ୍ତି ଅନୁସଞ୍ଚରକଜନସ୍ସ ସରୀରୱାତେନ ୱିରହିତତ୍ତା ୱିଜନୱାତଂ, ‘‘ୱିଜନୱାଦ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ସେନାସନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଜନୱାଦସଦ୍ଦେନ ରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୁସ୍ସାନଂ ରହସ୍ସ କିରିୟାରହତ୍ତା ମନୁସ୍ସରାହସ୍ସେୟ୍ୟକଂ, ତତୋ ତତୋ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୀୟନତୋ ପଟିସଲ୍ଲାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିୱେକସ୍ସ ଭାୱନାରାମସ୍ସ ଅନୁରୂପତ୍ତା ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପଂ। ଭଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅରଞ୍ଞଗତୋତିଆଦୀସୁ ଅରଞ୍ଞଂ, ରୁକ୍ଖମୂଲଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସେନାସନଂ ସୁଞ୍ଞାଗାରେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ।
ପଲ୍ଲଙ୍କଂଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟାତି ଉପରିମକାୟଂ ଉଜୁଂ ଠପେତ୍ୱା, ଅଟ୍ଠାରସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା । ଏୱଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ହି ଚମ୍ମମଂସନହାରୂନି ନ ପଣମନ୍ତି, ଅଥସ୍ସ ତେସଂ ଅପଣମନପଚ୍ଚୟା ଖଣେ ଖଣେ ୱେଦନା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁଦ୍ଧିଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ସତିଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ମୁଖସମୀପେ ୱା କତ୍ୱା । ତେନେୱସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅୟଂ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି ସୂପଟ୍ଠିତା, ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖନିମିତ୍ତେ ୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୭) ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଖନିମିତ୍ତନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝପଦେସୋ, ୟତ୍ଥ ନାସିକାୱାତୋ ପଟିହଞ୍ଞତି । ଅଥ ୱା ‘‘ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ, ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ, ସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଖଂ ସତି’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୪) ୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ‘‘ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନଂ ସତିଂ କତ୍ୱା’’ତି ।
ଅଭିଜ୍ଝଂଲୋକେତିଆଦୀସୁ ଅଭିମୁଖଂ ଝାୟତି ଚିନ୍ତେତୀତି ଅଭିଜ୍ଝା, ରାଗୋ । ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ତେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନେୱ ୱିଗତାଭିଜ୍ଝେନ, ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସଦିସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତସାତି ଚିତ୍ତେନ, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋ ୱିହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଜ୍ଝାୟାତି ଅଭିଜ୍ଝାତୋ । ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତୀତି ୟଥା ନଂ ସା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନ ପୁନ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ପରିମୋଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ଇମିନା ଚିତ୍ତଂ ପୂତିକୁମ୍ମାସାଦୟୋ ୱିୟ ପକତିଂ ଜହାତୀତି ବ୍ୟାପାଦୋ। ୱିକାରପ୍ପତ୍ତିୟା ପଦୁସ୍ସତି, ପରଂ ୱା ପଦୂସେତି ୱିନାସେତୀତି ପଦୋସୋ, ଉଭୟମ୍ପେତଂ କୋଧସ୍ସେୱାଧିୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ଚେତଂ ସବ୍ବକମ୍ମଟ୍ଠାନସାଧାରଣୱସେନ ଦେସୀୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀ’’ତି ଏୱଂ ମେତ୍ତାୱସେନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଥିନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗେଲଞ୍ଞଂ, ମିଦ୍ଧଂ ଚେତସିକାନଂ । ଆଲୋକସଞ୍ଞୀତି ରତ୍ତିୟମ୍ପି ଦିୱାପି ଦିଟ୍ଠଆଲୋକସଞ୍ଜାନନସଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତାୟ ପନ ଆଲୋକସଞ୍ଞାୟ ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନସ୍ସ ୱିସେସତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ।
ଅନୁଦ୍ଧତୋତି ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ତଥା ଏୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୂପସନ୍ତଚିତ୍ତୋ । ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋତି ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଅକଥଂକଥୀ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେସୁ ‘‘କଥଂ ଇମେ, କଥଂ ଇମେ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତନତୋ କଥଂକଥୀସଙ୍ଖାତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ୱିରହିତୋ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଅପ୍ପହୀନନୀୱରଣସ୍ସ ଝାନଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀହି ନାନାୱିସୟୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ସମାଧିୟତି, ନ କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନାୟ ୱା ପଟିପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୋ ଇମେ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣେ ପହାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୋତି ୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲାଦିଗୁଣେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅରଞ୍ଞାଦିଅନୁରୂପସେନାସନଗତୋ ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟାନୁକୁଲକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚରହିତାୟ ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୟ ଉପ୍ପାଦିତୁପଚାରଜ୍ଝାନେନ ପହୀନପଞ୍ଚନୀୱରଣୋ ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମାୟ ୱାୟମତି, ସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଚେତସୋ ଉପକ୍କିଲେସେତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣେ । ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣେତି ୟସ୍ମା ଇମେ ନୀୱରଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ଲୋକିୟଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୟା, ଅଭିଞ୍ଞାଭୂତାୟ ୱା ମୂଲଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାତେନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତିଆଦୀସୁ କାମେହୀତି ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେହି । ୱିୱିଚ୍ଚେୱାତି ୱିୱିଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିନା ହୁତ୍ୱା, ଅପକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୟମତ୍ଥେନ ପନେତ୍ଥ ଏୱ-କାରେନ ଝାନପଟିପକ୍ଖଭୂତାନଂ କାମାନଂ ପରିଚ୍ଚାଗେନେୱ ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମୋ, ଅନ୍ଧକାରପରିଚ୍ଚାଗେନେୱ ଦୀପପ୍ପୱତ୍ତି ୱିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଉତ୍ତରପଦେପି ଚେସ ଏୱ-କାରୋ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ନ ହି ସକ୍କା କାମତୋ ଅଞ୍ଞେହି ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତେହି ଅକୁସଲଧମ୍ମେହି ଅୱିୱିଚ୍ଚାପି ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ । ପଦଦ୍ୱୟେପି ପନ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚା’’ତି ଇମିନା କାୟୱିୱେକାଦୀସୁ, ତଦଙ୍ଗୱିୱେକାଦୀସୁ ଚ ତଦଙ୍ଗନିସ୍ସରଣୱିୱେକୱଜ୍ଜିତା ସବ୍ବେପି ୱିୱେକା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ୱତ୍ଥୁକାମୱିୱେକୱଚନତୋ ହି କାୟୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ, କିଲେସକାମେହି ପନ ସେସାକୁସଲେହି ଚ ୱିୱେକୱଚନତୋ ଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକା, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନାଦିୱିୱେକା ଚ ୱୁତ୍ତା । ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱମେତେନ ପଦଦ୍ୱୟେନ ୟଥାକ୍କମଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣସେସନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନାଦିକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଓଘାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପହାନଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କେନ ଚ ୱିଚାରେନ ଚ ସହ ୱତ୍ତତି ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ପୁପ୍ଫେନ, ଫଲେନ ଚାତି ଇଦଂ ଝାନଂ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିୱେକଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୱିତ୍ତି ୱିୱେକୋ, ନୀୱରଣୱିଗମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିତ୍ତୋତି ୱା ୱିୱେକୋ, ନୀୱରଣୱିୱିତ୍ତୋ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ୱିୱେକତୋ, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିୱେକେ ଜାତନ୍ତି ୱିୱେକଜଂ । ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୀତୀତି ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତା ଫରଣାପୀତି, ସୁଖଞ୍ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ପୀତି ଇଦଞ୍ଚ ସୁଖଂ ଅସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ଝାନଂ ‘‘ପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ପୀତି ଚ ସୁଖଞ୍ଚ ପୀତିସୁଖଂ, ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ଅସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱାତି ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ, ଏୱଂ ଏକପଦୱସେନ ‘‘ୱିୱେକଜପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥେୱ ହି ଝାନଂ, ଏୱଂ ପୀତିସୁଖମ୍ପି ୱିୱେକଜମେୱ ହୋତୀତି । ପଠମଂ ଝାନନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତୋ ପଠମଂ, ପଠମଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋପି ପଠମଂ । ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ, ପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ ୱା ଝାନଂ, ଇମିନା ନୟେନ ଉପରି ‘‘ଦୁତିୟଂ ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତଦନୁରୂପେନ ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସୱିତକ୍କସୱିଚାର’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତଥାପି ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଝାନନ୍ତି ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୬୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଙ୍ଗମେୱ ।
ଏୱଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଧିଗତପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ତଂ ଆୱଜ୍ଜନସମାପଜ୍ଜନୱୁଟ୍ଠାନାଧିଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତାହି ପଞ୍ଚହି ୱସୀହି ୱସୀଭୂତଂ କତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ଆସନ୍ନନୀୱରଣପଚ୍ଚତ୍ଥିକତାୟ ଚେୱ ଓଳାରିକୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ୱିତକ୍କାଦିଭେଦୋଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନାୟ, ପୀତିଆଦିସନ୍ତଙ୍ଗପଟିଲାଭାୟ ଚ ତଦେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତପ୍ପାଦକଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱୂପସମାତି ସମତିକ୍କମା, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ଅପାତୁଭାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ତନି ଜାତଂ, ଅତ୍ତସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତସମ୍ପସାଦନୟୋଗତୋ ଝାନମ୍ପି ସମ୍ପସାଦନଂ ନୀଲୱଣ୍ଣୟୋଗତୋ ନୀଲୱତ୍ଥଂ ୱିୟ । ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ଅନଜ୍ଝାରୁଳ୍ହତ୍ତା ଏକୋ ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉଦେତୀତି ଏକୋଦି, ସମାଧି । ତଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଏକୋଦିଭାୱଂ। ସୋ ପନାୟଂ ଏକୋଦି ୟସ୍ମା ଚେତସୋ, ନ ସତ୍ତସ୍ସ, ନ ଜୀୱସ୍ସ, ତସ୍ମା ଏତଂ ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନନୁ ଚାୟଂ ସଦ୍ଧା ପଠମଜ୍ଝାନେପି ଅତ୍ଥି, ଅୟଞ୍ଚ ଏକୋଦିନାମକୋ ସମାଧି, ଅଥ କସ୍ମା ଇଦମେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଝାନେ ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭାଭାୱେନ ବଲୱତୀ ସଦ୍ଧା, ସମାଧି ଚ, ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରନ୍ତି ଭାୱନାୟ ପହୀନତ୍ତା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ମିଂ, ଏତସ୍ସ ୱା ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ, ନ ତତିୟଜ୍ଝାନାଦି ୱିୟ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦି ୱିୟ ଚ ଅଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ଇଦଂ କାରଣୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମାଧିଜନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିତୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିତୋ ୱା ଜାତଂ, ୱିତକ୍କାଦିକ୍ଖୋଭାଭାୱେନ ଚେତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ଇଦମେୱ ‘‘ସମାଧିଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଏୱଂ ଦୁୱଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ତିୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣାଦିୟୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଧିଗତଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱସୀଭୂତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆସନ୍ନୱିତକ୍କୱିଚାରପଚ୍ଚତ୍ଥିକତାୟ ଚେୱ ଓଳାରିକପୀତଙ୍ଗସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ତଦୋଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନାୟ ସେସସନ୍ତଙ୍ଗପଟିଲାଭାୟ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତପ୍ପାଦକଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିରଜ୍ଜନଂ ୱିରାଗୋ, ସମତିକ୍କମୋ, ତସ୍ମା ୱିରାଗା । ଚ-କାରେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ‘‘ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା, ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମା’’ତି । ଇଦଞ୍ଚେତସ୍ସ ଆଗମନମଗ୍ଗପରିଦୀପନତ୍ଥଂ, ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତି ଅପକ୍ଖପତିତା ହୁତ୍ୱା ପସ୍ସତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା । ତାୟ ୱିସଦାୟ ପୀତିୱିରାଗପଦଟ୍ଠାନାୟ ଥାମଗତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀ ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୱିତକ୍କାଦିକ୍ଖୋଭାଭାୱେନ ପନେସା ଏତ୍ଥେୱ ପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚା ଜାତା, ନ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୂତି । ସତୋ ଚ ସମ୍ପଜାନୋତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ସତି ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଞ୍ଚ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନେୱ ଠିତଂ ତଂପୀତିସହଚରିତଂ ସୁଖଂ, ତତୋ ଅପନୀତଂ ୱଚ୍ଛୋ ୱିୟ ବନ୍ଧନବଲେନ ଧେନୁଂ ପୀତିଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସତି ଅତିମଧୁରେ ସୁଖେ ୟୋଗିନୋ ନ ସାରଜ୍ଜନ୍ତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ଇମମ୍ପି ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ସୁଖପଟିସଂୱେଦନାଭୋଗୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ନାମକାୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅତିପଣୀତଂ ସୁଖଂ, ତଂସମୁଟ୍ଠିତେନ ତସ୍ସ ଅତିପଣୀତେନ ରୂପେନ ରୂପକାୟୋ ଫୁଟ୍ଠୋ, ୟସ୍ସ ଫୁଟ୍ଠତ୍ତା ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋପି କାୟିକସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ଆହ । ୟଂ ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା, ୟଂ ଝାନହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ତଂ ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଂ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ପସଂସନ୍ତି । କିନ୍ତି ? ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀ’’ତି । ଏୱଂ ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ଦୁୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣାଦିୟୁତ୍ତଂ ତତିୟଂ ଝାନଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନ ଝାନଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଝାନନ୍ତି ଉପେକ୍ଖା ସତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୯୧) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସପରିକ୍ଖାରଂ ଝାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣାନଂ ପନ ସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନଂ ୱସେନ ଦୁୱଙ୍ଗିକମେୱେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୬୨୪) ।
ଏୱଂ ତତିୟଜ୍ଝାନାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଧିଗତତତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ତଂ ୱସୀଭୂତଂ କତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ଓଳାରିକସୁଖଙ୍ଗପ୍ପହାନାୟ, ଉପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତସେସସନ୍ତଙ୍ଗପଟିଲାଭାୟ ଚ ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ମନସିକରୋତୋ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତପ୍ପାଦକଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନାତି କାୟିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା । ପୁବ୍ବେୱାତି ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେୱ, ନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାତି ଚେତସିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବେୱ ପହାନା । କଦା ପନ ତେସଂ ପହାନଂ ହୋତୀତି ? ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ । ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସସୁଖସୋମନସ୍ସାନି ହି ୟଥାକ୍କମଂ ପଠମାଦିଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ଏୱ ପହୀୟନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ପନେସ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୦) ଏୱଂ ଝାନେସ୍ୱେୱ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ଅତିସୟନିରୋଧସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଉପଚାରକ୍ଖଣେସୁ ହି ୟୋ ନିରୋଧୋ, ସୋ ନିରୋଧୋ ଏୱ, ନାତିସୟନିରୋଧୋ, ସୋ ପନ ଝାନକ୍ଖଣେସୁ ଏୱ । ତତୋ ଏୱ ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପରିସେସଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପନ ପହୀନାପି ଏତା ୱେଦନା ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଲକ୍ଖଣାୟ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଦୁକ୍ଖାଦିବ୍ୟତିରେକେନ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ, ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଞ୍ଚସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମାହଟା, ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚସ୍ସ । ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟା, ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) ।
ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାସଙ୍ଖାତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଜନିତସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧି । ନିରୁପକ୍ଲେସତାୟ ହି ତଂ ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାୟ ସତି ଏୱ ପରିସୁଦ୍ଧା, ଅପିଚ ଖୋ ସବ୍ବେପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ସତିସୀସେନ ପନାୟଂ ଦେସନା କତାତି । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଏୱଂ ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ଦୁୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣାଦିୟୁତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତଦନୁରୂପେନ ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଂ ତତ୍ଥ ପଠମଂ, ଏୱଂ ଅଧିଗତରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ କରଜରୂପେ ଦଣ୍ଡାଦାନାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦିଆବାଧାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱସ୍ସ କରଜରୂପସ୍ସ ସମତିକ୍କମାୟ ଆକାସକସିଣୱିରହିତେସୁ ନୱସୁ କସିଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତସ୍ସାରମ୍ମଣଭୂତଂ କସିଣପଟିଭାଗରୂପମ୍ପି କରଜରୂପପଟିଭାଗତାୟ, ଅରଞ୍ଞେ ସପ୍ପାନୁବନ୍ଧସ୍ସ ଭୟେନ ପଲାୟତୋ ରଜ୍ଜୁତାଲପଣ୍ଣାଦିଂ ସପ୍ପପଟିଭାଗତାୟ ୱିୟ ସମତିକ୍କମିତୁକାମସ୍ସ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ତଂ ଝାନଂ ୱସୀଭୂତଂ କତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବେଜନୀୟରୂପପଟିଭାଗାରମ୍ମଣତାୟ, ଆସନ୍ନସୋମନସ୍ସପଚ୍ଚତ୍ଥିକତାୟ ଚ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ଅଙ୍ଗେସୁ ସମତିକ୍କମିତବ୍ବାଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମଭୂତଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ ୱା ୟତ୍ତକଂ ୱା ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ତକଂ କସିଣଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ୱା କସିଣଂ ଅମନସିକରିତ୍ୱା ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ‘‘ଆକାସୋ ଆକାସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’’ତି ୱା ମନସିକାରେନ କସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ୱା ତଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସନିମିତ୍ତଂ ‘‘ଆକାସୋ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବାକାରେନ, ସବ୍ବାସଂ ୱା ଅନୱସେସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପସଞ୍ଞାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ କୁସଲୱିପାକକିରିୟୱସେନ ପଞ୍ଚଦସରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଞ୍ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ । ରୂପଜ୍ଝାନମ୍ପି ହି ‘‘ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦାରମ୍ମଣକସିଣମ୍ପି ରୂପନ୍ତି ସଞ୍ଞା ନାମମସ୍ସାତି ‘‘ରୂପସଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମତିକ୍କମାତି ୱିରାଗା, ନିରୋଧା ଚ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ସଞ୍ଞାସୁ ସମତିକ୍କନ୍ତାସୁ ଆରମ୍ମଣଂ ସମତିକ୍କନ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ‘‘ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୬୦୨) ସଞ୍ଞାନମେୱ ସମତିକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଅୱିରତ୍ତସ୍ସ ସଞ୍ଞାସମତିକ୍କମୋ ନତ୍ଥେୱାତି ତଂ ସମତିକ୍କମୱସେନାପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କାତବ୍ବାୱ ।
ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ, ରୂପାଦୀନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣାନଂ ପଟିଘାତେନ ସମୁପ୍ପନ୍ନା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା, ତାସଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା । କିଞ୍ଚାପି ତା ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସମାପନ୍ନସ୍ସାପି ନ ସନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ନ ପହୀନତ୍ତା ନ ସନ୍ତି । ନ ହି ରୂପୱିରାଗାୟ ରୂପାୱଚରଭାୱନା ସଂୱତ୍ତତି, ରୂପାୟତ୍ତାୱ ଏତାସଂ ପୱତ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ଭାୱନା ରୂପୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତା ଏତ୍ଥ ପହୀନାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରାତି ନାନତ୍ତେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତାନଂ, ନାନତ୍ତାନଂ ୱା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ ପୱତ୍ତାନଞ୍ଚ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସକାମାୱଚରସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା ଅନାୱଜ୍ଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଇମିନା ଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତଭୱେପି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ‘‘ସମତିକ୍କମା ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା’’ତି ଏୱଂ ଅଭାୱୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା’’ତି ଅଟ୍ଠକାମାୱଚରକୁସଲାନଂ ନୱକିରିୟାନଂ ଦସାକୁସଲାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତୱୀସତିସଞ୍ଞାନଂ ଅରୂପଭୱେପି ମନସିକାରେନ ଉପ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ତାସଂ ଅମନସିକାରା ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋତି ଏତ୍ଥ ନାସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନ୍ତୋ ୱା ୱୟନ୍ତୋ ୱା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅନନ୍ତୋ । ଆକାସୋତି କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ମନସିକାରୱସେନପେତ୍ଥ ଅନନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଆକାସେ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତି…ପେ॰… ଅନନ୍ତଂ ଫରତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୫) । ଇଦଂ ପନସ୍ସ ଭାୱନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନାସ୍ସ ଅନ୍ତୋତି ଅନନ୍ତଂ ଆକାସମେୱ ଅନନ୍ତଂ ଆକାସାନନ୍ତଂ, ଆକାସାନନ୍ତମେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ, ତଦେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ସଞ୍ଜାତିସମୋସରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଆୟତନଂ, ତଂ ଆରମ୍ମଣମସ୍ସ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଝାନସ୍ସାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ। ତଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ତଦନନ୍ତରଂ ଅଧିଗତପଠମାରୁପ୍ପସ୍ସ ତଂ ୱସୀଭୂତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆସନ୍ନରୂପଜ୍ଝାନପଚ୍ଚତ୍ଥିକତାୟ, ରୂପପଟିଭାଗାକାସାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ତଂ ସମତିକ୍କମାୟ ଆକାସଂ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବସୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଝାନମ୍ପି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି । ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ହି ପୁରିମନୟେନ ଆକାସାନଞ୍ଚଞ୍ଚ ତଂ ପଠମାରୁପ୍ପସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ଉଭୟସ୍ସାପି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ, ଅମନସିକରଣେନ ଚ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅନନ୍ତଂୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତଞ୍ଞେୱ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆକାସଂ ଅନନ୍ତତୋ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ‘‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ମନସିକରୋତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ମନସିକାରୱସେନ ୱା ଅନନ୍ତଂ । ୱିଭଙ୍ଗେପି ହି ‘‘ଅନନ୍ତଂ ଫରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୧୦) ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନନ୍ତମେୱ ଆନଞ୍ଚଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ତଂ ଆନଞ୍ଚଞ୍ଚାତି ୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ରୁଳ୍ହିତୋ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ଆୟତନମାରମ୍ମଣମସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ତଦନନ୍ତରଂ ଅଧିଗତଦୁତିୟାରୁପ୍ପସ୍ସ ତଂ ୱସୀଭୂତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆସନ୍ନାକାସାନଞ୍ଚାୟତନପଚ୍ଚତ୍ଥିକତାୟ, ତଦାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ତଂ ସମତିକ୍କମାୟ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱଂ ‘‘ନତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ସୁଞ୍ଞଂ ସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ୱିୱିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଇଧାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଝାନସ୍ସ, ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସ୍ସ ସମତିକ୍କମୋୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ‘‘ନତ୍ଥି ନତ୍ଥି, ସୁଞ୍ଞଂ ସୁଞ୍ଞଂ, ୱିୱିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ମନସିକରୋତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅକିଞ୍ଚନଂ, ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପିସ୍ସ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଭାୱୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣାପଗମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଆୟତନମାରମ୍ମଣମସ୍ସାତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ। ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଏୱଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ତଦନନ୍ତରଂ ଅଧିଗତତତିୟାରୁପ୍ପସ୍ସ ତଂ ୱସୀଭୂତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆସନ୍ନୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନପଚ୍ଚତ୍ଥିକତାୟ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ତଂ ସମତିକ୍କମାୟ ତଦେୱ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ‘‘ସନ୍ତଂ ସନ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଓଳାରିକାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ, ସୁଖୁମାୟ ଚ ଭାୱତୋ ନେୱସ୍ସ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞଂ, ତଦେୱ ଧମ୍ମାୟତନମନାୟତନପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଆୟତନନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ।
ଅଥ ୱା ୟାୟମେତ୍ଥ ସଞ୍ଞା, ସା ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନେୱସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ନାସଞ୍ଞାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା ଚ ସା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ। ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୱ ଏଦିସୀ, ଅପି ତୁ ଫସ୍ସୋପି ନେୱଫସ୍ସୋ ନାଫସ୍ସୋ, ଚିତ୍ତମ୍ପି ନେୱଚିତ୍ତଂ ନାଚିତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ପନାୟଂ ଦେସନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱେନାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତସଙ୍ଖାରଭାୱେନ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପିଣ୍ଡତ୍ଥପ୍ପକାସନା – ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତିଆଦିନା ସାସନେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନନିବ୍ବତ୍ତକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାଭୂତସୀଲେସୁ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଉପଦିସତି । ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ଇମିନା ତଦନୁରୂପୱିହାରସମଙ୍ଗିଭାୱଂ । ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିନା ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ, ତଦୁପକାରକେ ଚ ଧମ୍ମେ । ‘‘ଅଣୁମତ୍ତେସୂ’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲେହି ଅଚୱନଂ, ତେସଞ୍ଚ ଅନୱସେସତୋ ସମାଦାନଂ । ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ’’ତି ଇମିନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ । ‘‘ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ’’ତି ଇମିନା ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ, ସନ୍ତୋସାଦିଗୁଣଞ୍ଚ । ‘‘ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୀଲଧୁତଙ୍ଗେସୁ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଭାୱନାରାମସ୍ସ ତଦୁପକାରକେ ଧମ୍ମେ । ‘‘ବୋଧିପକ୍ଖିକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଟିପତ୍ତିୟା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟତଂ । ‘‘ସୋ ଅଭିକ୍କନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣାନଂ ଅପରିହାନାୟ, ୱକ୍ଖମାନାନଞ୍ଚ ପଟିଲାଭାୟ ସତିସମ୍ପୟୋଗଂ । ‘‘ସୋ ୱିୱିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଭାୱନାନୁରୂପସେନାସନପରିଗ୍ଗହଂ । ‘‘ସୋ ଅରଞ୍ଞଗତୋ’’ତିଆଦିନା ଝାନଭାୱନାରମ୍ଭପ୍ପକାରଂ । ‘‘ସୋ ଅଭିଜ୍ଝ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଝାନଭାୱନାଭିୟୋଗେନ ପହୀନପଞ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସ ଉପଚାରଜ୍ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିଂ । ‘‘ସୋ ଇମେ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣେ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଉପରୂପରି ୱାୟମତୋ ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିକ୍କମଂ ଉପଦିସତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦୋ ପନେତ୍ଥ ୱିଭଙ୍ଗନୟେ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ତୀସୁ ହି ନୟେସୁ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରା କୁସଲୱିପାକକିରିୟଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖଉପେକ୍ଖାଏକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତା ଝାନଧମ୍ମା ନାନାନୟେହି ୱିଭତ୍ତା, ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସେସକାମାୱଚରଧମ୍ମାୱ ଇଧ ସଙ୍ଗହିତା । କିଞ୍ଚାପି ପନେତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲାଦୟୋପି ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ତେ ଝାନାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ ଚେୱ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ନ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେ ପନ ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା, ତୀଣି ଝାନାନି ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଚତୁତ୍ଥଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ଉପେକ୍ଖା ପନେତ୍ଥ ୱେଦନା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସିୟା ୱିପାକା, ସିୟା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱଜ୍ଜିତଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ, ୱିତକ୍କୋ ପନେତ୍ଥ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ, ୱିଚାରୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତୀଣି ଝାନାନି ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା, ଦ୍ୱେ ଝାନାନି ପୀତିୱଜ୍ଜିତାନି ପୀତିସହଗତାନି, ତୀଣି ସୁଖୱଜ୍ଜିତାନି ସୁଖସହଗତାନି, ଚତୁତ୍ଥଂ ଉପେକ୍ଖାୱଜ୍ଜିତଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ, ତତିୟଜ୍ଝାନେ ସୁଖଂ, ଉପେକ୍ଖା ଚ ଇଧ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ…ପେ॰… ସିୟା ମହଗ୍ଗତା, ସିୟା ଅପ୍ପମାଣା, ତୀଣି ସିୟା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଚତୁତ୍ଥଂ ତିଧାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ, ତୀଣି ସିୟା ମଗ୍ଗହେତୁକା, ସିୟା ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଚତୁତ୍ଥଂ ତିଧାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ…ପେ॰… ପୀତି ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାନି, ଚତୁତ୍ଥଂ ତିଧାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ…ପେ॰… ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘା ନ ହେତୂ…ପେ॰… ନୋଚିତ୍ତଚେତସିକା ଅରଣାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପାଳିମୁତ୍ତନୟୋ ପନେତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ଇତୋ ପରଂ ପନ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜମାନଟ୍ଠାନେ ଏୱ ୱକ୍ଖାମ ।
ଝାନୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋତିଆଦୀସୁ ଫରଣଅପ୍ପମାଣୱସେନ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ । ଏତା ହି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅପ୍ପମାଣେ ୱା ସତ୍ତେ ଫରନ୍ତି, ଏକସତ୍ତମ୍ହି ୱା ଅନୱସେସଫରଣୱସେନ ଅପ୍ପମାଣତୋ ଫରନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଫରଣଅପ୍ପମାଣୱସେନ ‘‘ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସତ୍ତ ଅପ୍ପମାଣୱସେନାପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମେତ୍ତାସହଗତେନାତି ମେତ୍ତାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ । ଏକଂ ଦିସନ୍ତି ପୁରତ୍ଥିମାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକଂ ଦିସଂ, ତଂଦିସାପରିୟାପନ୍ନସତ୍ତଫରଣୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଫରିତ୍ୱାତି ଫୁସିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ୱିହରତୀତି ପୱତ୍ତେତି । ତଥା ଦୁତିୟନ୍ତିଆଦୀସୁ । ୟଥା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା, ତଥେୱ ତଦନନ୍ତରଂ ଦୁତିୟଂ, ତତିୟଂ, ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଉଦ୍ଧମଧୋ ତିରିୟନ୍ତି ଏତେନେୱ ନୟେନ ଉପରିମଂ ଦିସଂ, ହେଟ୍ଠିମଂ ଦିସଂ, ଅନୁଦିସଞ୍ଚ ଅନୁକ୍କମେନ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଏକମେକଂ ଦିସଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଓଧିସୋ ମେତ୍ତାଫରଣତଂ ଦସ୍ସିତଂ ।
ସବ୍ବଧୀତିଆଦି ପନ ଅନୋଧିସୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ । ସବ୍ବତ୍ତତାୟାତି ସବ୍ବେସୁ ହୀନମଜ୍ଝିମୁକ୍କଟ୍ଠମିତ୍ତସପତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତାଦିପ୍ପଭେଦେସୁ ଅତ୍ତତାୟ, ତେସୁ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତସମତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ସବ୍ବତ୍ତତାୟାତି ସବ୍ବେନ ଚିତ୍ତଭାୱେନ, ଈସକମ୍ପି ବହି ଅୱିକ୍ଖେପମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବାୱନ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବସତ୍ତୱନ୍ତଂ, ସବ୍ବସତ୍ତୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକଂ । ପୁନ ‘‘ମେତ୍ତାସହଗତେନା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ୱିପୁଲେନା’’ତିଆଦୀହି ୱିସେସନେହି ସମ୍ବନ୍ଧଦସ୍ସନୱସେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନିଗମନୱସେନ ୱା । ତତ୍ଥ ଫରଣୱସେନ ୱିପୁଲତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଭୂମିୱସେନ ପନ ମହଗ୍ଗତତା । ପଗୁଣୱସେନ, ଅପ୍ପମାଣସତ୍ତାରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ଅପ୍ପମାଣତା । ବ୍ୟାପାଦପଚ୍ଚତ୍ଥିକପ୍ପହାନେନ ଅୱେରତା । ଦୋମନସ୍ସପ୍ପହାନେନ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତା, ସଙ୍ଖତତା, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜତା ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱଂ କରୁଣାସହଗତେନାତିଆଦୀସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦୋ ପନେତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱ । ୱିଭଙ୍ଗନୟେନ ପନ ତୀସୁ ରୂପାୱଚରକୁସଲୱିପାକକିରିୟାଚିତ୍ତେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାଦିବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭୂତା ଅଦୋସୋ କରୁଣା ମୁଦିତା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାତି ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ନାନାନୟେହି ୱିଭତ୍ତା, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ କାମାୱଚରଭୂତା ଚ ଏତା ଇଧ ନ ଗହିତା । ଅରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ପନେତା ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ନତ୍ଥେୱାତି । ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେ ପନେତା ତାୱ ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା । ତିସ୍ସୋ ସୁଖାୟ, ଚତୁତ୍ଥା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ୱିପାକତ୍ତିକେ ତିଧାପି, ଉପେକ୍ଖା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା, ସେସା ତିଧାପି, ମହଗ୍ଗତାୱ, ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେସୁ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ, ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୱ, ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘାୱ, ମେତ୍ତା ହେତୁ, ସେସା ନ ହେତୂ, ନୋ ଚିତ୍ତା, ଚେତସିକା, ରୂପାୱଚରା, ସଉତ୍ତରାୱ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।
ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବପଦାନି, ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ସିକ୍ଖା, ତାସଂ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପଦଂ, ପଞ୍ଚସୁ ପନ ସୀଲଙ୍ଗେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଙ୍ଗଂ । ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ପାଣସ୍ସ ଅତୀୱ ପାତୋ ପାଣାତିପାତୋ, ପାଣୱଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଣୋତି ଚେତ୍ଥ ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତସ୍ମିଂ ପନ ପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ୱଧକଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ, ତସ୍ମା ପାଣାତିପାତା । ୱେରମଣୀତି ୱିରତି, ସା ଏୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦଂ । ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ନ ଦିନ୍ନଂ, ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ପରପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ଆଦାନଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ । ପରସ୍ସ ହରଣଂ ଥେୟ୍ୟଂ ଚୋରିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପରପରିଗ୍ଗହିତେ ତଥାସଞ୍ଞିନୋ ତଦାଦାୟକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ । କାମେସୂତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ । ମିଚ୍ଛାଚାରାତି କିଲେସକାମୱସେନ ଲାମକାଚାରା, ପୁରିସସ୍ସ ମାତୁରକ୍ଖିତାଦିସଙ୍ଖାତାସୁ, ଇତ୍ଥିୟା ଅତ୍ତନୋ ନିୟମିତପୁରିସତୋ ପରପୁରିସସଙ୍ଖାତେସୁ ଚ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନେସୁ ୱୀତିକ୍କମାଚାରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୂସୁ ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପାଦନୋପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା, ଅଧିୱାସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ୱା ମେଥୁନଚେତନା କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ । ମୁସାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱାଦୋତି ତସ୍ସ ଅଭୂତତଂ ଞତ୍ୱାୱ ଭୂତତୋ ତଚ୍ଛତୋ ୱିଞ୍ଞାପନଂ । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଞତ୍ୱା ତଥତୋ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁକାମସ୍ସ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ । ସୁରାତି ପିଟ୍ଠସୁରା ପୂୱସୁରା ଓଦନସୁରା କିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତା ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତାତି ପଞ୍ଚ ସୁରା । ମେରୟନ୍ତି ପୁପ୍ଫାସୱୋ ଫଲାସୱୋ ଗୁଳାସୱୋ ମଧ୍ୱାସୱୋ ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଚ ଆସୱା । ତଦୁଭୟମ୍ପି ମଦନୀୟଟ୍ଠେନ ମଜ୍ଜଂ, ୟାୟ ଚେତନାୟ ତଂ ମଜ୍ଜଂ ପିୱତି, ସା ପମାଦକାରଣତ୍ତା ପମାଦଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା। ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦୋ ପନ ୱିଭଙ୍ଗନୟେ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଏୱଂ ଉପରିପି । ୱିଭଙ୍ଗନୟେସୁ ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ନତ୍ଥି, ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପନେତାନି ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱିରତୀନଂ ୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ପଠମୱାରେ ୱିଭତ୍ତାନି, ତଥା ଦୁତିୟୱାରେ ଚେତନାୱସେନ, ୱିରତିଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନେତ୍ଥ ଧମ୍ମା ନ ସିକ୍ଖାପଦାନି, ସିକ୍ଖାପଦସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ତତିୟନୟେ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିଭତ୍ତାତି ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେ ପନ ଚେତନାୟ, ଫସ୍ସାଦୀନଞ୍ଚ ପରିୟାୟସିକ୍ଖାପଦତ୍ତା ନିପ୍ପରିୟାୟସିକ୍ଖାପଦଭୂତାନଂ ୱିରତୀନଂ ୱସେନେୱ ୱିଭତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ହି ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି କୁସଲା ଏୱ, ସିୟା ସୁଖାୟ, ସିୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା…ପେ॰… ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାୱ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୱ, ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୱ, ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘାୱ, ନ ହେତୂ, ସହେତୁକା, ନୋ ଚିତ୍ତା, ଚେତସିକା, କାମାୱଚରା, ସଉତ୍ତରାୱ, ଅରଣାୱାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସତ୍ତାରମ୍ମଣାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଚ ୱିରତିସଭାୱତ୍ତା ୟସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତେ ପରିତ୍ତଧମ୍ମେ ଏୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ ଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାତି ଚ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦାନି ୱିରମିତବ୍ବପାଣାତିପାତାଦୀନଂ –
ଧମ୍ମକମ୍ମପଥାଲମ୍ବ-ୱେଦନାମୂଲକମ୍ମତୋ ।
ସାୱଜ୍ଜଙ୍ଗାଦିତୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋ ତାୱ – ପଞ୍ଚପେତେ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ଚେତନାସଭାୱାୱ ହୋନ୍ତି । କମ୍ମପଥତୋ ପଞ୍ଚ କମ୍ମପଥାୱ । ଆରମ୍ମଣତୋ ପନ ପାଣାତିପାତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣୋ, ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ସତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ ୱା, ତଥା ମୁସାୱାଦୋ, ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସାରମ୍ମଣୋ, ସୁରାପାନଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ । ୱେଦନାତୋ ପନ ପାଣାତିପାତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୋ, ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ତିୱେଦନଂ, ତଥା ମୁସାୱାଦୋ, ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ପନ ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିୱେଦନୋ, ତଥା ସୁରାପାନଂ । ମୂଲତୋ ପନ ପଠମୋ ଦୋସମୋହମୂଲୋ, ଦୁତିୟଂ ସିୟା ଲୋଭମୋହମୂଲଂ, ସିୟା ଦୋସମୋହମୂଲଂ, ତଥା ମୁସାୱାଦୋ, ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ପନ ଲୋଭମୋହମୂଲୋୱ, ତଥା ସୁରାପାନଂ । କମ୍ମତୋ ପନେତ୍ଥ ମୁସାୱାଦୋ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ସେସା କାୟକମ୍ମମେୱ ।
ସାୱଜ୍ଜତୋ ପନ ପାଣାତିପାତୋ ତାୱ ଅମନୁସ୍ସକେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମନୁସ୍ସକେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତେସୁ ଚ ଖୁଦ୍ଦକସରୀରେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାସରୀରେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କସ୍ମା ? ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ । ପୟୋଗସମତ୍ତେପି ଅପ୍ପଗୁଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ସରୀରଗୁଣାନଂ ସମଭାୱେ ସତି କିଲେସାନଂ, ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତିବ୍ବତାୟ ଅପ୍ପମହାସାୱଜ୍ଜୋ ହୋତି, ଖୀଣାସୱେ ପନ ମହାସାୱଜ୍ଜତରୋତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ୱତ୍ଥୁନୋ ହୀନପ୍ପଣୀତତାୟ ଚେୱ ଗୁଣୱିରହିତତବ୍ବନ୍ତସନ୍ତକତାୟ ଚ । ତତ୍ଥାପି ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଚ ଅପ୍ପମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ଖୀଣାସୱସନ୍ତକେ ମହାସାୱଜ୍ଜତରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଦୁସ୍ସୀଲସୀଲୱନ୍ତୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମନେନ । ତତ୍ଥାପି ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଚ ଅପ୍ପମହାସାୱଜ୍ଜୋ, ଖୀଣାସୱୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମନେ ମହାସାୱଜ୍ଜତରୋତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମୁସାୱାଦୋ ୟମତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପମହନ୍ତତଂ, ୱତ୍ଥୁସାମିନୋ ଗୁଣୱିରହିତତଂ, ତବ୍ବନ୍ତତଞ୍ଚ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଅପ୍ପମହାସାୱଜ୍ଜୋ ହୋତି । ଅପିଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଅଦାତୁକାମତାୟ, ହସାଧିପ୍ପାୟେନ ୱା ‘‘ନତ୍ଥେତ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଅଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା କୂଟସକ୍ଖିଆଦିଭାୱେନ ୱା ପୱତ୍ତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ, ମୁସା ୱତ୍ୱା ପନ ସଙ୍ଘଭେଦନେ ମହାସାୱଜ୍ଜତରୋ । ସୁରାପାନଂ ବିନ୍ଦୁମତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ବହୁକେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, କାୟୱିକାରଜନନପହୋନକପାନେ ପନ ମହାସାୱଜ୍ଜତରମେୱ ।
ଅଙ୍ଗାଦିତୋ ପନ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପାଣୋ ପାଣସଞ୍ଞିତା ୱଧକଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କମୋ ତେନ ମରଣନ୍ତି ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି । ସାହତ୍ଥିକୋ ଆଣତ୍ତିକୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିକୋ ଥାୱରୋ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ ଇଦ୍ଧିମୟୋତି ଛ ପୟୋଗା । ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପରପରିଗ୍ଗହିତତା ତଥାସଞ୍ଞିତା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କମୋ ତେନ ହରଣନ୍ତି ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି । ସାହତ୍ଥିକାଦୟୋ ଛ ଏୱ ପୟୋଗା । ତେ ଚ ଖୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରାଦୀନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତା । ମିଚ୍ଛାଚାରସ୍ସ ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁତା ସେୱନଚିତ୍ତଂ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପତ୍ତୀତି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି । ସାହତ୍ଥିକୋ ଏକୋୱ ପୟୋଗୋ । ଏୱଂ ସେସାନମ୍ପି ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମୁସାୱାଦସ୍ସ ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି । ସୁରାପାନସ୍ସ ସୁରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରତା ଅଜ୍ଝୋହରଣନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗାନୀତି ।
ଏୱଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଧମ୍ମାଦିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଞତ୍ୱା ଇଦାନି ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି –
ଧମ୍ମକମ୍ମପଥାଲମ୍ବ-ସମାଦାନପୟୋଗତୋ ।
ଖଣ୍ଡତୋ ଚ ୱିଜାନୀୟୋ, ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମକମ୍ମପଥତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ଆରମ୍ମଣତୋ ପନେତାନି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିତଂତଂୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନି । ସମାଦାନତୋ ଏକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱା ସୟମେୱ ୱା ‘‘ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ଅଧିଟ୍ଠହାମୀ’’ତି ଏକତୋ ୱା ପାଟିଏକ୍କଂ ୱା ସମାଦିୟନ୍ତେନ ଏତାନି ସମାଦିନ୍ନାନେୱ ହୋନ୍ତି । ପୟୋଗତୋ ପନ ସବ୍ବାନିପି ସାହତ୍ଥିକପୟୋଗାନେୱ । ଖଣ୍ଡତୋ ଗହଟ୍ଠା ୟଂ ୟଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତି, ତଂ ତଦେୱ ଖଣ୍ଡଂ ହୋତି, ନେତରେ । ଗହଟ୍ଠା ଅନିବଦ୍ଧସୀଲା ହୋନ୍ତି, ୟଂ ୟଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତଂ ତଦେୱ ଗୋପେନ୍ତି । ସାମଣେରାନଂ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ୱୀତିକ୍କମିତେ ସବ୍ବାନିପି ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୱିଜାନୀୟୋ ପାଳିମୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଚତ୍ତାରୋ ପଭେଦା । ନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୭୧୮) ଞାଣୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଞାଣସ୍ସେୱ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଅତ୍ଥୱିସୟଞାଣପ୍ପଭେଦା, ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥତାୱସେନ ଅତ୍ଥେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥୋତି ହେତୁଫଲଂ । ସୋ ହି ହେତୁୱସେନ ଅରଣୀୟତୋ ଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବତୋ ଚ ‘‘ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭେଦତୋ ପନେସୋପି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ଭାସିତତ୍ଥୋ, ୱିପାକୋ, କିରିୟାତି ।
ଧମ୍ମୋତି ପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ହି ଫଲଂ ୱିଦହତି ପୱତ୍ତେତି ଉପ୍ପାଦେତି ଚେୱ ପାପେତି ଚାତି ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭେଦତୋ ପନେସୋପି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି ୟୋ କୋଚି ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୁ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ଭାସିତଂ, କୁସଲଂ, ଅକୁସଲନ୍ତି ।
ନିରୁତ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ଅତ୍ଥାନଞ୍ଚ ୱାଚକୋ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ସଦ୍ଦୋ । ଇମା ଧମ୍ମତ୍ଥନିରୁତ୍ତିୟୋ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ନାମ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣା, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣା, ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋ ହି ‘‘ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତିଆଦିକଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ଜାନାତି, ‘‘ଫସ୍ସା ୱେଦନୋ’’ତିଆଦିକଂ ପନ ‘‘ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ଜାନାତି । ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୮) ଚ ମାଗଧିକା ଭାସା, ୟାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ତନ୍ତିଂ ଆରୋପେନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ କିଞ୍ଚି ୱଚନଂ ଅସୁତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତଦାରକା ଚ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଭାସନ୍ତି, ୟା ଚ ଅପାୟେସୁ ମନୁସ୍ସେ ଦେୱଲୋକେ ଚେୱ ମାଗଧଭାସା ଉସ୍ସନ୍ନା, ପଚ୍ଛା ଚ ତତୋ ଅନ୍ଧକୟୋନକଦମିଳାଦିଦେସଭାସା ଚେୱ ସକ୍କତାଦିଅଟ୍ଠାରସମହାଭାସା ଚ ନିବ୍ବତ୍ତା, ସା ହି ୟସ୍ମା ଇତରାସୁ ଭାସାସୁ ପରିୱତ୍ତନ୍ତାସୁପି ନ ପରିୱତ୍ତତି, ସବ୍ବକାଲଂ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେ ଏୱ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟା ବ୍ରହ୍ମୱୋହାରୋ, ଅରିୟୱୋହାରୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତାୟ ପନ ମାଗଧଭାସାୟ ତନ୍ତିଂ ଆରୁଳ୍ହସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତାନଂ ସୋତପଥାଗମନମେୱ ପପଞ୍ଚୋ। ସୋତେ ପନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟିତମତ୍ତେ ଏୱ ନୟସତେନ ନୟସହସ୍ସେନ ଅତ୍ଥୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ଅଞ୍ଞାୟ ପନ ଭାସାୟ ତନ୍ତିଂ ଆରୁଳ୍ହଂ ତଂ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ସହସା ନାରୋହତି, କିଚ୍ଛେନ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ହୋତି, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ଅରିୟସାୱକୋ ନୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସଦ୍ଦଂ ନାମାଖ୍ୟାତୋପସଗ୍ଗନିପାତଭେଦତୋ ଜାନାତି, ନ ଜାନାତୀତି ? ୟଦଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି, ଅୟଂ ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ଜାନାତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଏତମ୍ପି ଜାନିସ୍ସତି, ନ ଚେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାକିଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଟିଭାନନ୍ତି ଧମ୍ମତ୍ଥାଦିୱିସୟଂ ସବ୍ବତ୍ଥକଞାଣଂ, ତଂ ଞାଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା ନାମ, ଇମା ଚତସ୍ସୋପି ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅଧିଗମେନ ପରିୟତ୍ତିଉଗ୍ଗହଣେନ ସକ୍କଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ଅତ୍ଥପରିପୁଚ୍ଛାୟ ପୁବ୍ବୟୋଗେନାତି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ୱିସଦା ହୋନ୍ତି, ସେଖଭୂମିୟଂ, ଅସେଖଭୂମିୟଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ପଭେଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଧମ୍ମଭେଦୋ ପନେତ୍ଥାପି ୱିଭଙ୍ଗନୟେ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ୱିଭଙ୍ଗନୟେସୁ ହି ତୀସୁପି ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା ତିସ୍ସୋପି କାମାୱଚରଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣାନଂ ୱସେନ ତବ୍ବିସୟପ୍ପଭେଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିଭତ୍ତା । ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ପନ ତେସଂ ଞାଣାନଞ୍ଚେୱ ଅଟ୍ଠଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱସେନ ତବ୍ବିସୟପ୍ପଭେଦେନ ସଦ୍ଧିଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣାନିପି ହି ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତବ୍ବତାୟ ଅତ୍ଥଭୂତନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେ ପନ ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା, ତିସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ସିୟା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ସିୟା ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ତିଧାପି, ତିସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ପରିତ୍ତା, ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ସିୟା ପରିତ୍ତା, ସିୟା ଅପ୍ପମାଣା, ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ଚ, ସେସା ତିଧାପି, ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୱ, ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ତିଧାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ, ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘା, ହେତୂ, ସହେତୁକା, ତିସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ସଉତ୍ତରା, ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ଦ୍ୱିଧାପି, ଅରଣା ଚାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଞାଣୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଞାଣୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ – ଏକୱିଧେନାତି ଏକପ୍ପକାରେନ, ଏକକୋଟ୍ଠାସେନ ୱା । ଞାଣୱତ୍ଥୂତି ଏତ୍ଥ ପନ ଞାଣଞ୍ଚ ତଂ ୱତ୍ଥୁ ଚ ନାନପ୍ପକାରାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନନ୍ତି ଞାଣୱତ୍ଥୁ । ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ପଞ୍ଚ । ନ ହେତୂ ଅହେତୁକାତିଆଦୀସୁ ହେଟ୍ଠା ହେତୁଦୁକାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ହେତୁଦୁକାଦୀସୁ ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣା ହେତୂ ଧମ୍ମାତି ୱା ସହେତୁକା ଧମ୍ମାତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଏକନ୍ତେନ ପନ ନ ହେତୂ ଏୱ, ଅହେତୁକା ଏୱାତି । ଏୱଂ ‘‘ୟାଥାୱକୱତ୍ଥୁୱିଭାୱନା ପଞ୍ଞା’’ତି ଇମିନା ଉପରି ଏକୱିଧପରିଚ୍ଛେଦାୱସାନେ ୱକ୍ଖମାନେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଅଚେତସିକାତି ଚିତ୍ତାନି ଏୱ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଇଧ ଅପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ।
ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକା ଉପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାତି ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଅନାଗତପଟିକ୍ଖେପୋ । ନ ହି ତାନି ଅନାଗତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ପୁରେଜାତୱତ୍ଥୁକା ପୁରେଜାତାରମ୍ମଣାତି ସହୁପ୍ପତ୍ତିପଟିକ୍ଖେପୋ । ନ ହି ତାନି ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁକାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତଭୂତେ ପଞ୍ଚ ପସାଦେ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା । ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣା ସୟମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁକା ଚ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ହଦୟନିସ୍ସିତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ବାହିରୱତ୍ଥୁକଂ, ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ବାହିରା, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁକା, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ବାହିରା, ବାହିରୱତ୍ଥୁକାତି ଏୱଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅସମ୍ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁକା ଅସମ୍ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣାତି ଅନିରୁଦ୍ଧୱତ୍ଥାରମ୍ମଣା । ନ ହି ତାନି ନିରୁଦ୍ଧୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନାନାୱତ୍ଥୁକା ନାନାରମ୍ମଣାତି ତାନି ୟଥାକ୍କମଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିନିୟତେକେକୱତ୍ଥାରମ୍ମଣତାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁକା, ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣା ଚ । ନ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସୋତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ରୂପଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସଦ୍ଦାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଇତରାନି ଚେତରାନି । ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗୋଚରୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତୀତି ଇମିନା ଚ ନେସଂ ନାନାରମ୍ମଣତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି । ନ ଅସମନ୍ନାହାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅନାୱଜ୍ଜନେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନେନ ଅନାୱଜ୍ଜିତେ ୱିସୟେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଅମନସିକାରାତି ତମେୱେତ୍ଥ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱିଭାୱେତି । ନ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିରନ୍ତରା ହୁତ୍ୱା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମନ୍ତି ଏକକ୍ଖଣେପି ସହ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତାନି, ଅଞ୍ଞାନିପି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଦ୍ୱେ ୱା ତଦୁତ୍ତରିଂ ୱା ଏକତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏକେକମେୱ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧୪; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୯; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୩୬୮; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨୩) । ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସମନନ୍ତରାତି ଇମିନା ଅନବ୍ବୋକିଣ୍ଣତାୟ ଏୱ ୱିଭାୱନା ।
ଅନାଭୋଗାତି ଅନାୱଜ୍ଜନଭୂତା ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସମତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏକମ୍ପି କୁସଲାକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ କୋଚିପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ପଟିୱିଜାନାତି, ତେହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ ସାଧେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ରଅଭିନିପାତମତ୍ତାତି ଠପେତ୍ୱା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ ଅଭିନିପାତମତ୍ତଂ ଆପାଥଗମନମତ୍ତଂ, ବ୍ୟତ୍ତତରୋପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେହି ଆପାଥଗତାରମ୍ମଣପଟିୱିଜାନନମତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ କୁସଲାକୁସଲପଟିୱିଜାନନଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମନନ୍ତରାପୀତି ମନୋଧାତୁୟାପି । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ନ କେୱଲଂ ମନୋଧାତୁୟାୱ, ତତୋ ପରେହିପି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣେହି ତଦାରମ୍ମଣପରିୟୋସାନେହି ନ କିଞ୍ଚି କୁସଲାକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । କିଞ୍ଚାପି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ କୁସଲାକୁସଲାଦୀନି ଜୱନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥାପି ତାନି ମୋଘପୁପ୍ଫାନି ୱିୟ ଅବ୍ବୋହାରିକାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ନ କଞ୍ଚି ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣେହି ଗମନାଦୀସୁ କଞ୍ଚି ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେତି, ନ କାୟୱଚୀକମ୍ମଂ ପଟ୍ଠପେତି, ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୱା ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ନ କୁସଲାକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମାଦିୟତି, ନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ନ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ନ ଭୱତୋ ଚୱତି, ନ ଭୱନ୍ତରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବମ୍ପେତଂ କିଚ୍ଚଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେନେୱ ହୋତି । ୟଥା ଚେତେସଂ ଏତାନି କିଚ୍ଚାନି ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ନିୟାମୋକ୍କମନାଦୀନିପି । ନ ହି କୋଚି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନେହି ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମଂ, ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ୱା ଓକ୍କମତି, ନ ଚେତାନି ନାମଗୋତ୍ତଂ ୱା କସିଣାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୱା ତିଲକ୍ଖଣାଦିଂ ୱା ଆରବ୍ଭ ଭୱନ୍ତି । ନ ସୁପତୀତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବେହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେହି ନ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମତି, ନ କିଞ୍ଚି ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି । ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ମହାପଦୀପତୁରିୟସଦ୍ଦାଦିଓଳାରିକେହିପି ରୂପାଦିପଞ୍ଚାରମ୍ମଣେହି ଘଟ୍ଟିତେସୁ ପଠମଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକାନି ଆୱଜ୍ଜନାନି ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ମନୋଦ୍ୱାରିକମେୱ ଆୱଜ୍ଜନଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନଂ ଜୱିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି । ଦୁତିୟୱାରେ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଆୱଜ୍ଜନେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୟଥାରହଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତି, ତତୋ ତଦାରମ୍ମଣପରିୟୋସାନାନି ତଂତଂଦ୍ୱାରିକୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ୟଥାକ୍କମଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରନ୍ତି । ତତିୟୱାରେ ପନ ମନୋଦ୍ୱାରିକାୱଜ୍ଜନଜୱନାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ରୂପାଦିପଞ୍ଚାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତି, ସତ୍ତୋ ଚ ନିଦ୍ଦାୟ ପଟିବୁଦ୍ଧୋତି, ଏୱଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେନେୱ ପଟିବୁଜ୍ଝତି ।
ସୁପିନମ୍ପି ହି ତେନେୱ ପସ୍ସତି, ନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକେନ, ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଚତୂହି କାରଣେହି ପସ୍ସତି ଧାତୁକ୍ଖୋଭତୋ ୱା ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବତୋ ୱା ଦେୱତୋପସଂହାରତୋ ୱା ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତତୋ ୱା । ଇମେସଂ ପନ ସଂସଗ୍ଗସନ୍ନିପାତତୋପି ବହୁଧା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱାତପିତ୍ତାଦିଧାତୁକ୍ଖୋଭତୋ, ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବତୋ ଚ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ନ ତଂ ସଚ୍ଚଂ । ୟଂ ଦେୱତୋପସଂହାରତୋ ପସ୍ସତି, ତଂ ସଚ୍ଚଂ ୱା ହୋତି ଅଲିକଂ ୱା । କୁଦ୍ଧା ହି ଦେୱତା ୱିପରୀତମ୍ପି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତି । ୟଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତତୋ ପସ୍ସତି, ତଂ ଏକନ୍ତସଚ୍ଚମେୱ ବୋଧିସତ୍ତକୋସଲରାଜାଦୀନଂ ପଞ୍ଚସୋଳସମହାସୁପିନାନି ୱିୟ । ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସୁପିନଂ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାୱ ପସ୍ସନ୍ତି, ନ ଅସେଖା ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତ୍ତା । କିଂ ପନେତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁତ୍ତୋ ପସ୍ସତି ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ୱା ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ, ୟଦି ସୁତ୍ତୋ ପସ୍ସତି, ସୁପିନସ୍ସ କୁସଲାଦିସଭାୱତୋ, ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ତଦଭାୱା ଅଭିଧମ୍ମୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ, ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ କତସ୍ସ ଅବ୍ବୋହାରିକସ୍ସାପି ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ସବ୍ବୋହାରିକସ୍ସେୱ ଏକନ୍ତସାୱଜ୍ଜତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି ନ ସିୟାତି ୱିନୟୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି । ପକାରନ୍ତରୋ ଚ ନତ୍ଥି, ୟେନ ସୁପିନଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟାତି ସୁପିନସ୍ସ ଅଭାୱୋୱ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ ପସ୍ସତି ‘‘କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ ଖୋ, ମହାରାଜ, ସୁପିନଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୫.୩.୫) ୱଚନତୋ, ୟା ପନ ନିଦ୍ଦା ମକ୍କଟନିଦ୍ଦା ୱିୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ କୁସଲାଦିଚିତ୍ତୱୋକିଣ୍ଣତ୍ତା ଲହୁପରିୱତ୍ତା, ତଂ କପିମିଦ୍ଧଂ, ତେନ ସୁତ୍ତୋ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ସୁପିନୋ କୁସଲୋପି ହୋତି ଅକୁସଲୋପି, ଆୱଜ୍ଜନତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଅବ୍ୟାକତୋପି, ସୁପିନେ ଚ କତଂ କୁସଲାକୁସଲଦୁବ୍ବଲତାୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ପୱତ୍ତେ ୱେଦନୀୟଂ ପନ ହୋତି । ‘‘ୟାଥାୱକୱତ୍ଥୁୱିଭାୱନା ପଞ୍ଞା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ନ ହେତୁକଟ୍ଠୋ, ଅହେତୁକଟ୍ଠୋ…ପେ॰… ନ ସୁପିନଂ ପସ୍ସନଟ୍ଠୋ, ସୋ ୟାଥାୱଟ୍ଠୋ, ତଂତଂୟାଥାୱତ୍ଥୁଂ ୱିଭାୱେତୀତି ୟାଥାୱକୱତ୍ଥୁୱିଭାୱନା ପଞ୍ଞା । ଏୱଂ ଏକୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୂତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଏକେନ ପକାରେନ ଏକେନ ଆକାରେନ, ଏକକୋଟ୍ଠାସେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ହୋତୀତି ।
ଏକକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଦୁକେସୁ ଅତ୍ଥଜାପିକାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥଂ ଜାପେତି ଜନେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥଜାପିକା, ଚତୁଭୂମକକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଚେୱ ଅସେଖାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତୀନଂ ପରିକମ୍ମାଦିଭୂତକାମାୱଚରକିରିୟାଚିତ୍ତେସୁ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା । ତାସୁ ହି ୟସ୍ମା କୁସଲସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ପଞ୍ଞା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଭୂମିପରିୟାପନ୍ନଂ ୱିପାକସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଜାପେତି ଜନେତି । କାମାୱଚରକିରିୟାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ପରିକମ୍ମାଦିଭୂତା ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିକିରିୟା ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଜାପେତି ଜନେତି, ତସ୍ମା ଏତା ଅତ୍ଥଜାପିକାତି ୱୁତ୍ତା । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତାପି ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ କିରିୟଜୱନପଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ କିରିୟତ୍ଥଂ ଜାପେତୀତି ‘‘ଅତ୍ଥଜାପିକା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା । ଜାପିତତ୍ଥା ପଞ୍ଞାତି ସହଜାତଂ ୱିପାକତ୍ଥଂ ଜାପେତ୍ୱା ଠିତା, ଅତ୍ତନୋ ୱା କାରଣେହି ଜାପିତା ଜନିତା ପୱତ୍ତିତା ସୟମ୍ପି ଅତ୍ଥଭୂତାତି ଜାପିତତ୍ଥା। ଚତୁଭୂମକୱିପାକେସୁ ଚ କିରିୟାଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତୀସୁ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତା ସେସକିରିୟାସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ପଞ୍ଞା ୟଥାସକଂ କାରଣେହି ଜାପିତା, ସୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଭୂତାତି ‘‘ଜାପିତତ୍ଥା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଦୁକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ତିକେସୁ ପନ ଚିନ୍ତାମୟତ୍ତିକେ ପରତୋ ଅଦିସ୍ୱା ଅସୁତ୍ୱାୱ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ‘‘ଏୱଂ ସତି ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତାମୟଅନୁବୁଦ୍ଧିୟା ଉପ୍ପାଦିତା ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନେସୁ ପଞ୍ଞା ଚେୱ କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣଂ, ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଞ୍ଚ ଚିନ୍ତାମୟା ନାମ ପଞ୍ଞା । ତତ୍ଥ ୱଡ୍ଢକିକମ୍ମପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକକମ୍ମାଦି ହୀନଞ୍ଚେୱ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦି ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ କମ୍ମମେୱ କମ୍ମାୟତନଂ। ନଳକାରପେସକାରସିପ୍ପାଦି ହୀନଞ୍ଚେୱ ମୁଦ୍ଦାଗଣନାଲେଖାଦି ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ ସିପ୍ପମେୱ ସିପ୍ପାୟତନଂ। ନାଗମଣ୍ଡଲପରିତ୍ତାଦି ଧମ୍ମିକୱିଜ୍ଜାୱ ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନଂ। ତେସୁ ଚିନ୍ତାବଲେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞା । ବୋଧିସତ୍ତାଦୟୋ ହି ସତ୍ତହିତାୟ ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅସୁତଂ ତଂତଂଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମସିପ୍ପତଦୁପକରଣକରଣପ୍ପକାରଞ୍ଚ ଞାଣବଲେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି । ନାଗମଣ୍ଡଲପରିତ୍ତାଦିୱିଜ୍ଜମ୍ପି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ଏୱଂ କତାନିପି ତାନି ପୁବ୍ବେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କରୋନ୍ତେହି କତସିପ୍ପସଦିସାନେୱ ହୋନ୍ତି । କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣଂ ନାମ କୁସଲକମ୍ମଂ ସତ୍ତାନଂ ସକଂ, ଅକୁସଲଂ ନୋ ସକନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନନପଞ୍ଞା । ଅଥ ୱା କୁସଲକମ୍ମମେୱ ସତ୍ତାନଂ ସକଂ ତଦାୟତ୍ଥୱୁତ୍ତିତାୟ, ନାଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନନପଞ୍ଞାପି । ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଂ ଞାଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ତଂ ହି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସ୍ସ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁଲୋମନତୋ ‘‘ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦମ୍ପି ହି ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ପରତୋ ଅସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତାବଲେନ ଉପ୍ପାଦିତଂ ଚିନ୍ତାମୟଞାଣମେୱ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ନ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଭିଞ୍ଞାତାନଂ ପନ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ମହାସତ୍ତାନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥାପି ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଂ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଞେୱ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁତମୟା ପଞ୍ଞାତି ପରତୋ ସୁତ୍ୱା ସୁତୱସେନ ଉପ୍ପାଦିତା ୟଥାୱୁତ୍ତକମ୍ମାୟତନାଦିପଞ୍ଞାୱ । ପରତୋ ଅସୁତ୍ୱା ପନ କମ୍ମାୟତନାଦି ପରେନ କୟିରମାନଂ, କତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ପଟିଲଦ୍ଧାପି ପଞ୍ଞା ‘‘ସୁତମୟା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦୁଭୟାପି ଚିନ୍ତାମୟା, ସୁତମୟା ଚ କାମାୱଚରାୱ । ଭାୱନାମୟା ପନ ପଞ୍ଞା ଚିନ୍ତାମୟୱସେନ, ସୁତମୟୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତିତକାମାୱଚରପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସମୁପ୍ପନ୍ନା ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଜୱନପଞ୍ଞା ।
ଦାନମୟତ୍ତିକେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦାନମୟା, ସୀଲପୂରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ସୀଲମୟା, ତଦୁଭୟାପି କାମାୱଚରାୱ । ଭାୱନାମୟା ପନେତ୍ଥ ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚତୁଭୂମକପଞ୍ଞା । ନିଦ୍ଦେସେ ପନସ୍ସ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସମାପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଞା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୬୮) ଏୱଂ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୱ ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କାମାୱଚରାନଂ ପନ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାନଂ, ଅନୁସ୍ସତିଉପଚାରଭାୱନାନଞ୍ଚ ଭାୱନାମୟେ ସଙ୍ଗହୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରିମତ୍ତିକେ ପନେତାସଂ ଚିନ୍ତାମୟେ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଭାୱନାମୟେ ଅସଙ୍ଗହୋ, ତତ୍ଥାପି ଭାୱନାବଲନିପ୍ଫନ୍ନାନମେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଧିସୀଲତ୍ତିକେ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ୱିପସ୍ସନାହେତୁତ୍ତା ସେସସୀଲତୋ ଅଧିକଂ ସୀଲନ୍ତି ଅଧିସୀଲଂ, ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା ଅଧିସୀଲେ ପଞ୍ଞା। ୱିପସ୍ସନାପାଦିକା ପନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସେସଚିତ୍ତେହି ଅଧିକତ୍ତା ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞା ଅଧିଚିତ୍ତେ ପଞ୍ଞା, ଚିତ୍ତସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସମାଧି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ସୱିପସ୍ସନା ପନ ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞା ସେସାହି ଅଧିକତ୍ତା ଅଧିପଞ୍ଞା ନାମ । ସା ଚ ଅଧିପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞାତି ଦେସନାୟ ସମରସତାୟ ୱୁତ୍ତା । ସୀଲାଦୟୋ ‘‘ସୀଲଂ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞା, ଅଧିସୀଲଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ ଅଧିପଞ୍ଞା’’ତି ପଚ୍ଚେକଂ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପୁରିମା ପଞ୍ଚସୀଲଦସସୀଲାନି, ୱଟ୍ଟପାଦିକଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୟୋ, ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟକମ୍ମସ୍ସକତପଞ୍ଞା ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ହୋନ୍ତି । ତେ ଚ ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେପି ତଥାଗତେ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ, ତାପସପରିବ୍ବାଜକାନଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜାଦୀନଞ୍ଚ କାଲେ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ପଚ୍ଛିମା ପନ ୱୁତ୍ତାୱସେସା ଉପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ ତଥାଗତେ ୱିତ୍ଥାରିକା ହୋନ୍ତି, ନୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ରତନତ୍ତୟେ ଦାନାପଚାୟନାଦିୱସେନ, ସରଣଗମନସଦ୍ଧମ୍ମସୱନାଦିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଭୂତା କୁସଲଧମ୍ମାପି ଅଧିସୀଲଅଧିପଞ୍ଞାସୁ ଗହିତା ଏୱାତି ଗହେତବ୍ବା ।
ଆୟକୋସଲ୍ଲତ୍ତିକେ ଆୟୋତି ୱଡ୍ଢି, ସା ଅକୁସଲାଦିଅନତ୍ଥହାନିତୋ, କୁସଲାଦିଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ଦୁୱିଧା । ଅପାୟୋତି ଅୱଡ୍ଢି, ସାପି କୁସଲାଦିଅତ୍ଥହାନିତୋ, ଅକୁସଲାଦିଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ଦୁୱିଧା । ତେସୁ କୋସଲ୍ଲଂ, କୁସଲସଭାୱା ପଞ୍ଞା । ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ପଞ୍ଞୱତୋ ଏୱ ‘‘ଏୱଂ ମନସିକାରାଦିପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଅୱଡ୍ଢି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱଡ୍ଢି ପରିହାୟତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ତଦୁଭୟପଟିପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ । ଉପାୟକୋସଲ୍ଲନ୍ତି ଅତ୍ର ଉପାୟୋ ଅଚ୍ଚାୟିକକିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକଉପାୟଜାନନପଞ୍ଞା, ତିୱିଧାପି ଚେତା କାମାୱଚରପଞ୍ଞାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ତିକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଚତୁକ୍କେସୁ ପନ ପଠମେ କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣଂ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଂ ଞାଣଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ, ଇଧ ପନ ଠପେତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଂ ସବ୍ବାପି ସାସୱା କୁସଲା ପଞ୍ଞା କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ, ଫଲେସୁ ଚ ପଞ୍ଞାୱ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣଂ, ଫଲସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣଞ୍ଚାତି ।
ସଚ୍ଚଚତୁକ୍କେ ଅରିୟମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞାୱ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଏକପଟିୱେଧୱସେନ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଗହିତା । କିଞ୍ଚାପି ହି କାମାୱଚରଞାଣମ୍ପି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ପଟିୱେଧକିଚ୍ଚୱସେନ ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ପାଳିୟଂ ତଂ ନ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଧମ୍ମଚତୁକ୍କେ ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମେ ଞାଣଂ ନାମ । ତେସୁ ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ତାୱ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ଏକପଟିୱେଧୱସେନ ଜାନନତୋ ‘‘ଧମ୍ମେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଫଲଞାଣଂ ପନ ନିରୋଧସଚ୍ଚୱସେନ ଧମ୍ମେ ଞାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମଗ୍ଗାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତଂ ପନ ଅତୀତାନାଗତେସୁ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧନୟସଙ୍ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଅନ୍ୱୟେ ଞାଣଂ ନାମ । ତସ୍ସ ଚ ୟେହି ନୟେହି ଅରିୟା ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଜାନିଂସୁ, ତେପି ଇମଞ୍ଞେୱ ଚତୁସଚ୍ଚଂ ଏୱମେୱ ଜାନିଂସୁ, ଅନାଗତମଦ୍ଧାନମ୍ପି ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତି ଆକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସରାଗାଦିୱସେନ ପରଚିତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଞାଣଂ ପରିୟେ ଞାଣଂ ନାମ । ଧମ୍ମନ୍ୱୟପରିୟଞାଣାନି ପନ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଲୋକିୟପଞ୍ଞାଞାଣନ୍ତି ସମ୍ମତତ୍ତା ସମ୍ମୁତିମ୍ହି ଞାଣନ୍ତି ସମ୍ମୁତିଞାଣଂ ନାମ ।
ଆଚୟଚତୁକ୍କେ କାମାୱଚରକୁସଲେ ପଞ୍ଞା ଆଚୟାୟ ନୋ ଅପଚୟାୟ। ସା ହି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଂ ଆଚିନୋତି ଏୱ, ନୋ ଅପଚିନୋତି । ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ପନ ଅପଚୟାୟ ନୋ ଆଚୟାୟ। ରୂପାରୂପକୁସଲପଞ୍ଞା ଆଚୟାୟ ଚେୱ ଅପଚୟାୟ ଚ। ସା ହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ କିଲେସେ ଚ ତମ୍ମୂଲକେ ଚ ୱିପାକଧମ୍ମେ ଅପଚିନୋତି । ସେସା ଅବ୍ୟାକତା ପଞ୍ଞା ନେୱାଚୟାୟ ନୋ ଅପଚୟାୟ।
ନିବ୍ବିଦାଚତୁକ୍କେ ରୂପାୱଚରପଠମଜ୍ଝାନପଞ୍ଞା ନିବ୍ବିଦାୟ ନୋ ପଟିୱେଧାୟ। ସା ହି କାମୱିୱେକେନ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କିଲେସନିବ୍ବିଦାୟ ପୱତ୍ତତି, ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଭାୱଂ ପନ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନେୱାଭିଞ୍ଞାପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପଞ୍ଞା ପଟିୱେଧାୟ ନୋ ନିବ୍ବିଦାୟ। ସା ହି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଭାୱେନାପି ଅଭିଞ୍ଞାଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟାପି ପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ପଠମଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ଏୱ ନୀୱରଣନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ତା ନୋ ନିବ୍ବିଦାୟ । ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନପଞ୍ଞା ପନ ସୋମନସ୍ସସହଗତତାୟ ପଠମଜ୍ଝାନସନ୍ନିସ୍ସିତା ୱା ଅୱିତକ୍କତାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସନ୍ନିସ୍ସିତା ୱା କାତବ୍ବା । ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ପନ ନିବ୍ବିଦାୟ ଚେୱ ପଟିୱେଧାୟ ଚ। ଏତ୍ଥ ହି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧୱସେନ ନିବ୍ବିଦାୟ ଚେୱେତାସଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିୱେଧାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ପଞ୍ଞା ନେୱ ନିବ୍ବିଦାୟ ନୋ ପଟିୱେଧାୟ।
ହାନଭାଗିୟଚତୁକ୍କେ ହାନଂ ଭଜତୀତି ହାନଭାଗିନୀ, ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ନିବ୍ବେଧୋତି ଚେତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତକୱିପସ୍ସନାପାଦକତ୍ତା । ନିବ୍ବେଧଭାଗିନୀତି ଚତୂସୁପି ଠାନେସୁ ରୂପାରୂପକୁସଲପଞ୍ଞାୱ ୱୁତ୍ତା । ତାନି ହି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱା ପରିହାୟିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଓରୋହଣପଚ୍ଚୟଭୂତା ହାନଭାଗିନୀ। ଉପନିଜ୍ଝାନପଚ୍ଚୟଭୂତା ୱିସେସଭାଗିନୀ, ତଂ ପନ ଝାନନିକନ୍ତିୟା ବଲୱତାୟ ୱିସେସଂ, ହାନିଂ ୱା ଅନୁସ୍ସୁକ୍କିତ୍ୱା ଠିତିକୋଟ୍ଠାସିକା ଠିତିଭାଗିନୀ, ଅରିୟମଗ୍ଗପଦଟ୍ଠାନୱିପସ୍ସନାପାଦକଭୂତାୱ ନିବ୍ବେଧଭାଗିନୀ ଚ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଅତ୍ଥଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୱ । ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦାତି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାୱ । ଚତ୍ତାରି ଆରମ୍ମଣାନୀତି ପରିତ୍ତା, ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାତିଆଦିକା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାୱ । ଜରାମରଣାଦିଚତୁକ୍କେସୁପି ମଗ୍ଗଞାଣୱସେନେୱ ଚତସ୍ସୋ ୟୋଜନା ୱୁତ୍ତା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଚତୁକ୍କଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ପଞ୍ଚକେସୁ ପନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧୀତି ପୀତିଫରଣତା ସୁଖଫରଣତା ଚେତୋଫରଣତା ଆଲୋକଫରଣତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତେହି ପଞ୍ଚହି ଞାଣଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସମାଧି । ତତ୍ଥ ପୀତିଂ ଫରମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦ୍ୱୀସୁ ଝାନେସୁ ପଞ୍ଞା ପୀତିଫରଣତା ନାମ, ସୁଖଂ ଫରମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତୀସୁ ଝାନେସୁ ପଞ୍ଞା ସୁଖଫରଣତା ନାମ । ପରେସଂ ଚେତୋଫରମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଚେତୋଫରଣତା ନାମ । ଆଲୋକଫରଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ଆଲୋକଫରଣତା ନାମ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୀତିଫରଣତା, ସୁଖଫରଣତା ଚ ଦ୍ୱେ ପାଦା ୱିୟ, ଚେତୋଫରଣତା, ଆଲୋକଫରଣତା ଚ ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥା ୱିୟ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନିମିତ୍ତଂ ସୀସଂ ୱିୟ, ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ମଜ୍ଝିମକାୟୋ ୱିୟ । ଇତି ଭଗୱା ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ସମ୍ମାସମାଧିଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ ପୁରିସଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ଇମିନା ଚ ସମାଧିନା ଅଙ୍ଗାନି ପଞ୍ଚ ଞାଣଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧୀତି –
‘‘‘ଅୟଂ ସମାଧି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ ଚେୱ ଆୟତିଞ୍ଚ ସୁଖୱିପାକୋ’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ‘ଅୟଂ ସମାଧି ଅରିୟୋ ନିରାମିସୋ’ତି…ପେ॰… ‘ମହାପୁରିସସେୱିତୋ’ତି…ପେ॰… ‘ସନ୍ତୋ ପଣୀତୋ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିଲଦ୍ଧୋ ଏକୋଦିଭାୱାଧିଗତୋ ନ ସସଙ୍ଖାରନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାରିତଗତୋ’ତି…ପେ॰… ‘ସୋ ଖୋ ପନାହଂ ଇମଂ ସମାଧିଂ ସତୋୱ ସମାପଜ୍ଜାମି, ସତୋ ୱୁଟ୍ଠହାମୀ’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୦୪) –
ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତେହି ପଞ୍ଚହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେହି ୟୁତ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖାତୋ ସମାପତ୍ତିଫଲସମାଧି । ସୋ ଏୱଂ ହି ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ ସୁଖତ୍ତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ, ପୁରିମୋ ପୁରିମୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ସମାଧିସୁଖସ୍ସ ଚେୱ ଅତ୍ତନା ସମୁଟ୍ଠାପିତମ୍ପି ପଣୀତରୂପେନ ଫୁଟ୍ଠସକଲକାୟତାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତକାଲେ ଅତିପଣୀତଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଆୟତିଂ ସୁଖୱିପାକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନ ଆୟତିଂ ସୁଖୱିପାକୋତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟୋ କାମାମିସୱଟ୍ଟାମିସଲୋକାମିସାନଂ ଅଭାୱା ନିରାମିସୋତି ଏକଂ, ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ମହାପୁରିସେହି ସେୱିତତ୍ତା ଅକାପୁରିସସେୱିସୋତି ଏକଂ, ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣେ ସନ୍ତତାୟ, ସବ୍ବକିଲେସଦରଥସନ୍ତତାୟ ଚ ସନ୍ତୋ ଅତପ୍ପନୀୟଟ୍ଠେନ ପଣୀତୋ କିଲେସପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିଭାୱସ୍ସ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧଲଦ୍ଧୋ ଏକୋଦିଭାୱେନ ଚ ଅଧିଗତୋ ଅପ୍ପଗୁଣସାସୱସମାଧି ୱିୟ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ନିଗ୍ଗୟ୍ହ କିଲେସେ ୱାରେତ୍ୱା ଅନଧିଗତତ୍ତା ନ ସସଙ୍ଖାରନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାରିତଗତୋ। ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାୟଂ ସମାଧୀତି ଏୱଂ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନ ଇମଂ ସମାଧିଂ ସତୋୱ ସମାପଜ୍ଜତି, ଉଟ୍ଠହତି ଚାତି ଏକମଙ୍ଗନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ସବ୍ବାକାରତୋ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପଞ୍ଚକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଛକ୍କେ ଛସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ପଞ୍ଞାତି ଇଦ୍ଧିୱିଧେ ଞାଣଂ, ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁୟା ଞାଣଂ, ଚେତୋପରିୟେ ଞାଣଂ, ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିୟଂ ଞାଣଂ, ଚୁତୂପପାତେ ଞାଣଂ, ଆସୱାନଂ ଖୟେ ଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଛଳଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଞାଣାନି । ତେସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ସେସାନି ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାନୀତି ।
ଛକ୍କଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସତ୍ତକେ ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନୀତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଏକଂ, ‘‘ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଞାଣାନି, ଏୱଂ ଅତୀତେପି ଦ୍ୱେ, ଅନାଗତେପି ଦ୍ୱେତି ଛ, ତଂ ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ଞାଣଂ ‘‘ଖୟଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ଞାଣାନି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ଜାତିପରିୟୋସାନେସୁ ଚାତି ଏୱଂ ଏକାଦସସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ କାଲତ୍ତୟେପି ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକଞାଣଂ ତେସଂ ୱୟଦସ୍ସନଞାଣସ୍ସ ଚ ୱସେନ ସତ୍ତ ସତ୍ତ କତ୍ୱା ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣାନି ।
ସତ୍ତକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଅଟ୍ଠକଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ନୱକେ ନୱସୁ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତୀସୁ ପଞ୍ଞାତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ୱିହାତବ୍ବତୋ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବତୋ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସଙ୍ଖାତାସୁ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତୀସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ଞା ଚେୱ ତଦନନ୍ତରଂ ନିରୋଧଂ ଫୁସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ନିରୋଧଂ ସନ୍ତତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଞ୍ଚାତି ନୱ ।
ନୱକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଦସକେ ତଥାଗତସ୍ସାତି ୟଥା ୱିପସ୍ସୀଆଦୟୋ ପୁବ୍ବକା ଇସୟୋ ଆଗତା, ତଥା ଆଗତସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ତଥାଗତବଲାନୀତି ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣାନି ତଥାଗତସ୍ସେୱ ବଲାନି, ୟଥା ୱା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ବଲାନି ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆଗତାନି, ତଥା ଆଗତାନି ବଲାନୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ତଥାଗତସ୍ସ ବଲଂ କାୟବଲଂ, ଞାଣବଲଞ୍ଚ । ତେସୁ କାୟବଲଂ ହତ୍ଥିକୁଲାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ପୋରାଣେହି –
‘‘କାଳାୱକଞ୍ଚ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟଂ, ପଣ୍ଡରଂ ତମ୍ବପିଙ୍ଗଲଂ ।
ଗନ୍ଧମଙ୍ଗଲହେମଞ୍ଚ, ଉପୋସଥଛଦ୍ଦନ୍ତିମେ ଦସା’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬୦; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୮; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୨୨; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୫; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୯; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୪୪; ଚୂଳନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୧) ।
ଇମାନି ହି ଦସ ହତ୍ଥିକୁଲାନି । ତତ୍ଥ କାଳାୱକନ୍ତି ପକତିହତ୍ଥିକୁଲଂ, ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ କାୟବଲଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ କାଳାୱକହତ୍ଥିନୋ ବଲଂ, ୟଂ ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ବଲଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟସ୍ସ, ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ପଣ୍ଡରସ୍ସ, ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ତମ୍ବସ୍ସ, ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ପିଙ୍ଗଲସ୍ସ, ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ, ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ମଙ୍ଗଲସ୍ସ, ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ହେମସ୍ସ, ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ଉପୋସଥସ୍ସ, ତେସଂ ଦସନ୍ନଂ ବଲଂ ଛଦ୍ଦନ୍ତସ୍ସ, ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଛଦ୍ଦନ୍ତାନଂ ବଲଂ, ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ନାରାୟଣବଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦେତଂ ପକତିହତ୍ଥିଗଣନାୟ ହତ୍ଥୀନଂ କୋଟିସହସ୍ସଂ, ପୁରିସଗଣନାୟ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସକୋଟିସହସ୍ସାନଂ ବଲଂ ହୋତି । ଇଦଂ ତାୱ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟବଲଂ । ୟାନି ପନ ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜାଦୀନି ଅନେକାନି ଞାଣସହସ୍ସାନି, ଏତଂ ଞାଣବଲଂ ନାମ । ଇଧାପି ଞାଣବଲମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଞାଣଞ୍ହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନ ଚ ବଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟେହିବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ୟେହି ଦସହି ଞାଣବଲେହି ଉପେତୋ । ଆସଭଣ୍ଠାନନ୍ତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ । ଅପିଚ ଗୱସତଜେଟ୍ଠକୋ ଉସଭୋ, ଗୱସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ୱସଭୋ । ୱଜସତଜେଟ୍ଠକୋ ୱା ଉସଭୋ, ୱଜସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ୱସଭୋ, ସବ୍ବଗୱସେଟ୍ଠୋ ନିସଭୋ, ସେତୋ ପାସାଦିକୋ ମହାଭାରୱହୋ ସବ୍ବପରିସ୍ସୟସହୋ ଅସନିସତସଦ୍ଦେହିପି ଅକମ୍ପନୀୟୋ ନିସଭୋ, ସୋ ଇଧ ଉସଭୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇଦମ୍ପି ହି ତସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଉସଭସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଆସଭଂ । ଠାନନ୍ତି ତସ୍ସ ନିସଭବଲସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଚତୂହି ପାଦେହି ପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଚଲଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ପନ ଆସଭଂ ୱିୟାତି ଆସଭଂ। ୟଥେୱ ହି ନିସଭସଙ୍ଖାତୋ ଉସଭୋ ଉସଭବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଚତୂହି ପାଦେହି ପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଚଲଟ୍ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋପି ହି ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜପାଦେହି ଅଟ୍ଠପରିସପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ କେନଚି ଅପ୍ପଧଂସିୟୋ ଅଚଲେନ ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି, ତଞ୍ଚେସ ପଟିଜାନାତି ଉପଗଚ୍ଛତି ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି ଅତ୍ତନି ଆରୋପେତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୬୦) ।
ପରିସାସୂତି ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ । ସୀହନାଦଂ ନଦତୀତି ସେଟ୍ଠନାଦଂ ଅଭୀତନାଦଂ, ସୀହନାଦସଦିସଂ ୱା ନାଦଂ ନଦତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ସୀହନାଦସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୟଥା ୱା ସୀହୋ ସହନତୋ ଚ ହନନତୋ ଚ ‘‘ସୀହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋପି ଲୋକଧମ୍ମାନଂ ସହନତୋ, ପରପ୍ପୱାଦାନଞ୍ଚ ହନନତୋ ‘‘ସୀହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ନାଦଂ ନଦତି ।
ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କନ୍ତିଆଦୀସୁ ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ଚକ୍କ-ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍କାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ପାଦତଲେସୁ ଚକ୍କାନି ଜାତାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫; ୩.୨୦୪; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୬) ଲକ୍ଖଣେ । ‘‘ଚକ୍କଂୱ ୱହତୋ ପଦ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧) ଏତ୍ଥ ରଥଙ୍ଗେ । ‘‘ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ଏତ୍ଥ ଇରିୟାପଥେ । ‘‘ଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତୟ ସବ୍ବପାଣିନ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୭.୧୪୯) ଏତ୍ଥ ଦାନେ । ‘‘ଦିବ୍ବଂ ଚକ୍କରତନଂ ପାତୁରହୋସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୫) ଏତ୍ଥ ରତନଚକ୍କେ । ‘‘ଇଚ୍ଛାହତସ୍ସ ପୋସସ୍ସ, ଚକ୍କଂ ଭମତି ମତ୍ଥକେ’’ତି (ଜା॰ ୧.୧.୧୦୪; ୧.୫.୧୦୩) ଏତ୍ଥ ଉରଚକ୍କେ । ‘‘ଖୁରପରିୟନ୍ତେନ ଚେପି ଚକ୍କେନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ଏତ୍ଥ ପହରଣଚକ୍କେ । ‘‘ଅସନିଚକ୍କ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୬୧; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୬୨) ଏତ୍ଥ ଅସନିମଣ୍ଡଲେ । ‘‘ମୟା ପୱତ୍ତିତଂ ଚକ୍କ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୬୨) ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଚକ୍କେ । ଇଧ ପନ ଧମ୍ମଚକ୍କେ ପୱତ୍ତତି ।
ଧମ୍ମଚକ୍କଞ୍ଚ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ପଟିୱେଧଞାଣଞ୍ଚ ଦେସନାଞାଣଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପଭାୱିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟଫଲାୱହଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପଟିୱେଧଞାଣଂ, କରୁଣାପଭାୱିତଂ ସାୱକାନଂ ଅରିୟଫଲାୱହଂ କାମାୱଚରଂ ଦେସନାଞାଣଂ, ଉଭୟମ୍ପି ପନେତଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ଓରସଞାଣଂ, ତଂ ପୱତ୍ତେତି ଉପ୍ପାଦେତି ୱିଭାୱେତି ୱିତ୍ଥାରିକଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଦାନି ୟାନି ଦସ ଞାଣାନି ଆଦିତୋ ‘‘ତଥାଗତବଲାନୀ’’ତି ନିକ୍ଖିତ୍ତାନି, ତାନି ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ ‘‘କତମାନି ଦସ ? ଇଧ ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋତି କାରଣଞ୍ଚ କାରଣତୋ । କାରଣଂ ହି ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ଫଲଂ ତିଟ୍ଠତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ପୱତ୍ତତି ଚ, ତସ୍ମା ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋତି ଅକାରଣଞ୍ଚ ଅକାରଣତୋ । ୟମ୍ପୀତି ୟେନ ଞାଣେନ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଇଦମ୍ପି ଠାନାଠାନଞାଣଂ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଉପରିପି ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ଭଗୱା ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ, ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ? ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ…ପେ॰… କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ପିତରଂ…ପେ॰… ଅରହନ୍ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ତଥାଗତସ୍ସ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ, ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପନେତଂ ସବ୍ବଂ କରେୟ୍ୟାତି ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ପଜାନାତି, ତଥା ୟଂ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତଥା ଦ୍ୱେ ରାଜାନୋ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି, ଏକୋ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ପଜାନାତି, ତଥା ୟଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦୁଚ୍ଚରିତାନଂ ଇଟ୍ଠୋ ୱିପାକୋ, ସୁଚରିତାନଞ୍ଚ ଅନିଟ୍ଠୋ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟାତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି, ତବ୍ବିପରୀତୋ ପନ ନେସଂ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି, ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ୟେସଂ ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୂ ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପାଦାୟ, ତଂ ତଂ ଠାନଂ, ଇତରେ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ଏତ୍ଥ ପନାୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ‘‘ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଏକନ୍ତସୁଖୀ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭) ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ସୁଖତୋ ଗାହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ପନ ଅରିୟସାୱକୋପି କିଲେସପରିଳାହାଭିଭୂତୋ ମତ୍ତହତ୍ଥିପରିତାସିତୋ ୱିୟ, ସୁଚିକାମୋ ଗୂଥକୂପଂ ୱିୟ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଅତ୍ତତୋ ଉପଗମନୱାରେ କସିଣାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିୟା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ‘‘ସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କଞ୍ଚି ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ମାତରନ୍ତିଆଦୀସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅରିୟସାୱକୋ ସୀସଚ୍ଛେଦଂ ପାପୁଣନ୍ତୋପି କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ ଉପାଦାୟ ପାଣାତିପାତଂ, ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଅପାୟହେତୁଭୂତଂ କାତୁଂ ଭୱନ୍ତରେପି ନ ସକ୍କୋତି, ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ ପନ ମହାସାୱଜ୍ଜତାଦସ୍ସନତ୍ଥମେତ୍ଥ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟାନେୱ ଉଦ୍ଧଟାନି । ସାୱଜ୍ଜୋ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱୋ, ୟତ୍ର ହି ନାମ ଆନନ୍ତରିୟାନିପି କରିସ୍ସତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସେୱ ମନୁସ୍ସଭୂତଂ ଜନିକଂ ମାତରଂ, ପିତରଂ ୱା ଅପି ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ଆନନ୍ତରିୟଂ ହୋତି । ତିରଚ୍ଛାନଭୂତଂ ପନ ମାତରଂ, ପିତରଂ ୱା ସୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଭୂତୋ ମନୁସ୍ସଭୂତଂ, ତିରଚ୍ଛାନଭୂତଂ ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତୋ ଆନନ୍ତରିୟଂ ନ ଫୁସତି, କମ୍ମଂ ପନ ଭାରିୟଂ, ଆନନ୍ତରିୟଂ ଆହଚ୍ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି । ଅରହନ୍ତମ୍ପି ମନୁସ୍ସଭୂତମେୱ ଘାତେନ୍ତୋ ଆନନ୍ତରିୟଂ ଫୁସତି । ତସ୍ସ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ପହାରଂ ଦତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ତେନେୱ ରୋଗେନ ମତେପି ଅରହନ୍ତଘାତକୋ ହୋତି, ନ ୟକ୍ଖଭୂତଂ ଅରହନ୍ତଂ, ସେସଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ ୱା ମନୁସ୍ସଭୂତେପି ଘାତେନ୍ତୋ, କମ୍ମଂ ପନ ଆନନ୍ତରିୟସଦିସଂ ହୋତି । ୟଂ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଦିନ୍ନଂ ଦାନଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ତଂ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି, ସେସଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ ମାରେନ୍ତସ୍ସ ଆନନ୍ତରିୟଂ ନତ୍ଥି, କମ୍ମଂ ପନ ଗରୁକଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଏଳକାଦିଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ‘‘ଏଳକଂ ମାରେମୀ’’ତି ହି ଅଭିସନ୍ଧିନା ଏଳକଟ୍ଠାନେ ନିପନ୍ନଂ ମାତରଂ, ପିତରଂ, ଅରହନ୍ତଂ ୱା ମାରେନ୍ତୋ ଆନନ୍ତରିୟଂ ଫୁସତି, ଏଳକାଭିସନ୍ଧିନା ୱା ମାତାଦିଅଭିସନ୍ଧିନା ୱା ଏଳକଂ ମାରେନ୍ତୋ ଆନନ୍ତରିୟଂ ନ ଫୁସତି, ମାତାଦିଅଭିସନ୍ଧିନା ତେ ଏୱ ମାରେନ୍ତୋ ଫୁସତେୱ । ଏସ ନୟୋ ଚୋରଚତୁକ୍କାଦୀସୁପି ।
ଲୋହିତୁପ୍ପାଦେ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଭେଜ୍ଜକାୟତାୟ କୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ପରସ୍ସ ଉପକ୍କମେନ ଚମ୍ମଚ୍ଛେଦୋ, ଲୋହିତପଗ୍ଘରଣଂ ୱା ନତ୍ଥି, ଦେୱଦତ୍ତେନ ପନ ପୱିଦ୍ଧସିଲାତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗତସକ୍ଖଲିକପ୍ପହାରେନ ୱିୟ ସରୀରସ୍ସ ଅନ୍ତୋୟେୱ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ୟଥା ଖୁଦ୍ଦିକମକ୍ଖିକାପିୱନମତ୍ତମ୍ପି ଲୋହିତଂ ୱିସମଂ ସମୋସରତି, ତଥା କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆନନ୍ତରିୟଂ ହୋତି, ନ ପନ ଜୀୱକସ୍ସେୱ ମୁଦୁଚିତ୍ତେନ ଦୁଟ୍ଠଲୋହିତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଫାସୁକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ, ପୁଞ୍ଞମେୱ ପନସ୍ସ ହୋତି, ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଚେତିୟଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ, ବୋଧିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ, ଧାତୂସୁ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଚ ଆନନ୍ତରିୟଂ ନ ହୋତି, କମ୍ମଂ ପନ ଆନନ୍ତରିୟସଦିସଂ ହୋତି । ବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସ ପନ ଥୂପଂ ୱା ସଧାତୁକଂ ପଟିମଂ ୱା ବାଧୟମାନଂ ସାଖଂ, ଚେତିୟୱତ୍ଥୁଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ବୋଧିମୂଲଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେପି ସାଖାୟ ନିଲୀନା ସକୁଣା ଚେତିୟେ ୱଚ୍ଚଂ ପାତେନ୍ତି, ଛିନ୍ଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପରିଭୋଗଚେତିୟତୋ ହି ସରୀରଚେତିୟମେୱ ମହନ୍ତତରଂ । ଧାତୁନିଧାନରହିତଂ ପଟିମାଘରଂ ୱା ବୋଧିଘରଂ ୱା ବାଧେନ୍ତଂ ସାଖଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଓଜୋହରଣସାଖଂ, ପନସ୍ସ ପୂତିଟ୍ଠାନଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନେ ୱିୟ ପୁଞ୍ଞମେୱ ହୋତି ।
ସଙ୍ଘଭେଦେ ସମାନସଂୱାସସୀମାୟ ସମାନସଂୱାସକେ ସଙ୍ଘେ ଏକତୋ ଠିତେ ୱିସୁଂ ୱଗ୍ଗସଙ୍ଘଂ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘଭେଦୋ ହୋତି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ‘‘ପଞ୍ଚହି, ଉପାଲି, ଆକାରେହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତି । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? କମ୍ମେନ ଉଦ୍ଦେସେନ ୱୋହରନ୍ତୋ ଅନୁସ୍ସାୱନେନ ସଲାକଗ୍ଗାହେନା’’ତି (ପରି॰ ୪୫୮) । ତତ୍ଥ କମ୍ମେନାତି ଅପଲୋକନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ କମ୍ମେନ । ଉଦ୍ଦେସେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେନ । ୱୋହରନ୍ତୋ କଥୟନ୍ତୋ ତାହି ତାହି ଉପପତ୍ତୀହି ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ଦୀପେନ୍ତୋ । ଅନୁସ୍ସାୱନେନାତି ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥ ମୟ୍ହଂ ବହୁସ୍ସୁତାଦିଭାୱଂ, କଥଂ ହି ନାମ ମାଦିସୋ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଗାହେୟ୍ୟ, କିମହଂ ଅପାୟତୋ ନ ଭାୟାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କଣ୍ଣମୂଲେ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସାୱନେନ । ସଲାକଗ୍ଗାହେନାତି ଏୱଂ ୱୋହାରାନୁସ୍ସାୱନେହି ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଇମଂ ସଲାକ’’ନ୍ତି ସଲାକଗ୍ଗାହେନ ।
ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମମେୱ ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ପମାଣଂ, ୱୋହାରାନୁସ୍ସାୱନସଲାକଗ୍ଗାହା ପନ ପୁବ୍ବଭାଗା । ତେସୁ ନିପ୍ଫନ୍ନେସୁପି ଅଭିନ୍ନୋୱ ହୋତି ସଙ୍ଘୋ । ୟଦା ପନ ୱୋହାରାନୁସ୍ସାୱନେହି ଚତ୍ତାରୋ ୱା ଅତିରେକେ ୱା ଭିକ୍ଖୂ ସଲାକଂ ଗାହେତ୍ୱା ୱଗ୍ଗଂ ସଙ୍ଘଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିସୁଂ କମ୍ମଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା କରୋତି, ତଦା ସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ଅଭେଦପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ପନ ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ ୱଟ୍ଟତି । ସମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ ହି କରୋନ୍ତସ୍ସ ନେୱ ଭେଦୋ ହୋତି, ନ ଆନନ୍ତରିୟଂ, ତଥା ତତୋ ଊନପରିସାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ‘‘ଏକତୋ, ଉପାଲି, ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି ଏକତୋ ଚତ୍ତାରୋ, ନୱମୋ ଅନୁସ୍ସାୱେତୀ’’ତିଆଦି (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୧) ।
ଇମେସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ଆନନ୍ତରିୟେସୁ ସଙ୍ଘଭେଦୋ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ସେସାନି କାୟକମ୍ମାନି, ସବ୍ବାନେୱ ଖୋ ତାନି କାୟଦ୍ୱାରତୋପି ୱଚୀଦ୍ୱାରତୋପି ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି । ସଙ୍ଘଭେଦୋପି ହି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ଭେଦଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟଦ୍ୱାରତୋପି ସମୁଟ୍ଠାତି, ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଚେତ୍ଥ କପ୍ପଟ୍ଠିତିୟୋ । କପ୍ପୱିନାସେ ଏୱ ହି ସଙ୍ଘଭେଦତୋ ମୁଚ୍ଚତି, ସେସାନଂ ପନ ତଥା ନିୟମୋ ନତ୍ଥି । ୟେନ ଚ ପଞ୍ଚପେତାନି କମ୍ମାନି କତାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ସଙ୍ଘଭେଦୋୱ ନିରୟେ ୱିପଚ୍ଚତି, ସେସାନି ‘‘ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନାହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସଙ୍ଘଭେଦାଭାୱେ ଲୋହିତୁପ୍ପାଦୋ, ତଦଭାୱେ ଅରହନ୍ତଘାତୋ, ତଦଭାୱେ ମାତୁଘାତୋ, ପିତୁଘାତୋ ୱା, ତସ୍ମିମ୍ପି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତରେ । ପୁରିମାନି ଚେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ସବ୍ବେସଂ ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ସାଧାରଣାନି, ସଙ୍ଘଭେଦୋ ପନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋୱ, ଅସାଧାରଣୋ ଅଞ୍ଞେସଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀପି ହି ସଙ୍ଘଂ ନ ଭିନ୍ଦତି, ପଗେୱ ଇତରେ । ପଞ୍ଚପି ଚେତାନି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଦୋସମୂଲାନି ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅଟ୍ଠମଭୱାଗହଣଂ କେନ ନିୟାମିତନ୍ତି ? ୱିପସ୍ସନାୟ । ୟସ୍ସ ହି ସା ତିକ୍ଖା, ସୋ ଏକଂ ଏୱ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଏକବୀଜୀ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ମନ୍ଦା, ସୋ ଦୁତିୟେ…ପେ॰… ଛଟ୍ଠେ ୱା ଭୱେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା କୋଲଂକୋଲୋ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ଅତିମନ୍ଦା, ସୋ ସତ୍ତମଂ ଭୱଂ ନାତିକ୍କମତି, ତତ୍ଥ ନିୟମେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ନାମ ହୋତି । ସଚେପି ହିସ୍ସ ସତ୍ତମେ ଭୱେ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଅସନି ୱା ପବ୍ବତକୂଟୋ ୱା ପତେୟ୍ୟ, ତସ୍ମିମ୍ପି କାଲେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱାୱ ପରିନିବ୍ବାତି । ଉତ୍ତମକୋଟିୟା ହି ସତ୍ତମଭୱାନତିକ୍କମନଞ୍ଞେୱ ସନ୍ଧାୟେୱ ‘‘ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୬; ୨.୧୬୯; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୯୮) ୱୁତ୍ତୋତି ।
ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାତିଆଦୀସୁ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳସଙ୍ଖାତଂ ଜାତିଖେତ୍ତଂ ଏକା ଲୋକଧାତୁ ନାମ ଆଣାୱିସୟଖେତ୍ତେସୁ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍କାୟ ଏୱାଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପଟିସେଧଂ ଅକତ୍ୱା ଜାତିଖେତ୍ତେ ଏୱ କତୋ । ଠପେତ୍ୱା ଇମଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ବୁଦ୍ଧା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ବୁଦ୍ଧତ୍ତହେତୂନଂ ଅନାଦିବୁଦ୍ଧପରମ୍ପରାଦୀନଂ ତଥାଭାୱା । ତତୋ ଏୱ ହି ସତ୍ତା ନିରୱସେସତୋ ନିବ୍ବୁତିଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି । ୟଦି ହି ସବ୍ବଚକ୍କୱାଳେସୁ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ନିରୱସେସତୋ ନିବ୍ବୁତିଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ତଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅନାଦିବୁଦ୍ଧପରମ୍ପରାୟ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନାନଂ ନିୱାସଭୂତେ ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ଚେତ୍ଥାପି ଦୁଲ୍ଲଭା, ତେସଂ ଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତା ଏୱେତ୍ଥ କପ୍ପାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦରହିତଂ ହୋତି । ୟଦି ଚ ତେ ସୁଲଭା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଏକସ୍ମିଂ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ଚତୁସଟ୍ଠିବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ ଅନ୍ତରକପ୍ପସ୍ସ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରତ୍ତା । ଭଦ୍ଦକପ୍ପେସୁ ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧା ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କଥଂ ପନେତ୍ଥାପି ଦୁଲ୍ଲଭତରା ଚକ୍କୱାଳନ୍ତରେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଦୁଲ୍ଲଭତା କାରଣଦୁଲ୍ଲଭତାୟ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ? ଏତ୍ଥାପି ନ ଦେୱବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ, ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଏୱ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥେୱ ସବ୍ବସୋ ତିୱିଧସଦ୍ଧମ୍ମାଧାରସ୍ସ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ପାତୁଭାୱତୋ, ଇତରଲୋକେସୁ ନିରୱସେସତୋ ପକାରାସମ୍ଭୱତୋ ଚ ।
ୟଦି ହି ବୁଦ୍ଧା ଦେୱଲୋକାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ମନୁସ୍ସା ଭୟେନ ଉପସଙ୍କମିତୁମେୱ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ପଗେୱ ଧମ୍ମସୱନପବ୍ବଜ୍ଜାଦିଂ କାତୁଂ, ତେନେୱ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ରୂପକାୟାନୁଭାୱାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନଅମନୁସ୍ସସଙ୍କାକୁତୂହଲଂ ଜନଂ ନିଜ୍ଝାପେତୁଂ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକାଦିନିୟାମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଦାରପରିଗ୍ଗହାଦିଂ ଅକାସି, ଏୱଂ କତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତମ୍ପି ନଂ ରାଜଗହେ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ପଣ୍ଡୱପବ୍ବତପସ୍ସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତଂ ବିମ୍ବିସାରୋ ନାନପ୍ପକାରତୋ ମନୁସ୍ସଭାୱଂ ୱିଚିନିତ୍ୱାୱ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୱିସହି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । ଲୋକନିତ୍ଥାରଣତ୍ଥାୟ ହି ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅତ୍ତନୋ ସକ୍କାରାଦିଅତ୍ଥାୟ, ତସ୍ମା ମନୁସ୍ସେସୁ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାପି ଇମସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏୱ, ତତ୍ଥାପି ଇମସ୍ମିଂ ମଜ୍ଝିମପଦେସେ ଏୱ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧାୱ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକା ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିଆଦୟୋ ଚ ଅଞ୍ଞେପି ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତସତ୍ତା ଏତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପୁରେ ପୁବ୍ବଂ ନାମ, ଧାତୁଅନ୍ତରଧାନତୋ ପଚ୍ଛା ଚରିମଂ ନାମ, ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ନାମ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନିୱାରିତା, ଧାତୁଅନ୍ତରଧାନେ ପନ ଜାତେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ନିୱାରିତା । କିଞ୍ଚାପି ନ ନିୱାରିତା, ଅନ୍ତରକପ୍ପଂ ପନ ଖେପେତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଞ୍ଚ ହି ଅନ୍ତରଧାନାନି ନାମ ଅଧିଗମଅନ୍ତରଧାନଂ ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନଂ ପରିୟତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନଂ ଲିଙ୍ଗଅନ୍ତରଧାନଂ ଧାତୁଅନ୍ତରଧାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଧିଗମୋତି ମଗ୍ଗଫଲାଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାୟୋ, ସୋ ପରିହାୟମାନୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିହାୟତି । ପରିନିବ୍ବାନତୋ ହି ୱସ୍ସସହସ୍ସମେୱ ପଟିସମ୍ଭିଦା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତତୋ ପରଂ ଅଭିଞ୍ଞା, ତାପି ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱା ହୋନ୍ତି, ତତୋ ଅନାଗାମିନୋ, ତତୋ ସକଦାଗାମିନୋ, ସୋତାପନ୍ନା ଚ ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ଧରନ୍ତେସୁପି ଅଧିଗମୋ ଅନନ୍ତରହିତୋୱ ହୋତି, ପଚ୍ଛିମକସ୍ସ ପନ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଜୀୱିତକ୍ଖୟେନ ଅଧିଗମୋ ଅନ୍ତରହିତୋ ନାମ ହୋତି । ଇଦଂ ଅଧିଗମଅନ୍ତରଧାନଂ।
ତତୋ ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ‘‘ନତ୍ଥି ଦାନି ନୋ ଅରିୟଧମ୍ମପଟିୱେଧୋ’’ତି ଝାନୱିପସ୍ସନାସୁ ୱୋସାନଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା କୋସଜ୍ଜବହୁଲା ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲମତ୍ତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ଚୋଦେନ୍ତି, ନ ସାରେନ୍ତି, ଅକୁକ୍କୁଚ୍ଚକା ହୋନ୍ତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ମଦ୍ଦନ୍ତି, ତତୋ ଗରୁକାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ପାରାଜିକମତ୍ତମେୱ ରକ୍ଖନ୍ତି, ତେସୁ ଧରନ୍ତେସୁପି ପଟିପତ୍ତି ଅନନ୍ତରହିତାୱ ହୋତି, ପଚ୍ଛିମକସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୀଲଭେଦେନ ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟେନ ୱା ପଟିପତ୍ତି ଅନ୍ତରହିତା ନାମ ହୋତି । ଇଦଂ ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନଂ ନାମ ।
ପରିୟତ୍ତୀତି ସାଟ୍ଠକଥଂ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ଅଧମ୍ମିକେହି କଲିୟୁଗରାଜାଦୀହି ୱିପନ୍ନସସ୍ସାଦିସମ୍ପତ୍ତିତାୟ ପଚ୍ଚୟଦାୟକା ଦୁଗ୍ଗତା ହୋନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୂ ଚ ପଚ୍ଚୟେହି କିଲମନ୍ତା ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତତୋ ଅଟ୍ଠକଥା ପରିହାୟତି, ପାଳିୱସେନେୱ ପରିୟତ୍ତିଂ ଧାରେନ୍ତି, ତତୋ ପାଳିଂ ସକଲଂ ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ପଠମଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ପରିହାୟତି, ତଞ୍ଚସ୍ସ ପରିହାୟନଂ ମତ୍ଥକତୋ ପଠାୟ । ପଠମମେୱ ହି ମହାପକରଣଂ ପରିହାୟତି, ତତୋ ୟମକଂ କଥାୱତ୍ଥୁ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ଧାତୁକଥା ୱିଭଙ୍ଗୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହୋ ଚ ଅନୁକ୍କମେନ ପରିହାୟନ୍ତି, ତତୋ ମତ୍ଥକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ପରିହାୟତି, ପଠମଂ ହି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ ଏକାଦସକନିପାତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱଏକକନିପାତା ପରିହାୟତି, ତତୋ ମତ୍ଥକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ, ପଠମଂ ହି ମହାୱଗ୍ଗୋ ପରିହାୟତି, ତତୋ ସଳାୟତନୱଗ୍ଗୋ ଖନ୍ଧକୱଗ୍ଗୋ ନିଦାନୱଗ୍ଗୋ ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋତି, ଏୱଂ ମଜ୍ଝିମନିକାୟଦୀଘନିକାୟାଦୟୋ ଚ ମତ୍ଥକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିହାୟନ୍ତି, ତତୋ ୱିନୟପିଟକମେୱ ତିଟ୍ଠତି, ତମ୍ପି ପରିୱାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମହାୱିଭଙ୍ଗା ପରିହାୟତି, ତତୋ ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକତୋ ମାତିକାମତ୍ତମେୱ ଧାରେନ୍ତି, ତଦାପି ୟାୱ ଚତୁପ୍ପଦିକାପି ଗାଥା ମନୁସ୍ସେସୁ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ପରିୟତ୍ତି ଅନନ୍ତରହିତାୱ ହୋତି, ତାୟ ଅନ୍ତରହିତାୟ ପରିୟତ୍ତି ଅନ୍ତରହିତା ନାମ ହୋତି । ଇଦଂ ପରିୟତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନଂ ନାମ ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ପତ୍ତଚୀୱରଗ୍ଗହଣାଦିଆକପ୍ପଂ ନ ପାସାଦିକଂ ହୋତି, ନିଗଣ୍ଠାଦୟୋ ୱିୟ ଅଲାବୁପତ୍ତାଦିଂ ଅଗ୍ଗବାହାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ଓଲମ୍ବିତ୍ୱାପି ସିକ୍କାୟ ଓଲଗ୍ଗେତ୍ୱାପି ୱିଚରନ୍ତି, ଚୀୱରରଜନମ୍ପି ନ ସାରୁପ୍ପଂ, ଓଟ୍ଠଟ୍ଠିକୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତି, ତତୋ ରଜନମ୍ପି ଓୱଟ୍ଟିକୱିଜ୍ଝନମ୍ପି ନ ହୋତି, ଦସା ଛେତ୍ୱା ପରିବ୍ବାଜକା ୱିୟ କାସାୱମତ୍ତମେୱ ଧାରେନ୍ତି, ତତୋ ପରିକ୍ଖୀଣେ କାଲେ ଖୁଦ୍ଦକକାସାୱଖଣ୍ଡଂ ହତ୍ଥେ ୱା ଗୀୱାୟ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା କସିକମ୍ମାଦୀନି କତ୍ୱା ଦାରଭରଣାଦିଂ କରୋନ୍ତି, ତଦା ଦକ୍ଖିଣଂ ଦେନ୍ତୋ ଜନୋ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଏତେସଂ ଦେତି, ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଖୋ ପନାନନ୍ଦ, ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ଗୋତ୍ରଭୁନୋ କାସାୱକଣ୍ଠା ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା, ତେସୁ ଦୁସ୍ସୀଲେସୁ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାନଂ ଦସ୍ସନ୍ତି, ତଦାପହଂ, ଆନନ୍ଦ, ସଙ୍ଘଗତଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୦) । ତତୋ ‘‘ପପଞ୍ଚୋ ଏସ, କିଂ ଇମିନା ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ତଂ କାସାୱଖଣ୍ଡଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଖିପନ୍ତି, ଏତସ୍ମିଂ କାଲେ ଲିଙ୍ଗଂ ଅନ୍ତରହିତଂ ନାମ ହୋତି । ଇଦଂ ଲିଙ୍ଗଅନ୍ତରଧାନଂ ନାମ ।
ତତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ଅଲଭମାନା ଧାତୁୟୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନବଲେନ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଲବ୍ଭମାନକଟ୍ଠାନଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ତତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଲଭମାନା ସବ୍ବଧାତୁୟୋ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡମେୱ ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ସାସପମତ୍ତାପି ହି ଧାତୁ ନ ଅନ୍ତରା ନସ୍ସିସ୍ସତି, ତା ପନ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନବୁଦ୍ଧସରୀରସିରିଂ, ୟମକପାଟିହାରିୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେସ୍ସନ୍ତି, ତତୋ ଧାତୁସରୀରତୋ ତେଜୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ତଂ ସରୀରଂ ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ ଗମେତି, ତଦା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱତା ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେ ୱିୟ ପରିଦେୱିତ୍ୱା ପୂଜାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତି । ଇଦଂ ଧାତୁଅନ୍ତରଧାନଂ ନାମ ।
ଇମସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିଅନ୍ତରଧାନମେୱ ମୂଲଂ । ପରିୟତ୍ତିୟଂ ହି ସତି ପଟିୱେଧାଦୟୋପି ନଟ୍ଠା ନାମ ନ ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନଟ୍ଠାତି । ୟଥା ଚ ନିଧିକୁମ୍ଭିୟା ଜାନନତ୍ଥାୟ ପାସାଣପିଟ୍ଠେ ଉପନିବଦ୍ଧଅକ୍ଖରେସୁ ଧରନ୍ତେସୁ ନିଧିକୁମ୍ଭି ନଟ୍ଠା ନାମ ନ ହୋତି, ଅକ୍ଖରେସୁ ପନ ନଟ୍ଠେସୁ ନଟ୍ଠା, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ –
‘‘ୟାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତା,
ୱିନୟୋ ୟାୱ ଦିପ୍ପତି ।
ତାୱ ଦକ୍ଖନ୍ତି ଆଲୋକଂ,
ସୂରିୟେ ଅବ୍ଭୁଟ୍ଠିତେ ୟଥା ॥
‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଅସନ୍ତେସୁ,
ପମୁଟ୍ଠେ ୱିନୟମ୍ହି ଚ ।
ତମୋ ଭୱିସ୍ସତି ଲୋକେ,
ସୂରିୟେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ୟଥା ॥
ପଟିପତ୍ତି ହୋତି ରକ୍ଖିତା ।
ୟୋଗକ୍ଖେମା ନ ଧଂସତୀ’’ତି । (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୩୦; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ପାଚିତ୍ତିୟ ୩.୪୩୮) ।
ଏୱମିମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଅନ୍ତରଧାନେସୁ ଧାତୁଅନ୍ତରଧାନତୋ ପଚ୍ଛା ଚରିମଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କସ୍ମା ପନ ଦ୍ୱେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ନିରତ୍ଥକତୋୱ । ଏକୋୱ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅନନ୍ତେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁ ସବ୍ବସତ୍ତାନମ୍ପି ୟଦି ଉପନିସ୍ସୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏକକ୍ଖଣେ ସପାଟିହାରିୟଂ ସବ୍ବାନୁକୂଲଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ତେ ୱିନେତୁଂ ସକ୍କୋତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ନାନକ୍ଖଣେସୁ, ତସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ଅନେକେସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ନିରତ୍ଥିକାୱ । ଅନତ୍ଥକତା ପନ ଅନଚ୍ଛରିୟଅଗାରୱୱିୱାଦାଦିଦୋସତୋ ଚେୱ ମହାପଥୱିୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧାରଣେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ୱିକିରଣାଦିଦୋସତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଦ୍ୱେ ଏକତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏକୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନାନାଚକ୍କୱାଳେସୁ ପନ ବହୂପି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତି ଏତସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଚକ୍କରତନପାତୁଭାୱଅନ୍ତରଧାନାନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତରଧାନଞ୍ଚସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ କାଲକିରିୟତୋ, ପବ୍ବଜ୍ଜାତୋ ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ହୋତି, ତସ୍ସ ଚ ଆନୁଭାୱେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକତ୍ଥ ସହଅନୁପ୍ପତ୍ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଠାନାଠାନଞାଣବଲଂ ପଠମଂ ।
ଦୁତିୟେ କମ୍ମସମାଦାନାନନ୍ତି ସମାଦିୟିତ୍ୱା କତାନଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ, କମ୍ମମେୱ ୱା କମ୍ମସମାଦାନଂ । ଠାନସୋ ହେତୁସୋତି ପଚ୍ଚୟତୋ ଚେୱ ହେତୁସଙ୍ଖାତକାରଣତୋ ଚ। ତତ୍ଥ ଗତିଉପଧିକାଲପୟୋଗା ୱିପାକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା, କମ୍ମଂ ହେତୁ । ତଦୁଭୟତୋ କମ୍ମୱିପାକଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । କଥଂ ? ଭଗୱା ହି ‘‘ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ବହୂନି ପାପକମ୍ମାନି ଗତିଉପଧିକାଲପୟୋଗାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିବାହିତାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ବହୂନି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମାନି ତେସଂ ୱିପତ୍ତିୟା ପଟିବାହିତାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ପଜାନାତି ।
ତତ୍ଥ ଗତିୱିପତ୍ତୀତି ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା । ଗତିସମ୍ପତ୍ତୀତି ମନୁସ୍ସଦେୱଗତିୟୋ । ଉପଧୀତି ଅତ୍ତଭାୱୋ। ତସ୍ସ ସମିଦ୍ଧି ସମ୍ପତ୍ତି ନାମ, ଅସମିଦ୍ଧି ୱିପତ୍ତି ନାମ । କାଲସମ୍ପତ୍ତୀତି ସୁରାଜସୁମନୁସ୍ସକାଲସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ପନ୍ନକାଲୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ କାଲୱିପତ୍ତି ନାମ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପନ କମ୍ମସ୍ସ ସମ୍ମାପୟୋଗୋ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତି, ମିଚ୍ଛାପୟୋଗୋ ପୟୋଗୱିପତ୍ତି ନାମ । ତତ୍ଥ ହି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ କୁସଲକମ୍ମେନ ଦେୱଗତିଆଦୀସୁ ଗତିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ତଂ ଗତିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ କୁସଲାନି ଏୱ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ତାୟ ପନ ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିବାହିତାନି ଅକୁସଲାନି ତତ୍ଥ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତାନି ପୁନ ନିରୟାଦୀସୁ ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ତଂ ଗତିୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୟଥାସୁଖଂ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ତାୟ ପନ ଗତିୱିପତ୍ତିୟା ପଟିବାହିତାନି କୁସଲାନି ତତ୍ଥ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସନୀୟେନାଭିରୂପେନ କାୟେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ୟଦିପି ସୋ ଦାସୋ ୱା ହୋତି ହୀନଜଚ୍ଚୋ ୱା, ତଂ ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ କୁସଲାନି ଏୱସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ତାଦିସଂ ହି ସୁରୂପଂ ‘‘ଅୟଂ କିଲିଟ୍ଠକମ୍ମସ୍ସ ନାନୁଚ୍ଛୱିକୋ’’ତି ଉଚ୍ଚେସୁ ଅମଚ୍ଚାଦିଟ୍ଠାନେସୁ ଠପେନ୍ତି, ଚଣ୍ଡାଲିମ୍ପି ସୁରୂପଂ ଅଗ୍ଗମହେସିଆଦିଟ୍ଠାନେସୁ ଠପେନ୍ତି । ତାୟ ପନ ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିବାହିତାନି ଅକୁସଲାନସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତାନି ପନ ଉପଧିୱିପତ୍ତିୟଂ ଚ ଠିତସ୍ସ ୟଥାସୁଖଂ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ରାଜକୁଲାଦୀସୁ ହି ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଦୁରୂପଂ ହୀନେସୁ ଠପେନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପନ ପଠମକପ୍ପିକାନଂ ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱା ସୁରାଜସୁମନୁସ୍ସାନଂ ସମ୍ପନ୍ନେ କାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ତଂ କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ କୁସଲାନି ଏୱ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ଅକୁସଲାନି । ତାନି ପୁନ ଦୁରାଜଦୁମନୁସ୍ସାନଂ ୱିପନ୍ନେ କାଲେ ତଂ କାଲୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ପନ କୁସଲାନି ତାୟ କାଲୱିପତ୍ତିୟା ପଟିବାହିତତ୍ତା । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପନ ସୀଲସଂୟମାଦିଅନୱଜ୍ଜପୟୋଗେନ ଚେୱ ସାୱଜ୍ଜେନ ୱା ଅନୱଜ୍ଜେନ ୱା ଦେସକାଲାନୁସାରେନ ଆୟୁଧସିପ୍ପାଦିପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ତଂ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ କୁସଲାନି ଏୱ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ଅକୁସଲାନି । ତାନି ପୁନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିପରୀତପୟୋଗୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ପନ କୁସଲାନି ତାୟ ପଟିବାହିତତ୍ତା । ୟୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ହି ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲଂ କରୋନ୍ତାପି ତଂତଂଆୟୁଧସିପ୍ପାଦିପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ସେନାପତିଟ୍ଠାନାଦିମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଲଭନ୍ତି, ନ ପନ ତଂ ଅକୁସଲଂ ନିସ୍ସାୟ । ୟଥା ଦାନୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାଦୀସୁ କୁସଲଂ କରୋନ୍ତାପି ଅଧିମତ୍ତୱାୟାମାଦିପୟୋଗୱିପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନୟବ୍ୟସନମ୍ପି ପାପୁଣନ୍ତି, ନ ପନ ତଂ କୁସଲଂ ନିସ୍ସାୟ । ଏୱମେତାହି ଚତୂହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି, ୱିପତ୍ତୀହି ଚ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ୱିପଚ୍ଚନାୱିପଚ୍ଚନୱିଭାଗଂ ଭଗୱା ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ୱିଭଙ୍ଗନୟେନ ଦୁତିୟବଲସ୍ସ ୱିଭାୱନା ।
ଅପରେନ ଚସ୍ସ –
‘‘ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଅହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନାହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୪) –
ଇମିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତେନାପି ନୟେନ ୱିଭାୱନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅତୀତତ୍ତଭାୱେ ଆୟୂହିତଂ କମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତଂ, ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଆଗମ୍ମ ତତ୍ଥେୱ ୱିପାକଂ ଅଦାସି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଅହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି ପଠମଂ ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ଅତୀତେସୁ ପନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦୀସୁ ବହୂସୁ ଏକଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ୱିପାକଂ ଦେତି, ସେସାନି ଅୱିପାକାନି । ଏକଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢତି, ଏକଂ ଆନନ୍ତରିୟଂ ନିରୟପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି, ସେସାନି ଅୱିପାକାନି । ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଏକାୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ସେସା ଅୱିପାକା । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନାହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି ଦୁତିୟଂ ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ଅତୀତଂ କମ୍ମଂ ଏତରହି ୱିପାକଂ ଦେତି, ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ତତିୟଂ । ୟଂ ପୁରିମନୟେନ ନ ୱିପଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଚତୁତ୍ଥଂ । ୟଂ ଅନାଗତେ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସତି, ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ପଞ୍ଚମଂ । ୟଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଛଟ୍ଠଂ । ୟଂ ଏତରହି ଆୟୂହିତଂ କମ୍ମଂ ଏତରହେୱ ୱିପାକଂ ଦେତି, ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ସତ୍ତମଂ । ୟଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠମଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦାନମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦଂ ତଥାଗତସ୍ସାତି ଇଦଂ ସବ୍ବେହି ଏତେହି ପକାରେହି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମନ୍ତରୱିପାକନ୍ତରାନଂ ୟଥାଭୂତତୋ ଜାନନଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟବଲଂ ।
ତତିୟେ ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିନ୍ତି ସବ୍ବଗତିଗାମିନିଞ୍ଚ ଅଗତିଗାମିନିଞ୍ଚ । ପଟିପଦନ୍ତି ମଗ୍ଗଂ । ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ବହୂସୁପି ମନୁସ୍ସେସୁ ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ଏକମେୱ ଅକୁସଲଂ ଏକତୋ କରୋନ୍ତେସୁ ଇମସ୍ସ ଚେତନା ନିରୟଗାମିନୀ ଭୱିସ୍ସତି, ଇମସ୍ସ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଗାମିନୀ, ଇମସ୍ସ ପେତ୍ତିୱିସୟଗାମିନୀ, ନିରୟାଦୀସୁପି ପନେସା ଏୱରୂପେ ଏୱରୂପେ ଠାନେ ଏୱଞ୍ଚେୱଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସତି, ଇମସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଂ ଉପଧିୱେପକ୍କଂ ଭୱିସ୍ସତି । ବହୂସୁ ୱା ଏକତୋ ଦାନାଦିକୁସଲଂ, ୱିପସ୍ସନଂ ୱା ପଟ୍ଠପେନ୍ତେସୁ ଇମସ୍ସ ଚେତନା ମନୁସ୍ସଗତିଗାମିନୀ ଭୱିସ୍ସତି, ଇମସ୍ସ ଦେୱଗତିଗାମିନୀ, ତତ୍ଥାପି ଏୱଞ୍ଚେୱଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସତି, ଇମସ୍ସ ୱା ୱିପସ୍ସନା ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ପଟିସମ୍ଭିଦାଦିସହିତେ ୱା ରହିତେ ୱା ନିପ୍ଫାଦେସ୍ସତି, ଇମସ୍ସ ନ କଞ୍ଚି ପଟିୱେଧଂ ସାଧେସ୍ସତୀତିଆଦିନା ଅନନ୍ତେହି ଆକାରେହି ଏକୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଉପ୍ପନ୍ନଂ କୁସଲାକୁସଲସଙ୍ଖାତଂ ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିପଟିପଦଂ ଅୱିପରୀତତୋ ପଜାନାତୀତି । ତତିୟବଲଂ ।
ଚତୁତ୍ଥେ ଅନେକଧାତୁନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୀହି, କାମଧାତୁଆଦୀହି ୱା ବହୁଧାତୁଂ । ନାନାଧାତୁନ୍ତି ତାସଞ୍ଞେୱ ଧାତୂନଂ ୱିଲକ୍ଖଣତ୍ତା ନାନପ୍ପକାରଂ ଧାତୁଂ । ଲୋକନ୍ତି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଲୋକଂ । ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ତାସଂ ତାସଂ ଧାତୂନଂ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ନାନତ୍ତଂ ଅୱିପରୀତତୋ ପଜାନାତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତଥାଗତୋ ଉପାଦିନ୍ନକସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସେୱ ନାନତ୍ତଂ ପଜାନାତି, ଅଥ ଖୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନକସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସାପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ନାନତ୍ତଂ ପଜାନାତିୟେୱ । ତେହି ଉପାଦିନ୍ନକଲୋକସ୍ସାପି ନାନତ୍ତଂ ଏକଦେସତୋୱ ଜାନନ୍ତି, ଅନୁପାଦିନ୍ନସ୍ସ ପନ ନେୱ ଜାନନ୍ତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱେତଂ ୱିସୟୋ । ଏୱଂ ହି ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନାୟ ଇମେସଂ ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛଲତାଦୀନଂ, ଖନ୍ଧଦଣ୍ଡୱଲ୍ଲିତଚପତ୍ତପୁପ୍ଫଫଲାଦିନୋ ସଣ୍ଠାନୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସଓଜାହି, ଦେସକାଲେହି ଚ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ନାନତ୍ତଂ, ପଥୱୀପବ୍ବତାଦୀନଞ୍ଚ ନାନତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଅନନ୍ତେହି ଆକାରେହି ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନାଞ୍ଞେତି । ଚତୁତ୍ଥବଲଂ ।
ପଞ୍ଚମେ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକନ୍ତି ହୀନାଦୀହି ଅଧିମୁତ୍ତୀହି ନାନାଧିମୁତ୍ତିକଭାୱଂ । ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ତୀସୁପି କାଲେସୁ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେ ଏୱ ସେୱନ୍ତି, ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକା ଚ ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକେ । ତତ୍ଥାପି ଅସ୍ସଦ୍ଧା ଅସ୍ସଦ୍ଧେ, ଦୁସ୍ସୀଲା ଦୁସ୍ସୀଲେ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକେ, ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଧେ, ସୀଲସୁତଚାଗପଞ୍ଞାଦିସମ୍ପନ୍ନା ଚ ତେ ତେ ଏୱ ସେୱନ୍ତୀତି ନାନପ୍ପକାରତୋ ଜାନାତି । ସଦ୍ଧାସୀଲାଦିସମ୍ପନ୍ନା ହି ତବ୍ବିରହିତେ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେପି ନ ସେୱନ୍ତି, ତେପି ଇତରେ, ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତନା ପନ ସଦିସେ ଏୱ ସେୱନ୍ତୀତି । ପଞ୍ଚମବଲଂ ।
ଛଟ୍ଠେ ପରସତ୍ତାନନ୍ତି ପଧାନସତ୍ତାନଂ । ପରପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ତତୋ ପରେସଂ ହୀନସତ୍ତାନଂ । ଏକତ୍ଥମେୱ ୱା ଏତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତନ୍ତି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରଭାୱଞ୍ଚ ଅପରଭାୱଞ୍ଚ, ୱୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ହାନିଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଭୂତନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟଚରିତାଧିମୁତ୍ତିଆଦୀହି ସଦ୍ଧାଦି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟତଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନାତି । ତତ୍ଥ ଆସୟୋତି ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ନିୱସତି । ସୋ ଦୁୱିଧୋ ୱଟ୍ଟାସୟୋ ୱିୱଟ୍ଟାସୟୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ୱଟ୍ଟାସୟୋ ନାମ । ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପପରିଗ୍ଗହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ଚ ୱିୱଟ୍ଟାସୟୋ ନାମ । ମଗ୍ଗଞାଣମ୍ପି ହି ‘‘ଦସୟିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟାୱାସା, ୟଦରିୟା ଆୱସିଂସୂ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୯) ଆସୟୋୱ । ଇମଂ ପନ ଭଗୱା ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନନ୍ତୋ ଉଭିନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠିଞାଣାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେପି ଜାନାତି ଏୱ । କାମରାଗାଦିକିଲେସାଧିମୁତ୍ତଞ୍ଞେୱ ହି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଭଗୱା ତଥେୱ ଜାନାତି । ‘‘ଅୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିଅଭିରତୋ ୱିୱଟ୍ଟାସୟୋ’’ତି ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିଂ ସେୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି, ‘‘ଅୟଂ କାମାଦିଅଭିରତୋ ୱଟ୍ଟାସୟୋ’’ତି ଅନୁସୟଚରିତାଦିଜାନନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଅନୁସୟୋ କାମରାଗାନୁସୟାଦିତୋ ସତ୍ତୱିଧୋ । ଚରିତନ୍ତି ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲଂ । ଅଧିମୁତ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଆସୟାନୁସୟଞାଣଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଞାଣାନି ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଏକଂ ବଲଞାଣଂ ନାମ ଜାତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠବଲଂ ।
ସତ୍ତମେ ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ପଠମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ, ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ, ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମାଧୀନଂ, ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିଆଦୀନଂ ନୱନ୍ନଂ ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତୀନଂ । ସଂକିଲେସନ୍ତି ହାନଭାଗିୟଧମ୍ମଂ । ୱୋଦାନନ୍ତି ୱିସେସଭାଗିୟଂ ଧମ୍ମଂ । ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନ ଝାନାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ତଂ କାରଣଂ । ତଂ ପନ ଦୁୱିଧଂ ୱୋଦାନମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି । ହେଟ୍ଠିମଂ ହି ପଗୁଣଂ ଝାନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱୋଦାନୱସେନ ଉପରିମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନତୋ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତମ୍ହା ତମ୍ହା ପନ ସମାଧିମ୍ହା ଭୱଙ୍ଗୱସେନେୱ ୱୁଟ୍ଠାନତୋ ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି । ନିରୋଧତୋ ପନ ଫଲସମାପତ୍ତିୟାୱ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି । ଇଦଂ ପାଳିମୁତ୍ତକୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଭଗୱା ୟଥାଭୂତଂ ସବ୍ବାକାରେନ ପଜାନାତି । ସତ୍ତମବଲଂ ।
ଅଟ୍ଠମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତୀତି ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧାନୁସ୍ସରଣଂ, ତଂ ନାମଗୋତ୍ତୱଣ୍ଣାହାରସୁଖଦୁକ୍ଖାଦୀହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିଜ୍ଜମାନେହି ଅନନ୍ତେହି ଆକାରେହି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି । ଅଟ୍ଠମବଲଂ ।
ନୱମେ ଚୁତୂପପାତନ୍ତି ଚୁତିଞ୍ଚ ଉପପାତଞ୍ଚ, ତଂ ଚୱମାନଉପପଜ୍ଜମାନହୀନପଣୀତସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାଦିତୋ ଅନନ୍ତପଭେଦେ ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ ୱଣ୍ଣାୟତନଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବାକାରତୋ ପଜାନାତୀତି । ନୱମବଲଂ ।
ଦସମେ ଆସୱାନଂ ଖୟନ୍ତି ଆସୱନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧତୋ ପଜାନାତୀତି । ଦସମବଲଂ ।
ଇମାନୀତି ୟାନି ହେଟ୍ଠା ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ଦସ ତଥାଗତବଲାନୀ’’ତି ଅୱୋଚ, ଇମାନି ତାନୀତି ଅପ୍ପନଂ କରୋତି । ୟସ୍ମା ଚେତୋପରିୟଞାଣାଦୀନି ସାୱକାଦୀନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ୱିଜ୍ଜମାନାନିପି ସୱିସୟଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଜାନନ୍ତି, ନ ଚ ସବ୍ବାକାରତୋ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୟଥାସକଂ ୱିସୟେ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବାକାରତୋ ଏକକ୍ଖଣେ ଅପ୍ପଟିହତଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘ତଥାଗତବଲାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱାୟଂ ପଭେଦୋ ହୋତି, କସ୍ମା ପନ ‘‘ଦସବଲଞାଣାନୀ’’ତି ୱିସୁଂ ୱିଭତ୍ତାନୀତି ? ୱିସୟକିଚ୍ଚଭୂମିଭେଦତୋ ନେସଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତା । ଦସବଲଞାଣେସୁ ହି ପଠମଂ କାରଣାକାରଣମେୱ ଜାନାତି, ଦୁତିୟଂ କମ୍ମନ୍ତରୱିପାକନ୍ତରମେୱ ଜାନାତି, ତତିୟଂ କମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦମେୱ, ଚତୁତ୍ଥଂ ନାନତ୍ତକାରଣମେୱ, ପଞ୍ଚମଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାଧିମୁତ୍ତିମେୱ, ଛଟ୍ଠଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱମେୱ, ସତ୍ତମଂ ଝାନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ତେସଂ ସଂକିଲେସାଦିମେୱ, ଅଟ୍ଠମଂ ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତତିମେୱ, ନୱମଂ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିମେୱ, ଦସମଂ ସଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦମେୱ, ନାଞ୍ଞଂ ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଏତେହି ଜାନିତବ୍ବଞ୍ଚ ତତୋ ଉତ୍ତରିଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଅତୀତାଦିଭେଦଂ ଏକକ୍ଖଣେ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନାତି, ଏତେସଂ ପନ କିଚ୍ଚଂ ନ ସବ୍ବଂ କରୋତି । ତଂ ହି ଝାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପେତୁଂ, ଇଦ୍ଧି ହୁତ୍ୱା ୱିକୁବ୍ବିତୁଂ, ମଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା କିଲେସେ ଖେପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଦସବଲଞାଣାନି ପନ ତଂ ସବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେସୁ ଚ ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ଞାଣାନି କାମାୱଚରାନି, ତତୋ ଦ୍ୱେ ରୂପାୱଚରାନି, ଅୱସାନେ ଏକଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ କାମାୱଚରମେୱାତି ଏୱଂ ୱିସୟକିଚ୍ଚଭୂମିଭେଦତୋ ଅଞ୍ଞମେୱ ଦସବଲଞାଣଂ । ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣନ୍ତି । ଅୟଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥାନୁସାରତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଧମ୍ମଭେଦାଦିତୋ ପନ ସବ୍ବୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଏକୱିଧକୋଟ୍ଠାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋୱ ଞାତବ୍ବୋ, ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟାଦୟୋ ହି ୱିଭଙ୍ଗନୟଭେଦା ଏତ୍ଥ, ଇତୋ ପରେସୁ ଚ ୱିଭଙ୍ଗେସୁ ନତ୍ଥୀତି ।
ଞାଣୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନାୟଂ ନିକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛେଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ମାତିକାୟ ହି ଆଦିତୋ ତାୱ – ଜାତିମଦୋତିଆଦୟୋ ତେସତ୍ତତି ଏକକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ତତୋ କୋଧୋ ଚ ଉପନାହୋ ଚାତିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସ ଦୁକା, ଅକୁସଲମୂଲାଦୟୋ ପଞ୍ଚତିଂସ ତିକା, ଆସୱଚତୁକ୍କାଦୟୋ ଚୁଦ୍ଦସ ଚତୁକ୍କା, ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାଦୟୋ ପନ୍ନରସ ପଞ୍ଚକା, ୱିୱାଦମୂଲାଦୟୋ ଚୁଦ୍ଦସ ଛକ୍କା, ଅନୁସୟାଦୟୋ ସତ୍ତ ସତ୍ତକା, କିଲେସୱତ୍ଥୁଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠକା, ଆଘାତୱତ୍ଥୁଆଦୟୋ ନୱ ନୱକା, କିଲେସୱତ୍ଥୁଆଦୟୋ ସତ୍ତ ଦସକା, ଛନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠାରସକାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତେ ଅତିଦସ୍ସିତାନୀତି ସବ୍ବାନିପି ତେସଟ୍ଠିଅଧିକାନି ଅଟ୍ଠକିଲେସସତାନି ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ତାୱ ନିକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ଅତ୍ଥତୋ ପନ ‘‘ଜାତିମଦୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଜାତିଉଚ୍ଚାକୁଲୀନତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱଣ୍ଣାନଂ ଅହଂ ଉତ୍ତମଜାତିକୋ, ଇମେ ନ ଉତ୍ତମଜାତିକା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମଜ୍ଜନାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ଜାତିମଦୋ ନାମ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଆଦିଚ୍ଚଗୋତ୍ତକସ୍ସପଗୋତ୍ତାଦିଉତ୍ତମଗୋତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଗୋତ୍ତମଦୋ। ନିରାବାଧତଂ, ୟୋବ୍ବଞ୍ଞଂ, ‘‘ଚିରଂ ସୁଖଂ ଜୀୱିଂ ଜୀୱାମି ଜୀୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଜୀୱିତଂ, ବହୁଲାଭଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ୟଥାକ୍କମଂ ଆରୋଗ୍ୟମଦାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା । ସୁକତପଣୀତପଚ୍ଚୟଲାଭଂ, ମାନନୱନ୍ଦନାଦିଗରୁକାରଂ ମଞ୍ଞେୱ ପମୁଖଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ପରିୱାରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏୱଂ ପୁରେକ୍ଖାରଂ, ମହାପରିୱାରଂ, ସୁଚିପରିୱାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ୟଥାକ୍କମଂ ସକ୍କାରମଦାଦୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଭୋଗୋ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଲାଭଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତୋ, ନିହିତଧନୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଲାଭୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ‘‘ଅନ୍ନପାନୱତ୍ଥାଭରଣମାଲାଗନ୍ଧାଦିଉପଭୋଗସମିଦ୍ଧିୱସେନାପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସରୀରୱଣ୍ଣଂ, ଗୁଣୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ୱଣ୍ଣମଦୋ। ବାହୁସଚ୍ଚଂ, ପଟିଭାନଂ, ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧୱଂସଂ ରାଜୱଂସଂ ଜନପଦୱଂସଂ ଗାମୱଂସଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱପରିଚ୍ଛେଦଂ ନକ୍ଖତ୍ତମୁହୁତ୍ତୟୋଗଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଏୱଂ ରତ୍ତଞ୍ଞୁତଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ୟଥାକ୍କମଂ ସୁତମଦାଦୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଜାତିପିଣ୍ଡପାତିକତଂ, ଅନୱଞ୍ଞାତତଂ, ଇରିୟାପଥପାସାଦିକତଂ, ମହିଦ୍ଧିକତଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ୟଥାକ୍କମଂ ପିଣ୍ଡପାତିକମଦାଦୟୋ । କିଞ୍ଚାପି ପରିୱାର-ଗ୍ଗହଣେନ ୟସୋ ଗହିତୋ । ପରିୱାରସ୍ସ ପନ ସୱସୱତ୍ତକଭାୱେନ ପତ୍ଥଟତଂ କିତ୍ତିୟସଞ୍ଞେୱ ୱା ନିସ୍ସାୟ ୟସମଦୋ। ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ, ଉପଚାରପ୍ପନାଝାନଂ, ସିପ୍ପକୋସଲ୍ଲଂ, ସରୀରସ୍ସ ଆରୋହସମ୍ପଦଂ, ପରିଣାହସମ୍ପଦଂ, ଅନୂନନିଦ୍ଦୋସଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗତାୟ ସରୀରପାରିପୂରିଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ସୀଲମଦାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇମିନା ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନ ସୱତ୍ଥୁକଂ ମାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱତ୍ଥୁକମେୱ ସାମଞ୍ଞତୋ ମାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମଦୋ’’ତି ଆହ । ପମାଦୋତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତୋ ସୁଚରିତାସେୱନାୟ, ଦୁଚ୍ଚରିତସେୱନାୟ ଚ ହେତୁଭୂତୋ ପମଜ୍ଜନାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ପମାଦୋ ନାମ, ସ୍ୱାୟଂ ସତିୱୋସ୍ସଗ୍ଗଲକ୍ଖଣୋ । ୱାତଭରିତଭତ୍ତା ୱିୟ ମାତାପିତୂସୁପି ଅନୋଣତଭାୱସଙ୍ଖାତୋ କକ୍ଖଳମାନୋ ଥମ୍ଭୋ ନାମ, ସ୍ୱାୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱଲକ୍ଖଣୋ । ଅଞ୍ଞେସଂ ଗେହାଦିଉପକରଣସମ୍ପଦଂ, ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ତଦ୍ଦିଗୁଣସମାରମ୍ଭନୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସାରମ୍ଭୋ ନାମ । ଗନ୍ଥୋପି ହି ସାରମ୍ଭୱସେନ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି । ସ୍ୱାୟଂ କରଣୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣୋ ।
ଅତ୍ର ଅତ୍ର ୱିସୟେ ଇଚ୍ଛା ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ରିଚ୍ଛୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା। ଏୱଂ ମହିଚ୍ଛତାଦୀସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ, ତେନ ତେନ ଅସନ୍ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ଅପରସ୍ସ ଅପରସ୍ସ ପତ୍ଥନାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା। ୟାୟ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଂ ପଣୀତମ୍ପି ଲାମକଂ ୱିୟ ଖାୟତି, ପରେନ ଲଦ୍ଧଂ ଲାମକମ୍ପି ପଣୀତଂ ୱିୟ ଖାୟତି । ସାୟଂ ଅପରାପରଲାଭପତ୍ଥନାଲକ୍ଖଣା । ସନ୍ତଗୁଣୱିଭାୱନାୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚେୱ ତଦୁପ୍ପନ୍ନେହି ଅତିମହନ୍ତେହିପି ୱତ୍ଥୂହି ଅସନ୍ତୁସ୍ସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚ ଲୋଭୋ ମହିଚ୍ଛତା। ୟାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଦୁପ୍ପୂରୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଉପାଦାନେନ, ସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚ ଉଦକେନ । ୟା ଚାୟଂ ସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତା, ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ପରିଭୋଗେ ଚ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଏତଂ ମହିଚ୍ଛତାଲକ୍ଖଣଂ ।
ଅସନ୍ତାନଂ ପନ ସଦ୍ଧାସୀଲାନଂ, ମଗ୍ଗଫଲାଦୀନଞ୍ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଗୁଣାନଂ ୱିଭାୱନାୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚେୱ ତଦୁପ୍ପନ୍ନେହି ଅତିମହନ୍ତେହିପି ପଚ୍ଚୟେହି ଅସନ୍ତୁସ୍ସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚ ଲୋଭୋ ପାପିଚ୍ଛତା। ୟା ଚାୟଂ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତା, ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ପରିଭୋଗେ ଚ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଏତଂ ପାପିଚ୍ଛତାଲକ୍ଖଣଂ ।
ସିଙ୍ଗନ୍ତି ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ସିଙ୍ଗଂ, ନାଗରିକଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ କିଲେସସିଙ୍ଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ସିଙ୍ଗାରକରଣୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋୱ । ତିନ୍ତିଣନ୍ତି ଖୀୟନଂ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ସୁନଖାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସତ୍ତାନଂ ‘‘ତୱ ସନ୍ତକଂ, ମମ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ଖିୟ୍ୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଦୋସୋୱ । ଚାପଲ୍ୟନ୍ତି ଚପଲତା, ତଂ ପତ୍ତଚୀୱରାଦିପରିକ୍ଖାରାନଂ, ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଚ ମଣ୍ଡନୱିଭୂସନକେଳାୟନୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ରାଗୋୱ, ୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଜିଣ୍ଣୋପି ଦହରୋ ୱିୟ ହୋତି । ଅସଭାଗୱୁତ୍ତୀତି ୱିସଭାଗୱୁତ୍ତି ୱିସଭାଗକିରିୟା, ସା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟେସୁପି ଅନାଦରୱସେନ ୱିପଚ୍ଚନୀକଗ୍ଗାହିତାୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ଦୋସୋୱ, ୟାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଗିଲାନେପି ମାତାପିତୁଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦିକେ ନ ଓଲୋକେତି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଲାଭସକ୍କାରକାରଣା କଲହଂ କରୋତି, ତେସୁ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ, ଚେତିୟାଦୀସୁ ଚିତ୍ତୀକାରଞ୍ଚ ନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତି । ଅରତୀତି ପନ୍ତେସୁ ସେନାସନେସୁ, ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ଚ ଅନଭିରମଣା ଉକ୍କଣ୍ଠିତତା, ସା ତଥାପୱତ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ତନ୍ଦୀତି ଆଲସ୍ୟଂ । ୱିଜମ୍ଭିତାତି କାୟସ୍ସ ଆନମନାଦିଆକାରେନ ଫନ୍ଦନା ୱିଜମ୍ଭନା । ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋତି ଭତ୍ତମୁଚ୍ଛାୟ କାୟସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା । ଚେତସୋ ଚ ଲୀନତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତସଙ୍କୋଚୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନେତାନି ସବ୍ବାନିପି ଥିନମିଦ୍ଧୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗିଲାନାକାରୋୱ ।
କୁହନାତିଆଦୀସୁ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପାପିଚ୍ଛସ୍ସ ତେନ ତେନ ଉପାୟେନ ୱିମ୍ହାପନା କୁହନା ନାମ । ସା ତିୱିଧା ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସାମନ୍ତଜପ୍ପନଇରିୟାପଥସଣ୍ଠାପନୱସେନ । ତତ୍ଥ ଚୀୱରାଦୀହି ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ତଦତ୍ଥିକସ୍ସେୱ ସତୋ ପାପିଚ୍ଛତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିକ୍ଖିପନେନ, ତେ ଚ ଗହପତିକେ ଅତ୍ତନି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସଦ୍ଧେ ଞତ୍ୱା ପୁନ ତେସଂ ‘‘ଅହୋ ଅୟ୍ୟୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନ କିଞ୍ଚି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ନୋ ଅସ୍ସ, ସଚେ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ କିଞ୍ଚି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟା’’ତି ନାନାୱିଧେହି ଉପାୟେହି ପଣୀତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ଉପନାମେନ୍ତାନଂ ତଦନୁଗ୍ଗହକାମତଞ୍ଞେୱ ଆୱିକତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ତତୋ ପଭୁତି ଅପି ସକଟଭାରେହି ଉପନାମନହେତୁଭୂତଂ ୱିମ୍ହାପନଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତା କୁହନା ନାମ । ପାପିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ପନ ସତୋ ‘‘ୟୋ ଏୱରୂପଂ ଚୀୱରଂ ଧାରେତି, ସୋ ସମଣୋ ମହେସକ୍ଖୋ’’ତିଆଦିନା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଧିଗମପରିଦୀପନୱାଚାୟ ତଥା ତଥା ୱିମ୍ହାପନଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପନସଙ୍ଖାତା କୁହନା ନାମ । ପାପିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ପନ ସତୋ ସମାହିତସ୍ସେୱ ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟକତେନ ପଣିଧାୟ ସଣ୍ଠପିତେନ ଗମନାଦିଇରିୟାପଥେନ ୱିମ୍ହାପନଂ ଇରିୟାପଥସଣ୍ଠପନସଙ୍ଖାତା କୁହନା ନାମ ।
ଆଲପନାତିଆଦିନା ପନ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟପଟିସଂୟୁତ୍ତା ୱାଚାୟେୱ ଦସ୍ସିତା । ଅନୁପ୍ପିୟଭାଣିତା, ଚାଟୁକମ୍ୟତା, ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତା, ପାରିଭଟୟତା ଚ ଆଲପନା ନାମ । ତତ୍ଥ ଆଲପନାତିଆଦିତୋୱ ଲପନା । ଅନୁପ୍ପିୟଭାଣିତାତି ସଚ୍ଚାନୁରୂପଂ, ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ୱା ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପିୟଭଣନଂ । ଚାଟୁକମ୍ୟତାତି ନୀଚୱୁତ୍ତିତା, ଅତ୍ତାନଂ ହେଟ୍ଠତୋ ଠପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନଂ । ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତାତି ମୁଗ୍ଗସୂପସଦିସତା, ଅପକ୍କମୁଗ୍ଗସଦିସେନ ଅପ୍ପସଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୱଚନତା । ପାରିଭଟୟତାତି କୁଲଦାରକାନଂ ଅଙ୍କେନ ପରିହରଣାଦିକଂ ପରିଭଟସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ । ଏୱମୟଂ ସବ୍ବୋପି କିରିୟାଭେଦୋ ‘‘ଲପନା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ପରେସଂ ପନ ପଚ୍ଚୟଦାନସଞ୍ଞାଜନକଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମଂ ନେମିତ୍ତିକତା ନାମ, ୟା ‘‘ପରିକଥୋଭାସନିମିତ୍ତକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅକ୍କୋସନୱମ୍ଭନଗରହଣାଦୀହି ୟଥା ଦାୟକୋ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାୟତି, ଏୱଂ ତଂ ନିପ୍ପୀଳନଂ ନିପ୍ପେସିକତା ନାମ । ଅୟଂ ହି ୟସ୍ମା ୱେଳୁପେସିକାୟ ୱିୟ ଅବ୍ଭଙ୍ଗଂ ଇମାୟ ପରସ୍ସ ଗୁଣଂ ନିପ୍ପେସେତି ନିପୁଞ୍ଛତି, ୟସ୍ମା ୱା ଗନ୍ଧଜାତଂ ପିସିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମଗ୍ଗନା ୱିୟ ପରଗୁଣେ ନିପ୍ପିସିତ୍ୱା ୱିଚୁଣ୍ଣେତ୍ୱା ଏସା ଲାଭମଗ୍ଗନା ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ନିପ୍ପେସିକତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକସ୍ମିଂ ପନ କୁଲେ ଲଦ୍ଧାମିସଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଦାନୱସେନ ଲାଭେନ ଲାଭସ୍ସ ପତ୍ଥନା ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀସନା ନାମ । ଇମେ ଚ କୁହନାଦୟୋ ପଞ୍ଚପି ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତା ଲୋଭାଦିଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦୟୋ ଦ୍ୱାଦସ ମାନା ହେଟ୍ଠା ସଂୟୋଜନଗୋଚ୍ଛକେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱ । ତତ୍ଥ ଚ ଆଦିତୋ ତୟୋ ମାନା ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନିସ୍ସାୟ ଜାତିଗୋତ୍ତରୂପଭୋଗସିପ୍ପସୁତାଦିମାନୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ କଥିତା, ତତୋ ପରଂ ପନ ନୱ ମାନା ସେୟ୍ୟସଦିସହୀନପୁଗ୍ଗଲେ ନିସ୍ସାୟ କଥିତା ।
ଏୱମେତେହି ଦ୍ୱାଦସହି ପଦେହି ସୱତ୍ଥୁକେ ମାନେ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱତ୍ଥୁକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ଅତିମାନୋତିଆଦୀସୁ ‘‘ଜାତିଆଦୀହି ମୟା ସଦିସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞନାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ଅତିମାନୋ ନାମ । ‘‘ଇମେ ମୟା ପୁବ୍ବେ ସଦିସା, ଇଦାନି ଅହଂ ସେଟ୍ଠୋ, ଇମେ ହୀନତରା’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଭାରାତିଭାରୋ ୱିୟ ମାନାତିମାନୋ ନାମ । ଅତ୍ତାନଂ ପନ ଅୱମଞ୍ଞନାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ଓମାନୋ ନାମ, ସୋ ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ପୱତ୍ତହୀନମାନସଦିସୋୱ । ଅନଧିଗତେସୁ ଅରିୟଧମ୍ମେସୁ ‘‘ଅଧିଗତା ମୟା’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ ଅଧିକମାନତ୍ତା ଅଧିମାନୋ ନାମ, ଅୟଂ ପନ ସୋତାପନ୍ନାଦିଅରିୟସାୱକାନଂ ‘‘ଅହଂ ସକଦାଗାମୀ’’ତିଆଦିନା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତେସଂ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପହୀନକିଲେସାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ଅରିୟଗୁଣପଟିୱେଧେ ନିକ୍କଙ୍ଖତ୍ତା । ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ପନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ, ସୀଲୱତୋପି ପରିଚ୍ଚତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସେୱ ପନ ସୁଦ୍ଧସମଥଲାଭିନୋ, ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାଲାଭିନୋ, ତଦୁଭୟଲାଭିନୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେସୁ ତଦୁଭୟଲାଭୀ ଅରହତ୍ତେ ଏୱ ଅଧିମଞ୍ଞିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାତି ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସତ୍ତା, ପରିମଦ୍ଦିତସଙ୍ଖାରତ୍ତା ଚ, ଇତରେ ସୋତାପନ୍ନାଦୀସୁପୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଞ୍ଚସୁ ପନ ଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ଅସ୍ମିମାନୋ ନାମ । ପାପକେନ ପନ ପରୂପଘାତକେନ କମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନାଦିନା ଅତ୍ତାନଂ ସେୟ୍ୟାଦିତୋ ଜପ୍ପନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ମିଚ୍ଛାମାନୋ ନାମ ।
ଞାତିୱିତକ୍କୋତିଆଦୀସୁ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଞାତକା ସୁଖଜୀୱିନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ଗେହସିତପେମେନ ଞାତକେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିତକ୍କୋ ଞାତିୱିତକ୍କୋ ନାମ, ‘‘ଞାତକା ଖୟଂ ଗତା ୱୟଂ ଗତା ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା’’ତିଆଦିନା ପନ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତୋ ଞାତିୱିତକ୍କୋ ନାମ ନ ହୋତି । ଏୱଂ ଜନପଦୱିତକ୍କେପି, ତସ୍ସ ପନ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଜନପଦୋ ସୁଭିକ୍ଖୋ ସୁନ୍ଦରୋ’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତିଆକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅମରତ୍ଥାୟ ୱିତକ୍କୋ, ଅମରୋ ୱା ୱିତକ୍କୋତି ଅମରୱିତକ୍କୋ। ତତ୍ଥ ୟୋ ଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣେ ସମ୍ପରାୟେ ଅତ୍ତା ସୁଖୀ ଅମରୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ, ସୋ ଅମରତ୍ଥାୟ ୱିତକ୍କୋ ନାମ । ୟୋ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ଏୱମ୍ପି ମେ ନୋ, ତଥାପି ମେ ନୋ, ଅଞ୍ଞଥାପି ମେ ନୋ’’ତିଆଦିନା ଅମରମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପୱତ୍ତୋ, ସୋ ଅମରୋ ୱିତକ୍କୋ ନାମ । ତଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ଇଧ ‘‘ଅମରୱିତକ୍କୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଅନୁଦ୍ଦୟତା ପତିରୂପକେନ ପନ ଗିହୀହି ସହସୋକିସହନନ୍ଦିତାଦିୱସେନ ଗେହସିତପେମେନ ୟୁତ୍ତୋ ପରାନୁଦ୍ଦୟତାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ନାମ । ଲାଭେନ ଚେୱ ସକ୍କାରେନ ଚ କିତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ୟୁତ୍ତୋ ଗେହସିତୋ ୱିତକ୍କୋ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ନାମ, ତସ୍ସ ପନ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଲାଭାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତିଆକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅହୋ ୱତ ମଂ ପରେ ନ ଅୱଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଗେହସିତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ନାମ । ଏକକଂ ।
ଦୁକାଦୀସୁ କୋଧାଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସାନଞ୍ଞେୱ ୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦୁକେସୁ ତାୱ ଉପନାହୋତିଆଦୀସୁ ପୁବ୍ବଭାଗେ କୋଧୋ ‘‘ଅକ୍କୋଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆସେୱନେନ ଅପରକାଲେ ୱେରଚିତ୍ତେ ଦଳ୍ହତରଂ ଆବଦ୍ଧୋ ଉପନାହୋ ନାମ, ୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୱେରଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ୱସାତେଲମକ୍ଖିତପିଲୋତିକା ୱିୟ, ସୋଧିୟମାନମ୍ପିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ପରିସୁଜ୍ଝତି, ସ୍ୱାୟଂ ୱେରୁପନିବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣୋ ।
ପରଗୁଣଂ ପନ ୱିନାସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଦୋସମକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ କୋଧୋ ମକ୍ଖୋ ନାମ । ଅୟଂ ହି ପଠମତରଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଗୂଥୋ ୱିୟ ଗୂଥଗ୍ଗାହକଂ ହତ୍ଥଂ ମକ୍ଖେତି, ପଚ୍ଛା ପରନ୍ତି ‘‘ମକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସ୍ୱାୟଂ ପରଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣୋ । ପଳାସେତୀତି ପଳାସୋ, ପରସ୍ସ ଗୁଣେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ସମେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋ, ସ୍ୱାୟଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ।
ଦ୍ୱାରତ୍ତୟେପି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ଦୋସସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଚକ୍ଖୁମୋହନମାୟା ୱିୟାତି ମାୟା, ସା କତଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା । ସଠସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ସାଠେୟ୍ୟଂ, କେରାଟିୟଂ, ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣପ୍ପକାସନଲକ୍ଖଣଂ ।
ଅନଜ୍ଜୱାଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଅଜ୍ଜୱାଦିପଟିପକ୍ଖଅକୁସଲୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି କାମଭୱୋ, ତତ୍ଥ ସତ୍ତେ ବନ୍ଧନୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନଂ ନାମ । ବହିଦ୍ଧାତି ରୂପାରୂପଭୱୋ । ତତ୍ଥ ବନ୍ଧନୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନଂ ନାମ । କାମଭୱେ ହି ସତ୍ତାନଂ ଆଲୟୋ ବହୁକୋ, ନ ଇତରେସୁ, ତସ୍ମା ସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଇତରେ ଚ ବହିଦ୍ଧାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁକଂ ।
ତିକେସୁ ପନ ଲୋଭାଦୀନି ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି ନାମ । କାମବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିତକ୍କା ତୟୋ ଅକୁସଲୱିତକ୍କା ନାମ । ତେ ଏୱ ସଞ୍ଞାସୀସେନ ତିସ୍ସୋ ଅକୁସଲସଞ୍ଞା। ସଭାୱଟ୍ଠେନ ତିସ୍ସୋ ଅକୁସଲଧାତୁୟୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କାୟୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତାନି ତୀଣି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ନାମ, ତାନି ଦ୍ୱାରତ୍ତୟପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ, ସବ୍ବାକୁସଲାନଂ ୱା ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ପନ ଦିଟ୍ଠାସୱୱଜ୍ଜିତା କାମାସୱାଦୟୋ ତୟୋ ଆସୱା ନାମ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସା ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନି ନାମ ।
କାମତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହା ଚ ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହା ନାମ । ତତ୍ଥ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ଭୱତଣ୍ହା, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ୱିଭୱତଣ୍ହା, ଅୱସେସା ପନ ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା କାମତଣ୍ହା। କାମଧାତୁପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱା ରାଗୋ କାମତଣ୍ହା, ରୂପାରୂପଧାତୁପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ଭୱତଣ୍ହା, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କାମତଣ୍ହା ରୂପତଣ୍ହା ଅରୂପତଣ୍ହା ଚ ଅପରାପି ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହା ନାମ । ରୂପତଣ୍ହା ଅରୂପତଣ୍ହା ନିରୋଧତଣ୍ହା ଚ ପୁନ ଅପରାପି ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହା ନାମ । ତତ୍ଥ ନିରୋଧତଣ୍ହାତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ । କାମେସନା ଭୱେସନା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ଚ ତିସ୍ସୋ ଏସନା ନାମ । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନାତି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଗୱେସନା । ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତି ୱିଧା, ସଦିସୋହମସ୍ମୀତି ୱିଧା, ହୀନୋହମସ୍ମୀତି ୱିଧା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତମାନୱିଧା ତିସ୍ସୋ ୱିଧା ନାମ । ମାନୋ ହି ସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ୱିଦହନତୋ ମଞ୍ଞନତୋ ‘‘ୱିଧା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଜାତିଜରାମରଣାନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଭୟାନି ତୀଣି ଭୟାନି ନାମ । ‘‘ଅତୀତଂ ୱା ଅଦ୍ଧାନଂ ଆରବ୍ଭା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନି ତୀଣି, ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ କଙ୍ଖନୱିଚିକିଚ୍ଛନୱସେନ ପୱତ୍ତା ତିସ୍ସୋ ଅୱିଜ୍ଜା ତୀଣି ତମାନି ନାମ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀସେନ ତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୱ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସା ଏୱ ପଟିଚ୍ଛାଦକତ୍ତେନପି ତମଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟଂ କିଞ୍ଚି ପନ ସତ୍ତସ୍ସ ସୁଖାଦିକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେକତହେତୂତି ଏକଂ ତିତ୍ଥାୟତନଂ, ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନହେତୂତି ଦୁତିୟଂ, ଅହେତୁଅପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ତତିୟନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ତିତ୍ଥାୟତନାନି ନାମ । ତତ୍ଥ ପଠମୱାଦୀ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟଉତୁଚିତ୍ତାହାରାଦିକଂ, ଗତିଉପଧିଆଦିକଂ, ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିକଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକଂ କମ୍ମୱିପାକମେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ଇତରେ ପନ ଦ୍ୱେପି ସବ୍ବଂ ହେତୁଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇସ୍ସରହେତୁକଂ, ଅହେତୁକଞ୍ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱାଦାନଂ ୱସେନେୱ ପୟୋଜନାଭାୱାଦିତୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଦୋସୋ ଞାତବ୍ବୋ । ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ପନେତ୍ଥ ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ ।
ରାଗଦୋସମୋହା ପନ ତୟୋ ପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ କିଞ୍ଚନା ନାମ । ତେ ଏୱ ହି କିଲେସଟ୍ଠେନ ଅଙ୍ଗଣାନି, ମଲୀନଭାୱକରଣଟ୍ଠେନ ମଲାନି, ପକ୍ଖଲନପାତହେତୁତୋ ୱିସମାନି ଚ ହୋନ୍ତି । ପାଣାତିପାତାଦୀନି କାୟୱଚୀମନୋୱିସମାନି ଅପରାନିପି ତୀଣି ୱିସମାନି ନାମ । ରାଗଦୋସମୋହା ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନ ତୟୋ ଅଗ୍ଗୀ, କସଟନିରୋଜଟ୍ଠେନ କସାୱା ଚ ହୋନ୍ତି । ପାଣାତିପାତାଦୀନି କାୟକସାୱାଦୟୋ ପନ ଅପରେପି ତୟୋ କସାୱା ନାମ । ଅସ୍ସାଦଦିଟ୍ଠିତ୍ତିକେ କାମପରିଭୋଗେ ‘‘ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଦୋସୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଅସ୍ସାଦଦିଟ୍ଠି ନାମ । ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ପନ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠି ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁଗତତ୍ତା ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି ନାମ । ତସ୍ସା ପନ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପଂ, ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଚତସ୍ସୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଏୱଂ ସେସକ୍ଖନ୍ଧେସୁପୀତି ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ଚ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋଦିଆଦିନା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅତ୍ତତୋ ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ, ସେସା ପନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ପନ ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନାମ, ଲାମକଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରତିତ୍ତିକେ ପାଣିଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ସତ୍ତାନଂ ୱିହିଂସନା ୱିହେସା ନାମ । ଦ୍ୱାରତ୍ତୟପ୍ପୱତ୍ତଅକୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ ଚରିୟା ଅଧମ୍ମଚରିୟା ନାମ । ଦୋୱଚସ୍ସତାତିକେ ସାୱ କାମବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତିତୋ, ନାନାଭୂତତ୍ତା ଚ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ନାମ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚତ୍ତିକେ କୁସୀତସ୍ସ ଭାୱୋ କୋସଜ୍ଜଂ, ପମାଦୋୱ । ଅନାଦରିୟତ୍ତିକେ ଓୱାଦସ୍ସ ଅନାଦିୟନୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ କୋଧୋ ଅନାଦରିୟଂ ନାମ । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟତ୍ତିକେ ରତନତ୍ତୟକମ୍ମଫଲାନଂ ଅସଦ୍ଦହନୱସପ୍ପୱତ୍ତା ଅକୁସଲଧମ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ନାମ । ପଞ୍ଚୱିଧମଚ୍ଛରିୟୱସେନ ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଅଜାନନା ଅୱଦଞ୍ଞୁତା ନାମ ।
ଉଦ୍ଧଚ୍ଚତ୍ତିକେ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଅସଂୱରୋ ନାମ । କାୟିକୱାଚସିକୱୀତିକ୍କମୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ନାମ । ଅରିୟତ୍ତିକେ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଦସ୍ସନୋପାସନାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଛା ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନକମ୍ୟତା ନାମ । ବୋଧିପକ୍ଖିକସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ସୱନଧାରଣାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଛା ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅସୋତୁକମ୍ୟତା ନାମ । ପରସ୍ସ ଦୋସାରୋପନେ ରନ୍ଧଗୱେସିତାସଙ୍ଖାତୋ ଉପାରମ୍ଭୋୱ ଉପାରମ୍ଭଚିତ୍ତତା ନାମ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚତ୍ତିକେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଚେତସୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ନାମ । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରତ୍ତିକେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା, ସଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱା ଅନୁପାୟମନସିକାରସଙ୍ଖାତଂ ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଂ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ନାମ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗା କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ ନାମ, ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସେୱନା କୁମ୍ମଗ୍ଗସେୱନା ନାମ । ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଚେତସୋ ଚ ଲୀନତ୍ତଂ ନାମ । ତିକଂ ।
ଚତୁକ୍କେସୁ ଚୀୱରାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ‘‘କତ୍ଥ ମନାପଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ଚତ୍ତାରୋ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦା ନାମ । ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାହି ଅରିୟାତି ଅଗତିୟୋ, ଛନ୍ଦଦୋସମୋହଭୟା । ତା ହି ଅଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗଗମନାନି ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣାନି ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି ନାମ । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦୋତି ପକ୍ଖପାତରାଗୋ । ଭୟନ୍ତି ତଥାପୱତ୍ତୋ ଦୋସୋ । ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତା ସୁଭ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ୱିପରିୟାସା ୱିପରୀତତୋ ଧମ୍ମେ ଏସନତୋ । ତେସୁ ୱା ଆସନତୋ ପୱିସନତୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱିପରିୟାସା ନାମ । ତେ ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱିପରିୟାସୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ତୟୋ ତୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚଂ, ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତାତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱିପରିୟାସା ଛ, ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖଂ, ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିପରିୟାସା ଦ୍ୱେ ଚାତି ଅଟ୍ଠ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପରିୟାସା ଦ୍ୱେ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖନ୍ତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପରିୟାସା ଦ୍ୱେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠଂ, ଅସୁତେ ସୁତଂ, ଅମୁତେ ମୁତଂ, ଅୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଅନରିୟୱୋହାରା ନାମ । ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ପନ ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅସୁତଂ ଅମୁତଂ ଅୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଅପରେପି ଚତ୍ତାରୋ ଅନରିୟୱୋହାରା ନାମ । ଇମେ ଚ ପୁରିମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠ ଅନରିୟୱୋହାରାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପାଣାତିପାତଅଦିନ୍ନାଦାନକାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରମୁସାୱାଦା ଚତ୍ତାରି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ନାମ । ମୁସାୱାଦାଦିୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ଅପରାନିପି ଚତ୍ତାରି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ନାମ । ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣଭୟାନି ଚତ୍ତାରି ଭୟାନି ନାମ । ରାଜଚୋରଅଗ୍ଗିଉଦକଭୟାନି ଚତ୍ତାରି, ସମୁଦ୍ଦଂ ଓରୋହନ୍ତସ୍ସ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନି ଊମିକୁମ୍ଭୀଲଆୱଟ୍ଟସୁସୁକାଭୟାନି ଚ ଚତ୍ତାରି, ଅତ୍ତାନୁୱାଦପରାନୁୱାଦଦଣ୍ଡଦୁଗ୍ଗତିଭୟାନି ଚତ୍ତାରି ଚାତି ଇମାନି ୱା ଅପରାନି ତୀଣି ଚତୁକ୍କାନି ଚତ୍ତାରି ଭୟାନି ନାମ । ତତ୍ଥ ସୁସୁକାତି ଚଣ୍ଡମଚ୍ଛା । ସବ୍ବାନିପି ଚେତାନି ଭୟାନି ପଟିଘଚିତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସବ୍ବଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦିକଂ ସୟଂକତଂ ପରଂକତଂ ଉଭୟକତଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଇମା ଚତସ୍ସୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନାମ । ଚତୁକ୍କଂ ।
ପଞ୍ଚକେସୁ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାତିଆଦୀସୁ ଓରଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ ହେଟ୍ଠାଭାୱତୋ, ତତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନତୋ ତଂ ଓରଂ ଭଜନ୍ତୀତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସକାମରାଗପଟିଘା ପଞ୍ଚ ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ନାମ । ଉଦ୍ଧନ୍ତି ରୂପାରୂପଧାତୁ ଉପରିଭାୱତୋ, ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭଜନ୍ତୀତି ରୂପରାଗଅରୂପରାଗମାନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅୱିଜ୍ଜା ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ନାମ । ରାଗଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ ପଞ୍ଚ ଲଗ୍ଗନଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଗା ନାମ । ତେ ଏୱ ପଞ୍ଚ ଅନୁପୱିସନଟ୍ଠେନ, ତୁଦନଟ୍ଠେନ ଚ ପଞ୍ଚ ସଲ୍ଲା ନାମ । ସତ୍ଥୁଧମ୍ମସଙ୍ଘସିକ୍ଖାସୁ କଙ୍ଖନାନି ଚତ୍ତାରି, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ କୁପିତଚିତ୍ତତା ଚାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥଦ୍ଧକଚୱରଖାଣୁକଭାୱକରଣତ୍ତା ଚେତୋଖିଲା ନାମ । କାମେସୁ ଅୱୀତରାଗୋ । କାୟେ…ପେ॰… ରୂପେ…ପେ॰… ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି, ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମୁଟ୍ଠିୟଂ କତ୍ୱା ୱିୟ ଗହଣତୋ ଚେତସୋୱିନିବନ୍ଧା ନାମ । ତତ୍ଥ କାୟେତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେ କାୟେ, ରୂପେତି ବହିଦ୍ଧାରୂପେ । ସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା, ଅସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା, ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା, ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ ପନ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ୱା ପାପୁଣାତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନାମ ।
ପାଣାତିପାତାଦିମଜ୍ଜପାନପରିୟୋସାନା ପଞ୍ଚ ୱେରକରଣଟ୍ଠେନ ୱେରା ନାମ । ଞାତିଭୋଗରୋଗସୀଲଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନାନି ପଞ୍ଚ ବ୍ୟସନା ନାମ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟସନାତି ୱିନାସସହଜାତା, ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅକୁସଲା। ବହୁଜନସ୍ସ ଅପ୍ପିୟତା, ୱେରବହୁଲତା, ୱଜ୍ଜବହୁଲତା, ସମ୍ମୂଳ୍ହମରଣଂ, ଅପାୟଗମନନ୍ତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା ଆଦୀନୱା, ଅନଧିୱାସନାୟ ଦୋସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଜୀୱକଭୟଂ ଅସିଲୋକଭୟଂ ପରିସସାରଜ୍ଜଭୟଂ ମରଣଭୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଭୟନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଭୟାନି ନାମ । ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପରିଭୋଗେନ ଚେୱ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ଚତୂହି ଝାନେହି ଚାତି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ଅତ୍ତା ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ୱାଦା ପଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦା ନାମ । ପଞ୍ଚକଂ ।
ଛକ୍କେସୁ ପନ କୋଧୋ ମକ୍ଖୋ ଇସ୍ସା ସାଠେୟ୍ୟଂ ପାପିଚ୍ଛତା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସିତାତି ଇମାନି ଛ ୱିୱାଦମୂଲାନି। ମନାପିୟେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋତି ଇମେ ଛ ଛନ୍ଦରାଗା ଗେହସିତା ଧମ୍ମା ନାମ । ଅମନାପିୟେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପଟିଘୋ ଛ ୱିରୋଧୱତ୍ଥୂନି ନାମ । ୱିରୋଧୋ ଏୱ ୱତ୍ଥୁ ୱିରୋଧୱତ୍ଥୁ । ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ତଣ୍ହାୱ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା ନାମ । ସତ୍ଥୁଧମ୍ମସଙ୍ଘସିକ୍ଖାସୁ, ଅପ୍ପମାଦେ, ପଟିସନ୍ଥାରେ ଚ ଅଗାରୱା ଛ ଅଗାରୱା ନାମ । କମ୍ମାରାମତା, ଭସ୍ସନିଦ୍ଦାସଙ୍ଗଣିକସଂସଗ୍ଗପପଞ୍ଚାରାମତା ଚ ଛ ପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା ନାମ, ପରିହାନିକରାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସୱନଦସ୍ସନସମୁଲ୍ଲପନପରିଭୋଗକାୟସଂସଗ୍ଗେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତା ସଂସଗ୍ଗାରାମତା। ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚେସୁ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତା ପପଞ୍ଚାରାମତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କମ୍ମଭସ୍ସନିଦ୍ଦାସଙ୍ଗଣିକାରାମତା ଚତ୍ତାରୋ, ଦୋୱଚସ୍ସତା, ପାପମିତ୍ତତା ଦ୍ୱେ ଚାତି ଇମେ ଅପରେପି ଛ ପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା ନାମ ।
ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନିୟେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ଗେହସିତସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିଚାରା ସୋମନସ୍ସୁପୱିଚାରା ନାମ, ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଧମ୍ମା, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚାତି ଗହେତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ଇତରଦ୍ୱୟେପି । ଅଞ୍ଞାଣସହିତା ପନେତ୍ଥ ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ୟା ‘‘ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱେଦନା ‘‘ଛ ଗେହସିତାନି ସୋମନସ୍ସାନୀ’’ତିଆଦିନା ଛକ୍କତ୍ତୟେନ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ୱା, ‘‘ନତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ୱା, ‘‘ଅତ୍ତନା ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଜାନାମୀ’’ତି ୱା, ‘‘ଅତ୍ତନା ୱା ଅନତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଜାନାମୀ’’ତି ୱା, ‘‘ଅତ୍ତନା ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଜାନାମୀ’’ତି ୱା, ‘‘ସୋ ମେ ଅୟଂ ଅତ୍ତା କାରକୋ ୱେଦକୋ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଇମା ଛ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ନତ୍ଥୀତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ପଞ୍ଚପି ଖନ୍ଧେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ସେସାନଂ ଜାନନୱସେନ ଅତ୍ତନା ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଜାନାମୀତି ଦିଟ୍ଠି, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପନ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି, ଇତରେ ଚ ‘‘ଅନତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ୱା ଅନତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଜାନାମୀତି ଦିଟ୍ଠି, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପନ ‘‘ଅନତ୍ତା’’ତି, ଇତରେ ଚ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଅନତ୍ତନା ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଜାନାମୀତି ଦିଟ୍ଠି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଛକ୍କଂ ।
ସତ୍ତକେସୁ ପନ କାମରାଗପଟିଘମାନଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଭୱରାଗଅୱିଜ୍ଜା ସତ୍ତ ଥାମଗତଟ୍ଠେନ, ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଚ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁ ସୟନତୋ ଅନୁସୟା ନାମ । ତେ ଏୱ ସତ୍ତେ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସଂୟୋଜନତୋ ସଂୟୋଜନାନି। ସମୁଦାଚାରୱସେନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନତୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଅପ୍ପସ୍ସୁତତା କୋସଜ୍ଜଂ ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଂ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞତାତି ଇମେ ସତ୍ତ ଅସତଂ ଅସପ୍ପୁରିସାନଂ, ଅସନ୍ତା ୱା ଲାମକା ଧମ୍ମାତି ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ନାମ । ପାଣାତିପାତାଦୟୋ କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ସତ୍ତ ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ନାମ । ମାନୋ ଅତିମାନୋ ମାନାତିମାନୋ ଓମାନୋ ଅଧିମାନୋ ଅସ୍ମିମାନୋ ମିଚ୍ଛାମାନୋତି ଇମେ ସତ୍ତ ମାନା ନାମ । ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱୋ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତଥା ଛସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଦିବ୍ବୋ କବଳୀକାରଭକ୍ଖୋ ଅତ୍ତା, ରୂପଲୋକେ ରୂପୀ ମନୋମୟୋ ଅତ୍ତା, ଚତୂସୁ ଅରୂପଭୱେସୁ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଅରୂପୀ ଅତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ନ ହୋତି ପରଂ ମରଣା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ସତ୍ତ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ଆଦିତୋ ତିସ୍ସୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅତ୍ତତୋ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ, ସେସା ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେତି ଞାତବ୍ବା । ସତ୍ତକଂ ।
ଅଟ୍ଠକେସୁ ପନ ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଥିନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠ କିଲେସୱତ୍ଥୂନି ନାମ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ମେ’’ତି ଏକଂ, ତଥା ‘‘କତଂ ମେ’’ତି, ‘‘ମଗ୍ଗୋ ମେ ଗନ୍ତବ୍ବୋ’’ତି, ‘‘ଗତୋ’’ତି, ‘‘ଅପ୍ପକଂ ମେ ଭୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ‘‘ସୁଭୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ‘‘ଆବାଧୋ ମେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି, ‘‘ଅଚିରୱୁଟ୍ଠିତୋ ଗେଲଞ୍ଞା’’ତି ଏକନ୍ତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ କୁସୀତୱତ୍ଥୂନି ନାମ, କୁସୀତସ୍ସ କୋସଜ୍ଜକାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଭେ ଅଲାଭେ ଚ ୟସେ ଅୟସେ ଚ ପସଂସାୟ ନିନ୍ଦାୟ ଚ ସୁଖେ ଦୁକ୍ଖେ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ରାଗଦୋସେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଟିହନନଂ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଟିଘାତୋ ନାମ । ହେଟ୍ଠା ଦ୍ୱୀହି ଚତୁକ୍କେହି ୱୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠ ଅନରିୟୱୋହାରା ନାମ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତା ନାମ । ଭିକ୍ଖୂହି ୱିଜ୍ଜମାନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଚୋଦିୟମାନସ୍ସ ‘‘ନ ସରାମୀ’’ତି ନିବ୍ବେଠନଂ ଏକଂ, ‘‘ତ୍ୱଂ ବାଲୋ’’ତିଆଦିନା ଚୋଦକପଟିପ୍ଫରଣଂ ଏକଂ, ତଥା ‘‘ତୁୱଂ ଚେତମାପନ୍ନୋ’’ତି ଚୋଦକସ୍ସ ପଚ୍ଚାରୋପନଂ, ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରଣଂ, ସଙ୍ଘେ ବାହାୱିକ୍ଖେପଭଣନଂ, ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ୱିହେଠନଂ, ସଙ୍ଘଂ, ଚୋଦକଞ୍ଚ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ପକ୍କମନଂ, ଚୋଦନାଭୟା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନନ୍ତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପୁରିସଦୋସା ନାମ । ଅସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ରୂପୀ, ଅରୂପୀ, ରୂପୀ ଚ ଅରୂପୀ ଚ, ନେୱରୂପୀନାରୂପୀ, ଅନ୍ତୱା, ଅନନ୍ତୱା, ଅନ୍ତୱା ଚ ଅନନ୍ତୱା ଚ, ନେୱନ୍ତୱାନାନନ୍ତୱାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା ନାମ । ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ରୂପୀ ଅରୂପୀତିଆଦିନା ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା ନାମ । ଅଟ୍ଠକଂ ।
ନୱକେସୁ ପନ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରି, ଚରତି, ଚରିସ୍ସତି, ପିୟସ୍ସ ମେ ଅନତ୍ଥଂ ଅଚରି, ଚରତି, ଚରିସ୍ସତି, ଅପ୍ପିୟସ୍ସ ମେ ଅତ୍ଥଂ ଅଚରି, ଚରତି, ଚରିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ନୱ ଆଘାତା ଏୱ ଆଘାତୱତ୍ଥୂନି ନାମ । କୋଧୋ ମକ୍ଖୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ ମାୟା ସାଠେୟ୍ୟଂ ମୁସାୱାଦୋ ପାପିଚ୍ଛତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଇମାନି ନୱ ପୁରିସମଲାନି ନାମ । ‘‘ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦୟୋ ନୱୱିଧା ମାନା ନାମ । ‘‘ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିୟେସନା, ପରିୟେସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଲାଭୋ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଛନ୍ଦରାଗୋ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଜ୍ଝୋସାନଂ, ତଥା ପରିଗ୍ଗହୋ, ମଚ୍ଛରିୟଂ, ଆରକ୍ଖୋ, ଆରକ୍ଖାଧିକରଣଂ ଦଣ୍ଡାଦାନସତ୍ଥାଦାନକଲହୱିଗ୍ଗହୱିୱାଦାଦିଅନେକେ ପାପକା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଇମେ ନୱ ତଣ୍ହାମୂଲକା ଧମ୍ମା ନାମ । ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଞାଣତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱିତକ୍କୱସେନ ଚତୂସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟେସୁ ୱିତକ୍କୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଲାଭଂ ହି ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ରୂପାରମ୍ମଣତ୍ଥାୟ, ଇଦଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦିଅତ୍ଥାୟା’’ତି ଏୱଂ ୱିତକ୍କେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଛନ୍ଦରାଗୋ ଦୁବ୍ବଲରାଗୋ, ଅଜ୍ଝୋସାନନ୍ତି ବଲୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ପରିଗ୍ଗହୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପରିଗ୍ଗହକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ଅୟମହମସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି, ‘‘ରୂପୀ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅରୂପୀ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି, ‘‘ସଞ୍ଞୀ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅସଞ୍ଞୀ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି, ‘‘ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଇମାନି ନୱ ଚଲନଟ୍ଠେନ ଇଞ୍ଜିତାନି ନାମ । ଇମାନେୱ ମଞ୍ଞନଟ୍ଠେନ ମଞ୍ଞିତାନି, ୱିପ୍ଫନ୍ଦନତୋ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି, ପପଞ୍ଚନତୋ ପପଞ୍ଚିତାନି, ତାନେୱ ତେହି ତେହି କାରଣେହି ସଙ୍ଖତତ୍ତା ସଙ୍ଖତାନି ଚ ନାମ ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବେହି ତେହି ପଞ୍ଚହି ନୱକେହି ମାନୋ ଏୱ କଥିତୋ । ସୋପି ହି ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତିଆଦୀହି ସଞ୍ଞୀହି ଚ ଆକାରେହି ଦିଟ୍ଠି ୱିୟ ପୱତ୍ତତୀତି । ନୱକଂ ।
ଦସକେସୁ ପନ ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଥିନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଇମେ ଦସ କିଲେସା ଏୱ କିଲେସୱତ୍ଥୂନି ନାମ । ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦୟୋ ନୱ ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାନଆଘାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ଆଘାତୱତ୍ଥୂନି ନାମ । ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା ନାମ । କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଘମାନଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସଭୱରାଗଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନନ୍ତି ଇମାନି ଦସ ସଂୟୋଜନାନି ନାମ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ, ମିଚ୍ଛାଞାଣମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ମିଚ୍ଛତ୍ତା ନାମ । ତତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଞାଣନ୍ତି ପାପକିରିୟାସୁ ଉପାୟଚିନ୍ତାୱସେନ ଚେୱ ପାପକଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁକତଂ ମୟା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତୋ ମୋହୋ । ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତୀତି ଅୱିମୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ ୱିମୁତ୍ତସଞ୍ଞିତା । ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ, ନତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଦସହି ଆକାରେହି ପୱତ୍ତଂ ନତ୍ଥିକଦସ୍ସନଂ ଦସୱତ୍ଥୁକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନାମ । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ତଥା ଅସସ୍ସତୋ, ଅନ୍ତୱା, ଅନନ୍ତୱା, ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀର’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ୱା, ‘‘ନ ହୋତି…ପେ॰… ହୋତି ଚ ନ ହୋତି ଚ, ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି ୱା ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଦସୱତ୍ଥୁକା ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ଦିଟ୍ଠି ନାମ । ତତ୍ଥ ଲୋକୋତି ଖନ୍ଧାଦୟୋ, ‘‘ଅନ୍ତୱା’’ତି ଇଦଂ ପରିତ୍ତଂ କସିଣଜ୍ଝାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନନ୍ତୱା’’ତି ଇଦଂ ୱିପୁଲନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥାଗତୋତି ସତ୍ତୋ । ଦସକଂ ।
ଅଟ୍ଠାରସକେସୁ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀତି ତଣ୍ହାସମୁଦାଚାରା ତଣ୍ହାପୱତ୍ତିୟୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସୁପାଦାୟାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଉପାଦାୟ । ଇଦଂ ହି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ମୀତି ହୋତି, ଇତ୍ଥସ୍ମୀତି ହୋତି, ଏୱସ୍ମୀତି ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥାସ୍ମୀତି ହୋତି, ତଥା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଇତ୍ଥଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ହୋତି, ତଥା ଅସ୍ମୀତି, ସାତସ୍ମୀତି ହୋତି, ତଥା ସିୟନ୍ତି, ଇତ୍ଥଂ ସିୟନ୍ତି, ଏୱଂ ସିୟନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ସିୟନ୍ତି ହୋତି, ତଥା ଅପାହଂ ସିୟନ୍ତି, ଅପାହଂ ଇତ୍ଥଂ ସିୟନ୍ତି, ଅପାହଂ ଏୱଂ ସିୟନ୍ତି, ଅପାହଂ ଅଞ୍ଞତା ସିୟନ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଇମାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସୁପାଦାୟ ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ନାମ ।
ତତ୍ଥ ଅସ୍ମୀତି ହୋତୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେସୁ ସମୂହତୋ ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ଗହଣେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପନ ଗହଣେ ସତି ତତୋ ପରଂ ଅନୁପନିଧାୟ, ଉପନିଧାୟ ୱାତି ଦ୍ୱିଧା ଗହଣଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୁପନିଧାୟାତି ଅଞ୍ଞଂ ଆକାରଂ ଅନୁପନିଧାୟ ଅନୁପଗମ୍ମ ସକଭାୱମେୱାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଇତ୍ଥସ୍ମୀତି ହୋତି । ତସ୍ସ ‘‘ଖତ୍ତିୟାଦୀସୁ ଇଦଂପକାରୋ ଅହ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନିଧାୟ ଗହଣଂ ପନ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ସମତୋ ଚ ଅସମତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସମତୋ ଗହଣଂ ଏୱସ୍ମୀତି ଇଦଂ, ତସ୍ସ ୟଥା ଅୟଂ ଖତ୍ତିୟୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସରୂପୀଅରୂପିଆଦୟୋ ୱା, ଏୱମହମସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥାସ୍ମୀତି ଇଦଂ ପନ ଅସମତୋ ଗହଣଂ, ତସ୍ସ ୟଥା ଇମେ ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅହଂ ହୀନୋ ୱା ଅଧିକୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାନି ତାୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଚତ୍ତାରି ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତିଆଦୀନି ପନ ଚତ୍ତାରି ଅନାଗତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସଂ ପୁରିମଚତୁକ୍କେ ୱୁତ୍ତନୟୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅସ୍ମୀତିଆଦିଦ୍ୱୟଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଅସ୍ମୀତି ସସ୍ସତଂ, ସୀଦତୀତି ସାତଂ, ଅସସ୍ସତଂ, ଇତୋ ପରାନି ସିୟନ୍ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସଂସୟପରିୱିତକ୍କୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅପାହଂ ସିୟନ୍ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ‘‘ଅପି ନାମାହଂ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତପତ୍ଥନାକପ୍ପନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠାରସକଂ ପଠମଂ ।
ଦୁତିୟେ ବାହିରସ୍ସୁପାଦାୟାତି ବାହିରଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଉପାଦାୟ । ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା ଅସ୍ମୀତି ହୋତି, ଇମିନା ଇତ୍ଥସ୍ମୀତି ହୋତି, ଇମିନା ଏୱସ୍ମୀତି ହୋତି, ଇମିନା ଅଞ୍ଞଥାସ୍ମୀତି ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ବାହିରସ୍ସୁପାଦାୟ ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ‘‘ଇମିନା’’ତି ପଦମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ପୁରିମେହି ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ଇମିନାତି ଇମିନା ବାହିରେନ ରୂପେନ ୱା…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଛତ୍ତଖଗ୍ଗବୀଜନିଅନ୍ନପାନଧନଧଞ୍ଞାଦିଉପକରଣୱସେନ ବାହିରଂ ରୂପଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦାସଦାସିଞାତିପରିଜନହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିଉପକରଣୱସେନ ୱେଦନାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମେହି ବାହିରେହି ରୂପାଦୀହି ‘‘ଇତ୍ଥସ୍ମୀତି ଏୱସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠାରସକଂ ଦୁତିୟଂ ।
ଇତରେସୁ ପନ ତଦେକଜ୍ଝଂ ଅଭିସଂୟୂହିତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ ତଦୁଭୟଂ ଅଟ୍ଠାରସକଂ ଏକତୋ ୟୋଜେତ୍ୱା ଛତ୍ତିଂସତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତୀତକାଲେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠାରସକାନଂ ୱସେନ ଛତ୍ତିଂସ, ତଥା ଅନାଗତେ ଛତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ପନ ଏକସ୍ସ ୟଥାଲାଭୱସେନ ତାନିପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ଛତ୍ତିଂସ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଇତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ ତଂ ସବ୍ବଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ କାଲତ୍ତୟେପି ଛନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠାରସକାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠସତଂ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠତଣ୍ହାୱିଚରିତସତଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ନିଟ୍ଠିତାନି ।
ୟାନି ଚାତିଆଦୀସୁ ୟାନି ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ତାନି ବ୍ରହ୍ମଜାଲନାମକେ ଦୀଘନିକାୟସ୍ସ ପଠମସୁତ୍ତନ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯ ଆଦୟୋ) ସତ୍ଥାରା ସୟଂ ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ହି ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା, ଚତ୍ତାରୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା, ଚତ୍ତାରୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା, ଦ୍ୱେ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା, ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା, ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା, ପଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଇମାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ସନିଦାନାନି ନାନାନୟତୋ ୱୁତ୍ତାନି, ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନେସଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥାନୁସାରତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ସେସୋପେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପଦତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋୱ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ।
ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗମାତିକାୟ ପନ ପଦତ୍ଥାଦିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋୱ । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ହେଟ୍ଠା ନାନାନୟତୋ ୱିଭତ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସାନଂ ପୁନ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଚତୁଭୂମୁପ୍ପତ୍ତିତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାଦୀହି ଦସହି ୱାରେହି ଅପୁବ୍ବନୟସହସ୍ସୱିଭାୱକେହି ସବ୍ବଧମ୍ମାଧିପ୍ପାୟସଙ୍ଖାତେହି ଧମ୍ମହଦୟେହି ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱାୟଂ ୱିଭଙ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ଚେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ହୋତି । ୱିଭଙ୍ଗେ ହି ପଠମଂ ‘‘କତି ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ସପୁଚ୍ଛକଂ ଦ୍ୱାଦସପଦିକଂ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ଚତୁଭୂମକସାମଞ୍ଞତୋ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱାରୋ ନାମ ୱିଭତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ସତ୍ତ ଫସ୍ସାଦୟୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦୁତିୟୋ ପନ ୱାରୋ ତେସଂ ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ଚତୂହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଉପ୍ପତ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ପଠମକୋଟ୍ଠାସେ ତାୱ –
‘‘କାମଧାତୁୟା କତି ଖନ୍ଧା…ପେ॰… କତି ଚିତ୍ତାନି ? କାମଧାତୁୟା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି, ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ନୱ ହେତୂ, ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ସତ୍ତ ଫସ୍ସା, ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ଚେତନା, ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି –
ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଚତୁଭୂମକାପି ଧମ୍ମା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ କାମାୱଚରାୱ । ତେନେତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଚତୁଭୂମକାପି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥୁପ୍ପଜ୍ଜନକଧମ୍ମା ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ତଂଭୂମିପରିୟାପନ୍ନାୱ । ରୂପଧାତୁଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ତୀଣି ସଚ୍ଚାନୀତି ଇଦଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚସ୍ସ ଦେସୱିନିମୁତ୍ତତାୟ କତ୍ଥଚି ଦେସେ ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତୋ ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । କାରଣସାପେକ୍ଖା ହି ଧମ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟକାରଣଭୂତଂ ଦେସଂ ସମାୱସନ୍ତି ଅକାରଣସ୍ସ ଅନିସ୍ସୟତ୍ତା, ୟଥା ୱା କଦାଚି ଉପଲବ୍ଭମାନା ଧମ୍ମା କାଲନିୟତତାୟ ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଖତତ୍ତଂୱ ସୂଚେନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଥା ଇତରକାଲେସୁପି ଭାୱସ୍ସ ଚ ପସଙ୍ଗତୋ, ଏତରହିପି ୱା ଅଭାୱସ୍ସ, ଏୱଂ କ୍ୱଚି ଦେସେ ଉପଲବ୍ଭମାନାପୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବଦେସଅବ୍ୟାପିତା ପନ ଅସଙ୍ଖତସ୍ସ, ସଙ୍ଖତସ୍ସ ୱା ଅସମ୍ଭୱତୋ ଏୱ ନୋପପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଦେସକାଲୱିନିମୁତ୍ତମେୱ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଦୁତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ପନ –
‘‘ରୂପଧାତୁୟା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଛ ଆୟତନାନି, ନୱ ଧାତୁୟୋ, ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି, ଚୁଦ୍ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅଟ୍ଠ ହେତୂ, ତୟୋ ଆହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ଫସ୍ସା…ପେ॰… ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି –
ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ରୂପୀନଂ ଘାନାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନାନିପି ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନି ଆୟତନାଦିକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ଛ ଆୟତନାନି, ନୱ ଧାତୁୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ନ ତେସଂ ଅଭାୱା । କେଚି ପନ ‘‘ରୂପଲୋକେ ଗନ୍ଧରସା କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଚ ମହାଭୂତାନଞ୍ଚ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବକିଚ୍ଚତା ନତ୍ଥି, ତେନେୱ ପାଳିୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଟା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ସାଧେତୁଂ ବହୁଂ ହେତୁପଟିରୂପକଂ ୱତ୍ୱା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱାତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଗନ୍ଧାଦୀନଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗତ୍ତା, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବତ୍ତା, ଧାତୁସଭାୱତ୍ତା ଚ ଘାନାଦିତ୍ତୟଭାୱଦ୍ୱୟସୁଖଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପନ ଦୋମନସ୍ସହେତୁକବଳୀକାରାହାରଘାନାଦିତ୍ତୟସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନି ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚୁଦ୍ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ପନ –
‘‘ଅରୂପଧାତୁୟା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ, ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି, ଏକାଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅଟ୍ଠ ହେତୂ, ତୟୋ ଆହାରା, ଏକୋ ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ଏକଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି –
ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍ଖୁସୋତଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟାନମ୍ପି ଅଭାୱା ଏକାଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଚତୁତ୍ଥକୋଟ୍ଠାସେ ପନ –
‘‘ଅପରିୟାପନ୍ନେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ, ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି, ଦ୍ୱାଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଛ ହେତୂ, ତୟୋ ଆହାରା, ଏକୋ ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ଏକଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି –
ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା । ୟସ୍ମା ଚ ଓକାସୱସେନ ୱା ସତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱା ଅପରିୟାପନ୍ନଧାତୁ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଅପରିୟାପନ୍ନଧାତୁୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପରିୟାପନ୍ନେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଚତୂହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଦୁତିୟୋ ୱାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତିୟୋ ପନ ୱାରୋ –
‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ସିୟା କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନା, ସିୟା ନ କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନା’’ତିଆଦିନା –
ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ଚତୂହି କୋଟ୍ଠାସେହି ତଂତଂଭୂମିପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତୋ । ତତ୍ଥ ଚ କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋତି କାମାୱଚରଭାୱେନ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧୋ କାମାୱଚରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଚତୁତ୍ଥୋ ପନ ୱାରୋ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଚତୂହି କୋଟ୍ଠାସେହି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନୁପ୍ପଜ୍ଜନକଧମ୍ମଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ପଠମକୋଟ୍ଠାସେ ତାୱ –
‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ସବ୍ବେସଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସ, କସ୍ସଚି ନୱ, କସ୍ସଚି ସତ୍ତ, କସ୍ସଚି ଏକାଦସ ଧାତୁୟୋ…ପେ॰… ସତ୍ତ ଧାତୁୟୋ । ସବ୍ବେସଂ ଏକଂ ସଚ୍ଚଂ ପାତୁଭୱତି । କସ୍ସଚି ଚୁଦ୍ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, କସ୍ସଚି ତେରସ, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ତେରସ, କସ୍ସଚି ଦ୍ୱାଦସ, କସ୍ସଚି ଦସ, କସ୍ସଚି ନୱ, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ନୱ, କସ୍ସଚି ଅଟ୍ଠ, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଅଟ୍ଠ, କସ୍ସଚି ସତ୍ତ, କସ୍ସଚି ପଞ୍ଚ, କସ୍ସଚି ଚତ୍ତାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ତୟୋ ହେତୂ ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ଦ୍ୱେ, କସ୍ସଚି ଅହେତୁକା ପାତୁଭୱନ୍ତି । ସବ୍ବେସଂ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ଏକୋ ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ପାତୁଭୱତୀ’’ତି –
ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କାମାୱଚରାନଂ ଓପପାତିକାନଂ, ଆପାୟିକାନଂ, ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ସଦ୍ଦାୟତନୱଜ୍ଜିତାନି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତାନେୱ ଏକାଦସ ଧାତୁୟୋ ହୋନ୍ତି । ସଦ୍ଦୋ ହି ଏକନ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେସଞ୍ଞେୱ ପନ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାନଂ ଦସ, ଜଚ୍ଚବଧିରାନଂ ଅପରାନି ଦସ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରାନଂ ନୱ, ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ରୂପଗନ୍ଧରସକାୟଫୋଟ୍ଠବ୍ବମନୋଧମ୍ମୱସେନ ସତ୍ତ ଆୟତନଧାତୁୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତି । ଓପପାତିକାନଂ ତିହେତୁକାନଂ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଭାୱଦ୍ୱୟେ ଏକଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଏକଂ, ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚାତି ଚୁଦ୍ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ତେସଂ ଦ୍ୱିହେତୁକାନଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତେରସ, ପଠମକପ୍ପିକାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ତିହେତୁକାନଂ ଭାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅପରାନିପି ତେରସ, ତେସଞ୍ଞେୱ ଦୁହେତୁକାନଂ ଦ୍ୱାଦସ, ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ପନ ତିହେତୁକାନଂ ପୁରିମେସୁ ଚୁଦ୍ଦସସୁ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦସ, ତେସଂ ଦୁହେତୁକାନଂ ନୱ, ଓପପାତିକାନଂ ଅହେତୁକାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ପୁରିମେସୁ ଚୁଦ୍ଦସସୁ ସଦ୍ଦାଦୀନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅପରାନି ନୱ, ତେସଞ୍ଞେୱ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାନଂ ଅଟ୍ଠ, ତଥା ବଧିରାନଂ, ଅନ୍ଧବଧିରାନଂ ପନ ସତ୍ତ, ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ପନ ଅହେତୁକାନଂ କାୟମନୋଭାୱଜୀୱିତଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଞ୍ଚ, ତେସଞ୍ଞେୱ ନପୁଂସକାନଂ ଚତ୍ତାରି ପାତୁଭୱନ୍ତି । ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ହି ୱିଜ୍ଜମାନାପି ଏକଗ୍ଗତା ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟତଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ ପନ ‘‘ଏକୋ ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଠପେତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତି । ପଞ୍ଚାୟତନାନି, ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ, ଏକଂ ସଚ୍ଚଂ, ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ତୟୋ ହେତୂ, ତୟୋ ଆହାରା, ଏକୋ ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ଏକଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି –
ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁରୂପସୋତମନୋଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚାୟତନଧାତୁୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥାପି ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନଂ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଚକ୍ଖୁସୋତମନୋଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚାତି ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ପନ –
‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ପାତୁଭୱତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି ରୂପାୟତନଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ରୂପଧାତୁ ଧମ୍ମଧାତୁ, ଏକଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଏକଂ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଦେୱା ଅହେତୁକା, ଅନାହାରା, ଅଫସ୍ସକା…ପେ॰… ଅଚିତ୍ତକା’’ତି –
ସନିଦ୍ଦେସମାତିକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପମ୍ପି କିଞ୍ଚାପି ତେସଂ ଆୟତନାଦିକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋତି, ସୱିଞ୍ଞାଣକରୂପୀସୁ ପନ ଗହିତତ୍ତା ଇଧାପି ଗହିତଂ । ଗନ୍ଧାଦୟୋ ପନ ତତ୍ଥ ନ ଗହିତତ୍ତା ଇଧାପି ନ ଗହିତା, ନୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତାୟ । ଏକତଲୱାସିକାନଂ ୱା ସେସବ୍ରହ୍ମାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିସୟତ୍ତା ଇଧାପି ରୂପାୟତନଂ ଉଦ୍ଧଟଂ, ଅସଞ୍ଞୀନଂ ପନ ପଞ୍ଚାୟତନାନି, ଏକୋ ଆହାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚତୁତ୍ଥକୋଟ୍ଠାସେ –
‘‘ଅରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ, ଏକଂ ସଚ୍ଚଂ, ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ତୟୋ ହେତୂ, ତୟୋ ଆହାରା, ଏକୋ ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ଏକଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି –
ମାତିକାପଦାନି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ମନୋଜୀୱିତଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଏୱଂ ଚତୂହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଚତୁତ୍ଥୋ ୱାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପଞ୍ଚମୋ ପନ ୱାରୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭୂମନ୍ତରୱସେନ ‘‘କାମାୱଚରଧମ୍ମା, ନ କାମାୱଚରା…ପେ॰… ପରିୟାପନ୍ନା’’ତି ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକେ ମାତିକାୱସେନ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଭଜନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ସୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋୱ ।
ଛଟ୍ଠୋ ପନ ୱାରୋ ସମ୍ମୁତିଦେୱଉପପତ୍ତିଦେୱୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱେ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଦେୱଗତୀସୁ ଉପ୍ପାଦକକମ୍ମଆୟୁପ୍ପମାଣଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ସତ୍ତା ହି ଦାନସୀଲାଦିକାମାୱଚରକୁସଲଂ କତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦିକୁଲେସୁ ଚେୱ ଚାତୁମହାରାଜିକତାୱତିଂସୟାମତୁସିତନିମ୍ମାନରତିପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତେସୁ ଛସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସିନେରୁପବ୍ବତୱେମଜ୍ଝପରିଭଣ୍ଡପବ୍ବତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା ୟାୱ ଭୂମି ତିରିୟଂ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଆହଚ୍ଚ ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପବ୍ବତଆକାସରୁକ୍ଖପଥୱିନିସ୍ସିତା ଚାତୁମହାରାଜଚନ୍ଦସୂରିୟା ସବ୍ବେ ଚାତୁମହାରାଜିକା । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ ତାୱତିଂସାଦୟୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଉପରୂପରି ଠିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦେୱଲୋକୋପି ପରମ୍ପରଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପନ ପରିତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମଜ୍ଝିମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତେସୁ, ପଣୀତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ମହାବ୍ରହ୍ମେସୁ, ଇମେ ତୟୋପି ଜନା ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ଏକତଲେ ୱସନ୍ତି । ଆୟୁଆଭାଦିଭେଦେନ ପନେସଂ ଭେଦୋ, ଏୱଂ ଉପରିପି ।
ଚତୁକ୍କନୟେ ପନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ, ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନଞ୍ଚ ପରିତ୍ତଂ, ମଜ୍ଝିମଂ, ପଣୀତଞ୍ଚ ଭାୱେତ୍ୱା ପରିତ୍ତାଭାଅପ୍ପମାଣାଭାଆଭସ୍ସରେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ପରିତ୍ତାଦିୱସେନ ଭାୱେତ୍ୱା ପରିତ୍ତସୁଭଅପ୍ପମାଣସୁଭସୁଭକିଣ୍ହେସୁ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପନ ଭାୱେତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣମନସିକାରଛନ୍ଦାଧିମୁତ୍ତିଆଦିନାନତ୍ତତୋ କେଚି ଅସଞ୍ଞୀସୁ, କେଚି ୱେହପ୍ଫଲେସୁ, କେଚି ଅୱିହେସୁ, ଅତପ୍ପେସୁ, ସୁଦସ୍ସେସୁ, ସୁଦସ୍ସୀସୁ, କେଚି ଅକନିଟ୍ଠେସୁ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ଏକଚ୍ଚେ ତିତ୍ଥିୟା ‘‘ଚିତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନାଦୟୋ, ତନ୍ନିଦାନାନି ଚ ଦୁକ୍ଖାନି ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନମେତ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିରାଗଂ ଜନେତ୍ୱା ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟା ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ରୂପକାୟମତ୍ତା ଠିତା ୱା ନିସିନ୍ନା ୱା ନିପନ୍ନା ୱା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀନଂ କତରଂ ଝାନଂ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ? ପଗୁଣଂ, ସବ୍ବେସୁ ପଗୁଣେସୁ ୟସ୍ସ ୱିପାକଭୂମିଂ ପତ୍ଥେତି, ତଂପତ୍ଥନାୟ ଚ ଅସତି ୟଂ ମରଣସମୟେ ସମାପଜ୍ଜତି, ତଂ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସତି ଉତ୍ତମୱସେନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଚ ଅୱିହାଦୀସୁ ଅନାଗାମିୱଜ୍ଜିତା ସତ୍ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅନାଗାମିନୋ ପନ ଅସଞ୍ଞୀୱଜ୍ଜିତବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଲଭନ୍ତି । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚ ଅରିୟାନଂ ତତ୍ରୂପପତ୍ତିତୋ ଉପରୂପପତ୍ତିପି, ନ ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତି । ତେ ହି ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତା ଅନାଗାମିନୋ ନୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ମତ୍ଥକେ ୱେହପ୍ଫଲେସୁ ଠିତା ପରିନିବ୍ବନ୍ତି, ନ ନିୱତ୍ତନ୍ତି ଅରିୟାନଂ ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତିଅଭାୱା । ୱେହପ୍ଫଲଅକନିଟ୍ଠନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଭୱା ତୟୋପି ସେଟ୍ଠଭୱା ନାମ । ଇମେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା ଅନାଗାମିନୋ ନେୱ ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଅଧୋ । ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି। ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଚ ସେଖା ଗିହିଭାୱେ ୟାୱଜୀୱଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ଅସେଖା । ତେ ହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତଦିୱସେ ପବ୍ବଜନ୍ତି ୱା, ପରିନିବ୍ବନ୍ତି ୱା । ଭୁମ୍ମଦେୱେସୁ ପନ ଖୀଣାସୱାପି ୟାୱଜୀୱଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଛସୁ କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅନାଗାମିନୋ ପନ ତଦହେୱ ରୂପଭୱଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଖୀଣାସୱେନ ପରିନିବ୍ବାତୁନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଇମାସୁ ସତ୍ତୱୀସତିୟା ଭୂମୀସୁ ପରିୟାପନ୍ନମନୁସ୍ସଦେୱବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ତାୱ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୱ ୱସ୍ସସତଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ । ଆପାୟିକାନଂ, ଭୁମ୍ମଦେୱାନଞ୍ଚ କଦାଚି ଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି, କମ୍ମମେୱ ପମାଣଂ । ତେ ହି ସତ୍ତାହେନପି ମରନ୍ତି, କପ୍ପମ୍ପି ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ।
ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ପନ ମାନୁସକାନି ପଞ୍ଞାସ ୱସ୍ସାନି ଏକଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ, ତାୟ ରତ୍ତିୟା ତିଂସ ରତ୍ତିୟୋ ମାସୋ, ତେନ ମାସେନ ଦ୍ୱାଦସମାସିୟୋ ସଂୱଚ୍ଛରୋ, ତେନ ସଂୱଚ୍ଛରେନ ଦିବ୍ବାନି ପଞ୍ଚୱସ୍ସସତାନି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ । ତାନି ମନୁସ୍ସଗଣନାୟ ନୱୁତିୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ତାୱତିଂସାନଂ ମାନୁସକଂ ୱସ୍ସସତଂ ଏକଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ କତ୍ୱା ଏୱମାଗତଂ ଦିବ୍ବଂ ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ । ଏୱଂ ୟାମାଦୀନଂ ୱସ୍ସଗଣନଞ୍ଚ ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ହେଟ୍ଠିମତୋ ଦିଗୁଣଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ବ୍ରହ୍ମେସୁ ପନ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନଂ କପ୍ପସ୍ସ ତତିୟୋ ଭାଗୋ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତାନଂ ଉପଡ୍ଢକପ୍ପୋ, ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ଏକୋ କପ୍ପୋ, ପରିତ୍ତାଭାନଂ ଦ୍ୱେ କପ୍ପାତି ଏୱଂ ଉପରୂପରି ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ସୁଭକିଣ୍ହା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସୁଭକିଣ୍ହାନଂ ହି ଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ଅସଞ୍ଞୀନଂ, ୱେହପ୍ଫଲାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତାନି, ଅୱିହାନଂ କପ୍ପସହସ୍ସନ୍ତି ଉପରୂପରି ଦିଗୁଣୱସେନ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅକନିଟ୍ଠାନଂ ହି ସୋଳସକପ୍ପସହସ୍ସାନି, ଅରୂପାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ୱୀସତି, ଚତ୍ତାରି, ସଟ୍ଠି, ଚତୁରାସୀତି କପ୍ପସହସ୍ସାନି ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି ।
ଉକ୍ଖିତ୍ତା ପୁଞ୍ଞତେଜେନ, କାମରୂପଗତିଂ ଗତା ।
ଭୱଗ୍ଗତମ୍ପି ସମ୍ପତ୍ତା, ପୁନାଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ॥
ତାୱ ଦୀଘାୟୁକା ସତ୍ତା, ଚୱନ୍ତି ଆୟୁସଙ୍ଖୟା ।
ନତ୍ଥି କୋଚି ଭୱୋ ନିଚ୍ଚୋ, ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ମହେସିନା ॥
ତସ୍ମା ହି ଧୀରା ନିପକା, ନିପୁଣା ଅତ୍ଥଚିନ୍ତକା ।
ଜରାମରଣମୋକ୍ଖାୟ, ଭାୱେନ୍ତି ମଗ୍ଗମୁତ୍ତମଂ ॥
ଭାୱୟିତ୍ୱା ସୁଚିଂ ମଗ୍ଗଂ, ନିବ୍ବାନୋଗଧଗାମିନଂ ।
ସବ୍ବାସୱେ ପରିଞ୍ଞାୟ, ପରିନିବ୍ବନ୍ତି ଅନାସୱାତି ॥ (ୱିଭ॰ ୧୦୨୯) ।
ଅୟଂ ଛଟ୍ଠୱାରେ ନୟୋ ।
ସତ୍ତମୋ ପନ ୱାରୋ ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭାୱୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ହି –
‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ନ ପହାତବ୍ବୋ, ନ ଭାୱେତବ୍ବୋ, ନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ । ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ସିୟା ପହାତବ୍ବା, ସିୟା ଭାୱେତବ୍ବା, ସିୟା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା, ସିୟା ନ ପହାତବ୍ବା ନ ଭାୱେତବ୍ବା ନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା –
ଦ୍ୱାଦସପି କୋଟ୍ଠାସା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଖନ୍ଧାଦୟୋ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ଞାତତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାସୁ ୟଥାୟୋଗଂ ୟାୟ କାୟଚି ପରିଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାପି ଞାତପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱ । ଅକୁସଲା ପନ ପହାତବ୍ବା । ମଗ୍ଗୋ ଭାୱେତବ୍ବୋ, ଫଲଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଞାତତୀରଣୱସେନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ୱିପସ୍ସନାୱିସୟେ ହି ସବ୍ବଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଟ୍ଠମୋ ପନ ୱାରୋ ତେସଂ ସାରମ୍ମଣତାୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ନୱମୋ ପନେସଂ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତେସୁ ସଙ୍ଗହଦସ୍ସନୱସେନ । ଦସମୋ କୁସଲତ୍ତିକାଦୀହି ସରଣଦୁକପରିୟୋସାନେହି ତିକଦୁକେହି ୱିଭାଗଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ତେପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ୱିଭ॰ ୯୭୮ ଆଦୟୋ; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭୮ ଆଦୟୋ) ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିୟା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ
ୱିଭଙ୍ଗମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଧାତୁକଥାମାତିକା
ଅୟଂ ଧାତୁକଥାଦୀନଂ, ସମ୍ପତ୍ତା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ମାତିକାନଂ ୟତୋ ତସ୍ମା, ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ॥
ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥତୋ ଚେୱ, ସଙ୍ଖେପେନତ୍ଥନିଚ୍ଛୟା ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟତୋ ଚେୱ, ହୋତି ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ॥
ତତ୍ଥ ଧାତୁକଥାମାତିକାୟ ତାୱ ସଂୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ସା ପନେସା ନିକ୍ଖେପତୋ ପଞ୍ଚଧା ଠିତା – ନୟମାତିକା ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକା ନୟମୁଖମାତିକା ଲକ୍ଖଣମାତିକା ବାହିରମାତିକାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ, ଅସଙ୍ଗହୋ…ପେ॰… ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଚୁଦ୍ଦସହି ପଦେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତା ସଙ୍ଗହାଦିକେନ ନୟେନ ଧାତୁକଥାୟ ଧମ୍ମା ୱିଭତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଠପିତତ୍ତା ନୟମାତିକା ନାମ, ୟା ‘‘ମୂଲମାତିକା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା…ପେ॰… ମନସିକାରୋ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଚୱୀସାଧିକେନ ପଦସତେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତା ସଙ୍ଗହାଦିନୟେନ ୱିଭଜିତବ୍ବଭାୱେନ ଧାତୁକଥାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ ଠପିତତ୍ତା ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକା ନାମ, ୟା ‘‘ଧାତୁକଥାମାତିକା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ, ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ, ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ଅୟଂ ଚତୂହି ପଦେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତା ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଚ କୁସଲତ୍ତିକାଦୀସୁ ଚ ମାତିକାଧମ୍ମେସୁ ତୀହି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପଦେହେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ ଚ, ତଥା ଚତୂହି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚାତି ଇମେସଂ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାଦୀନଂ ନୟାନଂ ମୁଖାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଠପିତତ୍ତା ନୟମୁଖମାତିକା ନାମ ।
‘‘ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋ’’ତି ଅୟଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତା ସଭାଗୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣୱସେନେୱ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହନୟା ଚେୱ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗନୟା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଠପିତତ୍ତା ଲକ୍ଖଣମାତିକା ନାମ । ସବ୍ବାପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକାତି ଅୟଂ ଛସଟ୍ଠି ତିକପଦାନି, ଦ୍ୱେ ଚ ଦୁକପଦସତାନି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତା ଧାତୁକଥା ମାତିକାତୋ ବହି ଠପିତତ୍ତା ବାହିରମାତିକା ନାମ । ଏୱମେତିସ୍ସା ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ମାତିକାୟ ଅୟମନୁତ୍ତାନତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ସଙ୍ଗହୋତିଆଦୀସୁ ହି ସଙ୍ଗହୋ ତାୱ ଜାତିସଞ୍ଜାତିକିରିୟାଗଣନୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବେ ଖତ୍ତିୟା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ୟା ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସମ୍ମାୱାଚା, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ଅୟଂ ଜାତିସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ‘‘ସବ୍ବେ କୋସଲକା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ୟୋ ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସମ୍ମାୱାୟାମୋ, ୟା ଚ ସମ୍ମାସତି, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାସମାଧି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ଅୟଂ ସଞ୍ଜାତିସଙ୍ଗହୋ ନାମ, ଏକଟ୍ଠାନେ ଜାତିସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ ସଙ୍ଗହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସବ୍ବେ ହତ୍ଥାରୋହା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ୟା ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ଅୟଂ କିରିୟାସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ‘‘ହଞ୍ଚି ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତ’’’ନ୍ତି (କଥା॰ ୪୭୧) ଅୟଂ ଗଣନସଙ୍ଗହୋ ନାମ, ଅୟମିଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଅସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସଂ ୱିକପ୍ପତୋ ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତାଦୀନି, ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧଏକୱତ୍ଥୁକଏକାରମ୍ମଣତାୱସେନ ସମ୍ପୟୋଗୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ, ତେସଂ ୱିକପ୍ପତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦୀନି, ତଦୁଭୟସଂସଗ୍ଗୱିକପ୍ପତୋ ସଙ୍ଗହିତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିଆଦୀନି ଚ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥୋ ।
ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ପନ ୟସ୍ମା ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକାୟ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନି, ବାହିରମାତିକାୟ କୁସଲାଦୀନି ଚ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତିଆଦିକେହି ନୟମାତିକାପଦେହି ‘‘ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ, ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତିଆଦିନୟମୁଖମାତିକାୱସେନ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଦେସତ୍ଥାୟ ଭଗୱତା ଠପିତାନି, ତସ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହାଦୀନଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ହୋତି । ଇମିନା ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗନୟୋ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ତଂ ୱିସୁଂ ନ ୱକ୍ଖାମ ।
ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୱାରେ ଖନ୍ଧାନଂ ତାୱ ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସେ ନୟୋ – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକାଦସହି ଆୟତନେହି ଏକାଦସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ । ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ । ତତ୍ଥ ଏକାଦସହୀତି ମନାୟତନୱଜ୍ଜେହି । ଧମ୍ମାୟତନେନାପି ହି କେଚି ରୂପଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହିତା । ଏକାଦସହୀତି ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱଜ୍ଜାହି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ୟଥାସକଂ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତା, ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହି ଆୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା, ତଥା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋପି । କେୱଲଂ ପନେତ୍ଥ ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ, ଏକାଦସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତୋତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ହି ୱେଦନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଏକେନ ଧମ୍ମାୟତନେନ ଚ ଏକାୟ ଧମ୍ମଧାତୁୟା ଚ ସଙ୍ଗହିତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ପାଳିୟଂ ପନେତ୍ଥ ଖନ୍ଧପଦନିଦ୍ଦେସେ, ଉପରି ଆୟତନାଦିନିଦ୍ଦେସେସୁ ଚ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହାୟତନେହି ଏକାଦସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦିନା (ଧାତୁ॰ ୧୫) ଦ୍ୱିମୂଲକାଦିନୟେନାପି ୱିତ୍ଥାରନୟୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ସୋପି ଇମିନା ଏକମୂଲନୟାନୁସାରେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହା । ଅୟଂ ଖନ୍ଧପଦନିଦ୍ଦେସନୟୋ ।
ଆୟତନଧାତୁପଦାନମ୍ପି ଖନ୍ଧପଦେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ, ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଞାତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ପନେତ୍ଥ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ଅସଙ୍ଖତସ୍ସ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହାଭାୱା ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନଂ ଖନ୍ଧେସୁ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସଚ୍ଚେସୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସବ୍ବେହି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂହି । ସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ, ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂହି ଚ ସଙ୍ଗହିତାନି । ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଖନ୍ଧେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂହି ଏୱ ସଙ୍ଗହିତଂ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦ୍ୱୀହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେହି । ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ପଞ୍ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ, ସଦ୍ଧାଦୀନି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ, ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନିପି ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତାନି । ସେସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ।
ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେସୁ ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତେହି ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି, ଏକାଦସହି ଆୟତନଧାତୂହି ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ପୱତ୍ତିୟଂ ନାମରୂପସ୍ସାପି ଗହିତତ୍ତା ସଦ୍ଦାୟତନମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଳାୟତନଂ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି, ପସାଦୱିଞ୍ଞାଣଭୂତେହି ଛହି ଆୟତନେହି, ଦ୍ୱାଦସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତଂ । ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ପନ କାମଭୱଭୂତୋ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି, ସଦ୍ଦାୟତନୱଜ୍ଜିତେହି ଏକାଦସହି ଆୟତନେହି, ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି । ରୂପଭୱୋ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି, ସଦ୍ଦାଦିଚତୁକ୍କଘାନାଦିତ୍ତୟତବ୍ବିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜେହି ପଞ୍ଚହାୟତନେହି, ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ । ଅସଞ୍ଞୀଭୱୋ ଏକେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ, ରୂପଧମ୍ମୱସେନ ଦ୍ୱୀହି ଆୟତନଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ । ଘାନାଦିତ୍ତୟଂ ପନେତ୍ଥ ଆୟତନାଦିକିଚ୍ଚାକରଣତୋ ଆୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତମ୍ପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭୱସ୍ସ ଚ ଏକନ୍ତମୁପାଦିନ୍ନତ୍ତା ପୱତ୍ତିୱିପାକାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଗହଣେପି ଅନୁପାଦିନ୍ନସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ଇଧ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅରୂପଭୱୋ ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱୀହି ଆୟତନଧାତୂହି । ଜାତିଜରାମରଣାନି ନାମରୂପଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଦ୍ୱୀହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେହି । ସୋକଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ । ଉପାୟାସୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ, ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂହି ଚ ସଙ୍ଗହିତୋ । ପରିଦେୱୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଦ୍ଦାୟତନସଦ୍ଦଧାତୂହି । ସେସାନି ପନେତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନି, ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱ ।
ଇଦ୍ଧିପାଦା ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି, ଆୟତନେହି, ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦସ୍ସ ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁନିୟମତୋ ସୋଳସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଝାନାନି ଦ୍ୱୀହି ୱେଦନାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେହି, ଏକେନାୟତନେନ, ଏକାୟ ଧାତୁୟା ଚ ସଙ୍ଗହିତାନି । ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ, ଏକେନ ଆୟତନେନ, ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତା । ଏୱଂ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନିପି । କେୱଲଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱିସେସୋ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚେସ ୱୁତ୍ତାୱସେସେହି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇମିନା ନୟେନ ବାହିରମାତିକାୟପି ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି, ଦ୍ୱୀହି ଆୟତନେହି, ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା । ଅବ୍ୟାକତା ପନ ଅସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱାଦସହି ଆୟତନେହି ଅଟ୍ଠାରସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୋ ଞାତବ୍ବୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଧାତୁକଥାପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ଧାତୁ॰ ୭୭ ଆଦୟୋ; ଧାତୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୭) ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତି ପଦସ୍ସ
ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦେ ସବ୍ବେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ୟାନି ପନେତ୍ଥ ପଦାନି ରୂପେକଦେସଂ, ଅରୂପେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ୱିଞ୍ଞାଣେକଦେସଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଦୀପେନ୍ତି, ତେସମିଧ ନିଦ୍ଦେସୋ । ତାନି ପନ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନୱଜ୍ଜିତାନଂ ଦସାୟତନାନଂ, ଧମ୍ମଧାତୁୱଜ୍ଜିତାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ, ସତ୍ତରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ । ତେନେୱ ପାଳିୟଂ –
‘‘ଦସାୟତନା ସତ୍ତରସ ଧାତୁୟୋ,
ସତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟା ଅସଞ୍ଞାଭୱୋ ଏକୱୋକାରଭୱୋ ।
ପରିଦେୱୋ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ,
ଅନିଦସ୍ସନଂ ପୁନଦେୱ ସପ୍ପଟିଘଂ ଉପାଦା’’ତି ॥ (ଧାତୁ॰ ୧୭୮) –
ଏୱଂ ଉଦ୍ଦାନଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ସଙ୍ଗହିତୋ, ଏୱଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋୱ । ତେପି ଚ ୟେହି କେହିଚି ଆୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ତେସଂ ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱା ୟଥାୱୁତ୍ତାୟତନାନଂ ୱସେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ହୋତି । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟଂ ଖନ୍ଧପଦେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୁତ୍ୱା ଆୟତନଧାତୁପଦେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ଖନ୍ଧାୟତନପଦେହି ୱା ସଙ୍ଗହିତଂ ହୁତ୍ୱା ଧାତୁପଦେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ସ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହୋ ୱୁଚ୍ଚତି । କଥଂ ? ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ, ଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଚ ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା କତିହି ଖନ୍ଧେହି, ଆୟତନେହି, ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା ? ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱୀହି ଆୟତନେହି ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ଏୱଂ ରୂପାୟତନାଦୀସୁପି ପସାଦୱିସୟଭୂତେସୁ ଧାତୂସୁ, ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ଚ ୟୋଜନକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ରୂପଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଚକ୍ଖାୟତନେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ଚକ୍ଖୁଧାତୁୟା ଅସଙ୍ଗହିତା, ଚକ୍ଖାୟତନଚକ୍ଖୁଧାତୂହି ଏକସ୍ସେୱେତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସୁଂ ଆୟତନଧାତୂସୁ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତେ ଚକ୍ଖାୟତନୱିରହିତା ସବ୍ବେ ରୂପଧମ୍ମା ଚତୂହି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚକ୍ଖାୟତନଂ ମନାୟତନନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ଆୟତନେହି ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ଉପରି ରୂପାୟତନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମସ୍ମିଂ ହି ୱାରେ ଚକ୍ଖାୟତନସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ତୀହିପି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତଂ, ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଏୱଂ ତୀହିପି ସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତୱିସେସନେହି ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସେୱ ‘‘କତିହି ଖନ୍ଧେହୀ’’ତିଆଦିନା ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଚ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି ସହ ବହିଭୂତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଚକ୍ଖାୟତନେନ ଉପଲକ୍ଖିତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତତା, ନ ଚକ୍ଖାୟତନସ୍ସ, ଏୱଂ ଉପରି ରୂପାୟତନାଦୀହି ଉପଲକ୍ଖିତୱାରେପି ୟଥାରହଂ ଞାତବ୍ବା ।
ସେସେସୁ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହି ଆୟତନେହି ଦ୍ୱାଦସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ଏୱଂ ସେସୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂସୁପି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ ଅସଞ୍ଞୀଭୱେନ ୟେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଦସହାୟତନେହି ସୋଳସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ଉପାଦାଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହାୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ୱାରା ଅପୁବ୍ବୱିସେସା ସମାୟେୱ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱାରେ ଦ୍ୱାଦସହୀତି ଛ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସାହି ଧାତୂହି ସେସା ଛ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋୱ ଖନ୍ଧାୟତନସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତା, ଧାତୁସଙ୍ଗହେନେୱ ଅସଙ୍ଗହିତା । ଅୱସେସାହି ଦ୍ୱାଦସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତାତି । ଏସ ନୟୋ ସେସୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂସୁପି ।
ଦୁତିୟେ ତୀହାୟତନେହୀତି ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନମନାୟତନେହି । ଅସଞ୍ଞିବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ହି ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନୱସେନ ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି ଉପପତ୍ତିଭୱଭାୱେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତାନି, ତେ ପନ ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତାନି, ଆୟତନଧାତୂସୁ ଅସଙ୍ଗହିତାନି । ତଦୱସେସାନି ନୱ ରୂପାୟତନାନି, ତାନି ତେହେୱ ଚ ଦ୍ୱୀହି ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନେହି ଚ ଅସଙ୍ଗହିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ନୱହି ଧାତୂହୀତି ରୂପଧାତୁଧମ୍ମଧାତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ।
ତତିୟେ ଦସହୀତି ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନୱଜ୍ଜେହି । ସୋଳସହୀତି ରୂପଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁୱଜ୍ଜାହି । ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘାନି ନାମ ନୱ ଓଳାରିକାୟତନାନି, ତାନି ତେହି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତାନି, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ଚ ଅସଙ୍ଗହିତାନି, ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନାନି ଦ୍ୱେପି ସେସେହି ଆୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି ।
ଚତୁତ୍ଥେ ଏକାଦସହୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନୱଜ୍ଜେହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନସ୍ସ ଉପାଦାଧମ୍ମେହି ଆୟତନାଦୀସୁ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦେ ନୟୋ ।
ଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦେ ପନ ୟାନି ପଦାନି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱା ଓଳାରିକରୂପେନ ୱା ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସଂ ଦୀପେନ୍ତି, ତାନେୱ ନିଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି, ତାନି ପନ ୱେଦନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱଜ୍ଜିତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସଚ୍ଚାନଂ, ପସାଦମନୋୱଜ୍ଜିତାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରଫସ୍ସୱେଦନାତଣ୍ହୁପାଦାନକମ୍ମଭୱଜାତିଜରାମରଣସୋକଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସପଚ୍ଚୟାକାରପଦାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ । ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ତୟୋ ଖନ୍ଧା ତଥା ସଚ୍ଚା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ସୋଳସ ।
ପଦାନି ପଚ୍ଚୟାକାରେ, ଚୁଦ୍ଦସୂପରି ଚୁଦ୍ଦସ ॥
‘‘ସମତିଂସ ପଦା ହୋନ୍ତି, ଗୋଚ୍ଛକେସୁ ଦସସ୍ୱଥ ।
ଦୁୱେ ଚୂଳନ୍ତରଦୁକା, ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତି ମହନ୍ତରା’’ତି ॥ (ଧାତୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୯) –
ଏୱଂ ଉଦ୍ଦାନଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟଂ ଖନ୍ଧପଦେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ଆୟତନଧାତୁପଦେହି ସଙ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ସେୱ ତୀହି ୱିସେସନେହି ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗହୋ ୱୁଚ୍ଚତି । କଥଂ ? ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା କତିହି ଖନ୍ଧେହି, ଆୟତନେହି, ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା ? ତେ ଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତାତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ନିବ୍ବାନଂ, ସୁଖୁମରୂପଂ, ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରା ଚ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା । ତେସୁ ନିବ୍ବାନଂ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ସେସା ତୀହି ରୂପସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଆୟତନଧାତୁୟୋ ପନେତ୍ଥ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂନଂ ୱସେନେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବା ଇତରାସଂ ଅସମ୍ଭୱା, ଇମେସୁ ଚ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ଅସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ – ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେ ଏୱ ଅସଙ୍ଖତଂ ଠପେତ୍ୱା, ନ ଇତରସଙ୍ଗହେସୂତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ୟେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ତେ ଧମ୍ମା ଦ୍ୱୀହି ୱେଦନାସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତା, ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ନିବ୍ବାନୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେସୁ ଚ ନିବ୍ବାନୱେଦନାସଞ୍ଞାୱ ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦେ ନୟୋ ।
ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦେ ପନ ୟାନି ପଦାନି ସଙ୍ଖାରେକଦେସଂ ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଦୀପେନ୍ତି ୱେଦନେକଦେସଂ ୱା ସୁଖୁମରୂପଂ ୱା ସଦ୍ଦେକଦେସଂ ୱା, ତାନେୱ ନିଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି । ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂସୁ ଏକମ୍ପି କୋଟ୍ଠାସଂ ସକଲେନ ଗହେତ୍ୱା ଠିତପଦାନି ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ତାନି ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନଂ, ପନ୍ନରସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ, ଏକାଦସପଟିଚ୍ଚପଦାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟଂ ଅତ୍ତନା ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହିତେହି ଖନ୍ଧାଦିତୋ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ସେୱ ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟପଦସ୍ସ ପୁନ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗହୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଆଦିପଦେ ନୟୋ – ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହି ସଙ୍ଗହେହିପି ସଙ୍ଗହିତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହିପି ସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତାତି । ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ହି ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ସେସା ସଙ୍ଖାରା ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତା, ପୁନ ତେହି ଚ ତଣ୍ହାୱ ସଙ୍ଗହିତା, ସା ଚ ପୁନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦେ ନୟୋ ।
ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦେ ପନ ୟାନି ପଦାନି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଗାହକେହି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀହି, ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୁଖୁମରୂପଗାହକେହି ଅଚେତସିକାଦୀହି ଚ ପଦେହି ୱିୱଜ୍ଜିତାନି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନି, ତାନେୱ ନିଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟଂ ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦେନ ଖନ୍ଧାଦିତୋ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ୟଂ ତେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ସେୱ ପୁନ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଏକପଦୟୋଜନା – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହିପି ଅସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହି ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନାଦୀହି ପନ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଠପେତ୍ୱା ୱେଦନାଦୟୋ ଧମ୍ମାୟତନେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ତୀହିପି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହାଦୀହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ ନାମ । ତେନ ପୁନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସନିବ୍ବାନା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେ ସବ୍ବେପି ପୁନ ୱିଞ୍ଞାଣଭୂତେନ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତାତି । ଅୟଂ ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦେ ନୟୋ ।
ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦେ ପନ ୟାନି ପଦାନି ନିବ୍ବାନେନ, ରୂପେନ ୱା ମିସ୍ସେସୁ ସତ୍ତସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂସୁ ଏକାୟପି ଅୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଅରୂପଧମ୍ମେ ପକାସେନ୍ତି, ତେସଂ ଧମ୍ମାୟତନଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । କାହିଚି ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ରୂପମିସ୍ସାରୂପଧମ୍ମାନଂ, କେୱଲାନାରମ୍ମଣାନଂ ୱା ସକଲରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱା ପକାସକାନଂ ରୂପଭୱରୂପକ୍ଖନ୍ଧକୁସଲାଦିପଦାନଂ ସମ୍ପୟୋଗପଦେ ଏୱ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ୱିପ୍ପୟୋଗପଦେ ପନ ସମ୍ଭୱତି । ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପନ ପଚ୍ଚେକଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣଂ, ତଦେକଦେସାନଂ ୱା ତଦୁଭୟେପି ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ, ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋ’’ତି ହି ୱଚନତୋ ଚତୂହି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହେୱ ସଭାଗାନଂ ଏକସନ୍ତାନେ ଏକକ୍ଖଣେୱ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଏୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପୟୋଗୋ ଲବ୍ଭତି । ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପନ ରୂପେନ, ନିବ୍ବାନେନ ୱା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଥା ରୂପନିବ୍ବାନାନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି । ୱିସଭାଗା ହି ତେ ତେସଂ ୟଥା ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ରୂପନିବ୍ବାନେହି, ଏୱଂ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନିକେହି ନାନକ୍ଖଣିକେହି ଅରୂପଧମ୍ମେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ନତ୍ଥିୟେୱ । ତେପି ହି ତେସଂ ସନ୍ତାନକ୍ଖଣୱିସଭାଗତାୟ ୱିସଭାଗା ଏୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସଭାଗତା ଇଧ ସାମଞ୍ଞତୋ ନ ଗହିତା ତେସଂ ଅୱିସେସେନ ସମ୍ପୟୋଗସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱା । ୟତ୍ଥ ପନ ୱିସେସେତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦୟୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ତତ୍ଥାୟମ୍ପି ୱିସଭାଗତା ଗହିତା । ୟତ୍ଥ ପନ ୟେ ଅନିଦ୍ଧାରିତୱିସେସନା, ତତ୍ଥାପି ସବ୍ବଥା ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣଂ ନ ସମ୍ଭୱତି । ସୋ ଚ ତସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ୱିସଭାଗୋତି ଇଧ ଗୟ୍ହତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କେନଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ? ନତ୍ଥି । କତିହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ? ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିଅନାରମ୍ମଣେସୁପି । ସାରମ୍ମଣେସୁ ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଦସହି ଆୟତନେହି ଦସହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ।
ତତ୍ଥ ଏକେନାତି ମନାୟତନେନ । ସତ୍ତହୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି । କେହିଚୀତି ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନେହି ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେହି । ଦୁତିୟନୟେ ତୀହୀତି ଅତ୍ତାନଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସେହି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି । କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେହି । କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ରୂପନିବ୍ବାନେହି । ଏୱଂ ଉପରିପି ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ ‘‘ସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚାଦୟୋ ଏକାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ପନ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ଦ୍ୱୀହେୱା’’ତି । ଅୟଂ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦେ ନୟୋ ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ପନ ସମ୍ପୟୋଗାରହପଦେସୁ ୟାନି ପଦାନି ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଧମ୍ମେ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଦୀପେନ୍ତି, ତେସମେୱ ନିଦ୍ଦେସୋ । ତାନି ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧପଦାନଂ, ମନାୟତନସ୍ସ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ, ମନୋପେକ୍ଖାୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଦାନଂ, ଫସ୍ସସତ୍ତକସ୍ସ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସୱିତକ୍କସୱିଚାରଉପେକ୍ଖାସହଗତାନଂ ୱସେନ ତିଣ୍ଣଂ ତିକପଦାନଂ, ସତ୍ତମହନ୍ତରଦୁକପଦାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି, ନ ଇତରେସଂ ଅସମ୍ଭୱା । ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଧାତୁପଦାନି ସତ୍ତ ।
ତୟୋ ପଟିଚ୍ଚା ଅଥ ଫସ୍ସସତ୍ତକଂ,
ତିକେ ତୟୋ ସତ୍ତ ମହନ୍ତରେ ଚ ।
ଏକଂ ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରମେକଂ,
ୟୁତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖାୟ ଚ ଏକମେୱା’’ତି ॥ (ଧାତୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୦୬) –
ଉଦ୍ଦାନଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟେ ଧମ୍ମା ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ନ କେହିଚି ଖନ୍ଧାୟତନେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକାୟ ପନ ଧାତୁୟା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ତେ ଧମ୍ମାତି ରୂପନିବ୍ବାନଧମ୍ମା, ତେ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ଏକେନାତି ମନାୟତନେନ । ଦୁତିୟନୟେ ତେ ଧମ୍ମାତି ସପ୍ପୀତିକା ତେ ଧମ୍ମା । ନ କେହିଚୀତି ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଛୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ତେହି ସବ୍ବେସଂ ଖନ୍ଧାୟତନାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ନ କେହିଚି ଖନ୍ଧେହି, ଆୟତନେହି ୱା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ନ ହି ସୟଂ ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପୟୁଜ୍ଜତି, ସମ୍ପୟୁଜ୍ଜତି ୱାତି । ଏକାୟାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ନୟୋ ।
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନାମ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ଦେସନାସମ୍ପଦମତ୍ତାୟ ପନ ମୋଘମ୍ପେତଂ ପଦଂ ଉଦ୍ଧଟଂ, ତେନେୱ ପାଳିୟଂ ସବ୍ବୱାରେସୁପି ‘‘ନତ୍ଥି ନତ୍ଥି’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିଅନାରମ୍ମଣଧମ୍ମେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ତେସଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି । ୱେଦନାଦୀହିପି ରୂପନିବ୍ବାନାଦୀନି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ତେସଞ୍ଚ କେନଚି ସମ୍ପୟୋଗୋୱ ନତ୍ଥୀତି । ଅୟଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ନୟୋ ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ପନ ୟାନି ପଦାନି ରୂପେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସମେୱ ଦୀପେନ୍ତି, ତେସମେୱ ନିଦ୍ଦେସୋ, ନ ରୂପାରୂପସମ୍ମିସ୍ସାନଂ, ସବ୍ବରୂପକ୍ଖନ୍ଧଦୀପକାନଂ ତେସଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟୋଗାଭାୱା । ସବ୍ବାରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନାପି ହି କୁସଲାଦିନା ଅଞ୍ଞୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟେ ଧମ୍ମା ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟା, ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ପୁନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଞ୍ଞେୱ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନାୟତନେନ…ପେ॰… କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ନୟୋ ।
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ପନ ସମ୍ପୟୋଗପଦେ ୱୁତ୍ତପଦାନେୱ ନିଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟେ ଧମ୍ମା ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେହି ପୁନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନାୟତନେନ…ପେ॰… କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଦସହାୟତନେହି ଦସହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନ…ପେ॰… କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ନୟୋ ।
ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ପନ ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦିପଦାନେୱ ନିଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟେ ଧମ୍ମା ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହିପି ସଙ୍ଗହିତା, ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଦସହାୟତନଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହିପି ସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା ନ କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନ…ପେ॰… କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ।
ତତ୍ଥ ଏକେନାତି ମନାୟତନେନ । ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ । କେହିଚୀତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ତଣ୍ହାୟ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ତଣ୍ହାୱେଦନାସଞ୍ଞାହି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ନୟୋ ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦେ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦାନେୱ ନିଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟେ ଧମ୍ମା ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗହୋ, ଅସଙ୍ଗହୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱୀହି ଆୟତନେହି ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା, ସେସେହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତା, ସେସେହି ଅସଙ୍ଗହିତାତି ।
ତତ୍ଥ ତୀହୀତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହି । ତେହି ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଦ୍ୱୀହୀତି ଧମ୍ମାୟତନମନାୟତନେହି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦେ ନୟୋ ।
ଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ପନ ୟାନି ପଦାନି ସୁଖୁମରୂପଂ ଅୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଅରୂପଂ ସୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱା, କେୱଲଂ ଅରୂପଂ ୱା ଥୂଲରୂପସ୍ସପି କେୱଲଂ ୱା, ସୁଖୁମରୂପଂ ଦୀପେନ୍ତି, ତେସମେୱ ନିଦ୍ଦେସୋ। ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟେ ଧମ୍ମା ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟଧମ୍ମେହି ଖନ୍ଧାଦୀହି ତୀହିପି ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଦସହି ଆୟତନଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ଏୱଂ ଧମ୍ମାୟତନଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁପି ୟୋଜନା ।
ଅରୂପଭୱେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ନତ୍ଥି । ତେ ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ଏୱଂ ଇଦ୍ଧିପାଦକୁସଲାଦିପଦେସୁପି ୟୋଜନା ।
ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ତୀହିପି ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତସ୍ସ ତୀହି ୱେଦନାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ଇତରେହି ଚ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଞାତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦେ ନୟୋ ।
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦେ ପନ ୟାନି ପଦାନି କେୱଲାନଂ ସାରମ୍ମଣାନଂ, ଅନାରମ୍ମଣାନଂ ୱା ଧମ୍ମାନଂ ପକାସକାନି ଚ ସଭାୱଜାତିଭୂମିକାଲସନ୍ତାନୱସେନ ଭିନ୍ନତାୟ କେହିଚି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅନାରମ୍ମଣଧମ୍ମମିସ୍ସାରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପକାସକାନି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଅବ୍ୟାକତପରିତ୍ତଅତୀତଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିପଦାନି, ତେସମେୱ ନିଦ୍ଦେସୋ ଇତରେସଂ ଧମ୍ମାୟତନଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନାମରୂପସଳାୟତନଜାତିଜରାମରଣଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘନହେତୁଆଦୀନଂ ତେସଂ କେନଚି ୱିପ୍ପୟୋଗାସମ୍ଭୱା । ଇଦଂ ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟେ ଧମ୍ମା ପଠମଂ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗହୋ, ଅସଙ୍ଗହୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱୀହାୟତନେହି ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା, ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଦସହି ଆୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱୀହାୟତନେହି ଦ୍ୱୀହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଚେତସିକାନି, ତେ ଚ ଧମ୍ମା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଚତୁକ୍ଖନ୍ଧେହି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧମ୍ମଧାତୁୱସେନ ଦ୍ୱୀହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତାତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୟଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦେ ନୟୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିଭଙ୍ଗନୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଧାତୁକଥାପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ଧାତୁ॰ ୧୨; ଧାତୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧-୨) ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିୟା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ
ଧାତୁକଥାମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିମାତିକା
ଏକକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିମାତିକାସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥତୋ ତାୱ ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆଚିକ୍ଖତି ଦେସେତି ପଞ୍ଞପେତି ପଟ୍ଠପେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସନ୍ଦସ୍ସନା ପକାସନା ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ସୁପଞ୍ଞତ୍ତଂ ମଞ୍ଚପୀଠ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୬୯) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଠପନା ନିକ୍ଖିପନା ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଇଧ ଉଭୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ହି ଛ ପଞ୍ଞାପନା ଛ ସନ୍ଦସ୍ସନା ପକାସନାତିପି, ଛ ଠପନା ନିକ୍ଖିପନାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ହି ତେ ତେ ୱିଜ୍ଜମାନାୱିଜ୍ଜମାନେ ଧମ୍ମେ ସନ୍ଦସ୍ସେତୀତିପି । ତେନ ତେନ କୋଟ୍ଠାସେନ ଠପେତୀତିପି । ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୀତିଆଦି ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ତାସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ଖନ୍ଧା’’ତି ପଞ୍ଞାପନା ସନ୍ଦସ୍ସନା ପକାସନା ଚ ଠପନା ନିକ୍ଖିପନା ଚ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ…ପେ॰… ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ପଞ୍ଞାପନା ସନ୍ଦସ୍ସନା ପକାସନା ଚ ଠପନା ନିକ୍ଖିପନା ଚ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଇମା ଏୱ ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଞ୍ଞାସମ୍ପି ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥକଥାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଅନନ୍ତତ୍ତା, ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ପନ ପଧାନଭାୱତୋ ଚ ଏତାୱ ୱୁତ୍ତା । ପାଳିମୁତ୍ତକନୟେନ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୟୋ ଛ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ପୁ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ୧) ଆଗତା, ତା ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାତି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା । ତାସୁ ଇଧ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପଦେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ସେସେହି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚାତି ଦ୍ୱେ ଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକେନ ପନ ଆଚରିୟନୟେନ ଅପରାପି ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ – ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି ସମୋଧାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି ସନ୍ତତିପଞ୍ଞତ୍ତୀତି, ୟା ‘‘ଅତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ୟା ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଉପାଦାୟ ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ମତା ସତ୍ତାଦିକା, ଅଙ୍ଗାନି ଉପାଦାୟ ରଥାଦିକା, ଚନ୍ଦାଦିପରିୱତ୍ତାଦୟୋ ଉପାଦାୟ କାଲଦିସାଦିକା, ତଂତଂଭୂତନିମିତ୍ତଂ, ଭାୱନାୱିସେସଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ କସିଣାଦିଉଗ୍ଗହପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାଦିକାତି ଅୟଂ ଏୱରୂପା ସଭାୱଧମ୍ମେହି ଏକତ୍ତେନ ୱା ସଚ୍ଛିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଅନୁପଲବ୍ଭସଭାୱା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଚେସା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ପଞ୍ଞାପନଟ୍ଠେନ । ୟା ତସ୍ସ ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା, ସା ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ।
ୟା ପନ ଅଞ୍ଞଂ ପଠମାଦିଂ ଉପନିଧାୟ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ରସ୍ସଂ ଦୀଘଂ ଦୂରଂ ସନ୍ତିକନ୍ତିଆଦିକା ତଦଞ୍ଞାପେକ୍ଖୂପନିଧା, ଛତ୍ତପାଣୀତିଆଦିକା ହତ୍ଥଗତୂପନିଧା, କୁଣ୍ଡଲୀତିଆଦିକା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୂପନିଧା, ଧଞ୍ଞସକଟନ୍ତି ଆଦିକା ସମାରୋପିତୂପନିଧା, ଇନ୍ଦସାଲଗୁହାତିଆଦିକା ଅୱିଦୂରଗତୂପନିଧା, ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତିଆଦିକା ପଟିଭାଗୂପନିଧା, ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋତିଆଦିକା ତବ୍ବହୁଲୂପନିଧା, ମଣିକଟକନ୍ତିଆଦିକା ତବ୍ବିସିଟ୍ଠୂପନିଧାତି ଏୱମାଦି ଅନେକପ୍ପକାରା ପଞ୍ଞାପନା, ଅୟଂ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
ଧଞ୍ଞରାସୀତିଆଦିକା ପନ ସମୋଧାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ତୀଣୀତିଆଦିକା ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ତଂତଂସଭାୱନିସ୍ସିତା ପଥୱୀଆଦିକା ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଆସୀତିକୋତିଆଦିକା ପନ ସନ୍ତତିପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକେନେୱ ଆଚରିୟନୟେନ ଅପରାପି ଧମ୍ମକଥିକାଦିକା କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତି, କିସଥୂଲାଦିକା ସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିକା ଲିଙ୍ଗପଞ୍ଞତ୍ତି, କାମାୱଚରାଦିକା, କୋସଲକାଦିକା ଚ ଭୂମିପଞ୍ଞତ୍ତି, ତିସ୍ସୋ ନାଗୋତିଆଦିକା ପଚ୍ଚତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି, ନିରୋଧାଦିକା ଅସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତି ଚାତି ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ।
ଏତାସୁ ପନ ଦ୍ୱାଦସସୁ ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏକଚ୍ଚା ଭୂମିପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି, ତଦଞ୍ଞା ପରମତ୍ଥାୱସେସା, ପନ ଅତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଦୀପିତା ଅୱିଜ୍ଜମାନାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଚାତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥତୋ ସଂୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ ପନେତ୍ଥାପି ପାଳିନୟେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ହୋତି, ନ ୱିନା ପାଳିଂ ତସ୍ସ ୱତ୍ତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା। ପାଳିୟଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ଆଦିତୋ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ, ତଦତ୍ଥଭୂତା ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଚ ହେଟ୍ଠା ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ ନିପ୍ପଦେସତୋ କଥିତାତି ତା ଇଧ ‘‘କିତ୍ତାୱତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି, ୟାୱତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପେନେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତା ଚେତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତତ୍ଥା । ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ପନ ହେଟ୍ଠା ନ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘କିତ୍ତାୱତା ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ? ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ, ଅସମୟୱିମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଏକକାଦିଭେଦେନ ୟାୱ ଦସକା ଦସଧା ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେନେୱ ୱିଭତ୍ତା, ସା ଚ ଞାତବ୍ବପଭେଦତୋ ଅୱୁଚ୍ଚମାନା ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ତସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଏୱ ଚେତ୍ଥ ପାଳିନୟାନୁସାରେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ ହୋତି, ସୋ ଚେତ୍ଥ ମାତିକାୟଂ ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଞାତବ୍ବାନଂ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଏକକାଦିଭେଦତୋୱ ମାତିକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିଭଜନୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋୱ ହୋତି । କଥଂ ? ‘‘ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତୋ, କୁପ୍ପଧମ୍ମୋ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମୋ, ଚେତନାଭବ୍ବୋ ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବୋ, ଭୟୂପରତୋ ଅଭୟୂପରତୋ, ଭବ୍ବାଗମନୋ ଅଭବ୍ବାଗମନୋ, ନିୟତୋ ଅନିୟତୋ, ପଟିପନ୍ନକୋ ଫଲେ ଠିତୋ, ସମସୀସୀ ଠିତକପ୍ପୀ, ସୋତାପନ୍ନୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ କୋଲଂକୋଲୋ ଏକବୀଜୀ, ସକଦାଗାମୀ, ଅନାଗାମୀ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ, ଅରହା’’ତି ଏକକମାତିକା ।
ତତ୍ଥ ୟୋ ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେହି ଅଟ୍ଠହି ୱିମୋକ୍ଖେହି ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମତୋ ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ୟେନ କେନଚି ୟଥାସକଂ ଆସୱେ ଖେପେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତୋ, ଅୟଂ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପୁ॰ ପ॰ ୧) ହି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱା ଖୀଣାସୱୋ ୱା ଇଧ ନ ଗହିତୋ, ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ପନ ଫଲଟ୍ଠସେଖାୱ ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱୋ, ସବ୍ବେପି ଚ ଅରିୟା ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତା ନାମ । ବାହିରାନଞ୍ହି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପୱିୱେକଟ୍ଠାନଲାଭାଦିସମୟୋପି ଅତ୍ଥି, ୱତ୍ତକରଣକାଲାଦିଅସମୟୋପି ଅତ୍ଥି । ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ପନ ତାଦିସୋ ସମୟୋ ୱା ଅସମୟୋ ୱା ନତ୍ଥି, ୟସ୍ସ ସଦ୍ଧା ବଲୱତୀ, ୱିପସ୍ସନା ଚ ଆରଦ୍ଧା, ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱା ମଗ୍ଗଫଲପଟିୱେଧୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବେ ଅରିୟା ଅରିୟୱିମୋକ୍ଖେ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁରିମପଦେପି ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିଞ୍ଞେୱ ସନ୍ଧାୟ ସେଖା ସମୟୱିମୁତ୍ତା ନାମ ଜାତା ।
ଅୱସିଭାୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ଦ୍ୱେ ସେଖା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ କୁପ୍ପଧମ୍ମୋ ନାମ । ପରିହାନଧମ୍ମୋତିପି ଦୁୱିଧା ଏୱ । ଅନାଗାମିଆଦୟୋ ସୁପ୍ପହୀନସମାଧିପାରିପନ୍ଥିକତ୍ତା ୱସିଭାୱା ସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ଅରିୟା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେପି ସନ୍ଧାୟ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମୋ ନାମ । ଅପରିହାନଧମ୍ମୋତି ତେ ଏୱ । ଚେତନାଭବ୍ବୋତି ଚେତନାସଙ୍ଖାତେନ ଝାନସମାପତ୍ତିୱଳଞ୍ଜନେନ ଅପରିହାନିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବୋ । ୟୋ ହି ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ଆଚିଣ୍ଣୱସିତାୟ ଚେତନାସଙ୍ଖାତାୟ ଝାନସମାପତ୍ତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ୱଳଞ୍ଜମାନୋ ତେହି ନ ପରିହାୟତି, ଅୱଳଞ୍ଜମାନୋ ଚ ପରିହାୟତି, ଅୟଂ ୱଳଞ୍ଜମାନୋ ଚେତନାଭବ୍ବୋ ନାମ । ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବୋତି ଝାନସ୍ସ ଉପକାରାନୁପକାରଧମ୍ମେ ଜାନିତ୍ୱା ଅନୁରକ୍ଖଣାୟ ଅୱଳଞ୍ଜମାନୋପି ଅପରିହାନିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବୋ, ଏସୋ ଚ ପୁରିମତୋ ବଲୱତରୋ, ଆଚିଣ୍ଣୱସିନୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାୟ ଉପକାରାନୁପକାରଧମ୍ମେ ଜାନିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ପଟିପଜ୍ଜନତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଭୟୂପରତୋତି ଭୟେନ ପାପତୋ ଉପରତୋ ୱିରତୋ ସେଖୋ, କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଚ । ତେସୁ ପଚ୍ଛିମୋ ଦୁଗ୍ଗତିୱଟ୍ଟକିଲେସଉପୱାଦସଙ୍ଖାତେହି ଚତୂହି ଭୟେହି ପାପତୋ ଓରମତି, ସେଖୋ ଦୁଗ୍ଗତିୱଜ୍ଜେହି, ଅପାୟେହି ମୁତ୍ତତ୍ତା । ଖୀଣାସୱୋ ପନ ଅଭୟୂପରତୋ ନାମ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଭୟତ୍ତା, ଉପୱାଦତୋ ପନ ଓରମିତବ୍ବୋ ।
ଅଭବ୍ବାଗମନୋତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମାଗମନସ୍ସ ଅଭବ୍ବୋ, ୟେ ଆନନ୍ତରିୟସଙ୍ଖାତେନ କମ୍ମାୱରଣେନ, ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ କିଲେସାୱରଣେନ, ଅହେତୁକଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିସଙ୍ଖାତେନ ୱିପାକାୱରଣେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତା, ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଚ ସଦ୍ଧାରହିତା, ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଚ ଉତ୍ତରକୁରୁକାଦୟୋ ୱିୟ ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକା, ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟରହିତା ଚ, ସବ୍ବେତେ ଅଭବ୍ବାଗମନା ନାମ । ୱିପରୀତା ଭବ୍ବାଗମନା ନାମ । ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ନିରୟଗମନେ, ଅଟ୍ଠ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନାଦୀସୁ ନିୟତା ନାମ । ଅୱସେସପୁଗ୍ଗଲା ଅନିବଦ୍ଧଗତିକତାୟ ଅନିୟତା ନାମ, ଉତ୍ତରକୁରୁକା ପନ ସୁଗତିନିୟତାପି ମିଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ମତ୍ତନିୟାମସ୍ସେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ନିୟତା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତା । ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଫଲତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନକୋ ନାମ, ଫଲସମଙ୍ଗୀ ଫଲାନୁପ୍ପତ୍ତିୟମ୍ପି ଫଲେ ଠିତୋ ନାମ ।
ୟସ୍ସ ପନ ଅପୁବ୍ବାଚରିମଂ ଆସୱପରିୟାଦାନଞ୍ଚ ହୋତି ଜୀୱିତପରିୟାଦାନଞ୍ଚ, ଅୟଂ ସମସୀସୀ ନାମ । ସୋ ଚ ତିୱିଧୋ ହୋତି ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ ରୋଗସମସୀସୀ ଜୀୱିତସମସୀସୀତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଇରିୟାପଥେ ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ଏକଂ ରୋଗଂ ପତ୍ୱା ଅନ୍ତୋରୋଗେ ଏୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତେନେୱ ରୋଗେନ ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ରୋଗସମସୀସୀ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ କିଲେସସୀସସଙ୍ଖାତା ଅୱିଜ୍ଜା, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପୱତ୍ତସୀସସଙ୍ଖାତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସମଂ ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଜୀୱିତସମସୀସୀ ନାମ । କଥମିଦଂ ସମଂ ହୋତୀତି ? ୱାରସମତାୟ । ୟସ୍ମିଂ ହି ୱାରେ ମଗ୍ଗେନ କିଲେସେ ଖେପିତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ସାନନ୍ତରମେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତୋ ଇମାୟ ୱାରସମତାୟ ଇଦଂ ଉଭୟସୀସପରିୟାଦାନମ୍ପି ସମଂ ହୋତି ନାମ, ଅୟମେୱ ଜୀୱିତସମସୀସୀ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ।
ଠିତକପ୍ପୀତି ଠିତୋ କପ୍ପୋ ଠିତକପ୍ପୋ, ସ୍ୱାସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଠିତକପ୍ପୀ, କପ୍ପମ୍ହି ୱିନସ୍ସମାନମ୍ହି କପ୍ପଂ ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଚେ ହି ୟେସଂ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିକ୍ଖଣେ କପ୍ପୱିନାସୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନେୱ ତାୱ କପ୍ପୋ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟ, ୟାୱାୟଂ ୟଥାସକଂ ଫଲଂ ନ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ତେ ୱିନସ୍ସମାନମ୍ପି କପ୍ପଂ ଠପେନ୍ତୀତି ଠିତକପ୍ପିନୋ ନାମ ଜାତାତି । କିଞ୍ଚାପି କପ୍ପୱିନାସନକାଲେ ସାସନଂ ନତ୍ଥି, ଗତକୋଟିକେ ହି କାଲେ କପ୍ପୱିନାସୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରାୟଂ ଦୀପେତୁଂ ଇଦଂ ଅଭୂତମ୍ପି କାରଣଂ ଆହଟଂ ।
ସୋତାପନ୍ନୋତି ନିବ୍ବାନସମୁଦ୍ଦନିନ୍ନତାୟ ସୋତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମସମଙ୍ଗୀ ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ଫଲଟ୍ଠୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ସେୱ ଚ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତୱାରା ପରମା ଅସ୍ସ ଭୱୂପପତ୍ତୀତି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ, ତତୋ ପରଂ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ନାଦିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତାପନ୍ନୋ ହି ୟୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱେସୁ, ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଭୱେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ନାମ । କୁଲତୋ କୁଲଂ ଭୱତୋ ଭୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କୋଲଂକୋଲୋ । ସୋ ହି ଦେୱମନୁସ୍ସୱସେନ ଦ୍ୱେ ଗତିୟୋ ଭୱେ ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ କୋଲଂକୋଲୋ ନାମ । କମ୍ମପଟିସନ୍ଧିୟା ଏକଂ କମ୍ମଂ କିଲେସବୀଜଂ ଅସ୍ସାତି ଏକବୀଜୀ। ସୋ ହି ଏକସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଭୱେ ଖୀଣାସୱୋ ହୋତି । କିଂ ପନସ୍ସ ଭେଦସ୍ସ ନିୟାମକନ୍ତି ? ୱିପସ୍ସନାଭିଞ୍ଞାଭେଦା । ସୋତାପନ୍ନେସୁ ହି ୟୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ପମତ୍ତୋ, ସୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ହୋତି । ୟୋ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପମତ୍ତୋ, ସୋ କୋଲଂକୋଲୋ । ୟୋ ପନ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ, ସୋ ଏକବୀଜୀ ହୋତି । ୟେ ପନ ଅଭିୱିୟ ପମତ୍ତା ୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟା ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୱିସାଖାସକ୍କାଦୟୋ, ତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂୟେୱ ୱିଚରନ୍ତା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛ ଦେୱଲୋକେ ଓସାପେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁପି ୟଥାକ୍କମଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠେ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବନ୍ତି, ନ ତେ ଇଧ ଗହିତା । ତେ ହି ମନୁସ୍ସଗତିଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଦିୟନ୍ତି । ୟେ ପନ ମନୁସ୍ସଗତିୟମ୍ପି ଭୱଂ ଆଦିୟନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ କୋଲଂକୋଲୋ ମାନୁସିକଭୱନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଏୱ ଏକବୀଜୀ ଗହିତୋ । ତେ ପନ ସଦ୍ଧାଧୁରେନ ଆଗତା ତୟୋ, ପଞ୍ଞାଧୁରେନ ଆଗତା ତୟୋତି ସୋତାପନ୍ନୋ ଛବ୍ବିଧୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପନ ସକିଂ ଇମଂ ମନୁସ୍ସଗତିଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସକଦାଗାମୀ, ଦୁତିୟମଗ୍ଗଫଲସମଙ୍ଗୀ । ଇମିନା ପଞ୍ଚସୁ ସକଦାଗାମୀସୁ ଚତ୍ତାରୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକୋୱ ଗହିତୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ସକଦାଗାମିଫଲେ ଠତ୍ୱା ପୁନ ଦୁତିୟଭୱେ ଇଧେୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ଦୁତିୟଭୱେ ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋପି ଇଧ ନ ଗହିତା । ୟୋ ପନ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପୁନ ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟମେକୋୱ ଇଧ ଗହିତୋ । ଇମସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱେ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ, ଏକବୀଜିସ୍ସ ପନ ଏକାୱାତି ଇଦଂ ତେସଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ କାମଭୱଂ ନାଗଚ୍ଛତୀତି ଅନାଗାମୀ, ତତିୟମଗ୍ଗଫଲସମଙ୍ଗୀ । ତସ୍ସେୱ ପନ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଆୟୁୱେମଜ୍ଝସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଏୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟନସୀଲୋ ଏକୋ ଅନାଗାମୀ । ସୋ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନସମନନ୍ତରଂ ପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଉପହଚ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା, ମରଣସମୟଂ ୱା ଉପହଚ୍ଚ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୟାୱ ମରଣସମୟା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅପ୍ପଦୁକ୍ଖେନ ଅଧିମତ୍ତପ୍ପୟୋଗଂ ଅକତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନସୀଲୋ । ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀତି ସସଙ୍ଖାରେନ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ ଅଧିମତ୍ତପ୍ପୟୋଗେନ ପରିନିବ୍ବାୟନସୀଲୋ । ଉଦ୍ଧଂସୋତୋତି ଉଦ୍ଧଂୱାହିଭାୱେନ ଉଦ୍ଧମସ୍ସ ତଣ୍ହାସୋତଂ ୱଟ୍ଟସୋତଞ୍ଚ, ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଲଭିତବ୍ବତୋ ଉଦ୍ଧଂ ମଗ୍ଗସୋତମସ୍ସାତିପି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ। ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ। ଇମେସଂ ପନ ଅନାଗାମୀନଂ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତିଆଦି ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ୟୋ ଅୱିହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତୂସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଚୁତୋ ଅକନିଟ୍ଠେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ଅକନିଟ୍ଠଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ଅକନିଟ୍ଠମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ଚତୂସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ। ଏୱମେତେ ଅନାଗାମିନୋ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସୱିଧା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ଅୱିହେସୁ ତାୱ ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ, ଏକୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଏକୋ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋତି ପଞ୍ଚ, ତେ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିୱସେନ ଦସ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତପ୍ପସୁଦସ୍ସସୁଦସ୍ସୀସୂତି ଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଅକନିଟ୍ଠେ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତଂ ସସଙ୍ଖାରାସଙ୍ଖାରୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ଚାତି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତି ।
ଅରହାତି କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତାଦିନା ଖୀଣାସୱୋ ଅରହା ନାମ । ସୋ ସୁଞ୍ଞତାଦିୱିମୋକ୍ଖତ୍ତୟୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କୱସେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଅରହା ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋ, ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସେୱ ସକଦାଗାମିନୋ, ଚତୁୱୀସତି ସୋତାପନ୍ନା ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଅନାଗାମିନୋୱ ପଚ୍ଚେକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମେ ଚ ସବ୍ବେ ଅରିୟା ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନୋ ବହିଦ୍ଧାତି । ଏକକନୟୋ ।
ଦୁକାଦିମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଦୁକାଦୀସୁ ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା – କୋଧନୋ ଚ ଉପନାହୀ ଚ ମକ୍ଖୀ ଚ ପଳାସୀ ଚା’’ତିଆଦିନା ଦୁକଞ୍ଚ, ‘‘ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା – ନିରାସୋ ଆସଂସୋ ୱିଗତାସୋ’’ତିଆଦିନା ତିକଞ୍ଚ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା – ଅସପ୍ପୁରିସୋ, ଅସପ୍ପୁରିସେନଅସପ୍ପୁରିସତରୋ, ସପ୍ପୁରିସୋ, ସପ୍ପୁରିସେନସପ୍ପୁରିସତରୋ’’ତିଆଦିନା ଚତୁକ୍କଞ୍ଚ, ‘‘ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲା – ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆରଭତି ଚ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି । ୟତ୍ଥସ୍ସ ତେ ଉପ୍ପନ୍ନା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆରଭତି ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତି…ପେ॰… ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନାରଭତି ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତି…ପେ॰… ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନାରଭତି ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତି…ପେ॰… ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚକଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଇଧ ପନ ତେ ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ସବ୍ବେ ନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ପାଳିୟା ଏୱ ଞାତବ୍ବାତି ।
ତତ୍ଥ ତିକେ ନିରାସୋତି ଅରହତ୍ତାସାୟ ୱିରହିତୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ । ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ତନୋ ଅଭବ୍ବତାୟ ଭବ୍ବସହାୟକସ୍ସ ସୀଲୱତୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା, ଚଣ୍ଡାଲପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ କସ୍ସଚି ରାଜପୁତ୍ତସ୍ସ ରଜ୍ଜାଭିସେକଂ ସୁତ୍ୱା ଅଭିସେକପ୍ପତ୍ତିୟଂ, ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପତ୍ଥନାପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଆସଂସୋତି ଅରହତ୍ତଂ ଆସୀସମାନୋ ପତ୍ଥୟମାନୋ ସୀଲୱା । ତସ୍ସ ହି ଅରହତ୍ତପତ୍ଥନାୟ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଠିତତ୍ତା କସ୍ସଚି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା, ଉଭତୋସୁଜାତସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ୱିୟ ତାଦିସସ୍ସ କସ୍ସଚି ରଜ୍ଜାଭିସେକଂ ସୁତ୍ୱା ଅଭିସେକପ୍ପତ୍ତିୟଂ, ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପତ୍ଥନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱିଗତାସୋତି ଅରହା । ସୋ ହି ପତ୍ତଅରହତ୍ତତାୟ ତତ୍ଥ ୱିଗତାସୋ ହୋତି ପତ୍ତାଭିସେକୋ ୱିୟ ଖତ୍ତିୟୋ ଅଭିସେକପ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚତୁକ୍କେ ପନ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲକମ୍ମପଥସମନ୍ନାଗତୋ ଅସପ୍ପୁରିସୋ ନାମ । ୟୋ ପନ ସୟମ୍ପି ପାଣାତିପାତାଦୀନି କତ୍ୱା ପରଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ସମାଦପେତି, ଅୟଂ ଅସପ୍ପୁରିସେନଅସପ୍ପୁରିସତରୋ, ଅସପ୍ପୁରିସତୋପି ଅସପ୍ପୁରିସତରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖକୁସଲୱସେନ ସପ୍ପୁରିସୋ, ସପ୍ପୁରିସେନସପ୍ପୁରିସତରୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପଞ୍ଚକେ ଆରଭତି ଚ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ଭ-ସଦ୍ଦୋ ଆପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମେ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଆପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମୱସେନ ଆରଭତି ଚେୱ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଚ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିଂ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣଂ । ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀତି ଅନଧିଗତତ୍ତା ୟଥାସଭାୱତୋ ନପ୍ପଜାନାତି । ୟତ୍ଥସ୍ସାତି ୟସ୍ମିଂ ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖାତେ ଝାନେ ଅଧିଗତେ ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସବ୍ବେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନିରୱସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତେ ନପ୍ପଜାନାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଞ୍ଚାପି ତେ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ନାମ, ଫଲକ୍ଖଣେ ପନ ନିରୁଦ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚୱସେନ ‘‘ଫଲକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଆରଭତି ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତୀତି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ପନ ଦେସେତୁଂ ସଭାଗପୁଗ୍ଗଲଂ ପରିୟେସତି, ୱୁଟ୍ଠାପେତି ୱା, ତସ୍ମା ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତି । ନାରଭତି ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତୀତି ଆପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତି, ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ପନ ଅକୋୱିଦତ୍ତା ଅନାପତ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିସଞ୍ଞିତାୟ ୱୁଟ୍ଠିତାୟପି ତଂ ଆପତ୍ତିୟା ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ୱିନୋଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତି । ନାରଭତି ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତୀତି ନାରଭତି ନେୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତି । ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ନ ପାପୁଣାତି । କତରୋ ପନେସ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ? ସୀଲୱା ଓସ୍ସଟ୍ଠୱୀରିୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ସୋ ହି ‘‘କିଂ ମେ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପରିନିବ୍ବାନେନ, ଅନାଗତେ ମେତ୍ତେୟ୍ୟସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲୋପି ପଟିପତ୍ତିଂ ନ ପୂରେତି । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋପି ପୁଗ୍ଗଲା ତଥା ତଥା ଓୱଦିତ୍ୱା ଆସୱକ୍ଖୟେ ପତିଟ୍ଠାପେତବ୍ବା । ଏୱଂ ହି ତେପି ୟ୍ୱାୟଂ ପଞ୍ଚମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନାରଭତି ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ତେନ ସମସମାୱ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ।
ଛକ୍କାଦୀସୁ –
‘‘ଛ ପୁଗ୍ଗଲା – ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣାତି ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱଂ । ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ନ ଚ ତତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣାତି, ନ ଚ ବଲେସୁ ୱସିଭାୱଂ । ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଅନଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ସାୱକପାରମିଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ନ ଚ ସାୱକପାରମିଂ ପାପୁଣାତି । ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଅନଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ନ ଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ଅନାଗାମୀ ହୋତି ଅନାଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଅନଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ନ ଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ଆଗାମୀ ହୋତି ଆଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତ’’ନ୍ତି –
ଛକ୍କଂ, ‘‘ସତ୍ତ ପୁଗ୍ଗଲା – ସତ୍ତ ଉଦକୂପମା ପୁଗ୍ଗଲା ସକିଂ ନିମୁଗ୍ଗୋ ନିମୁଗ୍ଗୋୱ ହୋତି, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିମୁଜ୍ଜତି, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତୋ ହୋତି, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସତି ୱିଲୋକେତି, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତରତି, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିଗାଧପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଣ୍ଣୋ ହୋତି ପାରଙ୍ଗତୋ, ଥଲେ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦିନା ସତ୍ତକଂ, ‘‘ଅଟ୍ଠ ପୁଗ୍ଗଲା – ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଫଲସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ଅଟ୍ଠକଂ, ‘‘ନୱ ପୁଗ୍ଗଲା – ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ କାୟସକ୍ଖୀ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ’’ତି ନୱକଂ, ‘‘ଦସ ପୁଗ୍ଗଲା – ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ନିଟ୍ଠା, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ୱିହାୟ ନିଟ୍ଠା’’ତି ଦସକଞ୍ଚ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ତତ୍ଥ ଛକ୍କେ ପଠମେନ ପଦେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଅନାଚରିୟକୋ ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ସବ୍ବାକାରତୋ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣି, ଦସଞାଣବଲେସୁ ଚ ୱସିଭାୱନ୍ତି । ଦୁତିୟେନ ପନ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତିୟେନ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ, ଚତୁତ୍ଥେନ ଅୱସେସା ଅରହନ୍ତୋ, ପଞ୍ଚମେନ ଅନାଗାମୀ, ଛଟ୍ଠେନ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେ ହି ‘‘ଆଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ।
ସତ୍ତକେ ପଠମେନ ପଦେନ ସାସନେ ଅନିୱିଟ୍ଠସଦ୍ଧୋ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମେହି ଏକନ୍ତକାଳକେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଗହିତୋ । ସୋ ହି ସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଭୀରୁକପୁରିସୋ ୱିୟ ସଂସାରେ ଅପାୟେ ନିମୁଗ୍ଗୋ ନିମୁଗ୍ଗୋୱ ହୋତି, ନ ପୁନ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅନନ୍ତମ୍ପି କାଲଂ ଭୱେ ଏୱ ୱିଚରତି ସାସନସମାୟୋଗାଭାୱା । ଦୁତିୟେନ ପଦେନ ସାସନେ ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋପି ଦେୱଦତ୍ତାଦୟୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧାଦିପରିହାନିୟଂ ଠିତୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଗହିତୋ । ସୋ ହି ସମୁଦ୍ଦେ କେନଚି କାରଣେନ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ନିମୁଗ୍ଗୋ ୱିୟ ସାସନସଦ୍ଧାୟ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ଅପାୟେ ନିମୁଜ୍ଜତି ଏୱ, ଅୟଂ ପନ ଚିରକାଲାତିକ୍କମେନ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି, ଅତ୍ତନା ଏୱ ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣେନ ଭୱତୋ ଉଦ୍ଧରଣୀୟୋ ହୋତି ସାସନେ ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟପି ସଦ୍ଧାୟ ମୋକ୍ଖଭାୱେନ ନିୟମେନ ନିବ୍ବାନାୱହତ୍ତା । ଅୟମେୱ ହିସ୍ସ ପୁରିମପୁଗ୍ଗଲତୋ ୱିସେସୋ, ଇତରଥା ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହଣେ ପୟୋଜନମେୱ ନ ସିୟାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତତିୟେନ ସାସନେ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧୋ ଠିତିଭାଗିୟେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଗହିତୋ । ସୋ ହି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ତୀରଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ ନାୱାଦିଆଗମନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପୁନ ଅନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଣ୍ଣତପ୍ପଦେସେ ଠିତୋ ୱିୟ ସାସନସଦ୍ଧାୟ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ବୁଦ୍ଧାଦିଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ସଗ୍ଗେ, ସୀଲାଦିମ୍ହି ଠିତୋ ହୋତି । ଚତୁତ୍ଥେନ ପନ ସୋତାପନ୍ନୋ ଗହିତୋ । ସୋ ହି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତୋ ତୀରଂ ଦିସ୍ୱା ଉତ୍ତରଣୂପାୟଂ ୱିଲୋକୟମାନୋ ୱିୟ ଲୋକୁତ୍ତରସଦ୍ଧାୟ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନତୀରଂ ଦିସ୍ୱା ଉତ୍ତରଣୋପାୟଂ ୱିଲୋକେତି । ପଞ୍ଚମେନ ସକଦାଗାମୀ ଗହିତୋ । ସୋ ହି ସମୁଦ୍ଦେ ତୀରଂ ଦିସ୍ୱା ତଦଭିମୁଖଂ ପତରମାନୋ ୱିୟ ପଠମମଗ୍ଗେନ ନିବ୍ବାନତୀରଂ ଦିସ୍ୱା ତଦଭିମୁଖଂ ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ ପତରତି ନାମ । ଛଟ୍ଠେନ ଅନାଗାମୀ ଗହିତୋ । ସୋ ହି ପତରିତ୍ୱା ତୀରଂ ଉପଗ୍ଗମ୍ମ କଟିପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ଠିତୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତସମୀପେ ସତିକୱାଟପତିତ୍ଥେ ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମତାୟ ତତିୟମଗ୍ଗେନ ତିଟ୍ଠତି । ସତ୍ତମେନ ପନ ଅରହା ଗହିତୋ, ସୋ ହି ତରିତ୍ୱା ପାରଂ ପତ୍ୱା ଠିତପୁରିସୋ ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ ଓଘେ ତରିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନତ୍ଥଲେ ଠିତୋ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାମ ହୋତୀତି ।
ନୱକେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋତି ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ, ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୋକ୍ଖେନ କିଲେସତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ, ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟା ୱା ରୂପକାୟତୋ, ମଗ୍ଗେନ ଚ ନାମକାୟତୋତି ଇମେହି ଉଭତୋଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତୋତିପି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ଏକେକତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ, ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଅନାଗାମିନୋ ଚ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ, ତେସୁ ପଚ୍ଛିମୋୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ, ସେସା ପରିୟାୟେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ କିଲେସକାୟତୋ ୱିମୁତ୍ତମ୍ପି ରୂପକାୟତୋ ଅୱିମୁତ୍ତଂ, ଅରୂପାୱଚରଂ ପନ ତଦଭୟତୋପି ୱିମୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଦେୱ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋୱ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ନ ରୂପାୱଚରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଆସୱେହି ୱିମୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ, ଚତୂହି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେହି ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଚାତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ହି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋୱ ନାମ ହୋତି ।
କାୟସକ୍ଖୀତି ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଅରିୟୋ । ସୋ ହି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୱଜ୍ଜିତାନଂ ଛନ୍ନଂ ସେଖାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋ । ତେନେୱ ହିସ୍ସ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା’’ତି ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ନ କେଚିପି ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣାତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ପରିକ୍ଖୀୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଅରହତୋ ପନ ସବ୍ବେପି ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା, ନ ଏକଚ୍ଚେତି । ସୋ ହି ଫୁଟ୍ଠନ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି କାୟସକ୍ଖୀ, ଫୁଟ୍ଠାନଂ ପଟିଲଦ୍ଧାନଂ ଝାନାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ନାମକାୟେନ ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତିପି କାୟସକ୍ଖୀ, କାୟେନାତି ଚେତ୍ଥ ‘‘ନାମକାୟେନ ଚେୱ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅତିୱିଜ୍ଝ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସମଗ୍ଗଫଲାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତେନ କାୟେନ ପଠମଜ୍ଝାନାନନ୍ତରଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକରଣତୋପି କାୟସକ୍ଖୀତି କେଚି । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ, ରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଛବ୍ବିଧୋ ସେଖୋ ଚ, ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତପ୍ପତ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ । ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠି, ପଠମମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ନିରୋଧପ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତୋତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବାନଂ ପୁନ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ, ରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଛବ୍ବିଧୋ ସେଖୋ ଚ । ଅୟଂ ହି ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ । କଥଂ ପନେତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତତୋ ନାନତ୍ତନ୍ତି ? ଆଗମନୀୟପଟିପଦାୟ । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ହି ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିପସ୍ସନାୟ କିଲେସେ ଅପ୍ପଦୁକ୍ଖେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଆଗତୋ, ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ପନ ସଦ୍ଧାବହୁଲତାୟ କିଲେସେ ଦୁକ୍ଖେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଆଗତୋ । ଏତମେୱ ହି ଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି, ନୋ ଚ ଖୋ ୟଥାଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଧମ୍ମାନୁସାରୀତି ୟସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି, ଅୟଂ ପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେନ ଧମ୍ମେନ ସରତି ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଧମ୍ମାନୁସାରୀ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଫଲେ ପନ ପତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ସଦ୍ଧାନୁସାରୀତି ୟସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି, ଅୟଂ ସଦ୍ଧାୟ ସରତି ଅନୁସ୍ସରତୀତି ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଫଲେ ପନ ପତ୍ତେ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି ।
ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ହି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱେ ଧୁରାନି ନାମ, ଦ୍ୱେ ଅଭିନିୱେସା ନାମ, ଦ୍ୱେ ସୀସାନି ନାମ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଧୁରଂ ପଞ୍ଞାଧୁରନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଧୁରାନି ନାମ । ଏକୋ ପନ ସମଥାଭିନିୱେସୋ, ଏକୋ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋତି ଦ୍ୱେ ଅଭିନିୱେସା । ଏକୋ ଚ ଅରହତ୍ତଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ଏକୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ସୀସାନି ନାମ । ୟେ ହି କେଚି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ଦ୍ୱେ ଇମେ ଧମ୍ମେ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ଠାନେହି ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେସୁ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ପଞ୍ଞଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସମଥୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତିଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ନାମ । ପରତୋ ପନ ଛସୁ ଠାନେସୁ କାୟସକ୍ଖୀ ନାମ । ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପତ୍ତେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ।
ଅପରୋ ପଞ୍ଞମେୱ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରେ ୱା ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟମ୍ପି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ନାମ । ପରତୋ ପନ ଛସୁ ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ, ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ।
ଅପରୋ ପନ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ସଦ୍ଧଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସମାଧିୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତିଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ, ପରତୋ ଛସୁ ଠାନେସୁ କାୟସକ୍ଖୀୟେୱ ନାମ । ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋୟେୱ ନାମ । ଅପରୋ ସଦ୍ଧମେୱ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରେ ୱା ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟମ୍ପି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ, ପରତୋ ଛସୁ ଠାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ଇମେ ସତ୍ତ ପୁଗ୍ଗଲା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ସଦ୍ଧିଂ ନୱ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା ନାମାତି ।
ଦସକେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ନିଟ୍ଠାତି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ, କୋଲଂକୋଲୋ, ଏକବୀଜୀ, ସକଦାଗାମୀ କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିକୋ, ଅରହା ଚାତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ କାମାୱଚରଭୂମିୟଞ୍ଞେୱ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତା ନିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । କାମାୱଚରତ୍ତଭାୱେ ଏୱ ହି ଏତେ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି, ନାଞ୍ଞସ୍ମିଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ୱିହାୟ ନିଟ୍ଠାତି ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ଚାତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ କାମାୱଚରେ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିହାୟ ୱିଜହିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେ ଠିତାନଞ୍ଞେୱ ନିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ପାଳିନୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ପୁ॰ ପ॰ ମାତିକା ୧ ଆଦୟୋ; ପୁ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ୧) ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିୟା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ
ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. କଥାୱତ୍ଥୁମାତିକା
ପୁଗ୍ଗଲକଥାୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି କଥାୱତ୍ଥୁମାତିକାୟ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥତୋ ତାୱ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା, ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଅୟଂ ପଟିଜାନନା । କସ୍ସ ପନାୟଂ ପୁଚ୍ଛା, କସ୍ସ ପଟିଜାନନାତି ? ‘‘ଅସୁକସ୍ସା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ନ ହି ଭଗୱା ପରୱାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଗ୍ଗାହିକକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ମାତିକଂ ଠପେସି, ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଦେସନାଦିଂ ପନ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ତା ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ଅନାଗତେ ୱିପଲ୍ଲାସଗାହିଭିକ୍ଖୂନଂ, ପରୱାଦୀନଞ୍ଚ ନାନପ୍ପକାରଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ୱାଦନୟଦସ୍ସନୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦମେତଂ ଆରବ୍ଭ ତନ୍ତିୱସେନ ମାତିକଂ ଠପେନ୍ତୋ ସକୱାଦିପରୱାଦୀନଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସଜ୍ଜନଦୋସାରୋପନନିଗ୍ଗହପାପନାଦିୱଚନପଟିୱଚନୱସେନେୱ ଠପେସି, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥସ୍ସ ସୁଖାୱଧାରଣତ୍ଥଂ ସକୱାଦୀପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦୀପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦୀପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦୀପଟିଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ ।
‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି ଅୟଂ ସକୱାଦୀପୁଚ୍ଛା, ତାୟ ଚ ‘‘ୟେ ‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ’ତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକା ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋ, ତେ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା’’ତି ଦୀପେତି । କେ ପନ ତେ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋତି ? ସାସନେ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟା ଚ ବହିଦ୍ଧା ବହୂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଚ । କଦା ପନେତେ ସାସନେ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ? ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ । ଭଗୱତି କିର ପରିନିବ୍ବୁତେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ସମୁସ୍ସାହିତେହି ତପ୍ପମୁଖେହି ୱସିଗଣେହି ସୁଭଦ୍ଦୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତାଦୀନଂ ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ପୱେସୋକାସନିସେଧନତ୍ଥଂ ଅଜାତସତ୍ତୁରାଜାନଂ ସହାୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସରୀରଂ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସାସନେ ଅଚଲେ ପୱତ୍ତାପିତେ ତତୋ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ୱେସାଲିୟଂ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକେହି ଦୀପିତାନି ଦସ ୱତ୍ଥୂନି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ତେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟସତ୍ଥେରସମୁସ୍ସାହିତେହି ୱସିଗଣେହି ପୁନ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହେ କତେ ତେହି ନିଗ୍ଗହିତା ଦସସହସ୍ସା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା କଞ୍ଚି ଦୁବ୍ବଲରାଜାନଂ ବଲଂ ଲଭିତ୍ୱା ମୂଲସଙ୍ଗହଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅନାଚାରାନୁକୂଲୱଚନଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱଚନଞ୍ଚ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମହାସଙ୍ଗୀତୀହି ୱିସୁଂ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ମହାସଙ୍ଘିକାଚରିୟକୁଲଂ ନାମ ଅକଂସୁ । ପରିସୁଦ୍ଧସାସନଂ ପନ ଥେରେହି ପରିପାଲିତତ୍ତା ‘‘ଥେରୱାଦୋ’’ତି ପଞ୍ଞାୟି, ଇମେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ୱାଦେସୁ ମହାସଙ୍ଘିକତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକବ୍ୟୋହାରିକା, ଗୋକୁଲିକା ଚ, ତତୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଦା, ବହୁଲିୟା, ଚେତିୟୱାଦା ଚାତି ପଞ୍ଚ ୱାଦା, ମହାସଙ୍ଘିକେହି ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଛ ଆଚରିୟକୁଲାନି ନାମ ଜାତାନି । ତଥା ଥେରୱାଦତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ମହିସାସକା, ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଚ, ତତୋ ଧମ୍ମୁତ୍ତରିୟା, ଭଦ୍ରୟାନିକା, ଛନ୍ନାଗାରିକା, ସମ୍ମିତିୟା ଚ, ମହିସାସକତୋ ଧମ୍ମଗୁତ୍ତିକା, ସବ୍ବତ୍ଥିକା ଚ, ତତୋ କସ୍ସପିକା, ତତୋ ସଙ୍କନ୍ତିକା, ତତୋ ସୁତ୍ତୱାଦା ଚାତି ଇମେ ଏକାଦସ ୱାଦା ଜାତା । ତେ ପୁରିମେହି ଛହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତରସ ଭିନ୍ନୱାଦା ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ଥେରୱାଦୋ ପନ ଏକୋୱ ଅସମ୍ଭିନ୍ନକୋ, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସାସନେ ଅଟ୍ଠାରସ ନିକାୟା ଜାତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ୟେ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସାଚରିୟକୁଲାନୀ’’ତି ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମେସଂ ପନ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଆଚରିୟୱାଦାନଂ ୱସେନ ଆୟତିଂ ସାସନସ୍ସ ଆଲୁଳନଂ ଞତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସସତାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ସାସନେ ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧେନ ଅସୋକେନ ଧମ୍ମରଞ୍ଞା ବାହିରକେ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ସାସନେ ଏୱ ଲାଭସକ୍କାରେ ପୱତ୍ତନ୍ତେ ଲାଭସକ୍କାରତ୍ଥାୟ ସାସନୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ସକାନି ସକାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ତଥତୋ ଦୀପେନ୍ତେସୁ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତିକେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତସତ୍ତରସାଚରିୟକୁଲେସୁ ଚ ସମୟକୁସଲତାୟ ୱିଚିନିତ୍ୱା ସେତକାନି ଦତ୍ୱା ଉପ୍ପବ୍ବାଜିତେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧେ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ୟାନି ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନାନି ୱତ୍ଥୂନି, ୟାନି ଚ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବାନିପି ତାନି ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନମାତିକାମୁଖମତ୍ତେନ ପଟିବାହିତ୍ୱା ସୁତ୍ତସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତଂ ପରପ୍ପୱାଦମଥନଂ ଆୟତିଲକ୍ଖଣଂ କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ ମାତିକାୱିଭଜନୱସେନ ଭାସିତ୍ୱା ତଂ ତତିୟସଙ୍ଗୀତିୟଂ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଆଲୁଳିତଂ ସାସନଂ ପଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ପକାସନତ୍ଥଂ ଆୟତିୱାଦପ୍ପଟିବାହନନୟଦସ୍ସନୱସେନ ଇମଂ କଥାୱତ୍ଥୁମାତିକଂ ୱତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଓକାସଂ ଠପେନ୍ତୋ ତସ୍ସା ୱିଭଙ୍ଗଂ ନ ଅୱୋଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅତ୍ତା ଜୀୱୋ ସତ୍ତୋ । ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପଞ୍ଞାୟ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଲବ୍ଭତି, ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ଏତ୍ଥ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତି ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତାକାରେନ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଭୂତଟ୍ଠୋ । ପରମତ୍ଥୋତି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଉତ୍ତମତ୍ଥୋ । ଉଭୟେନାପି ୟଥା ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଭୂତେନ ସଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏୱଂ ତାୱ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ପରୱାଦୀ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଜାନାତି । ପଟିଜାନନଞ୍ହି କତ୍ଥଚି ‘‘ଆମ ଭନ୍ତେ’’ତି ଆଗଚ୍ଛତି, କତ୍ଥଚି ‘‘ଆମୋ’’ତି ଆଗଚ୍ଛତି, ଇଧ ପନ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଆଗତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ପରୱାଦୀ ହି ୟସ୍ମା ଭଗୱତା ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୫-୯୬) ପୁଗ୍ଗଲୋ ପକାସିତୋ, ଭଗୱା ଚ ଅୱିତଥୱାଦୀ, ତସ୍ମା ସୋ ‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନେୱ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଜାନାତି ।
ଅଥସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଲେସୱଚନସ୍ସ ଛଲୱାଦସ୍ସ ଓକାସଂ ଅଦଦମାନୋ ସକୱାଦୀ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ହେଟ୍ଠା ରୂପୱେଦନାଦିକୋ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ଆଗତୋ, ନ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନ, ନାପି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଭୂତତାୟ ଏୱ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ, ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ଚ ପରମତ୍ଥୋ, ସୋ ତଥାପଟିଞ୍ଞାତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତୋ ତେନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଆକାରେନ ଉପଲବ୍ଭତି, ୟଥା ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନାଦିନା ସକିୟେନାକାରେନ ପୁନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୋ ଉପଲବ୍ଭତି, କିଂ ତୱ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଏୱଂ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେତି ଅୱଜାନନା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସୋ ହି ତଥାରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅୱଜାନାତି । ନ ହି ଅତ୍ତା ନାମ ଖନ୍ଧାଦିୱିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ଦିସ୍ସତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ବ୍ୟାମୋହମତ୍ତା । ତତ୍ରାୟଂ ପଦଚ୍ଛେଦୋ – ନ ହି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେତି । ‘‘ନ ହ ଏୱ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଏୱଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହନ୍ତି ସକୱାଦିୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ତେ ପୁରିମାୟ ୱତ୍ତବ୍ବପଟିଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଛିମା ନୱତ୍ତବ୍ବପଟିଞ୍ଞା, ପଚ୍ଛିମାୟ ଚ ପୁରିମା ନ ସନ୍ଧୀୟତି, ତସ୍ମା ନିଗ୍ଗହଂ ପତ୍ତୋ, ତଂ ନିଗ୍ଗହଂ ଦୋସଂ ଅପରାଧଂ ଆଜାନାହି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହଂ ଆଜାନାପେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଠପନାୟ ଚେୱ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହଞ୍ଚୀତି ୟଦି, ସଚେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ତାୱ ପରୱାଦୀପକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁୱଦନେନ ଠପନତୋ ନିଗ୍ଗହପତିଟ୍ଠାପନତୋ ନିଗ୍ଗହପାପନାରୋପନାନଂ ଲକ୍ଖଣଭୂତା ଅନୁଲୋମଟ୍ଠପନା ନାମ । ତେନ ୱତ ରେତିଆଦି ଅନୁଲୋମପକ୍ଖେ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ପାପିକତ୍ତା ଅନୁଲୋମପାପନା ନାମ । ତତ୍ଥ ତେନାତି କାରଣୱଚନଂ । ୱତାତି ଓକପ୍ପନୱଚନଂ ନିୟମୱଚନଂ । ରେତି ଆମନ୍ତନୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱତ ରେ ହମ୍ଭୋ ଭଦ୍ରମୁଖ ତେନ କାରଣେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସୀତିଆଦି ଅନୁଲୋମପକ୍ଖେ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଆରୋପିତତ୍ତା ଅନୁଲୋମରୋପନା ନାମ । ୟଞ୍ଚସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ ‘‘ମିଚ୍ଛା’’ତି ପଦଂ, ତସ୍ସ ପୁରତୋ ‘‘ଇଦଂ ତେ’’ତି ଆହରିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଉପରିପି। ପରତୋ ପାଳିୟମ୍ପି ଏତଂ ଆଗତମେୱ । ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେତିଆଦି ‘‘ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁୱଦନେନ ଠପିତତ୍ତା ପଟିଲୋମତୋ ନିଗ୍ଗହପାପନାରୋପନାନଂ ଲକ୍ଖଣଭୂତା ପଟିଲୋମଟ୍ଠପନା ନାମ । ନୋ ଚ ୱତ ରେତିଆଦି ପଟିଲୋମପକ୍ଖେ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ପାପିତତ୍ତା ପଟିଲୋମପାପନା ନାମ । ପୁନ ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସୀତିଆଦି ପଟିଲୋମପକ୍ଖେ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଆରୋପିତତ୍ତା ପଟିଲୋମରୋପନା ନାମ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଦି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ଭୋ ସୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଖୋ ପୁରିମପଞ୍ହେ ‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’ତି ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଏୱଂ ତାୱ ଅନୁଲୋମତୋ ଠପନାପାପନାରୋପନା ହୋନ୍ତି ।
ଅଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘‘ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି, ପୁରିମପଞ୍ହେପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋୱ । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଖୋ ପୁରିମପଞ୍ହେ ‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’ତି, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଏୱଂ ପଟିଲୋମତୋ ଠପନାପାପନାରୋପନା ହୋନ୍ତି । ଏୱମେତଂ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଚ ଅନୁଲୋମତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ପଟିଲୋମତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ପାପନାରୋପନାନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିକଂ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକଂ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଅନୁଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାହି ଏକୋ, ପଟିଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାହି ଏକୋତି ଦ୍ୱେ ନିଗ୍ଗହା କତା, ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହନ୍ତି ଏତସ୍ସେୱ ପନ ପଠମସ୍ସ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଆରୋପିତତ୍ତା ଏକୋୱାୟଂ ନିଗ୍ଗହୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ପଠମୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
ଇଦାନି ପଚ୍ଚନୀକନୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସକୱାଦୀ ୟଥା ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଜାନାତି । ପୁନ ଇତରୋ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିମାହ । ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାନି ୱା ଏକତୋ କତ୍ୱାପି ପରୱାଦୀ ଏୱମାହ । ସକୱାଦୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ଉପାଦାୟପଞ୍ଞତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତାପି ‘‘ନ ହେୱ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇଦାନି କିଞ୍ଚାପି ତେନ ପଠମଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚୱସେନ ନୁପଲବ୍ଭନୀୟତା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତା, ପଚ୍ଛା ପନ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନ ୱା ୱୋମିସ୍ସକୱସେନ ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ପରୱାଦୀ ପନ ‘‘ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତଂ ଛଲୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ୟଂ ତୟା ପଠମଂ ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ପଚ୍ଛା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଭଣ୍ଡନସ୍ସ ପଟିଭଣ୍ଡନଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ କତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହକମ୍ମସ୍ସ ପଟିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଆହ । ଇଦାନି ୟଥାସ୍ସ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ ସକୱାଦିନା ୱାଦଟ୍ଠପନଂ କତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାହି ପରୱାଦିନିଗ୍ଗହୋ ପାକଟୋ କତୋ, ଏୱଂ ପଟିକମ୍ମଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଠପନା ନାମ ପରୱାଦିପକ୍ଖସ୍ସ ଠପନତୋ ‘‘ଅୟଂ ତୱ ଦୋସୋ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଠପନମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ୱା ପଟିକମ୍ମସ୍ସ ୱା ପାକଟୀଭାୱକରଣଂ, ପାପନାରୋପନାହି ପନସ୍ସ ପାକଟୀକରଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାନଂ ୱସେନ ଚତୂହାକାରେହି ପଟିକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କଂ ନାମାତି ଏକଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ପଟିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ୟ୍ୱାସ୍ସ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ ସକୱାଦିନା ନିଗ୍ଗହୋ କତୋ, ତସ୍ସ ତମେୱ ଛଲୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁକ୍କଟଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତ୍ୱଂ ଚେ ପନ ମଞ୍ଞସୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତ୍ୱଂ ଚେ ପନ ମଞ୍ଞସୀତି ୟଦି ତ୍ୱଂ ମଞ୍ଞସି । ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେଖୋ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚନୀକେ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ଇଦଂ ପନ ‘‘ନ ହେୱା’’ତି ଅୱଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତୱ ତତ୍ଥାତି ତେନ କାରଣେନ ତ୍ୱଂୟେୱ ତସ୍ମିଂ ‘‘ୟୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ପକ୍ଖେ ହେୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତି ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ । ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେତି ପୁନ ‘‘ନ ହେୱା’’ତି ଅୱଜାନନ୍ତୋ ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମାତି ଅଥେୱଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନାରହଂ ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମ, ସୁନିଗ୍ଗହିତୋ ଚ ହୋସୀତି ସକେନ ମତେନ ନିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁନିଗ୍ଗହିତୋ ଚ ଭୱସି । ଏୱମସ୍ସ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ହଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଠପନାପାପନାରୋପନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିୟୋସାନେ ପନ ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଇଦଂ ତୱ ୱଚନଂ ମିଚ୍ଛା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ଛଲୱାଦେନ ଚତୂହି ଆକାରେହି ନିଗ୍ଗହସ୍ସ କତତ୍ତା ନିଗ୍ଗହଚତୁକ୍କଂ ନାମ ।
ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହଂ କତ୍ୱାପି ଇଦାନି ‘‘ୟଦି ଅୟଂ ମୟା ତୱ ମତେନ କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ, ୟୋପି ମମ ତୟା ହେଟ୍ଠା ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ, ସୋପି ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏସେ ଚେ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏସେ ଚେ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତେତି ଏସୋ ଚେ ତୱ ୱାଦୋ ମୟା ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତୋ, ଅଥ ୱା ଏସୋ ଚେ ତୱ ମୟା କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ । ହେୱମେୱଂ ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖାତି ତତ୍ଥାପି ତୟା ମମ ହେଟ୍ଠା କତେ ନିଗ୍ଗହେ ଏୱମେୱଂ ପସ୍ସ । ଇଦାନି ୟ୍ୱାସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସକୱାଦିନା ନିଗ୍ଗହୋ କତୋ, ତଂ ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ନିଗ୍ଗହଂ ଅନିଗ୍ଗହଭାୱଂ ଉପନେନ୍ତୋ ‘‘ନୋ ଚ ମୟଂ ତୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନୋ ଚ ମୟଂ ତୟା ତତ୍ଥ ହେତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟାତିଆଦୀସୁ ଅୟମତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ସୋ ତୟା ମମ କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ, ତସ୍ମା ମୟଂ ତୟା ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଏତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଏୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତା ପୁନ ‘‘ନ ହେୱା’’ତି ପଟିକ୍ଖେପେ କତେପି ‘‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବାୟେୱ, ଏୱଂ ଅନିଗ୍ଗହେତବ୍ବମ୍ପି ମଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି, ଈଦିସେନ ପନ ନିଗ୍ଗହେନ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତା ମୟଂ ହୋମ । ଇଦାନି ୟଂ ନିଗ୍ଗହଂ ସନ୍ଧାୟ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତା ଚ ହୋମାତି ଅୱୋଚ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛା’’ତି ଆହ । ଏୱମିଦଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଚତୂହି ପାପନାରୋପନାହି ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଉପନୀତତ୍ତା ଉପନୟନଚତୁକ୍କଂ ନାମ ହୋତି ।
ଇଦାନି ନ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେତିଆଦିକଂ ନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କଂ ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେତି ୟଥାହଂ ତୟା ନିଗ୍ଗହିତୋ, ନ ହି ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ, ଏତସ୍ସ ହି ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହଭାୱୋ ମୟା ସାଧିତୋ । ତେନ ହୀତି ତେନ କାରଣେନ । ୟସ୍ମା ଏସ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ, ତସ୍ମା ୟଂ ମଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି । ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଇଦଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ତୱ ମିଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ହି ୟେ କତେ ନିଗ୍ଗହେତି ୟେନ କାରଣେନ ଇଦଂ ମିଚ୍ଛା, ତେନ କାରଣେନ ୟୋ ତୟା ନିଗ୍ଗହୋ କତୋ, ସୋ ଦୁକ୍କଟୋ । ୟଂ ମୟା ପଟିକମ୍ମଂ କତଂ, ତଦେୱ ସୁକତଂ । ୟାପି ଚେସା ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କାଦିୱସେନ କଥାମଗ୍ଗସମ୍ପଟିପାଦନା କତା, ସାପି ସୁକତାତି । ତଦେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିକସ୍ସ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକସ୍ସ ନୁପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିକାନଂ ପଟିକମ୍ମନିଗ୍ଗହୋପନୟନନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ସକୱାଦିନୋ ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ସତି ପରୱାଦିନୋ ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତେନ ଛଲୱାଦେନ ଜୟୋ ହୋତି ।
ଇଦାନି ୟଥା ପରୱାଦିନୋ ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ସତି ସକୱାଦିନୋ ଧମ୍ମେନେୱ ତଥେନ ଜୟୋ ହୋତି, ତଥା ୱାଦୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଞ୍ଚକଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚନୀକେ ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ରୂପାଦିଭେଦଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ, ସୁଦ୍ଧସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ୱା ପରମତ୍ଥମିସ୍ସକଂ ୱା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ’’ତି ପୁନ ଅନୁୟୋଗୋ ପରୱାଦିସ୍ସ, ସମ୍ମୁତିୱସେନ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ନୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ମିସ୍ସକୱସେନ ୱା ଅନୁୟୋଗସ୍ସ ସଂକିଣ୍ଣତ୍ତା ‘‘ନ ହେୱ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞାତଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତେନ ‘‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ଏୱମୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ଦୁତିୟୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁତିୟୋ ନିଗ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ତେନ ଛଲେନ ନିଗ୍ଗହୋ ଆରୋପିତୋ ।
ଇଦାନି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପରୱାଦିପଟିଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦେ ଜୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନୁଲୋମନୟେ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ, ଲଦ୍ଧିୟା ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ପରମତ୍ଥୱସେନ ପୁନ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ପରମତ୍ଥୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ, ତତୋ ପରଂ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଅତ୍ତନୋ ଜୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ସକୱାଦିୱଚନମେୱ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ପଟିକମ୍ମନିଗ୍ଗହୋପନୟନନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମିଦଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକସ୍ସ ‘‘ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ପଟିକମ୍ମନିଗ୍ଗହୋପନୟନନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଞ୍ଚକଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି । ଏୱମେତାନି ପଠମସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚକାନି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ନିଗ୍ଗହୋ ପରୱାଦିସ୍ସ, ସୁଦ୍ଧୋ ପଠମପଞ୍ଚକେ ।
ଅସୁଦ୍ଧୋ ପନ ତସ୍ସେୱ, ପଟିକମ୍ମଜୟୋ ତହିଂ ॥
‘‘ନିଗ୍ଗହୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅସୁଦ୍ଧୋ ଦୁତିୟପଞ୍ଚକେ ।
ୱିସୁଦ୍ଧୋ ପନ ତସ୍ସେୱ, ପଟିକମ୍ମଜୟୋ ତହିଂ ॥
‘‘ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁପି ଠାନେସୁ, ଜୟୋୱ ସକୱାଦିନୋ ।
ଧମ୍ମେନ ହି ଜୟୋ ନାମ, ଅଧମ୍ମେନ କୁତୋ ଜୟୋ ॥
‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟମଣ୍ଡିତେ ।
ଧମ୍ମାଧମ୍ମୱସେନେୱ, ୱୁତ୍ତୋ ଜୟପରାଜୟୋ ॥
‘‘ଇତୋ ପରେସୁ ସବ୍ବେସୁ, ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେସୁ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଏୱମେୱ ୱିଭାୱେୟ୍ୟ, ଉଭୋ ଜୟପରାଜୟେ’’ତି ॥ (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭-୧୦) ।
ପଠମୋ ସୁଦ୍ଧିକସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧିକସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଅପରେହିପି ଓକାସାଦୀହି ନୟେହି ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ ପୁନ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସନାଦୋସଞ୍ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀର’’ନ୍ତି ଆପଜ୍ଜନଦୋସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଠୋ ପନ ସଂଖିତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସରୀରତୋ ବହି ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚନୀକେ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଠମଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅୱଜାନାତୀତି ଛଲୱାଦସ୍ସ ୱସେନ ପଟିକମ୍ମଂ ପରୱାଦିସ୍ସ, ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
ଦୁତିୟନୟେ ସବ୍ବଦାତି ପୁରିମପଚ୍ଛିମଜାତିକାଲଞ୍ଚ ଧରମାନପରିନିବ୍ବୁତକାଲଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ସ୍ୱେୱ ଖତ୍ତିୟୋ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତିଆଦୀନଂ ଆପତ୍ତିଦୋସଞ୍ଚ ଧରମାନପରିନିବ୍ବୁତାନଂ ୱିସେସାଭାୱଦୋସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ପଠମନୟେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।
ତତିୟନୟେ ସବ୍ବେସୂତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତା, ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାତିଆଦିଦୋସଭୟେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ଏୱମିମାନି ତୀଣି ମୁଖାନି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକେ ଅନୁଲୋମମତ୍ତୱସେନେୱ ତାୱ ପଟିପାଟିୟା ଭାଜେତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ ପଚ୍ଚନୀକମତ୍ତୱସେନେୱ ଭାଜେତୁଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ତାୱତା ସୁଦ୍ଧିକସ୍ସ ଚେୱ ଇମେସଞ୍ଚ ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠାନଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକସ୍ସ, ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚନୀକାନଂ ୱସେନ ଅୟଂ ଅଟ୍ଠମୁଖା ନାମ ୱାଦୟୁତ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟା ଏକେକସ୍ମିଂ ମୁଖେ ଏକେକସ୍ସ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧେ ପଞ୍ହେ, ପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟଭେଦତୋ ।
ଏସା ଅଟ୍ଠମୁଖା ନାମ, ୱାଦୟୁତ୍ତି ପକାସିତା ॥
‘‘ଅଟ୍ଠେୱ ନିଗ୍ଗହା ତତ୍ଥ, ଚତ୍ତାରୋ ତେସୁ ଧମ୍ମିକା ।
ଅଧମ୍ମିକା ଚ ଚତ୍ତାରୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ସକୱାଦିନୋ ।
ଜୟୋ ପରାଜୟୋ ଚେୱ, ସବ୍ବତ୍ଥ ପରୱାଦିନୋ’’ତି ॥ (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪) ।
ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥତୋ ସଂୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନେତ୍ଥାପି ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ କତନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ନୟମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନୱସେନେୱ ହୋତି । ଥେରେନ ହି ଭଗୱତା ଠପିତାୟ ଏତିସ୍ସା ମାତିକାୟ ପଦୁଦ୍ଧାରୱସେନ ନିଦ୍ଦେସଂ ଅକତ୍ୱା ଭଗୱତା ଦିନ୍ନଅଟ୍ଠମୁଖୱାଦୟୁତ୍ତିନୟେ ଠତ୍ୱା ଅପରେହି ପରିୟାୟେହି ପୁଗ୍ଗଲୱାଦଂ, ତଦଞ୍ଞଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ମିଚ୍ଛାଗାହଞ୍ଚ ନିରାକରୋନ୍ତେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସାଧିକଦ୍ୱିସତକଥାହି ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।
ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦନିରାକରଣତ୍ଥଂ ତାୱ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସାୟ ଧମ୍ମେସୁ ଏକେକେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ରୂପଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ…ପେ॰… ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ୱେଦନାପି ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଗ୍ଗଲସଂସନ୍ଦନୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନଂ, ୟଥା ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞା ୱିସଦିସା ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏୱଂ ରୂପାଦୀହି ୱିସଦିସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପୁଚ୍ଛନୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ, ‘‘ରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ରୂପସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୂପା ପୁଗ୍ଗଲୋ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ମିଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୁକ୍କନୟେନ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସାୟ ଧମ୍ମେହି ପୁଚ୍ଛନୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଚତୁକ୍କନୟସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ତିୱିଧା ସଂସନ୍ଦନନୟା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୂପାଦିସଭାୱତ୍ତେ ନିଚ୍ଚସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାଦିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ନିରାକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନେତ୍ଥ ଉପରି ଚେତଂ ନ ୱିତ୍ଥାରୀୟତି ।
ତତୋ ‘‘ୟଥା ରୂପାଦୟୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଅପ୍ପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ତୱ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ସପ୍ପଚ୍ଚୟତାଦିଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛନୱସପ୍ପୱତ୍ତା ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତିକଥା, ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି, ‘‘ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଚ ପଦଦ୍ୱୟାଦିସୋଧନତ୍ଥଂ ‘‘ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ୟୋ ୱା ଉପଲବ୍ଭତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦିପୁଚ୍ଛନୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱଚନସୋଧନଂ, ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ରୂପୀ’’ତିଆଦି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିସୋଧନୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ଚ, ‘‘ସୋୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସନ୍ଧାୱତି ଅସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଲୋକଂ, ଅଞ୍ଞୋ ୱା, ନ ଅଞ୍ଞୋ ୱା, ନେୱ ଅଞ୍ଞୋ ନାନଞ୍ଞୋ ୱା’’ତିଆଦିନା ଗତିପରିୱତ୍ତନମୁଖେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ରୁକ୍ଖଂ ଉପାଦାୟ ଛାୟାଦୀନଂ ୱିୟ ଖନ୍ଧାଦିଂ ଉପାଦାୟ ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱାଦେ ତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚସଙ୍ଖତତାଦିପ୍ପସଙ୍ଗଦୀପକୋ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୋ, ‘‘କଲ୍ୟାଣପାପକାନଂ କମ୍ମାନଂ କାରକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ୱାଦେ ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାନୁପଚ୍ଛେଦାଦିପ୍ପସଙ୍ଗଦୀପକୋ ପୁରିସକାରାନୁୟୋଗୋ ଚ, ‘‘ୟୋ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବକୋ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦିୱାଦଭେଦକୋ ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ମାତାପିତାଦୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱାଦଭେଦକୋ ଞାତକାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ଏୱଂ ଖତ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦି ଜାତ୍ୟାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ଗହଟ୍ଠୋ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତିଆଦି ପଟିପତ୍ତାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ଦେୱୋ ମନୁସ୍ସୋ’’ତିଆଦି ଉପପତ୍ତାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି ପଟିୱେଧାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା’’ତିଆଦି ସଙ୍ଘାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଙ୍ଖତୋ’’ତିଆଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସଭାଗାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟମାନୋ’’ତିଆଦି ୱେଦକାନୁୟୋଗୋ, ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତିଆଦି କିଚ୍ଚାନୁୟୋଗୋ, ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲସଭାୱସାଧକସୁତ୍ତେସୁ ସନ୍ନିସ୍ସିତେସୁ –
ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୩, ୩୫୬; ଧ॰ ପ॰ ୨୭୯), ଦୁକ୍ଖମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) ।
କିନ୍ନୁ ସତ୍ତୋତି ପଚ୍ଚେସି, ମାର ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ନୁ ତେ ।
ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜୋୟଂ, ନୟିଧ ସତ୍ତୂପଲବ୍ଭତି ॥
ଦୁକ୍ଖମେୱ ହି ସମ୍ଭୋତି, ଦୁକ୍ଖଂ ତିଟ୍ଠତି ୱେତି ଚ ।
ନାଞ୍ଞତ୍ର ଦୁକ୍ଖା ସମ୍ଭୋତି, ନାଞ୍ଞଂ ଦୁକ୍ଖା ନିରୁଜ୍ଝତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ।
ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ସୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା…ପେ॰… ତସ୍ମା ସୁଞ୍ଞୋ ଲୋକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୫) ।
‘‘ଅତ୍ତନି ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତି ଅତ୍ତନିୟଂ ମେତି ଅସ୍ସାତି…ପେ॰… ଅତ୍ତନି ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଅତ୍ତନିୟେ ଚ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭନିୟମାନେ ୟମ୍ପି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ, ସୋ ଲୋକୋ, ସୋ ଅତ୍ତା, ସୋ ପେଚ୍ଚ ଭୱିସ୍ସାମି, ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ, ସସ୍ସତିସମଂ ତଥେୱ ଠସ୍ସାମୀତି, ନନାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କେୱଲୋ ପରିପୂରୋ ବାଲଧମ୍ମୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪), ‘‘ତତ୍ର, ସେନିୟ, ୟ୍ୱାୟଂ ସତ୍ଥା ଦିଟ୍ଠେ ଚେୱ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତାନଂ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ନ ପଞ୍ଞାପେତି, ଅଭିସମ୍ପରାୟେ ଚ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ସେନିୟ, ସତ୍ଥା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲାଭାୱଦୀପକସୁତ୍ତସନ୍ଦସ୍ସନୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ସୁତ୍ତସନ୍ଦସ୍ସନାନୁୟୋଗୋ ଚାତି ଏତ୍ତକେନ କଥାମଗ୍ଗେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପଠମା ପୁଗ୍ଗଲକଥା ୱିଭତ୍ତା । ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଥା ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ରୂପାଦୀସୁ ପନ ସତି ଲୋକୱୋହାରମତ୍ତେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଇମା ଖୋ, ଚିତ୍ତ…ପେ॰… ଲୋକୱୋହାରା ଲୋକପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୦) । ଦ୍ୱିଧାପି ବୁଦ୍ଧାନଂ କଥା ସମ୍ମୁତିକଥା, ପରମତ୍ଥକଥା ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗାମୋ ପବ୍ବତୋ’’ତିଆଦିକା ସମ୍ମୁତିକଥା ନାମ, ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଆୟତନାନୀ’’ତିଆଦିକା ପରମତ୍ଥକଥା ନାମ । ବୁଦ୍ଧା ହି ୟେ ୟେ ସତ୍ତା ୟଥା ୟଥା ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତେସଂ ତେସଂ ତଥା ତଥା ସମ୍ମୁତିୱସେନ ୱା ପରମତ୍ଥୱସେନ ୱା ୱୋମିସ୍ସକୱସେନ ୱା ଦେସେତ୍ୱା ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନୱସେନେୱ ଅମତଂ ମଗ୍ଗଂ ପକାସେନ୍ତି । ଅୟଞ୍ହି –
ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦତଂ ୱରୋ ।
ସମ୍ମୁତିଂ ପରମତ୍ଥଞ୍ଚ, ତତିୟଂ ନୁପଲବ୍ଭତି ॥
ତତ୍ଥ –
ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣଂ ।
ପରମତ୍ଥୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମାନଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ॥
ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞୂ ଅକତ୍ୱାନ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେଭିନିୱେସନଂ ।
ପରମତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାୟ, ପୁଗ୍ଗଲାଦିଂ ୱିୱଜ୍ଜୟେ ॥
ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅନତିକ୍କମ୍ମ, ପରମତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ।
ୱିନାୟକେନ ସୋ ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ପଣ୍ଡିତୋ ।
ପରମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ, ସମଞ୍ଞଂ ନାତିଧାୱୟେତି ॥ (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୭) ।
ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥାନୟୋ ।
ପରିହାନିକଥାଦିୱଣ୍ଣନା
ପୁଗ୍ଗଲକଥାତୋ ପରଂ ‘‘ପରିହାୟତି ଅରହା ଅରହତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଅସେଖା, ସୋତାପନ୍ନୱଜ୍ଜିତସେଖା ଚ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲତୋ ପରିହାୟନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ପରିହାନିକଥା। ପବ୍ବଜ୍ଜା ୱିୟ ପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋପି ମନୁସ୍ସେସୁ ଏୱ ଭୱତି, ନତ୍ଥି ଦେୱେସୁ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋତି ପୱତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥା। ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ଏକଦେସତୋ କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ତଥା ସମୁଦୟଦସ୍ସନାଦୀହୀତି ଏୱଂ ନାନାଭିସମୟୱସେନ ଓଧିସୋ କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଓଧିସୋକଥା। ଝାନଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଜହତି, ସୋ ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମୟା ପଠମମେୱ ଅନାଗାମୀ ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ଜହତିକଥା। ଅତୀତାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧାଦିକଂ କାଲତ୍ତୟେପି ଖନ୍ଧାଦିସଭାୱେନ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ସବ୍ବମତ୍ଥୀତିକଥା। ଅତୀତଂ, ଅନାଗତଞ୍ଚ ଖନ୍ଧାଦିକଂ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧାଦିକଥା। ଅତୀତେସୁ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେସୁ ଏକଚ୍ଚଂ ଅୱିପକ୍କୱିପାକମେୱ ଅତ୍ଥି, ନ ଇତରନ୍ତି ପୱତ୍ତା ଏକଚ୍ଚମତ୍ଥୀତିକଥା। ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସତିପଟ୍ଠାନାତି ପୱତ୍ତା ସତିପଟ୍ଠାନକଥା। ଅତୀତାନାଗତାଦିୱସେନ ନତ୍ଥି, ସକଭାୱେନ ୱା ଅତ୍ଥି, ପରଭାୱେନ ନତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ହେୱତ୍ଥିକଥା। ତତ୍ଥ ହେୱତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଧିମାନିକାନଂ, କୁହକାନଂ ୱା ଅରହତ୍ତପଟିଞ୍ଞାନଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଦିସ୍ୱା ମାରକାୟିକା ଦେୱତା ଉପସଂହରନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ପରୂପହାରକଥା। ଅରହତୋ ପରେସଂ ନାମଗୋତ୍ତାଦୀସୁ ଅତ୍ଥି ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଅତ୍ଥି କଙ୍ଖା, ପରେହି ଞାପନୀୟତୋ ଅତ୍ଥି ପରୱିତରଣାତି ତିସ୍ସୋ କଥା। ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱାଚା ଭିଜ୍ଜତୀତି ପୱତ୍ତା ୱଚୀଭେଦକଥା। ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱାଚଂ ଭାସନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ ଆହରତି, ତଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ପୱତ୍ତା ଦୁକ୍ଖାହାରକଥା। ସମାପତ୍ତିୟଂ, ଭୱଙ୍ଗେ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ପୱତ୍ତା ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିକଥା। ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆଦିତ୍ତା କୁକ୍କୁଳନିରୟସଦିସାତି ପୱତ୍ତା କୁକ୍କୁଳକଥା। ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନ ଏକେକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ସୋଳସହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟକଥା। ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱୋହାରୱଚନଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ପୱତ୍ତା ୱୋହାରକଥା। ସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାୟ ମଗ୍ଗେନ ୱିନା କିଲେସନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧୋ, ପଟିସଙ୍ଖାୟ ତେନ ମଗ୍ଗେନ କିଲେସନିରୋଧୋତି ଦ୍ୱେ ନିରୋଧାତି ପୱତ୍ତା ନିରୋଧକଥା।
ତଥାଗତବଲଂ ସାୱକସାଧାରଣନ୍ତି ପୱତ୍ତା ବଲକଥା। ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣୱିରହିତଂ ନୱବଲଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ପୱତ୍ତା ଅରିୟନ୍ତିକଥା। ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗତୋ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ପୱତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିକଥା। ଝାନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟା ପଠମଂ ୱିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ ନାମ ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ୱିମୁଚ୍ଚମାନକଥା। ଅଟ୍ଠମକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁକ୍ଖଣେ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟନ୍ତି ନାମ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପହୀନା ନାମାତି ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠମକକଥା। ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ପଟିଲଭନ୍ତି, ନ ପଟିଲଦ୍ଧାନୀତି ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥା। ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ମଂସଚକ୍ଖୁମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ନାମାତି ପୱତ୍ତା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥା। ତଥା ମଂସସୋତେ ଦିବ୍ବସୋତକଥା। ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ପୱତ୍ତା ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣକଥା। ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ପାଣାତିପାତାଦିଅସଂୱରାଭାୱମତ୍ତେନ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିୟା ଅଭାୱେପି ସଂୱରୋ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ସଂୱରକଥା। ଅସଞ୍ଞୀନମ୍ପି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ଅସଞ୍ଞକଥା। ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଭୂମିୟଂ ସଞ୍ଞା ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି ପୱତ୍ତା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକଥା।
ଅରହା ଗିହୀ ଅସ୍ସାତି ପୱତ୍ତା ଗିହିସ୍ସ ଅରହାତିକଥା। ଅନାଗାମିନୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଅରହନ୍ତୋ ହୋନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଉପପତ୍ତିକଥା। ଅରହତୋ ଲୋକିୟଧମ୍ମାପି ଅନାସୱାତି ପୱତ୍ତା ଅନାସୱକଥା। ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକ୍ଖଣେ ସମଙ୍ଗିଭାୱସମନ୍ନାଗମୋ ଚ ରୂପାୱଚରାଦିଭୂମନ୍ତରପଟିଲାଭସମନ୍ନାଗମୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ସମନ୍ନାଗମା, ୟେସଂ ପନ ଇମେ ଦ୍ୱେ ସମନ୍ନାଗମେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋପି ହେତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ଏକୋ ସମନ୍ନାଗମୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତେନ ଅରହା ଚତୂହି ଫଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ପୱତ୍ତା ସମନ୍ନାଗତକଥା। ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅରହା ଛହି ଉପେକ୍ଖାହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ପୱତ୍ତା ଉପେକ୍ଖାସମନ୍ନାଗତକଥା। ମଗ୍ଗଞାଣସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତବୋଧିୟା ସଦା ସନ୍ନିହିତଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ପୱତ୍ତା ବୋଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋତିକଥା। ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତାୱ ବୋଧିସତ୍ତାତି ପୱତ୍ତା ଲକ୍ଖଣକଥା। ବୋଧିସତ୍ତାନମ୍ପି ମଗ୍ଗନିୟାମୋ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିକଥା। ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ତୀହି ଫଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋତିଆଦିନା ପୱତ୍ତା ଅପରାପି ସମନ୍ନାଗତକଥା। ପଠମମଗ୍ଗାଦୀହି ପହୀନେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅରହତ୍ତଂ ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସବ୍ବସଂୟୋଜନପହାନକଥା।
ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଫଲଂ ୱିମୁତ୍ତି ନାମ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି ପନ ପରିୟାୟତୋ । ଏୱଂ ପନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି କିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ୱିମୁତ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିକଥା। ବୁଦ୍ଧାଦିଅସେଖାରମ୍ମଣଂ ଅସେଖଞାଣନ୍ତି ପୱତ୍ତା ଅସେଖଞାଣକଥା। ପଥୱୀକସିଣାଦିସମାପତ୍ତିୟୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱିପରୀତଞାଣନ୍ତି ପୱତ୍ତା ୱିପରୀତକଥା। ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ଚତୁବ୍ବିଧୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବେସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ନିୟାମଗମନାୟ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ନିୟାମକଥା। ସବ୍ବଂ ଞାଣଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ପୱତ୍ତା ପଟିସମ୍ଭିଦାକଥା। ସମ୍ମୁତିୱିସୟମ୍ପି ଞାଣଂ ଭୂତାରମ୍ମଣମେୱାତି ପୱତ୍ତା ସମ୍ମୁତିଞାଣକଥା। ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣମେୱ, ନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତରାଗାଦିଚେତସିକାରମ୍ମଣନ୍ତି ପୱତ୍ତା ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣକଥା। ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଅନାଗତଧମ୍ମେ ସବ୍ବେସଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ଅନାଗତଞାଣକଥା। ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେପି ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପୱତ୍ତା ପଟୁପ୍ପନ୍ନଞାଣକଥା। ବୁଦ୍ଧା ୱିୟ ସାୱକାପି ତେନ ତେନ ୱେନେୟ୍ୟଜନେନ ପତ୍ତବ୍ବଫଲଂ ଞତ୍ୱାୱ ତଦତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଫଲଞାଣକଥା।
ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ ନିୟମତୋ ନିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ଅସଙ୍ଖତୋତି ପୱତ୍ତା ନିୟାମକଥା। ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା ଧମ୍ମନିୟାମତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଅସଙ୍ଖତୋତି ପୱତ୍ତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥା। ‘‘ସଚ୍ଚାନି ତଥାନି ଅୱିତଥାନୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଚତୁସଚ୍ଚାନି ଅସଙ୍ଖତାନୀତି ପୱତ୍ତା ସଚ୍ଚକଥା। ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା ଆନେଞ୍ଜା’’ତି ୱଚନତୋ ଅସଙ୍ଖତାତି ପୱତ୍ତା ଆରୁପ୍ପକଥା। ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ଅସଙ୍ଖତାତି ପୱତ୍ତା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥା। ଅସଙ୍ଖତୋ ଆକାସୋତି ଆକାସକଥା । ଆକାସୋ ସନିଦସ୍ସନୋତିକଥା । ପଥୱୀଧାତୁ ସନିଦସ୍ସନାତିଆଦିଂ କତ୍ୱା କାୟକମ୍ମଂ ସନିଦସ୍ସନନ୍ତି ପରିୟୋସାନକଥା ।
ନତ୍ଥି କେଚି ଧମ୍ମା କେହିଚି ଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତା, ତେନ ଏକୱିଧେନ ରୂପସଙ୍ଗହୋତିଆଦି ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସଙ୍ଗହିତକଥା। ୱେଦନାଦୟୋ ଅରୂପଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ପୱତ୍ତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଥା। ଚେତସିକଂ ନତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ଚେତସିକକଥା। ଚେତନାଧମ୍ମୋୱ ଦାନଂ, ନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋତି ପୱତ୍ତା ଦାନକଥା। ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ପରିଭୋଗମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ପରିଭୋଗକଥା। ପେତା ଇତୋ ଦିନ୍ନଚୀୱରାଦୀହେୱ ୟାପେନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଇତୋଦିନ୍ନକଥା। ପଥୱୀକମ୍ମୱିପାକୋତିକଥା। ଜରାମରଣଂ ୱିପାକୋତିକଥା। କିଲେସପ୍ପହାନମତ୍ତମେୱ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ, ନ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମାତି ପୱତ୍ତା ଅରିୟଧମ୍ମୱିପାକକଥା। ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଦିପଚ୍ଚୟତାୟ ୱିପାକୋ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋତିକଥା।
ଅସୁରକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛ ଗତିୟୋତି ପୱତ୍ତା ଗତିକଥା। ମତସତ୍ତୋ ମାତୁଉତୁସମୟଞ୍ଚ ମାତାପିତୁସଂୟୋଗଞ୍ଚ ଓଲୋକୟମାନୋ ସତ୍ତାହଂ, ଅତିରେକସତ୍ତାହଂ ୱା ୟସ୍ମିଂ ଭୱେ ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ଅନ୍ତରାଭୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ଅନ୍ତରାଭୱକଥା। ରୂପାଦିପଞ୍ଚକାମଗୁଣାୱ କାମଧାତୁ ନାମ, ନ ତୁ ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମାତି ପୱତ୍ତା କାମଗୁଣକଥା। ପଞ୍ଚେୱାୟତନାନି କାମାତିକଥା । ରୂପଧମ୍ମାୱ ରୂପଧାତୂତିକଥା । ଅରୂପଧମ୍ମାୱ ଅରୂପଧାତୂତିକଥା । ରୂପଧାତୁୟା ସତ୍ତା ଘାନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଳାୟତନିକାତି ପୱତ୍ତା ରୂପଧାତୁୟାଆୟତନକଥା। ଆରୁପ୍ପେପି ଅତ୍ଥି ସୁଖୁମରୂପନ୍ତିକଥା । କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ରୂପଂ କମ୍ମନ୍ତିକଥା । ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅରୂପଧମ୍ମୋୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକଥା। ଅରିୟୁପୱାଦକମ୍ମେନ ଅରହତ୍ତା ପରିହାୟତୀତି ପୱତ୍ତା କମ୍ମହେତୁକଥା।
ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ଆଦୀନୱତୋ ଅପସ୍ସିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଆନିସଂସତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନଂ ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିକଥା। ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣମ୍ପି ସଂୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ଅମତାରମ୍ମଣକଥା। ରୂପଂ ସାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥା । ଅନୁସୟା ଅନାରମ୍ମଣାତିକଥା । ଞାଣଂ ଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥା । ଅତୀତାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଅନାଗତାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାଦ୍ୱୟଂ । ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କାନୁପତିତନ୍ତିକଥା । ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରୋୱ ସଦ୍ଦୋ, ସୋ ଚ ନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ପୱତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦକଥା। ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ୱାଚା ପୱତ୍ତତୀତି ପୱତ୍ତା ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସୱାଚାତିକଥା। ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ କାୟକମ୍ମଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପୱତ୍ତା ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସକାୟକମ୍ମନ୍ତିକଥା। ଅତୀତେହିପି ଝାନେହି, ଅନାଗତେହିପି ୟୋଗିନୋ ସମନ୍ନାଗତାତି ପୱତ୍ତା ଅତୀତାନାଗତସମନ୍ନାଗତକଥା।
ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେ ଅନିରୁଦ୍ଧେ ଏୱ କୁସଲାକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦଭାୱେ ଚ ସନ୍ତତିନିରୋଧୋ ସିୟାତି ପୱତ୍ତା ନିରୋଧକଥା। ସହ ୱାଚାହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରୂପଂ ମଗ୍ଗୋତିକଥା । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସାପି ମଗ୍ଗଭାୱନା ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସମଗ୍ଗକଥା। ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା କୁସଲାପି ଅକୁସଲାପୀତିକଥା । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ସାଭୋଗାତିକଥା । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଲୋକିୟେନ, ଲୋକୁତ୍ତରେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ସୀଲେହି ୟୁତ୍ତାତିକଥା । ସୀଲଂ ଅଚେତସିକନ୍ତିକଥା । ସୀଲଂ ନ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତୀତିକଥା । ସମାଦାନହେତୁଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞୋପଚୟୋ ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ସମାଦାନହେତୁକକଥା। ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ସୀଲନ୍ତିକଥା । ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ୱିନାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ହୋନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟକଥା।
ଅନୁସୟା ଅବ୍ୟାକତା, ଅହେତୁକା, ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ତିସ୍ସୋପି ଅନୁସୟକଥା। ଅସେଖସ୍ସ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସୋ ଞାଣୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବୋତି ପୱତ୍ତା ଞାଣକଥା। ଞାଣଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥା। ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଞାଣଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ପୱତ୍ତା ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତିକଥା। ବୁଦ୍ଧା ଇଦ୍ଧିବଲେନ ଆୟୁକପ୍ପଂ ୱିନାପି ମହାକପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଇଦ୍ଧିବଲକଥା। ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ସମାଧି, ନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋତି ପୱତ୍ତା ସମାଧିକଥା। ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେହି ଅଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାତି ପୱତ୍ତା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାକଥା। ରୂପାଦୀହି ଅଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚତାତି ପୱତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚତାକଥା।
ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱିନାପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ କାୟୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ପୱତ୍ତା କଥା । ସବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକଜନକନ୍ତି ପୱତ୍ତା କମ୍ମକଥା । ସଦ୍ଦୋ ୱିପାକୋତି ପୱତ୍ତା କଥା । ସଳାୟତନଂ ୱିପାକୋତି ପୱତ୍ତା କଥା । ମଗ୍ଗଂ ୱିନାପି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତିକଥା । ତଥା କୋଲଂକୋଲଏକବୀଜିକଥାସୁପି । ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୀତିକଥା । ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅପାୟଦୁଗ୍ଗତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ରୂପାଦିତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଦୁଗ୍ଗତିପହୀନାତି ପୱତ୍ତା ଦୁଗ୍ଗତିକଥା। ସତ୍ତମଭୱିକସ୍ସ ତଣ୍ହାସମ୍ଭୱତୋ ଦୁଗ୍ଗତି ଅପ୍ପହୀନାତି ପୱତ୍ତା ସତ୍ତମଭୱିକକଥା।
ସଙ୍ଘଭେଦାଦିକପ୍ପଟ୍ଠଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତେନ ମହାକପ୍ପଂ ଅସୀତିଭାଗଂ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକଭାଗମତ୍ତଂ କାଲଂ ଆୟୁକପ୍ପଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସକଲଂ ମହାକପ୍ପଂ ପଚ୍ଚନ୍ତି, ୱିନସ୍ସମାନେପି କପ୍ପେ ଚକ୍କୱାଳନ୍ତରେସୁ ପଚ୍ଚନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା କପ୍ପଟ୍ଠକଥା। ସଙ୍ଘଭେଦକୋ ଅପ୍ପନାକୁସଲାନି ୱିୟ କାମାୱଚରକୁସଲମ୍ପି ନ ପଟିଲଭତୀତି ପୱତ୍ତା କୁସଲପଟିଲାଭକଥା। ଅଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନାୟ ଆଣତ୍ତିୟା ଅଭାୱେପି ମାତୁଘାତାଦିଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମପୟୋଜକୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତୋ ଏୱାତି ପୱତ୍ତା ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତକଥା। ଅନିୟତଧମ୍ମେସୁପି କେଚି କୁସଲସମ୍ପୟୁତ୍ତାନିୟତା ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ନିୟତସ୍ସ ନିୟାମକଥା। ନୀୱରଣେହି ନିୱୁତେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ନୀୱରଣଂ ପଜହନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ନିୱୁତକଥା। ସମ୍ମୁଖୀଭୂତଂ ସଂୟୋଜନମେୱ ଜହତୀତି ପୱତ୍ତା ସମ୍ମୁଖୀଭୂତକଥା। ସମାପନ୍ନୋ ଚ ଝାନାରମ୍ମଣନିକନ୍ତିୟା ଝାନଂ ଅସ୍ସାଦେତୀତି ପୱତ୍ତା ସମାପନ୍ନୋ ଅସ୍ସାଦେତୀତିକଥା। ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟପି ରାଗସ୍ସାଦୱେଦନା ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ଅସ୍ସାତରାଗକଥା। ଧମ୍ମତଣ୍ହା ଅବ୍ୟାକତାତିକଥା । ଧମ୍ମତଣ୍ହା ନ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତିକଥା ।
କୁସଲଂ ୱା ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲଂ ୱା କୁସଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା କୁସଲାକୁସଲପଟିସନ୍ଦହନକଥା। ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନମ୍ପି ବୀଜମତ୍ତଂ ସଳାୟତନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପୱତ୍ତା ସଳାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିକଥା। ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟକଥା। ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅରିୟରୂପନ୍ତିକଥା । କାମରାଗାଦିତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସୟୋତିକଥା । କିଲେସପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥା । ୟଥା କାମରାଗୋ କାମଧାତୁୟଂ ପରିୟାପନ୍ନୋ, ଏୱଂ ରୂପରାଗଅରୂପରାଗା ରୂପାରୂପଭୂମିୟଂ ପରିୟାପନ୍ନାତି ପୱତ୍ତା ପରିୟାପନ୍ନକଥା। ଦ୍ୱୟଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତିକଥା । ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅପରିୟାପନ୍ନନ୍ତିକଥା । ୟୋ ୟେସଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ପୁନ ତେସଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଏକଧାୱ ଏକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ପଚ୍ଚୟତାକଥା। ଅୱିଜ୍ଜାୱ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ପନ ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜାୟାତି ପୱତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟକଥା। କାଲଦ୍ଧାନା ଇମେ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତାତି ପୱତ୍ତା ଅଦ୍ଧାକଥା। ଏୱଂ ଖଣଲୟମୁହୁତ୍ତକଥା। ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆସୱସ୍ସ ଅଭାୱା ଆସୱା ଅନାସୱାତି ପୱତ୍ତା ଆସୱକଥା। ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଜରାମରଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ପୱତ୍ତା ଜରାମରଣକଥା। ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରାତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥା। ସା ଲୋକିୟାତି ପୱତ୍ତା ଦୁତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥା। ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋପି କାଲଂ କରେୟ୍ୟାତି ପୱତ୍ତା ତତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥା। ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକାତିକଥା । କମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ କମ୍ମୂପଚୟୋତିକଥା ।
ବଲପ୍ପତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ରାଗାଦିଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ନିଗ୍ଗହକଥା। ଏୱଂ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପରଚିତ୍ତପଗ୍ଗହନକଥା । ବୁଦ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୟା ପରେସଂ ସୁଖଂ ଦେନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ସୁଖାନୁପ୍ପଦାନକଥା। ‘‘ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ମନସିକରୋତୋ ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରେ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଏକତୋ ଅଧିଗଣ୍ହାତୀତି ପୱତ୍ତା ଅଧିଗୟ୍ହମନସିକାରକଥା। ରୂପଂ ହେତୁକନ୍ତିକଥା । ଏୱଂ ରୂପଂ ସହେତୁକନ୍ତିକଥା । ରୂପଂ କୁସଲାକୁସଲନ୍ତିକଥା । ରୂପଂ ୱିପାକୋତିକଥା, ୟଥା କାମାୱଚରକମ୍ମେନ ଜାତଂ ରୂପଂ କାମାୱଚରଂ, ଏୱଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକମ୍ମେହି ଜାତଂ ରୂପଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରନ୍ତିକଥା। ରୂପରାଗୋ ରୂପଧାତୁୟା, ଅରୂପରାଗୋ ଚ ଅରୂପଧାତୁୟା ପରିୟାପନ୍ନୋତିକଥା ।
ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ପୁଞ୍ଞୂପଚୟୋତିକଥା । ନତ୍ଥି ଅରହତୋ ଅକାଲମଚ୍ଚୂତିକଥା । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବମିଦଂ କମ୍ମତୋତିକଥା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରାତି ପୱତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧକଥା। ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗନ୍ତିକଥା । ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ ନାମ, ନ ଚ ତାନି ଦକ୍ଖିଣଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତିକଥା । ତଥା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୀତିକଥା । ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଭୁଞ୍ଜତୀତିକଥା । ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତିକଥା । ବୁଦ୍ଧା ନ କିଞ୍ଚି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତିକଥା । ଦାୟକତୋ ଦାନଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ନ ପଟିଗ୍ଗାହକତୋତି ପୱତ୍ତା ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥା।
ବୁଦ୍ଧା ତୁସିତଲୋକେ ଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ନ ମନୁସ୍ସଲୋକେ । ଏତ୍ଥ ହି ନିମ୍ମିତରୂପମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ମନୁସ୍ସଲୋକକଥା। ନିମ୍ମିତରୂପଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ନ ବୁଦ୍ଧୋତି ପୱତ୍ତା ଧମ୍ମଦେସନାକଥା। ରାଗୋୱ କରୁଣା ନାମ, ତତୋ ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧାନଂ କରୁଣାତିକଥା । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱୋ ଅଞ୍ଞେ ଗନ୍ଧଜାତେ ଅତିୱିୟ ଅଧିଗଣ୍ହାତୀତି ପୱତ୍ତା ଗନ୍ଧଜାତକଥା। ବୁଦ୍ଧା ଏକେନ ମଗ୍ଗେନ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଏକମଗ୍ଗକଥା। ପରିକମ୍ମାଦିଂ ୱିନାୱ ପଠମାଦିଜ୍ଝାନା ଦୁତିୟାଦିଜ୍ଝାନଂ ସଙ୍କମତୀତି ପୱତ୍ତା ଝାନସଙ୍କନ୍ତିକଥା। ପଞ୍ଚକନୟେ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଝାନଂ ୱିସୁଂ ଝାନଂ ନାମ ନ ହୋତି, ଝାନନ୍ତରିକଂ ନାମ ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ଝାନନ୍ତରିକକଥା। ସମାପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତିକଥା । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିନା ପସାଦଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତୀତିକଥା ।
ତେକାଲିକେ କିଲେସେ ପଜହତୀତି ପୱତ୍ତା କିଲେସପ୍ପଜହନକଥା। ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତାପି ସୁଞ୍ଞତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନାତି ପୱତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତକଥା। ଅସଙ୍ଖତମେୱ ସାମଞ୍ଞଫଲନ୍ତିକଥା। ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ଧମ୍ମାନଂ ପଟିଲାଭା ଅସଙ୍ଖତାତି ପୱତ୍ତା ପତ୍ତିକଥା। ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱସଙ୍ଖାତା ତଥତା ଅସଙ୍ଖତାତି ପୱତ୍ତା ତଥତାକଥା। ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ ନିବ୍ବାନମ୍ପି କୁସଲନ୍ତିକଥା । ଆନନ୍ତରିୟାଦିଂ ୱିନାପି ଅତ୍ଥି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମତାତିକଥା । ଲୋକିୟସଦ୍ଧାଦୟୋ ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ପୱତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥା।
ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାପି ଆନନ୍ତରିକୋ ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚକଥା। ନତ୍ଥି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଞାଣନ୍ତି ପୱତ୍ତା ଞାଣକଥା। ନେରୟିକାନଂ କମ୍ମାନେୱ ନିରୟପାଲରୂପେନ ୱଧେନ୍ତି, ନ ନିରୟପାଲାତି ପୱତ୍ତା ନିରୟପାଲକଥା। ଅତ୍ଥି ଦେୱେସୁ ତିରଚ୍ଛାନାତିକଥା । ୱିରତିତ୍ତୟଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋୱ ମଗ୍ଗୋତି ପୱତ୍ତା ମଗ୍ଗକଥା। ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେସୁ ଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ପୱତ୍ତା ଞାଣକଥା।
ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରବ୍ଭ ସାସନଂ ନୱଂ କତନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସାସନକଥା। ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଏକକ୍ଖଣେ ତେଧାତୁକେହି ଧମ୍ମେହି ଅୱିୱିତ୍ତୋତି ପୱତ୍ତା ଅୱିୱିତ୍ତକଥା। ଞେୟ୍ୟାୱରଣହେତୁକଂ କିଞ୍ଚି ସଂୟୋଜନଂ ଅପ୍ପହାୟପି ଅରହା ହୋତୀତି ପୱତ୍ତା ସଂୟୋଜନକଥା। ‘‘ସଙ୍ଖାରା ନିଚ୍ଚା ହୋନ୍ତୁ, ରୁକ୍ଖା ନିଚ୍ଚପୁପ୍ଫଫଲାଦିୟୁତ୍ତା ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଇଦ୍ଧି ପୱତ୍ତତୀତି ପୱତ୍ତା ଇଦ୍ଧିକଥା। ବୁଦ୍ଧାନଂ ସରୀରଆୟୁପଭାୱେମତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞାପି ୱେମତ୍ତତା ଅତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ବୁଦ୍ଧକଥା। ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ସବ୍ବଲୋକଧାତୂସୁ ଅନେକେ ବୁଦ୍ଧା ସନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ସବ୍ବଦିସାକଥା। ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ନିୟତାତି ପୱତ୍ତା ଧମ୍ମକଥା। ସବ୍ବକମ୍ମାନି ଫଲଦାନେ ନିୟତାନୀତି ପୱତ୍ତା କମ୍ମକଥା।
ଅରହା ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱିସୟେ କିଞ୍ଚି ସଂୟୋଜନଂ ଅପ୍ପହାୟ ପରିନିବ୍ବାତୀତି ପୱତ୍ତା ପରିନିବ୍ବାନକଥା। ଅରହା କୁସଲଚିତ୍ତୋ ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ପୱତ୍ତା କୁସଲଚିତ୍ତକଥା। ଅରହା ଆନେଞ୍ଜେ ସଣ୍ଠିତୋ ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ପୱତ୍ତା ଆନେଞ୍ଜକଥା। ଅତ୍ଥି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟାୟ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ, ଅତ୍ଥି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟାୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି, ସୁପିନନ୍ତେ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ, ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଚାତି ପୱତ୍ତା ତିସ୍ସୋପି କଥା। ସବ୍ବଂ ସୁପିନଚିତ୍ତଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତିକଥା । ଖଣିକତାୟ ଚିତ୍ତାନଂ ନତ୍ଥି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତାତିକଥା । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖତା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାତି ପୱତ୍ତା ଖଣିକକଥା।
ଇତ୍ଥିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମାତି ପୂଜାଦିଂ କତ୍ୱା ଏକାଧିପ୍ପାୟପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ମେଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ପଟିସେୱିତବ୍ବୋତି ପୱତ୍ତା ଏକାଧିପ୍ପାୟକଥା। ପାପଭିକ୍ଖୂସୁ ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱନ୍ତେସୁ ଅରହନ୍ତାନଂ ୱଣ୍ଣେନ ଅମନୁସ୍ସା ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଅରହନ୍ତୱଣ୍ଣକଥା। କେଚି ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଇସ୍ସରିୟେନ କାମକାରିକାୱସେନ ୱିନିପାତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ କମ୍ମୱସେନାତି ପୱତ୍ତା ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାକଥା। ନ ରାଗୋ ରାଗପତିରୂପକୋତିଆଦି ପତିରୂପକଥା। ଖନ୍ଧାୟତନାଦୟୋ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନାତି ପୱତ୍ତା ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନକଥାତି ସାଧିକଦ୍ୱିସତକଥା । ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠମୁଖୱାଦୟୁତ୍ତିୱସେନେୱ ସମ୍ମିତିୟାଦୀନଂ ଭିନ୍ନଲଦ୍ଧିକାନଂ ଲଦ୍ଧିଭେଦୱସେନ ନାନାପକାରତୋ ୱିଭତ୍ତା, ତା ପନ ସବ୍ବକଥା ପୁଗ୍ଗଲକଥାୱ । ତା ତଂତଂଲଦ୍ଧିଭେଦୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋପି ୱୁଚ୍ଚମାନା ଅତିଭାରିୟଂ ଗନ୍ଥଂ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱିତ୍ଥାରିତା । ତଂ ପନ ନୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେହି ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ (କଥା॰ ୧ ଆଦୟୋ; କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ଏୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିନୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିୟା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ
କଥାୱତ୍ଥୁମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ୟମକମାତିକା
ମୂଲୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ୟମକମାତିକାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ହୋତି । ସା ପନେସା ମୂଲୟମକମାତିକା ଖନ୍ଧଆୟତନଧାତୁସଚ୍ଚସଙ୍ଖାରଅନୁସୟଚିତ୍ତଧମ୍ମଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକମାତିକାତି ଦସୱିଧା ହୋତି । କେନଟ୍ଠେନ ଚେତ୍ଥ ୟମକନ୍ତି ? ୟୁଗଳଟ୍ଠେନ । ୟୁଗଳଂ ହି ‘‘ୟମକପାଟିହାରିୟଂ’’, ‘‘ୟମକସାଲା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ୟମକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇତି ୟୁଗଳସଙ୍ଖାତାନଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ଇମେସୁ ଦସସୁ ଏକେକମ୍ପି, ଏତେସଂ ୱିଭଜନତ୍ତା ନିଦ୍ଦେସୋପି, ସବ୍ବେସଂ ସମୂହତ୍ତା ପକରଣମ୍ପି ୟମକଂ ନାମ । ଇଧ ପନେତା ନିଦ୍ଦେସୟମକଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ୟମକମାତିକା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା, ତାସଂ ପନ ଦସନ୍ନଂ ୟମକମାତିକାନଂ ମୂଲୟମକମାତିକା ଆଦି । ତତ୍ଥାପି ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି ଇଦଂ ୟମକଂ ଆଦି । ତସ୍ସ କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୟମକନ୍ତି ୱା, ତେସଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥାନଂ ଅନୁଲୋମତୋ ପଟିଲୋମତୋ ପୱତ୍ତପାଳିଧମ୍ମୱସେନ ଧମ୍ମୟମକନ୍ତି ୱା, ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପୱତ୍ତପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୁଚ୍ଛାୟମକନ୍ତି ୱା ତିଧା ୟମକଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଇଦାନି ଇମେସଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ଦେସିତାୟ ଇମିସ୍ସା ମୂଲୟମକମାତିକାୟ ତାୱ ନୟୟମକପୁଚ୍ଛାଅତ୍ଥୱାରପ୍ପଭେଦୱସେନ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – କୁସଲତ୍ତିକମାତିକାୟ ହି ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ଆଦିପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ମୂଲନୟୋ ମୂଲମୂଲନୟୋ ମୂଲକନୟୋ ମୂଲମୂଲକନୟୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ନୟା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ନୟେ ମୂଲୟମକଂ ଏକମୂଲୟମକଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲୟମକନ୍ତି ତୀଣି ତୀଣି ୟମକାନୀତି ଦ୍ୱାଦସ ୟମକାନି । ଏକେକସ୍ମିଂ ୟମକେ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛାତି ଚତୁୱୀସତି ପୁଚ୍ଛା, ଏକେକପୁଚ୍ଛାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥାତି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଅତ୍ଥା ।
ତତ୍ଥ ୟେ କେଚି କୁସଲାତି କୁସଲେସୁ ‘‘କୁସଲା ନୁ ଖୋ, ନ କୁସଲା ନୁ ଖୋ’’ତି ସନ୍ଦେହାଭାୱତୋ ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲାତି ‘‘ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲା ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲା ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିମତିୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ସଂସୟତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ସଂସୟଟ୍ଠାନେ ସଂସୟଂ ଦୀପେତ୍ୱା ତଂୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାଗତସ୍ସ ପନ ସଂସୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇତୋ ପରେସୁପି ପୁଚ୍ଛାପଦେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ଚ କୁସଲପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଇମେ ଚତୁନୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ଅକୁସଲପଦଂ ନିସ୍ସାୟପି ତଥେୱ, ଅବ୍ୟାକତପଦଂ ନିସ୍ସାୟପି ତଥେୱ, କୁସଲାଦୀନି ତୀଣିପି ପଦାନି ଏକତୋ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ନାମପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ତଥେୱାତି କୁସଲତ୍ତିକମାତିକାୟ ଚତୂସୁ ପଦେସୁ ସବ୍ବେପି ସୋଳସ ନୟା, ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ୟମକାନି, ଛନ୍ନୱୁତି ପୁଚ୍ଛା, ଦ୍ୱାନୱୁତିସତଂ ଅତ୍ଥା ଚ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ତାୱତା ମୂଲୱାରୋ ହେତୁୱାରୋ ନିଦାନୱାରୋ ସମ୍ଭୱୱାରୋ ପଭୱୱାରୋ ସମୁଟ୍ଠାନୱାରୋ ଆହାରୱାରୋ ଆରମ୍ମଣୱାରୋ ପଚ୍ଚୟୱାରୋ ସମୁଦୟୱାରୋତି ସବ୍ବେପି ଦସ ୱାରା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମୂଲୱାରେ ଆଗତପରିଚ୍ଛେଦେନେୱ ଅୱସେସେସୁପି ନୟାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ପାଳି ପନେତ୍ଥ ଅତିସଂଖିତ୍ତା । ଇତି ସବ୍ବେସୁପି ଦସସୁ ୱାରେସୁ ସଟ୍ଠିସତଂ ନୟା, ଅସୀତିଅଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ୟମକସତାନି, ସଟ୍ଠିଅଧିକାନି ନୱ ପୁଚ୍ଛାସତାନି, ୱୀସାଧିକାନି ଏକୂନୱୀସତି ଅତ୍ଥସତାନି ଚ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଏୱମେତ୍ଥ ନୟୟମକପୁଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୱାରପ୍ପଭେଦୱସେନ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସା ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥାନୁସାରେନେୱ ୱିଭଙ୍ଗନୟସହିତୋ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ତତ୍ଥ ୟେ କେଚୀତି ଅନୱସେସୱଚନଂ । କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକା ନିସ୍ସତ୍ତସଭାୱା । ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲାତି କିଂ ତେ ସବ୍ବେୟେୱ କୁସଲମୂଲା ହୋନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛା । ଇମାନି ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମାତିକାୟ ନତ୍ଥି । ୟମକମାତିକାୟ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାପଦାନେୱ ଉଦ୍ଧଟାନି, ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନୀତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ପନ ନିଦ୍ଦେସେୟେୱ ୱୁତ୍ତାନି, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ନିଦ୍ଦେସନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମୁଖଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ । ଇମିସ୍ସାୱ ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିଭଙ୍ଗନୟେନ ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମୁଖଂ । ‘‘ତୀଣେୱ କୁସଲମୂଲାନି, ଅୱସେସା କୁସଲା ଧମ୍ମା ନ କୁସଲମୂଲା’’ତି ତସ୍ସା ଚାୟମତ୍ଥୋ – ନ ତେ ସବ୍ବେ କୁସଲା ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲାନି ହୋନ୍ତି, ଅଲୋଭାଦୀନି ପନ ତୀଣେୱ କୁସଲମୂଲାନୀତି । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲା ତୟୋ ଅଲୋଭାଦୟୋ କୁସଲାନଂ ମୂଲାତି ୱୁତ୍ତା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲା ଧମ୍ମାତି କିଂ ତେ ସବ୍ବେ ତୟୋପି ଧମ୍ମା କୁସଲାତି ପୁଚ୍ଛା । ତସ୍ସା ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତସ୍ସ ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ମୂଲାନଂ କୁସଲଭାୱମ୍ପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ତାୱ ମୂଲନୟେ ମୂଲୟମକନୟୋ ।
ଏକମୂଲୟମକେ ପନ ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲାତି ଗଣନଟ୍ଠେନ ଏକମୂଲକଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସମାନତ୍ଥେନ ଗହେତବ୍ବା, ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ‘‘ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଏକଂ ସମାନଂ ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଏକମୂଲା’’ତି । ୟଂ ଫସ୍ସସ୍ସ ମୂଲଂ, କିଂ ତଦେୱ ୱେଦନାଦୀନନ୍ତି ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା । ଅଥ ନେସଂ ତଥାଭାୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱସେନ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲାତି ପୁଚ୍ଛା । ତସ୍ସା ପନ କୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲମେୱ, ନ କୁସଲଂ, ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମଜାତଂ ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲଞ୍ଚେୱ କୁସଲଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୟଥେୱ ହି ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଅଲୋଭାଦୟୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନେନ ହେତୁପଚ୍ଚୟତ୍ତା ମୂଲଂ, ତଥା ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସାପୀତି ତଂରୂପମ୍ପି ଅରୂପଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମାନମୂଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପନ କୁସଲଂ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକତ୍ତାଭାୱା । ଏକମୂଲୟମକନୟୋ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲୟମକେ ପନ ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା’’ତି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛା କତା । କସ୍ମା ? ଇମିନାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, କୁସଲସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସାପି ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥଞ୍ଚ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାତି ସବ୍ବେୱ ତେ କିଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ମୂଲାନି ହୋନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛା । ତସ୍ସା ୟାନି ଦ୍ୱେ ତୀଣି ମୂଲାନି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନେୱ ଏକମୂଲାନି ଚେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାନି ଚ, ଅୱସେସା କୁସଲମୂଲସହଜାତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲାୱ, ନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତସ୍ସେୱ ପଟିଲୋମନୟେ ସବ୍ବେ ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା ଅଲୋଭାଦୟୋ କୁସଲାତି ପୁଚ୍ଛା । ଆମନ୍ତାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ମୂଲନୟୋ ।
ୟଥା ଚ ମୂଲନୟେ ମୂଲୟମକଏକମୂଲୟମକଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲୟମକୱସେନ ଛବ୍ବିଧା ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟା ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ମୂଲମୂଲନୟାଦୀସୁପି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲମୂଲାତି ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତା ମୂଲା, କୁସଲମୂଲମୂଲାତ୍ୱେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଏକମୂଲମୂଲାତି ସମାନଟ୍ଠେନ ଏକମେୱ ମୂଲମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଏକମୂଲମୂଲା, ସମାନମୂଲମୂଲାତ୍ୱେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ମୂଲଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲଂ, ତଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲାତ୍ୱେୱ ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି । ମୂଲମୂଲନୟୋ ।
ମୂଲକନୟେ ପନ ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲକାତି ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲା ହେତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ କୁସଲଭୂତଂ ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି କୁସଲମୂଲକାତି ପୁଚ୍ଛା । ଆମନ୍ତାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ‘‘ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲକା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛା । ୟଂ ରୂପଂ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସଂ କୁସଲନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି । ମୂଲକନୟୋ ।
ମୂଲମୂଲକନୟେ ପନ କୁସଲମୂଲମୂଲକାତି କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତଂ ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି କୁସଲମୂଲମୂଲକା । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ଅୟଂ ତାୱ କୁସଲପଦେସୁ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ । ଅକୁସଲପଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଅକୁସଲପଦମୂଲେସୁ ଏକମୂଲୟମକେ ‘‘ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ପଠମପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଅହେତୁକଂ ଅକୁସଲଂ ଅକୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ତତ୍ଥ ଅହେତୁକଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ମୋହମୂଲଚିତ୍ତେସୁ ମୋହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅବ୍ୟାକତପଦମୂଲେସୁ ଏକମୂଲୟମକେ ‘‘ୟେ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଅହେତୁକଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲକା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତତ୍ଥ ଅହେତୁକଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସାହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ସହେତୁକଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମ୍ପି ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲମେୱ, ତଂ ପନ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସେ ଏକତୋ ଲବ୍ଭମାନକୱସେନପେତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନାମପଦମୂଲେସୁ ଚ ‘‘ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ନୱେୱ ନାମମୂଲାନି, ଅୱସେସା ନାମା ଧମ୍ମା, ନ ନାମମୂଲା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଏକମୂଲନୟେ ପନେତ୍ଥ ‘‘ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛା । ‘‘ଅହେତୁକଂ ନାମଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସଂ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲ’’ନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତତ୍ଥ ଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତମୋହନିବ୍ବାନୱସେନ ଅହେତୁକଂ ନାମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ କୁସଲପଦେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି । ଅୟଂ ମୂଲୱାରେ ନୟୋ ।
ଇତୋ ପରେସୁ ହେତୁୱାରାଦୀସୁ ନୱସୁ ୱାରେସୁ ମୂଲୱାରସଦିସୋୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ । ହେତୁଆଦିପଦମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ, ତାନି ଚ ମୂଲ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟତୋ ଅଲୋଭାଦିହେତୁକାନେୱ । ଅଲୋଭାଦୟୋ ହି ସହଜାତଧମ୍ମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ମୂଲଂ। ତସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତୀତି ହେତୁ, ‘‘ହନ୍ଦ ନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ନିଦେତୀତି ନିଦାନଂ। ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ଭୱୋ। ପଭୱତୀତି ପଭୱୋ। ସମୁଟ୍ଠାତି ତଂ ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ସମୁଟ୍ଠାନଂ। ତଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ। ଅପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ତେନ ଆଲମ୍ବୀୟତୀତି ଆଲମ୍ବଣଂ। ଏତଂ ପଟିଚ୍ଚ ତଂ ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ। ଏତସ୍ମା ତଂ ସମୁଦେତୀତି ସମୁଦୟୋ। ସବ୍ବଂ କାରଣପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା ‘‘ମୂଲଂ ହେତୁ ନିଦାନଞ୍ଚା’’ତି ଗାଥା ଦସନ୍ନମ୍ପି ୱାରାନଂ ଉଦ୍ଦାନଗାଥା ନାମ । ଅୟଂ ମୂଲୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଖନ୍ଧୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଖନ୍ଧୟମକପାଳିୟା ପନ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ତାୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ପଦଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ନ ଖନ୍ଧା ନ ସଙ୍ଖାରା’’ତି ପଦଂ, ତାୱ ପୱତ୍ତା ଅୟଂ ଖନ୍ଧୟମକମାତିକା ନାମ । ସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରସ୍ସ ‘‘ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ’’ତିପି ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଚ ପଦସୋଧନୱାରୋ ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲଚକ୍କୱାରୋତି ଚତୂହି ନୟୱାରେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଦମେୱ ସୋଧେତ୍ୱା ଗତୋ ପଦସୋଧନୱାରୋ ନାମ । ସୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି। ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱାରେ ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ‘‘ନ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚ ୱାରା ।
ତତୋ ପରଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ପଦସୋଧନୱାରେ ସୋଧିତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ଚକ୍କାନି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗତୋ ପଦସୋଧନମୂଲକାନଂ ଚକ୍କାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ନାମ । ସୋପି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱାରେ ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀନି ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି କତ୍ୱା ୱୀସତି ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ‘‘ନ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀନି ୱୀସତିମେୱ ।
ତତୋ ପରଂ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱସେନେୱ ଗତୋ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋ ନାମ । ସୋପି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱାରେ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ‘‘ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚେୱ ।
ତତୋ ପରଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ଚକ୍କାନି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗତୋ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲକାନଂ ଚକ୍କାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ନାମ । ସୋପି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱାରେ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନା’’ତିଆଦୀନି ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି କତ୍ୱା ୱୀସତି ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ‘‘ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନା’’ତିଆଦୀନି ୱୀସତିମେୱ । ଏୱମେତ୍ଥ ଚତୂସୁ ନୟୱାରେସୁ ଏକଂ ୟମକସତଂ, ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛାସତାନି, ଏକେକପୁଚ୍ଛାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ଚ ଅତ୍ଥସତାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଏୱମେତିସ୍ସା ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱିଭଙ୍ଗନୟସହିତସଙ୍ଖେପତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ଅୟଂ ୟମକୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦ୍ଦେସୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ତେସଞ୍ଞେୱ ପଭେଦତୋ ନାମୱୱତ୍ଥାନଂ । ତତୋ ପରଂ ପଦସୋଧନୱାରାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ନୟୱାରା । ତତ୍ଥ ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ୱଚନସୋଧନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛା । ତସ୍ସା ଚ ‘‘ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପଞ୍ଚେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚା’’ତି ଇଦଂ ନିଦ୍ଦେସନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତତ୍ଥ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ରୂପମେୱ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ୟୋ ପନ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିପି ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିୟମେନ ରୂପନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦନାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଚ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସଞ୍ଞାସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ ଆଗତା ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞା ଚେୱ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଚ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦୀସୁ ଆଗତୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତତୋ ଅୱସେସା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଂୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଚ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।
ପଟିଲୋମୱାରେ ନ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତସ୍ସ ରୂପ-ସଦ୍ଦୱଚନୀୟା ଧମ୍ମା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ରୂପନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱିରହିତା ‘‘ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପଂ, ପିୟରୂପସାତରୂପରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱିରହିତା ପନ ଧମ୍ମା ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚେୱ ନ ରୂପଞ୍ଚାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ନ ୱେଦନା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ, ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ୱେଦନାତି ପୁଚ୍ଛାୟ, ନ ସଞ୍ଞା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଚ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ସଞ୍ଞାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ପନ ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞା ନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞା, ତଂ ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞଂ, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ନ ଚେୱ ସଞ୍ଞା ନ ଚ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ସଙ୍ଖାରାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଙ୍ଖାରା, ଅସଙ୍ଖତା ପନ ଧାତୁ ନ ଚେୱ ସଙ୍ଖାରା ନ ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ, ନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଚ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ଇତୋ ପରେସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ପନ ୱକ୍ଖାମ ।
ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରେ ପନ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୟେ କେଚି ଖନ୍ଧା, ସବ୍ବେ ତେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛା । ତସ୍ସା ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଖନ୍ଧୋ ଚେୱ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ, ଅୱସେସା ପନ ଖନ୍ଧା, ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଟିଲୋମେ ପନ ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାପି ନ ହୋନ୍ତି, ତେ ୟସ୍ମା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋପି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ।
ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରେ ପନ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପିୟରୂପାଦୀନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ଖନ୍ଧା ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟେ କେଚି ଖନ୍ଧା, ସବ୍ବେ ତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନେୱ ହିସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଖନ୍ଧା ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଦଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୱସେନେୱ ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଖନ୍ଧୋ ଚେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ, ଅୱସେସା ଖନ୍ଧା, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ତେନେୱ ଚ କାରଣେନ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ୱଚନସୋଧନେ ୱିୟ ହି ଏତ୍ଥ ନ ୱଚନଂ ପମାଣଂ, ୟଥା ପନ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତଥା ତଥା ଅତ୍ଥୋୱ ପମାଣଂ । ପରତୋ ଆୟତନୟମକମାତିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଟିଲୋମେ ‘‘ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ରୂପଂ ନ ହୋତି, ତଂ ଖନ୍ଧୋପି ନ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ତସ୍ସା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱିରହିତା ଖନ୍ଧା, ନ ରୂପଂ, ତଥା ନିବ୍ବାନଂ ନ ପନ ରୂପଞ୍ଚେୱ ନ ଖନ୍ଧୋ ଚା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋ ।
ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲଚକ୍କୱାରେପି ‘‘ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ନୟୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ନିଦ୍ଦେସେ ଇମିସ୍ସା ପନ ମାତିକାୟ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରସଙ୍ଖାତଂ ନିଦ୍ଦେସଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ଇମଂ ମାତିକାକ୍କମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅପରେନ ପରିୟାୟେନ ଅଞ୍ଞେପି ଉଦ୍ଦେସୱାରୱିରହିତା ‘‘ପୱତ୍ତିୱାରୋ ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ’’ତି ଦ୍ୱେ ମହାୱାରା ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱାରାନଂ ନୟୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ତତୋ ପୱତ୍ତିୱାରେ ତାୱ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନପୁବ୍ବିକା ମୁଖମତ୍ତପ୍ପକାସନା – ଇମସ୍ମିଂ ହି ଉପ୍ପାଦୱାରୋ ନିରୋଧୱାରୋ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋତି ତୟୋ ଅନ୍ତରୱାରା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ତାୱ ତିଣ୍ଣଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ୱସେନ ଛ କାଲଭେଦା ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଅତୀତୋ, ଅନାଗତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନାତୀତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନାନାଗତୋ, ଅତୀତେନାନାଗତୋତି । ଏୱମେତେସୁ ଛସୁ କାଲଭେଦେସୁ ୟ୍ୱାୟଂ ପଠମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲତୋ ଓକାସତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋକାସତୋତି ତୟୋ ୱାରା ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ …ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି, ‘‘ୟସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ତୀଣି, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ଏୱମେତାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଅନୁଲୋମନୟେ ଦସ ୟମକାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକେସୁ ଚତୂସୁ ଆଦିତୋ ଏକମେୱ ପାଳିୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ, ସେସାନି ତେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନୀତି ତନ୍ତିୟା ଲହୁଭାୱତ୍ଥଂ ସଂଖିତ୍ତାନି ।
ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକେ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଏକସଦିସମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୱେଦନାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ନିୟମେନ ସଞ୍ଞାଦୀନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ତତ୍ଥ ସବ୍ବାନି ସଂଖିତ୍ତାନି । ୟଥା ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଦସ ୟମକାନି, ଏୱଂ ଓକାସୱାରେପି ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ତତ୍ଥ…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ତତ୍ଥ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା, ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେପି ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ଅନୁଲୋମନୟେ ତିଂସ ୟମକା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଅନୁଲୋମନୟେ ତିଂସ, ଏୱଂ ପଟିଲୋମନୟେପି ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି…ପେ॰… ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତଦୁଭୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଚାତି ତିଂସ ୟମକା । ଏୱଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ସଟ୍ଠି ୟମକାନି, ତଦ୍ଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ତଦ୍ଦିଗୁଣା ଚ ଅତ୍ଥା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋପି ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଇମିନାୱ ନୟେନ । ତତ୍ଥ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତନ୍ତି ଅସଞ୍ଞତ୍ତଭୱଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଇମିନାୱ ନୟେନ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିକେସୁ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ, ତତୋ ପରେସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ ନିୟମଲକ୍ଖଣଂ – ସକଲେପି ହି ଇମସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧୟମକେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ୟାୱ ମରଣା ୱା ଖନ୍ଧାନଂ ଅପରିୟନ୍ତେସୁ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଲହୁପରିୱତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସୁକରନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେ ଅନାମସିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଉପ୍ପାଦୱସେନେୱ ଉପ୍ପାଦୱାରୋ, ନିରୋଧମରଣକାଲେ ନିରୋଧୱସେନେୱ ଚ ନିରୋଧୱାରୋ କଥିତୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ ନିୟମଲକ୍ଖଣଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଉପ୍ପାଦମେୱ ଚ ଚୁତିନିରୋଧମେୱ ଚ ଗହେତ୍ୱା ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ଆଗତାନଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପଟିଲୋମନୟେ ପନ ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନନ୍ତି ମରଣଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତାନଂ । ତେସଂ ହି ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଅରୂପଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ, ଅନନ୍ତରପୁଚ୍ଛାୟ ଅସଞ୍ଞିଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ନୟୋ ।
ୟଥା ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ସଟ୍ଠି ୟମକାଦୀନି, ଏୱଂ ସେସେସୁପି ପଞ୍ଚସୁ କାଲଭେଦେସୁ ପଚ୍ଚେକନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ପନେତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନାଞ୍ଞତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ପଞ୍ଚୱୋକାରାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନାଞ୍ଞତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ଚ ଅତୀତକାଲେ ଅନୁଲୋମନୟେ, ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଅରୂପାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତେସଂ…ପେ॰… ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ତଦୁଭୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ତୀସୁ ୱାରେସୁ ପଟିଲୋମନୟେ ଚ,
‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ଅନାଗତକାଲେ ଅନୁଲୋମନୟେ, ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ୟେ ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନେତରୋ, ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ତଦୁଭୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଅରୂପାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନେତରୋ, ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ତଦୁଭୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିଲୋମନୟେ ଚ,
‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ସୁଦ୍ଧାୱାସଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଅତୀତକାଲେ ଅନୁଲୋମନୟେ, ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ପଞ୍ଚୱୋକାରା ଚୱନ୍ତାନଂ ଅରୂପାନଞ୍ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ପଟିଲୋମନୟେ ଚ,
‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ପଞ୍ଚୱୋକାରେ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି? ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଅନାଗତକାଲେ ଅନୁଲୋମନୟେ, ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନଂ ଅରୂପେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନଂ ଅରୂପେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିଲୋମନୟେ ଚ,
‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଅତୀତେନ ଅନାଗତକାଲେ ଅନୁଲୋମନୟେ, ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି…ପେ॰… ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଅରୂପେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିଲୋମନୟେ ଚ ସୁଦ୍ଧା ଅତ୍ଥୱିସେସା ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଥାପି ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ଅନୱସେସତୋ ନ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ, ଦସ୍ସିତନୟେନେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସକ୍କା ପଣ୍ଡିତେନ ଞାତୁନ୍ତି ଅୟଂ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ନୟୋ ।
ୟଥା ଚ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ଛସୁ କାଲଭେଦେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ପୁଗ୍ଗଲାଦିଭେଦତୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନୟୁଭୟେନ ଛ ଛ ୱାରା, ଏକେକସ୍ମିଂ ୱାରେ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ସଟ୍ଠି ସଟ୍ଠି ୟମକାନି, ସବ୍ବାନିପି ସଟ୍ଠିଅଧିକାନି ତୀଣି ୟମକସତାନି, ତତୋ ଦ୍ୱିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ଦ୍ୱିଗୁଣା ଅତ୍ଥା ଚ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ନିରୋଧୱାରେ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରେପି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରା ଚୱନ୍ତାନଂ…ପେ॰… ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି…ପେ॰… ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ…ପେ॰… ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିନା ନିରୋଧୱାରେ, ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ନୋ । ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି…ପେ॰… ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିନା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରେ ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ଞାତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ପୱତ୍ତିୱାରେ ନୟୋ ।
ପରିଞ୍ଞାୱାରେ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୱାରାଦୀସୁ ତୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ ଏକୋୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଓକାସପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରା ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା । ୟୋ ହି କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପାଦିଂ ପରିଜାନନ୍ତୋୱ, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିରୁଦ୍ଧୋପି ତାଦିସୋୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଛସୁ କାଲଭେଦେସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ୱାରା, ଏକେକସ୍ମିଂ ୱାରେ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ୱୀସତି ୱୀସତି ୟମକାନୀତି ୱୀସଂ ୟମକସତଂ, ତଦ୍ଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ତଦ୍ଦିଗୁଣା ଚ ଅତ୍ଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନାତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଆଦିନା ଚ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଆଦିତୋ ତୀସୁ କାଲେସୁ ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାନଂ ‘‘ଆମନ୍ତା ଆମନ୍ତା’’ତ୍ୱେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଇତରେସୁ ପନ ତୀସୁ ମିସ୍ସକକାଲେସୁ ‘‘ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନିତ୍ଥାତି ? ନୋ । ୟୋ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୋ’’ତି ଏୱଂ ଇତରକାଲଦ୍ୱୟେପି ଅନୁଲୋମନୟେ ‘‘ନୋ ନୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।
ପଟିଲୋମନୟେ ପନ ‘‘ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିତ୍ଥାତି ? ଅରହା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନାତି, ନୋ ଚ ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିତ୍ଥ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ପୁଗ୍ଗଲା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନନ୍ତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନିଂସୂ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିସ୍ସତୀତି ? ୟେ ମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନନ୍ତି, ନୋ ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତି । ଅରହା ୟେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ମଗ୍ଗଂ ନ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନନ୍ତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିତ୍ଥ, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ? ୟେ ମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିଂସୁ, ନୋ ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତି । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ୟେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ମଗ୍ଗଂ ନ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନିଂସୁ, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଙ୍ଖାତା ତୟୋ ଅଦ୍ଧା ପୱତ୍ତିୱାରେ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣସ୍ମିଂ ହି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେନ ଚିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ୟଂ କଞ୍ଚି ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନନ୍ତୋ ଇତରମ୍ପି ‘‘ପରିଜାନାତୀ’’ତି ଅନୁଲୋମପଞ୍ହେସୁ ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ପରିଜାନାତୀ’’ତି ପଟିଲୋମପଞ୍ହେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ପରିଜାନିତ୍ଥା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତୀତକାଲୱାରେ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରେ ଅଗ୍ଗଫଲେ ଠିତୋପି ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ପରିଜାନିତ୍ଥୟେୱ ନାମ । ‘‘ପରିଜାନାତୀ’’ତି ଚ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ, ତସ୍ମା ୟୋ ନ ପରିଜାନାତି, ସୋ ପରିଜାନିତ୍ଥାତି ୱା, ପରିଜାନିସ୍ସତୀତିଆଦିନା ୱା ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ ।
ପଟିଲୋମନୟେ ପନ ‘‘ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ‘‘ନ ପରିଜାନାତୀ’’ତି ୱଚନଂ, ଅରହତୋ ଚ ‘‘ନ ପରିଜାନିତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୟେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ମଗ୍ଗଂ ନ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଅତୀତେ ୱିୟ ଅନାଗତେପି ଅନନ୍ତକାଲଂ ଅମୁଚ୍ଚନକା ସତ୍ତା ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି, ତେ ଚ ଅରହତା ନିଟ୍ଠିତପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚେନ, ‘‘ନ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ୱା ଆପନ୍ନେନ ସମକା ଜାତା, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ପରିଜାନାତି, ଅପରିଜାନନ୍ତୋପି ଚ ସବ୍ବଂ ନ ପରିଜାନାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ଖନ୍ଧୟମକମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଆୟତନୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଆୟତନୟମକମାତିକାୟ ପନ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନାଦିକଂ ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧୟମକମାତିକାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱିସେସା, ତତ୍ରାୟଂ ୱିସେସୋ – ‘‘ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀ’’ତି ପଦଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ନାୟତନା ନ ମନୋ’’ତି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ଅୟଂ ଆୟତନମାତିକା ନାମ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୟମକୱସେନ ପୁଚ୍ଛାସୁ ଖନ୍ଧପଦଂ ଠପେତ୍ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତାନି, ପଚ୍ଛା ରୂପାଦିପଞ୍ଚବାହିରାୟତନାନି, ପରିୟୋସାନେ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନାନୀତି ଏୱଂ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ହେ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତି ? ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁମେୱ, ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁ ଚେୱ ଚକ୍ଖାୟତନଞ୍ଚ । ସୋତଂ ସୋତାୟତନନ୍ତି ? ଦିବ୍ବସୋତଂ ତଣ୍ହାସୋତଂ ସୋତମେୱ, ନ ସୋତାୟତନଂ । ଘାନଂ ଘାନାୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା…ପେ॰… କାୟୋ କାୟାୟତନନ୍ତି ? ନାମକାୟୋ ଚିତ୍ତକାୟୋତିଆଦି କାୟୋ, ନ କାୟାୟତନଂ । ରୂପଂ ରୂପାୟତନନ୍ତି ? ଭୂତାଦି, ପିୟରୂପାଦି ଚ ରୂପଂୱ, ନ ରୂପାୟତନଂ । ସଦ୍ଦୋ ସଦ୍ଦାୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ଗନ୍ଧୋ ଗନ୍ଧାୟତନନ୍ତି ? ସୀଲଗନ୍ଧାଦୟୋ ଗନ୍ଧୋୱ, ନ ଗନ୍ଧାୟତନଂ । ରସୋ ରସାୟତନନ୍ତି ? ଅତ୍ଥରସାଦୟୋ ରସୋୱ, ନ ରସାୟତନଂ । ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି ? ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାଦୟୋ ଧମ୍ମୋୱ, ନ ଧମ୍ମାୟତନଂ । ଧମ୍ମାୟତନଂ ଧମ୍ମୋତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଅୟଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ୱିସେସୋ ।
ପୱତ୍ତିୱାରେ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସୋତାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଅସୋତକାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ସୋତାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ସସୋତକାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ଚକ୍ଖାୟତନଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋତାୟତନଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ୟସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ମନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅଚିତ୍ତକାନଂ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ମନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ମନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅରୂପଭୱୱଜ୍ଜିତେ ସଞ୍ଞାଭୱେ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତି। ୟସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅରୂପଭୱୱଜ୍ଜିତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ମନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା, ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅସଞ୍ଞଭୱୱଜ୍ଜିତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦାୟତନୱଜ୍ଜିତା ସେସାୟତନମାତିକାୟମକୟୋଜନା ୟଥାନୁରୂପଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ସଦ୍ଦାୟତନଂ ହି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ନ ଲବ୍ଭତି, ଅୟଂ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ୱିସେସୋ, ଇମିନା ନୟେନ ନିରୋଧୱାରାଦୀସୁ, ପରିଞ୍ଞାୱାରେ ଚ ୟୋଜନାୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଖନ୍ଧତୋ ଆୟତନାନଂ ବହୁତା ଚ ୟମକୱାରବହୁତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ଅୟଂ ଆୟତନୟମକମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଧାତୁୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଧାତୁୟମକମାତିକାୟ ପନ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ସବ୍ବଂ ଆୟତନୟମକମାତିକାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ଧାତୁୟମକମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ସଚ୍ଚୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସଚ୍ଚୟମକମାତିକାୟ ପନ ଖନ୍ଧୟମକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱାରଭେଦା, କାଲାଦିଭେଦା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ପାଳିୱୱତ୍ଥାନେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ ପଦସୋଧନୱାରୋ ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚୱାରୋ ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚମୂଲଚକ୍କୱାରୋତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ୱାରେସୁ ୟମକଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ପନ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ? କାୟିକଚେତସିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ନ ଦୁକ୍ଖଂ । କାୟିକଚେତସିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପନ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ? ତଣ୍ହଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା କୁସଲାଦିଧମ୍ମା ସମୁଦୟୋ, ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ତଣ୍ହା ପନ ସମୁଦୟୋ ଚେୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ସମୁଦୟୋତି ? ଆମନ୍ତା । ନିରୋଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚନ୍ତି ? ତଦଙ୍ଗନିରୋଧାଦୟୋ, ଖଣିକନିରୋଧୋ ଚ ନିରୋଧୋୱ, ନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ନିରୋଧୋ ଚେୱ ନିରୋଧସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ନିରୋଧୋତି ? ଆମନ୍ତା । ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ? ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦୟୋ ମଗ୍ଗୋ, ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପନ ମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ମଗ୍ଗୋତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୱତ୍ତିୱାରେ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅରୂପେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନୋ, ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ, ‘‘ୟତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତତ୍ଥ ତଦଞ୍ଞଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତଦୁଭୟମ୍ପି । ୟତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅପାୟେ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ଚ ଦୁକ୍ଖମେୱ, ନୋ ଚ ତତ୍ଥ ତଦଞ୍ଞଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତଦୁଭୟମ୍ପୀ’’ତିଆଦିନା ଓକାସୱାରେ, ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେପୀତି ଏୱଂ ଅନୁଲୋମନୟେ,
‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅରୂପେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଏୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନେତରଂ, ସବ୍ବେସଂ ପନ ଚୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅରୂପେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ତତ୍ଥ ତଦୁଭୟମ୍ପି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଟିଲୋମନୟେ ଚ,
‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଅଭିସମେତାୱୀନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନ ଇତରେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନେତରଂ, ଇତରେସଂ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନେତରଂ, ଇତରେସଂ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଆମନ୍ତା, ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅରୂପେ ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତେସଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ସେସକାଲଭେଦେସୁ ଚ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମାଦୀସୁ ଚ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବୋ । ‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି…ପେ॰… ତଣ୍ହାୟ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ ତଦୁଭୟଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିନା ନିରୋଧୱାରେ, ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରେପୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୱାରେ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପତୋ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତଥା ‘‘ୟୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପଜହତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପରିଞ୍ଞାୱାରେପୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପାଳିନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ ।
ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ପୱତ୍ତି ୱାରେ ତାୱେତ୍ଥ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ନ ଲବ୍ଭତେୱ, ସେସେସୁ ପନ ତୀସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନି ଏକନ୍ତେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁପି ପୱତ୍ତେପୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ରିଦଂ ନୟମୁଖଂ – ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନମ୍ପି । ତେପି ହି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସମୁଦୟସଚ୍ଚେସୁ ଏକକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଚତୁୱୋକାରେ ପନ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏକମ୍ପି ସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଦୁଭୟନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ । ତସ୍ମିଂ ହି ଖଣେ ତଣ୍ହଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମ ହୋତୀତି ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ପନ ରୂପମେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମ, ସେସା ମଗ୍ଗସହଜାତା ଧମ୍ମା ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତାୱ । ତେନେୱ କାରଣେନ ‘‘ଅରୂପେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ । ତେସଂ ତତ୍ଥାତି ତେସଂ ତସ୍ମିଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଖଣୱସେନ ଓକାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନଭିସମେତାୱୀନନ୍ତି ଅନଭିସମିତସଚ୍ଚାନନ୍ତି ଇମିନା ନୟମୁଖେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପରିଞ୍ଞାୱାରେ ପନ ଞାତତୀରଣପହାନୱସେନ ତିସ୍ସୋପି ପରିଞ୍ଞାୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୁ ପରିଞ୍ଞାନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଇଧ ଦ୍ୱେ ଏୱ ସଚ୍ଚାନି ଗହିତାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପରିଜାନାତୀ’’ତି ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପଜହତୀ’’ତି ଞାତପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ, ଇତି ଇମାସଂ ପରିଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ସଚ୍ଚୟମକମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ସଙ୍ଖାରୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ସଙ୍ଖାରୟମକମାତିକାୟ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ମହାୱାରନ୍ତରାଦିଭେଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ମାତିକାୟ ତାୱ ୟଥା ହେଟ୍ଠା ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ପଦସୋଧନୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ, ତଥା ଅନାରଭିତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା ପଠମଂ ତୟୋପି ସଙ୍ଖାରା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା । ତତ୍ଥ କାୟସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା । ‘‘କାୟିକା ଏତେ ଧମ୍ମା କାୟପଟିବଦ୍ଧା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮) ୱଚନତୋ କାରଣଭୂତସ୍ସ କରଜକାୟସ୍ସ ଫଲଭୂତୋ ଏସ ସଙ୍ଖାରୋତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ । ଅପରୋ ନୟୋ – ସଙ୍ଖରୀୟତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ । କେନ ସଙ୍ଖରୀୟତି ? କାୟେନ । ଅୟଂ ହି ୱାତୋ ୱିୟ ଭସ୍ତାୟ କରଜକାୟେନ ସଙ୍ଖରୀୟତି, ଏୱମ୍ପି କାୟସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୋତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ, କାୟେନ କତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତସା ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩) ୱଚନତୋ ପନ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ, କିଂ ସଙ୍ଖରୋତି ? ୱଚିଂ । ୱଚିୟା ସଙ୍ଖାରୋତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀଭେଦସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରଦ୍ୱୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ‘‘ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚ ଚେତସିକା ଏତେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮) ୱଚନତୋୟେୱ ପନ ତତିୟପଦେ ସଙ୍ଖରୀୟତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ, କେନ ସଙ୍ଖରୀୟତି ? ଚିତ୍ତେନ, ଇତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୋତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ପନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ୱିତକ୍କୱିଚାରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଦାନି ‘‘କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ପଦସୋଧନୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେ ତୀଣି, ପଟିଲୋମନୟେ ତୀଣୀତି ଛ ୟମକାନି । ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରେ ଏକେକସଙ୍ଖାରମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ଅନୁଲୋମନୟେ ଛ, ପଟିଲୋମନୟେ ଛାତି ଦ୍ୱାଦସ ୟମକାନି । ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରେ ପନ ୟଥା ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରାଦୀସୁ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟମକାନିୱୁତ୍ତାନି, ଏୱଂ ‘‘କାୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା କାୟୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କାୟସଙ୍ଖାରମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ଅନୁଲୋମେ ତୀଣି, ପଟିଲୋମେ ତୀଣୀତି ଛ ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନି । କିଂ କାରଣା ? ସୁଦ୍ଧିକଏକେକପଦୱସେନ ଅତ୍ଥଭେଦାଭାୱତୋ, କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ପନ ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ଏକୋୱ ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋୱ, ତସ୍ମା ଏକେକପଦୱସେନ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ସୋପି ନୟୋ ପଦସୋଧନୱାରେ ୱିନାପି ଅତ୍ଥେନ ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନ କାୟସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରାଦୀହି ଅଞ୍ଞତ୍ତା ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନାପି ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନି । ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ପନେତ୍ଥ ନ ଗହିତୋତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନେ ୱିସେସୋ ।
ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ପନ ‘‘କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ? ନୋ, କାୟସଙ୍ଖାରୋ କାୟୋତି ? ନୋ’’ତି ୱା ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଟିସେଧୋ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ କାୟାଦୀନଂ ଏୱ କାୟସଙ୍ଖାରାଦିନାମତ୍ତା । ନ ହି କାୟାଦୟୋ ୱିୟ କାୟସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ନାମଂ ହୋତି, ପଟିଲୋମେ ପନ ନ କାୟୋ ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ୟୋ କାୟୋ ନ ହୋତି, ସୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋପି ନ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସା କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନ କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ କାୟୋ ନ ହୋତି, କାୟସଙ୍ଖାରୋୟେୱ ପନେସୋ ହୋତି, କାୟଞ୍ଚ କାୟସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ନ ଚ କାୟୋ, ନ ଚ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ, ଇତରେସୁ ଚ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମେସୁ ‘‘କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ? ନୋ, ସଙ୍ଖାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତି ? ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଚେୱ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚ, ଅୱସେସା ସଙ୍ଖାରା, ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ନ ସଙ୍ଖାରା ନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୱତ୍ତିୱାରେ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ୱିନା ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନେତରୋ, ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀନଂ ପନ କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ତଦୁଭୟମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ରୂପାରୂପଭୱିକାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନେତରୋ…ପେ॰… ୟଥାୱୁତ୍ତକାମାୱଚରାନଂ ପନ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି…ପେ॰… ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ୟତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି? କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ତତିୟଜ୍ଝାନେ ତତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାରୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନେତରୋ, ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ପନ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ …ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? କାମାୱଚରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ । ୟତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ରୂପାରୂପଭୱେ ଚ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନେତରୋ, ଇତରଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ପନ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା,
‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ୱିନା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେହି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନେତରୋ, ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିନା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେହି ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଞ୍ଚ ତଦୁଭୟମ୍ପି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି…ପେ॰… ସବ୍ବଚିତ୍ତାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ରୂପଭୱାଦୀସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନାନଂ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ଚ,
‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା କାମାୱଚରାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ରୂପାରୂପଭୱେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ତଦୁଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି…ପେ॰… ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀନଂ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତେସଂ ତଦୁଭୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବକାଲଭେଦେସୁ ୟଥାନୁରୂପତୋ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ୟୋଜନାନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି…ପେ॰… ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନାନଂ କାମାୱଚରାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଦୁଭୟଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ନିରୋଧୱାରେ, ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରେ ଚ,
‘‘ୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରଂ ପରିଜାନାତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପରିଞ୍ଞାୱାରେ ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଳିନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୱତ୍ତିୱାରେ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେ କାୟସଙ୍ଖାରମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ତୀଣେୱ ୟମକାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତସ୍ସ ପଟିଲୋମନୟେପି ଓକାସୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ସବ୍ବୱାରେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ୟମକଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ଇମସ୍ମିଂ ହି ସଙ୍ଖାରୟମକେ ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ, ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୧୯) ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଦିକାଲଭେଦୋ ପୱତ୍ତିୱସେନାପି ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନେୱ । ‘‘ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ତତିୟଜ୍ଝାନେ ତତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୨୧) ଚ ଝାନମ୍ପି ଓକାସୱସେନ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ରିଦଂ ନୟମୁଖଂ – ‘‘ୱିନା ୱିତକ୍କୱିଚାରେହୀ’’ତି ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତି ଇଦଂ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଏକନ୍ତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ହି ଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ, ଅରୂପଂ ୱା ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ନ ଭିଜ୍ଜମାନଂ, ଠିତଂ ୱା । ‘‘ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀନ’’ନ୍ତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେନ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଚିତ୍ତେନ ସମଙ୍ଗୀନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ । ‘‘ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୂପାୱଚରାନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାଦିଚୁତିଚିତ୍ତୱସେନ, ଅରୂପାୱଚରାନଞ୍ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଚୁତିଚିତ୍ତୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନିୟମତୋ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଦିନ୍ନଂ ନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା । ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ହି କାୟସଙ୍ଖାରେନ ୱିନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ । କାୟସଙ୍ଖାରୋ ପନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତରସମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଏସା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଧମ୍ମତା । ୟଂ ପନ ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣସ୍ସ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ଇମିନା ନୟମୁଖେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୟମକମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଅନୁସୟୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଅନୁସୟୟମକମାତିକାୟ ପନ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ତାୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନୁସୟୟମକେପି ଖନ୍ଧୟମକମାତିକାଦୀସୁ ୱିୟ ଦେସନଂ ଅକତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ନୟେନ ପାଳିଦେସନା କତା । କଥଂ ? ପଠମଂ ତାୱ ପରିଚ୍ଛେଦୱାରୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୋତି ଦ୍ୱେ ୱାରା ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଦେସିତା, ତତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୋତି ଏକୋ ଖୁଦ୍ଦକୱାରୋ । ତତୋ ଅନୁସୟୱାରୋ ସାନୁସୟୱାରୋ ପଜହନୱାରୋ ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ ପହୀନୱାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରୋ ଧାତୁୱାରୋତି ଅନୁସୟେ ୟୋଜେତ୍ୱା ୟମକୱସେନ ପପଞ୍ଚତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସତ୍ତ ମହାୱାରାତି ଅଟ୍ଠକନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଦେସିତା, ଏୱଂ ଦସହି ୱାରେହି ଅନୁସୟୟମକଦେସନା କତା । ତେସୁ ୟେ ଇମେ ହି ପରିଚ୍ଛେଦୱାରୋତିଆଦିନା ଦ୍ୱେ ୱାରା ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ତେ ଇଧ ଅନୁସୟୟମକମାତିକାତି ଗହେତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତ ଅନୁସୟାତି ଅୟଂ ଗଣନାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁସୟାନଂ ଦେସିତତ୍ତା ପରିଚ୍ଛେଦୱାରୋ ନାମ । କାମରାଗାନୁସୟୋ…ପେ॰… ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋତି ଅୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ ନାମମତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ନାମ ତେ’’ତି ଦେସିତତ୍ତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥତୋ ତାୱ ଅନୁସୟାତି କେନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟା ? ଅନୁସୟନଟ୍ଠେନ । କୋ ଏସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠୋ ନାମାତି ? ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠୋ । କାମରାଗାନୁସୟାଦୟୋ ହି ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସେନ୍ତି ନାମ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଚ ତଂ ତଂ ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥାପି ସିୟା – ଅନୁସୟନଟ୍ଠୋ ନାମ ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ, ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅନୁସୟା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ତତ୍ରିଦଂ ପଟିୱଚନଂ – ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ ଅନୁସୟୋ, ଅନୁସୟୋତି ପନ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଥାମଗତକିଲେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସାରମ୍ମଣୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ସହେତୁକୋ ଏକନ୍ତାକୁସଲୋୱ ହୋତି କଥାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (କଥା॰ ୫୫୪ ଆଦୟୋ) ଅନୁସୟାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପଟିସେଧିତତ୍ତା, ସୋ ଚ ଅତୀତୋପି ହୋତି, ଅନାଗତୋପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋପି, ତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ମୋହସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ୩୧୭ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଅୟଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମୋହୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୯୦) । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ୟମକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁସେନ୍ତୀତି ତଂ ତଂ ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କାମରାଗାନୁସୟୋତି କାମରାଗୋ ଚ ସୋ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟୋ ଚାତି କାମରାଗାନୁସୟୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନେତ୍ଥାପି ନିଦ୍ଦେସନୟମୁଖଦସ୍ସନୱସେନେୱ ହୋତି, ନିଦ୍ଦେସୋ ଚେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ।
ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ୱାରା ଚ, ତତ୍ରାୟଂ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନାନୁପୁବ୍ବିକାମୁଖମତ୍ତପ୍ପକାସନା । ତେସଂ ହି ପଠମୋ ଅନୁସୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ୱାରଭେଦୋ ୟମକୟୋଜନୱାରେ ନତ୍ଥି, ଇତରେସୁ ପନ ସତ୍ତସୁ ମହାୱାରେସୁ ଅତ୍ଥି । ତେସୁ ହି ପଠମୋ ଅନୁସୟୱାରୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନୟୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମନୟେ ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲୋକାସତଦୁଭୟନାମୱସେନ ତୟୋ ଅନ୍ତରୱାରା ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଏକମୂଲକଦ୍ୱିମୂଲକତିମୂଲକଚତୁମୂଲକପଞ୍ଚମୂଲକଛମୂଲକାନଂ ୱସେନ ୟମକଭେଦା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଅନୁଲୋମନୟେ, ଏୱଂ ପଟିଲୋମନୟେପି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଅନୁସୟୱାରେ, ଏୱଂ ସାନୁସୟୱାରପଜହନୱାରପରିଞ୍ଞାୱାରପହୀନୱାରଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେସୁ ପଞ୍ଚସୁପି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପୁରିମେସୁ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ୱିସେସୋ । ଓକାସୱାରେ ‘‘ୟତ୍ଥ ତତ୍ଥା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୟତୋ ତତୋ’’ତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନେନ ଦେସନା କତା । ସେସଂ ତାଦିସମେୱ। ୟୋ ପନାୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ ଧାତୁୱାରୋ ନାମ, ସୋ ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱାରୋତି ଦ୍ୱିଧା ଠିତୋ । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତସ୍ସାୱସାନେ ପୁଚ୍ଛାନୁକ୍କମେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତନ୍ତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରିଦଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ‘‘କତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି ? କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଏତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି । କତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି ? ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ…ପେ॰… ମାନାନୁସୟୋ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଚ ଅନୁସେତି । ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଚ ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ରୂପାରୂପଧାତୂସୁ, ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଅୟଂ ତାୱ ପଠମୱାରେ ପାଳିନୟୋ ।
ତତ୍ଥ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୂତି କାମାୱଚରଭୂମିୟଂ ସୁଖାୟ ଚେୱ ଉପେକ୍ଖାୟ ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ, କାମରାଗାନୁସୟୋ ପନ ସହଜାତୱସେନ, ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅନୁସେତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ଅକୁସଲାହି ସୁଖଉପେକ୍ଖାହି ସହଜାତୋପି ହୁତ୍ୱା ତା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୱସେସା ପନ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକକିରିୟୱେଦନା ଆରମ୍ମଣମେୱ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇମାସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସୟମାନୋ ଚେସ ତାହି ୱେଦନାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣେସୁପି ଅନୁସେତିୟେୱ । ଇମାସଂ ପନ ୱେଦନାନଂ ଅସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ କାମରାଗାନୁସୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ପଧାନତ୍ତା, ଓଳାରିକତ୍ତେନ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ସୁବୋଧତ୍ତା ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁୟେୱ ଅନୁସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଉପରିପି । ନ କେୱଲଞ୍ଚେସ ଅନୁସୟମାନୋ ଇମାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁୟେୱ, ୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚ ଅନୁସେତି, ଇଟ୍ଠେସୁ ପନ ରୂପାଦୀସୁପି ଅନୁସେତି ଏୱ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ ‘‘ୟଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥ ସତ୍ତାନଂ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୧୬), ଏତ୍ଥାନୁସୟୟମକେପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀ’’ତିଆଦି । ଏତେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସରୂପାଦୀସୁ ଛସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅନୁସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧ ପନ ତଂ ସବ୍ବଂ ଅୱତ୍ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ ପଧାନତ୍ତାଦିନା କାରଣେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଦୁକ୍ଖାୟାତି ଏତ୍ଥ ପଟିଘଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସୱେଦନା, କାୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଚାତି ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା, ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମା, ଅନିଟ୍ଠା ଛ ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମା ପଟିଘାନୁସୟସହଜାତୱସେନ, ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ୟଥାରହଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ । କିଂ ପନ ଇତରା ଦ୍ୱେ ୱେଦନା ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ୱା ପଟିଘସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି ? ନୋ ନ ହୋନ୍ତି । ପରିହୀନଜ୍ଝାନସ୍ସ ହି ନଟ୍ଠଂ ଇଟ୍ଠଂ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ଝାନମାରବ୍ଭ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ପନ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତମେୱ, ନାନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ଇଟ୍ଠତ୍ତା । ଅନିଟ୍ଠମେୱ ହି ଇଟ୍ଠତୋ ପଟିହନନନିମିତ୍ତଂ, ୟଂ ପନ ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ପଟିଘମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ପଟିଘାନୁସୟୋତି । ପଟିଘାନୁସୟୋ ହି ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ପଟିହନନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଥାମଗତୋ କିଲେସୋ, ଇତରୋ ଦୋମନସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋପି ଅତ୍ତନୋ ପଟିହନନକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣତୋ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନ ହୋତି, ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ହି ପାଣାତିପାତଚେତନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋପି ବ୍ୟାପାଦୋ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତି, ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ସେୱିତବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମାନାନୁସୟସ୍ସ ପନ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୱଜ୍ଜିତା ସବ୍ବେ ଲୋକିୟା ଧମ୍ମା ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅପରିୟାପନ୍ନେ ଏତ୍ଥ…ପେ॰… ମାନାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାନଂ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରୱଜ୍ଜିତା ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମା ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି । ତତ୍ଥ ସଂସାରୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଟ୍ଠେନ ସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ସହଜାତାରମ୍ମଣଭେଦୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସହଜାତୱସେନ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସେତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ରୂପାରୂପାୱଚରମେୱାରମ୍ମଣଂ ଲଭତି, ନ କାମାୱଚରାରମ୍ମଣମେୱ, ଅନୁସୟାନଂ ପନ ତଂ ନ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣୱସେନ ନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ରାଗୱସେନ ସୋ ଚ ସବ୍ବୋପି ରାଗୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରେ ନୟୋ ।
ଇତରେସୁ ପନ ସତ୍ତସୁ ମହାୱାରେସୁ ତାୱ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଅନାଗାମିସ୍ସ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ନୋ ଚ ତସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ମାନାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେତି, କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେତି । ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ନୋ ଚ…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେତି, ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟପି ଦିଟ୍ଠାନୁସୟସଦିସମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀତି…ପେ॰… ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେତି, କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେତି । ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମିନା ନୟେନ ପଟିଘାନୁସୟାଦିମୂଲିକାସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ଏକମୂଲକେ ନୟୋ ।
ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିମୂଲିକା…ପେ॰… ପଞ୍ଚମୂଲିକାନଂ ପନ ଏକମୂଲେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ । ତତ୍ରାୟଂ ପଚ୍ଛିମାନୁସୟେ ୟୋଜନା – ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚ ମାନାନୁସୟୋ ଚ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଚ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ…ପେ॰… ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେତୀତି ? ଅନାଗାମିସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଚ ମାନାନୁସୟୋ ଚ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେତି, ନ ଇତରେ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଚ କାମରାଗପଟିଘମାନଭୱରାଗାନୁସୟା ଚ ଅନୁସେନ୍ତି, ନ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟା, ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେପି ଅନୁସେନ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ନୟୋ ।
ଓକାସୱାରେ ପନ ‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ନୋ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀତି ? ନୋ । ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ନ କାମରାଗାନୁସୟୋ, କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ତଦୁଭୟଂ ଅନୁସେତି । ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀତି ? ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ନ କାମରାଗାନୁସୟୋ, କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ତଦୁଭୟଂ ଅନୁସେତି । ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ…ପେ॰… ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ନୋ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୋ । ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀତି ? ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ରୂପାରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ନ କାମରାଗାନୁସୟୋ, କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ତଦୁଭୟଂ ଅନୁସେତି ।
ୟତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ନୋ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୋ । ୟତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀତି ? କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ରୂପାରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ନ ପଟିଘାନୁସୟୋ, ଦୁକ୍ଖାୟ ପନ ୱେଦନାୟ ତଦୁଭୟଂ ଅନୁସେତି । ୟତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ନୋ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୋ । ୟତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ତଦୁଭୟଂ ଅନୁସେତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଚ ।
ୟତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀତି ? ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋୱ, ନେତରୋ, ତଦଞ୍ଞେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁସେତି । ୟତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ମାନାନୁସୟୋ, ନେତରୋ, ରୂପାରୂପଧାତୁୟା ପନ ତଦୁଭୟଂ ଅନୁସେତି । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଅନୁସେତୀତି ? ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ଠପେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞାସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ତଦୁଭୟଂ ଅନୁସେତି । ୟତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ, ତତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ, ତତ୍ଥ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? କାମଧାତୁୟା ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋୱ, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ତଦୁଭୟଂ ଅନୁସେତି । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାମୂଲକେସୁପି । ୟତ୍ଥ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ, ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ କାମଧାତୁୟା ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋୱ, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ପନ ତଦୁଭୟଂ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଏକମୂଲନୟୋ ।
‘‘ୟସ୍ସ…ପେ॰… ନାନୁସେତି । ୟସ୍ସ…ପେ॰… ନାନୁସେତି ମାନାନୁସୟୋ, ଅରହତୋ ପନ ତଦୁଭୟମ୍ପି ନାନୁସେତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନାନୁସେତୀତି ? ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋୱ ନାନୁସେତି, ନେତରୋ, ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତାନଂ ତଦୁଭୟମ୍ପି ନାନୁସେତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ,
‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ? ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ କାମରାଗାନୁସୟୋୱ ନାନୁସେତି, ନେତରୋ, ରୂପାରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନେସୁ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତି । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ନାନୁସେତୀତି? କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ପଟିଘାନୁସୟୋୱ, ରୂପାରୂପପରିୟାପନ୍ନେସୁ ପନ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତି । ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ? ରୂପାରୂପଧାତୂସୁ କାମରାଗାନୁସୟୋୱ, ଦୁକ୍ଖାୟ ପନ ୱେଦନାୟ, ଅପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଚ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତି । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ? ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ରୂପାରୂପଧାତୂସୁ କାମରାଗାନୁସୟୋୱ, ଅପରିୟାପନ୍ନେ ପନ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଓକାସୱାରେ ଚ,
‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ? ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ କାମରାଗାନୁସୟୋୱ, ରୂପାରୂପପରିୟାପନ୍ନେସୁ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟତ୍ଥ…ପେ॰… ନାନୁସେତୀତି ? ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ପଟିଘାନୁସୟୋୱ, ରୂପାରୂପପରିୟାପନ୍ନେସୁ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତି । ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ? ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ରୂପାରୂପଧାତୁୟା କାମରାଗାନୁସୟୋୱ, ନେତରୋ, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ, ଅପରିୟାପନ୍ନେ ଚ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତି, ଅନାଗାମିସ୍ସ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ରୂପାରୂପଧାତୁୟା କାମରାଗାନୁସୟୋୱ, ଅରହତୋ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ତଦୁଭୟଂ ନାନୁସେତୀ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେ ଚ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ନୟୋ ଞାତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ପାଳିନୟୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଦୁଦ୍ଦିନ୍ନଂ ୱିୟ ଖାୟତି । କସ୍ମା ? କାମରାଗପଟିଘାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ୟଥା ହି ‘‘ୟସ୍ସ ମନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନାଦୀନି ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ତଥା କାମରାଗପଟିଘା, ୱିସୁଞ୍ଞେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିସେଧୋ କତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ତଂ ପନ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିୱଚନସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ହେଟ୍ଠା ୟମକେସୁ ୱିୟ ଏତ୍ଥ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ୱତ୍ତମାନୱୋହାରଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତବ୍ବୋ । କଥଂ ଗହେତବ୍ବୋ ? ଅପ୍ପହୀନୱସେନ । ଅପ୍ପହୀନତଂ ହି ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ଅନୁସେତୀତି ୱତ୍ତମାନୱୋହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତଂ, ତସ୍ମା ଇମିସ୍ସା ପୁଚ୍ଛାୟ ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତୋ, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତୋ, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଚ ତେସୁ କାମରାଗପଟିଘେସୁ ୟସ୍ସେକୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ତସ୍ସ ଇତରୋପି ଅପ୍ପହୀନୋୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୱାରାଦିୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ । ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ଦୀପିତଂ । ଓକାସୱାରସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାସୁ ୟସ୍ମା କାମରାଗପଟିଘା ଏକଚିତ୍ତେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ଦୁକମୂଲାଦୀସୁ ଚ ୟସ୍ମା କାମରାଗପଟିଘାଦୟୋ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଚିତ୍ତେ, ଆରମ୍ମଣେ ୱା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ତତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ, ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଅପୁବ୍ବା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେ ଚତୁନ୍ନନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମୀନଂ । ପଟିଲୋମେ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ଅନୁସୟୱାରେ ନୟୋ ।
ସାନୁସୟୱାରେ ପନ ‘‘ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, ସୋ ପଟିଘାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ? ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ମାନାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ? ଆମନ୍ତା । ୟୋ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, ସୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ? ଅନାଗାମୀ ମାନାନୁସୟେନେୱ, ନ କାମରାଗାନୁସୟେନ, ତୟୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲା ତଦୁଭୟେନାପି ଅନୁସୟେନା’’ତି ଇମିନା ନୟେନ ସେସେସୁ ଦୁକମୂଲାଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ନୟୋ ।
‘‘ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, ତତୋ ପଟିଘାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ? ନୋ…ପେ॰… ମାନାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତୋ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, ତତୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ? ରୂପାରୂପଧାତୁୟା ମାନାନୁସୟେନେୱ, ନେତରେନ, କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ତଦୁଭୟେନାପୀ’’ତିଆଦିନା ଓକାସୱାରେ ଚ,
‘‘ୟୋ ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, ସୋ ତତୋ ପଟିଘାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେ ଚାତି ଏୱଂ ଅନୁଲୋମନୟେ ଚ, ‘‘ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ନିରନୁସୟୋ, ସୋ ପଟିଘାନୁସୟେନ ନିରନୁସୟୋତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପଟିଲୋମନୟେପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁସୟୱାରେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ୟତୋ କାରଣତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, କିଂ ସୋ ତତୋ କାରଣତୋ ଉପ୍ପନ୍ନପଟିଘାନୁସୟେନପି ସାନୁସୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନେତେ ଦ୍ୱେ ଏକସ୍ମା ଠାନା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ଅୟଂ ସାନୁସୟୱାରେ ନୟୋ ।
ପଜହନୱାରେ ପନ ‘‘ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତି, ସୋ ପଟିଘାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ତଦେକଟ୍ଠଂ ପଜହତି । ୟୋ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତି, ସୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ନୋ…ପେ॰… ସୋ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ନୋ । ୟୋ ୱା ପନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଂ ପଜହତି, ସୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି? ତଦେକଟ୍ଠଂ ପଜହତି । ୟୋ…ପେ॰… ଭୱରାଗାନୁସୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ତଦେକଟ୍ଠଂ ପଜହତି…ପେ॰… ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟଞ୍ଚ ପଟିଘାନୁସୟଞ୍ଚ ମାନାନୁସୟଞ୍ଚ…ପେ॰… ପଜହତୀତି ? ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ,
‘‘ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତି, ତତୋ ପଟିଘାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ନୋ…ପେ॰… ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତି, ତତୋ ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତୋ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତି, ତତୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ରୂପାରୂପଧାତୁୟା ତତୋ ମାନାନୁସୟମେୱ, କାମଧାତୁୟା ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ତତୋ ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦିନା ଓକାସୱାରେ ଚ,
‘‘ୟୋ ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତି, ସୋ ତତୋ ପଟିଘାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ନୋ…ପେ॰… ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ତଦେକଟ୍ଠଂ ପଜହତି…ପେ॰… ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ନୋ । ୟୋ ୱା ପନ ୟତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଂ ପଜହତି, ସୋ ତତୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ଅଟ୍ଠମକୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ରୂପାରୂପଧାତୁୟା ସୋ ତତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଂ ପଜହତି, ନୋ ଚ ସୋ ତତୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତି, ସ୍ୱେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ସୋ ତତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଂ ପଜହତି, କାମରାଗାନୁସୟଂ ତଦେକଟ୍ଠଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେ ଚାତି ଏୱଂ ଅନୁଲୋମନୟେ ଚ, ‘‘ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ନ ପଜହତି, ସୋ ପଟିଘାନୁସୟଂ ନ ପଜହତୀତି ? ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଂ ନ ପଜହତୀତି? ଅଟ୍ଠମକୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ନ ପଜହତି, ନେତରଂ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଂ, ଅଟ୍ଠମକଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ପୁଗ୍ଗଲା ତଦୁଭୟଂ ନ ପଜହନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିଲୋମନୟେ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ପଜହତୀତି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ପଜହତି । ତଦେକଟ୍ଠନ୍ତି ପହାନେକଟ୍ଠତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମମଗ୍ଗାଦିନା ହି ନ କେୱଲଂ ଦିଟ୍ଠାଦିକା ଏୱ ଧମ୍ମା ପହୀୟନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅପାୟଗମନିୟା ତେନ କାମରାଗପଟିଘମାନାଦୟୋପି ପହୀୟନ୍ତି ଏୱ । ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ହି କାମରାଗା, ଅପାୟଗମନିୟା ଚ ମାନାୱିଜ୍ଜାଦୟୋପି, ତତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାତି ପହାନେକଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ପହୀୟନ୍ତି ଏୱାତି ‘‘ନୋ’’ତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି କାମରାଗାନୁସୟଂୟେୱ ପହୀନତ୍ତା ନ ପଜହତୀତି । ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ୟତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଟ୍ଠମକୋତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ । ସୋ ହି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତଫଲଟ୍ଠତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗଣିୟମାନୋ ଅଟ୍ଠମକୋ ନାମ । ପଟିଲୋମନୟେ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠମକଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସେସସେଖାସେଖା । ତେସୁ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନା ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ନ ପଜହନ୍ତି, ସେସା ତେସଂ ପହୀନତ୍ତାତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ପଜହନୱାରେ ନୟୋ ।
ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ ପନ ‘‘ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ପଟିଘାନୁସୟଂ ପରିଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ପଜହନୱାରସଦିସୋୱ । ଅୟମ୍ପି ହି ପଜହନୱାରୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଞ୍ଞେୱ ୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ । ତତ୍ଥ ପରିଜାନାତୀତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପରିଞ୍ଞାୱାରେ ନୟୋ ।
ପହୀନୱାରେ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ପହୀନୋ, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ପହୀନୋତି ? ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ମାନାନୁସୟୋ ପହୀନୋତି ? ଅନାଗାମିସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋୱ, ଅରହତୋ ପନ ମାନାନୁସୟୋପି ପହୀନୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ, ‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ପହୀନୋ, ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ପହୀନୋତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ପହୀନୋତି ୱା ଅପ୍ପହୀନୋତି ୱା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ…ପେ॰… ତତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ପହୀନୋତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ…ପେ॰… ପହୀନୋତି ? ରୂପାରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ପହୀନୋ, କାମରାଗାନୁସୟୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଏତ୍ଥ ତଦୁଭୟଂ ପହୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଓକାସୱାରେ, ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେତି ଏୱଂ ଅନୁଲୋମନୟେ, ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ୟସ୍ସ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ତସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋତି ? ଅନାଗାମିସ୍ସ ମାନାନୁସୟୋୱ, ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ତଦୁଭୟଂ ଅପ୍ପହୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଟିଲୋମନୟେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଫଲଟ୍ଠୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ପହୀନକିଲେସତ୍ତାଭାୱା । ତେସଂ ହି ଅନୁସୟା ପହୀୟନ୍ତି ଏୱ, ନ ପନ ପହୀନାତି ଅନାଗାମିଆଦୟୋ ଫଲଟ୍ଠାୱ ଗହେତବ୍ବା, ଓକାସୱାରେ ପନ ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ଇଦଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅସାଧାରଣତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଂ ହି କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ । ଅଭାୱିତମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ୟତ୍ଥ ଅନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମଗ୍ଗେ ଭାୱିତେ ତତ୍ଥେୱ ସୋ ପହୀନୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ତତ୍ଥ ପହୀନୋତି ୱା, ଅପ୍ପହୀନୋତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସବ୍ବତ୍ଥାପି ପନ ସୟଂ ଅଭାୱେନ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପହୀନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଉଭିନ୍ନଂ ପନ ସାଧାରଣଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମାନାନୁସୟୋ ହି କାମଧାତୁୟା ୱେଦନାଦ୍ୱୟସଙ୍ଖାତେ ସାଧାରଣଟ୍ଠାନେ କାମରାଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ପହୀନୋ ନାମ ହୋତି। ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ, ସୋତାପତ୍ତିସକଦାଗାମିଫଲଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ଅୟଂ ପହୀନୱାରେ ନୟୋ ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁସୟୱାରସଦିସୋୱାତି ଅୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ନୟୋ ।
ଧାତୁୱାରେ ପନ ‘‘କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କତି ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି, କତି ଅନୁସୟା ନାନୁସେନ୍ତି, କତି ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗା ? କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… କତି ଭଙ୍ଗା ? କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… କତି ଭଙ୍ଗଂ ? କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ନ କାମଧାତୁଂ, ନ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ନ ରୂପଧାତୁଂ ନ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ନ କାମଧାତୁଂ ନ ରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କତି ଭଙ୍ଗା’’ତି ଏୱଂ କାମଧାତୁମୂଲକା ନୱ ପୁଚ୍ଛା, ତଥା ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ରୂପଧାତୁମୂଲକା ନୱ, ଅରୂପଧାତୁୟା ନୱ ଚାତି ସତ୍ତୱୀସତି ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛା, ତଥା ‘‘ନ କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ସତ୍ତୱୀସତି ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛା ଚ, ତଥା ‘‘ନ କାମଧାତୁୟା ନ ଅରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ସତ୍ତୱୀସତି ଦୁକମୂଲକା ପୁଚ୍ଛା ଚାତି ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛାୱାରେ ଏକାସୀତି ପୁଚ୍ଛା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅନୁଗତା ହୁତ୍ୱା କତି ଅନୁସେନ୍ତି, ଭଙ୍ଗାତି ଅନୁସେନ୍ତି ଚ ନାନୁସେନ୍ତି ଚାତି ଏୱଂ କତି ୱିଭଜିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି କାମଧାତୁୱିରହିତା ଦ୍ୱେ ରୂପାରୂପଧାତୁୟୋ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ନ କାମଧାତୁଂ ନ ରୂପଧାତୁନ୍ତି ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ନ କାମଧାତୁୟାତି ରୂପାରୂପଧାତୂହି ଚୁତସ୍ସ, ଏୱଂ ସେସେସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ, ଧାତୁୱସେନ ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ଉଦ୍ଦେସୱାରେ ନୟୋ ।
ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ପନସ୍ସ ‘‘କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ସତ୍ତ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି, କସ୍ସଚି ପଞ୍ଚ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି, ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗା ନତ୍ଥି, କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ସତ୍ତ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି, କସ୍ସଚି ପଞ୍ଚ, କସ୍ସଚି ତୟୋ …ପେ॰… ଭଙ୍ଗା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତେୱ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି, ତଥା ‘‘ଅରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁପି, ଅରୂପଧାତୁୟା ପନ ଚୁତସ୍ସ ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ହେଟ୍ଠା ଉପପଜ୍ଜମାନୋ କାମଧାତୁଂ ଏୱ ଉପପଜ୍ଜତି, ସତ୍ତେୱ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିନୟୋ ।
ତତ୍ଥ କସ୍ସଚି ସତ୍ତାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚାତି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ ୱସେନ । ତେସଂ ହି ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟା ପହୀନାତି, କାମଧାତୁୟା ପନ ଅନାଗାମୀନଂ ଉପପତ୍ତିଅଭାୱତୋ ପଠମୱାରେ ‘‘କସ୍ସଚି ତୟୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ରୂପାରୂପଧାତୂସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେସୁ ଏୱ ୱୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅନାଗାମୀନଂ ହି କାମରାଗପଟିଘାନମ୍ପି ପହୀନତ୍ତା ତୟୋୱ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି, ଇଧ ଚ ଅନୁସୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ନୟୋ, ଅନୁସୟାନଂ ଅନୁସୟନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଅପି ଅନୁସୟନଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ସତ୍ତେୱାତି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ରୂପାରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା କାମଭୱାଦୀସୁ ଉପପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତେୱା’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଅରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି । କସ୍ମା ନତ୍ଥି ? ଅରୂପୀନଂ ରୂପଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଭାୱା । ତେ ହି ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମନରୂପଧାତୁଂ ଉପପନ୍ନାତି । ସେସଂ ନୟତୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ଅୟଂ ଧାତୁୱାରେ ନୟୋ । ଅୟଂ ଅନୁସୟୟମକମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଚିତ୍ତୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଚିତ୍ତୟମକମାତିକାୟଂ ପନ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ତାୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମିସ୍ସଂ ହି ମାତିକାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ ଧମ୍ମୱାରୋ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରୋତି ଆଦିତୋୱ ତୟୋ ସୁଦ୍ଧିକମହାୱାରା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନାଦିଭେଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ ନାମ । ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମୱସେନେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନାଦିଭେଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଗତୋ ଧମ୍ମୱାରୋ ନାମ । ‘‘ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉଭୟୱସେନେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନାଦିଭେଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରୋ ନାମ ।
ତତୋ ‘‘ୟସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ଅପରେ ସରାଗାଦିପଦୱିସେସିତା ସୋଳସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରା, ସୋଳସ ଧମ୍ମୱାରା, ସୋଳସ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରାତି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ମିସ୍ସକୱାରା ହୋନ୍ତି, ତେ ସରାଗାଦିପଦମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତା । ତତୋ ‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତସଙ୍ଖାତାନଂ ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାପଦାନଂ ୱସେନ ଅପରେ କୁସଲାଦିପଦୱିସେସିତା ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତପୁଗ୍ଗଲୱାରା, ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତଧମ୍ମୱାରା, ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରାତି ଅଟ୍ଠନୱୁତିସତ୍ତସତା ମିସ୍ସକୱାରା ହୋନ୍ତି, ତେପି କୁସଲାଦିପଦମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତାୟେୱ, ୟାନିପେତ୍ଥ ସନିଦସ୍ସନାଦୀନି ପଦାନି ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି ମୋଘପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଗହିତାନୀତି ।
ତେସୁ ପନ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ସବ୍ବପଠମେ ସୁଦ୍ଧିକପୁଗ୍ଗଲମହାୱାରେ ତାୱ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକାଲସମ୍ଭେଦୱାରୋ ଉପ୍ପାଦୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ ନିରୋଧୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ ଉପ୍ପାଦୱାରୋ ନିରୋଧୱାରୋ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନନିରୋଧୱାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ ନିରୁଜ୍ଝମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦୱାରୋ ଅତୀତାନାଗତୱାରୋ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୱାରୋ ନିରୁଦ୍ଧନିରୁଜ୍ଝମାନୱାରୋ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରୋ ଚାତି ଚୁଦ୍ଦସ ଅନ୍ତରୱାରା, ତେସୁ ଉପ୍ପାଦୱାରୋ ନିରୋଧୱାରୋ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ୱତ୍ତମାନାତୀତସ୍ସ, ୱତ୍ତମାନାନାଗତସ୍ସ, ଅତୀତାନାଗତସ୍ସ ଚାତି ତିଣ୍ଣଂ କାଲଭେଦାନଂ ୱସେନ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଛ ଛ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସ ୟମକାନି, ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦୱାରେ ଅତୀତାନାଗତକାଲୱସେନ ଅନୁଲୋମତୋ ଦ୍ୱେ, ପଟିଲୋମତୋ ଦ୍ୱେତି ଚତ୍ତାରି ୟମକାନି, ସେସେସୁ ଆଦିତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ତୀସୁ, ଅନ୍ତରେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ତୀସୁ, ଅୱସାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଚତୂସୂତି ଦସସୁ ୱାରେସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ଏକଂ, ପଟିଲୋମତୋ ଏକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ୱୀସତି ୟମକାନି, ଏୱଂ ସବ୍ବେସୁପି ଚୁଦ୍ଦସସୁ ଅନ୍ତରୱାରେସୁ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ୟମକାନି, ଚତୁରାସୀତି ପୁଚ୍ଛା, ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିଅତ୍ଥସତଂ ହୋତି । ୟଥା ଚ ଏକସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧିକପୁଗ୍ଗଲମହାୱାରେ, ତଥା ସୁଦ୍ଧିକଧମ୍ମମହାୱାରେ, ସୁଦ୍ଧିକପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମମହାୱାରେପୀତି ତୀସୁ ମହାୱାରେସୁ ଛବ୍ବୀସତିୟମକସତଂ, ତତୋ ଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ଦିଗୁଣା ଅତ୍ଥା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ଇଦଂ ପନ ୱାରତ୍ତୟଂ ସରାଗାଦିୱସେନ ସୋଳସଗୁଣଂ, କୁସଲାଦିୱସେନ ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଇମିସ୍ସା ଚିତ୍ତୟମକମାତିକାୟ ଅନେକାନି ୟମକସହସ୍ସାନି, ତଦ୍ଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ତଦ୍ଦିଗୁଣା ଅତ୍ଥା ଚ ହୋନ୍ତି, ପାଠୋ ପନ ସଂଖିତ୍ତୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱିଭଙ୍ଗନୟସହିତୋ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି କିଂ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ତସ୍ସା ଚ, ‘‘ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଇତରେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଚା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତତ୍ଥ ତେସଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟେସଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୱତ୍ତତି, ତେସଂ ତଦେୱ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦପ୍ପତ୍ତତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଭଙ୍ଗଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ନାମ, ଇଦାନି ପନ ଭଙ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ତଂ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତତୋ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ଇତରେସନ୍ତି ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଂ ଖୀଣାସୱଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନଂ ସେଖାସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଚେୱ ଅଞ୍ଞଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିସେଧୋୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ହି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅରହତୋ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତମ୍ପି ସେସାନଂ ଭିଜ୍ଜମାନଚିତ୍ତମ୍ପି ପୁଚ୍ଛତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଅରହତୋ ତାୱ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପନ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ‘‘ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଟିସେଧୋ କତୋ, ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖେପୋୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୟସ୍ସ ହି ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ସୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥୀତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା, ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚ, ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ନୁପ୍ପନ୍ନଂ, ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ନୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଉପ୍ପାଦସମଙ୍ଗିନୋପେତଂ ନାମଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚ ଉପ୍ପାଦସମଙ୍ଗିନୋୱ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ନିରୋଧସମାପନ୍ନାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଥା । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପାଦପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଅନତୀତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ପନ ଇମସ୍ସ ଅତୀତଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଏୱ ଉପରିପାଳିୟା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବାପରଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପାଳିଅୱିରୋଧେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଖୀଣାସୱୱିରହିତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଅସେଖାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନଂ ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ? ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ସେସାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନଂ ଚିତ୍ତଂ ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ? ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ? ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନତ୍ଥି, ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନ୍ତି ? ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ନିରୋଧସମାପନ୍ନାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ନିରୋଧସମାପନ୍ନାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ତଥା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି? ଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀନଂ ତଥା । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ନତ୍ଥି…ପେ॰… ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ନୋ ଚ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ନୋ ଚ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଆମନ୍ତା । ଏତ୍ଥ ‘‘ନୋ ଚ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅସଞ୍ଞାଦିଅଚିତ୍ତକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ନିୟମେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଉଭୟତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ୱାରୋ କାଲତ୍ତୟେ ଗହେତ୍ୱା ସମତ୍ଥିତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ନୋ ଚ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ନୋ ଚ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନ୍ତି ? ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ତଥା । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ନୁପ୍ପନ୍ନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଅତୀତାନାଗତଚିତ୍ତଂ ତଥା ।
ନିରୁଦ୍ଧଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନନ୍ତି ? ନୋ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ? ନୋ, ନନିରୁଦ୍ଧଂ ନନିରୁଜ୍ଝମାନନ୍ତି ? ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଅନାଗତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ତଥା । ନନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ନନିରୁଦ୍ଧନ୍ତିପି ତଥେୱ ।
ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ? ନୋ ଚ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତଂ ତଦୁଭୟଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ? ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଖଣଂ, ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂଅତିକ୍କନ୍ତକାଲନ୍ତି ନ ଚିରଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ତମେୱ ପନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝମାନସ୍ସ ଖଣଂ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲନ୍ତି କିଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏୱଂ ନିରୋଧକ୍ଖଣମ୍ପି ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ନାମ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ୟସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ନାମ ହୋତି, ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ନାମ ହୋତି, ଅତୀତଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉଭୋପି ଖଣେ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅତୀତଚିତ୍ତୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ଇମିନାୱ ଉପାୟେନ ଉପରିମେସୁ ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱାରାଦୀସୁ ଚ ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରେ ନୟୋ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟଂ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା । ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ନୋ । ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ନତ୍ଥି ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ୟଂ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ତଥା, ଏୱଂ ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାସୁପି ତତୋ ସେସାସୁପି । ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଅତୀତାନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ତଥା । ୟଂ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା, ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ନୋ । ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅନାଗତଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ନୋ । ୟଂ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୋ, ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଅନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ନୋ । ୟଂ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୋ, ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଅନାଗତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ,
‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ଚ,
‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ୟଂ ୱା ପନ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନ୍ତି…ପେ॰… ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ? ନୋ । ୟଂ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୋ’’ତିଆଦିନା ଚ,
‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ନୋ ଚ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ନୋ । ୟଂ ୱା ପନ…ପେ॰… ନୋ । ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ନୋ ଚ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନ୍ତି…ପେ॰… ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଞ୍ଚ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ନିରୁଦ୍ଧଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନନ୍ତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ଚ,
‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ, ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି…ପେ॰… ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ଧମ୍ମୱାରେ,
‘‘ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଚ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରେ ଚ, ସରାଗାଦିପଦେହି, କୁସଲାଦିପଦେହି ଚ ମିସ୍ସେସୁ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଚ ପୁଚ୍ଛାସୁ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ଚିତ୍ତୟମକମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଧମ୍ମୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଧମ୍ମୟମକମାତିକାୟ ପନ ଖନ୍ଧୟମକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ୟୋ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତି, ସୋ ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଜହତୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ପନେତ୍ଥ ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ ଭାୱନାୱାରୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ନେୱ ଭାୱେତବ୍ବୋ ନ ପହାତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ପଦମେୱ ନ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନେତ୍ଥ ‘‘କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମାତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମାତି ? ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଧମ୍ମା ଚେୱ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଚ, ଅୱସେସା ଧମ୍ମା ନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଚ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ନୋ । ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ପଞ୍ଚୱୋକାରେ କୁସଲାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟତ୍ଥ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି …ପେ॰… ଚତୁୱୋକାରେ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ କୁସଲା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ଚ,
‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି…ପେ॰… ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ତେସଂ କୁସଲା ଚ ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅକୁସଲା ଚ ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି…ପେ॰… ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଆରୁପ୍ପେ ଅକୁସଲାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ, ‘‘ୟତ୍ଥ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ଉପ୍ପାଦୱାରେ,
‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ନିରୋଧୱାରେ ଚ,
‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରେ ଚ,
‘‘ୟୋ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତି, ସୋ ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଜହିତ୍ଥାତି ? ନୋ…ପେ॰… ୟୋ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ନ ଭାୱେତି, ସୋ ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ନପ୍ପଜହିତ୍ଥାତି ? ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ପୁଗ୍ଗଲା’’ତିଆଦିନା ଭାୱନାୱାରେ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବୋ ।
ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ । ଇମସ୍ସ ହି ଧମ୍ମୟମକସ୍ସ ପୱତ୍ତିମହାୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଇମେସୁ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମା ତାୱ ଏକନ୍ତେନ ପୱତ୍ତିୟଂୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ, ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମା ପନ ପୱତ୍ତେ ଚ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ ଚାତି ତୀସୁପି କାଲେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏୱମେତ୍ଥ ୟଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରିଦଂ ନୟମୁଖଂ – କୁସଲାକୁସଲାନଂ ତାୱ ଏକକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ଅବ୍ୟାକତା ଚାତି ଇଦଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅସଞ୍ଞଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସାଭାୱା ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ, ନିରୋଧୱାରେ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଏକତୋ ଅନିରୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମିନାୱ ନୟମୁଖେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ଧମ୍ମୟମକମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକମାତିକାୟଂ ପନ ଖନ୍ଧୟମକମାତିକାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନାଦିକୋ ସବ୍ବୋ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟଥା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକେହି, ତଥେୱ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ନିକ୍ଖିତ୍ତପଟିପାଟିୟା ଅୟୋଜେତ୍ୱା ସବ୍ବେହିପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୟୋସାନେ ୟୋଜିତଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଲୋକୁତ୍ତରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ଗହିତାନି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସେସିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେସୁପି ୟଥାନୁରୂପଂ ଞାତବ୍ବଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପନ ବହୁକତାୟ ଧାତୁୟମକତୋପି ବହୁତରାନି ୟମକାନି ହୋନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବନ୍ତି । ଅୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକମାତିକତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିୟା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ
ୟମକମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ପଟ୍ଠାନମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ପଟ୍ଠାନମାତିକାୟ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ହୋତି । କେନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ? ନାନପ୍ପକାରପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ । ପ-ସଦ୍ଦୋ ହି ନାନପ୍ପକାରତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ଠାନ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ । ଅଥ ୱା ୱିଭଜନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନଂ । ୟଥା ହି ପଞ୍ଞାପନା ପଟ୍ଠପନା ୱିୱରଣା ୱିଭଜନା ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିଭଜନଟ୍ଠୋ ପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦସମାନତ୍ଥୋ ପଟ୍ଠପନା-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି, ଏୱମିଧାପି କୁସଲାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀହି ୱିଭଜନତୋ ୱିଭଜନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଅଥ ୱା ପଟ୍ଠିତଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନଂ, ଗମନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ହି ଅସଙ୍ଗଗମନସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୁ କୁସଲାଦୀସୁ ୱିତ୍ଥାରିତନୟଲାଭତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତଗମନତ୍ତା ଗମନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ଇତି ନାନପ୍ପକାରପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ, ୱିଭଜନଟ୍ଠେନ, ଗମନଟ୍ଠେନ ଚ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଟ୍ଠାନେସୁ ଏକେକମ୍ପି ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ତେସଂ ପନ ସମୂହତୋ ପକରଣଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ତେସଂ ପଟ୍ଠାନାନଂ ମାତିକା । ସୟମ୍ପି ୱା ପଟ୍ଠାନଭୂତା ମାତିକା, ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ପଟ୍ଠାନମାତିକା । ୟା ସା ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ…ପେ॰… ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ତିକପଟ୍ଠାନାଦିଚତୁୱୀସତିପ୍ପଭେଦସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଦେସନାୟ ମୂଲଭୂତପଚ୍ଚୟଭେଦସ୍ସ ୱସେନ ଭଗୱତା ପକରଣସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଠପିତା, ଅୟଂ ଇଧ ପଟ୍ଠାନମାତିକା ନାମ ।
ତତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥାଦିସହିତୋ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ତାୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତିଆଦୀସୁ ହି ହେତୁ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହେତୂତି ୱଚନାୱୟୱକାରଣମୂଲାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘‘ପଟିଞ୍ଞାହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଲୋକେ ୱଚନାୱୟୱୋ ‘‘ହେତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସାସନେ ପନ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁପ୍ପଭୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୬୦; ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୨୮୬) କାରଣଂ, ‘‘ତୟୋ କୁସଲା ହେତୂ, ତୟୋ ଅକୁସଲା ହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୫୯) ମୂଲଂ, ଇଦଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ, ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ନଂ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତିଟ୍ଠତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱା, ସୋ ତସ୍ସ ଉପକାରକଲକ୍ଖଣେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ । ଇତି ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୁ, ଉପକାରକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, କୁସଲାଦୀନଂ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକୋତି କେଚି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପନ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟତା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱିନା ଏତେହି ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ, ସହେତୁକାନମ୍ପି ଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ । ୟଦି ଚ ସିୟା, ହେତୂସୁପି କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକେନ ଅଞ୍ଞେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, କୁସଲାଦିଭାୱସାଧନୱସେନ ପନ ହେତୂନଂ ମୂଲଟ୍ଠଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନୱସେନ ଗୟ୍ହମାନେ ନ କିଞ୍ଚି ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଲଦ୍ଧହେତୁପଚ୍ଚୟା ହି ଧମ୍ମା ୱିରୁଳ୍ହମୂଲା ୱିୟ ପାଦପା ଥିରା ହୋନ୍ତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା, ଇତରେ ପନ ତିଲବୀଜକାଦିସେୱାଲା ୱିୟ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା, ଇତି ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ । ପଞ୍ହାୱାରସ୍ମିଂ ହି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆଗତଂ, କସ୍ମା ପନାୟଂ ହେତୁ ପଟିସନ୍ଧିୟମେୱ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ପୱତ୍ତେତି ? ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ, ଭୱପଠମନିପାତତୋ ଚିତ୍ତଜାତି । ଇତରରୂପସନ୍ତତିଉପ୍ପତ୍ଥମ୍ଭାଭାୱେନ ଏୱ ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁଂ ଚିତ୍ତମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି ଚ । ତଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ହି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତତାୟ ଚେୱ ଅପୁରେଜାତୱତ୍ଥୁକତାୟ ଚ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ, ପପାତେ ପତିତମତ୍ତକୋ ପୁରିସୋ ନ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ କାତୁଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତମେୱ କଟତ୍ତାରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ପତିଟ୍ଠାତି । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନି ହି ରୂପଂ ନ ଜନେନ୍ତି, କମ୍ମଜରୂପମେୱ ପନ ତେସଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ପଟିଲଦ୍ଧୁପତ୍ଥମ୍ଭତାୟ ତଂ ରୂପଂ ୱିନାପି କମ୍ମପଟିବଦ୍ଧାୱ ପୱତ୍ତି, ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପନେତ୍ଥ କୁସଲାଦିଭେଦତୋ, ଭୂମିଭେଦତୋ ଚ ୱିଭାଗୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ତତୋ ପରେସୁ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ରୂପାୟତନଂ ସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନୋଧାତୁୟା…ପେ॰… ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନ ହୋତି । ୟଥା ହି ଦୁବ୍ବଲପୁରିସୋ ଦଣ୍ଡଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି ଚ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାଦିଭେଦା ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମା ୟଥାୟୋଗଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ…ପେ॰… ୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସାଧିପତି…ପେ॰… ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ସହଜାତାଧିପତିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ଗରୁକାତବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେନ । ତତ୍ଥ ଚ ଲୋକିୟକୁସଲଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଲୋକିୟକୁସଲାନଞ୍ଚେୱ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ହୋତି, ନାଞ୍ଞସ୍ସ, ଅକୁସଲଭୂତୋ ପନ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ଇତରେସୁ ଗରୁକାତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତୋ, ସୋ ଦ୍ୱିହେତୁକାହେତୁକାଦିଲୋକିୟୱିପାକରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭୂତୋ ଚ ଲୋଭସହଗତସ୍ସେୱ, ନାଞ୍ଞସ୍ସ, ତଥା କିରିୟଭୂତୋପୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତଂ, ତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକିରିୟାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଭିଞ୍ଞାଦିପୁବ୍ବୱସପ୍ପୱତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରକୁସଲେହି ଗରୁକାତବ୍ବଭାୱସ୍ସାୱିରୋଧଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନି ପନ କାମାୱଚରଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନାନମେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନିବ୍ବାନଂ ପନ ତେସଞ୍ଞେୱ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲୱିପାକାନଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ସୋୱ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ନାନଂ ‘‘ଉପଚୟସନ୍ତତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୟମ୍ପି ‘‘ଅତ୍ଥାନନ୍ତରତାୟ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, କାଲାନନ୍ତରତାୟ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆଚରିୟାନଂ ମତଂ, ତଂ ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀହି ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଂନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚ ଧମ୍ମା ମନୋଧାତୁୟା…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ପୁରିମା ପୁରିମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଅକୁସଲାନଂ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତାନଂ…ପେ॰… ୟେସଂ ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରା ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଇମିନା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସସମକୋ ଏୱ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ନାମନାନାତ୍ତାତି ଅୟଂ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟେ ନୟୋ ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ…ପେ॰… ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନଂ…ପେ॰… ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ କିଞ୍ଚିକାଲେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, କିଞ୍ଚିକାଲେ ନସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଇମିନା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟଭାୱଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଞ୍ଚ ଦୀପେତି, ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ରୂପଂ ନାମ । ଚିତ୍ତଚେତସିକାତି ପୱତ୍ତିୟଂ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପୀତି କେଚି ତତ୍ଥ କଟତ୍ତାରୂପାନମ୍ପି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନେ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା । ତେସଂ ହି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଚେତସିକା ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ, ତାନି ପନ ୱତ୍ଥୁୱିରହିତାନି ରୂପାନି ପୱତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ ନ ଫରନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଭୂତାନଂ ଉପାଦାରୂପଂ । ଏୱଂ ହି ଅଗୟ୍ହମାନେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ସହଜାତା ନାମ ନିସ୍ସୟତା ନ ୱୁତ୍ତାତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୋ ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ ଏୱ ସିୟା । କିଞ୍ଚିକାଲେତି ଇଦମ୍ପି ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ହଦୟୱତ୍ଥୁମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତିୟକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଭଜତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋତି ଅୟଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦନୁପତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ତିଦଣ୍ଡକଂ ୱିୟ । ସୋ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା…ପେ॰… ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ତିଧା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଅୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ, ନିସ୍ସୟାକାରେନ ଚ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ତରୁଚିତ୍ତକମ୍ମାଦୀନଂ ପଥୱୀପଟାଦୟୋ ୱିୟ, ସୋ ନିଦ୍ଦେସେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ୱିୟ ଛଧାୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଛଟ୍ଠୋ ପନେତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସୋ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା, ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟଦସ୍ସନୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ତତ୍ଥ ରୂପନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁ ।
ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଏତ୍ଥ ପନାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ନିସ୍ସିତୋ, ନପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ନିସ୍ସୟୋ, ୟଥା ପନ ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ, ଏୱଂ ଭୁସୋ ନିସ୍ସୟୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ବଲୱକାରଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ବଲୱକାରଣଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ତାୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନା ସଦ୍ଧିଂ ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ନିୟମତୋ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣେସୁ ବଲୱାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଇତି ଗରୁକାତବ୍ବମତ୍ତଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି, ବଲୱକାରଣଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋତି ଏୱମେତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋପି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱାୱ ୱିଭତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅନୁରୂପସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥତାୟ ଅନନ୍ତରତା, ପୁରିମଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନେ ବଲୱତାୟ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ୱିନାପି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଏୱଂ ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତଂ ୱିନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଇତି ବଲୱକାରଣଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତରୋୱ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋତି ଏୱମେତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପକତୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ, ପକତୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦିତୋ ୱା ସଦ୍ଧାସୀଲାଦିଉପସେୱିତୋ ୱା ଉତୁଭୋଜନାଦିପକତିୟାୟେୱ ୱା ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ, ଇତି ପରୂପନିସ୍ସୟେନ ଅମିସ୍ସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଚ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ‘‘ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତି; ୱିପସ୍ସନଂ, ମଗ୍ଗଂ, ଅଭିଞ୍ଞଂ, ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି; ସୀଲଂ, ସୁତଂ, ଚାଗଂ, ପଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତିଆଦିନା ଇମେସଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱସେନ ବହୁଧା ୱିଭତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ତିୱିଧୋ । ନିଦ୍ଦେସେ ପନାୟଂ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ …ପେ॰… ଅକୁସଲାନଂ କେସଞ୍ଚି…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ପୁରିମା ପୁରିମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଅକୁସଲାନଂ…ପେ॰… କୁସଲାନଂ କେସଞ୍ଚି…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ପୁରିମା ପୁରିମା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତାନଂ, କୁସଲାନଂ, ଅକୁସଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସେନାସନମ୍ପୀ’’ତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମାତି ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟେ ସମନନ୍ତରାତୀତାୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟେସୁ ପନ ନାନାୱିଧିୱସେନ ପୁରିମତରାୱାତି ତୟୋପି ରାସୀ କୁସଲେନ କୁସଲପଦେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । କୁସଲେନ ପନାକୁସଲେ ସମନନ୍ତରାତୀତା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେନାହ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି । ଇଦଂ ହି ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ, ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ପନ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା…ପେ॰… ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ଜପ୍ପେତୀ’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ହାୱାରେ ଆଗତଂ ଇମଂ ନୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅକୁସଲେନ କୁସଲପଦେ ହି ସମନନ୍ତରାତୀତା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେନାହ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି । ଇଦଂ ପନ ‘‘ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ । ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି…ପେ॰… ପାଣଂ ହନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ଦାନଂ ଦେତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ହାୱାରେ ଆଗତଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଅକୁସଲଂ କୁସଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ନ ହୋତି, ତଥା ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋପି ନ ହୋତି । ନ ହି ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା କୁସଲଂ ପୱତ୍ତତି ।
ଅକୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତପଦେ ପନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋୱ ନ ଲବ୍ଭତି । ନ ହି ତଂ ଅବ୍ୟାକତା ଗରୁଂ କରୋନ୍ତି, ଅନନ୍ତରା ପନସ୍ସ ହୋନ୍ତି । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସପଦେସୁ ତୟୋପି ଉପନିସ୍ସୟା ଲବ୍ଭନ୍ତେୱ । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋପି, ସେନାସନମ୍ପୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନେୱେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ, ଉତୁଭୋଜନାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବା । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେ ଏକଚ୍ଚାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବେପି ଚତୁଭୂମକା ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ପଠମତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତମାନଭାୱେନ ଉପକାରକା ରୂପଧମ୍ମା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ପସାଦତବ୍ବିସୟହଦୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଏକାଦସୱିଧୋ । ନିଦ୍ଦେସେ ଚ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ…ପେ॰… କାୟାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା …ପେ॰… ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ରୂପାୟତନଂ ସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନୋଧାତୁୟା…ପେ॰… ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ…ପେ॰… ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ କିଞ୍ଚିକାଲେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, କିଞ୍ଚିକାଲେ ନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ଚାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ‘‘ଅରହା ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ରୂପାନଂ ୱସେନ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତମ୍ପି ଲବ୍ଭତେୱାତି ଅୟଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ପୁରେଜାତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଅରୂପଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଗିଜ୍ଝପୋତକସରୀରାନଂ ଆହାରାସା ଚେତନା ୱିୟ । ନିଦ୍ଦେସେପି ଚସ୍ସ ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସାତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକଭୂତୁପାଦାୟରୂପକାୟସ୍ସ । ଧମ୍ମତୋ ଚାୟଂ ଠପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକେ ଆରୁପ୍ପୱିପାକେ ଅୱସେସା ସବ୍ବେ ଚତୁଭୂମକା ଅରୂପଧମ୍ମାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତରାନଂ ପଗୁଣବଲୱଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ଗନ୍ଥାଦିପୁରିମାଭିୟୋଗୋ ୱିୟ । ସୋ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟଜୱନୱସେନ ତିୱିଧୋ । ନିଦ୍ଦେସେ ପନସ୍ସ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… କିରିୟାବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମା ପୁରିମାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମନନ୍ତରାତୀତାୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତତ୍ଥାପି କୁସଲାଦୟୋ ଅବ୍ୟାକତାଦୀନଂ ଭିନ୍ନଜାତିକାନଂ ସମନନ୍ତରାନମ୍ପି ୱାସନାସଙ୍ଖାତେନ ଆସେୱନେନ ପଗୁଣତରବଲୱଭାୱୱିସିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତଗତିଂ ଗାହାପେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ଭୂମିତୋ, ପନ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ଭିନ୍ନାପି କାମାୱଚରତିହେତୁକକୁସଲକିରିୟା ଅତ୍ତନା ସଦିସୱେଦନାନମେୱ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲକିରିୟାନମ୍ପି, ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମକୁସଲଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁକୁସଲସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଲୋକୁତ୍ତରୋ ପନ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି, ତଥା ୱିପାକୋ କମ୍ମପରିଣାମିତତ୍ତାତି ଅୟଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗସଙ୍ଖାତେନ କିରିୟଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ନାନକ୍ଖଣିକାୟ କୁସଲାକୁସଲଚେତନାୟ ଚେୱ ସହଜାତାୟ ଚ ସବ୍ବାୟପି ଚେତନାୟ ୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ନିଦ୍ଦେସେପି ଚସ୍ସ ‘‘କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ…ପେ॰… ଚେତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଦ୍ୱିଧାୱ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ କମ୍ମନ୍ତି ଚେତନାକମ୍ମମେୱ । କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ନିପ୍ଫାଦିତତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମଜାନଂ ରୂପାନଂ କଟତ୍ତା ଏୱ, କମ୍ମମ୍ପି କାଲନ୍ତରେୟେୱ ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ସତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ନ ତୁ ୱିନଟ୍ଠତ୍ତା ଠିତତ୍ତା ତଂ ୱା ଠିତଂ ପନ କମ୍ମଂ ନ ଜନେତି । ଏୱଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମିନା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱେନ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱାୟ ଉପକାରକୋ ୱିପାକଧମ୍ମୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଥାହ ସବ୍ବପଞ୍ହାୱାରେ – ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ…ପେ॰… କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି । ନିଦ୍ଦେସେ ପନସ୍ସ ‘‘ୱିପାକା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପଞ୍ହାୱାରେ ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ସନ୍ଧାୟ ସାୱସେସଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ରୂପାରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ। ନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ…ପେ॰… ଅରୂପିନୋ ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନମୁପଗତା ଓଜା କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ନାମ । ସୋ ୟସ୍ମା ଆହାରୂପସେୱୀନଞ୍ଞେୱ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରଉତୁଜାହାରୂପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ଏୱ ଚ କମ୍ମଜାଦିଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା ପୱତ୍ତତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା କବଳୀକାତବ୍ବଉତୁଜୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ । କିଞ୍ଚାପି ଚାୟଂ ‘‘ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସା’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ୱିସେସତୋ ପନ ଆହାରଜରୂପସ୍ସ ଜନକୋ ଚେୱ ଅନୁପାଲକୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ସେସତିସନ୍ତତିସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଅନୁପାଲକୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଇମିନା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନି ଗହିତାନେୱ । ପଞ୍ହାୱାରେ ହି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ ଉପକାରକା ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟୱଜ୍ଜା ୱୀସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ। ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହି କିଞ୍ଚାପି ଇତ୍ଥିପୁରିସଲିଙ୍ଗାକପ୍ପାଦୀନଂ ବୀଜଭୂତାନି, ନେୱ ପନ ତେସଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଚ୍ଚୟତଂ ଫରନ୍ତି । ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ପନ ତେସଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଫରନ୍ତୀତି ବାୱୀସତେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଅରୂପଧମ୍ମାନମେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ, ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନମେୱ, ସେସା ରୂପାରୂପାନଂ । ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, ଅରୂପିନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ । ପଞ୍ହାୱାରେ ହି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନ ଉପକାରକାନି ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ୱେଦନାତ୍ତୟଂ, ଏକଗ୍ଗତଞ୍ଚ ସେସାନି କୁସଲାଦିଭେଦାନି ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନପଚ୍ଚୟୋ। ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ହି ଅଭିନିପାତମତ୍ତତ୍ତା ତେସୁ ୱେଦନେକଗ୍ଗତା ଉପନିଜ୍ଝାୟନାକାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଝାନଙ୍ଗେସୁ ନ ଉଦ୍ଧଟା, ନିଦ୍ଦେସେ ପନସ୍ସ ‘‘ଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଇଧାପି ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଇମିନା ଚ କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ଗହିତଂ । ପଞ୍ହାୱାରେହି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ୟତୋ ତତୋ ୱା ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ ଉପକାରକାନି କୁସଲାଦିଭେଦାନି ଦ୍ୱାଦସ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ। ନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏତ୍ଥାପି ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଇମିନା କଟତ୍ତାରୂପଗ୍ଗହଣଂ । ପଞ୍ହାୱାରେ ହି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଚେତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଏକୱତ୍ଥୁକଏକାରମ୍ମଣଏକୁପ୍ପାଦଏକନିରୋଧସଙ୍ଖାତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ଉପକାରକା ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ। ନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଅୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଏକୱତ୍ଥୁକାଦିଭାୱାନୁପଗମେନ ଉପକାରକା ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ, ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ରୂପୀନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ‘‘ସହଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ…ପେ॰… ପଚ୍ଛାଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି । ପୁରେଜାତଂ ପନ ଛୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିଦ୍ଦେସେ ପନସ୍ସ ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ…ପେ॰… ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ରୂପିନୋତି ଇଦଂ ଛୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ରୂପାଦୟୋ ପନ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାୟାଭାୱେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ନ ୱୁତ୍ତା । ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ହି ୱତ୍ଥୂନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ଅରୂପଧମ୍ମା ନିକ୍ଖମନ୍ତା ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କା ହୋତି । ପଞ୍ହାୱାରେପି ହି ‘‘ୱତ୍ଥୁ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ…ପେ॰… ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତିଆଦିନା ଛ ୱତ୍ଥୂନେୱ ଉଦ୍ଧଟାନି, ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ରୂପୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ନିବ୍ବାନଂ ଅରୂପମ୍ପି ସମାନଂ ରୂପସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି ସବ୍ବଥା ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାଭାୱତୋ, ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୩) ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଲକ୍ଖଣେନ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ତାଦିସସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ, ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନଂ, ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ରୂପାୟତନଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନୋଧାତୁୟା…ପେ॰… ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ସହଜାତପୁରେଜାତୱସେନ ଚ ବହୁଧା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଆହାରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ୱସେନ ଆଗତତ୍ତା ପଚ୍ଛାଜାତକବଳୀକାରଆହାରରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନାପି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଗହେତବ୍ବୋୱାତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନୱସେନ ଉପକାରକା ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧା ଅରୂପଧମ୍ମା ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞତୋୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ସବ୍ବଥା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟସଦିସତାୟ ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନୟେନେୱେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ଞାତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାୱ ୱିଗତଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତା ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ସହ ନିଦ୍ଦେସେନ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟସଦିସୋୱାତି ।
ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋପି ସବ୍ବଥା ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟସଦିସୋୱ, ଦେସନାୱିଲାସେନ, ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ୱା ଅୟଂ ଦୁକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅୟଂ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେ ନୟୋ ।
ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟୋ
ଇମେସୁ ପନ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଞାଣଚାରସ୍ସ ୱିସଦଭାୱତ୍ଥଂ –
ଧମ୍ମତୋ କାଲତୋ ଚେୱ, ଏକସ୍ସାନେକପଚ୍ଚୟା ।
ଅନେକେସଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ, ଏକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ॥
ସଭାଗା ୱିସଭାଗା ଚ, ୟୁଗଳା ଜନକାଦିତୋ ।
ସବ୍ବଟ୍ଠାନାଦିଭେଦା ଚ, ରୂପାରୂପୱିକପ୍ପତୋ ।
ଭୱତୋ ସଙ୍ଗହା ଞେୟ୍ୟୋ, ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋତି ଇମେସୁ ହି ପଚ୍ଚୟେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ତାୱ ନାମରୂପଧମ୍ମେସୁ ନାମଧମ୍ମେକଦେସୋ, ତଥା ସହଜାତାଧିପତିକମ୍ମଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା, ତଥା ଆସେୱନୱିପାକପଚ୍ଚୟା, ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତାପି ୱିପାକଧମ୍ମା ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଛାଜାତସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହତୋ ନାମେକଦେସୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପଧମ୍ମୋୱ, ସେସା ୟଥାଲାଭୱସେନ ନାମରୂପଧମ୍ମା । ତତ୍ଥ ଚ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିପି ସଙ୍ଗହିତାତି ଅୟଂ ଧମ୍ମତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
କାଲତୋ ପନ ହେତୁସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱିପାକଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ପନ୍ନରସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୱ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ପଞ୍ଚ ଅତୀତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା, କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ପନେକୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋପି ଅତୀତୋପି ହୁତ୍ୱା, ସେସା ଆରମ୍ମଣଅଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ତୟୋପି ତେକାଲିକାପି, ନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ କାଲୱିମୁତ୍ତାପି ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ କାଲତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏକସ୍ସାନେକପଚ୍ଚୟାତି ଏକଧମ୍ମସ୍ସ, ଏକପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । କଥଂ ? ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ତାୱ ଅମୋହୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ପୁରେଜାତକମ୍ମଆହାରଝାନୱଜ୍ଜାନଂ ୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଅନେକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ହେତୁପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକିନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ୱସେନ ୱା ଅନେକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ଅଲୋଭାଦୟୋ, ତେସୁ ପନ ଅଲୋଭାଦୋସା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ତେ ତୟୋ ଅୱିପାକଭୂତା ଲୋଭଦୋସମୋହା ୱିପାକପଚ୍ଚୟାପି ନ ହୋନ୍ତି, ତେ ପନ ଅମୋହୱଜ୍ଜିତା ପଞ୍ଚ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ସେସାପି ଅୱିପାକଭୂତା ।
ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱସେନ ଅନେକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ମନୋଧାତୁୟା, ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ । ସହେତୁକାୟ ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟାନମ୍ପି ୱସେନ, ସଦ୍ଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଧମ୍ମାୟତନଂ ପନ ନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱସେନାପି ଅନେକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନିସ୍ସୟଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେସମ୍ପି ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱସେନ ଅନେକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତତ୍ଥ ଅରୂପାନଂ ପନ ରୂପାନଂ ୱା ଅତୀତାନାଗତାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟମତ୍ତମେୱ ଉତ୍ତରି ଲବ୍ଭତି ।
ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ସହଜାତାଧିପତୀସୁ ଚିତ୍ତଂ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମଝାନମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଅନେକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ଅପରେସଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ଦସନ୍ନଂ ୱସେନେୱ, ତଥା ୱୀରିୟଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟୱଜ୍ଜାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟସହିତାନଂ ୱସେନ, ଛନ୍ଦୋ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱଜ୍ଜାନଂ ୱସେନ ଅନେକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୱୀମଂସା ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟାୱ ।
ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେ ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ତାୱ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୱଜ୍ଜାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ୱସେନ, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନୱଜ୍ଜାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ୱସେନ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ୱସେନ, ତଥା ଚେତନା କମ୍ମସହିତାନଂ, ୱିତକ୍କୋ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱଜ୍ଜାନଂ ଝାନମଗ୍ଗସହିତାନଂ, ୱିଚାରୋ, ପୀତି ଚ ଆନନ୍ତରିୟାନଂ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନଂ, ଏକଗ୍ଗତା ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରୱଜ୍ଜାନଂ ୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ, ସଦ୍ଧା, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଅନନ୍ତରାନଂ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରଝାନମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ, ସତି ମଗ୍ଗସହିତାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା, ହିରିଓତ୍ତପ୍ପକାୟପସ୍ସଦ୍ଧାଦିଛୟୁଗା, ୟେୱାପନକେସୁ ଅଧିମୋକ୍ଖମନସିକାରତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା, କରୁଣାମୁଦିତା ଚ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରଝାନମଗ୍ଗିନ୍ଦ୍ରିୟୱଜ୍ଜାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ, ୱିରତିୟୋ ପନ ମଗ୍ଗସହିତାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ତତୋ ୱିପାକୱଜ୍ଜାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ୱସେନ, ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ତେହି ଚେୱ କମ୍ମାହାରପଚ୍ଚୟେହି ଚାତି ଏକୂନୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ, ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ମାନୋ ଥିନଂ ମିଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଇମେ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମୱିପାକାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନି ତତୋ ଅଧିପତିୱଜ୍ଜାନଂ ପନ୍ନରସନ୍ନଂ ୱସେନ ଅନେକପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତାନଂ ପନେତେସଂ ସମନନ୍ତରଉପନିସ୍ସୟକମ୍ମନତ୍ଥିୱିଗତାନଂ ଅପରେସଂ ଛନ୍ନଂ ୱସେନ ଚ । ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନେୱ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ମହାଭୂତାନି ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ନୱନ୍ନଂ, ହଦୟୱତ୍ଥୁ ତେସଞ୍ଞେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସହିତାନଂ ୱସେନ । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିନିସ୍ସୟଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ନୱନ୍ନଂ ୱସେନ । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସାୟତନାଦୀନି ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସେନ । ଆହାରପଚ୍ଚୟେ ଓଜା ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟାହାରଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ଛନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଅନେକଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଂତଂପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ଅୟଂ ଏକସ୍ସାନେକପଚ୍ଚୟତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଅନେକେସଞ୍ଚଧମ୍ମାନଂ, ଏକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ଏତେସୁ ହି ଠପେତ୍ୱା କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ସେସେସୁ ତେୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅନେକେ ଅନେକେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକତୋ ଏକେକଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ପନ ଚେତନା ଏକଧମ୍ମୋୱାତି ଅୟଂ ଅନେକଧମ୍ମାନଂ ଏକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସଭାଗା ୱିସଭାଗା ଚାତି ଏତେସୁ ହି ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ସଭାଗା, ତଥା ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟା । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଛାଜାତେନ ୱିସଭାଗୋ, ତଥା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ, ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥିନା, ୱିଗତୋ ଅୱିଗତେନାତି ଅୟଂ ସଭାଗୱିସଭାଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ୟୁଗଳାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥସରିକ୍ଖତାୟ ସଦ୍ଦସରିକ୍ଖତାୟ କାଲପଟିପକ୍ଖତାୟ ହେତୁଫଲତାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖତାୟାତି ଇମେହି କାରଣେହି ୟୁଗଳଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରା ହି ଅତ୍ଥସରିକ୍ଖତାୟ ଏକଂ ୟୁଗଳଂ ନାମ । ନିସ୍ସୟୂପନିସ୍ସୟା ସଦ୍ଦସରିକ୍ଖତାୟ, ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତା କାଲପଟିପକ୍ଖତାୟ, କମ୍ମୱିପାକା ହେତୁଫଲତାୟ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖତାୟ ଏକଂ ୟୁଗଳଂ, ତଥା ଅତ୍ଥିନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା, ୱିଗତଅୱିଗତପଚ୍ଚୟାତି ଅୟଂ ୟୁଗଳତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଜନକାଦିତୋତି ଜନକୋପତ୍ଥମ୍ଭକତୋ । ଏତେସୁ ହି ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟାସେୱନପଚ୍ଚୟା, ନାନକ୍ଖଣିକୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ, ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଚାତି ଇମେ ଜନକା ଏୱ, ନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକା । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ଏୱ, ନ ଜନକୋ । ସେସା ଜନକା ଚେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକା ଚାତି ଅୟଂ ଜନକାଦିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସବ୍ବଟ୍ଠାନାଦିଭେଦାତି ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକଅସବ୍ବଟ୍ଠାନିକଭେଦତୋ । ଏତେସୁ ହି ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା । ସବ୍ବେସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଏତେହି ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଏକଧମ୍ମୋପି ନତ୍ଥି । ସେସା ଅସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା । ତତ୍ଥ ଚ ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତାସେୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତ ଅତ୍ଥିନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଅରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ କାରଣତୋ ଅସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା । ତଥା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପାନଞ୍ଞେୱ କାରଣତୋ, ସେସା ଏକଚ୍ଚାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ କାରଣତୋ ଅସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା । ଅୟଂ ସବ୍ବଟ୍ଠାନାଦିଭେଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ରୂପାରୂପୱିକପ୍ପତୋତି ରୂପଂ ରୂପସ୍ସ, ରୂପଂ ଅରୂପସ୍ସାତିଆଦି ୱିକପ୍ପତୋ । ଏତେସୁ ହି ଏକୋପି ପଚ୍ଚୟୋ ରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ରୂପମେୱ ପନ ଅରୂପସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଏକୋ ଏୱ । ରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ରୂପାରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମାତିପି ନତ୍ଥି, ଅରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ଅରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋପି ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଆସେୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋ । ଅରୂପମେୱ ପନ ରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋପି ଅତ୍ଥି, ସୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଏକୋ ଏୱ । ଅରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ରୂପାରୂପାନମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ସୋ ହେତୁକମ୍ମୱିପାକଝାନମଗ୍ଗୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ରୂପାରୂପପଞ୍ଞତ୍ତି ହୁତ୍ୱା ଅରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋପି ଅତ୍ଥି, ସୋ ଆରମ୍ମଣଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ରୂପାରୂପଂ ପନ ରୂପାରୂପସ୍ସାପି ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ନୱୱିଧୋତି ଅୟଂ ରୂପାରୂପୱିକପ୍ପତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଭୱତୋତି ଇମେସୁ ହି ପଚ୍ଚୟେସୁ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ତାୱ ନ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି ନାମ, ସବ୍ବେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ପନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ଅପନେତ୍ୱା ସେସା ଏକୱୀସତିମେୱ । ଏକୱୋକାରଭୱେ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟକମ୍ମିନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ସତ୍ତେୱ । ବାହିରେ ପନ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପେ ତେସୁ କମ୍ମିନ୍ଦ୍ରିୟୱଜ୍ଜା ପଞ୍ଚେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅୟଂ ଭୱତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସଙ୍ଗହାତି ସବ୍ବେପି ହି ଇମେ ଚତୁୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣସହଜାତଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତକମ୍ମାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଚ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କଥଂ ? ତେସୁ ହି ହେତୁଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପାକଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଛ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ପଞ୍ଚ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟେ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତପୁରେଜାତଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ସହଜାତୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ, ପୁରେଜାତୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋପି ଆରମ୍ମଣଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେ, ସହଜାତଭୂତୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋପି ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଭୂତତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟାପି ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନେୱ ତିକପଟ୍ଠାନପାଳିୟଂ ପଚ୍ଚନୀୟନୟେ ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନେୱ କତିପୟପଞ୍ହା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ଇମେସଂ ପନ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଗହୋପି ଅତ୍ଥିୟେୱ । ତେସୁ ହି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିଭୂତୋ ଉପନିସ୍ସୟେ, ଅନଧିପତିଭୂତୋ ନ କତ୍ଥଚୀତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସୁଞ୍ଞେୱ ତିଟ୍ଠତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋପି ସହଜାତୋ ସହଜାତେ । ନାନକ୍ଖଣିକୋ ପନ ବଲୱା ୱିପାକଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ବଲୱାପି ପନ କମ୍ମଜରୂପାନଂ, ଦୁବ୍ବଲୋ ଅରୂପାନଂ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସୁଞ୍ଞେୱ ତିଟ୍ଠତି । ଆହାରପଚ୍ଚୟୋପି ଅରୂପଭୂତୋ ସହଜାତେ, ରୂପଭୂତୋ ନ କତ୍ଥଚୀତି ୱିସୁଞ୍ଞେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋପି ଅରୂପଭୂତୋ ସହଜାତେ, ପସାଦିନ୍ଦ୍ରିୟା ପୁରେଜାତେ, ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ କତ୍ଥଚି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସୁଞ୍ଞେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ଏୱମେୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଗହୋପି ଅତ୍ଥେୱ । ସବ୍ବେପି ପନେତେ ଚତୁୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣଉପନିସ୍ସୟକମ୍ମଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେସୁ ଚତୂସୁପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅୟଂ ସଙ୍ଗହତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଅୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥସହିତୋ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ୱିଭଙ୍ଗନୟେ ପନେତ୍ଥ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ତାୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟ୍ଠାନପାଳିୟଂ ହି ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ…ପେ॰… ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ପଚ୍ଚୟପଦାନି ମାତିକାୱସେନ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ – ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାଜନୀୟସଙ୍ଖାତୋ ନିଦ୍ଦେସୱାରୋ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋପି ଚ ଅନନ୍ତରସଙ୍ଖେପତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ । ତଦନନ୍ତରଂ ତେସଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ କୁସଲତ୍ତିକାଦୟୋ ଦ୍ୱାୱୀସତିତିକେ, ହେତୁଦୁକାଦୟୋ ସତଂ ଦୁକେ ଚ ନିସ୍ସାୟ ନାନାନୟତୋ ୱିଭଜନୱସେନ ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନସମୋଧାନଂ ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ ୱିଭତ୍ତଂ । କଥଂ ? ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହି ପଟ୍ଠାନଂ – ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନଂ, ପଚ୍ଚନୀକପଟ୍ଠାନଂ, ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଟ୍ଠାନଂ, ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା କୁସଲାଦୀନଂ, ହେତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଲୋମୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ‘‘ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ନହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା କୁସଲାଦୀନଂ, ହେତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚନୀକୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚନୀକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ। ‘‘ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ନହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ।
ଏୱମେତେସୁ ଚତୂସୁ ପଟ୍ଠାନେସୁ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ତଂ ତାୱ ଛବ୍ବିଧଂ ହୋତି – ତିକପଟ୍ଠାନଂ ଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ତିକତିକପଟ୍ଠାନଂ ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନନ୍ତି । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀକପଟ୍ଠାନାଦୀନିପି ତୀଣି ତୀଣି ପଚ୍ଚେକନ୍ତି ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନସମୋଧାନଂ ପଟ୍ଠାନପ୍ପକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ହି ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ ଦ୍ୱାୱୀସତିତିକେ ନିସ୍ସାୟ ତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ସତଂ ଦୁକେ ନିସ୍ସାୟ ଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତତୋ ତିକେ ଦୁକେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତତୋ ଦୁକେ ତିକେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତିକେ ପନ ତିକେସୁୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଦୁକେ ଚ ଦୁକେସୁ ଏୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ପଠମଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ ତିକପଟ୍ଠାନନୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀକପଟ୍ଠାନେ, ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଟ୍ଠାନେ, ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେତି ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ ଦେସିତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁୱିଧଂ ଅନୁଲୋମଂ, ପଚ୍ଚନୀକଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନୁଲୋମଂ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀକଂ, ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀକନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା କୁସଲାଦୀନଂ ତିକଧମ୍ମାନଂ, ହେତୁଆଦୀନଂ ଦୁକଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମଦେସନାୱସେନ ଧମ୍ମାନୁଲୋମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ତିକଦୁକଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚନୀକୱସେନ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁଲୋମଦେସନାୱସେନ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ପଚ୍ଚନୀକୱସେନ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀକଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ର ୟଦିଦଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମଂ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀକଞ୍ଚ, ତସ୍ସ ୱସେନ ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀକଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମତିକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଟ୍ଠାନେସୁ ଏକେକତିକଦୁକେସୁ ଏୱଂ ଲବ୍ଭତି । ତଞ୍ଚ ଉପରି ପାଳିନୟଦସ୍ସନେ ଏୱ ପାକଟଂ ଭୱିସ୍ସତି । ତତ୍ରିମାନି ଚତୁୱୀସତି ପଟ୍ଠାନାନି ଇମେସଂ ତିକଦୁକାନଂ ୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତିକପଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତେସୁ ତିକଦୁକେସୁ ଏକେକଂ ତିକଦୁକଂ ଇମେସଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁଲୋମାଦିନୟଚତୁକ୍କୱସେନ ସତ୍ତହି ସତ୍ତହି ମହାୱାରେହି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତଂ । କତମେହି ସତ୍ତହି ? ପଟିଚ୍ଚୱାରୋ ସହଜାତୱାରୋ ପଚ୍ଚୟୱାରୋ ନିସ୍ସୟୱାରୋ ସଂସଟ୍ଠୱାରୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରୋ ପଞ୍ହାୱାରୋତି ଇମେହି। ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ପଟିଚ୍ଚାଭିଧାନେନ ୱୁତ୍ତୋ ପଟିଚ୍ଚୱାରୋ ନାମ । ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋ, କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା, କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ, କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସଂସଟ୍ଠୋ, କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ସହଜାତାଦିଅଭିଧାନେହି ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଚ ୱାରା ସହଜାତାଦିୱାରାନି। ପରତୋ ଚ ସଂସଟ୍ଠସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅରୂପଧମ୍ମୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ, ସେସେସୁ ଚତୂସୁ ୱାରେସୁ, ସତ୍ତମେୱ ପଞ୍ହାୱାରେ ଚ ରୂପାରୂପୱସେନ, ପଚ୍ଚୟୱାରେ, ନିସ୍ସୟୱାରେ ଚ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତପୁରେଜାତୱସେନ, ସେସେସୁ ସହଜାତୱସେନ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ କଥିତାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ସତ୍ତମୱାରେ ପନ ୟସ୍ମା ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତେ ତେ ପଞ୍ହେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘କୁସଲା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସବ୍ବେପି ତେ ପଞ୍ହା ନିଜ୍ଜଟା, ନିଗ୍ଗୁମ୍ବା ଚ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା, ତସ୍ମା ସୋ ୱାରୋ ପଞ୍ହାନଂ ସାଧୁକଂ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ହାୱାରୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ଇତି ଇମେହି ସତ୍ତହି ମହାୱାରେହି ଚତୁୱୀସତିୟା ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନେସୁ ସବ୍ବେପି ତିକଦୁକା ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁଲୋମାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତା । କଥଂ ? ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ ହି ୟଦିଦଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିତିକେ ନିସ୍ସାୟ ତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ସବ୍ବପଠମଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତତ୍ଥ କୁସଲତ୍ତିକଂ ତାୱ ଇମେହି ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀହି ମହାୱାରେହି ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦିନୟଚତୁକ୍କତୋ ୱିଭତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ତାୱେସ ସବ୍ବପଠମୋ ପଟିଚ୍ଚୱାରୋ ନାମ, ସୋ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସତୋ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ କୁସଲାଦୟୋ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ କୁସଲାଦୀନଂ ୟୁତ୍ତାନଂ, ଅକୁସଲାଦୀନଂ ଅୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପୁଚ୍ଛନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ’’ତିପି, ପୁଚ୍ଛାନଞ୍ଞେୱ ପଞ୍ଞାପନତୋ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ହି ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥି । ନିଦ୍ଦେସୱାରୋ ପନ ପୁଚ୍ଛାୱାରେ ପରିପୁଚ୍ଛିତେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ‘‘ସିୟା ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିକଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନାନଞ୍ଞେୱ ପଞ୍ହାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ଇତରେସୁ ପନ ସହଜାତାଦୀସୁ, ସେସେସୁ ଚ ତିକେସୁ, ସେସପଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ ନତ୍ଥି, ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଇଦମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ।
ଇଦାନି ପନେତ୍ଥ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନସ୍ମିଞ୍ହି ତିକପଟ୍ଠାନେ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସ ସତ୍ତସୁ ମହାୱାରେସୁ ପଠମସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱାରେ ତାୱ – ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ…ପେ॰… ଅକୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ…ପେ॰… କୁସଲୋ ଚ ଅକୁସଲୋ ଚ…ପେ॰… କୁସଲୋ ଚ ଅକୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି କୁସଲପଦମୂଲା ସତ୍ତ ପୁଚ୍ଛା ଉଦ୍ଧଟା ।
ଏୱଂ ଅକୁସଲପଦମୂଲା, ଅବ୍ୟାକତପଦମୂଲା ଚ । ‘‘ସିୟା କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ…ପେ॰… ସିୟା ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ…ପେ॰… ସିୟା କୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ…ପେ॰… ସିୟା କୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଦ୍ୱିମୂଲକା, ତିମୂଲକା ଚ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ପୁଚ୍ଛାତି ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ପୁଚ୍ଛା ହେତୁପଚ୍ଚୟମୂଲକା ଉଦ୍ଧଟା ।
ଇମିନାୱ ନୟେନ ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ସେସପଚ୍ଚୟମୂଲକାପି ପୁଚ୍ଛାୱେଦିତବ୍ବା । ଏକମୂଲକନୟୋ ।
ୟଥା ଚ ଏକମୂଲକେ, ଏୱଂ ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱିମୂଲକେପି । ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ତିମୂଲକାଦୀସୁ ସବ୍ବମୂଲକପରିୟୋସାନେସୁ ୱାରେସୁ ନୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ହେତୁପଚ୍ଚୟମୂଲକନୟୋ ।
ୟଥା ଚ ହେତୁମୂଲକେ, ଏୱଂ ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ସେସପଚ୍ଚୟମୂଲକେସୁପି ନୟୋ ଞାତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୱାରୋ । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବପ୍ପକାରୟୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀକୱାରୋପି । ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଚ୍ଚୟୱାରୋପି । ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱାରୋପି ସବ୍ବତ୍ଥ ନେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱାରେ ନୟୋ ।
ନିଦ୍ଦେସୱାରୋ ପନ ଉଦ୍ଦେସୱାରେ ଦସ୍ସିତାସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ କୁସଲାକୁସଲାଦୀନଂ ସହୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ୟା ଏତା ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିକା ପୁଚ୍ଛା ସବ୍ବସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତି, ତା ପହାୟ ୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତି, ତାସମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ । ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପଂ । ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପଂ । ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କୁସଲପଦମୂଲାସୁ ସତ୍ତସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ ତିସ୍ସୋୱ ଲବ୍ଭମାନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ତଥା ଅକୁସଲପଦମୂଲାସୁପି ତିସ୍ସୋୱ । ଅବ୍ୟାକତପଦମୂଲାସୁ ପନ ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପଂ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ । ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୁ, ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା । ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ମହାଭୂତା…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା । ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଏକାୱ । ଦ୍ୱିମୂଲିକାଦୀସୁ ଚ ‘‘କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ଚ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏକା । ତଥା ‘‘ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି, ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟମୂଲିକାସୁ ଏକୂନପଞ୍ଞାସାୟ ପୁଚ୍ଛାସୁ ନୱେୱ ଲବ୍ଭମାନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ସେସା ଚତ୍ତାଲୀସ ମୋଘପୁଚ୍ଛାତି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ଏୱଂ ଉପରି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାୱସେସା ମୋଘପୁଚ୍ଛାତି ଗହେତବ୍ବା । ୱିଜାନନସୁଖତ୍ଥଂ ପନ ଭଗୱତା ପୁଚ୍ଛାୱାରେ ଲବ୍ଭମାନା, ଅଲବ୍ଭମାନା ଚ ସବ୍ବାପି ତା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ସହଜାତେସୁ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭେଦଂ ଏକଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଟିଗନ୍ତ୍ୱା, ସହୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ସଦିସଭାୱେନ ପତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦିସତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ପଟିସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭେଦୋ ସହୁପ୍ପନ୍ନୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପାକଟଭାୱତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦାଦିଂ ପାପୁଣାତି, ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପଟିଲଭତି । ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ନ କେୱଲଂ କୁସଲଧମ୍ମମତ୍ତମେୱ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଥ ଖୋ କୁସଲହେତୁନା ହେତୁପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତେନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଏୱମିଦଂ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେ ଖନ୍ଧୱସେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ଏକସ୍ସେୱ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ୱା, ଦ୍ୱେ ୱା ପନ ଏକସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟା ନାମ ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ପକାରେନ ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଗହିତାୱସେସଂ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଉପରିପି ସବ୍ବତ୍ଥ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପନ୍ତି ଇଦଂ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥସ୍ସ ସହଜାତତ୍ଥତ୍ତା ୟଂ କୁସଲେନ ସହଜାତଞ୍ଚେୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଲଭତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଧିକାରେ ଅହେତୁକା ନ ଗହେତବ୍ବା । ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୂତିଆଦି କଟତ୍ତାରୂପଗ୍ଗହଣେନ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଗହିତେପି ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଂ ମହାଭୂତନ୍ତିଆଦି ପନ ରୂପାବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନମେୱ ଚେତ୍ଥ ଚିତ୍ତଜାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କମ୍ମଜାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତା ଗହେତବ୍ବା, ନ ଅହେତୁକଚିତ୍ତଜଉତୁଜାଦୀନଂ ତେସଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦି ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା । ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା । ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ସେସା ରୂପମିସ୍ସକତ୍ତା, ରୂପସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ନ ଗହିତା । ତେନେୱ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାତି ସହଜାତଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅସହଜାତେନ ଛବ୍ବିଧେନ ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ପଚ୍ଚୟେନାତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ନ ହି ଅତ୍ତନା ସହଜାତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ହେତୁପଚ୍ଚୟସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରେସୁ ପନ ରୂପାଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସଂ । ସହଜାତପଚ୍ଚୟେପି ହେତୁପଚ୍ଚୟସଦିସଂ । ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପନ ‘‘ବାହିରଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା । ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପଂ…ପେ॰… ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା…ପେ॰… ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏକଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା…ପେ॰… ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା…ପେ॰… କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଧିକଂ । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେପି । କେୱଲଂ ତତ୍ଥ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପଞ୍ଚ ନ ଗହିତଂ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱା । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେପି ସହଜାତପଚ୍ଚୟସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥସ୍ସ ପନ ସହଜାତତ୍ଥତ୍ତା ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟା ଇଧ ନ ଗହିତାତି । ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେପି ରୂପସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତାଭାୱା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।
ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ପନ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା । କୁସଲଂ ଏକଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ୱତ୍ଥୁଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା । ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା । ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ୱତ୍ଥୁଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟାତି ଇଦଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂୟେୱ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧୟତି, ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାତି ଇଧ ନ ଗହିତଂ ।
ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଇଧ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ନ ଲବ୍ଭତି । ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋୱ, ନ ଜନକୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋୱାତି ଅୟଂ ନ ଗହିତୋ । ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ୱିୟ ତିସ୍ସୋୱ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ।
କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟା । କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପଂ…ପେ॰… କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତି କୁସଲପଦେ ତିସ୍ସୋ, ତଥା ଅକୁସଲପଦେ । ଅବ୍ୟାକତପଦେ ପନ ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପଂ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ…ପେ॰… କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ । ‘‘କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ଚ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସହଜାତସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେସୁ ଆରମ୍ମଣସଦିସଂ ।
ଏୱଂ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟେସୁ ଲବ୍ଭମାନପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ହେତୁଅଧିପତିଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଏକସଦିସା । ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରସମନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଏକସଦିସା । ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତା ଏକସଦିସା । ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେ ୱିପାକୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ଚିତ୍ତଜରୂପଂ, ଉପାଦାରୂପଞ୍ଚ ନ ଲବ୍ଭତୀତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଦିସତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତେସଂ ‘‘ହେତୁୟା ନୱ । ଆରମ୍ମଣେ ତୀଣି । ଅଧିପତିୟା ନୱ । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରେସୁ ତୀଣି । ସହଜାତେ ନୱ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ତୀଣି । ନିସ୍ସୟେ ନୱ । ଉପନିସ୍ସୟେ ତୀଣି । ପୁରେଜାତେ ତୀଣି । ଆସେୱନେ ତୀଣି । କମ୍ମେ ନୱ । ୱିପାକେ ଏକଂ । ଆହାରେ ନୱ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ନୱ । ଝାନେ ନୱ । ମଗ୍ଗେ ନୱ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ତୀଣି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ନୱ । ଅତ୍ଥିୟା ନୱ । ନତ୍ଥିୟା ତୀଣି । ୱିଗତେ ତୀଣି । ଅୱିଗତେ ନୱା’’ତି ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱାରଗଣନା ୱୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ଏକମୂଲକନୟୋ ।
ୟଥା ଚ ଏକମୂଲକେ, ଏୱଂ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱିମୂଲକାଦୀସୁପି ସବ୍ବମୂଲକପରିୟୋସାନେସୁ ୟଥାନୁରୂପଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ପାଳିୟମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରନୟଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ତୀଣୀ’’ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱାରଗଣନଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ ନୟୋ ।
ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟେ ପନ ‘‘ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା । ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ମୋହୋ । ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା । ଅହେତୁକଂ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପଂ । ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ…ପେ॰… ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା । ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ, କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପଂ…ପେ॰… ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଇମା ଦ୍ୱେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ।
ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… କୁସଲେ…ପେ॰… ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ଅକୁସଲେ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ, ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଇମା ପଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ।
ନାଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ…ପେ॰… କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି…ପେ॰… ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା, ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ଅକୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ …ପେ॰… ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପଂ । କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ଚ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ଅକୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ଚ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ନୱ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ନାନନ୍ତରନସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସା ।
ନାଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… କୁସଲେ…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ଅକୁସଲେ…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ୱିପାକାବ୍ୟାକତେ କିରିୟାବ୍ୟାକତେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତେ…ପେ॰… କଟତ୍ତା ରୂପଂ । ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପଂ । ବାହିରେ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପଂ । ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନେ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପଂ । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନେ…ପେ॰… ଉପାଦାରୂପଂ । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପଂ । କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ଚ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ଅକୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ଚ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ତତ୍ଥ ୱିପାକାବ୍ୟାକତେଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁୱଜ୍ଜଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସୋ ।
ନପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ…ପେ॰… ଅରୂପେ କୁସଲଂ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । କୁସଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତି କୁସଲପଦେ ଦ୍ୱେ, ତଥା ଅକୁସଲପଦେପି । ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ଅରୂପେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ…ପେ॰… ବାହିରଂ…ପେ॰… ଉପାଦାରୂପଂ । କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ । କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ଚ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ…ପେ॰… ଅକୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ଚ…ପେ॰… ରୂପ’’ନ୍ତି ଇମା ତିସ୍ସୋତି ସତ୍ତ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ନପଚ୍ଛାଜାତନାସେୱନପଚ୍ଚୟା ନାଧିପତିପଚ୍ଚୟସଦିସା । ତତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟାନଂ ପଠମଜୱନୱସେନ ନାସେୱନପଚ୍ଚୟପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ନକମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ, କୁସଲା ଚେତନା । ଅକୁସଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ, ଅକୁସଲା ଚେତନା । ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ, ୱିପାକକିରିୟା ଚେତନା । ବାହିରଂ, ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ତିସ୍ସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ।
ନୱିପାକପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ, ଅବ୍ୟାକତୋ । କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚା’’ତି କୁସଲପଦେ ତିସ୍ସୋ, ତଥା ଅକୁସଲପଦେପି । ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ…ପେ॰… ବାହିରଂ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅସଞ୍ଞ…ପେ॰… ଉପାଦାରୂପଂ…ପେ॰… ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ’’ତି ଇମା ତିସ୍ସୋତି ନୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ।
ନାହାରପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ । ବାହିରଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅସଞ୍ଞ…ପେ॰… ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଏକାୱ ।
ନଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ । ବାହିରଂ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଏକାୱ ।
ନଝାନପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସହଗତଂ…ପେ॰… ବାହିରଂ ଆହାରଉତୁଅସଞ୍ଞଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଏକାୱ ।
ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ । ଅହେତୁକଂ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକା…ପେ॰… କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ…ପେ॰… ବାହିରଂ ଆହାରଉତୁଅସଞ୍ଞଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଏକାୱ ।
ନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସୋ ।
ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ । ଅରୂପେ କୁସଲୋୱ । ଅକୁସଲଂ…ପେ॰… ଅରୂପେ ଅକୁସଲୋ । ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ, ଅରୂପେ ୱିପାକକିରିୟାବ୍ୟାକତଂ । ବାହିରଂ ଅସଞ୍ଞ…ପେ॰… ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଇମା ତିସ୍ସୋୱ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ନୋନତ୍ଥିନୋୱିଗତପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସା । ନସହଜାତନନିସ୍ସୟନୋଅତ୍ଥିନୋଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ପନେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋପି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ।
ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀକେ ଲବ୍ଭମାନପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ‘‘ନହେତୁୟା ଦ୍ୱେ । ନାରମ୍ମଣେ ପଞ୍ଚ । ନାଧିପତିୟା ନୱ । ନାନନ୍ତରେ ନସମନନ୍ତରେ ନାଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ନଉପନିସ୍ସୟେ ପଞ୍ଚ । ନପୁରେଜାତେ ସତ୍ତ । ନପଚ୍ଛାଜାତେ ନାସେୱନେ ନୱ । ନକମ୍ମେ ତୀଣି । ନୱିପାକେ ନୱ । ନାହାରେ ନଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ନଝାନେ ନମଗ୍ଗେ ଏକଂ । ନସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚ । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ତୀଣି । ନୋନତ୍ଥିନୋୱିଗତେସୁ ପଞ୍ଚା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱାରଗଣନା ୱୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ଏକମୂଲକନୟୋ ।
ଇମିନାୱ ନୟେନ ଦ୍ୱିମୂଲକାଦୀସୁପି ୟଥାନୁରୂପଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ, ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣେ ଏକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱାରଗଣନାୱ ଦସ୍ସିତାତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟନୟୋ ।
ଇମିନା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟନୟେ, ‘‘ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମନୟେ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ପାଳିୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱାରଗଣନାୱ ଦସ୍ସିତାତି ଅୟଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟକୁସଲତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରନୟୋ ।
ସହଜାତୱାରାଦୀସୁପି ଛୱାରେସୁ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ୟେ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାଳିୱିସେସା, ଅତ୍ଥୱିସେସା ଚ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ପଟ୍ଠାନପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଏୱ ସବ୍ବାକାରତୋ ଗହେତବ୍ବା । ଇଧ ପନ ତେ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖେପନୟତୋ ଦସ୍ସିୟମାନାପି ଗନ୍ଥଭାରିୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ନ ଦସ୍ସିତା ।
ତେସୁ ପନ ୱାରେସୁ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା… କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ… କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସଂସଟ୍ଠୋ… କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଆଦିତୋ ପଞ୍ଚସୁ ୱାରେସୁ ପାଳିଗତି ଞାତବ୍ବା । ତେସୁ ଚ ପଟିଚ୍ଚସହଜାତା ଏକତ୍ଥା, ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସୟା ଏକତ୍ଥା, ସଂସଟ୍ଠସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଏକତ୍ଥା । ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋ’’ତିଆଦୀସୁ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ତେନ ସହଜାତୋ ହୁତ୍ୱାତିଆଦିନା ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଛିମେ ପନ ପଞ୍ହାୱାରେ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କୁସଲା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ…ପେ॰… କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ…ପେ॰… କୁସଲା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ହେତୁପଚ୍ଚୟେ,
‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନି…ପେ॰… ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଝାନଂ… ସେଖା ଗୋତ୍ରଭୁଂ ୱୋଦାନଂ ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତି । ସେଖା ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱା କୁସଲଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତି । ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ କୁସଲଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତି। ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନକୁସଲଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକୁସଲଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲସ୍ସ… କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଚେତୋପରିୟପୁବ୍ବେନିୱାସୟଥାକମ୍ମୂପଗଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ।
କୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ଦାନଂ ଦତ୍ୱା…ପେ॰… କତ୍ୱା ତଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି । ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନି ଅସ୍ସାଦେତି …ପେ॰… ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଝାନଂ ଅସ୍ସାଦେତି…ପେ॰… ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଝାନେ ପରିହୀନେ ୱିପ୍ପଟିସାରିସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ । ଅରହା ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନି… କୁସଲ…ପେ॰… ୱିପସ୍ସତି…ପେ॰… ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନକୁସଲଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନୱିପାକସ୍ସ…ପେ॰… କିରିୟସ୍ସ । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନ…ପେ॰… ୱିପାକସ୍ସ ଚ କିରିୟସ୍ସ ଚ । କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚେତୋପରିୟ…ପେ॰… ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ।
ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ । ରାଗଂ ଅସ୍ସାଦେତି…ପେ॰… ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅକୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ । ସେଖା ପହୀନେ କିଲେସେ…ପେ॰… ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ । ଅକୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ… ଅରହା ପହୀନେ କିଲେସେ…ପେ॰… ଆୱଜ୍ଜନାୟ ।
ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ… ଅରହା ଫଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ନିବ୍ବାନଂ, ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ୱିପସ୍ସତି । ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତି…ପେ॰… ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକିରିୟଂ…ପେ॰… କିରିୟସ୍ସ । ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ…ପେ॰… ଆୱଜ୍ଜନାୟ । ଅବ୍ୟାକତୋ କୁସଲସ୍ସ… ସେଖା ଫଲଂ…ପେ॰… ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ । ଅବ୍ୟାକତୋ ଅକୁସଲସ୍ସ… ଚକ୍ଖୁଂ ଅସ୍ସାଦେତୀ’’ତିଆଦିନା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ଚ,
‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆରମ୍ମଣାଧିପତି, ସହଜାତାଧିପତି । ଆରମ୍ମଣାଧିପତି – ଦାନଂ ଦତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ଚ,
‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେସୁ ଚ,
‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ । ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ – ଦାନଂ ଦତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ, ‘‘ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ – ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ, ‘‘ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ – ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ…ପେ॰… ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି । ଝାନଂ, ୱିପସ୍ସନଂ, ମଗ୍ଗଂ, ଅଭିଞ୍ଞଂ, ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ସୀଲଂ, ସୁତଂ, ଚାଗଂ, ପଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସାୟ…ପେ॰… ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ…ପେ॰… ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସ୍ସ…ପେ॰… ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଂ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ…ପେ॰… ପଠମସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ ପଠମସ୍ସ…ପେ॰… ତତିୟୋ ମଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ । ମଗ୍ଗୋ ସେଖାନଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟ…ପେ॰… ଠାନାଠାନକୋସଲ୍ଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟ । କୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ । ପକତୂପ…ପେ॰… ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ – ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ଜପ୍ପେତି । ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି…ପେ॰… ସଦ୍ଧା ସୀଲଂ ସୁତଂ ଚାଗୋ ପଞ୍ଞା ରାଗସ୍ସ, ଦୋସସ୍ସ, ମୋହସ୍ସ, ମାନସ୍ସ, ଦିଟ୍ଠିୟା । ପତ୍ଥନାୟ…ପେ॰… କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ…ପେ॰… ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ । ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ । ପକତୂପ…ପେ॰… ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ – ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଆତାପେତି…ପେ॰… କାୟିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ଫଲସମାପତ୍ତିୟା । କୁସଲଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ…ପେ॰… ମଗ୍ଗୋ ଅରହତୋ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ।
ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ – ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ପାଣଂ ହନତି…ପେ॰… ସମ୍ଫଂ ପଲପତି…ପେ॰… ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତି । ଦୋସଂ, ମୋହଂ, ମାନଂ, ଦିଟ୍ଠିଂ, ପତ୍ଥନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ…ପେ॰… ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତି…ପେ॰… ପାଣାତିପାତୋ ପାଣାତିପାତସ୍ସ…ପେ॰… ସଙ୍ଘଭେଦକମ୍ମସ୍ସ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ ।
ଅକୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ – ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି…ପେ॰… ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ରାଗୋ…ପେ॰… ପତ୍ଥନା । ସଦ୍ଧାୟ, ସୀଲସ୍ସ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୟ ଉପନିସ୍ସୟ । ପାଣଂ ହନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ଦାନଂ ଦେତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ଚ,
‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ…ପେ॰… ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ – ଅରହା ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ, ୱତ୍ଥୁଂ ୱିପସ୍ସତି…ପେ॰… ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତି…ପେ॰… ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ…ପେ॰… ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଂ – ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ…ପେ॰… ୱତ୍ଥୁ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ଚ,
‘‘କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ…ପେ॰… ପଚ୍ଛାଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେ ଚ,
‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେ ଚ,
‘‘ସହଜାତା ନାନାକ୍ଖଣିକା, ସହଜାତା କୁସଲା ଚେତନା…ପେ॰… ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ । ନାନାକ୍ଖଣିକା ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ଚ,
‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ…ପେ॰… ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିପାକପଚ୍ଚୟେ ଚ,
‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଆହାରପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଚ, ‘‘କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ସହଜାତଂ, ପଚ୍ଛାଜାତଂ, ସହଜାତା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ । ପଚ୍ଛାଜାତା ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତୋ କୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଚ ପାଳିଗତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ କୁସଲଧମ୍ମୋ ନାମେସ ୟସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଂ, ୱିପାକପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ସେସେହି ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କୁସଲସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ ଠପେତ୍ୱା ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱିପାକୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ସେସେହି ୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ କୁସଲୋ କୁସଲାଦୀନଂ, ଅକୁସଲୋ ଚ ଅକୁସଲାଦୀନଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା କୁସଲାଦୀନଂ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଞ୍ହାୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ସେଖା ଗୋତ୍ରଭୁନ୍ତି ସୋତାପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୱୋଦାନନ୍ତି ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ । ତେସଂ ହି ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ ୱୋଦାନଂ ନାମ । ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ମଗ୍ଗୱୀଥିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ । ନ ହି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ କୁସଲତ୍ତିକନୟୋ ।
ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀସୁ ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା କୁସଲତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ପଞ୍ହାୱାରପରିୟୋସାନେସୁ ସତ୍ତସୁ ୱାରେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦୀହି ଚ ଏକମୂଲାଦୀହି ନୟେହି ଚ ସବ୍ବତ୍ତିକେସୁ ଲବ୍ଭମାନପଦୱସେନ ଗଣନାନୟୋ ୟୋଜେତ୍ୱା ଞାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୱେଦନାତ୍ତିକେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅଲବ୍ଭନତୋ ‘‘ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସେସୋ ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାନୁସାରେନେୱ ଞାତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନନୟୋ।
ଦୁକପଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । ଅଲୋଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଦୋସୋ । ଅମୋହୋ । ଅଦୋସଂ ଅମୋହଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଲୋଭୋ । ଅଦୋସୋ । ଲୋଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ମୋହୋ । ମୋହଂ ପଟିଚ୍ଚ ଲୋଭୋ । ଦୋସଂ ପଟିଚ୍ଚ ମୋହୋ । ମୋହଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦୋସୋ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ହେତୂ ଚ ନହେତୂ ଚ । ନହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ ଧମ୍ମୋ ନ…ପେ॰… ହେତୂ ଚ ନହେତୂ ଚା’’ତିଆଦିନା ହେତୁଦୁକେ,
‘‘ସହେତୁକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସହେତୁକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । ସହେତୁକଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ସହେତୁକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଅହେତୁକୋ…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ…ପେ॰… ସହେତୁକୋ ଚ, ଅହେତୁକୋ ଚ…ପେ॰… ଅହେତୁକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅହେତୁକୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ମୋହଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଖନ୍ଧା…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସହେତୁକଦୁକାଦୀସୁ ଚ କେନଚିୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଦୁକୱଜ୍ଜିତେସୁ ସବ୍ବଦୁକେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ମହାୱାରେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ନୟେସୁ ଏକମୂଲକାଦୀହି ସବ୍ବୱାରେହି କୁସଲତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ୱିଭଙ୍ଗନୟୋ ୟୋଜେତ୍ୱା ଞାତବ୍ବୋ । ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ହି ପଟ୍ଠାନେ କେନଚିୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଦୁକଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅୟଂ ଦୁକପଟ୍ଠାନନୟୋ।
ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘ହେତୁଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ହେତୁଦୁକେନ ସଦ୍ଧିଂ କୁସଲତ୍ତିକେ କୁସଲଂ ପଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ୱାରେସୁ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱସେନ ଲବ୍ଭମାନକପଚ୍ଚୟା ଏକମୂଲକାଦିନୟେହି ଦସ୍ସିତା। ୟଥା ଚ କୁସଲଂ ପଦଂ, ଏୱଂ ଅକୁସଲଂ ପଦଂ, ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ହେତୁଦୁକେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହେତୁକୁସଲଦୁକତିକନ୍ତି ଠପିତଂ । ପାଳି ପନ ଅତିସଂଖିତ୍ତା । ୟଥା କୁସଲତ୍ତିକଂ, ଏୱଂ ‘‘ହେତୁଂ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ଲବ୍ଭମାନକପଦୱସେନ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୟୋପି ହେତୁଦୁକେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ହେତୁୱେଦନଦୁକତିକାଦୀନି ଏକୱୀସତିଦୁକତିକାନି ଦସ୍ସିତାନୀତି । ୟଥା ଚ ହେତୁଦୁକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଲବ୍ଭମାନକପଦୱସେନ ଦ୍ୱାୱୀସତିତିକା ୟୋଜିତା, ଏୱଂ ସହେତୁକଦୁକାଦୀହି ସବ୍ବେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିତିକା ୟୋଜେତବ୍ବା । ପାଳି ପନେତ୍ଥ ଇତୋ ପରେସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତିସଂଖିତ୍ତା । ଏୱଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିତିକେ ଗହେତ୍ୱା ଦୁକସତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ ଦେସିତନ୍ତି ଅୟଂ ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନନୟୋ।
ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନେପି ‘‘କୁସଲଂ ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା କୁସଲତ୍ତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ହେତୁପଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ମହାୱାରେସୁ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦିନୟଚତୁକ୍କୱସେନ ଲବ୍ଭମାନକପଚ୍ଚୟା ଏକମୂଲାଦୀହି ସବ୍ବୱାରେହି ଦସ୍ସିତା । ୟଥା ହେତୁପଦଂ, ଏୱଂ ନହେତୁପଦମ୍ପି କୁସଲତ୍ତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା କୁସଲହେତୁ ତିକଦୁକନ୍ତି ଠପିତଂ । ୟଥା ଚ କୁସଲତ୍ତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ହେତୁଦୁକଂ, ଏୱଂ ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହେତୁଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀହିପି ତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦନାତ୍ତିକଦୁକାଦୀନି ଏକୱୀସତିତିକଦୁକାଦୀନି ଦସ୍ସିତାନି । ୟଥା ଚ ହେତୁଦୁକଂ, ଏୱଂ ସହେତୁକାଦୟୋପି ସବ୍ବେ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେହି ଲବ୍ଭମାନପଦୱସେନେୱ ୟୋଜିତା । ଏୱଂ ଦୁକସତଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ଦେସିତନ୍ତି ଅୟଂ ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନନୟୋ।
ତିକତିକପଟ୍ଠାନେପି ‘‘କୁସଲଂ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା କୁସଲତ୍ତିକଂ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀହି ସବ୍ବତ୍ତିକେହି, ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୟୋ ଚ କୁସଲତ୍ତିକାଦୀହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ ତିକେସୁ ଏୱ ତିକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକତିକପଟ୍ଠାନଂ ଦେସିତନ୍ତି ଅୟଂ ତିକତିକପଟ୍ଠାନନୟୋ।
ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନେପି ‘‘ହେତୁଂ ସହେତୁକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ସହେତୁକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ହେତୁଦୁକଂ ସହେତୁକାଦୀହି, ସହେତୁକଞ୍ଚ ହେତୁଦୁକାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେହି ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ ଦୁକେସୁ ଏୱ ଦୁକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ଦେସିତନ୍ତି ଅୟଂ ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନନୟୋ। ଏୱଂ ତାୱ ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ –
‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ତିକତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ॥ –
ୱୁତ୍ତା ଛ ନୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନେତେସୁ ଛସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱସେନ ଏତେନ ପରିୟାୟେନ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତମିଦଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନନୟୋ।
ପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । ଅକୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତିକପଟ୍ଠାନେ, ‘‘ନହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । ନହେତୁଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ନହେତୁଂ ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । ନହେତୁଂ ନକୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ନକୁସଲଂ ନହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ନହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ନକୁସଲଂ ନସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ନସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ତିକତିକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ନହେତୁଂ ନସହେତୁକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ ନସହେତୁକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚାତି ଛସୁ ପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନେସୁ ଅନୁଲୋମତିକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଛସୁ ପଟ୍ଠାନେସୁ ୱୁତ୍ତେନ ସବ୍ବେନ ପକାରେନ ପାଳିନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଞ୍ଚ କୁସଲାଦୀନଂ, ହେତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଜାତଂ । ତତ୍ଥ ହି ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପୋ । ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱପଟିକ୍ଖେପୋ । ତଥା ‘‘ଅକୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ଅକୁସଲା, ଅବ୍ୟାକତା ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନେ –
‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ॥ –
ୱୁତ୍ତା ଛ ନୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନେତ୍ଥାପି ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱସେନ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତମିଦଂ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନନୟୋ।
ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା । କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତିକପଟ୍ଠାନେ, ‘‘ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ହେତୁଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘କୁସଲଂ ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ନହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘କୁସଲଂ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ନସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ତିକତିକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ହେତୁଂ ସହେତୁକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ ନସହେତୁକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବେନ ପକାରେନ ପାଳିନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ କୁସଲାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାଦିଭାୱପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଜାତଂ । ତତ୍ଥ ହି କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିଧାନଂ । ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱନିୱାରଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନେ –
‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ॥ –
ୱୁତ୍ତା ଛ ନୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନେତ୍ଥାପି ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱସେନ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତମିଦଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନନୟୋ।
ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ ‘‘ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ତିକପଟ୍ଠାନେ, ‘‘ନହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ନହେତୁଂ ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ହେତୁ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି’’ଆଦିନା ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ନକୁସଲଂ ନହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ହେତୁ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତୋ ହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ନକୁସଲଂ ନସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ତିକତିକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ‘‘ନହେତୁଂ ନସହେତୁକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ସହେତୁକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ ପାଳିନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଞ୍ଚ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଅପ୍ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଜାତଂ । ତତ୍ଥ ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମନ୍ତି କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱନିୱାରଣଂ । ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅକୁସଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୱିଧାନଂ । କୁସଲଂ ପନ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଅଭାୱତୋ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଲବ୍ଭମାନପଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲଂ, ହି ଅକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତଂ ୱା ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ କୁସଲୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅକୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଦେସନା କତା । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥ । ଏୱମେତ୍ଥ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ –
‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ॥ –
ୱୁତ୍ତା ଛ ନୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନେତ୍ଥାପି ତିକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱସେନ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତମିଦଂ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନନୟୋ।
ଏୱମିଦଂ ଭଗୱତା ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନେ ତିକଦୁକାଦୀନଞ୍ଞେୱ ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱସେନ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତଂ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନମହାପକରଣଂ ଦେସିତଂ । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନେତେସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଟ୍ଠାନେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱସେନେତଂ ଛନ୍ନୱୁତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତଂ ହୋତି, ଧମ୍ମୱସେନେୱ ଚେତଂ ପକରଣଂ ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିଭଙ୍ଗନୟୋ ।
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନିୟା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ
ପଟ୍ଠାନମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନକଥା
ମାତିକାୟାଭିଧମ୍ମସ୍ସ, ଆରଦ୍ଧା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନୀ ନାମ, ୟା ସା ନିଟ୍ଠମୁପାଗତା ॥
ନିଟ୍ଠଂ ୟଥାୟଂ ସମ୍ପତ୍ତା, ଲଜ୍ଜୀହି ଅଭିପତ୍ଥିତା ।
ସବ୍ବେ ନିଟ୍ଠଂ ତଥା ସନ୍ତା, ସମେନ୍ତୁ ସୁମନୋରଥା ॥
ୟୋ ଗମ୍ଭୀରୋ ସସାଦୀନଂ, ସମୁଦ୍ଦୋୱ ଭୟାୱହୋ ।
କାଲେସ୍ମିଂ ଧୀମତଞ୍ଚାପି, ଅପି ଗନ୍ଥାୱଲୋକନେ ॥
ପଠମନ୍ତରଧାନସ୍ସ, ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ତସ୍ସ ୟଂ ।
ସିଲାଲେଖା ନିଧୀନଂୱ, ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ ପକାସିକା ॥
ନାୱା ୱିୟ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ, ସୁଖୋତରଣପଦ୍ଧତି ।
ପାଳିଅଟ୍ଠକଥା ଚେସା, ପରିସୁଦ୍ଧା ଅନାକୁଲା ॥
ନୟତୋପି ଅୱିକ୍କିଣ୍ଣା, ଅସଂକିଣ୍ଣା ନିକାୟତୋ ।
ୟତୋ ସକ୍କଚ୍ଚ ସୋତବ୍ବା, ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ସତା ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିକାମେନ, ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନାଦିତୋ ।
ମୟାପି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତେନ, ରଚିତା ସୁଦ୍ଧଚେତସା ।
ତେତ୍ତିଂସଭାଣୱାରାୟ, ପରିମାଣେନ ତନ୍ତିୟା ॥
ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ୟା ସା, ୟାୱ ନିଟ୍ଠଂ ୟଥାବଲଂ ।
ସବ୍ବତ୍ଥସଙ୍ଗହା ଏସା, ଅନାକୁଲପଦକ୍କମା ॥
ୟଂ ପତ୍ତଂ କୁସଲଂ ତେନ, ପତ୍ୱା ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ।
ନିଟ୍ଠଂ ପାପେୟ୍ୟମଖିଲେ, ପାଣିନୋ ହିତଚେତସା ॥
ନାନାଜନାଧିରମଣୀୟତରସ୍ସ,
ଚୋଳରଟ୍ଠସ୍ସ ଭାରମଧିୱାହକୁଲନ୍ଧରସ୍ସ ।
କାୱେରିପୂତସଲିଲେନ ହିତାଲୟସ୍ସ,
ରାଜାଧିରାଜୱରୱଂସସୁପୀଣିତସ୍ସ ॥
ମଜ୍ଝମ୍ହି ଚୋଳକକଲଙ୍କନିଭେନ ମଗ୍ଗଂ,
ପୂରଂ ୱିସାଲୱିଭୱେହି ମହାକୁଲେହି ।
ପାକାରଚକ୍କପରିଖାହି ଚ ଗୋପୁରେହି,
ୟୁତ୍ତଂ ଜନାକୁଲସୁସଜ୍ଜିତରାଜମଗ୍ଗଂ ॥
ସବ୍ବୂପଭୋଗପରିଭୋଗଧନେହି ନାନା-
ୱଣ୍ଣେହି ପୁଣ୍ଣୱିୱିଧାପଣିକେହି ସୋଭଂ ।
ଚୋଳାଧିନାଗପୁରନନ୍ଦନନାଥଭୂତଂ,
ୟେ ତତ୍ଥ ସୋଗତୱିହାରୱରାଭିରାମା ॥
ସମ୍ଭାୱିତେ ମହତି ସଜ୍ଜନମାନନୀୟେ ।
ୱିଜ୍ଜାଲୟେହି ଉଦୟାଚଲସନ୍ନିଭେହି,
କେଲାସକୂଟସିଖରୋପମଚେତିୟେହି ॥
ପାସାଦହମ୍ମିୟୱରେହି ଚ ମଣ୍ଡପେହି,
ଜମ୍ବମ୍ବତାଲପନସାଦିତରାୱଲୀହି ।
ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଭୁଜଗସ୍ସ ୱରସ୍ସ ଭୋଗ-
ଚକ୍କାୱଲୀସମସୁଧାକତଗୋପୁରେହି ॥
ୟୁତ୍ତେ ୱିସାଲସିକତାସିତମାଳକେହି,
ୟୁତ୍ତେ ସୁସୀଲୟତିସଙ୍ଘନିସେୱିତମ୍ହି ।
କଲ୍ୟାଣକମ୍ମନିରତେହି ହଟୂପହାରେ,
ନାଗଜ୍ଜୁନୱ୍ହୟୱିହାରୱରେ ୱସନ୍ତୋ ॥
ନାମେନ ୟୋ ଧୁତଧରଗ୍ଗସମାନନାମୋ,
ଚନ୍ଦୋୱ ପାକଟନଭୋଦିତୱୀତପଞ୍ଞୋ ।
ସତ୍ଥନ୍ତରେସୁ ନିପୁଣୋ ପିଟକତ୍ତୟେ ଚ,
ୱାଦୀଭୟୂଥୱିପିନେ ମିଗରାଜଲୀଲୋ ॥
ମପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣସାରୱିଭୂସିତତ୍ତୋ ।
ଜୋତେତି ସାସନମଲଂ ନିଖିଲଂ ଜହନ୍ତୋ,
ସକ୍କଚ୍ଚ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିଦୀପୟନ୍ତୋ ॥
ତେନାଭିଧମ୍ମପିଟକଣ୍ଣୱୱିପ୍ପକିଣ୍ଣ-
ସାରତ୍ଥରତ୍ନନିକରେୱ ସମୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ।
ୱିଚ୍ଛେଦନୀ ୱିରଚିତା ରତନାୱଲୀ ୟା ॥
ସାୟଂ ପଭାସତୁ ସୁକିତ୍ତିୱିରାଜମାନା,
ଧମ୍ମେସୁ ମୋହତିମିରଂ ୱିନିହଚ୍ଚ ସମ୍ମା ।
ଆଭାତୁ ତାୱ ଜିନସାସନଜୋତି ୟାୱ,
ୱତ୍ତିସ୍ସତିସ୍ସ ଜନତାହିତମାୱହନ୍ତୀ ॥
ଇତି ଚୋଳରଟ୍ଠେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ୱିରଚିତା
ମୋହୱିଚ୍ଛେଦନୀ ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମମାତିକତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।