୧. ପଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାର-ପୁରାଣଟୀକା
୧. ପଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଚିତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୮.ତତ୍ଥ ତେସୁ ଚତୁବ୍ବିଧେସୁ ପରମତ୍ଥେସୁ, ଜାତିନିଦ୍ଧାରଣଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ନାମ । ୱିଜାନାତୀତି ୱିଜାନନଂ, ୱିସୟାନଂ ୱିଜାନନଂ ୱିସୟୱିଜାନନଂ। ଚିତ୍ତସରୂପପରିଦୀପନମିଦଂ ୱଚନଂ । ତସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ କୋ ୱଚନତ୍ଥୋ କୋ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ୱୁଚ୍ଚତେ ଆଚରିୟେନ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗାହକନୟୱସେନ । ଆରମ୍ମଣଂ ଚିନ୍ତେତି ଜାନାତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ତଦା ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଜୱନୱୀଥିୱସେନ ଅତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଚିନୋତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ତଦା କୁସଲାକୁସଲମହାକିରିୟାଚିତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅଞ୍ଞେସଂ ଜୱନାନଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ କାମାୱଚରଜୱନାନି ଏୱ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜୱନ୍ତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ ।
୯. ୱିଚିତ୍ତଂ କରଣଂ ୟସ୍ସ ତଂ ୱିଚିତ୍ତକରଣଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱିଚିତ୍ତକରଣା। ‘‘ଇମସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଇଦଂ ହୋତୁ, ହେଟ୍ଠା ଇଦଂ ହୋତୁ, ଉଭୟପସ୍ସେ ଇଦ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଥାଚିନ୍ତିତେନ କମେନ ସେସଚିତ୍ତରୂପନିପ୍ଫାଦନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ୱିଚିତ୍ତଂ ସିପ୍ପଜାତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଚିତ୍ତେନେୱ କରୀୟତି । ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ତକରଣତାୟ ଚିତ୍ତଂ । ତଦା କରଣତାୟ ଚିତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଚିତ୍ତଂ । ଇଦଂ ତଦ୍ଧିତପଦଂ । ୱା ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୋ ନୟୋ। ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତତାୟ ଅଞ୍ଞଦେୱ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସଦୋସଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସମୋହଂ । ଅଞ୍ଞଂ କାମାୱଚରଂ, ଅଞ୍ଞଂ ରୂପାୱଚରାଦିଭେଦଂ । ଅଞ୍ଞଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସଦ୍ଦାଦିଆରମ୍ମଣଂ । ରୂପାରମ୍ମଣେସୁପି ଅଞ୍ଞଂ ନୀଲାରମ୍ମଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପୀତାଦିଆରମ୍ମଣଂ । ସଦ୍ଦାଦିଆରମ୍ମଣେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବେସୁପି ତେସୁ ଅଞ୍ଞଂ ହୀନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପଣୀତଂ । ହୀନାଦୀସୁପି ଅଞ୍ଞଂ ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱୀରିୟାଧିପତେୟ୍ୟଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱୀମଂସାଧିପତେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ଇମେସଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଭୂମିଆରମ୍ମଣହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତାଧିପତୀନଂ ୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତୋ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚିତ୍ତଂ । ତଦା ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣେ ୱିଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ, ଚିତ୍ତକମ୍ମମେୱ ଚିତ୍ତକମ୍ମକଂ, ଚିତ୍ତକମ୍ମକେ ୱିଚିତ୍ତେ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ ଚିତ୍ତସମ୍ମୁତି ଚିତ୍ତସଦ୍ଦୋ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଚିତ୍ତେ ୱିଞ୍ଞୁନା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତଂ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ଚିନ୍ତେତୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଚିତ୍ତଂ । ସାରମ୍ମଣତୋ ସାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଏକୱିଧଂ । ସୱିପାକାୱିପାକତୋ ସୱିପାକାୱିପାକୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଦୁୱିଧେ ଚିତ୍ତେ ସୱିପାକଂ ନାମ ଚିତ୍ତଂ କୁସଲାକୁସଲଂ, ଅୱିପାକଂ ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନ ଅକଥିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲଜାତି ଅକୁସଲଜାତି ଅବ୍ୟାକତଜାତୀତି ଜାତିଭେଦତୋ ତିୱିଧଂ ।
ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ‘‘କୁସଲ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ କୋ ୱଚନତ୍ଥୋ ।
୧୦.କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସଲନତୋ ପାପକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ କମ୍ପନତୋ ୱିଦ୍ଧଂସନତୋ । କୁଚ୍ଛିତେନାକାରେନ ସୟନ୍ତୀତି କୁସା, କୁସାନଂ ଅକୁସଲସଙ୍ଖାତାନଂ ଲୱନେନ ଛିନ୍ଦନତୋ । କୁଚ୍ଛିତେ ସାତି ତନୁଂ କରୋତୀତି କୁସଂ, କୁସେନ ଞାଣେନ ଲାତବ୍ବତ୍ତା ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ୱା ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୋ ନୟୋ ।
୧୧.କୁସଲସଦ୍ଦୋୟଂ ଅୟଂ କୁସଲସଦ୍ଦୋ ଛେକେ ଅତ୍ଥେ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥେ ଅନୱଜ୍ଜତ୍ଥେ ଇଟ୍ଠୱିପାକେ ଅତ୍ଥେପି ଦିଟ୍ଠୋ ଅମ୍ହେହି । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ ଅନୱଜ୍ଜାଦିକେ ଅତ୍ଥେ ଦିଟ୍ଠୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥଇଟ୍ଠୱିପାକତ୍ଥା ଗହେତବ୍ବା । ଦିଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ କୁସଲଂ । ନତ୍ଥି ଅୱଜ୍ଜଂ କିଲେସାୱଜ୍ଜଂ କିଲେସଦୋସୋ କିଲେସଦରଥୋ ଏତସ୍ସାତି ଅନୱଜ୍ଜଂ, କମ୍ମେନ ୱିପଚ୍ଚୀୟତେତି ୱିପାକୋ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିଆରମ୍ମଣାନୁଭୱନୱସେନ, ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଚ ଇଟ୍ଠୋ ୱିପାକୋ ଏତସ୍ସାତି ଇଟ୍ଠୱିପାକଂ, ଅନୱଜ୍ଜମେୱ ଇଟ୍ଠୱିପାକଂ, ତଂ ଲକ୍ଖୀୟତି ଅନେନ ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ କୁସଲନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ, ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ। ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକମେୱ କୁସଲଂ । ନନୁ କଥଂ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନା ଭୱେୟ୍ୟ ୱିଞ୍ଞାତାୱିଞ୍ଞାତସଦ୍ଦତ୍ଥଭାୱେନ ଲକ୍ଖଣଲକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱୟୁତ୍ତିତୋ । କୁସଲସଦ୍ଦତ୍ଥୱସେନ ହି ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ଅପାକଟଂ କୁସଲଂ ଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ ହୋତି । ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକସଦ୍ଦତ୍ଥୱସେନ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପାକଟଂ କୁସଲଂ ଲକ୍ଖଣଂ ହୋତି । ଅକୁସଲୱିଦ୍ଧଂସନରସଂ ଅକୁସଲାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସନଂ ଅକୁସଲୱିଦ୍ଧଂସନଂ, ତଂ ରସୋ କିଚ୍ଚମେତସ୍ସାତି ଅକୁସଲୱିଦ୍ଧଂସନରସଂ, ଅକୁସଲୱିଦ୍ଧଂସନକିଚ୍ଚଂ । ୱୋଦାନଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ୱୋଦାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୱୋଦାନଉପଟ୍ଠାନାକାରଂ ୱୋଦାନଗୟ୍ହାକାରଂ । ୱା ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୋ ନୟୋ । ୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅନୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣମେୱ କୁସଲଂ, ୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ କୁସଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୋଦାନଭାୱରସଂ ୱୋଦାନଭାୱସମ୍ପତ୍ତିକଂ । ଇଟ୍ଠୱିପାକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ଇଟ୍ଠୱିପାକଫଲଂ । ୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନଂ ପଦଞ୍ଚ ତଂ ଠାନଞ୍ଚାତି ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଉଭୋ କାରଣତ୍ଥାଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତରଥା ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋ ସିୟା, ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଏତସ୍ସାତି ୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନଂ।
ସାୱଜ୍ଜାନିଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ ଅକୁସଲଂ । ତଦୁଭୟୱିପରୀତଂ ତେହି ଉଭୟେହି କୁସଲାକୁସଲେହି ୱିପରୀତଂ ଅୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ତଦୁଭୟୱିପରୀତଲକ୍ଖଣଂ ଅବ୍ୟାକତଂ । ୱା ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୋ ନୟୋ । ଅୱିପାକାରହଂ ୱିପାକସ୍ସ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ।
ସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକଭେଦତୋତି ସୱତ୍ଥୁକଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁକଂ, ଅୱତ୍ଥୁକଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁୱିରହିତଂ ।
୧୨.ଉଦ୍ଦାନତୋ ସଙ୍ଖେପୱସେନ କିଲେସୱତ୍ଥୁୱସେନ ଦୁୱେ କାମା ହୋନ୍ତି । ଛନ୍ଦରାଗୋୱ କିଲେସୋ, ତେଭୂମକେ ପୱତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟସହିତଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱସତି କିଲେସୋ ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୁ।
୧୩. କିଲେସକାମୋ ୱତ୍ଥୁଂ କାମେତି ଇଚ୍ଛତି, ୱତ୍ଥୁ କିଲେସକାମେନ କାମୀୟତି ଇଚ୍ଛୀୟତୀତି କତ୍ତୁକାରକକମ୍ମକାରକଦ୍ୱୟେ ସାଧନଦ୍ୱୟେ ଏସ ଏସୋ ଦୁୱିଧୋପି କାମୋ ସିଜ୍ଝତି ।
୧୪-୫. ସୋ ଅୟଂ ଦୁୱିଧୋପି କାମୋ ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଅୱଚରତି, ଇତି ତସ୍ମା କାରଣା ସୋ ପନ ପଦେସୋ ଚତୁପାୟାନଂ ଛନ୍ନଂ ଦେୱାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱସେନ ଏୱ ଏକାଦସୱିଧୋ ହୋତି ।
୧୬.କାମୋୱଚରତୀତି ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଏକାଦସୱିଧେ ପଦେସେ କାମୋ ଅୱଚରତି, ଇତି ତସ୍ମା କାରଣା ସୋ ପଦେସୋ ଅସ୍ସ କାମସ୍ସ ଅନେନ କାମେନ ଅଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତା କାମାୱଚରସଞ୍ଞିତୋ । ଅଭିଲକ୍ଖିତସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗେ ତତିୟତ୍ଥେ ‘‘ଅସ୍ସା’’ତି ଛଟ୍ଠୀ ହୋତୀତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ପଠନ୍ତି । ସସତ୍ଥାୱଚରୋ ପଦେସୋ ୱିୟ ସତ୍ତେ ସସନ୍ତି ହିଂସନ୍ତି ତେହୀତି ସତ୍ଥା, ସହ ସତ୍ଥେହୀତି ସସତ୍ଥା, ସସତ୍ଥା ପୁରିସା ଅୱଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସସତ୍ଥାୱଚରୋ। ୟଥା ହି ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସସତ୍ଥା ପୁରିସା ଅୱଚରନ୍ତି, ସୋ ପଦେସୋ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦେସୁ ଅୱଚରନ୍ତେସୁ ତେସଂ ଉପଲକ୍ଖିତତ୍ତା ‘‘ସସତ୍ଥାୱଚରୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ରୂପାୱଚରାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ଅୱଚରନ୍ତେସୁ ତେସଂ ଅଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତା ଅୟଂ ପଦେସୋ ‘‘କାମାୱଚରୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୭. ୟଥା ରୂପଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ତଥା ସ୍ୱାୟଂ ସୋ ଅୟଂ ଏସୋ କାମାୱଚରୋ ଉତ୍ତରପଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା କାମୋ ଇତି ସଞ୍ଞିତୋ କାମୋ ନାମ ଉଦୀରିତୋ ପଣ୍ଡିତେନ କଥିତୋ ।
୧୮.ତସ୍ମିଂ କାମେ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ତସ୍ମିଂ କାମାୱଚରେ ସଦା ଅୱଚରତି, ଇତି ତସ୍ମା କାରଣା କାମାୱଚରଂ ଇତି ଏୱଂ କାମଘାତିନା କାମାନଂ ୱିନାସକେନ ବୁଦ୍ଧେନ କଥିତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଏତଂ ରୂପାରୂପଭୱେସୁପି ଅୱଚରତି, ୟଥା ପନ ସଙ୍ଗାମେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅୱଚରଣତୋ ‘‘ସଙ୍ଗାମାୱଚରୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ନାଗୋ ନଗରେ ଚରନ୍ତୋପି ‘‘ସଙ୍ଗାମାୱଚରୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଥଲଚରଜଲଚରା ପାଣିନୋ ଅଥଲେ ଅଜଲେ ଠିତାପି ‘‘ଥଲଚରଜଲଚରା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଇଦଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅୱଚରନ୍ତମ୍ପି କାମାୱଚରମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ୱା ଏତ୍ଥ କାମୋ ଅୱଚରତୀତିପି କାମାୱଚରଂ । କାମଞ୍ଚେସ ରୂପାରୂପାୱଚରେସୁପି ଅୱଚରତି, ୟଥା ପନ ୱଦତୀତି ୱଚ୍ଛୋ, ମହିୟଂ ସେତୀତି ମହିଂସୋତି ୱୁତ୍ତେ ନ ୟତ୍ତକା ୱଦନ୍ତି, ମହିୟଂ ୱା ସେନ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ ତଂ ନାମଂ ହୋତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୯.ପଟିସନ୍ଧିଂ ଭୱେ କାମେ କାମଭୱସଙ୍ଖାତେ କାମେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅୱଚାରୟତି, ଇତି ତସ୍ମା କାମାୱଚରଂ। ଇତି ଏୱଂ ୱା ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୋ ନୟୋ । ତତ୍ର ତସ୍ମିଂ କାମାୱଚରେ ପରିୟାପନ୍ନଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ଇତି ତସ୍ମା କାମାୱଚରଂ ।
୨୦.ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ କାମାୱଚରସଞ୍ଞିତଂ ଇଦଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ । ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ଏୱ ତେସଂ ତେସଂ ଫଲାନିସଂସାନଂ ୱତ୍ଥୂନି କାରଣାନୀତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି, ତେସଂ ୱସୋ, ତେନ ପୱତ୍ତତି ।
୨୧. ଦାନଂ ସୀଲଂ ଭାୱନା ପତ୍ତିଦାନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଦେସନା ଅନୁମୋଦନା ଦିଟ୍ଠିଜୁଭାୱୋ ସଂସୁତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ଅପଚାୟୋ ଅପଚାୟନଂ, ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପୁଞ୍ଞାନି ଏୱ ୱତ୍ଥୂନି ପୁଞ୍ଞୱତ୍ଥୂନି, ତେସଂ ପଭେଦୋ ପୁଞ୍ଞୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦୋ ଞେୟ୍ୟୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଜାନିତବ୍ବୋ ।
୨୨-୩.ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସଙ୍ଗହଂ ଦାନେ ପତ୍ତିଦାନାନୁମୋଦନା ଦାନେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାପଚାୟନା ସୀଲମୟେ ପୁଞ୍ଞେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଧମ୍ମଦେସନା ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଦିଟ୍ଠିଉଜୁକା ଭାୱନାମୟେ ପୁଞ୍ଞେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦସ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାପି ଚ ତୀଣି ଏୱ ସମ୍ଭୋନ୍ତି ।
୨୪.ସବ୍ବାନୁସ୍ସତିପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ପସଂସା ସରଣତ୍ତୟଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣପସଂସା ଚ ଏତେ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମମ୍ହି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହପାପୁଣେ ସଂସୟୋ ସନ୍ଦେହୋ ନତ୍ଥି ।
୨୫.ପୁରିମା ଚେତନା ତତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତା ଚେତନା, ମୁଞ୍ଚଚେତନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଚେତନା, ପରଚେତନା ପଚ୍ଛାକାଲେ ପୱତ୍ତା ଚେତନା, ତିସ୍ସୋପି ଚେତନା ଦାନମୟେ ପୁଞ୍ଞେ ହୋନ୍ତି । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ତିସ୍ସୋପି ଚେତନା ଦାନମୟେ ପୁଞ୍ଞେ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ତଥା ଦାନମୟପୁଞ୍ଞତୋ ସେସେସୁପି ସୀଲମୟଭାୱନାମୟେସୁ ତିସ୍ସୋ ଚେତନା ପଣ୍ଡିତୋ ଦୀପୟେ କଥେୟ୍ୟ ।
ହି ସଚ୍ଚଂ ୟଦା ପନ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ପଟିଚ୍ଚ । ପଟିଗ୍ଗାହକାଦିସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦେସକାଲକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାଦୟୋ ଗହିତା । ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସୋମନସ୍ସହେତୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞ-ଗ୍ଗହଣେନ ସଦ୍ଧାବହୁଲତାୱିସୁଦ୍ଧିଦିଟ୍ଠିତାକୁସଲକିରିୟାନିସଂସଦସ୍ସିତାସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ ଦାନସ୍ସ ଫଲଂ ଅତ୍ଥି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥିହୁତାଦୟୋ ଗହିତା । ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ପୁରତୋ କତ୍ୱା । ପରେହି ଅନୁସ୍ସାହିତୋ ଅଚୋଦିତୋ ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କରୋତି । ଦାନାଦୀନୀତି ୱଚନେନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଦାନଚେତନା ଗହେତବ୍ବା । ତଦା ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ସଙ୍ଖରଣଂ ସଙ୍ଖାରୋ, ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖାରୋ ଏତସ୍ସାତି ଅସଙ୍ଖାରୋ, ତଂ ଏୱ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ, ଅପ୍ପୟୋଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ୱୁତ୍ତନୟୋ ନାମ ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାଦିସମ୍ପତ୍ତି’’ନ୍ତି ୱଚନଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପୱତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ, ପରସ୍ସ ୱା ପୱତ୍ତପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୟମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦା ୟୋ ‘‘ଦାନାଦୀନି କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ସମୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ନାକାସି, ପଚ୍ଛା ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବଚେତନାୟ ଉସ୍ସାହିତୋ କରୋତି, ତଦା ସସଙ୍ଖାରିକଂ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗେନ ସହ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବା ସୀଲାଦୀହି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି ଜାନନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଏତାୟାତି ପଟିପତ୍ତି, ତାୟ ଦସ୍ସନଂ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ, ତେନ । ଜାତୋ ପରିଚୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଜାତପରିଚୟା। ସହସାତି ୱେଗେନ । ଚତୂସୁପି ୱିକପ୍ପେସୁ ଦସ୍ସେୟ୍ୟ ।
୨୬.ଦସପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱସେନ ଚ ବହୂନିପି ଭୱନ୍ତି ଏତାନି ପନ ଚିତ୍ତାନି ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟାଦୀନଂ ୱସେନପି ବହୂନିପି ଭୱନ୍ତି ଇତି ଏୱଂ ପକାସୟେ ଭଗୱା ପକାସେୟ୍ୟ ।
ସତ୍ତରସ ସହସ୍ସାନି, ଦ୍ୱେ ସତାନି ଅସୀତି ଚ ।
କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞାନି, ଭୱନ୍ତୀତି ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ॥ –
କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞାନି ସତ୍ତରସ ସହସ୍ସାନି ଚ ଦ୍ୱେ ସତାନି ଚ ଅସୀତି ଚ ଭୱନ୍ତି, ଇତି ୱଚନଂ ୱିନିଦ୍ଦିସେ ଆଚରିୟୋ କଥେୟ୍ୟ ।
ଦସପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାୱତ୍ଥୁ, ଛଦ୍ୱାରାଧିପତୀହି ଚ ।
କାୟାଦୀହି ଚ ତୀହେୱ, ହୀନାଦୀହି ଚ ତୀହି ତୁ ॥
ଦ୍ୱୀସୁଭୱେସୁ କାମଭୱରୂପଭୱେସୁ । ପଟିପଦାଦିଭେଦତୋ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞଂ, ସୁଖାପଟିପଦଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ସୁଖାପଟିପଦଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞଂ । ରୂପାୱଚରଭାୱନାପୁଞ୍ଞୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭାୱନାପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରୂପପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦକଂ ରୂପାୱଚରେ ଉପପତ୍ତିୟା ପଟିସନ୍ଧିୟା ନିପ୍ଫାଦକଂ ହୋତି ।
ସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକଭେଦତୋତି ଅରୂପାୱଚରଂ ୟଦା କାମରୂପେ ଜାୟତି, ତଦା ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାୟତି, ଇତି ତସ୍ମା ସୱତ୍ଥୁକଂ ନାମ ଜାତଂ । ୟଦା ଅରୂପେ ଜାୟତି, ତଦା ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ଅନିସ୍ସାୟ ଜାୟତି, ଇତି ତସ୍ମା ଅୱତ୍ଥୁକଂ ନାମ ଜାତଂ ।
ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସ୍ସ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସ୍ସ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମିଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ପୱତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସ୍ସ ତସ୍ସ ଅପଗମୋ ତସ୍ସ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସ୍ସ ଅପଗମୋ ଅଭାୱୋ ୱୋହାରୋ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସ୍ସ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା। ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଗହିତଂ । ସମତିକ୍କମା କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସସମତିକ୍କମନେନ । ପଟିଘେ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣାନଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେ ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା । ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତାସଂ ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ଅତ୍ଥଙ୍ଗମେନ । ନାନା ଅତ୍ତା ସଭାୱୋ ଏତସ୍ସାତି ନାନତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣଂ, ନାନତ୍ତେ ନାନାସଭାୱେ ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା, ନାନା ଅତ୍ତା ସଭାୱୋ ଏତିସ୍ସାତି ୱା ନାନତ୍ତା, ସାୟେୱ ସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା, କାମାୱଚରସଞ୍ଞାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାସଂ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା ଅମନସିକାରେନ ।
ନିୟତାନିୟତୱତ୍ଥୁକଭେଦତୋତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ନିୟତୱତ୍ଥୁକୋ । କସ୍ମା ? କାମରୂପେସୁୟେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଇତରେ ପନ ତୟୋ ମଗ୍ଗା ଅନିୟତୱତ୍ଥୁକା । କସ୍ମା ? କାମରୂପେସୁ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାୟନ୍ତି, ଅରୂପେ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ଅନିସ୍ସାୟ ଜାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନିୟତୱତ୍ଥୁକା । ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହୀତି ସୁଞ୍ଞତଅନିମିତ୍ତଅପ୍ପଣିହିତସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହି ।
ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସଂୟୋଜେନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନା । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସାୟେୱ ସଂୟୋଜନା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସସଂୟୋଜନା, ତେସଂ ପହାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସସଂୟୋଜନପ୍ପହାନଂ, ତଂ କରୋତୀତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସସଂୟୋଜନପ୍ପହାନକରଂ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ମାନୋପି ଏକଦେସତୋ ଅପାୟଗାମିକୋୟେୱ ପହିୟ୍ୟତେ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ନିସ୍ସେସତୋ ନ ପହିୟ୍ୟତେ । ସେସକିଲେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ପନ ଏକଦେସତୋପି ଅପାୟଗାମିକମ୍ପି ନ ପହିୟ୍ୟତି । ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତକରଂ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ନାସିତସଂୟୋଜନାନଂ ପହାନଂ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ପଠମମଗ୍ଗତୋ ଦୁତିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ମହନ୍ତତ୍ତା ପଠମମଗ୍ଗେନ ନାସିତା ସଂୟୋଜନା ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ ନାସିତାତି ପଞ୍ଞାୟତି, ଇତି ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେ । ଏକେକନ୍ତି ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗାନୁରୂପନ୍ତି ୱଚନଂ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଫଲଞ୍ଚ ଅନୁରୂପନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ।
୨୮.କାମେ ଅଟ୍ଠେୱ କାମାୱଚରେ ଅଟ୍ଠ ଏୱ ଚିତ୍ତାନି, ରୂପେ ରୂପଭୱେ ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି, ଅରୂପିସୁ ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି, ଅନୁତ୍ତରାନି ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି, ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ କୁସଲାନି ଚିତ୍ତାନି ଏକୱୀସତି ହୋନ୍ତି ।
୨୯.କୁସଲାକୁସଲାପଗତେନସତା ମୁନିନା କୁସଲତୋ, ଅକୁସଲତୋ ଚ ଅପଗତେନ ସତା ସତିସମ୍ପନ୍ନେନ କୁସଲେ କୁସଲେନ ଛେକେନ ୱସିନା ପଞ୍ଚୱସୀହି ସମନ୍ନାଗତେନ ୟଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ଚତୁଭୂମିଗତଂ ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ପୱତ୍ତଂ ସକଲଂ ସବ୍ବଂ ଲପିତଂ କଥିତଂ, ତଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ମୟାପି ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟେନ ଲପିତଂ କଥିତଂ ।
ନିୟତାନିୟତୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଦ୍ୱୟଂ କାମେୟେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାୟତି, ଅଞ୍ଞଭୂମୀସୁ ନ ଜାୟତି, ତସ୍ମା ନିୟତୱତ୍ଥୁକଂ ହୋତି । ଇତରାନି ପନ ଅକୁସଲାନି କାମରୂପେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାୟନ୍ତି, ଅରୂପେ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ଅନିସ୍ସାୟ ଜାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନିୟତୱତ୍ଥୁକାନି, ତେନ । ପଟିସନ୍ଧିଜନକାଜନକୱସେନ ଚାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ନ ଜନେତି । ୟଦି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେୟ୍ୟ, ଅପାୟେସୁୟେୱ ଜନେୟ୍ୟ । କସ୍ମା ? ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଏକଦେସତୋ ଅପାୟଗାମିକମ୍ପି ନ ଜହିତଂ, ସବ୍ବଂ ନ ଜହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋପି ମଗ୍ଗୋ ଅପାୟଗାମୀ ନ ହୋତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ କିଲେସା ଏକଦେସୱସେନ ଅପାୟଗାମିକା ଜହିତା, ତେନ ପଠମମଗ୍ଗେନାତି ତସ୍ମା ନ ଜନେତି । ଏକାଦସୱିଧଂ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତି, ତେନ ।
ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁତମଙ୍ଗଲାଦୀନି ଗହିତାନି । ସାରତୋ ଉତ୍ତମତୋ ପଚ୍ଚେତି ସଦ୍ଦହତି । ସଭାୱତିକ୍ଖେନ ସଭାୱୋ ତିକ୍ଖୋ ଏତସ୍ସାତି ସଭାୱତିକ୍ଖଂ, ତେନ ସଭାୱତିକ୍ଖେନ।
ଅସ୍ସପନ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ଅକୁସଲକମ୍ମେସୁ ତିକ୍ଖପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ଅସଙ୍ଖାରିକସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି, ମନ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ସସଙ୍ଖାରିକସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତସ୍ସ ମୋମୂହସ୍ସ ।
ଦୁକ୍ଖୱିସେସସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନାନତ୍ତସ୍ସ ।
୩୦. ଲୋଭମୂଲୱସେନ ଅଟ୍ଠ ଚିତ୍ତାନି, ଦୋସମୂଲୱସା ଦୁୱେ ଚିତ୍ତାନି, ମୋହମୂଲୱସେନ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅକୁସଲାନି ଦ୍ୱାଦସପ୍ପକାରାନି ସିୟୁଂ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ।
୩୧.ୟଂ ପାପମାନସଂ ୟଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ପାପାପାପେସୁ ପାପଅପାପେସୁ କୁସଲାକୁସଲେସୁ ଅପାପେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତେନ ପାପାପାପପ୍ପହୀନେନ ୱୁତ୍ତଂ ଈରିତଂ କଥିତଂ, ତଂ ପାପମାନସଂ ତଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ମୟା ସମୁଦାହଟଂ କଥିତଂ ।
ୟଥା ପନସ୍ସ ୟଥା ପନ ଅସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ କୁସଲଂ ଦାନାଦିୱସେନ ଦାନାଦୀନଂ ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି, ଇଦଂ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ତଥା ନ ପୱତ୍ତତି । ହି ସଚ୍ଚଂ ଇଦଂ ୱିପାକଂ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପରିତ୍ତଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନେସୁ କାମାୱଚରଧମ୍ମନ୍ତୋଗଧେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ୱିସେସେ ଅସତିପି କୁସଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମତୋ ଅସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ନାନତ୍ତେ ଅସତିପି ଇଦଂ ୱିପାକଂ ଆଦାସତଲାଦୀସୁ ଧମ୍ମଜାତେସୁ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ନିରୁସ୍ସାହଂ । ଅୟମସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ମୁଖେ ଚଲିତେ ଚଲତି, ଅଚଲିତେ ନ ଚଲତି, ମୁଖସ୍ସ କାରଣଂ ୱିନା ମୁଖନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ କାରଣଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ କୁସଲକାରଣା ୱିପାକସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥି, ନିରୁସ୍ସାହଂ ୱିପାକଂ ।
୩୨.କାମାୱଚରଦେୱାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ମହାୱିପାକା ଦୁହେତୁକତିହେତୁକାନଂ କାମାୱଚରଦେୱାନଂ, ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଭୱନ୍ତି ।
୩୩-୪.ତତୋ ପରଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ୟାୱତାୟୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ବଲୱାରମ୍ମଣେ ଅତିମହନ୍ତୱିଭୂତାରମ୍ମଣେ ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ମରଣକାଲସ୍ମିଂ ଚୁତି ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି ୱିପାକଭାୱେନ ଜାୟନ୍ତି ।
୩୫. ସଭୂମିକୁସଲେହେୱ ମହାପାକା ସମା ୱିନା ମହାପାକା କମ୍ମଦ୍ୱାରଂ କମ୍ମକାରଣଂ ୱିନା, କମ୍ମଞ୍ଚ ମହାପୁଞ୍ଞାନଂ କିରିୟୱତ୍ଥୁକଂ ୱିନା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଭୂମିକୁସଲେହେୱ ଅତ୍ତନୋ ଭୂମିୟଂ ପୱତ୍ତେହି କୁସଲେହି ଏୱ ସମା ସଦିସା । କମ୍ମଦ୍ୱାରଂ ନାମ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିକମ୍ମଦ୍ୱାରଂ, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିକମ୍ମଦ୍ୱାରଂ, ଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ମନୋଦ୍ୱାରଂ, ଇତି ତିୱିଧଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରଂ କମ୍ମକାରଣଂ । କମ୍ମଂ ନାମ ଅଟ୍ଠକାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ।
୩୬.ପାକା କୁସଲୱିପାକା ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନତ୍ତା ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସରୂପେକସେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତା ଜନେନ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନା, ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନା ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନା, ତେସଂ ଭାୱୋ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନତ୍ତା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତାନଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରାନଂ ଅଜନକତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରସଙ୍ଖାତସ୍ସ କମ୍ମଦ୍ୱାରସ୍ସ ୱସେନ ଚ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ଅୱିପାକସଭାୱତୋ ଚ ଅକମ୍ମଭାୱତୋ ଚ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞେହି ନୋ ସମା ଅସଦିସା ।
୩୭-୯.ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ହି ତେସମେକନ୍ତତୋ ତେସଂ ୱିପାକାନଂ ଏକନ୍ତତୋ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା କାମାୱଚରାରମ୍ମଣତ୍ତା ତେସୁ ୱିପାକେସୁ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିକାରମ୍ମଣା କରୁଣାମୁଦିତା କଦାଚି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ ନ ଜାୟନ୍ତି, ତଥା ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ପନ ୱିରତିୟୋ ଏତେସୁ ୱିପାକେସୁ ନ ଜାୟନ୍ତି, ହି କସ୍ମା କାରଣା ନ ଜାୟନ୍ତି, ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦା କୁସଲାତି କୁସଲା ନାମାତି ସତ୍ଥୁନା ୱୁତ୍ତା ୟସ୍ମା କାରଣା, ତସ୍ମା ନ ଜାୟନ୍ତି । ତଥାଧିପତିନୋପେତ୍ଥ ତଥା ଏୱମେୱ ଚତ୍ତାରୋ ଅଧିପତିନୋପି ଏତେସୁ ୱିପାକେସୁ ନ ସନ୍ତି । କସ୍ମା? ଛନ୍ଦାଦୀନି ଧମ୍ମଜାତାନି ପୁରେତରଂ କତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନ ସନ୍ତି, ଇତି ୱଚନଂ ୱିନିଦ୍ଦିସେ ଆଚରିୟୋ କଥେୟ୍ୟ ।
୪୦.ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରୱିଧାନଂ ପନ ପୁଞ୍ଞତୋ ୱିପାକେସୁ ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରୱିଧାନଂ ପୁଞ୍ଞତୋ କୁସଲତୋ ଆଗମନୱସେନ ଞେୟ୍ୟଂ । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ମତେନ ମୁଖେ ଚଲିତେ ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଚଲନଂ ୱିୟ ଅସଙ୍ଖାରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅସଙ୍ଖାରୋ ହୋତି, ସସଙ୍ଖାରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ୱିପାକୋ ସସଙ୍ଖାରୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଆଗମନୱସେନ ଞେୟ୍ୟଂ । ପଚ୍ଚୟତୋ ଚେୱ ଞେୟ୍ୟଂ ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ମତେନ ବଲୱନ୍ତେହି ୱିଭୂତେହି ପଚ୍ଚୟେହି କମ୍ମାଦୀହି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅସଙ୍ଖାରୋ ଦୁବ୍ବଲେହି ସସଙ୍ଖାରୋତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ।
୪୧-୨. ହୀନାଦୀନଂ ପୁଞ୍ଞାନଂ ୱିପାକତ୍ତା ହୀନାଦୟୋ ୱିପାକା ପୁଞ୍ଞୱାଦିନା ଜିନେନ ପରିଦୀପିତା ଭୱନ୍ତି, ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ଇଦଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକନ୍ତେନ ସୱତ୍ଥୁକଂ କାମଲୋକସ୍ମିଂ ଜାୟତେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଅଞ୍ଞାସୁ ଭୂମୀସୁ ନ ଜାୟତେ ।
ୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଚକଂ ନିୟତାରମ୍ମଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ରୂପମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ, ନ ସଦ୍ଦାଦୟୋ । ସେସତ୍ତୟଂ ୟଦା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଗହିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତଦାସ୍ସ ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୟଦା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେନ ଗହିତଂ, ତଦାସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ ଆରମ୍ମଣୋ ହୋତି । ୟଦା ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣେହି ଗହିତାନି ଆରମ୍ମଣାନି କରୋନ୍ତି, ତଦାସ୍ସ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟଂ ୟଦା ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଦା ଛଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନିୟତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
ରୂପାରମ୍ମଣାୟ କିରିୟାମନୋଧାତୁୟା ଅପଗମୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଅପଗମପଦଟ୍ଠାନଂ, ତାୟ ଆୱଜ୍ଜନଂ କତ୍ୱା ଠିତାୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ କରୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଭାୱେନ ଗୟ୍ହାକାରଂ । ସନ୍ତୀରଣାଦିରସା ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣରସା, ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତା ପନ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିରସା, ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ସନ୍ତୀରଣାଦିଭାୱେନ ଗୟ୍ହାକାରଂ ।
୪୩.କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞସ୍ସ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ସୋଳସ ୱିପାକା ହୋନ୍ତି । ଇତି ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱଚନଂ ତିହେତୁକପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ୱସେନ ଆଚରିୟୋ ପରିଦୀପୟେ। ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟାଦୀନଂ ୱସେନ ଉକ୍କଟ୍ଠତିହେତୁକକୁସଲଂ କାମସୁଗତିୟଂ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ଅଟ୍ଠ ଅହେତୁକକୁସଲୱିପାକାନି, ଅଟ୍ଠ ମହାକୁସଲୱିପାକାନୀତି ସୋଳସ ପାକାନି ନିପ୍ଫାଦେତି ।
୪୪. କୁସଲାନୁଗତଂ କତ୍ୱା ଭାଜିତଂ କିଂ ମହଗ୍ଗତଂ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ କୁସଲାନୁଗତଂ କୁସଲଂ ଅନୁଗତଂ କତ୍ୱା ମହଗ୍ଗତକୁସଲଚିତ୍ତେନ ସମାନଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତା ଭାଜିତଂ ଦେସିତଂ । କିଂ କେନ କାରଣେନ ? କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞଂୱ କାମାୱଚରକୁସଲଂ ଇୱ ଅସମାନଫଲଂ ନତ୍ଥି ୟତୋ ୟସ୍ମା କାରଣା, ତସ୍ମା ୱିପାକଂ କୁସଲାନୁଗତଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତା ଭାଜିତଂ ଦେସିତଂ । କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞଂୱାତି ୟଥା ଅଟ୍ଠୱିଧେସୁ କାମାୱଚରକୁସଲେସୁ ଉକ୍କଟ୍ଠତିହେତୁକକୁସଲଂ କାମସୁଗତିୟଂ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ସୋଳସ କୁସଲୱିପାକାନି ନିପ୍ଫାଦେତି, ତିହେତୁକଓମକଞ୍ଚ ଦୁହେତୁକଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ କାମସୁଗତିୟଂ ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ତିହେତୁକୱିରହିତାନି ଅହେତୁକଦୁହେତୁକସଙ୍ଖାତାନି ୱିପାକାନି ନିପ୍ଫାଦେତି, ଦୁହେତୁକଓମକଂ ପନ କାମସୁଗତିୟଂ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ଅଟ୍ଠ ଅହେତୁକୱିପାକାନି ନିପ୍ଫାଦେତି, ଏୱଂ କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞଂ ଅସମାନଫଲଂୱ ହୋତି ।
୪୫. ଗଜାଦୀନଂ ଛାୟା ଗଜାଦିସଦିସା ହୋତି ୟଥା, ଏୱଂ ମହଗ୍ଗତୱିପାକଂ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବପକାରେନ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲେହେୱ ସମାନଂ ହୋତି ।
୪୬-୭.କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞଂୱ ନାପରାପରିୟୱେଦନଂ ଇଦଂ ମହଗ୍ଗତକୁସଲଂ କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞଂୱ ଅପରାପରିୟୱେଦନଂ ଅପରସ୍ମିଂ ଭୱେ ଫଲଦାୟକଂ ନ ହୋତି, ଝାନା ଅପରିହୀନସ୍ସ ଭୱଗାମିନୋ ପଟିସନ୍ଧିଗାମିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ କୁସଲାନନ୍ତରଂୟେୱ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇତି ଚ ଞାପନତ୍ଥଂ ଏତସ୍ସ ମହଗ୍ଗତୱିପାକସ୍ସ କୁସଲାନୁଗତଂ କୁସଲାନୁଗମନଂ ଭଗୱତା କତଂ।
୪୮.ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ମହଗ୍ଗତୱିପାକେ ପଟିପଦାକ୍କମୋ ତେସଞ୍ଚ ହୀନାଦୀନଂ ଭେଦତୋ ଝାନାଗମନତୋ ମହଗ୍ଗତକୁସଲଝାନସ୍ସ ଆଗମନୱସେନ ୱିଭାୱିନା ପଣ୍ଡିତେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୯. ଏତ୍ଥ ୱିପାକେ ଛନ୍ଦାଦିଅଧିପତୀନଂ ଅଭାୱୋ, ଅୟମେୱ ୱିସେସତୋ କୁସଲତୋ ଅୟଂ ଏୱ ୱିସେସୋ, ସେସଂ ସବ୍ବପକାରଂ ଅୱିସେସେନ କୁସଲେନ ସମଂ ମତଂ କଥିତଂ ଭଗୱତା ।
୫୦.ସୁଞ୍ଞତଂ ଅନିମିତ୍ତନ୍ତି, ତଥାପଣିହିତନ୍ତିପି ସୁଞ୍ଞତଂ ଅନତ୍ତା, ଅନିମିତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଅପ୍ପଣିହିତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଇତି ଏତାନି ତୀଣି ନାମାନି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ଚତୁବ୍ବିଧେ ଫଲେ ହୋନ୍ତି ।
୫୧.ଲବ୍ଭନ୍ତି ପରଭାଗସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରେ ପୱତ୍ତଫଲତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ୱଳଞ୍ଜନଫଲେସୁ ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନକାଲେସୁ ଏତାନି ତୀଣି ନାମାନି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତେ, ଫଲେହି ୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ଅନତ୍ତଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱିପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ଏୱ ତାନି ତୀଣି ନାମାନି ଲବ୍ଭରେ ଫଲେହି ଲବ୍ଭନ୍ତେ ।
୫୨.ହୋନ୍ତିସାଧିପତୀନେୱ ଲୋକୁତ୍ତରଫଲାନି ତୁ ଏକନ୍ତତୋ ସାଧିପତୀନି ଏୱ ହୋନ୍ତି, ଲୋକୁତ୍ତରଫଲାନି ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିପାକେ ଅଧିପତୀ ନତ୍ଥି ।
୫୩. ମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗଭାୱେନ ମଗ୍ଗୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତେ ଭଗୱତା । ଫଲଂ ମଗ୍ଗଂ ଉପାଦାୟ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗଂ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ମଗ୍ଗୋ ନାମ ଇତି ୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତେ ଭଗୱତା ।
୫୪.ଇମେ ସତ୍ତ ଅକୁସଲୱିପାକା । ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ତସ୍ସଦିସତ୍ତା ଗୋଚରୋ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅନିଟ୍ଠୋ ଚ ଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତୋ ଚ ଅନିଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତା, ତେୟେୱ ଗୋଚରୋ ଅନିଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଗୋଚରୋ, ତସ୍ମିଂ ଅନିଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଗୋଚରେ ୱତ୍ତରେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ସୁଖାଦିତ୍ତୟୟୁତ୍ତା ତେ ତେ ଅଟ୍ଠ ଅହେତୁକକୁସଲୱିପାକା ସୁଖାଦିତ୍ତୟୟୁତ୍ତା ସୁଖସୋମନସ୍ସଉପେକ୍ଖାୱେଦନାହି ସହଗତା । ଦୁକ୍ଖୁପେକ୍ଖାୟୁତା ଇମେ ଇମେ ସତ୍ତ ଅହେତୁକଅକୁସଲୱିପାକା ଦୁକ୍ଖୁପେକ୍ଖାୱେଦନାହି ସହଗତା ।
୫୫. ଏୱଂ ଛତ୍ତିଂସଧା ପାକଂ ପାକସାସନପୂଜିତୋ ସୁଗତୋ । କିଂ ୱିସିଟ୍ଠୋ ? ପାକଂ ନାମ ଅସୁରଂ, ତଂ ସାସତି, ପାକେନ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞଫଲେନ ଦେୱେ ଅନୁସାସତୀତି ୱା ପାକସାସନୋ, କୋ ସୋ ? ସକ୍କୋ । ତେନ ପାକସାସନେନ ପୂଜିତୋ ସୱିପାକାୱିପାକେସୁ କୁସଲୱିପାକକିରିୟେସୁ କୁସଲୋ ଛେକୋ ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପାକଂ ଚିତ୍ତଂ ଛତ୍ତିଂସପ୍ପକାରଂ ଅବ୍ର୍ୱି ଅୱୋଚ ।
ଅନୁଳାରେସୂତି ଖୁଦ୍ଦକେସୁ । ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଛଳାରମ୍ମଣୱିଜାନନଗୟ୍ହାକାରା । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗତି ୱିୟ ଗତି ଏତିସ୍ସାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଗତିକା।
୫୬.ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତାନଟ୍ଠ, କୁସଲାକୁସଲାନି ଚ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ କୁସଲାକୁସଲାନି ଚ, କ୍ରିୟତୋ ପନ ପଞ୍ଚ ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ହାସଚିତ୍ତାନି ତେରସ ।
୫୭.ପୁଥୁଜ୍ଜନା ହସନ୍ତେତ୍ଥ ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ତେରସଚିତ୍ତେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ପନ ଅଟ୍ଠହି ଚିତ୍ତେହି ହସନ୍ତି। ସେଖା ସତ୍ତ ଅରିୟା ଛହି ଚିତ୍ତେହି ହସନ୍ତି । ଅସେଖା ଖୀଣାସୱା ପଞ୍ଚହି ଚିତ୍ତେହି ହସନ୍ତି ।
କୁସଲାନି ପନ ରୂପାରୂପକୁସଲାନି ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇମାନି ରୂପାରୂପକିରିୟାନି ଖୀଣାସୱାନଂ ଭାୱନାୟେୱ କାରୋ ଭାୱନାକାରୋ, ତସ୍ସ ୱସୋ ଭାୱନାକାରୱସୋ, ତେନ ପୱତ୍ତାନି । ତାନି ରୂପାରୂପକୁସଲାନି ଭାୱନାପୁଞ୍ଞୱସପ୍ପୱତ୍ତାନି ଭାୱନାକୁସଲୱସେନ ପୱତ୍ତାନି । ଇମେସଂ ରୂପାରୂପକିରିୟାନଂ ତେସଞ୍ଚ ରୂପାରୂପକୁସଲାନଂ ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।
୫୮-୯.ୟା ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲସ୍ମିଂ, ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିତା ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲସ୍ମିଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଟ୍ଠିତେନ ୟୋଗିନା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିତା ୟା ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତି, ସା ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତି ସୋ ୟୋଗୀ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ହୁତ୍ୱା ନଂ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିଂ ୟାୱ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ନ ସମାପଜ୍ଜତେ, ତାୱ ତତ୍ତକେନ କାଲେନ ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୁନୋ କୁସଲା ଏୱ ରୂପାରୂପକୁସଲା ଏୱ ହୋତି । ଖୀଣାସୱେନ ସା ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତି ସଚେ ୟଦି ସମାପନ୍ନା ସମାପଜ୍ଜିତା, କ୍ରିୟା ରୂପାରୂପକିରିୟା ହୋତି ।
୬୦.ଏକାଦସୱିଧଂ କାମେ କାମାୱଚରେ କିରିୟଚିତ୍ତଂ ଏକାଦସୱିଧଂ, ରୂପେ ରୂପାୱଚରେ ପଞ୍ଚ, ଅରୂପିସୁ ଚତ୍ତାରି ଇତି ସବ୍ବାନି କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି ୱୀସତି ।
୬୧.ଲୋକୁତ୍ତରକ୍ରିୟଚିତ୍ତଂ, ପନ କସ୍ମା ନ ୱିଜ୍ଜତି? ମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଚତୁମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଖୀଣାସୱୋ ନାମ ନ ହୋତି, ମଗ୍ଗାନନ୍ତରମେୱ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମଗ୍ଗୋପି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ ୟଦି ଚିତ୍ତଂ ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ, ଫଲସମଙ୍ଗିନୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସପି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଲୋକୁତ୍ତରକିରିୟଚିତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୬୨.କ୍ରିୟାକ୍ରିୟାପତ୍ତିୱିଭାଗଦେସକୋ କରଣଂ କ୍ରିୟଂ, କ୍ରିୟଂ ନାମ ୱିନୟପରିୟାୟେନ ଅକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କରଣଂ, ନ କରଣଂ ଅକ୍ରିୟଂ, ଅକ୍ରିୟଂ ନାମ ୱିନୟପରିୟାୟେନ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣଂ, ଆପଜ୍ଜନଂ ଆପତ୍ତି, କ୍ରିୟାୟ କରଣେନ ଆପତ୍ତି କ୍ରିୟାପତ୍ତି, ଅକ୍ରିୟାୟ ଅକରଣେନ ଆପତ୍ତି ଅକ୍ରିୟାପତ୍ତି, କ୍ରିୟାପତ୍ତି ଚ ଅକ୍ରିୟାପତ୍ତି ଚ କ୍ରିୟାପତ୍ୟାକ୍ରିୟାପତ୍ତିୟୋ, ଏକସ୍ସ ଆପତ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘କ୍ରିୟାକ୍ରିୟାପତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତାସଂ ୱିଭାଗୋ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟାପତ୍ତିୱିଭାଗୋ, ଦେସେତୀତି ଦେସକୋ, ତସ୍ସ ଦେସକୋ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟାପତ୍ତିୱିଭାଗଦେସକୋ। ଣ୍ୱୁ-ତୁ-ପଚ୍ଚୟେସୁ ପରେସୁ କମ୍ମତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୀ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଜିନୋ କିଂ ୱିସିଟ୍ଠୋ ? କ୍ରିୟାକ୍ରିୟାପତ୍ତିୱିଭାଗଦେସକୋ ହିତାହିତାନଂ ସକ୍ରିୟାକ୍ରିୟାରତୋ ହିତସ୍ସ ସକ୍ରିୟାୟ ରତୋ, ଅହିତସ୍ସ ଅକ୍ରିୟାୟ ରତୋ, ୟଂ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ, କ୍ରିୟଂ ନାମ କ୍ରିୟଚିତ୍ତଂ, ଅକ୍ରିୟଂ ନାମ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକଚିତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଏକେ । ତଂ ନ । କସ୍ମା ? କୁସଲାଧିକାରେ ‘‘କୁସଲଂ ମୁନିନା ଲପିତଂ’’ ଅକୁସଲାଧିକାରେ ‘‘ପାପମାନସଂ ପାପାପାପେସ୍ୱପାପେନ ୱୁତ୍ତଂ’’ ୱିପାକାଧିକାରେ ‘‘ପାକଂ ସୁଗତୋ ଅବ୍ରୱୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ କ୍ରିୟାଧିକାରେ ‘‘କୁସଲାକୁସଲୱିପାକାନି ଅୱୋଚା’’ତି ୱଚନସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ । ତେନ ୱାସ୍ସ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ ଏତସ୍ସାତି କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ, କ୍ରିୟାକ୍ରିୟସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେୱ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ । ୟଂ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ ଚିତ୍ତଂ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟାସଭାୱଂ ଅୱୋଚ ଦେସେସି, ତଂ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟଂ କ୍ରିୟାକ୍ରିୟସଭାୱଂ ମୟା ସମୀରିତଂ, ସମ୍ମା ପକାରେନ ଈରିତଂ କଥିତଂ ।
୬୪.ଏକୂନନୱୁତିସବ୍ବେ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ମହେସିନା ଲୋକୁତ୍ତରେ ଅଟ୍ଠ କତ୍ୱା ଏକୂନନୱୁତି ସବ୍ବେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ମହେସିନା ତଥାଗତେନ ସମାସତୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।
୬୫.ପିଟକେ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ମିଂ, ୟେ ଭିକ୍ଖୂ ପାଟୱତ୍ଥିନୋ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ପଟୁନୋ ଭାୱୋ ପାଟୱଂ, ତେନ ଅତ୍ଥୋ ପାଟୱତ୍ଥୋ, ସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ପାଟୱତ୍ଥିନୋ, ଛେକଭାୱତ୍ଥିକା ୟେ ଭିକ୍ଖୂ, ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରୋ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ସିକ୍ଖିତବ୍ବୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିନ୍ତିତବ୍ବୋ ।
୬୬.ୟେ ଜନା ତସ୍ସଙ୍କାସେନ ତଂସନ୍ନିଭେନ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରେନ ଅଭିଧମ୍ମମହୋଦଧିଂ ମହାସାଗରସନ୍ନିଭଂ ଅଭିଧମ୍ମଂ ତରନ୍ତି, ତେ ଇମଂ ଲୋକଂ ପରଲୋକଞ୍ଚ ତରନ୍ତି । ଇତୀତି ପରିସମାପନେ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଚିତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୨. ଦୁତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଚେତସିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୬୭.ଚିତ୍ତାନନ୍ତରମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ୟେ ଚ ଚେତସିକା ମୟା ୟେ ଚ ଚେତସିକା ଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ ମୟା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଇତୋ ପରଂ ଇଦାନି ତେସଂ ଚେତସିକାନଂ ୱିଭାଜନଂ କରିସ୍ସାମି ଅହଂ ।
ଇମେସୁ ପନ କରୁଣାମୁଦିତାୱସେନ ଭାୱନାକାଲେ କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋ ୱା, ଅପ୍ପନାପତ୍ତାୟ କରୁଣାୟ ପୁବ୍ବଭାଗୋ, ତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ, କରୁଣାତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରଚିତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକା କରୁଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ମୁଦିତାପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ଅପ୍ପନାପତ୍ତାୟ ମୁଦିତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଏକା ମୁଦିତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇମିନା କାମାୱଚରଚିତ୍ତେନ ୟୋଗୀ ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତାଦୀହି ଧମ୍ମେହି ୱିରମତି । ରମୁ-ଧାତୁ କୀଳାୟଂ, ୱି-ସଦ୍ଦୋ ୱିରମଣତ୍ଥୋ ।
୬୮.ଆଦିନା ପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତେନ, ତେତ୍ତିଂସ ନିୟତା ମତା ଆଦିନା ପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତେନ ପଠମମହାକୁସଲଚିତ୍ତେନ ସହ ନିୟତା ତେତ୍ତିଂସ ଚେତସିକା ଭଗୱତା ମତାତି, ଅଥ ୱା କରୁଣାମୁଦିତା ଅନିୟତା ଏକେନ ଧମ୍ମେନ ସହ ଚତୁତ୍ତିଂସ ଧମ୍ମା ଭୱନ୍ତି ।
୬୯.କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ମେତ୍ତା ଚ, ଉପେକ୍ଖା ଚ ନ ଉଦ୍ଧଟା ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ୟେୱାପନକଧମ୍ମେସୁ, ନିଦ୍ଧାରଣଂ, ମେତ୍ତା ଚ ଉପେକ୍ଖା ଚ ଧମ୍ମରାଜେନ ସତ୍ଥୁନା ନ ଉଦ୍ଧଟା ନ ୱୁତ୍ତା କସ୍ମା କାରଣା ।
୭୦.ଅବ୍ୟାପାଦେନ ମେତ୍ତାପି ଅବ୍ୟାପାଦେନ ମେତ୍ତା ଗହିତା, ଉପେକ୍ଖାତି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ ଚ ଗହିତା ୟସ୍ମା କାରଣା, ତସ୍ମା ଉଭୋପେତା ଭଗୱତା ନ ଗହିତା ।
୭୧.କସ୍ମା ୟେୱାପନା ଧମ୍ମା, ବୁଦ୍ଧେନାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ସବ୍ବେ ତେ ୟେୱାପନା ଧମ୍ମା ୟେୱାପନନାମକା ପାଳିୟଂ ସରୂପେନ ଏୱ । ବନ୍ଧତି ସ୍ନେହେନ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ବନ୍ଧୁ, ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ବନ୍ଧୁ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ, ତେନ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ବୁଦ୍ଧେନ ନ ଚ ଉଦ୍ଧଟା ନ ଦେସିତା ।
୭୨. କସ୍ମା କାରଣା ? ୟସ୍ମା ଅନିୟତା କେଚି ୟେୱାପନକା ଅନିୟତା, ୟସ୍ମା କାରଣା ରାସିଂ ଦୁକୱଗ୍ଗାଦିରାସିଂ ନ ଭଜନ୍ତି ନ ସେୱନ୍ତି, ୟସ୍ମା କାରଣା କେଚି ୟେୱାପନକା ଦୁବ୍ବଲା, ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ଭଗୱତା ନ ୱୁତ୍ତା ।
୭୩.ଛନ୍ଦାଧିମୋକ୍ଖମୁଦିତା ମନସି ଚ କାରୋ,
ମଜ୍ଝତ୍ତତା ଚ କରୁଣା ୱିରତିତ୍ତୟଞ୍ଚ ।
ପୁଞ୍ଞେସୁ ତେନ ନିୟତାନିୟତା ଚ ସବ୍ବେ,
ୟେୱାପନା ମୁନିୱରେନ ନ ଚେୱ ୱୁତ୍ତା ॥
ଛନ୍ଦାଧିମୋକ୍ଖୋ ମୁଦିତା ମନସିକାରୋ ମଜ୍ଝତ୍ତତା କରୁଣା ୱିରତିତ୍ତୟଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞେସୁକୁସଲେସୁ ନିୟତା ଚତ୍ତାରୋ ଅନିୟତା ପଞ୍ଚ ସବ୍ବେ ୟେୱାପନା ନ ଚ ଏୱ ତେନ ମୁନିୱରେନ ୱୁତ୍ତା ।
୭୪-୮୦.କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଫସ୍ସୋୱ, ପଠମଂ ସମୁଦୀରିତୋ ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ଚେତସିକେସୁ, ଜାତିନିଦ୍ଧାରଣଂ, ଫସ୍ସୋୱ ପଠମଂ ସମୁଦୀରିତୋ କଥିତୋ । କସ୍ମା କାରଣା ? କିର ମୟା ସୁତଂ, ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଠମଂ ଅଭିନିପାତତ୍ତା ଫସ୍ସୋ ପଠମଂ ସମୁଦୀରିତୋ, ଫୁସିତ୍ୱା ପନ ଫସ୍ସେନ ଫସ୍ସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସିତ୍ୱା ୟୋଗିନୋ ୱେଦନାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ୱେଦୟେ, ସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନାତି, ଚେତନାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ଚେତୟେ। ସହଜାତାନଂ ଚେତସିକାନଂ ଫସ୍ସୋୱ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ମହେସିନା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ । ହି କସ୍ମା କାରଣା ? ୟସ୍ମା ବଲୱପଚ୍ଚୟତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତୋ । ଅକାରଣମିଦଂ ସବ୍ବଂ, ଚିତ୍ତାନଂ ତୁ ସହେୱ ଚ ‘‘ପଠମାଭିନିପାତତ୍ତା’’ତି ଚ ‘‘ବଲୱପଚ୍ଚୟତ୍ତା’’ତି ଚ ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ୱଚନଂ ଅକାରଣଂ ଅହେତୁକଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା କାରଣା ? ଚିତ୍ତଜାନଂ ଚିତ୍ତେହି ସହପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଚେତସିକାନଂ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱେନ ସମାନୁପ୍ପାଦସମାନନିରୋଧସମାନାଲମ୍ବଣସମାନୱତ୍ଥୁକଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତୋ ଅକାରଣଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ତୁ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ପଚ୍ଛାତି ନତ୍ଥିଦଂ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଛାକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଇତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ନତ୍ଥି । ବଲୱପଚ୍ଚୟତ୍ତେପି କାରଣଂ ନ ଚ ଦିସ୍ସତି । ଦେସନାକ୍କମତୋ ଚେୱ ପଠମଂ ସମୁଦୀରିତୋ ଇଚ୍ଚେୱଂ ଇତି ଏୱଂ ଇତି ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଠମଂ ସମୁଦୀରିତତଂ ୱିଞ୍ଞୁନା ୱିଭାୱିନା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ୱିସେସତୋ ୱିସେସେନ ଅଞ୍ଞଥା ନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ନ ଚ ପରିୟେସିତବ୍ବୋୟଂ, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବାପରକ୍କମୋ ୟସ୍ମା କାରଣା ଅୟଂ ପୁବ୍ବାପରକ୍କମୋ ୱିଞ୍ଞୁନା ନ ଚ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ ନ ଗୱେସିତବ୍ବୋ, ଧମ୍ମା ଏୱ ୱଚନତ୍ଥଲକ୍ଖଣାଦୀହି ୱିଜାନତା ପଣ୍ଡିତେନ ପରିୟେସିତବ୍ବା ।
ଇଟ୍ଠାକାରାନୁଭୱନରସା ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନକିଚ୍ଚା ସୁଭୋଜନରସଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ରାଜା ୱିୟ। ଚେତସିକଅସ୍ସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଚେତସିକପସ୍ସଦ୍ଧିପଦଟ୍ଠାନା ।
ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣକରଣରସା ପଟିଜାନନକିଚ୍ଚା ୱଡ୍ଢକିସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାଣକରଣମିୱ ୱଡ୍ଢକିନୋ ସକିଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱାପି ଦାରୁହରେସୁ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିପସାରଣଂ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାଗହିତନିମିତ୍ତୱସେନାତି ୟଥାପୱତ୍ତିତନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ । ମନସି ଅଭିନିୱେସକରଣଂ ଗୟ୍ହାକାରା ।
ଆୟୂହନରସା ପୱତ୍ତନକିଚ୍ଚସାଧକା । ମହାୱଡ୍ଢକିଆଦୟୋ ୱିୟ ୟଥା ମହାୱଡ୍ଢକୀ ସୟମ୍ପି ଦାରୁଂ ତଚ୍ଛତି, ପରେପି ଦାରୁଂ ତଚ୍ଛାପେତି, ଏୱଂ ସୟମ୍ପି ଆରମ୍ମଣେ ସନ୍ଦହତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେପି ଅଭିସନ୍ଦହାପେତି ।
ଆହନନଂ ଭୁସୋ ହନନଂ, ପରିୟାହନନଂ ସମନ୍ତା ହନନଂ, ତଂ ରସୋ ଏତସ୍ସାତି ଆହନନପରିୟାହନନରସୋ।
ଆରମ୍ମଣାନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ ଆରମ୍ମଣପରିମଦ୍ଦନଲକ୍ଖଣୋ ।
ପିନୟତୀତି ପୀତି, ସହଜାତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣେ ପିନୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟଚିତ୍ତଫରଣରସା। ଉଦଗ୍ଗସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଓଦଗ୍ୟଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ଓଦଗ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
ସଦ୍ଦହନ୍ତି ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତି । ଅକାଲୁସିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଅନାୱିଲଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନା ସଦ୍ଦହିତବ୍ବୱତ୍ଥୁତ୍ତୟାସନ୍ନକାରଣା ।
ଅରଞ୍ଞଗତସୁଦେସକୋ ୱିୟ ଅରଞ୍ଞେ ଗତୋ ମଗ୍ଗସୁଦେସକୋ ୱିୟ ।
ଅତ୍ତନା ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅୱିଗତାନଂ ଚେତସିକାନଂ । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ସନ୍ତେପି ଚ ତେସଂ ଚେତସିକାନଂ ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣାଦିମ୍ହି ୱିଧାନେ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱ ତଂ ତେସଂ ପାଲେତବ୍ବାନଂ ଚେତସିକାନଂ ପୱତ୍ତକ୍ଖଣେୟେୱ ତଂ ଜୀୱିତଂ ତେ ଧମ୍ମେ ପାଲେତବ୍ବେ ଚେତସିକେ ଅନୁପାଲେତି । ଉଦକଂ ୱିୟାତି ୟଥା ଉଦକଂ ଅତ୍ତନି ଉପ୍ପଲାଦୀନି ଅନୁପାଲେତି, ତଥା ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣାଦିମ୍ହି ୱିଧାନେ ସନ୍ତେପି ତେସଂ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱ ଅନୁପାଲେତି, ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେୱ ଅନୁପାଲେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେପି ଚ ଧମ୍ମେ ଅନୁପାଲେତି, ଧାତି ୱିୟ କୁମାରଂ ଅଞ୍ଞାୟ ଜନିତଂ କୁମାରଂ ରକ୍ଖନ୍ତୀ ଧାତି ୱିୟ, ପରସ୍ସ ପୁତ୍ତଂ ଅଙ୍କାଦିନା ଧାରେତୀତି ଧାତି। ସୟଂପୱତ୍ତିତଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧେନେୱ ପୱତ୍ତତି ଅତ୍ତନା ପୱତ୍ତିତେହି ଧମ୍ମେହି ସମ୍ପୱତ୍ତତି । ନିୟାମକୋ ୱିୟ ୟଥା ନିୟାମକୋ ଏକନାୱାୟ ୱୁତ୍ଥେହି ଜନେହି ସହ ପୱତ୍ତତି, ଭଙ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତଂ ଜୀୱିତଂ ନ ପୱତ୍ତୟତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଅଭାୱା ଠପୟିତବ୍ବାନଂ ଚେତସିକାନଞ୍ଚ ଅଭାୱା, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚେତସିକେ ନ ଠପେତି ସୟଂ ଭିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ୱଟ୍ଟିସ୍ନେହୋ ଖୀୟମାନୋ ପଦୀପସିଖଂ ନ କରୋତି ୟଥା ।
ସୋମ୍ମଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ମୁଦୁଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ସୀତଲଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା ।
କାୟୋତି ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଇମେ ଖନ୍ଧା ଗହିତା ।
ନିମ୍ମଦ୍ଦନରସାତି ନିମ୍ମଦ୍ଦନକିଚ୍ଚା । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅୱୂପସମତାଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକିଲେସପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଆଦିଗ୍ଗହଣେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଚେତସିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୩. ତତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଚେତସିକୱିଭାଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୮୯.ସବ୍ବେଚେତସିକା ୱୁତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧେନାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ୟେ ସବ୍ବେ ଚେତସିକା ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ବୁଦ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତା, ତେ ସବ୍ବେ ଚେତସିକା ନାମସାମଞ୍ଞତୋ ନାମସମାନଭାୱେନ ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସଭୱନ୍ତି ତେ, ଅନୋତ୍ତପ୍ପପରିୟୋସାନା ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସ ଭୱନ୍ତି ।
୯୦-୯୨.ଚତୁପଞ୍ଞାସଧା କାମେ, ରୂପେ ପଞ୍ଚଦସେରିତା କାମେ କାମାୱଚରେ ଚତୁପଞ୍ଞାସ ଚିତ୍ତାନି ଈରିତା । ରୂପେ ରୂପାୱଚରେ ପଞ୍ଚଦସ ଚିତ୍ତାନି ଈରିତା ଭୱନ୍ତି । ଦ୍ୱାଦସାରୂପେ ଅରୂପାୱଚରେ ଦ୍ୱାଦସ ଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ଚତ୍ତାଲୀସ ମନାସୱା ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ଚତ୍ତାଲୀସ ଭୱନ୍ତି, ଏକୱୀସସତଂ ସବ୍ବେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସମାସତୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ଏକୱୀସସତଂ ହୋତି । ଏତେସୁ ତେସମୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଇତୋ ପରଂ ଏତେସୁ ମୟା ୱୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ତେସଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଏକଂ ଏକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଟୱତ୍ଥାୟ ଅହଂ ପୱକ୍ଖାମି ଦେସିସ୍ସାମି ।
୯୩.ଏକଗ୍ଗତା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ମନକ୍କାରୋ ମନସିକାରୋ ଜୀୱିତଂ ଫସ୍ସପଞ୍ଚକଂ ଏତେ ଅଟ୍ଠ ଚେତସିକା ଅୱିନିବ୍ଭୋଗା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ଅୱିଗତା ଏକୁପ୍ପାଦା ସମାନୁପ୍ପାଦା ସହକ୍ଖୟା ସହୱୟା ।
୯୪.ଫସ୍ସୋ ଚ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା, ଚେତନା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଏକଗ୍ଗତା ମନକ୍କାରୋ ଇମେ ଚେତସିକା ସବ୍ବସାଧାରଣା ସବ୍ବଚିତ୍ତେହି ସାଧାରଣା, ସବ୍ବଚିତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣା ୱା ।
୯୫.ୱିତକ୍କୋ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ-ଚିତ୍ତେସୁ ସମୁଦୀରିତୋ । ଚାରୋ ଛସଟ୍ଠିଚିତ୍ତେସୁ ୱିତକ୍କୋ ତାୱ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତକାମାୱଚରେସୁ ଚେୱ ଏକାଦସସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୁ ଭଗୱତା ସମୁଦୀରିତୋ । ୱିଚାରୋ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତକାମାୱଚରଚିତ୍ତେସୁ ଏକାଦସସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେସୁ ଚ ଏକାଦସସୁ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ଛସଟ୍ଠିଚିତ୍ତେସୁ ଜାୟତି । ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ସଂସୟୋ ନତ୍ଥି ।
୯୬.ଏକପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୁ, ପୀତି ତେସଟ୍ଠିୟା ସୁଖଂ ପୀତିଦୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତକାୟୱିଞ୍ଞାଣଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱଜ୍ଜିତେସୁ ଏକପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୁ ଜାୟତି । ସୁଖଂ ଦୋମନସ୍ସଦୁକ୍ଖୁପେକ୍ଖାସହଗତୱଜ୍ଜିତେସୁ ତେସଟ୍ଠିଚିତ୍ତେସୁ ଜାୟତି । ଉପେକ୍ଖା ସୋମନସ୍ସସୁଖଦୁକ୍ଖସହଗତୱଜ୍ଜିତେସୁ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୁ ଜାୟତି । ଦୁକ୍ଖଂ ଅକୁସଲୱିପାକକାୟୱିଞ୍ଞାଣପଟିଘସହଗତେସୁ ତୀସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଜାୟତି ।
୯୭.ହୋତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଚିତ୍ତେସୁ, ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନ ଦୋମନସ୍ସଦୁକ୍ଖସୁଖୁପେକ୍ଖାସହଗତୱଜ୍ଜିତେସୁ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଚିତ୍ତେସୁ ଜାୟତି । ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନେକସ୍ମିଂ ଅକୁସଲୱିପାକେ କାୟୱିଞ୍ଞାଣେ ଜାୟତି । ତଥେକମ୍ହି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତଥା ଏକସ୍ମିଂ ପୁଞ୍ଞପାକେ କାୟୱିଞ୍ଞାଣେ ହୋତି ।
୯୮.ପଞ୍ଚୁତ୍ତରସତେ ଚିତ୍ତେ, ୱୀରିୟଂ ଆହ ନାୟକୋ ଜିନୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣୱଜ୍ଜିତେ ପଞ୍ଚୁତ୍ତରସତେ ଚିତ୍ତେ ୱୀରିୟଂ ଆହ କଥେସି । ଚତୁତ୍ତରସତେ ଚିତ୍ତେ, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟମବ୍ର୍ୱି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନୱଜ୍ଜିତେ ଚତୁତ୍ତରସତେ ଚିତ୍ତେ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅୱୋଚ ।
୯୯.ସବ୍ବାହେତୁକଚିତ୍ତାନି, ଠପେତ୍ୱା ଚେକହେତୁକେ ସବ୍ବାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନି ଏକହେତୁକଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସେସସ୍ମିଂ ଏକୁତ୍ତରସତେ ଚିତ୍ତେ ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଉଦ୍ଦିସେ ପଣ୍ଡିତୋ କଥେୟ୍ୟ ।
୧୦୦.ଠପେତ୍ୱାଦସ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିକେ ଦସ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସସ୍ମିଂ ଦସୁତ୍ତରସତେ ଚିତ୍ତେ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଭଗୱତା ଉଦୀରିତୋ ।
୧୦୧-୨. ସଦ୍ଧା ସତି ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତଂ ଛ ୟୁଗଳା ଚ ଇତି ଇମେ ଏକୂନୱୀସତି ଧମ୍ମା ନିୟତା ହୁତ୍ୱା ଏକନୱୁତିୟା ଚିତ୍ତେ ଜାୟନ୍ତି । ଏକୂନୱୀସତି ଧମ୍ମା ଅହେତୁକେସୁ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଅପୁଞ୍ଞେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅକୁସଲେସୁ ନ ଜାୟରେ ନ ଜାୟନ୍ତି ।
୧୦୩.ଏକୂନାସୀତିୟା ଚିତ୍ତେ, ପଞ୍ଞା ଜାୟତି ସବ୍ବଦା ପଞ୍ଞା ଦ୍ୱାଦସଅକୁସଲଅଟ୍ଠାରସଅହେତୁକମହାକୁସଲଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମହାୱିପାକଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମହାକିରିୟାଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୱଜ୍ଜିତେ ଏକୂନାସୀତିୟା ଚିତ୍ତେ ଜାୟତି । ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ଚିତ୍ତେ, କରୁଣାମୁଦିତା ସିୟୁଂ କରୁଣାମୁଦିତା ଅଟ୍ଠସୁ ମହାକୁସଲେସୁ, ଅଟ୍ଠସୁ ମହାକିରିୟାସୁ, ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱଜ୍ଜିତେସୁ ଦ୍ୱାଦସରୂପାୱଚରେସୁ ଚାତି ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ଚିତ୍ତେସୁ ସିୟୁଂ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ।
୧୦୪.କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞେସୁ, ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ଚ କାମାୱଚରମହାକୁସଲେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ଚାତି ସହ ଅଟ୍ଠକେ ଚତ୍ତାଲୀସୱିଧେ ଚିତ୍ତେ ୱିରତିତ୍ତୟଂ ହୋତି ।
୧୦୫. ସଦ୍ଧା ସତି ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ଅଲୋଭାଦିତ୍ତୟମ୍ପି ଚ ୟୁଗଳାନି ଛ ଚ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ କରୁଣାମୁଦିତାପି ଚ ।
୧୦୬. ତଥା ତିସ୍ସୋ ୱିରତିୟୋ ସବ୍ବେ ତେ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଧମ୍ମା ମହାକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି କୁସଲେନ ସବ୍ବେସୁୟେୱ ଧମ୍ମେସୁ ଛେକେନ ୱିଜିତଙ୍ଗଣେନ ପକାସିତା ।
୧୦୭.ଅହିରୀକଂଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ, ମୋହୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚମେୱ ଚାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ନିୟତା ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସାପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତେସୁୟେୱ ଦ୍ୱାଦସଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁୟେୱ ଜାୟରେ ଜାୟନ୍ତି ।
୧୦୮-୯.ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ଚ ମୋହୋ ଚ, ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ଚ ସଂସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ମିଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଥିନଂ ମଚ୍ଛରିୟମ୍ପି ଚ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଇସ୍ସା ଚ ଦୋମନସ୍ସକଂ ଏତେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଅକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଏକନ୍ତେନ ମହେସିନା ୱିଜିତଙ୍ଗଣୱିଗତମଲେନ ୱୁତ୍ତା ।
୧୧୦. ଲୋଭୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭମୂଲେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଭଗୱତା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଦିଟ୍ଠି ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତା । ମାନୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଗାହୂପୱାଦପ୍ପଭିନ୍ଦନେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୋସୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଏୱ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ମୁନିନ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୧୧. ଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରକୁକ୍କୁଚ୍ଚା ଦ୍ୱୀସୁ ଦୋସମୂଲେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଜାୟନ୍ତି, ନୋ ସହ ସହ ନୋ ଜାୟନ୍ତି, ଏକେକୋୱ ଜାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପନେକସ୍ମିଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପନ ଏକସ୍ମିଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଚିତ୍ତେ ଜାୟତି । ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚସୁ ସସଙ୍ଖାରିକଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଜାୟତି ।
୧୧୨-୩.ଫସ୍ସୋ ଚ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା, ଚେତନା ଜୀୱିତଂ ମନୋ ୱିତକ୍କୋ ଚ ୱିଚାରୋ ଚ ପୀତି ୱୀରିୟଂ ସମାଧି ଚ ଛନ୍ଦୋ ଚେୱାଧିମୋକ୍ଖୋ ଚ ମନସିକାରୋ ଚ ଚୁଦ୍ଦସ ଧମ୍ମା କୁସଲା ଚ କୁସଲଚେତସିକା ଚ ହୋନ୍ତି । ଅକୁସଲା ଚେୱ ଅକୁସଲଚେତସିକା ଚେୱ ଅବ୍ୟାକତାପି ଚ ଅବ୍ୟାକତଚେତସିକା ଚ ହୋନ୍ତି ।
୧୧୪.ଏକୂନତିଂସଚିତ୍ତେସୁ, ଝାନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ମତଂ ଚତୂସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତାକୁସଲେସୁ, ଦ୍ୱାଦସସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତମହାକୁସଲମହାୱିପାକମହାକିରିୟଚିତ୍ତେସୁ, ସୁଖସନ୍ତୀରଣହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତେସୁ, ତୀସୁ ରୂପପଠମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେସୁ, ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକୁତ୍ତରପଠମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ଏକୂନତିଂସଚିତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ପଞ୍ଚାୱୟୱଝାନୟୁତ୍ତଂ ଝାନଂ ସୁଗତେନ ମତଂ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ଚତ୍ତାରି ଲୋଭମୂଲାନି ଚ ଦ୍ୱେ ଦୋସମୂଲାନି ଚ ଦ୍ୱେ ମୋହମୂଲାନି ଚ ମନୋଧାତୁତ୍ତିକଞ୍ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ତିସ୍ସୋ ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ଚ ଦ୍ୱାଦସୁପେକ୍ଖାସହଗତାନି ମହାକୁସଲମହାୱିପାକକିରିୟଚିତ୍ତାନି ତୀଣି ରୂପଦୁତିୟଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରଦୁତିୟଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାନି ଚାତି ସତ୍ତତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ଚତୁଝାନଙ୍ଗୟୁତ୍ତାନି ଚତୁଝାନାୱୟୱୟୁତ୍ତାନି ଇତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିସେ କଥେୟ୍ୟ।
୧୧୫.ଏକାଦସୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ, ତିୱଙ୍ଗିକମୁଦୀରିତଂ ତୀଣି ରୂପାୱଚରତତିୟଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାନି, ଅଟ୍ଠଲୋକୁତ୍ତରତତିୟଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାନି ଚାତି ଏକାଦସୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ତିୱଙ୍ଗିକଂ ତିଅୱୟୱଝାନୟୁତ୍ତଂ, ଛ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାନି, ଦ୍ୱାଦସାରୂପାୱଚରଚିତ୍ତାନି, ସୋଳସ ଲୋକୁତ୍ତରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାନି ଚାତି ଚତୁତିଂସୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ଦ୍ୱିଅୱୟୱଝାନୟୁତ୍ତଂ ଉଦୀରିତଂ ଜିନେନ ଈରିତଂ ।
୧୧୬.ସଭାୱେନାୱିତକ୍କେସୁ, ଝାନଙ୍ଗାନି ନ ଉଦ୍ଧରେ ସଭାୱେନ ପକତିୟା ଅୱିତକ୍କେସୁ ୱିତକ୍କୱିରହିତେସୁ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନାୱୟୱାନି ଜିନୋ ନ ଉଦ୍ଧରେ । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋ ଝାନଚିତ୍ତେନ ୱିପ୍ପହୀନୋ ଭାସିତୋ, ଇମେସୁ ପନ ନେୱ ଝାନଚିତ୍ତେନ ପହୀନା, ପକତିୟା ୱିତକ୍କୱିରହିତାନି ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ସବ୍ବାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗାୱୟୱାନି ଜିନୋ ନ ଉଦ୍ଧରେ ନ ଦେସେୟ୍ୟ ।
୧୧୭.ବୁଧୋ ଜିନୋ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ମନୋଧାତୁତ୍ତିକେ ଚ ତୀସୁ ସନ୍ତୀରଣେସୁ ଚାତି ସୋଳସଚିତ୍ତେସୁ ତୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱଦେ କଥେୟ୍ୟ । ଏକସ୍ମିଂ ପନ ଚତ୍ତାରି ଏକସ୍ମିଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଚିତ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହୋନ୍ତି, ଏକାଦସସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୱଜ୍ଜିତେସୁ ହସିତୁପ୍ପାଦେ ଚେୱ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଚିତ୍ତେ ଚାତି ତେରସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ବୁଧୋ ଭଗୱା ଉଦ୍ଧରେ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ ।
୧୧୮.ସତ୍ତ ଦ୍ୱାଦସଚିତ୍ତେସୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜିନୋବ୍ର୍ୱି ଜିନୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲମହାୱିପାକମହାକିରିୟାସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱାଦସଚିତ୍ତେସୁ ସତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅବ୍ର୍ୱି କଥେସି, ଏକେନୂନେସୁ ଅଟ୍ଠେୱ, ଚତ୍ତାଲୀସମନେସୁ ଚ ଜିନୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲମହାୱିପାକମହାକିରିୟାସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ, ପଞ୍ଚଦସସୁ ରୂପେସୁ, ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅରୂପେସୁ ଚାତି ଏକେନୂନେସୁ ଚତ୍ତାଲୀସମନେସୁ ଅଟ୍ଠେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅବ୍ର୍ୱି ।
୧୧୯.ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁ ନୱକଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନୱକଂ ନାୟକୋ ଅବ୍ର୍ୱି କଥେସି । ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟୋଗୋପି, ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିଭାୱିନା ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟୋଗୋ ୱିଭାୱିନା ୱିସେସେନ ପଞ୍ଞଂ ଭାୱେତୁଂ ପକାସେତୁଂ ସୀଲମେତସ୍ସାତି ୱିଭାୱୀ, ତେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୨୦.ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ନାମେତ୍ଥ, ଅଟ୍ଠାରସ ଅହେତୁକା ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠାରସ ଅହେତୁକା ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗୋ ଏତେସୂତି ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ନାମ, ଝାନଙ୍ଗାନି ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଝାନଙ୍ଗାନିପି ନ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ।
୧୨୧.ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୁମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ଏକଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଚିତ୍ତଂ ଦୁମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ଦୁମଗ୍ଗାୱୟୱଂ, ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ପଟିଘୟୁତ୍ତେସୁ ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୟୁତ୍ତେସୁ ଚାତି ସତ୍ତସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଚ ତିମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ତିମଗ୍ଗାୱୟୱାନି ହୋନ୍ତି । ଚତ୍ତାଲୀସାୟଚିତ୍ତେସୁ, ମଗ୍ଗୋ ସୋ ଚତୁରଙ୍ଗିକୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାକୁସଲେସୁ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲମହାୱିପାକମହାକିରିୟାସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଚ ରୂପାୱଚରଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ରୂପାୱଚରେସୁ, ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅରୂପାୱଚରେସୁ ଚାତି ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଚିତ୍ତେସୁ ଚତୁରଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଚତୁରାୱୟୱୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି ।
୧୨୨.ପଞ୍ଚଦ୍ଦସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ, ମଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ମତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲମହାୱିପାକମହାକିରିୟାସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ, ତୀସୁ ରୂପପଠମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ପଞ୍ଚଦ୍ଦସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ପଞ୍ଚାୱୟୱୋ ମଗ୍ଗୋ ଭଗୱତା ମତୋ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗୋ ସତ୍ତଙ୍ଗିକୋପି ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗୋ ସତ୍ତଙ୍ଗିକୋ ସତ୍ତାୱୟୱୋ ହୋତି ।
୧୨୩.ମଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗଫଲୱସେନ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଅଟ୍ଠାୱୟୱୋ ହୋତି । ଇତି ପରିସମାପନେ । ତୁ ପଦପୂରଣେ । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସବ୍ବଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗାୱୟୱାନି ଧୀରୋ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ, ଦେସେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୪.ବଲାନି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିଚିତ୍ତେସୁ ହସିତୁପ୍ପାଦୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱେ ବଲାନି ହୋନ୍ତି। ଏକସ୍ମିଂ ତୀଣି ଦୀପୟେ ଏକସ୍ମିଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତ୍ତେ ତୀଣି ବଲାନି ଧୀରୋ ଦୀପୟେ ପକାସେୟ୍ୟ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତ୍ତତୋ ସେସେସୁ ଏକାଦସସୁ ଅକୁସଲେସୁ ଚତ୍ତାରି ବଲାନି ହୋନ୍ତି । ଛ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲମହାୱିପାକମହାକିରିୟାସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଛ ବଲାନି ହୋନ୍ତୀତି ଧୀରୋ ନିଦ୍ଦିସେ କଥେୟ୍ୟ ।
୧୨୫.ଏକୂନାସୀତିୟାସତ୍ତ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲମହାୱିପାକମହାକିରିୟାସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ କାମାୱଚରଚିତ୍ତେସୁ, ସତ୍ତୱୀସତିୟା ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତେସୁ, ଚତ୍ତାଲୀସଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ଏକୂନାସୀତିୟା ଚିତ୍ତେସୁ ସତ୍ତ ବଲାନି ହୋନ୍ତି । ସୋଳସେୱାବଲାନି ତୁ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ଚ ତିସ୍ସୋ ମନୋଧାତୁୟୋ ଚ ତୀଣି ସନ୍ତୀରଣାନି ଚାତି ସୋଳସ ଏୱ ଚିତ୍ତାନି ଅବଲାନି ବଲୱିରହିତାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ତଂ ସବଲଂ ବଲେନ ସହଗତଂ ଅବଲମ୍ପି ଚ ବଲୱିରହିତଞ୍ଚାପି ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଧୀରେନ ୱିଜାନିତବ୍ବଂ ।
୧୨୬.ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗବଲିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଚିତ୍ତେସୁ ଜାୟନ୍ତି ହି ୟେସୁ ୟାନି ୟେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ୟାନି ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗବଲଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜାୟନ୍ତି, ମୟା ସମାସେନ ସମୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅସଂସଟ୍ଠଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ସବ୍ବାନିପି ତାନି ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗବଲଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସମାସେନ ସଙ୍ଖେପେନ ମୟା ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତାନି କଥିତାନି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଚେତସିକୱିଭାଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୪. ଚତୁତ୍ଥୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଏକୱିଧାଦିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଇତୋପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ନୟମେକୱିଧାଦିକଂ ।
ଆଭିଧମ୍ମିକଭିକ୍ଖୂନଂ, ବୁଦ୍ଧିୟା ପନ ୱୁଦ୍ଧିୟା ॥
ଅହଂ ଇତୋ ପରଂ ଇତୋ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପରଂ ଏକୱିଧାଦିକଂ ନୟଂ ଆଭିଧମ୍ମିକଭିକ୍ଖୂନଂ ବୁଦ୍ଧିୟା ୱୁଦ୍ଧିତ୍ଥାୟ ପୱକ୍ଖାମି ଦେସେସ୍ସାମି ।
୧୨୮.ସବ୍ବମେକୱିଧଂଚିତ୍ତଂ, ୱିଜାନନସଭାୱତୋ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିଜାନନସଭାୱତୋ ଏକୱିଧଂ, ଦୁୱିଧଞ୍ଚ ଭୱେ ଚିତ୍ତଂ ଅହେତୁକସହେତୁକତୋ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୁୱିଧଂ ଭୱେୟ୍ୟ ।
୧୨୯.ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞୱିପାକା ହି, କାମେ ଦସ ଚ ପଞ୍ଚ ଚ ହି ସଚ୍ଚଂ କାମେ କାମାୱଚରେ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକା ଦସ ପଞ୍ଚ ଚ କିରିୟା ତିସ୍ସୋ ଇତି ସବ୍ବେ ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅହେତୁକା ।
୧୩୦. ଅହେତୁକତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦତୋ ସେସା ଏକସତ୍ତତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସହେତୁକାତି ସହେତୁକା ନାମାତି ମହେସିନା ତାଦିନା ଅୱିପରୀତସଭାୱେନ ହେତୁୱାଦିନା ପଚ୍ଚୟୱାଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।
୧୩୧.ସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକତୋ ସୱତ୍ଥୁକଅୱତ୍ଥୁକୱସେନ ତଥା ଉଭୟୱସେନ ସୱତ୍ଥୁକୱସେନ, ଅୱତ୍ଥୁକୱସେନ ଚ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚ ମାନସଂ ତିୱିଧଂ ହୋତି ।
୧୩୨-୪.ସବ୍ବୋ କାମୱିପାକୋ ଚ, ରୂପେ ପଞ୍ଚଦସାପି ଚ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଆଦିମଗ୍ଗୋ ପଠମମଗ୍ଗୋ ହସିତୁପ୍ପାଦୋ ମନୋଧାତୁକିରିୟାପି ଚ ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟଞ୍ଚାପି ତେଚତ୍ତାଲୀସ ମାନସା ୱିନା ୱତ୍ଥୁଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏକନ୍ତେନ ସୱତ୍ଥୁକା ନାମ । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକା ଚ ଏକନ୍ତେନ ଅୱତ୍ଥୁକା, ମୟା ୱୁତ୍ତତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦତୋ ସେସାନି ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ଉଭୟଥା ସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକୱସେନ ସିୟୁଂ ।
୧୩୫.ଏକେକାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣମେୱ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଛଳାରମ୍ମଣକଞ୍ଚେତି ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନାପି ତିୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ସିୟା ।
୧୩୬-୮.ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଚ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ଚ ଅଭିଞ୍ଞାମାନସଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ମହଗ୍ଗତଞ୍ଚେୱାତି ତେଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ପନ ଏକେକାରମ୍ମଣା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧୀରେନ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତେ ମନୋଧାତୁତ୍ତୟଂ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣଂ ଈରିତଂ ଭଗୱତା । ମୟା ୱୁତ୍ତଚିତ୍ତତୋ ସେସାନି ତେଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ଛଳାରମ୍ମଣିକାନି ମତାନି ସତ୍ଥୁନା, ତଥା ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ କୁସଲାକୁସଲାଦିତୋ ତିୱିଧଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅବ୍ୟାକତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୩୯. ଅହେତୁକଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକହେତୁକଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଦ୍ୱିହେତୁକଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ତିହେତୁକଞ୍ଚ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ଚିତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱିଭାୱିନା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ।
୧୪୦-୨. ହେଟ୍ଠା ମୟାପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅହେତୁକା, ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସଂୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକହେତୁକଂ ଏୱଂ ଉଦୀରିତଂ ଭଗୱତା । କାମେ କାମାୱଚରେ ପୁଞ୍ଞୱିପାକକ୍ରିୟତୋ କୁସଲୱସେନ ଚ ୱିପାକୱସେନ ଚ କିରିୟାୱସେନ ଚ ଦ୍ୱାଦସଧା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅକୁସଲା ଚ ଦସଧା ଚାତି ବାୱୀସତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦୁହେତୁକା । କାମେ କାମାୱଚରେ ପୁଞ୍ଞୱିପାକକ୍ରିୟତୋ ପୁଞ୍ଞୱସେନ ଚ ୱିପାକୱସେନ ଚ କିରିୟାୱସେନ ଚ ଦ୍ୱାଦସଧା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା । ସବ୍ବଂ ମହଗ୍ଗତଞ୍ଚେୱ ଅପ୍ପମାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତିହେତୁକଂ ।
୧୪୩-୫୦.ରୂପୀରିୟାପଥୱିଞ୍ଞତ୍ତି-ଜନକାଜନକାଦିତୋତି ରୂପଇରିୟାପଥୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକୱସେନ ରୂପଇରିୟାପଥଜନକୱସେନ ଚ ରୂପଜନକୱସେନ ଚ ତିକିଚ୍ଚାଜନକୱସେନ ଚାତିଆଦୀହି ପକାରେହି ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲା, କାମଧାତୁୟା କୁସଲା, ତଥା କାମେ ଦସ କିରିୟା, ଅଭିଞ୍ଞାମାନସଂ ଦ୍ୱୟଂ, ଇମେ ବାତ୍ତିଂସ ମାନସା ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନୟନ୍ତି । କୁସଲା ମହଗ୍ଗତମାନସା କିରିୟା ଚ ମହଗ୍ଗତମାନସା, ଅଟ୍ଠ ଅନାସୱଚିତ୍ତାନି, ଛବ୍ବୀସତି ଚ ମାନସା ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେନ୍ତି । ଚୋପନଂ ନ ପାପେନ୍ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଜନୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦୁକିଚ୍ଚନିୟତା, ଦସ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଭୂମୀସୁ ୱିପାକା ମନୋଧାତୁଦ୍ୱୟସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟମହାୱିପାକରୂପୱିପାକାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ପାକା ମନୋଧାତୁ କିରିୟା ଚେୱାତି ଇମାନି ଏକୂନୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଇତରଦ୍ୱୟଂ ନ କରୋନ୍ତି, ପୁନ ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ପଠମଂ ‘‘ଦସ ୱିଞ୍ଞାଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପୁନା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅରୂପୀସୁ ୱିପାକା ଚ ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଅରହତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଇମେ ସୋଳସ ମାନସା ତିକିଚ୍ଚାନି ନ କରୋନ୍ତି ।
୧୫୧.ଏକଦ୍ୱିତିଚତୁଟ୍ଠାନ-ପଞ୍ଚଟ୍ଠାନପ୍ପଭେଦତୋ ଏକକିଚ୍ଚଦ୍ୱିକିଚ୍ଚତିକିଚ୍ଚଚତୁକିଚ୍ଚପଞ୍ଚକିଚ୍ଚଭେଦେନ ପଞ୍ଚଧା ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଚପକାରଂ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଚନିମ୍ମଲଲୋଚନୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଅକ୍ଖାସି କଥେସି ।
କୁସଲାକୁସଲା ସବ୍ବେ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ମହାକ୍ରିୟା ।
ମହଗ୍ଗତା କ୍ରିୟା ଚେୱ, ଚତ୍ତାରୋ ଫଲମାନସା ॥
୧୫୩.ସବ୍ବେୱ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଜୱନଟ୍ଠାନତୋୟେୱ ଜୱନକିଚ୍ଚୱସେନେୱ ଏକଟ୍ଠାନେ ଏକକିଚ୍ଚେ ନିପ୍ପପଞ୍ଚେନ ସତ୍ଥୁନା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱିରହିତେନ ସତ୍ଥୁନା ନିୟାମିତା କଥିତା ।
୧୫୪.ପୁନ ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦସ୍ସନେ ସୱନେ ତଥା ଘାୟନେ ସାୟନଟ୍ଠାନେ ଫୁସନେ ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ଥୁନା ନିୟାମିତା ।
୧୫୫. ମନୋଧାତୁତ୍ତିକଂ ଆୱଜ୍ଜନେ ପଟିଚ୍ଛନେ, ଏତେ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଏକଟ୍ଠାନିକତଂ ଏକକିଚ୍ଚଭାୱଂ ଗତା ପତ୍ତା ଭୱନ୍ତି ।
୧୫୬-୮. ଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନିକଂ ନାମ ଉଦୀରିତଂ ଭଗୱତା, ସୋମନସ୍ସୟୁତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସନ୍ତୀରଣଂ ସିୟା । ଛଦ୍ୱାରେ ତଦାଲମ୍ବଣଞ୍ଚ ବଲୱାରମ୍ମଣେ ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣେ ସତି ସିୟା, ତଥା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ହୋତି । ମନୋଦ୍ୱାରେସୁ ପନ ସବ୍ବେସଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ହୋତି, ଇଦଂ ଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନିକଂ ନାମ ହୋତି ।
୧୫୯. ପଟିସନ୍ଧିୟା ଠାନତୋ ପଟିସନ୍ଧିୟା କିଚ୍ଚୱସେନ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଠାନତୋ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ କିଚ୍ଚୱସେନ ଚୁତିୟା ଠାନତୋ ଚୁତିୟା କିଚ୍ଚୱସେନ ତେ ମହଗ୍ଗତୱିପାକା ନୱ ତିଟ୍ଠାନିକା ତିକିଚ୍ଚାତି ମୁନିନା ମତା ।
୧୬୦-୩.ଅଟ୍ଠ କାମା ମହାପାକା, ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗତୋ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣତୋ ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ଏୱ ଚୁତିଟ୍ଠାନୱସେନ ଚ ଅଟ୍ଠ ଚିତ୍ତାନି ଚତୁଟ୍ଠାନିକଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ନିଦ୍ଦିସେ, କୁସଲାକୁସଲପାକୋପେକ୍ଖାସହଗତଦ୍ୱୟଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସନ୍ତୀରଣଂ ଭୱେ, ଛଦ୍ୱାରିକେସୁପି ବଲୱାରମ୍ମଣେ ସତି ତଦାରମ୍ମଣତା ସିୟା । ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗାନଂ ଠାନୱସେନ ଚ ଚୁତିଟ୍ଠାନୱସେନ ଚ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ପଞ୍ଚଟ୍ଠାନିକଚିତ୍ତଂ ନାମାତି ଉଦୀରିତଂ ମୁନିନା ।
୧୬୪.ପଞ୍ଚକିଚ୍ଚଂ ଦ୍ୱୟଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅଟ୍ଠକଂ ପନ ଚତୁକିଚ୍ଚଂ, ନୱକଂ ତିକିଚ୍ଚଂ, ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦ୍ୱିକିଚ୍ଚା, ଇମେସଂ ଇମେହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେହି ସେସଂ ଏକକଂ କିଚ୍ଚଂ ।
ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚେୱ, ଦସ୍ସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ।
ସନ୍ତୀରଣଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ, ଜୱନଂ ଭୱତି ସତ୍ତମଂ ॥
୧୬୬.ଛବ୍ବିଧଂ ହୋତି ତଂ ଛନ୍ନଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଛନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନୋୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଭେଦତୋ ଛବ୍ବିଧଂ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ସତ୍ତଧା ହୋତି ।
୧୬୭.ଏକେକାରମ୍ମଣଂ ଛକ୍କଂ, ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣଭେଦତୋ ଛଳାରମ୍ମଣତୋ ଚେୱ ଛଳାରମ୍ମଣଚିତ୍ତୱସେନ ମନୋ ଚିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହୋତି ।
୧୬୮.ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ଏକେକଗୋଚରା ହୋନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ରୂପାରମ୍ମଣିକା, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସଦ୍ଦାଦିଗୋଚରା ।
୧୬୯. ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୱିୱଜ୍ଜିତଂ ସବ୍ବଂ ମହଗ୍ଗତଂ, ସବ୍ବଂ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ ଇତି ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକେକାରମ୍ମଣଂ ଭୱେ ।
୧୭୦. ଇଦଂ ଛକ୍କଂ ଏକେକାରମ୍ମଣଂ ୱିଭାୱିନା ଞେୟ୍ୟଂ, ମନୋଧାତୁତ୍ତୟଂ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣିକଂ ନାମ ଭୱେ ।
୧୭୧. କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନି ଚତ୍ତାଲୀସଂ ତଥା ଏକେକଂ ସବ୍ବାନି ଅଭିଞ୍ଞାନି ଚ ଛଳାରମ୍ମଣିକାନୀତି ଛଳାରମ୍ମଣିକାନି ନାମ ପଣ୍ଡିତେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ।
୧୭୨. ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଞ୍ଚ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ତିଧା କତ୍ୱା ନୱୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୭୩. ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଭେଦୋ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞୱସେନେୱ ୱିପାକକିରିୟଭେଦତୋ ଛସତ୍ତତିୱିଧୋ ହୋତି ।
୧୭୪. ମନୋଧାତୁଂ ୱିପାକକିରିୟଭେଦତୋ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେହି ନୱଧା ଚିତ୍ତେହି ମାନସଂ ଦସଧା ହୋତି ।
୧୭୫.ପଚ୍ଛିମଂ ଧାତୁଦ୍ୱୟଂ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟଂ, ମନୋଧାତୁଂ କୁସଲୱିପାକଅକୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ତିଧା କତ୍ୱା, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଞ୍ଚ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ତିୱିଧା କତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣେହି ସହ ଚିତ୍ତଂ ଏକାଦସୱିଧଂ ହୋତି, ଇତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ପଣ୍ଡିତୋ ପରିଦୀପୟେ ।
୧୭୬. ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁମ୍ପି କୁସଲାକୁସଲାଦିତୋ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ଚତୁଧା ୱିଭଜିତ୍ୱାନ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣେହି ସହ ତିପ୍ପକାରାୟ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ସହ ଦ୍ୱାଦସଧାପି ଧୀରୋ ୱଦେ ।
୧୭୭-୯. ଚିତ୍ତଂ ଚୁଦ୍ଦସଟ୍ଠାନଭେଦେନ ଚୁଦ୍ଦସଧା ଭୱେ, ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱସେନ ଚ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ଚ ଚୁତିୟା ୱସେନ ଚ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ୱସେନ ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଦସ୍ସନାଦୀନଂ କିଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଚେତସୋ ୱସେନ ଚ ସନ୍ତୀରଣସ୍ସ ୱସେନ ଚ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଜୱନାନଂ ୱସେନ ଚ, ୟଥା ଏୱଂ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଚାତି ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ଠାନଭେଦତୋ କିଚ୍ଚଭେଦେନ ଚୁଦ୍ଦସଧା ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଇତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଧୀରୋ ପରିଦୀପୟେ ପରିଦୀପେୟ୍ୟ ।
୧୮୦.ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲନାନତ୍ତୱସେନ ଭୂମିନାନତ୍ତୱସେନ, ପୁଗ୍ଗଲନାନତ୍ତୱସେନ ଚ ଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିତୋ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ବହୁଧା ହୋତି, ଇତି ୱଚନଞ୍ଚ ଧୀରୋ ୱିଭାୱୟେ ପକାସେୟ୍ୟ ।
୧୮୧.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ମତିମା ଇମସ୍ମିଂ ଏକୱିଧାଦିନୟେ କୁସଲୋ ଛେକୋ ହୋତି, ଅଭିଧମ୍ମେ ପୱତ୍ତା ଅତ୍ଥା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହତ୍ଥଗତା ହତ୍ଥପୱିଟ୍ଠା ଆମଲକା ୱିୟ ସୁଦ୍ଧମଣିକା ୱିୟ ହୋନ୍ତି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଏକୱିଧାଦିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁତ୍ଥୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୫. ପଞ୍ଚମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ବୁଦ୍ଧିୱୁଦ୍ଧିକରଂ ନୟଂ ।
ଚିତ୍ତାନଂ ଭୂମିସୁପ୍ପତ୍ତିଂ, ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଚ ॥
ଅହଂ ଇତୋ ପରଂ ବୁଦ୍ଧିୱୁଦ୍ଧିକରଂ ନୟଂ ମତିୱଦ୍ଧିକରଂ ନୟଂ ପୱକ୍ଖାମି ଦେସେସ୍ସାମି । ଚିତ୍ତାନଂ ଭୂମିସୁପ୍ପତ୍ତିଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଚ ଭୂମୀସୁ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ, ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଭୂମୀସୁ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ପୱକ୍ଖାମି ।
୧୮୩.ଦେୱାଚେୱ ମନୁସ୍ସା ଚ, ତିସ୍ସୋ ଚ ଅପାୟଭୂମିୟୋ ହୋନ୍ତି, ଗତିୟୋ ପଞ୍ଚ ତେସଂ ଦେୱମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନପେତନିରୟଗତୀନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ଗତିୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସତ୍ଥୁନା ଦସ୍ସିତା ଭଗୱତା । ତୟୋ ଭୱା ପନ କାମରୂପାରୂପଭୱୱସେନ ତୟୋ ସତ୍ଥୁନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତା ।
୧୮୪-୫.ଭୂମିୟୋ ତତ୍ଥ ତିଂସେୱ, ତାସୁ ତିଂସେୱ ପୁଗ୍ଗଲା ତତ୍ଥ ତେସୁ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ତିଂସ ଏୱ ଭୂମିୟୋ ହୋନ୍ତି, ତାସୁ ଭୂମୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ପୁଗ୍ଗଲା ତିଂସ ଏୱ ହୋନ୍ତି, ଏତାସୁ ଭୂମୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ସବ୍ବେ ଚ ପନ ପୁଗ୍ଗଲା ପଟିସନ୍ଧିକଚିତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଏକୂନୱୀସତି ହୋନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧି ଚ ନାମେସା ଏସା ପଟିସନ୍ଧି ଚ ନାମ ଦୁୱିଧା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ସମୁଦୀରିତା ସତ୍ଥୁନା କଥିତା ।
୧୮୬. ଅଚିତ୍ତକା ପଟିସନ୍ଧି, ସଚିତ୍ତକା ପଟିସନ୍ଧି ଚ ଇତି ଦୁୱିଧା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, ଅସଞ୍ଞିବ୍ରହ୍ମାନଂ ପଟିସନ୍ଧି ଅଚିତ୍ତକା ରୂପପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । ସେସା ରୂପପଟିସନ୍ଧିତୋ ସେସା ସଚିତ୍ତକା ସଚିତ୍ତକପଟିସନ୍ଧି ଞେୟ୍ୟା ପଣ୍ଡିତେନ ଜାନିତବ୍ବା । ସା ପନ ସଚିତ୍ତକା ପଟିସନ୍ଧି ଏକୂନୱୀସତି ହୋତି ।
୧୮୭.ପଟିସନ୍ଧିୱସେନେୱ ସଚିତ୍ତକପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଏୱ ୱୀସତି ପୁଗ୍ଗଲା ହୋନ୍ତି । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତାଧିକାରେ ଚିତ୍ତାଧିକାରତ୍ତା ଅଚିତ୍ତକପଟିସନ୍ଧି ରୂପପଟିସନ୍ଧି ନ ଚ ଉଦ୍ଧଟା ନ ଚ କଥିତା ମୟା ।
୧୮୮.ଅହେତୁଦ୍ୱିତିହେତୂତି, ପୁଗ୍ଗଲା ତିୱିଧା ସିୟୁଂ ଅହେତୁକଦ୍ୱିହେତୁକତିହେତୁକା ଇତି ତିୱିଧା ତିପ୍ପକାରା ପୁଗ୍ଗଲା ସିୟୁଂ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଅରିୟା ପନ ପୁଗ୍ଗଲା ଅଟ୍ଠ ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସବ୍ବେ ପୁଗ୍ଗଲା ଏକାଦସ ଈରିତା କଥିତା ଭଗୱତା ।
୧୮୯.ଭୂମୀସୁ ତିଂସଭୂମୀସୁ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଏତେସଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପଭେଦତୋ ଭୂମୀସୁ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଗଣ୍ହତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ମମ ୱଚନଂ ନିବୋଧଥ, ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥ ସୁଣାଥ ।
୧୯୦. ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ କତି ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି ? ମେ ମୟ୍ହଂ ୱଦ ତାନି ଚିତ୍ତାନି ତ୍ୱଂ କଥେହି, ସବ୍ବାସୁ ଭୂମୀସୁ ଚୁଦ୍ଦସ ଏୱ ଚିତ୍ତାନି । ତଂ ୟଥା –
ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଂ କାମପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ, ୱିୟୁତ୍ତାନି ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ।
ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହିତଞ୍ଚେୱ, ହୋନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଚୁଦ୍ଦସ ॥
୧୯୧.ସଦା ୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି, କାମେୟେୱ ଭୱେ ସିୟୁଂ ୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି କାମେୟେୱ ଭୱେ ସଦା ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସିୟୁଂ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
କାମେ ଅଟ୍ଠ ମହାପାକା, ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚ ।
ତଥା ଘାନାଦିୱିଞ୍ଞାଣତ୍ତୟଂ ପାକା ଅପୁଞ୍ଞଜା ॥
ଘାନାଦିୱିଞ୍ଞାଣତ୍ତୟନ୍ତି କୁସଲୱିପାକଘାନାଦିତ୍ତୟଂ । ପାକା ଅପୁଞ୍ଞଜା ଅକୁସଲତୋ ଜାତା ଅହେତୁକା ସତ୍ତ ୱିପାକା । ପଞ୍ଚ ରୂପଭୱେୟେୱ ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି ରୂପଭୱେୟେୱ ଭୱନ୍ତି । ଚତ୍ତାରେୱ ଅରୂପିସୁ ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି ଅରୂପୀସୁୟେୱ ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ରୂପେୱ ରୂପପାକା ୱାରୁପ୍ପପାକା ଅରୂପିସୁ ।
ନୱ ମହଗ୍ଗତା ପାକା, ରୂପାରୂପେୱ ଜାୟରେ ॥
୧୯୨. କାମରୂପଭୱେସ୍ୱେୱ ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି ।
ପୁଞ୍ଞରୂପାନି ପଞ୍ଚେୱ, ପୁଞ୍ଞଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ।
ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱୟଂ ପୁଞ୍ଞପାକଂ ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଂ ॥
ପୁଞ୍ଞପାକଂ ହସିତୁପ୍ପାଦମନୋଧାତୁକ୍ରିୟାପି ଚ ।
ଅଟ୍ଠାରସାଦିମଗ୍ଗେନ, ପଞ୍ଚ ରୂପକ୍ରିୟାପି ଚ ।
କାମରୂପଭୱେସ୍ୱେୱ, ଏତାନେୱ ସଦା ସିୟୁଂ ॥
ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି, ହୋନ୍ତି ତୀସୁ ଭୱେସୁପି ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ପଟିଘଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତାନି, ଅପୁଞ୍ଞାନି ଦସେୱ ଚ ।
ମହାପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକ୍ରିୟାନି ଚ ॥
ପୁଞ୍ଞାରୁପ୍ପାନି ଚତ୍ତାରି, ଆରୁପ୍ପକିରିୟାନି ଚ ।
କନିଟ୍ଠମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନି, ସତ୍ତ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ଚ ।
ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି, ହୋନ୍ତି ତୀସୁ ଭୱେସୁପି ॥
୧୯୩.ଠପେତ୍ୱା ପନ ସବ୍ବେସଂ, ଚତସ୍ସୋପାୟଭୂମିୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅପାୟଭୂମିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅପାୟତୋ ସେସାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଛବ୍ବୀସଭୂମୀସୁ ତେରସ ଏୱ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଚତୁତ୍ଥାରୂପାୱଚରଂ, ଅନାଗାମିଫଲାଦୟୋ ।
ମହାକ୍ରିୟା ଚ ଜାୟନ୍ତି, ତେରସାପାୟୱଜ୍ଜିତା ॥
ଅନାଗାମିଫଲାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହି ଅରହତ୍ତଫଲାନି ଗହିତାନି ।
୧୯୪.ଅପରାନି ଚତସ୍ସୋପି, ଠପେତ୍ୱାରୁପ୍ପଭୂମିୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପଭୂମିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ସେସାସୁ ଛବ୍ବୀସଭୂମୀସୁ ଅପରାନି ଛ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ମନୋଧାତୁକ୍ରିୟଞ୍ଚେୱ, ପୁଞ୍ଞଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ।
ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱୟଂ ପୁଞ୍ଞପାକଂ ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଂ ।
ଛେୱ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି, ତଥା ଉପରିୱଜ୍ଜିତେ ॥
୧୯୫.ସୁଦ୍ଧାୱାସିକଦେୱାନଂ, ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଭୂମିୟୋ ପଞ୍ଚ ଭୂମିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱୀସତିଭୂମୀସୁ ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତଂ ତଥା ।
ପଞ୍ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ଜାୟନ୍ତି, ସୁଦ୍ଧାୱାସୱିୱଜ୍ଜିତେ ॥
ଅପରାନିଦୁୱେ ହୋନ୍ତି, ପଞ୍ଚୱୀସତିଭୂମିସୁ ।
ଠପେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞଞ୍ଚ, ଚତସ୍ସୋପାୟଭୂମିୟୋ ॥
ଚତସ୍ସୋପାୟଭୂମିୟୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱାୟେୱ ପଞ୍ଚୱୀସତିଭୂମୀସୁ ଅପରାନି ଦୁୱେ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଠପେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞଞ୍ଚ, ଚତସ୍ସୋପାୟଭୂମିୟୋ ।
ସେସାସୁ ତତିୟାରୁପ୍ପଜୱନଂ ଜାୟତି ଦ୍ୱୟଂ ॥
୧୯୭.ଦ୍ୱେପି ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି, ଚତୁୱୀସତିଭୂମିସୁ ଚତସ୍ସୋପାୟଭୂମିୟୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଞ୍ଚ ନେୱସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସେସାସୁ ଚତୁୱୀସତିଭୂମୀସୁ ଦ୍ୱେପି ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଚତୁତ୍ଥତତିୟାରୁପ୍ପଂ, ଠପେତ୍ୱାପାୟଭୂମିୟୋ ।
ସେସାସୁ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପ-ଜୱନଂ ଜାୟତି ଦ୍ୱୟଂ ॥
୧୯୮.ଅପାୟଭୂମିୟୋ ହିତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ଅପାୟଭୂମିୟୋ ତିସ୍ସୋ ଉପରି ଅରୂପଭୂମିୟୋ ହିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସେସାସୁ ତେୱୀସତିଭୂମୀସୁ ଦ୍ୱେୟେୱ ପନ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଅପାୟଭୂମିୟୋ ହିତ୍ୱା, ତିସ୍ସୋଚାରୁପ୍ପଭୂମିୟୋ ।
ସେସାସୁ ପଠମାରୁପ୍ପଂ, ଜୱନଦ୍ୱୟଂ ଜାୟତି ॥
୧୯୯.ଅରୂପେ ଚ ଅପାୟେ ଚ ଅଟ୍ଠ ଭୂମିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ସେସାସୁ ବାୱୀସତିଭୂମୀସୁ ଏକାଦସୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ୟଥା –
ସବ୍ବଂ ରୂପଞ୍ଚ ୱିପାକଂ, ଠପେତ୍ୱା ସିତମାନସଂ ।
ଏକାଦସେୱ ଜାୟତି, ଅପାୟାରୂପୱଜ୍ଜିତେ ॥
୨୦୦.ସୁଦ୍ଧାୱାସେଅପାୟେ ଚ ନୱ ଭୂମିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ସେସାସୁ ଏକୱୀସାସୁ ଭୂମୀସୁ ନିଚ୍ଚମ୍ପି ଚତ୍ତାରୋ ଏୱ ମାନସା ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ସୋତାପତ୍ତିଫଲଞ୍ଚେୱ, ସକଦାଗାମିଫଲମ୍ପି ଚ ।
ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଚ, ଠପେତ୍ୱାପାୟସୁଦ୍ଧକେ ।
ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଚେୱ, ଏକୱୀସାସୁ ହୋନ୍ତି ହି ॥
୨୦୧.ଏକଂ ସତ୍ତରସସ୍ୱେୱ, ଚିତ୍ତଂ ଜାୟତି ଭୂମିସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସଅପାୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାସୁ ସତ୍ତରସସୁ ଭୂମୀସୁ ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାୟତି । ତଂ ୟଥା –
ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ଅପାୟେ ଚ, ଠପେତ୍ୱାରୁପ୍ପଭୂମିୟୋ ।
ଆଦିମଗ୍ଗୋ ଏକୋ ହୋତି, ସତ୍ତରସସୁ ଭୂମିସୁ ॥
ଦ୍ୱାଦସେୱ ତୁ ଜାୟନ୍ତେ, ଏକାଦସସୁ ଭୂମିସୁ ।
ଠପେତ୍ୱା ପନ ସବ୍ବାପି, ଭୂମିୟୋ ହି ମହଗ୍ଗତା ॥ –
ଏକୂନୱୀସତିଭୂମିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ସେସାସୁ ଏକାଦସସୁ ଭୂମୀସୁ ଦ୍ୱାଦସ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟାପୁଞ୍ଞପାକା ସତ୍ତ ଚ ପୁଞ୍ଞଜଂ ।
ଘାନାଦିତ୍ତୟଂ ସେସାସୁ, ହିତ୍ୱା ସବ୍ବା ମହଗ୍ଗତା ॥
୨୦୩.କାମାୱଚରଦେୱାନଂ ୱସେନ ଚ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱସେନ ଚ ସତ୍ତସୁ କାମାୱଚରଭୂମୀସୁ ଅଟ୍ଠ ଚିତ୍ତାନି ସବ୍ବଦା ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
କାମେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ମହାପାକାନି ଜାୟରେ ।
ସଦା ସତ୍ତସୁ ଏତାନି, ହିତ୍ୱା ତେୱୀସ ଭୂମିୟୋ ॥
୨୦୪.ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନପାକେକୋ, ଜାୟତେ ଛସୁ ଭୂମିସୁ ଏକୋ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱିପାକୋ ୱେହପ୍ଫଲାଦୀସୁ ଛସୁ ଭୂମୀସୁ ଜାୟତି । ଚତ୍ତାରି ପନ ରୂପୱିପାକଚିତ୍ତାନି ତୀସୁ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଜାୟନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ଏକୋ ପଠମରୂପୱିପାକୋ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଜାୟତି, ଏକୋ ଦୁତିୟରୂପୱିପାକୋ, ଏକୋ ତତିୟରୂପୱିପାକୋ ଚ ପରିତ୍ତାଭାଅପ୍ପମାଣାଭାଆଭସ୍ସରାନଂ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଜାୟତି, ଏକୋ ଚତୁତ୍ଥରୂପୱିପାକୋ ପରିତ୍ତସୁଭଅପ୍ପମାଣସୁଭସୁଭକିଣ୍ହାନଂ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଜାୟତି ।
୨୦୫.ଚତ୍ତାରି ପନ ଚିତ୍ତାନି, ହୋନ୍ତି ଏକେକଭୂମିସୁ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକାନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରି ପନ ଚିତ୍ତାନି ଏକେକଭୂମୀସୁ ଏକେକାସୁ ଭୂମୀସୁ ହୋନ୍ତି, ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସବ୍ବାସୁ ଭୂମୀସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ପରିଦୀପୟେ ପଣ୍ଡିତୋ କଥେୟ୍ୟ ।
୨୦୬-୭.କୁସଲାକୁସଲା କାମେ କାମେ ୱୀସତି କୁସଲାକୁସଲା, ତେସଂ ପାକା ଅହେତୁକା ତେସଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଅହେତୁକା ପଞ୍ଚଦସ ୱିପାକା ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସତ୍ତତିଂସ ମାନସା ନରକାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁପି ଜାୟରେ । ଅୱସେସାନି ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସ ଚିତ୍ତାନି କଦାଚିପି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେପି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ପଞ୍ଚଦସାନି ରୂପେ ତୁ, ଅରୂପେ ଦ୍ୱାଦସୀରିତା ।
ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରାନେୱ, କାମପାକା ସହେତୁକା ॥
ଅଟ୍ଠ ମହାକ୍ରିୟା ଚେୱ, ହସିତୁପ୍ପାଦମାନସଂ ।
ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସାନି ଚିତ୍ତାନି, ଅପାୟେସୁ ନ ଜାୟରେ ॥
୨୦୮.କାମେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ କାମାୱଚରେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ମହଗ୍ଗତା ନୱ ପାକା ନେୱ ଜାୟନ୍ତି, ଅସୀତି ହଦୟା ମାନସା ସଦା ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲାନେୱ, କୁସଲାନେକୱୀସତି ।
ସତ୍ତୱୀସତି ପାକା ଚ, ମହଗ୍ଗତୱିୱଜ୍ଜିତା ॥
କାମେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି ୱୀସତି ।
ହୋନ୍ତି ଅସୀତି ଚିତ୍ତାନି, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ୱିଭାୱିନା ॥
୨୦୯-୧୨.କାମେ କାମାୱଚରେ ଅଟ୍ଠ ମହାୱିପାକା ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚ ତଥା ଘାନାଦିୱିଞ୍ଞାଣତ୍ତୟଂ କୁସଲୱିପାକଂ ଅପୁଞ୍ଞଜା ସତ୍ତ ପାକା । ନତ୍ଥି ଆରୁପ୍ପପାକା ଚ, ରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ଅରୂପପାକା ଚ ଚତ୍ତାରୋ ରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ନତ୍ଥି । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ଅଟ୍ଠ ମହାୱିପାକା କାମସୁଗତିସତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତତ୍ତା ନ ହୋନ୍ତି, ଝାନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟମ୍ପି ନତ୍ଥି, ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟପସାଦୱିରହିତତ୍ତା କୁସଲୱିପାକଂ ଘାନାଦିତ୍ତୟଂ ନତ୍ଥି, ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନଂ ଅଭାୱତୋ ସତ୍ତ ଅକୁସଲୱିପାକା ଚ ନତ୍ଥି, ଅରୂପପାକା ଚ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ଅରୂପାନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତତ୍ତା । ଇମେହି ସହ ଚିତ୍ତେହି ଇମେହି ଚତୁୱୀସତିଚିତ୍ତେହି ସହ ତୟୋ ମଗ୍ଗା ଫଲଦ୍ୱୟଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଚ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସକଦାଗାମିଫଲାନି ଚ ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିସଂୟୁତ୍ତା ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଂୟୁତ୍ତମ୍ପି ଚ ଚତ୍ତାରୋ ହେଟ୍ଠିମା ପାକା ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ନ ଲବ୍ଭରେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅସାଧାରଣତ୍ତା ସୁଦ୍ଧୋ ଚ ଆୱାସୋ, ଅଥ ୱା ଘୋରାତିକ୍କମଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅନାଗାମିପୁଗ୍ଗଲା ସୁଦ୍ଧା ନାମ, ଚତୁରୋଘତିଣ୍ଣତ୍ତା ଖୀଣାସୱା ସୁଦ୍ଧା ନାମ, ତେସଂ ସୁଦ୍ଧାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉତ୍ତମସତ୍ତାନଂ ଆୱାସୋତିପି ସୁଦ୍ଧାୱାସୋ, ତସ୍ମିଂ ।
ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ପନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସୋତାପତ୍ତିଫଲସକଦାଗାମିମଗ୍ଗସକଦାଗାମିଫଲଅନାଗାମିମଗ୍ଗା ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ଅନାଗାମିଫଲଟ୍ଠାନଂୟେୱ ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିସଂୟୁତ୍ତା ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନଂ ସୋତାପନ୍ନେନ ୱିନାସିତତ୍ତା, ଇତି ତସ୍ମା କାରଣା ନ ଜାୟନ୍ତି । ଚତ୍ତାରୋ ହେଟ୍ଠିମୱିପାକା ହେଟ୍ଠିମାନଂ ରୂପବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତତ୍ତା ନତ୍ଥି । ସେସାନି ଏକପଞ୍ଞାସ ଚିତ୍ତାନି ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ପନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ତଥା ।
କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠ ଚ, ରୂପପୁଞ୍ଞାନି ପଞ୍ଚ ୱା ॥
ଅରୂପକୁସଲାନେୱ, ମଗ୍ଗୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚ ।
ଚକ୍ଖୁସୋତମନୋଧାତୁ, ପୁଞ୍ଞଜା ତୀରଣା ଦୁୱେ ॥
ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନପାକୋ ଚ, ଅନାଗାମିଫଲାଦୟୋ ।
ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି, କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି ୱୀସତି ॥
ରୂପାୱଚରିକା ସବ୍ବେ ସବ୍ବାନି ରୂପାୱଚରାନି ପଞ୍ଚଦସ ଚିତ୍ତାନି, କାମଧାତୁୟା ସବ୍ବେ ତେୱୀସତି ୱିପାକା।
୨୧୩.ଦୋମନସ୍ସାଦିମଗ୍ଗୋ ଚ ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଆଦିମଗ୍ଗୋ ଚ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଚ, କ୍ରିୟା ଚ ଦ୍ୱେ ଅହେତୁକା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନହସିତୁପ୍ପାଦାନି କିରିୟାନି ଚାତି ତେଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ଅରୂପଭୂମିୟଂ ନତ୍ଥି । ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକା ରୂପୀନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତତ୍ତା ନତ୍ଥି । ରୂପଜୱନାନି ହେଟ୍ଠିମଝାନାନଂ ୱିରତ୍ତତ୍ତା ନତ୍ଥି । ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣାନି ପୁଞ୍ଞଜାନି ପସାଦରହିତତ୍ତା ନତ୍ଥି । ଘାନାଦିୱିଞ୍ଞାଣାନି ପକତିୟାୟେୱ ନତ୍ଥି । କୁସଲୱିପାକା ମନୋଧାତୁ ଚକ୍ଖାଦିଗ୍ଗହିତପଞ୍ଚାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅରୂପାନଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତା ନତ୍ଥି, ଅସତି ଚକ୍ଖାଦିୱିଞ୍ଞାଣେ ସା ଚ ପୁଞ୍ଞଜା ମନୋଧାତୁ ତାୟ ଚ ଅସତିୟା ଚକ୍ଖାଦିୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ନତ୍ଥିୟେୱ । କିରିୟାମନୋଧାତୁପି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣତ୍ତାୟେୱ ନତ୍ଥି, ହସିତୁପ୍ପାଦୋପି ରୂପକାୟାଭାୱା ସିତସ୍ସାଭାୱା ନତ୍ଥି, ପୁବ୍ବେୱ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚା ଅରିୟା ରୂପଭୂମିକା, ତସ୍ମା ଆଦିମଗ୍ଗୋପି ନତ୍ଥି ।
୨୧୪.ଏୱଂ ଭୂମିୱସେନେୱ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱିଭାୱୟେ ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଭୂମିୱସେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱିଭାୱୟେ ଧୀରୋ କଥେୟ୍ୟ । ତଥା ଏୱଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଧୀରୋ ୱିଭାୱୟେ କଥେୟ୍ୟ ।
କୁସଲାକୁସଲା କାମେ,
ତେସଂ ପାକା ଅହେତୁକା ।
ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଞ୍ଚାତି,
ସତ୍ତତିଂସେୱ ମାନସାତି ॥ –
ଅୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ।
୨୧୬. ଏୱଂ ଚତୂସ୍ୱପାୟଭୂମୀସୁ ମନୁସ୍ସଭୂମିୟଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚଭୂମୀସୁ ଅହେତୁକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଜାୟନ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସାୱସେସାନି, ନ ଜାୟନ୍ତି କଦାଚିପି ଅୱସେସାନି ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସ ଚିତ୍ତାନି କଦାଚିପି ନ ଜାୟନ୍ତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତାନେୱ ।
୨୧୭.ଅହେତୁକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେହି ସତ୍ତତିଂସଚିତ୍ତେହି ସହ ଦୁହେତୁକା, ଚତୁମହାୱିପାକା ଚାତି ଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ତଥା ଏକକଂ ଦୁହେତୁକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଜାୟନ୍ତି ।
୨୧୮-୨୩.ସବ୍ବେ ମହଗ୍ଗତା ଚେୱ ସବ୍ବେ ସତ୍ତୱୀସତିୱିଧା ମହଗ୍ଗତା ଚେୱ ସବ୍ବେପି ଚ ଅନାସୱା ସବ୍ବେ ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରା ଚେୱ ଚତ୍ତାରୋ ତିହେତୁକୱିପାକା ଚ କାମେ ହସିତୁପ୍ପାଦୋ ସହେତୁକମହାକିରିୟା ଚାତି ନୱ କ୍ରିୟାପି ଚେତି ଚତ୍ତାଲୀସଂ ତଥା ଅଟ୍ଠ ଚ ଦୁହେତୁନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ନ ଜାୟନ୍ତି ।
ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ଦୁହେତୁନୋ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିୟା ଅସମତ୍ଥତାୟ ସତ୍ତୱୀସ ମହଗ୍ଗତା ନ ଜାୟନ୍ତି, ମଗ୍ଗଫଲଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରା ନ ଜାୟନ୍ତି, ତିହେତୁକୱିପାକା ତିହେତୁକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତତ୍ତା ନ ଜାୟନ୍ତି, ନୱ କିରିୟାନି ଖୀଣାସୱାନଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତ୍ତା ନ ଜାୟନ୍ତୀତି । କାମାୱଚରସତ୍ତସ୍ସ, ତିହେତୁପଟିସନ୍ଧିନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଚତୁପଞ୍ଞାସ ମାନସା ଜାୟନ୍ତି । କତମାନି ତାନି ? ଦୁହେତୁକସ୍ସ ୱୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ତଥା ଏକଞ୍ଚ କାମଧାତୁୟଂ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକା ରୂପାରୂପେସୁ ନୱ ପୁଞ୍ଞାନି ଚାତି ଚତୁପଞ୍ଞାସ ମାନସା ଜାୟନ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତିହେତୁନୋ କାମସତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ନ ଜାୟରେ ନ ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ହିତ୍ୱା, ଅଟ୍ଠାରସ କ୍ରିୟାପି ଚ ।
ନୱ ମହଗ୍ଗତା ପାକା, ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ଚ ॥
କାମପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ, ତିହେତୁପଟିସନ୍ଧିନୋ ।
ପଞ୍ଚତିଂସେୱ ଚିତ୍ତାନି, ନ ଜାୟନ୍ତି କଦାଚିପି ॥
ଛଦେୱେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚାତି ସତ୍ତସୁ ଭୂମୀସୁ ଜାତସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଦେହିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାସ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ନିଦ୍ଦିସେ କଥେୟ୍ୟ । ତଂ ୟଥା –
ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚ ।
ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହିତଞ୍ଚେୱ, କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠ ଚ ॥
ନୱ ମହଗ୍ଗତପୁଞ୍ଞାନି, ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚ ।
ସବ୍ବେ କାମୱିପାକା ଚ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲମ୍ପି ଚ ॥
ଅସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ନୱତିଂସେୱ ଚିତ୍ତାନି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ଦୀପୟେ ଦେସେୟ୍ୟ । ତଂ ୟଥା –
ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ହିତ୍ୱା, ଅଟ୍ଠାରସ କ୍ରିୟାପି ଚ ।
ନୱ ମହଗ୍ଗତା ପାକା, ସତ୍ତ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ଚ ॥
ଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତଂ ତଥା ।
ନୱତିଂସ ନ ଜାୟନ୍ତି, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଦେହିନୋ ॥
୨୨୪. ପଠମଂ ଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୁତ୍ତାନି ଚିତ୍ତାନି ଅତ୍ତନୋ ସକଦାଗାମିନୋ ଫଲେନ ସକଦାଗାମିଫଲେନ ସହ ସକଦାଗାମିପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସିୟୁଂ ।
୨୨୫.ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ୱୁତ୍ତାନି, ଠପେତ୍ୱା ପଟିଘଦ୍ୱୟଂ ଦୁତିୟଞ୍ଚ ଫଲଂ ସକଦାଗାମିଫଲଞ୍ଚ ହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅନାଗାମିଫଲେନ ସହ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତାନି ୟାନି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ଅତ୍ଥି, ତାନି ଅନାଗାମିସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଜାୟନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ୱିନିଦ୍ଦିସେ ।
୨୨୬.କତି ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି, କାମେ ଅରହତୋ ପନ କାମେ ସତ୍ତସୁ କାମଭୂମୀସୁ ଜାତସ୍ସ ଅରହତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ କତି ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି ? ଚତ୍ତାରି ଚ ଚତ୍ତାରୀସଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି କାମେ ସତ୍ତସୁ କାମଭୂମୀସୁ ଜାତସ୍ସ ଅରହତୋ ସିୟୁଂ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ତଂ ୟଥା –
ତେୱୀସ କାମପାକାନି, କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି ୱୀସତି ।
ଅରହତ୍ତଫଲେନେୱ, କାମେ ଅରହତୋ ସିୟୁଂ ॥
୨୨୭.ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂଚତୁନ୍ନମ୍ପି ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସକଂ ସକଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ହି ତେ ହି ସଚ୍ଚଂ ତଂ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ୱଚନଂ । ତେ ମଗ୍ଗା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ।
୨୨୮.ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତୀସ୍ୱେୱ, ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିସୁ ତୀସୁ ଏୱ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ଜାତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପଞ୍ଚତିଂସ ଏୱ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ୱିନିଦ୍ଦିସେ ଉଚ୍ଚାରେୟ୍ୟ । ତଂ ୟଥା –
ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ହିତ୍ୱା, ଅପୁଞ୍ଞାନି ଦସେୱ ଚ ।
କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ନୱ ପୁଞ୍ଞା ମହଗ୍ଗତା ॥
ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱୟଂ ପୁଞ୍ଞପାକଂ ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଂ ।
ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱ, ପୁଞ୍ଞଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ।
ପଠମଜ୍ଝାନପାକୋ ଚ, ପଞ୍ଚତିଂସେୱ ଜାୟରେ ॥
୨୨୯-୨୩୪.ଘାନାଦୀସୁ ପସାଦେସୁ ପୱତ୍ତଂ କୁସଲୱିପାକଂ ୱିଞ୍ଞାଣତ୍ତୟଂ ସତ୍ତ ଅପୁଞ୍ଞଜା ପାକା ଅଟ୍ଠ ମହାପାକା ତଥା ଉପରିଝାନଭୂମୀସୁ ଜାତା ପାକା ଆରୁପ୍ପା ଚତ୍ତାରୋ ୱିପାକାପି ଚ ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜା ଅଟ୍ଠାରସ କ୍ରିୟା ଚେୱ ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ଚ ଏତାନି ଚତୁପଞ୍ଞାସ ଚିତ୍ତାନି ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ତୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଦେହିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ନ ଚ ଲବ୍ଭରେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତାସୁ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଅପୁଞ୍ଞପଞ୍ଚକଂ ହିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପଠମଫଲେନ ସହ ଏକତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟରେ ଜାୟନ୍ତି । ସକଦାଗାମିନୋ ତତ୍ଥ ତୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ଜାତସ୍ସ ସକଦାଗାମିନୋ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ପଠମଂ ଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ସକଦାଗାମିଫଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକତିଂସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟରେ । ଅନାଗାମିସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ତୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ଏୱ ଜାତସ୍ସ ଅନାଗାମିସ୍ସ ଦୁତିୟଂ ଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲଚିତ୍ତେନ ସହ ଏକତିଂସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ, ପୁଞ୍ଞଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ।
ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱ, କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି ୱୀସତି ॥
୨୩୬-୭. ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ସମ୍ଭୱୋ ପାକୋ ସତ୍ତୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ଅରହନ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଜାୟରେ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତୀସ୍ୱେୱ ତୀସୁ ଏୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ଜାତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତତିୟଜ୍ଝାନପାକେନ ସହ ଛତ୍ତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ହିତ୍ୱା, ଅପୁଞ୍ଞାନି ଦସେୱ ଚ ।
କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ନୱ ପୁଞ୍ଞମହଗ୍ଗତା ॥
ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱୟଂ ପୁଞ୍ଞପାକଂ ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଂ ।
ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱ, ପୁଞ୍ଞଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ॥
ଦୁତିୟଜ୍ଝାନପାକେନ, ତତିୟଜ୍ଝାନପାକତୋ ।
ଛତ୍ତିଂସେୱ ଚ ଚିତ୍ତାନି, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଦେହିନୋ ॥
୨୩୮-୨୪୧.ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ, ହିତ୍ୱା ୱାପୁଞ୍ଞପଞ୍ଚକଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ସହ ବାତ୍ତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଜାୟନ୍ତି । ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ, ଠପେତ୍ୱା ପଠମଂ ଫଲଂ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଠମଂ ଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲଚିତ୍ତେନ ସହ ବାତ୍ତିଂସ ଚିତ୍ତାନି, ସକଦାଗାମିସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦୁତିୟଂ ଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲେନ ସହ ବାତ୍ତିଂସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଅସ୍ସ ଅନାଗାମିନୋ ଭୱନ୍ତି । ଅରହନ୍ତସ୍ସ ତୀସ୍ୱେୱ, ଅଟ୍ଠୱୀସତି ଅତ୍ତନୋ ତୀସୁ ଏୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ଜାତସ୍ସ ଅରହତୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତତିୟଜ୍ଝାନପାକତୋ ପାକେହି ସହ ଅଟ୍ଠୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ, ପୁଞ୍ଞଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ।
ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱ, କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି ୱୀସତି ॥
ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପାକୋ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସମ୍ଭୱୋ ।
ତତିୟଜ୍ଝାନପାକୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୱୀସତି ମାନସା ॥
୨୪୨-୬.ପରିତ୍ତକସୁଭାଦୀନଂ, ଦେୱାନଂ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିପାକେନ ସହ ପଞ୍ଚତିଂସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ତତ୍ଥେକ-ତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟରେତତ୍ଥ ତାସୁ ତୀସୁ ପରିତ୍ତକସୁଭାଦୀନଂ ଭୂମୀସୁ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଚ ଏକତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟରେ । ୟଥା ଏୱଂ ସକଦାଗାମିନୋ ଏକତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟରେ । ତଥା ଅନାଗାମିନୋ ଏକତିଂସ ଜାୟରେ । ତତ୍ଥେୱ ତାସୁ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଏୱ ଜାତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସତ୍ତୱୀସତି ମାନସା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଏୱଂ ୱେହପ୍ଫଲେ ୱେହପ୍ଫଲଭୂମିୟଂ ଜାତାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସେକ୍ଖାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସବ୍ବେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ମାନସା ହୋନ୍ତି । ପଞ୍ଚସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସିକଭୂମୀସୁ ଜାତସ୍ସ ଅନାଗାମିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଏକତିଂସେୱ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ପରିଦୀପୟେ ଦେସେୟ୍ୟ । ତତ୍ଥେୱ ତାସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମୀସୁ ଏୱ ଜାତସ୍ସ ଅରହତୋ ସତ୍ତୱୀସତି ମାନସା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ରୂପୀସୁ ପଞ୍ଚଦସସୁ ରୂପିଭୂମୀସୁ ଜାତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଚିତ୍ତାନି ୱିଭାୱିନା ଧୀରେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ଜାନିତବ୍ବାନି ।
୨୪୭.ଚତୁୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି, ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ପଠମଆରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଚତୁୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ୱିନିଦ୍ଦିସେ । ତଂ ୟଥା –
ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ହିତ୍ୱା, ଅପୁଞ୍ଞାନି ଦସେୱ ଚ ।
କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ଆରୁପ୍ପକୁସଲାନି ଚ ।
ପଠମାରୁପ୍ପପାକୋ ଚ, କ୍ରିୟାୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଚ ॥
୨୪୮-୨୫୧.ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ, ଠପେତ୍ୱାପୁଞ୍ଞପଞ୍ଚକଂତତ୍ଥ ତିସ୍ସଂ ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଏୱ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅପୁଞ୍ଞପଞ୍ଚକଂ ହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ସହ ୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ତତ୍ଥ ତିସ୍ସଂ ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ସକଦାଗାମିନୋ, ଅନାଗାମିନୋପି ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ଫଲଂ ୱିନା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ସହ ୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ତତ୍ଥ ତିସ୍ସଂ ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଏୱ ଜାତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦସ ପଞ୍ଚ ମାନସା ଚ ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ମହାକ୍ରିୟାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ଚତ୍ୱାରୁପ୍ପକ୍ରିୟାନି ଚ ।
ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପାକୋ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚାପି ମାନସଂ ॥
ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ତେୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ହିତ୍ୱା, ଅପୁଞ୍ଞାନି ଦସେୱ ଚ ।
କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ପୁଞ୍ଞାରୂପୂପରୀ ତୟୋ ।
ଦୁତିୟାରୁପ୍ପପାକୋ ଚ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚାପି ମାନସଂ ॥
ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ୱତ୍ୱା କଥେତ୍ୱା ଧୀରୋ ପଣ୍ଡିତୋ ୱିଭାୱୟେ ଦେସେୟ୍ୟ । ଏତ୍ଥ ଏତିସ୍ସଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାତାନଂ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନମ୍ପି ଏକୂନୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହିତଂ ତଥା ।
କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ପୁଞ୍ଞାରୂପୂପରୀ ତୟୋ ॥
ଦୁତିୟାରୁପ୍ପପାକୋ ଚ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚାପି ମାନସଂ ।
ସକସକଫଲେନେୱ, ଚିତ୍ତାନେକୂନୱୀସତି ॥
୨୫୨.ଚୁଦ୍ଦସେୱ ତୁ ଚିତ୍ତାନି ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ କିରିୟଚିତ୍ତାନି ଦ୍ୱାଦସ ଏକୋ ପାକୋ ଅରହତ୍ତଫଲଞ୍ଚାତି ଚୁଦ୍ଦସେୱ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ମହାକ୍ରିୟାନି ଅଟ୍ଠେୱ, କ୍ରିୟାରୂପୂପରୀ ତୟୋ ।
ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚ ସକୋ ପାକୋ, ଅରହତ୍ତଫଲମ୍ପି ଚ ॥
୨୫୩.ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ, ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ତତିୟଅରୂପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ବାୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ପକାସୟେ । ତଂ ୟଥା –
ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ହିତ୍ୱା, ଅପୁଞ୍ଞାନି ଦସେୱ ଚ ।
କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ପୁଞ୍ଞାରୂପୂପରୀ ଦୁୱେ ।
ତତିୟାରୁପ୍ପପାକୋ ଚ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚାପି ମାନସଂ ॥
୨୫୪-୫.ଅଟ୍ଠାରସେୱ ଚିତ୍ତାନି, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଟ୍ଠାରସ ଏୱ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟରେ । ତଂ ୟଥା –
ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହିତଂ ତଥା ।
ମହାପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ପୁଞ୍ଞାରୂପୂପରୀ ଦୁୱେ ॥
ଅଟ୍ଠାରସେୱ ପାକେନ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲେନ ଚ ।
ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚାପି ମାନସଂ, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଜାୟରେ ॥
ସକଦାଗାମିନୋ ପଠମଂ ଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ସକଦାଗାମିନୋ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଦୁତିୟଂ ଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ସହ ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତାନି ଏୱ ଅନାଗାମିସ୍ସ ଜାୟରେ ।
୨୫୬.ତେରସେୱ ଚ ଚିତ୍ତାନି, ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ତତିୟଅରୂପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେରସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ୱିନିଦ୍ଦିସେ । ତଂ ୟଥା –
ମହାକ୍ରିୟାନି ଅଟ୍ଠେୱ, କ୍ରିୟାରୂପୂପରୀ ଦୁୱେ ।
ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପାକୋ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚାପି ମାନସଂ ॥
୨୫୭.ଏକୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଚତୁତ୍ଥଅରୂପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଏକୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ଇତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଧୀରୋ ୱିନିଦ୍ଦିସେ । ତଂ ୟଥା –
ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ହିତ୍ୱା, ଅପୁଞ୍ଞାନି ଦସେୱ ଚ ।
କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚାପି ମାନସଂ ।
ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ, ସପାକେନେକୱୀସତି ॥
୨୫୮-୨୬୦.ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ, ସତ୍ତରସ ଚିତ୍ତାନି ଧୀରୋ ପକାସୟେ । ତଂ ୟଥା –
ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହିତଂ ତଥା ।
କାମପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲମ୍ପି ଚ ।
ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ, ସପାକୋ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବମ୍ପି ଚ ॥
ସକଦାଗାମିନୋ ପଠମଂ ଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ତାନି ଏୱ ଚିତ୍ତାନି ସଫଲେନ ହୋନ୍ତି । ସକଦାଗାମିନୋ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଦୁତିୟଂ ଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ସତ୍ତରସ ମାନସା ଅନାଗାମିସ୍ସ ହୋନ୍ତି । ଦ୍ୱାଦସେୱ ତୁ ଚିତ୍ତାନି, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ଅରହନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସ ଏୱ ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –
ମହାକ୍ରିୟାନି ଅଟ୍ଠେୱ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚାପି ମାନସଂ ।
ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚ କ୍ରିୟାରୂପଂ, ପାକୋ ଅରହତୋ ଫଲଂ ॥
ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଭୂମୀସୁ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ୱିଦୂ ଧୀରୋ ୱିଭାୱୟେ ।
୨୬୧-୨.ହେଟ୍ଠିମାନଂ ଅରୂପୀନଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଉପରୂପରି ଜାତା ଅରୂପକୁସଲା ଚେୱ କିରିୟାପି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଭାଗେ ଜାତାନଂ ଅରୂପୀନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ଆରୁପ୍ପା ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ଜାତା ଅରୂପାୱଚରା ପନ ନେୱ ଜାୟନ୍ତି । କସ୍ମା କାରଣାତି ? କିର ମୟା ସୁତଂ, ହେଟ୍ଠିମଝାନେସୁ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱତୋ ଦିଟ୍ଠଦୋସଭାୱତୋ ନେୱ ଜାୟନ୍ତି ।
୨୬୩-୫.ଠପେତ୍ୱା ପଠମଂ ମଗ୍ଗଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଠପେତ୍ୱା କୁସଲାନୁତ୍ତରା ତୟୋ ତୟୋ ଅନୁତ୍ତରା କୁସଲା ତୟୋ ମଗ୍ଗା, କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞାନି ଅଟ୍ଠ, ତଥା ଦସ ଅପୁଞ୍ଞାନି ଚିତ୍ତାନି, ଅରୂପପୁଞ୍ଞାନି ଚତ୍ତାରି । ସବ୍ବେ ପାକା ଅନୁତ୍ତରା ସବ୍ବାନି ଲୋକୁତ୍ତରଫଲାନି, ପଠମାରୁପ୍ପପାକୋ ଚ ନୱ କାମକିରିୟାପି ଚ, ଅରୂପାପି ସବ୍ବା କିରିୟା, ଏତାନି ପନ ତେଚତ୍ତାଲୀସ ମାନସା ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
୨୬୬-୭. ସବ୍ବୋ ତେୱୀସତିକାମୱିପାକୋ, ସବ୍ବୋ ପନ୍ନରସୱିଧୋ ମହଗ୍ଗତୋ ରୂପୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ମନୋଧାତୁ କିରିୟାମନୋଧାତୁ, ଦୋମନସ୍ସଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚ ଆଦିମଗ୍ଗୋ ଚ ତଥା ଉପରି ଜାତା ତୟୋ ଅରୂପପାକା ଚାତି ଛଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ଏତ୍ଥ ଏତିସ୍ସଂ ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ନତ୍ଥି ।
୨୬୮-୯.ୱୁତ୍ତେସୁପନ ଚିତ୍ତେସୁ, ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ କୁସଲପାକକିରିୟାୱସେନ ପଠମାରୁପ୍ପତ୍ତୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାକୋ ଚାତି ଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାୟନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସେସଦ୍ୱୟେ ପଠମଦୁତିୟାରୁପ୍ପତୋ ସେସଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଭୂମିଦ୍ୱୟେ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଂ କୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ଜାତଂ ଅରୂପତ୍ତୟଂ ହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପାକା ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟା ଜାନିତବ୍ବା ।
୨୭୦-୩.ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅନାସୱା, ୱିପାକା ଚତ୍ତାରି ଲୋକୁତ୍ତରଫଲଚିତ୍ତାନି, ସବ୍ବେ ସବ୍ବାନି ଚ ଚତୂସୁ ଆରୁପ୍ପଭୂମୀସୁ ହୋନ୍ତି । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନେନ ଚିତ୍ତେନ ସହ କାମେ ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟା, ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପକିରିୟାପି ଚାତି ତେରସ ଏୱ କିରିୟା ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଜାୟନ୍ତି । ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପକିରିୟଂ ହିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସ ଏୱ କିରିୟା ହୋନ୍ତି । ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟାନି ହିତ୍ୱା ଏକାଦସ କିରିୟା ହୋନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଜାତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟତତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟାନି ହିତ୍ୱା ଦସେୱ କିରିୟା ଞେୟ୍ୟା ଜାନିତବ୍ବା ।
ଅରହତୋ ପନ ଚିତ୍ତାନି, ହୋନ୍ତି ଏକୂନୱୀସତି ।
ଅରହତ୍ତଂ କ୍ରିୟା ସବ୍ବା, ଠପେତ୍ୱାୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ॥
ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବା କିରିୟା, ଅରହତ୍ତଫଲଞ୍ଚାତି ଏକୂନୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ଅରହତୋ ପନ ହୋନ୍ତି । ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ କିଞ୍ଚାପି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ହୋନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ଅଞ୍ଞେସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସେକ୍ଖାନମ୍ପି ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଏକୂନୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୭୫-୬.ଚତୁନ୍ନଂଫଲଟ୍ଠାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଞ୍ଚ ତିହେତୁକପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଚ ତେରସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ପକାସୟେ । ତଂ ୟଥା – ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ମହାୱିପାକାନି, ନୱ ରୂପାରୂପପାକା ଚ ଇମେ ତେରସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି ।
୨୭୭-୯.ଚତୁନ୍ନଂ ଫଲଟ୍ଠାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଞ୍ଚ ଦୁହେତୁକପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଚ ଞାଣପରିହୀନାନି ଚତ୍ତାରି ୱିପାକାନି ଏୱ ଜାୟରେ । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି, ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟଦେହିନଂ ଅରିୟଗତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସତ୍ତରସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା – ଦୁୱେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି, ମନୋଧାତୁତ୍ତୟସନ୍ତୀରଣାନି, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଞ୍ଚ ଇମେ ସତ୍ତରସ ଏୱ ହୋନ୍ତି ।
୨୮୦-୫.ହେଟ୍ଠା ତିଣ୍ଣଂ ଫଲଟ୍ଠାନଂ, ତିହେତୁକପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ମହଗ୍ଗତାନି ଏୱ କୁସଲାନି ହୋନ୍ତି । ତିଣ୍ଣଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ, ଆଦିତୋ ତିଣ୍ଣଂ ଅରିୟାନଂ ହେଟ୍ଠା ଅରିୟାନଂ ତେରସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ନିଦ୍ଦିସେ । ଅଟ୍ଠେୱ କାମପୁଞ୍ଞାନି, ଅପୁଞ୍ଞତୋ ଅକୁସଲୱସେନ ଦିଟ୍ଠିହୀନା ଚତ୍ତାରୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାପି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ତେରସ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ହେଟ୍ଠା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫଲଟ୍ଠାନଂ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସବ୍ବପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଅହେତୁକଦୁହେତୁକତିହେତୁକପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଦୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱୟମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଜାୟତେ । ତିଣ୍ଣଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଏୱ ଜାୟରେ । ତଂ ୟଥା –
ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିୟୁତ୍ତାନି, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତମ୍ପି ଚ ।
ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ସକଂ ସକଂ ॥
ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସକଂ ସକଂ ଏକମେୱ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଭୱେ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଧୀରୋ ପଣ୍ଡିତୋ ୱିଭାୱୟେ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପକାସୟେ ।
୨୮୬-୯.ମୟା ଭୱେସୁ ଚିତ୍ତାନଂ, ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଚ । ଭୱେସୁ ସବ୍ବଭୱେସୁ ଚିତ୍ତାନଂ, ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଚ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଭିଧମ୍ମିକଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଟୱତ୍ଥାୟ ଛେକଭାୱାୟ ମୟା ପକାସିତା । ଏୱଂ ସବ୍ବମିଦଂ ଚିତ୍ତଂ, ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଭେଦତୋ ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଭେଦତୋ ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ବହୁଧାପି ଚ ବହୁପ୍ପକାରମ୍ପି ଚ ହୋତି । ଇତି ଗହଣଂ ୱିଭାୱିନା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ । ସକ୍କା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ମୟା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁସାରେନ ଭେଦୋ ଚିତ୍ତଭେଦୋ ୱିଭାୱିନା ଞାତୁଂ ୱିଜାନିତୁଂ ସକ୍କା । ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରଭୀତେନ ମୟା ଇଦଂ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଦୀପକୱଚନଂ ସଂଖିତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବାପରଂ ୱିଲୋକେତ୍ୱା, ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିଭାୱିନା ଗହେତବ୍ବଂ ।
୨୯୦.ଇମଞ୍ଚାଭିଧମ୍ମାୱତାରଂ ସୁସାରଂ, ୱରଂ ସତ୍ତମୋହନ୍ଧକାରପ୍ପଦୀପଂ ଇମଞ୍ଚ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରପ୍ପକରଣଂ ସୁସାରଂ ସୁନ୍ଦରସାରଭୂତଂ ୱରଂ ସତ୍ତଅନ୍ଧକାରସଦିସେ ମୋହେ ପଦୀପଂ ପଜ୍ଜୋତପ୍ପଦୀପଂ ୟୋ ନରୋ ସାଧୁକଂ ଚିନ୍ତେତି ୱାଚେତିପି, ତଂ ନରଂ ରାଗଦୋସା ଚିରଂ ଚିରକାଲଂ ନୋପୟନ୍ତି ନ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଞ୍ଚମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୬. ଛଟ୍ଠୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗୱଣ୍ଣନା
ଏତେସଂ ପନ ଚିତ୍ତାନଂ, ଆରମ୍ମଣମିତୋ ପରଂ ।
ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମହଂ ତେନ, ୱିନା ନତ୍ଥି ହି ସମ୍ଭୱୋ ॥
ଇତୋ ପରଂ ଇତୋ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପରଂ ଅହଂ ଏତେସଂ ପନ ଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମି । ହି କସ୍ମା ? ତେନ ୱିନା ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚିତ୍ତାନଂ ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି ୟସ୍ମା କାରଣା, ତସ୍ମା କାରଣା ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମି ।
ରୂପଂସଦ୍ଦଂ ଗନ୍ଧଂ ରସଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଧମ୍ମମେୱ ଚ ।
ଛଧା ଆରମ୍ମଣଂ ଆହୁ, ଛଳାରମ୍ମଣକୋୱିଦା ॥
ଛଳାରମ୍ମଣେସୁ ଛେକା ପଣ୍ଡିତା ଆରମ୍ମଣଂ ଛଧା ଛପ୍ପକାରଂ ଆହୁ କଥେସୁଂ ।
୨୯୩.ତତ୍ଥ ଭୂତେ ଉପାଦାୟ । ତତ୍ଥ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଭୂତେ ଉପାଦାୟ ଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ୱଣ୍ଣୋ ଚତୁସମୁଟ୍ଠିତୋ କମ୍ମଚିତ୍ତଉତୁଆହାରସଙ୍ଖାତେହି ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସମୁଟ୍ଠିତୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ନିଦସ୍ସନେନ ସହ ପୱତ୍ତୋ ପଟିଘେନ ସହ ପୱତ୍ତୋ ରୂପାରମ୍ମଣସଞ୍ଞିତୋ ।
୨୯୪.ଦୁୱିଧୋପି ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ସଦ୍ଦୋ ଚିତ୍ତୋତୁସମ୍ଭୱୋ ସଦ୍ଦୋ ଦୁୱିଧୋପି ମୁନିନା ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚିତ୍ତୋତୁସମ୍ଭୱୋ, ସୱିଞ୍ଞାଣକସଦ୍ଦୋୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । କଥଂ ? ୱଚୀଭେଦକଚିତ୍ତେନ ଭୂତାୟ ଜାତାୟ ଭୂମିୟା ପଥୱୀଧାତୁୟା ୱିକାରତା ପଥୱୀଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ଅତିଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣତା ୱିକାରତା ନାମ । ସା ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦିଣ୍ଣଘଟ୍ଟନସ୍ସ କମ୍ମଜପଥୱୀଧାତୁୟା ଘଟ୍ଟନସ୍ସ କାରଣଂ ଚିତ୍ତଜପଥୱୀଧାତୁୟା କମ୍ମଜପଥୱୀଧାତୁୟା ଘଟ୍ଟନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ହୋତି ।
୨୯୫.ଅୱିଞ୍ଞାଣକସଦ୍ଦୋ ୟୋ ସୋ ଅୱିଞ୍ଞାଣକସଦ୍ଦୋ ଉତୁସମୁଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ଅୟଂ ଦୁୱିଧୋପି ସଦ୍ଦୋ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣତଂ ଗତୋ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ।
୨୯୬.ଧରୀୟତୀତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜନେହି ଧରୀୟତେତି ଗନ୍ଧୋ । ଗମୁ ସପ୍ପ ଗତିମ୍ହି, ଧର ଧାରଣେ । ସୂଚନତୋ ଅତ୍ତନୋ ସାଧାରଣସ୍ସ ପୁପ୍ଫାଦିନୋ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପକାସନତୋପି ୱା ଗନ୍ଧୋ ନାମ । ଗନ୍ଧ ସୂଚନେ । ଅୟଂ ଗନ୍ଧୋ ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନୋ। ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣସମ୍ମତୋ ।
୨୯୭.ରସମାନାରସନ୍ତୀତି, ରସୋତି ପରିକିତ୍ତିତୋ ଜନା ରସମାନା ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ରସନ୍ତି ଅନୁଭୱନ୍ତି, ଇତି ୟସ୍ମା କାରଣା, ତସ୍ମା କାରଣା ରସୋ ଇତି ରସୋ ନାମ ପଣ୍ଡିତେହି ପରିକିତ୍ତିତୋ, ସୋ ରସୋ ଚତୁସମ୍ଭୂତୋ ରସାରମ୍ମଣନାମକୋ ।
୨୯୮.ଫୁସୀୟତୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଜନେହି ଫୁସୀୟତୀତି ତସ୍ମା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପଥୱୀତେଜୱାୟୱୋ । ତଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଚତୁସମ୍ଭୂତଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ମତଂ ।
୨୯୯.ସବ୍ବଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ହିତ୍ୱା ରୂପାଦିପଞ୍ଚକଂ ରୂପାଦିପଞ୍ଚକଂ ହିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ନାମଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଚେତସିକନିବ୍ବାନନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚପସାଦସୁଖୁମରୂପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ଚ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣାନି ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣସଞ୍ଞିତଂ ।
୩୦୦.ଛାରମ୍ମଣାନିଲବ୍ଭନ୍ତି, କାମାୱଚରଭୂମିୟଂ କାମାୱଚରଭୂମିୟଂ ଛାରମ୍ମଣାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତୀଣି ରୂପାୱଚରେ ରୂପସଦ୍ଦଧମ୍ମାରମ୍ମଣୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅରୂପେ ପନ ଏକେକଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଲବ୍ଭତି ।
୩୦୧-୩.ଖଣୱତ୍ଥୁପରିତ୍ତତ୍ତା, ଆପାଥଂ ନ ୱଜନ୍ତି ୟେ ୟେ ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ୱିସୟା ଖଣୱତ୍ଥୁପରିତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନଂ ଖଣସ୍ସ ପରିତ୍ତତ୍ତା ମନ୍ଦତ୍ତା ତେସଂ ଅପ୍ପାୟୁକତ୍ତା ୱତ୍ଥୁପରିତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନଂ ଅତିଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଆପାଥଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ପାକଟଭାୱଂ ନ ୱଜନ୍ତି, ପଞ୍ଚପସାଦେସୁ ଘଟ୍ଟନକିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେନ୍ତି, ତେ ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ୱିସୟା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତି । ଇତି ୟେସଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ମତଂ ହୋତି । କିରାତି ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବାୱ ତେ ଏୱଂ ୱାଦିନୋ ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା, ମୟା ପଟିସେଧିତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭୂତଂ ସଦ୍ଦଂ ନ ପଟିଅନୁଭୋତି, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭୂତଂ ରୂପଂ ନ ପଟିଅନୁଭୋତି । ଇତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗୋଚରଂ ନେୱ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତାନଂ ତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଞ୍ଚ ଗୋଚରଂ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଙ୍ଖାତଂ ଜୱନଂ ପନ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ଇତି ୱଚନସ୍ସ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ରୂପାଦୟୋ ପନ ୱିସୟା ରୂପାଦିପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ଏୱ ହୋନ୍ତି ।
୩୦୪-୬.ଦିବ୍ବଚକ୍ଖାଦିଞାଣାନଂ, ରୂପାଦୀନେୱ ଗୋଚରା ତାନି ରୂପାଦୀନି ଏୱ ଗୋଚରା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖାଦିଞାଣାନଂ ଅନାପାଥଗତାନଂ ଏୱ ପାକଟଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନେୱ । ଇତିପି ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଭୱନ୍ତଂ, ତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ କଥଂ କେନ ପକାରେନ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ ? ଏୱଂ ସତି ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତେ ସତି ଏତେସଂ ରୂପାରମ୍ମଣଧମ୍ମାରମ୍ମଣାନଂ ନିୟମୋପି କଥଂ ଭୱେ କେନ ପକାରେନ ଭୱେୟ୍ୟ ? ସବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତଂ ଏତଂ ସବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଛବ୍ବିଧଂ ଛପ୍ପକାରଂ ଭଗୱତା ସମୁଦୀରିତଂ । ତଂ ପରିତ୍ତତ୍ତିକାଦୀନଂ ୱସେନ ବହୁପ୍ପକାରେହି ମତଂ ।
୩୦୭.ସବ୍ବୋ କାମୱିପାକୋ ଚ ସବ୍ବୋ ତେୱୀସତିକାମୱିପାକୋ ଚ କ୍ରିୟାହେତୁଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚ ମନୋଧାତୁହସିତୁପ୍ପାଦୱସେନ କିରିୟାହେତୁଦ୍ୱୟମ୍ପି ଚାତି ପଞ୍ଚୱୀସତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଏକନ୍ତକାମାୱଚରାରମ୍ମଣା ସିୟୁଂ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ।
୩୦୮-୧୦.ଇଟ୍ଠାଦିଭେଦା ପଞ୍ଚେୱ, ରୂପସଦ୍ଦାଦୟୋ ପନ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଟିପାଟିୟା ଅନୁକ୍କମେନ ଗୋଚରା ହୋନ୍ତି । ରୂପାଦିପଞ୍ଚକଂ ସବ୍ବଂ, ମନୋଧାତୁତ୍ତୟସ୍ସ ତୁ ମନୋଧାତୁତ୍ତୟସ୍ସ ପନ ସବ୍ବଂ ରୂପାଦିପଞ୍ଚକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଏତେସଂ ତେରସନ୍ନଂ ପନ ଚିତ୍ତାନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ଗୋଚରୋ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ନାରୂପଂ ନାମଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ କରୋନ୍ତି । ନ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ କରୋନ୍ତି । ନାତୀତଂ ଅତୀତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ କରୋନ୍ତି। ନ ଚନାଗତଂ ଅନାଗତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ କରୋନ୍ତି ଏୱ । ହି ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତମାନୋ ଗୋଚରୋ ଏତେସଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ, ମନୋଧାତୁତ୍ତୟସ୍ସ ଚାତି ତେରସନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱତ୍ତମାନଂ ଏୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଏୱ ।
୩୧୧.ତେରସେତାନି ଚିତ୍ତାନି, ଜାୟନ୍ତେ କାମଧାତୁୟଂ ଏତାନି ତେରସ ଚିତ୍ତାନି କାମଧାତୁୟଂ ଜାୟନ୍ତି, ରୂପାୱଚରେ ପୁଞ୍ଞଜାନି ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାନି, କିରିୟାମନୋଧାତୁ ଚାତି ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି ଜାୟନ୍ତି । ଅରୂପିସୁ ଅରୂପଭୂମୀସୁ ନେୱ କିଞ୍ଚିପି ଏକମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ନେୱ ଜାୟତି ।
୩୧୨-୩.ମହାପାକାନମଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମହାୱିପାକାନଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚାନଂ ରୂପାଦିଛପରିତ୍ତାନି ଗୋଚରା । ସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟସ୍ସପି ପୱତ୍ତିୟଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟକିଚ୍ଚସ୍ସ, ଛଦ୍ୱାରେସୁ ତଦାଲମ୍ବଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ରୂପାଦିଛପରିତ୍ତାନି ଗୋଚରା । ରୂପାଦୟୋ ପରିତ୍ତା ଛ, ହସିତୁପ୍ପାଦଗୋଚରା ହସିତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ରୂପାଦୟୋ ଛ ପରିତ୍ତା ଗୋଚରା ହୋନ୍ତି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପଟୁପ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ୟେ ଗୋଚରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ମନୋଦ୍ୱାରେ ତିକାଲିକା ୟେ ଗୋଚରା ତିକାଲିକା ତୀସୁ କାଲେସୁ ନିୟୁତ୍ତା ।
୩୧୪-୫.ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚିତ୍ତଞ୍ଚ, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପମାନସଂ କୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ଛବ୍ବିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ମହଗ୍ଗତଗୋଚରଂ ନିୟତଂ ନିୟତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଂ ଛବ୍ବିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ମହଗ୍ଗତଗୋଚରଂ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକୁସଲାରମ୍ମଣଂ, ତେସୁ ଦ୍ୱେ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପପାକା ‘‘ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ କୁସଲଝାନସ୍ସ ୟଂ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସକସକକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଏୱ ତେସଂ ୱିପାକାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା ହି, ଏକନ୍ତେନ ଅନଞ୍ଞତୋ ଅଟ୍ଠାନାସୱଚିତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପମାଣୋୱ ନିବ୍ବାନଂ ଏୱ ଗୋଚରଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି। ହି କସ୍ମା କାରଣା ? ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା, ନ ଅଞ୍ଞତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ।
୩୧୬-୩୨୦.ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣହୀନା ଚ, କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞତୋ କାମାୱଚରକୁସଲୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣହୀନା ଚ କ୍ରିୟତୋ କିରିୟୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣହୀନା ଚ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲାନି ଚ ତେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଚେୱ ମହଗ୍ଗତଗୋଚରା ଚ, ତେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା ? ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା। ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସଂୟୁତ୍ତା, ପୁଞ୍ଞତୋ କୁସଲୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା, କ୍ରିୟତୋ କିରିୟୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ତଥା ଅଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟଞ୍ଚ କିରିୟାୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଚ ଏକାଦସନ୍ନଂ ଏତେସଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଗୋଚରୋ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ଇମେ ଏକାଦସ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାପି ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା ? ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା । ୟାନି ୱୁତ୍ତାୱସେସାନି ୱୁତ୍ତତୋ ଚିତ୍ତତୋ ସେସାନି ୟାନି ଚିତ୍ତାନି, ତାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାନୀତି ୱିଭାୱିନା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ।
ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକଂ ସମତ୍ତଂ ।
ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚିତ୍ତଞ୍ଚ, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପମାନସଂ ।
ଛବ୍ବିଧଂ ପନ ଏକନ୍ତଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ସିୟା ॥
୩୨୨-୬.ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ, ମନୋଧାତୁତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ତେରସନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଗୋଚରା ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୱ, ଅଟ୍ଠ କାମମହାୱିପାକା ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚୱସେନ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଗୋଚରା, ଚୁତିକିଚ୍ଚୱସେନ ଅତୀତାରମ୍ମଣା, ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାରମ୍ମଣା । ସୋମନସ୍ସସନ୍ତୀରଣଂ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ । ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତାତୀତାରମ୍ମଣଂ । ସେସସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ, ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତାତୀତାରମ୍ମଣଂ, ଚୁତିକିଚ୍ଚୱସେନ ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ, ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାରମ୍ମଣଂ । ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତଂ ଜୱନକିଚ୍ଚୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାନାଗତଗୋଚରଂ । ଇତି ଏତେ ଦ୍ୱାଦସ ମାନସା ପନ ସିୟାତୀତାରମ୍ମଣା ଅତୀତାରମ୍ମଣା ସିୟୁଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଗୋଚରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ସିୟୁଂ । କାମେ ୱୀସତି କୁସଲାକୁସଲା କ୍ରିୟତୋ କିରିୟୱସେନ କାମେ ନୱ ମାନସା, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ, ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚୱସେନ ତିକାଲାରମ୍ମଣଂ । ମହାକିରିୟମାନସା ଜୱନକିଚ୍ଚୱସେନ ତିକାଲାରମ୍ମଣା, ସନ୍ତେ ପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲେ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା । ଦ୍ୱେ ଅଭିଞ୍ଞାମାନସାପି ଅଭିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚୱସେନ ଅତୀତାଦିଗୋଚରା ସିୟୁଂ । ଇମେ ମାନସା ପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲେପି ସନ୍ତେ ନୱତ୍ତବ୍ବା ଭୱନ୍ତି । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ମୟା ୱୁତ୍ତତୋ ସେସାନି ସବ୍ବାନି ଚିତ୍ତାନି ଅତୀତାରମ୍ମଣାଦିନା ଅତୀତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ପଣ୍ଡିତେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ନ କଥିତବ୍ବାନି ହୋନ୍ତି ଏୱ, ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣାନି ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୨୭.କାମତୋଚ କ୍ରିୟା ପଞ୍ଚ କାମାୱଚରୱସେନ ପଞ୍ଚ କିରିୟା, ରୂପତୋ ରୂପାୱଚରୱସେନ ପଞ୍ଚମୀ କ୍ରିୟା ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଂ, ଏତେସଂ ଛନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ଅଗୋଚରଂ ଅନାରମ୍ମଣଂ, ସବ୍ବାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଞ୍ଚମୀ କ୍ରିୟା’’ତି ୱଚନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଦ୍ଧଝାନସ୍ସ ପଞ୍ଚମରୂପକିରିୟସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୨୮. ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଫଲଂ, ମଗ୍ଗଂ ରୂପଞ୍ଚ ଅରୂପଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକସଙ୍ଖାତଂ ନାମଞ୍ଚ ଗୋଚରଂ କାତୁଂ ୟାନି ଚିତ୍ତାନି ସକ୍କୋନ୍ତି, ତାନି ଚିତ୍ତାନି ମେ ୱଦ, ଆଚରିୟ, ତାନି ମୟ୍ହଂ କଥେହି ।
୩୨୯-୩୦.ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସଂୟୁତ୍ତା, ପୁଞ୍ଞତୋ ପୁଞ୍ଞୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା, କ୍ରିୟତୋ ତଥା କିରିୟୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଦ୍ୱେ ଅଭିଞ୍ଞାମାନସା, କିରିୟାୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଚାତି ଏକାଦସ ଚିତ୍ତାନି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଫଲଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ଅରୂପଂ ନାମଞ୍ଚ ଗୋଚରଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି ।
୩୩୧-୪.ଚିତ୍ତେସୁ ପନ ସବ୍ବେସୁ ୟାନି ଚିତ୍ତାନି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଗୋଚରଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତାନି କତି ଚିତ୍ତାନି ମେ ୱଦ ତାନି ମୟ୍ହଂ ତ୍ୱଂ କଥେହି । ସବ୍ବେସୁ ପନ ଚିତ୍ତେସୁ, ଛ ଚ ଚିତ୍ତାନି ମେ ସୁଣ, ଭୋ ଭଦ୍ଦମୁଖ, ତ୍ୱଂ ମୟ୍ହଂ ୱଚନଂ ସୁଣୋହି, ସବ୍ବେସୁ ପନ ଚିତ୍ତେସୁ ଛ ଚିତ୍ତାନି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଗୋଚରଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସଂୟୁତ୍ତା, କିରିୟା ଚ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଚ କିରିୟାଭିଞ୍ଞାମନୋ ଚାତି ଛ ଚ ଚିତ୍ତାନି ଗୋଚରଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ପୁଞ୍ଞତୋ ପୁଞ୍ଞୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ପୁଞ୍ଞତୋ ପୁଞ୍ଞୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ମଗ୍ଗଂ ଗୋଚରଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ।
୩୩୫-୮.ଅରହତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଫଲମାନସଂ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱା ସେକ୍ଖା ୱା ୱିଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । କସ୍ମା କାରଣା ? ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ମାନସଂ ନ ଜାନାତି, ସୋତାପନ୍ନୋ ସକଦାଗାମିସ୍ସ ମାନସଂ ନ ଜାନାତି, ସକଦାଗାମୀ ଅନାଗାମିସ୍ସ ମାନସଂ ନ ଜାନାତି, ଅନାଗାମୀ ଅରହନ୍ତସ୍ସ ମାନସଂ ନ ଜାନାତି । ହେଟ୍ଠିମୋ ହେଟ୍ଠିମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପରୂପରି ଠିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମାନସଂ ନେୱ ଜାନାତି, ଉପରୂପରି ଠିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମାନସଂ ଜାନାତି ।
୩୩୯-୩୪୨.ୟୋଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏକଂ ଏକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି । କୁସଲାରମ୍ମଣଂ କାମେ କାମେ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ କୁସଲଂ ଅଟ୍ଠୱିଧସ୍ସ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । କଥଂ? ପୁବ୍ବେୱ କତଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ମହାକୁସଲଂ ପଚ୍ଛା ସୋମନସ୍ସସହଗତଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଦ୍ୱୟେନ ୱା ସୋମନସ୍ସସହଗତଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଦ୍ୱୟେନ ୱା ଉପେକ୍ଖାସହଗତଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଦ୍ୱୟେନ ୱା ଉପେକ୍ଖାସହଗତଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଦ୍ୱୟେନ ୱା ଅନୁସ୍ସରଣକଆଲାଦୀସୁ ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱିଧସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଜୱନକିଚ୍ଚୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ୱିପ୍ପଟିସାରକାଲାଦୀସୁ ଦ୍ୱାଦସୱିଧସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, କୁସଲସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାମାନସସ୍ସ ଚ କିରିୟସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାମାନସସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଏକାଦସୱିଧସ୍ସ କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ତଥା କାମକ୍ରିୟସ୍ସାତି ଜୱନକିଚ୍ଚୱସେନ ହସନସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚୱସେନ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଜୱନକିଚ୍ଚୱସେନ ମହାକିରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଏତେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ । ରୂପାୱଚରପୁଞ୍ଞାନି ପଞ୍ଚ ତତୋ ଛରାସିତୋ କାମୱିପାକଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି । ତଦା ଲୋଭମୂଲମୋହମୂଲୱସେନ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଝାନାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ ତସ୍ସ ଦସୱିଧସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଝାନତୋ ପରିହୀନସ୍ସ ଝାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଝାନାରମ୍ମଣଂ ଦୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦା ତସ୍ସ ପଟିଘଦ୍ୱୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । କାମକ୍ରିୟସ୍ସାତି ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାନି କିରିୟାମନୋଧାତୁହସନାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚୱସେନ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ, ଜୱନକିଚ୍ଚୱସେନ ମହାକିରିୟସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
୩୪୩.ଆରୁପ୍ପକୁସଲଞ୍ଚାପି, ତେଭୂମକୁସଲସ୍ସ ଚ ମହାକୁସଲସ୍ସ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚୱସେନ ପଞ୍ଚମରୂପକୁସଲସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥଅରୂପକୁସଲସ୍ସ ଚ ତେଭୂମକକ୍ରିୟସ୍ସାପି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ମହାକିରିୟସ୍ସ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚୱସେନ ପଞ୍ଚମରୂପକିରିୟସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଚ ପଠମାରୁପ୍ପକିରିୟାୟ ଆରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଚ ତତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟାୟ ଆରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି କଥଂ ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲଞ୍ଚ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଚେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୟଦା ପୁଥୁଜ୍ଜନୟୋଗୀ ୱା ସେକ୍ଖୋ ୱା ୟୋଗୀ ରୂପସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଙ୍ଖାତଂ ପଠମାରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୀତରାଗୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତା ସମାପତ୍ତିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନସେକ୍ଖକାଲେ ଅତ୍ତନା ଅନଧିଗତଂ ଦୁତିୟଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜି, ତଦା ଖୀଣାସୱକାଲେ ସମାପଜ୍ଜିତଂ ଦୁତିୟଂ ଅରୂପକିରିୟଂ ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ଏୱଂ ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
ୟଦା ୟୋଗୀ ରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ତତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲଞ୍ଚ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଖୀଣାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତା ସମାପତ୍ତିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଅନଧିଗତଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜି, ତଦା ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପକିରିୟା ତତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ତତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ପଚ୍ଛା ଖୀଣାସୱକାଲେ ସମାପଜ୍ଜିତା ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି । ୟଥା ହୋତି, ତଥା ଏୱ ଅକୁସଲସ୍ସପି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
୩୪୪-୭.ଅରୂପାୱଚରପାକାନନ୍ତି ଜାତିନିଦ୍ଧାରଣଂ, ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଂ ଅରୂପପାକାନମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତିୟାନଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅରୂପପାକାନଂ ପଠମାରୁପ୍ପତତିୟାରୁପ୍ପଜୱନାନି ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି, ‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସକସକକୁସଲାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତାନି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାନି ତେସଂ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପପାକାନଂ ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଅରୂପକୁସଲଂ ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅପରିୟାପନ୍ନପୁଞ୍ଞମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲମ୍ପି କାମାୱଚରତୋ କାମାୱଚରୱସେନ କୁସଲସ୍ସ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲସ୍ସ ଚ କ୍ରିୟସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ, ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତୋ କିରିୟସ୍ସ ଚ ରୂପତୋ ରୂପାୱଚରୱସେନ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକୁସଲସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସଦା ହୋତି, ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସେକ୍ଖାନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲସ୍ସ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ, ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକୁସଲସ୍ସ ଚ ତିୱିଧଂ ଲୋକୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ, ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକିରିୟସ୍ସ, ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକିରିୟସ୍ସ ଚ ଅରହତ୍ତପୁଞ୍ଞଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୟଥା ତଥା ଏୱ ସବ୍ବଂ ଅକୁସଲଂ କାମାୱଚରତୋ କାମାୱଚରୱସେନ କୁସଲସ୍ସ ମହାକୁସଲସ୍ସ, କ୍ରିୟସ୍ସ ହସନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମହାକିରିୟସ୍ସ ଚ ରୂପାୱଚରତୋ ପନ ରୂପାୱଚରୱସେନ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକୁସଲସ୍ସ, ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକିରିୟସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ୟଥା ତଥା ଏୱ ସବ୍ବସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚ କାମାୱଚରୱିପାକାନଂ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚୱସେନ ଏକାଦସନ୍ନଞ୍ଚାତି ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଭଗୱତା ଈରିତଂ ।
୩୪୮-୩୫୨.ୱିପାକାରମ୍ମଣଂକାମେ ସବ୍ବଂ ୱିପାକାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରତୋପି କାମାୱଚରୱସେନପି କୁସଲସ୍ସ ମହାକୁସଲସ୍ସ, କ୍ରିୟସ୍ସ ହସନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମହାକିରିୟସ୍ସ ଚ ରୂପାୱଚରତୋ ଚେୱ ରୂପାୱଚରୱସେନ ଚ ଏୱ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକୁସଲସ୍ସ, ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକିରିୟସ୍ସ ଚ କାମାୱଚରପାକାନଂ କାମାୱଚରୱିପାକାନଂ ଏକାଦସନ୍ନଞ୍ଚ ତଥେୱ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ରୂପେ ୱିପାକାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରତୋପି ଚ କାମାୱଚରୱସେନପି ଚ କୁସଲସ୍ସ ମହାକୁସଲସ୍ସ, କ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମହାକିରିୟସ୍ସ ଚ ରୂପାୱଚରତୋ ଚେୱ ରୂପାୱଚରୱସେନ ଚ ଏୱ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଚାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଗୋଚରୋ ହୋତି, ଅରୂପାୱଚରପାକେସୁ ଅୟଂ ନୟୋ ଭଗୱତା ମତୋ । ୱଟ୍ଟେ ନ ପରିୟାପନ୍ନା ନପ୍ପୱିଟ୍ଠାତି ଅପରିୟାପନ୍ନା, ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପାକାପି କାମତୋ କାମାୱଚରୱସେନ କୁସଲସ୍ସ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲସ୍ସ, କ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକିରିୟସ୍ସ ଚ ରୂପତୋପି ରୂପାୱଚରୱସେନପି କୁସଲସ୍ସ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକୁସଲସ୍ସ, କ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକିରିୟସ୍ସ ଚ ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ଅପରିୟାପନ୍ନପୁଞ୍ଞେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୫୩-୬. କାମେ ଇଦଂ ସବ୍ବକିରିୟଚିତ୍ତଂ କାମାୱଚରତୋପି ଚ କାମାୱଚରୱସେନପି ଚ କୁସଲସ୍ସ ମହାକୁସଲସ୍ସ, କ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ହସନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମହାକିରିୟସ୍ସ ଚ ରୂପାୱଚରତୋ ଚେୱ ରୂପାୱଚରୱସେନ ଚ ଏୱ କୁସଲସ୍ସ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକୁସଲସ୍ସ, କ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକିରିୟସ୍ସ ଚ ଏକାଦସକାମାୱଚରପାକସ୍ସ ଚ ତଥେୱ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚ ଏତେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୟଂ କ୍ରିୟାମାନସଂ ରୂପେ ରୂପାୱଚରେ ୟଂ କିରିୟାମାନସଂ, କାମପାକଂ ତତୋ ୱିନା ତତୋ ରାସିତୋ କାମପାକଂ ୱିନା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପନ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । କାମାୱଚରତୋ କାମାୱଚରୱସେନ କିରିୟସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମହାକିରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ହସନଂ ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ରୂପକିରିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ କରୋତି । କ୍ରିୟାଚିତ୍ତଂ ପନାରୁପ୍ପେ ଅରୂପକିରିୟାଚିତ୍ତଂ ପନ ତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଏୱ ଚ ରାସୀନଂ ଆରୁପ୍ପକ୍ରିୟସ୍ସାପି ପଠମାରୁପ୍ପକିରିୟଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟଂ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଇତି ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଗୋଚରୋ ହୋତିୟେୱ ।
ରୂପଂଚତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ରୂପାରମ୍ମଣସଞ୍ଞିତଂ ।
କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞସ୍ସ, ତଥେୱ କୁସଲସ୍ସ ଚ ।
ଅଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟଚିତ୍ତସ୍ସ, କାମପାକକ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ॥
ଦ୍ୱିଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମନୋଧାତୁଦ୍ୱୟସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟମହାପାକସ୍ସ ଚ କାମକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଏକାଦସୱିଧସ୍ସ କାମକିରିୟସ୍ସ ଚ ଛନ୍ନଂ ଏତେସଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୩୫୯-୩୬୦.ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ କାମରୂପାୱଚରତୋ କାମରୂପାୱଚରୱସେନ ସେକ୍ଖାନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକୁସଲସ୍ସ, ରୂପାୱଚରୱସେନ ପଞ୍ଚମସ୍ସ ରୂପକୁସଲସ୍ସ ଚ କାମରୂପକିରିୟସ୍ସ ଚ ଖୀଣାସୱାନଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାକିରିୟସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚମରୂପକିରିୟସ୍ସ ଚ ଉଭୟସ୍ସାପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଅପରିୟାପନ୍ନତୋ ଚେୱ ଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଚ ଏୱ ଫଲସ୍ସ, କୁସଲସ୍ସ ଚ ଏତେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୩୬୧-୨.ନାନପ୍ପକାରକଂ ସବ୍ବଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ପନ ତେଭୂମକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ମହାକୁସଲସ୍ସ, ସୁଦ୍ଧଝାନସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ରୂପକୁସଲସ୍ସ, ପଠମାରୁପ୍ପତତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲସ୍ସ ଚ ତଥେୱ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚ ରୂପାରୂପୱିପାକସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ରୂପୱିପାକସ୍ସ, ପଠମାରୁପ୍ପତତିୟାରୁପ୍ପୱିପାକସ୍ସ ଚ ତେଭୂମକକ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ହସନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମହାକିରିୟସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ରୂପକିରିୟସ୍ସ, ପଠମାରୁପ୍ପତତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ନୱନ୍ନଂ ପନ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୩୬୩-୪.ରୂପାରମ୍ମଣିକା ଦ୍ୱେ ତୁ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ରୂପାରମ୍ମଣିକା, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଦାଦିଗୋଚରା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦିଗୋଚରା, ତୟୋ ମନୋଧାତୁସଙ୍ଖାତା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣିକା ନାମ ମତା ଭଗୱତା । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ କାମାୱଚରାଧିକାରେ ଏକଚତ୍ତାଲୀସେୱ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଛଳାରମ୍ମଣିକା ମତା । ଅୟଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣକ୍କମୋ ।
୩୬୫-୯.ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞା ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ରୂପାରୂପା ଅନାସୱା ଇମେ ସବ୍ବେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଗୋଚରା ହୋନ୍ତି । ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ କୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ ୱିପାକସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ କିରିୟସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ କିରିୟସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲାରମ୍ମଣଭାୱେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ପଠମାରୁପ୍ପପାକୋୟଂ, ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ ୱିପାକସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ କିରିୟସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତି । ହି କସ୍ମା ? ତେସଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲୱିପାକକିରିୟାନଂ ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲାରମ୍ମଣତ୍ତା । ପଠମଂ ତୁ କ୍ରିୟାଚିତ୍ତଂ ପଠମଂ କିରିୟାଚିତ୍ତଂ ପନ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତି । ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ ୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତି । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ହି ଖୀଣାସୱା ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ଚୁତିୱସେନ ସକସକକୁସଲାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତି । ପଠମଂ ତୁ କ୍ରିୟାଚିତ୍ତଂ ପନ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ କିରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତି ୱିଭାୱିନା ଧୀରେନ ଞେୟ୍ୟା ।
୩୭୦-୩.ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସେକ୍ଖସ୍ସ, ଅରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରଂ କୁସଲଂ କୁସଲସ୍ସ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଂ ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ପଠମାରୁପ୍ପମାନସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତିଧା ତିପ୍ପକାରଂ ହୋତି । ଇତି ୱଚନଂ ମହେସିନା ୱୁତ୍ତଂ । କ୍ରିୟସ୍ସାପି ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସାପି ପଠମାରୁପ୍ପକିରିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । କୁସଲମ୍ପି ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲମ୍ପି ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । କୁସଲଂ ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଠମାରୁପ୍ପମାନସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତିଧା ହୋତି । ତତିୟାରୁପ୍ପଚିତ୍ତମ୍ପି ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଚେତସୋ କୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଚେତସୋ ୱିପାକସ୍ସ ଚ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଏୱମେୱ ୟଥା ପଠମାରୁପ୍ପମାନସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦ୍ୱିଧା ହୋତି, ଏୱମେୱ ତଥା ତତିୟାରୁପ୍ପଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦ୍ୱିଧା ହୋତି । ୟଥା ପଠମାରୁପ୍ପମାନସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତିଧା ହୋତି, ଏୱମେୱ ତଥା ତତିୟାରୁପ୍ପଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତିଧା ସିୟା ।
୩୭୪.ୟଂ ୟଂ ପନ ଇଧାରବ୍ଭ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ ୟଂ ୟଂ ଗୋଚରଂ ଆରବ୍ଭ ପଟିଚ୍ଚ ୟେ ୟେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଜାୟନ୍ତି, ସୋ ସୋ ଗୋଚରୋ ତେସଞ୍ଚ ତେସଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୩୭୫. ୟୋ ପନ ନରୋ ଇମସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସ୍ସ କିର ପାରଂ ଦୁତ୍ତରଂ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଉତ୍ତରତି, ସୋ ନରୋ ଅଭିଧମ୍ମମହଣ୍ଣୱେ ପାରଂ ଦୁତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରତି ଏୱ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଛଟ୍ଠୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୭. ସତ୍ତମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ୱିପାକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଗୁଣେସିନା କାରୁଣିକେନ ତେନ ।
ୱୁତ୍ତେ ୱିପାକେ ମତିପାଟୱତ୍ଥଂ,
ୱିପାକଚିତ୍ତପ୍ପଭୱଂ ସୁଣାଥ ॥
ୟେନ ଜିନେନ ଅନନ୍ତଞାଣେନ ନିକ୍କିଲେସେନ ଗୁଣେସିନା କାରୁଣିକେନ ତେନ ଜିନେନ ୱୁତ୍ତେ ୱିପାକସ୍ମିଂ ମତିପାଟୱତ୍ଥଂ ମତିଛେକଭାୱତ୍ଥାୟ ୱିପାକଚିତ୍ତପ୍ପଭୱଂ ମୟା ଭଣମାନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ତୁମ୍ହେ ସୁଣାଥ ।
୩୭୭.ଏକୂନତିଂସ କମ୍ମାନି, ପାକା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଭଗୱତା ଦସ୍ସିତା, କମ୍ମାନି ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଦିସ୍ସରେ, ୱିପାକା ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
୩୭୮-୯.କୁସଲଂ କାମଲୋକସ୍ମିଂ କାମଲୋକମ୍ହି କୁସଲଂ ପୱତ୍ତେ, ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ ତଂତଂପଚ୍ଚୟମାଗମ୍ମ ତଂତଂପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ । ସୋ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୋ, ‘‘ତତପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୱସେନ ‘‘ତଂତଂପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଚ୍ଛାକମ୍ମଧାରୟସମାସୋୟଂ । ୱିୱିଧଂ ଫଲଂ ଦଦାତି । ଏକାୟ ଚେତନାୟ ଏକା ପଟିସନ୍ଧି ଭଗୱତା ପକାସିତା । ନାନାକମ୍ମେହି ନାନା ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଚ ଭୱନ୍ତି ।
୩୮୦-୧.ତିହେତୁକଂ ତୁ ୟଂ କମ୍ମଂ ତିହେତୁକଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ପନ କାମାୱଚରସଞ୍ଞିତଂ ତିହେତୁକଂ ୱିପାକଂ ଦୁହେତୁଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଅହେତୁଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଦେତି । ଦୁହେତୁକଂ ତୁ ୟଂ କମ୍ମଂ ଦୁହେତୁକଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ପନ, ତଂ କମ୍ମଂ ତିହେତୁକଂ ୱିପାକଂ ନ ଦେତି, ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଦୁହେତୁଞ୍ଚ ଅହେତୁଞ୍ଚ ଦେତି ।
୩୮୨-୩.ତିହେତୁକେନକମ୍ମେନ, ପଟିସନ୍ଧି ତିହେତୁକା ହୋତି, ଦୁହେତୁକାପି ପଟିସନ୍ଧି ହୋତେୱ, ଅହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି ନେୱ ହୋତି, ଉକ୍କଟ୍ଠତିହେତୁକକମ୍ମେନ ତିହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି, ଓମକତିହେତୁକକମ୍ମେନ ଦୁହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁହେତୁକେନ କମ୍ମେନ ଦୁହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି, ଅହେତୁକାପି ପଟିସନ୍ଧି ହୋତେୱ, ତିହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି ନେୱ ହୋତି । ଉକ୍କଟ୍ଠଦୁହେତୁକକମ୍ମେନ ଦୁହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି, ଓମକଦୁହେତୁକକମ୍ମେନ ଅହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୮୪. ଅସଙ୍ଖାରକମ୍ମଂ ଅସଙ୍ଖାରୱିପାକଂ ଦେତି, ସସଙ୍ଖାରୱିପାକମ୍ପି ଦେତି, ସସଙ୍ଖାରକମ୍ମଂ ସସଙ୍ଖାରଫଲଂ, ତଥା ଅସଙ୍ଖାରଫଲଂ ଦେତି ।
୩୮୫.ଏକାୟ ଚେତନାୟେତ୍ଥ ଏତ୍ଥ ଏତାସୁ ଚେତନାସୁ ଏକାୟ କୁସଲାୟ ଚେତନାୟ ସୋଳସୱିଧା ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଜିନୋ ପକାସୟେ ।
୩୮୬-୯୨. ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନଂ ଆରମ୍ମଣେନ ହୋତେୱ, ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତମ୍ପି ଜୱନେନ ନିୟାମିତଂ, ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତେ କୁସଲେ ଜୱନେ ଜୱିତେ ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତକୁସଲେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାମାୱଚରଚିତ୍ତେନ କୁସଲେନାଦିନା ପଠମେନ କୁସଲେନ ତୁଲ୍ୟେନ ୱିପାକଚିତ୍ତେନ । ତତିୟାୱିସେସନଂ । ୟେନ ସତ୍ତେନ ଗହିତା ପଟିସନ୍ଧି ଚେ ୟଦି, ଇଟ୍ଠେ ବଲୱାରମ୍ମଣେ ମନାପେ ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣେ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଚକ୍ଖୁପସାଦସ୍ସ ଆପାଥଂ ପାକଟଭାୱଂ ଆଗତେ ସତି ମନୋଧାତୁୟା ତାୟ ଭୱଙ୍ଗସ୍ମିଂ ଆୱଟ୍ଟିତେ ଭୱଙ୍ଗସୋତେ ଛିନ୍ଦିତେ ସତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣକାଦୀସୁ ୱୀଥିଚିତ୍ତେସୁ ଜାତେସୁ ପଠମଂ କୁସଲଂ କାମମାନସଂ ଜୱନଂ ହୁତ୍ୱା ଜାୟତେ । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁୱାରାନି ଜୱିତ୍ୱାନ ପଠମେ ମହାକୁସଲେ ଗତେ ତଦେୱ ତଂ ଏୱ ଇଟ୍ଠଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ତେନେୱ ପଠମମହାକୁସଲେନ ସଦିସଂ ତଦାରମ୍ମଣୱିପାକଚିତ୍ତଂ । ସନ୍ଧିୟା ତୁଲ୍ୟତୋ ପଟିସନ୍ଧିୟା ତୁଲ୍ୟଭାୱେନ ମୂଲଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ମୂଲଭୱଙ୍ଗଂ ନାମ ଭଗୱତା ପୱୁଚ୍ଚତେ । ତଞ୍ଚ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତଂ ସନ୍ତୀରଣଂ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ତୀରଣଂ ଦସ୍ସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ୱୀଥିଚିତ୍ତେ ଗଣନୂପଗଚିତ୍ତାନି ଗଣନଂ ଉପଗତାନି ଚିତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ଏୱ ଭୱନ୍ତି ।
୩୯୩-୪.ୟଦା ହି ଦୁତିୟଂ ଚିତ୍ତଂ, କୁସଲଂ ଜୱନଂ ୟଦା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ତସ୍ସେୱ ସୋମନସ୍ସତିହେତୁନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦୁତିୟଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଜୱନଂ ହୋତି, ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ତେନ ଜୱନେନ ତୁଲ୍ୟୱିପାକଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ । ତସ୍ସ ସନ୍ଧିୟା ଅସମାନତ୍ତା ତସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ଧିୟା ଅସମାନତ୍ତା ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଅସ୍ସ ୱିପାକଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନେନ ୱିପାକଚିତ୍ତେନ ଲବ୍ଭରେ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ‘‘ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ନାମଂ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣକ’’ନ୍ତି ଚ ନାମଂ ଇତି ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
୩୯୫-୬. ୟଦା ତସ୍ସେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତତିୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଜୱନଂ ହୋତି, ତଦା ତେନ ଜୱନେନ ସଦିସଂ ତତିୟଂ ପାକଂ ତଦାରମ୍ମଣିକଂ ସିୟା । ଇଦଂ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁଭୱଙ୍ଗଂ ନାମ ଭଗୱତା ୱୁଚ୍ଚତେ, ପୁରିମାନି ଚ ପଞ୍ଚ ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ଇମିନା ପନ ତତିୟୱିପାକେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଛ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ।
୩୯୭-୮.ୟଦା ଚତୁତ୍ଥଂ କୁସଲଂ ଜୱନଂ ହୋତି, ତଦା ତେନ ଜୱନେନ ତୁଲ୍ୟଂ ଚତୁତ୍ଥୱିପାକଂ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱଂ ୱଜେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଚତୁତ୍ଥୱିପାକଂ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗଂ ତଦାରମ୍ମଣନାମକଂ ହୋତି, ପୁରିମାନି ଛ ପାକାନି ଇମିନା ସହ ଚତୁତ୍ଥପାକେନ ସତ୍ତ ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ।
୩୯୯-୪୦୩.ୟଦା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ତସ୍ମିଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ପନ ତଥା ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି ଚ, ତଦା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆୱଜ୍ଜନଦସ୍ସନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଚିତ୍ତେସୁ ଜାତେସୁ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱେଦନା ପରିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ସନ୍ତୀରଣଂ ମନୋ ହୋତି । ଉପେକ୍ଖାସହଗତେସୁ ଏୱ ଚତୂସୁପି ଜୱନେସୁ ଜୱିତେସୁ ତେହି ଜୱନେହି ତୁଲ୍ୟାନି ଚତ୍ତାରି ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ଜାୟରେ । ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଏକନ୍ତେନ ୱେଦନାୟ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟ ପୁରିମେହି ସୋମନସ୍ସସହଗତେହି ଚିତ୍ତେହି ଅସମାନତ୍ତା ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି ନାମତୋ ପିଟ୍ଠିଭୱଙ୍ଗାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ପିଟ୍ଠିଭୱଙ୍ଗାନି ସୋମନସ୍ସୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଛାଭାଗେ ଭୱଙ୍ଗାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାନି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ପଞ୍ଚ ୱିପାକାନି ପୁରିମେହି ସତ୍ତହି ୱିପାକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାଦସ ୱିପାକାନି ଭୱନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ୱିନିଦ୍ଦିସେ ।
୪୦୪-୬. ୟଥା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଦ୍ୱାଦସ ୱିପାକାନି ହୋନ୍ତି, ତଥା ଏୱଂ ସୋତାଦୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁପି ଦ୍ୱାଦସ ପାକାନି ହୋନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ଧୀରୋ ନିଦ୍ଦିସେ, ଇମେ ମୟା ୱୁତ୍ତା ୱିପାକା ସମସଟ୍ଠି ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଏକାୟ ଚେତନାୟ କମ୍ମେ ଆୟୂହିତେ ପୱତ୍ତିତେ ସମସଟ୍ଠି ୱିପାକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ୱଚନେ ସଂସୟୋ ନତ୍ଥି । ଗହିତାଗ୍ଗହଣେନେତ୍ଥ ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ୱିପାକେସୁ ଗହିତାନଂ ୱିପାକାନଂ ଅଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଦ୍ୱାଦସ ପାକା, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣକାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଚାତି ସୋଳସ ପାକାନି ହୋନ୍ତି ।
୪୦୭-୧୧. ଏକେନ ତିହେତୁକକୁସଲେନ ଅସଙ୍ଖାରିକେନ କମ୍ମେନ ଆୟୂହିତେ ୟଥା, ଏୱମେୱ ସସଙ୍ଖାରତିହେତୁକକୁସଲେନାପି ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରଉପେକ୍ଖାସହଗତେହିପି କୁସଲେହି କମ୍ମେ ଆୟୂହିତେ ପୱତ୍ତିତେ ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ କୁସଲାନଂ ୱିପାକେହି ତୀହିପି ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଏସେୱ ନୟୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଜାନିତବ୍ବୋ । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଦ୍ୱୟେ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଗୋଚରସ୍ସ ୱସେନ ୱିପାକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାଥ ପଚ୍ଛା ତୁ, ଇଟ୍ଠସ୍ମିଂ ଗୋଚରେ ଇଧ ଅଥ ପଚ୍ଛା ମୟା ୱୁତ୍ତଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ପଚ୍ଛାକାଲେ ପନ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଇଟ୍ଠଗୋଚରେ ଏକେକସ୍ମିଂ ପନ ଦ୍ୱାଦସ ଦ୍ୱାଦସ ପାକା ପଣ୍ଡିତେନ ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ଗହିତାଗ୍ଗହଣେନେତ୍ଥ ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ୱିପାକେସୁ ଗହିତାନଂ ୱିପାକାନଂ ଅଗ୍ଗହଣେନ ସୋଳସ ପାକଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ କାଲେ ମୟା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବଂ ୱଚନଂ ଅସେସତୋ ଅସେସଭାୱେନ ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟଂ ।
୪୧୨-୪.ତିହେତୁକେନ କମ୍ମେନ, ପଟିସନ୍ଧି ତିହେତୁକା ଭୱତି, ଇତି ଅୟଂ ୱାରୋ ଏତ୍ତାୱତା ଏତ୍ତକେନ ୱଚନେନ ମୟା ୱୁତ୍ତୋ । ଏକଂ କମ୍ମଂ ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ଏକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତି, ତତୋ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଅପରଂ ଅଞ୍ଞଂ ଦୁତିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ନ ଜନେତି, ପୱତ୍ତିୟଂ ଅନେକାନି ୱିପାକାନି ସଞ୍ଜନେତି । ହି ସଚ୍ଚଂ ‘‘ଏକଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ । ଏକସ୍ମା ବୀଜା ଏକତୋ ବୀଜତୋ ଏକଂ ଅଙ୍କୁରଂ ଜାୟତି, ଅସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ବହୂନି ଫଲାନି ହେତୁପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସଲିଲାଦିହେତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହୋନ୍ତି ।
୪୧୫-୨୧.ଦୁହେତୁକେନ କମ୍ମେନ, ପଟିସନ୍ଧି ଦୁହେତୁକା ହୋତି, ଇତି ୱଚନଂ ଅୟଂ ୱାରୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ଆଗତୋ । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ ଦୁହେତୁକେନ ପୁଞ୍ଞେନ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତେନ ଅସଙ୍ଖାରିକେନ ଚିତ୍ତେନ କମ୍ମେ ଆୟୂହିତେ ପନ ଦୁହେତୁକେନ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତକୁସଲେନ ତୁଲ୍ୟେନ ପାକେନ ୟେନ ସତ୍ତେନ ଗହିତା ପଟିସନ୍ଧି ଚେ, ଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗତେ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତେ ଞାଣହୀନେ କୁସଲମାନସେ ତସ୍ମିଂ ଦୁହେତୁକେ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜୱିତ୍ୱାନ ଗତେ ତଂ ଏୱ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ତସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ତଂସରିକ୍ଖକଂ ତେନ ଜୱନେନ ସଦିସଂ ଏକନ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରିକମାନସଂ ଜାୟତି । ତନ୍ତି ତଂ ଚିତ୍ତଂ ମୂଲଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ମୂଲଭୱଙ୍ଗଂ ନାମ ତଦାରମ୍ମଣମିଚ୍ଚପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଉଭୟମ୍ପି ନାମଂ ତସ୍ସେୱ ନାମଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏୱ ନାମଂ । ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ଭଗୱତା ପରିଦୀପିତଂ । ଦୁହେତୁକେ ସସଙ୍ଖାରେ କୁସଲେ ଜୱନେ ଜୱିତେପି ଚ ତଂସମଂ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦିସଂ ଆଗନ୍ତୁକସଙ୍ଖାତଂ ତଦାରମ୍ମଣମାନସଂ ହୋତି ।
୪୨୨-୯.ତଥେୱ ଚ ତଥା ଏୱ ଚ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଗୋଚରେ ଦୁହେତୂନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତାନଂ ଜୱନାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ତାଦିସାନି ତେହି ଜୱନେହି ସଦିସାନି ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣମାନସାନି ଜାୟନ୍ତେ, ତେସଂ ତଦାରମ୍ମଣମାନସାନଂ ‘‘ପିଟ୍ଠିଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ନାମଂ, ‘‘ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଚ ନାମଂ ହୋତି । ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱ ଦସ୍ସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଭୱଙ୍ଗାନି ଚାତି ଅଟ୍ଠ ୱିପାକା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁପି ଚ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ ୱିପାକେ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟଂ ଚତ୍ତାଲୀସ ୱିପାକାନି ଭୱନ୍ତି । ଗହିତାଗ୍ଗହଣେନେତ୍ଥ, ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ପନଟ୍ଠ ଚ ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ୱିପାକେସୁ ଗହିତାନଂ ୱିପାକାନଂ ଅଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠ ଚ ୱିପାକା ସୋତଘାନାଦିନା ୱିପାକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାଦସ ଏୱ ୱିପାକାନି ଭୱନ୍ତି । ଏକାୟ ଚେତନାୟେୱଂ ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଏକାୟ ଚେତନାୟ କମ୍ମେ ଆୟୂହିତେ ପୱତ୍ତିତେ ପନ ସତି ଦ୍ୱାଦସେୱ ୱିପାକାନି ଭୱନ୍ତି । ଇତି ୱଚନଂ ୱିଜିତକୁସଲୟୁଦ୍ଧସଙ୍ଗାମେନ ପକାସିତଂ ଦେସିତଂ । ଦୁହେତୁକତ୍ତୟେନାପି, ସେସେନ ସଦିସେନ ତୁ ମୟା ୱୁତ୍ତତୋ ଦୁହେତୁତୋ ସେସେନ ଦୁହେତୁକତ୍ତୟେନାପି ସଦିସେନ ପାକେନ ଆଦିନ୍ନସନ୍ଧିନୋ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ନୟୋ ମତୋ କଥିତୋ ନିରଙ୍ଗଣେନ । ଦୁହେତୁକେନ କମ୍ମେନ ଦୁହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । ଇତି ଅୟଂ ୱାରୋ ଚ ଏତ୍ତାୱତା ଏତ୍ତକେନ ୱଚନେନ ମୟା ୱୁତ୍ତୋ ।
୪୩୦-୮.ଦୁହେତୁକେନ କମ୍ମେନ ଅହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, ଇତି ଅୟଂ ୱାରୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପଟିପାଟିୟା ଆଗତୋ । ତେସୁ ଚତୂସୁପି ଦୁହେତୁକେସୁ କୁସଲେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନେୱ ହେତୁକେନ କମ୍ମେ ଆୟୂହିତେ ପୱତ୍ତିତେ ସତି ତସ୍ସେୱ ଦୁହେତୁକସ୍ସ କୁସଲଜୱନସ୍ସ ପାକଭୂତାୟ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁକାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ସା ପଟିସନ୍ଧି କମ୍ମସଦିସା ନାମ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ପଣ୍ଡିତେହି । ହି ସଚ୍ଚଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ । କମ୍ମଂ ଦୁହେତୁକଂ ହୋତି, ପଟିସନ୍ଧି ଅହେତୁକା ହୋତି । ତସ୍ସ ଦେହିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢିମୁପେତସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢିଂ ଉପଗତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ପନ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଗୋଚରେ ଆପାଥମାଗତେ ସତି ଦୁହେତୁକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଞ୍ଞାନଂ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଜୱନସ୍ସ ଅୱସାନମ୍ହି ଇଦଂ ଅହେତୁକଂ ମନୋ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଜାୟତି । ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ସଂସୟୋ ସନ୍ଦେହୋ ନତ୍ଥି, ତଂ ଅହେତୁକଚିତ୍ତଂ ମୂଲଭୱଙ୍ଗଞ୍ଚ ତଦାରମ୍ମଣମେୱ ଚ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣକାଦୀସୁପି ୱୀଥିଚିତ୍ତେସୁ ଜାତେସୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂୟେୱ ସନ୍ତୀରଣମ୍ପି ଚ ହୋତି । ତେସୁ ଏକଂ ଠପେତ୍ୱାନ, ଗହିତାଗ୍ଗହଣେନିଧ ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚେସୁ ୱିପାକେସୁ ଏକଂ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଗହିତାନଂ ୱିପାକାନଂ ଅଗ୍ଗହଣେନ ଇଧ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଗଣନୂପଗଚିତ୍ତାନି ତୀଣିୟେୱ ଭୱନ୍ତି ।
୪୩୯-୪୧.ଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ଚକ୍ଖୁ-ଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗତେ ତଦା ସନ୍ତୀରଣଞ୍ଚେୱ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଂୟେୱ ହୋତି, ତଦାରମ୍ମଣମାନସଞ୍ଚ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଂୟେୱ ହୋତି, ତେସୁ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚେସୁ ୱିପାକେସୁ ଏକେକଂ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ, ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମାନି ଚ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ଏୱ ୱିପାକାନି ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁପି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ୱିପାକଚିତ୍ତାନୀତି ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିପାକାନି ୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ।
୪୪୨-୮.ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ତୁ ଚତ୍ତାରି, ଗହିତାଗ୍ଗହଣେନିଧ ଗହିତାନଂ ୱିପାକାନଂ ଅଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ପନ ଚତ୍ତାରି ୱିପାକାନି ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ସୋତଘାନାଦିନା ୱିପାକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅହେତୁକଂ ଅଟ୍ଠକଂ ହୋତି ଏୱ । ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଦୁହେତୁକଂ, ତିହେତୁକଂ ୱା ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଭୱେ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଦୁହେତୁପଟିସନ୍ଧିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ତିହେତୁକଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଭୱେ । ଜାତା ସୁଗତିୟଂ ୟେନ, ପାକେନ ପଟିସନ୍ଧି ତୁ ସୁଗତିୟଂ ୟେନ ପାକେନ ପଟିସନ୍ଧି ଜାତା, ତେନ ୱିପାକେନ ତୁଲ୍ୟମ୍ପି, ହୀନଂ ୱା ତେସଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ସନ୍ଧାୟ, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚାହେତୁକଟ୍ଠକଂ ସୁଗତିୟଂ ଅହେତୁକଟ୍ଠକଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସଲୋକଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଚ୍ଚ କାରଣଂ କତ୍ୱା ମୟା ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୂସୁପି ଅପାୟେସୁ ପନ ଅପେତୋ ଅୟୋ ପତିଟ୍ଠା ଏତେହୀତି ଅପାୟୋ, ତେସୁ । ପୱତ୍ତେ ଅହେତୁକଂ ଅଟ୍ଠକଂ ଆପାୟିକେହି ଲବ୍ଭତି । ଥେରୋ ନେରୟିକାନଂ ତୁ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ୱସ୍ସତି ଥିରୋ ଥିରକାରଧମ୍ମୋ ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଥେରୋ, ଦୁତିୟଅଗ୍ଗସାୱକଭୂତୋ ଇଦ୍ଧିମା ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ନେରୟିକାନଂ ନିରୟେ ଜାତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ୱସ୍ସତି, ‘‘ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ ମଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଦେୱଂ ୱସ୍ସାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗନ୍ଧଂ ୱାୟୁଞ୍ଚ ମାପେତି ୟଦା, ତଦା ପନ ତେସଂ ନେରୟିକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତେହି ନେରୟିକସତ୍ତେହି ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା, ଗନ୍ଧଞ୍ଚ ଘାୟିତ୍ୱା ଜଲଂ ଉଦକଞ୍ଚ ପିୱତଂ ପିୱନ୍ତାନଂ ମୁଦୁଂ ୱାୟୁଞ୍ଚ ତେହି ଫୁସତଂ ଫୁସନ୍ତାନଂ ତେସଂ ନେରୟିକସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣକାଦୀନି ପଞ୍ଚପି ପୁଞ୍ଞଜାନି ଏୱ କୁସଲୱିପାକାନି ଏୱ ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଂ ପୁଞ୍ଞଜଂ ଏୱ କୁସଲୱିପାକଂ ଏୱ ପୁଞ୍ଞଜା ଏୱ ଏକା ମନୋଧାତୁ ଇତି ଅଟ୍ଠକଂ ହୋତି ।
୪୪୯-୫୦.ଅୟଂ ତାୱ କଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣକାଦୀନି ପୁଞ୍ଞଜାନେୱା’’ତିଆଦିକା ଅୟଂ କଥା ଇଟ୍ଠଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଗୋଚରେ କାମାୱଚରେ ପୁଞ୍ଞାନଂ ଜୱନାନଂ ୱସେନ ମୟା ୱୁତ୍ତା । ତଦାରମ୍ମଣଚେତସୋ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତସ୍ସ ୟଂ ନିୟମତ୍ତଂ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣମାନସଂ ଜୱନେନ ନିୟାମିତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେନ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନିୟମତ୍ତଂ କୁସଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତେ କାମାୱଚରକୁସଲେ ଜୱିତେ ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତେ କାମାୱଚରକୁସଲେ ଜୱିତେ ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନେତଂ ଅକୁସଲେ ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତେ ୱିଚିକିଚ୍ଛାଦିକେ ଅକୁସଲେ ଜୱନେ ପନ ଜୱିତେ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତିପି ୱଚନଂ ଆଚରିୟେନ ଦୀପିତଂ ।
୪୫୧-୭.ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁପି ଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଜୱିତେସୁ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତା ଅହେତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତଦନନ୍ତରଂ ତେସଂ ଅକୁସଲଜୱନାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଜାୟତି । ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଗୋଚରେ ଜୱିତେସୁ ପୁଞ୍ଞଜା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଅହେତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଏୱ ତଦନନ୍ତରଂ ୱା ତେସଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଅକୁସଲଜୱନାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଜାୟତି । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣୟୋଗସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧରୂପାଦିଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣୟୋଗସ୍ମିଂ କଙ୍ଖତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ, ନୋ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି କଙ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧତସ୍ସ ୱା ସତ୍ତସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣମାନସଂ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ଅହେତୁକଂ ୱିପାକଂ ହୋତି ପିଟ୍ଠିଭୱଙ୍ଗଂ । ସୋମନସ୍ସୟୁତେ ଚିତ୍ତେ, ଜୱନେ ଜୱିତେ ପନ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତା ଏୱ ପଞ୍ଚ ତଦାରମ୍ମଣମାନସା ପଣ୍ଡିତେନ ଗୱେସିତବ୍ବା । ଉପେକ୍ଖାସହଗତେ ଚିତ୍ତେ ଜୱନେ ପନ ଜୱିତେ ସତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଛ ଚ ତଦାରମ୍ମଣମାନସା ପଣ୍ଡିତେନ ଗୱେସିତବ୍ବା ।
୪୫୮-୬୩.ତିହେତୁସୋମନସ୍ସେନ, ଆଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଝାନତୋ ପରିହୀନସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ତଂ ଝାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ କିଂ ମାନସଂ ଜାୟତେ, ତ୍ୱଂ ଦୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଜୱନସ୍ସ ଅନନ୍ତରମାନସଂ ବ୍ରୂହି କଥେହି । ପଟ୍ଠାନେ ପଟିସିଦ୍ଧା ହି ଦୋମନସ୍ସସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ପଟ୍ଠାନେ ପଟିସିଦ୍ଧା ପଟ୍ଠାନପ୍ପକରଣେ ଭଗୱତା ନିୱାରିତା, ଅସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ୱା ଅନନ୍ତରଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ପଟ୍ଠାନେ ପଟ୍ଠାନପ୍ପକରଣେ ପଟିସିଦ୍ଧା ଭଗୱତା ନିୱାରିତା । ମହଗ୍ଗତଂ ପନାରବ୍ଭ ମହଗ୍ଗତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜୱନେ ଜୱିତେପି ଚ ତଦାରମ୍ମଣମାନସଂ ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନେ ଏୱ ପଟିସିଦ୍ଧଂ ଭଗୱତା ନିୱାରିତଂ । ତସ୍ମା କାରଣା ଭୱଙ୍ଗପାତୋ ୱା ତଦାରମ୍ମଣମେୱ ୱା ନ ହୋତି । କିଂ ନୁ କାତବ୍ବଂ ତେସଂ ଭୱଙ୍ଗତଦାରମ୍ମଣାନଂ ଅଭାୱେ କାରଣଂ ୟଂ କାତବ୍ବଂ, ଅମ୍ହେହି ତଂ କାରଣଂ କିଂ ନୁ ପୁଚ୍ଛାମ, ତଂ ତଦତ୍ଥଂ ଆଭିଧମ୍ମିକଭାୱେନ ଆଭିଧମ୍ମିକ ତଂ କାରଣଂ ୱଦ ୱଦାହି । ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞୱିପାକା ତଦାରମ୍ମଣିକା ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ ।
୪୬୪-୭.ଇମସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଂ କିଂ ନତ୍ଥି ? ତଂ ତଦାରମ୍ମଣମାନସଂ କଥଂ କେନ ପକାରେନ ଜାୟତେ ? ଭୱଙ୍ଗଆୱଜ୍ଜନାନଂ ଚିତ୍ତାନଂ କିଂ ଆୱଜ୍ଜନମତ୍ତଂ ? ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସାପି କିଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ନତ୍ଥି ? ନିରୋଧା ଚ ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଫଲଚିତ୍ତସ୍ସ ୱାତି ମୟା ସୁତଂ, ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଆୱଜ୍ଜନଂ ନତ୍ଥି । ୱିନା ଆୱଜ୍ଜନେନାପି, ହୋତୁ ଜାୟତୁ ମାନସଂ ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜନେନ ୱିନା ଆୱଜ୍ଜନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ହୋତୁ ଜାୟତୁ, କିମସ୍ସାରମ୍ମଣଂ ଅସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣମାନସସ୍ସ କିଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୟଦି ଜାନାସି, ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ବ୍ରୂହି ମୟ୍ହଂ କଥେହି । ୱିନା ଆରମ୍ମଣେନେତଂ ଏତଂ ମାନସଂ ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ଆରମ୍ମଣଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନ ଜାୟତି । ହି ସଚ୍ଚଂ ‘‘ୱିନା ଆରମ୍ମଣେନେତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ, ତଦାରମ୍ମଣମାନସଂ ୟଦା ଦୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ଜୱନଂ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଂ ଜୱତି, ତଦା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଜୱନଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ପରିତ୍ତେସୁ କାମାୱଚରାରମ୍ମଣେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ପଟିଚ୍ଚ ଜାୟତି ।
୪୬୮-୭୩.ଉତୁବୀଜନିୟାମୋ ଚ ଉତୁନିୟାମୋ ବୀଜନିୟାମୋ ଚ କମ୍ମଧମ୍ମନିୟାମତା ଚ କମ୍ମନିୟାମତା ଚ ସୀଲାଦିପାରମୀଧମ୍ମନିୟାମତା ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିୟାମୋ ଚାତି ପଞ୍ଚ ନିୟାମତା ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟା । ତତ୍ଥ ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ନିୟାମେସୁ ସବ୍ବେସଂ ପନ ରୁକ୍ଖାନଂ ଏକପ୍ପହାରେନ ଫଲପୁପ୍ଫାଦିଧାରଣଂ ଉତୁ, ଅୟଂ ଉତୁନିୟାମତା । ତେସଂ ତେସଂ ତୁ ବୀଜାନଂ, ତଂତଂତୁଲ୍ୟଫଲୁବ୍ଭୱୋ ତେସଂ ତେସଂ ବୀଜାନଂ ପନ ତେହି ତେହି ବୀଜେହି ତୁଲ୍ୟାନମ୍ପି ସସ୍ସାନଂ ଫଲାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି, ଅୟଂ ବୀଜନିୟାମତା। ମତ୍ଥକେ ନାଳିକେରସ୍ସ ନାଳିକେରଫଲସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଛିଦ୍ଦତ୍ତଂ ଛିଦ୍ଦଭାୱୋ, ଅୟଂ ବୀଜଜୋ ବୀଜତୋ ଜାତୋ ନିୟାମୋ । ତିହେତୁକକମ୍ମଂ ତିହେତୁକଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଦୁହେତୁକଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଅହେତୁକଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ୟତୋ ୟଂ କମ୍ମଂ ଦେତି, ଅୟଂ କମ୍ମନିୟାମତା । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଜାତିୟଂ ଜିନଙ୍କୁରସ୍ସ ଜାତିକ୍ଖଣେ ମେଦନୀକମ୍ପନାଦିକଂ ଅନେକୱିସେସତ୍ତଂ, ଅୟଂ ସୀଲାଦିପାରମୀଧମ୍ମନିୟାମତା । ତେନ ଗୋଚରେନ ପସାଦସ୍ମିଂ ଘଟ୍ଟିତେ ସତି ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୱୀଥିୟଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି, ଅୟଂ ଚିତ୍ତନିୟାମତା ।
୪୭୪. ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧୀରୋ ଧୀରସମ୍ପନ୍ନୋ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତପାପୋ ମୋହନ୍ଧକାରାପଗମଂ ଅନ୍ଧକାରମନିସ୍ସାୟ ଅୱିଜ୍ଜାନିସ୍ସରଣଂ ୟଦିଚ୍ଛେ ସଚେ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୋ ଧୀରୋ ଇମଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରପ୍ପକରଣଂ ଅନ୍ଧଜ୍ଜନାନଂ ଅନ୍ଧସଦିସବାଲଜନାନଂ ହଦୟନ୍ଧକାରଂ ୱିଦ୍ଧଂସନଂ ଅନ୍ଧକାରସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ୟସ୍ସ ହଦୟସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସନକରଂ ଜଲନ୍ତଂ ଦୀପଂ ଜଲମାନଂ ଦୀପଂ । ପୟତ୍ତୋତି ପକାରେନ ୟତତି ୱୀରିୟଂ କରୋତୀତି ପୟତ୍ତୋ, ସତତଂ ସବ୍ବଦା ସିକ୍ଖେଥ ସଜ୍ଝାୟନଧାରଣଚିନ୍ତନୱସେନ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ୱିପାକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସତ୍ତମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୮. ଅଟ୍ଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପକିଣ୍ଣକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନିପନ ସବ୍ବେସଂ, ଏତେସଂ ମାନସଂ ମୟା ।
ପାଟୱତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ, କଥୀୟତି ପକିଣ୍ଣକଂ ॥
ଇଦାନି ପନ କାଲେ ଏତେସଂ ତିହେତୁକଦ୍ୱିହେତୁକଅହେତୁକାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ମାନସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂପାଟୱତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଛେକଭାୱତ୍ଥାୟ ମୟା କଥୀୟତେ ଉଚ୍ଚତେ ।
୪୭୬-୮୫.ପନ୍ଥମକ୍କଟକୋ ଉଣ୍ଣନାଭି ପନ୍ଥମକ୍କଟକୋ ନାମ ପଞ୍ଚସୁ ଦିସାସୁ ତସ୍ସ ସୁତ୍ତଂ ପସାରେତ୍ୱା ଜାଲମଜ୍ଝେ ନିପଜ୍ଜତି । ପଠମାୟ ଦିସାୟେତ୍ଥ ଏତ୍ଥ ଏତାସୁ ଦିସାସୁ ପଠମାୟ ଦିସାୟ ପସାରିତେ ସୁତ୍ତେ ପାଣକେନ ପଟଙ୍ଗେନ ୱା ମକ୍ଖିକାୟ ୱା ଘଟ୍ଟିତେ ସତି ସା ଉଣ୍ଣନାଭି କିଞ୍ଚି ଚଲିତ୍ୱା ଫନ୍ଦନଂ କତ୍ୱା ନିପନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ସୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସୁତ୍ତଂ ଅନୁସାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପାଣକସ୍ସ ୟୂସଂ ୟୂସସଙ୍ଖାତଂ ସୋଣିତଂ ପିୱତି । ପୁନାଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ମିଂ ଜାଲମଜ୍ଝେୟେୱ ୟଥାସୁଖଂ ନିପଜ୍ଜତି, ୟଥା ପଠମାୟ ଦିସାୟ ଚଲନାଦିକଂ କିରିୟଂ କରୋତି, ଏୱମେୱ ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଚଲନାଦିକଂ କିରିୟଂ କରୋତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଚସୁ ଦିସାସୁ ସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ପଞ୍ଚ ପସାଦା ପଣ୍ଡିତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ମଜ୍ଝେ ମକ୍କଟକୋ ୱିୟ ଚ ଚିତ୍ତଂ ପନ ପଣ୍ଡିତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପାଣକାଦୀହି ଖୁଦ୍ଦକତିରଚ୍ଛାନେହି ତସ୍ସ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ପନ ପସାଦାନଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା ପଣ୍ଡିତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଜାଲମଜ୍ଝେ ନିପନ୍ନାୟ ଉଣ୍ଣନାଭିୟା ତଂ ଚଲନଂ ୱିୟ ପସାଦେ ଘଟ୍ଟେତୀତି ପସାଦଘଟ୍ଟନଂ, କିଂ ତଂ ? ଆରମ୍ମଣଂ । ତତ୍ଥ ତିସ୍ସଂ ୱୀଥିୟଂ ପସାଦଘଟ୍ଟନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ମନୋଧାତୁକିରିୟାଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତୀତି ଭୱଙ୍ଗାୱଟ୍ଟନଂ ମତଂ ଭଗୱତା । ତସ୍ସ ପନ୍ଥମକ୍କଟକସ୍ସ ସୁତ୍ତାନୁସାରଂୱ ସୁତ୍ତଂ ଅନୁଗମନଂ ୱିୟ ୱୀଥିଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତନଂ ପଣ୍ଡିତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୀସେ ପନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅସ୍ସ ମକ୍କଟସ୍ସ ୟୂସପାନଂ ୱିୟ ଜୱନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତନଂ ପଣ୍ଡିତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୁତ୍ତଜାଲମଜ୍ଝେ ନିପଜ୍ଜନଂ ୟଥା ୱତ୍ଥୁଂୟେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ଏୱ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଂ ପଣ୍ଡିତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୪୮୬-୯୩.ଇଦଂତୁ ପନ ଓପମ୍ମଂ, ଅତ୍ଥଂ ଦୀପେତି କିଂ ତୁ ହି ଇଦଂ ଓପମ୍ମଂ କଂ ଅତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ପକାସେତି ? ପଠମଂ ପସାଦେ ଆରମ୍ମଣେନ ଘଟ୍ଟିତେ ସତି ପସାଦୱତ୍ଥୁତୋ ପସାଦୋ ୱତ୍ଥୁ ନିସ୍ସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ପସାଦୱତ୍ଥୁ, ଚିତ୍ତଂ, ତତୋ ପସାଦୱତ୍ଥୁତୋ, ପଠମଂ ଏୱ ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ମନୋ ଜାୟତି, ଇତିପି ଅତ୍ଥୋ ତେନ ଓପମ୍ମେନ ଦୀପିତୋ । ଏକେକାରମ୍ମଣଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସବ୍ବସୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ପନ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ଅୟମତ୍ଥୋପି ତେନ ଓପମ୍ମେନ ଦୀପିତୋ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୂ’’ତି, ଏକଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ଞେୟ୍ୟୋ । ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦମ୍ହି ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣେ ପନ ତସ୍ସ ଖଣେ ପନ ତଥା ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ଭୱଙ୍ଗଚଲନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ସଂସୟୋ ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ସଂସୟୋ ନତ୍ଥି । ୟଥା ଖଗୋ ୟଥା ସକୁଣୋ । ହି ସଚ୍ଚଂ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ୱଚନଂ । ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେ ରୁକ୍ଖକୋଟିୟଂ ନିଲୀୟନ୍ତୋୱ ସାଖିନୋ ସାଖଂ ଘଟ୍ଟେତି, ତସ୍ସ ଛାୟା ଭୂମିୟଂ ପଥୱିୟଂ ଫରତି ପଟିହଞ୍ଞତି । ଇଧାତି ନିପାତୋ । ସାଖାୟ ସକୁଣେନ ଘଟ୍ଟନଂ ଭୂମିୟଂ ଛାୟାଫରଣାପି ଚ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣସ୍ମିଂୟେୱ ଜାୟରେ ଜାୟନ୍ତି । ଏୱମେୱ ପନ ରୂପସ୍ସ, ପସାଦସ୍ସ ଚ ଘଟ୍ଟନଂ, ତଥେୱ ଅତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥୱସେନ ଭୱଙ୍ଗଚଲନସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗମନଂ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ହୋତି ।
୪୯୪-୭. ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଚକ୍ଖୁପସାଦେ ୟଥାକ୍କମଂ ଆୱଜ୍ଜନେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ, ଦସ୍ସନେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ, ସନ୍ତୀରଣେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ, ତଥା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନେ ଚ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ କୁସଲଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ ଜୱତି, ତଥା ଅକୁସଲମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଜୱତି । ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଘଟ୍ଟନେ ଏସେୱ ନୟୋ ଅୱିସେସେନ ୱିଞ୍ଞୁନା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନେ ଦୋୱାରିକୋପମାଦୀନି ୱଚନାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତତୋ ପକରଣତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ୱୀଥିୟାଧିକାରେ ୱିଞ୍ଞୁନା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି ।
୪୯୮-୯.ଅସମ୍ଭେଦେନ ଚକ୍ଖୁସ୍ସାତି ତସ୍ସାପି ଚକ୍ଖୁ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ ହୋତି । ଜୀୱିତା ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପି ପିତ୍ତେନ ୱା ସେମ୍ହେନ ୱା ରୁହିରେନ ୱା ପଲିବୁଦ୍ଧଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ସମ୍ଭିନ୍ନଂ ନାମ, ସକ୍କୋନ୍ତଂ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ତେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦସ୍ସ ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନ ରୂପାପାଥଗମନେନ ଆଲୋକସନ୍ନିସ୍ସୟେନାପି । ତେନ ତିୱିଧେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସମନକ୍କାରହେତୁନା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନପଚ୍ଚୟେନ ସହ ପୱତ୍ତନେନ । ଏତେହି ପନ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସଂ ଏକତୋ ଇନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସମେତା, ସମେତେହି ସହଗତେହି ସମାଗମଂ ଏକୀଭାୱଂ ଆଗତେହି, ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଚେତସିକେହି ସହ ଜାୟତେ ।
୫୦୦-୧.ଅସମ୍ଭେଦେନ ସୋତସ୍ସ ସୋତପସାଦସ୍ସ ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନ ସଦ୍ଦାପାଥଗମେନ ଚ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଆପାଥଗମନେନ ଚ । ଆକାସନିସ୍ସୟେନାପି ପିହିତକଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ତିୱିଧେନ ପଚ୍ଚୟେନ । ସମନକ୍କାରହେତୁନା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନପଚ୍ଚୟେନ ସହ ପୱତ୍ତେନ । ଏତେହି ପନ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସମେତେହି ସହଗତେହି ସମାଗମଂ ଏକୀଭାୱଂ ଆଗତେହି ତଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସହ ଜାୟତି ।
୫୦୨-୩.ଅସମ୍ଭେଦେନ ଘାନସ୍ସ ଘାନପସାଦସ୍ସ ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନ ଗନ୍ଧାପାଥଗମେନ ଚ ଗନ୍ଧସ୍ସ ଆପାଥଗମନେନ ଚ । ୱାୟୋସନ୍ନିସ୍ସୟେନାପୀତି ଘାନବିଲମ୍ହି ପୱିସନ୍ତେନ ୱାୟୁନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ତିୱିଧେନ ପଚ୍ଚୟେନ । ସମନକ୍କାରହେତୁନା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନପଚ୍ଚୟେନ ସହ ପୱତ୍ତେନ । ଏତେହି ପନ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସମେତେହି ସହଗତେହି ସମାଗମଂ ଏକୀଭାୱଂ ଆଗତେହି ତଂ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସହ ଜାୟତି ।
୫୦୪-୫.ଅସମ୍ଭେଦେନ ଜିୱ୍ହାୟ ଜିୱ୍ହାୟ ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନ ରସାପାଥଗମେନ ଚ ରସସ୍ସ ଆପାଥଗମନେନ ଚ । ଆପୋସନ୍ନିସ୍ସୟେନାପୀତି ଜିୱ୍ହାତେମନଂ ଆପଂ ଲଦ୍ଧା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ୱିନା ସୁକ୍ଖଖାଦନୀୟେ ଜିୱ୍ହାୟ ସାୟିତେପି ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ତିୱିଧେନ ପଚ୍ଚୟେନ । ସମନକ୍କାରହେତୁନା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନପଚ୍ଚୟେନ ସହ ପୱତ୍ତେନ । ଏତେହି ପନ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସମେତେହି ସହଗତେହି ସମାଗମଂ ଏକୀଭାୱଂ ଆଗତେହି ତଂ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସହ ଜାୟତି ।
୫୦୬-୭. କାୟପସାଦସ୍ସ ଅସମ୍ଭେଦେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସ ଆପାଥଗମନେନ ଚ । ପଥୱୀନିସ୍ସୟେନାପୀତି ତେନ ୱିନା କାୟଦ୍ୱାରମ୍ପୀତି ବହିଦ୍ଧା ମହାଭୂତାରମ୍ମଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ କାୟପସାଦଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ପସାଦପଚ୍ଚୟେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ପଟିହଞ୍ଞତି । ତେନ ତିୱିଧେନ ପଚ୍ଚୟେନ । ସମନକ୍କାରହେତୁନା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନପଚ୍ଚୟେନ ସହ ପୱତ୍ତେନ । ଏତେହି ପନ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସମେତେହି ସହଗତେହି ସମାଗମଂ ଏକୀଭାୱଂ ଆଗତେହି ତଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସହ ଜାୟତି ।
୫୦୮-୯.ଅସମ୍ଭେଦାମନସ୍ସାପୀତି ମନନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ତଂ ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ ମନ୍ଦତମଗତମେୱ ୱତ୍ତମାନମ୍ପି ସମ୍ଭିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ ନାମ । ମନସ୍ସ ଅସମ୍ଭେଦେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆପାଥଗମନେନ ଚ ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟେନ । ତେନ ତିୱିଧେନ ପଚ୍ଚୟେନ । ସମନକ୍କାରହେତୁନା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନେନ ସହ ପୱତ୍ତେନ । ଏତେହି ପନ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସମେତେହି ସହଗତେହି ସମାଗମଂ ଏକୀଭାୱଂ ଆଗତେହି ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସହ ଜାୟତେ ।
୫୧୦-୧୧. ମନୋ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ନାମ ୱିଭାୱିନା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆୱଜ୍ଜନକ୍ରିୟାଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜନକିରିୟାଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ସମନକ୍କାରୋ ନାମ ୱିଭାୱିନା ସଞ୍ଞିତଂ । ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଇତି ଅୟଂ ପାଠୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁ ଭୱେସୁ ନ ଗଚ୍ଛତି । ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ୱୋକାରୋ ୱୋକିଣ୍ଣୋତି ପଞ୍ଚୱୋକାରୋ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ କାରଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟେନା’’ତି ଅୟଂ ପାଠୋ ପନ କଥିତୋ ମୟା, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ନାମ କାମରୂପଭୱୋ, ଅରୂପଭୱୋ ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ ନାମ, ଅସଞ୍ଞୀଭୱୋ ଏକୱୋକାରଭୱୋ ନାମ । ଅୟଂ ପାଠୋ ଚତୁୱୋକାରଅରୂପଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ନ କଥିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ରୂପତ୍ତା ଅରୂପଭୱେ କଥଂ ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୧୨-୪.ପଟିସନ୍ଧାଦିଚିତ୍ତାନି, ସବ୍ବାନେକୂନୱୀସତି ହୋନ୍ତି, କାମାୱଚରେସୁ ଦସ, ରୂପେସୁ ପଞ୍ଚ, ଅରୂପୀସୁ ଚତ୍ତାରି, ସବ୍ବାନି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନି ଏକୂନୱୀସତି ହୋନ୍ତି । କମ୍ମଂ ନାମ କୁସଲାକୁସଲଚେତନା । କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ନାମ ରୂପାନି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତଞ୍ଚ । ତଥା ଗତିନିମିତ୍ତକଂ ନାମ କପ୍ପରୁକ୍ଖାଦୟୋ, ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଭୂତା ଲୋହକୁମ୍ଭାଦୟୋ ଚ । ଇତି ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ତେସଂ ପଟିସନ୍ଧାଦିଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତିୱିଧଂ ଭଗୱତା ଉଦୀରିତଂ । କାମାୱଚରସନ୍ଧୀନଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରାରମ୍ମଣଂ ଭଗୱତା ମତଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପାଦିପଞ୍ଚାରମ୍ମଣଂ, ଗତିନିମିତ୍ତଂ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ହୋତି । ଅତୀତଂ ୱା କମ୍ମଂ କୁସଲାକୁସଲଚେତନା ଅତୀତାୟେୱ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା । ଅନାଗତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନତ୍ଥି ।
୫୧୫-୨୬. ଅଟ୍ଠେୱ ଚ ମହାୱିପାକା, ତୀଣି ସନ୍ତୀରଣାନି ଚାତି ଏକାଦସୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ତଦାରମ୍ମଣସଞ୍ଞିତଂ । ଏକାଦସୱିଧେ ଚିତ୍ତେ ତଦାରମ୍ମଣସଞ୍ଞିତେ ପୁଞ୍ଞୱିପାକାନି କୁସଲୱିପାକା ଦସ ହୋନ୍ତି, ଅପୁଞ୍ଞଜଂ ଅକୁସଲୱିପାକଂ ପନ ଏକଂ ହୋତି । ମହାୱିପାକା ରୂପାରୂପଭୱଦ୍ୱୟେ ନ ଜାୟନ୍ତି, କାମରୂପଭୱେ ସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟଂ ହୋତି । ୟାନି ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନି ସତ୍ଥୁନା ଜିନେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତେସୁ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତେସୁ ଏକମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତଂ ରୂପାରୂପଭୱଦ୍ୱୟେ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା କଦାଚିପି ନପ୍ପୱତ୍ତତି । କସ୍ମା କାରଣା ? ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ରୂପାରୂପଭୱଦ୍ୱୟେ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଚୋଦକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ବୀଜସ୍ସାଭାୱତୋ ପନ ନ ହୋତୀତି ପରିହାରୋ । ଅକାମାୱଚରାରମ୍ମଣେ ଅକାମାୱଚରଧମ୍ମେ ଇଦଂ ତଦାରମ୍ମଣମାନସଂ ନେୱ ଅନୁବନ୍ଧତି । ହି କସ୍ମା କାରଣା ? ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ଚ ଏକନ୍ତେନ ଅୱସ୍ସଂ ତଦାରମ୍ମଣମାନସସ୍ସ କାମାୱଚରାରମ୍ମଣତ୍ତା ଚ ତଥା ଅପରିଚିତତ୍ତା ଚ ସବ୍ବଦା ନାନୁବନ୍ଧତି । ତଞ୍ହି ୟଥା ପିତରଂ ୱା ପିତୁସଦିସଂ ୱା ଞାତିଂ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋପି ତରୁଣଦାରକୋ ଘରଦ୍ୱାରନ୍ତରୱୀଥିଚତୁକ୍କାଦିମ୍ହି ପରିଚିତେୟେୱ ଦେସେ ଅନୁବନ୍ଧତି, ନ ଅରଞ୍ଞଂ ୱା ୟୁଦ୍ଧଭୂମିଂ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ କାମାୱଚରେ ଧମ୍ମେ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତମ୍ପି ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମାରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମାନେ ଧମ୍ମେ ନାନୁବନ୍ଧତି । ୟସ୍ମା ଚସ୍ସ ସବ୍ବୋ କାମାୱଚରପାକୋ ଚ କିରିୟାମନୋଧାତୁ କିରିୟାଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତା ଇମେ ଧମ୍ମା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାତି ଏୱଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ପରିତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଚେତଂ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରାରମ୍ମଣେ କାମାୱଚରଧମ୍ମେପି ନାନୁବନ୍ଧତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୫୨୭-୩୨.କିଂ ତେନ ୟୁତ୍ତିୱାଦେନ, ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ହି ‘‘ଜନକଂ ତେନ ତୁଲ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିକେନ ତେନ, ୟୁତ୍ତିୟା ୱାଦୋ ୟୁତ୍ତିୱାଦୋ, ‘‘ଜନକଂ ତେନ ତୁଲ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ୟୁତ୍ତିକଥାୟ କିଂ ପୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ? ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ହି ସଚ୍ଚଂ ‘‘କିଂ ତେନ ୟୁତ୍ତିୱାଦେନା’’ତି ୱଚନଂ, ‘‘ଅତ୍ଥକଥାସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସମାସେ ହି ତ୍ଥ-ସ୍ସ ଟ୍ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। କାମାୱଚରେ ଧମ୍ମେ ପଟିଚ୍ଚ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱଦୀପକଂ ୱଚନଂ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନି, ଏକାଦସପି ସବ୍ବସୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନପି ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନି ନାମଗୋତ୍ତଂ ପନାରବ୍ଭ ତିସ୍ସାଦିକଂ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଚ କଚ୍ଚାୟନଗୋତ୍ତକସ୍ସପଗୋତ୍ତାଦିକଂ ଗୋତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜୱନେ ଜୱିତେପି ଚ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ୱା ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ୟଦା ପଞ୍ଞତ୍ତିମାରବ୍ଭ, ଜୱନେ ଜୱିତେପି ୱା ୟଦା ମୟା ୱୁତ୍ତାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସେସପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜୱନେ ଜୱିତେପି ୱା ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଲବ୍ଭତେ ଆଚରିୟେନ, ତଥା ଦୁକ୍ଖଅନିଚ୍ଚଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଲବ୍ଭତେ ଆଚରିୟେନ । ତଦାରମ୍ମଣା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେସୁପି ମିଚ୍ଛତ୍ତେ ମିଚ୍ଛାସଭାୱେ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତ୍ୟାଦିୱସେନ ନିୟତାନି ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିୟୁତ୍ତଜୱନାନି ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନି, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେସୁପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଲବ୍ଭତେ ଆଚରିୟେନ, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ଜୱନେ ଗତେପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଲବ୍ଭତେ ଆଚରିୟେନ । ତଥା ମହଗ୍ଗତେ ଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ଜୱନେ ଜୱିତେପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଲବ୍ଭତେ ଆଚରିୟେନ, ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣଂ ଆରବ୍ଭ ଜୱନେ ଜୱିତେପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଲବ୍ଭତେ ଆଚରିୟେନ । ମନୋଦ୍ୱାରେପି ସବ୍ବେସଂ ଜୱନାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି ।
୫୩୩-୪. ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆରମ୍ମଣଘଟ୍ଟନା ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଭୱଙ୍ଗତୋ ଚେତସୋ ୱୀଥିଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନଂ କଥଂ କେନ ପକାରେନ ହୋତି ? ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଘଟ୍ଟନାୟ ୱିନା ଘଟ୍ଟନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେୱ ୟସ୍ମା କାରଣା, ତସ୍ମା ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ସମ୍ଭୱୋ ହୋତି ।
୫୩୫-୬.ଦ୍ୱାଦସାପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱାଦସଅକୁସଲଚିତ୍ତାନଂ ୱିପାକା ସତ୍ତସତ୍ତତି ପାପପାକା ଦ୍ୱାଦସପାପଚିତ୍ତାନଂ ୱିପାକା ଚତୁରାସୀତି ପୱତ୍ତିୟଂ ହୋନ୍ତି । ଏକସ୍ସ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାକୁସଲସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣାନି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ, ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତସନ୍ତୀରଣାନି ଚାତି ସତ୍ତ ଅକୁସଲପାକା ହୋନ୍ତି । ତଥା ସେସାନଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ଅକୁସଲାନମ୍ପି ସତ୍ତ ୱିପାକା ହୋନ୍ତି । ଏକାଦସୱିଧାନଂ ତୁ, ହିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚମାନସଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚମାନସଂ ହିତ୍ୱା ଏକାଦସୱିଧାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଏକାଦସୱିଧା ଚେୱ ଭୱନ୍ତି ।
୫୩୭-୮.କ୍ରିୟଚିତ୍ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ୟଂ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ଜୱନଂ ନ ଚ ହୋତି, ତଂ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ କରଣମତ୍ତତ୍ତା କିରିୟାମତ୍ତତ୍ତା ୱାତପୁପ୍ଫସମଂ ୱାତପୁପ୍ଫେନ ସଦିସଂ ମତଂ ଭଗୱତା । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ଖୀଣାସୱେ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେ ୱା ତଂ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ କିରିୟଚିତ୍ତଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେ କଥଂ କିରିୟା ହୋତୀତି ଚେ ? କରଣମତ୍ତତ୍ତା ଅଫଲଦାୟକଂ ୱାତପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ଅଫଲଦାୟକଂ କିରିୟଚିତ୍ତଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତିହାରୋ କିରିୟା ପନ ହୋତି । ୟଂ ସବ୍ବଂ କିରିୟଚିତ୍ତଂ କିଚ୍ଚସାଧନତୋ ଜୱନକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଜୱନତ୍ତଂ ଜୱନଭାୱଂ ପତ୍ତଂ ଛିନ୍ନମୂଲସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ଅଫଲଂ ହୋତି ୟଥା, ଏୱଂ ଛିନ୍ନାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମୂଲସ୍ସ ୱୀତରାଗସ୍ସ ତଂ ସବ୍ବଂ କିରିୟଚିତ୍ତଂ ଅଫଲଂ ୱିପାକୱିରହିତଂ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ ।
୫୩୯-୪୦.ପଟିଚ୍ଚ ପନ ଏତସ୍ମା, ଫଲମେତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଧମ୍ମତୋ ଫଲଂ ଏତି ପୱତ୍ତତି ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୋ, ୟୋ ଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିୟାପି ଉପକାରୋ ନାମ ହୋତି, ସୋ ଧମ୍ମୋ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ପଣ୍ଡିତେନ ପୱୁଚ୍ଚତେ । ସମ୍ଭୱୋ ପଭୱୋ ହେତୁ କାରଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ମତୋ ଭଗୱତା । ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଦୀପନୱଚନଂ ।
୫୪୧.ଲୋଭାଦି ପନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ, ମୂଲଟ୍ଠେନୁପକାରକୋ ୟୋ ଲୋଭାଦି ପନ ଧମ୍ମୋ ମୂଲଭାୱେନ ଫଲଧମ୍ମସ୍ସ ଉପକାରକୋ, ସୋ ଲୋଭାଦିଧମ୍ମୋ ଫଲଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୂତି ହେତୁ ନାମ ୱିଭାୱିନା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।
୫୪୨.ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ଚ ମୋହୋ ଚ ତଥା ଅଲୋଭାଦୟୋ ତୟୋ ହେତୂ, ତେ ଛ ଏୱ ହେତୁୟୋ ହୋନ୍ତି, ଜାତିତୋ ଜାତିୱସେନ କୁସଲଜାତିଅକୁସଲଜାତିଅବ୍ୟାକତଜାତିୱସେନ ନୱଧା ନୱହି କୋଟ୍ଠାସେହି ସିୟୁଂ ।
୫୪୩-୪.ଧମ୍ମାନଂ କୁସଲାଦୀନଂ, କୁସଲାଦିତ୍ତସାଧକୋ ୟୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ କୁସଲାଦିତ୍ତସାଧକୋ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକୋ, ସୋ ଧମ୍ମୋ ମୂଲଟ୍ଠୋ ନାମ । ଏୱଂ ୱଚନଂ ଏକେ ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କୁସଲାକୁସଲାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ କୁସଲାଦିତ୍ତସାଧକୱସେନ ମୂଲଟ୍ଠେ ସନ୍ତେ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପୀସୁ ତେହି ଚିତ୍ତେହି ସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୁ ତେହି ଚିତ୍ତେହି ସମୁଟ୍ଠିତେସୁ ଚିତ୍ତଜରୂପେସୁ ହେତୂନଂ ଲୋଭାଦିହେତୂନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟତା କଦାଚିପି ନେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ଚିତ୍ତେସୁ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେସୁ ତେ ଲୋଭାଦୟୋପି ଚିତ୍ତାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ଏକୁପ୍ପାଦତ୍ତା ଚ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟେୱ । ତଦା ତେସଂ ମତେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ କୁସଲାଦିତ୍ତଂ ସିୟା । ନ ଚ କଦାଚି ରୂପାନି କୁସଲାଦିନାମକାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ କୁସଲାଦିଭାୱଞାପନତ୍ଥଂ ତେସଂ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ ତେ ଲୋଭାଦୟୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ଇତି ୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଚିତ୍ତଜରୂପାନି ନାମ କଦାଚିପି ୱିୟୁତ୍ତାନି ଚରନ୍ତି, ତସ୍ମା କୁସଲାଦିତ୍ତସାଧକୋ ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ହୋତି ।
୫୪୫-୬.ହି ସଚ୍ଚଂ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତୁ ହେତୂନ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ । ତେ ଲୋଭାଦୟୋ ହେତୂ ତେସଂ ରୂପାନଂ କୁସଲାଦିତଂ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ନ ସାଧେନ୍ତି ନ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି । ତେ ହେତୂ ତେସଂ ପନ ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟା ନ ଚ ନ ହୋନ୍ତିୟେୱ, ତସ୍ମା କାରଣା କୁସଲାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ କୁସଲାଦିତ୍ତସାଧକୋ ୟୋ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଧମ୍ମୋ ମୂଲଟ୍ଠୋତି ମୂଲସଭାୱୋ ନାମ ସମୟଞ୍ଞୁନା ସମୟୱିଜାନନସୀଲେନ ୱିଞ୍ଞୁନା ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ।
୫୪୭.ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ, ସାଧନେନୁପକାରକୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଂ ସାଧନେନ ଉପକାରକୋ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ଅତ୍ଥୋ ହେତୂନଂ ଲୋଭାଦୀନଂ ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୂଲସଭାୱୋ ଇତି ଚ ଗହଣଂ ୱିଭାୱିନା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ।
୫୪୮-୯.କୁସଲାକୁସଲା ହେତୂ କୁସଲା ହେତୂ, ଅକୁସଲା ହେତୂ, କ୍ରିୟାହେତୂ ସବ୍ବସୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ସବ୍ବେ କିରିୟାହେତୁୟୋ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୂମିୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ହେତୁପଚ୍ଚୟତଂ ୟାତା ଗତା । ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଞ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟତଂ ୟାତା ଗତା, ଏତେ ହେତୂ ଚତୁୱୋକାରଭୂମିୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଏୱ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟତଂ ୟାତା ଗତା ।
୫୫୦-୧. କାମେ ୱିପାକହେତୂପି ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟତଂ ୟାତା, ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେପି କଟତ୍ତାରୂପଜାତାନଂ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟତଂ ୟାତା, ତସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି, ୟସ୍ମା କାରଣା ପୱତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତଜାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟତଂ ଗତା ।
୫୫୨-୫. ରୂପେ ୱିପାକହେତୂ କାମାୱଚରଭୂମିୟଂ ହେତୁୟୋ ୱିୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକହେତୱୋ ଚିତ୍ତଜାନଂ ରୂପାନଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୂମିୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଚତୁୱୋକାରେ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଜା ହେତୱୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଏୱ ଚତୁୱୋକାରଭୂମିୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତି । ଇତରେ ଚତୁୱୋକାରେ ଅରୂପଭୱେ ୱିପାକଜା ହେତୱୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଏୱ ସଭୂମିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଭୂମିୟଂ ଅରୂପଭୂମିୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ହେତୁତ୍ଥୋ ହେତୂନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେତୁୟୋ ଚେୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଚେୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୱୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତି, ଏୱମେୱ ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ । ସଞ୍ଜାତୋ ସୁଖହେତୁ ୟସ୍ସାତି ସଞ୍ଜାତସୁଖହେତୁ, ତେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ।
୫୫୬-୮.ଛନ୍ଦୋ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱୀରିୟଂ ୱୀମଂସା ଚାତି ଚତୁଧାଧିପତୀ ଲୋକାଧିପତିନା ସତ୍ଥୁନା ୱୁତ୍ତା । ଛନ୍ଦଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲସ୍ମିଂ ୟୋ ଛନ୍ଦୋ, ସୋ ଛନ୍ଦାଧିପତି ନାମ, ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସମାଧିକରଣଚିତ୍ତସ୍ସ ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି ଚ ତୀସୁ ମୟା ୱୁତ୍ତତୋ ଛନ୍ଦାଧିପତିତୋ ସେସେସୁପି ଚ ଅଧିପତୀସୁ । ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଜେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିପତୀତି ଅଧିପତି ନାମ ଭଗୱତା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
କୁମତିମତିନ୍ଧନପାୱକଂ ପଧାନଂ ।
ଇମମତିମଧୁରଂ ଅୱେଦି ୟୋ ୟୋ,
ଜିନୱଚନଂ ସକଲଂ ଅୱେଦି ସୋ ସୋ ॥
ୟୋ ୟୋ ଜନୋ ଇମଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଂ ସୁମତିମତିୱିବୋଧନଂ ସୁମତୀନଂ ସୁନ୍ଦରମତୀନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ମତିୟା ୱିବୋଧନକରଂ ୱିଚିତ୍ତଂ କୁମତୀନଂ କୁଚ୍ଛିତମତୀନଂ ବାଲାନଂ ମତିଇନ୍ଧନେ ପଧାନଂ ପାୱକଂ ଅତିମଧୁରକରଂ ଅୱେଦି ଜାନି, ସୋ ସୋ ଜନୋ ସକଲଂ ଜିନୱଚନଂ ଅୱେଦି ଜାନି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ପକିଣ୍ଣକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅଟ୍ଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୯. ନୱମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପୁଞ୍ଞୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ବାତ୍ତିଂସପାକଚିତ୍ତାନି, ଲୋକିକାନେୱ ୟାନି ହି ।
ଏତେସଂ ପାକଚିତ୍ତାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିସୁ ॥
ୟାନି ଲୋକିକାନି ଏୱ ବାତ୍ତିଂସ ପାକଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ଏତେସଂ ପାକଚିତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାଦିସଙ୍ଖାରା ଭୱାଦୀସୁ ୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଏୱ, ଇମେସଂ ୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ ତେପି ସଙ୍ଖାରା ଭୱାଦୀସୁ ୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ତଥା ତେନ ପକାରେନ ୱିଭାୱିନା ପଣ୍ଡିତେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା । ତୟୋ ଭୱା ଚତସ୍ସୋ ଚ ୟୋନିୟୋ କାମଭୱରୂପଭୱଅରୂପଭୱୱସେନ ତୟୋ ଭୱା, ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜସଂସେଦଜଓପପାତିକୟୋନିୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ଚ ୟୋନିୟୋ, ନିରୟଗତିତିରଚ୍ଛାନଗତିପେତଗତିମନୁସ୍ସଗତିଦେୱଗତିୱସେନ ଗତିପଞ୍ଚକଂ, ସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ନାନତ୍ତା ନାନାଭାୱତୋ, କାୟସ୍ସାପି ଚ ରୂପକାୟସ୍ସାପି ଚ ନାନତ୍ତା ନାନାଭାୱତୋ କାମସୁଗତିୟୋ, ନାନା ଅତ୍ତା ସଭାୱୋ ଏତସ୍ସାତି ନାନତ୍ତା, ନାନତ୍ତୋ ରୂପକାୟୋ ଏତେସନ୍ତି ନାନତ୍ତକାୟା, ନାନା ସଭାୱୋ ଏତସ୍ସାତି ନାନତ୍ତା, ନାନତ୍ତାୟେୱ ସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା, ସା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ନାମ, ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମି ଚ ଚତୁରାପାୟଭୂମିୟୋ ଚ ନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀ ନାମ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମି ଏକତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ନାମ, ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୱେହପ୍ଫଲଭୂମିସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମିୟୋ ଏକତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀ ନାମ, ହେଟ୍ଠା ଠିତା ରୂପେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଏତ୍ଥାତି ଠିତିୟୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଠିତିୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅସଞ୍ଞୀଭୂମି ନ ଗୟ୍ହତେ, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଭୂମି ଚ ପଟୁୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱତୋ ନ ଗୟ୍ହତେ । ସତ୍ତାୱାସୱସେନ ଅସଞ୍ଞୀଭୂମିଂ, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଭୂମିଞ୍ଚ ପନ ଗହେତ୍ୱା ତେ ସତ୍ତାୱାସା ନୱ ଏୱ ହୋନ୍ତି ।
୫୬୩-୮.କାମେ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସଞ୍ଞିତା ଅଟ୍ଠ ଚେତନା ପୂରେନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କାରକଂ ପୂରେନ୍ତି ଚ, ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପୁଜ୍ଜଞ୍ଚ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ପୁଞ୍ଞାନି, ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି ୱିପାକଂ, କମ୍ମଜରୂପଞ୍ଚାତି ଅଭିସଙ୍ଖାରା, ପୁଞ୍ଞାନି ଏୱ ଅଭିସଙ୍ଖାରା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରା, ତେୟେୱ ସଞ୍ଞିତା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସଞ୍ଞିତା, କାମେ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସଞ୍ଞିତା ଅଟ୍ଠ ଚେତନା । ନୱନ୍ନଂ ପାକଚିତ୍ତାନଂ ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତାହେତୁକମହାୱିପାକୱସେନ ନୱନ୍ନଂ ପାକଚିତ୍ତାନଂ କାମସୁଗତିୟଂ ପନ ନାନା ୱତ୍ତମାନଚେତନାଖଣତୋ ପରଂ ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ନାନାଖଣଂ, ତଂ ଏୱ ନାନକ୍ଖଣିକଂ, ତମେୱ କମ୍ମଂ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମଂ, ୱତ୍ତମାନଚେତନାତୋ ପରା ଅତୀତଚେତନାତି ଅତ୍ଥୋ । ବଲୱା ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ବଲୱତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ଉପ-ସଦ୍ଦୋ, ବଲୱପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ, ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୱସେନ ବଲୱପଚ୍ଚୟୱସେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେଧା ଦ୍ୱୀହି ପକାରେହି ତେସଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତି, ତା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରମହାକୁସଲଚେତନା ଉପେକ୍ଖାସହିତାହେତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୱିନା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପରିତ୍ତପାକାନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତାହେତୁକକୁସଲୱିପାକାନଂ ଦ୍ୱେଧା ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତିୟଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତାୟେୱ ଚେତନା ତା ଏୱ ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରମହାକୁସଲଚେତନା ରୂପଭୱେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପାକଚିତ୍ତାନଂ କୁସଲୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତସନ୍ତୀରଣାନଂ ଦ୍ୱେଧା ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତିୟଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ତୁ ପରିତ୍ତାନଂ, କାମେ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ତଥା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପରିତ୍ତାନଂ କୁସଲୱିପାକାନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାନଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସନ୍ତୀରଣାନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପନ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୱ କାମେ ସୁଗତିୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୱ ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରମହାକୁସଲଚେତନା କାମସୁଗତିୟଂ ତଥା ସୋଳସନ୍ନଂ କୁସଲୱିପାକାନଂ ପୱତ୍ତେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେଧା ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପୱତ୍ତେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ସତ୍ତନ୍ନଂ କୁସଲୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ନୱନ୍ନଂ କୁସଲୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
୫୬୯-୭୪.ରୂପେ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରା, ରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପାକଚିତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିମାପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରା, କାମେ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଦ୍ୱିଧା ଇମେ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରା, ଇମା କୁସଲପଟିପକ୍ଖା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱଜ୍ଜା ଏକାଦସ ଚେତନା କାମଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଏକସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱିଧା ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚେତନା ପୱତ୍ତେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ଛନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାନଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ନୋ ହୋନ୍ତି । ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ଭୱନ୍ତେୱ ପୱତ୍ତେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଅକୁସଲୱିପାକାନି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାନଂ ପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତି । କାମେ ସୁଗତିୟଂ ତେସଂ, ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ତଥେୱ ଚ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚେତନା କାମେ ସୁଗତିୟଂ ତଥେୱ ଚ ତେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ପୱତ୍ତେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି, ତେସଂ ରୂପଭୱେ ତଥା ତାୟେୱ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚେତନା ରୂପଭୱେ ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣସଙ୍ଖାତାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଥା ପୱତ୍ତେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ସୋ ଚ କାମଭୱେନିଟ୍ଠରୂପାଦିଉପଲଦ୍ଧିୟଂ ସୋ ଚ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ କାମଭୱେ ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦିଉପଲଦ୍ଧିୟଂ ଅମନାପରୂପାଦୀନି ଆରମ୍ମଣାନି ଉପଲଦ୍ଧିୟଂ ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପୁଞ୍ଞଜାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ହି ସଚ୍ଚଂ ‘‘ସୋ ଚ କାମଭୱେନିଟ୍ଠ-ରୂପାଦିଉପଲଦ୍ଧିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ । ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦୟୋ ନାମ ୱିସୟା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନ ୱିଜ୍ଜରେ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ।
୫୭୫-୬.ତଥେୱାନେଞ୍ଜସଙ୍ଖାରୋ ନ ଇଞ୍ଜତି ନ ଫନ୍ଦତି ନ ଚଲତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ଆନେଞ୍ଜଞ୍ଚ ତଂ ସଙ୍ଖାରୋ ଚାତି ଆନେଞ୍ଜସଙ୍ଖାରୋ, ତଥା ଏୱ ଆନେଞ୍ଜସଙ୍ଖାରୋ ଅରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପାକଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଭୱେସ୍ୱେତେ ଭୱେସୁ ଏତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ୟଥା ଚ ୟେନ ୟେନ ଚ ପକାରେନ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ପଚ୍ଚୟା ତଥା ତେନ ତେନ ପକାରେନ ୱିଭାୱିନା ୱିଜାନନ୍ତେନ ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟା ।
୫୭୭.ଏସେୱ ଚ ନୟୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ୟୋନିଆଦୀସୁ ୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ଏସେୱ ଚ ନୟୋ ଭୱେସୁ ମୟା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ନୟୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟୋ । ତତ୍ରିଦଂ ତତ୍ର ଭୱେସୁ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଇଦଂ ୱଚନଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ ଉପାୟମତ୍ତଦୀପନଂ ହୋତି ।
୫୭୮-୮୧.ଅୱିସେସେନ ପୁଞ୍ଞାଭି-ସଙ୍ଖାରୋ ଦ୍ୱିଭୱେସୁପି କାମପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ, ରୂପପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଚ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅୱିସେସେନ ସମାନଭାୱେନ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୁ କାମରୂପଭୱେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ସୋ ସଙ୍ଖାରୋ ସବ୍ବପାକଂ ଜନେତି ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତଥା ଚତୂସୁ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଅଣ୍ଡଜାଦୀସୁ ୟୋନିସୁ ଦ୍ୱିଭୱେସୁ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ୱିୟ ତଥା ଚତୂସୁ ଅଣ୍ଡଜାଦୀସୁ ସୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟୋ । ‘‘ଅଣ୍ଡଜାଦୀସୂ’’ତି ୱଚନଂ ପଦୁମପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ବହୁଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱୀସୁ ଗତୀସୁ ଏୱ ଚ ତଥା ସୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟୋ । ତଥା ନାନତ୍ତକାୟାଦି-ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଠିତୀସୁପି ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀନାନତ୍ତକଆୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଏକତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଏକତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ଚତୂସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ସୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟୋ । ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀଏକତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀଏକତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ମିଂ ଚତୁବ୍ବିଧେ ସତ୍ତାୱାସେ ତଥା ସୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟୋ । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଭୱାଦୀସୁ ଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ୟଥାରହଂ ସୋଳସନ୍ନଂ କାମକୁସଲପାକାନଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରୂପପାକାନଞ୍ଚାତି ଏକୱୀସତିପାକାନଂ ଦ୍ୱିଧା ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୫୮୨-୩.କାମେ ଅପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରୋ କାମଭୱେ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜସଂସେଦଜଓପପାତିକୟୋନିୱସେନ ଅଣ୍ଡଜାଦୀସୁ ୟୋନୀସୁ ନିରୟଗତିପେତଗତିତିରଚ୍ଛାନଗତିୱସେନ ତୀସୁ ଗତୀସୁ ନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀୱସେନ ଏକିସ୍ସା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀୱସେନ ଚ ଏକସ୍ମିଂ ପନ ସତ୍ତାୱାସେ ଦ୍ୱିଧା ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ସୋ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୫୮୪-୬.ତଥେୱାନେଞ୍ଜସଙ୍ଖାରୋ ତଥା ଏୱ ଆନେଞ୍ଜସଙ୍ଖାରୋ, ଏକାରୂପଭୱେ ଏକସ୍ମିଂ ଅରୂପଭୱେ ଏକିସ୍ସା ଓପପାତିକୟୋନିୟା ଚେୱ ଏକିସ୍ସା ଦେୱଗତିୟାପି ଚ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଭୂମି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଭୂମି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଭୂମିୱସେନ ତୀସୁ ଏୱ ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତୀସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପଭୂମୀନଂ ୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧେ ସତ୍ତାୱାସେ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପପାକଚିତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱେଧା ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମୋପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ସୋ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀନଂ, ୱସେନେୱଂ ଭୱାଦୀସୁ ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଭୱାଦୀସୁ ୟଥା ୟେ ସଙ୍ଖାରା ଏସଂ ପାକଚିତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତଥା ତେ ସଙ୍ଖାରା ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଣ୍ଡିତେନ ୱିଜାନିତବ୍ବା ।
୫୮୭-୯୦.ନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ, ସଙ୍କନ୍ତି ପନ ୱିଜ୍ଜତି ରୂପଧମ୍ମାନଂ, ଚିତ୍ତଚେତସିକସଙ୍ଖାତାନଂ ନାମଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ସଙ୍କନ୍ତି ପନ ସଙ୍କମନଂ ପନ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ସଙ୍କନ୍ତିଭାୱେ ଅସତି ଅତୀତଭୱତୋ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍କମନଭାୱେ ଅସତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ କଥଂ କେନ ପକାରେନ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ ? ନତ୍ଥି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍କନ୍ତି, ଅତୀତଭୱତୋ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍କନ୍ତି ସଙ୍କମନଂ ନତ୍ଥି, ତତୋ ଅତୀତଭୱତୋ ଅତୀତଂ ହେତୁଂ ୱିନା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପାତୁଭାୱୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ସୁଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ରୂପାରୂପମତ୍ତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ରୂପନାମମତ୍ତଂ ଜାୟତି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପାରୂପମତ୍ତଂ ରୂପନାମମତ୍ତଂ ଜାୟତି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପାରୂପମତ୍ତଂ ଭୱନ୍ତରଂ ଅଞ୍ଞଭୱଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତି । ଇତି ୱଚନଂ ସମଞ୍ଞାୟ ଲୋକିୟୱୋହାରେନ ପୱୁଚ୍ଚତେ, ସତ୍ତୋ ୱା ନତ୍ଥି, ସତ୍ତୋ ଜୀୱୋତି ୱେୱଚନଂ, ଅତ୍ତା ୱାପି ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
୫୯୧-୯.ତସ୍ସିଦଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା, ପଟିସନ୍ଧିକ୍କମଂ ପନ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଇଦଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍କମଂ ସୁଦୁବ୍ବୁଧଂ ଅତିଦୁବ୍ବିଜାନଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମି, ତମେତଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍କମଂ ସାଧୁ ସାଧୁକଂ ନିବୋଧଥ, ସାଧୁ ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ, ୱିୱିଧେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଲୋଭୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଅନାମେତ୍ୱା ୱଜିରମଞ୍ଜୂସାୟ ଅନଗ୍ଘମଣିରତନଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତୀତସ୍ମିଂ ଭୱେ ତସ୍ସ, ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ ହିଇତୋ ଭୱତୋ ଅତୀତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ ତସ୍ସ ସରୀରସ୍ମିଂ ଆତପେ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ହରିତଂ ତାଲପଣ୍ଣଂ ୱିୟ ସୁସ୍ସମାନେ ସତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିକେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ନଟ୍ଠେ ହଦୟୱତ୍ଥୁମତ୍ତସ୍ମିଂ ଠିତେ କାୟପ୍ପସାଦିକେ ୱିଞ୍ଞାଣେ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ । ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଭୱଙ୍ଗମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଜୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବାନୁସେୱିତନ୍ତି ଇତୋ କାଲା ପୁବ୍ବକାଲେ ତେନ ପନ ଅନୁସେୱିତଂ ଅନୁଚିଣ୍ଣଂ ପୁଞ୍ଞଂ କମ୍ମଂ ୱା ଅପୁଞ୍ଞଂ ଏୱ ୱା କମ୍ମଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ୱା କମ୍ମଫଲେନ ଦ୍ୱାରେସୁ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଜୱନୱସେନ ସେୱିତଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ଲଦ୍ଧାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଂ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାଦୀନୱେ ୱିସୟେତି ଅକୁସଲଜୱନେ ଜୱିତେ ତସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୋସେ ତସ୍ମିଂ କମ୍ମାଦିକେ ଆରମ୍ମଣେ କୁସଲଜୱନେ ଜୱିତେ ତତୋ ଚିତ୍ତୱୀଥିତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୋସେ ତସ୍ମିଂ କମ୍ମାଦିକେ ଆରମ୍ମଣେ । ତଣ୍ହାତି ଅକୁସଲଜୱନେନ ସହଜୋ ଲୋଭୋ, ଅକୁସଲଜୱନେ ୱା ଜୱିତେ ତତୋ ୱୀଥିଚିତ୍ତତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋ ତଣ୍ହା । ନମେତୀତି ଅଞ୍ଞଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଗ୍ଗାହାପେତ୍ୱା ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହୱସେନ ତଂ ଏୱ କମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସହଜା ସଙ୍ଖାରା ପନ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସହଜା ଏକତୋ ଜାତା ଚେତନା ପନ ତସ୍ମିଂ ୟେୱାରମ୍ମଣେ ଖିପନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ ଏକସନ୍ତତିୱସା ପୱତ୍ତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନମୀୟମାନଂ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଓରିମା ତୀରମ୍ହା ରଜ୍ଜୁକଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ମାତିକାତିକ୍କମୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଏତଂ ପୁରିମଂ ନିସ୍ସୟଭୂତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ଜହତି ଛଡ୍ଡେତି, ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରଂ କମ୍ମସମ୍ଭୂତଂ ନିସ୍ସୟଂ ଅପରଂ ଅଞ୍ଞକମ୍ମତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ନିସ୍ସୟଭୂତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱା ଅଲଭିତ୍ୱାପି ୱା ଆରମ୍ମଣାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ତଂ ପଟିସନ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ମାନସଂ ପୱତ୍ତତି । ‘‘ଲଭିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନଂ କାମରୂପଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଲଭିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନଂ ଅରୂପଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ପୁରିମଂ ‘‘ଜହତୀ’’ତି ୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତଂ, ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପଣ୍ଡିତେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୬୦୦-୬.ତଦେତଂ ତଂ ଏତଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପୁରିମା ଭୱତୋ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମଭୱେ ନାପି ଆଗତଂ, କମ୍ମାଦିଞ୍ଚ ହେତୁଂ ୱିନା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପାତୁଭୂତଂ ନ ଚେୱ ତଂ ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ଏତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରିମା ଭୱତୋ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ ଅନାଗମନେ ଅତୀତଭୱହେତୂହି ଅତୀତଭୱେ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଏତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ଭୱେ । ପଟିଘୋସଦୀପମୁଦ୍ଦାଦୀ, ଭୱନ୍ତେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନା ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅତୀତଭୱତୋ ଅନାଗମନେ ଅତୀତଭୱେ ହେତୂହି ସମ୍ଭୱେ ପଟିଘୋସଦୀପମୁଦ୍ଦାଦିଅତ୍ଥନିଦସ୍ସନା ଉପମା ଭୱନ୍ତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଟିଘୋସାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସଦ୍ଦାଦିହେତୁକା ସଦ୍ଦାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ୟଥା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଜନେହି ପୱତ୍ତାପିତା ସଦ୍ଦଦୀପମୁଦ୍ଦାଦୟୋ ଅତ୍ଥା ପବ୍ବତନ୍ତରାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ଠାନେସୁ ପୱତ୍ତାନଂ ପଟିଘୋସଦୀପମୁଦ୍ଦାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ହେତୁକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ସଦ୍ଦାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସନ୍ତେସୁ ୟେ ତେ ପଟିଘୋସାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ଅସନ୍ତେସୁ ନ ହୋନ୍ତି ୟଥା, ଏୱମେୱ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତୀତଭୱତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଭାୱିନା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସନ୍ତାନବନ୍ଧତୋ ସନ୍ତାନବନ୍ଧୱସେନ ଏକତା ଅତୀତଭୱପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଏକୀଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ନାନତାପି ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନାନାଭାୱୋପି ପଚ୍ଚେକଭାୱୋ ଅପି । ସତି ସନ୍ତାନବନ୍ଧେ ତୁ, ଏକନ୍ତେନେକତା ସିୟା ସନ୍ତାନବନ୍ଧେ ସତି ଏକନ୍ତେନ ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଏକତା ଏକୀଭାୱୋ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ, ଖୀରସଭାୱତୋ ପଗ୍ଘରଣସଭାୱତୋ ଖୀରତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ଘନସଭାୱଂ କଦାଚିପି କିସ୍ମିଞ୍ଚିପି କାଲେ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ସବ୍ବଦା ପଗ୍ଘରଣସଭାୱଖୀରମେୱ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥାପି ଅପରୋ ନୟୋପି ସା ଏକନ୍ତନାନତା ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୋ ଏକନ୍ତନାନାଭାୱୋ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ଖୀରସାମିକୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଧିସାମି ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ଖୀରକାଲେ ଖୀରସ୍ସ ଇସ୍ସରଭୂତୋ ସାମିକୋ ପଗ୍ଘରଣସଭାୱଂ ଜହିତ୍ୱା ଦଧିସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକାଲେ ତସ୍ସ ଦଧିସ୍ସ ଇସ୍ସରୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ତତୋ ଖୀରସାମିକୋ ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତସ୍ସ ଦଧିସ୍ସ ଅନିସ୍ସରୋ ଅସାମିକୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା କାରଣା ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍କମୱିନିଚ୍ଛୟେ ଏକନ୍ତଏକତାପି ୱା ଏକନ୍ତନାନତାପି ୱା ସମୟଞ୍ଞୁନା ୱିଞ୍ଞୁନା ନ ଚେୱ ଉପଗନ୍ତବ୍ବା ।
୬୦୭-୧୦.ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱେ ସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱରହିତେ ଭୱେ ସତି ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଖନ୍ଧାଦିସମତା ଅଭିସମ୍ଭୂତା ୟେ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ଏତେସଂ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଜନେହି କତସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲହେତୁନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ପରତ୍ଥ ପରସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଆଗମତୋ ଚେୱ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞତୋ କମ୍ମତୋ ହି ତତୋ ସତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସତ୍ତେନ କତତୋ ଅଞ୍ଞତୋ ଚେୱ କମ୍ମତୋ ତଂ ଫଲଂ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଚନେନ ତିତ୍ଥିୟସତ୍ତସ୍ସପି କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଫଲଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା କାରଣା ଏତଂ ସବ୍ବଂ ଏୱ ଚ ତୁମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ଏତ୍ଥାହାତି ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଚୋଦକୋ ଆହ – ନନୁ ଏୱଂ ‘‘ଅସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱେ ଭୱେ ସତୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ନିୟତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସନ୍ତାନେ ୟଂ ଫଲଂ ଏତଂ ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତମାନଂ ୟଂ ଏତଂ ଫଲଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞତୋ କମ୍ମତୋ ନ ଚ ହୋତି, ବୀଜାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକୋ ନିପ୍ଫାଦକୋ ହୋତି ।
୬୧୧-୫.ଏକସ୍ମିଂପନ ସନ୍ତାନେ, ୱତ୍ତମାନଂ ଫଲଂ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସାପି ୱା ନ ହୋତି, ତଂ ଫଲଂ ଅଞ୍ଞତୋ କମ୍ମତୋ ନ ହୋତି । ବୀଜାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପନ ସନ୍ତାନେ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକୋ ନିପ୍ଫାଦକୋ ହୋତି, ବୀଜାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରେ ମଧୁଆଦିନା ୱତ୍ଥୁନା ଜନେହି କତେ ତସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ପଠମଂ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୋ ପଠମଂ ଲଦ୍ଧମଧୁଆଦିପଚ୍ଚୟୋ ତସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ଫଲଂ କାଲନ୍ତରେ ମଧୁଆଦିନା ବୀଜାଭିସଙ୍ଖରଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ମଧୁରୋ ହୋତି । ହି ସଚ୍ଚଂ ‘‘ବୀଜାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରେ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ । ତାନି ହି ତାନି ଏୱ ପଠମଂ ମଧୁଆଦିନା ଜନେହି ରୋପିତାନି ବୀଜାନି ଅଭିସଙ୍ଖରଣତୋ କାଲନ୍ତରେ ମଧୁରଭାୱଂ ଫଲମ୍ପି ୱା ଫଲଟ୍ଠଂ ୱା ନ ପାପୁଣନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ଇଦଂ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପନ ସନ୍ତାନେ’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ପଣ୍ଡିତେନ ଞେୟ୍ୟଂ । ଅପି ଚ ଅପରୋ ନୟୋ । ବାଲକାଲେ ତରୁଣକାଲେ ତେନ ତରୁଣେନ ପୟୁତ୍ତେନ ୱିଜ୍ଜାସିପ୍ପୋସଧାଦିନା କମ୍ମେନାପି ତସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧକାଲସ୍ମିଂ ଫଲଦାନସୀଲେନ ଅୟଂ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପନ ସନ୍ତାନେ’’ତିଆଦିକୋ ଅତ୍ଥୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ ।
୬୧୬-୨୦. ଚୋଦକୋ ପୁନାହ – ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତଂ କମ୍ମଂ ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ କମ୍ମେ ସନ୍ତେପି ସଂୱିଜ୍ଜମାନେପି ତଂ କମ୍ମଂ ଏତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ୱା ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଥ ୱାୱିଜ୍ଜମାନକଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଅୱିଜ୍ଜମାନକଂ କମ୍ମଂ ୱା ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସଚେ ୟଦି ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତପ୍ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେପନ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନକାଲେ ପନ ହେତୁନା କମ୍ମେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ପାକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅପରୋ ନୟୋ । ୱିଜ୍ଜମାନଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣତୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା କାଲେ, ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣତୋ ପଚ୍ଛା ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଚ୍ଚଫଲଂ ସିୟାତି ସବ୍ବଦା କମ୍ମପଚ୍ଚୟୱିରହିତଂ ଫଲଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଚରିୟେନ ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘ଲୋଭଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ, ସୋତାପତ୍ତିପଟିଲାଭାୟ ଅହମେୱ ପାଟିଭୋଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପାଠେସୁ ପାଟିଭୋଗୋ ୱିୟ କମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ୱିୟ କମ୍ମତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ଫଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଟତ୍ତାୟେୱ ଜନେହି କଟତ୍ତାୟେୱ ତଂ କମ୍ମଂ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଂ ନ ଚ ହୋତି, ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତା ୱା ନ ଚ ନେୱ ହୋତି ।
୬୨୧.ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରୋୟଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରୋ ଅୟଂ ପରମତ୍ଥପ୍ପକାସନୋ ଭୂତତ୍ଥଦୀପନୋ ସୋତୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପୀତିବୁଦ୍ଧିୱିୱଡ୍ଢନୋ ପଣ୍ଡିତେହି ୱିୱିଧେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚିତ୍ତଂ ଅନାମେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚେନ ମନସିକାରେନ ସୋତବ୍ବୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ପୁଞ୍ଞୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନୱମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୦. ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ରୂପୱିଭାଗୱଣ୍ଣନା
୬୨୨.ୱୁତ୍ତମାଦିମ୍ହି ୟଂ ରୂପଂ, ଚିତ୍ତଜାନମନନ୍ତରଂ ୟଂ ରୂପଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ଆଦିମ୍ହି ପକରଣାଦିମ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଚେତସିକଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱଚନେନ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତୋ ପରଂ ଇଦାନି ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ୱିଭାୱନଂ ସମାସେନ ସଙ୍ଖେପେନ କରିସ୍ସଂ ।
୬୨୩.ୟଂ ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପନ୍ତି ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ରୁପ୍ପତି ସୀତାଦିନା ୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେନ ୱିକାରମାପଜ୍ଜତି । ତଥା ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ୱଣ୍ଣୱିକାରମାପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପକାସେତି, ଇତି ତସ୍ମା ରୂପଂ, କିଂ ତଂ ? ୱଣ୍ଣାୟତନଂ । ରୂପାରୂପଭୱାତୀତୋ, ସୁରୂପୋ ରୂପମବ୍ର୍ୱି ଭଗୱା ରୂପାରୂପଭୱଅତୀତୋ ସୁରୂପୋ ରୂପଂ ଅବ୍ର୍ୱି କଥେସି ।
୬୨୫-୬.ମହାଭୂତେନାତି ମହନ୍ତୋ ଭୂତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ଏତସ୍ସାତି ମହାଭୂତୋ, ତେନ । ୱଞ୍ଚକତ୍ତା ମହାଭୂତସମାତି ୱା ।
୬୩୦.ନିରୁପାଦାନମାନସୋତି ଉପାଦାନୱିରହିତଚିତ୍ତୋ ।
୬୩୩.ତସ୍ସସମ୍ପତ୍ତୀତି ତସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତି ।
୬୩୪.ଉପବ୍ରୂହନରସାତି ୱଡ୍ଢନକିଚ୍ଚା ।
୬୩୭.ଆସୟାନୁସୟେ ଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆସୟୋ ନାମ
ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀ ଚ, ଖନ୍ତୀ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଂ ।
ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣଂ, ଏତଂ ଆସୟସଦ୍ଦିତଂ ॥
ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ଅନ୍ତୋ ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅତ୍ଥି ଇତି ଅୟଂ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ କୋଟ୍ଠାସୋ, ଅୟଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି। ନତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ, ଅୟଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ଖନ୍ତୀ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅନୁଲୋମିକଞାଣଂ, ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣନ୍ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନଂ ଞାଣଂ । ଏତଂଆସୟସଦ୍ଦିତନ୍ତି ଏତଂ ଆସୟଂ ଇତି କଥିତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଆସୟେ ଞାଣଂ ନାମ । ଅନୁସୟୋ ନାମ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାଦୟୋ ଅନୁସୟା ସତ୍ତ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରୋପରେତି ପରେ ଅଧିକଭାୱେନ ଓପରେ ଚ ତିକ୍ଖାନୁଭାୱେନ ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ତିକ୍ଖସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ମୁଦୁସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହୀନସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତି ସତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରଓପରେ ଞାଣଂ ।
୬୩୮.ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ଞାଣନ୍ତି ତିହେତୁକକାମାୱଚରକ୍ରିୟାଚତୁକ୍କଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୬୪୧. ଅକ୍ଖିକୂଟେହି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅନ୍ତତୋ ।
୬୪୫.ଭାୱସମ୍ଭୱସଣ୍ଠାନାତି ଇତ୍ଥିପୁମସମ୍ଭୱଭୂତୱଣ୍ଣାୟତନଂ ।
୬୪୭. ଏତେ ଦସ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା ସମ୍ଭାରା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଚତ୍ତାଲୀସ ଭୱନ୍ତି ।
୬୫୮.ଉବ୍ବିଅଧିକାନଂ ପଥୱୀଅଧିକାନଂ ।
୬୬୦-୨.ୱିସେସେ ସତୀତି ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିସେସେ ସତି, ସବ୍ବସୋ ସବ୍ବେସଂ ୱିସେସପରିକପ୍ପନଂ ପହାୟ ଏୱ କମ୍ମୱିସେସେନ ପସାଦାନଂ ୱିସେସତା ଞେୟ୍ୟା ।
୬୬୩.ସଦ୍ଦୀୟତୀତି ଉଚ୍ଚାରୀୟତେ । ରସନ୍ତୀତି ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି ।
୬୬୮.ପରତୋତି ପଠମକପ୍ପତୋ ଅପରଭାଗେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଭାୱଦ୍ୱୟଂ ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ‘‘ପୱତ୍ତେପି ସମୁଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିକଂ ସୋଣକୁମାରାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୭୨.ନ ତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନକାରଣନ୍ତି ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ କାରଣଂ ନ ସିୟା । ତସ୍ସାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ।
୬୭୬-୭. ଅନ୍ନପାନାଦିକଂ ୱତ୍ଥୁ ୟଂ କମ୍ମଜଂ ଅଗ୍ଗିଂ ହରତି, କେୱଲଂ ଏକଂ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଅନ୍ନପାନାଦିକଂ ୱତ୍ଥୁ ଜୀୱିତଂ ପନ ପାଲେତୁଂ ନ ଚ ସକ୍କୋତି । ଏକତୋ ଜୀୱିତଂ ପାଲେତୁଞ୍ଚ ସକ୍କୋନ୍ତି ।
କାୟେନ ରୂପକାୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଭାୱଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତାନଂ ଭାୱୋ କାୟଗ୍ଗହଣାନୁସାରେନ କାୟଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅନୁଚିନ୍ତନେନ ଗହିତାୟ ୱାୟୋଧାତୁୱିକାରସଙ୍ଖାତାୟ ଏତାୟ ଧମ୍ମଜାତିୟା ପଣ୍ଡିତେହି ୱିଞ୍ଞାୟତେ । ଇତିପି ତସ୍ମା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ।
୬୮୧. ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ହେଟ୍ଠା ଛହି ଚିତ୍ତେହି ୱାୟୋଧାତୁସମୁଟ୍ଠିତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭଂ ଲଭିତ୍ୱା ।
୬୮୪.ସହ ସଦ୍ଦେନ ୱାତି ସଦ୍ଦେନ ସହେୱ ।
୬୯୦-୧.ଏତାସଂ ପନ ଲହୁତାଦୀନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ନିଦସ୍ସନଂ କମତୋ ଆରୋଗ୍ୟଂ ଲହୁତା, ମଦ୍ଦିତଂ ଧମ୍ମଂ ମୁଦୁତା, ଧନ୍ତହେମଂ କମ୍ମଞ୍ଞତା ହୋତି । ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ ପନ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଆହାରାଦିତ୍ତୟଂୟେୱ ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ କରୋତି ୟସ୍ମା, ତତୋ ତଂ ତିଜଂ ନାମ ।
୬୯୩.ୱୁତ୍ତମାକାରନାନତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଆକାରନାନତ୍ତା ନାମ ଆଚୟାକାରଅନୁବନ୍ଧତାକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱସେନ ୱାତି ଏକେ ୱେନେୟ୍ୟା ଆଚୟୱସେନ ଜାତିରୂପଂ ଜାନନ୍ତି, ଏକେ ଅନୁବନ୍ଧତାୱସେନ ଜାନନ୍ତି । ଇତି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଜାନନୱସେନ ଜାତିରୂପଂ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୯୪.ସଭାୱାନପଗମେ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱସ୍ସ ଅନପଗମେ ସତି ।
ତେ ମିଦ୍ଧରୂପୱାଦାଚରିୟା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । କଥଂ ? ଅଦ୍ଧା ମୁନିସି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ନତ୍ଥି ନୀୱରଣା ତୱାତି ୟୋ ତ୍ୱଂ ଅଦ୍ଧା ଏକନ୍ତେନ ମୁନି ଅସି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅସି ନୀୱରଣା ଧମ୍ମା ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ନତ୍ଥି, ଇତି ୱଚନେ ସଚେ ମିଦ୍ଧଂ ନୀୱରଣଂ ରୂପେ ପୱିଟ୍ଠଂ ସିୟା । ଭଗୱତା ରୂପକାୟସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ‘‘ନତ୍ଥି ନୀୱରଣା ତୱା’’ତି ୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେନ ସହ ନୀୱରଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି, ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି । ଇତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱଚନତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତମ୍ପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ରୂପଂ ସିୟା, କଥଂ ଅରୂପେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସିୟା, ନ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରୂପେପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତି ୱଚନେନ ଚ ନ ମିଦ୍ଧରୂପଂ ସିୟା, ଅରୂପେ କଥଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରୂପମେୱ ମିଦ୍ଧଂ ଇତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ଅରୂପେପି ଏତସ୍ସ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସାଧକୱଚନତୋ ନିଟ୍ଠଂ ଏତ୍ଥ ଚ ଅୱଗନ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଅରୂପ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞୁନା ।
୭୦୫-୬.କମ୍ମେନ ୱୀସତି ରୂପାତି ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠାୱିନିବ୍ଭୋଗସନ୍ତତୂପଚୟାକାସା କମ୍ମଜା । ଚେତସା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟସଦ୍ଦଲହୁତାଦିତ୍ତୟଅୱିନିବ୍ଭୋଗସନ୍ତତୂପଚୟାକାସା ଚିତ୍ତଜା । ଉତୁନା ସଦ୍ଦଲହୁତାଦିତ୍ତୟଅୱିନିବ୍ଭୋଗସନ୍ତତୂପଚୟାକାସା ଉତୁଜା । ଆହାରତୋ ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଅୱିନିବ୍ଭୋଗସନ୍ତତୂପଚୟାକାସା ଆହାରଜା ।
୭୦୭-୧୭.ଜାୟେୟ୍ୟୁଂ ୟଦି ତାନିପୀତି ତାନି ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାରୂପା ୟଦି ଜାୟେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତୁ ତେସଂ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତା ଭେଦା ସିୟୁଂ । ହି ସଚ୍ଚଂ ୱଚନଂ ପାକୋ ନ ପଚ୍ଚତି, ଭେଦୋ ୱା ନ ଚ ଭିଜ୍ଜତି ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ତେସଂ ପାକଭେଦା ସିୟୁନ୍ତି, ତଂ ୱଚନଂ ନତ୍ଥି । ଏତଂ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାଦ୍ୱୟଂ ଜାତସ୍ସ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପସ୍ସ ପାକଭେଦତ୍ତା ନ ଜାୟତି । ସିୟା କସ୍ସଚି ବୁଦ୍ଧେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାୱିନିଚ୍ଛୟାଧିକାରେ କସ୍ସଚି ଜନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧି ଞାଣଂ ୟଦି ସିୟା, ‘‘ରୂପସ୍ସୂପଚୟୋ’’ତି ୱଚନେନ ‘‘ଜାତି ଜାୟତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଦୀପିତଂ ୟଥା, ଏୱଂ ତଥା ପାକୋପି ପଚ୍ଚତୁ, ଭେଦୋପି ପରିଭିଜ୍ଜତୁ, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧି ସିୟା । ଜାତି ନ ଚେୱ ଜାୟତେ । ଇତି ଇମିନା ପକାରେନ ୱିଭାୱିନା ଞେୟ୍ୟା । ଜାତି ଜାୟମାନସ୍ସ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ନାମ ପକାସିତା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସିୟା ତତ୍ଥ ୱଚନେ ୟସ୍ସ ଜନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧି ସିୟା । ୟେସଂ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଧମ୍ମାନଂ ଜାତି ଅତ୍ଥି, ସା ଜାତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିସମ୍ମୁତିଂ ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତୱୋହାରଂ ତେସଂ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ କମ୍ମଜାଦିକଂ ୱୋହାରଂ ଲଭତେୱ ୟଥା, ତଥା ତେସଂ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଧମ୍ମାନଂ ତେ ପାକଭେଦା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିସମ୍ମୁତିଂ ନାମ ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତୱୋହାରଂ ଲଭନ୍ତି, ଇତି ବୁଦ୍ଧି ସିୟା । ତସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ – ଇଦଂ ସନ୍ତତୂପଚୟଦ୍ୱୟଂ କମ୍ମାଦିସମ୍ଭୱଂ ହୋତି ୟଥା, ଏୱଂ ପାକଭେଦା ତଂ କମ୍ମାଦିସମ୍ଭୱୱୋହାରଂ କଦାଚିପି ନ ଲଭନ୍ତି । ହି ସଚ୍ଚଂ ୱଚନଂ କସ୍ମା କାରଣା ଜନକାନଂ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଆନୁଭାୱସଙ୍ଖାତେ ଖଣୁପ୍ପାଦେ ତେସଂ ପାକଭେଦାନଂ ଅଭାୱତୋ ନ ଲଭନ୍ତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଖଣୁପ୍ପାଦେ ଜାତିପରମ୍ପରାଭାୱତୋ ସା ଜାତି ଲବ୍ଭତେ, ତସ୍ମା କାରଣା ଜାତି ଏୱ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିସମ୍ମୁତିଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତୱୋହାରଂ ଲଭତି, ଇତରଂ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାଦ୍ୱୟଂ ପନ ନ ଲଭତି । ତଂ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାଦ୍ୱୟଂ ଜିୟ୍ୟତି ଇତି ଭିଜ୍ଜତି ଇତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଆନୁଭାୱକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଭାୱତୋ ।
୭୧୮-୨୩.ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଞ୍ଚେତଂ ଜରାମରଣଂ ଅନିଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ଇତିପି ୱଚନସ୍ସ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାଦ୍ୱୟଂ ଜାୟତି, ଏୱଂ ଇତି ତ୍ୱଂ ଚେ ମଞ୍ଞସି, ଏୱଂ ‘‘ଜାୟତି ଏୱା’’ତି ୱଚନଂ ଭଗୱତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ହି କସ୍ମା କାରଣା ? ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଞ୍ଚେତଂ, ଜରାମରଣମିଚ୍ଚପୀ’’ତିୱୁତ୍ତଭାୱାଦିନା ଆକାରଦେସନାପରିୟାୟେନ ଲେସେନ ଭଗୱତା ଅନିଚ୍ଚାନଂ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଧମ୍ମାନଂ ଜରାମରଣସଙ୍ଖାତଂ ସଭାୱତୋ ଜରାମରଣଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଞ୍ଚାପି ଚିତ୍ତଜାନଂ ୱିକାରତ୍ତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ‘‘ଚିତ୍ତଜା’’ତି ୱୁତ୍ତା ୱିୟ, ତଥା ଏୱଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ଅତ୍ଥେ ସତି ଏତଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଅଜାତତ୍ତା ଚ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବାକାରେନ ଖଂପୁପ୍ଫଂୱ ନତ୍ଥି, ଅସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଂୱାତି ଚ ଚୋଦକୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ନତ୍ଥି ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଇଦଂ ଉଭୟୱଚନଂ ନୋ ଭଗୱତା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ନିସ୍ସୟଧମ୍ମାନଂ ଆୟତ୍ତଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତୋ ପଥୱିୟାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟାନଂ ଭାୱେ ସତି ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଖଂପୁପ୍ଫଂୱ ତଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ନ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଥୱୀଆଦୀନଂ ଅଭାୱେ ତଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ନ ଚ ଲବ୍ଭତି ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ, ତଥା ନିଚ୍ଚଂ ନ ।
୭୨୪-୫. ପରିଚ୍ଛେଦାଦୟୋ ଅନିପ୍ଫନ୍ନା । ତେସମେୱ ଚ ରୂପାନଂ ତେସମେୱ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିକାରତ୍ତା ନିପ୍ଫନ୍ନା ଚେୱ ସଙ୍ଖତା ସେସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ପଭେଦକତୋତି ଦସ୍ସନତୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଗନ୍ତୁଂ ପନିଚ୍ଛେ ପିଟକେଭିଧମ୍ମେ,
ୟୋ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ସମତ୍ତଂ ।
ହିତତ୍ଥିନା ତେନ ଚ ଭିକ୍ଖୁନାୟଂ,
ସକ୍କଚ୍ଚ ସମ୍ମା ପନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବୋ ॥
ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଭିଧମ୍ମେ ପିଟକେ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ସମତ୍ତଂ ସଭାୱଂ ଗନ୍ତୁଂ ପାପୁଣିତୁଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତେନ ଚ ଭିକ୍ଖୁନା ହିତତ୍ଥିନା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆଦରେନ ସମ୍ମା ତୀରଣଚିନ୍ତନସଜ୍ଝାୟନେହି ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରୋ ସିକ୍ଖିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ରୂପୱିଭାଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୧. ଏକାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ନିବ୍ବାନନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୭୬୯.ଭୱାଭୱଂୱିନନତୋତି ଖୁଦ୍ଦକଂ, ମହନ୍ତଂ ଭୱଂ ସିବ୍ବନତୋ । ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋତି ସବ୍ବେହି ସଙ୍ଖାରୂପଧିକିଲେସୂପଧିଖନ୍ଧୂପଧୀହି ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଅଚ୍ଚୁତିରସଂ ଅଚୁତିସମ୍ପତ୍ତିକଂ । ନିବ୍ବାନଂ ପୁଟ୍ଠେନାତି ସୁଗତେନ ନିବ୍ବାନଂ ପୁଟ୍ଠେନ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ । ଉଭିନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନନ୍ତି ଧମ୍ମସେନାପତିୱୁତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତାତି ଖୟସ୍ସ ବଲୱକାରଣତ୍ତା । ପୁଥୂନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକ୍ଖଣେ ରାଗାଦିକ୍ଖୟମତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ସବ୍ବେ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ସମଧିଗତନିବ୍ବାନା ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ କିଂ ଉତ୍ତରି କାରଣଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଗାଦୀନଂ ସଙ୍ଖତତ୍ତା ତେସଂ ସଙ୍ଖତାନଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ । କିଂ ପନେତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଖଣେସୁ କିଂ ପନ ଖଣେ ତ୍ୱଂ ୱଦେସି । ଖୀଣେସ୍ୱେୱାତି ଭୱାଦୀସୁ ଖୀଣେସୁ ଏୱ । ନିରୁତ୍ତରୋତି ନିପ୍ଫନ୍ନହାରୋ ।
୭୭୧.ଅସ୍ସଦ୍ଧୋତି ବାହିରସଦ୍ଧାୟ ୱିରହିତୋ । ୱନ୍ତାସୋତି ୱନ୍ତା ୱମିତା ଆସା ତଣ୍ହା ୟେନାତି ୱନ୍ତାସୋ ।
ନିସ୍ସରଣିୟାତି ନିସ୍ସରଣେ ନିୟୁତ୍ତା । ୟଦିଦଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ୟଂ ଇଦଂ କାମାନଂ ଏତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ନିରୋଧୋ, ତସ୍ସ କିଞ୍ଚିଭୂତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଜାତସ୍ସ ନିରୋଧୋ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି, ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣନାମକସ୍ସ ଅଭାୱପ୍ପତ୍ତିଦୋସତୋ ନିସ୍ସରଣନାମକାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାନମ୍ପି ଅଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅତ୍ଥି ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥି ନିବ୍ବାନଂ । ଉପ୍ପାଦାଦୀନନ୍ତି ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିଭଙ୍ଗାନଂ । ପପଞ୍ଚାଭାୱତୋତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଭାୱତୋ ।
୭୭୪.ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝନ୍ତି ନିଦୁକ୍ଖଂ । ଅକ୍ଖରନ୍ତି ଅଖରଂ ।
୭୭୭. ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିକରଂ ତଥାଗତମତେ ଜିନୱଚନେ ସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନଂ ପଞ୍ଞାସମ୍ଭୱଂ ପଞ୍ଞାକାରଣଂ ସମ୍ପସାଦନକରଂ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସାଲିନନ୍ତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସାରୱନ୍ତଂ ସୁମଧୁରଂ ସାରଞ୍ଞୁ ଜିନସାସନସାରଞ୍ଞୂ ୱିମ୍ହାପନଂ ଅଚ୍ଛେରକରଂ ଇମଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଂ ୟୋ ଜାନାତି, ସୋ ଜନୋ ଗମ୍ଭୀରେ ନିପୁଣେ ନିପୁଣଞାଣଗୋଚରେ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ପଦଂ ନିଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୟାତି ପାପୁଣାତି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ନିବ୍ବାନନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଏକାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୨. ଦ୍ୱାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ସଙ୍ଖାୟତୀତି ସଙ୍ଖା, କଥୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିନ୍ତି କିଂ ଇତି କଥୀୟତି । ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ‘‘ମମ’’ନ୍ତି କଥୀୟତି ।
ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସୋତାଦିକସ୍ସ ଅନୁରୂପୱସେନ ଜାତା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏକସ୍ସୱାତି ଏକସ୍ସ ନାମଧମ୍ମସ୍ସ ‘‘ଅଚ୍ଛୋ’’ତି ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ବହୂନଂ ନାମଧମ୍ମାନଂ ‘‘ଅଚ୍ଛୋ’’ତି ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା । ସମୂହମେୱାତି ନାମଧମ୍ମାନଂ ସମୂହଂ ଏୱ ।
ଗହିତୋ ପୁବ୍ବେ ସଙ୍କେତୋ ଏତେନାତି ଗହିତପୁବ୍ବସଙ୍କେତଂ। କିଂ ତଂ ? ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଜୱନୱିଞ୍ଞାଣଂ। ତେନ ଗହିତାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ସତ୍ତା’’ତି ‘‘କମ୍ମଜା’’ତି କଥୀୟତି ।
ଇତ୍ଥୀ ଚ ପୁରିସୋ ଚ ଇତ୍ଥିପୁରିସା, ତେ ଆଦୟୋ ୟେସଂ ତେ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦୟୋ, ତେସଂ ।
୭୭୮.ତତିୟା କୋଟୀତି ତତିୟୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦ୍ୱାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୩. ତେରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
କାରକପଟିୱେଧୱଣ୍ଣନା
ୱେଦକସ୍ସାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦକସ୍ସ । ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତୀନନ୍ତି ତେସଂ ଆୟତ୍ତା ପଟିବଦ୍ଧା ୟେସଂ ୱିପାକାନଂ ତେ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିନୋ, ତେସଂ । ଅତ୍ର ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆଚରିୟେନ ପରିହାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ । କୁତୋୟଂ ତୱ ତତ୍ଥାନୁରୋଧୋତି ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତକାରକସ୍ସ ଅଭାୱେପି ସତ୍ତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଭାୱେପି ଅୟଂ ତୱ ଅନୁରୋଧୋ ଅନୁନୟୋ କୁତୋ କେନ କାରଣେନ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି କତ୍ତରି କୁସଲାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱେ କମ୍ମୱିରୋଧୋ କୁତୋ କେନ କାରଣେନ । ଅଥାପୀତି ଅପରୋ ନୟୋପି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଏତିସ୍ସଂ ଚୋଦନାୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ଅୱସିଟ୍ଠଂ ତାୱ ବ୍ରୂହି, ଅପରିସମତ୍ତା ତେ ଚୋଦନା । ତସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ । କାରକୱେଦକତ୍ତାଭାୱୋତି କାରକୱେଦକତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱୋ ସିୟା ।
ଅଥ ନ ଭୱତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅନାସେ ଚେତନାପି ଅନାସୋ ୟଦି ନ ଭୱତି । ପଟିଞ୍ଞା ହୀନାତି ‘‘ଚେତନାୟ ଅନଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତା’’ତି ପଟିଞ୍ଞା ହୀନା । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅନାସେ ଚେତନାୟ ନାସୋ ନ ଭୱତି’’ଇତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ। ୱିପରୀତନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅନାସେ ଚେତନାୟ ଅନାସୋ’’ଇତି ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣଂ ସିୟା । ଅତ୍ତା ନସ୍ସତୁ, ଚେତନା ତିଟ୍ଠତୁ, ଅଥ ପନ ଏୱଂ ନ ଭୱତୀତି ଅତ୍ତା ନସ୍ସତୁ, ଚେତନା ତିଟ୍ଠତୁ, ଏୱଂ ଗହଣଂ ପନ ନ ଭୱତି । ଅନଞ୍ଞତ୍ତପକ୍ଖଂ ପରିଚ୍ଚଜ ପରିଚ୍ଚଜାହି ‘‘ଚେତନାୟ ଅନଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତା’’ତି । ପଟିଞ୍ଞା ହୀନା ୟସ୍ସ ସୋ ପଟିଞ୍ଞାହୀନୋ।
ଉଭିନ୍ନଂ ଚେତନତ୍ତାନଂ ଏକଦେସତା ଏକଦେସଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ଏୱଞ୍ଚ ସତୀତି ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଏକଦେସସ୍ସ ଅଭାୱେ ସତି କୋ ଦୋସୋ ଇତି ତ୍ୱଂ ଚେ ୱଦେୟ୍ୟାସି । ୟଂ ପନ ତୟା ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ରୂପରସଗନ୍ଧାଦୀନଂ ଏକଦେସେ ୱତ୍ତମାନାନମ୍ପି ଲକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ୱଚନଂ ପନ ତୟା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱଚନଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ନାନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତୱ ପଟିଞ୍ଞା ହୀନାତି ‘‘ଏକଦେସେ ୱତ୍ତମାନାନଂ ଚେତନତ୍ତାନଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞା ହୀନା ।
ଏୱଞ୍ଚ ସତୀତି ଏତଂ ଚେତନାୟ ଅଞ୍ଞଭାୱେ ସତି କୋ ଦୋସୋ ଇତି ଚେ ଭୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ‘‘ଅଚେତନୋଅତ୍ତା’’ତି ୱଚନଂ, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦୋସତୋତି ‘‘ପାକାରତରୁପାସାଣତିଣସଦିସୋ ସିୟା’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦୋସତୋ ।
୭୮୦.ଅତ୍ଥି ସତ୍ତୋପପାତିକୋତି ଓପପାତିକା ସତ୍ତା ଅତ୍ଥି ।
୭୮୧.ଭାରାଦାନନ୍ତି ଭାରଗ୍ଗହଣଂ । ଭାରନିକ୍ଖେପନନ୍ତି ଭାରୋରୋପନଂ ।
୭୮୩. ଏକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଟ୍ଠିସଞ୍ଚୟୋ ଅଟ୍ଠିସମୂହୋ ଏକେନ କପ୍ପେନ ପବ୍ବତସମୋ ରାସି ସିୟା ।
୭୮୫. ଭୋ ମାର, ତ୍ୱଂ ସତ୍ତୋ ଇତି ପଚ୍ଚେସି, କଂ ସଦ୍ଦହସି, ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ଗହଣଂ ତେ ତୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜୋ ଅୟଂ, ଇଧ ଲୋକେ ସତ୍ତୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତି ।
୭୮୭.ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ଗନ୍ଥଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ସତତମ୍ପି ଚିନ୍ତେତି, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରମା ପଞ୍ଞା ୱେପୁଲଂ ୱିପୁଲଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି ।
୭୮୮. ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଂ ଅତିମତିକରଂ ଉତ୍ତମଂ ଅଭିଞ୍ଞାଣକରଂ ୱିମତିୱିନାସକରଂ କଙ୍ଖଚ୍ଛେଦକରଂ ପିୟକ୍କରଂ ପେମକରଂ ସଦା ପଠତି, ସୁଣାତି, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ମତି ଇଧ ସାସନେ ଠିତେ ୱିକସତି ପଟିଫୁଲ୍ଲତି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
କାରକପଟିୱେଧୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତେରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୪. ଚୁଦ୍ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ରୂପାୱଚରସମାଧିଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୭୮୯-୯୩.ହିତାନୟନ୍ତି ହିତାୱହଂ । ମାନସଞ୍ଚ ସୁଗତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପୱତ୍ତମାନସଞ୍ଚ । ମଧୁରା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଏତସ୍ସାତି ମଧୁରତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ । ଉତ୍ତରଂ ତୁ ମନୁସ୍ସାନଂ, ଧମ୍ମତୋ ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଲୋକିୟଧମ୍ମତୋ ଉତ୍ତରିଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଲୋକୁତ୍ତରଂ । ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରେତି ସଙ୍କାୟ କଙ୍ଖାୟ ସରିତବ୍ବସମାଚାରେ । ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ ଅକ୍ଖଣ୍ଡଂ ଅକମ୍ମାସଂ । ଅତ୍ଥକାମେନାତି ଅତ୍ତନୋ ହିତକାମେନ ।
୭୯୭.ଦୁୱିଧଲକ୍ଖଣଂ ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ।
୮୦୫.ତେସଂ ଚରିତାନଂ ୱୋମିସ୍ସକନୟା ।
୮୦୭.ସୱଣ୍ଣକସିଣାତି ନୀଲପୀତଓଦାତଲୋହିତୱଣ୍ଣକସିଣା ।
୮୦୮. ତଂ ଏକକଂ ଆନାପାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋ ।
୮୦୯-୧୦.ମରଣୂପସମାୟୁତ୍ତା ସତୀତି ମରଣାନୁସ୍ସତି ଉପସମାନୁସ୍ସତି । ଆହାରନିସ୍ସିତସଞ୍ଞାତି ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞା । ଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ ।
୮୧୧-୨.ଅନୁକୂଲା ଇମେ ସବ୍ବ-ଚରିତାନନ୍ତି ୱଣ୍ଣିତାତି ୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ ଅନୁକୂଲଂ, ତମେୱ ପଞ୍ଞାଚରିତସ୍ସ ଅନୁକୂଲନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ପନ ୱଚନଂ ଏକନ୍ତୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ ଏକନ୍ତପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଅତିସପ୍ପାୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତି ୱିଭାୱିନା ଞେୟ୍ୟଂ ।
୮୩୫.ୱିପସ୍ସନାଭୱସମ୍ପତ୍ତି-ସୁଖାନଂ ପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପତ୍ତିସୁଖାନଂ ଭୱସମ୍ପତ୍ତିସୁଖାନଂ ପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ ।
୮୩୮.ସମ୍ମଟ୍ଠାନଂମନୋଭୁନୋତି ମନୋଭୁହଦୟୋ ତସ୍ସ ହଦୟସ୍ସ ସମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ।
୮୪୪. ପତ୍ତୁକାମେନ ଧୀମତା କସିଣଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ।
୮୪୫.ସଂହାରିମନ୍ତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ହରିତବ୍ବକସିଣଂ । ତତ୍ରଟ୍ଠକନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅନାହରିତବ୍ବଂ କସିଣଂ ।
୮୪୯.ୱିୱଟ୍ଟଂ ପନ ମିଚ୍ଛତାତି ନିବ୍ବାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲଂ ୱଟ୍ଟଂ କାତୁଂ ତଂ କସିଣଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୮୫୧-୨.ହତ୍ଥପାସପ୍ପମାଣସ୍ମିଂ, ତମ୍ହା କସିଣମଣ୍ଡଲାତି ତତୋ କସିଣମଣ୍ଡଲତୋ ହତ୍ଥପାସପ୍ପମାଣସ୍ମିଂ ପଦେସେ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲେ ଉଚ୍ଚେ । ପରିମୁଖଂ ସତିନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ସତିଂ ।
୮୫୩-୪.ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ଝାନଂ । ଖେମତୋ ଦଟ୍ଠୁଂ ଦିସ୍ୱା ଅହଂ ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଦ୍ଧା ଏକନ୍ତେନ ପୱିୱେକସୁଖସ୍ସ ନିବ୍ବାନସୁଖସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସଂ ଭୱେୟ୍ୟଂ ।
୮୫୬. ସୋ କସିଣସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ତେନ ୟୋଗିନା ନ ପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ, କସିଣସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଉସ୍ସଦସ୍ସ ୱସେନ ୱଣ୍ଣଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ।
୮୬୦.ଏୱଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଏକଗ୍ଗଚେତସୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ନିମୀଲେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ହୋତି ଉମ୍ମୀଲିତେ କାଲେପି, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆପାଥଂ ୟାତି ଚେ ୟଦି ଆଗଚ୍ଛତି, ଉଗ୍ଗହମେୱ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ।
୮୬୪. ପାଦାନଂ ଧୋୱନେ ପପଞ୍ଚପରିହାରତ୍ଥଂ । ଏକତଲିକାତି ଏକତଲମତ୍ତା ।
୮୬୬.ସମନ୍ନାହରିତବ୍ବନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୁମନେନ ଆହରିତବ୍ବଂ, ମନସିକାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତକ୍କାହଟନ୍ତି ୱିତକ୍କେନ ଆହଟଂ ଫୁସିତଂ କରେ କରେୟ୍ୟ ।
୮୭୧-୪.ଇମସ୍ସାତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସ । ପୁରିମସ୍ସାତି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତସ୍ସ । କୋ ପନ ଅୟଂ ୱିସେସୋ ? ଥୱିକା ନୀହରିତଂ ଆଦାସମଣ୍ଡଲଂ ମଜ୍ଜିତଂ ୱିୟ । ତୋୟଦେ କାଳମେଘେ ସେତବଲାକା ୱିୟ । ତଦା ତଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପଦାଲେତ୍ୱାୱ ନିଗ୍ଗତଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ । ତତୋ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତତୋ । ତନ୍ତି ତଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ । ସଣ୍ଠାନୱନ୍ତଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଞ୍ଚ ନ ଚ ଉପଟ୍ଠାକାରମତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞଜନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟ ଜାତଂ ।
୮୭୭-୮.ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ସମାଧିନୋ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ । ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ସମାଧିନୋ ପଟିଲାଭକ୍ଖଣେ ପନ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ପାତୁଭାୱେନ ଇତି ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ।
୮୭୯.ଦ୍ୱିନ୍ନଂସମାଧୀନନ୍ତି ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧୀନଂ ।
୮୮୨. ଚକ୍କୱତ୍ତିୟଗବ୍ଭୋୱ ରତନଂ ୱିୟ ଅସ୍ସ ଅନେନ ସୁଦୁଲ୍ଲଭଂ ।
୮୯୧-୨.ସମତଂ ୱୀରିୟସ୍ସେୱାତି ୱୀରିୟସମଭାୱଂ । ଲୟଂ ଲୀନଭାୱଂ ଈସକମ୍ପି ୟନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମାନସଂ ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଂ ।
୮୯୫-୯. ଭୱଙ୍ଗଂ ପନ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଉଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଦେୱ ପଥୱୀକସିଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୟୋଗିନୋ ମନୋଦ୍ୱାରମ୍ହି ଜାୟତି । ତତୋତି ଆୱଜ୍ଜନତୋ ତତ୍ରେୱାରମ୍ମଣେ ତସ୍ମିଂ ପଥୱୀକସିଣସଙ୍ଖାତେ ଆରମ୍ମଣେ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଜୱନାନି ଚତ୍ତାରି ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ଜାୟନ୍ତେ । ଅୱସାନେ ଏକଂ ଜୱନମାନସଂ ରୂପାୱଚରିକଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ରୂପାୱଚରିକେ ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଅଙ୍ଗା । ଅଞ୍ଞେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞେହି ୱିତକ୍କାଦୀହି ବଲୱତରା ହୋନ୍ତି । ତାନି ଅପ୍ପନାଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନି ଅପ୍ପନାଚେତସୋ ପରିକମ୍ମୋପଚାରତୋ ପରିକମ୍ମଭାୱତୋ ପରିକମ୍ମାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ଉପଚାରଭାୱତୋ ଉପଚାରାନୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ତାନି ଜୱନାନି ଅପ୍ପନାୟାନୁଲୋମତ୍ତା ଅନୁଲୋମାନି ଏୱ ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଅନୁଲୋମକେସୁ ୟଂ ସବ୍ବନ୍ତିମଂ ଜୱନଂ, ତଂ ଗୋତ୍ରଭୂତି ପୱୁଚ୍ଚତି ।
୯୦୧.ଗୋତ୍ରଭୁ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଗୋତ୍ରଭୁ ନାମ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।
୯୦୪-୫.ପୁରିମେହି ଜୱନେହି ୟଂ ଆସେୱନଂ, ତଂ ବଲୱପଚ୍ଚୟଂ ଲଦ୍ଧା ଲଭିତ୍ୱା ଛଟ୍ଠଂ ଜୱନଂ, ସତ୍ତମଂ ୱା ଜୱନଂ ଅପ୍ପେତି । ଇତି ୱଚନଂ ପୱୁଚ୍ଚତି, ଏତ୍ଥ ୱାଦେ ଗୋଦତ୍ତୋ ନାମ ଆଭିଧମ୍ମିକୋ ଆଚରିୟୋ ଆହ । ଛିନ୍ନତଟେ ମୁଖଂ ୟସ୍ସ ଛିନ୍ନତଟମୁଖୋ।
୯୦୮. ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ହେତୁ ୟସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକଂ।
୯୧୧-୨. କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ନାନାୱିସୟେ ପଲୁଦ୍ଧସ୍ସ । ଚେତସୋ ଏକସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ସମାଧାନେନ ସମାଧି ।
୯୧୫. ସୟଞ୍ଚ ଅତିସନ୍ତତୋ ସୁଖଂ ଅୱୂପସନ୍ତସଭାୱସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।
୯୧୭.ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଚନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗସଂୟୁତନ୍ତି ୱିତକ୍କାଦୀହି ୟୁତ୍ତଂ ।
୯୨୦-୧.ୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱିପୁଲଭାୱଂ । ତଞ୍ଚ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପଚାରଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୯୨୮-୩୧.ପମାଦୟୋଗିନୋତି ପମାଦୱସେନ ୟୋଗିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ କାମସହଗତା ସଞ୍ଞାମନକ୍କାରା ମନସିକାରା ଚେ ଚରନ୍ତି, ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ତଂ ଝାନଂ ହାନଭାଗିୟଂ ହୋତି । ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତେ ତସ୍ମିଂ, ସନ୍ତା ତଦନୁଧମ୍ମତା ତସ୍ମିଂ ପଠମଜ୍ଝାନେ ତଦନୁଧମ୍ମତା ତସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅନୁରୂପା ସତି ନିକନ୍ତି ସନ୍ତା ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ସନ୍ତିଟ୍ଠତେ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ତଂ ଝାନଂ ମନ୍ଦସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଠିତିଭାଗିୟଂ ହୋତି, ଠିତିଂ ଭଜତି । ୱିସେସଭାଗିୟଂ ହୋତି, ୱିସେସଂ ଦୁତିୟାଦିଭାୱନଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବିଦାସଂୟୁତାସଞ୍ଞା, ମନକ୍କାରାତି ନିବ୍ବିଦାୱିପସ୍ସନାସଂୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞାମନକ୍କାରା । ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଭାଗିୟଂ, ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଭାଗିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୩୩. ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଆସନ୍ନାକୁସଲାରୟୋ ଆସନ୍ନାକୁସଲାରିକା ୟସ୍ମା ତକ୍କଚାରାନଂ ଥୂଲତ୍ତା ଚ, ତସ୍ମା କାରଣା ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲା ।
୯୩୫.ନିକନ୍ତିନ୍ତି ତଣ୍ହଂ । ପରିୟାଦାୟାତି ସୋସାପେତ୍ୱା ।
୯୩୬.ୱିଧିନାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା । ସତସ୍ସାତି ସତିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ।
୯୩୮.ନିମିତ୍ତଂ ତୁ ତଦେୱ ଚାତି ତମେୱ ପଠମନିମିତ୍ତଂ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ଇତି ଏୱଂ ମନସା କରୋନ୍ତସ୍ସ ।
୯୪୩.ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ସଦ୍ଧା । ମଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ।
୯୪୪.ଦୁୱଙ୍ଗହୀନନ୍ତି ୱିତକ୍କୱିଚାରହୀନଂ ।
୯୪୮. ପୀତି ନାମ ଚେତସୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପିଲାପନଂ ଉପ୍ପିଲାପିତତ୍ତଂ ୟତୋ ୟସ୍ମା କାରଣା ।
୯୬୧-୨.ଆସନ୍ନପୀତିଦୋସାତି ପୀତିୟେୱ ଦୋସା । ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ତତିୟଜ୍ଝାନେ ୟଦେୱ ୟଂ ଏୱ ସୁଖଂ ଇତି ଏୱଂ ସୁଖଂ ଚେତସୋ ଆଭୋଗୋ ମନସିକାରୋ । ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ସୁଖସ୍ସ ଥୂଲତ୍ତା ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲା ହୋତି ।
୯୭୪-୫. ସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖାୟ ଆସେୱନଂ ପନ ନ ହୋତି ୟସ୍ମା ଉପେକ୍ଖାୟ ଆସେୱନଂ ପନ ନ ହୋତି, ୟସ୍ମା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ସମୁଦୀରିତଂ ।
୯୭୬. ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱୀହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଠିତଂ ।
୯୭୯.ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରୋ ସୁମଧୁରୱରତରୱଚନୋ କଂ ନୁ ଜନଂ ନେୱ ରଞ୍ଜୟତି, ଅତିନିସିତୱିସଦୋ ବୁଦ୍ଧିପ୍ପଚାରୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଅତିନିସିତୱିସଦବୁଦ୍ଧିପ୍ପଚାରୋ, ସୋ ତେନ ଜନେନ ୱେଦନୀୟୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ରୂପାୱଚରସମାଧିଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚୁଦ୍ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୫. ପନ୍ନରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଅରୂପାୱଚରସମାଧିଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୯୮୨-୩.ରୂପେଖୋ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ମିନ୍ତି ରୂପକାୟେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଦଣ୍ଡାଦାନାଦୟୋ ଦଣ୍ଡଗ୍ଗହଣାଦୟୋ । ଇତି ରୂପେ ରୂପକାୟେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ।
୯୮୪.ସୂକରାଭିହତୋୱ ସାତି ସୂକରଂ ଅନୁବନ୍ଧିତୋ ସା ସୁନଖୋ ୱିୟ ।
୯୮୮-୯୯୦.ଫୁଟ୍ଠୋକାସଞ୍ଚ ତେନ ତନ୍ତି ତେନ ଚିତ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠଂ ତମୋକାସଂ ‘‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’’ଇତି ଚ ମନସା କରୋନ୍ତୋ ଏୱ ଉଗ୍ଘାଟେତି । ଇତି ୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତେ, ଅୟମଞ୍ଞୋ ନୟୋ, ‘‘ଆକାସୋ’’ ଇତି ମନସା କରୋନ୍ତୋ ତଂ କସିଣଂ ନ ସଂୱେଲ୍ଲେତି ।
୯୯୮. ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମେୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ।
୧୦୦୪.ଆକାସଫୁଟୱିଞ୍ଞାଣେତି ଫୁଟମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଫୁଟୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମିଂ ଆକାସାରମ୍ମଣେ ଫୁଟୱିଞ୍ଞାଣେ ।
୧୦୦୫-୬. ଅୟଂ ଆକାସୋ ଅନନ୍ତୋ ଇତି ଏୱଂ ତଂ ଆକାସମେୱ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଇତି ୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତେ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନନ୍ତଂ ନାମ ନ ହୋତି, ଅନନ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତେ, ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନକ୍କାରୱସେନ ଅପି ଅନନ୍ତଂ ପରିଦୀପିତଂ ।
୧୦୧୦. ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱୋ ତସ୍ସ ଏୱ ପଠମାରୁପ୍ପସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତୋ ସୁଞ୍ଞଭାୱତୋ ।
୧୦୧୩.ସତିତିଟ୍ଠତି ଭିୟ୍ୟୋ ବଲୱା ସତି ତିଟ୍ଠତି ।
୧୦୧୭-୮.ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚକ୍ଖୁନାତି ଚକ୍ଖୁନା ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଂ ‘‘ନତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ଆକାରେନ ପରିକମ୍ମୱସେନ ମନକ୍କାରେ । ତସ୍ସାପଗମମତ୍ତଞ୍ଚ ତସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପସ୍ସ ଅପଗମମତ୍ତଞ୍ଚ ।
୧୦୨୯. ୟା ନାମ ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଅଭାୱମତ୍ତମ୍ପି ଗୋଚରଂ କତ୍ୱା ଠସ୍ସତି, ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ୱତ ଏକନ୍ତେନ ଅହୋ ସନ୍ତାତି ପଦିସ୍ସତି ।
୧୦୩୩. ୟାୟ ସଞ୍ଞାୟ ନେୱସଞ୍ଞୀ, ନାସଞ୍ଞୀ ଚ ହୋତି, କେୱଲଂ ଏକନ୍ତେନ ଅଥ ଖୋ ସା ସଞ୍ଞା ଏଦିସୀ ନ ହୋତି ।
୧୦୩୫-୭. ପଟୁସଞ୍ଞାୟ କିଚ୍ଚସ୍ସ ନେୱ କରଣତୋ ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ‘‘ନେୱସଞ୍ଞା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଚତୁତ୍ଥଆରୁପ୍ପତୋ ସମ୍ଭୱା ପୱତ୍ତା ତେଜୋଧାତୁ ସୁଖୋଦକେ ଦହନକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ୟଥା, ସା ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମାନଂ ଅୱସେସତ୍ତା ।
୧୦୪୧. ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିୱିଧାନଂ ସାରତରଂ ଜାନାତି, ସୋ ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିପୁରେକ୍ଖୋ ସେକ୍ଖୋ ଭୱଂ କାମଭୱଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ରୂପାରୂପଂ ୟାତି ପାପୁଣାତି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଅରୂପାୱଚରସମାଧିଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପନ୍ନରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୬. ସୋଳସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଅଭିଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୦୪୫.ସତାତି ସତିସମ୍ପନ୍ନେନ । ଅନୁୟୋଗନ୍ତି ୱୀରିୟଂ ।
୧୦୪୭. ୟୋଗାୱଚରଭିକ୍ଖୁନା ନିବ୍ବତ୍ତିତାସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଅସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସମାଧିଭାୱନା ନିଟ୍ଠଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତା ସିୟା ।
୧୦୫୦.ଦନ୍ତେତି ଦନ୍ତେ ଠିତେ । ଅଚଲେତି ଅଚଲେ ଠିତେ ।
୧୦୫୨-୪. ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପାଦକଂ କାରଣଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ୟୋଗୀ ସତଂ ୱାପି ସହସ୍ସଂ ୱାପି ୟଦି ସଚେ ଇଚ୍ଛତି, ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ସତଂ ହୋମି, ସତଂ ହୋମି’’ ଇତି ଏୱଂ କାମାୱଚରପରିକମ୍ମମାନସଂ କତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପାଦକଂ କାରଣଭୂତଂ ଝାନଂ ପୁନାଧିଟ୍ଠାତି ପୁନ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ସହାଧିଟ୍ଠାନେନ ଚେତସା ଅଧିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେନ ସହ ସୋ ୟୋଗୀ ସତଂ ହୋତି । ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ।
୧୦୬୭-୮.ଏସୋ ଅଧିଗତାଭିଞ୍ଞୋ ୟୋଗୀ ପାଦକାରମ୍ମଣେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ଆରମ୍ମଣେନ ଫୁଟ୍ଠେ ଓକାସେ ଗତେ ପୱତ୍ତେ ପନ ସଦ୍ଦେ ସୁଣାତି । ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଂ ।
୧୦୬୯. ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟତି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ଚେତୋପରିୟଂ, ତମେୱ ମାନସଂ ଚେତୋପରିୟମାନସଂ।
୧୦୭୦.ହଦୟଂ ପନ ନିସ୍ସାୟାତି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତମାନଲୋହିତଂ, ହଦୟକୋସେ ପୱତ୍ତଂ ରୁହିରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୭୫.କାମାୱଚରଚିତ୍ତଞ୍ଚାତି କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତଞ୍ଚ । ରୂପାରୂପେସୁ ରୂପଭୱାରୂପଭୱେସୁ ସତ୍ତାନଂ ମାନସଞ୍ଚ । କିଂ ଭୂତଂ ? ସରାଗାଦିପ୍ପଭେଦକଂ ମାନସଂ ସବ୍ବଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଜାନାତି । ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ।
୧୦୭୭-୮୨.ନିସଜ୍ଜା ସବ୍ବପଚ୍ଛିମାତି ସବ୍ବେସଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ପଚ୍ଛା ଜାତା ନିସଜ୍ଜା ଭିକ୍ଖୁନା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବା । ତତୋ ପଭୁତି ତତୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମତୋ ନିସଜ୍ଜାତୋ ପଭୁତି ତଂ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଛିମନିସଜ୍ଜଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ପଟିଲୋମକ୍କମା ପଟିଲୋମକ୍କମେନ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନା କତଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅସ୍ମିଂ ଭୱେ ୟାୱ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ସନ୍ଧି ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, ତାୱ ତତ୍ତକଂ କାଲଂ କତଂ କିରିୟଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ଭୱେପି ଚୁତିକ୍ଖଣେପି ନିବ୍ବତ୍ତଂ ନାମରୂପଞ୍ଚ ସାଧୁକଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଚୁତିକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ନାମରୂପେ ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବେ ୟଦା ତଦେୱ ତମେୱ ନାମରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚୁତିକ୍ଖଣେ ମନୋଦ୍ୱାରେ ମନକ୍କାରୋ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ।
୧୦୮୬-୯୬. ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ କସିଣାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ କତ୍ୱା ଇମେସୁ ତୀସୁ କସିଣେସୁ କତପୁଞ୍ଞେହି । ତସ୍ମା ତମିତରଂ ୱାପୀତି ଆଲୋକକସିଣଂ ୱା ଇତରଂ ୱାପି କସିଣଦ୍ୱୟଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉପଚାରଭୂମିୟଂୟେୱ ଠତ୍ୱା ତଂ ଆଲୋକକସିଣଂ ଠପେତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପନଂ ପଣ୍ଡିତୋ ନ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସଚେ ଉପ୍ପାଦେତି, ତଂ ଆଲୋକକସିଣଂ ପାଦକଜ୍ଝାନନିସ୍ସିତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୱଡ୍ଢିତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ରୂପଂ ତେନ ୟୋଗିନା ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଭୱେ ଭୱେୟ୍ୟ । ତଂ ରୂପଂ ପସ୍ସତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ପରିକମ୍ମସ୍ସ ୱାରୋ ଅତିକ୍କମତି, ତାୱଦେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଆଲୋକୋପି ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଆଲୋକୋପି ଖିପ୍ପଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ତସ୍ମିଂ ଆଲୋକେ ଅନ୍ତରହିତେ ରୂପଗତଂ ରୂପଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ଦିୱସମ୍ପି ନିସୀଦିତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ରୂପଦସ୍ସନଂ ହୋତି ।
୧୧୦୦-୧.ତଂଚିତ୍ତସଂୟୁତନ୍ତି ତେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ, ୟଥାକମ୍ମୂପଗସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଚ ପରିକମ୍ମଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ।
୧୧୦୩. ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଇମଂ ପନ ଗନ୍ଥଂ ସୁଣାତି, ଚିତ୍ତେ କରୋତି ଚ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନେନ ତରେନ ଇମିନା ଗନ୍ଥେନ ତରିତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମମହଣ୍ଣୱପାରଂ ୟାତି ପାପୁଣାତି, ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଅଭିଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସୋଳସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୭. ସତ୍ତରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଅଭିଞ୍ଞାରମ୍ମଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୧୦୪.ଅନାଗତଂସଞାଣଞ୍ଚାତି ନ ଆଗତୋ ଅନାଗତୋ, ନ ତାୱ ସମ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଅନାଗତେ ଅଂସା କୋଟ୍ଠାସା ତେସଂ ଞାଣଂ ଅନାଗତଂସଞାଣଂ । ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ୟଥାକମ୍ମଂ, ତଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ଜାନାତୀତି ୟଥାକମ୍ମୁପଗଂ, ୱିପାକଚେତନାଜାନନକଞାଣଂ ।
୧୧୦୭-୯.ତତ୍ଥ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣତ୍ତିକେସୁ । ଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱାତି ତଂ କାୟଂ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କରିତ୍ୱା ତମେୱ କାୟଚିତ୍ତଚେତସିକୱସେନ ମହଗ୍ଗତେ ଚିତ୍ତସ୍ମିଂ ସମାରୋପେତି ଞାଣଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ, ତତୋ କାୟାରମ୍ମଣତୋ କାୟସ୍ସ ପରିତ୍ତତ୍ତା କାମାୱଚରତ୍ତା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ ସିୟା ।
୧୧୧୦-୩.ଦିସ୍ସମାନେନକାୟେନ, ଗନ୍ତୁକାମୋ ୟଦା ଭୱେ ୟୋ ୟୋଗୀ ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗନ୍ତୁକାମୋ ୟଦା ଭୱେୟ୍ୟ, ସୋ ୟୋଗୀ ତଦା ଚିତ୍ତଂ କାୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ରୂପକାୟେ ସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ କାୟୱସେନ କାୟେ ଆରୋପେତି, ତଦା ଝାନାରମ୍ମଣତୋ ତଂ ଞାଣଂ ମହଗ୍ଗତଗୋଚରଂ ହୋତି, ୟଂ ଞାଣଂ ୟଦା ଅନାଗତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଜାତଂ, ଅତୀତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଜାତଂ ୱିସୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତଦା ତଂ ଞାଣଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଦା ଅନାଗତାରମ୍ମଣଂ ଆରମ୍ମଣକରଣକାଲେ ଅନାଗତଗୋଚରଂ ହୋତି । ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗମନେ ପନ ସତି ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି, ଇତି ୱିନିଦ୍ଦିସେ ।
୧୧୧୪. କାୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଚିତ୍ତେ ଆରୋପେତି, ଚିତ୍ତଂ କାୟସ୍ସ ୱସେନ କାୟେ ଆରୋପେତି, ଇତି ପରିଣାମନକାଲସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଞାଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ସିୟା । ସମ୍ପୱତ୍ତତି ସତ୍ତସୂତି ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅତୀତଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତେସୁ ସତ୍ତସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ସମ୍ପୱତ୍ତତି ।
୧୧୨୦.ଜାନନେ ମଜ୍ଝିମାନନ୍ତି ମହଗ୍ଗତାନଂ ଜାନନେ ।
୧୧୨୨.ଏତସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତା ପରିୟାୟେନ ଏୱ ମତା ଞାତା ।
୧୧୨୬-୭.ତତ୍ଥ ତିକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖଣାଦିକଂ।
ତତ୍ଥ ତେସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖଣାଦିକଂ ତିକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତଂ ଖଣାଦିକଂ ଖଣାୟେୱ ତଂ ଖଣାୱୟୱଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଏକଚିତ୍ତଦ୍ୱିଚିତ୍ତୱୀଥିୱାରପରିୟାପନ୍ନଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୩୧-୨. ୟେନ ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତେନ ଧମ୍ମେ ଆୱଜ୍ଜତି, ୟେନ ଚେତସା ଜାନାତି, ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନଚିତ୍ତାନଂ ସହଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱା ତଂ ‘‘ଖଣାଦିକତ୍ତୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ‘‘ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତମେକେନ, ଅୱସ୍ସଂ ପନ ୱିଜ୍ଝତି’’ଇତି ପରିୟୋସାନଂ ୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ନାନାରମ୍ମଣଭାୱଂ ପତ୍ତିତୋ ଆପଜ୍ଜନତୋ ଚ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅନିଟ୍ଠେ ପନ ଠାନେ ତେସଂ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ଏକାରମ୍ମଣଭାୱେ ଅନିଚ୍ଛିତେ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମଜୱନାନଂ କସିଣାଦିକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଗୋତ୍ରଭୁଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣଜୱନାନଂ ଏକାରମ୍ମଣତା ଅନିଚ୍ଛତା ।
୧୧୩୪-୪୧. ‘‘ଏକବ୍ଭୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞେନ ପରିୟାୟେନ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ଅଦ୍ଧାଖ୍ୟଂ ଅଦ୍ଧାନାମ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଜୱନୱାରତୋ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ଇତି ୱଚନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ୟଦା ଇଦ୍ଧିମା ୟୋଗୀ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଞାତୁଂ ଆୱଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନମନୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଖଣୱ୍ହୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତେସୁ ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜାୟନ୍ତି । ଏତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଜୱନାନଂ ୟଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଚିତ୍ତଂ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତମୁଦୀରିତଂ । ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ସେସାନି କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନି । ଏତେସଂ କାମାୱଚରେ ଇଦ୍ଧିଜୱନାନଂ ତଦେୱ ଚ ପରଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ସବ୍ବାନି ତାନି ଜୱନାନି ଏକାରମ୍ମଣତଂ ୟନ୍ତି, ତେସଂ ଜୱନାନଂ ନାନାରମ୍ମଣତା ଅଦ୍ଧାୱସା ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତୋ ତେସଂ ଜୱନାନଂ ଏକାରମ୍ମଣଭାୱେପି ଇଦ୍ଧିମାନସମେୱ ଚ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି । ଇତରାନି କାମାୱଚରାନି ପନ ଚିତ୍ତାନି ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନନ୍ତି । ୟଥା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ତୁ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ତଥା ଇତରଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ପସ୍ସତି ।
୧୧୬୧.ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସାତି ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂ ଧମ୍ମଂ ଅଗୋଚରଂ, ଗୋଚରଂ ନ ହୋତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୬୯. ୱିୱିଧତ୍ଥାନି ୱଣ୍ଣପଦାନି ୟସ୍ମିଂ ସୋ ୱିୱିଧତ୍ଥୱଣ୍ଣପଦୋ, ତଂ ମଧୁରତ୍ଥମତିନୀହରଂ ଉତ୍ତମଂ ସୋତୁଜନସ୍ସ ହଦୟଂ ପୀତିକରଂ ସଚେତନୋ କୋ ନାମ ମନୁଜୋ ନ ସୁଣେୟ୍ୟ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଅଭିଞ୍ଞାରମ୍ମଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସତ୍ତରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୮. ଅଟ୍ଠାରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୧୭୫.ୟାସଞ୍ଜାନନମତ୍ତଂୱ, ସଞ୍ଞା ନୀଲାଦିତୋ ପନାତି ସା ସଞ୍ଞା ନୀଲାଦିୱସେନ ସଞ୍ଜାନନମତ୍ତଂୱ କରୋତି । ଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣପଟିବୁଜ୍ଝନଂ ।
୧୧୭୭.ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ସକ୍କଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତେ ମଗ୍ଗଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।
୧୧୭୮-୯. ସବ୍ବେସଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱପଟିୱେଧନଂ ଅୱିପରୀତୱସେନ ପଟିବୁଜ୍ଝନଂ ପଞ୍ଞାୟ ଲକ୍ଖଣଂ ।
୧୧୮୦. ସମାଧି ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଏତାୟାତି ସମାଧାସନ୍ନକାରଣା।
୧୧୮୧.ଲକ୍ଖଣେନେକଧାତି ସବ୍ବଧମ୍ମଂ ପଟିବୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣେନ ପଞ୍ଞାୱ ଏକଧା ୱୁତ୍ତା ।
୧୧୮୩.ଭୂରିପଞ୍ଞେନାତି ଭୂତେ ଅତ୍ଥେ ଅୱିପରୀତେ ଅତ୍ଥେ ରମତୀତି ଭୂରି, ଭୂରି ପଞ୍ଞା ଏତସ୍ସାତି ଭୂରିପଞ୍ଞୋ, ତେନ ।
୧୧୮୬-୯୧. ତୀସୁ ଅତ୍ଥଧମ୍ମନିରୁତ୍ତୀସୁ ଚ ଞାଣେସୁ ଅତ୍ଥଧମ୍ମନିରୁତ୍ତୀସୁ ଜାତେସୁ ଞାଣେସୁ ଚ ଞାଣଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଫଲଂ ଧମ୍ମଜାତଂ । ଭାସିତତ୍ଥୋତି ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୋ । ଏତେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥସଞ୍ଞିତା ଅତ୍ଥନାମକା । ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୂତି ଜନନକୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ଭାସିତନ୍ତି ପାଳି । ଧମ୍ମସଞ୍ଞିତାତି ଧମ୍ମନାମକା । ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀତି ଅୱିପରୀତୱୋହାରୋ । ପରିୟତ୍ତୀତି ସିକ୍ଖନଂ । ସୱନାଧିଗମେହି ପୁବ୍ବୟୋଗେନ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତନାୟ ।
୧୧୯୨.ଭୂମିଭୂତେସୂତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଭୂମିଭୂତେସୁ ।
୧୧୯୪.ଜନନାଦିତୋତି ଜାତିଆଦିତୋ ଭୀତେନ ପଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବା ।
୧୨୦୩.ଏକାସୀତିୟା ଚିତ୍ତେନାତି ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତୱଜ୍ଜିତେନ ୱିପସ୍ସନାଭୂମିଭୂତେନ ଏକାସୀତିୟା ଚିତ୍ତେନ ।
୧୨୦୮.ସତ୍ତସମ୍ମୋହଘାତତ୍ଥନ୍ତି ସତ୍ତୋତି ସମ୍ମୋହସ୍ସ ୱିନାସିତତ୍ଥଂ ।
୧୨୧୧.ନିରୀହକନ୍ତି ଈହୱିରହିତଂ ବ୍ୟାପାରୱିରହିତଂ, ଦାରୁରଜ୍ଜୁସମାୟୋଗେ ।
୧୨୧୫.ଉଭୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟକାରଣା ।
୧୨୨୫.ଅନ୍ତଦ୍ୱୟନ୍ତି କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଦ୍ୱୟଂ । ଭାୱୟେତି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଂ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅଟ୍ଠାରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୯. ଏକୂନୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୨୩୧. ଇଚ୍ଚେୱମାଦିବାତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସାନଂ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ତାୱ ୟୋଗୀ ମନସା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୧୨୩୩.ହେତ୍ୱଙ୍କୁରସ୍ସ ବୀଜଂ ତୁ ବୀଜଂ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ହେତୁଜନକଂ, ପଥୱାଦୟୋ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ।
୧୨୩୪.ପଞ୍ଚଧମ୍ମାତି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନକମ୍ମାହାରା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା ।
୧୨୩୫. କମ୍ମଂ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଜନକୋ ପିତା ୱିୟ ନାମରୂପସ୍ସ ଜନକଂ ।
୧୨୪୦.ୟା ସାତି ୟା ସା କଙ୍ଖା । ପୁବ୍ବନ୍ତେ ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେ ।
୧୨୪୧.ସବ୍ବଥା ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସତୋ ଅନୱସେସାୱ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ସା କଙ୍ଖା ପହିୟ୍ୟତି ନାସୀୟତେ ।
୧୨୪୩.ଅତ୍ଥସାଧିକାତି କୁସଲପକ୍ଖେ ଦାନାଦିଅତ୍ଥସାଧିକା, ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ପାଣାତିପାତାଦିଅତ୍ଥସାଧିକା ।
ତଂ ୱିପାକନ୍ତି ଉପଘାତକକମ୍ମସ୍ସ ତଂ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ଏକୋ ୟୋଗୀ କମ୍ମୱିପାକୱସେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତି ।
୧୨୪୬.ହେତୁଫଲସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନାତି ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଇଦଂ ନାମରୂପଂ କେୱଲଂ ଏକନ୍ତେନ ପୱତ୍ତତି, ଇତି ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତାକାରେନ ସଂ ଅନୁପସ୍ସତି ।
୧୨୪୭. ପାକପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପାକପଟିୱେଦକଂ ନ ପସ୍ସତି ନ ଜାନିୟତେ ।
୧୨୫୦-୧.ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନାମ ନ ଦିସ୍ସତି, ଉପପନ୍ନଂ ଦିସ୍ସତି । ତିତ୍ଥିୟା ଏତମତ୍ଥଂ ଅନଞ୍ଞାୟ ଅଜାନିତ୍ୱା ଅସୟଂୱସୀ ସତ୍ତସଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ସଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱାନ ସସ୍ସତଉଚ୍ଛେଦଦସ୍ସିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୋଧିନୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ।
୧୨୫୪.ଉଭୋତି ଉଭୋ କମ୍ମୱିପାକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ସୁଞ୍ଞା । ନ ଚ କମ୍ମଂ ୱିନା ଫଲନ୍ତି କମ୍ମଂ ୱିନା ଫଲଂ ନ ଚ ହୋତି ।
୧୨୫୫.ସମ୍ଭାରେହୀତି ସୂରିୟାଦିସମ୍ଭାରେହି ।
୧୨୫୮.ହେତୁସମ୍ଭାରପଚ୍ଚୟାତି ହେତୁନା ଚ ସମ୍ଭାରପଚ୍ଚୟେହି ଚ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଏକୂନୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୨୦. ୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୨୬୪.ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନାମରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ।
୧୨୬୬-୮.ଉପ୍ପଜ୍ଜତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନାମରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ରାସିତୋ ନିଚୟତୋ ଆଗମନଞ୍ଚ ନତ୍ଥି । ଦିସାଗମନନ୍ତି ଦିସାୟ ଗମନଂ। ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସାପି ନାମରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିଚୟୋତି ଚ ନତ୍ଥି ।
୧୨୭୦-୧. ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ, ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ । ତଣ୍ହାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ, ତଣ୍ହାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ । କମ୍ମସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ, କମ୍ମନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ । ଆହାରନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ । ଧମ୍ମେତି ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମେ ।
୧୨୮୦.ସମ୍ପତ୍ତପଟିୱେଧସ୍ସାତି ସମ୍ପତ୍ତଲୋକୁତ୍ତରସଙ୍ଖାତମଗ୍ଗଫଲସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନାଦିପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ, ୱିରୁଦ୍ଧୱସେନ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱା ।
୧୨୮୬.କାୟଚିତ୍ତାନୀତି କାୟାତି ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରା । ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
୧୨୯୦.ୟତୋ ୟତୋ ପଚ୍ଚୟାଦିତୋ । ୟଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିଜାନତଂ ୱିଜାନନ୍ତାନଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ତେହି ଲଭିତବ୍ବଂ ଅମତଂ, ଅମତଂ ୱିୟ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ୱା ।
୧୨୯୩.ଅପ୍ପତ୍ତେତି ଅତ୍ତନି ମଗ୍ଗଫଲସ୍ମିଂ ଅପ୍ପତ୍ତେ । ପତ୍ତସଞ୍ଞୀତି ମଗ୍ଗଫଲେ ଅହଂ ପତ୍ତୋ ଅସ୍ମି ଇତି ସଞ୍ଞିତୋ ହୋତି ।
୧୨୯୭.ସାରୱେଦିନୋତି ସାରଜାନନସୀଲା । ତନ୍ତି ତଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନଂ । ଇଦଂ ଞାଣଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୨୧. ଏକୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୨୯୯.ଉପଲ୍ଲେସୱିମୁତ୍ତଂସୁୱିସଦଂ ଞାଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱିଧଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
୧୩୦୨. ସଚ୍ଚାନୁଲୋମଞାଣନ୍ତି ଅୟମେୱ ପୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୩୦୬. ଅୟଂ ସିଖାପତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ଏୱ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମଞାଣଂ ନାମ ପୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୩୦୯.ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଖାରୁ-ପେକ୍ଖାଗତନୟେନାତି ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣେନ କତନୟେନ ।
୧୩୧୪-୬.ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ, ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମତୋତି ଉଦ୍ଧଂ ୱତ୍ତମାନାନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଲୋମତୋ, ଇଦଂ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ପରିୟୋସାନଂ ନାମ ଭାସିତଂ ମହେସିନା କଥିତଂ । ସଚ୍ଚାନୁଲୋମଞାଣଂ ଆହଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା, ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଗୋତ୍ରଭୁପରିୟୋସାନଂ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଏକୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୨୨. ଦ୍ୱାୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୩୧୯-୨୨. ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ହିତଂ ଆୱଜ୍ଜନିୟଂ, ତଂ ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ଆୱଜ୍ଜନିୟଠାନଂ, ଗୋତ୍ରଭୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନିୟଠାନତ୍ତା। ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନଂ କୁଦାଚନଂ ନ ଚ ଭଜତି, ତଥେୱ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ କୁଦାଚନଂ ନ ଭଜତେୱ । ଉଭିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଅନ୍ତରା ଏକଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ୱୋହାରେ ନିୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱୋହାରିକଂ, ନ ୱୋହାରିକଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ । ୱିପସ୍ସନାୟ ସୋତସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ସୋତେ ପତିତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ନାମ ୱୋହରିତବ୍ବା । ତତୋ ନିବ୍ବାନତୋ ।
୧୩୨୫.ସୂରଂ ତିକ୍ଖଂ ୱିପସ୍ସନନ୍ତି ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
୧୩୨୬-୯.ୱିସଙ୍ଖାରନ୍ତି ସଙ୍ଖାରେହି ୱିଗତଂ । ପଠମାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚେୱାତି ପଠମାୱଜ୍ଜନଂ ୱିୟ । ପଠମାଭୋଗତାପି ଚାତି ପଠମମନସିକାରା ୱିୟ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି । ତସ୍ସାତି ମଗ୍ଗସ୍ସ । ସିଖାପତ୍ତାୟ ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ମୁଦ୍ଧମ୍ହି ମତ୍ଥକେ । ଅନାୱତ୍ତନ୍ତି ଅନିୱତ୍ତଂ ।
୧୩୩୦-୩. ଏକେନ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଏକିସ୍ସାୟେୱ ୱୀଥିୟା । ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁଚେତସନ୍ତି ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତାନଂ ନାନାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା । ତଂ ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ ଅନାୱଜ୍ଜନମ୍ପି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା । ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ୱିୟାତି ‘‘ଅହଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋମି, ତ୍ୱମ୍ପି ତମେୱାରମ୍ମଣଂ କରୋହି’’ ଇତି ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଞ୍ଞିତନ୍ତି ସଞ୍ଞଂ । କଦାଚିପି ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ମଗ୍ଗୋ ଏସ ଏସୋ ମଗ୍ଗୋ ପୁବ୍ବେ ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବୋ ।
୧୩୩୮. ଅନେକେସଂ ଆନିସଂସାନଂ ଦାୟକେନ ଆଦିମଗ୍ଗେନ ସଂୟୁତ୍ତଂ । ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଂ ।
୧୩୪୧.ଏକସ୍ସାସେୱନଂନତ୍ଥି ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା କାରଣା ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅନୁଲୋମକା । ତେହୀତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେହି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଂ ଲଦ୍ଧା ଲଭିତ୍ୱା ତତିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଗୋତ୍ରଭୁ ହୋତି ।
୧୩୪୫-୭. ମଗ୍ଗପେକ୍ଖନହେତୁ ୟସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନମନସୋ, ତଂ ମଗ୍ଗପେକ୍ଖନହେତୁକଂ। ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେତି ତସ୍ମିଂ ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସଞ୍ଞିତାନି ସତ୍ତ ଜୱନାନି ପଟିପାଟିୟା ଜାୟନ୍ତେ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି ଏକୂନୱୀସତି ହୋନ୍ତି ।
୧୩୫୧.ତତୋ ତଦା ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ଓତରତି । ଦୁତିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ ।
୧୩୬୧.ମୂଲଘାତନ୍ତି ମୂଲଘାତନଂ । ତତିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ ।
୧୩୬୩.ଅନାୱତ୍ତିସଭାୱତୋତି ଅନିୱତ୍ତତୋ । ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣଂ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦ୍ୱାୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୨୩. ତେୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
କିଲେସପହାନନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୩୭୫.ଇଧପନ ଇମସ୍ମିଂ ପନାଧିକାରେ କାରଣୂପଚାରେନ ଲାଭାଦିକାରଣସ୍ସ ୱୋହାରେନ, ଲାଭୋ ଆଦି ୱତ୍ଥୁ ୟସ୍ସ ଅନୁନୟସ୍ସାତି ଲାଭାଦିୱତ୍ଥୁକୋ, ତସ୍ସ ।
ସୁଖୁମାତି କାମରାଗପଟିଘା ସୁଖୁମା ।
୧୩୭୬.ୟେନୟେନ ପଠମମଗ୍ଗାଦିଞାଣେନ ୟୋ ୟୋ ସଂୟୋଜନାଦିକୋ ପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ଘାତଂ ୱିନାସଂ ୟାତି, ସୋ ସୋ ଧମ୍ମୋ ତେନ ତେନ ଅସେସେନ ଞାଣେନ ଏୱଂ ସାଧୁ ମୟା ସନ୍ଦସ୍ସିତୋ ।
୧୩୮୩.ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜାନନେନ । ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିସମେତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି ।
୧୩୯୪.ୟୋ ୟୋଗୀ ଇମଂ ୱିଦିତ୍ୱା ହିତଭାୱନଂ ୱନଂ ୱନେତବ୍ବଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଜାନିତ୍ୱା ୱେ ଏକନ୍ତେନ ସୁଖସଂହିତଂ ହିତଂ ଉପେତି, ଚିତ୍ତସ୍ସ ତମଂ ଅନୁତ୍ତମଂ ହୀନଂ ୱିଧୂୟ ୱିନାସେତ୍ୱା ଅୱିଗ୍ଗହକମ୍ପଦଂ ପଦଂ ଅୱିଗ୍ଗହକଂ ସରୀରରହିତଂ ପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଞାତବ୍ବଂ ପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ଉପେତି ପାପୁଣାତି ଚ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
କିଲେସପହାନନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତେୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୨୪. ଚତୁୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୩୯୫.ରୂପଂରୂପସ୍ସାତି ରୂପଂ ରୂପସ୍ସ । ଅରୂପସ୍ସ ନାମସ୍ସ ।
୧୩୯୬.ମିସ୍ସକସ୍ସାତି ନାମରୂପମିସ୍ସକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୯୯.ଏକୋତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ । ଦ୍ୱେକାଲିକୋତି ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲୱସେନ ଦ୍ୱୀସୁ କାଲେସୁ ନିୟୁତ୍ତୋ । ଦସ୍ସିତୋତି ଭଗୱତା ଦେସିତୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକାୟ
ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ନିଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୪୦୧.ସୁମତିମତିୱିଚାରବୋଧନୋତି ସୁମତୀନଂ ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞାନଂ କୱୀନଂ ମତିୟା ୱିଚାରସ୍ସ ବୋଧନୋ । ୱିମତିୱିମୋହୱିନାସନୋତି ୱିମତୀନଂ ବାଲାନଂ ୱିମୋହସ୍ସ ୱିନାସନୋ । କୁମତିମତିମହାତମୋନାସୋତି କୁମତୀନଂ ବାଲାନଂ ମହାତମସନ୍ନିଭାୟ ମତିୟା ନାସକୋ । ପଟୁମତିଭାସକରୋତି ପଟୂନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞାୟ ଓଭାସକରୋ ।
୧୪୦୨.ସୁମତିନାମକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅସମାନତୋ ଅସଦିସାୟ ପୂଜାୟ ମମ ଆୟାଚିତୋ ୟତୋ ୟସ୍ମା କାରଣା, ତତୋ ତସ୍ମା କାରଣା ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରୋ । ପଦାତୋ ପଦାତି କୋଟ୍ଠାସତୋ କୋଟ୍ଠାସତୋ । ହିତୱିଭାୱନା ଭାୱନାତି ହିତପ୍ପକାସନାୟ ଭାୱନାୟ ମୟା ରଚିତୋ । ଅଥ ୱା ଅହଂ ସୁମତିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଅସମାନତୋ ମାନତୋ ଆୟାଚିତୋ ୟତୋ ୟସ୍ମା, ତତୋ ତସ୍ମା ।
୧୪୦୫.ତିୱିଧା ବ୍ୟପ୍ପଥାନଞ୍ହି ଗତିୟୋତି ବ୍ୟପ୍ପଥାନଂ ୱଚନାନଂ ଅତ୍ଥଗନ୍ଥୟୁତ୍ତିୱସେନ ତିୱିଧା ଗତିୟୋ ।
୧୪୦୬.ନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧୀହୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ନିକାୟେ ଲଦ୍ଧୀହି । ୱାଚନାମଗ୍ଗନିସ୍ସିତୋତି ୱଚନପ୍ପବନ୍ଧନିସ୍ସିତୋ ।
୧୪୧୦.ଅସଂକିଣ୍ଣକୁଲାକୁଲେତି ଅସମ୍ମିସ୍ସକୁଲେହି ଆକିଣ୍ଣେ । ସୁପସନ୍ନସିତୋଦକେତି ମଧୁରସୀତୋଦକେ ।
୧୪୧୨.କେଲାସସିଖରାକାରପାସାଦପଟିମଣ୍ଡିତେତି ରଜତପବ୍ବତମତ୍ଥକନିଭେହି ପାସାଦେହି ଅଲଙ୍କତେ ।
୧୪୧୩.ୱିୱିଧାକାରଚାରୁପାକାରଗୋପୁରେତି ୱିୱିଧସଣ୍ଠାନମନୁଞ୍ଞପାକାରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ।
୧୪୧୪.ସଲ୍ଲେଖାତି ସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତି । ସାଖଲ୍ୟେତି ସଖିଲଭାୱେ । ସତାତି ସତିସମ୍ପନ୍ନେନ ।
୧୪୧୫.ୱସ୍ସୱଲାହକା ଦେୱାତି ୱସ୍ସୱଲାହକଭୂତା ଦେୱା ଅମରା ।
ନିଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରପୁରାଣଟୀକା ନିଟ୍ଠିତା ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାର-ଅଭିନୱଟୀକା
(ପଠମୋ ଭାଗୋ)
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
(କ) ୱିସୁଦ୍ଧକରୁଣାଞାଣଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧପୂଜିତଂ ।
ଧମ୍ମଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସମ୍ଭୂତଂ, ୱନ୍ଦେ ସଂଘଂ ନିରଙ୍ଗଣଂ ॥
(ଖ) ସାରିପୁତ୍ତଂ ମହାଥେରଂ, ପରିୟତ୍ତିୱିସାରଦଂ ।
ନମାମି ସନ୍ତୱୁତ୍ତିଂ ମେ, ଗୁରୁଂ ଗାରୱଭାଜନଂ ॥
(ଗ) ୱନ୍ଦନ୍ତେନ ମୟା ଏୱଂ,
ୟା ଲଦ୍ଧା ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦା ।
ହିତ୍ୱା ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ,
ଅନ୍ତରାୟେ ଅସେସତୋ ॥
(ଘ) ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ଥେରାନଂ ଥିରସୀଲିନଂ ।
ୱଂସାଲଙ୍କାରଭୂତେନ, ଭୂତାନୁଗ୍ଗହକାରିନା ॥
(ଙ) ଥେରେନ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତେନ, ରଚିତଂ ୟଂ ମନୋରମଂ ।
ପିଟକେ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ମିଂ, ଓତାରୁପାୟଭାୱତୋ ॥
(ଚ) ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରୋତି, ଲଦ୍ଧନାମେନ ୱିସ୍ସୁତଂ ।
ନାନାନିପୁଣଗମ୍ଭୀରନୟଂ ପକରଣୁତ୍ତମଂ ॥
(ଛ) ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ ତସ୍ସ, ଆରଭିସ୍ସଂ ୟଥାବଲଂ ।
ପାମୋଜ୍ଜଜନନତ୍ଥାୟ, ଆଭିଧମ୍ମିକଭିକ୍ଖୁନନ୍ତି ॥
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା
୧. ପରମନିପୁଣୱିଚିତ୍ତନୟସମନ୍ନାଗତଂ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନୱିଗ୍ଗାହଣସମତ୍ଥଂ ସୁୱିମଲୱିପୁଲପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଜନନଂ ପକରଣମିଦମାରଭନ୍ତୋୟମାଚରିୟୋ ପଠମଂ ତାୱ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମକରଣେନ ଅନ୍ତରାୟନିୱାରଣଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞାପାଟୱଞ୍ଚ ପତ୍ଥେତି । ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମୋ ହି ଅତ୍ଥତୋ ପଣାମକିରିୟାଭିନିପ୍ଫାଦିକା କୁସଲଚେତନା । ସା ଚ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟୱନ୍ଦକାନଂ ଖେତ୍ତଜ୍ଝାସୟସମ୍ପଦାହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଭୂତା ୟଥାଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନୱସେନ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିତୱିପାକସନ୍ତତିୟା ଅନ୍ତରାୟକରାନି ଉପପୀଳକଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମାନି ପଟିବାହିତ୍ୱା ତନ୍ନିଦାନାନଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତସିଦ୍ଧିୱିବନ୍ଧକାନଂ ରୋଗାଦିଅନ୍ତରାୟାନମପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସାଧେତି, ରାଗାଦିମଲୱିକ୍ଖାଲନେନ ଚ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ପରିସୋଧେତ୍ୱା ତନ୍ନିସ୍ସିତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ୟଥାଧିପ୍ପେତସିଦ୍ଧିସମ୍ପାଦକଂ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱମାୱହତି । କିଞ୍ଚି ଆଚିଣ୍ଣମେତଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ, ୟଦିଦଂ ଗନ୍ଥସମାରମ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମକରଣଂ, ତସ୍ମା ସପ୍ପୁରିସାଚାରାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଆଦିମ୍ହି ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନା ଆରଦ୍ଧାତି ଏୱମାଦିନା ଅଞ୍ଞାନିପି ବହୂନି ପୟୋଜନାନି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାନି । ତାନି ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବହୁଧା ୱିତ୍ଥାରିତାନୀତି ତଂ ପପଞ୍ଚପରିସ୍ସମଂ ଠପେତ୍ୱା ୟଥାନୁପ୍ପତ୍ତମେୱ ତାୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମଂ କତ୍ତୁକାମୋ ତଥାଗତମୂଲକତ୍ତା ସେସରତନାନଂ ପଠମଂ ତାୱ ତଥାଗତସ୍ସ ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପଣାମମାରଭନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନନ୍ତକରୁଣାପଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦି । ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ହି ପଣାମେନ ସତ୍ଥୁ ଗୁଣାତିସୟୟୋଗୋ, ତତୋ ଚସ୍ସ ଅନୁତ୍ତରୱନ୍ଦନୀୟଭାୱୋ, ତେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱନ୍ଦନାୟ ଖେତ୍ତଙ୍ଗତଭାୱୋ, ଖେତ୍ତଙ୍ଗତାୟ ଚ ୱନ୍ଦନାୟ ୟଥାଧିପ୍ପେତନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ୱନ୍ଦିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ତସ୍ସ ପନ ଓସାନଗାଥାୟଂ ‘‘ପୱକ୍ଖାମୀ’’ତି ଇମିନା ଅପରକାଲକିରିୟାୱଚନେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ୱନ୍ଦନକିରିୟାୟ କମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ଅନନ୍ତକରୁଣାପଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ପନ ତବ୍ବିସେସନଂ । ତତ୍ଥ କିରତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖିପତି ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିରୀୟତି ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ପସାରୀୟତୀତି ୱା କରୁଣା । ଅଥ ୱା କରୋତୀତି କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ କମ୍ପନଂ ହଦୟଖେଦଂ ଜନୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଣାତୀତି ୱା କରୁଣା, ପରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲକରଣତୋ ହିଂସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା, ୟଥାସଭାୱଂ ପକାରେହି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କରୁଣା ଚ ପଞ୍ଞା ଚ କରୁଣାପଞ୍ଞା, ନତ୍ଥି ଏତାସଂ ଅନ୍ତୋତି ଅନନ୍ତା, ଅନନ୍ତା କରୁଣାପଞ୍ଞା ଏତସ୍ସାତି ଅନନ୍ତକରୁଣାପଞ୍ଞୋ, ତଂ ଅନନ୍ତକରୁଣାପଞ୍ଞଂ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପାଦୱୟନ୍ତତାୱସେନ ଚେୱ ସନ୍ତତିପରିୟୋସାନୱସେନ ଚ ସତିପି ଭଗୱତୋ କରୁଣାପଞ୍ଞାନଂ ସପରିୟନ୍ତଭାୱେ ଅନନ୍ତାରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ମହାକରୁଣା କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ଅୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସବ୍ବେସୁ ସତ୍ତେସୁ ନିରୱସେସେନ ପୱତ୍ତତି, ତଥା ସବ୍ବଧମ୍ମସଭାୱବୋଧନସମତ୍ଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଞାପି ସକଲଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ ଅନୱସେସତୋ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଅନନ୍ତାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତକରୁଣାଞାଣୱନ୍ତତାୟ ଅନନ୍ତକରୁଣାପଞ୍ଞୋ ଭଗୱା । କରୁଣାପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ତଥା ହି କରୁଣାଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକିୟେସୁ ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତାସାଧାରଣଗୁଣଦୀପନତୋ ସକଲଲୋକିୟଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନମଗ୍ଗଞାଣଦୀପନତୋ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତାତି ।
ଅପିଚ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ କରୁଣା ଆଦି, ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନଂ । ମହାକରୁଣାସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ହି ଭଗୱା ସଂସାରପଙ୍କତୋ ସତ୍ତାନଂ ସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥାୟ କତାଭିନୀହାରୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ଅଧିଗମେନ ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ପଟିଲଭି । ଇତି ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ତନ୍ନିଦାନଭାୱତୋ କରୁଣା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନମାଦି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନସ୍ସ ପନ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ପଟିଲଭନତୋ ଉତ୍ତରିକରଣୀୟାଭାୱତୋ ପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନଂ । ଆଦିପରିୟୋସାନଦସ୍ସନେନ ଚ ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣା ନୟତୋ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ନୟଗ୍ଗାହୋ ଏୱ ହି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଦସ୍ସନୁପାୟୋ, ଇତରଥା ତାଦିସସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସ୍ସପି ୱଚନପଥାତୀତଂ ତଥାଗତଗୁଣଂ ଅନୁପଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ କୋ ନାମ ପରିୟୋସାନମାହରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ।
ଏୱଂ କରୁଣାପଞ୍ଞାମୁଖେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତ୍ୱାପି ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣସଂକିତ୍ତନେ ଅତିତ୍ତାଭାୱେନ ଚେୱ ପରେସଞ୍ଚ ପସାଦବାହୁଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ତଦନ୍ତୋଗଧେପି ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣେ ପଧାନଭାୱେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଥାଗତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ତଥାଗତ’’ନ୍ତି ତଥା ଆଗତତାଦୀହି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ତଥାଗତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨ ନିଦାନକଥା; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦) –
‘‘ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ, ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ, ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ’’ତି ।
‘‘କଥଂ ଭଗୱା ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟଥା ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଆଗତା, କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ମନୁସ୍ସତ୍ତାଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ ୟେନ ଅଭିନୀହାରେନ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଆଗତା, ତେନେୱ ଚ ଅଭିନୀହାରେନ ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋ, ୟଥା ଚ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମହାପରିଚ୍ଚାଗାଦୀନି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଆଗତା, ୟଥା ଚ ତେ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରୂହେତ୍ୱା ଆଗତା, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋତି ଏୱଂ ତାୱ ତଥା ଆଗତୋ’’ତି ତଥାଗତୋ । (୧)
‘‘କଥଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟଥା ସମ୍ପତିଜାତା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗତା, ୟଥା ୱା ତେ ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେହି ତଂ ତଂ ଅକୁସଲପକ୍ଖଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଗତା, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ଗତୋ, ଏୱଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ । (୨)
‘‘କଥଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟସ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ, ତଞ୍ଚେସ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋ ୟାଥାୱତୋ ଅଧିଗତୋ, ତସ୍ମା ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ଗମନତ୍ଥାନଂ ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ‘ୟେ ଗତିଅତ୍ଥା, ତେ ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥା । ୟେ ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥା, ତେ ଗତିଅତ୍ଥା’ତି । (୩)
‘‘କଥଂ ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ? ୟସ୍ମା ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥମେତଂ ଅୱିତଥମେତ’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦) ‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଚ ତଥଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ୟାଥାୱତୋ ଆଗତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ । (୪)
‘‘କଥଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ? ୟସ୍ମା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଛଦ୍ୱାରଗ୍ଗହିତେ ଆରମ୍ମଣେ ଅୱିପରୀତମେୱ ପସ୍ସତି ଜାନାତି, ଞତ୍ୱା ଚ ପନେୱଂ ‘କତମଂ ତଂ ରୂପାୟତନଂ, ୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟା’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୬ ଆଦୟୋ) ତଥମେସ ଅୱିପରୀତଂ ୱିଭଜତି ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ତଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି ପସ୍ସତି ଜାନାତି, ତଂ ୱା ଆଗମୟତି ଦସ୍ସେତୀତି ତଥାଗତୋତି ଏୱଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ । (୫)
‘‘କଥଂ ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ? ୟସ୍ମା ଏସ ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ରାଗମଦାଦିନିମ୍ମଥନୱସେନ ଏକସଦିସମେୱ ଧମ୍ମଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ ଭାସତି, ତସ୍ମା ତଥଂ ଗଦତି, ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଆଗଦୋୱଚନମେତସ୍ସାତି ୱା ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ । (୬)
‘‘କଥଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ? ଭଗୱା ହି ‘ୟଥା ୱାଦୀ ତଥା କାରୀ’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩; ଚୂଳନି॰ ପୋସାଲମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୩) ୱଚନତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱାଚାୟ ଅନୁରୂପମେୱ କରୋତି, ତସ୍ମା ୟଥା ୱାଚା, ତଥା କାୟୋପି ଗତୋ ପୱତ୍ତୋ ଇମସ୍ସାତି ତଥାଗତୋତି ଏୱଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ । (୭)
‘‘କଥଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ? ୟସ୍ମା ପନେସ ଅନୁପମାୟ ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣସମ୍ପଦାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
ତତ୍ରେୱଂ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା – ଅଗଦୋ ୱିୟାତି ଅଗଦୋ, ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ଚ । ତେନ ହେସ ମହାନୁଭାୱୋ ଭିସକ୍କୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବାଗଦେନ ସପ୍ପେ ସବ୍ବପରପ୍ପୱାଦିନୋ, ସଦେୱକଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତି । ଇତି ସବ୍ବଲୋକାଭିଭୱନେ ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅଗଦୋ ଏତସ୍ସାତି ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଦୀଘାଗମସଂୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ ଗହେତବ୍ବୋ । ଆହ ଚେତ୍ଥ –
‘‘ୟଥେୱ ଲୋକମ୍ହି ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ,
ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ମୁନୟୋ ଇଧାଗତା ।
ତଥା ଅୟଂ ସକ୍ୟମୁନୀପି ଆଗତୋ,
ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତେନ ଚକ୍ଖୁମା ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨ ନିଦାନକଥା) ।
‘‘ପହାୟ କାମାଦିମଲେ ୟଥା ଗତା,
ସମାଧିଞାଣେହି ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ।
ମହେସିନୋ ସକ୍ୟମୁନୀ ଜୁତିନ୍ଧରୋ,
ତଥା ଗତୋ ତେନ ତଥାଗତୋ ମତୋ ॥
‘‘ତଥଞ୍ଚ ଧାତ୍ୱାୟତନାଦିଲକ୍ଖଣଂ,
ସଭାୱସାମଞ୍ଞୱିଭାଗଭେଦତୋ ।
ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଜିନୋୟମାଗତୋ,
ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ॥
ତଥା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଚ ସବ୍ବସୋ ।
ୟାଥାୱତୋ ତେନ ଜିନୋ ତଥାଗତୋ॥
‘‘ଅନନ୍ତଭେଦାସୁପି ଲୋକଧାତୁସୁ,
ଜିନସ୍ସ ରୂପାୟତନାଦିଗୋଚରେ ।
ୱିଚିତ୍ତଭେଦେ ତଥମେୱ ଦସ୍ସନଂ,
ତଥାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଲୋଚନୋ ॥
‘‘ୟତୋ ଚ ଧମ୍ମଂ ତଥମେୱ ଭାସତି,
କରୋତି ୱାଚାୟନୁଲୋମମତ୍ତନୋ ।
ଗୁଣେହି ଲୋକଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟିରୀୟତି,
ତଥାଗତୋ ତେନପି ଲୋକନାୟକୋ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭) ।
କେନଚି ଗୁଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରୋତି ଅନୁତ୍ତରୋ । ଭଗୱତୋ ହି ଅୱୀଚିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗଂ ତିରିୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ନ କୋଚି କେନଚି ଗୁଣେନ ସମସମୋପି ଅତ୍ଥି, କୁତୋ ପନ ଉତ୍ତରିତରୋ । ୟଥାହ –
‘‘ରୂପେ ସୀଲେ ସମାଧିମ୍ହି, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅସାଦିସୋ ।
ୱିମୁତ୍ତିୟା ସମସମୋ, ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେ’’ତି ॥
ୱିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ତୀହି ୱନ୍ଦନାହି ତନ୍ନିନ୍ନତାଦିୱସେନ ନମସ୍ସିତ୍ୱା । କାୟୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରୱସେନ ହି ତିସ୍ସୋ ୱନ୍ଦନା । ୟଥାହ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱନ୍ଦନା କାୟେନ ୱନ୍ଦତି, ୱଚସା ୱନ୍ଦତି, ମନସା ୱନ୍ଦତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣା କାମାୱଚରକୁସଲକିରିୟାନମଞ୍ଞତରା ଚେତନା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା କାୟୱନ୍ଦନାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସାୟେୱ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱଚୀଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱଚୀୱନ୍ଦନାତି, ଉଭୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ପନ ଅସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କେୱଲଂ ମନୋଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ମନୋୱନ୍ଦନାତି । ସିରସାତି ଉତ୍ତମଙ୍ଗେନ କରଣଭୂତେନ । ଅବୁଜ୍ଝି, ବୋଧେତୀତି ୱା ବୁଦ୍ଧୋ। ଅୟଞ୍ହି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ସୟମ୍ପି ଅବୁଜ୍ଝି, ପରେପି ବୋଧେତି, ତସ୍ମା ବୁଜ୍ଝନବୋଧନଟ୍ଠେନ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) । ଅଥ ୱା ବୁଧ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଜାଗରଣୱିକସନତ୍ଥେସୁପି ପୱତ୍ତନତୋ ଅବୁଜ୍ଝି ସୱାସନସମ୍ମୋହନିଦ୍ଦାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱିଗତୋ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱିକସିତୱାତି ୱା ବୁଦ୍ଧୋ। ଭଗୱା ହି ୱତ୍ଥୁସଭାୱଦସ୍ସନୱିବନ୍ଧିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତାୟ ନିଦ୍ଦାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନ ସହ ୱାସନାୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ତତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱିଗତୋ । ପରମରୁଚିରସିରିସୋଭଗ୍ଗସମାଗମେନ ୱିକସିତମିୱ ପଦୁମଂ ଅପରିମିତଗୁଣଗଣାଲଙ୍କତସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସମାଗମେନ ୱିକସିତୋ ୱିକାସମନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଜାଗରଣୱିକସନତ୍ଥୱସେନପି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଭଗୱତୋ ଥୋମନା କତା ହୋତି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିତୋ, ପରହିତପଟିପତ୍ତିତୋ ଚ । ତାସୁ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ଅନାୱରଣଞାଣାଧିଗମୋ ସୱାସନସକଲସଂକିଲେସାନମଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନାଧିଗମୋ ଚ, ପରହିତପଟିପତ୍ତି ପନ ଆସୟପ୍ପୟୋଗୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ପରହିତସମୀହନଂ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅଭାଜନେସୁ ଦେୱଦତ୍ତାଦୀସୁ ୱିରୋଧିସତ୍ତେସୁପି ନିଚ୍ଚଂ ହିତଜ୍ଝାସୟତା ଅପରିପାକଗତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକକାଲାଗମନଞ୍ଚ ଆସୟୋ ନାମ । ତଦଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ପନ ଲାଭସକ୍କାରାଦିନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତସ୍ସ ୟାନତ୍ତୟମୁଖେନ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମଦେସନା ପୟୋଗୋ ନାମ । ଦୁୱିଧାସୁ ପନେତାସୁ ପରହିତପଟିପତ୍ତୀସୁ, ତିୱିଧାସୁ ଚ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଅନନ୍ତକରୁଣା-ୱଚନେନ, ତଥା ଆଗତଟ୍ଠେନ ଚ ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦେନ ଆସୟୱସେନ ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ବୋଧନଟ୍ଠେନ ବୁଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦେନ, ତଥଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚ ତଥାଗତଟ୍ଠେନ ଚ ତଥାଗତସଦ୍ଦେନ ପୟୋଗୱସେନ, ଅନନ୍ତପଞ୍ଞା-ୱଚନେନ, ଞାଣଗତିଦୀପକେନ ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦେନ, ବୁଜ୍ଝନଜାଗରଣୱିକସନଟ୍ଠେନ ଚ ବୁଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦେନ ତିୱିଧାପି ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ଅନୁତ୍ତରୱଚନେନ ଚ ଅତ୍ତହିତପରହିତସମ୍ପତ୍ତି ପକାସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅପିଚ ହେତୁଫଲସତ୍ତୂପକାରସମ୍ପଦାୱସେନ ତୀହାକାରେହିପି ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ପୱତ୍ତତୀତି ତଂୱସେନପେତ୍ଥ ଥୋମନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ହେତୁସମ୍ପଦା ନାମ ମହାକରୁଣାସମାୟୋଗୋ, ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଞ୍ଚ ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ । ଫଲସମ୍ପଦା ପନ ଚତୁବ୍ବିଧା ଞାଣସମ୍ପଦା, ପହାନସମ୍ପଦା, ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା, ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ଚାତି । ତାସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତମ୍ମୂଲକାନି ଚ ଦସବଲାଦିଞାଣାନି ଞାଣସମ୍ପଦା ନାମ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ସହ ୱାସନାହି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନଂ ପହାନସମ୍ପଦା। ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମିତାନଂ ସବ୍ବଲୋକହିତାନଂ ନିପ୍ଫାଦନେ, ସଦେୱକଲୋକାଭିଭୱନେ ଚ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା। ସକଲଲୋକନୟନାଭିସେକଭୂତା ପନ ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତା ଅତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତି ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ନାମ । ସତ୍ତୂପକାରୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପରହିତପଟିପତ୍ତିୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମାସୁ ପନ ଅନନ୍ତକରୁଣା-ୱଚନେନ, ତଥା ଆଗତଟ୍ଠେନ ଚ ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦେନ ହେତୁସମ୍ପଦା ଦସ୍ସିତା । ଫଲସମ୍ପଦାସୁ ଞାଣସମ୍ପଦା ଚେୱ ପହାନସମ୍ପଦା ଚ ଅନନ୍ତପଞ୍ଞା-ୱଚନେନ, ଅଭିସମୟପରିଦୀପକେନ ତଥାଗତସଦ୍ଦେନ, ବୁଜ୍ଝନଜାଗରଣୱିକସନଟ୍ଠେନ, ଚ ବୁଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦେନ ଦସ୍ସିତା, ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦାପି ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦେନ, ଅନୁତ୍ତର-ୱଚନେନ ଚ ୱିଭାୱିତା, ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ପନ ରୂପଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତିଦୀପକେନ ଅନୁତ୍ତର-ସଦ୍ଦେନ ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଥୋମନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପଣାମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ସେସରତନାନମ୍ପି ପଣାମମାରଭନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଧମ୍ମଂ ସାଧୁଗଣମ୍ପି ଚା’’ତି । ଭଗୱତୋ ଥୋମନେନ ଚ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦୟୋ ଧମ୍ମଗୁଣା, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦୟୋ ସଙ୍ଘଗୁଣା ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ତପ୍ପଭୱସ୍ସ ଅନଞ୍ଞଥାଭାୱତୋତି ନ ତେସଂ ୱିସୁଂ ଥୋମନା କତା । ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚ ଅପାୟଦୁକ୍ଖେସୁ ଚେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେସୁ ଚ ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ, ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲାନଂ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଦସୱିଧୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଛତ୍ତୱିମାନେ –
‘‘ରାଗୱିରାଗମନେଜମସୋକଂ,
ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତମପ୍ପଟିକୂଲଂ ।
ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତଂ,
ଧମ୍ମମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୭) ।
ଏତ୍ଥ ହି କାମରାଗାଦିଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ରାଗୋ ୱିରଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ‘‘ରାଗୱିରାଗୋ’’ତି ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଏଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ, ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ସୋକସ୍ସ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ‘‘ଅନେଜମସୋକ’’ନ୍ତି ଫଲଂ କଥିତଂ । କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ଅସଙ୍ଖତତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିରୋଧଦୀପନତୋ ପନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ସମ୍ପନ୍ନତାୟ, ପକଟ୍ଠଗୁଣୱିଭାୱନତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭଜିତତ୍ତା ଚ ‘‘ଅପ୍ପଟିକୂଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସବ୍ବୋପି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ କଥିତୋ । ତତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗନିବ୍ବାନାନି ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ଅପାୟାଦିତୋ ଧାରଣତୋ ଧମ୍ମୋ, ଫଲପରିୟତ୍ତିୟୋ ପନ ପରିୟାୟେନ । ତଥା ହେତ୍ଥ ଧାରଣଂ ନାମ ଅପାୟାଦିନିବ୍ବତ୍ତକକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଂ । ଇତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦକତାୟ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ଆଲମ୍ବଣଭାୱେନ ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିହେତୁତାୟପି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଲବ୍ଭତି । ଇତରେସୁ ପନ ଅରିୟଫଲସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସାନଂ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧକିଚ୍ଚତାୟ, ମଗ୍ଗାନୁକୂଲପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ତଦଧିଗମହେତୁତାୟାତି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପରିୟାୟତୋୱ ଲବ୍ଭତୀତି ।
ଅତ୍ତହିତପରହିତଂ ସାଧେନ୍ତୀତି ସାଧୂ, ତେସଂ ଗଣୋ ସମୁଦାୟୋତି ସାଧୁଗଣୋ, ସାଧୁ ଚାୟଂ ଗଣୋ ଚାତି ୱା ସାଧୁଗଣୋ, ସାଧୁନୋ ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆୟତ୍ତୋ ଗଣୋ ତସ୍ସ ଓରସପୁତ୍ତଭାୱତୋତି ସାଧୁଗଣୋ । ସୋ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ, ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ଫଲସମଙ୍ଗୀନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧୋ ଅରିୟସଙ୍ଘୋ, ତଂ ସାଧୁଗଣଂ । ପିଚାତି ନିପାତସମୁଦାୟୋ, ଏକୋ ୱା ନିପାତୋ, ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ୱନ୍ଦନକିରିୟାୟ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । କେଚି ‘‘ଗଣୋ’’ତି ଇଧ ପକରଣତୋୱ ଅରିୟଗଣପୁଗ୍ଗଲୋୱ ଲବ୍ଭତୀତି ସାଧୂତି ଭାୱନପୁଂସକୱସେନ ‘‘ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ସହ ୟୋଜେନ୍ତି, ତଦା ପନ ସାଧୂତି ଭୟଲାଭାଦିୱିରହେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆଦରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨. ଏୱଂ ପକରଣାରମ୍ଭେ ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ୟତ୍ଥ ପାଟୱତ୍ଥାୟ ଇଦଂ ପକରଣଂ ପଟ୍ଠପୀୟତି, ତଂ ସଦ୍ଧିଂ ଦେସକଦେସପଟିଗ୍ଗାହକସମ୍ପତ୍ତୀହି ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲନାମାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦେୱରାଜସ୍ସ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲନାମାୟ ସିଲାୟ ୱିମଲେ ସୀତଲେ ତଲେ ନିସିନ୍ନୋ ଅତୁଲୱିକ୍କମୋ ଦେୱଦେୱେହି ପୂଜିତୋ ଦେୱଦେୱୋ ଦେୱପୁରକ୍ଖତୋ ଦେୱାନଂ ଦେୱଲୋକସ୍ମିଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସରିକ୍ଖୱଣ୍ଣତାୟ ‘‘ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲ’’ନ୍ତି ନାମଂ ସମଞ୍ଞା ଏତିସ୍ସାତି ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲନାମା। ସା ହି ସକ୍କସ୍ସ ତାଦିସପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତା ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲଜୟସୁମନପୁପ୍ଫସମାନେନ ୱଣ୍ଣେନ ସବ୍ବକାଲଂ ୱିରୋଚତି, ପମାଣତୋ ପନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାୟାମା, ପଞ୍ଞାସୟୋଜନୱିତ୍ଥାରା, ପନ୍ନରସୟୋଜନୁବ୍ବେଧା ଚ ହୋତି । ସିଲାୟାତି ଅୱୟୱସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ତୁଲାୟ ସମ୍ମିତୋ ତୁଲ୍ୟୋ, ନ ତୁଲ୍ୟୋ ଅତୁଲ୍ୟୋ, ଅତୁଲ୍ୟୋ ୱିକ୍କମୋ ବଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଅତୁଲ୍ୟୱିକ୍କମୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହି ପରମପାରମିତାନୁଭାୱସଂସିଦ୍ଧେନ ହତ୍ଥିଗଣନାୟ କୋଟିସହସ୍ସହତ୍ଥୀନଂ, ପୁରିସଗଣନାୟ ଦସକୋଟିସହସ୍ସପୁରିସାନଂ ବଲେହି ସମପ୍ପମାଣେନ କାୟବଲେନ, ଅପ୍ପମାଣେନ ଚ ଞାଣବଲେନ ନ କସ୍ସଚି ଦେୱବ୍ରହ୍ମାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ବଲତୁଲନାୟ ଉପନେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି। ଅଥ ୱା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ଅତୁଲ୍ୟୋ ପରକ୍କମସଙ୍ଖାତୋ ଅପରିମାଣଗୁଣୱିସେସାୱହେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱା ଅତୁଲ୍ୟୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାତୋ ୱିକ୍କମୋ ଇମସ୍ସାତି ଅତୁଲ୍ୟୱିକ୍କମୋ । ‘‘ଅତୁଲ୍ୟୱିକ୍କମୋ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୟ-କାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅତୁଲୱିକ୍କମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ସମ୍ମିତତ୍ଥେ ଅ-କାରପଚ୍ଚୟସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱତୋ ଅତୁଲୋ ୱିକ୍କମୋ ଅସ୍ସାତି ‘‘ଅତୁଲୱିକ୍କମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଦେୱା, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାଦୀହି କୀଳନ୍ତି, ତେସୁ ୱା ୱିହରନ୍ତି, ୱିଜୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରିକେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ୱିଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଇସ୍ସରିୟଧନାଦିସକ୍କାରଦାନଗ୍ଗହଣଂ, ତଂତଂଅତ୍ଥାନୁସାସନଞ୍ଚ କରୋନ୍ତା ୱୋହରନ୍ତି, ପୁଞ୍ଞଞାଣାନୁଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ଜୁତିୟା ଜୋତେନ୍ତି, ୟଥାଧିପ୍ପେତଞ୍ଚ ୱିସୟଂ ଅପ୍ପଟିଘାତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟଥିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନେ ଚ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଦେୱନୀୟା ତଂତଂବ୍ୟସନନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକେହି ‘‘ସରଣଂ ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଗମନୀୟା, ଅଭିତ୍ଥୱନୀୟା ସୋଭାୱିସେସୟୋଗେନ କମନୀୟାତି ୱା ଦେୱା, ତେ ତିୱିଧା – ସମ୍ମୁତିଦେୱା ଉପପତ୍ତିଦେୱା ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁତିଦେୱା ନାମ ମହାସମ୍ମତାଦୟୋ ଖତ୍ତିୟା । ଉପପତ୍ତିଦେୱା ନାମ ଚାତୁମହାରାଜିକେ ଉପାଦାୟ ତଦୁତ୍ତରିଦେୱା । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ନାମ ଖୀଣାସୱା । ଇଧ ପନ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନୋ ଚ ଖୋ ତେପି ଅୱିସେସେନ, ଠପେତ୍ୱା ପନ ୟାମାଦିକେ ଚାତୁମହାରାଜିକତାୱତିଂସୱାସିନୋୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ତେସଂ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ରଞ୍ଜନତୋ ରାଜା, ଦେୱାନଂ ରାଜା ଇସ୍ସରୋ ଦେୱରାଜା, ତସ୍ସ ଦେୱରାଜସ୍ସ, ‘‘ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଅଞ୍ଞେସଂ ଦେୱଲୋକେସୁ ନିସିନ୍ନୋ ଭଗୱା ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ଦେସେସୀତି ।
୩.ୟନ୍ତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ, ତସ୍ସ ପନ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ଇମିନା ନିୟମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଦେୱାନଂ ଉତ୍ତମୋ ଦେୱୋ ତେହି ସବ୍ବେହି ଅଧିକତରଂ କୀଳନାଦିୟୋଗତୋତି ଦେୱଦେୱୋ, ଭଗୱା । ସୋ ହି ନିରତିସୟାୟ ଅଭିଞ୍ଞାକୀଳାୟ ଉତ୍ତମେହି ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେହି ସପରସନ୍ତାନସିଦ୍ଧାୟ ପଞ୍ଚୱିଧମାରୱିଜୟିଚ୍ଛାନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟସତ୍ତଧନାଦିସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସକ୍କାରଦାନଗ୍ଗହଣସଙ୍ଖାତେନ, ୟଥାପରାଧୟଥାନୁଲୋମୟଥାଧମ୍ମାନୁସାସନସଙ୍ଖାତେନ ଚ ୱୋହାରାତିସୟେନ ପରମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ସରୀରପ୍ପଭାସଙ୍ଖାତାୟ ଜୁତିୟା ଅନୁପମାୟ ଞାଣସରୀରଗତିୟା ମାରୱିଜୟସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପରହିତନିପ୍ଫାଦନେସୁ ଅପ୍ପଟିହତାୟ ସତ୍ତିୟା ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସଦେୱକେନ ୱା ଲୋକେନ ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଗମନୀୟତୋ, ଅଭିତ୍ଥୱନୀୟତୋ, ଭତ୍ତିୱସେନ କମନୀୟତୋ ଚ ସବ୍ବେ ତେ ଦେୱେ ତେହି ତେହି ଗୁଣେହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଠିତୋତି ସବ୍ବଦେୱେହି ପୂଜନୀୟତରୋ ଦେୱୋ, ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣାଲଙ୍କାରସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଦେୱାନଂ ଅତିସୟେନ ଦେୱୋତି ଦେୱଦେୱୋ । ଦେୱାନନ୍ତି ତଦା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାଧିୱାସୀନଂ ମାତୁଦେୱପୁତ୍ତପ୍ପମୁଖାନଂ ଉପପତ୍ତିଦେୱାନଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାନମ୍ପେତ୍ଥ ଗହଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତେ ପନ ଉପପତ୍ତିଦେୱେସ୍ୱେୱ ସଙ୍ଗହିତା ମନୁସ୍ସଅରହନ୍ତାନଂ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ। ଦେୱଦେୱେହୀତି ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱେହି । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇତରଦେୱେହି ସାତିସୟଂ କୀଳନାଦିୟୋଗତୋ ଇଧ ‘‘ଦେୱଦେୱା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ତେହି । ପୂଜିତୋତି ପୂଜିତବ୍ବୋ, ପୂଜିତୁଂ ଅରହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱେସୁପି ଭଗୱତୋ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲତଂ ଦୀପେତି । ଦେସେସୀତି ମଧୁରକରୱୀକସଦ୍ଦସଦିସଂ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତୋ ପକାସେସି । ଦେୱଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ତାୱତିଂସଦେୱଲୋକେ । ସଭାୱସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ, କୁସଲାଦିଭେଦୋ ଅଭିଧମ୍ମୋ, ଇଧ ପନ ତପ୍ପକାସକଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ‘‘ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ପିଟକୁତ୍ତମେ’’ତି । ଦେୱପୁରକ୍ଖତୋତି ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳୱାସିଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମେହି ପୁରକ୍ଖତୋ, ପରିୱାରିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନନୁ ଚ ‘‘ଦେୱାନ’’ନ୍ତି ୱଚନେନେୱ ଦେୱପୁରକ୍ଖତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋତି କିଂ ‘‘ଦେୱପୁରକ୍ଖତୋ’’ତି ୱଚନେନ ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ଭଗୱା ହି କଦାଚି ଚୂଳପନ୍ଥକତ୍ଥେରାଦୀନଂ ୱିୟ ପରମ୍ମୁଖେପି ନିସୀଦିତ୍ୱା ଓଭାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ମୁଖେ ନିସିନ୍ନଂ ୱିୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, କଦାଚିପି ପାରାୟନିକବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନଂ ୱିୟ ସମ୍ମୁଖେପି ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେହି ଚ ପରିୱୁତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଇଧ ପନ ନ ତଥା, ଦେୱେହିୟେୱ ପରିୱୁତୋ ଦେୱାନଂ ଦେସେତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଦେୱପୁରକ୍ଖତୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ।
୪. ଏୱମେତସ୍ମିଂ ପକରଣେ ଗାରୱଜନନତ୍ଥଂ ତେନ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବପାଟୱୱିସୟଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ଦେସକାଦିସମ୍ପତ୍ତୀହି ସହ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାଧିପ୍ପେତପକରଣାରମ୍ଭପୟୋଜନାଭିଧାନାଭିଧେୟ୍ୟସୋତୁଜନସମୁସ୍ସାହନକରଣପ୍ପକାରାନି ଚ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥାହ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ପାଟୱତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମିନା ପକରଣାରମ୍ଭପୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଭିଧମ୍ମାୱତାର’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଭିଧାନାଭିଧେୟ୍ୟାନି । ‘‘ମଧୁର’’ନ୍ତିଆଦୀହି ପକରଣଂ ୱିସେସେତି । ‘‘ସମାସେନା’’ତି ଚ ଇମିନା ସୋତୁଜନସମୁସ୍ସାହନକରଣପ୍ପକାରାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି କତ୍ତୁଭୂତଂ ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ତଥା ହି ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ତା ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପଟୁନୋ ଭାୱୋ ପାଟୱଂ, ତଂୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଟ୍ଠେନାତି ପାଟୱତ୍ଥୋ, ତଦତ୍ଥାୟ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱିୱିଧନୟଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥସ୍ସ ସୁତମୟଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖନ୍ତି, ଭିନ୍ଦନ୍ତି ୱା ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ଭିକ୍ଖୂ, ତେସଂ । ପିଟକଞ୍ଚ ତଂ ଉତ୍ତମଞ୍ଚାତି ପିଟକୁତ୍ତମଂ, ତସ୍ମିଂ ପିଟକୁତ୍ତମେ, ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଞ୍ହି ପରିୟତ୍ତିଭାଜନତ୍ଥତୋ ପିଟକଂ, ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱତୋ ଉତ୍ତମଞ୍ଚାତି ପିଟକୁତ୍ତମଂ । ତତ୍ଥ ପରିୟତ୍ତିଭାଜନତ୍ଥତୋତି ପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ଚେୱ ଭାଜନତ୍ଥେନ ଚ । ତଥା ହି ‘‘ମା ପିଟକସମ୍ପଦାନେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ପରିୟତ୍ତି ପିଟକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅଥ ପୁରିସୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁଦାଲପିଟକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮; ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୦) ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭାଜନମ୍ପି । ତସ୍ମା ଇଦମ୍ପି ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପରିୟତ୍ତି, ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥାନମାଧାରଣତ୍ଥେନ ଭାଜନଞ୍ଚାତି ପରିୟତ୍ତିଭାଜନତ୍ଥତୋ ପିଟକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱାହୁ –
‘‘ପିଟକଂ ପିଟକତ୍ଥୱିଦୂ,
ପରିୟତ୍ତିବ୍ଭାଜନତ୍ଥତୋ ଆହୁ ।
ତେନ ସମୋଧାନେତ୍ୱା,
ତୟୋପି ୱିନୟାଦୟୋ ଞେୟ୍ୟା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ।
ୱିସିଟ୍ଠଭାୱୋ ପନସ୍ସ ଲୋକୱୋହାରମତିକ୍କମ୍ମ ୟଥାସଭାୱୱସେନ ଦେସନତୋ, ୱିସିଟ୍ଠଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱିଭାୱନତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିକଂ ଲୋକୱୋହାରମତିକ୍କମ୍ମ ‘‘ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥାଧମ୍ମୱସେନେୱ ବାହୁଲ୍ଲଦେସନା ପୱତ୍ତା, ନ ଇତରେସୁ ୱିୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୋହାରୱସେନ, ୟତୋ ଇଦଂ ୟଥାଧମ୍ମସାସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସବ୍ବସଙ୍ଖତଧମ୍ମୱିସିଟ୍ଠୋ ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିସେସତୋ ୱିଭାୱିତୋ, ତସ୍ମା ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପିଟକାନଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଭାୱେପି ୟଥାସଭାୱାନତିକ୍କମଦେସନାଦିତୋ ଇଦମେୱ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ଧମ୍ମାତିରେକଧମ୍ମୱିସେସଭାୱତୋ ଚସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ ହି ନିପ୍ପଦେସତୋ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିଧମ୍ମାନଂ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ଇତରଦ୍ୱୟତୋ ଅତିରେକତରା, ୱିସିଟ୍ଠା ଚ ପାଳି ହୋତି, ତସ୍ମା ଅତିରେକସ୍ସ, ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ପାଳିଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଇଦମେୱ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଉତ୍ତମନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସିଟ୍ଠଭାୱୟୋଗତୋୟେୱ ଚେତଂ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମପିଟକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅଭି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱଜୋତନତୋ। ଅପିଚ ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତାଦିଧମ୍ମାନଂ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚେତଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ । ୟଥାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୟଂ ଏତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋ, ସଲକ୍ଖଣା ପୂଜିତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ।
ୱୁତ୍ତାଧିକା ଚ ଧମ୍ମା, ଅଭିଧମ୍ମୋ ତେନ ଅକ୍ଖାତୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ।
ତଥା ହେତ୍ଥ ‘‘ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୦ ଆଦୟୋ) ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋପି ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ୱା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧) ନୟେନ ଆରମ୍ମଣାଦୀହି ଲକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା ସଲକ୍ଖଣାପି ‘‘ସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା, ଲୋକୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୂଜିତା ପୂଜାରହାପି ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ୱେଦନା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧) ନୟେନ ସଭାୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାପି ‘‘ମହଗ୍ଗତା ଧମ୍ମା ଅପ୍ପମାଣା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୨, ଦୁକମାତିକା ୯୯), ଅନୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଧିକା ୱିସିଟ୍ଠାପି ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅଭି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢିଆଦିଅତ୍ଥେସୁପି ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋ ଧମ୍ମା ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ନିବ୍ବଚନେନ ଇଦଂ ପିଟକଂ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଭିଧମ୍ମଂ ଓତରନ୍ତି ଅନେନାତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଂ ନାମ ପକରଣଂ । ଇମିନା ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥାନୁଗତମଭିଧାନଂ ଦସ୍ସେତି । ତୁ-ସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣେ । ଆଚରିୟେନ ହି ଗାଥାପଦପୂରଣତ୍ଥଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିପାତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ପନ ନେସଂ ପୟୋଜନୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି, ତତ୍ଥେୱ ତମତ୍ଥଂ ୱକ୍ଖାମ । ମଧୁରନ୍ତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ମଧୁର-ସଦ୍ଦୋୟଂ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ରସୱିସେସେ ୱତ୍ତତି, ଇଧ ପନ ଇଟ୍ଠଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତି ମଧୁରସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା । ଭୱତି ହି ତଂସଦିସସ୍ସ ତଂ-ସଦ୍ଦେନାଭିଧାନଂ ୟଥା ‘‘ଅଗ୍ଗିମାଣୱୋ’’ତି । ତେନ ପନ ମଧୁରେନ ୟୋଗତୋ ଇଦମ୍ପି ମଧୁରଂ ୟଥା ନୀଲଗୁଣୟୋଗତୋ ନୀଲୁପ୍ପଲନ୍ତି । ନିପୁଣଗମ୍ଭୀରାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚେୱ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଅଭିଧମ୍ମୱିସୟଂ ମତିଂ ୱଡ୍ଢେତୀତି ମତିୱଡ୍ଢନଂ। ଅଥ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ମଧୁର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ମତିୱଡ୍ଢନ’’ନ୍ତି ।
୫.ତାଳନ୍ତି କୁଞ୍ଚିକଂ, କୁଞ୍ଚିକାସଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁୟ୍ହନ୍ତି ତେନାତି ମୋହୋ, ଅୱିଜ୍ଜାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ମୋହୋୟେୱ ଅଭିଧମ୍ମମହାପୁରଂ ପୱିସନ୍ତାନଂ ପୱେସନନିୱାରଣତ୍ତା କୱାଟଭୂତୋତି ମୋହକୱାଟଂ, ତସ୍ସ । ୱିଘାଟେତି, ୱିଘାଟୀୟତି ଅନେନାତି ୱା ୱିଘାଟନଂ। ନନୁ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାକୱାଟଂ ପଞ୍ଞାୟ ଉଗ୍ଘାଟୀୟତି । ସା ହି ତସ୍ସା ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସା କାରଣଭାୱେନ ‘‘ମୋହକୱାଟୱିଘାଟନକର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାରଣକାରଣମ୍ପି ହି କାରଣୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ଚୋରେହି ଗାମୋ ଦଡ୍ଢୋ, ତିଣେହି ଭତ୍ତଂ ସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ।
୬.ସୁଦୁତ୍ତରନ୍ତି ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତଚତୁଗମ୍ଭୀରଭାୱପଟିସଂୟୁତ୍ତତାୟ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅତିଦୁତ୍ତରଂ, ତେନେୱ ଚେଦଂ ମହୋଦଧିସମାନତ୍ତା ‘‘ମହୋଦଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହଣ୍ଣୱୋପି ହି ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସଗମ୍ଭୀରୋ ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସିନେରୁପବ୍ବତରାଜତୋ କେନଚି ପତିଟ୍ଠଂ ଲଦ୍ଧୁଂ, ଏୱମିଦମ୍ପି ଚତୁଗମ୍ଭୀରତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଥାଗତା ନ କେନଚି ପତିଟ୍ଠଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ସକ୍କାତି । ତରନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉତ୍ତରିତୁକାମାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତରଂୱା’’ତି ଅଧିକାରୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୱକ୍ଖମାନଂ ୱା ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତରନ୍ତାନନ୍ତି ପରତୀରସମ୍ପାପୁଣନତ୍ଥଂ ଉତ୍ତରନ୍ତାନଂ । ତରଂୱାତି ଉଳୁମ୍ପଂ ୱିୟ, ତଂସମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମକରା ନାମ ମଚ୍ଛଜାତିକା, ତେସଂ ଆକରୋ ନିୱାସଭୂମୀତି ମକରାକରୋ, ତଂ ।
୭. ଅଭିଧମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତା ଆଭିଧମ୍ମିକା, ତେସଂ । ହତ୍ଥସାରଂ ୱିୟାତି ହତ୍ଥସାରଂ। ୟଥା ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ବହୂସୁ ରତନାଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଆପଦାସୁ ଚ ସୁଖପରିଭୋଗତ୍ଥଂ ହତ୍ଥେ କୟିରମାନଂ ସାରରତନାଦିକଂ ‘‘ହତ୍ଥସାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ସତିପି ମହନ୍ତେ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ୱିତ୍ତିଣ୍ଣତାୟ ପରିହରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ତଦତ୍ଥସାରସମ୍ପିଣ୍ଡନୱସେନ କୟିରମାନଂ ଆଭିଧମ୍ମିକଭିକ୍ଖୂନଂ ସୁଖପରିହରଣତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ହତ୍ଥସାରସଦିସତ୍ତା ‘‘ହତ୍ଥସାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୱକ୍ଖାମୀତି ପକାରେନ କଥେସ୍ସାମି, ଅନାଗତୱଚନଞ୍ଚେତଂ, ୱତ୍ତମାନସମୀପତ୍ତା ୱା ଅନାଗତେ ୱତ୍ତମାନୂପଚାରତୋ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ, ପଟିଞ୍ଞାନନ୍ତରମେୱ ୱକ୍ଖତୀତି । ଅତ୍ଥୱସେନ ପକାରେନ କଥେନ୍ତୋପି ସଦ୍ଦୱସେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା କଥେସ୍ସାମୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମାସେନା’’ତି । ସମସନଂ ସଂଖିପନଂ ସମାସୋ, ତେନ ସମାସେନ, ନ ବ୍ୟାସୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପୟୋଜନାଭିଧାନାଭିଧେୟ୍ୟସୋତୁଜନସମୁସ୍ସାହନକରଣପ୍ପକାରାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସୋତୁଜନସମୁସ୍ସାହନଂ ନାମ ତେସଂ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନେ ନିୟୁଞ୍ଜନଂ, ତସ୍ମା ତେ ତତ୍ଥ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତା’’ତି । ସକ୍କଚ୍ଚସୱନପଟିବଦ୍ଧା ହି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ତଂ ମୟା ୱକ୍ଖମାନଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଂ ସୁଣାଥ ନିସାମୟଥ । ସମାହିତା ସମ୍ମା ଆହିତା, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧. ପଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଚିତ୍ତନିଦ୍ଦେସୋ
କାମାୱଚରକୁସଲୱଣ୍ଣନା
୮. ଏୱଂ ତାୱ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମାଦିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାରଦ୍ଧପ୍ପକରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥସରୀରଭୂତମଭିଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଚେତସିକ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ୱଚନତ୍ଥଂ ସୟମେୱ ଅନନ୍ତରଂ ୱିପଞ୍ଚେତି । ‘‘ଚେତସିକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ଅୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱେନ ଚେତସି ଚିତ୍ତେ ନିୟୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୱା ଭୱଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଚେତସିକଂ, ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ରୁପ୍ପତି, ରୂପୀୟତୀତି ୱା ରୂପଂ, ସୀତୁଣ୍ହାଦୀହି ୱିକାରମାପଜ୍ଜତି, ଆପାଦୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ, ଚତୁୱୀସତିଉପାଦାରୂପାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଭୱାଭୱଂ ୱିନନତୋ ସଂସିବ୍ବନତୋ ୱାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା, ନ ୱିଜ୍ଜତି ସା ଏତ୍ଥ, ତତୋ ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ଏତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, ଅମତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ ୱତ୍ଥୁ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନେ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରିତରୋତି ନିରୁତ୍ତରୋ। ଅଥ ୱା ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱିହାରତ୍ତା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରଂ ପଚ୍ଚନୀକୱଚନନ୍ତି ନିରୁତ୍ତରୋ। ଞାଣପ୍ପହାନଅନ୍ତରାୟନିୟ୍ୟାନିକେସୁ ହି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ନ କୋଚି ସତ୍ଥୁ ସହଧମ୍ମିକଂ ଉତ୍ତରଂ ୱଚନଂ କଥେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି । ତତ୍ର ଭଗୱା ଉତ୍ରାସାଭାୱତୋ ୱିସାରଦୋୱ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ତତ୍ର ୱତ ମଂ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା କୋଚି ୱା ଲୋକସ୍ମିଂ ସହଧମ୍ମେନ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତୀତି ନିମିତ୍ତମେତଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ନ ସମନୁପସ୍ସାମି, ଏତମହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ନିମିତ୍ତଂ ଅସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଖେମପ୍ପତ୍ତୋ ଅଭୟପ୍ପତ୍ତୋ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ୱିହରାମି ।
‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଆସୱା ଅପରିକ୍ଖୀଣାତି ତତ୍ର ୱତ ମଂ…ପେ॰… ୱିହରାମି ।
‘‘ୟେ ଚ ଖୋ ପନ ତେ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟାତି ତତ୍ର ୱତ ମଂ…ପେ॰… ୱିହରାମି ।
‘‘ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ସୋ ନ ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ତତ୍ର ୱତ ମଂ…ପେ॰… ୱିହରାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ।
ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପକାସେତୀତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନୋ। ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟନିରୋଧମଗ୍ଗୱସେନ ହି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ୟଥାହ, ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୩) । ତତ୍ଥ ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା ଅନେକୁପଦ୍ଦୱାଧିଟ୍ଠାନତାୟ ଧୁୱସୁଭାଦିୱିରହେନ, କୁଚ୍ଛିତତୁଚ୍ଛଟ୍ଠେନ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ । କମ୍ମାଦିୱିସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଭାୱେନ ତଣ୍ହା ସମୁଦୟୋ ନାମ ‘‘ସମେଚ୍ଚ ଉଦେତି ଦୁକ୍ଖଂ ଇମସ୍ମା’’ତି କତ୍ୱା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂ । ତଂ ପନ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଆଲମ୍ବଣକରଣୱସେନ ଗମନତୋ ପାପୁଣନତୋ, ତଦଧିଗମାୟ ପଟିପଦାଭାୱତୋ ଚାତି ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସଚ୍ଚଟ୍ଠୋ ପନ ତେସଂ ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥମେତଂ ଅୱିତଥମେତଂ ଅନଞ୍ଞଥମେତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦) ୱିତ୍ଥାରୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟଫଲାନଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ସଚ୍ଚୱିନିସ୍ସଟଭାୱେପି ଇଧ ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନପ୍ପକାସନତାୱଚନେନେୱ ତପ୍ପକାସନତ୍ଥମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅନାସୱଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ତଂତଂହେତୁକୱିସୟଭାୱତୋ ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନିରୁତ୍ତରୋ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନୋ’’ତି ଇମେହି ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତାଦିଚତୁବ୍ବିଧଧମ୍ମଦେସନାନୁକୂଲଗୁଣୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି ଅତଥାୱିଧସ୍ସ ତଂଦେସନାସାମତ୍ଥିୟାୟୋଗତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ନିରୁତ୍ତରୋ’’ତି ୱଚନେନ ଚତୁବ୍ବିଧଧମ୍ମସ୍ସ ଅନଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନୋ’’ତି ପନ ଇମିନା ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଭଗୱତା ୱିନେୟ୍ୟପରିପାଚନତ୍ଥଂ ଦେସିତା, ନ ତେ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ୟେ ପନ ପରିପାଚିତେହି ତେହି ଅଭିସମେତବ୍ବୱସେନ ଦୁକ୍ଖାଦୟୋ ଚତୁବ୍ବିଧା ୱୁତ୍ତା, ତେୟେୱ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ଥେନ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେତି ।
ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସୋ ନାମ ନିଦ୍ଦେସତ୍ଥାୟ ହୋତୀତି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚିତ୍ତାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ୱିସୟୱିଜାନନଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ୱିସୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱିଜାନନଂ ଉପଲଦ୍ଧି, ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତଂ, ଅନିଚ୍ଚତଂ, ଅକାରକତଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ‘‘ୱିସୟୱିଜାନନ’’ନ୍ତି ହି ଆରମ୍ମଣେନ ଚିତ୍ତଂ ଉପଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତଂ, ତଂଦୀପନେନ ଚ ତଦଭିମୁଖକାଲେୟେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ ଅନିଚ୍ଚଭାୱଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ଭାୱନିଦ୍ଦେସେନ ପନ ୱିଜାନନମତ୍ତଦୀପନତୋ ଅକାରକଭାୱଂ । ୟଥାପଚ୍ଚୟଞ୍ହି ପୱତ୍ତିମତ୍ତମେୱେତଂ, ୟଦିଦଂ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ନାମାତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମାନଂ ଭାୱସାଧନମେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଲବ୍ଭତି । ୟଂ ପନ ‘‘ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ତେନ ଚିତ୍ତଂ ୱିଚରତୀତି ୱିଚାରୋ’’ତିଆଦିନା କତ୍ତୁକରଣୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପରିୟାୟକଥନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସକସକକିଚ୍ଚେସୁ ହି ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତପ୍ପଧାନତାସମାରୋପନେନ କତ୍ତୁଭାୱୋ, ତଦନୁକୂଲଭାୱେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହେ କତ୍ତୁଭାୱସମାରୋପନେନ କରଣତ୍ତଞ୍ଚ ପରିୟାୟତୋୱ ଲବ୍ଭତୀତି । ତଥା ନିଦସ୍ସନଂ ପନ ଧମ୍ମସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କତ୍ତାଦିନୋ ଅଭାୱପରିଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ୱିସୟୱିଜାନନ’’ନ୍ତି ଚ ଏତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣୂପଲଦ୍ଧିଲକ୍ଖଣତା ୱୁତ୍ତାତି ଇଦାନିସ୍ସ ରସାଦୀନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମରସଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ନାମରୂପପଦଟ୍ଠାନଂ । ଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ୱା ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ହି ୱିଭାୱନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପୁରେଚାରିକଂ । ତଥା ହି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତେନେୱ ଜାନାତି…ପେ॰… ମନୋଦ୍ୱାରେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତେନେୱ ଜାନାତି । ୟଥା ହି ନଗରଗୁତ୍ତିକୋ ନଗରମଜ୍ଝେ ସିଙ୍ଘାଟକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ନେୱାସିକୋ, ଅୟଂ ଆଗନ୍ତୁକୋ’’ତି ଆଗତାଗତଂ ଜନଂ ଉପଧାରେତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ୱା ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱିଭାୱନଟ୍ଠେନ ପୁରେଚାରିକନ୍ତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମରସଂ। ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ନିରନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଦହମାନମିୱ ଉପଟ୍ଠାତି, ଗହଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସନ୍ଧାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପନସ୍ସ ନିୟମତୋ ନାମରୂପଂ, ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ନାମମେୱ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ନାମରୂପପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ହୋତି । ନାନତ୍ତଂ ପନ ଲକ୍ଖଣାଦୀନଂ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱକ୍ଖତି ହି ରୂପପରିଚ୍ଛେଦେ –
‘‘ସାମଞ୍ଞଂ ୱା ସଭାୱୋ ୱା, ଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ମତଂ ।
କିଚ୍ଚଂ ୱା ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତି, ରସୋତି ପରିଦୀପିତୋ ॥
‘‘ଫଲଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଉପଟ୍ଠାନନୟୋପି ୱା ।
ଆସନ୍ନକାରଣଂ ୟଂ ତୁ, ତଂ ପଦଟ୍ଠାନସଞ୍ଞିତ’’ନ୍ତି ॥ (ଅଭିଧ॰ ୬୩୩-୬୩୪) ।
ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପନ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଇମିନାୱ ନୟେନ ତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱଚନତ୍ଥୱିଜାନନେନ ୱିଦିତଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଉତ୍ତରି ଚିତ୍ତୱିଭାଗୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସୋଭେୟ୍ୟାତି ୱଚନତ୍ଥୱିଜାନନମେୱ ତାୱ ଆଦିମ୍ହି ୟୁତ୍ତତରନ୍ତି ତଂ ତାୱ କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ତସ୍ସ ପନ କୋ ୱଚନତ୍ଥୋ’’ତି । ପଞ୍ଚୱିଧା ହି ପୁଚ୍ଛା – (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୪୯; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୦) ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅଞ୍ଞାତଂ ଅଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ଞାଣାୟ ଦସ୍ସନାୟ ପଞ୍ହାକରଣଂ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ନାମ । ୟଂ ପନ ଞାତଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ପଣ୍ଡିତେହି ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହାକରଣଂ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ନାମ । ପକତିୟା ପନ ସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦନସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସଂସୟସମୁଗ୍ଘାଟନତ୍ଥଂ ପଞ୍ହାକରଣଂ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା ନାମ । ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱାତି ? ଅନିଚ୍ଚଂ, ଭନ୍ତେ । ୟଂ ପନାନିଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ତଂ ସୁଖଂ ୱା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯; ମହାୱ॰ ୨୧) ଅନୁମତିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପଞ୍ହାକରଣଂ ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା ନାମ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିପଟ୍ଠାନା । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୨-୪୦୪) ପନ ତଂତଂଧମ୍ମାନଂ ଦେସନାଧିପ୍ପାୟେନ ପଞ୍ହାକରଣଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା ନାମ ।
ତାସୁ ପୁରିମା ତିସ୍ସୋ ଆଚରିୟାନଂ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ନ ହି ତେ ଗନ୍ଥକରଣତ୍ଥାୟ ଆରଭିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଦିଟ୍ଠଂ ଜୋତେନ୍ତି, ଦିଟ୍ଠଂ ସଂସନ୍ଦେନ୍ତି, ସଂସୟଂ ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତି ତବ୍ବିସୋଧନପୁବ୍ବକମେୱ ଗନ୍ଥକରଣେ ଅଭିନିୱେସନତୋ । ଇତରା ପନ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ତାସୁ ଅୟଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ଅପିଚ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତା ଆଚରିୟା ଅଞ୍ଞଂ ଚୋଦକଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱଚନୱସେନ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ତଂୱସେନେତ୍ଥ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛାପି ଲବ୍ଭନ୍ତେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ । ଚିତ୍ତେ ହି ଅଧିଗତେ ତସ୍ସ ୱାଚକୋ ସଦ୍ଦୋପି ସହଚରିୟତୋ ଅଧିଗତୋୱ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଇଧ ତ-ସଦ୍ଦେନ ପରିଗ୍ଗହୋ । କେଚି ପନ ‘‘ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ‘‘ତସ୍ସ କୋ ୱଚନତ୍ଥୋ’’ତି ଇମିନା ନ ସମେତି । ନ ହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ‘‘କୋ ୱଚନତ୍ଥୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତୀତି ।
ଇଦାନି ୟଥାପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ୱୁଚ୍ଚତେ’’ତି ତାୱ ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନା’’ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମାରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନାତି ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବେସଂ ଆରମ୍ମଣୱିଜାନନସଭାୱତ୍ତା ତେସଂ ସବ୍ବେସମେୱ ସଙ୍ଗାହକୱସେନ, ନ ପନ ୱକ୍ଖମାନନିବ୍ବଚନେସୁ ୱିୟ ୟଥାଲାଭୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିନ୍ତେତୀତି ୱିଜାନାତି । ଚିନ୍ତେନ୍ତି ତେନ ଗୋଚରନ୍ତି ୱା ଚିତ୍ତଂ। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ କତ୍ତୁତାସମାରୋପନେନ ହିସ୍ସ କରଣଭାୱୋ ଲବ୍ଭତି । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ତାୱ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାଲାଭୱସେନପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୱା ଚିନୋତୀତିପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା ହି ଚିତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୟଥା ୟଥା ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଥା ତଥା ଗହେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱିସେସୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା କିଲଞ୍ଜାଦୀହି କତମ୍ପି ତାଲପଣ୍ଣେହି କତସରିକ୍ଖକତାୟ ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ‘‘ତାଲୱଣ୍ଟ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅତ୍ତସନ୍ତାନନ୍ତି ସକସନ୍ତାନଂ, ଜୱନସନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ପରପଚ୍ଚନୀକୱଚନତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନୋତି ସଦିସୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଜୱନସନ୍ତାନୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଚିନୋତି ରାସିଂ କରୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସାସେୱନକାନଂ ଜୱନଚିତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତାନି ହି ପୁରେଜାତାନି ପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଜୱନସନ୍ତାନସ୍ସ ପଗୁଣବଲୱଭାୱକରଣେନ ତଂ ଚିନନ୍ତି ନାମ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅସବ୍ବସଙ୍ଗାହକତ୍ଥୱିକପ୍ପନେ । ପି-ସଦ୍ଦୋ କିରିୟାସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥେ । ଅଥ ୱା ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନା’’ତି ଇମସ୍ସ ଇଧାପି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଇଦମ୍ପି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗୟ୍ହମାନେ ଅତ୍ତସନ୍ତାନନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସକତ୍ଥୱୁତ୍ତିତ୍ତାୟେୱ ତଂୱସେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ହି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପୱତ୍ତିକରଣତୋ ସବ୍ବମେୱ ଚିତ୍ତଜାତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଚିନୋତି ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ୱା-ସଦ୍ଦୋ କିରିୟାୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଆକଡ୍ଢନତ୍ଥୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରିମପକ୍ଖେ ପନ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିକାରତୋୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୯. ୱିଚିତ୍ତଂ କରୋତି, ୱିଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା କରଣନ୍ତି ୱିଚିତ୍ତକରଣଂ, ତତୋ ୱିଚିତ୍ତକରଣା, ୱିଚିତ୍ତଚିତ୍ତକମ୍ମାଦୀନଂ କରଣତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତକମ୍ମାଦିଭେଦଂ ୱିଚିତ୍ତଂ ସିପ୍ପଜାତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଚିତ୍ତେନେୱ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କରୀୟତୀତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚରଣଂ ନାମ ଚିତ୍ତନ୍ତି ? ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ । ତମ୍ପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚରଣଂ ନାମ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେନେୱ ଚିନ୍ତିତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାନଂ ବାତ୍ତିଂସଚିତ୍ତାନମୁପଲବ୍ଭତି । ସାସୱକୁସଲାକୁସଲଂ ୱା ୱିଚିତ୍ତଗତିଆଦିକରଣତୋ ୱା ୱିଚିତ୍ତକରଣଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ୱିଚିତ୍ତଗତିଆଦୟୋ କମ୍ମୱସେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି । ୟଥାହ –
‘‘କମ୍ମନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଗତିୟା ନାନାକରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି ଅପଦା ଦ୍ୱିପଦା ଚତୁପ୍ପଦା ବହୁପ୍ପଦା ରୂପିନୋ ଅରୂପିନୋ ସଞ୍ଞିନୋ ଅସଞ୍ଞିନୋ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞିନୋ, କମ୍ମନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଉପପତ୍ତିୟା ନାନାକରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି ଉଚ୍ଚନୀଚତା ହୀନପଣୀତତା ସୁଗତଦୁଗ୍ଗତତା, କମ୍ମନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ନାନାକରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣତା ସୁଜାତଦୁଜ୍ଜାତତା ସୁସଣ୍ଠିତଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତତା, କମ୍ମନାନାକରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଲୋକଧମ୍ମେ ନାନାକରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି ଲାଭାଲାଭେ ୟସାୟସେ ନିନ୍ଦାପସଂସାୟଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖେ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) ।
ତସ୍ମା କମ୍ମଭେଦନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଗତିଆଦୀନଂ ଚିତ୍ତତା । କମ୍ମନ୍ତି ଚ ଚେତସିକଧମ୍ମଭୂତା ଚେତନା, ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ଚିତ୍ତନ୍ତି । କଥଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତଗତିଆଦିକରଣନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – କମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ତନ୍ନିପ୍ଫାଦିତମ୍ପି ଚିତ୍ତେନେୱ କତଂ ହୋତି, ୟଥା ରାଜୟୋଧେନ ପରାଜିତୋ ସତ୍ତୁରଞ୍ଞା ଜିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଚିତ୍ତଂ କରଣମସ୍ସାତି ୱା ୱିଚିତ୍ତକରଣଂ। ତତୋ ଏକଟ୍ଠାନିକୱଜ୍ଜିତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିସନ୍ଧାଦିୱିଚିତ୍ତକିରିୟୱନ୍ତତାୟ, ସବ୍ବମେୱ ୱା ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦିଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସକିରିୟୱନ୍ତତାୟ ୱିଚିତ୍ତକରଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ସବ୍ବୱିକପ୍ପେସୁପି ‘‘ରୂପଭୱୋ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ଚିତ୍ତପରିୟାୟେନ ଚ ୱିଚିତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ୱିଗ୍ଗହୋ ୱି-ସଦ୍ଦଲୋପୋ ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ୱିଚିତ୍ତକରଣା’’ତି ଇଦଂ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଞାପକହେତୁନିଦସ୍ସନଂ । ତେନ ୟସ୍ମା ଇଦଂ ୱିଚିତ୍ତକରଣଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦକଂ ସୟମ୍ପି ତଥେୱ ୱିଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ କରଣୱିଚିତ୍ତତାୟ ୱିଚିତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଠପେତ୍ୱା ତଂ କରଣୱିଚିତ୍ତତାୟ ୱିଚିତ୍ତଭାୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ଜାତିଭୂମିସମ୍ପୟୋଗାଦିୱସେନ ୱିଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତତାୟ ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞଦେୱ କୁସଲଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଅକୁସଲଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଅବ୍ୟାକତଂ, ଅଞ୍ଞଂ କାମାୱଚରଂ, ଅଞ୍ଞଂ ରୂପାୱଚରାଦିଭେଦଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସରାଗଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱୀତରାଗଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସଦୋସଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱୀତଦୋସଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସମୋହଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱୀତମୋହଂ, ଅଞ୍ଞଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସଦ୍ଦାଦିଆରମ୍ମଣଂ, ରୂପାରମ୍ମଣେସୁ ଚ ଅଞ୍ଞଂ ନୀଲାରମ୍ମଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପୀତାଦିଆରମ୍ମଣଂ । ଏୱଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ । ସବ୍ବେସୁ ଚେୱ ତେସୁ ଅଞ୍ଞଂ ହୀନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପଣୀତଂ, ହୀନାଦୀସୁ ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱୀରିୟାଧିପତେୟ୍ୟଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱୀମଂସାଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ଜାତିଭୂମିସମ୍ପୟୁତ୍ତଆରମ୍ମଣହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତଅଧିପତିଆଦୀନଂ ୱସେନ ୱିଚିତ୍ତମନେକପ୍ପକାରଂ, ତସ୍ମା ଇମାୟ ଅତ୍ତୱିଚିତ୍ତତାୟ ୱା ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ତଂ ନାମ ନ ହୋତି, ୱିଚିତ୍ତାନଂ ପନ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଏତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ୱିଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସମୁଦାୟୱୋହାରେନ ଅୱୟୱସ୍ସାପି ୱୋହରିୟମାନତ୍ତା ୟଥା ପବ୍ବତନଦୀସମୁଦ୍ଦାଦୀନମେକଦେସା ଦିଟ୍ଠା ପବ୍ବତାଦୟୋ ଦିଟ୍ଠାତି, ୟଥା ଚ ଏକେକଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ୱେଦନାଦୟୋ ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧୱୋହାରେନ ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ କମ୍ମକିଲେସେହି ଚିତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ, ତଂ କିଲେସସହାୟେନ କମ୍ମୁନା ଫଲଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ତେହି ଚିତଂ ନାମ ହୋତି । ହୋତୁ ତାୱିଦଂ ଲୋକିୟୱିପାକଂ ସନ୍ଧାୟ, ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପନ ପତ୍ୱା କଥନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି…ପେ॰… ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ଅରିୟମଗ୍ଗଚେତନାୟପି ଅୱିଜ୍ଜୂପନିସ୍ସୟଭାୱସ୍ସ ପକାସିତତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସାପି ଅନୁସୟା ଉପନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତୀତି ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମକିଲେସସଞ୍ଚିତତାପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି । ଚିତଂ ତାୟତୀତି ୱା ଚିତ୍ତଂ। କମ୍ମାଦିସଞ୍ଚିତୋପି ହି ଅତ୍ତଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାଣୂପରମେ ମତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ –
‘‘ଆୟୁ ଉସ୍ମା ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟଦା କାୟଂ ଜହନ୍ତିମଂ ।
ଅପ୍ପୱିଦ୍ଧୋ ତଦା ସେତି, ନିରତ୍ଥଂୱ କଲିଙ୍ଗର’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୫) ।
ସୋ ପନାୟଂ ଚିତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ଅନେକତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଚ ଗହପତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୨.୧୩୩; ୪.୧୭୬) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଆଗତୋ । ‘‘ସବ୍ବୋ ଲୋକୋ ପରଚିତ୍ତେନ ଅଚିତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣେ । ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକନିକାୟମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) ୱିଚିତ୍ତେ, ନାନପ୍ପକାରେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚରଣଂ ନାମ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତକମ୍ମକେ । ଇଧ ପନ ଚତୁବ୍ବିଧଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦେସତୋ ପକରଣୱସେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନତ୍ଥୟୁତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣୱଚନୋୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପୀ’’ତିଆଦି। ପଞ୍ଞାପୀୟତି ଏତାୟାତି ପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ସଂ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତୋତି ହି ଏକସ୍ସ ଗହପତିନୋ ନାମଂ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଞାଣେତି ସୱିପାକାୱିପାକଭେଦେ ଚିତ୍ତେ । ତଞ୍ହି ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ୱିଜାନାତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଚିତ୍ତସମ୍ମୁତୀତି ଚିତ୍ତୱୋହାରୋ । ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁବ୍ବିଧଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠାନେ । ୱିଞ୍ଞୁନାତି ୱିଜାନତା, ଆଭିଧମ୍ମିକେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିଭାଗୱନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୱିଭାୱନଂ ୱିଭାଗେନ ୱିନା ନ ହୋତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସାରମ୍ମଣତୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଆଲମ୍ବନ୍ତି ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆରମ୍ମଣଂ, ପଚ୍ଚୟୋ, ଗୋଚରୋ ଚ । ତଥା ହି ‘‘ଲଭତି ମାରୋ ଆରମ୍ମଣଂ, ଲଭତି ମାରୋ ଓତାର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୦) ପଚ୍ଚୟୋ ‘‘ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୯) ଗୋଚରୋ । ଇଧ ପନ ଉଭୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସପ୍ପଚ୍ଚୟସଗୋଚରତ୍ତା । ସହ ଆରମ୍ମଣେନ ୱତ୍ତତି ତଦୱିନାଭାୱତୋତି ସାରମ୍ମଣଂ। ଭାୱପ୍ପଧାନନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଚେତ୍ଥ ସାରମ୍ମଣଭାୱୋ ସାରମ୍ମଣ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ‘‘ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୩) । ଚକ୍ଖୁ ସୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୫) ରତନଅତ୍ତତ୍ତନିୟାଦିଭାୱୋ ରତନାଦୀହି ସଦ୍ଦେହୀତି, ତତୋ ସାରମ୍ମଣଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୟଥାନୁରୂପଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକୱିଧନ୍ତି ଏକପ୍ପକାରଂ, ଏକକୋଟ୍ଠାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୱିପାକାୱିପାକତୋତି ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସଭାୱସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନାୱିଜ୍ଜମାନଭାୱତୋ । ୱିପାକ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପୱତ୍ତତି । କତ୍ଥଚି ୱିପକ୍କଭାୱମାପନ୍ନେସୁ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ, କତ୍ଥଚି ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସଭାୱେ। ତଥା ହେସ ‘‘ୱିପାକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୩) ୱିପକ୍କଭାୱମାପନ୍ନେସୁ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତତି । ‘‘ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୩) ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସଭାୱେ । ଇଧ ପନ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତରଥା ହି ଅଭିଞ୍ଞାକୁସଲାଦୀନଂ ସୱିପାକ-ପଦେ ଅସଙ୍ଗହିତଭାୱାପତ୍ତି ସିୟା । ତଥା ହି ୟଦି ୱିପକ୍କଭାୱମାପନ୍ନା ଏୱ ଧମ୍ମା ଇଧ ଗହିତା ସିୟୁଂ, ତେ ୟସ୍ସ ସନ୍ତି, ତଂ ସୱିପାକମିତରମୱିପାକନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାକୁସଲସ୍ସ ଚେୱ କଦାଚି ଅୱିପାକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦିକମ୍ମସ୍ସ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାକୁସଲସ୍ସ ଚ ୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଅୱିପାକ-ପଦସଙ୍ଗହୋ ସିୟା, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଅୱିପାକଂ ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ନେସଂ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚେତମିଟ୍ଠଂ କୁସଲାକୁସଲନିଦ୍ଦେସେୟେୱ ତେସଂ ନିଦ୍ଦେସତୋ । ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସଭାୱେ ପନ ଗହିତେ ତଂସଭାୱୋ ନାମ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନାୱିଜ୍ଜମାନତଣ୍ହାନୁସୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସବ୍ୟାପାରପ୍ପୱତ୍ତି ଏୱାତି ତସ୍ସା ତେସୁପି ଅତ୍ଥିତାୟ ଅସତିପି ୱିପାକୁପ୍ପାଦନେ ସୱିପାକ-ପଦସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋତି ନ କୋଚି ଇଟ୍ଠୱିଘାତୋ ଆପଜ୍ଜତି । ୟେନ ପନ କାରଣେନ ଅଭିଞ୍ଞାକୁସଲାଦିକମୱିପାକଂ, ୟୋ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ ।
କତମଂ ପନେତ୍ଥ ସୱିପାକଂ, କତମମୱିପାକନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତତ୍ଥ ସୱିପାକ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ଦୁୱିଧମବ୍ୟାକତଂ । ତେସୁ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ତାୱ ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ନିରୁସ୍ସାହତ୍ତା ୱିପାକୁପ୍ପାଦନେ ଅସମତ୍ଥଂ । କିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ଚ ୟଦେତଂ ଖୀଣାସୱସନ୍ତାନେୟେୱ ନିୟତମଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲାୟ ସନ୍ତତିୟଂ ପୱତ୍ତତୀତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲାୟ ଲତାୟ ପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ଫଲଦାୟୀ ନ ହୋତି । ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ପନ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲେପି ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅନାସେୱନଭାୱେନ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ମୋଘପୁପ୍ଫମିୱ ବୀଜଭାୱେ ଅସମତ୍ଥଂ ଅଫଲମେୱ । ଇତି ସବ୍ବମେତଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ୱିପାକାରହତାଭାୱତୋ ଅୱିପାକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିପାକଂ ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି । ଜାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅସଦିସାପି ସଦିସାକାରାତି ଜାତି, ସମାନାକାରୋ, କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଜାତି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଜାତି, ତସ୍ସା ଭେଦତୋ ତିୱିଧଂ କୁସଲଂ ଅକୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି । ୱଚନତ୍ଥପୁଚ୍ଛାୟ ପୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୧୦.‘‘କୁଚ୍ଛିତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତତ୍ଥ କୁଚ୍ଛିତାନନ୍ତି ନିନ୍ଦିତାନଂ, ଅସୁଚି ୱିୟ ନାଗରିକେହି ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତବ୍ବାନଂ ପାପଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଲନତୋତି ହିଂସନତୋ, ଅପନୟନତୋ ୱା । କୁସଲଞ୍ହି ୟଥାନୁରୂପଂ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତଂ ତେ ହିଂସତି, ଅପନୟତୀତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ସଲନତୋ ସଂୱରଣତୋ, ପିଦହନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲଧମ୍ମୱସେନ ହି ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିନିୱାରଣେନ, ଅପ୍ପୱତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନେନ ଚ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସଂୱୁତା ପିହିତା ହୋନ୍ତି । କୁସାନନ୍ତି ରାଗାଦିଅସୁଚିସମ୍ପୟୋଗେନ ନାନାୱିଧଦୁକ୍ଖହେତୁତାୟ ଚ କୁଚ୍ଛିତେନାକାରେନ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ସୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି କୁସା, ପାପଧମ୍ମା । ଅଥ ୱା କୁଚ୍ଛିତାନଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ସାନତୋ ନିସାନତୋ ତେଜନତୋ କୁସା, ଦୋସଲୋଭାଦୟୋ । ଦୋସାଦୀନଞ୍ହି ୱସେନ ଚେତନାୟ ତିକ୍ଖଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜତାତି । ତେସଂ ଲୱନେନ ଛିନ୍ଦନେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ପଜହନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସେନାତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାନତୋ ତନୁକରଣତୋ, ଓସାନକରଣତୋ ୱା ‘‘କୁସା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ଞାଣେନ । ଲାତବ୍ବତ୍ତାତି ଆଦାତବ୍ବତ୍ତା, ସହଜାତଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା । ଞାଣଞ୍ହି ତିହେତୁକକୁସଲଂ ସହଜାତଭାୱେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଚ, ଦୁହେତୁକକୁସଲଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନେୱ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତେତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ କୁସଲଟ୍ଠୋତି ସବ୍ବକୁସଲାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା କୁସେନାତି ଜାତିସଦ୍ଦତାୟ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ, କୁସେହୀତି ପନ ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୱସେନ ହି ପୱତ୍ତାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘କୁସାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେହି ଲାତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା । ଅପିଚେତ୍ଥ –
‘‘କୁସୋ ୱିୟ ଲୁନାତୀତି, କୁସା ୱିୟ ଲୁନାତି ୱା ।
କୁସଲଂ କୁଂ ସଲେତୀତି, ଲୁନାତି କୁସମିଚ୍ଚପୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟଥା କୁସୋ ଗହିତୋ ଉଭୟଭାଗଗତଂ ହତ୍ଥପଦେସଂ ଲୁନାତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଉଭୟଭାଗଗତଂ କିଲେସପକ୍ଖଂ ଲୁନାତି ଛିନ୍ଦତି, ସେୟ୍ୟଥାପି – ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି, ୱାୟମତି, ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ…ପେ॰… ପହାନାୟା’’ତି ଆଗତଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ । ତସ୍ମା କୁସୋ ୱିୟ ଲୁନାତୀତି କୁସଲଂ । କୁସା ୱିୟ ଲୁନାତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘କୁ’’ଇତି ଭୂମି ୱୁଚ୍ଚତି, ଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ତଂସଦିସତାୟ ଇଧ ରୂପାରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ତସ୍ସ ଏତରହି, ଆୟତିଞ୍ଚ ଅନୁଦହନତୋ ୱିନାସନତୋ କୁଂ ସାୟନ୍ତୀତି କୁସା, ରାଗାଦୟୋ, ତେ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଂ ଲୁନାତି ଛିନ୍ଦତୀତି କୁସଲଂ। ପୟୋଗସମ୍ପାଦିତା ହି କୁସଲଧମ୍ମା ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁପାପନତୋତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ‘‘କୁ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ରୂପାରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସଲନତୋ ଅପନୟନତୋ କୁଂ ସଲେତୀତି କୁସଲଂ । କୁସଂ ଲୁନାତୀତି ପନ କୁଚ୍ଛିତା ଏତ୍ଥ ସୟନ୍ତୀତି କୁସୋ, କାୟୋ, ତଂ ଲୁନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱସେନେୱାତି କୁସଲଂ।
୧୧. ଇଦାନି କୁସଲ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ଛେକେ କୁସଲ-ସଦ୍ଦୋୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲୋ ତ୍ୱଂ ରଥସ୍ସ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୭), କୁସଲାନଚ୍ଚଗୀତସ୍ସ, ସିକ୍ଖିତା ଚାତୁରିତ୍ଥିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୯୪) ଛେକେ ଦିଟ୍ଠୋ, ଛେକପରିୟାୟୋ ପୱୀଣତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ଭୋତୋ କୁସଲଂ, କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଅନାମୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୪୬; ୨.୨୦.୧୨୯) ଆରୋଗ୍ୟେ। ‘‘କତମୋ ପନ, ଭନ୍ତେ, କାୟସମାଚାରୋ କୁସଲୋ ? ୟୋ ଖୋ, ମହାରାଜ, କାୟସମାଚାରୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୬୧) ଚ ‘‘ଅପରଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଏତଦାନୁତ୍ତରିୟଂ, ୟଥା ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୪୫) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ଅନୱଜ୍ଜେ। ‘‘କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାଦାନହେତୁ ଏୱମିଦଂ ପୁଞ୍ଞଂ ୱଡ୍ଢତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୦), କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) ଚ ଆଦୀସୁ ଇଟ୍ଠୱିପାକେ । ଅନୱଜ୍ଜାଦିକେତି ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକେ, ‘‘ଅନୱଜ୍ଜାଦିକେ’’ତି ଚ ଅତ୍ତନା ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅନୁରୂପତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । କିଲେସରୋଗସ୍ସ ହି ଅଭାୱତୋ କୁସଲଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ହୋତି ।
ୱଜ୍ଜା ରାଗାଦୟୋ, ତେ ୟସ୍ସ ନ ସନ୍ତି, ତଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଇଟ୍ଠୋ ୱିପାକୋ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତୋ ୟସ୍ସ, ତଂ ଇଟ୍ଠୱିପାକଂ, ଇଟ୍ଠୱିପାକତା ଚସ୍ସ ତଂସଭାୱୱନ୍ତତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ତସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂ ଇଟ୍ଠୱିପାକସମ୍ଭୱତୋୟେୱ, ଲକ୍ଖୀୟତି ଅନେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ, ଅନୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ତଂ ଇଟ୍ଠୱିପାକଞ୍ଚାତି ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଂ । ତଂ ଲକ୍ଖଣମସ୍ସାତି ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ।
ନନୁ ଚ କୁସଲମେୱ ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଂ, ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ପନ ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକତୋ ଅଞ୍ଞଂ କୁସଲଂ ସିୟା । ନ ହି ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ପରିଞ୍ଞାତାପରିଞ୍ଞାତୱଚନତ୍ଥଭାୱଭେଦେ ଏକସ୍ସାପି ଲକ୍ଖିତବ୍ବଲକ୍ଖଣଭାୱପରିକପ୍ପନତୋ । ‘‘ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକ’’ନ୍ତି ହି ପରିଞ୍ଞାତୱଚନତ୍ଥଂ । ‘‘କୁସଲ’’ନ୍ତି ଅପରିଞ୍ଞାତୱଚନତ୍ଥଂ । ଏୱଞ୍ଚ ୟେନ ସଭାୱେନ ପରିଞ୍ଞାତୱଚନତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ୟେନ ଚ ଅପରିଞ୍ଞାତୱଚନତ୍ଥସ୍ସ, ତେସଂ ପରିଞ୍ଞାତାପରିଞ୍ଞାତୱଚନତ୍ଥସଭାୱାନଂ ଭେଦେନ ତଂସମଙ୍ଗିସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଏକସ୍ସାପି ଭେଦୋ ପରିକପ୍ପୀୟତି ୟଥା ‘‘ପୁରେ ଭୱଂ ପଟୁ ଆସି, ପଟୁତରୋ ଏତରହୀ’’ତି ଗୁଣଭେଦେନ, ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ଚ ପରିକପ୍ପୀୟତି, ତସ୍ମା ପରିଞ୍ଞାତୱଚନତ୍ଥଭାୱେନ ଲକ୍ଖଣଂ, ଅପରିଞ୍ଞାତୱଚନତ୍ଥଭାୱେନ ଲକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ପରିକପ୍ପିତଭେଦେ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନେ ନ କୋଚି ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତି ।
ଅଥ ୱା ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ଲକ୍ଖଣଂ, ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଞ୍ଚ ତଂ ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚାତି ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ, ୟଂ ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଂ ହୁତ୍ୱା ଲକ୍ଖୀୟତି, ତଂ କୁସଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଅନୱଜ୍ଜ-ସଦ୍ଦେନ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଟ୍ଠୱିପାକସଦ୍ଦେନ ଇଟ୍ଠୱିପାକଭାୱୋ, ତସ୍ମା ଅନୱଜ୍ଜୋ ଚ ଇଟ୍ଠୱିପାକୋ ଚ ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣମେତସ୍ସାତି କରଣତ୍ଥେ, କମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଲକ୍ଖଣ-ସଦ୍ଦେନ ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକସଭାୱୱନ୍ତଂ, ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଭାୱେନ ଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ ପଦଦ୍ୱୟପରିଗ୍ଗହେନ, ନନୁ ଏକେନେୱ ପଦେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧି ସିୟା । କିଞ୍ଚାପି ହି ‘‘ଅନୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅପରଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଏତଦାନୁତ୍ତରିୟଂ, ୟଥା ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୪୫) ୱିୟ ୱଜ୍ଜରହିତତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାପି ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ଇଟ୍ଠୱିପାକ-ପଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ, ‘‘ଇଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଇତରଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ୱିପାକାରହଭାୱେନ ଇଟ୍ଠୱିପାକତାପସଙ୍ଗଭାୱତୋ ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅନୱଜ୍ଜ-ପଦେନ କୁସଲସ୍ସ ପୱତ୍ତିସୁଖତଂ, ଇଟ୍ଠୱିପାକ-ପଦେନ ଚ ୱିପାକସୁଖତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୱଜ୍ଜପଦଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିସଭାୱୱସେନ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ, ଇତରଂ କାଲନ୍ତରେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୱସେନାତି । ଅଥ ୱା କୁସଲସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁରିମପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିସୁଦ୍ଧୱିପାକତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଚ୍ଛିମଂ । ପୁରିମଂ ୱା କୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲସଭାୱତୋ ନିୱତ୍ତନଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଅବ୍ୟାକତସଭାୱତୋତି ଅଲମତିପପଞ୍ଚେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜ…ପେ॰… ଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ କୁସଲସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକସଭାୱସ୍ସ କୁସଲଜାତିୟା ସାଧାରଣତ୍ତା । ଅକୁସଲାଦୀନମସାଧାରଣଭାୱେନ ସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅକୁସଲୱିଦ୍ଧଂସନରସନ୍ତି ୟଥାନୁରୂପଂ ଅକୁସଲପ୍ପଜହନକିଚ୍ଚଂ । କୁସଲଞ୍ହି ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଭେଦଭିନ୍ନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖଂ ପଜହତି । ଅଥ ତଦଙ୍ଗାଦିପ୍ପହାନାନଂ କିଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଗତେନ ତେନ ତେନ କୁସଲଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ମଚ୍ଛେରାଦିଅକୁସଲଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ, ତଂ ଦୀପାଲୋକେନ ଅନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସନଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, କାମାୱଚରକୁସଲାନଂ ପରିତ୍ତାନୁଭାୱତାୟ ତେହି ଅତ୍ତନୋ ଠିତିକ୍ଖଣେ ୱିଦ୍ଧଂସିତାନମକୁସଲାନଂ ତଦପଗମେ ସତି ପୁନ ଆଗମେନ ୱୋତ୍ଥରଣତୋ । ତେସଂ ତେସଂ ନୀୱରଣଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସଙ୍ଖାତଂ ପୱତ୍ତିନିୱାରଣୱସେନ ପହାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ, ତଂ ଘଟପ୍ପହାରେନ ଜଲତଲେ ସେୱାଲୱିୟୂହନଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ବଲୱତା ଘଟପ୍ପହାରେନ ଦୂରୀକତଂ ସେୱାଲଂ ତସ୍ମିଂ ଅପନୀତେପି ତଂପହାରୱେଗେନ ସହସା ନ ଓତ୍ଥରତି, ଏୱମେୱ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ଝାନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ତଦପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେପି ତସ୍ସ ବଲେନ ସହସା ନ ଓତ୍ଥରନ୍ତୀତି । ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ମା ଉଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ, ତଂ ପନ ଅସନିସମ୍ପାତେନ ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ସମୂଲୱିଦ୍ଧଂସନଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସା ଅନୁସୟମତ୍ତକେନାପି ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଥା ପନ ଏକୱାରପ୍ପୱତ୍ତେନପି ଇନ୍ଦଗ୍ଗିନା ସହ ମୂଲେହି ୱିଦ୍ଧଂସିତା ରୁକ୍ଖାଦୟୋ ନ ପୁନ ୱିରୁହନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକେନପି ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତେନେୱ ଅନୁସୟମତ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋପି କିଲେସା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତାୟେୱ ହୋନ୍ତି ।
ୱୋଦାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧି, ସଂକିଲେସମଲୱିମୁତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଥା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନମସ୍ସାତି ୱୋଦାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ପରିସୁଦ୍ଧାକାରେନ ୟୋଗିନୋ ଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏୱଂ କୁସଲସ୍ସ ୱଜ୍ଜରହିତଇଟ୍ଠୱିପାକସଭାୱେହି ଲକ୍ଖଣଂ, କିଚ୍ଚଉପଟ୍ଠାନାକାରୱସେନ ଚ ରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି ୱତ୍ୱା ପୁନ ୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖଭାୱୱସେନ ଚ ଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ପତ୍ତିଫଲୱସେନ ଚ ରସାଦିକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱଜ୍ଜାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱୋ ୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖତ୍ତଂ, ତତୋ । ଏତେନ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅ-କାରୋ ପଟିପକ୍ଖତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି, ତେନ ପନସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତତୋ ନିୱତ୍ତନଂ କତଂ । ଇତରଥା ହି ନାସ୍ସ ୱଜ୍ଜଂ, ୱଜ୍ଜତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଅନୱଜ୍ଜନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାପି ତଂଲକ୍ଖଣତାପସଙ୍ଗୋ ସିୟା । ‘‘ୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖତ୍ତା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ୟସ୍ମା କୁସଲାକୁସଲାନମେୱ ପହାୟକପ୍ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ଆଲୋକନ୍ଧକାରାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱୋ, ତସ୍ମା କୁସଲମେୱ ୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅନୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣଂ, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ୱୋଦାନଭାୱରସନ୍ତି ୱୋଦାନଭାୱସମ୍ପତ୍ତିକଂ, କିଲେସମଲେହି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପୀୟତି ଉପନୀୟତି କାରଣେନ, ଅତ୍ତନୋ ୱା କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଭାୱେନ ପଟିମୁଖଂ ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଇଟ୍ଠୋ ୱିପାକୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନମସ୍ସାତି ଇଟ୍ଠୱିପାକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ।
ଅସତି ୟୋନିସୋମନସିକାରେ କୁସଲସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ସତି ଚ ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ତସ୍ସ ସୋ ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ପଥେନ ଉପାୟେନ ମନସିକାରୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସାନୁସୟସନ୍ତାନୱତୋ ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନମାପାଥଗତେସ୍ୱାରମ୍ମଣେସୁ ପତିରୂପଦେସୱାସାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମାୱଜ୍ଜନଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ନାମ । ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଂ ପନ ନିରନୁସୟସନ୍ତାନସମଙ୍ଗିସ୍ସ କିରିୟଚିତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ନିରୱଜ୍ଜଧମ୍ମଂ ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଚ୍ଚୟଭାୱାନୁପଗମନତୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରପକ୍ଖଂ ୱା ଭଜେୟ୍ୟ । ଖୀଣାସୱସନ୍ତାନଗତତ୍ତା ୟୋନିସୋଅୟୋନିସୋଭାୱମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଆପାଥଗତାରମ୍ମଣେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତଂ ୱିନା ନ କସ୍ସଚି କୁସଲାକୁସଲଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ତଦୁଭୟୱସେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତମନସିକାରୋତି ୱା ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ।
ସାୱଜ୍ଜାନିଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣମକୁସଲନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱଜ୍ଜା ରାଗାଦୟୋ, ତେ ୟସ୍ସ ସନ୍ତି, ତଂ ସାୱଜ୍ଜଂ, ଅନିଟ୍ଠୋ ୱିପାକୋ ୟସ୍ସ, ତଂ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ପଟିପକ୍ଖୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ରସାଦିତୋ ପନେତଂ ଅନତ୍ଥଜନନରସଂ, ସଂକିଲେସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଅଥ ୱା ଗାରୟ୍ହଭାୱତୋ ସାୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣମେୱ, ସଂକିଲେସଭାୱରସଂ, ଅନିଟ୍ଠୱିପାକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନଂ । ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ ନ କୁସଲନ୍ତି ଅକୁସଲଂ, କୁସଲପଟିପକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିପକ୍ଖତ୍ଥେ ହି ଅୟଂ ଅକାରୋ, ନ ପନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ, ନାପି ଅଭାୱେ । ଇତରଥା ହି ତିକଂ ନ ସିୟା, ଦୁକଂ, ଚତୁକ୍କଂ ୱା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତଥା ହି ୟଦି କୁସଲତୋ ଅଞ୍ଞମକୁସଲଂ ସିୟା, ତଦା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାପି ତତୋ ଅଞ୍ଞଭାୱେନ ଅକୁସଲ-ସଦ୍ଦସଙ୍ଗହୋତି କୁସଲାକୁସଲଜାତିଭେଦତୋ ଦୁୱିଧନ୍ତି ଦୁକଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଦି ଚ କୁସଲାଭାୱୋ ଅକୁସଲଂ, ତେନ ନ କାଚି ଜାତି ଗୟ୍ହତୀତି କୁସଲାବ୍ୟାକତଜାତିଭେଦତୋ ଦୁକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥ ସିୟା ‘‘ଅଭାୱୋପି ୱିସୁଂ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି, ଏୱଂ ସତି ତସ୍ସ ଜାତିୟା ଅଭାୱତୋ ଜାତି-ସଦ୍ଦେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ସିୟା । ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ହି ଜାତି ନାମ ହୋତି । ୟଥେୱ ୱା କୁସଲସ୍ସ ଅଭାୱୋ, ଏୱଂ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାପି ଅଭାୱୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅନବ୍ୟାକତଜାତିପି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଚତୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ଚେତମିଟ୍ଠଂ କୁସଲାଦିୱସେନ ତିୱିଧଜାତିୟା ଏୱ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା, ପାଳିୟଞ୍ଚ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା’’ତି ତିକୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘କୁସଲପଟିପକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ମିତ୍ତପଟିପକ୍ଖୋ ଅମିତ୍ତୋ ୱିୟ, ଲୋଭପଟିପକ୍ଖୋ ଅଲୋଭୋ ୱିୟ ଚ ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ କୁସଲସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତଂ, ତଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ତସ୍ସ ୱସେନ ତିକଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି, ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତା ଚସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜାନିଟ୍ଠୱିପାକତ୍ତା, ତେନ ପହାତବ୍ବଭାୱତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ପନ କୁସଲୱିନାସନତୋ । ନ ହି ଅକୁସଲେନ କୁସଲଂ ପହୀୟତି, ମହାବଲତ୍ତା ପନ କୁସଲମେୱ ତଂ ପଜହତି । କୁସଲଞ୍ହି ମହାବଲଂ, ଅକୁସଲଂ ଦୁବ୍ବଲଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅବଲା ନଂ ବଲୀୟନ୍ତି, ମଦ୍ଦନ୍ତେନଂ ପରିସ୍ସୟା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୬), ତସ୍ମା କୁସଲମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅକୁସଲସ୍ସ ପହାୟକଂ, ନାକୁସଲଂ ଇତରସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତଦୁଭୟ…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ କୁସଲଂ ୱିୟ ନ ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ, ନାପି ଅକୁସଲଂ ୱିୟ ସାୱଜ୍ଜାନିଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୱିପାକତ୍ତା ତଦୁଭୟୱିପରୀତଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ‘‘ତଦୁଭୟୱିପରୀତଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଂ ୱିପରୀତା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ୱିୟ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପାକାନଂ ୱିପରୀତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ୱିପାକୋ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ତଥା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୟଥା ହି ଆଲୋକନ୍ଧକାରାନଂ ୱିପରୀତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ନତ୍ଥି, ଏୱମିଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପାକାନଂ ୱିପରୀତୋ ନ କୋଚି ୱିପାକୋ ଅତ୍ଥୀତି । ଅଥ ୱା ତଂ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପାକନିରପେକ୍ଖଂ କୁସଲାକୁସଲମତ୍ତମେୱ ପଚ୍ଚାମସତୀତି କୁସଲାକୁସଲାନଂ ସୱିପାକତ୍ତା ତଦୁଭୟୱିପରୀତଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ଅୱିପାକଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି ଅଲମେତ୍ଥ ଅନୁୟୋଗେନ । କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନ ନ ବ୍ୟାକତନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତଂ। କୁସଲାକୁସଲଞ୍ହି ୱତ୍ୱା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନେୱ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନ ପକାରନ୍ତରେନ । ତଥା ଅୱଚନଞ୍ଚ ତସ୍ସ ତଦୁଭୟୱିପରୀତଲକ୍ଖଣତ୍ତାୟେୱ, ନ ପନ ଅୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତାମତ୍ତେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୱି-ସଦ୍ଦୋ ୱିରୋଧିୱଚନୋ । ଆ-ସଦ୍ଦୋ ଅଭିମୁଖଭାୱପ୍ପକାସନୋ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୋଧାଭିମୁଖତଂ କତଂ ଲକ୍ଖଣୱିରୋଧତୋ ପହାୟକପ୍ପହାତବ୍ବଭାୱତୋ ୱାତି ବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲାକୁସଲଂ । ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅବ୍ୟାକତଂ। ତଞ୍ହି ଲକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ୱିୟ ନ ତସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧଂ । ନ ହି ଅୱିପାକତଂ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକତା ୱିୟ, ଇଟ୍ଠୱିପାକତାୟ ଇଟ୍ଠୱିପାକତା ୱିୟ ଚ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକତାୟ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପାକତାହି ୱିରୁଜ୍ଝତି, ନ ଚାପି ଅବ୍ୟାକତଂ କୁସଲାକୁସଲେସୁ କିଞ୍ଚି ପଜହତି, ନ ଚ କେନଚି ପହାତବ୍ବନ୍ତି । ‘‘ତଦୁଭୟୱିପରୀତଲକ୍ଖଣମବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନେ ଅହୋସି କମ୍ମଂ, ନାହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ, ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ, ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋତି ଇମିନା ତିକେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଗତିଉପଧିକାଲପ୍ପୟୋଗୱିପତ୍ତୀହି ଅୱିପାକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦିକମ୍ମସ୍ସ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାକୁସଲସ୍ସ ଚ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନାଭାୱତୋ ‘‘ସିୟା ନୁ ଖୋ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ୱା’’ତି କଦାଚି କୋଚି ଚିନ୍ତେୟ୍ୟାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥମାହ ‘‘ଅୱିପାକାରହଂ ୱା’’ତି, ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ନାରହତି ତତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟାଭାୱତୋତି ଅୱିପାକାରହଂ। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦୟୋ ତାୱ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲାଦୀହି କାରଣେହି ଅୱିପାକା, ସଚେ ପନେତେ ତବ୍ବିଦୂରା ଅସ୍ସୁ, ତଦା ୱିପାକଦାନେ ସମତ୍ଥତାୟ ୱିପାକାରହାୟେୱ, ତଂ ପନ ନ ତଥା, ଅଥ ଖୋ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ୱିପାକଦାନେ ଅସମତ୍ଥତାୟେୱ ୱିପାକାରହଂ ନ ହୋତି, ତଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ନାମାତି ।
ଇଦାନି ଏୱଂ ତିକୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ କୁସଲାଦୀସୁ ପଠମଂ ତାୱ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ କୁସଲଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଏକୱୀସତିୱିଧନ୍ତି ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରାନି, ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରାନି, ଚତ୍ତାରି ଅରୂପାୱଚରାନି, ଚତ୍ତାରି ଲୋକୁତ୍ତରାନୀତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଏକୱୀସତିୱିଧଂ । ଭୂମିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧନ୍ତି କାମରୂପାରୂପଲୋକୁତ୍ତରଭୂମିସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଭୂମୀନଂ ୱସେନ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତମାନଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୂମି, ଠାନଂ, ଅୱତ୍ଥା ଚ । ଅୱତ୍ଥାପି ହି ଅୱତ୍ଥୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଗୟ୍ହତି । ଏୱଞ୍ହି ନେସଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି । ଅୱତ୍ଥାତି ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ କାମତଣ୍ହାଦୀହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମା ତିସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋ ଉଭୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ଇତରା ଅୱତ୍ଥାୱସେନେୱ । ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ କାମଭୱାଦିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଠାନମୁପଲବ୍ଭତୀତି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସାପି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ କାମଭୂମିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଭୂମିତୋ ଏକୱିଧନ୍ତି । ସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକଭେଦତୋତି ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଞ୍ଚ, ହଦୟଞ୍ଚାତି ଛ ୱତ୍ଥୂନି । କୁସଲସ୍ସ ପନ ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସିତତ୍ତାଭାୱତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ଇଧ ୱତ୍ଥୂତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନ ସହିତଂ ଏକନ୍ତେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତପ୍ପୱତ୍ତିତୋତି ସୱତ୍ଥୁକଂ, କାମରୂପଧାତୁୟଂ ପୱତ୍ତମାନୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତତ୍ଥ ହି ଅରୂପସ୍ସ ରୂପପଟିବନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତି, ଅରୂପଧାତୁୟଂ ପନ ରୂପାଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁୱିରହିତମେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅୱତ୍ଥୁକଂ । ହୀନ…ପେ॰… ତିୱିଧନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟତୋ, ଫଲତୋ ଚ ମଜ୍ଝିମପଣୀତେହି ନିହୀନଂ, ତେସଂ ୱା ଗୁଣେହି ପରିହୀନନ୍ତି ହୀନଂ, ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପଧାନଭାୱଂ ନୀତନ୍ତି ପଣୀତଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ୱେମଜ୍ଝେ ଭୱଂ ମଜ୍ଝିମଂ। ତତ୍ଥ ହୀନେନ ଛନ୍ଦେନ ଚିତ୍ତେନ ୱୀରିୟେନ ୱୀମଂସାୟ ୱା ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ, ମଜ୍ଝିମେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ପଣୀତେହି ପଣୀତଂ। ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ପନ ହୀନାଦିଭାୱୋ ଅଧିମୁତ୍ତିୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ହୀନାଧିମୁତ୍ତିୱସେନ ହି ନେସଂ ହୀନତା, ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିୱସେନ ପଣୀତତା, ତଦୁଭୟୱେମଜ୍ଝୱସେନ ମଜ୍ଝିମତା । ୟସକାମତାୟ ୱା କତଂ କୁସଲଂ ହୀନଂ, ପୁଞ୍ଞଫଲକାମତାୟ ମଜ୍ଝିମଂ, ‘‘ପୁଞ୍ଞଂ ନାମେତଂ ସାଧୂହି କତ୍ତବ୍ବମେୱା’’ତି ଏୱଂ ଅରିୟଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ କତଂ ପଣୀତଂ। ‘‘ଅହମସ୍ମି ଦାନପତି, ଇମେ ପନଞ୍ଞେ ଦାନଦାସାଦୟୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନାହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ପୱତ୍ତିତଂ ୱା ହୀନଂ, ତଥା ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ମଗ୍ଗଫଲପଦଟ୍ଠାନଂ ପଣୀତଂ। ଭୱଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ୱା କତଂ ହୀନଂ, ସାୱକପଚ୍ଚେକବୋଧିପାରମିତାୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ କତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିପାରମିତାୱସେନ ସବ୍ବେସଂ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ କତଂ ପଣୀତନ୍ତି ।
ସୋମନସ୍ସୁ…ପେ॰… ଭେଦତୋତି ଭେଦ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ ‘‘ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଭେଦତୋ ଞାଣଭେଦତୋ ପୟୋଗଭେଦତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ପୟୋଗଭେଦତୋତି ସଙ୍ଖାରଭେଦତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଭେଦୋ ତାୱ ୟୁତ୍ତୋ ତେସଂ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା । ଞାଣପ୍ପୟୋଗଭେଦୋ ପନ କଥନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଞାଣପ୍ପୟୋଗକତୋ ଭେଦୋ ଞାଣପ୍ପୟୋଗଭେଦୋ ତେସଂ ଭାୱାଭାୱମୁପାଦାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଇଦାନି ତମେୱ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଦିଭେଦଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସୋମନସ୍ସସହଗତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ତଂ କତମଂ, ତଂ କଥନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋଭନଂ ମନୋ, ସୋଭନଂ ୱା ମନୋ ଏତସ୍ସାତି ସୁମନୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋମନସ୍ସଂ, ମାନସିକସୁଖୱେଦନାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ସୋମନସ୍ସେନ ଉପ୍ପାଦତୋ ୟାୱ ନିରୋଧା ସହଗତଂ ପୱତ୍ତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସୋମନସ୍ସେନ ସହ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱଂ ଗତନ୍ତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ। ଜାନାତି ୟଥାସଭାୱଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଞାଣଂ, ତେନ ସମଂ ଏକୁପ୍ପାଦାଦୀହି ପକାରେହି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ। ନାସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅସଙ୍ଖାରଂ, ଅସଙ୍ଖାରମେୱ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ। ସହ ସଙ୍ଖାରେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ସସଙ୍ଖାରଂ, ତଦେୱ ସସଙ୍ଖାରିକଂ । ସଙ୍ଖାରୋତି ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ୱା ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗୋ ‘‘ସଙ୍ଖରୋତି ତିକ୍ଖଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ମଣ୍ଡନୱିସେସେନ ସଜ୍ଜେତି, ସଙ୍ଖରୀୟତି ୱା ସଜ୍ଜୀୟତି ଚିତ୍ତଂ ଏତେନା’’ତି କତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକରଣକାଲେ ମଚ୍ଛେରମଲଥିନମିଦ୍ଧାଦୀହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ସଂସୀଦମାନେ ଚିତ୍ତେ ଉପକ୍କିଲେସୱୂପସମୱସେନ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଉସ୍ସାହଜନନୱସେନ ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ଅତ୍ତନୋ ପୟୋଗୋ ନାମ । କୁସଲକରଣେ ନିରୁସ୍ସାହସ୍ସ ପନ ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ସପ୍ପୁରିସ, କୁସଲକରଣଂ ନାମ ପଣ୍ଡିତେହି ଆସେୱିତମଗ୍ଗୋ, ତତ୍ଥ ତୟାପି ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ଦାନଂ ଦେହି, ସୀଲଂ ରକ୍ଖ, ତଞ୍ହି ତେ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା କୁସଲକରଣତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାହଜନନୱସେନ ପରେସଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତା ଆଣତ୍ତି ପରପ୍ପୟୋଗୋ ନାମ । ତେସୁ ପନ ପୁରିମୋ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ, ପଚ୍ଛିମୋ ପରେସଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେୟେୱ ସମ୍ଭୱତୀତି ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ୱିସେସୋ ଇଧ ଉପଚାରତୋ ସଙ୍ଖାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହୁ ଆଚରିୟା –
‘‘ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗସମ୍ଭୂତୋ, ୱିସେସୋ ଚିତ୍ତସମ୍ଭୱୀ ।
ସଙ୍ଖାରୋ ଇତି ସଙ୍ଖାର-ସଭାୱଞ୍ଞୂହି କିତ୍ତିତୋ’’ତି ॥
ଅଥ ୱା ‘‘ସସଙ୍ଖାରିକମସଙ୍ଖାରିକ’’ନ୍ତି ଚ ଏତଂ କେୱଲଂ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଭାୱାଭାୱମତ୍ତାପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ ସହପ୍ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱାଭାୱତୋତି ଭିନ୍ନସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତିନୋପି ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଇଦମତ୍ଥିତାୟ ତଂୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସସଙ୍ଖାରିକଂ ସହ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥପରିଦୀପନତୋ ‘‘ସଲୋମକୋ ସପକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତବ୍ବିପରୀତଂ ପନ ତଦଭାୱତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱସେନେୱ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ। ଅଥ ୱା ସଙ୍ଖରଣଂ, ସଙ୍ଖରୀୟତି ୱା ଏତେନ ଆଗନ୍ତୁକସମ୍ଭୂତେନ ଚିତ୍ତସଂସୀଦନସଭାୱାପନୟନୱସେନେୱ ସଜ୍ଜୀୟତି, ସଙ୍ଖରୋତି ୱା ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱସେନେୱାତି ସଙ୍ଖାରୋତି ଉଜୁକମେୱ ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗଜନିତୋ ତିକ୍ଖଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦଭାୱତୋ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ, ସଭାୱତିକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂସହଗତାୟ ସସଙ୍ଖାରିକଂ, ଅଥ ୱା ମଚ୍ଛେରମଲାଦୀହି ସଙ୍ଖରୀୟତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂସୀଦନସଭାୱୋ, ସୋ ୟସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅସଙ୍ଖାରିକଂ, ଇତରଂ ସସଙ୍ଖାରିକଂ। ପଣୀତଉତୁଭୋଜନାଦିକୋ ୱା ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ ‘‘ସଙ୍ଖରୋତି ଚିତ୍ତଂ ତିକ୍ଖଭାୱେନ, ସଙ୍ଖରୀୟତି ୱା ତଂ ଏତେନା’’ତି କତ୍ୱା । ଅ-କାରସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢତ୍ଥୱୁତ୍ତିତାୟ ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଅସ୍ସାତି ଅସଙ୍ଖାରିକଂ, ବଲୱପଚ୍ଚୟୱନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁଡ୍ଢିପରିଦୀପକେନ ପନ ଅ-କାରେନ ଅୱିସେସିତତ୍ତା ସସଙ୍ଖାରିକଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଦୁବ୍ବଲପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଞାଣେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିରହିତନ୍ତି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ।
ଉପେକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ୱେଦିୟମାନାପି ଆରମ୍ମଣଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରସଣ୍ଠିତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଇଟ୍ଠେ, ଅନିଟ୍ଠେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ପକ୍ଖପାତାଭାୱେନ ଉପପତ୍ତିତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତି ଅନୁଭୱତୀତି ଉପେକ୍ଖା । ଅଥ ୱା ଉପେତା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧା ଇକ୍ଖା ଅନୁଭୱନନ୍ତି ଉପେକ୍ଖା । ଅୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ହେସା ତେସଂ ଅନନ୍ତରମ୍ପି ପୱତ୍ତତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା ପନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ନାଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି। ତେନେୱ ହି ପଟ୍ଠାନେ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ, ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପତ୍ତି ପଟିସିଦ୍ଧା । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୱେଦନାୟପି ଲବ୍ଭତି, ପୁରିମା ପନ ଦ୍ୱେ ନ ତଥା । ନ ହି ଲୋଭସହଗତାଦୀନଂ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରେନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ, ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖନଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି । ଉପେକ୍ଖାସହଗତନ୍ତି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ନନୁ ଚ ଅଞ୍ଞେପି ଫସ୍ସାଦୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୀତି ସୋମନସ୍ସାଦୀନଂ ୱସେନେୱ ପନ ଅଟ୍ଠୱିଧତା କସ୍ମା ଗହିତାତି ? ଭେଦକରଭାୱତୋ । ଫସ୍ସାଦୀନଞ୍ହି ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା, ସଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବକୁସଲସାଧାରଣତ୍ତା ନ ତେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଭାଗୋ, ସୋମନସ୍ସାଦୟୋ ପନ କତ୍ଥଚି ଚିତ୍ତେ ହୋନ୍ତି, କତ୍ଥଚି ନ ହୋନ୍ତୀତି ପାକଟୋୱ ତେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଭାଗୋତି । କସ୍ମା ପନେତେ କତ୍ଥଚି ଚିତ୍ତେ ହୋନ୍ତି, କତ୍ଥଚି ନ ହୋନ୍ତୀତି ? କାରଣସ୍ସ ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ । କିଂ ପନ ନେସଂ କାରଣନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱୋ ତାୱ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ହୋତି । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ମିଞ୍ହି ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତମୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ନନୁ ଚ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଲୋଭସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ରଜ୍ଜନୀୟତ୍ତାତି କଥଂ ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନୟିଦମେକନ୍ତିକଂ ଇଟ୍ଠେପି ଆରମ୍ମଣେ ନିୟମିତାଦିୱସେନ କୁସଲସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୟସ୍ସ ହି ‘‘କୁସଲମେୱ ମୟା କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି କୁସଲକରଣେୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ନିୟମିତଂ ହୋତି, ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିତୋୱ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା କୁସଲକରଣେୟେୱ ପରିଣାମିତଂ, ଅଭିଣ୍ହକରଣେନ ଚ କୁସଲଂ ସମୁଦାଚିଣ୍ଣଂ, ପଟିରୂପଦେସୱାସସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତାସଙ୍ଖାତଚତୁଚକ୍କୂପନିସ୍ସୟୱସେନ, ୟୋନିସୋ ଚ ଆଭୋଗୋ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ଇଟ୍ଠେପି ଆରମ୍ମଣେ ଅଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତମୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ନିୟାମପରିଣାମେହି, ସମୁଦାଚିଣ୍ଣତାୟ ଚ ।
ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାଭୋଗା, ଇଟ୍ଠେପି କୁସଲଂ ସିୟା’’ତି ॥
ଅପିଚ ସଦ୍ଧାବହୁଲତାଦୀହି ଚ କାରଣେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସହଗତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅସ୍ସଦ୍ଧାନଂ, ହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଞ୍ଚ ଏକନ୍ତମିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତଂ ତଥାଗତରୂପମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟେ ଚ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଆନିସଂସଂ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ପରେହି ଉସ୍ସାହିତାନଂ କୁସଲଂ କରୋନ୍ତାନମ୍ପି ସୋମନସ୍ସଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ସଦ୍ଧାବହୁଲତା ୱିସୁଦ୍ଧିଦିଟ୍ଠିତା ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାତି ଇମେହିପି କାରଣେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସହଗତତା ହୋତି ।
ଅପିଚ ୟେ ତେ ଏକାଦସ ଧମ୍ମା ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତି ସଂଘାନୁସ୍ସତି ସୀଲାନୁସ୍ସତି ଚାଗାନୁସ୍ସତି ଦେୱତାନୁସ୍ସତି ଉପସମାନୁସ୍ସତି ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନଂ ସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲସେୱନା ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମେହିପି କାରଣେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ହି ୟାୱ ଉପଚାରୁପ୍ପାଦା ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନା ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅକ୍ଖଣ୍ଡତାଦିୱସେନ ଅତ୍ତନା ରକ୍ଖିତଂ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ, ଗିହିନୋ ଦସସୀଲଂ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଭୟାଦୀସୁ ପଣୀତଂ ଭୋଜନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂନାମ ଦାନଂ ଅଦାସି’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋଚାଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ, ଗିହିନୋପି ତଥାରୂପେ କାଲେ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଦିନ୍ନଦାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ, ୟେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତା ଦେୱା ଦେୱତ୍ତଂ ଗତା, ତଥାରୂପାନଂ ଗୁଣାନଂ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ, ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସେ ସଟ୍ଠିପି ସତ୍ତତିପି ୱସ୍ସାନି ଅସମୁଦାଚରନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ମୟ୍ହଂ କିଲେସା ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ, ଚେତିୟଦସ୍ସନଥେରଦସ୍ସନେସୁ ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସଂସୁଚିତଲୂଖଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପସାଦସିନେହାଭାୱେନ ଗଦ୍ରଭପିଟ୍ଠେ ରଜସଦିସେ ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପସାଦବହୁଲେ ମୁଦୁଚିତ୍ତେ ସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲେ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ, ରତନତ୍ତୟଗୁଣପରିଦୀପକେ ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁପି ପୀତିଉପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ତନ୍ନିନ୍ନତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପୀତିୟା ଚ ସୋମନସ୍ସେନ ସହ ଅୱିନାଭାୱତୋ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିୟା ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପତ୍ତି ନିୟତାତି ଏୱଂ ପୀତିକାରଣାନିପି ସୋମନସ୍ସକାରଣାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । କିଞ୍ଚ – ଅଗମ୍ଭୀରପକତିତା, ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକତାତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ସୋମନସ୍ସସହଗତତା ହୋତି । ୟୋ ହି ଅଗମ୍ଭୀରପକତିକୋ ହୋତି, ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି ହିତୋପକରଣେ ତୁସ୍ସତି, ୟୋ ଚ ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକୋ ଅପ୍ପସନ୍ନେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁପି ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲଦସ୍ସାୱୀ, ତସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପନ ସୋମନସ୍ସକାରଣାନମଭାୱେନ ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପନ କମ୍ମତୋ ଉପପତ୍ତିତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକତୋ କିଲେସଦୂରୀଭାୱତୋତି ଇମେହି କାରଣେହି ହୋତି । ୟୋ ହି ପରେସଂ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ହୀନୁକ୍କଟ୍ଠାଦୀନି ଚ ନଳକାରମୁଦ୍ଦାଗଣନାଦୀନି ସିପ୍ପାୟତନାନି, ୱଡ୍ଢକୀକସିୱାଣିଜ୍ଜାଦୀନି ଚ କମ୍ମାୟତନାନି, ୱିସହରଣାଦୀନି ଚ ୱିଜ୍ଜାୟତନାନୀତି ଏୱଂ ନିରୱଜ୍ଜସିପ୍ପାୟତନାଦୀନି ସିକ୍ଖାପେତି, ସୟଂ ୱା ସିକ୍ଖତି, ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥାପେତି, ‘‘ଆୟତିଂ ପଞ୍ଞୱା ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସେୱଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ପଞ୍ଞାସଂୱତ୍ତନିକକମ୍ମଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ କୁସଲଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜେ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ କୁସଲଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସୁଖିନୋ ଧମ୍ମପଦାନି ପିଲୱନ୍ତି, ଦନ୍ଧୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତୁପ୍ପାଦୋ, ଅଥ ସୋ ସତ୍ତୋ ଖିପ୍ପମେୱ ୱିସେସଭାଗୀ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୧) ।
ତଥା ପଞ୍ଞାଦସକଂ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ କୁସଲଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟେନ ପନ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାହି କିଲେସା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା, ତସ୍ସ କିଲେସଦୂରୀଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥାହ –
‘‘ୟୋଗା ୱେ ଜାୟତେ ଭୂରି, ଅୟୋଗା ଭୂରିସଙ୍ଖୟୋ’’ତି । (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୨) ।
ଅପିଚ ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପରିପୁଚ୍ଛକତା ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମେହି କାରଣେହି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି । ତଥା ହି ୟୋ ପଞ୍ଞୱନ୍ତେ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗସମଥୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ ପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ତଂୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସୁତମୟଞାଣଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଞାଣସହଗତଂ ହୋତି । ୟେନ ପନ ନଖକେସଚୀୱରସେନାସନାଦୀନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱତ୍ଥୂନି ପୁବ୍ବେ ଅୱିସଦାନି ଛେଦନମଲହରଣାଦିନା ୱିସଦାନି କତାନି, ତସ୍ସେୱଂ ୱିସଦୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ୱିସଦଂ ଞାଣଂ ହୋତି ପରିସୁଦ୍ଧାନି ଦୀପକପଲ୍ଲକାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଦୀପସିଖାୟ ଓଭାସୋ ୱିୟ । ୟସ୍ସ ଚ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ଇତରାନି ମନ୍ଦାନି, ତତୋ ତାନି ସକସକକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋ ତସ୍ସ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତନୟେନ ତେନ ତେନ ଆକାରେନ ସମତ୍ତଂ ପଟିପାଦେତି, ତସ୍ସେୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସମତ୍ତଂ ପଟିପାଦେନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣାଦୀନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଞାଣସହଗତଂ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲେ ୱା ପୟିରୁପାସତି, ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଓଗାଳ୍ହଂ ଭଗୱତୋ ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟଂ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ତଦଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ୱା ୱିହରତି, ଇମେସମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ କୁସଲଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପିଚ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନପି ଚିତ୍ତଂ ଞାଣସହଗତଂ ହୋତି । ୟଥାହ –
‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ତଥାଗତଂ ଆରବ୍ଭ । ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ ପନ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତି, ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦେତି, ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) ।
ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୟୋପି ରାଗାଦିମଲୱିସୋଧନେନ ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁକାୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚ – ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକତା ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ । ପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞା ହି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତିୱସେନ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତମାନା ସନ୍ତାନପରିଭାୱନେନ ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସୱିସେସଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଅସଙ୍ଖାରିକତ୍ତଂ ପନ ସପ୍ପାୟଉତୁଭୋଜନଆୱାସାଦିପଚ୍ଚୟେହି ହୋତୀତି । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣତା ସଦ୍ଧାବାହୁଲ୍ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସୁଦ୍ଧି ଚ ।
ଫଲଦସ୍ସାୱିତା ଚେୱ, ପୀତିବୋଜ୍ଝଙ୍ଗହେତୁୟୋ ॥
‘‘ଏକାଦସ ତଥା ଧମ୍ମା, ଅଗମ୍ଭୀରସଭାୱତା ।
ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତା ସନ୍ଧି, ଇଚ୍ଚେତେ ସୁଖହେତୁୟୋ ॥
‘‘ଅଭାୱୋ ସୁଖହେତୂନଂ, ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ଚ ।
ଉପେକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ଚ, ଏୱଂ ଞେୟ୍ୟା ୱିଭାୱିନା ॥
‘‘କମ୍ମୂପପତ୍ତିତୋ ଚେୱ, ତଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପାକତୋ ।
କିଲେସୂପସମା ଧମ୍ମ-ୱିଚୟସ୍ସ ଚ ହେତୁହି ॥
‘‘ସତ୍ତଧମ୍ମେହି ବୁଦ୍ଧାଦି-ଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ଚ ।
ସପ୍ପଞ୍ଞସନ୍ଧିତୋ ଚେୱ, ଚିତ୍ତଂ ଞାଣୟୁତଂ ସିୟା ॥
‘‘ଉତୁଭୋଜନଆୱାସ-ସପ୍ପାୟାଦୀହି ହେତୁହି ।
ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱୋପି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିଭାୱିନା’’ତି ॥
ଏୱଂ ୱେଦନାଞାଣପ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦଂ…ପେ॰… ନାମା’’ତି ।
୧୨. ୟେନ ପନତ୍ଥେନ ଇଦଂ ‘‘କାମାୱଚର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଦ୍ଦାନତୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦାନତୋତି ଉଦ୍ଦେସତୋ, ସଙ୍ଖେପତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାଦୟୋ ୱିୟ କିଲେସକାମୋପି ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତାୟ ୱତ୍ଥୁକାମେ ସଙ୍ଗହିତୋ ଞାଣଂ ୱିୟ ଞେୟ୍ୟେତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଏକୋୟେୱ କାମୋ ସିୟା, ତଥାପି କିଲେସକାମୋ ୱତ୍ଥୁକାମଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କାମନୀୟଟ୍ଠେନ ଗଚ୍ଛତି, ନ କାମନୱସେନ । କାମନୱସେନ ଚ ପନ କିଲେସକାମୋୱ ହୋତି, ନ ପନ ୱତ୍ଥୁକାମୋତି ଆହ ‘‘କ୍ଲେସୱତ୍ଥୁୱସା’’ତିଆଦି । କୋ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମୋ, କୋ କିଲେସକାମୋତି ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟ ‘‘ଛନ୍ଦୋ କାମୋ, ରାଗୋ କାମୋ, ଛନ୍ଦରାଗୋ କାମୋ, ସଙ୍କପ୍ପୋ କାମୋ, ରାଗୋ କାମୋ, ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ କାମୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୧) ଏୱଂ ନିଦ୍ଦେସପାଳିୟଂ ଆଗତା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା କାମତଣ୍ହାୱ ଇଧ କିଲେସକାମୋ । ୱତ୍ଥୁକାମୋତି ଚ ‘‘ମନାପିକା ରୂପା…ପେ॰… ମନାପିକା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବା…ପେ॰… ସବ୍ବେପି କାମାୱଚରା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ସବ୍ବେପି ରୂପାୱଚରା…ପେ॰… ସବ୍ବେପି ଅରୂପାୱଚରା…ପେ॰… କାମା’’ତି (ମହାନି॰ ୧) ତତ୍ଥେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସୱିଞ୍ଞାଣାୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପଭେଦା ତେଭୂମକଧମ୍ମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କିଲେସୋ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟକ’’ନ୍ତି । ‘‘ଛନ୍ଦରାଗୋୱା’’ତି ଅୱଧାରଣେନ କିଲେସଭାୱେନ ନିରୁଳ୍ହେସୁ ଲୋଭଦୋସମୋହାଦୀସୁ ଦସସୁ ଦୋସମୋହାଦୟୋ ନୱ କିଲେସେ ପଟିକ୍ଖିପତି । କାମରୂପାରୂପତଣ୍ହାୟ ୱତ୍ଥୁ ପତିଟ୍ଠାନଂ, କାରଣଭୂତନ୍ତି ୱା ୱତ୍ଥୁ।
୧୩. କଥଂ ପନ କିଲେସକାମୋ ନାମ, କଥଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁକାମୋତି ଆହ ‘‘କିଲେସକାମୋ’’ତିଆଦି । କାମେତୀତି ୱତ୍ଥୁକାମଂ ପତ୍ଥେତି । କାମୀୟତୀତି କିଲେସକାମେନ ପତ୍ଥୀୟତି । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥେ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ-କାରତ୍ଥେ, ତେନ ୟସ୍ମା କିଲେସକାମୋ କାମେତୀତି କାମୋ, ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଚ କାମୀୟତୀତି, ତସ୍ମା ଏୱ କିଲେସକାମୋ, ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଚାତି ଦୁୱିଧୋପି ଏସ କାମୋ କାରକଦ୍ୱୟେ କତ୍ତରି, କମ୍ମନି ଚ ସିଜ୍ଝତି, କତ୍ତୁଭାୱଂ, କମ୍ମଭାୱଞ୍ଚ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଦୁୱିଧୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କାମାନଂ ୱାଚକତୋ ଦୁୱିଧୋ । ‘‘କାମୋ’’ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ କାରକଦ୍ୱୟେ ସିଜ୍ଝତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରକୟୁଗଳେ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, କତ୍ତରି, କମ୍ମନି ଚ ‘‘କାମୋ’’ତି ପଦସମ୍ଭୱୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୋ-କାରୋ ପନ ନିପାତମତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ୱୋ କାଲାମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ୱିୟ । ଅଥ ୱା ୱୋକାରକଦ୍ୱୟେତି ଖନ୍ଧଦ୍ୱୟେତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲେସକାମୋ ହି ସଙ୍ଖାରସଭାୱତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ, ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଚ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣଭୂତୋ ରୂପସଭାୱତ୍ତା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେତି ଏୱଂ ଦୁୱିଧୋପେସ କାମୋ ଖନ୍ଧଦ୍ୱୟେ ସିଜ୍ଝତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ଅନ୍ତୋଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ।
୧୪. ସମ୍ପଜ୍ଜନାନି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ୱସେନ ୱିସୟୱିସୟୀଭାୱେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମୋସରଣୱସେନ, ସମ୍ପାପୁଣନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ପନ ଇଦଂ ଦୀପେତି – ୟତ୍ଥ ଦୁୱିଧୋପି କାମୋ ୱିସୟୱିସୟୀଭାୱେନ ସହିତୋ ପୱତ୍ତତି, ସୋୟେୱ ଏକାଦସୱିଧୋ ପଦେସୋ କାମାୱଚରସଞ୍ଞିତୋ। ୟତ୍ଥ ପନ ରୂପାରୂପଧାତୁୟଂ କେୱଲଂ ୱତ୍ଥୁକାମୋୱ ପୱତ୍ତତି, ନ ସୋ ପଦେସୋ କାମାୱଚରୋ ନାମାତି । ନନୁ ଚ ଦୁୱିଧୋପି ସହିତୋ ରୂପାରୂପଧାତୂସୁ ପୱତ୍ତତି, ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ୱତ୍ଥୁକାମତ୍ତା, ତଦାରମ୍ମଣଭୂତାନଞ୍ଚ ରୂପାରୂପତଣ୍ହାନଂ ତଂୟୋଗେନ କିଲେସକାମଭାୱସିଦ୍ଧିତୋତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟଭୂତସ୍ସ ବହଲକିଲେସସ୍ସେୱ କାମରାଗସ୍ସ ଇଧ କିଲେସକାମଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ‘‘ଉଦ୍ଦାନତୋ ଦୁୱେ କାମା’’ତି ସବ୍ବେ କାମେ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱାପି ହି ‘‘ପଦେସୋ ଚତୁପାୟାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସୟନିୟମନେନ ‘‘ଦୁୱିଧୋପି ଅୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମେକଦେସଭୂତୋ ନୀୱରଣାୱତ୍ଥାୟ କଥିତୋ କାମରାଗୋ କିଲେସକାମଭାୱେନ, ତବ୍ବତ୍ଥୁକାୟେୱ ଧମ୍ମା ୱତ୍ଥୁକାମଭାୱେନ ଗହିତା, ନ ରୂପାରୂପତଣ୍ହା, ତବ୍ବତ୍ଥୁକଧମ୍ମା ଚାତି ଞାପୀୟତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉପରି ୱକ୍ଖମାନା ସସତ୍ଥାୱଚରୂପମା ଉପପନ୍ନା ହୋତି, ୟଥାୱୁତ୍ତାନମେୱ କାମାନଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ରୂପାରୂପଧାତୂସୁ ୱିମାନକପ୍ପରୁକ୍ଖୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରପରିତ୍ତକୁସଲାଦିଭେଦେସୁ କାମାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ କିଲେସକାମୋ ନାମ ନ ହୋତି, ନ ଚ ତବ୍ବତ୍ଥୁଭୂତଂ ୱିମାନକପ୍ପରୁକ୍ଖାଦିପରିତ୍ତଧମ୍ମଜାତଂ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ନାମାତି ସିଦ୍ଧଂ । ତେନେୱାହ ‘‘କାମୋ ୱା କାମସଞ୍ଞା ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । କାମାୱଚରସତ୍ତସନ୍ତାନଗତତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭାୱେ ସତି ପନ ତଂୟୋଗେନ ରୂପାରୂପଧାତୂସୁପି ପୱତ୍ତମାନୋ ପରିତ୍ତଧମ୍ମୋ ୱତ୍ଥୁକାମୋୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତନୟେନ ନିରୱସେସୋ କିଲେସକାମୋ କାମତଣ୍ହାଭୱତଣ୍ହାୱିଭୱତଣ୍ହାନିରୋଧତଣ୍ହାପଭେଦୋ ଇଧ ପୱତ୍ତତି । ୱତ୍ଥୁକାମେସୁପି ଅପ୍ପକଂ ରୂପାରୂପୱିପାକମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବୋୟେୱ ଇଧ ପୱତ୍ତତୀତି ଅନୱସେସପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କାମୋୟଂ ଦୁୱିଧୋପି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେସୁ ପନ ବହଲକିଲେସକାମଭୂତୋ ବହଲକାମରାଗୋ ଚ ତବ୍ବତ୍ଥୁକା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଚ ଇଧ ଗହିତାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ, ସମିଜ୍ଝନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱଚରତୀତି ପୱତ୍ତତି । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି, ୟସ୍ମା ଦୁୱିଧୋପି ଅୟଂ କାମୋ ଅୱଚରତି, ତସ୍ମା କାମୋ ଏତ୍ଥ ଅୱଚରତୀତି କାମାୱଚରସଞ୍ଞିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫. ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖହେତୁଭୂତା ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ଅୟା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅପେତାତି ଅପାୟା । ନିରୟାଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା ଚତୁପାୟା । ଛନ୍ନନ୍ତି ଚାତୁମହାରାଜିକତାୱତିଂସୟାମାତୁସିତାନିମ୍ମାନରତିପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଦେୱଲୋକାନଂ । ମେରୁପାଦୱାସିନୋ ପନ ଅସୁରା ତାୱତିଂସେସୁୟେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ନ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମନସୋ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା, ସତିସୂରଭାୱବ୍ରହ୍ମଚରିୟୟୋଗ୍ୟତାଦିଗୁଣୱସେନ ଉପଚିତମାନସତାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠଗୁଣଚିତ୍ତତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାହ –
‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠାନେହି ଜମ୍ବୁଦୀପକା ମନୁସ୍ସା ଉତ୍ତରକୁରୁକେ ଚ ମନୁସ୍ସେ ଅଧିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଦେୱେ ଚ ତାୱତିଂସେ । କତମେହି ତୀହି ? ସୂରା ସତିମନ୍ତୋ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୧) ।
ତେହି ପନ ସମାନରୂପାଦିତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ପରିତ୍ତଦୀପୱାସୀହି ଇତରମହାଦୀପୱାସିନୋପି ‘‘ମନୁସ୍ସା’’ଇଚ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ଲୋକିୟା ପନ ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଭାୱେନେୱ ‘‘ମନୁସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି। ଏକାଦସୱିଧୋତି ଚତୁରାପାୟେସୁ ତିରଚ୍ଛାନପେତ୍ତିୱିସୟାନଂ ୱିସୁଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ଓକାସସ୍ସ ଅଭାୱେପି ୟତ୍ଥ ତେ ଅରଞ୍ଞସମୁଦ୍ଦପବ୍ବତପାଦାଦିକେ ନିବଦ୍ଧୱାସଂ ୱସନ୍ତି, ତାଦିସସ୍ସ ଠାନସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଏକାଦସୱିଧୋ ।
୧୬. ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ କାମସ୍ସେୱ ଅୱଚରଣୱସେନ କଥଂ ନାମଲାଭୋତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସାଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସ କାମସ୍ସ । ଅଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତାତି ଏକାଦସୱିଧେ ପଦେସେ ପାକଟତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଅସ୍ସାତି କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଅନେନ ଦୁୱିଧେନ କାମେନ ଏକାଦସୱିଧସ୍ସ ପଦେସସ୍ସ ଅଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତା, ପଞ୍ଞାପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନୱସେନ ଅସ୍ସ ଏକାଦସୱିଧସ୍ସ ପଦେସସ୍ସ ତେନ ଦୁୱିଧେନ ଅଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସହ ସତ୍ଥେହୀତି ସସତ୍ଥା, ୟତ୍ଥ ତେ ଅୱଚରନ୍ତି, ସୋ ସସତ୍ଥାୱଚରୋ, ପଦେସୋ । ସୋ ୱିୟ । ୟଥା ହି ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସସତ୍ଥା ପୁରିସା ଅୱଚରନ୍ତି, ସୋ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦାଦୀସୁ ଅୱଚରନ୍ତେସୁ ତେସଂ ତତ୍ଥ ପାକଟତ୍ତା, ତେହି ୱା ଅଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତା ‘‘ସସତ୍ଥାୱଚରୋ’’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ରୂପାୱଚରାଦୀସୁ ଅୱଚରନ୍ତେସୁ ଅଭିଲକ୍ଖଣୱସେନ ଅୟଂ ପଦେସୋ ‘‘କାମାୱଚରୋ’’ତ୍ୱେୱ ସଞ୍ଞିତୋତି । ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପାୱଚରେସୁ ।
୧୭-୮. ନନୁ ଚ ଚିତ୍ତଂ କାମାୱଚରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ପଦେସସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା କଥଂ ତତ୍ଥ ଅୱଚରନ୍ତଂ କାମାୱଚରଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ସ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୋ ଅୟଂ କାମାୱଚରୋ ‘‘କାମୋ’’ତି ସଞ୍ଞିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରୂପଭୱୋ ରୂପନ୍ତି ୟଥା ରୂପଭୱୋ ରୂପଂ । ଅୱୁତ୍ତୋପି ହି ୟଥାସଦ୍ଦୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦସନ୍ନିଟ୍ଠାନତୋ ଲବ୍ଭତି । ୟଥା ‘‘ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ରୂପଭୱୂପପତ୍ତିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ରୂପଭୱୋ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞିତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପନେସ ଏୱଂ ସଞ୍ଞିତୋତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତରସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଅଥ ୱା ୟଥା ଉତ୍ତରସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ଉଦୀରିତୋ ଏସ ରୂପଭୱୋ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞିତୋ, ଏୱଂ ସ୍ୱାୟଂ କାମାୱଚରୋ କାମୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମିଂ କାମେତି ତସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ କାମସଞ୍ଞିତେ ପଦେସେ । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ । ଅଧିକାରୱସେନ ପନ ତସ୍ସ ଗହଣେପି ସବ୍ବେସମେୱ ପରିତ୍ତଚିତ୍ତାନମୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି ସବ୍ବେସମ୍ପି କାମେ ଅୱଚରଣତୋ । ସଦାତି ସବ୍ବକାଲଂ, ବାହୁଲ୍ୟେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମିନା ପନ ଇଦଂ ଦୀପେତି – ୟଥା ସଙ୍ଗାମେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅୱଚରନ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍ଗାମାୱଚରୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ହତ୍ଥୀ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅୱଚରନ୍ତୋପି ବାହୁଲ୍ଲପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ‘‘ସଙ୍ଗାମାୱଚରୋ’’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱମିଦଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅୱଚରନ୍ତମ୍ପି କାମଲୋକେ ବାହୁଲ୍ଲୱୁତ୍ତିତୋ ‘‘କାମାୱଚର’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତେନ ପନ ନନୁ ଚେତଂ ରୂପାରୂପଭୱେସୁପି ଅୱଚରଣତୋ ରୂପାୱଚରାଦିନାମମ୍ପି ଲଭେୟ୍ୟାତି ଇଦଂ ଚୋଦନଂ ପରିହରତି । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘କାମେୱଚରତୀତ୍ୟେତଂ, କାମାୱଚରସଞ୍ଞିତଂ ।
ସେସେ ଅୱଚରନ୍ତମ୍ପି, ସଙ୍ଗାମାୱଚରୋ ୟଥା’’ତି ॥
ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ । ତେନ ୟସ୍ମା ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ କାମାୱଚରୋ ‘‘କାମୋ’’ତି ସଞ୍ଞିତୋ, ୟସ୍ମା ଚ ତସ୍ମିଂ କାମେ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ସଦା ଅୱଚରତି, ତସ୍ମା ‘‘କାମାୱଚର’’ମିଚ୍ଚେୱ କଥିତଂ, ନ ପନ କାମାୱଚରାୱଚରଂ, ନାପି ରୂପାରୂପାୱଚରନ୍ତି ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମଘାତିନାତି ଦେସନାଞାଣେନ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନଗତସ୍ସ କିଲେସକାମସ୍ସ ହନନସୀଲେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ।
୧୯.ପଟିସନ୍ଧିଂ…ପେ॰… ଅୱଚାରୟତୀତି ୱାତି ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି କାମେ ଭୱେୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅୱଚାରୟତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ କାମେ ଅୱଚାରୟତୀତି ‘‘କାମାୱଚର’’ନ୍ତି କଥିତଂ ଚା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ ପଦସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିନାପି ଉତ୍ତରପଦଲୋପଂ କାମାୱଚର-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ତତ୍ର ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ କାମଭୱେ । ପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗଧଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ –
‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କାମାୱଚରା ? ହେଟ୍ଠତୋ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଉପରିତୋ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନା ରୂପଂ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଇମେ ଧମ୍ମା କାମାୱଚରା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୮୭) –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋପି ତିରଚ୍ଛାନଗତିକୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟମେୱ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ତିରଚ୍ଛାନୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଦଂ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି କାମଭୱପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ‘‘କାମାୱଚର’’ମିଚ୍ଚେୱ କଥିତନ୍ତି । ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତା ଚସ୍ସ ଅୱୀଚିପରନିମ୍ମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋକାସନିନ୍ନାୟ କାମତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭାୱତୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେପି ‘‘‘ଏତ୍ଥାୱଚରା’ତି ୱଚନଂ ଅୱୀଚିପରନିମ୍ମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋକାସାୟ କାମତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପଦସମ୍ଭୱୋ ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – କାମତଣ୍ହା କାମୋ, ସୋ ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅୱଚରତୀତି କାମାୱଚରନ୍ତି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ କତମା କାମତଣ୍ହା, ୟା କାମାୱଚରଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହା । କତମେ କାମାୱଚରଧମ୍ମା, ୟେ କାମତଣ୍ହାୱିସୟାତି ଏୱଂ ଇତରୀତରନିସ୍ସୟତାଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି? ନାପଜ୍ଜତି, ଅୱୀଚିଆଦିଏକାଦସୋକାସନିନ୍ନତାୟ ୟଂକିଞ୍ଚି ତଣ୍ହଂ କାମତଣ୍ହାଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ତଂସଭାୱାୟ ତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭାୱେନ କାମାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା କିଲେସୱତ୍ଥୁୱସେନ ଦୁୱିଧୋପି କାମୋ ୟଥାରହଂ ସହଜାତୱସେନ ଏତ୍ଥ ଅୱଚରତୀତି କାମାୱଚରଂ, ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ୱା ଦୁୱିଧେପି କାମେ ଏତଂ ଅୱଚରତୀତି କାମାୱଚରଂ । ଅଥ ୱା ମଞ୍ଚନିସ୍ସିତକେସୁ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତେସୁ ନିସ୍ସୟନିସ୍ସିତାନଂ ଅଭେଦସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିୟା ଗହିତତ୍ତା ନିସ୍ସିତକେସୁ ନିସ୍ସୟୂପଚାରୱସେନ ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେତମ୍ପି କାମାୱଚରଭୱେ ପୱତ୍ତନୱସେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ‘‘କାମାୱଚର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘କାମୋୱଚରତୀତ୍ୟେତ୍ଥ, କାମେୱଚରତୀତି ୱା ।
ଠାନୂପଚାରତୋ ୱାପି, ତଂ କାମାୱଚରଂ ଭୱେ’’ତି ॥
୨୦. ପୁଜ୍ଜଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ, ଅତ୍ତସନ୍ତାନଂ ପୁନନତୋ ଚ ପୁଞ୍ଞାନି, କତ୍ତବ୍ବତାୟ କିରିୟା, ତେସଂ ତେସଂ ଆନିସଂସାନଂ ୱତ୍ଥୁତାୟ ୱତ୍ଥୂନି ଚାତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି । ଗଣନତୋ ଦସପରିମାଣତ୍ତା ଦସ ଚ ତାନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ଚାତି ଦସ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି, ତେସଂ ୱସେନାତି ଦସପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନ, ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ତଂମୟଂ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱ-କାରେନ ପନ ରୂପାରୂପଲୋକୁତ୍ତରଂ ୱିୟ ନ କେୱଲଂ ଭାୱନାୱସେନେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତି, ନ ପନ ପରେହି ପରିକପ୍ପିତପରପସଂସାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ଅୱଧାରଣଂ । ୟତୋ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସବ୍ବାନୁସ୍ସତିପୁଞ୍ଞଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ।
୨୧. କାନି ପନ ତାନି ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି, ୟେସଂ ୱସେନ ଇଦଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମଂ ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ତାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦାନଂ ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ଦିୟ୍ୟତି ଏତେନାତି ଦାନଂ, ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା । ଇଧ ପନ ଚିତ୍ତାଧିକାରୱସେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ସୀଲା’’ଦୀସୁପି । ସୀଲତୀତି ସୀଲଂ, କାୟୱଚୀକମ୍ମାନି ସମାଦହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁସିଲ୍ୟୱସେନ ହି କାୟକମ୍ମାଦୀନି ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନି ସମ୍ପତି, ଆୟତିଞ୍ଚ ହିତସୁଖାୱହାନି ସମ୍ମା ଠପିତାନି ସମାହିତାନି ହୋନ୍ତି, ସୀଲୟତି ଉପଧାରେତୀତି ୱା ସୀଲଂ । ଉପଧାରଣଂ ପନେତ୍ଥ କୁସଲାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱୋ । ଭାୱେତି କୁସଲଧମ୍ମେ ଆସେୱତି ୱଡ୍ଢେତି ଏତାୟାତି ଭାୱନା। ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ନିପ୍ଫନ୍ନା ପତ୍ତି ଦିୟ୍ୟତି ଏତେନାତି ପତ୍ତିଦାନଂ। ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣେ ବ୍ୟାୱଟସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ। ଦେସେତି ଏତାୟାତି ଦେସନା। ପତ୍ତିଂ ଅନୁମୋଦତି ଏତେନାତି ପତ୍ତାନୁମୋଦୋ । ପୁବ୍ବପଦଲୋପେନ ପନ ‘‘ଅନୁମୋଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁଭାୱୋ ଦିଟ୍ଠିଜୁତ୍ତଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ୱା ହିତଜ୍ଝାସୟୱସେନ ସମ୍ମା ସୁଣନ୍ତି ଏତାୟାତି ସଂସୁତି। ପୂଜାୱସେନ ଅପଚାୟତି ସାମୀଚିଂ କରୋତି ଏତେନାତି ଅପଚାୟୋ। ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ପଭେଦୋ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦୋ । ମଜ୍ଝପଦଲୋପୱସେନ ପନ ‘‘ପୁଞ୍ଞୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ଆଜଞ୍ଞୟୁତ୍ତୋ ରଥୋ ‘‘ଆଜଞ୍ଞରଥୋ’’ତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦୱିଚାରୋ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ତତ୍ଥ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୂଜାନୁଗ୍ଗହକାମତାୟ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚେତନା ଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ । ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ତଥା ପୱତ୍ତା ଦାନମେୱ, ସା ପନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ନାମ ନ ହୋତୀତି ନ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ପୁଜ୍ଜଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ, ହି ଅତ୍ତସନ୍ତାନଂ ପୁନନତୋ ଚ ପୁଞ୍ଞଂ, ନ ଚ ଖୀଣାସୱସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତା ଫଲନିବ୍ବତ୍ତିକା ହୋତି, ନ ଚ ତଂ ପୁନାତି ୱିସୁଦ୍ଧସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତତ୍ତାତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।
ୟା ପନ ନିଚ୍ଚସୀଲଉପୋସଥସୀଲାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ଅଟ୍ଠସୀଲଂ ଦସସୀଲଂ ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସ, ଅସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସପି କୁଲଚାରିତ୍ତୱସେନ ସମ୍ପତ୍ତକାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ୱିରମନ୍ତସ୍ସ, ଉପସମ୍ପଦମାଳକେ ସଂୱରଂ ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତସ୍ସ, ଆପାଥଗତୱିସୟେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଥକେନ୍ତସ୍ସ, ଚୀୱରାଦିକେ ଚ ପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ, କୁହନାଦିୱତ୍ଥୁତୋ ଆଜୀୱଂ ପରିସୋଧେନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତା ଚେତନା, ଅୟଂ ସୀଲମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁନାମ । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ଦାନଂ ନାମେତଂ ମୟ୍ହଂ କୁଲୱଂସୋ କୁଲଚାରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଚାରିତ୍ତସୀଲେ ଠତ୍ୱା ଦେନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତା ଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ କିଂ, ଉଦାହୁ ସୀଲମୟନ୍ତି ? ସୀଲମୟମେୱ ଚାରିତ୍ତସୀଲଭାୱତୋ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ପୱତ୍ତାପି ହେସା ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଚେତନାୟ ଚ ତଥା ପୱତ୍ତତ୍ତା ସୀଲମୟମେୱ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ, ନ ଦାନମୟଂ । ପୂଜାନୁଗ୍ଗହକାମତାୟ ହି ଦିନ୍ନଂ ଦାନମୟନ୍ତି ।
‘‘ଚକ୍ଖୁ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ଚକ୍ଖାଦିକେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତା ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନପରିୟୋସାନା ୱିପସ୍ସନାଚେତନା, କସିଣାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଗୋତ୍ରଭୁପରିୟୋସାନା ପରିକମ୍ମଚେତନା ଚାତି ଅୟଂ ଭାୱନାମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ । ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାପି ଭାୱନାୟେୱ, ସା ପନ ନ କାମାୱଚରାତି ଇଧ ନ ଗହିତା । ନିରୱଜ୍ଜୱିଜ୍ଜାୟତନକମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନାନଂ ସିକ୍ଖନଚେତନାପି ଭାୱନାମୟେୟେୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆଚରିୟା । ୟା ଚେତ୍ଥ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଦଦତୋ ପୱତ୍ତା, ସାପି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଉଭୟଭାଗେ ଚେତନାନଂ ତଥା ପୱତ୍ତତ୍ତା ଭାୱନାମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦାନାଦିକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସୁଚରିତକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଚ ନାମ ପତ୍ତି ହୋତୁ, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱା ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନା କତସ୍ସ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱଂ ପଚ୍ଚାସୀସନୱସେନ ପୱତ୍ତା ପତ୍ତିଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ । କିଂ ପନେୱଂ ପତ୍ତିଂ ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟୋ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି, ୟଥା ପନ ଏକଂ ଦୀପଂ ଜାଲେତ୍ୱା ତତୋ ଦୀପସହସ୍ସଂ ଜାଲେନ୍ତସ୍ସ ପଠମଦୀପୋ ଖୀଣୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ପୁରିମାଲୋକେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଛିମାଲୋକସ୍ସ ଏକୀଭାୱେ ଅତିମହାୱ ହୋତି, ଏୱମେୱ ପତ୍ତିଂ ଦଦତୋ ପରିହାନି ନାମ ନ ହୋତି, ୱୁଡ୍ଢିୟେୱ ପନ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କଥଂ ପନେସା ଦିନ୍ନା ନାମ ହୋତୀତି ? ‘‘ଇଦଂ ମେ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ, ଅସୁକସ୍ସ ୱା ପରିଣମତୂ’’ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ, ପଚ୍ଛାପି ୱା ୱଚୀଭେଦଂ କରୋନ୍ତେନ ମନସା ଏୱ ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତେନ ଦିନ୍ନା ନାମ ହୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ୟଂ ମୟା କତଂ ସୁଚରିତଂ, ତସ୍ସ ଫଲଂ ‘ଦମ୍ମୀ’ତି ୱୁତ୍ତେପି ପତ୍ତି ଦିନ୍ନାୱ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କୁସଲକମ୍ମାଧିକାରତ୍ତା ପନ ପରେହି ଚ କମ୍ମସ୍ସେୱ ଅନୁମୋଦିତବ୍ବତ୍ତା କମ୍ମମେୱ ଦାତବ୍ବଂ, ଅନୁମୋଦେନ୍ତେନପି କମ୍ମମେୱ ଅନୁମୋଦିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦମେତ୍ଥ ଆଚରିୟାନଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ।
ଚୀୱରାଦୀସୁ ପଚ୍ଚାସାରହିତସ୍ସ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠେନ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତକରଣୱସେନ, ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ ।
ଆମିସକିଞ୍ଚକ୍ଖାଦିନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଗୁଣଂ ଧମ୍ମଂ ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ଠତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତସ୍ସ, ତଥେୱ ନିରୱଜ୍ଜୱିଜ୍ଜାୟତନାଦିକଂ ଉପଦିସନ୍ତସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତା ଦେସନାମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ । ପରେହି କତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସୁଚରିତକମ୍ମଂ ଦିନ୍ନମଦିନ୍ନମ୍ପି ୱା ଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରମଲଂ ପହାୟ ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ଅନୁମୋଦନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତା ଅନୁମୋଦନପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ, ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ । ୟଦି ଏୱଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମପୁଞ୍ଞକିରିୟତା ନ ଲବ୍ଭତୀତି ? ନୋ ନ ଲବ୍ଭତି ପୁରିମପଚ୍ଛିମଚେତନାନମ୍ପି ତଂତଂପୁଞ୍ଞକିରିୟାସ୍ୱେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି –
‘‘ପୁରିମା ମୁଞ୍ଚନା ଚେୱ, ପରା ତିସ୍ସୋପି ଚେତନା ।
ହୋତି ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ଏୱଂ ସେସେସୁ ଦୀପୟେ’’ତି ॥
ତସ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ଉଜୁକରଣୱେଲାୟଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ପୁରିମପଚ୍ଛାଭାଗେ ପନ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମ୍ପି ହୋତୀତି ତସ୍ସାପି ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମପୁଞ୍ଞକିରିୟଭାୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଅପରେ ପନାହୁ – ୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଞାଣୱସେନ ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠି, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞା ଚ । ଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁଭାୱୋ ଦିଟ୍ଠିଜୁତ୍ତଂ । କିଂ ତଂ ? କୁସଲଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣାଦି ଚ ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣେନ ଞାଣୁପ୍ପାଦେପି ଅତ୍ତନୋ ସୁଚରିତାନୁସ୍ସରଣପରଗୁଣପସଂସାସରଣଗମନାନଂ ସଙ୍ଗହୋ, କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣେନ କମ୍ମପଥସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟାତି । ଦାନାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପନ ଞାଣଂ ଦାନାଦୀସ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଏୱମିମଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣୱିସେସଂ ଅଧିଗମିସ୍ସାମି, ବହୁସ୍ସୁତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ପରେ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଂ ୱା ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେନ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତା ସୱନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ । ନିରୱଜ୍ଜୱିଜ୍ଜାୟତନାଦିସୱନଚେତନାପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ପୂଜାରହେ, ଗରୁଟ୍ଠାନିୟେ, ମହଲ୍ଲକେ ଚ ଦିସ୍ୱା ଆସନା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣମଗ୍ଗଦାନଅଭିୱାଦନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମକରଣଆସନପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦିଅଭିହାରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତା ବହୁମାନଚେତନା ଅପଚିତିସହଗତପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାପଚାୟନାନଞ୍ହି ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ୱୟସା, ଗୁଣେନ ଚ ଜେଟ୍ଠାନଂ, ଗିଲାନାନଞ୍ଚ ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ, ସାମୀଚିକିରିୟା ଅପଚାୟନନ୍ତି ।
୨୨-୩. ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତନୟେନ ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟେନ ଦାନଂ ସୀଲଂ ଭାୱନାତି ତୀଣିୟେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ତେସୁ ଇତରେସମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସଙ୍ଗହ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପତ୍ତିଦାନାନୁମୋଦନା ଦାନେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତଂସଭାୱତ୍ତା । ଦାନମ୍ପି ହି ଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରାନଂ ପଟିପକ୍ଖଂ, ଏତେପି, ତସ୍ମା ସମାନପଟିପକ୍ଖତାୟ ଦାନେନ ସହ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଏତେ ଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାପଚାୟନା ସୀଲମୟେ ପୁଞ୍ଞେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚାରିତ୍ତସୀଲସଭାୱତ୍ତା । ଦେସନାସୱନଦିଟ୍ଠିଉଜୁକା ପନ କୁସଲଧମ୍ମାସେୱନତୋ ଭାୱନତୋ ଭାୱନାମୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି। କେଚି ପନ ‘‘ଦେସେନ୍ତୋ, ସୁଣନ୍ତୋ ଚ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝ ଦେସେତି, ସୁଣାତି ଚ, ତାନି ଚ ଦେସନାସୱନାନି ପଟିୱେଧମେୱ ଆହରନ୍ତୀତି ଦେସନାସୱନଂ ଭାୱନାମୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଧମ୍ମଦାନଭାୱତୋ ‘‘ଦେସନା ଦାନମୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିପି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ସବ୍ବେସଂ ନିୟମନଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି । ଦାନାଦୀସୁ ହି ୟଂ କିଞ୍ଚି ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟାୱ ୱିସୋଧିତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ନିୟମନଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫) ୱୁତ୍ତଂ । ମହାସଂଘିୟା ପନ ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ଚ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ ୱିସୁଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟଭାୱେନ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତଥା ହି ତେ ଦାନଂ ସୀଲଂ ଭାୱନା ସଂସୁତି ଦେସନାନୁସ୍ସତିମୋଦନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚପୂଜାସରଣପ୍ପତ୍ତିପସଂସା ଚାତି ଅତ୍ତନା କତପୁଞ୍ଞାନୁସ୍ସରଣଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସରଣଗମନଂ ପରଗୁଣପସଂସାତି ଇମାନି ତୀଣି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି । ପୁନ ତୀଣେୱାତି ପଠମଂ ଦସାପି ସମାନା ପୁନ ସଙ୍ଖେପତୋ ତୀଣେୱ ସମ୍ଭୋନ୍ତି ।
୨୪. ଇଦାନି ପରେହି ନିଦ୍ଦିସିୟମାନାନଂ ପୁଞ୍ଞାନୁସ୍ସରଣାଦୀନଂ ଅତ୍ତନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସ୍ୱେୱ ସମୋଧାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବାନୁସ୍ସତିପୁଞ୍ଞଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନା କତସୁଚରିତସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ସବ୍ବାନୁସ୍ସତିପୁଞ୍ଞଂ ନାମ । ପସଂସାତି ପରେହି କତାୟ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ୱିପ୍ପସନ୍ନଚିତ୍ତେନ ପସଂସନଂ, ସନ୍ତୁସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସରଣତ୍ତୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସରନ୍ତି ହିଂସନ୍ତୀତି ସରଣାନି, ବୁଦ୍ଧାଦୀନି ତୀଣି ରତନାନି । ତାନି ହି ସରଣଗତାନଂ ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଦୁଗ୍ଗତିପରିକ୍କିଲେସଂ ହିଂସନ୍ତି ୱିନାସେନ୍ତି । ତୟୋ ଅୱୟୱା ଅସ୍ସାତି ତୟଂ, ତୀହି ଅୱୟୱେହି ୟୁତ୍ତସମୁଦାୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ସରଣାନଂ ତୟଂ ସରଣତ୍ତୟଂ, ତୀଣି ସରଣାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ହି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥୀତି । ଇଧ ପନ ସରଣତ୍ତୟଗ୍ଗହଣେନ ଉପଚାରତୋ, ଉତ୍ତରପଦଲୋପତୋ ୱା ସରଣଗମନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ନ ହି ସରଣତ୍ତୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ ହୋତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନେତଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଂଘୋ’’ତିଆଦିନା ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପସାଦପଟିଲାଭୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚେତନା ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହଂ ୟନ୍ତି ତଂୱସେନେୱ ତେସଂ ଇଜ୍ଝତୋ । ନ ହି ୱିପରୀତଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ଇମାନି ତୀଣି ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଏକନ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ୱିସୁଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ନତ୍ଥି ସଂସୟୋ’’ତି । ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମସ୍ସ ଭାୱନାମୟସଙ୍ଗହେପି ସଙ୍ଖେପନୟେନ ଭାୱନାମୟେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ୱିତ୍ଥାରନୟେନ ପନ ‘‘କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ’’ତି ସଂସୟୋ ସିୟାତି ଇମେସଂ ଭାୱନାମୟସଙ୍ଗହୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମସ୍ସ ୱା ସବ୍ବେସଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱନିୟାମକତ୍ତେନ ମୂଲଭୂତତ୍ତା ତସ୍ସ ପଧାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିସୁଂ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘ମୁଞ୍ଚତୀ’ତି ୱଚନତୋ ସରଣଗମନସ୍ସ ସୀଲସମାଦାନେ ୱିୟ ଗହଣଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ସୀଲମୟେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ସରଣଗମନଂ ପଣିପାତଭାୱତୋ ଅପଚିତିସହଗତେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀ’’ତି କେଚି ।
୨୫. ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାଗୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାପି ଚେତନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରିମା ମୁଞ୍ଚନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମାତି ଦାନତ୍ଥାୟ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ‘‘ପରିଚ୍ଚଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ଚ ୟାୱ ୱତ୍ଥୁନୋ ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ହତ୍ଥେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ପରିଣାମନଂ ୱା, ତାୱ ପୱତ୍ତା ପୁବ୍ବଭାଗଚେତନା । ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ପନ ହତ୍ଥେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଚେତନା, ପରିଣାମନଚେତନା ୱା ମୁଞ୍ଚନଚେତନା ନାମ । ସାୟେୱ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପେନ ‘‘ମୁଚନା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ମୁଞ୍ଚନା’’ଇତିୟେୱ ୱା ପାଠୋ । ପରାତି ଅତ୍ତନା ୱିସ୍ସଟ୍ଠୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆଲୟଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗଂ ଦାନଂ ମେ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅପରଭାଗଚେତନା । ତିସ୍ସୋପି ଚେତନାତି ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ପୁରିମା ଚେତନା, ଅୟଞ୍ଚ ମୁଞ୍ଚନଚେତନା, ଅୟଞ୍ଚ ଅପରଚେତନାତି ତିସ୍ସୋପି ଚେତନା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତି, ଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ହୋତୀ’’ତି ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସେସେସୁପି ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସେସେସୁ ଦୀପୟେ’’ତି । ସେସେସୂତି ସୀଲାଦୀସୁ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ସୀଲଂ ‘ରକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ, ‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’ତି ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତା ପୁରିମଚେତନା, ସୀଲଂ ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସ, ପବ୍ବଜନ୍ତସ୍ସ, ସୀଲଂ ପରିପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ମଜ୍ଝିମଚେତନା, ‘ପୂରିତଂ ମେ’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅପରଚେତନାତି ଏୱଂ ତିସ୍ସୋପି ଚେତନା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ସୀଲମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମା’’ତିଆଦିନା ଦୀପୟେ, ପକାସେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ଅତ୍ତନା କତପୁଞ୍ଞାନୁସ୍ସରଣଚେତନା ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମସଙ୍ଗହିତା, ଅୟଞ୍ଚ ଅପରଚେତନା ସାୟେୱାତି କଥମସ୍ସା ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ, ୱିସୟଭେଦେନ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ । ପୁଞ୍ଞାନୁସ୍ସରଣଞ୍ହି ଅତ୍ତନା କତପୁଞ୍ଞୱିସୟମେୱ । ଅୟଂ ପନ ତବ୍ବତ୍ଥୁୱିସୟାତି ପାକଟୋୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସେସୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି, ତତ୍ଥ ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ସରୂପତୋ, ସଙ୍ଗହତୋ ଚ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତଥାପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଚସ୍ସ ପାଟେକ୍କଂ ପୱତ୍ତାକାରୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦାନୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅୟନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନନିଦସ୍ସନଂ । ଦାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ, ଅନ୍ନାଦିଦସୱିଧଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ୱତ୍ଥଂ ୟାନଂ, ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନଂ ।
ସେୟ୍ୟାୱସଥପଦୀପେୟ୍ୟଂ, ଦାନୱତ୍ଥୂ ଦସାୱିମେ’’ତି ॥
ପଟିଗ୍ଗାହକୋ ଆଦି ୟେସଂ ଦେସକାଲମିତ୍ତାଦୀନଂ ତେ ପଟିଗ୍ଗାହକାଦୟୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ, ପଟିଗ୍ଗାହକାଦୀନଞ୍ଚ ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନତା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାଦିସମ୍ପତ୍ତି। ତତ୍ଥ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପଣୀତମନାପଭାୱୋ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସମ୍ପତ୍ତି। ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱୋ ପଟିଗ୍ଗାହକସମ୍ପତ୍ତି। ଦୁଲ୍ଲଭଅନ୍ନପାନାଦିକୋ ଦେସୋ ଦେସସମ୍ପତ୍ତି। ତାଦିସୋୱ କାଲୋ କାଲସମ୍ପତ୍ତି। ଦୁଲ୍ଲଭଅନ୍ନପାନାଦିକେ ହି ଦେସେ, କାଲେ ୱା ଦିନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ବଲୱତାୟ ମହପ୍ଫଲଂ, ସୋମନସ୍ସହେତୁକଞ୍ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ତେ ଦାନସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି ପନ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଭାୱୋ । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ଦାନାଦୀସୁ ଚିତ୍ତଂ ଓଦଗ୍ୟପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିଚାରିକସମ୍ପତ୍ତି ପନ ଅନାଣତ୍ତିୟାପି ତଂତଂକିଚ୍ଚସମ୍ପାଦନେ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ପରିଚାରିକଜନସ୍ସ ପଟିଲାଭୋ । ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସୋମନସ୍ସହେତୁନ୍ତି ସଦ୍ଧାବହୁଲତାୱିସୁଦ୍ଧିଦିଟ୍ଠିତାଦିଭେଦଂ ଅଞ୍ଞଂ ସୋମନସ୍ସକାରଣଂ ୱା । ଆଗମ୍ମାତି ଉପାଗମ୍ମ, ପଟିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋତି ସୋମନସ୍ସୱସେନ ହଟ୍ଠୋ ଚେୱ ପହଟ୍ଠୋ ଚ । ଉଭୟେନପି ଅଧିକସୋମନସ୍ସଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି…ପେ॰… ପୱତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ, ଅତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠଂ, ଅତ୍ଥି ହୁତଂ, ଅତ୍ଥି ସୁକତଦୁକ୍କଟାନଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ୱିପାକୋ, ଅତ୍ଥି ଅୟଂ ଲୋକୋ, ଅତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ, ଅତ୍ଥି ମାତା, ଅତ୍ଥି ପିତା, ଅତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା, ଅତ୍ଥି ଲୋକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସମ୍ମଗ୍ଗତା ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା, ୟେ ଇମଞ୍ଚ ଲୋକଂ ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୧) ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ଦସୱିଧଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁୱସେନ ଚେୱ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟାଦୀନଂ ୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହି ନ କେୱଲଂ ନୱନ୍ନଂୟେୱ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୂନଂ ଗହଣଂ, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ । ସମ୍ମା ଞାୟେନ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି, ପସତ୍ଥା ୱା ଦିଟ୍ଠୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ତଂ । ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା । ତଞ୍ଚ ଖୋ ସହଜାତପୁବ୍ବଙ୍ଗମୱସେନ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨) ୱିୟ ସମ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।
ଅନୁସ୍ସାହିତୋତି ଲୋଭମଚ୍ଛରିୟାଦିୱସେନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ସଙ୍କୋଚଂ ଅନାପଜ୍ଜନତୋ ଅତ୍ତନା, ପରେନ ୱା କେନଚି ଅନୁସ୍ସାହିତୋ ହୁତ୍ୱା । ସଭାୱତୋ ହି ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନମିଦଂ । ପରେହୀତି ପନ ପରପାକଟୁସ୍ସାହଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମନ୍ତି ଦେସନାକ୍କମେନ, ଇଧ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମେନ ୱା ପଠମଂ । ମହାକୁସଲଚିତ୍ତନ୍ତି ସୋମନସ୍ସସହଗତତାଦିଅଙ୍ଗପାରିପୂରିୟା ମହନ୍ତଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ପଚ୍ଛିମଭୱିକବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନତୋ ମହନ୍ତଂ ପୂଜିତଂ କୁସଲଚିତ୍ତନ୍ତି ମହାକୁସଲଚିତ୍ତଂ। ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧି ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଙ୍ଗମସ୍ସ ତିହେତୁକସୋମନସ୍ସମୟସ୍ସ ଅସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମ…ପେ॰… ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଇମସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱମାହ, ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା’’ତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱଂ, ‘‘ଅନୁସ୍ସାହିତୋ’’ତି ପନ ଇମିନା ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସୋମନସ୍ସକାରଣଂ ଆଗମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଉସ୍ସାହିତୋତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ସାପେକ୍ଖାଦିତାୟ, ସୀଲସମ୍ପଦାଦୀସୁ ଅନଧିମୁତ୍ତତାଦୀହି ଚ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ସଙ୍କୋଚାପଜ୍ଜନତୋ ଅତ୍ତନା, ପରେନ ୱା କେନଚି ଉସ୍ସାହିତୋ । ପରେହୀତି ପନ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କରୋତି ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତମେୱାତି ସୋମନସ୍ସସହଗତାଦିନା ତଂସଦିସତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ହୋତି ହି ତଂସଦିସେପି ତଂୱୋହାରୋ ୟଥା ଚ ‘‘ସାୟେୱ ତିତ୍ତିରୀ, ତାନିୟେୱ ଓସଧାନୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଉସ୍ସାହିତୋ’’ତି ଇମିନା ସସଙ୍ଖାରିକତଂ ଦସ୍ସେତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେତି ଇମସ୍ମିଂ ସସଙ୍ଖାରିକସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟେ, ଉସ୍ସାହିତବ୍ବଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ ତଂୱିସୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗସ୍ସାତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ସଙ୍କୋଚେ ଜାୟମାନେ ତତୋ ୱିୱେଚେତ୍ୱା ସମୁସ୍ସାହନୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗସ୍ସ । ପୁବ୍ବ-ଗ୍ଗହଣଂ ପନେତ୍ଥ ତଥାପୱତ୍ତପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ସୋ ପୟୋଗୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବକାଲିକତାୟାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।
ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନେନାତି ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚଜନୱନ୍ଦନାଦିପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନେନ । ବଲନ୍ତି ଅନନ୍ତୀତି ବାଲା, ଅସ୍ସାସିତପସ୍ସାସିତମତ୍ତେନେୱ ଜୀୱନ୍ତି, ନ ପଞ୍ଞାଜୀୱିତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବାଲାୟେୱ ବାଲକା। ତେ ପନ ଇଧ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱେନ ଅସଞ୍ଜାତବୁଦ୍ଧିନୋ ଦାରକା । ପାକଟୱସେନ ଚେତ୍ଥ ବାଲକ-ଗ୍ଗହଣଂ । ସହସା କରଣାଦିକାଲେ ପନ ଇତରେସମ୍ପି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ସୋମନସ୍ସଂ ଜାତଂ ଏତେସନ୍ତି ସୋମନସ୍ସଜାତା, ଜାତସୋମନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସହସାତି ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଦାତୁକାମତାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିସମକାଲମେୱ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନେନା’’ତି ଇମିନା ପରେସଂ ପୟୋଗାଭାୱମାହ, ‘‘ଜାତପରିଚୟା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପୟୋଗାଭାୱଂ । ଉଭୟେନାପି ଇମସ୍ସ ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱଂ ଦୀପେତି । ‘‘ବାଲକା, ସହସା’’ତି ଚ ଇମେହି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱମାହ, ‘‘ଭିକ୍ଖୂ…ପେ॰… ଜାତା’’ତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ପଟିପତ୍ତି…ପେ॰… ପରିଚୟା’’ତି ଇମିନା ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱସ୍ସ ‘‘ବାଲକା ଭିକ୍ଖୂ…ପେ॰… ଜାତା’’ତି ଚ ଇମେହି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱସ୍ସ ଚ ଦୀପିତତ୍ତା ‘‘ସହସା’’ତି ୱଚନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱଂ ପକାସେତି । ଏୱଂ ସତି ପଟିଲୋମତୋ ସୋମନସ୍ସସହଗତାଦିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଅନୁଲୋମତୋ ପନ ‘‘ସୋମନସ୍ସଜାତା’’ତି ଇମିନା ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱଂ, ସହସା-ଗ୍ଗହଣେନ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାସଙ୍ଖାରିକଭାୱଂ ଦୀପେତି । ‘‘ପଟିପତ୍ତି…ପେ॰… ଦିସ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ପନ ସୋମନସ୍ସସହଗତାଦିଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତେତି ତେ ଞାତକା, ତେ ବାଲକାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୋମନସ୍ସହେତୂନଂ ଅଭାୱଂ ଆଗମ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ତଥାରୂପେ ଚେତୋଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋପି ହି ଉପେକ୍ଖାସହଗତତାୟ କାରଣମେୱାତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସାଭାୱେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସପି ସୋମନସ୍ସରହିତତା ହୋତୀତି ‘‘ଚତୂସୁପି…ପେ॰… ହୋନ୍ତୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସୋମନସ୍ସରହିତା ହୋନ୍ତି ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ ।
ଇମେସୁ ପନ ଅଟ୍ଠସୁ ୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ବଲୱତରଂ, ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ସସଙ୍ଖାରିକତୋ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ ସଦିସଂ ବଲୱତରଂ । ୱିସଦିସଂ ପନ ୱେଦନାଞାଣପ୍ପୟୋଗୱସେନ ବଲୱଂ, ଦୁବ୍ବଲଞ୍ଚ ହୋତି । ସୋମନସ୍ସସହଗତତିହେତୁକଅସଙ୍ଖାରିକତୋ ହି ଉପେକ୍ଖାସହଗତତିହେତୁକସସଙ୍ଖାରିକଂ ବଲୱତରଂ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତଦୁହେତୁକଅସଙ୍ଖାରିକତୋ ସୋମନସ୍ସସହଗତତିହେତୁକଅସଙ୍ଖାରିକଂ ବଲୱତରଂ । ଇତି ଚତୁତ୍ଥଚିତ୍ତତୋ ତତିୟଚିତ୍ତଂ ବଲୱତରଂ, ତତୋ ଅଟ୍ଠମଚିତ୍ତଂ, ତତୋ ସତ୍ତମଚିତ୍ତଂ, ତତୋ ଦୁତିୟଚିତ୍ତଂ, ତତୋ ପଠମଚିତ୍ତଂ, ତତୋ ଛଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ, ତତୋ ପଞ୍ଚମଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱମିମେସଂ ବଲୱବଲୱତରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୬. ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନ ୱେଦନାଞାଣପ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧତଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତପୁଞ୍ଞକିରିୟାଦୀନଂ ୱସେନପି ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସ ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଛନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିପତୀନଂ, ତିଣ୍ଣଂ କମ୍ମାନଂ, ହୀନାଦିଭେଦସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱାହୁ –
‘‘କମେନ ପୁଞ୍ଞୱତ୍ଥୂହି, ଗୋଚରାଧିପତୀହି ଚ ।
କମ୍ମହୀନାଦିତୋ ଚାପି, ଗଣେୟ୍ୟ ନୟକୋୱିଦୋ’’ତି ॥
୨୭. ଇଦାନି ତଥାପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ତସ୍ସ ୟୋ ୟୋ ତେସଂ ତେସଂ ୱସେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତରସ ସହସ୍ସାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥେୱଂ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା – ଇମାନି ତାୱ ଅଟ୍ଠ ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଦସନ୍ନଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଦସ ଦସାତି କତ୍ୱା ଅସୀତି ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଚ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ ଛଗ୍ଗୁଣିତାନି ସାସୀତିକାନି ଚତ୍ତାରି ସତାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିପତୀନଂ ସହୟୋଗୱସେନ ଚତୁଗ୍ଗୁଣିତାନି ସହସ୍ସଂ, ୱୀସାଧିକାନି ଚ ନୱ ସତାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଚ କାୟୱଚୀମନୋସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ କମ୍ମାନଂ ୱସେନ ତିଗୁଣିତାନି ସସଟ୍ଠିସତ୍ତସତାଧିକାନି ପଞ୍ଚ ସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଚ ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତଭେଦତୋ ତିଗୁଣିତାନି ସାସୀତିକଦ୍ୱିସତାଧିକାନି ସତ୍ତରସ ସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତୀତି । ନନୁ ଚ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ୱୀମଂସାଧିପତିସହୟୋଗାଭାୱତୋ ଅଧିପତିୱସେନ ସହସ୍ସଂ, ସାସୀତିକାନି ଚ ଛ ସତାନି ହୋନ୍ତୀତି ତାନି କମ୍ମାଦୀନଂ ୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାନି ୱୀସସତାଧିକାନି ପନ୍ନରସ ସହସ୍ସାନି ଭୱନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସୋତପତିତୱସେନ ପନ ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅଧିପତିଗଣନା ଗହିତାତି ନ ତସ୍ସ ୱସେନ ଗଣନହାନି କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନନୁ ଚ ‘‘ସୱିପାକଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ କଥଂ, କୁହିଂ, କିଂ ଫଲତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଂ ପନା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ତିହେତୁକଂ କୁସଲଂ ତିହେତୁକଂ ୱା ଦୁହେତୁକଂ ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି, ନାହେତୁକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି । ୟଦା ଚ ତିହେତୁକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତି, ତଦା ପୱତ୍ତେ ସୋଳସ ୱିପାକାନି ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି । ୟଦା ଦ୍ୱିହେତୁକଂ, ତଦା ଦ୍ୱାଦସ । ଦୁହେତୁକଂ ପନ ଦୁହେତୁକମହେତୁକଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତି, ନ ତିହେତୁକଂ । ୟଦା ଚ ଦୁହେତୁକଂ ଜନେତି, ତଦା ପୱତ୍ତିୟଂ ଦ୍ୱାଦସ । ୟଦା ଅହେତୁକଂ, ତଦା ଅଟ୍ଠ । ୟେ ପନ ଆଗମନତୋ ୱିପାକସ୍ସ ସଙ୍ଖାରଭେଦମିଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ତିହେତୁକଂ ଦ୍ୱାଦସ, ଦସ ୱା ୱିପଚ୍ଚତି, ଦୁହେତୁକଂ ଦସ, ଅଟ୍ଠ ୱା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାନୁରୂପ’’ନ୍ତି । ନାନାୱିଧସମ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ସୋଭନା, ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଗତି ଚାତି ସୁଗତି, କାମାୱଚରଭୱୋୱ ସୁଗତି କାମାୱଚରସୁଗତି । ତସ୍ସଂ କାମାୱଚରସୁଗତିୟଂ । ଭୱଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଭୱତୀତି ଭୱୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱସଙ୍ଖାତାନଂ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧକଟତ୍ତାରୂପାନମେତଂ ଗହଣଂ, ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଭୋଗୋ, ପୱତ୍ତିୟଂ ପଟିଲଭିତବ୍ବସମ୍ପତ୍ତି, ଭୱୋତି ୱା ପଟିସନ୍ଧି, ଭୋଗୋ ସେସୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପେହି ସହ ପୱତ୍ତିୟଂ ପଟିଲଭିତବ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି, ଭୱୋ ଚ ଭୋଗୋ ଚ ଭୱଭୋଗୋ, ତେୟେୱ ସମ୍ପନ୍ନଭାୱତୋ ସମ୍ପତ୍ତି, ତେସଂ ୱା ସମ୍ପତ୍ତି ଭୱଭୋଗସମ୍ପତ୍ତି, ତଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି, ଜନକୱସେନ ଚ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ସାଧେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଭୱଭୋଗସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ନିରୱସେସତୋ ଲବ୍ଭମାନଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କାମାୱଚରସୁଗତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସହେତୁକୱିପାକୱଜ୍ଜଂ ପନ ପୱତ୍ତିୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପସଭାୱଂ ଭୱସମ୍ପତ୍ତିଂ, ଏକଚ୍ଚଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ, ଭୋଗସମ୍ପଦମେୱ ୱା ଅୱିସେସେନ ସୁଗତିୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିୟମ୍ପି ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତିୟେୱ । ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନମ୍ପି ହିସ୍ସ ଦେୱସମ୍ପତ୍ତିସଦିସଂ ମନୁଞ୍ଞଂ ଭୋଗଜାତଂ, ତବ୍ବିସୟାନି ଚ ୱିପାକଚିତ୍ତାନି, ସୁୱଣ୍ଣତାସୁସ୍ସରତାଦି ଚ ତଂ ସବ୍ବଂ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସେୱ ଫଲଂ । ନ ହି ଅକୁସଲସ୍ସ ଇଟ୍ଠଫଲଂ ଅତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଅକୁସଲସ୍ସ ଇଟ୍ଠୋ କନ୍ତୋ ୱିପାକୋ ସଂୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
କାମାୱଚରକୁସଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ରୂପାୱଚରକୁସଲୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ୟସ୍ମା କାମାୱଚରକୁସଲାନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସାୱକାସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଇତରେସୂ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଇତରେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାମାୱଚରକୁସଲତୋ ଇତରେସୁ, ରୂପାୱଚରାଦୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସୱତ୍ଥୁକତୋ ଏକୱିଧଂ ଏକନ୍ତେନ ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା। ନ ହି ଅରୂପଧାତୁୟଂ ରୂପାୱଚରଧମ୍ମା ଲବ୍ଭନ୍ତି ରୂପୱିରାଗଭାୱନାୟ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ପୁନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ।
ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଅଧିପତୀନଂ ହୀନାଦିଭାୱେହି ଝାନସ୍ସ ହୀନାଦିଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତମନାସେୱିତଂ ହୀନଂ ପରିଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ, ନାତିସୁଭାୱିତଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱସିଭାୱଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ଅତିୱିୟ ସୁଭାୱିତଂ ପନ ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣୱସିଭାୱଂ ପଣୀତଂ। ତଥା ଉଳାରପୁଞ୍ଞଫଲକାମତାୱସେନ ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ, ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ୱିୱେକକାମତାୟ ଅରିୟଭାୱେ ଠିତେନ ପୱତ୍ତିତଂ ପଣୀତଂ। ଅତ୍ତହିତାୟ ୱା ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ, କେୱଲଂ ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ପରହିତାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ପଣୀତଂ। ୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟେନ ୱା ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ, ୱିୱେକଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ୱିୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟେନ ଲୋକୁତ୍ତରପାଦକତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତଂ ପଣୀତଂ।
ପଟିପଦାଦିଭେଦତୋତି ଦୁକ୍ଖପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଦୀନଂ ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାନଂ ଭେଦେନ । ପଟିପଦାୱଚନେନେୱ ୱା ତଦୱିନାଭାୱତୋ ଅଭିଞ୍ଞାପି ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହେତ୍ଥ ପଟିପଦାଚତୁକ୍କନ୍ତି ୱୋହରନ୍ତୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଧିପତିଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ପଟିପଦାଦିଭେଦତୋତି ପଟିପଦାଭେଦତୋ, ଅଧିପତିଭେଦତୋ, ଆରମ୍ମଣଭେଦତୋ, ହାନଭାଗିୟାଦିଭେଦତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପଟିପଦାଭେଦତୋ ତାୱ ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞଂ, ସୁଖପଟିପଦଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ସୁଖପଟିପଦଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଅସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ। ଦନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ। ଏସ ନୟୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ।
ତତ୍ଥ ଅପ୍ପହୀନନୀୱରଣସ୍ସ, ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଝାନନିକନ୍ତିକସ୍ସ ଚ ଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅପରିବ୍ୟତ୍ତତାୟ ପରିନିଟ୍ଠିତସକଲପୁବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ୱା ‘‘ଆପୋ ଆପୋ’’ତି ୱା ଏୱଂ ପୱତ୍ତପଠମସମନ୍ନାହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ, ନିକନ୍ତିୱିକ୍ଖମ୍ଭନଞ୍ଚ ହୋତି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନା ପଟିପଦା ନାମ ‘‘ପଟିପଜ୍ଜତି ଝାନଂ ଏତାୟା’’ତି କତ୍ୱା । ପହୀନନୀୱରଣସ୍ସ, ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଝାନନିକନ୍ତିକସ୍ସ ଚ ଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ପରିବ୍ୟତ୍ତଭାୱତୋ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଅପ୍ପନାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ପୁବ୍ବଭାଗପଞ୍ଞାୟ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱତୋ ଅଭିଞ୍ଞା ନାମ, ତସ୍ମା ୟୋ ଆଦିତୋ କିଲେସେ ଝାନନିକନ୍ତିଞ୍ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲମନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସଝାନନିକନ୍ତି ଚ ଅପ୍ପନାପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ଚିରେନ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ, ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଞ୍ଚ ଝାନଂ ହୋତି । ୟୋ ପନ ସସଙ୍ଖାରେନ କିଲେସାଦିକେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ନ ଚିରେନ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ, ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞଞ୍ଚ । ୟୋ କିଲେସାଦିକେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ସୁଖେନ ଅକିଲମନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ଅପ୍ପନାପରିୱାସଂ ପନ ଚିରାୟତି, ତସ୍ସ ସୁଖପଟିପଦଂ, ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ । ୟୋ ପନ ସୁଖେନେୱ କିଲେସାଦିକେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ସୀଘମେୱ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ସୁଖପଟିପଦଂ, ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସୋ ପନାୟଂ ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାନଂ ଭେଦୋ କିଲେସିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିକାରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ହି ରାଗାଦୟୋ କିଲେସା ତିବ୍ବା ହୋନ୍ତି, ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମକାନି ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ମୁଦୂନି । ୟୋ ଚ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ଅକତାଧିକାରୋ, ତସ୍ସ ପୱତ୍ତଝାନଂ ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ, ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଞ୍ଚ ହୋତି । ତସ୍ସ ହି କିଲେସସମୁଦାଚାରତିବ୍ବତାୟ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ସମିଜ୍ଝନତୋ ପଟିପଦା ଦୁକ୍ଖା ଅସୁଖା, ତସ୍ସେୱ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ମୁଦୁତାୟ ଅଭିଞ୍ଞାପି ଦନ୍ଧା ମନ୍ଦା ଅସୀଘପ୍ପୱତ୍ତିନୀ ହୋତି । ଭୱନ୍ତରେ ୱା ସମଥେ ଅକତାଧିକାରତ୍ତା ପଟିପଦା ଦୁକ୍ଖା, ୱିପସ୍ସନାୟ ଅକତାଧିକାରତ୍ତା ଅଭିଞ୍ଞାପି ଦନ୍ଧା । ୟୋ ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରୀତୋ ହୋତି, ତସ୍ସ କିଲେସାନଂ ଅତିବ୍ବସମୁଦାଚାରତାୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ତିଖୀଣତାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ କତାଧିକାରତାୟ ୟଥାକ୍କମଂ ସୁଖପଟିପଦା, ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଚ ହୋତି । ଭୱନ୍ତରେ କତପରିଚୟସ୍ସ ହି ୟଥା ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠଗନ୍ଥୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ପୟୋଗେନ ସୁପ୍ପୱତ୍ତି ୱାଚୁଗ୍ଗତୋ ଚ ହୋତି, ଏୱଂ ଭାୱନା ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ଇଜ୍ଝତୀତି । ସ୍ୱାୟଂ ଅକତୋ, କତୋ ଚ ଅଧିକାରୋ ସମଥନିସ୍ସିତୋ ପଟିପଦାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ସମାଧିପ୍ପଧାନତ୍ତା ପଟିପଦାୟ । ୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସିତୋ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଞାଣପ୍ପଧାନତ୍ତା ଅପ୍ପନାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟୋ ପନ ତିବ୍ବକିଲେସୋ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ୱିପସ୍ସନାୟମେୱ ୱା କତାଧିକାରୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା, ଖିପ୍ପା ପନ ଅଭିଞ୍ଞା ହୋତି, ତବ୍ବିପରୀତସ୍ସ ସୁଖପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାତି । ତସ୍ମା କିଲେସାନଂ ତିବ୍ବମନ୍ଦଭାୱତୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିଖିଣମୁଦୁଭାୱତୋ, ପୁବ୍ବପରିଚୟସ୍ସ ଚ ସମ୍ଭୱାସମ୍ଭୱୱସେନାତି ଏୱଂ କିଲେସିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିକାରୱସେନ ଇମାସଂ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପିଚ ୟାନି ପରତୋ ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟାନି, ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦାଦୀନି ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚାନି, ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲାନି ଚ ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି, ତେସୁ ୟୋ ଉପଚାରାଧିଗମତୋ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ଚ ଅସପ୍ପାୟସେୱୀ ହୋତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା, ଦନ୍ଧା ଚ ଅଭିଞ୍ଞା ହୋତି । ଉଭୟତ୍ଥ ସପ୍ପାୟସେୱିନୋ ସୁଖା ପଟିପଦା, ଖିପ୍ପା ଚ ଅଭିଞ୍ଞା । ୟୋ ପନ ତତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅସପ୍ପାୟଂ ସେୱିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ସପ୍ପାୟସେୱୀ ହୋତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା, ଖିପ୍ପା ଅଭିଞ୍ଞା । ତବ୍ବିପରୀତସ୍ସ ସୁଖା ପଟିପଦା, ଦନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତଥା ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦାଦିପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସପରିପନ୍ଥତାୟ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା, ୱିପରିୟାୟେନ ଅପରିପନ୍ଥତାୟ ସୁଖା । ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲାନି ଅସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅୱିସଦତାୟ ଦନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞା ହୋତି, ସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ୱିପରିୟାୟତୋ ଖିପ୍ପା ଅଭିଞ୍ଞାତି । କିଞ୍ଚ – ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାତିଭୱନୱସେନ ଏତାସଂ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଣ୍ହାଭିଭୂତସ୍ସ ହି ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି ତସ୍ସା ସମାଧିସ୍ସ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସମଥପଟିପଦାୟ ପରିପନ୍ଥକଭାୱତୋ, ଅନଭିଭୂତସ୍ସ ତଦଭାୱତୋ ସୁଖା । ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତସ୍ସ ଚ ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଦନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞା, ଇତରସ୍ସ ଖିପ୍ପା ଅଭିଞ୍ଞାତି । ସୋ ପନାୟଂ ପଟିପଦାଭେଦୋ କେୱଲଂ ସମଥଭାୱନାୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନସ୍ସ, ମଗ୍ଗାଧିଗମୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନସ୍ସ ପନ ନତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖପଟିପଦାଦିଭେଦୋ । କେଚି ପନ ମଗ୍ଗୱସେନେୱ ତସ୍ସ ପଟିପଦାଦିଭେଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ‘‘ମଗ୍ଗସ୍ସ ହି ଦୁକ୍ଖପଟିପଦାଦିଭାୱେ ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍ଖପଟିପଦାଦିକ’’ନ୍ତି ।
ଅଧିପତିଭେଦାଦୀସୁ ପନ ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟଂ ଚିତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟଂ ୱୀରିୟାଧିପତେୟ୍ୟଂ ୱୀମଂସାଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅଧିପତିଭେଦତୋ, ପରିତ୍ତଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ପରିତ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ, ଅପ୍ପମାଣଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ଅପ୍ପମାଣଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣନ୍ତି ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଭେଦତୋ, ହାନଭାଗିୟଂ ଠିତିଭାଗିୟଂ ୱିସେସଭାଗିୟଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟନ୍ତି ଏୱଂ ହାନଭାଗିୟାଦିଭେଦତୋ ଚ ଚତୁବ୍ବିଧତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ ଚେ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ମୟ୍ହମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟଂ। ଏସ ନୟୋ ‘‘ଚିତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟା’’ଦୀସୁପି । ଅପ୍ପଗୁଣଂ ପନ ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ପରିତ୍ତଂ, ସୁପ୍ପସରାୱମତ୍ତେସୁ ଅୱଡ୍ଢିତାରମ୍ମଣେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ। ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖତୋ ପନ ୟଥାକ୍କମଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ହାନଭାଗିୟାଦିୱିସେସଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି ।
ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦତୋତି କତ୍ଥଚି ପଞ୍ଚ ଝାନଙ୍ଗାନି, କତ୍ଥଚି ଚତ୍ତାରି, କତ୍ଥଚି ତୀଣି, କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱେ, କତ୍ଥଚି ଅପରାନି ଦ୍ୱେତି ଏୱଂ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ସମ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ କାମାୱଚରକୁସଲେ ୱିୟ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ କସ୍ମା ନ ଗହିତୋ । ଇଦମ୍ପି ହି କେୱଲଂ ସମଥାନୁୟୋଗୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ସସଙ୍ଖାରଂ, ମଗ୍ଗାଧିଗମୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧମସଙ୍ଖାରଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଝାନଙ୍ଗସଙ୍ଖାରୟୋଗଭେଦତୋ ଦସୱିଧ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ମଗ୍ଗାଧିଗମୱସେନ ସତ୍ତିତୋ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସାପି ଅପରଭାଗେ ପରିକମ୍ମୱସେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବସ୍ସପି ଝାନସ୍ସ ପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରେନ ୱିନା କେୱଲଂ ଅଧିକାରୱସେନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ଅସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଅଧିକାରେନ ଚ ୱିନା କେୱଲଂ ପରିକମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରେନେୱ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ସସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦତୋ ପଞ୍ଚୱିଧତା ଚ ୱୁତ୍ତାତି ।
କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ୱିପ୍ପହୀନାନି ଏତସ୍ସାତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦ…ପେ॰… ୱିପ୍ପହୀନଂ। ‘‘ଅଗ୍ୟାହିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆହିତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ୱିପ୍ପହୀନ-ସଦ୍ଦସ୍ସେତ୍ଥ ପରୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀହି ୱା ୱିପ୍ପହୀନଂ ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ତେସଂ ପହାୟକଭାୱେନାତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦ…ପେ॰… ୱିପ୍ପହୀନଂ। ତତ୍ଥ କାମେତୀତି କାମୋ, ଛନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦୋ ଚାତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ, ବହଲକାମରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ବ୍ୟାପାଦାଦୀନମତ୍ଥଂ ୱକ୍ଖତି । ୟସ୍ମା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ଅପ୍ପହୀନେସୁ ଝାନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତାନିସ୍ସ ପହାନଙ୍ଗାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ନନୁ ଅଞ୍ଞେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଇମିନା ଝାନେନ ପହୀୟନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ପଞ୍ଚେୱ ପହାନଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ୱିସେସେନ ଝାନନ୍ତରାୟକରତ୍ତା । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱସେନ ହି ନାନାୱିସୟପଲୋଭିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ସମାଧିୟତି । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଭିଭୂତଂ ୱା ନାନାୱିସୟସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହାୟ କାମଧାତୁୟା ପହାନପଟିପଦଂ ନ ପଟିପଜ୍ଜତି, ବ୍ୟାପାଦେନ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ପଟିହଞ୍ଞମାନଂ ନ ସମାହିତଂ ପୱତ୍ତତି, ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଂ ହୋତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚପରେତଂ ଅୱୂପସନ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ଭମତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛାଉପହତଂ ଝାନାଧିଗମପଟିପଦଂ ନାରୋହତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ, ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତମନସିକାରେନ ‘‘ଝାନଂ ସିୟା ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଝାନାଧିଗମପଟିପଦାୟ ଅସଂସିଜ୍ଝନତୋ । ୟତୋ ୱକ୍ଖତି –
‘‘ଭାଗୀ ଅସ୍ସମହଂ ଅଦ୍ଧା, ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ।
ପୱିୱେକସୁଖସ୍ସାତି, କତ୍ୱା ଉସ୍ସାହମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ମା ସମାଧିଆଦୀନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱେନ ୱିସେସେନ ଝାନାଧିଗମସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରଣତୋ ଏତାନେୱ ପହାନଙ୍ଗାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ପଚ୍ଚନୀକା ୟତୋ ପଞ୍ଚ, ସମାଧାଦୀନମେତ୍ଥ ହି ।
ଝାନନ୍ତରାୟିକା ତସ୍ମା, ପହାନଙ୍ଗେ ନିୟାମିତା’’ତି ॥
ଏୱମିଦଂ ପହାନଙ୍ଗୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିତକ୍କ…ପେ॰… ସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କାଦୟୋ ୱଚନତ୍ଥଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ଉପରି ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଇମେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଝାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ଇମାନି ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ନ ଏତେହି ସମନ୍ନାଗତଂ ଅଞ୍ଞଦେୱ ଝାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ନେମିଆଦିଅଙ୍ଗସମୁଦାୟେ ରଥାଦିୱୋହାରୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଝାନଙ୍ଗସମୁଦାୟେ ଝାନୱୋହାରୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଝାନନ୍ତି ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୬୯) । କସ୍ମା ପନ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଫସ୍ସାଦୀସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଇମାନିୟେୱ ପଞ୍ଚ ଝାନଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚୱନ୍ତତାୟ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଚ । ୱିତକ୍କୋ ହି ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପେତି, ୱିଚାରୋ ଅନୁବନ୍ଧତି । ଏୱଂ ଝାନାଧିଗମସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭୂତେହି ତେହି ଅୱିକ୍ଖେପାୟ ସମାଦହିତପୟୋଗସ୍ସ ଚେତସୋ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନା ପୀତି ପୀଣନଂ, ସୁଖଞ୍ଚ ଉପବ୍ରୂହନଂ କରୋତି । ଅଥ ନଂ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ଏତେହି ଅଭିନିରୋପନାନୁବନ୍ଧନପୀଣନଉପବ୍ରୂହନେହି ଅନୁଗ୍ଗହିତା ଏକଗ୍ଗତା ସମାଧାନକିଚ୍ଚେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁୱତ୍ତାପେନ୍ତୀ ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ସମଂ, ସମ୍ମା ଚ ଆଧିୟତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତାୱସେନ ସମଂ, ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ଦୂରୀଭାୱେନ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାଭାୱେନ ସମ୍ମା ଚ ଠପେତୀତି ଏୱମେତେସମେୱ ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚଂ ଆୱେଣିକଂ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ପନ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ଏୱଂ ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚୱନ୍ତତାୟ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଚ ଇମେୟେୱ ପଞ୍ଚ ଝାନଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥିତାତି । ୟଥାହୁ –
‘‘ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚତ୍ତା, କାମାଦିପଟିପକ୍ଖତୋ ।
ସନ୍ତେସୁପି ଚ ଅଞ୍ଞେସୁ, ପଞ୍ଚେୱ ଝାନସଞ୍ଞିତା’’ତି ॥
ଦେସନାକ୍କମତୋ, ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେସୁ ପଠମଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଚ ପଠମଂ, ପଠମଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତିପି ପଠମନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ପନ ନ ଏକନ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଝାନପଟିଲୋମାଦିୱସେନ ସମାପଜ୍ଜନେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ।
ପୁରିମପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସାପି ଅପ୍ପନାକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ୱିତକ୍କୋ ୱିପ୍ପହୀନୋ ଏତସ୍ସ, ତତୋ ୱା ଏତଂ ୱିପ୍ପହୀନନ୍ତି ୱିତକ୍କୱିପ୍ପହୀନଂ। ଭାୱନାୟ ହି ପହୀନତ୍ତା ୱିତକ୍କୋ ଝାନକ୍ଖଣେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଭାୱତ୍ତା ପନ ଉପଚାରଭାୱନାୟ ଚ ତଂ ପହାତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ ପୁରିମଭାଗେ, ପଚ୍ଛାଭାଗେ ଚ ଅପଚ୍ଚନୀକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ।
ନନୁ ଚ ‘‘ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଭାୱତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ କଥଂ ଝାନେନ ଏସ ପହୀୟତି ? ନ ହି କୁସଲେହି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଧମ୍ମସ୍ସ ପହାନଂ ଅତ୍ଥି ରାଗାଦିସଂକିଲିଟ୍ଠାନଂ ପାପଧମ୍ମାନମେତସ୍ସ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଭାୱସ୍ସାପି ଏତସ୍ସ ଓଳାରିକତାୟ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ ଝାନକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିସଭାୱାପାଦନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭାୱନା ହୋତୀତି ତସ୍ସା ବଲେନ ତଂ ଝାନକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତଂ ନିକନ୍ତିୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ ପହୀନଂ ନାମ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ଉପଚାରେନପି ନିକନ୍ତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭୀୟତୀତି ତତ୍ଥପିସ୍ସ ପହାନଂ ସିୟା, ୟଥା ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରେ ନୀୱରଣାନୀତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ନୀୱରଣପ୍ପହାନସ୍ସ ୱିୟ ୱିତକ୍କାରମ୍ମଣିକନିକନ୍ତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ଉପଚାରେନ ସାତିସୟଂ ଅନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ । ସାତିସୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିପ୍ପହାନଂ ଅପ୍ପନାୟ ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୟଦୱୋଚୁମ୍ହା ‘‘ଉପଚାରଭାୱନାୟ ଚ ତଂ ପହାତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ’’ତି, ତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୱିଚାରୱିପ୍ପହୀନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେୟେୱ ପହୀନସ୍ସ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଇଧ ଅପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରୱିପ୍ପହୀନ’’ନ୍ତି ୱିତକ୍କ-ଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଏୱଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିୱିପ୍ପହୀନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ।
ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ୟଂ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱତି, ତଦନତିକ୍କମତୋ । କସିଣାନାପାନେସୁ ହି ପଞ୍ଚେୱ ଝାନାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଅସୁଭକାୟଗତାସତୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ଅନୁପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱଜ୍ଜାନି, ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନନ୍ତି ।
ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ କେୱଲଂ ଆପୋକସିଣାଦୀନମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅସୁଭାଦୀନମ୍ପି ଅପ୍ପନାୱହକମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ସଙ୍ଗହୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭିଭାୟତନୱିମୋକ୍ଖଝାନାନି ପୱତ୍ତାକାରମତ୍ତତୋ ଭିନ୍ନାନି, ଆରମ୍ମଣତୋ ପନ କସିଣାୟତନାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି କସିଣାୟତନଝାନେହେୱ ତାନି ସଙ୍ଗହିତାନି । ‘‘ୟଥାସମ୍ଭୱଂ…ପେ॰… ଅନେକୱିଧ’’ନ୍ତି ୱା ୱଚନେନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେ ସବ୍ବୋପି ଲବ୍ଭମାନକଭେଦୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଅଭିଭାୟତନୱିମୋକ୍ଖଝାନାନି ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ପନ ସରୂପତୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ପଥୱୀକସିଣାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ‘‘ନ ମେତ୍ଥ ଅପ୍ପନାନିବ୍ବତ୍ତନେ ଭାରୋ’’ତି ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦୁତିୟତତିୟୱୀଥିୟଂ, ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମୱୀଥିୟଂ ୱା ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଝାନଂ ଅଭିଭାୟତନଂ ନାମ । ତଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୂ, ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନତାୟ, ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନତାୟ ୱା ଆୟତନନ୍ତି ଅଭିଭାୟତନଂ, ଅଭିଭୱିତବ୍ବଂ ୱା ଅଭିଭୂ, ଆଲମ୍ବଣଂ, ତଂ ଆୟତନମସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ । ଅଥ ୱା ଆଲମ୍ବଣାଭିଭୱନତୋୟେୱ ଅଭିଭୂ, ପରିକମ୍ମଂ, ଞାଣଂ ୱା, ତଂ ଆୟତନଂ କାରଣମସ୍ସାତି ଅଭିଭାୟତନଂ । ପରିକମ୍ମଂ, ଞାଣଂ ୱା ଆଲମ୍ବଣଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଉପଚାରୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଞ୍ଚମୱୀଥିମନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ପଞ୍ଚମୱୀଥିତୋ ପରଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପନ ଅଭିଭୱିତୁକାମତାୟ ନିବ୍ବତ୍ତିତମ୍ପି ଅଭିଭାୟତନଂ ନାମ ନ ହୋତି । ସାମଞ୍ଞଗତିୟା ପନ କସିଣାୟତନମେୱ ହୋତି । ଇମମେୱ ହି ସୀଘତରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତାନି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜତି, ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୪) ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ କସ୍ମା ନ ଗୟ୍ହତି । ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୪) ହି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ଝାନମଭିଭାୟତନନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ସହ ଅପ୍ପନାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି ହି ଇଧ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱା ଉପଚାରଜ୍ଝାନସ୍ସ, କିଂ ତାୱ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସହ ଅପ୍ପନାୟ ନିବ୍ବତ୍ତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ଅସତି ତସ୍ସା ଅସମ୍ଭୱତୋ, ନାପି ଉପଚାରଜ୍ଝାନେନ ସହ ଏକୱୀଥିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ତସ୍ସା ଉପଚାରଭାୱନାପବନ୍ଧସେୱିତବ୍ବଭାୱେନ ତଦା ଅସମ୍ଭୱତୋ, ତସ୍ମା ନାତିଚିରାୟନପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସମୀପିମ୍ହି ସମୀପକାରୀୟୂପଚାରେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଦି ନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ନାତିଚିରପ୍ପୱତ୍ତମଭିଭାୟତନଂ, କଥଂ ତସ୍ସ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାଭେଦୋ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜୱନୱୀଥିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚିରକାଲନିବ୍ବତ୍ତିତାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ଦୁତିୟତତିୟୱୀଥିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତବ୍ବିପରୀତଲକ୍ଖଣତାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅଭିଭାୟତନଂ ନାମ ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତମେୱ, ନେତର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ, ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଦୂରତରଭାୱେନ ‘‘ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ସହ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ।
ଅପିଚ ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଝାନଂ ଅଭିଭୱନକାରଣନିରପେକ୍ଖଂ ୱସିଭାୱବଲେନେୱ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ନ ତଂ ଅଭିଭାୟତନଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅପ୍ପତ୍ତୱସିଭାୱା ପଠମୁପ୍ପନ୍ନାୟେୱ ଅଭିଭାୟତନନ୍ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ‘‘ଅପ୍ପମାଣଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ଅପ୍ପମାଣଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୧୨-୨୧୩) ଅଭିଭାୟତନଦେସନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତଞ୍ହି ଝାନଂ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଞ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତତ୍ତା ପରିତ୍ତମେୱାତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ପଠମଂ ଅଭିଭାୟତନୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନଂ ପଚ୍ଛା ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତମ୍ପି ଅଭିଭାୟତନନାମମେୱ ଲଭତୀତି ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତମଭିଭାୟତନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ଇତରଂ ପରିତ୍ତଂ ।
ଅଥ ୱା ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଉକ୍କଂସଗତିପରିଗ୍ଗହୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନ ୟଂ ବଲୱତରଂ, ତଂ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ବଲୱଭାୱନିବନ୍ଧନଂ ଅପ୍ପମାଣତ୍ତଂ । ବଲୱଭାୱୋ ଚ ପଠମଅପ୍ପନାୱାରତୋ ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମଅପ୍ପନାୱାରାନଂ ବଲୱତାୟ ଅୱସିତାପତ୍ତେପି ଝାନେ ସମ୍ଭୱତୀତି ବଲୱନ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ଇତରଂ ପରିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଅୱସିତାପତ୍ତେପି ଝାନେ ଅପ୍ପମାଣାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ବଲୱଭାୱୋ ନାମ ଉପଚାରସ୍ସ ବଲୱତାୟ ସତି ହୋତି । ଉପଚାରଞ୍ଚ ତଂ ବଲୱଂ, ୟଂ ସହସା ଅପ୍ପନଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଭିଭାୟତନଝାନାନଂ ଉପଚାରୱୀଥିୟା ଅନନ୍ତରଂ ଦୁତିୟୱୀଥିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନସ୍ସ ବଲୱତାୟ ସୟମ୍ପି ବଲୱତରନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣଂ ନାମ ହୋତି । ଦୁତିୟୱୀଥିମତିକ୍କମିତ୍ୱା ତତିୟୱୀଥିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତଦିତରସଭାୱତାୟ ପରିତ୍ତଂ । ତଥା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାନଂ ଚତୁତ୍ଥୱୀଥିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ । ପଞ୍ଚମୱୀଥିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରିତ୍ତନ୍ତି । ଅଥ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟଂ ପଞ୍ଚମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅପ୍ପନାତୋ ଚତୁତ୍ଥଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ବଲୱଭାୱୋତି ତଂୱସେନାପେତ୍ଥ ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତଂ ପନେତଂ ଗଣନତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହୋତି । ୟଥାହ –
‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି, ‘ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଜାନାମି ପସ୍ସାମୀ’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ ହୋତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ଅପ୍ପମାଣାନି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି, ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଜାନାମି ପସ୍ସାମି । ନୀଲାନି ନୀଲୱଣ୍ଣାନି ନୀଲନିଦସ୍ସନାନି ନୀଲନିଭାସାନି, ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଜାନାମି ପସ୍ସାମି । ପୀତାନି ପୀତୱଣ୍ଣାନି ପୀତନିଦସ୍ସନାନି ପୀତନିଭାସାନି । ଲୋହିତାନି ଲୋହିତୱଣ୍ଣାନି ଲୋହିତନିଦସ୍ସନାନି ଲୋହିତନିଭାସାନି । ଓଦାତାନି ଓଦାତୱଣ୍ଣାନି ଓଦାତନିଦସ୍ସନାନି ଓଦାତନିଭାସାନି, ‘ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଜାନାମି ପସ୍ସାମୀ’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୭୩; ୩.୩୩୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୯; ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୨୭-୪୩୪; ୮.୬୫) ।
ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀତି ଅଲାଭିତାୟ ୱା ଅନତ୍ଥିକତାୟ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତେସୁ କେସାଦୀସୁ ପରିକମ୍ମଅପ୍ପନାସଞ୍ଞାୱିରହିତୋ । ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତୀତି ବହିଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠସୁ କସିଣେସୁ, ଚତୂସୁ ଭୂତକସିଣେସୁ ଏୱ ୱା କତପରିକମ୍ମକତାୟ ପରିକମ୍ମୱସେନ ଚେୱ ଅପ୍ପନାୱସେନ ଚ ତାନି ବହିଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠ, ଚତ୍ତାରି ୱା କସିଣରୂପାନି ପସ୍ସତି । ପରିତ୍ତାନୀତି ଅମହନ୍ତାନି । ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି ୟଥା ମହଗ୍ଘସୋ ସମ୍ପନ୍ନଗହଣିକୋ ପୁରିସୋ କଟଚ୍ଛୁମତ୍ତଂ ଭତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଏତ୍ଥ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଏକକବଳମେୱ କରୋତି, ଏୱମେୱ ଞାଣୁତ୍ତରିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିସଦଞାଣୋ ‘‘କିଂ ଏତ୍ଥ ପରିତ୍ତକେ ଆରମ୍ମଣେ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ନାୟଂ ମମ ଭାରୋ’’ତି ତାନି ରୂପାନି ପରିକମ୍ମେନ, ଞାଣେନ ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜତି । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୀଘଂ ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ‘‘ଜାନାମି ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ପନସ୍ସ ପୁବ୍ବାଭୋଗୋ କଥିତୋ, ତଦାଗମନତୋ ଚ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରୋ । ଇତରଥା ଅନେନ ଆଭୋଗମତ୍ତେ କଥିତେ ତେନ ସାଧିତବ୍ବଂ ଝାନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅଭିଭାୟତନଦେସନାୱାୟଂ ଝାନୱିସୟାତି । ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୱସେନ ଝାନକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତମଭିଭୱନାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାଭୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ –
‘‘ଇମିନା ପନସ୍ସ ଆଭୋଗୋ କଥିତୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ, ନ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୪୯; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୮.୬୫) ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦୁତିୟେ ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀତି ପରିସୁଦ୍ଧାପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାନି । ପରିସୁଦ୍ଧାନି ହି ନୀଲାଦୀନି ସୁୱଣ୍ଣାନି, ଅପରିସୁଦ୍ଧାନି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାନି ।
ତତିୟେ ଅପ୍ପମାଣାନୀତି ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପମାଣାନି ୱିପୁଲାନି ଖଲମଣ୍ଡଲାଦୀନି । ୱଡ୍ଢନୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣତା ନ ଗହିତା କସିଣୱଡ୍ଢନସ୍ସ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ । କସିଣସ୍ସ ହି ଦ୍ୱେ ୱଡ୍ଢନଭୂମିୟୋ ଉପଚାରଭୂମି, ଅପ୍ପନାଭୂମି ୱା । ତତ୍ଥ ନ ତାୱ ଇଧ ଉପଚାରଭୂମିୟଂ ୱଡ୍ଢନଂ ସମ୍ଭୱତି । ନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସମକାଲଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଝାନେ କୁତୋ ତସ୍ସ ଓକାସୋତି, ନାପି ଅପ୍ପନାଭୂମିୟଂ । ୱଡ୍ଢିତସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନଝାନାରମ୍ମଣତା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ସଭାୱମହନ୍ତାନେୱ ଆଲମ୍ବଣାନି ଇଧ ଅପ୍ପମାଣାନୀତି ଅଧିପ୍ପେତାନି । କେଚି ପନ ‘‘ୱଡ୍ଢିତୱସେନେୱ ଅପ୍ପମାଣାନୀତି ଗହେତ୍ୱା ପଠମଂ ଅଭିଭୱନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅଭିଭୱନିଚ୍ଛାୟ ସତି ଅଭିଭୱନାକାରେନ ପୱତ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଅପ୍ପନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତନିମିତ୍ତେସୁ ଇଦଂ ଅଭିଭାୟତନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଚତୁତ୍ଥେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ୟଥା ନାମ ସମ୍ପନ୍ନଗହଣିକୋ ମହଗ୍ଘସୋ ପୁରିସୋ ଏକଂ ଭତ୍ତୱଡ୍ଢିତକଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘‘ଅଞ୍ଞୋପି ହୋତୁ, ଅଞ୍ଞୋପି ହୋତୂ’ତି କିଂ ଏସ ମୟ୍ହଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ନ ତଂ ମହନ୍ତତୋ ପସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ଞାଣୁତ୍ତରୋ ୱିସଦଞାଣୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘‘କିଂ ଏତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନୟିଦଂ ଅପ୍ପମାଣ’ନ୍ତି ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାକରଣେ ଭାରୋ’’ତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି ।
ପଞ୍ଚମେ ନୀଲାନି…ପେ॰… ନୀଲନିଭାସାନୀତି ଏତାନି ପରିୟାୟନାମାନୀତି ତତ୍ଥ ‘‘ନୀଲାନୀ’’ତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତକେୟେୱ ପନ ୱୁତ୍ତେ ତଂୟୋଗତୋ ତବ୍ବୋହାରେନ ଗୁଣୟୁତ୍ତେପି ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ନୀଲୱଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱଣ୍ଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ହି ବହୁବ୍ବୀହିୱସେନ ଗୁଣୋପି ପସଙ୍ଗୋ ହୋତୀତି ‘‘ନୀଲନିଦସ୍ସନାନୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ। ନିଦସ୍ସିତବ୍ବଞ୍ହି ନିଦସ୍ସନଂ, ଚକ୍ଖୁନା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ରୂପଂ । ତତୋ ସେତାଦିନିୱାରଣତ୍ଥଂ ନୀଲ-ସଦ୍ଦେନ ସହ ସମାସୋ କତୋତି ଅପଞ୍ଞାୟମାନଚୀୱରାନି ଅସମ୍ଭିନ୍ନୱଣ୍ଣାନି ଏକନୀଲାନେୱ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ନୀଲନିଭାସାନୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଓଭାସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନୀଲୋଭାସାନି ନୀଲପ୍ପଭାୟୁତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ତେସଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘ପୀତାନୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠସୁ ଚେତେସୁ ପୁରିମଂ ଅଭିଭୱନାକାରେନ ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ଅଟ୍ଠପି କସିଣାନି ପରିତ୍ତାନି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟଂ ତଥା ଅପ୍ପମାଣାନି । ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାନିୟେୱ ଦ୍ୱେ ୱଣ୍ଣାଭୋଗସହିତାନି ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନ ପନ ୱଣ୍ଣକସିଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ।
ପଞ୍ଚମାଦୀନି ପନ ତେସୁ କତାଧିକାରେ ସନ୍ଧାୟ ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣୱସେନେୱ ଦେସିତାନି । ନ ହି ତେସଂ ଅଭିଭୱନସ୍ସ ପରିତ୍ତତା, ଅପ୍ପମାଣତା ୱା କାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ସୁୱିସୁଦ୍ଧନୀଲାଦିଭାୱୋ । ତତ୍ଥ ହି ତେ କତାଧିକାରାତି । ନନୁ ଚ ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାନି ୱା ହୋନ୍ତୁ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ୱା, ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣୱସେନେୱ ଇମାନି ଅଭିଭାୟତନାନି ଦେସିତାନୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୪୯; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୮.୬୫) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଂ ପନ ଆଗମେ ଅଭିଭାୟତନାନଂ ଅଞ୍ଞଥା ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି –
‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଏକୋ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି, ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ଏକୋ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି, ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୭୩; ୩.୩୩୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୯; ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୨୭-୪୩୪; ୮.୬୫) –
ଏୱଂ ଚତ୍ତାରିୟେୱ ଅଭିଭାୟତନାନି ଆଗତାନି, ତସ୍ମା ତଦଟ୍ଠକଥାସୁ ୱଣ୍ଣାଭୋଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣତାୱସେନେୱ ଇମେସଂ ଦେସିତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣତା ହି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଅଭିଭୱନସ୍ସ କାରଣଂ ୱଣ୍ଣାଭୋଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପୀତି । ନନୁ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୱଣ୍ଣାଭୋଗସହିତାନିୟେୱ ତତ୍ଥ ଗହିତାନୀତି ? ତଂ ନ, ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି, ସହିତାନି ଚ ସବ୍ବାନି ପରିତ୍ତାନି ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ପରିତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତଥା ‘‘ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ୱିସିଟ୍ଠାନଂ ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନଂ, ସହିତାନଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ମନସିକାରୋ, ନ ଏକଜ୍ଝଂ, ୱିସୁଂୟେୱ ତେସଂ ମନସିକାରୋ । ୟଦି ଏୱଂ ୱିସୁଂ କଥମେକତ୍ତନ୍ତି ? ପରିତ୍ତଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣ-ଗ୍ଗହଣମତିରିଚ୍ଚତି ଅୱସିଟ୍ଠୋତି ? ନାତିରିଚ୍ଚତି ପରିୟାୟଦେସନାଭାୱତୋ । ଅତ୍ଥି ହି ଏସ ପରିୟାୟୋ, ୟଦିଦଂ ୱଣ୍ଣାଭୋଗଜନିତାଜନିତଂ ୱିସେସଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିତ୍ତଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକତ୍ତଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ପରିତ୍ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଦନ୍ତୋଗଧମେୱ ପଭେଦଂ ୱିନେୟ୍ୟୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ତାନି ଚ କଦାଚି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆୱଜ୍ଜିତାନି ହୋନ୍ତି, ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି, ସହିତାନି ଚ ୱିସୁଂ ମନସି କତ୍ୱା ଉଭୟତ୍ଥାପି ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତପରିତ୍ତାଭିଭୱନେ, ତଂସହିତପରିତ୍ତାଭିଭୱନେ ଚ ପରିତ୍ତାଭିଭୱନସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକତ୍ତଂ କତନ୍ତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି, ସହିତାନି ଚ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନି । ଅତ୍ଥି ହି ଉଭୟତ୍ଥାଭିଭୱନୱିସେସୋତି । ହୋତୁ ତାୱ, ଏୱଂ ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପାଠୱିସେସତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପାଠଭେଦେ ପନ କୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସୁତ୍ତନ୍ତେ ହି ପଠମୱିମୋକ୍ଖଂ ଦ୍ୱେଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଠମଦୁତିୟଅଭିଭାୟତନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାନମ୍ପି ଅଭିଭୱନପରିୟାୟୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତି ଅଭିଭାୟତନଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତିୟଚତୁତ୍ଥଅଭିଭାୟତନେସୁ ଦୁତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ, ୱଣ୍ଣାଭିଭାୟତନେସୁ ତତିୟୱିମୋକ୍ଖୋ ଚ ଅଭିଭୱନପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ଇଧ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାଭିଭାୟତନାନି ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିମୋକ୍ଖେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଭିଭାୟତନାନି କଥିତାନି । ସବ୍ବାନି ଚ ୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚାନି ୱିମୋକ୍ଖଦେସନାୟ ୱୁତ୍ତାନି, ତଦେତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତି ସୁତ୍ତେ ଆଗତସ୍ସ ଅଭିଭାୟତନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅୱଚନତୋ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚସାଧାରଣୱଚନଭାୱତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତଂ ଏୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତେହି ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପାଠଭେଦେ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥ କିମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନନୁ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ‘‘କସ୍ମା ପନ ୟଥା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ ଏକୋ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ପରିତ୍ତାନୀ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ଚତୂସୁପି ଅଭିଭାୟତନେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞିତାୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନ ତଂ ତସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ, ଅଥ ଖୋ କତ୍ଥଚି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି, ତସ୍ସ ଚ କାରଣୱଚନଂ । ତେନେୱ ହି ତତ୍ଥ ୱା ଇଧ ୱା ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନିୟେୱ ଅଭିଭୱିତବ୍ବାନୀ’’ତି ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଅନଭିଭୱନୀୟତା ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ୱିୟ ଅୱିଭୂତତ୍ତା । ନ ହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭୂତଭାୱମନ୍ତରେନ ଞାଣୁତ୍ତରାନଂ ଆରମ୍ମଣାଭିଭୱନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି । ନନୁ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପାଠଦ୍ୱୟୱିସେସସ୍ସ ଦେସନାୱିଲାସୋ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୱତ୍ଥାନୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଦେସନାୱିଲାସୋ ହି ନାମ ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ପରିୟାୟସ୍ସ ୱିଭାୱନଂ, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅଭିଭାୟତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନସ୍ସ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାୱସପ୍ପୱତ୍ତଜୱନୱୀଥିସମନନ୍ତରମେୱ ପିତୁଅଙ୍କେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ଦାରକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ନିରାସଙ୍କମେୱ ହୁତ୍ୱା ପଠମକପ୍ପନା ୱିୟ ଚ ଲହୁଂ ଅୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁପଞ୍ଚଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ଅନୋସକ୍କିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିରତିୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଞ୍ହି କସିଣାୟତନୱସେନ ୱା ଅଭିଭାୟତନୱସେନ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା, ଆରମ୍ମଣେ ଅଧିମୁତ୍ତତାୟ ଚ ‘‘ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘କେନଟ୍ଠେନ ପନ ୱିମୋକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ? ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ । କୋ ଅୟଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ ନାମ ? ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଚ ଅଭିରତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୮) ।
ୟଦି ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତମେୱ ୱିମୋକ୍ଖୋ, କଥମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଚତୁକ୍କେ ପରିତ୍ତତା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା । ଅୱସିତାପତ୍ତଞ୍ହି ଝାନଂ ପରିତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ, ପରିପୁଣ୍ଣୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପରିତ୍ତଭାୱେନ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ, ନ ଇତରଂ । ଇତରଂ ପନ ୟଦି କସିଣାୟତନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, କସିଣାୟତନଂ । ଅଥ ଅଭିଭାୟତନୱସେନ, ଅଭିଭାୟତନମେୱାତି । କେଚି ପନ ‘‘ପଠମଅପ୍ପନାତୋ ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମାୟ ପଟିପକ୍ଖତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା କସିଣାୟତନୱସେନ, ଅଭିଭାୟତନୱସେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଠମକପ୍ପନଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସଂ ୱିମୋକ୍ଖୋୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ତଂ ପନେତଂ ଗଣନତୋ ତିୱିଧଂ । ୟଥାହ –
‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି, ସୁଭନ୍ତେୱ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୭୪; ୩.୩୩୯; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯) ।
ତତ୍ଥ ରୂପୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କେସାଦୀସୁ ଉପ୍ପାଦିତଂ ରୂପଜ୍ଝାନଂ ରୂପଂ, ତଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ । ରୂପାନି ପସ୍ସତୀତି ବହିଦ୍ଧାପି ନୀଲକସିଣାଦିରୂପାନି ଝାନଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତି । ଇମିନା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧୱତ୍ଥୁକେସୁ କସିଣେସୁ ଝାନପଟିଲାଭୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନରୂପସଞ୍ଞୀ, ଅତ୍ତନୋ କେସାଦୀସୁ ଅନୁପ୍ପାଦିତରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ବହିଦ୍ଧା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧାୱ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନତା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସୁୱିସୁଦ୍ଧେସୁ ନୀଲାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ଝାନାନି ଦସ୍ସିତାନି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟଂ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ଆଭୋଗୋ ନତ୍ଥି, ୟୋ ପନ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ସୁଭକସିଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱିହରତି, ସୋ ୟସ୍ମା ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିହରତି, ତଥା ଦୁତିୟାଦୀନି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଦେସନା କତାତି । ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ପନ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧୨) ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱସେନ ସୁଭୱିମୋକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ ୱିସୁଂୟେୱ ଆଗତତ୍ତା ତଂ ନୟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସୁନୀଲକାଦିୱସେନେୱ ସୁଭୱିମୋକ୍ଖୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୋତି ଇଧାପି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱ ୱିମୋକ୍ଖଝାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ହୀନାଦିଅନୁରୂପଂ । ପଠମଜ୍ଝାନଞ୍ହି ହୀନଂ କପ୍ପସ୍ସ ତତିୟଭାଗାୟୁକେ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜେ ଉପପତ୍ତିଂ ନିପ୍ଫାଦେତି, ମଜ୍ଝିମଂ ଉପଡ୍ଢକପ୍ପାୟୁକେ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତେ, ପଣୀତଂ ଏକକପ୍ପାୟୁକେ ମହାବ୍ରହ୍ମେ । ତଥା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ, ତତିୟଜ୍ଝାନଞ୍ଚ ହୀନଂ ଦ୍ୱିକପ୍ପାୟୁକେ ପରିତ୍ତାଭେ, ମଜ୍ଝିମଂ ଚତୁକପ୍ପାୟୁକେ ଅପ୍ପମାଣାଭେ, ପଣୀତଂ ଅଟ୍ଠକପ୍ପାୟୁକେ ଆଭସ୍ସରେ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ହୀନଂ ସୋଳସକପ୍ପାୟୁକେ ପରିତ୍ତାସୁଭେ, ମଜ୍ଝିମଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକପ୍ପାୟୁକେ ଅପ୍ପମାଣସୁଭେ, ପଣୀତଂ ଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପାୟୁକେ ସୁଭକିଣ୍ହେ । ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ପନ ତିୱିଧମ୍ପି ପଞ୍ଚକପ୍ପସତାୟୁକେ ୱେହପ୍ଫଲେ ଉପପତ୍ତିଂ ନିପ୍ଫାଦେତି, ତଦେୱ ତିତ୍ଥିୟେହି ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ଭାୱିତଂ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତାୟୁକେୟେୱ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ । ଅନାଗାମୀହି ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦିକାଲେ ପଚ୍ଛାପି ଭାୱିତଂ ସଦ୍ଧାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିମୁତ୍ତତାନୁକ୍କମେନ ୟଥାକ୍କମଂ ସହସ୍ସଦ୍ୱିସହସ୍ସଚତୁସହସ୍ସଅଟ୍ଠସହସ୍ସସୋଳସସହସ୍ସକପ୍ପାୟୁକେସୁ ଅୱିହାଅତପ୍ପାସୁଦସ୍ସାସୁଦସ୍ସୀଅକନିଟ୍ଠନାମକେସୁ ପଞ୍ଚସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପପତ୍ତିଂ ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ଏୱମେତଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ସୋଳସରୂପାୱଚରବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦକନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥାନୁରୂପଂ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ।
ୟସ୍ମା ପନ ରୂପଭୱେପି ପୱତ୍ତିୟଂ ଲଭିତବ୍ବା ଉପଭୋଗସମ୍ପତ୍ତି କାମାୱଚରସ୍ସେୱ ଫଲଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ‘‘ଭୱଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିପ୍ଫାଦେତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଉପପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ମହାକପ୍ପସ୍ସ ୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ପନ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୱସେନ । ନ ହି ତତ୍ଥ ଇତରୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ସମ୍ଭୱତି ଏକକପ୍ପେପି ଅୱିନାସାଭାୱେନ ମହାକପ୍ପସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗେୟେୱ ତସ୍ସ ସଣ୍ଠହନତୋ ।
ରୂପାୱଚରକୁସଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅରୂପାୱଚରକୁସଲୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ଅରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସାୱକାସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ତନ୍ନିଦ୍ଦେସତ୍ଥମାହ ‘‘ସେସେସୁ ପନା’’ତିଆଦି । ଆକାସକସିଣୱଜ୍ଜିତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି କସିଣସ୍ସ ଉଗ୍ଘାଟନତୋ ଲଦ୍ଧମାକାସଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସଂ । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନମାହ । ତଞ୍ହି ଦୁତିୟାରୁପ୍ପସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବାକାରେନ, ରୂପନିମିତ୍ତଦଣ୍ଡାଦାନସମ୍ଭୱଦସ୍ସନାଦିନା ସବ୍ବେନ ରୂପଧମ୍ମେସୁ, ପଥୱୀକସିଣାଦିରୂପନିମିତ୍ତେସୁ ତଦାରମ୍ମଣଜ୍ଝାନେସୁ ଚ ଦୋସଦସ୍ସନାକାରେନ, ତେସୁ ଏୱ ୱା ରୂପନିମିତ୍ତେସୁ ନିକନ୍ତିପ୍ପହାନଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାଦିନା ଆକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବାସଂ, କୁସଲାଦିଭେଦେନ ଅନୱସେସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପସଞ୍ଞାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଞ୍ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ । ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମ୍ପି ହି ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି କସିଣରୂପଂ ପୁରିମପଦଲୋପେନ ‘‘ଦେୱେନ ଦତ୍ତୋତି, ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଇଧ ରୂପେ ରୂପଜ୍ଝାନେ ତଂସହଗତସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞାତି ଗହିତା, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ରୂପସଞ୍ଞଂ, ରୂପନାମୱନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂଗହିତେନ ପଥୱୀକସିଣାଦିଭେଦସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚେତଂ ନାମନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ରୂପସଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତି ହି ସରୂପେକସେସୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ସମତିକ୍କମାତି ୱିରାଗା, ନିରୋଧା ଚ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଏତାସଂ କୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ପଞ୍ଚଦସନ୍ନଂ ଝାନସଙ୍ଖାତାନଂ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ, ଏତେସଞ୍ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦିୱସେନ ନୱନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତାନଂ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ଅନୱସେସାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଚ, ତେସୁ ଏୱ ୱା ନିକନ୍ତିପ୍ପହାନଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାଦିନା ଆକାରେନ ୱିରାଗା, ନିରୋଧା ଚ ଜିଗୁଚ୍ଛନତୋ ଚେୱ ତପ୍ପଟିବନ୍ଧଛନ୍ଦରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାୟ ସହଗତଂ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତଂ । ନ ହି ସକ୍କା ସବ୍ବସୋ ଅନତିକ୍କନ୍ତରୂପସଞ୍ଞେନ ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁନ୍ତି ।
ନ କେୱଲଂ ଏତାସଂୟେୱ ସମତିକ୍କମନତୋ ଇଦଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ପଟିଘସଞ୍ଞାଦୀନମତ୍ଥଙ୍ଗମାଦିତୋପୀତି ଆହ ‘‘ପଟିଘସଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ, ରୂପାଦୀନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣାନଂ ପଟିଘାତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମୋଧାନସଙ୍ଖାତେନ ପଟିହନନେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା, ରୂପସଞ୍ଞାଦିଦ୍ୱିପଞ୍ଚସଞ୍ଞାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ –
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ପଟିଘସଞ୍ଞା ? ରୂପସଞ୍ଞା ସଦ୍ଦସଞ୍ଞା ଗନ୍ଧସଞ୍ଞା ରସସଞ୍ଞା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଞ୍ଞା, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ପଟିଘସଞ୍ଞାୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୩) ।
ତାସଂ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକଭୂତାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ପହାନା ଅସମୁପ୍ପାଦା ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନନୁ ଚ ଏତା ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସମାପନ୍ନସ୍ସାପି ନ ସନ୍ତି । ନ ହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିସମାପନ୍ନକାଲେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ୟଥା ପନ ‘‘ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପସଂସାୱସେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପହୀନାନମ୍ପି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ, ‘‘ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ ପହାନା ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତା ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଠମମଗ୍ଗେୟେୱ ପହୀନାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଦୁତିୟମଗ୍ଗେ ଚ ୱଚନଂ, ଏୱମେୱ ଇମସ୍ମିଂ ଝାନେ ପଟିପଜ୍ଜନକାନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପସଂସାୱସେନ ଏତାସଂ ଏତ୍ଥ ୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା କିଞ୍ଚାପି ତା ରୂପାୱଚରସମାପନ୍ନସ୍ସାପି ନ ସନ୍ତି, ନ ପନ ପହୀନତ୍ତା ନ ସନ୍ତି । କିଞ୍ଚରହି ପଚ୍ଚୟାଭାୱେନ । ନ ହି ରୂପାୱଚରଭାୱନା ରୂପୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ରୂପାୟତ୍ତା ଏୱ ତାସଂ ପୱତ୍ତୀତି । ଅରୂପଭାୱନା ପନ ରୂପୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘ତା ଏତ୍ଥ ପହୀନା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ହି ଏତାସଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାୟେୱ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ କଣ୍ଟକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା । ଇଧ ଚ ପହୀନତ୍ତା ଏୱ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୱଚନାଦୀହି, ‘‘ୟେ ତେ ସନ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖା ଅତିକ୍କମ୍ମ ରୂପେ ଅରୂପା’’ତିଆଦିନା ଚ ଆନେଞ୍ଜତା, ସନ୍ତୱିମୋକ୍ଖତା ଚ ୱୁତ୍ତା ।
ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନନ୍ତି ନାନତ୍ତେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତାନଂ, ନାନତ୍ତାନଂ ୱା ସଞ୍ଞାନଂ, ୱୁତ୍ତାୱସେସାନଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସକାମାୱଚରସଞ୍ଞାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତା ଏୱ ହି –
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ? ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ମନୋଧାତୁସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱା ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନା ସଞ୍ଜାନିତତ୍ତଂ, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୪) –
ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ତା ପନ ୟସ୍ମା ରୂପସଦ୍ଦାଦିଭେଦେ ନାନତ୍ତେ ନାନାସଭାୱେ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚ ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱେ ଅକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକିରିୟସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସପ୍ପଭେଦା ନାନାସଭାୱା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସା, ତସ୍ମା ‘‘ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅମନସିକାରାତି ସବ୍ବସୋ ଅନାୱଜ୍ଜନା ଅସମନ୍ନାହାରା ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁ ଜୱନପଟିପାଦକେନ ୱା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅକରଣା ଠପେତ୍ୱା କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସଂ ନାନାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅସଙ୍ଖରଣତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ହି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାମନସିକାରହେତୂନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମତିକ୍କମୋପି ୱୁତ୍ତୋ, ରୂପଜ୍ଝାନେ ପନ ତଦଭାୱତୋ ‘‘ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ସମତିକ୍କମାଦୀନଂ କିଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟସ୍ମା ରୂପସଞ୍ଞା, ପଟିଘସଞ୍ଞା ଚ ଇମିନା ଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଭୱେପି ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଅରୂପସଞ୍ଞାୟ ଭାୱନାୟ ଅଭାୱେ ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପତ୍ତିରହାନଂ ରୂପସଞ୍ଞାପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତି, ତାୱ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିୟମାନତ୍ତା, ପଗେୱ ପନ ଇମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନକାଲେ, ତସ୍ମା ‘‘ସମତିକ୍କମା, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା’’ତି ଉଭୟଥାପି ତାସଂ ଅଭାୱୋୟେୱ ଦସ୍ସିତୋ । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାସୁ ପନ ୟା ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଏକନ୍ତରୂପନିସ୍ସିତତ୍ତା, ତା ଅନୋକାସତାୟ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅରୂପଭାୱନାୟ ନିୱାରିତତ୍ତା, ଅନିୱାରିତତ୍ତା ଚ କାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାସଂ ଅମନସିକାରୋ ଅନାୱଜ୍ଜନଂ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ଜୱନପଟିପାଦକେନ ୱା ଭୱଙ୍ଗମନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅକରଣଂ ଅପ୍ପୱେସନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ର ପୱତ୍ତମାନାନମ୍ପି ହି ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ତାସଂ ଅମନସିକାରୋୟେୱ ଇତରଥା ଝାନସମାପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ଇତି ସଙ୍ଖେପତୋ ‘‘ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବରୂପାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା’’ତି ସବ୍ବେସଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପହାନଂ, ଅମନସିକାରୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ତୀହି ପନେତେହି ସମାଧିସ୍ସ ଥିରଭାୱୋ କଥିତୋତି ।
ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାସହଗତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନାସ୍ସ ଅନ୍ତୋତି ଅନନ୍ତଂ, ଅନନ୍ତଂ ଆକାସଂ ଆକାସାନନ୍ତଂ, କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସଂ, ଅନନ୍ତତା ପନ ଉପ୍ପାଦୱୟନ୍ତାଭାୱତୋ ଅନନ୍ତମନସିକାରୱସେନ ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ଏତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନ୍ତୋ, ୱୟନ୍ତୋ ୱା ପଞ୍ଞାୟତି ଅସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା । ସଭାୱଧମ୍ମୋ ହି ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନତୋ, ହୁତ୍ୱା ଚ ୱିନସ୍ସନତୋ ଉପ୍ପାଦୱୟନ୍ତପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ନେତରୋ । ନ ଚ ପନେତଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତମନ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅଥ ଖୋ ରୂପୱିୱେକମତ୍ତସ୍ସେୱ ଗହଣେନ ଅନନ୍ତଫରଣାକାରେନେୱ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ଉପ୍ପାଦୱୟନ୍ତୱିରହତୋ ମନସିକାରୱସେନ ୱା ଏତମନନ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନନ୍ତାକାସ’’ନ୍ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅନନ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପରନିପାତୱସେନ ‘‘ଆକାସାନନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆକାସାନନ୍ତମେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ ସଂୟୋଗପରସ୍ସ ତ-କାରସ୍ସ ଚ-କାରଂ କତ୍ୱା, ତଦେୱ ଆୟତନଂ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଦେୱାୟତନଂ ୱିୟାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପନାପତ୍ତା ସଞ୍ଞା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞା, ତାୟ ସହଗତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାସହଗତଂ। ଅଥ ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚଂ ଆୟତନମସ୍ସା ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାୟ ସଞ୍ଞାୟାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନା, ସାୟେୱ ସଞ୍ଞା, ତାୟ ଝାନଂ ସହଗତନ୍ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାସହଗତଂ ।
ୱିଞ୍ଞାଣ…ପେ॰… ସହଗତନ୍ତି ୟଦେତଂ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଂସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା ଉପ୍ପାଦାଦିଅନ୍ତୱନ୍ତମ୍ପି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅନନ୍ତାକାସେ ଫରଣତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଆରବ୍ଭ ଅନ୍ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତମନସିକାରତୋ ୱା ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତଂ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣାନଞ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ-ସଦ୍ଦୋ ତଦତ୍ଥେ ନିରୂଳ୍ହୋ ଆ-କାର ନ-କାରଲୋପୋତି ୱା କତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱକ୍ଖତି –
‘‘ୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତମିଚ୍ଚେୱଂ, ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପନିଦଂ ସିୟା’’ତି ।
ଅଥ ୱା ଦୁତିୟାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅଞ୍ଚିତବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପାପୁଣିତବ୍ବନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚଂ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ ।
ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା…ପେ॰… ସହଗତନ୍ତି ନାସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅକିଞ୍ଚନଂ, ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅୱସିଟ୍ଠଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତି ହି ଭଙ୍ଗମତ୍ତେପି ତସ୍ସ ସକିଞ୍ଚନତା ସିୟା । ଅକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଭାୱୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ନେୱସଞ୍ଞା…ପେ॰… ସହଗତନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମଝାନେସୁ ୱିୟ ଓଳାରିକାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ନେୱସ୍ସ ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି ନେୱସଞ୍ଞଂ, ସୁଖୁମାୟ ଚ ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥିତାୟ ନାସ୍ସ ସଞ୍ଞା ନତ୍ଥୀତି ନାସଞ୍ଞଂ, ନେୱସଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ ନାସଞ୍ଞଞ୍ଚେତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞଂ, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞନାସଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ୱଚନସୋଭନତ୍ଥଂ ପନ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ନେୱସ୍ସ ସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ଏକଜ୍ଝଂ ବହୁବ୍ବୀହିସମାସୱସେନ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନତ୍ତାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସଞ୍ଞାସହଗତଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞାସହଗତଂ। ଅଥ ୱା ସଞ୍ଞାୟେୱ ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚକରଣେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନେୱସଞ୍ଞା, ଉଣ୍ହୋଦକେ ତେଜୋଧାତୁ ୱିୟ ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ନାସଞ୍ଞାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା, ସା ଏୱ ସେସଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତାୟ, ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଏୱ ୱା ଆୟତନନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଭୂତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସହଗତନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞାସହଗତଂ ।
ୟଥାନୁରୂପଂ…ପେ॰… ନିପ୍ଫାଦକନ୍ତି ‘‘ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟା ପଠମଂ, ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟା ଦୁତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପୱସେନ ଚତୂସୁ ଅରୂପଭୂମୀସୁ ଉପପତ୍ତିସାଧକଂ । ତାସୁ ପନ ପଠମା ୱୀସତିସହସ୍ସକପ୍ପାୟୁକା ହୋତି, ଦୁତିୟା ଚତ୍ତାଲୀସସହସ୍ସକପ୍ପାୟୁକା, ତତିୟା ସଟ୍ଠିସହସ୍ସକପ୍ପାୟୁକା, ଚତୁତ୍ଥା ପନ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସକପ୍ପାୟୁକାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅରୂପାୱଚରକୁସଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂ ତିୱିଧମ୍ପି ଲୋକିୟକୁସଲଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇତରଂପନା’’ତିଆଦି । ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ, ସୋ ତିୱିଧୋ – ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ଭାଜନଲୋକୋତି । ତତୋ ଇଦଂ ଉତ୍ତରତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଚତ୍ତାରୋପି ହି ମଗ୍ଗା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତସଙ୍ଖାରଲୋକତୋ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଅନାସୱଭାୱେନ । ସତ୍ତଲୋକେସୁ ଚ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଅନରିୟଲୋକତୋ ଉତ୍ତରତି, ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ସୋତାପନ୍ନଲୋକତୋ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିଲୋକତୋ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅନାଗାମିଲୋକତୋ ଉତ୍ତରତି । ଭାଜନଲୋକେସୁ ପନ ପଠମମଗ୍ଗୋ ଅପାୟଲୋକତୋ ଉତ୍ତରତି, ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ କାମଲୋକେକଦେସତୋ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ସକଲକାମଲୋକତୋ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ରୂପାରୂପଲୋକତୋ ଉତ୍ତରତି । ଇତି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ତିୱିଧଲୋକତୋ ଉତ୍ତରତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ, କୁଚ୍ଛିତସଲନାଦିତୋ ପନ କୁସଲଂ, ଚିନ୍ତନାଦିତୋ ଚିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଚିତ୍ତଂ। ଫଲଂ ପନ ଲୋକତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ଉଭୟମ୍ପି ୱା ସହ ନିବ୍ବାନେନ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତଲୋକତୋ ଉତ୍ତରଂ ୱିସିଟ୍ଠତରନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ୟଥାହ ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।
ନିୟତାନିୟତୱତ୍ଥୁକଭେଦତୋତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ପରତୋଘୋସପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅରୂପଭୱେ ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥୀତି ତଂ ନିୟତୱତ୍ଥୁକଂ, ଇତରଂ ପନ ସତ୍ତୱିଧମ୍ପି ପରତୋଘୋସଂ ୱିନାପି ୱିପସ୍ସନାବଲେନେୱ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ ତତ୍ଥାପି ସମ୍ଭୱତୀତି ଅନିୟତୱତ୍ଥୁକଂ ।
ତୀହି…ପେ॰… ତିୱିଧନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱତୋ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖସଙ୍ଖାତାହି ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ତୀହି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାହି ପତ୍ତବ୍ବତୋ ଇଦଂ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ତିୱିଧଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତନ୍ତି । କତମେ ପନ ତେ ଲୋକୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖାତି ? ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା । ୟଥାହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗା ଚତ୍ତାରି ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ଅୟଂ ଅନାସୱୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧୩) । ଇମାନି ହି ସଂକିଲେସଧମ୍ମେହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖା ନାମ । ତାନି ପନ ପଚ୍ଚେକଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅପ୍ପଣିହିତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ତିୱିଧାନି । ୟଥାହ ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିମୋକ୍ଖା – ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅପ୍ପଣିହିତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯) । ଇଧ ପନ କୁସଲାଧିକାରତ୍ତା ଚତୁମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତାୟେୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତା ।
ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମଲାଭୋ ଚ ନେସଂ ଆଗମନତୋ, ସଗୁଣତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଆଗଚ୍ଛତି ମଗ୍ଗୋ, ଫଲଞ୍ଚ ଏତେନାତି ଆଗମନଂ। ତଞ୍ହି ଦୁୱିଧଂ ମଗ୍ଗାଗମନଂ, ଫଲାଗମନଞ୍ଚ । ତେସୁ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗାଗମନଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଫଲାଗମନଂ। ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ମଗ୍ଗାଗମନଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ଫଲସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଫଲାଗମନଂ । ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ମଗ୍ଗାଗମନଂ ଗହିତନ୍ତି । ତତୋ ଆଗମନତୋ । ସଗୁଣତୋତି ସଭାୱତୋ । ଆରମ୍ମଣତୋତି ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମତୋ ।
ୟୋ ହି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭତି, ତସ୍ସ ସା ଅନୁପସ୍ସନା ଅସୁଞ୍ଞତ୍ତକରାନଂ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସପଚ୍ଚୟାନଂ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଭାୱେନ ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ୟାଥାୱତୋ ଗହଣତୋ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନା ନାମ ହୋତି । ତାୟ ପନ ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ ସୁଞ୍ଞତାୟ ଆଗତତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତୋ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୭) ।
ୟୋ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭତି, ତସ୍ସ ସା ଅନୁପସ୍ସନା ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦିଗାହକରାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ଧୁୱଭାୱୂପଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦିନୋ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ନାମ । ତାୟ ପନ ଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତାୟ ଆଗତତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତୋ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୭) ।
ୟୋ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧୱସପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭତି, ତସ୍ସ ସା ଅନୁପସ୍ସନା ତଣ୍ହାପଣିଧାନସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ପଣିଧିୱିରହିତତ୍ତା ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନା ନାମ । ତାୟ ପନ ଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ ଅପ୍ପଣିହିତାୟ ଆଗତତ୍ତା ଅପ୍ପଣିହିତୋ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଅୟଂ ତାୱସ୍ସ ଆଗମନୱସେନ ନାମଲାଭୋ ।
ଅତ୍ତନୋ ପନ ରାଗାଦୀହି ସୁଞ୍ଞତତ୍ତା, ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦିୱିରହିତତ୍ତା, ତଣ୍ହାପଣିଧିଅଭାୱତୋ ଚ ସଗୁଣତୋ, ରାଗାଦିସୁଞ୍ଞସ୍ସେୱ, ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦିୱିରହିତସ୍ସ, ପଣିଧିୱିପ୍ପମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ସୁଞ୍ଞତାଦିୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ ହୋତୀତି ଏୱମସ୍ସ ସଗୁଣାରମ୍ମଣେହି ନାମଲାଭୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନେୱ, ନୋ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ । ସୁତ୍ତନ୍ତକଥା ହି ପରିୟାୟଦେସନା, ଇତରା ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନା, ତସ୍ମା ସଗୁଣାରମ୍ମଣତୋ ନାମସ୍ସ ସବ୍ବସାଧାରଣଭାୱେନ ଅୱୱତ୍ଥାନକରତ୍ତା ପରିୟାୟଭାୱତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନେୱ ଲାଭୋ, ଆଗମନତୋ ପନ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନପି ୱୱତ୍ଥାନକରଭାୱେନ ନିପ୍ପରିୟାୟତ୍ତା । ତେନେୱ ହି ଆଚରିୟେନ ‘‘ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହି ପତ୍ତବ୍ବତୋ ତିୱିଧ’’ନ୍ତି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖମେୱ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମତୋ ତିୱିଧ’’ନ୍ତି । ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ପନେତ୍ଥ ଆଗମନତୋପି ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନେୱ ଲବ୍ଭତି ଅଭିଧମ୍ମେ ମଗ୍ଗଂ ପତି ଅନିମିତ୍ତନାମସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧତତ୍ତା । ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତଂ ପନ ନ ଅନୁଦ୍ଧରିତବ୍ବତାମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗେ ଅଲବ୍ଭନତୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନା ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଘାଟେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତି, ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ଲଭତି । ୟଂ ପନେତଂ ସୁତ୍ତେ –
‘‘ଅନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱେହି, ମାନାନୁସୟମୁଜ୍ଜହ ।
ତତୋ ମାନାଭିସମୟା, ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୪୪) –
ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତଭାୱୱଚନଂ, ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିୟାୟୱସେନ ଲବ୍ଭମାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ୟା ସୟମ୍ପି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ନ ଲଭତି, ସା କଥଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ତଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ୟଦି ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତନାମେନପି ଇଦଂ ସମାନଂ । ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାପି ହି କିଞ୍ଚାପି ପୁଗ୍ଗଲସୁଞ୍ଞତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଧମ୍ମସୁଞ୍ଞତଂ ପନ ନ ଗଣ୍ହାତୀତି ସୟଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନା ନାମ ନ ହୋତୀତି ସୁଞ୍ଞତନାମମ୍ପି ମଗ୍ଗସ୍ସ ନ ଦଦେୟ୍ୟ । ଅଥ ପୁଗ୍ଗଲସୁଞ୍ଞତାଗ୍ଗହଣମତ୍ତେନ ସୟଂ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନା ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ତଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାପି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତସ୍ସ ଗହଣେପି ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦିଉଗ୍ଘାଟନତୋ ସୟଂ ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ? ନ ଇଦମେୱଂ, ନିଚ୍ଚାଦିନିମିତ୍ତୁଗ୍ଘାଟନେନ ଅନିମିତ୍ତଭାୱସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ମଗ୍ଗେ ଅଲବ୍ଭନତୋ ନିଚ୍ଚାଦିନିମିତ୍ତୁଗ୍ଘାଟନସ୍ସପି ପରିୟାୟଭାୱତୋ । ନନୁ ଇଦମ୍ପି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାନଂ । ସୁଞ୍ଞତଅପ୍ପଣିହିତଭାୱୋପି ହି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଅମଗ୍ଗେ ନ ଲବ୍ଭତି ପୁଗ୍ଗଲସୁଞ୍ଞତଗ୍ଗହଣସ୍ସ, ପଣିଧିସୋସନସ୍ସ ଚ ଉଜୁକଂ ମଗ୍ଗେନେୱ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ, ତସ୍ମା ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାପି ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନାପି ପରିୟାୟେନେୱ ତଂ ତଂ ନାମଂ ଲଭନ୍ତୀତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ନାମଂ ନ ଦେନ୍ତୀତି ? ନ, ତତୋ ଲଦ୍ଧଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନେୱ ସୁଞ୍ଞତଅପ୍ପଣିହିତନାମସମ୍ଭୱତୋ । କଥଂ ? ଠପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ ସରଭଙ୍ଗସତ୍ଥାରାଦିକାଲେପି ଦୁବ୍ବିଜାନୀୟଭାୱେନ ସୁଖୁମସ୍ସ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଗୋଚରଭାୱତୋ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅନୁପସ୍ସନତୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୋ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୧) ।
ତଞ୍ଚ ପନ ସୟଂ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସସମୁଗ୍ଘାଟନତୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ସୁଞ୍ଞତନାମଂ ଲଭତି । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସମାଧିୱିପଚ୍ଚନୀକସ୍ସ ପଣିଧିସଙ୍ଖାତରାଗସ୍ସ ସୋସନତୋ ତସ୍ସା ୱସେନ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋତୋ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତଞ୍ଚ ପନ ସୟଂ ପଣିଧିସୋସନତୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ଅପ୍ପଣିହିତନାମଂ ଲଭତି । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ପନ ଅନିଚ୍ଚଭାୱଂ ଆଗମନତୋ ସୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପସ୍ସତୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚମେୱ ୱତ ସୋ ଭଗୱା ‘ଅନିଚ୍ଚ’ନ୍ତି ଆହା’’ତି ଭଗୱତି ସଦ୍ଧାବାହୁଲ୍ଲପଟିଲାଭତୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ମନସିକରୋତୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତଂ ପନ ସୟଂ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଂ ନ ହୋତୀତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ନ ଲଭତି, ତସ୍ମା ୟଥା କାୟକମ୍ମାଧିକଂ ଚିତ୍ତଂ ‘‘କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତସଙ୍ଖାତପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିମତ୍ତୋ ମଗ୍ଗୋ ସୁଞ୍ଞତନାମଂ ଲଭତି, ଅପ୍ପଣିହିତସଙ୍ଖାତସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିମତ୍ତୋ ଅପ୍ପଣିହିତନାମଂ, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିମତ୍ତୋ ପନ ସଦ୍ଧାୟ ଅନିମିତ୍ତନାମାଲାଭତୋ ସୟମ୍ପି ତଂ ନ ଲଭତି । ୟଦି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମାଲାଭୋ, ଅଥ କଥଂ ‘‘ଆଗମନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ? ସଚ୍ଚଂ, ଆଗମନତୋ ଅଧିମତ୍ତସ୍ସ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମମ୍ପି ଆଗମନତୋୱ ଲଦ୍ଧଂ ହୋତି ।
ଅଥ ୱା ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନପି ସୁଞ୍ଞତଭାୱୋ ନାମ ପୁଗ୍ଗଲସୁଞ୍ଞତାୟେୱାତି ପୁଗ୍ଗଲସୁଞ୍ଞତଗ୍ଗାହିତାୟ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଞ୍ଞତନାମଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ଲବ୍ଭତି । ପଣିଧି ନାମ ରାଗାଦିକା ଏୱାତି ରାଗାଦିସୋସିତାୟ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ଅପ୍ପଣିହିତନାମମ୍ପି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ଲବ୍ଭତି ।
ନିମିତ୍ତନ୍ତି ପନ ଠପେତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟଂ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହିତାୟ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସୁଞ୍ଞତଅପ୍ପଣିହିତନାମିକାନଂ ଅନତ୍ତଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ ଆଗମନତୋ ସୁଞ୍ଞତଅପ୍ପଣିହିତନାମଂ ଲଭତି, ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ପନ ପରିୟାୟତୋୱ ଲଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ପନେତ୍ଥ ଆଗମନତୋପି ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନେୱ ଲବ୍ଭତି ଅଭିଧମ୍ମେ ମଗ୍ଗଂ ପତି ଅନିମିତ୍ତନାମସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା’’ତି । ଇତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ପୱେସନଦ୍ୱାରଭାୱତୋ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାଦିନାମିକା ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାଦିକା ତିସ୍ସୋ ଅନୁକ୍କମେନ ବଲୱଭାୱଂ ପତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାଭୂତା ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ତୀଣି ଖୋ ପନିମାନି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଲୋକନିୟ୍ୟାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ପରିଚ୍ଛେଦପରିୱଟୁମତୋ ସମନୁପସ୍ସନତାୟ ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ଚିତ୍ତସମ୍ପକ୍ଖନ୍ଦନତାୟ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ମନୋସମୁତ୍ତେଜନତାୟ ଅପ୍ପଣିହିତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ଚିତ୍ତସମ୍ପକ୍ଖନ୍ଦନତାୟ, ସବ୍ବଧମ୍ମେ ପରତୋ ସମନୁପସ୍ସନତାୟ ସୁଞ୍ଞତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ଚିତ୍ତସମ୍ପକ୍ଖନ୍ଦନତାୟ, ଇମାନି ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଲୋକନିୟ୍ୟାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧୯) ।
ଏତ୍ଥ ହି ପରିଚ୍ଛେଦପରିୱଟୁମତୋତି ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଚେୱ ପରିୱଟୁମତୋ ଚ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ହି ‘‘ଉଦୟତୋ ପୁବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ନତ୍ଥୀ’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତେସଂ ଗତିଂ ସମନ୍ନେସମାନା ୱୟତୋ ପରଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତୀତି ପରିୱଟୁମତୋ ପରିୟନ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ସମନୁପସ୍ସନତାୟାତି ସମ୍ମଦେୱ ଅନୁପସ୍ସନତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମନୋସମୁତ୍ତେଜନତାୟାତି ଚିତ୍ତସଂୱେଜନତାୟ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନେନ ହି ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚିତ୍ତଂ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ପରତୋ ସମନୁପସ୍ସନତାୟାତି ‘‘ନାହଂ, ନ ମମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅନତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସନତାୟ । ଇତି ଇମାନି ତୀଣି ପଦାନି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେନେୱ ଚ ତଦନନ୍ତରେ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ –
‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ଖୟତୋ ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋତୋ ଭୟତୋ ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧୯) –
ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସ୍ସ ଭାସମାନତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନେୱ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଚ ୱୱତ୍ଥପେତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟପି ପନ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ପକାସନତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନପି ଏକଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ, ତଥା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ପନ ମଗ୍ଗୋ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ସୁଦ୍ଧିକପଟିପଦାୟମେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଚତୁମଗ୍ଗୟୋଗଭେଦତୋତି ସୋତାପତ୍ତିଆଦୀହି ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ସମ୍ପୟୋଗପ୍ପଭେଦତୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗସଭାୱତ୍ତା, ତେସଞ୍ଚ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରେ ଅତ୍ଥିତାୟ ଭଙ୍ଗୱସେନ ଅଭେଦେପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅପାଟୱପାଟୱତରତମଭାୱେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୱିସେସତୋ କିଲେସାନଂ ପହାନଭେଦୋ ହୋତୀତି ତଂୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନେୱାହ ‘‘ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛା’’ତିଆଦି । ସତି ୱିଜ୍ଜମାନେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତେ କାୟେ ଦିଟ୍ଠି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ସୟଂ ୱା ତତ୍ଥ ସତି ଦିଟ୍ଠି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟାଭିନିୱେସୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସା ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧେ ଚତୁଧା ଅଭିନିୱେସନୱସେନ ୱୀସତିୱିଧା ହୋତି । ତଥା ହି କୋଚି ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି ‘‘ୟଂ ରୂପଂ, ସୋ ଅତ୍ତା, ୟୋ ଅତ୍ତା, ତଂ ରୂପଂ, ୟଥା ଦୀପସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋୟେୱ ଅଚ୍ଚି, ଅଚ୍ଚିୟେୱ ୱଣ୍ଣୋ’’ତି । ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତି, ଛାୟାୱନ୍ତଂ ୱିୟ ରୁକ୍ଖଂ । ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପଂ, ପୁପ୍ଫେ ୱିୟ ଗନ୍ଧଂ । ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ, ସମୁଗ୍ଗେ ୱିୟ ମଣି । ଏୱଂ ୱେଦନାଦୀସୁପି ‘‘ୱେଦନଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଅବ୍ୟତିରିତ୍ତଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ, ସା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ୟୋ ପନ ପନ୍ନରସୱିଧୋ ବ୍ୟତିରିତ୍ତଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ, ସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସଭାୱଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ତାୟ କିଚ୍ଛତି କିଲମତୀତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ତିକିଚ୍ଛିତୁଂ ଦୁକ୍କରତାୟ ୱା ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛା ଞାଣପତିକାରୋ ଇମିସ୍ସାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ସା ପନ –
‘‘ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତି ୱିଚିକିଚ୍ଛତି, ଧମ୍ମେ, ସଙ୍ଘେ, ସିକ୍ଖାୟ, ପୁବ୍ବନ୍ତେ, ଅପରନ୍ତେ, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖତି ୱିଚିକିଚ୍ଛତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮ ଥୋକଂ॰ ୱିସଦିସଂ) –
ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ କଙ୍ଖାୱସେନ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା,
‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହମନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି, କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହମନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, ଏତରହି ୱା ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମଦ୍ଧାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କଥଂକଥୀ ହୋତି, ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମି, କିଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ସତ୍ତୋ କୁତୋ ଆଗତୋ, ସୋ କୁହିଂ ଗାମୀ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) –
ଏୱଂ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୟୋ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିୱସେନ ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।
ତତ୍ଥ ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖନ୍ତୋ ତସ୍ସ ରୂପକାୟଧମ୍ମକାୟାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି, ଧମ୍ମେ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସ୍ୱାକ୍ଖାତଦ୍ୱାକ୍ଖାତଭାୱେ କଙ୍ଖତି, ସଙ୍ଘେ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୱିପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଭାୱେ କଙ୍ଖତି, ସିକ୍ଖାୟ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ତସ୍ସା ସୁପଞ୍ଞତ୍ତଦୁପ୍ପଞ୍ଞତ୍ତଭାୱଂ କଙ୍ଖତି, ପୁବ୍ବନ୍ତେ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ସସ୍ସତାକାରଂ, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଅତୀତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି, ଅପରନ୍ତେ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ସସ୍ସତାକାରଂ, ଉଚ୍ଛେଦାକାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ, ନତ୍ଥିଭାୱଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ହି ଅଦ୍ଧା ପୁବ୍ବଭାଗାପରଭାଗକୋଟ୍ଠାସୱନ୍ତତାୟ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟୁତ୍ତଂ ପନ ତଂ ଆରବ୍ଭ କଙ୍ଖାଜନନନ୍ତି ? ୟୁତ୍ତଂ, ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି କା ଏତ୍ଥ ଚିନ୍ତା । ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ ହି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ତସ୍ମା ସୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି କଙ୍ଖତିୟେୱ । ତେନେୱ ଚ ସୋଳସୱତ୍ଥୁକୱିଚିକିଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଏତରହି ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟା ପନ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୋତି ଅତୀତାନାଗତେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ତଦୁଭୟମାରବ୍ଭ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ କଙ୍ଖତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ, ସଙ୍ଖାରାଦୀନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନଭାୱସ୍ସ ସବ୍ଭାୱାସବ୍ଭାୱଂ କଙ୍ଖତୀତି ଏୱଂ ତାୱ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକକଙ୍ଖାୟ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ପନ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ…ପେ॰… ନ ନୁ ଖୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି କଙ୍ଖନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତୀତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନାୱିଜ୍ଜମାନତଂ କଙ୍ଖତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିନ୍ତି ଜାତିଲିଙ୍ଗୁପପତ୍ତିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀସୁ ଗହଟ୍ଠାଦୀସୁ ଦେୱାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ନୁ ଖୋ’’ତି କଙ୍ଖତି । କଥଂ ନୁ ଖୋତି ସଣ୍ଠାନାକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଦୀଘୋ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, ରସ୍ସଓଦାତକାଳାଦୀନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି କଙ୍ଖତି । ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ‘‘କେନ ନୁ ଖୋ ପକାରେନ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତନାକାରତୋ କଙ୍ଖତୀତି ୱଦନ୍ତି । କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଅହୋସିନ୍ତି ଜାତିଆଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ନୁ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସିଂ…ପେ॰… ଦେୱୋ ହୁତ୍ୱା ନୁ ଖୋ ମନୁସ୍ସୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତିଂ କଙ୍ଖତି । ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନାୱିଜ୍ଜମାନତଂ କଙ୍ଖତି । ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ନ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ, ନତ୍ଥିଭାୱଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । କିଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଖତ୍ତିୟାଦିକୋୱ ସମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଖତ୍ତିୟାଦିଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜୀୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦୀଘାଦିଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରସଣ୍ଠାନଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । କୁତୋ ଆଗତୋ, କୁହିଂ ଗାମୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଆଗତଗତଟ୍ଠାନାନି କଙ୍ଖତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସୀଲଞ୍ଚ ୱତଞ୍ଚ ସୀଲବ୍ବତଂ, ତତ୍ଥ ଗୋସୀଲାଦିଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ସମାଦାନୱସେନ ସୀଲଂ, ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନ ୱତଂ । ଉଭୟଥାପି ୱା ସୀଲଂ, ତପୋକମ୍ମଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ୱତଂ । ଗୱାଦିପକତିଭାୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଗୱାଦିଭାୱାଧିଟ୍ଠାନଂ ସୀଲଂ, ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭକ୍ଖେତି, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ମୁତ୍ତେତୀ’’ତିଆଦିନା ଗୱାଦିକିରିୟାୟ କରଣଂ ୱତଂ । ତଂତଂଅକିଚ୍ଚସମ୍ମସତୋ ୱା ନିୱତ୍ତି ସୀଲଂ, ତଂସମାଦାନୱତୋ ୱେସଭୋଜନକିଚ୍ଚଚରଣାଦିୱିସେସପଟିପତ୍ତି ୱତଂ । ସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପରତୋ ଆମସନଂ ଗହଣନ୍ତି ପରାମାସୋ, ସୀଲବ୍ବତସ୍ସ ପରାମାସୋ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ । ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି, ୱତେନ ସୁଦ୍ଧି, ସୀଲବ୍ବତେନ ସୁଦ୍ଧୀତି ଏୱଂ ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି ପୱତ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ ଚାତି ସକ୍କାୟ…ପେ॰… ପରାମାସୋ, ତେୟେୱ କମ୍ମୱିପାକେସୁ, ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ୱା ସତ୍ତେ ସଂୟୋଜେନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନାନି, ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୀହି ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପହୀନାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ କରୋତୀତି ସକ୍କା…ପେ॰…ପ୍ପହାନକରଂ।
ନିବ୍ବାନଂ ପତି ସୱନତୋ ସନ୍ଦନତୋ ସୋତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଜ୍ଜନଂ ସୋତାପତ୍ତି, ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗତି, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗୀୟତି, କିଲେସେ ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ମଗ୍ଗୋ, ସୋତାପତ୍ତି ଏୱ ମଗ୍ଗୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ । ଅଥ ୱା ସୋତଂ ଆଦିତୋ ପଜ୍ଜତି ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ସୋତାପତ୍ତି, ପଠମୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ।
ରଜ୍ଜତି ଅଭିସଜ୍ଜତୀତି ରାଗୋ, ସୋ ଇଧ ପଞ୍ଚକାମୱିସୟା, କାମଭୱୱିସୟା ଚ ତଣ୍ହା । ଦୁସ୍ସତୀତି ଦୋସୋ, ଦସୱିଧଆଘାତୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନୋ ବ୍ୟାପାଦୋ । ମୁୟ୍ହତୀତି ମୋହୋ, ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ଏତେସଂ କିଲେସାନଂ ତନୁତ୍ତଂ ତନୁଭାୱଂ କରୋତୀତି ରାଗ…ପେ॰… ତନୁତ୍ତକରଂ। ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ତନୁତ୍ତଂ ଅଭିଣ୍ହାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନମନ୍ଦତାୟ ଚାତି । ସକଦାଗାମିସ୍ସ ହି ୱଟ୍ଟାନୁସାରିମହାଜନସ୍ସ ୱିୟ କିଲେସା ଅଭିଣ୍ହଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କଦାଚି ୱିରଳାକାରା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାପି ମଦ୍ଦନ୍ତା ଛାଦେନ୍ତା ଅନ୍ଧକାରଂ କରୋନ୍ତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଦ୍ୱୀହି ପନ ମଗ୍ଗେହି ପହୀନତ୍ତା ମନ୍ଦମନ୍ଦା ତନୁକତନୁକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କେଚି ପନ ସକଦାଗାମିସ୍ସ କିଲେସା ଚିରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାପି ବହଲାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥା ହିସ୍ସ ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଅକାରଣଂ, ୱତ୍ଥୁପଟିସେୱନେନ ୱିନାପି ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣସବ୍ଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ନେସଂ ତନୁଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ମୋହସ୍ସ ତନୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନନୁ ତତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନମେୱ ଇମିନା ତନୁତ୍ତକରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ହେଟ୍ଠା ତୀହିପି ମଗ୍ଗେହି ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସାନଂ ବହଲାବହଲାୱତ୍ଥାୟ ପହୀୟମାନତ୍ତା ଇଧ ସବ୍ବେସମେୱ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନଂ ତନୁଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତେନେୱ ଚ ପାଳିୟମ୍ପି ‘‘କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ତନୁଭାୱାୟ ଦୁତିୟାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ସଚ୍ଚମେତଂ, ସୁତ୍ତେ ପନ ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନଂ ତନୁଭାୱପରିୟାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତା ସକଦାଗାମୀ ହୋତୀ’’ତି ହେତୁତ୍ତୟତନୁଭାୱସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ଇଧାପି ତଦନୁଲୋମେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱା ପାଠୋ । ତଥା ହି ଏତ୍ଥେୱ ଉପରି ଦୁତିୟମଗ୍ଗଞାଣନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ବ୍ୟାପାଦକାମରାଗାନଂ, ତନୁଭାୱଂ ତୁ ସାଧୟ’’ନ୍ତି (ଅଭିଧ॰ ୧୩୫୩) ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସକିଦେୱ ଇମଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସକଦାଗାମୀ, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି ମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗମନାସମ୍ଭୱତୋ ଫଲଟ୍ଠୋୟେୱ ସକଦାଗାମୀ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ସ ପନ ଆଗମନଭୂତୋ ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗନ୍ତରାୱଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ତଦାୟତ୍ତଭାୱୂପନୟନେନ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ।
ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ, କାମଭୱେ ଚ ରାଗୋ କାମରାଗୋ। ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ତେନ ଚିତ୍ତନ୍ତି ବ୍ୟାପାଦୋ। ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଇମଂ କାମଧାତୁଂ ନ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନାଗାମୀ। ରୂପଭୱେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ରୂପରାଗୋ। ଅରୂପଭୱେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଅରୂପରାଗୋ । ମାନୋ ଇଧ ଅରହତ୍ତାଧିଗମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉଣ୍ଣତିମତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚମ୍ପି ‘‘କୋ ମେ ଭାରୋ କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦନେ’’ତି ଏୱମାକାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱୂପସମମତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାପି ଅସୁଖେ ସୁଖସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ । ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନେହି ୱା, ରାଗାଦିଅରୀନଂ, ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ରହୋପି ପାପାକରଣେନ ପାପକରଣେ ରହସ୍ସ ଅଭାୱା, ରହିତବ୍ବତୋ ଜହିତବ୍ବତୋ ‘‘ରହା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ୱା ପାପଧମ୍ମାନଂ ଅଭାୱତୋ, ସାଧୂହି ଅରହିତବ୍ବତୋ ଅପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବତୋ, ରହସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱା ଗମନସ୍ସ ସଂସାରେ ଅଭାୱତୋ ଅରହା, ଅଟ୍ଠମୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅରହତ୍ତଂ, ଅଗ୍ଗଫଲସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ‘‘ଅରହା’’ତି ଅଭିଧାନସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧିୟା ଚ ପୱତ୍ତିନିବନ୍ଧନତ୍ତା ଅରହତୋ ଭାୱୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଆଗମନଭୂତୋ ମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ।
ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦତୋତି ରୂପାୱଚରଂ ୱିୟ ପଞ୍ଚହି ଝାନଙ୍ଗେହି ସମ୍ପୟୋଗଭେଦତୋ । କଥଂ ପନସ୍ସ ଭେଦୋତି ? ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ, ତୟୋ ଚ ଥେରୱାଦାତି ଚତ୍ତାରୋ ୱାଦା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତାୱ ‘‘ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଭାୱଂ ପତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗଂ ନିୟମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ମଗ୍ଗାସନ୍ନୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ନିୟମେତୀ’’ତି ଆହ । ମୋରୱାପିୱାସିମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ନିୟମେନ୍ତି । ୟଞ୍ହି ଝାନଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତି, ତଂସଦିସୋୱ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୋ ନିୟମେତି, ‘ଅହୋ ୱତ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ, ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ୱା ମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥା ୟଥାସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି, ତଥା ତଥା ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ ପମାଣଂ, ତୟୋ ଚ ଥେରା ପଣ୍ଡିତା ବ୍ୟତ୍ତା, ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋପି ୱାଦା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅପ୍ପଟିବାହନୱସେନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? କାମାୱଚରଧମ୍ମେ ତାୱ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗୋପି ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଝାନଂ ପାଦକଂ ଅକତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗୋପି ୱିପସ୍ସନାନିୟାମେନ ପଠମଜ୍ଝାନିକାୱ ହୋନ୍ତି । ସଚେ ପନ କିଞ୍ଚି ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଅଙ୍ଗପରିଣାମୋ ହୋତୀତି ତଂତଂଝାନସଦିସୋ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା କାମାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଚ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେସୁ ୱିୟ ଭାୱନାୱିସେସତୋ ଝାନଙ୍ଗୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ନିୟମେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ଦୁତିୟତ୍ଥେରୱାଦୋ ଇମଂ ୱାଦଂ ନ ପୱିସତି । ଝାନଧମ୍ମେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗୋ ସଚେ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ନତ୍ଥି, ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନନିୟାମେନ ତଂତଂଝାନିକୋ ହୋତି । ସଚେ ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଦୁତିୟାଦିଝାନେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତୋ, ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟନିୟାମେନ ଦ୍ୱୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଜ୍ଝାନସଦିସୋ ହୋତି । ସଚେ ପନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତଥାୱିଧୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ନତ୍ଥି, ତଦା କଥନ୍ତି ? ଏତ୍ଥ ତାୱ କେଚି ‘‘ନାନାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟମେୱ ନିୱତ୍ତମାନପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ଗୋତ୍ରଭୁଭାୱଂ ପତ୍ୱା ନିୱତ୍ତମାନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧାୟେୱ ବଲୱନ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସମ୍ମସିତକ୍ଖନ୍ଧନିୟାମେନ ତଂସଦିସୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମେନ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ପଠମତ୍ଥେରୱାଦୋ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗମେୱ ସନ୍ଧାୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ।
ଅପରେ ପନ ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ମୂଲକାରଣୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଆସନ୍ନକାରଣୱସେନପି, ସମ୍ମସିତକ୍ଖନ୍ଧା ପନ ମୂଲକାରଣୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସମ୍ମସିତକ୍ଖନ୍ଧତୋ ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ବଲୱତରନ୍ତି ପାଦକଜ୍ଝାନସଦିସୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପନ ‘‘ସମ୍ମସିତକ୍ଖନ୍ଧନିୟାମେନା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ଦୁତିୟତ୍ଥେରୱାଦୋ ସମାପତ୍ତିଂ ପାଦକଂ ଅକତ୍ୱା କେୱଲଂ ଝାନଧମ୍ମେୟେୱ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗମେୱ ସନ୍ଧାୟ ତିଟ୍ଠତି । ୟସ୍ମା ପନ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନତୋ ଉପରୂପରିଝାନଂ ବଲପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉପରୂପରିଝାନଧମ୍ମେ ୱିପସ୍ସତୋ ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗୋ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନୱସେନ ତଂତଂଝାନିକୋ ହୋତି । ଉପରୂପରିଝାନତୋ ପନ ୱୁଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନଧମ୍ମେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗୋ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନସଦିସୋ ହୋତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ସାରତରଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଥେରାନଂ ୱାଦା ନିପ୍ପଦେସୱିସୟା ସମଫଲା ହୋନ୍ତି ।
ତତିୟତ୍ଥେରୱାଦୋ ଚେତ୍ଥ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ, ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନଂ ୱା ୱିନା ଅଜ୍ଝାସୟମତ୍ତେନେୱ ନ ଇଜ୍ଝତି । ତୀସୁପି ୱାଦେସୁ ଠପେତ୍ୱା ସେସଝାନଙ୍ଗପରିଣାମଂ ୱେଦନାପରିଣାମୋ ୱିପସ୍ସନାନିୟାମେନେୱ ହୋତି । ତୟୋପି ଥେରୱାଦା ୱିପସ୍ସନାନିୟାମେନ ୱିନା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ୱେଦନାପି ଝାନଙ୍ଗମେୱ, ତସ୍ମା ତାୟପି ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ତଂ ନ, ୱେଦନାୟପି ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମେନ ପରିଣାମେ ସତି ୱିପସ୍ସନାନିୟାମଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମେନେୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସେସଝାନଙ୍ଗାନି ପରିଣାମଟ୍ଠାନେୟେୱ ୱେଦନାୟପି ପରିଣାମୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ପନ ଅହୁତ୍ୱା ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟା ଆଦିତୋୱ ପରିଣାମନତୋ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନୱୀଥିୟା ଆସନ୍ନତରପ୍ପୱତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ୱେଦନାନିୟାମୋ ହୋତି ।
ଅଥ ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନାନଂ ସମ୍ଭୱେ ତେସୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ୱେଦନା ୱିପସ୍ସନାୟ ନ ହୋତୀତି ପାଦକଜ୍ଝାନସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନନିୟାମେନ ପରିଣମତୀତିପି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଏତ୍ଥ ସିୟା – ୟତ୍ଥ ତାୱ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ତଂ ନିୟମେତି । ୟତ୍ଥ ପନ ତିକଚତୁକ୍କପାଦକଜ୍ଝାନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ଅରୂପଭୱେ କିଂ ନିୟମେତୀତି ? ତତ୍ଥାପି ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ନିୟମେତି । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ଅରୂପଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ପଠମଜ୍ଝାନିକାୟ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉପରି ତୀଣି ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତସ୍ସ ତାନି ପଠମଜ୍ଝାନିକାନେୱ ହୋନ୍ତି । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅରୂପେପି ହି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଏକେକସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ମଗ୍ଗା…ପେ॰… ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ତେଭୂମକକୁସଲଂ ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିପ୍ପୱତ୍ତୀସୁ ଅୱିପଚ୍ଚୱନ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନେନ ତଂତଂଫଲପ୍ପତ୍ତେ ସୋତାପନ୍ନୋ ସକଦାଗାମୀ ଅନାଗାମୀ ଅରହାତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତୀତି । ୱିସେସତୋ ପନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମତାଦିକେ ଅନେକେପି ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ନିପ୍ଫାଦେତି ।
ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁଭୂମକକୁସଲୱଣ୍ଣନା
୨୮. ଏୱଂ ଚତୁଭୂମକକୁସଲଚିତ୍ତଂ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କାମେ ଅଟ୍ଠେୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାମେତି କାମଭୱେ । ତଥା ‘‘ରୂପେ’’ତିଆଦୀସୁ ।
୨୯.କୁସଲାକୁସଲାପଗତେନାତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମତୋ ଅପଗତେନ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ ହି ଉପ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅରହତୋ ସବ୍ବାନି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାନି ପହୀନାନି ନାମ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ ପଟିସନ୍ଧିଦାନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ୟତୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ ‘‘କମ୍ମକ୍ଖୟକର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟୱିସୁଜ୍ଝନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦକେନ ମଗ୍ଗକୁସଲେନ ଅକୁସଲେହି ଅପଗତେନ । କୁସଲେ କୁସଲେନାତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସଲନାଦୀହି କୁସଲସଙ୍ଖାତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଦେସନୁପ୍ପାଦନାଦୀସୁ ଛେକେନ । ମୁନିନାତି ଉଭୟଲୋକମୁନନକେନ ଅଗ୍ଗଫଲଞାଣେନ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ୱା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମୁନିନା । ତେନାହ –
‘‘ୟୋ ମୁନାତି ଉଭୋ ଲୋକେ, ମୁନି ତେନ ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
ୱସିନାତି ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ ପରମେନ ଚିତ୍ତୱସିଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ଝାନାଦୀସୁ ପଞ୍ଚୱିଧୱସିସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ୱସିଭୂତେନ ୱସିଭାୱୂପଗତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ।
ଚତୁଭୂମକକୁସଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅକୁସଲୱଣ୍ଣନା
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଂ ‘‘କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଜାତିଭେଦତୋ ତିୱିଧ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ କୁସଲଂ, ତଂ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅକୁସଲଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅକୁସଲଂ ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ଭୂମିତୋ ଏକୱିଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କାମାୱଚରମେୱା’’ତି । ନିକାୟନ୍ତରିକା ପନ ରୂପାରୂପାୱଚରମ୍ପି ଅକୁସଲଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ତେସଂ ମତିନିସେଧନତ୍ଥଂ ଅୱଧାରଣଂ କତଂ । ମହଗ୍ଗତଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ତତ୍ଥ ରୂପଧାତୁୟଂ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେନ୍ତମ୍ପି ଏକନ୍ତେନ କାମାୱଚରମେୱାତି । କୁତୋ ପନେସ ନିୟମୋତି ? କାମତଣ୍ହାୱିସୟଭାୱତୋ । କାମତଣ୍ହାୱିସୟତା ହି କାମାୱଚରଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ୟଥା ରୂପାରୂପତଣ୍ହାୱିସୟତା ରୂପାରୂପଭାୱସ୍ସ । ଏକଂସେନ ଚେତଂ ଏୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଇତରଥା ବ୍ୟାପିତଲକ୍ଖଣଂ ନ ସିୟା । ୟଦି ହି ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଧମ୍ମୱସେନ ଭୂମିୱୱତ୍ଥାନଂ କରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଅନାରମ୍ମଣାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା । ଅଥ ୱିପାକଦାନୱସେନ, ଏୱମ୍ପି ଅୱିପାକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ଆଲମ୍ବଣଧମ୍ମୱସେନେୱ ପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସା କାତବ୍ବା । ଅପରିୟାପନ୍ନାନଂ ପନ ଲୋକତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣତାୟ ଲୋକୁତ୍ତରତା, ଉତ୍ତରିତରାଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତରତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅନୀୱରଣାୱତ୍ଥାୟ ଅଭାୱେନ ତଂସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ କାମଭୂମିୟଂୟେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ସୋ ନିୟତୱତ୍ଥୁକୋ, ଇତରେ ଅରୂପଭୂମିୟମ୍ପି ପୱତ୍ତନତୋ ଅନିୟତୱତ୍ଥୁକାତି ଆହ ‘‘ନିୟତା…ପେ॰… ଦୁୱିଧ’’ନ୍ତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତାନଂ ମୋହେକହେତୁକତ୍ତା, ଇତରେସମ୍ପି ଲୋଭମୋହଦୋସମୋହୱସେନ ଦ୍ୱିହେତୁକତ୍ତା ଆହ ‘‘ଏକହେତୁକଦୁହେତୁକତୋ’’ତି । ଆଦିତୋ ଏକାଦସନ୍ନଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନନତୋ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ତଦଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଜନକାଜନକତୋ’’ତି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଞ୍ହି ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେନ୍ତମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିଂ ନାକଡ୍ଢତି । ୟତୋ ୱକ୍ଖତି –
‘‘ଏକାଦସୱିଧାନଂ ତୁ, ହିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚମାନସଂ ।
ଏକାଦସୱିଧା ଚେୱ, ଭୱନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ’’ତି ॥ (ଅଭିଧ॰ ୫୩୬) ।
ୟେନ ପନ କାରଣେନ ତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ନାକଡ୍ଢତି, ତଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିନିଚ୍ଛୟକଥାହି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୱଣ୍ଣନାପଦେସେୟେୱ ୱକ୍ଖାମ। ତୀହି ୱେଦନାହୀତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୋପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାହି ତୀହି ୱେଦନାହି । ୟଥାହ – ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା । କତମା ତିସ୍ସୋ ? ସୁଖା ଦୁକ୍ଖା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୯) । ୟଂ ପନ କତ୍ଥଚି ସୁତ୍ତେ ‘‘ଦ୍ୱେମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା ସୁଖା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୬୭) ୱଚନଂ, ତଂ କୁସଲପକ୍ଖିକଂ ଉପେକ୍ଖଂ ସୁଖେ, ଅକୁସଲପକ୍ଖିକଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱକାରଣତ୍ତା ମୂଲମିୱାତି ମୂଲଂ, ଲୋଭୋ ମୂଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଲୋଭମୂଲଂ। କିଞ୍ଚାପି ହି ମୋହୋପି ଲୋଭମୂଲେସୁ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପନ ସବ୍ବାକୁସଲସାଧାରଣତ୍ତା ୱୱତ୍ଥାନକରୋ ନ ହୋତୀତି ଅସାଧାରଣଧମ୍ମୱସେନ ‘‘ଲୋଭମୂଲ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଭେରିସଦ୍ଦୋ ୟୱଙ୍କୁରୋ’’ତି । ତଥା ‘‘ଦୋସମୂଲ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ମୂଲନ୍ତରୱିରହତୋ ମୋହୋ ଏୱ ମୂଲଂ ଇମସ୍ସ, ନାଞ୍ଞନ୍ତି ମୋହମୂଲଂ।
ମିଚ୍ଛାୱସେନ ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠି, ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ୟଥା ‘‘ଆକାସଗତଂ ଥାମଗତ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଗତମେୱ, ନ ଏତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ତଥାସଭାୱନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ୱା ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ତେନ ସମଂ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ।
‘‘ୟଦା ହୀ’’ତିଆଦି ଲୋଭମୂଲଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନଂ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଆଦିଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ । ତାୟ ହି ୱିପଲ୍ଲତ୍ତଚିତ୍ତା ତାୱ କୋଧୱିସୟୋ, ୟାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରୋତି ପରଲୋକଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଆଦୀନୱୋ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ –
‘‘ଏସ ପନ୍ଥୋୱିତଥୋ ଦେୱୟାନେ,
ୟେନ ୟନ୍ତି ପୁତ୍ତୱନ୍ତୋ ୱିସୋକା ।
ତଂ ପସ୍ସନ୍ତି ପସୱୋ ପକ୍ଖିନୋ ଚ,
ତେନ ତେ ମାତରିପି ମିଥୁନଂ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ॥ –
ଆଦିନା ନୟେନ ପୁତ୍ତମୁଖଦସ୍ସନଂ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋତି ଏୱମାଦିକଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କାମେ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୁୱଣ୍ଣହରଣମେୱ ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ସାୱଜ୍ଜଂ, ଇତରଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଗୁରୂନଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତସ୍ସ, ୱିୱାହସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥାୟ ମୁସାୱାଦୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ, ଇତରୋ ସାୱଜ୍ଜୋ, ଗୁରୁଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପେସୁଞ୍ଞକରଣଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଇତରଂ ସାୱଜ୍ଜଂ, ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣାଦିକଥା ପାପୱୂପସମାୟ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକେ ମିଚ୍ଛାଗାହେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦୀନୀତି ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତମଙ୍ଗଲାନି । ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତୀତି ୱୁଡ୍ଢିୟା ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇଦମେୱ ୱୁଡ୍ଢିକାରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସାରୱସେନ ଗଣ୍ହାତି । ସଭାୱତିକ୍ଖେନେୱାତି ଲୋଭସ୍ସ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସ ୱା ୱସେନ ସରସେନେୱ ତିଖିଣେନ କୁରୁରେନ । ମନ୍ଦେନାତି ଦନ୍ଧେନ ଅତିଖିଣେନ । ତାଦିସଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ୱା ସମୁସ୍ସାହନେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ସମୁସ୍ସାହିତେନା’’ତି । ପରସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ୱା ହରତୀତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ତଥାପୱତ୍ତନକମୁସାୱାଦାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମାନଂ ୱାତି ଅନୁଭୁୟ୍ୟମାନାନଂ କାମଗୁଣାନଂ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ଅୟଥାଧିପ୍ପେତତାୟ ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଗହଣାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ଭେଦାଭାୱତୋ ଦୋସମୂଲଂ ଅସଙ୍ଖାରିକସସଙ୍ଖାରିକଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ଦୋମନସ୍ସସହଗତଂ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ? ଅସାଧାରଣଧମ୍ମେହି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ପାଣସ୍ସ ଅତୀୱ, ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱା ପାତନଂ ପାଣାତିପାତୋ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନମୁସାୱାଦପେସୁଞ୍ଞଫରୁସସମ୍ଫପ୍ପଲାପବ୍ୟାପାଦେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥେସୁ ହି କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରଅଭିଜ୍ଝାମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତା ତୟୋୱ କମ୍ମପଥା ଇମିନା ନ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ସଭାୱତିକ୍ଖଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରମେୱ ହୋତି, ଇତରଂ ସସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ତିକ୍ଖମନ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ’’ତି । ମନ୍ଦଂ ପନ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଏକଂସେନ ସସଙ୍ଖାରମେୱାତି ନ ସକ୍କାୱ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ୟଂ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ମନ୍ଦମେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ମୋହମୂଲଂ ଚିତ୍ତଂ ମୂଲନ୍ତରୱିରହତୋ ଅତିମୂଳ୍ହଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚୟୋଗତୋ ଚଞ୍ଚଲଞ୍ଚାତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱ ହୋତି, ନ ତସ୍ସ କଦାଚିପି ସଭାୱତିକ୍ଖତା ଅତ୍ଥି । ଆରମ୍ମଣେ ହି ସଂସପ୍ପନୱସେନ, ୱିକ୍ଖିପନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତଦ୍ୱୟସ୍ସ କିଂ ତାଦିସେ କିଚ୍ଚେ ସଭାୱତିକ୍ଖତାୟ, ଉସ୍ସାହେତବ୍ବତାୟ ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ନ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ ଅତ୍ଥି । ନନୁ ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ସବ୍ବାକୁସଲସାଧାରଣଂ, କସ୍ମା ପନ ଏତମେୱ ତେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତ’’ନ୍ତି । ୱିସେସତୋ ବଲୱଭାୱତୋ । ଇଦଞ୍ହି ଏତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ବଲୱଂ, ତସ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପଧାନଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଇଦମେୱ ତେନ ୱିସେସିତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ପାଳିୟଂ ସେସାକୁସଲେସୁ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ୟେୱାପନକୱସେନ ଆଗତଂ, ଇଧ ପନ ସରୂପତୋୟେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଏୱଂ ଅସାଧାରଣପ୍ପଧାନଧମ୍ମୱସେନ ମୋହମୂଲଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ସଂସୟୋ, ୱିକ୍ଖେପୋ ଅୱୂପସମୋ, ଭନ୍ତତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତସ୍ସ ଅସନ୍ନିଟ୍ଠାନକାଲେ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପକାଲେ ଚ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଜନକାଜନକସ୍ସ, କମ୍ମପଥଭାୱପ୍ପତ୍ତାପତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପତୋ । ଅଥ ୱା ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ୟୋ ୟସ୍ସ ହେତୁ, ତଦନୁରୂପତୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଲୋଭମୂଲକେନ ଖୁପ୍ପିପାସାଦିନିରନ୍ତରପେତୱିସୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦୋସମୂଲକେନ ଦୋସୋ ୱିୟ ଚଣ୍ଡଜାତତାୟ ତଂସରିକ୍ଖକେ ନିରୟେ, ମୋହମୂଲକେନ ନିଚ୍ଚସମ୍ମୂଳ୍ହାୟ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ, ତସ୍ମା ଲୋଭାଦିହେତୁଅନୁରୂପତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପାୟେ ଉପପତ୍ତିଂ ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥାନୁରୂପଂ…ପେ॰…ଉପପତ୍ତିୟା’’ତି। ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଧାନତାୟ ‘‘ଦୁକ୍ଖୱିସେସସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୧.ଅପାପେନ ଅଲାମକେନ ପାପାପାପପ୍ପହୀନେନ ପାପାପାପେସୁ ମାନସେସୁ ୟଂ ପାପମାନସଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପାପାପାପେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଅପାପେନ ପାପାପାପପ୍ପହୀନେନ ୟଂ ପାପମାନସଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା ପାପାପାପେସୁ ମାନସେସୁ ପାପେନ ପାପମାନସେନ ପାପୱସେନ ପାପାପାପପ୍ପହୀନେନ ୟଂ ପାପମାନସଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ତାୱ ଧମ୍ମସଭାୱସ୍ସ ଦୁବ୍ବିଜାନୀୟତ୍ତା କୁସଲମ୍ପି ଅକୁସଲତୋ, ଅକୁସଲମ୍ପି କୁସଲତୋ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଭଗୱତୋ ପନ ସହ ୱାସନାହି ୱିଦ୍ଧଂସିତାକୁସଲସ୍ସ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଞାଣେନ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲତୋ ୱିଦ୍ଧଂସିତକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱତୋ ଏକନ୍ତେନେୱ ଅକୁସଲଦେସନା ଅକୁସଲଧମ୍ମୱସେନେୱାତି ।
ଅକୁସଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅବ୍ୟାକତୱଣ୍ଣନା
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠାନଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପାକନ୍ତି ୱିପାକଂ, ୱିପକ୍କଭାୱମାପନ୍ନାନମରୂପଧମ୍ମାନମେତମଧିୱଚନଂ । ୟଥା ହି ଲୋକେ ସାଲିବୀଜାଦୀନଂ ଫଲାନି ତଂସଦିସାନି ନିବ୍ବତ୍ତାନି ୱିପକ୍କାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ୱିପାକନିରୁତ୍ତିଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତି, ନ ମୂଲଙ୍କୁରପତ୍ତଦଣ୍ଡନଳାଦୀନି, ଏୱଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଫଲାନି ଅରୂପଧମ୍ମଭାୱେନ, ସାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଚ ତଂସଦିସାନି ୱିପକ୍କଭାୱମାପନ୍ନାନୀତି ୱିପାକନିରୁତ୍ତିଂ ଲଭନ୍ତି, ନ ପନ କମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତାପି ରୂପଧମ୍ମା କମ୍ମୱିସଦିସତ୍ତା । ୱିପାକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ। କରଣମତ୍ତଂ କିରିୟା ଫଲଦାନାସମ୍ଭୱତୋ । ୟେନ ପନ କାରଣେନ ତସ୍ସ ଫଲଦାନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । କିରିୟା ଏୱ ଚିତ୍ତଂ କିରିୟଚିତ୍ତଂ। ୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରାଦିଭାୱୋ କୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୂହି ସହ ୱତ୍ତନତୋ ସହେତୁକଂ। ତଦଭାୱତୋ ଅହେତୁକଂ। ନିବ୍ବତ୍ତକହେତୁୱସେନ ସିଜ୍ଝମାନମ୍ପି ହେତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁୱସେନେୱ ‘‘ସହେତୁକମହେତୁକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇତରଥା ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ।
ସକକୁସଲଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଜନକଂ କାମାୱଚରକୁସଲଂ ୱିୟ । ଜନକଜନିତବ୍ବସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ହି ତଂ ତଂ କୁସଲଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ସକଂ ନାମଂ ହୋତି ।
‘‘ସକକୁସଲଂ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୱତ୍ତାକାରଆରମ୍ମଣାଦିତୋ ଚସ୍ସ ତଂସଦିସତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ତଂନିୱାରଣତ୍ଥମାହ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି । ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୂତି ପରିତ୍ତାଦିଅତୀତାଦିଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଭେଦେସୁ ଛସୁ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେସୁ । ଭୱନ୍ତରପଟିସନ୍ଧାନତୋ ପଟିସନ୍ଧି। ଅୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗଂ। ନିବ୍ବତ୍ତିତଭୱତୋ ପରିଗଞ୍ଞତାୟ ଚୁତିହେତୁତାୟ ଚୁତି । ପରିତ୍ତଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନେସୂତି କାମାୱଚରଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନେସୁ । କାମାୱଚରଧମ୍ମା ହି କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନାଦୀସୁ ଅସମତ୍ଥଭାୱେନ ପରିତ୍ତାନୁଭାୱତାୟ, ଓଳାରିକାହି ୱା କାମତଣ୍ହାଦୀହି ପରିତୋ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ପରିତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିପାକସ୍ସ ସଙ୍କପ୍ପେତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣାଭାୱତୋ କମ୍ମାନୁରୂପମେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ପରିତ୍ତକମ୍ମୱିପାକୋ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେୟେୱ ପୱତ୍ତିତୁମରହତି, ନ ମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିତ୍ତଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନେସୂ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ମହଗ୍ଗତୱିପାକୋପି ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣେୟେୱ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ସଞ୍ଞାୟତ୍ତାରମ୍ମଣସ୍ସ ସମାଧିପ୍ପଧାନସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପନାପତ୍ତସ୍ସ ତାଦିସେନେୱ ୱିପାକେନ ଭୱିତବ୍ବତ୍ତା । ୱଣ୍ଣଲକ୍ଖଣାଦିକଞ୍ହି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଲୋକସଞ୍ଞାନୁରୋଧେନେୱ ଗହିତେ ପଥୱାଦିକେ ପରିକମ୍ମସଞ୍ଞାୟ ସମୁପ୍ପାଦିତଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତମାରମ୍ମଣଂ ସଞ୍ଞାୱସଂ ସଞ୍ଞାୟତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ସମାଧିପ୍ପଧାନସ୍ସ ଅପ୍ପନାପତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକେନ ସମାଧିପ୍ପଧାନଅପ୍ପନାପତ୍ତେହି ୱିୟ ସଞ୍ଞାୟତ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ନିବ୍ବିସେସେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ପରିତ୍ତୱିପାକୋ ପନ ମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତୋପି ହୋତି, ସୋ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି ।
ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟାତି ମୁଖଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ । ୟଥା ହି ତଂ ନିରୀହଂ ଅପରଂ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱମେତମ୍ପି ୱିପାକୁପ୍ପାଦନାଦୀସୁ ନ ଉସ୍ସହତି । ତେନାହ ‘‘ନିରୁସ୍ସାହ’’ନ୍ତି । ଉସ୍ସାହୋତି ଚେତ୍ଥ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମାନାନୁସୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାସଙ୍ଖାତୋ, ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱସଙ୍ଖାତୋ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତାସଙ୍ଖାତୋ ଚ ବ୍ୟାପାରୋ । ସୋ ୱିପାକେ ନତ୍ଥି କମ୍ମୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ପତିତଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ତସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋତି ତଂ ନିରୁସ୍ସାହଂ ।
ୱିପଚ୍ଚନଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିପଚ୍ଚନୱସେନ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଚତୁକିଚ୍ଚାନମେତେସଂ ପୱତ୍ତିଓକାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଚୁତିଭୱଙ୍ଗାନଂ ଅନ୍ତରାଳଂ ପଟିସନ୍ଧିକିଚ୍ଚାନଂ ଠାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିଆୱଜ୍ଜନାନଂ, ତଦାରମ୍ମଣାୱଜ୍ଜନାନଂ, ଜୱନାୱଜ୍ଜନାନଂ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରାଳଂ ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚାନଂ ଠାନଂ, ତଦାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧୀନଂ, ଜୱନପଟିସନ୍ଧୀନଂ, ଭୱଙ୍ଗପଟିସନ୍ଧୀନଂ ୱା ଅନ୍ତରାଳଂ ଚୁତିକିଚ୍ଚାନଂ ଠାନଂ, ଜୱନଭୱଙ୍ଗାନଂ ଅନ୍ତରାଳଂ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚାନଂ ଠାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ଠାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂତଂକିଚ୍ଚୱସେନ ପାକଟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଠାନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପାକଟକିଚ୍ଚୱସେନେୱ ତଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଇମାନିହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା କିଚ୍ଚମ୍ପି କିଚ୍ଚୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଗୟ୍ହତୀତି ଠାନନ୍ତିପି କିଚ୍ଚମେୱ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମାନି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୨. ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜୟୋନିସମ୍ଭୱାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ, ୱିନିପାତିକାସୁରାନଞ୍ଚ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟାପି ସବ୍ଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଦୁହେତୁକତିହେତୂନ’’ନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦ୍ୱେ ଅଲୋଭାଦୟୋ ହେତୂ ୟେସଂ ତେ ଦୁହେତୁକା। ଏସ ନୟୋ ତିହେତୁକେସୁପି । ତତ୍ଥ ଦୁହେତୁକାନଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି, ତିହେତୁକାନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଭୱଙ୍ଗଚୁତିୟୋପି । ୟେନ ୟେନ ହି ଚିତ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, ତଂ ତଦେୱ ଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନପି ପୱତ୍ତତି । ତଦାରମ୍ମଣଂ ପନ ଅୱିସେସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଦୁହେତୁକାନମ୍ପି ତିହେତୁକତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ନନୁ ଚେତଂ ଅସମପେକ୍ଖିତାଭିଧାନଂ ଆଚରିୟେନେୱ ଇମସ୍ସ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି –
‘‘ଅହେତୁପଟିସନ୍ଧିସ୍ସ, ନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଭୱେ ।
ଦୁହେତୁକଂ ତିହେତୁଂ ୱା, ଦୁହେତୁପଟିସନ୍ଧିନୋ’’ତି ॥ (ଅଭିଧ॰ ୪୪୩) ।
ନୟିଦମସମପେକ୍ଖିତାଭିଧାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟେନ ହି କମ୍ମେନ ୟା ପଟିସନ୍ଧି ଆଦିନ୍ନା, ନ ତଂ ତତୋ ଅଧିକତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ପୱତ୍ତେ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି । ୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ତଦାଲଦ୍ଧାୱକାସଂ ସିୟା, ନ ତଂ ତତ୍ଥ ତତୋ ଅଧିକତରମ୍ପି ୱିପାକଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥି । ‘‘ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୧୦୨) ହି ପଟ୍ଠାନୱଚନେନ ଅହେତୁକସ୍ସାପି ନାନାକମ୍ମେନ ସୁଗତିୟଂ ସହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମନୁଞ୍ଞାତଂ । ତେନାହୁ ଆଚରିୟା –
‘‘ହୋତି ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ, ସହେତୁକଂ ଅହେତୁନ’’ନ୍ତି ।
ୟଥା ଚ ଅହେତୁକସ୍ସ ସହେତୁକଂ, ଏୱଂ ଦୁହେତୁକସ୍ସ ତିହେତୁକମ୍ପି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଆଚରିୟଜୋତିପାଲତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ସହେତୁକ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅହେତୁକାନମ୍ପି ତିହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ଇଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତେନ ‘‘ସହେତୁକ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସୋପଦେସେନ ଦୁହେତୁକଂ, ତିହେତୁକଞ୍ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅହେତୁକସ୍ସାପି ତିହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମଭିହିତଂ, ୟଞ୍ଚରହି ଅତ୍ଥସମାସେ ଅହେତୁକାନଂ ତିହେତୁକଫଲାନି ଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥଂ ? ସୋ ଏୱ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ୟୋ ତସ୍ସ କତ୍ତାତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ମୂଲସନ୍ଧିୟା ଜଳତ୍ତା ତସ୍ସ ତିହେତୁକତଦାଲମ୍ବଣଂ ନ ଲବ୍ଭତିୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
୩୩-୪.ତତୋତି ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପରଂ, ଦୁତିୟଚିତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ସତିପି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀଥିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ତଦୱସାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୟାୱତାୟୁକଂ ଅନିୱତ୍ତନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱତାୟୁକ’’ନ୍ତି । ବଲୱାରମ୍ମଣେତି ଅତିମହନ୍ତୱିଭୂତାରମ୍ମଣେ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ହି ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣେ ମନୋଦ୍ୱାରେ ୱିଭୂତାରମ୍ମଣେ ତଦାରମ୍ମଣମୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞେସୁ । ଏକାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପଟିସନ୍ଧାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଏକଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଦେସେ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱସାନକରଣଂ, ଇଧ ପନ ପୱତ୍ତିକ୍କମୱସେନ ଚୁତିୟା ଅୱସାନକରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୩୫-୬.କମ୍ମଦ୍ୱାରନ୍ତି କାୟୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରସ୍ସ ଜନକୱସେନ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କାୟୋତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି । କମ୍ମନ୍ତି ତଂସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା, କାୟେନ କତଂ କମ୍ମଂ କାୟକମ୍ମଂ । କିଞ୍ଚାପି ହି କାୟୋ କମ୍ମସ୍ସ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥାପି ତଂସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ତସ୍ସ ସବ୍ଭାୱେୟେୱ କାୟକମ୍ମାଦିୱୋହାରୋତି ତଂ ତେନ କତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କାୟକମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଦ୍ୱାରଂ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରଂ। ୟଦି ଏୱଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସିୟା। କାୟଦ୍ୱାରେନ ହି ସିଦ୍ଧଂ କମ୍ମଂ ‘‘କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନ ‘‘ଦ୍ୱାରେ ଚରନ୍ତି କମ୍ମାନୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାର) ୱଚନତୋ ୱଚୀଦ୍ୱାରେପି ସିଜ୍ଝତୀତି ଦ୍ୱାରେନ କମ୍ମୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସିୟା, ତଥା ୱଚୀକମ୍ମଂ କାୟଦ୍ୱାରେପି ସିଜ୍ଝତୀତି କମ୍ମେନ ଦ୍ୱାରୱୱତ୍ଥାନମ୍ପି ନ ସିୟାତି ? ତଂ ନ, ତବ୍ବହୁଲୱୁତ୍ତିୟା ଚେୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱୁତ୍ତିୟା ଚ ୱୱତ୍ଥିତତ୍ତା । କାୟକମ୍ମଞ୍ହି କାୟଦ୍ୱାରେୟେୱ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତତି, ଅପ୍ପଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ, ତସ୍ମା କାୟଦ୍ୱାରେ ବହୁଲପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ଏତସ୍ସ କାୟକମ୍ମଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ୱନଚରକାଦୀନଂ ୱନଚରକାଦିଭାୱୋ ୱିୟ । ତଥା କାୟକମ୍ମମେୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି, ନ ଇତରଂ, ତସ୍ମା କାୟକମ୍ମସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଏତ୍ଥେୱ ପୱତ୍ତିତୋ ଅସ୍ସ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମାଦୀନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମାଦିଭାୱୋ ୱିୟାତି ନେତ୍ଥ କମ୍ମଦ୍ୱାରୱୱତ୍ଥାନେ କୋଚି ୱିବନ୍ଧୋତି । ୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରେପି ଏସ ପବନ୍ଧୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରଂ ପନ ସୟଂ ମନୋୟେୱ ସମାନଂ ଅତ୍ତନା ସହଗତଚେତନାଅନଭିଜ୍ଝାଦିକମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଦ୍ୱାରଭାୱେନ ମନୋଦ୍ୱାରସଙ୍ଖଂ ଲଭତୀତି ନ ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରୱସେନ ଗଣ୍ହାତି । ନ ହି ସୟଂ ଅତ୍ତତୋୱ ପୱତ୍ତତି । ୟଦି ପନ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା କମ୍ମଦ୍ୱାରଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତା, ତଦା ତେସଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରଭାୱୋ ମନସ୍ମିଂ ନ ଉପଚାରୀୟତୀତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଚିତ୍ତାଧିପତିଭାୱୋ ଚିତ୍ତେ ୱିୟାତି ଚିତ୍ତଂ ‘‘ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଭାୱତୋ ପନ କମ୍ମଦ୍ୱାରଂ ନାମ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାୟେୱାତି ଚିତ୍ତଂ ତତୋ ପୱତ୍ତନତୋ ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ପନ ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଇଧ ପନ ‘‘ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନତ୍ତା’’ତି ୱଚନେନ କାୟୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନେୱ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସାଧିତତ୍ତା ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରଂ ନ ଗହିତମେୱ । ନ ହି ‘‘ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନପି ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସାଧେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅୱିପାକସଭାୱତୋ’’ତି ୱଚନେନ ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନପି ଅପ୍ପୱତ୍ତି ସାଧିତା ହୋତି । ‘‘କମ୍ମଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମଗ୍ଗହନେନ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତସ୍ସାପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତି ଇମେସୁ କାୟୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରସଙ୍ଖାତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ, ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରେନ ସହ ତୀସୁ ଏୱ ୱା ୟଥା କୁସଲଂ ପୱତ୍ତତି, ନ ଏୱଂ ୱିପାକୋ, ୟଥା ଚ କୁସଲଂ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମସ୍ସ ଆୟୂହନୱସେନ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ ଏୱମୟଂ । ଅୟଂ ପନ ନେୱ କାୟୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତାଭାୱତୋ, ନ କମ୍ମୱସେନ, ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନାପି ଚ ପୱତ୍ତତି ୱିପାକୁପ୍ପାଦନଭାୱାଭାୱତୋ, ନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱସେନ ପୱତ୍ତତି ଦାନାଦିୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମଦ୍ୱାରଞ୍ଚ…ପେ॰… ନୋ ସମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱନ୍ତି ଦାନାଦିୱସେନ ।
୩୭.‘‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା’’ତିଆଦି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ୱିସେସଦସ୍ସନଂ । ୟସ୍ମା ଏତେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, କରୁଣାମୁଦିତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣା ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନମାଲମ୍ବଣାନଂ ଏକଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସୟଭାୱାନନୁଗମନତୋ ନ ତେସୁ କରୁଣାମୁଦିତା କଦାଚିପି ଜାୟନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୮. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ପନ ହି-ସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥେ । ୟସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦା କୁସଲା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୫) ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଭଗୱତା ହି ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦା କୁସଲା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୫) ଏୱଂ ‘‘ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀ’’ତିଆଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ କୁସଲଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେ ଚ ୱିରତିସଭାୱା ଏୱ ଆଦିତୋ ତିଣ୍ଣଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ, ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତେ, ଇତରସ୍ସ ସମ୍ମାୱାଚାୟଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ମିଚ୍ଛାଜୀୱହେତୁକପଞ୍ଚଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରମଣୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ସମ୍ମାଆଜୀୱେ ଚ ଅନ୍ତୋଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ତା ଏକନ୍ତକୁସଲଭୂତାନଂ କଦାଚି ଅବ୍ୟାକତେ ଲଭନ୍ତି, ଇତରଥା ସଦ୍ଧାସତିଆଦୟୋ ୱିୟ ‘‘ସିୟା କୁସଲା, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ ଲୋକୁତ୍ତରଫଲେସୁ ଅଟ୍ଠ, ସତ୍ତ ୱା ମଗ୍ଗଙ୍ଗା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ? ନୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ଲୋକିୟୱିରତୀନମେୱ ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତକୁସଲଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଲୋକୁତ୍ତରୱିରତିୟୋ ପନ ଫଲସ୍ସ ମଗ୍ଗପଟିବିମ୍ବଭୂତତ୍ତା ମଗ୍ଗସଦିସତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକତାୟ, ସତ୍ତଙ୍ଗିକତାୟ ଚ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ନ ଚ ଏକନ୍ତକୁସଲଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥାପେତୁଂ ୟୁତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉପରି ଲୋକୁତ୍ତରଫଲେସୁପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକତାଦିଭେଦୋ ମଗ୍ଗୋ ଉଦ୍ଧଟୋତି ।
୩୯.‘‘ତଥାଧିପତିନୋ’’ତିଆଦି ଅଧିପତିୱସେନ ୱିସେସଦସ୍ସନଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ତେଭୂମକକୁସଲାନଂ ଅଞ୍ଞୋ ଆୟୂହନକାଲୋ, ଅଞ୍ଞୋ ୱିପଚ୍ଚନକାଲୋ, ତସ୍ମା ନ ତାନି ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକେହି ଅଧିପତିଂ ଗାହାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ନ ତେ ଛନ୍ଦାଦୀନି ଧୁରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନି ଚ ପନ ଆୟୂହନକାଲସ୍ସ, ୱିପଚ୍ଚନକାଲସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରାଭାୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ବଲସ୍ସ ଅୱୂପସନ୍ତକାଲେୟେୱ ୱିପାକଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା ହୁତ୍ୱା ୱିପାକେହି ଅଧିପତିଂ ଗାହାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉପରି ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାନଂ ଅଧିପତିୟୋଗଂ ୱକ୍ଖତି ।
୪୦. ୟସ୍ମା ମୋରୱାପିୱାସିମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରେନ ୱିପାକାନଂ ଆଗମନତୋ ଅସଙ୍ଖାରିକସସଙ୍ଖାରିକଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରେନ ପଚ୍ଚୟତୋ, ତସ୍ମା ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ମତିଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରୱିଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ପୁରିମତ୍ଥେରୋ ହି ୟଥା ମୁଖେ ଚଲିତେ ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ଚଲତି, ଏୱଂ ଅସଙ୍ଖାରିକସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅସଙ୍ଖାରିକୋ, ସସଙ୍ଖାରିକସ୍ସ ୱିପାକୋ ସସଙ୍ଖାରିକୋତି ଆହ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ମତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅସଙ୍ଖାର…ପେ॰… ପୁଞ୍ଞତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟତ୍ଥେରୋ ପନ ଅସଙ୍ଖାରିକାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚିପି ଚିତ୍ତେନ କମ୍ମେ ଆୟୂହିତେ ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଂ ୱା ପୟୋଗେନ ୱିନା ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅପ୍ପୟୋଗେନ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନେ ପଟିସନ୍ଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅସଙ୍ଖାରିକା । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନେ ସସଙ୍ଖାରିକା । ତଥା ଭୱଙ୍ଗଚୁତିୟୋପି । ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ପଣୀତାପଣୀତଉତୁଭୋଜନାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ, ଅନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧକୁସଲାକୁସଲସ୍ସ ୱସେନ ୱା ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ଅସଙ୍ଖାରିକାଦିୱିଧାନତମାହ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ମତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଞେୟ୍ୟଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ଚେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦମେୱ ଚ ପନ ଆଚରିୟା ପସଂସନ୍ତି ।
୪୧-୨.ହୀନାଦୀନଂ ୱିପାକତ୍ତାତି ଅଧିପତିୟୋଗାଭାୱେପି ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତାନଂ କୁସଲାନଂ ୱିପାକତ୍ତା । ଏତେନ ଆଗମନତୋ ହୀନାଦିଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି । ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନଗତକିଲେସମଲୱିଧମନେନ ତସ୍ସ ପୁନନତୋ ପୁଞ୍ଞୋ ୱାଦୋ ୱଚୀଘୋସୋ ଏତସ୍ସ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପୁଞ୍ଞଂ ୱଦତୀତି ୱା ପୁଞ୍ଞୱାଦୀ, ତେନ ପୁଞ୍ଞୱାଦିନା। ‘‘ଏକନ୍ତେନ ସୱତ୍ଥୁକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ରୂପଲୋକେ ପୱତ୍ତି ଅନିୱାରିତାତି ଆହ ‘‘କାମଲୋକସ୍ମି’’ନ୍ତି। ‘‘ନ ପନଞ୍ଞତ୍ଥ ଜାୟତେ’’ତି ଇମିନା ପନ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଲଦ୍ଧମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ।
ଏୱଂ ତାୱ ସହେତୁକୱିପାକେ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅହେତୁକେ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ଅହେତୁକୱିପାକଚିତ୍ତଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନ ସହେତୁକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅହେତୁକୱିପାକୋ ହୋତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ତାୱ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣାଭିନିପାତମତ୍ତତ୍ତା ଅଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୋଗୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ମନ୍ଦତରକିଚ୍ଚେସୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣେସୂତି ଏୱଂ ହେତୂନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ ଚ ନେସଂ ଅହେତୁକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଉପେକ୍ଖାଦିୟୋଗେ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ତାୱ ଚତୁନ୍ନଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେପି ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସଙ୍ଘଟ୍ଟନାୟ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତତା, କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ତାୟ ବଲୱଭାୱତୋ ସୁଖସହଗତତା ହୋତି । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଘଟ୍ଟନୟୋଗ୍ୟଭାୱେନ ଓଳାରିକତ୍ତା, ଚତୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତୱସେନ ଚିରଜାତତ୍ତା ଚ ଦୁବ୍ବଲମତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟେନ ସହ ଅସମାନଜାତିକଞ୍ଚ ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଲଦ୍ଧାନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତାୟ, ଅପୁବ୍ବନିସ୍ସୟତାୟ ଚ ଆରମ୍ମଣରସସ୍ସାଦେ ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱ । ସନ୍ତୀରଣଂ ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରୀତତୋ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ସୁଖସହଗତଂ, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୱିୟ ୱିସିଟ୍ଠମନନକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ମନୋମତ୍ତା ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱାଦିଅତ୍ଥେହି ଧାତୁ ଚାତି ମନୋଧାତୁ। ସା ହି ସତିପି ୱିଞ୍ଞାଣଭାୱେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣତୋ ସମ୍ଭୱସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠମନନକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣତୋ ମନନମତ୍ତାୟେୱ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୱିପରୀତତୋ ପନ ମନୋ ଚ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଦେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ।
ୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଚକଂ ନିୟତାରମ୍ମଣଂ ୟଥାକ୍କମଂ ରୂପାଦିଏକେକସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ । ସେସତ୍ତୟମନିୟତାରମ୍ମଣଂ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣିକଛଳାରମ୍ମଣିକଭାୱତୋ ।
ଦଟ୍ଠବ୍ବତାୟ ଦିଟ୍ଠଂ, ରୂପାୟତନଂ । ସୋତବ୍ବତାୟ ସୁତଂ, ସଦ୍ଦାୟତନଂ । ମୁନିତବ୍ବତାୟ ମୁତଂ, ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ଗହେତବ୍ବତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଗନ୍ଧାଦିତ୍ତୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଚକ୍ଖାଦୀହି ୱିନା କେୱଲଂ ମନସା ଏୱ ୱିଜାନିତବ୍ବତାୟ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ଧମ୍ମାୟତନଂ । ଅନାମଟ୍ଠକାଲୱିସେସୱଚନତ୍ତା ଚ ନେସଂ ଅତୀତାନାଗତାପି ରୂପାଦୟୋ ଦିଟ୍ଠାଦିସଦ୍ଦେହି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ଦଟ୍ଠବ୍ବତାୟା’’ତିଆଦିନା କାଲସାମଞ୍ଞେନ ନେସଂ ନିବ୍ବଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୟସ୍ସ ତଂ ଦିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ। ଏୱଂ ସୁତାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ।
ଚକ୍ଖୁତୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରତୋୱ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବୱାକ୍ୟାନଂ ଅୱଧାରଣଫଲତ୍ତା । ତେନ ମନୋଧାତୁଆଦୀନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଭାୱୋ ନିୱାରିତୋ ହୋତି ତେସଂ ଦ୍ୱାରନ୍ତରତୋପି ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଚକ୍ଖୁତୋ ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସଞ୍ଜାତିପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସଞ୍ଚରଣପ୍ପୱତ୍ତିଂ, ତସ୍ମା ୟଥା କୁଣ୍ଡମୁଖତୋ ଉଦକଂ ସଞ୍ଚରଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ ଏୱଂ ପୱତ୍ତମିଧ ଗହିତଂ । ୟଥା ପନ ଚନ୍ଦକନ୍ତପାସାଣତୋ ଉଦକଂ ସଞ୍ଜାତିୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତମେୱ ଚକ୍ଖୁତୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଗହିତଂ । ୟଥା ଚ କିଂ ? ୟଥା କୁଚ୍ଛିତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦି ମୁଖତୋ ସନ୍ଦନ୍ତମ୍ପି ‘‘ମୁଖସ୍ସୱୋ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ମୁଖତୋୟେୱ ପନ ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତତୋ ସୱନ୍ତଂ ଖେଳଂ ‘‘ମୁଖସ୍ସୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟତୋ ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁତୋ ପୱତ୍ତମାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମ ନ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁତୋୟେୱ ପନ ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତତୋ ପୱତ୍ତମାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମାତି । ୟୋ ପନ ଇମମତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ତଂଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ସେସାନମ୍ପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଭାୱଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତଂ ନିୱାରେତୁଂ ପକାରନ୍ତରେନପି ୱିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ସନ୍ନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ୟଥା ଚକ୍ଖୁତୋ ପୱତ୍ତଂ, ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଏୱଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି ‘‘ସୋତତୋ ପୱତ୍ତଂ, ସୋତସ୍ମିଂ ସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜନଂ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଥା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନୀ’’ତି ।
ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ହୁତ୍ୱା ରୂପସ୍ସ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣମେତସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତରୂପୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ। ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତୱଚନେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖାଦିକଂ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିୱତ୍ତେତି। ୱିଜାନନ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତେ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମେ ନିୱତ୍ତେତି । ଚକ୍ଖୁରୂପ-ଗ୍ଗହଣେନ ନିସ୍ସୟତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତି ଉଭୟାଧୀନୱୁତ୍ତିକତ୍ତା । ୟଦି ହି ଚକ୍ଖୁ ନାମ ନ ସିୟା, ଅନ୍ଧାପି ରୂପଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ପସ୍ସନ୍ତି । ୟଦି ଚ ନୀଲାଦିରୂପଂ ନାମ ନ ସିୟା, ଦେସାଦିନିୟମେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥେୱ ଚ ନିୟମୋ । ଏକନ୍ତସାରମ୍ମଣତା ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ନୀଲାଦିଆଭାସଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ମିଚ୍ଛାୱାଦୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫) । ଏତ୍ଥ ସିୟା – କିଂ ପନେତଂ ଚକ୍ଖୁ, ରୂପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତଂ ଏକମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଉଦାହୁ ଅନେକନ୍ତି ? ଚକ୍ଖୁ ତାୱ ଏକମ୍ପି, ରୂପଂ ପନ ଅନେକମେୱ ସଙ୍ଗତଂ । କିଂ କାରଣଂ ? ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସତୋ । ଚକ୍ଖୁ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତଂ ଅତ୍ଥିଭାୱେନେୱ ହୋତି ତସ୍ମିଂ ସତି ତସ୍ସ ଭାୱତୋ, ଅସତି ଅଭାୱତୋ । ୟତୋ ତଂ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହିସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ, ସ୍ୱାୟଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ଏକସ୍ମିଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଏକମ୍ପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପଂ ପନ ୟଦିପି ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ପୁରେତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେୟେୱ ଉପକାରକତ୍ତା, ତଥାପି ଅନେକମେୱ ସଙ୍ଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ । ୟଞ୍ହି ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତସ୍ସ ୟଥା ତଥା ଉପଲବ୍ଭନୀୟୱସେନେୱ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧୀନୱୁତ୍ତିକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସଭାୱୂପଲଦ୍ଧି ନ ଏକଦ୍ୱିକଲାପଗତୱଣ୍ଣୱସେନ ହୋତି, ନାପି କତିପୟକଲାପଗତୱଣ୍ଣୱସେନ, ଅଥ ଖୋ ଆଭୋଗାନୁରୂପଂ ଆପାଥଗତୱଣ୍ଣୱସେନାତି ଅନେକମେୱ ରୂପଂ ସଂହଚ୍ଚକାରିତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଅମୁମେୱ ହି ୱିସେସଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫) ପାଳିୟଂ ୱଚନଭେଦୋ କତୋତି । ଏୱଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେପି ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଘାନୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପନ ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହତାୟ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟେନ ସହ ଅଲ୍ଲୀନସ୍ସେୱ ଗହଣତୋ ଏକକଲାପଗତମ୍ପି ଗନ୍ଧାଦିକଂ ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ରୂପମତ୍ତାରମ୍ମଣରସନ୍ତି ରୂପାୟତନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣକରଣରସଂ । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ଆରମ୍ମଣନ୍ତରଂ ନିୱତ୍ତେତି, ଏୱଂ ରୂପାୟତନେପି ଲବ୍ଭମାନେ ଏକଚ୍ଚେ ୱିସେସେ ନିୱତ୍ତେତି । ନ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱଣ୍ଣମତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ନୀଲାଦିୱିସେସଂ ତତ୍ଥ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଭିନିପାତମତ୍ତା’’ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ତଦଭିମୁଖଭାୱେନ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମନନ୍ତରୱିଗତା ଅରୂପଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନେନ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଉପକାରକା, ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା ୱିୟ ଆସନ୍ନକାରଣାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣାୟ କିରିୟାମନୋଧାତୁୟା ଅପଗମପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିରିୟାମନୋଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣଭେଦତୋ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା ଆହ ‘‘କିରିୟାମନୋଧାତୂନ’’ନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଗହିତଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ତଦନନ୍ତରମେୱ ଅପରିପତନ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପାଦିସମ୍ପଟିଚ୍ଛନରସ’’ନ୍ତି । ତଥାଭାୱେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ।
ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ କଦାଚି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦିୱସେନ ତତୋପି ଊନାନଂ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱ ୱିଜାନନସଭାୱାପି ଛଳାରମ୍ମଣୱିଜାନନଲକ୍ଖଣା ୱୁତ୍ତା ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ, ଛସ୍ୱେୱ ୱା ଇତରେସଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ସନ୍ତୀରଣାଦିରସାତି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣାଦିକିଚ୍ଚା, ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିକିଚ୍ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନା’’ତି ଇଦଂ ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଅନିବଦ୍ଧଟ୍ଠାନତାୟ ନିବଦ୍ଧକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ‘‘ତଂତଂଅନନ୍ତରାତୀତୱିଞ୍ଞାଣାପଗମପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଲକ୍ଖଣାଦିକସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ପରିସେସତୋ ସହେତୁକଚିତ୍ତାନଂ ଏକସଦିସମେୱ ଲକ୍ଖଣାଦିକନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତଂ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱିଭାୱିତମେୱ ।
ଇଦାନି ଇମାସଂ ଆରମ୍ମଣାଦିତୋ ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ପଠମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକନ୍ତମିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେତି ଏକନ୍ତେନେୱ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ, ଅତିଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୂତି ସହେତୁକୱିପାକାନଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନଂ ଅନ୍ତରାଳସଙ୍ଖାତସନ୍ତୀରଣଟ୍ଠାନେ ଚାତି ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ, ପଞ୍ଚସୁ କିଚ୍ଚେସୂତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସଜୱନାୱସାନେ ତଦାରମ୍ମଣସମ୍ଭୱେ ଅସତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିଚିତପୁବ୍ବଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣମାରବ୍ଭ ଉପେକ୍ଖାସହଗତସନ୍ତୀରଣମୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇଚ୍ଛିତଂ, ତଥା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ କଦାଚିୟେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା ଛ ଠାନାନି ଅୱତ୍ୱା ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ଅଥ ୱା ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ତଦାରମ୍ମଣଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ତଂୱସେନେୱ ତସ୍ସାପି ଠାନଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଚକ୍ଖୁସଂୱତ୍ତନିକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତତାୟ ଜାତିୟା ଅନ୍ଧୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ। କିଞ୍ଚାପି ହି ଜାତିକ୍ଖଣେ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚକ୍ଖୁ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ସ ଭାୱାଭାୱତୋ ଅନ୍ଧାନନ୍ଧୱିଚାରଣା ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥାପି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାରହକାଲେପି ଚକ୍ଖୁୱିପତ୍ତିୱିବନ୍ଧକେନ କମ୍ମୁନା ପଟିହତସାମତ୍ଥିୟେନ ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକେନ ଇତରେନାପି ୱା କମ୍ମେନ ତସ୍ସ ଅନୁପାଦିୟମାନତ୍ତା ସତ୍ତୋ ‘‘ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋତି ପସୂତିୟଂୟେୱ ଅନ୍ଧୋ, ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂୟେୱ ଅନ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଦୁହେତୁକତିହେତୁକାନଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତକାଲେପି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅୱିପଜ୍ଜନଂ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଜାତିବଧିରାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଜଚ୍ଚଜଳୋତି ଜାତିୟା ଅଞ୍ଞାଣକୋ। କିଞ୍ଚାପି ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକୋପି ଜାତିୟଂ ଅଞ୍ଞାଣକୋ, ତସ୍ସ ପନ ପୱତ୍ତିୟଂ ପଞ୍ଞା ସମ୍ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ପଞ୍ଞାୟାସମ୍ଭୱତୋ ଜଚ୍ଚଜଳୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜଚ୍ଚୁମ୍ମତ୍ତକୋ ସୁରାମେରୟପାନାଦିଉମ୍ମତ୍ତକଭାୱସଂୱତ୍ତନିକକମ୍ମପରିଭାୱିତେନ କମ୍ମେନ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକୋ । ପଣ୍ଡକୋତି ପରଦାରଗମନାଦିକମ୍ମପରିଭାୱିତେନ କମ୍ମୁନା ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକୋ । ସୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଆସିତ୍ତପଣ୍ଡକୋ ଉସୂୟପଣ୍ଡକୋ ପକ୍ଖପଣ୍ଡକୋ ଓପକ୍କମିକପଣ୍ଡକୋ ନପୁଂସକପଣ୍ଡକୋତି । ଇଧ ପନ ଓପକ୍କମିକପଣ୍ଡକସ୍ସ ସହେତୁକସ୍ସାପି ଭାୱତୋ, ନପୁଂସକସ୍ସ ଚ ୱିସୁଂ ଗହଣତୋ ତୟୋ ପଣ୍ଡକା ଅଧିପ୍ପେତା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଜାତିମୂଗଜାତିପଙ୍ଗୁଲମମ୍ମନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକା ଅୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟା ହୁତ୍ୱା ଥୋକଂ ୱିଚାରଣପକତିକାପି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାଦିସାନମ୍ପି ଇଧ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦୀନମେୱ ଅୟଂ ପଟିସନ୍ଧୀତି ନ ଗହେତବ୍ବା । ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦୟୋ ପନ ଇମିନା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୪୩.ତିହେତୁକପୁଞ୍ଞସ୍ସାତି ତିହେତୁକସ୍ସପି ଉକ୍କଟ୍ଠପୁଞ୍ଞସ୍ସ । ଦୁହେତୁକମ୍ମସ୍ସ ପନ ସବ୍ବଥାପି ସୋଳସନ୍ନଂ ୱିପାକାନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପପରତ୍ତା ଚେତନାୟ ‘‘ତିହେତୁକପୁଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।
କାମାୱଚରୱିପାକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକୱଣ୍ଣନା
ମହଗ୍ଗତୱିପାକାନଂ ତଂତଂକୁସଲାଗମନୱସେନେୱ ଝାନଙ୍ଗହାନି, ନ ପନ ଭାୱନାୱିସେସେନାତି ତେସଂ ପହାନଙ୍ଗାନି ଅନୁଦ୍ଧଟାନି । ଉପପତ୍ତିୟନ୍ତି ଉପପତ୍ତିଭୱେ ।
ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୪୪.କୁସଲାନୁଗତଂ କତ୍ୱାତି କୁସଲାନୁରୂପଂ କୁସଲସଦିସଂ କତ୍ୱା । ୟଥା କାମାୱଚରୱିପାକଂ କୁସଲତୋ ୱିସଦିସମ୍ପି କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ, ଏୱମକତ୍ୱା କୁସଲସଦିସମେୱ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କୁସଲାନନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ମହଗ୍ଗତୱିପାକାନଂ ଭାଜିତପାଳିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କୁସଲାନୁଗତଂ କତ୍ୱା ଭାଜିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଞ୍ହି –
‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) –
କାମାୱଚରୱିପାକଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ମହଗ୍ଗତୱିପାକଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ –
‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ରୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ପଥୱୀକସିଣଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା, ତସ୍ସେୱ ରୂପାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ପଥୱୀକସିଣଂ…ପେ॰… ଇମେ ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୪୯୮) ।
ଏୱଂ କୁସଲଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ମହଗ୍ଗତଂ ୱିପାକଂ ୱିଭତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟଥା କାମାୱଚରୱିପାକଂ, ଏୱଂ ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦଂ କୁସଲାନନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଜୋତେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କୁସଲାନୁଗତଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନାପି ଚ ଆଚରିୟେନ ପରିହାରମୁଖେନ ୱକ୍ଖମାନଅତ୍ଥୱିସେସୱଚନିଚ୍ଛାୟ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚୋଦନା କତା । ଏୱଞ୍ହି ସତି କୁସଲାନନ୍ତରଂୟେୱ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଞାପନଂ ସୁଟ୍ଠୂପପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ।
ମହଗ୍ଗତନ୍ତି ମହଗ୍ଗତୱିପାକଂ । ତଞ୍ହି ଇଧ ଅଧିଗତଂ । କାମା…ପେ॰… ୟତୋତି ୟସ୍ମା କାମାୱଚରକୁସଲଂ ଅସମାନଫଲଂ ହୋତି ତିହେତୁକସ୍ସ ଦୁହେତୁକାହେତୁକୱିପାକାନଂ, ଦୁହେତୁକସ୍ସ ଚ ଅହେତୁକୱିପାକାନମ୍ପି ଜନନତୋ, ନ ଏୱମିଦଂ, ଇଦଂ ପନ ଏକନ୍ତେନେୱ ସଦିସୱିପାକଜନନତୋ ସମାନଫଲମେୱ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କୁସଲ’’ନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତେପି କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞଂୱାତି ଉପମିତତ୍ତା ଉପମେୟ୍ୟସ୍ସପି କୁସଲଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । କସ୍ମା ପନେତଂ ସଦିସୱିପାକଂ, ନ କାମାୱଚରଂ ୱିୟ ୱିସଦିସୱିପାକମ୍ପୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞଞ୍ହି ଆଚିନନ୍ତୋ ରୂପତଣ୍ହାଦିନାନାୱତ୍ଥୁକକାମତଣ୍ହୂପନିସ୍ସୟତୋ ଆଚିନତି, ତସ୍ମା ତଦୂପନିସ୍ସୟକୁସଲଂ ତଦନୁରୂପତୋ ନାନାୱତ୍ଥୁକଂ ୱିପାକଂ ଜନେତି । ମହଗ୍ଗତଂ ପନ ଆଚିନନ୍ତୋ ଏକୱତ୍ଥୁକାୟେୱ ଭୱତଣ୍ହାୟ ୱସେନ ଆଚିନତୀତି ତଦନୁରୂପତୋ ତଂ ନାନାୱତ୍ଥୁଂ ଅଜନେତ୍ୱା ଏକୱତ୍ଥୁମେୱ ଜନେତୀତି ।
୪୫-୬.ସବ୍ବଥାତି ଧମ୍ମତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିପଦାଦିତୋ ଚ । ତଥା ହି ୟେ ଫସ୍ସାଦୟୋ କୁସଲେ ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ୱିପାକେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣେ କୁସଲଂ ପୱତ୍ତତି, ତତ୍ଥେୱ ଇଦଂ ୱିପାକମ୍ପି । ୟାୱ ପଟିପଦାଦୟୋ କୁସଲସ୍ସ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତାୱ ଇମସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସପୀତି । କାମଂ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଛାୟା ତଂତଂୱତ୍ଥୁସଦିସାୱ, ମହନ୍ତସ୍ସ ପନ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ ମହନ୍ତାହିୟେୱ ଉପମାହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଗଜାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ଅପରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଭୱଂ ୱେଦନମସ୍ସାତି ଅପରାପରିୟୱେଦନଂ। ୟଦି ଅପରାପରିୟୱେଦନଂ ନ ହୋତି, କଥଞ୍ଚରହି ଇମସ୍ସ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଝାନା ଅପରିହୀନସ୍ସା’’ତିଆଦି ।
୪୭.କୁସଲାନନ୍ତରନ୍ତି କୁସଲଭୱାନନ୍ତରଂ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଭୱେ ତଂ କୁସଲଂ କତଂ, ସୋ ଇଧ କୁସଲ-ସଦ୍ଦେନ ଉପଚାରତୋ ଗହିତୋ କମ୍ମାନନ୍ତରଂୟେୱ ଫଲସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ୱିୟ ଅନନ୍ତରଫଲନିପ୍ଫାଦକଂ, ଅଥ ଖୋ ଏକଚ୍ଚକାମାୱଚରକୁସଲଂ ୱିୟ ଅପରାପରିୟୱେଦନଂ ଅହୁତ୍ୱା ସତିପି ଅନେକେୟେୱ କାମାୱଚରକମ୍ମେ ମହୋଘୋ ୱିୟ ପରିତ୍ତଂ ଉଦକଂ ତମଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋୟେୱ ୱିପାକଦାନେନ ଏକନ୍ତେନ ଅନନ୍ତରଭୱେୟେୱ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ନନୁ ଚ ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନସ୍ସେୱ କସ୍ସଚି ନିକନ୍ତିୱସେନ କାମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । ତଥା ହି ତିସ୍ସମହାବ୍ରହ୍ମା ଉପରିବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟା ଭାୱିତମଗ୍ଗୋ ଭିକ୍ଖୂହି ୟାଚିତୋ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ମୋଗ୍ଗଲିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ କଥନ୍ତି ? ନିକନ୍ତିବଲେନେୱ ଝାନଂ ପରିହାୟତୀତି ତତୋ ପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ଆଚରିୟା ‘‘ଅନୀୱରଣାୱତ୍ଥାୟ ନିକନ୍ତିୟା ଝାନସ୍ସ ପରିହାନି ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସତିପି ମହଗ୍ଗତକମ୍ମୁନୋ ୱିପାକଂ ପଟିବାହନସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ପରିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱେ ‘ଇଜ୍ଝତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୫) ୱଚନତୋ କାମଭୱେ ଚେତୋପଣିଧି ମହଗ୍ଗତକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ପରିତ୍ତକମ୍ମୁନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଏତସ୍ସାତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଞାପନତ୍ଥନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୪୮-୯. ଏୱଂ ଅୱିସେସେନ କୁସଲସଦିସତଂ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିପଦାକ୍କମୋଚେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ତଂ ଝାନଂ ତଂପଟିପଦମେୱ ହୋତି, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅପରିହୀନେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତମାନୋ ତଂତଂପଟିପଦୋୱ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟାଦିଭାୱୋ ପନ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ହୋତି, ନ ଆଗମନୱସେନ । ତଥା ହି ଏକମେୱ ଝାନଂ ନାନକ୍ଖଣେସୁ ନାନାଧିପତେୟ୍ୟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିପାକସ୍ସ ଆଗମନୱସେନ ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟାଦିତା ନ ଗହିତା । ତେନାହ ‘‘ଅଭାୱୋଧିପତୀନ’’ନ୍ତି । ତଦଭାୱତୋୱ ସରସତୋ ତସ୍ସ ହୀନାଦିତା ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ସାପି ଝାନାଗମନତୋୱ ୱୁତ୍ତା ।
ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୱଣ୍ଣନା
ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଫଲଚିତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୟୋଗତୋ ଭେଦାଭାୱେନ ‘‘ଚତୁମଗ୍ଗୟୋଗତୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଫଲତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଫଲତ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧସାମଞ୍ଞଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲଂ ଚିତ୍ତଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲଚିତ୍ତଂ। ଏୱଂ ସେସେସୁ । ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନପରିମାଣଂ ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ଦ୍ୱୀସ୍ୱେୱ ଠାନେସୁ ପୱତ୍ତିୟା ଦୁୱିଧମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗୱୀଥିଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ଦୁୱିଧ’’ନ୍ତି ।
୫୦-୧.ମଗ୍ଗସ୍ସାନନ୍ତରେ ଫଲେ ଲବ୍ଭନ୍ତି ମଗ୍ଗାଗମନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମଗ୍ଗୋ ହି ଆଗମନତୋ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ସଗୁଣାଲମ୍ବଣୱସେନ ଅନିମିତ୍ତଅପ୍ପଣିହିତନାମମ୍ପି ଲଭତୀତି ଫଲସ୍ସ ନାମତ୍ତୟମ୍ପି ଦେତି, ତଥା ଆଗମନତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋ ମଗ୍ଗୋ ସଗୁଣାରମ୍ମଣୱସେନ ଅନିମିତ୍ତସୁଞ୍ଞତଅପ୍ପଣିହିତନାମକୋତି ଫଲସ୍ସ ନାମତ୍ତୟମ୍ପି ଦେତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମେ ଏକେକସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ତୀଣି ତୀଣି ନାମାନି ୱୁତ୍ତାନି । ନନୁ ଚ ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ସଗୁଣାରମ୍ମଣତୋ ନାମଂ ଅନଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ? ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ନାମଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ, ନ ନାମଦାନଂ । ତତ୍ଥ ହି ୱୱତ୍ଥାନକରତ୍ତାଭାୱତୋ ତଥା ଅନଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଅଲବ୍ଭନତୋ । ଇଧ ପନ ଏକେକସ୍ସ ଫଲଂ ନାମତ୍ତୟମ୍ପି ଲଭତୀତି ୱୱତ୍ଥାନପ୍ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ସଗୁଣାରମ୍ମଣେହି ଲଦ୍ଧନାମଦାନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତିୱିଧମ୍ପି ନାମଂ ଦେତି । ଏକନ୍ତେନ ଚେତଂ ଏୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ୱିପସ୍ସନାପି ୱିପସ୍ସତୋ ଲଦ୍ଧନାମମଗ୍ଗସ୍ସ ତଂ ନ ଦଦେୟ୍ୟାତି । ପରଭାଗସ୍ମିନ୍ତି ଅପରଭାଗେ । ୱଳଞ୍ଜନଫଲେସୂତି ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଅନୁଭୱିତବ୍ବଫଲେସୁ । ‘‘ୱଳଞ୍ଜନଫଲେସୁ ନା’’ତି ମଗ୍ଗାଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱା’’ତିଆଦି । ୱଳଞ୍ଜନଫଲଞ୍ହି ୱିସୁଂ ୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ତସ୍ସ ତଂୱସେନ ନାମଲାଭୋ । ୟଦି ଏୱଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ଅନିମିତ୍ତନାମଲାଭୋ ନ ସିୟା ? ତଂ ନ, ୟଥା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ୱିୟ ୱଳଞ୍ଜନକଫଲସମାପତ୍ତିୟାପି ମଗ୍ଗାଗମନତୋ ଚ ଝାନପଟିପଦାଭେଦୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନିମିତ୍ତନାମମ୍ପି ଲବ୍ଭତୀତି ।
୫୨-୩.ହୋନ୍ତି ସାଧିପତୀନେୱାତି ଏତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ମଗ୍ଗଭାୱେନାତି ସୋଳସହି ଆକାରେହି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧକମଗ୍ଗଭାୱେନ, କିଲେସମାରଣୱସେନ ଗମନସଙ୍ଖାତେନ, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗିତବ୍ବଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱେନ । ଫଲଂ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସୟଂ ଫଲଭାୱମ୍ପି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲତ୍ତା, ତଂସଦିସତାୟ ୱା ତମୁପାଦାୟ ମଗ୍ଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅକୁସଲୱିପାକୱଣ୍ଣନା
ୟଥା ଅତିଇଟ୍ଠେ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ୱେଦନାଭେଦସମ୍ଭୱତୋ କୁସଲୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଦୁୱିଧା ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତା, ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି, ଏୱଂ ଅତିଅନିଟ୍ଠେ ଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ୱେଦନାଭେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ଅକୁସଲୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଏକୱିଧାୱାତି ‘‘ସତ୍ତାକୁସଲୱିପାକାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତି ହି ତତ୍ଥ ୱେଦନାଭେଦେ ଅତିଅନିଟ୍ଠେ ଦୋମନସ୍ସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ପଟିଘେନ ୱିନା ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସହଗତା କୁସଲୱିପାକେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅକୁସଲୱିପାକେସୁ ଲବ୍ଭମାନଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ନାତିକଟୁକାପି ଉପେକ୍ଖା ଏକନ୍ତନିହୀନସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା ହୀନା ଏୱ । ନ ହି ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅଦୁକ୍ଖୋ ହୋତି, ଉପେକ୍ଖାଭାୱୋ ପନସ୍ସ ବଲୱତା ବାଧିୟମାନସ୍ସ ପଟିପହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲପୁରିସସ୍ସ ତେନ କରିୟମାନବାଧସ୍ସ ଉପେକ୍ଖନା ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମାନି…ପେ॰… ଚିତ୍ତାନୀତି ଇମାନି ସତ୍ତ ଏକେକସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକଚିତ୍ତାନି, ନ ପନ କୁସଲୱିପାକେ ୱିୟ ତିହେତୁକାଦିପୁଞ୍ଞୱିସେସେନ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସପି ହି ପୱତ୍ତିୟଂ ସତ୍ତେୱ ୱିପାକା ଲବ୍ଭନ୍ତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୟଥା କୁସଲୱିପାକଂ ସହେତୁକମ୍ପି ଉଦ୍ଧଟଂ, ନ ଏୱଂ ଅକୁସଲୱିପାକନ୍ତି ? ହେତୂନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଲୋଭାଦୀନଞ୍ହି ଏକନ୍ତସାୱଜ୍ଜତାୟ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରହେତୁକାନଂ ନତ୍ଥି ୱିପାକଭାୱୋ, ଅଲୋଭାଦୀନମ୍ପି ଏକନ୍ତମନୱଜ୍ଜସଭାୱାନଂ ୱା କାରଣସ୍ସ ତବ୍ବିଦୂରତାୟ ନତ୍ଥେୱ ଅକୁସଲୱିପାକଭାୱୋ । ନ ହି ଅଲୋଭାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଲୋଭାଦୟୋ ତେ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ସବ୍ବଥା ସହେତୁପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅହେତୁକମେୱାତି ।
କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତେସୂତି ଏତ୍ଥ ଅତୀତଭୱେ ଆୟୂହିତଂ ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଂ, ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ୱା କମ୍ମଂ କମ୍ମଂ ନାମ। କମ୍ମକରଣକାଲେ ଚେତନାୟ ଗହିତମାରମ୍ମଣଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ଉପପଜ୍ଜିତବ୍ବଭୱପରିୟାପନ୍ନୋ ନରକାଦୀସୁ ଅଗ୍ଗିଜାଲାଦିୱଣ୍ଣୋ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ନାମ ।
୫୪.ଇମେତି ଅକୁସଲୱିପାକା । ତେସଂ ଅନିଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟେସୁ ପୱତ୍ତିୱଚନେନ ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ କୁସଲୱିପାକାନଂ ଇଟ୍ଠଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟେସୁ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନାତି ସା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତା । ସୁଖାଦିତ୍ତୟୟୁତ୍ତାତି ସୁଖସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତା ।
‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିପାକାନଂ ନିଗମନଂ ।
ଅକୁସଲୱିପାକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱିପାକଚିତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୫. ପାକସ୍ସ ଅସୁରକଞ୍ଞାନଂ ଗବ୍ଭପରିପାକସ୍ସ ସାସନତୋ ୱିନାସନତୋ, ପାକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱା ଅସୁରସ୍ସ ୱିନାସନତୋ ପାକସାସନୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା, ତେନ ପୂଜିତୋ ପାକସାସନପୂଜିତୋ। ପାକଂ ୱା ପରିପକ୍କଂ ସାସନମେତେସୂତି ପାକସାସନା, ଖୀଣାସୱା, ତେହି ପୂଜିତୋତି ପାକସାସନପୂଜିତୋ।
ୱିପାକଚିତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦାନାଦିୱସେନାତି ପୱତ୍ତାକାରମତ୍ତତୋ ଦାନାଦିୱସେନ, ନ ପନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଖୀଣାସୱସନ୍ତାନଗତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକିରିୟଭାୱାଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।
ଆୱଜ୍ଜତୀତି ଆୱଜ୍ଜନଂ, ଆଭୁଞ୍ଜତି ଓଣୋଜେତି ପରିଣାମେତି ୱାରେତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ହି ଆପାଥଗତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପଠମମାଭୁଞ୍ଜତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଆପାଥଗତାରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ଓଣୋଜେତି, ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୱା ପୁରିମାକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପରିଣାମେତି, ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧତୋ ପୱତ୍ତନକଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ପରତୋ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଆପାଥଗତଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ୱାରେତି । ହସିତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପାଦୀୟତି ୱା ଏତେନାତି ହସିତୁପ୍ପାଦଂ, ତଦେୱ ଚିତ୍ତନ୍ତି ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତଂ। ୱୋଟ୍ଠପେତୀତି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ। କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି, ହସିତୁପ୍ପାଦଞ୍ଚ ସୋମନସ୍ସସହଗତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଆୱଜ୍ଜନଂ ତାୱ ଅପୁବ୍ବାରମ୍ମଣେ ସକିଦେୱ ଚ ପୱତ୍ତମାନସନ୍ତତିୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ, ଦୁବ୍ବଲଭୱଙ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ୱା ସବ୍ବଥା ୱିସୟରସମନୁଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦନାଭେଦାରହମ୍ପି ସମାନଂ ୱିପାକପ୍ପବନ୍ଧଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିସଦିସଚିତ୍ତପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ସନ୍ତତିପରିଣାମନେୟେୱ କିଚ୍ଚନ୍ତରେ ବ୍ୟାୱଟତ୍ତା ୱିପାକଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣରସସ୍ସାଦେ ଅସମତ୍ଥମେୱାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱ । ହସିତୁପ୍ପାଦଂ ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରୀତତୋ ପରିହୀନୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ସନ୍ତାନେ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସବ୍ବଥା ସୋମନସ୍ସସହଗତମେୱାତି ।
ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନେତାସୁ ପୁରିମଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପୁରେଚରଂ ରୂପାଦିୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ଆୱଜ୍ଜନରସଂ, ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଭୱଙ୍ଗୱିଚ୍ଛେଦପଦଟ୍ଠାନଂ । ଦୁତିୟଂ ଛଳାରମ୍ମଣୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ଅରହତଂ ଅନୋଳାରିକେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ହସିତୁପ୍ପାଦରସଂ, ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଏକନ୍ତତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ । ତତିୟମ୍ପି ଛଳାରମ୍ମଣୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରମନୋଦ୍ୱାରେସୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନରସଂ, ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଅହେତୁକୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭୱଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞତରାପଗମପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ।
ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟୟମାନାତି ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନଂ ଆୱଟ୍ଟୟନ୍ତୀ ୱିୟ । ସାଧାରଣାତି ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସାଧାରଣା । ଅସାଧାରଣାତି ଅସେକ୍ଖାନଂୟେୱ ଆୱେଣିକା । ତେନାହ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସା’’ତି । ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ…ପେ॰…ଆରମ୍ମଣେସୂତି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ, ପଧାନସାରୁପ୍ପଟ୍ଠାନାଦିଗତେସୁ ଛସୁ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେସୁ । ପଧାନସାରୁପ୍ପଞ୍ହି ଠାନଂ ଦିସ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥାୟ ‘‘ସାରୁପ୍ପମିଦଂ ଠାନଂ ମୟା ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ତୁସନ୍ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ରୂପାରମ୍ମଣେ, ଭଣ୍ଡଭାଜନଟ୍ଠାନେ ମହାସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପା ଲୋଲୁପ୍ପତଣ୍ହା ମେ ପହୀନା’’ତି ତୁସନ୍ତସ୍ସ ସୋତଦ୍ୱାରେ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣେ, ଗନ୍ଧେହି ୱା ପୁପ୍ଫେହି ୱା ଚେତିୟପୂଜନକାଲେ ‘‘ଏୱରୂପେନ ୱତ ସୁଗନ୍ଧେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୂଜେମୀ’’ତି ତୁସନ୍ତସ୍ସ ଘାନଦ୍ୱାରେ ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣେ, ରସସମ୍ପନ୍ନଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ସହ ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନକାଲେ ‘‘ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ୱତ ମେ ପୂରିତୋ’’ତି ତୁସନ୍ତସ୍ସ ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ରସାରମ୍ମଣେ, ଆଭିସମାଚାରିକୱତ୍ତପୂରଣକାଲେ ‘‘କାୟେନ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ ପୂରେମୀ’’ତି ତୁସନ୍ତସ୍ସ କାୟଦ୍ୱାରେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣେତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି ।
ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେସ୍ୱେୱ ପଞ୍ଚସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣେସୁ ଘଟିକାରସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୮୨ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ପରିଞ୍ଞାତେ ଅତୀତାରମ୍ମଣେ, ‘‘ଅଟ୍ଠିସ୍ସରୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୬ ଦେୱଦତ୍ତୱତ୍ଥୁ) ଆଗତଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ୱିୟ ଅନାଗତଂସଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଅନାଗତାରମ୍ମଣେ ଚାତି ଏୱଂ ଛସ୍ୱେୱାରମ୍ମଣେସୁ ହସିତଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ଅତୀତଂସାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିହତାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଇମେହି ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ୱିଚାରଣପଞ୍ଞାରହିତାୟ ଏତାୟ କଥଂ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ? ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତିୟମାନମ୍ପି ଭଗୱତୋ ସିତକରଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଅନାଗତଂସସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନୁୱତ୍ତକତ୍ତା ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିୟେୱ, ଏୱଂ ପନ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେ ସତି ନ କୋଚି ପାଳିୱିରୋଧୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେସଂ ଞାଣାନଂ ଚିଣ୍ଣପରିୟନ୍ତେ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ଅହେତୁକଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ତଂସମୁଟ୍ଠିତାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱିବନ୍ଧତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଇମିନା ଚିତ୍ତେନ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ହାସୁପ୍ପାଦନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତ୍ତା । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ହାସୁପ୍ପାଦନଂ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ‘‘ସୋମନସ୍ସିତୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୬୮) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚ ‘‘ହାସୟମାନ’’ନ୍ତି । ଇଧ ପନ ‘‘ହସିତୁପ୍ପାଦକିଚ୍ଚା’’ତି ଅୱିସେସୱଚନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସୋମନସ୍ସକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସପି ମନୋଦ୍ୱାରେ ହାସଜନନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହସିତୁପ୍ପାଦକିଚ୍ଚାତି ହସିତସ୍ସେୱ ଉପ୍ପାଦନକିଚ୍ଚା । ତେନେୱ ହି ତଂ ‘‘ହସିତୁପ୍ପାଦ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତାନଂ ଅଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘କୁସଲତୋ ଚତୂହୀ’’ତିଆଦି ।
ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନୀତି ଆସୟାନୁସୟଞାଣଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟଞାଣଂ, ୟମକପାଟିହାରିୟଞାଣଂ, ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ଇମାନି ଛ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଅସାଧାରଣାନି ଞାଣାନି । ନନୁ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ଅନାୱରଣଞାଣଂ, ଇତରଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣାନଂ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁତସାୱରଣଞାଣତା ଚ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଥା ହି ୟଦି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞମନାୱରଣଞାଣଂ ସିୟା, ତସ୍ସ ସାୱରଣତ୍ତା ସାୱରଣେ ଚ ୱିସୟେ ସଭାୱପଟିୱେଧାଭାୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ନ ସିଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ଅନାୱରଣଞାଣସ୍ସ ଚ ଅସବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣଭାୱେନ ୟତ୍ଥ ତଂ ନ ପୱତ୍ତତି, ତତ୍ଥାୱରଣସମ୍ଭୱତୋ ଅନାୱରଣଭାୱୋପି ନ ସିୟାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଏକମେୱ ତଂ ଞାଣଂ ଅନୱସେସସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଆୱରଣାଭାୱତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗୱାରମୁପାଦାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ୱିସୟପୱତ୍ତିଭେଦେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେଧା ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୟଥାହ –
‘‘ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତମସଙ୍ଖତଂ ଅନୱସେସଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଆୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅନାୱରଣଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୯) ।
ଇଧ ଠତ୍ୱାତି ହସିତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନତୋ ହସିତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବାନୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତବ୍ବାନି । କିଞ୍ଚାପି ରୂପାୱଚରକିରିୟାନଂ ଝାନଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ୱିପାକେ ୱିୟ ଆଗମନତୋ ଅହୁତ୍ୱା କୁସଲେ ୱିୟ ଭାୱନାୱିସେସେନ ପୱତ୍ତାକାରମତ୍ତଂୱ ହୋତି, ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପନ ପହାନଙ୍ଗସମ୍ଭୱାଭାୱତୋ ଏକସ୍ସ ୱସେନେୱ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ସେସାନମ୍ପି ପହାନଙ୍ଗଂ ଅୱତ୍ୱା ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗମେୱ ତେସୁ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ।
୫୭. ୟସ୍ମା ପନ ଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତାକାରମତ୍ତଂ ୱିନା ଭାୱନାୟ କାତବ୍ବସ୍ସ ନୀୱରଣପ୍ପହାନାଦିକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଉଜୁକଂ ଭାୱନା ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭାୱନାକାରୱସପ୍ପୱତ୍ତାନୀ’’ତି ଆକାର-ଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ।
୫୮-୯.ନନ୍ତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିଂ । ସମାପନ୍ନା ସଚେ କ୍ରିୟାତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସା ଏୱ ସମାପତ୍ତି ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ନିରୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତୋ, ପଟିଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତିକସ୍ସେୱ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାୟ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ସମାପଜ୍ଜନତୋ, ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକମେୱ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିକଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱତୋ ଚ, ପୁବ୍ବେ ପଟିଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତିସଦିସଂ ପୁନ ସମାପଜ୍ଜନତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲସ୍ମିଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିତସମାପତ୍ତିସଦିସା ଏତ୍ଥ ସା ଏୱ ତଥା ୱୁତ୍ତା ।
୬୧.ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେୟେୱ ପୱତ୍ତନତୋ । ୟଦି ହି ସୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଦାସ୍ସ ଅରହତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା କିରିୟଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସିୟା । ସକିଂୟେୱ ପନ ପୱତ୍ତତି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧକିଚ୍ଚସ୍ସ ଏକୱାରେନେୱ ପରିନିଟ୍ଠାନତୋ, ତକ୍କିଚ୍ଚେନ ଚ ୱିନା ତସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତ୍ତା । ତେନାହ – ‘‘ନ ପାରଂ ଦିଗୁଣଂ ୟନ୍ତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୭୧୯), ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ଲୋକୁତ୍ତରଂ କିରିୟଚିତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୬୨.କ୍ରିୟା…ପେ॰… ଦେସକୋତି ୟା ଆପତ୍ତିୟୋ କାୟୱାଚାହି ଅକାତବ୍ବଂ କତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ତା କିରିୟା, ୟା ପନ ଆପତ୍ତିୟୋ କାୟୱାଚାହି କାତବ୍ବଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତା ଅକିରିୟା, କିରିୟା ଚ ଅକିରିୟା ଚାତି କିରିୟାକିରିୟା, କିରିୟାକିରିୟା ଚ ତା ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚାତି କିରିୟାକିରିୟାପତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ୱିଭାଗଂ ଦେସେତୀତି କିରିୟା…ପେ॰… ଦେସକୋ । ଅଥ ୱା କିରିୟାଝାନଭୂତା ସମାପତ୍ତିୟୋ କିରିୟାପତ୍ତିୟୋ, କୁସଲଭୂତା ପନ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଅକିରିୟାପତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ୱିଭାଗଂ ଦେସେତୀତି କ୍ରିୟା…ପେ॰… ଦେସକୋ। ୟଂ କିରିୟାକିରିୟଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମାରାନଂ ଜିତତ୍ତା ଜିନୋ । ହିତାହିତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥାନତ୍ଥାନଂ । ସାତି ସୋ ଜିନୋ । କ୍ରିୟାକ୍ରିୟାରତୋତି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ହିତସ୍ସ କରଣେ, ଅହିତସ୍ସ ଚ ଅକରଣେ ନିରତୋ । ଅଥ ୱା ଏକନ୍ତମିଟ୍ଠୱିପାକତ୍ତା ହିତାତି କୁସଲାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ। ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅହିତାତି ଅକୁସଲାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାକ୍କମଂ ତେସଂ କିରିୟାୟଂ, ଅକିରିୟାୟଞ୍ଚ ରତୋତି ହିତାହିତାନଂ…ପେ॰… ରତୋ। ଅଥ ୱା ହିତାହିତାତି କୁସଲାକୁସଲା ଏୱ, ତେସଂ କିରିୟାକିରିୟାମତ୍ତମୱିପାକଭାୱଂ କାତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ହିତାହିତାନଂ…ପେ॰… ରତୋ। ଅଥ ୱା ହିତାହିତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସକିରିୟାକିରିୟାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଇଧଲୋକପରଲୋକନିପ୍ଫାଦନସ୍ସ କରଣେ ରତୋ ଅଭିରତୋତି ହିତାହିତାନଂ…ପେ॰… ରତୋ।
୬୪-୬. ସବ୍ବେ ଲୋକୁତ୍ତରେ ଅଟ୍ଠ କତ୍ୱା ୟେ ଏକୂନନୱୁତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱୁତ୍ତା, ତାନି ଚିତ୍ତାନି ମୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାଟୱଂ ଅତ୍ଥେନ୍ତି ପତ୍ଥେନ୍ତି, ପାଟୱସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଏତେସନ୍ତି ପାଟୱତ୍ଥିନୋ। ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ସୱନପଟିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଉଗ୍ଗହିତବ୍ବୋ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପନ ନ କେୱଲଂ ଉଗ୍ଗହଣମତ୍ତେୟେୱ ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି, ନ ହି ସକ୍କା ଉଗ୍ଗହଣମତ୍ତେନେୱେତ୍ଥ ସବ୍ବଥା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଭିଧମ୍ମମହୋଦଧିନ୍ତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀଆଦିସତ୍ତପ୍ପକରଣୱସେନ ଠିତମଭିଧମ୍ମପିଟକମହଣ୍ଣୱଂ, ଖନ୍ଧାୟତନାଦିୱସେନ ଠିତଂ ପରମତ୍ଥମହଣ୍ଣୱଂ ୱା । ତରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉତ୍ତରନ୍ତି, ସୁତମୟଞାଣମୂଲକେନ ୱା ଭାୱନାଞାଣେନ ଓତରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱଂ । ପରଂ ଲୋକନ୍ତି ଅନାଗତଭୱଂ । ତରନ୍ତୀତି ଅତିକ୍କମନ୍ତି । ଇଧ ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନୱସେନ ଇମଂ ଲୋକଂ ତରନ୍ତି, ଆୟତିଂ ଭୱୂପପାଦକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଞାଣେନ ୱିନାସନତୋ ପରଲୋକଂ ତରନ୍ତି, ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନୱସେନ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଚିତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଦୁତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଚେତସିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୬୭. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଚିତ୍ତଂ ଚେତସିକଂ ରୂପଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତଂ ତାୱ ଜାତିଭୂମିସମ୍ପୟୋଗପ୍ପୱତ୍ତାକାରାଦିୱସେନ ୱିଭାଗେନ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଚେତସିକଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତାନନ୍ତରମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ୱିଭାଜନନ୍ତି ଜାତିଭୂମିଆଦିୱସେନ ୱିଭାଗଂ, ତେସୁ ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ୟଥାରହଂ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଭାଜନଞ୍ଚ ।
କତମେ ପନ ଚେତସିକା, ୟେସଂ ୱିଭାଜନଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତେ ସହ ନିବ୍ବଚନେନ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ଚେତସିକଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନଂ । ତେନ ୟେ ଚିତ୍ତେନ ସହ ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣେନ ୟୁତ୍ତା, ତେୟେୱ ଚେତସିକାତି ଦସ୍ସେତି । କିଂ ପନ ତଂ ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣନ୍ତି ? ଏକୁପ୍ପାଦଏକନିରୋଧଏକୱତ୍ଥୁକଏକାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତା ପକାରା । ସମଂ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତାତି ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟଦି ଏକୁପ୍ପାଦତାମତ୍ତେନେୱ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଅଧିପ୍ପେତା, ସହୁପ୍ପତ୍ତିକାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଏକନିରୋଧ-ଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମ୍ପି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଏକୱତ୍ଥୁକ-ଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମ୍ପି ‘‘ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପେସୁ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ସେସମହାଭୂତୋପାଦାରୂପାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ତସ୍ମା ତାନି ଏକୱତ୍ଥୁକାନୀତି, ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟଭୂତାନି ୱା ଭୂତାନି ଏକଂ ୱତ୍ଥୁ ଏତେସୁ ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଏକୱତ୍ଥୁକାନୀ’’ତି କପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ତେସଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତାପତ୍ତି ସିୟାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଏକାରମ୍ମଣ-ଗ୍ଗହଣଂ ।
ପଟିଲୋମତୋ ୱା ‘‘ଏକାରମ୍ମଣା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକୱୀଥିୟଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ, ନାନାୱୀଥିୟଂ ପରସନ୍ତାନେ ଚ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁକାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଏକୱତ୍ଥୁକ-ଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମ୍ପି ମରଣାସନ୍ନୱୀଥିୟଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାଦୀନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଏକନିରୋଧ-ଗ୍ଗହଣଂ । କିଂ ପନ ନାନୁପ୍ପାଦାପି ଏୱଂ ତିୱିଧଲକ୍ଖଣା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଏକୁପ୍ପାଦା ଏୱାତି ୱିଚାରଣାୟ ଏକୁପ୍ପାଦା ଏୱ ଏୱଂ ତିୱିଧଲକ୍ଖଣା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଏକୁପ୍ପାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଇମେହି ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣେହି ୟେ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଚେତସିକା ନାମାତି ଏୱଂ ଚେତସିକଲକ୍ଖଣଂ ଠପିତଂ ହୋତି । କଥଂ ପନେତେ ଚେତସିକା ନାମାତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେ ଭୱା’’ତି । ‘‘ଚେତସି ଭୱା ଚେତସିକା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଚିତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସପି ଚେତୋ-ସଦ୍ଦେନ ସହ ସମାନତ୍ଥତାୟ ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତେ ଭୱା ଚେତସିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନିୟତାତି ନିୟତୁପ୍ପତ୍ତିକା, କରୁଣାମୁଦିତାଦୟୋ ୱିୟ କଦାଚି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଦା ୟଦା ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ତଦାୱ ତେନ ଅୱିନିଭୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଜାୟମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସରୂପେନ ଆଗତାତି ଛନ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ ‘‘ୟେ ୱା ପନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ୟେୱାପନକୱସେନ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ୱେଦନା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧) ସରୂପେନେୱ ପାଳିୟଂ ଆଗତା । ୟେୱାପନାତି ଏୱଂ ଦେସନା ଏତେସନ୍ତି ୟେୱାପନକା । ଏକୂନତିଂସ ଧମ୍ମାତି କିଚ୍ଚଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା କେୱଲଂ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଧମ୍ମୱସେନେୱ ଏକେନୂନା ତିଂସ ଧମ୍ମା । ପାଳିୟଂ ପନ ଚିତ୍ତେନ ସହ ତିଂସ ଧମ୍ମେ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ କିଚ୍ଚଭେଦତୋ ଗହଣେନ ଛପ୍ପଞ୍ଞାସ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ସରୂପପୁଚ୍ଛା । ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ଚିତ୍ତୁଜୁକତାତି ୟଥାପୁଚ୍ଛିତାନଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପରିସମାପନେ, ନିଦସ୍ସନେ ୱା । ପୁନ ତେତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତୀତି ତେୟେୱ ଏକୂନତିଂସ ଧମ୍ମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇମେସୂ’’ତିଆଦି । କରୁଣାମୁଦିତାୱସେନାତି ପଠମସମନ୍ନାହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗୋତ୍ରଭୁପରିୟୋସାନପ୍ପୱତ୍ତିତକରୁଣାମୁଦିତାପରିକମ୍ମୱସେନ । କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋତି କରୁଣାୟ ପୁବ୍ବଭାଗୋ, ପରିକମ୍ମପ୍ପନାୱସେନ ପୱତ୍ତକରୁଣାଭାୱନାୟ ଅପ୍ପନାକୋଟ୍ଠାସତୋ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସୋ, ପଠମସମନ୍ନାହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗୋତ୍ରଭୁପରିୟୋସାନପ୍ପୱତ୍ତପରିକମ୍ମକୋଟ୍ଠାସୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ‘‘ମୁଦିତାପୁବ୍ବଭାଗୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ଭାଗ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦ୍ରବ୍ୟୱୁତ୍ତିତାୟ ତପ୍ପୁରିସସ୍ସ ଚ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତାୟ ‘‘କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ଗୁଣୱୁତ୍ତିତାୟ ଗୁଣୱିସେସୱତି ୱତ୍ତମାନୋ ତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗୱସେନ ପରିଣମତୀତି କରୁଣାମୁଦିତାପେକ୍ଖାୟ ‘‘ଏତା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ନ ପନେକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କିଞ୍ଚରହି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ହି ‘‘କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋ ୱା ମୁଦିତାପୁବ୍ବଭାଗୋ ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋତି । କସ୍ମା ପନେତା ଦ୍ୱେ ଏକତୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା । କରୁଣା ହି ଦୁକ୍ଖିତସତ୍ତେ ଆରବ୍ଭ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ମୁଦିତା ସୁଖିତସତ୍ତେ ଆରବ୍ଭ ତେସଂ ସୁଖାନୁମୋଦନୱସେନ, ତସ୍ମା ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତା ନ ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପତ୍ତି ସମ୍ଭୱତୀତି । ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମିଚ୍ଛାୱାଚାମିଚ୍ଛାଜୀୱାନଂ ଗହଣଂ । ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତାଦୀନି ପରିପୂରେନ୍ତୀତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସମ୍ମାୱାଚାସମ୍ମାଆଜୀୱାନି ପରିପୂରେନ୍ତି । କୋ ୱିରତୀତି ତୀସୁ ଏକା ୱିରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୀ ପଠମା, ସମ୍ମାୱାଚଂ ପୂରେନ୍ତୀ ଦୁତିୟା, ସମ୍ମାଆଜୀୱଂ ପୂରେନ୍ତୀ ତତିୟା ୱିରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କରୁଣାମୁଦିତାହି ସହ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ତାସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା, ୱିରତିୟା ଚ ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସପି ଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତା । ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତାଦୀନଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣାନେୱ ୟଥାକ୍କମଂ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନି ତତୋ ୱିରତିଭାୱତୋ । ଏତେସୂତି ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ।
୬୮. ୱିରତୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘କରୁଣାମୁଦିତାଦୀସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଆଦି-ସଦ୍ଦଲୋପୱସେନ ‘‘କରୁଣାମୁଦିତାସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକେନା’’ତି, ଇତରଥା ‘‘ଏକାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
୬୯-୭୧. କିଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ, ଚତୂସୁ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ଦ୍ୱେ ଇଧ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ନ ଇତରାତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ଉପେକ୍ଖା ଚ ନ ଉଦ୍ଧଟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନୱହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେହି ଜନଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ଧମ୍ମରାଜା। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେହି ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା । ଅବ୍ୟାପାଦେନ ମେତ୍ତା ଗହିତା ତସ୍ସେୱ ହିତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ମେତ୍ତାଭାୱୂପଗମନତୋ । ତେନେୱ ହେସ ‘‘ମେତ୍ତା ମେତ୍ତାୟନା’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ ଉପେକ୍ଖା ଗହିତା ତାୟେୱ ସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱତୋ । ଆଦିଚ୍ଚେନ ସହ ସମାନଗୋତ୍ତତାୟ, ଅରିୟସାୱକଭାୱେନ ୱା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତତାୟ ଆଦିଚ୍ଚୋ ବନ୍ଧୁ ଇମସ୍ସ, ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ୱା ବନ୍ଧୂତି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ।
୭୨.ରାସିନ୍ତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚକାଦିସତ୍ତରସରାସିଂ । ପଠମମହାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ହି –
‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ୱେଦନା ହୋତି, ସଞ୍ଞା ହୋତି, ଚେତନା ହୋତି, ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ୱିତକ୍କୋ ହୋତି, ୱିଚାରୋ ହୋତି, ପୀତି ହୋତି, ସୁଖଂ ହୋତି, ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା ହୋତି, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି, ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି, ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି, ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି, ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ହୋତି, ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ହୋତି, ସମ୍ମାସତି ହୋତି, ସମ୍ମାସମାଧି ହୋତି, ସଦ୍ଧାବଲଂ ହୋତି, ୱୀରିୟବଲଂ ହୋତି, ସତିବଲଂ ହୋତି, ସମାଧିବଲଂ ହୋତି, ପଞ୍ଞାବଲଂ ହୋତି, ହିରିବଲଂ ହୋତି, ଓତ୍ତପ୍ପବଲଂ ହୋତି, ଅଲୋଭୋ ହୋତି, ଅଦୋସୋ ହୋତି, ଅମୋହୋ ହୋତି, ଅନଭିଜ୍ଝା ହୋତି, ଅବ୍ୟାପାଦୋ ହୋତି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ହିରୀ ହୋତି, ଓତ୍ତପ୍ପଂ ହୋତି, କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ହୋତି, ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି ହୋତି, କାୟଲହୁତା ହୋତି, ଚିତ୍ତଲହୁତା ହୋତି, କାୟମୁଦୁତା ହୋତି, ଚିତ୍ତମୁଦୁତା ହୋତି, କାୟକମ୍ମଞ୍ଞତା ହୋତି, ଚିତ୍ତକମ୍ମଞ୍ଞତା ହୋତି, କାୟପାଗୁଞ୍ଞତା ହୋତି, ଚିତ୍ତପାଗୁଞ୍ଞତା ହୋତି, କାୟୁଜୁକତା ହୋତି, ଚିତ୍ତୁଜୁକତା ହୋତି, ସତି ହୋତି, ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ହୋତି, ସମଥୋ ହୋତି, ୱିପସ୍ସନା ହୋତି, ପଗ୍ଗାହୋ ହୋତି, ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) –
ଏୱଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧାରଂ କରୋନ୍ତେନ ଭଗୱତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ତିଂସ ଧମ୍ମେ ଛପ୍ପଞ୍ଞାସ କତ୍ୱା ଫସ୍ସପଞ୍ଚକରାସି ଝାନପଞ୍ଚକରାସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠକରାସି ମଗ୍ଗପଞ୍ଚକରାସି ବଲସତ୍ତକରାସି ହେତୁତ୍ତିକରାସି କମ୍ମପଥତିକରାସି ଲୋକପାଲଦୁକରାସି ଛୟୁଗଳଦୁକରାସି ଉପକାରଦୁକରାସି ୟୁଗନନ୍ଧଦୁକରାସି ୱୀରିୟସମଥଦୁକରାସୀତି ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ୱସେନ ୱିଭାଗୋ କତୋ ।
କଥଂ ? ଏତେସୁପି ଚିତ୍ତଂ ତାୱ ଫସ୍ସପଞ୍ଚକଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପତ୍ୱା ‘‘ମନିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି । ୱିତକ୍କୋ ଝାନଙ୍ଗାନି ପତ୍ୱା ‘‘ୱିତକ୍କୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି । ସଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ବଲାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସଦ୍ଧାବଲ’’ନ୍ତି । ହିରୀ ବଲାନି ପତ୍ୱା ‘‘ହିରିବଲଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଲୋକପାଲଦୁକଂ ପତ୍ୱା ‘‘ହିରୀ’’ତି । ଓତ୍ତପ୍ପେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଲୋଭୋ ମୂଲଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଅଲୋଭୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, କମ୍ମପଥଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଅନଭିଜ୍ଝା’’ତି । ଅଦୋସୋ ମୂଲଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଅଦୋସୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, କମ୍ମପଥଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଅବ୍ୟାପାଦୋ’’ତି । ଇମେ ସତ୍ତ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ୱିଭତ୍ତା । ୱେଦନା ପନ ଫସ୍ସପଞ୍ଚକଂ ପତ୍ୱା ‘‘ୱେଦନା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଝାନଙ୍ଗାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି । ଏୱମୟଂ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ୱିଭତ୍ତୋ । ୱୀରିୟଂ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପତ୍ୱା ‘‘ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାୱାୟାମୋ’’ତି, ବଲାନି ପତ୍ୱା ‘‘ୱୀରିୟବଲ’’ନ୍ତି, ୱୀରିୟସମଥଂ ପତ୍ୱା ‘‘ପଗ୍ଗାହୋ’’ତି । ସତିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାସତୀ’’ତି, ବଲାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସତିବଲ’’ନ୍ତି, ଉପକାରଦୁକଂ ପତ୍ୱା ‘‘ସତି ହୋତୀ’’ତି। ଏୱଂ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱିଭତ୍ତା । ସମାଧି ପନ ଝାନଙ୍ଗାନି ପତ୍ୱା ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି, ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି, ବଲାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସମାଧିବଲ’’ନ୍ତି, ୟୁଗନନ୍ଧଦୁକଂ ପତ୍ୱା ‘‘ସମଥୋ’’ତି, ୱୀରିୟସମଥଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱମୟଂ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ଛସୁ ଠାନେସୁ ୱିଭତ୍ତୋ । ପଞ୍ଞା ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ପତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି, ବଲାନି ପତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞାବଲ’’ନ୍ତି, ମୂଲାନି ପତ୍ୱା ‘‘ଅମୋହୋ’’ତି, କମ୍ମପଥଂ ପତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି, ଉପକାରଦୁକଂ ପତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ପଜଞ୍ଞ’’ନ୍ତି, ୟୁଗନନ୍ଧଦୁକଂ ପତ୍ୱା ‘‘ୱିପସ୍ସନା’’ତି । ଏୱମୟଂ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ୱିଭତ୍ତୋତି ଏୱମେତେ ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିତଂତଂକିଚ୍ଚୱନ୍ତତାୟ ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନିକାଦିଭେଦେନ ସତ୍ତରସସୁ ରାସୀସୁ ୱିଭତ୍ତା । ଇତରେ ଅଟ୍ଠାରସ କିଚ୍ଚୱସେନ ଭେଦାଭାୱତୋ ଏକଟ୍ଠାନିକାୟେୱାତି ଇମେସୁ ସତ୍ତରସସୁ ରାସୀସୁ ୟେୱାପନକଧମ୍ମା ଏକରାସିମ୍ପି ନ ଭଜନ୍ତି ତଂତଂକିଚ୍ଚଭାୱତୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରାସିଂ ଭଜନ୍ତି ନା’’ତି ।
ନନୁ ଚେତେ କିଞ୍ଚାପି ସେସରାସୟୋ ନ ଭଜନ୍ତି ତେସଂ ସଦିସକିଚ୍ଚସଙ୍ଗହୱସେନ ଠିତତ୍ତା । ଫସ୍ସପଞ୍ଚକରାସି ପନ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୱସେନେୱ ଠପିତୋତି ଚେତନାୟ ୱିୟ ନେସଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହତୋ ତତ୍ଥ ସମୱରୋଧୋ ୟୁତ୍ତୋତି ? ତଂ ନ, ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୱସେନ ଠପିତୋପି ହି ଫସ୍ସପଞ୍ଚକରାସି ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଠପିତୋତି ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପକିଣ୍ଣକୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣତାୟ ଅଭାୱତୋ, ମନସିକାରସ୍ସ ଚ ସତିପି ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତେ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହାଭାୱତୋ ନ ଏତେସଂ ଫସ୍ସପଞ୍ଚକରାସିଭଜନମ୍ପି ୟୁତ୍ତନ୍ତି । କସ୍ମା ପନ ମନସିକାରସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହାଭାୱୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଠପେତ୍ୱା ଚେତନଂ ସେସଧମ୍ମାନଂ ସକସକକିଚ୍ଚେସୁପି ପରାଧୀନଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ୟଦି ଲଭେୟ୍ୟ, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା ୱେଦନାୱିଞ୍ଞାଣାନି ୱିୟ ତାନି ଫସ୍ସପଞ୍ଚକେ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, ନ ପନେୱଂ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଠପେତ୍ୱା ଚେତନଂ ସେସଧମ୍ମାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ନ ତେସଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୋ ଲବ୍ଭତି । ଚେତନାୟୟେୱ ପନ ସକିଚ୍ଚପରକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୋ ଲବ୍ଭତୀତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଫସ୍ସୋ ଫସ୍ସପଞ୍ଚକେ ୱୁତ୍ତୋତି ? ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା (ୱିଭ॰ ୨୨୫), ଫୁଟ୍ଠୋ ୱେଦେତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୩) ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ଚେତନା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇମେସଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦ୍ଦେସଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟସ୍ସପି ଉଦ୍ଦିସିତୁକାମତାୟ ଫସ୍ସୋ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ। ଦୁବ୍ବଲାତି ସକୱିସୟେପି ପରାୟତ୍ତଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ଦୁବ୍ବଲା । ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ହି ସମାଧିସ୍ସ ପରିବ୍ୟତ୍ତଭାୱେ ପରିବ୍ୟତ୍ତଭାୱତୋ ସମାଧାୟତ୍ତୱୁତ୍ତି, ମନସିକାରୋପି ଚେତନାୟ ପରିବ୍ୟତ୍ତଭାୱତୋ ଚେତନାୟତ୍ତୱୁତ୍ତୀତି ପରାୟତ୍ତାୱ ତେ ହୋନ୍ତି ।
୭୩.ମନସୀଚ କାରୋତି ମନସିକାରୋ ଚ । ମନସିକାରସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥମତ୍ତସନ୍ଦସ୍ସନୱସେନ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଅସମାସନିଦ୍ଦେସୋ, ଦୀଘକରଣଂ, ମଜ୍ଝେ ଚ ଚ-ସଦ୍ଦୱଚନନ୍ତି । ତେନ ମୁନିୱରେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୭୪-୮୦.ପଠମାଭିନିପାତତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣେ ଫୁସନୱସେନ ପଠମମେୱ ଅଭିନିପତନତୋ । ସବ୍ବେପି ଚେତସିକା ଚିତ୍ତାୟତ୍ତା ଚିତ୍ତକିରିୟଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିରାତି ଅରୁଚିସୂଚନଂ । ଏୱଂ ମହାସଂଘିକମତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ ‘‘ଫୁସିତ୍ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାସଂଘିକା ହି ‘‘ପଠମଂ ଫସ୍ସୋ ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସତି, ଅଥ ତେନ ଫୁଟ୍ଠଂ ଦୁତିୟଂ ୱେଦନା ୱେଦିୟତି, ଏୱଂ ଏତେହି ଫୁଟ୍ଠୱେଦିତଂ ତତିୟଂ ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନାତି, ତେହି ପନ ଫୁଟ୍ଠୱେଦିତସଞ୍ଞାତେ ଚତୁତ୍ଥଂ ଚେତନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଅଭିସନ୍ଦହତୀ’’ତିଆଦିନା ୱଦନ୍ତି । ବଲୱପଚ୍ଚୟତ୍ତାତି ୟଥା ପାସାଦଂ ପତ୍ୱା ଥମ୍ଭା ସେସଦବ୍ବସମ୍ଭାରାନଂ ବଲୱପଚ୍ଚୟା, ଏୱମେସ ୟସ୍ମା ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ହେତୁନିଗମନଂ ।
ସହେୱ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ‘‘ଚିତ୍ତଜାନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଚିତ୍ତାନଂ, ଚିତ୍ତଜାନଞ୍ଚ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱେନ ସହେୱ ପୱତ୍ତିତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ, ଏୱଂ ‘‘ପଠମାଭିନିପାତତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ବଲୱପଚ୍ଚୟତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ପରିହରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବଲୱ…ପେ॰… ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ, ନେୱ ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଧମ୍ମାନମ୍ପି ହି ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ସାଧାରଣତ୍ତା ତସ୍ସେୱ ବଲୱପଚ୍ଚୟଭାୱେ ନ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ଦିସ୍ସତୀତି । ୟଦି ସବ୍ବମିଦମକାରଣଂ, କଥଞ୍ଚରହି ଫସ୍ସୋ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଦେସନାକ୍କମତୋ’’ତିଆଦି । ‘‘ୱେଦନା ହୋତି, ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ସଞ୍ଞା ହୋତି, ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ଚେତନା ହୋତି, ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ୱେଦନା ହୋତି, ସଞ୍ଞା ହୋତି, ଚେତନା ହୋତି, ୱିତକ୍କୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀହି ଆହରିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ଦେସନାୱାରେନ ପନ ଫସ୍ସୋୱ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସେସଧମ୍ମେସୁପି ପୁବ୍ବାପରକ୍କମୋ ନାମ ନ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ୱଚନତ୍ଥଲକ୍ଖଣାଦୀହୀତି ୱଚନତ୍ଥତୋ ଚ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ଚ ।
ଫୁସତୀତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ, ଫୁସନ୍ତି ଏତେନ ୱାତି ଫସ୍ସୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ହି ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନା ତଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣେନ ଫସ୍ସେନ ଫୁସନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣଫୁସନମତ୍ତଂ ୱା ଫସ୍ସୋତିପି ସାଧନତ୍ତୟମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ଫୁସନଂ ଲକ୍ଖଣମେତସ୍ସାତି ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ, ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣଫୁସନଲକ୍ଖଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂଘଟ୍ଟନରସୋତି ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣାନଂ ସଂଘଟ୍ଟନତୋ ସଂଘଟ୍ଟନକିଚ୍ଚୋ । ଅୟଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣେ ଅନଲ୍ଲୀୟମାନୋପି ରୂପଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଂ, ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚ ସୋତଂ ଚିତ୍ତମାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଘଟ୍ଟେତି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ୱା ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସଂଘଟ୍ଟନେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସଂଘଟ୍ଟନସମ୍ପତ୍ତିକୋ ଫସ୍ସୋ ‘‘ସଂଘଟ୍ଟନରସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱେ ପାଣୀ ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପାଣିମ୍ହି ଘଟ୍ଟନଂ ତବ୍ବିସେସଭୂତା ରୂପଧମ୍ମା, ଏୱଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ସଂଘଟ୍ଟନଂ ତବ୍ବିସେସଭୂତୋ ଏକୋ ଚେତସିକଧମ୍ମୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ନିପାତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କାରଣସ୍ସ ୱସେନ ପୱେଦିତତ୍ତା ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ। ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫; ସଂ॰ ନି ୨.୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫) ହି ୱଚନତୋ ଚକ୍ଖୁରୂପୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ନିପାତୱସେନ ଗହେତବ୍ବତାୟ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ସନ୍ନିପାତସଙ୍ଖାତସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନମସ୍ସାତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନେନ ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ୱଚନତୋ ୱେଦନା ଫଲମସ୍ସାତି ୱେଦନାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ। ତଜ୍ଜସମନ୍ନାହାରେନ ଚେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଚ ପରିକ୍ଖତେ ୱିସୟେ ଅନନ୍ତରାୟେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଆପାଥଗତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନୋ। ଅୟଞ୍ହି ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ କାରଣଭୂତୋ ତଦନୁରୂପଭୂତୋ ସମନ୍ନାହାରୋତି ତଜ୍ଜସମନ୍ନାହାରସଙ୍ଖାତେନ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଚେୱ ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଆରମ୍ମଣକରଣତଦଭିମୁଖଭାୱୱସେନ ପରିକ୍ଖତେ ଅଭିସଙ୍ଖାତେ ଆପାଥଗତେୟେୱ ୱିସୟେ ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଆପାଥଗତୋ ୱିସୟୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଇମସ୍ସାତି ଆପାଥଗତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନୋ ।
ନନୁ ଚାୟଂ ଧମ୍ମୋ ଚେତସିକୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଅରୂପଧମ୍ମୋ ସମାନୋ କଥଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ ହୋତୀତି ଅନ୍ତୋଲୀନଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ତସ୍ସା ସୋଧନତ୍ଥଂ ‘‘ଅରୂପଧମ୍ମୋପି ସମାନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଫୁସନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଇମିନା ଅରୂପସ୍ସାପି ସତୋ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅୟଂ ସଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି । ସା ଚ ତସ୍ସ ଫୁସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତି ଅମ୍ବିଲଂ ଅମ୍ବପକ୍କାଦିଂ ଖାଦନ୍ତଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପରସ୍ସ ଖେଳୁପ୍ପତ୍ତିପରଂ ବାଧିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା ଦୟାଲୁକସ୍ସ ସରୀରକମ୍ପନଂ, ରୁକ୍ଖସାଖଗ୍ଗେ ଦୁଟ୍ଠିତଂ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଠିତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଜଙ୍ଘଚଲନଂ, ପିସାଚାଦିଭାୟିତବ୍ବଂ ଦିସ୍ୱା ଊରୁପତ୍ଥମ୍ଭୋତି ଏୱମାଦି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସୋତି ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାଦିକୋ ଫସ୍ସୋ ।
ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ପସତ୍ଥଂ । ମନୋତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ସୁମନସ୍ସ ଭାୱୋତି ସୁମନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଭାୱୋ । ୟ୍ୱାୟଂ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିବନ୍ଧନୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ସୋମନସ୍ସଂ । ସୋମନସ୍ସୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ହି ସୁମନ-ସଦ୍ଦୋ ତସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞାଣେ ପୱତ୍ତତି । ୱେଦେନ ଅନୁଭୱନାକାରେନ ଅୟିତଂ ପୱତ୍ତଂ ୱେଦୟିତଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣମସ୍ସାତି ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା। ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଇଟ୍ଠାକାରତୋୱ ଅନୁଭୱନଂ କିଚ୍ଚମସ୍ସାତି ଇଟ୍ଠାକାରାନୁଭୱନରସା। ସା ହି ସଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠମାରମ୍ମଣଂ ଇଟ୍ଠୱସେନ, ଇତରଞ୍ଚ ଇଟ୍ଠାକାରେନେୱ ଅନୁଭୱତି, ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠାକାରାନୁଭୱନଂ କୁସଲାକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୱେଦନାୟ ଲବ୍ଭତି ତସ୍ସା ଅନିଟ୍ଠସ୍ସପି କପ୍ପନାୱସେନ ଇଟ୍ଠାକାରେନ ଗହଣତୋ, ସଭାୱତୋ ପନ ଇଟ୍ଠାନୁଭୱନଂ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟପି ଲବ୍ଭତି ତସ୍ସା ୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହାଭାୱତୋ । ‘‘ରାଜା ୱିୟ ସୁଭୋଜନରସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଇମଂ ଦୀପେତି – ଫସ୍ସସ୍ସ ଫୁସନମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନନମତ୍ତମେୱ, ଚେତନାୟ ସଞ୍ଚେତନାମତ୍ତମେୱ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଜାନନମତ୍ତମେୱ, ଏକଂସତୋ ପନ ଇସ୍ସରୱତାୟ ସାମିଭାୱେନ ୱେଦନାୱ ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱତି, ରାଜା ୱିୟ ସୂଦକାରେନ ସମ୍ପାଦିତସୁଭୋଜନରସନ୍ତି । ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ଅସ୍ସାଦୋ, ସୁଖୱେଦନା । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି । ଚେତୋସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଚେତସି ଭୱୋ ଅସ୍ସାଦୋତି ଚେତସିକଅସ୍ସାଦୋ, ତଥା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ଚେତସିକଅସ୍ସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦିୟତୀତି ଆହ ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧିପଦଟ୍ଠାନା’’ତି । ଇଦଂ ପନ ନିରାମିସସୋମନସ୍ସୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନୀଲାଦିଭେଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନଂ ତମେୱ ସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଜାନନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା । ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣକରଣରସାତି ପତି ଅଭିଞ୍ଞାୟତି ଏତେନାତି ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣଂ, ତଦେୱେତନ୍ତି ପୁନ ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣନିମିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠାନାଦିକୋ ଆକାରୋ, ତସ୍ସ କରଣରସୋ କିଚ୍ଚମସ୍ସାତି ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣକରଣରସା । ସା ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ପଚ୍ଛା ସଞ୍ଜାନନସ୍ସ କାରଣଭୂତଂ ସଣ୍ଠାନାଦିକଂ ଆକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଇଦଞ୍ଚ ନିମିତ୍ତକାରିକାୟ ନିମିତ୍ତେନ ସଞ୍ଜାନନ୍ତିୟା ଚ ସବ୍ବାୟ ସମାନସଞ୍ଞାୟ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନିମିତ୍ତେନ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀପି ହି ପୁନ ଅପରାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଚ ସଞ୍ଜାନନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ କରୋତୀତି । ତଞ୍ଚ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟାଜୱନସଞ୍ଞଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ପନେତଂ ଅଭିଞ୍ଞାଣକରଣଂ କଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱଡ୍ଢକିସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାଣକରଣମିୱା’’ତି । ୟଥା ୱଡ୍ଢକିସ୍ସ ଦାରୂସୁ ‘‘ଇଦଂ ଉଦ୍ଧଂ, ଇଦଂ ଅଧୋ’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଛା ସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ସଞ୍ଞାଣସ୍ସ କରଣଂ, ଏୱମସ୍ସା ପୁନ ସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହତ୍ଥିଦସ୍ସକଅନ୍ଧୋ ୱିୟ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ୟଥାଗହିତନିମିତ୍ତୱସେନ ଅଭିନିୱେସକରଣତୋ ୟଥା…ପେ॰… ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ଏତେନ ସଞ୍ଞାୟ ଆକାରଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅକୁସଲସଞ୍ଞାୟ ଅନୁରୂପୱସେନ ଫଲପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅଭିନିୱେସକରଣନ୍ତି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାଭିନିୱେସମତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖାଭାୱେନ ୟଥାଗହିତନିମିତ୍ତୱସେନ ଅଭିନିୱେସାକାରେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ଆକାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିଣପୁରିସକେସୁ ମିଗପୋତକାନଂ ‘‘ପୁରିସା’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ୱିୟ ଅୱିକପ୍ପସଭାୱତ୍ତା ୟଥାଉପଟ୍ଠିତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନା। ଏତ୍ଥ ଚ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ଆକାରଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ଚିତ୍ତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ସଞ୍ଞାନୁଗତିକଂ ହୋତି । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚିତ୍ତେ ପନ ସସମ୍ଭାରପଥୱିୟା ଅନୁଗତା ସେସଧାତୁୟୋ ୱିୟ ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ଞାଣାନୁଗତିକଂ ହୋତି ।
ଅଭିସନ୍ଦହତୀତି ପବନ୍ଧତି ପୱତ୍ତେତି, ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତୀ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣେ ପୟୋଜେତି, ସକସକକିଚ୍ଚେ ଚ ପଟ୍ଠପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତୟିତଲକ୍ଖଣାତି ନିଦ୍ଦୋକ୍କନ୍ତସ୍ସ ପବୁଦ୍ଧକ୍ଖଣେ ସମ୍ଭମପ୍ପୱତ୍ତି ୱିୟ ଚେତସୋ ଉସ୍ସାହତାୱ ଲକ୍ଖଣା । ଅଥ ୱା ‘‘ଅଭିସନ୍ଦହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୟୋଜନଲକ୍ଖଣାତ୍ୱେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଆୟୂହନରସାତି ଚେତସିକଇରିୟନରସା, ପୟୋଗରସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁସଲାକୁସଲକିରିୟାଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟୟେୱ ପନେତଂ ଲବ୍ଭତି । ସଂୱିଦହନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ‘‘ତ୍ୱଂ ଇଦଂ କରୋହୀ’’ତି ୱିଚାରେନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱିଚାରଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଏତାୟ ହି ପୱତ୍ତମାନାୟ ସବ୍ବେପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୟଥା ସକିଚ୍ଚପସୁତା ହୋନ୍ତି, ତେନେୱ ହେସା ସକିଚ୍ଚପରକିଚ୍ଚସାଧିକା ୱୁତ୍ତା । ଜେଟ୍ଠସିସ୍ସୋ ପରେ ସଜ୍ଝାୟନେ ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତୋ ସୟମ୍ପି ସଜ୍ଝାୟତି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସଜ୍ଝାୟିତୁଂ ଆରଦ୍ଧେ ସେସସିସ୍ସାପି ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି । ମହାୱଡ୍ଢକିସ୍ମିମ୍ପି ୱଡ୍ଢକିକମ୍ମଂ କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧେ ଇତରେପି କରୋନ୍ତି ୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଜେଟ୍ଠସିସ୍ସମହାୱଡ୍ଢକିଆଦୟୋ ୱିୟା’’ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସିକାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନତ୍ଥି କାଚି ୱସୱତ୍ତିତାତି ୱସୱତ୍ତିଭାୱନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଊହନଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପରିକପ୍ପନଂ, ତସ୍ମିଂ ଅଭିନିରୋପନନ୍ତି ୱା ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କବଲେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିରୁଳ୍ହଂ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣେଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ’’ତି । ୟଥା ହି କୋଚି ଗାମୱାସୀ ପୁରିସୋ ରାଜୱଲ୍ଲଭଂ, ତଂସମ୍ବନ୍ଧିନଂ ମିତ୍ତଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ରାଜଗେହଂ ଆରୋହତି ଅନୁପୱିସତି, ଏୱଂ ୱିତକ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଅୱିତକ୍କଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି, ନ ହି ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିକେ ୱିତକ୍କୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ୟସ୍ସ ବଲେନ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି, ତସ୍ମା ସଭାୱତୋ ଭାୱନାବଲେନ ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ? ସଚ୍ଚଂ, ତମ୍ପି ୱିତକ୍କବଲେନ ଆରୋହତି । ୟଥା ହି ସୋ ପୁରିସୋ ପରିଚୟେନ ତେନ ୱିନାପି ନିରାସଙ୍କୋ ରାଜଗେହଂ ପୱିସତି, ଏୱଂ ପରିଚୟେନ ୱିତକ୍କେନ ୱିନାପି ଅୱିତକ୍କଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି । ପରିଚୟୋତି ଚେତ୍ଥ ସନ୍ତାନେ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତଭାୱନାସଙ୍ଖାତୋ ପରିଚୟୋ । ୱିତକ୍କସ୍ସ ହି ସନ୍ତାନେ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଭିରୋହନଂ ଚିରପରିଚିତଂ, ତେନ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କଦାଚି ୱିତକ୍କେନ ୱିନାପି ତତ୍ଥ ୱତ୍ତତେୱ । ୟଥା ତଂ ଞାଣସହିତଂ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ମସନୱସେନ ଚିରପରିଚିତଂ କଦାଚି ଞାଣରହିତମ୍ପି ସମ୍ମସନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ୟଥା ୱା କିଲେସସହିତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ କିଲେସରହିତମ୍ପି ପରିଚୟେନ କିଲେସୱାସନାୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଥ ୱା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିତକ୍କମ୍ପି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଘଟ୍ଟନସ୍ସ ବଲୱତାୟ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନି ଚ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଭାୱନାୟ ବଲୱତାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତୀତି । ଆଦିତୋ, ଅଭିମୁଖଂ ୱା ହନନଂ ପହରଣମତ୍ତଂ ଆହନନଂ, ପରିତୋ, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱା ହନନଂ ୱିସେସେନ ପହରଣଂ ପରିୟାହନନଂ, ତଂ କିଚ୍ଚମସ୍ସାତି ଆହନନପରିୟାହନନରସୋ। ତଥା ହି ତେନ ୟୋଗାୱଚରୋ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କପରିୟାହତଂ କରୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆନୟନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଉପନୟନଂ, ଆକଡ୍ଢନଂ ୱା, ତଥା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନମସ୍ସାତି ଆନୟନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ।
ତେନାତି ତେନ ୱିଚାରେନ କରଣଭୂତେନ, ହେତୁଭୂତେନ ୱା ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ୱିଚରତି ଅନୁୱିଚରତି, ଅୱିଚାରଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅୱିତକ୍କଚିତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିଚରଣଂ ଅନୁସଞ୍ଚରଣଂ ଅନୁପରିଗମନଂ । ସ୍ୱାୟଂ ୱିସେସୋ ସନ୍ତାନମ୍ହି ଲବ୍ଭମାନୋ ଜୱନସନ୍ତାନେ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁମଜ୍ଜନଂ ଅନୁମସନଂ ପରିମଜ୍ଜନମସ୍ସ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଆରମ୍ମଣାନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ। ତଥା ହି ୱିଚାରୋ ପରିମଜ୍ଜନହତ୍ଥୋ ୱିୟ, ସଂସରଣହତ୍ଥୋ ୱିୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥାତି ଆରମ୍ମଣେ । ସହଜାତାନଂ ଅନୁୟୋଜନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁୱିଚରଣସଙ୍ଖାତଅନୁମଜ୍ଜନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସଭାୱୱିନିମୁତ୍ତା କାଚି କିରିୟା ନାମ ନତ୍ଥି । ତଥାଗହେତବ୍ବାକାରୋ ବୋଧନେୟ୍ୟଜନାନୁରୋଧେନ ପରମତ୍ଥତୋ ଏକସଭାୱୋପି ସଭାୱଧମ୍ମୋ ପରିୟାୟୱଚନେହି ୱିସୟସମାରୋପିତରୂପେହି ବହୂହି ପକାରେହି ପକାସୀୟତି । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି । ଅନୁପବନ୍ଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ୱିୟ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ତଥା ହି ସୋ ଅନୁସନ୍ଧାନତାତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଚାରତୋ ଓଳାରିକଟ୍ଠେନ ତସ୍ସେୱ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠେନ ପଠମଘଣ୍ଟାଭିରୱୋ ୱିୟ ଚେତସୋ ପଠମାଭିନିପାତୋ ୱିତକ୍କୋ, ଅନୁରୱୋ ୱିୟ ଅନୁସଞ୍ଚରଣଂ ୱିଚାରୋ । ୟଥା ହି ଘଣ୍ଟାଭିଘାତଜୋ ପଠମାଭିରୱୋ ଅନୁରୱତୋ ଓଳାରିକୋ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଚ ହୋତି, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣାଭିରୋପନଟ୍ଠେନ ୱିତକ୍କୋ ଓଳାରିକୋ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ୱିୟ ଚ ହୋତି । ତତୋ ସୁଖୁମଟ୍ଠେନ ଅନୁମଜ୍ଜନସଭାୱେନ ଚ ଘଣ୍ଟାନୁରୱୋ ୱିୟ ଅନୁପବନ୍ଧୋ ୱିଚାରୋ । ୱିପ୍ଫାରୱା ଚେତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭୂତୋ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତୁକାମସ୍ସ ସକୁଣସ୍ସ ପକ୍ଖୱିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ, ପଦୁମାଭିମୁଖପାତୋ ୱିୟ ଚ ଗନ୍ଧାନୁବନ୍ଧଚେତସୋ ଭମରସ୍ସ । ସନ୍ତୱୁତ୍ତି ୱିଚାରୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନାତିପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭାୱୋ, ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତସ୍ସ ସକୁଣସ୍ସ ପକ୍ଖପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ, ପଦୁମସ୍ସ ଉପରିଭାଗେ ପରିବ୍ଭମନଂ ୱିୟ ଚ ପଦୁମାଭିମୁଖପତିତସ୍ସ ଭମରସ୍ସ । ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱିପରିୟାୟେନ ଆଗତଂ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁକନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତୋ ମହାସକୁଣସ୍ସ ଉଭୋହି ପକ୍ଖେହି ୱାତଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍ଖେ ସନ୍ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଗମନଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ୱାତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପକ୍ଖେ ଫନ୍ଦାପୟମାନସ୍ସ ଗମନଂ ୱିୟ ଅନୁମଜ୍ଜନଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିଚାରୋ’’ତି ।
ତମ୍ପି ଅନୁପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ଉପଚାରେ, ଅପ୍ପନାୟଂ ୱା ସନ୍ତାନେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିତକ୍କୋ ନିଚ୍ଚଲୋ ହୁତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ନ ପଠମାଭିନିପାତେ ୱିୟ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ।
ପିନୟତୀତି କାୟଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତି, ୱଡ୍ଢେତି ୱା । ସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣାତି ଆରମ୍ମଣଂ କଲ୍ଲତୋ ଗହଣଲକ୍ଖଣା । ପୀଣନରସାତି କାୟଚିତ୍ତାନଂ ପରିବ୍ରୂହନକିଚ୍ଚା । ଫରଣରସାତି ପଣୀତରୂପେହି କାୟସ୍ସ ବ୍ୟାପନରସା, ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନେହି ରୂପେହି ସକଲରୂପକାୟବ୍ୟାପନଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ହି ଅଞ୍ଞଥା ଇମିସ୍ସା ଫରଣଂ ହୋତି, ଧମ୍ମାନଂ ଅବ୍ୟାପାରତାୟ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍କମନାଭାୱତୋ । ଉଦଗ୍ଗଭାୱୋ ଓଦଗ୍ୟଂ।
ଏକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଗ୍ଗମେତସ୍ସାତି ଏକଗ୍ଗଂ, ଚିତ୍ତଂ, ୟେନ ପନ ଧମ୍ମେନ ୟୋଗତୋ ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ନାମ ହୋତି, ସୋ ଏକଗ୍ଗଭାୱୋ। ସୋ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗଭାୱୋ’’ତି, ନିୱାତେ ଦୀପସିଖାୟ ଠିତି ୱିୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିସାରସ୍ସ ବ୍ୟଗ୍ଗଭାୱସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ସଭାୱୋ ଅୱିସାରୋ, ନ ୱିସାରାଭାୱମତ୍ତଂ, ତଂ ଇମସ୍ସ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅୱିସାରଲକ୍ଖଣୋ’’ତି । ଅୱିକ୍ଖେପୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତତା, ଅୱିସାରାୱିକ୍ଖେପାନଂ ସମାଧାନଭାୱତୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱିସେସାଭାୱେପି ସମୁଖେନ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତମୁଖେନ ଚ ଉଭୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱୂପସମଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପସମନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ଉପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୱିସେସତୋତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ । ସୁଖୱିରହିତୋପି ହି ଅତ୍ଥି ସମାଧୀତି ସୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୁଖପଦଟ୍ଠାନୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ୱିସେସତୋତି ଅତିସୟେନ । ‘‘ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୧) ୱଚନତୋ ହି ସୁଖଂ ସମାଧିସ୍ସ ୱିସେସକାରଣଂ ସୁଖୱିରହିତସ୍ସପି ତଦୁପନିସ୍ସୟେନେୱ ସମିଜ୍ଝନତୋ ।
ସଦ୍ଦହନ୍ତି ଏତାୟାତି କମ୍ମଫଲାଦିସଦ୍ଦହନକିରିୟାୟ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଆଧିପଚ୍ଚଭାୱେନ ସଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସା ହି ଧମ୍ମାନଂ ତଥା ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ସଦ୍ଦହତୀ’’ତି ୱୋହରୀୟତି । ସଦ୍ଦହନଂ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁନୋ ପତ୍ତିୟାୟନଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣମେତିସ୍ସାତି ସଦ୍ଦହନଲକ୍ଖଣା। କାଲୁସିୟମଲଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ୱା ପସାଦଂ ଅନାୱିଲଭାୱକାରଣଂ କିଚ୍ଚମେତିସ୍ସାତି ପସାଦନରସା। ୟଥା କଥଂ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଉଦକପ୍ପସାଦକମଣି ୱିୟା’’ତି । ଅକାଲୁସିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ଅନାୱିଲଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ରତନତ୍ତୟଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଫଲଞ୍ଚ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ, ତଂ ଇମିସ୍ସା ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନା। ନ ହି ସଦ୍ଧାୟ ଅୱତ୍ଥୁଭୂତେସୁ ତିତ୍ଥିୟାଦୀସୁ ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସା ପନାୟଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଆଦାନେ ହତ୍ଥୋ ୱିୟ, ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ପଦାନେ ୱିତ୍ତଂ ୱିୟ, ଅମତକସିଫଲଫଲନେ ବୀଜଂ ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ସଦ୍ଧାହତ୍ଥୋ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ, ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪), ସଦ୍ଧା ବୀଜଂ ତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିୱଚନଞ୍ହେତ୍ଥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୭; ସୁ॰ ନି॰ ୭୭) ସାଧକଂ ।
ସରନ୍ତି ୨୩୭ ଏତାୟାତି ସରଣକିରିୟାୟ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଆଧିପଚ୍ଚଭାୱେନ ସତିୟା ପଚ୍ଚୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସା ହି ଧମ୍ମାନଂ ତଥା ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ସରତୀ’’ତି ୱୋହରୀୟତି । ଉଦକେ ଅଲାବୁ ୱିୟ ପିଲୱିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ପାସାଣସ୍ସ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଠପନଂ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠତାକରଣଂ ଅପିଲାପନଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣମସ୍ସାତି ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣା। ସା ହି ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହଂ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏସିକା ୱିୟ ୱୁଚ୍ଚତି । ସମ୍ମୋସପଚ୍ଚନୀକକିଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ମୋସରସୋ, ନ ସମ୍ମୋସାଭାୱମତ୍ତଂ । ‘‘ସତାରକ୍ଖେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୦) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚେତୋଗୁଣରତନହାରକାନଂ କିଲେସଚୋରାନଂ ନିୱାରଣତୋ ଆହ ‘‘ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ତଥା ହେସା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦିରକ୍ଖନତୋ ଦୋୱାରିକୋ ୱିୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଠମଂ ସଞ୍ଞାୟ ଥିରୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ପଚ୍ଛା ସତିୟା ପତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଥିରସଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନା’’ତି । ଅଥ ସତିସଞ୍ଞାନଂ କିଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ? ସଞ୍ଞା ତାୱ ପଠମଂ ଅଗ୍ଗହିତନିମିତ୍ତଂ ସଞ୍ଜାନାତି, ଗହିତନିମିତ୍ତେ ପୁନ ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତଂ କରୋତି, ପଠମଂ ଅଗ୍ଗହିତେ ପନ ସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ ଅପ୍ପଧାନଂ ହୋତି, ସତି ପନ ପଠମଂ ଅଗ୍ଗହିତନିମିତ୍ତମ୍ପି ସରତି ଗହିତନିମିତ୍ତମ୍ପି, ଗହିତନିମିତ୍ତେ ପନ ସତିକିଚ୍ଚଂ ଗୁଣଭୂତଂ ହୋତୀତି ଇଦମେୱ ତାସଂ ନାନତ୍ତଂ ।
ୱୀରଭାୱୋତି ୟେନ ୱୀରିୟେନ ୱୀରୋ ନାମ ହୋତି, ସୋ ଧମ୍ମୋ । ୱୀରାନଂ ୱା କମ୍ମନ୍ତି ୟେନ କମ୍ମେନ ୱୀରୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ ୱୀରାନଂ କମ୍ମଂ ନାମ । ୱୀରିୟଂ ପନସ୍ସ ସାଧକଭାୱତୋ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମୱିନିମୁତ୍ତଂ ୱା କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୀରିୟମେୱ କମ୍ମଭାୱେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିଧିନା ଈରେତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ୱା ୱୀରିୟଂ। ଉସ୍ସାହୋ ତଂ ତଂ କିଚ୍ଚଂ ସମାରମ୍ଭୋ, ପରକ୍କମୋ ୱା । ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଧାରଣଂ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନଂ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସଂସୀଦନଭାୱନିୱାରକୋ ଧମ୍ମୋ, ନ ସଂସୀଦନାଭାୱମତ୍ତଂ, ଅସଂସୀଦନଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ଅସଂସୀଦନଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ‘‘ସଂୱିଗ୍ଗୋ ୟୋନିସୋ ପଦହତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୩) ୱଚନତୋ ସଂୱେଗପଦଟ୍ଠାନଂ । ସଂୱେଗୋତି ଚେତ୍ଥ ସଂୱେଗମୟଂ ଞାଣଂ । ଅସଂୱେଗପୁବ୍ବିକାୟ ପନ କୁସଲକିରିୟାୟ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନି ନାମ –
‘‘ମଗ୍ଗୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି, ମଗ୍ଗୋ ଗତୋ । କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ ହୋତି, କମ୍ମଂ କତଂ । ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ଗିଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ଅଚିରୱୁଟ୍ଠିତୋ ଗେଲଞ୍ଞା । ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ନ ଲଭତି, ଲୂଖସ୍ସ ୱା ପଣୀତସ୍ସ ୱା ଭୋଜନସ୍ସ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପାରିପୂରିଂ ଲଭତି…ପେ॰… ପାରିପୂରି’’ନ୍ତି –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଏତାନି ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସହିତାନି ଅଟ୍ଠ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନି, ତମ୍ମୂଲକାନି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିତକ୍କୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋପେତି । ଚେତନା ତେ ତଂତଂକିଚ୍ଚେସୁ ନିୟୋଜେତି । ୱୀରିୟଂ ପନ ତେ ସଂସୀଦିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଉସ୍ସାହେତୀତି ଅୟଂ ୱିତକ୍କଚେତନାୱୀରିୟାନଂ ୱିସେସୋ ।
ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣାତି ୱିସେସେନ ଜାନନଲକ୍ଖଣା, ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଓଭାସନଂ ପକାସନଂ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକସମ୍ମୋହନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଧମନତୋତି ୱିସୟୋଭାସନଂ, ତଂ କିଚ୍ଚମସ୍ସାତି ୱିସୟୋଭାସନରସା। କତ୍ଥଚି ୱିସୟେ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନାକାରେନ ସମ୍ମୋହପଟିପକ୍ଖତାୟ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ ସମ୍ମୋହାଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ ୱା ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
ଅତ୍ତନା ଅନୁପାଲେତବ୍ବାନଂ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପାଲନଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ବ୍ୟାପାରୋ, ତଞ୍ଚ ତେସଂ ଜୀୱନନ୍ତି ତଂ ତସ୍ସ କାରଣଭାୱଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜୀୱନ୍ତି ତେନା’’ତି । ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ଲକ୍ଖଣାଦିକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତନା ଅୱିନିଭୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା । ‘‘ଅୱିନିଭୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟାନି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପାନି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱିନିଭୁତ୍ତାନି ଅୱିସଂସଟ୍ଠାନି । ୟେ ଚ ଅରୂପଧମ୍ମା ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ହୋତୀତି । ପୱତ୍ତନରସନ୍ତି ଉପ୍ପାଦତୋ ୟାୱ ଭଙ୍ଗା ଅନୁପାଲନତୋ ଅନ୍ତରା ଅନିୱତ୍ତନସଭାୱସାଧନେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତନକିଚ୍ଚଂ । କେଚି ପନ ‘‘ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତେସଂ ଠିତିକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ପଟ୍ଠାନେ ହି ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟସଦିସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉପ୍ପାଦତୋ ୟାୱ ଭଙ୍ଗା ଠପନତୋ ଠପନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ଅନୁପାଲନୱସେନ ୟାପୟିତବ୍ବା ପୱତ୍ତେତବ୍ବା ଧମ୍ମା ପଦଟ୍ଠାନମସ୍ସାତି ୟାପୟିତବ୍ବଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନଂ। ୟଦି ଏୱଂ ତେସଂ ଅନୁପାଲନାଦିସାଧକଂ, କଥଂ ତେସଂ ନିରୋଧୋ ହୋତି । ଏୱଞ୍ହି ସବ୍ବକାଲଂ ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତେପି ଚା’’ତିଆଦି । ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣାଦିମ୍ହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୱତ୍ତନରସାଦିମେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱାତି ଅତ୍ତନା ଅନୁପାଲେତବ୍ବାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱ । ଉଦକନ୍ତି ତଳାକଗତଜଲଂ, ଦଣ୍ଡଗତଜଲଂ ୱା। ତତ୍ଥ ତଳାକଗତଉଦକସ୍ସ ଗହଣେ ଅତ୍ତନା ଅନୁପାଲେତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେ ଅନୁପାଲନଂ ସାଧିତଂ ହୋତି, ଦଣ୍ଡଗତଜଲସ୍ସ ପନ ଗହଣେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେ ଅନୁପାଲନଂ । ଅତ୍ତନା ଅନୁପ୍ପାଦିତଧମ୍ମେ କଥଂ ପାଲେତୀତି ଆହ ‘‘ଧାତି ୱିୟ କୁମାର’’ନ୍ତି । ୟଦି ସେସଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିକାରଣେନ କେନଚି ଭୱିତବ୍ବଂ, ଜୀୱିତସ୍ସ ପନ କିଂ ପୱତ୍ତିକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୟଂ…ପେ॰… ପୱତ୍ତତୀ’’ତି । ୟଥା କଥଂ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ନିୟାମକୋ ୱିୟା’’ତି । ସୋପି ଅତ୍ତନା ପୱତ୍ତିତନାୱାସମ୍ବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତତି । ୟଦି ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଟିବଦ୍ଧଂ, ଭଙ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧମ୍ପି କିଂ ପନ ପୱତ୍ତେତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଭଙ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋଚ ପୱତ୍ତେତବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅଭାୱା’’ତି । ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଠପେତୀ’’ତି ।
ୟସ୍ମା ପନ ଲୋଭପଟିପକ୍ଖୋ ଅଲୋଭୋ ହୋତି, ୟେ ଧମ୍ମା ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ୱା ସତ୍ତା, ତେ ନ ଲୁବ୍ଭନ୍ତି, ସୟମ୍ପି କଦାଚି ନ ଲୁବ୍ଭତେୱ, ଅତ୍ଥତୋ ୱା ଅଲୁବ୍ଭନାକାରୋ ଏୱ ଚ ସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ତେନା’’ତିଆଦି । ଏସ ନୟୋ ‘‘ନ ଦୁସ୍ସନ୍ତି ତେନା’’ତିଆଦୀସୁପି । ଅଲଗ୍ଗଭାୱୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସପି ତତ୍ଥ ଅନାସତ୍ତତା । ତେନାହ ‘‘କମଲଦଲେ ଜଲବିନ୍ଦୁ ୱିୟା’’ତି । ଅପରିଗ୍ଗହୋ କସ୍ସଚି ୱତ୍ଥୁନୋ ମମତ୍ତୱସେନ ଅସଙ୍ଗହୋ । ମୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁ ୱିୟାତି ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ । ସୋ ହି ମୁତ୍ତରାଗତ୍ତା କତ୍ଥଚି ମମାୟନରହିତୋ ହୋତି । ଅନଲ୍ଲୀନୋ ଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଅନଲ୍ଲୀନଭାୱୋ। ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଅସୁଚିମ୍ହି ପତିତପୁରିସୋ ୱିୟା’’ତି ଉପମାୟ ସମେତି । ୟଥା ହି ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସତିପି କାୟେନ ଅଲ୍ଲୀୟନେ ଭାୱୋ ଅନଲ୍ଲୀନୋ, ଏୱଂ ଅଲୋଭୋପି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗହିତେପି ଆରମ୍ମଣେ ଅଲଗ୍ଗଭାୱେନ ଅନଲ୍ଲୀନଭାୱୋ ଅନଲ୍ଲୀନାକାରୋୟେୱ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂସଭାୱୋ ହି ସୋ ଧମ୍ମୋତି ।
ଚଣ୍ଡିକସ୍ସ ଭାୱୋ ଚଣ୍ଡିକ୍କଂ, ଫରୁସଭାୱୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ କୋପୋୟେୱ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଫରୁସଭାୱୋ ଅଚଣ୍ଡିକ୍କଂ । ଅୱିରୋଧୋ ଅୱିଗ୍ଗହୋ ଅପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ସଭାୱୋ । ଆଘାତୱିନୟନରସୋତି ଏତ୍ଥ ଆଘାତୋ ନାମ ପରସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ପରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ, ପରସ୍ସେୱ ଚ ପରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତୋ ଉପନାହୋ ବଲୱକୋପୋ । ତସ୍ସ ୱିନୟନରସୋ ଅପନୟନରସୋ । ସୋମ୍ମଭାୱୋ ମଜ୍ଜନୱସେନ ହିଲାଦନିୟତା ସୀତଲଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟା’’ତି ।
କାୟଦୁଚ୍ଚରୀତାଦୀହୀତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ । ହିରୀୟତି ଲଜ୍ଜନାକାରେନ ଜିଗୁଚ୍ଛିୟତି । ତେହିୟେୱାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହିୟେୱ । ଓତ୍ତପ୍ପତୀତି ଉବ୍ବିଜ୍ଜତି । ହିରୀ ପାପେ ଗୂଥେ ୱିୟ ପସ୍ସନ୍ତୀ ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ପାପତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣା ହିରୀ’’ତି । ଓତ୍ତପ୍ପଂ ତେ ଉଣ୍ହଂ ୱିୟ ପସ୍ସନ୍ତଂ ତତୋ ଉତ୍ତସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତ୍ତାସଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପ’’ନ୍ତି । ଉଭୋପି ପାପାନଂ ଅକରଣରସାତି ଲଜ୍ଜନାକାରେନ ପାପାନଂ ଅକରଣରସା ହିରୀ, ଉତ୍ତାସାକାରେନ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ପାପତୋ ସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ ପାପତୋ ସଙ୍କୋଚନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ତଗାରୱପରଗାରୱପଦଟ୍ଠାନାତି ଅତ୍ତଗାରୱପଦଟ୍ଠାନା ହିରୀ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତାୟ, ଅତ୍ତାଧିପତିତାୟ ଚ । ପରଗାରୱପଦଟ୍ଠାନଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନତାୟ, ଲୋକାଧିପତିତାୟ ଚ । ଅତ୍ତାନଞ୍ହି ଗରୁଂ କତ୍ୱା ହିରିୟା ପାପଂ ପଜହତି କୁଲୱଧୂ ୱିୟ । ପରଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଓତ୍ତପ୍ପେନ ପାପଂ ପଜହତି ୱେସିୟା ୱିୟ । ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦିତା ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାକଟଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ପନ ତେସଂ କଦାଚି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିୟୋଗତୋ । ନ ହି ଲଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ଭୟଂ ୱା ପାପଭୟଂ ୱା ଅଲଜ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ହିରିୟା ବଲୱଭାୱେ ପନ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ହୋତି, ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ହିରୀ ଅବ୍ବୋହାରିକା । ଇମେ ଚ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ‘‘ଲୋକପାଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ –
‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତି । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ, ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ନ ପାଲେୟ୍ୟୁଂ, ନୟିଧ ପଞ୍ଞାୟେଥ ‘ମାତା’ତି ୱା ‘ମାତୁଚ୍ଛା’ତି ୱା ‘ମାତୁଲାନୀ’ତି ୱା’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୯) ।
ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ଦରଥୱୂପସମୋ, କାୟ-ସଦ୍ଦୋ ସମୂହୱଚନୋ । ସୋ ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ । ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୱସେନ ହି ସଦ୍ଦୋ ୱିସିଟ୍ଠୱୁତ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କାୟୋତି ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ୱେଦନାଦୟୋତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ‘‘କତମା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ହୋତି, ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୪୦) । ଦରଥୋ ସାରମ୍ଭୋ ଦୋମନସ୍ସପଚ୍ଚୟାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦୀନଂ କିଲେସାନଂ, ତଥା ପୱତ୍ତାନଂ ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ସ ୱୂପସମଂ ଲକ୍ଖଣମସ୍ସାତି କାୟଚିତ୍ତଦରଥୱୂପସମଲକ୍ଖଣା । କାୟଚିତ୍ତ…ପେ॰… ରସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନମେୱ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଭୱନରସା । ଦରଥନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ପରିଳାହପରିପ୍ଫନ୍ଦନୱିରହିତୋ ସୀତିଭାୱୋ ଅପରିପ୍ଫନ୍ଦନସୀତିଭାୱୋ । ଅୱୂପସମୋ ପରିପ୍ଫନ୍ଦନଂ ଅସନ୍ତୱୁତ୍ତିତା । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକିଲେସାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପ୍ପଧାନା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଧିକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସମ୍ପୟୁତ୍ତା କିଲେସା । ତେପି ହି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ଅୱୂପସମକରା । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ୱା ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେୟେୱ କିଲେସା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକିଲେସା। ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।
ଗରୁଭାୱୋ ଦନ୍ଧତା, ଥିନମିଦ୍ଧାଧିକାନଂ ତଥା ପୱତ୍ତାନଂ ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦନ୍ଧତାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଦନ୍ଧତା ଅଗରୁଭାୱୋ ।
ଥଦ୍ଧଭାୱୋ ଥମ୍ଭୋ । ଦିଟ୍ଠିମାନାଧିକାନଂ, ତପ୍ପଧାନାନଂ ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଏତଂ ନାମଂ । ଥଦ୍ଧଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନତୋୟେୱ କତ୍ଥଚି ଆରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପଟିହତାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠନ୍ତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିଘାତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ଅପ୍ପଟିଘାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
କମ୍ମନି ସାଧୁ କମ୍ମଞ୍ଞଂ, ନ କମ୍ମଞ୍ଞଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ, ଦାନସୀଲାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଅସମତ୍ଥତା । ଅତ୍ଥତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିସଂକିଲେସଧମ୍ମା, ତପ୍ପଧାନା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧା । ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନେନେୱ ସମ୍ପନ୍ନାକାରେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଗହଣଂ ଆରମ୍ମଣକରଣସମ୍ପତ୍ତି। ୱୁତ୍ତାୱସେସା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ, ତଦେକଟ୍ଠା ଚ ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ସେସନୀୱରଣାଦୟୋ । ଇମା ପନ ଦ୍ୱେ ୱିନିବନ୍ଧନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ପସାଦନୀୟୱତ୍ଥୂସୁ ପସାଦାୱହା, ହିତକିରିୟାସୁ ୱିନିୟୋଗକ୍ଖମଭାୱାୱହା ସୁୱଣ୍ଣୱିସୁଦ୍ଧି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଗେଲଞ୍ଞଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୟୋ, ତଦେକଟ୍ଠା ଚ ପାପଧମ୍ମା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଗେଲଞ୍ଞଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତାସନ୍ତି ଅଗେଲଞ୍ଞଭାୱଲକ୍ଖଣା। ଗେଲଞ୍ଞନିମ୍ମଦ୍ଦନେନେୱ ନତ୍ଥି ଏତାସଂ ଆଦୀନୱୋ ଦୋସୋ ଉପଦ୍ଦୱୋ ୱା, ନ ୱା ଏତା ଆଦୀନଂ କପଣଂ ୱନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନିରାଦୀନୱା, ତେନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠନ୍ତି, ତଂ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ନିରାଦୀନୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
କାୟସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଚିତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୀ ଚ ଉଜୁଭାୱୋତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବତାୟ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଜୱଲକ୍ଖଣା। କାୟଚିତ୍ତାନଂ ନଙ୍ଗଲସୀସଚନ୍ଦକୋଟିଗୋମୁତ୍ତୱଙ୍କତାସଙ୍ଖାତାନଂ କୁଟିଲଭାୱାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦିଭୂତାନଂ ନିମ୍ମଦ୍ଦନତୋ କାୟଚିତ୍ତାନଂ କୁଟିଲଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା। ତତୋୟେୱ ସବ୍ବଥାପି ଅଜିମ୍ହଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠନ୍ତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ଅଜିମ୍ହତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ଅଜିମ୍ହତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
ନନୁ ଚ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକେକପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଦରଥନିମ୍ମଦ୍ଦନାଦିକିଚ୍ଚଂ ଏକେକମେୱ କରୋତି । କସ୍ମା ପନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ? ନ ଖୋ ପନେୱଂ ଚିନ୍ତିତବ୍ବଂ ଭଗୱତାପି ତଥେୱ ଦେସିତତ୍ତା । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ତଥା ଦେସିତା ? ସଭାୱଧମ୍ମଭାୱତୋ । ନ ହି ଭଗୱତା ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜମାନା ଏତେ ଧମ୍ମା ଦେସନାୱସେନ ଉପ୍ପାଦିତା, ଅଥ ଖୋ ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାୟେୱ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସମ୍ମା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ୟଥାସଭାୱା ଦେସିତା, ତସ୍ମା କଥମେତ୍ଥ ଭଗୱତା ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ହାପନଂ କାତୁଂ ସକ୍କା । ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ଚେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ୱଚନମେୱ ପମାଣଂ । ନ ହି ଭଗୱା ୟଥାଧମ୍ମସାସନାଧିକାରେ ଅୟଥାଧମ୍ମଂ କଥେୟ୍ୟାତି, ୟସ୍ସ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାପି ଅକଥନଂ, ତଂ ଅଞ୍ଞହେତୁକଂ । ନ ଚେତ୍ଥ ତାଦିସୋ ହେତୁ ଉପଲବ୍ଭତି, ୟେନ ଇମେସୁ ଏକେକଧମ୍ମସ୍ସ ଅକଥନନ୍ତି । ୟଥା ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ ଏକୋୟେୱ ୱେରିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ତେ ପୁରିସା ଓତାରଂ ଦିସ୍ୱା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱାୱ ହନନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଏକଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମଂ ହନନ୍ତି, ୟଥା ଚ ପନେତେ ୱିସୁଂ ଦିସ୍ୱାପି ତଂ ୱେରିଂ ହନନ୍ତି, ନ ଏୱମେତେ ତଂ ୱିସୁଂ ହନନ୍ତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିନାଭାୱତୋତି, ତସ୍ମା ଏତେ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ଏକେକଭାୱେପି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେୟେୱ ୱୁତ୍ତାତି, ଅପିଚ ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀହି ଚିତ୍ତମେୱ ପସ୍ସଦ୍ଧି ଲହୁ ମୁଦୁ କମ୍ମଞ୍ଞଂ ପଗୁଣଂ ଉଜୁଞ୍ଚ ହୋତି । କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀହି ପନ ରୂପକାୟୋପୀତି ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଏତ୍ଥେୱ ଦୁୱିଧତା ୱୁତ୍ତା, ନ ସମାଧିଆଦୀସୁ ।
ଛନ୍ଦନଂ ଛନ୍ଦୋ, ଆରମ୍ମଣେନ ଅତ୍ଥିକତା । ‘‘ଛନ୍ଦୋ କାମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୧) ପନ ତଣ୍ହାପି ଛନ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି ୱାୟମତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୀରିୟମ୍ପୀତି ତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତ୍ତୁକମ୍ୟତାୟେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । କତ୍ତୁକମ୍ୟତା ୱୁଚ୍ଚତି କରଣିଚ୍ଛା । ଚେତସିକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାରମ୍ମଣତ୍ତା କରଣିଚ୍ଛା ନାମ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆଲମ୍ବିତୁକାମତାମୁଖେନେୱ ହୋତୀତି ଆରମ୍ମଣକରଣିଚ୍ଛାଲକ୍ଖଣୋ ଛନ୍ଦୋ ‘‘କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣପରିୟେସନରସୋ, ଆରମ୍ମଣେନ ଅତ୍ଥିକତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ’’ତି ଚ । ୟଦଗ୍ଗେନ ପନାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣପରିୟେସନରସୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି ହୋତିୟେୱ ଏକାରମ୍ମଣତାୟ । ତେନ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ଚେତସୋ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଥଂ ପନ ଦାନୱତ୍ଥୁୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଛନ୍ଦୋ ଆରମ୍ମଣେନ ଅତ୍ଥିକୋ ହୋତୀତି ? ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହା ‘‘ଆରମ୍ମଣକରଣିଚ୍ଛାଲକ୍ଖଣୋ’’ତି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଗାମଗତଇସ୍ସାସସ୍ସ ଖିପିତବ୍ବଉସୂନଂ ଗହଣେ ଅତ୍ଥିକତା ୱିୟ ଦାନୱତ୍ଥୁୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତଚ୍ଛନ୍ଦୋପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବେନ ତେନ ଅତ୍ଥିକୋୟେୱାତି । ସ୍ୱାୟଂ କୁସଲେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନାମ ହୋତି ୟୋନିସୋମନସିକାରସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା । ତବ୍ବିପରୀତତୋ ପନ ଅକୁସଲେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ ।
ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଆରମ୍ମଣେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ପସାଦନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ’’ତି । ୟଥା ତଥା ହି ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଛୟନଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଅନଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ, ଦାନାଦୀସୁ ୱା ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ, ସଦ୍ଧା ପନ ପସାଦନୀୟେସୁ ପସାଦାଧିମୋକ୍ଖୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ପନ ୟଥା ସନ୍ତୀରିତେ ଅତ୍ଥେ ନିଚ୍ଛୟନାକାରେନ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ପରତୋ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ତଥା ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଥନ୍ତି ? ତେସମ୍ପି ଏକଂସେନେୱ ସଂସପ୍ପନାକାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଦାରକସ୍ସ ୱିୟ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଂସପ୍ପନସ୍ସ ‘‘କରିସ୍ସାମି, ନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖକିରିୟା ଅସଂସପ୍ପନଂ । ୟେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଅୟଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମୋୟେୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାତବ୍ବତ୍ତା ସନ୍ନିଟ୍ଠେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ । ସୋ ପଦଟ୍ଠାନମସ୍ସାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠେୟ୍ୟଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନୋ । ଇନ୍ଦଖିଲୋତି ଏସିକାଥମ୍ଭୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତେସୁ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେସୁ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମେସୁ । ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତେପି ହି ତେସୁ ସମପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ଉଦାସୀନଭାୱୋ ‘‘ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଂ ଅୱିସମଂ ୱାହିତଂ ଅତ୍ତନା ପୱତ୍ତିତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ୟଥାସକକିଚ୍ଚେସୁ ପୱତ୍ତନଂ ଲକ୍ଖଣମେତିସ୍ସାତି ସମୱାହିତଲକ୍ଖଣା। ତତ୍ଥ ସମଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣାତି ଅତ୍ଥେ ଅପକ୍ଖପତିତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ଅୱିସମଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣାତି ଅତ୍ଥେ ଊନାଧିକତାନିୱାରଣଂ। ଉଦାସୀନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାପି ହି ଏସା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ସମଂ କତ୍ୱା ୟଥାସକକିଚ୍ଚେସୁ ପୱତ୍ତେତି, ୟଥା ରାଜା ତୁଣ୍ହୀ ନିସିନ୍ନୋପି ଅଧିକରଣଧମ୍ମଟ୍ଠେ ୟଥାସକକିଚ୍ଚେସୁ ସମଂ ଅପ୍ପମତ୍ତେ ପୱତ୍ତେତି । ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧତପ୍ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଊନାଧିକତାୟ ଲୀନୁଦ୍ଧତଭାୱସ୍ସ ନିୱାରଣକିଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଊନାଧିକତାନିୱାରଣରସା’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସହଜାତାଧିପତୀନଂ ଅଧିପତିଭାୱୋ । ଆଧିପଚ୍ଚଞ୍ହି ତେସଂ କିଚ୍ଚତୋ ଅଧିକଭାୱୋତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ତମ୍ପି ତସ୍ସ କିଚ୍ଚମେୱ, ୟଂ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଅଧିପତିଭାୱେ ପୱତ୍ତାପନଂ । ୟଥା ହି ରଙ୍ଗମଣ୍ଡଲଂ ଗତୋ ନଟକାଚରିୟୋ ତେ ତେ ନଟକେ ୟଥାସକଂ ଅନୁରୂପଂ ଭୂମିୟଂ ୟୋଜେତି, ଏୱମେସାପି ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଅଧିପତିଭାୱେ ଠିତେ ଅଧିପତିଭାୱେ ୟୋଜେତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତେ ଠିତେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତେ, ନ ପନ ସକସକକିଚ୍ଚତୋ ଊନତଂ, ଅଧିକତଂ ୱା ପତ୍ତୁଂ ଦେତୀତି । ‘‘ଇଦଂ ନିହୀନକିଚ୍ଚଂ ହୋତୁ, ଇଦଂ ଅତିରେକକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପକ୍ଖପାତୱସେନ ୱିୟ ପୱତ୍ତି ପକ୍ଖପାତୋ । ତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ପକ୍ଖପାତୁପଚ୍ଛେଦନରସା। ସା ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନେନ ସମପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ଆଜାନୀୟେସୁ ସାରଥି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କିରିୟା କାରୋତି କାର-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱସାଧନତଂ ଆହ । ତେନ କାରୋତି ନାଞ୍ଞଂ, କିରିୟାୟେୱାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ମନସ୍ମିଂ କାରୋତି ମନସି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ କରଣଂ । ୟେନ ହି ମନୋ ଆରମ୍ମଣେ କରୀୟତି ଆରମ୍ମଣେନସ୍ସ ସଂୟୋଜନତୋ, ତତୋ ଏୱ ତେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ମନସି କରୀୟତୀତି । ମନସିକାରୋତି ଚେତ୍ଥ ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁରିମମନତୋତି ଭୱଙ୍ଗମନତୋ । ୱିସଦିସଂ ମନନ୍ତି ୱୀଥିଜୱନମନଂ, ତଂ କରୋତୀତି ମନସିକାରୋ, ମନସିକାରସାମଞ୍ଞେନ ୱୀଥିଜୱନପଟିପାଦକେ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଉପୟୋଗତ୍ଥଭୁମ୍ମୱଚନେ ସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ସାରେନ୍ତୋ ପୟୋଜେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ମନସିକାରୋ ସାରଣଲକ୍ଖଣୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ସଂୟୋଜନରସୋତି ପୟୋଜନରସୋ । ୱିତକ୍କୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିନିରୋପନସଭାୱତ୍ତା ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ଚେତନା ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେପି ସକସକକିଚ୍ଚଂ କାରେତୀତି ଅତ୍ତନା କରଣେନ ବଲଂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ବଲନାୟକୋ ୱିୟ ହୋତି । ମନସିକାରୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଆରମ୍ମଣେ ପୟୋଜେତୀତି ଆଜାନୀୟପ୍ପୟୋଜନକସାରଥି ୱିୟାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ଆରମ୍ମଣେ ସଂୟୋଜନୱସେନ ତଦଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଏତ୍ଥ ସତିୟା ଅପ୍ପମୁସ୍ସନଚ୍ଛନ୍ଦତା ୱିସୟାଭିମୁଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତା, ମନସିକାରସ୍ସ ପନ ସଂୟୋଜନୱସେନାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତାୱଚନଂ ଇତରମନସିକାରାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତି । ମହିସାସକା ପନ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଭାୱେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସବ୍ବୱିସୟତା ପରିହାୟେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ତଂ ଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ତଂ ୱିସୁଂ ଚିତ୍ତସଭାୱଂ ସିୟା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଜୱନାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅତୀତାରମ୍ମଣତାୱ ସିୟା, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ଅଭାୱତୋ ଅସବ୍ବୱିସୟତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ ତଂ ଅସବ୍ବୱିସୟଂ, ତଦଗ୍ଗେନ ସାୱରଣମ୍ପି ହୋତି ୟତ୍ଥ ନ ପୱତ୍ତତି, ତତ୍ଥ ଆୱରଣସମ୍ଭୱତୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ସକଲଲୋକସିଦ୍ଧୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱୋ, ଅନାୱରଣଭାୱୋ ଚ ପରିହାୟେଥ, ଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେ ପନ ସତି ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ନାୟଂ ଇଟ୍ଠୱିଘାତୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ତୟିଦଂ ତେସମଭିନିୱେସମତ୍ତଂ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନା କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ଅକୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) ୱଚନେନ ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ କୁସଲାକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୀପିତତ୍ତା । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାରମ୍ମଣଭାୱୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଅତୀତାଦିୱସେନ ହି ୱିଭାଗମକତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପୱତ୍ତସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଂ ସାମଞ୍ଞେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଭିମୁଖୀଭୂତଂ ଚିତ୍ତମାୱଜ୍ଜତି, ତତୋ ଜୱନାନିପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖୀଭୂତଂ ଚିତ୍ତମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ଚେତ୍ଥ ଜୱନାନଂ ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତା ଆସଙ୍କିତବ୍ବା ଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା, ତସ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାରମ୍ମଣତଂ ପଟିଚ୍ଚ ନ କାଚି ୱିହେସା ଅନୁଭୱିତବ୍ବାତି । କିଂ ୱା ଏତେନ ୟୁତ୍ତିୱାଦେନ, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭), ତସ୍ମା ଅପରିମିତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରେକଫଲସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟସଭାୱତ୍ତା ଆୱଜ୍ଜନେନ ୱିନାପି ୱିସୟଗ୍ଗହଣେ ୱିବନ୍ଧନାଭାୱତୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପୱତ୍ତି ଅପ୍ପଟିହତାୟେୱାତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନଂ ଅନାଗତଚିତ୍ତମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ଜୱନମେୱ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମାରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ଆୱଜ୍ଜନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ପାଳି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ ।
କରୋତୀତି କରୁଣା। କିଂ କରୋତି, କେସଂ କିଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ ହଦୟକମ୍ପନ’’ନ୍ତି । କମ୍ପନନ୍ତି ଚ ପରେସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଅସହନାକାରେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ତଦିଦଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂୟେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସାଧୂନ’’ନ୍ତି । ସପ୍ପୁରିସା ହି ଅତ୍ତହିତପରହିତସାଧନେନ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘କିଣାତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥମାହ ‘‘ୱିନାସେତୀ’’ତି, ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେତି ଅପନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା’’ତି । ପରେସଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅପନୟନଂ ହୋତୁ ୱା, ମା ୱା, ସୋ ପରଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରୋ, ତଥାପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣାତି ପର…ପେ॰… ଲକ୍ଖଣା। ଅପନେତୁକାମତାୟ ପରେସଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅସହନଂ ଅନଧିୱାସନଂ ପରଦୁକ୍ଖାସହନଂ। ନ ୱିହିଂସା ଅୱିହିଂସା, ସତ୍ତାନଂ ଅୱିହେଠନଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତି, ୱିହିଂସାୟ ୱା ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ଅୱିହିଂସାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
ପମୋଦନଲକ୍ଖଣାତି ପରସମ୍ପତ୍ତିୟା ପମୋଦନଲକ୍ଖଣା । ଅନିସ୍ସାୟନରସାତି ଇସ୍ସାୟନସ୍ସ ଉସୂୟନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱକିଚ୍ଚା । ପନ୍ତସେନାସନେସୁ, ଅଧିକୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଚ ଅରମଣଂ ଅରତି । ସା ଅତ୍ଥତୋ ଇସ୍ସାଧିକଂ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଂ, ଥିନମିଦ୍ଧାଧିକଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମଂ ପରସମ୍ପତ୍ତିୱିସୟଂ, ଦୁତିୟଂ ପନ୍ତସେନାସନାଦିୱିସୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅରତିୟା ୱିହନନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସା ୱିଘାତଂ ୱା ୱୂପସମଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତୀତି ଅରତିୱିଘାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ‘‘ଅନିୟତେ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଚେତସିକନ୍ତରଭାୱେନ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
କାୟଦୁଚ୍ଚରିତତୋତି ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତଦୁଚ୍ଚରିତତୋ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱତ୍ଥୂନନ୍ତି ପରପାଣପରଧନପରଇତ୍ଥିଆଦୀନଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନମାଲମ୍ବଣଭୂତାନମେୱ ୱତ୍ଥୂନଂ । ଅୱୀତିକ୍କମଲକ୍ଖଣାତି ଅମଦ୍ଦନଲକ୍ଖଣା । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱତ୍ଥୁତୋ ସଙ୍କୋଚନକିରିୟାପଦେସେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିତୋୟେୱ ସଙ୍କୋଚନକିରିୟା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ୱିରତିୟୋ ଦୁଚ୍ଚରିତୱତ୍ଥୁନୋ ଅକିରିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସେୱ, ୱିରତୀନଞ୍ଚ ସୋରଚ୍ଚୱସେନ ସଙ୍କୋଚନଂ, ଅକିରିୟା ଚ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନଂ ଜିଗୁଚ୍ଛାଦିୱସେନାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ସଦ୍ଧା…ପେ॰… ପଦଟ୍ଠାନାତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ସବ୍ବେୱ ଧମ୍ମା କାୟସୁଚରିତାଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନାତି ଏକେ । ଅପରେ ପନ ‘‘କମ୍ମଂ କମ୍ମଫଲଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଅକରଣତୋ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମୁସାୱାଦାଦିଅକଥନତୋ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛସନ୍ତୁଟ୍ଠୀସଲ୍ଲେଖଗୁଣସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିୱଜ୍ଜନତୋ ଚ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାକ୍କମେନ ପଦଟ୍ଠାନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ଇମାସୂତି ଇମାସୁ ତୀସୁ ୱିରତୀସୁ । ଏକେକଂ ନିୟତଂ ୱିରତିମିଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞଂ ଏକଂ ଚତୁତ୍ଥନିୟତୱିରତିମିଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥ ୱା ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱସେନ ଇମାସଂ ଅନ୍ତରେ ଏକଂ ନିୟତଂ ୱିରତିମିଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟଥାପି ପନ ତେସଂ ଇଚ୍ଛା ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଅପରାୟ ୱିରତିୟା ଧମ୍ମସେନାପତିନାପି ଅଦେସିତତ୍ତା, ୱିସୟସ୍ସ ଚ ସଦା ସନ୍ନିହିତତ୍ତାଭାୱେନ ନିୟତାୟ ଏୱ ଏକିସ୍ସା ଅଭାୱତୋ । ତେନେୱ ହି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋୟେୱ ଚ କେଚି ଇମାସଂ ତିୱିଧତ୍ତଂ ଅନିୟତତ୍ତମେୱ ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତେହି –
‘‘କରୁଣାମୁଦିତା ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତଆଜିୱା ।
ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ଅନିୟତା, ହୋନ୍ତି ଗୋଚରଭେଦତୋ’’ତି ॥ –
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ’’ତି ୱଚନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁ ସବ୍ବଦା ଏକତୋୟେୱ ଚ ଲବ୍ଭମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦୁତିୟଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥା ଚିତ୍ତଂ, ଏୱଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପୀତି ଦୁତିୟେ ସସଙ୍ଖାରା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସସଙ୍ଖାରଭାୱମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ’’ତି । ତଥାତି ୟଥା ତତିୟେ, ତଥା ଚତୁତ୍ଥେପି ପୀତିୟା ସୁଖପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା । ସୁଖସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ପୀତି’’ନ୍ତି । ନନୁ ଚ ‘‘କରୁଣାମୁଦିତା ଉପେକ୍ଖାସହଗତେ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥା ପୀତିୟା, ଏୱଂ ତାସମ୍ପି ପଟିକ୍ଖେପୋ କାତବ୍ବୋତି ? ନ କାତବ୍ବୋ, ଅପ୍ପନାପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ କରୁଣାମୁଦିତାନଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୋ । କରୁଣାମୁଦିତାଭାୱନାକାଲେ ହି ଅପ୍ପନାୱୀଥିତୋ ପୁବ୍ବେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଚିତ୍ତେନାପି ପରିକମ୍ମଂ ହୋତି, ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟଂ ପନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତେନେୱ ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟା ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନେୱ କରୁଣାମୁଦିତାନମ୍ପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତେସୁ ସମ୍ଭୱୋ ହୋତୀତି ଆଚରିୟା । ଅପରେ ପନ ସବ୍ବଦାପି ତାସଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତେସୁ ସମ୍ଭୱଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ଅୱସେସା ପଞ୍ଚମେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦାନି ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନେ ଚା’’ତିଆଦି ।
୮୧.କରୁଣାମୁଦିତାଦୟୋତି କରୁଣାମୁଦିତା ଚେୱ ୱିରତିତ୍ତୟଞ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚା’’ତି ।
ଏୱଂ କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ରୂପାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱସେସେସୁ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ୱିରତିତ୍ତୟନ୍ତି ୱିରତିତ୍ତୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱିରତିତ୍ତୟଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସୁୱିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମାଦିକସ୍ସ ଚିତ୍ତସମାଧାନୱସେନ ରୂପାରୂପାୱଚରକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତି, ନ କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସୋଧନୱସେନ, ନାପି ଦୁଚ୍ଚରିତଦୁରାଜୀୱାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ । ତଥା ହି ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମାନଂ ଅୱତ୍ଥତ୍ତୟଂ ହୋତି ୱୀତିକ୍କମାୱତ୍ଥା ପରିୟୁଟ୍ଠାନାୱତ୍ଥା ଅନୁସୟାୱତ୍ଥାତି । ତତ୍ଥ ୱୀତିକ୍କମାୱତ୍ଥାୟ ପଟିପକ୍ଖଂ କାମାୱଚରକୁସଲଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାୱତ୍ଥାୟ ରୂପାରୂପାୱଚରଂ, ଅନୁସୟାୱତ୍ଥାୟ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ । ଦୁଚ୍ଚରିତଦୁରାଜୀୱାନଂ ପନ ଠପେତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମାୱତ୍ଥଂ, ଅନୁସୟାୱତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୀତିକ୍କମାୱତ୍ଥାୟ ୱିସୁଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାୱତ୍ଥା ନ ଉପଲବ୍ଭତି । ୟସ୍ସା ୱିପଚ୍ଚନୀକଂ ରୂପାରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ତଂ ନେୱ କାମାୱଚରକୁସଲଂ ୱିୟ ତେସଂ ୱୀତିକ୍କମାୱତ୍ଥଂ ସୋଧେତି, ନ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ୱିୟ ଅନୁସୟାୱତ୍ଥଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ପଟିପସ୍ସମ୍ଭେତି ୱା । ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ସୀଲସୋଧନୱସେନ କାମାୱଚରକୁସଲେନେୱ ୱିଗତୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମାଦିକସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଚିତ୍ତସମାଧାନୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ୱିରତୀନଂ ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱ । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ‘‘ୱିରତିୟୋ ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତେତ୍ତିଂସ ୱା କରୁଣାଦିଝାନୱସେନ ପୱତ୍ତନକାଲେ। ତତୋତି ତତୋ ତତିୟେ ୱୁତ୍ତଚେତସିକତୋ । କରୁଣାମୁଦିତାନଂ ଅପ୍ପନାପତ୍ତାନମେକନ୍ତସୋମନସ୍ସସହଗତତ୍ତା ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚମେନ…ପେ॰… କରୁଣାମୁଦିତାୱଜ୍ଜା’’ତି ।
ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ତିଂସେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ ରୂପାୱଚରତୋ କୋ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ଅରୂପାୱଚରଭାୱୋୱେତ୍ଥ ୱିସେସୋ’’ତି, ପଞ୍ଚମେ ରୂପସଞ୍ଞାଭାୱତୋ ରୂପାୱଚରଭାୱୋ, ଇଧ ପନ ରୂପସଞ୍ଞାସମତିକ୍କମେନ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅରୂପାୱଚରଭାୱୋତି ଅୟମେୱସ୍ସ ତତୋ ୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଠମଜ୍ଝାନିକେତି ପଠମଜ୍ଝାନୱତି । ମଗ୍ଗଚିତ୍ତେତି ଚତୁବ୍ବିଧେପି ମଗ୍ଗଞାଣେ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାଦିଭେଦେତି ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକେ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଦୁତିୟେନ ୱିତକ୍କୱଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । କିଂ ଅୱିସେସେନାତି ଚେ, ନୋତି ଆହ ‘‘କରୁଣାମୁଦିତାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ମଗ୍ଗଧମ୍ମେସୁ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ କଦାଚି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୱିରହୋ ସିୟା, ନ ପନ ୱିରତିୱିରହୋ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୱସେନେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋତି ଆହ ‘‘ନିୟତୱିରତିଭାୱୋ’’ତି । ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱୋତି ଛବ୍ବିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରାୟ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଲୋକତୋ ଉତ୍ତରଣଭାୱୋ ।
ଏୱଂ କୁସଲଚେତସିକାନଂ ସମ୍ପୟୋଗୱଚନତ୍ଥଲକ୍ଖଣାଦୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅକୁସଲଚେତସିକାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅକୁସଲା ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଛ ୟେୱାପନକାତି କିଞ୍ଚାପି ପଠମେ ଅନିୟତୟେୱାପନକା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅକୁସଲେସୁ ପନ ଲବ୍ଭମାନକୟେୱାପନଧମ୍ମେ ଏକତ୍ଥ ଦସ୍ସେତୁଂ ତେସମ୍ପି ଇଧେୱ ୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉପରି ଧମ୍ମାନଂ ଉଦ୍ଦେସାନନ୍ତରଂ ‘‘ଏୱଂ ୟେୱାପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତେ ଛନ୍ଦାଧିମୋକ୍ଖାନଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତେ ଛନ୍ଦସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିପାଟିୟା ଦସସୁ ଚିତ୍ତେସୂ’’ତି ।
୮୨.ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ନିସ୍ସେସେନ ଦସ୍ସିତା । ହତା ୱିହତା ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ପାପା ଅପାୟାଦିଦୁକ୍ଖପାପନତୋ ‘‘ପାପା’’ତି ସଙ୍ଖାତା ଅକୁସଲଧମ୍ମା ୟେନ ସୋ ଭଗୱା ହତପାପୋ, ତେନ । ଲାଭୋ ଅଲାଭୋ, ୟସୋ ଅୟସୋ, ନିନ୍ଦା ପସଂସା, ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ଅକମ୍ପନଟ୍ଠେନ ତାଦିନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ । ସୋ ହି ଲାଭାଦୀସୁ ୟାଦିସୋ, ଅଲାଭାଦୀସୁପି ତାଦିସୋୟେୱାତି ‘‘ତାଦୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ନ ହିରୀୟତୀତି ନ ଲଜ୍ଜତି । ଅହିରିକୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧମ୍ମସମୂହୋ ୱା । ‘‘ଅହିରିକ୍କ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକସ୍ସ କ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅହିରିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ଧମ୍ମମାହ । ଅଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ଅହୀଳନଂ । ଅଲଜ୍ଜନଂ ଅୱିଲା । ଅଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସଭାୱୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଲଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣନ୍ତି କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ ସାଧାରଣାୟ ହିରିୟା ପଟିପକ୍ଖୱସେନ । ତେହେୱାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ଏୱ । ଅସାରଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ଭୟତା । ଅନୁତ୍ତାସୋ ଅସମ୍ଭମୋ । ରସାଦୀନି ହିରିଓତ୍ତପ୍ପେସୁ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଗହେତବ୍ବାନୀତି ନ ତାନି ଇଧ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ହି ଅଲଜ୍ଜନାକାରେନ ପାପାନଂ କରଣରସଂ ଅହିରିକଂ । ଅନୁତ୍ତାସାକାରେନ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ। ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ ପାପତୋ ଅସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି । ଅତ୍ତନି, ପରେସୁ ଚ ଅଗାରୱପଦଟ୍ଠାନାନି । ଗାମସୂକରସ୍ସ ୱିୟ ଅସୁଚିତୋ କିଲେସାସୁଚିତୋ ଅଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ଅହିରିକେନ ହୋତି । ସଲଭସ୍ସ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିତୋ ପାପତୋ ଅନୁତ୍ତାସୋ ଅନୋତ୍ତପ୍ପେନ ହୋତି । ୟଥାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଜିଗୁଚ୍ଛତି ନାହିରିକୋ, ପାପା ଗୂଥାୱ ସୂକରୋ ।
ନ ଭାୟତି ଅନୋତ୍ତପ୍ପୋ, ସଲଭୋ ୱିୟ ପାୱକା’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ହିରିୟା ବଲୱଭାୱେ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ହୋତି, ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ହିରୀ ଅବ୍ବୋହାରିକା, ଏୱଂ ଅହିରିକସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ, ଅନୋତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ଅହିରିକଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ହୋତୀତି କେଚି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥା ହି ଅସୁଚିନା ଅତ୍ତାନଂ ମକ୍ଖେନ୍ତୋ, ସପ୍ପମୁଖେ ହତ୍ଥଂ ପୱେସେନ୍ତୋ ବାଲଦାରକୋ ତତ୍ଥ ପଟିକ୍କୂଲଭାୱସ୍ସ, ଆଦୀନୱସ୍ସ ଚ ଅନୁପପରିକ୍ଖନତୋ ନେୱ ଜିଗୁଚ୍ଛତି, ନ ଚ ଉତ୍ତସତି, ଏୱମେୱଂ ଧମ୍ମସଭାୱସ୍ସ ଅଞ୍ଞାଣତୋ ମୋହୋ ପାପତୋ ନେୱ ଜିଗୁଚ୍ଛତି, ନ ଉତ୍ତସତି, ତସ୍ମା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଉଭୟମ୍ପି ବଲୱତରଂ ହୋତୀତି ।
ଲୁବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତି, ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣୋତି ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାଭିନିୱେସୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ନ ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତଂ । ଅଭିସଙ୍ଗୋ ଅତିସୟୱତାୟ ଆସତ୍ତିୟା ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟଭାୱୋ । ଅପରିଚ୍ଚାଗୋ ଅୱିଜହନଂ । ତେଲଞ୍ଜନରାଗୋ ୱିୟାତି ଧୋୱିତ୍ୱାପି ପରିଚ୍ଚଜିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ତେଲମକ୍ଖିତଅଞ୍ଜନରାଗୋ ୱିୟ । ‘‘ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦୱସେନ ଦସ୍ସନଂ ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନଂ । ନନୁ ଚ ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଲୋଭୋୟେୱାତି କଥଂ ସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ପଠମଂ ନାତିବଲୱଲୋଭୱସେନ ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନୋ ପଚ୍ଛା ବଲୱଲୋଭୋ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ତଂପଦଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱ ଚ ‘‘ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ଅସ୍ସାଦୋ ନାମ ସୁଖୱେଦନା, ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନନ୍ତି ଅସ୍ସାଦଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୁଖୱେଦନାୟ ୱା କାରଣଭୂତଂ ସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାଦୋ ନାମ, ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ତୟୋ ୱିପଲ୍ଲାସା ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନଂ ନାମାତି କେଚି ।
ମୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ନ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଧମ୍ମସଭାୱସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଅଦସ୍ସନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ଧଭାୱୋ । ଅଞ୍ଞାଣଂ ଞାଣପଟିପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମଲକ୍ଖଣଂ ସଭାୱୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଂ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ । ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣୋତି କିଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ଅସମ୍ପଟିୱେଧରସୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମସଭାୱଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା ଅସମ୍ପଟିୱେଧୋ । ଆରମ୍ମଣସଭାୱଚ୍ଛାଦନରସୋତି ୟଥା ଅଞ୍ଞାଣଂ, ମୋହସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଆରମ୍ମଣସଭାୱଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଲଭତି, ମୋହସ୍ସ ତଥା ପୱତ୍ତି ଆରମ୍ମଣସଭାୱଚ୍ଛାଦନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଞାଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ଜାନାତି, ଦିଟ୍ଠି ୟଥାସଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଅୟାଥାୱତୋ ଗଣ୍ହାତି, ମୋହୋ ପନ ନ କଥଞ୍ଚି ୱିଜାନାତି । ୟଦି ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣକାଲୋ କଥଂ ତଦା ସୋ ଆରମ୍ମଣଂ ଜାନାତେୱାତି ? ତଦାପି ନ ଜାନାତି । ୟଥା ପନ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଫୁସନାକାରାଦିମତ୍ତୱସେନେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ ଜାନନୱସେନ, ଏୱମୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ପଟିଚ୍ଛାଦନାକାରେନେୱ ଗଣ୍ହାତି, ନ ପନ ଜାନନାକାରେନାତି । ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅନ୍ଧକରଣଂ ଅନ୍ଧକାରୋ, ତଥା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି, ତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତୀତି ଅନ୍ଧକାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ।
ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଧମ୍ମସଭାୱସ୍ସ ୱିପରୀତୱସେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିଂ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପସ୍ସନ୍ତି । ଅୟୋନିସୋ ଅଭିନିୱେସୋ ଉପ୍ପଥାଭିନିୱେସୋ । ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରତୋ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ୱା ପରପ୍ପଚ୍ଚୟତୋ ୱା ଆମସନଂ ପରାମାସୋ, ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୱସେନ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱେସନଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୋ । ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନକାମତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧମ୍ମଅସୋତୁକାମତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଉଦ୍ଧତଂ ହୋତି ଚିତ୍ତଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱା, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ । ତେନାହ ‘‘ଉଦ୍ଧତଭାୱୋ’’ତି । ଅୱୂପସମୋତି ଅସନ୍ନିସିନ୍ନଭାୱୋ । ୱାତା…ପେ॰… ପଟାକାୱିୟାତି ୟଥା ପଟାକା ୟୋତ୍ତବଲେନ ଧଜୟଟ୍ଠିଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତୀପି ୱାତାଭିଘାତେନ ଏତ୍ଥ ଅୱଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଅଧିମୋକ୍ଖବଲେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତମ୍ପି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବଲେନ ଆରମ୍ମଣେ ଅଚଲଂ ଅୱଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ୱାତପ୍ପହାରେନେୱ ଚଲଧଜପଟାକା ୱିୟ ଅନୱଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ । ଭନ୍ତତ୍ତଂ ପରିବ୍ଭମନାକାରୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ସବ୍ବାକୁସଲସାଧାରଣତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅକୁସଲସାଧାରଣାନଂ ୱିସୁଂ ପଦଟ୍ଠାନସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟୋନିସୋ…ପେ॰… ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ୟେନାକାରେନ ୱା ମନସିକରୋତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନାକାରେନ ମନସିକରଣଂ ଇଧ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ। ଅଥ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନିମିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ମନସିକରଣଂ ଇଧ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ।
ମଞ୍ଞତୀତି ଅଭିମଞ୍ଞତି, ଅହଂକାରଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ଉଚ୍ଚତୋ ନମନଂ ଉଣ୍ଣତି । ସମ୍ପଗ୍ଗହରସୋତି ଉଣ୍ଣତିୱସେନେୱ ଅତ୍ତନୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ସମ୍ପଗ୍ଗଣ୍ହନକିଚ୍ଚୋ, ନ ୱୀରିୟଂ ୱିୟ ତଂତଂକିଚ୍ଚସାଧନେନ । ଅଭିଭୁସ୍ସହନୱସେନ ହୀନସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ନୀଚଂ କତ୍ୱା ଗହଣମ୍ପି ପଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେତୁ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ଏତ୍ଥ କେତୁ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଧଜୋ, ଇଧ ପନ କେତୁ ୱିୟାତି କେତୁ, ଉଳାରତମାଦିଭାୱୋ, ତଂ କେତୁଭାୱସଙ୍ଖାତଂ କେତୁଂ କମ୍ୟତୀତି କେତୁକମ୍ୟଂ, ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ତଂ କେତୁକମ୍ୟଂ, ସୋ କେତୁକମ୍ୟତା। ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତନତୋ ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିସଦିସୀ ପୱତ୍ତତୀତି ଦିଟ୍ଠିମାନା ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଦ୍ୱେ କେସରସୀହା ୱିୟ ଏକଗୁହାୟଂ, ତସ୍ମା ମାନୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେ ସବ୍ବଦା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେ ନିୟମେନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭପଦଟ୍ଠାନୋ। ମାନୋ ଧମ୍ମସମୂହଗ୍ଗହଣେ ବଲୱଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନଭାୱେନ ପୱତ୍ତତି, ଦିଟ୍ଠି ଏକେକଧମ୍ମମ୍ପି ନିଚ୍ଚାଦିଆକାରେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତି । ଅତ୍ତସିନେହସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ୱା ମାନୋ, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସନ୍ନିସ୍ସୟା ଦିଟ୍ଠୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ଇସ୍ସତୀତି ଉସୂୟତି । ତତ୍ଥେୱାତି ପରସମ୍ପତ୍ତୀସୁୟେୱ । ଇସ୍ସାୱସେନ ପରସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଅତୁସ୍ସନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନଭିରତିରସା’’ତି । ତେନେୱେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଇସ୍ସାନଲସିଖା ୟେସଂ, ହଦୟେ ଜଲତୀଧ ତେ ।
ନେୱ ୱିନ୍ଦନ୍ତି ପାମୋଜ୍ଜଂ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ସେୱିତ’’ନ୍ତି ॥
ମଚ୍ଛରୟୋଗେନ ମଚ୍ଛରିନି ପୱତ୍ତଂ ମଚ୍ଛର-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ମଚ୍ଛରଭାୱୋ ମଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତି । ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପନ ‘‘ମା ଇଦଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ହୋତୁ, ମୟ୍ହଂୱ ହୋତୂ’’ତି ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ପୋରାଣା । ନିଗୁହଣଂ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରେସଂ ଅଦସ୍ସନଂ । ସଙ୍କୋଚନଂ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱକରଣସ୍ସ ଅରୁଚ୍ଚନାକାରେନ ପଟିକୁଟନଂ । ‘‘ମା ଇଦଂ ପରସ୍ସ ହୋତୂ’’ତି ପରେସୁ ପଟିହନନୱସେନ ଅତ୍ତସନ୍ତକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ମଚ୍ଛେରଂ ପଟିଘଚିତ୍ତେସ୍ୱେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଏକସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଟିହଞ୍ଞିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱେ ପଟିହନନୱସେନ ପନ ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ ମଚ୍ଛେରଂ ପଟିଘଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତୀତି ଆୱାସାଦିସମ୍ପତ୍ତି ।
କୁଚ୍ଛିତଂ କତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କତମ୍ପି ଅକତମ୍ପି ଗରହିତବ୍ବତ୍ତା କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ ନାମ ହୋତି । ଏୱଞ୍ହି ୱତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି ‘‘ୟଂ ମୟା ନ କତଂ, ତଂ କୁକତ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘କତାକତାନୁସୋଚନରସ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ କତାକତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ସୁଚରିତମ୍ପି କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ ନାମ । ସୁଚରିତମ୍ପି ହି ଗରହନ୍ତସ୍ସ କୁଚ୍ଛିତଂ କତନ୍ତି ହୋତି। ୟଥା ପନ ପଥୱୀକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ପଥୱୀକସିଣଂ, ଏୱଂ କୁକତଂ ଆରବ୍ଭ ୱିପ୍ପଟିସାରୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ତଂସହଚରିତତାୟ ଇଧ କୁକତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା କତାକତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିପ୍ପଟିସାରଚିତ୍ତଂୟେୱ ଗରହିତବ୍ବତୋ ‘‘କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ କୁକତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କୁକତଂ ନାମ ହୋତି, ସୋ ଧମ୍ମୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ତେନାହ ‘‘କୁକତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ’’ତି । ପଚ୍ଛା ଅନୁତପ୍ପନଂ ୱିହେଠନଂ ପଚ୍ଛାନୁତାପୋ । କତାକତାନୁସୋଚନଂ କତାକତସ୍ସ ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଅନୁସୋଚନଂ, ‘‘ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନୁତପ୍ପନଂ, ‘‘ଅକତଂ ମୟା ପୁବ୍ବେ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ, ଇତୋ ଦାନି ପଟ୍ଠାୟ କରୋମୀ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ପନ କୁସଲପକ୍ଖିକଂ ୱୀରିୟମେୱ, ନ କତାକତାନୁସୋଚନଂ, କତାକତାକାରୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଅନୁସୋଚନୱସେନ ୱିରୂପଂ ପଟିସରଣଂ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ। କତାକତାନୁସୋଚନଞ୍ହି ଅୱଡ୍ଢିସମ୍ପାଦନତୋ ୱିରୂପଂ ପଟିସରଣଂ, ତଂ ପରାୟତ୍ତତାହେତୁତାୟ ଦାସବ୍ୟଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ଦାସବ୍ୟେ ସତି ଦାସୋ ପରାୟତ୍ତୋ ହୋତି, ଏୱଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ସତି ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ । ନ ହି ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ କୁସଲେ ପୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅଥ ୱା କତାକତକୁସଲାକୁସଲାନୁସୋଚନୱସେନ ଆୟତ୍ତତାୟ ତଦୁଭୟୱସେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ତଂସମଙ୍ଗୀ ହୋତୀତି ତଂ ଦାସବ୍ୟଂ ୱିୟ ହୋତି ।
ଅନୁସ୍ସାହନାୱସୀଦନୱସେନ ସଂହତଭାୱୋ ଥିନଂ, ତେନ ୟୋଗତୋ ଚିତ୍ତଂ ଥିନଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଥିନତା। ତେନାହ ‘‘ଅନୁସ୍ସାହସଂହନନତା’’ତି । ଅସମତ୍ଥତାୱିଘାତୱସେନ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ମିଦ୍ଧଂ। ତେନାହ ‘‘ଅସତ୍ତିୱିଘାତୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ମିଦ୍ଧୱସେନେୱ ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ମେଧିତା ୱିହତସାମତ୍ଥିୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ମିଦ୍ଧତା ମିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ୱିଜ୍ଜତି ଉସ୍ସାହୋ ଅସ୍ସାତି ଅନୁସ୍ସାହଂ, ତବ୍ଭାୱୋପି ଅନୁସ୍ସାହଂ । ଅନୁସ୍ସାହସଙ୍ଖାତୋ ସଂହନନଭାୱୋ ଅନୁସ୍ସାହସଂସୀଦନତା, କୁସୀତଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସତ୍ତିୱିଘାତୋତି ୟସ୍ମା ତଂ ମିଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ସତ୍ତିୱିନାସୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସତ୍ତୀତି ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଅସତ୍ତି, ତସ୍ସ ଭାୱୋପି, ଅସତ୍ତିୟେୱ ୱିଘାତୋତି ଅସତ୍ତିୱିଘାତୋ ।
ଅନୁସ୍ସାହନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଉସ୍ସାହପଟିପକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ । ୱୀରିୟସ୍ସ ୱିନୋଦନଂ ଖେପନଂ ୱୀରିୟୱିନୋଦନଂ। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସଂସୀଦନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି, ତେସଂ ୱା ସଂସୀଦନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତୀତି ସଂସୀଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମଂ ଥିନମ୍ପି ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାସଭାୱମେୱ, ତଂ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଂ, ମିଦ୍ଧଂ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଥିନଂ ? ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା । କତମଂ ମିଦ୍ଧଂ ? ୟା କାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୨) ଚ ଆଦିନା ଇମେସଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ପୱତ୍ତୋ । ଓଣହନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱାରାନଂ ପିଦହନଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ବନ୍ଧନଂ ୱା । ଲୀନତା ଲୀନାକାରୋ, ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ସଙ୍କୋଚୋ । ୟସ୍ମା ଥିନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ସଂହନନଂ ହୋତି, ମିଦ୍ଧେନ ପନ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସ ୱିୟ ରୂପକାୟସ୍ସପି, ତସ୍ମା ତଂ ପଚଲାୟିକାନିଦ୍ଦଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତୀତି ପଚଲାୟିକାନିଦ୍ଦାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନନ୍ତିପି ୱଟ୍ଟତି । ପୋତ୍ଥରୂପପଟିଚ୍ଛାଦକପଟୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣସଭାୱାୱଚ୍ଛାଦକୋ ମୋହୋ । ମୁଖେ ବନ୍ଧପଟୋ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ପତ୍ଥରିତୁଂ ଅଦେନ୍ତଂ ମିଦ୍ଧନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ସେସାତି ଇଧ ଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସା ଫସ୍ସାଦୟୋ । କୁସଲେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ନ କୋଚି ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚେ, ନୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ପନା’’ତିଆଦି, ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୟଥାକ୍କମଂ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦିନାମମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୂନୱୀସତୀତି ଠପେତ୍ୱା ମାନାଦୟୋ ଛ ଅନିୟତୟେୱାପନକେ ସେସା ସରୂପେନାଗତା ପନ୍ନରସ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ନିୟତୟେୱାପନକାତି ଇମେ ଏକେନ ଊନା ୱୀସତି ଚେତସିକା । ଅନିୟତୟେୱାପନକାନଂ ପନ ଇଧ ଅଲଭନ୍ତାନମ୍ପି ଏତ୍ଥ ୱଚନେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅନିୟତଭାୱୋତି ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅନିୟତସ୍ସ ଇଧ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଭାୱମାହ, ନ ପନ ପଠମେ ନିୟତଭାୱଂ ତତ୍ଥ ସବ୍ବସୋୱ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନ ହି ସଭାୱତିଖିଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଥିନମିଦ୍ଧୟୋଗୀ ହୋତୀତି । ତତିୟେ ମାନସ୍ସ ଅନିୟତସ୍ସ ସମ୍ଭୱେପି ନିୟତଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ମାନୋ ପନେତ୍ଥ ଅନିୟତୋ’’ତି । ଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଚତୁତ୍ଥେ ଅୱସେସାତି ଅଟ୍ଠାରସେୱ, ପଞ୍ଚମେ ଠପେତ୍ୱା ପୀତିଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ଅଟ୍ଠାରସେୱ, ତଥା ଛଟ୍ଠେପି । ସତ୍ତମେ ପୀତିୟା, ଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ଅଭାୱତୋ ସତ୍ତରସ, ତଥା ଅଟ୍ଠମେପି ।
ଏତେପି ତୟୋତି ନ କେୱଲଂ କରୁଣାମୁଦିତା ଏୱ, ଏତେପି ତୟୋ ଏକତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସୟଭେଦତୋୟେୱ । ତଥା ହି ଇସ୍ସା ପରସମ୍ପତ୍ତିୱିସୟା, ମଚ୍ଛରିୟଂ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରେହି ସାଧାରଣାଭାୱୱିସୟଂ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ କତାକତୱିସୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଂ ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରଂ ୟଦିଚ୍ଛାୱସେନ ଏକତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି, ନ ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ସଭାୱତୋ, ପରିକପ୍ପନତୋ ୱା ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠାକାରଂ ୱା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁଭୱନଂ ସମ୍ଭୁଞ୍ଜନଂ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣମସ୍ସାତି ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ। ତେନାହ ‘‘ଅନିଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସ’’ନ୍ତି, ୟଥାଭୂତେନ ୱା ଅୟଥାଭୂତେନ ୱା ଅନିଟ୍ଠାକାରେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ଭୁଞ୍ଜନରସଂ, ପଚ୍ଚାନୁଭୱନକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିତ୍ଥିୟାଦୀନଞ୍ହି ସଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠେ ବୁଦ୍ଧାଦିଆରମ୍ମଣେପି ଅନିଟ୍ଠାକାରତୋ ଗହଣୱସେନ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ କାମଧାତୁୟଂୟେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ଆହ ‘‘ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ହି ଅନୀୱରଣାୱତ୍ଥାୟ ଅଭାୱତୋ ରୂପାରୂପଧାତୁୟଂ ଅସମ୍ଭୱୋ ।
ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ଅନିଟ୍ଠରୂପସମୁଟ୍ଠାପନୱସେନ ୱା ୱିରୂପଂ ସପ୍ପନଂ ୱିସପ୍ପନଂ, ଅନିଟ୍ଠରୂପସମୁଟ୍ଠାପନୱସେନେୱ ୱା ୱିସପ୍ପନଂ ସରୀରକମ୍ପନଂ, ତଂ ରସୋ କିଚ୍ଚଂ, ସମ୍ପତ୍ତି ୱା ଅସ୍ସାତି ୱିସପ୍ପନରସୋ, ନିସ୍ସୟସ୍ସ ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ, ସକଲସ୍ସେୱ ୱା କାୟସ୍ସ ୱିଜ୍ଝତ୍ତଭାୱାପାଦନତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଦହନରସୋ ୱା’’ତି, ୱିଜ୍ଝତ୍ତଭାୱାପାଦନତୋତି ଚ ମିଲାତଭାୱାପାଦନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା କଥଂ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଦାୱଗ୍ଗି ୱିୟା’’ତି । ସୋ ହି ୱନଘଟେୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ତମେୱ ଦହତି । ଦୁସ୍ସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ଚ ଦୂସନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତଂ ଏକନ୍ତେନ ଅନ୍ତମସୋ ୱିରୂପଭାୱାପାଦନେନପି ଦୂସେତି, ପରଂ ପନ ଦୂସେତୁ ୱା, ମା ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହିତଅସୁଚି ୱିୟ । ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦୀନି ନୱ ଆଘାତୱତ୍ଥୂନି ପଦଟ୍ଠାନମସ୍ସାତି ଆଘାତୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନୋ। ସୋ ଉପୟୋଗଫଲକାଲେସୁ ଅନିଟ୍ଠତ୍ତା ୱିସସଂସଟ୍ଠପୂତିମୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠାରସ ୱାତି ଇସ୍ସାଦୀସୁ ଅନିୟତେସୁ ଏକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠାରସ ୱା ।
ପୱତ୍ତିଟ୍ଠିତିମତ୍ତାତି ଚେତସୋ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ଠିତିମତ୍ତା, ମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦିଭାୱଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ଅଧିମୋକ୍ଖୱିରହତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠିତିମତ୍ତାତି ଖଣଟ୍ଠିତିମତ୍ତା । ‘‘ନିୱାତେ ଦୀପଚ୍ଚୀନଂ ଠିତି ୱିୟା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତି ୱିୟ ସନ୍ତାନଟ୍ଠିତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା ନିଚ୍ଛୟାଭାୱେନ ଅସଣ୍ଠହନତୋ ଚେତସୋ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟମତ୍ତତାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠିତିମତ୍ତା ଖଣଟ୍ଠିତିମତ୍ତା ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟମତ୍ତା ଠିତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠିତୀତି କତ୍ୱା । ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛାତି ନିସ୍ସକ୍କେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ‘‘ପିସୁଣା ୱାଚା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ୱିଗତା ତିକିଚ୍ଛାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ‘‘ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛା’’ତି ଚିକିଚ୍ଛିତୁଂ ଦୁକ୍କରତାୟ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସବ୍ବଥା ଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ସଂସପ୍ପନୱସେନ ସେତି, ସମନ୍ତତୋ ୱା ସେତୀତି ସଂସୟୋ । କମ୍ପନରସାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ କମ୍ପନକିଚ୍ଚା । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ହି ଅତ୍ତନା ଗହିତାକାରେୟେୱ ଠତ୍ୱା ଭମତୀତି ଏକାରମ୍ମଣସ୍ମିଂ ଏୱ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପନ ୟଦିପି ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥାପି ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଗହେତବ୍ବାକାରଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ନାନାରମ୍ମଣେ କମ୍ପନଂ ହୋତି । ଅନିଚ୍ଛୟାକାରେନ ଦ୍ୱେଳ୍ହକାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି, ଅନିଚ୍ଛୟଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତୀତି ଅନିଚ୍ଛୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
ଅଧିମୋକ୍ଖୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିପରୀତକିଚ୍ଚତାୟ ଆହ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନା’’ତି । ସମାଧୀତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ସା ହି ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମା ଆଧାନତୋ ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବଲୱା ହୋତୀତି ବଲୱମିତ୍ତେନ ଦିନ୍ନପିଟ୍ଠିବଲୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ବଲୱା ହୋତି, ବଲାଦିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା । ନନୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣାପି ୱିପାକା ହୋନ୍ତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କାମାୱଚରୱିପାକାନଂ ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା’’ତି । କୁତୋ ପନ ୱିରତୀନଂ କୁସଲତ୍ତମେୱାତି ଚାରିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦା କୁସଲାତି (ୱିଭ॰ ୭୧୫) ହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକେସୁ ୱିରତିୟୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ? ନୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ଲୋକିୟୱିରତିୟୋୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନ ଲୋକିୟୱିପାକେସୁୟେୱ ୱିରତିୟୋ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
କାୟପସାଦସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା କାୟେ ଭୱୋ ସାତଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣମସ୍ସାତି କାୟିକସାତଲକ୍ଖଣା। ଚେତସିକସୁଖେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ନେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ସେସା ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱା’’ତି ।
୮୪-୬. ନନୁ ଚ ଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ସୁଖୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନିଟ୍ଠେ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚ କୁସଲୱିପାକା ଇଟ୍ଠେ, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ୱା ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୋ ତାୱ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟୋଗୋ, ନ ପନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ, ନ ଚାପି ଏତଂ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ପରିକପ୍ପନାୱସେନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣମ୍ପି ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତି ୟଥା ‘‘କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱିପାକାନଂ ଅୱଞ୍ଚନୀୟଭାୱତୋ, ତସ୍ମା କଥଂ ଇଟ୍ଠେ, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟେୱ ସମ୍ଭୱତି, ନ ସୁଖୱେଦନା, ୟତୋ ତେସୁ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ୱୁତ୍ତାତି ଇମଂ ଚୋଦନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣୟୋଗସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସା ସୋଧନତ୍ଥଂ ‘‘ଉପାଦାୟ ଚ ରୂପେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୂତରୂପଂ ଉପାଦାୟ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଂ ରୂପଂ ଉପାଦାୟରୂପଂ । ‘‘ଉପାଦାୟ ଚ ରୂପେନା’’ତି ପନ ‘‘ମନସୀ ଚ କାରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ‘‘ଉପାଦାୟକରୂପେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦେନ, ତଥା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତେନ ସୋତପସାଦାଦିନା ଚ ଉପାଦାୟରୂପେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଦାରୂପକେ ପନାତି ୟ-କାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ୟଥାକ୍କମଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ରୂପସଦ୍ଦାଦିକେ ଉପାଦାୟରୂପେତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂଘଟ୍ଟନାନିଘଂସସ୍ସାତି ସଂଘଟ୍ଟନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନିଘଂସସ୍ସ । ସଂଘଟ୍ଟନାୟେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସୟୱିସୟୀଭାୱସ୍ସ ଅନୁରୂପଦେସୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତନିଘଂସୋ ୱିୟାତି ନିଘଂସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ସମ୍ପତ୍ତାସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ ସଂଘଟ୍ଟନାୟ ନିଘଂସସ୍ସ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁରୂପସୋତସଦ୍ଦା ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ପତ୍ତାୟେୱ ଅନୁରୂପଦେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଘଟ୍ଟନ୍ତି ନାମ । ତତୋ ତେସଂ ୱସେନ ଘଟ୍ଟନାକାରଭୂତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଭିମୁଖଭାୱୋ ‘‘ସଂଘଟ୍ଟନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଘାନଗନ୍ଧା, ପନ ଜିୱ୍ହାରସା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପତ୍ତାୟେୱ ଆସନ୍ନତରଦେସେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିଘଂସେନ୍ତି ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତତୋ ତେସଂ ୱସେନ ନିଘଂସୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଦୁବ୍ବଲତ୍ତାତି ଅଧିକରଣୀମତ୍ଥକେ ପିଚୁପିଣ୍ଡକଂ ଠପେତ୍ୱା ପିଚୁପିଣ୍ଡେନେୱ ପହତକାଲେ ୱିୟ ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତଭାୱେନ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା । ଦୀପୟେତି ଏୱଂ ସଂଘଟ୍ଟନାନିଘଂସସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ୱେଦନା ମଜ୍ଝତ୍ତଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଉପେକ୍ଖାୟୋଗଂ ପକାସେୟ୍ୟ । ୟଦି ଏୱଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣେପି ଇଦଂ ସମାନନ୍ତି, ନୋତି ଆହ ‘‘ପସାଦଂ ପନା’’ତିଆଦି । ୟଥା ହି ଅଧିକରଣୀମତ୍ଥକେ କପ୍ପାସପିଚୁପିଣ୍ଡଂ ଠପେତ୍ୱା କୂଟେନ ପହରନ୍ତସ୍ସ କୂଟଂ ପିଚୁପିଣ୍ଡମତିକ୍କମ୍ମ ଅଧିକରଣିଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱମେୱଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ବହିଦ୍ଧା ମହାଭୂତାରମ୍ମଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକକାୟପସାଦଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ତଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପସାଦପଚ୍ଚୟେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ପଟିହଞ୍ଞତି, ନିଘଂସୋ ବଲୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସୁଖୱେଦନା ହୋତି, ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ମନୋଧାତୁନାତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଧାତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେୟେୱ ଦିସ୍ସତି, ଇମିନାୟେୱ ପନ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱଚନେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୀତି ସିଦ୍ଧଂ । କେଚି ପନ ‘‘ସକ୍କଟୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦସ ଧମ୍ମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମାୱେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ୱ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିମତ୍ତକରୋ ।
କାୟୱିଞ୍ଞାଣେ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାତି କିଞ୍ଚାପି ସୁଖାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅକୁସଲୱିପାକକାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମ୍ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନସ୍ସା ଲକ୍ଖଣାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ ‘‘କାୟୱିଞ୍ଞାଣେ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା’’ତି ଉପଞ୍ଞାସୋ କତୋ, ରସାଦୟୋ ପନସ୍ସ କୁସଲୱିପାକେ ସୁଖୱେଦନାୟ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା । ସେସାତି ସେସଚେତସିକା ।
ବଲପ୍ପତ୍ତୋତି ସେସାହେତୁକଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିତୋ ଅୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟୟୋଗେନ ବଲୱଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ, ନ ପନ ବଲରାସିପ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଚେତସିକୱିଭାଗନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ବଲାନି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିଚିତ୍ତେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ? ତତ୍ଥ ହି କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣୟୁଗଳଂ ସନ୍ଧାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଂ ସେସାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ୱିଭଙ୍ଗେ –
‘‘କତମା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା ହୋତି ? ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧) –
ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ୱା କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ଏକଗ୍ଗତାୟ ୱିଭଙ୍ଗେ –
‘‘କତମା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା ହୋତି ? ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତି ସଣ୍ଠିତି ଅୱଟ୍ଠିତି ଅୱିସାହାରୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ ଅୱିସାହଟମାନସତା ସମଥୋ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧିବଲ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧) –
ବଲପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା ୱିଭଜିତତ୍ତା ୱୀରିୟୱିଭଙ୍ଗେ ଚ –
‘‘କତମଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି ? ୟୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚେତସିକୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ନିକ୍କମୋ ପରକ୍କମୋ ଉୟ୍ୟାମୋ ୱାୟାମୋ ଉସ୍ସାହୋ ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀ ଥାମୋ ଧିତି ଅସିଥିଲପରକ୍କମତା ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଛନ୍ଦତା ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତା ଧୁରସମ୍ପଗ୍ଗାହୋ ୱୀରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟବଲ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩) –
ବଲପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା ୱିଭଜିତତ୍ତା ୱିଭଙ୍ଗୱାରେ ଆଗତଂ ସମାଧିବଲଂ, ୱୀରିୟବଲଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ବଲାନି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିଚିତ୍ତେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୱାରେ ବଲରାସିୟଂ ଆଗତବଲଂ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ମଗ୍ଗରାସିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିହୀନତ୍ତା ।
୮୭.ୱିପାକକିରିୟାହଦୟେହୀତି ୱିପାକକିରିୟଚିତ୍ତେହି । ହଦୟଂ ମନୋ ମାନସଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ହି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ସୋଭନଂ ଗତଂ ଗମନମସ୍ସାତି ସୁଗତୋ । ଭଗୱତୋ ହି ୱିନେୟ୍ୟଜନୂପସଙ୍କମନଂ ଏକନ୍ତେନ ତେସଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତୋ ସୋଭନଂ, ତଥା ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ ଧୁତୱିଲମ୍ବିତାଦିଦୋସରହିତଂ ଅୱହସିତରାଜହଂସୱସଭୱାରଣମିଗରାଜଗମନଂ କାୟଗମନଂ, ଞାଣଗମନଞ୍ଚ ନିମ୍ମଲୱିପୁଲକରୁଣାସତିୱୀରିୟାଦିଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗୀଭୂତମଭିନୀହାରତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧିଂ ଅନୱଜ୍ଜତାୟ ସୋଭନମେୱାତି । ଅଥ ୱା ସକଲମ୍ପି ଲୋକଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ପରିଜାନନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ସୁଗତୋ, ତଥା ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ପଜହନ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅତୀତୋତି ସୁଗତୋ, ଲୋକନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ, ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ପତ୍ତୋତି ସୁଗତୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ମା ଗଦତୀତି ସୁଗତୋ । ଭଗୱା ହି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ୟଥାରହଂ କାଲୟୁତ୍ତମେୱ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ତସ୍ମା ସମ୍ମା ଗଦତୀତି ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ଗତୋତି ସୁଗତୋ, ତେନ ସୁଗତେନ।
୮୮.‘‘ଅୱଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୂନଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱା ଅନୂନଂ ସୁପରିପୁଣ୍ଣଂ ତତୋୟେୱ ପରମଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ ଇମଂ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଂ ନାମ ପକରଣଂ ଅୱଗଚ୍ଛତି ଅୱବୁଜ୍ଝତି, ସମ୍ମାଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିସମ୍ପାଦନୱସେନ ଓଗାହିତ୍ୱା ଜାନାତି । ଅଥ ୱା ପରମନୟଦୀପନତୋ ପରମଂ ଇମଂ ପକରଣଂ ୟୋ ଅନୂନଂ କତ୍ୱା ଅୱଗଚ୍ଛତି ଜାନାତି, ତସ୍ସେୱଂ ଅୱଗଚ୍ଛତୋ ୟଥାସଭାୱଂ ମନନତୋ ମତିସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଞା ଦୁରାସଦେ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ପରମାଣୁ ୱିୟ ଲୋକିୟଞାଣେନ ଦୁରାସଦେ ଦୁରାଧିଗନ୍ତବ୍ବେ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଦୁକ୍କରତରେ, ଅତିଗମ୍ଭୀରଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ସିନେରୁପବ୍ବତରାଜାନଂ ରାହୁଆଦୀହି ମହାକାୟେହିପି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ୱିୟ ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ସାରିପୁତ୍ତାଦୀହିପି ମହାଞାଣେହି ସାୱକେହି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟରୂପେ ଅଭିଧମ୍ମନୟେ ୱିଜମ୍ଭତେ ହେମନ୍ତସାଲପନ୍ତି ୱିୟ ପତ୍ଥରତି, ଅଭିମୁଖାଭିମୁଖେୟେୱ ଧମ୍ମେ ପୱତ୍ତତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଚେତସିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ତତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଚେତସିକୱିଭାଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୮୯.ନାମସାମଞ୍ଞତୋୟେୱଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସାତି ଫସ୍ସାଦିନାମସାମଞ୍ଞେନ ଦ୍ୱୀହି ଅଧିକା ପଣ୍ଣାସ ହୋନ୍ତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଭେଦତୋ ପନ ଏକୂନନୱୁତିଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଫସ୍ସୋ ଏକୂନନୱୁତିୱିଧୋତି ଏୱମାଦିନା ବହୁୱିଧାପି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନନୁ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ପାଳିକ୍କମେନ ଦସ୍ସିତା, ଇଧ ପନ କସ୍ମା ନ ତଥା ୱୁତ୍ତାତି ? ଏକେକସଭାୱୱନ୍ତାନଂ ତଂତଂସାମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାୟ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିଦ୍ଦିସିତୁକାମତ୍ତା । ଫସ୍ସାଦୟୋ ହି ମନକ୍କାରାୱସାନା ତେରସ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତୋ ୱୁତ୍ତା, ମଜ୍ଝତ୍ତାଦୟୋ ମୁଦିତାୱସାନା ପଞ୍ଚୱୀସତି କୁସଲାବ୍ୟାକତସାମଞ୍ଞତୋ, ଲୋଭାଦୟୋ ପନ ଅନୋତ୍ତପ୍ପାୱସାନା ଅକୁସଲଭାୱସାମଞ୍ଞତୋତି ଏୱଂ ତଂତଂସାମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାୟ ସମାନସଭାୱା ଧମ୍ମା ଏକତୋ ୱୁତ୍ତାତି ।
୯୦. ଏୱଂ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଏତ୍ତକେସୁ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସମୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ତେସଂ ପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଠମଂ ତାୱ ଚିତ୍ତଗଣନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚତୁପଞ୍ଞାସଧା’’ତିଆଦି । କାମେତି କାମାୱଚରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ‘‘ରୂପେ ଅରୂପେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ଆସୱୱିସୟତ୍ତାଭାୱତୋ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଏତେସୁ ଆସୱାତି ଅନାସୱା।
୯୧-୨.ସମାସତୋତି ୱିତ୍ଥାରାପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଇତୋପି ସମାସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅତିସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ଏକୂନନୱୁତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ହୋନ୍ତି । ଏତେସୂତି ଇମେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ । ତେସଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଏକେକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଟୱତ୍ଥାୟ ପୱକ୍ଖାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକକନ୍ତି ଏକେକଂ, ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଏ-କାରଲୋପୋ ।
୯୩. ଚେତସିକୱିଭାଗଂ ୱତ୍ତୁକାମୋପି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଚିତ୍ତେନ ସହ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଫସ୍ସପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି । ଏକତୋ ଉପ୍ପାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ଏକୁପ୍ପାଦା, ସହ ଖୀୟନ୍ତୀତି ସହକ୍ଖୟା, ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକତୋ ନିରୁଜ୍ଝନକାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୪. ସବ୍ବେସ୍ୱେୱ ଏକୱୀସସତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ସମୁପଲବ୍ଭନତୋ ସବ୍ବସାଧାରଣା। କିଞ୍ଚାପି ଅନନ୍ତରଗାଥାୟ ଚିତ୍ତେନ ସହ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱକଥନେନେୱ ଇମେସଂ ସବ୍ବସାଧାରଣତା ୱୁତ୍ତା, ତତ୍ଥ ପନ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିମତ୍ତକଥନମେୱ ଇଚ୍ଛିତଂ, ନ ସବ୍ବସାଧାରଣତା । ୱୁତ୍ତୋପି ୱାୟମତ୍ଥୋ ତତ୍ଥ ଅପାକଟତ୍ତା ପୁନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଇଧ ୱୁତ୍ତୋତି ।
୯୫-୧୦୦. ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତଚତୁଚତ୍ତାଲୀସକାମାୱଚରଚିତ୍ତେସୁ, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଏକାଦସସୁ ପଠମଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୁ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଦେସିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ୱିତକ୍କୋ…ପେ॰… ସମୁଦୀରିତୋ’’ତି । ୱିଚାରୋ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସସୱିତକ୍କଚିତ୍ତେସୁ ଚେୱ ଏକାଦସସୁ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ଛସଟ୍ଠିଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଚାରୋ…ପେ॰… ଜାୟତେ’’ତି ।
ଏକପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୁ ପୀତୀତି କାୟୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତେସୁ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତକାମାୱଚରଚିତ୍ତେସୁ ଚେୱ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱଜ୍ଜିତତେତ୍ତିଂସରୂପଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ଏକପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୁ ପୀତି ଜାୟତି । ତେସଟ୍ଠିୟା ସୁଖନ୍ତି ଏକପଣ୍ଣାସସପ୍ପୀତିକଚିତ୍ତେସୁ ଚେୱ ଏକାଦସସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତେସୁ, କୁସଲୱିପାକକାୟୱିଞ୍ଞାଣେ ଚାତି ତେସଟ୍ଠିୟା ଚିତ୍ତେସୁ ସୁଖଂ ଜାୟତି । ତେସଟ୍ଠିସୁଖସହଗତଚିତ୍ତାନି ଚେୱ ତୀଣି ଚ ଦୁକ୍ଖସହଗତାନୀତି ଛସଟ୍ଠିଚିତ୍ତେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସଚିତ୍ତେସୁ ଉପେକ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୂ’’ତି । ଦୁକ୍ଖଂ ତୀସୂତି ଦ୍ୱୀସୁ ପଟିଘଚିତ୍ତେସୁ ଚେୱ ଅକୁସଲୱିପାକକାୟୱିଞ୍ଞାଣେ ଚାତି ତୀସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ଜାୟତି । ହୋତି…ପେ॰… ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ତେସଟ୍ଠିୟା ସୁଖସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ଏକମେୱ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅୱସେସେସୁ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି । ଅକୁସଲୱିପାକକାୟୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଏକମେୱ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସହଗତଂ, ତଥା କୁସଲୱିପାକକାୟୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ।
ଅହେତୁକୱିପାକକିରିୟାମନୋଧାତୁୱଜ୍ଜିତେସୁ ମଜ୍ଝିମଗଣନାୟ ପଞ୍ଚାଧିକସତପରିମିତେସୁ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟାଚିତ୍ତେସୁ ୱୀରିୟଂ ଦେସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚୁତ୍ତର…ପେ॰… ଆହା’’ତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେସୁ ସତ୍ତେ ୱିନେତି, ୱିଗତୋ ୱା ନାୟକୋ ଇମସ୍ସ, ୱିସିଟ୍ଠୋ ୱା ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ନାୟକୋ ସାମି, ୱିସେସେନ ୱା ୱିନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ନିବ୍ବାନପୁରଂ ନେତୀତି ୱିନାୟକୋ। ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱଜ୍ଜିତୱୀରିୟସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୁତ୍ତରସତେ’’ତିଆଦି ।
ଅଟ୍ଠାରସ ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନି, ଦ୍ୱେ ଏକହେତୁକଚିତ୍ତାନି ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସଏକୁତ୍ତରସତେ ଚିତ୍ତେ ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବାହେତୁକଚିତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦସ ୱିଞ୍ଞାଣେତି କୁସଲାକୁସଲୱିପାକୱସେନ ଦ୍ୱିଗୁଣିତେ ଚକ୍ଖାଦିକେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେ ।
୧୦୨-୬.ନିୟତା ନ ୟେୱାପନକା ୱିୟ କଦାଚୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପନେତେ ଏକନୱୁତିୟା ଚିତ୍ତେସ୍ୱେୱ ଜାୟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅହେତୁକେସୂ’’ତିଆଦି । ଏକୂନାସୀତିୟାତି ଦ୍ୱାଦସ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରାନି, ପଞ୍ଚଦସ ରୂପାୱଚରାନି, ଦ୍ୱାଦସ ଅରୂପାୱଚରାନି, ସମଚତ୍ତାଲୀସ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନୀତି ଏୱଂ ଏକୂନାସୀତିୟା ତିହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ । ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ଚିତ୍ତେତି ସୋଳସସୁ କାମାୱଚରକୁସଲମହାକିରିୟାସୁ, ଦ୍ୱାଦସସୁ ଚ ଲୋକିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ଅଟ୍ଠୱୀସତିଚିତ୍ତେସୁ । ସାଟ୍ଠକେ ଚତ୍ତାଲୀସୱିଧେତି ଅଟ୍ଠସହିତେ ଚତ୍ତାଲୀସୱିଧେ, ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସୱିଧେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଛ ୟୁଗଳାନୀତି କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀନି ଛ ୟୁଗଳାନି । କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଚାତି କୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୋଗତୋ କୁସଲା, ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୋଗତୋ ଅବ୍ୟାକତାତି କୁସଲେନପକାସନୱିଧାନେସୁ ଛେକେନ ସତ୍ଥୁନା ପକାସିତା ଦେସିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୮-୧୧୧.ସଂସୟୋତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ସା ହି ସଂସେତି ସମନ୍ତତୋ ସେତି, ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ପରିସପ୍ପତୀତି ସଂସୟୋ । ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ ଏସତି ଗୱେସତୀତି ମହେସୀ । ତେନ ମହେସିନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ । ଅଟ୍ଠସୂତି ଅଟ୍ଠଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେସୁ । ଚତୂସୂତି ତେସ୍ୱେୱ ଦିଟ୍ଠିସହଗତଚିତ୍ତେସୁ । ଦିଟ୍ଠିୱିୟୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦ୍ୱୀସ୍ୱେୱାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଦୋସମୂଲକଚିତ୍ତେସୁ । ଦ୍ୱୀସୁ ଜାୟନ୍ତି ନୋ ସହାତି ଦୋସମୂଲେସ୍ୱେୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଜାୟନ୍ତି, ସହ ପନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉସୂୟନକାଲେ ଇସ୍ସା, ମଚ୍ଛରଣକାଲେ ମଚ୍ଛେରନ୍ତିଆଦିନା ନାନା ହୁତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ପଞ୍ଚସୂତି ପଞ୍ଚସୁ ସସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତେସୁ ।
୧୧୨. ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚେତସିକତ୍ତାଭାୱେପି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଧମ୍ମାନଂ ଗଣନଟ୍ଠାନତୋ ‘‘ମନୋ’’ତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୪-୫. ଏତ୍ତାୱତା ଚେତସିକୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଏକେକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଲବ୍ଭମାନରାସୀସୁ ଅଙ୍ଗୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଏକୂନତିଂସଚିତ୍ତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକରାସି ସବ୍ବପଠମଂ ଆଗତା, ସା କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତାତି ? ସବ୍ବସାଧାରଣଭାୱତୋ । ନ ହି ସୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକୱିନିମୁତ୍ତୋତି । ଏକାଦସ ପଠମଜ୍ଝାନିକାନି ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି, ଦ୍ୱାଦସ ସହେତୁକକାମାୱଚରାନି, ତଥା ଚତ୍ତାରି ଅକୁସଲାନି, ସୁଖସନ୍ତୀରଣହସିତୁପ୍ପାଦାନି ଦ୍ୱେତି ଏକୂନତିଂସଚିତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ପଞ୍ଚକରାସିସଙ୍ଖାତଂ ମତଂ । ଚତୁ…ପେ॰… ନିଦ୍ଦିସେତି ଏକାଦସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନି, କୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ଦ୍ୱାଦସ ଉପେକ୍ଖାସହଗତସହେତୁକକାମାୱଚରାନି, ଉପେକ୍ଖାଦୋମନସ୍ସସହଗତାନି ଅଟ୍ଠ ଅକୁସଲାନି, ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ଛ ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନି ଚାତି ଇମାନି ସତ୍ତତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ୟଥାୟୋଗଂ ଚତୂହି ଝାନଙ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥ ହି ଏକାଦସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନି ୱିଚାରପୀତିସୁଖସମାଧୀହି ସହଗତାନି, ଇତରାନି ୟଥାୟୋଗଂ ଉପେକ୍ଖାଦୋମନସ୍ସେସୁ ଏକେକେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରସମାଧୀହୀତି ଚତୂହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ।
ଏକାଦସୱିଧନ୍ତି ଏକାଦସୱିଧଂ ତତିୟଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତଂ ପୀତିସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟୋଗତୋ ତିୱଙ୍ଗିକମୁଦୀରିତଂ । ଚତୁତ୍ତିଂସ…ପେ॰… ମୁଦୀରିତନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସ ଅରୂପାୱଚରଚିତ୍ତାନି, ଦ୍ୱାୱୀସତି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାନି ସାସୱାନାସୱାନୀତି ଚତୁତ୍ତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ୟଥାୟୋଗଂ ଉପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତାୟୋଗତୋ, ସୁଖେକଗ୍ଗତାୟୋଗତୋ ଚ ଦୁୱଙ୍ଗିକମୁଦୀରିତଂ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକାନି ହି ଏକାଦସ ସୁଖେକଗ୍ଗତାସହିତାନି, ସେସାନି ତେୱୀସତି ଉପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତାସହିତାନି ।
୧୧୬.ସଭାୱେନାୱିତକ୍କେସୂତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୟୋ ୱିୟ ଭାୱନାବଲେନ ୱିନା ସଭାୱେନେୱ ଅୱିତକ୍କେସୁ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ । ତେସୁ ହି ୱିଜ୍ଜମାନାନିପି ସେସଝାନଙ୍ଗାନି ୱିତକ୍କୱିରହେନ ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚେସୁ ଅସମତ୍ଥାନି । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ୱିତକ୍କପଚ୍ଛିମକଞ୍ହି ଝାନଙ୍ଗଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭାୱନାୟ ଅୱିତକ୍କଭାୱପ୍ପତ୍ତାନି ପନ ଭାୱନାବଲେନେୱ ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚେସୁ ପଟୁତରା, ତସ୍ମା ସଭାୱେନାୱିତକ୍କେସୁ ଝାନଙ୍ଗାନି ନ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ । ‘‘ନ ଉଦ୍ଧଟା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ନ ଉଦ୍ଧଟାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ସରୂପେନେୱ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ୱୁତ୍ତା, ନନୁ ତସ୍ସା ୱିତକ୍କୱିରହେନ ଝାନଙ୍ଗକିଚ୍ଚେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ରାସିଭଜନାଭାୱତୋ ୟେୱାପନକୱସେନ ୱଚନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି? ୱୁଚ୍ଚତେ – କୁସଲାକୁସଲେସୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନଧମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକେସୁପି ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ ଝାନଙ୍ଗକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣେପି କୁସଲାକୁସଲେସୁ ଦେସିତନିୟାମେନେୱ ସରୂପେନ ଇଧାପି ୱୁତ୍ତା । ହୋତୁ ତାୱ ଏତଂ, ଝାନରାସିୟଂ ୱେଦନା କସ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ସା ହି ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣଭାୱତୋ ଫସ୍ସପଞ୍ଚକରାସିମ୍ହି ଚେୱ, ଉପେକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରାସିମ୍ହିୟେୱ ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ଇତରତ୍ଥ ତଦଭାୱତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ, ୱେଦନା ପନ ସବ୍ବୱେଦନାନଂ ସାମଞ୍ଞସଭାୱେନ ଫସ୍ସପଞ୍ଚକେ ଆଗତୱେଦନା ଚ ଅପରେନ ୱିସେସୱଚନେନ ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ନ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋକରଣତ୍ଥଂ । ତେନେୱ ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ସଙ୍ଗହୱାରେ ଝାନଙ୍ଗରାସି ନ ଉଦ୍ଧଟାତି ରୂପଧାତୁୟଂ ତିଣ୍ଣଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅପ୍ପଟିଘଭାୱେପି କାମଧାତୁୟଂ ସପ୍ପଟିଘମହାଭୂତେହି ସମାନଭାୱତୋ ତତ୍ଥାପି ସପ୍ପଟିଘଭାୱୋ ୱିୟ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ୱେଦନାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନଂ ୱିତକ୍କୱିୟୋଗେନ ଝାନକିଚ୍ଚାକରଣେପି ସୱିତକ୍କଚିତ୍ତେସୁ ଝାନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀୱେଦନାଦୀହି ସମାନତ୍ତା ଝାନଙ୍ଗଭାୱେନ ୱଚନଂ ନାମ ୟୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ଚ ନାମରୂପସମାସେ ‘‘ଫସ୍ସପଞ୍ଚକରାସିଝାନଦୁକରାସିଇନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତିକରାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅଥ ୱା କିଂ ଏତାୟ ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତାୟ, ଧମ୍ମସଭାୱୱେଦିନା ତଥାଗତେନ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦେସିତନ୍ତି ନ ଏତ୍ଥ ଅନୁୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋତି । ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତାଭାୱେନ ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବା…ପେ॰… ନ ଉଦ୍ଧରେ’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ହେତୁପଚ୍ଛିମକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ।
୧୧୭.ତୀଣି ସୋଳସଚିତ୍ତେସୂତି ପନ୍ନରସସୁ ଅହେତୁକୱିପାକଚିତ୍ତେସୁ ଚେୱ କିରିୟାମନୋଧାତୁମ୍ହି ଚାତି ସୋଳସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱେଦନିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଲବ୍ଭମାନମେକନ୍ତି ତୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହୋନ୍ତି। ଇମେସୁପି କୁସଲୱିପାକକାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ତୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅକୁସଲୱିପାକକାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସହ ତୀଣି, ସୁଖସନ୍ତୀରଣେ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସହ ତୀଣି, ଅୱସେସତେରସଚିତ୍ତେସୁ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସହ ତୀଣୀତି । ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସାପି ଆଧାରଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଇତରଥା ହି ମନିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ଗହଣେ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଆଧାରଭାୱୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ଏକସ୍ମିଂ ପନ ଚତ୍ତାରୀତି ଏକସ୍ମିଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତେ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟମନିନ୍ଦ୍ରିୟଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଚତ୍ତାରି । ପଞ୍ଚ ତେରସସୂତି ଠପେତ୍ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଂ ଅୱସେସାନି ଏକାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି, କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟନ୍ତି ତେରସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ତୀଣି, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ୱେଦନିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ଏକନ୍ତି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଏତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱୀସୁ ଦୋସମୂଲେସୁ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟମନିନ୍ଦ୍ରିୟଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ପଞ୍ଚ, ପଞ୍ଚସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତେସୁ ପୁରିମାନି ଚତ୍ତାରି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ, ସେସେସୁ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ ହୋନ୍ତି ।
୧୧୮.ସତ୍ତ ଦ୍ୱାଦସଚିତ୍ତେସୂତି ଦ୍ୱାଦସସୁ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେସୁ ସଦ୍ଧାସତିସମାଧିୱୀରିୟଜୀୱିତମନିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ୱେଦନିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଲବ୍ଭମାନମେକନ୍ତି ସତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ତତ୍ଥ ହି ଛସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତେସୁ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଛ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ, ଇତରେସୁ ଛସୁ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ହୋନ୍ତି । ଏକେନୂନେସୁ…ପେ॰… ମନେସୁ ଚାତି ଦ୍ୱାଦସ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି କାମାୱଚରାନି, ସତ୍ତୱୀସତି ଲୋକିୟଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାନି ଚାତି ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସୱିଧେସୁ ଲୋକିୟଚିତ୍ତେସୁ ପୁରିମାନି ସତ୍ତ, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଏତ୍ଥ ହି ସୋମନସ୍ସସହଗତେସୁ ଛସୁ କାମାୱଚରେସୁ, ଦ୍ୱାଦସସୁ ରୂପାୱଚରଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନେସୁ ଚାତି ଅଟ୍ଠାରସଚିତ୍ତେସୁ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟେନ, ସେସେସୁ ଚ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୧୧୯.ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଚିତ୍ତେସୁ ନୱକନ୍ତି ସମଚତ୍ତାଲୀସୱିଧେସୁ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁ ପୁରିମାନି ଅଟ୍ଠଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଇମେସୁ ଲବ୍ଭମାନମେକନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନୱକା । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେସୁ ହି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଲବ୍ଭତି । ସୋତାପତ୍ତିଫଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପରିୟୋସାନେସୁ ତଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ସ ଠାନେ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଅରହତ୍ତଫଲେ ତମ୍ପି ନ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ସ ଠାନେ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତିଟ୍ଠତୀତି । ଏୱନ୍ତି ଛହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କତ୍ଥଚି ତୀଣି, କତ୍ଥଚି ଚତ୍ତାରି, କତ୍ଥଚି ପଞ୍ଚ, କତ୍ଥଚି ସତ୍ତ, କତ୍ଥଚି ଅଟ୍ଠ, କତ୍ଥଚି ନୱିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଏୱଂ ଛହି ଆକାରେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟୋଗୋପି, ନ କେୱଲଂ ଝାନଙ୍ଗୟୋଗୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସହ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ସମ୍ପୟୋଗୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
୧୨୦-୩. ଇଦାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗସମ୍ପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଠମଂ ତାୱ ୟେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ମଗ୍ଗଙ୍ଗୟୋଗଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଏକୱୀସସତପ୍ପଭେଦେ ଚିତ୍ତସ୍ମିଂ, ଇମସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାଧିକାରେ ୱା । ୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚସୂତି ସଭାୱାୱିତକ୍କେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ । କିଞ୍ଚାପି ହେଟ୍ଠା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଝାନଙ୍ଗାଭାୱୋ, ଅହେତୁକେସୁ ଚ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋୱ, ଅଝାନଙ୍ଗାନି ପନ ତତ୍ଥ ଅଧିକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଇଧ ପସଙ୍ଗାଗତୱସେନ । ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ତତ୍ଥ ପସଙ୍ଗାଗତୱସେନ, ଇଧ ଅଧିକାରୱସେନାତି ନ କୋଚି ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋ ।
ଏକନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପମିଚ୍ଛାୱାୟାମୟୋଗତୋ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ଏତ୍ଥାତି ଦୁମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ । ତିମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ସତ୍ତସୂତି ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଦ୍ୱେ ଦୋସମୂଲାନି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତସୁ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପମିଚ୍ଛାୱାୟାମମିଚ୍ଛାସମାଧିୟୋଗତୋ ତିମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି । ଚତ୍ତାଲୀସ…ପେ॰… ଚତୁରଙ୍ଗିକୋତି ଦ୍ୱାଦସ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ପଠମଜ୍ଝାନିକୱଜ୍ଜାନି ଚତୁୱୀସତି ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତାନୀତି ଚତ୍ତାଲୀସଚିତ୍ତେସୁ ୟୋ ମଗ୍ଗୋ ଲବ୍ଭତି, ସୋ ୟଥାୟୋଗଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସମ୍ମାୱାୟାମସମ୍ମାସତିସମ୍ମାସମାଧିୟୋଗତୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପମିଚ୍ଛାୱାୟାମମିଚ୍ଛାସମାଧିୟୋଗତୋ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାୱାୟାମସମ୍ମାସତିସମ୍ମାସମାଧିୟୋଗତୋ ଚ ଚତୁରଙ୍ଗିକୋ ମତୋ । ତତ୍ଥ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ପଠମାନି ଚତ୍ତାରି, ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝିମାନି, ସେସେସୁ ପଚ୍ଛିମାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ପଞ୍ଚଦ୍ଦସସୁ…ପେ॰… ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋତି ଦ୍ୱାଦସସୁ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରେସୁ ଚେୱ ତୀସୁ ଲୋକିୟପଠମଜ୍ଝାନିକେସୁ ଚାତି ପନ୍ନରସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସମ୍ମାୱାୟାମସମ୍ମାସତିସମ୍ମାସମାଧିୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ । ନନୁ ଚ ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ କାମାୱଚରେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ପାଠେ ପନ ଅନାଗତତ୍ତା ଇଧ ପରିଚ୍ଚତ୍ତାତି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚିତ୍ତେସୂତି ପଠମଜ୍ଝାନିକୱଜ୍ଜେସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁ । ସତ୍ତଙ୍ଗିକୋତି ଅୱିତକ୍କତ୍ତା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ତଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଅୱସେସସତ୍ତମଗ୍ଗଙ୍ଗୱସେନ ସତ୍ତଙ୍ଗିକୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟତ୍ଥ ପନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ତେନ ସହ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠସୂ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସୁ ଚିତ୍ତେସୂତି ପଠମଜ୍ଝାନିକେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁ । ଏୱନ୍ତି ଛହି ମଗ୍ଗଙ୍ଗେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି, କତ୍ଥଚି ତୀଣି, କତ୍ଥଚି ଚତ୍ତାରି, କତ୍ଥଚି ପଞ୍ଚ, କତ୍ଥଚି ସତ୍ତ, କତ୍ଥଚି ଅଟ୍ଠାତି ଏୱଂ ଛହି ପକାରେହି ।
୧୨୪-୬. ଇଦାନି ବଲସମ୍ପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବଲାନି ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱୀରିୟବଲସମାଧିବଲୱସେନ ଦ୍ୱେ ବଲାନି କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟେ ୱିଭଙ୍ଗୱାରେ ଆଗତାନି ୱୀରିୟବଲସମାଧିବଲାନି ପଚ୍ଚେକଂ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ‘‘ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିଚିତ୍ତେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକସ୍ମିଂ ତୀଣୀତି ଏକସ୍ମିଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତେ ୱୀରିୟବଲଅହିରିକବଲଅନୋତ୍ତପ୍ପବଲୱସେନ ତୀଣି ବଲାନି । ଏକାଦସସୁ ଚତ୍ତାରୀତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତୱଜ୍ଜେସୁ ଏକାଦସସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ସମାଧିବଲଞ୍ଚେୱ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି ତୀଣୀତି ଚତ୍ତାରିବଲାନି । ଛ ଦ୍ୱାଦସସୂତି ଦ୍ୱାଦସସୁ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେସୁ ସଦ୍ଧାୱୀରିୟସତିସମାଧିହିରିଓତ୍ତପ୍ପୱସେନ ଛ ବଲାନି ।
ଏକୂନାସୀତିୟାସତ୍ତାତି ଦ୍ୱାଦସସୁ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରଚିତ୍ତେସୁ ଚେୱ ସତ୍ତୱୀସତିମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତେସୁ ଚ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁ ଚାତି ଏକୂନାସୀତିୱିଧେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ସଦ୍ଧାୱୀରିୟସତିସମାଧିପଞ୍ଞାହିରିଓତ୍ତପ୍ପୱସେନ ସତ୍ତ ବଲାନି । ସୋଳସେୱାବଲାନୀତି ପଞ୍ଚଦସ ଅହେତୁକୱିପାକାନି, କିରିୟାମନୋଧାତୁଆୱଜ୍ଜନଞ୍ଚାତି ସୋଳସ ବଲୱିପ୍ପୟୋଗତୋ ଅବଲଚିତ୍ତାନି । ଏୱନ୍ତି ପଞ୍ଚହି ବଲେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱେ, କତ୍ଥଚି ତୀଣି, କତ୍ଥଚି ଚତ୍ତାରି, କତ୍ଥଚି ଛ, କତ୍ଥଚି ସତ୍ତାତି ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହି ସବଲଂ, ଇମେସୁ ଏକସ୍ସାପି ଅଭାୱତୋ ଅବଲମ୍ପି ଚ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ୱିଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁରାସିଆଦୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଭାୱତୋ ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ୟାନି ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗବଲିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜାୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଓସାନକରଣଂ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଚେତସିକୱିଭାଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଚତୁତ୍ଥୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଏକୱିଧାଦିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୨୮-୩୦.ୱିଜାନନସଭାୱତୋତି ଆରମ୍ମଣୱିଜାନନସଭାୱତ୍ତା । ନନୁ ଚ ହେଟ୍ଠା ସାରମ୍ମଣତୋ ଏକୱିଧଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ପନ ଚେତସିକାନଞ୍ଚ ସାଧାରଣୋତି ଇଧ ତବ୍ବିୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣତାୱ ୱୁତ୍ତା । ସଙ୍ଖେପଗଣନୱସେନ ଚ ସହେତୁକାନଂ ଏକସତ୍ତତିୱିଧତା ୱୁତ୍ତା । ହେତୁୱାଦିନାତି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତହେତୂନଂ ବ୍ୟାକରଣକୁସଲେନ। ଅଥ ୱା ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁପ୍ପଭୱା, ତେସଂ ହେତୁଂ ତଥାଗତୋ ଆହା’’ତି (ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୨୮୬; ମହାୱ॰ ୬୦) ୱଚନତୋ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୱାଦିନା ।
୧୩୧-୪.ସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକତୋତି ଏକନ୍ତେନ ସବ୍ବୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଭାୱତୋ ଚେୱ ତଦଭାୱତୋ ଚ । କେଚି ପନ ହଦୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକତଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ସୱତ୍ଥୁକନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସବ୍ବୋ କାମୱିପାକୋ’’ତି ପସାଦନିସ୍ସିତାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ଉଭୟୱସେନାତି ସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକୱସେନ । କାନିଚି ହି ଚିତ୍ତାନି ଏକନ୍ତେନ ସୱତ୍ଥୁକାନି, କାନିଚି ଅୱତ୍ଥୁକାନେୱ, କାନିଚି ଉଭୟସଭାୱାନି । ତଥା ଚେୱ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ସବ୍ବୋ କାମୱିପାକୋ ଚା’’ତିଆଦି ।
ସବ୍ବୋ କାମୱିପାକୋ ଚାତି ସହେତୁକାହେତୁକଭିନ୍ନୋ ସବ୍ବୋ ତେୱୀସତିୱିଧୋ କାମାୱଚରୱିପାକୋ ଚ । ଆଦିମଗ୍ଗୋତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ଆଦିତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ଅଟ୍ଠସୁ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଆଦିପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀତି ୱା ‘‘ଆଦିମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିନା ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ସକସକୱତ୍ଥୁଂ ୱିନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେନେୱ ହେତାନି ଅରୂପଭୱେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱିନା ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ଅନ୍ତୋଭାୱିତକାରଣତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟସ୍ମା ୱତ୍ଥୁଂ ୱିନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏକନ୍ତେନ ସୱତ୍ଥୁକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏକନ୍ତେନ ଅୱତ୍ଥୁକା ଅରୂପଭୱେୟେୱ ପଟିସନ୍ଧାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । କଥଂ ପନ ରୂପସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ତତ୍ଥ ଅରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, କସ୍ମା ନ ପୱତ୍ତତି ପଞ୍ଚୱୋକାରେତି ? ତଥା ଅଦସ୍ସନତୋ । ୟଦି ଏୱଂ କବଳୀକାରାହାରେନପି ୱିନା ରୂପଧାତୁୟଂ ରୂପେନ ପୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, କିଂ କାରଣା ? କାମଧାତୁୟଂ ତଥା ଅଦସ୍ସନତୋ । ଅପି ତୁ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ପୱତ୍ତିକାରଣଂ ରୂପେ ଅୱିଗତତଣ୍ହଂ, ତସ୍ସ ସହ ରୂପେନ ପୱତ୍ତି । ୟସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଂ ରୂପେ ୱିଗତତଣ୍ହଂ, ତସ୍ସ ୱିନା ରୂପେନ ପୱତ୍ତି କାରଣସ୍ସ ତଂୱିମୁଖତାୟାତି ରୂପସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ତତ୍ଥ ଅରୂପଂ ପୱତ୍ତତି । ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ସେସାନୀତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ କୁସଲକିରିୟାୱସେନ ସୋଳସ କାମାୱଚରାନି, ତଥେୱ ଅଟ୍ଠ ଅରୂପାୱଚରାନି, ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନି ସତ୍ତ ଲୋକୁତ୍ତରାନି, ପଟିଘଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତଦସଅକୁସଲାନି ଚେତି ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ୱୁତ୍ତାୱସେସଚିତ୍ତାନି ।
୧୩୫-୭. ରୂପାଦୀସୁ ଏକେକମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଇମସ୍ସାତି ଏକେକାରମ୍ମଣଂ। ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆପାଥଗତକାଲେ ତଂତଂୱିଜାନନୱସେନ ପଞ୍ଚପି ଆରମ୍ମଣାନି ଇମସ୍ସାତି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣଂ । ଏୱମ୍ପୀତି ନ କେୱଲଂ ସୱତ୍ଥୁକାଦିୱସେନେୱ, ଅଥ ଖୋ ଏକେକାରମ୍ମଣାଦିତୋପି । ଅଭିଞ୍ଞାୱଜ୍ଜିତାନଂ ସବ୍ବମହଗ୍ଗତାନମ୍ପି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଏକାରମ୍ମଣତ୍ତା ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ମହଗ୍ଗତ’’ନ୍ତି । ପଣ୍ଣତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ଏକାରମ୍ମଣନ୍ତି କେଚି । ତଂ ଅରୂପାୱଚରଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ପତ୍ୱା ନ ୟୁଜ୍ଜତି ତେସଂ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଅଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟସ୍ସ ଛଳାରମ୍ମଣିକଭାୱେନ, ତସ୍ସ ଚ ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନତୋ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା ତଂ ପହାୟ ‘‘ତେଚତ୍ତାଲୀସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୪୧. ପୁଞ୍ଞୱିପାକକିରିୟତୋ କାମେ ଦ୍ୱାଦସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧାତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ପୁଞ୍ଞୱିପାକକ୍ରିୟତୋତି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲୱିପାକକିରିୟତୋ ।
୧୪୩-୯. ଇରିୟାୟ କାୟିକାୟ କିରିୟାୟ ପୱତ୍ତିପଥଭାୱତୋ ଇରିୟାପଥୋ, ଗମନାଦି । ଅତ୍ଥତୋ ତଦୱତ୍ଥା ରୂପପ୍ପୱତ୍ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପୱିନିମୁତ୍ତୋ ଇରିୟାପଥୋ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱା ନତ୍ଥି, ତଥାପି ସବ୍ବଂ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତଂ ଇରିୟାପଥୁପତ୍ଥମ୍ଭକଂ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରୁପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ହୋତି । ୟଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକଂ, ତଂ ଏକଂସତୋ ଇତରଦ୍ୱୟସ୍ସ ଜନକଂ ଅୱିନାଭାୱତୋ, ତଥା ଇରିୟାପଥୁପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ରୂପସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପୀରିୟାପଥୱିଞ୍ଞତ୍ତି-ଜନକାଜନକାଦିତୋ’’ତି ଇରିୟାପଥୱିଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ଜନକାଜନକାଦିତୋତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଜନକତୋ, କସ୍ସଚିପି ଅଜନକତୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକସ୍ସ ଚ ଜନକତୋ । କାନିଚି ହି ଚିତ୍ତାନି ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନୟନ୍ତି । କାନିଚି ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଜନୟନ୍ତି । କାନିଚି ରୂପମେୱ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଇତରଦ୍ୱୟଂ ନ କରୋନ୍ତି । କାନିଚି ତୀଣି ନ କରୋନ୍ତେୱ । ତଥା ଚେୱ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲା’’ତିଆଦି । ଏୱଞ୍ଚାପି ହି ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ନ କେୱଲଂ ଅହେତୁକାଦିତୋୱ, ଏୱଂ ରୂପାଦିଜନକାଦିତୋପି ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ‘‘ଏୱଞ୍ଚାଦିମ୍ହି ତ’’ନ୍ତିପି ଲିଖନ୍ତି । ତସ୍ସ ପନ ଆଦିମ୍ହି ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏୱଞ୍ଚ ଚତୁବ୍ବିଧନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ରୂପଜନକାଦୀସୁ । ଦସ କିରିୟାତି ମନୋଧାତୁୱଜ୍ଜା ଦସ କିରିୟା ।
ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି ରୂପାନୀତି ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ ଅତ୍ତନା ଜନେତବ୍ବରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି । କପ୍ପେନ୍ତୀତି ସନ୍ନାମେନ୍ତି । ୟଥାପୱତ୍ତଂ ଇରିୟାପଥଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତି । ୟଥା ହି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେହି ୱୀଥିଚିତ୍ତେହି ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣେ ଭୱଙ୍ଗେ ପୱତ୍ତମାନେ ଅଙ୍ଗାନି ଓସୀଦନ୍ତି, ପୱେଧନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱିଧେସୁ ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଚ ଛବ୍ବୀସତିୱିଧେସୁ ଜାଗରଣଚିତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତମାନେସୁ । ତଦା ପନ ଅଙ୍ଗାନି ଉପତ୍ଥଦ୍ଧାନି ୟଥାପୱତ୍ତଇରିୟାପଥଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଜନୟନ୍ତି ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତା ଏୱ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନୟନ୍ତି, ନ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଝାନଙ୍ଗୟୋଗାଭାୱେନ ରୂପାଜନକତ୍ତା ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା’’ତି । ଝାନଙ୍ଗାନି ହି ଚିତ୍ତେନ ସହ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକାନି, ତେସଂ ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟକାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦୀନି ତେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ସୱିସେସଂ ରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ । ଅରୂପୱିପାକା ପନ ରୂପୱିରାଗଭାୱନାୟ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ହେତୁନୋ ତଂୱିମୁଖତାୟ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱିପାକା ଚ ଅରୂପିସୂ’’ତି ।
୧୫୦.ସବ୍ବେସଂ ସନ୍ଧିଚିତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲତାୟ, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତତାୟ, ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲତୋ, ଆଗନ୍ତୁକତାୟ ଚ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଥା ହି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହଜାତଂ ୱତ୍ଥୁ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟରହିତଂ, ଆହାରାଦୀହି ଚ ଅନୁପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ଦୁବ୍ବଲଂ, ତସ୍ସ ଚ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ତନ୍ନିସ୍ସିତୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି । ୟଥା ଚ ପପାତେ ପତିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ତମ୍ପି ଭିନ୍ନସନ୍ତତିୟଂ କମ୍ମକ୍ଖିତ୍ତତାୟ ପପାତେ ପତିତଂ ୱିୟ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ନ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନେ ଉସ୍ସହତି ଚ ୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ଅତ୍ତନା ସହ ଅପଚ୍ଛା ଅପୁରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଲାଭତୋ । ୟଥା ପନ ଆଗନ୍ତୁକୋ ପୁରିସୋ ଅଗତପୁବ୍ବଂ ଦେସଂ ଗତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ‘‘ଏଥ ଭୋ ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱୋ ଅନ୍ନପାନଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅୱିସୟତାୟ, ଅପ୍ପହୁତାୟ ଚ, ଏୱମେୱଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତମ୍ପି ଆଗନ୍ତୁକନ୍ତି । ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲତାଦୀହି କାରଣେହି ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଅପିଚ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱସେନ ୟେହାକାରେହି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେହି ସବ୍ବେହି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ସମତିଂସକମ୍ମଜରୂପାନଂ ୟଥାୟୋଗଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟ୍ଠାନେ –
‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୯) ।
ତସ୍ମା ସମତିଂସକମ୍ମଜରୂପାନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତାନୀତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚୁତିଚିତ୍ତଞ୍ଚାରହତୋତି ଏତ୍ଥ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଉପସନ୍ତୱଟ୍ଟମୂଲସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସାତିସୟଂ ସନ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଅନାଗାମିଆଦୀନଂ ତଦଭାୱତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଟୀକାକାରୋ ପନ ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ଭଣତି –
‘‘କାମାୱଚରାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା କାମାୱଚରାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ରୂପାୱଚରେ, ଅରୂପାୱଚରେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ, ୟେ ଚ ରୂପାୱଚରଂ, ଅରୂପାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ, ତେସଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ।
ଆଚରିୟସ୍ସ ହି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘କାମାୱଚରାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତେନ ଅୱିସେସେନ କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ, ‘‘ୟେ ଚ ରୂପାୱଚରଂ…ପେ॰… ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା କାମଭୱତୋ ଚୱିତ୍ୱା ରୂପାରୂପଭୱୂପପଜ୍ଜନକାନଂ କାମାୱଚରଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରସ୍ସ ନିରୋଧଂ ୱତ୍ୱା କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ତଦଭାୱୱଚନତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରାସମୁଟ୍ଠାପନଂ ସିଦ୍ଧଂ । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ ତଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତଦଗ୍ଗେନ ତଂ ସେସରୂପମ୍ପି ନ ଜନେତି । ନ ହି ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ଗବ୍ଭଗତତାଦିୱିବନ୍ଧାଭାୱେ କାୟସଙ୍ଖାରାସମୁଟ୍ଠାପନେ କାରଣଂ ଅତ୍ଥି । ନ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚସ୍ସ ରୂପଂ ପୱତ୍ତତୀତି, ନାପି ‘‘ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ପାଳି ଅତ୍ଥି, ନ ଚାପି ୱଟ୍ଟମୂଲାନୁପସମୋ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ରୂପୁପ୍ପାଦନେ କାରଣଂ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ନ ଉପ୍ପନ୍ନାନମ୍ପି ତତୋ ପୁରିମତରେହି ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିୟ ଭୱନ୍ତରେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି । ୟଦି କାୟସଙ୍ଖାରସମୁଟ୍ଠାପନମେୱ ରୂପଜନନାରହଭାୱଂ ସାଧେତି, ତଦା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ କଥନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ, ତସ୍ସ ଭାୱନାବଲେନ ସାତିସୟଂ ସନ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ କାୟସଙ୍ଖାରାସମୁଟ୍ଠାପନେପି ମରଣାସନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ୱିୟ ପରିଦୁବ୍ବଲତ୍ତାଭାୱତୋ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନେ ୱିବନ୍ଧୋ ନତ୍ଥୀତି । କୁତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ କାୟସଙ୍ଖାରେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । କଦା ଚ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଚୁତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେତ୍ତିଂସମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଛିମସୋଳସକତୋ ପୁରେତରମେୱ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୧୧୩) ପଞ୍ହେ ‘‘ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଚ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ୱଜ୍ଜିତତ୍ତା ଚୁତିତୋ ଦୁତିୟତତିୟଚିତ୍ତେନାପି ସହ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅପରେ । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା କାମାୱଚରାନଂପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତି କାମାୱଚରଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦତୋପି ଉଦ୍ଧଂ କାୟସଙ୍ଖାରାଭାୱୱଚନେନ ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ଚୁତିତୋ ତତିୟଚିତ୍ତେନେୱ ସହ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଦୁତିୟଚିତ୍ତଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ଏକେ ।
୧୫୧-୭. ଏକଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ଠାନାନି ଇମସ୍ସାତି ଏକଦ୍ୱିତିଚତୁଟ୍ଠାନଂ, ଏକଦ୍ୱିତିଚତୁଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଠାନନ୍ତି ଚ ଇଧ କିଚ୍ଚମଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ହି ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମା ଅୱଟ୍ଠିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମଂସଚକ୍ଖୁଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଚକ୍ଖୁବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁସମନ୍ତଚକ୍ଖୁୱସେନ ପଞ୍ଚ ନିମ୍ମଲାନି ଲୋଚନାନି ଇମସ୍ସାତି ପଞ୍ଚନିମ୍ମଲଲୋଚନୋ।
ନିପ୍ପପଞ୍ଚେନାତି ରାଗାଦିପପଞ୍ଚରହିତେନ । ରାଗାଦୟୋ ହି ସଂସାରେ ପପଞ୍ଚନତୋ ‘‘ପପଞ୍ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଆୱଜ୍ଜନେ ପଟିଚ୍ଛନେ ଠାନେ ମନୋଧାତୁତ୍ତିକନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କିରିୟାମନୋଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ, ୱିପାକଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତସନ୍ତୀରଣଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସନ୍ତୀରଣଂ ସିୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସନ୍ତୀରଣ’’ନ୍ତି ଅଧିକାରତୋୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ‘‘ସୋମନସ୍ସୟୁତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ବଲୱାରମ୍ମଣେ ସତୀତି ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ବଲୱାରମ୍ମଣେୟେୱ ଲବ୍ଭନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଇମସ୍ସେୱ ଆୱେଣିକଭାୱେନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣାନଂ ବଲୱାରମ୍ମଣେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନନ୍ତି କିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଙ୍ଖାତଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚଂ ଚିତ୍ତଂ ।
୧୫୮-୯.ସବ୍ବେସନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ କାମରୂପାରୂପଭୱିକସତ୍ତାନଂ । ଇମିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚଂ କେସଞ୍ଚିଦେୱ ସତ୍ତାନଂ ଅରୂପଭୱେ ସବ୍ବସୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ରୂପଭୱେ ଚ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ପନ ସବ୍ବେସମେୱ ସଚିତ୍ତକସତ୍ତାନଂ କରୋତୀତି । ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନିକଂ ନାମ ହୋତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଦ୍ୱୟୱନ୍ତତାୟ ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନିକଚିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ସୋମନସ୍ସସହଗତସନ୍ତୀରଣଂ କାମସୁଗତିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢତି, ତସ୍ମା ତଂ ପଞ୍ଚଟ୍ଠାନିକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ପଟ୍ଠାନେ ତଥା ଅଦୀପିତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ହି –
‘‘ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୭.୮) ‘‘ଅହେତୁକଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା, ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ, ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା, ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା, ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ, ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୭.୮) –
ଏୱଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତ-ପଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପଟିଚ୍ଚନୟୋ ଉଦ୍ଧଟୋ । ପୀତିସହଗତସୁଖସହଗତ-ପଦାନଂ ପନ –
‘‘ପୀତିସହଗତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୀତିସହଗତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା । ଅହେତୁକଂ ପୀତିସହଗତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା, ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ, ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ସୁଖସହଗତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଖସହଗତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା । ଅହେତୁକଂ ସୁଖସହଗତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା, ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ, ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୭.୬) –
ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୱସେନେୱ ଉଦ୍ଧଟୋ, ନ ‘‘ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦିନା ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ, ତସ୍ମା ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅୱଚନମ୍ପି ଅଭାୱମେୱ ଦୀପେତୀତି ନ ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନିକତାୱ ୱୁତ୍ତାତି । ତେ ମହଗ୍ଗତୱିପାକା ନୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୬୨. ଛଦ୍ୱାରା ଏୱ ଛଦ୍ୱାରିକା। ଅଥ ୱା ଛଦ୍ୱାରିକେସୂତି ଛଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୪-୬.‘‘ପଞ୍ଚକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତାନମେୱ ନିଗମନଂ । ସେସନ୍ତି ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ । ଏକକିଚ୍ଚୟୋଗତୋ, ଏକଂ କିଚ୍ଚମସ୍ସାତି ୱା ଏକଂ, ଏକମେୱ ଏକକଂ। ସବ୍ବଚିତ୍ତାନଂ କିଚ୍ଚୱସେନ ନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠାନେୟେୱ କିଚ୍ଚାନଂ ପଟିପାଟିମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚୁତିପରିୟୋସାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀନଂ ପନ ପାକଟତ୍ତା ତଥା ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱସ୍ସ ହି ପଟିସନ୍ଧି ଆଦି, ଚୁତି ପରିୟୋସାନନ୍ତି ପାକଟମେୱ, ତସ୍ମା ପାକଟଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ ଅପାକଟଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭୱଙ୍ଗମେୱ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦାରମ୍ମଣଂ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଅପାକଟଂ, ଅଥ ଖୋ ଅନେକନ୍ତିକଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଭୱେ କତ୍ଥଚି ଜୱନୱୀଥିୟଂ ଅଲବ୍ଭନତୋତି ଏକନ୍ତଲବ୍ଭମାନପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତମ୍ପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୱଙ୍ଗନାମଂ ଲବ୍ଭତୀତି ପୁରିମଜୱନୱୀଥିୟଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଛିମଜୱନୱୀଥିୟା ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ପୁରେଚରଭୂତଂ ଭୱଙ୍ଗ-ଗ୍ଗହଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧତାୟ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନ’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତତ୍ଥ ପନ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନାନଂ କେସଞ୍ଚି ସବ୍ଭାୱତୋ ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଛଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ଛବ୍ବିଧତ୍ତନୟଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ‘‘ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଦସ୍ସନାଦିଂ ଅପନେତ୍ୱା ସୱନାଦିଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କିଚ୍ଚପ୍ପୱତ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବା । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ –
‘‘ଭୱଙ୍ଗଂ ପଠମଂ ହୋତି, ତତୋ ଆୱଜ୍ଜନଂ ମତଂ ।
ଦୁତିୟଂ ତମତିକ୍କମ୍ମ, ଜୱନଂ ତତିୟଂ ସିୟା’’ତି ॥ –
ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଛନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ । ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟସ୍ସାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ।
୧୬୯-୭୧.ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୱିୱଜ୍ଜିତନ୍ତି –
‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ଦିବ୍ବସୋତୋ, ପରଚିତ୍ତୱିଜାନନା ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ପଞ୍ଚଧା’’ତି ॥ –
ଏୱମାଗତାହି ପଞ୍ଚହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ୟୁତ୍ତେନ ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେନ ୱଜ୍ଜିତଂ । ଦିବ୍ବସୋତାଦୀନଂ ଏକେକାରମ୍ମଣତ୍ତେପି ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ଏକସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱତ୍ଥାଭେଦଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୱିୱଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି। କେଚି ପନ ‘‘ଇଧ ଏକନ୍ତେନ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣିକଚିତ୍ତାନମେୱ ୱଚନତୋ ପରଚିତ୍ତୱିଜାନନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅନାଗତଂସଞାଣେନ ସହ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାନଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ, ମନୋଧାତୁତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ପରିଚ୍ଚାଗେନ ଏକଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାଲୀସଂ ତଥେକକ’’ନ୍ତି । ଅଭିଞ୍ଞାନି ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ‘‘ଚତ୍ତାଲୀସଂ ତଥେକକ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସାନନ୍ତରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନ ପନ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଥ ୱା ଅଭିଞ୍ଞା ନାମ ହେଟ୍ଠା ଏକେକାରମ୍ମଣିକେସୁ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସ୍ସେୱ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋତି ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାନଂ ଛଳାରମ୍ମଣିକେସୁ ଅଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୭୨-୩.ତିଧା କତ୍ୱାତି ତିଧା କରଣହେତୁ । ହେତ୍ୱତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞୱସେନା’’ତିଆଦିନା ଜାତିଭୂମିହେତୁୱେଦନାଦିୱସେନ ୟାୱ ଛସତ୍ତତିୱିଧୋ ଭେଦୋ, ତାୱ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂୱସେନ ଚିତ୍ତୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନୟଦାନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୭୫.ତିଧା କତ୍ୱାତି ପଠମଂ ୱିପାକଦ୍ୱୟକିରିୟାଭେଦତୋ, ଦୁତିୟଂ କୁସଲାକୁସଲାଦିତୋତି ଏୱଂ ଧାତୁଦ୍ୱୟଂ ପଚ୍ଚେକଂ ତିଧା କତ୍ୱା ।
୧୮୦.ଭୂମି…ପେ॰… ୱିଭାୱୟେତି ତିଂସଭୂମୀନଂ ନାନତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ତିଂସୱିଧଂ, ତତ୍ଥେୱ ତିଂସପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନାନତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ଚ ତିଂସୱିଧନ୍ତିଆଦିନା ଇଦଂ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ବହୁଧା ହୋତୀତି ଚ ୱିଭାୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୮୧.ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ହତ୍ଥଗତାମଲକା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ୟଥା ହତ୍ଥଗତଂ ଆମଲକଂ ଚକ୍ଖୁମତୋ ସୁପାକଟଂ ହୋତି, ଏୱମିମସ୍ସ ମତିମତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଗତା ଅତ୍ଥା ସୁପାକଟା ହୋନ୍ତି, ଆୱଜ୍ଜିତାୱଜ୍ଜିତକ୍ଖଣେ ସୁୱିସଦାୱ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଏକୱିଧାଦିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ପଞ୍ଚମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୮୨-୮. ବୁଦ୍ଧିୟା ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ କରୋତୀତି ବୁଦ୍ଧିୱୁଦ୍ଧିକରଂ। ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ନୟସ୍ସ କଥନଂ ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତାନଂ ଭୂମୀସୁପ୍ପତ୍ତି’’ନ୍ତି । ତଂ ୱତ୍ୱା ଭୂମୀନଂ ଆଧାରୱସେନ ପସଙ୍ଗାଗତଂ ଗତିଭେଦଂ, ଭୱଭେଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦେୱା ଚେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚତସ୍ସୋପାୟଭୂମିୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅସୁରଗତିୟା ପେତଗତିୟଂୟେୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଗତିୟୋ ପଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ମୟଂ ପନ ‘‘ତିସ୍ସୋୱାପାୟଭୂମିୟୋ’’ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ମଞ୍ଞାମ । ନ ହି ଏସ ଅନାକୁଲୱଚନୋ ଆଚରିୟୋ ଈଦିସଂ ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ସମ୍ମୋହଜନକଂ ୱଚନଂ ଭାସତି । ପାଳିୟମ୍ପି ହି –
‘‘ପଞ୍ଚ ଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ଗତିୟୋ । କତମା ପଞ୍ଚ ? ନିରୟୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ପେତ୍ତିୱିସୟୋ ମନୁସ୍ସା ଦେୱା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୬୮) –
ଏୱଂ ତିଣ୍ଣମେୱ ଅପାୟାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କାମରୂପାରୂପୱସେନ ତୟୋ ଭୱା । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତୀସୁ ଭୱେସୁ । ତିଂସେୱାତି ଚତସ୍ସୋ ଅପାୟଭୂମିୟୋ, ସତ୍ତୱିଧା କାମସୁଗତିଭୂମି, ସୋଳସ ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକା, ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପଭୂମିୟୋତି ଏକତିଂସଭୂମୀନମନ୍ତରେ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଅଧିକାରତ୍ତା ଅସଞ୍ଞଭୂମିଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅୱସେସା ତିଂସେୱ ଭୂମିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତାସୁ ତିଂସେୱ ପୁଗ୍ଗଲାତି ତାସୁ ଭୂମୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ପୁଗ୍ଗଲା ଭୂମିଗଣନୱସେନ ତିଂସେୱ ହୋନ୍ତି । ଭୂମିୱସେନ ତିଂସୱିଧାପି ପନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଗଣନାୟ ଏକୂନୱୀସତି ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭୂମୀସ୍ୱେତାସୂ’’ତିଆଦି ।
ପଟିସନ୍ଧିକଚିତ୍ତାନନ୍ତି ଦସ କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନି, ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନି, ଚତ୍ତାରି ଅରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନୀତି ଇମେସଂ ଏକୂନୱୀସତିପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନଂ ୱସେନ । ଅସଞ୍ଞୀନମଚିତ୍ତକାତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଅଚିତ୍ତକା ପଟିସନ୍ଧି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଦେୱା ଅହେତୁକା ଅନାହାରକା ଅଫସ୍ସକା ଅୱେଦନକା ଅସଞ୍ଞକା ଅଚେତନକା ଅଚିତ୍ତକା ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ।
ୟଦି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱୀସତି ପୁଗ୍ଗଲା, କଥଂ ଭୂମିୱସେନ ତିଂସାତି ୱୁତ୍ତା । ଏକତିଂସାତି ହି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଧା’’ତିଆଦି ।
ନ ୱିଜ୍ଜତି ହେତୁ ଇମେସନ୍ତି ଅହେତୂ, ଦୁୱେ, ତୀଣି ଚ ହେତୂ ଇମେସନ୍ତି ଦ୍ୱିତିହେତୂ, ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅହେତୁକା, ଦୁହେତୁକା, ତିହେତୁକା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅହେତୁକା ଆପାୟିକା ଚ, ଏକଚ୍ଚେ ଭୂମଦେୱା, ମନୁସ୍ସେସୁ ଜଚ୍ଚନ୍ଧଜଚ୍ଚବଧିରଜଚ୍ଚୁମ୍ମତ୍ତକନପୁଂସକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାଦୟୋ ଚ । ୱୁତ୍ତାୱସେସା କାମସୁଗତିୱାସିନୋୱ ଦୁହେତୁକା । ତିହେତୁକା ପନ କାମସୁଗତିୱାସିନୋୱ । ଅରିୟା ପନ ଅଟ୍ଠାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ, ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ଅରିୟଫଲସମଙ୍ଗୀନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା। ନନୁ ଚ ଅରିୟାପି ତିହେତୁକାୟେୱାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ପନ ପତ୍ୱା ତେସଂ ୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ ୱିସୁଂୟେୱ ଉଦ୍ଧଟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୮୯-୯୨.‘‘ଭୂମୀସୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଭଣତୋ ମେ ନିବୋଧଥା’’ତି ସୁତ୍ୱା ଚୋଦକୋ ‘‘ତିଂସଭୂମୀସୂ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବେସଂ ଭୂମୀନଂ ସାଧାରଣଚିତ୍ତାନି ପୁଚ୍ଛତି, ଇତରୋ ‘‘ଚୁଦ୍ଦସେୱା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ପରିତ୍ତକୁସଲାନି, ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚାତି ଚୁଦ୍ଦସେୱ, ନ ଊନାନି ନାଧିକାନି, ସବ୍ବାସୁ ତିଂସଭୂମୀସୁ ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବଭୂମୀନଂ ସାଧାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଦା…ପେ॰… ସିୟୁନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଦୋସମୂଲାନି, କୁସଲୱିପାକଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତାନି ଅଟ୍ଠାରସ କାମାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନୀତି ୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ସଦା କାମେୟେୱ ଭୱେ ସିୟୁଂ, ନ କଦାଚି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ବ୍ରହ୍ମୂନମ୍ପି ଅକୁସଲୱିପାକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି କାମଭୱେ ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦୟୋ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ତେସଂ ଅଭାୱତୋତି କାମଭୱେୟେୱ ନିୟମିତାନି । ରୂପାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରଭୱେୟେୱ ସିୟୁଂ, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକା ଅରୂପୀସୂତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚ ରୂପଭୱେ’’ତିଆଦି ।
କାମ…ପେ॰… ଭୱନ୍ତୀତି ରୂପାୱଚରକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତାନି ଚେୱ କୁସଲୱିପାକାନି ଚ ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାନି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱଜ୍ଜାନି ଚ ଦ୍ୱେ ଅହେତୁକକିରିୟଚିତ୍ତାନି ପଠମମଗ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତାନି କାମରୂପଭୱେୟେୱ ଭୱନ୍ତି, ନ ଅରୂପଭୱେ । ତତ୍ଥ ହି ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ରୂପାୱଚରକୁସଲକିରିୟା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରୱିରହତୋ, ହସିତୁପ୍ପାଦୋ ଏକନ୍ତୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟତ୍ତା, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ପରତୋଘୋସପଚ୍ଚୟାୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସାତି ଅଟ୍ଠ ପରିତ୍ତକୁସଲାନି, ଚତ୍ତାରି ଅରୂପକୁସଲାନି, ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନି ସତ୍ତ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି, ପଟିଘଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତାନି ଚ ଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଅହେତୁକକିରିୟାଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତାନି ନୱ କାମାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତାନି, ଚତ୍ତାରି ଅରୂପାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତାନୀତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ତୀସୁ ଭୱେସୁ ହୋନ୍ତି ।
୧୯୩-୨୦୪. ଏୱଂ ଭୱୱସେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କାଲୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ପନା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବାସନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟା, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲଚିତ୍ତାନି, ଅନାଗାମିଫଲଂ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲକିରିୟାତି ତେରସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଅପାୟରହିତାସୁ ଛବ୍ବୀସଭୂମୀସୁ ହୋନ୍ତି ଅପାୟେସୁ ୱିପାକାୱରଣସବ୍ଭାୱେ ଏତେସଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଅପରାନି ଛ ଚିତ୍ତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତାନି ପନ ରୂପଭୱସାଧାରଣାନଂ ପଞ୍ଚପରିତ୍ତୱିପାକାନଂ, କିରିୟମନୋଧାତୁୟା ଚ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନୀତି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିଚିକିଚ୍ଛାୱସେନ ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି । ତାନି ହି ପଞ୍ଚସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମୀସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅନାଗାମିଖୀଣାସୱାନମେୱ ଅଧିୱୁତ୍ଥତ୍ତା, ତେସଞ୍ଚ ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତତ୍ତା ।
ଅପରାନି ଦୁୱେତି ତତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତାନି । ତାନି ହି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେସୁ ଅତିକ୍କନ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା, ଅପାୟେସୁ ଚ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଚତୁୱୀସତୀଭୂମିସୁ ଦ୍ୱେ ଚାତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନକୁସଲକିରିୟାୱସେନ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି । ତେୱୀସଭୂମିସୁ ଦ୍ୱେୟେୱାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତାନି ।
ଏକାଦସୱିଧନ୍ତି ରୂପାୱଚରକୁସଲକିରିୟା ହସିତୁପ୍ପାଦୋତି ଏକାଦସ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ୟାୱ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଚତ୍ତାରି ଚ ଚିତ୍ତାନି ସୁଦ୍ଧାୱାସଅପାୟୱଜ୍ଜାସୁ ଏକୱୀସତିଭୂମୀସୁ ଭୱନ୍ତି । ଏକଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ସୁଦ୍ଧାୱାସଅପାୟଅରୂପଭୂମିୱଜ୍ଜେସୁ ସତ୍ତରସସୁ ଭୂମୀସୁ ଜାୟତି । ଦ୍ୱେ ଦୋସମୂଲାନି, କୁସଲୱିପାକଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣାନି, ସତ୍ତ ଅକୁସଲୱିପାକାତି ଦ୍ୱାଦସ ଚିତ୍ତାନି ମହଗ୍ଗତଭୂମିୱଜ୍ଜାସୁ ଏକାଦସସୁ କାମଭୂମୀସୁ ଜାୟନ୍ତି । ଅଟ୍ଠ ମହାୱିପାକଚିତ୍ତାନି କାମାୱଚରଦେୱମନୁସ୍ସୱସେନ ସତ୍ତଭୂମୀସୁ ଜାୟନ୍ତି । ଛସୁ ଭୂମିସୂତି ୱେହପ୍ଫଲସୁଦ୍ଧାୱାସସଙ୍ଖାତାସୁ ଛସୁ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ।
ଚତ୍ତାରି…ପେ॰… ଭୂମିସୂତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିପାକୋ ପରିତ୍ତସୁଭଅପ୍ପମାଣସୁଭସୁଭକିଣ୍ହୱସେନ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଜାୟତି, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୱିପାକୋ, ତତିୟଜ୍ଝାନୱିପାକୋ ଚ ପରିତ୍ତାଭାଅପ୍ପମାଣାଭାଆଭସ୍ସରୱସେନ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ, ପଠମଜ୍ଝାନୱିପାକୋ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତମହାବ୍ରହ୍ମାୱସେନ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି ଏକେକୱସେନ ତୀସୁ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଜାୟନ୍ତି ।
୨୦୬-୯. ଏୱଂ ଏତ୍ତକାନେୱ ଚିତ୍ତାନି ଏତ୍ତକାସୁ ଭୂମୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତନିୟମୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଏତ୍ତକାସୁ ଏୱ ଭୂମୀସୁ ଏତ୍ତକାନେୱ ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଭୂମିନିୟମୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁସଲାକୁସଲା କାମେ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କାମେ କୁସଲାକୁସଲା ୱୀସତି, ତେସଂ ପନ୍ନରସ ଅହେତୁକା ପାକା, ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଞ୍ଚାତି ସତ୍ତତିଂସେୱ ମାନସା ନରକାଦୀସୁ ଚତୂସୁପି ଅପାୟେସୁ ଜାୟରେ । ଅୱସେସାନି ପନ ସତ୍ତରସ କାମାୱଚରୱିପାକକିରିୟଚିତ୍ତାନି, ପଞ୍ଚତିଂସ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରାନୀତି ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସ ମାନସା କଦାଚିପି ତେସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅଭୂମିଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅସୀତି ହଦୟାତି ୱୁତ୍ତାୱସେସାନି ଅସୀତି ଚିତ୍ତାନି । ଘାନାଦିୱିଞ୍ଞାଣତ୍ତୟନ୍ତି କୁସଲୱିପାକଘାନାଦିୱିଞ୍ଞାଣତ୍ତୟଂ । ‘‘ଅପୁଞ୍ଞଜା ପାକା’’ତି ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ସବ୍ବେସମେୱ ଗହିତତ୍ତା ଘାନାଦିୱିଞ୍ଞାଣତ୍ତୟଂ ଅଗ୍ଗହିତୱିସେସମ୍ପି ପାରିସେସଞାୟେନ କୁସଲୱିପାକମେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୨୧୩.ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସସହଗତଂ । କ୍ରିୟା ଚ ଦ୍ୱେତି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱଜ୍ଜିତା ଦ୍ୱେ ଅହେତୁକକିରିୟା ।
୨୧୪.ଭୂମିୱସେନେୱାତି ପୁଗ୍ଗଲେ ଅନାମସିତ୍ୱା କେୱଲଂ ଭୂମିୱସେନ । ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଚ ଭୂମିୱସେନ ଚ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱିଭାୱୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୨୧୬-୮.ପଞ୍ଚଭୂମିସୂତି ଚତୁରାପାୟମନୁସ୍ସୱସେନ ପଞ୍ଚଭୂମୀସୁ । ଅହେତୁକାନଂ ପଟିସନ୍ଧିସଦିସତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ‘‘ସତ୍ତତିଂସେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞକମ୍ମେନ ପନ ଦ୍ୱିହେତୁକତଦାରମ୍ମଣସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱତୋ ଏକଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତି । ଆଚରିୟଜୋତିପାଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତିହେତୁକୱିପାକେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅହେତୁକସ୍ସ ୱୁତ୍ତେହୀତି ଅହେତୁକସତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତେହି ସତ୍ତତିଂସମାନସେହି ସହ । ନୱ କ୍ରିୟାତି ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟା, ହସିତୁପ୍ପାଦୋ ଚାତି ଇମାନି ଅସାଧାରଣକିରିୟଚିତ୍ତାନି ନୱ ।
୨୨୦-୧. ‘‘ଚତୁପଞ୍ଞାସ ମାନସା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିହେତୁକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପୁନ ‘‘ଚତୁପଞ୍ଞାସା’’ତିଆଦି ପନ ନିଗମନଂ ।
୨୨୩-୪.ପଞ୍ଞାସେୱସ୍ସ ଚିତ୍ତାନୀତି ତିହେତୁକସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତଚତୁପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତୱଜ୍ଜାନି ଏକୂନପଞ୍ଞାସ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଞାସେୱ ଚିତ୍ତାନି ଅସ୍ସ କାମାୱଚରସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନଦେହିନୋ ଜାୟନ୍ତେ । ନୱତିଂସେୱାତି ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସଚିତ୍ତାନି । ପଠମଂ ଫଲନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ।
୨୨୫-୮.ଦୁତିୟଞ୍ଚ ଫଲଂ ହିତ୍ୱାତି ସକଦାଗାମିଫଲଂ ହିତ୍ୱା । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଞ୍ଚ ହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ସହ ୟାନି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି, ତାନି ଅନାଗାମିସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଜାୟନ୍ତି । ଚତ୍ତାଲୀସଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରୀତି ତେୱୀସତି କାମାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନି, ୱୀସତି କିରିୟଚିତ୍ତାନି, ଅରହତ୍ତଫଲଞ୍ଚାତି ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି । ସକଂ ସକନ୍ତି ‘‘ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ସକଦାଗାମିନୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନ ତେସଂ ଏକେକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାହି ତେ’’ତି । ପଞ୍ଚତିଂସେୱାତି ସତ୍ତରସ କାମରୂପାରୂପକୁସଲଚିତ୍ତାନି, ପଟିଘଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜାନି ଦସ ଅକୁସଲାନି, ରୂପଭୱେ ଲବ୍ଭମାନକାନି ପଞ୍ଚ ଅହେତୁକୱିପାକାନି, ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ, ପଠମଜ୍ଝାନୱିପାକୋ ଚାତି ପଞ୍ଚତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ତୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଜାୟନ୍ତି ।
୨୩୨-୫.ହିତ୍ୱା ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପଠମଫଲସ୍ସ ଗହଣଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଅପୁଞ୍ଞପଞ୍ଚକଂ ହିତ୍ୱା ପଠମଂ ଫଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପୁଞ୍ଞପଞ୍ଚକନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତୱସେନ ପଞ୍ଚ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ । ତତ୍ଥେୱାତି ସକଦାଗାମିସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ । ପୁଞ୍ଞଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୨୩୭. ଏୱଂ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସମେୱ ୱସେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତତିୟଜ୍ଝାନୱିପାକାନଂ ଏକସତ୍ତସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱେପି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତଲେ ନିବ୍ବତ୍ତେ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦିଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକତୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତତିୟଜ୍ଝାନପାକତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୪୨. ପରିତ୍ତସୁଭାଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠା ତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ୱୁତ୍ତଗଣନାୟ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ପରିତ୍ତକସୁଭାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୨୪୭.ଚତୁୱୀସତିଚିତ୍ତାନୀତି ଅଟ୍ଠପରିତ୍ତକୁସଲାନି, ଚତ୍ତାରି ଅରୂପକୁସଲାନି, ପଟିଘଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତାନି ଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି, ପଠମାରୁପ୍ପୱିପାକୋ, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚାତି ଚତୁୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଜାୟନ୍ତି ।
୨୫୦-୩.ଦସ ପଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟା, ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପକିରିୟା, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ, ପଠମାରୁପ୍ପୱିପାକୋ, ଅରହତ୍ତଫଲଞ୍ଚାତି ପନ୍ନରସ ଚିତ୍ତାନି ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଅରହତୋ ହୋନ୍ତି ।
ତେୱୀସାତି ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୁୱୀସତିଚିତ୍ତେସୁ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନକୁସଲୱିପାକୱଜ୍ଜା ବାୱୀସତି ଚ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପୱିପାକୋ ଚାତି ତେୱୀସତି ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥେୱ ତିଣ୍ଣଂ ଫଲଟ୍ଠସେଖାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅକୁସଲପଞ୍ଚକୱଜ୍ଜାନି ଅଟ୍ଠାରସ, ତଂତଂଫଲଞ୍ଚାତି ଏକୂନୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ।
କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାଦସାତି ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟା, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱଜ୍ଜିତା ତିସ୍ସୋ ଅରୂପକିରିୟା, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସ କିରିୟଚିତ୍ତାନି । ପାକେକୋତି ଏକୋ ଅରୂପୱିପାକୋ ।
ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନକୁସଲୱିପାକୱଜ୍ଜାନି ଏକୱୀସତି, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୱିପାକୋ ଚାତି ବାୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
୨୫୪-୬୦. ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅପୁଞ୍ଞପଞ୍ଚକୱଜ୍ଜାନି ସତ୍ତରସ, ପଠମଫଲଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠାରସ ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତାନୀତି ତାନେୱ ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତାନି । ‘‘ଠପେତ୍ୱା ପଠମଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ହି ୱଚନତୋ ଦୁତିୟଫଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧୋ । ନ ହି ସକଦାଗାମିନୋ ସକଦାଗାମିଫଲଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି। ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ଫଲ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାପି ଅନାଗାମିଫଲଂ ପକରଣସିଦ୍ଧମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟା, ଦ୍ୱେ ତତିୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପକିରିୟା, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୱିପାକୋ, ଅରହତ୍ତଫଲନ୍ତି ତେରସ ଚିତ୍ତାନି ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଜାୟନ୍ତି । ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱାୱୀସତିଚିତ୍ତେସୁ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକୁସଲୱିପାକୱଜ୍ଜାତି ୱୀସତି, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୱିପାକୋତି ଏକୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଜାୟନ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅପୁଞ୍ଞପଞ୍ଚକୱଜ୍ଜାନି ସୋଳସ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲଞ୍ଚାତି ସତ୍ତରସ ତତ୍ଥେୱ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ହୋନ୍ତି । ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟା, ଦ୍ୱେ ଚ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୱିପାକକିରିୟା, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ, ଅରହତ୍ତଫଲଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱାଦସ ଚିତ୍ତାନି ତତ୍ଥେୱ ଅରହତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
୨୬୧-୩. ଅରୂପକୁସଲା ଚେୱ କିରିୟାପି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ପନ ୱିପାକାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧମରୂପୀନନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଦୀସୁ ଅରୂପୀନଂ । ହେଟ୍ଠିମାତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନିକାନଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନକୁସଲୱିପାକା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନିକାନଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନକୁସଲୱିପାକାତି ଏୱମାଦିନା ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ଅରୂପା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱତୋ କିରା’’ତି । କିରାତି ଅନୁସ୍ସୁତିୟଂ । ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱତୋତି ଆରମ୍ମଣେ, ଝାନେ ଚ ଦିଟ୍ଠଦୋସତ୍ତା । କୁସଲାନୁତ୍ତରାତି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲା ।
୨୬୬.ସବ୍ବୋ ରୂପୋ ମହଗ୍ଗତୋତି ସବ୍ବୋ ରୂପାୱଚରମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ମନୋଧାତୂତି କିରିୟାମନୋଧାତୁୱିପାକମନୋଧାତୂନଂ କାମୱିପାକ-ଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ।
୨୬୯-୭୩.ଏୱଂ…ପେ॰… ହେଟ୍ଠିମନ୍ତି ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପତ୍ତୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାକେନ ସହ ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସ ଚିତ୍ତାନି ତତ୍ଥୱୁତ୍ତେସୁ ତତିୟାରୁପ୍ପତ୍ତୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାକେନ ସହ ସତ୍ତତିଂସାତି ଏୱଂ ସେସଦ୍ୱୟେପି ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଂ ହିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଗଣନା ଞେୟ୍ୟା । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋତି ପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ପଠମାରୁପ୍ପୱିପାକୋ, ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପୱିପାକୋତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକା ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅନାସୱା ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାତି ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଅରୂପଭୂମୀସୁ ଏକେକାୟ ଭୂମିୟା ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ୱିପାକା ଜାୟନ୍ତି । ୟା କିରିୟା ତେରସେୱ ସିୟୁଂ, ତା ସବ୍ବପଠମାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଜାୟନ୍ତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପକିରିୟଚିତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସେୱ କ୍ରିୟା ହୋନ୍ତି । ତତିୟାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟଚିତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକାଦସ। ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଭୂମିୟଂ ତତିୟାରୁପ୍ପକିରିୟଚିତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦସେୱ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ।
୨୭୪-୫. ଇଦାନି କେୱଲଂ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ତେସମେୱ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଆୱେଣିକଚିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରହତୋ ପନା’’ତିଆଦିନା ଅରହତୋୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅନାଗାମିଆଦୀନଂ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକଂ ସକସକଫଲଚିତ୍ତଂ ପାକଟମେୱାତି ସଂଖିତ୍ତଂ । ଅରହତୋତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ । ଅରହତୋ ଭାୱୋ ଅରହତ୍ତଂ, ଅରହତ୍ତଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ହି ‘‘ଅରୀନଂ ହତତ୍ତା ଅରହା’’ତିଆଦିନା ଅରହନ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଭାୱେନ ‘‘ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନି ତେସଂ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସାଧାରଣଚିତ୍ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ଫଲଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୯୦.ସୁସାରନ୍ତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବସ୍ସ ଫେଗ୍ଗୁସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ସାରଂ, ସବ୍ବସୋ ସାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରନ୍ତି ସୁସାରତ୍ତା ଏୱ ପରଂ । ସତ୍ତାନଂ ଇଧଲୋକପରଲୋକହିତପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଧମନତୋ ମୋହନ୍ଧକାରପ୍ପଦୀପଂ । ଚିନ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୱସେନ ଚିନ୍ତେତି । ୱାଚେତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ସଜ୍ଝାୟତି । ରାଗଦୋସାନଂ ମୋହେନ ସହ ଅୱିନାଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଅନୁପଗମନଂ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧମେୱାତି ‘‘ମୋହନ୍ଧକାରପ୍ପଦୀପ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ନରଂ…ପେ॰… ନୋପୟନ୍ତୀ’’ତି ରାଗଦୋସାନୁପଗମନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମୋହନ୍ଧକାରପ୍ପଦୀପ’’ନ୍ତି ୱା ୱଚନେନେୱ ମୋହସ୍ସ ଅନୁପଗମୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ରାଗଦୋସାନମେୱ ଅନୁପଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଲଭୂତାନଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ଅନୁପଗମନୱଚନେନ ସେସକିଲେସାନମ୍ପି ଅନୁପଗମନଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାର-ଅଭିନୱଟୀକା
(ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)
୬. ଛଟ୍ଠୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨୯୧-୩.ଏତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନଂ । ନନୁ ଚ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଚେତସିକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତାଦୀନିୟେୱ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ତାନେୱ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବାନି, ଆରମ୍ମଣଂ ପନ ଅପ୍ପକତଂ, ତଂ କସ୍ମା ଇଧ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତେନ ୱିନା ନତ୍ଥି ହି ସମ୍ଭୱୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ଚିତ୍ତସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି, ନ ହି ଅନାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ତୟିଦଂ ଚିତ୍ତଂ କଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆସଙ୍କାନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଇତୋ ପରଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ। କତିୱିଧଂ ପନ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ, କିଂ ସରୂପଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ରୂପଂ ସଦ୍ଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱଚନତ୍ଥଂ ପନ ନେସଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ଛଳାରମ୍ମଣକୋୱିଦାତି ଛନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ବ୍ୟାକରଣକୁସଲା ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ।
ଭୂତେତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତେ । ଉପାଦାୟାତି ନିସ୍ସାୟ । ଚତୁସମୁଟ୍ଠିତୋତି କମ୍ମାଦୀହି ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସମୁଟ୍ଠିତୋ । ନିଦସ୍ସିତବ୍ବଂ ନିଦସ୍ସନଂ । କିଂ ତଂ ? ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱୋ, ସହ ନିଦସ୍ସନେନାତି ସନିଦସ୍ସନୋ । ପଟିହଞ୍ଞତି, ପଟିହନନନ୍ତି ୱା ପଟିଘୋ, ୟେନ ବ୍ୟାପାରାଦିୱିକାରପଚ୍ଚୟନ୍ତରସହିତେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟେସୁ ୱିକାରୁପ୍ପତ୍ତି, ସୋ ସୟଂ ନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ, ଅସମ୍ପତ୍ତାନଞ୍ଚ ପଟିମୁଖଭାୱୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପତନଂ ପଟିଘୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସ ନିସ୍ସୟୱସେନ ସମ୍ପତ୍ତି ଗନ୍ଧରସଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାନଂ । ଇତରେସଂ ଉଭୟଥାପି ଅସମ୍ପତ୍ତି, ତସ୍ମା ଇଧ ଅସମ୍ପତ୍ତାନଂ ପଟିମୁଖଭାୱୋ ‘‘ପଟିଘୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସହ ପଟିଘେନାତି ସପ୍ପଟିଘୋ, ସନିଦସ୍ସନୋ ଚ ସୋ ସପ୍ପଟିଘୋ ଚାତି ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘୋ। ଏତ୍ଥାହ – ୟସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ସନିଦସ୍ସନୋ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଗୋଚରଭାୱୋୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ । ତସ୍ସ ଚ ରୂପାୟତନତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା କଥଂ ସହ ନିଦସ୍ସନେନ ସନିଦସ୍ସନୋତି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅନଞ୍ଞତ୍ତେପି ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ଧମ୍ମେହି ରୂପାୟତନଂ ୱିସେସେତୁଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହ ନିଦସ୍ସନେନ ସନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମସଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ହି ଏକୀଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ନାନତ୍ତକରୋ ୱିସେସୋ, ସୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଉପଚାରିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ଅତ୍ଥୱିସେସାୱବୋଧୋ ହୋତି । ରୂପାରମ୍ମଣସଞ୍ଞିତୋତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ୱଣ୍ଣୋ ରୂପାରମ୍ମଣନ୍ତି ସଞ୍ଞିତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତେ ଉପାଦାୟ ତେ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନୋ ଚ ନୀଲାଦିୱସେନ ଦିସ୍ସମାନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ଚ ୱଣ୍ଣୋ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନାମାତି ।
୨୯୪-୭. ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଉତୁ ଚ ଚିତ୍ତୋତୁ, ତେହି ସମ୍ଭୱତି, ତେ ୱା ସମ୍ଭୱା ପଚ୍ଚୟା ଇମସ୍ସାତି ଚିତ୍ତୋତୁସମ୍ଭୱୋ। ସହ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକୱିଞ୍ଞାଣେନ ପୱତ୍ତୋ ସଦ୍ଦୋ ସୱିଞ୍ଞାଣକସଦ୍ଦୋ, ସୱିଞ୍ଞାଣକସଦ୍ଦୋ ପନ ନ କେୱଲଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତୋୱ କୁଚ୍ଛିସଦ୍ଦାଦିୱସେନ ତସ୍ସ ଉତୁସମୁଟ୍ଠିତସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱତୋ ।
ଧରୀୟତୀତି କଲାପପରମ୍ପରାୟ ସନ୍ଧାରୀୟତି । ସୂଚନତୋତି ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସୁପାକଟକରଣତୋ । ଗନ୍ଧୋ ହି ‘‘ଇଦଂ ସୁଗନ୍ଧଂ, ଇଦଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି ପକାସେତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପୁପ୍ଫଫଲାଦୀନି ‘‘ଇଦମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ।
ରସମାନାତି ଅସ୍ସାଦୱସେନ ତୁସ୍ସମାନା । ରସନ୍ତୀତି ଅସନ୍ତି, ଅନୁଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ର-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ରସମାନା ନଂ ଅସନ୍ତୀତି ରସୋ’’ତି ନିରୁତ୍ତିନୟୋ ସୁନ୍ଦରୋ ହୋତି । ଇତରଥା ‘‘ରସନ୍ତି ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘‘ରସମାନା’’ତି ଇଦଂ ନିରତ୍ଥକମେୱ ସିୟା । ଅଥ ୱା ‘‘ରସମାନା’’ତି ଇତୋ ର-କାରଂ, ‘‘ରସନ୍ତୀ’’ତି ଇତୋ ସ-କାରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ରସୋ’’ତି ନିରୁତ୍ତିନୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୨୯୮.ଫୁସୀୟତୀତି ଘଟ୍ଟୀୟତି । କିଂ ତଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ପଥୱୀତେଜୱାୟୱୋ’’ତି । ଇମିନା ଧାତୁତ୍ତୟମେୱ କାୟୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱସଙ୍ଖାତଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ନାମ, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଆପୋଧାତୁ ନ ଗହିତା, ନନୁ ସୀତତା ଫୁସିତ୍ୱା ଗୟ୍ହତି, ସା ଚ ଆପୋଧାତୁ ଏୱାତି ? ସଚ୍ଚଂ ଗୟ୍ହତି, ନ ପନ ଆପୋଧାତୁ, କିଞ୍ଚରହି ତେଜୋଧାତୁ ଏୱ । ମନ୍ଦେ ହି ଉଣ୍ହଭାୱେ ସୀତୱୁଦ୍ଧି, ନ ସୀତତା ନାମ କୋଚି ଗୁଣୋ ଅତ୍ଥି । କେୱଲଂ ପନ ଉଣ୍ହଭାୱସ୍ସ ମନ୍ଦତାୟ ସୀତତାଭିମାନୋ । କଥଂ ପନେତଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ସୀତୱୁଦ୍ଧିୟା ଅନୱଟ୍ଠିତଭାୱତୋ ପାରାପାରେ ୱିୟ । ତଥା ହି ଘମ୍ମକାଲେ ଆତପେ ଠତ୍ୱା ଛାୟଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ସୀତୱୁଦ୍ଧି ହୋତି, ତତ୍ଥେୱ ପଥୱୀଗବ୍ଭତୋ ଉଟ୍ଠିତାନଂ ଉଣ୍ହୱୁଦ୍ଧି ଚ । କିଞ୍ଚରହି ହିମପାତସମୟାଦୀସୁ ସୀତସ୍ସ ପରିପାଚକତ୍ତଦସ୍ସନତୋ ଚ ତେଜୋଧାତୁ ଏୱ ସୀତତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଦି ଚ ସୀତତା ଆପୋଧାତୁ ସିୟା, ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ଉଣ୍ହଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗପ୍ପୱତ୍ତିତୋ, ନ ଚ ପନେୱଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ଞାୟତି ‘‘ନ ଆପୋଧାତୁ ସୀତତା’’ତି। ଇଦଂ ଚତୁମହାଭୂତାନଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଉତ୍ତରଂ, ଅନିଚ୍ଛନ୍ତାନମ୍ପି ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ କିଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ସଭାଗୱୁତ୍ତିତାୟ ସାଧିତାୟ ଇଦମେୱ ଉତ୍ତରଂ । କେଚି ପନ ‘‘ୱାୟୋଧାତୁ ସୀତତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ଇଦମେୱ ଉତ୍ତରଂ । ୟଦି ୱାୟୋଧାତୁ ସୀତତା ସିୟା, ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ଉଣ୍ହଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପନେୱଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ନ ୱାୟୋଧାତୁ ସୀତତା’’ତି । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଦ୍ରୱତା ଆପୋଧାତୁ, ସା ଚ ଫୁସିତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀ’’ତି, ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ଦ୍ରୱଭାୱୋପି ନାମ ଫୁସୀୟତୀତି ଇଦଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ଅଧିମାନମତ୍ତଂ ସଣ୍ଠାନେ ୱିୟା’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –
‘‘ଦ୍ରୱଭାସହୱୁତ୍ତୀନି, ତୀଣି ଭୂତାନି ସମ୍ଫୁସଂ ।
ଦ୍ରୱତଂ ସମ୍ଫୁସାମୀତି, ଲୋକୋୟମଭିମଞ୍ଞତି ॥
‘‘ଭୂତେ ଫୁସିତ୍ୱା ସଣ୍ଠାନଂ, ମନସା ଗୟ୍ହତେ ୟଥା ।
ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଫୁସାମୀତି, ଞାତବ୍ବା ଦ୍ରୱତା ତଥା’’ତି ॥
୨୯୯.ସବ୍ବଂ ନାମନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକନିବ୍ବାନସମ୍ମତଂ ନାମଂ । ଚିତ୍ତଚେତସିକଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ ପତି ନମନତୋ ନାମଂ । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ଚିତ୍ତଚେତସିକସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ପତି ନାମନତୋ ନାମଂ । ରୂପନ୍ତି ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଂ । କିଂ ଅୱିସେସେନାତି ଚେ, ନୋତି ଆହ ‘‘ହିତ୍ୱା ରୂପାଦିପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି । ଲକ୍ଖଣାନୀତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣାନି । ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ନାମୁପାଦାୟୱସେନ ଦୁୱିଧା ପଞ୍ଞତ୍ତି ।
୩୦୦. ଇମାନି ପନ ଛବ୍ବିଧାନି ଆରମ୍ମଣାନି ସବ୍ବାନି ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଉଦାହୁ କତ୍ଥଚି କାନିଚୀତି ଆହ ‘‘ଛଳାରମ୍ମଣାନୀ’’ତିଆଦି । ତୀଣି ରୂପେତି ରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ରୂପସଦ୍ଦଧମ୍ମୱସେନ ତୀଣି ଆରମ୍ମଣାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଘାନାଦିତ୍ତୟସ୍ସ ପନ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣାଦୀନି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣତୋ ୱିସୁଂ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅରୂପଭୱେ ପନ ସବ୍ବସୋ ରୂପାନଂ ଅଭାୱତୋ ଏକଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣମେୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରୂପେ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣମେକକ’’ନ୍ତି। ନନୁ ଚ ଅରୂପଭୱତୋ ଚୱିତ୍ୱା କାମଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତାନଂ ଅରୂପଭୱେୟେୱ ଗତିନିମିତ୍ତୱସେନ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ପନ କାମଭୱେୟେୱ ଆରମ୍ମଣଂ । ଉପପଜ୍ଜିତବ୍ବଭୱସ୍ମିଞ୍ହି ୱଣ୍ଣୋ ଗତିନିମିତ୍ତୱସେନ ଉପଟ୍ଠାତି ।
୩୦୧-୨. ଏୱଂ ଛ ଆରମ୍ମଣାନି ସରୂପତୋ, ପୱତ୍ତିପ୍ପଭେଦତୋ ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସୁ ଅଭୟଗିରିୱାସୀନଂ କିଞ୍ଚି ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ‘‘ଖଣୱତ୍ଥୁପରିତ୍ତତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଖଣୱତ୍ଥୁପରିତ୍ତତ୍ତାତି ଖଣସ୍ସ ଚେୱ ୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ପରିତ୍ତତ୍ତା । ୟେ ରୂପାଦୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେସନ୍ତି ୟେସଂ ଆଚରିୟାନଂ ଲଦ୍ଧି । ୟେସନ୍ତି ୱା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୀଭାୱତୋ, ୱୁତ୍ତଂ ୱୱତ୍ଥାପକତ୍ତା ଚ । ତେ ହି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱୱତ୍ଥାପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନା ସହ ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୀଭାୱାପେକ୍ଖାୟ ‘‘ୟେସ’’ନ୍ତି ସାମିୱଚନନ୍ତି । ଇମିନା ପନ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେ ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣା ସନ୍ତତ୍ତଅୟୋଗୁଳେ ପତିତଜଲବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ପରିତ୍ତକ୍ଖଣିକା, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣା ପରମାଣୁ ୱିୟ ପରିତ୍ତୱତ୍ଥୁକା, ତତୋ ଚ ସକସକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଆପାଥଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କେୱଲଂ ପନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ଗୋଚରା, ତେ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ନାମାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ତେ ୟେସଂ ୱା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ନାମାତି । ଏତେନେୱ ଚ ଅତୀତାନାଗତଭାୱେନ ଅତିଦୂରଅଚ୍ଚାସନ୍ନଭାୱେନ, କୁଟ୍ଟାଦିଅନ୍ତରିତାଭାୱେନ ଚ ଆପାଥଂ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତାନମ୍ପି ରୂପାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ ହୋତୀତି । ଏୱଂଲଦ୍ଧିକା ପନ ତେ –
‘‘ଇମେସଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନାନାୱିସୟାନଂ ନାନାଗୋଚରାନଂ ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗୋଚରୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତାନଂ ମନୋ ପଟିସ୍ସରଣଂ, ମନୋ ଚ ନେସଂ ଗୋଚରୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୫) –
ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତେ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବାୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବାୱାତି ନ ଅନୁୱତ୍ତିତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ…ପେ॰… ଭୋନ୍ତାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଗୋଚରଂ ନ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ତଥା ‘‘ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନେୱ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତାନଂ ନାନୁଭୱନ୍ତାନଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ।
୩୦୩. ତଞ୍ଚ ଗୋଚରଂ ମନୋ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ରୂପାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ମନୋ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ଚକ୍ଖାଦୀନମାପାଥଗତାନି ୱିନା ଅୱସେସା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ହୋନ୍ତି, ତଦା ତଂୱିସୟଂ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତଂ ନାମ ନ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋୟେୱ ପନ ୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ମନୋୱ ତେସଂ ଗୋଚରୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତି ଦୁପ୍ପରିହାରିୟଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ତଂ ସୁତ୍ତୱଚନଂ ସକ୍କା ଅତିକ୍କମେତୁଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅନାପାଥଗତାପି ମନୋଗୋଚରା ରୂପାଦୟୋ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନେୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣାତି । ୟଦି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ନାନୁଭୋତି, ପରୱିସୟମେୱ ଅନୁଭୋତି, କଥଂ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋତି ? ତଂତଂକିଚ୍ଚାନଂ ନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅନିସ୍ସିତତ୍ତା । କଥଞ୍ଚରହି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି ନାମ ? ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣେପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଦିଟ୍ଠାଦିଆକାରସ୍ସେୱ ଗହଣତୋ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି ନାମ । ୟଦି ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଦିଟ୍ଠାଦିଆକାରଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ରୂପାଦୀନଂ ନୀଲତ୍ତାଦିୱସେନ ଜାନନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣମେୱ କରୋତି, ନ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନୀତି ତଥା ଜାନନମେୱ ନ ହୋତି । ତସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥିତାୟେୱେତଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ – ଅନାପାଥଗତରୂପାଦାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ନ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି ନାମ । ଅଥ ଖୋ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସୟମେୱ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତି । ଅଥ ସିୟା, ନ ମୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟାନୁଭୱନଂ ପଟିକ୍ଖିପାମ, ତସ୍ସ ପନ ଅନୁଭୱନଂ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚୱିରହେନ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣୱସେନେୱାତି ଚେ ? ତମ୍ପି ନ, ସୁତ୍ତେ ତଥା ଆଗତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟଦି ହି ଚିତ୍ତଂ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚୱିରହେନ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣୱସେନେୱ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱମାନା ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁପି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣାୟେୱ ସିୟା, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଧମ୍ମାୟତନଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ପଟ୍ଠାନେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଥା ପନ ଅୱତ୍ୱା –
‘‘ରୂପାୟତନଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨),
‘‘ରୂପାୟତନଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମାୟତନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨) –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତୀ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତଂପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସୟୱସେନ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ନ ଧମ୍ମାୟତନୱସେନାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
୩୦୪-୫. ଏୱଂ ଏକେନାକାରେନ ପଟିକ୍ଖେପୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଅପରେନପି କାରଣେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖାଦୀ’’ତିଆଦି । ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଗ୍ଗହଣଂ । ଇତିପି ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ନ କେୱଲଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନେୱ କାରଣେନ, ଅଥ ଖୋ ଇମିନାପି କାରଣେନ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦିପି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅନାପାଥଗତରୂପାଦୀନି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତଦା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖାଦୀନି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନି ନ ସିୟୁଂ ତେସଂ ପସାଦୱିସୟାନଂ ରୂପସଦ୍ଦାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସୁତ୍ତେସୁ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଦିବ୍ବସୋତାନଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣତା, ୱୁତ୍ତା ଚ ସା, ତସ୍ମା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅୱିସୟା ରୂପାଦୟୋ ରୂପାଦାରମ୍ମଣାନେୱ, ନ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣାତି । ତେନେୱ ଚ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେପି –
‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ୱା ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ୱା ରସାରମ୍ମଣଂ ୱା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ୱା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱା, ୟଂ ୟଂ ୱା ପନାରବ୍ଭ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) –
ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚ ଅନାପାଥଗତାନଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଏୱଂ ସତୀତି ୟଦି କଦାଚି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା କଦାଚି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, କଦାଚି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା କଦାଚି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଦା ତେସଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ ନିୟମୋପି କଥଂ ଭୱେ ‘‘ଇଦଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ, ଇଦଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ନିୟମୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଆରମ୍ମଣସଙ୍କରୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୦୬. ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ଅନନ୍ତରଭେଦଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିତ୍ତିକୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଛବ୍ବିଧଂ ପରିତ୍ତତ୍ତିକାଦିକଂ ତଂ ଏତଂ ସବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିତ୍ତତ୍ତିକାଦୀନନ୍ତି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକାଦୀନଂ । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ ହି ଇଧ ‘‘ପରିତ୍ତତ୍ତିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ମଜ୍ଝପଦଲୋପୱସେନ । ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ତିକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଗତୋ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ । ଆଦିପଦୱସେନ ‘‘ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ମଗ୍ଗହେତୁକା ଧମ୍ମା, ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଗତୋ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ । ‘‘ଅତୀତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଗତୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଗତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୦୭-୯.କ୍ରିୟାହେତୁଦ୍ୱୟନ୍ତି ଅହେତୁକକିରିୟଦ୍ୱୟଂ ହସିତୁପ୍ପାଦମନୋଧାତୁ ଇତରସ୍ସ ମହଗ୍ଗତାଦିଆରମ୍ମଣତାୱସେନାପି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ‘‘ଇଟ୍ଠାଦିଭେଦା’’ତିଆଦି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଭାୱୱିଭାୱନଂ । ଇଟ୍ଠାଦିଭେଦାତି ଇଟ୍ଠଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଅନିଟ୍ଠଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଭେଦା । ପଟିପାଟିୟାତି ‘‘ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ସଦ୍ଦୋ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଅନୁକ୍କମତୋ । ରୂପାଦି…ପେ॰… ତ୍ତୟସ୍ସ ତୂତି କିରିୟାମନୋଧାତୁୟା ଚେୱ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକୱିଭାଗୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମନୋଧାତୂନଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ରୂପାଦିପଞ୍ଚକଗୋଚରଂ। ତା ହି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମା ହୁତ୍ୱା ନିୟତା ରୂପାଦୀନେୱ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।
୩୧୧.କାମଧାତୁୟନ୍ତି କାମଭୱେ । ତତ୍ଥ ହି ନେସଂ ସବ୍ବେସଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ଚତ୍ତାରୀତି ତେସ୍ୱେୱ କିରିୟାମନୋଧାତୁ, କୁସଲୱିପାକଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣାନି, ତଥା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନନ୍ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି । ସେସାନି ପନ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଭାୱେନ ତତ୍ଥ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନେୱ କିଞ୍ଚୀତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱତୋ ଏତେସୁ କିଞ୍ଚି ନ ଜାୟତି ।
୩୧୨-୩.‘‘ମହାପାକାନ’’ନ୍ତିଆଦି ପଠମପରିଚ୍ଛେଦେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ପଟୁପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ।
୩୧୪. ଏୱଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣେ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚିତ୍ତଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚିତ୍ତଂ ପଠମାରୁପ୍ପାରମ୍ମଣତୋ, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଂ ତତିୟାରୁପ୍ପାରମ୍ମଣତୋ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଂ । ଛବ୍ବିଧନ୍ତି କୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧତାୟ ଛପ୍ପକାରଂ ।
୩୧୬-୨୦. ଞାଣଂ ପରିହୀନଂ ଏତେସଂ, ଞାଣତୋ ପରିହୀନାତି ୱା ଞାଣହୀନା । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା…ପେ॰… ହୋନ୍ତି ତେତି ଅଟ୍ଠ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନଖୀଣାସୱାନଂ କଦାଚି ନିରୁସ୍ସୁକ୍କଭାୱେନ ଆଦରାକରଣୱସେନ ଅକମ୍ମଞ୍ଞସରୀରତାଅଞ୍ଞୱିହିତତାହି ୱା ଅସକ୍କଚ୍ଚଦାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀସୁ ଅତିପଗୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ଚ କାମାୱଚରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିକାଲେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା । ଅତିପଗୁଣାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା । କସିଣନିମିତ୍ତାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ନୱତ୍ତବ୍ବା । ଅକୁସଲେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଚତୁପଞ୍ଞାସକାମାୱଚରଧମ୍ମାନଂ, ରୂପସ୍ସ ଚ ‘‘ଅତ୍ତା ସତ୍ତୋ’’ତି ପରାମସନଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନକାଲେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା । ତେନେୱାକାରେନ ସତ୍ତୱୀସତିମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତକାଲେ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା । ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନକାଲେ ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ । ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି ତେୟେୱ ଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ୱିନା ପରାମାସେନ ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ, ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଦୋମନସ୍ସୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଭାୱେନ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ୱିକ୍ଖିପନୱସେନ, ଅୱୂପସମୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କ୍ରିୟତୋପି ଚ ତଥାତି କିରିୟଚିତ୍ତତୋପି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । କ୍ରିୟାୱୋଟ୍ଠବ୍ବନନ୍ତି ସରୂପକଥନମେତଂ, ନ ପନ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ।
ତିୱିଧୋ ହୋତି ଗୋଚରୋତି ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣୱସେନ ତିୱିଧୋପି ଗୋଚରୋ ହୋତି । କଥଂ ? କୁସଲକିରିୟାୱସେନ ଅଟ୍ଠ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନଖୀଣାସୱାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚଦାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଧମ୍ମସ୍ସୱନୱିପସ୍ସନାଦୀସୁ କାମାୱଚରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତକାଲେ କାମାୱଚରାରମ୍ମଣିକଅଭିଞ୍ଞାୟ ପରିକମ୍ମାନୁଲୋମକାଲେ ଚ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା । ପଠମଜ୍ଝାନାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଝାନାଦୀନଂ ପରିକମ୍ମକାଲେ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ସମ୍ମସନକାଲେ ଚ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା ହୋନ୍ତି । ୟଥାଲାଭଂ ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନକାଲେ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ ଚ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାଭିଞ୍ଞାୟ ପରିକମ୍ମକାଲେ ଚ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା । ପଣ୍ଣତ୍ତିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ ପଣ୍ଣତ୍ତାରମ୍ମଣିକଝାନାଭିଞ୍ଞାନଂ ପରିକମ୍ମକାଲେ ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବା । ଅଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟସ୍ସ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣତଂ ସତ୍ତରସମପରିଚ୍ଛେଦେ ୱକ୍ଖତି । କିରିୟାୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ତଂତଂଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ପୁରେଚରଂ ହୁତ୍ୱା ତଂ ତଦେୱ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣମେୱ ।
ୱୁତ୍ତାୱସେସାନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଅୱସିଟ୍ଠାନି ପନ୍ନରସ ରୂପାୱଚରାନି ପଠମତତିୟାନି, ଛ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲୱିପାକକିରିୟଚିତ୍ତାନୀତି ଏକୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି । ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାନୀତି ପରିତ୍ତାଦିୱସେନ ନୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କସିଣାଦିନିମିତ୍ତସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଆକାସୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାନି ।
ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକଂ ସମତ୍ତଂ ।
୩୨୧-୨. ଏୱଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୱସେନ ୱିସୟୀୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣନିଦ୍ଦେସେନେୱ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକସଙ୍ଗହିତୋପି ୱିସୟୀୱିଭାଗୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ପହାୟ ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚିତ୍ତଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚିତ୍ତଂ ଅତୀତସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ, ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଂ ତତିୟାରୁପ୍ପସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଏକନ୍ତଅତୀତାରମ୍ମଣଂ। ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୱ ଗୋଚରାତି ରୂପାଦିମ୍ହି ଧରମାନେୟେୱ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଅନାଗତାରମ୍ମଣଂ ପନ ନିୟତଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସପି ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନତୋ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା ।
୩୨୪-୬.ସିୟା…ପେ॰… ନାଗତଗୋଚରାତି ଅଟ୍ଠ ତାୱ ମହାୱିପାକା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକାଲେ କମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣା । ଭୱଙ୍ଗଚୁତିକାଲେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗତିନିମିତ୍ତଂ ପନ କଦାଚି କମ୍ମନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକାଲେ, ତଦନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗକାଲେ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା, ତଥା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାନଂ ଜୱନାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା । କୁସଲାକୁସଲୱିପାକାହେତୁକଉପେକ୍ଖାସହଗତମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେୱଲଞ୍ହି ତା ୟଥାକ୍କମଂ ମନୁସ୍ସେସୁ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦୀନଂ, ଅପାୟେସୁ ଚ ସବ୍ବେସଂ ପଟିସନ୍ଧି ହୋନ୍ତି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚ ସନ୍ତୀରଣକାଲେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ସୋମନସ୍ସସହଗତା ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସନ୍ତୀରଣୱସେନ, ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିକାଲେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚ ତଦାରମ୍ମଣକାଲେ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତଂ ପନ ଖୀଣାସୱାନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠାକାରଂ କୁରୁମାନାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଅତୀତାଦିଭେଦେ ଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ହସିତୁପ୍ପାଦୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ । ‘‘କୁସଲାକୁସଲା’’ତିଆଦୀସୁ କୁସଲେସୁ ତାୱ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ, ଅତୀତାଦିଭେଦାନି ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନି ସମ୍ମସନକାଲେ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ, ଅତୀତାଦିଆରମ୍ମଣିକଅଭିଞ୍ଞାନଂ ପରିକମ୍ମକାଲେ ଚ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା । ପଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ, ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନକାଲେ, ପଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣିକଅଭିଞ୍ଞାନଂ ପରିକମ୍ମାଦିକାଲେ ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା । ପଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବାନାନି ହି ଇଧ ଅତୀତାଦିକାଲୱସେନ ନୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ତଦାରମ୍ମଣାନି ଅତୀତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ନୱତ୍ତବ୍ବାନି । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲେପୀ’’ତି, ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସନ୍ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ, ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚ ଆରମ୍ମଣକରଣକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ସନ୍ତେ ପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲେସୂ’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ସୋ ଅପାଠୋ । ତସ୍ସ ପନ ଅପାଠଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତା ଅତ୍ଥହାନିମ୍ପି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲସ୍ମିଂ ସତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଲିଖନ୍ତି । ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନିପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । କେୱଲଞ୍ହି ତେସଂ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ନତ୍ଥି । ଞାଣୱିରହେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାରମ୍ମଣେ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।
ଅକୁସଲେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅତୀତାଦିଭେଦାନଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନପରାମସନକାଲେ ଅତୀତାଦିଆରମ୍ମଣା । ତଥେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିକାଲେ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା । ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ପରାମାସଗ୍ଗହଣଂ ନତ୍ଥି । ଦ୍ୱେ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅତୀତାଦିଭେଦେ ଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ଦୁସ୍ସନକାଲେ ଅତୀତାଦିଆରମ୍ମଣା, ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ ଦୁସ୍ସନକାଲେ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା । ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତଭାୱେନ ଚ ଅୱୂପସମୱିକ୍ଖେପୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା । କିରିୟାସୁ ଅଟ୍ଠ ସହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗତିକା ଏୱ । ତତ୍ଥ ହି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା କୁସଲେସୁ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି, ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସମାନା । କେୱଲଂ ପନ ତେ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଇମେ ଖୀଣାସୱାନନ୍ତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାନଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ଜୱନାନଂ ପୁରେଚାରିକକାଲେ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା । ଅଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତୀତାଦିଆରମ୍ମଣତଂ ୱକ୍ଖତି । ନୱତ୍ତବ୍ବା…ପେ॰… ଆଦିନାତି କସିଣନିମିତ୍ତାଦିପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅତୀତାରମ୍ମଣାଦିନା ନୱତ୍ତବ୍ବା ।
୩୨୭.କ୍ରିୟା ପଞ୍ଚାତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ, ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି ଇମା ପଞ୍ଚ କିରିୟା । ରୂପତୋ ପଞ୍ଚମୀ କ୍ରିୟାତି ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତା କିରିୟାଭିଞ୍ଞା ଚ । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଅଗୋଚରନ୍ତି ଅତୀତାଦିଭେଦେସୁ, କାଲୱିମୁତ୍ତେସୁ ଚ ଅଗୋଚରଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି, ସବ୍ବମେୱ ନେସଂ ଗୋଚରଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକଂ ।
ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକସଙ୍ଗହିତୋପି ୱିସୟୀୱିଭାଗୋ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ସୋ ୱିସୁଂ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ । ସରୂପତୋ ପନେସ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଇମେ ତାୱ କୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ଛ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନସମ୍ବନ୍ଧଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା । ରୂପାୱଚରଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନାନି, ପଠମତତିୟାରୂପ୍ପାନି, ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲୱିପାକାନି ଚ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତତୋ ବହିଭାୱେନ ବହିଦ୍ଧାଭୂତାନି ପଥୱୀକସିଣାଦୀନି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିତୋ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାନି । ସବ୍ବେୱ କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାନି । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରକୁସଲତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧାଦୀନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ପରେସଂ ଖନ୍ଧାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେ, ପଣ୍ଣତ୍ତିନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେ ଚ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ତଦୁଭୟୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା । ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେୱଲଞ୍ହି ତେସଂ ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନତ୍ଥି । ଅକୁସଲାପି ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନପରାମାସାଦିକାଲେ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ପରସ୍ସ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଚେୱ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପକସିଣାଦୀସୁ ଚ ତଥେୱ ପୱତ୍ତିକାଲେ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ତଦୁଭୟୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା । ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି, ତିସ୍ସୋ ଚ ମନୋଧାତୁୟୋତି ଇମେ ତେରସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଅତ୍ତନୋ ରୂପାଦୀନି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ପରସ୍ସ ରୂପାଦୀସୁ ପୱତ୍ତା ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ତଦୁଭୟୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ସନ୍ତୀରଣଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚରୂପାଦିଧମ୍ମେ ମନୋଦ୍ୱାରେ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଅଞ୍ଞେପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେ କାମାୱଚରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ପରେସଂ ଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତମାନା ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ତଦୁଭୟୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା । ଉପେକ୍ଖାସହଗତସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
କେୱଲଂ ପନ ତଂ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀସୁ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନାପି ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଭେଦେସୁ କମ୍ମାଦୀସୁ ପୱତ୍ତତି । ଅଟ୍ଠ ମହାୱିପାକାନି ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଭେଦେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଆଲମ୍ବଣାନି । ହସିତୁପ୍ପାଦମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ରୂପାଦୀନି ଆରବ୍ଭ ପହଟ୍ଠାକାରକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ପରସ୍ସ ରୂପାଦୀସୁ ପୱତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ । ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଅତ୍ତନୋ କତକିରିୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ହସିତୁପ୍ପାଦନେ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ପରେସଂ କତକିରିୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ, ତଦୁଭୟୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ । ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ପନ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନୱସେନ, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ । ଅଟ୍ଠ ମହାକିରିୟା କୁସଲଗତିକାୟେୱ । କେୱଲଞ୍ହି ତା ଖୀଣାସୱାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କୁସଲାନି ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ନାନତ୍ତଂ । ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣତଂ ୱକ୍ଖତି ।
୩୨୯. ‘‘ଫଲଂ, ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ଚ ସାମଞ୍ଞେନ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ…ପେ॰… ପୁଞ୍ଞତୋ’’ତି ।
୩୩୨-୪. ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲାନି ପନ ତେ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତଥା କୁସଲାଭିଞ୍ଞା ଚ। ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ପନା’’ତିଆଦି । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚସମୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ‘‘ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ…ପେ॰… ପୁଞ୍ଞତୋ’’ତି ଇଦଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସାପି ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲଜାନନେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । କୁସଲାଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତମ୍ପି ପନ ତଂ ଗୋଚରଂ କାତୁମସମତ୍ଥମେୱ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ‘‘କ୍ରିୟାଭିଞ୍ଞା ମନୋଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୩୫-୮.କସ୍ମାତି କାରଣପୁଚ୍ଛା । ‘‘ଅରହତୋ’’ତିଆଦି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ହି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥେ । ୟସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱା ସେଖା ୱା ଅରହତୋ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ଫଲମାନସଞ୍ଚ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ଚ ନେସଂ ଅସମତ୍ଥତା ଅନଧିଗତତ୍ତା ଅନଧିଗତେ ଚ ୱିସୟେ ସବ୍ବେସମ୍ପି ମୋହୋ ଅତ୍ଥେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନ ଜାନାତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ମାନସନ୍ତି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକଂ ମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଖାତଲୋକୁତ୍ତରମାନସଂ । ଏୱଂ ‘‘ସକଦାଗାମିସ୍ସ ମାନସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ଲୋକିୟମାନସଂ ପନ ଅରହନ୍ତସ୍ସାପି ଜାନାତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ମାରୋ ପାପିମା ଭଗୱତୋ ଚେତସା ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟା’’ତି । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହେଟ୍ଠିମୋ ହେଟ୍ଠିମୋ’’ତିଆଦି । ୟଥେୱ ହେଟ୍ଠିମୋ ହେଟ୍ଠିମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପରୂପରି ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଉପରିମୋ ଉପରିମୋପି ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀତି ଚେ ? ନୋ ନ ଜାନାତି, ସୋ ପନ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତୱିସୟତ୍ତା ଜାନାତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପରୂପରୀ’’ତିଆଦି । ୟଥା ‘‘ଉପରୂପରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକଂ ହେଟ୍ଠିମ-ସଦ୍ଦଂ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ଚ ମାନସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୩୯-୪୧. ଏୱମ୍ପି ୱିସୟୀପଧାନୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିସୟପ୍ପଧାନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲମେୱ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି କୁସଲାରମ୍ମଣଂ । କାମେତି ପଦଂ ଉଭୟତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ‘‘କାମେ କୁସଲାରମ୍ମଣଂ କାମେ କୁସଲାକୁସଲସ୍ସା’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ଅକୁସଲସ୍ସ ଏକନ୍ତକାମାୱଚରତ୍ତା ନ ଏତସ୍ସ ୱିସେସିତବ୍ବତା ଅତ୍ଥି, କୁସଲଂ ପନ ୱିସେସିତବ୍ବମେୱାତି ତଂ ଅପେକ୍ଖାୟ ‘‘କାମେ’’ତି ଉପରିପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବମେୱ । ଅଥ ୱା ଅକୁସଲସହଚରିୟତୋ କୁସଲମ୍ପି କାମାୱଚରମେୱ ଗୟ୍ହତୀତି ‘‘କାମେ’’ତି ଇଦଂ ପୁରିମପଦସ୍ସେୱ ୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କାମାୱଚରପାକସ୍ସାତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାନଂ ଏକନ୍ତେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣତ୍ତା ତଦୱସେସସ୍ସ ଏକାଦସୱିଧସ୍ସ କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ । କାମକ୍ରିୟସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ମନୋଧାତୁୱଜ୍ଜିତସ୍ସ ଦସୱିଧକାମାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ । ଏତେସଂ…ପେ॰… ଆରମ୍ମଣଂ ସିୟାତି ଏତ୍ଥ କୁସଲସ୍ସ ତାୱ ଅତ୍ତନା କତସ୍ସ ଦାନାଦିକାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ପସନ୍ନଚିତ୍ତେନ ଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ, ତଥେୱ ପରେହି କତସ୍ସ ଅନୁମୋଦନକାଲେ, ତସ୍ସେୱ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ, ଚେତୋପରିୟଞାଣାଦୀନଂ ପରିତ୍ତକୁସଲାରମ୍ମଣିକଅଭିଞ୍ଞାନଂ ପରିକମ୍ମାଦିକାଲେ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଅକୁସଲେସୁ ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରକୁସଲଂ ଆରବ୍ଭ ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନପରାମସନକାଲେ, ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ କେୱଲଂ ଅସ୍ସାଦନାଦିକାଲେ ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନା, ପରେହି ଚ କତକୁସଲମାରବ୍ଭ ୱିପ୍ପଟିସାରଦୁସ୍ସନକାଲେ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାଚିତ୍ତସ୍ସ ଅସନ୍ନିଟ୍ଠାନକାଲେ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ଅୱୂପସମୱିକ୍ଖେପକାଲେ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଦ୍ୱୟେ କୁସଲସ୍ସ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଅତ୍ତନା, ପରେହି ୱା କତକୁସଲସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ, ପରଚିତ୍ତୱିଜାନନକାଲେ, ‘‘ଇମିନା ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ମନୁସ୍ସେସୁ, କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି ଜାନନକାଲେ, ‘‘ଅନାଗତେ ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କରୋମି, କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନକାଲେ ଚ କିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଖୀଣାସୱାନଂ ଅତ୍ତନା, ପରେହି ୱା କତକମ୍ମାନୁସ୍ସରଣକାଲାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । କାମାୱଚରୱିପାକେସୁ ନୱନ୍ନଂ ସୁଗତିପଟିସନ୍ଧୀନଂ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣିକପଟିସନ୍ଧିକାଲେ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣାନଂ କାମାୱଚରକୁସଲାରମ୍ମଣିକଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣକାଲେ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି । ଦସୱିଧକାମାୱଚରକିରିୟାସୁ ଚ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମହାକିରିୟଚିତ୍ତାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ କାମାୱଚରକୁସଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସମ୍ମସନକାଲେ, ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣିକକିରିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ ପରିକମ୍ମାଦିକାଲେ, ହସିତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦାନାଦିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ତୁସ୍ସନକାଲେ, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସ ପନ କାମାୱଚରକୁସଲାରମ୍ମଣିକଜୱନାନଂ ପୁରେଚାରିକକାଲେ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ କାମାୱଚରକୁସଲଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
୩୪୨.ତତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତରାସିତୋ । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପନ ରାସୀନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ହସିତୁପ୍ପାଦୋ ନ ସମ୍ଭୱତି ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ତାୱ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସମ୍ମସନକାଲେ, ରୂପାୱଚରକୁସଲାରମ୍ମଣିକଅଭିଞ୍ଞାନଂ ପରିକମ୍ମାଦିକାଲେ, ଅକୁସଲସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରାମସନାଦିକାଲେ, ଅଭିଞ୍ଞାସୁ କୁସଲାଭିଞ୍ଞାୟ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଅତ୍ତନା, ପରେହି ୱା ଅତୀତଭୱେ ଉପ୍ପାଦିତଝାନାନୁସ୍ସରଣକାଲେ, ପରେସଂ ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନକାଲେ, ‘‘ଇମିନା କମ୍ମେନ ଇମସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନକାଲେ ଚ ‘‘ଅନାଗତେ ଝାନଂ ଭାୱେସ୍ସତୀ’’ତି ୱା ଜାନନକାଲେ, କିରିୟାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ଖୀଣାସୱାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତିକାଲେ ଚ ନୱୱିଧସ୍ସ ପନ କିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ରୂପାୱଚରକୁସଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେତି ଏୱଂ ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
୩୪୩-୭. ଆରୁପ୍ପକୁସଲଞ୍ଚାପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେଭୂମକକୁସଲସ୍ସାତି ସବ୍ବସ୍ସ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ରୂପାୱଚରକୁସଲେସୁ କୁସଲାଭିଞ୍ଞାୟ, ଅରୂପାୱଚରକୁସଲେସୁ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥକୁସଲସ୍ସ ଚାତି ଇମସ୍ସ ତେଭୂମକକୁସଲସ୍ସ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ତେଭୂମକକ୍ରିୟସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୂନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନ’’ନ୍ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱିଭତ୍ତିୟା, ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ୱା ତିୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେସଂ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋତି କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ତାୱ ଅଭିଞ୍ଞାକୁସଲସ୍ସ ଚ ରୂପାୱଚରାରମ୍ମଣେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପସ୍ସ ପଠମତତିୟୱସେନାତି ଏୱଂ ତେଭୂମକକୁସଲସ୍ସ ତଥା ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଗତସ୍ସ, ପରସନ୍ତାନଗତସ୍ସ ୱା ଆରୁପ୍ପକୁସଲସ୍ସ ପଜାନନକାଲେ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେୟେୱ ଅତ୍ତନା ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ପଠମତତିୟାରୁପ୍ପଂ ଆରବ୍ଭ ଖୀଣାସୱକାଲେ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପନିବ୍ବତ୍ତନେ ଅରୂପକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଏୱଂ ତେଭୂମକକିରିୟସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଞ୍ଚ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକାନନ୍ତି ଏୱମେତେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅରୂପକୁସଲମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗାହିକାୟ ତଣ୍ହାୟ ଆପନ୍ନନ୍ତି ପରିୟାପନ୍ନଂ, ତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତଂ, ନ ପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଅପରିୟାପନ୍ନଂ, ତଦେୱ ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚାତି ଅପରିୟାପନ୍ନପୁଞ୍ଞଂ। କାମାୱଚରତୋପି କୁସଲସ୍ସ କିରିୟସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରୂପତୋତି ରୂପାୱଚରତୋ । ଚତୁନ୍ନଂ…ପେ॰… ସଦାତି ସେଖାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣିକକୁସଲାଭିଞ୍ଞାୟ ପରିକମ୍ମାଦିକାଲେ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲସ୍ସ, ଖୀଣାସୱାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣିକକିରିୟାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ପରିକମ୍ମକାଲେ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ, ତେସଂ ତେସଂ ଜୱନାନଂ ପୁରେଚରୱସେନ ପୱତ୍ତିକାଲେ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସ, ସେଖାନଂ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଂ ୱା ମଗ୍ଗଜାନନକାଲେ ଅଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟସ୍ସାତି ଏୱମେତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅପରିୟାପନ୍ନକୁସଲମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
ତଥେୱାକୁସଲଂ…ପେ॰… ଈରିତନ୍ତି ସେଖାନଂ ପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ, ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଂ ୱା ସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତାକୁସଲସମ୍ମସନକାଲେ, ଅକୁସଲାରମ୍ମଣିକକୁସଲାଭିଞ୍ଞାୟ ପରିକମ୍ମାଦିକାଲେ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଂ ୱା ପୱତ୍ତଅକୁସଲାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୁ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଖୀଣାସୱାନଂ ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଅଞ୍ଞସନ୍ତାନଗତଅକୁସଲସମ୍ମସନାଦିକାଲେ, ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ତୁସ୍ସନକାଲେ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ତଂତଂଜୱନାନଂ ପୁରେଚରକାଲେ ଚ କାମାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ, କୁସଲାଭିଞ୍ଞାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ରୂପାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ, ପରାମାସଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚରହିତକମ୍ମାରମ୍ମଣୱସେନ ଅକୁସଲୱିପାକସନ୍ତୀରଣସ୍ସ, କାମାୱଚରଜୱନାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ ସବ୍ବମ୍ପି ଏକାଦସତଦାରମ୍ମଣୱିପାକସ୍ସାତି ଏୱଂ କାମାୱଚରୱିପାକାନନ୍ତି ଏୱମେତେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅକୁସଲମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
୩୪୮-୫୬.ୱିପାକାରମ୍ମଣଂ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋତି ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ୱିପାକସମ୍ମସନାଦିକାଲେ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୁ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଖୀଣାସୱାନଂ ୱିପାକସମ୍ମସନାଦିକାଲେ, ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକାଭାୱଂ ଆରବ୍ଭ ତୁସ୍ସନକାଲେ, ୟଥାୱୁତ୍ତଜୱନାନଂ ପୁରେଚରକାଲେ କାମାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ, କୁସଲେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ରୂପାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ, ୱିପାକଂ ଆରବ୍ଭ ତଦାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିପାକାରମ୍ମଣିକକମ୍ମୁନା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମନିମିତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଞ୍ଚ କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନପରାମାସାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅକୁସଲସ୍ସାତି ଏୱମେତେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ କାମାୱଚରୱିପାକମାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ରୂପାୱଚରୱିପାକାରମ୍ମଣେପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । କେୱଲଞ୍ହି ତଂ କାମାୱଚରୱିପାକାନଂ କିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ଚ ହସିତୁପ୍ପାଦସ୍ସାରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରକୁସଲକିରିୟାନମାରମ୍ମଣକ୍କମୋ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କାମାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ କାମାୱଚରକୁସଲାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନମାରମ୍ମଣକ୍କମୋ କୁସଲାରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ । କେୱଲଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ଖୀଣାସୱସନ୍ତାନସ୍ସେୱ ନିୟତଂ ନୱୱିଧଂ କିରିୟଚିତ୍ତଂ, ତଂ ପରସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତକୁସଲାକୁସଲସ୍ସ, ସସନ୍ତାନେୱ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଅନାଗତାରମ୍ମଣିକଅଭିଞ୍ଞାୟ ପରିକମ୍ମାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୱିପାକେସୁ ଚ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିସଙ୍ଖାତାନଂ ୱିପାକାନଂ କମ୍ମାରମ୍ମଣୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।
ରୂପାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣକ୍କମୋ କୁସଲାରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ । ୱିସେସୋପି କାମାୱଚରକିରିୟାରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆରୁପ୍ପକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସାପି ତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଗୋଚରଭାୱୋ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ । ଆରୁପ୍ପକିରିୟସ୍ସ ପନ ପଠମତତିୟଂ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥସ୍ସେୱ ଗୋଚରୋ ହୋତି ।
୩୫୭-୮. ଏୱଂ ରୂପନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜିତମାରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ରୂପାରମ୍ମଣଂ, ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ରୂପନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧୋ ଭୂତୋପାଦାୟଭେଦଭିନ୍ନୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । କିଞ୍ଚାପି ନ ସବ୍ବମେୱ ରୂପଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ସମୁଦିତୋ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚତୂହି ଏୱ ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । କାମପାକକିରିୟସ୍ସାତି କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, କାମାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ, ତତ୍ଥ ଚ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ତାୱ ୱଣ୍ଣଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟକାଲେ, ୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସମ୍ମସନକାଲେ, ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପରିକମ୍ମାଦିକାଲେ, ଅକୁସଲସ୍ସ ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନପରାମାସାଦିକାଲେ, ଅଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧଭୂତସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାଦିରୂପନିମ୍ମାନକାଲେ, ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଭୂତସ୍ସ ‘‘ପୁରିମଭୱେ ଏୱଂୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଭୂତସ୍ସ ଚୱମାନଉପପଜ୍ଜମାନସତ୍ତାନଂ ୱଣ୍ଣଦସ୍ସନକାଲେ, ଦିବ୍ବସୋତଭୂତସ୍ସ ସଦ୍ଦସୱନକାଲେ, ଅନାଗତଂସଞାଣଭୂତସ୍ସ ‘‘ଅନାଗତେ ଏୱଂୱଣ୍ଣୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ଜାନନକାଲେ, କାମାୱଚରୱିପାକେସୁ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଦ୍ୱୟସ୍ସ ୟଥାୟୋଗଂ ରୂପାଦିୱିଜାନନକାଲେ, ସୁଖସନ୍ତୀରଣସ୍ସ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣକାଲେ, ଉପେକ୍ଖାସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟସ୍ସ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣକାଲେ, ସହେତୁକୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣକାଲେ, ତଦାରମ୍ମଣକାଲେ ଚ, କାମାୱଚରକିରିୟାସୁ ପନ କୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅଟ୍ଠମହାକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ, ‘‘ଏୱରୂପଂ ୱଣ୍ଣାଦିମଦାସି’’ନ୍ତି ତୁସ୍ସନକାଲେ ହସିତୁପ୍ପାଦସ୍ସ, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରମନୋଦ୍ୱାରେସୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନକାଲେ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସ, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନକାଲେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ରୂପଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
୩୫୯-୬୦. ନିବ୍ବାନଂ ପନ ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନକାଲେ, ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣିକଅଭିଞ୍ଞାୟ ପରିକମ୍ମାଦିକାଲେ ଚ କାମାୱଚରତିହେତୁକକୁସଲସ୍ସ, ଅତୀତଭୱେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧାନୁସ୍ସରଣକଆଲାଦୀସୁ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କାମରୂପାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ, ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ତଦନନ୍ତରଫଲୱଳଞ୍ଜନଫଲକାଲେସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଚାତି ଏୱଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟସ୍ସାତି କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱସେନ ଦୁୱିଧସ୍ସ ।
୩୬୧-୨.ନାନପ୍ପକାରକନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସମପରିଚ୍ଛେଦେ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ନାନାୱିଧପ୍ପକାରଂ । ନୱନ୍ନଂ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋତି କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ, ହସିତୁପ୍ପାଦମନୋଧାତୁୱଜ୍ଜିତକାମାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତାନଞ୍ଚେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ସବ୍ବାପି ପଞ୍ଞତ୍ତି, ରୂପାୱଚରକୁସଲୱିପାକକିରିୟାନଂ କସିଣନିମିତ୍ତାଦିକା, ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲୱିପାକକିରିୟାନଂ ଆକାସପଞ୍ଞତ୍ତି, ତତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନୱନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।
୩୬୩-୫. ଏୱଂ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଂ ଏକେକୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସବ୍ବେ ଚତୁଭୂମକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଛହି ଆରମ୍ମଣେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣିକା ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦି ଗାଥାତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।
୩୬୬-୯.‘‘ପଠମାରୁପ୍ପକୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦି ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମ୍ପି ଅରୂପାୱଚରାରମ୍ମଣେସୁ ଅରୂପାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ସେଖାସେଖୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ପକାସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲସ୍ସାତି ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପକୁସଲସ୍ସ । ୱିପାକସ୍ସ ପନ ଖୀଣାସୱାନଂ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସାପି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ତସ୍ସ ପୁରିମଭୱେ କମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଅରୂପଭୱେ ଅତିସନ୍ତଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ନ ଭାୱନାୟ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଆହ ‘‘ପଠମାରୁପ୍ପପାକୋ’’ତିଆଦି । ପଠମଂ ତୁ କିରିୟଚିତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତି, ୱିପାକସ୍ସ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଚେତସୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଖୀଣାସୱକାଲେ କସ୍ସଚି କୁସଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ନ ପୁଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନକିରିୟାସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନୱିପାକଚିତ୍ତଂ ନ ପୱତ୍ତତୀତି ‘‘ନ ପାକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ, ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ଚ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପକିରିୟଚିତ୍ତଂ ଦୁତିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଠମଂ ତୁ କ୍ରିୟାଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୩୭୦-୩. ‘‘ଦ୍ୱିଧା’’ତି ଚ ୱତ୍ୱା ତମେୱ ଦୁୱିଧତଂ, ତିୱିଧତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁସଲଂ କୁସଲସ୍ସା’’ତି, ‘‘କ୍ରିୟସ୍ସାପି କ୍ରିୟା ହୋତୀ’’ତି ଚ ଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏୱମେୱ…ପେ॰… ସିୟାତି ପଠମାରୁପ୍ପଚିତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଦ୍ୱିଧା, ଖୀଣାସୱାନଞ୍ଚ ତିଧା ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୭୪-୫.ୟଂ ୟଂ ଗୋଚରଂ ଆରବ୍ଭାତି ରୂପାରୂପନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ୟଂ ୟଂ ଗୋଚରଂ ଆରବ୍ଭ । ୟେ ୟେତି ଅରୂପଧମ୍ମା । ୟୋନରୋତି ୟୋ ଗହଟ୍ଠୋ, ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ମାଣୱୋ । କିରାତି ଅନୁମତିୟଂ । ତସ୍ସ ‘‘ଉତ୍ତରତେୱା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାରନ୍ତି ଅୱସାନଂ । ତଂ ଇମସ୍ସ ପରମନିପୁଣଗମ୍ଭୀରନୟସମଙ୍ଗିତାୟ ୟାଥାୱତୋ ଓତରନ୍ତେହି ଅକସିରେନ ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଦୁପ୍ପାପୁଣେୟ୍ୟନ୍ତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଦୁତ୍ତର’’ନ୍ତି । ଉତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସ୍ସ ହି ଉତ୍ତମତାୟ ତଦେକଦେସଭୂତପାରମ୍ପି ଉତ୍ତମମେୱ ହୋତି । ସୋତି ସୋ ସମୁତ୍ତିଣ୍ଣାଭିଧମ୍ମାୱତାରପାରୋ ନରୋ । ଉତ୍ତରତେୱ, ନ ପନ ନ ସକ୍କୋତି ତଂ ଉତ୍ତରିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ସତ୍ତମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ୱିପାକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୩୭୬.ଅନନ୍ତଞାଣେନାତି ଅନନ୍ତାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତଞାଣେନ । ନିରଙ୍ଗଣେନାତି ଏତ୍ଥ ରାଗାଦୟୋ ଅକୁସଲା ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଏତେହି ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲା ନିହୀନଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଙ୍ଗଣାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ –
‘‘ରାଗୋ ଅଙ୍ଗଣଂ, ଦୋସୋ ଅଙ୍ଗଣଂ, ମୋହୋ ଅଙ୍ଗଣଂ, ପାପକାନଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅକୁସଲାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅଧିୱଚନଂ ୟଦିଦଂ ଅଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ।
ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ସୀଲାଦିଗୁଣେ ଏସୀ ଗୱେସୀତି ଗୁଣେସୀ, ତେନ ଗୁଣେସିନା। କରୁଣାୟଂ ନିୟୁତ୍ତୋ, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱା କାରୁଣିକୋ, ତେନ କାରୁଣିକେନ। ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନନ୍ତଞାଣେନା’’ତି ଇମିନା ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱମାହ, ‘‘ନିରଙ୍ଗଣେନା’’ତି ଖୀଣାସୱଭାୱଂ, ‘‘ଗୁଣେସିନା’’ତି ପୁବ୍ବଚରିୟଂ, ‘‘କାରୁଣିକେନା’’ତି ମହାକରୁଣାସମଙ୍ଗିଭାୱଂ । ଏତ୍ତକେନ ପନ ଥୋମନେନ ଭଗୱତୋ ୱିପାକଦେସନାୟ ନିୟ୍ୟାନିକାଦିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ହି ଦେସିତଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ ହୋତି, ଅଖୀଣାସୱେନ ଦେସିତଂ ନ ପାକଟଂ, ଅପୁଞ୍ଞୱତା ଦେସିତଂ ନପ୍ପତିଟ୍ଠାତି, ଅକାରୁଣିକେନ ୱୁତ୍ତଂ ସୁଖଦାୟକଂ ନ ହୋତି । ଭଗୱତୋ ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱତୋ ତେନ ଦେସିତଂ ନିୟ୍ୟାନିକଂ, ଖୀଣାସୱତ୍ତା ପାକଟଂ, ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତତାୟ ପତିଟ୍ଠାତି, ମହାକରୁଣାସମଙ୍ଗିତାୟ ସୁଖଦାୟକନ୍ତି । ଚିତ୍ତପ୍ପଭୱନ୍ତି ୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ।
୩୭୭-୮୬. ଇଦାନି ୱିପାକକଥାୟ ମାତିକାୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଠପିତେ ଦସପ୍ପକାରେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକୂନତିଂସ କମ୍ମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥାରଦ୍ଧାୟ ୱିପାକକଥାୟ ମୂଲକାରଣଭାୱତୋ ‘‘ଏକୂନତିଂସ କମ୍ମାନୀ’’ତି ପଠମଂ କମ୍ମୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ । କମ୍ମେ ପନ କଥିତେ ୱିପାକକଥାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ୱିପାକାପି କଥେତବ୍ବାତି ‘‘ପାକା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଦସ୍ସିତା’’ତି ଦୁତିୟଂ ୱିପାକୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ । କମ୍ମୱିପାକାନଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱାରେସୁ ଅଦିସ୍ସନତୋ ‘‘ତୀସୁ…ପେ॰… ଦିସ୍ସରେ’’ତି ତତିୟଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରୱିପାକଦ୍ୱାରା ୱୁତ୍ତା । କମ୍ମୱିପାକାନଂ ୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେୟେୱ ଏକସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୟମାଗମ୍ମ ଅନେକଫଲନିପ୍ଫାଦନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁସଲଂ…ପେ॰… ୱିୱିଧଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଂ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ପୱତ୍ତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ ନାନାଫଲନିପ୍ଫାଦନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ପନ ପୱତ୍ତିପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଲବ୍ଭମାନୱିପାକୱସେନ ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତା –
‘‘ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନା’’ତି ।
‘‘ଏକଂ ପୁପ୍ଫଂ ଚଜିତ୍ୱାନ, ଅସୀତିକପ୍ପକୋଟିୟୋ ।
ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନାଭିଜାନାମୀ’’ତି ॥ ଚ –
ଏୱମାଦିୱଚନସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିକାୟପି ଚେତନାୟ ପୁନ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁନ୍ତି ‘‘ଏକାୟ…ପେ॰… ପକାସିତା’’ତି ପଞ୍ଚମଂ ଏକେନ କମ୍ମେନ ଏକିସ୍ସାୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ନାନାକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସୁଣନ୍ତା ‘‘ଦିସ୍ୱା କୁମାରଂ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତା ‘‘ନାନାକମ୍ମେନ ଏକାୱ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେୟ୍ୟୁନ୍ତି ‘‘ନାନା…ପେ॰… ପଟିସନ୍ଧିୟୋ’’ତି ଛଟ୍ଠଂ ନାନାକମ୍ମସ୍ସ ନାନାପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ୱିପଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ଚ ଏକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ସୋଳସ ୱିପାକାନି ଦ୍ୱାଦସମଗ୍ଗୋ ଅହେତୁକଟ୍ଠକମ୍ପୀତି ଅୟଂ ୱିପାକୱିଭାଗୋ ହେତୁଭେଦୱସେନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତିହେତୁକଂ…ପେ॰… ନ ଚ ହୋତି ତିହେତୁକା’’ତି ସତ୍ତମଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତହେତୁକିତ୍ତନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତଂ ପନ ହେତୁକିତ୍ତନଂ ଏକେକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି । ଇଦାନି ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ, ମୋରୱାପିୱାସିମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ, ତିପିଟକମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସାତି ତିଣ୍ଣଂ ଥେରାନଂ ୱାଦେସୁ ‘‘ଏକାୟ ଚେତନାୟ ଦ୍ୱାଦସ ୱିପାକାନି ଏତ୍ଥେୱ ଦସକମଗ୍ଗୋ ଅହେତୁକଟ୍ଠକମ୍ପୀ’’ତି ଆଗତସ୍ସ ଦୁତିୟତ୍ଥେରୱାଦସ୍ସ, ‘‘ଏକାୟ ଚେତନାୟ ଦସ ୱିପାକାନି ଏତ୍ଥେୱ ଅହେତୁକଟ୍ଠକମ୍ପୀ’’ତି ଆଗତସ୍ସ ତତିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ଚ ନ ସମ୍ମାପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ପଠମତ୍ଥେରୱାଦସ୍ସ ୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିପାକେସୁ ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରୱିଧାନଂ ପଚ୍ଚୟବଲେନ ହୋତି, ନୋ କମ୍ମବଲେନାତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠମଂ, ‘‘ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତିଆଦିନା କମ୍ମେନ ସହ ଅସମାନମ୍ପି କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । କମ୍ମସ୍ସ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତଭାୱେପି ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱ ୱିପାକୱେଦନାୟ ପରିୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣେନ…ପେ॰… ପରିୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ନୱମଂ ଆରମ୍ମଣେନ ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମୱସେନ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ଅନିୟତସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଜୱନୱସେନ ନିୟମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣ…ପେ॰… ନିୟାମିତ’’ନ୍ତି ଦସମଂ ଜୱନେନ ତଦାରମ୍ମଣନିୟମୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।
ଏକୂନତିଂସକମ୍ମାନୀତି କୁସଲାକୁସଲୱସେନ ୱୀସତି ପରିତ୍ତାନି, ନୱ ମହଗ୍ଗତାନୀତି ଏକୂନତିଂସ କମ୍ମାନି । ୟସ୍ମା ପନେସା ୱଟ୍ଟୱସେନ ୱିପାକକଥା, ତସ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକୂନତିଂସେୱ କମ୍ମାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଏୱଂ ‘‘ପାକା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ତେୱୀସତି ପରିତ୍ତା, ନୱ ମହଗ୍ଗତାତି ପାକା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ । ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୂତି କାୟୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରୱସେନ ତୀସୁ କମ୍ମଦ୍ୱାରେସୁ । କମ୍ମଦ୍ୱାରୱୱତ୍ଥାନଂ ହେଟ୍ଠା ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସିତମେୱ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାର), ତଂସଂୱଣ୍ଣନାଦିତୋ ଚ ଗହେତବ୍ବଂ । କାମଂ କମ୍ମାନିପି ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତାନି ପନ ଅୱିପାକାନି, ମନୋଦ୍ୱାରଦ୍ୱାରତ୍ତୟୱସେନ ଭିନ୍ନାନଂ ୱିପାକଦାୟକାନମେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ‘‘ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଛସୂତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀନି ପଞ୍ଚ, ମନୋଦ୍ୱାରଞ୍ଚାତି ଛସୁ ୱିପାକଦ୍ୱାରେସୁ ।
ତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୟମାଗମ୍ମାତି କାଲସମ୍ପଦାଦିକଂ ତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୟମାଗମ୍ମ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘କାଲୋପଧିପ୍ପୟୋଗାନଂ, ଗତିୟା ଚ ୟଥାରହଂ ।
ସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱିପତ୍ତିଞ୍ଚ, କମ୍ମମାଗମ୍ମ ପଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଅଥ ୱା ତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ସୋମନସ୍ସାଦିହେତୁଭୂତଂ ତଂ ତଂ ସହକାରିପଚ୍ଚୟଂ । ୱିୱିଧଂ ଫଲନ୍ତି ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତସହେତୁକାହେତୁକଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରୱସେନ ନାନପ୍ପକାରଫଲଂ । ଏକାୟ ଚେତନାୟାତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଭୂତାୟ, ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଭୂତାୟ ୱା ଏକାୟ ଚେତନାୟ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଭୂତା ପନ ପୱତ୍ତିୱିପାକମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିଂ ।
କିଞ୍ଚାପି ‘‘ତିହେତୁକ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠମେୱ ପନ ତିହେତୁକକମ୍ମଂ ତିହେତୁକୱିପାକଂ ଦେତି, ତଥା ଦୁହେତୁକମ୍ପି ଉକ୍କଟ୍ଠମେୱ ଦୁହେତୁକୱିପାକଂ ଦେତି । ଓମକଂ ପନ ତିହେତୁକକମ୍ମଂ ଦୁହେତୁକୁକ୍କଟ୍ଠସଦିସଂ, ଦୁହେତୁକାହେତୁକମେୱ ୱିପାକଂ ଦେତି । ତଥା ଦୁହେତୁକମ୍ପି ଅହେତୁକମେୱ ୱିପାକଂ ଦେତୀତି । ଉକ୍କଟ୍ଠୋମକୱିଭାଗୋ ଚ ପନେସ କୁସଲାକୁସଲପରିୱାରଲାଭତୋ, ଆସେୱନୱିପ୍ପଟିସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଞ୍ହି କମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକାଲେ ପୁରିମପଚ୍ଛାଭାଗପ୍ପୱତ୍ତେହି କୁସଲଧମ୍ମେହି ପରିୱାରିତଂ, ପଚ୍ଛା ୱା ଆସେୱନଲାଭେନ ସମୁଦାଚିଣ୍ଣଂ, ତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ । ୟଂ ପନ କରଣକାଲେ ଅକୁସଲଧମ୍ମେହି ପରିୱାରିତଂ, ପଚ୍ଛା ୱା ‘‘ଦୁକ୍କଟଂ ମୟା’’ତି ୱିପ୍ପଟିସାରୁପ୍ପାଦନେନ ପରିଭାୱିତଂ, ତଂ ଓମକଂ ନାମ ହୋତି ।
ଅଥେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ କିଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀନଂ ଅୱିସେସେନ, ଉଦାହୁ ପୱତ୍ତିୱସେନେୱାତି ଚେ ? ପୱତ୍ତିୱସେନେୱ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପନ ଅୟଂ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିହେତୁକେନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାପି ତିହେତୁକୁକ୍କଟ୍ଠକମ୍ମେନେୱ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, ଓମକେନ ପନ ଦୁହେତୁକୁକ୍କଟ୍ଠେନ ଚ ଦୁହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି, ଦୁହେତୁକୋମକେନ ପନ ଅହେତୁକାୱାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଞାଣଂ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦିୱିପତ୍ତିନିମିତ୍ତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ, ସବ୍ବାକୁସଲସ୍ସ ୱା ପଟିପକ୍ଖଂ, ତସ୍ମା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦିୱିପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଂ ନ ହୋତୀତି ତିହେତୁକଂ ଅତିଦୁବ୍ବଲମ୍ପି ସମାନଂ ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିମେୱ ଆକଡ୍ଢତି, ନାହେତୁକନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ହୋତି ଅହେତୁକା’’ତି । ୟସ୍ମା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ସୁଗତିୟଂ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରାଦିୱିପତ୍ତିୟା ଅହେତୁକୂପପତ୍ତିଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅହେତୁକୂପପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା –
‘‘ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି, ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ କତମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି ? କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଜୱନକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ କୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜାତଚେତନାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି କୁସଲମୂଲପଚ୍ଚୟାପି ସଙ୍ଖାରା । ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅକୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜାତଚେତନାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅକୁସଲମୂଲପଚ୍ଚୟାପି ସଙ୍ଖାରା । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ ଅବ୍ୟାକତା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜାତଚେତନାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ନାମରୂପପଚ୍ଚୟାପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାପି ନାମରୂପ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୧-୨୩୨) –
ଏୱଂ ଜୱନକ୍ଖଣେ ତିଣ୍ଣଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ‘‘ଜୱନକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା’’ତି, ତସ୍ମା ତିହେତୁକକମ୍ମେନେୱ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, ନ ଦୁହେତୁକେନାତି ଆହ ‘‘ଦୁହେତୁକେନ…ପେ॰… ନ ଚ ହୋତି ତିହେତୁକା’’ତି । ୟଦି ହି ଦୁହେତୁକକମ୍ମେନ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ସିୟା, ୟଥା ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗୋ କତୋ, ଏୱଂ ‘‘ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ସତ୍ତନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି । ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ କତମେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି ? କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଜୱନକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ କୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରା, ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅକୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରା, ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ ଅବ୍ୟାକତା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ…ପେ॰… ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୂପପତ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗୋ କାତବ୍ବୋ ସିୟା, ନ ଚ ପନେୱଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଦୁହେତୁକକମ୍ମେନ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ନ ହୋତୀ’’ତି ।
ୟଦି ଏୱଂ –
‘‘ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଛନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି । ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ କତମେସଂ…ପେ॰… ହୋତି ? କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଜୱନକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ କୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରା । ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅକୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରା । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅବ୍ୟାକତା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ…ପେ॰… ନାମରୂପ’’ନ୍ତି –
ଏୱଂ ଦୁହେତୁକକମ୍ମେନ ଦୁହେତୁକୂପପତ୍ତିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ସତ୍ତନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି । ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ କତମେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି ? କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଜୱନକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ କୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରା । ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅକୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରା । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅବ୍ୟାକତା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ…ପେ॰… ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତିହେତୁକକମ୍ମେନ ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟାପି ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା ସାପି ନ ହୋତୀତି ଚେ ? ନୋ ନ ହୋତି, ଦୁହେତୁକୋମକକମ୍ମେନ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟା ୱିୟ ତିହେତୁକୋମକେନ ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟାୱ ଦାତବ୍ବତ୍ତା, କମ୍ମସରିକ୍ଖକୱିପାକଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନ ମହାଥେରେନ ପାଠୋ ସାୱସେସୋ କତୋ ।
ୟଦି ଏୱଂ ପୁରିମୱୁତ୍ତେହି ଇଦଂ ସମାନଂ କମ୍ମସରିକ୍ଖକତାଭାୱତୋତି ଦୁହେତୁକକମ୍ମେନ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ନ ଉଦ୍ଧଟା, ନ ପନ ଅଲବ୍ଭନତୋତି ? ତଂ ନ, ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଅଲୋଭସମ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ, ଅଲୋଭଫଲୁପ୍ପାଦନେ ୱିୟ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଞାଣଫଲୁପ୍ପାଦନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ପଞ୍ଞାବଲସମ୍ପୟୋଗତୋ ହି ତଂଞାଣଫଲୁପ୍ପାଦନେ ସମତ୍ଥଂ ହୋତି ।
ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନେତଂ କମ୍ମମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେନ୍ତଂ ଅତ୍ତନା ସଦିସୱେଦନମେୱ ଦେତି, ଉଦାହୁ ୱିସଦିସୱେଦନମ୍ପୀତି ? ଦୁହେତୁକୋମକମେୱ ୱିସଦିସୱେଦନଂ ଦେତି, ଇତରଂ ପନ ସଦିସୱେଦନମେୱ। ତଥା ହି ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟ ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେ ସୁଖୱେଦନୀୟାଦିକମ୍ମୱଣ୍ଣନାୟ –
‘‘କାମାୱଚରକୁସଲତୋ ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ ଚେତନା, ରୂପାୱଚରକୁସଲତୋ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଚେତନାତି ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତେସୁ ସୁଖୱେଦନାୟ ଜନନତୋ ସୁଖୱେଦନୀୟଂ କମ୍ମଂ ନାମ । କାମାୱଚରଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୟଂୟେୱ ଏକନ୍ତେନ ସୁଖଂ ଜନେତି, ପୱତ୍ତେ ପନ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖମ୍ପି ।
‘‘ଅକୁସଲଚେତନା ପୱତ୍ତେ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜନନତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ କମ୍ମଂ ନାମ ।
‘‘କାମାୱଚରକୁସଲତୋ ପନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ ଚେତନା, ରୂପାୱଚରକୁସଲତୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚେତନାତି ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତେସୁ ତତିୟୱେଦନାୟ ଜନନତୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନୀୟଂ କମ୍ମଂ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କାମାୱଚରଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂୟେୱ ଏକନ୍ତେନ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ଜନେତି, ପୱତ୍ତେ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ସୁଖମ୍ପୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୦) –
ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ‘‘ଆରମ୍ମଣେନ ହୋତେୱ, ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱେଦନାନିୟମୋ ହୋତି, ନ ଚ ସୋମନସ୍ସସହଗତକମ୍ମେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣମେୱ କମ୍ମନିମିତ୍ତାଦିକମାପାଥମାଗଚ୍ଛତୀତି ନିୟମୋ ଅତ୍ଥି, ଉପେକ୍ଖାସହଗତକମ୍ମେନ ୱା ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତସ୍ମା କଥଂ କମ୍ମୱସେନେୱ ୱେଦନାନିୟମୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଇଟ୍ଠାଦିଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ କମ୍ମବଲେନେୱ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସୋମନସ୍ସସହଗତକମ୍ମେନ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକାଲେ ତସ୍ସ ବଲେନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣମାପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ଉପେକ୍ଖାସହଗତକମ୍ମେନ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତସ୍ମା କମ୍ମୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣନିୟମୋ, ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱେଦନାନିୟମୋତି । ଅପିଚ ‘‘ଆରମ୍ମଣେନ ହୋତେୱ, ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ତେନ ପଟିସନ୍ଧିୟା କମ୍ମସରିକ୍ଖକୱେଦନାଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ସକ୍କା, ଦୁହେତୁକୋମକଂ ପନ ସୋମନସ୍ସସହଗତମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ନିହୀନତାୟ ଦୁହେତୁକଫଲୁପ୍ପାଦନେ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା, ଅହେତୁକାୟ ଚ ଅତ୍ତନା ସଦିସୱେଦନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତପଟିସନ୍ଧିୟା ଅନୁରୂପତୋ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣମୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତଦାରମ୍ମଣଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି ।
ନନୁ ଚ ‘‘ପଚ୍ଛିମଭୱିକମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗଂ ସୋମନସ୍ସକମ୍ମଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ମହାସିୱତ୍ଥେରୋ ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଅସଙ୍ଖାରିକୱିପାକଚିତ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତେନ ‘‘ସୋମନସ୍ସସହଗତତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ବଲୱତରଂ, ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେନ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକା ହି ମହଜ୍ଝାସୟା ହୋନ୍ତି ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟା’’ତି, ତସ୍ମା ସୋମନସ୍ସସହଗତକୁସଲତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତପଟିସନ୍ଧିପି ଲବ୍ଭତି ୟଥା ଚ, ଏୱଂ ତଥା ଉପେକ୍ଖାସହଗତତୋ ସୋମନସ୍ସସହଗତାପୀତି କଥଂ କମ୍ମସଦିସୱେଦନା ପଟିସନ୍ଧୀତି ? ଏତ୍ଥାପି ଚ କମ୍ମମ୍ପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱାତି ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅପିଚାୟଂ ୱାଦୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୱ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗହକାରେହି ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅୟଂ ଥେରସ୍ସ ମନୋରଥୋ, ନତ୍ଥି ଏତ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତାନଂ ହିତୂପଚାରୋ ବଲୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗକାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସୋମନସ୍ସସହଗତତିହେତୁକଅସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଚାଲେତୁନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱେତଂ କମ୍ମସଦିସୱେଦନା ପଟିସନ୍ଧୀତି । ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତେହି ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସାଧୁକଂ କଥେତବ୍ବୋତି ।
ଅସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଅସଙ୍ଖାରିକକମ୍ମଂ । ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାରମ୍ପି ଫଲଂ ଦେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଆରମ୍ମଣେନାତି ଇଟ୍ଠାଦିଆରମ୍ମଣେନ । ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ସୋମନସ୍ସାଦିୱେଦନାୟ ପରିୱତ୍ତନଂ, କୁସଲୱିପାକସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣାନି ସନ୍ଧାୟ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ହି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି । ଅକୁସଲୱିପାକଂ ପନ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣଂ ଅନିଟ୍ଠେ, ଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱ । ନ ହି ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱେଦନାଭେଦୋ ଅତ୍ଥି, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦ୍ୱୀସୁପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱ । ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେସୁ ଚ ଠପେତ୍ୱା କାୟୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ସେସାନି ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତକାରଣୱସେନେୱ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି, ତଥା କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ସୁଖସହଗତଂ, ଅନିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖସହଗତନ୍ତି । ଜୱନେନ ନିୟମିତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହେତୁନିୟମନମେୱ ଚେତ୍ଥ ଜୱନୱସେନ ହୋତି ୱେଦନାଭେଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେନେୱ, ସଙ୍ଖାରଭେଦସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ନିୟମିତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ୱିଭାଗାଭାୱତୋ କୁସଲୱିପାକତଦାରମ୍ମଣାନମେୱ ଆରମ୍ମଣଜୱନପଚ୍ଚୟୱସେନ ନିୟମନଂ ହୋତି । ତଂ ପନ ସରୂପତୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ତିହେତୁକୁକ୍କଟ୍ଠକମ୍ମେନ ହି ତଦାରମ୍ମଣଂ ପୱତ୍ତମାନଂ କମ୍ମୱସେନ ନିୟମାଭାୱତୋ ସବ୍ବେସୁପି କୁସଲୱିପାକତଦାରମ୍ମଣେସୁ ସମ୍ପତ୍ତେସୁ ଆରମ୍ମଣଜୱନପଚ୍ଚୟୱସେନ, ଆରମ୍ମଣଜୱନୱସେନେୱ ୱା ନିୟତଂ ଏକମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କଥଂ ? ତଦାରମ୍ମଣେସୁ ହି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱେଦନାନିୟମୋ ହୋତି, ଜୱନୱସେନ ହେତୁନିୟମୋ, ପଚ୍ଚୟୱସେନ ସଙ୍ଖାରନିୟମୋ । ଅହେତୁକେସୁ ପନ ସଙ୍ଖାରଭେଦାଭାୱତୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ନିୟମନଂ ନତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣେନ ୱେଦନାନିୟମନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜୱନୱସେନ ହେତୁନିୟମନେ ପନ କମ୍ମସରିକ୍ଖକହେତୁୱସେନ ତିହେତୁକାନି ଦୁହେତୁକାନି ଅହେତୁକାନୀତି ତୀଣି ଜୱନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ କମ୍ମସରିକ୍ଖକହେତୁୱସେନ ତିହେତୁକଜୱନାନି ନାମ କାମାୱଚରକୁସଲକିରିୟାସୁ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନାନି, ଦୁହେତୁକଜୱନାନି ନାମ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନାନି, ଅହେତୁକାନି ନାମ ଅକୁସଲଜୱନାନି ଚେୱ କିରିୟାହେତୁକଜୱନଞ୍ଚ । ଅକୁସଲଜୱନାନିପି ହି କୁସଲକମ୍ମସରିକ୍ଖକହେତୁୱସେନ ଅହେତୁକାନି କୁସଲହେତୂନଂ ତେସୁ ଅଭାୱତୋ ।
ତତ୍ଥ କମ୍ମସ୍ସ ଜୱନସଦିସତଦାରମ୍ମଣାଭିନିପ୍ଫାଦନସାମତ୍ଥିୟେ ସତି ତିହେତୁକଜୱନେ ଜୱିତେ ତିହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଦୁହେତୁକଜୱନେ ଜୱିତେ ଦୁହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ, ଅହେତୁକଜୱନେ ଜୱିତେ ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ଜୱନୱସେନ ହେତୁନିୟମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଥଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ସଙ୍ଖାରନିୟମୋତି ? କାଲସମ୍ପଦାଦୀନଂ, ଉତୁସମ୍ପଦାଦୀନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାନଂ ବଲୱଭାୱେ ସତି ଅସଙ୍ଖାରିକତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଦୁବ୍ବଲଭାୱେ ସସଙ୍ଖାରିକଂ । ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟଦି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଦା ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସସହଗତତଦାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତି । ସୋମନସ୍ସସହଗତତଦାରମ୍ମଣେସୁପି ଅନିୟମେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ସବ୍ବେସୁ ସମ୍ପତ୍ତେସୁ ଜୱନସ୍ସ ତିହେତୁକଭାୱେ ଦୁହେତୁକାହେତୁକେ ପଟିବାହିତ୍ୱା ତିହେତୁକମେୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ତିହେତୁକତଦାରମ୍ମଣେସୁପି ଅନିୟମେନ ଜୱନୱସେନ ସବ୍ବେସୁ ସମ୍ପତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ସତି ସସଙ୍ଖାରିକତଦାରମ୍ମଣଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅସଙ୍ଖାରିକମେୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଏତେନେୱ ନୟେନ ସେସଂ ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ତଂତଂଜୱନାନୁରୂପତୋ ନିୟମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ପନ ପଚ୍ଚୟଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚେୱ ଜୱନୱସେନ ଚ ନିୟମନଂ ହୋତି । ଇଦମେତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ନିୟମନଂ । କଦାଚି ପନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ, ପଚ୍ଚୟୱସେନ, ପରିଚିତୱସେନ ଚ ତଦାରମ୍ମଣନିୟମୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଚ ନିୟମନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ପରିଚିତୱସେନ ପନ ନିୟମନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତିହେତୁକକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ତେସୁ ପରିଚିତସ୍ସ କଦାଚି ଦୁହେତୁକେ, ଅହେତୁକେ ୱା ଜୱନେ ଜୱିତେ ପରିଚୟୱସେନ ତିହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ଦୁହେତୁକଜୱନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ପରିଚିତସ୍ସ କଦାଚି ତିହେତୁକେ, ଅହେତୁକେ ୱା ଜୱନେ ଜୱିତେ ପରିଚୟୱସେନ ଦୁହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତି । ତଥେୱ ଅକୁସଲେସୁ ପରିଚିତସ୍ସ କଦାଚି ତିହେତୁକଦୁହେତୁକେସୁପି ଜୱନେସୁ ଜୱିତେସୁ ପରିଚୟୱସେନ ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଟ୍ଠାନେ –
‘‘କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ସହେତୁକୋ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସହେତୁକେ ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତି, କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ଅହେତୁକୋ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି –
ଅୱିସେସେନ ଅକୁସଲଜୱନାନନ୍ତରମ୍ପି ସହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ, ତିହେତୁକଜୱନାନନ୍ତରଞ୍ଚ ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିହେତୁକୋମକେନ, ପନ ଦୁହେତୁକୁକ୍କଟ୍ଠେନ ଚ କମ୍ମେନ ତଦାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ କମ୍ମସ୍ସ ତିହେତୁକୱିପାକଦାନେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ତିହେତୁକଜୱନେପି ଜୱିତେ ଦୁହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଦୁହେତୁକୋମକେନ ପନ କମ୍ମେନ ତଦାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ କମ୍ମସ୍ସ ସହେତୁକତଦାରମ୍ମଣନିବ୍ବତ୍ତନେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ସହେତୁକଜୱନେପି ଜୱିତେ ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୩୮୭-୯୧.ତୁଲ୍ୟେନ ପାକଚିତ୍ତେନାତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଅସଙ୍ଖାରିକେନ ମହାୱିପାକଚିତ୍ତେନ । ବଲୱାରମ୍ମଣେତି ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣେ । ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ ଅତିମହନ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ପରିତ୍ତଂ ଅତିପରିତ୍ତନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ତଥା ହି ୱିସୟଂ ଆହୁ, ଚତୁଧା ଏତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତା ।
ମହନ୍ତାତିମହନ୍ତତୋ, ପରିତ୍ତାତିପରିତ୍ତତୋ’’ତି ॥
ଅତିମହନ୍ତାଦିଭାୱୋ ଚସ୍ସ ଆପାଥଗତକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଆପାଥଗତକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣା, ତାୱ ୱିଜ୍ଜମାନାୟୁକଆରମ୍ମଣଂ ଅତିମହନ୍ତଂ ନାମ । ପନ୍ନରସଚୁଦ୍ଦସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂ ମହନ୍ତଂ ନାମ । ତେରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂ ପରିତ୍ତଂ ନାମ । ତତୋ ପରଂ ଅତିପରିତ୍ତଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣେ ତଦାରମ୍ମଣପରିୟୋସାନାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ମହନ୍ତେ ଜୱନପରିୟୋସାନାନି, ନତ୍ଥି ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦୋ । ପରିତ୍ତେ ଜୱନମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସନ୍ତୀରଣାନନ୍ତରଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମେୱ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତତି । ଅତିପରିତ୍ତେ ଭୱଙ୍ଗଚଲନମତ୍ତମେୱ । କଥଂ ? ଅତିମହନ୍ତେ ହି ଆରମ୍ମଣେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଗତେ ପସାଦଘଟ୍ଟନାନୁଭାୱେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତା ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତି ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନା ଚ ସହସା ନ ଓଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ୟଥା ପନ ୱେଗେନ ଧାୱନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ଅନ୍ତରା ଠାତୁକାମୋପି ଏକଦ୍ୱେପଦୱାରେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ଠାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ପନ ଠାତୁକାମତାୟ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ, ଏୱମେୱ ଦୀପସିଖା ୱିୟ, ଗଙ୍ଗାସୋତୋ ୱିୟ, ୱେଗେନ ଜୱମାନା ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତି ଅନ୍ତରା ଓଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନାପି ପସାଦଘଟ୍ଟନତୋ ପରଂ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ଓଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ପଠମଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତିୟା ଚଲନାକାରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଭୱଙ୍ଗଚଲନଂ ନାମ, ଦୁତିୟଂ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦୋ ନାମ । ଚଲନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିସଦିସଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱଗମନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ଆରମ୍ମଣନ୍ତରାପାଥେ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚଲିତେ ମନୋ ।
ଚିତ୍ତନ୍ତରସ୍ସ ହେତୁତ୍ତଂ, ୟାନଂ ଚଲନମୀରିତ’’ନ୍ତି ॥
ୟଦି ଏୱଂ ଦୁତିୟସ୍ସପି ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ତମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗଚଲନମିଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ପନ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତିୱିସେସଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମସ୍ସ ନାମତୋ ୱିସଦିସନାମଂ କାତୁଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ନନୁ ଚ ରୂପାଦୀହି ପସାଦେ ଘଟ୍ଟିତେ ପସାଦନିସ୍ସିତସ୍ସେୱ ଚଲନଂ ୟୁତ୍ତଂ, କଥଂ ପନ ହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତାୟ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତିୟା ଚଲନନ୍ତି ? ସନ୍ତତିୱସେନ ଏକାବଦ୍ଧତ୍ତା । ୟଥା ହି ଭେରିୟା ଏକସ୍ମିଂ ତଲେ ଠିତସକ୍ଖରାୟ ମକ୍ଖିକାୟ ନିପନ୍ନାୟ ଅପରସ୍ମିଂ ତଲେ ଦଣ୍ଡାଦିନା ପହଟେ ଅନୁକ୍କମେନ ଭେରିଚମ୍ମୱରତ୍ତାଦୀନଂ ଚଲନେନ ସକ୍ଖରାୟ ଚଲିତାୟ ମକ୍ଖିକାୟ ପଲାୟନଂ ହୋତି, ଏୱମେୱ ରୂପାଦିମ୍ହି ପସାଦେ ଘଟ୍ଟିତେ ତନ୍ନିସ୍ସୟେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ଚଲିତେସୁ ଅନୁକ୍କମେନ ତଂସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ସେସରୂପାନମ୍ପି ଚଲନେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚଲିତେ ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଚଲନାକାରେନ ପୱତ୍ତି ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ଘଟ୍ଟିତେ ଅଞ୍ଞୱତ୍ଥୁମ୍ହି, ଅଞ୍ଞନିସ୍ସିତକମ୍ପନଂ ।
ଏକାବଦ୍ଧେନ ହୋତୀତି, ସକ୍ଖରୋପମୟା ୱଦେ’’ତି ॥ (ସ॰ ସ॰ ୧୭୬) ।
ଏୱଂ ଭୱଙ୍ଗଚଲନଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ‘‘କିଂ ନାମେତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀ ୱିୟ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ପଟିପାଦେନ୍ତୀ କିରିୟାମନୋଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ ୟଥାରହଂ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂସୁ ଅଞ୍ଞତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦନନ୍ତରଂ ତାୟ ଗହିତମେୱାରମ୍ମଣଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛମାନା ୱିପାକାହେତୁକମନୋଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦନନ୍ତରଂ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ସନ୍ତୀରୟମାନା ୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦନନ୍ତରଂ ତମେୱାରମ୍ମଣଂ ୱୱତ୍ଥାପୟମାନା କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦନନ୍ତରଂ କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲକିରିୟଜୱନେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ଜୱନଂ ହୁତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜୱତି, ତଦନନ୍ତରଂ ଏକାଦସତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଜୱନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ପରିଚିତତାତି ଇମେସଂ ଅନୁରୂପୱସେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗପାତୋ ହୋତି ।
ଇଧ ଠତ୍ୱା ଇମିସ୍ସା ଚିତ୍ତପରମ୍ପରାୟ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଅମ୍ବୋପମା ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ଏକୋ କିର ପୁରିସୋ ଫଲିତମ୍ବରୁକ୍ଖସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସସୀସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ନିଦ୍ଦାୟତି, ଅଥେକଂ ଅମ୍ବପକ୍କଂ ୱଣ୍ଟତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ତସ୍ସ କଣ୍ଣସକ୍ଖଲିଂ ପୁଞ୍ଛମାନଂ ୱିୟ ‘‘ଠ’’ନ୍ତି ଭୂମିୟଂ ପତତି, ସୋ ତସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ସୀସତୋ ୱତ୍ଥଂ ଅପନେତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକେସି, ତତୋ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ଫଲଂ ଗହେତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଉପସିଙ୍ଘିତ୍ୱା ପକ୍କଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଖଗତଂ ସହ ସେମ୍ହେନ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ପୁନ ତଥେୱ ନିଦ୍ଦାୟତି । ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିଦ୍ଦାୟନକାଲୋ ୱିୟ ଭୱଙ୍ଗସମଙ୍ଗିକାଲୋ, ଅମ୍ବପକ୍କସ୍ସ ପତିତକାଲୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପସାଦଘଟ୍ଟନକାଲୋ, ପତନସଦ୍ଦେନ ପବୁଦ୍ଧକାଲୋ ୱିୟ ମନୋଧାତୁୟା ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟିତକାଲୋ, ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକିତକାଲୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧନକାଲୋ, ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ଗହିତକାଲୋ ୱିୟ ୱିପାକମନୋଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକାଲୋ, ଗହେତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତକାଲୋ ୱିୟ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତୀରିତକାଲୋ, ଉପସିଙ୍ଘିତକାଲୋ ୱିୟ କିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୱୱତ୍ଥାପିତକାଲୋ, ପରିଭୁତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣରସଅନୁଭୱିତକାଲୋ, ମୁଖଗତଂ ସହ ସେମ୍ହେନ ଅସ୍ସାଦିତକାଲୋ ୱିୟ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଜୱନେନ ଅନୁଭୂତାରମ୍ମଣଅନୁଭୱନକାଲୋ, ପୁନ ନିଦ୍ଦାୟନଂ ୱିୟ ପୁନ ଭୱଙ୍ଗକାଲୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅୟଂ ପନ ଉପମା କିଂ ଦୀପେତି ? ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପସାଦଘଟ୍ଟନମେୱ କିଚ୍ଚଂ, କିରିୟାମନୋଧାତୁୟା ଭୱଙ୍ଗାୱଟ୍ଟନମେୱ କିଚ୍ଚଂ, ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଦସ୍ସନାଦିକମେୱ କିଚ୍ଚଂ, ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମେୱ କିଚ୍ଚଂ, ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସନ୍ତୀରଣମେୱ କିଚ୍ଚଂ, କିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୱୱତ୍ଥାପନମେୱ କିଚ୍ଚଂ, ଜୱନସ୍ସେୱ ପନ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଂ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଏତେନ ଅନୁଭୂତସ୍ସେୱ ଅନୁଭୱନନ୍ତି ଏୱଂ କିଚ୍ଚୱସେନ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାସଂକିଣ୍ଣତଂ ଦୀପେତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ନାମ ହୋହି, ତ୍ୱଂ ଦସ୍ସନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ, ତ୍ୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ନାମା’’ତିଆଦିନା ନିୟୁଞ୍ଜକେ କାରକେ ଅସତିପି ଚିତ୍ତନିୟାମୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ଚିତ୍ତନିୟାମଂ ସଦ୍ଧିଂ ଉତୁନିୟାମାଦୀହି ପରିଚ୍ଛେଦାୱସାନେ ୱକ୍ଖତି । ଅୟଂ ତାୱ ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୱିଭାୱନା ।
ମହନ୍ତାରମ୍ମଣେ ପନ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂ ଆପାଥଗତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଜୱନପରିୟୋସାନେସୁ ୱୀଥିଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଭୱଙ୍ଗପାତୋୱ ହୋତି, ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପନ ପରିକ୍ଖୀଣାୟୁକତ୍ତା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକପ୍ପମାଣେପି ୱା ଆୟୁମ୍ହି ସତି ସମାସନ୍ନମରଣୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅପିଚ ତଦାରମ୍ମଣମୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତଂ ନିୟମତୋ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଏକୱାରଂ । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୱସିଟ୍ଠେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ଏକସ୍ମିଂ ତଦାରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦୁତିୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ତସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ହି ଦ୍ୱୀସୁ ତଦାରମ୍ମଣେସୁ ଏକଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ, ଏକଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଦୁତିୟସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଠମମ୍ପି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସକିମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ପରମତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେପି ଚ ତମେୱ ୱାଦଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସକିଂ ଦ୍ୱେ ୱା ତଦାଲମ୍ବ’’ନ୍ତି (ପରମ॰ ୱି॰ ୧୧୬) ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଗଣନାୟଂ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଦ୍ୱେ ଏୱ ଚିତ୍ତୱାରାନି ଆଗତାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଂ, ତସ୍ମା ମହନ୍ତାରମ୍ମଣେ ଜୱନାୱସାନେ ଭୱଙ୍ଗପାତୋୱ ହୋତି, ନତ୍ଥି ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦୋ, ଅୟଞ୍ଚ ତଦାରମ୍ମଣେହି ତୁଚ୍ଛତାୟ ‘‘ମୋଘୱାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଜୱନୁପ୍ପାଦସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ ସନ୍ତୀରଣାୱସାନେସୁ ୱୀଥିଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ତଦନନ୍ତରଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମେୱ ଆସେୱନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଜୱନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତତି, ତତୋ ଭୱଙ୍ଗପାତୋ ହୋତି । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ପନ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିକଂ ପତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ଜୱନଂ ପନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅପ୍ପାୟୁକଭାୱେନ ପରିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଞ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସତ୍ତଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କତିପୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ପନ ପଠମଜୱନମେୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଦନୁପ୍ପତ୍ତିୟଞ୍ହି ଇତରାନିପି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେ ନତ୍ଥି ଜୱନୁପ୍ପାଦୋତି ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ମୋଘୱାରୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ଟୀକାକାରୋ ପନ ତଥା ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଦୁତିୟମୋଘୱାରଂ ପକପ୍ପେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତେନ ତୀସୁ ମୋଘୱାରେସୁ ଦୁତିୟମୋଘୱାରୋ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ ।
ୟଦି ହି ଅନୁଲୋମେ ୱେଦନାତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନ ମଗ୍ଗେ ଦ୍ୱେ, ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଆସେୱନେ ଦ୍ୱେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ସୋପି ମୋଘୱାରୋ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ । ୟଦି ଚ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା, କୁସଲାକୁସଲାନମ୍ପି ସିୟା । ନ ହି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୟୁତ୍ତସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱୀ ଧମ୍ମୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ପନ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାସେୱନପଚ୍ଚୟା । ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାସେୱନପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱଚନତୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୱ । ଅଥାପି ସିୟା ‘‘ଅସମାନୱେଦନାନଂ ୱସେନେୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ୟଥା ‘‘ଆୱଜ୍ଜନା କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ଅକୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଜାତିଭେଦା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ, ‘‘ଭୂମିଭିନ୍ନସ୍ସ କାମାୱଚରସ୍ସ ରୂପାୱଚରାଦୀନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱିୟ ଜାତିଭିନ୍ନସ୍ସପି ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏୱ ସିୟା, ଅଭିନ୍ନଜାତିକସ୍ସ ଚ ୱସେନ ୟଥା ‘‘ଆୱଜ୍ଜନା ସହେତୁକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ତୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱେଦନାତ୍ତିକେପି ସଂଖିତ୍ତାୟ ଗଣନାୟ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନମଗ୍ଗେ ଏକଂ, ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଆସେୱନେ ଏକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଗଣନାୟ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନାୟ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଦୁତିୟୋ ମୋଘୱାରୋ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ପନ ୱୀଥିୱିପାକସନ୍ତତିୟା ଆୱଟ୍ଟନତୋ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ୱିସଦିସସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ କରଣତୋ ମନସିକାରୋ ଚ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଆୱଜ୍ଜନା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା ଜୱନାନଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ଭୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ରୂପାଦିଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାୱୋତି ଜୱନାପାରିପୂରିୟା ଦୁତିୟୋ ମୋଘୱାରୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟାତି ।
ଅୟଞ୍ହି ଆଚରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା, ୟଥା ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା’’ତି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନିୟେ, ପଚ୍ଚନିୟାନୁଲୋମେ ଚ ‘‘ସୁଖା…ପେ॰… ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତୱସେନ, ଏୱମ୍ପି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱସେନ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାଠୋ ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ୱାରଦ୍ୱୟୱସେନ ଗଣନାୟ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନମଗ୍ଗେ ଦ୍ୱେ, ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଆସେୱନେ ଦ୍ୱେ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନମଗ୍ଗେ ଏକଂ, ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଆସେୱନେ ଏକ’’ନ୍ତିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ୟଦି ହି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା, ଦୁତିୟମୋଘୱାରୋ ୱିୟ ପୁରିମୱାରେସୁପି ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ଅତ୍ତନୋ ୱିୟ କୁସଲାକୁସଲାନମ୍ପି ସିୟା । ନ ହି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୟୁତ୍ତସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱୀ ଧମ୍ମୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଅନୱସେସତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ପନ ଅୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ନ କେୱଲଂ ଅୱୁତ୍ତୋୱ, ଅଥ ଖୋ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଫସ୍ସାଦିକୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମେ ପଟିଚ୍ଚ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ କୁସଲାକୁସଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ପଠମଜୱନସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନତୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟାଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନାସେୱନପଚ୍ଚୟା’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୱ ।
ଅଥାପେତ୍ଥ ସମୋଧାନଂ ସିୟା, ସମାନୱେଦନାନଂ ଏୱ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନେନ ଅସମାନୱେଦନାନଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ୱସେନାୟଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି । ଏୱମ୍ପି ସତି ୟଥା ‘‘ଆୱଜ୍ଜନା କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସମାନୱେଦନାୱସେନ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଅଥ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ କୁସଲାକୁସଲେହି ଭିନ୍ନଜାତିକତ୍ତା ତସ୍ସ ତେସଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଚେ । ୟଥା ଭୂମିୱସେନ ଭିନ୍ନସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନୱସେନ ଠିତସ୍ସ କାମାୱଚରସ୍ସ ରୂପାୱଚରାଦୀନଂ ଆସେୱନଭାୱୋ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଜାତିୱସେନ ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱେ ନ କୋଚି ୱିବନ୍ଧୋ, ଅପିଚ ଅଭିନ୍ନୱେଦନସ୍ସ, ଅଭିନ୍ନଜାତିକସ୍ସ ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତମହାକିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୟଥା ‘‘ଆୱଜ୍ଜନା ସହେତୁକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ତୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱେଦନାତ୍ତିକେପି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଆସେୱନଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ଦୁତିୟୋ ମୋଘୱାରୋ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଅନତ୍ଥନ୍ତରଭାୱତୋ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଚ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲକିରିୟାଜୱନାନଂ ଏକନ୍ତତୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ନ ପନ ଅଞ୍ଞଥାତି ମୁଞ୍ଛାମରଣାସନ୍ନୱେଲାଦୀସୁ ଜୱନାପାରିପୂରିୟା ମନ୍ଦୀଭୂତୱେଗତାୟ ଅୟଂ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋତି ।
ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଂ ଜୱନଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ, ତଂ ଛିନ୍ନମୂଲରୁକ୍ଖପୁପ୍ଫଂ ୱିୟା’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲାନଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ କିରିୟଭାୱୋ ନ ସିୟା, ୱୁତ୍ତୋ ଚ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପ୍ପନ୍ନା କିରିୟା ନେୱକୁସଲା, ନାକୁସଲା, ନ ଚ କମ୍ମୱିପାକା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା’’ତି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଜୱନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା’’ତି ୱଚନଂ ଜୱନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ନ ଜୱନଭାୱେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଆସେୱନଂ ଲଭିତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଆସେୱନଂ ୱିୟ ଆସେୱନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋତି । ୱିପ୍ଫାରିକସ୍ସ ପନ ସତୋ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିୟେୱେତ୍ଥ ଆସେୱନସଦିସତା । ୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପ୍ଫାରିକମ୍ପି ଜୱନଂ ୱିୟ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ନ ଇମସ୍ସ ପାଠେ ଆସେୱନତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ। ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ଫଲଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି । ୟଦିପି ‘‘ଜୱନାପାରିପୂରିୟା…ପେ॰… ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ପଠମମୋଘୱାରତୋ ଏତସ୍ସ ନ କୋଚି ୱିସେସୋତି ।
ଚକ୍ଖୁସ୍ସାପାଥମାଗତେତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟଦେସାୱଟ୍ଠାନୱସେନ ଆପାଥମାଗତେ । ତାୟାତି ମନୋଧାତୁୟା ଭୱଙ୍ଗାୱଟ୍ଟନେ ପାକଟତାୟ କିରିୟାମନୋଧାତୁଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ଆୱଟ୍ଟିତେତି ସନ୍ତତିୱସେନ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତେ, ପରିଣାମିତେ ୱା । ଜାତେସୁ ଜାୟତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗତେତି ନିରୁଦ୍ଧେ । ତଦେୱାତି ଜୱନାନୁଭୂତମେୱ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ । ତେନେୱାତି ଜୱନଂ ହୁତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେନ ତେନ କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତେନ । ତଦାରମ୍ମଣସଞ୍ଞିତନ୍ତି ଜୱନଗ୍ଗହିତେୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରମ୍ମଣମସ୍ସାତି ମଜ୍ଝପଦଲୋପୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣନ୍ତି ସଞ୍ଞିତଂ । ତୁଲ୍ୟତୋତି ଆରମ୍ମଣତୋ ୱିସଦିସଭାୱେପି ସୋମନସ୍ସସହଗତାଦିନା ସଦିସତ୍ତା । ମୂଲସଦିସଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ମୂଲଭୱଙ୍ଗଂ। ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗସଭାୱତ୍ତା ‘‘ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୧୦୨) । ଏତ୍ଥ ହି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେ ଏୱ ପୱତ୍ତିୟଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ ତସ୍ସ ହେତୁୱସେନ ଭେଦୋତି ‘‘ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନାପି ଚେତଂ ‘‘ସହେତୁକଂ ଚୁତିଂ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭାୱାଭାୱତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗୱୋହାରାଲାଭତୋତି ‘‘ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ତଦାରମ୍ମଣସଞ୍ଞିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ମୂଲଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନାମଦ୍ୱୟମ୍ପି ଇମସ୍ସ ଲବ୍ଭତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ।
୩୯୨.ତଞ୍ଚାତି ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ । ଏତ୍ଥାତି ଇମେସୁ ୱୀଥିଚିତ୍ତେସୁ । ଗଣନୂପଗଚିତ୍ତାନୀତି ୱିପାକଗଣନୂପଗଚିତ୍ତାନି ।
୩୯୪.ଅସମାନତ୍ତାତି ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱେନ ଅସମାନତ୍ତା ।
୩୯୬. ପୁରିମାନି ପଞ୍ଚ ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଛ ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ସୋମନସ୍ସପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଜୱନାନନ୍ତରମେୱ ସୋମନସ୍ସତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଜୱନସ୍ସ ପନ ପକପ୍ପେତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣସବ୍ଭାୱତୋ, ୱିପାକସ୍ସ ଚ ତଦଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଜୱନେସୁପି ଜୱିତେସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତମେୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
୩୯୯-୪୦୩.ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ । ୱେଦନା ପରିୱତ୍ତତୀତି କମ୍ମସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱେପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ ସୋମନସ୍ସୱେଦନା ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ହୋତି । ଅଥ ୱା ହେଟ୍ଠା ୱିପାକୱେଦନାୟ ସୋମନସ୍ସଭାୱେପି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ତଂୱସେନ ୱେଦନା ପରିୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଜୱନେସୁ ଜୱିତେସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଜୱିତେସୁ ଚତୂସ୍ୱପୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ଜାୟରେତି ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଜାୟନ୍ତି । ୱେଦନାୟାତି ୱେଦନାୟ କରଣଭୂତାୟ । ଅସମାନତ୍ତାତି ପଟିସନ୍ଧିୟା ସହ ଅସମାନତ୍ତା । ପୁରିମେହୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତଦାରମ୍ମଣଚତୁକ୍କତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ପୁରିମେହି ଅସମାନତ୍ତା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୟୋଜନା । ପୁରିମେହି ସହ ଅସମାନଭାୱେ ୱୁତ୍ତେ ତେସଂ ସନ୍ଧିୟା ସହ ଅସମାନଭାୱୋପି ୱୁତ୍ତୋୱ ହୋତୀତି ଚତ୍ତାରି ନାମତୋ ପିଟ୍ଠିଭୱଙ୍ଗାନି ଚ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗାନି, ତଦାରମ୍ମଣାନି ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥାପି ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଜୱନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଜୱନାନନ୍ତରମେୱ ଉପେକ୍ଖାସହଗତତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦୀସୁ ଜୱିତେସୁ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତଦାରମ୍ମଣାନଂ ସମ୍ଭୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିଞ୍ଚାପି ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରୱିଧାନଂ ଜୱନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଉତୁଭୋଜନାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେ ଜୱନସ୍ସେୱ ଅସଙ୍ଖାରିକତ୍ତାଭାୱତୋ ଅସଙ୍ଖାରଜୱନାୱସାନେ ଅସଙ୍ଖାରମେୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ସସଙ୍ଖାରନ୍ତି ନିୟମୋ । ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପନ ବଲୱଭାୱେ ସତିପି ପରେସଂ ଉସ୍ସାହବଲେନ ସସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ସସଙ୍ଖାରଜୱନାୱସାନେ ସସଙ୍ଖାରମେୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ସସଙ୍ଖାରିକତ୍ତାଭାୱତୋ ଅସଙ୍ଖାରଜୱନାୱସାନେ ଅସଙ୍ଖାରମେୱାତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥୀତି ଅସଙ୍ଖାରଜୱନାୱସାନେ ଅସଙ୍ଖାରମ୍ପି ସସଙ୍ଖାରମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ସସଙ୍ଖାରଜୱନାୱସାନେ ସସଙ୍ଖାରମ୍ପି ଅସଙ୍ଖାରମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
ପଞ୍ଚିମାନୀତି ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତାନି ଉପେକ୍ଖାସହଗତସନ୍ତୀରଣାଦୀନି ପଞ୍ଚ ୱିପାକାନି । ପୁରିମେହି ସତ୍ତହୀତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତେହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ସତ୍ତହି ୱିନିଦ୍ଦିସେ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ମିନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୪୦୫-୬.ଏକାୟଚେତନାୟାତି ଏକାୟ ତିହେତୁକସୋମନସ୍ସସହଗତଅସଙ୍ଖାରିକଚେତନାୟ । ଏୱଂ ସମସଟ୍ଠି ୱିପାକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ କାମାୱଚରୱିପାକୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ମନୋଦ୍ୱାରେ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଗହିତାନମେୱ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଗହଣେନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ଗହିତାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଗହଣନୟଦସ୍ସନଂ କତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସତି ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁପି ସମସତ୍ତତି ୱିପାକାନି ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଲବ୍ଭମାନାୟପି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଅଗ୍ଗହଣେନ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଲବ୍ଭମାନାନମ୍ପି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଗହିତମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଅଗ୍ଗହଣସ୍ସ ନୟଦସ୍ସନଂ କତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ସୋଳସ ୱିପାକାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗହିତାଗ୍ଗହଣେନା’’ତିଆଦି ।
୪୦୮-୯.ତୀହି ୱିପାକେହୀତି ତେହି ତୀହି କୁସଲଚିତ୍ତେହି ସମାନେହି ତୀହି ୱିପାକେହି ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପେକ୍ଖାସହିତଦ୍ୱୟେତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତପଟିସନ୍ଧିୟୁଗଳେ । ଇଧ ଠତ୍ୱା ନାଳିୟନ୍ତୂପମା ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ଉଚ୍ଛୁପୀଳନସମୟେ କିର ଏକସ୍ମା ଗାମା ଏକାଦସ ୟନ୍ତୱାହା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏକଂ ଉଚ୍ଛୁୱାଟଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ପରିପକ୍କଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଉଚ୍ଛୁସାମିକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ୟନ୍ତୱାହା ମୟ’’ନ୍ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋ ‘‘ଅହଂ ତୁମ୍ହେୟେୱ ପରିୟେସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଚ୍ଛୁସାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗମାସି । ତେ ତତ୍ଥ ନାଳିୟନ୍ତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ ଏକାଦସ ଜନା ଅପରମ୍ପି ଏକଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୱତ୍ତନେନ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ଉଚ୍ଛୁସାମିକୋ ‘‘ଅହମେୱ ସହାୟୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଚ୍ଛୁସାଲଂ ପୂରାପେତ୍ୱା ତେସଂ ସହାୟୋ ଅହୋସି । ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚାନି କତ୍ୱା ଫାଣିତପାଚକେନ ଉଚ୍ଛୁରସେ ପକ୍କେ ଗୁଳେ ବଦ୍ଧେ ଉଚ୍ଛୁସାମିକେନ ତୁଲୟିତ୍ୱା ଭାଗେସୁ ଦିନ୍ନେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗଂ ଆଦାୟ ସାଲଂ ସାଲସାମିକଂ ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଅପରାସୁପି ଚତୂସୁ ସାଲାସୁ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ୟନ୍ତସାଲା ୱିୟ ପଞ୍ଚ ପସାଦା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ପଞ୍ଚ ଉଚ୍ଛୁୱାଟା ୱିୟ ପଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣାନି, ଏକାଦସ ୱିଚରଣକୟନ୍ତୱାହା ୱିୟ ଏକାଦସ ୱିପାକଚିତ୍ତାନି, ପଞ୍ଚ ଉଚ୍ଛୁସାଲସାମିନୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାନି, ପଠମକସାଲାୟ ସାଲସାମିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଜନାନଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା କତକମ୍ମାନଂ ଭାଗଗ୍ଗହଣକାଲୋ ୱିୟ ଏକାଦସନ୍ନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ରୂପାରମ୍ମଣେ ସକସକକିଚ୍ଚକରଣକାଲୋ, ସାଲସାମିକସ୍ସ ସାଲାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତକାଲୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦ୍ୱାରସଙ୍କନ୍ତିଅକରଣଂ, ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମସାଲାୟ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା କତକମ୍ମାନଂ ଭାଗଗ୍ଗହଣକାଲୋ ୱିୟ ଏକାଦସନ୍ନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା କାୟଦ୍ୱାରେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣେ ସକସକକିଚ୍ଚକରଣକାଲୋ, ସାମିକସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତକାଲୋ ୱିୟ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦ୍ୱାରସଙ୍କନ୍ତିଅକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୧୪.ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ । ହେତୁପୱତ୍ତିତୋତି ପଚ୍ଚୟପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ।
୪୧୫. ଇଦାନି ତିହେତୁକୋମକକମ୍ମେନ ଗହିତଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତି ଦୁହେତୁକୁକ୍କଟ୍ଠେନ ଗହିତଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସମାନାତି ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଦୁହେତୁକକମ୍ମେନ ଗହିତଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସେୱ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁହେତୁକେନ କମ୍ମେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୧୮-୯. ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ କାମାୱଚରତିହେତୁକଜୱନାନଂ ସମ୍ଭୱେପି କମ୍ମସରିକ୍ଖକାନେୱ ଜୱନାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋମନସ୍ସ…ପେ॰… ଦୁହେତୁକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିହେତୁକଜୱନାୱସାନେପି ପନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକକମ୍ମଂ ତିହେତୁକୱିପାକଦାନେ ଅସମତ୍ଥନ୍ତି ତିହେତୁକତଦାରମ୍ମଣାଭାୱତୋ, ଜୱନସ୍ସ ଚ କମ୍ମସରିକ୍ଖକହେତୁୱସେନ ଦୁହେତୁକଭାୱତୋ ଦୁହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତି ।
୪୨୪.ଇମାନି ଚ ଭୱଙ୍ଗାନୀତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ମୂଲାଗନ୍ତୁକପିଟ୍ଠିଭୱଙ୍ଗାନି । ଅଟ୍ଠ ହୀତି ଅଟ୍ଠେୱ ।
୪୨୬.ସୋତଘାନାଦିନାତି ସୋତଘାନାଦିୱିଞ୍ଞାଣେହି । ଏତ୍ଥାପି ଅମ୍ବୋପମା ପାକଟିକାୱ । ୟନ୍ତୱାହୋପମାୟ ପନେତ୍ଥ ସତ୍ତ ୟନ୍ତୱାହା ତେହି ହତ୍ଥୟନ୍ତେ ନାମ ସଜ୍ଜିତେ ସାଲସାମିକଂ ଅଟ୍ଠମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୩୪-୬.ୱୁଦ୍ଧିମୁପେତସ୍ସାତି ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସଂୱରାସଂୱରେ ପଟ୍ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱେନ ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । କିଞ୍ଚାପି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ କମ୍ମସରିକ୍ଖକଜୱନମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁହେତୂନଂ…ପେ॰… ୱସାନସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିହେତୁକଜୱନମ୍ପି ପନ ତେସଂ ଜୱତି, ଜୱନସ୍ସ ଦୁହେତୁକଭାୱେପି କମ୍ମସ୍ସ ଦୁହେତୁକୱିପାକଦାନେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ‘‘ଅହେତୁକ…ପେ॰… ଜାୟତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୪୩-୮.‘‘ଅହେତୁପଟିସନ୍ଧିସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ହେଟ୍ଠା ଆଗତୋୱ । ଅପାୟେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକକମ୍ମେନ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ହୀନତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନିପ୍ଫନ୍ନତୋ ତସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନଟ୍ଠାନମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଗତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କାମାୱଚରସୁଗତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ତେନ ଜାତପଟିସନ୍ଧିୱିପାକେନ । ‘‘ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଥେରୋ ନେରୟିକାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଥେରୋତି ନିରୟଚାରିକାୟ ପାକଟତ୍ତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରମାହ । ନିରୟେ ଭୱା ନେରୟିକା । ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ନିରୟେ ପଦୁମଂ ମାପେତ୍ୱା ପଦୁମକଣ୍ଣିକାୟ ନିସିନ୍ନୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ୱସ୍ସତୀତି ଅନ୍ତୋହେତ୍ୱତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ୱସ୍ସାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଥେରଂ ଦିସ୍ୱାତି ଥେରସ୍ସ ଦସ୍ସନହେତୁ । ଇମିନା ଇନ୍ଦନୀଲପଟିମାୱଣ୍ଣସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭାୱେନ କୁସଲୱିପାକଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି । ଗନ୍ଧନ୍ତି ତେନ ମାପିତଗନ୍ଧଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଚନ୍ଦନୱନେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚୀୱରଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୮ ୱିପାକୁଦ୍ଧାରକଥା) ୱୁତ୍ତଂ । ଘାୟତନ୍ତି ଘାୟନ୍ତାନଂ । ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟନ୍ତି ଅତିଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ଧାଦିନୋ ୱସେନ ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟଂ । କୁସଲୱିପାକାନଂ, ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ନିରୟେ ସମ୍ଭୱଦୀପନେନ ସେସାପାୟତ୍ତୟେପି ସମ୍ଭୱୋ ଦସ୍ସିତୋୱ ହୋତି ।
୪୫୦. ନିୟମୋୟେୱ ନିୟମତ୍ତଂ, ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତମ୍ପି ଜୱନେନ ନିୟାମିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନିୟମୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲଂ ପନ ସନ୍ଧାୟାତି କୁସଲଜୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ଦୀପିତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, କୁସଲସ୍ସ ୱିୟ ଅକୁସଲସ୍ସ ସଦିସୱିପାକାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କୁସଲଜୱନାନନ୍ତରଂ ସହେତୁକତଦାରମ୍ମଣସ୍ସେୱ ୱଚନଂ । ଜୱନସ୍ସ କମ୍ମସରିକ୍ଖକହେତୁୱସେନ ସହେତୁକତ୍ତା ଜୱନାନୁରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିଚିତୱସେନ ପନ ଅଞ୍ଞକମ୍ମେନାପି ତଂ ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ପଟିସନ୍ଧିଜନକମେୱ କମ୍ମଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଜନେତି, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞକମ୍ମମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକକମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତଦାରମ୍ମଣତୋ ୱିସଦିସମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି । ଅକୁସଲଜୱନାନନ୍ତରଞ୍ଚ ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ଜୱନସ୍ସ କମ୍ମସରିକ୍ଖକହେତୁକତ୍ତା ତଦନୁରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ସହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ନ ହୋତୀତି ନତ୍ଥି ।
୪୫୬-୭. ଏତ୍ତାୱତା ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୱାଦେ ସୋଳସ ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାଦସକମଗ୍ଗେନ ଚେୱ ଅହେତୁକଟ୍ଠକେନ ଚ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ମୋରୱାପିୱାସିମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରୱାଦେ ୱିସେସାଭାୱତୋ ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୱାଦେ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟୱସେନ ପିଣ୍ଡିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନଂ ପିଣ୍ଡଜୱନାନଂ ୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋମନସ୍ସୟୁତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋମନସ୍ସ…ପେ॰… ଜୱିତେତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟାବ୍ୟାକତୱସେନ ସୋମନସ୍ସୟୁତେସୁ ତେରସସୁ ଜୱନଚିତ୍ତେସୁ ଜୱିତେସୁ । ଗୱେସିତବ୍ବା…ପେ॰… ମାନସାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି ପଞ୍ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନି ଗୱେସିତବ୍ବାନି । ଉପେକ୍ଖା…ପେ॰… ଜୱିତେସୂତି କୁସଲାକୁସଲକିରିୟୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସସୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଜୱନଚିତ୍ତେସୁ ଜୱିତେସୁ । ଛ ଗୱେସିତବ୍ବାନୀତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ଛ ଏୱ ଗୱେସିତବ୍ବାନି । ଖୀଣାସୱାନଂ ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତାୟ କିରିୟାଜୱନଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ନ ହୋତୀତି ସୋମନସ୍ସସହଗତକିରିୟାଜୱନେସୁ ଜୱିତେସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତତଦାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତି । ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ, ଅନିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଚ ସୋମନସ୍ସଭାୱତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତକିରିୟାଜୱନେସୁ ଜୱିତେସୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତତଦାରମ୍ମଣମେୱାତି ଇଦମେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତାୟ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ, ଅନିଟ୍ଠଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଚ ସୋମନସ୍ସସହଗତଜୱନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଜୱନାୱସାନେ ସୋମନସ୍ସସହଗତତଦାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତି, ନତ୍ଥି ଉପେକ୍ଖାସହଗତନ୍ତି ନାୟଂ ନିୟମୋ । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ପରିତ୍ତକୁସଲାଦୋସ-ପାପସାତକ୍ରିୟାଜୱା ।
ପଞ୍ଚସ୍ୱେକଂ ତଦାଲମ୍ବଂ, ସୁଖିତେସୁ ୟଥାରହଂ ॥
‘‘ପାପା କାମସୁଭା ଚେୱ, ସୋପେକ୍ଖା ଚ କ୍ରିୟାଜୱା ।
ସୋପେକ୍ଖେସୁ ତଦାଲମ୍ବଂ, ଛସ୍ୱେକମନୁରୂପତୋ’’ତି ॥
୪୫୮-୬୨. ଦୁହେତୁକାହେତୁକାନଂ ୱିପାକାୱରଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଝାନୁପ୍ପାଦୋୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ତିହେତୁସୋମନସ୍ସେନା’’ତି । ଝାନତୋ ପରିହୀନସ୍ସାତି ଉପ୍ପାଦିତଲୋକିୟଜ୍ଝାନତୋ ପରିହୀନସ୍ସ । ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋତି ‘‘ମହନ୍ତେନ ୱାୟାମେନ ଉପ୍ପାଦିତୋ ମେ ପଣୀତଧମ୍ମୋ ନଟ୍ଠୋ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନୱିପ୍ପଟିସାରୱନ୍ତସ୍ସ । କିଂ…ପେ॰… ମାନସନ୍ତି ଅୟଂ ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା, ତଦାରମ୍ମଣମାନସଂ ଜାୟତେ କିଂ, ନ ୱାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଭୱଙ୍ଗପାତୋ ୱା ହୋତୁ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱା, କୋ ଏତ୍ଥ ୱିବନ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ପଟ୍ଠାନେ ପଟିସିଦ୍ଧା’’ତିଆଦି । ଅୱଚନମେୱ ପଟିସେଧୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପଟିସିଦ୍ଧା’’ତି। ୟଦି ସୋମନସ୍ସାନନ୍ତରଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଦୋମନସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସୋମନସ୍ସଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଦା ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୨.୪୫) ୱିୟ ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ…ପେ॰… ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଥା ଗଣନୱାରେ ଏକେକୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନା ସମାନୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ, ଇତରୱେଦନାଦ୍ୱୟସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନନ୍ତରେ ନୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ପନେୱଂ ପାଳି ଆଗତା । ଦୋମନସ୍ସସୋମନସ୍ସୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୱସେନ ଗଣନଦ୍ୱୟଂ ପରିହାପେତ୍ୱା ‘‘ଅନନ୍ତରେ ସତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅୱଚନମ୍ପି ପଟିସେଧସଦିସଂ ଅଭାୱସ୍ସେୱ ଦୀପନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିସିଦ୍ଧା’’ତି । ଅସ୍ସ ୱା ଅନନ୍ତରଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାତି ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ।
ଏୱଂ ଭୱଙ୍ଗପାତାଭାୱେ କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଦାରମ୍ମଣାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମହଗ୍ଗତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥେୱ ପଟିସିଦ୍ଧନ୍ତି ‘‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ ତତ୍ଥେୱ ପଟ୍ଠାନେ ପଟିସିଦ୍ଧଂ । କିଂ ନୁ କାତବ୍ବନ୍ତି କିଂ କାତବ୍ବଂ । ନ ହି ସକ୍କା ଏତ୍ତକେନ ‘‘ଅଚିତ୍ତକୋ’’ତି ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣମେୱ ଦୋମନସ୍ସଜୱନଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତେ ପନ ବୁଦ୍ଧାଦିଆରମ୍ମଣେପି ଦୋମନସ୍ସଜୱନେ ଜୱିତେ ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସମ୍ଭୱୋ, ଭୱଙ୍ଗପାତୋ ୱା ନତ୍ଥି ।
୪୬୪-୫. ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସାନନ୍ତରଞ୍ଚ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସହିତା ହେତୂ’’ତିଆଦିନା ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତେ ପୁନ ଚୋଦକୋ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନଂ କିମସ୍ସା’’ତି । ଆଚରିୟୋ ପନ କିମେତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନଗୱେସନେନ, ତେନ ୱିନାୱ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନତ୍ଥି ତ’’ନ୍ତି । ପୁନ ଚୋଦକୋ ଆୱଜ୍ଜନେନ ୱିନା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଂ ଜାୟତେ କଥ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ୱୁତ୍ତେ ଆଚରିୟୋ କିମେତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନେନ, କିଞ୍ଚ ଆୱଜ୍ଜନେନ ୱିନା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ନ ଏକନ୍ତିକନ୍ତି ଦୀପେତୁଂ ନିରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତାନଂ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନାନ’’ନ୍ତିଆଦି, ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନାନଂ କିଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ, ନନୁ ନତ୍ଥେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନୁ ଚ ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନାନି ତାୱ ସକସକୱିସୟେସୁ ନିନ୍ନତ୍ତା ଆୱଜ୍ଜନେନ ୱିନା ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ବହୁଲଂ ଚିଣ୍ଣତ୍ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ କଥଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁନ ନିରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତିଆଦି । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଚାତି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥାୟ କିଂ ଆୱଜ୍ଜନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ନତ୍ଥୀତି ୟଥା ଏତେସଂ, ଏୱମେତସ୍ସାପି ନତ୍ଥି ।
ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ପନେତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗାନନ୍ତରାନି ଫଲାନି ଚ ପରିକମ୍ମାୱଜ୍ଜନେନ ସାୱଜ୍ଜନାନି ସମାନାନି ଅସତିପି ନିରାୱଜ୍ଜନୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ନିନ୍ନାଦିଭାୱେ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ନିଦସ୍ସନମତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱଣ୍ଣେତି । ଅୟଂ ହିସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ହି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାୱଜ୍ଜନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତାନି ସିୟୁଂ, ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନାନି ଦସ୍ସିତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ ତେହେୱ ଏତେସଂ ନିରାୱଜ୍ଜନତାସିଦ୍ଧିତୋ, ଫଲସମାପତ୍ତିକାଲେ ଚ ‘‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଂ ଅନୁଲୋମଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱଚନତୋ ସମାନାରମ୍ମଣାୱଜ୍ଜନରହିତତ୍ତା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରାନି ଫଲଚିତ୍ତାନୀତି ଏୱଂ ସମାପତ୍ତିଫଲଚିତ୍ତାନି ନ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନାନି ପନ ୟଦିପି ନିବ୍ବାନେ ଚିଣ୍ଣାନି, ସମୁଦାଚିତାନି ଚ ନ ହୋନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣନ୍ତରେ ଚିଣ୍ଣସମୁଦାଚିତାନେୱ । ଫଲସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତାନି ଚ ମଗ୍ଗୱୀଥିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତଦତ୍ଥଂ ପରିକମ୍ମସବ୍ଭାୱାତି ତେସଂ ଗହଣଂ ନ କତଂ । ଅନୁଲୋମାନନ୍ତରଞ୍ଚ ଫଲସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ଚିଣ୍ଣସମୁଦାଚିତଂ, ନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରସ୍ସ ୱିୟ ତଦତ୍ଥଂ ପରିକମ୍ମାଭାୱାତି ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସା’’ତି ତଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସିତନ୍ତି ।
୪୬୭. ‘‘କିମସ୍ସାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନିରାୱଜ୍ଜନଭାୱଂ ୱିୟ ଅନାରମ୍ମଣଭାୱମ୍ପି ୱଦେୟ୍ୟାତି ତବ୍ଭାୱଦସ୍ସନେନ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ସାଧେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିନା ଆରମ୍ମଣେନା’’ତିଆଦି । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିଚିତପୁବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ । ନନୁ ଚ ତଦାରମ୍ମଣିକଂ ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଜୱନାରମ୍ମଣମେୱ ଗଣ୍ହାତି ଇତରଥା ତଦାରମ୍ମଣଭାୱାୟୋଗତୋତି କଥମସ୍ସା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, କାମାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ନାସ୍ସା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ, ‘‘ତଦାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଚ ତଦାରମ୍ମଣଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସା ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚସମ୍ଭୱତୋ । କେନ ଚରହି କିଚ୍ଚେନାୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଂ ତାୱ ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣତୋୱ ନତ୍ଥି, ନାପି ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ ତଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ପଟିସନ୍ଧିଚୁତୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ପାରିସେସତୋ ପନ ଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭାୱତୋ ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା, ପଟିସନ୍ଧିଭୂତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନାପି ହି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋୱ ।
୪୬୮-୭୩. ଅୱିଜ୍ଜମାନେ କାରକେ କଥଂ କସ୍ସଚି ନିରାୱଜ୍ଜନପ୍ପୱତ୍ତିକସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜନଭାୱେନାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ଚିତ୍ତନିୟାମନିବ୍ବତ୍ତମେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉତୁବୀଜନିୟାମୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉତୁବୀଜନିୟାମୋ ଚାତି ଉତୁନିୟାମୋ ଚେୱ ବୀଜନିୟାମୋ ଚ, ଉତୁସଭାୱନିୟାମୋ ବୀଜସଭାୱନିୟାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କମ୍ମଧମ୍ମାନଂ ନିୟାମୋ ଏୱ କମ୍ମଧମ୍ମନିୟାମତା। ଏକପ୍ପହାରେନାତି ତଂ ତଂ ଉତୁସମୟମନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ । ଫଲପୁପ୍ଫାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଲ୍ଲୱାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ସବ୍ବେସନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫଲାଦିନିବ୍ବତ୍ତନକାନଂ ସବ୍ବେସଂ । ତଂତଂତୁଲ୍ୟଫଲୁବ୍ଭୱୋତି ତେହି ତେହି ବୀଜେହି ସଦିସାନଂ ଫଲାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ତେସଂ ତେସଂ ବୀଜାନଂ ଅନୁରୂପଫଲନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କୁଲତ୍ଥଗଚ୍ଛସ୍ସ ଉତ୍ତରଗ୍ଗଭାୱୋ, ଦକ୍ଖିଣୱଲ୍ଲିୟା ଦକ୍ଖିଣରୁକ୍ଖପରିହରଣଂ, ସୂରିୟାୱତ୍ତପୁପ୍ଫାନଂ ସୂରିୟାଭିମୁଖଭାୱୋ, ମାଲୁୱଲତାୟ ରୁକ୍ଖାଭିମୁଖଗମନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀନିପି ଏତ୍ଥେୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଛିଦ୍ଦତ୍ତନ୍ତି ଛିଦ୍ଦୱନ୍ତଭାୱୋ, ଛିଦ୍ଦଂୟେୱ ୱା । ବୀଜଜୋତି ବୀଜସମ୍ଭୱୋ ନିୟାମୋ । ୟତୋ ଦେତୀତି ୟତୋ ୟତୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱନିୟାମତୋ ଦେତି । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପସ୍ସ, ସଦିସସ୍ସ, ୱିସଦିସସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନେ ନିୟାମୋ । ଅପିଚ –
‘‘ନ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ନ ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ,
ନ ପବ୍ବତାନଂ ୱିୱରଂ ପୱିସ୍ସ ।
ନ ୱିଜ୍ଜତୀ ସୋ ଜଗତିପ୍ପଦେସୋ,
ୟତ୍ଥଟ୍ଠିତୋ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ପାପକମ୍ମା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୨୭) –
ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଆଗତଂ ତିଣକଲାପସ୍ସ ଗହିତଅଗ୍ଗିନୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତୋ କାକସ୍ସ ଗୀୱାୟ ପଟିମୁଚ୍ଚନଂ, ନାୱିକସ୍ସ ଭରିୟାୟ ୱାଲୁକଘଟଂ କଣ୍ଠେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦୁଦକେ ପକ୍ଖିପନଂ, ପବ୍ବତକୂଟସ୍ସ ପତିତ୍ୱା ଲେଣେ ୱସନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦ୍ୱାରପିଦହନନ୍ତି ତଂତଂକମ୍ମସରିକ୍ଖକୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତନମ୍ପି କମ୍ମନିୟାମୋୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜାତିୟନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେ ଚେୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନେ ଚ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧିଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନାଦୀସୁପି ମେଦନୀକମ୍ପନାଦିକସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଛିମଭୱିକବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ । ମେଦନୀକମ୍ପନାଦିକନ୍ତି ପଥୱୀକମ୍ପନାଦିକଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ୱିସେସତ୍ତମନେକମ୍ପୀତି ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ତଦା ପାତୁଭୂତଂ ସବ୍ବଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ । ଉପ୍ପତ୍ତାୱଜ୍ଜନାଦୀନନ୍ତି ‘‘ତ୍ୱଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ହୋହି, ତ୍ୱଂ ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିୟୁଞ୍ଜକସ୍ସ ଅଭାୱେପି ତଂତଂକିଚ୍ଚୱସେନ ତେସଂ ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ।
୪୭୪. ହଦୟେ ଅନ୍ଧକାରୋ ୱିୟାତି ହଦୟନ୍ଧକାରୋ, ସମ୍ମୋହୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସନଂ ପହାନକରଣନ୍ତି ହଦୟନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସନଂ । ପୟୁତ୍ତୋତି ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅନୋସକ୍କମାନେନ ୱୀରିୟେନ ୱୀରିୟୱା । ମୋହନ୍ଧକାରାପଗମନ୍ତି ଅରହତ୍ତମାହ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ୱିପାକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ଅଟ୍ଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପକିଣ୍ଣକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୪୭୫-୬. ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚିତ୍ତାନଂ ପାକଟଭାୱତ୍ଥଂ –
‘‘ସୁତ୍ତଂ ଦୋୱାରିକୋ ଚେୱ,
ଗାମିଲ୍ଲୋ ଅମ୍ବଗୋଳିୟୋ ।
ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ପୀଠସପ୍ପୀ ଚ,
ଉପନିସ୍ସୟମତ୍ଥସୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୮ ୱିପାକୁଦ୍ଧାରକଥା) –
ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତମାତିକାୟ ୱସେନ ପକିଣ୍ଣକନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦାନି ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ମନସନ୍ତି ଚିତ୍ତାନଂ । ‘‘ମାନସ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ପନ୍ଥମକ୍କଟକୋତି ପାଣକପଟଙ୍ଗାଦୀନଂ ସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନେ ଜାଲଂ ପସାରେତ୍ୱା ତେସଂ ମଗ୍ଗରକ୍ଖଣତୋ ‘‘ପନ୍ଥମକ୍କଟକୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ଉଣ୍ଣନାଭି । ଦିସାସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୂତି ଉପମେତବ୍ବାନଂ ପଞ୍ଚପସାଦାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ମଗ୍ଗେ, ତତ୍ଥ ଜାଲମଜ୍ଝେତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୁତ୍ତଂ ପସାରେତ୍ୱାତି ଜାଲବନ୍ଧନମାହ ।
୪୭୮-୮୦. ନ୍ତି ରୁଧିରମାହ । ଦିସାସୁ ଦୁତିୟାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେ…ପେ॰… ଘଟ୍ଟିତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପସାଦା ପଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ। ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱିୟାତି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତମାନଚିତ୍ତଂ ଜାଲମଜ୍ଝେ ନିପନ୍ନମକ୍କଟକୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୪୮୨-୫.ପସାଦଘଟ୍ଟନନ୍ତି ପସାଦେ ଘଟ୍ଟିତଂ । ଭୱଙ୍ଗାୱଟ୍ଟନନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେନ୍ତଂ । ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞା କାଚି କିରିୟା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମମେୱ ଚଲନେନ ସହ ଉପମେତି । ସୁତ୍ତାନୁସାରଂୱାତି ସୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଗମନଂ ୱିୟ । ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନତୋ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୟୂସପାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ୱତ୍ଥୁଂୟେୱାତି ୟଥା ପୁରିମଚିତ୍ତାନି ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତାନି ପସାଦୱତ୍ଥୁଂ ଅନୁଗତାନି ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଭୱଙ୍ଗଂ । ତଂ ପନ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣନ୍ତରରହିତଂ କେୱଲଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁମେୱ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ଦୀପେତି । ପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ପୁନ ଭୱଙ୍ଗଭାୱେନ ପରିୱତ୍ତନଂ । ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଧମ୍ମତୋ ଭେଦେପି ସନ୍ତତିୱସେନ ଏକତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେନେୱ ମକ୍କଟକେନ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୮୬-୯୦. ଉପମା ଏୱ ଓପମ୍ମଂ। ତତୋ ପସାଦୱତ୍ଥୁତୋ ଚିତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୀପିତଂ ଇମିନା ଓପମ୍ମେନ । ଏକେକାରମ୍ମଣନ୍ତି ରୂପାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଏକେକଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ଏକେକାରମ୍ମଣସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଆପାଥଗମନଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦମ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଖେ ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତୀତି ଖଗୋ, ପକ୍ଖି । ସାଖିନୋତି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ।
୪୯୨-୩.ରୂପସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ, ତସ୍ସ ପନ ଘଟ୍ଟନଂ, ଆପାଥଗମନମ୍ପି ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପସାଦସ୍ସାତି କମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଅତ୍ଥତୋ ଆପାଥଗମନମ୍ପି ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆରମ୍ମଣୱସେନ, ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସପି ପସାଦଘଟ୍ଟନେନ ଚ ଭୱଙ୍ଗଚଲନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଆପାଥଂ ୱିୟ ଉପଗମନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୯୪-୫.ତତୋତି ଭୱଙ୍ଗଚଲନତୋ ପରଂ, କୁସଲଂ ଜୱନଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି କାମାୱଚରକୁସଲଜୱନଚିତ୍ତଂ। ଅକୁସଲମେୱ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ କିରିୟାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା – କୋ ପନେତଂ ଜୱନଂ କୁସଲତାୟ ୱା ଅକୁସଲତାୟ ୱା ନିୟମେତୀତି ? ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଚେୱ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଚ । ୟସ୍ସ ହି ଚତୁଚକ୍କସମ୍ପଦାୱସେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତତି, ଆୱଜ୍ଜନଂ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଞ୍ଚ ୟୋନିସୋୱ ଆୱଟ୍ଟେତି, ୱୱତ୍ଥାପେତି ଚ, ତସ୍ସ ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଚ ହୋତି, ଆୱଜ୍ଜନଂ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଞ୍ଚ ଅୟୋନିସୋ ଚ ଆୱଟ୍ଟେତି, ୱୱତ୍ଥାପେତି ଚ, ତସ୍ସ କୁସଲଜୱନୁପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ କୁସଲତାୟ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଅକୁସଲତାୟ ଚ ନିୟମେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିରିୟାଜୱନଂ ପନ ଅରହତ୍ତମେୱ ନିୟମେତି । କେଚି ପନ ‘‘କିରିୟାଜୱନଂ ପନ ମନସିକାରୋ ଚ ନିୟମେତି । ୟଥା ହି ଆୱଜ୍ଜନଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ କିରିୟାଜୱନସ୍ସାପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
୪୯୭.ଦୋୱାରିକୋପମାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଏକୋ ରାଜା ସୟନଗତୋ ନିଦ୍ଦାୟତି, ତସ୍ସ ପରିଚାରକୋ ପାଦେ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତୋ ନିସୀଦି, ବଧିରଦୋୱାରିକୋ ଦ୍ୱାରେ ଠିତୋ, ତୟୋ ପଟିହାରା ସୟନସ୍ସ, ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଚ ମଜ୍ଝେ ପଟିପାଟିୟା ଠିତା । ଅଥେକୋ ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀ ମନୁସ୍ସୋ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଆଦାୟ ଦ୍ୱାରଂ ଆକୋଟେସି, ବଧିରଦୋୱାରିକୋ ସଦ୍ଦଂ ନ ସୁଣାତି, ପାଦପରିମଜ୍ଜକୋ ସଞ୍ଞଂ ଅକାସି, ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ପସ୍ସି, ପଠମପଟିହାରୋ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୁତିୟସ୍ସ ଅଦାସି, ଦୁତିୟୋ ତତିୟସ୍ସ, ତତିୟୋ ରଞ୍ଞୋ, ରାଜା ପରିଭୁଞ୍ଜି । ତତ୍ଥ ରାଜା ୱିୟ ଜୱନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପାଦପରିମଜ୍ଜକୋ ୱିୟ ଆୱଜ୍ଜନଂ, ବଧିରଦୋୱାରିକୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତୟୋ ପଟିହାରା ୱିୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନି ତୀଣି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି, ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସିନୋ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଆଦାୟ ଦ୍ୱାରାକୋଟନଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପସାଦଘଟ୍ଟନଂ, ପାଦପରିମଜ୍ଜକେନ ସଞ୍ଞାୟ ଦିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ କିରିୟାମନୋଧାତୁୟା ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟିତକାଲୋ, ତେନ ଦିନ୍ନସଞ୍ଞାୟ ବଧିରଦୋୱାରିକସ୍ସ ଦ୍ୱାରୱିୱରକାଲୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚସାଧନକାଲୋ, ପଠମପଟିହାରେନ ପଣ୍ଣାକାରସ୍ସ ଗହିତକାଲୋ ୱିୟ ୱିପାକମନୋଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତକାଲୋ, ପଠମେନ ଦୁତିୟସ୍ସ ଦିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତୀରିତକାଲୋ, ଦୁତିୟେନ ତତିୟସ୍ସ ଦିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ କିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାପିତକାଲୋ, ତତିୟେନ ରଞ୍ଞୋ ଦିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନେନ ଜୱନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତିତକାଲୋ, ରଞ୍ଞୋ ପରିଭୋଗକାଲୋ ୱିୟ ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନକାଲୋତି ଅୟଂ ଦୋୱାରିକୋପମା ।
‘‘ଇଦଂ ପନ ଓପମ୍ମଂ କିଂ ଦୀପେତୀ’’ତିଆଦି ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତୂପମାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ସମ୍ବହୁଲା ଗାମଦାରକା ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ପଂସୁଂ କୀଳନ୍ତି, ତତ୍ଥେକସ୍ସ ହତ୍ଥେ କହାପଣୋ ପଟିହଞ୍ଞି । ସୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ହତ୍ଥେ ପଟିହତଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥେକୋ ‘‘ପଣ୍ଡରଂ ଏତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅପରୋ ସହ ପଂସୁନା ଗାଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହି । ଅଞ୍ଞୋ ‘‘ପୁଥୁଲଂ ଚତୁରସ୍ସଂ ଏତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅପରୋ ‘‘କହାପଣୋ ଏସୋ’’ତି ଆହ । ଅଥ ଆହରିତ୍ୱା ମାତୁ ଅଦଂସୁ, ସା କମ୍ମେ ଉପନେସି । ତତ୍ଥ ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଦାରକାନଂ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ କୀଳନ୍ତାନଂ ସନ୍ନିସିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, କହାପଣସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପଟିହତକାଲୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେନ ପସାଦସ୍ସ ଘଟ୍ଟିତକାଲୋ, ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା କିରିୟାମନୋଧାତୁୟା ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟିତକାଲୋ, ‘‘ପଣ୍ଡରଂ ଏତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚସ୍ସ ସାଧିତକାଲୋ, ସହ ପଂସୁନା ଗାଳ୍ହଂ ଗହିତକାଲୋ ୱିୟ ୱିପାକମନୋଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତକାଲୋ, ‘‘ପୁଥୁଲଂ ଚତୁରସ୍ସଂ ଏତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତୀରିତକାଲୋ, ‘‘କହାପଣୋ ଏସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ କିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାପିତକାଲୋ, ମାତରା କମ୍ମେ ଉପନୀତକାଲୋ ୱିୟ ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ଗାମଦାରକୋପମା ।
ଇଦଂ ଓପମ୍ମଂ କିଂ ଦୀପେତି ? କିରିୟାମନୋଧାତୁ ଅଦିସ୍ୱାୱ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତି, ୱିପାକମନୋଧାତୁ ଅଦିସ୍ୱାୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଅଦିସ୍ୱାୱ ସନ୍ତୀରେତି, କିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଅଦିସ୍ୱାୱ ୱୱତ୍ଥାପେତି, ଜୱନଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱତି, ଏକନ୍ତେନ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀତି ଦୀପେତି । ଜଚ୍ଚନ୍ଧପୀଠସପ୍ପୀଉପମା ଉପରି ଆଗମିସ୍ସତି ।
୪୯୮-୫୦୯. ଏତ୍ତକା ଉପମା ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦୋୱାରିକୋପମାଦୀନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉପନିସ୍ସୟମତ୍ଥସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଅସମ୍ଭେଦେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅସମ୍ଭେଦେନାତି ଅୱିନଟ୍ଠଭାୱେନ, ୱାତପିତ୍ତାଦୀହି ଅନୁପହତଭାୱେନ ଚ । ୱାତପିତ୍ତାଦିଉପହତମ୍ପି ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱାନୁପଗମନତୋ ସମ୍ଭିନ୍ନମେୱ ନାମ ହୋତି, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱ ନିସ୍ସୟଭାୱୂପଗମନତୋ ଖଣୱସେନ ଅସମ୍ଭେଦୋପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଏସ ନୟୋ ସୋତପସାଦାଦୀସୁପି । ରୂପାପାଥଗମେନାତି ଦୂରେ ଠିତସ୍ସ ଫଲିକାଦୀହି ଅନ୍ତରିତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ୟୋଗ୍ୟଦେସେ ଅୱଟ୍ଠିତୱସେନ ରୂପସ୍ସ ଆପାଥଗମନେନ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଦୂରେ ଠିତଂ, ପରମ୍ମୁଖେ ଠିତମ୍ପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଗତମେୱ ନାମ ହୋତି । ଆଲୋକନିସ୍ସୟେନାପୀତି ରୂପାୱଭାସନସମତ୍ଥଆଲୋକସଙ୍ଖାତନିସ୍ସୟେନ । ଆଲୋକେ ସତି ସମ୍ଭୱୋ ଚେତ୍ଥ ଆଲୋକନିସ୍ସୟତା, ନ ଆଲୋକସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ମନକ୍କାରୋୱ ହେତୁ ମନକ୍କାରହେତୁ, ତେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସମନକ୍କାରହେତୁ। ତେନ ଆଲୋକନିସ୍ସିତଂ ଦସ୍ସେତି । ସମେତେହୀତି ସଂୟୁତ୍ତେହି ଏକୀଭୂତେହି, ନ ଏକସ୍ସପି ୱିରହେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆକାସନିସ୍ସୟେନାତି କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦସଙ୍ଖାତଆକାସନିସ୍ସୟେନ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନ ହି ପିହିତକଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବାହିରାକାସମ୍ପି ପନ ଇଚ୍ଛିତମେୱ । ତଥା ହି ଅୱିୱରେ ଗେହେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ବହି ଠିତା ନ ସୁଣନ୍ତି । ୱାୟୋସନ୍ନିସ୍ସୟେନାତି ନାସିକଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ ପୱିସନୱାୟୁସନ୍ନିସ୍ସୟେନ । ଆପୋସନ୍ନିସ୍ସୟେନାତି ଖେଳସଙ୍ଖାତଆପୋସନ୍ନିସ୍ସୟେନ । ପଥୱୀସନ୍ନିସ୍ସୟେନାତି କାୟପସାଦୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପଥୱୀଧାତୁସନ୍ନିସ୍ସୟେନ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
୫୧୦-୧୧.ମନୋ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଅସମ୍ଭେଦା ମନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ମନୋ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ଚୁତିୱସେନ ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପି କିରିୟାମୟଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା କେୱଲଂ ଭୱଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ମନ୍ଦଥାମଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନମ୍ପି ସମ୍ଭିନ୍ନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନାୟଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତୀତି ଚତୁୱୋକାରେ ଅଲବ୍ଭନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଭୱଂ ତୁ ପଞ୍ଚୱୋକାର’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱୋକାରୋ ଏତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରୋ। ହୋତି ହି ଭିନ୍ନାଧିକରଣମ୍ପି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ ୟଥା ‘‘ଉରସିଲୋମୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ୱୋକରୀୟତୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରୋ। ‘‘ଅତ୍ଥତୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ପଦଂ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚାନୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ୱିସେସନନ୍ତି ନ ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
୫୧୨-୪.ସବ୍ବାନୀତି କାମାୱଚରାଦିଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ସବ୍ବାନି । କମ୍ମନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିନିବ୍ବତ୍ତକା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଭୂତା, ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଭୂତା ୱା ଚେତନା । କମ୍ମନିମିତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଆୟୂହନକାଲେ କମ୍ମଂ ଆୟୂହତି, ତଂ ଦାନୂପକରଣାଦିକଂ, ପାଣଘାତୋପକରଣାଦିକଞ୍ଚ । ଗତିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଭୱନ୍ତରମୁପପଜ୍ଜିତବ୍ବଭୱପରିୟାପନ୍ନୱଣ୍ଣାୟତନଂ, ତଂ ପନ ସୁଗତିୟଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତକମ୍ବଲସଦିସମାତୁକୁଚ୍ଛିୱଣ୍ଣୱସେନ, ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ଉୟ୍ୟାନକପ୍ପରୁକ୍ଖୱଣ୍ଣୱସେନ, ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗିଜାଲାଦିୱଣ୍ଣୱସେନ, ପେତତିରଚ୍ଛାନୟୋନୀସୁ ପେତତିରଚ୍ଛାନାନଂ ନିବଦ୍ଧସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନପରିୟାପନ୍ନତାୱଣ୍ଣୱସେନ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତିୱିଧ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୟଥାସମ୍ଭୱୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ରୂପାରୂପସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ପନ କମ୍ମନିମିତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ତଥା ହି ମହଗ୍ଗତୱିପାକାନି ଏକନ୍ତେନ କମ୍ମସଦିସାରମ୍ମଣାନି ୱୁତ୍ତାନି ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମତୀତଂ ୱାତି ଖଣୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମତୀତଂ ୱା । ତତ୍ଥ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ଏକନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ, କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମତୀତଂ ୱା, କମ୍ମଂ ପନ ଅତୀତମେୱ । ଅନାଗତାରମ୍ମଣଂ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ଅନାପାଥଗତତ୍ତା, ଅତୀତକମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ଅନନୁଭୂତତ୍ତା ଚ ୱିଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ନୋପତିଟ୍ଠାତୀତି ଅତିସନ୍ତଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନା ପଟିସନ୍ଧି ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଅନାଗତ’’ନ୍ତି । ମହଗ୍ଗତପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଏକନ୍ତେନ କମ୍ମସଦିସାରମ୍ମଣଭାୱେନ କମ୍ମସ୍ସ ୱିୟ ଅତୀତନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣତ୍ତା ନ ତାସଂ ୱିସୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଉଦ୍ଧଟଂ । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାରୂପପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଅତୀତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଇତରାସଂ ନୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୫୧୭-୨୦. ମହାୱିପାକାନଂ ପଟିସନ୍ଧାଦିଚତୁକିଚ୍ଚୱସେନେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ରୂପାରୂପଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନ ତଂତଂୱିପାକସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିତୋ, ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଅଭାୱେନ ତତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ମହାପାକା…ପେ॰… ଦ୍ୱୟେ’’ତି । ଅନିଟ୍ଠରୂପାନଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅସମ୍ଭୱେପି ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଇଧ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ରୂପଭୱେପି ସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସଚ୍ଚସଙ୍ଖେପାଦୀସୁପି ହି ଇମିନାୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ରୂପଲୋକେ ଅକୁସଲୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ଅପରେ ପନ ‘‘କାମଭୱେ ସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟଂ, ରୂପଭୱେ ସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟନ୍ତି ୟଥାଲାଭୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
କଦାଚିପୀତି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେସୁ ପରିତ୍ତଜୱନାନଂ ଉପ୍ପାଦେପି । ‘‘ବୀଜସ୍ସାଭାୱତୋ’’ତି ରୂପାରୂପଭୱଦ୍ୱୟେ ତଦାରମ୍ମଣାଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ତମେୱ ପକାସେତୁଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିବୀଜ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିୟେୱ ବୀଜଭୂତନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିବୀଜଂ । ତସ୍ସାତି ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ।
୫୨୧. ୟଦି ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନମ୍ପି କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିବୀଜତ୍ତା ତତ୍ଥ ଅଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭୂତାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନମିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ପୱତ୍ତାନୁଭାୱତୋତି ତେସଂ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିତାନୁଭାୱତୋ। ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତାନି ଚକ୍ଖୁସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତେସଂ ପୱତ୍ତିଆନୁଭାୱତୋ ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସତି ଚ ତେସଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱୀଥିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନିୟତୋତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱିୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାନମ୍ପି ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱୋ ସିଦ୍ଧୋତି ।
୫୨୩-୪.ଅକାମାୱଚରଧମ୍ମେତି କାମାୱଚରଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞେ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ । ନାନୁବନ୍ଧତୀତି ନାନୁୱତ୍ତତି । ଜନକଂ…ପେ॰… ଅନୁବନ୍ଧତୀତି ୟଥା ନାମ ଗେହତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଗନ୍ତୁକାମୋ ତରୁଣଦାରକୋ ଅତ୍ତନୋ ଜନକଂ ପିତରଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପିତୁସଦିସଂ ହିତକାମଂ ଞାତିଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ରାଜପୁରିସାଦିଂ, ତଥା ଏତମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗାରମ୍ମଣତୋ ବହି ନିକ୍ଖମିତୁକାମସଭାଗତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଜନକଂ ପଠମକୁସଲାଦିକଂ ସଦିସଂ ୱା ଦୁତିୟକୁସଲାଦିକାମାୱଚରଜୱନମେୱ ଅନୁବନ୍ଧତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ମହଗ୍ଗତଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲାକୁସଲାଦିନ୍ତି ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ପନ ପଟ୍ଠାନେ ‘‘କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୯୮) ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାନମେୱାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ଫାରୱନ୍ତଞ୍ହି ଜୱନଂ ନାୱଂ ୱିୟ ନଦୀସୋତୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅନୁବନ୍ଧତି, ନ ପନ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱତୋ ସନ୍ତୱୁତ୍ତିଂ କିରିୟାଜୱନଂ ପଣ୍ଣପୁଟଂ ୱିୟ ନଦୀସୋତୋତି କିରିୟାଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଆଚରିୟଜୋତିପାଲତ୍ଥେରାଦୟୋ ପନ ‘‘ଲବ୍ଭମାନସ୍ସପି କେନଚି ଅଧିପ୍ପାୟେନ କତ୍ଥଚି ଅୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି, ୟଥା ତଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ଅକୁସଲନିଦ୍ଦେସେ ଲବ୍ଭମାନୋପି ଅଧିପତି ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ୟଦି ଅବ୍ୟାକତାନନ୍ତରମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ତଦା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନନ୍ତରମ୍ପି ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁନ୍ତି କିରିୟାଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅଲବ୍ଭନତୋ । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଣ୍ଣପୁଟଂ ନିଦସ୍ସିତଂ, ତଂ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବେନ ସମାନଂ ନ ହୋତି, ନାୱାପଣ୍ଣପୁଟାନଞ୍ହି ନଦୀସୋତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନଂ ଗତି ଚ ୱିସଦିସୀତି ନାୱାୟଂ ନଦୀସୋତସ୍ସ ଅନୁବନ୍ଧନଂ, ପଣ୍ଣପୁଟସ୍ସ ଅନନୁବନ୍ଧନଞ୍ଚ ୟୁଜ୍ଜତି, ଇଧ ପନ କିରିୟାଜୱନେତରଜୱନାନଂ ଭୱଙ୍ଗସୋତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନଂ ଗତି ଚ ସଦିସୀତି ଏତସ୍ସ ଅନନୁବନ୍ଧନଂ, ଇତରସ୍ସ ଅନୁବନ୍ଧନଞ୍ଚ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୱିଚାରେତବ୍ବମେୱ ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
୫୨୫-୬. ୟଥା ଚେତଂ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ନାନୁୱତ୍ତତି, ତଥା ୟଦା ଏତେ କାମାୱଚରଧମ୍ମାପି ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ତେପି ନାନୁବନ୍ଧତୀତି ଆହ ‘‘କାମାୱଚରଧମ୍ମାପୀ’’ତିଆଦି । ମହଗ୍ଗତା-ଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେ ଚାପୀତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଲୋକୁତ୍ତରାରମ୍ମଣାନଂ ଗହଣଂ । କସ୍ମା ନାନୁବନ୍ଧତୀତି ଆହ ‘‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା’’ତିଆଦି । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ କାମାୱଚରୱିପାକାନଂ ଏକନ୍ତେନ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା । ତଥାପରିଚିତତ୍ତାତି ୟଥା ଜୱନଂ, ଏୱଂ ଅପରିଚିତତ୍ତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ହି ସୋ ପିତରଂ, ପିତୁସଦିସଂ ୱା କଞ୍ଚି ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ତରୁଣଦାରକୋ ଘରଦ୍ୱାରନ୍ତରୱୀଥିଚତୁକ୍କାଦିମ୍ହି ପରିଚିତେୟେୱ ଦେସେ ଅନୁଗଚ୍ଛତି, ନ ଅରଞ୍ଞଂ ୱା ରକ୍ଖସଭୂମିଂ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଏୱଂ କାମାୱଚରଧମ୍ମେ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତମ୍ପି ପରିତ୍ତମ୍ହି ପରିଚିତେୟେୱ ଦେସେ ପୱତ୍ତମାନେ ତେ ଧମ୍ମେ ଅନୁବନ୍ଧତି, ନ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମାନେପି ।
୫୨୭-୩୨. ଇଦାନି କିଂ ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିକଥାୟ, ଅଟ୍ଠକଥାପମାଣତୋ ଚେତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କିଂ ତେନା’’ତିଆଦି । ଜୱନେତି କାମାୱଚରଜୱନେ । ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନି ‘‘ତଦାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମାନି ଚିତ୍ତାନି ତଦାରମ୍ମଣଭାୱଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେନ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ନାମଗୋତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ଜୱନେ ଜୱିତେ ତଦାରମ୍ମଣଂ ତସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଜୱନେ ଜୱିତେପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ଆକଡ୍ଢତି । ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭାତି କାମଭୱେପି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ । ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣାୟାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟାରମ୍ମଣାୟ, ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି, ତିସ୍ସୋ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ କୁସଲତ୍ତିକେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତିଣ୍ଣଂ ଲକ୍ଖଣାନଂ ଧମ୍ମତୋ ଅଭାୱେନ ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତଦାରମ୍ମଣାନି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘ସେଖା ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱା କୁସଲଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତି, କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୬) ୱଚନତୋ ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେସୂତି ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ? ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୨୬) ଏୱମାଗତେସୁ ମିଚ୍ଛାଗାହୱସେନ ପୱତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଜୱନଂ ହୁତ୍ୱା ଜୱିତେସୁ । କସ୍ମା ପନ ତେସୁ ଜୱିତେସୁ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ? କାମାୱଚରୱିପାକାନଞ୍ହି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ୱିୟ ‘‘ଅତ୍ତା ଓଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତପରିକପ୍ପନାୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ତେସୁ ଜୱିତେସୁ ତଦନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣାନି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ପନ ଜୱିତେସୁ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନତ୍ଥି । ଅଥ ୱା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେସୂତି ମିଚ୍ଛାଭାୱନିୟତସଭାୱେସୁ ତଂୱିସୟେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସଭାୱସ୍ସେୱ ଗହଣତୋ, ତସ୍ସ ଚ ୱିପାକାନଂ ଅୱିଭୂତତ୍ତା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସଭାୱେ ଆରବ୍ଭ ତଦାରମ୍ମଣା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମତ୍ତନିୟତେସୁପୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭା’’ତି ୱା ଏତେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ତେସଂ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ କତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସମ୍ମତ୍ତନିୟତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ବଲୱଭାୱତୋ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱତ୍ଥୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନନ୍ତରଂ ସମ୍ମତ୍ତନିୟତାପି ଉଦ୍ଧଟା । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସଭାୱସ୍ସ ୱିୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାସଭାୱସ୍ସପି କାମାୱଚରୱିପାକାନଂ ଅୱିଭୂତଭାୱେନ ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାନି ଆରବ୍ଭ ଜୱନେ ଜୱିତେ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାନୀ’’ତିଆଦି । ମନୋଦ୍ୱାରେପୀତି ନ କେୱଲଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ମନୋଦ୍ୱାରେପି । ସବ୍ବେସନ୍ତି ଅହେତୁକଦୁହେତୁକାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ । ଅନୁପୁବ୍ବତୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଅନୁକ୍କମତୋ ।
୫୩୩.ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଘଭାୱେନ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଭୱଙ୍ଗତୋତି ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନତୋ, ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱା । ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନେ, ତସ୍ସାରମ୍ମଣେ ୱା ସତି ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ।
୫୩୫-୬.ସତ୍ତ ସତ୍ତାତି ଏକେକସ୍ସ ସତ୍ତ ସତ୍ତାତି କତ୍ୱା । ପାପପାକାତି ଅକୁସଲୱିପାକା । ‘‘ଦ୍ୱାଦସାପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପାପପାକା’’ତି ୱଚନଂ ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ସୁଗତସ୍ସ ସୁଗତଚୀୱରପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକାଦସୱିଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାୟ ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାନମତ୍ତଂ ୱିନା ପଟିସନ୍ଧିଦାନାଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ହିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚମାନସ’’ନ୍ତି । କିଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ, ଅଧିମୋକ୍ଖୱିରହେନ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲମ୍ପି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢତି, ଅଧିମୋକ୍ଖସଭାୱତୋ ତତୋ ବଲୱତରମ୍ପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ନାକଡ୍ଢତୀତି ? ପଟିସନ୍ଧିଦାନସଭାୱାଭାୱତୋ । ‘‘ବଲୱଂ ଆକଡ୍ଢତି, ଦୁବ୍ବଲଂ ନାକଡ୍ଢତୀ’’ତି ହି ଅୟଂ ୱିଚାରଣା ପଟିସନ୍ଧିଦାନସଭାୱେସୁୟେୱ । ୟସ୍ସ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଦାନସଭାୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥି, ନ ତସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନେ କାରଣନ୍ତି ।
କଥଂ ପନେତଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଦାନସଭାୱୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ? ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବେସୁ ଅନାଗତତ୍ତା । ତିୱିଧା ହି ଅକୁସଲା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା, ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା, ସିୟା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ସିୟା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାତି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ନାମ । ୟଥାହ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ? ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୦୮) । ତେ ହି ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନେୱ ପହାତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବୋ ନାମ । ୟଥାହ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା ? ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି । ସୋ ହି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟଞ୍ହି ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂୟେୱ ଭାୱନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ କିଞ୍ଚି ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭାୱନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଦୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ପନ ସିୟା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ସିୟା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା ନାମ । ୟଥାହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା । ଇମେ ଧମ୍ମା ସିୟା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ସିୟା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୦୯) । ତେ ହି ଅପାୟନିବ୍ବତ୍ତକାୱତ୍ଥାୟ ପଠମମଗ୍ଗେନ, ସେସାୱତ୍ଥାୟ ଉପରିମଗ୍ଗେହି ପହୀୟମାନତ୍ତା ସିୟା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ସିୟା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା ନାମ । ତତ୍ଥ ସିୟା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବମ୍ପି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବସାମଞ୍ଞେନ ଇଧ ‘‘ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା’’ତ୍ୱେୱ ୱୋହରନ୍ତି । ୟଦି ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ତଦା ଅକୁସଲପଟିସନ୍ଧିୟା ସୁଗତିୟଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅପାୟେସ୍ୱେୱ ଦଦେୟ୍ୟ, ଅପାୟଗମନୀୟଞ୍ଚ ଏକନ୍ତେନ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ସିୟା, ଇତରଥା ଅପାୟଗମନୀୟସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ସେଖାନଂ ଅପାୟୁପ୍ପତ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ପନେତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ‘‘ଚତୂହପାୟେହି ଚ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୧; ସୁ॰ ନି॰ ୨୩୪), ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିୱଚନେହି ସହ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ, ସତି ଚ ପନେତସ୍ସ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବଭାୱେ ‘‘ସିୟା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅଥ ସିୟା ‘‘ଅପାୟଗମନୀୟୋ ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ତଦେକଟ୍ଠା ଚ କିଲେସା’’ତି ଏୱଂ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସାପି ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ? ତଂ ନ, ତସ୍ସ ନିୟାମତୋ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ତସ୍ମା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବେସୁ ଅୱଚନମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଦାନାଭାୱଂ ସାଧେତୀତି ।
ନନୁ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗେ –
‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା…ପେ॰… ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱା ୟଂ ୟଂ ୱା ପନାରବ୍ଭ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା । ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୩୧) –
ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିପାକୋପି ଉଦ୍ଧଟୋତି କଥମସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଦାନାଭାୱୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ? ନ ଇଦଂ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଉଦ୍ଧଟଂ, ଅଥ ଖୋ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ସନ୍ଧାୟ । ପଟ୍ଠାନେ ପନ –
‘‘ସହଜାତା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଚେତନା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନାନକ୍ଖଣିକା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଚେତନା ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୮.୮୯) –
ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବଚେତନାୟ ଏୱ ସହଜାତନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାୱ ‘‘ସହଜାତା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା ଚେତନା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବଚେତନାୟ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋୱ ଉଦ୍ଧଟୋ, ନ ପନ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ତଥା ପଚ୍ଚନୀୟନୟେପି –
‘‘ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତ… ଉପନିସ୍ସୟ…ପେ॰… ପଚ୍ଛାଜାତ… କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୮.୯୮) –
ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବସ୍ସେୱ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା –
‘‘ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତ… ଉପନିସ୍ସୟ… ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୮.୯୯) –
ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ନ ଚ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ୱିନା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ସବ୍ବଥାପି ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ । ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ପନସ୍ସ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତାନମ୍ପି ୱିପାକସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା, ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ ପନ କତ୍ୱା ୟଦେକେ ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନା ଉଭୟୱିପାକମ୍ପି ନ ଦେତି ପଟ୍ଠାନେ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା’’ତି, ତଂ ତେସଂ ଅଭିନିୱେସମତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟଦି ଚ ତେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ୟଥା ‘‘ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିପାକ-ସଦ୍ଦେନ ୱିପାକାରହତା ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଇଧାପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତାନଂ ୱିପାକାରହତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱେପି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମୁଚ୍ଚନସତ୍ତିୱିସେସଂ ଗହେତ୍ୱା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଧମ୍ମୋ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଧାପି ଧମ୍ମୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ୱିପାକାରହଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱେପି ଧମ୍ମାନମେୱ ୱିପାକାରହସାମତ୍ଥିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦି ଚ ତେ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦଦେୟ୍ୟୁଂ, ୟଥା –
‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନାନକ୍ଖଣିକା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୨.୫୭) –
ପୱତ୍ତିୱିପାକସ୍ସପି ୱସେନ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମେତ୍ଥାପି ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ନ ହି ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ମା ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅୱଚନମ୍ପି ଅଭାୱମେୱ ଦୀପେତି । ଅପିଚ ୟଦି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ସିୟା, ତଦା ‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ପଟିସେଧୋ ନ କାତବ୍ବୋ ସିୟା । ନ ହି ଠପେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି, ତୟିଦମେତେସଂ ଅଭିଲାପମତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୟଂ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପାକାରହଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ୱିପାକେତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ତଦେୱ ତସ୍ସ ୱିପାକସବ୍ଭାୱଂ ଦୀପେତି । ନ ହି ୱିପାକାରହଭାୱେ ସତି ଅଭିଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱିୟ ତସ୍ସ ଅୱିପାକତାୟ କାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି । ୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅୱଚନଂ ୱିପାକଭାୱଂ ଦୀପେତୀ’’ତି, ତମ୍ପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ, ଲବ୍ଭମାନସ୍ସାପି କତ୍ଥଚି କେନଚି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅୱଚନତୋ । ତଥା ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟଦି ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ସନ୍ଧାୟ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ତଦା ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକଦାନମ୍ପିସ୍ସ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଲବ୍ଭମାନସ୍ସପି ପୱତ୍ତିୱିପାକସ୍ସ ୱସେନ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି । ୟଂ ପନ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟଂ ପତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ, ତଂ ଅଭିଞ୍ଞାକୁସଲାଦିକେ ସନ୍ଧାୟାତି ନ ଏତ୍ତାୱତା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାନଂ ସବ୍ବଥାପି ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ସକ୍କାତି । ୟମ୍ପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟଥା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା, ଏୱମୁଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାପି ‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅପନେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାୟ ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନାୟ ୟଥା ଇତରା ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱସେନ ଦୁୱିଧସ୍ସପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱମୁଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାପୀତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିପାକାଭାୱତୋତି ।
ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧମିତ୍ତାଦୟୋ ପନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ଉଭୟୱିପାକଦାନଂ, ଏକସ୍ସ ସବ୍ବଥାପି ୱିପାକାଭାୱଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଅତ୍ଥି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବମ୍ପି, ଅତ୍ଥି ନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବମ୍ପି । ତେସୁ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବଂ ସେଖସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତଂ, ଇତରଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତଂ । ଫଲଦାନଞ୍ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତସ୍ସେୱ, ନେତରସ୍ସ । ତଥା ହି ଦସ୍ସନଭାୱନାନଂ ଅଭାୱେପି ୟେସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ, ସେଖାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେସଂ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ତାହି ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଅକୁସଲା ‘‘ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା, ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଭାୱନାୟ ଅଭାୱତୋ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବଚିନ୍ତା ନତ୍ଥି, ତେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତମାନା ତେ ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାପି ‘‘ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାନଂ କେସଞ୍ଚି କେଚି କଦାଚି ଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଞ୍ହି କେସଞ୍ଚି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୟୋ କେଚି ଅତୀତାଦୀସୁ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ନତ୍ଥି, ନ ଚ ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାନଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ପୱତ୍ତମାନାନମକୁସଲାନଂ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବପରିୟାୟୋ । ୟଦି ତତ୍ଥ ଅୱଚନମେୱ ପମାଣଂ, ଏୱଂ ସତି ସେଖସନ୍ତାନପୱତ୍ତାନମ୍ପି ଅକୁସଲାନଂ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ସେଖସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଭାୱନାୟ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ତେନେୱ ଚ କିଞ୍ଚି କତ୍ୱା ସେଖାନଂ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ପହୀନଭାୱେନ ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନାନଂ ୱତ୍ଥୂନି ନ ହୋନ୍ତି । ପହୀନତାୟ ଏୱ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ହେତୁଭୂତା, ଅୱିକ୍ଖେପହେତୁଭୂତା ଚ ନ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ନ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣାଧିପତିପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନ ହି ପହୀନକିଲେସେ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅରିୟା ରାଗଦୋସୱିକ୍ଖେପେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି, ନ ପଚ୍ଚେତି, ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ, ସକଦାଗାମି…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ…ପେ॰… ସୁଗତୋ’’ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ‘‘ଦିଟ୍ଠିଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଆରବ୍ଭ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୭) ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାରମ୍ମଣଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ହି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବେସୁପି ଲବ୍ଭମାନଚେତସିକଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୫) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ସେଖସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତାନମକୁସଲାନଂ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାନଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସନ୍ତାନେୱ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାନମକୁସଲାନଂ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ପଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାନଂ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତାନୁଦ୍ଧରଣଂ ସେଖସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବପରିୟାୟଭାୱଂ ସାଧେତି, ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେୟେୱ ନଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାନମକୁସଲାନଂ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବପରିୟାୟଭାୱଂ ନ ସାଧେତି, ତସ୍ମା ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ପହାତବ୍ବାନଂ ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତେପି ୟାଦିସାନଂ ତାହି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତା ଆପାଦେତବ୍ବା, ତେ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ପୱତ୍ତମାନା ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଦସ୍ସନମଗ୍ଗାପେକ୍ଖାୟ ତଦପ୍ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ନାମ । ସେଖେସୁ ପୱତ୍ତମାନା ଭାୱନାୟ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ତଦପ୍ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ତଦପେକ୍ଖାୟ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା ନାମ । ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ପୱତ୍ତମାନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ନେୱଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା, ତେସୁ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା ସହାୟୱିରହତୋ ୱିପାକଂ ନ ଜନେନ୍ତି । ତଥା ହି ତେସଂ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବସଙ୍ଖାତଂ ସହକାରୀକାରଣଂ ସହାୟଭୂତଂ ନତ୍ଥୀତି ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବଚେତନାୟ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଦସ୍ସନଭାୱନାରହିତାନଂ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଚ ସଂୟୋଜନତ୍ତୟତଦେକଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ଅପରିକ୍ଖୀଣସହାୟାନଂ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂ ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋତି ।
ୟଦି ଏୱଂ, ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଦସ୍ସନଭାୱନାରହିତାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ‘‘ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ଅପ୍ପହାତବ୍ବସଭାୱାନଂ କୁସଲାଦୀନଂ ‘‘ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅପ୍ପହାତବ୍ବୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ଚ ଅକୁସଲାନଂ। ୟଦି ଏୱଂ ତେ ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ନୱତ୍ତବ୍ବାତି ୱତ୍ତବ୍ବା ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ନାପଜ୍ଜନ୍ତି, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ଦସ୍ସିତାନଂ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ୟଥା ହି ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଧମ୍ମୱସେନ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା କାଲୱସେନ ଅସଙ୍ଗହିତାପି ଅତୀତା ‘‘ନୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନୁରୂପେନ ସଙ୍ଗହିତେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା, ଏୱଂ ଇଧାପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଭାୱେନ ସଙ୍ଗହିତେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ନୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଞ୍ହି ଧମ୍ମୱସେନ ଅସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ତିକଦୁକେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବତାପତ୍ତି । ୟତ୍ଥ ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ କୋଚି ନିୟୋଗତୋ ନୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ତେସଂ ଚତୁତ୍ଥୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅତ୍ଥୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଦେସୁ ୱିୟ ତତ୍ଥାପି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭାଜେତବ୍ବେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭାଜେତି ‘‘ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବାପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦିନା, ତଦଭାୱା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ, ଇଧ ଚ ତଥା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ଅଥ ୱା ୟଥା ସପ୍ପଟିଘେହି ସମାନସଭାୱତ୍ତା ରୂପଧାତୁୟଂ ‘‘ତୟୋ ମହାଭୂତା ସପ୍ପଟିଘା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ୟଥାହ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ ଏକଂ ମହାଭୂତ’’ନ୍ତି, ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପୱତ୍ତମାନା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବସମାନସଭାୱା ‘‘ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁନ୍ତି ନତ୍ଥି ନୱତ୍ତବ୍ବତାପସଙ୍ଗୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପୱତ୍ତମାନାପି ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୟୋ ପରଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ରାଗୋ ଚ ରାଗଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତେନେୱ ହି –
‘‘ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ, ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୮.୮୪) –
ଇମିସ୍ସା ନିଦ୍ଦେସେ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱୀଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ଭଗୱତା –
‘‘ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ – ପତ୍ଥନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ପାଣଂ ହନତି…ପେ॰… ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତି, ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବୋ ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ପତ୍ଥନା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୟା ପତ୍ଥନାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ। ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ପରଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ଉପ…ପେ॰… ସକପରିଗ୍ଗହେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ପରପରିଗ୍ଗହେ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୮.୮୪) –
ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେ ପତ୍ଥନାଦୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।
ଏୱମ୍ପି ୟଥା ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବତ୍ତା ରୂପଧାତୁୟଂ ତୟୋ ମହାଭୂତା ନ ପରମତ୍ଥତୋ ସପ୍ପଟିଘା, ଏୱଂ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱନାରହିତା ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ପୱତ୍ତମାନା ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୟୋ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାତି ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାନଂ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟତା ନ ୱୁତ୍ତା, ନ ଚ ‘‘ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାନଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟେ ହି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟା କିଲେସା, ନ ତେ ଦସ୍ସନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟସ୍ସାପି ପନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ସହାୟୱେକଲ୍ଲମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସନେନ କତଂ, ନ ତସ୍ସ କୋଚି ଭାୱୋ ଦସ୍ସନେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତୋତି ତସ୍ସ ଏକନ୍ତଭାୱନାୟପହାତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଭାୱେନ ଏକସଭାୱସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ସତି ସହାୟେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନୱଚନଂ, ଅସତି ଚ ୱିପାକାନୁପ୍ପାଦନୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତୟିଦଂ ସବ୍ବମେତେସଂ ଆଚରିୟାନଂ ଅହୋପୁରିସିକାରମତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ଏକନ୍ତଭାୱନାୟପହାତବ୍ବଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୦୬) । ୟଦି ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବଂ ଅଭୱିସ୍ସ, ୟଥା ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ‘‘ନିୟୋଗା ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ନତ୍ଥୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୩୩) ୱତ୍ୱା ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ‘‘ନିୟୋଗା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ସିୟା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବୋ ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବୋ’ତିପି ‘ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବୋ’ତିପୀ’’ତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ଚ ‘‘ତମତ୍ଥଂ ପଟିପାଦେନ୍ତେହି ୟଦି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ସାପି ଅୟୁତ୍ତି । କସ୍ମା ? ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାରମ୍ମଣାନଂ ରାଗଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନଂ ତେନ ତେନ ପହାତବ୍ବଭାୱୱସେନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ୟଞ୍ଚ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧରଣଂ କାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅକାରଣଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ସାୱସେସପାଠାନଂ ଦସ୍ସନତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅତୀତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ, ଅନାଗତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତେସଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ଚେତୋପରିୟଞାଣଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ନ ଗହିତଂ । ୟମ୍ପି ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବସ୍ସ ୱିପାକଦାନମ୍ହି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବସ୍ସ ସହାୟଭାୱୂପଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – କିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦି ୱିୟ ଦାନସୀଲାଦୀନଂ ଉପପତ୍ତିୟଂୟେୱ ୱିପାକଦାନସାମତ୍ଥିୟା ଠାନୱସେନ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାନଂ ସହକାରୀକାରଣଂ ହୋତି, ଉଦାହୁ କିଲେସୋ ୱିୟ କମ୍ମସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଦାନମ୍ହୀତି? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ପୁରିମୋ ନୟୋ, ସେଖସନ୍ତାନେ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବସ୍ସ ଅକିରିୟାଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ପହୀନାୱିଜ୍ଜାମାନତଣ୍ହାନୁସୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଦାନାଦି ୱିୟ ସହାୟୱେକଲ୍ଲେନ ଅୱିପାକସଭାୱତଂ ଆପନ୍ନତ୍ତା । ଅଥ ଦୁତିୟୋ, ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବତ୍ତେନ ଅଭିମତସ୍ସାପି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ପଟିସନ୍ଧିଦାନେ ସତି ଅପାୟଗମନୀୟସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ୱିପାକଦାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ନ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ୱଚନଂ । ପଟ୍ଠାନାନୁସାରୀହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ।
୫୩୭-୮.ୟନ୍ତି ୟଂ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ । କରଣମତ୍ତତ୍ତାତି କରଣମତ୍ତମେୱ ଠପେତ୍ୱା ଫଲଦାନାଭାୱତୋ । ୱାତପୁପ୍ଫସମନ୍ତି ମୋଘପୁପ୍ଫସମଂ, ୟଥା ତଂ ପଠମସଞ୍ଜାତଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲେପି ରୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପୁରିମେହି ଅଦିନ୍ନଫଲତ୍ତା ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକଂ ନ ହୋତି, ଏୱମିଦଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲେପି ସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଅନାସେୱନଭାୱେନ ଫଲଦାୟକଂ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଜୱନତ୍ତଂ ତୁ ସମ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ଖୀଣାସୱାୱେଣିକଂ ୱିଞ୍ଞାଣମାହ । କିଚ୍ଚସାଧନତୋତି ଭୱତଣ୍ହାମୂଲସ୍ସ ଅୱୋଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱେ ସତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମକିଚ୍ଚସ୍ସ ସାଧନତୋ, ଦାନାଦିତଂତଂକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ୱା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ହି ଛିନ୍ନମୂଲସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ପୁପ୍ଫନମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଫଲମେୱ ହୋତି, ଏୱମେତମ୍ପି ତଂତଂକିଚ୍ଚସାଧନମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଭୱତଣ୍ହାମୂଲେ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତନତୋ ଅଫଲମେୱାତି ।
୫୩୯-୪୦.ପଟିଚ୍ଚାତି ହେତୁଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିମୁଖଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ । ଏତୀତି ପୱତ୍ତତି, ତିଟ୍ଠତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଏତୀ’’ତି ହି ଇଦଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠିତୀନଂ ସାଧାରଣୱସେନ ପୱତ୍ତିପରିଦୀପକଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଠିତିୟୁପ୍ପତ୍ତିୟାପି ୱା’’ତି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ପଚ୍ଚୟୋ ଠିତିୟା ଏୱ ଉପକାରକୋ ହୋତି ୟଥା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ୟଥା ଅନନ୍ତରାଦିକୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ଉଭୟସ୍ସ ୟଥା ହେତୁଆଦୟୋ । ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି । ୟୋତି ହେତୁଧମ୍ମୋ । ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଫଲଧମ୍ମସ୍ସ । ଠିତିୟୁପ୍ପତ୍ତିୟାପି ୱାତି ଠିତିତ୍ଥଂ, ଉପ୍ପତ୍ତିତ୍ଥଂ ୱା । ଠିତିୟାତି ୱା ଠିତିକ୍ଖଣେ, ଉପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପକାରୋ, ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଉପକାରୋ’’ତି ଇମିନା ଧମ୍ମେନ ଧମ୍ମସତ୍ତିଉପକାରକଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସମ୍ଭୱୋ’’ତିଆଦି ପଚ୍ଚୟସ୍ସେୱ ପରିୟାୟଦସ୍ସନଂ । ସମ୍ଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ସମ୍ଭୱୋ। ତଥା ପଭୱୋ। ହିନୋତି ପତିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥାତି ହେତୁ। ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ହି-ସଦ୍ଦୋ ମୂଲ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ହିନୋତି ୱା ଏତେନ କମ୍ମନିଦାନଭୂତେନ ଉଦ୍ଧଂ ଓଜଂ ଅଭିହରନ୍ତେନ ମୂଲେନ ୱିୟ ପାଦପୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଫଲଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ହେତୁ। ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ କରୋତୀତି କାରଣଂ । ପଚ୍ଚୟୋ ମତୋତି ପଚ୍ଚୟୋୱ ‘‘ସମ୍ଭୱୋ’’ତିଆଦିତୋ ମତୋ । ଅତ୍ଥତୋ ଏତେ ସମାନା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତଂୟେୱ ନେସଂ ନାନତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୪୧-୫. ଏୱଂ ପଟ୍ଠାନେ ଆଗତସବ୍ବପଚ୍ଚୟାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସେୱ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋଭାଦି ପନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଲଟ୍ଠେନାତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନସଙ୍ଖାତମୂଲଟ୍ଠେନ । ଛଳେୱାତି ମୂଲଟ୍ଠେନୂପକାରକଭାୱସ୍ସ ତେସମେୱ ଆୱେଣିକଭାୱେନ ଏତେ ଛଳେୱ । ଜାତିତୋତି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଜାତିତୋ । ନୱଧାତି ତୟୋ କୁସଲହେତୂ, ତୟୋ ଅକୁସଲହେତୂ, ତୟୋ ଅବ୍ୟାକତହେତୂତି ନୱଧା । ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ସାଧକୋତି ୟଥା ସାଲିୱୀହିବୀଜାଦୀନି ସାଲିୱୀହିଆଦିଭାୱସ୍ସ ସାଧକାନି, ମଣିଆଦିପଭାୱତ୍ଥୂନଞ୍ଚ ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣାନି ନୀଲାଦିମଣିପଭାୟ ସାଧକାନି, ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ କୁସଲାଦିତ୍ତସାଧକୋତି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଧମ୍ମାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଭାୱସାଧକୋ ମୂଲଟ୍ଠୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଏକେ ଆଚରିୟାତି ରେୱତାଚରିୟଂ, ତସ୍ସ ସିସ୍ସାନୁସିସ୍ସେ ଚ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅଥ ୱା ଗରୁମ୍ହି ବହୁୱଚନମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ରେୱତାଚରିୟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକେ ଆଚରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ୟଦି ମୂଲଟ୍ଠୋ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକୋ, ଏୱଂ ସତି । ୟଥା ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପୀତି ଆହ ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପିସୂ’’ତି, ହେତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ନେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନ ସିଜ୍ଝତି, ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା କୁସଲାକୁସଲା ହେତୂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ କୁସଲାଦିଭାୱାୟ ନ ପରିୟତ୍ତା, ଏୱଂ ଅବ୍ୟାକତୋପି ହେତୁ ତଂସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତଭାୱାୟ ନ ପରିୟତ୍ତୋ । ସଭାୱେନ ହି ତଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି କୁସଲାଦିଭାୱଂ ନ ସାଧେନ୍ତି, ପଚ୍ଚୟାପି ନ ହୋନ୍ତୀତି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ନ ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧) ୱଚନତୋ ତେ ଅଲୋଭାଦୟୋ ତେସଂ ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟା ନ ନ ହୋନ୍ତି, ଭୱନ୍ତେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୪୬-୭.ନଗନ୍ତବ୍ବୋତି ନ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦି କୁସଲାଦିହେତୁୟୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିୟ ଅତ୍ତହେତୁକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତି, କୁସଲାକୁସଲହେତୁପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତା ରୂପଧମ୍ମାପି ତେ ୱିୟ କୁସଲାଦୟୋ ସିୟୁଂ, ହେତୁୟୋ ୱା ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟା ନ ସିୟୁଂ, ନ ଚ ପନେତଂ ଉଭୟମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା କୁସଲାଦୀନଂ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକୋ ମୂଲଟ୍ଠୋତି ନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି । ଅପିଚ ୟଦି ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ତଦା ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋପି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ ସିୟା, ଅହେତୁକାନଂ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ନ ସିଜ୍ଝତି । ୟଦି ଚ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ହେତୂନମ୍ପି କୁସଲାଦିଭାୱୋ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ ସିୟା । ଅଥ ତେସମ୍ପି ସେସହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ, ଏୱମ୍ପି ମୋମୂହଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅକୁସଲଭାୱୋ ନ ସିଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ଅଥ ତସ୍ସ ସୋ ଅଞ୍ଞହେତୁକୋ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି ସେସହେତୂନମ୍ପି ତଂହେତୁକୋୱ ସିୟା । ୟଥା ଚ ସେସହେତୂନଂ, ଏୱଂ ଅୱସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି ତଂହେତୁକୋୱ ସିୟା । ଅଥ ସିୟା ହେତୂନଂ ସଭାୱତୋୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପନ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋତି, ଏୱଂ ସତି ଅଲୋଭୋ କୁସଲୋ ୱା ସିୟା ଅବ୍ୟାକତୋ ୱା । ୟଦି ହି ସୋ ସଭାୱତୋ କୁସଲୋ, ତଂସଭାୱତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତୋ ନ ସିୟା । ଅଥ ଅବ୍ୟାକତୋ, ତଂସଭାୱତ୍ତା କୁସଲୋ ନ ସିୟା ଅଲୋଭସଭାୱସ୍ସ ଅଦୋସତ୍ତାଭାୱୋ ୱିୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଉଭୟଥାପି ହୋତି, ତସ୍ମା ୟଥା ଉଭୟଥା ହୋନ୍ତେସୁ ସଦ୍ଧାଦୀସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧଂ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ପରିୟେସଥ, ନ ସଭାୱତୋ, ଏୱଂ ହେତୂସୁପି କୁସଲାଦିତା ଅଞ୍ଞପଟିବଦ୍ଧା ପରିୟେସିତବ୍ବା, ନ ସଭାୱତୋ । ସା ପନ ପରିୟେସିୟମାନା ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧା ହୋତୀତି ହେତୂସୁ ୱିୟ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁପି ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ନ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋତି । ତେନେୱାହ –
‘‘ୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନସି କରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୬୭) ।
ସମୟଞ୍ଞୁନାତି ଆଭିଧମ୍ମିକମତୱେଦିନା । ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ ସାଧନେନାତି ଅତ୍ତହେତୁକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମା ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ ଥିରଭାୱସ୍ସ ସାଧନେନ । ଲଦ୍ଧହେତୁପଚ୍ଚୟା ହି ଧମ୍ମା ୱିରୁଳ୍ହମୂଲା ୱିୟ ପାଦପା ଥିରା ହୋନ୍ତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା, ଅହେତୁକା ତିଲବୀଜାଦିସେୱାଲା ୱିୟ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତାତି ।
୫୪୮.ସବ୍ବସୋତି କାମାୱଚରାଦିସବ୍ବଭାଗେନ ।
୫୫୦-୧. ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ଅଭାୱତୋ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ, କଟତ୍ତାରୂପାନମେୱ ଚ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନା…ପେ॰… ଜାତାନ’’ନ୍ତି । କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଏୱ ଚ ଉପଚିତତ୍ତା ଚ ନ ଇସ୍ସରାଦିହେତୁନୋ ସମ୍ଭୂତାନି ରୂପାନି କଟତ୍ତାରୂପାନି, କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, କଟତ୍ତାରୂପାନେୱ ଜାତାନି ଭୂତାନି ନିବ୍ବତ୍ତାନୀତି କଟତ୍ତାରୂପଜାତାନି । ତଥେୱାତି ୟଥା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, ଏୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତଜାନଞ୍ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଆକଡ୍ଢତି ।
୫୫୩. ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ନତ୍ଥି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତଜାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୫୫୫.ହେତୁପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୱୋତି ହେତୁପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତଧମ୍ମୋ, ହେତୁପଚ୍ଚୟତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ଭୱାକାରୋ ୱା । ସଞ୍ଜାତସୁଖହେତୁନାତି ସଞ୍ଜାତଞାଣେନ, ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣଞ୍ହି ‘‘ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ସୁଖଂ ହେତୁ ଏତସ୍ସାତି,
‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ,
ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ।
ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ,
ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯) –
ଆଦିୱଚନତୋ ସୁଖସ୍ସ ହେତୂତି ୱା ‘‘ସୁଖହେତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୫୫୬. ଲୋକସ୍ସ ଅଧିପତି ଲୋକାଧିପତି, ସକଲଲୋକନାୟକେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତାଧୀନାନଂ ପତିନୋତି ଅଧିପତୀ । ଛନ୍ଦଂ ତୁ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ କିଂ ନାମ ନ ସିଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିକଂ ପୁରିମାଭିସଙ୍ଖାରୂପନିସ୍ସୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଛନ୍ଦୋ ଜେଟ୍ଠକଭୂତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ୱସେ ୱତ୍ତମାନୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ତସ୍ସ ୱସେ ପୱତ୍ତନ୍ତି ହୀନାଦିଭାୱେନ ତଦନୁୱତ୍ତନତୋତି ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ତୁ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । କତ୍ୱା ଧୁରନ୍ତି ସହଜାତପୁବ୍ବଙ୍ଗମୱସେନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା । ଛନ୍ଦାଧିପତି ନାମ ସୋ ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଛନ୍ଦାଧିପତି ନାମ ‘‘ଛନ୍ଦୋ ଅଧିପତି ଇମସ୍ସା’’ତି କତ୍ୱା । ଏସେୱାତି ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା…ପେ॰… କାଲସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତାଧିପତି ନାମା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ ନୟୋ । ସେସେସୂତି ଚିତ୍ତାଦୀସୁ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଛନ୍ଦଂ…ପେ॰… କାଲସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିନା କାଲସ୍ସ ନିୟମିତତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋପେତେ ଏକକ୍ଖଣେ ଅଧିପତୀ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୩) ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଅଧିପତୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂୟେୱ ଉଦ୍ଧଟୋ । ୟଦି ହି ତେ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ, ତଦା ୟଥା ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକଭାୱସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣମ୍ପି ହେତୂନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟଭାୱୂପଗମନତୋ, ଏୱଂ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ବହୂନଂ ଜେଟ୍ଠକଭାୱେ ସତି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେପି ‘‘ଅଧିପତୀ ଅଧିପତିସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚତ୍ତାରୋୱ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏକେକଧମ୍ମୋୟେୱ ଏକକ୍ଖଣେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଜେଟ୍ଠଟ୍ଠେନାତି ପମୁଖଭାୱେନ ।
ସୋଭନା ମତି, ସୋଭନଂ ୱା ମତଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସୁମତିନୋ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେସଂ ମତିଂ ୱିବୋଧେତି ପବୋଧେତୀତି ସୁମତିମତିୱିବୋଧନଂ। କୁଚ୍ଛିତା ମତି, କୁଚ୍ଛିତଂ ୱା ମତଂ ଏତେସନ୍ତି କୁମତିନୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା, ତେସଂ ମତିଭୂତା ମତିଭାୱେନ ପରିକପ୍ପିତତ୍ତାତି କୁମତିମତି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ସାୟେୱ ଇନ୍ଧନସଦିସତାୟ ଇନ୍ଧନଂ ତସ୍ସ ପାୱକଂ ଅଗ୍ଗି ୱିୟାତି କୁମତି…ପେ॰… ପାୱକଂ । ଅତିମଧୁରନ୍ତି ନିପୁଣଗମ୍ଭୀରେନ ଅତ୍ଥରସେନ ଚେୱ ସୁୱିମଲସଖିଲେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନରସେନ ଚ ମଧୁରଂ । ଅୱେଦୀତି ଓଗାହେତ୍ୱା ଜାନାତି । ୟୋ ୟୋତି ଥେରନୱମଜ୍ଝିମେସୁ ୟୋ କୋଚି । ଜିନୱଚନଂ ସକଲଂ ଅୱେଦୀତି ତେପିଟକସ୍ସପି ସକଲଜିନୱଚନସ୍ସ ଗହଣସମତ୍ଥତାପଟିଲାଭେନ ତଂ ଅୱଗଚ୍ଛତି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ପକିଣ୍ଣକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ନୱମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପୁଞ୍ଞୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୬୦-୧. ୱଟ୍ଟକଥାୟ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାନଂ ଅଲବ୍ଭନତୋ ‘‘ଲୋକିୟାନେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାଦିସଙ୍ଖାରାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋତି ତୟୋ ସଙ୍ଖାରା । ତତ୍ଥ ପୁନାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ଅପୁଞ୍ଞଫଲତୋ, ଦୁକ୍ଖସଂକିଲେସତୋ ଚ ସୋଧେତି, ପୁଜ୍ଜଂ ଭୱଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ୱା ପୁଞ୍ଞଂ, ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଟ୍ଠେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ, ପୁଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖତୋ ଅପୁଞ୍ଞଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚାତି ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ। ସମାଧିପଚ୍ଚନୀକାନଂ ଅତିଦୂରତାୟ ନ ଇଞ୍ଜତି ନ କମ୍ପତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ତଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ। ତତ୍ଥ ଦାନସୀଲାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା, ଭାୱନାୱସେନେୱ ପୱତ୍ତା ରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଚାତି ତେରସ ଚେତନା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚେତନା ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ଭାୱନାୱସେନେୱ ପୱତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ଭୱାଦୀସୁ ୟଥା ପଚ୍ଚୟା, ତଥା ୟେସଞ୍ଚ ୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଚୟା, ତେପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କେଚି ପନ ‘‘ତେପୀତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଗହଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ୟେସ’’ନ୍ତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ନିୟମକୱଚନାଭାୱତୋ ।
୫୬୨. କତମେ ପନ ତେ ଭୱାଦୟୋତି ଆହ ‘‘ତୟୋ ଭୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାମରୂପାରୂପୱସେନ ତୟୋ ଭୱା। ସଞ୍ଞୀଭୱଅସଞ୍ଞୀଭୱନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଭୱୱସେନ, ପନ ଏକୱୋକାରଭୱଚତୁୱୋକାରଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନ ଚ ତୟୋ ଭୱା ଏତ୍ଥେୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଚତସ୍ସୋ ୟୋନିୟୋତି ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜସଂସେଦଜଓପପାତିକୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ସତ୍ତନିକାୟା । ତତ୍ଥ ବୀଜକପାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସତ୍ତନିକାୟୋ ଅଣ୍ଡଜୟୋନି ନାମ । ମାତୁଗବ୍ଭେ ଜଲାବୁଜେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତନିକାୟୋ ଜଲାବୁଜୟୋନି ନାମ । ପଦୁମଗବ୍ଭମାନୁସକଗବ୍ଭମଲାଦିସଂସେଦୂପନିସ୍ସୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତ୍ତନିକାୟୋ ସଂସେଦଜୟୋନି ନାମ । କୁତୋଚି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତ୍ତନିକାୟୋ ଓପପାତିକୟୋନି ନାମ । ଗତିପଞ୍ଚକଂ ହେଟ୍ଠା ୱିଭାୱିତମେୱ। ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତା ଚ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧା ଛ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ନାମ । ତା ପନ ନାନତ୍ତକାୟାଦିୱସେନ ସତ୍ତୱିଧାତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ସତ୍ତା’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ସତ୍ତିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । କତମା ସତ୍ତ ? ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ମନୁସ୍ସା ଏକଚ୍ଚେ ଚ ଦେୱା ଏକଚ୍ଚେ ଚ ୱିନିପାତିକା, ଅୟଂ ପଠମା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ଦେୱା ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା, ଅୟଂ ଦୁତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଏକତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ଦେୱା ଆଭସ୍ସରା, ଅୟଂ ତତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଏକତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ଦେୱା ସୁଭକିଣ୍ହା, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୀ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା ‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୂପଗା, ଅୟଂ ପଞ୍ଚମୀ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସବ୍ବସୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନୂପଗା, ଅୟଂ ଛଟ୍ଠୀ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସବ୍ବସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’ତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୂପଗା, ଅୟଂ ସତ୍ତମୀ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୨; ଅ॰ ନି॰ ୭.୪୪) ।
ଏତ୍ଥ ହି ଅପରିମାଣଚକ୍କୱାଳୱାସିନୋ ମନୁସ୍ସା କାମାୱଚରଦେୱା ପୁନବ୍ବସୁମାତୁପିୟଙ୍କରମାତାଦୟୋ ୱିନିପାତିକାସୁରା ଚ କୁସଲୱିପାକପଟିସନ୍ଧିକା ୱେମାନିକପେତା ଚେତି ଇମେ ଦୀଘରସ୍ସକିସଥୂଲକାଳଓଦାତାଦିୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୱସେନ ରୂପକାୟସ୍ସ, ଅହେତୁଦୁହେତୁତିହେତୁୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ଚ ନାନାଭାୱତୋ ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ନାମ, ଅୟଂ ପଠମା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ପଠମଜ୍ଝାନତଲୱାସିନୋ ପନ ତୟୋ ଦେୱା ଉପରୂପରିୱାସୀନଂ ୱଣ୍ଣାଦିକମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ନିହୀନତାୟ ରୂପକାୟସ୍ସ ନାନାଭାୱତୋ, ପଠମଜ୍ଝାନୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ସମାନସଞ୍ଞିତାୟ ଚ ନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ନାମ, ଅୟଂ ଦୁତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି, ଚତୁରାପାୟୱାସିନୋପି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୱସେନ ରୂପକାୟସ୍ସ ନାନାସଭାୱତ୍ତା, ଅକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞାୱସେନ ସଞ୍ଞାୟ ଏକସଭାୱତ୍ତା ଚ ଦୁତିୟୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟଂୟେୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତଲୱାସିନୋ ତୟୋ ଦେୱା ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ସମାନତ୍ତା ରୂପକାୟସ୍ସ ୱିସେସାଭାୱତୋ ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନସଞ୍ଞାୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ନାନାଭାୱତୋ ଏକତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ନାମ, ଅୟଂ ତତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ତତିୟଜ୍ଝାନତଲୱାସିନୋ ପନ ତୟୋ ଦେୱା ରୂପକାୟୱସେନ ସମାନତ୍ତା, ପଞ୍ଚକନୟେ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିପାକସଞ୍ଞାୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ଚ ଏକତ୍ତା ଏକତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ନାମ, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୀ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ୱେହପ୍ଫଲୱାସିନୋ ଚେୱ ପଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସୱାସିନୋ ଚ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୱସେନ ରୂପକାୟସ୍ସ, ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱିପାକସଞ୍ଞାୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞାୟ ଚ ସମାନତ୍ତା ଚତୁତ୍ଥୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିମେୱ ଭଜନ୍ତି । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୟୋ ତିସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ପାଳିୱସେନେୱ ପାକଟା । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ପନ ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱେନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୱାସିନୋ ଚ ସଞ୍ଞାୟ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୁଖୁମଭାୱେନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ନ ଗହିତା, ସତ୍ତାନଂ ନିୱାସତାୟ ପନ ‘‘ସତ୍ତାୱାସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତେହି ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ନୱ ସତ୍ତାୱାସା ୱୁତ୍ତା ।
୫୬୩-୪. ଇଦାନି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଭୱାଦୀସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱିପାକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମେ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସଞ୍ଞିତା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ନୱନ୍ନଂ ପାକଚିତ୍ତାନନ୍ତି ସହେତୁକାହେତୁକୱସେନ ନୱନ୍ନଂ ସୁଗତିପଟିସନ୍ଧିୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ । ନାନକ୍ଖଣିକ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟେହି ଚାତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଅତୀତସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନା ଜନେତବ୍ବୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ, ତେସମେୱ ବଲୱକାରଣଭାୱତୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତଂ ‘‘କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) । ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ବଲୱକମ୍ମୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଦୁବ୍ବଲଞ୍ହି କମ୍ମଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନ ହୋତୀତି ପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ଦସ୍ସିତମେତଂ ।
୫୬୬-୮.ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି କୁସଲୱିପାକଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟୱସେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ । ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ କୁସଲୱିପାକପଟିସନ୍ଧିୟା ଅଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ନ ହୋନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀନଂ ଅସଙ୍କରୱସେନ ପଚ୍ଚୟୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋଳସନ୍ନଂ ପୱତ୍ତେ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନୱନ୍ନନ୍ତି ୟଥାଲାଭୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୫୬୯-୭୪.ରୂପେ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାତି ଅଭିଞ୍ଞାୱଜ୍ଜିତା ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରା । କସ୍ମା ପନ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପରିୱଜ୍ଜନନ୍ତି ? ୱିପାକଦାନାଭାୱତୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପନସ୍ସା ୱିପାକସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ନ ପନ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସଭାୱାଭାୱତୋ । ୟଦି ହି ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଭୂମିକକମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭୂମିକୱିପାକୁପ୍ପାଦନାୟୋଗତୋ ସଭୂମିକମେୱ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ତଂ ପନ କିଂ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ ୱା ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରୱିପାକାନଂ ଏକନ୍ତେନ କମ୍ମସମାନାରମ୍ମଣତାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତା, ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୟ ଚ ସୟଂ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣତ୍ତା । ଅଥ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ରୂପାୱଚରୱିପାକାନଂ ଏକନ୍ତେନେୱ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ –
‘‘ରୂପାୱଚରତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନା କୁସଲତୋ ଚ ୱିପାକତୋ ଚ କିରିୟତୋ ଚ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ୱିପାକୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ । ଇମେ ଧମ୍ମା ନୱତ୍ତବ୍ବା ‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’ତିପି ‘ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା’ତିପି ‘ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା’ତିପୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୨୨) ।
ଅପିଚ ସମାଧିୱିଜ୍ଜାସମ୍ଭାରଭୂତା ଅଭିଞ୍ଞା ସମାଧିସ୍ସ ଆନିସଂସମତ୍ତଂ ସମାଧିଫଲସଦିସା । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ହି ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକୁବ୍ବନଦିବ୍ବସଦ୍ଦସୱନାଦିକସ୍ସ ୟଥିଚ୍ଛିତସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନମତ୍ତଫଲା ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା । ତେନାହ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୧୨-୧୩) ତସ୍ମା ସମାଧିସ୍ସ ଫଲସଦିସା ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ନ ଚ ଫଲଂ ଦେତି, ଦାନସୀଲାନିସଂସଭୂତୋ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ୱିୟ ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ସମାନଭୂମିକତୋ ଆସେୱନଲାଭେନ ବଲୱନ୍ତାନି ଝାନାନି ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ସମାପତ୍ତିଭାୱତୋ, ଅଭିଞ୍ଞା ପନ ସତିପି ଝାନଭାୱେ ତଦଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଆଗନ୍ତୁକାୟେୱାତି ଦୁବ୍ବଲା, ତସ୍ମା ୱିପାକଂ ନ ଦେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧାଚରିୟେନ –
‘‘ସମାନାସେୱନେ ଲଦ୍ଧେ, ୱିଜ୍ଜମାନେ ମହବ୍ବଲେ ।
ଅଲଦ୍ଧା ତାଦିସଂ ହେତୁଂ, ଅଭିଞ୍ଞା ନ ୱିପଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ନାମ॰ ପରି॰ ୪୭୪) ।
ତୟିଦମକାରଣଂ, ପରିତ୍ତଝାନସ୍ସ ଅୱିସେସେନ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ୱିପାକଦାନୱଚନତୋ । ନ ହି ପରିତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନମେୱ ତତ୍ଥ ୱିପାକଂ ଦେତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସମାନାସେୱନେ ଲଦ୍ଧେୟେୱ ଝାନସ୍ସ ୱିପାକଦାନଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅପିଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିକମ୍ମୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞାୟପି ୱସିଭାୱସବ୍ଭାୱା ତସ୍ସାପି ଚ ବଲୱଭାୱୋ ଅତ୍ଥେୱାତି ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ।
ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପାକଚିତ୍ତାନନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ । ମାପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରାତି ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରା । ‘‘ଇମେ ଅପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱା ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଏକସ୍ସାତି ଏକସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକସନ୍ତୀରଣସ୍ସ । ଛନ୍ନନ୍ତି ସନ୍ତୀରଣୱଜ୍ଜାନଂ ଛନ୍ନଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ । ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦିଆପାଥାଗତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁଗତିୟଂ ଅକୁସଲୱିପାକପଟିସନ୍ଧିୟା ଅଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ନ ହୋନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି । ଚତୁନ୍ନନ୍ତି ଅକୁସଲୱିପାକଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣୱସେନ ଚତୁନ୍ନଂ । ତାନି ପନ ଏକନ୍ତତୋ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନି । ରୂପଭୱେ ଚ କଥଂ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗୋତି ଆହ ‘‘ସୋ ଚା’’ତିଆଦି । ସୋତି ସୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ‘‘କାମଭୱେ’’ତି ଇଦଂ ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦୀନଂ ୱିସେସନଂ, ନ ପନ ‘‘ଉପଲଦ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଅନିଟ୍ଠ…ପେ॰… ନ ୱିଜ୍ଜରେ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଉପଲଦ୍ଧିୟନ୍ତି ଇମସ୍ସେୱ ୱିସେସନଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମୂନଂ କାମଭୱଂ ଆଗତକ୍ଖଣେ ରୂପାଦିଉପଲଦ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅନିଟ୍ଠ…ପେ॰… ନ ୱିଜ୍ଜରେ ଏକନ୍ତସୁଖୱତ୍ଥୁଭୂତେ ତତ୍ଥ ୱୋକିଣ୍ଣସୁଖଦୁକ୍ଖକାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।
୫୭୬.‘‘ଏୱଂ ତାୱା’’ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଅପ୍ପନଂ । ୟଥା ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ୟେସଞ୍ଚା’’ତି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ତେ’’ତି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ ।
୫୭୭-୮୧. ୟତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରପ୍ପକାସନଂ କତଂ, ତତୋ ଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମୁଖମତ୍ତପ୍ପକାସନଂ କାତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ରିଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଭୱାଦୀସୁ । ଇଦନ୍ତି ନିଦସ୍ସିତବ୍ବଭାୱେନ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖମାହ । ଆଦିତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟାତି ଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଅୱିସେସେନାତି କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱସେନ ୱିସେସାଭାୱେନ ତେରସ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରା । ଦ୍ୱିଭୱେସୂତି କାମରୂପଭୱେସୁ । କେସଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସାନଂ, ଭୁମ୍ମଦେୱାନଞ୍ଚ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜାନମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୋ ତଦପେକ୍ଖାୟ ‘‘ଚତୂସୁ…ପେ॰… ୟୋନିସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନାନତ୍ତ…ପେ॰… ଠିତୀସୁପୀତି ଅଲୁତ୍ତସମାସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ମିନ୍ତି ନାନତ୍ତକାୟାଦିକେ, ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଭୱାଦୀସୁ ଏକୱୀସତିୱିପାକାନଂ ଏକାୱତ୍ଥାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ଅହୁତ୍ୱା ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତେୟେୱ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, କାମାୱଚରସୁଗତିପରିୟାପନ୍ନେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ସୋଳସନ୍ନଂ ୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ରୂପାୱଚରଭୂମିପରିୟାପନ୍ନେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ଦସନ୍ନଂ ୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାରହ’’ନ୍ତି ।
୫୮୨-୩. କାମେ ଭୱେ, ରୂପେ ଭୱେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତୀସୁ ଗତୀସୂତି ଦେୱମନୁସ୍ସୱଜ୍ଜେସୁ ତୀସୁ ଗତୀସୁ । ଏକିସ୍ସାତି ନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀସଙ୍ଖାତାୟ ଏକିସ୍ସା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା । ଏକସ୍ମିନ୍ତି ନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀସଙ୍ଖାତେୟେୱ ଏକସ୍ମିଂ ସତ୍ତାୱାସେ ।
୫୮୪-୬.ଏକାରୂପଭୱେତି ଏକସ୍ମିଂ ଅରୂପଭୱେ । ଏକିସ୍ସା ୟୋନିୟାତି ଏକିସ୍ସାୟେୱ ଓପପାତିକୟୋନିୟା । ତୀସୁ ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତୀସୂତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀସୁ ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ । ସତ୍ତାୱାସେ ଚତୁବ୍ବିଧେତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିକେୟେୱ ଚତୁବ୍ବିଧେ ସତ୍ତାୱାସେ । ୱିଜାନିତବ୍ବା…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟାତି ସଙ୍ଖାରା ୟଥା ପଚ୍ଚୟା ୟେସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟା, ତଥା ତେପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୮୭-୯୦. ନନୁ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁପି ୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୟେୱ ତାୱ ନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ୟଦି ହି ପୁରିମଭୱତୋ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ଇଧାଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଦେସନ୍ତରସଙ୍କମନାଭାୱତୋ । ଅଥ ଅତୀତଭୱନିବ୍ବତ୍ତସଙ୍ଖାରତୋ ନ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଅହେତୁକଦୋସାପତ୍ତିତୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଚୋଦେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଆଚରିୟୋ ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ସଞ୍ଞାପେତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ନତ୍ଥି ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତତୋ ହେତୁଂ ୱିନାତି ତତ୍ଥ ହେତୁଂ ୱିନା, ଅତୀତଭୱନିବ୍ବତ୍ତକମ୍ମସଙ୍ଖାରନିକନ୍ତିଆରମ୍ମଣଂ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ। ସୁଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଦିସହକାରୀକାରଣସହିତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅୱେକଲ୍ଲତୋ ପଟିଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ । ରୂପାରୂପମତ୍ତନ୍ତି ବାହିରକପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅଧିତିଟ୍ଠନକସ୍ସ ସତ୍ତଜୀୱାଦିନୋ ଅଭାୱତୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମମତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ଚ ସତ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଭୱନ୍ତର…ପେ॰… ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱୋହାରମତ୍ତେନ ଭୱନ୍ତରମୁପେତୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ଭୱନ୍ତରଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୫୯୧. ଇଦାନି ତଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍କମଂ ପାକଟାୟ ମନୁସ୍ସପଟିସନ୍ଧିୟା ୱସେନ ପକାସେତୁଂ ସମାରଭନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତୟିଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୁଦୁବ୍ବୁଧନ୍ତି ଅତିଦୁବ୍ବିଜାନିୟଂ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ସଚ୍ଚଂ ସତ୍ତୋ ପଟିସନ୍ଧି, ପଚ୍ଚୟାକାରମେୱ ଚ ।
ଦୁଦ୍ଦସା ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା, ଦେସେତୁଞ୍ଚ ସୁଦୁକ୍କରା’’ତି ॥
୫୯୨-୩.ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସାତି ପରୂପକ୍କମେନ ୱା ଆୟୁକ୍ଖୟାଦିୱସେନ ୱା ସମାସନ୍ନମରଣସ୍ସ । ସୁସ୍ସମାନେତି ଅନୁକ୍କମେନ ଉପସୁସ୍ସମାନେ । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ଆୟତନାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ନିରୋଧୋପି ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନଟ୍ଠେ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିକେ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ନାନାକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତେସୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ନଟ୍ଠେସୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ହଦୟ…ପେ॰… କେ’’ତି ଇମିନା ସେସକାୟେ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏକକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତମ୍ପି ନସ୍ସତେୱାତି ଅପରେ । ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ପନ ‘‘ୟମକେ’’ ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ମନାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି । ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ମନାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି । ସଚିତ୍ତକାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ମନାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ମନାୟତନଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଚକ୍ଖାୟତନଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୧୨୦) ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସହ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଚୁତିତୋ ପୁବ୍ବେ ନ ନସ୍ସନ୍ତି । ଅତିମନ୍ଦଭାୱୂପଗମନଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୂ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅନୱସେସନିରୋଧଂ ସନ୍ଧାୟ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନାନନ୍ତରମ୍ପି ଚୁତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତା’’ତି ୱଦତି । ହଦୟୱତ୍ଥୁମତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦେସମତ୍ତେ । ନ ହି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୱତ୍ତତି ।
୫୯୪-୭.ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତନ୍ତି ସେସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱୂପଗମନସାମତ୍ଥିୟାୟୋଗେନ ମନ୍ଦଭାୱତୋ ୱା ହଦୟୱତ୍ଥୁମତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ତଦା କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତାଦୀନି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଜୱନୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତଂ ପନ ସୁଗତିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନସ୍ସ କୁସଲଂ ହୋତି, ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନସ୍ସ ଅକୁସଲଂ । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦଗଧିତଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାଦଗଧିତଂ ୱା, ତସ୍ମିଂ ଚେ ସମୟେ କାଲଂ କରୋତି, ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗତିଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୫) ।
ୟଦି ଏୱଂ –
‘‘ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ କତମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି, କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଜୱନକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ କୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜାତଚେତନାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି କୁସଲମୂଲପଚ୍ଚୟାପି ସଙ୍ଖାରା । ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅକୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜାତଚେତନାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅକୁସଲମୂଲପଚ୍ଚୟାପି ସଙ୍ଖାରା । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ ଅବ୍ୟାକତା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜାତଚେତନାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ନାମରୂପପଚ୍ଚୟାପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାପି ନାମରୂପ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୨) –
ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ହେତୁଦ୍ୱୟପଚ୍ଚୟାପି ସୁଗତିପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ କଥଂ ଦସ୍ସିତାତି ? ନୟିଦଂ ମରଣାସନ୍ନଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ କତକମ୍ମସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ଅସ୍ସାଦୱସେନ ପୱତ୍ତଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁୟୋ ସନ୍ଧାୟ । କତୂପଚିତମ୍ପି ହି କମ୍ମଂ ତଣ୍ହାୟ ଅସ୍ସାଦିତଂ ୱିପାକାଭିନିପ୍ଫାଦନେ ସମତ୍ଥନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘କମ୍ମକରଣକାଲେ ଅପ୍ପହୀନାୱତ୍ଥାୟ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସୟିତହେତୁୟୋ ସନ୍ଧାୟ ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୁୟୋତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତେସଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତାୟୋଗତୋ । ପୁବ୍ବାନୁସେୱିତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ୱା ଅପୁଞ୍ଞମେୱ ୱା କମ୍ମଂ, କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବାନୁସେୱିତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଆସେୱିତଂ । ‘‘କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାୟ ଅନୁସେୱିତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱା ‘‘ପୁବ୍ବାନୁସେୱିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବସେୱିତ’’ନ୍ତିପି ପାଠଂ ୱଦନ୍ତି, ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୁବ୍ବେ ଆସେୱିତଂ, ପୁବ୍ବେ ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିକମ୍ପି ପନ ଅପରଜାତୀସୁ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ନତ୍ଥି । ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞଗ୍ଗହଣେନ ୟଥାକମ୍ମଂ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତି । କମ୍ମଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ, ଗତିନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ମନୋଦ୍ୱାରେୟେୱ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେପି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଗ୍ଗହିତେପି ଆରମ୍ମଣେ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । ଅପରେ ପନ ଗତିନିମିତ୍ତମ୍ପି ଛଦ୍ୱାରେସୁ ଲବ୍ଭତୀତି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ସଚ୍ଚସଙ୍ଖେପେ –
‘‘ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସିୟା ସନ୍ଧି, ୱିନା କମ୍ମଂ ଦ୍ୱିଗୋଚରେ’’ତି । (ସ॰ ସ॰ ୧୭୩) ।
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଗତିନିମିତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତଦାରମ୍ମଣାୟ ଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକପଟିସନ୍ଧିୟା ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା, ମୂଲଟୀକାଦୀସୁ ଚ ‘‘କମ୍ମବଲେନ ଉପଟ୍ଠାପିତଂ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକସ୍ସ ୱିୟ ଚ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ୱଚନଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି ଆଚରିୟା । କମ୍ମନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଚୁତିକାଲାସନ୍ନେ କତକମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତଂସଦିସନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଇତରଥା ତଦେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣୁପଟ୍ଠାପକଂ ତଦେୱ ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପଚାରଭୂତାନି ୱିୟ, ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ତୟା ପୱତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁପ୍ପଦେନ୍ତାନି ୱିୟ ଚ ପୱତ୍ତାନି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନାନି ପଟିସନ୍ଧିଜନକାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ‘‘କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଏକୱୀଥିୟଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତମାନାନି କଥଂ କତୂପଚିତାନି ସିୟୁଂ, ଅସ୍ସାଦନଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଅପରାମଟ୍ଠାନି କଥଂ ପଟିସନ୍ଧିନିବ୍ବତ୍ତକାନି, ନ ଚ ଲୋକିୟାନି ଲୋକୁତ୍ତରାନି ୱିୟ ସମାନୱୀଥିଫଲାନି ହୋନ୍ତୀତି । ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତଂ ଜୱନୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଏକତ୍ତନୟେନ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିତଦାସନ୍ନୱିଞ୍ଞାଣାନଞ୍ହି ସନ୍ତତିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଉପନୀତେକତ୍ତଂ ଇଧ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାଦୀନୱେତି ଅନୁସୟୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଭୱତଣ୍ହାୟ, ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଛାଦିତଦୁକ୍ଖାଦୀନୱେ । ତଥାଭୂତେ ପନ କମ୍ମାଦିୱିସୟେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତେ । ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଏୱ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଚ ସନ୍ତତିୟା ତଥାପରିଣତତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହା ନମେତୀ’’ତି । ସହଜା ପନ ସଙ୍ଖାରାତି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନୱିଞ୍ଞାଣସହଜାତଚେତନା, ସବ୍ବେପି ୱା ଫସ୍ସାଦୟୋ । ଖିପନ୍ତୀତି ଖିପନ୍ତା ୱିୟ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତନ୍ତି ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ‘‘ସନ୍ତତିୱସା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ତଦେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଇମଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସତି ହି ନାନତ୍ତନୟେ ସନ୍ତତିୱସେନ ଏକତ୍ତନୟୋ ହୋତୀତି ।
୫୯୯.ଆରମ୍ମଣାଦୀହି…ପେ॰… ପୱତ୍ତତୀତି ଆରମ୍ମଣନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାଦୀହି ପୱତ୍ତତି । କଥଂ? ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ ହି କମ୍ମବଲେନ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଉପଟ୍ଠାପିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାଦୀନୱଂ କମ୍ମାଦିୱିସୟଂ ଆରବ୍ଭ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ମରଣାସନ୍ନୱୀଥିୟା ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ମନ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଦନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣେ ସତି, ଅସତି ୱା ଭୱଙ୍ଗୱିସୟମାଲମ୍ବିତ୍ୱା ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରମ୍ପି ଚୁତି ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଚୁତିଚିତ୍ତେ ପନ ନିରୁଦ୍ଧେ ତଦେୱ ଆପାଥଗତଂ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତାଦିଂ ଆରବ୍ଭ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସବଲୱନିମିତ୍ତଂ ସହଜାତସଙ୍ଖାରେହି କମ୍ମାଦିଆରମ୍ମଣେ ଖିପିୟମାନଂ ଓରିମତୀରରୁକ୍ଖୱିନିବନ୍ଧଂ ରଜ୍ଜୁଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ମାତିକାତିକ୍କାମକୋ ୱିୟ ପୁରିମଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟଂ ଜହତି, ଅପରଞ୍ଚ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତଂ ନିସ୍ସୟଂ ଅସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା ଅନସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା ଆରମ୍ମଣାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଓରିମତୀରଂ ୱିୟ ପୁରିମଭୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ଠିତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ପୁରିମଭୱେ ପୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧା, ରଜ୍ଜୁ ୱିୟ କମ୍ମାଦିଆରମ୍ମଣଂ । କେଚି ପନ ‘‘ରଜ୍ଜୁ ୱିୟ ହଦୟୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ରଜ୍ଜୁ ୱିୟ ତଣ୍ହା’’ତିପି ଅପରେ । ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ରଜ୍ଜୁଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖନମନଂ, ପୟୋଗୋ ୱିୟ ଖିପନକସଙ୍ଖାରା, ମାତିକା ୱିୟ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ, ପରତୀରଂ ୱିୟ ପରଲୋକୋ ।
୬୦୦. ୟଥା ପୁରିସୋ ପରତୀରେ ପତିଟ୍ଠହମାନୋ ପରତୀରରୁକ୍ଖୱିନିବନ୍ଧଂ କିଞ୍ଚି ଅସ୍ସାଦୟମାନୋ ୱା ଅନସ୍ସାଦୟମାନୋ ୱା କେୱଲଂ ପଥୱିୟଂ ସକବଲପ୍ପୟୋଗେହେୱ ପତିଟ୍ଠାତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଭୱନ୍ତରତ୍ତଭାୱୱିନିବନ୍ଧହଦୟୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସୟଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଅସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ଅନସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା କେୱଲଂ ଆରମ୍ମଣନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାପି ଇଧାଗତଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା । କମ୍ମାଦିନ୍ତି ଅତୀତଭୱନିବ୍ବତ୍ତକମ୍ମାଦିଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖିପନକସଙ୍ଖାରାନଂ, ନମନୱସେନ ପୱତ୍ତତଣ୍ହାୟ, କମ୍ମାଦିୱିସୟାୟ ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହାଦିକରାନଂ ଉପାଦାନାଦୀନଞ୍ଚ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ନାମ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଭୂତଂ, ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଭୂତଂ ୱା ପଟିସନ୍ଧିନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମଂ । ଖିପନକସଙ୍ଖାରା ନାମ ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନସହଜାତସଙ୍ଖାରା, ପଟିସନ୍ଧିଜନକକମ୍ମସହଗତସଙ୍ଖାରା ୱା, ତତୋ ପୁରିମଜୱନସହଗତସଙ୍ଖାରାତି ୱା କେଚି । ନମନୱସେନ ପୱତ୍ତତଣ୍ହା ନାମ ଅନୁସୟାୱତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତତଣ୍ହା । ଏସ ନୟୋ ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦକଅୱିଜ୍ଜାୟପି । କମ୍ମାଦିୱିସୟା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହକରଉପାଦାନା ନାମ ମଣ୍ଡୂକଂ ପନ୍ନଗୋ ୱିୟ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତା କାମୁପାଦାନାଦୟୋ ।
୬୦୧-୫. ସଦ୍ଦପଟିଘୋସାଦୀନଂ ସତିପି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ସନ୍ତାନବନ୍ଧୋ ନ ପାକଟୋତି ତେସଂ ଏକତ୍ତନାନତ୍ତଭାୱଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅନାଗତମତୀତହେତୁସମୁପ୍ପାଦମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧାଧିକାରେ । ପଟିଘୋସଦୀପମୁଦ୍ଦାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦାସତଲଗତମୁଖନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଗନ୍ତ୍ୱାତି ସଦ୍ଦାଦିପଚ୍ଚୟଦେସଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପଦେସଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଘୋସୋ ସଦ୍ଦହେତୁକୋ, ପଦୀପୋ ପଦୀପନ୍ତରାଦିହେତୁକୋ, ମୁଦ୍ଦା ଲଞ୍ଛନହେତୁକୋ, ମୁଖନିମିତ୍ତାଦିକଂ ଆଦାସାଦିଅଭିମୁଖାଦିହେତୁକଂ ହୋତି ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା, ଏୱମିଦମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ହେତୁଦେସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂହେତୁକଂ ହୋତି ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା, ତସ୍ମା ନ ଇଦଂ ହେତୁଦେସତୋ ପୁରିମଭୱତୋ ଇଧାଗତଂ ପଟିଘୋସାଦୟୋ ୱିୟ ସଦ୍ଦାଦିଦେସତୋ, ନାପି ତତୋ ହେତୁଂ ୱିନା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସଦ୍ଦାଦୀହି ୱିନା ପଟିଘୋସାଦୟୋ ୱିୟାତି । ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗନ୍ତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଚୟପଦେସେ ସନ୍ନିହିତା ହୁତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତ୍ୱା ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା, ନାପି ସଦ୍ଦାଦିପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଇଦମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସନ୍ତାନବନ୍ଧତୋ ନତ୍ଥୀତି ସନ୍ତାନପ୍ପବନ୍ଧତୋ ନତ୍ଥି ଏକତା ସନ୍ତାନେକତ୍ତେପି ଅଞ୍ଞସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପାତୁଭୱନତୋ, ନାପି ନାନତା ଅପୁବ୍ବାନଂ ଅପୁବ୍ବାନଂ ଉପ୍ପାଦେପି ପଠମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଧମ୍ମଂ ୱିନା ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ପଦୀପସ୍ସ ୱିୟ ନାନତା ନ ସିୟା । ଖଣିକାପି ହି ପଦୀପଜାଲା ସନ୍ତାନେକତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ସା ଏୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅତ୍ତକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସାଧେତି । ‘‘ସତି ସନ୍ତାନବନ୍ଧେ’’ତିଆଦିନା ସନ୍ତାନବନ୍ଧେ ଏକନ୍ତଂ ଏକତ୍ତାୟ ଚ ନାନତ୍ତାୟ ଚ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବତଂ, ଗହଣେ ଚ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସନ୍ତାନବନ୍ଧେ ସତି ୟଦି ଏକନ୍ତେନ ଏକତା ସିୟା, ଖୀରଦଧୀନମ୍ପି ଅନଞ୍ଞଭାୱତୋ, ଅତ୍ତତୋୟେୱ ଚ ସୟଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଖୀରତୋ ଦଧିସମ୍ଭୂତଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଥାପି ସନ୍ତାନବନ୍ଧେ ସତି ଏକନ୍ତଂ ନାନତା ଭୱେୟ୍ୟ, ଖୀରଦଧୀନମ୍ପି ନାନତ୍ତା, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ସାମିଭାୱମତ୍ତେନ ଅପରସ୍ସ ସାମିଭାୱାୟୋଗତୋ ଖୀରସାମି ନରୋ ଦଧିସାମି ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପନେୱଂ ଲୋକେ ଦିସ୍ସତୀତି ।
୬୦୬.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଲୋକୱୋହାରପରିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏକନ୍ତଂ ଏକତା, ନାନତାପି ୱା ନ ଚେୱ ଉପଗନ୍ତବ୍ବା । ଏକତ୍ତେ ପନ ଅଧିପ୍ପେତେ ଧମ୍ମତୋ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସନ୍ତାନତୋୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ନାନତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତେ ସନ୍ତାନୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମତୋୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଦିଟ୍ଠସନ୍ତାନବନ୍ଧସ୍ମିଂ, ଏକଞ୍ଞତ୍ତୱିଚାରଣେ ।
ସଭାଗୁପ୍ପତ୍ତିୟେକତ୍ତ-ମଞ୍ଞତ୍ତଂ ଖଣଭେଦତୋ’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ଏକନ୍ତଂ ଏକତାପଟିସେଧେନ ‘‘ସୟଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱାରେତି, ଏକନ୍ତଂ ନାନତାପଟିସେଧେନ ‘‘ପରଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ।
୬୦୭-୯. ନନୁ ନ ସୁନ୍ଦରଂ, ନନୁ ସିୟାତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱେତି ସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱରହିତେ, ଅସଙ୍କନ୍ତିୱସେନ ୱା ପାତୁଭାୱେ, ଅସଙ୍କମିତ୍ୱାୱ ପାତୁଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ଖନ୍ଧାଭିସମ୍ଭୱାତି ଅଭିସମ୍ଭୂତକ୍ଖନ୍ଧା, ଅଥ ୱା ଅଭିସମ୍ଭୱତି କମ୍ମଂ ଏତେସୂତି ଅଭିସମ୍ଭୱା, ଖନ୍ଧା, ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ଭୱା କମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ଖନ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ଫଲାଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପରଲୋକଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଇଧେୱ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ପରତ୍ଥାଗମତୋତି ପରଲୋକଂ ଅଗମନତୋ । ତସ୍ସାତି କମ୍ମସ୍ସ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ୟେନ ତଂ କମ୍ମଂ କତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ଅଞ୍ଞତୋତି ୟଂ ତଂ କମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତୋ । ଏତଂ ୱିଧାନନ୍ତି ଇଧଲୋକତୋ ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞେୱ ଖନ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ।
୬୧୧-୪. ‘‘ସନ୍ତାନେ…ପେ॰… ସାଧକୋ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେତି ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ କମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତସ୍ସେୱ ସନ୍ତାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତିପି ୱା…ପେ॰… ହୋତି । ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତଂ ଏକତ୍ତନାନତ୍ତାନଂ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସାତି ହେତୁଫଲାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତେପି ତେନେୱ ହେତୁଫଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ତଂ ଫଲଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ଅଞ୍ଞତୋତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ବୀଜାନନ୍ତି ଅମ୍ବମାତୁଲୁଙ୍ଗବୀଜାନଂ । ଅଭିସଙ୍ଖାରୋତି ମଧୁଆଦିପରିଭାୱନଂ । ମଧୁଆଦିନାତି ମଧୁଚତୁମଧୁରଅଲତ୍ତକରସାଦିନା । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପରିଭାୱିତବୀଜସ୍ସ । ପଠମଂ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୋତି ମଧୁରଭାୱୂପଗମନତୋ ପଠମମେୱ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୋ । କାଲନ୍ତରେତି ଫଲକାଲେ । ଏୱଂ ଞେୟ୍ୟମିଦମ୍ପି ଚାତି ୟଥା ଏତଂ, ଏୱଂ ଇଦମ୍ପି ଞାତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ହି ଅମ୍ବବୀଜାଦୀସୁ ମଧୁନା, ଚତୁମଧୁରେନ ୱା ୟୋଜେତ୍ୱା ରୋପିତେସୁ ଫଲରସୋ ମଧୁରୋ ହୋତି, ମାତୁଲୁଙ୍ଗବୀଜେ ଚ ଅଲତ୍ତକରସେନ ରଜିତ୍ୱା ରୋପିତେ ଅମ୍ବିଲଭଣ୍ଡୋ ରତ୍ତୋ ହୋତି, ନ ଚ ତଂ ବୀଜଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ୱା ଫଲଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି କାଲନ୍ତରେ ଫଲୱିସେସୋ ନ ଅଞ୍ଞବୀଜସନ୍ତାନେ ହୋତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ବୀଜେ ଅଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟତୋ ହୋତି, ଏୱମେୱ ୟେ ଇଧ ଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧା, ତେସୁ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ କମ୍ମଂ ୱା ପରଲୋକଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି କାଲନ୍ତରେ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞକମ୍ମପଚ୍ଚୟତୋ ହୋନ୍ତୀତି ।
ଏତ୍ଥ ହି ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ବୀଜଂ ୱିୟ କମ୍ମଂ ୱା ସତ୍ତୋ, ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ୱିୟ କମ୍ମଂ, ବୀଜସ୍ସ ଅଙ୍କୁରାଦିପ୍ପବନ୍ଧୋ ୱିୟ ସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣାଦିପ୍ପବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଧୁରରସସ୍ସ ଅମ୍ବିଲଭଣ୍ଡେ ରତ୍ତସ୍ସ ଚ ତସ୍ସେୱ ବୀଜସ୍ସ ତତୋ ଏୱ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରତୋ ଭାୱୋ ୱିୟ କମ୍ମକାରକସ୍ସେୱ ସତ୍ତସ୍ସ ତତୋ ଏୱ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖରଣତୋ ଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୬୧୫.ବାଲକାଲେ…ପେ॰… ଫଲଦାୟିନାତି ବାଲସରୀରେ କତଂ ୱିଜ୍ଜାପରିୟାପୁଣନଂ, ସିପ୍ପସିକ୍ଖନଂ, ଓସଧୂପୟୋଗୋ ଚ ନ ୱୁଡ୍ଢସରୀରଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅଥ ଚ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ୱିଜ୍ଜାପାଟୱଂ, ସିପ୍ପଜାନନଂ, ଅନାମୟତାଦି ଚ ୱୁଡ୍ଢସରୀରେ ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ତାନି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହୋନ୍ତି ତଂସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଏୱ ସଦିସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନ ଚ ୟଥା ପୟୁତ୍ତେନ ୱିଜ୍ଜାପରିୟାପୁଣନାଦିନା ୱିନା ତାନି ଅଞ୍ଞତୋ ହୋନ୍ତି ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଇଧାପି ସନ୍ତାନେ ୟଂ ଫଲଂ, ଏତଂ ନାଞ୍ଞସ୍ସ, ନ ଚ ଅଞ୍ଞତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତେନ ଚ ସଙ୍ଖାରାଭାୱେ ଫଲାଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି, ନ ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟନିୱାରଣଂ କରୋତି ।
୬୧୬-୮.ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ଅସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱେ । ତତ୍ଥ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସପରିହରଣେ ସତି ସିଦ୍ଧେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ପଦୀପସ୍ସ ୱଟ୍ଟିକାସ୍ନେହୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଅନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାଭାୱସ୍ସ ଅରହତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତପ୍ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେତି କମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତମାନକ୍ଖଣେୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଧିମେୱ ଚ ହେତୁନା’’ତି । ଅୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣତୋ ପୁବ୍ବେ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ । ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଖଣତ୍ତୟଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ । ତେନାହ –
‘‘ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣତୋ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ନିଚ୍ଚଫଲଂ ସିୟା’’ତି ।
ପୁବ୍ବେତି କମ୍ମାୟୂହନତୋ ପୁବ୍ବେ । ଅୱିଜ୍ଜମାନତାସାମଞ୍ଞେନ ହେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛାତି ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ପଚ୍ଛା ଚ ।
୬୧୯-୨୦.କଟତ୍ତାପଚ୍ଚୟୋତି କଟତ୍ତା ଏୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ଅୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କାମାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) । ୟଦି ଏୱଂ ଅରହତା କତକମ୍ମମ୍ପି କଟତ୍ତାପଚ୍ଚୟୋ ସିୟାତି ? ନୟିଦମେୱଂ । ୟଥା ହି ଅଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ପୁପ୍ଫିତଂ ବୀଜସମତ୍ଥମ୍ପି କୁସୁମଂ ମୂଲେ ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ଫଲଦାୟକଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଅରହତୋପି କିଲେସମୂଲସ୍ସ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତମ୍ପି କମ୍ମଂ କିଲେସମୂଲଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ତେୟେୱ ଫଲଦାନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱଂ ଆପନ୍ନନ୍ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
ଜାତିରଥୋ କମ୍ମକିଲେସଚକ୍କୋୟଂ ।
କିଲେସଚକ୍କୱିଧମନୋ,
ନ ୟାତି କମ୍ମେକଚକ୍କେପୀ’’ତି ॥
କଟତ୍ତା ଚେ ପଚ୍ଚୟୋ, ନିଚ୍ଚଫଲଦାୟକୋ ୱିବନ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ପାଟିଭୋଗାଦିକ’’ନ୍ତିଆଦି । ପାଟିଭୋଗାଦିକନ୍ତି ମୂଲଭାୱୂପଗମନାଦିକଂ । ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ‘‘ପଚ୍ଛା ମୂଲଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଭଣ୍ଡଗ୍ଗହଣଂ, ଇଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ପାଟିଭୋଗକିରିୟାଦୀନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତା, ଅୱିଜ୍ଜମାନତା ୱା ନିୟ୍ୟାତନେ, ପଟିଭଣ୍ଡଦାନେ, ଇଣଦାନେ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ କରଣମତ୍ତଂ, ନ ଚ ତଂ ନିୟ୍ୟାତନାଦୀନଂ ନିଚ୍ଚମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ନିୟ୍ୟାତନାଦିମ୍ହି କତେ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ, ଏୱମେୱ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନେପି କମ୍ମସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତା, ଅୱିଜ୍ଜମାନତା ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ କରଣମତ୍ତମେୱ, କରଣମତ୍ତେ ଚ ସତି ୱିପକ୍କୱିପାକାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ।
୬୨୧. ପରମସ୍ସ ଉତ୍ତମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପକାସନତୋ ପରମତ୍ଥପ୍ପକାସନୋ । ପୀତିବୁଦ୍ଧିୱିୱଡ୍ଢନୋତି ପୀତିୟା, ଞାଣସ୍ସ ଚ, ପୀତିସହଗତସ୍ସ ୱା ଞାଣସ୍ସ ୱିୱଡ୍ଢନୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ପୁଞ୍ଞୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ରୂପୱିଭାଗୱଣ୍ଣନା
୬୨୨.ଆଦିମ୍ହୀତି ଉଦ୍ଦେସଗାଥାୟଂ । ଇଦାନୀତି ଚିତ୍ତଚେତସିକୱିଭାୱନାନନ୍ତରଂ । ୱିଭାୱନନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ସରୂପତୋ ପକାସନଂ ।
୬୨୩.ରୁପ୍ପତୀତି ସୀତୁଣ୍ହାଦୀହି ୱିକାରମାପଜ୍ଜତି, ଆପାଦୀୟତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ୱିକାରାପତ୍ତି ଚ ସୀତାଦିୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିଧାନେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ । ନ ହି ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ୱିକାରାପାଦନଂ ସକ୍କା କାତୁଂ, ତସ୍ମା ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନରୂପସନ୍ତତି ୱିୟ ଅହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ୱିସଭାଗପଚ୍ଚୟସମୱାୟେନ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଇଧ ‘‘ରୁପ୍ପନ’’ନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସଙ୍ଘିୟାନଂ ୱିପରିଣାମୱାଦୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ହୋତି । ନନୁ ଚ ଅରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ଲବ୍ଭତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ପନ ୱିଭୂତତରା । ୱିଭୂତତରା ହେତ୍ଥ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା ଉକ୍କଟ୍ଠଗତିୱସେନ ୟଥା ‘‘ଅଭିରୂପସ୍ସ କଞ୍ଞା ଦାତବ୍ବା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୮) ।
କୁତୋ ଏତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ ? ସୀତାଦିଗ୍ଗହଣତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ୱଦେଥ, ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେନ ରୁପ୍ପତି ? ସୀତେନପି ରୁପ୍ପତି, ଉଣ୍ହେନପି ରୁପ୍ପତି, ଜିଘଚ୍ଛାୟପି ରୁପ୍ପତି, ପିପାସାୟପି ରୁପ୍ପତି, ଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସେନପି ରୁପ୍ପତି, ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ।
ଏତ୍ଥ ହି ସୀତାଦିଗ୍ଗହଣଂ ସୀତାଦିନା ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ରୁପ୍ପନଂ ୱିଭୂତତରଂ, ତସ୍ମା ତଦେୱେତ୍ଥ ଗହିତନ୍ତି ଞାପନତ୍ଥଂ । ଇତରଥା ରୁପ୍ପତୀତି ସାମଞ୍ଞୱଚନେନେୱ ସିଦ୍ଧେ ସୀତାଦିଗ୍ଗହଣଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟାତି ।
ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ରୂପସମଞ୍ଞା ? ନ ହି ତତ୍ଥ ଉପଘାତକୋ ସୀତାଦିଫସ୍ସୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତତ୍ଥାପି ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ । ଅରୁପ୍ପନସ୍ସାପି ହି ରୁପ୍ପନସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ରୂପସମଞ୍ଞା ହୋତି । ୟଥା ଅଦୁଦ୍ଧମ୍ପି ଖୀରଂ ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଦୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅଥ ୱା କିଞ୍ଚାପି ତତ୍ଥ ଉପଘାତକୋ ସୀତାଦିଫସ୍ସୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ଅନୁଗ୍ଗାହକୋ ପନ ଅତ୍ଥି । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଉତୁଜରୂପଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥେୱ ତତ୍ଥ ରୁପ୍ପନନ୍ତି ନ କୋଚି ତତ୍ଥ ରୂପସମଞ୍ଞାୟ ୱିବନ୍ଧୋତି ।
ରୂପୟତୀତି ୱାତି ସୟଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ୱିକାରମାପାଦୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ପୁରିମୱିଗ୍ଗହେନ ୱିକାରୁପ୍ପତ୍ତି ‘‘ରୁପ୍ପନ’’ନ୍ତି ଦୀପିତଂ । ଇମିନା ପନ ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ, ତଂ ରୁପ୍ପନନ୍ତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅରୂପସ୍ସ ରୂପସମଞ୍ଞାପସଙ୍ଗୋ ଏୱ ନତ୍ଥି । ନିରୁଦ୍ଧମେୱ ହି ତଂ ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଅରୂପଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ନ ୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି । ଘଟ୍ଟନେ ୱିକାରାପତ୍ତିୟଂ ରୂପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ରୁଳ୍ହୀ, ତସ୍ମା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଘଟ୍ଟନାଭାୱତୋ ନ ତେସୁ ରୂପସମଞ୍ଞାତି କେଚି । ପଟିଘାତୋ ରୁପ୍ପନନ୍ତି ଅପରେ, ତେସଂ ମତେନ କିଞ୍ଚାପି ସପ୍ପଟିଘରୂପାନମେୱ ରୂପସମଞ୍ଞାପସଙ୍ଗୋ, ଅଥ ଖୋ ଅୱୟୱୱୋହାରେନ ସମୁଦାୟୋପି ୱୋହରୀୟତୀତି ସବ୍ବମେୱ ରୂପଂ ରୂପସମଞ୍ଞଂ ଲଭତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ରୂପୟତୀତି ୱଣ୍ଣାୟତନୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଞ୍ହି ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପୟତି, ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି । ତୟିଦଂ ଉପରି ୱଣ୍ଣାୟତନନିଦ୍ଦେସେ ୱିସୁଂୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ନ ତସ୍ସ ଇଧ ସଂୱଣ୍ଣନେ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି । ସୁରୂପୋତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାକେତୁମାଲାଦୀହି ଅଲଙ୍କତତ୍ତା ସୋଭନରୂପକାୟୋ, ସଭାୱତ୍ଥୋ ୱା ରୂପ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୟଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୪) ୱିୟ, ତସ୍ମା ସୁରୂପୋତି ସୋଭନସଭାୱୋ, ତେନ ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜାଦିଅସାଧାରଣଗୁଣୱିସେସସମାୟୋଗଦୀପନତୋ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ସୋଭନତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି ।
୬୨୪.ଭୂତୋପାଦାୟଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଭୱତି ଏତ୍ଥ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ଭୂତଂ । ଅଥ ୱା ମହାଭୂତାୟେୱ ଇଧ ପୁରିମପଦଲୋପୱସେନ ଭୂତ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧା ମହାଭୂତା’’ତି । ଭୂତାନି ଉପାଦିୟତେୱ, ନ ପନ ସୟଂ ତେହି ଅଞ୍ଞେହି ୱା ଉପାଦିୟତୀତି ଉପାଦାୟଂ। ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତମାନାନମ୍ପି ଉପାଦାୟରୂପତାପସଙ୍ଗୋ ନତ୍ଥି । ନ ହି ତେ କେୱଲଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପାଦିୟନ୍ତେୱ, ଅଥ ଖୋ ସୟଂ ଉପାଦାୟରୂପେହି ଉପାଦିୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଉପାଦାୟ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣସାମତ୍ଥିୟତୋ ନ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପତାପସଙ୍ଗୋତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ୱଚନତୋ ଚତୁମହାଭୂତସନ୍ନିସ୍ସିତତାୱ ଉପାଦାୟରୂପଲକ୍ଖଣଂ, ନ ଭୂତତ୍ତୟାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତତାପୀତି ନ ତେସଂ ଉପାଦାୟରୂପତାତି । ଭୂତଞ୍ଚ ଉପାଦାୟଞ୍ଚ ଭୂତୋପାଦାୟଂ, ତେସଂ ୱସେନ ଭେଦତୋତି ଭୂତୋପାଦାୟଭେଦତୋ। ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସ ଉଭୟଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଆହ ‘‘ମହାଭୂତା’’ତି । ଉପାଦାତି ଉପାଦାୟରୂପାନି ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଏତ୍ଥ ୟ-କାରଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୬୨୫. କତମେ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା, କଥଞ୍ଚ ତେ ମହାଭୂତସଞ୍ଞିତା, କାନି ଚ ଉପାଦାୟରୂପାନି, କଥଞ୍ଚ ତାନି ‘‘ଉପାଦାୟରୂପାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଚୋଦନଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା କମେନ ସୋଧେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଥୱୀଧାତୂ’’ତିଆଦି । ଚତ୍ତାରୋମେତି ଚତ୍ତାରୋ ଇମେ । ମହା ଚ ସୋ ଭୂତୋ ଚାତି ମହାଭୂତୋ, ତେନ ମହାଭୂତେନ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ମହନ୍ତଭାୱେନ ପାତୁଭୂତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା –
‘‘କାଲୋ ଘସତି ଭୂତାନି,
ସବ୍ବାନେୱ ସହତ୍ତନା ।
ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ,
ସ ଭୂତପଚନିଂ ପଚୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୧୯୦) –
ଆଦୀସୁ ୱିୟ ଭୂତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସତ୍ତେସୁ, ଖୀଣାସୱେସୁ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ ମହାଭୂତେନାତି ମହତା ସତ୍ତେନ, ମହାଖୀଣାସୱେନାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଖୀଣାସୱୋପି ହି ପରିକ୍ଖୀଣପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ଭୂତୋୟେୱ ନ ଭୱତି, ନ ଚ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭୂତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୬୨୬.ମହନ୍ତା ପାତୁଭୂତାତି ଉପାଦିନ୍ନକସନ୍ତାନେପି ଅନୁପାଦିନ୍ନକସନ୍ତାନେପି ସସମ୍ଭାରଧାତୁୱସେନ ମହନ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଭୂତା ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନକସନ୍ତାନେ –
‘‘ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ସଙ୍ଖାତାୟଂ ୱସୁନ୍ଧରା’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮୪) –
ଆଦିନା ନୟେନ ମହନ୍ତପାତୁଭୂତତା ୱୁତ୍ତା । ଉପାଦିନ୍ନକସନ୍ତାନେପି ଅନେକୟୋଜନସତିକମଚ୍ଛକଚ୍ଛପତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣଦେୱଦାନୱାଦିସରୀରୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦେ ୟୋଜନସତିକାପି ଅତ୍ତଭାୱା’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୦; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫; ଉଦା॰ ୪୫) ।
ମହାଭୂତସମାତି ଅନେକବ୍ଭୁତୱିସେସଦସ୍ସନେନ, ଅନେକଭୂତଦସ୍ସନେନ ଚ ମହନ୍ତା ଭୂତା, ମହନ୍ତାନି ଅବ୍ଭୁତାନି ୱା ଏତେସୂତି ମହାଭୂତା, ମାୟାକାରା, ୟକ୍ଖାଦୟୋ ୱା ଜାତିୱସେନେୱ ମହନ୍ତା ଭୂତାତି ମହାଭୂତା, ତେହି ଏତେ ସମାତି ମହାଭୂତସମା । ଏତେ ହି ୟଥା ମାୟାକାରା ଅମଣିଂ ଏୱ ଉଦକଂ ମଣିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଅସୁୱଣ୍ଣଂୟେୱ ଲେଡ୍ଡୁଆଦିକଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତି, ୟଥା ଚ ସୟଂ ନେୱ ୟକ୍ଖା ନ ପକ୍ଖିନୋ ସମାନା ୟକ୍ଖାଦିଭାୱମ୍ପି ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ସୟଂ ଅନୀଲାନେୱ ହୁତ୍ୱା ନୀଲଂ ଉପାଦାୟରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ସୟଂ ଅପୀତାୟେୱ…ପେ॰… ସୟଂ ଅନୋଦାତାୟେୱ ହୁତ୍ୱା ଓଦାତଂ ଉପାଦାୟରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀତି ମାୟାକାରମହାଭୂତସାମଞ୍ଞତୋ ମହାଭୂତା ।
ୟଥା ଚ ୟକ୍ଖା ମହାଭୂତା ୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନେୱସ୍ସ ଅନ୍ତୋସରୀରେ ଠାନଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ନ ସରୀରତୋ ବହି, ନ ଚ ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗଂ ନିସ୍ସାୟ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ୟଦି ହି ସରୀରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଠିତା, ସକଲସରୀରେ ବ୍ୟାପନଂ ନ ସିୟା । ଅଥ ବହି ଠିତା, ୟକ୍ଖଗ୍ଗହିତକେନ କତକୁସଲାକୁସଲଂ ୟକ୍ଖସ୍ସ ନ ସିୟା । ୟଦି ଚସ୍ସ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗଂ ନିସ୍ସାୟ ନ ଠିତା, ୟକ୍ଖଗ୍ଗହିତକେ ପହଟେ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୁପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟା, ନ ଚ ସରୀରେ ରାଜିଉଟ୍ଠାନଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତେ ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଟ୍ଠାନା, ଏୱମେତେପି ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନ ବହି ଠିତା ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ୟଦି ହି ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଠିତା, ନ ସକସକକିଚ୍ଚକରା ସିୟୁଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୁପୱେସନତୋ । ଅଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ବହି ଠିତା, ୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତା ସିୟୁଂ, ତଥା ଚ ସତି ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତୱାଦୋ ପରିହାୟେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଟ୍ଠାନାତି । ୟକ୍ଖମହାଭୂତସମାନତାୟ ମହାଭୂତସମା । ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଟ୍ଠାନାପି ଚେତେ ପତିଟ୍ଠାନାଦିନା ୟଥାସକକିଚ୍ଚୱିସେସେନ ସେସାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଉପକାରକା ହୋନ୍ତା ସହଜାତାଦିନା ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
ୱଞ୍ଚକତ୍ତା ଅଭୂତେନାତି ୟକ୍ଖିନୀଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତେନ ଅତଚ୍ଛେନ ମନାପୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିନା ସତ୍ତାନଂ ୱଞ୍ଚକତ୍ତା ମହନ୍ତାନି ଅଭୂତାନି ଏତେସୂତି ମହାଭୂତାତି ସମ୍ମତା। ୟଥା ହି ୟକ୍ଖିନୀଆଦୟୋ ମନାପେହି କାଳସାମାଦିୱଣ୍ଣେହି, ପୁଥୁଲପୀୱରକିସାଦିସଣ୍ଠାନେହି, ହତ୍ଥଭମୁଆଦିୱିକ୍ଖେପେହି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଭୟାନକଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ସତ୍ତେ ୱଞ୍ଚେନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ନେନ୍ତି, ଏୱମେତେପି ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦୀସୁ ମନାପେନ ଛୱିୱଣ୍ଣେନ, ମନାପେନ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସଣ୍ଠାନେନ, ମନାପେନ ଚ ହତ୍ଥପାଦଅଙ୍ଗୁଲିଭମୁକୱିକ୍ଖେପେନ ଅତ୍ତନୋ କକ୍ଖଳତ୍ତାଦିସରୀରଲକ୍ଖଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ବାଲଜନଂ ୱଞ୍ଚେନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଦେନ୍ତା ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ନେନ୍ତି ।
୬୨୭-୩୦.ଚକ୍ଖୁସୋତନ୍ତିଆଦୀସୁ ରୂପମେୱ ରୂପତା । ହଦୟଞ୍ଚ ତଂ ୱତ୍ଥୁ ଚ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ହଦୟସ୍ସ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୂତି ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ପୁରିମପଦଲୋପେନ ପନ ‘‘ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋୟେୱ ଆହାରତା। କିଞ୍ଚାପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ରୂପନିଦ୍ଦେସେ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଓସାନେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଇଧ ପନ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁଅନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି । ଲହୁତା ଆଦି ୟାସଂ ମୁଦୁତାକମ୍ମଞ୍ଞତାନନ୍ତି ଲହୁତାଦୟୋ, ତାସଂ ତୟଂ ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ, ତତ୍ଥ ଲହୁଭାୱୋ ଲହୁତା, ତଥା ମୁଦୁତାପି । କମ୍ମନି ସାଧୁ କମ୍ମଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଞ୍ଞତା । ଲହୁତାଦୀନଂ ସୟଂ ଅନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପୱିକାରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନଂ କତଂ । ଚତୁୱୀସତୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ବଲୱରୂପାଦୀନଂ ନିସେଧନତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି। ନିସ୍ସାୟାତି ନିସ୍ସାୟ ଏୱ, ନ ପନ ନିସ୍ସୟୱସେନପି । ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ନିମୁତ୍ତତାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ଉପାଦାନତୋ ମାନସଂ ଏତସ୍ସାତି ନିରୁପାଦାନମାନସୋ।
୬୩୧-୨.ପତ୍ଥଟତ୍ତାତି ପୁଥୁତ୍ତା, ତେନ ପୁଥୁଭାୱତୋ ପୁଥୱୀ, ପୁଥୱୀ ଏୱ ପଥୱୀତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ଦୀପିତା ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ସମ୍ଭାରପଥୱିୟା ୱସେନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସା ହି ପୁଥୁଭୂତା ପତ୍ଥଟାତି । ଲକ୍ଖଣପଥୱିୟା ୱସେନ ପନ ପଥନଟ୍ଠେନ ପଥୱୀ, ସହଜରୂପାନଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ପକ୍ଖାୟତି ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମୋପି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣପଥୱିୟା ୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ୱାୟନତୋତି ସମୁଦୀରଣତୋ, ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଭୂତସଙ୍ଘାଟସ୍ସ ପାପନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେଜେତି ପରିପାଚେତି, ନିସେତି ୱା, ତିକ୍ଖଭାୱେନ ସେସଭୂତତ୍ତୟଂ ଉସ୍ମାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦଲୋପତୋ ‘‘ତେଜେତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ‘‘ଆପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ତସ୍ମା ତେଜେତୀତି ତେଜୋ, ଆପେତୀତି ଆପୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆପେତି ପାଲନାତି ଅନୁପାଲେତବ୍ବରୂପପରିୟୋସାନଂ ଆପେତି ପତ୍ଥରତି । ତଥା ହେତଂ ‘‘ଆବନ୍ଧନକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆପୀୟତୀତି ଆପୋ। ସୋସୀୟତି ପିୱୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋତି କେଚି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ସସମ୍ଭାରାପେ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱଦନ୍ତି, ଲକ୍ଖଣାପେପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ସୋପି ହି ଫରୁସପାଚନୱିସୋସନାକାରେନ ସେସଭୂତତ୍ତୟେନ ପୀୟମାନୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତତୀତି । ଆପାୟତୀତି ୱା ଆପୋ, ବ୍ରୂହେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହେସ ପରିବ୍ରୂହନରସୋ । ତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଭୂତୋପାଦାୟଭେଦାନଂ ରୂପାନଂ । ୱକ୍ଖାମୀତି କଥେସ୍ସାମି । କିଂ କାରଣାତି ଆହ ‘‘ଲକ୍ଖଣାଦୀସୂ’’ତିଆଦି । ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ଞାତେସୁ ଧମ୍ମା ଆୱି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ପରତୋ ଆୱିଭାୱହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୩-୪. କାନି ପନ ତାନି ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି ନାମ, ୟେସୁ ଞାତେସୁ ଧମ୍ମା ଆୱି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଇମଂ ଚୋଦନଂ ସୋଧେତୁଂ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି ସରୂପତୋ କଥେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସାମଞ୍ଞଂ ୱା’’ତିଆଦି । ସାମଞ୍ଞଂ ସାଧାରଣୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିକୋ । ସଭାୱୋ କକ୍ଖଳାଦିଫୁସନାଦିକୋ ଅସାଧାରଣଭାୱୋ । କିଚ୍ଚନ୍ତି ସନ୍ଧାରଣାଦିକିଚ୍ଚଂ । ସମ୍ପତ୍ତୀତି ସମ୍ପନ୍ନଭାୱୋ । ‘‘ସୁରସୋ ଗନ୍ଧବ୍ବୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଗନ୍ଧବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ରସ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତି ରସୋତି । ଫଲନ୍ତି ସହଜାତନାନକ୍ଖଣିକୱସେନ ଠିତଂ ଫଲଂ । ଉପଟ୍ଠାନନୟୋତି ଗହେତବ୍ବଭାୱେନ ଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନାକାରୋ । ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ପଧାନକାରଣଂ ।
ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ, କକ୍ଖଳତ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣମେତିସ୍ସାତି କକ୍ଖଳତ୍ତଲକ୍ଖଣା। ନନୁ ଚ କକ୍ଖଳତ୍ତମେୱ ପଥୱୀଧାତୂତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ତଥା ହି ୱିଞ୍ଞାତାୱିଞ୍ଞାତସଦ୍ଦତ୍ଥତାୱସେନ ଅସମ୍ଭିନ୍ନେପି ଧମ୍ମେ କପ୍ପନାସିଦ୍ଧେନ ଭେଦେନ ଏୱଂ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଏୱଞ୍ହି ଅତ୍ଥୱିସେସାୱବୋଧୋ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ଲକ୍ଖଣଂ, କକ୍ଖଳା ହୁତ୍ୱା ଲକ୍ଖିୟମାନା ଧାତୁ କକ୍ଖଳତ୍ତଲକ୍ଖଣାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସେସାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପତିଟ୍ଠାନରସାତି ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାନଭାୱକିଚ୍ଚା । ଅସହଜାତାନମ୍ପି ସନ୍ତତିୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଭାୱୋ ହୋତେୱ । ତତୋ ଏୱ ନେସଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାକାରେନ ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ଇମିନା କିଚ୍ଚୱସେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ପଦଟ୍ଠାନଂ ପନେତ୍ଥ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱକ୍ଖତି ।
ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣାତି ଦ୍ରୱତାଭାୱତୋ ୱିସ୍ସନ୍ଦନଲକ୍ଖଣା । ବ୍ରୂହନରସାତି ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ମିଲାତଭାୱୂପଗମନଂ ଅଦତ୍ୱା ୱଡ୍ଢନକିଚ୍ଚା । ତଥା ହି ସା ତେସଂ ପୀଣିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଙ୍ଗହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ବାହିରକଉଦକଂ ୱିୟ ନହାନିୟଚୁଣ୍ଣସ୍ସ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ୱିପ୍ପକିରିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡନୱସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ପରିପାଚନରସାତି ପରିଣତଭାୱକରଣରସା । ମଦ୍ଦୱାନୁପ୍ପଦାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ବାହିରଗ୍ଗି ୱିୟ ଜତୁଲୋହାଦୀନଂ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ମୁଦୁଭାୱାନୁପ୍ପଦାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣାତି ପୂରଣଲକ୍ଖଣା । ସମୁଦୀରଣରସାତି କମ୍ପନରସା । ଅଭିନୀହାରୋ ଭୂତତ୍ତୟସ୍ସ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ, ନୀହରଣଂ ୱା ବୀଜତୋ ଅଙ୍କୁରାଦିକସ୍ସ ୱିୟ । ଏକେକା…ପେ॰… ତବ୍ବାତି ପଥୱୀଧାତୁ ଆପାଦିଭୂତତ୍ତୟପଦଟ୍ଠାନା, ଆପୋଧାତୁ ପଥୱୀତେଜାଦିଭୂତତ୍ତୟପଦଟ୍ଠାନାତି ଏୱଂ ଏକେକା ଧାତୁ ଅୱସିଟ୍ଠଭୂତତ୍ତୟପଦଟ୍ଠାନା ।
ଆରୋହପରିଣାହୱସେନ ହି ମଜ୍ଝିମେ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନା ପରମାଣୁଭେଦସଞ୍ଚୁଣ୍ଣା ସୁଖୁମରଜଭୂତା ପଥୱୀଧାତୁ ଦୋଣମତ୍ତା ସିୟା । ସା ଚ ତତୋ ଉପଡ୍ଢପ୍ପମାଣାୟ ଆପୋଧାତୁୟା ୟଥା ନ ୱିକିରତି, ଏୱଂ ଆବନ୍ଧନୱସେନ ସଙ୍ଗହିତା । ୟଥା ପନ ପଗ୍ଘରଣସଭାୱାୟ ଆପୋଧାତୁୟା ୱସେନ କିଲିନ୍ନଭାୱଂ ପିଚ୍ଛଲଭାୱଂ ନାପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁପାଲିତା । ୟଥା ପନ ତସ୍ସା ୱସେନ ନ ୱିକିରୀୟତି, ଏୱଂ ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ସଙ୍ଘାତଭାୱଂ ପାପିତା । ଏୱଂ ସୁଖୁମରଜଭୂତାପି ଆବନ୍ଧନପରିପାଚନସମୁଦୀରଣକିଚ୍ଚାହି ଆପୋତେଜୋୱାୟୋଧାତୂହି ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟା ସିନେହେନ ତେମିତା, ତେଜସା ପରିପକ୍କା, ୱାୟୁନା ୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ପିଟ୍ଠଚୁଣ୍ଣାନି ୱିୟ ନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିକିରୀୟତି ୱିଦ୍ଧଂସୀୟତି, ଅୱିକିରିୟମାନା ଅୱିଦ୍ଧଂସିୟମାନା ନାନପ୍ପକାରକଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସଲିଙ୍ଗାଦିଭାୱୱିଭାଗଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଅଣୁଥୂଲଦୀଘରସ୍ସଥିରକଥିନାଦିଭାୱଞ୍ଚ ପକାସେତି ।
ୟୂସଗତା ଆବନ୍ଧନାକାରଭୂତା ପନେତ୍ଥ ଆପୋଧାତୁ ପଥୱୀପତିଟ୍ଠିତା ତେଜାନୁପାଲିତା ୱାୟୋୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ନ ଗଳତି, ନ ପଗ୍ଘରତି, ନ ପରିସ୍ସୱତି । ଏୱଂ ତୀହି ଧାତୂହି ଅନୁପାଲିତା ଅପଗ୍ଘରମାନା ଅପରିସ୍ସୱମାନା ପିଣ୍ଡିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏସା ହି ଅନୁବ୍ରୂହନରସା ।
ଅସିତପୀତାଦିପରିପାଚିତା ଚେତ୍ଥ ଉସୁମାକାରଭୂତା ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣା ତେଜୋଧାତୁ ପଥୱୀପତିଟ୍ଠିତା ଆପୋସଙ୍ଗହିତା ୱାୟୋୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ଇମଂ କାୟଂ ପରିପାଚେତି, ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚସ୍ସ ଆୱହତି । ସା ହି ୟଥାନୁଭୁତ୍ତସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ସମ୍ମା ପରିଣାମନେନ ରସାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଇମଂ କାୟଂ ପରିପାଚେତି, ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆୱହତି । କମ୍ମୂପନିସ୍ସୟାୟ ହି ଚିତ୍ତପସାଦହେତୁକାୟ ଚ ସରୀରେ ୱଣ୍ଣସମ୍ପଦାୟ ତେଜୋଧାତୁ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ପଗେୱ ଉତୁଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାୟ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିୟାତି । ତାୟ ଚ ପନ ପରିପାଚିତୋ ଅୟଂ କାୟୋ ନ ପୂତିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସଟା ଚେତ୍ଥ ସମୁଦୀରଣୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣା ୱାୟୋଧାତୁ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅତ୍ତନି ପତିଟ୍ଠାପୀୟତି । ୟଥା ସହଜାତଧମ୍ମେହି ୱିସୁଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଆପୋଧାତୁୟା ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ୟଥା ସହଜାତଧମ୍ମା ନ ପରିସ୍ସୱନ୍ତି, ଏୱଂ ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁପାଲୀୟତି । ସା ଏୱଂ ତୀହି ଧାତୂହି ୟଥାରହଂ ଅନୁପାଲିୟମାନା ଇମଂ କାୟଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭେତି । ତାୟ ପନ ୱିତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ଅୟଂ କାୟୋ ନ ପରିପତତି, ଉଜୁକଂ ତିଟ୍ଠତି, ଇଚ୍ଚେୱଂ ଏକେକାୟ ଧାତୁୟା ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱସେନେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକେକା ଚେତ୍ଥ ସେସଭୂତତ୍ତୟପଦଟ୍ଠାନାତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।
ଏୱଂ ଭୂତରୂପାନଂ ସଦ୍ଧିଂ ୱଚନତ୍ଥେହି ଲକ୍ଖଣାଦୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପାଦାୟରୂପାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦି । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ଚକ୍ଖତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଭାୱନତ୍ଥତାପି ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଭାୱେତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଚକ୍ଖତୀତି ପନ ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ, ଅଭିବ୍ୟତ୍ତଂ ୱଦନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖତୀତି ହି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମଧୁଂ ଚକ୍ଖତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଚକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅସ୍ସାଦତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଖୋ, ମାଗଣ୍ଡିୟ, ରୂପାରାମଂ ରୂପରତଂ ରୂପସମୁଦିତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୯) । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ରୂପେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସ’’ନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସୋତଂ ଖୋ, ମାଗଣ୍ଡିୟ, ସଦ୍ଦାରାମ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୯) ସୋତାଦୀନମ୍ପି ସଦ୍ଦାଦିଅସ୍ସାଦକଭାୱୋ ଅତ୍ଥୀତି ତେସମ୍ପି ଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା । ନିରୁଳ୍ହୋ ହି ଏସ ଚକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦୋ ଲୋଚନେୟେୱ ପଦୁମାଦୀସୁ ପଙ୍କଜାଦିସଦ୍ଦା ୱିୟାତି ।
୬୩୫-୬. ଚକ୍ଖୁରୂପସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସପ୍ପକରଣେପି ଚକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦସାମଞ୍ଞତୋ ଆଗତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଚକ୍ଖୁଂ ପଭେଦତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଚକ୍ଖୁନିଦ୍ଦେସେ । ପଞ୍ଞାମଂସପ୍ପଭେଦତୋତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ମଂସଚକ୍ଖୂତି ଏୱଂ ପଞ୍ଞାମଂସାନଂ ୱସେନ ପଭେଦତୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଦୁୱିଧେ ଚକ୍ଖୁମ୍ହି । ପଞ୍ଞାୟେୱ ପଞ୍ଞାମୟଂ। ନାମତୋତି ନାମେହି ପଞ୍ଚୱିଧନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କତମେହି ନାମେହୀତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସମନ୍ତେହୀତି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂତି ଇମେହି ନାମେହି । ଞାଣଦିବ୍ବେହୀତି ଞାଣଚକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ଚ ନାମେହି । ୟଥାନୁକ୍କମତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତଅନୁକ୍କମତୋ । ନାନତ୍ତନ୍ତି ଭେଦଂ । ମେତି ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତିକା, ମୟ୍ହଂ ୱଚନତୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ନିବୋଧଥ ଜାନାଥ ।
୬୩୭. ତତ୍ଥ ‘‘ଅଦ୍ଦସଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ସତ୍ତେ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ ମହାରଜକ୍ଖେ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩) ଆଗତଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆସୟାନୁସୟେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଆସୟାନୁସୟେତି ସତ୍ତାନଂ ଆସୟେ ଚେୱ ଅନୁସୟେ ଚ, ତସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ। ତତ୍ଥ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସେତି ଚିତ୍ତଂ ଏତ୍ଥାତି ଆସୟୋ । ବ୍ୟଗ୍ଘାସୟୋ ୱିୟ । ୟଥା ହି ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ପକ୍କନ୍ତୋପି ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନଗହନେୟେୱ ସୟତି, ତେନେୱ ଚ ତଂ ତସ୍ସ ଆସୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ସୟତି, ତଂ ତସ୍ସ ଆସୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋ ପନ ସସ୍ସତଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀ ଚ, ଖନ୍ତି ଚେୱାନୁଲୋମିକା ।
ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣଂ, ଏତଂ ଆସୟସଞ୍ଞିତ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହା॰ ୧.୧୩୬; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧. ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୱଣ୍ଣନା; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା)
ଅନୁସୟକଥା ଉପରି ଆଗମିସ୍ସତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରୋପରେତି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମକାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱେ । ତିକ୍ଖଞ୍ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଗତତ୍ତା ପରଂ, ମୁଦୁ ଅପରଂ ଅନୁକ୍କଟ୍ଠଗତତ୍ତା । ଇଦଂ ପନ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ ଛସୁ ଅସାଧାରଣଞାଣେସୁ ପୁରିମଦ୍ୱୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୬୩୮.ହେଟ୍ଠା…ପେ॰… ସଞ୍ଞିତନ୍ତି ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେ ୱିରଜଂ ୱୀତମଲଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠା ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ସଞ୍ଞିତଂ । ଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ପନାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ଅଭିଧାନସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧିୟା ଚ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱୋ ନାମ ହୋତି । ଞେୟ୍ୟଂ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବସୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଞେୟ୍ୟଂ । ତେନେୱାହ –
‘‘ନ ତସ୍ସ ଅଦ୍ଦିଟ୍ଠମିଧତ୍ଥି କିଞ୍ଚି,
ଅଥୋ ଅୱିଞ୍ଞାତମଜାନିତବ୍ବଂ ।
ସବ୍ବଂ ଅଭିଞ୍ଞାସି ୟଦତ୍ଥି ଞେୟ୍ୟଂ,
ତଥାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂ’’ତି ॥ (ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫) ।
୬୩୯.ୟଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀତି ଆଗତନ୍ତି ୟଂ ଞାଣଂ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି, ଞାଣଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୫) ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତଂ, ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ତେପରିୱଟ୍ଟୱସେନ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପରିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ଆକାରେନ ପୱତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁ। ୟା ପନ ‘‘ଅଦ୍ଦସଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୪) ଆଗତା ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା, ଅୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଜା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମତତିୟଞାଣାନି କାମାୱଚରାନିୟେୱ । ଚତୁତ୍ଥମ୍ପି ପନ ପୁରିମଦ୍ୱୟମିୱ କାମାୱଚରନ୍ତି ଆନନ୍ଦାଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଞାଣଚକ୍ଖୁଂ ସହଅରିୟମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅପରେ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସହ ୱିପସ୍ସନାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣନ୍ତି ପନ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ।
୬୪୦-୪. ଏୱଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସାପି ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସସମ୍ଭାରପସାଦତୋତି ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ ପସାଦଚକ୍ଖୂତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସେନ ସମ୍ଭରୀୟତି ଏତେହୀତି ସମ୍ଭାରା, ଅୱୟୱା । ତେ ପନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭୂତା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସନ୍ତତିୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସହ ସମ୍ଭାରେହୀତି ସସମ୍ଭାରଂ। ସସମ୍ଭାରଞ୍ଚ ନାମ ମଂସପିଣ୍ଡୋ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅକ୍ଖିକୂପଟ୍ଠିନା ହେଟ୍ଠାତି ହେଟ୍ଠାଗତଅକ୍ଖିକୂପସ୍ସ ଅଟ୍ଠିନା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଅକ୍ଖିକୂପତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଉଭତୋ ଅକ୍ଖିକୋଟୀହୀତି ଅକ୍ଖିକୂପସ୍ସ ଉଭୟଭାଗେ ଅକ୍ଖିକୋଟୀହି । ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗେନ ଅନ୍ତତୋତି ଅକ୍ଖିକୂପସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତେନ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗେନ । ନ୍ହାରୁସୁତ୍ତେନ ଆବନ୍ଧୋତି ନହାରୁରଜ୍ଜୂହି ଅନ୍ତୋ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗେନ ସହ ଆବନ୍ଧୋ । ସକଲୋପି ଚ ଲୋକୋତି ସକଲୋପି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନଲୋକୋ । ୟନ୍ତି ୟଂ ମଂସପିଣ୍ଡଂ । କମଲସ୍ସ ଦଲଂ ୱିୟାତି ପୁଥୁଲୱିପୁଲନୀଲତାୟ ନୀଲୁପ୍ପଲଦଲଂ ୱିୟ । ଜାନାତୀତି ଗଣ୍ହାତି । ଚକ୍ଖୁ ନାମ ନ ତଂ ହୋତୀତି ତଥା ଗୟ୍ହମାନଂ ତଂ ଚକ୍ଖୁ ନାମ ନ ହୋତି । କିଞ୍ଚରହି ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱତ୍ଥୁ ତସ୍ସାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ପରମତ୍ଥଚକ୍ଖୁନୋ । ଇଦଂ ପନାତି ନିଗମନଂ ।
୬୪୫-୭. ତଂ ପନ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ ୟେହି ସମ୍ଭାରେହି ସମ୍ଭରୀୟତି, ତେ ସରୂପତୋ, ଗଣନତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭାୱୋତି ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିଭାୱୋ, ପୁରିସସ୍ସ ପୁମ୍ଭାୱୋତି ଲବ୍ଭମାନକଭାୱୋ । ସମ୍ଭୱୋତି ଆପୋଧାତୁମେୱ ସମ୍ଭୱଭୂତମାହ । ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ଚ ତେନ ତେନାକାରେନ ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ତଂତଂସଣ୍ଠାନୱସେନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନଂ ୱଣ୍ଣାୟତନମାହ । ଆପୋଧାତୁୱଣ୍ଣାୟତନେହି ଚ ଅନତ୍ଥନ୍ତରଭୂତାନମ୍ପି ସମ୍ଭୱସଣ୍ଠାନାନଂ ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ତଥାଭୂତାନଂ, ଅତଥାଭୂତାନଞ୍ଚ ଆପାଦୀନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତମଂସପିଣ୍ଡେ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଆପୋଧାତୁୱଣ୍ଣାୟତନାନଞ୍ହି ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ ସମ୍ଭୱୋ ସଣ୍ଠାନଞ୍ଚାତି । ଦସେତେତି ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ତନ୍ନିସ୍ସିତା ୱଣ୍ଣାଦୟୋ ଚାତି ଇମେ ଦସ । ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନାତି ଅନ୍ତୋଗତହେତ୍ୱତ୍ଥମିଦଂ ୱିସେସନଂ, ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୬୪୮. ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଜୀୱିତମେୱ ଚାତି ଇମାନି ଏକନ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନି, ପୁରିମାନି ଚ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନାନୀତି ଚତ୍ତାଲୀସଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରି ଚ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ରୂପାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୯-୫୨.ଇମେସଂ ପନ ରୂପାନଂ ୱସେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ୱସେନ । ପରିପିଣ୍ଡିତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ପିଣ୍ଡିତଂ । ୟତ୍ଥ ସେତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, କଣ୍ହମ୍ପି ଲୋହିତମ୍ପି ପଥୱୀପି ଆପୋପି ତେଜୋପି ୱାୟୋପି, ଇଦଂ ପନ ସେମ୍ହୁସ୍ସଦତ୍ତା ସେତଂ ହୋତି, ପିତ୍ତୁସ୍ସଦତ୍ତା କଣ୍ହଂ, ରୁହିରୁସ୍ସଦତ୍ତା ଲୋହିତକଂ, ପଥୱୁସ୍ସଦତ୍ତା ପତ୍ଥିନଂ ହୋତି, ଆପୁସ୍ସଦତ୍ତା ପଗ୍ଘରତି, ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତା ପରିଡୟ୍ହତି, ୱାୟୁସ୍ସଦତ୍ତା ସମ୍ଭମତି । ଇଦଂ ସମ୍ଭାରୱନ୍ତତାୟ ସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୂତି ପଣ୍ଡିତେହି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପକାସିତଂ ପରିଦୀପିତଂ । ଏତ୍ଥ ସିତୋତି ଏତଂ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁଂ ନିସ୍ସିତୋ ତଦାୟତ୍ତଭୂତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧୋ’’ତି । ଚତୁନ୍ନଂ ପନ ଭୂତାନଂ ପସାଦୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ଭୂତାନଂ ପସନ୍ନତାସଭାୱୋ ପସାଦୋ, ‘‘ସେତେନ ମଣ୍ଡଲେନସ୍ସା’’ତି ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ସେତେ ତୁ ମଣ୍ଡଲେ ତସ୍ସା’’ତି ଲିଖନ୍ତି । କଣ୍ହମଣ୍ଡଲମଜ୍ଝେତି ଇଧାପି ‘‘କଣ୍ହମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ୱିଭତ୍ତିଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘କଣ୍ହମଣ୍ଡଲମଜ୍ଝେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ଅତ୍ଥୋ ଚ ୟୋଜନା ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ହି ‘‘ସେତମଣ୍ଡଲପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୯୬) ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ପନ ୟଥାଠିତୱସେନେୱ ପାଠଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସସମ୍ଭାରସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନୋ ମଜ୍ଝେ ସେତମଣ୍ଡଲେ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲେ ମଜ୍ଝେ’’ତି ୟୋଜେନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠମଣ୍ଡଲେତି ଅଭିମୁଖେ ଠିତାନଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିଦେସଭୂତେ ଦିଟ୍ଠମଣ୍ଡଲେ ।
୬୫୩-୫.ସନ୍ଧାରଣା…ପେ॰… ହୁତ୍ୱାନାତି ସନ୍ଧାରଣନହାପନମଣ୍ଡନବୀଜନକିଚ୍ଚାହି ଚତୂହି ଧାତୀହି ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ୱିୟ ସନ୍ଧାରଣାବନ୍ଧନପରିପାଚନସମୁଦୀରଣକିଚ୍ଚାହି ଅତ୍ତନିସ୍ସୟଭୂତାହି ଚତୂହି ଧାତୂହି କତୂପକାରଂ ହୁତ୍ୱା । ଉତୁଚିତ୍ତାଦିନାତି ତୀହି ସନ୍ତତିସମୁଟ୍ଠାପକେହି ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି । ଏତ୍ଥ ଚ କଲାପନ୍ତରଗତା ଉତୁଆହାରା ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱଦନ୍ତି । ଆୟୁନା କତପାଲନନ୍ତି ଚତୁଧାତୁନିସ୍ସିତେନେୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ରକ୍ଖିୟମାନଂ । ତଥା ହେତଂ କମ୍ମଜରୂପପରିପାଲନଲକ୍ଖଣଂ । ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସାଦୀହୀତି ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ଓଜଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସୋଜାହୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଞ୍ଚ ସାଧୟନ୍ତି ୟଥାୟୋଗଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହି ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁଭାୱଂ, ପୱତ୍ତିମୁଖଭାୱତୋ ଦ୍ୱାରଭାୱଞ୍ଚ ସାଧେତି । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ ପନ ତଦାରମ୍ମଣାୱସାନାନଂ ଅଞ୍ଞନିସ୍ସିତତ୍ତା ଦ୍ୱାରଭାୱମେୱ ସାଧେତି, ନ ୱତ୍ଥୁଭାୱଂ । ଊକାସିରସମାନେନ ପମାଣେନାତି ଊକାସିରସମାନେନ ପଦେସପ୍ପମାଣେନ ଲକ୍ଖିତଂ ହୁତ୍ୱା ଊକାସିରସମାନପ୍ପମାଣେ ଠାନେତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ତିଟ୍ଠତୀତି ସତ୍ତ ଅକ୍ଖିପଟଲାନି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ସତ୍ତସୁ ପିଚୁପଟଲେସୁ ଆସିତ୍ତତେଲଂ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନେକକଲାପଗତତା ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟଲନିରାକରଣେପି ହି ଚକ୍ଖୁ ୱିଜ୍ଜତେୱାତି । ୟଥା ଚ ଚକ୍ଖୁ, ଏୱମିମସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତା ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ଆୟୁୱଣ୍ଣାଦୀନି ଚ ସତ୍ତ ଅକ୍ଖିପଟଲାନି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତାନେୱ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିତ୍ତାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୬୫୬.ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଧମ୍ମସେନାପତିନା ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାନି ମନୁପସ୍ସତୀତି ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମଣମଚଲୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅଥ ୱା ମନୂତି ମଚ୍ଚୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ ନ ପସ୍ସତି, କିଞ୍ଚରହି ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ । ତଥା ହି ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନିସ୍ସିତକିରିୟଂ ନିସ୍ସୟେ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୋହାରସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁପସାଦେନ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟଜୋତିପାଲତ୍ଥେରେନାପି ହି ଇମିନାୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦମେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ, କିଂ ଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ଉଦାହୁ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି, କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ଚକ୍ଖୁ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନୋପି ଚକ୍ଖୁ ପସ୍ସେୟ୍ୟ । ଅଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, କୁଟ୍ଟାଦିଅନ୍ତରିତମ୍ପି ପସ୍ସେୟ୍ୟ ତସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଘାତତ୍ତା ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ୟସ୍ସ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ପସ୍ସତୀ’’ତି ମତଂ, ତସ୍ସାପି ନ ସବ୍ବଂ ଚକ୍ଖୁ ପସ୍ସତି, ଅଥ ଖୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତମେୱ । ୟସ୍ସ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପସ୍ସତୀତି ମତଂ, ତସ୍ସାପି ନ ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପସ୍ସତି, ଅଥ ଖୋ ଚକ୍ଖୁନିସ୍ସିତମେୱ, ତଞ୍ଚ ଅନ୍ତରିତେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟତ୍ଥ ଆଲୋକସ୍ସ କୁଟ୍ଟାଦୀହି ୱିନିବନ୍ଧୋ, ୟତ୍ଥ ପନ ସୋ ନତ୍ଥି ଫଲିକଅବ୍ଭପଟଲାଦିମ୍ହି, ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରିତେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏୱ, ତସ୍ମା ତଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅନ୍ତରିତଂ ନ ପସ୍ସତି । ଇଦମେୱ ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ, ୟଂ ଖୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ପସ୍ସତୀତି । ତଞ୍ହି ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି । ତେନ ଦ୍ୱାରେନ କରଣଭୂତେନାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଭିସନ୍ଧି । ଅଥ ୱା ନିସ୍ସିତକିରିୟା ନିସ୍ସୟସ୍ସ ପୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ଊକାସିରସମୂପମନ୍ତି ଊକାସିରସମାନୂପମଂ, ଊକାସିରପ୍ପମାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନୋକାସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣୱସେନ । ତଞ୍ହି ପରମାଣୁପରିୟନ୍ତେନ ପମାଣେନ ଅତିସୁଖୁମମେୱାତି । ଊକାସିରପ୍ପମାଣେ ପନ ପଦେସେ ଇଦଂ ପୱତ୍ତତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଇଦମେୱ, ସବ୍ବାନିପି ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକରୂପାନି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତନ୍ତେୱ । ଇଦଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତଂ ତଂ ପଦେସଂ ପୂରେତ୍ୱା ଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଏକୂନପଣ୍ଣାସକଲାପୱସେନ ଚ ସହେୱ ପୱତ୍ତତି, ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତ୍ତା ରୂପାନଂ, ଏକେକସ୍ସ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୀସୁ ତୀସୁ ଖଣେସୁ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତ୍ତା ।
୬୫୭.ସୁଣାତୀତି ସୋତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଂ ସୋତଂ ସୁଣାତି, ଉଦାହୁ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତନୁତମ୍ବଲୋମାଚିତେତି ସସମ୍ଭାରସୋତବିଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ସୁଖୁମେହି ତମ୍ବୱଣ୍ଣଲୋମେହି ସଞ୍ଚିତେ । ଅଙ୍ଗୁଲିୱେଧକସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେତି ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦିକାସଣ୍ଠାନମଂସୟୁତ୍ତେ ପଦେସେ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାହୀତି ସନ୍ଧାରଣାଦିକିଚ୍ଚାହି । ଆୟୁନା ପରିପାଲିୟମାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଣ୍ଣାଦୀହି ପରିୱାରିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତିଟ୍ଠତୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂ ପଦେସଂ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଘାୟତୀତି ଗନ୍ଧୋପାଦାନଂ କରୋତି । ସାୟତୀତି ରସଂ ୱିନ୍ଦତି । ଜୀୱିତମୱ୍ହାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ରସଗ୍ଗହଣମୂଲକତ୍ତା ଅଜ୍ଝୋହରଣସ୍ସ ଜୀୱିତନିମିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣରସୋ ଜୀୱିତଂ, ତଂ ଅୱ୍ହାୟତି ତସ୍ମିଂ ନିନ୍ନତାୟ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତମିୱ ହୋତି । ଉପ୍ପଲଦଲଗ୍ଗସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେତି ମଜ୍ଝେ ଛିନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପଲଦଲସ୍ସ ଅଗ୍ଗଭାଗସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ । ମଲାନନ୍ତି କିଲେସାଦିମଲାନଞ୍ଚେୱ ମଲୱିସୟାନଞ୍ଚ ସାସୱଧମ୍ମାନଂ ଅନୁତ୍ତରିୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ କାମରାଗନିଦାନକମ୍ମଜନିତେସୁ କାମରାଗସ୍ସ ଚ ୱିସେସପଚ୍ଚୟେସୁ ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟେସୁ କାୟସ୍ସ ୱିସେସତୋ ସାସୱପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସୋୟେୱ ତେସଂ ଆୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସୁଖଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତା ସତ୍ତା ମେଥୁନମ୍ପି ସେୱନ୍ତି । ଅଥ ୱା କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁକା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ବଲୱକାମରାଗାଦିହେତୁଭାୱତୋ ୱିସେସତୋ ମଲା, ତେସମୟଂ ଆୟୋ ହେତୂତି କାୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଂ କାୟେତି ଇମସ୍ମିଂ ସସମ୍ଭାରକାୟେ । ସୋପି ହି କୁଚ୍ଛିତାନଂ କେସାଦିମଲାନଂ ଆୟଭାୱତୋ କାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟାୱତା ଉପାଦିନ୍ନକଂ ଅତ୍ଥୀତି ଇମିନା କେସଗ୍ଗନଖଗ୍ଗାଦୀସୁ କାୟପସାଦସ୍ସ ଅଭାୱମାହ । କପ୍ପାସପଟଲେ ସ୍ନେହୋ ୱିୟାତି ଇମିନାସ୍ସ ନିରନ୍ତରଭାୱଂ । ଇମେ ଚ ପନ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ରୂପାଦିଗୋଚରନିନ୍ନତାୟ ୱମ୍ମିକଉଦକଆକାସଗାମସିୱଥିକାସଙ୍ଖାତଗୋଚରନିନ୍ନତାୟ ଅହିସୁଂସୁମାରପକ୍ଖିକୁକ୍କୁରସିଗାଲା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିସମଜ୍ଝାସୟତାୟ ହି ଚକ୍ଖୁ ୱମ୍ମିକଚ୍ଛିଦ୍ଦାଭିରତସପ୍ପୋ ୱିୟ, ବିଲଜ୍ଝାସୟତାୟ ସୋତଂ ଉଦକବିଲାଭିରତସୁଂସୁମାରୋ ୱିୟ, ଆକାସଜ୍ଝାସୟତାୟ ଘାନଂ ଅଜଟାକାସାଭିରତପକ୍ଖି ୱିୟ, ଗାମଜ୍ଝାସୟତାୟ ଜିୱ୍ହା ଗାମାଭିରତକୁକ୍କୁରୋ ୱିୟ, ଉପାଦିନ୍ନକଜ୍ଝାସୟତାୟ କାୟୋ ଆମକସୁସାନାଭିରତସିଗାଲୋ ୱିୟାତି । ୱିସମଜ୍ଝାସୟତାୟାତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସମଜ୍ଝାସୟଂ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଚକ୍ଖୁମତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଚକ୍ଖୁ ୱିସମଜ୍ଝାସୟଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।
ଦଟ୍ଠୁ…ପେ॰… ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦଟ୍ଠୁଂ କାମେତୀତି ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଦଟ୍ଠୁକାମତା, ରୂପତଣ୍ହାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସା ପନ ଅନାଗତେ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦିକାୱିଜ୍ଜାମୂଲପତ୍ଥନାସଭାୱା ପାକଟା ଅପାକଟାତି ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ୟା ଅୟଂ ‘‘ଈଦିସଂ ଈଦିସଞ୍ଚ ସୁଖୁମତମୱିସୟଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖୁ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ କମ୍ମାୟୂହନତୋ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ପାକଟା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସେସଂ ପନ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅୱିସେସେନ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଭୱସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା, ଅପତ୍ଥେତ୍ୱା ୱା ତତ୍ଥ ଅୱିଗତତଣ୍ହାୱସେନ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ଅନୁସୟିତା ଅପି କମ୍ମସାମତ୍ଥିୟୱିଚିତ୍ତହେତୁଭୂତା ଅପାକଟା । ସା ଦୁୱିଧାପି ନିଦାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ୟସ୍ସ ତଂ ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନଂ, ତଦେୱ କମ୍ମଂ, ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନମେତେସନ୍ତି ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନି, ଏୱଂୱିଧାନଂ ଭୂତାନଂ ପସାଦୋ ଦଟ୍ଠୁକାମତା…ପେ॰… ପସାଦୋ, ତଂ ଲକ୍ଖଣମସ୍ସ, ତଥା ହୁତ୍ୱା ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ୱା ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପସାଦଲକ୍ଖଣଂ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିକଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା କମ୍ମଂ ଚକ୍ଖାଦୀନି ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ଓପପାତିକାନଂ ପନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେୱ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକମେୱ କମ୍ମଂ ପରିପୁଣ୍ଣସକଲମତ୍ତଭାୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । କଥଂ ପନ ଏକକମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତମାନାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିସେସୋତି ? କାରଣସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା । ତଂତଂଭୱପତ୍ଥନାଭୂତା ହି ତଣ୍ହା ତଂତଂଭୱପରିୟାପନ୍ନାୟତନାଭିଲାସତାୟ ସୟଂ ୱିଚିତ୍ତରୂପା ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ତଂତଂଭୱନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମସ୍ସପି ୱିଚିତ୍ତଭେଦତଂ ୱିଦହତି । ୟତୋ ତଦାହିତୱିସେସଂ ତଥାୱିଧସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ଅନେକରୂପାପନ୍ନଂ ୱିୟ ଅନେକୱିସିଟ୍ଠସଭାୱଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ନ ଚେତ୍ଥ ସମତ୍ଥତାସମତ୍ଥତାସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । କାରଣୱିସେସେନ ଆହିତୱିସେସସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଫଲନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥତାଭାୱତୋ ଏକସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ସୋଳସାଦିୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତନହେତୁଭାୱେନ ଚ ଅୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଲୋକେପି ଏକସ୍ସେୱ ସାଲିବୀଜସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣାପରିପୁଣ୍ଣତଣ୍ଡୁଲଫଲନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁତା ଦିସ୍ସତେୱ । କିଂ ୱା ଏତାୟ ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତାୟ, ନ ଚିନ୍ତିତବ୍ବମେୱେତଂ । ୟତୋ କମ୍ମଫଲଂ ଚକ୍ଖାଦୀନି, କମ୍ମୱିପାକୋ ଚ ସବ୍ବସୋ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୋ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅତକ୍କାୱଚରତ୍ତା । ତେନେୱ ଭଗୱତା ‘‘କମ୍ମୱିପାକୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ, ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ, ୟୋ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ, ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତିଆଦୀନୱଂ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।
ରୂପେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସନ୍ତି ଆୱିଞ୍ଛନଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱା ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱୋ । ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଆଲୋକାଦିସନ୍ନିସ୍ସୟେନ କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନମ୍ପି ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ଚକ୍ଖୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଏତ୍ଥାହ – ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିସମୟେ ସମ୍ଭୱନ୍ତେସୁ ମନ୍ଦାମନ୍ଦମଜ୍ଝିମାୟୁକେସୁ ଏକୂନପଣ୍ଣାସଚକ୍ଖୂସୁ କତମଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ –
‘‘ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଠାନପ୍ପତ୍ତଂ ପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁତିୟଭୱଙ୍ଗଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଠାନପ୍ପତ୍ତଂ ପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ତତିୟଭୱଙ୍ଗଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇମିନା ନୟେନ ୟାୱତାୟୁକଂ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୦୦) –
ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତଂ ଚକ୍ଖୁ ରୂପେ ଘଟ୍ଟିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱଙ୍ଗଚଲନେସୁ ପୁରିମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଇଧ ସୀହଳସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ସୀହଳସଂୱଣ୍ଣନାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତୋ ।
ତଳାକଗାମମୂଲୱାସିଦାଠାନାଗତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନେନ, ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଭୱଙ୍ଗେନ ୱା ସହ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଘଟ୍ଟିତେ ଅଞ୍ଞଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗଚଲନତୋ ହେଟ୍ଠା ତତିୟଚତୁତ୍ଥେହି ୟାୱ ତେରସମଚିତ୍ତେନ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଚେତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥଚିତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କେସଞ୍ଚି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ଦ୍ୱାରଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ୟଦି ସିୟା ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁତିୟଭୱଙ୍ଗଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ‘‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତମେୱ ନିସ୍ସୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତଂ ନିସ୍ସୟୋତି ୟୁଜ୍ଜତୀତି, ଏୱଂ ସତି ‘‘ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଭୱଙ୍ଗେନ ୱା’’ତି ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତେନ ହି ‘‘ଚିତ୍ତକ୍ଖଣଦ୍ୱୟାତୀତମ୍ପି ନିସ୍ସୟୋ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ନାୟଂ ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତିକ୍କମୋ’’ତି ଚ ଅନତୀତେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲତାୟ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତିକ୍କମେନ ତସ୍ସ ବଲୱଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପନ ଦ୍ୱିତିଚତୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତାନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱାଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନି ଚୁତିଆସନ୍ନାନି ତଦୁଦ୍ଧଂ କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଥେରସ୍ସ ମନୋରଥମେୱାତି ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ।
ସହଜାତେସୁ ବହୂସୁ ପସାଦେସୁ କିଂ ଏକୋ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ଉଦାହୁ ସବ୍ବେୟେୱାତି ? ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଏକମ୍ପି ଚକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି, କତମଂ ପନ ତନ୍ତି ? ୟଂ ତତ୍ଥ ୱିସଦଂ ହୁତ୍ୱା ରୂପାଭିଘଟ୍ଟନାରହଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସୀହଳସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ‘‘ସବ୍ବେୟେୱ ନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘ରୂପେ ଚା’ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ‘ଚକ୍ଖୂନୀ’ତିପି ବହୁୱଚନଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ କତ୍ୱା ତଂୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ‘ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁଦ୍ୱୟନିସ୍ସିତଂ ପସାଦଦ୍ୱୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଏକମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁ’ନ୍ତି ଇମଂ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ନିରାକରୋନ୍ତେନ ଭଗୱତା ବହୁୱଚନମକତ୍ୱା ‘ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’ତିଆଦୀସୁ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨) ୱିୟ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ଏକୱଚନଂ କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ତଦେୱ ସୀହଳସଂୱଣ୍ଣନାୱଚନଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତେନ ‘‘ଏକମ୍ପି ଚକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପଂ ପନ ଅନେକମେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚେୱ ଅମ୍ହେହିପି ହେଟ୍ଠା ୱିଭାୱିତନ୍ତି । ୟେସଂ ଭୂତାନମୟଂ ପସାଦୋ, ତେୟେୱ ଇମସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦଟ୍ଠୁ…ପେ॰… ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ସୋତପସାଦାଦୀନମ୍ପି ଲକ୍ଖଣାଦିନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୬୫୮.କେଚୀତି ମହାସଙ୍ଘିୟେସୁ ଏକଚ୍ଚେ । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ତେଜାଦିଅଧିକତା ନାମ ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ତଦଧିକତାୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେଜାଧିକାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେଜାଧିକାନନ୍ତି ପମାଣୱସେନ ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ସମାନଭାୱେପି କିଚ୍ଚୱସେନ ତେଜୋଧାତୁଅଧିକାନଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଆକାସ…ପେ॰… ସେସକାତି ଆକାସାଧିକାନଂ ଭୂତାନଂ ପସାଦୋ ସୋତଂ, ୱାୟୁଅଧିକାନଂ ଘାନଂ, ତୋୟାଧିକାନଂ ଜିୱ୍ହା, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଙ୍ଖାତପଥୱାଧିକାନଂ କାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୫୯. ଏୱଂ ପନ ୱଦନ୍ତାନଂ କିଂ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେ ପନା’’ତିଆଦି । ସୁତ୍ତଂ ଆହରଥାତି ନ ତୁମ୍ହାକଂ ୱଚନମତ୍ତେନେୱ ଅୟମତ୍ଥୋ ସକ୍କା ସଦ୍ଧାତୁଂ, ତସ୍ସ ପନ ପରିଦୀପକଂ ସୁତ୍ତମାହରଥ । ସୁତ୍ତେ ହି ଆହଟେ ତସ୍ସ ନେୟ୍ୟତ୍ଥତଂ ନୀତତ୍ଥତଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୟଦି ତସ୍ସ ୱସେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ପଞ୍ଞାୟେଥ, ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାମ ନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁତ୍ତମେୱ…ପେ॰… କିଞ୍ଚିପୀତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସୁତ୍ତଂ ଗୱେସମାନାପି ଅଦ୍ଧା ଏକନ୍ତେନ କିଞ୍ଚିପି ଏକଗାଥାପଦମତ୍ତମ୍ପି ତଦତ୍ଥପରିଦୀପକଂ ସୁତ୍ତଂ ନ ଦକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତେୱ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ତାଦିସସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ।
୬୬୦. କିଞ୍ଚାପି ସୁତ୍ତନ୍ତୱସେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ୟୁତ୍ତିତୋ ପନ ଦିସ୍ସତୀତି ଚେ, ତମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିସେସେ ସତୀ’’ତିଆଦି । ଭୂତାନଞ୍ହି ୱିସେସେ ସତି ପସାଦୋ କଥଂ ଭୱେ, ନେୱ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଭୱେୟ୍ୟ, କିଂ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମାନାନଞ୍ହି ଭୂତାନଂ, ପସାଦୋ ପରିଦୀପିତୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ସମାନାନମେୱ ଭୂତାନଂ ପସାଦୋ ପୋରାଣେହି ପରିଦୀପିତୋ, ନ ୱିସମାନାନଂ । ପଥୱୀଧାତୁଅଧିକକଲାପସ୍ସ ହି କକ୍ଖଳତ୍ତା, ଆପୋଧାତୁଅଧିକକଲାପସ୍ସ ୱିସ୍ସନ୍ଦନତୋ, ତେଜୋଧାତୁଅଧିକକଲାପସ୍ସ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା, ୱାୟୋଧାତୁଅଧିକକଲାପସ୍ସ ଚ ୱିସ୍ସରଣତୋ ନ ତେସୁ ପସାଦୋ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ତେସଂ କିଚ୍ଚତୋ ସମାନାନଂୟେୱ ପସାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ୱିସମାନାନନ୍ତି ।
୬୬୧-୨. ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ପସାଦାନଂ ୱିସେସତାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପସାଦୱତ୍ଥୁକାନଂ ଭୂତାନଂ ୱିସେସେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଏତେସଂ ପସାଦନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ଇଦମୂନଂ, ଇଦମଧିକନ୍ତି ଏତଂ ୱିସେସପରିକପ୍ପନଂ ସବ୍ବସୋ ସବ୍ବାକାରେନ ପହାୟ ଞେୟ୍ୟା କମ୍ମୱିସେସେନ ପସାଦାନଂ ୱିସେସତା। ୟଥା ଅୱିସେସେପି ଭୂତାନଂ ରୂପାନଂ ରସାଦୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଚକ୍ଖାଦୟୋପି ଭୂତୱିସେସାଭାୱେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସା ହୋନ୍ତି । ସୋ ପନାୟଂ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱୋ କମ୍ମୱିସେସେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ । ଏକମ୍ପି ହି କମ୍ମଂ ପଞ୍ଚାୟତନିକତ୍ତଭାୱପତ୍ଥନାନିପ୍ଫନ୍ନଂ ଚକ୍ଖାଦିୱିସେସହେତୁତାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅସାଧାରଣୱିସିଟ୍ଠଂ ସାମତ୍ଥିୟୱିସେସତୋ । ନ ହି ୟେନ ୱିସେସେନ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ତେନେୱ ସୋତସ୍ସ ହୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତରଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ । ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ମହଗ୍ଗତା ଚେତନା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱଚନତୋ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ସବ୍ବେସଂୟେୱ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଏକା ଚେତନା କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନାନାଚେତନାୟ ହି ତଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସତି ପରିତ୍ତେନ ଚ ମହଗ୍ଗତେନ ଚ କମ୍ମେନ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଚେକା ପଟିସନ୍ଧି ଅନେକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧମେକେନ କମ୍ମେନ ଅନେକିନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି । ‘‘ନ ହି ଭୂତୱିସେସେନ, ହୋତି ତେସଂ ୱିସେସତା’’ତି ଇଦଂ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୬୩. ଏୱଂ କମ୍ମୱିସେସତୋ ୱିସିଟ୍ଠେସୁ ଚ ଏତେସୁ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେପି ଅୟଂ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱମେତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପତ୍ତଗାହକନ୍ତି ଅସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟେନ ସହ ଅନଲ୍ଲୀୟନନିସ୍ସୟେ ଏୱ ରୂପାଦିୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । କେଚି ପନ ତମ୍ପି ‘‘ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ସାନ୍ତରେ ଅଧିକେ ଚ ୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । ୟଦି ହି ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଚକ୍ଖୁପସାଦତୋ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ ଠିତେସୁ ତାରକାଦୀସୁ ନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ପମାଣତୋ ଅଧିକେସୁ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାଦୀସୁ ରୂପାୟତନେସୁ ସୋତପସାଦତୋ ଚ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସସମ୍ଭୂତେସୁ ଉଦରଚମ୍ମସନ୍ଧିଚମ୍ମାଦିଅନ୍ତରିତେସୁ କୁଚ୍ଛିସଦ୍ଦସନ୍ଧିସଦ୍ଦାଦୀସୁ ପୁଥୁଲେସୁ ଚ ସମୁଦ୍ଦସଦ୍ଦାଦୀସୁ ସଦ୍ଦାୟତନେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟା ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକାନଂ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ତଥା ଅଦସ୍ସନତୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱଦେୟ୍ୟ – ଅଧିଟ୍ଠାନତୋ ବହିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟମେୱ ୟତ୍ତକଂ ୱିସୟଂ, ତତ୍ତକଂ ୱିସୟଂ ଗହଣାକାରଂ ଫରିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ଅସିଦ୍ଧମେତଂ ‘‘ସାନ୍ତରେ ଅଧିକେ ଚ ୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ’’ତି ? ତଂ ନ, ଅଧିଟ୍ଠାନତୋ ବହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ଅଭାୱା । ଅଧିଟ୍ଠାନଦେସେ ଏୱ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୱତ୍ତତି ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚାଦିପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ । ସତି ଚ ଏତସ୍ସ ବହି ପୱତ୍ତିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ପିହିତେପି ୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ଅଧିଟ୍ଠାନଦେସେ ଠିତାନଂୟେୱ ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ ଅସମ୍ପତ୍ତୱିସୟସ୍ସେୱ ଗହଣତୋ ନାସିଦ୍ଧମେତଂ ‘‘ସାନ୍ତରେ ଅଧିକେ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ’’ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ସବ୍ବଗୋଚରୟୋଗେପି, ଦିଟ୍ଠଂ ରୂପରୱେସୁ ୟଂ ।
ୱିଚ୍ଛିନ୍ନପୁଥୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହବାଧକ’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସବ୍ବେସଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଗୋଚରେନ ରୂପାଦିନା ୟୋଗେ ଏକକାରିୟସାଧକତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧେ ଘଟ୍ଟନେ ୱା ସମାନେ ସତି ରୂପରୱେସୁ ରୂପସଦ୍ଦାୟତନେସୁ ୱିସୟଭୂତେସୁ ଚକ୍ଖାଦିତୋ ଦୂରଭାୱେନ ଚେୱ କେନଚି ଅନନ୍ତରିତଭାୱେନ ଚ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ପମାଣତୋ ପୁଥୁଲେସୁ ଚ ୱିସୟେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଂ ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ବାଧକନ୍ତି ।
ଅପିଚ ୟଦି ଚକ୍ଖୁ ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକଂ ସିୟା, ଅତ୍ତନୋ ମଣ୍ଡଲେ ଠିତଂ ୱଣ୍ଣମ୍ପି ପସ୍ସେୟ୍ୟ । ତଥା ଅକ୍ଖିପୁଟେ ଅଞ୍ଜନଂ ପଖୁମମୂଲେ ଅକ୍ଖିୱଣ୍ଣଂ ପଖୁମମୂଲେ ଘଟ୍ଟିୟମାନଂ ଅଞ୍ଜନସଲାକମ୍ପି ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପନେତଂ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତନ୍ନିସ୍ସୟେ ଦେସେ ଠିତମେୱ ୱିସୟଂ ଗଣ୍ହାତି । ସୋତାୟତନମ୍ପି ୟଦି ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକଂ ଅଭୱିସ୍ସ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ କଦାଚିପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ନ ସିୟା । ନ ହି ବହିଦ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ପଟ୍ଠାନେ ଚ ‘‘ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨) ଅୱିସେସେନେୱ ସଦ୍ଦସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ। କିଞ୍ଚ ୟଦି ସୋତଂ ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକଂ ସିୟା, ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟପଦେସେୟେୱ ଗହେତବ୍ବତୋ ଗନ୍ଧସ୍ସ ୱିୟ ସଦ୍ଦସ୍ସାପି ଦିସାଦେସୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସିୟା । ଏୱଞ୍ଚ ସଦ୍ଦାନୁସାରେନ କଣ୍ଡଂ ପାତେନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦୱେଧିନୋ ଅତ୍ତନୋ କଣ୍ଣବିଲେୟେୱ ସରପାତନଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦୋ, ତତ୍ଥେୱ ଠିତୋ ସୋତପଥେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି ।
ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଦୂରେ ଠିତେହି ରଜକାଦିସଦ୍ଦା ଚିରେନ ସୁୟ୍ୟନ୍ତି । ଅସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକତ୍ତେ ହି ଦୂରାସନ୍ନଦେସୱତ୍ତୀନଂ ସମକମେୱ ସୱନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଦୂରାସନ୍ନାନଂ ୟଥାପାକଟେ ସଦ୍ଦେ ଗହଣୱିସେସତୋ । ୟଥା ହି ଦୂରାସନ୍ନାନଂ ୱଚନସଦ୍ଦେ ୟଥାପାକଟେୱ ଗହଣୱିସେସତୋ ଅକ୍ଖରୱିସେସନଂ ଗହଣଂ, ଅଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ହୋତି, ଏୱଂ ରଜକାଦିସଦ୍ଦେପି ଆସନ୍ନସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଅୱସାନା କମେନ ପାକଟୀଭୂତେ, ଦୂରସ୍ସ ଚ ଅୱସାନେ, ମଜ୍ଝେ ୱା ପିଣ୍ଡୱସେନ ପୱତ୍ତିପାକଟୀଭୂତେ ୟଥାପାକଟଂ ନିଚ୍ଛୟଗ୍ଗାହକାନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ପରତୋ ପୱତ୍ତାନଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ଗହଣୱିସେସତୋ ଲହୁକଂ ସୁତୋ, ଚିରେନ ସୁତୋତି ଅଭିମାନୋ ହୋତି । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ପନ ଉଭୟତ୍ଥ ସମାନା ସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଦେସେ ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେୟେୱ ସୋତାପାଥଗମନତୋ । ୟଦି ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭୂତପରମ୍ପରାୟ ସମନ୍ତତୋ ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥି, କଥଂ ପଟିଘୋସୁପ୍ପତ୍ତୀତି ? ଦୂରେ ଠିତୋପି ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଟିଘୋସୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ଭାଜନାଦିଚଲନସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅୟୋକନ୍ତୋ ୱିୟ ଅୟୋଚଲନସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସେସଂ…ପେ॰… ଗାହକନ୍ତି ୟଂ ପନ ଅୱସେସଂ ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟସଙ୍ଖାତଂ ପସାଦତ୍ତୟଂ, ତଂ ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକଂ ହୋତି ନିସ୍ସୟୱସେନ ଚେୱ ସୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟେ ଅଲ୍ଲୀନେୟେୱ ୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । ଗନ୍ଧରସାନଂ ନିସ୍ସୟେସୁ ଘାନଜିୱ୍ହାନିସ୍ସୟେହି ସହ ଅଲ୍ଲୀନାୟେୱ ଗନ୍ଧରସା ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି। ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚ ଭୂତତ୍ତୟରୂପଂ କାୟନିସ୍ସୟେନ ଅଲ୍ଲୀନମେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।
ୱଣ୍ଣୱିକାରମାପଜ୍ଜମାନନ୍ତି ଦୋସାଦୀହି କାରଣେହି ଅମନାପୱଣ୍ଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ । ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱନ୍ତି ଚିତ୍ତଗତଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ । ପକାସେତୀତି ରୂପମିୱ ପକାସଂ କରୋତି, ସୱିଗ୍ଗହମିୱ ଦସ୍ସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ହି ଧାତୂନଂ ପକାସନତ୍ଥୋ ଏୱ ରୂପ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଂ ପନ ରୂପନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚକ୍ଖୁମ୍ହି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ପଟିହନନଂ ଲକ୍ଖଣମେତସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁପଟିହନନଲକ୍ଖଣଂ। ଏୱଂ ସୋତପଟିହନନଲକ୍ଖଣନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ପଟିହନନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିସୟୱିସୟୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଭିମୁଖଭାୱୋ ୟୋଗ୍ୟଦେସାୱଟ୍ଠାନଂ ପଟିଘାତୋ ୱିୟାତି କତ୍ୱା । ୟଥା ପଟିଘାତେ ସତି ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଚଲନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୱିସୟାଭିମୁଖଭାୱେ ସତି ୱିସୟିନୋ ତଂସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ, ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଚଲନଂ ହୋତି । ସୋ ରୂପସ୍ସ ଚକ୍ଖୁମ୍ହି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ରୂପେ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୟମ୍ହି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଅନିଦସ୍ସନମ୍ହି ସପ୍ପଟିଘମ୍ହି ରୂପଂ ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ପଟିହଞ୍ଞି ୱା, ୟଂ ଚକ୍ଖୁ ଅନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ରୂପମ୍ହି ସନିଦସ୍ସନମ୍ହି ସପ୍ପଟିଘମ୍ହି ପଟିହଞ୍ଞି ୱା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୭) ଚ ଆଦି । ୱିସୟଭାୱୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତା । ଗୋଚରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ୱିସୟତା, ତବ୍ବହୁଲତା ଗୋଚରଭାୱୋତି ଅୟଂ ୱିସୟଗୋଚରାନଂ ୱିସେସୋ । ସଦ୍ଦାୟତୀତି ଉଦାହରୀୟତି, ସକେହି ୱା ପଚ୍ଚୟେହି ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱଂ ଉପନୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତାନଂ ଗନ୍ଧୟତୀତି ସୁଗନ୍ଧଂ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧନ୍ତି ୱା ଅତ୍ତାନଂ ପକାସେତି । ତେନାହ ‘‘ସୂଚୟତୀ’’ତି ।
୬୬୪. ଇତ୍ଥିୟା ଏୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ୟଥା ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପୁରିସସ୍ସପି ହୋନ୍ତି, ନୟିଦଂ ତଥା । ଇଦଂ ପନ ନିୟମେନ ଇତ୍ଥିୟା ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେପି । ଇତ୍ଥିୟା ଭାୱୋ, ଇତ୍ଥୀତି ଭୱତି ଏତେନ ଚିତ୍ତଂ, ଅଭିଧାନଂ ୱାତି ଇତ୍ଥିଭାୱୋ । ପଟିସନ୍ଧିସମୁଟ୍ଠିତୋତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂୟେୱ ସମୁଟ୍ଠିତୋ, ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହ ଏକକ୍ଖଣେ ସମୁଟ୍ଠିତୋ । ଏତେନ ଠପେତ୍ୱା ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଅପାତୁଭାୱମାହ । ୟଞ୍ଚେତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀତି ୟଂ ପନେତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଫଲଭୂତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦି । ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଇତ୍ଥାକପ୍ପାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ ୱିସଦଅୱିସଦହତ୍ଥପାଦାଦିତା ସଣ୍ଠାନଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ। ଇତ୍ଥୀନଞ୍ହି ହତ୍ଥପାଦଗୀୱାଉରଆଦିସଣ୍ଠାନଂ ନ ପୁରିସାନଂ ୱିୟ ହୋତି । ତଥା ହି ତାସଂ ହେଟ୍ଠିମକାୟୋ ୱିସଦୋ, ଉପରିମକାୟୋ ଅୱିସଦୋ, ହତ୍ଥପାଦା ଖୁଦ୍ଦକା, ମୁଖଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ, ଥନମଂସା ଅୱିସଦା, ତା ନିମ୍ମସ୍ସୁଦାଠିକା । କେସବନ୍ଧୱତ୍ଥଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ। ଦହରକାଲେପି ସୁପ୍ପକମୁସଲକାଦୀହି କୀଳା ମକଚିୱାକେନ ସୁତ୍ତକନ୍ତନନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦି ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଂ, ଇତ୍ଥିକିରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିସଦଟ୍ଠାନଗମନାଦିଆକାରୋ ଇତ୍ଥାକପ୍ପୋ। ପୁରିସମ୍ପି ହି ଅୱିସଦଂ ଦିସ୍ୱା ମାତୁଗାମୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି ନିପଜ୍ଜତି ନିସୀଦତି ଖାଦତି ଭୁଞ୍ଜତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ପନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିପରିଦୀପନଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥାପି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ଆଚରିୟା । କଥଂ ? ୟୋନିପଦେସୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ସରାଧିପ୍ପାୟା ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ, ଅୱିସଦଟ୍ଠାନଗମନାଦୟୋ ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଂ, ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନଂ ଇତ୍ଥାକପ୍ପୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ନାମ ପୁରିସସ୍ମିଂ ମେଥୁନତଣ୍ହା । ସା ହି ତାସଂ ନିଚ୍ଚଂ ବଲୱତରା ପୱତ୍ତତି, ଅତୋ ସାପି ଇତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଜାନନସ୍ସ ନିମିତ୍ତତାୟ ‘‘ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚାପି ଇତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିମିତ୍ତତାୟ କୁତ୍ତାକପ୍ପାନମ୍ପି ନିମିତ୍ତେୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତା, ତଥାପି ତେସଂ ୱିସୁଂ ଗହଣତୋ ସରାଧିପ୍ପାୟା ଏୱ ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତା ।
୬୬୫. କିଂ ପନେତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିସମୁଟ୍ଠିତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚେୱା’’ତିଆଦି । କିଞ୍ଚାପି ହି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀନି ୟଥାସକଂ କମ୍ମାଦିନା ପଚ୍ଚୟେନ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟସହିତେୟେୱ ସନ୍ତାନେ ତଂତଦାକାରା ହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଇତରତ୍ଥ ଚ ନ ଭୱନ୍ତୀତି ତେସଂ ତବ୍ଭାୱଭାୱିତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚେୱ ଜାୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇତ୍ଥି…ପେ॰… କାରଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଈଦିସେନେୱ କାରଣଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ଅଧିପତିଭାୱେନ ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତା ୱୁତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସହିତେ ସନ୍ତାନେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଆକାରରୂପପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଞ୍ଞଥା ଅନୁପ୍ପାଦନତୋ, ନ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୱତୋ । ତଥା ହେତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ ଏକକଲାପଗତାନଂ ଆହାରୋ ୱିୟ କଲାପନ୍ତରରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକମନୁପାଲକଂ ୱା ନ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଆହାରାନଂ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତା, ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟତା ଚ ପାଳିୟଂ ନ ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାଧୀନାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀନି, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥସ୍ସ ଆଧିପଚ୍ଚଂ, ତଂସଦିସେସୁ ମତଚିତ୍ତକତରୂପେସୁପି ତଂସଣ୍ଠାନତା ଦିସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ପନେତେ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାୟନ୍ତାପି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ପୱତ୍ତେୟେୱ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତେ…ପେ॰… ପଟିସନ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି ।
୬୬୬-୭. ସଂସେଦଜଓପପାତିକାନଂ ପନ କିଞ୍ଚି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସହ ପଟିସନ୍ଧିୟମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ନ ଚାତି ଚ-କାରୋ ୱଚନୀୟନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ । ‘‘କିଞ୍ଚା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଲିଙ୍ଗାଦିଆକାରେସୁ ରୂପେସୁ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୟୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତତୋ ଅଞ୍ଞାନି ୟଥାୟୋଗଂ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ଚେୱ ମନୋୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ଚ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ୱା’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପପଞ୍ଚୋ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଅତିଦେସଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏସେୱା’’ତିଆଦି । ସେସେପୀତି ଏତ୍ତକେୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ଇତୋ ସେସେସୁ ସବ୍ବେସୁପୀତି କଦାଚି କୋଚି ଚିନ୍ତେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେ’’ତି। ପଠମକପ୍ପାନନ୍ତି ପଠମକପ୍ପିକନରାନଂ । ତେସଞ୍ହି ଆଭସ୍ସରଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନାନଂ ଦୀଘସ୍ସ କାଲସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ଓଳାରିକଂ ଆହାରଂ ଆହରତଂ ମୁତ୍ତକରୀସେସୁ ସଞ୍ଜାତେସୁ ତେସଂ ନିକ୍ଖମନତ୍ଥାୟ ୱଣମୁଖାନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ପୁରିସସ୍ସ ପୁରିସଭାୱୋ, ଇତ୍ଥିୟା ଚ ଇତ୍ଥିଭାୱୋ ପାତୁରହୋସି । ତଥା ହି ପୁରିମତ୍ତଭାୱେସୁ ପୱତ୍ତଉପଚାରଝାନାନୁଭାୱେନ ୟାୱ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ କାମରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱେଗୋ ନ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭତି, ନ ତାୱ ବଲୱକାମରାଗୂପନିସ୍ସୟାନି ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପାତୁରହେସୁଂ । ୟଦା ପନସ୍ସ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ବଲୱକାମରାଗୋ ଲଦ୍ଧାୱସରୋ ଅହୋସି, ତଦା ତଦୂପନିସ୍ସୟାନି ତାନି ସତ୍ତାନଂ ସନ୍ତାନେ ସଞ୍ଜାୟନ୍ତି ।
୬୬୮.ପରତୋତି ପଠମକପ୍ପତୋ ଅପରଭାଗେ । ପୱତ୍ତେ…ପେ॰… ପରିୱତ୍ତତୀତି ୟଥା ତଂ ସୋରେୟ୍ୟକସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ପଠମପାରାଜିକାୟଂ ୱିନୀତୱତ୍ଥୁପାଳିୟଂ ଆଗତଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱିୟ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସମୁଟ୍ଠିତସ୍ସପି ପୱତ୍ତେ ପରିୱତ୍ତନଂ ଦୀପେତି । ୟଥାହ –
‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୂତଂ ହୋତି । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୂତଂ ହୋତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୬୯) ।
ୟସ୍ସ ପନ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଏକମ୍ପି ନ ସମୁଟ୍ଠିତଂ, ସୋ ଅଭାୱକୋ ନାମ, ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତି ନ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୬୬୯. କିଂ ପନେତସ୍ସ ଉଭୟସ୍ସପି ନିବ୍ବତ୍ତିୟା, ୱିନାସନସ୍ସ ଚ କାରଣଂ, ୟତୋ ଇଦଂ ସମୁଟ୍ଠାତି, ପରିୱତ୍ତତୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମଂ ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ମହତା ପାପକମ୍ମେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମହତାତି ପରଦାରିକକମ୍ମାଦିନା ମହାବଲେନ । ପାପକମ୍ମେନ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତେନ। ମହତା କୁସଲେନେୱାତି ଇଦଂ ସୁଗତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ପନ ଉଭୟମ୍ପି ଅକୁସଲକମ୍ମେନେୱ ଜାୟତି ।
୬୭୦. ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ୱିନଟ୍ଠେ ଏକନ୍ତେନେୱ ଲିଙ୍ଗମ୍ପି ୱିନସ୍ସତେୱାତି ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ – ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉତ୍ତମଂ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୀନଂ, ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନଂ ମହନ୍ତେନ ଅକୁସଲେନ କମ୍ମେନ ହୋତି, ସମୁଟ୍ଠାନଂ ମହନ୍ତେନ କୁସଲକମ୍ମେନ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନଂ ଦୁବ୍ବଲାକୁସଲେନ, ସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଦୁବ୍ବଲକୁସଲେନ, ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ପନ ଉଭୟସ୍ସାପି ଅନ୍ତରଧାନଂ, ସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅକୁସଲେନେୱ ହୋତୀତି । ୟଦି ସୁଗତିୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି କୁସଲେନେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି, କଥଞ୍ଚରହି ‘‘ପରଦାରିକକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ତେନେୱ ପାପକମ୍ମେନ ପଞ୍ଚସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଇତ୍ଥୀ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତିଆଦିୱଚନନ୍ତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ହି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ତାୱ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟନିବ୍ବତ୍ତନାରହମ୍ପି କମ୍ମଂ କଦାଚି ପରଦାରିକାଦିନା ବଲୱପାପକମ୍ମେନ ପଟିବାହିତସାମତ୍ଥିୟଂ ଅସ୍ସ, ତଦା ଅତ୍ତନୋ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟନିବ୍ବତ୍ତନେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ବଲୱଭାୱେନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟୂପନିସ୍ସୟଂ ପରଦାରିକମକୁସଲକମ୍ମଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତଂ କଦାଚି ଲଦ୍ଧସାମଗ୍ଗିତାସଞ୍ଜାତବଲୱିସେସେନ ପରଦାରିକାଦିନା କମ୍ମେନ ପଟିବାହିତସାମତ୍ଥିୟଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଦା ଅତ୍ତନୋ ଦୁବ୍ବଲତାୟ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ଏୱଂ ପରଦାରିକାଦିକମ୍ମୂପନିସ୍ସୟେନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ତଂ ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ।
୬୭୧-୨. ୟଦା ପନ ତଂ କମ୍ମଂ ପୁନ ସାମଗ୍ଗିପଟିଲାଭତୋ, ପରିକ୍ଖୀଣପାପକମ୍ମତାୟ ୱା ବଲୱପ୍ପତ୍ତଂ ଅଭୱିସ୍ସ, ତଦା ଦିନ୍ନୱେଧଂ ୱିୟ ରୁକ୍ଖଂ ତଦପଗମେ ଅତ୍ତନୋ ବଲାନୁରୂପଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ କାରଣାଭାୱତୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉଭୟସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତିୟମ୍ପି ୱିସଦିସିନ୍ଦ୍ରିୟନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ପୁରେ ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକାଲମୁପାଦାୟ ତଂତଂସମୁଟ୍ଠାପକକମ୍ମଂ ତଂ ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଜନେତି । ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତେନ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିସଦିସିନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁରିମଚିତ୍ତେନ ସହ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟଦି ହି ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦତୋ ପରମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଇତରଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସହୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନିଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତେନେୱ ହି ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧୮୮) ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ ‘‘ନୋ’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧୮୮) ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱକ୍ଖତି ‘‘ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦି। ଏକସ୍ମିଞ୍ଚ ନିରୁଦ୍ଧେ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାନି ଲିଙ୍ଗାଦୀନି କତିପୟଦିୱସେହି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତେସୁ ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ଇତରାନି ଅନୁକ୍କମେନ ଜାୟନ୍ତୀତି ଆଚରିୟା । ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦକକମ୍ମତୋ, ପୁରିସନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦକକମ୍ମତୋ ୱାତି ଉଭତୋ ଦୁୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନମସ୍ସାତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନୋ । ତସ୍ସାପୀତି ୟସ୍ସ ଦୁୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ଥି, ତସ୍ସାପି ଏକମେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସିୟା, କିଂ ପନ ଇତରସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି ।
ନନୁ ଚ ଦୁୱିଧେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟେନାପି ଭୱିତବ୍ବଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ହି ତଂ ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାୟତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଜାୟତି, ଏତ୍ଥାପି ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତମେୱ ୟାୱଜୀୱଂ ପୱତ୍ତତି, ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୁରିସନିମିତ୍ତମେୱ, ଇତରଂ ପନ ନ ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟହେତୁତୋ ଜାୟତି । ତଂ ପନ ୟେନ କାରଣେନ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ’’ତି ଅନୁୟୋଗଂ କତ୍ୱା ‘‘ନ ଚାଭାୱୋ’’ତିଆଦିନା ସୋଧନଂ ତୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ସତି । ଅଭାୱୋ ଚାତି ୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାୟତି, ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଇତ୍ଥିବ୍ୟଞ୍ଜନାଭାୱୋ, ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ପୁରିସବ୍ୟଞ୍ଜନାଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ। ନ ଚାଭାୱୋ ସିୟାତି ନେୱ ଦୁତିୟବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଅଭାୱୋ ସିୟା । ନ ତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନକାରଣନ୍ତି ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁତିୟବ୍ୟଞ୍ଜନକାରଣଂ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ସଦା ଅଭାୱତୋ । ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ହି ୟଦା ଇତ୍ଥିୟା ରାଗଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ପୁରିସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ଇତ୍ଥିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଗୁଳ୍ହଂ ହୋତି, ତଥା ଇତରସ୍ସ ଇତରଂ । ୟଦି ଚ ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁତିୟବ୍ୟଞ୍ଜନକାରଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ସଦାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ନ ପନ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ନ ତସ୍ସ ତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନକାରଣ’’ନ୍ତି । କିଞ୍ଚରହି କାରଣନ୍ତି ଚେ ? ଆହ ‘‘ତସ୍ସା…ପେ॰… କାରଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମସହାୟନ୍ତି ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମସ୍ସ ସହାୟଂ । ରାଗଚିତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସସ୍ମିଂ, ପୁରିସସ୍ସ ଇତ୍ଥିୟଂ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମେଥୁନରାଗଚିତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନିମସ୍ସ ଏକମେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ସୟମ୍ପି ପରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପରମ୍ପି ଗଣ୍ହାପେତି । ସୋ ହି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟୱନ୍ତତାୟ ସୟଂ ଗଣ୍ହାତି, ପରେସୁ ଉପକ୍କମକରଣତୋ ପରଂ ଗଣ୍ହାପେତି । ପୁରିସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ପରେସୁ ଉପକ୍କମକରଣତୋ ପରଂ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତି, ସୟଂ ପନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟୱନ୍ତତାୟ ଗବ୍ଭଂ ନ ଗଣ୍ହାତି ।
ୟସ୍ମା ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟେ ସତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ଚ ସନ୍ତେସୁ ଇତ୍ଥୀତି ପକାସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ତସ୍ସ ପକାସନକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇତ୍ଥୀତି ପକାସନରସ’’ନ୍ତି । ଦୁୱିଧମ୍ପି ପନେତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାୟପସାଦୋ ୱିୟ ସକଲସରୀରବ୍ୟାପକମେୱ, ନ ଚସ୍ସ କାୟପସାଦେନ ସଙ୍କରୋ ଲକ୍ଖଣଭେଦତୋ, ନିସ୍ସୟଭେଦତୋ ଚ ।
୬୭୩.ସହଜରୂପପରିପାଲନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୟଥା ଅତ୍ତନା ସହଜାତରୂପାନି ତୀସୁ ଖଣେସୁ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣଂ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଏକନ୍ତକମ୍ମଜତ୍ତା ସହଜଗ୍ଗହଣେନେୱ ଅନୁପାଲେତବ୍ବାନମ୍ପି କମ୍ମଜଭାୱୋୱ ସିଦ୍ଧୋତି କମ୍ମଜଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ । ୟଥାସକଂ ଖଣତ୍ତୟମତ୍ତଟ୍ଠାୟୀନମ୍ପି କମ୍ମଜରୂପାନଂ ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱେନେୱ ତଂ ଅନୁପାଲକଂ । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ପୱତ୍ତନରସ’’ନ୍ତି । ପୱତ୍ତନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତେସଂ ୟାପନଂ ଠପନଂ ଠିତିହେତୁକତା । ନ ହି କମ୍ମଜାନଂ କମ୍ମମେୱ ଠିତିହେତୁ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି ଆହାରଜାଦୀନଂ ଆହାରାଦି ୱିୟ । କିଂ କାରଣଂ ? ତଙ୍ଖଣାଭାୱତୋ । କମ୍ମଞ୍ହି ନିରୁଦ୍ଧଂ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତତୋ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନି ମତପିତିକା ୱିୟ ପୁତ୍ତା ଚୂଳପିତୁଆଦିନିସ୍ସୟେନ ଅଞ୍ଞନିସ୍ସୟେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ତେସଂ ୟାପନସମତ୍ଥଂ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନାତି ତଦେୱ ତେସଂ ପୱତ୍ତନରସଂ । ଆହାରଜାଦୟୋ ପନ ଧରମାନକପିତିକା ୱିୟ ପୁତ୍ତା ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖା ସକସକପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଆହାରାଦୟୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତେସଂ ଠିତିପୱତ୍ତିୟାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତତୋ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନିରପେକ୍ଖାନି । ସେସାନିପି ତଂତଂପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ନ ଅଞ୍ଞଂ ଠପନକାରଣଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଚେତଂ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟେୱ ଅନୁପାଲକଂ । ୟାପେତବ୍ବାନି ପୱତ୍ତେତବ୍ବାନି ସହଜାତଭୂତାନି ପଦଟ୍ଠାନମେତସ୍ସାତି ୟାପେତବ୍ବଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ।
୬୭୪.ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଠପେତ୍ୱା ଅରୂପାୱଚରୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ଅୱସେସା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚୱୋକାରେ’’ତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ମନୋଧାତୁ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ଚ ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଞ୍ଚୱୋକାରେତି ଚ ୱିସେସନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ କତଂ, ମନୋଧାତୁ ପନ ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ନତ୍ଥେୱ । ପାଳିୟଂ ଅନାଗତସ୍ସାପି ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ଆଗମତୋ, ୟୁତ୍ତିତୋ ଚ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଆଗମୋ ତାୱ –
‘‘ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୮) –
ଏୱମାଦି ପଟ୍ଠାନୱଚନଂ । ୟୁତ୍ତି ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ନିପ୍ଫନ୍ନଉପାଦାୟରୂପନିସ୍ସୟଂ ଧାତୁଦ୍ୱୟଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ରୂପପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତ୍ତା । ୟଂ ୟଞ୍ହି ରୂପପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତି, ତଂ ତଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଉପାଦାୟରୂପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ସତି ୟଥା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତତ୍ଥ ନ ତାୱ ରୂପାୟତନାଦୀନଂ, ଓଜାୟ ଚ ତନ୍ନିସ୍ସୟତା ୟୁଜ୍ଜତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିବଦ୍ଧତୋ ବହିପି ତେସଂ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ, ନାପି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତଦୁଭୟୱିରହିତେ ଅଭାୱକସନ୍ତାନେପି ଧାତୁଦ୍ୱୟଦସ୍ସନତୋ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସାପି ସହଜପରିପାଲନଲକ୍ଖଣକିଚ୍ଚନ୍ତରଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ନ ତନ୍ନିସ୍ସୟତା ୟୁଜ୍ଜତି । ତଞ୍ହି କିଚ୍ଚନ୍ତରେ ପସୁତଂ ନ ଇମାସଂ ନିସ୍ସୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ପାରିସେସତୋ ତେସଂ ନିସ୍ସୟୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ । ହୋତୁ ତାୱ ଧାତୁଦ୍ୱୟନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥୁ, ଉପାଦାୟରୂପଞ୍ଚ, ତଂ ପନେତଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ପଟିନିୟତକିଚ୍ଚଂ ହଦୟପ୍ପଦେସେ ଠିତମେକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୱତ୍ଥୁରୂପଭାୱତୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ । ୟଞ୍ହି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ରୂପଂ, ତଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ୟଥା ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ, ତତୋ ଏୱ ପଟିନିୟତକିଚ୍ଚଂ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ହଦୟପ୍ପଦେସସ୍ସ ଖିଜ୍ଜନତୋ ତତ୍ଥେଦଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥାହୁ ଆଚରିୟା –
‘‘କମ୍ମଜଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱା ତଂ, ଚକ୍ଖୁଂୱ ନିୟତକ୍ରିୟଂ ।
ଚିନ୍ତାୟ ଚ ଉରୋଖେଦା, ତତ୍ର ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୱିଜାନିୟ’’ନ୍ତି ॥
ୟଦି ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନିସ୍ସୟଭୂତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନାମ ଅତ୍ଥି, କସ୍ମା ପନେତଂ ରୂପକଣ୍ଡେ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ? ନୋ ନତ୍ଥି କାରଣନ୍ତରସମ୍ଭୱତୋ । କିଂ ପନ ତଂ କାରଣଂ ? ଦେସନାଭେଦୋ । ୟଥା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଏକନ୍ତତୋ ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟାନି, ନ ଏୱଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏକନ୍ତେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେୟେୱ ତନ୍ନିସ୍ସୟତ୍ତା, ଏକନ୍ତେନ ନିସ୍ସିତୱସେନେୱ ଚ ୱତ୍ଥୁଦେସନା ପୱତ୍ତା । ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ନିସ୍ସିତେହି ୱିସେସିତତ୍ତା । ୟମ୍ପି ଏକନ୍ତେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା ଦୁକାଦୀସୁ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁ ନ ତଦନୁଗୁଣା ଆରମ୍ମଣଦୁକାଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ନ ହି ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଦୁକା ଭିନ୍ନଗତିକା ସିୟୁଂ, ନ ଏକରସା ଦେସନା ଭୱେୟ୍ୟ, ଏକରସଞ୍ଚ ଦେସନଂ ଦେସେତୁଂ ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ଏସା ହି ଭଗୱତୋ ପକତି, ୟଂ ଏକରସେନେୱ ଦେସନଂ ଦେସେତୁଂ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସାପି କସ୍ସଚି ଅଗ୍ଗହଣଂ । ତଥା ହି ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱିଭାଗେନ ଅୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରପଦୱିସଜ୍ଜନେ ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ଚାତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତପଦୱିସଜ୍ଜନେ ଲବ୍ଭମାନୋପି ୱିତକ୍କୋ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ୱିତକ୍କୋ ଚା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ଉପରି ଆରୋପେତ୍ୱା ୱହନ୍ତଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ଉବ୍ବାହନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ।
୬୭୫. ଚତୂସୁ ଆହାରେସୁ ଇଧ ରୂପାଧିକାରତୋ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଆହାରତାତି କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ’’ତି । ତତ୍ଥ କବଳଂ କରୀୟତୀତି କବଳୀକାରୋ। ଆହରୀୟତୀତି ଆହାରୋ, କବଳଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ସୱତ୍ଥୁକଂ କତ୍ୱା ଆହାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ପନ ଓଜା ଇଧ ଆହାରୋ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ୟାୟ ଓଜାୟା’’ତିଆଦି । ସୋ ଚ ରୂପାହରଣସଭାୱୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନବଲକରୋ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରୀରସାହରଣଭୂତୋ ଭୂତନିସ୍ସିତୋ ଏକୋ ୱିସେସୋ । ବାହିରାହାରପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଏୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାହାରୋ ରୂପଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାହାରସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନାପି ରୂପଂ ଆହରତୀତି ଆହ ‘‘ଓଜଟ୍ଠମକଂ ରୂପଂ ଆହରତୀ’’ତି । ଓଜା ଅଟ୍ଠମୀ ୟସ୍ସ ତଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ। ୟାୟ ଓଜାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଉଦୟାନନ୍ତରଂ ରୂପଜନନତୋ ଓଜାସଙ୍ଖାତାୟ ଓଦନକୁମ୍ମାସାଦିୱତ୍ଥୁଗତାୟ ୟାୟ ଫରଣଓଜାୟ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥାତି ୟମ୍ହି ୟମ୍ହି ଜନପଦେ, ନଗରାଦୀସୁ ଚ । ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ’’ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ତବ୍ବତ୍ଥୁକତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୬୭୬. କିଂ ପନ ୱତ୍ଥୁନୋ କିଚ୍ଚଂ, କିଂ ଓଜାୟାତି ଚେ ? ପରିସ୍ସୟହରଣଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ, ପାଲନଂ ଓଜାୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନ୍ନପାନାଦିକ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଗ୍ଗିଂ ହରତି କମ୍ମଜନ୍ତି କମ୍ମଜତେଜଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିୟଞ୍ହି ଓଦନାଦିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅସତି କମ୍ମଜତେଜୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉଦରପଟଲସଙ୍ଖାତମୁପାଦିନ୍ନରୂପଂ ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ଛାତୋମ୍ହି, ଆହାରଂ ମେ ଦେଥା’’ତି ୱଦାପେତି, ଭୁତ୍ତକାଲେ ଉଦରପଟଲଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅଥ ସତ୍ତୋ ଏକଗ୍ଗୋ ହୋତି । ୟଥା ହି ଛାୟାରକ୍ଖସୋ ଛାୟାପୱିଟ୍ଠଂ ଦିସ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଦେୱସଙ୍ଖଲିକାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭୱନେ ମୋଦନ୍ତୋ ଛାତକାଲେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୀସେ ଦଂସତି, ସୋ ଦଟ୍ଠତ୍ତା ୱିରୱତି, ତଂ ୱିରୱଂ ସୁତ୍ୱା ସଚେ ଅଞ୍ଞେପି ମନୁସ୍ସା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ଆଗତାଗତେ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦିତ୍ୱା ସକଭୱନେ ମୋଦତି, ଏୱଂ ୟଂ ୟଂ ଅନ୍ନପାନାଦିକଂ ୱତ୍ଥୁ, ତଂ ତଂ କମ୍ମଜତେଜୋ ଗହେତ୍ୱା ଜୀରାପେତ୍ୱା ପୁନ ଉଦରପଟଲଂ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ଅନ୍ନପାନାଦିକଂ ୱତ୍ଥୁ ଅତ୍ତନୋ ଉଦରପଟଲଂ ପୱିଟ୍ଠକାଲେ ଉପାଦିନ୍ନକାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତଂ ତତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଗଣ୍ହାପନୱସେନ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ହରତି । କେୱଲନ୍ତି ଓଜାୱିୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁ ଜୀୱିତଂ କମ୍ମଜଭୂତଂ ତଂ ପାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।
୬୭୭.ଓଜା…ପେ॰… ପାଚକନ୍ତି ଓଜା ଜୀୱିତଂ ପାଲେତୁଂ ସକ୍କୋତି, କମ୍ମଜଂ ତେଜଂ ହରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଆମାସୟସ୍ସ ଅପୁଣ୍ଣତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ଓଜଟ୍ଠମକରୂପହରଣୱସେନେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି । କାୟେନାତି ରୂପକାୟେନ । ଅତ୍ତନୋ ଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ । ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତାନନ୍ତି ପରେସଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତାନଂ । କାୟଗ୍ଗହଣାନୁସାରେନାତି ଫନ୍ଦମାନକାୟଗତୱଣ୍ଣସ୍ସ ଗହଣଭୂତାନଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକଜୱନାନନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ନିଚ୍ଛୟଗ୍ଗହଣସଙ୍ଖାତାନଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣେନ ତେସଂ ଅନନ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ହି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ କୁସଲାକୁସଲଜୱନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣେ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନଂ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି, ପୁନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦ୍ୱାରେ ୱିସୟଂ ୱୱତ୍ଥାପେତ୍ୱା ଜୱନଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି, ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକଜୱନାନନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଜୱନୱାରାନମନନ୍ତରଂ ତତିୟୱାରେ ପୱତ୍ତାୟ ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନୱୀଥିୟା ଏୱ ଗହିତାୟ ଏତାୟ କରଣଭୂତାୟ ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଜୱନେନେୱ ଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏତେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ କରଣସାଧନତା ୱୁତ୍ତା । ସୟଂ ୱାତିଆଦିନା ପନ କମ୍ମସାଧନତ୍ତମାହ ।
ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ କାରକଦ୍ୱୟେ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କାୟ-ସଦ୍ଦେନ ସହ କମ୍ମଧାରୟସମାସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘କାୟୋ’’ତି ୱୋହାରସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ଚ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାୟେନସଂୱରୋ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତମାହ । କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନେନ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନହେତୁତ୍ତାତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନକାୟେନ କରଣଭୂତେନ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନହେତୁଭାୱତୋ କାୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତିପି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ତଂହେତୁକଂ କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନସଙ୍ଖାତଂ କାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟଜାନନତୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ଗୟ୍ହତୀତି କାୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି । ତଥା କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ କାରଣମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା ସୟଞ୍ଚ କାୟେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା କାୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତିପି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ।
୬୭୮.ଚିତ୍ତଜାନିଲଧାତୁୟାତି ଅଭିକ୍କମାଦିପୱତ୍ତକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁୟା । ଆକାରୱିକାରତାତି ଆକାରଭୂତୋ ୱିକାରୋ । କସ୍ସ ପନ ସା ଆକାରୱିକାରତାତି ? ସାମତ୍ଥିୟତୋ ୱାୟୋଧାତୁଅଧିକାନଂ ଚିତ୍ତଜମହାଭୂତାନଂ । କିଂ ତଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ ? ଚଲନହେତୁତା, ଚିତ୍ତଜତା, ଉପାଦାୟରୂପତା ଚ । ଅଥ ୱା ଚିତ୍ତଜାନିଲଧାତୁୟା ଏକା ଆକାରୱିକାରତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ କେୱଲଞ୍ହି ସାମିୱଚନଂ ଚଲନସମ୍ବନ୍ଧାପେକ୍ଖାୟ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଆକାରୱିକାରସମ୍ବନ୍ଧାପେକ୍ଖାୟପୀତି ।
ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାୟରୂପତ୍ତଂ । ‘‘ଚିତ୍ତଜାନିଲଧାତୁୟା’’ତି ହି ୱଚନେନ ୱାୟୋଧାତୁୟାୱ ଆକାରୱିକାରତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ଏକଭୂତନିସ୍ସିତଂ ଉପାଦାୟରୂପଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ୱଚନତୋତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ୱିକାରତା ଚତୂସୁ ଏକସ୍ସପି ହୋତି ଚତୁସାଧାରଣଧନଂ ୱିୟ । ଅନିଲଧାତୁଅଧିକକଲାପୋ ୱା ଇଧ ‘‘ଅନିଲଧାତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦଧିକେ ତଂୱୋହାରତୋ ୟଥା ସମ୍ଭାରଧାତୁୟା ଅଧିକଭାୱେନ ପଥୱୀୱୋହାରୋ, ତସ୍ମା ୱାୟୋଧାତୁଅଧିକାନଂ ଚିତ୍ତଜମହାଭୂତାନଂ ଏକା ଆକାରୱିକାରତା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ଅଧିକତା ଚସ୍ସା ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ପମାଣତୋ । ଇତରଥା ହି ତେସଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିତା ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଧିକତା ହି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିକୱସେନ ଇତରେହି ୱିନିବ୍ଭୋଗପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ହୋତି । ସାମତ୍ଥିୟାଧିକଞ୍ଚ କାରଣାନୁକାରିତାୟ । କାରଣଞ୍ହି ଅଭିକ୍କମାଦିପୱତ୍ତକଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଚଲନାଧିପ୍ପାୟସଭାୱଂ ତତୋ ସମୁଟ୍ଠିତେ କଲାପେ ଅନୁକରୋନ୍ତେ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଏୱ ଅଧିକତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ୱାୟୋଧାତୁୟା ଏୱ ଆକାରୱିକାରତା’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ଉପାଦାରୂପତ୍ତଂ ଦୁରୂପପନ୍ନଂ । ନ ହି ଏକସ୍ସ ୱିକାରୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ।
କୀଦିସୀ ପନାୟଂ ୱିକାରତାତି ଆହ ‘‘ସହଜାତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଚଲନେ ହେତୂ’’ତି । ତତ୍ଥ ସହଜାତସ୍ସାତି ଅତ୍ତନା ସହଜାତସ୍ସ । ୟସ୍ମା ଉତୁଚିତ୍ତାହାରଜାନଂ ଚଲନଂ ଚିତ୍ତଜରୂପସମ୍ବନ୍ଧେନେୱ ହୋତି, ନଦୀସୋତଚଲନେନ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିତ୍ତସୁକ୍ଖଗୋମୟପିଣ୍ଡାଦୀନଂ ୱିୟ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପନ ଚିତ୍ତଜାନମେୱ ଚଲନଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହଜାତସ୍ସା’’ତି । ରୂପସ୍ସାତି ରୂପକାୟସ୍ସ । ଚଲନେତି ସନ୍ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣଚଲନସଙ୍ଖାତେ ଚଲିତଭାୱେ । ସନ୍ଥମ୍ଭନାଦିକମ୍ପି ହି ଚଲନାଭିମୁଖତାୟ ଚଲନନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି । ହେତୂତି ହେତୁଭୂତା ସହକାରୀକାରଣଭୂତା । ଏତ୍ତାୱତା ଚ କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ନେୱ ଫନ୍ଦମାନରୂପକାୟୋ, ନ ଚ ଫନ୍ଦମାନା ୱାୟୋଧାତୁ, ଅଥ ଖୋ ମହନ୍ତଂ ପାସାଣଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଥାମେନ ଗହଣକାଲେ ସରୀରସ୍ସ ଉସ୍ସାହନୱିକାରୋ ୱିୟ ରୂପକାୟସ୍ସ ପରିପ୍ଫନ୍ଦନପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ଏକୋ ଆକାରୱିକାରୋ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ନନୁ ଚ ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣାଦିୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ୱିକାରୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରଂ ଗହଣଂ ହୋତୀତି କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣତୋ । ନ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରରହିତେସୁ ରୁକ୍ଖଚଲନାଦୀସୁ ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ହତ୍ଥଚଲନାଦୀସୁ ପନ ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣାଦିୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ୱିକାରୋ ଅତ୍ଥି ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପକୋତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ ଏକନ୍ତେନ । ଞାପକୋ ଚ ହେତୁ ସୟଂ ଗହିତୋୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ଞାପେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଞାପେତି, ନ ୱିଜ୍ଜମାନମତ୍ତେନାତି । ଞାପେତବ୍ବୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରଂ ୱିକାରଗ୍ଗହଣମ୍ପି ଅନୁମାନତୋ ସିଦ୍ଧଂ । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –
‘‘ୱିସୟତ୍ତମନାପନ୍ନା,
ସଦ୍ଦା ନେୱତ୍ଥବୋଧକା ।
ନ ସତ୍ତାମତ୍ତତୋ ଅତ୍ଥେ,
ତେ ଅଞ୍ଞାତା ପକାସକା’’ତି ॥
ୟଦି ୱିକାରଗ୍ଗହଣମେୱ କାରଣମଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣସ୍ସ, କସ୍ମା ଅଗ୍ଗହିତସଙ୍କେତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣଂ ନ ହୋତୀତି ? ନ କେୱଲଂ ୱିକାରଗ୍ଗହଣମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଗହଣସ୍ସ କାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ପୁରିମସିଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଇମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ଅରଞ୍ଞେ ଉଦକତିତ୍ଥେ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଠପିତଗୋସୀସାଦୀନି ଉଦକନିମିତ୍ତାନି ଦିସ୍ୱା ତଦନନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନନ୍ତରାୟ ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନୱୀଥିୟା ଗୋସୀସାଦୀନଂ ଉଦକସହଚାରୀପକାରସଞ୍ଞାଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଉଦକମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଜାନନଂ, ଏୱଂ ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନନ୍ତରାୟ ମନୋଦ୍ୱାରୱୀଥିୟା ପୁରିମଗ୍ଗହିତସମ୍ବନ୍ଧୂପନିସ୍ସୟସହିତାୟ ସାଧିପ୍ପାୟୱିକାରଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି ।
୬୮୧-୨. ସହଜରୂପଚଲନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ହେତୁଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ, କିଂ ସବ୍ବା ଏୱ ୱାୟୋଧାତୁ ସହଜରୂପଂ ଚାଲେତୀତି ଇମଂ ଚୋଦନଂ ସୋଧେତୁଂ ‘‘ଲଭିତ୍ୱା ପନୁପତ୍ଥମ୍ଭ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭଂ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନୱୀଥିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱୀଥିୟା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତାଭାୱତୋ । ହେଟ୍ଠାହି ଛହି ଚ ଚିତ୍ତେହୀତି ସତ୍ତସୁ ଜୱନେସୁ ହେଟ୍ଠିମେହି ଛହି ଜୱନେହି ସମୁଟ୍ଠିତଂ ୱାୟୋଧାତୁଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କେଚି ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ୱାୟୋଧାତୁସମୁଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ପାଠଂ ଦିସ୍ୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନ୍ତି ଭାୱସାଧନୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଛହି ଚିତ୍ତେହି ଉପ୍ପନ୍ନୱାୟୋଧାତୁସମୁଟ୍ଠିତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ୟୋଜେନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତତ୍ତନାତି ସୟଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତା ଅତ୍ତନା ସହଜାତଂ ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଚଲୟତି, ନ ଇତରାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ନାମ ସତ୍ତହି ୟୁଗେହି ଆକଡ୍ଢିତବ୍ବସକଟେ ସତ୍ତମୟୁଗୟୁତ୍ତା ଏୱ ଗୋଣା ହେଟ୍ଠା ଛସୁ ୟୁଗେସୁ ୟୁତ୍ତଗୋଣେହି ଲଦ୍ଧୁପତ୍ଥମ୍ଭା ସକଟଂ ଚାଲେନ୍ତି, ପଠମୟୁଗାଦିୟୁତ୍ତା ପନ ସନ୍ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣମତ୍ତମେୱ ସାଧେନ୍ତା ତେସଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକା ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ସତ୍ତମଜୱନସମୁଟ୍ଠିତା ୱାୟୋଧାତୁ ହେଟ୍ଠା ଛହି ଜୱନେହି ସମୁଟ୍ଠିତୱାୟୋଧାତୁତୋ ଲଦ୍ଧୁପତ୍ଥମ୍ଭା ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ଚାଲେତି । ପଠମଜୱନାଦିସମୁଟ୍ଠିତା ପନ ସନ୍ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣମତ୍ତଂ ସାଧେନ୍ତା ତସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକା ହୋନ୍ତି, ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଚେତ୍ଥ ଚଲନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଦେସତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ଚଲନାଭାୱତୋ, ଇତରଥା ଧମ୍ମାନଂ ଅବ୍ୟାପାରତା, ଖଣିକତା ଚ ନ ସିୟା । କଥଂ ପନସ୍ସ ସହଜରୂପାନଂ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱୋତି ? ୟଥା ଅତ୍ତନା ସହଜରୂପାନି ହେଟ୍ଠିମଜୱନାଦିସମୁଟ୍ଠିତରୂପେହି ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ତେହି ସହ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତିୟେୱସ୍ସ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଥ ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତାତି ସତ୍ତମଜୱନସମୁଟ୍ଠିତାୟ ଏୱ ଚ ୱିସେସିତତ୍ତା ଚଲନାକାରସହିତାୟେୱ ୱାୟୋଧାତୁ ୱିକାରସହିତାତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଚଲୟିତୁମସକ୍କୋନ୍ତିୟୋପି ସନ୍ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣମତ୍ତକରଣେନ ପଠମଜୱନାଦିସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁୟୋପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତା ଏୱ । ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଭିକ୍କମାଦୀନି ପୱତ୍ତେତୁକାମୋ ତଦଭିମୁଖଭାୱୱିକାରସମ୍ଭୱତୋ । ଅଧିପ୍ପାୟସହଭାୱିନଞ୍ହି ୱିକାରଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିମାଚିକ୍ଖନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ଭଗୱତା ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ? ୟା କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅଭିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ୱା…ପେ॰… ପସାରେନ୍ତସ୍ସ ୱା କାୟସ୍ସ ଥମ୍ଭନା ସନ୍ଥମ୍ଭନା ସନ୍ଥମ୍ଭିତତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପନା ୱିଞ୍ଞାପିତତ୍ତଂ । ଇଦଂ ତଂ ରୂପଂ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୭୨୦) ସନ୍ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଭାୱାକାରୋ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତାୱଚନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି ।
୬୮୩-୪. ଚିତ୍ତଜାତାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଉପାଦିନ୍ନକଘଟ୍ଟନେ ପଚ୍ଚୟୋ ୟୋ ଆକାରୱିକାରୋ, ଅୟଂ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଜାତାୟାତି ୱଚୀଭେଦପ୍ପୱତ୍ତକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାୟ। ଉପାଦିନ୍ନକଘଟ୍ଟନେତି ଉପାଦିନ୍ନକକଲାପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅକ୍ଖରୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଘଟ୍ଟନସଞ୍ଞିତେ କିଚ୍ଚେ ଘଟ୍ଟନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟୋତି ତସ୍ସ ସହକାରୀକାରଣଭୂତୋ । ଏକୋ ଆକାରୱିକାରୋତି ଘଟ୍ଟିୟମାନଉପାଦିନ୍ନରୂପତୋ, ଘଟ୍ଟନ୍ତି ୟା ପଥୱୀଧାତୁତୋ ଚ ୱିନିୱଟ୍ଟୋ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଉପାଦିନ୍ନଘଟ୍ଟନପଚ୍ଚୟସଭାୱରୂପୋ ଏକୋ ଆକାରୱିକାରୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଥୱିଧାତୁୟାତି ସାମିୱଚନଂ ‘‘ଉଭୟସମ୍ବନ୍ଧାପେକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟଥା ତତ୍ଥ ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରଂ ଗୟ୍ହତି, ଏୱମିଧ ସୁୟ୍ୟମାନସଦ୍ଦସୱନାନନ୍ତରନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ଚ ସନ୍ଥମ୍ଭନାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଘଟ୍ଟନେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ଲଭିତ୍ୱା ପନୁପତ୍ଥମ୍ଭ’’ନ୍ତିଆଦିନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ଘଟ୍ଟନଞ୍ହି ପଠମଜୱନାଦୀସୁପି ଲବ୍ଭତେୱ । ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଦୱସା’’ତି । ଅଥ ଘଟ୍ଟନଚଲନାନଂ କୋ ୱିସେସୋତି ? ଘଟ୍ଟନଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ଭୂତକଲାପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆସନ୍ନତରୁପ୍ପାଦତା, ଚଲନଂ ଏକସ୍ସାପି ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପାଦନପରମ୍ପରତାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଗୋସୀସାଦିଉପମାପେତ୍ଥ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବା । ସାୱାତି ସା ଏୱ ସହସଦ୍ଦା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ସକ୍ୟକୁଲିନ୍ଦୁନାତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧଗଗନତଲସ୍ସ ସକ୍କରାଜକୁଲସ୍ସ ଅୱଭାସକଟ୍ଠେନ ତସ୍ସ ନିସାକରଭୂତେନ । ଅଥ ୱା ଇନ୍ଦତି ପରମିସ୍ସରିୟଂ କରୋତୀତି ଇନ୍ଦୁ । ଇନ୍ଦୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଉତ୍ତମୱାଚକତ୍ତା ସକ୍କକୁଲୁତ୍ତମେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୮୫. ଅଥ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ତାୱ ସହସଦ୍ଦାୱ, ସଦ୍ଦୋ ପନ ଚିତ୍ତଜୋ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିକୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚେ ? ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଦ୍ଦୋ ନ ଚିତ୍ତଜୋ’’ତିଆଦି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଘଟ୍ଟନନ୍ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୟଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଘଟ୍ଟନଂ । ଧାତୁସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନେୱାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ୟସ୍ମା ଧାତୁସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନେୱ ସଦ୍ଦୋ ଜାୟତି, ନ ତେନ ୱିନା, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେନ ଚ ୟେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦୋ ନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘ୟା ତାୟ ୱାଚାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପନା’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୬) ହି ୱଚନତୋ ଅସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେନ ସଦ୍ଦେନ ସହ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋୱ ଚିତ୍ତଜୋପି ସଦ୍ଦନୱକୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି, ତେସଂ ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋପି ହି ସଦ୍ଦୋୱ ହୋତି, ନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ୱିରୁଦ୍ଧମେତନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନେହି ସଙ୍ଗହକାରେହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୱ । ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ପନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱଣ୍ଣେତି । କଥଂ ? ‘‘ଜିୱ୍ହାତାଲୁଚଲନାଦିକରୱିତକ୍କସମୁଟ୍ଠିତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହଜମେୱ ସୁଖୁମସଦ୍ଦଂ ଦିବ୍ବସୋତେନ ସୁତ୍ୱା ଆଦିସତୀ’’ତି ସୁତ୍ତେ, ପଟ୍ଠାନେ ଚ ଓଳାରିକଂ ସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଅସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ୱୁତ୍ତାତି ।
୬୮୬-୭.ୱିଞ୍ଞାପନତୋତି ୱଚୀଘୋସେନ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନହେତୁତ୍ତା । ସୟଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋତି ଗହଣାନୁସାରେନ ୱଚୀଘୋସେନ ୱା ହେତୁନା ସୟଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ତସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ । ସମ୍ଭୱୋ କାରକଦ୍ୱୟେତି ୱିଞ୍ଞାପୟତୀତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏୱଂ ହେତୁମ୍ହି, କମ୍ମନି ୱା ତସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନେତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଉଦାହୁ କମ୍ମାଦିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ୱିୟାତି ସକସକକଲାପଗତଅଟ୍ଠରୂପାନି ୱିୟ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟସ୍ସ ଏକତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହଜକଲାପେ ସଦ୍ଦୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଲାପେ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ତଂ ହିତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟଥାୱୁତ୍ତୱିକାରଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ‘‘ଅୟଂ ଇଦଂ ନାମ କାତୁକାମୋ’’ତି ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନରସା’’ତି । କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନହେତୁଭୂତାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିକାରତ୍ତା ତସ୍ସା କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନସ୍ସ ହେତୁଭାୱାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ୱାୟୋଧାତୁୟା କିଚ୍ଚାଧିକତାୟ ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁପଦଟ୍ଠାନା’’ତି । ୱଚୀଘୋସସ୍ସ ହେତୁଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱଚୀଘୋସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚିତ୍ତଜସଦ୍ଦସ୍ସ ହେତୁଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ।
କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଘଟ୍ଟନେ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଘଟ୍ଟନାନନ୍ତରଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନପଥୱୀଧାତୁ ଉପାଦିନ୍ନଘଟ୍ଟନମତ୍ତଂ କରୋତି, ଘଟ୍ଟିତକ୍ଖଣେ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋୱ ସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ପନ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟତ୍ତା ପରିୟାୟେନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ମତେନ ଚିତ୍ତଜସଦ୍ଦୋୟେୱ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉଦକତାପନକାଲେ ଅନ୍ତୋଉଦକେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଉପାଦିନ୍ନେ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନପଥୱୀଧାତୁୟା ଉପ୍ପତ୍ତିସମକାଲମେୱ ତସ୍ମିଂ କଲାପେ ନୱମଂ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୟେୱ ଭୂତିକସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସଦ୍ଦୋପି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଚ୍ଛରାପହରଣାଦିସଦ୍ଦୋ ପନ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋୟେୱାତି ।
୬୮୮. ୱିଗ୍ଗହାଭାୱତୋ ନ କସ୍ସତି, କସିତୁଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅକାସୋ, ସୋୟେୱ ଆକାସୋତି ଆହ ‘‘ନ କସ୍ସତୀତି ଆକାସୋ’’ତି, କୋ ପନେସୋତି ଆହ ‘‘ରୂପାନଂ ୱିୱରୋ’’ତି, କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦିରୂପାନଂ ଅନ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେନ ଅଜଟାକାସମାହ । ୟୋ…ପେ॰… ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ପନ ଇମିନା ଇଧାଧିପ୍ପେତମାକାସଂ, ସୋ ପନ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ଆକାସୋତି ପୱୁଚ୍ଚତି ।
ରୂପାନି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ସୟଂ ୱା ତେହି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତେସଂ ୱା ପରିଚ୍ଛେଦମତ୍ତନ୍ତି ରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତଂ ଲକ୍ଖଣମେତସ୍ସାତି ରୂପପରିଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣୋ। ଅୟଞ୍ହି ତଂ ତଂ ରୂପକଲାପଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ରୂପପରିୟନ୍ତପ୍ପକାସନରସୋ’’ତି । ‘‘ଅୟଂ ରୂପାନଂ ହେଟ୍ଠିମୋ ପରିୟନ୍ତୋ, ଅୟଂ ଉପରିମୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିଭାୱନକିଚ୍ଚୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୟସ୍ମା ରୂପାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦମତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପମରିୟାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ’’ତି । ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନେସ ରୂପେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନକଲାପତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଅଥ ଏକସମୁଟ୍ଠାନବହୁକଲାପତୋ, ଉଦାହୁ ଏକେକସମୁଟ୍ଠାନଏକେକକଲାପତୋ, ଏକେକରୂପତୋ ୱାତି ? ଏକେକସମୁଟ୍ଠାନଏକେକକଲାପତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟଦି ହି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନକଲାପତୋ, ଏକସମୁଟ୍ଠାନବହୁକଲାପତୋ ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଏୱଂ ସତି ସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଏକକଲାପଗତରୂପାନଂ ୱିୟ ନାନାକଲାପଗତରୂପାନମ୍ପି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିତା ୱା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଥ ୱା ଏକେକରୂପତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଏୱଂ ସତି ଏକେକକଲାପଗତରୂପାନମ୍ପି ନାନାକଲାପଗତରୂପାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିତାପସଙ୍ଗୋ ସିୟା, ଉଭୟମ୍ପି ପନେତଂ ଅନିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ଏକେକସମୁଟ୍ଠାନଏକେକକଲାପତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱଛିଦ୍ଦୱିୱରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱାତି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା ଛିଦ୍ଦୱିୱରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ କଲାପେ ଭୂତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହେୱ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି କଲାପନ୍ତରଭୂତା କଲାପନ୍ତରଭୂତେହି ସମ୍ଫୁଟ୍ଠାୱ ଏକଘନପିଣ୍ଡଭାୱେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ତଥାପି ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ଅସଂକିଣ୍ଣା ଏୱ । ତେସଂ ୟା ୱିୱିତ୍ତତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଂକିଣ୍ଣତା, ଅୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଭୂତନ୍ତରେହି ୱିୟ ତେହି ସୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋୱ, ଇତରଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନ ସିୟା ତେସଂ ଭୂତାନଂ ବ୍ୟାପିଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଅବ୍ୟାପିଭାୱୋ ହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠତା । ତେନାହ ଭଗୱା ଇମସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଂ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୭) ।
ଅଥ ୱା କଲାପନ୍ତରଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଂକିଣ୍ଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦମୁଖୱିୱରାଦିୱସେନ ଛିଦ୍ଦୱିୱରଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ ଛିଦ୍ଦୱିୱରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା । ରୂପପରିଚ୍ଛେଦେ ହି ସତି ଛିଦ୍ଦୱିୱରଭାୱୋ ହୋତି । ୟେସଂ ରୂପାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତତ୍ଥେୱ ତେସଂ ପରିଚ୍ଛେଦଭାୱେନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପପଦଟ୍ଠାନୋ’’ତି ।
୬୮୯-୯୧.ରୂପସ୍ସଲହୁତାଦିତ୍ତୟନିଦ୍ଦେସେତି ରୂପସ୍ସଲହୁତା ରୂପସ୍ସମୁଦୁତା ରୂପସ୍ସକମ୍ମଞ୍ଞତାତି ଇମସ୍ସ ରୂପଲହୁତାଦିତ୍ତୟସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଅରୂପସ୍ସ ଲହୁତାଦୀସୁ ‘‘କାୟଲହୁଭାୱୋ କାୟଲହୁତା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ‘‘ରୂପସ୍ସ ଲହୁଭାୱୋ ଲହୁତା’’ତିଆଦିନା ରୂପସମ୍ବନ୍ଧୀଭାୱେନ ରୂପୱିକାରାପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା । ରୂପସ୍ସ ଲହୁଭାୱୋ ଲହୁତା, ସା ରୂପସ୍ସ ଗରୁଭାୱୱୂପସମଲକ୍ଖଣା, ଗରୁଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, ଅଦନ୍ଧତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଲହୁରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ରୂପସ୍ସ ମୁଦୁଭାୱୋ ମୁଦୁତା, ସା ରୂପସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱୱୂପସମଲକ୍ଖଣା, ଥଦ୍ଧଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ଅୱିରୋଧିତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ମୁଦୁରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ରୂପସ୍ସ କମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ କମ୍ମଞ୍ଞତା, ସା ରୂପସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୱୂପସମଲକ୍ଖଣା, ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, ସରୀରକିରିୟାସୁ ଅନୁକୂଲଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କମ୍ମଞ୍ଞରୂପପଦଟ୍ଠାନାତି । ଅତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମା ପନ ତିସ୍ସୋ ରୂପାନଂ ୱିକାରଭାୱତୋ ‘‘ରୂପୱିକାରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିସ୍ସୋ…ପେ॰… ୱିଭାୱିନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟଥାକ୍କମଂ ପନେତା ରୂପସ୍ସ ଦନ୍ଧତ୍ତକରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠାନା, ଥଦ୍ଧତ୍ତକରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠାନା, ରୂପାନଂ ସରୀରକିରିୟାସୁ ଅନନୁକୂଲଭାୱକରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠାନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଧାତୁକ୍ଖୋଭୋତି ୱାତପିତ୍ତସେମ୍ହପକୋପୋ, ରସାଦିଧାତୂନଂ ୱା ୱିକାରାୱତ୍ଥା, ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତାପି ଅତ୍ଥତୋ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂୟେୱ ୱିକାରୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟା ସପ୍ପାୟଉତୁଆହାରାୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତତା, ସା ଚ ତଂତଂୱିକାରସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତା, ଅୱିସେସେନ ପନ ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୟା, ତଥା ହି ତେ କଦାଚିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ୱିଜହନ୍ତି । ତଥା ଅୱିଜହନ୍ତାନଂ ପନ ଦୁବ୍ବିଜାନୀୟଂ ନାନତ୍ତନ୍ତି ତଂପକାସନତ୍ଥଂ ‘‘ଏତାସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କମତୋୱ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲହୁତାୟ ହି ଅରୋଗୀ ନିଦସ୍ସନଂ, ମୁଦୁତାୟ ମଦ୍ଦିତଚମ୍ମଂ, କମ୍ମଞ୍ଞତାୟ ସୁଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣଂ।
ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଅରୋଗିନୋ ତାୱ ନିଦସ୍ସନଂ ୟୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସନ୍ତାନତ୍ତା, ସୁପରିମଦ୍ଦିତଚମ୍ମସୁଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣାନଂ ପନ କଥଂ । ନ ହି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପସନ୍ତାନେ ଲହୁତାଦୀନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି ତଥା ଧାତୁକ୍ଖୋଭପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟାଭାୱତୋ ? ସଚ୍ଚଂ, ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞସଦିସରୂପନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ନ ପନ ତତ୍ଥ ଇଧାଧିପ୍ପେତମୁଦୁତାକମ୍ମଞ୍ଞତାସଭାୱତୋ । ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ତୂଲପିଚୁଆଦୀସୁ ଲହୁଭାୱାଦିକନ୍ତି ? ନ ତତ୍ଥ ପରମତ୍ଥତୋ ଲହୁଭାୱାଦିକଂ ଅତ୍ଥି, ଗରୁଭାୱାଦିହେତୂନଂ ପନ ଅଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ଲହୁଭାୱାଦିୱୋହାରୋ ।
କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଏକନ୍ତେନ ତାସଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟାପେକ୍ଖତ୍ତା, ଇତରଥା ସବ୍ବଦାଭାୱିନୀହି ଲହୁତାଦୀହି ଭୱିତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ଅଦନ୍ଧତାଲକ୍ଖଣାତି ଅଗରୁଭାୱଲକ୍ଖଣା । ଗରୁଭାୱସ୍ସ ୱିନୋଦନଂ ଖିପନଂ ଅପନୟନଂ କିଚ୍ଚମେତିସ୍ସାତି ଗରୁଭାୱୱିନୋଦନରସା। କିଞ୍ଚାପି ହି ଅୟଂ ରୂପାନଂ ଗରୁଭାୱଂ ୱିନୋଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଗରୁରୂପପଟିପକ୍ଖାନଂ ପନ ଅଦନ୍ଧରୂପାନଂ ୱିକାରତ୍ତା ‘‘ଜାତି ନଂ ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପରିୟାୟେନ ଗରୁଭାୱଂ ୱିନୋଦେତି ନାମ । ତସ୍ସଞ୍ହି ୱିଜ୍ଜମାନାୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନରୂପାନଂ ଅଗରୁଭାୱୋୟେୱାତି । ଏସ ନୟୋ ମୁଦୁତାକମ୍ମଞ୍ଞତାସୁ। ଚେତସିକଲହୁତାଦୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକାନଂ ତଂତଂଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱିକାରମତ୍ତଭାୱତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ତାସଂ ତଂକିଚ୍ଚତା ଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲହୁପରିୱତ୍ତିତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ଅଦନ୍ଧସ୍ସ ଅରୋଗୀପୁରିସସ୍ସ ଅପରାପରଂ ସଙ୍କନ୍ତି ପରିୱତ୍ତନଂ ୱିୟ ଅଦନ୍ଧପରିୱତ୍ତନଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା, ତତ୍ଥେୱ ୱିକାରଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭନତୋ ଲହୁରୂପପଦଟ୍ଠାନା। ଏୱମିତରାସୁପି । ଅଥଦ୍ଧତାତି ଅକଥିନତା । ଅତ୍ତନୋ ମୁଦୁଭାୱେନେୱ ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ଅୱିରୁଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ଅୱିରୋଧିତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ମୁଦୁ ହି କତ୍ଥଚି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ପଟିପକ୍ଖତ୍ଥେ ଅ-କାରୋ । ଦନ୍ଧତାଦିହେତୂନଂ ପଟିପକ୍ଖସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ଲହୁତାଦୀନନ୍ତି କେଚି । ଅପରେ ପନ ସତ୍ତାପଟିସେଧେତି ୱଦନ୍ତି । ସରୀରେନ କତ୍ତବ୍ବକିରିୟାନଂ ଅନୁକୂଲତାସଙ୍ଖାତୋ କମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣମେତିସ୍ସାତି ସରୀରକିରିୟାନୁକୂଲକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱଲକ୍ଖଣା। ଅକମ୍ମଞ୍ଞଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ନାମ ହୋତୀତି କମ୍ମଞ୍ଞତା ଅଦୁବ୍ବଲଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱୁତ୍ତା ।
୬୯୨.ରୂପାନମାଚୟୋ ୟୋତିଆଦୀସୁ ୟୋ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନଂ ଆଦିତୋ ଚୟୋ, ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ତତୋ ତତୋ ଆଗତସ୍ସ ୱିୟ ଚୟୋତି ୱା ଆଚୟସଙ୍ଖାତୋ ରୂପାନଂ ପଠମୁପ୍ପାଦୋ ୱଡ୍ଢି ଚ, ସୋ ଉପଚୟୋତି ଉଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଉପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଉପସିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଠମୂପରିଅତ୍ଥଦସ୍ସନତୋ । ୟା ପନ ତେସଂୟେୱ ରୂପାନଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧତା ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତି, ସା ସନ୍ତତୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି। ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ହି ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିଆଦିଚୟଭାୱତୋ ଆଚୟୋ ନାମ, ତତୋ ପରଂ ୟାୱ ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱଡ୍ଢିଭାୱତୋ ଉପଚୟୋ ନାମ । ତଦା ହି ରୂପସ୍ସ କମ୍ମଚିତ୍ତଉତୂହି ଚୟୋୟେୱ, ନ ହାନି । ଅଥ ୱା ୟାୱ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ, ଚକ୍ଖାଦିଉପ୍ପାଦୋ ୱା, ତାୱ ଉପଚୟୋ ନାମ, ତତୋ ପରଂ ପନ ଚୁତିପରିୟୋସାନଂ ସନ୍ତତି ନାମ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା –
‘‘ୟୋ ଆୟତନାନଂ ଆଚୟୋ, ସୋ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ । ୟୋ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ, ସା ରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୪୧-୬୪୨) –
ଏୱଂ ଉପଚୟସନ୍ତତୀନଂ ଅତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତାଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାୟ ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ଆଚୟୋ ନାମ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଉପଚୟୋ ନାମ ୱଡ୍ଢି, ସନ୍ତତି ନାମ ପୱତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନଦୀତୀରେ ଖତକୂପସ୍ମିଞ୍ହି ଉଦକୁଗ୍ଗମନକାଲୋ ୱିୟ ଆଚୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତି, ପରିପୁଣ୍ଣକାଲୋ ୱିୟ ଉପଚୟୋ ୱଡ୍ଢି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗମନକାଲୋ ୱିୟ ସନ୍ତତି ପୱତ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪୧; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୪୪) –
ଉପମା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ରୂପାନମାଚୟୋ’’ତି ଚେତ୍ଥ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସେନ ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ୱିକାରୋ । ୱିକାରତ୍ତେ ଚ ସତି ଅତ୍ତନୋ ୱିକାରୱନ୍ତଧମ୍ମଭେଦଭିନ୍ନତ୍ତା ଏକକ୍ଖଣେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ବହୂନମ୍ପି ରୂପାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂୟେୱ ଉପ୍ପାଦୱିକାରଭାୱୋ, ନ ପିଣ୍ଡସ୍ସେୱାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ରୂପାନମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତି ଈଦିସୀ, ଅଥ ଖୋ ଅରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ଉପ୍ପାଦୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଜରତା, ଅନିଚ୍ଚତା, ରୂପସ୍ସ ଲହୁମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞତା ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୬୯୩.ଜାତିରୂପନ୍ତି ଦୀପିତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଉଭୟସ୍ସପି ରୂପୁପ୍ପାଦସଭାୱତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତଂ ? ଭଗୱତା ତଥେୱ ଦେସିତତ୍ତା । ଭଗୱତାପି କସ୍ମା ତଥା ଦେସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତମାକାରନାନତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଆକାରନାନତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱିଭାୱିତମେୱ । ଅକ୍ଖରସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତି ଉପଚୟୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ସନ୍ତତି । ଏୱଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ତେସଂ ଆକାରନାନତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱସେନ ୱାତି ତଦା କିର ସୋତୂନଂ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅୟଂ ଜାତି ସବ୍ବେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଭୱୋ, ସୟଂ ପନ ନ କୁତୋଚି ଜାୟତି, ୟଥା ତଂ ‘‘ପକତିୱାଦୀନଂ ପକତୀ’’ତି । ତେସଂ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ‘‘ଜାତି ନାମ ନ ଅଞ୍ଞା, ଉପଚୟସନ୍ତତିୱସେନ ଠିତା ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ପନ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ଚ ୟସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେହେୱ ଜାତପରିୟାୟଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତୀତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦେସେତୀତି ଆଚରିୟା ।
ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠାସତୋ, ଅନାଗତଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ରୂପଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦୋ ଅନାଗତକ୍ଖଣତୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉମ୍ମୁଜ୍ଜାପନରସୋ’’ତି । ‘‘ଇମେ ରୂପଧମ୍ମା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛଥ ନେ’’ତି ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ଗୟ୍ହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିୟ୍ୟାତନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ’’ତି । ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତା ଉପରି ଚୟୋ ଉପଚୟୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି ଆଦିକମ୍ମେ ତପ୍ପଚ୍ଚୟୱସେନ, ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଗତଂ ଉପଚିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଚିତରୂପପଦଟ୍ଠାନୋ’’ତି ।
ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣାତି ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନରୂପାନଂ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବା । ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନରସାତି ପୁବ୍ବାପରୱସେନ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନକିଚ୍ଚା । ଅସତି ହି ଉପ୍ପାଦେ ପୁବ୍ବାପରୱସେନ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୋ ନ ସିୟା । ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧରସତ୍ତାୟେୱ ଅନୁପଚ୍ଛେଦୱସେନ ଗହେତବ୍ବତୋ ଆହ ‘‘ଅନୁପଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ପୁବ୍ବାପରୱସେନ ଘଟିତରୂପେସୁ ଉପଲବ୍ଭନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧରୂପପଦଟ୍ଠାନା’’ତି ।
୬୯୪.ଜୀରଣନ୍ତି ଜିଣ୍ଣଭାୱୋ, ଅଭିନୱଭାୱହାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପାକଟା ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନ ଦନ୍ତାଦୀସୁ ୱିକାରଦସ୍ସନତୋ, ଇତରା ତଦଭାୱତୋ ଅପାକଟା। କାମଂ ରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ଖଣିକଜରା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ଏୱ, ୟା ‘‘ଅୱୀଚିଜରା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପନ ଜରାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପାକଟା ରୂପଧମ୍ମେସୂ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିୱିକାରୋ ପନ ଖଣିକଜରାୟ ନତ୍ଥି । ରୂପପରିପାକୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଜିଣ୍ଣତା, ଜରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗୋ ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପନୟନରସା’’ତି, ଭଙ୍ଗୂପନୟନକିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଭାୱାନପଗମେପୀତିକକ୍ଖଳତ୍ତାଦିସଭାୱାନପଗମେପି, ଠିତିକ୍ଖଣେ ହି ଜରା ନାମ, ନ ଚ ତଦା ଧମ୍ମସଭାୱଂ ୱିଜହତି । ନୱଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥା, ତସ୍ସା ଅପଗମଭାୱେନ ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ନୱଭାୱାପଗମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ୱୀହିପୁରାଣଭାୱୋ ୱିୟାତି ୱୀହିଭାୱାନପଗମେପି ଅଭିନୱଭାୱାପଗମନକରୋ ୱୀହିପୁରାଣଭାୱୋ ୱିୟ । ୱୀହିପୁରାଣଭାୱୋ ସବ୍ବାୱତ୍ଥାନି ଅପନେତି, ଅୟଂ ପନ କେୱଲଂ ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥମେୱ ଅପନେତି । ପରିତୋ ସବ୍ବତୋ ଭିଜ୍ଜନନ୍ତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବାତି ପରିଭେଦଲକ୍ଖଣା। ନିଚ୍ଚଂ ନାମ ଧୁୱଂ, ରୂପଂ ପନ ଖଣଭଙ୍ଗିତାୟ ନ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅନିଚ୍ଚତା। ସା ପନ ଠିତିପ୍ପତ୍ତରୂପଂ ଠିତିୟମେୱ ୱିନାସନଭାୱେନ ସଂସୀଦେନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ସଂସୀଦନରସା। ୟସ୍ମା ଚ ସା ଭଙ୍ଗଭାୱତୋ ଖୟୱୟାକାରେନେୱ ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖୟୱୟଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ଅନୁକ୍କମେନ ୱିନାସୋ ଖୟୋ ନାମ, ଦୀପୱଟ୍ଟିକାୟ ସହ ତେଲସ୍ସ ୱିୟ ସହ ନିରୋଧୋ ୱୟୋତି ୱଦନ୍ତି ।
୬୯୬-୭.ସମୋଧାନତୋତି ରାସିତୋ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ମିଦ୍ଧରୂପସ୍ସ ୱଦନସୀଲା, ମିଦ୍ଧୱାଦୋ ୱା ଏତେସନ୍ତି ମିଦ୍ଧୱାଦିନୋ । ମିଦ୍ଧରୂପଂ ନାମାତି ଉତୁଚିତ୍ତାହାରୱସେନ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ ମିଦ୍ଧଂ ନାମ ରୂପଂ । ତେ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥଂ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ମୁନୀସୀ’’ତିଆଦି । ନତ୍ଥି ନୀୱରଣାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୀୱରଣସ୍ସ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦବ୍ୟାପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚନୀୱରଣାନଂ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣାନଞ୍ଚ ପହୀନତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ମିଦ୍ଧଂ ରୂପଂ ସିୟା, ଅପ୍ପହାତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ନ ପହାତବ୍ବୋ ନ ଭାୱେତବ୍ବୋ ନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ । ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା । ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ କୁସଲଂ, ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ୱିପାକୋ, ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ, ରୂପଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ଇମେ ଧମ୍ମା ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୦୭) ୱଚନେନ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପହାନାଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ତସ୍ସ ନୀୱରଣଭାୱୋ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ ନୀୱରଣାନଂ ପହାତବ୍ବତ୍ତା । ନ ହି ନୀୱରଣାନଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତ୍ତେ –
‘‘ୟା ମେ କଙ୍ଖା ପୁରେ ଆସି, ତଂ ମେ ଅକ୍ଖାସି ଚକ୍ଖୁମା ।
ଅଦ୍ଧା ମୁନୀସି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ନତ୍ଥି ନୀୱରଣା ତୱା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୫୪୬) –
ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ଭଗୱତୋ ଥୋମନଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟଦି ସିୟା, ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ତୁମ୍ହାକଂ, ତଂ ପଜହଥାତିଆଦିୱଚନତୋ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୭; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୩-୩୪) ରୂପସ୍ସ ପହାତବ୍ବତାପି ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ତଂ ନ, ତବ୍ବିସୟଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ, ତଂ ତତ୍ଥ ପହାନ’’ନ୍ତି । ନ ଚ ପନେତଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଏତ୍ଥାପି ‘‘ତବ୍ବିସୟଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ସାଧକୱଚନଭାୱତୋ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ତତ୍ଥ ପହାନସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥି ନୀୱରଣା ତୱା’’ତିଆଦିୱଚନେହି ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ନ ମିଦ୍ଧଂ ରୂପନ୍ତି ।
ୟଦି ପନ ପରୋ ଦଳ୍ହମୂଳ୍ହଗ୍ଗାହିତାୟ ତଂୱିସୟଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନୱସେନେୱ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ସକୱାଦଂ ଓଡ୍ଡେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ତନ୍ନିସେଧନତ୍ଥଂ ପୁନ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେନ ସହ ସମ୍ପୟୋଗୱଚନଞ୍ଚ ଆହରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଞ୍ଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣଞ୍ଚ ନୀୱରଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୩) ୱଚନତୋ ଅରୂପଧମ୍ମାନମେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସମ୍ପୟୋଗୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅରୂପେନ ୱା, ତସ୍ମା ୟଦି ମିଦ୍ଧଂ ରୂପଂ ସିୟା, ନ ତଂ ସମ୍ପୟୋଗୱଚନମରହତୀତି । ଅଥ ସିୟା – ୟଥାଲାଭୱଚନମେତ୍ଥ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ‘‘ସକ୍ଖରକଥଲମ୍ପି ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବମ୍ପି ଚରନ୍ତମ୍ପି ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ୱିୟ । ୟଥା ହି ‘‘ସକ୍ଖରକଥଲିକଂ ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବମ୍ପି ଚରନ୍ତମ୍ପି ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସକ୍ଖରକଥଲିକସ୍ସ ଚରଣାୟୋଗତୋ ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବାପେକ୍ଖାୟ ଚରଣଂ, ଉଭୟାପେକ୍ଖାୟ ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାଲାଭୋ ୟୋଜୀୟତି, ଏୱମିଧାପି ଥିନାପେକ୍ଖାୟ ସମ୍ପୟୋଗୱଚନଂ, ଉଭୟାପେକ୍ଖାୟ ନୀୱରଣୱଚନନ୍ତି ? ତମ୍ପି ନ, ରୂପଭାୱସ୍ସେୱ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା । ସିଦ୍ଧେ ହି ରୂପଭାୱେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ୟଥାଲାଭୟୋଜନା ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ଏତ୍ତକେନେୱ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅରୂପଭାୱେ ସିଦ୍ଧେପି ୟଥା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ବନ୍ଧଂ ସୁବନ୍ଧଂ ହୋତି, ଏୱମନେକସୁତ୍ତସାଧିତଂ ଅପ୍ପଧଂସିୟଂ ହୋତୀତି ପଟ୍ଠାନପ୍ପକରଣେ ‘‘ନୀୱରଣଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୮.୮) ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଅରୂପେ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୮.୮) ୱୁତ୍ତଂ ଅରୂପଭୱୁପ୍ପତ୍ତିମ୍ପି ଆହରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମହାପକରଣପଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦି । ଝାନନିକନ୍ତିଆଦୀନମ୍ପି ଧମ୍ମତୋ ଲୋଭାଦିଭାୱତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣାଦୀହି ଅଭିନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା – ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆୱରଣା ନୀୱରଣା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୫୧) ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ନୀୱରଣଭାୱେନ ଏକତୋ ଆଗତତ୍ତା ଇଧାପି ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣ’’ନ୍ତି ଏକତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଥିନମେୱ ଚ ପନ ଅରୂପଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଥିନମିଦ୍ଧନ୍ତି ? ତୟିଦମସାରଂ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ନ ଗହିତତ୍ତା । ୟଦି ହି ଏକତୋ ଗହିତମତ୍ତେନେୱ ଇଧାପି ଏକତୋ ଗହଣଂ ସିୟା, କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସପି ତତ୍ଥ ଏକତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଇଧ ଗହଣଂ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପନେୱଂ ଅତ୍ଥି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ନ ତସ୍ସ ଅରୂପଭୱୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସକ୍କା ପଟିବାହିତୁନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କେୱଲୋ ହାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅକୁସଲରାସି, ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣା (ଅ॰ ନି॰ ୫.୫୨), ଇମେ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣେ ପହାୟ, ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋତି ତସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଚତ୍ତତ୍ତା ୱନ୍ତତ୍ତା ମୁତ୍ତତ୍ତା ପହୀନତ୍ତା ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋତି, ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଇମମ୍ହା ଥିନମିଦ୍ଧମ୍ହା ସୋଧେତି ୱିସୋଧେତି ପରିସୋଧେତି ମୋଚେତି ୱିମୋଚେତି ପରିମୋଚେତି ୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୫୧) ଏୱମାଦିଂ ପାଳିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ୟଦିପି ସିୟା ଦୁୱିଧଂ ମିଦ୍ଧଂ ରୂପଂ, ଅରୂପଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅରୂପଂ, ତଂ ନୀୱରଣେସୁ ଦେସିତଂ, ନ ରୂପନ୍ତି ? ତମ୍ପି ନ, ୱିସେସୱଚନାଭାୱତୋ । ନ ହି ୱିସେସେତ୍ୱା ମିଦ୍ଧଂ ନୀୱରଣେସୁ ଦେସିତଂ ‘‘ୟଦପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଥିନଂ, ତଦପି ନୀୱରଣଂ, ୟଦପି ମିଦ୍ଧଂ, ତଦପି ନୀୱରଣଂ, ଥିନମିଦ୍ଧଂ ନୀୱରଣନ୍ତି ଇତି ହିଦଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଦୁୱିଧତଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱାପି ନ ସକ୍କା ନୀୱରଣଭାୱଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ । ସକ୍କା ହି ୱତ୍ତୁଂ ୟଂ ତଂ ଅରୂପତୋ ଅଞ୍ଞଂ ମିଦ୍ଧଂ ପରିକପ୍ପିତଂ, ତମ୍ପି ନୀୱରଣଂ ମିଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ଇତରଂ ନୀୱରଣଂ ୱିୟାତି । ୟଦି ମିଦ୍ଧସ୍ସ ରୂପଭାୱଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛଥ, କଥଂ ଭଗୱତୋ ନିଦ୍ଦା ହୋତି, ନନୁ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ‘‘ନିଦ୍ଦା ପଚଲାୟିକା’’ତିଆଦିନା ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିଦ୍ଦାଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀସୁ ୱିୟ ନିଦ୍ଦାହେତୁନୋ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ନିଦ୍ଦାଭାୱେନ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ଏୱମ୍ପି ନିଦ୍ଦାହେତୁନୋ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କଥଂ ଭଗୱତୋ ନିଦ୍ଦାତି ଚେ ? ସା ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ…ପେ॰… ଦିୱା ସୁପିତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ନ ନିଦ୍ଦା ଭଗୱତୋ ମିଦ୍ଧେନ, ଅଥ ଖୋ ସରୀରଗେଲଞ୍ଞେନ, ତଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ପିଟ୍ଠି ମେ ଆଗିଲାୟତି, ତମହଂ ଆୟମିସ୍ସାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୩) ୱଚନତୋ । ନ ଚେତ୍ଥ ଏୱମୱଧାରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ମିଦ୍ଧମେୱ ନିଦ୍ଦାହେତୂ’’ତି, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ଥି ନିଦ୍ଦାହେତୁ । କୋ ପନ ସୋତି ? ସରୀରଗେଲଞ୍ଞଂ, ତସ୍ମା ନ ଭଗୱତୋ ନିଦ୍ଦା ମିଦ୍ଧହେତୁକାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୬୯୮.ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ୱାୟୋଧାତୁଆଦିତୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନତ୍ଥିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । କଥଂ ପନ ସୋ ଦସ୍ସିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ୱାୟୋଧାତୁୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାୟବଲଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ୱାୟୋଧାତୁୟା ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋ ତସ୍ସା ୱିପ୍ଫାରଭାୱତୋ । ୟତୋ ବାଲାନଂ ବଲନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱାୟୋଧାତୁୟା ଗହିତାୟ ବଲରୂପଂ ଗହିତମେୱା’’ତି । ସମ୍ଭୱୋ କାମଧାତୁୟଂ ଏକଚ୍ଚସତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକପଚ୍ଚୟୋ ଆପୋଧାତୁୟା ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ଆପୋଧାତୁୟା ସମ୍ଭୱରୂପ’’ନ୍ତି । ଗହିତାୟ ଗହିତମେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପଚୟସନ୍ତତିୱିନିମୁତ୍ତୋ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥି, ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥାୟ ଚ ଅଞ୍ଞା ଜାତି ନାମ ନତ୍ଥେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଚୟସନ୍ତତୀହି ଜାତିରୂପ’’ନ୍ତି । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସପି ରୋଗସ୍ସ ୱିସଭାଗପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧାତୁକ୍ଖୋଭୋ ଆସନ୍ନକାରଣଂ, ପଗେୱ ଇତରସ୍ସ । ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପାକାୱତ୍ଥା ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ଏୱ ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାଦୀହି ରୋଗରୂପଂ ଗହିତ’’ନ୍ତି ।
୬୯୯-୭୦୪. ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି ଜାୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ରୂପସମୁଟ୍ଠାନାନି। କାନି ପନ ତାନୀତି ଆହ ‘‘ଉତୁଚିତ୍ତାହାରକମ୍ମାନୀ’’ତି ।
ଆହାରୋ ରୂପହେତୁୟୋତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବୋ, କମ୍ମଂ, ଉତୁ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଆହାରୋତି ଇମେ ରୂପହେତୁୟୋତି । ରୂପହେତୁୟୋତି ଚ ରୂପସ୍ସ ଜନକପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଏତେହେୱା’’ତିଆଦି । ଏକମେକଂୟେୱ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ଏକସମୁଟ୍ଠାନା। ନନୁ ଏକତୋ ଏୱ ପଚ୍ଚୟତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ରୂପଜନକପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଭିସନ୍ଧି । ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଞ୍ଚ, ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟଂ, ଜୀୱିତଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାନି । କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ।
ଦ୍ୱୀହୀତି କୋଚି ଚିତ୍ତେନ, କୋଚି ଉତୁନା ଚାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି । ନ ହି ଏକସ୍ସେୱ ଦ୍ୱେ ଏକକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଉତୁଆହାର…ପେ॰… କତନ୍ତି ଏକେକଂ ଉତୁନା, ଆହାରେନ, ଚିତ୍ତେନ ଚାତି ତୀହି କତଂ । ଚତସ୍ସୋ ଚାପି ଧାତୁୟୋତି ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି । ତାନି ହି ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କମ୍ମାଦୀହି ଚତୂହି ଭୱନ୍ତୀତି ଚତୁବ୍ଭୱା । ଦ୍ୱେତି ଜରତା ଅନିଚ୍ଚତା ।
୭୦୫-୬. ଇଦାନି ମିସ୍ସକସମୁଟ୍ଠାନାନିପି ଗହେତ୍ୱା ତଂତଂପଚ୍ଚୟଜାତାନଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱତ୍ଥୁ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ ସନ୍ତତ୍ୟୂପଚୟାକାସାତି ୱୀସତି କମ୍ମଜା । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ସଦ୍ଦୋ ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକାଦୟୋ ଏକାଦସାତି ସତ୍ତରସ ଚେତସା ଜାୟରେ, ଚିତ୍ତଜାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦୋ ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକାଦୟୋ ଏକାଦସାତି ଦସପଞ୍ଚେୱ ପନ୍ନରସ ଉତୁନା ଜାୟରେ । ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକାଦୟୋ ଏକାଦସାତି ଚୁଦ୍ଦସ ଆହାରତୋ। ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାହି ତେ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ଚ ହୋନ୍ତେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୭୦୭-୮. ‘‘ଜରତା…ପେ॰… ସମୁଟ୍ଠିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜାତସ୍ସ ପାକଭେଦତ୍ତାତି ଜରତାୟ ଜାତଧମ୍ମସ୍ସ ପାକତ୍ତା, ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଚ ଭେଦତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଜରତାଅନିଚ୍ଚତା ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ହୋନ୍ତି, ନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ । ୟଦି ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସିୟୁଂ, ତଦା ତାସମ୍ପି ଜାୟମାନତ୍ତପରିୟାୟୋ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ଜାତିତୋ ପରଂ ଇମାସଂ ସମ୍ଭୱତୋ ନ ଜାୟନ୍ତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ୟଦି ପନ କୋଚି ତେସମ୍ପି ଜାତଭାୱେ କୋ ୱିରୋଧୋତି ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ତଂ ଦୁଗ୍ଗାହଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଜାୟେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ହୋନ୍ତୁ ନାମ ତେସମ୍ପି ପାକଭେଦା, ତଦାପି କୋ ୱିରୋଧୋତି ଆହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ପାକୋ ନ ପରିପଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏତେନ ନ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ପକ୍କସ୍ସ ହି ଭଙ୍ଗୋ ନିୟତୋ । ଭେଦୋ ୱା ନ ଚ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥାପି ପାକଭାୱୋପି ୱୁତ୍ତୋୱ । ନ ହି ଅପକ୍କଂ ଭିଜ୍ଜତୀତି, ଅଞ୍ଞଥା ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ନତ୍ଥି ତନ୍ତି ପାକଭେଦାନଂ ପଚ୍ଚନଂ ଭିଜ୍ଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆହ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଦି ଜରତାଅନିଚ୍ଚତା କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ଜାୟେୟ୍ୟୁଂ, ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନାମ ଜରାୟ, ଭଙ୍ଗେନ ଚ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ତେସଂ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାପି ସିୟୁଂ, ନ ଚ ପନେତା ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ନ ଜରତା ଅଞ୍ଞଜରାୟ ଜୀରତି, ଭିଜ୍ଜତି ୱା, ନ ଚ ଭଙ୍ଗୋ ଅଞ୍ଞେନ ଭଙ୍ଗେନ ଭିଜ୍ଜତି, ଜୀରତି ୱା, ଇତରଥା ସାପି ଜରା ଅପରାୟ ଜରାୟ, ଭଙ୍ଗେନ ଚ ଜୀରତି, ଭିଜ୍ଜତି, ସୋ ଚ ଭଙ୍ଗୋ ଅଞ୍ଞାୟ ଜରାୟ, ଅଞ୍ଞେନ ଭଙ୍ଗେନ ଜୀରତି, ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅନୱଟ୍ଠାନପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୦୯-୧୦.‘‘ଜାତସ୍ସା’’ତିଆଦି ନିଗମନଂ । ଅଥ ୱା ଉତ୍ତରି ୱତ୍ତବ୍ବଚୋଦନାୟ ଫଲଠପନଂ । ‘‘ସିୟା କତ୍ଥଚୀ’’ତିଆଦି ପରମତାସଙ୍କନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ‘‘ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାଦ୍ୱୟଂ ନ ପଚ୍ଚତି, ନ ଭିଜ୍ଜତି ୱା’’ତି ଅଧିକାରେ । ରୂପସ୍ସୂପଚୟୋତୀତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତୀ’’ତି ୱଚନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପାକୋପି ପଚ୍ଚତୁ, ଭେଦୋପି ପରିଭିଜ୍ଜତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା କମ୍ମାଦୀହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରୂପନିଦ୍ଦେସେ ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ ? ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… କାୟାୟତନଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥି ରୂପଂ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ରୂପାୟତନଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ଆକାସଧାତୁ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ ରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତି କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୫୨) ଉପଚୟସନ୍ତତୀନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଜାତି ଜାୟତୀତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ତସ୍ସା ଅପରଜାତିୟା ଅଭାୱେପି । ଏୱଂ ଜରାଭଙ୍ଗାନଂ ଅପରଜରାଭଙ୍ଗାଭାୱେପି ଜୀରଣଂ, ଭିଜ୍ଜନଞ୍ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ଜାତିୟାପି ଭେଦନା ତଦୱତ୍ଥାୟେୱାତି ।
୭୧୧.‘‘ନଚେୱା’’ତିଆଦି ୟଥାସଙ୍କିତପରମତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପନଂ । ୟଦି ଜାୟତୀତି ନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ନିଦ୍ଦେସେ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜାୟମାନସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅସତିପି ଜାତିୟା ଜାୟମାନତ୍ତେ ଜାୟମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିଭାୱତୋ ତସ୍ସା ତପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱୱୋହାରୋ ଅନୁମତୋତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ଜାୟମାନତ୍ତା । ଜାୟମାନସ୍ସ ହି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିମତ୍ତଂ ଜାତି, ତସ୍ମା ଅସିଦ୍ଧେନ ଅସିଦ୍ଧସାଧନମେତନ୍ତି ।
୭୧୨-୭.‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ପୁନପି ପରମତାସଙ୍କଂ କତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟା ଜାତି, ସା ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତୱୋହାରଂ, ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିସମ୍ମୁତିଞ୍ଚ ଲଭତେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥାତି ୟଥା ଲଭତେୱ, ତଥା । ୟଂତଂ-ସଦ୍ଦା ହି ଅବ୍ୟଭିଚାରିତସମ୍ବନ୍ଧା । ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ଏତିସ୍ସାତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟା, ତସ୍ସା ଭାୱୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତେନ ପୱତ୍ତୋ ୱୋହାରୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତୱୋହାରୋ, ତଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱାଦିୱୋହାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିସମ୍ମୁତିନ୍ତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତତି ଜାୟତୀତି ଏୱଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତସମ୍ମୁତିଂ । କମ୍ମାଦିସମ୍ଭୱନ୍ତି କମ୍ମାଦିଚତୁପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଜନକାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଆନୁଭାୱକ୍ଖଣୁପ୍ପାଦେ ଅଭାୱତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟେ ତେ ରୂପାନଂ ଜନକପଚ୍ଚୟା, ତେସଂ ତଦୁପ୍ପାଦନଂ ପତି ଅନୁପରତବ୍ୟାପାରାନଂ ୟୋ ସୋ ପଚ୍ଚୟୂପଲକ୍ଖଣିୟୋ କିଚ୍ଚାନୁଭାୱକ୍ଖଣୋ, ତଦା ଜାୟମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିକାରଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱିନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟତୋ ଜାତତ୍ତଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ତତୋ ପୁରେ, ପଚ୍ଛା ଚ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜାତିୟା ପନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ଜରାଭଙ୍ଗାନଂ ପନ ପଚ୍ଚୟାନୁଭାୱକ୍ଖଣତୋ ଉତ୍ତରି ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ନ ଏୱଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୁଂ ସକ୍କାତି, ଜାତିୟା ପନ ଲବ୍ଭତି ସୋ ୱୋହାରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତୱୋହାରନ୍ତିଆଦିଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୭୧୮-୯. ଅଥ କିଂ ଇମାୟ ଗୀୱାକଣ୍ଡୂୟାୟ, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ଜରାମରଣଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦), ତସ୍ମା କଥମେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଜରତା ଅନିଚ୍ଚତା ଚେୱ ନ କେହିଚି ସମୁଟ୍ଠିତାତି ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ୱିତକ୍କଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ସା ହି ପରିୟାୟଦେସନା’’ତି । ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତମେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସଙ୍ଖତାନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୭୨୦-୩.ଅନିଚ୍ଚଂସଙ୍ଖତଞ୍ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅନିଚ୍ଚସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଜରାମରଣତ୍ତା ତେସୁ ସନ୍ତେସୁ ହୋତି, ଅସନ୍ତେସୁ ନ ହୋତି । ନ ହି ଅଜାତଂ ପରିପଚ୍ଚତି, ଭିଜ୍ଜତି ୱା, ତସ୍ମା ତଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଜରାମରଣଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତତୋୟେୱ ଚ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପରିୟାୟେନ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ । ୟଥା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତାଭାୱେପି ଚିତ୍ତଜାନଂ ୱିକାରତ୍ତା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱିୟାତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଲହୁତାଦୀନମ୍ପି ଚିତ୍ତଜାଦିଭାୱସ୍ସ ପରିୟାୟେନେୱ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଅଟ୍ଠାରସେୱ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି କମ୍ମାଦିସମୁଟ୍ଠାନାନୀତି । ତୟନ୍ତି ଜାତିଜରାଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତାନଂ ଲକ୍ଖଣରୂପତ୍ତୟଂ ।
ଖଂପୁପ୍ଫଂୱାତି ଆକାସକୁସୁମଂ ୱିୟ । ୟଥା ଆକାସକୁସୁମଂ ସବ୍ବସୋ ଅଜାତତ୍ତା ନତ୍ଥି, ଏୱମିଦମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଚ୍ଚଂ ୱାସଙ୍ଖତଂ ୱିୟାତି ୟଥା ଅସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ କେନଚି ଅସଙ୍ଖତତ୍ତା ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ, ଏୱମିଦମ୍ପି କେନଚି ଅସଙ୍ଖତତ୍ତା ନିଚ୍ଚଂ ସସ୍ସତଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନୋଭୟଂ ପନିଦନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଉଭୟମ୍ପି ଖଂପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ନୋ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ଅସଙ୍ଖତଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋତି ଜାୟମାନପରିପଚ୍ଚମାନଭିଜ୍ଜମାନାନଂ ଜାତିଆଦିମତ୍ତଭାୱେନ ଜାୟମାନାଦିନିସ୍ସୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତ୍ତା । ତମେୱ ନିସ୍ସୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ଭାୱେ ପଥୱିୟାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ପଥୱୀଆଦୀନଂ ନିସ୍ସୟାନଂ ଭାୱେ ଜାତିଆଦିତ୍ତୟଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ନୋ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ଚ ତେସଂ ଅଭାୱେ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ନ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଇମମେୱ ଚ ଅଭିନିୱେସଂ ନିସେଧେତୁଂ ଭଗୱତା ଜାତିୟା ଚତୁଜତ୍ତଂ, ଜରାମରଣସ୍ସ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିପରିୟାୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୭୨୪-୫.ନିପ୍ଫନ୍ନାନି ନାମାତି ‘‘ରୂପସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ରୂପସ୍ସ ୱିକାରୋ, ରୂପସ୍ସ ଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରିଚ୍ଛେଦାଦିଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କକ୍ଖଳତ୍ତାଦିନା ସଭାୱେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା, ଅପରିୟାୟେନେୱ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟେହି ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ୱା ନିପ୍ଫନ୍ନାନି ନାମ । ତବ୍ବିପରୀତତୋ ଅନିପ୍ଫନ୍ନା।
ସେସକା ଅନିପ୍ଫନ୍ନାତି ସୁତ୍ୱା ପରୋ ଅନିଟ୍ଠଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଦି ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ତେସମେୱା’’ତିଆଦିନା ପନ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । କାୟୱିକାରୋ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ୱଚୀୱିକାରୋ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ଛିଦ୍ଦଂ ୱିୱରଂ ଆକାସଧାତୁ ନାମ, ଲହୁଭାୱୋ ଲହୁତା ନାମ, ମୁଦୁଭାୱୋ ମୁଦୁତା ନାମ, କମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ କମ୍ମଞ୍ଞତା ନାମ, ନିବ୍ବତ୍ତି ଉପଚୟୋ ନାମ, ପୱତ୍ତି ସନ୍ତତି ନାମ, ଜୀରଣାକାରୋ ଜରତା ନାମ, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରୋ ଅନିଚ୍ଚତା ନାମାତି ଏୱଂ ତେସଂୟେୱ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନଂ ୱିକାରଭୂତତ୍ତା ନିପ୍ଫନ୍ନା ଚେୱ ସଙ୍ଖତା ଚ, ତେସଂୟେୱ ଚ ରୂପାନଂ ୱିକାରତ୍ତା ତେ ଅସଙ୍ଖତା ନାମ କଥଂ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନିପ୍ଫନ୍ନା ଚେୱ ସଙ୍ଖତାତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୟଦି ଅନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନଂ ନିସ୍ସୟଭୂତା ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପା ସଙ୍ଖତା, ତେସଂ ପନ ୱିକାରଭୂତା କଥଂ ଅସଙ୍ଖତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ନିପ୍ଫନ୍ନା ଚେୱାତି ୱ-କାରୋ ଆଗମସିଦ୍ଧୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୭୨୬-୭.ଇତ୍ଥିଭାୱୋ…ପେ॰… ୱଣ୍ଣିତାତି ଫଲଠପନଂ । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ’’ତିଆଦି ଚୋଦନା । ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପନା’’ତିଆଦି ପରିହାରୋ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁକାୟପସାଦାନଂ, ଏକତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ଚକ୍ଖୁପସାଦେ କାୟପସାଦଭାୱସ୍ସ, କାୟପସାଦେ ଚକ୍ଖୁପସାଦଭାୱସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ ପୁରିମସ୍ସ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୱଭାସନଂ, ଇତରସ୍ସ ଚ ରୂପାୱଭାସନଂ ହୋତୀତି ଚକ୍ଖୁକାୟପସାଦାନଂ ଏକୀଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ । ସୋତକାୟପସାଦାଦୀନମ୍ପି ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକତ୍ତଂୟେୱାତି ।
୭୨୮-୩୦.ଅଞ୍ଞଂ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ନ ଚତ୍ଥୀତି ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିନିବ୍ଭୋଗୱସେନ ପୱତ୍ତିଂ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ରୂପେ ପରମତ୍ଥତୋ ନେୱତ୍ଥି ଭିନ୍ନନିସ୍ସୟଭାୱେନ କଲାପନ୍ତରଗତତ୍ତା । ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ ହି ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତଭୂତନିସ୍ସିତୋ, କାୟପସାଦୋ ଫୁସିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତନିସ୍ସିତୋ । ଅସଙ୍କରନ୍ତି ଅସଂକିଣ୍ଣଂ । ୟଦି ଏୱଂ, ନ ସବ୍ବତ୍ଥ କାୟାୟତନାଦିକନ୍ତି ? ତମ୍ପି ନତ୍ଥି ପରମତ୍ଥତୋ । ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ହି ନେସଂ ନାନାକରଣଂ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିନିବ୍ଭୋଗୱସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞା…ପେ॰… ପୱତ୍ତିତୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସନ୍ତାନତୋ ଅୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜନୱସେନ ଅୱିସଂସଟ୍ଠୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପୱସେନାତି ପନ ଅତ୍ଥୋ ନ ହୋତି । ନ ହି ଚକ୍ଖୁକାୟପସାଦାନଂ ଏକକଲାପଗତଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପା ଠାନନ୍ତରଂ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କାତି। ୟଥା ରୂପରସାଦୀନଂ ୱିୱେଚେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞବ୍ୟାପିତା ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ରୂପେ ରସୋ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ରୂପଗ୍ଗହଣେନେୱ ରସଗ୍ଗହଣଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଏୱଂ କାୟାୟତନାଦୀନମ୍ପି ପରମତ୍ଥତୋ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥିତା, ‘‘ଇଦଂ ଏତ୍ଥ, ଇଦଂ ଏତ୍ଥା’’ତି ଠାନନ୍ତରଂ ପନ ସମୟଞ୍ଞୁନା କେନଚି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଅତ୍ଥି କାୟପସାଦୋତୀତି ଇତିସଦ୍ଦୋ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥେ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି । ଏୱମୁଦୀରିତନ୍ତି ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକନ୍ତି ଏୱମୁଦୀରିତଂ ।
୭୩୧-୨.ଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନାପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନୱସେନାପି । ଧଜାନଂ…ପେ॰… ଗତାତି ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନଂ ନୀଲାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣସୁତ୍ତମୟାନଂ ଏକମେକସ୍ସ ୱା ଏକେକୱଣ୍ଣୱସେନ ଧଜାନଂ ଛାୟା ତେସଂ ଉପମତଂ ଉପମାଭାୱଂ ଗତା ସମ୍ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଛାୟା ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ଛାୟାଉପମା, ଛାୟାଉପମାନଂ ଭାୱୋ ଛାୟାଉପମତା, ତଂ ଗତା ଏତେ ଧମ୍ମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ପନ ତେହି ‘‘ଛାୟାଉପମତଂ ଗତା’’ତି ଏତ୍ଥ ବହୁବ୍ବୀହିୱସେନେୱ ରସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନେହି ୱୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଗାଥାବନ୍ଧତ୍ଥଂ ପନ ରସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୂ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ୱିଭତ୍ତିଲୋପମ୍ପି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆଚରିୟୋ ନ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଆଦରଂ ଜନେତି । ୟଂ ପନ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତି ହେଟ୍ଠାପଦଂ, ‘‘ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଉପରିପଦଂ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତୁଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତେହି ୱୁଚ୍ଚତି ତତ୍ଥ ‘‘ନାନତ୍ତଂ ସମୁପାଗତ’’ନ୍ତି । ତଂ ଏତ୍ଥ ଅକାମାପି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବମେୱ । ନ ହି ନାନତ୍ତଂ ସମୁପାଗତଂ ତେସନ୍ତି ନାପେକ୍ଖତୀତି । ଅଥାପି ତତ୍ଥ ‘‘ନାନତ୍ତଂ ସମୁପାଗତା’’ତି ପାଠଂ ପରିକପ୍ପେୟ୍ୟୁଂ, ହୋତୁ ତାୱ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଅଦିସ୍ସମାନମ୍ପି ପାଠଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ତେସଂ ତୁଟ୍ଠି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନଂ ଧଜାନଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଉସ୍ସାପିତାନଂ କିଞ୍ଚାପି ଛାୟା ଏକାବଦ୍ଧା ୱିୟ ହୋତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପନ ଅସମ୍ମିସ୍ସାୱ, ଏୱମେୱ ଇମେ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକରୂପା କିଞ୍ଚାପି ଏକାବଦ୍ଧା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭିନ୍ନସଭାୱା ଅସମ୍ମିସ୍ସାୟେୱ । ଏକକଲାପଟ୍ଠାପି ହି ଲକ୍ଖଣତୋ ଭିନ୍ନସଭାୱା, କିଂ ପନ ନାନାକଲାପଟ୍ଠାତି ।
୭୩୩. ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତଂ, ୱିଦିତନ୍ତି ୱା ଲୋକିକଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଲୋକିକତ୍ତଂ। ହିନୋତି ପତିଟ୍ଠହତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମରାସି ଏତେନାତି ହେତୁ, ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଲୋଭାଦିକୋ ଚ ଅଲୋଭାଦିକୋ ଚ, ତାଦିସୋ ହେତୁ ନ ହୋତୀତି ନହେତୁ। ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ସଙ୍ଖତଂ। ଆଭୱଗ୍ଗା, ଆଗୋତ୍ରଭୁ ୱା ସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ସହ ଆସୱେହୀତି ସାସୱଂ, ଆସୱେହି ଆଲମ୍ବିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାଧୀନପ୍ପୱତ୍ତିତାୟ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ । କାମାୱଚରତ୍ତା ଅହେତୁକତ୍ତା ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ସଂୟୋଜନିୟତ୍ତା ଗନ୍ଥନିୟତ୍ତା ଉପାଦାନିୟତ୍ତା ଓଘନିୟତ୍ତା ୟୋଗନିୟତ୍ତା ନୀୱରଣିୟତ୍ତା ସଂକିଲେସିକତ୍ତା ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ଅଚେତସିକତ୍ତା ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ନ ରୂପାୱଚରତ୍ତା ନ ଅରୂପାୱଚରତ୍ତା ନ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚତ୍ତାତି ଏୱମାଦିନାପି କାରଣେନ ଏକୱିଧମେୱାତି ।
୭୩୪-୮. ଏୱଂ ଏକୱିଧନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତଦୁୱିଧତାଦିନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବହିଦ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଦୁକାଦୟୋ ଆରଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଦୁକେ ତାୱ ଆହିତୋ ଅହଂ ମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଧମ୍ମା, ତେସୁ ଭୱାନି, ଅତ୍ତନି ୱା ଭୱାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି। କାମଂ ଅଞ୍ଞେପି ଅଜ୍ଝତ୍ତସମ୍ଭୂତା ଅତ୍ଥି, ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପନ ଚକ୍ଖାଦୀନେୱ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୟଦି ମୟଂ ନ ହୋମ, ତ୍ୱଂ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତା ୱିୟ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ସାତିସୟଂ ଉପକାରକାନୀତି ତାନେୱ ୱିସେସତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟାତି ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ସେସଂ ତଦଭାୱତୋ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ଅଧିପତେୟ୍ୟଂ ତେସଂ ପଟୁମନ୍ଦଭାୱାଦିଅନୁୱତ୍ତନତୋ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିହେତୁଭାୱେ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ସହଜରୂପାନୁପାଲନେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିସୟୱିସୟୀଭାୱତୋ ଘଟ୍ଟନୱସେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଓଳାରିକଂ, ତବ୍ବିପରୀତତ୍ତା ସୁଖୁମଂ । ଉପାଦିନ୍ନନ୍ତି କମ୍ମୁନା ଗହିତଂ । କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ମମେତଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ତେନ କମ୍ମୁନା ଗହିତଂ ୱିୟ ହୋତି ।
ଏକାଦସ…ପେ॰… ସପ୍ପଟିଘନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ସନିଦସ୍ସନତ୍ତାଭାୱତୋ ଅନିଦସ୍ସନଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପତନୱସେନ ପନ ପଟିଘସବ୍ଭାୱତୋ ସପ୍ପଟିଘଂ, ଉଭୟପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘଂ। କମ୍ମତୋ ଜାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ଏକନ୍ତତୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ୱତ୍ଥୁ ଚାତି ନୱୱିଧଂ ରୂପଂ । ୟଞ୍ଚ ଏକାଦସୱିଧେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏକାଦସୱିଧମେୱ ରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ୱୀସତିୱିଧମ୍ପି କମ୍ମତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ କମ୍ମଜଂ। ୟଞ୍ହି ଜାତଂ, ୟଞ୍ଚ ଜାୟତି, ୟଞ୍ଚ ଜାୟିସ୍ସତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ‘‘କମ୍ମଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ଦୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । କମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅକମ୍ମଂ, ଅକମ୍ମତୋ ଜାତଂ ଅକମ୍ମଜଂ। ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ହି ଅୟଂ ଅ-କାରୋ । ତେନାହ ‘‘ତଦଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାଜାତ’’ନ୍ତି । କମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତୋ ଜାତଂ, ଉତୁଚିତ୍ତାହାରଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତଜତ୍ତିକାଦୀନି ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୟୋଜେତୁଂ ସକ୍କାତି ନ ଦସ୍ସିତାନି ।
ଦିଟ୍ଠଚତୁକ୍କେ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଂ । ୟଂ ରୂପାୟତନଂ ଅଦକ୍ଖି, ୟଞ୍ଚ ଦକ୍ଖିସ୍ସତି, ୟଞ୍ଚ ଦକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ୟଥା ‘‘ଇଟ୍ଠ’’ନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସୁତାଦୀସୁପି । ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ସୁତଂ ନାମ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ମୁତଂ ନାମ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନତ୍ତୟଂ ମୁତ୍ୱା ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ, ପସାଦେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧନତୋ ୱା । ତଥା ହେତଂ ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକୱିସୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାତଂ ନାମ ଅୱସେସଂ କେୱଲଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ।
ଦ୍ୱାରଞ୍ଚେୱୱତ୍ଥୁ ଚାତି ଅତ୍ତନିସ୍ସିତାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ, ଅଞ୍ଞନିସ୍ସିତାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିମୁଖଭାୱତୋ ଦ୍ୱାରଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ତନିସ୍ସିତାନଂ ଆଧାରଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁ ଚ । ଦ୍ୱାରମେୱ ହୁତ୍ୱା ନ ୱତ୍ଥୂତି କେୱଲଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରଭାୱତୋ ଦ୍ୱାରମେୱ, ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନ ୱତ୍ଥୁ । ୱତ୍ଥୁମେୱ ହୁତ୍ୱା ନ ଦ୍ୱାରନ୍ତି ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁମେୱ, ଚକ୍ଖାଦୟୋ ୱିୟ ସପରନିସ୍ସିତାନଂ ପୱତ୍ତିଦ୍ୱାରାଭାୱତୋ ନ ଦ୍ୱାରଂ । ସେସଂ ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ରୂପଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ନେୱ ଦ୍ୱାରଂ ନ ୱତ୍ଥୁ ଚ । ଚତୁତ୍ଥଚତୁକ୍କେତି ୱତ୍ଥୁଚତୁକ୍କେ । ତତିୟପଦନ୍ତି ‘‘ୱତ୍ଥୁମେୱ ହୁତ୍ୱା ନେୱିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ପଦଂ ।
୭୩୯-୪୦. ପୁନ ପଞ୍ଚୱିଧନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚତୁଜନ୍ତି ପକାସିତଂ ଚତୂହିୟେୱ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ।
ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ରୂପାୟତନଂ ତେନ ଗହେତବ୍ବତୋ, ନ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନେୱ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ । ତଥା ହେତଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀହି ଚେୱ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନେହି ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ଏସ ନୟୋ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀସୁପି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପନ କେୱଲଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନେୱ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ । ନ ହି ରୂପାଦିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ପୱତ୍ତନ୍ତି ।
ଛୱତ୍ଥୁଅୱତ୍ଥୁଭେଦତୋତି ଛନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ, ଅୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଚ ଭେଦତୋ । ମନୋଧାତୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ରୂପାଦିପଞ୍ଚକଂ ।
ମନାୟତନସ୍ସ ଅରୂପତ୍ତା, ଧମ୍ମାୟତନସ୍ସ ଚ ଏକଦେସତୋ ରୂପତ୍ତା ଆହ ‘‘ଆୟତନଭେଦତୋ ଏକାଦସୱିଧ’’ନ୍ତି ।
୭୪୩-୫. ଅରୂପଭୱେ ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ, ଅସଞ୍ଞୀଭୱସ୍ସ ଚ ରୂପଭୱପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମରୂପଭୱଦ୍ୱୟେ’’ତି । ଭୁମ୍ମୱଜ୍ଜେସୂତି ଭୁମ୍ମଦେୱାନଂ ୱଜ୍ଜନଂ ୟୋନିୱିଭାଗଂ ପତ୍ୱା ତେସଂ ମନୁସ୍ସସଦିସତ୍ତା । ପୁରିମା ତିସ୍ସୋତି ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜସଂସେଦଜୟୋନିୟୋ । ତା ହି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତାସଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖେପେନ ପଚ୍ଛିମା ଓପପାତିକୟୋନି ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ନିରୟେତି ଉସ୍ସଦାନମ୍ପି ଗହଣତୋ ଅୱୀଚିମହାନିରୟେ କୀଟପାଣକାନମ୍ପି ସରୀରଂ ପଚ୍ଛା ୱଡ୍ଢନକଂ ହୁତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକପେତାନଂ ନିଚ୍ଚାତୁରତାୟ କାମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜୟୋନିୟୋ ତତ୍ଥ ନ ସନ୍ତି, ଆଦିତ୍ତତ୍ତା କୁଚ୍ଛିୟଂ ଗବ୍ଭଂ ନ ପତିଟ୍ଠାତୀତି କେଚି । ନିବ୍ବତ୍ତମାନାନଞ୍ଚ ପାପକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ମହାଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପତ୍ତବ୍ବତାୟ ମହନ୍ତେନେୱ ସରୀରେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସଂସେଦଜୟୋନିପି ତେସଂ ନ ହୋତି, ଅଗ୍ଗିଜାଲାୟ ସନ୍ତପ୍ପମାନସରୀରତ୍ତା ତେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲେ ଅଲ୍ଲଟ୍ଠାନେ ପୁପ୍ଫାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱାଭାୱତୋ ସଂସେଦଜତା ନତ୍ଥେୱାତିପି ୱଦନ୍ତି । ତେନ ତେସଂ ଓପପାତିକାୱ ୟୋନୀତି ଆହ ‘‘ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକେ’’ତି । ଅଥ ସଂସେଦଜଓପପାତିକୟୋନୀନଂ କୋ ୱିସେସୋତି ? ସଂସେଦଜୋ ତାୱ ଖୁଦ୍ଦକସରୀରୋ ହୁତ୍ୱା ପଦୁମଗବ୍ଭାଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ନିବ୍ବତ୍ତୋ କମେନ ୱଡ୍ଢତି । ଇତରୋ ପନ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପମାଣସରୀରୋୱ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ ୱିୟ ପରିପୁଣ୍ଣଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୋ ପାତୁରହୋସି ।
ସେସେ ଗତିତ୍ତୟେତି ଠପେତ୍ୱା ଦେୱଗତିଂ, ନିରୟଗତିଞ୍ଚ ଅୱସେସମନୁସ୍ସପେତତିରଚ୍ଛାନସଞ୍ଞିତେ ଗତିତ୍ତୟେ । ମନୁସ୍ସେସୁ ହି କେଚି ଅଣ୍ଡଜାପି ହୋନ୍ତି କୁନ୍ତପୁତ୍ତଦ୍ୱେଭାତିକତ୍ଥେରା ୱିୟ, କେଚି ସଂସେଦଜାପି ହୋନ୍ତି ପଦୁମଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତପୋକ୍ଖରସାତିବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ୱିୟ, କେଚି ଓପପାତିକାପି ହୋନ୍ତି ଅମ୍ବପାଲିଗଣିକାଦୟୋ ୱିୟ । ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକାୱସେସପେତା ପନ ସବ୍ବଚତୁପ୍ପଦପକ୍ଖିଜାତିଦୀଘଜାତିଆଦୟୋ ସବ୍ବେପି ତିରଚ୍ଛାନା ଚ ଚତୁୟୋନିକାୱାତି ।
୭୪୬-୭. ଗବ୍ଭେ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ସେତୀତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୋ, ସୋୟେୱ ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତତାୟ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସତ୍ତସ୍ସ । ତିଂସ ରୂପାନୀତି କାୟଭାୱୱତ୍ଥୁଦସକୱସେନ ସମତିଂସ କମ୍ମଜରୂପାନିୟେୱ । ତଦା ହି ନେୱ ଚିତ୍ତଜରୂପମତ୍ଥି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତାଭାୱତୋ, ନାପି ଉତୁଜଂ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନଉତୁନୋ ଅଭାୱା । ଉତୁ ହି ଠାନପ୍ପତ୍ତଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ନ ଚ ଆହାରଜଂ ତସ୍ମିଂ କାୟେ ଅଜ୍ଝୋହଟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ତସ୍ମା କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନିୟେୱ ତିଂସ ରୂପାନି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ୟାନୀ ‘‘କଲଲରୂପ’’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପରିପିଣ୍ଡିତାନି ଚ ତାନି ଜାତିଉଣ୍ଣାୟ ଏକସ୍ସ ଅଂସୁନୋ ପସନ୍ନତିଲତେଲେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଟସ୍ସ ପଗ୍ଘରିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗେ ଠିତବିନ୍ଦୁମତ୍ତାନି ଅଚ୍ଛାନି ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ପସନ୍ନତେଲବିନ୍ଦୁସମାନାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥାହୁ –
‘‘ତିଲତେଲସ୍ସ ୟଥା ବିନ୍ଦୁ,
ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ଅନାୱିଲୋ ।
ଏୱଂ ୱଣ୍ଣପଟିଭାଗଂ,
କଲଲନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬) ।
ସଭାୱସ୍ସେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ଅଭାୱକସ୍ସ ଭାୱଦସକାଭାୱତୋ ତିଂସରୂପାନଂ ଅସମ୍ଭୱଂ ଦୀପେତି । ତେନାହ ‘‘ଅଭାୱ…ପେ॰… କାୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ତୂ’’ତି । ଅଭାୱଗବ୍ଭସେୟ୍ୟାନନ୍ତି ଇମିନା ଅଭାୱଓପପାତିକାନଂ ନ ଏୱନ୍ତି ଦସ୍ସେତୀତି କେଚି । ପୁବ୍ବେ ସଭାୱକଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ପନ ୱତ୍ୱା ତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଭାୱଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବେ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକ-ଗ୍ଗହଣେନ ଅଣ୍ଡଜାନମ୍ପି ଗହଣେ ଇଧ ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ଗୋବଲୀବଦ୍ଦଞାୟୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ପନ ତେସଂ ଅଭାୱକଭାୱନିୱତ୍ତନତ୍ଥନ୍ତି । ଇତରଥା ହି ୱୀସତିରୂପାନଂ ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଅଭାୱକଭାୱୋ ପନେତ୍ଥ ଅଣ୍ଡଜାନଂ ପକରଣତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ହି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକ-ସଦ୍ଦେନ ସମାସଭୂତଂ ଅଭାୱ-ସଦ୍ଦଂ ଇଧ ଆନେତୁଂ ସକ୍କାତି ।
୭୪୮.ଗହିତାଗହଣେନେତ୍ଥ, ଏକାଦସ ଭୱନ୍ତି ତେତି ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ଗହିତରୂପାନଂ ଅପରକଲାପେ ଅଗ୍ଗହଣୱସେନ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ଜୀୱିତଂ, କାୟପସାଦୋ, ୱତ୍ଥୁରୂପନ୍ତି ଅଭାୱକସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଏକାଦସ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ସଭାୱକସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଭାୱେସୁ ଏକେନ ସହ ଦ୍ୱାଦସ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି । ଏସେୱ ଚ ନୟୋତି ୱୁତ୍ତେସୁ, ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଚ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣିକକଲାପେସୁ ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ରୂପଗ୍ଗହଣେ ନୟୋ ଏସେୱ ଞେୟ୍ୟୋ ।
୭୪୯. ନନୁ ଚ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଦସକେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଥଂ ପନ ତେ ଦସକା ଜାନିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ଜୀୱିତେନା’’ତିଆଦି । ସୁଦ୍ଧକମଟ୍ଠକନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି, ତନ୍ନିସ୍ସିତା ଚ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସଓଜାତି ଇଦଂ ଜୀୱିତାଦିନା ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ । ଇମାନିୟେୱ ହି ଅଟ୍ଠ କତ୍ଥଚି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱସେନପି ପୱତ୍ତିତୋ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପାନି ଅୱକଂସତୋ ଏକୋ କଲାପୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଚରିୟଜୋତିପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ନିପ୍ଫନ୍ନାନିପ୍ଫନ୍ନୱସେନ ଦସ ରୂପାନି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିକାନି ଏକୋ କଲାପୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂସମତ୍ଥନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତୀନି, ଚତୁଜାନେକଲକ୍ଖଣା ।
ନିପ୍ଫନ୍ନାନଟ୍ଠ ୱା ତେସୁ, ହିତ୍ୱାନ କାୟଲକ୍ଖଣେ’’ତି ॥
୭୫୦.କାୟଦସକନ୍ତି କାୟୋ ଦସମୋ ଏତ୍ଥାତି କାୟଦସକଂ, ଅସାଧାରଣେନ ୱା କାୟେନ ଲକ୍ଖିତଂ ଦସକଂ କାୟଦସକଂ । ଏସ ନୟୋ ଚକ୍ଖୁଦସକାଦୀସୁ । ପରିୟାପୁଟଂ ଞାତଂ, କଥିତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।
୭୫୨-୩. କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ସବ୍ବକାଲଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ସତ୍ତତିୟା ରୂପାନଂ ଲବ୍ଭନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ରୂପାନି ସତ୍ତତୀ’’ତି । ନ ହି ତେ କଦାଚିପି ୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟା, ଅଭାୱକା ୱା ହୋନ୍ତି । ‘‘ମନୁସ୍ସେସୁ ଓପପାତିକସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତେପି ଆଦିକପ୍ପିକାନଂ ଭାୱଦସକସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଅଭାୱତୋ ତେସଂ ସଟ୍ଠି ରୂପାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜୀୱିତନୱକମ୍ପି ଓପପାତିକାନଂ, ସଂସେଦଜାନଞ୍ଚ କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେୟେୱ ହୋତି ତସ୍ସ ପାଚକଗ୍ଗିନା ସହୱୁତ୍ତିତ୍ତା, ତସ୍ସ ଚ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ସମ୍ଭୱତୋ । ସଂସେଦଜାନମ୍ପି ପରିପୁଣ୍ଣଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ଓପପାତିକେହି ୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀତି ତେସଂ ୱିସୁଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ । ୱିଭଙ୍ଗେପି ହି –
‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ଦସାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ସତ୍ତାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୦୯) –
ଇମସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଓପପାତିକସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଓପପାତିକ-ଗ୍ଗହଣମେୱ କତଂ, ନ ସଂସେଦଜ-ଗ୍ଗହଣଂ । ତଞ୍ଚ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ସଂସେଦଜାନଂ ଓପପାତିକେସୁ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଂସେଦଜୟୋନିକା ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଭାୱେନ ଓପପାତିକସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା’’ତି । ପଧାନାୟ ୱା ୟୋନିୟା ସବ୍ବପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୟୋନିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଓପପାତିକସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୭୫୪-୫.ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁୱସାତି ଚକ୍ଖୁଦସକସୋତଦସକୱତ୍ଥୁଦସକୱସା । ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ପନେତ୍ଥ ‘‘ରୂପଧାତୁୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହ ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁସତ୍ତକାନଂ ଜୀୱିତଛକ୍କସ୍ସାତି ଚତୁନ୍ନଂ କଲାପାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତୱୀସତି ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧରସାହାରାନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ସମତ୍ଥେନ୍ତୋ ‘‘ପାଳିୟଞ୍ହି ‘ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଠପେତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୧୫) ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘ରୂପଧାତୁୟା ଛ ଆୟତନାନି ନୱ ଧାତୁୟୋ’ତି (ୱିଭ॰ ୯୯୪) ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନାୟତନଧାତୁୟୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚ ଘାନାୟତନାଦୀନଂ ୱିୟ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ‘ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧାୟତନନ୍ତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ୫୨୦) । ନ ଚ ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନାନଂ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ୱିୟ ଅଗନ୍ଧରସାୟତନାନଂ ଗନ୍ଧରସାନଂ ତତ୍ଥ ଭାୱୋ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଫୁସିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପଥୱୀଆଦିସଭାୱସ୍ସ ୱିୟ ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ଧରସଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱା । ୟଦି ଚ ଘାନସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ କାରଣଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ତାନି ଆୟତନାନୀତି ନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ପନ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱୱିଭାୱକୋତି ଗନ୍ଧଧାତୁରସଧାତୂତି ଅୱଚନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥି । ଧମ୍ମସଭାୱୋ ଚ ନେସଂ ଏକନ୍ତେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସଭାୱଧାରଣାଦିଲକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱା । ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଆୟତନଭାୱୋ ଏକନ୍ତତୋ ୟମକେ ୱୁତ୍ତୋ ‘ଧମ୍ମୋ ଆୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’ତି (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୧୩), ତସ୍ମା ତେସଂ ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱାଭାୱେପି କୋଚି ଆୟତନଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଦି ଚ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପଥୱୀଆଦିଭାୱୋ ୱିୟ ଗନ୍ଧରସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞୋ ତେସଂ କୋଚି ସଭାୱୋ ସିୟା, ତେସଂ ଧମ୍ମାୟତନସଙ୍ଗହୋ । ଗନ୍ଧରସଭାୱେ, ପନ ଆୟତନଭାୱେ ଚ ସତି ଗନ୍ଧୋ ଚ ସୋ ଆୟତନଞ୍ଚ ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ରସୋ ଚ ସୋ ଆୟତନଞ୍ଚ ରସାୟତନନ୍ତି ଇଦମାପନ୍ନମେୱାତି ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱୋ ଚ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ, ‘ତୟୋ ଆହାରା’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୧୫) ୱଚନତୋ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ୟଥା ପାଳିୟା ଅୱିରୋଧୋ ହୋତି, ତଥା ଗନ୍ଧରସୋଜା ହିତ୍ୱା ରୂପଗଣନା କାତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ଧମ୍ମତା ନ ୱିଲୋମତା ହୋତୀ’’ତି ୱଦତି ।
ଆଚରିୟଜୋତିପାଲଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରା ପନ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ତେହି ‘‘ରୂପାୱଚରସତ୍ତାନଂ ଘାନଜିୱ୍ହାୟତନାଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ଗନ୍ଧରସା ଆୟତନକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋନ୍ତୀ’’ତି, ତେ ଅନାମସିତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ‘‘ଛ ଆୟତନାନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୯୩-୯୯୪) ଚ ଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତୟୋ ଆହାରା’’ତି ଚ ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପସମୁଟ୍ଠାପନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆହାରକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣତୋ, ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଗନ୍ଧରସାନଂ, ଓଜାୟ ଚ ଅଭାୱତୋ । ଇତି ୱିସୟିନୋ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱେନ ୱିସୟୋ କିଚ୍ଚଭାୱଧମ୍ମୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଭୱେ ୱିସୟୀ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ତଂହେତୁକୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିସୟସ୍ସ ଆୟତନଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାପି ଅୱଚନଂ, ୟଥା ତତ୍ଥେୱ ରୂପଭୱେ ପଥୱୀତେଜୋୱାୟୋଧାତୂନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଭାୱେନ । ୟସ୍ସ ପନ ୟତ୍ଥ ୱଚନଂ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱିସୟୀସବ୍ଭାୱହେତୁକୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆୟତନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟଥା ତତ୍ଥେୱ ରୂପାୟତନସ୍ସ । ୟଦି ୱିସୟୀସବ୍ଭାୱହେତୁକୋ ୱିସୟସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆୟତନଭାୱୋ, କଥମସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଞ୍ହି ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନତ୍ଥି । ଅଥ ତଦଭାୱେନ ରୂପାୟତନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟୋତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ରୂପଧାତୁୟଂ ସଞ୍ଞୀନଂ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅୱଚନଂ, ତେନ ନ ରୂପାୟତନସ୍ସାପି ଅୱଚନନ୍ତି ଅସଞ୍ଞୀନଂ ଏକଂ ଆୟତନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାସକଞ୍ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରଭାୱାପେକ୍ଖାୟ ୟେସଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆୟତନଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ତେସୁ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନେସୁ ତଦଭାୱତୋ ରୂପଧାତୁୟଂ ସଞ୍ଞୀନଂ ଗନ୍ଧାଦିକେ ୱିସୁଂ ଆୟତନଭାୱେନ ଅୱତ୍ୱା ଧମ୍ମସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ୱିସୟଭାୱୂପଗମନତୋ ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତୋଗଧେ କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଦତ୍ଥଞ୍ହି ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ନାମକରଣଂ ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକାନି ୱା ତାନି କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ଚ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅସଞ୍ଞୀନଂ ରୂପାୟତନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ସଞ୍ଞୀନଂ, ଅସଞ୍ଞୀନମ୍ପି ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୧୭) ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅସତିପି ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ରୂପସ୍ସ ୱଣ୍ଣାୟତନସଭାୱାତିକ୍କମୋ ନତ୍ଥେୱାତି ତଂ ରୂପାୟତନନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ଚ ନୟଦସ୍ସନେନ ଗନ୍ଧାଦୀନି ତୀଣି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଞ୍ଞୀନଂ ଅଟ୍ଠ ଆୟତନାନି, ଅସଞ୍ଞୀନଂ ପଞ୍ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ରୂପଲୋକେ ଫୁସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ବ୍ରହ୍ମୂନଂ ୱଚୀଘୋସୋ ଏୱ ଚ ନ ସିୟା । ନ ହି ପଟିଘଟ୍ଟନନିଘଂସନମନ୍ତରେନ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ଫୁସନସଭାୱାନଂ କତ୍ଥଚି ଅଫୁସନସଭାୱତା ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନସ୍ସ ଚ ଭୂତତ୍ତୟସ୍ସ ଅଭାୱେ ରୂପଭୱେ ରୂପାୟତନାଦୀନମ୍ପି ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ଫୁସିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟପି ପଥୱୀଆଦୀନଂ ତତ୍ଥ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟାଭାୱେନ ତେସଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ରୂପଧାତୁୟଂ ତେସଂ ସପ୍ପଟିଘତାୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା’’ତିଆଦି ।
ପଟିଘୋ ଚ ନାମ ଭୂତତ୍ତୟସ୍ସ କାୟପସାଦଂ ପତି ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତଘଟ୍ଟନଂ ଦ୍ୱାରେନ ଅଭିମୁଖଭାୱୋ, ଇଧ ପନ ତଂସଭାୱତା, ସୋ ଚ ଫୁସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱୋ ଘଟ୍ଟନାୟ ଅଭାୱତୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ତତ୍ଥ ଅସତିପି ୱିସୟିମ୍ହି ରୂପାୟତନମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନସ୍ସେୱ ୱଚନଂ କଦାଚି ଅଞ୍ଞଭୂମିକାନଂ ପସାଦସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ, ନ ପନ ଇତରେସଂ ଅଭାୱତୋ, ନାପି ପରିୟାୟେନ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଆୟତନଭାୱାଭାୱତୋ ।
ଅସଞ୍ଞୀନଞ୍ହି ରୂପାୟତନଂ ସମାନତଲୱାସୀନଂ ୱେହପ୍ଫଲାନଂ, ଉପରିଭୂମିକାନଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ପସାଦସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ପନ ଗନ୍ଧରସାତି ତେସଂୟେୱ ତତ୍ଥ ଅୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ । କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ପରିଜାନନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିସେଧୋ କତୋ । ୟଦିପି ଚେତଂ ୱଚନଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅଭାୱୱିଭାୱନଂ ନ ହୋତି, ଅତ୍ଥିଭାୱଦୀପନମ୍ପି ପନ ଅଞ୍ଞୱଚନଂ ନତ୍ଥେୱାତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତତ୍ଥ ତେସଂ ଅତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ପାଳିୟା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ପାଳି ୱିୟ ପମାଣଭୂତଂ ଅୱିଗରହିତାୟ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ୟାୱଜ୍ଜତନା ଆଗତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ୟଂ ପାଳିୟା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ, ତଂ ପମାଣଂ, ଇଦଂ ପନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ପଟିପାଦିତତ୍ତା । ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଆୟତନାନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସୟାନଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭଗୱତୋ ଧାତୁଦେସନାତି ଆୟତନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନଂୟେୱ ଧାତୁଭାୱଦୀପନତୋ ଧାତୁଭାୱସ୍ସାପି ତେସଂ ଅୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱ, ତସ୍ମା ୟଥା ପାଳିୟା ଅୱିରୋଧୋ ହୋତି, ତଥା ଚକ୍ଖୁଦସକାଦିୱସେନ ଇଧ ରୂପଗଣନା କତାତି ନ ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମତାୱିଲୋମନାସଙ୍କାୟ ଓକାସୋତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
୭୫୬.ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରାତି ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଦୀଘକରଣଂ । ନ ହି ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରଅଘାନରହିତେ ନପୁଂସକେ ୱତ୍ଥୁକାୟଜିୱ୍ହାଦସକୱସେନ ଇଧ ତିଂସାତି ୟୁଜ୍ଜତି, ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଓପପାତିକସ୍ସ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରଘାନରହିତେ ନପୁଂସକେ ଜିୱ୍ହାକାୟୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ ୱସେନ ତିଂସ ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ପନ ତଂ ‘‘ପାଳିୟା ନ ସମେତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ତଥା ଚାହ ‘‘ନେତଂ ପାଳିୟା ସମେତୀ’’ତି । ନ ହି ପାଳିୟଂ କାମାୱଚରାନଂ ସଂସେଦଜୋପପାତିକାନଂ ଅଘାନକାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ହି –
‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ଦସାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ସତ୍ତାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୦୯) –
ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ୟଦି ହି ଅଘାନକସ୍ସାପି ଉପପତ୍ତି ସିୟା, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ଚ ‘‘ନୱାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି, ନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟମକେ ଚ ଘାନଜିୱ୍ହାନଂ ସହପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ତଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବନ୍ତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଆଚରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଞ୍ହି ‘‘ଏକାଦସା’’ତି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନୱଜ୍ଜାନି ଏକାଦସାୟତନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ‘‘କସ୍ସଚି ଦସାୟତନାନୀ’’ତି ଅନ୍ଧସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନୱଜ୍ଜାନି, ‘‘ଅପରାନି ଦସାୟତନାନୀ’’ତି ବଧିରସ୍ସ ସୋତାୟତନୱଜ୍ଜାନି, ‘‘ନୱାୟତନାନୀ’’ତି ଅନ୍ଧବଧିରସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସୋତୱଜ୍ଜାନି, ‘‘ସତ୍ତାୟତନାନୀ’’ତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ରୂପଗନ୍ଧରସକାୟଫୋଟ୍ଠବ୍ବମନଧମ୍ମାୟତନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନୱିକଲୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠେୱାୟତନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥେୱ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନୱିକଲୋ । ସତି ଅଘାନକଉପପତ୍ତିୟଂ ପୁନପି ‘‘କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ୟଥା ଅନ୍ଧବଧିରସ୍ସ ୱସେନ ‘‘କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଏକୱାରଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅନ୍ଧାଘାନକସ୍ସ, ବଧିରାଘାନକସ୍ସ ଚ ୱସେନ ‘‘କସ୍ସଚି ଅପରାନି ନୱାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ନୱାୟତନାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । କାମଭୱେ ଅଜିୱ୍ହସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସାଭାୱତୋ, ଘାନଜିୱ୍ହାୟତନାନଂ ସହପ୍ପୱତ୍ତିୱଚନତୋ ଚ ତତ୍ଥେୱ କାମଧାତୁୟଂ ଅଘାନକସ୍ସାସମ୍ଭୱୋତି ।
ଜୋତିପାଲତ୍ଥେରାଦୟୋ ପନ ‘‘ସଂସେଦଜସ୍ସ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରଅଘାନକନପୁଂସକସ୍ସ ଜିୱ୍ହାକାୟୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ ୱସେନ ତିଂସରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଓପପାତିକସ୍ସ । ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଞ୍ଚ ‘ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଓପପାତିକସ୍ସେୱ ୱସେନ ନୟୋ ନୀତୋ । ୟମକଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘କାମଧାତୁୟଂ ଅଘାନକୋ ଓପପାତିକୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, କସ୍ସଚି ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ୱଦେୟ୍ୟା’ତି, ୟମ୍ପି ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’ତିଆଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସେ ‘ଓପପାତିକାନଂ ପେତାନ’ନ୍ତିଆଦିନା ଓପପାତିକ-ଗ୍ଗହଣମେୱ କତଂ, ନ ପନ ସଂସେଦଜ-ଗ୍ଗହଣଂ, ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂୟେୱ ସଂସେଦଜାନଂ ଓପପାତିକେସୁ ସଙ୍ଗହୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘ସଂସେଦଜୟୋନିକା ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଭାୱେନ ଓପପାତିକସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା’ତି, ପଧାନାୟ ୱା ୟୋନିୟା ସବ୍ବଂ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଂ ୟୋନିଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଓପପାତିକାନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ନ କୋଚି ପାଳିୱିରୋଧୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଅପରେ ପନାହୁ – ‘‘କାମଧାତୁୟଂ ଅଘାନକୋ ଓପପାତିକୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, କସ୍ସଚି ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଇଦଂ ମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସେଦଜୋପପାତିକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାୱ। କେସଞ୍ଚି ପନ ଅଘାନକକୀଟାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ଅପାୟେସୁ ସଂସେଦଜୋପପାତିକେ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଆନନ୍ଦାଚରିୟାଦୀନଂ ମତେନ ପଟିକ୍ଖେପାରହମେୱାତି ।
୭୫୭-୮.ଉକ୍କଂସସ୍ସାୱକଂସସ୍ସ ଅନ୍ତରେତି ‘‘ସତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଉକ୍କଂସପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ, ‘‘ତିଂସା’’ତି ୱୁତ୍ତଅୱକଂସପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଚ ମଜ୍ଝେ । ଅନୁରୂପତୋ…ପେ॰… ୱିଭାୱିନାତି ଜାତିଅନ୍ଧସ୍ସ ସଟ୍ଠି ରୂପାନି ଚକ୍ଖୁଦସକାଭାୱତୋ, ତଥା ବଧିରସ୍ସ ସୋତଦସକାଭାୱତୋ, ଅନ୍ଧବଧିରସ୍ସ ପନ ପଣ୍ଣାସ ଚକ୍ଖୁସୋତଦସକାଭାୱତୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାୟ ପରିପୁଣ୍ଣା ପରିପୁଣ୍ଣାନଂ ରୂପାନଂ ପାଣୀନଂ ୱସେନ ରୂପାନଂ ସମୁପ୍ପତ୍ତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ।
୭୫୯-୬୦. ଏୱଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପୱତ୍ତିୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତୱୀସତି ରୂପାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାମାୱଚରସତ୍ତସ୍ସ ହି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନସ୍ସ ଅସତି ଅନ୍ଧବଧିରାଦିପସାଦୱିଘାତେ ୟାୱ ମରଣଚିତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତଂ, ତାୱ ସତ୍ତୱୀସତି ରୂପାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନସ୍ସ ପନ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦିକସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ରୂପାନଂ ହାୟନୱଡ୍ଢନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ନନୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟେୱ ରୂପାନି କାମଭୱେ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ’’ତିଆଦି ।
ଘାନଂ…ପେ॰… ନ ୱିଜ୍ଜରେତି କାମୱିରାଗଭାୱନାୱସେନ ଗନ୍ଧାଦିଗ୍ଗାହକେସୁ ପସାଦେସୁ ୱିରତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଘାନାଦିତ୍ତୟଂ ନତ୍ଥି । ଚକ୍ଖୁସୋତେସୁ ପନ ଅନୁତ୍ତରଦସ୍ସନାଦିଅତ୍ଥଂ ୱିରତ୍ତା ନ ହୋନ୍ତୀତି ତାନି ତେସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଭାୱଦ୍ୱୟଂ କାମରାଗୂପନିସ୍ସୟତ୍ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କେଚି ପନ ‘‘ଲହୁତାଦିତ୍ତୟମ୍ପି ରୂପଭୱେ ନତ୍ଥି ଦନ୍ଧତ୍ତକରାଦିଧାତୁକ୍ଖୋଭାଭାୱତୋ । ସତି ହି ତାଦିସେ ଧାତୁକ୍ଖୋଭେ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେହି ଲହୁତାଦୀହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅକାରଣଂ । ନ ହି ୱୂପସମେତବ୍ବପଚ୍ଚନୀକାପେକ୍ଖୋ ତବ୍ବିରୋଧିଧମ୍ମୁପ୍ପାଦୋ । ତଥା ସତି ସହେତୁକକିରିୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ କାୟଲହୁତାଦୀନଂ ଅଭାୱୋ ଏୱ ସିୟା, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚେୱ ରୂପାନି ସଞ୍ଞୀବ୍ରହ୍ମାନଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅୱସେସାନି ତେୱୀସତି ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅସଞ୍ଞୀବ୍ରହ୍ମାନଂ ପନ ପଞ୍ଚ ପସାଦରୂପାନି, ଭାୱଦ୍ୱୟଂ, ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟନ୍ତି ତେରସ ରୂପାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ପନ୍ନରସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
୭୬୧.ଚତୁସନ୍ତତୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପାନି । ରୂପେ ହୋନ୍ତି ତିସନ୍ତତୀତି ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅନାହାରଭାୱେନ ଆହାରଜରୂପାନଂ ଅଭାୱତୋ ତିସ୍ସୋ ସନ୍ତତିୟୋ । ଦ୍ୱିସନ୍ତତୀତି ଚିତ୍ତଜାହାରଜାନଂ ଅଭାୱତୋ ଦ୍ୱେ ସନ୍ତତିୟୋ । ବହିଦ୍ଧା ଏକସନ୍ତତୀତି କମ୍ମଜାଦୀନଂ ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଅଭାୱତୋ ଉତୁଜସନ୍ତତିୟେୱ ।
୭୬୨-୪. ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ରୂପାନଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ନେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସନ୍ତି କାମରୂପଭୱିକାନଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପନାତି ଏତ୍ଥ ଦସକତ୍ତୟଂ ହୋତୀତି ପାଠସେସୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥେୱା’’ତିଆଦି । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଦସକତ୍ତୟଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମ୍ପି ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିକଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୀସୁ ଖଣେସୁ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଆହ ‘‘ତଥେୱା’’ତିଆଦି । ତିଂସ ତିଂସେୱାତି ତିଂସ ତିଂସେୱ କମ୍ମଜରୂପାନି ।
ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ପନ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣମେୱ ନତ୍ଥି, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥୀତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକାନିପି ରୂପାନି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତେନ – ୟୋ ଚେତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀତି ୱିଚାରେତବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତୟମକେ ହି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି (ୟମ॰ ୨.ଚିତ୍ତୟମକ.୮୧) ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି (ୟମ॰ ୨.ଚିତ୍ତୟମକ.୮୧) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚା’’ତି । ତଥା’’ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନୋ ଚ ନ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚା’’ତି । ଏୱଂ ‘‘ନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଅନାଗତଞ୍ଚା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ’’ତି ଅୱଚନଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରେ ଚ ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି (ୟମ॰ ୨.ଚିତ୍ତୟମକ.୮୩) ୱତ୍ୱା ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ’’ତି ଅୱଚନଂ ଠିତିକ୍ଖଣାଭାୱଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଦୀପେତି । ସୁତ୍ତେପି ହି ‘‘ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୭) ତସ୍ସେୱ ଏକସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାଭାୱତୋ ୟସ୍ସା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ସା ସନ୍ତତିଟ୍ଠିତୀତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ୱିଜ୍ଜମାନଂ ତଂଖଣଦ୍ୱୟସମଙ୍ଗୀ ଠିତନ୍ତି । ୟୋ ଚେତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧକ୍ଖଣେ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନୋ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୧୩୬) ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ନ ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାଧିକାରସ୍ସ ଅଭାୱାତି ।
ଆଚରିୟସ୍ସ ହି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଉପ୍ପନ୍ନଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୱାରାଦୀସୁ ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ’’ତି ଅୱଚନଂ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ନ ହି ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅଭିଧମ୍ମେ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ଦିସ୍ସତି । ନ କେୱଲଂ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅୱଚନମେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣଭାୱଜୋତକଂ, ଅପିଚ ଖୋ ‘‘ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଏୱମାଗତା ସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିପି । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନାମ ପୁବ୍ବାପରୱିସେସୋ । ଅପିଚ ୟଥା ଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କିଂ ତଥା ଭୂତୋୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞଥା ଭୂତୋ । ୟଦି ତଥା ଭୂତୋୱ ଭିଜ୍ଜତି, ନ ଜରତାୟ ସମ୍ଭୱୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଭୂତୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଏୱ ସୋତି ସବ୍ବଥାପି ଠିତିକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱୋୟେୱ । ୟଦି ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ନୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧକ୍ଖଣେ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।
ଆଚରିୟଜୋତିପାଲଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରାନଂ ପନେତଂ ନକ୍ଖମତି । ତେହି ‘‘ଏକଧମ୍ମାଧାରଭାୱେପି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ଅଞ୍ଞୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ନିରୋଧକ୍ଖଣୋ । ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥଞ୍ହି ଉପାଦାୟ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ, ନିରୋଧାୱତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟ ନିରୋଧକ୍ଖଣୋ । ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥାୟ ଚ ଭିନ୍ନା ନିରୋଧାୱତ୍ଥାତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ସଭାୱଧମ୍ମେ ୟଥା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞୋୟେୱ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ନିରୋଧାୱତ୍ଥାୟ ୱିୟ ନିରୋଧାଭିମୁଖାୱତ୍ଥାୟପି ଭୱିତବ୍ବଂ, ସା ଠିତି ଜରତା ଚା’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ ।
ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ଠିତିକ୍ଖଣୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ପାଳିଗତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାପି ହି କଦାଚି ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତତି, ୟଥା ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ‘‘ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତୀ’’ତି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦେସିତୋ । ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକାଦିଦେସନା ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବା । ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନା’’ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଚ ଅରୂପଲୋକଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନୋ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅୟଞ୍ହି ୟମକଦେସନାୟ ପକତି, ୟଦିଦଂ ୟଥାସମ୍ଭୱୟୋଜନାତି । ଅଥ ୱା ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନ ୟଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତେନ ୟଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକତପ୍ପଟିବଦ୍ଧରୂପସଙ୍ଖାତଂ, ତସ୍ସ ତଦା ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ‘‘ନୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ନ ସବ୍ବସ୍ସ ୱଚନତୋ, ତସ୍ମା ନ ସକ୍କା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ରୂପୁପ୍ପାଦନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଉତୁଜରୂପାନି ପନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠକନୱକୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ହି ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସହୁପ୍ପାଦଏକନିରୋଧତେଜୋଧାତୁ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନା ତେଜୋଧାତୁ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ, ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନା ପଠମଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଏୱମାଦିନା ଅଟ୍ଠକଂ, କଦାଚି ସଦ୍ଦପାତୁଭାୱକାଲେ ତେନ ସହ ସଦ୍ଦନୱକଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଚିତ୍ତଜରୂପାନି ଚ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଅନନ୍ତରଂ ପଠମଭୱଙ୍ଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରୂପଜନକଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଅଟ୍ଠକୱସେନ, ସଦ୍ଦପାତୁଭାୱାଦିକାଲେ ସଦ୍ଦନୱକାଦିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଆହାରଜାନି ପନ ଏକସ୍ସ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ସତ୍ତାହାନଂ ଅତିକ୍କମେନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ନନୁ ଚ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରପଚ୍ଚୟେନ ଆହାରୋ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଗବ୍ଭେ ସୟନ୍ତସ୍ସ ଚ କୁତୋ ଅଜ୍ଝୋହରଣାହାରୋତି ? ସମାତିତୋ । ମାତରା ହି ଭୁତ୍ତଂ କୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସ ସରୀରେ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନଂ ୱିୟ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ କରୋତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୟଞ୍ଚସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତୀ ମାତା,
ଅନ୍ନଂ ପାନଞ୍ଚ ଭୋଜନଂ ।
ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି,
ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତୋ ନରୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫) ।
ତସ୍ମା ମାତରା ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରେନ ଅନୁଗ୍ଗହିତେ ସରୀରେ ଅବ୍ଭନ୍ତରିକା ଓଜା ଲଦ୍ଧପ୍ପଚ୍ଚୟା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାଦସକା ପନ ପଞ୍ଚପସାଦାୱତ୍ଥଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପଚ୍ଛା ସତ୍ତମେ ସତ୍ତାହେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ‘‘ଏକାଦସମେ ସତ୍ତାହେ’’ତି (ୟମ॰ ମୂଲଟୀ॰ ଆୟତନୟମକ ୨୨-୨୫୪) ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ଅୱୋଚ । ଅୟମେତ୍ଥ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ରୂପପ୍ପୱତ୍ତିନୟୋ ।
ଓପପାତିକାନମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନି ସତ୍ତତି ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥେୱସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ସତ୍ତତି ସତ୍ତତୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉକ୍କଂସାୱକଂସତୋ କାମଭୱିକସତ୍ତାନଂ, ରୂପୀବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟଥାନୁରୂପଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନଂ, ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଆହାରଜରୂପଂ ପନ କାମାୱଚରାନଂ ସବ୍ବପଠମଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖଗତଖେଳଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସଞ୍ଞୀବ୍ରହ୍ମାନଂ ତଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଅସଞ୍ଞୀନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଜାହାରଜାନି ନତ୍ଥେୱାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଚ ପନେତେସୁ ରୂପେସୁ ୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଅତ୍ତନା ସହୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠାରସମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଇମସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତଂ, ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତଞ୍ଚ ୟାୱ ମରଣଚିତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତଂ, ତାୱ ୟଥାରହଂ ଚତୁସନ୍ତତିଆଦିୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି । ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ ପନ ଚୁତିତୋ ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣମାଦିଂ କତ୍ୱା କମ୍ମଜରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାତି । ୟଦି ସମୁଟ୍ଠାତି, ମରଣଂ ନ ସିୟା ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା କମ୍ମଜରୂପାନଂ । କମ୍ମଜରୂପସମୁଚ୍ଛେଦେ ହି ‘‘ମତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ଆୟୁ ଉସ୍ମା ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟଦା କାୟଂ ଜହନ୍ତିମଂ ।
ଅପୱିଦ୍ଧୋ ତଦା ସେତି, ନିରତ୍ଥଂୱ କଲିଙ୍ଗର’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୫) ।
ସତ୍ତରସମେନ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ତଂ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସହ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଅପରଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଆୟୁକ୍ଖୟା, କମ୍ମକ୍ଖୟା, ଉଭୟକ୍ଖୟା, ଉପକ୍କମେନ ୱା କସ୍ସଚୀତି ଏୱଂ କମ୍ମଜରୂପସ୍ସେୱ ହି ମରଣଂ ହୋତି ସତିପି ଆହାରଜେ, ଅଟ୍ଠକଥାମତେନ ଚିତ୍ତଜେ ଚ । ତମ୍ପି ଅପଗତଜୀୱସ୍ସ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉତୁଜରୂପଂ ପନ ପୱତ୍ତତି ଏୱ । ତଥା ସଂସେଦଜାନଂ, ଓପପାତିକାନଂ ପନ ସରୀରନିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ତମ୍ପି ନ ପୱତ୍ତତି ।
୭୬୫-୬. ଉପ୍ପାଦୱୟୱନ୍ତତାୟ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ନ ହୋତୀତି ଅନିଚ୍ଚୋ, ନିଚ୍ଚଖଣିକତାୟ ୱା ନ ଇଚ୍ଚୋ ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ଅନୁପଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅନିଚ୍ଚୋ। ଅୟଞ୍ହି ୱିନାସୋ ଜନକପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞହେତୁନିରପେକ୍ଖତାୟ ନିଚ୍ଚଖଣିକୋୱ ହୋତି । ଧୁୱସାରୱିରହିତତ୍ତା ଅଦ୍ଧୁୱୋ। ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା। ଉଦୟୱୟପଟିପୀଳନେନ, ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖାନଂ ଖନ୍ଧୋ ସମୂହୋତି ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧୋ। ଏୱଂୱିଧୋ ପନ ସୁଖେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘କେୱଲୋ’’ତି । କସ୍ସଚିପି ୱା ରୂପସ୍ସ ସୁଖସଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସକଲୋପି ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ କେୱଲୋ’’ତି । ପଚ୍ଚୟୟାପନିୟତାୟ ଚ ରୋଗମୂଲତାୟ ଚ ରୋଗତୋ। ସୋ ହି ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟେହି ୟାପେତବ୍ବତାୟ ୟାପ୍ୟରୋଗୋ ୱିୟାତି ରୋଗତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟାପ୍ୟବ୍ୟାଧି ହି ରୋଗୋ, ଇତରୋ ଆବାଧୋ, ମୂଲବ୍ୟାଧି ୱିୟ ଚେସ ଅନୁବଦ୍ଧବ୍ୟାଧୀନଂ କିଲେସରୋଗାଦୀନଂ ମୂଲଭାୱତୋ ରୋଗତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁକ୍ଖତାସୂଲୟୋଗିତାୟ, କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତାୟ, ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧୁମାତପରିପକ୍କପଭିନ୍ନତାୟ ଚ ଗଣ୍ଡତୋ। ସୋ ହି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାତି ତିୱିଧଦୁକ୍ଖତାସଙ୍ଖାତେନ ରୁଜ୍ଜନେନ ୟୁତ୍ତତାୟ, ୟଥାରହମାରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ସମନ୍ନାଗମୱସେନ ଚ ରାଗାଦିକିଲେସାସୁଚିୱିସ୍ସନ୍ଦନତୋ, ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନତୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଉଦ୍ଧୁମାତତ୍ତା ଜରାଭଙ୍ଗେହି ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ପରିପକ୍କପଭିନ୍ନଭାୱତୋ ଗଣ୍ଡସଦିସୋତି ଗଣ୍ଡତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୱସୱତ୍ତନତାୟ, ଅୱିଧେୟ୍ୟତାୟ ଚ ପରତୋ। ୟଥା ହି ପରୋ ପତନ୍ତୋ ପରସ୍ସ ୱସଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେତଂ ସୁଭସୁଖାଦିଭାୱେନ ୱସେ ୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ‘‘ମା ଜୀରଥ, ମା ମରଥା’’ତିଆଦିନା ୱିଧାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅୱିଧେୟ୍ୟଭାୱତୋ ପରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ବ୍ୟାଧିଜରାମରଣେହି ପଲୁଜ୍ଜନତୋ, ଆବ୍ୟାସନତୋ ଚ ପଲୋକତୋ। ଇଦଂ ବ୍ୟାଧିଆଦୀହି ପକାରେହି ଭିଜ୍ଜନତୋ, ୱିନସ୍ସନତୋ, ଏତେହି ଏୱ ୱା ଆବ୍ୟାସନତୋ ବ୍ୟସନତ୍ଥସ୍ସ ଲୋକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଆବ୍ୟାସନତ୍ଥତାୟ ପଲୋକତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଛନ୍ଦନ୍ତି ରଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଛନ୍ଦଂ ।
୭୬୭.ଧମ୍ମସେନାପତିନାତି ଧମ୍ମସେନାୟ ପତି ନାୟକୋତି ଧମ୍ମସେନାପତି, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ, ତେନ । ହିତସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତି ହିତତ୍ଥି, ତେନ । ସକ୍କଚ୍ଚାତି ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦୀସୁ ଅତନ୍ଦିତୋ ହୁତ୍ୱା ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ରୂପୱିଭାଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ଏକାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ନିବ୍ବାନନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୭୬୮-୯. ଆଦିତୋ ରୂପାନନ୍ତରମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ୟଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ୱିଭାୱନଂ ୟଥାବଲଂ ପୱକ୍ଖାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଭୱାଭୱନ୍ତି ଭୱତୋ ଭୱଂ, ଖୁଦ୍ଦକଂ, ମହନ୍ତଂ ୱା ଭୱଂ । ୱିନନତୋତି ସଂସିବ୍ବନତୋ । ତଣ୍ହା ହି ସଂସାରନାୟିକଭାୱେନ ଭୱତୋ ଭୱଂ, ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିୱସେନ ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତଂ ଭୱଂ ୱା ଅପରାପରଭାୱାୟ ସଂସିବ୍ବତି, ତୁନ୍ନକରଣଂ ୱିୟ କରୋତି । ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତାତି ୱିସଂୟୋଗୱସେନ ନିସ୍ସଟତ୍ତା । ମରଣପଟିପକ୍ଖତାୟ, ଅମତସଦିସତାୟ ୱା ଅମତଂ। ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିସ୍ସଟତ୍ତା ପରମଂ ସୁଖଂ। ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖାରା ସମନ୍ତି ଉପସମନ୍ତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତେନାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ। ଖନ୍ଧୂପଧିଆଦୟୋ ସବ୍ବେପି ଉପଧୀ ଉପଦ୍ଦୱା ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତି ଏତେନାତି ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ। ୟସ୍ମା ତଂ ଆଗମ୍ମ କାମତଣ୍ହାଦିଭେଦା ତଣ୍ହା ସବ୍ବସୋ ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱିରଜ୍ଜତି, ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା କିଲେସନିଗଳବନ୍ଧାତି ରୋଧୋ, ସଂସାରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ନିରୋଧୋ।
୭୭୦.ଅଧିଗମାତି ତଦନୁରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ।
ରାଗକ୍ଖୟାଦିଭାୱେନ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସନ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟତାୟ, କିଲେସସନ୍ତାପାଭାୱେନ ଚ ସନ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ । ଅଚ୍ଚୁତିରସନ୍ତି ସଭାୱାପରିଚ୍ଚଜନତୋ ଅଚୱନସମ୍ପତ୍ତିକଂ । ଅସ୍ସାସକରଣରସନ୍ତି ଅସ୍ସାସକରଣକିଚ୍ଚଂ । ତଞ୍ହି ପାନଭୋଜନାଦିସୁଞ୍ଞେ ସଭୟକନ୍ତାରେ ପରିବ୍ଭମନେନ ପରିସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଅଦ୍ଧିକପୁରିସସ୍ସ ଅସ୍ସାସଜନକଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତଂ ୱନନ୍ତୋଦକଂ ୱିୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ୱଚନପଥାତିକ୍କନ୍ତମହାଦୁକ୍ଖଭେରୱେ ସଂସାରକନ୍ତାରେ ପରିବ୍ଭମନେନ ପରିସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୟଥାନୁରୂପଂ ପଟିପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ସୁପିନନ୍ତେନପି ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବତାୟ ଦସ୍ସନସମକାଲମେୱ ପରମସ୍ସାସଂ ଜନେତି । ଖନ୍ଧନିମିତ୍ତୱିଚିତ୍ତତାୟ ଅୱିଗ୍ଗହଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଅନିମିତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସରଣୁପାୟଭାୱତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତୀତି ନିସ୍ସରଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ।
ଏୱଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାଦିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିତଣ୍ଡୱାଦିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିହରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥାହା’’ତିଆଦି, ନ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୁତୋ ପନାୟମଭିନିୱେସୋତି ଆହ ‘‘ତିତ୍ଥିୟାନଂ…ପେ॰… ନୀୟତୋ’’ତି । ୟଥାନୁରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟାତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା । ୟଥା ହି ଚେତୋଞାଣଲାଭିନୋ ଏୱ ଅରିୟା ପରେସଂ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି ଚ ଅରହା ଏୱ ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ଏୱଂ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ସୀଲାଦିସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଭୂତେନ ଉପାୟେନେୱ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅରିୟେହି ଉପଲବ୍ଭନୀୟତୋ । ୟଥା ହି ଜଚ୍ଚନ୍ଧତେମିରିକାଦୀନଂ ଅଦସ୍ସନେନ ‘‘ସୂରିୟାଦୟୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚକ୍ଖୁମନ୍ତାନଂ ଗୋଚରଭାୱେନ ଅତ୍ଥେୱାତି ସିଦ୍ଧତ୍ତା, ଏୱମେତମ୍ପି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅରିୟାନଂ ପନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନୋ ପଦେସେନେୱ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ଏକନ୍ତେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ରାଗାଦୀନଂ ଖୟମତ୍ତମେୱ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଚେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆୟସ୍ମତା…ପେ॰… ଥେରେନ ଦସ୍ସିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରାଗକ୍ଖୟାଦିଦୀପକଂ ସୁତ୍ତଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତଂ ନ’’ଇତି ପଟିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ଏକଂସେନ ଚେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ୟଥାରୁତୱସେନ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ବହୁଦୋସା ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରହତ୍ତସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତ୍ତଂ ପୁଟ୍ଠେନ ତେନେୱାୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତୱ ମତେନାତି ସାସନୟୁତ୍ତିଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ପାଳିଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ୱିପ୍ପଲପତୋ ତୱଜ୍ଝାସୟେନ । ନ ଚ ପନେତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତଥାପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଲୋକୁତ୍ତରଫଲଚିତ୍ତସ୍ସ ରାଗାଦୀନଂ ଖୟମତ୍ତତାପଜ୍ଜନଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗଫଲସ୍ସ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧଭାୱେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତତ୍ତା । ତସ୍ମାତି ୟୁତ୍ତିଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ପାଳିଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ୱୋହରନ୍ତସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟାତି ୱିମଦ୍ଦାସହଭୂତାୟ ସଦ୍ଦତ୍ଥମତ୍ତଚ୍ଛାୟାୟ । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ନିବ୍ବାନୱସେନ, ଅରହତ୍ତୱସେନ ଚ ଆଗତାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ। ଅତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥୋ ।
କୋ ପନ ସୋ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ରାଗାଦୀନଂ ଖୟୋତି ରାଗାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ । ସୋ ଧମ୍ମୋ ଅକ୍ଖୟୋପି ସମାନୋ ରାଗାଦୀନଂ ଖୟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତା ଖୟୋପଚାରେନ ‘‘ରାଗାଦୀନଂ ଖୟୋ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ତିପୁସଂ ଜରୋ, ଗୁଳୋ ସେମ୍ହୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧକ୍ଖୟସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ‘‘ଖୟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଖୟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତା’’ତି । ଖୟୋପଚାରେନାତି ଅତ୍ତନୋ କାରିୟଭୂତସ୍ସ ଖୟସ୍ସ ଅତ୍ତନି ଉପଚାରେନ ତସ୍ସ ନାମୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜରକାରଣଂ ତିପୁସଂ ଜରୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ସେମ୍ହକାରଣଂ ଗୁଳୋ ସେମ୍ହୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଖୟନ୍ତେତି ରାଗାଦୀନଂ ପରିକ୍ଖୟାୱସାନେ । ଖୟୋତି ୱା ମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଖୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୪୨) ୱିୟ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତେ ନିରୋଧାୱସାନେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ଫଲୂପଚାରେନ, ସମୀପୂପଚାରେନ ୱା ।
ସବ୍ବେ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନାପୀତି ସୋଣସିଗାଲାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ସମଧିଗତ…ପେ॰… ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ଖଣୱସେନ ରାଗାଦୀନଂ ଖୟସ୍ସ ତେସମ୍ପି ଅତ୍ଥିତାୟ । ତଥା ଚ ସତି ପଟିପତ୍ତିୟା ନିରତ୍ଥକଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରାଗାଦିକ୍ଖୟାନଂ ବହୁଭାୱତୋତି ରାଗାଦୀନଂ ୱିୟ ତେସଂ ଖୟାନମ୍ପି ତବ୍ବିକାରଭାୱେନ ବହୁଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ରାଗସ୍ସ ଖୟୋ ରାଗକ୍ଖୟୋ, ନ ଦୋସାଦୀନଂ, ତଥା ଦୋସକ୍ଖୟୋପୀତି ଅଞ୍ଞୋ ରାଗକ୍ଖୟୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ, ଅଞ୍ଞୋ ମୋହକ୍ଖୟୋତି ତିଣ୍ଣଂ ଅକୁସଲମୂଲାନଂ ଖୟଭୂତାନି ତୀଣି ନିବ୍ବାନାନି, ଚତୁନ୍ନଂ ଉପାଦାନାନଂ ଖୟଭୂତାନି ଚତ୍ତାରୀତିଆଦିନା ବହୂନି ନିବ୍ବାନାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ଇଦାନି ଆଦି-ସଦ୍ଦସଙ୍ଗହିତେ ଦୋସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖତସ୍ସ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନି, ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୭) ୱଚନତୋ ୱୟସଙ୍ଖାତୋ ଖୟୋ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ଜରାମରଣଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ୱଚନତୋ ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖତପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି। ୟଂ ପନ ସଙ୍ଖତପରିୟାପନ୍ନଂ, ତଂ ଇତରସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚଂ ହୋତି ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିତୋତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖତପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଦି ଭୱତୋ ମନୋରଥପରିପୂରଣତ୍ଥଂ ଖୟଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱଦାମ, ଅସଙ୍ଖତସ୍ସ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣତ୍ତା, ସଙ୍ଖତପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ସଙ୍ଖତପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ସବ୍ବକାଲିକଭାୱେନ ନିଚ୍ଚସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତା, ତତୋ ଚ ପରମସୁଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖତା ଚ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଭଙ୍ଗକ୍ଖୟସ୍ସ ନିବ୍ବାନଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୁପ୍ପାଦକ୍ଖୟସ୍ସ ତବ୍ଭାୱଂ ନିସେଧେତୁଂ ‘‘ୟଦି ଖୟୋ ନିବ୍ବାନଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଞାଣଂ ଗୋତ୍ରଭୁ ନାମ । ସେସମଗ୍ଗପୁରେଚରଂ ୱୋଦାନଂ ନାମ । ଫଲସମାପତ୍ତିପୁରେଚରଂ ଅନୁଲୋମଂ ନାମ । ତଂ ପନ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣମେୱାତି ଇଧ ନ ଗହିତଂ । ଭଦ୍ରମୁଖାତି ପରସ୍ସ ଅନୁନୟୱଚନଂ । ‘‘ଖୀୟନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନନିଦ୍ଦେସେନ ଇଦାନି ଖୀୟମାନତଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଉପଧାରେତ୍ୱାତି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା । ‘‘ଗୋତ୍ରଭୁ…ପେ॰… ମୁଖା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ରାଗାଦୀନଂ ଖୟମେୱ ୱଦାମୀ’’ତି ତୟା ଦିନ୍ନପଟିୱଚନସ୍ସ ଅୱିରୁଜ୍ଝନୱସେନ ସତିପୁରେକ୍ଖାରଂ କଥେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତାଦୀନଂ ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନମଗ୍ଗାନଂ । ଗୋତ୍ରଭୁକ୍ଖଣେ କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ରାଗାଦୟୋ ଖୀୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଫଲମେୱାତି କିଲେସାନଂ ଖୀଣକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଫଲଚିତ୍ତମେୱ । ଆରମ୍ମଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋତି ଗୋତ୍ରଭୁଆଦୀନଂ ୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଇତରେସଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱେ ସତି ଗହେତବ୍ବପଚ୍ଚୟଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ।
‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ପରିୟାୟନ୍ତରେନପି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧସ୍ସ ନିବ୍ବାନଭାୱନିସେଧନଂ । ‘‘ଉପ୍ପାଦୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା କିଲେସକ୍ଖୟୋପି ଉପ୍ପାଦିତୋ ନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଇତରଥା ଖୟସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ସୋ…ପେ॰… ନିରୁତ୍ତରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ଗନ୍ଥେନ ଖଣନିରୋଧସ୍ସ ଚେୱ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବାନଭାୱେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଖୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୪୨) ୱିୟ ମଗ୍ଗସ୍ସାପି ଖୟପରିୟାୟତ୍ତା ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନମତ୍ତେୟେୱ ସମାନଭାୱେନ ଗହିତେ ମଗ୍ଗସ୍ସାପି ନିବ୍ବାନଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗଂ, ତଥା ଚ ସତି ଅନିଟ୍ଠାପତ୍ତିଂ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘ଉପ୍ପାଦୀୟତୀ’’ତି ମଗ୍ଗମେୱ ସନ୍ଧାୟ ତିଟ୍ଠତି । ୟଦି ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିବ୍ବାନଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଇଧ ସମ୍ଭାୱିତୋ, ଏୱଂ ସତି ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତାଦିଦୋସା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଏତ୍ତକେନାପି ପନ ପରସ୍ସ ୱଚନପଟିବାହନଂ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ପରିହାରନ୍ତରଦସ୍ସନେ ବ୍ୟାପାରୋ କତୋତି । ୟଥାନୁରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟାତି ଛୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରାସଙ୍ଖାତାୟ ୟଥାନୁଲୋମପଟିପତ୍ତିୟା ।
୭୭୧.ଅସ୍ସଦ୍ଧୋତି ପବୁଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ, ମଗ୍ଗାଗତାୟ ଅଚଲସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ, ମଗ୍ଗାଗତସଦ୍ଧାୟ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଆକାସେ ବୁଦ୍ଧୱେସଂ ମାପେତ୍ୱାପି ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ନ ସଦ୍ଦହତି ସେୟ୍ୟଥାପି ସୂରମ୍ବଟ୍ଠୋତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୫୫) । ଅକତଞ୍ଞୂତି ଅକତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଜାନାତୀତି ଅକତଞ୍ଞୂ । ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦୋତି ଭୱସନ୍ଧାନକରସ୍ସ ତଣ୍ହାପାପସ୍ସ ଛିନ୍ଦନେନ ପୁନ ଭୱପଟିସନ୍ଧିୟାପି ଛିନ୍ନତାୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଖେପେତ୍ୱା ଠିତୋ । ହତାୱକାସୋତି ଖୀଣପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତାୟେୱ ଆୟତିଂ କତ୍ଥଚି ଓକାସଲୋକେ ଅଦିସ୍ସମାନତ୍ତା ୱିହତାୱକାସୋ । ୱନ୍ତାସୋତି କତ୍ଥଚି ଅଭିସଙ୍ଗାଭାୱତୋ ଛଡ୍ଡିତତଣ୍ହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉତ୍ତମପୋରିସୋତି ସଦେୱଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାୟ ୱିସିଟ୍ଠୋ ପୋରିସୋ ।
ଦୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ, ପଟିଲଭିତୁଞ୍ଚ ଦୁକ୍କରା । କାମାଦୀନଂ ନିସ୍ସରଣୀୟତାୟ ନିସ୍ସରଣୀୟା, ୟଦିଦଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ଏତଂ କାମାନଂ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ କାମାନଂ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି କାମେହି ନିଗ୍ଗମନଂ, ଅଥ ୱା ନିସ୍ସରନ୍ତି ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏତେନାତି ୱା ନିସ୍ସରଣଂ, କାମାନଂ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠାନଂ, ନିସ୍ସରଣୁପାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଂ । ତଞ୍ହି କାମେହି ନିକ୍ଖନ୍ତନ୍ତି ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇଧ ଗହିତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୟୋପି ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜା ପଠମଂ ଝାନଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନା ।
ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ‘ନେକ୍ଖମ୍ମ’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୯; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୩୬୦; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୩.୬୬; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହା॰ ୧.୫୬; ନେତ୍ତି॰ ଟୀ॰ ୭୬ ମିସ୍ସକହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା) ।
ଅରୂପଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ । ଭୂତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନଂ, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭୂତମିଦନ୍ତି, ସାରିପୁତ୍ତ, ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ‘‘ଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ତନୋ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମଂ, ସମ୍ମା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ । ପଠମ…ପେ॰… ଭୱେୟ୍ୟାତି ସଙ୍ଖତନିସ୍ସରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତଦେକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ କାମରୂପନିସ୍ସରଣାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାକାସାନଞ୍ଚାୟତନାନମ୍ପି ଅଭାୱୋୟେୱ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଇଦାନି ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ଆଗମେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ତୁ ଖୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଅତ୍ଥି…ପେ॰… ସୁଫୁସିତନ୍ତି ଚା’’ତି ନତ୍ଥି ନିସ୍ସରଣଂ ଲୋକେ, କିଂ ୱିୱେକେନ କାମାପୀତି ଏୱଂ ମାରେନ ପଟିବାହିତେ । ‘‘ଅତ୍ଥି…ପେ॰… ସୁଫୁସିତ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତେନ ଆଳୱକତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଫୁସିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଫୁସିତଂ, ସଚ୍ଛିକତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଜାତନ୍ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି । ଅଥ ୱା ୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମୱାୟସଙ୍ଖାତାୟ କାରଣସାମଗ୍ଗିୟା ନ ଜାତଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅଜାତଂ। କାରଣେନ ୱିନା ସୟମେୱ ଚ ନ ଭୂତଂ ନ ପାତୁଭୂତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅଭୂତଂ। ଏୱଂ ଅଜାତତ୍ତା ଅଭୂତତ୍ତା ୟେନ କେନଚି କାରଣେନ ନ କତନ୍ତି ଅକତଂ। ଜାତଭୂତକତଭାୱୋ ଚ ନାମ ରୂପାଦୀନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ହୋତି, ନ ଅସଙ୍ଖତସଭାୱସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଲୋମତୋ ୱା ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତନ୍ତି ସଙ୍ଖତଂ, ନ ତଥା ସଙ୍ଖତଂ, ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣରହିତନ୍ତି ଚ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନେକେହି କାରଣେହି ନିବ୍ବତ୍ତିତଭାୱେ ପଟିସିଦ୍ଧେ ପକତିୱାଦୀନଂ ପକତି ୱିୟ ସିୟା ନୁ ଖୋ, ଏକେନେୱ କାରଣେନ ଏତଂ କତନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟ ନ କେନଚି କତନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅପଚ୍ଚୟମ୍ପି ସମାନଂ ସୟମେୱ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ ଭୂତଂ ପାତୁଭୂତନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟ ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚେତସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତାକତାଭୂତଭାୱୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଜାତଧମ୍ମତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅସଙ୍ଖତନ୍ତୀତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ –
‘‘ନୋ ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭୱିସ୍ସ ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ । ନୟିଧ ଜାତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ କତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟେଥ । ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତ୍ଥି ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ, ତସ୍ମା ଜାତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ କତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୭୩) –
ଏୱମାଦିସୁତ୍ତପଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନାହ ‘‘ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୂ’’ତି । ଧମ୍ମେନ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସାମୀ, ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ଦେସନତୋ ସାମୀ ଇସ୍ସରୋତି ଧମ୍ମସାମୀ। ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା କଥିତୋୱ । ସମ୍ମା ସାମଂ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସମ୍ମା ସୟମେୱ ସମ୍ମୋହନିଦ୍ଦାୱିଗମେନ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱିକସିତୱାତି ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ।
ପରିତ୍ତତ୍ତିକେତି ‘‘ପରିତ୍ତା ଧମ୍ମା, ମହଗ୍ଗତା ଧମ୍ମା, ଅପ୍ପମାଣା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୨) ଏୱଂ ପରିତ୍ତାଦିଧମ୍ମୱସେନ ଆଗତେ ପରିତ୍ତତ୍ତିକେ ।
ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣପକ୍ଖଂ ଭଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ରୂପାୱଚରତ୍ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନାତି ଚତୁକ୍କନୟେନ ତିକଜ୍ଝାନା, ପଞ୍ଚକନୟେନ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନା । କୁସଲକିରିୟାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ପରିତ୍ତାଦିକେପି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ୱିପାକୋ’’ତି ଆହ । ତସ୍ମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତିତୋ ଚେୱ ପାଳିତୋ ଚ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ, ଅପିଚ ଅନୁଲୋମଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ କିଲେସେ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପଜହତି, ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଥା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକୁସଲଞାଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନେୱ କିଲେସେ ପଜହତି, ନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ । ଇତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ, ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ ତେସଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନକରସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ତଦୁଭୟୱିପରୀତଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନମେୱ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଞାଣଂ ୟଂ ସଙ୍ଖତାଲମ୍ବଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତାଲମ୍ବମେୱ ୱା ।
ପାପେ ହନ୍ତି ନ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ, ତଦଞ୍ଞଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିୟ’’ନ୍ତି ॥
ରୂପସଭାୱାଭାୱତୋତି ଏତେନ ୟଥା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ରୁପ୍ପନସଭାୱୋ, ପଟିଘାତୱନ୍ତତା କଲାପତୋ ୱୁତ୍ତିୟା ପଦେସସମ୍ବନ୍ଧୋ ସଭାୱୋ, ଏୱଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ କତ୍ଥଚି ପଟିଘାତୋ, ସପ୍ପଦେସତା ଚ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଅସୁକଦିସାୟ, ଅସୁକପଦେସେ’’ତି ୱା ନିଦ୍ଦିସୀୟତି । ପପଞ୍ଚାଭାୱତୋତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚେହି ସହ ଅୱଟ୍ଠାନୱସେନ ଅଭାୱତୋ, ତେସଂ ଅଭାୱପଚ୍ଚୟତାୟ ଚ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନା ହି ସଂସାରେ ସତ୍ତେ ପପଞ୍ଚେନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚା ନାମ ।
୭୭୨-୫. ଏୱଂ ନିବ୍ବାନଂ ୟୁତ୍ତିତୋ, ସୁତ୍ତତୋ ଚ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ପରିୟାୟସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତମନନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନଭୂତତ୍ତା ଅନ୍ତଂ। ଇମିନା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ କଥିତାତି ୱଦନ୍ତି, ସୋପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁପି ୱଟ୍ଟତି, ଅକତନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି । ସୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋୱ । ସଉପ୍ପାଦୱୟନ୍ତାଭାୱେନ ଅନନ୍ତଂ। କିଲେସପରିଳାହାଭାୱେନ, କିଲେସକ୍ଖୋଭାଭାୱେନ ଚ ସନ୍ତଂ। ପଲୋକିତାଭାୱେନ ଅପଲୋକିତଂ। ଅତିତ୍ତିକରଭାୱେନ ପଣୀତଂ। ସବ୍ବଦୁକ୍ଖହନନତୋ ସରଣଂ। କିଲେସଚୋରେହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା ନିବ୍ଭୟତାୟ ଖେମଂ। ସବ୍ବୁପଦ୍ଦୱନିୱାରଣତୋ ତାଣଂ। ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖେହି ଅନୁବନ୍ଧସ୍ସ ଅଲ୍ଲୀୟିତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନତାୟ ଲେଣଂ। ୟଥାପଟିପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିଦାୟକତ୍ତେନ ପରଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ପରାୟଣଂ।
ସବ୍ବପୀଳାୱିମୁତ୍ତତାୟ ସିୱଂ। ଉପନିସ୍ସୟହୀନାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁମୁଖତୋ ସୁତ୍ୱାପି ଠପେତ୍ୱା ଗୁଣୱସେନ ସଭାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଦୁକ୍କରତାୟ ନିପୁଣଂ। ଅୱିପରୀତତାୟ ସଚ୍ଚଂ। ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପରିକ୍ଖୟକରତ୍ତା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଂ। ତେଜୁସ୍ସଦତାୟ ସନ୍ତତ୍ତଅୟୋଗୁଳେ ମକ୍ଖିକାହି ୱିୟ ଚତୂହି ଆସୱେହି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅନାସୱଂ। ମହାକାରୁଣିକସ୍ସାପି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କଭାୱାପାଦନେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଦୁକ୍କରତାୟ ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ। ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୁପି ଅସଙ୍ଖତଗୁଣେନ ୱିସିଟ୍ଠତାୟ ପରଂ। ସଂସାରମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ତୀରଭୂତତ୍ତା ପାରଂ। ମଂସଚକ୍ଖୁନୋ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ୱା ଅଗୋଚରତାୟ ଅନିଦସ୍ସନଂ। ନିଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତାୟ ଉପମାୟ ଅଭାୱତୋ ୱା ଅନିଦସ୍ସନଂ।
ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମତ୍ତା ଧୁୱଂ। ତତୋୟେୱ ପରମପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ଦୀପଂ। ରୋଗାଦିପୀଳାଭାୱତୋ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝଂ। ତତୋୟେୱ ଅନୀତିକଂ। ତଣ୍ହାଲୟାଭାୱତୋ ଅନାଲୟଂ। ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତେସୁ ଅସଙ୍ଖତକୋଟ୍ଠାସଭୂତତ୍ତା, ପରମପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ୱା ପଦଂ। ଅୱିନାସଭାୱେନ ଅଚ୍ଚୁତଂ। ଅକ୍ଖରଣତୋ ଅୱିନସ୍ସନତୋ ଅକ୍ଖରଂ।
ସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତି। ଭୱବନ୍ଧନୱିମୁତ୍ତିହେତୁତାୟ ମୋକ୍ଖଂ।
୭୭୬-୭.ଏୱନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ । ୱିଞ୍ଞାୟାତି ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଜାନିତ୍ୱା । ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ପଟିୱିଜ୍ଝନୂପାୟଭୂତା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା । କାତବ୍ବୋତି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ।
ସଦ୍ଧଂ, ବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ କରୋତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିକରଂ । ତଥାଗତମତେତି ତିପିଟକବୁଦ୍ଧୱଚନେ, ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ୱା । ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ଭୂତଂ, ପଞ୍ଞାୟ ୱା ସମ୍ଭୱୋ ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାସମ୍ଭୱଂ, ତଦେୱ ସମ୍ପସାଦନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ, ତଂ କରୋତୀତି ପଞ୍ଞାସମ୍ଭୱସମ୍ପସାଦନକରଂ । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସାଲିନନ୍ତି ଅତିମଧୁରେହି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ସମନ୍ନାଗତଂ, ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସାରୱନ୍ତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ର-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା । ସାରଂ ଜାନନ୍ତୀତି ସାରଞ୍ଞୂ, ତେ ୱିମ୍ହାପେତୀତି ସାରଞ୍ଞୁୱିମ୍ହାପନଂ । ନିଟ୍ଠନ୍ତି ପରିୟୋସାନଂ, ସୁତମୟମୂଲକଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ନିବ୍ବାନନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ଦ୍ୱାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଏତ୍ଥାତି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାନଂ ନିଦ୍ଦେସପରିୟୋସାନେ । ଏତ୍ତକମେୱାତି ଚିତ୍ତଚେତସିକରୂପନିବ୍ବାନମତ୍ତମେୱ । ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବତୋତି ପରମତ୍ଥଧମ୍ମା ୱିୟ ସକସକସଭାୱୱସେନ ଅପଞ୍ଞାୟମାନା ହୁତ୍ୱା ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନ ପଞ୍ଞାପିୟମାନତ୍ତା । ପଞ୍ଞାପନତୋତି ପରମତ୍ଥୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନାୱିଜ୍ଜମାନଧମ୍ମାନଂ ପକାସନୱସେନ ପଞ୍ଞାପନତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବତୋ’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଞାପୀୟତି ପକାରେନ ଞାପୀୟତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏୱଂ କମ୍ମସାଧନୱସେନ ଅତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିଭୂତା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ପଞ୍ଞାପନତୋ’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଞାପେତି ପକାରେନ ଞାପେତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏୱଂ କତ୍ତୁସାଧନୱସେନ ତସ୍ସା ଅଭିଧାୟକଭୂତା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଣ୍ଣତ୍ତିଦୁକନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସଙ୍ଖା…ପେ॰… ୱୋହାରୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୧୩-୧୩୧୪) ଚତୂହି ପଦେହି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ନାମଂ…ପେ॰… ଅଭିଲାପୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୧୩-୧୩୧୪) ଛହି ପଦେହି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି କଥିତାତି ଆଚରିୟାନଂ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନେୱାହା’’ତିଆଦି । ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାୟ ୱୁତ୍ତାନଂ କୁସଲାକୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ । ସଙ୍ଖାତି ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖାୟମାନତା । ସମଞ୍ଞାତି ସଙ୍କେତୱସେନ ଞାୟମାନତା । ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅସଙ୍କରୱସେନ ଅନେକଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପିୟମାନତା । ୱୋହାରୋତି ପାକଟଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନତା, କଥନୱସେନ ଉପୟୁଜ୍ଜମାନତା ୱା । ଅତ୍ଥାଭିମୁଖଂ ନମତୀତି ନାମଂ। ତଂ ପନ ଅନ୍ୱତ୍ଥରୁଳ୍ହୀୱସେନ ଦୁୱିଧଂ, ସାମଞ୍ଞଗୁଣକିତ୍ତିମଓପପାତିକନାମୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ନାମକମ୍ମନ୍ତି ନାମକରଣଂ । ନାମଧେୟ୍ୟନ୍ତି ନାମଠପନଂ, ନାମଧେୟ୍ୟନ୍ତି ୱା ସେଟ୍ଠାନଂ ନାମଂ । ଅକ୍ଖରଦ୍ୱାରେନ ଅତ୍ଥଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉତ୍ତି କଥନଂ ନିରୁତ୍ତି। ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ପାକଟକରଣଂ । ଅଭିଲାପୋତି ଅଭିଲାପନଂ ।
ଅହନ୍ତି ରୂପାଦିୱିନିମୁତ୍ତଂ ଅହଂକାରବୁଦ୍ଧିୱିସୟଭୂତଂ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧସମୂହସନ୍ତାନମୁପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ତଦଞ୍ଞାନଞ୍ଞଭାୱେନ ଅନିବ୍ବଚନୀୟଂ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଅହନ୍ତି ହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ଅହନ୍ତି…ପେ॰… କତ୍ୱା’’ତି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଥାତିଆଦିନା ତଂ ପକାସେତି ।
ୟସ୍ମା ‘‘ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ’’ତି ‘‘ଏୱଂ ସଙ୍ଖା’’ତି ଇମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦାନି ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦି ।
ତଦନୁରୂପା ଜାତାତି ତଜ୍ଜା, ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ କେୱଲଂ ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନେୱ ଅହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମସଭାୱସ୍ସ ଅନୁରୂପୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିପି ୱଚନତ୍ଥସଙ୍ଖାତକାରଣଂ ଉପାଦାୟ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତନତୋ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିୱୋହାରଂ ଲଭତୀତି ତସ୍ସାପି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିପରିୟାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଗଣ୍ଠିପଦକାରେନାପି ହି ଇମିନାୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଉପାଦାନୱତୀ ପଞ୍ଞତ୍ତି କାରଣୱତିଂ କାରଣଭୂତମତ୍ଥମୁପାଦାୟ ଗହେତ୍ୱା ତନ୍ନିସ୍ସୟେନ ପଞ୍ଞାପୀୟତି, ସବ୍ବୋପି ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦୋ ଅନେନ ଲକ୍ଖଣେନ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିମେୱ ଭଜତି । ଅନୁପାଦାୟ ହି ପଞ୍ଞତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ଏକପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉପନିଧାୟ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଚକ୍ଖୁସୋତ-ଗ୍ଗହଣେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି ଦସ୍ସେତି, ରୂପସଦ୍ଦ-ଗ୍ଗହଣେନ ବାହିରାୟତନାନି । ପଥୱୀତେଜୋୱାୟୁ-ଗ୍ଗହଣେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ପଭେଦତୋ ଦସ୍ସେତି । ଏତେନେୱ ଧମ୍ମାୟତନେପି ଲବ୍ଭମାନଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ମା ପଥୱାଦିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ସସମ୍ଭାରପଥୱିୟଂ ଏକସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ସମୂହମେୱୋପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପୀୟତି, ଘଟାଦିକା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଧମ୍ମସମୂହେସୁ ସବ୍ବେସମେୱ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ସମୂହମେୱୋପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପୀୟତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦି। ତତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ସମୂହମୁପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପିୟମାନାୟ ପଥୱାଦିୱସେନ ପାକଟଭାୱତୋ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଇତରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ସମୂହପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ସମୂହସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ । ଦିସାକାସାଦୀସୁ ଦିସା-ଗ୍ଗହଣେନ ଚନ୍ଦସୂରିୟାୱତ୍ତନମୁପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପିୟମାନଂ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସାପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଆକାସ-ଗ୍ଗହଣେନ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପିୟମାନଂ କୂପଗୁହାଦିଆକାସପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । କାଲ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚନ୍ଦାୱତ୍ତନାଦିକମୁପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପିୟମାନଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିକାଲପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ନିମିତ୍ତ-ଗ୍ଗହଣେନ ବହିଦ୍ଧା ପଥୱୀମଣ୍ଡଲାଦିକଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଞ୍ଚ ଭାୱନାୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପିୟମାନଂ କସିଣନିମିତ୍ତାଦିକଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଭାୱ-ଗ୍ଗହଣେନ ଭାୱନାବଲେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନସଭାୱଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଝାନଂ ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଝାନାରମ୍ମଣଂ ଅଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ନିରୋଧ-ଗ୍ଗହଣେନ ଭାୱନାବଲେନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ନିସ୍ସାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନିରୋଧପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ଖୟାଦିସଭାୱଂ ତଂ ତଂ ଧମ୍ମମୁପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପିୟମାନଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସାପି ହି ଦିସାକାସାଦିକା ୱିୟ ଧମ୍ମସମୂହମୁପାଦାୟ ଅପଞ୍ଞତ୍ତଭାୱତୋ ଅସମୂହପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱାତି ।
ସାତି ଅୟଂ ଦ୍ୱିଧା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି । ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂୟେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନଂ ପରମତ୍ଥଂ ଜୋତୟତୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଉପରି ‘‘ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ସଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭମାନଂ । ଅୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ଠପେତ୍ୱା ଲୋକସଙ୍କେତଂ ସଭାୱୱସେନ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନଂ । ନାମମତ୍ତନ୍ତି ନାମମତ୍ତୱନ୍ତଂ । ସୋତଦ୍ୱାରଜୱନାନନ୍ତରନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାୟ ସୋତଦ୍ୱାରଜୱନୱୀଥିୟା, ତଦନୁସାରପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଅତୀତସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାୟ ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନୱୀଥିୟା ଚ ଅନନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତେନ। ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନୱୀଥିପି ହି ସୋତଦ୍ୱାରଜୱନାନନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତା ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଇଧ ଗହିତା । ଗହିତପୁବ୍ବସଙ୍କେତେନାତି ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଇଦମିମସ୍ସ ୱାଚକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱଚନୱଚନତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧଗ୍ଗହଣୱସେନ ଗହିତପୁବ୍ବଭାୱସଙ୍କେତେନ । ୟାୟାତି ୟାୟ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା କରଣଭୂତାୟ । ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନୱିଞ୍ଞାଣେନ କତ୍ତୁଭୂତେନ । ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱା କରଣଭୂତେନ, ୟାୟ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା କତ୍ତୁଭୂତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥୱସେନ ପନ ଦୁୱିଧଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ପଞ୍ଞାପୀୟତି ୱିଞ୍ଞାପୀୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଅତ୍ଥା ୟସ୍ସାନୁସାରେନ, ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି ତତୋ ପରଂ ।
ସାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ଲୋକସଙ୍କେତନିମ୍ମିତା’’ତି ॥
କତରଜୱନୱୀଥିୟଂ ପନାୟଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ‘‘ଘଟୋ’’ତିଆଦିସଦ୍ଦଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ଏକମେକଂ ସଦ୍ଦଂ ଆରବ୍ଭ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାରମ୍ମଣୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଜୱନୱାରା ହୋନ୍ତି, ତତୋ ସଦ୍ଦସମୁଦାୟମାରବ୍ଭ ଏକୋ, ତତୋ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିମାରବ୍ଭ ଏକୋତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦସମୁଦାୟାରମ୍ମଣାୟ ଜୱନୱୀଥିୟା ଅନନ୍ତରଂ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ପାକଟା ହୋତି, ତତୋ ପରଂ ଅତ୍ଥାୱବୋଧୋତି ଆଚରିୟା ।
ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଛକ୍କନୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜମାନାନନ୍ତି ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାନଂ । କେନଚି ଆକାରେନାତି ପରମତ୍ଥତୋ, ଲୋକସଙ୍କେତତୋ ୱା କେନଚି ପକାରେନ । ଅନୁପଲବ୍ଭମାନାନଂ ପଞ୍ଚମସଚ୍ଚାଦୀନନ୍ତି ଆକାସାଦିପଞ୍ଚମସଚ୍ଚାଦୀନଂ । ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ଅଟ୍ଠମବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପକତିପୁରିସାଦୀନନ୍ତି ସତ୍ୱରଜତମାନଂ ସମାନାୱତ୍ଥା ପକତିଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠାଦିପରିମାଣୋ କାରକୋ ୱେଦକୋ ଅତ୍ତା ପୁରିସୋତିଆଦିନା ପରିକପ୍ପିତାନଂ ପକତିପୁରିସାଦୀନଂ । ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ଆକାସକୁସୁମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାହି ୱିଜ୍ଜାଦୀହି ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । ସେସେସୁପି ଇମିନାୱ ନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥେୱାତି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିୟମେୱ ।
‘‘କୁସଗ୍ଗେନୁଦକମାଦାୟ, ସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ମିନେ ।
ଏୱଂ ମାନୁସକା କାମା, ଦିବ୍ବକାମାନ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୧.୩୮୯) –
ୱଚନତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଉପନିଧାୟ ନିହୀନାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କପଣଂ…ପେ॰… ନିଧାୟା’’ତି । ମାନୁସକନ୍ତି ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଭୱଂ । ପରମତ୍ଥୋ ଚ ୱିଜ୍ଜତୀତି ପାଠସେସୋ ।
୭୭୮.ତତିୟା କୋଟି ନ ୱିଜ୍ଜତି ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦତଂ ୱରୋ ।
ସମ୍ମୁତିଂ ପରମତ୍ଥଞ୍ଚ, ତତିୟଂ ନୋପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୩୯-୪୪୩) ।
ପରୱାଦେସୁ ନ କମ୍ପତୀତି ପକତିପୁରିସନ୍ତରାଦିୱାଦୀନଂ ପରେସଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱାଦେସୁ ସମ୍ପତ୍ତେସୁ, ନିମିତ୍ତଭୂତେସୁ ୱା ନ କମ୍ପତି ନ ପୱେଧତି ନ ଚଲତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. ତେରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
କାରକପଟିୱେଧୱଣ୍ଣନା
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସାଦିୱସେନ ଦସ୍ସିତା । କୁସଲାଦୟୋତି କୁସଲାକୁସଲା । ଏତେସଂ ପନ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ପୁବ୍ବେ ‘‘କାରକୋ’’ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ‘‘ୱେଦକୋ’’ତି ଅୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଅତ୍ତା କାରକୋ ୱେଦକୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିତାୟ ‘‘ତସ୍ସ ହି କାରକସ୍ସ ୱେଦକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲାକୁସଲାନମଭାୱୋପି ସିୟା, ଇତରଥା ଅହେତୁକଦୋସାପତ୍ତିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେସଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଆୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିନୋ । ତେସନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲାଦୀନଂ । ତସ୍ମାତି କାରକାଭାୱେ କୁସଲାକୁସଲାନଂ, ତବ୍ବିପାକାନଞ୍ଚ ଅଭାୱତୋ । ନିରତ୍ଥିକାତି ଦେସେତ୍ୱାପି ବୋଧେତବ୍ବାଭାୱତୋ ନିରତ୍ଥିକା । ‘‘ନାୟଂ ନିରତ୍ଥିକା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ସାତ୍ଥିକା’’ତି ୱଚନଂ ପନ ପରସ୍ସ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହତ୍ଥଂ । ଲୋକେପି ହି ଏୱଂ ୱୋହାରଂ ୱୋହରନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଭୱତି, ନାଞ୍ଞଥାତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି କାରକାଭାୱେପି ଅତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି ଗହଣେ । ଅନୁରୋଧୋତି ଅନୁକୂଲପକ୍ଖପାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାତି କାରକାଭାୱେପି କୁସଲାଦୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ଗହଣେ । ୱିରୋଧୋତି ପଟିଘୋ ।
ଏୱଂ କାରକାଭାୱେପି କୁସଲାଦୀନଂ ସବ୍ଭାୱଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ଲୋକସିଦ୍ଧେନ ନିଦସ୍ସନେନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ଅଥାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥାପୀତି କାରକାଭାୱେପି । ପଥୱି-ଗ୍ଗହଣେନ ପଥୱୋଜଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ଆପ-ଗ୍ଗହଣେନ ଆପୋଜଂ । ତେଜୋତି ସୀତୁଣ୍ହୱସେନ ଦୁୱିଧା ତେଜୋଧାତୁ । ଉତୂତି ହେମନ୍ତାଦିଉତୁ । ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ବୀଜାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଜନକପଚ୍ଚୟୋ ହେତୁ, ଅନୁପାଲନକପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା’’ତି । ‘‘ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୁ, ପଚ୍ଚୟୋ ଅନୁପାଲନକୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ କାରକାଭାୱେପି କୁସଲାକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ପରପରିକପ୍ପିତଂ ଅତ୍ତାନମେୱ ତାୱ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ‘‘ଅଥାପି ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । କାମଂ ପଞ୍ଞାପରିବାହିରଦିଟ୍ଠିୟା ଏୱ ଅତ୍ତା ପରିକପ୍ପୀୟତି, ପରୋ ପନ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ପରିକପ୍ପେମୀ’’ତି ମଞ୍ଞତୀତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ପରିକପ୍ପିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଉପପରିକ୍ଖିସ୍ସାମ ତାୱାତି ତିଟ୍ଠତୁ ତାୱ ଚେସା କାରକାଭାୱେପି କୁସଲାଦୀନଂ ଭାୱାଭାୱୱିଚାରଣା ପଠମଂ ତମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଉପପରିକ୍ଖିସ୍ସାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୋସମେତ୍ଥ ୱତ୍ତୁକାମୋ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଦତ୍ୱାୱ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚେତ୍ଥା’’ତି । ସଚେତନୋ ୱା ଉଦାହୁ ଅଚେତନୋ ୱାତି ଏତ୍ଥ କୋ ଦୋସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରୋ ଉଭୟଥାପି ଦୋସୋୟେୱ । ୟଞ୍ହି ଅଚେତନଂ ଅତ୍ତାନଂ, ନ ତଂ କାରକଂ, ୱେଦକଞ୍ଚ, ୟଥା ତଂ ପାକାରତରୁଆଦୟୋ । ‘‘ଅଚେତନୋୱାୟଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଅନୁମାନେନ କାରକୱେଦକତ୍ତାଭାୱସିଦ୍ଧିତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦି ଅଚେତନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନଞ୍ଞୋତି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱସେନ ଅନଞ୍ଞୋ । ଇତରଥା ‘‘ସଚେତନୋ’’ତି ୱଚନମେୱ ନ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସହଭାୱୀ ନାମ ଅଞ୍ଞୋ ନ ହୋତୀତି । ଅତ୍ତନୋପି ନାସୋ ସିୟାତି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିରୂପେସୁ ଏକସ୍ସ ନାସେ ଇତରସ୍ସାପି ୱିନାସୋ ୱିୟ । ଚେତନାୟପି ନାସୋ ନ ଭୱତି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପେସୁ ଏକସ୍ସ ଅୱିନାସେ ଇତରସ୍ସାପି ଅୱିନାସୋ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ଚେତନାୟ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ତମେୱ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ଚେତନତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅନାସେ ସତି ଚେତନାୟପି ୱିନାସୋ ନ ଭୱତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱାପି ପରସ୍ସ ନିରୁତ୍ତରଭାୱୋ, ଚେତନାୟ ନାସେ ୱିସେସକାରଣାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଅଥ ଚେତନାୟୟେୱା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତାୱ ନସ୍ସତୁ, ତିଟ୍ଠତୁ ଚେତନା । କୋ ହି ୱିସେସକାରଣାଭାୱେ ଅତ୍ତନି ଅନୁରୋଧୋ, ଚେତନାୟ ୱିରୋଧୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିଞ୍ଞା ହୀନାତି ପୁବ୍ବେ ଦିନ୍ନପଟିଞ୍ଞା ପରିହୀନା । ଅଥ ନ ଭୱତି, ‘‘ପଟିଞ୍ଞା ହୀନା’’ତି ୟଦି ଅତ୍ତନୋ ୱିନାସେ ଚେତନାୟ ଅୱିନାସୋ ନ ଭୱତି । ଚେତନତ୍ତାନଂ ଅନଞ୍ଞଭାୱେନ ଚେତନାୟ ନାସେ ଅତ୍ତନୋପି ୱିନାସପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଅତ୍ତା ନ ନସ୍ସତୀତି ତୱ ପଟିଞ୍ଞା ହୀନା । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ୱିପରୀତଂ ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ୱିପରୀତଂ । ଚେତନାୟ ୱିନାସେପି ଅତ୍ତା ନ ନସ୍ସତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଅୱିନାସେପି ଚେତନା ନସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ୱା ତୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତା ନସ୍ସତୁ, ଚେତନା ତିଟ୍ଠତୁ ଅଞ୍ଞଭାୱେ ଉଭିନ୍ନଂ ସମାନୟୋଗକ୍ଖମତାୟ ଭୱିତବ୍ବତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିଞ୍ଞାହୀନୋ ଭୱସୀତି ଚେତନାୟେୱ ନସ୍ସତି, ଅତ୍ତା ନ ନସ୍ସତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ହୀନୋ ଭୱସି ।
ଇଧାତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପକ୍ଖେ । ଲକ୍ଖଣକତନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସେହି ଭିନ୍ନଲକ୍ଖଣେହି କତଂ । ଦେସନ୍ତରକତନ୍ତି ଭିନ୍ନଦେସକତଂ । ଜାତୋ ୱେଦୀୟତି ଞାୟତୀତି ଜାତୱେଦୋ, ଅଗ୍ଗିସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଡୟ୍ହମାନେତି ଉଦ୍ଧନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚମାନେ । ଏକୋ ପୱତ୍ତିପଦେସୋ ଇମେସନ୍ତି ଏକଦେସା, ତେସଂ ଭାୱୋତି ଏକଦେସତ୍ତଂ।
ଅୱିନିବ୍ଭୋଗତୋତି ଲକ୍ଖଣତୋ ଭେଦେପି ଠାନୱସେନ ଅୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜନତୋ ଅୱିସଂସଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଏକଦେସତ୍ତେ’’ତିଇମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନୱସେନ ‘‘ଅୱିନିବ୍ଭୋଗଭାୱେପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ‘‘ଉଭିନ୍ନଂ ଏକଦେସତା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ସହ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ପଟିଞ୍ଞା ହୀନାତି ୟଦି ପୁବ୍ବପଟିଞ୍ଞା ପମାଣଂ, ଅୟଂ ପଟିଞ୍ଞା ହୀନା । ୟଦି ୱା ପନ ଅୟଂ ପମାଣଂ, ଇତରା ହୀନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଚେତନାୟ ଅତ୍ତନୋ ପଦେସୱସେନ ନାନତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅଚେତନତ୍ତଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ‘‘ସଚେତନୋ ଅତ୍ତା’’ତି ହେଟ୍ଠା ତୟା ଦିନ୍ନପଟିଞ୍ଞା ପରିହୀନାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଚେତନୋ ଅତ୍ତାତି ଅତ୍ତା ଅଚେତନୋତି କତ୍ୱା । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦୋସତୋତି ‘‘ୟଦି ଅଚେତନୋ ସିୟା’’ତିଆଦିନା ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତଦୋସତୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ୱିମଦ୍ଦନସହୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ।
୭୭୯.ୟଦିଏୱନ୍ତି ୟଦି ପରମତ୍ଥତୋ କୁସଲାକୁସଲାନଂ କାରକୋ, ତବ୍ବିପାକାନଞ୍ଚ ୱେଦକୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ସନ୍ଧାୱତୀତି ସଂସରତି । ଅତ୍ତନା କତକୁସଲାକୁସଲକମ୍ମପଚ୍ଚୟତ୍ତା ୱିପାକଭୂତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖମ୍ପି ଅତ୍ତନା କତମେୱ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ସୟଂକତ’’ନ୍ତି ।
‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।
ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ‘ସଂସାରୋ’ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୧୯) –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଖନ୍ଧପଟିପାଟିଆଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ସଂସାରଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ପଟିପନ୍ନୋ । ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟନ୍ତି ଅସ୍ସ ସଂସାରାପନ୍ନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖଂ ମହବ୍ଭୟଂ ମହାଭୟସଂୱତ୍ତନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଓପପାତିକୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ।
୭୮୧.ଭାରା ହୱେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଭାରଭୂତା, ସୀସେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଭାରସଦିସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭାରହାରୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତସ୍ସ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭାରସ୍ସ ହାରକୋ । ଭାରାଦାନନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭାରଗ୍ଗହଣଂ । ଭାରନିକ୍ଖେପନନ୍ତି ପୁନ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବତାପାଦନେନ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନୱସେନ ଭାରସ୍ସ ନିକ୍ଖିପନଂ ।
୭୮୨.ୟନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ । ସକନ୍ତି ଆୟତ୍ତଂ ।
୭୮୩. ଏକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକେନ କପ୍ପେନାତି ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ।
୭୮୪.ଅସ୍ସଦ୍ଧୋତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥଂ ।
‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ସମ୍ମୁତିୱସେନ, ନ ପରମତ୍ଥତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦେୱ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ‘‘ନନୁ ଭଗୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିଂ ନୁ ସତ୍ତୋ’’ତି ଗାଥା ୱଜିରାୟ ଥେରିୟା ୱୁତ୍ତାପି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା ନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱତା ଇଦମ୍ପି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
୭୮୫.କିଂ ନୁ ସତ୍ତୋତି ପଚ୍ଚେସୀତି ରୂପୱେଦନାଦୀସୁ କିଂ ନାମ ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଗଣ୍ହାସି ।
୭୮୬.ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରାତି ଚକ୍କାଦିଅୱୟୱସମ୍ଭାରେସୁ, ଚକ୍କାଦିଅୱୟୱାନଂ ସମୋଧାନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦୋତି ୱୋହାରୋ ।
ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ପରମତ୍ଥତୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା । ନ ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପହାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦଳ୍ହମୂଳ୍ହୋୱ ହୁତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତୀତି ଦଳ୍ହମୂଳ୍ହଗ୍ଗାହୀ, କାରଣେ ଦସ୍ସିତେପି ଅପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ଗହଣଂ ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଂ । କାରଣସ୍ସେୱ ଦଟ୍ଠୁମସମତ୍ଥତାୱସେନ ଗହଣଂ ମୂଳ୍ହଗ୍ଗହଣଂ । ତାଦିସେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ଚ…ପେ॰… ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୁତ୍ତପଦାନନ୍ତି ନେୟ୍ୟତ୍ଥନୀତତ୍ଥୱସେନ ଉଭୟଥା ଠିତାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ।
ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ୱୁତ୍ତାନି ତଥା ତଥା ୱିନେତବ୍ବାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟେସଞ୍ହି ସମ୍ମୁତିଦେସନାୟ ୱିସେସାଧିଗମୋ ହୋତି, ତେସଂ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନ ଦେସେତି । ୟେସଞ୍ଚ ପରମତ୍ଥଦେସନାୟ, ତେସଂ ପରମତ୍ଥୱସେନ ଦେସେତି । ଦେସଭାସାକୁସଲୋ ୱିୟ ଆଚରିୟୋ ତଂତଂଦେସୱାସିମାଣୱାନଂ ତାୟ ତାୟ ଭାସାୟ । ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତୋ ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ ଖତ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦେୱୋ’’ତିଏୱମାଦି ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଲୋକେ କତସଙ୍କେତୱସେନ ତଥତ୍ତା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ। ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନି ସତିପଟ୍ଠାନାତିଏୱମାଦି ପରମତ୍ଥୱସେନେୱ ତଥତ୍ଥା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା –
‘‘ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣଂ ।
ପରମତ୍ଥୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଭୂତକାରଣଂ ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୩୯-୪୪୩) ।
‘‘ତସ୍ମା ୱୋହାରକୁସଲସ୍ସ, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ।
ସମ୍ମୁତିଂ ୱୋହରନ୍ତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦୋ ନ ଜାୟତୀ’’ତି ॥
୭୮୭-୮. ୟୋ ସୋ ଇମଂ ଗନ୍ଥଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ସତତମ୍ପି ଚିନ୍ତେତି, ତସ୍ସ ତତୋ ସିଦ୍ଧା ପରମା ପଞ୍ଞା ୱେପୁଲ୍ଲଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅଧିଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପଂ ନୀହରତି ଅପନେତୀତି ଅଧିନୀହରଂ। ୱିମତିୟା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ, ମୋହସ୍ସ ୱା ୱିନାସଂ କରୋତି ଉପନିସ୍ସୟଭାୱତୋତି ୱିମତିୱିନାସକରଂ। ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପଦାୟ ମନୱଡ୍ଢନତୋ ପିୟକରଂ । ୱିକସତୀତି ଦିବ୍ବତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ, ଅଭିଧମ୍ମେ ୱା ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
କାରକପଟିୱେଧୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଚୁଦ୍ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ରୂପାୱଚରସମାଧିଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୭୮୯. ଏୱଂ ପରମତ୍ଥସମ୍ମୁତିୱସେନ ଉଭୟଥାପି ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତେସୁ ଉଗ୍ଗହଣପରିଚ୍ଛେଦାଦିୱସେନ କତପରିଚୟେନ ଅତ୍ଥକାମେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ଏକଂସତୋ ଭାୱନାୟ ଅଭିୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଭାୱନାନୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାରଭନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭାୱନାନୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଭାୱନାନୟନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭାୱନାନୟଂ, କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ୱଡ୍ଢନକ୍କମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ହିତଂ ଆନୟତି ଉପନେତୀତି ହିତାନୟୋ, ତଂ ହିତାନୟଂ । ମାନୟନ୍ତି ମାନେନ୍ତୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେହି ଅନୁସାସନତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୁଖଂ ଆନେତୀତି ସୁଖାନୟୋ, ତଂ ସୁଖାନୟଂ। ପରମଂ ବ୍ୟାକରୋମି, ପରମଂ ଭାୱନାନୟନ୍ତି ୱା ୟୋଜନା ।
୭୯୦. ମନୁସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମତୋ ଉତ୍ତରଂ ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମା ନାମ ମନୁସ୍ସାନଂ ପକତିଧମ୍ମଭୂତା ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା, ତତୋ ଉତ୍ତରଂ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା । ତେ ହି ଜାନନଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିୟ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ‘‘ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ୱା ୟଥାଠିତୱସେନେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବାଲମନୁସ୍ସାଦିତୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନଂ ଝାୟୀନଞ୍ଚେୱ ଅରିୟାନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୯୧.ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରେତିଆଦୀହି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ପୟୋଜନଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍କାୟ ସରିତବ୍ବୋ ସମାଚାରୋ ଅସ୍ସାତି ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋ। ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲାମକକମ୍ମଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଅସୁକେନ କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବାୟ ସଙ୍କାୟ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେ ୟଂକିଞ୍ଚି ମନ୍ତେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମମ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅସାରୁପ୍ପଂ ଜାନିତ୍ୱା ମନ୍ତେତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତସଙ୍କାୟ ଉପଗନ୍ତବ୍ବସମାଚାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁସ୍ସୀଲେତି ଏତଦେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ସୀଲୱଜ୍ଜିତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁସ୍ସୀଲେତି ୱା ଦୂସିତସୀଲେ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱଂ ଉପଗତସୀଲେ । ସୀଲୱଜ୍ଜିତେତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସୀଲୱିରହିତେ । ନତ୍ଥି ଝାନନ୍ତି ଲୋକିୟଜ୍ଝାନମ୍ପି ତାୱ ନତ୍ଥି । କୁତୋ ମଗ୍ଗୋତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ କୁତୋ, କେନ କାରଣେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ହେତୁୟେୱ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୯୨. ଚରନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ପରିପୂରକାରିତାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଚାରିତ୍ତଂ। ୱାରିତଂ ତାୟନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତି ତେନ, ୱାରିତତୋ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ତାୟତୀତି ୱାରିତ୍ତଂ। ୟଂ ଭଗୱତା ‘‘ଇଦଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦପୂରଣଂ, ଇଦଂ ଚାରିତ୍ତଂ ନାମ । ୟଂ ‘‘ନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଅକରଣଂ ୱାରିତ୍ତଂ ନାମ । ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ସ ସତ୍ତସୁ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ମଜ୍ଝେ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଭିନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ସୀଲଂ ଛିଦ୍ଦସାଟକୋ ୱିୟ ଛିଦ୍ଦଂ ନାମ ହୋତି, ତବ୍ବିପରୀତଂ ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ । ୟସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ୱା ଅନ୍ତେ ୱା ଭିନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ପରିୟନ୍ତେ ଛିନ୍ନସାଟକୋ ୱିୟ ଖଣ୍ଡଂ ନାମ ହୋତି, ତଦଞ୍ଞଂ ଅକ୍ଖଣ୍ଡଂ। କମସ୍ସ ଆଦରକରଣୱସେନ ଅକ୍ଖଣ୍ଡନ୍ତି, କମୱିଲଙ୍ଘନୱସେନ ‘‘ଅକ୍ଖଣ୍ଡମଚ୍ଛିଦ୍ଦ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । ଅକମ୍ମାସ-ଗ୍ଗହଣେନ ଅସବଲତ୍ତମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ, ସବଲକମ୍ମାସାନଂ ଭେଦସ୍ସ ଅପ୍ପମତ୍ତକଭାୱତୋ । ଏତ୍ତକୋ ହି ତେସଂ ୱିସେସୋ । ୟସ୍ସ ପଟିପାଟିୟା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟା, କୁଚ୍ଛିୟା ୱା ଉଟ୍ଠିତେନ ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣେନ କାଳରତ୍ତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସବଲୱଣ୍ଣା ଗାୱୀ ୱିୟ ସବଲଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣବିନ୍ଦୁଚିତ୍ରଗାୱୀ ୱିୟ କମ୍ମାସଂ ନାମ ହୋତି । ୟଂ ପନ ତଥାୱିଧଂ ନ ହୋତି, ତଂ ‘‘ଅସବଲଂ ଅକମ୍ମାସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନିନ୍ଦିତନ୍ତି ଇମିନା ଭୁଜିସ୍ସୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥଅପରାମଟ୍ଠସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକଭାୱେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ୱା ୱତେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମି ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା’’ତି ଏୱଂ ତଣ୍ହାୟ ଅପରାମଟ୍ଠଂ ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟତୋ ମୋଚିତତ୍ତା ଭୁଜିସ୍ସଂ ନାମ । ଅଦାସଞ୍ହି ଲୋକେ ଭୁଜିସ୍ସୋତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣପାରିପୂରିୟା ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱିଞ୍ଞୂହି ପସଂସିତବ୍ବନ୍ତି ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥଂ। ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅପରାମଟ୍ଠଂ ଠିତିଭାଗିୟଂ ଅପରାମଟ୍ଠଂ ନାମ । ଝାନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ୱିସେସଭାଗିୟଂ ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକଂ ନାମ ।
୭୯୩-୭.ୱିୱେକସୁଖନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତୂପଧିୱିୱେକସୁଖଂ । କାୟୱିୱେକସୁଖମ୍ପି ହି ସମ୍ପନ୍ନସୀଲସ୍ସେୱ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ସୁଞ୍ଞାଗାରାଦୀସୁ ୱସତୋପି ଭେରୱାରମ୍ମଣାଦିଆପାଥଗମନେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ୱିସେସତୋ ସମ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଅଲଙ୍କାରୋ ଅନୁତ୍ତରୋତି ଦେୱବ୍ରହ୍ମରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣସୋଭାପଟିଲାଭହେତୁତାୟ ନିରୁତ୍ତରୋ ଅଲଙ୍କାରୱିସେସୋ । ରତନନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀନଂ ଚକ୍କରତନାଦିତୋପି ସୱିସେସଂ ରତିଜନନତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ରତନଂ । ଚକ୍କରତନାଦିକଞ୍ହି ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତମେୱ ରତିଂ ଜନେତି, ଇଦଂ ପନ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତମ୍ପି ଜନେତୀତି ୱିସେସତୋ ରତିଜନକଂ ହୋତି । ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିୱିସେସସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନତୋ ଚିନ୍ତାମଣିସମନ୍ତି ଚିନ୍ତାମଣି । ୟାନନ୍ତି ସଂସାରକନ୍ତାରତରଣେ ୟାନଂ । ସୀତଲନ୍ତି ଚିତ୍ତସୀତିଭାୱକରଣେନ ସୀତଲଂ । କିଲେସମଲଧୋୱନନ୍ତି ଗଙ୍ଗାୟମୁନାଦୀହିପି ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟସ୍ସ କିଲେସକାଲୁସିୟସ୍ସ ଧୋୱନଂ । ଗୁଣାନଂ ମୂଲଭୂତନ୍ତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣାନଂ ମୂଲଭୂତଂ । ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩), କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯) ଚ ଆଦିୱଚନଞ୍ହେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଦୋସାନଂ ୱୀତିକ୍କମୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ବଲସ୍ସ ୱିନାସନତୋ ଦୋସାନଂ ବଲଘାତି।
ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂୱିଧାନିସଂସସମ୍ପନ୍ନଂ ସୀଲଂ, ତସ୍ମା । ଦୁୱିଧଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁଅପ୍ପସଦ୍ଦାଦିୱସେନ କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାସାଧନତୋ ସମାଧାନଲକ୍ଖଣଂ, କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ମୂଲଭାୱତୋ ପତିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏୱଂ ଦୁୱିଧଲକ୍ଖଣଂ, ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତୱସେନ ୱା ଦୁୱିଧସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥାନଂ କାମେତି ତସ୍ସ ହିତାସୀସନୱସେନାତି ଅତ୍ଥକାମୋ। ପିୟଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ପିୟସୀଲୋ।
୭୯୮-୯. କାତବ୍ବୋ ପଲିବୋଧସ୍ସୁପଚ୍ଛେଦୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କତିୱିଧୋ ପନାୟଂ ପଲିବୋଧୋ, କିଂ ସରୂପୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ପଲିବୋଧାଦସା’’ତିଆଦି, ‘‘ଆହ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ଆୱାସୋତି ଏକମ୍ପି ଓୱରକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ସକଲୋପି ସଙ୍ଘାରାମୋ, ସୋ ତତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ପଲିବୋଧୋ, ନ ଇତରସ୍ସ । କୁଲନ୍ତି ଞାତିକୁଲଂ ୱା ଉପଟ୍ଠାକକୁଲଂ ୱା, ତଂ ତେହି ସଂସଟ୍ଠୱିହରତୋୱ ପଲିବୋଧୋ । ଲାଭୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା, ତେପି ତତ୍ଥ ସାପେକ୍ଖସ୍ସେୱ ପଲିବୋଧା । ଗଣୋତି ସୁତ୍ତନ୍ତିକଗଣୋ ୱା ଆଭିଧମ୍ମିକଗଣୋ ୱା । ସୋ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦାନେନ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ଓକାସାଲାଭିନୋ ପଲିବୋଧୋ । କମ୍ମନ୍ତି ନୱକମ୍ମଂ, ତଂ କରୋନ୍ତେନ ୱଡ୍ଢକିଆଦୀହି ଲଦ୍ଧାଲଦ୍ଧଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, କତାକତେ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଥାପି ପଲିବୋଧୋ । ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ମଗ୍ଗଗମନଚିତ୍ତସ୍ସ ଦୁବ୍ବିନୋଦନୀୟତାୟ ତଂ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ପଲିବୋଧୋ । ଞାତୀତି ଏତ୍ଥ କୁଲ-ଗ୍ଗହଣେନ ଞାତିକୁଲସ୍ସପି ଗହିତତ୍ତା ଏକେକା ଞାତି ଇଧ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟେ ପନ ୱିହାରେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୟୋ, ଘରେ ମାତାଦୟୋ, ତେ ଗିଲାନା ପଲିବୋଧା । ଆବାଧୋତି ୟୋ କୋଚି ରୋଗୋ, ସୋ ବାଧୟମାନୋ ପଲିବୋଧୋ । ଗନ୍ଥୋତି ପରିୟତ୍ତିପରିହରଣଂ, ତଂ ସଜ୍ଝାୟାଦୀହି ନିଚ୍ଚବ୍ୟାୱଟସ୍ସେୱ ପଲିବୋଧୋ । ଇଦ୍ଧୀତି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକଇଦ୍ଧି । ସା ହି ଦୁପ୍ପରିହାରା ଅପ୍ପମତ୍ତକେନେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ପନ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଲିବୋଧୋ, ନ ସମାଧିସ୍ସ ସମାଧିଂ ପତ୍ୱା ପଟିଲଭିତବ୍ବତ୍ତା । ତେତି ତେ ପଲିବୋଧା ।
୮୦୦-୨.ପଲିବୋଧସ୍ସୁପଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପଠମୋ ତତ୍ଥ ନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତତାୟ, ଦୁତିୟୋ ଅସଂସଗ୍ଗେନ, ତତିୟୋ ଲାଭସକ୍କାରୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗମନେନ, ଚତୁତ୍ଥୋ ୟଥାରଦ୍ଧଗନ୍ଥସମାପନେନ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଙ୍ଗାହଣେନ ୱା, ପଞ୍ଚମୋ ୟଥାରଦ୍ଧକମ୍ମସ୍ସ ନିଟ୍ଠାପନେନ, ସଙ୍ଘାଦୀନଂ ନିୟ୍ୟାତନେନ ୱା, ଛଟ୍ଠୋ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୀରଣେନ, ସତ୍ତମୋ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଞାତୀନଂ ପାକତିକକରଣେନ, ଅଟ୍ଠମୋ ଭେସଜ୍ଜକରଣେନ, ୱୀରିୟାଧିଟ୍ଠାନେନ ୱା, ନୱମଦସମା ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟାୱଟତାୟ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା । ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋତି ୟତ୍ଥ ସୋ ୱସତି, ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମନୱିଧିଞ୍ଚେୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧାନଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତୋ ପରଞ୍ହି ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରପରିହରଣତ୍ଥଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଆଗତୱିତ୍ଥାରଂ ପହାୟ ପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନମତ୍ତଂ କରିସ୍ସାମ । କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ, ଉପରୂପରିଭାୱନାକମ୍ମସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ତଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥକପାରିହାରିୟୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ମେତ୍ତା, ମରଣସ୍ସତି, ଅସୁଭସଞ୍ଞା ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟିତବ୍ବତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଚରିୟାନୁକୂଲଂ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ପରିହରିତବ୍ବତ୍ତା ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଇମଂ ଦୁୱିଧଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟୋ ଦେତି, ଅୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଦାୟକୋ, ସୋପି ଈଦିସୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପିୟୋ ଗରୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପିୟୋତି ସୀଲସମ୍ପଦାଦୀହି ସତ୍ତାନଂ ପିୟାୟିତବ୍ବୋ । ଗରୂତି ତତୋୟେୱ ଗରୁକାତବ୍ବୋ ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭାୱନୀୟୋତି ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ । ୱତ୍ତାତି କିଞ୍ଚି ଆଲସିୟମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ଚୋଦେତ୍ୱା ଓୱାଦୱସେନ ୱଦନସୀଲୋ । ୱଚନକ୍ଖମୋତି ପଟିପୁଚ୍ଛକ୍ଖମୋ, ପଟିପୁଚ୍ଛିତୋ ଅସଂହୀରୋ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭାସନକ୍ଖମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତାତି ତିରଚ୍ଛାନକଥଂ ଅକଥେତ୍ୱା ଦସକଥାୱତ୍ଥୁପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଗମ୍ଭୀରମେୱ କଥଂ କତ୍ତା । ନୋ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିତବ୍ବଟ୍ଠାନଭୂତେ ଅହିତେ ନ ନିୟୋଜକୋ । ଏୱମାଦିଗୁଣୋପେତନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦାଦିଗୁଣୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତି । କାଲେନାତି ଅତ୍ତନୋ, ଆଚରିୟସ୍ସ ଚ ସପ୍ପାୟକାଲେନ ।
୮୦୩.ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱାତି ଆଚରିୟସ୍ସ ନୱକମହଲ୍ଲକଭାୱାନୁରୂପେନ ଖନ୍ଧକେ ଆଗତଂ ଆଚରିୟୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା । ଇଦାନି ଆଚରିୟେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାପୀତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକେନପି । ଚରିତଂ ଞତ୍ୱା ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭିନା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତାଚାରଂ, ହଦୟଲୋହିତଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ଇତରେନ ‘‘ତ୍ୱଂ କିଂଚରିତୋସି, କେ ୱା ପନ ତେ ଧମ୍ମା ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚରିତଂ ଜାନିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପେନ ଦାତବ୍ବଂ ।
୮୦୪. ଇରିୟାପଥାଦିତୋପି କେସଞ୍ଚି ଚରିତଂ ଜାନିତୁଂ ସକ୍କା, ତଂ ପନ ନ ଏକନ୍ତିକଂ, ‘‘ଚରିତଂ ଞତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କତମଂ ପନ ତଂ, କତିୱିଧା ୱାତି ଆହ ‘‘ଚରିତଂ ପନିଦଂ ରାଗଦୋସମୋହୱସେନା’’ତିଆଦି। ଉସ୍ସନ୍ନଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ଚରତୀତି ଚରିତଂ, ଅସତି ପଟିପକ୍ଖଭାୱନାୟଂ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତନାରହା ରାଗାଦୟୋ ।
୮୦୫.ୱୋମିସ୍ସକନୟାତି ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ, ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତାୱସେନ ଚ ନେସଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦା । ଚତୁସଟ୍ଠି ଭୱନ୍ତୀତି –
‘‘ରାଗାଦିକେ ତିକେ ସତ୍ତ, ସତ୍ତ ସଦ୍ଧାଦିକେ ତିକେ ।
ଏକଦ୍ୱିତିକମୂଲମ୍ହି, ମିସ୍ସତୋ ସତ୍ତସତ୍ତକ’’ନ୍ତି –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ନୱହି ସତ୍ତକେହି ୟଥାରହଂ ୱିଭଜିୟମାନା ତେସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁସଟ୍ଠି ଭୱନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଉପନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ –
‘‘ରାଗୋ ଦୋସୋ ଚ ମୋହୋ ଚ, ରାଗେନ ପଟିଘୋପି ଚ ।
ସଦ୍ଧିଂ ରାଗେନ ମୋହୋ ଚ, ମୋହୋପି ପଟିଘେନ ଚ ॥
‘‘ରାଗାଦିତ୍ତୟମେକନ୍ତି, ସତ୍ତ ରାଗାଦିକେ ତିକେ ।
ସଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧି ଚ ତକ୍କୋ ଚ, ସଦ୍ଧିଂ ସଦ୍ଧାୟ ବୁଦ୍ଧି ଚ ॥
‘‘ସଦ୍ଧାୟ ତକ୍କନଞ୍ଚେୱ, ବୁଦ୍ଧିୟା ତକ୍କନମ୍ପି ଚ ।
ସଦ୍ଧାଦିତ୍ତୟମେକନ୍ତି, ସତ୍ତ ସଦ୍ଧାଦିକେ ତିକେ ॥
‘‘ରାଗାଦିକଂ ତିକଞ୍ଚେକ-ମେକଦ୍ୱିତିକଭେଦତୋ ।
ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କେହି, ୟଥାୟୋଗଂ ୱିମିସ୍ସିୟ ॥
‘‘ଏକମୂଲେ ଦ୍ୱିମୂଲେ ଚ, ପଚ୍ଚେକଂ ସତ୍ତକତ୍ତୟଂ ।
ତିମୂଲେ ସତ୍ତକଞ୍ଚେକଂ, ଞେୟ୍ୟଂ ତଂ ସତ୍ତସତ୍ତକଂ ॥
‘‘ସଦ୍ଧିଂ ରାଗେନ ସଦ୍ଧା ଚ, ସଦ୍ଧିଂ ତେନେୱ ବୁଦ୍ଧି ଚ ।
ତେନେୱ ତକ୍କନଂ ତେନ, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧି ଚ ତେନ ଚ ॥
‘‘ସଦ୍ଧାସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେନ, ବୁଦ୍ଧିସଙ୍କପ୍ପନମ୍ପି ଚ ।
ୱିମିସ୍ସେତ୍ୱାନ ତେନେୱ, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କନଂ ॥
‘‘ରାଗମୂଲନୟେ ଚେୱ-ମେକଂ ସତ୍ତକମୁଦ୍ଦିସେ ।
ସଦ୍ଧିଂ ଦୋସେନ ସଦ୍ଧା ଚ, ସଦ୍ଧିଂ ତେନେୱ ବୁଦ୍ଧି ଚ ॥
‘‘ତେନେୱ ତକ୍କନଂ ତେନ, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧି ଚ ତେନ ଚ ।
ସଦ୍ଧାସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେନ, ବୁଦ୍ଧିସଙ୍କପ୍ପନମ୍ପି ଚ ॥
‘‘ୱିମିସ୍ସେତ୍ୱାନ ତେନେୱ, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କନଂ ।
ଦୋସମୂଲନୟେ ଚେୱ-ମେକଂ ସତ୍ତକମୁଦ୍ଦିସେ ॥
‘‘ସଦ୍ଧିଂ ମୋହେନ ସଦ୍ଧା ଚ, ସଦ୍ଧିଂ ତେନେୱ ବୁଦ୍ଧି ଚ ।
ତେନେୱ ତକ୍କନଂ ତେନ, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧି ଚ ତେନ ଚ ॥
‘‘ସଦ୍ଧାସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେନ, ବୁଦ୍ଧିସଙ୍କପ୍ପନମ୍ପି ଚ ।
ୱିମିସ୍ସେତ୍ୱାନ ତେନେୱ, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କନଂ ॥
‘‘ମୋହମୂଲନୟେ ଚେୱ-ମେକଂ ସତ୍ତକମୁଦ୍ଦିସେ ।
ଏକମୂଲେ ନୟେ ଚେୱଂ, ଞେୟ୍ୟଂ ତଂ ସତ୍ତକତ୍ତୟଂ ॥
‘‘ମିସ୍ସେତ୍ୱା ରାଗଦୋସେହି, ସଦ୍ଧା ତେହେୱ ବୁଦ୍ଧି ଚ ।
ତେହି ସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେହି, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧି ଚ ତେହି ଚ ॥
‘‘ସଦ୍ଧାସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେହି, ବୁଦ୍ଧିସଙ୍କପ୍ପନମ୍ପି ଚ ।
ତେହି ଦ୍ୱୀହେୱ ମିସ୍ସେତ୍ୱା, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କନଂ ॥
‘‘ରାଗଦୋସନୟେ ଚେୱ-ମେକଂ ସତ୍ତକମୁଦ୍ଦିସେ ।
ମିସ୍ସେତ୍ୱା ରାଗମୋହେହି, ସଦ୍ଧା ତେହେୱ ବୁଦ୍ଧି ଚ ॥
‘‘ତେହି ସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେହି, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧି ଚ ତେହି ଚ ।
ସଦ୍ଧାସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେହି, ବୁଦ୍ଧିସଙ୍କପ୍ପନମ୍ପି ଚ ॥
‘‘ତେହି ଦ୍ୱୀହେୱ ମିସ୍ସେତ୍ୱା, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କନଂ ।
ରାଗମୋହନୟେ ଚେୱ-ମେକଂ ସତ୍ତକମୁଦ୍ଦିସେ ॥
‘‘ମିସ୍ସେତ୍ୱା ଦୋସମୋହେହି, ସଦ୍ଧା ତେହେୱ ବୁଦ୍ଧି ଚ ।
ତେହି ସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେହି, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧି ଚ ତେହି ଚ ॥
‘‘ସଦ୍ଧାସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେହି, ବୁଦ୍ଧିସଙ୍କପ୍ପନମ୍ପି ଚ ।
ତେହି ଦ୍ୱୀହେୱ ମିସ୍ସେତ୍ୱା, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କନଂ ॥
‘‘ଦୋସମୋହନୟେ ଚେୱ-ମେକଂ ସତ୍ତକମୁଦ୍ଦିସେ ।
ଦ୍ୱିମୂଲମ୍ହି ନୟେ ଚେୱଂ, ଞେୟ୍ୟଂ ତଂ ସତ୍ତକତ୍ତୟଂ ॥
‘‘ରାଗପ୍ପଟିଘମୋହେହି, ସଦ୍ଧା ତେହେୱ ବୁଦ୍ଧି ଚ ।
ତେହି ସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେହି, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧି ଚ ତେହି ଚ ॥
‘‘ସଦ୍ଧାସଙ୍କପ୍ପନଂ ତେହି, ବୁଦ୍ଧିସଙ୍କପ୍ପନମ୍ପି ଚ ।
ତେହି ତୀହେୱ ମିସ୍ସେତ୍ୱା, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କନଂ ॥
‘‘ତିମୂଲମ୍ହି ନୟେ ଚେୱ-ମେକଂ ସତ୍ତକମୁଦ୍ଦିସେ ।
ଏୱଂ ତେସଟ୍ଠି ହୋତୀତି, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ନୱସତ୍ତକଂ ।
ଦିଟ୍ଠିୟାପି ଚ ହୋତେୱ, ଚତୁସଟ୍ଠୀତି କେଚନା’’ତି ॥
୮୦୬-୭. ନନୁ ଚ ‘‘ଚରିତଂ ଞତ୍ୱା ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କିଂଚରିତସ୍ସ ପନ କିଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁକୂଲନ୍ତି ଇମଂ ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ତଂତଂଚରିତାନୁକୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସ ଗଣନତୋ ଅପ୍ପନାୱହତୋ ଝାନପ୍ପଭେଦତୋ ସମତିକ୍କମତୋ ୱଡ୍ଢନାୱଡ୍ଢନତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ଭୂମିତୋ ଗହଣତୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସୁଭା ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଦସ ଅସୁଭାତି ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ୱିନୀଲକଂ ୱିପୁବ୍ବକଂ ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ ଲୋହିତକଂ ପୁଳୱକଂ ଅଟ୍ଠିକନ୍ତି ଇମେ ଦସ । ତଥା କାୟଗତାସତି ଚାତି ଇମେ ଏକାଦସ ରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ ରାଗଚରିତସ୍ସ ଅନୁକୂଲା । ଅସୁଭ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଦାରମ୍ମଣସମାଧିପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହିତଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୟଥାରହଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପ୍ପମାଣସତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅପ୍ପମଞ୍ଞା, ମେତ୍ତା କରୁଣା ମୁଦିତା ଉପେକ୍ଖାତି ଚତୁନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେ ପନ ସୱଣ୍ଣକସିଣା ନୀଲକସିଣଂ ପୀତକସିଣଂ ଲୋହିତକସିଣଂ ଓଦାତକସିଣନ୍ତି ଇମେହି ଚତୂହି ୱଣ୍ଣକସିଣେହି ସହିତା ଅଟ୍ଠ ଦୋସୱିକ୍ଖମ୍ଭନୁପାୟଭାୱତୋ, ଅପ୍ପଟିଘାତୱିସୟତ୍ତା ଚ ଦୋସଚରିତସ୍ସ ଅନୁକୂଲା।
୮୦୮.ତଂ…ପେ॰… ପନେକକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏକକନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁସ୍ସତିଅପେକ୍ଖଂ, ଅନୁସ୍ସତୀସୁ ଏକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ମୋହଚରିତୱିତକ୍କଚରିତାପେକ୍ଖଂ ତେସଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ଅନୁକୂଲସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ତଂ ପନ ମୋହଚରିତସ୍ସ, ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ ଚ ଗଣନବଲେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନତୋ ଅନୁକୂଲଂ।
୮୦୯-୧୧.ପୁରିମା…ପେ॰… ଦେହିନୋତି ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତି ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତି ସୀଲାନୁସ୍ସତି ଚାଗାନୁସ୍ସତି ଦେୱତାନୁସ୍ସତୀ’’ତି ଇଦଂ ପାଳିକ୍କମେନ ପୁରିମଂ ଅନୁସ୍ସତିଛକ୍କଂ ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ ଅତିସପ୍ପାୟୱସେନ ଅନୁକୂଲଂ । ମରଣୂପସମାୟୁତ୍ତା ସତୀତି ମରଣେ, ଉପସମେ ଚ ୟୁତ୍ତା ସତି, ମରଣାନୁସ୍ସତି, ଉପସମାନୁସ୍ସତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆହାରନିସ୍ସିତା ସଞ୍ଞାତି ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞା । ଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ । ବୁଦ୍ଧିପ୍ପକତିଜନ୍ତୁନୋତି ବୁଦ୍ଧିଚରିତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ । ସେସାନି କସିଣାନୀତି ଦୋସଚରିତସ୍ସ ଅନୁକୂଲେସୁ ୱୁତ୍ତେହି ଚତୂହି ୱଣ୍ଣକସିଣେହି ଅୱସେସାନି ପଥୱୀଆପୋତେଜୋୱାୟୋଆଲୋକାକାସକସିଣାନି, ଏୱଂ ପୁରିମାନି ଚତ୍ତାରି, ଇମାନି ଛାତି ଦସ ଇମସ୍ସେୱ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକା, ଇମସ୍ସ ଅସପ୍ପାୟନ୍ତି ଗହେତବ୍ବୱିସେସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ରାଗାଦିସବ୍ବଚରିତାନଂ ଅନୁକୂଲାତି ୱଣ୍ଣିତା ।
୮୧୨.ଏକନ୍ତୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋତି ରାଗଚରିତାଦୀନଂ ଅସୁଭାଦିକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ । ଅତିସପ୍ପାୟତୋତି ସଦ୍ଧାଚରିତାଦୀନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦିକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅତିସପ୍ପାୟତୋ । ଏୱଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୱସେନ, ଅତିସପ୍ପାୟୱସେନ ଚ ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ତେସଂ ଅନୁକୂଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଇତରସ୍ସ ଅନନୁକୂଲଭାୱତୋ । ନ ହି ରାଗାଦୀନଂ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିକା, ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱା ଅନୁପକାରିକା କୁସଲଭାୱନା ନାମ ଅତ୍ଥି । ତଥା ହି ମେଘିୟସୁତ୍ତେ –
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଉତ୍ତରି ଭାୱେତବ୍ବା, ଅସୁଭା ଭାୱେତବ୍ବା ରାଗସ୍ସ ପହାନାୟ, ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟ, ଆନାପାନସ୍ସତି ଭାୱେତବ୍ବା ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟ, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବା ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩; ଉଦା॰ ୩୧) –
ଏକସ୍ସେୱ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଭାୱେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତା । ତଥା ରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତେପି ‘‘ମେତ୍ତଂ, ରାହୁଲ, ଭାୱନଂ ଭାୱେହୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୨୦) ସତ୍ତ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ନ ଚାୟସ୍ମତୋ ମେଘିୟସ୍ସ ଚତ୍ତାରିପି ଚରିତାନି ସନ୍ତି, ନାପି ରାହୁଲତ୍ଥେରସ୍ସ ସବ୍ବଚରିତାନି, ତସ୍ମା ୱଚନମତ୍ତେ ଅଭିନିୱେସଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୧୩-୪. କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋପି ସକ୍କା ଞାତୁଂ, ସଙ୍କରତ୍ତା ପନ ସୁଖେନ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ତେସଂ ସାମଞ୍ଞତୋ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଜାତିତୋ ଚ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ସବ୍ବାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତ୍ତାଲୀସାତି ନିଦ୍ଦିସେତି ପାଳିତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ସମଚତ୍ତାଲୀସା’’ତି ନିଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ । କଥଂ ? କସିଣାନି ଦସ…ପେ॰… ସଞ୍ଞା ଚାହାରତା ଇତି । ଅସୁଭାନୁସ୍ସତୀ ଦସାତି ଦସ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ଦସ ଅସୁଭା, ଦସ ଅନୁସ୍ସତୀ’’ତି । ଦସ ଅସୁଭା ହେଟ୍ଠା କଥିତାୱ । ‘‘ପୁରିମାନୁସ୍ସତିଛକ୍କ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା ଛ, ମରଣାନୁସ୍ସତି କାୟଗତାସତି ଆନାପାନସ୍ସତି ଉପସମାନୁସ୍ସତୀତି ଇମା ଦସ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ । ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ପଥୱାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ । ସଞ୍ଞା ଚାହାରତାତି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଗ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ଆହାରଗତା ସଞ୍ଞା ‘‘ଆହାରତା ସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଆହାରୋୟେୱ ୱା ଆହାରତା, ତଗ୍ଗତା ଚ ସଞ୍ଞା ଉପଚାରତୋ ‘‘ଆହାରତା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୧୫-୬. କିଂ ଇମେସୁ ସବ୍ବେସୁୟେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ? ଆମ, ନିବ୍ବତ୍ତତି ସବ୍ବେସ୍ୱେୱ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ, ଅପ୍ପନାଝାନଂ ପନ କେସୁଚି ନ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ମା କାନିଚି ଉପଚାରମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, କାନିଚି ଅପ୍ପନମ୍ପି । କଥଂ ପନେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେସୂ’’ତିଆଦି । ଉପଚାରମେୱ ଆୱହନ୍ତୀତି ଉପଚାରାୱହା ‘‘ଅପେକ୍ଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହେତ୍ଥ ଅୱଧାରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଆନାପାନସ୍ସତିଂ, କାୟଗତାସତିଞ୍ଚ ହିତ୍ୱା ସେସା ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ, ସଞ୍ଞା, ୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚାତି ଏତେ ଦସ ନାନପ୍ପକାରକତ୍ତା, ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା, ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା ଚ ଅସତି ଭାୱନାୱିସେସେ ଉପଚାରାୱହା ୱୁତ୍ତା ।
୮୧୭-୮. ଏୱଂ ଉପଚାରପ୍ପନାୱହତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଝାନପ୍ପଭେଦତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପନାୟାୱହେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାତି ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନୱନ୍ତୋ, ତେସଂ ଏକେକସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚକନୟୱସେନ ପନ ‘‘ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନିକା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଠମଜ୍ଝାନିକାତି ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣଭୂତା, ପଟିକ୍କୂଲଭାୱତୋ ପନ ଇତରେସଂ ଆରମ୍ମଣାନି ନ ହୋନ୍ତି । ପଟିକ୍କୂଲେପି ହି ୱିସୟେ ୱିତକ୍କବଲେନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଅପ୍ପେତି ଚଣ୍ଡସୋତନଦିୟଂ ଅରିତ୍ତବଲେନ ନାୱା ୱିୟ । ସେସାନି ପନ ତଦଭାୱତୋ ନ ତେସୁ ଅପ୍ପେନ୍ତି ।
୮୧୯.ତିକଜ୍ଝାନୱହାତି ଚତୁକ୍କନୟେନ ତିକଜ୍ଝାନୱହା, ପଞ୍ଚକନୟେନ ପନ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନୱହା, ମେତ୍ତାକରୁଣାମୁଦିତା ହି ମେତ୍ତାଦୀନଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନମେୱ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକା ନ ହୋନ୍ତି । ଅପ୍ପନପ୍ପତ୍ତା ହି ମେତ୍ତାଦୟୋ ସୋମନସ୍ସେନ ୱିନା ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥୋପି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଉତ୍ତମାନଂ ୱିହାରୋ, ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ ୱା ୱିହାରୋତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ, ସୋ ଉପେକ୍ଖାଭାୱନାୱସେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକୋ । ତତ୍ଥାପି ମେତ୍ତାଦିୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନଚତୁକ୍କସ୍ସେୱେତଂ ଅପ୍ପେତି, ନେତରସ୍ସ । କସ୍ମା ? ମେତ୍ତାଦୀନଂ ନିସ୍ସନ୍ଦତ୍ତା । ୟଥା ହି କସିଣାନଂ ନିସ୍ସନ୍ଦା ଆରୁପ୍ପା, ୟଥା ଚ ସମଥୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସନ୍ଦା ନିରୋଧସମାପତ୍ତି, ଏୱଂ ମେତ୍ତାଦିନିସ୍ସନ୍ଦା ଉପେକ୍ଖା । ଆରୁପ୍ପା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକାତି ଅଙ୍ଗସମତାୱସେନ ଆରୁପ୍ପାପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସେୱ ପଭେଦାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୨୦. ଏୱଂ ଝାନଭେଦତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ସମତିକ୍କମତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱସେନାରମ୍ମଣଙ୍ଗାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମୋ ଅଙ୍ଗସମତିକ୍କମୋତି ଅତିକ୍କମିତବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ, ଅଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ୱସେନ ସମତିକ୍କମୋ ଦୁୱିଧୋ । କିଂ ସବ୍ବେସ୍ୱେୱ ଦୁୱିଧୋ ଲବ୍ଭତି, ନୋତି ଆହ ‘‘ଗୋଚରା…ପେ॰… ତିକ୍କମୋ’’ତି । ଚତୂସୁ ହି ଆରୁପ୍ପେସୁ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମୋୱ ହୋତି ଆକାସକସିଣୱଜ୍ଜିତେସୁ ନୱସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସ୍ସ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀନି ଚ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଦୀନଂ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମୋ ପନ ଅରୂପେ ନତ୍ଥି ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚାପି ଅଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ସମାନତ୍ତା । ରୂପେ ଝାନଙ୍ଗତିକ୍କମୋତି ରୂପାୱଚରିକକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ଅତିକ୍କମୋ, ଇଦଞ୍ଚ ଲବ୍ଭମାନକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଜ୍ଝାନିକେସୁ ଦୁୱିଧୋପି ସମତିକ୍କମୋ ନତ୍ଥି, ନୀୱରଣସମତିକ୍କମୋ ଇଧ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମାପତ୍ତୀନଂ ସାଧାରଣତ୍ତା ନ ଗହିତୋ ।
୮୨୧. ଏୱଂ ସମତିକ୍କମୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ୱଡ୍ଢନାୱଡ୍ଢନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସେୱ କସିଣାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଇମେସୁ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଦସ କସିଣାନେୱ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନି । ନ ଚ…ପେ॰… ଅସୁଭାଦୟୋତି ସେସା ଅସୁଭାଦୟୋ ପନ ନେୱ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାରେନେୱ ଉପଟ୍ଠାନତୋ, ଆନିସଂସାଭାୱତୋ ଚ । ତଥା ହି ଦସ ଅସୁଭାନି, କାୟଗତାସତି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଠିତୋକାସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାରେନେୱ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ୱଡ୍ଢିତେସୁପି କୁଣପରାସି ଏୱ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ନ କୋଚି ଆନିସଂସୋ ଅତ୍ଥି । ଅୱଡ୍ଢିତେସୁପି ହି ତେସୁ କାମରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନା ହୋତିୟେୱ । ୟଦି ଏୱଂ, ଅସୁଭଜ୍ଝାନାନଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତାୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଉଦ୍ଧୁମାତକେ ୱା ଅଟ୍ଠିକେ ୱା ମହନ୍ତେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଅପ୍ପକେତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଜ୍ଝାନଂ ହୋତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ । ୟୋ ୱା ଏତଂ ଆନିସଂସାଭାୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା । ଆନାପାନନିମିତ୍ତମ୍ପି ନାସିକଗ୍ଗମୁଖନିମିତ୍ତାଦିପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ୱଡ୍ଢୟତୋପି ଚ ୱାତରାସିୟେୱ ୱଡ୍ଢତି । ପିଚୁପିଣ୍ଡାଦିୱସେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି ହି ନିମିତ୍ତଂ ୱାତସଙ୍ଘାଟମତ୍ତମେୱ, ତଥା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରନିମିତ୍ତମ୍ପି ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତରାସିୟେୱ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ନ ଚ ତେନ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଦୁଭୟମ୍ପି ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୬୬୩), ତମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନୱସେନ । କିଞ୍ଚି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତମେୱ ନତ୍ଥି, କିମୟଂ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତା ପନେତ୍ଥ ପରିଗ୍ଗହିତମତ୍ତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଆରୁପ୍ପାରମ୍ମଣେସୁ ଆକାସଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟମତ୍ତତ୍ତା କସିଣାପଗମୱସେନେୱ ମନସି କାତବ୍ବଂ, ତତୋ ପରଂ ୱଡ୍ଢୟତୋ ନ କିଞ୍ଚି ହୋତି, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା ନ ସକ୍କା ୱଡ୍ଢେତୁଂ, ପରିକମ୍ମମେୱ ହି ୱଡ୍ଢେତୁଂ ସକ୍କା, ୱିଞ୍ଞାଣାପଗମୋ ତସ୍ସ ଅଭାୱମତ୍ତତ୍ତା, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନାରମ୍ମଣମ୍ପି ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତାୟେୱ ନ ସକ୍କା ୱଡ୍ଢେତୁଂ, ତସ୍ମା ତାନିପି ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନି । ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତା ଆରୁପ୍ପାନଂ ୱିପୁଲକସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ପୱତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୟୋ ଚ ଅନିମିତ୍ତତ୍ତା ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା। ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଞ୍ହି ଅୟଂ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ତଞ୍ଚ ନେସଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଇମେ ଅସୁଭାଦୟୋ ତିଂସ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋକାସତ୍ତା, ପୟୋଜନାଭାୱତୋ, ଅୱଡ୍ଢନତୋ ଚ ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନି ।
୮୨୨-୩. ଏୱଂ ୱଡ୍ଢନାୱଡ୍ଢନତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଆରମ୍ମଣତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସେୱ କସିଣାନୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ଆରମ୍ମଣାନୀତି ଇମାନି ଦ୍ୱାୱୀସ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଭୂତାନି ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି । ସେସାତି ଅୱସେସା ଅଟ୍ଠାରସ ନେୱ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣା ସିୟୁଂ ।
୮୨୪-୫. ଇଦାନି ଭୂମିତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସୁଭାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱେସୁ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ତତ୍ଥ ଅସୁଭାନଂ, ପଟିକ୍କୂଲସ୍ସ ଚ ଆହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତଚପଞ୍ଚକମ୍ପି ହି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତମାନଂ ଦିବ୍ବାନୁଭାୱେନ ପଟିକ୍କୂଲାକାରେନ ନୋପଟ୍ଠାତି । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଆନାପାନସ୍ସତି ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତାନଞ୍ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନତ୍ଥି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ।
୮୨୭. ଇଦାନି ଗହଣତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥଂ…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠେନେୱ ଗହେତବ୍ବାତି ୱାୟୋକସିଣଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସେସା ନୱ କସିଣା, ଦସ ଅସୁଭାନୀତି ଇମାନି ଏକୂନୱୀସତି ଦିଟ୍ଠେନେୱ ୱତ୍ଥୁନା କରଣଭୂତେନ ଗହେତବ୍ବାନି ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବାନି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠେନ ଗହେତବ୍ବାନି, ପୁବ୍ବଭାଗେ ଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଂ ନେସଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୭) ।
୮୨୮-୩୧.ସତିୟମ୍ପି ଚ କାୟମ୍ହୀତି କାୟଗତାସତିୟମ୍ପି । ଦିଟ୍ଠେନ ତଚପଞ୍ଚକନ୍ତି ତଚପଞ୍ଚକମତ୍ତମେୱ ଦିଟ୍ଠେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସେସମେତ୍ଥ ସୁତେନେୱାତି ଏତ୍ଥ କାୟଗତାସତିୟଂ ସେସଂ ୱକ୍କପଞ୍ଚକାଦି ସୁତେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇତି କାୟଗତାସତି ଦିଟ୍ଠସୁତେନ ଗହେତବ୍ବା । ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠନାସିକଗ୍ଗେସୁ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆନାପାନସ୍ସତି ଏତ୍ଥ, ଫୁଟ୍ଠେନ ପରିଦୀପିତା’’ତି । ଉଚ୍ଛୁସସ୍ସାଦୀନଂ ପତ୍ତେସୁ ଚଲମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣମୁଖେନ, ସରୀରସମ୍ଫସ୍ସୱସେନ ଚ ୱାତସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱାୟୋକସିଣମେୱେତ୍ଥ, ଦିଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠେନ ଗୟ୍ହତୀ’’ତି । ଆଦିତୋୱ ଗହେତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତୀତିଆଦିକମ୍ମିକେନ ଭାୱନାରମ୍ଭୱସେନ ନ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବାନି, ହେଟ୍ଠିମେ ତୟୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ, କସିଣେସୁ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଞ୍ଚ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ।
୮୩୨-୫. ଏୱଂ ଗହଣୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ହେତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏତେସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୂତି ଏତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ, ଝାନାନଞ୍ଚ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆକାସକସିଣସ୍ସ ଉଗ୍ଘାଟେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆକାସକସିଣଂ ୱିନା’’ତି । ମେତ୍ତାଦିଏକେକସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ତୀଣି ତୀଣି ଝାନାନି ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସେୱ ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱସେନ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୟୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଜୱନାନଂ ସମନନ୍ତରା ନିରୋଧଂ ଫୁସତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥମାରୁପ୍ପ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱିପସ୍ସନାଭୱସମ୍ପତ୍ତିସୁଖାନଂପଚ୍ଚୟାତି ୱିପସ୍ସନାୟ, ଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୩୬-୯. ଏୱଂ ପସଙ୍ଗେନ ଆଗତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଆଚରିୟେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତସ୍ସାତି ଆଚରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗେହେ, ଏକୱିହାରେ ୱା ୱସନ୍ତସ୍ସ । କଥେତବ୍ବନ୍ତି ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ସୁତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ । ଆଗତସ୍ସାଗତକ୍ଖଣେତି ସ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିମତ୍ତକରୋ, ଆଗତାଗତକ୍ଖଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଆଗତସ୍ସ ଆଗତକ୍ଖଣେ କଥେତବ୍ବଂ । ଈଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ଆମେଡିତସାମତ୍ଥିୟତୋୱ ଲବ୍ଭତି । ନ ହି ଏକୱାରମେୱ ଆଗତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ କଥେତବ୍ବଂ, ତତୋ ପରଂ ନ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନ୍ତି ଅତିସଂଖିତ୍ତଂ, ଅତିୱିତ୍ଥାରଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱା ତସ୍ସ ସୁଖେନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନପ୍ପମାଣଂ କଥେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ସୋ ପକତିୟାୱ ଉଗ୍ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନୋ ହୋତି, ସଜ୍ଝାୟୱସେନ ୱା ମନସିକାରୱସେନ ୱା କତପରିଚୟୋ, ତସ୍ସ ଏକଂ, ଦ୍ୱେ ୱା ନିସଜ୍ଜା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମୁଖାୱ ସଜ୍ଝାୟଂ କାରେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଆଚରିୟେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ତେନ ୟୋଗିନା ଉତ୍ତରି କାତବ୍ବୱିଧାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତେନପୀ’’ତିଆଦି । ସମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟତ୍ଥ ପହଟୋ ସମତି, ତଂ ସମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ସମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିୟାତି ସମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ୟଥା ହି ସମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଗହିତେ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅତ୍ତନୋ ୱେରୀ ଅଭିଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଗହିତେ ମନୋଭୁସଙ୍ଖାତୋ କାମରାଗୋ ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିୟାତି ସମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ମନୋ ଅଭିଭୱତୀତି ମନୋଭୂ, ତସ୍ସ ମନୋଭୁନୋ। ଅଟ୍ଠାରସହି…ପେ॰… ୱିୱଜ୍ଜିତେତି –
‘‘ମହାୱାସଂ ନୱାୱାସଂ, ଜରାୱାସଞ୍ଚ ପନ୍ଥନିଂ ।
ସୋଣ୍ଡିଂ ପଣ୍ଣଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ, ଫଲଂ ପତ୍ଥିତମେୱ ଚ ॥
‘‘ନଗରଂ ଦାରୁନା ଖେତ୍ତଂ, ୱିସଭାଗେନ ପଟ୍ଟନଂ ।
ପଚ୍ଚନ୍ତସୀମାସପ୍ପାୟଂ, ୟତ୍ଥ ମିତ୍ତୋ ନ ଲବ୍ଭତି ॥
‘‘ଅଟ୍ଠାରସେତାନି ଠାନାନି, ଇତି ୱିଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ ୟଥା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୨) –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ଅଟ୍ଠାରସହି ୱିହାରଦୋସେହି ସବ୍ବକାଲୱିୟୁତ୍ତେ । ଅନୁରୂପେତି ଇମେସୁ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଦୋସେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନପି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅନନୁରୂପୋ ନାମ, ତଦଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁକୂଲେ । ମହାୱିହାରାଦୟୋ ହି ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁକୂଲା ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ମହାୱିହାରେ ତାୱ ୱତ୍ତକରଣାଦିନା ପଲିବୋଧୋ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ପନ ସବ୍ବଂ କତମେୱ, ଅୱସେସାପି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା ନତ୍ଥି, ଏୱରୂପୋ ମହାୱିହାରୋପି ଅନୁରୂପୋୱ । ନୱୱିହାରେ ବହୁଂ ନୱକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ଅସତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅନୁକୂଲେ କାରଣେ ଅନନୁରୂପୋ ହୋତି । ତଥା ଜିଣ୍ଣୱିହାରୋପି ବହୁପଟିଜଗ୍ଗିତବ୍ବତାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତରାୟିକୋ । ପନ୍ଥନିସ୍ସିତକୋ ଆଗନ୍ତୁକେହି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ସମୋକିଣ୍ଣତାୟ । ୟତ୍ଥ ସୋଣ୍ଡୀ ନାମ ପାସାଣପୋକ୍ଖରଣୀ ହୋତି, ସୋ ସୋଣ୍ଡିୱିହାରୋ। ତତ୍ଥ ବହୂ ପାନୀୟତ୍ଥାୟ ସମୋସରନ୍ତି, ତଥା ପଣ୍ଣପୁପ୍ଫଫଲୱତି ୱିହାରେ ତଂତଦତ୍ଥାୟ । ପତ୍ଥନୀୟେ ଲୋକସମ୍ମତେ ୱିହାରେ ୱିହରନ୍ତଂ ‘‘ଅରହା’’ତି ସମ୍ଭାୱେନ୍ତା ବହୂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନଗରସନ୍ନିସ୍ସିତେପି ୱିହାରେ ୱିସଭାଗାରମ୍ମଣାପାଥଗମନାଦୀନି ହୋନ୍ତି । ଦାରୁସନ୍ନିସ୍ସିତେ କଟ୍ଠହାରିକାଦୀହି ଅଫାସୁ ହୋତି । ଖେତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତେ ୱିହାରମଜ୍ଝେୟେୱ ଖଲମଣ୍ଡଲକରଣାଦିନା ଅଫାସୁ ହୋତି । ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲାଧିୱୁତ୍ଥେପି କଲହନିୱାରଣାଦୀସୁ ତେ ଉପୱଦନ୍ତି । ପଟ୍ଟନସନ୍ନିସ୍ସିତେ ଅଭିଣ୍ହଂ ନାୱାସତ୍ଥେହି ଆଗତମନୁସ୍ସେହି ଅଫାସୁ ହୋତି । ପଚ୍ଚନ୍ତନିସ୍ସିତେ ମନୁସ୍ସା ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅପ୍ପସନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ରଜ୍ଜସୀମସନ୍ନିସ୍ସିତେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରାଜୂନଂ କଲହେ ସତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଜିତେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ୱିଚରନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ‘‘ଅୟଂ ଚରପୁରିସୋ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ବନ୍ଧନାଦିକଂ ପାପେୟ୍ୟୁଂ, ଅସପ୍ପାୟେ ଅମନୁସ୍ସାଦିଉପଦ୍ଦୱା ହୋନ୍ତି । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଧିୱୁତ୍ଥେ ଉପ୍ପନ୍ନକଙ୍ଖାୟ ୱିନୋଦକେ ଅସତି ମହାଦୋସୋୟେୱାତି ଏତେପି ୱିହାରା ଅନନୁରୂପା, ତସ୍ମା ତାଦିସେ ୱିହାରେ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଦୋସୱିରହିତେ ଅନୁରୂପେ ୱିହାରେ ୱିହାତବ୍ବଂ ।
ତସ୍ସ ପନ ୱିହାରସ୍ସ ଅନୁରୂପଭାୱୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗାମତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମତୋତି ଗୋଚରଗାମତୋ । ନାତିଦୂରେତି ଗୋଚରଗାମସ୍ସ ଅଡ୍ଢଗାୱୁତତୋ ଓରଭାଗତାୟ ନ ଅତିଦୂରେ । ନଚ୍ଚାସନ୍ନେତି ପଚ୍ଛିମେନ ପମାଣେନ ଗୋଚରଗାମତୋ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକତାୟ ନ ଅତିସନ୍ନେ । ଇମିନା ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତି । ଗୋଚରଗାମସ୍ସ ପନ ଉତ୍ତରଦିସାୟ ୱା ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ୱା ନାତିଦୂରଂ ନଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ସେନାସନଂ ୱିସେସେନ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ନାତିଦୂରନଚ୍ଚାସନ୍ନତା ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗସଂୟୁତେତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନାତିଦୂରନଚ୍ଚାସନ୍ନତାୟ ସହ ଦିୱା ଅପ୍ପକିଣ୍ଣତାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପଞ୍ଚଙ୍ଗସଂୟୁତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ନାତିଦୂରଂ ହୋତି ନଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିୱା ଅପ୍ପକିଣ୍ଣଂ ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସଂ, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା ଆଗତାଗମା ଧମ୍ମଧରା ୱିନୟଧରା ମାତିକାଧରା, ତେ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛତି ପଞ୍ହଂ ‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, କଥଂ; ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋତି । ତସ୍ସ ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅୱିୱଟଞ୍ଚେୱ ୱିୱରନ୍ତି, ଅନୁତ୍ତାନୀକତଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋନ୍ତି, ଅନେକୱିହିତେସୁ ଚ କଙ୍ଖାଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନାତିଦୂରନଚ୍ଚାସନ୍ନଭାୱେନ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନତା ପଠମଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଦିୱା ମହାଜନସଂକିଣ୍ଣତାଭାୱେନ, ରତ୍ତିୟଂ ଜନାଲାପସଦ୍ଦାଭାୱେନ, ସବ୍ବଦାପି ଜନସନ୍ନିପାତନିଗ୍ଘୋସାଭାୱେନ ଅପ୍ପକିଣ୍ଣଅପ୍ପସଦ୍ଦଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଭାୱୋ ଦୁତିୟଂ, ଡଂସମକସାଦିପରିସ୍ସୟାଭାୱୋ ତତିୟଂ, ଅପ୍ପକସିରେନ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ଚତୁତ୍ଥଂ, ବହୁସ୍ସୁତତାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତାନଂ ଥେରାନଂ ୱସନଭାୱୋ ପଞ୍ଚମନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ସଂୟୁତ୍ତେ ସମନ୍ନାଗତେ ୱିହାରସ୍ମିଂ ୱିହାତବ୍ବଂ ।
୮୪୦-୧. ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଆୱାସାଦିମହାପଲିବୋଧେ ଉପାଦାୟ ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧୋ, ଇଦାନି ତଂ ପଲିବୋଧଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନାକାରଂ ଆୱି କାତୁଂ ‘‘ଦୀଘା କେସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ପତ୍ତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପଚିତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା ।
୮୪୨-୫.ପୱିୱିତ୍ତେତି ଜନୱିୱିତ୍ତେ ଓକାସେ । ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା…ପେ॰… ଲୋହିତନ୍ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ କସିଣଦୋସା, ତସ୍ମା ଏୱରୂପା ମତ୍ତିକା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସଣ୍ହାୟାତି ଅପନୀତତିଣମୂଲସକ୍ଖରୱାଲୁକାୟ ସୁମଦ୍ଦିତାୟ ସୁଖୁମାୟ । ଅରୁଣୱଣ୍ଣାୟାତି ଅରୁଣନିଭାୟ, ଅରୁଣୱଣ୍ଣପ୍ପଭାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ବହିଦ୍ଧା ୱାପି ତାଦିସେତି ବହିଦ୍ଧାପି ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ । ସଂହାରିମନ୍ତି ସଂହରିତବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱା ଚରଣୟୋଗ୍ୟଂ । ତତ୍ରଟ୍ଠକନ୍ତି ୟତ୍ଥ କତଂ, ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠନକଂ ।
୮୪୭-୫୦.ପମାଣତୋତି ୱକ୍ଖମାନପ୍ପମାଣତୋ । ୱଟ୍ଟଂ ଆକୋଟେତ୍ୱାତି ପରିମଣ୍ଡଲଂ କତ୍ୱା ଆକୋଟେତ୍ୱା । ତନ୍ତି ତଂ ଚମ୍ମଂ ୱା କଟସାରଂ ୱା ଦୁସ୍ସପଟ୍ଟଂ ୱା । କଣ୍ଣିକନ୍ତି କଣ୍ଣିକାସଦିସଂ, ପରିମଣ୍ଡଲତୋ ପଦୁମକଣ୍ଣିକାକାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସମ’’ନ୍ତି । ‘‘କଣ୍ଣିକାସମ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲନ୍ତି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକୱିଦତ୍ଥିପ୍ପମାଣଂ । ଏତଦେୱ ହି ପମାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁପ୍ପମତ୍ତେ ୱା ସରାୱମତ୍ତେ ୱା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୫) ୱୁତ୍ତଂ । ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । କସିଣପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ହି ଏତ୍ତକେୟେୱ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟେୱ ୱାୟମତି । ଭେରୀତଲସମଂ କତ୍ୱାତି ପାଣିକାୟ ଘଂସେତ୍ୱା ନିନ୍ନତୁନ୍ନତଟ୍ଠାନାଭାୱେନ ଭେରୀତଲଂ ୱିୟ ସମଂ କତ୍ୱା । ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱାନ ତଂ ଠାନନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଂ କସିଣଂ ଓଲୋକେତି, ତଂ ଠାନଂ ସଚେ ଉକ୍ଲାପଂ ହୋତି, ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା । ନ୍ହତ୍ୱାତି ସରୀରଦରଥୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ନ୍ହତ୍ୱା ।
୮୫୧-୨.ତମ୍ହା କସିଣମଣ୍ଡଲା ହତ୍ଥପାସପ୍ପମାଣସ୍ମିଂ ପଦେସେତି ତମ୍ହା କସିଣମଣ୍ଡଲସ୍ସ, ଠପିତଟ୍ଠାନମ୍ହା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥନ୍ତରେ ପଦେସେ, କସିଣମଣ୍ଡଲସ୍ସ, ପୀଠସ୍ସ ଚ ମଜ୍ଝଂ ହତ୍ଥପାସପ୍ପମାଣଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲେ ଉଚ୍ଚେତି ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲଂ ହୁତ୍ୱା ଉଚ୍ଚେ, ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲପାଦକେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୂରେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ହି କସିଣଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଆସନ୍ନତରେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ହତ୍ଥପାଣିକାପଦାଦୟୋ କସିଣଦୋସା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଉଚ୍ଚତରେ ନିସିନ୍ନେନ ଚ ଗୀୱଂ ପଣାମେତ୍ୱା ଓଲୋକେତବ୍ବଂ ହୋତି, ନୀଚତରେ ଜଣ୍ଣୁକାନି ରୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ହତ୍ଥପାସପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲପାଦକେ ପୀଠେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ସୟନଂ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିୟଂ, ଠାନଚଙ୍କମନାନି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିୟାନି, ନିସଜ୍ଜା ପନ ଅଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିୟା, ସନ୍ତୋ ଇରିୟାପଥୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତି, ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନାକାରେନ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ନିସଜ୍ଜା ସୁଖା ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟା’’ତି । ଉପରିମଂ ସରୀରଂ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚମ୍ମମଂସନହାରୂନି ନ ଓଣମନ୍ତି, ଅଥସ୍ସ ୟା ତେସଂ ଓଣମନପଚ୍ଚୟା ଖଣେ ଖଣେ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତାସୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାସୁ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ପରିପତତି । ତତୋ ଚ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସପ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଦ୍ଧିଂ ଫାତିଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଇଦାନି ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହୁପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କତ୍ୱା ପରିମୁଖଂ ସତି’’ନ୍ତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ସତିଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭି-ସଦ୍ଦେନ ହି ସମାନତ୍ଥୋ ଇଧ ପରି-ସଦ୍ଦୋ, ଅଥ ୱା ସମୀପତ୍ଥେନ ପରି-ସଦ୍ଦେନ ମୁଖସ୍ସ ସମୀପେ ସତିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଅୟଂ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି ସୁପଟ୍ଠିତା ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖନିମିତ୍ତେ ୱା । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୭) । ଅଥ ୱା ‘‘ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ, ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ, ସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘ପରିମୁଖଂ ସତି’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୪) ୱଚନତୋ ‘‘ପରିଣାୟିକା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପରି-ସଦ୍ଦୋ ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ, ‘‘ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ମୁଖ-ସଦ୍ଦୋ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋତି କତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନସତିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଥା ଗହିତାସମ୍ମୋସଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତସମ୍ମୋସଂ ସତିନେପକ୍କଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୫୩-୫.କାମେସ୍ୱାଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱାତି ‘‘କାମା ନାମେତେ ଅଟ୍ଠିକଙ୍ଖଲିକୂପମା ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା । ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋତି ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଖେମତୋ ଦିସ୍ୱା କାମନିସ୍ସରଣଂ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସମତିକ୍କମସ୍ସ ଉପାୟଭୂତଂ ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ସଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ୱିପସ୍ସନଂ, ସବ୍ବେପି ୱା କୁସଲଧମ୍ମେ ଖେମତୋ ନିବ୍ଭୟତୋ ଦିସ୍ୱା, ତତ୍ଥ ଜାତାଭିଲାସୋ ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରମଂ…ପେ॰… ରତନତ୍ତୟେତି ବୁଦ୍ଧାଦିରତନତ୍ତୟେ ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ବଲୱପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଜନୟିତ୍ୱା । ଭାଗୀ…ପେ॰… ମୁତ୍ତମନ୍ତି ‘‘ଅହଂ ଇମାୟ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅରିୟସାୱକେହି ପଟିପନ୍ନାୟ ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତୱିୱେକାଦିପ୍ପୱିୱେକଜସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଅଦ୍ଧା ଏକନ୍ତେନ ଭାଗୀ ଅସ୍ସଂ, ଲାଭୀ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନ ତବ୍ବିସୟଂ ଉତ୍ତମଂ ମହନ୍ତଂ ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା । ଆକାରେନ ସମେନେୱାତି ଅତିଉମ୍ମୀଲିତଅତିମନ୍ଦାଲୋଚନାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନାତିଉମ୍ମୀଲିତନାତିମନ୍ଦାଲୋଚନସଙ୍ଖାତେନ ସମେନ ଆଲୋଚନାକାରେନ । ଅତିଉମ୍ମୀଲୟତୋ ହି ଅତିସୁଖୁମଂ, ଅୱିଭୂତଞ୍ଚ ରୂପଗତଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁ କିଲମତି, ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱୱିଭାୱନତୋ ଚ ମଣ୍ଡଲଂ ଅତିୱିଭୂତଂ ହୋତି, ତଥା ୱଣ୍ଣତୋ, ଲକ୍ଖଣତୋ ୱା ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତେନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅତିମନ୍ଦଂ ଉମ୍ମୀଲୟତୋ ଚ ଗଜନିମୀଲକେନ ପେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ରୂପଗତଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଅୱିଭୂତଂ ହୋତି । ଦସ୍ସନେ ମନ୍ଦବ୍ୟାପାରତାୟ କୋସଜ୍ଜପାତତୋ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଲୀନଂ ହୋତି, ଏୱମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନ ତତ୍ଥ ଅତିଗାଳ୍ହଂ ଉମ୍ମୀଲତି, ନ ଅତିମନ୍ଦଂ, ଅଥ ଖୋ ସମେନ ଆକାରେନ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱମେୱ ନାତିଉମ୍ମୀଲନାଦିନା ସମେନ ଆକାରେନ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବନ୍ତି । ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହତାତି ପଥୱୀକସିଣେ ଚକ୍ଖୁନା ଗହିତଂ ନିମିତ୍ତଂ ମନସା ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ।
୮୫୬-୭. ଇଦାନି ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣୋପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ୱଣ୍ଣୋ ପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ୱଣ୍ଣୋ ପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ ସୋତି ୟୋ ତତ୍ଥ ପଥୱୀକସିଣେ ଅରୁଣୱଣ୍ଣୋ, ସୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ ୱଣ୍ଣୱସେନ ମନସିକରୋତୋ ୱଣ୍ଣକସିଣଭାୱୂପଗମନତୋ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପନ ଗହିତଗ୍ଗହଣଂ ନ ସକ୍କା ୱାରେତୁଂ, ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ନ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ମନସାନୁପେକ୍ଖିତା ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ମନସା ଚିନ୍ତନୱସେନ ପେକ୍ଖନଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ନ ଚ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୟଂ ତତ୍ଥ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ ନ ମନସିକାତବ୍ବଂ ତସ୍ସ ମନସିକାରେ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ୱଣ୍ଣଂ ପନ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଦିସ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ପନ ୱଣ୍ଣଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ଉସ୍ସଦସ୍ସ ୱସେନ ହି ଚିତ୍ତଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ମିନ୍ତି ପଥୱୀଧାତୁୟା ସତ୍ତିତୋ ଅଧିକଭାୱେନ ସସମ୍ଭାରପଥୱିୟା ‘‘ପଥୱୀ’’ତି ୱୋହାରୋ, ତସ୍ମିଂ ସସମ୍ଭାରପଥୱିଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମେ ଆଦାସତଲଗତମୁଖନିମିତ୍ତେ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା । ଏକଗ୍ଗମାନସୋତି ପୁନ ନାନାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିସାରେତ୍ୱା ଏକଗ୍ଗମାନସୋ ହୁତ୍ୱା । ପଥୱୀ ପଥୱିଚ୍ଚେୱଂ ୱତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପଠମସମନ୍ନାହାରେ କସ୍ସଚି ୱଚୀଭେଦୋପି ସିୟାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋ ଆହ ।
୮୫୮. ୟଦି ୱୋହାରମତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ, ନାମନ୍ତରୱସେନ ପଥୱୀ ମନସିକାତବ୍ବା ଭୱେୟ୍ୟାତି ହୋତୁ, କୋ ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଥୱୀ ମେଦନୀ’’ତିଆଦି । ଅଥ ୱା କିଂ ପଥୱୀନାମେୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ଭାୱନା ହୋତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପୀତି ଆହ ‘‘ପଥୱୀ ମେଦନୀ’’ତିଆଦି । ଏକଂ ୱତ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତେସୁ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପଗୁଣତାୟ ୱା ପଚୁରତାୟ ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଏକଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କିଞ୍ଚାପି ଏୱଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅପିଚ ‘‘ପଥୱୀ’’ତି ଏତଦେୱ ନାମଂ ପାକଟଂ, ତସ୍ମା ପାକଟୱସେନେୱ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ଭାୱେତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟା ।
୮୫୯-୬୦.ଉମ୍ମୀଲିତ୍ୱା…ପେ॰… ତାୱ ସୋତି ୟାୱ ୱକ୍ଖମାନାକାରେନ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ କିଞ୍ଚି କାଲଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲିତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପୁନ କିଞ୍ଚି କାଲଂ ଚକ୍ଖୂନି ନିମୀଲିତ୍ୱାତି ଏୱଂ ୱାରସତମ୍ପି ୱାରସହସ୍ସମ୍ପି ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପି ଉମ୍ମୀଲିତ୍ୱା ସୋ ୟୋଗୀ ଆୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ୟେନାକାରେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଗହିତଂ, ତେନାକାରେନ ତଂ ସମନ୍ନାହରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୬୧-୩.ଆପାଥଂ ତୁ ୟାତି ଚେତି ୟଦି ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ଗୋଚରଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ୟଦି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେପି ପଥୱୀମଣ୍ଡଲଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଭାୱେତି, ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟା । ସମୀପଟ୍ଠେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଅନୋଲୋକେତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ନୋ ଚେୱ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟଥାସୁଖଂ ନିସିନ୍ନେନ, ୟଥାସୁଖଂ ୱା ଭାୱେତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୮୬୪-୫.ପପଞ୍ଚ…ପେ॰… ଧୋୱନେତି ପସ୍ସାୱାଦିନା କେନଚି କରଣୀୟେନ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ଆଗମ୍ମ ନିସୀଦନ୍ତେନ ପାଦା ଧୋୱିତବ୍ବା ହୋନ୍ତି । ଅଧୋତପାଦେନ ହି ସେନାସନଂ ଅକ୍କମତୋ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ଖଣେ ଖଣେ ପାଦଧୋୱନେ ଚ ପପଞ୍ଚୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପରିହାରତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେ ଉପାହନାୟେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତାୱ ବହୁତଲିକା ସଦ୍ଦମ୍ପି ଜନେୟ୍ୟୁଂ, ସଦ୍ଦୋ ଚ ଝାନକଣ୍ଟକୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକତଲିକା’’ତି । ତଥା ‘‘ପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନତ୍ଥଂ କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୭) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସପ୍ପାୟେନ କେନଚୀତି ୱକ୍ଖମାନେନ ଆୱାସାଦିଅସପ୍ପାୟେସୁ କେନଚିଦେୱ ଅସପ୍ପାୟେନ। ତଂ ଠାନନ୍ତି କସିଣମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନଂ । ଆଦାୟ ତଂ ପୁନାତି ୟଥାଜାତଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପୁନ ଗହେତ୍ୱା, ପୁନ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୬୬-୭.ପୀଠେ ସୁଖନିସିନ୍ନେନାତି ପୁନ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ପୀଠେ ସୁଖନିସିନ୍ନେନ । ଭାୱେତବ୍ବନ୍ତି ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାରୱସେନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ସମନ୍ନାହରିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ମା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ସମ୍ମା ୱା ଅନୁ ଆହରିତବ୍ବଂ । ତକ୍କାହତନ୍ତି ‘‘ତକ୍କନତୋ ତକ୍କୋ’’ତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମେନ ଭାୱନାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପେନ ଆହନନପରିୟାହନନକିଚ୍ଚେନ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତନେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆହତଂ, ପରିୟାହତଞ୍ଚ କାତବ୍ବଂ, ବଲପ୍ପତ୍ତୱିତକ୍କୋ ମନସିକାରୋ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୬୮-୭୦.ତଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତକ୍କାହତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ୟଥା ଭାୱନା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସଂ ଆୱହତି, ଏୱଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ଏୱଂ କରୋତୋ ପନ ୟଦା ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସୁୱିସଦାନି ତିକ୍ଖାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ଦୂରୀଭାୱେନ ସାତିସୟଂ ଥାମପ୍ପତ୍ତେହି ସତ୍ତହି ବଲେହି ଲଦ୍ଧୁପତ୍ଥମ୍ଭାନି ୱିତକ୍କାଦୀନି କାମାୱଚରାନେୱ ଝାନଙ୍ଗାନି ବହୂନି ହୁତ୍ୱା ପାତୁଭୱନ୍ତି । ତତୋ ଚ ତେସଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ସଦ୍ଧିଂ ତଦେକଟ୍ଠେହି ପାପଧମ୍ମେହି ଦୂରୀଭୱନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନିପୀ’’ତି । ସମାଧିୟତି…ପେ॰… ୟୋଗିନୋତି ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନଉପଚାରସମାଧିନା ଉପଚାରଜ୍ଝାନେନ ଚିତ୍ତମ୍ପି ସମାଧିୟତି, ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନସ୍ସ ତେନ ୱିନା ଅଭାୱତୋ ।
୮୭୧-୪.ଇମସ୍ସାତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସ । ପୁରିମସ୍ସାତି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତସ୍ସ । ଥୱିକାତି ଆଦାସଥୱିକତୋ । ବଲାକାୱିୟତୋୟଦେତି ମେଘସମୀପେ ବଲାକା ୱିୟ । ସା ହି ମେଘସ୍ସ ନୀଲତ୍ତା ସୟଂ ଅତିପରିସୁଦ୍ଧା ଉପଟ୍ଠାତି, ତଦା ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ଆଦାସମଣ୍ଡଲୂପମାଦୀହି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତତୋ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସ ସୁୱିସୁଦ୍ଧତଂ, ସଣ୍ହସୁଖୁମତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ତତୋଧିକତର’’ନ୍ତି । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେ ଅଙ୍ଗୁଲିପଦପାଣିକାପଦାଦୟୋ କସିଣଦୋସା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଇଦଂ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତତୋପି ସତଗୁଣଂ ସହସ୍ସଗୁଣଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତନୁସଣ୍ଠାନୱନ୍ତନ୍ତିଆଦି ଅପରମତ୍ଥସଭାୱତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ହି ତଂ ଏଦିସଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ସିୟା, ଓଳାରିକଂ ସମ୍ମସନୂପଗଂ ତିଲକ୍ଖଣାହଟଂ, ନ ପନେତଂ ତାଦିସନ୍ତି । ୟଦି ପନେତଂ ନ ସଣ୍ଠାନାଦିୱନ୍ତଂ, କଥଂ ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଉପଟ୍ଠା…ପେ॰… ମୟ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞଜନ୍ତି ଭାୱନାମୟଂ ପଞ୍ଞାଜନିତଂ, ଭାୱନାପଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନନମତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ହି ଅସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ କୁତୋଚିସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ଭାୱନାମୟଂ ଉପଟ୍ଠାନାକାରମତ୍ତ’’ନ୍ତି, କେୱଲଂ ସମାଧିଲାଭିନୋ ଭାୱନାୱିସେସଜନିତଂ ତମ୍ମୟଂ ଉପଟ୍ଠାନାକାରମତ୍ତମେୱ ଭାୱନାୱିସେସାନୁଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୭୫-୮. ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନେୱ ସନ୍ନିସିନ୍ନାନେୱ ନ ପୁନ ତଦତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହୋ କାତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେୟେୱ ତଂୱିସୟଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ନୀୱରଣେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କିଲେସା ସନ୍ନିସିନ୍ନାୱାତି ଅୱସେସା ତଦେକଟ୍ଠକିଲେସା ଚ ସମ୍ମଦେୱ ନିସିନ୍ନା, ଉପସନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପଚାରସମାଧିନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇତରୋପି ସମାଧି ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନନ୍ତି ତମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆକାରେହି ପନ ଦ୍ୱୀହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହୀତି ଝାନଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱୋ, ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତି ଚାତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି । ଇଦାନି ତାନି କାରଣାନି ସମାଧିଅୱତ୍ଥାମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପଚାରକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଚାରକ୍ଖଣେତି ଉପଚାରଭୂମିୟଂ ଉପଚାରାୱତ୍ଥାୟଂ। ତସ୍ସ ପଟିଲାଭେତି ୟଦତ୍ଥାୟ ଅୟଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସ ପଟିଲାଭେ ଅଧିଗମାୱତ୍ଥାୟଂ । କଥଂ ଉପଚାରଭୂମିୟଂ ସମାଧିୟତି, କଥଞ୍ଚ ଅପ୍ପନାଭୂମିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ନୀୱାରଣପ୍ପହାନେନା’’ତିଆଦି । ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ୟଦିପି ଝାନଙ୍ଗାନି ପଟୁତରାନି ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତାନି ନ ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ପଟିଲାଭଭୂମିୟମ୍ପି ଅପ୍ପନାପତ୍ତାନଂ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ପାତୁଭାୱେନ ସମାଧିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୭୯-୮୦.ଅଙ୍ଗାନି…ପେ॰… ନ ଚାତି ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ଅଙ୍ଗାନି ନ ଚ ଥାମଜାତାନି ନେୱ ଭାୱନାବଲପ୍ପତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପନାୟାତି ଅପ୍ପନକ୍ଖଣେ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅଙ୍ଗାନି ଥାମଜାତାନି ଜାୟରେ, ତସ୍ମା । ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ଦିୱସମ୍ପି ପୱତ୍ତତୀତି ୟଥା ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଦିୱସମ୍ପି ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ଝାନଚିତ୍ତଂ ସକିଂ ଭୱଙ୍ଗୱାରଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ କେୱଲଂ ରତ୍ତିମ୍ପି ଦିୱସମ୍ପି କୁସଲଜୱନପଟିପାଟିୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅପ୍ପନାପତ୍ତଂ ଦିୱସମ୍ପି ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱଦତା ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ନ ତଥାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହି ଅଙ୍ଗାନଂ ଅଥାମଜାତତ୍ତା ୟଥା ନାମ ଦହରୋ କୁମାରୋ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପିୟମାନୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୂମିୟଂ ପତତି, ଏୱମେୱଂ ଚିତ୍ତଂ କାଲେନ ନିମିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, କାଲେନ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି ।
୮୮୧-୪.ତେନେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କେନାତି ୟସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନୋ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛି, ତେନେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ କରଣଭୂତେନ, ହେତୁଭୂତେନ ୱା ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ଉପଚାରଭୂମିୟଞ୍ହି ନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଚକ୍କୱତ୍ତିୟଗବ୍ଭୋୱାତି ଚକ୍କୱତ୍ତି ଭୱିତୁଂ ପୁଞ୍ଞୱା ଗବ୍ଭୋ ୱିୟ । ପରିହାନି ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଲଦ୍ଧୂପଚାରଜ୍ଝାନସ୍ସ ପରିହାନି ନ ୱିଜ୍ଜତି । ନିମିତ୍ତେ ହି ଅପରିହୀନେ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ଅପରିହୀନମେୱ ହୋତି, ନିମିତ୍ତେ ପନ ଆରକ୍ଖାଭାୱେନ ୱିନଟ୍ଠେ ଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନମ୍ପି ୱିନସ୍ସତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଆରକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦି ।
୮୮୫.ଆୱାସୋତି ୟସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ୱିନସ୍ସତି, ଅନୁପଟ୍ଠିତା ଚ ସତି ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଅସମାହିତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ନ ସମାଧିୟତି, ଅୟଂ ଅସପ୍ପାୟୋ ଆୱାସୋ, ତସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ବହୂ ଆୱାସା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଏକେକସ୍ମିଂ ତୀଣି ତୀଣି ଦିୱସାନି ୱସିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ନ ହୋତି, ତଂ ପହାୟ ତବ୍ବିପରୀତେ ୱସିତବ୍ବଂ । ଗୋଚରୋତି ଗୋଚରଗାମୋ, ସୋ ସେନାସନତୋ ଅତିଦୂରେ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ପୁବ୍ବଦିସାୟ ୱା ପଚ୍ଛିମଦିସାୟ ୱା ଅସୁଲଭଭିକ୍ଖୋ ଅସପ୍ପାୟୋ । ଭସ୍ସନ୍ତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସତିରଚ୍ଛାନକଥାପରିୟାପନ୍ନା ଅସପ୍ପାୟକଥା । ସା ହିସ୍ସ ନିମିତ୍ତନ୍ତରଧାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ପୁଗ୍ଗଲୋତି ତିରଚ୍ଛାନକଥିକୋ, ସୀଲାଦିଗୁଣୱିରହିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସମାହିତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ନ ସମାଧିୟତି, ସମାହିତଂ ୱା ଥିରଂ ନ ହୋତି, ଏୱରୂପୋ । ସୋ ହି ତଂ କଦ୍ଦମୋଦକମିୱ ଅଚ୍ଛଂ ଉଦକଂ ମଲୀନମେୱ କରୋତି । ଭୋଜନଂ ପନ କସ୍ସଚି ଅମ୍ବିଲଂ, କସ୍ସଚି ମଧୁରଂ ଅସପ୍ପାୟଂ ହୋତି । ଉତୁପି କସ୍ସଚି ସୀତୋ, କସ୍ସଚି ଉଣ୍ହୋ । ତସ୍ମା ୟଂ ଭୋଜନଂ ୱା ଉତୁଂ ୱା ସେୱନ୍ତସ୍ସ ଫାସୁ ନ ହୋତି, ତଂ ଭୋଜନଂ ସୋ ଚ ଉତୁ ଅସପ୍ପାୟୋ । ଇରିୟାପଥୋତି ଠାନଚଙ୍କମନାଦୀସୁ ୟୋ ଇମସ୍ସ ଅସମାହିତଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧାନାୟ, ସମାହିତଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଥିରଭାୱାୟ ନ ହୋତି, ଅୟଂ ଅସପ୍ପାୟୋ ଇରିୟାପଥୋ, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଆୱାସଂ ୱିୟ ତୀଣି ଦିୱସାନି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ।
୮୮୬.ସପ୍ପାୟେ ସତ୍ତ ସେୱେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତୱିପରୀତୱସେନ ସପ୍ପାୟେ ଆୱାସାଦିକେ ସତ୍ତ ସେୱେୟ୍ୟ । ତତ୍ଥ ଭସ୍ସସପ୍ପାୟଂ ନାମ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତଂ, ତମ୍ପି ମତ୍ତାୟ ଭାସିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ପଟିପଜ୍ଜତୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସତ୍ତ ଅସପ୍ପାୟେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସତ୍ତ ସପ୍ପାୟେ ସେୱନୱସେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତାସେୱନବହୁଲସ୍ସ ।
୮୮୮-୯. ୟେନ ୱିନା ଅପ୍ପନାୟ କୁସଲୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଦସୱିଧୋ ୱିଧି, ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱା ଞାଣଂ ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତଂ, ଅତ୍ଥିକେନ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୬୦) ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିଲଦ୍ଧେ ନିମିତ୍ତସ୍ମିଂ, ଏୱଞ୍ହି ସମ୍ପାଦୟତୋ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ଅପ୍ପନା ସମ୍ପୱତ୍ତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୮୯୦-୨.ସାତି ଅପ୍ପନା । ଏୱଞ୍ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ, ୟସ୍ମା ଠାନମେତଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୀନୁଦ୍ଧତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖୟଂ ଉପଧାରେନ୍ତୋ ସମତଂ ୱୀରିୟସ୍ସେୱ ୱୀରିୟସ୍ସ ସମାଧିନା ସମତଂୟେୱ ୟୋଜୟେଥ, କଥଂ ପନ ୟୋଜୟେଥାତି ଆହ ‘‘ଈସକମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଲୟନ୍ତି ଲୀନଭାୱଂ, ସଙ୍କୋଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ପଗ୍ଗଣ୍ହେଥେୱ ସମଭାୱାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧଂ ନିସେଧେତ୍ୱା ସମମେୱ ପୱତ୍ତୟେ’’ତି । ତଂ ମାନସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୮୯୪-୯.ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନୱସେନ, ପଟିପନ୍ନଭାୱନାମାନସଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେୟେୱ ଠପନୱସେନ ନିମିତ୍ତାଭିମୁଖଂ ପଟିପାଦୟତୋ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ । ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି। ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ପଥୱୀତି ଭାୱନାୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତଂ ତଦେୱ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ । ଜୱନାନୀତି କାମରୂପାୱଚରଜୱନାନି । ତେନାହ ‘‘ଏକଂ ତୁ ରୂପାୱଚରିକଂ ଭୱେ’’ତି । ଅଞ୍ଞେହୀତି ପାକତିକେହି କାମାୱଚରଚିତ୍ତେହି । ବଲୱତରାତି ଭାୱନାବଲେନ ପଟୁତରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚନ୍ତବଲୱନ୍ତୋ । ପରିକମ୍ମୋପଚାରତୋତି ପରିକମ୍ମତ୍ତା, ଉପଚାରତ୍ତା ଚ । ତତ୍ଥ ପରିକମ୍ମତ୍ତାତି ପଟିସଙ୍ଖରଣତ୍ତା । ଉପଚାରତ୍ତାତି ୟଥା ଗାମାଦୀନଂ ଆସନ୍ନଦେସୋ ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ, ନଗରୂପଚାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅପ୍ପନାୟ ଆସନ୍ନତ୍ତା ସମୀପଚାରିତ୍ତା । ଉପଚାରାନି ଅପ୍ପନଂ ଉପେଚ୍ଚ ଚରନ୍ତୀତି କତ୍ୱା । ଅପ୍ପନାୟାନୁଲୋମତ୍ତାତି ନାନାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ପରିକମ୍ମତୋପି ଲହୁକଂ ଅପ୍ପନାନିପ୍ଫାଦକୱସେନ, ଗୁଣୱସେନ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ଅନୁକୂଲତ୍ତା । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ପରିକମ୍ମୋପଚାରାନୁଲୋମସଞ୍ଞିତେସୁ । ସବ୍ବନ୍ତିମଂ ତତିୟଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ୱା ଗୋତ୍ରଭୂତି ପୱୁଚ୍ଚତି ପରିତ୍ତଗୋତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଭୱନତୋ, ମହଗ୍ଗତଗୋତ୍ତସ୍ସ ଭାୱନତୋ ଚ ।
୯୦୦-୩. ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବା ସମଞ୍ଞାତି ପଠମେ ନୟେ ଗହିତାଗହଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଗହିତାଗହଣେନା’’ତିଆଦି । ଏକେକସ୍ସ ଗହିତନାମଂ ଇତରେସଂ ଅଗ୍ଗହଣତୋ, ଏକେକନାମୱସେନ ଗହିତସ୍ସ ଇତରନାମୱସେନ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ୱା ନାନାୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମମେୱ ପରିକମ୍ମନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ପଠମଂ ଉପଚାରଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମୋ, ସୋ ପନ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞସ୍ସ ହି ଚତୁତ୍ଥଂ ଅପ୍ପେତି, ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞସ୍ସ ପଞ୍ଚମଂ । ତତୋ ପରନ୍ତି ପଞ୍ଚମତୋ ପରଂ । ତେନାହ ‘‘ଛଟ୍ଠେ ୱା’’ତିଆଦି । କସ୍ମା ନ ଜାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଆସନ୍ନତ୍ତା ଭୱଙ୍ଗସ୍ସା’’ତି । ଚିତ୍ତନିୟାମୱସେନ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବେସୁ ସତ୍ତସୁ ଜୱନେସୁ ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଜୱନୱାରଗଳନଟ୍ଠାନଭୂତତ୍ତା ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନଂ ଜୱନଂ ପତତି । ତାୱଦେତି ତାୱଦେୱ । ଛଟ୍ଠଂ, ସତ୍ତମଂ ୱା ଜୱନଂ ପତନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି ପରିକ୍ଖୀଣଜୱନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୯୦୪-୬. ଅଥ କିମେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଛଟ୍ଠେ ସତ୍ତମେ ୱାପି ଅପ୍ପନା ନ ଜାୟତୀ’’ତି ? ଆଭିଧମ୍ମିକଗୋଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ହି ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୨) ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ୟଥା ଅଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ପଠମଜୱନଂ ଗୋତ୍ରଭୁଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ପନ ବଲୱଭାୱତୋ ଦୁତିୟଂ, ତତିୟଂ ୱା ଗୋତ୍ରଭୁଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଏୱଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ବଲୱଭାୱତୋ ଛଟ୍ଠଂ, ସତ୍ତମମ୍ପି ୱା ଅପ୍ପେତୀତି ଛଟ୍ଠଂ, ସତ୍ତମମ୍ପି ୱା ଅପ୍ପନା ହୋତୀତି ୱଦତୀ’’ତି ଇମଂ ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟ ଥେରସ୍ସ ତଂ ମତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତମତମେୱ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ‘‘ପୁରିମେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପରିୟନ୍ତେଠାତୁଂ ନେୱ ସକ୍କୋତୀତି ପପାତେ ଏୱ ପତତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ଅପ୍ପନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ନ ଚେତ୍ଥ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତପଦଂ ସାଧକଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଲାଭସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା । ତଥା ହି ଅଲଦ୍ଧାସେୱନାପି ପଠମଚେତନା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟା ହୋତି, ଲଦ୍ଧାସେୱନା ଦୁତିୟଚେତନା ୟାୱ ଛଟ୍ଠଚେତନା ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟା, ତସ୍ମା ଲଦ୍ଧାସେୱନେପି ଛଟ୍ଠସତ୍ତମେ ଅପ୍ପନା ନ ହୋତି ଆସନ୍ନଭୱଙ୍ଗତାୟ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟା ଆନନ୍ତରିୟା ହୋତି ? ନାୟଂ ୱିସେସୋ, ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ବଲୱପ୍ପତ୍ତିୟା, କିଞ୍ଚରହି କିରିୟାୱତ୍ଥାୱିସେସତୋ । କିରିୟାୱତ୍ଥା ହି ଆରମ୍ଭମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ ତିୱିଧା । ତତ୍ଥ ପରିୟୋସାନାୱତ୍ଥାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାଭାୱେନ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାଦିତା ହୋତି, ନ ବଲୱଭାୱେନାତି ଆଚରିୟା ।
୯୦୭.ଏକ…ପେ॰… ପନାତି ଅୟଂ ଅପ୍ପନା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟେୱ ଏକୱାରମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ନ ସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ ୱିୟ ୟଥିଚ୍ଛକଂ ପୱତ୍ତତି । ସତ୍ତସୁ ହି ଠାନେସୁ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପଠମପ୍ପନାୟଂ, ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ, ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ, ମଗ୍ଗାନନ୍ତରେ ଫଲେ, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଭୱଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ନିରୋଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଫଲସମାପତ୍ତିୟନ୍ତି । ଏତେସୁ ହି କତ୍ଥଚି ଅତିଇତ୍ତରା, କତ୍ଥଚି ଅପ୍ପମାଣା ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ହୋନ୍ତି, କତ୍ଥଚି ସମ୍ପୁଣ୍ଣଜୱନୱୀଥି ଅଦ୍ଧା ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଫଲଂ ତିଣ୍ଣଂ ଉପରି ନ ହୋତି, ନିରୋଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପରି ନ ହୋତି, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ପରିମାଣଂ ନତ୍ଥି, ସେସେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଏକମେୱ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ମା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାୟେୱ ଅପ୍ପନା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୯୦୮.ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁଂ କତ୍ୱା । ନନୁ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀହି, ନ ପନ ତେନ ଆୱଜ୍ଜନାଦି, ତସ୍ମା କଥଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକଂ ହୋତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଭୱନକିରିୟାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକତ୍ତା । ନ ହି ଅସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେ ସା ହୋତି ନିରୋଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଝାନନ୍ତରମିୱ, ସତି ପନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେ ସା ହୋତି, ତସ୍ମା ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକତାତି ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକଂ ଆୱଜ୍ଜନନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆୱଜ୍ଜନଞ୍ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ କାରଣଂ ହୋତି ।
୯୧୧-୩. ନାନାୱିସୟଲୁଦ୍ଧସ୍ସ, ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଭମନ୍ତସ୍ସ ଚେତସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମାଧାନେୱାତି ସମାଧାନା ଏୱ, ସମାଧାନକରଣତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପାମୋଜ୍ଜଭାୱତୋତି ପାମୋଜ୍ଜେନ ସମାନୟୋଗକ୍ଖମତାୟ ତସ୍ସା ତବ୍ଭାୱୱୁତ୍ତିତ୍ତା । ଅଥ ୱା ବ୍ୟାପାଦେନ ଘଟ୍ଟିୟମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପମୁଦିତଭାୱକରଣତୋ ପୀତିୟେୱ ‘‘ପାମୋଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, ତସ୍ମା ପାମୋଜ୍ଜସଭାୱତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀତଲତ୍ତସଭାୱତୋତି ବ୍ୟାପାଦଗ୍ଗିନା ସନ୍ତାପିୟମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିବ୍ବାପନୱସେନ ସୀତଲତ୍ତସଭାୱତ୍ତା ।
୯୧୪-୬.ସୱିପ୍ଫାରିକଭାୱେନାତି ୟୋନିସୋ ସଙ୍କପ୍ପୱସେନ କାମୱିତକ୍କାଦିଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ସୱିପ୍ଫାରିକସଭାୱେନ । ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିପୱତ୍ତିତୋତି ଏତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମ-ଗ୍ଗହଣେନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱଜ୍ଜଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଗହିତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତୀସୁ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଗହିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୱୂପସନ୍ତଭାୱସ୍ସାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ସରୂପକଥନେନ ତଂସହୱତ୍ତିନୋ ଅନୁତାପସଭାୱସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସାପି ସରୂପଂ କଥିତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ସୟଞ୍ଚେୱାତିସନ୍ତତୋତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖସଭାୱୱଚନେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖୋ ପୀତିଭାୱୋପି । ତେନାହ ‘‘ସୁଖଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଦ୍ୱୟସ୍ସା’’ତି । ମତିୟା ଅନୁରୂପତ୍ତାତି ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁରୂପତ୍ତା । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ‘‘ୱିଚାରୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁମଜ୍ଜନୱସେନ ପଞ୍ଞାପତିରୂପକସଭାୱତ୍ତା’’ତି । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ପୀତିୟା ଅନୁରୂପତ୍ତା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚ ୱିଚାରୋ ଅନୁମଜ୍ଜନସଭାୱୱନ୍ତତାୟ ପୀତି ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ଅନିୱତ୍ତନ୍ତୋ ଓଗାହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ପୀତିୟା ଅନୁରୂପତ୍ତା ସନ୍ଦେହସଭାୱତ୍ତା ଆରମ୍ମଣଂ ଅନଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପଟିପକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ।
୯୧୭.ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣତାସଙ୍ଖାତାହି ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୀହି ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣତାହି ୟୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୮) । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୱସେନ ଝାନସ୍ସ ପରିପନ୍ଥତୋ ୱିସୁଜ୍ଝନଂ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ, ସା ପନ ୟସ୍ମା ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦୀ’’ତି । ୱିସୋଧେତବ୍ବତାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଝାନପରିୟାପନ୍ନାୟ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅନୁବ୍ରୂହନା ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ନାମ । ସା ପନାୟଂ ୱିସେସତୋ ଝାନସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ’’ତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନାଦିସାଧକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ପରିୟୋଦପନା ସମ୍ପହଂସନା ନାମ । ସା ଝାନସ୍ସ ଓସାନକ୍ଖଣେ ପାକଟା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି ।
ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ‘‘ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ସସମ୍ଭାରିକୋ ଉପଚାରୋ, ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ନାମ ଅପ୍ପନା, ସମ୍ପହଂସନା ନାମ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୭୫) ଏୱଂ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିକେ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅଝାନଧମ୍ମେହି ଝାନଧମ୍ମସ୍ସ ଗୁଣସଂକିତ୍ତନଂ ନାମ କତଂ ହୋତି । ନ ହି ଭୂମନ୍ତରଂ ଭୂମନ୍ତରପରିୟାପନ୍ନଂ ହୋତି, ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟମେୱ ଆଗମନୱସେନ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିଆଦୀହି ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନାଦୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଏକତ୍ତଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖନ୍ତରଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହିତଞ୍ଚ ଞାଣେନ ସମ୍ପହଂସିତ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୮) । ଏତ୍ଥ ହି ଏକତ୍ତଗତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସଭାୱେନ, ଏକଗ୍ଗତାୟ ଚ ସିଖପ୍ପତ୍ତିୟା ତଦନୁଗୁଣଏକତ୍ତଗତଂ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତମପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ସେୱ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖନ୍ଦନାଦି ପକ୍ଖନ୍ତରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଦସଲକ୍ଖଣସଂୟୁତନ୍ତି ‘‘ଆଦିମ୍ହି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି, ମଜ୍ଝେ ତୀଣି, ପରିୟୋସାନେ ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ଏୱଂ ଦସପରିମାଣେହି ଅପ୍ପନାୟ ଲକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱେନ ଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତେହି ପରିପନ୍ଥତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିଝାନାଦୀହି ସଂୟୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି । ଆଦିସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ଆଦିସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ୟୋ ତସ୍ସ ପରିପନ୍ଥୋ, ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ୟଞ୍ଚ ପରିପନ୍ଥତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ୟଞ୍ଚ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଆଦିସ୍ସ ଇମାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପଠମଂ ଝାନଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ।
‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ମଜ୍ଝସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ମଜ୍ଝସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ମଜ୍ଝସ୍ସ ଇମାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପଠମଂ ଝାନଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ।
‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ । ପରିୟୋସାନସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ପରିୟୋସାନସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାନି । ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ତଦୁପଗୱୀରିୟୱାହନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ, ପରିୟୋସାନସ୍ସ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପଠମଂ ଝାନଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୮) ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତସ୍ସ ନାନାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହପରିପନ୍ଥତୋ ୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ତଦାଗମନୱସେନ ଝାନଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସୁଜ୍ଝନାକାରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋ ତସ୍ସ ପରିପନ୍ଥୋ, ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ତଥା ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଆୱରଣୱିରହିତଂ ହୁତ୍ୱା ଏକତ୍ତନୟେନ ମଜ୍ଝିମସମଥନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିପଟିପଜ୍ଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଖୀରସ୍ସେୱ ଦଧିଭାୱାଭାୱେପି ତଦେୱ ଖୀରଂ ଦଧିସମ୍ପନ୍ନନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପନାଭାୱାଭାୱେପି ଏକସନ୍ତତିପରିଣାମୂପଗମନୱସେନ ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଅନ୍ତଦ୍ୱୟାନୁପଗମନେନ ମଜ୍ଝିମଂ ପଚ୍ଚନୀକୱୂପସମନତୋ ୟଥା ସମଥସଙ୍ଖାତଂ ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ କାରଣଭାୱତୋ ନିମିତ୍ତଭୂତଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ନାମ, ତଥା ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ପନ ସମାହିତଭାୱୂପଗମନେନ ଏକତ୍ତନୟୱସେନେୱ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକତ୍ତନୟଞ୍ହି ୱିନା ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ ଅପ୍ପନାପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ତାୱ ପୁରିମଚିତ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନାକାରସ୍ସ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତିୱିଧଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ୟଥା ହି ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନାୟ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ‘‘ୱିପସ୍ସନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ତସ୍ସ ପୁନ ୱିସୋଧନେ ବ୍ୟାପାରାକରଣତୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାକିଚ୍ଚୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୀ’’ତି । ଅପ୍ପନାସମାଧିଭାୱୂପଗମନେନ ସମଥୱିପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପୁନ ସମାଧାନେ ବ୍ୟାପାରାକରଣତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ସମଥପଟିପନ୍ନଭାୱତୋୟେୱ ପୁବ୍ବେ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ କିଲେସସଂସଗ୍ଗଂ ପଜହେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଇଦାନି ସମଥପଟିପତ୍ତିୟା ତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ପାପମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗଂ ପହାୟ ଏକସ୍ସ ୱିହରତୋ ସପ୍ପୁରିସସ୍ସ ୱିୟ ଏକତ୍ତେନ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସ ଝାନଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁନ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନେ ବ୍ୟାପାରାକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚୱସେନ ଝାନଂ ମଜ୍ଝେ ତିୱିଧଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପୱତ୍ତପାରିହାରିୟଞାଣେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂକିଲେସୱୋଦାନକରଧମ୍ମେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସଂ ଦିସ୍ୱା ୟଥା ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନଂ ହୋତି, ତଥା ଭାୱନାୟ ସମ୍ପହଂସିତତ୍ତା ୱିସୋଧିତତ୍ତା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ ୱସେନ ଅନୁବ୍ରୂହିତେ ଚିତ୍ତେ ସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତୟୁଗନଦ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା’’ତି । ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମକାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନାନାକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିୱସେନ ଏକରସତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା’’ତି । ତେସଂ ଅନତିୱତ୍ତନସମ୍ପହଂସନାନଂ ଅନୁରୂପୱସେନ ଅଲୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ ହୁତ୍ୱା ୱୀରିୟସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତଦୁପଗୱୀରିୟୱାହନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ପନସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୱତ୍ତା ଆସେୱନା, ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଠିତିପରିୟୋସାନାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱୱସେନ ପୱତ୍ତାକାରୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନାଦିଭାୱସାଧନେନ ପରିୟୋଦାପକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚୱସେନ ଝାନପରିୟୋସାନେ ଚତୂହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୯୧୯-୨୦.ୱିସୋଧେତ୍ୱାନ ପାପକେତି ପାରିପନ୍ଥିକେ ଧମ୍ମେ ୱିସେସେନ ସୋଧେତ୍ୱା ସୟଂ ପହାନମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅତିସୟପ୍ପହାନୱସେନ ପୁନ ସୋଧେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତଭାୱନୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି ସମାଧିଭାୱନାୟ ୱିପୁଲଭାୱଂ । ୟଥା ହି ଭାୱନାୱସେନ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି, ଏୱମସ୍ସ ଭାୱନାୱସେନ ୱଡ୍ଢନମ୍ପି, ତସ୍ମା ଏକଙ୍ଗୁଲାଦିୱସେନ ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ବହୁଲୀକାରେନ ଝାନଭାୱନାପି ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ, ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ଚ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତଭାୱନୱେପୁଲ୍ଲଂ…ପେ॰… ୱଡ୍ଢେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
୯୨୧-୩.ୱଡ୍ଢନାଭୂମିୟୋ ଦ୍ୱେୱାତି ୱଡ୍ଢନଟ୍ଠାନାନି ଦ୍ୱେୟେୱ । ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଅୱସ୍ସଂ ଏକତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟା । ତତ୍ରାତି ସାମିଅତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାତି ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଭୂମୀସୁ । କସିତବ୍ବଂ…ପେ॰… ୟଥିଚ୍ଛକନ୍ତି ୟଥା ନାମ କସ୍ସକୋ କସିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ନଙ୍ଗଲେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛେଦବ୍ଭନ୍ତରଂ କସିତୁଂ ତଂ ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଏୱମେୱଂ ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲତିୱଙ୍ଗୁଲଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ମନସା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ତତୋ ୱିଦତ୍ଥିରତନପ୍ପମୁଖପରିୱେଣୱିହାରସୀମାନଂ, ଗାମନିଗମଜନପଦରଜ୍ଜସମୁଦ୍ଦସୀମାନଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତେନ ଚକ୍କୱାଳପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱା ତତୋ ୱାପି ଉତ୍ତରି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥିଚ୍ଛକଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପନ ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଅପରିଚ୍ଛେଦେ ଭାୱନା ପୱତ୍ତତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସନ୍ତକେ ନୋ ଅନନ୍ତକେ’’ତି । ଏୱଂ ୱଡ୍ଢିତଞ୍ଚ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢିତୱଡ୍ଢିତଟ୍ଠାନେ ପଥୱିୟା ଉକ୍କୂଲୱିକୂଲନଦୀୱିଦୁଗ୍ଗପବ୍ବତୱିସମେସୁ ସଙ୍କୁସତସମବ୍ଭାହତଂ ଉସଭଚମ୍ମଂ ୱିୟ ହୋତି ।
୯୨୪-୬. ତସ୍ମିଂ ପନ ନିମିତ୍ତେ ପତ୍ତପଠମଜ୍ଝାନେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ଇଦାନେୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିଅଧିଗମାୟ ଉସ୍ସାହଂ ଅକତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଠମଜ୍ଝାନେ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ସୁଚିଣ୍ଣୱସିନା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପତ୍ତେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଚିଣ୍ଣୋ ୱସୋ ୱସିଭାୱୋ ଏତେନାତି ସୁଚିଣ୍ଣୱସିନା, ସୁଟ୍ଠୁ ଆସେୱିତୱସିନାତି ଅତ୍ଥୋ । କତମା ତା ୱସିୟୋ, ୟାସଂ ୱସେନାୟଂ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ସୁଚିଣ୍ଣୱସୀତି ଆହ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନନ୍ତି ନ ଆୱଜ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଆୱଜ୍ଜନୱସିତାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଆୱଜ୍ଜନାୟ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଜୱନେହିପି ଭୱିତବ୍ବଂ । ତାନି ଚ ଖୋ ଆୱଜ୍ଜନକପ୍ପରତାୟ ଚିତ୍ତାଭିନୀହାରସ୍ସ ୟଥାୱଜ୍ଜିତୱସେନ ହୋନ୍ତି । ଅଧିଗମେନ ସମଂ, ସସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ମା ଆପଜ୍ଜନଂ ପଟିପଜ୍ଜନଂ ସମାପତ୍ତି। ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଠପନଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟାତି ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ୱସିତାତି ଏତେସୁ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀସୁ ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତିୟୋ, ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକଂ, ୟଦିଚ୍ଛକଂ, ୟାୱତିଚ୍ଛକଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱୋ ।
ତତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଠମଂ ୱିତକ୍କଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ୱିତକ୍କାରମ୍ମଣାନେୱ ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି, ତତୋ ଦ୍ୱେ ଭୱଙ୍ଗାନି, ତତୋ ପୁନ ୱିଚାରାରମ୍ମଣଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଜୱନାନୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚସୁ ଝାନଙ୍ଗେସୁ ପଟିପାଟିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ପେସେତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ଅଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜନୱସିତା ନାମ । ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାନନ୍ତରଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱଙ୍ଗେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥତା ସମାପଜ୍ଜନୱସିତା ନାମ । ଅୟଞ୍ଚ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ଆୱଜ୍ଜନସମାପଜ୍ଜନା ସତ୍ଥୁ ୟମକପାଟିହାରିୟକାଲଧମ୍ମଦେସନାଦୀସୁ ଲବ୍ଭତି । ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ୟକ୍ଖେନ ସୀସେ ପହାରଦାନସମୟେ, ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଦମନସମୟେ ୱା ଲବ୍ଭତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ତତୋ ଦନ୍ଧାୟେୱ, ସେତୁ ୱିୟ ସୀଘସୋତାୟ ନଦିୟା ଓଘଂ ଭୱଙ୍ଗୱେଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ଝାନଂ ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥତା, ଭୱଙ୍ଗପାତତୋ ରକ୍ଖଣୟୋଗ୍ୟତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସିତା ନାମ । ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତା ୱୁଟ୍ଠାନୱସିତା ନାମ ।
ଅଥ ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲତୋ ଉପରି ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଠପନସମତ୍ଥତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସିତା ନାମ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲତୋ ଅନ୍ତୋ ଅୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୟଥାକାଲୱସେନେୱ ୱୁଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତା ୱୁଟ୍ଠାନୱସିତା ନାମ । ଅଥ ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲତୋ ଅନୂନଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥତାୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସିତା ନାମ । କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସପି ନିଦ୍ଦାଲୁକସ୍ସ ପଟିବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ ୱିୟ ୱୁଟ୍ଠିତସମାପତ୍ତିମେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତା, ତତ୍ଥ ଆଲୟାକରଣୟୋଗ୍ୟତା ଚ ୱୁଟ୍ଠାନୱସିତା ନାମ ।
ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସିତା ପନ ଆୱଜ୍ଜନୱସିତାୟ ଏୱ ସଙ୍ଗହିତା । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନାନେୱ ହି ତେସଂ ତେସଂ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତାନି, ତସ୍ମା ୟଦଗ୍ଗେନ ଆୱଜ୍ଜନୱସିୟା ସିଦ୍ଧି, ତଦଗ୍ଗେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସିତା ସିଦ୍ଧାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ଅପାକଟଭାୱେପି ତେସୁ ନିରନ୍ତରଂ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥତା ଆୱଜ୍ଜନୱସିତା ନାମ, ତେସଂ ୟଥାସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ଜୱନପ୍ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସିତା ନାମ । ଅଥ ୱା ସତିପି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଜୱନାନଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ନିରନ୍ତରଂ ଆୱଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା ଆୱଜ୍ଜନୱସିତା ନାମ, ୱସିତାବଲେନ ସତ୍ତମଜୱନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଚତୁପଞ୍ଚଜୱନେହେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସମତ୍ଥତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସିତା ନାମ । ଅଥ ୱା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱେପି ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରମେୱ ଭୱଙ୍ଗେସୁ କାଲଂ ଅୱୀତିନାମେତ୍ୱା ସୀଘମେୱ ଆୱଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଆୱଜ୍ଜନୱସିତା ନାମ, ୱସିତାବଲେନ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣବଲେନ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେହିପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତୁଂ ସମତ୍ଥତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସିତା ନାମାତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନେତା ୟଥାୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦିନା ସାଧେତବ୍ବା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।
୯୨୭. ଇମେସୁ ପନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ସମାପଜ୍ଜନବହୁଲେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣବହୁଲେନ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣବହୁଲସ୍ସ ହି ଝାନଙ୍ଗାନି ଥୂଲାନି ଦୁବ୍ବଲାନି ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଅଥସ୍ସ ତାନି ଏୱ ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତା ଉପରି ଉସ୍ସୁକ୍କନାୟ ପଚ୍ଚୟତଂ ନାପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଅପ୍ପଗୁଣେ ଝାନେ ଉସ୍ସୁକ୍କମାନୋ ପଠମଜ୍ଝାନାୱ ପରିହାୟତି, ନ ଚ ସକ୍କୋତି ଦୁତିୟଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମେଅୱସିପ୍ପତ୍ତେ’’ତିଆଦି । ଉଭତୋ ଭଟ୍ଠୋତି ପୁନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ବାଲୋ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ ଅକୁସଲୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାସେୱତି, ନ ଭାୱେତି, ନ ବହୁଲିଂ କରୋତି, ନ ସ୍ୱାଧିଟ୍ଠିତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘ୟଂନୂନାହଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା…ପେ॰… ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ସୋ ନ ସକ୍କୋତି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା…ପେ॰… ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ । ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘ୟଂନୂନାହଂ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ସୋ ନ ସକ୍କୋତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଉଭତୋ ଭଟ୍ଠୋ ଉଭତୋ ପରିହୀନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩୫) ।
୯୨୮-୩୧.କାମସ୍ସହଗତା…ପେ॰… ଚରନ୍ତୀତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ କାମସହଗତା ହୁତ୍ୱା ସଞ୍ଞା ଚେୱ ମନସିକାରା ଚ ସମୁଦାଚରନ୍ତି । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ତଂସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଗହିତୋ, ମନକ୍କାର-ଗ୍ଗହଣେନ ଆୱଜ୍ଜନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାମାନୁପକ୍ଖନ୍ଦାନଂ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ ୱସେନ ହାନଂ ପରିହାନିଂ ଭଜତୀତି ହାନଭାଗିୟଂ। କେଚି ପନ ‘‘ସଂକିଲେସନ୍ତି ହାନଭାଗିୟୋ ଧମ୍ମୋ’ତି (ୱିଭ॰ ୮୨୮) ୱଚନତୋ ହାନଭାଗିୟା କାମସଞ୍ଞାଦିକାତି ତେହି ପରିହାପିୟମାନଂ ଝାନମ୍ପି କାରଣୂପଚାରେନ ହାନଭାଗିୟଂ ନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଦନୁଧମ୍ମତା ସତୀତି ତସ୍ସେୱ ଝାନସ୍ସ ଅନୁଧମ୍ମତା ଆରମ୍ମଣୱସେନ ତଦନୁଗତା ସତିପତିରୂପକା ନିକନ୍ତି । ଅତକ୍କସହିତାତି ଅୱିତକ୍କଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ପତ୍ତୁକାମସ୍ସ ତଂ ସନ୍ତତୋ, ମନସି କରୋତୋ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ତଂସହଗତା । ୱିସେସଭାଗିୟନ୍ତି ୱିସେସଭୂତସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନତାୟ ତଂ ଭଜତୀତି ୱିସେସଭାଗିୟଂ । ନିବ୍ବିଦାସଂୟୁତାତି ୱିପସ୍ସନାରମ୍ମଣା ।
୯୩୨-୫.ପଗୁଣତୋତି ୱସିତପ୍ପତ୍ତତୋ । ଆସନ୍ନାକୁସଲାରିକାତି ନୀୱରଣପ୍ପହାନସ୍ସ ତଂପଠମତାୟ ଆସନ୍ନନୀୱରଣପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ଥୂଲଂ ନାମ ୱିପୁଲମ୍ପି ଫେଗ୍ଗୁ ୱିୟ ସୁଖଭଞ୍ଜନୀୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଥୂଲତ୍ତା…ପେ॰… ଦୁବ୍ବଲା’’ତି । ତତୋତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତୋ । ଦୁବ୍ବଲାନି ଅଙ୍ଗାନି ଇମିସ୍ସାତି ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲା । ସନ୍ତତୋ ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱିୟ ଓଳାରିକଙ୍ଗାନଂ ଅଭାୱତୋ, ସନ୍ତଧମ୍ମସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ସନ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତୱସେନ ମନସି କତ୍ୱା । କିଞ୍ଚାପି ହି ୟେ ଧମ୍ମା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ପୀତିସୁଖାଦୟୋ, ତେ ପଠମଜ୍ଝାନେପି ସନ୍ତି, ତେହି ପନ ତେ ସନ୍ତତରା, ପଣୀତତରା ଚ ହୋନ୍ତି । ନିକନ୍ତିନ୍ତି ନିକାମନଂ ଅପେକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟାଦାୟାତି ଖେପେତ୍ୱା, ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୪୩-୪.ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ସମ୍ପସାଦନସଙ୍ଖାତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ୟୋଗତୋ ଝାନମ୍ପି ସମ୍ପସାଦନଂ ନୀଲୱଣ୍ଣୟୋଗତୋ ନୀଲୱତ୍ଥଂ ୱିୟ । ନନୁ ଚାୟଂ ସଦ୍ଧା ପଠମଜ୍ଝାନେପି ଅତ୍ଥି, କସ୍ମା ଇଦମେୱ ‘‘ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭେନ ୱୀଚିତରଙ୍ଗସମାକୁଲମିୱ ଜଲଂ ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସତିପି ସଦ୍ଧାୟ ତଂ ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭାଭାୱେନ ଲଦ୍ଧୋକାସା ବଲୱତୀ ସଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ବଲୱସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଇଦମେୱ ‘‘ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନି ଜାତଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ଇମସ୍ସାତି ତିୱଙ୍ଗିକଂ । ସେସନ୍ତି ପୀତିଆଦୀନଂ ଅଞ୍ଞେହି ବଲୱଭାୱୋ, ତିଣ୍ଣଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ଜୱନାନଂ ପରିକମ୍ମୋପଚାରାନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁଭାୱୋ, ଛଟ୍ଠେ ସତ୍ତମେ ୱା ଅପ୍ପନାୟାନୁପ୍ପତ୍ତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣତା, ତତୋ ଭୱଙ୍ଗପାତୋ, ପୁନ ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଆୱଜ୍ଜନଂ, ତତୋ ଝାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ହେଟ୍ଠା ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମୁପଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।
୯୪୮-୯.ପିୟତୋତି କାମୟତୋ । ଉପ୍ପିଲାପନନ୍ତି କାମଞ୍ଚାୟଂ ପରିଗ୍ଗହେସୁ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତପେମସ୍ସ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହାସହଗତାୟ ପୀତିୟା ପୱତ୍ତିଆକାରୋ, ଇଧ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନପୀତି ଅଧିପ୍ପେତା, ତଥାପି ସବ୍ବସୋ ପୀତିୟଂ ଅୱିରତ୍ତସ୍ସାପି ଅନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ଉପ୍ପିଲାପନଂ ଇଧ ଆଦୀନୱୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସେୱ ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ୱିୟ ଅହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପିଲାପନାକାରେନ ପୱତ୍ତି ଉପ୍ପିଲାପନଂ ୱିୟାତି ଉପ୍ପିଲାପନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟଂ ସନ୍ତତୋ ଦିସ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୯୫୭-୮.ସତିୟା ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ସରଣଲକ୍ଖଣାୟ ସତିୟା, ଅସମ୍ମୋହଲକ୍ଖଣେନ ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନଂ । କାମଂ ପୁରିମଜ୍ଝାନେସୁପି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥି, ନ ହି ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିସ୍ସ, ଅସମ୍ପଜାନତୋ ଚ ଉପଚାରମତ୍ତମ୍ପି ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଅପ୍ପନା, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନ ଅୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ପୀତିସୁଖେସୁ ପୀତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଓଳାରିକଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନେ ସୁଖୁମତାୟ ଇଧ ସାତିସୟୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବ୍ୟାପାରୋତି ଇଧେୱ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସମ୍ପନ୍ନତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକଙ୍ଗହୀନନ୍ତି ପୀତିୟା ପହୀନଭାୱେନ ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ । ସା ପନେସା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱିୟ ଅପ୍ପନାକ୍ଖଣେୟେୱ ପହୀୟତି । ତେନସ୍ସ ସା ‘‘ପହାନଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୯୭୨. ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଆହ ‘‘ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ପନ ସୋମନସ୍ସଂ ଏକୱୀଥିୟଂ ପୁରିମଜୱନେସୁୟେୱ ପହୀୟତି ।
୯୭୪. ପୁରିମଜ୍ଝାନେସୁ ପରିକମ୍ମାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରଜୱନାନଂ ଏକସଦିସତ୍ତା ଇଧ ଲବ୍ଭମାନଂ କଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆସେୱନଂ ନ ହୋତୀତି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟସ୍ମା ପଦନ୍ତରସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଗ୍ଗାହାପନସଙ୍ଖାତଆସେୱନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ ସୁଖୱେଦନା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେୱ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ ସାତିସୟଂ ସୁଖୱିରାଗଭାୱନତ୍ତା, ତସ୍ମା ଇଧ ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟଂ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନେହେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ।
୯୭୬. ଏୱଂ ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ ଝାନପ୍ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଞ୍ଚକନୟମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଚତୁକ୍କନୟେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱିଧା ପନ କତ୍ୱାନାତି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପହାନଙ୍ଗୱସେନ ଗଣନତୋ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା । ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ କତନ୍ତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରନ୍ତି ଏୱଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଞ୍ଚେୱ ତତିୟଜ୍ଝାନଞ୍ଚ କତଂ ଅଭିଧମ୍ମେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ହି ପଞ୍ଚକନୟୋ ସରୂପତୋ ନ ଗହିତୋ, କସ୍ମା ପନ ଅଭିଧମ୍ମେ ଗହିତୋତି ? ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟତୋ, ସନ୍ନିସିନ୍ନଦେୱପରିସାୟ ହି ୟେସଂ ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱିତକ୍କୋ ଏୱ ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ଇତରେ ସନ୍ତତୋ, ତେସଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚକନୟେନ ଦେସେସି । ୟେସଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠିତା, ତତୋ ତେସଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ ତିୱଙ୍ଗିକଂ କତ୍ୱା ଚତୁକ୍କନୟେନ ଦେସେସି । ୟେସଂ ୱିତକ୍କୋୱ ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେହି ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କା । ୟେସଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରା, ତେହି ଦ୍ୱେପି ଏକତୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତିୱଙ୍ଗିକଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କା ।
୯୭୯. ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ମଧୁରଂ, ତତୋୟେୱ ୱରତରଂ ୱଚନଂ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ସୁମଧୁରୱରତରୱଚନୋ । କଂ ନୁ ଜନଂ ନେୱ ରଞ୍ଜୟତି, ନ ହି ଏକମ୍ପି ନ ରଞ୍ଜୟତି । ଅତିନିସିତ…ପେ॰… ନୀୟୋୟନ୍ତି ଅତିତିଖିଣବୁଦ୍ଧିପ୍ପସାଦେହି ଜନେହି ୱେଦନୀୟୋ ଅୟଂ ଗନ୍ଥୋ, ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ରୂପାୱଚରସମାଧିଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୫. ପନ୍ନରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଅରୂପାୱଚରସମାଧିଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୯୮୦. ଏୱଂ ପଥୱୀକସିଣୱସେନ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ସେସକସିଣୱସେନ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନେ ଗନ୍ଥଗାରୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ସବ୍ବଂ ଠପେତ୍ୱା ଅରୂପାୱଚରଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ରୂପାରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ରୂପାରୂପମତୀତେନାତି ରୂପାରୂପଭୱଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେନ, ପୁନାନୂପପତ୍ତିୱସେନ ରୂପାରୂପଭୱଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେନ, ପଗେୱ କାମାୱଚରଭୱଂ । ରୂପାରୂପାଦିୱେଦିନାତି ରୂପାରୂପାଦିଭୂମନ୍ତରୱେଦିନା ।
୯୮୨-୪. ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଅରୂପାୱଚରସମାଧି ନାମ ରୂପୱିରାଗଭାୱନା ରୂପୱିରାଗୱସେନେୱ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବାୱ, ତସ୍ମା ତଂ ଉପ୍ପାଦେତୁକାମସ୍ସ ରୂପେ ୱିରଜ୍ଜନାକାରଂ, ୱିରତ୍ତମାନସେନ ଚ ତଦତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପେ ଖୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଦଣ୍ଡନଟ୍ଠେନ ଦଣ୍ଡୋ, ମୁଗ୍ଗରାଦି, ପରପୀଳନାଧିପ୍ପାୟେନ ତସ୍ସ ଆଦାନଂ ଦଣ୍ଡାଦାନଂ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସତ୍ଥାଦାନକଲହୱିଗ୍ଗହୱିୱାଦତୁୱଂତୁୱଂପେସୁଞ୍ଞାଦୀନଂ, ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀନଞ୍ଚ ଗହଣଂ । ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୋତରୋଗାଦୀନଂ । ରୂପେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱାତି କରଜରୂପାଦିଓଳାରିକରୂପେ ତନ୍ନିଦାନଂ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା । ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନସୋତି ୱିରତ୍ତମାନସୋ । ଅରୂପନ୍ତି ଅରୂପାୱଚରଭାୱନଂ । ତମ୍ହା କସିଣରୂପାତି ତମ୍ହା ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତା କସିଣରୂପା । ନନୁ ଚାୟଂ ରୂପେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ସମତିକ୍କମତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜତି, ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଅରୂପଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତତ୍ତାତି କଥଂ ତସ୍ମା ନିବ୍ବିଜ୍ଜତୀତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ଓପମ୍ମୱସେନ ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୂକରାଭିହତୋୱ ସା’’ତି । ୟଥା ହି ୱନେ ସୂକରେନ ପହତମତ୍ତୋ ସୁନଖୋ ତତୋ ଭୀତୋ ରୂପଦସ୍ସନୱେଲାୟଂ ଭତ୍ତପଚନଉକ୍ଖଲିଂ ଦୂରତୋ ଦିସ୍ୱା ସୂକରପଟିଭାଗତାୟ ତସ୍ସଂ ସୂକରାସଙ୍କଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉତ୍ରସ୍ତୋ ପଲାୟତେୱ, ଏୱମେୱ ରୂପେ ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନସୋ ତଂ ଅତିକ୍କମିତୁକାମୋ ତପ୍ପଟିଭାଗେ କସିଣରୂପେପି ନିବ୍ବିଜ୍ଜତି, ସମତିକ୍କମିତୁକାମୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୯୮୫-୬.ଚତୁତ୍ଥେ ପନ ଝାନସ୍ମିନ୍ତି ଠପେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣଂ ନୱସୁ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପଟିଲଦ୍ଧଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ । କେଚି ପନ ଆଲୋକକସିଣମ୍ପି ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସୂତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ସ ପନ ଠପନେ କାରଣଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ସୁଟ୍ଠୁ ଚିଣ୍ଣୋ ଚରିତୋ ଅତିପ୍ପଗୁଣିକତୋ ଆୱଜ୍ଜନାଦିଲକ୍ଖଣୋ ୱସୀଭାୱୋ ଏତେନାତି ସୁଚିଣ୍ଣୱସୀ। କରୋତି…ପେ॰… ୟତୋତି ୟସ୍ମା ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ମୟା ନିବ୍ବିନ୍ଦକସିଣରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି । ଆସନ୍ନସୋମନସ୍ସଞ୍ଚାତି ୟତୋ ତତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆସନ୍ନତାୟ ଆସନ୍ନସୋମନସ୍ସପଚ୍ଚତ୍ଥିକଞ୍ଚ । ଥୂଲସନ୍ତୱିମୋକ୍ଖତୋତି ସନ୍ତୱିମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତଅରୂପଜ୍ଝାନତୋ ଏତଂ ୟତୋ ଥୂଲଂ ଓଳାରିକଂ । ଅରୂପଜ୍ଝାନଞ୍ହି ୟେ ତେ ସନ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖା ଅତିକ୍କମ୍ମ ରୂପେ ଆରୁପ୍ପନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ସନ୍ତୱିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସନ୍ତତାସିଦ୍ଧି ଚସ୍ସ ଅନୁସ୍ସତିତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୯୮୭-୯୧.ଚତୁତ୍ଥେତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ । ପଠମାରୁପ୍ପଞ୍ଚ ସନ୍ତତୋ ଦିସ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସନ୍ତୱସେନ ମନସି କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତତୋ ମନସିକରଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ପଣୀତତୋ, ସୁଖୁମତୋ ଚ ମନସିକାରୋ ସିଦ୍ଧୋୱ ହୋତୀତି ନ ତେ ୱିସୁଂ ଗହିତା । ପତ୍ଥରିତ୍ୱାନାତି ପଗେୱ ୱଡ୍ଢିତଂ, ତଦା ୱଡ୍ଢନୱସେନ ୱା ପତ୍ଥରିତ୍ୱା । ପୁବ୍ବକାଲୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ନଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନ ୱଡ୍ଢିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ତଂ ପଚ୍ଛା ୱଡ୍ଢନତ୍ଥାୟ ୱାୟମିୟମାନମ୍ପି ୱଡ୍ଢତୀତି । ତେନାତି କସିଣରୂପେନ ।
ଇଦାନିସ୍ସ ଉଗ୍ଘାଟନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆକାସୋ ଇତି ୱା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ଉଗ୍ଘାଟେନ୍ତୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦୟୱସେନ, ପରିଚ୍ଛେଦଫରଣୱସେନ ଚ ଅନ୍ତାଭାୱତୋ ଅନନ୍ତୋ । ନ ସଂୱେଲ୍ଲେତୀତି କଟସାରକକିଲଞ୍ଜାଦୟୋ ୱିୟ ନ ପଟିସଂହରତି । ନାୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ନ ପେକ୍ଖନ୍ତୋତି ଅନାୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅନପେକ୍ଖନ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମନସିକରୋନ୍ତୋୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ କସିଣରୂପଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅମନସିକରୋତୋ, ତେନ ଚ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ‘‘ଆକାସୋ ଆକାସୋ’’ତି ମନସିକରୋତୋ ୟଦା ତଂ ଭାୱନାନୁଭାୱେନ ଆକାସଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ତଦା ସୋ କସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତି ନାମାତି ।
୯୯୨-୫. ଏୱଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟନୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧେ ଆକାସନିମିତ୍ତେ ପୁନ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଂ, ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ୟେସଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସଂ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆକାସସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତଭାୱେପି ନିମିତ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଭାୱତୋ ‘‘ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚ…ପେ॰… ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତୀତି ନନୁ ରୂପାୱଚରପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରକ୍ଖଣେୟେୱ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ନ ତେସଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ଝାନତୋ ପରିହାୟେୟ୍ୟାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇମସ୍ସ ପନ ଝାନସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ହେଟ୍ଠା ପହୀନାନଂ ଉପରି ପହାନୱଚନନ୍ତି । ୟେ ପନ ‘‘ସବ୍ବେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ସବ୍ବେସଂ ଅକୁସଲାନଂ ପଟିପକ୍ଖାତି କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେହି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରାଦୀସୁ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନାୱଚନସ୍ସ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ୟମ୍ପି ଚେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସନ୍ତେୱ ସୁଖୁମାନି ରୂପାୱଚରଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନୀୟାନି, ତାନି ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ନ ହି ମହଗ୍ଗତକୁସଲେସୁ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ୱିୟ ଓଧିସୋ ପହାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ୟୋ ପନ ରୂପାୱଚରେହି ଅରୂପାନଂ ଉଳାରଫଲତାଦିୱିସେସୋ, ସୋ ଭାୱନାୱିସେସେନ ସନ୍ତତରପ୍ପଣୀତତରଭାୱେନ ତେସୁୟେୱ ପୁରିମପୁରିମେହି ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମାନଂ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଧାପୀତି ନ କେୱଲଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ, ‘‘ସେସାନି କାମାୱଚରାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଇଧ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୯୯୭-୧୦୦୧. ‘‘ପୁନ ଭାୱେତୁକାମେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଠମମେୱ ପଠମାରୁପ୍ପସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା କିଂ ଭାୱେତୁକାମେନାତି ଅନୁୟୋଗେ ‘‘ଦୁତିୟାରୁପ୍ପମାନସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ଦୁତିୟାରୁପ୍ପମାନସଂ ଭାୱେତୁକାମେନା’’ତି ଇମିନା ଅଜ୍ଝାସୟେନ । ନ ହି ପଠମଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଂ ଭାୱିତନ୍ତି । ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅନଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ତଂ ମନସିକାରସମୁଦାଚାରସ୍ସ ହାନଭାଗିୟଭାୱାୱହନତୋ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମେତସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସନ୍ନ…ପେ॰… ପଚ୍ଚତ୍ଥିକନ୍ତି ଚା’’ତି । ୱୀଥିପଟିପନ୍ନାୟ ଭାୱନାୟ ଉପରୂପରିୱିସେସାୱହଭାୱତୋ, ପଣୀତଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ଚ ପଠମାରୁପ୍ପତୋ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଂ ସନ୍ତତରସଭାୱନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୁତିୟାରୁପ୍ପ…ପେ॰… ପନା’’ତି । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ସୁପଣୀତତରା ହୋନ୍ତି, ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ଇଧା’’ତି (ଅଭିଧ॰ ୧୦୪୦) । ୱିଞ୍ଞାଣମିଚ୍ଚେୱଂ ମନସା କାତବ୍ବନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଇଚ୍ଚେୱଂ ମନସା କାତବ୍ବଂ, କେୱଲଂ ଅନନ୍ତଂ ଅନନ୍ତନ୍ତି ନ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନନ୍ତନ୍ତି…ପେ॰… ମନସା ନିଧା’’ତି । ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ପନ ମନସି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୧୦୦୨-୬.ତସ୍ମିଂପନ ନିମିତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତେ ୱିଞ୍ଞାଣନିମିତ୍ତେ । ୱିଚାରେନ୍ତସ୍ସ ମାନସନ୍ତି ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ । ଆକାସଫୁଟୱିଞ୍ଞାଣେତି କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସଂ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତେ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣେ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ । ଅପ୍ପେତୀତି ଅପ୍ପନାୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ସଭାୱଧମ୍ମେପି ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମଭାୱନାୱିସେସଭାୱତୋ ଇଦଂ ଅପ୍ପନାପତ୍ତଂ ହୋତି ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଂ ୱିୟ । ଅପ୍ପନା…ପେ॰… ନୟୋୱାତି ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନେ ପୁରିମଭାଗେ ତୀଣି, ଚତ୍ତାରି ୱା ଜୱନାନି କାମାୱଚରାନି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଆରୁପ୍ପମାନସନ୍ତିଆଦିନା ଅପ୍ପନାନୟୋ ପଠମାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନେ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଭାୱମେୱ ପକାସେତୁଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣା…ପେ॰… ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ ଅନନ୍ତସ୍ସ ଆକାସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅନନ୍ତତାୟ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ପୁନ ମନସିକାରୱସେନ ୱା ଅନନ୍ତତାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନକ୍କାରୱସେନାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ହି ପଠମାରୁପ୍ପଂ ଅନନ୍ତତୋ ଅନୱସେସତୋ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଅନନ୍ତନ୍ତି ମନସି କରୋତି ।
୧୦୧୦.ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱୋତି କସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଆକାସୋ ୱିୟ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ପହାୟ ତସ୍ସ ଅଭାୱୋ ମନସି କାତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱଂ ଅମନସିକତ୍ୱା ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱୋ ମନସି କାତବ୍ବୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତୟିଦଂ ଆରମ୍ମଣାତିକ୍କମନୱସେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ପନ ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମନୱସେନ । ତଥା ଚ ସତି ଆରମ୍ମଣେୟେୱ ସାତିସୟଂ ଦୋସଦସ୍ସନେନ ତଂ ସମତିକ୍କମିତବ୍ବଂ, ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପମେୱ, ତସ୍ମା କସିଣେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ତବ୍ବିୱିତ୍ତାକାସସ୍ସ ୱିୟ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ପହାୟ ତଦଭାୱସ୍ସେୱ ମନସିକରଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ପନ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଭାୱୋୟେୱ ମନସି କାତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେ ପନ ଇମେସଂ ଆରମ୍ମଣାତିକ୍କମନୱସେନ ପତ୍ତବ୍ବଭାୱଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କଥେନ୍ତି । ୟଦି ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସମତିକ୍କମେ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗଦୋସତୋ ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଅଥାପି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସତୋ ସମାପଜ୍ଜତି, ସତୋ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ସତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଞ୍ଞେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଭାୱେତୀ’ତି ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଭାୱୋୟେୱ ମନସି କାତବ୍ବୋ’’ତି, ତୟିଦଂ ପାଳିଅତ୍ଥଂ ୱିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଚିନ୍ତିତଂ । ନ ହେତ୍ଥ ତଞ୍ଞେୱ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟଦି ହି ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ସିୟା, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ତସ୍ସ ପଧାନଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତଞ୍ଞେୱାତି ୱଚନେନେୱ ପରିୟତ୍ତଂ, କିଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱଚନେନ । ଅଥ ସରୂପନିଦ୍ଦେସତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାଣୱଚନଂ, ଏୱଂ ସତି ତଞ୍ଞେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱଚନେନ ୟଂ ଆରବ୍ଭ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ସେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସ୍ସ ଗହଣଂ, ନ ଇତରସ୍ସାତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୦୧୧-୨. ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱୋମନସିକାତବ୍ବୋତି ୱତ୍ୱା ମନସିକାରୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକତ୍ୱା ମନସାତି ମନସା ଆରମ୍ମଣଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ତଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା । ‘‘ଆକାସଂ ଆକାସ’’ନ୍ତି ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ କସିଣୱିୱିତ୍ତାକାସଂ ୱିୟ ‘‘ନତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି, ‘‘ସୁଞ୍ଞଂ ସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱା ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣୱିୱିତ୍ତଂ ଅଭାୱମତ୍ତମେୱ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଆହ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ, ତେନ ଦ୍ୱୀସୁ ପକାରେସୁ ଏକେନପି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ ୱା ୱା-ସଦ୍ଦୋ, ତେନ ‘‘ୱିୱିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନିୟମୋ ପନେତ୍ଥ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପରିୟାୟଭାୱତୋୱ ସିଦ୍ଧୋ । ପରିୟାୟସଦ୍ଦା ହି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂୟେୱ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତା ପରିୟାୟାତି ଲୋକେ ନିରୁଳ୍ହା । ୟଥାହୁ –
‘‘ପରିୟାୟେନେୱ ତେ ୟସ୍ମା, ୱଦନ୍ତତ୍ଥଂ ନ ସଂହତା ।
ପରିୟାୟତ୍ଥଂ ତତୋ ସବ୍ବଂ, ପରିୟାୟେସୁ ୱୱତ୍ଥିତ’’ନ୍ତି ॥
୧୦୧୩-୬.ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେତି ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱସଙ୍ଖାତେ ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଭୂତେ ନିମିତ୍ତେ । ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତି ଅଭାୱନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣା ସତି ସମ୍ମା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ସତିସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାନୁଗୁଣାନଂ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସକିଚ୍ଚୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ପନ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋପି ସମାଧିୟତି ମାନସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମା…ପେ॰… ଅଭାୱକେତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱସଙ୍ଖାତେ ୱିନାସାଭାୱକେ ନ ପୁରେ ଅଭାୱାଦିକେ । ଅପ୍ପନାନୟୋ ପନେତ୍ଥ ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପନାୟ ନୟୋ’’ତିଆଦି ।
୧୦୧୭-୯. ଏୱଂ ୟଂ ତତ୍ଥ ଅୱସିଟ୍ଠଂ, ତଂ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆକାସଗତୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିକମ୍ମମନକ୍କାରେ ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରହିତେତି ‘‘ନତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୱତ୍ତପରିକମ୍ମମନସିକାରେ ଅମନସିକରଣେନ ଅସ୍ମିଂ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣେ ଅନ୍ତରହିତେ, ନ ପନ ଖଣଭଙ୍ଗୱସେନ, ଝାନପରିହାନିୱସେନ ୱା ଅନ୍ତରହିତେ । ଖଣଭଙ୍ଗୱସେନ ହି ଅନ୍ତରଧାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଉପଲବ୍ଭତି । ପରିହାନିୱସେନ ଚ ଅନ୍ତରଧାନେ ପୁନ ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉତ୍ତରି ଞାଣାଧିଗମୋୟେୱ ନତ୍ଥୀତି । ତସ୍ସାପଗମମତ୍ତଂୱ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱସତୀତି ତସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପସ୍ସ ଅଭାୱମତ୍ତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ୱିହରତି । ୟଥା କଥଂ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ସନ୍ନିପାତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ନାମ କୋଚି ପୁରିସୋ ମଣ୍ଡଲମାଳାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ସନ୍ନିପତିତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଦିସ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ନିପାତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ଉଟ୍ଠାୟ ପକ୍କନ୍ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପୁନ ତଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞମେୱ ପସ୍ସତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ରିଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ସନ୍ନିପତିତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଦିସ୍ୱା ଗତୋ, ତତୋ ସବ୍ବେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଅପଗତେସୁ ତଂ ଠାନଂ ତେହି ସୁଞ୍ଞମେୱ ପସ୍ସତି, ନ ପନ ତେସଂ କୁତୋଚି ଅପଗତକାରଣଂ, ଏୱମୟଂ ୟୋଗାୱଚରୋ ପୁବ୍ବେ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଜ୍ଝାନଚକ୍ଖୁନା ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦିସ୍ୱା ନତ୍ଥୀତି ମନସିକାରେନ ତସ୍ମିଂ ଅପଗତେ ତତିୟାରୁପ୍ପଚକ୍ଖୁନା ତସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱମେୱ ପସ୍ସତି, ନ ତସ୍ସ ଅପଗତକାରଣଂ ୱୀମଂସତି ଝାନସ୍ସ ତାଦିସାଭୋଗାଭାୱତୋତି ।
୧୦୨୦-୪.ଚତୁତ୍ଥା…ପେ॰… ନ ଚ ସନ୍ତନ୍ତି ୟଥା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଚିତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ସୱିସେସଂ ସନ୍ତଂ, ଏୱମୟଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତି ନ ଚ ସନ୍ତା ତଦଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ସଞ୍ଞା ରୋଗୋ, ସଞ୍ଞା ଗଣ୍ଡୋ, ସଞ୍ଞା ସଲ୍ଲଂ, ଏତଂ ସନ୍ତଂ, ଏତଂ ପଣୀତଂ, ୟଦିଦଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ସନ୍ତତୋତି ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱେନେୱ ସୱିସେସଂ ସନ୍ତତାୟ, ଅସନ୍ତଭାୱକରରୋଗାଦିସରିକ୍ଖକସଞ୍ଞାୱିରହତୋ ଚ ସନ୍ତତୋ ଦିସ୍ୱା । ‘‘ସନ୍ତଂ ସନ୍ତମିଦଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଭାୱନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିଭଙ୍ଗେପି ହି ତଂୟେୱ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତୀତି ଅୟମେୱ ଭାୱନାକାରୋ ଗହିତୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ପାଳିୟଂ ଇମସ୍ସ ଭାୱନାକାରୋ ନ ଗହିତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାଦିତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୦୨୭. ତତିୟାରୁପ୍ପସଙ୍ଖାତକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଚ ଚତୂସୁପି ଆରମ୍ମଣଭୂତେସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୦୨୯-୩୧.ଅଭାୱମତ୍ତମ୍ପୀତି ସୁଞ୍ଞତମତ୍ତମ୍ପି ଏୱଂ ସୁଖୁମମ୍ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସନ୍ତାରମ୍ମଣତାୟାତି ସନ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତସ୍ସାତି ସନ୍ତାରମ୍ମଣା, ତବ୍ଭାୱୋ ସନ୍ତାରମ୍ମଣତା, ତାୟ, ନ ଝାନସନ୍ତତାୟ । ନ ହି ତତିୟାରୁପ୍ପସମାପତ୍ତି ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପତୋ ସନ୍ତତରା । ଚୋଦକୋ ୟଂ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତି, ନ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅସତି ଚ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେ ନ ସମତିକ୍କମୋ ଏୱ ସିୟାତି ‘‘ସନ୍ତତୋ ଚେ ମନକ୍କାରୋ କଥଞ୍ଚ ସମତିକ୍କମୋ’’ତି ଆହ । ଇତରୋ ‘‘ଅନାପଜ୍ଜିତୁକାମତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପରିହାରମାହ । ତେନ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଝାନେ ଅଭିରତି, ତତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନସମାପଜ୍ଜନାଦିପଟିପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ । ସା ପନସ୍ସ ତତିୟାରୁପ୍ପେ ସବ୍ବସୋୱ ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ସୁଞ୍ଞଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତମେୱ । ତଥା ହେସ କିଞ୍ଚାପି ତଂ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତି, ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ ‘‘ଅହମେତଂ ଆୱଜ୍ଜିସ୍ସାମି, ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଭୋଗୋ ସମନ୍ନାହାରୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନତୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ପଣୀତତରତାୟ । ୟଥା ହି ରାଜା ମହତା ରାଜାନୁଭାୱେନ ନଗରୱୀଥିୟଂ ଚରନ୍ତୋ ଦନ୍ତକାରାଦୟୋ କମ୍ମକାରେ ଛେକେ ଅନେକାନି ଦନ୍ତୱିକତିଆଦୀନି ସିପ୍ପାନି କରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ୱତ ରେ ଛେକା ଆଚରିୟା, ଈଦିସାନି ସିପ୍ପାନି କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ତେସଂ ଛେକତାୟ ତୁସ୍ସତି, ନ ଚସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଏୱରୂପୋ ସିପ୍ପିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ରଜ୍ଜସିରିୟା ମହାନିସଂସତାୟ, ସୋ ତେସଂ ଜୀୱିତଂ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ତେ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୦୩୨.ସୁଖୁମଂ ପରନ୍ତି ଉକ୍କଂସତୋ ସୁଖୁମଂ, ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ତଚ୍ଛେନ୍ତିୟା ୱିୟ ପୱତ୍ତମାନାୟ ଭାୱନାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ସଙ୍ଖାରା ତତ୍ଥ ଅନ୍ତିମକୋଟ୍ଠାସତଂ ପାପିତାତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଭାୱନା ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି, ନନୁ ଚେସା ତଦୱତ୍ଥଂ ପାପିତା ଆରମ୍ମଣଂ ନ ସମ୍ମା ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ? ନୟିଦମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭାୱନାବଲେନ ସୁଖୁମଭାୱଂ ପାପିତାପି ଚେସା ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତଂ ନ ପାପିତା, ଅଥ ଖୋ ୱିପ୍ଫାରିକତାଭାୱଂ ଗମିତା, ତେନ ତଥା ସୁଖୁମାପି ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେ ନ ଦୁବ୍ବଲା ଏୱାତି ନ ତତ୍ଥ ତସ୍ସା ଅସାମତ୍ଥିୟଂ ହୋତି ।
୧୦୩୩-୪.ୟାୟ ସଞ୍ଞାୟାତି ୟାଦିସାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତାୟ । ସୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ନେୱସଞ୍ଞୀ ଚ ନାସଞ୍ଞୀ ହୋତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାସମଙ୍ଗୀ ହୋତି । ନ କେୱଲଂ ତୁ ସଞ୍ଞାୱ ଏଦିସୀ ସୁଖୁମା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ପନ ୱେଦନାଦୟୋପି ସୁଖୁମା, ୱେଦନାପି ନେୱୱେଦନାନାୱେଦନା, ଚିତ୍ତମ୍ପି ନେୱଚିତ୍ତଂନାଚିତ୍ତଂ, ଫସ୍ସୋପି ନେୱଫସ୍ସୋନାଫସ୍ସୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ପନ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୨, ୩୪୧, ୩୫୭, ୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୭.୪୪; ୯.୨୪) ୱିୟ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ୟଦି ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି, କଥଂ ନେୱସଞ୍ଞାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଦି ନତ୍ଥି, କଥଂ ନାସଞ୍ଞାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ଇମମତ୍ଥଂ ଉପମାହି ସାଧେତୁଂ ‘‘ପତ୍ତମକ୍ଖନତେଲେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପତ୍ତମକ୍ଖଣତେଲେନାତି ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥତାୟ ୟାଗୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅକପ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ତେଲଂ ଅତ୍ଥୀତି, ନାଳିପୂରାଦୀନଂ ୱସେନ ନତ୍ଥୀତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେନ ପତ୍ତେ ମକ୍ଖିତତେଲେନ । ମଗ୍ଗସ୍ମିଂ ଉଦକେନ ଚାତି ଉପାହନତେମନମତ୍ତଟ୍ଠେନ ଉଦକଂ ଅତ୍ଥୀତି, ନହାନୱସେନ ନତ୍ଥୀତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେନ ମଗ୍ଗସ୍ମିଂ ଉଦକେନ ।
୧୦୩୫-୭.ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋତି କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ସଭାୱତୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ନତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତାସଙ୍ଖାତୋ ଅୟମତ୍ଥୋ । ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ହି ନେୱସଞ୍ଞତା, ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱେନ ନାସଞ୍ଞତା ଚ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ପଟୁସଞ୍ଞାୟ କିଚ୍ଚସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଆରମ୍ମଣସଞ୍ଜାନନଞ୍ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସୟଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିବ୍ବିଦାଜନନଞ୍ଚ ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କଥମୟଂ ସଞ୍ଞାୱ ସମାନା ସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ଦହନକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ନ୍ହାତୁକାମସ୍ସ ଉଣ୍ହସୀତଭାୱଂ ଅକତ୍ୱା ସୁଖଜନନତାୟ ସୁଖୋଦକଂ, ତସ୍ମିଂ । ତେଜୋଧାତୁ ୟଥା ଦହନକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱମେସା ଅତିସନ୍ତାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଆରମ୍ମଣସଞ୍ଜାନନଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ପରମସୁଖୁମତ୍ତଂ ଗତାୱ । ତେନେୱ ହେସା ଅକତାଭିନିୱେସସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ସୁଖଗ୍ଗୟ୍ହା ନ ହୋତୀତି ସେସସମାପତ୍ତୀସୁ ସଞ୍ଞା ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସୟଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିବ୍ବିଦାଜନନମ୍ପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଞ୍ଞେସୁ ହି ଖନ୍ଧେସୁ ଅକତୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକ୍ଖନ୍ଧେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ନିବ୍ବିଦଂ ପତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପି ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ । ପକତିୱିପସ୍ସକୋ ପନ ସାରିପୁତ୍ତସଦିସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଖନ୍ଧାଦିମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଠିତୋ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ତବ୍ବିସୟଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ, ସୋପି କଲାପସମ୍ମସନୱସେନେୱ, ନୋ ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୱସେନ । ନ ହି ସାରିପୁତ୍ତସଦିସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମେସୁ ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସରୂପତୋ ଗହେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସମ୍ମସିତୁଂ ସକ୍କୋତି । କେୱଲଂ ପନ ଅୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜ ଏକତୋ ଗହେତ୍ୱା କଲାପତୋ ସମୂହତୋୟେୱ ସମ୍ମସିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସୁଖୁମତ୍ତେନେସା ୱିଜ୍ଜତି ।
୧୦୩୮-୪୦.ରୂପନ୍ତି କସିଣରୂପସଙ୍ଖାତଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ । ଆକାସନ୍ତି କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସଂ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଆକାସେ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଂ। ତଦଭାୱକନ୍ତି ତସ୍ସ ଆକାସେ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱକଂ । କମତୋତି ପଠମାରୁପ୍ପଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ହୋତୀତିଆଦିନା ଅନୁକ୍କମତୋ । ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଆହରିତ୍ୱା ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ଆହ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଇଧାତି ଇମାସୁ ଚତୂସୁ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀସୁ । ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ସମାପତ୍ତିୟୋ ହି ପୁରିମାପୁରିମାହି ସମାପତ୍ତୀହି ସୁପଣୀତତରା ସୁଟ୍ଠୁ ପଣୀତତରା, ସୁନ୍ଦରପଣୀତତରାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ପାସାଦତଲସାଟିକାତି ଚତୁଭୂମକପାସାଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମତୋ ଉପରୂପରି ସୱିସେସା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା, ଚତ୍ତାରୋ ପାସାଦତଲା ଚ ଥୂଲସଣ୍ହସଣ୍ହତରସଣ୍ହତମସୁତ୍ତେହି ୱିହିତା ଆୟାମୱିତ୍ଥାରତୋ ସମପ୍ପମାଣା ସାଟିକା ଚ ।
୧୦୪୨. ରୂପାରୂପଭୱଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ନିବ୍ବାନଂ ୟାତି, ଅଥ ୱା ନୀୱରଣେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ରୂପାରୂପଭୱଂ ୟାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଅରୂପାୱଚରସମାଧିଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ସୋଳସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଅଭିଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୦୪୩-୭.ପରନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା, ୱିସେସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମତ୍ତେପୀତି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମତ୍ତେପି, ନାୱସ୍ସଂ ଅରୂପଜ୍ଝାନେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧୋପି ହି କତାଧିକାରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଭିଞ୍ଞା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଗ୍ଗହଣେନେୱ ହେଟ୍ଠା ତୀଣି ଝାନାନି ଗହିତାନି । ତେସୁ ହି ଅଚିଣ୍ଣୱସୀ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କୋତି । ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଅନୁୟୋଗଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତାତି ଅଧିଗତାନିସଂସତାୟ ଚେୱ ଭାୱନାସୁଖତାୟ ଚ ନିଟ୍ଠଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗତା । ସମାଧିଭାୱନାୟ ହି ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞା ଉଦୟଫଲଭାୱେନ ପାକଟା । ସୋ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ସମାଧିନା ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁଖେନେୱ ପଞ୍ଞାଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସତି ।
୧୦୪୮-୯.ଦିବ୍ବାନୀତିଆଦି ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ ସରୂପତୋ ଉଦ୍ଦିସନଂ । ଦିବ୍ବାନି ଚକ୍ଖୁସୋତାନୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ, ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦ୍ଧୀତି ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ । ଇମା ପନ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ପତ୍ତୁକାମେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ୟୋଗିନା ୟସ୍ମା ଓଦାତକସିଣପରିୟନ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ କସିଣେସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ, ତବ୍ବସେନ ଚ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ୱା ନ ୱା କସିଣାନୁଲୋମତାଦୀହି ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ଚିତ୍ତଂ ଦମେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଏୱଂ ଅଦମେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱିତଭାୱନୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ନିପ୍ଫାଦେସ୍ସତୀତି ତସ୍ମା ତଂ ଚିତ୍ତପରିଦମନଂ ଅୱସ୍ସଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସିଣାନୁଲୋମତାଦୀହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସିଣାନୁଲୋମତାଦୀହୀତି କସିଣାନୁଲୋମତା କସିଣପଟିଲୋମତା କସିଣାନୁଲୋମପଟିଲୋମତା ଝାନାନୁଲୋମତା ଝାନପଟିଲୋମତା ଝାନାନୁଲୋମପଟିଲୋମତା ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକତା କସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତା ଝାନକସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତା ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିକତା ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିକତା ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିକତା ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାପନତା ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାପନତାତି ଇମେହି ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ।
ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସୁ କସିଣେସୁ ପଟିପାଟିୟା ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜନଂ, ତଥେୱ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା, ପଟିପାଟିଉପ୍ପଟିପାଟିୱସେନ ଚ ସମାପଜ୍ଜନନ୍ତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଆକାରାନଂ ୱସେନ କସିଣାନୁଲୋମତାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା । ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ, ଅୟଂ ଝାନାନୁଲୋମତା ନାମ । ତେସଂ ପଟିଲୋମତୋ ଝାନପଟିଲୋମତା ନାମ । ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଝାନଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତା ନାମ ।
ପଥୱୀକସିଣେ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ତତିୟଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତତୋ ତଦେୱ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ତତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ କସିଣଂ ଅନୋକ୍କମିତ୍ୱା ଝାନସ୍ସେୱ ଏକନ୍ତରିକଭାୱେନ ଉକ୍କମନଂ ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକତା ନାମ । ଏୱଂ ଆପୋକସିଣାଦିମୂଲିକାପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ପଥୱୀକସିଣେ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ତଦେୱ ତେଜୋକସିଣେ, ତତୋ ନୀଲକସିଣେ, ତତୋ ଲୋହିତକସିଣେତି ଝାନଂ ଅନୁକ୍କମିତ୍ୱା କସିଣସ୍ସେୱ ଏକନ୍ତରିକଭାୱେନ ଉକ୍କମନଂ କସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତା ନାମ । ପଥୱୀକସିଣେ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା, ତେଜୋକସିଣେ ତତିୟଂ, ନୀଲକସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ଲୋହିତକସିଣତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ଝାନସ୍ସ ଚେୱ କସିଣସ୍ସ ଚ ଉକ୍କମନଂ ଝାନକସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତା ନାମ ।
ପଥୱୀକସିଣେ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଇତରେସମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜନଂ ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିକତା ନାମ । ସବ୍ବକସିଣେସୁ ଏକେକସ୍ସେୱ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିକତା ନାମ । ପଥୱୀକସିଣେ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା, ଆପୋକସିଣେ ଦୁତିୟଂ, ତେଜୋକସିଣେ ତତିୟଂ, ୱାୟୋକସିଣେ ଚତୁତ୍ଥଂ, ନୀଲକସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ପୀତକସିଣତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ, ଲୋହିତକସିଣତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ, ଓଦାତକସିଣତୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ଅଙ୍ଗାନଂ, ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ସମତିକ୍କମନଂ ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିକତା ନାମ ।
ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନାମ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ, ତତିୟଂ ତିୱଙ୍ଗିକଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ଝାନଙ୍ଗମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱୱତ୍ଥାପନଂ ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାପନଂ ନାମ । ତଥା ‘‘ଇଦଂ ପଥୱୀକସିଣଂ, ଇଦଂ ଆପୋକସିଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆରମ୍ମଣମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱୱତ୍ଥାପନଂ ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାପନଂ ନାମ । ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାପନମ୍ପି ଏକେ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଅନାଗତତ୍ତା ଅଦ୍ଧା ତଂ ଭାୱନାସୁଖଂ ନ ହୋତି । ଇମେହି ପନ ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ଚିତ୍ତପରିଦମନଂ କାତୁଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀନଂ ସତେସୁ, ସହସ୍ସେସୁ ୱା ଏକୋୱ ସକ୍କୋତି ।
୧୦୫୦-୧.ଦନ୍ତେତି ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ଦନ୍ତେ । ସମାହିତେତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତେ । ସୁଦ୍ଧେତି ନୀୱରଣଦୂରୀଭାୱେନ, ପଚ୍ଚନୀକସମନେପି ଅବ୍ୟାୱଟାୟ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ ସମ୍ପାଦିତସତିପାରିସୁଦ୍ଧିୟା ସବ୍ଭାୱେନ ୱା ସୁପରିସୁଦ୍ଧେ । ପରିୟୋଦାତେତି ସୁଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିଘଂସନେନ ୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ପରିୟୋଦାତେ, ପଭସ୍ସରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭୱିରହୱସେନ ପରିୟୋଦାତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନଙ୍ଗଣେତି ‘‘ମାଦିସସ୍ସ ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଈଦିସେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନଂ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମମେୱ ସତ୍ଥା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ପାପକାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନଙ୍ଗଣେ । ଅନୁପକ୍କିଲେସେତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା କିଲିସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଉପକ୍କିଲେସସଙ୍ଖାତାନଂ ରାଗାଦୀନଂ, ‘‘ଅଭିଜ୍ଝା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ, ବ୍ୟାପାଦୋ, କୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତାନଂ ଚିତ୍ତୁପକ୍କିଲେସାନଂ ୱା ୱିଗତତ୍ତା ୱିଗତୁପକ୍କିଲେସେ । ମୁଦୁଭୂତେତି ପଗୁଣଭାୱାପାଦନେନ ସୁଭାୱିତତ୍ତା ମୁଦୁଭୂତେ, ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ସୁପରିମଦ୍ଦିତଂ ୱିୟ ଚମ୍ମଂ ସୁପରିକମ୍ମକତା ୱିୟ ଚ ଲାଖା ମୁଦୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । କମ୍ମନୀୟେତି ମୁଦୁତ୍ତାୟେୱ ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱୂପଗମନେନ କମ୍ମକ୍ଖମେ, ୱିକୁବ୍ବନାଦିଇଦ୍ଧିକମ୍ମୟୋଗ୍ୟେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଦୁଜାତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମକ୍ଖମଂ ହୋତି, ସୁଧନ୍ତମିୱ ସୁୱଣ୍ଣଂ, ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ସୁଭାୱିତତ୍ତାୟେୱ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ଭାୱିତଂ ବହୁଲୀକତଂ ମୁଦୁଞ୍ଚ ହୋତି କମ୍ମନିୟଞ୍ଚ, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୭) । ଠିତେତି ଏତେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାଦୀସୁ ନିଚ୍ଚଲଂ ଅୱଟ୍ଠିତେ, ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ୱା ପଣୀତଭାୱଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଠିତେ । ଅଚଲେତି ଠିତତ୍ତାୟେୱ ଅକମ୍ପେ, ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେହି ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଠିତତ୍ତା ଠିତେ, ସଦ୍ଧାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀହି ଅକମ୍ପନତୋ ଅଚଲେ ।
ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନେତି ଠିତିଅଚଲତାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅଗ୍ଗହଣେନ ସମାହିତେତି ୱିସୁଂ ଏକଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା । ତାସଂ ପନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗହଣେ ସୁୱିସୁଦ୍ଧତାଦୀନଂ ସମାହିତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତତ୍ତା ସମାହିତେତି ଇମଂ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୁୱିସୁଦ୍ଧତାଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମ୍ପନ୍ନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦ୍ଧିୱିଧାୟାତି ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସତ୍ଥାୟ, ଇଦ୍ଧିପ୍ପଭେଦାୟ ୱା । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଇଦ୍ଧିୱିଧା ନାମ ଏକସ୍ସ ବହୁଭାୱାଦିଅନେକୱିଧାନପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଂ । ଅଭିନୀହରତୀତି ଅଭିଞ୍ଞାଧିଗମତ୍ଥାୟ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂ କସିଣାରମ୍ମଣତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାଭିମୁଖଂ ପେସେତି । ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ପଟିଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଞ୍ହି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ପଟିଲବ୍ଭତି ଚ, ତଂ ଇଜ୍ଝତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ –
‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଚେତଂ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦି । (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୨; ମହାନି॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୫,୪୪) ।
ଇଦ୍ଧିୟେୱ ୱିକୁବ୍ବନଂ ପକତିୱଣ୍ଣୱିଜହନକିରିୟନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ, ଇଦଂ ଇଦ୍ଧୀସୁ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିୟା ପଧାନଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦ୍ଧି ଚ ୱିକୁବ୍ବନଞ୍ଚାତି ୱା ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ। ୱିସୁଂ ଗହଣମ୍ପି ୱୁତ୍ତକାରଣେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୦୫୨-୪. ୟଥା ପନ ତଂ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତି କେଚି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ୟଦିଚ୍ଛକଂ ସମାପଜ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ହି ଚିତ୍ତପରିଦମନଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ, ନ ଇତରାନି । ସତଂ…ପେ॰… ମାନସନ୍ତି ସଚେ ସତଂ ଇଚ୍ଛତି, ‘‘ସତଂ ହୋମି, ସତଂ ହୋମୀ’’ତି, ସଚେ ସହସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛତି, ‘‘ସହସ୍ସଂ ହୋମି, ସହସ୍ସଂ ହୋମୀ’’ତି ଏୱଂ ପରିକମ୍ମମାନସଂ କତ୍ୱା । ‘‘ପରିକମ୍ମମାନସ’’ନ୍ତି ଚ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ସତଂ ହୋମୀ’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତିତକାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ, ପାଦକଜ୍ଝାନଞ୍ଚ । ଅଭି…ପେ॰… ପୁନାତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନଂ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧାନତ୍ଥଂ, ପୁନ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତସ୍ସ ବଲଗ୍ଗାହତ୍ଥଂ । ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ସତଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ପୱତ୍ତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ପୁବ୍ବଭାଗଚିତ୍ତାନଂ ଅନନ୍ତରା ଉପ୍ପନ୍ନେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପନୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କରୋତି, ସତଂ ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୦୫୫-୭.ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ । ପରିକମ୍ମମନାନେତ୍ଥ ସତାରମ୍ମଣିକାନୀତି ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ପରିକମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନେସୁ ପରିକମ୍ମମାନସାନି ‘‘ସତଂ ହୋମୀ’’ତି ପୱତ୍ତାନି କାମାୱଚରମାନସାନି ସତାରମ୍ମଣିକାନି ଏକେକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ସତାରମ୍ମଣିକାନି ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ ‘‘ସତଂ ହୋମୀ’’ତି ପୱତ୍ତନତୋ । ସହସ୍ସାରମ୍ମଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଦାଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତମ୍ପୀତି ତସ୍ସ ସତାଦିକସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତମ୍ପି । ସତାରମ୍ମଣିକତା ଚ ପନ ନେସଂ ୱଣ୍ଣୱସେନ, ନୋ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ । ରୂପଞ୍ହି ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦି ନୀଲୱଣ୍ଣମେୱ ସତଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି, ୱଣ୍ଣସ୍ସ ତଂତଂସନ୍ତାନୱସେନ ନାନତ୍ତେପି ନୀଲୱସେନ ଏକତ୍ତା ଏକମେକଂ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ନୀଲଜାତଂ ଆଲମ୍ବତି ।
ୟଦି ପନ ନାନାୱଣ୍ଣନାନାକିରିୟପରିକମ୍ମଚିତ୍ତାନମ୍ପି ବହୁଭାୱୋ ହୋତି, ଏକମେକଂ ଏକେକୱଣ୍ଣଂ, ଏକେକୱଣ୍ଣେସୁ ଚ ନାନାକିରିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି । ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତଂ ପନ ୱଣ୍ଣସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱାପି ପରିକମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ନାନାୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱତ୍ତା ଇଦ୍ଧିୱିସୟସ୍ସ । ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ୱିୟାତି ୱିୟ-ଗ୍ଗହଣଂ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତସ୍ସ, ଝାନଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସଦିସଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ ଅପ୍ପନାଭାୱତୋ । ତେନେୱ ହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ୱିସେସିତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକନ୍ତି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱନ୍ତଂ, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ, ଇମସ୍ସ ଚ କୋ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ପରିକମ୍ମୱିସେସୋୱା’’ତି । ନ ହେତ୍ଥ ପରିକମ୍ମୱିସେସଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞୋ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ଅପ୍ପନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପୱତ୍ତାନିପି ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ଜୱନାନି ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ, ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ୱା ପରିକମ୍ମୋପଚାରାନୁଲୋମାନି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମଂ ଗୋତ୍ରଭୁନାମକନ୍ତିଆଦି ସେସଂ ସମାନମେୱ । ତେନାହ ‘‘ସେସଂ ପୁବ୍ବସମଂ ଇଧା’’ତି । ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୫୮.ଦିବ୍ବସୋତନ୍ତି ଦେୱତାନଂ ପିତ୍ତସେମ୍ହାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧେହି ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥେହି ଦିବ୍ବସୋତପସାଦେହି ସମାନତ୍ତା, ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା, ଅତ୍ତନା ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ, ସୱନଟ୍ଠେନ ସୋତକିଚ୍ଚକରଣତୋ, ତଂସଦିସତାୟ ଚ ସୋତଂ । ଇଦନ୍ତି ୟଂ ଉଦ୍ଦେସେ ‘‘ଦିବ୍ବାନି ଚକ୍ଖୁସୋତାନୀ’’ତି (ଅଭିଧ॰ ୧୦୪୮) ଦିବ୍ବସୋତଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୫୯-୬୪. ପଠମଂ ଓଳାରିକସଦ୍ଦଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମସଦ୍ଦସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଆହ ‘‘ମହନ୍ତୋ ସୁଖୁମୋପି ଚା’’ତି । ପରିଚୟକରଣତ୍ଥଞ୍ହି ପଠମଂ ଅରଞ୍ଞେ ସୀହାଦୀନଂ ସଦ୍ଦେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଓଳାରିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଥାନୁକ୍କମେନ ସୁଖୁମସଦ୍ଦା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବା, ତଥା ପୁରତ୍ଥିମାଦୀସୁ ଦିସାସୁ ଓଳାରିକାନମ୍ପି ସୁଖୁମାନମ୍ପି ସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ତେ ସଦ୍ଦା ପକତିଚିତ୍ତସ୍ସପି ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅତିୱିୟ ପାକଟା । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ । ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଓଳାରିକସ୍ସ, ସୁଖୁମସ୍ସ ୱା ସଦ୍ଦସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଲବ୍ଭମାନଓଳାରିକସୁଖୁମାକାରଂ । ମନସି କୁବ୍ବତୋତି ‘‘ଇମିସ୍ସା ଦିସାୟ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ଓଳାରିକୋ, ସୁଖୁମୋ ୱା’’ତି ଏୱଂ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତେନ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ । ସଦ୍ଦେସୂତି ୟେ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସୟଭୂତା ଓଳାରିକା, ସୁଖୁମା ୱା ସଦ୍ଦା, ତେସୁ । ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ୟତ୍ଥ ପରିକମ୍ମକରଣୱସେନ ଅଭିଣ୍ହଂ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତୋ, ତଂ ଏକଂ ସଦ୍ଦଂ । ୟଦି ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତମ୍ପି ପରିକମ୍ମେନ ଗହିତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, କୋ ପନ ତସ୍ସ, ଇମସ୍ସ ୱା ୱିସେସୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂ ଅସୁତସ୍ସ ଗହଣତୋ ସଦ୍ଦମତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଂ ପନ ଅସୁତମ୍ପି ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ସୱନାକାରେନ ଗହଣତୋ ଅତ୍ଥାୱବୋଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ସୁତକୋୱିଦାତି ପରିୟତ୍ତିୟଂ ଛେକା ।
୧୦୬୫-୬.ଥାମଜାତନ୍ତି ଜାତଥାମଂ, ଦଳ୍ହଭାୱପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ ପାଦକଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣଂ କିତ୍ତକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥନ୍ତରଗତ’’ନ୍ତିଆଦି । ପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସ ହି ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଫରତୂ’’ତି ମନସି କରିତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ତତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଫରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ସୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଅସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ଅନେକପ୍ପଭେଦେପି ସଦ୍ଦେ ଆୱଜ୍ଜତି ସୁଭାୱିତଭାୱନତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତରଂ ସଦ୍ଦଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ୟତ୍ତକଂ ସଦ୍ଦଂ ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ତକଂ ତତ୍ଥ ଗତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ଜାନାତି । ୟେନ ପନ ଏୱଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ଅୱଡ୍ଢିତଂ, ତେନ ପୁନପି ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱ । ସୋ ହି ତଂ ଠାନଗତସଦ୍ଦଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ସୁଣାତି । ତତୋ ଏୱ ହି ‘‘ପାଦକାରମ୍ମଣେନ…ପେ॰… ସୁଣାତୀତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହା॰ ୨.୪୦୦) ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦ୍ଧିୱିଧଲାଭୀ ପନ ସେସାଭିଞ୍ଞଲାଭିନୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜମାନସଦ୍ଦାଦିଆରମ୍ମଣମତ୍ତମେୱ ଅକତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁକରୂପନିମ୍ମାପନତୋ ସବ୍ବଥାପି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ତଂ ନିପ୍ଫାଦେତି । ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲ-ଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁଖୁମସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ କତଂ ।
୧୦୬୮.ସୁଣନ୍ତୋତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୱନେନ ୱସିକତାଭିଞ୍ଞୋ ହୁତ୍ୱା ୟଥାୱଜ୍ଜିତେ ସୁଣନ୍ତୋ । ପାଟିୟେକ୍କମ୍ପୀତି ଏକଜ୍ଝଂ ପୱତ୍ତମାନେପି ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଏକକୋଲାହଲଂ କତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତେ ସଙ୍ଖଭେରୀପଣୱାଦିସଦ୍ଦେ ପଚ୍ଚେକଂ ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ୱୱତ୍ଥାପେତୁକାମତାୟ ସତି ‘‘ଅୟଂ ସଙ୍ଖସଦ୍ଦୋ, ଅୟଂ ଭେରୀସଦ୍ଦୋ, ଅୟଂ ପଣୱସଦ୍ଦୋ’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକଂୟେୱ ୱୱତ୍ଥାପେତୁଂ ସକ୍କୋତିୟେୱାତି । ଦିବ୍ବସୋତଞାଣୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୬୯-୭୩.ଚେତୋପରିୟମାନସନ୍ତି ପରିୟାତୀତି ପରିୟଂ, ସରାଗାଦିୱସେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସଞ୍ହି ଧାତୂନଂ ଗତି ଅତ୍ଥୋ, ବୁଦ୍ଧିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ ହୋତୀତି । ଚେତସୋ ପରିୟଂ ଚେତୋପରିୟଂ, ମନସି ଭୱନ୍ତି ମାନସଂ, ଞାଣଂ, ଚେତୋପରିୟଞ୍ଚ ତଂ ମାନସଞ୍ଚାତି ଚେତୋପରିୟମାନସଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱସେନେୱାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଉପନିସ୍ସୟେନେୱ । ତଞ୍ହି ଏତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନେ ପରିକମ୍ମଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇଦଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା । ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନାତି ଦିବ୍ବସଦିସତାଦୀହି ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂ’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ ଦିସ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହଦୟନ୍ତି ନ ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ଅଥ ଖୋ ହଦୟମଂସପେସି । ୟଂ ବହି କମଲମକୁଳସଣ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତୋ କୋସାତକୀଫଲସଦିସନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଲୋହିତଂ ତିଟ୍ଠତି । ହଦୟୱତ୍ଥୁ ପନ ଇମଂ ଲୋହିତଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତି । ଲୋହିତଂ ଦିସ୍ୱାତି ଲୋହିତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଦିସ୍ୱା । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋପି ହି ୱଣ୍ଣମେୱ ଦିସ୍ସତି । ତେନେୱ ହି ତଂ ଚକ୍ଖୁସଦିସତ୍ତା ‘‘ଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ୟଥା ହି ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତା, ଏୱଂ ୟୋ ଅତ୍ତା ନ ହୋତି, ସୋ ପରୋ । କଥଂ ପନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଲୋହିତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଦସ୍ସନେନ ପରଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୋମନସ୍ସୟୁତେ’’ତିଆଦି । ଲୋହିତନ୍ତି ରତ୍ତଂ ନିଗ୍ରୋଧଫଲସମାନୱଣ୍ଣଂ । କାଳକନ୍ତି ଜମ୍ବୁସଦିସୱଣ୍ଣଂ । ତିଲତେଲୂପମନ୍ତି ଅନେନ ପସନ୍ନଭାୱମାହ ।
କଥଂ ପନ ଚିତ୍ତେ ସୋମନସ୍ସ ସହଗତାଦିମ୍ହି ସତି କମ୍ମଜସ୍ସ ଲୋହିତସ୍ସ ୱିୱିଧୱଣ୍ଣଭାୱାପତ୍ତୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତଭୂତାନି କମ୍ମଜାନେୱ, ତଂ ପନ ଲୋହିତଂ କମ୍ମଜମେୱାତି ନତ୍ଥି ଚତୁସନ୍ତତିରୂପସ୍ସପି ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ପରସ୍ସ ହଦୟଲୋହିତୱଣ୍ଣଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୦୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ୟଂ ତତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତଜଂ, ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଣ୍ଣଭେଦେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ଭୱିତବ୍ବଂ ସେସସନ୍ତତିରୂପାନଂ ତଦନୁୱତ୍ତନତୋ । ୟଥା ହି ଗମନାଦୀସୁ ଚିତ୍ତଜରୂପାନି ଉତୁଜକମ୍ମଜାହାରଜରୂପେହି ଅନୁୱତ୍ତୀୟନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା କାୟସ୍ସ ଦେସନ୍ତରପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ନ ସିୟାତି, ଏୱମିଧାପି ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ସେସସନ୍ତତିରୂପେହି ଅନୁୱତ୍ତୀୟତି, ପସାଦକୋଧୱେଲାସୁ ଚ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭେଦାପତ୍ତିୟେୱ ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ସୋମନସ୍ସାଦିୟୁତ୍ତଚିତ୍ତାନୁରୂପଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପୱସେନ ସେସତିସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନମ୍ପି ନାନାୱଣ୍ଣତା ହୋତିୟେୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲୋହିତଂ ଲୋହିତଂ ସିୟା’’ତିଆଦି । ଦିସ୍ୱା ହଦୟଲୋହିତନ୍ତି ପଠମଂ ତାୱ ଅନୁମାନଞାଣେନ ଲୋହିତଂ ଦିସ୍ୱା । କାତବ୍ବଂ ଥାମତଂ ଗତନ୍ତି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଥାମଭାୱଂ ଗତଂ କାତବ୍ବଂ ।
ଚେତୋପରିୟଞାଣଞ୍ହି ଉପ୍ପାଦେତୁକାମେନ ୟୋଗିନା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭିନା ଏୱ ସତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ କତ୍ୱା ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ପରସ୍ସ ହଦୟମଂସପେସିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଲୋହିତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଦସ୍ସନେନ ଇଦାନି ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ସୋମନସ୍ସସହଗତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦୋମନସ୍ସସହଗତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଉପେକ୍ଖାସହଗତ’’ନ୍ତି ୱା ନୟଗ୍ଗାହୱସେନ ୱୱତ୍ଥାପେତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । କାଲସତମ୍ପି କାଲସହସ୍ସମ୍ପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତଥେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସେୱଂ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ହଦୟଲୋହିତୱଣ୍ଣଦସ୍ସନାଦିୱିଧିନା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇଦାନି ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ୟଂ ତଦା ପୱତ୍ତତୀତି ୱୱତ୍ଥାପିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ୱା ଜୱନାନି କାମାୱଚରାନି ଜୱନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ। ତତ୍ଥ ୟଂ ତେନ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ, ଇଦଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ୟତ୍ଥ ଅନେନ ପରିକମ୍ମଂ କତଂ, ତଂ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ରୂପଂ ୱିୟ ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ, ସଦ୍ଦଂ ୱିୟ ଚ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଂ । ତତୋ ପରଂ ପନ କାମାୱଚରଚିତ୍ତେହି ସରାଗାଦିୱୱତ୍ଥାପନଂ ହୋତି ନୀଲାଦିୱୱତ୍ଥାପନଂ ୱିୟ ।
୧୦୭୪-୫. ଏୱମଧିଗତସ୍ସ ପନ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଥାମଗମନୱିଧାନମ୍ପି ଅଧିଗମୱିଧାନସଦିସମେୱ, ତଦେୱେତ୍ଥ ଆଚରିୟେନ ଦସ୍ସିତଂ । ଏୱଂ ଥାମଗତେତିଆଦି ଥାମଗମନାନିସଂସଦସ୍ସନଂ । ସବ୍ବମେୱାତି ଇଦଂ ‘‘କାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ, ରୂପାରୂପେସୁ ମାନସ’’ନ୍ତି ଉଭୟପଦେନପି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଚତୁପଣ୍ଣାସୱିଧଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚଦସରୂପାୱଚରଚିତ୍ତଂ, ଦ୍ୱାଦସଅରୂପାୱଚରଚିତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବମେୱ, ପଚ୍ଚେକଂ ସରାଗାଦିପ୍ପଭେଦକଂ ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱସେନାୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାକଥାତି ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ଇଧ ଅନୁଦ୍ଧଟଂ । ତମ୍ପି ହି ଉପରିମୋ, ସଦିସୋ ୱା ଅରିୟୋ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ, ସଦିସସ୍ସ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ହେଟ୍ଠିମୋ ପନ ଉପରିମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେ ଅକତାଭିନିୱେସୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ସେଖୋପି ୱା ଅରୂପାୱଚରଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିକସ୍ସ ପନ ୱସେନ ଇଧାରୂପାୱଚରଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଜାନନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହା ପନ ଆରୁପ୍ପେ ଅକତାଭିନିୱେସୋପି ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିହତତ୍ତା ତମ୍ପି ଜାନାତିୟେୱ । ଚେତୋପରିୟଞାଣୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୭୬-୭. ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଜାତୀସୁ ନିୱାସା ନିୱୁତ୍ଥା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତା, ସପରୱିଞ୍ଞାଣେହି ଗୋଚରାସେୱନାୟ ଆସେୱିତା ଚ ଖନ୍ଧା ପୁବ୍ବେନିୱାସା । ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତାପି ହି ପୁବ୍ବେ ନିୱସିଂସୁ ଏତ୍ଥାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ପନ ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୁ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ୱିସୟା, ପୁବ୍ବେ ନିୱାସେସୁ ସରୂପୱିଭାୱକଂ ଞାଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ। ତେନ । ତଦନୁସ୍ସତୀତି ତେସଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନଂ ଅନୁସ୍ସତି । ହେଟ୍ଠା ତୀସୁ ଝାନେସୁ ୟଥାରହଂ ପୀତିସୁଖେହି କାୟଚିତ୍ତାନଂ ସମ୍ପୀଣନାୟ ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ଝାନାନି ପନା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞଥା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ୟାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣାରମ୍ଭୋ, ସା ଇଧ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମା ନିସଜ୍ଜା।
୧୦୭୮-୮୦.ତତୋ ପଭୁତି…ପେ॰… କ୍କମାତି ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ପୁରିମଭୱାଦୀସୁ କତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବମାୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତିଆଦିନା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱାଦିୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ଦିୱସେରତ୍ତିୟଂ କତନ୍ତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମନିସଜ୍ଜାତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆସନପଞ୍ଞାପନଂ ସେନାସନପ୍ପୱେସନନ୍ତି ପଟିଲୋମେନ ସକଲଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ କତକିଚ୍ଚଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । କତମାୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟଂ ଏତ୍ଥନ୍ତରେ କତକିଚ୍ଚଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ପଟିଲୋମକ୍କମେନେୱ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତକଂ ପନ ପକତିଚିତ୍ତସ୍ସପି ପାକଟଂ, ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅତିପାକଟମେୱ । ସଚେ ପନେତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ନ ପାକଟଂ ହୋତି, ପୁନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଏତ୍ତକେନ ଦୀପେ ଜଲିତେ ୱିୟ ପାକଟଂ ହୋତି । ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନଞ୍ହି ସତ୍ଥକସ୍ସ ୱିୟ ନିସାନସିଲା ସତିପଞ୍ଞାନଂ ନିସିତଭାୱାୱହଂ, ତସ୍ମା ତା ତଂସମାପଜ୍ଜନେନ ପରମନେପକ୍କପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ପୁରିମସ୍ମିଂ ଭୱେତି ଇମମ୍ହା ଭୱା ଅନନ୍ତରେ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଭୱେ ।
୧୦୮୧.ନିବ୍ବତ୍ତଂ ନାମରୂପଞ୍ଚାତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ନିବ୍ବତ୍ତନାମରୂପଂ । ସାଧୁକନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ପହୋତି ହି ଇମିସ୍ସା ଅଭିଞ୍ଞାୟ କତାଧିକାରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମୱାରେନେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଚୁତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କାତୁଂ, ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତେନାପି ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଆୱଜ୍ଜନ୍ତେନ ଚ ପନ ପଠମଂ ରୂପଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନାମଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଆଚରିୟା । ଅପରେ ପନ ୱିପରିୟାୟେନ ୱଦନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମନିସଜ୍ଜାତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତଞାଣଂ ଅତୀତଜାତୀସୁ ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମାରମ୍ମଣାଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତଂ ପନ ପରିକମ୍ମଞାଣମେୱ । ୟଦା ପନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ନାମ । ତେନାହ ‘‘ୟଦା ପନା’’ତିଆଦି ।
ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ଏକେନେୱ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତନାମରୂପଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞେନାତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ଏକେନେୱ, ଦୂରତୋ ଚିତ୍ତପଟଂ ପେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଅନିରୂପିତରୂପେନ ୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତି । ୟଦି ଚ ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞେନ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନାଦିନା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ଉଭୟଥାପି ନ ଦୋସୋ । ଇଦ୍ଧିୱିସୟସ୍ସ ହି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟତ୍ତା ଏକେନପି ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ନାମରୂପେ ପସ୍ସନ୍ତୋ ନିରୂପିତରୂପେନେୱ ପସ୍ସତି, ନ ଅନିରୂପିତରୂପେନେୱ ପସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞେନପି ୱା ପଠମମେୱ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସମାହିତଚିତ୍ତେନ କତପରିକମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା ପୁନ ସମାପଜ୍ଜନଂ ୱିନା ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତିୟେୱାତି । ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣୱଣ୍ଣନା ।
୧୦୮୬-୮.ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାତି ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା, ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ପଟିଲଭିତବ୍ବତ୍ତା, ଅତ୍ତନା ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ମହାଜୁତିକତାଦୀହି ୱା ଦିବ୍ବଂ, ରୂପଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁମିୱାତି ଚକ୍ଖୁ। ୟଥା ହି ମଂସଚକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ଇଦଂ ପନ ତତୋ ସାତିସୟଂ ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକାରୀତି ଦିବ୍ବଞ୍ଚ ତଂ ଚକ୍ଖୁ ଚାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ତେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା । କସିଣାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି କସିଣାନଂ ୱସେନ କସିଣାରମ୍ମଣଂ । ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ କତ୍ୱାତି ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ ଚିତ୍ତପରିଦମନେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନତାକରଣେନ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାଭିମୁଖଂ ପେସନାରହଂ ପେସନୟୋଗ୍ୟଂ କତ୍ୱା । ‘‘ତେଜୋ…ପେ॰… କସିଣମ୍ପି ୱା ଆସନ୍ନଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ଆସନ୍ନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସମୀପଭୂତଂ କାରଣଭୂତଂ କାତବ୍ବଂ, ତତ୍ଥ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ପଗୁଣତରଂ କତ୍ୱା ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଉପଟ୍ଠାନୟୋଗ୍ୟଂ କତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ରୂପଦସ୍ସନୱିସୟେ । ସେଟ୍ଠନ୍ତି ପରିଦୀପିତନ୍ତି ଆଲୋକକସିଣସ୍ସେୱ ପଭାୱିସ୍ସଜ୍ଜନସଭାୱେନ ଆଲୋକକରଣେନ ଇତରେହି ୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା ୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ପରିଦୀପିତଂ ।
୧୦୮୯-୯୦.ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପଚାରଜ୍ଝାନୁପ୍ପାଦନେନ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ଉପଚାରଜ୍ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି । ୟସ୍ମା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ଆଲୋକେ ଅପ୍ପନାୱସେନ ପୱତ୍ତିମତ୍ତଂ ୱିନା ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ ଆଲୋକଂ ଫରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ନାପି ୟଥାପତ୍ଥଟଂ ଥାୱରଂ କାତୁଂ, ପରିକମ୍ମଂ ପନ ତଦୁଭୟମ୍ପି କାତୁଂ ସମତ୍ଥଂ, ତସ୍ମା ଉପଚାରଭୂମିୟଂୟେୱ ତଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପଚାରଭୂମିୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉପଚାରଭୂମୀତି ଚେତ୍ଥ ଆଲୋକସ୍ସ ଥାୱରକରଣୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପ୍ପନନ୍ତି ଝାନୱସେନ ଅପ୍ପନଂ । ନ ହି ଅକତପରିକମ୍ମସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ଅପ୍ପନା ସିଜ୍ଝତି । ତେନାହ ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ପାଦକଜ୍ଝାନନିସ୍ସିତନ୍ତି ପାଦକଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପରିକମ୍ମନିସ୍ସିତଂ ପରିକମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଥା ଚ ସତି ଆଲୋକୱଡ୍ଢନାଭାୱତୋ ରୂପଦସ୍ସନଂ ନ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୦୯୧-୩.ଅନ୍ତୋ…ପେ॰… ଭୱେତି ଅନ୍ତୋଗତମେୱ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଭୱେ, ନ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଆଲୋକେ ଫରିତେପି ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ହୋତି । ପରିକମ୍ମସ୍ସ ୱାରୋ ହି ଅତିକ୍କମତି ତାୱଦେତି ଇଧ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ, ତଂ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତୋ ନ ପୱତ୍ତତି, କସିଣାଲୋକୱସେନ ଚ ରୂପଗତଦସ୍ସନଂ କସିଣାଲୋକୋ ଚ ପରିକମ୍ମୱସେନାତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ପରିକମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଆଲୋକୋପୀ’’ତିଆଦି । ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରହିତେ ରୂପଗତମ୍ପି ନ ଚ ଦିସ୍ସତି, ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତୋ ପରିକମ୍ମସ୍ସ ୱାରୋ ଅତିକ୍କମତି, ପରିକମ୍ମପସୁତସ୍ସ କସିଣାରମ୍ମଣଞାଣଂ ହୋତୀତି ରୂପଗତଂ ଦିସ୍ସତି, କଥଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ।
୧୦୯୪-୯.ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଭିଣ୍ହଂ ଆଲୋକଫରଣେନ । ଆଲୋକୋ ଥାମୱାତି ଆଲୋକଗତୋ ଚିରଟ୍ଠାୟୀ ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି ତତ୍ଥ ସୁଚିରମ୍ପି ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଲୋକୋ ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ତିଣୁକ୍କୂପମାୟ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିଣୁକ୍କାୟା’’ତିଆଦି । ଏକୋ କିର ରତ୍ତିୟଂ ତିଣୁକ୍କାୟ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି, ତସ୍ସ ସା ତିଣୁକ୍କା ୱିଜ୍ଝାୟି, ଅଥସ୍ସ ସମୱିସମାନି ନ ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ, ସୋ ତଂ ତିଣୁକ୍କଂ ଭୂମିୟଂ ଘଂସିତ୍ୱା ପୁନ ଉଜ୍ଜାଲେସି, ସା ପଜ୍ଜଲିତ୍ୱା ପୁରିମାଲୋକତୋ ମହନ୍ତରମାଲୋକଂ ଅକାସି, ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିଜ୍ଝାତଂ ଉଜ୍ଜାଲୟତୋ କମେନ ସୂରିୟୋ ଉଟ୍ଠାସି, ସୂରିୟେ ଉଟ୍ଠିତେ ‘‘ଉକ୍କାୟ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଦିୱସମ୍ପି ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କାଲୋକୋ ୱିୟ ପରିକମ୍ମକାଲେ କସିଣାଲୋକୋ, ଉକ୍କାୟ ୱିଜ୍ଝାତାୟ ସମୱିସମାନଂ ଅଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତୋ ପରିକମ୍ମସ୍ସ ୱାରାତିକ୍କମେନ ଆଲୋକେ ଅନ୍ତରହିତେ ରୂପଗତାନଂ ଅଦସ୍ସନଂ, ଉକ୍କାୟ ଘଂସନଂ ୱିୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନଂ, ଉକ୍କାୟ ପୁରିମାଲୋକତୋ ମହନ୍ତତରାଲୋକକରଣଂ ୱିୟ ପୁନ ପରିକମ୍ମଂ କରୋତୋ ବଲୱତରାଲୋକଫରଣଂ, ସୂରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଥାମଗତାଲୋକସ୍ସ ୟଥାୱଡ୍ଢିତପରିଚ୍ଛେଦଂ ଫରିତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନଂ, ତିଣୁକ୍କଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଦିୱସମ୍ପି ଗମନଂ ୱିୟ ପଦିତ୍ତାଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଥାମଗତେନାଲୋକେନ ଦିୱସମ୍ପି ରୂପଦସ୍ସନଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନାନାୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମଞ୍ଚେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ, ନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦନକ୍କମୋପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ତାନି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱାତି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖନ୍ତି । ‘‘ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ୱା ପନା’’ତି ପାଠୋ ।
୧୧୦୦. ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥସାଧକଚିତ୍ତନ୍ତି ୟଦତ୍ଥାୟେସ ପଟିପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥସାଧନତୋ ଅତ୍ଥସାଧକଭୂତଂ ଚିତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନାପାଥୟୋଗ୍ୟଂ ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିଗତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ ହେଟ୍ଠାପଥୱୀତଲନିସ୍ସିତଂ ତିରୋକୁଟ୍ଟପବ୍ବତପାକାରଗତଂ ପରଚକ୍କୱାଳଗତନ୍ତି ଇଦଂ ରୂପଂ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ମଂସଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ସମାନଂ ୱିୟ ହୋତି । ତଦେୱ ଚେତ୍ଥ ରୂପଂ ସରୂପତୋ ୱିଭାୱନସମତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ । ନ ପନ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ପୁବ୍ବଭାଗଚିତ୍ତାନି । ତାନି ହି ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତାନିପି ନ ୟାଥାୱତୋ ତଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦିଚିତ୍ତାନି ୱିୟାତି ।
୧୧୦୧-୨. ନନୁ ଚ ଅନାଗତଂସଞାଣଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନି ଅତ୍ଥି, କସ୍ମା ତାନି ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତାନୀତି ଆହ ‘‘ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାତି ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣପଟିଲାଭେନେୱ ତସ୍ସ ପରିୱାରାନି ହୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି । ତତୋୟେୱ ହି ତାନି ତସ୍ସ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥା ହି ସିନେରୁସ୍ସ ପରିୱାରଟ୍ଠାନିୟାନି ତଂସିଦ୍ଧିୟା ସିଦ୍ଧାନି ମେଖଲଟ୍ଠାନାନି ପରିଭଣ୍ଡାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଇମାନିପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସିଦ୍ଧିୟା ସିଦ୍ଧାନି ତସ୍ସ ପରିଭଣ୍ଡାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ହୋତୁ ତାୱ ଏୱମେତଂ, ଚୁତୂପପାତଞାଣଂ ପନ କିଂ ନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚୁତୂପପାତଞାଣମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣମେୱ ହି ଚୁତିୟଂ, ଉପପତ୍ତିୟଞ୍ଚ ରୂପଂ ୱିଭାୱେନ୍ତଂ ଚୁତୂପପାତେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଚୁତୂପପାତଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୱସେସରୂପୱିଭାୱନକାଲେ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ପରମତ୍ଥତୋ ନାମଦ୍ୱୟେନ ଆଗତଂ ଏକମେୱ ଞାଣଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ଚୁତୂପପାତଞାଣନ୍ତି ପନ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋୟେୱ ନାନନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ମନୋମୟଞାଣନ୍ତିପି ୱିସୁଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଂ ଆଗତଂ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣମେୱ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୱଣ୍ଣନା ।
୧୧୦୩.ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଅନେନ ତରେନାତି ଅନେନ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରନାମକେନ ତରେନ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଅଭିଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୭. ସତ୍ତରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଅଭିଞ୍ଞାରମ୍ମଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ଦିବ୍ବସୋତଂ, ପରଚିତ୍ତୱିଜାନନା ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ପଞ୍ଚଧା’’ତି ॥ –
ଏୱମାଗତା ପଞ୍ଚ । ସତ୍ତାଭିଞ୍ଞା ଇମା ପନାତି ଅତୀତଂସଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେ, ମନୋମୟଞାଣସ୍ସ ଚ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣେ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୀତଂସଞାଣଂ ନାମ ପରେସଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ ୟାୱ ପଟିସନ୍ଧିପରିୟୋସାନଂ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ । ମନୋମୟଞାଣମ୍ପି ନାମ ମନୋମୟକାୟାଭିନିମ୍ମାନାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ।
୧୧୦୬. ଇଦାନି ଇମେସଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନଂ ଆରମ୍ମଣୱିନିଚ୍ଛୟେ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାରଭନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି। ଚତ୍ତାରୋ ଆରମ୍ମଣତ୍ତିକାତି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆରମ୍ମଣତ୍ତିକା । ଏତ୍ଥାତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସନଂ କିଂ ତିକାନଂ, ଉଦାହୁ ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତି, କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତିକାନଂ, ତଦୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତିକେସୁ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଥ ଆରମ୍ମଣାନଂ, ତମ୍ପି ଅୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚାମସନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ୟଥା ଇଚ୍ଛସି, ତଥା ହୋତୁ । ଭୱତୁ ତାୱ ତିକାନଂ, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିକେସୁ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନି ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ ତିକୱୋହାରେନ ଆରମ୍ମଣାନଂୟେୱ ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା । ଅଥ ୱା ପନ ହୋତୁ ଆରମ୍ମଣାନଂ, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚାମସନଂ ଅୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅୟମ୍ପି ନ ଦୋସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନେୱାତି ।
୧୧୦୭-୧୦.ପରିତ୍ତାଦୀସୁ ସତ୍ତସୂତି ଅସତିପି ୱତ୍ଥୁଭେଦେ ଭୂମିକାଲସନ୍ତାନଭେଦୱସେନ ଭିନ୍ନେସୁ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୱସେନ ସତ୍ତସୁ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣୱିଭାଗେସୁ । ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତାୟ ଅଭାୱତୋ ଇଧ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ ନ ଲବ୍ଭତି । କାୟଂ ଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗନ୍ତୁକାମୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତକରଣଞ୍ଚ ତଂ ୱିୟ କାୟସ୍ସ ଅଦିସ୍ସମାନସୀଘଗତିକତାୱସେନ ତଗ୍ଗତିକତାପାଦନଂ । ୟଥା ଚିତ୍ତଂ ନ ଦିସ୍ସତି ସୀଘଗମନଞ୍ଚ, ଏୱଂ କାୟମ୍ପି ଅଦିସ୍ସମାନଂ, ସୀଘଗମନଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଥିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତୁକାମୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତୱସେନାତି ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତୱସେନ ପରିଣାମେତୀତି ପାଠସେସୋ । ତେନାହ ‘‘ତଂ ମହଗ୍ଗତେ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ମିଂ ସମାରୋପେତୀ’’ତି । ପାଦକଜ୍ଝାନଞ୍ହି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ଅଦିସ୍ସମାନୋ, ସୀଘଗମନୋ ଚ ହୋତୂ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କରୋତି, ପରିକମ୍ମଂ ପନ କତ୍ୱା ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତଥେୱ ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ କାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ମହଗ୍ଗତେ ପାଦକଚିତ୍ତେ ସମାରୋପେତି, ତଗ୍ଗତିକଂ କରୋତି ୱିୟ, ଅଦିସ୍ସମାନଂ, ସୀଘଗମନଞ୍ଚ କରୋତି । ତଂ ପନ ସୀଘଗମନତ୍ଥଂ ଅଭାୱିତିଦ୍ଧିପାଦାନଂ ୱିୟ ଦନ୍ଧଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତ୍ୱା କତିପୟଚିତ୍ତୱାରେହେୱ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନେୱ । ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮) ହି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞ-ଗ୍ଗହଣେନେୱ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଗହିତତ୍ତା ଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନ ରୂପପ୍ପୱତ୍ତି ନ ୟୁତ୍ତା । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଚ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ଚ, ନ ଚ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ଧମ୍ମାନଂ କେନଚି ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି । ଚିତ୍ତୱସେନ ରୂପକାୟଂ ପାଦକଜ୍ଝାନେ ସମାରୋପେନ୍ତସ୍ସ କାୟମେୱ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଆହ ‘‘କାୟାରମ୍ମଣତୋ’’ତି, କାୟେ ୱଣ୍ଣାରମ୍ମଣତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନ ଚିତ୍ତଂ କାୟଂ ୱିୟ ଦନ୍ଧଂ ଦିସ୍ସମାନଂ କରୋତି, କିନ୍ତୁ ଦନ୍ଧଦିସ୍ସମାନଗତିକରଣମତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୧୧୨-୩.ଅନାଗତମତୀତଞ୍ଚ କରୋତି ୱିସୟଂ ୟଦାତି ମହାଧାତୁନିଧାନେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀନଂ ୱିୟ ଅନାଗତଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତାନଂ ଅନାଗତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତପରିଣାମନକାଲେ ତଦେୱ ଚିରନିରୁଦ୍ଧଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଅତୀତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତଦା ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ, ଅନାଗତଗୋଚରଞ୍ଚ ହୋତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଗୋଚରୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରୂପକାୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ । ହତ୍ଥିଆଦୟୋ ଅଭିନିମ୍ମିନନ୍ତସ୍ସାପି ହି କିଞ୍ଚାପି ପରିକମ୍ମଂ ଅନାଗତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତଂ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣମେୱ । ଉପଚାରାରମ୍ମଣଂ ୱିୟ ହି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ତେନ ସହ ପାତୁଭୂତମେୱ ତସ୍ସାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।
୧୧୧୪-୫.କାୟଂ…ପେ॰…ସିୟାତି ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ଚିତ୍ତୱସେନ ପରିଣାମନକାଲେ ଅଜ୍ଝତ୍ତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ, ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ କାୟୱସେନ ପରିଣାମନକାଲେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଗହିତେ ଅତ୍ତନୋ କୁମାରୱଣ୍ଣାଦିଅଭିନିମ୍ମାନକାଲେ କାୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ସିୟା । ବହିଦ୍ଧା ରୂପଦସ୍ସନେତି ବହିଦ୍ଧା ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିରୂପଦସ୍ସନକାଲେ ।
୧୧୧୬-୮.ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ପରିତ୍ତେ ଚାତି ସରୂପୱିଭାୱନମେତଂ । ଦିବ୍ବସୋତସ୍ସ ହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋୱ ସଦ୍ଦୋ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ସୋ ଚ ସଭାୱତୋ ପରିତ୍ତୋୱ । କୁଚ୍ଛିସଦ୍ଦସ୍ସାତି କୁଚ୍ଛିୟଂ ୱାତସଦ୍ଦସ୍ସ । ତତ୍ଥ ପାଣକସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ସୱନେ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣମେୱ । ୱସିତାପତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦସୱନେପି ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପନ ଏକାଦସଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତତୋ ଉପରି ଭୱଙ୍ଗଂ ପୱତ୍ତିତୁମଦତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଆୱଜ୍ଜନସମତ୍ଥତାୱସେନ ୱସିତାପତ୍ତସ୍ସେୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ପରସ୍ସ ଚ ସଦ୍ଦସ୍ସା’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ନ ହି ପରସ୍ସ କୁଚ୍ଛିସଦ୍ଦସୱନେୟେୱ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସଦ୍ଦସୱନେପୀତି ।
୧୧୧୯-୨୨.ପରିତ୍ତାଦୀସୂତି ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣମଗ୍ଗଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣେସୁ । ପରିତ୍ତାନନ୍ତି କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନଂ । ମଜ୍ଝିମାନନ୍ତି ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣାନଂ ମଜ୍ଝେ ଭୱତ୍ତା ମଜ୍ଝିମସଙ୍ଖାତାନଂ ରୂପାରୂପାୱଚରଚିତ୍ତାନଂ । ମଜ୍ଝେଭୱତା ଚ ଦେସନାୱସେନ, ନ ସଭାୱୱସେନ । ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତମେୱ ଜାନାତି, ଅୱସେସକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ ପନ ନ ଜାନାତୀତି ଇମଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଜାନନେ’’ତିଆଦି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟସ୍ମା ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଚିତ୍ତମେୱ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ତଂ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତି, ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଜାନନତୋ ପନ ପରିୟାୟେନ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁଞ୍ଞାତାତି । ପଟ୍ଠାନେ ପନ –
‘‘କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୪) –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋପି ଖନ୍ଧା ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତା ଲବ୍ଭତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହକାରାନଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ।
୧୧୨୩-୫. ଅତୀତସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ, ଅନାଗତସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଚ ପୱତ୍ତଂ ପରଚିତ୍ତଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଜାନାତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ପଟିସନ୍ଧିପରିୟୋସାନଂ, ଚୁତିପରିୟୋସାନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତଂ ଅତୀତଂସଞାଣସ୍ସ, ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଚ ଗୋଚରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଅତୀତେ’’ତିଆଦି । ଅତୀତସ୍ସ, ଅନାଗତସ୍ସ ଚ ପରଚିତ୍ତସ୍ସ ଜାନନଂ ସମ୍ଭୱତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କଥଞ୍ଚ ପନା’’ତିଆଦି । ଇତରୋ ୟତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତାୱ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତିଧା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଖଣସନ୍ତତିଅଦ୍ଧତୋତି ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏୱଂ ଖଣସନ୍ତତିଅଦ୍ଧାୱସେନ ତିଧା ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୨୬.ତିକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିଭଙ୍ଗୱସେନ ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଖଣାଦିକନ୍ତି ଖଣ-ସଦ୍ଦାଦିକଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ଧକାରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆଲୋକଟ୍ଠାନଂ ଗତସ୍ସ ନ ଚ ତାୱ ଆରମ୍ମଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ୟାୱ ପନ ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପୱତ୍ତା ରୂପସନ୍ତତି, ଅରୂପସନ୍ତତି ୱା ‘‘ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଆଲୋକଟ୍ଠାନେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଓୱରକଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସାପି ନ ତାୱ ସହସା ରୂପଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ୟାୱ ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ପୁବ୍ବେୱ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୱିୟ ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୂରେ ଠତ୍ୱା ପନ ରଜକାଦୀନଂ ହତ୍ଥୱିକାରଂ, ଘଣ୍ଟିଭେରୀଆଦିଆକୋଟନହତ୍ଥୱିକାରଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ନ ପନ ତାୱ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ୟାୱ ପନ ତଂ ସୁଣାତି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୬) ଏୱଂ ତାୱ ମଜ୍ଝିମଭାଣକତ୍ଥେରା ୱଦନ୍ତି ।
ସଂୟୁତ୍ତଭାଣକା ପନ ‘‘ରୂପସନ୍ତତି ଅରୂପସନ୍ତତୀତି ଦ୍ୱେ ସନ୍ତତିୟୋ ୱତ୍ୱା ଉଦକଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଗତସ୍ସ ୟାୱ ତୀରେ ଅକ୍କନ୍ତଉଦକଲେଖା ନ ୱିପ୍ପସୀଦତି, ଅଦ୍ଧାନତୋ ଆଗତସ୍ସ ୟାୱ କାୟେ ଉସୁମଭାୱୋ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ଆତପା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗବ୍ଭଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ୟାୱ ଅନ୍ଧକାରଭାୱୋ ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକତ୍ୱା ଦିୱା ୱାତପାନଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ଅକ୍ଖୀନଂ ଫନ୍ଦନଭାୱୋ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ରୂପସନ୍ତତି ନାମ । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ଅରୂପସନ୍ତତି ନାମାତି ୱତ୍ୱା ତଦୁଭୟମ୍ପି ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୬) ଏୱଂ ଏକମେୱ ସନ୍ତତିୱାରଂ ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମଭାଣକୱାଦେ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ସୀଘମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତୀତି ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରାତି ଏକ-ଗ୍ଗହଣମ୍ପି କତଂ । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ଅତିପରିତ୍ତସଭାୱଉତୁଆଦିସମୁଟ୍ଠାନା ୱା ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତିପି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହା॰ ୨.୪୧୬) ଆହ ।
୧୧୨୭-୮.ଏକବ୍ଭୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଚୁତିୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଧମ୍ମଜାତଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୋ ଚାୱୁସୋ ମନୋ, ୟେ ଚ ଧମ୍ମା, ଉଭୟମେତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂ ଚେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଛନ୍ଦରାଗପଟିବଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି, ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତଂ, ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସୁତ୍ତେ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ।
୧୧୨୯-୩୦.ୟଥାଚାତିଆଦି ଏତ୍ଥ ତେସଂ ଓପମ୍ମଦସ୍ସନଂ । ଏକପୁପ୍ଫଂ ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଟେନ ଏକସ୍ସ ୱଣ୍ଟଂ ୱିଜ୍ଝତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହାଜନସ୍ସାପି…ପେ॰… ୱିଜ୍ଝତୀତି ‘‘ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ, ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ, ଅସୁକସ୍ସ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାମିଚ୍ଚେୱ ରାସିୱସେନ ମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଆୱଜ୍ଜିତେ ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏକେନ ଚିତ୍ତେନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୱା ଠିତିକ୍ଖଣେ ୱା ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱା ଏକନ୍ତେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୩୧-୨. ତଂ ପନ ତେସଂ ୱଚନଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେନାୱଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱସ୍ସସହସ୍ସମ୍ପି ହି ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଞ୍ଚ ସଚେ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଜାନାତି, ଆୱଜ୍ଜନେନ ସହ ଏକାରମ୍ମଣେ ୱତ୍ତମାନମେୱ ଜାନାତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସହ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି। ଭୱତୁ ତାୱ କୋ ଏତ୍ଥ ଦୋସୋତି ଚେ ଆହ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗଫଲୱୀଥିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅନିଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ । ମଗ୍ଗଫଲୱୀଥିୟଞ୍ହି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣତ୍ତା, ଗୋତ୍ରଭୁଆଦୀନଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା ନାନାରମ୍ମଣତା ଇଟ୍ଠା, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଅନିଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ଅନିଟ୍ଠେ ଠାନେ ଜୱନାୱଜ୍ଜନାନଂ ନାନାରମ୍ମଣତାପତ୍ତିଦୋସୋ ଅୟୁତ୍ତୋତି ତଂ ତେସଂ ୱଚନଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ପକାସିତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୧୩୩-୪. ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ପକାସିତଂ, ତସ୍ମା । ଜୱନୱାରତୋତି ଏକଜୱନୱାରୱସେନ। ଇଦଂ ପନ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତରଂ ଲହୁକଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଂ ପନ ୱତ୍ତମାନଜୱନୱୀଥିତୋ ଅତୀତାନାଗତୱସେନ ଦ୍ୱିତିଜୱନୱୀଥିପରିମାଣକାଲେ ପୱତ୍ତଂ ପରଚିତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ‘‘ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୬) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଜୱନୱାରତୋତି ଦ୍ୱିତିଜୱନୱାରୱସେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ, ନ ସକଲେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧୁନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଦୀପନାତିଆଦି ଜୱନୱାରସ୍ସ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଦୀପନମୁଖେନ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଦୀପନଂ ।
୧୧୩୯-୪୧. ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧାୱସା…ପେ॰… ପନା’’ତି । ଆନନ୍ଦାଚରିୟୋ ପନେତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାୟ ଆଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଦସ୍ସ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଦତ୍ଥତା ନ କତ୍ଥଚି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜୟମାନଂ ଅଭିମୁଖୀଭୂତଂ ୱିଜ୍ଜମାନଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜେତି, ପରିକମ୍ମାନି ଚ ତଂ ତଂ ୱିଜ୍ଜମାନଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞେନେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଜାନନପରିକମ୍ମାନି ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନଚିତ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ତେନ ସହ ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସନ୍ତାନଗ୍ଗହଣତୋ ଏକତ୍ତୱସେନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ଚିତ୍ତନ୍ତେୱ ପୱତ୍ତାନି, ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତମେୱ, ୟଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ୱିଭାୱିତଂ, ତସ୍ମା ସମାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ନ ଅନିଟ୍ଠେ ଠାନେ ନାନାରମ୍ମଣତା ହୋତୀତି ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନେୱ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତଂ ଇଚ୍ଛତି । ଇତରାନୀତି ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମଚିତ୍ତାନି । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
୧୧୪୩-୭.ପରିତ୍ତାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୂତି ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ହିତ୍ୱା ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସୁ ପରିତ୍ତାଦୀସୁ । ଅତୀତେ…ପେ॰… ଫଲମ୍ପି ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ପରେହିପି ଭାୱିତମଗ୍ଗଂ, ସଚ୍ଛିକତଫଲଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ସମନୁସ୍ସରତି । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ଅତ୍ତନା ଭାୱିତଂ ମଗ୍ଗଂ, ଫଲମ୍ପି ୱା ପରେହି ଭାୱିତଂ ମଗ୍ଗଂ, ଫଲମ୍ପି ୱାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅତ୍ତନା, ପରେହି ଭାୱିତମଗ୍ଗଂ, ସଚ୍ଛିକତଫଲଞ୍ଚ ଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୭) । ଏୱ-କାରଂ ପନ ପଦପୂରଣମତ୍ତମେୱ । ଫଲମ୍ପି ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭାୱିତ’’ନ୍ତି ନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଫଲଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବମେୱାତି । ସମନୁସ୍ସରତୋ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅତ୍ତନା, ପରେହି ୱା ଭାୱିତ’’ନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏକନ୍ତତୋତି ନିୟମତୋ ।
୧୧୪୮-୫୦. ନନୁ ଚ ଚେତୋପରିୟଞାଣୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣାନିପି ଅତୀତାରମ୍ମଣାନେୱ, କିଂ ପନ ତେସଂ, ଇମସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ନାନାକରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚେତୋପରିୟଞାଣମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । କିଞ୍ଚାପୀତି ଅୟଂ ନିପାତସମୁଦାୟୋ, ଏକୋ ୱା ନିପାତୋ ୱିସେସାନଭିଧାନନିମିତ୍ତେ ଉପଗମନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ଖୋତି ୱିସେସାଭିଧାନସମାରମ୍ଭେ । ଚିତ୍ତମେୱାତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେ ୱିଚାରିତମେୱ । ଅତୀତେ ଚେତନାମତ୍ତନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଚେତନାମତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ଚିତ୍ତଂ, ନାପି ଇତରେ ଧମ୍ମା, ୟତୋ ତଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଂ ଅତୀତଚେତନାମତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତପାଳିୱସେନ ସବ୍ବେ ଚତ୍ତାରୋପି ଖନ୍ଧା ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ସଙ୍ଗହକାରାନଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଅଗୋଚରନ୍ତି କିଞ୍ଚି ଖନ୍ଧଂ ୱା ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧଂ ନାମଗୋତ୍ତାଦିଂ ୱା ଅଗୋଚରଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତଞ୍ହି ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସମାନଗତିକମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୧୫୧-୨.ଅତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନୁସ୍ସରଣେତି ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧାନୁସ୍ସରଣକାଲେ । ସରଣେ…ପେ॰… ଗୋଚରନ୍ତି ‘‘ଅତୀତେ ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା ଅହୋସି, ତସ୍ସ ମାତା ବନ୍ଧୁମତୀ, ପିତା ବନ୍ଧୁମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାମଗୋତ୍ତାଦିଂ, ପଥୱୀନିମିତ୍ତାଦିଞ୍ଚ ଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ନୱତ୍ତବ୍ବଗୋଚରନ୍ତି ହି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୱସେନ ପନ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଧମ୍ମାରମ୍ମଣକାଲେ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଅୱସେସପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣକାଲେ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ନାମଗୋତ୍ତନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧୋ ସମ୍ମୁତିସିଦ୍ଧୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ, ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ହି ସଦ୍ଦାୟତନସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପରିତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୪୯) ।
୧୧୫୪.ଦିବ୍ବସୋତସମନ୍ତି ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ପରିତ୍ତଞ୍ଚ ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ, ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ କୁଚ୍ଛିଗତରୂପଦସ୍ସନେ, ପରସ୍ସ ହଦୟନିସ୍ସିତଲୋହିତଦସ୍ସନାଦୀସୁ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୋତି ।
୧୧୫୫-୬.ପରିତ୍ତାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୂତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅନାଗତାରମ୍ମଣଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସୁ । ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି…ପେ॰… ପଜାନତୋତି ଇମିନା ନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଜାନନମାହ। ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତମଗୋଚରଂ ନତ୍ଥି । ତମ୍ପି ହି ଅନାଗତକ୍ଖନ୍ଧଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସମାନଗତିକମେୱ ।
୧୧୬୩.ଜାନନେ ନାମଗୋତ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଅନାଗତେ ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସୁବ୍ରହ୍ମା ନାମ ପିତା ଭୱିସ୍ସତି, ବ୍ରହ୍ମୱତୀ ନାମ ମାତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାମଗୋତ୍ତାଦିଜାନନକାଲେ ।
୧୧୬୪-୫.ପରିତ୍ତାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୂତି ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅତୀତଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୱସେନ ପଞ୍ଚସୁ । କାମକମ୍ମସ୍ସାତି କାମାୱଚରକମ୍ମସ୍ସ ।
୧୧୬୯.ୱିୱିଧତ୍ଥୱଣ୍ଣପଦନ୍ତି ନାନପ୍ପକାରଅତ୍ଥପଦେହି, ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମ୍ପନ୍ନଂ । ମଧୁରତ୍ଥମତିନୀହରନ୍ତି ମଧୁରତ୍ଥଂ ଅତିନୀହରଞ୍ଚାତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଅଭିଞ୍ଞାରମ୍ମଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୮. ଅଟ୍ଠାରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୧୭୦-୨. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ଅଧିଗତାନିସଂସାୟ ଥିରତରାୟ ସମାଧିଭାୱନାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବା ହୋତି । ଏୱଞ୍ହି ସା ସବ୍ବାକାରେନ ଥିରତରା ସିଖପ୍ପତ୍ତା ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସା ଭାୱନାନୟୱିଭାୱନତ୍ଥମାରଭନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମାଧିଂ ପନା’’ତିଆଦି। କା ପଞ୍ଞାତି ସରୂପପୁଚ୍ଛା । କୋ ଚତ୍ଥୋତି ଇମିସ୍ସା କୋ ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାତି ପଦଂ କଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ୱତ୍ତତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୧୭୩-୪.ପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତମେୱ ପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ବହୁୱିଧୋ ପଞ୍ଞାପଭେଦୋ ହୋତି । ପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତସମାୟୁତାତି କୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁଞ୍ଞ-ଗ୍ଗହଣେନ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଅବ୍ୟାକତଂ ନିୱତ୍ତେତି, ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି ସଂକିଲିଟ୍ଠା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାୱାଦଂ ପଟିସେଧେତି । ୱିପସ୍ସନା-ଗ୍ଗହଣେନ କମ୍ମସ୍ସକତାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ସେସକୁସଲପଞ୍ଞଂ । ଜାନନା ୱା ପକାରତୋତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କିମିଦଂ ପକାରତୋ ଜାନନଂ ନାମା’’ତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି ନିଧାୟ ସଞ୍ଜାନନୱିଜାନନାକାରୱିସିଟ୍ଠଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଜାନନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଞାନଂ, କୋ ୱିସେସୋ କିମନ୍ତର’’ନ୍ତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମାହ ‘‘ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଜାନନତ୍ତେ ସମେପି ଚାତି ୱିସୟୱିଜାନନାକାରେ ସମାନେପି ।
୧୧୭୫.ସଞ୍ଜାନନମତ୍ତଂୱାତି ‘‘ନୀଲପୀତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଆରମ୍ମଣେ ୱିଜ୍ଜମାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱା ସଞ୍ଞାନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଜାନନଂ । ତଥା ହେସା ପୁନ ସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟକରଣରସା । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ୱିଜାନନପ୍ପଜାନନାକାରେ ନିୱତ୍ତେତି, ଏୱ-କାରେନ କଦାଚିପି ଇମିସ୍ସା ତେ ୱିସେସା ନ ସନ୍ତିୟେୱାତି ଅୱଧାରେତି । ତେନାହ ‘‘ଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ କାତୁଂ ନେୱ ସକ୍କୋତି, ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚମ୍ପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସଞ୍ଞା କୁତୋ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କରେୟ୍ୟାତି ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଗ୍ଗଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ।
୧୧୭୬. ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନଂ ନ ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞା ୱିୟ ନୀଲପୀତାଦିକସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତି, ଅଥ ଖୋ ତଂ ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱିସେସଂ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ତାଦିସଂ ୱିସେସଂ ଜାନନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନା’’ତିଆଦି । କଥଂ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ କରୋତୀତି ? ପଞ୍ଞାୟ ଦସ୍ସିତମଗ୍ଗେନ । ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟ ହି ଅନେକୱାରଂ ଲକ୍ଖଣାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନାୟ ପଗୁଣଭାୱତୋ ପରିଚୟୱସେନ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନପି ୱିପସ୍ସନା ସମ୍ଭୱତି, ୟଥା ତଂ ପଗୁଣସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ସଜ୍ଝାୟନେ ଞାୟାଗତାପି ୱାରା ନ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁନ୍ତି ଚ ଲକ୍ଖଣାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ ।
୧୧୭୭.ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱାତି ୨୨୦ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିଞାଣପଟିପାଟିୟା ଆରଭିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପାପେତୁମେୱ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ସକ୍କୋତି ଅସମ୍ବୋଧସଭାୱତ୍ତା । ୱୁତ୍ତନୟନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣେ ୱୁତ୍ତନୟଂ । ସା ହି ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଜାନାତି, ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ଆନୁଭାୱେନ ମଗ୍ଗଂ ପାପେତୁଞ୍ଚ ସକ୍କୋତି । ବାଲଗାମିକହେରଞ୍ଞିକାନଂ କହାପଣଜାନନମିୱ ଚ ନେସଂ ଆରମ୍ମଣଜାନନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ହେରଞ୍ଞିକଫଲକେ ଠପିତଂ କହାପଣରାସିଂ ଏକୋ ଅସଞ୍ଜାତୱୋହାରବୁଦ୍ଧି ବାଲଦାରକୋ, ଏକୋ ଗାମିକପୁରିସୋ, ଏକୋ ହେରଞ୍ଞିକୋତି ତୀସୁ ଜନେସୁ ପସ୍ସମାନେସୁ ବାଲଦାରକୋ କହାପଣାନଂ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଦୀଘରସ୍ସଚତୁରସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଭାୱମତ୍ତମେୱ ଜାନାତି, ‘‘ଇଦଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗାୱହଂ ରତନସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି । ଗାମିକପୁରିସୋ ତଦୁଭୟଂ ଜାନାତି, ‘‘ଅୟଂ ଛେକୋ ମହାସାରୋ, ଅୟଂ କୂଟୋ, ଅୟଂ ଅଡ୍ଢସାରୋ, ଅୟଂ ପାଦସାରୋ’’ତିଆଦିକଂ ପନ ୱିଭାଗଂ ନ ଜାନାତି । ହେରଞ୍ଞିକୋ ସବ୍ବେପି ତେ ପକାରେ ଜାନାତି, ଜାନନ୍ତୋ ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱାପି ଜାନାତି, ଆକୋଟିତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାପି ଜାନାତି, ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱାପି ରସଂ ସାୟିତ୍ୱାପି ହତ୍ଥେନ ଧାରୟିତ୍ୱାପି ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ନଗରେ ୱା ପବ୍ବତେ ୱା ନଦୀତୀରେ ୱା କତୋ’’ତିପି ‘‘ଅସୁକଆଚରିୟେନ କତୋ’’ତିପି ଜାନାତି । ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞା ଅସଞ୍ଜାତୱୋହାରବୁଦ୍ଧିନୋ ବାଲଦାରକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ପିଣ୍ଡୱସେନେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହାତି ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନାକାରଗ୍ଗହଣତୋ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗାମିକପୁରିସସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନମିୱ ଏକଚ୍ଚୱିସେସଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥତାୟ, ପଞ୍ଞା ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥତାୟ ହେରଞ୍ଞିକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନମିୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ।
୧୧୭୮-୮୦.ସଭାୱପଟିୱେଧନନ୍ତି ସକୋ ଭାୱୋ, ସମାନୋ ୱା ଭାୱୋ ସଭାୱୋ, ତସ୍ସ ପଟିୱେଧନଂ ଞାତପରିଞ୍ଞାତୀରଣପରିଞ୍ଞାୱସେନ ସଭାୱସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧନଂ । ଘଟପଟାଦିପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ବାହିରନ୍ଧକାରସ୍ସ ଦୀପାଲୋକୋ ୱିୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସନରସା । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୟେୱ ହି ଞାଣାଲୋକୋ ହଦୟନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମୋହନନ୍ଧକାରସ୍ସ, ୱିଦ୍ଧଂସନରସା ମତା’’ତି । ତତୋୟେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତି, କାରଣଭୂତା ୱା ସୟଂ ଫଲଭୂତଂ ଅସମ୍ମୋହଂ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠାପେତୀତି ଆହ ‘‘ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସମାଧି ତସ୍ସା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ହି ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ୪.୯୯; ୫.୧୦୭୧; ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୨) ସୁତ୍ତପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମାଧାସନ୍ନକାରଣା’’ତି ।
୧୧୮୧-୨. ଧମ୍ମସଭାୱପଟିୱେଧୋ ନାମ ପଞ୍ଞାୟ ଆୱେଣିକୋ ସଭାୱୋ, ନ ତେନସ୍ସା କୋଚି ୱିଭାଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଲକ୍ଖଣେନେକଧା ୱୁତ୍ତା’’ତି । ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱଟ୍ଟଂ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତା, ତତ୍ଥ ୱା ୱିଦିତାତି ଲୋକିକା। ତତ୍ଥ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଅଲୋକିକା। କତମା ପନେତ୍ଥ ଲୋକିୟା, କତମା ଲୋକୁତ୍ତରା ଚାତି ଆହ ‘‘ଲୋକିୟେନା’’ତିଆଦି । ଲୋକିୟକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଲୋକିୟେନ ମଗ୍ଗେନ ୟୁତ୍ତା। ୱିସେସତୋ ପନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିୱିସୁଦ୍ଧିଚତୁକ୍କସଙ୍ଗହିତମଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତା ସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ତଦେକଦେସେସୁପି ପୱତ୍ତତୀତି ମଗ୍ଗ-ଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ୱା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ମଗ୍ଗସମଞ୍ଞାତି କତ୍ୱା । ଲୋକତୋ ଉତ୍ତରା ଉତ୍ତିଣ୍ଣାତି ଲୋକୁତ୍ତରା। ଲୋକୁତ୍ତରାପି ହି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା, ୱିପସ୍ସନାପରିୟୋସାନେ ଲବ୍ଭତେୱାତି ଲୋକୁତ୍ତର-ଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତେନାହ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରେନା’’ତିଆଦି । ସୁତମୟାଦିତୋତିଆଦିଗ୍ଗହଣେନ ଭାୱନାମୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୧୧୮୩-୫.ଅତ୍ତନୋୱ ଚିନ୍ତାୟାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନେ ପରୋପଦେସେନ ୱିନା ଅତ୍ତନୋ ଉପାୟଚିନ୍ତାୱସେନେୱ। ଭୂରିପଞ୍ଞେନାତି ମହାପଞ୍ଞେନ, ପତ୍ଥଟତାୟ ପଥୱୀସମାନପଞ୍ଞେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରତୋ ପନ ସୁତ୍ୱାନାତି ପରତୋ ଉପଦେସଂ ସୁତ୍ୱା । ସୁତେନେୱ ଚ ନିପ୍ଫନ୍ନାତି ଅନ୍ତୋଗତହେତ୍ୱତ୍ଥମିଦଂ ୱିସେସନଂ, ସୁତେନେୱ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ସୁତେନ ୱା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ୟଥା ୱାପି ତଥା ୱାତି ପରତୋ ସୁତ୍ୱା ୱା ଅସୁତ୍ୱା ୱା । ଅପ୍ପନାପତ୍ତାତି ଇଦଂ ସିଖାପତ୍ତଂ ଭାୱନାମୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅପ୍ପନାପତ୍ତାୱ ଭାୱନାମୟାତି । ତିସ୍ସୋପି ପନେତା ପଞ୍ଞା ପାଳିୱସେନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା –
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଚିନ୍ତାମୟା ପଞ୍ଞା ? ୟୋଗୱିହିତେସୁ ୱା କମ୍ମାୟତନେସୁ ୟୋଗୱିହିତେସୁ ୱା ସିପ୍ପାୟତନେସୁ ୟୋଗୱିହିତେସୁ ୱା ୱିଜ୍ଜାଠାନେସୁ କମ୍ମସ୍ସକତଂ ୱା ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଂ ୱା ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା, ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା, ୟଂ ଏୱରୂପଂ ଅନୁଲୋମିକଂ ଖନ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ରୁଚିଂ ମୁଦିଂ ପେକ୍ଖଂ ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଂ ପରତୋ ଅସୁତ୍ୱା ପଟିଲଭତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଚିନ୍ତାମୟା ପଞ୍ଞା । ତତ୍ଥ କତମା ସୁତମୟା ପଞ୍ଞା…ପେ॰… ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଭତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତମୟା ପଞ୍ଞା । ସବ୍ବାପି ସମାପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଭାୱନାମୟା ପଞ୍ଞା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୬୮) ।
ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି କମ୍ମାୟତନାଦିୱସେନ ଚିନ୍ତାମୟସୁତମୟପଞ୍ଞା ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଭାୱନାମୟପଞ୍ଞା ଚ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ଅନ୍ତିମଭୱିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନମେୱ ଲବ୍ଭମାନା ଚିନ୍ତାମୟଭୂତା ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକା ପଞ୍ଞା, ପୂରିତପାରମୀନଂ ଅୱସେସମହାପଞ୍ଞାନଂ ଲବ୍ଭମାନା ସୁତମୟା ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକା ପଞ୍ଞା, ଲୋକୁତ୍ତରପ୍ପନାପତ୍ତାପି ଭାୱନାମୟପଞ୍ଞାୱ ଅଧିପ୍ପେତା ।
୧୧୮୬.ପଟିସମ୍ଭିଦାଚତୁକ୍କସ୍ସାତି ଅତ୍ଥଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିଭାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଟିସମ୍ଭିଦାଚତୁକ୍କସ୍ସ ୱସେନ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା, କସ୍ମା ପଟିସମ୍ଭିଦା ଆହଟାତି ? ୱିପସ୍ସକାନଂ ଞାଣପାଟୱତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନେ ପଟିସମ୍ଭିଦାପଞ୍ଞାପି ୱତ୍ତୁକାମତାୟ, ପଟିସମ୍ଭିଦାପଞ୍ଞାୟ ୱା ୱିପସ୍ସନାଫଲଭୂତତ୍ତା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାଧିକାରେ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୟ ସହ ପାପୁଣିତବ୍ବଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାପଞ୍ଞମ୍ପି ୱତ୍ତୁକାମତାୟ ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତାତି । ଅତ୍ଥଧମ୍ମନିରୁତ୍ତୀସୁ ଞାଣନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଧମ୍ମେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ତତ୍ର ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୮) ଏୱମାଗତଂ ଅତ୍ଥାଦୀସୁ ତୀସୁ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣତ୍ତୟଂ । ତୀସୁପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁପି ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣେସୁ ଗୋଚରକିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଭୂମିଆଦିୱସେନ ତେ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଇମାନି ଞାଣାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀତି ଏୱଂ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ, ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣୱସେନ ୱା ତୀସୁ ଞାଣେସୁ ଞାଣଂ । ପଟିସମ୍ଭିଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ହି ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା ହୋତି । ତେନେୱ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟପାଳିୟଂ ‘‘ଞାଣେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥକଞାଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୮) ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ମହଗ୍ଗତପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱେପି ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ତିସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ସିୟା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ସିୟା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା, ସିୟା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣାତି ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣତାପି ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା ।
ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପନ –
‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା…ପେ॰… ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱା, ୟଂ ୟଂ ୱା ପନାରବ୍ଭ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି । ୟେ ୱା ପନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥି ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା, ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା । ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟାୟ ନିରୁତ୍ତିୟା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି, ତତ୍ର ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟେନ ଞାଣେନ ତାନି ଞାଣାନି ଜାନାତି ‘ଇମାନି ଞାଣାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀ’ତି, ତେସୁ ଞାଣେସୁ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୫) –
ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକ୍କମେନ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସାୱସେସୋ ପାଠୋ କତୋ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସଙ୍ଗହିତେ ଅତ୍ଥେ ଅସେସେତ୍ୱା ଦେସନା ହି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପୱତ୍ତା, ନ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟେତି ୟଥାଦସ୍ସିତୱିସୟୱଚନୱସେନ ‘‘ୟେନ ଞାଣେନ ତାନି ଞାଣାନି ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣତଂ ପଟିସେଧେତି ଦେସନାୟ ଅତପ୍ପରଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ, ଅନାଗତେପି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଅତୀତାରମ୍ମଣାତିପି ଅନାଗତାରମ୍ମଣାତିପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାତିପୀତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ହେତୁଫଲସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ହେତୁଫଲଞ୍ହି ୟସ୍ମା ହେତୁଅନୁସାରେନ ଅରୀୟତି ଅଧିଗମୀୟତି ସମ୍ପାପୁଣୀୟତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମୋତିପି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଚ୍ଚୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ତଂ ତଂ ଦହତି ପୱତ୍ତେତି, ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ୱା ଧାରେତି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରୁତ୍ତୀତି ସତ୍ତାନଂ ମୂଲଭାସାଭୂତା ମାଗଧିକଭାସା, ୟାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନା ହୋତି । ପଟିଭାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଞାଣତ୍ତୟମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ…ପେ॰… ତସ୍ସ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦି ।
୧୧୮୭. ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋୱ, ପଭେଦୱସେନ ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପଭେଦତୋୱ ଅତ୍ଥାଦିକେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ହେତାଦିପଚ୍ଚୟତୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତଂ ପନ ‘‘ଇଦଂ ଇତୋ ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ହେତୁଅନୁସାରେନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନମେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଥା କୁସଲାକୁସଲଫଲଭୂତା ୱିପାକା ଅବ୍ୟାପାରସନ୍ତିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନା, ସେସା ଅବ୍ୟାପାରଭୂତା କିରିୟା ଧମ୍ମା ଅୱିପାକସନ୍ତିୱସେନ, ଅସଙ୍ଖତଂ ନିସ୍ସରଣଭୂତୋ ନିରୋଧୋ ନିବ୍ବୁତିସନ୍ତିୱସେନ, ବୁଦ୍ଧୱଚନତ୍ଥଭୂତୋ ଖନ୍ଧାଦିପରମତ୍ଥଧମ୍ମୋ ଇମାୟ ଅୟଂ ଦୀପିତୋତି ଏୱଂ ପାଳିଅନୁସାରେନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋୱ ଅତ୍ଥସମଞ୍ଞଂ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ହେତୁଫଲଂ, ଭାସିତତ୍ଥୋ ଚ ସକସକହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ, ଭାସିତପଟିବଦ୍ଧୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ପରିୟାୟତୋ, ସେସଂ ସକସକଭାୱୱସେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ଅତ୍ଥୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ପରିୟାୟତ୍ଥୋ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟତ୍ଥୋ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭାସିତନ୍ତି ପାଳିଧମ୍ମମାହ । ସେସଂ ଅତ୍ଥପଞ୍ଚକେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ, ଭାସିତତ୍ଥୋ ଞାପେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ, ଇତରୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋତି ତିୱିଧୋ ହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗୋ ସମ୍ପାପକୋ ହେତୁ, ଭାସିତଂ ଞାପକୋ ହେତୁ, ଇତରଂ ନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୂତି ଏୱଂ ତିୱିଧୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିରିୟାଧମ୍ମାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅୱିପାକତାୟ ଧମ୍ମଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ୱିପାକା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥଭାୱୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ? ନ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱତୋ । ଏୱଂ ସତି କୁସଲାକୁସଲାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅତ୍ଥଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୱିପାକସ୍ସ ପନ ପଧାନହେତୁତାୟ ପାକଟଭାୱତୋ ଧମ୍ମଭାୱୋ ଏୱ ତେସଂ ୱୁତ୍ତୋ, କିରିୟାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱା ଧମ୍ମଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା । କମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପନ ହେତୁଭାୱାଭାୱତୋ ଧମ୍ମଭାୱୋ ନ ୟୁତ୍ତୋତି । ଅପିଚ ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂ ଭେଦମକତ୍ୱା କେୱଲଂ କୁସଲାକୁସଲେ ୱିପାକକିରିୟଧମ୍ମେ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ନ ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ଅତ୍ଥଧମ୍ମତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୧୮୯.ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀତି ଅୱିପରୀତନିରୁତ୍ତି, ଅୱିପରୀତନିରୁତ୍ତୀତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବୋଧନେ ସବ୍ବକାଲଂ ପଟିନିୟତସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅବ୍ୟଭିଚାରୱୋହାରୋ ମାଗଧଭାସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସା ହି ସବ୍ବକାଲଂ ପଟିନିୟତସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଇତରା ଭାସା ପନ କାଲନ୍ତରେନ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନେସା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଆଚରିୟା । ୟଥାହୁ –
‘‘ନିରୁତ୍ତି ମାଗଧା ଭାସା, ଅତ୍ଥତୋ ନାମସମ୍ମୁତୀ’’ତି ।
ଅପରେ ପନ – ୟଦି ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱା, ଏୱଂ ସତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅଭିଲପିତବ୍ବା, ନ ୱଚନନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ତତ୍ର ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଇଦଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଅଭିଲପିତବ୍ବୋତି ଅଭିଲାପୋ । ନ ହି ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅଭିଲପିତବ୍ବଂ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଫସ୍ସାଦିୱଚନେହି ବୋଧେତବ୍ବଂ ଅଭିଲପିତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନମ୍ପି ବୋଧେତବ୍ବତ୍ତା ତେସମ୍ପି ନିରୁତ୍ତିଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଅପିଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଫସ୍ସୋତି ଚ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି, ଫସ୍ସା ଫସ୍ସନ୍ତି ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୮) ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତୋ ସଦ୍ଦୋ ନିରୁତ୍ତୀତି ଦସ୍ସିତମେୱ, ‘‘ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା, ଏୱମୟଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣା ନାମ ଜାତା, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଆରମ୍ମଣା’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାୟ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ପରତୋ ମନୋଦ୍ୱାରେ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପୱତ୍ତତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି ୱଚନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଆଚରିୟଜୋତିପାଲତ୍ଥେରାଦୟୋ ପନାହୁ – ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା’’ତି ୱଚନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣେ ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି, ୟଥା ପନ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଂ ମନୁସ୍ସାଦିସଦ୍ଦଭେଦନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ତଂତଂସଦ୍ଦୱିଭାୱକଂ, ଏୱଂ ସଭାୱାସଭାୱନିରୁତ୍ତିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ତଂୱିଭାୱକଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ କୋଚି ପାଳିୱିରୋଧୋ, ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାତି ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସାତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତମ୍ପି ହି ଞାଣଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ୱିଭାୱେନ୍ତମେୱ ତଂତଂସଦ୍ଦପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନନ୍ତରଂ ତଂତଂପଭେଦନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ନିରୁତ୍ତିଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚ ପଭେଦଗତମ୍ପି ହୋତୀତି ।
୧୧୯୦.ତିୱିଧନ୍ତି ଇଦଂ ହେଟ୍ଠା ୱିଭାୱିତନୟମେୱାତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋତି ଇମାନି ଞାଣାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀତି ଅସମ୍ମୋହୱସେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ । ନନୁ ଚ ତୀଣି ଞାଣାନିପି ଅତ୍ଥଧମ୍ମସଭାୱଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଞାଣେସୁ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା ଚ ହୋତି, କସ୍ମା ପନ ‘‘ତେସୁ…ପେ॰… ମତ’’ନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସାରମ୍ମଣେସୁ ତୀସୁ ଞାଣେସୁ ପୱତ୍ତଞାଣସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଞାଣାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଅସମ୍ମୋହୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ଇଧ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା ନାମ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମାନି ଞାଣାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀ’’ତି । ଞାଣମତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ପନ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ପଟିସମ୍ଭିଦା ସାରମ୍ମଣେସୁ ଞାଣେସୁ ପୱତ୍ତତି, ଆରମ୍ମଣାନଂ ପନ ପଭେଦଂ ହେଟ୍ଠା ଞାଣତ୍ତୟମେୱ ୱିଭାୱେତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅସମତ୍ଥୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ କିଞ୍ଚାପି ଧମ୍ମକଥିକେନ କଥେତବ୍ବଂ ଧମ୍ମଂ ଜାନାତି, ଦେସନା ପନ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସେୱ ୱିସୟୋତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମାସୁ ପନ ପଚ୍ଛିମାନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସେଖାସେଖମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅସମ୍ମୋହୱସେନ ପଟିୱେଧୋ ହୋତି, ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନପି । ତଥା ହି ସା ମଗ୍ଗଫଲସଭାୱାପି ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା, ସେସା ତିସ୍ସୋ ଲୋକିୟାୱ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଲାଭୋ ତାସମସମ୍ମୋହା, ସେଖାସେଖପଥକ୍ଖଣେ ।
ଅତ୍ଥପଞ୍ଞା ୟଥାଲମ୍ବା, ସା ଦ୍ୱିଧାଞ୍ଞା ତୁ ସାସୱା’’ତି ॥
୧୧୯୧. ଇମା ପନ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହି ୱିସଦଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିୟତ୍ତୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପରିୟତ୍ତି ନାମ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନଂ, ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଗଣ୍ଠିପଦଅତ୍ଥପଦୱିନିଚ୍ଛୟକଥା ପରିପୁଚ୍ଛା ପରିତୋ ସବ୍ବତୋ ଞାତୁଂ ପୁଚ୍ଛାତି କତ୍ୱା । ସୱନଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଗହଣଂ, ଅଧିଗମୋ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅଧିଗମୋ ନାମ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୮) ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସେଖଭୂମିୟଂ ପଭେଦଗମନଂ ଅପ୍ପୱିସୟଂ, ଅସେଖଭୂମିୟଂ ବହୁୱିସୟନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସାତିସୟଂ ୱା ଅଧିଗମନଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସେଖେନ ପତ୍ତାନମ୍ପି ହି ଇମାସଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସଦଭାୱାଧିଗମୋତି । ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ୱିୟ ପନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଅରହତୋପି ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସଦତାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ନ ହୋତୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ୟଥାୟୋଗଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସଦତାୟ କାରଣତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ନାମ ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ ଗତପଚ୍ଚାଗତିକଭାୱେନ ୟାୱ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁସମୀପଂ, ତାୱ ୱିପସ୍ସନାଭିୟୋଗୋ । ଅଧିଗମପୁବ୍ବୟୋଗା ଚେତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୱିସଦଂ କରୋନ୍ତି, ସେସାନି ପନ ସୁୱିସଦଭାୱସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୧୯୨-୪. ଏୱଂ ଏକୱିଧାଦିୱସେନ ପଞ୍ଞାୟ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଭାୱନାୱିଧାନଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କଥଂ ଭାୱେତବ୍ବା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଇମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଭୂମି, ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଚେୱ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ଚାତି ଇମା ଦ୍ୱେ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ମୂଲଂ, ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଇମା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସରୀରଂ, ତସ୍ମା ତେସୁ ଭୂମିଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଞାଣପରିଚୟଂ କତ୍ୱା ମୂଲଭୂତା ଦ୍ୱେ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ସରୀରଭୂତା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖନ୍ଧାଦୀସୂ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଖନ୍ଧାଦୀସୂତି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦେସୁ । ଭୂମିଭୂତେସୁ ଚାତି ଲକ୍ଖଣାଦିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତେସୁ । ସୀଲଂ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ମୂଲଭୂତଂ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଂ, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ । ସତି ହି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଅୟଂ ପଞ୍ଞା ମୂଲଜାତା ନାମ ହୋତି, ନାସତୀତି । ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚାତି ଉପବ୍ରୂହେତବ୍ବତ୍ତା ସରୀରଭୂତା ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୟୋ ପଞ୍ଚ । ଇମିସ୍ସା ହି ପଞ୍ଞାୟ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ପାଦପାଣିସୀସଟ୍ଠାନିୟା ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୟୋ ଇମା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଅୱୟୱେନ ସମୁଦାୟୂପଲକ୍ଖଣନୟେନ ସରୀରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତାୟ ପଞ୍ଞାୟାତି ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତପଞ୍ଞାୟ । ଜନନାଦିତୋତି ଜାତିଜରାମରଣାଦୀହି ।
୧୧୯୫-୬. ‘‘ଭାୱେତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଖନ୍ଧାଦିଭୂମୀସୁ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତେହି ମୂଲେହି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତେନ ପଞ୍ଚୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତସରୀରସ୍ସ ୱଡ୍ଢନେନେୱ ପଞ୍ଞାୱଡ୍ଢନା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଭୂମିଭୂତେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଏକଦେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ । ଅତୀତାନାଗତାଦିକନ୍ତିଆଦିନା ପନ ତଦେୱ ଏକାଦସସୁ ଓକାସେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଗହଣଂ ।
୧୧୯୭-୧୨୦୦.ହୀନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅକୁସଲକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନତାୟ ହୀନଂ, କୁସଲକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନତାୟ ପଣୀତଂ। ଅକୁସଲୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତତାୟ ୱା ହୀନଂ, ୱିପରିୟାୟେନ ପଣୀତଂ। ଦୁପ୍ପରିଗ୍ଗହଭୂତସୁଖୁମରୂପାଦିୱସେନ ଦୂରଂ, ଇତରୱସେନ ସନ୍ତିକନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱାତି ଅତୀତାଦିୱିଭାଗଭିନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ତଂ ରୂପରାସିୱସେନ ବୁଦ୍ଧିୟା ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘ରାସଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁତ୍ତେପି ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦେକଜ୍ଝଂ ଅଭିସଂୟୂହିତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକେକେସୁ ପନ ୱେଦନାଦୀସୁ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସମୁଦାୟୱୋହାରସ୍ସ ଅୱୟୱେପି ଦିସ୍ସନତୋ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ ତଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋୟେୱ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧତା। ୱେଦନାୟ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗେ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୯୭ ଆଦୟୋ) ଗହେତବ୍ବା । ଅଭିସଙ୍ଖାରଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଚେତନାପଧାନତାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣେ ରାସିକରଣଲକ୍ଖଣଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସଙ୍ଖତମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସଙ୍ଖତଂ ସମ୍ମଦେୱ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ କୁସଲାକୁସଲଚେତନାୟ ୱସେନ ୱଟ୍ଟତି ।
୧୨୦୨-୫. ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଭୂମିଭୂତେ ଧମ୍ମେ ଏକଦେସତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୀଲଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧୀନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତା ଅୱତ୍ୱା ଇଦଂ ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଆଦିଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୂତା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନ ଚ ୟୋଗାୱଚରେନ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱା ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱସେନ ୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ସଙ୍ଖେପକୋଟ୍ଠାସାନଂ ୱସେନ ୱା ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନୱସେନ ୱା ନାମରୂପସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାପେତବ୍ବଭାୱେପି ତେନ ତେନ ମୁଖେନ ୱୱତ୍ଥାନପ୍ପକାସନସ୍ସ ଅତିପପଞ୍ଚାୱହତ୍ତା ୟଥାଧିଗତକ୍ଖନ୍ଧୱସେନେୱ ଇଧ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଏକାସୀତିୟା ଚିତ୍ତେନାତି ଏକାସୀତିୟା ଲୋକିୟଚିତ୍ତେନ । ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ପନ ନେୱ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସ, ନ ସମଥୟାନିକସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅନଧିଗତତ୍ତା । ଚତ୍ତାରୋରୂପିନୋ ଖନ୍ଧେତି ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧେ । ସୀତୁଣ୍ହାଦିୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱିକାରାପଜ୍ଜନତୋ ରୂପଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ। ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମନତୋ ନାମଂ ନମନଲକ୍ଖଣଂ। ପରିଗଣ୍ହତୀତି ପରିଚ୍ଛେଦକାରିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି ।
୧୨୦୬-୯.ତାଲସ୍ସ କନ୍ଦଂ ତୁ ୟମକନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ବୀଜେହି ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ଏକୀଭୂତଂ ୟମକତାଲକନ୍ଦଂ । ତଞ୍ହି ୟମକଂ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନମ୍ପି ଅଭିନ୍ନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ଏୱଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାତି । ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଏତେନେୱ ତସ୍ସ ଦୁୱିଧଭାୱେ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ଦ୍ୱିଧା ୱୱତ୍ଥପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ନାମରୂପୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନାମତୋ ରୂପତୋ’’ତିଆଦି । ନାମରୂପମତ୍ତତାୟ ଅୱିନିଚ୍ଛିତତ୍ତା, ସନ୍ତାନାଦିଘନଭେଦସ୍ସ ଚ ଅକତତ୍ତା ଅଭିନିୱେସେନ ୱିନା ସମୂହେକତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ମୋହୋ ସତ୍ତସମ୍ମୋହୋ, ତସ୍ସ ଘାତତ୍ଥଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତ୍ଥଂ । ବହୁସୁତ୍ତୱସେନାତି ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିନା ଇଧ ଦସ୍ସିତାନଂ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ହିଦଂ, ମହାଲି, ଅତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସ, ନୟିଦଂ ରୂପଂ ଆବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୦; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯) ଏୱମାଦୀନଂ ସମ୍ବହୁଲାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ୱସେନ । ତନ୍ତି ତଂ ନାମରୂପଂ ।
୧୨୧୦-୨.ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରାତି ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରହେତୁ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସତି ଏୱ ତସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦୋତି ୱୋହାରୋ । ଖନ୍ଧେସୂତି ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସନ୍ତେସୁ ତେ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ସତ୍ତୋତି ସମ୍ମୁତି ୱୋହାରୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଅକ୍ଖଚକ୍କପଞ୍ଜରଈସାଦୀସୁ ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରେସୁ ଏକେନାକାରେନ ଏକଜ୍ଝଂ ରାସି ହୁତ୍ୱା ସଣ୍ଠିତେସୁ ‘‘ରଥୋ’’ତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି, ପରମତ୍ଥତୋ ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ଅଙ୍ଗେ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ରଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଏୱମେୱ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ୱା ‘‘ଜୀୱୋ’’ତି ୱା ୱୋହାରମତ୍ତଂ, ପରମତ୍ଥତୋ ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ଗାହସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥୀତି । ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ହି ଦସ୍ସନଂ ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନଂ ନାମ ହୋତି, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଚେ କୋଚି ସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, କଥଞ୍ଚରହି ନାମରୂପମତ୍ତେ ଗମନାଦିଅତ୍ଥକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧତା ହୋତୀତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଥାପୀ’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ଦାରୁମୟଂ ୟନ୍ତଂ ନିଜ୍ଜୀୱଂ ଜୀୱୱିରହିତଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଜୀୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତତୋୟେୱ ନିରୀହକଂ ନିବ୍ୟାପାରଂ, ଅଥ ଚ ପନ ଦାରୁରଜ୍ଜୁସମାୟୋଗେ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୱସେନ ତଂ ଦାରୁୟନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତିପି ତିଟ୍ଠତିପି, ସଜୀୱଂ ସବ୍ୟାପାରଂ ୱିୟ ଗମନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତମିୱ ଖାୟତି, ତଥା ଇଦଂ ନାମରୂପମ୍ପି କିଞ୍ଚାପି ନିଜ୍ଜୀୱଂ ନିରୀହକଞ୍ଚ, ଅଥ ଚ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଖତପଚ୍ଚୟୱିସେସସ୍ସ ସମାୟୋଗେ ସଜୀୱଂ ସବ୍ୟାପାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତଞ୍ଚ ଖାୟତୀତି ।
୧୨୧୩.ସଚ୍ଚତୋତି ଭୂତତୋ, ପରମତ୍ଥତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଂ ନାମରୂପଂ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ୟନ୍ତମିୱ ସୁଞ୍ଞଂ ଜୀୱାଦିନା । ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଇଦଂ ନାମରୂପଂ ୟନ୍ତମିୱ ସୁଞ୍ଞନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁଞ୍ଜୋତି ନିଚ୍ଚାତୁରତାୟ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ରାସି । ତିଣକଟ୍ଠସାଦିସୋତି ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ତିଣକଟ୍ଠସମୋ ।
୧୨୧୫.ୟମକନ୍ତି ୟୁଗଳଂ । ସୋ ଚ ୟମକଭାୱୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସିତଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ଉଭୋ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞନିସ୍ସିତା’’ତି । ତତୋ ଏୱ ଏକସ୍ମିଂ ଭିଜ୍ଜମାନସ୍ମିଂ ଉଭୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି। ନ ହି କଦାଚି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ମରଣୱସେନ ରୂପେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତେ ଅରୂପଂ ଅନିରୁଜ୍ଝନ୍ତଂ, ଅରୂପେ ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତେ ରୂପଂ ଅନିରୁଜ୍ଝନ୍ତଂ ଅତ୍ଥି । ଏକୱୋକାରଭୱଚତୁୱୋକାରଭୱେସୁ ପନ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତିୟା କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱାତି । ସୋ ପନାୟଂ ଭଙ୍ଗୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ, ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନେୱ ନାମରୂପନିରୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟାତି ପଚ୍ଚୟଭୂତା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତାପି ଏକସ୍ମିଂ ଭିଜ୍ଜମାନସ୍ମିଂ ଉଭୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୧୬-୯.ନିତ୍ତେଜନ୍ତି ତେଜହୀନଂ ଆନୁଭାୱୱିରହିତଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ତଂ ନିତ୍ତେଜଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ବ୍ୟାହରତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଥା ସଦ୍ଦହନୁସ୍ସାହନାଦୀସୁ ନାମଂ ନିତ୍ତେଜନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ନାପି ରୂପଂ ସନ୍ଧାରଣାବନ୍ଧନାଦୀସୁ । ତେନେୱ ହି ‘‘ତଥା ରୂପମ୍ପି ନିତ୍ତେଜ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୁଞ୍ଜାମୀତି…ପେ॰… ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୨୨୦-୧.ନାମଂ ନିସ୍ସାୟାତିଆଦିନା ବ୍ୟତିରେକୱସେନପି ନାମରୂପାନଂ ନିତ୍ତେଜତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି। ରୂପଞ୍ହି ଗମନାଦିକିରିୟାସୁ ନାମଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତି, ନାମଂ ଦସ୍ସନାଦିକିରିୟାସୁ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ। ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସନ୍ନିସ୍ସାୟ ଚସ୍ସ ଅତ୍ତକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିପି ପଚ୍ଚେକଂ ଅସମତ୍ଥତଂ ୱିଭାୱେତି । ତଥା ହି ନାମରୂପସ୍ସ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତା, ନିବ୍ୟାପାରତା ଚ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି । କଥଂ ପନ ପଚ୍ଚେକଂ ଅସମତ୍ଥାନଂ ସମୁଦିତଭାୱେ ସତି ସମତ୍ଥତା ହୋତି ଅସାମଗ୍ଗିୟଂ ଅହେତୂନଂ ସାମଗ୍ଗିୟମ୍ପି ଅହେତୁକଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ନ ହି ପଚ୍ଚେକଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାନଂ ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ସମୁଦିତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଚୋଦନଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଇମସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ଉପମାୟପି ହି ଅସିଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ସାଧେତବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଉପମଂ ତେ କରିସ୍ସାମି, ଉପମାୟପି ଇଧେକଚ୍ଚେ ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସା ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୮.୮; ୧୦.୯୫; ଜା॰ ୨.୧୯.୨୪) । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଜଚ୍ଚନ୍ଧପୀଠସପ୍ପୀନଂ ଉପମା – ୟଥା ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ଚ ପୀଠସପ୍ପୀ ଚ ଦିସା ପକ୍କମିତୁକାମା ଅସ୍ସୁ । ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ପୀଠସପ୍ପିଂ ଏୱମାହ ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ଭଣେ, ସକ୍କୋମି ପାଦେହି ପାଦକରଣୀୟଂ କାତୁଂ, ନତ୍ଥି ଚ ମେ ଚକ୍ଖୂନି, ୟେହି ସମଂ ୱିସମଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ପୀଠସପ୍ପୀ ଜଚ୍ଚନ୍ଧଂ ଏୱମାହ ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ଭଣେ, ସକ୍କୋମି ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁକରଣୀୟଂ କାତୁଂ, ନତ୍ଥି ଚ ମେ ପାଦା, ୟେହି ଅଭିକ୍କମେୟ୍ୟଂ ପଟିକ୍କମେୟ୍ୟଂ ୱା’’ତି । ସୋ ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ପୀଠସପ୍ପିଂ ଅଂସକୂଟଂ ଆରୋପେସି, ପୀଠସପ୍ପୀ ଜଚ୍ଚନ୍ଧସ୍ସ ଅଂସକୂଟେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏୱମାହ ‘‘ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚ, ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହ, ଦକ୍ଖିଣଂ ମୁଞ୍ଚ, ୱାମଂ ଗଣ୍ହା’’ତି । ତତ୍ଥ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋପି ନିତ୍ତେଜୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ନ ସକେନ ବଲେନ ଗଚ୍ଛତି, ତଥେୱ ପୀଠସପ୍ପୀ ନ ସକେନ ବଲେନ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଗମନଂ ନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱମେୱ ନାମମ୍ପି ନିତ୍ତେଜଂ ନ ସକେନ ତେଜେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତାସୁ ତାସୁ କିରିୟାସୁ ପୱତ୍ତତି, ରୂପମ୍ପି ନିତ୍ତେଜଂ ନ ସକେନ ତେଜେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତାସୁ ତାସୁ କିରିୟାସୁ ପୱତ୍ତତି, ନ ଚ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱା ପୱତ୍ତି ୱା ନ ହୋତୀତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ନ ସକେନ ବଲେନ ଜାୟରେ,
ନୋପି ସକେନ ବଲେନ ତିଟ୍ଠରେ ।
ପରଧମ୍ମୱସାନୁୱତ୍ତିନୋ,
ଜାୟରେ ସଙ୍ଖତା ଅତ୍ତଦୁବ୍ବଲା ॥
‘‘ପରପଚ୍ଚୟତୋ ଚ ଜାୟରେ, ପରଆରମ୍ମଣତୋ ସମୁଟ୍ଠିତା ।
ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେହି ଚ, ପରଧମ୍ମେହି ଚିମେ ପଭାୱିତା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୭୭) ।
୧୨୨୨-୩. ଇଦାନି ନାୱାୟନ୍ତିକୂପମାୟପି ନାମରୂପାନଂ ଅୱସୱତ୍ତିତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସାୟାତି ପତିଟ୍ଠାୟ । ୟନ୍ତୀତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ମନୁସ୍ସେ ନିସ୍ସାୟାତି ନେତୁଭୂତେ ନିୟାମକକମ୍ମକରାଦିମନୁସ୍ସେ ଅପସ୍ସାୟ । ନ ହି ତେସଂ ଅରଣଗ୍ଗହଣଲଙ୍କାରସଣ୍ଠାପନଉଦକସିଞ୍ଚନାଦିକିରିୟାୟ ୱିନା ନାୱା ଇଚ୍ଛିତଦେସଂ ପାପୁଣାତି, ୟଥା ପନ ଉଭୋପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଣ୍ଣୱେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ଉଭୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସିତା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୨୨୪.ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେହି ଅନାଦିକାଲଭାୱିତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ସତ୍ତଗ୍ଗାହଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା । ନାମ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ଇଦଂ ନାମଂ, ଏତ୍ତକଂ ନାମଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ । ଇଦଂ ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ଚ ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରେନ ତେସଂ ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣମୁଖେନ ତମତ୍ଥଭାୱଦସ୍ସନଂ ଏତଂ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିମଲୱିସୋଧନତୋ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାପନନ୍ତିପି ଏତସ୍ସେୱ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜାତିଆଦିତୋତି ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିଆଦିତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ । ୟଥାହ ‘‘ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା, ଜରାପି ଦୁକ୍ଖା, ବ୍ୟାଧିପି ଦୁକ୍ଖୋ, ମରଣମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ, ୟମ୍ପିଚ୍ଛଂ ନ ଲଭତି, ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ, ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) । ଅନ୍ତଦ୍ୱୟନ୍ତି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ । ଅଥ ୱା ସତ୍ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅତ୍ଥିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ, ତସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ। ପରମତ୍ଥତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ ହି ସତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱ, ଲୋକସଙ୍କେତତୋୱ ଉପଲବ୍ଭନତୋ ନତ୍ଥୀତିପି ୱଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱାତି । ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ମଲାନୀତି ଦିଟ୍ଠିଗତସଙ୍ଖାତାନି ମଲାନି । ଅସେସଂ ନିସ୍ସେସତୋ ନାସଂ ୱିନାସଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ଉପେନ୍ତି। ତଥା ହେତଂ ଦିଟ୍ଠିମଲୱିସୋଧନତୋ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୯. ଏକୂନୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୨୨୭. ଅନନ୍ତରଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱିସୟଭାୱେନ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ଏତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଦଞ୍ଞତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ହି ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ହୋତୁ ବହିଦ୍ଧା ୱା, ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟଂ ପନ ଲକ୍ଖଣତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ନାମରୂପଂ ଅନୱସେସତୋ ପରିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି । ଜାନିତ୍ୱା ହେତୁପଚ୍ଚୟେତି ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନହେତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଣହେତୁ ହିସ୍ସ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟେ କଙ୍ଖାୱିତରଣଂ ହୋତୀତି । ୱିତରିତ୍ୱାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା, ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ ଞାଣଂ ତଥାୱିଗତଂ ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଝାନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ସନ୍ତାନେ ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତ’’ନ୍ତି ।
୧୨୨୯-୩୦.ନାମରୂପସ୍ସ…ପେ॰… ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ୟଥା ନାମ କୁସଲୋ ଭିସକ୍କୋ ରୋଗଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସତି, ୟଥା ୱା ପନ ଅନୁକମ୍ପକୋ ପୁରିସୋ କୁମାରଂ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟଂ ରଥିକାୟ ନିପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ପୁତ୍ତକୋ’’ତି ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ଆୱଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱଂ ନାମରୂପସ୍ସ କୋ ହେତୁ, କୋ ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱେ। ନ ତାୱେତଂ ଅହେତୁକଂ ସବ୍ବତ୍ଥ, ସବ୍ବଦା, ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଏକସଦିସଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ନ ଇସ୍ସରାଦିହେତୁକଂ ନାମରୂପତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଇସ୍ସରାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ । ୟେପି ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ଇସ୍ସରାଦୟୋତି ୱଦନ୍ତି ତେସଂ ଇସ୍ସରାଦିସଙ୍ଖାତନାମରୂପସ୍ସ ଅହେତୁଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ତସ୍ମା ଭୱିତବ୍ବମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି, ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ନାମରୂପସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତାୱ କତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଓଳାରିକତ୍ତା, ସୁପାକଟତ୍ତା ଚ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ସୁକରୋତି ପଠମଂ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରୂପକାୟସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଥା ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ଅହେତୁୱିସମହେତୁୱାଦନିୱତ୍ତିୟା ହୋତି, ଏୱଂ ନିବ୍ବିଦାୱିରାଗାୱହଭାୱେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଭିରତିନିୱତ୍ତିୟାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ତଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେସା ଲୋମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୨୩୨-୩.ଅୱିଜ୍ଜା…ପେ॰… ମତୋତି ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା ଉପାଦାନଂ କମ୍ମନ୍ତି ଇଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଏତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ରୂପକାୟସ୍ସ ହେତୁ, ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଆହାରୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନ ପୁରିମଂ ହେତୁ, ଇତରୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଜନକୋ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ଲୋକୱସେନ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ହେତ୍ୱଙ୍କୁରସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜନକୋତି, ଅନୁପାଲକୋତି ଚ ଅନ୍ତୋଗତହେତ୍ୱତ୍ଥମିଦଂ ୱିସେସନଂ, ଜନକତ୍ତା, ଅନୁପାଲକତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଜନକତ୍ତାତି ନିବ୍ବତ୍ତକତ୍ତା । ଇମିନା ବୀଜଂ ୱିୟ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ରୂପକାୟସ୍ସ ଅସାଧାରଣକାରଣତାୟ ହେତୂତି ଦସ୍ସିତଂ । ଅନୁପାଲକତ୍ତାତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତା । ଇମିନା ପନ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ପଥୱୀସଲିଲାଦୟୋ ୱିୟ ଆହାରୋ ସାଧାରଣକାରଣତାୟ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୨୩୪-୭.ଇତିମେ…ପେ॰… ଗତାତି ଏୱମେତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ୟଥାରହଂ ହେତୁଭାୱଂ, ପଚ୍ଚୟଭାୱଞ୍ଚ ଗତା । ମାତାୱ ଉପନିସ୍ସୟାତି ଅୱିଜ୍ଜା ଭୱେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନଭାୱେନ, ତଣ୍ହା ପତ୍ଥନାଭାୱେନ, ଉପାଦାନଂ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଭାୱେନାତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରଭୱାନଂ ହେତୁଭୂତା ଜନକସହାୟତାୟ ଭୱନିକନ୍ତିତଂସହଜାତଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା ଅଭିସଙ୍ଖାରିକା, ଅପସ୍ସୟଭୂତା ୱାତି ମାତା ୱିୟ ଉପନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ପିତୁଜନିତସୁକ୍କେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ପିତା ଜନକୋ, ଏୱଂ କମ୍ମଂ ସତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକତ୍ତା ଜନକନ୍ତି ଆହ । ୟଥା ଧାତୀ ଜାତସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତା ସନ୍ଧାରିକା, ଏୱଂ ଆହାରୋ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ କାୟସ୍ସ ବ୍ରୂହେତା, ସନ୍ଧାରକୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧାତୀ…ପେ॰… ଭୱେ’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ନାମକାୟସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟୋ, ପକାରନ୍ତରେନ ପନ ତସ୍ସ ପାକଟଂ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାଦିଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ରୂପମାଲୋକମେୱ ଚାତି ପନ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ବାହିରରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ୟଥା ଚ ଆଲୋକୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ବାହିରଂ ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଟିଚ୍ଚାତି ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଲଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ, ରୂପାଲୋକାନଞ୍ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଆରମ୍ମଣଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ, ଇତରେସଞ୍ଚ ସଦ୍ଦସଙ୍ଗହିତାନଂ ଅନନ୍ତରାଦିସହଜାତାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ୱିୟ ସହ ପଚ୍ଚୟେହି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସମ୍ମସନୂପଗଂ ସବ୍ବଂ ନାମଂ ସହ ପଚ୍ଚୟେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ନାମକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିଗଣ୍ହତୀ’’ତି ।
୧୨୩୮-୪୦.ଦିସ୍ୱାନାତି ଏତରହି ପୱତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା । ତଥେୱିଦନ୍ତି ଇମିନା ନ କେୱଲଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତାମତ୍ତମେୱ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠଂ, ଅଥ ଖୋ ୟାଦିସେହି ଏତରହି ପୱତ୍ତତି, ତାଦିସେହି ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟେହେୱ ଅତୀତେପି ପୱତ୍ତିତ୍ଥାତି ପଚ୍ଚୟସହିତତାପି ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବନ୍ତେତି ଅତୀତଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସେ । ପଞ୍ଚଧାଗତାତି –
‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନଂ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନଂ, କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦; ମହାନି॰ ୧୭୪) –
ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହି ଆଗତା, ପୱତ୍ତା ୱା । ଅପରନ୍ତେତି ଅନାଗତେ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସେ । ପଞ୍ଚଧା ସମୁଦୀରିତାତି –
‘‘ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହମନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଅହମନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଅହମନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଅହମନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହମନାଗତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦; ମହାନି॰ ୧୭୪) –
ଏୱଂ ପଞ୍ଚଧା କଥିତା ।
୧୨୪୧.ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ଅଦ୍ଧାନେତି ଏତରହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଚୁତିପରିୟନ୍ତେ ଅଦ୍ଧାନେପି । ଅଦ୍ଧାନ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସମେୱ ୱଦତି । ନ ହି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି କାଲୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ଛବ୍ବିଧା ପରିକିତ୍ତିତାତି –
‘‘ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମି, କିଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ସତ୍ତୋ କୁତୋ ଆଗତୋ, ସୋ କୁହିଂ ଗାମୀ ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦; ମହାନି॰ ୧୭୪) –
ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ସବ୍ବେ ତସନ୍ତି ଦଣ୍ଡସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୨୯-୧୩୦) ୱିୟ ପଦେସେପି ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ସବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ଅନୱସେସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା ଅୱସେସୋ ଅୱସିଟ୍ଠୋତି ଅନୱସେସା, ସୋଳସୱିଧାପି ଚେସା ଏକକଙ୍ଖାୱସେନାପି ଅନୱସିଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପହିୟ୍ୟତୀତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହିୟ୍ୟତି । କାମଂ ନାମରୂପମତ୍ତଂ ୱିନା ସତ୍ତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟାୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କଙ୍ଖା ପହୀନା, ଅତୀତାନାଗତେ କଙ୍ଖାନଂ ପହାନେନ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କଙ୍ଖାୟ ଅତିସୟପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧେୱ ସା ୱୁତ୍ତା । ଅଥ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ନିସ୍ସତ୍ତନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେସୁ ପୱତ୍ତକଙ୍ଖାୟ ଇଧେୱ ତୀରଣତୋ ସା ଇଧ ୱୁତ୍ତା । ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ୱା ଏତଂ ଇଧ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକଙ୍ଖାୟ ପହାନୱଚନଂ ୟଥା ତଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦୀସୁ ପହୀନାନମ୍ପି ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପହାନାତିଆଦିନା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗାଦୀସୁ ୱଚନନ୍ତି ।
୧୨୪୨.କମ୍ମୱିପାକାନଂ ୱସେନାପୀତି ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଆୟୂହନଂ ସଙ୍ଖାରା, ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା, ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନଂ, ଚେତନା ଭୱୋ ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା, ଇଧ ପଟିସନ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଓକ୍କନ୍ତି ନାମରୂପଂ, ପସାଦୋ ଆୟତନଂ, ଫୁଟ୍ଠୋ ଫସ୍ସୋ, ୱେଦୟିତଂ ୱେଦନା ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଇଧୂପପତ୍ତିଭୱସ୍ମିଂ ପୁରେ କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା, ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା…ପେ॰… ଚେତନା ଭୱୋ ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା କମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟାନଂ ୱସେନ । କିଲେସୱଟ୍ଟୋପି ଚେତ୍ଥ କମ୍ମସହାୟତାୟ କମ୍ମୱଟ୍ଟେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୨୪୩.ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବଫଲଂ କମ୍ମଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ । ଉପପଜ୍ଜାପରାପରିୟାହୋସିକମ୍ମୱସା ପନାତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଅହୋସିକମ୍ମୱସେନ । ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ ହି ‘‘ଉପପଜ୍ଜାପରାପରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଫଲଂ କମ୍ମଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ। ଅପରେ ଅପରେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୟତ୍ଥକତ୍ଥଚି ଅତ୍ତଭାୱେ ୱେଦିତବ୍ବଫଲଂ କମ୍ମଂ ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଂ। ଅହୋସି ଏୱ କମ୍ମଂ, ନ ତସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅହୋସି, ଅତ୍ଥି, ଭୱିସ୍ସତି ଚାତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ ଅହୋସିକମ୍ମଂ।
ପଟିପକ୍ଖେହି ଅନଭିଭୂତତାୟ, ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ପଟିଲଦ୍ଧୱିସେସତାୟ ଚ ବଲୱଭାୱପ୍ପତ୍ତା ତାଦିସସ୍ସ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱସେନ ସାତିସୟା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ପଠମଜୱନଚେତନା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଫଲଦାୟିନୀ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟା ନାମ । ସା ହି ୱୁତ୍ତାକାରେନ ବଲୱତି ଜୱନସନ୍ତାନେ ଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତେସୁ ଉପକାରାନୁପକାରୱସପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ଆସେୱନାଲାଭେନ ଅପ୍ପୱିପାକତାୟ ଚ ଇତରଦ୍ୱୟଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତସନ୍ତାନୁପରମାପେକ୍ଖଂ, ଓକାସଲାଭାପେକ୍ଖଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ନ ହୋତୀତି ଇଧେୱ ପୁପ୍ଫମତ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତିୱିପାକମତ୍ତଂ ଅହେତୁକଫଲଂ ଦେତି, ସହେତୁକଫଲଦାନେ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନମ୍ପି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଦାନଂ ନାମ ଉପଧିପ୍ପୟୋଗାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେନେୱ ହୋତୀତି ତଦଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ । ଅହୋସିକମ୍ମଂ…ପେ॰… ୱିପାକୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅହୋସି କମ୍ମ’’ନ୍ତି ପଦଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନାହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୪) । ତତ୍ଥ ସକସକକାଲାତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟସ୍ସ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟସ୍ସ ଚ ୱସେନ ପୁରିମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି କମ୍ମସ୍ସ, ୱିପାକକାଲସ୍ସ ଚ ଅତୀତତ୍ତା ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତଂ ଲଭତି, ଦୁତିୟଂ ଅନାଗତେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣନ୍ତସ୍ସ ପୁରିମଭୱେସୁ କତଂ ଅଦିନ୍ନୱିପାକଂ ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତତିୟଂ ପନ ଅନନ୍ତରଭୱେ କତଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ, ଅରହତୋ ଅତୀତଭୱେସୁ କତଂ ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ଏକମେୱ ଅତୀତଂ କମ୍ମଂ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟେ ୱିପାକାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ତିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଅତ୍ଥସାଧିକାତି ଦାନାଦିପାଣାତିପାତାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦିକା । କା ପନ ସାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା’’ତି । ସା ହି ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିଲଦ୍ଧୱିସେସା, ପଟିସନ୍ଧିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱିନୋ ୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱା ତଥା ଅଭିସଙ୍ଖତା ସମାନା ଅନନ୍ତରତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଦାୟିନୀ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ନାମ । ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିୟା ଚେତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସିତାଦିପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ପଞ୍ଚମାଦିକାପି ହୋତି । ୱିପାକଂ ଦେତୀତି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେତି, ଅଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିକଂ ପନ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେତୀତି ନତ୍ଥି । ଚୁତିଅନନ୍ତରଞ୍ହି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟସ୍ସ ଓକାସୋତି ଆଚରିୟା । ପଟିସନ୍ଧିୟା ପନ ଦିନ୍ନାୟ ଜାତିସତେପି ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସତଗୁଣା ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) । ଉଭିନ୍ନ…ପେ॰… ଦେତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣୱିରହତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୂପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଭାୱଂ ଅସମ୍ପତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଚେତନା ୱିପାକଦାନସଭାୱସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ୟଦା ଓକାସଂ ଲଭତି, ତଦା ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକଂ, ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ୱା ଦେତି । ସତି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଇମିନା ଅସତି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଅହୋସିକମ୍ମପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠତି ୱିପଚ୍ଚନୋକାସସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଦୀପେତି ।
୧୨୪୪. ଏୱଂ ତାୱ ୱିପାକଦାନକାଲୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିପାକଦାନପରିୟାୟତୋ, କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଚତୁବ୍ବିଧତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗରୁକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଗରୁକନ୍ତି ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ମହାନୁଭାୱଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ପଟିବାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟକମ୍ମଂ । ବହୁଲନ୍ତି ଅଭିଣ୍ହସୋ କତଂ, ଏକୱାରଂ କତ୍ୱାପି ଅଭିଣ୍ହସମାସେୱିତଞ୍ଚ । ଆସନ୍ନନ୍ତି ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ଅନୁସ୍ସରିତଂ, ତଦା କତଞ୍ଚ । କଟତ୍ତାକମ୍ମନ୍ତି ଗରୁକାଦିଭାୱଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ କତମତ୍ତତୋୟେୱ କମ୍ମନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ । ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ୱା ହୋତୁ ଅକୁସଲଂ ୱା, ଗରୁକାଗରୁକେସୁ ୟଂ ଗରୁକଂ ମାତୁଘାତକାଦିକମ୍ମଂ ୱା ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଂ ୱା, ତଦେୱ ପଠମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ତଥା ବହୁଲାବହୁଲେସୁ ୟଂ ବହୁଲଂ ସୁସୀଲ୍ୟଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ୱା, ତଦେୱ ପଠମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ଦୂରାସନ୍ନେସୁ ୟଂ ଆସନ୍ନଂ ମରଣକାଲେ ଅନୁସ୍ସରିତଂ, ତେନେୱ ଉପପଜ୍ଜତି । ଆସନ୍ନକାଲେ କତେ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି । କଟତ୍ତା ପନ କମ୍ମଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ପୁରିମାନଂ ଅଭାୱେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଇତି ଗରୁକଂ ସବ୍ବପଠମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ତଂ ‘‘ଗରୁକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗରୁକେ ଅସତି ବହୁଲୀକତଂ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସତି ଆସନ୍ନଂ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସତି କଟତ୍ତାକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରିମଜାତୀସୁ କତକମ୍ମଂ ୱିପଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
୧୨୪୫. ପଟିସନ୍ଧିଦାନାଦିୱସେନ ୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଜନକଂ। ସୁଖଦୁକ୍ଖସନ୍ତାନସ୍ସ, ନାମରୂପପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ୱା ଚିରତରପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ। ତେନାହ ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି, ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖେ ପୱତ୍ତମାନେ ବୱ୍ହାବାଧତାଦିପଚ୍ଚୟୂପନିପାତନେନ ସଣିକଂ ସଣିକଂ ତସ୍ସ ୱିବାଧକଂ ଉପପୀଳକଂ। ତେନାହ ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପୀଳେତି ବାଧତି, ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତୀ’’ତି । ତଥା ପଟିପକ୍ଖକମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣୱସେନ ଉପଚ୍ଛେଦକଂ ପଟିବାହକଂ ଉପଘାତକଂ। ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା’’ତି ।
ରୂପଞ୍ଚ ଅରୂପୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚାତି ରୂପାରୂପୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧୋ, କମ୍ମଜରୂପସ୍ସାପି ୱିପାକପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ରୂପାରୂପୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନାତି କୁସଲେନ ୱା ଅକୁସଲେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ କତ୍ତୁଭୂତେନ ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱିପାକେ ଜନିତେ । ତେନାହ ‘‘ଜନିତେ ୱିପାକେ’’ତି । ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଜନିତେ ୱିପାକେ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଦୁକ୍ଖଂଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକକମ୍ମଂ କୁସଲଂ ସମାନଂ ଅଞ୍ଞେନପି କୁସଲକମ୍ମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକଂ ସୁଖଂ ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୱିବାଧନୱସେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି । ଅକୁସଲଂ ଅଞ୍ଞେନ ଅକୁସଲକମ୍ମେନ ଉପପଜ୍ଜମାନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଥେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି । ଏୱଞ୍ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତଂ ତଂ ଦୀଘକାଲଂ ପୱତ୍ତେତି ନାମାତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପୀଳେତୀତି ଉପପୀଳକଂ ଅକୁସଲଂ ସମାନଂ ସୁଖିତସ୍ସ ରୋଗାଦିଅନ୍ତରାୟକାରଣସମ୍ପାଦକଭାୱେନ ସୁଖସନ୍ତାନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତଂ ପୀଳେତି, କୁସଲଞ୍ଚ ରୋଗାଦିନା ଦୁକ୍ଖିତସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜାଦିସୁଖାଦିକାରଣସମ୍ପାଦକଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖସନ୍ତାନଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତଂ ପୀଳେତି । କେଚି ପନ ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖସ୍ସ କାରଣଂ ଅସମ୍ପାଦେନ୍ତମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକକମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ସୟଂ ୱିପାକଦାୟକକମ୍ମଂ ଉପପୀଳକକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକମେୱ ଜନକକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା ।
ଅପିଚ ଉପଘାତକେନ ସହ ଇମସ୍ସ ୱିସେସଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକସ୍ସ ପଟିବାହକନ୍ତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି । ‘‘ଦୁବ୍ବଲଂ କମ୍ମଂ ଘାତେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନନୁ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେୟେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା, ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚ କଥମିଦଂ ତଦୁପଘାତକଂ ହୋତୀ’’ତି ଆପନ୍ନଂ ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ କମ୍ମସ୍ସ ଘାତନଂ ନାମ ତସ୍ସ ୱିପାକପଟିବାହନମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା’’ତି । ତଂପଟିବାହନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋତୀ’’ତି । ୱିପଚ୍ଚନାୟ କତୋକାସଂ କମ୍ମଂ ୱିପକ୍କମେୱ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ…ପେ॰… ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ।
ଉପପୀଳକଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ନ ସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଦେତି, ଉପଘାତକଂ ପନ ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । କେଚି ପନ ଆଚରିୟା ଅପରେନାପି ନୟେନ ଜନକାଦିକମ୍ମଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । କଥଂ ? ୟସ୍ମିଂ କମ୍ମେ କତେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ପୱତ୍ତେ ଚ ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ତଂ ଜନକଂ । ୟସ୍ମିଂ ପନ କତେ ଅଞ୍ଞେନ ଜନିତସ୍ସ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ୱିବାଧକୱିଚ୍ଛେଦକପଚ୍ଚୟାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ଉପବ୍ରୂହକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଜନକାନୁଭାୱାନୁରୂପଂ ପରିପୋସକଚିରତରପ୍ପବନ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ । ଜନକେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ କୁସଲଫଲଂ, ଅକୁସଲଫଲଂ ୱା ୟେନ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତେନ ରୋଗଧାତୁୱିସମତାଦିନିମିତ୍ତତାୟ ବାଧୀୟତି, ତଂ ଉପପୀଳକଂ । ୟେନ ପନ କମ୍ମୁନା ଜନକସାମତ୍ଥିୟୱସେନ ଚିରତରପ୍ପବନ୍ଧାରହମ୍ପି ସମାନଂ ଫଲୱିଚ୍ଛେଦକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପହଞ୍ଞତି ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତଂ ଉପଘାତକନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ଅପ୍ପାବାଧଦୀଘାୟୁକତାସଂୱତ୍ତନୱସେନ ଦୁତିୟସ୍ସ କୁସଲଭାୱଂ, ବୱ୍ହାବାଧଅପ୍ପାୟୁକତାସଂୱତ୍ତନୱସେନ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅକୁସଲଭାୱଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ଭୂରିଦତ୍ତାଦୀନଂ ପନ ନାଗାଦୀନଂ, ଇତୋ ଅନୁପ୍ପଦିନ୍ନୟାପନକପେତାନଞ୍ଚ ଅପାୟେସୁ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୂପପୀଳନୂପଘାତକାନି କମ୍ମାନି ସନ୍ତୀତି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି କୁସଲାକୁସଲଭାୱୋ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । କିଞ୍ଚାପି କମ୍ମାନଂ କମ୍ମନ୍ତରଞ୍ଚେୱ ୱିପାକନ୍ତରଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ କମ୍ମୱିପାକଞାଣସ୍ସେୱ ୟାଥାୱସରସତୋ ପାକଟଂ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକଞ୍ହେତଂ ଅସାଧାରଣଂ ସାୱକେହି, ୱିପସ୍ସକେନ ପନ ଏକଦେସତୋ ଜାନିତବ୍ବଂ । ନ ହି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ପରିପୂରତି, ତସ୍ମା ତାଦିସଂ ପରିଗ୍ଗହଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇତି ଇମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟାଦିସେହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅଦ୍ଧାନେ ନାମରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ତାଦିସେହେୱ ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ଅଦ୍ଧଦ୍ୱୟେତି ଏୱଂ ୟଥା ଅତୀତାନାଗତେ ନୟଂ ନେତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦ୍ଧତ୍ତୟେପି କିରିୟାକିରିୟାଫଲମତ୍ତତାଦସ୍ସନପରତ୍ତା ଚୋଦନାୟ । ଇତୀ କମ୍ମଞ୍ଚେୱାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସେୱଂ…ପେ॰… ପହିୟ୍ୟତୀତି ତସ୍ସେୱଂ ସମନୁପସ୍ସତୋ ୟା ସା ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୟୋ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହିୟ୍ୟତି ।
୧୨୪୬-୮. ପହୀନାୟ ପନ ତାୟ ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧୱସେନେୱ ପୱତ୍ତନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ଖାୟତି । ତେନେୱାହ ‘‘ହେତୁଫଲସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନେୱା’’ତିଆଦି । କାରଣସାମଗ୍ଗିୟଂ ଦାନାଦୀହି ସାଧିତକିରିୟାୟ ପୱତ୍ତମାନାୟ କାରଣମତ୍ତେ କତ୍ତୁୱୋହାରୋତି ଆହ ‘‘କାରଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ କାରଣଂ ନ ଚ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ପାକ…ପେ॰… ପଟିୱେଦକଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପାକପଟିୱେଦକନ୍ତି ୱିପାକୱିନ୍ଦକଂ । ଏୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପନ କାରଣେ ସତି କାରକୋତି, ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସତି ପଟିସଂୱେଦକୋତି ସମଞ୍ଞାମତ୍ତେନେୱ ପଣ୍ଡିତା ୱୋହରନ୍ତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି । ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମାତି କେନଚି ସତ୍ତେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା ଅମିସ୍ସଧମ୍ମା । ଏୱେତନ୍ତି ଏୱଂୱିଧଂ ଏତଂ ଦସ୍ସନଂ ସମ୍ମଦସ୍ସନଂ, ଅୱିପରୀତଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୪୯.ବୀଜରୁକ୍ଖାଦିକାନଂ ୱାତି ୟଥା ବୀଜତୋ ରୁକ୍ଖୋ, ରୁକ୍ଖତୋ ବୀଜନ୍ତି ଏୱଂ କାରଣପରମ୍ପରଗୱେସନେ ଅନାଦିକାଲିକତ୍ତା ବୀଜରୁକ୍ଖସନ୍ତାନସ୍ସ ପୁବ୍ବା କୋଟି ନତ୍ଥି, ଏୱଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା ୱିପାକୋ, ୱିପାକପଚ୍ଚୟା କମ୍ମନ୍ତି ପରିୟେସନେ ଅନାଦିକାଲିକତ୍ତା କମ୍ମୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡଂ, ଅଣ୍ଡତୋ କୁକ୍କୁଟୀ, ପୁନପି କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୧୨୫୦-୩.ଅନାଗତେପିସଂସାରେତି ୟଥା ଅତୀତେ, ଏୱଂ ଅନାଗତେପି ଅଦ୍ଧାନେ ଖନ୍ଧାନଂ ପଟିପାଟୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସଂସାରେ ସତି । ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତୀତି କମ୍ମତୋ ୱିପାକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ୱିପାକତୋ କମ୍ମନ୍ତି ଅନାଗତେ କାରିୟପରମ୍ପରାୟ ଗୱେସିୟମାନାୟ ଅପରିକ୍ଖୀଣସଂୟୋଜନସ୍ସ କମ୍ମୱିପାକାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତନଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ପୱତ୍ତତି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେ ସଂସାରେ ‘‘ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱଚନେନ କାରଣେ ଆଦିସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନେନ ଫଲସ୍ସ ଅୱସାନାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ‘‘କମ୍ମସ୍ସ କାରକୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ । ଅସୟଂୱସୀତି ନ ସୟଂୱସିନୋ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସପରୱସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧିନୋତି ଇତରୀତରୱିରୁଦ୍ଧା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ସହ ୱିରୋଧିନୋ । ଗମ୍ଭୀରଞାଣଗୋଚରତାୟ ଗମ୍ଭୀରଂ। ତଥା ନିପୁଣଂ। ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଭାୱସୁଞ୍ଞତାୟ ଚ ସୁଞ୍ଞଂ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟପଟିୱେଧେନେୱ ଚ ସବ୍ବଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ।
୧୨୫୪-୬.କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି ୱିପାକମ୍ହୀତି କୁଟ୍ଟାଦୀସୁ ରଜାଦି ୱିୟ ୱିପାକେ ସନ୍ତିଟ୍ଠମାନଂ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି । ପାକୋ କମ୍ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତଥା କମ୍ମେ ସନ୍ତିଟ୍ଠମାନୋ ୱିପାକୋ ନତ୍ଥି । ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ନ ସୂରିୟେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମଣିମ୍ହୀତି ସୂରିୟକନ୍ତମଣିମ୍ହି । ନ ତେସଂ ବହି ସୋ ଅତ୍ଥୀତି ତେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତେହି ବହି ସୋ ଅଗ୍ଗି ନତ୍ଥି । ସମ୍ଭାରେହୀତି ସମଙ୍ଗୀଭୂତେହି ଆତପାଦୀହି ତୀହି କାରଣେହି । ନ ଅନ୍ତୋ କମ୍ମସ୍ସାତିଆଦି ଅତ୍ଥତୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଉପମାନିଗମନତ୍ଥଂ ପୁନପି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୨୫୭-୮. ୟଦି ହେତୁ, ଫଲଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞରହିତଂ, କଥଂ ହେତୁତୋ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଞ୍ଚ ଖୋ ଉପାଦାୟା’’ତି । ନ କେୱଲଂ କମ୍ମଫଲମେୱ ସୁଞ୍ଞଂ କତ୍ତୁରହିତଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ଧମ୍ମଜାତଂ କାରକରହିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହେତ୍ଥ ଦେୱୋ’’ତିଆଦିଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ହେତୁସମ୍ଭାରପଚ୍ଚୟାତି ଏକେନ ହେତୁନା ଏକସ୍ସ, ଅନେକସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ଅନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ହେତୁସମୂହନିମିତ୍ତଂ, ସମ୍ଭାରୋତି ୱା ପଚ୍ଚୟାଧିୱଚନନ୍ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୫୯.ଅଦ୍ଧାସୁ ତରିତ୍ୱା କଙ୍ଖନ୍ତି ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ ସୋଳସୱିଧଂ କଙ୍ଖଂ ୱିତରିତ୍ୱା । ନ କେୱଲମେତଂ ସୋଳସୱିଧମେୱ କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୨୩; ୱିଭ॰ ୯୧୫) ଅଟ୍ଠୱିଧଂ କଙ୍ଖମ୍ପି ପଜହତି । ତଥା ହେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଘୋ ସିକ୍ଖାତି କଙ୍ଖାୟ ଗୋଚରଭୂତା ଲୋକିୟା ଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତା । ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ କିଲେସା ପୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ପୁବ୍ବନ୍ତୋତି ଅତୀତା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋ, ଅପରନ୍ତୋତି ଅନାଗତା, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୋତି ତଦୁଭୟଂ, ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ତଦୁଭୟଭାଗୟୁତ୍ତତ୍ତା । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋ ଅଟ୍ଠମୋ କଙ୍ଖାୱିସୟୋ ନାମରୂପମତ୍ତଂ, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା-ଗ୍ଗହଣେନ ପନ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ସୋଳସୱତ୍ଥୁକାୟ ପହୀନାୟ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା କଙ୍ଖା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାୱ ହୋତୀତି । ଏତାସଞ୍ଚ ପହାନେନ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତାନିପି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠତ୍ତା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ । ୟଥା ହି ଦିଟ୍ଠି ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିୟମାନା ଦିଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭୀୟତି । ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୂପନିସ୍ସୟା ହି ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦; ମହାନି॰ ୧୭୪) ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା କଙ୍ଖା, ସା ଏୱ ଚ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦିୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୱତ୍ଥୁକାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି, ବୁଦ୍ଧାଦିୱତ୍ଥୁକା ଚ ତଦେକଟ୍ଠାତି । ଉଟ୍ଠିତନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତଂ ।
୧୨୬୦-୨.କଙ୍ଖାୱିତରଣଂନାମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକଙ୍ଖାୱିତରଣତୋ କଙ୍ଖାୱିତରଣଂ ନାମ । ନ କେୱଲଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣଂ ନାମ, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତିପି ୟଥାଭୂତଞାଣନ୍ତିପି ସମ୍ମାଦସ୍ସନନ୍ତିପି ଇଦଂ ସମୁଦୀରିତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଧରୀୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହୀତି ଧମ୍ମା, ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠିତି, ଧମ୍ମାନଂ ଠିତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି, ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମୋତି କାରଣଂ ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୧୮-୭୨୧) ୱିୟ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିସଭାୱୋ, ଧମ୍ମତୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ସଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ। ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦି ୟଥାଭୂତଂ, ତତ୍ଥ ଞାଣନ୍ତି ୟଥାଭୂତଞାଣଂ। ସମ୍ମା ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ। ଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠୋତି ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା ନାମ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ଅୟଂ ପନ ତଂ ଅନଧିଗତୋପି ତଦଧିଗମୁପାୟପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତତ୍ତା ଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତତୋୟେୱ ଚୂଳକୋ ସୋତାପନ୍ନୋ, ଲୋକିୟାହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ୱିୟ ନିୟତୋ, ସୁଗତିପରାୟଣୋ ଚ ହୋତୀତି ଚୂଳସୋତାପନ୍ନୋ । ସୋତାପନ୍ନୋ ହି ଖୀଣାପାୟଦୁଗ୍ଗତିୱିନିପାତୋତି । ଅଥ ୱା ଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠୋ କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିସମଧିଗମେନ । ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନେନ ହି ସମ୍ମଦ୍ଦିତଦିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକୋ ୱିନିଦ୍ଧୁତଅହେତୁକୱିସମହେତୁୱାଦୋ ୟଥାସକପଚ୍ଚୟେହେୱ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ସାସନେ ପତିଟ୍ଠିତସଦ୍ଧୋ ଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତୀତି । ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସେୱ ଅପରଭାଗେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକାରାଦିୱିଧିନା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତେ ନିରୋଧେ ଏକଂସେନେୱ ନିନ୍ନଜ୍ଝାସୟତାୟ ଲୋକିୟେନେୱ ଞାଣେନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅପାୟେସୁ ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୋ, ସୋତାପନ୍ନଭୂମିୟଞ୍ଚ ଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ହୋତୀତି ଚୂଳସୋତାପନ୍ନୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋହି ଚୂଳକୋ’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ମହାନିସଂସମେତଂ ଞାଣଂ, ତସ୍ମା ସପଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତନୋ ହିତାନୁପେକ୍ଖନପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥକାମୋ’’ତି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୦. ୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୨୬୩. ଇଦାନି କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ନିଦ୍ଦେସକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ସା ପନ ୟସ୍ମା ଓଭାସାଦିଉପକ୍କିଲେସସମ୍ଭୱେ ସତି ହୋତି, ଓଭାସାଦୟୋ ଚ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଞ୍ଚ ତିଲକ୍ଖଣୱିପସ୍ସନାୟ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚ କଲାପସମ୍ମସନଂ ଆଦି । ତଞ୍ହି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ସୁକରସମ୍ମସନଂ, ତସ୍ମା ପଠମଂ ତତ୍ଥେୱ ଅଭିୟୋଗଂ କରୋନ୍ତେନ କମତୋ ତଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଲାପସମ୍ମସନେନେୱା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଥ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସୁଦ୍ଧୀନମନ୍ତରେ କଲାପସମ୍ମସନଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଏକାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଚ ଆଦିଭୂତତ୍ତା ତତ୍ଥେୱସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ୟୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥେୱ ନଂ ସଙ୍ଗହିତୁକାମତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଲାପସମ୍ମସନେନେୱା’’ତିଆଦି । କେଚି ପନ କଲାପସମ୍ମସନଂ ନାମ ଏକୱିସୁଦ୍ଧିୟମ୍ପି ନ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱାୱ ୱିପସ୍ସନାଚାରଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । କଲାପସମ୍ମସନେନେୱାତି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନୱସେନ କଲାପତୋ, କଲାପାନଂ ୱା ସମ୍ମସନେନ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିପସ୍ସନାୟ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ। ଅଥ ୱା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣନିଦ୍ଦେସୱସେନ କଲାପସମ୍ମସନେ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କଲାପସମ୍ମସନେନେୱ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ତଂ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୯୨) ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରପରିହାରତ୍ଥଂ ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ।
୧୨୬୪.ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ, ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା । ଆଦିତୋ ପନ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉଦୟୱୟଂ ଦୁପ୍ପରିଗ୍ଗହଂ, ତସ୍ମା ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ପଠମଂ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନଂ କାତବ୍ବଂ । ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱସେନ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଚ ଖଣନିବ୍ବତ୍ତି ଚ । ୱିପରିଣାମୋତି ୱିନାସୋ ।
୧୨୬୫.ଅନୁପସ୍ସନାପି ଞାଣନ୍ତି ୟା ଉଦୟସ୍ସ ଚ ୱୟସ୍ସ ଚ ଅନୁପସ୍ସନା, ସା ଞାଣନ୍ତି ୱରଞାଣେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –
‘‘କଥଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନେ ପଞ୍ଞା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନେ ଞାଣଂ ? ଜାତଂ ରୂପଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଉଦୟୋ । ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ୱୟୋ । ଅନୁପସ୍ସନା ଞାଣଂ । ଜାତା ୱେଦନା…ପେ॰… ସଞ୍ଞା… ସଙ୍ଖାରା… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଜାତଂ ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଜାତୋ ଭୱୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଉଦୟୋ । ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ୱୟୋ । ଅନୁପସ୍ସନା ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୯) ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଉଦୟଦସ୍ସନଂ ୟାୱଦେୱ ଖୟଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୟଦସ୍ସନସ୍ସ ପଧାନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନେ ପଞ୍ଞା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପନ ୱୟଦସ୍ସନଂ ଉଦୟଦସ୍ସନପୁବ୍ବକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ।
୧୨୬୬-୮.ପୁବ୍ବେଉପ୍ପତ୍ତିତୋତି ଜନନତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିଚୟୋ ରାସି ୱା ନତ୍ଥି, ୟତୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଅଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱସ୍ସ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ତଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୋ’’ତିଆଦି । ୟଥା ଅନାଗତେ ଅଦ୍ଧାନେ ଇମେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଅତୀତେପି ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା ନିରୁଜ୍ଝମାନସ୍ସା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନାନଂୟେୱ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପାଦୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱୂପଗମୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମୁଦାୟଗତଂ ତଦେକଦେସଭୂତାୟ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅଟ୍ଠକଥାୟ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୨୩) ୱୀଣୂପମା ଆଗତା । ସା ଇଧାପି ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଏତ୍ଥ ୱୀଣୂପମା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସାତି ଅୱିଜ୍ଜମାନାନଂୟେୱ ଉପ୍ପାଦୋ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ପରତୋ ଅଭାୱୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପକାସନେ । ୱୀଣୂପମାତି ୱୀଣାୱସେନ ଆଗତା ଉପମା । ସା ପନେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା – ୟଥା ୱୀଣାୟ ୱାଦିୟମାନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ନେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ସନ୍ନିଚୟୋ ଅତ୍ଥି, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସନ୍ନିଚୟତୋ ଆଗତୋ । ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନସ୍ସ ଦିସାୱିଦିସାଗମନଂ ଅତ୍ଥି, ନ ନିରୁଦ୍ଧୋ କତ୍ଥଚି ସନ୍ନିଚିତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଅଥ ଖୋ ୱୀଣଞ୍ଚ ୱୀଣୱାଦନଞ୍ଚ ପୁରିସସ୍ସ ଚ ତଜ୍ଜଂ ୱାୟାମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେତି, ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତୀତି ।
୧୨୬୯-୭୦. ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଉଦୟବ୍ବୟମନସିକାରୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ୟାନି ଏତସ୍ସେୱ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି, ‘‘ତଣ୍ହାସମୁଦୟା…ପେ॰… କମ୍ମସମୁଦୟା…ପେ॰… ଆହାରସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି, ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି, ‘‘ତଣ୍ହାନିରୋଧା…ପେ॰… କମ୍ମନିରୋଧା…ପେ॰… ଆହାରନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି, ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତି । ତଥା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି, ‘‘ତଣ୍ହାସମୁଦୟା…ପେ॰… କମ୍ମସମୁଦୟା…ପେ॰… ଫସ୍ସସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି, ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା…ପେ॰… ତଣ୍ହାନିରୋଧା…ପେ॰… କମ୍ମନିରୋଧା…ପେ॰… ଫସ୍ସନିରୋଧା ୱେଦନାନିରୋଧୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି, ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱିୟ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧାନଂ। ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଫସ୍ସଟ୍ଠାନେ ‘‘ନାମରୂପସମୁଦୟା ନାମରୂପନିରୋଧା’’ତି ।
ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ସମପଞ୍ଞାସ ଲକ୍ଖଣାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତେସଂ ୱସେନପି ‘‘ଏୱମ୍ପି ରୂପସମୁଦୟୋ, ଏୱମ୍ପି ରୂପୱୟୋ, ଏୱମ୍ପି ରୂପଂ ଉଦେତି, ଏୱମ୍ପି ରୂପଂ ୱେତୀ’’ତି ପଚ୍ଚୟତୋ ଚେୱ ଖଣତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରେନ ଚ ମନସିକାରୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସେୱ ଞାଣସ୍ସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦା, ଅତ୍ଥିଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧୱିରୁଦ୍ଧୋ ହି ଉପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ରୂପସମୁଦୟୋ ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦସଙ୍ଗହିତେସୁ ‘‘ତଣ୍ହାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ, କମ୍ମସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ, ଆହାରସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତି ଚ, ତଥା ୱୟଦସ୍ସନେ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ, ତଣ୍ହାନିରୋଧା… କମ୍ମନିରୋଧା… ଆହାରନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ତୀହି ଅତୀତକାଲିକାନି ତେସଂ ସହକାରୀକାରଣଭୂତାନି ଉପାଦାନାଦୀନିପି ଗହିତାନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟେସୁ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ବଲୱତାୟ ସୋ ଏୱ ଗହିତୋ ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା’’ତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଗହିତେ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟତାସାମଞ୍ଞେନ ଉତୁଚିତ୍ତାନିପି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନଂ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୂପନିସ୍ସୟସହିତେନେୱ କମ୍ମୁନା ରୂପକାୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଅସତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜୂପନିସ୍ସୟାୟ ଭୱନିକନ୍ତିୟା ଜାତିୟା ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱାତି । ୟଥା ରୂପସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୂପନିସ୍ସୟତା, ଏୱଂ ୱେଦନାଦୀନମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଆହାରୋ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ପୋସକୋ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, କାମଂ ୟଥାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା ୱା ଦେସନାୟ । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ୱା ଆହାରଗ୍ଗହଣଂ । ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧତୋ ଅନାଗତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତି ପଚ୍ଚୟାଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ତଣ୍ହାନିରୋଧା କମ୍ମନିରୋଧୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆହାରନିରୋଧାତି ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟସ୍ସ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଅଭାୱେ । ରୂପନିରୋଧୋତି ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଅଭାୱୋ ହୋତୀତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ। ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ‘‘ଫୁଟ୍ଠୋ ୱେଦେତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ସଞ୍ଜାନାତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ଚେତେତୀତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୩), ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା ଚେତନା’’ତି ୱଚନତୋ ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟୋ, ତନ୍ନିରୋଧା ଚ ତେସଂ ନିରୋଧୋ, ମହାପଦାନମହାନିଦାନସୁତ୍ତେସୁ, ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୱାରେ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୫୭, ୯୭; କଥା॰ ୭୧୯) ୱଚନତୋ ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟୋ, ତନ୍ନିରୋଧା ଚ ତସ୍ସ ନିରୋଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦି ।
୧୨୭୧.ଦସ ଦସାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଦସ୍ସନେ ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା କମ୍ମଂ ଆହାରୋତି ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅତ୍ଥିତାସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନି ଚେୱ ରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଞ୍ଚାତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି, ୱୟଦସ୍ସନେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ, ରୂପସ୍ସ ଖଣନିରୋଧୋ ଚାତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଦସ ଲକ୍ଖଣାନି, ତଥା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତ୍ତାଲୀସ ଲକ୍ଖଣାନୀତି ଏୱଂ ସମପଞ୍ଞାସ ଲକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଞାସ ଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି । ଲକ୍ଖଣଟ୍ଠୋ ପନ ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅତ୍ଥିତା, ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠ ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେହି ରୂପାଦୀନଂ ଉଦୟୋ ଚ ୱୟୋ ଚାତି ଲକ୍ଖଣାନି । ଚତୁନ୍ନଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅତ୍ଥିତାହି ରୂପାଦିଉଦୟୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧଅଚ୍ଚନ୍ତନିରୋଧେହି ୱୟୋ, ନିବ୍ବତ୍ତିୱିପରିଣାମାନି ପନ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନେୱାତି । ଧମ୍ମେ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ରୂପାଦିକେ ଧମ୍ମେ ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତେ ସମନୁପସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ତାୱ ଆହୁ ‘‘ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଂ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିୱସେନ, ନ ଖଣୱସେନା’’ତି, ତେସଂ ମତେନ ଖଣତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନମେୱ ନ ସିୟା । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ସବ୍ବସାଧାରଣତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାୟ ସମ୍ଭୱଂ ଲବ୍ଭମାନତଂ ପସ୍ସତି, ନ ଉପ୍ପାଦଂ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିଅଭାୱେ ଚ ତସ୍ସା ଅସମ୍ଭୱଂ ଅଲବ୍ଭମାନତଂ ପସ୍ସତି, ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣତୋ । ଉଦୟବ୍ବୟସ୍ସ ଦସ୍ସନେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପାଦଂ, ଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ପସ୍ସତୀ’’ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ସନ୍ତତିୱସେନ ହି ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଉଦୟବ୍ବୟତୋ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ଭାୱନାୟ ବଲପ୍ପତ୍ତକାଲେ ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଖଣତୋ ଉଦୟବ୍ବୟା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ।
୧୨୭୨-୫. ଅୟଞ୍ହି ପଠମଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତେ ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନମୁଖେନ ଖଣତୋପି ଉଦୟବ୍ବୟଂ ମନସି କରୋତି । ତସ୍ସ ୟଦା ଞାଣଂ ତିକ୍ଖଂ ୱିସଦଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତଦା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତା, ଭିଜ୍ଜନ୍ତା ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ରୂପୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ରୂପୁଦୟୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା…ପେ॰… ତଣ୍ହାସମୁଦୟା…ପେ॰… କମ୍ମ…ପେ॰… ଆହାରସମୁଦୟାପି ରୂପସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ। ଏୱମସ୍ସ ୱୟୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା…ପେ॰… ତଣ୍ହାନିରୋଧା…ପେ॰… କମ୍ମ…ପେ॰… ଆହାରନିରୋଧା ରୂପସ୍ସ ୱୟୋ ଅନୁପ୍ପାଦୋତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ମନସିକାରୋ । ଉଦେତି ଏୱଂ ରୂପମ୍ପୀତି ଏୱଂ ସମୁଦୟତୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପମ୍ପି ଆହାରଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମ୍ପି ଉଦେତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଏୱଂ ରୂପଂ ତୁ ୱେତୀତି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପମ୍ପି ଆହାରଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମ୍ପି ଏୱଂ ୱେତି ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅୟଂ ଖଣତୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ମନସିକାରୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟତୋପେତ୍ଥ ଖଣତୋ ଉଦୟବ୍ବୟ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବଧମ୍ମା ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ଇତି ଇମେ ଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତି । ୟଥା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ, ଏୱଂ ଅତୀତାନାଗତେପୀତି ନୟୱସେନ ଅତୀତାଦିଧମ୍ମାନଂ ଦ୍ୱେଧା ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପସ୍ସତୋ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟଲକ୍ଖଣଭେଦା ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ସେୱଂ ପାକଟୀଭୂତସବ୍ବଧମ୍ମସଭାୱସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ କିର ନାମିମେ ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ନିଚ୍ଚନୱାୱ ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚନୱାୱ, ଉଦକେ ଦଣ୍ଡକେନ କତଲେଖା ୱିୟ, ଆରଗ୍ଗେ ଠପିତସାସପୋ ୱିୟ, ୱିଜ୍ଜୁସଞ୍ଚାରୋ ୱିୟ ଚ ପରିତ୍ତକାଲଟ୍ଠାୟିନୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଉଦକେ ଦଣ୍ଡରାଜୀୱା’’ତିଆଦି । ଉଦକେ ଦଣ୍ଡରାଜିଆଦୟୋୱ କିଞ୍ଚାପି ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ଅତିପରିତ୍ତଟ୍ଠାୟିଭାୱନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସିତା, ତଥାପି ଦନ୍ଧନିରୋଧା ଏୱ ନିଦସ୍ସିତା, ତତୋପି ଲହୁତରନିରୋଧତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାନଂ । ତଥା ହି ଗମନସ୍ସାଦାନଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟେନ ପରିମୁଖଂ ଧାୱନ୍ତାନଂ ସିରସି, ପାଦେ ଚ ବଦ୍ଧଖୁରଧାରାସନ୍ନିପାତତୋପି ସୀଘତରୋ ରୂପନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ, ପଗେୱ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ । ନ କେୱଲଂ ପରିତ୍ତତରକାଲଟ୍ଠାୟିନୋୱ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅସାରାପି ଖାୟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘କଦଲୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମଣ୍ଡଲାକାରେନ ଆୱିଜ୍ଝିୟମାନଂ ଅଲାତମେୱ ଅଲାତଚକ୍କଂ। ମନ୍ତୋସଧପ୍ପଭାୱିତା ଇନ୍ଦଜାଲାଦିକା ମାୟା ।
୧୨୭୬-୭.ଏତ୍ତାୱତାତି ୟ୍ୱାୟଂ କଲାପସମ୍ମସନନିୟୋଜନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉଦୟବ୍ବୟପଟିୱେଧାୟ ଭାୱନା ୱିଧି ଆରଦ୍ଧୋ, ଏତ୍ତାୱତା ଭାୱନାୱିଧାନେନ କଲାପସମ୍ମସନମ୍ପି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣୁପ୍ପାଦସ୍ସେୱ ପରିକମ୍ମନ୍ତି । ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଂ ଞାଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲକ୍ଖଣାନି ଚ…ପେ॰… ଠିତନ୍ତି ୱୟଧମ୍ମମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୱୟଂ ଉପେତୀତି ଇମିନା ଆକାରେନ ସମପଞ୍ଞାସ ଲକ୍ଖଣାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତଂ । ଅଧୁନା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନ ତାୱ ବଲପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତରୁଣ’’ନ୍ତି । କଲାପସମ୍ମସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତସମ୍ମସନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିପସ୍ସନାସମଞ୍ଞଂ ଲଭତି । ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମେୱ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦି ।
୧୨୭୮-୮୦. ଅଥସ୍ସ ଇମାୟ ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଦସ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟା’’ତିଆଦି । ଏତାୟାତି ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ, ନ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଦିସଙ୍ଖାତାୟ ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ, ନାପି ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଦିସଙ୍ଖାତାୟ ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ତଦା ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ୱିପସ୍ସକସ୍ସାତି ଚ ୱିପସ୍ସକସ୍ସେୱାତି ଏୱ-କାରୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସମ୍ପତ୍ତପଟିୱେଧସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହାଦିୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉପକ୍କିଲେସନ୍ତୀତି ଉପକ୍କିଲେସା। ସମ୍ପତ୍ତୋ ଚତୁସଚ୍ଚଫଲପଟିୱେଧୋ ୟେନ ସୋ ସମ୍ପତ୍ତପଟିୱେଧୋ, ସୋ ଚ ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୋତାପନ୍ନାଦିନୋ’’ତି । ଅପିଚାତି ଅୟଂ ୱକ୍ଖମାନସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ବଲୱୱିପସ୍ସନାପତ୍ତସ୍ସାପି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ସମ୍ପତ୍ତପଟିୱେଧସ୍ସାତି ୱା ବଲୱିପସ୍ସନାପତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋପି ହି ପଟିୱେଧପ୍ପତ୍ତିୟା ଆସନ୍ନାରହଦେସେ ଠିତତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତପଟିୱେଧୋ ନାମ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅପିଚାତି ୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ତେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ୱୋସାନଂ ଆପନ୍ନସ୍ସାପି ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ସୀଲୱିପତ୍ତିଆଦିୱସେନ ୟଥା ତଥା ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନକସ୍ସ, ଗରହିତବ୍ବପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାସଙ୍ଖାତାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱେନ ୱିରହିତପଟିପତ୍ତିକସ୍ସ ।
୧୨୮୧. ୱିପସ୍ସନାପଟିପତ୍ତିୟେୱ ହି ସସମ୍ଭାରା ପୁବ୍ବଭାଗେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି, ତଦଞ୍ଞା ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତି, ତେନେୱସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖେ ‘‘ସମ୍ମାୱ ପଟିପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ଚ ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରସ୍ସାପି ହୋତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ନିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନୋପି ଇମିନାୱ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତୀତି । ସମ୍ମାୱ ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱିଧାନେନ ସମ୍ମା ଏୱ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ, ନ ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରସ୍ସ ୱା । ୟୁତ୍ତୟୋଗସ୍ସାତି ୟୁତ୍ତେନ ୟୋଗେନ, ଞାଣେନ ୱା ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନସୀଲସ୍ସ । ସା ପନ ୟୁତ୍ତୟୋଗିତା ସମଥୱସେନାପି ହୋତୀତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥମାହ ‘‘ସଦା ୱିପସ୍ସକସ୍ସେୱା’’ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏୱ-କାରୋ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ, ତେନ ନ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥା ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ । କିରାତି ଅନୁସ୍ସୁତିୟଂ । ସା ପନେସା ଅନୁସ୍ସୁତି ପାଳିୱସେନେୱ ଆଗତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ –
‘‘କଥଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିଗ୍ଗହିତଂ ମାନସଂ ହୋତି ? ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଓଭାସୋ ଧମ୍ମୋତି ଓଭାସଂ ଆୱଜ୍ଜେତି, ତତୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ତେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ୱିଗ୍ଗହିତମାନସୋ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି । ଦୁକ୍ଖତୋ…ପେ॰… ଅନତ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି । ତଥା ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ପଗ୍ଗହୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଉପେକ୍ଖା ନିକନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନିକନ୍ତି ଧମ୍ମୋତି ନିକନ୍ତିଂ ଆୱଜ୍ଜେତି, ତତୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ତେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ୱିଗ୍ଗହିତମାନସୋ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି । ଦୁକ୍ଖତୋ…ପେ॰… ଅନତ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୬) ।
୧୨୮୨. ଇଦାନି ତେସଂ ଓଭାସାଦୀନଂ ସରୂପୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉପକ୍କିଲିସ୍ସନାକାରଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନାୟ ଓଭାସୋତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତଂ, ସସନ୍ତତିପତିତଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଭାସୁରଂ ରୂପଂ । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ୟୋଗିନୋ ସରୀରଟ୍ଠମେୱ ପଭସ୍ସରଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଇତରଂ ସରୀରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଞାଣାନୁଭାୱାନୁରୂପଂ ସମନ୍ତତୋ ଫରତି, ତଂ ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସେ ରୂପଗତମ୍ପି ପସ୍ସତି । ପସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପସ୍ସତି, ଉଦାହୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ୱୀମଂସିତବ୍ବମେତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭିନୋ ୱିୟ ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହା॰ ୨.୭୩୩) ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୨୮୩-୪.ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ଫଲପ୍ପତ୍ତୋ, ଅହମସ୍ମୀତି ଗଣ୍ହତୀତି ‘‘ନ ୱତ ମେ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱରୂପୋ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବୋ, ଅଦ୍ଧା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ପତ୍ତୋସ୍ମି, ଫଲଂ ସଚ୍ଛାକାସି’’ନ୍ତି ଅମଗ୍ଗଂୟେୱ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସେୱଂ ପନ ଗଣ୍ହତୋତି ତସ୍ସ ଅମଗ୍ଗଂୟେୱ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ । ୱିପସ୍ସନାୱୀଥୀତି ପଟିପାଟିୟା ପୱତ୍ତମାନା ୱିପସ୍ସନାୱ ଉକ୍କନ୍ତା ନାମ ହୋତି, ୟୋଗିନୋ ‘‘ମଗ୍ଗଂ ପତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ଅଧିମାନେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା । ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସେୱଂ ଗଣ୍ହତୋ ୱିପସ୍ସନା ତତୋୟେୱ ୱୀଥିଂ ଉକ୍କନ୍ତା ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଭାସମେୱ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ନିସୀଦତୀତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନା ଆରଦ୍ଧଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଓଭାସମେୱ ଲୋଭୱସେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱା ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ନିସୀଦତି । ସୋ ଖୋ ପନାୟଂ ଓଭାସୋ କସ୍ସଚି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଲ୍ଲଙ୍କଟ୍ଠାନମତ୍ତମେୱ ଓଭାସେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କସ୍ସଚି ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭଂ, କସ୍ସଚି ବହିଗବ୍ଭଂ, କସ୍ସଚି ସକଲୱିହାରଂ ଗାୱୁତଂ ଅଡ୍ଢୟୋଜନଂ ୟୋଜନଂ ଦ୍ୱିୟୋଜନଂ ତିୟୋଜନଂ, କସ୍ସଚି ପଥୱୀତଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଏକାଲୋକଂ କୁରୁମାନୋ, ୟଥା ସମୁଦ୍ଦମ୍ହି ୟୋଜନମତ୍ତେ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଭଗୱତୋ ପନ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଓଭାସେନ୍ତୋ ଉଦପାଦି ।
୧୨୮୫.ୱିପସ୍ସନାପୀତୀତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପୀତି । ଖୁଦ୍ଦିକାଦିକା ହେଟ୍ଠା ୱଣ୍ଣିତାୟେୱ, ଅୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଚୱିଧା ପୀତି ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୟ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତେନ ପନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଫରଣାପୀତିୟେୱ ହୋତି । ଉପଚାରପ୍ପନକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞଦାପି ହି ଫରଣାପୀତି ହୋତିୟେୱାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସକଲସରୀରଂ ପୂରୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୩୪; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୱାର ଝାନଙ୍ଗରାସିୱଣ୍ଣନା) ।
୧୨୮୬-୭.ୟୋଗିନୋ…ପେ॰… ହୋନ୍ତି ହୀତି ୟସ୍ସାୟଂ ପସ୍ସଦ୍ଧି ଉପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ କାୟଚିତ୍ତାନି ପସ୍ସଦ୍ଧାନେୱ ହୋନ୍ତି, ନେୱ ଦରଥୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀନି ଛ ୟୁଗଳାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୟୋଗୀନୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଇତରାପି ଉପ୍ପନ୍ନାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି କିଚ୍ଚଦସ୍ସନମୁଖେନ ତା ସବ୍ବାପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲହୂନି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ କାୟ-ଗ୍ଗହଣେନ ରୂପକାୟସ୍ସାପି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସେୱ । କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୟୋ ହି ରୂପକାୟସ୍ସାପି ଦରଥାଦିନିମ୍ମଦ୍ଦକାତି । କମ୍ମଞ୍ଞାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ନ କେୱଲଂ କମ୍ମଞ୍ଞାନେୱ ସୁୱିସଦାନି ଉଜୁକାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି, ଅୱିନାଭାୱିତାୟ ପନ ତଦୁଭୟଂ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିଭାୱୋ ଚ ତେସଂ ଅପସ୍ସଦ୍ଧାଦିହେତୁଭୂତାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିଥିନମିଦ୍ଧାଦିଦିଟ୍ଠିମାନାଦିସେସନୀୱରଣାଦିଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦିସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସନୱସେନେୱ ତଦା ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ ।
୧୨୮୮-୯୦. ମନୁସ୍ସାନଂ ଅୟନ୍ତି ମାନୁସୀ, ମନୁସ୍ସୟୋଗ୍ୟକାମସୁଖରତି । ତାଦିସେହି ମନୁସ୍ସୱିସେସେହି ଅନୁଭୱିତବ୍ବତାନତିୱତ୍ତନତୋ ଦିବ୍ବରତିପି ସଙ୍ଗହିତା, ମାନୁସୀସଦିସତାୟ, କାମସୁଖଭାୱେନ ଦିବ୍ବା ରତି ୱା ମାନୁସୀ, ତସ୍ସା ଅତିକ୍କନ୍ତତାୟ ନ ମାନୁସୀତି ଅମାନୁସୀ, ତଂ ଅମାନୁସିଂ। ସୁଞ୍ଞାଗାରନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିୱିତ୍ତଂ ସେନାସନଂ, ୱିପସ୍ସନଂ ଏୱ ୱା, ସାପି ହି ନିଚ୍ଚଭାୱାଦିସୁଞ୍ଞତାୟ, ୟୋଗିନୋ ସୁଖସନ୍ନିସ୍ସୟତାୟ ଚ ‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପସମକରାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିଗମେନ ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂସାରେ ଭୟସ୍ସ ଇକ୍ଖନେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସମ୍ମା ଞାୟେନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ତେ ୱିପସ୍ସତୋ ସମ୍ମସତୋ ସମ୍ମାରଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିସୟତାୟ ଅମାନୁସୀ ୱିପସ୍ସନାପୀତିସୁଖସଞ୍ଞିତା ରତି ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟଗାଥା ପନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟତୋ ୟତୋତି ରୂପତୋ, ଅରୂପତୋ ୱା ।
୧୨୯୧.ଞାଣାଦୟୋତି ଞାଣସଦ୍ଧାଦୟୋ ସତ୍ତ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଞାଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ, ସଦ୍ଧାତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଦ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ଞେୟ୍ୟା । ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ତୁଲୟନ୍ତସ୍ସ ତୀରେନ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଇନ୍ଦୱଜିରମିୱ ଅୱିଗତୱେଗଂ ତିଖିଣଂ ସୂରଂ ଅତିୱିସଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ତେନ ୟୋଗୀ ‘‘ମଗ୍ଗଂ ପତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ମଞ୍ଞତି । ସଦ୍ଧାତି କିଲେସକାଲୁସିୟାପଗମେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅତିସୟପସାଦଭୂତା ବଲୱତୀ ସଦ୍ଧା, ନ ପନ କମ୍ମଫଲଂ, ରତନତ୍ତୟଂ ୱା ସଦ୍ଦହନୱସେନ ପୱତ୍ତା । ସତିପି ସୂପଟ୍ଠିତା ଅଚଲା ପବ୍ବତରାଜସଦିସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇମିସ୍ସା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ସୋ ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତଂ ତଂ ଠାନମସ୍ସ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଓକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଭଣ୍ଡଭୂତସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ପରଲୋକୱିସୟତ୍ତା ୱଣ୍ଣାୟତନୱିସୟମତୀତନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ପରଲୋକୋ ୱିୟ ସତିୟା ଉପଟ୍ଠାତି । ସୁଖଂ ପନ ସକଲସରୀରଂ ଅଭିସନ୍ଦମାନଂ ଅତିପଣୀତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଂସମୁଟ୍ଠିତେହି ଅତିପଣୀତେହି ରୂପେହି ସବ୍ବୋ କାୟୋ ପରିଫୁଟୋ, ପରିବ୍ରୂହିତୋ ଚ ହୋତି । ଉପେକ୍ଖା ପନ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ଚେୱ ଆୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖା ଚ । ତତ୍ଥ ୱିଚିନିତୱିଚୟତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ଠିତା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା । ସା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତଥାପୱତ୍ତା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ । ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ଆୱଜ୍ଜନେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଆୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁୱିଧା ପନେସା ତଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ବଲୱତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖାପି । ସା ହିସ୍ସ ତଂ ତଂ ଠାନଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଇନ୍ଦୱଜିରମିୱ, ପତ୍ତପୁଟେ ପକ୍ଖନ୍ଦତତ୍ତନାରାଚୋ ୱିୟ ଚ ସୂରା ତିଖିଣା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ୱୀରିୟମ୍ପି ଅସିଥିଲମନଚ୍ଚାରଦ୍ଧଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ କିଲେସପକ୍ଖତୋ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖତୋ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ସୁପଗ୍ଗହିତମୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନିକନ୍ତି ଚ ଓଭାସାଦିପଟିମଣ୍ଡିତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଲୟଂ କୁରୁମାନା ଭାୱନାୟ ସାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସୁଖୁମା ସନ୍ତାକାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟା କିଲେସୋତି ପରିଗ୍ଗହିତୁମ୍ପି ନ ୟୁତ୍ତା । ୟଥା ଚ ଓଭାସେ, ଏୱଂ ଏତେସୁପି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୟୋଗାୱଚରୋ ‘‘ନ ୱତ ମେ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱରୂପା ପୀତି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା, ଏୱରୂପା ପସ୍ସଦ୍ଧି ଞାଣଂ ସଦ୍ଧା ସତି ସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖା ୱୀରିୟଂ ନିକନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା, ଅଦ୍ଧା ମଗ୍ଗଫଲପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସେୱଂ ଗଣ୍ହତୋ ୱିପସ୍ସନା ୱୀଥିଉକ୍କନ୍ତା ନାମ ହୋତି । ସୋ ତେୟେୱ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ନିସୀଦତି । ଇମେ ଚ ପନ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାଲାଭିନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସୋ ସମାପତ୍ତିୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ କିଲେସାନଂ ଅସମୁଦାଚାରତୋ ‘‘ଅରହା ଅହ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ।
୧୨୯୨-୩.ଉପକ୍ଲେସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁତୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହା ଇଧ ଉପକ୍କିଲେସା ତେସଂ ୱତ୍ଥୁତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ, ନ ସଭାୱତୋ ଅକୁସଲତ୍ତା । ୟଥା ପନ ଓଭାସାଦୟୋ, ଏୱଂ ନିକନ୍ତିପି ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହାଦୀନଂ ଠାନଂ ହୋତୀତି ୱତ୍ଥୁଭାୱୋପିସ୍ସା ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ତଂତମାୱଜ୍ଜମାନସ୍ସ, ଭାୱନା ପରିହାୟତୀତି ତଂ ତଂ ଓଭାସାଦିକଂ ଆୱଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହାୱସେନ ‘‘ମମ ଓଭାସୋ’’ତିଆଦିଗ୍ଗାହଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଭାୱନା ୱୀଥିଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପରିୱଟ୍ଟତି । ଅପ୍ପଂ ସୁତମେତସ୍ସାତି ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ।
୧୨୯୪-୭. ବହୁସ୍ସୁତୋ ପନ ଓଭାସାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ମେ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଖୋ ପନାୟଂ ଅନିଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଖତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଖୟଧମ୍ମୋ ୱୟଧମ୍ମୋ ୱିରାଗଧମ୍ମୋ ନିରୋଧଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା, ସଚେ ଓଭାସୋ ଅତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟ, ଅତ୍ତାତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ଅନତ୍ତା ଚ ପନାୟଂ ଅତ୍ତାତି ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସୋ ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚୋ, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖୋ’’ତିଆଦିନା ସମନୁପସ୍ସତି, ସୋ ଏୱଂ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଉପକ୍କିଲେସଜଟଂ ୱିଜଟେତ୍ୱା ଓଭାସାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନ ମଗ୍ଗୋ, ଉପକ୍କିଲେସୱିନିମୁତ୍ତଂ ପନ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ମଗ୍ଗୋତି ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଅମଗ୍ଗଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବୋଭାସାଦୟୋ’’ତିଆଦି । ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣନ୍ତି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତିୟା ଚ ତେନ ୟୋଗିନା ତିଣ୍ଣଂ ସଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି । କଥଂ ? ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟା ତାୱ ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାପନେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି, କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନଂ । ଅଭିଧମ୍ମନୟସ୍ମିଞ୍ହି ସବ୍ବକିଲେସା, କମ୍ମଞ୍ଚ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଇମିସ୍ସଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ସମ୍ମା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅୱଧାରଣେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ତଦୁପାୟଭୂତସ୍ସ ହି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅୱଧାରଣେନ ତଂ ଅୱଧାରିତମେୱାତି ଏୱଂ ଲୋକିୟେନେୱ ତାୱ ଞାଣେନ ତିଣ୍ଣଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୧. ଏକୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୨୯୮.ଅଟ୍ଠଞାଣୱସେନେୱାତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ୱସେନ । ୱିପସ୍ସନାଚାରସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ସିଖାପତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା। ସିଖାପତ୍ତି ପନସ୍ସା ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠଞାଣାନଂ ୱସେନାତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠଞାଣୱସେନା’’ତି । ନୱମନ୍ତି ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଂ । ଇତି ଉଦୟବ୍ବୟାଦୀନି ଅଟ୍ଠ, ଇଦଞ୍ଚ ନୱମଞାଣଂ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି। ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ପଟିପଦା, ଉଦୟବ୍ବୟାଦୀନଂ ଜାନନଟ୍ଠେନ, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଞାଣଦସ୍ସନଞ୍ଚାତି କତ୍ୱା ।
୧୨୯୯. ତାନି ପନ ଞାଣାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠ ଞାଣାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ କିଞ୍ଚାପି ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପତିଟ୍ଠଂ, ତଥାପି ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନମ୍ପି ହୋତିୟେୱାତି ତମ୍ପି ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରତ୍ଥ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତଂ ଅପ୍ପଗୁଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପଗୁଣଞ୍ହି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପହାନସିଦ୍ଧିୟା ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ୟତୋ ତଦଧିଗମେନ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ମହାୱିପସ୍ସନାସୁ ଏକଚ୍ଚା ଅଧିଗତାୱ ହୋନ୍ତି । ନ ହି ଉଦୟବ୍ବୟାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପଟିୱେଧେନ ୱିନା ସାମଞ୍ଞାକାରାନଂ ତୀରଣମତ୍ତେନ ସାତିସୟଂ ପଟିପକ୍ଖପ୍ପହାନଂ ସମ୍ଭୱତି । ଅସତି ଚ ପଟିପକ୍ଖପ୍ପହାନେ କୁତୋ ଞାଣାଦୀନଂ ୱଜିରମିୱ ଅୱିହତୱେଗତା ତିଖିଣୱିସଦାଦିତା ୱା, ତସ୍ମା ପଗୁଣଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାପକ୍ଖିୟମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୩୦୦-୨.ଭଙ୍ଗେତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭଙ୍ଗେ । ୟଥାଭୂତଦସ୍ସାୱୀ ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ, ତେଭୂମକଧମ୍ମା, ତେସୁ ଭୟତୋ ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତେସୁ ଭାୟିତବ୍ବାକାରଗ୍ଗାହିଞାଣଂ ଭୟେଞାଣଂ। ତଥା ହେତଂ ‘‘ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୁଚ୍ଚିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟଂ, ଚିତ୍ତଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା, ତଂ ପନ ଞାଣମେୱାତି ଆହ ‘‘ଞାଣଂ ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା’’ତି । ପୁନ ପଟିସଙ୍ଖାନାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ। ନିରପେକ୍ଖତାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପେକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ। ଗାଥାବନ୍ଧତ୍ଥଂ ପନ ୱିସନ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ । ଓଳାରିକୋଳାରିକସ୍ସ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକତମସ୍ସ ୱିଗମନେନ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧାନୁକୂଲତ୍ତା ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଂ। ତଂ ପନ ଇଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଚ୍ଚାନୁଲୋମଞାଣନ୍ତି, ଅନୁଲୋମଂ ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
୧୩୦୩. ନନୁ ଚ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣସ୍ସ ପଗେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା କିମତ୍ଥଂ ପୁନ ତତ୍ଥାପି ଅଭିୟୋଗୋତି ଚେ ? ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଞ୍ହି ହେଟ୍ଠା ଦସହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ହୁତ୍ୱା ୟାଥାୱସରସତୋ ତିଲକ୍ଖଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଉପକ୍କିଲେସୱିନିମୁତ୍ତଂ ପନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ପୁନ ତତ୍ଥେୱ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ । ଲକ୍ଖଣାନି ଚସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟାଦୀନଂ ଅମନସିକାରା, ସନ୍ତତିଇରିୟାପଥଘନଛନ୍ନତାୟ ଚ ନୋପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା ଉଦୟବ୍ବୟଂ ମନସି କତ୍ୱା ସନ୍ତତିଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ, ଅଭିଣ୍ହପୀଳନଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇରିୟାପଥଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ, ଧାତୁୟୋ ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା’’ତି ସଙ୍ଖାରା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମ୍ମସିତବ୍ବା । ତସ୍ସେୱଂ ତୁଲୟତୋ ତୀରୟତୋ ୟଦା ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅତ୍ତନୋ ଲହୁଉପଟ୍ଠାନେନ, ଞାଣସ୍ସ ଚ ତିକ୍ଖତାୟ ତିରୋହିତୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦଂ ଭିଜ୍ଜମାନମେୱ ଉପଟ୍ଠାତି, ଭଙ୍ଗେୟେୱ ତସ୍ସ ଞାଣଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ତଦା ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ନାମ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ତଦେୱ ସଙ୍ଖାରନିରୋଧାରମ୍ମଣଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ୟଦା ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିଟ୍ଠିତିନିୱାସେସୁ ସଙ୍ଖାରା ଭିଜ୍ଜନସଭାୱତାୟ ୟକ୍ଖରକ୍ଖସାଦୟୋ ୱିୟ ମହାଭୟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତଦାସ୍ସ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି । କିଂ ପନିଦଂ ଞାଣଂ ଭାୟତୀତି ? ନ ଭାୟତି । ତଞ୍ହି ‘‘ଅତୀତା ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅନାଗତା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତୀରଣମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ବ୍ୟସନାପନ୍ନାନଂ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତାନଂ ଗହଣେନ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ତସ୍ସ ତଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ୟଦା ସବ୍ବଭୱଗତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ତାଣଂ ୱା ଲେଣଂ ୱା ପରାୟଣଂ ୱା ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୋ ୱିୟ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋ ସାଦୀନୱା ଏୱ ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଆଦୀନୱମେୱ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଆଦୀନୱଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି । ତସ୍ସେୱଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ଆଦୀନୱତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୟଦା ତିଭୱପରିୟାପନ୍ନେସୁ ନିବ୍ବେଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉକ୍କଣ୍ଠା ସଣ୍ଠହନ୍ତି, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିସଂୟୁତ୍ତେ ସନ୍ତିପଦେ ଅଭିରତିଂ ପଟିଲଭତି, ତଦାସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନଂ ନାମ ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ୟଦା ଇମିନା ନିବ୍ବିଦାଞାଣେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଏକସଙ୍ଖାରେପି ଚିତ୍ତଂ ନ ସଜ୍ଜତି, ସବ୍ବସ୍ମା ସଙ୍ଖାରତୋ ସପ୍ପମୁଖଗତସ୍ସ ୱିୟ ମଣ୍ଡୂକସ୍ସ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି । ତସ୍ସେୱଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ମୁଚ୍ଚିତୁକାମସ୍ସ ନିଚ୍ଚସୁଖସୁଭଅତ୍ତାକାରେନ ପନ ଉପଟ୍ଠିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତଂ ପାପେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ଉପାୟସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକତାଦୀହି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ, ଅଭିଣ୍ହପଟିପୀଳନତାଦୀହି ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ, ଅଜଞ୍ଞକତାଦୀହି ପଟିକ୍କୂଲତଂ, ତୁଚ୍ଛତାଦୀହି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଆରୋପେତ୍ୱା ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି । ତେନ ପନେୱଂ ପରିଗ୍ଗହିତସଙ୍ଖାରେନ ୟା ସା ‘‘ସୁଞ୍ଞମିଦଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱିକୋଟିକାଦିଭେଦା ସୁଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା, ସା ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ତସ୍ସେୱଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ଦିସ୍ୱା ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ୟଦା ଭୟଞ୍ଚ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ୱିପ୍ପହାୟ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭରିୟସ୍ସ ୱିୟ ସଙ୍ଖାରଗତେସୁ ଉପେକ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନ ସମ୍ପସାରିୟତି, ତଦାସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି । ତଂ ପନେତଂ ୟାୱ ନିବ୍ବାନଂ ନ ପସ୍ସତି, ତାୱ ଦିସାକାକୋ ୱିୟ କୂପକୟଟ୍ଠିଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଙ୍ଖାରମେୱ ଅନଭିମତମ୍ପି ନିସ୍ସାୟ ସଙ୍ଖାରୱିଚିନନେପି ମଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତେସୁ ପନ ଞାଣେସୂ’’ତିଆଦି ।
୧୩୦୬.ୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀତି ସିଖଂ ଉତ୍ତମଭାୱଂ ପତ୍ତତ୍ତା ସିଖାପତ୍ତା। ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ। ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ହି ବହିଦ୍ଧା ନିମିତ୍ତଭୂତା ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୱତ୍ଥୁତୋ ଚେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠହନତୋ ମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ, ମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୦୭.ତନ୍ତି ୟଂ ସିଖାପତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ସଚ୍ଚାନୁଲୋମଞାଣନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ । ଆସେୱନ୍ତସ୍ସାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମ୍ମସନୱସେନ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସ । ତସ୍ସ ହି ଅଧିମୋକ୍ଖସଦ୍ଧା ଭାୱନାୱସେନ ବଲୱତରା ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ୱୀରିୟଂ ସୁପଗ୍ଗହିତଂ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱେନ ସତି ସୁପତିଟ୍ଠିତା ହୋତି, ପସ୍ସଦ୍ଧିସୁଖାନଂ ସାତିସୟତାୟ ଚିତ୍ତଂ ସୁସମାହିତଂ, ତତୋୱ ଅନୁଲୋମଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥା ତିକ୍ଖତମା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୧୩୦୮-୧୨.ଅନିଚ୍ଚା…ପେ॰… ୱୋତରତେୱ ସାତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଏକେନ ଆକାରେନ ସମ୍ମସନ୍ତୀ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣା ନାମ ହୋତି, ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗୱାରୋତି କତ୍ୱା। ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାକତନୟେନାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିନା ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନେୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ କତନୟେନ, ନ ସମ୍ମସିତନୟେନ । ତେନାହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାଦି…ପେ॰… କୁରୁମାନ’’ନ୍ତି । ଭୱଙ୍ଗାୱଟ୍ଟନଂ କତ୍ୱାତି ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ନିୱତ୍ତନଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା । ପରିକମ୍ମନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ପରିକମ୍ମତ୍ତା ପଟିସଙ୍ଖାରକତ୍ତା । ଉପଚାରନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନତ୍ତା, ସମୀପଚାରିତ୍ତା ୱା ।
୧୩୧୩-୬. ଅନୁଲୋମତ୍ତଂ ସୟମେୱ ୱଦତି ‘‘ପୁରିମାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଇଦଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତାନଂୟେୱ ୱତ ଧମ୍ମାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦୱୟେ ଅଦ୍ଦସା’’ତି ଚ ‘‘ଭଙ୍ଗୱନ୍ତାନଂୟେୱ ୱତ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ଭଙ୍ଗମଦ୍ଦସା’’ତି ଚ ‘‘ସଭୟଂୟେୱ ୱତ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ସାଦୀନୱେୟେୱ ୱତ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନଂ ଆଦୀନୱମଦ୍ଦସା’’ତି ଚ ‘‘ନିବ୍ବିନ୍ଦିତବ୍ବେୟେୱ ୱତ ନିବ୍ବିଦାଞାଣଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମୁଚ୍ଚିତବ୍ବମ୍ହିୟେୱ ୱତ ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖାତବ୍ବମେୱ ୱତ ପଟିସଙ୍ଖାଞାଣେନ ପଟିସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଉପେକ୍ଖିତବ୍ବଂୟେୱ ୱତ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ ଉପେକ୍ଖିତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ୱଦମାନଂ ୱିୟ ଇମେସଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ କତକିଚ୍ଚତାୟ ଅନୁଲୋମେତି ସବ୍ବାସଂୟେୱ ୱିପସ୍ସନାନଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସମ୍ମସନକିଚ୍ଚତ୍ତା, ତଥା ଉପରି ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ସତ୍ତତିଂସାୟ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ତାୟ ପଟିପଦାୟ ପତ୍ତବ୍ବତାୟ । ନ ହି ଅନୁଲୋମଞାଣେ ଥୂଲଥୂଲସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକସଂକିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତେ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେ ଚ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ଭାଗାନଂ ଅନୁଲୋମତ୍ତା ‘‘ଅନୁଲୋମନ୍ତି ସଞ୍ଞିତ’’ନ୍ତି । ତେନେୱାତି ହେଟ୍ଠିମଞାଣାନଂ ଅନୁଲୋମମୁଖେନ, ଉପରି ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ଅନୁଲୋମନତୋ ଚ । ସଚ୍ଚାନୁଲୋମଞାଣନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁଲୋମିକତ୍ତା । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟାତି ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣାୟ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ । ପରିୟୋସାନନ୍ତି ପୁରିମା କୋଟି । ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୱିପସ୍ସନାସୁ ହି ଅୟଂ ୱିସେସତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାତି । ଅସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣଂ ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି ଉପେତୀତି । ତତୋପି ହି ୱିସେସତୋ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ଞେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନା’’ତିଆଦି ।
୧୩୧୭-୮.କିତ୍ତିତାତି ଥୋମିତା, ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଟ୍ଠାନତାୟ ମହନ୍ତାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏସନତୋ ଗୱେସନତୋ ମହେସିନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ । ସନ୍ତକିଲେସତାୟ ସନ୍ତା । ୟୋଗନ୍ତି ଭାୱନଂ, ଭାୱନାଭିୟୋଗଂ ୱା ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୨. ବାୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୩୧୯-୨୧. ଇଦାନି ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ନିଦ୍ଦେସେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ସା ୟସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତୋ ପର’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତୋ ପରନ୍ତି ଇତୋ ଅନୁଲୋମଞାଣତୋ ଉପରି । ଆୱଜ୍ଜନିୟଠାନତ୍ତାତି ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତଂ କିରିୟମନୋଧାତୁ ୱିୟ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା ଅବ୍ବୋହାରିକମେୱ ଉଭୟୱିସୁଦ୍ଧିଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋ । କିଞ୍ଚାପି ଏୱଂ, ତଥାପି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୟ ପରିୟୋସାନତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାପକ୍ଖିୟମେୱାତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ସୋତସ୍ମିଂ, ପତିତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା’’ତି । ଏତେନସ୍ସ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଭଜନଂ ଦସ୍ସେତି ।
୧୩୨୨. ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ଭୱଂ ପୋଥୁଜ୍ଜନିକଂ, ତଦେୱ ଗୋତ୍ତଂ ଅରିୟେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସା ପୁଥୁଜ୍ଜନସମଞ୍ଞାତି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକଗୋତ୍ତଂ। ଏକୱଂସଜାନଞ୍ହି ସମାନା ସମଞ୍ଞା ‘‘ଗୋତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଗଂ ତାୟତି ବୁଦ୍ଧିଂ, ଅଭିଧାନଞ୍ଚ ଏକଂସିକୱିସୟତାୟ ରକ୍ଖତୀତି କତ୍ୱା । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନତ୍ଥୱିକପ୍ପନେ । ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତିତୋ ଗୋତ୍ରଭୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗୋତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଅରିୟୋ’’ତି ବୁଦ୍ଧିୟା, ଅଭିଧାନସ୍ସ ଚ ତାୟନତୋ ପୱତ୍ତନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତୋ ଭୱତୀତି ତତୋ ଗୋତ୍ତତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତୋ ଭୱତି । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ହେତୁତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ୟସ୍ମା ତତୋ ଭୱତି, ତସ୍ମା ଗୋତ୍ରଭୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୨୩-୫. ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ଏୱ ଞାଣଦସ୍ସନସୁଦ୍ଧିକଂ। ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ପନିଚ୍ଛତା ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୟଂ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚିପି କାତବ୍ବଂ, ତଂ ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମା ନତ୍ଥୀତି ଚେ ଆହ ‘‘ୟଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘କତମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କଥ’’ନ୍ତି ଅନୁୟୋଗସ୍ସ ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତା ‘‘ଅନୁଲୋମାୱସାନଂ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତଂ ସମତ୍ଥେତି ।
୧୩୨୬-୭. ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ପନସ୍ସ ଏତେହି ତୀହିପି ଅନୁଲୋମଞାଣେହି ଅତ୍ତନୋ ବଲାନୁରୂପେନ ଥୂଲଥୂଲେ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକତମମ୍ହି ଅନ୍ତରଧାପିତେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତେ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ନ ଲଗ୍ଗତି, ପଦୁମପଲାସତୋ ଉଦକଂ ୱିୟ ପତିକୁଟତି ପତିୱଟ୍ଟତି, ସବ୍ବଂ ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣମ୍ପି ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତାରମ୍ମଣମ୍ପି ପଲିବୋଧତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ଅଥସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତାରମ୍ମଣେ ପଲିବୋଧତୋ ଉପଟ୍ଠିତେ ଦୁତିୟସ୍ସ ୱା ତତିୟସ୍ସ ୱା ଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପଠମାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚେୱ ପଠମାଭୋଗତାପି ଚାତି ପଠମାୱଜ୍ଜନଂ ପଠମାଭୋଗଭୂତଂ । ସକତ୍ଥେ ହି ଅୟଂ ତା-ପଚ୍ଚୟୋତି । ତତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ପରିଣାମନୱସେନ, ଆଭୋଗୋ ଅତ୍ତନୋ ଆଭୁଜନୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୧୩୨୮-୩୩.ଅନନ୍ତରାଦୀହୀତି ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଆସେୱନଉପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତୱସେନ ଛହି ପଚ୍ଚୟେହି । ମୁଦ୍ଧନ୍ତି ମୁଦ୍ଧଭୂତଂ । ଏକନ୍ତିକତାୟ ଏକୱାରମେୱ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପୁନରାୱତ୍ତାଭାୱେନ ପନ ଅନାୱତ୍ତଂ । ଅନାୱଜ୍ଜନମ୍ପି ଚାତି ଅନାୱଜ୍ଜନମ୍ପିସମାନଂ । ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ୱିୟାତି ‘‘ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜାହୀ’’ତି ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ୱିୟ । ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବନ୍ତି ଅପଦାଲିତପୁବ୍ବଂ । ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୋୱାତି ୱିନାସେନ୍ତୋ ଏୱ । ଜାୟତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଇମଂ ଉପମଂ ଆହରନ୍ତି – ଏକୋ କିର ଇସ୍ସାସୋ ଅଟ୍ଠଉସଭମତ୍ତେ ପଦେସେ ଫଲକସତଂ ଠପାପେତ୍ୱା ୱତ୍ଥେନ ମୁଖଂ ୱେଠେତ୍ୱା ସରଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ଚକ୍କୟନ୍ତେ ଅଟ୍ଠାସି, ଅଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ଚକ୍କୟନ୍ତଂ ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୟଦା ଇସ୍ସାସସ୍ସ ଫଲକଂ ଅଭିମୁଖଂ ହୋତି, ତଦା ତତ୍ଥ ଦଣ୍ଡକେନ ସଞ୍ଞଂ ଦେତି । ଇସ୍ସାସୋ ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ସରଂ ଖିପିତ୍ୱା ଫଲକସତନିବ୍ବିଜ୍ଝତି । ତତ୍ଥ ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ, ଇସ୍ସାସୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ଫଲକସତଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେନ ଦିନ୍ନସଞ୍ଞଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବାନଂ ଅପଦାଲିତପୁବ୍ବାନଂ ଲୋଭଦୋସମୋହକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନନ୍ତି ।
୧୩୩୫-୮.ଅନାମତଗ୍ଗ…ପେ॰… ମହୋଦଧିନ୍ତି ଅଟ୍ଠମଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଅଞ୍ଞାତକୋଟିଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମହାସମୁଦ୍ଦଂ । ପାଣାତିପାତାଦିପଞ୍ଚୱେରାନି ଚେୱ ପଞ୍ଚୱୀସତି ମହାଭୟାନି ଚାତି ସବ୍ବୱେରଭୟାନି । ଅନେକେପି ଆନିସଂସେତି ରତନତ୍ତୟେ ନିୱିଟ୍ଠସଦ୍ଧାଦିକେ ଆନିସଂସେ । ଆଦିମଗ୍ଗେନାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେନ ପଠମମଗ୍ଗେନ । ପଠମମଗ୍ଗଞାଣୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୩୯.ତସ୍ସେୱାନନ୍ତରନ୍ତି ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂୟେୱ । ଦ୍ୱେପି ତୀଣି ୱାତି ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ଦ୍ୱେ, ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ତୀଣି ଫଲଚିତ୍ତାନି ।
୧୩୪୦-୩.‘‘ଅଜାନିତ୍ୱାୱଦନ୍ତି ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚମଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତନ୍ତି ଇମିନାୱ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱଦୀପନେନ ‘‘ଏକଂ ଫଲଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦତୋ ଗୋଦତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱାଦୋପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ।
୧୩୪୪.‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତି ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଅନନ୍ତରଂ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତେନ । ସୋତାପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସୋତାପନ୍ନୋ ନାମ ଦୁତିୟୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଦେୱରଜ୍ଜଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜାଦିପମାଦଟ୍ଠାନଂ ଆଗମ୍ମ ଭୁସଂ ପମତ୍ତୋପି ହୁତ୍ୱା କାମସୁଗତିୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରଣସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ୟଥାହ –
‘‘କିଞ୍ଚାପି ତେ ହୋନ୍ତି ଭୁସଂ ପମତ୍ତା,
ନ ତେ ଭୱଂ ଅଟ୍ଠମମାଦିୟନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୯; ସୁ॰ ନି॰ ୨୩୨; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୫) ।
ରୂପାରୂପଲୋକେସୁ ପନ ନ ତଥା ନିୟମୋତି ଆଚରିୟା ।
୧୩୪୭.ଫଲାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପହୀନକିଲେସାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ଚ ‘‘ଇମିନା ୱତାହଂ ମଗ୍ଗେନ ଆଗତୋ’’ତି ପଠମଂ ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତତୋ ‘‘ଅୟଂ ମେ ଆନିସଂସୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ଫଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତତୋ ‘‘ଇମେ ନାମ ମେ କିଲେସା ପହୀନା’’ତି ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତତୋ ‘‘ଇମେ ନାମ ମେ କିଲେସା ଅୱସିଟ୍ଠା’’ତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଅୱସାନେ ‘‘ଅୟଂ ମେ ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ’’ତି ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଇତି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ, ଏୱଂ ସକଦାଗାମିଅନାଗାମୀନମ୍ପି । ଅରହତୋ ପନ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି, ଭୱନ୍ତେକୂନୱୀସତୀ’’ତି ।
୧୩୪୮-୫୦. ୟାସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ଇମାନି ଞାଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ଫଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋୟେୱ ଚେସୋ । ପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞ୍ହି ସେଖାନମ୍ପି ହୋତି ୱା ନ ୱା । ନ ହି ସବ୍ବେୱ ତତ୍ଥ ସମତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ମହାନାମୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କୋ ସୁ ନାମ ମେ ଧମ୍ମୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅପ୍ପହୀନୋ, ୟେନ ମେ ଏକଦା ଲୋଭଧମ୍ମାପି ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୫) । ୟୋଗମାରଭତେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ, ଅପରେନ ୱା ସମୟେନ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ତନୁଭାୱକରାୟ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତାୟ ଦୁତିୟାୟ ଭୂମିୟା ଅଧିଗମତ୍ଥାୟ ୱିପସ୍ସନାୟୋଗଂ କରୋତି, ଦୁତିୟଭାୱୋ ଚସ୍ସ ଦେସନାୱସେନ, ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପନ ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ତେ ଧମ୍ମା ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୂମି, ୟସ୍ମା ୱା ସମାନେପି ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱେ ସୟମ୍ପି ଭୱତି, ନ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ଅପାତୁଭୂତଂ, ତସ୍ମାପି ‘‘ଭୂମୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଞାଣେନ ପରିମଜ୍ଜତୀତି ତେନ ତେନାକାରେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖତରତଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା, ବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ପଟୁତରଭାୱଂ ସାଧେତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ତୀରଣୱସେନ ପରିମଜ୍ଜତି ।
୧୩୫୧-୨. ତତ୍ଥ ଅପରାପରଂ ଞାଣଂ ଚାରେନ୍ତୋ ପରିୱତ୍ତେତି । ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ଓଗାହତୀ’’ତି । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନଂ ଉପ୍ପାଦନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ ଅନନ୍ତରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗୋତ୍ରଭୁ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁ । ପଠମମଗ୍ଗପୁରେଚାରିକଞାଣଞ୍ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତାଭିଭୱନତୋ, ଅରିୟଗୋତ୍ତଭୱନତୋ ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ପନ ତଂସଦିସତାୟ ପରିୟାୟତୋ ଗୋତ୍ରଭୁ । ଏକଚ୍ଚସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧିୟା, ପନ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଚ ‘‘ୱୋଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅନୁଲୋମଂ ୱୋଦାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) । ୟସ୍ମା ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ‘‘ଉପ୍ପାଦାଦିଅଭିଭୱନଟ୍ଠଂ ଉପାଦାୟ ଅଟ୍ଠ ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମା ସମାଧିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦସ ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୬୦) ଗୋତ୍ରଭୁନାମୱସେନେୱ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ଇଧାପି ‘‘ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ ଅନନ୍ତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଗୋତ୍ତସଙ୍ଖାତନିବ୍ବାନତୋ ଭୂତନ୍ତି କତ୍ୱା । ଦୁତିୟମଗ୍ଗଞାଣୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୫୫-୭.ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା । ସକିଦେୱାତି ଏକୱାରମେୱ । ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ଇମିନା ପଞ୍ଚସୁ ସକଦାଗାମୀସୁ ଚତ୍ତାରୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକୋୱ ଗହିତୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଇଧ ସକଦାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଇଧେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋପି ଇଧ ନ ଗହିତା । ୟୋ ପନ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ୟାୱତାୟୁକଂ ୱସିତ୍ୱା ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟମେକୋୱ ଇଧ ଗହିତୋତି । ଅନ୍ତକରୋ ଭୱେତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଭୱେ ୱା ଅନ୍ତକରୋ ଭୱସ୍ସ ଅନ୍ତକରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବ୍ୟାପାଦକାମରାଗାନଂପହାନାୟାତି ତେସଂୟେୱ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ତନୁକରାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ନିରୱସେସପ୍ପହାନାୟ । ତତିୟମଗ୍ଗଞାଣୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୬୩-୭. ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ କାମଭୱସ୍ସ ଅନାଗମନତୋ ଅନାଗାମୀ। ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି । ତତ୍ଥେୱାତି ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱା ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟି । ଅନାୱତ୍ତିସଭାୱୋତି ତସ୍ମା ଲୋକା ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଇମଂ ଲୋକଂ ପୁନରାଗମନାଭାୱତୋ ଅନାୱତ୍ତନସଭାୱୋ, ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନଥେରଦସ୍ସନଧମ୍ମସ୍ସୱନାନଂ ପନତ୍ଥାୟ ଆଗମନଂ ହୋତିୟେୱ । ରୂପରାଗାଦିପହାନାୟାତି ରୂପରାଗଅରୂପରାଗମାନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନଂ ନିରୱସେସପ୍ପହାନାୟ । ୱିଦ୍ଧଂସାୟାତି ୱିନାସାୟ । ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୭୧-୪.ମହାଖୀଣାସୱୋତି ମହାନୁଭାୱତୋ ନିବଦ୍ଧପୂଜାୱଚନମେତଂ, ନ ଉପାଦାୟୱଚନଂ ‘‘ୟଥା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି । ନ ହି ଚୂଳଖୀଣାସୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ସଦତ୍ଥୋ ସକତ୍ଥୋ, ପୂଜତ୍ଥୋ ୱା ଏତେନାତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋ, ସଦତ୍ଥୋତି ଚ ଅରହତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଅତ୍ତୁପନିବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ, ଅତ୍ତାନଂ ଅୱିଜହନଟ୍ଠେନ, ଅତ୍ତନୋ ପରମତ୍ଥଟ୍ଠେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥତ୍ତା ‘‘ସଦତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଖୀଣାନି ଦସପି ଭୱସଂୟୋଜନାନି ଏତସ୍ସାତି ଖୀଣସଂୟୋଜନୋ। ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ। ଚତସ୍ସୋପୀତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋତି ଚତସ୍ସୋପି । ୱିସୁଦ୍ଧିକାମେନାତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ । ତପୋୟେୱ ଧନମସ୍ସାତି ତପୋଧନୋ, ତେନ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୩. ତେୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
କିଲେସପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୩୭୫. ଇଦାନି ଇମିସ୍ସାୟେୱ ଚତୁତ୍ଥଞାଣାୟ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଆନୁଭାୱୱିଜାନନତ୍ଥଂ ୟେନ ୟେ ଧମ୍ମା ପହାତବ୍ବା, ତେସଂ ପହାନଞ୍ଚ ଅଭିସମୟକାଲେ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚାନି ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତେସୁ ୟେନ ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ। ୟେ ଧମ୍ମାତି ୟେ ସଂକିଲେସଧମ୍ମା । ସଂୟୋଜନାଦୀସୁ ଖନ୍ଧେହି ଖନ୍ଧାନଂ, ଫଲେନ କମ୍ମସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖେନ ୱା ସତ୍ତାନଂ ସଂୟୋଜନଟ୍ଠେନ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସଂୟୋଜନାନି। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ, ଉପତାପନଟ୍ଠେନ, ସଂକିଲିଟ୍ଠତାୟ ଚ କିଲେସା। ଅଭିନିୱେସାଦିୱସେନ ମିଚ୍ଛାୱିପରୀତଂ ପୱତ୍ତନତୋ ମିଚ୍ଛାସଭାୱାତି ମିଚ୍ଛତ୍ତା। ଲୋକେ ଧମ୍ମା, ଲୋକପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା, ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ସତି ଅନୁପରମଧମ୍ମତ୍ତା ୱାତି ଲୋକଧମ୍ମା। ମଚ୍ଛେରସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱାତି ମଚ୍ଛରିୟଂ। ୱିପରୀତଟ୍ଠେନ ୱିପଲ୍ଲାସା। ନାମକାୟସ୍ସ ଚ ରୂପକାୟସ୍ସ ଚ ଗନ୍ଥନତୋ ଗନ୍ଥା। ଅରିୟେହି ଅଗନ୍ତବ୍ବା, ଅୟୁତ୍ତା ଗତୀତି ୱା ଅଗତି। ଆସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ଆଭୱଗ୍ଗତୋ ସବ୍ବମୋକାସଲୋକଂ, ଆଗୋତ୍ରଭୁତୋ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଆସୱନ୍ତି ସଂସାରଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱା ଆସୱା, ଚକ୍ଖାଦୀହି ୱା ସଂୱରାସଂୱରଦ୍ୱାରେହି ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଆସୱନ୍ତି ୱଣତୋ ୟୂସାନି ସନ୍ଦନ୍ତି ୱିୟାତି ଆସୱା, ଆସୱନ୍ତି ୱା ଏତେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିସୟେସୂତି ଆସୱା। ସଂସାରମହାସାଗରପ୍ପତ୍ତିହନନତୋ ଓଘା ୱିୟାତି ଓଘା। ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜନତୋ ୟୋଗା। ନିୱାରେନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣୱିସେସାଧିଗମନ୍ତି ନୀୱରଣାନି। ଅନିଚ୍ଚାଦିଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପରତୋ ଅସଭାୱତୋ ଆମସନ୍ତୀତି ପରାମାସା। ମଣ୍ଡୂକଂ ପନ୍ନଗୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ ଭୁସଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଉପାଦାନାନି। ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅନୁସେନ୍ତି ମୂସିକୱିସଂ ୱିୟ ଅନୁରୂପକାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା। ଚିତ୍ତସ୍ସ ମଲୀନଭାୱକରଣଟ୍ଠେନ ମଲା। ଅକୁସଲକମ୍ମାନି ଚ ତାନି ଦୁଗ୍ଗତୀନଂ ପଥା ଚାତି ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା। ଇଧ ପନ କମ୍ମପଥଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନଂ ତଂସଭାୱତୋ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ଚେତସିକରାସି, ଅକୁସଲୋ ଚ ସୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଚାତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ।
କାମଭୱତୋ ଉପରିକୋଟ୍ଠାସଭାୱତୋ ତତିୟମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତିୟା ଉଦ୍ଧଂ ଭଜିତବ୍ବତୋ, ସେୱିତବ୍ବତୋ ଚାତି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗା, ରୂପାରୂପଭୱା, ତେସଂ ହିତାନି ତତ୍ଥୁପ୍ପଜ୍ଜନଖନ୍ଧାଦିୟୋଜନତୋତି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନି, ତାନିୟେୱ ସଂୟୋଜନାନୀତି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି। ରୂପାରୂପଭୱତୋ ହେଟ୍ଠିମକୋଟ୍ଠାସଭାୱତୋ ତତ୍ଥୁପ୍ପାଦକିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ତତିୟମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତିୟା ହେଟ୍ଠା ଭଜିତବ୍ବତୋ ୱା ଅଧୋଭାଗା, କାମଭୱା, ତେସଂ ହିତାନି ସଂୟୋଜନାନୀତି ଅଧୋଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନୀତି ।
ଇମେସୁ ପନ ଦସସୁ ରୂପଭୱସଂୟୋଜନଂ, ଅରୂପଭୱସଂୟୋଜନଂ, କାମଭୱସଂୟୋଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଲୋଭୋୱ, ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିସୀଲବ୍ବତପରାମାସାପି ଦିଟ୍ଠିୟେୱ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମତୋ ସତ୍ତ ସଂୟୋଜନାନି ।
ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୋ ମିଚ୍ଛାସମାଧୀତି ତଥା ପୱତ୍ତାନଂ ୱିତକ୍କୱୀରିୟସମାଧୀନମଧିୱଚନଂ । ମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୟୋ ତୟୋ ତଥା ପୱତ୍ତା ଚେତନା । ମିଚ୍ଛାସତି ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ମିଚ୍ଛାଞାଣଂ ତଥା ପୱତ୍ତୋ ମୋହୋ । ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତି ଲୋକଥୂପିକାଦୀସୁ ମୋକ୍ଖୋତି ପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାଗାହୋ ।
କାରଣୂପଚାରେନାତି ଲାଭହେତୁକୋ ଲାଭୋ, ଅଲାଭହେତୁକୋ ଅଲାଭୋତିଆଦିନା କାରିୟସ୍ସ କାରଣୱସେନ ଉପଚରଣେନ । ଲୋକଧମ୍ମଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଲୋକଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣଂ ।
ଆୱାସେ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ଆୱାସହେତୁକଂ ୱା ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ। ଏୱଂ କୁଲମଚ୍ଛରିୟାଦୀନିପି । ତତ୍ଥ ଆୱାସୋତି ୱିହାରାଦି । କୁଲନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାକକୁଲଂ, ଞାତିକୁଲଞ୍ଚ । ଲାଭୋତି ପଚ୍ଚୟଲାଭୋୟେୱ । ୱଣ୍ଣୋତି ସରୀରୱଣ୍ଣୋ ଚ ଗୁଣୱଣ୍ଣୋ ଚ । ଧମ୍ମୋତି ଆଗମୋ, ଅଧିଗମୋ ଚ ।
‘‘ତୟୋ’’ତି ୱତ୍ଥୁଂ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଦ୍ୱାଦସ ହୋନ୍ତି ।
ଅଭିସଜ୍ଜନୂପନୟ୍ହନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦାନଂ କାୟଗନ୍ଥତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପୱତ୍ତୋ ଅଭିନିୱେସୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ । ସୀଲବ୍ବତପରାମାସଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥା ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଦିଟ୍ଠିୟେୱ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମତୋ ତୟୋ କାୟଗନ୍ଥା ।
‘‘ଛନ୍ଦଦୋସମୋହଭୟାନୀ’’ତି ଅଗତିକାରଣତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଛନ୍ଦାଦୀହି ପନ ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣଂ, କତ୍ତବ୍ବାକରଣଞ୍ଚ ଅଗତି ନାମ ।
ଆସୱେସୁ କାମରାଗଭୱରାଗା ଅତ୍ଥତୋ ଲୋଭୋତି ଧମ୍ମତୋ ତୟୋ ଆସୱା ।
ତେସମେୱାତି କାମରାଗାଦୀନମେୱ । ତେ ହି ଓଘୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନି ପତିତେ ଅପାୟସମୁଦ୍ଦଂ ପାପେନ୍ତି, ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ଚ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି, ଖନ୍ଧାଦୀନି ଚ ଖନ୍ଧାଦୀହି ୟୋଜେନ୍ତି ।
କାମୁପାଦାନାଦୀନୀତି କାମୁପାଦାନଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନାନି । ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ତଥା ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିୟେୱ, କାମୁପାଦାନଂ ଲୋଭୋତି ଧମ୍ମତୋ ଦ୍ୱେ ଉପାଦାନାନି ।
ସତ୍ତାନୁସୟାତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା । କସ୍ମା ସତ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତା, ନନୁ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହୀନଭାୱୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ? ନ ମୟଂ ଅପ୍ପହୀନମତ୍ତେନ ଅନୁସୟଂ ୱଦାମ, କିନ୍ତୁ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ଥାମଗତକିଲେସା ଅନୁସୟାତି, ଥାମଗମନଞ୍ଚ ନେସଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣୋ ସଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଧମ୍ମସଭାୱୱେଦିନା ତଥାଗତେନ ଇମେୟେୱ ଅନୁସୟା ୱୁତ୍ତା, କାମରାଗୋୟେୱ ଅନୁସୟୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଅପରେ ପନ ‘‘କାମରାଗସ୍ସ ଅନୁସୟୋ’’ତିଆଦିନିବ୍ବଚନଂ ୱତ୍ୱା କାମରାଗାଦୀନଂ ବୀଜଭୂତା ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ କିଲେସସମ୍ଭୂତା କିଲେସୁପ୍ପାଦନସତ୍ତି ଅନୁସୟାତି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ତେସଂ ମତପଟିକ୍ଖେପୋ ଇଧ ପପଞ୍ଚାୱହତ୍ତା ଅନାହଟୋ ।
ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ ପାଣାତିପାତୋ, ପାଣୋତି ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତସ୍ମିଂ ପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ୱଧକଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ । ପରଭଣ୍ଡେ ତଥାସଞ୍ଞିନୋ ତଦାଦାୟକପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ। ଅସଦ୍ଧମ୍ମକାମତାୟ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଚେତନା କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ। ଅଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଭୂତତୋ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁକାମସ୍ସ ତଥା ୱିଞ୍ଞାପନପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ। ସୋ ପନ ପରସ୍ସ ଅତ୍ଥଭେଦକରୋୱ କମ୍ମପଥୋ, ଇତରୋ କମ୍ମମେୱ । ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ପରଭେଦନକାମତାୟ, ଅତ୍ତପିୟକମ୍ୟତାୟ ୱା ପରଭେଦକପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପିସୁଣୱାଚା। ସାପି ଦ୍ୱୀସୁ ଭିନ୍ନେସୁୟେୱ କମ୍ମପଥୋ । ପରମମ୍ମଚ୍ଛେଦକପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନା ଫରୁସୱାଚା। ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ସଂକିଲିଟ୍ଠଚେତନା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ନାମ । ସୋ ପନ ପରେହି ଗହିତେୟେୱ କମ୍ମପଥୋ ହୋତି । ‘‘ଅହୋ ୱତେଦଂ ମମ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ପରଭଣ୍ଡାଭିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣା ଅଭିଜ୍ଝା। ‘‘ଅହୋ ୱତାୟଂ ସତ୍ତୋ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ମନୋପଦୋସଲକ୍ଖଣୋ ବ୍ୟାପାଦୋ। ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପରୀତଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି। ଏତ୍ଥ ଚ ନତ୍ଥିକଅହେତୁକଅକିରିୟଦିଟ୍ଠୀହିୟେୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ।
ଇମେସୁ ଚ ପାଣାତିପାତାଦି ତିୱିଧଂ କାୟକମ୍ମମେୱ । ତଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ମନୋଦ୍ୱାରେ । ତଥା ମୁସାୱାଦାଦି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀକମ୍ମମେୱ । ଅଭିଜ୍ଝାଦିକଂ ପନ ତିୱିଧଂ ମନୋକମ୍ମମେୱ । ତଂ ତୀସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତତି । ଦ୍ୱାରନ୍ତରେସୁପି ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସକସକନାମାପରିଚ୍ଚାଗୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଧମ୍ମତୋ ଚେତ୍ଥ ଆଦିତୋ ସତ୍ତ ଚେତନାସଭାୱା, ଇତରେ ତୟୋ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ମହାସାୱଜ୍ଜଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜପ୍ପୟୋଗାଦିଭେଦୋ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତାନୀତି ଇମାନି ମଗ୍ଗଞାଣାନି । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ତଂତଂମଗ୍ଗାନୁରୂପଂ ।
ଅପାୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେହୀତି ଅପାୟଗମନୀୟା। ସେସାତି ନ ଅପାୟଗମନୀୟା । ଓଳାରିକାତି ତତିୟମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବାୱତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟ ଓଳାରିକା । ତେନାହ ‘‘ସୁଖୁମା ତତିୟମଗ୍ଗଞାଣୱଜ୍ଝା’’ତି । ସୁଖୁମା କାମରାଗପଟିଘାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣୱଜ୍ଝା ଏୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ପଠମମଗ୍ଗାଦିୱଜ୍ଝତଂ ନିୱତ୍ତେତି । ନ ହି ରୂପରାଗାଦୀନଂ ଅପାୟଗାମିନିୟାୱତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥି, ୟତୋ ତେ ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝାପି ସିୟୁନ୍ତି ।
ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପନ ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ଅୱଧାରଣଂ ଅକତ୍ୱା ୟଂ ୟଂ ଦୁତିୟଞାଣୱଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ୱକ୍ଖତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୋ ସୋ ପୁରିମଞାଣେହି ହତାପାୟଗମନୀୟାଦିଭାୱୋୱ ହୁତ୍ୱା ଉପରିଞାଣୱଜ୍ଝୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନ ଲୋଭ…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝାନୀତି ଏତ୍ଥ ଲୋଭାଦୟୋ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାପି ହୋନ୍ତେୱ ।
ୟସେତି ପରିୱାରେ ।
ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖନ୍ତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଅଗତିୟୋପଠମମଗ୍ଗଞାଣୱଜ୍ଝାତି କିଞ୍ଚାପି ଛନ୍ଦାଦୟୋ ତଣ୍ହାଦିସଭାୱା ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା, ତଥାପି ତମ୍ମୂଲକସ୍ସ ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣସ୍ସ, କତ୍ତବ୍ବାକରଣସ୍ସ ଚ ଅପାୟଗମନୀୟତାୟ ପଠମମଗ୍ଗଞାଣୱଜ୍ଝା ।
କତାକତକୁସଲାକୁସଲୱିସୟଂ ୟଂ ୱିପ୍ପଟିସାରଭୂତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ତଂ ଇଧ ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତାୟ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୭୬) ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱଚନାନଂ ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଅଧିପ୍ପାୟୋୱ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ, ନ ୱିରୋଧତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ଓଳାରିକାନୱସେସପ୍ପହାନଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପଠମତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝତା ୱୁତ୍ତା । ୟଂ ପନ ଅରହତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ‘‘ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅନୁୱସିତ୍ୱା ଅନୁୱସିତ୍ୱା ଆୱସଥପିଣ୍ଡଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ ନ ପଟିଗ୍ଗହେସୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୦୪) ଆଗତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ନ ତଂ ନୀୱରଣଂ । ନ ହି ନୀୱରଣଂ ଅରହତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୀୱରଣପତିରୂପକଂ ପନ କପ୍ପତୀତି ୱୀମଂସନଭୂତଂ ୱିନୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନାମ, ତଂ ତଥାପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋୱ ।
କାମରାଗପଟିଘାନୁସୟା ଅନୁସହଗତା ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝା, ଓଳାରିକାନଂ ପନ ଦୁତିୟଞାଣୱଜ୍ଝତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାୱ ।
ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ମକ୍ଖପଲାସମାୟାସାଠେୟ୍ୟଥମ୍ଭସାରମ୍ଭାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୩୭୬.ତେନ ତେନାତି ତେନ ତେନ ଘାତକେନ ସଦ୍ଧିଂ । କିଂ ପନେତାନି ଏତେ ଧମ୍ମେ ଘାତେନ୍ତାନି ଅତୀତାନାଗତେ ଘାତେନ୍ତି, ଉଦାହୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେତି । କିଂ ପନେତ୍ଥ, ୟଦି ତାୱ ଅତୀତାନାଗତେ, ଅଫଲୋ ୱାୟାମୋ ଆପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ପହାତବ୍ବାନଂ ତଦା ନତ୍ଥିତାୟ । ଅଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ, ତଥାପି ଅଫଲୋ ୱାୟାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ପହାତବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ । ଅଥାପି କଥଞ୍ଚି ପହାନଂ ସିୟା, ସଂକିଲେସିକା ମଗ୍ଗଭାୱନା ଆପଜ୍ଜତି ପହାତବ୍ବପ୍ପହାୟକାନଂ ସହାୱଟ୍ଠାନତୋ ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ୟେ ପନ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତତ୍ତା କାରଣଲାଭେ ସତି ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା କିଲେସା, ତେ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେନ୍ତାନି ଏତାନି ତେ ଅନାଗତେ ଘାତେନ୍ତି ନାମ ।
୧୩୭୭-୮୨.ପରିଞ୍ଞାଦୀନିକିଚ୍ଚାନୀତି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାୱସେନ ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି । ୱୁତ୍ତାନୀତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୯), ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ଚ ୱୁତ୍ତାନି । ସଚ୍ଚାଭିସମୟେତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନକ୍ଖଣେ ।
ୟଥାସଭାୱତୋତି ଅୱିପରୀତସଭାୱେନ । ‘‘ଜାନିତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, କଥଂ ନାମ ଏକେକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ନ ହି ତାଦିସଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଦିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ୱଚନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟ ତେସଂ ଜାନନୱିଧିଂ ଉପମାୱସେନ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଦୀପୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଦଂସେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ପରିୟାଦିୟତୀତି ଖେପେତି ।
୧୩୮୩-୪.ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନାତି ଅନୱସେସତୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନନସଙ୍ଖାତେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ । ଅଭିସମେତୀତି ଅସମ୍ମୋହୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ପହାନାଭିସମୟେନେୱାତି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନସଙ୍ଖାତେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ଅସମ୍ମୋହତୋୱ ଅଭିସମେତି । ଭାୱନାୱିଧିନାତି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତାୱସେନ ଭାୱନାଭିସମୟୱିଧିନା । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦିୱସେନ ମଗ୍ଗପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାସମ୍ଭୂତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ଅଭିସମେତୀତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ତଞ୍ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମୋହଂ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତଂ ଅତ୍ତନିପି ସମ୍ମୋହଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତିୟେୱ । ନିରୋଧନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ‘‘ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚମେକଂ ଆରମ୍ମଣପଟିୱେଧେନ ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧେନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି ।
ଏୱଂ ୟୁତ୍ତିୱସେନ ୱିଭାୱିତଂ ଏକପଟିୱେଧଂ ଆଗମେନପି ସାଧେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣନ୍ତି ହି ‘‘ୟୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମ୍ପି, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ଏକସଚ୍ଚଦସ୍ସନସମଙ୍ଗିନୋ ଅଞ୍ଞସଚ୍ଚଦସ୍ସନସମଙ୍ଗିଭାୱୱିଚାରଣାୟଂ ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ଆୟସ୍ମତା ଗୱମ୍ପତିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା କମାଭିସମୟେ ସତି ପୁରିମଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପୁନ ଅଦସ୍ସନତୋ ସମୁଦୟାଦିପସ୍ସତୋ ଦୁକ୍ଖାଦିଦସ୍ସନଂ ପୁନ ଅୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଇଦାନି ପନେତ୍ଥ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଦୀପୋ’’ତିଆଦି । ନିସ୍ସୟାଭାୱହେତୁତାୟ ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାୟ ୱଟ୍ଟିଜ୍ଝାପନସଦିସତା, ପଟିପକ୍ଖୱିଦ୍ଧଂସନତାୟ ସମୁଦୟପ୍ପହାନସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରୱିନାସନସଦିସତା, ଞାଣାଲୋକପରିବ୍ରୂହନତାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଆଲୋକୱିଦଂସନସଦିସତା, ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ୟଥା ୟଥା ନିରୋଧସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟା, ତଥା ତଥା କିଲେସସ୍ନେହପରିୟାଦାନଂ ହୋତୀତି ନିରୋଧସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସ୍ନେହପରିୟାଦାନସଦିସତା କାରଣୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତା ।
୧୩୮୫-୬. ଅପରାୟପି ଉପମାୟ ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଓଭାସେତୀତି ପକାସେତି । ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତି । ଏତ୍ଥାପି ୟଥା ସୂରିୟୋ ରୂପଗତାନି ଓଭାସେତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତି । ୟଥା ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିନାସେତି, ଏୱଂ ସମୁଦୟଂ ପଜହତି । ୟଥା ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେତି, ଏୱଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତାୟ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି। ୟଥା ସୀତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତି, ଏୱଂ ସବ୍ବକିଲେସଦରଥପରିଳାହପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଭୂତଂ ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୩୮୮.ଅପ୍ପେତୀତି ପପ୍ପୋତି । ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାୟ ସକ୍କାୟତୀରସମତିକ୍କମଭାୱତୋ ଓରିମତୀରପ୍ପଜହନସଦିସତା, ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମୱହନତାୟ ଭଣ୍ଡୱହନସଦିସତା, ଏତ୍ତାୱତା ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ନାନାକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନୱସପ୍ପୱତ୍ତୋ ଆନିସଂସୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ।
ଅରିୟଫଲସମାପତ୍ତିନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟୋପି ପନସ୍ସା ଆନିସଂସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତା ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା – ‘‘ଅରିୟଫଲସମାପତ୍ତୀ’’ତି ହି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଫଲଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟଫଲସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ ନିରୋଧେ ଅପ୍ପନା । ଚତ୍ତାରୋପି ହି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ସକଂ ସକଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତୋୱ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିତାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅକାରଣଂ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେ ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିତାୟ କାତବ୍ବାଭାୱତୋ । ସବ୍ବସୋ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସସ୍ସ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପି ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଲୋକିୟସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ ଲବ୍ଭତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନେକଚ୍ଚକିଲେସାନଂ ଅରିୟାନଂ । ଉପରିମା ପନ ହେଟ୍ଠିମଂ ପୁବ୍ବେ ପଟିଲଦ୍ଧମ୍ପି ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱଂ ଉପଗତତ୍ତା । ସମୁଗ୍ଘାଟିତକମ୍ମକିଲେସନିରୋଧନେନ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନେହି ୱିୟ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ, ସୋତାପନ୍ନାଦୀହି ସକଦାଗାମିଆଦୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱୂପଗମନଂ ଅତ୍ଥି, ଅନନ୍ତରଫଲତ୍ତା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନଂ ହେଟ୍ଠିମତୋ ଉପରିମୋ ଭୱନ୍ତରଗତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ତଂ ତଂ ଫଲଂ ଭୱଙ୍ଗସଦିସଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱୂପଗମନେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା ନତ୍ଥି ଉପରିମସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମଫଲସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନଂ, ହେଟ୍ଠିମୋ ପନ ଉପରିମଂ ନ ସମାପଜ୍ଜତି ଅନଧିଗତତ୍ତାତି ଚତ୍ତାରୋପି ପୁଗ୍ଗଲା ସକସକଫଲମେୱ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଂ ପନ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମେନ ଅରିୟସାୱକେନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରା ୱିପସ୍ସିତବ୍ବା । ତସ୍ସ ପୱତ୍ତାନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଗୋତ୍ରଭୁଞାଣାନନ୍ତରଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ନିରୋଧେ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତି । ଫଲସମାପତ୍ତିନିନ୍ନଚିତ୍ତତାୟ ଚେତ୍ଥ ସେଖସ୍ସ ଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ମଗ୍ଗୋ । ଅଞ୍ଞୋ ଏୱ ହି ୱିପସ୍ସନାଚାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗାୱହୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଆୱହୋ ।
ତଥା ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଅନୁଲୋମଞାଣାନି ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବାନଂ ଥୂଲଥୂଲଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସାତିସୟଂ ପଦାଲନେନ ଲୋକିୟଞାଣେସୁ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତାନି ମଗ୍ଗାନୁକୂଲାନି ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ ପନ ତାନି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ତେସଂ ତେସଂ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେ ନିରୁସ୍ସୁକ୍କାନି କେୱଲଂ ଅରିୟାନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖସମଙ୍ଗିଭାୱସ୍ସ ପରିକମ୍ମପ୍ପତ୍ତାନି ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ତେସଂ କୁତୋଚି ୱୁଟ୍ଠାନସମ୍ଭୱୋ । ୟତୋ ନେସଂ ପଚ୍ଛିମୋ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତେନେୱ ଚ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତି, ନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଚସ୍ସା ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲାପଗମେ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ପନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥଫଲଟ୍ଠାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧୱସେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତୋୟେୱ ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିତାୟ ସମଥଫଲସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥା ହେତଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ୟୁଗନନ୍ଧଭାୱପ୍ପୱତ୍ତନୱସେନ ଦ୍ୱୀହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ତଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମେନ ଅନାଗାମିନା, ଖୀଣାସୱେନ ୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନା ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସିତବ୍ବା, ତତୋ ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତଥେୱ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ମସିତବ୍ବା, ଅଥ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ନାନାବଦ୍ଧାୱିକୋପନଂ ସଙ୍ଘପଟିମାନନଂ ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନଂ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ସରୀରତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତା ମଞ୍ଚପୀଠାଦୟୋ ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ୟଥା ନ ନସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନାନାବଦ୍ଧାୱିକୋପନଂ। ସରୀରସଂୟୁତ୍ତେ ୱିସୁଂ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ସଙ୍ଘୋ ପନ ଞତ୍ତିକମ୍ମାଦୀସୁ କିଞ୍ଚିଦେୱ କମ୍ମଂ କତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ୟାୱ ମଂ ନ ପକ୍କୋସତି, ତାୱଦେୱ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁବ୍ବାଭୋଗକରଣଂ ସଙ୍ଘପଟିମାନନଂ। ସତ୍ଥା ଚ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନାଦୀସୁ ୟାୱ ମଂ ନ ପକ୍କୋସତି, ତାୱଦେୱ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁବ୍ବାଭୋଗକରଣଂ ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନଂ। ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥତାୱଲୋକନଂ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦୋ। ଏୱଂ କତପୁବ୍ବକିଚ୍ଚେନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅଥେକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଚିତ୍ତୱାରେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଚିତ୍ତକୋ ହୋତି, ନିରୋଧଂ ଫୁସତି, ତତୋ ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଂ ତତିୟଚତୁତ୍ଥଫଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସତୀତି । ଏୱମୟଂ ଦୁୱିଧା ସମାପତ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୟ ଆନିସଂସୋ ।
୧୩୯୨-୪. ସଦେୱକଲୋକତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣେନ, ଉତ୍ତରିତରେନ ୱାତି ଲୋକୁତ୍ତରେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ । ପଞ୍ଞାୟ ଭାୱନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହିତଭାୱନନ୍ତି ଇଧଲୋକପରଲୋକହିତୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ପଞ୍ଞାଭାୱନଂ । ସୁଖସଂହିତନ୍ତି ସିନିଦ୍ଧଚ୍ଛାୟୁଦକୱନ୍ତତାଦିନା ସୁଖସହିତଂ । ହିତନ୍ତି ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ହିତଂ। ଉତ୍ତମନ୍ତି ଉଗ୍ଗତତମଂ, ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଂ ବଲୱନ୍ତମ୍ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୱିଗ୍ଗହକମ୍ପଦନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହଞ୍ଚ କମ୍ପଞ୍ଚ ନ ଦେତୀତି ଅୱିଗ୍ଗହକମ୍ପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
କିଲେସପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୪. ଚତୁୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ
ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୩୯୫. ଇଦାନି ନେସଂ ପଚ୍ଚୟୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେସ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ପଟିଚ୍ଚ ଏନଂ ଫଲମେତି ପୱତ୍ତତି, ତିଟ୍ଠତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱାତି ପଚ୍ଚୟୋ, ହିନୋତି ପତିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥାତି ହେତୁ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ହି-ସଦ୍ଦୋ ମୂଲ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ହିନୋତି ୱା ଏତେନ କମ୍ମନିଦାନଭୂତେନ ଉଦ୍ଧଂ ଓଜଂ ଅତିହରନ୍ତେନ ମୂଲେନ ୱିୟ ପାଦପୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଫଲଂ ଗଚ୍ଛତି ୱିରୁଳ୍ହିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ହେତୁ, ହେତୁ ଚ ସୋ ମୂଲଟ୍ଠେନ, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଉପକାରକଟ୍ଠେନାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସ୍ୱାୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନଂ, ପୱତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ସହଜାତନାମଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୋ । ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଇମିନା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ଲୋକେ ୱିଦିତଭାୱେନ ଲୋକିୟପଦେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ରୂପାଦିଭେଦେସୁ ଛବ୍ବିଧେସୁ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମେସୁ ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ଅନିୟତୋ କତୋତି । ନନୁ ଚ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨-୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଗହଣଂ ନ ହୋତୀତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ଞେୟ୍ୟୱଚନତ୍ତା । ଆରବ୍ଭାତି ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା, ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ତେ ପନ ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚ । ୟଥା ହି ଦୁବ୍ବଲୋ ପୁରିସୋ ଦଣ୍ଡଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି ଚ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚାତି ।
ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ। ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠେନାତି ଚ ପମୁଖଭାୱେନ । ଅତ୍ତାଧୀନାନଞ୍ହି ପତିଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିପତୀତି ସୋ ତେସଂ ପମୁଖଭାୱେନ ପୱତ୍ତତି । ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ସହଜାତନାମରୂପାନଂ ସହଜାତାଧିପତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ସହଜାତାଧିପତୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ କିଂ ନାମ କମ୍ମଂ ନ ସିଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିକଂ ପୁରିମାଭିସଙ୍ଖାରୂପନିସ୍ସୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଧୁରଭୂତା ଜେଟ୍ଠକଭୂତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପେ ଚ ସାଧୟମାନା ୱସେ ୱତ୍ତୟମାନା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଚ ତେସଂ ୱସେନ ୱତ୍ତନ୍ତି ହୀନାଦିଭାୱେନ ତଦନୁୱତ୍ତନତୋ । ତେନ ତେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନୋ ଚ ଖୋ ଏକତୋ । ୟଦା ହି ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ ଛନ୍ଦଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତଦା ଛନ୍ଦୋୱ ଅଧିପତି, ନ ଇତରେ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅଧିପତିଭାୱୋପି ହି ନେସଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିନିୱାରକେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତନତୋ ହୋତି । ଅୱସେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ଗରୁକାତବ୍ବତାଭାୱତୋ, ଗରୁକତସ୍ସେୱ ଚ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱୱଚନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୩) । ତତ୍ଥ ଗରୁଂ କତ୍ୱାତି ଗରୁକାରଚିତ୍ତୀକାରୱସେନ ୱା ଅସ୍ସାଦନୱସେନ ୱା ଗରୁଂ ଭାରିକଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଅନୱଞ୍ଞାତଂ କତ୍ୱା । ଗରୁକାତବ୍ବଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ ତନ୍ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରାନଂ ଅସ୍ସାଦନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତୟମାନଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଅତ୍ତାଧୀନାନଂ ପତିଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅନ୍ତରୟତୀତି ଅନ୍ତରଂ, ବ୍ୟୱଧାୟକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ନାସ୍ସ ଅନ୍ତରଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅନନ୍ତରୋ, ସୋୟେୱ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧାତି ଅତ୍ତନୋ ନିରୋଧାନନ୍ତରଂ ଅନୁରୂପଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପୁରିମଭାଗେ ଅନନ୍ତରଂ ହୁତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା, ରୂପଧମ୍ମା ପନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା ନତ୍ଥି ।
ସମନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ତଥା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋପୀତି ଠପେତ୍ୱା ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି ୱିସେସୋ । ୟୋ ହି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ସୋୱ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋତି । ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଞ୍ହି ଅନନ୍ତରୁପ୍ପାଦଭାୱତୋ ନିରନ୍ତରୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା, ରୂପକଲାପାନଂ ୱିୟ ସଣ୍ଠାନାଭାୱତୋ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସହଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଇଦମିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ହେଟ୍ଠା ତିରିୟ’’ନ୍ତି ୱିଭାଗାଭାୱା ଅତ୍ତନୋ ଏକତ୍ତମିୱ ଉପନେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥତା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା, ତସ୍ମା ଧମ୍ମତୋ ଅୱିସେସେପି ୱିନେୟ୍ୟୱସେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥମତ୍ତତୋ ୱିସେସଂ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ୱିସୁଂ ଦେସନା କତା । ୟମ୍ପି ‘‘ଅତ୍ଥାନନ୍ତରତାୟ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, କାଲାନନ୍ତରତାୟ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆଚରିୟାନଂ ମତଂ, ତଂ ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ କୁସଲଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀହି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୮) ୱିରୁଜ୍ଝତୀତିଆଦିନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସହୁପ୍ପାଦନୱସେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପକାସସ୍ସ ପଦୀପୋ ୱିୟ, ସୋ ପନାୟଂ ‘‘ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ସହଜାତରୂପାନଞ୍ଚ, ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଉପାଦାରୂପାନଞ୍ଚ, ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁୱିପାକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଚ ତିୱିଧୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତଚେତସିକା’’ତିଆଦି । ୟମ୍ପି ହି ପାଳିୟଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନସ୍ସ ଛବ୍ବିଧତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ସେସରୂପଧମ୍ମାନଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ପୱତ୍ତିୟା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ, ଉପାଦାରୂପାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମହାଭୂତାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୋ, ସୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱସାମତ୍ଥିୟୱିସେସାୟୋଗତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦନୁପତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକସ୍ସ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୁପତ୍ଥମ୍ଭକତିଦଣ୍ଡକଂ ୱିୟ ଉପକାରକତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତାୱସେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ସହଜାତାଦିୱସେନ । ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋୟେୱ ହି କୋଚି କସ୍ସଚି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଚିତ୍ତଜରୂପେ ସତି, ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାରୂପେ ସତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ । ୟଥାହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା…ପେ॰… ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୭) । ଆଚରିୟେନ ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ ଅପରାମସିତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।
ତରୁଆଦୀନଂ ପଥୱୀ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ, ଚିତ୍ତକମ୍ମାଦୀନଂ ପଟାଦୟୋ ୱିୟ ଚ ନିସ୍ସୟାକାରେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ । ୱତ୍ଥୁରୂପାନୀତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତାନି ୱତ୍ଥୁରୂପାନି । ମହାଭୂତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଚାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଉପାଦାରୂପାନଞ୍ଚ ତଥେୱ ନିସ୍ସୟଭୂତାନି ମହାଭୂତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ସହଜାତରୂପାନଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟାକାରେନ ପଚ୍ଚୟାନି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନି, ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ନିସ୍ସିତୋ ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ନିସ୍ସୟୋ ।
ୟଥା ପନ ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ, ଏୱଂ ଭୁସୋ ନିସ୍ସୟୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ବଲୱକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ବଲୱକାରଣଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ତିୱିଧୋତି ଆହ ‘‘ଆରମ୍ମଣା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ –
‘‘ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନି ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଝାନଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ସେଖା ଗୋତ୍ରଭୁଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତି, ୱୋଦାନଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତି, ସେଖା ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) –
ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ତାୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନା ସଦ୍ଧିଂ ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱାୱ ୱିଭତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୟେୱା’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତୋ, ତଥାପି ଅୟଂ ତେସଂ ୱିସେସୋ – ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ନିୟମତୋ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣେସୁ ବଲୱାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଇତି ଗରୁକାତବ୍ବମତ୍ତଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି, ବଲୱକାରଣଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋତି ଚ ଏୱମେତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋପି ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) ନୟେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱାୱ ୱିଭତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ପନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋୱା’’ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରା ଅନୁରୂପଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ବଲୱକାରଣୱସେନ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମେତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପକତିୟା ଏୱ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରରହିତେନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ, ଆରମ୍ମଣଅନନ୍ତରେହି ଅମିସ୍ସୋୱ ପୁଥଗେୱ କୋଚି ଉପନିସ୍ସୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ପକତୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ। ପକତୋତି ଚେତ୍ଥ ପ-କାରୋ ଉପସଗ୍ଗୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ନିପ୍ଫାଦିତଭାୱଂ, ଉପସେୱିତଭାୱଞ୍ଚ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ନିପ୍ଫନ୍ନୋ ୱା କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖସଦ୍ଧାସୀଲାଦି ଉପସେୱିତୋ ୱା ଉତୁଭୋଜନାଦି ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପସେୱନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ଉପୟୋଗୋପସେୱନଂ ଆରମ୍ମଣୂପସେୱନଞ୍ଚ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅନାଗତସ୍ସାପି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତା ଲଦ୍ଧା ହୋତି । କାୟିକସୁଖ…ପେ॰… ୟୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ରାଗସଦ୍ଧାଦୀନଂ, ଉତୁଭୋଜନାଦୟୋ ଚିତ୍ତସମାଧାନାଦୀନଂ, ସଦ୍ଧାସୀଲାଦୟୋ ସଦ୍ଧାସୀଲାଦୀନଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟଂ ୟଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ, ତଂ ତଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଚ୍ଚୟମହାପଦେସୋ ହେସ, ୟଦିଦଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ।
ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ ପଠମତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତମାନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ଚ ରୂପଧମ୍ମୋୱ ସମାନୋ ଅରୂପଧମ୍ମସ୍ସେୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୋନାମା’’ତିଆଦି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ଥୁରୂପାନୀ’’ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋପି ଗହଣଂ, ଏୱଂ ‘‘ରୂପାଦୀନୀ’’ତିଆଦି-ଗ୍ଗହଣେନ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସାପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନେୱ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଭାୱେନ ଆଗତାନୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଆଗତାନି, ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ସେଖା ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱା ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୪) ଅୱିସେସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚକ୍ଖାଦୀନମ୍ପି ଗହିତତ୍ତା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ପଟିବାହିତୁଂ । ଅତ୍ଥତୋପି ହେତଂ ସିଦ୍ଧଂ ‘‘ୟଂ ୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣାକାରାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠା ପୁରେଜାତଭାୱେନ ୱିନା ଉପକାରଭାୱଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପୁରେଜାତାକାରେନ ଉପକାରକତା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତାତି ଅୟମସ୍ସ ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତାହି ୱିସେସୋ ।
ଗିଜ୍ଝପୋତକସରୀରାନଂ ଆହାରାସା ଚେତନା ୱିୟ ପୁରେଜାତାନଂ ରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ। ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୱସେନ ହି ପଚ୍ଛାଜାତଚିତ୍ତଚେତସିକେହି ୱିନା ସନ୍ତାନଟ୍ଠିତିହେତୁଭାୱଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଛାଜାତାକାରେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଉପକାରକତା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାକାରାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟତାତି ଏୱଂ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟାନଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାକାରୱିସିଟ୍ଠା ଉପକାରକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସୋ ପନ ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୧) ଆଗତତ୍ତା ଏକୱିଧୋତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତଚେତସିକାୱା’’ତି ।
ପୁରିମପୁରିମପରିଚିତଗନ୍ଥୋ ୱିୟ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ କୁସଲାଦିଭାୱେନ ଅତ୍ତସଦିସପଗୁଣବଲୱଭାୱୱିସିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ତସଜାତିୟତାଗାହକଂ ଆସେୱନଂ, ତେନ ପଚ୍ଚୟା ସଜାତିୟଧମ୍ମାୱ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ। ଭିନ୍ନଜାତିକା ହି ଭିନ୍ନଜାତିକାନଂ ଆସେୱନଗୁଣେନ ପଗୁଣବଲୱଭାୱୱିସିଟ୍ଠଂ କୁସଲାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତନୋ ଗତିଂ ଗାହାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ଚ ସୟଂ ତତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେ ପନ ଅନନ୍ତରାତୀତାନି ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲାନି ଚେୱ ଅନାୱଜ୍ଜନକିରିୟାଜୱନାନି ଚାତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ନ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଆସେୱନେ ଏକ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨୨୧) ୱଚନତୋ ଅହେତୁକକିରିୟାସୁ ହସିତୁପ୍ପାଦସ୍ସେୱ ଆସେୱନଭାୱେନ, ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଲୋକୁତ୍ତରମ୍ପି କୁସଲଂ ଭିନ୍ନଜାତିକସ୍ସେୱ ଫଲସ୍ସ ପୁରେଚରତ୍ତା ନ ତେନ, ଆସେୱନଗୁଣଂ ଗଣ୍ହାପେତି, ୱିପାକାବ୍ୟାକତମ୍ପି କମ୍ମୱସେନ। ୱିପାକଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ କମ୍ମପରିଣାମିତଂ କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତଂ ପତିତଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଗାହେତ୍ୱା ପରିଭାୱେତ୍ୱା ନେୱ ଅଞ୍ଞୱିପାକଂ ପୱତ୍ତେତି, ନ ଚ ପୁରିମୱିପାକାନୁଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକମ୍ପି ହି କିଞ୍ଚାପି ଜୱନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଆସେୱନଗୁଣଂ ପନ ଗଣ୍ହାତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଗାହାପେତି । ୟମ୍ପି ‘‘ଆସେୱନୱିନିମୁତ୍ତଂ ଜୱନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଇତରଥା ପନ ଆଚରିୟସ୍ସ ଅସମପେକ୍ଖିତାୱିଧାୟକତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପଟ୍ଠାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରୋ ପନ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨) । ମଗ୍ଗୋ ପନ ଗୋତ୍ରଭୁତୋ ଆସେୱନଂ ନ ଗଣ୍ହାତୀତି ନତ୍ଥି ଭୂମିଆଦିୱସେନ ନାନାଜାତିକତାୟ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଗୋତ୍ରଭୁ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ୱୋଦାନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୬) ।
ଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗସଙ୍ଖାତଆୟୂହନକିରିୟାଭାୱେନ ସହଜାତାନଂ, ନାନକ୍ଖଣିକାନଞ୍ଚ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ। କମ୍ମନ୍ତି ହି ଚେତନା ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ଚ ଆୟୂହନବ୍ୟାପାରା । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେନ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନା ସହଜାତା, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ ନାନକ୍ଖଣେ ଭୱା ନାନକ୍ଖଣିକା। ସହଜାତା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ଚେତନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସା ସହଜାତନାମାନଂ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ଇତରା ପନ ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସାସୱକୁସଲାକୁସଲଚେତନାତି ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପାଦୱିସିଟ୍ଠେ ସନ୍ତାନେ ସେସପଚ୍ଚୟସମାଗମେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନଂ ସନ୍ତାନୱିସେସନକିରିୟାଭାୱେନ ଉପକାରିକା କାମରୂପାରୂପକୁସଲଚେତନା, ଅକୁସଲଚେତନା ଚ । ତସ୍ସା ହି ତଥା କିରିୟାଭାୱେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ପୱତ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ଇତରା ପନ ସହଜାତାନଂ ଆୟୂହନକିରିୟାଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନା ଉପକାରିକାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅୱଧାରଣେନ ପନେତ୍ଥ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦିକମ୍ମଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ସତିପି ୱିପାକଧମ୍ମସଭାୱେ ଚେତନାୱଜ୍ଜାନଂ ଅତଂସଭାୱତ୍ତା । ଅନାସୱ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋତି ଇମିନା ଲୋକିୟକୁସଲଚେତନାୟ ୱିସେସମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟତାଭାୱଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅରୂପାୱଚରଚେତନା, ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଚେତନା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।
ଅତ୍ତନୋ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱେନ ସହଜାତନାମରୂପାନଂ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱାୟ ଉପକାରକା ଅରୂପଧମ୍ମାୱ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ। ତେନାହ ‘‘ୱିପାକଚିତ୍ତଚେତସିକା’’ତି । ତେ ହି ପୟୋଗେନ ଅସାଧେତବ୍ବତାୟ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ନିପ୍ଫଜ୍ଜନମତ୍ତତୋ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱା ହୋନ୍ତି, ନ କିଲେସୱୂପସମସନ୍ତଭାୱା। ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱତୋ ଏୱ ହି ଭୱଙ୍ଗାଦୟୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେପି ହି ଜୱନପ୍ପୱତ୍ତିୟାୱ ରୂପାଦୀନଂ ଗହିତତା ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅଭିନିପାତସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣମତ୍ତା ପନ ୱିପାକା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଏୱ ।
ରୂପାରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଉପକାରୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ। ସତିପି ହି ଜନକଭାୱେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତମେୱ ଆହାରସ୍ସ ପଧାନକିଚ୍ଚଂ, ଜନୟନ୍ତୋପି ଚ ଆହାରୋ ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋୱ ଜନେତୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱୋୱ ଆହାରଭାୱୋତି । ତତ୍ଥ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ରୂପକାୟସ୍ସେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ, ସେସା ତୟୋ ରୂପାରୂପକାୟସ୍ସ । ନ କେୱଲଞ୍ହି ତେ ନାମଧମ୍ମାନମେୱ ଅୱିଚ୍ଛେଦହେତୁକା, ଅଥ ଖୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତଜରୂପାନମ୍ପି ।
ତେସୁ ତେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେହି ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁୱତ୍ତାପନକସଙ୍ଖାତଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ। ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଞ୍ହି ପୱତ୍ତିୱିନିୱାରକେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନେନ ଗରୁଭାୱୋ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପନ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚେସୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି, ଜୀୱନେ କମ୍ମଜରୂପେହି, ଅରୂପଧମ୍ମେହି ଚ ଜୀୱନ୍ତେହି ସୁଖିତାଦିଭାୱେସୁ ସୁଖିତାଦୀହି ଅଧିମୋକ୍ଖପଗ୍ଗହଉପଟ୍ଠାନାୱିକ୍ଖେପପ୍ପଜାନନେସୁ ‘‘ଅନଞ୍ଞାତଂ ଞସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱତ୍ତିୟଂ ଆଜାନନେ, ଅଞ୍ଞାତାୱିଭାୱେ ଚ ସଦ୍ଧାଦିସହଜାତେହୀତି ଏୱଂ ତଂତଂକିଚ୍ଚେସୁ ଚକ୍ଖାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅନୁୱତ୍ତନିୟତାମତ୍ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠୋତି ଅୟମେୱ ତେସଂ ୱିସେସୋ । ରୂପସତ୍ତକ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଞ୍ଚ, ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଜୀୱିତ-ଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତଂ । ଏୱଞ୍ହି ଦ୍ୱାୱୀସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହୋନ୍ତି । ‘‘ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ଅନଞ୍ଞାତଂ ଅସଚ୍ଛିକତଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ଞସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱତ୍ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଂ । ଆଜାନତୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠମରିୟାଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଜାନତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲତୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଛସୁ ଞାଣଂ, ଅଞ୍ଞାତାୱିନୋ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣଂ। ପଠମଂ ପରିୟାୟତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ରୂପସତ୍ତକ-ଗ୍ଗହଣେନ ଗହେତ୍ୱାପି ପୁନ କଥଞ୍ଚି ଉପକାରକତ୍ତାଭାୱତୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲିଙ୍ଗାଦୀହି ଅନୁୱତ୍ତିୟମାନାନିପି ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ନାନୁୱତ୍ତୀୟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।
ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନୱସେନ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣନିଜ୍ଝାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟତା, ସୋ ଚ ୱିତକ୍କାଦୀନମେୱ ଆୱେଣିକୋ ସଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଝାନପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି । ତେ ପନ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ନାମଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସୁଗତିତୋ, ଦୁଗ୍ଗତିତୋ, କୁସଲତୋ, ଅକୁସଲତୋ ୱା ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ ସହଜାତାନଂ ଉପକାରକତା ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତା, ସା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦୀନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି । ସଙ୍କପ୍ପ-ଗ୍ଗହଣେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଂ, ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ହି ଅପାୟମଗ୍ଗଙ୍ଗା, ମିଚ୍ଛାସତିମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ତଥାପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ଚେତନା ଚ, ଅୟମ୍ପି ଝାନପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତାନମେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପରମତ୍ଥେନ ଭିନ୍ନାନମ୍ପି ଏକୀଭାୱଗତାନଂ ୱିୟ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣେନ ଉପକାରକତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା, ସା ଚ ନାମଧମ୍ମାନମେୱ, ନ ରୂପଧମ୍ମାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୟୁତ୍ତାନମ୍ପି ସମାନାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ୱିସଂସଟ୍ଠତାୟ ନାନତ୍ତୂପଗମନେନ ଉପକାରକତା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା, ସା ଚ ୱତ୍ଥୂନଂ, ଚିତ୍ତଚେତସିକାନମେୱ ୱାତି ଆହ ‘‘ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି । ଛ ୱତ୍ଥୂନି ହି ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୟଥାରହଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ପୱତ୍ତେ, ଚିତ୍ତଚେତସିକା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, ପୱତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ । ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତାନୀତି ଇଦଂ ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ହଦୟୱତ୍ଥୁ ପନ ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସହଜାତମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ଅବ୍ୟାକତପଦସ୍ସ ସହଜାତୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ, ୱତ୍ଥୁ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ତଥା ପଚ୍ଛାଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକାତି ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସହଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୪) ପନ ସହଜାତାପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ତିୱିଧୋ’’ତି । ଅୟଂ ପନ ରୂପଧମ୍ମୋ ସମାନୋ ରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ ।
ୟେସଞ୍ହି ନାମାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତାନଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତି, ରୂପାନଞ୍ଚ ନାମସନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କା ହୋତି, ତେସମେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା । ରୂପାନଂ ପନ ରୂପେହି ସାସଙ୍କା ନତ୍ଥି, ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ ଚ ଜାୟନ୍ତାନଂ ନାମାନଂ ୱିସୟମତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ତେନାପି ତେସଂ ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କା ନତ୍ଥି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଭାୱେନ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ତାଦିସସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନ ଉପକାରକତା ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା । ସତିପି ହି ଜନକତ୍ତେ ଠିତିୟଂୟେୱ ସାତିସୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟାନଂ ବ୍ୟାପାରୋତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତା ତେସଂ ଗହିତା, ତେ ଚ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନେୱାତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ହି କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, କବଳୀକାରାହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ, ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତାନି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା, ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାତି ଚ ୱତ୍ଥୁରୂପମହାଭୂତଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମସାମଞ୍ଞେନେୱ ଗହଣଂ, ନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱୀନଂୟେୱ । ପଚ୍ଛାଜାତାନମ୍ପି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପୁରେଜାତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଞ୍ହାୱାରେ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥିଭାୱାଭାୱେନ ଅନୁପକାରକାନମେୱ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକତାୟ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତାଭାୱତୋ ନତ୍ଥି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସବ୍ବଦା ଭାୱିନୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା, ଉପ୍ପାଦାଦିୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ନତ୍ଥିଭାୱୋପକାରତାୱିରୁଦ୍ଧୋ ଉପକାରକଭାୱୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତାତି ନ ତସ୍ସ ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗୋ ।
ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋତିଆଦୀସୁ ଅନନ୍ତରତାମତ୍ତେନ, ଚିତ୍ତନିୟାମକଭାୱେନ ୱା ଉପକାରକତା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା । ଏକସ୍ମିଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତମାନେ ଦୁତିୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ଠିତିୟା ଓକାସମଲଭନ୍ତାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଓକାସଦାନୱସେନ ଉପକାରକତା ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା । ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱାୱିଗମେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱିଗତଭାୱେନ ଉପକାରକତା ୱିଗତପଚ୍ଚୟତା । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱୀଧମ୍ମତ୍ତା ଅୱିସେସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସଭାୱତାମତ୍ତେନ ଉପକାରକତା ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା, ନିରୋଧାନୁପଗମନୱସେନ ଉପକାରକତା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟତାତି ପଚ୍ଚୟୱିସେସୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାୱିସେସେପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସମତ୍ଥତାୱିସେସଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଞତ୍ୱା ଭଗୱତା ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟା ଦେସିତାତି ଭଗୱତି ସଦ୍ଧାୟ ‘‘ଏୱଂ ୱିସେସା ଏତେ ଧମ୍ମା’’ତି ସୁତମୟଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚିନ୍ତାଭାୱନାମୟଞାଣେହି ତଦଭିସମୟାୟ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ । ଅୱିସେସେପି ଧମ୍ମସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ତଥା ତଥା ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋପି ପଚ୍ଚୟୋ ପୁନ ପକାରନ୍ତରେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ଅହେତୁକଦୁକଂ ୱତ୍ୱାପି ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକଂ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ମା ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଉପାଦାରୂପାନଞ୍ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା, ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା, ଉପାଦାରୂପାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାୱ, କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ, ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଉପାଦାରୂପାନଞ୍ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପଂ ରୂପସ୍ସ…ପେ॰… ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ।
ରୂପଂ ଅରୂପସ୍ସାତିଆଦୀସୁପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ରୂପଂ ରୂପାରୂପସ୍ସାତି ନତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭୂତମ୍ପି ରୂପଂ ରୂପାରୂପଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅନାଗତନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ, ସହଜାତନାନକ୍ଖଣିକଚେତନାୟ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ, ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାଦିଭେଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ଚ ସମୋଧାନତୋ ସବ୍ବେପି ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖେପତୋ ଚତୁବ୍ବିଧାୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବେ ପନିମେ’’ତିଆଦି ।
ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିୟା ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୪୦୦-୨. ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଗତିତାୟ ସୁନ୍ଦରା ମତି ଇମସ୍ସାତି ସୁମତି, ତସ୍ସ ସୁମତିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମତିୱିଚାରଂ ଞାଣଚାରଂ ବୋଧେତୀତି ସୁମତିମତିୱିଚାରବୋଧନୋ। ୱିରୁଦ୍ଧା ମତି ୟେସଂ ତେ ୱିମତିନୋ, ୱିରୁଦ୍ଧା ମତୀତି ଚ ୱିରୁଦ୍ଧଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ୱିମୋହଂ ୱିନାସେତୀତି ୱିମତିୱିମୋହୱିନାସନୋ । ୟତୋ ୟସ୍ମା ନାମତୋ ସୁମତିନା ଭିକ୍ଖୁନା ମାନତୋ ବହୁମାନେନ ଆୟାଚିତସମ୍ମାନତୋ ଆୟାଚିତୋ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ମା ଅୱନତୋ ସଦାୟେୱ ମତୋ ଅୟଂ, ତତୋ ତସ୍ମା ମୟା ରଚିତୋ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରୋ । ତଥା ହି ଭାୱନା ସାଧୂନଂ ସମ୍ଭାୱନା ହିତୱିଭାୱନା ହିତପ୍ପକାସନତୋ ସଦା ତୋସଦାତି ୟୋଜନା ।
୧୪୦୩-୧୪.ଅୟୁତ୍ତଂୱା ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିମୁଖଭୂତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ନାମ, ପାଳିୟା ୱିମୁଖଭୂତଂ ୱିରୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ବ୍ୟପ୍ପଥାନନ୍ତି ଚ ୱାଚନାମଗ୍ଗାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିୱିଧାତି ଏକୋ ବ୍ୟପ୍ପଥୋ ସଦ୍ଦସମ୍ପନ୍ନୋ, ନ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନୋ, ଏକୋ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନୋ, ନ ସଦ୍ଦସମ୍ପନ୍ନୋ, ଏକୋ ଉଭୟସମ୍ପନ୍ନୋତି ତିପ୍ପକାରାତି ଅତ୍ଥୋ । ହିତମେୱ ଅତ୍ଥୋତି ହିତତ୍ଥୋ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ କାମେତୀତି ହିତତ୍ଥକାମୋ। ଅସଂକିଣ୍ଣକୁଲାକୁଲେହି ଅସମ୍ଭିନ୍ନକୁଲେହି ସଂକିଣ୍ଣେ । କେଲାସୋୟେୱ ସିଖରୋତି କେଲାସସିଖରୋ, ସୋ ହି ହିମୱତୋ ଚତୁରାସୀତିୟା କୂଟସହସ୍ସାନଂ ପାମୋକ୍ଖୋ ରଜତମୟୋ ମହାସିଖରୋ । ତଦାକାରେହି ସବ୍ବସେତେହି ପାସାଦେହି ପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା କେଲାସ…ପେ॰… ମଣ୍ଡିତୋ । କଣ୍ହଦାସେନାତି ଏୱଂନାମକେନ ଉପାସକେନ । ପାଚୀନପାସାଦେତି ପାଚୀନଦିସାଭାଗସନ୍ନିସ୍ସିତେ ପାସାଦେ । ଅୟନ୍ତି ଅୟମଭିଧମ୍ମାୱତାରୋ ।
ନିଟ୍ଠିତାୟଂ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନୀ ନାମ
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସଂୱଣ୍ଣନା ।
ନିଗମନକଥା
ରଞ୍ଞା ପରକ୍କମଭୁଜେନ ମହାଭୁଜେନ ।
କାରାପିତେ ୱସତି ଜେତୱନେ ୱିହାରେ,
ୟୋ ରମ୍ମହମ୍ମିୟୱରୂପୱନାଭିରାମେ ॥
ସମ୍ପନ୍ନସୀଲଦମସଂୟମତୋସିତେହି,
ସମ୍ମାନିତୋ ୱସିଗଣେହି ଗୁଣାକରେହି ।
ପତ୍ତୋ ମୁନିନ୍ଦୱଚନାଦିସୁ ନେକଗନ୍ଥ-
ଜାତେସୁ ଚାଚରିୟତଂ ମହିତଂ ୱିଦୂହି ॥
ସଂୱଣ୍ଣନା ଚ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାଦିକାନଂ ।
ସାରତ୍ଥଦୀପନିମୁଖା ମଧୁରତ୍ଥସାର-
ସନ୍ଦୀପନେନ ସୁଜନଂ ପରିତୋସୟନ୍ତୀ ॥
ତସ୍ସାନୁକମ୍ପମୱଲମ୍ବିୟ ସାରିପୁତ୍ତ-
ତ୍ଥେରସ୍ସ ଥାମଗତସାରଗୁଣାକରସ୍ସ ।
ୟୋ ସାସନେ ଜିନୱରସ୍ସ ରତିଂ ଉଳାରଂ,
ପପ୍ପୋତି ନନ୍ଦିପରିୱେଣନିୱାସୱାସୀ ॥
ସ ସାଧୟଂ ସୋତୁହିତଂ ଅନପ୍ପକଂ,
ସୁମଙ୍ଗଲୋଦୀରିତନାମୱିସ୍ସୁତୋ ।
ଅକାଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସିନିଂ ଇମଂ,
ପକାସୟନ୍ତିଂ ମଧୁରତ୍ଥସମ୍ପଦନ୍ତି ॥
ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟୀକା ସମତ୍ତା ।