ପଞ୍ଚପକରଣ-ଅନୁଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ

ପଞ୍ଚପକରଣ-ଅନୁଟୀକା

ଧାତୁକଥାପକରଣ-ଅନୁଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା

ଧାତୁକଥାପକରଣଦେସନାୟ ଦେସଦେସକପରିସାପଦେସା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଏୱାତି କାଲାପଦେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧାତୁକଥାପକରଣଂ ଦେସେନ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ତସ୍ସେୱ ଅନନ୍ତରଂ ଅଦେସୟୀ’’ତି ହି ଇମିନା ୱିଭଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଧାତୁକଥା ଦେସିତାତି ତସ୍ସା ଦେସନାକାଲୋ ଅପଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି । ୟେ ପନ ‘‘ୱିଭଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣଂ ଦେସିତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ୱିଭଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ଆହ ।

‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୮; ମହାନି॰ ୨୮; ଚୂଳନି॰ ନନ୍ଦମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୪୭) କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନମ୍ପି ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସ ବଲୱିଧମନନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ‘‘ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣୱସେନ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମାରାନ’’ନ୍ତି ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଖନ୍ତିବଲସଦ୍ଧାବଲାଦିଆନୁଭାୱେନ ଉସ୍ସାହପରିସାବଲଭଞ୍ଜନମେୱ ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସ ବଲୱିଦ୍ଧଂସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିସୟାତିକ୍କମନଂ କାମଧାତୁସମତିକ୍କମୋ । ସମୁଦୟପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନାତି ପହାନାଭିସମୟପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାନଂ ୱସେନ । ନନୁ ଚେତଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମାରାନଂ ଭଞ୍ଜନଂ ସାୱକେସୁପି ଲବ୍ଭତେୱାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପରୂପନିସ୍ସୟରହିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱୀରସ୍ସ ଭାୱୋ ୱୀରିୟନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାୱୀରିୟୋତି ମହାୱୀରୋ’’ତି । ମହାୱୀରିୟତା ଚ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀରିୟପାରମିତାୟ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୱୀରିୟାଧିଟ୍ଠାନେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତୋ ଏୱ ହିସ୍ସ ୱୀରିୟାହାନିସିଦ୍ଧିପୀତି ।

ଖନ୍ଧାଦିକେ ଧମ୍ମେ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିସ୍ସାୟ ୱିସୟଂ କତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମକଥା ପୱତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମକଥାଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ୱା’’ତି । ତେସଂ କଥନତୋତି ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ କଥାଭାୱତୋ । ଏତେନ ଅତ୍ଥୱିସେସସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଦାୟୋ ପକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଧାତୁୟୋ କଥୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ଧାତୁକଥା, ତଥାପୱତ୍ତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥସମୁଦାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ପକରଣାନଂ ଧାତୁକଥାଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଦିପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସାତିସୟନ୍ତି ସୱିସେସଂ ୱିଚିତ୍ତାତିରେକୱସେନ ଅନୱସେସତୋ ଚ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବାପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକା’’ତି (ଧାତୁ॰ ୫) । ତେନେୱାହ ‘‘ଏକଦେସକଥନମେୱ ହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କତ’’ନ୍ତି ।

ଇଦାନି ସାସନେ ୟେସୁ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ, ତେସଂ ୱସେନ ଅଞ୍ଞେହିପି ଅସାଧାରଣଂ ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ଧାତୁକଥାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂହି ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂସୁ । ମହନ୍ତୋ ପଭେଦାନୁଗତୋ ୱିସୟୋ ଏତାସନ୍ତି ମହାୱିସୟା, ଧାତୁୟୋ, ନ ଖନ୍ଧାୟତନାନି ଅପ୍ପତରପଦତ୍ତା । ୟେନ ୱା ସଭାୱେନ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗେହି ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସେ ଲଭନ୍ତି, ସୋ ସଭାୱୋ ଧାତୁ । ସା ଧାତୁ ଇଧ ସାତିସୟଂ ଦେସିତାତି ସୱିସେସଂ ଧାତୁୟା କଥନତୋ ଇଦଂ ପକରଣଂ ‘‘ଧାତୁକଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାୱତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଧାତୁସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସଂସନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୯୮) ୱିୟ । ଧାତୁଭେଦନ୍ତି ଧାତୁୱିଭାଗଂ । ପକରଣନ୍ତି ୱଚନସେସୋ । କୁତୋ ପକରଣ-ସଦ୍ଦୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ପକରଣାନଂ କମେନ ୱଣ୍ଣନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ତେନ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱାତି ତେନ ପକରଣ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଧାତୁକଥାୱ ପକରଣଂ ଧାତୁକଥାପକରଣ’’ନ୍ତି ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା । ତଂ ଦୀପନନ୍ତି ତଂ ଧାତୁକଥାପକରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥଦୀପନଂ, ଅତ୍ଥଦୀପନାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣନଂ । ‘‘ଅତ୍ଥଂ ଦୀପୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତଂ ସୁଣାଥା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ତତ୍ଥ ଉପଧାରଣେ ନିୟୋଜେତୀତି ଆହ ‘‘ତଂଦୀପନୱଚନସୱନେନ ଉପଧାରେଥାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୧. ନୟମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୧.ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନାତି ଚୁଦ୍ଦସପ୍ପକାରେନ, ଚୁଦ୍ଦସହି ପଦେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଇଦମେକଂ ପଦଂ, ତଥା ‘‘ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି । ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପନ ତୀଣି ତୀଣି ପଦାନି ଏକେକଂ ପଦଂ । ଇତରେସୁ ପଦୱିଭାଗୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱ । ଏତେହୀତି ସଙ୍ଗହାଦିପ୍ପକାରେହି । ନୟନଂ ପାପନଂ, ତଂ ପନ ପୱତ୍ତନଂ ଞାପନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ‘‘ପୱତ୍ତୀୟତି ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଦ୍ୱିଧାପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନୟା ଏୱ ଉଦ୍ଦିସିୟମାନା ମାତିକା । ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେପି ପୱତ୍ତନଞାଣକିରିୟାନଂ କରଣଭାୱେନ ସଙ୍ଗହାଦିପ୍ପକାରା ନୟାତି ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇମିନା ସଙ୍ଗହାଦିକେନ ନୟେନା’’ତି (ଧାତୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) । ପଦାନନ୍ତି ଅତ୍ଥଦୀପକାନଂ ୱଚନାନଂ । ପଜ୍ଜତି ଏତେନ ଅତ୍ଥୋତି ହି ପଦଂ । ପଦାନନ୍ତି ଚ ସଂସାମିସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ, ପକରଣସ୍ସାତି ପନ ଅୱୟୱାୱୟୱୀସମ୍ବନ୍ଧେ ।

୨. ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୨.ତଦତ୍ଥାନୀତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦତ୍ଥାନି । ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଏତସ୍ମାତି ହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ପଚ୍ଚେକଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରପିଟକେ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା, ଦ୍ୱାଦସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦା’’ତି । ତେସନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦୀନଂ । ତଥାଦସ୍ସିତାନନ୍ତି ଗଣନୁଦ୍ଦେସୱିଭାଗମତ୍ତେନ ଦସ୍ସିତାନଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦ୍ୱାଦସଭାୱେନେୱ ଗହିତୋ, ନନୁ ତତ୍ଥ ଭୱୋ କମ୍ମଭୱାଦିଭେଦେନ, ସୋକାଦୟୋ ଚ ସରୂପତୋୟେୱ ଇଧ ପାଳିୟଂ ଗହିତାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ପଞ୍ଚୱୀସାଧିକେନ ପଦସତେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେ । କମ୍ମଭୱସ୍ସ ଭାୱନଭାୱେନ, ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଭୱନଭାୱେନ । ପଦତ୍ଥତୋ ପନ କମ୍ମଭୱୋ ଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ଭୱୋ, ଇତରୋ ଭୱତି, ଭୱନଂ ୱାତି । ତନ୍ନିଦାନଦୁକ୍ଖଭାୱେନାତି ଜରାମରଣନିଦାନଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ।

‘‘ସବ୍ବାପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକା’’ତି ଇଦମ୍ପି ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକାକିତ୍ତନମେୱାତି ‘‘ସବ୍ବାପି…ପେ॰… ମାତିକାତି ଅୟଂ ଧାତୁକଥାମାତିକାତୋ ବହିଦ୍ଧା ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱଚନଂ ଅସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ। ପକରଣନ୍ତରଗତା ୱୁତ୍ତା ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକାଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ମାତିକାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ପକରଣନ୍ତରଗତତ୍ତା ପନ ଅଞ୍ଞତୋ ଗହେତବ୍ବରୂପା ଇତୋ ବହିଭୂତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ସରୂପତୋ ଗହିତାୱ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତିଆଦିକା ଅବ୍ଭନ୍ତରା । ତେନାହ ‘‘ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତା’’ତି । ମାତିକାୟ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତାତି ମାତିକାୟ ସରୂପେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ନ ହି ମାତିକାୟ ଅସଙ୍ଗହିତୋ କୋଚି ପଦତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି । ୱିକିଣ୍ଣଭାୱେନାତି ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କିଣ୍ଣଭାୱେନ ୱିସଟଭାୱେନ ।

୩. ନୟମୁଖମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୩.ନୟାନଂ ସଙ୍ଗହାଦିପ୍ପକାରୱିସେସାନଂ ପୱତ୍ତି ଦେସନା, ତସ୍ସା ୱିନିଗ୍ଗମଟ୍ଠାନତାୟ ଦ୍ୱାରଂ। ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମା ୟଥାରହଂ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋ ଅରୂପିନୋ ଚ ଖନ୍ଧାତି ତେସଂ ଉଦ୍ଦେସୋ ନୟମୁଖମାତିକା। ତେନାହ ‘‘ନୟାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱିୟୁଜ୍ଜନସୀଲା, ୱିୟୋଗୋ ୱା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱିୟୋଗିନୋ, ତଥା ସହୟୋଗିନୋ, ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହଧମ୍ମା ଚ ୱିୟୋଗୀସହୟୋଗୀଧମ୍ମା ଚ ସଙ୍ଗହା…ପେ॰… ଧମ୍ମା, ସଙ୍ଗଣ୍ହନାସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ୱିୟୁଜ୍ଜନସଂୟୁଜ୍ଜନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତନକସଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୁଦ୍ଦସପୀତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି । ୟେହୀତି ୟେହି ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚ । ତେ ଚତ୍ତାରୋତି ତେ ସଙ୍ଗହାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ । ସଚ୍ଚାଦୀହିପୀତି ସଚ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀହିପି ସହ । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ସମ୍ଭୱାନୁରୂପଂ, ୟଂ ୟଂ ପଦଂ ସଙ୍ଗହିତୋ ଅସଙ୍ଗହିତୋତି ଚ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତଂ ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋ ପନାତି ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୋ । ସଙ୍ଗାହକଭୂତେହୀତି ସଙ୍ଗହଣକିରିୟାୟ କତ୍ତୁଭୂତେହି । ତେହୀତି ସଚ୍ଚାଦୀହି । ନ ସଙ୍ଗହଭୂତେହୀତି ସଙ୍ଗହଣକିରିୟାୟ କରଣଭୂତେହି ସଚ୍ଚାଦୀହି ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥାପି ହି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋ ଏୱ କରଣଭୂତାତି ଦସ୍ସେତି । ଖନ୍ଧାଦୀହେୱ ସଙ୍ଗହେହୀତି ଖନ୍ଧାଦୀହିୟେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହନକିରିୟାୟ କରଣଭୂତେହି, ‘‘ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି, ଦ୍ୱୀହାୟତନେହି, ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୋ ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସଚ୍ଚାଦୀନି ସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି, ନ ସଙ୍ଗହଭାୱେନ, ଖନ୍ଧାଦୀନିୟେୱ ଚ ସଙ୍ଗହଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତସ୍ମା ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସଚ୍ଚାଦୟୋ ସଙ୍ଗହୱସେନ ନ ୱୁତ୍ତାତି ? ତଥାଦେସନାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି ସକ୍କା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀହି, ସଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀହି ସଙ୍ଗହନୟେନ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୁଂ ୱାତି । ତଥା ଅରିୟଫଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୱେଦନାଦୀନଂ ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତତାୟ ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ କତିହି ସଚ୍ଚେହି ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପି ‘‘ଏକେନ ସଚ୍ଚେନ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତିଆଦିନା ନିୟମେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ୟେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ୟେହି ଚ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ, ତଦନୁରୂପଂ ।

ରୂପଂ ରୂପେନ ନିବ୍ବାନେନ ୱା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ନିବ୍ବାନଂ ୱା ରୂପେନ। କସ୍ମା ? ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅନାସଙ୍କନୀୟସଭାୱତ୍ତା । ଚତୁନ୍ନଞ୍ହି ଖନ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପୟୋଗୀଭାୱତୋ ‘‘ରୂପନିବ୍ବାନେହିପି ସୋ ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି ସିୟା ଆସଙ୍କା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଇତରେହି, ଇତରେସଞ୍ଚ ତେହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପନ ରୂପସ୍ସ ରୂପେନ, ନିବ୍ବାନେନ ୱା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱା ରୂପେନ କତ୍ଥଚି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଅତ୍ଥୀତି ତଦାସଙ୍କାଭାୱତୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋପି ରୂପସ୍ସ ରୂପନିବ୍ବାନେହି, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱା ତେନ ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହିୟେୱ ପନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୂହେୱା’’ତିଆଦି । ଅନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିକସ୍ସ । ଅନାରମ୍ମଣଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକେହୀତି ଅନାରମ୍ମଣେନ ସୋତାୟତନାଦିନା ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକେନ ଚ ଧମ୍ମାୟତନାଦିନା । ମିସ୍ସକସ୍ସ ଧମ୍ମାୟତନାଦିକସ୍ସ । ଅନାରମ୍ମଣଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକେହି ନ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟେସଂ ପନ ୟେହି ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନାରମ୍ମଣସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ସାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନାରମ୍ମଣେନ ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକେନ ଚ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସାରମ୍ମଣେନପି ସୋ ହୋତିୟେୱ । ତେନ ୱିୟ ଅନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକସ୍ସ ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୪. ଲକ୍ଖଣମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୪.ୱିସୁଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ୟୋ ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ ଚତୂହି ଚ ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ସଭାଗୋ ଭାୱୋ ପୟୋଜେତି, ୟୋ ଚ ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ ଚତୂହି ଚ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ୱିସଭାଗୋ ଭାୱୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଆହ । ୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଖନ୍ଧାଦିକୋ ସଭାଗୋ। ୟସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହୋ, ସୋ ୱିସଭାଗୋ। ତଥା ସମ୍ପୟୋଗେସୁପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସଭାଗତଂ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମାନଭାୱୋ ସଙ୍ଗହେ ସଭାଗତା, ଏକୁପ୍ପାଦାଦିକୋ ସମ୍ପୟୋଗେତି ଇମିନା ରୁପ୍ପନାଦିୱିଧୁରୋ ଅସମାନସଭାୱୋ ଅସଙ୍ଗହେ ୱିସଭାଗତା, ନାନୁପ୍ପାଦାଦିକୋ ୱିପ୍ପୟୋଗେତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୋତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ।

୫. ବାହିରମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୫.ଏତେନ ଠପନାକାରେନାତି ସରୂପେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକରଣନ୍ତରମାତିକାୟ ଇଧ ମାତିକାଭାୱକିତ୍ତନସଙ୍ଖାତେନ ଠପନାକାରେନ । ପକରଣନ୍ତରଠପିତାୟ ମାତିକାୟ ଅୱିଭାଗେନ ପଚ୍ଛତୋ ଗହଣଂ ବହି ଠପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ବହି ପିଟ୍ଠିତୋ ଠପିତତ୍ତା’’ତି । ଇଧ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଇମିସ୍ସା ଧାତୁକଥାୟ ସରୂପେନ ଅୱତ୍ୱା । ତଥା ପକାସିତତ୍ତାତି ମାତିକାଭାୱେନ ଜୋତିତତ୍ତା । ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀସୀସେନ ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ଆଗତମାତିକାୱ ଗହିତାତି । ୟେହି ନୟେହି ଧାତୁକଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ, ତେସୁ ନୟେସୁ, ତେହି ୱିଭଜିତବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ, ତେସଂ ନୟାନଂ ପୱତ୍ତିଦ୍ୱାରଲକ୍ଖଣେସୁ ଚ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଧାତୁକଥାୟ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ୟଂ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ କୁସଲାଦିୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ବାପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ମାତିକାୟ ନିକ୍ଖେପୱିଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

‘‘ଗାୱୀତି ଅୟମାହା’’ତି ଏତ୍ଥ ଗାୱୀ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସକାରିନା ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥପଦତ୍ଥକୋ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହ-ସଦ୍ଦୋ ସଦ୍ଦପଦତ୍ଥକୋ ଜାୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଅନିଦ୍ଧାରିତତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ତେନ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରତୋ ସଙ୍ଗହସଦ୍ଦଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅନିଦ୍ଧାରିତୱିସେସୋତି ଅସଙ୍ଗହିତଜାତିସଞ୍ଜାତିଆଦିୱିସେସୋ । ସାମଞ୍ଞେନ ଗହେତବ୍ବତନ୍ତି ସଙ୍ଗହସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟତାସାମଞ୍ଞେନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱା । ନ ଚେତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଏକରୂପମେୱାତି ଚୋଦନା କାତବ୍ବା ଭେଦାପେକ୍ଖତ୍ତା ତସ୍ସ । ୟତ୍ତକା ହି ତସ୍ସ ୱିସେସା, ତଦପେକ୍ଖମେୱ ତନ୍ତି । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୟା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ମତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ମାତୁ ହିତାତି ।

ଧମ୍ମୱିସେସଂ ଅନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱାତି ସଙ୍ଗହିତତାଦିନା ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସନଂ ଅକତ୍ୱା । ସାମଞ୍ଞେନାତି ଅୱିସେସେନ । ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମାନଂ । ଅୱସେସା ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱାତି ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତିଆଦିକା ଅୱସେସା ଦ୍ୱାଦସପି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଧମ୍ମାନଂ ପୁଚ୍ଛନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟଉଦ୍ଦେସାତି ୟୋଜନା । ନନୁ ଚ ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତିଆଦୟୋପି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସଂ ଅନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ ଧମ୍ମାନଂ ପୁଚ୍ଛନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୁଦ୍ଦେସାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଞାୟତି, ସଦ୍ଦୋ ଚ ନ ପୟୁଜ୍ଜତି, ସୋ ଲୋପୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଆୱୁତ୍ତିଆଦିୱସେନ ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ତେନାତି ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନ ଅସଙ୍ଗହିତ-ସଦ୍ଦେନ । ସଙ୍ଗହିତୱିସେସୱିସିଟ୍ଠୋତି ଚକ୍ଖାୟତନେନ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତତାୱିସେସୱିସିଟ୍ଠୋ, ତେନ ସୋତାୟତନାଦିଭାୱେନ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ସୋତପସାଦାଦିକୋ ୟୋ ରୁପ୍ପନସଭାୱୋ ଧମ୍ମୱିସେସୋ । ତନ୍ନିସ୍ସିତୋ ତଂ ଧମ୍ମୱିସେସଂ ନିସ୍ସାୟ ଲବ୍ଭମାନୋ । ‘‘ତେ ଧମ୍ମା କତିହି ଖନ୍ଧେହି…ପେ॰… ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦିନା ଅସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଖାତୋ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ପରତୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟମାନୋ ଇଧ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି । ୱିସେସନେ କରଣୱଚନନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଗହିତତାୱିସେସୱିସିଟ୍ଠତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି । ଏୱମେତେ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୁଦ୍ଦେସା ପୱତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ନନୁ ଚ ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ନ ଲବ୍ଭତି ତସ୍ସ ଧମ୍ମମତ୍ତଦୀପନତୋ । ନୟୁଦ୍ଦେସୋ ହେସୋ, ନ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୋ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନ…ପେ॰… ଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତେ ଧମ୍ମା କତିହି ଖନ୍ଧେହି…ପେ॰… ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ଧାତୁ॰ ୧୭୧) ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ତେ ଧମ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱୀହାୟତନେହି ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଦୁତିୟଂ ଅସଙ୍ଗହିତପଦଂ ଗହିତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା । ତେ କତମେ’’ଇଚ୍ଚେୱ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ସିୟା ।

ଏସ ନୟୋତି ଅତିଦେସେନ ଦସ୍ସିତମତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ତେସୁପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟପଦେନାତି ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତପଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ ସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତେହି ତେହି ଧମ୍ମେହି ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଗହିତତାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ‘‘ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା’’ତି ଧମ୍ମମୁଖେନେୱ ସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଗହିତତା ୱୁତ୍ତା । ଦୁତିୟତତିୟେସୁ ପନ ସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଖାତୱିସେସନଦ୍ୱାରେନ ଧମ୍ମାନଂ ଅସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଗହିତତା ୱୁତ୍ତାତି ତତ୍ଥ ‘‘ୱିସେସନେ କରଣୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥ ହି…ପେ॰… ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସା’’ତି । ତତ୍ଥ ସଭାୱନ୍ତରେନାତି ସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଖାତେନ ସଭାୱନ୍ତରେନ ପକାରନ୍ତରେନ । ସଭାୱନ୍ତରସ୍ସାତି ଅସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଭାୱନ୍ତରସ୍ସ । ଏତେସୂତି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁ । ଧମ୍ମନ୍ତରେନାତି ଅଞ୍ଞଧମ୍ମେନ । ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସନଂ କତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଅନ୍ତରେନ ପକାରୱିସେସାମସନଂ ଧମ୍ମେନେୱ ଧମ୍ମୋ ୱିସେସିତୋତି । ଆଦିପଦେନେୱାତି ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ପଠମପଦେନେୱ । ଇତରେହୀତି ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେହି ଦୁତିୟତତିୟପଦେହି । ଏତ୍ଥାତି ଏକାଦସମାଦୀସୁ ଚତୂସୁ । ଦୁତିୟତତିୟେସୁ ୱିୟ ୱିସେସନେ ଏୱ କରଣୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁ ୱିୟ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନନ୍ତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି ।

ୱିୱିଧକପ୍ପନତୋତି ୱିୱିଧଂ ବହୁଧା କପ୍ପନତୋ, ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାନଂ ୱିସୁଂ ସହ ଚ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱକପ୍ପନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ ୱିକପ୍ପନଂ ୱୁତ୍ତାକାରେନ ୱିଭଜନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଭାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣେନ ଅଧିମୋକ୍ଖେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଛୟନାକାରେନ ପୱତ୍ତିୟା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା । ତେ ଚ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତଦୱସିଟ୍ଠେ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଧମ୍ମେ ଚ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତା ଚ ସବ୍ବେ ଚ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା’’ତି । ଇତରେତି ଫସ୍ସାଦୟୋ । ସବ୍ବେସନ୍ତି ଏକୂନନୱୁତିୟା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ । ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବାତି ସଙ୍ଗହାଦିୱସେନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବା । ମହାୱିସୟେନ ଅଧିମୋକ୍ଖେନ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ୱିତକ୍କାଦୀନଂ । ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ‘‘ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ସୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୟେୱାପନକୱଣ୍ଣନା) ‘‘ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ଅଧିମୋକ୍ଖପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ଆଗତଂ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ । ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାନ…ପେ॰… ସାଧାରଣତୋ’’ତି ଏୱମତ୍ଥେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ । ୱତ୍ତବ୍ବେସୂତି ସଙ୍ଗହାଦିପରିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ । ୱୁତ୍ତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ମନସିକାରପରିୟୋସାନା । ତାଦିସସ୍ସାତି ଫସ୍ସାଦିସଦିସସ୍ସ ସାଧାରଣସ୍ସ ଅଧିମୋକ୍ଖସଦିସସ୍ସ ଅସାଧାରଣସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱା ।

ନନୁ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିୟୋପି ସାଧାରଣାତି ? ସଚ୍ଚଂ ସାଧାରଣା, ଅତ୍ଥି ପନ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଅସମାଧିସଭାୱା ବଲଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ସାମଞ୍ଞୱିସେସସଦ୍ଦେହି ଚାତି ସାମଞ୍ଞୱିସେସସଦ୍ଦେହି ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ ସମାଧିସଭାୱା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ୱିସେସସଦ୍ଦୱଚନୀୟଂ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ବଲପ୍ପତ୍ତସମାଧିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦେନ ବ୍ୟାପେତବ୍ବଂ, ୱିସେସସଦ୍ଦେନ ଚ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ସମାଧିସଭାୱାୟ ଏୱ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଗହିତତ୍ତା । ନ ଅଞ୍ଞବ୍ୟାପକନିୱତ୍ତକୋ ସାମଞ୍ଞୱିସେସୋ ଅନଞ୍ଞ…ପେ॰… ୱିସେସୋ, ତସ୍ସ ଦୀପନତୋ । ତସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ତସ୍ସେୱ ବଲପ୍ପତ୍ତସମାଧିଧମ୍ମସ୍ସ । ଭେଦଦୀପକେହୀତି ୱିସେସଦୀପକେହି ସମାଧିବଲାଦିୱଚନେହି ୱତ୍ତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ଅନଞ୍ଞବ୍ୟାପକନିୱତ୍ତକସାମଞ୍ଞୱିସେସଦୀପନା ସଦ୍ଦା । ତତୋ ୱିପରୀତେହି ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାପେତବ୍ବଂ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତେହି ସାମଞ୍ଞୱିସେସସଦ୍ଦେହେୱ ନ ସୁଖାଦିସଭାୱା ୱେଦନା ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅସମାଧିସଭାୱା ସମାଧିସଭାୱାତି ଦ୍ୱେଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା, ତସ୍ମା । ଅସମାଧିସଭାୱମେୱ ପକାସେୟ୍ୟ ୱିସେସସଦ୍ଦନିରପେକ୍ଖଂ ପୱତ୍ତମାନତ୍ତା । ଇତରୋତି ସମାଧିବଲାଦିକୋ ୱିସେସସଦ୍ଦୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକୁଦ୍ଦେସେ, ସାଧାରଣେ ଫସ୍ସାଦିକେ, ମହାୱିସୟେ ୱା ଅଧିମୋକ୍ଖେ ଉଦ୍ଦିସିୟମାନେ । ନନୁ ଚ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ୱେଦନା ୱିୟ ସାଧାରଣା ହୋତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଭିନ୍ନାପି ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଅୱିସାହଟମାନସତା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧, ୧୫) । ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆୟୁ ଠିତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୯) ୱଚନତୋ ସମାଧିଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମନିସ୍ସୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ଅରହତୀତି ଇଧ ଉଦ୍ଦେସଂ ନ ଅରହତି ସମୁଖେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ଫସ୍ସାଦୀସୁ ଉଦ୍ଦିସିୟମାନେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧. ପଠମନୟୋ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହପଦୱଣ୍ଣନା

୧. ଖନ୍ଧପଦୱଣ୍ଣନା

୬. ‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାତଲକ୍ଖଣୱିସୟାତି ଆହ ‘‘ସଭାୱତୋ ଅଭିଞ୍ଞାତାନ’’ନ୍ତି । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପହାତବ୍ବସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାୱେତବ୍ବତା ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଅଧିପତିୟାଦୀତି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱଉପଟ୍ଠାନପଦହନାଦୀନି । ସଚ୍ଚାଦିୱିସେସୋ ୱିୟାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦିପରିୟାୟୋ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟପୀଳନଟ୍ଠାଦିୱିସେସୋ ୱିୟ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ନୟମୁଖମାତିକାୟ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନିସ୍ସୟେନ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଏୱ । ତେସଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧଭାୱେନ ୱିୟ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭାୱେନ ସଭାଗତା ହୋତି, ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱେନାତି ସଙ୍ଗହଲକ୍ଖଣମାହ । ଇତୀତି ତସ୍ମା, ୟସ୍ମା ରୂପଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭାୱେନ ସଭାଗା, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭାୱେନ ଅତ୍ଥମୁଖେନେୱ ଗହଣେ । ସଦ୍ଦଦ୍ୱାରେନ ପନ ଗହଣେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱଚନସଙ୍ଖାତେନ ୱା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱଚନୱଚନୀୟତାସଙ୍ଖାତେନ । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୁରିମେନାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ । ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାତିଆଦୀସୁ ‘‘ପୁରିମେନ ୟୋଜିୟମାନେ’’ତିଆଦିଂ ଆନେତ୍ୱା ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଭେଦତୋ ପଞ୍ଚକପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଖନ୍ଧପଦନିଦ୍ଦେସେ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମମେୱାତି ଆହ ‘‘ଭେଦତୋ ପଞ୍ଚକପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନନ୍ତର’’ନ୍ତି ।

ଆୟତନପଦାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୦.ୟଦିପିଏକକେପି ସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନଂ ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ…ପେ॰… ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତଂ, ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହି ଆୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଧାତୁ॰ ୪୧) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଦନିଦ୍ଦେସେ। ଚକ୍ଖୁସୋତଚକ୍ଖୁସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତଦୁକଂ ଚକ୍ଖୁସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକନ୍ତି ଏତେସଂ ଦୁକାନଂ । ଚକ୍ଖୁସୋତସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ହି ‘‘ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତଂ, ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହି ଆୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଏକକେ ସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଚକ୍ଖୁସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକସ୍ସ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଦ୍ୱୀହାୟତନେହି ଦ୍ୱୀହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା, ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଦସହାୟତନେହି ସୋଳସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି, ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱୀହାୟତନେହି ଦ୍ୱୀହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା, ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଦସହାୟତନେହି ସୋଳସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଚକ୍ଖୁସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକସ୍ସ ଚ ଅସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ନାପି ଦୁକେହି ତିକସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁସୋତଚକ୍ଖୁସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଦୁକେହି ଚକ୍ଖୁସୋତସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିତିକସ୍ସ ନାପି ସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଇଧାତି ସଚ୍ଚପଦନିଦ୍ଦେସେ । ତିକେନ ଚାତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମଗ୍ଗାଦିତିକେନ ଚ । ‘‘ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱାଦସହାୟତନେହି ଅଟ୍ଠାରସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା, ନ କେହିଚି ଖନ୍ଧେହି ନ କେହିଚି ଆୟତନେହି ନ କାହିଚି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି ସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।

୬. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଣ୍ଣନା

୬୧.ଅୱିଜ୍ଜାୱଚନେନାତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେନ । ୱିସେସନଂ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘କୁସଲାଦୀନମ୍ପୀ’’ତିଆଦିନା । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାସଦିସେନ ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣାଦିସଙ୍ଗହଣତୋ । ତେସନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦିପଦାନଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଠମନୟେ । ଅକମ୍ମଜାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତତା ୱିଞ୍ଞାୟତି ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସପି ଗହିତତ୍ତା ।

୭୧.ଜାୟମାନ…ପେ॰… ମାନାନନ୍ତି ଜାୟମାନାଦିଅୱତ୍ଥାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ଜାୟମାନାଦିଭାୱମତ୍ତତ୍ତାତି ନିବ୍ବତ୍ତନାଦିଅୱତ୍ଥାମତ୍ତଭାୱତୋ । ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅୱତ୍ଥାଭାୱତୋ ୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା । ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାନି, ସଭାୱମତ୍ତଭୂତାନୀତି ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ଅୱତ୍ଥାଭାୱମତ୍ତଭୂତାନି। ଅପରମତ୍ଥସଭାୱାନିପି ରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଆଦିଭାୱତୋ ରୁପ୍ପନଭାୱେନ ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତତୋ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସଭାଗାନି, ଅରୂପାନଂ ପନ ଜାତିଜରାମରଣାନୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ଏକେକଭୂତାନୀତି ୟଥା ଏକସ୍ମିଂ ରୂପକଲାପେ ଜାତିଆଦୀନି ଏକେକାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଏକସ୍ମିଂ ଅରୂପକଲାପେପୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ରୂପକଲାପଜାତିଆଦୀନି ୱିୟା’’ତିଆଦି । ଅନୁଭୱନସଞ୍ଜାନନୱିଜାନନକିଚ୍ଚାନଂ ୱେଦନାଦୀନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଆଦିଭୂତାନିପି ଜାତିଆଦୀନି ତଥା ନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱେଦିୟନ…ପେ॰… ଅଗୟ୍ହମାନାନୀ’’ତି । ତେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ଜାତିଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହାଭାୱମାହ । ‘‘ଜାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଜାତିଆଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଖତପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ ତେସଂ ସଙ୍ଗହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଖତା…ପେ॰… ସଭାଗାନୀ’’ତି । ତେନେୱ ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନେକନ୍ତପରମତ୍ଥକିଚ୍ଚତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଦୁୱିଧାନୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଆଦିଭାୱେନ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରାନି । ତେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସଭାଗତ୍ଥେନ । ତେହି ଖନ୍ଧାଦୀହୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂହି ।

ପଠମନୟସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟନୟୋ ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୧.‘‘ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତସଦ୍ଦା ଭିନ୍ନାଧିକରଣା ନ ଗହେତବ୍ବା ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବତାୟ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଗହିତତାୱିସେସୱିସିଟ୍ଠୋ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ହେଟ୍ଠା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ସ୍ୱେୱ ଇଧ ଅସଙ୍ଗହିତଭାୱେନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜୀୟତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ତଂ…ପେ॰… ତଦେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ୟେ ହି ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖାୟତନେନ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଚ ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେସଂୟେୱ ପୁନ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ…ପେ॰… ଆହା’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ନୟେସୁ ୱାରେସୁ ଚ । ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହସାମଞ୍ଞାନନ୍ତି ‘‘ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନା’’ତିଆଦିନା ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହାନଂ । ‘‘ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଆହ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ୱିସେସାପେକ୍ଖତ୍ତା’’ତି । ୱିସେସାୱବୋଧନତ୍ଥାନି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭେଦନିସ୍ସିତତ୍ତା ଚ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନ’’ନ୍ତି । ସୱିସେସାୱ ଖନ୍ଧାଦିଗଣନାତି ‘‘ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନା’’ତିଆଦିନା ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତାପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିନା ସୱିସେସାୱ ଖନ୍ଧାଦିଗଣନା, ଖନ୍ଧାଦିନା ସଙ୍ଗହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଦ୍ଧାତି କେୱଲା ଅନୱସେସା, ସାମଞ୍ଞଭୂତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ଥାତି ୟଥାଧିକତେ ଦୁତିୟନୟେ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଆହ ‘‘ସଙ୍ଗହି…ପେ॰… ନିଦ୍ଧାରିତତ୍ତା’’ତି । ତୀସୁ ସଙ୍ଗହେସୂତି ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେସୁ ତୀସୁ । ଅଞ୍ଞେହୀତି ୱୁତ୍ତାୱସେସେହି ଦ୍ୱୀହି ଏକେନ ୱା । ଏତ୍ତକେନେୱ ଦସ୍ସେତବ୍ବା ସିୟୁଂ ତାୱତାପି ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତଭାୱସ୍ସ ପକାସିତତ୍ତା । ତେସନ୍ତି ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ । ଏୱଂୱିଧାନନ୍ତି ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ସୋତାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନିଦ୍ଧାରିତୱିସେସାନଂ । ଅସମ୍ଭୱାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ଅସମ୍ଭୱା । ସଙ୍ଗହାଦିନୟଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ନୟମାତିକାୟ ବ୍ୟାପାରୋ, ୟତ୍ଥ ପନ ସଙ୍ଗହାଦୟୋ, ତେ ଖନ୍ଧାଦୟୋ କୁସଲାଦୟୋ ଚ ତେସଂ ୱିସୟଭୂତାତି ତେହି ୱିନା ସଙ୍ଗହାଦୀନଂ ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ନୟମାତିକାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରବାହିରମାତିକାପେକ୍ଖତ୍ତା’’ତି । ସଙ୍ଗାହକଂ ଅସଙ୍ଗାହକଞ୍ଚାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟୋ ହି ଇଧ ସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଅସଙ୍ଗାହକଭାୱେନପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ।

‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି, ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଚ ୟତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଂ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ପଠମନୟେ ଛଟ୍ଠନୟେ ଚ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କତିହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତୋ ? ଏକେନ ଖନ୍ଧେନା’’ତି (ଧାତୁ॰ ୬), ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କତିହି ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ? ନତ୍ଥି । ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୨୨୮) ଚ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଭାୱେନ । ଇତରେସୂତି ଦୁତିୟାଦିନୟେସୁ । ତସ୍ସ ତସ୍ସାତି ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଞ୍ଚ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା’’ତି ଅନିୟମିତରୂପେନ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ‘‘ତେ ଧମ୍ମା’’ତି ନିୟାମକଭାୱେନ ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପକରଣେ । ୟେନ ୟେନ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିନା ସଙ୍ଗାହକେନ । ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେସୂତି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେସୁ । ତେନ ତେନାତି ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ତତୋ ତତୋ ସଙ୍ଗାହକତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବାସଙ୍ଗହେତବ୍ବଂ ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ତଦେୱ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି ସଙ୍ଗାହକାସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ସଭାଗଭାୱେନ ସଙ୍ଗାହକସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ସିୟା ପନେତଂ ସଭାଗେନ ଏକଦେସେନ ସଙ୍ଗହୋତି, ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଚ ସୋ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ୟଞ୍ଚାତିଆଦିନା ୱଚନନ୍ତରଂ ପରିହରତି ।

ୟଦିଚାତିଆଦିନାପି ତସ୍ସେୱ ତେନ ସଙ୍ଗହାଭାୱଂ ପାଠାଭାୱଦସ୍ସନେନ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ସୋ ଏୱାତି ୟୋ ରୂପାଦିକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଏୱ ତେନ ରୂପାଦିକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତେନେୱ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହାଭାୱେ ଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ହି ସୋ ଏୱ ତସ୍ସ ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋ ଚା’’ତି । ଏକଦେସା ୱିୟ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୟୋ ସମୁଦାୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିକସ୍ସ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ନ ସଙ୍ଗାହକୋ ଅସଙ୍ଗାହକୋ ଚ ସଭାଗୱିସଭାଗଭାୱାଭାୱତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସମୁଦାୟନ୍ତୋଗଧାନନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ୟେନାତି ୱିଭାଗେନ । ତେତି ଏକଦେସା । ତେସନ୍ତି ଏକଦେସାନଂ । ଏତ୍ଥ ତଦନ୍ତୋଗଧତାୟ ୱିଭାଗାଭାୱୋ, ୱିଭାଗାଭାୱେନ ସଭାଗୱିସଭାଗତାଭାୱୋ, ତେନ ସଙ୍ଗାହକାସଙ୍ଗାହକତାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟଥା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସଭାଗୱିସଭାଗାଭାୱେନ ଏକଦେସାନଂ ସମୁଦାୟୋ ସଙ୍ଗାହକୋ ଅସଙ୍ଗାହକୋ ଚ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଏକଦେସସଭାଗୱିସଭାଗାନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥାତିଆଦି ଉଦାହରଣଦସ୍ସନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟକରଣଂ । ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗାହକଂ ଅସଙ୍ଗାହକଞ୍ଚାତି ୟୋଜନା । ତଥା ସେସେସୁପି । ନ ହି ଏକଦେସ…ପେ॰… ୱିସଭାଗଂ ୟେନ ସମୁଦାୟୋ ସଙ୍ଗାହକୋ ଅସଙ୍ଗାହକୋ ଚ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ ତାୱ ମା ହୋତୁ, ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ ପନ କସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପୀୟତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ହେତୁଭାୱେନ ପରାମସତି । ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ଅତ୍ତନି ଅନ୍ତୋଗଧତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ଅତ୍ତେକଦେସସଭାଗତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସତିପି ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତେତି ୟୋଜନା । ତଂ ପନେତଂ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ଚ ନ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ତୟୋ ପକାରେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଗାହକତ୍ତମେୱ ଏତେସଂ ନତ୍ଥୀତି ଏତେସଂ ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତନି ଅନ୍ତୋଗଧୋ, ଅତ୍ତେକଦେସସଭାଗୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗାହକଭାୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥି ସଭାଗାଭାୱତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହି ସୋ ଏୱ ତସ୍ସ ସଭାଗୋ’’ତିଆଦି । ୟେନାତି ସଙ୍ଗାହକତ୍ତେନ । ଏୱରୂପାନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ତିପ୍ପକାରାନଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସତିପି ୱିସଭାଗଭାୱେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତେନାତି ‘‘ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱଚନେନ । ଏକଦେସସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିକସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଧମ୍ମାୟତନସ୍ସ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ ଏକଦେସେନ ସମୁଦାୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ସମୁଦାୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏକଦେସସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନସ୍ସ ସୋତାୟତନସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ ସମୁଦାୟେନ ଏକଦେସସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତଭାୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ନ ଦସ୍ସେତି, ଅଥ କିଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଭେଦେହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଭେଦେହୀତି ରୂପାଦିଚତୁକ୍ଖନ୍ଧଗଣନୱିଭାଗେହି। ପଞ୍ଚଧାତି ରୂପାଦିଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୋତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରେନ ଭିନ୍ନତଂ । ତେନାହ ‘‘ଗଣେତବ୍ବାଗଣେତବ୍ବଭାୱେନା’’ତି । ‘‘ଏକେନ ଖନ୍ଧେନା’’ତିଆଦୀସୁ କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ନ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସଙ୍ଗାହକାସଙ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖାନ’’ନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘କମ୍ମକରଣମତ୍ତସବ୍ଭାୱା’’ତି । ଦୁତିୟାଦୟୋ ପନ ନୟା । ଅଗଣନାଦିଦସ୍ସନାନୀତି ଅଗଣନଗଣନଦସ୍ସନାନି । ନନୁ ଚ ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଗଣନାଦୀନିପି ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି ପନ ୱିସେସନଭୂତାନି ଅପ୍ପଧାନାନୀତି ୱିସେସିତବ୍ବଭୂତାନଂ ପଧାନାନଂ ୱସେନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦିନା କତ୍ତୁଆଦୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘କତ୍ତୁକରଣକମ୍ମତ୍ତୟସବ୍ଭାୱା’’ତି ।

ତଥା ତଥାତି ତେନ ତେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିପ୍ପକାରେନ । ତଂତଂଖନ୍ଧାଦିଭାୱାଭାୱୋ ସଭାଗୱିସଭାଗତାତି ରୂପଧମ୍ମାଦୀନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋ ସଭାଗତା, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଅଭାୱୋ ୱିସଭାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଧମ୍ମଦସ୍ସନେତି ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା, ତେ ଧମ୍ମା’’ତି ନିଦ୍ଧାରିତପ୍ପକାରଧମ୍ମନିରୂପନେ । ସଙ୍ଗାହକସଙ୍ଗହେତବ୍ବାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାୟତନାଦିକସ୍ସ ସଙ୍ଗାହକସ୍ସ ସୋତାୟତନାଦିକସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବସ୍ସ । ସମାନକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋତି ଏକକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦଭାୱୋତି ତସ୍ସ ସମାନକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଅଞ୍ଞକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋ । ଅୟନ୍ତି ୟ୍ୱାୟଂ ପଠମନୟେ ତଥା ତଥା ଗଣେତବ୍ବାଗଣେତବ୍ବତାସଙ୍ଖାତୋ ଦୁତିୟାଦିନୟେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସମାନକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱାଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ତଂତଂଖନ୍ଧାଦିଭାୱାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟମେତେସଂ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରାନଂ ନୟାନଂ ସଭାଗୱିସଭାଗତାସୁ ୱିସେସୋ ।

ସମୁଦୟସଚ୍ଚସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋତି ସଙ୍ଗହିତତାୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ। ନ ହି ସକ୍କା ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦି ୱତ୍ତୁଂ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସଦିସାନି ଅବ୍ୟାକତପଦାଦୀନି । ଇତରେହୀତି ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ନ ଉଦ୍ଧଟାନୀତି ୟୋଜନା । ଏୱନ୍ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ନ ସବ୍ବୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଖନ୍ଧପଦେନା’’ତି ଇଦଂ କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ନ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେତି ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧପଦସଙ୍ଗହେନାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତେନେୱସ୍ସ କତ୍ତୁଅତ୍ଥତଂ ପଟିସେଧେତୁଂ ‘‘ନ ସଙ୍ଗାହକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କରଣଂ ପନ କତ୍ତୁରହିତଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘କେନଚି ସଙ୍ଗାହକେନାତି ଇଦଂ ପନ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସଙ୍ଗାହକେସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ନ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବେସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମା ହି ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି । ସମୁଦାୟେ ୱୁତ୍ତୱିଧି ତଦୱୟୱେପି ସମ୍ଭୱତୀତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ‘‘ଏତେନ ନୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ପଟିୟୋଗୀନିୱତ୍ତନଂ ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ କରୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ନ ହି ଅଞ୍ଞମତ୍ତନିୱାରଣଂ ଏୱ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଗାହକତୋ ଅଞ୍ଞନିୱାରଣଂ ଏୱ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସୋ ଚ…ପେ॰… ପେକ୍ଖନ୍ତି ଇମିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି । ସଙ୍ଗାହକାପେକ୍ଖତ୍ତେ ହି ‘‘ସୋ ଚା’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ସଙ୍ଗାହକନ୍ତି ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ଇଦାନି ତଂ ଅସମ୍ଭୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଅଡ୍ଢେକାଦସହି ଆୟତନଧାତୂହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ । ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଆୟତନଧାତୁୱିସେସନତ୍ଥଂ । ନ ସୋ ଏୱ ତସ୍ସ, ସମୁଦାୟୋ ୱା ତଦେକଦେସାନଂ ସଙ୍ଗାହକୋ ଅସଙ୍ଗାହକୋ ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ନ ହୋତୀ’’ତି । ଇମିନା ପରିୟାୟେନାତି ୟସ୍ମା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ ନତ୍ଥି ‘‘ୟେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଅସଙ୍ଗାହକଂ ସିୟା’’ତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ । ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧାତୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୧) ‘‘ସୋ ଚ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସଙ୍ଗହିତତାୟାତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସଙ୍ଗହିତଭାୱେନ ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ସା ସଙ୍ଗହିତତାତି ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତନୋ, ଅତ୍ତେକଦେସାନଂ ୱା ସଙ୍ଗହିତତା । ତେନାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ । ତେସନ୍ତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧତଦେକଦେସାନଂ । ଅତ୍ଥି ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି । ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀହି ୱିୟାତି ୱିସଦିସୁଦାହରଣଂ । ଏତେହି ରୂପୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଏୱରୂପେହି । ଏତାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତେନେୱ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱଦସ୍ସନେନ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୱାରେ । ଅଗ୍ଗହଣେତି ଅକଥନେ, ଅଦେସନାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀସୂତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ତଂ କାରଣଂ । କସ୍ମା ? ତେହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀହି ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତେ ଧମ୍ମଜାତେ ସତି ତସ୍ସ ଆୟତନସଙ୍ଗହାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି । ସଙ୍ଗହିତମେୱ ନତ୍ଥି, କସ୍ମା ? ‘‘ସୋ ଏୱ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗାହକୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ୟଦିପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିନା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିକସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିନା ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଉଭୟାଭାୱୋତି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱୋ । ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ୱାରେ । ଧମ୍ମାୟତନଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନନ୍ତି ଧମ୍ମାୟତନାଦୀନଂ ଖନ୍ଧଚତୁକ୍କସଙ୍ଗାହକତ୍ତେ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଖନ୍ଧଦୁକସଙ୍ଗାହକତ୍ତେତି ୟୋଜନା । ପାଳିୟଂ ଅନାଗତତ୍ତା ‘‘ସତୀ’’ତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଠମେନ ଧମ୍ମଧାତୁସଳାୟତନାଦୀନଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଞ୍ଚ, ଦୁତିୟେନ ଏକକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ହି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସେୱ ସଙ୍ଗାହକଂ । ତେସନ୍ତି ଖନ୍ଧଚତୁକ୍କଖନ୍ଧଦୁକାଦୀନଂ ଅସଙ୍ଗହିତତା ନ ନତ୍ଥି ଅତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ସା ଅଭାୱୋ ଅନେକନ୍ତିକୋ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ପନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘପଦେ । ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ପଟିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଚ୍ଚାମସନ୍ତୋ । ତଦୱତ୍ତବ୍ବତାତି ତେସଂ ସଙ୍ଗାହକାସଙ୍ଗାହକସଙ୍ଗହିତତ୍ତାସଙ୍ଗହିତତ୍ତାନଂ ଅୱତ୍ତବ୍ବତା । ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ଏୱ…ପେ॰… ନ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋତି ୟସ୍ମା ନେସଂ ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ ୱିୟ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ତତୋ ଏୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାସଙ୍ଗହିତତ୍ତମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଦୁତିୟନୟସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟନୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୯.ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏକଦେସସଭାଗତା ସମୁଦାୟସଭାଗତା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା । ତେନାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ । ତାନୀତି ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟନିବ୍ବାନାନି । ୟଥା ଚ ଏକଦେସୱିସଭାଗତାୟ ନ ସଙ୍ଗହିତତା, ଏୱଂ ଏକଦେସସଭାଗତାୟ ଅସଙ୍ଗହିତତାପି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ସଙ୍ଗହିତାନେୱ ନ ନ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତେତି ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟନିବ୍ବାନସୁଖୁମରୂପଧମ୍ମା । ତେହୀତି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଚକ୍ଖାୟତନାଦୀହି । ନ କଥଞ୍ଚି ସମ୍ମିସ୍ସାତି କେନଚିପି ପକାରେନ ନ ସମ୍ମିସ୍ସାତି ଅସମ୍ମିସ୍ସତାୟ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱଂ ସାଧେତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱିୟ…ପେ॰… ନ ହୋତୀତି ୟଥା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଭାଗତାଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନଂ ନ କେନଚିପି ସଙ୍ଗହଣେନ ସଙ୍ଗହିତଂ, ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଚକ୍ଖାୟତନାଦୀହି ତଂ ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତଂ ନ ହୋତୀତି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହାଭାୱୋ ପାକଟୋ ୱୁତ୍ତୋୱାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱରୂପାନନ୍ତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ । ନ ହି ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେନ ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ଏୱା’’ତି । ତଥା ‘‘ଅବ୍ୟାକତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ତାଦିସସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ସନିବ୍ବାନ…ପେ॰… ଭାୱତୋୱା’’ତି । ଅଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । କଞ୍ଚୀତି କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଜାତଂ । ତେତି ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମାଦୟୋ । ଅତ୍ତନୋତି ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମାଦିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏକଦେସୋତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦି । ଅତ୍ତେକଦେସସଭାଗୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନତାୟ ତଦେକଦେସସଭାଗୋ । ଅସଙ୍ଗହିତସଙ୍ଗାହକତ୍ତାତି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତାନଂ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିସଭାଗକ୍ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନସମୁଦାୟତ୍ତା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଧମ୍ମାୟତନେନ ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଏତସ୍ସାତି ‘‘ଧମ୍ମାୟତନେନ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଏତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଧମ୍ମାୟତନଗଣନେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଳାରିକରୂପସମ୍ମିସ୍ସଂ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସଂ।

ତତିୟନୟଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥନୟୋ ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୧.ତିଣ୍ଣଂସଙ୍ଗହାନନ୍ତି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହାନଂ । ସଙ୍ଗହଣପୁବ୍ବଂ ଅସଙ୍ଗହଣଂ, ଅସଙ୍ଗହଣପୁବ୍ବଂ ସଙ୍ଗହଣଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସଙ୍ଗହଣାସଙ୍ଗହଣାନଂ ପୱତ୍ତିୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଗହଣା…ପେ॰… ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି । ସଙ୍ଗହାଭାୱକତୋ ଅସଙ୍ଗହୋ ସଙ୍ଗହହେତୁକୋ ସଙ୍ଗହସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋୟେୱ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଗହଣପ୍ପୱତ୍ତିୱିସେସୱିରହେ’’ତି । କେନଚି ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦିନା ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନେନ ଧମ୍ମୱିସେସେନ ପୁନ ତଥେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ ସୋ ଏୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦିକୋ ଧମ୍ମୱିସେସୋ ସଙ୍ଗହିତେନ ସଙ୍ଗହିତୋ । ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱସବ୍ଭାୱା ସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ନ ଉଦ୍ଧଟା, ନ ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତା ଏୱ । ୟଥା ହି ତୀହି ସଙ୍ଗହେହି ନ ସଙ୍ଗାହକା, ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି, ଏକେନପି ସଙ୍ଗହେନ ନ ସଙ୍ଗାହକା ଇଧ ନ ଉଦ୍ଧଟା । ତେହି ସଙ୍ଗହିତାତି ତେହି ତୀହି ସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତା ଧମ୍ମା । ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଗାହକସ୍ସ ।

ସକଲୱାଚକେନାତି ଅନୱସେସଂ ଖନ୍ଧାଦିଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ । ତେନ ଖନ୍ଧାଦିପଦେନାତି ‘‘ତେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ତେନ ଖନ୍ଧାଦିପଦେନାତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପନ ଅୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଗାହକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପୁନ ତେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ନ ହି ୟେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦିନା ୟଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତଂ, ତେନେୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦିନା ତସ୍ସ ତଦୱସିଟ୍ଠସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମସ୍ସ, ନ ଚ ତସ୍ସେୱ କେୱଲସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦିକସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋତି ୟୋଜନା, ଅଥ ଖୋ ତେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମେନ ଫସ୍ସାଦିନା । ସଙ୍ଗହିତସ୍ସାତି ସଙ୍ଗହିତତାୱିସିଟ୍ଠସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଗାହକଂ ସକଲକ୍ଖଣାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପୁନ ତେନ ଖନ୍ଧାଦିପଦେନ ୟଂ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତଂ ତାଦିସଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱେଦନା ସଦ୍ଦୋ ଚ ଖନ୍ଧୋ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ୱେଦନା ୱିସୁଂ ଖନ୍ଧୋ, ସଦ୍ଦୋ ଚ ୱିସୁଂ ଆୟତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେନ ଖନ୍ଧନ୍ତରାଦିନା । ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦି ୱିୟ ଅମିସ୍ସିତଂ । ନ ହି…ପେ॰… ଏତ୍ଥାତି ସଙ୍ଗହିତତାୱିସିଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମେନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତାୱିସିଟ୍ଠୋୟେୱ ୟୋ ସଙ୍ଗହୋ, ସୋ ନ ଏତ୍ଥ ୱାରେ ପୁଚ୍ଛିତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ଚ । ସଙ୍ଗହୋୱାତି କେୱଲୋ ସଙ୍ଗହୋ, ନ କତ୍ତାପେକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ସଙ୍ଗାହକେନାତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ନିୱତ୍ତିତସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ । ନ ହୀତିଆଦି ତଂସମତ୍ଥନଂ ।

ଚତୁତ୍ଥନୟସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମନୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୩.ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ୟସ୍ମା ସଙ୍ଗହପ୍ପୱତ୍ତିୱିସେସୱିରହିତୋ ଅସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମୱିସେସନିସ୍ସିତୋ ପଞ୍ଚମନୟୋ, ତସ୍ମା ୟୋ ଏତ୍ଥ କେନଚି ଅସଙ୍ଗହିତେନ ଧମ୍ମୱିସେସେନ ପୁନ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ଧମ୍ମୱିସେସୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ଚ । ତମେୱ ତାୱ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧ…ପେ॰… ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧ…ପେ॰… ଅସଙ୍ଗହିତାତି ଆହା’’ତି ଚତୁତ୍ଥନୟେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ । ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଧମ୍ମଦସ୍ସନନ୍ତି ପାଳିୟଂ ନିଦ୍ଧାରିତପ୍ପକାରଧମ୍ମଦସ୍ସନଂ । ସହ ସୁଖୁମରୂପେନାତି ସସୁଖୁମରୂପଂ, ତେନ ସୁଖୁମରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗହିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତେନ ସହିତଧମ୍ମସମୁଦାୟା ସସୁଖୁମ…ପେ॰… ଦାୟା। କେ ପନ ତେତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚା’’ତିଆଦି । କେସଞ୍ଚୀତି ନିବ୍ବାନଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ । ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି । ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍ଗହେହି ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗାହକା ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗାହକା। ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମସଦିସା ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବନେୱସେକ୍ଖାନାସେକ୍ଖାଦୟୋ । ଇତରେତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ । ତବ୍ବିପରିୟାୟେନାତି ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ, ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗାହକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅସଙ୍ଗାହକେସୁ ନିବ୍ବାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘେହି ଅସଙ୍ଗହେତବ୍ବଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଚ ତଦେୱ ତସ୍ସ ଅସଙ୍ଗାହକ’’ନ୍ତି । ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୟୋ ନୱ ପଞ୍ହା ଦୁତିୟପଞ୍ହାଦୟୋ, ତେ ପଠମପଞ୍ହେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦସ, ନାମରୂପପଞ୍ହାଦୟୋ ପନ ଚତୁୱୀସତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବେପି ଚତୁତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱିସେସକପଦନ୍ତି ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନା’’ତିଆଦିନା ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତେନ ୱିସେସକଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦଂ । ପୁଚ୍ଛାୟାତି ଚ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନା’’ତିଆଦି ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଭାୱେନ ୱଚନଂ ପଞ୍ହଭାୱତୋ ପୁଚ୍ଛା । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଞ୍ହା ପନେତ୍ଥ…ପେ॰… ଚତୁତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ତେ ହି ଲକ୍ଖଣତୋ ଦସ୍ସିତାତି ତେ ନିଦ୍ଧାରିତଧମ୍ମା ତେନେୱ ଅସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତତାୟ ନିଦ୍ଧାରଣସଙ୍ଖାତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ଦସ୍ସିତା ।

ତଦେୱାତି ଏୱ-ସଦ୍ଦେନାତି ‘‘ତଦେୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ । ‘‘ୟଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଂ ପଦଂ, ତଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଖନ୍ଧାଦୀହେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘ଅସଙ୍ଗହିତମେୱା’’ତି ସଙ୍ଗହିତତାନିୱତ୍ତନସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତଦେୱାତି ପନ ଇଚ୍ଛିତଂ ଉଦ୍ଧଟସ୍ସେୱ ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତଭାୱସ୍ସ ଅୱଧାରେତବ୍ବତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ କଦାଚୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଅନୁଦ୍ଧଟସ୍ସ । ଅନିୟତତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଇଦଂ ଅୱଧାରଣଫଲଦସ୍ସନଂ । ନିୟମତୋତି ସକ୍କା ୱଚନସେସୋ ୟୋଜେତୁନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଏୱ-କାରେନ ସିଦ୍ଧମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତୋ ହି ଏୱ-କାରୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନିୟମୋତି । ଏୱଂପକାରମେୱାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟପ୍ପକାରମେୱ, ୟଂ ପକାରଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଂ, ତଂପକାରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାତି ଅସଙ୍ଗହିତସ୍ସ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଅନୁଦ୍ଧଟପ୍ପକାରସ୍ସ । ଏତେନ ୟୋ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟୋ ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ, ତସ୍ସେୱ ଇଧ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଭାୱୋ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହୱସେନ ଚେତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞସହିତତା, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅସହିତତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅୱସେସା ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ସକଲେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଏକଦେସେନ ପନ ସଙ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଅସଙ୍ଗହିତା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ରୂପଧମ୍ମାୱା’’ତି ନିୟମନଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଭାୱାପେକ୍ଖନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୟ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁଦ୍ଧଟା ୱେଦନାଦୟୋପି ହି ଅସଙ୍ଗହିତା ଏୱା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚମନୟନିଦ୍ଦେସେ । ପଠମେ ନୟେତି ପଠମେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ । ତଥା ଦୁତିୟେତି ଏତ୍ଥାପି । ରୂପୱିଞ୍ଞାଣେହୀତି ଅସୁଖୁମରୂପଧମ୍ମେହି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଚାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଓଳାରିକ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । କଥଂ ପନ ରୂପଧମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତେ ଓଳାରିକରୂପସ୍ସେୱ ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୂପେକଦେସୋ ହି ଏତ୍ଥ ରୂପଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋ’’ତି ।

୧୯୬.ଅସଙ୍ଗାହକନ୍ତି ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ…ପେ॰… ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଏୱଂ ଅସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଭାୱେନ ୱୁତ୍ତମ୍ପି କାମଂ ୱେଦନାଦୀହେୱ ଚତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ତଂ ପନ ନ ଚକ୍ଖାୟତନମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେହି ଧମ୍ମେହୀତି ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ୟେହି । ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ତେୱ ରୂପାଦିକେ ଧମ୍ମେ ଉଦାନେତି ପାଳିୟଂ । କସ୍ମା ପନେତଂ ଉଦାନେତୀତି ଆହ ‘‘ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନା’’ତିଆଦି । ପଠମେନ ଉଦାନେନ । ଦ୍ୱେତି ‘‘ବାହିରା ଉପାଦା ଦ୍ୱେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱେ-ସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହିତସ୍ସ । ୟଥାଦସ୍ସିତସ୍ସାତି ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତପ୍ପକାରସ୍ସ । ଧମ୍ମନ୍ୱୟଞାଣୁପ୍ପାଦନଂ ନୟଦାନଂ। ‘‘ରୂପଂ ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱେୱୀସପଦିକୋ ଏସ ନୟୋ।

ପଞ୍ଚମନୟଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଛଟ୍ଠନୟୋ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦୱଣ୍ଣନା

୨୨୮. ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦଂ ଭାଜେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦଂ ଭାଜିତଂ, ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବତାୟ ଚ ପଧାନଭୂତଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠଂ, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ଲବ୍ଭତି…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ତତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ଗହେତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ଅଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାୟ ଗହିତଂ ପଟିକ୍ଖେପେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ । ପଟିକ୍ଖେପୋପି ହି ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ । ତଥା ହି ୟମକେ (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ.୫୯-୬୧) ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ତେନ ପନେତ୍ଥ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ପୟୋଗଟ୍ଠୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଅଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ସମ୍ପୟୋଗପଦଂ ଗହିତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ । ଏତେସନ୍ତି ରୂପନିବ୍ବାନାନଂ । ୱିସଭାଗତାତି ଅତଂସଭାଗତା । ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱୋ ହି ସମ୍ପୟୋଗେ ସଭାଗତା, ନ ସଙ୍ଗହେ ୱିୟ ସମାନସଭାଗତା, ତସ୍ମା ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱରହିତାନଂ ରୂପନିବ୍ବାନାନଂ ସା ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତା ୱିସଭାଗତା ୱୁତ୍ତା । ତଦଭାୱତୋତି ତସ୍ସା ୱିସଭାଗତାୟ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତାୟ ଅଭାୱତୋ । ୱିପ୍ପୟୋଗୋପି ନିୱାରିତୋ ଏୱ ହୋତି, ୱିସଭାଗୋ ଭାୱୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋତି । ‘‘ଚତୂସୁହୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ତେସଂ ତେହୀତି ଚ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଏୱ ପରାମସତି । ୱିସଭାଗତା ଚ ହୋତି ରୂପନିବ୍ବାନେସୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଚ ରୂପେକଦେସସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତେନେୱାତି ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସଭାଗତ୍ତା ଏୱ ।

ତୀହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହୀତି ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକେ ରୂପଧମ୍ମମିସ୍ସକେ ଧମ୍ମେ ଦୀପେତି ରୂପଭୱୋତି ୟୋଜନା । ପଞ୍ଚହୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି । ଏକାୟ ମନୋଧାତୁୟା । ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେତି ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଏୱ । ତଥା ହି ‘‘ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଅହୋନ୍ତେ ସତ୍ତହିପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ସତ୍ତପି ୱା ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାତି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତାପଟିକ୍ଖେପେନ । ତାହୀତି ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଦୀପେନ୍ତୀତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଦୀପେନ୍ତିୟେୱ, ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଏୱାତି ଏୱମୱଧାରଣଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ୱେଦନାଦିକେ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେହି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସତ୍ତକଂ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତନୱତ୍ତବ୍ବାନି, ଭିନ୍ନସନ୍ତାନିକାନି, ନାନାକ୍ଖଣିକାନି ଚ ଅରୂପାନିପି ଧମ୍ମଜାତାନି । ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମାୟତନାଦିପଦେହି ଦୀପେତବ୍ବା, ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ଅଚେତସିକାଦିପଦେହି ଦୀପେତବ୍ବା, ତଦୁଭୟସମୁଦାୟା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦିପଦେହି ଦୀପେତବ୍ବାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟଦି ଏୱନ୍ତି ୟଦି ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି । ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସୋଭୟଧମ୍ମାତି ରୂପନିବ୍ବାନସହିତସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା । ଖନ୍ଧାଦୀହେୱାତି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂହି ଏୱ, ନ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତେନ । ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେୟେୱ ପନ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନାୟଂ ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେତି । ତଦେକଦେସାତି ‘‘ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସମୁଦାୟସ୍ସ ଏକଦେସା । ତଦେକଦେସଞ୍ଞସମୁଦାୟାତି ତସ୍ସେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଏକଦେସା ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱୟୱାନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସମୁଦାୟଭୂତା । ୱିଭାଗାଭାୱତୋତି ଭେଦାଭାୱତୋ । ଭେଦୋତି ଚେତ୍ଥ ଅଚ୍ଚନ୍ତଭେଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ନ ହି ସମୁଦାୟାୱୟୱାନଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସାନଂ ୱିୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଭେଦୋ ଅତ୍ଥି ଭେଦାଭେଦୟୁତ୍ତତ୍ତା । ତେସଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଭେଦମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସମୁଦାୟନ୍ତୋଗଧାନଂ ଏକଦେସାନଂ ନ ୱିଭାଗୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସଙ୍ଗହେପି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାତି ଅୱିଭାଗସବ୍ଭାୱତୋ ସଭାଗୱିସଭାଗତ୍ତାଭାୱେନ । ତେସନ୍ତି ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀନଂ। ତେ ଚ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତା । ତେସନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଧମ୍ମାନଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱିଭତ୍ତସଭାୱାନଂ ନ ତେସଂ ସମୁଦାୟେକଦେସାଦିଭାୱୋ, ତସ୍ମା । ୟସ୍ମା ପନ କୁସଲାଦୟୋ ଏୱ ଖନ୍ଧାଦୟୋତି ଖନ୍ଧାଦିଆମସନେନ ସମୁଦାୟେକଦେସାଦିଭାୱୋ ଆପନ୍ନୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ଖନ୍ଧାଦୀନି ଅନାମସିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତେସନ୍ତି କୁସଲାଦୀନଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା ‘‘କୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦିନା । ସବ୍ବେସୂତି ଦୁତିୟାଦିସବ୍ବପଞ୍ହେସୁ ।

ଛତ୍ତିଂସାୟ ପିଟ୍ଠିଦୁକପଦେସୁ ୱୀସତି ଦୁକପଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ନୟେ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅୱସିଟ୍ଠାନି ସୋଳସେୱାତି ଆହ ‘‘ସୋଳସାତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଏୱ ‘‘ତେୱୀସପଦସତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତେୱୀସ’’ନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଏକୱୀସ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବପଞ୍ହେସୁ । ଏକକାଲେକସନ୍ତାନାନଂ ଭିନ୍ନକାଲଭିନ୍ନସନ୍ତାନାନଞ୍ଚ ଅନେକେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମୁଦାୟଭୂତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁୟୋତି ଆହ ‘‘କାଲସନ୍ତାନ…ପେ॰… ଧାତୂନ’’ନ୍ତି । ଏକଦେସସମ୍ମିସ୍ସାତି ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଏକଦେସେନେୱ ଖନ୍ଧନ୍ତରାଦୀହି ସମ୍ମିସ୍ସା ଇଦ୍ଧିପାଦାଦୟୋ, ଅନାରମ୍ମଣେହି ରୂପନିବ୍ବାନେହି ଚ ଅସମ୍ମିସ୍ସା । ସମାନକାଲସନ୍ତାନେହୀତି ଏକକାଲସନ୍ତାନେହି କାଲସନ୍ତାନଭେଦରହିତେହି ଏକଦେସନ୍ତରେହି, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏକଦେସନ୍ତରେହି, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏକଦେସୱିସେସଭୂତେହି ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିଭତ୍ତା ଏୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୟୋ ସମ୍ପୟୋଗୀୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱେନ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱେନ ଗହିତାତି ୟୋଜନା । ତେହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀହି । ତେ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ । କେହିଚି ସହୁପ୍ପଜ୍ଜନାରହେହି ଏକଦେସନ୍ତରେହି ୱିଭତ୍ତେହି । ନ ହି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧାଦିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତେପି ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୟୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗଂ ଲଭନ୍ତି । ତେସନ୍ତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ । ଏକୁପ୍ପାଦା…ପେ॰… ୱିସଭାଗତା ଚାତି ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତାସଙ୍ଖାତା ୟଥାରହଂ ସଭାଗତା ୱିସଭାଗତା ଚ । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନ ସମ୍ପୟୋଗସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଚ ଲଭନତୋ ।

ଭିନ୍ନକାଲାନଂ ସମୁଦାୟୀନଂ ସମୁଦାୟା ଭିନ୍ନକାଲସମୁଦାୟା। ୱତ୍ତମାନା ଚ ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଏକେକଧମ୍ମା ୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏତଦେୱ, ତସ୍ମା । ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିଭଜିତବ୍ବସ୍ସ ଏକଦେସଭୂତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସଭୂତାନିପି । ତେନ ୱିଭାଗାକରଣେନ। ୟଦି ସମାନକାଲସ୍ସ ୱିଭଜିତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱିଭାଗଂ ନ କରୋନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସୋଳସହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧାୟତନ…ପେ॰… ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏୱମେୱନ୍ତି ୟଥା ଧାତୁୱିଭାଗେନ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ଏୱମେୱଂ ।

୨୩୫.ତଂସମ୍ପୟୋଗୀଭାୱନ୍ତି ତେହି ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୋଗୀଭାୱଂ । ୟଥା ହି ସମାନକାଲସନ୍ତାନେହି ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗତେହି ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା, ଏୱଂ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନେହି ଭିନ୍ନକାଲେହି ଚ ତେହି ତସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ତଂୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱଂ…ପେ॰… ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱିସଭାଗତାନିବନ୍ଧସ୍ସ ୱିଭାଗସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅୱିଭାଗେହି ତେହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି । ୱିଭାଗେ ହୀତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି । ୱିଭାଗରହିତେହୀତି ସମାନକାଲସନ୍ତାନେହି ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗତତ୍ତା ଅୱିଭତ୍ତେହି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ନ ୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନେହି…ପେ॰… ଭାୱତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସମାନସ୍ସ ସମାନଜାତିକସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ୱିଜ୍ଜମାନଂ ରୂପାରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସଭାଗଂ ନ ହୋତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ୱିୟାତି ଇଦଂ ୱିସଦିସୁଦାହରଣଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା’’ତି ଅନାଗତକାଲଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆମଟ୍ଠକାଲଭେଦଂ, ଏୱଂ ୟଂ ଆମଟ୍ଠକାଲଭେଦଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ ଦେସନାୟ ଦେସେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ୱିଜ୍ଜମାନେନ ସମ୍ପୟୋଗୋ, ସମ୍ପୟୋଗାରହସ୍ସେୱ ଚ ୱିପ୍ପୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥିଭାୱସନ୍ନିସ୍ସୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତାତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତଞ୍ଚାତି ଉଦ୍ଧରଣଂ ।

ୱିଭାଗରହିତେହୀତି ୱିସଭାଗତାଭାୱତୋ ଅୱିଭାଗେହି । ଅନାମଟ୍ଠକାଲଭେଦେତି ଅନାମଟ୍ଠକାଲୱିସେସେ । ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ…ପେ॰… ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥୀତି ଏତେନ ପାରିସେସତୋ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନେନ ସମ୍ପୟୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅୱିଜ୍ଜମାନତାଦୀପକେ ଭେଦେ ଗହିତେତି ୟଥାଗହିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତେହି ୱିପ୍ପୟୋଗୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଦୀପକେ ତେସଂୟେୱ ୱିସେସେ ‘‘ଅରୂପଭୱୋ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଦସହାୟତନେହି ସୋଳସହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା (ଧାତୁ॰ ୨୪୬) ଗହିତେ ତେନେୱ ରୁପ୍ପନାଦିନା ଭେଦେନ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଭାଗତାପି ଗହିତା ଏୱାତି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଭେଦେ ପନ ଅଗ୍ଗହିତେ ତେନ ତେନ ଗହଣେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅୱିଜ୍ଜମାନତାଦୀପକେ ୱିସେସେ, ୱିସଭାଗେ ୱା ଅଗ୍ଗହିତେ ‘‘ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ତେନ ତେନ ଗହଣେନ ସଭାଗତାଦୀପନେନ ୱିସଭାଗତାୟ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସଭାଗତାୱ ହୋତି । ତଥା ଚ ସତି ସଭାଗତ୍ତେ କା ପନେତ୍ଥ ସଭାଗତାତି ଆହ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନତାୟ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସାତି ସଭାଗତାୟ । ତସ୍ମାତି ୱିସଭାଗତାୟ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତା, ସଭାଗତାୟ ଚ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ।

୨୬୨.ୱିତକ୍କୋ ୱିୟାତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ୱିତକ୍କୋ ୱିୟ । ସୋ ହି ୱିତକ୍କରହିତତ୍ତା ଅୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରମତ୍ତୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘କୋଟ୍ଠାସନ୍ତରଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଅଲୀନା’’ତି । ତତୋ ଏୱ ସୋ ଅପ୍ପଧାନୋ, ଦୁତିୟଝାନଧମ୍ମା ଏୱେତ୍ଥ ପଧାନାତି ଆହ ‘‘ୟେ ପଧାନା’’ତି । ତେନେୱାତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଇଧ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା, ୱିତକ୍କତ୍ତିକେ ଦୁତିୟରାସିୟେୱ ଚ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅନନ୍ତରନୟେତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦନିଦ୍ଦେସେ । ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ସମାନଗତିକା ସଦିସପ୍ପୱତ୍ତିକା । ଇତୀତି ଇମିନା କାରଣେନ । ତେ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଧମ୍ମା ନ ଗହିତା, ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ୱିୟ ନ ଦେସନାରୁଳ୍ହା । ନ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେହି ସମାନଗତିକାତି ୟୋଜନା । ୟଦି ହି ତେ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେହି ସମାନଗତିକା ସିୟୁଂ, ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ନ କେହିଚି ଖନ୍ଧେହି, ନ କେହିଚି ଆୟତନେହି, ଏକାୟ ଧାତୁୟା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ସମାନଗତିକା । ୟଥା ହି ୟେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଂ କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୋଗଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ତେହିପି। ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀନୀ’’ତିଆଦି । ଦସମୋ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଦସମନୟେ ତେହି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସୋଳସହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଓସାନନୟେ ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠାରସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ତସ୍ମା ନ ତେ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେହି ସମାନଗତିକାତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱିତକ୍କସହିତେସୂତି ସହୱିତକ୍କେସୁ । ତେସୂତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେସୁ ସହ ୱିତକ୍କେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଧମ୍ମେସୁ, ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା’’ତି ଗହିତେସୁ ୱୁତ୍ତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେପି ତେତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ୱିତକ୍କୋ ଚାତି ସବ୍ବେପି ତେ ଧମ୍ମା ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ହି ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଧମ୍ମା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ । ସୋ ହି ସମୁଦାୟୋତି ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସମୁଦାୟୋ । ନନୁ ୱିତକ୍କୋପେତ୍ଥ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଂ ଗତୋ, ସୋ ଚ ୱିଚାରତୋ ଅଞ୍ଞେନପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନ ହି ତଦେକଦେସସ୍ସ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ୟଥାତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ଇଦ୍ଧିପାଦନିଦସ୍ସନେନ ୱିଭାୱେତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ଇଦ୍ଧିପାଦସମୁଦାୟସ୍ସ ଏକଦେସଭୂତାନଂ ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦାଦୀନଂ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂସମୁଦାୟସ୍ସ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଇଧାପି ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ।

ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେସୂତି ଇଦ୍ଧିପାଦେସୁ । ସମୁଦାୟସ୍ସାତି ଇଦ୍ଧିପାଦସମୁଦାୟସ୍ସ । ତେହି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା । ତେନାତି ୱିଚାରେନ । ନ ହୀତିଆଦିନା ୟଥାଧିଗତଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ନୱତ୍ତବ୍ବାଭାୱଂ ଉଦାହରଣଦସ୍ସନୱସେନ ୱିଭାୱେତି । କେଚି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ତଂସହଗତା ଚ ମୋହୱଜ୍ଜା ମୋହେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, କେଚି ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ମୋହେନାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତମୋହମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଇତି ଇମିନା କାରଣେନ ନ ସମୁଦାୟୋ ତେନ ମୋହେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ହେତୁଭାୱୋ ନାପି ଅତ୍ଥି, ୟେନ ହେତୁନା ସୋ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକୋତି ୱୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ‘‘ଭାୱନା…ପେ॰… ୟୋପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ନୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକସମୁଦାୟସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଏୱଂ ୟେନ ଧମ୍ମେନ ଅୱିତକ୍କ…ପେ॰… ସିୟା, ତଂ ନ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେସୁ କୋଚିପି ୱିଚାରେନ ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ତେତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଧମ୍ମା । ଏକଧମ୍ମେପି…ପେ॰… କତୋ ୟଥା ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା’’ତି ।

ଛଟ୍ଠନୟସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତ୍ତମନୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୩୦୬.ତେହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀହି ଖନ୍ଧତ୍ତୟଖନ୍ଧେକଦେସାଦିକେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ସତିପି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ରୂପନିବ୍ବାନାଦିକେ ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମେ ସତିପି ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ । ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦତୋ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନଂ ଅୱସିଟ୍ଠାନଂ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଧମ୍ମାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ କେନଚି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନ ହି ଅତ୍ଥି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ତେସଂ । ତେ ଏୱ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାତି ତେ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଏୱ । ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମାନନ୍ତି ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମାନମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥାତି ଇମିନା ନ ଚ ତେ ଏୱ ଧମ୍ମା ଅଡ୍ଢଦୁତିୟାୟତନଧାତୁୟୋ, ଅଥ ଖୋ ତେ ଚ ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପସଂହରତି ।

ନନୁ ତଦଞ୍ଞଭାୱତୋ ଏୱ ତେହି ଇତରେସଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ନ ଚା’’ତିଆଦି । ତଦଞ୍ଞସମୁଦାୟେହୀତି ତତୋ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦତୋ ଅଞ୍ଞସମୁଦାୟେହି ଅଞ୍ଞେ ଲୋଭସହଗତା ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନ ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା ? ସମୁଦାୟେ…ପେ॰… ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ। ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସମୁଦାୟେନ ଲୋଭସହଗତତଦଞ୍ଞଧମ୍ମରାସିନା ଏକଦେସାନଂ ଲୋଭସହଗତଧମ୍ମାନଂ ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ, ତଥା ୟେ ଏକଦେସା ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱୟୱାନଂ ସମୁଦାୟଭୂତା, ତେସଞ୍ଚ ସମୁଦାୟେନ ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋତି । ଅନେନ ସମୁଦାୟେନ ଅୱୟୱସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅୱୟୱେନ ଚ ତସ୍ସ ନ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ, ଅୱୟୱସ୍ସେୱ ପନ ଅୱୟୱେନାତି ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେ ୱୁତ୍ତୋ ୱିଧି, ଏସେୱ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସତ୍ତା ତେସନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନିରୱସେସେସୂତି ଅବହିକତୱିତକ୍କେସୁ । ୱିତକ୍କୋ ହି ସମୁଦାୟତୋ ଅବହିକତୋ । ‘‘ସୋ ହି ସମୁଦାୟୋ’’ତିଆଦିକୋ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ।

ଅଞ୍ଞେସୁପି ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟତୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦି ଇଧ ନ ଗହିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଧିକାରତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞେନା’’ତି ପଦଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଇଦାନି ବ୍ୟତିରେକେନପି ତମତ୍ଥଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା…ପେ॰… ଗହିତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ଲକ୍ଖଣେନାତି ‘‘ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଚିତ୍ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା’’ତି ପଞ୍ହଂ ଉପଲକ୍ଖେତି । ସହୟୁତ୍ତପଦେହି ସତ୍ତାତି ‘‘ଚେତସିକେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତେନ ସହୟୁତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ଦୀପେନ୍ତେହି ପଦେହି ଆଗତା ସତ୍ତ ପଞ୍ହା । ତିଣ୍ଣଂ ତିକପଦାନମଗ୍ଗହଣେନ ଊନୋତି କତ୍ୱା। ୟେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତିକେ ତୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ୱେଦନାପୀତିତ୍ତିକେସୁ ପଚ୍ଛିମଂ, ୱିତକ୍କତ୍ତିକେ ପଠମନ୍ତି ପଦତ୍ତୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୩୦୯. ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ପକାସିୟମାନା ଅତ୍ଥା ଅଭେଦୋପଚାରେନ ‘‘ଉଦ୍ଧଟପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହୀ’’ତି । ତେନ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ । ମନେନ ୟୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ମନନମତ୍ତତ୍ତା ମନୋଧାତୁ ‘‘ମନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ମନୋଧାତୁୟା ଏକନ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ।

ସତ୍ତମନୟସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଟ୍ଠମନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୩୧୭. ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା, ତେସଂ ଅଞ୍ଞେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି ତାଦିସସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସମ୍ପୟୋଗିନୋ ଅଭାୱତୋ । ସମୁଦାୟସ୍ସ ଚ ଏକଦେସେନ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ତସ୍ସ କେନଚି ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥେୱାତି ଆହ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତେନାତି ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନେନ ।

ଅଟ୍ଠମନୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମନୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୩୧୯. ‘‘ସମାସପଦଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅୟଂ ନାମ ସମାସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ସ ଖନ୍ଧାଦିନୋ’’ତିଆଦିମାହ, ୟସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ଇଧ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ନୱମନୟେ ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅରଣନ୍ତେସୁ ଅବ୍ଭନ୍ତରବାହିରମାତିକାଧମ୍ମେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ତଞ୍ହି ଧମ୍ମଜାତଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିନା ସୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତଂ । ଅୟୋଗୋତି ଅସମ୍ପୟୋଗୋ । ୱକ୍ଖତି ଦସମନୟେ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱେଦନାଦୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ କଥନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପନ ସୁଖୁମରୂପଗତିକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମନାୟତନଂ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ୟଥା ସୁଖୁମରୂପଂ ୱିୟ ସରୂପତୋ ଅନୁଦ୍ଧଟମ୍ପି ନିବ୍ବାନଂ କେହିଚୀତିପଦେନ ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନିବ୍ବାନଂ ସୁଖୁମରୂପଗତିକନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱମିଧାପି ‘‘ରୂପମିସ୍ସକେହି ୱା’’ତି ଏତେନ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟାଦୀହି ନିବ୍ବାନମିସ୍ସକେହିପି ଅସମ୍ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୱିକଲଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗାହକେହି ପଦେହି ସହୱତ୍ତିନୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସମ୍ପୟୋଗିନୋ ଅଭାୱତୋ ଅତୀତାନାଗତେହି ଚ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ସ ଅୟୁଜ୍ଜମାନତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ତମାନାନମେୱ…ପେ॰… ଅରୂପଭୱାଦୀହୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ଇତରେତି ୟେ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଲଭନ୍ତି, କେ ପନ ତେ ରୂପେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସା ଅରୂପେକଦେସଭୂତା । ତେନାହ ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ’’ତି ।

ନୱମନୟସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସମନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୩୫୩. ୟେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ପାଳିୟଂ ଅଗ୍ଗହିତା, ତେସୁ କେଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କେଚି ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୋଗସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମାୟତନାଦିଧମ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗତଧମ୍ମଭାୱତୋତି ଇମିନା ଭିନ୍ନକାଲତାଦିୱିସେସୱତୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱମାହ, ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକଭାୱତୋତି ଇମିନା ପନ ସବ୍ବସ୍ସପି । କାମଭୱୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ସଞ୍ଞୀଭୱୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୱା । ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋତି ୱିପ୍ପୟୋଗାସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି ୟେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ତେସଂୟେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀନଂ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ କେନଚି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ସମ୍ଭୱତି ।

ଦସମନୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଏକାଦସମନୟୋ ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୪୦୯.ତେତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମା । ସେସେହୀତି ଅୱସିଟ୍ଠେହି ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେହି । ‘‘ଏତେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ପଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଦସ୍ସନମୁଖେନ ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ ପାକଟତରଂ କତ୍ୱା କେହିଚୀତିପଦସ୍ସତ୍ଥଂ କାତୁଂ ‘‘କେହିଚୀତି ଏତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିସେସେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜାନଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନତାକିତ୍ତନଂ ୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟତୋ ତେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱୁତ୍ତା । ସୟଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତୱଜ୍ଜେହୀ’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିପି, ଚିତ୍ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିପୀ’’ତି । ସମ୍ପୟୋଗାରହେହୀତି ୱିସେସନଂ ସୁଖୁମରୂପଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସନ୍ଧାୟ କତଂ, ନ ତଣ୍ହାଦିକେ ।

ଏକାଦସମନୟସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦ୍ୱାଦସମନୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୪୧୭. ନୱମନୟେ ସମ୍ପୟୋଗୱିସିଟ୍ଠା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଉଦ୍ଧଟା, ଦ୍ୱାଦସମନୟେ ଚ ସମ୍ପୟୋଗୱିସିଟ୍ଠା ସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତାତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ସମ୍ପୟୋଗୱିସିଟ୍ଠାୱ ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାଦସମ…ପେ॰… ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ।

ଦ୍ୱାଦସମନୟସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ତେରସମନୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୪୪୮.ୟେହୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନାଦୀହି । ତୀହିପି ଖନ୍ଧାୟତନାଦିସଙ୍ଗହେହି । ପୁନ ୟେହୀତି ଅରୂପଭୱାଦୀହି । ଓଳାରିକାୟତନାନେୱ ହୋନ୍ତି ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହିପି ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ତେତି ଚତୁୱୋକାରଭୱାଦୟୋ । ୱୁତ୍ତାୱସେସାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନାଦୀହି ଅୱସିଟ୍ଠା । ସତିପି ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତେ ତେହି ଅସଙ୍ଗହିତାନଂ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଇଧ ତେରସମନୟେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ରୁହନ୍ତି ନାରୋହନ୍ତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ତେସଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୪୪୮) ଅସଙ୍ଗାହକା ଏୱ ନ ହୋନ୍ତି ଅୱିକଲପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିସମୁଦାୟଭାୱତୋ ।

ତେତି ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀ’’ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା । ଅସବ୍ବ…ପେ॰… ସିୟୁଂ ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରାଦିଧମ୍ମା ୱିୟ । ନ ତେସଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ଅସଙ୍ଗହିତାନଂ ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକତ୍ତା ନ ‘‘ୱିପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚାହ ‘‘ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି । ଉଭୟାଭାୱତୋତି ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ । ଅନାରମ୍ମଣସହିତସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣତଂଧାତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତତଦୁଭୟଧମ୍ମା ଅଚେତସିକଚେତସିକଲୋକିୟପଦାଦୀନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତେରସମନୟଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. ଚୁଦ୍ଦସମନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫୬.ଧମ୍ମସଭାୱମତ୍ତତ୍ତାତି ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମମତ୍ତତ୍ତା ଅୱତ୍ଥାୱିସେସମତ୍ତତ୍ତା ।

ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ସମୁଚ୍ଛେଦୋ। ସଙ୍ଗହାଦିୱିଚାରପରିନିଟ୍ଠାନଭୂତୋ ଚୁଦ୍ଦସମନୟୋ । ତେନାହ ‘‘ପରିୟୋସାନେ ନୟେ’’ତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଧମ୍ମୱିୱିତ୍ତା ପୁଚ୍ଛା ମୋଘପୁଚ୍ଛା, ସା ତଥାଭୂତାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଧମ୍ମାଭାୱସ୍ସ ଞାପିକା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତେସଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ମୋଘତ୍ତା ତେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି । ମୋଘା ପୁଚ୍ଛା ଏତସ୍ସାତି ମୋଘପୁଚ୍ଛକୋ । ଅଟ୍ଠମୋ ନୟୋ ତତ୍ଥ ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାନଂ ମୋଘତ୍ତା। ତେନ ଚ ସହାତି ତେନ ଅଟ୍ଠମନୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇମସ୍ମିଂ ଓସାନନୟେ ଅଟ୍ଠମନୟେ ଚ ଓସାନନୟେ ଚ ଏତେ ଧମ୍ମାୟତନାଦୟୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୱିପ୍ପୟୋଗସ୍ସପି ଅଭାୱାତି ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ।

ଚୁଦ୍ଦସମନୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଧାତୁକଥାପକରଣ-ଅନୁଟୀକା ସମତ୍ତା ।

ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପକରଣ-ଅନୁଟୀକା

୧. ମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୧. ‘‘ଧାତୁକଥଂ ଦେସୟିତ୍ୱା ଅନନ୍ତରଂ ତସ୍ସ ଆହ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତତ୍ଥ କାରଣଂ ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଦିପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ପଥୱୀଆଦୀନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତୋ ଅନୁପଦୱିଭାଗୋପି କତୋ, ନ ସଙ୍ଗହୋ ଏୱ, ସୋ ପନ ତେସଂ କୁସଲତ୍ତିକାଦିହେତୁଦୁକାଦିତିକଦୁକେହି ସଙ୍ଗହସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ତିକଦୁକାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ତଂ ପକରଣଂ ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗହୋ’’ତି ସମଞ୍ଞଂ ଲଭି । କାମଞ୍ଚ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେପି ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୫୮) ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ପନ ନ ତଥା ସାତିସୟୋ, ୟଥା ୱିଭଙ୍ଗପକରଣେତି ସାତିସୟଂ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୱିଭଙ୍ଗେ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି, ୟତୋ ତଂ ‘‘ୱିଭଙ୍ଗୋ’’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଧାତୁକଥାୟାତି ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ, ତଥା ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ୱିଭଙ୍ଗେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ଆଧାରୋ ହି ସଙ୍ଗହଣୱିଭଜନପ୍ପଭେଦୱଚନସଙ୍ଖାତାନଂ ଅୱୟୱକିରିୟାନଂ ତଂସମୁଦାୟଭୂତାନି ପକରଣାନି ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି । କରଣୱଚନଂ ୱା ଏତଂ, ଧାତୁକଥାୟ କରଣଭୂତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଦେସେନ୍ତୋ ଦେସନାକୁସଲୋ ଭଗୱା ତିକଦୁକୱସେନ ତାୱ ନେସଂ ସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିଂ ଦେସେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହପୁବ୍ବକତ୍ତା ୱିଭାଗସ୍ସ ତଦନନ୍ତରଂ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିଭଙ୍ଗଂ ଦେସେସି । ପୁନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗସଙ୍ଗହୟୁତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାଦିନୟପ୍ପଭେଦତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଧାତୁକଥଂ ଦେସେସି ତସ୍ସା ଅବ୍ଭନ୍ତରବାହିରମାତିକାସରୀରକତ୍ତା । ନ ହି ସକ୍କା ଖନ୍ଧାଦିକେ କୁସଲାଦିକେ ଚ ୱିନା ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାଦିନୟଂ ନେତୁନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତଥାସଙ୍ଗହିତୱିଭତ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସଙ୍ଗହତୋ ୱିଭାଗତୋ ପଭେଦତୋ ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଦେସନା ୟସ୍ସା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱସେନ ହୋତି, ୟୋ ଚାୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମୁପାଦାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୋ, ତସ୍ସ ଚ ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦିୱସେନ ୱିଭାଗୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ଦେସିତାତି ଇଦମେତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପକରଣାନଂ ଦେସନାନୁକ୍କମକାରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତେସନ୍ତି ଧମ୍ମାନଂ । ସଭାୱତୋତି ‘‘ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତିଆଦିସଭାୱତୋ । ଉପାଦାୟାତି ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତୋ ପୋସୋ’’ତିଆଦିନା ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ । ପଞ୍ଞାପନଂ ୟାୟ ତଜ୍ଜାଉପାଦାଦିଭେଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହୋତି, ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ପଭେଦତୋତି ଖନ୍ଧାଦିସମୟୱିମୁତ୍ତାଦିୱିଭାଗତୋ । ୟାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସଭାୱତୋ ଉପାଦାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ମୂଲଭୂତଂ ଉପାଦାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ଏୱ, କେୱଲଂ ପନ ତେସଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦସନ୍ନିସ୍ସୟତୋ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମେ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବାପରିୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନେତି ଇମିନା ପବନ୍ଧସନ୍ନିସ୍ସୟତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସନ୍ତାନପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୱଦତି, ଅସଭାୱସମୂହୱସେନାତି ଇମିନା ସେସପଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ତିସ୍ସୋ ହି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ସନ୍ତାନପଞ୍ଞତ୍ତି ସମୂହପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱତ୍ଥାୱିସେସପଞ୍ଞତ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ପବନ୍ଧୋ ସନ୍ତାନୋ। ସମୁଦାୟୋ ସମୂହୋ। ଉପ୍ପାଦାଦିକୋ ଦହରଭାୱାଦିକୋ ଚ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ। ତେସୁ ଅସଭାୱଗ୍ଗହଣେନ ୱିନା ପବନ୍ଧସମୂହାନଂ ଅସଭାୱତ୍ତେ ସିଦ୍ଧେ ଅସଭାୱସମୂହୱସେନାତି ଅସଭାୱଗ୍ଗହଣଂ ପବନ୍ଧସମୂହୱିନିମୁତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ତେନ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପରିଗ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତେସନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୟଂ-ସଦ୍ଦେନ ପରାମଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଧମ୍ମାନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ବାହିରରୂପନିବ୍ବାନାନ’’ନ୍ତି । ସସଭାୱସମୂହସସଭାୱପ୍ପଭେଦୱସେନାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିସସଭାୱସମୂହୱସେନ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିସସଭାୱୱିସେସୱସେନ ଚ । ‘‘ସସଭାୱସମୂହସଭାୱଭେଦୱସେନା’’ତି ଚ ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ସମୂହସଭାୱୋତି ସଭାୱସନ୍ତାନଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୱିଧୁରଂ ସମୂହୱସେନ ଲକ୍ଖଣମେୱାହ । ତଥା ହି ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତିତା ୱୁତ୍ତା । ତାୟାତି ଆୟତନପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିପ୍ପଭେଦାୟ ସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ୱିଭତ୍ତା ସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ‘‘ଫସ୍ସୋ ଫୁସନା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨) ୱିଭତ୍ତା ଫସ୍ସାଦିସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତି । ସବ୍ବାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ପୱତ୍ତଂ କୁସଲାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ ସମୂହୋ ସନ୍ତାନେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସସହିତୋ ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣନିବନ୍ଧନୋ ସତ୍ତୋତି ୱୋହରୀୟତୀତି ସୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ନାମ ପନ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ପନ ଅସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ତାୟାତି ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ୟସ୍ମା ପନ ଧମ୍ମାନଂ ପବନ୍ଧୋ ସମୂହୋ ଚ ଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ତସ୍ମା ‘‘ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିସଭାୱଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ପନ ‘‘ସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ‘‘ଅସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ଉପାଦାୟପଞ୍ଞତ୍ତିକିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୟୋ ସବ୍ବା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ । ୟଦି ସବ୍ବା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଇଧ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି, କଥଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ନାମଂ ଜାତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧାଦିପଞ୍ଞତ୍ତୀସୂ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହାଦୀସୁ । ୟେ ଧମ୍ମେତି ୟେ ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମେ । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁଭାୱେନାତି ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ । ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ହି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଧମ୍ମା ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗହିତୋ । ୟେ ଧମ୍ମେତି ୱା ୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମେ । ପଞ୍ଞାପେତୁକାମୋତି ନିକ୍ଖିପିତୁକାମୋ ୱତ୍ଥୁଭେଦତୋ ଅସଙ୍କରତୋ ଠପେତୁକାମୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଚ ୱତ୍ଥୁଭେଦଭିନ୍ନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭୂତଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସାମଞ୍ଞପ୍ପଭେଦପଞ୍ଞାପନାତି ସାମଞ୍ଞଭୂତାନଂ ୱିସେସଭୂତାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାନଂ ପଞ୍ଞାପନା । ତେସନ୍ତି ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ତତ୍ଥାତି ପଞ୍ଞାପନାୟ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଭୂତେସୁ ଦସ୍ସନାଦୀସୁ । ଇଦମେୱଂନାମକନ୍ତି ଇଦଂ ରୁପ୍ପନାଦିଅତ୍ଥଜାତଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମକଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିସମଞ୍ଞଂ । ତଂତଂକୋଟ୍ଠାସିକକରଣନ୍ତି ରୂପୱେଦନାଦିତଂତଂଅତ୍ଥୱିଭାଗପରିୟାପନ୍ନତାପାଦନଂ । ତଥା ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦାନମେୱାତି ଆହ ‘‘ବୋଧନମେୱ ନିକ୍ଖିପନା’’ତି । ବୋଧନଞ୍ହି ବୋଧନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ବୋଧେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଠପନନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ନିକ୍ଖିପନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଞ୍ଞାପନା’’ତିଆଦିନା ଭାୱସାଧନେନ ୱତ୍ୱା ସାଧନନ୍ତରାମସନେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରପରିକପ୍ପାସଙ୍କା ସିୟାତି ତଂ ନିୱାରେତୁଂ ‘‘ୟୋ ପନାୟଂ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ତଂତଂପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ । ଦସ୍ସନଭୂତାୟ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠତାୟ, ଠପନଭୂତାୟ ଠପିତତାୟ । ତଂନିମିତ୍ତତନ୍ତି ତସ୍ସ ଦସ୍ସନସ୍ସ ଠପନସ୍ସ ଚ ନିମିତ୍ତକାରଣତଂ । ନିମିତ୍ତଞ୍ହି କତ୍ତୁଭାୱେନ ୱୋହରୀୟତି ୟଥା ‘‘ଭିକ୍ଖା ୱାସେତୀ’’ତି, ‘‘ଅରିୟଭାୱକରାନି ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ଚ ।

ପାଳିୟଂଅନାଗତତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନତାଦିୱିସେସୱଚନେନ ସହ ପାଠାନାରୁଳ୍ହତଂ । ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସତୋତି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସମାନସ୍ସାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନଭୂତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ତଥାତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସ୍ସ । ତଂ ପନ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତଂ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଦୀପିତଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ୟଥା କୁସଲାଦୀନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିନିୱତ୍ତସଭାୱାନୀତି ୱିଭତ୍ତସଭାୱାନି । ଉପଲଦ୍ଧୀତି ଗହଣଂ । ତେନାକାରେନାତି ତେନ ରୂପୱେଦନାଦିଆକାରେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ । ଅଞ୍ଞେନାକାରେନାତି ତତୋ ରୂପୱେଦନାଦିତୋ ଅଞ୍ଞେନ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତେନ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବପଞ୍ଞାପନାକାରେନ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ । ପଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକେ ୱୁତ୍ତମେୱ ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ୱାଦୋ ସେୱତ୍ଥିକଥାୟ ପଟିସିଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା । ଲୋକନିରୁତ୍ତିମତ୍ତସିଦ୍ଧସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ମତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ତସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱତ୍ଥୁସ୍ସ ନ କେୱଲଂ ୱିଜ୍ଜମାନସଭାୱତାନିୱତ୍ତନତ୍ଥମେୱ, ଅଥ ଖୋ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହନିୱତ୍ତନତ୍ଥମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନଭିନିୱେସେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତି ଆହ । ଚତୁସଚ୍ଚପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱିନିମୁତ୍ତଂ ସଚ୍ଚନ୍ତରଖନ୍ଧନ୍ତରାଦିକଂ ପଞ୍ଚମସଚ୍ଚାଦିକଂ। ସଚେ ତଂ କୋଚି ଅତ୍ଥୀତି ପଟିଜାନେୟ୍ୟ, ଅୟାଥାୱଗହିତସ୍ସ ତଂ ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତମେୱସ୍ସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସାଭିନିୱେସେନ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଉଦ୍ଦେସେ ନିଦ୍ଦେସେ ଚ ସତ୍ତୱନ୍ତଂ ପଧାନଭାୱେନ ଆଗମନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସରୂପତୋ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଆଗତତ’’ନ୍ତି । ଗୁଣଭାୱେନ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତପାସାଣଲେଖାଦିଗ୍ଗହଣେସୁ ଇତରାପି ତିସ୍ସୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ଆଗତା ଏୱ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ଅୱିରୋଧେନାତି ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଅୱିଲୋମନେନ । ଆଚରିୟୱାଦାତି ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋମତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଅଟ୍ଠକଥା ଚ । ୟଥା ଚ ଅୱିରୋଧୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବମତ୍ତତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏତେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନା ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଇମଂ ସମାସୱିକପ୍ପମାହ । ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱେ ସମାସା ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ, ଅୱିଜ୍ଜମାନା ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ତେସୁ ପୁରିମେନ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ଦୁତିୟେନ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିଭେଦା ଇତରାପି । ସସଭାୱଂ ୱେଦନାଦିକଂ । ତଜ୍ଜପରମତ୍ଥନାମଲାଭତୋତି ତଜ୍ଜସ୍ସ ତଦନୁରୂପସ୍ସ ପରମତ୍ଥସ୍ସ ଅନ୍ୱତ୍ଥସ୍ସ ନାମସ୍ସ ଲଭନତୋ, ଅନୁଭୱନାଦିସଭାୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପରମତ୍ଥିକସ୍ସ ୱେଦନାଦିନାମସ୍ସ ଲଭନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ। ଏତେନ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ, ତେନ ଚାୟଂ ୱିସେସୋ ନିୱତ୍ତିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ପରତୋ ଲଭିତବ୍ବନ୍ତି ପରଂ ଉପାଦାୟ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ୟଥା ରୂପାଦିକେ ଉପାଦାୟ ସତ୍ତୋତି ନିସ୍ସଭାୱସମୂହସନ୍ତାନାଦି ପଞ୍ଞତ୍ତିୱତ୍ଥୁ । ଏକତ୍ତେନାତି ଅନଞ୍ଞତ୍ତେନ । ଅନୁପଲବ୍ଭସଭାୱତା ଞାଣେନ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବସଭାୱତା, ୟତୋ ତେ ନୱତ୍ତବ୍ବାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ସସୂକସାଲିରାସିଆଦିଆକାରେନ ସଂକୁଚିତଗ୍ଗୋ ୱାସୱୱାସୁଦେୱାଦୀନଂ ୱିୟ ମୋଲିୱିସେସୋ କିରୀଟଂ, ସୋ ପନ ମକୁଟୱିସେସୋପି ହୋତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘କିରୀଟଂ ମକୁଟ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବସମୋରୋଧୋତି ସବ୍ବାସଂ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଅନ୍ତୋକରଣଂ । ସଙ୍ଖାତବ୍ବପ୍ପଧାନତ୍ତାତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ । ନ ହି ସବ୍ବାପି ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାୱସେନ ପୱତ୍ତା, ନାପି ସବ୍ବା ସଙ୍ଖାତବ୍ବପ୍ପଧାନା । ଦୁତିୟଂ ତତିୟନ୍ତିଆଦିକଂ ପନ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତିୟା, ଦ୍ୱେ ତୀଣୀତିଆଦିକଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଏକଦେସଂ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପ୍ପଧାନତାୟାହ ‘‘ସଙ୍ଖାତବ୍ବପ୍ପଧାନତ୍ତା’’ତି । ପୂରଣତ୍ଥୋ ହି ସଦ୍ଦୋ ତଦତ୍ଥଦୀପନମୁଖେନ ପୂରେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ସୋ ଚ ସଙ୍ଖାୱିସୟୋ ପଧାନୋୱାତି ଦୁତିୟାଦୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସଙ୍ଖାତବ୍ବପ୍ପଧାନତା ୱୁତ୍ତା । ୟାୱ ହି ଦସସଙ୍ଖା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପ୍ପଧାନାତି । ତଥା ଦ୍ୱେ ତୀଣୀତିଆଦୀନମ୍ପି ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ । ସଙ୍ଖାତବ୍ବୋ ପନ ଅତ୍ଥୋ କୋଚି ୱିଜ୍ଜମାନୋ, କୋଚି ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ, କୋଚି ସହ ୱିସୁଞ୍ଚ ତଦୁଭୟଂ ମିସ୍ସୋତି ଛପି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଭଜତୀତି ।

ଇତରାତି ଉପାଦାସମୋଧାନତଜ୍ଜାସନ୍ତତିପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତାୱସେସା ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତିଉପନିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଚ । ସତ୍ତରଥାଦିଭେଦା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି, ଦୀଘରସ୍ସାଦିଭେଦା ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ହତ୍ଥଗତାଦିୱିସିଟ୍ଠା ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି, ସମୋଧାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ତଥେୱ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରୋ’’ତିଆଦିକା ୱିଜ୍ଜମାନଗବ୍ଭା ୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥାୟୋଗଂ ତଂ ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି’’ନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ…ପେ॰… ଭଜନ୍ତୀ’’ତି । ୟଞ୍ହୀତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତଉପନିଧାଉପନିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱସମତ୍ଥନଂ । ତତ୍ଥ ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାନନ୍ତି ୟଂ ‘‘ପଠମଂ ଏକ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ସଙ୍ଖାନଂ, ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାମୁଖେନ ଗହେତବ୍ବରୂପଂ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତମ୍ପି ହି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି । ତସ୍ସା ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । କିଞ୍ଚିନତ୍ଥୀତି ପରମତ୍ଥତୋ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି । ତଥାତି ଇମିନା ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱନ୍ତି ଏତଂ ଆକଡ୍ଢତି । ତେନାହ ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ୱିଜ୍ଜମାନୋ’’ତି ।

ଓକାସେତି ଅୱୀଚିପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ପଦେସେ । ସୋ ହି କାମାଧିଟ୍ଠାନତୋ ‘‘କାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧେସୂତି ଇମିନା ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ କାମଭୱଂ ‘‘କାମୋ’’ତି ୱଦତି । ଭଣନଂ ସଦ୍ଦୋ ଚେତନା ୱା, ତଂସମଙ୍ଗିତାୟ ତବ୍ବିସିଟ୍ଠେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଭାଣକୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିପକ୍ଖଂ ଭଜତୀ’’ତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ରୂପାୟତନଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ରୂପସଙ୍ଖାତେନ ସଣ୍ଠାନଂ ଗୟ୍ହତୀତି ତସ୍ସ ତେନ ଅଭେଦୋପଚାରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପାୟତନସଙ୍ଖାତେନ ସଣ୍ଠାନେନା’’ତି । ୟଂ ଅଭେଦୋପଚାରଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ଅଜାନନ୍ତା ନିକାୟନ୍ତରିୟା ରୂପାୟତନଂ ସଣ୍ଠାନସଭାୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତି । ‘‘କିସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଥୂଲୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, କିସୋ ଦଣ୍ଡୋ, ଥୂଲୋ ଦଣ୍ଡୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲାଦୀନଂ ପଞ୍ଞାପନା ତଥାତଥାସନ୍ନିୱିଟ୍ଠେ ରୂପସଙ୍ଖାତେ କିସାଦିସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ନ ରୂପାୟତନମତ୍ତେତି ଆହ ‘‘ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ୱା ରୂପାୟତନେ ଅଗ୍ଗହିତେ’’ତି । ପଚ୍ଚତ୍ତଧମ୍ମନାମୱସେନାତି ‘‘ପଥୱୀ ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମାନଂ ତଂତଂନାମୱସେନ । କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିୱିଭାଗେନ ପୱତ୍ତୋ ଅୟମ୍ପି ଆଚରିୟୱାଦୋ ‘‘କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତି ଏକଚ୍ଚା ଭୂମିପଞ୍ଞତ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି ଅସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଲିଙ୍ଗପଞ୍ଞତ୍ତି ଏକଚ୍ଚା ପଚ୍ଚତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏକଚ୍ଚା କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏକଚ୍ଚା ଭୂମିସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମକଥା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ୱିଜ୍ଜମାନେନୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ, ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ ଚ ଦସ୍ସିତନୟୋତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀନଂ କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିଭାୱୋ ଚ ତାସଂ ୟଥାରହଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।

୨.ସଙ୍ଖେପପ୍ପଭେଦୱସେନାତି ‘‘ୟାୱତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ସବ୍ବେପି ଖନ୍ଧେ ଖନ୍ଧଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ସଂଖିପନୱସେନ, ‘‘ୟାୱତା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ଖନ୍ଧାନଂ ତତୋ ସାମଞ୍ଞତୋ ପକାରେହି ଭିନ୍ଦନୱସେନ ଚ । ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ । ସାମଞ୍ଞତୋ ୱା ହି ଧମ୍ମାନଂ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତି ୱିସେସତୋ ୱା । ୱିସେସୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସାମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୱିସେସାପେକ୍ଖାୟ ପନ ସୋପି ସାମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ‘‘କିତ୍ତାୱତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ‘‘ୟାୱତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତତ୍ଥାପି ‘‘ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟାୱତା…ପେ॰… ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ୟାୱତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଏତ୍ତାୱତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟାୱତା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏତ୍ତାୱତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ପାଳିୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଭେଦତୋ ଚ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ହୋତି । ତଥା ହି ଇମସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟତ୍ତକେନ…ପେ॰… ଆଦିକେନା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନେ, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପାଠେ ତଦତ୍ଥୱଚନେ ଚ । ପଭେଦନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ପଭେଦସ୍ସ ଉଦାହରଣମତ୍ତଂ । ଅୱୁତ୍ତୋପି ସବ୍ବୋ ଭୂତୁପାଦିକୋ, ସୁଖାଦିକୋ ଚ ପଭେଦୋ । ତଂ ପନ ଭୂମିମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କାମାୱଚରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତନୟେନ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ପକାରନ୍ତରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ୱାତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତିୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ପଦଂ । ୟତ୍ତକୋ…ପେ॰… ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଭେଦୋତି ଇମିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ପଭେଦଂ ପତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଭାଗୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ପକରଣନ୍ତରେତି ୱିଭଙ୍ଗପକରଣେ । ତତ୍ଥ ହି ସାତିସୟଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିଭାଗପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ହି…ପେ॰… କଥିତା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମନୟେ ସମୁଖେନ, ଦୁତିୟେ ୱତ୍ଥୁମୁଖେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିଭାଗା ଦସ୍ସିତାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ଏସ ନୟୋତି ଇମିନା ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଆୟତନପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଦୀସୁ ଅତିଦିସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟାୱତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି, ‘‘ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦ୍ଦେସପାଳିୟା ଆଦିପରିୟୋସାନଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ଦସ୍ସନଂ । ‘‘ୟାୱତା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀ’’ତି, ‘‘ଆୟତନାନଂ ଆୟତନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟତ୍ତକେନ ପଞ୍ଞାପନେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀ’’ତି ଏତେନ ଦସ୍ସିତୋ, ‘‘ୟାୱତା ଚକ୍ଖାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିକସ୍ସ ପନ ‘‘ପଭେଦତୋ ଚକ୍ଖାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିକେନାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତି ପଭେଦନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ । ଏତେନ ଅୱୁତ୍ତୋପି ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତୀତି ‘‘ତତ୍ରାପି ଦସାୟତନା କାମାୱଚରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ୱା ଏତ୍ଥ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ‘‘ୟାୱତା’’ତି ଇଦଂ ସବ୍ବେହି ପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ୟତ୍ତକାନି ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି…ପେ॰… ୟତ୍ତକୋ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ, ତପ୍ପଭେଦାନଞ୍ଚ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ପଭେଦୋ, ତତ୍ତକୋ ଆୟତନାନଂ ଆୟତନପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଭେଦୋ’’ତି ପକରଣନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତେନ ୱତ୍ଥୁପଭେଦେନ ଆୟତନପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୀତିଆଦିନା ଇତରପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁପି ନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

୭. ‘‘ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ…ପେ॰… ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଇମଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘କିତ୍ତାୱତା…ପେ॰… ଏତ୍ତାୱତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ ପାଳିପଦେସୋ ନିଦ୍ଦେସୋପି ସମାନୋ ପକରଣନ୍ତରେ ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ଖନ୍ଧାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପଭେଦଂ ଉପାଦାୟ ଉଦ୍ଦେସୋୟେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧. ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧. ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଂ ଝାପନଟ୍ଠେନ ଝାନଂ, ତତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଝାନଙ୍ଗାନେୱ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଅଟ୍ଠକଥାଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଟୀକାକାରେନ ପନ ‘‘ଅଭିଭାୟତନଂ ୱିୟ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଝାନଂ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନେନ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟେନାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନଧମ୍ମା ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ୱିନା, ତଥା ଅଭିରତିୱସେନ ଆରମ୍ମଣେ ନିରାସଙ୍କପ୍ପୱତ୍ତିପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ୱା ଝାନଙ୍ଗାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସୱିସେସୋ ଝାନପରିୟାୟୋ, ଏୱଂ ୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚୟୋଗତୋ ତେସଂ ସୱିସେସୋ ୱିମୋକ୍ଖପରିୟାୟୋ, ତଦୁପଚାରେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଠମଂ ସମଙ୍ଗିଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ପଟିଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଇରିୟତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ…ପେ॰… ପଟିଲଦ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ତେହି ସାଧେତବ୍ବସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭୋୟେୱେତ୍ଥ ପଟିଲାଭୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ଫସ୍ସୋ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେପି ତଂସଭାୱତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସମ୍ଫସ୍ସେନ ଫୁସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ‘‘ୱିୱରତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତରେହୀତି ଉପଚାରମ୍ପୀତିଆଦିନା ଉପଚାରପୁରିମପ୍ପନାପରପ୍ପନାନଂ ପଟିଲାଭକାରଣନ୍ତି ୱଚନେହି । ଇତରେ କାରଣତ୍ଥେତି ‘‘ଉପଚାରେନ…ପେ॰… ଫୁସତିୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କାରଣତ୍ଥଦୀପକେ ଅତ୍ଥେ । ଫୁସତି ଫଲଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ଏତାୟାତି କାରଣଭାୱସ୍ସ ଫୁସନାପରିୟାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଠମତ୍ଥମେୱାତି ସମଙ୍ଗିଭାୱତ୍ଥମେୱ । ତାନି ଅଙ୍ଗାନୀତି ଇମିନା ଝାନକୋଟ୍ଠାସଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାୟେୱ ଗହିତା, ନ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠକାଦିଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେସା…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତାନୀ’’ତି । ଏୱଂ ସତୀତି ସୁଖସଙ୍ଖାତଝାନଙ୍ଗତୋ ୱେଦନାସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସେସିତବ୍ବଭାୱେ ସତି । ଏୱଞ୍ହି ନେସଂ ଫସ୍ସକତା ଇତରସ୍ସ ଫସ୍ସିତବ୍ବତାୱ ସିୟା । ତେନାହ ‘‘ସୁଖସ୍ସ ଫୁସିତବ୍ବତ୍ତା’’ତି । ୱେଦୟିତାଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେହୀତି ଆରମ୍ମଣାନୁଭୱନସଙ୍ଖାତେନ ୱେଦୟିତସଭାୱେନ, ତସ୍ସେୱ ସାତୱିସେସସଙ୍ଖାତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟଭାୱେନ ଚ । ଉପନିଜ୍ଝାୟନଭାୱୋପି ୟଥାୱୁତ୍ତୱେଦୟିତାଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୱିସିଟ୍ଠୋ ଓଳାରିକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ନିଜ୍ଝାୟନଭାୱୋ । ଅଭିନ୍ନସଭାୱୋପି ହି ଧମ୍ମୋ ପୁରିମୱିସିଟ୍ଠପଚ୍ଚୟୱିସେସସମ୍ଭୱେନ ୱିସେସେନ ଭିନ୍ନାକାରୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସିଟ୍ଠଫଲଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଥେକଂୟେୱ କମ୍ମଂ ଚକ୍ଖାଦିନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେଦୟିତା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ଅଙ୍ଗାନୀତି ନାୟଂ ତପ୍ପରଭାୱେନ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ଅନନ୍ତଭାୱତୋ, କେୱଲଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନଂ ବହୁତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ, ତେନ କିଂ ସିଦ୍ଧଂ ? ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ୟୋଜନା ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା’’ତି । ୟଦି ‘‘ସୁଖଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୟୋଜନାୟଂ ସେସା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ସେସା ତୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ? ନ, ଚତୂସୁ ତିଣ୍ଣଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବୟୋଜନା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୨.ଅସମୟୱିମୋକ୍ଖେନାତି ହେଟ୍ଠାମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖେନ । ସୋ ହି ଲୋକିୟୱିମୋକ୍ଖୋ ୱିୟ ଅଧିଗମୱଳଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ପକପ୍ପେତବ୍ବସମୟୱିସେସାଭାୱତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖୋ ପନ ଏକଚ୍ଚାସୱୱିମୁତ୍ତିୱଚନତୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏକଚ୍ଚେହି ଆସୱେହି ୱିମୁତ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠାସୱାଦୀହି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତୋ । ଅସମୟ…ପେ॰… ଲାଭେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଅସମୟୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ଅଧିଗମେନ । ତତୋ ଏୱ ସାତିସୟେନ, ଏକଚ୍ଚେହି କାମାସୱେହି ୱିମୁତ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଏୱ ଏକଚ୍ଚସମୟୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ ଅସମୟୱିମୋକ୍ଖୱିସେସସ୍ସ ୱସେନ ସମୟୱିମୋକ୍ଖପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ସୋତି ଅସମୟୱିମୋକ୍ଖୂପନିସ୍ସୟସମୟୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀ । ତେନ ସାତିସୟେନ ସମୟୱିମୋକ୍ଖେନ । ତଥାୱିମୁତ୍ତୋୱ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ତଥାୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସମୟୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ଅରହତୀତି ପରିଞ୍ଞାତତ୍ଥଂ ହେତୁନା ପତିଟ୍ଠାପେତି । ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନପି ତମତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମୁଦାଚାରଭାୱତୋତି ସମୁଦାଚାରସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ସୋତି ଝାନଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।

ୟଦି ପୁନରାୱତ୍ତକଧମ୍ମତାୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋତି ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତଦଭାୱତୋ କସ୍ମା ଅରହା ତଥା ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଅରହତୋ ପନା’’ତିଆଦି । ତଦକାରଣଭାୱନ୍ତି ତେସଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ, ତସ୍ସ ୱା ସମୟୱିମୁତ୍ତିଭାୱସ୍ସ ଅକାରଣଭାୱଂ । ସବ୍ବୋତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋପି ସମଥୟାନିକୋପି ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀପି। ବହିଅବ୍ଭନ୍ତରଭାୱା ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧା, ୱତ୍ତୁ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ଗହେତବ୍ବରୂପା ଚାତି ଆହ ‘‘ବାହିରାନନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରତୋ ବହିଭୂତାନ’’ନ୍ତି ।

୩.ରୂପତୋଅଞ୍ଞଂ ନ ରୂପନ୍ତି ତତ୍ଥ ରୂପପଟିଭାଗଂ କସିଣରୂପାଦି ରୂପ-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତନ୍ତି ତଦଞ୍ଞଂ ପଠମତତିୟାରୁପ୍ପୱିସୟମତ୍ତଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନୱିନିମୁତ୍ତଂ ଅରୂପ-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଟିପକ୍ଖଭୂତେହି କିଲେସଚୋରେହି ଅମୂସିତବ୍ବଂ ଝାନମେୱ ଚିତ୍ତମଞ୍ଜୂସଂ । ସମାଧିନ୍ତି ୱା ସମାଧିସୀସେନ ଝାନମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪.ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେନ ପମାଦେନାତି ଏତ୍ଥ ଅନାଗାମିନୋ ଅଧିକୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସକ୍କଚ୍ଚଅସାତଚ୍ଚକିରିୟାଦିନା । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପନ ତାଦିସେନ ପମାଦପତିରୂପକେନ, ତାଦିସାୟ ୱା ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ । ସା ଚସ୍ସ ଉସ୍ସୁକ୍କାଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧସବ୍ବୁସ୍ସୁକ୍କା ହି ତେ ଉତ୍ତମପୁରିସା । ସମୟେନ ସମୟନ୍ତି ସମୟେ ସମୟେ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହି ଏତଂ କରଣୱଚନଂ ଉପୟୋଗୱଚନଞ୍ଚ । ଅନିପ୍ଫତ୍ତିତୋତି ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତୋ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ତେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ । ତେନାତି ୟଥାଭତେନ ସୁତ୍ତେନ ।

୫. ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଇଧା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇଧାତି ‘‘ପରିହାନଧମ୍ମୋ ଅପରିହାନଧମ୍ମୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେ । ତତ୍ଥାତି ‘‘କୁପ୍ପଧମ୍ମୋ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମୋ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେ । ସତି ୱଚନନାନତ୍ତେ ଅତ୍ଥେୱ ୱଚନତ୍ଥନାନତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱଚନତ୍ଥନାନତ୍ତମତ୍ତେନ ୱା’’ତି । ୱଚନତ୍ଥଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ପନ ୱିଭାୱନତ୍ଥସ୍ସ ନତ୍ଥେତ୍ଥ ନାନତ୍ତଂ, ୟତୋ ତେସଂ ପରିୟାୟନ୍ତରତାସିଦ୍ଧି ।

୭-୮.ସମାପତ୍ତିଚେତନାତି ୟାୟ ଚେତନାୟ ସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି ସମାପଜ୍ଜତି ଚ । ତେନାହ ‘‘ତଦାୟୂହନା’’ତି । ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ସତୀତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅନୁରକ୍ଖଣା…ପେ॰… ସତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଏକାରକ୍ଖୋ ସତାରକ୍ଖେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତି । ତଥା ହି ସା ‘‘କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ନେସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

୧୧. ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଟ୍ଠୋପି ଇତରମଗ୍ଗଟ୍ଠା ୱିୟ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଭୟତ୍ତା ଭୟୂପରତୱୋହାରଂ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଚ…ପେ॰… ଭୟୂପରତୋ’’ତି ।

୧୨.କେଚୀତି ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାତି ଇମିନା ଗୟ୍ହନ୍ତୀ’’ତି । ଦୁବ୍ବଲା ପଞ୍ଞା ୟେସଂ ତେ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାତି ।

୧୪. ଅନିୟତଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ନିୟତଧମ୍ମପଟିଲାଭୋତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ଥ…ପେ॰… ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ତଦଭାୱାତି ନିୟତାନିୟତୱୋମିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱା ।

୧୬.ପରିୟାଦିୟିତବ୍ବାନୀତି ପରିୟାଦକେନ ମଗ୍ଗେନ ଖେପେତବ୍ବାନି । ତଣ୍ହାଦୀନଂ ପଲିବୁଧନାଦିକିରିୟାୟ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ସୀସଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପନ ୱିସଙ୍ଖାରଭାୱତୋ ସଙ୍ଖାରସୀସତା । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଖାରୱିୱେକଭୂତୋ ନିରୋଧୋ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ସଙ୍ଖାରସୀସଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତସ୍ସ ସୀସଭାୱାନୁପପତ୍ତିତୋ ତଦୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ସହ ୱିୟାତି ଏକଜ୍ଝଂ ୱିୟ । ଏତେନ ସମ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମାହ । ସହତ୍ଥୋ ହେସ ସମ-ସଦ୍ଦୋ । ସଂସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନେନାତି ସଂସିଦ୍ଧିୟା ନିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପରମସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ।

ଇଧାତି ଇମିସ୍ସା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପାଳିୟା, ଇମିସ୍ସା ୱା ତଦଟ୍ଠକଥାୟ । କିଲେସପୱତ୍ତସୀସାନନ୍ତି କିଲେସସୀସପୱତ୍ତସୀସାନଂ । ତେସୁ ହି ଗହିତେସୁ ଇତରମ୍ପି ପରିୟାଦିୟିତବ୍ବଂ କିଲେସଭାୱେନ ପରିୟାଦିୟିତବ୍ବତାସାମଞ୍ଞେନ ଚ ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି କିଲେସୱଟ୍ଟପରିୟାଦାନେନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଇତରୱଟ୍ଟାନମ୍ପି ପରିୟାଦିୟନଂ । ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦକେନ ମଗ୍ଗେନେୱ ହି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ଅନୱସେସତୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପୱତ୍ତସୀସଂ ୱିସୁଂ ଗହିତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୱତ୍ତସୀସମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ଓଧିସୋ ଚ ଅନୋଧିସୋ ଚ କିଲେସପରିୟାଦାନେ ସତି ସିଜ୍ଝମାନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱାରା ତେନ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘କିଲେସପରିୟାଦାନସ୍ସେୱ ୱାରା’’ତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଆଗମେନ ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୱିମୁତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ହୋତୀତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ କିଲେସପରିୟାଦାନସମାପନଭୂତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱାରସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ପରିଚ୍ଛେଦକେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭.ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ନ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଠାନଞ୍ହି ଗତିନିୱତ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନପ୍ପୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ।

୧୮. ପୟିରୁପାସନାୟ ବହୂପକାରତ୍ତା ପୟିରୁପାସିତବ୍ବତ୍ତା।

୨୦. ଅଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା ୟସ୍ସ ଅନଧିଗତୱିଜ୍ଜାଦ୍ୱୟସ୍ସ ହୋତି, ସୋ ଚେ ପଚ୍ଛା ୱିଜ୍ଜାଦ୍ୱୟଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ପଠମଂ ଅଧିଗତୱିଜ୍ଜାଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିୟ ଅତେୱିଜ୍ଜତାଭାୱା ୟଦିପି ନିପ୍ପରିୟାୟତା ତେୱିଜ୍ଜତା, ପଠମଂ ଅଧିଗତୱିଜ୍ଜାଦ୍ୱୟସ୍ସ ପନ ସା ସୱିସେସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାୟ କତକିଚ୍ଚତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାତି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସା ଚ ତେୱିଜ୍ଜତାତି ୟୋଜନା ।

୨୨.ତତ୍ଥେୱାତି ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧେ ଏୱ ।

୨୪.ତନ୍ତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତତାୱଚନଂ । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୂପପତ୍ତିକୋତି ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଉପପତ୍ତିତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଏସେୱ ନୟୋତି ୟଥା ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ଏକେକତୋ ନିରୋଧତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତା ୱୁତ୍ତା, ତଥା ସେକ୍ଖଭାୱଂ ପତ୍ତାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚ କାୟସକ୍ଖିନୋ ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦସ୍ସନକାରଣାତି ଇମିନା ‘‘ଦିସ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି ୟଥା ‘‘ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ । ଦସ୍ସନେ ସତି ପରିକ୍ଖୟୋ, ନାସତୀତି ଆହ ‘‘ଦସ୍ସନାୟତ୍ତପରିକ୍ଖୟତ୍ତା’’ତି । ପୁରିମକିରିୟାତି ଆସୱାନଂ ଖୟକିରିୟାୟ ପୁରିମକିରିୟା । ସମାନକାଲତ୍ତେପି ହି କାରଣକିରିୟା ଫଲକିରିୟାୟ ପୁରିମସିଦ୍ଧା ୱିୟ ୱୋହରୀୟତି । ତତୋ ନାମକାୟତୋ ମୁଚ୍ଚନତୋ । ୟତୋ ହି ୟେନ ମୁଚ୍ଚିତବ୍ବଂ, ତଂ ନିସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାମନିସ୍ସିତକୋ’’ତି । ତସ୍ସାତି କାୟଦ୍ୱୟୱିମୁତ୍ତିୟା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତଭାୱସ୍ସ । ଅରୂପଲୋକେ ହି ଠିତାରହନ୍ତୱସେନାୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ସୁତ୍ତେ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହୀତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦଭାଗେହି । ଦ୍ୱେ ୱାରେତି କିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ । କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତୋତି ଇଦଂ ପଠମତତିୟୱାଦାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଂ ଦୁତିୟୱାଦସ୍ସ । ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ୟଦିପି ରୂପସଞ୍ଞାଦୀହି ୱିମୁତ୍ତଂ ତଂସମତିକ୍କମାଦିନା ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ପୱତ୍ତିନିୱାରକେହି ପନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀହିୟେୱସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତି ସାତିସୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତନାମକାୟତୋ ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟଞ୍ଚାପି ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ରୂପଲୋକେ ୱିୱେକଟ୍ଠତାୱସେନପି ରୂପକାୟତୋ ୱିମୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ରୂପପଟିବନ୍ଧଛନ୍ଦରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନେୱ ହୋତୀତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନମେୱ ପଧାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପତଣ୍ହାୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନରୂପକାୟତୋ ଚ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ଏକଦେସେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ଅଭାୱା ।

୨୫. ‘‘ସତ୍ତିସୟୋ’’ତି ୱିୟ ସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତୋ ୱୋହାରୋ ଅୱୟୱେପି ଦିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖେକଦେସେନ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।

୨୬.ଫୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଫସ୍ସିତାନଂ, ଅଧିଗତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋତି ଅନ୍ତସଦିସୋ ଫସ୍ସନାୟ ପରକାଲୋ । ତଦନନ୍ତରୋ ହି ତପ୍ପରିୟୋସାନୋ ୱିୟ ହୋତୀତି । କାଲୱିସୟୋ ଚାୟଂ ଅନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ, ନ ପନ କାଲତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ନାମକାୟେକଦେସତୋତି ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତନାମକାୟେକଦେସତୋ । ଆଲୋଚିତୋ ପକାସିତୋ ୱିୟ ହୋତି ୱିବନ୍ଧୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଆଲୋଚନେ ପକାସନେ ସମତ୍ଥସ୍ସ ଞାଣଚକ୍ଖୁନୋ ଅଧିଟ୍ଠାନସମୁପ୍ପାଦନତୋ । ନ ତୁ ୱିମୁତ୍ତୋତି ୱିମୁତ୍ତୋତି ନ ୱୁଚ୍ଚତେୱ ।

୨୮.ଇମଂ ପନ ନୟନ୍ତି ‘‘ଅପିଚ ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆଗତୱିଧିଂ । ୟେନ ୱିସେସେନାତି ୟେନ କାରଣୱିସେସେନ । ସୋତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ୱିସେସୋ । ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ କାରଣସ୍ସ ଅୱିଭାୱିତତ୍ତା । ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ୱିୟ, ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ୱିୟ ୱା ସବ୍ବଥା ଅୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ସାୱସେସୱିମୁତ୍ତିୟମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟ ସାତିସୟାୟ ଅଭାୱତୋ ସଦ୍ଧାମତ୍ତେନ ୱିମୁତ୍ତଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁତ୍ତୋତି ଇଦଂ ଆଗମନୱସେନ ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିକଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗାଧିଗମତୋ ପନସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ।

୩୧. ‘‘ସୋତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମ’’ନ୍ତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ତଂସମଙ୍ଗୀ ସୋତାପନ୍ନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଚୋଦକୋ ‘‘ଅପି-ସଦ୍ଦୋ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଚୋଦନଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘ନନୂ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି । ଇତରୋ ‘‘ନାପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରିହରତି । ସମନ୍ନାଗତୋ ଏୱ ନାମ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ଅକୁପ୍ପସଭାୱତ୍ତା । ଇତରେହୀତି ଦୁତିୟମଗ୍ଗଟ୍ଠାଦୀହି । ସୋ ଏୱାତି ପଠମଫଲଟ୍ଠୋ ଏୱ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମନିଦ୍ଦେସେ । ସୋତଂ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଆଦିତୋ ପନ୍ନୋ ଅଧିଗତୋତି ସୋତାପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଦୁତିୟମଗ୍ଗଟ୍ଠାଦୀନଂ ନତ୍ଥେୱ ସୋତାପନ୍ନଭାୱାପତ୍ତି । ସୁତ୍ତେ ପନ ସୋତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଆଦିତୋ ମରିୟାଦଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ପନ୍ନୋ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପରିୟାୟେନ ଇତରୋପି ତସ୍ସ ଅପରିହାନଧମ୍ମତ୍ତା ସୋତାପନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମ୍ପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତଂ ହୋତି ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା କିଲେସାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀନ’’ନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଉପରିମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୩୨.ମହାକୁଲମେୱାତି ଉଳାରକୁଲମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘କୁଲୀନୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

୩୩. ସଜ୍ଝାନକୋ ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ କାଲକତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗୋ ହୁତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟୋ ଚେ, ଉପରୂପରି ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅନାଗାମିସଭାଗୋ’’ତି । ୟତୋ ସୋ ଝାନାନାଗାମୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ’’ତି ।

୩୬. ପରୟୋଗେ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ତଦନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ପରସଦ୍ଦୟୋଗେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଅପ୍ପତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ୱୁଚ୍ଚତି ।

୩୭.ତେନାତି ‘‘ଉପହଚ୍ଚା’’ତି ପଦେନ । ନନୁ ଚ ୱେମଜ୍ଝାତିକ୍କମୋ ‘‘ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱେମଜ୍ଝ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୦.ତଣ୍ହାୱଟ୍ଟସୋତା ତଣ୍ହାୱଟ୍ଟବନ୍ଧା । ତସ୍ସାତି ସୋତସ୍ସ । ସମ୍ବନ୍ଧେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଉଦ୍ଧଂସୋତସ୍ସ ଉପରିଭୱୂପଗତା ଏକଂସିକାତି ଆହ ‘‘ୟତ୍ଥ ୱା ତତ୍ଥ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି । ତସ୍ସାତି ଉଦ୍ଧଂସୋତସ୍ସ । ତତ୍ଥାତି ଅୱିହେସୁ । ଲହୁସାଲହୁସଗତିକାତି ଲହୁକାଲହୁକାୟୁଗତିକା, ଲହୁକାଲହୁକଞାଣଗତିକା ୱା । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବାୟନକାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଆକାସଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା ତିସ୍ସୋ ଉପମା ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନ୍ତରାଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀହି ଅଧିମତ୍ତତା, ଉଦ୍ଧଂସୋତତୋ ଅନଧିମତ୍ତତା ଚ ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀନଂ ନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ତେ ଏୱାତି ଅନ୍ତରାଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟିଉଦ୍ଧଂସୋତା ଏୱ । ୟଦି ଏୱଂ ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀନଂ ଉପମାୱଚନେନ ତତୋ ମହନ୍ତତରେହି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତତୋ ମହନ୍ତ…ପେ॰… ଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।

ତେନାତି ‘‘ନୋ ଚସ୍ସ, ନୋ ଚ ମେ ସିୟା’’ତି ୱଚନେନ । ତେନାତି ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନେନ । ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ସମ୍ପତି ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣାଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ଉଦୟଦସ୍ସନଂ ଞାଣଂ । ଚତୂହିପୀତି ‘‘ନୋ ଚସ୍ସା’’ତି ଚତୂହି ପଦେହି । ୟଂ ଅତ୍ଥୀତି ୟଂ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜତି। ତେନାହ ‘‘ଭୂତନ୍ତି ସସଭାୱ’’ନ୍ତି, ଭୂତନ୍ତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ ‘‘ଭୂତମିଦନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମନୁପସ୍ସଥା’’ତି । ୱିୱଟ୍ଟମାନସୋ ୱିୱିଚ୍ଚମାନହଦୟୋ ତଣ୍ହାଦିସୋତତୋ ନିୱତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ଉପେକ୍ଖକୋ ହୋତୀତି ଚତ୍ତଭରିୟୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ ଭୟଂ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ପହାୟ ଉଦାସିନୋ ହୋତି ।

ଅୱିସିଟ୍ଠେତି ହୀନେ । ୱିସିଟ୍ଠେତି ଉତ୍ତମେ । ‘‘ଭୱେ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ଭୱେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅୱୁତ୍ତୱାଚକଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଭୂତମେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟଂ ଭୂତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦେୱ ଭୱୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭୱତି ଅହୋସୀତି ୱା । ସମ୍ଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ସମ୍ଭୱୋ । ତଦାହାରୋ ତସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅନୁକ୍କମେନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟାତି ୱିପସ୍ସନାନୁକ୍କମେନ ଲଦ୍ଧାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ତେନାତି ସେକ୍ଖେନ ।

ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୬୩.କସ୍ସଚୀତି କସ୍ସଚିପି । କଥଞ୍ଚୀତି କେନଚି ପକାରେନ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନମତ୍ତେନାପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଗ୍ଗହଣସ୍ସାତି ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଗ୍ଗାହସ୍ସ ।

୮୩.ପୁରିମଗ୍ଗହିତନ୍ତି ‘‘କରିସ୍ସତି ମେ’’ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତେନ ପଠମଂ ଗହିତଂ । ତଂ କତନ୍ତି ତଂ ତାଦିସଂ ଉପକାରଂ । ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଉପଜୀୱନ୍ତୋ କତଞ୍ଞୁପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଅନୁପଜୀୱନ୍ତୋ’’ତି ।

୯୦. ଗୁଣପାରିପୂରିୟା ପରିପୁଣ୍ଣୋ ୟାୱଦତ୍ଥୋ ଇଧ ତିତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତାୟ ନିରୁସ୍ସୁକ୍କୋ’’ତି ।

ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୧.ସେସସଂୱରଭେଦେନାତି କାୟିକୱାଚସିକୱୀତିକ୍କମତୋ ସେସେନ ସଂୱରୱିନାସେନ । ସୋ ପନ ଦ୍ୱାରୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ମନୋଦ୍ୱାରିକୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମନୋସଂୱରଭେଦେନା’’ତି । ଇଦାନି ତଂ ପକାରଭେଦେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତିସଂୱରାଦିଭେଦେନ ୱା’’ତି ଆହ, ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚାଦିପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ସଭାୱଭୂତଂ ଚରିତମ୍ପି ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅକୁସଲସ୍ସପି ସୀଲପରିୟାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

୯୪.ସମାନୱିସୟାନନ୍ତି ପଠମଫଲାଦିକୋ ସମାନୋ ଏୱରୂପୋ ୱିସୟୋ ଏତେସନ୍ତି ସମାନୱିସୟା, ତେସଂ ।

୧୦୭.ତଦତ୍ଥୋ ତପ୍ପୟୋଜନୋ ଲୋକୁତ୍ତରସାଧକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥସାସନସ୍ସ । ମୂଲେକଦେସତ୍ତାତି ମୂଲଭାୱେନ ଏକଦେସତ୍ତା ।

୧୧୮.ଉନ୍ନଳୋ ଉଗ୍ଗତତୁଚ୍ଛମାନୋ ।

୧୨୩. ସୀଲସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧିୟଂ ସୋଧନଂ ଅପାରିପୂରିୟଂ ପୂରଣଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ସୋଧେତବ୍ବେ ଚ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବେ ଚା’’ତି । ଅଧିସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଅଧିସୀଲଂ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞାୟ ।

୧୨୪.ଗୂଥସଦିସତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତି, ନ ଗୂଥକୂପସଦିସତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗୂଥୱସେନେୱ ହି କୂପସ୍ସପି ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତାତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଗୂଥରାସିୟେୱ ଗୂଥକୂପୋତି ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ନୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା ।

୧୩୦. ସରଭଙ୍ଗସତ୍ଥାରାଦୟୋ ରୂପଭୱାଦିକାମାଦିପରିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ଲୋକିୟଂ ପରିଞ୍ଞଂ ସମ୍ମଦେୱ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି । ଅସମତ୍ଥଭାୱଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ନୋ ଚ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୩୩.ପରେନାତି ଅଞ୍ଞେନ, ଆଣତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଣତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନା ଚାତି ଆଣାପକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିୟା, ଅତ୍ତନା ଚ ଆଣତ୍ତେନ କତଂ ତଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଆଣାପକସ୍ସ ୟଂ ୱଚୀପୟୋଗେନ କତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଆଣତ୍ତିୟା ପାପସ୍ସାତି ଆଣାପନୱସେନ ପସୁତପାପସ୍ସ ।

୧୪୮.ଦେସନାୟ କରଣଭୂତାୟ । ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଦେସନାୟ ୟଥାବୋଧେତବ୍ବାନଂ ସୀଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ।

୧୫୨.ଅନନ୍ତରନ୍ତି ଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱଚନ’’ନ୍ତି । ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ୟେନ କାରଣେନ ଲୋକ-ସଦ୍ଦୋ ତଦତ୍ଥେ ପୱତ୍ତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଆହ ‘‘କାରଣୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୧୫୬.ସହିତାସହିତସ୍ସାତି କୁସଲସଦ୍ଦୟୋଗେନ ସାମିୱଚନଂ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସହିତାସହିତେତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସହିତଭାସନେନ ଦେସକସମ୍ପତ୍ତି, ସହିତାସହିତକୋସଲ୍ଲେନ ସାୱକସମ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିସସମ୍ପତ୍ତିପି ଞାଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ପଟିଭାନସମ୍ପଦାୟ କାରଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିୟା ବୋଧେତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟା’’ତି ।

୧୫୭.କୁସଲଧମ୍ମେହୀତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେହି । ଚତୁତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟୋ ନେୱ ସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତି, ନ ଦାନଂ ଦେତି ।

୧୬୬.ୟମିଦଂ ‘‘କାଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ୟୋ ତତ୍ଥ ଅୱଣ୍ଣୋ, ତମ୍ପି ଭଣତି କାଲେନ । ୟୋପି ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣୋ, ତମ୍ପି ଭଣତି କାଲେନା’’ତି ୟଂ ଇଦଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ର ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ୱାକ୍ୟେ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘କାଲେନ ଭଣତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ କୀଦିସୋତି ୱିଚାରଣାୟ ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କାଲଞ୍ଞୂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଙ୍ଗହେ ଆହାତି ୟୋଜନା ।

୧୬୮.ପୁବ୍ବୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତି । ତେସଂ ୱିପତ୍ତି ପୱତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

୧୭୩.ତେସନ୍ତି ପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସାନଂ । ୱିମୁତ୍ତିଦସ୍ସନମେୱ ହୋତି ୱିମୁତ୍ତିଅତ୍ଥତ୍ତା ତଂଦସ୍ସନସ୍ସ ।

୧୭୪.ତନ୍ତାୱୁତାନଂ ୱତ୍ଥାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ ।

୧୭୮.ନାମକାୟୋତି ନାମସମୂହୋ । ଇଦମେୱ ଚ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ସୀଲସଂୱରପୂରଣଂ, ସାଜୀୱାୱୀତିକ୍କମନଞ୍ଚାତି ଇଦମେୱ ଦ୍ୱୟଂ । ତତୋତି ସାଜୀୱାୱୀତିକ୍କମନତୋ । କଥାୟ ହଲିଦ୍ଦରାଗାଦିସଦିସତାତି ୟୋଜନା । ତେନାହ ‘‘ନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତି ।

୧୭୯.ଇତି-ସଦ୍ଦେନାତି ‘‘ଦାରୁମାସକୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଇତି-ସଦ୍ଦେନ । ଏୱଂପକାରେତି ଇମିନାପି ସଲାକାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୧୮୧.ଅୱିସଟସୁଖନ୍ତି ଅୱିକ୍ଖେପସୁଖଂ ।

୧୮୭.ଖନ୍ଧଧମ୍ମେସୂତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ । ତଦଲାଭେନାତି ମଗ୍ଗଫଲାଲାଭେନ । ଅତ୍ଥେନାତି ସୀଲାଦିଅତ୍ଥେନ ।

ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୧.ୟଥା ତେସୁ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ୟଥାରହଂ ଉପମେୟ୍ୟୋପମାଦସ୍ସନମୁଖେନ ହିତୂପଦେସପଟିପତ୍ତିୟା ୟଥା ଅଞ୍ଞେହି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିରିୟାୱାଚୀ ଆରମ୍ଭ-ସଦ୍ଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ‘‘ଆରମ୍ଭକତ୍ତୁସ୍ସ କସାୱପୁଚ୍ଛା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଧମ୍ମୱାଚୀତି ଆହ ‘‘ଆରମ୍ଭକିରିୟାୱାଚକୋ ସଦ୍ଦୋ’’ତି । ‘‘ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୯୨.ଗହଣଂ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ।

୧୯୯.ନ ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅସମାନଜାତିକତ୍ତା ।

ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୨.ଇଦଂ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧାଦିକଂ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି ଫଲସ୍ସ ହେତୁନା ଅୱିନାଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ସାମ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନାଚରିୟକେନ ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତେନାତି ଇଦଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣକଥନଂ, ନ ତବ୍ବିଧୁରଧମ୍ମନ୍ତରନିୱତ୍ତନଂ ତଥାରୂପସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେନସ୍ସ ସାଚରିୟକତା, ପରତୋ ଚ ଉପ୍ପତ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ସାଚରିୟକତ୍ତଂ ପରୂପଦେସହେତୁକତା, ପରତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ଉପଦେସେନ ୱିନାପି ସନ୍ନିସ୍ସାୟ ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୩.କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ, ନ ୱିସୟେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧା’’ତି ଆହ । ଇଦାନି ୱିସୟଲକ୍ଖଣଂ ଏତଂ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୁ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ତଦୁପକାରତାୟା’’ତି ଇଦଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାଧେତବ୍ବେସୂତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନପଞ୍ଞାୟାତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜାପନପଞ୍ଞାୟ, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନାକାରେନ ୱା ପୱତ୍ତପଞ୍ଞାୟ । ତେନେୱାତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନମତ୍ତତ୍ତା ଏୱ । ୟଥା ହି ଞାଣୁପ୍ପାଦୋ ସଂକିଲେସପକ୍ଖତୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ, ଏୱଂ ସଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋପୀତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତମେୱ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି । ଚିତ୍ତୱାରୋତି ଚିତ୍ତପ୍ପବନ୍ଧୱାରୋ । ପଚ୍ଚେକଂ ଠାନୱିପସ୍ସନାପତରଣପତିଗାଧପ୍ପତ୍ତିନିଟ୍ଠତ୍ତା ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ‘‘ଅନେକେ ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ତେନତ୍ତଭାୱେନ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ । ତତିୟପୁଗ୍ଗଲାଦିଭାୱନ୍ତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତପୁଗ୍ଗଲାଦିଭାୱଂ ।

ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୯.ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋତି ୱୁତ୍ତୱିସେସୟୁତ୍ତା ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଝାନାନାଗାମିନୋ । ଅସା…ପେ॰… ପନାତି ଏତ୍ଥ ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଦୀପନୋ । ତେନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ୱିସେସଂ ଦୀପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦସକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପକରଣ-ଅନୁଟୀକା ସମତ୍ତା ।

କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣ-ଅନୁଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା

ସମୁଦାୟେ ଏକଦେସା ଅନ୍ତୋଗଧାତି ସମୁଦାୟୋ ତେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘କଥାସମୁଦାୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ କଥାନନ୍ତି ତିସ୍ସୋ କଥା ୱାଦୋ ଜପ୍ପୋ ୱିତଣ୍ଡାତି । ତେସୁ ୟେନ ପମାଣତକ୍କେହି ପକ୍ଖପଟିପକ୍ଖାନଂ ପତିଟ୍ଠାପନପଟିକ୍ଖେପା ହୋନ୍ତି, ସୋ ୱାଦୋ। ଏକାଧିକରଣା ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧା ଧମ୍ମା ପକ୍ଖପଟିପକ୍ଖା ୟଥା ‘‘ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା, ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬୫) । ନାନାଧିକରଣା ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧାପି ପକ୍ଖପଟିପକ୍ଖା ନାମ ନ ହୋନ୍ତି ୟଥା ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପଂ, ନିଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ୟେନ ଛଲଜାତିନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନେହି ପକ୍ଖପଟିପକ୍ଖାନଂ ପତିଟ୍ଠାପନଂ ପଟିକ୍ଖେପାରମ୍ଭୋ, ସୋ ଜପ୍ପୋ। ଆରମ୍ଭମତ୍ତମେୱେତ୍ଥ, ନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରମ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ । ୟାୟ ପନ ଛଲଜାତିନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନେହି ପଟିପକ୍ଖପଟିକ୍ଖେପାୟ ୱାୟମନ୍ତି, ସା ୱିତଣ୍ଡା। ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୁପପତ୍ତିୟା ୱଚନୱିଘାତୋ ଛଲଂ ୟଥା ‘‘ନୱକମ୍ବଲୋୟଂ ପୁରିସୋ, ରାଜା ନୋ ସକ୍ଖୀ’’ତି ଏୱମାଦି। ଦୂସନଭାସା ଜାତୟୋ, ଉତ୍ତରପତିରୂପକାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନାନି ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ୱାଦଜପ୍ପୱିତଣ୍ଡପ୍ପଭେଦାସୁ ତୀସୁ କଥାସୁ ଇଧ ୱାଦକଥା ‘‘କଥା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ଚ ଖୋ ଅୱିପରୀତଧମ୍ମତାୟ ପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ, ନ ୱିଗ୍ଗାହିକକଥାଭାୱେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମାତିକାଠପନେନେୱାତି ଉଦ୍ଦେସଦେସନାୟ ଏୱ । ଠପିତସ୍ସାତି ଦେସିତସ୍ସ । ଦେସନା ହି ଦେସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ଠପନତୋ ନିକ୍ଖିପନତୋ ଠପନଂ, ନିକ୍ଖେପୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

ପରିନିବ୍ବାନମେୱ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ। ଅଭିନ୍ନସଭାୱମ୍ପି ହି ଅତ୍ଥଂ ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମତୋ ୱିସେସାୱବୋଧନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୋହରନ୍ତି ୟଥା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) । ସାତି ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । କରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଉପସମସ୍ସ ସାଧକତମଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ । ଧମ୍ମୱାଦୀ…ପେ॰… ଦୁବ୍ବଲତା ୱୁତ୍ତା ତଥାରୂପାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଭାୱେ ତାଦିସାନଂ ପକ୍ଖଭାୱାଭାୱତୋ । ଲଦ୍ଧିୟାତି ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ପରିହାୟତି ଅରହା ଅରହତ୍ତା’’ତିଆଦିଲଦ୍ଧିୟା । ସୁତ୍ତନ୍ତେହୀତି ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତାଦୀହି । ଲିଙ୍ଗାକପ୍ପଭେଦଂ ପରତୋ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି ।

ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମୂଲସଙ୍ଗହନ୍ତି ମୂଲସଙ୍ଗୀତିଂ ୱିନାସେତ୍ୱା, ଭେଦଂ ୱା କତ୍ୱା ୟଥା ସା ଠିତା, ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା କତ୍ୱା । ସଙ୍ଗହିତତୋ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ମୂଲସଙ୍ଗୀତିୟା ସଙ୍ଗହିତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର । ତେନାହ ‘‘ଅସଙ୍ଗହିତଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ନୀତତ୍ଥଂ ୟଥାରୁତୱସେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ଥତ୍ତା । ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାଦିୱସେନ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବତ୍ଥତ୍ତା । ତୀହି ଠାନେହୀତି ‘‘ସୂରା ସତିମନ୍ତୋ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ତୀହି କାରଣେହି । ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣିତନ୍ତି ଏକଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣିତଂ । ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ଠପୟିଂସୂତି ସବ୍ବସ୍ସପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ନତ୍ଥି ଦେୱେସୁ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତିଆଦିକଂ (କଥା॰ ୨୬୯) ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ଠପୟିଂସୁ । ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣିତଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣିତଂ କତ୍ୱା ଠପୟିଂସୁ, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଠପୟିଂସୂତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁଞ୍ଞତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଗମ୍ଭୀରଂ ଏକଦେସଂ ମହାପଦେସପରିୱାରାଦିଂ । ଏକଚ୍ଚେ ସକଲଂ ଅଭିଧମ୍ମଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିଂସୁ ଛଡ୍ଡୟିଂସୁ ସେୟ୍ୟଥାପି ସୁତ୍ତନ୍ତିକା । ତେ ହି ତଂ ନ ଜିନୱଚନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କଥାୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସୱିୱାଦତ୍ତେତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ନିଦାନଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତନୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ସୱିୱାଦତ୍ତଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ‘‘ତତିୟସଙ୍ଗୀତିତୋ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱସେନା’’ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତତିୟସଙ୍ଗୀତିତୋ ପୁବ୍ବେପି ତଂ ମାତିକାରୂପେନ ପୱତ୍ତତେୱ ? ନିଦ୍ଦେସଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞାନୀତି ଅଞ୍ଞାକାରାନି ଅଭିଧମ୍ମପକରଣାଦୀନି ଅକରିଂସୁ, ପୱତ୍ତନ୍ତାନିପି ତାନି ଅଞ୍ଞଥା କତ୍ୱା ପଠିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ। ମଞ୍ଜୁସିରୀତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତଂ ନାମଂ ପିଟକତ୍ତୟଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଗୟ୍ହତି ? ଇତରେହି ଗୟ୍ହମାନମ୍ପି ୱା ସାସନିକପରିଞ୍ଞେହି ନ ସାସନାୱଚରଂ ଗୟ୍ହତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ନିକାୟନାମନ୍ତି ମହାସଙ୍ଘିକାଦିନିକାୟନାମଂ, ଦୁତ୍ତଗୁତ୍ତାଦିୱଗ୍ଗନାମଞ୍ଚ ।

ସଙ୍କନ୍ତିକାନଂ ଭେଦୋ ସୁତ୍ତୱାଦୀତି ସଙ୍କନ୍ତିକାନଂ ଅନନ୍ତରେ ଏକୋ ନିକାୟଭେଦୋ ସୁତ୍ତୱାଦୀ ନାମ ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ । ସହାତି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା, ଗଣିୟମାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱାଦେ ସନ୍ଧାୟାତି ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱାଦେ ସନ୍ଧାୟ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନକେତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତରଧାନା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକେ । ସୁତ୍ତସହସ୍ସାହରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ପରୱାଦଭଞ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ଚ ସକୱାଦପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଞ୍ଚ । ସୁତ୍ତେକଦେସୋପି ହି ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ସମୁଦାୟୱୋହାରସ୍ସ ଅୱୟୱେସୁପି ଦିସ୍ସନତୋ ୟଥା ‘‘ପଟୋ ଦଡ୍ଢୋ, ସମୁଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ଚ । ତେ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତପଦେସା ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱଗ୍ଗୋ

୧. ପୁଗ୍ଗଲକଥା

୧. ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା

୧. ସମ୍ବରାଦୀହି ପକପ୍ପିତୱିଜ୍ଜା, ତଥାଭିସଙ୍ଖତାନି ଓସଧାନି ଚ ‘‘ମାୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇଧ ପନ ମାୟାୟ ଆହିତୱିସେସା ଅଭୂତଞ୍ଞେୟ୍ୟାକାରା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମାୟାୟ ଅମଣିଆଦୟୋ ମଣିଆଦିଆକାରେନ ଦିସ୍ସମାନା ମାୟାତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ସଚ୍ଚଞ୍ଞେୱ ସଚ୍ଚିକଂ, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ଅୱିପରୀତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଟ୍ଠେନାତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ। ତେନାହ ‘‘ଭୂତଟ୍ଠୋ’’ତି । ଅୱିପରୀତଭାୱତୋ ଏୱ ପରମୋ ପଧାନୋ ଅତ୍ଥୋତି ପରମତ୍ଥୋ, ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ଧମ୍ମାନଂ ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସଭାୱୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତ୍ତମତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଅତ୍ଥୀତି ୱଚନସାମଞ୍ଞେନାତି ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୬; କଥା॰ ୨୨) ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୱତ୍ତୱଚନସାମଞ୍ଞେନ । ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୁପପତ୍ତିୟା ୱଚନୱିଘାତୋ ଛଲନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ପତିଟ୍ଠଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋତି ହେତୁଂ ଦୂସେନ୍ତୋ, ଅହେତୁଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁ ହି ପଟିଞ୍ଞାୟ ପତିଟ୍ଠାପନତୋ ପତିଟ୍ଠା, ତଂ ପନ ହେତୁଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦିମାହ । ପୟୋଗତୋ ପନ ଦୂସନେନ ସଦ୍ଧିଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଓକାସଂ ଅଦଦମାନୋତି ୟଥାନୁରୂପଂ ୟୁତ୍ତିଂ ୱତ୍ତୁଂ ଅୱସରଂ ଅଦେନ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ପତିଟ୍ଠଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ, ପଟିଞ୍ଞଂ ଏୱ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଲବ୍ଭତି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ହି ସକୱାଦିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପରୱାଦିନୋ ପଟିଞ୍ଞାୱ ନ ୟୁତ୍ତା ଅପ୍ପସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସେସିତବ୍ବସ୍ସ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନୁପଲବ୍ଭନେୟ୍ୟତୋ ନ ତୱ ୱାଦୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ’’ତି । ରୂପଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭତି…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀତି ଏତେନ ପରୱାଦିନା ଅଧିପ୍ପେତହେତୁନୋ ୱିପରୀତତ୍ଥସାଧକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଉପଲବ୍ଭମାନଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆକାରତୋ ତଂଆକାରୱନ୍ତାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞଥାତି ଆକାର, ଆକାରୱନ୍ତାନଂ ଭେଦେ । ଏତିସ୍ସାତି ‘‘ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମଟ୍ଠେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟ । ଏସ ୱିସେସୋତି ୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ୱିସୟସ୍ସ ସଭାୱାକାରଭେଦୋ, ଏସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ୱିସେସୋ । ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେନ ଅଭିନ୍ନାନମ୍ପି ସଲକ୍ଖଣତୋ ଭେଦୋୟେୱାତି ଅଞ୍ଞଧମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ନ କଦାଚିପି ଉପଲବ୍ଭୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟଦି ସିୟା, ଅଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ନ ସିୟାତି ରୁପ୍ପନାଦିସପଚ୍ଚୟାଦିଆକାରେନ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନୋପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନୋ ଭୂତସଭାୱଟ୍ଠେନ ଉପଲବ୍ଭତେୱାତି ୱଦନ୍ତଂ ପରୱାଦିନଂ ପତି ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦି ଚୋଦନା ଅନୋକାସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା ପନ…ପେ॰… ନିଗ୍ଗହୋ ଚ ନ କାତବ୍ବୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହୋତି ‘‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନିଗ୍ଗହୋ, ପରାଜୟାରୋପନେନ ପରୱାଦିନୋ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସ୍ୱାୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ୱାଦାପରାଧହେତୁକୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦୋସାପରାଧପରିୟାୟେହି ୱିଭାୱିତୋ । ଅୱଜାନନଞ୍ହେତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ହି ପଟିଞ୍ଞାହାନି, ପଟିଞ୍ଞାନ୍ତରଂ, ପଟିଞ୍ଞାୱିରୋଧୋ, ପଟିଞ୍ଞାସଞ୍ଞାସୋ, ହେତ୍ୱନ୍ତରଂ, ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ, ନିରତ୍ଥକଂ, ଅୱିଞ୍ଞାତତ୍ଥଂ, ଅସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥଂ, ଅପ୍ପତ୍ତକାଲଂ, ଊନଂ, ଅଧିକଂ, ପୁନରୁତ୍ତଂ, ଅନନୁଭାସନଂ, ଅୱିଞ୍ଞାତଂ, ଅପ୍ପଟିଭା, ୱିକ୍ଖେପୋ, ମତାନୁଞ୍ଞା, ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ଉପେକ୍ଖନଂ, ଅନନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ଅନୁୟୋଗୋ, ଅପସିଦ୍ଧନ୍ତରଂ, ହେତ୍ୱାଭାସା ଚାତି ଦ୍ୱାୱୀସତି ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନାନି ଞାୟୱାଦିନୋ ୱଦନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୱିସଦିସୂଦାହରଣଧମ୍ମାନୁଜାନନଂ ପଠମୁଦାହରଣେ ପଟିଞ୍ଞାହାନି। ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ଥପଟିସେଧେ ତଦଞ୍ଞତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ ପଟିଞ୍ଞାନ୍ତରଂ। ପଟିଞ୍ଞାୱିରୁଦ୍ଧହେତୁକିତ୍ତନଂ ପଟିଞ୍ଞାୱିରୋଧୋ। ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ଥାପନୟନଂ ପଟିଞ୍ଞାସଞ୍ଞାସୋ। ଅୱିସେସୱୁତ୍ତେ ହେତୁମ୍ହି ପଟିସିଦ୍ଧେ ୱିସେସହେତୁକଥନଂ ହେତ୍ୱନ୍ତରଂ। ଅଧିକତତ୍ଥାନୁପୟୋଗିଅତ୍ଥକଥନଂ ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ। ମାତିକାପାଠୋ ୱିୟ ଅତ୍ଥହୀନଂ ନିରତ୍ଥକଂ। ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ସକ୍ଖିପଟିୱାଦୀହି ଅୱିଦିତଂ ଅୱିଞ୍ଞାତତ୍ଥଂ। ପୁବ୍ବାପରୱସେନ ସମ୍ବନ୍ଧରହିତଂ ଅସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥଂ। ଅୱୟୱୱିପଲ୍ଲାସୱଚନଂ ଅପ୍ପତ୍ତକାଲଂ। ଅୱୟୱୱିକଲଂ ଊନଂ। ଅଧିକହେତୂଦାହରଣଂ ଅଧିକଂ। ଠପେତ୍ୱା ଅନୁୱାଦଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଚନଂ ଅତ୍ଥାପନ୍ନୱଚନଞ୍ଚ ପୁନରୁତ୍ତଂ। ପରିସାୟ ୱିଦିତସ୍ସ ତୀହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚୁଦାହାରୋ ଅନନୁଭାସନଂ। ୟଂ ୱାଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ପରିସାୟ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପଟିୱାଦିନା ଦୁୱିଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଅୱିଞ୍ଞାତଂ। ତଂୱାଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେ ପରୱାଦିନୋ ପଟିୱଚନସ୍ସ ଅନୁପଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପଟିଭା। କିଚ୍ଚନ୍ତରପ୍ପସଙ୍ଗେନ କଥାୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ୱିକ୍ଖେପୋ। ଅତ୍ତନୋ ଦୋସାନୁଜାନନେନ ପରପକ୍ଖସ୍ସ ଦୋସପ୍ପସଞ୍ଜନଂ ପରମତାନୁଜାନନଂ ମତାନୁଞ୍ଞା। ନିଗ୍ଗହପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ଉପେକ୍ଖନଂ। ସମ୍ପତ୍ତନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନେ ଚ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ଅନୁୟୋଗୋ। ଏକଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତମନୁଜାନିତ୍ୱା ଅନିୟମତୋ ତଦଞ୍ଞସିଦ୍ଧନ୍ତକଥାପ୍ପସଞ୍ଜନଂ ଅପସିଦ୍ଧନ୍ତରଂ। ଅସିଦ୍ଧା ଅନେକନ୍ତିକା ୱିରୁଦ୍ଧା ଚ ହେତ୍ୱାଭାସା, ହେତୁପତିରୂପକାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଞ୍ଚ କଥନଂ ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନନ୍ତି ।

ଇମେସୁ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନେସୁ ଇଦଂ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଅପନୟନତୋ ସୟମେୱ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନତୋ ପଟିଞ୍ଞାସଞ୍ଞାସୋ ନାମ ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅୱଜାନନେନେୱ ନିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଅସିଦ୍ଧତ୍ତାତି ଏତେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅନୁମାନତୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭମାହ । ନ ହି ସୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ୟଦି ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ୱିୱାଦୋ ଏୱ ନ ସିୟା, ଅନୁମାନମ୍ପି ତାଦିସଂ ନତ୍ଥି, ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନୁମିନେୟ୍ୟୁଂ । ତଥା ହି ତଂ ସାସନିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ରୂପୱେଦନାଦି ୱିୟ । ୟଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୟଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି ୟଥା ତଂ ରୂପଂ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୟଂ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥି, ନ ତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ତଂ ପକତିୱାଦିଆଦୀନଂ ପକତିଆଦୀତି, ତଂ ମିଚ୍ଛା । ଏତ୍ଥ ହି ୟଦି ୱୋହାରତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସିଦ୍ଧଂ ସାଧନଂ, ଅଥ ପରମତ୍ଥତୋ, ଅସିଦ୍ଧୋ ହେତୁ ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚ ତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚସଙ୍ଖତପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାଦିଭାୱାସାଧନତୋ ରୂପୱେଦନାଦୀସୁ ତଥା ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଅହେତୁକଭାୱସ୍ସେୱ ପାକଟଭାୱତୋ ।

ୟଂ ପନ ବାହିରକା ପୁଥୁ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ଥେୱ ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ତା ଞାଣାଭିଧାନସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତଭାୱତୋ ରୂପାଦି ୱିୟ । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତାତିରିତ୍ତପଦତ୍ଥନ୍ତରୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଖନ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ୟଥା ତଂ ଇତରକ୍ଖନ୍ଧା । ୟଞ୍ହେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥନ୍ତରଂ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମସ୍ସ ହେତୁନୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନେକନ୍ତିକତା ଅସିଦ୍ଧତା ଚ । ନ ହି ଅସତୋ ସକୱାଦିନଂ ପତି ପରମତ୍ଥତୋ ଞାଣାଭିଧାନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତଭାୱୋ ସିଜ୍ଝତି । ୱୋହାରତୋ ଚେ, ତଦସିଦ୍ଧସାଧନତା ରୂପାଦିସଭାୱୱିନିମୁତ୍ତରୂପୋପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ହୋତୀତି ଏୱମାଦିୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥତା । ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପନ ହେତୁନୋ ସାଧେତବ୍ବତ୍ଥସାମଞ୍ଞପରିଗ୍ଗହେ ସିଦ୍ଧସାଧନତା, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧତୋ ପଦତ୍ଥନ୍ତରତୋ ପରମତ୍ଥନ୍ତରଭୂତୱେଦନାଦିସମ୍ଭୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ଚ । ତବ୍ବିସେସପରିଗ୍ଗହେ ଚ ସକୱାଦିନଂ ପତି ଉଦାହରଣାଭାୱୋ ପରପରିକପ୍ପିତଜୀୱପଦତ୍ଥୱିରହତୋ । ଇତରକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱେଦନାଦିୱିନିମୁତ୍ତଉଭୟସିଦ୍ଧଜୀୱପଦତ୍ଥସହିତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ହୋତି ଇତରକ୍ଖନ୍ଧା ୱିୟାତି ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥତା ଚ ।

ୟଂ ପନ କାଣାଦା ‘‘ସୁଖାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ’’ତି ଅନୁମାନଂ ୱଦନ୍ତି, ତେ ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବା – କିଂ ସୁଖାଦୀନଂ ଅତ୍ତନି ପଟିବଦ୍ଧଂ ୟତୋ ସୁଖାଦିନିସ୍ସୟତାୟ ଅତ୍ତା ଅନୁମୀୟତି । ୟଦି ଉପ୍ପାଦୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସବ୍ବେପି ସୁଖାଦୟୋ ଏକତୋ ଏୱ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ କାରଣସ୍ସ ସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖତୋ ଚ । ଅଥ ଅଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିକାରଣନ୍ତରମପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଦେୱ ହୋତୁ କାରଣଂ, କିମଞ୍ଞେନ ଅଦିଟ୍ଠସାମତ୍ଥିୟେନ ପରିକପ୍ପିତେନ ପୟୋଜନଂ । ଅଥ ପନ ତେସଂ ଅତ୍ତାଧୀନା ୱୁତ୍ତୀତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱମ୍ପି ନ ସିଜ୍ଝତି ଉଦାହରଣାଭାୱତୋ । ନ ହି ରୂପାଦିୱିନିମୁତ୍ତୋ ତାଦିସୋ କୋଚି ସଭାୱଧମ୍ମୋ ସୁଖାଦିସନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତୋ ଅତ୍ଥି, ୟତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ଉଦାହରଣଂ ଅପଦିସେୟ୍ୟୁଂ । ଇମିନା ନୟେନ ଅସମାସପଦାଭିଧେୟ୍ୟତ୍ତାତିଆଦୀନମ୍ପି ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା ନିୱାରେତବ୍ବା । ତଥା ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଚ ପକତିଅଣୁଆଦୀନମ୍ପି ବାହିରପରିକପ୍ପିତାନଂ ଅସିଦ୍ଧତା ୱୁତ୍ତାୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ପନ ତେସଂ ଅସିଦ୍ଧୀତି ? ପମାଣେନ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ । ନ ହି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପକତି ସିଦ୍ଧା କପିଲସ୍ସପି ଇସିନୋ ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱସ୍ସ କାପିଲେହି ଅନୁଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ।

ୟଂ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥି ପଧାନଂ ଭେଦାନଂ ଅନ୍ୱୟଦସ୍ସନତୋ ସକଲକଲାପମତ୍ତଂ ୱିୟା’’ତି ତେ ଅନୁମାନଂ ୱଦନ୍ତି । ଇମିନା ହି ଭେଦାନଂ ସତ୍ୱାଦୀନଂ ୱିଜ୍ଜମାନପଧାନତା ପଟିଞ୍ଞାତା । ଏତ୍ଥ ଚ ୱୁଚ୍ଚତେ – ସକଲାଦୀନଂ ପଧାନଂ ତବ୍ବିଭାଗେହି କିଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଉଦାହୁ ଅନଞ୍ଞନ୍ତି, କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ, ସବ୍ବୋ ଲୋକୋ ପଧାନମୟୋତି ସମୟୱିରୋଧୋ ସିୟା, ସଣ୍ଠାନଭେଦେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଟିଜାନନତୋ ନ ଦୋସୋତି ଚେ ? ତଂ ନ, ୱଲୟକଟକାଦିସଣ୍ଠାନଭେଦେପି କନକାଭେଦଦସ୍ସନତୋ । ନ ହି ସଣ୍ଠାନଂ ୱତ୍ଥୁଭେଦନିମିତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଅନୁପାଦାନତ୍ତା । ୟଂ ୟସ୍ସ ଭେଦନିମିତ୍ତଂ, ନ ତଂ ତସ୍ସ ଅନୁପାଦାନଂ ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣମତ୍ତିକାଦିଘଟାଦୀନଂ ସୁୱଣ୍ଣଘଟୋ ମତ୍ତିକାଘଟୋ କୋସେୟ୍ୟପଟୋ କପ୍ପାସପଟୋତି ଚ ସାଧେତବ୍ବଧମ୍ମରହିତଞ୍ଚ ଉଦାହରଣଂ । ନ ହି ପଧାନେକକାରଣପୁବ୍ବକତ୍ତଂ ସକଲାଦୀନଂ ପକତିୱାଦିନୋ ସିଦ୍ଧଂ, ନାପି କାପିଲାନଂ କଥଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞତ୍ତାନୁଜାନନତୋ । ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ ପନ ଉଦାହରଣାଭାୱୋ । ନ ହି ତଦେୱ ସାଧେତବ୍ବଂ ତଦେୱ ଚ ଉଦାହରଣଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଅନ୍ୱୟଦସ୍ସନମ୍ପି ଅସିଦ୍ଧଂ । ନ ହି ତଦେୱ ତେନ ଅନ୍ୱିତଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ପଧାନେନ ଅନ୍ୱୟଦସ୍ସନମ୍ପି ଅସିଦ୍ଧଂ ପରୱାଦିନୋତି ଗୁଣସ୍ସ ପଧାନସ୍ସ ଅନନୁଜାନନତୋ । ଅଥ ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ପଧାନଂ ‘‘ପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ଫଲ’’ନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ଅସିଦ୍ଧମେୱ କାରଣେ ଫଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱାନନୁଜାନନତୋ, ହେତୁନୋ ଚ ଅସିଦ୍ଧନିସ୍ସୟତାପରାଭିମତଭେଦାନନୁଜାନନତୋ । ଅଥ ୱିସେସେନ କାରଣାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ଫଲସ୍ସ ସାଧୀୟତି, ନ କିଞ୍ଚି ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଚ୍ଛିତତ୍ତାତି ।

ଅପିଚ ପକତିୱାଦିନୋ ‘‘ସତ୍ୱରଜତମସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଗୁଣାନଂ ସମଭାୱୋ ପକତି, ସା ଚ ନିଚ୍ଚା ସତ୍ୱାଦିୱିସମସଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚତୋ ମହତାଦିୱିକାରତୋ ଅନଞ୍ଞା’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତି । ସା ତେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ପକତି ନ ସିଜ୍ଝତି ତତୋ ୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତୋ ୱିକାରତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା । ନ ହି ଅସ୍ସସ୍ସ ୱିସାଣଂ ଦୀଘଂ, ତଞ୍ଚ ରସ୍ସତୋ ଗୋୱିସାଣତୋ ଅନଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସିଜ୍ଝତି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ତିଣ୍ଣଂ ଏକଭାୱାଭାୱତୋ । ସତ୍ୱାଦିଗୁଣତ୍ତୟତୋ ହି ପକତିୟା ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ତେସଂ ସତ୍ୱାଦୀନମ୍ପି ପକତିୟା ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ତିଣ୍ଣଂ ଏକଭାୱୋତି । ଏୱମ୍ପି ପକତି ନ ସିଜ୍ଝତି । କଥଂ ? ଅନେକଦୋସାପତ୍ତିତୋ । ୟଦି ହି ବ୍ୟତ୍ତସଭାୱତୋ ୱିକାରତୋ ଅବ୍ୟତ୍ତସଭାୱା ପକତି ଅନଞ୍ଞା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ହେତୁମନ୍ତତା ଅନିଚ୍ଚତା ଅବ୍ୟାପିତା ସକିରିୟତା ଅନେକତା ନିସ୍ସିତତା ଲିଙ୍ଗତା ସାୱୟୱତା ପରତନ୍ତ୍ରତାତି ଏୱମାଦୟୋ ଅନେକେ ଦୋସା ପକତିୟା ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଜାତିୱିକାରତୋ ଅନଞ୍ଞା ପଟିଜାନିତବ୍ବା । ତଥା ଚ ସତି ସମୟୱିରୋଧୋତି କପ୍ପନାମତ୍ତଂ ପକତୀତି ଅସିଦ୍ଧା ସାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ପକତିୟା ଚ ଅସିଦ୍ଧାୟ ତଂନିମିତ୍ତକଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନା ମହତାଦୟୋପି ଅସିଦ୍ଧା ଏୱ । ୟଥା ଚ ପକତି ମହତାଦୟୋ ଚ, ଏୱଂ ଇସ୍ସରପଜାପତିପୁରିସକାଲସଭାୱନିୟତିୟଦିଚ୍ଛାଦୟୋପି । ଏତେସୁ ହି ଇସ୍ସରୋ ତାୱ ନ ସିଜ୍ଝତି ଉପକାରସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ । ସତ୍ତାନଞ୍ହି ଜାତିୟଂ ମାତାପିତୂନଂ ବୀଜଖେତ୍ତଭାୱେନ କମ୍ମସ୍ସ ହୀନତାଦିୱିଭାଗକରଣେନ, ତତୋ ପରଞ୍ଚ ଉତୁଆହାରାନଂ ବ୍ରୂହନୁପତ୍ଥମ୍ଭନେନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚସାଧନେନ ଉପକାରୋ ଦିସ୍ସତି, ନ, ଏୱମିସ୍ସରସ୍ସ । ହୀନତାଦିୱିଭାଗକରଣମିସ୍ସରସ୍ସାତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଉପକାରୱିସେସୋ ଇସ୍ସରନିମ୍ମିତୋ, ନ କମ୍ମୁନାତି ସାଧନୀୟମେତଂ । ଇତରତ୍ରାପି ସମାନମେତନ୍ତି ଚେ ? ନ, କମ୍ମତୋ ଫଲନିୟମସିଦ୍ଧତ୍ତା। ସତି ହି କତୂପଚିତେ କମ୍ମସ୍ମିଂ ତତ୍ଥ ୟଂ ଅକୁସଲଂ, ତତୋ ହୀନତା, ୟଂ କୁସଲଂ, ତତୋ ପଣୀତତାତି ସିଦ୍ଧମେତଂ । ଇସ୍ସରୱାଦିନାପି ହି ନ ସକ୍କା କମ୍ମଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ।

ଅପିଚେତସ୍ସ ଲୋକୱିଚିତ୍ତସ୍ସ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନଭାୱେ ବହୂ ଦୋସା ସମ୍ଭୱନ୍ତି । କଥଂ ? ୟଦି ସବ୍ବମିଦଂ ଲୋକୱିଚିତ୍ତଂ ଇସ୍ସରନିମ୍ମିତଂ, ସହେୱ ୱଚନେନ ପୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, ନ କମେନ । ନ ହି ସନ୍ନିହିତକାରଣାନଂ ଫଲାନଂ କମେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ୟୁତ୍ତା, କାରଣନ୍ତରାପେକ୍ଖାୟ ଇସ୍ସରସ୍ସ ସାମତ୍ଥିୟହାନି । ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ କାରଣଭାୱୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ । କରୋତୀତି ହି କାରଣନ୍ତି । ଇସ୍ସରୋ ଏୱ ଚ କାରକୋତି ସବ୍ବକାରଣାନଂ କାରଣଭାୱହାନି । ୟେହି ପୁଥୁୱିସେସେହି ଇସ୍ସରୋ ପସୀଦେୟ୍ୟ, ତେସଞ୍ଚ ସୟଂକାରତା ଆପଜ୍ଜତି, ତଥା ସବ୍ବେସଂ ହେତୁକାନଂ କାରଣଭାୱୋ । ୟଞ୍ଜେତଂ ନିମ୍ମାନଂ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ତଦତ୍ଥଂ ୱା ସିୟା, ପରତ୍ଥଂ ୱା ସିୟା । ଅତ୍ତଦତ୍ଥତାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଇସ୍ସରଭାୱହାନି ଅକତକିଚ୍ଚତାୟ ଇସିତାୱସିତାଭାୱତୋ । ତେନ ୱା ନିମ୍ମିତେନ ୟଂ ଅତ୍ତନୋ କାତବ୍ବଂ, ତଂ କସ୍ମା ସୟମେୱ ନ କରୋତି । ପରତ୍ଥତାୟଂ ପନ ପରୋ ନାମେତ୍ଥ ଲୋକୋ ଏୱାତି କିମତ୍ଥିୟଂ ତସ୍ସ ନିରୟାଦିରୋଗାଦିୱିସାଦିନିମ୍ମାନଂ । ୟା ଚସ୍ସ ଇସ୍ସରତା, ସା ସୟଂକତା ୱା ସିୟା ପରଂକତା ୱା ଅହେତୁକା ୱା । ତତ୍ଥ ସୟଂକତା ଚେ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନିସ୍ସରଭାୱାପତ୍ତି । ପରଂକତା ଚେ, ପଚ୍ଛାପି ଅନିସ୍ସରଭାୱାପତ୍ତି ସଉତ୍ତରତା ଚ ସିୟା । ଅହେତୁକା ଚେ, ନ କସ୍ସଚି ଅନିସ୍ସରତାତି ଏୱମିସ୍ସରସ୍ସପି ଅସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟଥା ଚ ଇସ୍ସରୋ, ଏୱଂ ପଜାପତି ପୁରିସୋ ଚ । ନାମମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ତେହି ୱାଦୀହି ପକପ୍ପିତଂ ୟଦିଦଂ ‘‘ପଜାପତି ପୁରିସୋ’’ତି । ତଂନିମିତ୍ତକଂ ପନ ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ପଜାପତିୱାଦେ ପୁରିସୱାଦେ ଚ ଇସ୍ସରୱାଦେ ୱିୟ ଦୋସା ଅସିଦ୍ଧି ଚ ୱିଧାତବ୍ବା । ୟଥା ଚେତେ ଇସ୍ସରାଦୟୋ, ଏୱଂ କାଲୋପି ଅସିଦ୍ଧୋ ଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋ । ପରମତ୍ଥତୋ ହି ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଉପଲବ୍ଭତି । ୟଥା ପଥୱିୟା କଥିନତା, ନ ଏୱଂ କାଲସ୍ସ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ପରମତ୍ଥତୋ କାଲୋତି । କାଲୱାଦୀ ପନାହ ‘‘ୱତ୍ତନାଲକ୍ଖଣୋ କାଲୋ’’ତି । ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘କା ପନାୟଂ ୱତ୍ତନା’’ତି । ସୋ ଆହ ‘‘ସମୟମୁହୁତ୍ତାଦୀନଂ ପୱତ୍ତୀ’’ତି । ତମ୍ପି ନ, ରୂପାଦୀହି ଅତ୍ଥନ୍ତରଭାୱେନ ଅନିଦ୍ଧାରିତତ୍ତା । ପରମତ୍ଥତୋ ହି ଅନିଦ୍ଧାରିତସଭାୱସ୍ସ ୱତ୍ତନାଲକ୍ଖଣତାୟଂ ସସୱିସାଣାଦୀନମ୍ପି ତଂଲକ୍ଖଣତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।

ୟଂ ପନ ୱଦନ୍ତି କାଣାଦା ‘‘ଅପରସ୍ମିଂ ଅପରଂ ୟୁଗପଦି ଚିରଂ ଖିପ୍ପମିତି କାଲଲିଙ୍ଗାନୀତି ଲିଙ୍ଗସବ୍ଭାୱତୋ ଅତ୍ଥି କାଲୋ’’ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗିନୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ସିଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧେସୁ ହି ଲିଙ୍ଗେସୁ ଲିଙ୍ଗମତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଲିଙ୍ଗିନି ଅୱବୋଧୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ଚ କେନଚି ଅୱିପରୀତଚେତସା ତେନ ଲିଙ୍ଗେନ ସହ କଦାଚି କାଲସଙ୍ଖାତୋ ଲିଙ୍ଗୀ ଗହିତପୁବ୍ବୋତି । ଅତୋ ନ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ଲିଙ୍ଗସବ୍ଭାୱତୋ ଅତ୍ଥି କାଲୋ’’ତି । ‘‘ଅପରସ୍ମିଂ ଅପର’’ନ୍ତିଆଦିକସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭାୱତୋ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ପଠମଜାତତାଦିନିମିତ୍ତକତ୍ତା ତସ୍ସ । ନ ଚ ପଠମଜାତତାଦି ନାମ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମଞ୍ଞାମତ୍ତତୋତି ନତ୍ଥେୱ ପରମତ୍ଥତୋ କାଲୋ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ, ବହୂନଂ ଏକଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଅତୀତାଦିୱିଭାଗେନ ହି ଲୋକସମଞ୍ଞାୱସେନ ବହୂ କାଲଭେଦା । ତ୍ୱଞ୍ଚେତଂ ଏକଂ ୱଦସୀତି ବହୂନଂ ଏକଭାୱାଭାୱତୋ ନତ୍ଥେୱ ପରମତ୍ଥତୋ କାଲୋ । ତଥା ଏକସ୍ସ ଅନେକଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ୟୋ ହି ଅୟଂ ଅଜ୍ଜ ୱତ୍ତମାନକାଲୋ, ସୋ ହିୟ୍ୟୋ ଅନାଗତୋ ଅହୋସି, ସ୍ୱେ ଅତୀତୋ ଭୱିସ୍ସତି । ହିୟ୍ୟୋ ଚ ୱତ୍ତମାନୋ ଅଜ୍ଜ ଅତୀତୋ ଅହୋସି, ତଥା ସ୍ୱେ ୱତ୍ତମାନୋପି ଅପରଜ୍ଜ । ନ ଚେକସଭାୱସ୍ସ ଅନେକସଭାୱତା ୟୁତ୍ତାତି ଅସିଦ୍ଧୋ ପରମତ୍ଥତୋ କାଲୋ । ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପନ ଉପାଦାୟ କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧାୟ ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗତୋ ୱୋହରୀୟତୀତି ୱୋହାରମତ୍ତକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସଭାୱନିୟତିୟଦିଚ୍ଛାଦୟୋପି ଅସିଦ୍ଧା । କିଂ କାରଣା ? ଲକ୍ଖଣାଭାୱା । ନ ହି ସଭାୱତୋ ନିୟତିୟଦିଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତି । ଅଞ୍ଞଥା ଏୱଂୱିଧୋ କୋଚି ଭାୱୋ ଅତ୍ଥି ଚେ, ତେସଂ ସଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପତିଟ୍ଠାପକହେତୁନା ଚ ନ ଚତ୍ଥି । କେୱଲଂ ପନେତେ ୱାଦା ୱିମଦ୍ଦିୟମାନା ଅହେତୁୱାଦେ ଏୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ଚାହେତୁକଂ ଲୋକୱିଚିତ୍ତଂ ୱିସେସାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଅହେତୁକଭାୱେ ହି ପୱତ୍ତିୟା ୟ୍ୱାୟଂ ନରସୁରନିରୟତିରଚ୍ଛାନାଦୀସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱିସେସୋ, ତସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚାୟଂ ପଣ୍ଡିତେହି ଇଚ୍ଛିତୋ । କିଞ୍ଚ ? ଦିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ଦିଟ୍ଠା ହି ଚକ୍ଖାଦିତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ବୀଜାଦିତୋ ଅଙ୍କୁରାଦୀନଂ ପୱତ୍ତି, ତସ୍ମାପି ହେତୁତୋୱାୟଂ ପୱତ୍ତି । ତଥା ପୁରେ ପଚ୍ଛା ଚ ଅଭାୱତୋ । ୟତୋ ୟତୋ ହି ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିତୋ ୟଂ ୟଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଛା ଚ ନ ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି, କିଞ୍ଚ ବହୁନା । ୟଦି ଅହେତୁତୋ ପୱତ୍ତି ସିୟା, ଅହେତୁକା ପୱତ୍ତୀତି ଇମାପି ୱାଚା ୟଥାସକପଚ୍ଚୟସମୱାୟତୋ ପୁରେ ପଚ୍ଛା ଚ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ଭୱନ୍ତି ଅଲଦ୍ଧପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା, ମଜ୍ଝେ ଏୱ ଚ ଭୱନ୍ତି ଲଦ୍ଧପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମାତି ନ ସିଜ୍ଝତି ଅହେତୁୱାଦୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅସିଦ୍ଧେ ପୱତ୍ତିୟା ଅହେତୁଭାୱୋ ୱିୟ ଅହେତୁପରିୟାୟୱିସେସଭୂତା ସଭାୱନିୟତିୟଦିଚ୍ଛାଦୟୋପି ଅସିଦ୍ଧା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟଂ ପନ କାଣାଦା ‘‘ପରମାଣୱୋ ନିଚ୍ଚା, ତେହି ଦ୍ୱିଅଣୁକାଦିଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ୱସେନେତଂ ଲୋକୱିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତମ୍ପି ମିଚ୍ଛାପରିକପ୍ପମତ୍ତଂ । ନ ହି ପରମାଣୱୋ ନାମ ସନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭୂତସଙ୍ଘାତା । ସୋ ପନ ଅନିଚ୍ଚୋୱ, ନ ଚ ନିଚ୍ଚତୋ ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ୟୁତ୍ତା ତସ୍ସ କାରଣଭାୱାନୁପପତ୍ତିତୋ ତଥା ଅଦସ୍ସନତୋ ଚ । ୟଦି ଚ ସୋ କସ୍ସଚି କାରଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଅନିଚ୍ଚୋ ଏୱ ସିୟା ୱିକାରାପତ୍ତିତୋ । ନ ଚାୟଂ ସମ୍ଭୱୋ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ୱିକାରଂ ଅନାପଜ୍ଜନ୍ତମେୱ କାରଣଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟାତି । ୱିକାରଞ୍ଚେ ଆପଜ୍ଜତି, କୁତସ୍ସ ନିଚ୍ଚତାୱକାସୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ପରମାଣୱୋ ସତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚା, ଅଞ୍ଞେପି ନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନ ବାହିରକେହି ପରିକପ୍ପିତା ଅସିଦ୍ଧା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦତୋ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି ।

ଏତ୍ଥାହ ‘‘ୟଦି ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ପନ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନେ ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱା ‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୫; କଥା॰ ୨୨), ‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମି’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୫; କଥା॰ ୨୨) ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ପୱେଦେସୀ’’ତି । ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ । ତଥା ତଥା ୱିନେତବ୍ବାନଞ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱିନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲୋ ସତ୍ଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଲୋକସମଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲଗ୍ଗହଣଂ କରୋତି, ନ ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ।

ଅପିଚ ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥଂ, କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀପନତ୍ଥଂ, ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରଦୀପନତ୍ଥଂ, ଆନନ୍ତରିୟଦୀପନତ୍ଥଂ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଦୀପନତ୍ଥଂ, ପୁବ୍ବେନିୱାସଦୀପନତ୍ଥଂ, ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଅପ୍ପହାନତ୍ଥଞ୍ଚାତି । ‘‘ଖନ୍ଧା ଧାତୂ ଆୟତନାନି ହିରୀୟନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ମହାଜନୋ ନ ଜାନାତି, ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପଟିସତ୍ତୁ ୱା ହୋତି ‘‘କିମିଦଂ ଖନ୍ଧା ଧାତୂ ଆୟତନାନି ହିରୀୟନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ନାମା’’ତି । ‘‘ଇତ୍ଥୀ ହିରୀୟତି ଓତ୍ତପ୍ପତି, ପୁରିସୋ, ଖତ୍ତିୟୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଜାନାତି, ନ ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ଖନ୍ଧା କମ୍ମସ୍ସକା, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀପନତ୍ଥମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ୱେଳୁୱନାଦୟୋ ମହାୱିହାରା ଖନ୍ଧେହି କାରାପିତା, ଧାତୂହି, ଆୟତନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଥା ‘‘ଖନ୍ଧା ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତି, ପିତରଂ, ଅରହନ୍ତଂ, ରୁହିରୁପ୍ପାଦକମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଭେଦକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ, ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି, ‘‘ଖନ୍ଧା ମେତ୍ତାୟନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ, ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି, ‘‘ଖନ୍ଧା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ, ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରଦୀପନତ୍ଥଂ ଆନନ୍ତରିୟଦୀପନତ୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଦୀପନତ୍ଥଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ଖନ୍ଧା ଦାନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ, ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ମହାଜନୋ ନ ଜାନାତି, ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପଟିସତ୍ତୁ ୱା ହୋତି ‘‘କିମିଦଂ ଖନ୍ଧା ଧାତୂ ଆୟତନାନି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ନାମା’’ତି । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଜାନାତି, ନ ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ଲୋକସମ୍ମୁତିଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ନପ୍ପଜହନ୍ତି ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ଲୋକାଭିଲାପେ ଠିତାୟେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଅପ୍ପହାନତ୍ଥମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତୀତି ଇମେହି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି, ନ ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦାକାରେନେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପାଦିଧମ୍ମପ୍ପଭେଦତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା ରୂପାଦିଧମ୍ମପ୍ପଭେଦାକାରେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପଲଦ୍ଧିୟା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘କିଂ ତୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭମାନୋ ରୁପ୍ପନାକାରେନ ଉପଲବ୍ଭତି, ଉଦାହୁ ଅନୁଭୱନସଞ୍ଜାନନାଭିସଙ୍ଖରଣୱିଜାନନେସୁ ଅଞ୍ଞତରାକାରେନା’’ତି ଦସ୍ସେତି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଲୋକେ ଅଭାୱତୋ । ଅୱିସେସୱିସେସେହି ପୁଗ୍ଗଲୂପଲବ୍ଭସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞାପଟିକ୍ଖେପପକ୍ଖା ଅନୁଜାନନାୱଜାନନପକ୍ଖା । ୟଦିପିମେ ଦ୍ୱେପି ପକ୍ଖା ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନୟେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଆଦିତୋ ପନ ପଠମଂ ଠପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ପଠମନୟୋ, ଇତରୋ ଦୁତିୟନ୍ତି ଇମଂ ନେସଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁଜାନନା…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ୟଥାଧିକତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଅନୁଲୋମନତୋ ଚେତ୍ଥ ପଠମୋ ନୟୋ ଅନୁଲୋମପକ୍ଖୋ, ତବ୍ବିଲୋମନତୋ ଇତରୋ ପଟିଲୋମପକ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ତେନ ୱତ ରେତି ଏତ୍ଥ ତେନାତି କାରଣୱଚନଂ । ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲୂପଲବ୍ଭୋ ପତିଟ୍ଠପୀୟତି, ତେନ ହେତୁନା । ସ୍ୱାୟଂ ହେତୁ ସାସନିକସ୍ସ ବାହିରକସ୍ସ ଚ ୱସେନ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ । ହେତୁପତିରୂପକେ ଚାୟଂ ହେତୁସମଞ୍ଞା ପରମତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ହେଟ୍ଠା ‘‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ସଞ୍ଞାପନମତ୍ତଂ କତଂ, ତଂ ଇଦାନି ‘‘ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସୀ’’ତିଆଦିନା ନିଗମନରୂପେନ ମିଚ୍ଛାଭାୱଦସ୍ସନେନ ଚ ୱିଭାୱିୟମାନଂ ପାକଟଭାୱକରଣତୋ ଆରୋପିତଂ ପତିଟ୍ଠାପିତଂ ହୋତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆରୋପିତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାୱୟୱୋ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ତେନା’’ତି ଇମିନା ସାମଞ୍ଞତୋ ହେତାୱୟୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟ୍ୱାୟଂ ୟସ୍ମା ପଟିଞ୍ଞାଧମ୍ମୋ ହୁତ୍ୱା ସଦିସପକ୍ଖେ ୱିଜ୍ଜମାନୋ, ୱିସଦିସପକ୍ଖେ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋୟେୱ ହେତୁ ଲକ୍ଖଣୂପପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି, ନ ଇତରୋ, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ସୋ ୱିଜ୍ଜତି ନ ୱିଜ୍ଜତି ଚ, ସୋ ସଦିସାସଦିସଭାୱଭିନ୍ନୋ ଦୁୱିଧୋ ଦିଟ୍ଠନ୍ତାୱୟୱୋ। ୟଥା ରୂପାଦି ଉପଲବ୍ଭତି, ତଥା ପୁଗ୍ଗଲୋ । ୟଥା ଚ ସସୱିସାଣଂ ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ନ ତଥା ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଉପନୟୋ। ସ୍ୱାୟଂ ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ଦୀପିତୋ, ୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସଦ୍ଧିଂ ହେତୁଦାହରଣେହି ‘‘ପାପନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ନିଗମନଂ ପାଳିୟଂ ସରୂପେନେୱ ଆଗତଂ, ୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ରୋପନା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି । ଏୱଂ ପୋରାଣେନ ଞାୟକ୍କମେନ ସାଧନାୱୟୱା ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ୱତ୍ତନେନ ପରପକ୍ଖୁପଲକ୍ଖିତେ ହେତୁଦାହରଣେ ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକଦସ୍ସନୱସେନ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସାଧନପୟୋଗୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି କିମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ହେତୁଦାହରଣେହିୟେୱ ହି ସପରପକ୍ଖାନଂ ସାଧନଂ ଦୂସନଂ ୱା, ନ ପଟିଞ୍ଞାୟ, ତସ୍ସା ସାଧେତବ୍ବାଦିଭାୱତୋ । ତଂ ପନ ଦ୍ୱୟଂ ‘‘ତେନ ୱତ ରେ’’ତିଆଦିପାଳିୟା ୱିଭାୱିତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପାପନାରୋପନାସୀସେନ ଦସ୍ସିତଂ । ପଟିଞ୍ଞାଠପନା ପନ ତେସଂ ୱିସୟଦସ୍ସନଂ କଥାୟଂ ତଂମୂଲତାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ପନ ୱକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦି । ତେନେୱ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଇଦଂ ଅନୁଲୋମ…ପେ॰… ଏକଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖତି । ତଥା ଚାହ ‘‘ୟଥା ପନ ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ନିଗ୍ଗହୋୱ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପଟିକମ୍ମନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଚ ପାପନାରୋପନାହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ କତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ତଦଞ୍ଞତରୋ ୱିୟ ତଦନ୍ତୋଗଧଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନାପି ଠପନା ୱିୟ ଅଗଣନୁପଗଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ପନାତି ପଦକାରେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଦୁତିୟେ…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜତି ତତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅୟଥାଭୂତତ୍ତା ପଟିକମ୍ମସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨. ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନାନୁଜାନାତି, ୱୋହାରତୋ ପନ ଅନୁଜାନାତୀତି ସକୱାଦିମତଂ ଜାନନ୍ତେନପି ପରୱାଦିନା ଛଲୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ସକୱାଦୀ ତତ୍ଥ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ, ଇମସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବାତି ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି । ‘‘ନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁନ ଇତରୋ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ଲୋକୱୋହାରସିଦ୍ଧୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ, ତତୋ ଏୱ କେନଚି ଅପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି । ପୁନ ସକୱାଦୀ ପୁବ୍ବେ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଇଦାନି ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନାୟଂ ପୁଚ୍ଛାତି ମନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ଆହ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠମେୱାତି ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି। ଏୱମୱଟ୍ଠିତେ ‘‘ୟଦି ପରୱାଦିନା…ପେ॰… ନାରଭିତବ୍ବା’’ତି ଇଦଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପଠମପୁଚ୍ଛାୟ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ‘‘ଅଥ ସକୱାଦିନା…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ୟଦି ଉଭୟଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଇଦଂ ୟଦି ପଠମପୁଚ୍ଛଂ ସନ୍ଧାୟ, ତଦୟୁତ୍ତଂ ତସ୍ସା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସ୍ସେୱ ୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅଥ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛଂ ସନ୍ଧାୟ, ତସ୍ସା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନ ପଠମତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ମିସ୍ସକୱସେନ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାନି ୱା ଏକତୋ କତ୍ୱାପି ଏୱମାହା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତମ୍ପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ଦ୍ୱେପି ସଚ୍ଚାନୀତି ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାନି । ତେସୁ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସ୍ସେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥଭାୱୋ, ଇତରସ୍ସ ଉପଚାରେନ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାୟା ମରୀଚି…ପେ॰… ଉତ୍ତମଟ୍ଠୋ’’ତି । ତସ୍ମା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନ ଉପଲଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନପି ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚୱସେନ ଅନିଚ୍ଛନତୋ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତିଆଦିନା ଅନୁୟୋଗୋ ୟୁତ୍ତୋ । ‘‘ପଧାନପ୍ପଧାନେସୁ ପଧାନେ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧୀ’’ତି ଏତେନେୱ ‘‘ନ ଚ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେକଦେସେନ ଅନୁୟୋଗୋ’’ତିଆଦି ନିୱତ୍ତିତଞ୍ଚ ହୋତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେକଦେସଭାୱସ୍ସେୱ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା । ନାସ୍ସ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚତା ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବାତି ଅସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚତା ପରୱାଦିନା ନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି ସକୱାଦିନୋପି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥତୋ ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୋହରିତସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତସଚ୍ଚିକଟ୍ଠତାପି ୟୁତ୍ତା ତସ୍ସ ତେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋୟେୱ । ୱୁତ୍ତନୟୋୱ ଦୋସୋତି ‘‘ଦ୍ୱେପି ସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦିନା ଅନନ୍ତରମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତସ୍ସ ପନ ଅଦୋସଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋୟେୱ । ଅଥ ନ ଇତି ଅଥ ନ ଭୂତସଭାୱତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ‘‘ୟୋ ଲୋକୱୋହାରସିଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନାନୁଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ଅଧିପ୍ପାୟମଗ୍ଗନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅନୁଞ୍ଞେୟ୍ୟମେତଂ ସିୟାତି ଏତଂ ଅନୁପଲବ୍ଭନଂ ପଠମପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱିୟ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟମ୍ପି ଅନୁଜାନିତବ୍ବଂ ସିୟା । ନ ୱା କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଥ ୱା କିଞ୍ଚି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଠପନୀୟତ୍ତା ପଞ୍ହସ୍ସ । ତଥା ହିସ୍ସ ଠପନୀୟାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ କାମଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟାକାରେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି, ସମ୍ମୁତିୟାକାରେନ ପନ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ଉପଲବ୍ଭନଭାୱସ୍ସ ୱସେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚାତି ପଠମପୁଚ୍ଛାୟଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଏତଂ ଛଲୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଏତଂ ଏକଂୟେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁଜାନନପଟିକ୍ଖିପନାକାରଂ ଛଲୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ । ତ୍ୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞେନାତି ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନଭାୱେନ ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେନ ଅନୁଜାନନପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ସମାନଭାୱେନ । ଅସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ କପ୍ପନନ୍ତି ପଚ୍ଚନୀକନୟେନ ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଅସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ତଥା କପ୍ପନଂ ସଂୱିଧାନଂ ଛଲୱାଦୋ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ‘‘ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୁପପତ୍ତିୟା ୱଚନୱିଘାତୋ ଛଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକପ୍ପନଂ ଛଲୱାଦୋତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତଂ କପ୍ପିତଂ ଛଲଂ ୱଦତି ଏତେନାତି ଛଲୱାଦୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛଲୱାଦସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ଛଲୱାଦୋ’’ତି । ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଭୂତଂ ତଦତ୍ଥଂ ଛଲୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ । ‘‘ୱିଚାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କିମେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ୟଦିପି ପକ୍ଖସ୍ସ ଠପନାମୂଲକଂ ଅନୁଜାନନାୱଜାନନାନଂ ମିଚ୍ଛାଭାୱଦସ୍ସନଂ ତବ୍ବିସୟତ୍ତା, ପାପନାରୋପନାହି ଏୱ ପନ ସୋ ୱିଭାୱୀୟତି, ନ ଠପନାୟାତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ ।

୪-୫.ତେନାତି ସକୱାଦିନା । ତେନ ନିୟାମେନାତି ୟେନ ନିୟାମେନ ସକୱାଦିନା ଚତୂହି ପାପନାରୋପନାହିସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୋ କତୋ, ତେନ ନିୟାମେନ ନୟେନ । ସୋ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁକ୍କଟୋ ଅନିଗ୍ଗହୋୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନିଗ୍ଗହଭାୱସ୍ସ ୱା ଉପଗମିତତ୍ତା’’ତି, ପାପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେୱାତି ୟଥା ‘‘ତୟା ମମ କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ’’ତିଆଦିନା ଅନିଗ୍ଗହଭାୱୂପନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମେୱ । ଏତସ୍ସାତି ‘‘ତେନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ।

ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

୭-୧୦.ଅଞ୍ଞେନାତି ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଭୂତେନ । ପରସ୍ସାତି ସକୱାଦିନୋ । ସୋ ହି ପରୱାଦିନା ପରୋ ନାମ ହୋତି । ପଟିଞ୍ଞାପଟିକ୍ଖେପାନଂ ଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତା ‘‘ଅୱିରୋଧିତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିନ୍ନାଧିକରଣଂ ୱିୟ ହି ଅଭିନ୍ନୱିସୟମେୱ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ନାମ ସିୟା, ନ ଇତରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆହ । ୟଦି ଏୱଂ କଥମିଦଂ ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନଂ ଜାତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋପନା’’ତିଆଦି । ତେନ ପଟିଞ୍ଞାନ୍ତରଂ ନାମ ଅଞ୍ଞମେୱେତଂ ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଓକାସସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା

୧୧. ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିସେସନିୱିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସରୀରେତି ଅୟମତ୍ଥୋ’’ତି । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି ୱିସେସତ୍ଥିନା ୱିସେସୋ ଅନୁପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି । ଏତେନାତି ଦେସୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖେପୱଚନେନ ।

୩. କାଲସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା

୧୨.ମଜ୍ଝିମଜାତିକାଲେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତଭାୱକାଲେ । ଅତ୍ତଭାୱୋ ହି ଇଧ ‘‘ଜାତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତତୋ ଅତୀତୋ ପୁରିମଜାତିକାଲୋ, ଅନାଗତୋ ପଚ୍ଛିମଜାତିକାଲୋ । ଇମେସୁ ତୀସୂତି ସବ୍ବତ୍ଥ, ସବ୍ବଦା, ସବ୍ବେସୂତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ନୟେସୁ । ପାଠସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଦିସତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧାପି ହି…ପେ॰… ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ନ କେନଚି ସଭାୱେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ନ ହି କେନଚି ସଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ସକଲେକଦେସୱିନିମୁତ୍ତୋ ପୱତ୍ତିକାଲୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ।

୪. ଅୱୟୱସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା

୧୩. ତତିୟନୟେ ନ ସବ୍ବେକଧମ୍ମୱିନିମୁତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଓକାସାଦିସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୨. ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

୧୪.ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକସ୍ସାତିଆଦିମ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେ । ପୁନ ତତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେ, ତେସୁ ୱା ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକପଚ୍ଚନୀକେସୁ । ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିକସ୍ସ ପାଠପ୍ପଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ । ପଟିକମ୍ମାଦିପାଳିନ୍ତି ପଟିକମ୍ମନିଗ୍ଗହଉପନୟନନିଗମନପାଳିଂ । ତୀସୁ ମୁଖେସୂତି ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ୱାଦମୁଖେସୁ । ପଚ୍ଚନୀକସ୍ସ ପାଳି ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତି ପାଳିଂ । ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆଗତତ୍ତା ସରୂପେନ ଅୱୁତ୍ତେ । ସୁଦ୍ଧିକ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ସରୀରାଦିନୋ ପରାମସନଂ ନତ୍ଥି, ଇଧ ଅତ୍ଥୀତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ, ଅଞ୍ଞଂ ସମାନନ୍ତି ।

ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା

୧୭-୨୭. ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ, ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ୱା ସଂସନ୍ଦନଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ସମାସଦ୍ୱୟଂ ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସଭାୱସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନସଭାୱସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ରୂପାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠତାସାମଞ୍ଞେନ ରୂପାଦୀହି ସମୀକରଣଂ । ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠହେତୁ, ତତ୍ଥ ୱା ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା । ‘‘ତୁଲ୍ୟୟୋଗେ ସମୁଚ୍ଚୟୋ’’ତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥତ୍ତା ଏୱ ଚ-କାରସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେନ ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞେନ ଇଧ ରୂପମାହଟନ୍ତି ତସ୍ସ ଉଦାହଟଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋତି ‘‘ୟଥାରୂପ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞଥା ଇଧ ରୂପସ୍ସ ଆହରଣମେୱ କିମତ୍ଥିୟଂ । ଏୱଂ ସେସଧମ୍ମେସୁପି । ୟା ପନେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତ୍ତପୁଚ୍ଛା, ସାପି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉପବ୍ରୂହେତି ଅଞ୍ଞତ୍ତନିବନ୍ଧନତ୍ତା ତସ୍ସ । ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନେ ପନ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ଗାହୀୟତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନେ କେୱଲଂ ସମୁଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରୂପାଦୀନି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୋ ତେହି ଅଞ୍ଞୋ, ଅନଞ୍ଞୋ ଚାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ସାସନକ୍କମୋତି ଆହ ‘‘ରୂପାଦୀହି…ପେ॰… ସମୟୋ’’ତି । ଅନୁଞ୍ଞାୟମାନେତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସୁତ୍ତେ ଚ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିୟମାନେ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ସାସନିକସ୍ସ ପରୱାଦିନୋ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ଆଜାନାହିନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଦିଟ୍ଠୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ପଟିଲୋମପଞ୍ଚକାନି ଦସ୍ସିତାନି, ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କାଦୀନି ସଂଖିତ୍ତାନୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚୋଦନାୟ ୱିନା ପରୱାଦିନୋ ପଟିଜାନାପନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିଜାନାପନତ୍ଥନ୍ତି…ପେ॰… ଚୋଦନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଚୋଦନାପୁବ୍ବକଞ୍ହି ତସ୍ସ ପଟିଜାନାପନଂ । ତେନ ଫଲୱୋହାରେନ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅବ୍ୟାକତତ୍ତାତି ଅବ୍ୟାକରଣୀୟତ୍ତା, ଭଗୱତା ୱା ନ ବ୍ୟାକତତ୍ତା । ୟଦି ଠପନୀୟତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନୀକନୟେ ଠପନୀୟତ୍ତା ପଞ୍ହସ୍ସ ସକୱାଦିନା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ପରେନପୀତି ପରୱାଦିନାପି ଠପନୀୟତ୍ତା ଲଦ୍ଧିମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଅନୁଲୋମନୟେ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ଅନୁଲୋମେପି ରୂପାଦୀହି ଅଞ୍ଞତ୍ତଚୋଦନାୟମେୱ ପରୱାଦିନା ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ କତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା

୨୮-୩୬.ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞତ୍ତପୁଚ୍ଛା ଚାତି ଇମିନା ଦ୍ୱୟମ୍ପି ଉଦ୍ଧରତି ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞତ୍ତପୁଚ୍ଛା, ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞେନ ପୁଚ୍ଛା ଚାତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାନତା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରୂପୱେଦନାନଂ ୱିୟ ରୂପପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେନ ସମାନତା ତେସଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ କାରଣଂ ୟୁତ୍ତଂ ନ ହୋତି । ଅଥ ଖୋ…ପେ॰… ଉପଲବ୍ଭନୀୟତାତି ଇଦଞ୍ଚ ସଂସନ୍ଦନଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସାମଞ୍ଞେନ ରୂପପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତେନେୱ ନେସଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଥ ପରମତ୍ଥୱୋହାରଭେଦତୋ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତତୋ ଏୱ ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ।

୩୭-୪୫.ଉପଲଦ୍ଧୀତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପଲଦ୍ଧି ୱିଜ୍ଜମାନତା । ‘‘ପଟିକମ୍ମପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୟୋଜନା ।

ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଚତୁକ୍କନୟସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା

୪୬-୫୨.ଏକଧମ୍ମତୋପୀତି ସତ୍ତପଞ୍ଞାସାୟ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେସୁ ଏକଧମ୍ମତୋପି । ଏତେନ ତତୋ ସବ୍ବତୋପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ତାନନୁଜାନନଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସକଲଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି । ରୂପାଦିଏକେକଧମ୍ମୱସେନ ନାନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ଅୱୟୱବ୍ୟତିରେକେନ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସମୁଦାୟାୱୟୱା ଭିନ୍ନସଭାୱା, ତସ୍ମା ‘‘ସମୁଦାୟତୋ…ପେ॰… ନିଗ୍ଗହାରହୋ ସିୟା’’ତି ପରୱାଦିନୋ ଆସଙ୍କମାହ । ଏତଂ ୱଚନୋକାସନ୍ତି ୟଦିପି ସତ୍ତପଞ୍ଞାସଧମ୍ମସମୁଦାୟତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛତି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ତଦେକଦେସତୋ ପନସ୍ସ ଅନଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତେୱ । ନ ହି ସମୁଦାୟୋ ଅୱୟୱୋ ହୋତୀତି । ତସ୍ମା ‘‘ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତୋ କିଂ ନିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ମା ଲବ୍ଭେଥା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାଦିଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୱିଭାଗମୁଖେନେୱ ଅନୱସେସତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଗହଣାକାରଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ପଠମୱିକପ୍ପୋ, ଦୁତିୟୋ ପନ ଅୱିଭାଗତୋ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଭାୱସାମଞ୍ଞେନାତି ଅୟଂ ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିକପ୍ପାନଂ ୱିସେସୋ । ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ।

ସଭାୱୱିନିବ୍ଭୋଗତୋତି ସଭାୱେନ ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ସଭାୱଭିନ୍ନୋ ହି ଧମ୍ମୋ ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମତୋ ୱିନିବ୍ଭୋଗଂ ଲଭତି । ତେନାହ ‘‘ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞସଭାଗତ୍ତା’’ତି । ରୂପୱଜ୍ଜେତି ରୂପଧମ୍ମୱଜ୍ଜେ। ତୀସୁପୀତି ‘‘ରୂପସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୂପା, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ମିଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଇମେସୁ ଏୱଂ ପୱତ୍ତେସୁ ତୀସୁପି ଅନୁୟୋଗେସୁ । ସାସନିକୋ ଏୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ନ ହି ସୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଂ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି । ‘‘ରୂପୱା’’ତି ଇମିନା ରୂପେନ ସକିଞ୍ଚନତାୱ ଞାପୀୟତି, ନ ରୂପାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୂପାତି ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପୱା ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ।

ଚତୁକ୍କନୟସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ସଂସନ୍ଦନକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୮. ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୫୪. ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତିକଥାୟଂ ‘‘ଛଲୱସେନ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା

୫୫-୫୯.ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତେତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଏକତ୍ତତ୍ଥେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିକପ୍ପୱଚନଞ୍ହେତଂ ଦୋସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅୟଂ ଦୋସୋ’’ତି । ତୟିଦଂ ଏକତ୍ତଂ ଉପଲବ୍ଭତି ଏୱାତି ପଚ୍ଛିମପଦାୱଧାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘କେହିଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ କେହିଚି ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ବ୍ୟଭିଚାରଦସ୍ସନତୋ ପରେନ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତନ୍ତି କତ୍ୱା ତମେୱ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅୱିଭଜିତବ୍ବତନ୍ତି ‘‘ଉପଲବ୍ଭତି ଚା’’ତି ଏୱଂ ଅୱିଭଜିତବ୍ବତଂ । ୱିଭଜିତବ୍ବତନ୍ତି ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚ ତଦଞ୍ଞଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିଭଜିତବ୍ବତଂ । ଏତେନ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ଏୱା’’ତି ପଚ୍ଛିମପଦାୱଧାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏୱ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତଂ ୱିଭାଗନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିଭଜିତବ୍ବାୱିଭଜିତବ୍ବଂ ୱିଭାଗଂ ୱଦତୋ ସକୱାଦିନୋ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା କସ୍ସଚି । ଏତସ୍ସାତି ପରୱାଦିନୋ। ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗନ୍ତି ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି…ପେ॰… କେହିଚି ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ୱିଭାଗଂ । ୟଥାଆପାଦିତେନାତି ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ଆପାଦିତପ୍ପକାରେନ । ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୟଦିପି ତେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ଏୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏୱ ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞୋପି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପସଙ୍ଗେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ।

୬୦.ଅତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାଦସ୍ସନେନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିହିତତ୍ତା ।

ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୬୧-୬୬.ରୂପକାୟାୱିରହଂସନ୍ଧାୟ ଆହ, ନ ରୂପତଣ୍ହାସବ୍ଭାୱଂ । ତଥା ସତି ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବମେୱ ସିୟା, ନ ଅନୁଜାନିତବ୍ବନ୍ତି । ‘‘ଅତ୍ଥିତାୟା’’ତି ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାମୀଭାୱସ୍ସ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା କସ୍ସଚି କାମଧାତୂପପନ୍ନସ୍ସ କାମଧାତୁୟା ଆୟତ୍ତତ୍ତାଭାୱତୋ ଚ କଦାଚି ଭାୱସ୍ସେୱାତି ୟୋଜନା ।

୬୭.କାୟାନୁପସ୍ସନାୟାତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦେସନାୟ । ସା ହି କାୟକାୟାନୁପସ୍ସୀନଂ ୱିଭାଗଗ୍ଗହଣସ୍ସ କାରଣଭୂତା, କାୟାନୁପସ୍ସନା ଏୱ ୱା । ଏୱଂଲଦ୍ଧିକତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞୋ କାୟୋ ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକତ୍ତା । ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତନ୍ତି ଠାନକରଣାନି ଆହନ୍ତ୍ୱା କଥିତଂ, ଭଗୱତା ସାମଂ ଦେସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଗତିଅନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୬୯-୭୨. ୟାନିସ୍ସ ସୁତ୍ତାନି ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧି ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେସଂ ଦସ୍ସନତୋ ପରତୋ ‘‘ତେନ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସନ୍ଧାୱତୀ’’ତିଆଦିନା ପାଳି ଆଗତା, ପୁରତୋ ପନ ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସନ୍ଧାୱତୀ’’ତିଆଦିନା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସ୍ସେନ୍ତୋ…ପେ॰… ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ୟାନିସ୍ସ…ପେ॰… ତାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘ତେନ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସନ୍ଧାୱତୀ’ତିଆଦିମାହା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୱା ଇଦଂ ଦସ୍ସନକିରିୟାୟ ନ ୱତ୍ତମାନତାମତ୍ତୱଚନଂ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସା ଲକ୍ଖଣତ୍ଥୱଚନଂ, ହେତୁଭାୱୱଚନଂ ୱାତି ନ କୋଚି ଦୋସୋ ।

୯୧.ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ସୋ ଜୀୱସରୀରାନଂ ଅନଞ୍ଞତାପଜ୍ଜନାକାରୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା’’ତି ଇମିସ୍ସା ଲଦ୍ଧିୟା ୱସେନ ‘‘ୟେନ ରୂପସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଭୂତେନ ସରୀରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏୱଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ସତି ସୋ ଆକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି, ତଥା ଚ ସତି ‘‘ରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା’’ତି ଏୱମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଇଧ ସରୀରନିକ୍ଖେପା’’ତି ଅନନ୍ତରଂ ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିରୟୂପଗସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନ୍ତରାଭୱଂ ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଇଦଂ ପୁରାତନାନଂ ଅନ୍ତରାଭୱୱାଦୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧୁନାତନା ପନ ‘‘ଉଦ୍ଧଂପାଦୋ ତୁ ନାରକୋ’’ତି ୱଦନ୍ତା ତସ୍ସପି ଅନ୍ତରାଭୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେୱ, କେଚି ପନ ଅସଞ୍ଞୂପଗାନଂ । ଅରୂପୂପଗାନଂ ପନ ସବ୍ବେପି ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟେ ‘‘ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦା ଚ ପନ ତେ ଦେୱା ତମ୍ହା କାୟା ଚୱନ୍ତୀ’’ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ମିଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ଚୁତୂପପାତକାଲେସୁ ଅସଞ୍ଞୀନଂ ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି ଅନ୍ତରାଭୱତୋୱ ଅସଞ୍ଞୂପପତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଦଞ୍ଞେସଂ ୱସେନ ‘‘ସୱେଦନୋ…ପେ॰… ପଟିକ୍ଖିପତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । କେ ପନେୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ? ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦୀସୁ ଏକଚ୍ଚେ ।

୯୨.ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେ ଭୱେ, ଅଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ୱା ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟତୋ ସୋ ସଞ୍ଞାଭୱେନ ଅସଙ୍ଗହିତୋ, ଭୱନ୍ତରଭାୱେନ ଚ ସଙ୍ଗହିତୋ ।

୯୩.ଇନ୍ଧନୁପାଦାନୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଇନ୍ଧନେନ ରୂପାଦିଉପାଦାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପାଦିନା ୱିନା ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନା – ୟଥା ନ ୱିନା ଇନ୍ଧନେନ ଅଗ୍ଗି ପଞ୍ଞାପୀୟତି, ନ ଚ ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ଇନ୍ଧନତୋ ସକ୍କା ପଟିଜାନିତୁଂ, ନାପି ଅନଞ୍ଞଂ । ୟଦି ହି ଅଞ୍ଞଂ ସିୟା, ନ ଉଣ୍ହଂ ଇନ୍ଧନଂ ସିୟା, ଅଥ ଅନଞ୍ଞଂ, ନିଦହିତବ୍ବଂୟେୱ ଦାହକଂ ସିୟା, ଏୱଂ ନ ୱିନା ରୂପାଦୀହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଞ୍ଞାପୀୟତି, ନ ଚ ତେହି ଅଞ୍ଞୋ, ନାପି ଅନଞ୍ଞୋ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି ପରୱାଦିନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ୟଦି ଅଗ୍ଗିନ୍ଧନୋପମା ଲୋକୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତା, ଅପଳିତ୍ତଂ କଟ୍ଠାଦିଇନ୍ଧନଂ ନିଦହିତବ୍ବଞ୍ଚ, ପଳିତ୍ତଂ ଭାସୁରୁଣ୍ହଂ ଅଗ୍ଗିଦାହକଞ୍ଚ, ତଞ୍ଚ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପଂ ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ । ୟଦି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପାଦୀହି ଅଞ୍ଞୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଚ ଆପନ୍ନୋ, ଅଥ ପରମତ୍ଥତୋ ଚ, ତସ୍ମିଂୟେୱ କଟ୍ଠାଦିସଞ୍ଞିତେ ରୂପସଙ୍ଖାତପଳିତ୍ତେ ୟଂ ଉସୁମଂ ସୋ ଅଗ୍ଗି ତଂସହଜାତାନି ତୀଣିଭୂତାନି ଇନ୍ଧନଂ । ଏୱମ୍ପି ସିଦ୍ଧଂ ଲକ୍ଖଣଭେଦତୋ ଅଗ୍ଗିନ୍ଧନାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଇନ୍ଧନତୋ ରୂପାଦୀହି ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଚ ଆପଜ୍ଜତୀତି ।

ଗତିଅନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୯୭. ନୀଲଗୁଣୟୋଗତୋ ନୀଲୋ, ନୀଲୋ ଏୱ ନୀଲକୋ, ତସ୍ସ, ଅୟଂ ପନସ୍ସ ନୀଲପଞ୍ଞତ୍ତି ନୀଲରୂପୁପାଦାନାତି ଆହ ‘‘ନୀଲଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ଏୱଂ ପନ ପାଠେ ଠିତେ ନୀଲଂ ଉପାଦାୟ ନୀଲୋତି କଥମୟଂ ପଦୁଦ୍ଧାରୋତି ଆହ ‘‘ନୀଲଂ ରୂପଂ…ପେ॰… ଏତ୍ଥ ୟୋ ପୁଟ୍ଠୋ ନୀଲଂ ଉପାଦାୟ ନୀଲୋ’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ତଦାଦୀସୂତି ‘‘ପୀତଂ ରୂପଂ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦିକଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତମେୱ ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ଗଣ୍ହାତି ।

୯୮.ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ମଗ୍ଗକୁସଲୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଛେକଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲପଞ୍ଞତ୍ତିଂ କୁସଲୱୋହାରଂ ।

୧୧୨.ପୁବ୍ବପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉତ୍ତରମାହାତି ପରୱାଦୀ ପୁବ୍ବପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସକୱାଦିସ୍ସ ଉତ୍ତରମାହ ।

୧୧୫. ‘‘ରୂପଂ ରୂପୱା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ପରୱାଦିୱାଦଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ‘‘ୟଥା ନ ନିଗଳୋ ନେଗଳିକୋ’’ତିଆଦିନା ସକୱାଦିୱାଦୋ ଆରଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପଂ ସୋ ରୂପୱାତି ଉତ୍ତରପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତଂ ୱଚନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା’’ତି ।

୧୧୮.ୱିଞ୍ଞାଣନିସ୍ସୟଭାୱୂପଗମନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱୂପଗମନଂ । ତୟିଦଂ ୱିସେସନଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସାତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ନ କତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ପୁରିସକାରାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୧୨୩.କମ୍ମାନନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାନଂ । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ହି ତଂତଂକିଚ୍ଚକରଣୀୟେ କିରିୟାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନିପ୍ଫାଦକପ୍ପୟୋଜକଭାୱେନାତି କାରକକାରାପକଭାୱେନ ।

୧୨୫.କମ୍ମକାରକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟୋ ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାରକୋ । ତେନପୀତି କାରକକାରକେନପି । ତସ୍ସାତି କାରକକାରକସ୍ସ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମଂ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ତେହି ତେହି କାରକେହି ପୁଗ୍ଗଲା ୱିୟ ଅଞ୍ଞାନି କମ୍ମାନି କରୀୟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛେଦଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାରକୋ, କମ୍ମସ୍ସ କାରକୋତି ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ଇଧ ଅନାମଟ୍ଠୋ ହୋତି, ତଥା ଚ ସତି କାରକପରମ୍ପରାୟ ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ…ପେ॰… ୱିଚାରେତବ୍ବମେତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ କାରକନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାରକଂ । ଇଦଞ୍ଚାତି ନ କେୱଲଂ ପୁଗ୍ଗଲକାରକସ୍ସ କମ୍ମକାରକତାପତ୍ତିୟେୱ ଦୋସୋ, ଅଥ ଖୋ ଇଦଂ କମ୍ମକାରକତାୟ କାରକପରମ୍ପରାପଜ୍ଜନମ୍ପି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ, ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଗ୍ଗଲାନଞ୍ହି ପଟିପାଟିୟା କାରକଭାୱୋ କାରକପରମ୍ପରା ।

୧୭୦.ଏକୋ ଅନ୍ତୋତି ‘‘ଗାହୋ’’ତି ସସ୍ସତଗାହସଙ୍ଖାତୋ ଅନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭୬. ସିୟା ଅଞ୍ଞୋ, ସିୟା ଅନଞ୍ଞୋ, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ଅଞ୍ଞୋତି ୱା ଅନଞ୍ଞୋତି ୱା’’ତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତନିଗଣ୍ଠୱାଦସଦିସତ୍ତା ସୋ ଏୱ ଏକୋ ନେୱ ସୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞୋତି ଲଦ୍ଧିମତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ପନ ନତ୍ଥେୱା’’ତି । ପରସ୍ସ ଇଚ୍ଛାୱସେନେୱାତି ପରୱାଦିନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନେୱ । ଏକଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାତି ଏକଂ ‘‘ସୋ କରୋତି, ସୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ଗହଣଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଇତରଂ ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗହଣଂ ଆପନ୍ନଂ । ତଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ ମିସ୍ସକଂ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣଂ, ୱିକ୍ଖେପଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଆପନ୍ନଂ । କାରକୱେଦକିଚ୍ଛାୟ ଠତ୍ୱାତି ସ୍ୱେୱ କାରକୋ ୱେଦକୋ ଚାତି ଇମସ୍ମିଂ ଆଦାୟେ ଠତ୍ୱା । ତଂତଂଅନିଚ୍ଛାୟାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ । ଆପନ୍ନୱସେନପୀତି ଆପନ୍ନଗାହୱସେନପି ଅୟଂ ଅନୁୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବେସଂ ଆପନ୍ନତ୍ତାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ୱିକପ୍ପାନଂ ଅନୁକ୍କମେନ ଆପନ୍ନତ୍ତା ନାୟମନୁୟୋଗୋ କତୋତି ୟୋଜନା । ଏକେକସ୍ସେୱାତି ତେସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଏକେକସ୍ସେୱ ଆପନ୍ନତ୍ତା । ତନ୍ତିୱସେନ ପନ ତେ ୱିକପ୍ପା ଏକଜ୍ଝଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏକତୋ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପଞ୍ହାନଂ ଏକତୋ ପୁଟ୍ଠତ୍ତା ।

ପୁରିସକାରାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କଲ୍ୟାଣୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୧୪. ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୧୯୩.ୱିକୁବ୍ବତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା । ତେନ ‘‘ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀ’’ତିଆଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୟୋଜନା । ତଦଭିଞ୍ଞାୱତୋତି ଆସୱକ୍ଖୟାଭିଞ୍ଞାୱତୋ । ଅରହତୋ ସାଧନନ୍ତି ଅରହତୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ପୁଗ୍ଗଲତ୍ତାଭାୱସାଧନଂ । ତବ୍ଭାୱସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତସ୍ସ । ଅରହତ୍ତଧାରାନଞ୍ହି ଖନ୍ଧା ନାମ ପୁଗ୍ଗଲତ୍ତଂ ତସ୍ସପି ହୋତୀତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫-୧୮. ଞାତକାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୦୯.ତତିୟକୋଟିଭୂତସ୍ସାତି ତତିୟକୋଟିସଭାୱସ୍ସ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତୱିନିମୁତ୍ତସଭାୱସ୍ସ । ସଭାୱସ୍ସାତି ଚ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ । ଲଦ୍ଧିଂ ନିଗୂହିତ୍ୱାତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେୱ ସଙ୍ଖତୋ, ନାସଙ୍ଖତୋତି ଲଦ୍ଧିଂ ଅୱିଭାୱେତ୍ୱା ।

ଞାତକାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୯. ପଟିୱେଧାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୧୮.ପଜାନନଂ ନାମ ନ ହୋତି ନିବ୍ବିଦାଦୀନଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ପରିଚ୍ଛେଦନସମତ୍ଥତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୨୮.ସହରୂପଭାୱୋ ରୂପେନ ସମଙ୍ଗିତା, ୱିନାରୂପଭାୱୋ ତତୋ ୱିନିସ୍ସଟତାତି ତଦୁଭୟଂ ରୂପସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗମନଂ ବହିନିକ୍ଖମନଞ୍ଚ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ଦ୍ୱୟଂ ସହରୂପଭାୱୱିନାରୂପଭାୱାନଂ ଲକ୍ଖଣୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୩୭.ଓଳାରିକୋତି ଥୂଲୋ । ଆହିତୋ ଅହଂ ମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋ । ସୋ ଏୱ ୟଥାସକଂ କମ୍ମୁନା ପଟିଲଭିତବ୍ବତୋ ପଟିଲାଭୋ। ପଦଦ୍ୱୟେନପି କାମାୱଚରତ୍ତଭାୱୋ କଥିତୋ । ମନୋମୟୋ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ ରୂପାୱଚରତ୍ତଭାୱୋ । ସୋ ହି ଝାନମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ମନୋମୟୋ । ଅରୂପୋ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋତି ଅରୂପାୱଚରତ୍ତଭାୱୋ । ସୋ ହି ରୂପେନ ଅମିସ୍ସିତତ୍ତା ଅରୂପୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ପନ ଜୀୱେ ଲୋକୱୋହାରୋ ନିରୁଳ୍ହୋ, ଅସତିପି ଜୀୱେ ତଥାନିରୁଳ୍ହଂ ଲୋକୱୋହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାପି ୱୋହରନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ଇମା ଲୋକସ୍ସ ସମଞ୍ଞା, ୟାହି ତଥାଗତୋ ୱୋହରତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥା ୱୋହରନ୍ତି, ତଂ ପକାରଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅପରାମସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ପଚ୍ଚତ୍ତସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନାତି କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଲକ୍ଖଣୱସେନ ଅନିଚ୍ଚତାଦିସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ଚ । ଇମିନାତି ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲାଭାୱୱଚନେନ। ଇତୋ ପୁରିମାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସକୱାଦିପଟିକ୍ଖେପାଦିୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଇତୋ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନତୋ ପୁରିମା । ଇମିନାତି ୱା ‘‘ୟଥା ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱଚନେନ । ୟଥା ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ତେନ ସମଞ୍ଞାନତିଧାୱନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ପରାମାସୋ ଚ ନ ହୋତି ଜନପଦନିରୁତ୍ତିୟା ଅଭିନିୱିସିତବ୍ବତୋ, ୟଥା ଚ ସମଞ୍ଞାତିଧାୱନଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଇତୋ ପୁରିମା ଚ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୟୋଜେତବ୍ବା । ସମଞ୍ଞାତିଧାୱନେ ହି ସତି ସବ୍ବଲୋକୱୋହାରୂପଚ୍ଛେଦୋ ସିୟାତି ।

ତସ୍ମା ସଚ୍ଚନ୍ତି ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ପରମତ୍ଥାକାରଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱା ସମଞ୍ଞଂ ନାତିଧାୱନ୍ତୋ କେୱଲଂ ଲୋକସମ୍ମୁତିୟାୱ ୱୋହରତି, ତସ୍ମା ସଚ୍ଚଂ ପରେସଂ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ । ତଥକାରଣନ୍ତି ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଧମ୍ମସଭାୱୋ କାରଣଂ ପୱତ୍ତିହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ତଥକାରଣଂ, ପରମତ୍ଥୱଚନଂ, ଅୱିପରୀତଧମ୍ମସଭାୱୱିସୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ତଥତାୟ ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ପଟିୱେଧାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁଗ୍ଗଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପରିହାନିକଥା

୧. ୱାଦୟୁତ୍ତିପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୩୯.ଇଦଂସୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସମୟୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୪୯-୧୫୦) ଇଦମ୍ପି ହି ସୁତ୍ତଂ ଅନାଗାମିଆଦୀନଂୟେୱ ପରିହାନିନିସ୍ସୟୋ, ନ ଅରହତୋ । ସମୟୱିମୁତ୍ତୋତି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ସେକ୍ଖସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ୟଥାହ –

‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାଲେନ କାଲଂ ସମୟେନ ସମୟଂ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୧) ।

‘‘ପରିହାନିଧମ୍ମୋ’’ତି ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଚ ଏକଚ୍ଚୋ ଚ ସେକ୍ଖୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଅରହାତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟଥାଦସ୍ସିତାନି ସୁତ୍ତାନି ଅନାଗାମିଆଦୀନଂ ପରିହାନିଲଦ୍ଧିୟା ନିସ୍ସୟୋ, ନ ଅରହତୋ, ତସ୍ମା । ତଂ ନିସ୍ସାୟ ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟସ୍ମା ‘‘ଅରହତୋପୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅରହତୋପି ପରିହାନି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅନାଗାମିଆଦୀନନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ପି-ସଦ୍ଦସମ୍ପିଣ୍ଡିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରହତୋପି…ପେ॰… ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ୱା କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦୁତିୟସୁତ୍ତଂ ସେକ୍ଖୱସେନ ଆଗତଂ, ପଠମତତିୟସୁତ୍ତାନି ପନ ଅସେକ୍ଖୱସେନପି ଆଗତାନୀତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ‘‘ଅରହତୋପୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅରହତୋ’’ତିଆଦି ।

ତତିୟସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବେସଞ୍ଞେୱ ଅରହନ୍ତାନଂ ପରିହାନୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ । ସୋ ହି ‘‘ସବ୍ବେୱ ଅରହନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଆଗତେସୁ ତତିୟୋ ପଞ୍ହୋ । ତେସନ୍ତି ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ତତିୟସ୍ମିମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥସମୁଚ୍ଚୟୋ । ତେନ ପଠମପଞ୍ହଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ‘‘ତତ୍ଥପି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି ।

ସୋୟେୱ ନ ପରିହାୟତୀତି ସୋତାପନ୍ନୋୟେୱ ସୋତାପନ୍ନଭାୱତୋ ନ ପରିହାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚେତ୍ଥ ସକଦାଗାମିଭାୱାପତ୍ତିୟା ସୋତାପନ୍ନଭାୱାପଗମୋ ପରିହାନି ହୋତି ୱିସେସାଧିଗମଭାୱତୋ । ପତ୍ତୱିସେସତୋ ହି ପରିହାନୀତି । ଇତରେତି ସକଦାଗାମିଆଦିକା । ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟାତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ‘‘ନିୟତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ।

ୱାଦୟୁତ୍ତିପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସଂସନ୍ଦନପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୪୧.ତତୋତି ଅରହତ୍ତତୋ । ତତ୍ଥାତି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗଫଲେ । ୱାୟାମେନାତି ୱିପସ୍ସନୁସ୍ସାହନେନ । ତଦନନ୍ତରନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲାନନ୍ତରଂ । ପଠମଂ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗଫଲାନନ୍ତରଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ତତୋ ପରିହୀନୋ ପୁନ ୱାୟମନ୍ତୋ ତଦନନ୍ତରଂ ନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀତି କା ଏତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରୱାଦୀ ନାମ ୟୁତ୍ତମ୍ପି ୱଦତି ଅୟୁତ୍ତମ୍ପୀତି କିଂ ତସ୍ସ ୱାଦେ ୟୁତ୍ତିଗୱେସନାୟାତି ପନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପରିହାନସଭାୱୋ ଭାୱନାମଗ୍ଗୋ ଅରିୟମଗ୍ଗତ୍ତା ଦସ୍ସନାଦସ୍ସନମଗ୍ଗୋ ୱିୟ । ନ ଚେତ୍ଥ ଅସିଦ୍ଧତାସଙ୍କା ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ପରସ୍ସପି ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା, ନାପି ଲୋକିୟମଗ୍ଗେନ ଅନେକନ୍ତିକତା ଅରିୟସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତତ୍ତା । ତଥା ନ ୱିରୁଦ୍ଧତା ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦୀନଂ ଭାୱନାମଗ୍ଗଭାୱସ୍ସ ଓଳାରିକକିଲେସପ୍ପହାନାଦୀନଞ୍ଚ ପରସ୍ସପି ଆଗମତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ।

ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସଂସନ୍ଦନପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସୁତ୍ତସାଧନପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୬୫. ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପତ୍ତି, ଫୁସନା’’ତି ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅଧିଗମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପତ୍ତବ୍ବଂ ୱଦତୀତି ଆହ ଫୁସନାରହ’’ନ୍ତି ।

୨୬୭.କତସନ୍ନିଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତାହେ ମାସେ ଉତୁମ୍ହି ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେସ୍ସାମୀତି କତନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ।

ସୁତ୍ତସାଧନପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥା

୧. ସୁଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୬୯.ହେଟ୍ଠାପୀତି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱେହି ହେଟ୍ଠାପି । ମଗ୍ଗଭାୱନମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଦ୍ୱେପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସା ନତ୍ଥି ଦେୱେସୂତି ଉପଲଦ୍ଧିୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

୨୭୦.ତସ୍ସେୱାତି ପରୱାଦିନୋ ଏୱ । ପୁଗ୍ଗଲୱସେନାତି ‘‘ଗିହୀନଞ୍ଚେୱ ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ଦେୱାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ । ତସ୍ସାତି ପରୱାଦିନୋ । ପଟିକ୍ଖେପୋ ନ ୟୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ନ ୟୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ପନ କତାପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଓକାସୱସେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ନାୟଂ ଦୋସୋ । ତସ୍ସାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଅୟଂ ‘‘ଗିହୀନଞ୍ଚେୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ତସ୍ସ ପରୱାଦିନୋ ୟଦି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଏୱଂ ସଞ୍ଞାୟ ପରୱାଦିନୋ ସକୱାଦିନା ସମାନାଦାୟୋତି ନ ନିଗ୍ଗହାରହୋ ସିୟା । ତେନାହ ‘‘ସକ…ପେ॰… ତବ୍ବୋ’’ତି । ପଠମଂ ପନ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପଟିକ୍ଖେପେନେୱ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବତା ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚି ‘‘ୟତ୍ଥ ନତ୍ଥି ପବ୍ବଜ୍ଜା, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଏକଚ୍ଚାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିୱେଧଂ ସନ୍ଧାୟ ପରୱାଦିନୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ । ୟଦିପି ସୋ ଦେୱାନଂ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିଲାଭଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ ପନ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘ଗିହୀନ’ମିଚ୍ଚେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ଦେୱାନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ‘‘ସନ୍ଧାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ପୁରିମୋୟେୱତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ।

ସୁଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସଂସନ୍ଦନବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୭୩.ରୂପାୱଚରମଗ୍ଗେନାତି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେନ । ତଞ୍ହି ରୂପଭୱୂପପତ୍ତିୟା ଉପାୟଭାୱତୋ ମଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାହ ‘‘ରୂପୁପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୦) । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ । ‘‘ଇଧୱିହାୟନିଟ୍ଠହେତୁଭୂତୋ ରୂପାୱଚରମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦିକଂ ଦୀପେନ୍ତଂ ୱଚନଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସ୍ସ ତବ୍ଭାୱଦୀପକେନ ‘‘ଇଧ ଭାୱିତମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦିକେନ କଥଂ ସମେତୀତି ଚୋଦେତ୍ୱା ୟଥା ସମେତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁବ୍ବେ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଇଧ ଭାୱିତମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦିକଂ ୱଦନ୍ତି, ଇଧାପି ପନ ‘‘ରୂପାୱଚରମଗ୍ଗେନା’’ତିଆଦିକଂ । ତତ୍ଥ ଅନାଗାମୀ ଏୱାତି ଅନାଗାମିଫଲଟ୍ଠୋ ଏୱ । ଝାନାନାଗାମୀତି ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନୋପି ରୂପଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନାନଂ ଅୱିରୋଧଦୀପକୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଧାତି କାମଲୋକେ । ତତ୍ଥାତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ । ଏତ୍ଥ ଚ ପରୱାଦୀ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠାନେହୀ’’ତି ସୁତ୍ତଂ କିଂ ୟଥାରୁତୱସେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ଥଂ, ଉଦାହୁ ସନ୍ଧାୟଭାସିତନ୍ତି ? ତତ୍ଥ ଜାନମାନୋ ସନ୍ଧାୟଭାସିତନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱେ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା ‘‘ଦେୱେ ଚ ତାୱତିଂସେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଥା ହି ତସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଦେୱେହି ତାୱତିଂସେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ ଉପାଦାୟ କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ତାୱତିଂସଦେୱା ପାକଟା ପଞ୍ଞାତାତି ତେସଂ ଗହଣଂ, ନ ତେୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ସନ୍ଧାୟଭାସିତତ୍ଥଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ‘‘ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଅନୱଜ୍ଜସୁଖଅବ୍ୟାସେକସୁଖନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖାଦିସନ୍ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ମହାନିସଂସତାୟ ସାସନେ ପବ୍ବଜ୍ଜା ‘‘ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ହି ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ଦେୱାନଞ୍ଚ ଅନୋକାସଭାୱତୋ ଦୁକ୍କରା ଦୁଲ୍ଲଭା ଚ । ତତ୍ଥ ସୂରିୟପରିୱତ୍ତାଦୀହିପି ଦେୱେସୁ ମଗ୍ଗପଟିଲାଭାୟ ଅତ୍ଥିତା ୱିଭାୱେତବ୍ବା, ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ପନ ୱିସେସାନଧିଗମଭାୱୋ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତୋ ଏୱାତି ।

ସଂସନ୍ଦନବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଓଧିସୋକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୭୪.ଓଧିସୋତି ଭାଗସୋ, ଭାଗେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାଗୋ ନାମ ୟସ୍ମା ଏକଦେସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଏକଦେସେନ ଏକଦେସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦି ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ସମୁଦୟପକ୍ଖିକସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ଚତୁଭାଗେହି ପହାନଂ ‘‘ଓଧିସୋ ପହାନ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଇଚ୍ଛିତମେୱେତଂ ସକୱାଦିସ୍ସ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ପହାନାୟା’’ତି ଚ ଆଦିୱଚନତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ମଗ୍ଗୋ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ନାନାଭିସମୟୱସେନ କିଚ୍ଚକରୋ, ନ ଏକାଭିସମୟୱସେନାତି ପରୱାଦିନୋ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ମଗ୍ଗୋ କାଲେନ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତି, କାଲେନ ସମୁଦୟଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦିନା ନାନକ୍ଖଣୱସେନ ସଚ୍ଚେସୁ ପୱତ୍ତତୀତି ଇଚ୍ଛିତୋ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ନାନକ୍ଖଣୱସେନ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ତଥା ସତି ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଏକଦେସଏକଦେସମେୱ ପରିଜାନାତି ପଜହତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ସୋତାପତ୍ତି…ପେ॰… ଏକଦେସେ ପଜହତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସତି ହି ନାନାଭିସମୟେ ପଠମମଗ୍ଗାଦୀହି ପହାତବ୍ବାନଂ ସଂୟୋଜନତ୍ତୟାଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନାଦୀହି ଏକଦେସଏକଦେସପ୍ପହାନଂ ସିୟାତି ଏକଦେସସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠାଦିତା, ତତୋ ଏୱ ଏକଦେସସୋତାପନ୍ନାଦିତା ଚ ଆପଜ୍ଜତି ଅନନ୍ତରଫଲତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନଂ, ନ ଚ ତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି କାଲଭେଦେନ ୱିନା ସୋ ଏୱ ସୋତାପନ୍ନୋ, ଅସୋତାପନ୍ନୋ ଚାତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ତେନାହ ‘‘ଏକଦେସଂ ସୋତାପନ୍ନୋ, ଏକଦେସଂ ନ ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି ।

ଅପିଚାୟଂ ନାନାଭିସମୟୱାଦୀ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ମଗ୍ଗଞାଣଂ ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ କିଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଉଦାହୁ କିଚ୍ଚତୋ’’ତି । ୟଦି ଆରମ୍ମଣତୋତି ୱଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିଚ୍ଛେଦସମୁଚ୍ଛେଦା ନ ୟୁତ୍ତା ତତୋ ଅନିସ୍ସଟତ୍ତା, ତଥା ମଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ । ନ ହି ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତୀତି ୟୁତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗନ୍ତରପରିକପ୍ପନାୟଂ ଅନୱଟ୍ଠାନଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି, ତସ୍ମା ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି କିଚ୍ଚତୋ, ନିରୋଧଂ କିଚ୍ଚତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଏୱମସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ନତ୍ଥେୱ ନାନାଭିସମୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି । ନ ଚେତଂ କାଲନ୍ତରଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମ୍ପି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ଏକସଚ୍ଚଦସ୍ସନସମଙ୍ଗିନୋ ଅଞ୍ଞସଚ୍ଚଦସ୍ସନସମଙ୍ଗିଭାୱୱିଚାରଣାୟଂ ତଦତ୍ଥସାଧନତ୍ଥଂ ଆୟସ୍ମତା ଗୱଂପତିତ୍ଥେରେନ ଆଭତତ୍ତା ପଚ୍ଚେକଞ୍ଚ ସଚ୍ଚତ୍ତୟଦସ୍ସନସ୍ସ ୟୋଜିତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥା ପୁରିମଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପୁନ ଅଦସ୍ସନତୋ ସମୁଦୟାଦିଦସ୍ସନେ ଦୁକ୍ଖାଦିଦସ୍ସନମୟୋଜନୀୟଂ ସିୟା । ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ଲୋକିୟମଗ୍ଗୋ ୱିୟ କତକାରିଭାୱେନ ପୱତ୍ତତି ସମୁଚ୍ଛେଦକତ୍ତା । ତଥା ୟୋଜନେ ଚ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନନ୍ତରପରନ୍ତି ଦସ୍ସନାନୁପରମୋ ସିୟା । ଏୱଂ ଆଗମତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ଚ ନାନାଭିସମୟସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଓଧିସୋ ପହାନଂ ନତ୍ଥୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ଓଧିସୋକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଜହତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ନସୁତ୍ତାହରଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୮୦. ୟଦିପି ପାଳିୟଂ ‘‘ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ଭାୱେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗଭାୱନା ପନ ୟାୱଦେୱ କିଲେସସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥାତି ଞତ୍ୱା ‘‘କିଚ୍ଚସବ୍ଭାୱନ୍ତି ତୀହି ପହାତବ୍ବସ୍ସ ପହୀନତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ତୀହୀତି ହେଟ୍ଠିମେହି ତୀହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନସ୍ସ ପହୀନତଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ କିଚ୍ଚନ୍ତି ଅଧୋଭାଗିୟସଂୟୋଜନେସୁ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପହାନାଭିସମୟକିଚ୍ଚଂ । ତେନେୱ ମଗ୍ଗେନାତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନେୱ । ଏତଂ ନ ସମେତୀତି ଏୱଂ ମଗ୍ଗୁପ୍ପାଦତୋ ପଗେୱ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ପହୀୟନ୍ତୀତି ଲଦ୍ଧିକିତ୍ତନଂ ଇମିନା ମଗ୍ଗସ୍ସ କିଚ୍ଚସବ୍ଭାୱକଥନେନ ନ ସମେତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ତସ୍ମାତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ୱିରୋଧଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ପହୀନାନନ୍ତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ । ୟୋ ହି ଝାନଲାଭୀ ଝାନେନ ୟଥାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେ କିଲେସେ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ସୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ।

ଜହତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସବ୍ବମତ୍ଥୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ୱାଦୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୨୮୨.ସବ୍ବଂଅତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିୟ ଅତୀତାନାଗତମ୍ପି ଧରମାନସଭାୱନ୍ତି ପରୱାଦିନୋ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ସବ୍ବନ୍ତି କାଲୱିଭାଗତୋ ଅତୀତାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବଂ । ସୋ ପନ ‘‘ୟମ୍ପି ନତ୍ଥି, ତମ୍ପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି କାଲୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଅନୁୟୋଗୋ, ତଂ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗଦସ୍ସନୱସେନ ପରୱାଦିପଟିଞ୍ଞାୟ ଦୋସାରୋପନଂ । ନୟଦସ୍ସନଂ ୱା ଅତୀତାନାଗତାନଂ ନତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ । ଅତ୍ଥୀତି ପନ ଅୟଂ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୟସ୍ମା ଦେସକାଲାକାରଧମ୍ମେହି ୱିନା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ତାୱ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅନୁୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବମତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ପାଳି ପୱତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟଦିପି ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଇଦଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନଂ, ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ୱିସେସନିୱିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ପରତୋ ଚ ସବ୍ବେସୂତି ଧମ୍ମା ୱିଭାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ଓଳାରିକସ୍ସ ପାକଟସ୍ସ ରୂପଧମ୍ମସମୁଦାୟସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସରୀରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ୱା ଏତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ଚ କାଣାଦକାପିଲେହି ପଟିଞ୍ଞାୟମାନା ଆକାସକାଲାଦିସତ୍ତପକତିପୁରିସା ୱିୟ ପରୱାଦିନା ପଟିଞ୍ଞାୟମାନଂ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବବ୍ୟାପୀତି ଆପନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି । ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ସରୀରେ’’ତି ଚ ‘‘ତିଲେ ତେଲ’’ନ୍ତି ୱିୟ ବ୍ୟାପନେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ସରୀରପରିୟାପନ୍ନେନ ସବ୍ବେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିରସି ପାଦା…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେୟେୱସ୍ସ ଅଞ୍ଞୱାଦୋ ପରିଦୀପିତୋ ସିୟା ‘‘ୟଂ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥେୱ ତଂ, ୟଂ ନତ୍ଥି, ନତ୍ଥେୱ ତଂ, ଅସତୋ ନତ୍ଥି ସମ୍ଭୱୋ, ସତୋ ନତ୍ଥି ୱିନାସୋ’’ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବେନାକାରେନ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମେହି ପନ ପକ୍ଖେହି ‘‘ସବ୍ବଂ ସବ୍ବସଭାୱଂ, ଅନେକସତ୍ତିନିଚିତାଭାୱା ଅସତୋ ନତ୍ଥି ସମ୍ଭୱୋ’’ତି ୱାଦୋ ପରିଦୀପିତୋ ସିୟା । ୟୋଗରହିତନ୍ତି କେନଚି ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସଂୟୋଗରହିତଂ । ତଂ ପନ ଏକସଭାୱନ୍ତି ସଂୟୋଗରହିତଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଏକସଭାୱଂ, ଏକଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଦେୱୱାଦୀନଂ ବ୍ରହ୍ମଦସ୍ସନଂ ଅତ୍ଥେୱାତିୱାଦୋ ପରିଦୀପିତୋ ସିୟା । ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ୟଦି ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ତୱ ୱାଦୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ମମ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଭାୱୋ ଅତ୍ଥୀତି ଏକନ୍ତେନ ତୟା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ‘‘କିଂ ସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱାଦୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କାଲସଂସନ୍ଦନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୮୫.ଅତୀତା…ପେ॰… କରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଅତୀତଂ ଅନାଗତନ୍ତି ରୂପସ୍ସ ଇମଂ ୱିସେସଂ, ଏୱଂ ୱିସେସଂ ୱା ରୂପଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତାୱିସେସୱିସିଟ୍ଠରୂପମେୱ ଅପ୍ପିୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପଭାୱାନଂ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତା ଏତସ୍ମିଂୟେୱ ୱିସୟେ ଅପ୍ପେତବ୍ବଂ, ୱଚୀଗୋଚରଂ ପାପେତବ୍ବଂ ସତିପି ନେସଂ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବତାସଙ୍ଖାତେ ୱିଭାଗେ ତଥାପି ଅୱିଭଜିତବ୍ବଂ କତ୍ୱାତି । ୟସ୍ମା ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱା ରୂପନ୍ତି ୱା’’ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପସଦ୍ଦେହି ତଦତ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବାକାରୋ ଇତିସଦ୍ଦେହି ଦସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେନ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ରୂପପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ରୂପାୟତନପଞ୍ଞତ୍ତି । ସା ହି ସଭାୱଧମ୍ମୁପାଦାନା ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସଭାୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ପୱତ୍ତା ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ରୂପସମୂହଂ ଉପାଦାୟାତି ତଂତଂଅତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତାନଂ ଅଭାୱୱିଭାୱନାକାରେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମୂହଂ ଉପାଦାୟ । ଉପାଦାନୁପାଦାନମ୍ପି ହି ଉପାଦାନମେୱାତି । ତସ୍ମାତି ସମୂହୁପାଦାୟାଧୀନତାୟ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱତୋ । ୱିଗମାୱତ୍ତବ୍ବତାତି ୱିଗମସ୍ସ ୱତ୍ଥଭାୱାପଗମସ୍ସ ଅୱତ୍ତବ୍ବତା । ନ ହି ଓଦାତତାୱିଗମେନ ଅୱତ୍ଥଂ ହୋତି । ନ ପନ ୟୁତ୍ତା ରୂପଭାୱସ୍ସ ୱିଗମାୱତ୍ତବ୍ବତାତି ୟୋଜନା । ରୂପଭାୱୋତି ଚ ରୂପାୟତନସଭାୱୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱୋ । ନ ହି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୱିଗମେ ୱିଗମାୱତ୍ତବ୍ବତା ୟୁତ୍ତା ।

କାଲସଂସନ୍ଦନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା

୨୮୮.ଅନାଗତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ ୟଥା ‘‘ଖଦିରେ ୱା ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ପଲାସେ ୱା’’ତି । ତସ୍ମା ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହୋତି-ସଦ୍ଦୋ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଧାନଂ କତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଲଭତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନାଗତଂ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋନ୍ତନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଜାୟମାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ଲଭନ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୱସେନା’’ତି । ତମ୍ପି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ୟଂ ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ତଦପି ପୁନ ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତବ୍ଭାୱାୱିଗମତୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱତୋ ହୁତ୍ୱାହୋତିଭାୱାନୁପଗମତୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଭାୱତୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତାୟ ଅଭାୱତୋ ।

ୱଚନଂଅରହତୀତି ଇମିନା ୱଚନମତ୍ତେ ନ କୋଚି ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦିପି ତସ୍ସ ପୁନ ହୁତ୍ୱା ଭୂତସ୍ସ ପୁନ ହୁତ୍ୱାହୋତିଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଞାପେତବ୍ବତାୟ ପନ ଦୁତିୟଂ ତତୋ ପରମ୍ପି ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଜାନାତୀତି । ଧମ୍ମେତି ସଭାୱଧମ୍ମେ । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅଧମ୍ମେ ଅଭାୱଧମ୍ମେ । ତେନାହ ‘‘ସସୱିସାଣେ’’ତି ।

ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତି, ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୟଦେତଂ ତୟା ‘‘ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦତା ‘‘ତଂୟେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୱସେନ ‘‘ଅନାଗତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘କିଂ ତେ ତମ୍ପି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ୟୋ ପରୱାଦିନା ହୁତ୍ୱା ଭୂତସ୍ସ ପୁନ ହୁତ୍ୱାଅଭାୱତୋ ‘‘ନ ହେୱା’’ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ, ତେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନୟେନ । ସ୍ୱାୟଂ ୟଦେୱ ରୂପାଦି ଅନାଗତଂ, ତଦେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ସତିପି ଅତ୍ଥାଭେଦେ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପନ ଅତ୍ଥେୱ କାଲଭେଦୋତି ତଂକାଲଭେଦୱିରୋଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପୱତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନୟେନାତି କାଲନାନତ୍ତେନା’’ତି । ତେନ ହି ସୋ ଅୟଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ନୀତୋ ପୱତ୍ତିତୋତି । ପଟିଞ୍ଞାତନୟେନାତି ଇଦମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିକ୍ଖେପାନନ୍ତରଂ ୟଂ ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୟଥା ହି ସା ପଟିଞ୍ଞା ଅତ୍ଥାଭେଦେନ ନୀତା ପୱତ୍ତିତା, ତଥାୟମ୍ପି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅତ୍ଥାନାନତ୍ତେନା’’ତି, ଅନାଗତାଦିପ୍ପଭେଦାୟ କାଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଭେଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଉପାଦାନଭୂତରୂପାଦିଅତ୍ଥାଭେଦେପି ତେସଂ ଖଣତ୍ତୟାନାୱତ୍ତି ତଂସମଙ୍ଗିତା ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱାୱତ୍ତିତା, ତଥା ତତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚମାନା ହୁତ୍ୱାହୋତିଭାୱା ୟଥାକ୍କମଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମେସୁ ପୱତ୍ତିତା ପୁରିମପଚ୍ଛିମକିରିୟାତି କତ୍ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥାନାନତ୍ତଂ…ପେ॰… ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅତ୍ଥାନାନତ୍ତମେୱ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ୟଥା ପନ ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତି ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଜୀୱୋୱ ସରୀରଂ, ସରୀରମେୱ ଜୀୱୋତି ଜୀୱସରୀରାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଚ ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ ଆପନ୍ନନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତେସୁ ୱୁତ୍ତା ହୋତିଭାୱହୁତ୍ୱାଭାୱା ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁପି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅନାଗତମ୍ପି ହୁତ୍ୱାହୋତି ନାମ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ହୁତ୍ୱାହୋତିୟେୱ ନାମା’’ତି ।

ଅନୁଞ୍ଞାତପଞ୍ହସ୍ସାତି ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥାନାନତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ପଞ୍ହୋ । ଦୋସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୂତସ୍ସ ପୁନ ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଦୋସୋ ୱୁତ୍ତୋ ପୁରିମନୟେ। ପଚ୍ଛିମନୟେ ପନ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଏକେକସ୍ସ ହୁତ୍ୱାହୋତିଭାୱାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଦୋସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ହନ୍ତି ‘‘ତଂୟେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ଏୱଂ କାଲନାନତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ହଂ । ତେନାତି ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ହୋତିହୁତ୍ୱାଭାୱପଟିକ୍ଖେପେନ । ଚୋଦେତୀତି ଅନାଗତଂ ତେନ ହୋତି ନାମ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତେନ ହୁତ୍ୱା ନାମ, ଉଭୟମ୍ପି ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ଉଭୟସଭାୱନ୍ତି ଚୋଦେତି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ କଥଂ ହୋତି ଦୋସୋତି ଚୋଦେତୀତି । ‘‘ତସ୍ସେୱା’’ତି ପରିହରତି । କଥଂ କତ୍ୱା ଚୋଦନା, କଥଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପରିହାରୋ ? ଅନୁଜାନନପଟିକ୍ଖେପାନଂ ଭିନ୍ନୱିସୟତାୟ ଚୋଦନା, ଅତ୍ଥାଭେଦକାଲଭେଦୱିସୟତ୍ତା ଅଭିନ୍ନାଧାରତାୟ ତେସଂ ପରିହାରୋ । ତସ୍ସେୱାତି ହି ପରୱାଦିନୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତଦୁଭୟଂ ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ତଂ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଉଭୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା । ଏକେକନ୍ତି ତେସୁ ଏକେକଂ । ଏକେକମେୱାତି ଉଭୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକେକମେୱ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ତଥା ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋତି ଅତିଦେସଂ କତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତତ୍ତା ତଂ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ‘‘ଅନାଗତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ପଟିଜାନିତବ୍ବଂ ସିୟା ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ହୋତିହୁତ୍ୱାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୟଦେତଂ ତୟା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ପୁରିମନୟୋ, ତତ୍ଥ ହି ‘‘ୟଦି ତେ ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ହୁତ୍ୱାହୋତିଭାୱୋ ଚୋଦିତୋ । ‘‘ଅପରୋ ନୟୋ’’ତିଆଦିକୋ ଦୁତିୟନୟୋ। ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଅନାଗତସ୍ସ…ପେ॰… ହୁତ୍ୱାହୋତିୟେୱ ନାମା’’ତି ଅନାଗତାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ସ ହୁତ୍ୱାହୋତିନାମତା ଚୋଦିତା ।

ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅତୀତଞାଣାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୦.କଥଂୱୁଚ୍ଚତୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାତି ହି ଇମିନା ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଅତୀତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠଂ, ତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣଂ, ଅତୀତଧମ୍ମାରମ୍ମଣତାୟ ଅତୀତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଅତୀତଞାଣାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅରହନ୍ତାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୧. ‘‘ଅରହଂ ଖୀଣାସୱୋ’’ତିଆଦିନା ସୁତ୍ତୱିରୋଧୋ ପାକଟୋତି ଇଦମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୁତ୍ତିୱିରୋଧୋ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅନାନତ୍ତନ୍ତି ଅୱିସେସୋ । ଏୱମାଦିକୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କତକିଚ୍ଚତାଭାୱୋ ଅନୋହିତଭାରତାତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅରହନ୍ତାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଦସୋଧନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୫. ୟୋ ଅତୀତସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟୋତି ଦ୍ୱେପି ସମାନାଧିକରଣତ୍ଥାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତୀତଅତ୍ଥିସଦ୍ଦାନଂ ଏକତ୍ଥତ୍ତା’’ତି, ନ, ଅତୀତସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ନ୍ୱାତୀତଭାୱତୋ’’ତି । ତେନ କିଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତୀତଂ ନ୍ୱାତୀତଂ, ନ୍ୱାତୀତଞ୍ଚ ଅତୀତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦି ତୱ ମତେନ ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ଚ ନ୍ୱାତୀତନ୍ତି ଅତୀତଞ୍ଚ ନୋ ଅତୀତଂ ସିୟା, ତଥା ଅତ୍ଥି ନୋ ଅତୀତଂ ଅତୀତଞ୍ଚ ନୋ ଅତୀତଂ ଅତୀତଂ ସିୟାତି, ୟଥା ‘‘ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତୀତମେୱ ଅତ୍ଥୀତି ନାୟଂ ନିୟମୋ ଗହେତବ୍ବୋ ଅନତୀତସ୍ସପି ଅତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଅତ୍ଥି ସିୟା ଅତୀତଂ, ସିୟା ନ୍ୱାତୀତ’’ନ୍ତି । ୟେନ ହି ଆକାରେନ ଅତୀତସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ପରୱାଦିନା ଇଚ୍ଛିତୋ, ତେନାକାରେନ ଅନତୀତସ୍ସ ଅନାଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ସୋ ଇଚ୍ଛିତୋ । କେନ ପନ ଆକାରେନ ଇଚ୍ଛିତୋତି? ସଙ୍ଖତାକାରେନ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନାତୀତଂ ନ୍ୱାତୀତଂ, ନ୍ୱାତୀତଂ ଅତୀତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥିୟେୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ନିୟମୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥିଭାୱେ ହି ଅତୀତଂ ନିୟମିତଂ, ନ ଅତୀତେ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ନିୟମିତୋ, ‘‘ନ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନିବ୍ବାନମେୱ ଅତ୍ଥୀତି ଅୟମ୍ପି ନିୟମୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ସୋ ଏୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ୟଦିପି ହି ନିବ୍ବାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ଉତ୍ତରପଦାୱଧାରଣଂ ଲବ୍ଭତି ତଦଞ୍ଞସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ, ତଥାପି ଅସଙ୍ଖତାକାରେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ ତଥା ନିବ୍ବାନମେୱ ଅତ୍ଥୀତି ପୁରିମପଦାୱଧାରଣେ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ‘‘ଅତ୍ଥି ସିୟା ନିବ୍ବାନଂ, ସିୟା ନୋ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଚୋଦନା ଅନୋକାସା । ଅତୀତାଦୀସୁ ପନ ପୁରିମପଦାୱଧାରଣଂ ପରୱାଦିନା ନ ଗହିତନ୍ତି ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ଅଗ୍ଗହଣଞ୍ଚସ୍ସ ପାଳିତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଅତୀତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପରୱାଦିସ୍ସେୱାୟଂ ଇଟ୍ଠୱିଘାତଦୋସାପତ୍ତି, ନ ପନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥିତଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ସକୱାଦିସ୍ସାତି । ପଟିପାଦନା ପତିଟ୍ଠାପନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତ୍ଥାହ ‘‘ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା କିଂ ପନାୟଂ ଅତୀତାନାଗତାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଉଦାହୁ ନ ପରମତ୍ଥତୋ । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ପରମତ୍ଥତୋ, ସବ୍ବକାଲଂ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସସ୍ସତଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ଆଗମୱିରୋଧତୋ ୟୁତ୍ତିୱିରୋଧତୋ ଚ । ଅଥ ନ ପରମତ୍ଥତୋ, ‘‘ସବ୍ବମତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିକା ଚୋଦନା ନିରତ୍ଥିକା ସିୟା, ନ ନିରତ୍ଥିକା । ସୋ ହି ପରୱାଦୀ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତୀତାନାଗତାନମ୍ପି ଖନ୍ଧଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅସତି ଚ ଅତୀତେ କୁସଲାକୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆୟତିଂ ଫଲଂ କଥଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତତ୍ଥ ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣାଦି ଅନାଗତେ ଚ ଅନାଗତଂସଞାଣାଦି କଥଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥେୱ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତୀତାନାଗତନ୍ତି ୟଂ ପଟିଜାନାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ କତାତି । ଏକନ୍ତେନ ଚେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ୟେପି ‘‘ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ଅତୀତଂ ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ, ତେ ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦାତି ।

ଚତୁବ୍ବିଧା ଚେତେ ତେ ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦା । ତତ୍ଥ କେଚି ଭାୱଞ୍ଞତ୍ତିକା। ତେ ହି ‘‘ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନସ୍ସ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା କରିୟମାନସ୍ସ ସଣ୍ଠାନସ୍ସେୱ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ନ ୱଣ୍ଣାଦୀନଂ, ୟଥା ଚ ଖୀରଂ ଦଧିଭାୱେନ ପରିଣମନ୍ତଂ ରସୱୀରିୟୱିପାକେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ନ ୱଣ୍ଣଂ, ଏୱଂ ଧମ୍ମାପି ଅନାଗତଦ୍ଧୁନୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧଂ ସଙ୍କମନ୍ତା ଅନାଗତଭାୱମେୱ ଜହନ୍ତି, ନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ । ତଥା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧୁନୋ ଅତୀତଦ୍ଧଂ ସଙ୍କମେ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞତ୍ତିକା, ତେ ପନ ‘‘ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ଧମ୍ମୋ ଅତୀତୋ ଅତୀତଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତୋ, ଇତରଲକ୍ଖଣେହି ଅୟୁତ୍ତୋ । ତଥା ଅନାଗତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ । ୟଥା ପୁରିସୋ ଏକିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ରତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞାସୁ ଅରତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ଅୱତ୍ଥଞ୍ଞତ୍ତିକା, ତେ ‘‘ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ଧମ୍ମୋ ତଂ ତଂ ଅୱତ୍ଥଂ ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞଂ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି ଅୱତ୍ଥନ୍ତରତୋ, ନ ସଭାୱତୋ । ୟଥା ଏକଂ ଅକ୍ଖଂ ଏକଙ୍ଗେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଏକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସତଙ୍ଗେ ସତନ୍ତି, ସହସ୍ସଙ୍ଗେ ସହସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦ’’ନ୍ତି । ଅପରେ ଅଞ୍ଞଥଞ୍ଞତ୍ତିକା, ତେ ପନ ‘‘ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ଧମ୍ମୋ ତଂ ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞସଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ତଂ ଏକା ଇତ୍ଥୀ ମାତାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ଧୀତା’’ତି ଚ । ଏୱମେତେ ଚତ୍ତାରୋ ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦା ।

ତେସୁ ପଠମୋ ପରିଣାମୱାଦିତାୟ କାପିଲପକ୍ଖିକେସୁ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବୋତି । ଦୁତିୟସ୍ସପି କାଲସଙ୍କରୋ ଆପଜ୍ଜତି ସବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବଲକ୍ଖଣୟୋଗତୋ । ଚତୁତ୍ଥସ୍ସପି ସଙ୍କରୋୱ । ଏକସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତୟୋପି କାଲା ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପୁରିମପଚ୍ଛିମକ୍ଖଣା ହି ଅତୀତାନାଗତା, ମଜ୍ଝିମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋତି । ତତିୟସ୍ସ ପନ ଅୱତ୍ଥଞ୍ଞତ୍ତିକସ୍ସ ନତ୍ଥି ସଙ୍କରୋ ଧମ୍ମକିଚ୍ଚେନ କାଲୱୱତ୍ଥାନତୋ । ଧମ୍ମୋ ହି ସକିଚ୍ଚକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନାଗତୋ, ପଚ୍ଛା ଅତୀତୋତି ।

ତତ୍ଥ ୟଦି ଅତୀତମ୍ପି ଧରମାନସଭାୱତାୟ ଅତ୍ଥି ଅନାଗତମ୍ପି, କସ୍ମା ତଂ ଅତୀତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାଗତନ୍ତି ୱା, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମକିଚ୍ଚେନ କାଲୱୱତ୍ଥାନତୋ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ କିଂ କିଚ୍ଚଂ, ଅନୱସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଫଲୁପ୍ପାଦନଂ । ଏୱଂ ସତି ଅନାଗତସ୍ସପି ଚସ୍ସ ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋତି ଲକ୍ଖଣସଙ୍କରୋ ସିୟା । ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତେନେୱ ସଭାୱେନ ସତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ, କିଚ୍ଚକରଣେ କୋ ୱିବନ୍ଧୋ, ୟେନ କଦାଚି କରୋତି କଦାଚି ନ କରୋତି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟଭାୱତୋ, କିଚ୍ଚସ୍ସ ସମୱାୟାଭାୱତୋତି ଚେ ? ତଂ ନ, ନିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତତୋ ଏୱ ଚ ଅଦ୍ଧୁନଂ ଅୱୱତ୍ଥାନଂ । ଧମ୍ମୋ ହି ତେନେୱ ସଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନୋ କସ୍ମା କଦାଚି ଅତୀତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି କଦାଚି ଅନାଗତୋତି କାଲସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସିୟା । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ଅଜାତୋ, ସୋ ଅନାଗତୋ । ୟୋ ଜାତୋ ନ ଚ ନିରୁଦ୍ଧୋ, ସୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ । ୟୋ ନିରୁଦ୍ଧୋ, ସୋ ଅତୀତୋ । ଇଦମେୱେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଦି ୟଥା ୱତ୍ତମାନଂ ଅତ୍ଥି, ତଥା ଅତୀତଂ ଅନାଗତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ତଥା ସତୋ ଅଜାତତା ନିରୁଦ୍ଧତା ଚ କେନ ହୋତୀତି । ତେନେୱ ହି ସଭାୱେନ ସତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ କଥମିଦଂ ସିଜ୍ଝତି ଅଜାତୋତି ୱା ନିରୁଦ୍ଧୋତି ୱା । କିଂ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ନାହୋସି, ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅଜାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, କିଞ୍ଚ ପଚ୍ଛା ନତ୍ଥି, ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିରୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବଥାପି ଅଦ୍ଧତ୍ତୟଂ ନ ସିଜ୍ଝତି, ୟଦି ଅହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଗତି ହୁତ୍ୱା ଚ ୱିନସ୍ସତୀତି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣୟୋଗତୋ ନ ସସ୍ସତଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ’’ତି, ତୟିଦଂ କେୱଲଂ ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତଂ ଉଦୟୱୟାସମ୍ଭୱତୋ, ଅତ୍ଥି ଚ ନାମ ସବ୍ବଦା ସୋ ଧମ୍ମୋ, ନ ଚ ନିଚ୍ଚୋତି କୁତୋୟଂ ୱାଚାୟୁତ୍ତି ।

ସଭାୱୋ ସବ୍ବଦା ଅତ୍ଥି, ନିଚ୍ଚୋ ଧମ୍ମୋ ନ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଧମ୍ମୋ ସଭାୱତୋ ନାଞ୍ଞୋ, ଅହୋ ଧମ୍ମେସୁ କୋସଲଂ ॥

ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତୀତାନାଗତାନଂ ଖନ୍ଧଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ଥେୱାତି, ୱଦାମ । ଅତୀତଂ ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଅନାଗତଂ ୟଂ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଭୱିସ୍ସତି, ତଦୁଭୟସ୍ସପି ରୁପ୍ପନାଦିସଭାୱାନାତିୱତ୍ତନତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାଧମ୍ମସଭାୱାନାତିୱତ୍ତନତୋ ଅତୀତା ଧମ୍ମା ଅନାଗତା ଧମ୍ମାତି, ନ ଧରମାନସଭାୱତାୟ । କୋ ଚ ଏୱମାହ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିୟ ତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । କଥଂ ପନେତଂ ଅତ୍ଥୀତି ? ଅତୀତାନାଗତସଭାୱେନ । ଇଦଂ ପନ ତୱେୱ ଉପଟ୍ଠିତଂ, କଥଂ ତଂ ଅତୀତଂ ଅନାଗତଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଦି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

ୟଂ ପନ ‘‘ନ ତାୱ କାଲଂ କରୋତି, ୟାୱ ନ ତଂ ପାପଂ ବ୍ୟନ୍ତୀ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦) ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ସନ୍ତାନେ କମ୍ମଂ କତୂପଚିତଂ, ତତ୍ଥ ତେନାହିତଂ ତଂଫଲୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅତୀତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଧରମାନସଭାୱତ୍ତା । ତଥା ସତି ସକେନ ଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନଂ କଥଂ ତଂ ଅତୀତଂ ନାମ ସିୟା । ଇତ୍ଥଞ୍ଚେତଂ ଏୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ୟଂ ସଙ୍ଖାରା ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପତିୱେନ୍ତି ତେସଂ ଉଦୟତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୟତୋ ଚ ପଚ୍ଛା ନ କାଚି ଠିତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟତୋ ଅତୀତାନାଗତଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅନିଧାନଗତା ଭଗ୍ଗା, ପୁଞ୍ଜୋ ନତ୍ଥି ଅନାଗତେ ।

ଉପ୍ପନ୍ନା ୟେପି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଆରଗ୍ଗେ ସାସପୂପମା’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୧୦, ୩୯) ।

ୟଦି ଚାନାଗତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ସିୟା, ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଚେ ? ନ, ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତ୍ତା କାଲସ୍ସ । ଅଥ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି, ସିଦ୍ଧମେତଂ ଅନାଗତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥୀତି । ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସତି ଅତୀତେ କୁସଲାକୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆୟତିଂ ଫଲଂ କଥଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି, ନ ଖୋ ପନେତ୍ଥ ଅତୀତକମ୍ମତୋ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତା, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ କତତ୍ତା ତଦାହିତୱିସେସତୋ ସନ୍ତାନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘କାମାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) । ୟସ୍ସ ପନ ଅତୀତାନାଗତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଫଲଂ ନିଚ୍ଚମେୱ ଅତ୍ଥୀତି କିଂ ତତ୍ଥ କମ୍ମସ୍ସ ସାମତ୍ଥିୟଂ । ଉପ୍ପାଦନେ ଚେ, ସିଦ୍ଧମିଦଂ ଅହୁତ୍ୱା ଭୱତୀତି । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସତି ଅତୀତାନାଗତେ କଥଂ ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି, ୟଥା ତଂ ଆଲମ୍ବଣଂ, ତଂ ତଥା ଅତ୍ଥି, କଥଞ୍ଚ ତଂ ଆଲମ୍ବଣଂ, ଅହୋସି ଭୱିସ୍ସତି ଚାତି । ନ ହି କୋଚି ଅତୀତଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅନୁସ୍ସରତି, ଅଥ ଖୋ ଅହୋସୀତି । ୟଥା ପନ ୱତ୍ତମାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୂତଂ, ତଥା ତଂ ଅତୀତଂ ଅନୁସ୍ସରତି । ୟଥା ଚ ୱତ୍ତମାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତଥା ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଗୟ୍ହତି । ୟଦି ଚ ତଂ ତଥେୱ ଅତ୍ଥି, ୱତ୍ତମାନମେୱ ତଂ ସିୟା । ଅଥ ନତ୍ଥି, ସିଦ୍ଧଂ ‘‘ଅସନ୍ତଂ ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀ’’ତି । ୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱା ହି ଚିତ୍ତସଞ୍ଞାତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆରମ୍ମଣା, ଚିତ୍ତଚେତସିକା, ନ ୱିଜ୍ଜମାନଂୟେୱ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଧରମାନସଭାୱଂ ନ ଅତୀତାନାଗତନ୍ତି ନ ତିଟ୍ଠତି ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦୋ । କେଚି ପନ ‘‘ନ ଅତୀତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିତାପଟିଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦା, ଅଥ ଖୋ ଆୟତନସବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାପଟିଞ୍ଞାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ସବ୍ବେୱ ସାସନିକା ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦା ସିୟୁନ୍ତି ।

ପଦସୋଧନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସବ୍ବମତ୍ଥୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧାଦିକଥା

୧. ନସୁତ୍ତସାଧନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୭. ‘‘ଅତୀତଂ ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅୟଂ କାଲୱିଭାଗପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱୋହାରୋ ଧମ୍ମାନଂ ତଂ ତଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଧମ୍ମୋ ହି ସକିଚ୍ଚକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନାଗତୋ, ପଚ୍ଛା ଅତୀତୋତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟଦିପି ଧମ୍ମା ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଅନୱଟ୍ଠିତା, ଅୱତ୍ଥା ପନ ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ୱୱତ୍ଥିତାତି ତଦୁପାଦାନା କାଲପଞ୍ଞତ୍ତିପି ୱୱତ୍ଥିତା ଏୱ । ନ ହି ଅତୀତାଦି ଅନାଗତାଦିଭାୱେନ ୱୋହରୀୟତି, ଖନ୍ଧାଦିପଞ୍ଞତ୍ତି ପନ ଅନପେକ୍ଖିତକାଲୱିସେସା । ତୀସୁପି ହି କାଲେସୁ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ, ତଥା ସେସା ଖନ୍ଧା ଆୟତନଧାତୁୟୋ ଚ । ଏୱମୱଟ୍ଠିତେ ୟସ୍ମା ପରୱାଦୀ ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଇମଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନିୟତଂ ୱୋହାରଂ ଅତୀତାନାଗତେସୁପି ଆରୋପେତି, ତସ୍ମା ସୋ ଅଦ୍ଧସଙ୍କରଂ କରୋତି । ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ୱିଜ୍ଜମାନେ କତ୍ୱା ୱୋହରତୀତି ତତୋ ୱିୱେଚେତୁଂ ‘‘ଅତୀତଂ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିକା ଅୟଂ କଥା ଆରଦ୍ଧା ।

ୟସ୍ମା ପନ ରୁପ୍ପନାଦିସଭାୱେ ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେ ଧମ୍ମେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ରାସଟ୍ଠଂ ଉପାଦାୟ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି, ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀସୁ କାରଣାଦିଅତ୍ଥଂ ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ଆୟତନପଞ୍ଞତ୍ତି ଧାତୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ସା ଅଦ୍ଧତ୍ତୟସାଧାରଣା, ନ ଅତୀତାଦିପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ଅଦ୍ଧୱିସେସାଧିଟ୍ଠାନାତି ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧାଦିଭାୱାୱିଜହନତୋ ଅତୀତାନାଗତାନ’’ନ୍ତି । ତେ ପନେତେ ଅତୀତାଦିକେ ଖନ୍ଧାଦିକେ ୱିୟ ସଭାୱଧମ୍ମତୋ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋ ପରୱାଦୀ ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିଜାନାତୀତି ଆହ ‘‘ଅତୀତାନାଗତାନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିରୁତ୍ତିପଥା’’ତି ସୁତ୍ତଂ ନିରୁତ୍ତିପଥସୁତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଅତୀତାନାଗତାନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥିତାୟ ୱାରିତତ୍ତା’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ? ତଂ ସବ୍ବଦା ଉପଲଦ୍ଧିତୋ ୱୁତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚସଭାୱଞାପନତ୍ଥଂ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମସ୍ସ, ଇଧ ପନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗିତାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ନ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଛା ଚାତି ପଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ…ପେ॰… ନ ତସ୍ସ ସଙ୍ଖା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସମଞ୍ଞାୟ ଅନୁପାଦାନତୋ ଅତୀତଂ ଅନାଗତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇମିନାୱୂପାୟେନାତି ‘‘ଖନ୍ଧାଦିଭାୱାୱିଜହନତୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ହେତୁନା । ଉପପତ୍ତିସାଧନୟୁତ୍ତି ହି ଇଧ ‘‘ଉପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ନସୁତ୍ତସାଧନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୁତ୍ତସାଧନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୮.ଏତେ ଧମ୍ମାତି ଏତେ ଖନ୍ଧଆୟତନଧାତୁଧମ୍ମା । ସୁତ୍ତାହରଣନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିପଥସୁତ୍ତାହରଣଂ । ନେସନ୍ତି ଅତୀତାନାଗତାନଂ ।

ସୁତ୍ତସାଧନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଏକଚ୍ଚଂଅତ୍ଥୀତିକଥା

୧. ଅତୀତାଦିଏକଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୯. ୟେ କତୂପଚିତା କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା ୱିପାକଦାନାୟ ଅକତୋକାସା, କତୋକାସା ଚ ୟେ ‘‘ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟେ ଚ ୱିପ୍ପକତୱିପାକା, ତେ ସବ୍ବେପି ‘‘ଅୱିପକ୍କୱିପାକା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସଂ ୱିପାକଦାନସାମତ୍ଥିୟଂ ଅନପଗତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପରୱାଦୀ ଅତ୍ଥିତଂ ଇଚ୍ଛତି । ୟେ ପନ ପରୱାଦୀ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ୱିପକ୍କୱିପାକା କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା, ତେସଂ ଅପଗତନ୍ତି ନତ୍ଥିତଂ ଇଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥୀତି ଏକଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି ଏକଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପନ ପରୱାଦିନୋ ୟଥା ଅୱିପାକେସୁପି ଏକଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ୱିପକ୍କୱିପାକେସୁ ଅୱିପକ୍କୱିପାକେସୁ ଚ ଆପଜ୍ଜତେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିପକ୍କୱିପାକା ଧମ୍ମା ଏକଚ୍ଚେ’’ତିଆଦିନା ପାଳି ପୱତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ରାସୀନଂ ୱସେନା’’ତିଆଦି । ୱୋହାରୱସେନାତି ଫଲସ୍ସ ଅନୁପରମୱୋହାରୱସେନ, ହେତୁକିଚ୍ଚଂ ପନ ଅନୁପରତଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠିତତ୍ତା ଚୋଦେତବ୍ବୋୱ । ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଞ୍ହି ଫଲସ୍ସ ପବନ୍ଧୱୋହାରଂ ପରୱାଦୀ ୱୋହାରତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଇଚ୍ଛତି, ହେତୁ ପନସ୍ସ କମ୍ମଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଚ କମ୍ମୂପଚୟୱାଦିଭାୱତୋ ପତ୍ତିଅପ୍ପତ୍ତିସଭାୱତାଦୟୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ କମ୍ମୂପଚୟୋ ନାମ ଏକୋ ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମୋ ଅୱିପନ୍ନୋ, ସୋପି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନନ୍ତି ପରୱାଦୀ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ –

‘‘ନପ୍ପଚୟନ୍ତି କମ୍ମାନି, ଅପି କପ୍ପସହସ୍ସତୋ ।

ପତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଂ, କାଲେ ପଚ୍ଚନ୍ତି ପାଣିନ’’ନ୍ତି ॥

ୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ପରତୋ ପରିଭୋଗମୟପୁଞ୍ଞକଥାୟ ‘‘ପରିଭୋଗମୟଂ ପନ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି ।

ଏକଚ୍ଚଂଅତ୍ଥୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସତିପଟ୍ଠାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୦୧.ପରମତ୍ଥସତିପଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ଏତେନ ଲୋକୁତ୍ତରାୟ ଏୱ ସମ୍ମାସତିୟା ତତ୍ଥାପି ମଗ୍ଗଭୂତାୟ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱୋ ନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା ଇତରାୟ ପରିୟାୟେନାତି ଦସ୍ସେତି । ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ମାସତିୟା ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିଭାୱପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସତିପଟ୍ଠାନସମୁଦାୟଭୂତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତିସମୁଦାୟଭୂତସ୍ସ ନ ସତିଗୋଚରଭୂତସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସତିଗୋଚରସ୍ସ ହି ସତିପଟ୍ଠାନତଂ ଚୋଦେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଆରଦ୍ଧଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ପଭେଦପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୁତ୍ତସାଧନାୟଂ ପନ ପଠମଂ ଲୋକିୟସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ, ଦୁତିୟଂ ମିସ୍ସକୱସେନ, ତତିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସତିପଟ୍ଠାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ହେୱତ୍ଥିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୦୪. ହେୱତ୍ଥିକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ସକଭାୱେନ ଅତ୍ଥି ପରଭାୱେନ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୱତ୍ତୋ ପରୱାଦୀୱାଦୋ ୟଥା ୱିଭଜ୍ଜ ପଟିପୁଚ୍ଛା ୱା ନ ବ୍ୟାକାତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ଏକଂସତୋ ନ ବ୍ୟାକାତବ୍ବୋ ୱିସେସାଭାୱତୋ, କେୱଲଂ ଠପନୀୟପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଅୱତ୍ତବ୍ବୁତ୍ତରେନା’’ତି । ୟଥା ହି ସବ୍ବେ ୱାଦା ସପ୍ପଟିୱାଦାୱାତି ପଟିଞ୍ଞା ଭୂତକଥନତ୍ତା ଅୱତ୍ତବ୍ବୁତ୍ତରା ଉପେକ୍ଖିତବ୍ବା, ଏୱମୟମ୍ପୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପେକ୍ଖିତବ୍ବେନା’’ତି । ଅଥ ୱା ଅୱତ୍ତବ୍ବଂ ଉତ୍ତରଂ ଅୱତ୍ତବ୍ବୁତ୍ତରଂ। ୟଥା ଅନିଚ୍ଚୱାଦିନଂ ପତି ଅନିଚ୍ଚୋ ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିତୋତି, ଉତ୍ତରଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିଦ୍ଧସାଧନଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଇଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସିଦ୍ଧସାଧନଞ୍ହି ଦଡ୍ଢସ୍ସ ଡହନସଦିସତ୍ତା ନିରତ୍ଥକମେୱ ସିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ପରୱାଦିନା ୟେନ ସଭାୱେନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି, ତେନେୱ ସଭାୱେନ ସୋ ୱିନା କାଲଭେଦାଦିପରାମସନେନ ନତ୍ଥୀତି ପତିଟ୍ଠାପୀୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୟୋନିସୋ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ହେୱତ୍ଥି, ହେୱଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତେନ ପରୱାଦିନା ୟଥା ସପରଭାୱେହି ରୂପାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିତା ପଟିଞ୍ଞାତା, ଏୱଂ କାଲଦେସାଦିଭେଦେହିପି ସା ପଟିଞ୍ଞାତା ଏୱ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅତୀତଂ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ, ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ୱା ଅତୀତାଦିୱସେନ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଏୱଂ ସତି ନିଗଣ୍ଠାଚେଲକୱାଦୋ ପରିଦୀପିତୋ ସିୟା । ତେ ହି ‘‘ସିୟା ଅତ୍ଥି, ସିୟା ନତ୍ଥି, ସିୟା ଅତ୍ଥି ଚ ନତ୍ଥି ଚା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବପଦତ୍ଥେସୁ ପତ୍ତଭାଗେ ପଟିଜାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଦି ୱତ୍ଥୁନୋ ସଭାୱେନେୱ, ଦେସକାଲସନ୍ତାନୱସେନ ୱା ନତ୍ଥିତା ଅଧିପ୍ପେତା, ତଂ ସିଦ୍ଧସାଧନଂ ସକୱାଦିନୋପି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ୟସ୍ସ ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ୟୋ ସଭାୱୋ, ନ ସୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଉପଲବ୍ଭତି । ୟଦି ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞୋ ଏୱ ସୋ ସିୟା । ନ ଚେତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟଥା ଚ ପରଭାୱେନ ନତ୍ଥିତାୟ ନ ୱିୱାଦୋ, ଏୱଂ ଦେସକାଲନ୍ତରେସୁପି ଇତ୍ତରକାଲତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାନଂ । ନ ହି ସଙ୍ଖାରା ଦେସନ୍ତରଂ, କାଲନ୍ତରଂ ୱା ସଙ୍କମନ୍ତି ଖଣିକଭାୱତୋ । ଏତେନେୱ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ନତ୍ଥିତାପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ଅତ୍ଥିତା, ନତ୍ଥିତା ୱିନା କାଲଭେଦେନ ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଏୱଂ ସବ୍ବଦାପି ନିଚ୍ଚତ୍ତା ।

ୟଂ ପନ ତେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକାଦିରୂପେନ ଠିତଂ ରୁଚକାଦିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚଂ । ତଞ୍ହି ସୁୱଣ୍ଣଭାୱାୱିଜହନତୋ ନିଚ୍ଚଂ କଟକାଦିଭାୱହାନିତୋ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବଧମ୍ମା’’ତି । ତେ ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘କିଂ କଟକଭାୱୋ କଟକସ୍ସ, ଉଦାହୁ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସା’’ତି । ୟଦି କଟକସ୍ସ, ସୁୱଣ୍ଣନିରପେକ୍ଖୋ ସିୟା ତଦଞ୍ଞଭାୱୋ ୱିୟ । ଅଥ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ, ନିଚ୍ଚକାଲଂ ତତ୍ଥ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ ସୁୱଣ୍ଣଭାୱୋ ୱିୟ । ନ ଚ ସକ୍କା ଉଭିନ୍ନଂ ଏକଭାୱୋତି ୱତ୍ତୁଂ କଟକୱିନାସେପି ସୁୱଣ୍ଣାୱିନାସତୋ । ଅଥ ମତଂ, ସୁୱଣ୍ଣକଟକାଦୀନଂ ପରିୟାୟୀପରିୟାୟଭାୱତୋ ନାୟଂ ଦୋସୋତି । ୟଥା ହି କଟକପରିୟାୟନିରୋଧେନ ରୁଚକପରିୟାୟୁପ୍ପାଦେପି ପରିୟାୟୀ ତଥେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସପରିୟାୟନିରୋଧେ ଦେୱପରିୟାୟୁପ୍ପାଦେପି ପରିୟାୟୀ ଜୀୱଦ୍ରବ୍ୟଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚଂ, ତଥା ସବ୍ବଦ୍ରବ୍ୟାନୀତି । ତୟିଦଂ ଅମ୍ବଂ ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲବୁଜବ୍ୟାକରଣଂ । ୟଂ ସ୍ୱେୱ ନିଚ୍ଚୋ ଅନିଚ୍ଚୋତି ୱା ୱଦନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନିଚ୍ଚତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତଂ ପଟିଜାନାତି, ଅଥ ପରିୟାୟପରିୟାୟୀନଂ ଅନଞ୍ଞତା ଇଚ୍ଛିତା, ଏୱଂ ସତି ପରିୟାୟୋପି ନିଚ୍ଚୋ ସିୟା ପରିୟାୟିନୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ପରିୟାୟସରୂପଂ ୱିୟ, ପରିୟାୟୀ ୱା ଅନିଚ୍ଚୋ ପରିୟାୟତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ପରିୟାୟସରୂପଂ ୱିୟାତି । ଅଥ ନେସଂ ଅଞ୍ଞା ଅନଞ୍ଞତା, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ୱୁତ୍ତଦୋସଦ୍ୱୟାନତିୱତ୍ତି । ଅପିଚ କୋୟଂ ପରିୟାୟୋ ନାମ, ୟଦି ସଣ୍ଠାନଂ, ସୁୱଣ୍ଣୋ ତାୱ ହୋତୁ, କଥଂ ଜୀୱଦ୍ରବ୍ୟେ ଅରୂପିଭାୱତୋ । ୟଦି ତସ୍ସପି ସଣ୍ଠାନୱନ୍ତଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତଥା ସତିସ୍ସ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ବହୁତା ଆପଜ୍ଜତି ସରୂପତା ଚ ସଣ୍ଠାନୱନ୍ତେସୁପି ପୀଳକାଦୀସୁ ତଥାଦସ୍ସନତୋ । ଅଥ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ, ଏୱମ୍ପି ବହୁତା ଖଣିକତା ଚ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପରିୟାୟସରୂପମେୱ ତାୱ ପତିଟ୍ଠପେତବ୍ବଂ ।

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକାଦିରୂପେନ ଠିତ’’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋଗତୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନେସୁ ୱିସିଟ୍ଠେସୁ ରୂପଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବେସୁ କିଂ ଏକଂ, ଉଦାହୁ ତେସଂ ସମୁଦାୟୋ, ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତଂ ୱା ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ? ତତ୍ଥ ନ ତାୱ ରୂପାଦୀସୁ ଏକେକଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ତେନ ସୁୱଣ୍ଣକିଚ୍ଚାସିଦ୍ଧିତୋ, ନାପି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ତାଦିସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅଥ ସମୁଦାୟୋ, ତଂ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତନ୍ତି ନ ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚତା, ନାପି ଅନିଚ୍ଚତା ସମ୍ଭୱତି । ୟଥା ଚ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ, ଏୱଂ କଟକସ୍ସପି ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତତ୍ତାତି । ତୟିଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ ପରୱାଦିନୋ ଜୀୱଦ୍ରବ୍ୟସ୍ସପି ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଂ ତସ୍ସେୱ ସାଧେତୀତି କୁତୋ ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚତାତି ଅଲମତିପ୍ପପଞ୍ଚେନ ।

ହେୱତ୍ଥିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପରୂପହାରୱଣ୍ଣନା

୩୦୭.ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତରାଗାୱ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତରାଗାନଂ ଅଧିମାନିକତାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ୟାୱ ଅଧିମାନିକଂ, ତାୱ ସମ୍ପଜାନା ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅଧିମାନିକାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଭୂତପୁବ୍ବଗତିୟା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଧିମାନିକପୁବ୍ବା ଅଧିପ୍ପେତା ସିୟୁ’’ନ୍ତି ।

୩୦୮. ୟଂ ୱିମତିଗାହକାରଣଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ, ତଂ ‘‘ହନ୍ଦ ହୀ’’ତି ପରଂ ଜୋତେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘କାରଣତ୍ଥେତି ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱିମତିଗାହସ୍ସ ପନ ନିଚ୍ଛିତତଂ ‘‘ହନ୍ଦ ହୀ’’ତି ପରଂ ଜୋତେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଚସାୟତ୍ଥେ’’ତି ।

ପରୂପହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ୱଚୀଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୨୬.ସୋତି ପଠମମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ‘‘ୱିରଜଂ ୱୀତମଲଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି ‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତ୍ୱା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାନିସ୍ସନ୍ଦେନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିପସ୍ସନା ଉପଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୋ ଦୁକ୍ଖମିଚ୍ଚେୱ ୱାଚଂ ଭାସତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୩୨୮.ଇଚ୍ଛିତେତି ପରୱାଦିନା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ । ଆରୋପିତେତି ୟୁତ୍ତିନିଦ୍ଧାରଣେନ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାପିତେ ୟୁଜ୍ଜତି, ୱଚୀସମୁଟ୍ଠାପନକ୍ଖଣତୋ ପନ ପଚ୍ଛା ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତି ଇଚ୍ଛିତେ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଅତ୍ତନା ନିଚ୍ଛାରିତଂ ସଦ୍ଦଂ ଅତ୍ତନାପି ସୁଣାତି, ତସ୍ମା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ୟେନ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୩୩୨.ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେତି ପଠମଜ୍ଝାନିକସ୍ସ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଖଣେ । ଅଭିଭୂସୁତ୍ତାହରଣେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଏତେନ ତଦାହରଣସ୍ସ ଅସମ୍ବନ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ଅସାଧକ’’ନ୍ତି ।

ୱଚୀଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୩୫.ଏୱନ୍ତି ‘‘ଏକଚିତ୍ତଂ ୟାୱତାୟୁକଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାକାରେନ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଅରୂପଭୱତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ । ଏତେନାତି ‘‘ଏକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଆରୁପ୍ପେ ତିଟ୍ଠତି, ୟାୱତାୟୁକଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଏୱଂୱାଦିନା ଦୁତିୟାପି ଅଡ୍ଢକଥା ପସ୍ସିତବ୍ବା ପଠମକଥାୟ ଚିରକାଲାୱଟ୍ଠାନୱଚନସ୍ସ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଭାୱୱିଭାୱନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁରିମାୟାତି ‘‘ୟାୱତାୟୁକଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ପଞ୍ହତୋ ପୁରିମାୟ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ୱସ୍ସସତଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଅନୁଞ୍ଞା କତା, ପଚ୍ଛିମାୟଂ ପନ ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ୟାୱତାୟୁକଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ‘‘ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ । ଅୱିରୋଧୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ, ୟତୋ ତତ୍ଥେୱ ଅନୁଞ୍ଞା କତା, ନ ପଚ୍ଛାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ୱସ୍ସସତାଦୀତି ଚ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସସତାନୀ’’ତି ଏୱମାଦିୟେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିୱସଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଏୱମାଦିପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ମୁହୁତ୍ତଂ ମୁହୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପଞ୍ହୋ ସକୱାଦିନା ପୁଚ୍ଛିତୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଇଦଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ‘‘ମୁହୁତ୍ତଂ ମୁହୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପଞ୍ହୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ‘‘ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମିନୋ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତତ୍ଥୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୩୯. ‘‘ତାନି ୱା ଚତ୍ତାରିପି ଞାଣାନି ଏକୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋୟେୱାତି ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ଇମଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି । ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖେଞାଣାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ । ଏକମଗ୍ଗଭାୱତୋତି ସୋତାପତ୍ତିଆଦିଏକମଗ୍ଗଭାୱତୋ । କମେନ ପୱତ୍ତମାନାନିପି ହି ତାନି ଞାଣାନି ତଂତଂମଗ୍ଗକିଚ୍ଚସ୍ସ ସାଧନତୋ ଏକୋୟେୱ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକମଗ୍ଗସ୍ସ…ପେ॰… ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ।

୩୪୪.ଦସ୍ସନେତି ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେ ।

୩୪୫. ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ ହେତୁଫଲଭାୱତୋ ଧମ୍ମତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ସିୟା ସୋତାପତ୍ତିଫଲହେତୁତା, ତଦଭାୱତୋ ନ ଇତରପଟିସମ୍ଭିଦାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିରୁତ୍ତି…ପେ॰… ୱିଚାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବାସମ୍ପି ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ପଠମଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାହେତୁତା ୱିଚାରେତବ୍ବା ମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ଲଦ୍ଧବ୍ବତ୍ତା ଫଲାନଂ ୱିୟ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଟ୍ଠହି ଞାଣେହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ ଆଗତନୟେନ ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣାନଂ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦିଞାଣାନଞ୍ଚ ୱସେନ ‘‘ଅଟ୍ଠହି ଞାଣେହୀ’’ତି ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ।

ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୱୋହାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୪୭.ୱିସୟୱିସୟୀସୂତି ରୂପଚକ୍ଖାଦିକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେ ହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଏକନ୍ତେନ ଲୋକିୟା । ୱିସୟସ୍ସେୱାତି ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ । ସୋ ହି ୱୋହରିତବ୍ବତୋ ୱୋହାରକରଣତାୟ ଚ ‘‘ୱୋହାରୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ନତ୍ଥେତ୍ଥ କାରଣଂ ୱିସୟୀନଂ ୱିସୟସ୍ସପି ଆସୱାଦିଅନାରମ୍ମଣତାଭାୱତୋ । ଅସିଦ୍ଧଲୋକୁତ୍ତରଭାୱସ୍ସ ଏକନ୍ତସାସୱତ୍ତା ତସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ୟଥା ଲୋକୁତ୍ତରତା ତୱ ମତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଟିହଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଇଦଂ ପରିକପ୍ପୱଚନଂ । ପରିକପ୍ପୱଚନଞ୍ଚ ଅୟାଥାୱନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ନ ହି ଜଲଂ ଅନଲନ୍ତି ପରିକପ୍ପିତଂ ଦହତି ପଚତି ୱା । କିଂ ଲୋକିୟେନ ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବତୋ ଲୋକିୟୋ ରୂପାୟତନାଦି ୱିୟ, ଉଦାହୁ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିୟମାନମଗ୍ଗାଦି ୱିୟାତି ଏୱମେତ୍ଥ ହେତୁସ୍ସ ଅନେକନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ଲୋକିୟେ ଲୋକୁତ୍ତରେ ଚ ସମ୍ଭୱତୋ’’ତି ।

ୱୋହାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫୩.ୟେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ୟେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନଂ । ଦ୍ୱୀହି ନିରୋଧେହୀତି ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାପଟିସଙ୍ଖାସଙ୍ଖାତେହି ଦ୍ୱୀହି ନିରୋଧେହି । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପଟିସଙ୍ଖାତି ପଟିସଙ୍ଖା, ପଞ୍ଞାୱିସେସୋ । ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ନିରୋଧୋ ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧୋ । ୟୋ ସାସୱେହି ଧମ୍ମେହି ୱିସଂୟୋଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟୋ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିବନ୍ଧଭୂତୋ ନିରୋଧୋ, ସୋ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ନୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧୋ ନାମାତି ପରୱାଦିନୋ ଲଦ୍ଧି । ପଟିସଙ୍ଖାୟ ୱିନା ନିରୁଦ୍ଧାତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭଙ୍ଗା’’ତି । ଅନୁପ୍ପାଦୋପି ହି ନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟତୋ ‘‘ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଲକ୍ଖଣୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ପଟିଲୋମେ ‘‘ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଦସ୍ସିତୋ । ତେନାତି ପଟିସଙ୍ଖାୟ ନିରୋଧସ୍ସ ଖଣିକନିରୋଧସ୍ସ ଚ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ବଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫୪.ନିଦ୍ଦେସତୋତି ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପ୍ପକାରତୋ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ୱିତ୍ଥାରୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିତ୍ଥାରତୋ’’ତି । ସବ୍ବଂ କିଲେସାୱରଣାଦିଂ, ତମେୱ ପଚ୍ଚେକଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦତୋ ସବ୍ବାକାରଂ। ‘‘ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ଇଦଂ ସରୂପତୋ ଗହଣଂ, ‘‘ସବ୍ବାକାରତୋ’’ତି ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦତୋ । ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମେ ଜାନନ୍ତୋ ତେସଂ ଆକାରଭେଦେ ଅନୱସେସେତ୍ୱାୱ ଜାନାତି । ୟଥାହ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) । ଉଦ୍ଦେସତୋତି ଏକଦେସତୋ । ଏକଦେସୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରୋ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖେପତୋ’’ତି । ୟଥା ଜାନନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନପୀତି ଦିଟ୍ଠିଗତୟଥାଭୂତଞାଣାଦିପ୍ପଭେଦାନଂ ଆସୟାଦୀନଂ ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନପି । ତେନାହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱଜାନନମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି । ଥେରେନାତି ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରେନ । ଏୱମେୱାତି ଉଦ୍ଦେସତୋ ଠାନାଦିମତ୍ତଜାନନାକାରେନେୱ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ସକୱାଦିନାପି ଇଚ୍ଛିତୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘କଥମୟଂ ଚୋଦେତବ୍ବୋ ସିୟା’’ତି ।

୩୫୬.ସେସେସୂତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣତୋ ସେସେସୁ । ପଟିକ୍ଖେପୋତି ଅସାଧାରଣତାପଟିକ୍ଖେପୋ । ନନୁ ଚ ସେସାନଂ ଅସାଧାରଣତାପି ଅତ୍ଥୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଠାନା…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ।

ବଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅରିୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫୭.ସଙ୍ଖାରେସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ଦିଟ୍ଠିୟା ପରିକପ୍ପିତେନ ସତ୍ତେନ ସୁଞ୍ଞେ ସଙ୍ଖାରେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁଞ୍ଞତଞ୍ଚ ମନସି କରୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନଂ ସମୋଧାନଂ କଥଂ ଆପଜ୍ଜତି ଠାନାଠାନଭୂତେ ସଙ୍ଖାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁଞ୍ଞତଂ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଦିଟ୍ଠିୟା ପରିକପ୍ପିତେନ ସତ୍ତେନ ସୁଞ୍ଞା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ପକାରେନ ନୟେନ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଠାନାଠାନମନସିକାରୋ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ, ସୁଞ୍ଞତାମନସିକାରୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ‘‘ସଙ୍ଖାରେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନଂ ସମୋଧାନଂ କଥଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆହ । ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ସୁଞ୍ଞତ୍ତେପି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଞ୍ଞୋୱ ଠାନାଠାନମନସିକାରୋ, ଅଞ୍ଞୋ ସୁଞ୍ଞତାମନସିକାରୋତି ୟୁଜ୍ଜତେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନଂ ସମୋଧାନାପତ୍ତିଚୋଦନା, ସଙ୍ଖାରେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ପନ କଥଂ ଅରିୟଭାୱସିଦ୍ଧି ଠାନାଠାନଞାଣାଦୀନନ୍ତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । କିଂ ୱା ଏତାୟ ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତାୟ । ଉମ୍ମତ୍ତକପଚ୍ଛିସଦିସୋ ହି ପରୱାଦିୱାଦୋ । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଠାନେସୁ ଈଦିସେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଆରୋପେତ୍ୱାତି ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଆକାରଂ, ସତ୍ତାକାରମେୱ ୱା ଅସନ୍ତଂ ରୂପାଦିଉପାଦାନେ ଆରୋପେତ୍ୱା । ଅଭୂତାରୋପନଞ୍ହେତ୍ଥ ପଣିଦହନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନାହ ‘‘ପରିକପ୍ପନୱସେନା’’ତି । ସୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଣିଧି । ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଖନ୍ଧେ ।

ଅରିୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱିମୁଚ୍ଚମାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୬୬. ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଏକଦେସେନ ୱିମୁତ୍ତଂ ଏକଦେସେନ ଅୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ‘‘ୱିମୁତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ଦୋସୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଦେସଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଏକଦେସଂ ଅୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ତଞ୍ହି ତଦା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତେକଦେସେନ ୱିମୁଚ୍ଚମାନନ୍ତିସ୍ସ ଲଦ୍ଧୀ’’ତି ଦସ୍ସିତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ୱିପ୍ପକତନିଦ୍ଦେସେତି ୱିମୁଚ୍ଚନକିରିୟାୟ ଅପରିୟୋସିତତାନିଦ୍ଦେସେ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୱିମୁତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନନ୍ତି ୱିପ୍ପକତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ତେନାତି ପରୱାଦିନା । ୱିମୁଚ୍ଚ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତଭାୱାଭାୱତୋ, ୱିମୁତ୍ତଭେଦେନ ପନ ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସତି ଚ ଦୋସେ ୱିପ୍ପକତନିଦ୍ଦେସେତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏକଦେସୋ ୱିସେସନଂ ହୋତି ନିପ୍ପଦେସୱିମୁତ୍ତିୟା ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନତୋ । ଫଲଚିତ୍ତେନାତି ପଠମଫଲଚିତ୍ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ।

ୱିମୁଚ୍ଚମାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅଟ୍ଠମକକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୬୮.ପହୀନାନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନ ପହିୟ୍ୟମାନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଟ୍ଠମକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୧. ଲୋକୁତ୍ତରାନଂୟେୱ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱୋ, ନ ଲୋକିୟାନନ୍ତି ପରୱାଦିନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନାହ ‘‘ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନିୟ୍ୟାନିକାନି ଭାୱେନ୍ତୋତି ୟଥା ନିୟ୍ୟାନିକା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ବ୍ରୂହେନ୍ତୋ ୱା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱଂ ପନ ପତ୍ତେସୁ ତେସୁ ପୁନ ଭାୱନାକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭାୱେନ୍ତୋ’’ତି ।

ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୩. ୱିସିନୋତି ୱିସେସେନ ବନ୍ଧତି ୱିସୟୀନଂ ଅତ୍ତପଟିବନ୍ଧଂ କରୋତୀତି ୱିସୟୋ, ଆରମ୍ମଣଂ, ଅନୁଭୱତି ଏତେନାତି ଆନୁଭାୱୋ, ସାମତ୍ଥିୟଂ, ବଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଗୋଚରକରଣଂ ଗୋଚରୋ, ୱିସୟେ ଆନୁଭାୱଗୋଚରା ୱିସୟ…ପେ॰… ଚରାତି । ତେହି ୟଥା ୱିସିଟ୍ଠଂ ୱିସେସଂ ହୋତି, ତଥା ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଝାନଧମ୍ମେନ ଆହିତବଲଂ କତବଲାଧାନଂ। ୱିସୟଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଆନୁଭାୱଗୋଚରକରଣାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ ୟତ୍ଥସ୍ସ ତେହି ଉପତ୍ଥଦ୍ଧତ୍ତା ବଲାଧାନଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୟାଦିସେ ୱିସୟେ’’ତିଆଦି । ବଲାଧାନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମତୋ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମୱିସେସତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେହି ପଣୀତେହି ଚିତ୍ତଜରୂପେହି ୱିସେସାପତ୍ତି । ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ପରାୱୁତ୍ତୀତି ଏକେ ୱଦନ୍ତି । ପୁରିମଂ ମଂସଚକ୍ଖୁମତ୍ତମେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତବଲାଧାନତୋ ପୁରିମଂ ମଂସଚକ୍ଖୁମତ୍ତମେୱ । ୱଦନ୍ତୋ ସଙ୍ଗହକାରୋ । ୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ପାଳିୟଂ କତଂ । ନ ୱିସୟୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ନ ୱିସୟସ୍ସ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟତୋ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ରୂପାୟତନମେୱ ୱିସୟୋତି ୱିସୟସ୍ସ ସଦିସତଂ ଅୱିସେସଂ ଆହ, ସଦିସସ୍ସ ୱା ୱିସେସଂ ଦୀପେତୀତି ୟୋଜନା ।

ଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଅଞ୍ଞଥା ଲଦ୍ଧିୟେୱ ନ ସିୟାତି ଭାୱୋ । ମଗ୍ଗୋତି ଉପାୟୋ, କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପକତିଚକ୍ଖୁମତୋ ଏୱ ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? କସିଣାଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ, ସୋ ଚ କସିଣମଣ୍ଡଲେ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେନ ୱିନା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁପଚ୍ଚୟତାଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତେନାତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱଚନେନ । ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନପଚ୍ଚୟେନାତି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେନ ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତାନି । ଝାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତସ୍ସ ହେସା ଲଦ୍ଧି ।

୩୭୪.ୟେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛନେନ ପଟିଜାନନେନ । ତୀଣି ଚକ୍ଖୂନି ମଂସଦିବ୍ବପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂନି ଚକ୍ଖୁନ୍ତରଭାୱଂ ୱଦତୋ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ମା ତଂ ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୭. ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପାଦକତ୍ତା ‘‘ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଜାନନକିଚ୍ଚକେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମ୍ହି ତସ୍ସ ତଂକିଚ୍ଚକତାଭାୱତୋ । ୟତୋ ୟଂ ଅନଞ୍ଞଂ, ତମ୍ପି ତତୋ ଅନଞ୍ଞମେୱାତି ଆହ ‘‘ଇମିନା…ପେ॰… ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥନ୍ତରଭାୱଂ ନିୱାରେତୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ପକ୍ଖିକତ୍ତା ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣସ୍ସ ତତୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରଭାୱଂ ନିୱାରେତି । ତସ୍ସ ହି ତଂ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣତୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରଭାୱଂ ନ ନିୱାରେତି ଅତପ୍ପକ୍ଖିକତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣକିଚ୍ଚତା ପରୱାଦିନା ଇଚ୍ଛିତା, ନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚତାତି ତମତ୍ଥଂ ‘‘ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସଂୱରକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୯.ଆଟାନାଟିୟସୁତ୍ତେ ‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟକ୍ଖା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପାଣାତିପାତା ଅପ୍ପଟିୱିରତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୬, ୨୮୬) ଆଗତତ୍ତା ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ସଂୱରାସଂୱରସବ୍ଭାୱୋ ଅୱିୱାଦସିଦ୍ଧୋ । ୟତ୍ଥ ପନ ୱିୱାଦୋ, ତମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ତାୱତିଂସାଦୟୋ ଗହିତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚାତୁମହାରାଜିକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସତୀତି ୟଦି ତାୱତିଂସେସୁ ସଂୱରାସଂୱରୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ । ସୁରାପାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସୁୟ୍ୟତୀ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । କଥଂ ସୁୟ୍ୟତୀତି ? ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ କୁମ୍ଭଜାତକେ –

‘‘ୟଂ ୱେ ପିୱିତ୍ୱା ପୁବ୍ବଦେୱା ପମତ୍ତା,

ତିଦିୱା ଚୁତା ସସ୍ସତିୟା ସମାୟା ।

ତଂ ତାଦିସଂ ମଜ୍ଜମିମଂ ନିରତ୍ଥଂ,

ଜାନଂ ମହାରାଜ କଥଂ ପିୱେୟ୍ୟା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୫୮) ।

ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଦେୱା ନାମ ଅସୁରା । ତେ ହି ତାୱତିଂସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବଦେୱାତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ପମତ୍ତାତି ସୁରାପାନେନ ପମାଦଂ ଆପନ୍ନା । ତିଦିୱାତି ମନୁସ୍ସଚାତୁମହାରାଜିକଲୋକେ ଉପାଦାୟ ତତିୟଲୋକଭୂତା ଦେୱଟ୍ଠାନା, ନାମମେୱ ୱା ଏତଂ ତସ୍ସ ଦେୱଟ୍ଠାନସ୍ସ । ସସ୍ସତିୟାତି କେୱଲଂ ଦୀଘାୟୁକତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସମାୟା ସହ ଅତ୍ତନୋ ଅସୁରମାୟାୟ, ଅସୁରମନ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚୁତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଗନ୍ତୁକଦେୱପୁତ୍ତା ଆଗତାତି ନେୱାସିକା ଗନ୍ଧପାନଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ସକ୍କୋ ସକପରିସାୟ ସଞ୍ଞମଦାସୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ସୁରାପାନଂ ଅସଂୱରୋ ନ ହୋତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ତାୱତିଂସାନଂ ପାତୁଭାୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୁରାପାନମ୍ପି ତତ୍ଥ ନାହୋସି, ପଗେୱ ପାଣାତିପାତାଦୟୋତି ୱିରମିତବ୍ବାଭାୱତୋ ଏୱ ତାୱତିଂସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି ଦେୱଲୋକେସୁ ସମାଦାନସମ୍ପତ୍ତୱିରତିୱସେନ ପୁରେତବ୍ବା ସଂୱରା ନ ସନ୍ତି, ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ସନ୍ତିୟେୱ । ତଥା ତେହି ପହାତବ୍ବା ଅସଂୱରା । ନ ହି ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟାନଂ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା ନ ସନ୍ତୀତି ।

ସଂୱରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୋ

୧. ଗିହିସ୍ସ ଅରହାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୮୭.ଗିହିଛନ୍ଦରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟାତି ଗିହିଭାୱେ କାମଭୋଗିଭାୱେ ଛନ୍ଦରାଗସହିତତାୟ ।

ଗିହିସ୍ସ ଅରହାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୯୩.ପତ୍ତିନ୍ତି ଅଧିଗମୋ । ଅଧିଗମୋ ନାମ ସମନ୍ନାଗମୋ ହୋତୀତି ପାଳିୟଂ ଚତୂହି ଫସ୍ସାଦୀହି ସମନ୍ନାଗମୋ ଚୋଦିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉପେକ୍ଖାସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୯୭.ସବ୍ବଂୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ତେ ଅରହା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ୱିୟ ଛହି ଉପେକ୍ଖାହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଛ ଉପେକ୍ଖା ପଚ୍ଚେକଂ ଫସ୍ସାଦିସହିତାତି ‘‘ଛହି ଫସ୍ସାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଉପେକ୍ଖାସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ବୋଧିୟାବୁଦ୍ଧୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୯୮.ପତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନାତି ‘‘ପତ୍ତିଧମ୍ମୋ ନାମା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱସେନ । ‘‘ବୋଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛା। ‘‘ବୋଧିୟା ନିରୁଦ୍ଧାୟ ୱିଗତାୟ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧାୟ ଅବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି ଅନୁୟୋଗୋ। ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥାପି ପୁଚ୍ଛାନୁୟୋଗା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ବୋଧିୟାବୁଦ୍ଧୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଲକ୍ଖଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୦୨.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅବୋଧିସତ୍ତସ୍ସପି ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗମୋ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସପି ଚରିମଭୱତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅସମନ୍ନାଗମୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋୱାତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅସାଧକଂ । ତେନାହ ‘‘ଆଭତମ୍ପି ଅନାଭତସଦିସମେୱା’’ତି ।

ଲକ୍ଖଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୦୩.ପାରମୀପୂରଣନ୍ତି ଇଦଂ ବୋଧିଚରିୟାୟ ଉପଲକ୍ଖଣଂ, ନ ପାରମୀନଂ ପୁଣ୍ଣଭାୱଦସ୍ସନଂ । ତେନ ତେସଂ ଆରମ୍ଭସମାଦାନାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ମହାସତ୍ତା ନିୟତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନା, ବୋଧିୟା ନିୟତା ନରା’’ତି, ‘‘ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ, ନ ନିୟାମସ୍ସ ନାମ କସ୍ସଚି ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ବ୍ୟାକରୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଏକଂସେନାୟଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି କତ୍ୱା ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୀତି ପରୱାଦୀପରିକପ୍ପିତଂ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ପଟିସେଧେତି, ନ ବୋଧିୟା ନିୟତତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘କେୱଲଞ୍ହି ନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୧୩. ସତିପି କେସଞ୍ଚି ସଂୟୋଜନାନଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ପହୀନତ୍ତେ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୱଣ୍ଣଭଣନମୁଖେନ ଅନୱସେସତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନକିତ୍ତନଂ ପରିୟାୟୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇମଂ ପରିୟାୟଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପଜହନତୋ ଏୱାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ ଏୱ ସବ୍ବସଂୟୋଜନାନି ପଜହତୀତି ଲଦ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱଦନ୍ତି ପଦକାରା । ଏୱଂ ସତୀତି ୟଦି ଅନୱସେସତାମତ୍ତେନ ତଥା ପଟିଜାନାତି ।

ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱିମୁତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୧୮. ଫଲଞାଣଂ ନ ହୋତି, ସେସାନି ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି ୱିମୁତ୍ତାନୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଞାଣେସୁ । ୱିପସ୍ସନାଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତଂ ମଗ୍ଗାଦିକିଚ୍ଚୱିଦୂରକିଚ୍ଚତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାପରିୟୋସାନତ୍ତା ଚ ।

ୱିମୁତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅସେଖଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୨୧. ଅସେଖେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅସେଖଞାଣନ୍ତି ପରସ୍ସ ଲଦ୍ଧି, ନ ଅସେଖେ ଅସେଖଧମ୍ମେ ପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ଏତେନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ।

ଅସେଖଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱିପରୀତକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୨୪. ଅସିୱେ ସିୱାତି ୱୋହାରଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞାଣେ…ପେ॰… ୱଦତି।

ୱିପରୀତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୨୮-୪୩୧.ୟନ୍ତି ୟଂ ଞାଣଂ । ସଚ୍ଚାନୁଲୋମନ୍ତି ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧାନୁକୂଲଂ । ୱିପରୀତାନୁୟୋଗତୋ ପଭୁତି ଗଣେତ୍ୱା ‘‘ଚତୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଆହ ନ ଅନିୟତସ୍ସ ନିୟାମଗମନାୟାତି ଅୱିପରୀତାନୁୟୋଗତୋ ପଭୁତି ଗଣେତ୍ୱା, ତଥା ସତି ପଞ୍ଚମଭାୱତୋ ୱିସେସଭାୱତୋ ଚ ।

ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଟିସମ୍ଭିଦାକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୩୨-୪୩୩.ସବ୍ବଂଞାଣନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଅରିୟାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନ ୱିସେସିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଅନରିୟାନମ୍ପି ହି ଞାଣଂ ଞାଣମେୱା’’ତି । ଅଥ ୱା ପାଳିୟଂ ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବଂ ଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱମାହ । ଅରିୟସ୍ସ ଚେ ଞାଣନ୍ତି, ସୋ ପନ ପଟିକ୍ଖେପେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଅନରିୟସ୍ସ ଏତଂ ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ।

ପଟିସମ୍ଭିଦାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୩୬-୪୩୮.ୱତ୍ତବ୍ବପଟିଞ୍ଞାତି ଫସ୍ସାରମ୍ମଣେ ଞାଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ପଟିଞ୍ଞା ।

ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅନାଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୩୯-୪୪୦.ଅନନ୍ତରାନାଗତେପିଚିତ୍ତେ ଞାଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ପନ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱିୟ ତାଦିସେନ ପରିକମ୍ମେନ କଦାଚି ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ଅନନ୍ତରେ ଏକନ୍ତେନେୱ ଞାଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।

ଅନାଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଟୁପ୍ପନ୍ନଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୪୧-୪୪୨. ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦିଟ୍ଠେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୟଂ ଦସ୍ସନଭୂତଂ ଞାଣଂ, ତମ୍ପି ସଙ୍ଖାରସଭାୱତ୍ତା ତଥାଦିଟ୍ଠଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱଂଭୂତଂ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ‘‘ତମ୍ପି ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀ’’ତି ପଟିଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁଜାନନୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାନଂ ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ।

ପଟୁପ୍ପନ୍ନଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଫଲଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୪୩-୪୪୪.ଫଲପରୋପରିୟତ୍ତଂ ଫଲସ୍ସ ଉଚ୍ଚାୱଚତା । ବଲେନାତି ଞାଣବଲେନ ।

ଫଲଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୬. ଛଟ୍ଠୱଗ୍ଗୋ

୧. ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୪୫-୪୪୭.ଏତସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ।

ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୫୧.କାରଣଟ୍ଠେନ ଠିତତାତି କାରଣଭାୱେନ ବ୍ୟଭିଚରଣାଭାୱମାହ । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟଦା କାରଣଂ ହୋତି, ନ ତସ୍ସ ତଦା ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ସା ଚ ଅତ୍ଥତୋ କାରଣଭାୱୋୟେୱାତି ‘‘କାରଣଭାୱୋୟେୱା’’ତି ଆହ ।

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୫୭-୪୫୯.ସଭାୱଧମ୍ମତଂ ପଟିସେଧେତି ତଦୁଭୟଲକ୍ଖଣରହିତସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱା । ‘‘ୱୋଦାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ‘‘ୱୋଦାନଞ୍ଚ ୱୁଟ୍ଠାନପରିୟାୟୋୱା’’ତି ଆହ । ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତେ ସିଦ୍ଧେ ସଙ୍ଖତୱିଦୂରତାୟ ଅସଙ୍ଖତଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତାସାଧକତ୍ତା’’ତି ।

ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଛଟ୍ଠୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତ୍ତମୱଗ୍ଗୋ

୧. ସଙ୍ଗହିତକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୧-୪୭୨.ସଙ୍ଗହିତାତି ସଙ୍ଗହଣାଦିୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗହିତା । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଏକୱିଧତାଦିସାମଞ୍ଞେନ ବନ୍ଧା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ସମ୍ବନ୍ଧା’’ତି ।

ସଙ୍ଗହିତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୩-୪୭୪. ଅନୁପ୍ପୱିସିତବ୍ବାନୁପ୍ପୱିସନଭାୱୋ ତେସଂ ଭେଦେ ସତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନାଞ୍ଞଥାତି ଉପମାଭିନ୍ଦନେନ ଉପମେୟ୍ୟସ୍ସ ଭିନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାନତ୍ତୱୱତ୍ଥା…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଆହ ।

ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଚେତସିକକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୫-୪୭୭.ଫସ୍ସିକାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ୱୱତ୍ଥାୱାଚୀ । ତେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଦେସନାୟଂ ଦସ୍ସିତପ୍ପଭେଦା ୱେଦନାଦୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ନ ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ରୂପଧମ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଏକୁପ୍ପାଦତାଦିୱିରହିତା ସହଜାତତା ନତ୍ଥୀ’’ତି ।

ଚେତସିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୯.ଫଲଦାନଭାୱଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ଫଲଦାନସବ୍ଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ଫଲଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଚିତ୍ତେନ ଫଲଦାନଂ ପଧାନଭାୱେ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଦାନଭାୱୋତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଦାନଭାୱୋପି ହି ‘‘ଦାନଂ ଅନିଟ୍ଠଫଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି । ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥନ୍ତି ଫଲଦାନନିୱାରଣତ୍ଥଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଦାନଂ ଅନିଟ୍ଠଫଲ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ । ଭେସଜ୍ଜାଦିୱସେନ ଆବାଧାନିଟ୍ଠତା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠଫଲତାପରିୟାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

କଥଂ ତଥେୱ ସୁତ୍ତଂ ସକୱାଦିପରୱାଦିୱାଦେସୁ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ନ ପନ ଏକେନତ୍ଥେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋୱ ଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିୱତ୍ତନପକ୍ଖେୟେୱ ଏୱ-କାରୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନ ସାଧନପକ୍ଖେ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଦାନଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଚେତସିକୋୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋୱା’’ତି ଚ । ତେନେୱାହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ହି ଦାନାନନ୍ତିଆଦି । ସଙ୍କରଭାୱମୋଚନତ୍ଥନ୍ତି ସତିପି ଦାନଭାୱେ ସଭାୱସଙ୍କରମୋଚନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ଚେତସିକସ୍ସା’’ତିଆଦି ।

ଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପରିଭୋଗମୟପୁଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୮୫.ତସ୍ସା ଲଦ୍ଧିୟାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମୋଧାନଂ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା । ଏତେସନ୍ତି ୱତ୍ତମାନଚିତ୍ତପରିଭୋଗମୟପୁଞ୍ଞାନଂ ।

୪୮୬.ଅୟଂ ୱାଦୋ ହୀୟତି ପରିଭୋଗସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ଚାଗଚେତନାୟ ଏୱ ପୁଞ୍ଞଭାୱୋ, ନ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ପକାରେନ, ଅପରିଭୁତ୍ତେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ପୁଞ୍ଞଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରିଭୁତ୍ତେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ପୁଞ୍ଞଭାୱତୋ ଏୱ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଦିନ୍ନଂ ଅରହା ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତେ ତମ୍ପି ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଦାନମେୱାତି ନିଚ୍ଛିତଂ । ପରୱାଦୀପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ସକୱାଦଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି ପଠମୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୋ, ଦୁତିୟୋ ପନ ଉଜୁକମେୱ ସକୱାଦଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ପରିଭୋଗମୟପୁଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଇତୋଦିନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୮୮-୪୯୧.ତେନେୱଚୀୱରାଦିଦାନେନାତି ଅନୁମୋଦନଂ ୱିନା ଦାୟକେନ ପୱତ୍ତିତଚୀୱରାଦିଦାନେନ । ତେନାହ ‘‘ସୟଂକତେନ କମ୍ମୁନା ୱିନାପୀ’’ତି । ଇମିନା କାରଣେନାତି ଅନୁମୋଦିତତ୍ତାୱ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଭୋଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତେନ କାରଣେନ । ୟଦି ୟନ୍ତିଆଦି ପରୱାଦିନୋ ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ୟଦି ନ ୟାପେୟ୍ୟୁଂ, କଥଂ ଅନୁମୋଦେୟ୍ୟୁଂ, ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେୟ୍ୟୁଂ, ପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟୁଂ, ସୋମନସ୍ସଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଏକଚ୍ଚେ ଅଞ୍ଞେ ପେତେ ଅନୁମୋଦନାଦୀନି କତ୍ୱା ୟାପେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଅନୁମୋଦନାଦୀନି କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଇତୋ ଦିନ୍ନେନ ୟାପେନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇତୋଦିନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପଥୱୀକମ୍ମୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୯୨.ଅତ୍ତୱଜ୍ଜେହୀତି ଫସ୍ସୱଜ୍ଜେହି । ନ ହି ସୋ ଏୱ ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହୋତି । ସୋତି ଫସ୍ସମେୱ ପଚ୍ଚାମସତି । ସାୱଜ୍ଜନେତି ଆୱଜ୍ଜନସହିତେ, ଆୱଜ୍ଜନଂ ପୁରେଚାରିକଂ କତ୍ୱା ଏୱ ପୱତ୍ତନକେତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମୂପନିସ୍ସୟଭୂତମେୱାତି ୟେନ କମ୍ମୁନା ୟଥାୱୁତ୍ତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତା, ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତମେୱ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ‘‘ମୂଲତଣ୍ହା’’ତି ଦସ୍ସେତୀତି ୟୋଜନା, ତଥା ‘‘ଉପନିସ୍ସୟଭୂତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । କମ୍ମାୟୂହନସ୍ସ କାରଣଭୂତା ପୁରିମସିଦ୍ଧା ତଣ୍ହା କମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ, କତୂପଚିତେ କମ୍ମେ ଭୱାଦୀସୁ ନମନୱସେନ ପୱତ୍ତା ହି ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ।

୪୯୩. ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଖେପେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନଭାୱୋ ସକସମୟୱସେନ ଚୋଦନାୟ ୟୁଜ୍ଜମାନତା।

୪୯୪.କମ୍ମେ ସତୀତି ଇମିନା କମ୍ମସ୍ସ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟତାମତ୍ତମାହ, ନ ଜନକତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତଂସଂୱତ୍ତନିକଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ।

ପଥୱୀକମ୍ମୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଜରାମରଣଂୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୯୫.ଏକାରମ୍ମଣାତି ଇଦଂ ଅନାରମ୍ମଣତାସାଧନୱସେନ ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣାଭାୱସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସେୱ ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣତ୍ତା ।

୪୯୬.ଅବ୍ୟାକତାନନ୍ତି ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନଂ । ଇତରତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।

୪୯୭.ତନ୍ତି ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣତା ଜରାୟେୱା’’ତି ୱଚନଂ ।

ଜରାମରଣଂୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୱିପାକୋୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୦୧. ୱିପାକୋ ୱିପାକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୟସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ତପ୍ପଚ୍ଚୟାପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ପନ ଜାତିଜରାମରଣାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ପୁରିମପଟିଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ୱିପାକୋ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ । ଇମସ୍ସ ଚୋଦନସ୍ସାତି ‘‘ୱିପାକୋ ଚ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚୋଦନସ୍ସ ।

ୱିପାକୋୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତ୍ତମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଟ୍ଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଛଗତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୦୩-୫୦୪. ୱଣ୍ଣା ଏୱ ନୀଲାଦିୱସେନ ନିଭାତୀତି ୱଣ୍ଣନିଭା, ୱଣ୍ଣାୟତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଣ୍ଠାନଂ ଦୀଘାଦି ।

ଛଗତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅନ୍ତରାଭୱକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୦୫.ଅନ୍ତରଟ୍ଠାନାନୀତି ଅନ୍ତରିକଟ୍ଠାନାନି । ନିୱାରକଟ୍ଠାନାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚ ଆକାସେନ ଚ ଗମନତୋ । ୟଦି ସୋ ଭୱାନଂ ଅନ୍ତରା ନ ସିୟାତି ସୋ ଅନ୍ତରାଭୱୋ କାମଭୱାଦୀନଂ ଭୱାନଂ ଅନ୍ତରେ ୟଦି ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ନାମ ଅନ୍ତରାଭୱୋତି ‘‘ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ନାମ ଅନ୍ତରାଭୱୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସକୱାଦିୱଚନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପେ କାରଣଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପେ କାରଣଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ନ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଅଥ ଖୋ ତଥା ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ କେୱଲଂ ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୦୬. ଜାତୀତି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୦୭.ଏୱଂତଂ ତତ୍ଥ ନ ଇଚ୍ଛତୀତି କାମଭୱାଦୀସୁ ୱିୟ ତଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରମ୍ପରଂ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରାଭୱାୱତ୍ଥାୟ ନ ଇଚ୍ଛତି । ସୋ ହି ତସ୍ସ ଭାୱିଭୱନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମତୋ ଏୱ ପୱତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଜାତିଜରାମରଣାନି ଅନିଚ୍ଚତୋ କୁତୋ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରମ୍ପରା । ଅୟଞ୍ଚ ୱାଦୋ ଅନ୍ତରାଭୱୱାଦୀନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟେ ‘‘ଅପ୍ପକେନ କାଲେନ ସତ୍ତାହେନେୱ ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୟେ ପନ ‘‘ତତ୍ଥେୱ ଚୱିତ୍ୱା ଆୟାତୀତି ସତ୍ତସତ୍ତାହାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେହି ଅନୁଞ୍ଞାତାୱ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରମ୍ପରାତି ତେ ଅଧୁନାତନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନ୍ତରାଭୱେ ସତ୍ତା ଜାୟନ୍ତି ଜୀୟନ୍ତି ମୀୟନ୍ତି ଚୱନ୍ତି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ଆଗତତ୍ତା । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ନିରୟୂପଗାଦିଭାୱମ୍ପିସ୍ସ ଅଧୁନାତନା ପଟିଜାନନ୍ତି । ତଥା ହି ତେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଉଦ୍ଧଂପାଦୋ ତୁ ନାରକୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ପରୱାଦୀ ଅନ୍ତରାଭୱଂ ନାମ ପରିକପ୍ପେତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀତି ସୁତ୍ତପଦଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ସ ହି ‘‘ଅୱିହାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅନୱସେସକିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥୋ, ନ ଅନ୍ତରାଭୱଭୂତୋତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀତି ସୁତ୍ତପଦଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ।

ୟେ ପନ ‘‘ସମ୍ଭୱେସୀତି ୱଚନତୋ ଅତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତରାଭୱୋ । ସୋ ହି ସମ୍ଭୱଂ ଉପପତ୍ତିଂ ଏସତୀତି ସମ୍ଭୱେସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେପି ୟେ ଭୂତାୱ ନ ପୁନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଖୀଣାସୱା ‘‘ଭୂତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୂତା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତବ୍ବିଧୁରତାୟ ସମ୍ଭୱମେସନ୍ତୀତି ସମ୍ଭୱେସିନୋ, ଅପ୍ପହୀନଭୱସଂୟୋଜନତ୍ତା ସେକ୍ଖା ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ଚତୂସୁ ୱା ୟୋନୀସୁ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜା ସତ୍ତା ୟାୱ ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ନ ଭିନ୍ଦନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ, ଅଣ୍ଡକୋସତୋ ୱତ୍ଥିକୋସତୋ ଚ ନିକ୍ଖନ୍ତା ଭୂତା ନାମ । ସଂସେଦଜଓପପାତିକା ଚ ପଠମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ, ଦୁତିୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୂତା ନାମ । ୟେନ ୱା ଇରିୟାପଥେନ ଜାୟନ୍ତି, ୟାୱ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ, ତତୋ ପରଂ ଭୂତା ନାମାତି ଏୱଂ ଉଜୁକେ ପାଳିଅନୁଗତେ ଅତ୍ଥେ ସତି କିଂ ଅନିଦ୍ଧାରିତସ୍ସ ପତ୍ଥିୟେନ ଅନ୍ତରାଭୱେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ପରିକପ୍ପିତେନ ପୟୋଜନନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା ।

ୟଂ ପନେକେ ‘‘ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ଦେସନ୍ତରେସୁ ପାତୁଭାୱୋ ଦିଟ୍ଠୋ । ୟଥା ତଂ ୱୀହିଆଦିଅୱିଞ୍ଞାଣକସନ୍ତାନେ, ଏୱଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକସନ୍ତାନେପି ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ଦେସନ୍ତରେ ପାତୁଭାୱେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ସତି ଅନ୍ତରାଭୱେ ୟୁଜ୍ଜତି, ନାଞ୍ଞଥା’’ତି ୟୁତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତି, ତେହି ଇଦ୍ଧିମତୋ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତାନୁଗତିକଂ କାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଖଣେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଇଧୂପସଙ୍କମନେ ଇତୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗମନେ ୟୁତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା । ୟଦି ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତି ନ ଇଚ୍ଛିତା, ୟଦିପି ସିୟା ‘‘ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ’’ତି, ତଂ ଇଧାପି ସମାନଂ ‘‘କମ୍ମୱିପାକୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱଚନତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟସଭାୱା ହି ସଭାୱଧମ୍ମା, ତେ କତ୍ଥଚି ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ ପାତୁଭୱନ୍ତି, କତ୍ଥଚି ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ ଚ । ତଥା ହି ମୁଖଘୋସାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦେସେ ଆଦାସପବ୍ବତପଦେସାଦିକେ ପଟିବିମ୍ବପଟିଘୋସାଦିକଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ପଟିବିମ୍ବଂ ତାୱ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା ଅସଦିସତ୍ତା ଚ ନ ନିଦସ୍ସନଂ । ପଟିବିମ୍ବଞ୍ହି ନାମ ଅଞ୍ଞଦେୱ ରୂପନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅସିଦ୍ଧମେତଂ । ସିଦ୍ଧିୟମ୍ପି ଅସଦିସତ୍ତା ନ ନିଦସ୍ସନଂ ସିୟା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସହଠାନାଭାୱତୋ । ୟତ୍ଥେୱ ହି ଆଦାସରୂପଂ ପଟିବିମ୍ବରୂପଞ୍ଚ ଦିସ୍ସତି, ନ ଚ ଏକସ୍ମିଂ ଦେସେ ରୂପଦ୍ୱୟସ୍ସ ସହଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ନିସ୍ସୟଭୂତଦେସତୋ, ଅସଦିସଞ୍ଚେତଂ ସନ୍ଧାନତୋ । ନ ହି ମୁଖସ୍ସ ପଟିବିମ୍ବସନ୍ଧାନଭୂତଂ ଆଦାସସନ୍ଧାନସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ସନ୍ଧାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ଦେସନ୍ତରେ ପାତୁଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଅସନ୍ତାନନ୍ତି ଅସମାନମେୱ ତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିବିମ୍ବଂ ନାମ ଅଞ୍ଞଦେୱ ରୂପନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅସିଦ୍ଧଂ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସହଠାନଭାୱତୋ’’ତି, ତୟିଦଂ ଅସନ୍ତାନମେୱ ସହଠାନଂ ଚୋଦିତଂ ଭିନ୍ନନିସ୍ସୟତ୍ତା । ନ ହି ଭିନ୍ନନିସ୍ସୟାନଂ ସହଠାନଂ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ଅନେକେସଂ ମଣିଦୀପାଦୀନଂ ପଭାରୂପଂ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅଚ୍ଛିତମାନତାୟ ନିରନ୍ତରତାୟ ଚ ଅଭିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି, ଭିନ୍ନନିସ୍ସୟତ୍ତା ପନ ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନମେୱ ତଂ, ଗହଣୱିସେସେନ ତଥାଅଭିନ୍ନଟ୍ଠାନମତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଆଦାସରୂପପଟିବିମ୍ବରୂପେସୁପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତାଦିସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେନ ହି ତତ୍ଥ ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିଗଚ୍ଛତି ଚ, ଏୱଞ୍ଚେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱୂପଗମନତୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଆଲୋକେନ ୱିନାପି ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱା ନ ଗୋଚରୋ ୱିୟ ସିୟା । ତସ୍ସ ପନ ସାମଗ୍ଗିୟା ସୋ ଆନୁଭାୱୋ, ୟଂ ତଥା ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ଧମ୍ମାନଂ ସାମତ୍ଥିୟଭେଦୋତି ୱଦନ୍ତେନପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ସାଧିତୋ ଭିନ୍ନନିସ୍ସୟସ୍ସପି ଅଭିନ୍ନଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ଏତେନେୱ ଉଦକାଦୀସୁ ପଟିବିମ୍ବରୂପାଭାୱଚୋଦନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସିଦ୍ଧେ ଚ ପଟିବିମ୍ବରୂପେ ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି ହେତୁଫଲାନଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସତାୱିଭାୱନତୋ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସଦିସତ୍ତା ନ ନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ନ ହି ନିଦସ୍ସନଂ ନାମ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବେନ ସବ୍ବଦା ସଦିସମେୱ ହୋତି । ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧାଧାନତୋ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତ୍ଥଂ ମୁଖରୂପତୋ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଠାନେ ତସ୍ସ ଫଲଭୂତଂ ପଟିବିମ୍ବରୂପଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଏତ୍ଥ ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଏତେନ ଅସନ୍ତାନଚୋଦନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟସ୍ମା ୱା ମୁଖପଟିବିମ୍ବରୂପାନଂ ହେତୁଫଲଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମାପି ସା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାୱ ହୋତି । ହେତୁଫଲଭାୱସମ୍ବନ୍ଧେସୁ ହି ସନ୍ତାନୱୋହାରୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତଦ୍ୱୀହିକାରଣେହି ପଟିବିମ୍ବଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବିମ୍ବତୋ ଆଦାସତୋ ଚ, ନ ଚେୱଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସୁପ୍ପତ୍ତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ପଟିବିମ୍ବରୂପଂ ନିଦସ୍ସିତଂ, ଏୱଂ ପଟିଘୋସଦୀପମୁଦ୍ଦାଦୟୋପି ନିଦସ୍ସିତବ୍ବା । ୟଥା ହି ପଟିଘୋସଦୀପମୁଦ୍ଦାଦୟୋ ସଦ୍ଦାଦିହେତୁକା ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗନ୍ତ୍ୱା ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଇଦଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ।

ଅପିଚାୟଂ ଅନ୍ତରାଭୱୱାଦୀ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ – ୟଦି ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସୁପ୍ପତ୍ତି ନ ୟୁତ୍ତା’’ତି ଅନ୍ତରାଭୱୋ ପରିକପ୍ପିତୋ, ରାହୁଆଦୀନଂ ସରୀରେ କଥମନେକୟୋଜନସହସ୍ସନ୍ତରିକେସୁ ପାଦଟ୍ଠାନହଦୟଟ୍ଠାନେସୁ କାୟୱିଞ୍ଞାଣମନୋୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତି ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ ୟୁତ୍ତା । ୟଦି ଏକସନ୍ତାନଭାୱତୋ, ଇଧାପି ତଂସମାନଂ । ନ ଚେତ୍ଥ ଅରୂପଧମ୍ମଭାୱତୋ ଅଲଂ ପରିହାରାୟ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା । ୱତ୍ତମାନେହି ତାୱ ପଚ୍ଚୟେହି ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ସିଦ୍ଧା, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅତୀତେହି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେହି । ୟତ୍ଥ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ତତ୍ଥସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସହଭାୱୀନଞ୍ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ସମ୍ଭୱୋତି ଲଦ୍ଧୋକାସେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନସ୍ସ ଅୱସେସପଚ୍ଚୟନ୍ତରସହିତସ୍ସ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ନାଲଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସତା ୱିବନ୍ଧାୟ । ୟଥା ଚ ଅନେକକପ୍ପସହସ୍ସନ୍ତରିକାପି ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋତି ନ କାଲଦୂରତା, ଏୱଂ ଅନେକୟୋଜନସହସ୍ସନ୍ତରିକାପି ତେ ତେସଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ନ ଦେସଦୂରତା । ଏୱଂ ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧନିରୋଧାନନ୍ତରଂ ଉପପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ନତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତରାଭୱୋ । ଅସତି ଚ ତସ୍ମିଂ ୟଂ ତସ୍ସ କେଚି ‘‘ଭାୱିଭୱନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମୁନୋ ତତୋ ଏୱ ଭାୱିପୁରିମକାଲଭୱାକାରୋ ସଜାତିସୁଦ୍ଧଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଗୋଚରୋ ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟୋ କେନଚି ଅପ୍ପଟିହତଗମନୋ ଗନ୍ଧାହାରୋ’’ତି ଏୱମାଦିକାରଣାକାରାଦିଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ତଂ ୱଞ୍ଝାତନୟସ୍ସ ରସ୍ସଦୀଘସାମତାଦିୱିୱାଦସଦିସନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅନ୍ତରାଭୱକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. କାମଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୧୦.ସବ୍ବେପୀତି କୁସଲାକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋପି । ତେସମ୍ପି ହି ଆଲମ୍ବନତ୍ଥିକତାଲକ୍ଖଣସ୍ସ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ସିୟା କମନଟ୍ଠତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଧାତୁକଥାୟଂ ‘‘କାମଭୱୋ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହି ଆୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ । କତିହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ ? ନ କେହିଚି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ଅସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧାନମେୱ କାମଭୱଭାୱୋ ଧାତୁକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି । ପଞ୍ଚାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତଦଞ୍ଞଗଣନନିୱତ୍ତନତ୍ଥୋତି ‘‘ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା’’ତି ୱଚନଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ତବ୍ଭାୱଂ ନିୱତ୍ତେତୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚେୱ କାମକୋଟ୍ଠାସା କାମୋତି ୱୁତ୍ତା’’ତି । ତତୋ ଏୱ କାମଧାତୂତି ୱଚନଂ ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନାମଂ, ତେସଂୟେୱ ନାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତୟିଦଂ ପରୱାଦିନୋ ମତିମତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନା’’ତି । ଏୱଂ ୱଚନମତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ‘‘ପଞ୍ଚିମେ କାମଗୁଣା’’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ, ନ ପନତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିପରୀତଂ ଅତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାମଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୧୫-୫୧୬.ରୂପଧାତୂତି ୱଚନତୋତି ‘‘କାମଧାତୁରୂପଧାତୁଅରୂପଧାତୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ରୂପଧାତୂତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ରୂପୀଧମ୍ମେହେୱାତି ରୁପ୍ପନସଭାୱେହିୟେୱ ଧମ୍ମେହି । ‘‘ତୟୋମେ ଭୱା’’ତିଆଦିନା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ତୟୋମେ ଭୱା, ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋତି ଚ ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା । ‘‘ଧାତୁୟା ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଭୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ଭୱସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଧାତୁୟା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା କାମରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମାୱ ତଂତଂଭୁମ୍ମଭାୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ।

ରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୧୭-୫୧୮.ପୁରିମକଥାୟନ୍ତି ରୂପଧାତୁକଥାୟଂ । ଅୱିସେସେନାତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ।

ଅରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ରୂପଧାତୁୟାଆୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୧୯.ଓକାସଭାୱେନାତି ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ । ତଥାୱିଧନ୍ତି ଘାନାଦିଆକାରଂ ।

ରୂପଧାତୁୟାଆୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅରୂପେରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୨୪-୫୨୬.ନିସ୍ସରଣଂ ନାମ ନିସ୍ସରିତବ୍ବେ ସତି ହୋତି, ନ ଅସତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅରୂପଭୱେ ସୁଖୁମରୂପଂ ଅତ୍ଥି, ୟତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ତଂ ଆରୁପ୍ପ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ଅରୂପେରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ରୂପଂକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୨୭-୫୩୭.ପକପ୍ପୟମାନାତି ପକାରେହି କପ୍ପୟମାନା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ କିଚ୍ଚଂ ସମତ୍ଥୟମାନା । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଅଧିକଂ ବ୍ୟାପାରଂ କୁରୁମାନା’’ତି ।

ରୂପଂକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୪୦.ଅନ୍ତଂଗହେତ୍ୱା ୱଦତୀତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆୟୁ ଠିତି ୟପନା ୟାପନା ଇରିୟନା ୱତ୍ତନା ପାଲନା, ଅତ୍ଥି ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ ‘‘ଅତ୍ଥି ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଅନ୍ତଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି । ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଦୱୟୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛତୀତି । ନ ହି ଅୱୟୱେହି ୱିନା ସମୁଦାୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥି ।

୫୪୧.ତମେୱାତି ଅରୂପଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ।

୫୪୨.ତଦାପୀତି ସମାପଜ୍ଜନୱୁଟ୍ଠାନକାଲେପି ।

୫୪୪-୫୪୫.ସୋ ୟୁତ୍ତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସକସମୟେ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ।

ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. କମ୍ମହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୪୬. ‘‘ପାଣାତିପାତକମ୍ମସ୍ସ ହେତୂ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ପରିହାନିକଥାୟଂ ଅନାଗତତ୍ତା ୟୋ ତତ୍ଥ ଆଗତନୟୋ, ତମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସେସନ୍ତି…ପେ॰… ୱଦତୀ’’ତି ଆହ । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱଚନନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପନୱଚନଂ । ତଂ ପରୱାଦିଂ । ତଂତଂଲଦ୍ଧିସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପନଂ ୱା ଗାହାପନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

କମ୍ମହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଟ୍ଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୪୭. ଦଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସ ଆଦୀନୱତୋ ଆନିସଂସତୋ ଚ ୟଦିପି ପରୱାଦିନା ପଚ୍ଛା ନାନାଚିତ୍ତୱସେନ ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ପୁବ୍ବେ ପନ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପଟିଜାନି, ନ ଚ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ପରିଚ୍ଚଜି । ତେନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟମଦ୍ଦନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ…ପେ॰… ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା’’ତି । ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ, ନ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦଂ ଆନିସଂସକଥାନୁୟୁଞ୍ଜନଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସନଞ୍ଚ । ଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନା ପଟିୱେଧଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ଅନୁବୋଧଞାଣସ୍ସପି ୟଥାରହଂ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତୀସୁ କିଚ୍ଚକରଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅମତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୪୯.ଏୱମାଦିନା ସୁତ୍ତଭୟେନାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅନାସୱଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ଅନାସୱଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ସୁତ୍ତପଦାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଅମତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ରୂପଂସାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୫୨-୫୫୩. ‘‘ତଦପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ଆରମ୍ମଣ-ସଦ୍ଦୋ । ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଓଲୁବ୍ଭଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଓଲୁବ୍ଭଟ୍ଠୋ’’ତି । ଏୱଂ ୱିଭାଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେତି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ, ଦଣ୍ଡରଜ୍ଜୁଆଦି ୱିୟ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବତାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠୋ ଓଲୁବ୍ଭଟ୍ଠୋ । ୱିସେସାଭାୱଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱସାମଞ୍ଞେନ କପ୍ପେତ୍ୱା ୱା ।

ରୂପଂସାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅନୁସୟାଅନାରମ୍ମଣାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୫୪-୫୫୬. ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତୀ’’ତି ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଅନିରୁଦ୍ଧତାପି ସଙ୍ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାୱ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ନ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତି, ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଧରମାନତ୍ତା ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗିଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁସୟାଅନାରମ୍ମଣାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଞାଣଂଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୫୭-୫୫୮. ୟସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅରହତୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀସୁ ଅନୱସେସତୋ ସମ୍ମୋହୋ ୱିଗତୋ, ତଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ସତୋକାରିତା ୱିୟ ସମ୍ପଜାନକାରିତା, ତସ୍ମା ତେନ ଞାଣେନ ସୋ ଞାଣୀ । ସତିପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ ହି ସୋ ଉତ୍ତମପୁରିସୋ ।

ଞାଣଂଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିତକ୍କାନୁପତିତକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୬୨.ଦ୍ୱୀହିପୀତି ଦ୍ୱୀହି ୱିସେସେହି, ୱିସେସେନ ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିତକ୍କାନୁପତିତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୬୩.ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ, ସୋ ପନ ପକାରୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନକାଲୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ୱା’’ତି । ତେ ଚ ଠାନକାଲା ‘‘ୱିତକ୍କୟତୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଚିତ୍ତୱିସେସୱସେନ ଗହେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୱିତକ୍କଚିତ୍ତେସୂ’’ତି । ‘‘ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି ସୁତ୍ତପଦଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରମତ୍ତଂ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ଆହ ।

ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସୱାଚାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୬୫. ମୁସାୱାଦୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସୱାଚାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଅତୀତାନାଗତସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୬୮-୫୭୦.ସମନ୍ନାଗତପଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ସମଙ୍ଗିଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ତେନେୱାହ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସମଙ୍ଗୀ ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ପଟିଲାଭପଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ଅଧିଗମନପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ଅୟନ୍ତି ‘‘ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟୋ ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବାକାରୋ, ଅୟଂ ସମନ୍ନାଗତପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ଅତୀତାନାଗତସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନୱମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୭୧-୫୭୨. ସକସମୟେ ‘‘ପୁରିମଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧାନନ୍ତରଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇଚ୍ଛିତଂ, ପରୱାଦୀ ପନ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ କିରିୟମୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ସତି ପୁରିମପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତାନଂ ସହଭାୱୋପି ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେନ ସହେୱା’’ତି । ତଥା ଚ ସତି ୱିପାକକିରିୟକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱିୟ କିରିୟୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପାକୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ କିରିୟକିରିୟକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସହଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିଭୱଭାୱେନ ଏସିୟା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଉପପତ୍ତେସିୟା ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା, ତେ ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୱଙ୍ଗପରିୟାୟକାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପପତ୍ତେସିୟନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଆଦିପରିୟୋସାନମତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଚୁତିଚିତ୍ତଂ, ତଦାରମ୍ମଣଂ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ କିରିୟାୱେମଜ୍ଝେ ପତିତତ୍ତା କିରିୟାଚତୁକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନନ୍ତି ହି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂୟେୱ ଗହଣଂ, ଅଥ ଖୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାନମ୍ପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୭୬.ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତାଦିଅୱିତଥେକପ୍ପକାରତାଲକ୍ଖଣଂ । କାମଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅୱତ୍ଥୁକମ୍ପି ହୋତି, ସୱତ୍ଥୁକତ୍ତେ ପନ ତମ୍ପି ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକମେୱ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ଠପନାୟଂ ‘‘ହଞ୍ଚି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ଉପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକତାପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଛ ୱିଞ୍ଞାଣା ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛ ୱିଞ୍ଞାଣା…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ।

୫୭୭. ‘‘ଅନିମିତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅପ୍ପଣିହିତ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ତେ ପରିୟାୟା । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତଗାହିଭାୱେ ସୁଞ୍ଞତାରମ୍ମଣତାପି ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦେୱ ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ।

ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାସାଭୋଗାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୮୪-୫୮୬.ସା ପନ ନମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତି । ଆରମ୍ମଣପ୍ପକାରଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠପ୍ପକାରସ୍ସ ଗହଣଂ । ୟେନ ଆରମ୍ମଣପ୍ପକାରଗ୍ଗହଣେନ କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଲୋଭାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୋଭାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ହୋତି, ସୋ ଆଭୋଗୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାସାଭୋଗାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦ୍ୱୀହିସୀଲେହୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୮୭-୫୮୯.ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିରୋଧନ୍ତି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧଂ । ସୀଲସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମୋୟେୱ ନିରୋଧୋ ସୀଲୱୀତିକ୍କମନିରୋଧୋ । ନିନ୍ନାନଂ ଖଣିକନିରୋଧଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ।

ଦ୍ୱୀହିସୀଲେହୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସୀଲଂଅଚେତସିକନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୯୦-୫୯୪.ଠିତେନ ଅୱିନଟ୍ଠେନ । ଉପଚୟେନାତି ସୀଲଭୂତେନ କମ୍ମୂପଚୟେନ । ‘‘ଦାନଂ ଅଚେତସିକ’’ନ୍ତି କଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ୟଥା ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚେତସିକୋ ଧମ୍ମୋ ଦାନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ଦାନଂ ଅନିଟ୍ଠଫଲନ୍ତି…ପେ॰… ତେନ ହି ଚେତସିକୋ ଧମ୍ମୋ ଦାନ’’ନ୍ତି ପାଳି ପୱତ୍ତା, ଏୱଂ ତଦନୁସାରେନ ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚେତସିକଂ ସୀଲନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ସୀଲଂ ଅନିଟ୍ଠଫଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୀଲସ୍ସ ଚେତସିକଭାୱସାଧକାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ଚ ଆନେତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ଅଚେତସିକୋ ରୂପାଦିଧମ୍ମୋ ଆୟତିଂ ୱିପାକଂ ଦେତି । ୟଦି ସୋ ସୀଲଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ୱିନା ସଂୱରସମାଦାନେନ ୱିନା ୱିରତିୟା ସୀଲୱା ନାମ ସିୟା । ୟସ୍ମା ପନ ସମାଦାନଚେତନା ୱିରତି ସଂୱରୋ ସୀଲଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସୀଲଂ ଇଟ୍ଠଫଲଂ କନ୍ତଫଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନା’’ତି, ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ପାଳିୟଂ ୟଥା ‘‘ସୀଲଂ ଅଚେତସିକ’’ନ୍ତି କଥା ଆଗତା, ତଥା ‘‘ଦାନଂ ଅଚେତସିକ’’ନ୍ତି ୱିସୁଂ ଆଗତା କଥା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ସା ପନ କଥା ମଗ୍ଗିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୀଲଂଅଚେତସିକନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସମାଦାନହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୯୮-୬୦୦. ସମାଦାନହେତୁକଥାୟଂ ‘‘ଫସ୍ସୋ ଦେତୀ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗା ଧମ୍ମା ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆରାମରୋପାଦିସୁତ୍ତାହରଣଞ୍ଚାତି ଏତ୍ତକମେୱ ପରିଭୋଗକଥାୟ ସଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମାଦାନ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ।

ସମାଦାନହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୦୩-୬୦୪. ମହାଭୂତାନି ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଚିତ୍ତକ୍ଖଣେପି ଲବ୍ଭମାନୋ କୁସଲାକୁସଲାନୁବନ୍ଧୋ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱାଦୋ ‘‘ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅପୁଞ୍ଞୂପଚୟୋ’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଗହିତୋତି ତତୋ ଅଞ୍ଞାନୁବନ୍ଧାୟଂ ‘‘ଆଣତ୍ତିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆଣତ୍ତିୟା…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆଣତ୍ତୋ ୟଦା ଆଣତ୍ତଭାୱେନ ୱିହିଂସାଦିକିରିୟଂ ସାଧେତି, ତଦା ଆଣତ୍ତିୟା ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ଅଙ୍ଗଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସା ପନାଣତ୍ତି ପାରିୱାସିକଭାୱେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରହିତା ନାମ ହୋତୀତି ପରୱାଦିନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୧୧. ଏକାଦସମୱଗ୍ଗୋ

୪. ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୧୪-୬୧୫. ‘‘ଅନ୍ଧକା’’ତି ୱୁତ୍ତା ପୁବ୍ବସେଲିୟଅପରସେଲିୟରାଜଗିରିକସିଦ୍ଧତ୍ଥିକାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମହାସଙ୍ଘିକା ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ…ପେ॰… ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେତି ୱଚନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କଥାନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ । ପୁରିମକାନଞ୍ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସମଙ୍ଗୀ ‘‘ଞାଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇମେସଂ ସୋ ଏୱ ‘‘ଞାଣୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ରାଗୱିଗମୋ ରାଗସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, ତଥା ଅଞ୍ଞାଣୱିଗମୋ। ୟଥା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାୱିଜ୍ଜୋ ‘‘ଞାଣୀ’’ତି, ପଟିପକ୍ଖତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞାଣୀ’’ତି, ଏୱଂ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାୱିଜ୍ଜୋ ‘‘ଅଞ୍ଞାଣୀ’’ତି, ପଟିପକ୍ଖତୋ ‘‘ଞାଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଗତତ୍ତା ସୋ ‘‘ଞାଣୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ପନ ସତତଂ ସମିତଂ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଇଦ୍ଧିବଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୨୧-୬୨୪. ୟସ୍ମିଂ ଆୟୁକପ୍ପେ କମ୍ମକ୍ଖୟେନ ମରଣଂ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୱସେନା’’ତି, ୟସ୍ମିଂ ପନ ଆୟୁକ୍ଖୟେନ ମରଣଂ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱସ୍ସଗଣନାୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନ ଚ ତାୱ କାଲଂ କରୋତି, ୟାୱ ନ ତଂ ପାପକମ୍ମଂ ବ୍ୟନ୍ତୀ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୬) ୱଚନତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିରୟେ କମ୍ମକ୍ଖୟେନ ମରଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୱସେନ ୱାତି ନିରୟଂୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ୱସ୍ସସତଂ ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନୀ’’ତିଆଦିନା ମନୁସ୍ସାନଂ ଦେୱାନଞ୍ଚ ଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦୱଚନତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତେସଂ ଆୟୁକ୍ଖୟେନ ମରଣଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱସ୍ସଗଣନାୟ ୱାତି ମନୁସ୍ସେ ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିଦେୱେ ଚ ସନ୍ଧାୟା’’ତି । ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଇଦ୍ଧିବଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସମାଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୨୫-୬୨୬.ସମଂ ଠପନଟ୍ଠେନାତି ସମଂ ୱିସମଂ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା, ୱିକ୍ଖେପମେୱ ୱା ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ଠପନଟ୍ଠେନ । ‘‘ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ସମାଧୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ତସ୍ସ ଚେତସିକଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚେତସିକନ୍ତରଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ଭାୱନାୟ ଆହିତୱିସେସାୟ ଏକଗ୍ଗତାୟ ୱିଜ୍ଜମାନୱିସେସପଟିକ୍ଖେପୋ ଛଲଂ, ସୋ ପନସ୍ସ ଅନାହିତୱିସେସାୟ ଏକଗ୍ଗତାୟ ସାମଞ୍ଞେନାତି ଆହ ‘‘ସାମଞ୍ଞମତ୍ତେନା’’ତି ।

ସମାଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୨୭.ଅୱିଜ୍ଜାୟୟା ଠିତତାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୟା ନିୟତତା ଧମ୍ମନିୟାମତାସଙ୍ଖାତା, ୟା ଠିତସଭାୱତା ନିପ୍ଫନ୍ନା, ନ ଧମ୍ମମତ୍ତତାଟ୍ଠିତତାୟ ନିପ୍ଫନ୍ନାୟ ୱସେନ, ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱସଙ୍ଖାତା ଠିତତା ପଚ୍ଚୟତା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭାୱରହିତସ୍ସାତି ଇଦଂ ସହଜାତନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ପଟିକ୍ଖେପପଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତାମତ୍ତସ୍ସ । ସବ୍ବୋ ତାଦିସୋତି ଇମିନା ସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତାସେୱନାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସଙ୍ଖାରାନମ୍ପି ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସା ଚ ଇତରା’’ତି ।

ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅନିଚ୍ଚତାକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୨୮. ରୂପାଦୀନଂ ଅନିଚ୍ଚତା ରୂପାଦିକେ ସତି ହୋତି, ଅସତି ନ ହୋତୀତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ତସ୍ସା ତେହି ସହ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଉପ୍ପାଦାଦୀସୁ ତୀସୁ ଲକ୍ଖଣେସୁ ଅନିଚ୍ଚତାୱୋହାରୋ ହୋତୀତି ୟଥା ତୟୋ ଦଣ୍ଡେ ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତୋ ତିଦଣ୍ଡୱୋହାରୋ ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ହୋତି, ଏୱଂ ଜାତିଜରାମରଣଧମ୍ମୋ ନ ନିଚ୍ଚୋ ଅନିଚ୍ଚୋ, ତସ୍ସ ଜାତିଆଦିପକତିତା ଅନିଚ୍ଚତାସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଉପ୍ପାଦାଦୀସୁ ଲକ୍ଖଣେସୁ ଅନିଚ୍ଚତାୱୋହାରୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୀସୁ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ୱିଭାଗାନୁୟୁଞ୍ଜନୱସେନାତି ପଭେଦାନୁୟୁଞ୍ଜନୱସେନ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଜରାଭଙ୍ଗୱସେନ ଅନିଚ୍ଚତା ପାକଟା ହୋତି, ନ ତଥା ଜାତିୱସେନାତି ପାଳିୟଂ ଜରାମରଣୱସେନେୱ ଅନିଚ୍ଚତାୱିଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅନିଚ୍ଚତାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏକାଦସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦ୍ୱାଦସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ସଂୱରୋକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୩୦-୬୩୨. ସବ୍ବସ୍ସପି ମନସୋ ମନୋଦ୍ୱାରଭାୱତୋ ‘‘ୱିପାକଦ୍ୱାରନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗମନଂ ୱଦତୀ’’ତି ଆହ ।

ସଂୱରୋକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୩୩-୬୩୫.ସୱିପାକାପିଦସ୍ସିତାୟେୱ ନାମ ହୋତି ୱୁତ୍ତାୱସିଟ୍ଠା ସୱିପାକାତି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧତ୍ତା ।

କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସଳାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୩୮-୬୪୦. ମନାୟତନେକଦେସସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ‘‘ଅୱିସେସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଳାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୪୧-୬୪୫.ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମଭାୱେ ଚ ନିୟାମଂ ଇଚ୍ଛସୀ’’ତି । ୟେନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମେନ । ଅନ୍ତରାତି ସତ୍ତ ଭୱେ ଅନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତେସଂ ଅନ୍ତରେୟେୱ । କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ଅପରେତି ପଦକାରା । ତସ୍ସାତି ୟୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି ୱା, କୋଲଂକୋଲୋତି ୱା, ଏକବୀଜୀତି ୱା ଭଗୱତା ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ବ୍ୟାକତୋ, ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦା ଅନ୍ତରା ଉପରିମଗ୍ଗାଧିଗମୋ ନତ୍ଥି ଅୱିତଥଦେସନତ୍ତା । ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦମେୱ ତସ୍ସ ଅଭିସମୟୋ, ସ୍ୱାୟଂ ୱିଭାଗୋ ତେସଂୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ଭୱନିୟାମେନ ତାଦିସସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା କସ୍ସଚି ମୁଦୁକାନିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ତିକ୍ଖଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ମା ତାଦିସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଭବ୍ବୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ସୋ ଅଭବ୍ବୋ ନାମା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ନ ତାଦିସଂ ‘‘ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ’’ତିଆଦିନା ନିୟମେତ୍ୱା ବ୍ୟାକରୋତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ନ ପନ ଅନ୍ତରା ଅଭିସମେତୁଂ ଭବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ଏକନ୍ତେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଥା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଙ୍କରୋ ସିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦ୍ୱାଦସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ତେରସମୱଗ୍ଗୋ

୧. କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୫୪-୬୫୭. ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟମେୱା’’ତି ଇଦଂ ଇଦ୍ଧିବଲକଥାୟଂ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତୀତଂ ଅନାଗତନ୍ତି ଇଦଂ ଅୱିସେସେନ କପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଚୋଦେତୀ’’ତିଆଦି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ହେଟ୍ଠାତି ଇଦ୍ଧିବଲକଥାୟ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱେ କପ୍ପେ’’ତିଆଦିଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦାତିକ୍କମସମତ୍ଥତାଚୋଦନାୱସେନ ଆଗତା, ଇଧ ପନ ସଙ୍ଘଭେଦକୋ ଆୟୁକପ୍ପମେୱ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୟଦି ଏକଂ ମହାକପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ୟଥା ଏକଂ, ଏୱଂ ଅନେକେପି କପ୍ପେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନା କାତବ୍ବା ।

କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନିୟତସ୍ସନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୬୩-୬୬୪.ଅପ୍ପତ୍ତନିୟାମାନନ୍ତି ୟେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନମିଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ମତ୍ତନିୟତଧମ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲା, ତେସଂ ଧମ୍ମେ । କେ ପନ ତେ ? ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା । ତେ ହି ଭୂମିତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନତାୟ ‘‘ତେଭୂମକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟେ ପନ ପତ୍ତନିୟାମାନଂ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତା ଅନିୟତଧମ୍ମା, ନ ତେସମେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ । ନ ହି ତେହି ସମନ୍ନାଗମେନ ଅନିୟତତା ଅତ୍ଥି । ତେନେୱାହ ‘‘ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋପି ଅନିୟତୋୟେୱା’’ତି । ଇମଂ ୱୋହାରମତ୍ତନ୍ତି ଇମିନା ନିୟାମୋ ନାମ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ଉପଚିତସମ୍ଭାରତାୟ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତୁଂ ଭବ୍ବତାୱ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନିୟତୋତି ୱଚନସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ଉଭୟସ୍ସପୀତି ନିୟତୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମତୀତି ୱଚନଦ୍ୱୟସ୍ସ ।

ନିୟତସ୍ସନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅସାତରାଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୭୪.ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନୋତି ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ପତ୍ଥନାକାରେନ ପୱତ୍ତମାନୋ । ଅଞ୍ଞଥାତି ନନ୍ଦନାଦିଆକାରେନ ।

ଅସାତରାଗକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଧମ୍ମତଣ୍ହାଅବ୍ୟାକତାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୭୬-୬୮୦.ଗହେତ୍ୱାତି ଏତେନ ଗହଣମତ୍ତମେୱ ତଂ, ନ ପନ ସା ତାଦିସୀ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରାରମ୍ମଣା ଅବ୍ୟାକତା ୱା ତଣ୍ହା ଅତ୍ଥୀତି । ତୀହି କୋଟ୍ଠାସେହୀତି କାମଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାକୋଟ୍ଠାସେହି । ରୂପତଣ୍ହାଦିଭେଦା ଛପି ତଣ୍ହା।

ଧମ୍ମତଣ୍ହାଅବ୍ୟାକତାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତେରସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. ଚୁଦ୍ଦସମୱଗ୍ଗୋ

୧. କୁସଲାକୁସଲପଟିସନ୍ଦହନକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୮୬-୬୯୦. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧାନଂ ଘଟନଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତି ।

କୁସଲାକୁସଲପଟିସନ୍ଦହନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସଳାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୯୧-୬୯୨.କେଚି ୱାଦିନୋତି କାପିଲେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେ ହି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତୱାଦିନୋ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ କାରଣେ ଫଲଂ ଅନଭିବ୍ୟତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ପଚ୍ଛା ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱଦନ୍ତା ବୀଜାୱତ୍ଥାୟ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ନ ଅଙ୍କୁରାଦୟୋ ଆୱିଭୱନ୍ତି, ବୀଜମତ୍ତଂ ଆୱିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କଥେନ୍ତି ।

ସଳାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୯୩-୬୯୭.ଅନନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିଂ ମଞ୍ଞମାନୋ । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱଚନେନେୱ ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସୟତା ରୂପାରମ୍ମଣତା ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ପଟିଞ୍ଞାତା ଚ ସୋତସନ୍ନିସ୍ସୟତା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣତା ଚାତି ଆହ ‘‘ନ ସୋ ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣନ୍ତି ‘‘ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତୟିଦଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା ଏୱଂ ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅନନ୍ତରୂପଲଦ୍ଧିୱସେନ ଆପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ।

ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅରିୟରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୯୮-୬୯୯.ସମ୍ମାୱାଚାଦୀତି ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତା । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାୱାଚା ସଦ୍ଦସଭାୱା, ଇତରୋ ଚ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱୋ, ଉଭୟମ୍ପି ୱା ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ରୂପନ୍ତିସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ।

ଅରିୟରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅଞ୍ଞୋଅନୁସୟୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୦-୭୦୧.ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ । ସୋ ହୀତି ପଚ୍ଛିମପାଠୋ ।

ଅଞ୍ଞୋଅନୁସୟୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୨.ତେତି ରାଗାଦୟୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସପି ରାଗାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ।

ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୩-୭୦୫.କିଲେସୱତ୍ଥୁଓକାସୱସେନାତି କିଲେସକାମୱତ୍ଥୁକାମଭୂମିୱସେନ । ରୂପଧାତୁସହଗତୱସେନ ଅନୁସେତୀତି କାମରାଗୋ ୟଥା କାମୱିତକ୍କସଙ୍ଖାତାୟ କାମଧାତୁୟା ସହ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ, ତମେୱ ରୂପଧାତୁୟାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଗାଦିକାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହତା ହି ଅନୁସୟନଂ ।

ପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୬-୬୦୮.ସବ୍ବଥାପୀତି ଅୱିପାକଭାୱେନପି ସସ୍ସତାଦିଭାୱେନପି ।

ଅବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୯-୭୧୦.ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠି ଲୋକିୟପରିୟାପନ୍ନା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ହୋତି ୱୀତଦୋସାଦିୱୋହାରଭାୱତୋତି । ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ରୂପଦିଟ୍ଠିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅରୂପଦିଟ୍ଠିଆଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପରୱାଦିଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ଅୟମତ୍ଥୱିଭାୱନାତି ଆହ ‘‘ୟଦି ଚ ପରିୟାପନ୍ନା ସିୟା’’ତି । ତଥା ଚ ସତୀତି ଦିଟ୍ଠିୟା କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନତ୍ତେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ‘‘ୱୀତଦିଟ୍ଠିକୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୋହାରାଭାୱତୋ । ନ ହି ସା ତସ୍ସ ଅୱିଗତା ଦିଟ୍ଠି, ୟତୋ ସୋ ୱୀତଦିଟ୍ଠିକୋତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟେନାତି କାମଦିଟ୍ଠିଭାୱେନ ।

ଅପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚୁଦ୍ଦସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫. ପନ୍ନରସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଚ୍ଚୟତାକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୧୧-୭୧୭.ୱୱତ୍ଥିତୋତି ଅସଂକିଣ୍ଣୋ । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନପି ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ପଚ୍ଚୟତା ସଂକିଣ୍ଣା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ । ୱିରୁଦ୍ଧାସମ୍ଭୱୀନଂ ୱିୟ ତବ୍ବିଧୁରାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱାନଂ ସହଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ।

ପଚ୍ଚୟତାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୧୮-୭୧୯.ସହଜାତାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନନ୍ତରାଦିନାପି ହି ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନନ୍ତରଂ ଅୱତ୍ୱା ଅୱିଗତାନନ୍ତରଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱଚନଂ କମଭେଦୋ, ଅତ୍ଥିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭୂତୋୟେୱ ଧମ୍ମୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଅସାଧାରଣତାୟାତି ପଦନ୍ତରାସାଧାରଣତାୟ । ତେନାହ ‘‘ୱକ୍ଖତି ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ତତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୩୨. ୟଦିପି ସେସଂ ନାମ ଗହିତତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ତଥାପି ପକରଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନମେୱେତ୍ଥ ତଂ ଗୟ୍ହତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେସଂ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଅନୱସେସମେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନମ୍ପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ୟୋଜନା । ପାଣିସମ୍ଫସ୍ସାପି କମନ୍ତୀତିଆଦିକଂ ସରୀରପକତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୭୩୩-୭୩୪. ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ ଚୱତି, ନ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ୱାଦଂ ପରୱାଦୀ ନାନୁଜାନାତୀତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତ…ପେ॰… ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ତତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକାକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୩୫. ୟଥା ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖୱିରାଗୱସେନ ପୱତ୍ତା ସମାପତ୍ତି ୱିତକ୍କାଦିରହିତା ହୋତି, ଏୱଂ ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ପୱତ୍ତାପି ସଞ୍ଞାରହିତାୱ ସିୟାତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସାପି ଅସଞ୍ଞିତା…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ।

୭୩୬. ୟଦି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି କଥଂ ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ସମାପନ୍ନତ୍ତା ଅସଞ୍ଞିତା, ନ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ’’ତି ।

ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. କମ୍ମୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୩୮-୭୩୯. ‘‘କମ୍ମୂପଚୟୋ କମ୍ମେନ ସହଜାତୋ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସହଜାତତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସହଜାତତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତୀତି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସପି ହି ଅତ୍ଥି ସହଜାତତା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୭୪୧.ତିଣ୍ଣନ୍ତି କମ୍ମକମ୍ମୂପଚୟକମ୍ମୱିପାକାନଂ ।

କମ୍ମୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପନ୍ନରସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୧୬. ସୋଳସମୱଗ୍ଗୋ

୩. ସୁଖାନୁପ୍ପଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୪୭-୭୪୮.ନ ତସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ତଂ ଅନୁପ୍ପଦିସ୍ସତି, ନ ତସ୍ସ । ୟୋ ହି ଅନୁପ୍ପଦେତି, ୟସ୍ସ ଚ ଅନୁପ୍ପଦେତି, ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତା ଇଧ ପରେତି ଅଧିପ୍ପେତା ।

ସୁଖାନୁପ୍ପଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଧିଗୟ୍ହମନସିକାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୪୯-୭୫୩.ତଂଚିତ୍ତତାୟାତି ଏତ୍ଥ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୟଦି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ଏକତୋ ମନସି କରୋତି, ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ମନସି କରୋତି, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ ଏତସ୍ସାତି ତଂଚିତ୍ତତା ନାମ ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣଭୂତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତେନ ତସ୍ସେୱ ତେନ ମନସିକରଣାସମ୍ଭୱମାହ, ତଂ ୱାତିଆଦିନା ପନ ସସଂୱେଦନାୱାଦାପତ୍ତିନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ଅଧିଗୟ୍ହମନସିକାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୋଳସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୭. ସତ୍ତରସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅତ୍ଥିଅରହତୋପୁଞ୍ଞୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୭୬-୭୭୯.କିରିୟଚିତ୍ତଂଅବ୍ୟାକତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାତି ‘‘କିରିୟଚିତ୍ତଂ ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ଦାନାଦିପୱତ୍ତନେନ ଦାନମୟାଦିପୁଞ୍ଞତ୍ତେନ ଚ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତ୍ଥିଅରହତୋପୁଞ୍ଞୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନତ୍ଥିଅରହତୋଅକାଲମଚ୍ଚୂତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୮୦.ଅଲଦ୍ଧୱିପାକୱାରାନନ୍ତି ୱିପାକଦାନଂ ପତି ଅଲଦ୍ଧୋକାସାନଂ । ବ୍ୟନ୍ତୀଭାୱନ୍ତି ୱିଗତନ୍ତତଂ, ୱିଗମଂ ଅୱିପାକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୮୧.ତତୋ ପରନ୍ତି ବ୍ୟତିରେକେନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ନ କେୱଲେନ ଅନ୍ୱୟେନାତି ଆହ ‘‘ତାୱ ନ କମତି, ତତୋ ପରଂ କମତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିକ୍ଖିପତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ତତୋ ପରନ୍ତି ପୁବ୍ବେ କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟଗମନତୋ ପରଂ । ନତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋ ପାଣାତିପାତଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତମେୱ ଲକ୍ଖଣାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାଣୋପାଣସଞ୍ଞିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନ ତେନାତି ୟୋ ପରେନ ଉପକ୍କମୋ କତୋ, ତେନ ଉପକ୍କମେନ ନ ମତୋ, ଧମ୍ମତାମରଣେନେୱ ମତୋତି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଅୱିସେସୱିଦୂହି, ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ୱା ହୋତୁ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ୱା, ଅଙ୍ଗପାରିପୂରିୟାୱ ପାଣାତିପାତୋ ।

ନତ୍ଥିଅରହତୋଅକାଲମଚ୍ଚୂତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସବ୍ବମିଦଂକମ୍ମତୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୮୪.ଅବୀଜତୋତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅବୀଜତୋ ଅଞ୍ଞବୀଜତୋ ଚ । ତନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ, ଗିଲାନପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସବ୍ବମିଦଂକମ୍ମତୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୮୮.ୱିନାପି ଅନିଚ୍ଚଟ୍ଠେନାତି ଅନିଚ୍ଚଟ୍ଠଂ ଠପେତ୍ୱାପି ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାପୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ଅନିଚ୍ଚଟ୍ଠୱିରହେନାତି । ନ ହି ଅନିଚ୍ଚଟ୍ଠୱିରହିତଂ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଅତ୍ଥି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନୱତ୍ତବ୍ବଂସଙ୍ଘୋଦକ୍ଖିଣଂୱିସୋଧେତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୯୩-୭୯୪.ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣତୋତି ପଟିଗ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ।

ନୱତ୍ତବ୍ବଂସଙ୍ଘୋଦକ୍ଖିଣଂୱିସୋଧେତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୦୦-୮୦୧.ପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖାତି ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଗୁଣୱିସେସନିରପେକ୍ଖା, ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପଟିଗ୍ଗାହକେନପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ୱିନା’’ତି । ସଚ୍ଚମେତନ୍ତି ଲଦ୍ଧିକିତ୍ତନେନ ୱୁତ୍ତଭାୱମେୱ ପଟିଜାନାତି । ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତନଂ ଦାନଚେତନାୟ ମହାଫଲତା । ପଚ୍ଚୟଭାୱୋୟେୱ ହି ତସ୍ସ, ନ ତସ୍ସା କାରଣତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଦାନଚେତନାନିବ୍ବତ୍ତନେନ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ।

ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତ୍ତରସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୮. ଅଟ୍ଠାରସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ମନୁସ୍ସଲୋକକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୦୨-୮୦୩.ଗହଣନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଗହଣଂ ।

ମନୁସ୍ସଲୋକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଧମ୍ମଦେସନାକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୦୪-୮୦୬.ତସ୍ସ ଚ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ସୟମେୱ ଚ ଦେସିତୋ ।

ଧମ୍ମଦେସନାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଝାନସଙ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୧୩-୮୧୬. ୱିତକ୍କୱିଚାରେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତତା ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱମନସିକାରୋ, ତଦାକାରୋ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରୋତି ଆହ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଆଦୀନୱତୋ ମନସି କାତବ୍ବା, ତତୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଝାନସଙ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଝାନନ୍ତରିକକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୧୭-୮୧୯. ନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କାଭାୱତୋ, ନାପି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ୱିଚାରସବ୍ଭାୱତୋତି ଝାନମେତଂ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଭାୱାଭାୱତୋ ନ ଝାନ’’ନ୍ତି ।

ଝାନନ୍ତରିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଚକ୍ଖୁନାରୂପଂପସ୍ସତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୨୬-୮୨୭. ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପଟିଜାନନସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣେ ଅରୁଚିଂ ସୂଚେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣପଟିଜାନନଂ କିର ସନ୍ଧାୟା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣପଟିଜାନନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମାତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣପଟିଜାନନସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ୟଦି ରୂପେନ ରୂପଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ରୂପଂ ପଟିୱିଜାନନ୍ତମ୍ପି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପୱିଜାନନଂ ହୋତି, ନ ରୂପଦସ୍ସନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣପଟିଜାନନଂ ପନ ରୂପଦସ୍ସନଂ କଥଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ଚକ୍ଖୁନାରୂପଂପସ୍ସତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଟ୍ଠାରସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୯. ଏକୂନୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୧. କିଲେସପଜହନକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୨୮-୮୩୧.ତେ ପନାତି ୟେ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପହୀନା କିଲେସା, ତେ ପନ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବକିଲେସା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ଖଣତ୍ତୟଂ ନ ଆଗତାତି ଚ ଅନାଗତା ନାମ ସିୟୁଂ, ୟସ୍ମା ପନ ତେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଥା ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନାପି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ।

କିଲେସପଜହନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୁଞ୍ଞତକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୩୨. ୟେନ ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ପରପରିକପ୍ପିତୋ ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟନ୍ତି ଅନତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସଭାୱଧମ୍ମା, ସ୍ୱାୟଂ ଅନତ୍ତତାତି ଆହ ‘‘ଅୱସୱତ୍ତନାକାରୋ ଅନତ୍ତତା’’ତି । ସା ପନାୟଂ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ଅସାରକତାୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଦେକଦେସେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଜରାମରଣମେୱା’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ସତି ଲକ୍ଖଣସଙ୍କରୋ ସିୟା, ତେସଂ ପନିଦଂ ଅଧିପ୍ପାୟକିତ୍ତନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅୱସୱତ୍ତନାକାରତାୟ ଏୱ ହି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତା ।

ସୁଞ୍ଞତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସାମଞ୍ଞଫଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୩୫-୮୩୬.ପତ୍ତିଧମ୍ମନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ସମନ୍ନାଗମମାହ ।

ସାମଞ୍ଞଫଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ତଥତାକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୪୧-୮୪୩.ରୂପାଦୀନଂ ସଭାୱତାତି ଏତେନ ରୂପାଦୟୋ ଏୱ ସଭାୱତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ପଟିକ୍ଖିପତି। ୟତୋ ତଂ ପରୱାଦୀ ରୂପାଦୀସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନଂ ଇଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ଭାୱଂ ହେସ ତଥତାତି ୱଦତି, ନ ଭାୱୟୋଗ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭାୱନ୍ତି ଧମ୍ମମତ୍ତଂ, ପକତୀତି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଜାତିଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ରୂପାଦୀନଞ୍ହି ରୁପ୍ପନାଦିପକତି ତଥା ଅସଙ୍ଖତାତି ଚ ପରୱାଦିନୋ ଲଦ୍ଧି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଭାୱୟୋଗ’’ନ୍ତି । ୟେନ ହି ଭାୱୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ଏକୀଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ରୁପ୍ପନାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱୟୋଗୋ । ତଂ ପନ ରୂପାଦିତୋ ଅନଞ୍ଞଂ, ତତୋ ଏୱ ସଙ୍ଖତଂ, ଅୱିପରୀତଟ୍ଠେନ ପନ ‘‘ତଥ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତଥତାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କୁସଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୪୪-୮୪୬. ଅନୱଜ୍ଜଭାୱମତ୍ତେନେୱ କୁସଲନ୍ତି ୟୋଜନା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅୱଜ୍ଜରହିତଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଅନୱଜ୍ଜଭାୱମତ୍ତେନେୱ ଚ କୁସଲଂ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ କୁସଲନ୍ତି ।

କୁସଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୪୭. ୟଂ ‘‘ଏକୱାରଂ ନିମୁଗ୍ଗୋ ତଥା ନିମୁଗ୍ଗୋୱ ହୋତି, ଏତସ୍ସ ପୁନ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତଂ, ସୋ ପନ ଆଚରିୟୱାଦୋ, ନ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତାୟ ଜାତିୟା…ପେ॰… ମଞ୍ଞମାନୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ତାୟ ଜାତିୟାତି ୟସ୍ସଂ ଜାତିୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ କମ୍ମାୱରଣାଦିଆୱରଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ତାୟ ଜାତିୟା । ସଂସାରଖାଣୁକଭାୱୋ ୱସ୍ସଭଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱିୟ ମକ୍ଖଲିଆଦୀନଂ ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଅହେତୁକାଦିମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନସ୍ସ ଫଲଭାୱେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମସ୍ସ ନାମ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ କୋଚି ନିୟାମୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଠପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗେନ ଭୱପରିଚ୍ଛେଦଂ, ଏୱଂ ଅୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସପି କୋଚି ସଂସାରନିୟାମୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତାଦିସସ୍ସ ପନ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ଅପରିମିତକପ୍ପପରିଚ୍ଛେଦେ ଚିରତରଂ ସଂସାରପ୍ପବନ୍ଧୋ ହୋତି, ଅପାୟୂପପତ୍ତି ଚ ୟତ୍ଥ ସଂସାରଖାଣୁସମଞ୍ଞା ।

ୟଂ ପନେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥେୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ସଂସରିତା ଅନନ୍ତତ୍ତା ସତ୍ତନିକାୟସ୍ସା’’ତି, ତମ୍ପି ଅପୁଞ୍ଞବହୁଲଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ନ ହି ମାତୁଘାତକାଦୀନଂ ତେନତ୍ତଭାୱେନ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନନ୍ତରାୟଭୂତୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋ ୱିୟ ସତ୍ତାନଂ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତରାୟକରୋ ସଂସାରନିୟାମୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟାୱ ପନ ନ ମଗ୍ଗଫଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ତାୱ ସଂସାରୋ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ୟଦା ଚ ସୋ ଉପଲଦ୍ଧୋ, ତଦା ସୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୟଥା ନିୟତସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ, ଏୱଂ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେନପି ସୱିସୟେ ଏକଂସଗାହୱସେନ ଉକ୍କଂସଗତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ତେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସତି ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମେ କଥଂ ତସ୍ମିଂ ଅଭିନିୱେସୱିସୟେ ଅନେକଂସଗାହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅଭିନିୱେସନ୍ତରଂ ୱା ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମୋ ଏୱ ନ ସିୟାତି ପାଳିୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁପ୍ପତ୍ତିନିୟାମନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିଚୋଦନା କତା । ନ ହି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱିୟ ସମ୍ମତ୍ତନିୟତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ମତ୍ତନିୟତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସମ୍ମତ୍ତମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ଧମ୍ମା କଦାଚିପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ ପନ ନିୟାମନ୍ତରମେୱ ହୋତୀତି ଆନନ୍ତରିକନ୍ତରଂ ୱିୟ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନ୍ତରଂ ସମାନଜାତିକଂ ନ ନିୱତ୍ତେତୀତି ୱିରୁଦ୍ଧଂୟେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱିୟ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ଉଦ୍ଧଟା । ଏୱମେତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁପ୍ପତ୍ତିନିୟାମନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତୀନଂ ନିୟାମନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିନିୱତ୍ତକଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମୋ ଚ ନିୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ଚ ୱିରୁଦ୍ଧମେତନ୍ତି ପନ ‘‘ୱିଚାରେତ୍ୱାୱ ଗହେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା ।

ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୫୩-୮୫୬. ୟଥା ଲୋକୁତ୍ତରା ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଏୱ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି, ଏୱଂ ଲୋକିୟାପି । କସ୍ମା? ତତ୍ଥାପି ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣାଦିନା ଇନ୍ଦଟ୍ଠସବ୍ଭାୱତୋ । ସଦ୍ଧେୟ୍ୟାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ସଦ୍ଦହନାଦିମତ୍ତମେୱ ହି ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏକୂନୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୦. ୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୨. ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୬୩-୮୬୫. କାମଂ ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଅତ୍ଥେୱ ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା, ଅତ୍ଥସାଧିକା ପନ ସା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣିକା ଏୱାତି ଉକ୍କଂସଗତଂ ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ଅୱଧାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ…ପେ॰… ମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ଦୀପେତୀ’’ତି । ତଂ ପନ ଅୱଧାରଣଂ ନ ଞାଣନ୍ତରନିୱତ୍ତନଂ, ଅଥ ଖୋ ଞାଣନ୍ତରସ୍ସ ୟଥାଧିଗତକିଚ୍ଚନିୱତ୍ତନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ତସ୍ସେୱ ଞାଣଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନିରୟପାଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୬୬-୮୬୮. ନେରୟିକେ ନିରୟେ ପାଲେନ୍ତି, ତତୋ ନିଗ୍ଗନ୍ତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ନିରୟପାଲା। ନିରୟପାଲତାୟ ୱା ନେରୟିକାନଂ ନରକଦୁକ୍ଖେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧାୟ ଅଲଂ ସମତ୍ଥାତି ନିରୟପାଲା। କିଂ ପନେତେ ନିରୟପାଲା ନେରୟିକା, ଉଦାହୁ ଅନେରୟିକାତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ନେରୟିକା, ନିରୟସଂୱତ୍ତନିୟେନ କମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ସୟମ୍ପି ନିରୟଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତଥା ସତି ଅଞ୍ଞେସଂ ନେରୟିକାନଂ ୟାତନାୟ ଅସମତ୍ଥା ସିୟୁଂ, ‘‘ଇମେ ନେରୟିକା, ଇମେ ନିରୟପାଲା’’ତି ୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ନ ସିୟା । ୟେ ଚ ୟେ ୟାତେନ୍ତି, ତେହି ସମାନରୂପବଲପ୍ପମାଣେହି ଇତରେସଂ ଭୟସନ୍ତାସା ନ ସିୟୁଂ । ଅଥ ଅନେରୟିକା, ତେସଂ ତତ୍ଥ କଥଂ ସମ୍ଭୱୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅନେରୟିକା ନିରୟପାଲା ଅନିରୟଗତିସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା । ନିରୟୂପପତ୍ତିସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମତୋ ହି ଅଞ୍ଞେନେୱ କମ୍ମୁନା ତେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ରକ୍ଖସଜାତିକତ୍ତା । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –

‘‘କୋଧନା କୁରୂରକମ୍ମନ୍ତା, ପାପାଭିରୁଚିନୋ ତଥା ।

ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଚ ନନ୍ଦନ୍ତି, ଜାୟନ୍ତି ୟମରକ୍ଖସା’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ୟଦେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟାତନାଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସଂୱେଦନତୋ, ଅଞ୍ଞଥା ପୁନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୟାତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦି, ତୟିଦଂ ଆକାସରୋମଟ୍ଠନଂ ନିରୟପାଲାନଂ ନେରୟିକଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ୟେ ପନ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ୟଦିପି ଅନେରୟିକା ନିରୟପାଲା, ଅୟୋମୟାୟ ପନ ଆଦିତ୍ତାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାୟ ସଜୋତିଭୂତାୟ ନିରୟଭୂମିୟା ପରିୱତ୍ତମାନା କଥଂ ନାମ ଦୁକ୍ଖଂ ନାନୁଭୱନ୍ତୀତି ? କମ୍ମାନୁଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୟୋ ନେରୟିକେ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତା ଇଦ୍ଧିବଲେନ ନିରୟଭୂମିଂ ଉପଗତା ତତ୍ଥ ଦାହଦୁକ୍ଖେନ ନ ବାଧୀୟନ୍ତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତଂ ଇଦ୍ଧିୱିସୟସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭାୱତୋତି ଚେ ? ଇଦମ୍ପି ତଂସମାନଂ କମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭାୱତୋ । ତଥାରୂପେନ ହି କମ୍ମୁନା ତେ ନିବ୍ବତ୍ତା ୟଥା ନିରୟଦୁକ୍ଖେନ ଅବାଧିତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ନେରୟିକେ ୟାତେନ୍ତି, ନ ଚେତ୍ତକେନ ବାହିରୱିସୟାଭାୱୋ ୱିଜ୍ଜତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତାୟ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱାରପୁରିସେସୁ ୱିଭତ୍ତସଭାୱତ୍ତା । ତଥା ହି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଇଟ୍ଠଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠଂ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ଅନିଟ୍ଠଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଇଟ୍ଠଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଦେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ନତ୍ଥି କମ୍ମୱସେନ ତେଜସା ପରୂପତାପନ’’ନ୍ତିଆଦି, ତଦପାହତଂ ହୋତି । ୟଂ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅନେରୟିକାନଂ ତେସଂ କଥଂ ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱୋ’’ତି ନେରୟିକାନଂ ୟାତକଭାୱତୋ । ନେରୟିକସତ୍ତୟାତନାୟୋଗ୍ଗଞ୍ହି ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତଂ କମ୍ମଂ ତାଦିସନିକନ୍ତିୱିନାମିତଂ ନିରୟଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତେ ଚ ନେରୟିକେହି ଅଧିକତରବଲାରୋହପରିଣାହା ଅତିୱିୟ ଭୟାନକସନ୍ତାସକୁରୂରତରପୟୋଗା ଚ ହୋନ୍ତି । ଏତେନେୱ ତତ୍ଥ କାକସୁନଖାଦୀନମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କଥମଞ୍ଞଗତିକେହି ଅଞ୍ଞଗତିକବାଧନନ୍ତି ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ତଥା ଦସ୍ସନତୋ । ୟଂ ପନେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅସତ୍ତସଭାୱା ନିରୟପାଲା ନିରୟସୁନଖାଦୟୋ ଚା’’ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତଥା ଅଦସ୍ସନତୋ । ନ ହି କାଚି ଅତ୍ଥି ତାଦିସୀ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି, ୟା ଅସତ୍ତସଭାୱା, ସମ୍ପତିସତ୍ତେହି ଅପ୍ପୟୋଜିତା ଚ ଅତ୍ଥକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତୀ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା । ପେତାନଂ ପାନୀୟନିୱାରକାନଂ ଦଣ୍ଡାଦିହତ୍ଥପୁରିସାନମ୍ପି ଅସତ୍ତଭାୱେ ୱିସେସକାରଣଂ ନତ୍ଥି । ସୁପିନୂପଘାତୋପି ଅତ୍ଥକିଚ୍ଚସମତ୍ଥତାୟ ଅପ୍ପମାଣଂ ଦସ୍ସନାଦିମତ୍ତେନପି ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ । ତଥା ହି ସୁପିନେ ଆହାରୂପଭୋଗାଦିନା ନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ଅତ୍ଥି, ନିମ୍ମାନରୂପଂ ପନେତ୍ଥ ଲଦ୍ଧପରିହାରଂ ଇଦ୍ଧିୱିସୟସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭାୱତୋ । ଇଧାପି କମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭାୱତୋତି ଚେ ? ତଂ ନ, ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା । ନେରୟିକାନଂ କମ୍ମୱିପାକୋ ନିରୟପାଲାତି ଅସିଦ୍ଧମେତଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ନେସଂ ସତ୍ତଭାୱୋ ଏୱ ସିଦ୍ଧୋ । ସକ୍କା ହି ୱତ୍ତୁଂ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତା ନିରୟପାଲସଞ୍ଞିତା ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ସାଭିସନ୍ଧିକା ପରୂପଘାତି ଅତ୍ଥକିଚ୍ଚସବ୍ଭାୱତୋ ଓଜାହାରାଦିରକ୍ଖସସନ୍ତତି ୱିୟାତି । ଅଭିସନ୍ଧିପୁବ୍ବକତା ଚେତ୍ଥ ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ତଥା ତଥା ଅଭିସନ୍ଧିୟା ୟାତନତୋ, ତତୋ ଏୱ ନ ସଙ୍ଘାଟପବ୍ବତାଦୀହି ଅନେକନ୍ତିକତା । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଭୂତୱିସେସା ଏୱ ତେ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱିସେସୱନ୍ତୋ ଭେରୱାକାରା ନରକପାଲାତି ସମଞ୍ଞଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି, ତଦସିଦ୍ଧଂ । ଉଜୁକମେୱ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ନିରୟେ ନିରୟପାଲା’’ତି ୱାଦସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ।

ଅପିଚ ୟଥା ଅରିୟୱିନୟେ ନରକପାଲାନଂ ଭୂତମତ୍ତତା ଅସିଦ୍ଧା, ତଥା ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତୱାଦିନୋପି ତେସଂ ଭୂତମତ୍ତତା ଅସିଦ୍ଧାୱ । ନ ହି ତସ୍ସ ଭୂତାନି ନାମ ସନ୍ତି । ୟଦି ପରମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୋହରତି, ଅଥ କସ୍ମା ୱେଦନାଦିକେ ଏୱ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ? ତିଟ୍ଠତେସା ଅନୱଟ୍ଠିତତକ୍କାନଂ ଅପ୍ପହୀନସମ୍ମୋହୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ୱାଦୱୀମଂସା, ଏୱଂ ଅତ୍ଥେୱ ନିରୟପାଲାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସତି ଚ ନେସଂ ସବ୍ଭାୱେ, ଅସତିପି ବାହିରେ ୱିସୟେ ନରକେ ୱିୟ ଦେସାଦିନିୟମୋ ହୋତୀତି ୱାଦୋ ନ ସିଜ୍ଝତି ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନିରୟପାଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ତିରଚ୍ଛାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୬୯-୮୭୧.ତସ୍ସାତି ଏରାୱଣନାମକସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ । ତହିଂ କୀଳନକାଲେ ହତ୍ଥିୱଣ୍ଣେନ ୱିକୁବ୍ବନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହତ୍ଥିନାଗସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିବ୍ବୟାନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ ହି ଏକନ୍ତସୁଖପ୍ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ ସଗ୍ଗେ ଦୁକ୍ଖାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ୟୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସା’’ତି ।

ତିରଚ୍ଛାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୭୬-୮୭୭. ‘‘ଦ୍ୱାଦସୱତ୍ଥୁକଂ ଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରତା ପତିଟ୍ଠାପୀୟତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଠମୱିକପ୍ପଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସୱତ୍ଥୁକତା ପତିଟ୍ଠାପୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ୱା…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା । ତେନ ‘‘ପହାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପରିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରିଜାନନାଦିକିରିୟାୟ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତା ନିବ୍ବତ୍ତିତତା ଚ ଦସ୍ସିତା, ନ ନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନତାତି । ୟେନ ପନ ସା ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚ୍ଚଞାଣଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚଞାଣନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାଦିସଚ୍ଚସଭାୱାୱବୋଧକଂ ଞାଣଂ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ତତୋ ପୁବ୍ବାପରଭାଗେପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପରିଜାନନାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ହୋତି ଅସମ୍ମୋହତୋ ୱିସୟତୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୨୧. ଏକୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୧. ସାସନକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୭୮.ସମୁଦାୟାତି ‘‘ସାସନଂ ନୱଂ କତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତା ୱଚନସମୁଦାୟା । ଏକଦେସାନନ୍ତି ତଦୱୟୱାନଂ । ‘‘ତୀସୁପି ପୁଚ୍ଛାସୂ’’ତି ଏୱଂ ଅଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା।

ସାସନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଇଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୮୩-୮୮୪.ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନାତି ତଥା ତଥା ଅଧିମୁଚ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟୱସେନ ।

ଇଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଧମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୮୭-୮୮୮. ରୂପସଭାୱୋ ରୂପଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ରୂପଟ୍ଠୋ ନାମ କୋଚି ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ୟଂ ପନ ୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ନ ତଂ ତଂସଭାୱନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୂପଟ୍ଠତୋ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଞ୍ଚ ନ ହୋତୀ’’ତି, ରୂପମେୱ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ବ୍ୟତିରେକତୋ ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞୋ ରୂପଟ୍ଠୋ ନତ୍ଥି, ରୂପଟ୍ଠତୋ ଚ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଂ, ତସ୍ମା ରୂପଂ ରୂପମେୱ ରୂପସଭାୱମେୱାତି ଏୱ-କାରେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ ୱେଦନାଦିସଭାୱ’’ନ୍ତି । ଅଧିପ୍ପାୟେନାତି ରୂପରୂପଟ୍ଠାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତାଧିପ୍ପାୟେନ । ଅଞ୍ଞଥାତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତେ ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟମେନ ରୂପଂ ନିୟତନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଦସ୍ସିତୋୟେୱ ହୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନତ୍ତା । ନ ହି ଅଭିନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପରିୟାୟନ୍ତରଭେଦଂ କରୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ରୂପସଭାୱାନଂ ରୂପରୂପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ସସାମିନିଦ୍ଦେସସିଦ୍ଧାଭେଦା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି ୱିୟ, କପ୍ପନାମତ୍ତତୋ ଚାୟଂ ଭେଦୋ, ନ ପରମତ୍ଥତୋତି ଆହ ‘‘ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ପୱତ୍ତୋ’’ତି । ୱେଦନାଦୀହି ନାନତ୍ତମେୱାତି ୱେଦନାଦୀହି ଅଞ୍ଞତ୍ତମେୱ । ସୋ ସଭାୱୋତି ସୋ ରୂପସଭାୱୋ । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାପନତ୍ଥନ୍ତି ରୂପସ୍ସ ସଭାୱୋ, ନ ୱେଦନାଦୀନନ୍ତି ଏୱଂ ଭେଦସ୍ସ ଞାପନତ୍ଥଂ । ତଞ୍ଚ ୱଚନନ୍ତି ‘‘ରୂପଂ ରୂପଟ୍ଠେନ ନ ନିୟତ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନାତି ‘‘ରୂପଟ୍ଠତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଭାୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାକାରେନ । ୟଦି ସଦୋସଂ, ଅଥ କସ୍ମା ପଟିଜାନାତୀତି ୟୋଜନା ।

ୱୁତ୍ତମେୱ କାରଣନ୍ତି ‘‘ରୂପଂ ରୂପମେୱ, ନ ୱେଦନାଦିସଭାୱ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ୟୁତ୍ତିଂ । ପରେନ ଚୋଦିତନ୍ତି ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ରୂପଂ ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରୱାଦିନୋ ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତମେୱ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ତମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତିଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ଚୋଦନଂ ନିୱତ୍ତେତୀତି ‘‘ଅଥ କସ୍ମା ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଚୋଦନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ୟମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପାଦୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଧମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏକୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୨. ବାୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୨. କୁସଲଚିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୯୪-୮୯୫.ପୁରିମଜୱନକ୍ଖଣେତି ପରିନିବ୍ବାନଚିତ୍ତତୋ ଅନନ୍ତରାତୀତପୁରିମଜୱନୱାରକ୍ଖଣେ ।

କୁସଲଚିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଆନେଞ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୯୬. ହେତୁସରୂପାରମ୍ମଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାରମ୍ମଣାଦିତୋ ଭୱଙ୍ଗସଦିସତ୍ତା ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ।

ଆନେଞ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୭. ତିସ୍ସୋପିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୯୮-୯୦୦. ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିପି ଗବ୍ଭେୟେୱ ଅତ୍ଥୀତି ମଞ୍ଞତି । ସତ୍ତୱସ୍ସିକା ହି ସୋପାକସାମଣେରାଦୟୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା । ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋପି ଗବ୍ଭୋ ଅତ୍ଥୀତି ପରୱାଦିନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ସୁପିନଂ ଆକାସସୁପିନଂ। ତଂ ଅଭିଞ୍ଞାନିବ୍ବତ୍ତଂ ମଞ୍ଞତୀତି ନିଦସ୍ସନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆକାସଗମନାଦିଅଭିଞ୍ଞା ୱିୟା’’ତି । ହେଟ୍ଠିମାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ମଗ୍ଗାନଂ ଅଧିଗମେନ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅଗ୍ଗଫଲାଧିଗମେନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଚ ସୁପିନେ ଅତ୍ଥୀତି ମଞ୍ଞତୀତି ୟୋଜନା ।

ତିସ୍ସୋପିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୦୩-୯୦୫.ବୀଜଂ ଚତୁମଧୁରଭାୱଂ ନ ଗଣ୍ହାତୀତି ଇଦଂ ସକସମୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପରସମୟେ ପନ ରୂପଧମ୍ମାପି ଅରୂପଧମ୍ମେହି ସମାନକ୍ଖଣା ଏୱ ଇଚ୍ଛିତା । ତେନେୱାହ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଖଣିକା’’ତି । ଖଣିକତ୍ତେପି ୱା ଅଚେତନେସୁପି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପେସୁ ଭାୱନାୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ସଚେତନେସୂତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ବୀଜଂ ଚତୁମଧୁରଭାୱଂ ନ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆସେୱେନ୍ତୋ ନାମ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି ଇତ୍ତରତାୟ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତ୍ତରଖଣତାୟ ଏୱ ପନ ଆସେୱନଂ ଲବ୍ଭତି । କୁସଲାଦିଭାୱେନ ହି ଅତ୍ତସଦିସସ୍ସ ପୟୋଗେନ କରଣୀୟସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣପ୍ପୱତ୍ତନଂ ଅତ୍ତସଦିସତାପାଦନଂ ୱାସନଂ ୱା ଆସେୱନଂ ପୁରେ ପରିଚିତଗନ୍ଥୋ ୱିୟ ପଚ୍ଛିମସ୍ସାତି ।

ଆସେୱନପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଖଣିକକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୦୬-୯୦୭.ପଥୱିୟାଦିରୂପେସୂତି ଅନେକକଲାପସମୁଦାୟଭୂତେସୁ ସସମ୍ଭାରପଥୱୀଆଦିରୂପେସୁ । ତତ୍ଥ ହି କେସୁଚି ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଠିତେସୁ କେସଞ୍ଚି ତଦଞ୍ଞେସଂ ଉପ୍ପାଦୋ, ତତୋ ପୁରିମନ୍ତରୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କେସଞ୍ଚି ନିରୋଧୋ ହୋତି ଏକେକକଲାପରୂପେସୁ ସମାନୁପ୍ପାଦନିରୋଧତ୍ତା ତେସଂ । ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅସମାନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ପବନ୍ଧେନ ପତିଟ୍ଠାନପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନାୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ପୱତ୍ତି କସ୍ମା ରୂପସନ୍ତତିୟା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ନ ହି ରୂପାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦି ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ସମାନକ୍ଖଣା, ତଥା ସତି ଅରୂପସନ୍ତତିୟା ୱିୟ ରୂପସନ୍ତତିୟାପି ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟେନ ୱିଧିନା ପୱତ୍ତି ସିୟା, ନ ଚେତଂ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଖଣିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବାୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୩. ତେୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଏକାଧିପ୍ପାୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୦୮.ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋପି ହୋତି ‘‘ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ଅଞ୍ଞତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ରାଗାଧିପ୍ପାୟତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପନ ସଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ରାଗାଧିପ୍ପାୟତୋ ଅଞ୍ଞାଧିପ୍ପାୟୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । କୋ ପନ ସୋ ଅଞ୍ଞାଧିପ୍ପାୟୋତି ? କରୁଣାଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କରୁଣାଧିପ୍ପାୟେନ ଏକାଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ଇତ୍ଥିୟା ଜୀୱିତରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ କାରୁଞ୍ଞେନ ମନୋରଥଂ ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସଂୱରୱିନାସୋ ନ ହୋତୀତି ଏୱଂୱାଦିନଂ ପରୱାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ, ପଣିଧାନାଧିପ୍ପାୟୱାଦିନଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଏତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁତ୍ତମୁଖଦସ୍ସନାଧିପ୍ପାୟୋପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକତୋଭାୱେତି ସହଭାୱେ ।

ଏକାଧିପ୍ପାୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩-୭. ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୧୦-୯୧୪.ଇସ୍ସରିୟେନାତି ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟେନ, ନ ଚେତୋୱସିଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କାମକାରିକଂ ୟଥିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନଂ । ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାହେତୂତି ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିଭାୱନିମିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା କରୀୟତୀତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସେନେୱ ୟା କାଚି ଦୁକ୍କରକାରିକା କରୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପତିରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୧୫-୯୧୬.ମେତ୍ତାଦୟୋ ୱିୟାତି ୟଥା ମେତ୍ତା କରୁଣା ମୁଦିତା ଚ ସିନେହସଭାୱାପି ଅରଞ୍ଜନସଭାୱତ୍ତା ଅସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ନ ରାଗୋ, ଏୱଂ ରାଗପତିରୂପକୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି ଠପେତ୍ୱା ମେତ୍ତାଦୟୋ, ଅଞ୍ଞଚିତ୍ତସ୍ସ ସିନିୟ୍ହନାକାରୋ ରାଗସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିଆକାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ରାଗମେୱ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଦୋସେପୀତି ଏତ୍ଥ ଇସ୍ସାଦୟୋ ୱିୟ ନ ଦୋସୋ ଦୋସପତିରୂପକୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୀତି ଦୋସମେୱ ଗଣ୍ହାତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଠପେତ୍ୱା ହି ଇସ୍ସାଦୟୋ ଅଞ୍ଞଚିତ୍ତସ୍ସ ଦୁସ୍ସନାକାରୋ ଦୋସସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିଆକାରୋତି ।

ପତିରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୧୭-୯୧୮.ଅନିଚ୍ଚାଦିକୋଭାୱୋତି ଅନିଚ୍ଚସଙ୍ଖାରପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନତାଦିକୋ ଭାୱୋ ଧମ୍ମୋ ପକତି ଏତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖଞ୍ଞେୱ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନନ୍ତି ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା କତା, ନ ଦୁକ୍ଖତାମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ହି ପଠମସଚ୍ଚମେୱ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ । ତଥା ସତି ପରୱାଦିନା ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଂସରିକ୍ଖକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନତା ନାନୁଜାନିତବ୍ବା ସିୟା । କସ୍ମା ? ତେସମ୍ପି ହି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନ ସଙ୍ଗହୋ, ନ ଇତରସଚ୍ଚେହି । ୟଞ୍ହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଇତରଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନ ହି ଅନୁପାଦିନ୍ନାନୀତି ଇମିନା ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ସଙ୍ଗହାଭାୱମାହ । ଲୋକୁତ୍ତରାନୀତି ଇମିନା ନିରୋଧମଗ୍ଗସଚ୍ଚେହି । ୟଦି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା, କିମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ? ସଭାୱୋ ହେସ ପରୱାଦିୱାଦସ୍ସ, ୟଦିଦଂ ପୁବ୍ବେନାପରମସଂସନ୍ଦନଂ । ତଥା ହି ସୋ ୱିଞ୍ଞୂହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତଥା ଚେୱ ତଂ ଅମ୍ହେହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ରୂପଂ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଞେୱ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନ’’ନ୍ତି ୟଦେତଂ ତୟା ୱୁତ୍ତଂ, ଏତଂ ନୋ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ । କସ୍ମା ? ରୂପସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା । ରୂପଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଚ ।

ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତେୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣ-ଅନୁଟୀକା ସମତ୍ତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୟମକପକରଣ-ଅନୁଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା

ସଙ୍ଖେପେନେୱାତି ଉଦ୍ଦେସେନେୱ । ୟଂ ‘‘ମାତିକାଠପନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମେସୂତି ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମେସୁ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେସୁ ଚ । ଅୱିପରୀତତୋ ଗହିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ମୂଲୟମକାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟମାନା ଦେସନା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ନାନପ୍ପକାରକୋସଲ୍ଲାୱହା ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସାଧନୀ ଚ ହୋତି, ନ ୱିପରୀତତୋତି ଆହ ‘‘ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣଂ…ପେ॰… ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଏତେନ କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣଦେସନାନନ୍ତରଂ ୟମକପକରଣଦେସନାୟ କାରଣମାହ । ତତ୍ଥ ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲପରିଗ୍ଗହଣାଦିମିଚ୍ଛାଗାହଂ । ଧମ୍ମପୁଗ୍ଗଲୋକାସାଦିନିସ୍ସୟାନନ୍ତି ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲା’’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୧.ମୂଲୟମକ.୧) ଧମ୍ମେ, ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ.୫୦) ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ.୫୧) ଓକାସଂ ନିସ୍ସାୟ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତାନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୁଗ୍ଗଲୋକାସଉପ୍ପାଦନିରୋଧତଦୁଭୟପରିଞ୍ଞାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟାନନ୍ତି ପାଳିଗତିପଟିୱଚନସରୂପଦସ୍ସନପଟିକ୍ଖିପନପଟିସେଧନନୟେହି ୟଥାପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଚ୍ଛୟକରଣଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ, ତଦଭାୱତୋ ସଂସୟନଂ ସଂସୟୋ । ତେସଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟାନଂ ।

କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ସଂସୟପୁବ୍ବକଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଠମଂ ସଂସୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପୁବ୍ବକୋ ସଂସୟୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ପଦାନୁକ୍କମୋ କତୋ । ସବ୍ବଞ୍ହି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ହତ୍ଥାମଲକଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଧମ୍ମସାମିନୋ ନ କତ୍ଥଚି ସଂସୟୋ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁକାମତାୟ ପନ ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟଗତଂ ସଂସୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଂସୟିତୱସେନ ପୁଚ୍ଛଂ କରୋତୀତି ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପୁଚ୍ଛନୱସେନ ନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ, ନିଚ୍ଛିତସଂସୟଧମ୍ମୱସେନେୱ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କୁସଲେସୁ କୁସଲା ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ କୁସଲାତି ସନ୍ଦେହାଭାୱତୋ’’ତିଆଦି । ତେନେୱ ଚ ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟାନ’’ନ୍ତି, ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟୱସେନା’’ତି ଚ ପଠମଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣଂ କତଂ ।

ତନ୍ତି ୟମକପକରଣଂ । ତସ୍ସ ୟେ ସମୟାଦୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତେ କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣଦେସନାନନ୍ତରୋ ଦେସନାସମୟୋ, ତାୱତିଂସଭୱନମେୱ ଦେସନାଦେସୋ, କୁସଲାକୁସଲମୂଲାଦିୟମକାକାରେନ ଦେସନାତି ୱିଭାଗତୋ ‘‘ସଙ୍ଖେପେନେୱା’’ତିଆଦିଗାଥାହି ୱିଭାୱିତା ନିମିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱଣ୍ଣନପଟିଞ୍ଞା ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମୟଦେସଦେସନାୱସେନା’’ତିଆଦିମାହ । ନିମିତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଇଧ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ, ୟଦିଦଂ କମାନୁପ୍ପତ୍ତି ଆଗତଭାରୱାହିତା ଚ ପଣ୍ଡିତାନଂ ପଣ୍ଡିତକିଚ୍ଚଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସମୟାଦିଦସ୍ସନେ । ୟମନଂ ଉପରମନନ୍ତି ୟମୋ ମରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଜାତିୟା ସତି ମରଣଂ ହୋତୀତି…ପେ॰… ୱିସୟୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ‘‘ଜାତିୟା ସତି ମରଣଂ ହୋତୀ’’ତି ଜାତି ୟମସ୍ସ ୱିସୟୋ, ଏୱଂ ‘‘ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସନ୍ତେସୁ ମରଣଂ ହୋତୀ’’ତି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ୟମସ୍ସ ୱିସୟୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେ ହି ମରଣଧମ୍ମିନୋତି । ଅନୁପ୍ପତ୍ତମରଣଂୟେୱ କିବ୍ବିସକାରିନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୟମପୁରିସା ୱିୱିଧା କମ୍ମକାରଣା କରୋନ୍ତି, ନ ଅପ୍ପତ୍ତମରଣନ୍ତି ମରଣଂ ୟମସ୍ସ ୱିସୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇଦଂ ୱିସୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଦେସଂ ୱାତି କାମାଦିଧାତୁତ୍ତୟଦେସଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଧାତୁତ୍ତୟିସ୍ସରୋ ହି ମଚ୍ଚୁରାଜା । ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟାନି ଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସୋ ଚ, ତେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ ୱେରାନି ଛ ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନାନି । ଆୱତ୍ତାତି ପଦକ୍ଖିଣାୱତ୍ତା । ତନୁରୁହାତି ଲୋମା ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ମୂଲୟମକଂ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧.ୟମକସମୂହସ୍ସାତି ମୂଲୟମକାଦିକସ୍ସ ୟମକସମୂହସ୍ସ । ମୂଲୟମକାଦୟୋ ହି ପକରଣାପେକ୍ଖାୟ ଅୱୟୱଭୂତାପି ନିଚ୍ଚାୱୟୱାପେକ୍ଖାୟ ୟମକସମୂହୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ତଂସମୂହସ୍ସ ଚ ସକଲସ୍ସ ପକରଣସ୍ସା’’ତି ।

କୁସଲାକୁସଲମୂଲୱିସେସାନନ୍ତି ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ୱୁତ୍ତାନଂ ସଂସୟପଦସଙ୍ଗହିତାନଂ କୁସଲସଙ୍ଖାତାନଂ, ତଥା ପଠମପୁଚ୍ଛାୟ ୱୁତ୍ତାନଂ କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତାନଂ ୱିସେସାନଂ ଅତ୍ଥୟମକଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ୟଥା ହି ପଠମପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସେସୱନ୍ତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାୟେୱ କୁସଲଧମ୍ମା ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱିସେସଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ପଠମପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱିସେସଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାୟେୱ କୁସଲମୂଲଧମ୍ମା ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱିସେସୱନ୍ତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ୱତ୍ତୁୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସୱିସେସୱନ୍ତତାୱିଭାଗା ହୋନ୍ତୀତି । କୁସଲମୂଲକୁସଲୱିସେସେହି ସଂସୟିତପଦସଙ୍ଗହିତେହି କୁସଲକୁସଲମୂଲାନଂ ୱିସେସୱନ୍ତାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିସେସୱନ୍ତାପେକ୍ଖୱିସେସୱସେନ ପଠମୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଦୁତିୟୋ ପନ ୱିସେସାପେକ୍ଖୱିସେସୱନ୍ତୱସେନାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ତେନାହ ‘‘ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତାନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସୟଭୂତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସେସାନନ୍ତି କୁସଲକୁସଲମୂଲୱିସେସାନଂ । ୱିସେସୱନ୍ତାପେକ୍ଖାନନ୍ତି କୁସଲମୂଲକୁସଲସଙ୍ଖାତେହି ୱିସେସୱନ୍ତେହି ସାପେକ୍ଖାନଂ । ୱିସେସୱତନ୍ତି କୁସଲମୂଲକୁସଲାନଂ । ୱିସେସାପେକ୍ଖାନନ୍ତି କୁସଲକୁସଲମୂଲୱିସେସେହି ସାପେକ୍ଖାନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ମୂଲୟମକେ । ପଧାନଭାୱୋତି ପଠମୱିକପ୍ପେ ତାୱ ସଂସୟିତପ୍ପଧାନତ୍ତା ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସେସାନଂ ପଧାନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେ ହି ସଂସୟିତାନଂ ୱିସେସୱନ୍ତୋତି । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ୱିସେସା ନାମ ୱିସେସୱନ୍ତାଧୀନାତି ୱିସେସୱନ୍ତାନଂ ତତ୍ଥ ପଧାନଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ଏକଜ୍ଝଂ ପଧାନଭାୱୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସତି ହି ଅପ୍ପଧାନେ ପଧାନଂ ନାମ ସିୟା । ତେନାହ ‘‘ଏକେକାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ଏକେକୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୱିନିଚ୍ଛିତୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେହି ଇଧ ପଧାନଭାୱୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତେୱାତି । ନ ଧମ୍ମୱାଚକୋତି ନ ସଭାୱଧମ୍ମୱାଚକୋ । ସଭାୱଧମ୍ମୋପି ହି ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞଂ ନିପୁଣତ୍ଥଦସ୍ସି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୭୮) । ‘‘ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୨୦) ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହେତୁଫଲୱାଚକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନସ୍ସ ‘‘ଅତ୍ଥାଭିସମୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯) ଆଗତା ହିତାଦିୱାଚକତା ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ତେନେୱାତି ପାଳିଅତ୍ଥୱାଚକତ୍ତା ଏୱ ।

ତୀଣିପି ପଦାନୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ସମୁଚ୍ଚୟୋ ଚ ତୁଲ୍ୟୟୋଗେ ସିୟା । କିଂ ନାମ-ପଦେନ ଅନୱସେସତୋ କୁସଲାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋତି ଆସଙ୍କାୟ ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥମାହ ‘‘ତୀଣିପି…ପେ॰… ସଙ୍ଗାହକତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତମତ୍ତନ୍ତି ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋତି । ତେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ନିରୱସେସସଙ୍ଗାହକତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ରୂପଂ ନାମ-ପଦେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । କୁସଲାଦିୟେୱ ନାମନ୍ତି ନିୟମୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ନାମଂୟେୱ କୁସଲାଦୀତି ଇମମେୱ ଚ ନିୟମଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କୁସଲାଦୀନଂ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତମତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟଦିପି ନାମ-ପଦଂ ନ ନିରୱସେସକୁସଲାଦିସଙ୍ଗାହକଂ, କୁସଲାଦିସଙ୍ଗାହକଂ ପନ ହୋତି, ତଦତ୍ଥମେୱ ଚ ତଂ ଗହିତନ୍ତି ନାମସ୍ସ କୁସଲତ୍ତିକପରିୟାପନ୍ନତା ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କୁସଲାଦି…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୫୨.ଦୁତିୟୟମକେତି ଏକମୂଲୟମକେ । ଏୱମିଧାପୀତି ୟଥା ଏକମୂଲୟମକେ ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା’’ଇଚ୍ଚେୱ ପୁଚ୍ଛା ଆରଦ୍ଧା, ଏୱଂ ଇଧାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲୟମକେପି ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା’’ଇଚ୍ଚେୱ ପୁଚ୍ଛା ଆରଭିତବ୍ବା ସିୟା । କସ୍ମା ? ପୁରିମୟମକ…ପେ॰… ଅପ୍ପୱତ୍ତତ୍ତାତି । ଇଦଞ୍ଚ ଦୁତିୟୟମକସ୍ସ ତଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ତତିୟୟମକଂ ପନ ତଥେୱ ପୱତ୍ତଂ । କେଚୀତି ପଦକାରା । ତେ ହି ୟଥା ପଠମଦୁତିୟୟମକେସୁ ପୁରିମପୁଚ୍ଛା ଏୱ ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛା କତାତି ପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛାୟ ପୁରିମପୁଚ୍ଛା ସମାନା ଠପେତ୍ୱା ପଟିଲୋମଭାୱଂ, ନ ତଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୟମକେ । ତତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱେପି ପୁଚ୍ଛା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସା । ୟଦି ତତ୍ଥାପି ଦ୍ୱୀହିପି ପୁଚ୍ଛାହି ସଦିସାହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା’’ତି ପଠମପୁଚ୍ଛା ଆରଭିତବ୍ବା, ପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛା ୱା ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ଏୱଂ ପନ ଅୱତ୍ୱା ପଠମଦୁତିୟୟମକେସୁ ୱିୟ ପୁରିମପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛା ସଦିସା ଅକତ୍ୱା ତତିୟୟମକେ ତାସଂ ୱିସଦିସତା ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା’’ତି ଅନାରଦ୍ଧତ୍ତା, ତସ୍ମା ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାନୁରୂପାୟ ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛାୟ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲାତି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅତ୍ଥୱସେନାତି ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ନିଚ୍ଛିତସଂସୟିତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ । ତଦନୁରୂପାୟାତି ତସ୍ସା ପୁରିମପୁଚ୍ଛାୟ ଅତ୍ଥତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାୟ । ପୁରିମଞ୍ହି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତେନାତି ତସ୍ମା । ୟସ୍ମା ଅନୁଲୋମେ ସଂସୟଚ୍ଛେଦେ ଜାତେପି ପଟିଲୋମେ ସଂସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟଦି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାୟ ପୟୋଜନମେୱ ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ ପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛାନୁରୂପା ପୁରିମପୁଚ୍ଛା, ଅଥ ଖୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୁରିମପୁଚ୍ଛାନୁରୂପା ପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛା, ତାୟ ଚ ଅନୁରୂପତାୟ ଅତ୍ଥାଦିୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ଥାଦିୟମକତା ୱୁତ୍ତା । ଦେସନାକ୍କମତୋ ଚେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତା ୱେଦିତବ୍ବା ‘‘କୁସଲା କୁସଲମୂଲା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କୁସଲମୂଲା କୁସଲା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସେସୟମକେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିସେସୱନ୍ତୱିସେସ, ୱିସେସୱିସେସୱନ୍ତଗ୍ଗହଣତୋ ୱା ଇଧ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଠମପୁଚ୍ଛାୟଞ୍ହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିସେସୱନ୍ତୋ, ତେ ନିଚ୍ଛୟାଧିଟ୍ଠାନେ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସୁ ୟସ୍ମିଂ ୱିସେସୋ ସଂସୟାଧିଟ୍ଠାନୋ, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛା କତା । ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟଂ ପନ ତପ୍ପଟିଲୋମତୋ ୟେନ ୱିସେସେନ ତେ ୱିସେସୱନ୍ତୋ, ତଂ ୱିସେସଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ୱିସେସୱନ୍ତେ ସଂସୟାଧିଟ୍ଠାନଭୂତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛା କତା । ଅନିୟତୱତ୍ଥୁକା ହି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟା ଅନେକଜ୍ଝାସୟତ୍ତା ସତ୍ତାନଂ ।

ଇମିନାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନେନାତି ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ଇମିନାପି ୱାକ୍ୟେନ । ଏୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତମେୱାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ତେନେୱାତି କୁସଲବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥସ୍ସ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଏୱ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ୱିଭଜନଂ। ଇତରଥାତି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ । ତାନି ୱଚନାନୀତି କୁସଲୱଚନଂ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲୱଚନଞ୍ଚ । କୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପୱସେନ ଚସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତଦୀପନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଇମିନାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ୟେ କେଚି କୁସଲା…ପେ॰… ସମ୍ଭୱତୋତି ଏତେନ କୁସଲାନଂ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲତାୟ ବ୍ୟଭିଚାରାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ସନ୍ତୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥସ୍ସେୱସମ୍ଭୱତୋତି ହି ଇମିନା ଅୱୁତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱାଭାୱୱଚନେନ ସ୍ୱାୟମଧିପ୍ପାୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋ । ୟଥା ହି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ କୁସଲବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ବ୍ୟଭିଚରତି, ନ ଏୱଂ ତଂ କୁସଲବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ । କଥଂ କତ୍ୱା ଚୋଦନା, କଥଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପରିହାରୋ ? କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା କୁସଲା ଏୱାତି ଚୋଦନା କତା, କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା ଏୱ କୁସଲାତି ପନ ପରିହାରୋ ପୱତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟୟମକେ ୱିୟ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା’’ତି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । କୁସଲମୂଲେହୀତି କୁସଲେହି ମୂଲେହି । ତେତି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା ।

ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ ପକାରତ୍ଥୋ ୱା । ତେନ ‘‘କୁସଲମୂଲାନି ଏକମୂଲାନି ଚେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାନି ଚା’’ତିଆଦିପାଳିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କାତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠାତି ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ମୂଲାନି ୟାନି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ତମ୍ପୀତି ‘‘କୁସଲମୂଲେନା’’ତିଆଦି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନମ୍ପି । ତଥାତି ତେନ ପକାରେନ, ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱିୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କାତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଇମିନା ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ କାରଣେନ ‘‘ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ୱା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱିୟ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେପି ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱିୟ ସରୂପଦସ୍ସନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟେ ହି ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା, ନ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାୱ । ୟେ ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା, ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲାୱ । ତେନାହ ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ୱିଭାଗୋ କାତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ୟେନାତି ୟେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲେସୁ ଏକମୂଲସ୍ସ ଅଭାୱେନ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକତ୍ତା ଏକମୂଲକତ୍ତା ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ହି ଏକେକେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ତେସଂ ଏକେକେନ ଏକମୂଲକତ୍ତମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି ସମାନତ୍ଥୋ ଏକସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା । ତେନେୱାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ପନ…ପେ॰… ନ ଏକମୂଲାନୀ’’ତି । ତୟିଦଂ ମିଚ୍ଛା, ଦ୍ୱୀସୁପି ଏକେକେନ ଇତରସ୍ସ ଏକମୂଲକତ୍ତଂ ସମ୍ଭୱତି ଏୱାତି । ତେନାହ ‘‘ଏତସ୍ସ ଗହଣସ୍ସ ନିୱାରଣତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା, ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତେନ ଇଧ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଦେନ ୟତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ମୂଲାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଏକେକେନ ଇତରସ୍ସ ଏକମୂଲକତ୍ତଂ ପକାସିତମେୱାତି ଆହ ‘‘ଆମନ୍ତାତି ଇମିନାୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ତଂଗହଣନିୱାରଣତୋ’’ତି। ନିଚ୍ଛିତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ତାୱ ମୂଲାନଂ ନିଚ୍ଛିତଂ ହୋତୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେକମୂଲକତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ସମାନମୂଲତା ଏୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମାନମୂଲତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାନଂ ସମାନମୂଲତାମତ୍ତୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଏକମୂଲଗ୍ଗହଣଂ, ନ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତାୱିସିଟ୍ଠସମାନମୂଲତାଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମୂଲାନନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକମୂଲାନଂ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ । ୟଥା ତେସଂ ସମାନମୂଲତା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂମୂଲେହି ଅଞ୍ଞେହୀତି ଇତରମୂଲେହି ମୂଲଦ୍ୱୟତୋ ଅଞ୍ଞେହି ସହଜାତଧମ୍ମେହି ।

ଇଦାନି ୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପଟିଲୋମେ ‘‘କୁସଲା’’ଇଚ୍ଚେୱ ପୁଚ୍ଛା କତା, ନ ‘‘କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲତ୍ତେ ପନ…ପେ॰… କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ନ ହି କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲେସୁ କିଞ୍ଚି ଏକମୂଲଂ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ମୂଲୟୁତ୍ତତମେୱ ୱଦତି, ନ ମୂଲେହି ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞଥା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ତେନେୱାତି ମୂଲୟୁତ୍ତତାୟ ଏୱ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା । ଉଭୟତ୍ଥାପୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା ଏକମୂଲାତି ଦ୍ୱୀସୁପି ପଦେସୁ । ‘‘କୁସଲମୂଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କୁସଲମୂଲେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଉଭୟମ୍ପି ୱଚନଂ ମୂଲୟୁତ୍ତତମେୱ ୱଦତି, ଅଥ କସ୍ମା ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛାୟମେୱ ଏକମୂଲଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ନ ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାୟନ୍ତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ନ ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ମୂଲେକମୂଲୟମକଦେସନାହି ଅୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୟମକଦେସନା ସମାନରସା ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୟମକେ । ୟଦିପି ଏକମୂଲା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାତି ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମୂଲୟୁତ୍ତତମେୱ ୱଦତି, ତଥାପି ସାମଞ୍ଞୱିସେସଲକ୍ଖଣେ ଅତ୍ଥେୱ ଭେଦୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମୂଲୟୋଗସାମଞ୍ଞେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୂଲକାନଂ ସମାନମୂଲତା ଏକମୂଲତ୍ତନ୍ତି ଏକମୂଲୱଚନଂ ତେସୁ ଅୱିସେସତୋ ମୂଲସବ୍ଭାୱମତ୍ତଂ ୱଦତି, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ମୂଲେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ୱିସେସଂ, ନ ଚ ସାମଞ୍ଞେ ନିଚ୍ଛୟୋ ୱିସେସେ ସଂସୟଂ ୱିଧମତୀତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ମୂଲୟୋଗସାମଞ୍ଞେ…ପେ॰… ପୱତ୍ତା’’ତି ଇମିନା । ୱିସେସେ ପନ ନିଚ୍ଛୟୋ ସାମଞ୍ଞେ ସଂସୟଂ ୱିଧମନ୍ତୋ ଏୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ମୂଲୟୋଗୱିସେସେ ପନ…ପେ॰… ନିଚ୍ଛିତମେୱ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ପରାମସନଂ, ୱିସେସନିଚ୍ଛୟେନେୱ ଅୱିନାଭାୱତୋ, ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ତତ୍ଥ ୱା ସଂସୟାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକମୂଲାତି ପୁଚ୍ଛଂ ଅକତ୍ୱା’’ତି । କୁସଲଭାୱଦୀପକଂ ନ ହୋତୀତି କୁସଲଭାୱସ୍ସେୱ ଦୀପକଂ ନ ହୋତି ତଦଞ୍ଞଜାତିକସ୍ସପି ଦୀପନତୋ । ତେନାହ ‘‘କୁସଲଭାୱେ ସଂସୟସବ୍ଭାୱା’’ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲୱଚନନ୍ତି କେୱଲଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲୱଚନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୁସଲାଧିକାରସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତାତି ଇମିନା ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି କୁସଲଗ୍ଗହଣେ କାରଣମାହ । ଏକମୂଲଗ୍ଗହଣେ ହି ପୟୋଜନାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, କୁସଲସ୍ସ ୱସେନ ଚାୟଂ ଦେସନାତି ।

୫୩-୬୧.ମୂଲନୟେ ୱୁତ୍ତେ ଏୱ ଅତ୍ଥେତି ମୂଲନୟେ ୱୁତ୍ତେ ଏୱ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ । କୁସଲାଦୟୋ ହି ସଭାୱଧମ୍ମା ଇଧ ପାଳିଅତ୍ଥତାୟ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତୋ । କୁସଲମୂଲଭାୱେନ, ମୂଲସ୍ସ ୱିସେସନେନ, ମୂଲୟୋଗଦୀପନେନ ଚ ପକାସେତୁଂ । କୁସଲମୂଲଭୂତା ମୂଲା କୁସଲମୂଲମୂଲାତି ସମାସୟୋଜନା । ମୂଲୱଚନଞ୍ହି ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଗହେତବ୍ବସାଧାରଣଂ । ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତାପି ମୂଲଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୀତି କୁସଲମୂଲଭାୱେନ ମୂଲଧମ୍ମା ୱିସେସିତା । ମୂଲଗ୍ଗହଣେନ ଚ ମୂଲୱନ୍ତାନଂ ମୂଲୟୋଗୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ସମାନେନ ମୂଲେନ, ମୂଲସ୍ସ ୱିସେସନେନ, ମୂଲୟୋଗଦୀପନେନ ଚ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଏକମୂଲମୂଲା’’ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ମୂଲେନ ମୂଲଭାୱେନ, ମୂଲସ୍ସ ୱିସେସନେନ, ମୂଲୟୋଗଦୀପନେନ ଚ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା’’ତି ମୂଲମୂଲନୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ତୀସୁପି ୟମକେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସନମେୱେତ୍ଥ ପରିୟାୟନ୍ତରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ମୂଲୟୋଗଂଦୀପେତୁନ୍ତି ମୂଲୟୋଗମେୱ ପଧାନଂ ସାତିସୟଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଦୀପେତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ହି କୁସଲାନି ମୂଲାନି ଏତେସନ୍ତି କୁସଲମୂଲକାନୀତି ବାହିରତ୍ଥସମାସେ ମୂଲୟୋଗୋ ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ‘‘କୁସଲସଙ୍ଖାତା ମୂଲା କୁସଲମୂଲା’’ତି କେୱଲଂ, ‘‘କୁସଲମୂଲମୂଲା’’ତି ସୱିସେସନଂ ୱା ୱୁତ୍ତେ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନସମାସେ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥ…ପେ॰… ଦୀପେତୁ’’ନ୍ତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋୱାତି ‘‘କୁସଲମୂଲଭାୱେନ ମୂଲସ୍ସ ୱିସେସନେନା’’ତିଆଦିନା ମୂଲମୂଲନୟେ ଚ, ‘‘ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସନ୍ତେନ କ-କାରେନା’’ତିଆଦିନା ମୂଲକନୟେ ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଏୱ । ୱଚନପରିୟାୟୋ ମୂଲମୂଲକନୟେ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

୭୪-୮୫.ନ ଏକମୂଲଭାୱଂ ଲଭମାନେହୀତି ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ନ ଏକମୂଲକଂ ତଥାୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭମାନେହି ଅଟ୍ଠାରସଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାହେତୁକସମୁଟ୍ଠାନରୂପନିବ୍ବାନେହି ଏକତୋ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ୟଥା ହି ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦୟୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱିରହିତା ଅହେତୁକୱୋହାରଂ ଲଭନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ସହେତୁକସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । ତେନାହ ‘‘ଅହେତୁକୱୋହାରରହିତଂ କତ୍ୱା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ନ ହେତୁକମେୱ, ଅହେତୁକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କିଞ୍ଚାପି ସହେତୁକସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ରୂପଂ ଅହେତୁକଂ, ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ୱିପାକାବ୍ୟାକତା କିରିୟାବ୍ୟାକତା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୩) ପନ ୱଚନତୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୟୋଗେନ ସହେତୁକସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅହେତୁକୱୋହାରାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ୍ୱାତି ସହେତୁକୱୋହାରେନ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ‘ଅହେତୁକଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲ’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ଅହେତୁକୱୋହାରାଭାୱେନ ସହେତୁକତାପରିୟାୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଅପିଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟସବ୍ଭାୱତୋ ତସ୍ସ ସହେତୁକତାପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ତେନାହ ‘‘ନ ୱା ସହେତୁକଦୁକେ ୱିୟ…ପେ॰… ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଏକମୂଲକଦୁକେ । ହେତୁପଚ୍ଚୟୟୋଗାୟୋଗୱସେନାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ୟୋଗାୟୋଗୱସେନ, ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସବ୍ଭାୱାସବ୍ଭାୱୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସହେତୁକୱୋହାରମେୱ ଲଭତି ପଚ୍ଚୟଭୂତହେତୁସବ୍ଭାୱତୋ ।

ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ସହେତୁକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଅହେତୁକଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି ସମୂଲକତ୍ତା ‘ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ନ ଏକମୂଲ’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ସତିପି ସମୂଲକତ୍ତେ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସହେତୁକଂ ନ ହୋତୀତି ‘ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲ’ନ୍ତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତସ୍ମା ‘ଅହେତୁକଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ନ ଏକମୂଲଂ, ସହେତୁକଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲ’ନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁପି ପଦେସୁ ଅନୱରୋଧତୋ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ‘‘ସହେତୁକଅବ୍ୟାକତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲଂ ହୋତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତସ୍ସ ଏକମୂଲଭାୱସ୍ସ ନିଚ୍ଛିତତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୮୬-୯୭. କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତରାସିତୋ ନମନନାମନସଙ୍ଖାତେନ ୱିସେସେନ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଗହଣଂ ନିଦ୍ଧାରଣଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନାମାନଂ ନିଦ୍ଧାରିତତ୍ତା’’ତି । ତେନ ତେସଂ ଅଧିକଭାୱମାହ ୱିଞ୍ଞାୟମାନମେୱ ପକରଣେନ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଅହେତୁକଂ ନାମଂ ସହେତୁକଂ ନାମ’’ନ୍ତି ପାଠନ୍ତରେ କସ୍ମା ନାମଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୁପାକଟଭାୱତ୍ଥ’’ନ୍ତି, ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେ କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମୂଲୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଖନ୍ଧୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୨-୩.ଖନ୍ଧୟମକେ…ପେ॰… ପରିଞ୍ଞା ଚ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଇଦଂ ପଧାନଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବଦସ୍ସନଂ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟକଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମୋ, ସା ଚ ୟାୱଦେୱ ପରିଞ୍ଞତ୍ତାତି ପରିଞ୍ଞାସୁ ଚ ନ ୱିନା ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପହାନପରିଞ୍ଞା, ତୀରଣଞ୍ଚ ସମ୍ପୁଣ୍ଣପରାନୁଗ୍ଗହସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା କାଲପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱିଭାଗମୁଖେନ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିସୁଂ ସହ ଚ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗହୱସେନ ସାତିସୟଂ ସମ୍ଭୱତି, ନାଞ୍ଞଥାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଛସୁ କାଲଭେଦେସୁ…ପେ॰… ପରିଞ୍ଞା ଚ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ପଧାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଉଦ୍ଧରତି । ତତ୍ଥ ପନ ୟଥା ନ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ୱିନା ପହାନପରିଞ୍ଞା, ଏୱଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ୱିନା ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ । ସା ଚ ସୁତମୟଞାଣମୂଲିକାତି ଦେସନାକୁସଲୋ ସତ୍ଥା ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ସମୁଦାୟାୱୟୱପଦତ୍ଥାଦିୱିଭାଗଦସ୍ସନମୁଖେନ ଖନ୍ଧେସୁ ପରିଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦଂ ପକାସେତୁକାମୋ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଦେସନଂ ଆରଭୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେ ପନ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିମାହ । ପଞ୍ଚହି ପଦେହୀତି ପଞ୍ଚହି ସମୁଦାୟପଦେହି ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସମୁଦାୟାୱୟୱପଦେସୁ । ଧମ୍ମୋତି ରୁପ୍ପନାଦିକୋ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ । ସମୁଦାୟପଦସ୍ସାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିସମୁଦାୟପଦସ୍ସ । ୟଦିପି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟଥା ପନ ଅୱୟୱୋ ସମୁଦାୟୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ନ ସମୁଦାୟୋପି ଅୱୟୱୋତି ସତିପି ସମୁଦାୟାୱୟୱାନଂ ଭେଦେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱତୋ ଅତ୍ଥେୱାଭେଦୋତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ସମାନତ୍ଥତାୟ ସିୟା ଆସଙ୍କାତି ଆହ ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ସଂସୟଟ୍ଠାନେ’’ତି । ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ତଜ୍ଜା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତିଆଦୀସୁ ଏକଦେସୋ ସମୁଦାୟପଦତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨) ପନ ସକଲୋତି ଆହ ‘‘ରୂପାଦି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅୱୟୱପଦାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବୱିସୟାନଂ ସମାନାଧିକରଣତାୟ ସମୁଦାୟପଦତ୍ଥତା ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ସମୁଦାୟପଦାନମ୍ପି ଅୱୟୱପଦତ୍ଥତା । ନ ହି ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଭେଦୋ ଅଭେଦୋ ୱା ଇଚ୍ଛିତୋ, ଅଥ ଖୋ ଭେଦାଭେଦୋ, ତସ୍ମା ଅଭେଦଦସ୍ସନୱସେନ ପଠମନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଭେଦଦସ୍ସନୱସେନ ଦୁତିୟନୟୋ । ୟୋ ହି ରୁପ୍ପନାଦିସଙ୍ଖାତୋ ରାସଟ୍ଠୋ ଅୱୟୱପଦେହି ରୂପାଦିସଦ୍ଦେହି ଚ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦେନ ଚ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଅତ୍ଥତୋ ରାସିଭାୱେନ ଅପେକ୍ଖିତୋ ରୁପ୍ପନାଦିଅତ୍ଥୋ ଏୱାତି ।

ୟଥା ଅୱୟୱପଦେହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ସମୁଦାୟପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସମୁଦାୟପଦେହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ଅୱୟୱପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପଞ୍ଚେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପଦସୋଧନା କତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରୂପାଦିଅୱୟୱପଦେହି…ପେ॰… ପଦସୋଧନୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅୱୟୱପଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିୟା ଅୱୟୱପଦତ୍ଥସ୍ସ ସମୁଦାୟପଦତ୍ଥତାୟ ସିୟା ଅନେକନ୍ତିକତା, ସମୁଦାୟପଦସ୍ସ ପନ ତଂ ନତ୍ଥୀତି ସମୁଦାୟପଦତ୍ଥସ୍ସ ଅୱୟୱପଦତ୍ଥତାୟ ବ୍ୟଭିଚାରାଭାୱୋ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ପାଳିୟା ପକାସିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପାଦି…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ।

‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଖନ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଧାନଭୂତସ୍ସ ଖନ୍ଧପଦସ୍ସା’’ତି । ୱେଦନାଦିଉପପଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ରୂପାୱୟୱପଦେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସାତି ରୂପସଙ୍ଖାତେନ ଅୱୟୱପଦେନ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭାୱୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧପଦେ । ପଧାନଭୂତେନ ୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧାୱୟୱପଦେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ରୁପ୍ପନଟ୍ଠସ୍ସ କିଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସମାନେ ଅୱୟୱପଦାଭିଧେୟ୍ୟଭାୱେ ଅପ୍ପଧାନେନ ପଦେନ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ସୋ କସ୍ମା ପଧାନେନ ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଖନ୍ଧାୱୟୱପଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋତି ରାସଟ୍ଠମାହ । ତତ୍ଥ କୋଚୀତି ରୁପ୍ପନଟ୍ଠୋ । କେନଚି ସମୁଦାୟପଦେନାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧପଦେନ, ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦେନ । ତେନାହ ‘‘ନ ସବ୍ବୋ ସବ୍ବେନା’’ତି । ଏସ ନୟୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ । ରୂପରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିଅୱୟୱସମୁଦାୟପଦସୋଧନମୁଖେନ ତତ୍ଥ ଚ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତା ପାଳିଗତି ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ । ଏୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତେନାତି ଇମିନା ୟ୍ୱାୟଂ ରୂପାଦିଅୱୟୱପଦେହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିସମୁଦାୟପଦେହି ଚ ଦସ୍ସିତାକାରୋ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ, ତଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ୱିସେସନଭାୱୋ ଭେଦକତାୟ ସାମଞ୍ଞତୋ ଅୱଚ୍ଛେଦକତ୍ତା, ୱିସେସିତବ୍ବଭାୱୋ ଅଭେଦୟୋଗେନ ଭେଦନ୍ତରତୋ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବତ୍ତା, ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ତେସଂ ଭେଦାଭେଦାନଂ ଏକୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟତ୍ତା ।

ତେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସମାନାଧିକରଣେ । ତେନାତି ୱା ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ । ଏତ୍ଥାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧପଦେ । ୟଥା ନୀଲୁପ୍ପଲପଦେ ଉପ୍ପଲୱିସେସନଭୂତଂ ନୀଲଂ ୱିସିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି, ନ ୟଂ କିଞ୍ଚି, ଏୱମିଧାପି ଖନ୍ଧୱିସେସନଭୂତଂ ରୂପମ୍ପି ୱିସିଟ୍ଠମେୱ ସିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ଖନ୍ଧତୋ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ତଥା ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ତଂ ଖନ୍ଧୋ ଚା’’ତି ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନେୱ ୟଂ ରୂପଂ, ସୋ ଖନ୍ଧୋ । ୟୋ ଖନ୍ଧୋ, ତଂ ରୂପନ୍ତି ଅୟମ୍ପି ଆପନ୍ନୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବେୱ…ପେ॰… ୱିସେସିତବ୍ବା’’ତି । ୱିସେସନେନ ଚ ନାମ ନିଦ୍ଧାରିତରୂପେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଅୱଚ୍ଛେଦକତ୍ତା, ନ ଅନିଦ୍ଧାରିତରୂପେନାତି ଆହ ‘‘କିଂ ପନ ତ’’ନ୍ତିଆଦି, ତସ୍ସେୱ ଗହିତତ୍ତା ନ ପିୟରୂପସାତରୂପସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ତଂ ଖନ୍ଧୱିସେସନଭାୱେନ ଗହିତଂ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ ତସ୍ସେୱାତି ୟୋଜନା । ନ ଖନ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ରୁପ୍ପନଟ୍ଠୋ ରୂପନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ହି ସୋ ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି । ତେନେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପସ୍ସ ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱେନେୱ । ‘‘ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଦସ୍ସେନ୍ତେନପ୍ପକ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦୀସୁ ଅତଦତ୍ଥସ୍ସ ରୂପସଦ୍ଦସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ‘‘ତେନ ରୂପସଦ୍ଦେନା’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଭୂତୁପାଦାୟମ୍ପି ଭେଦଂ ଧମ୍ମଜାତଂ । ସୁଦ୍ଧେନାତି କେୱଲେନ, ରୂପସଦ୍ଦେନ ୱିନାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତୟିଦଂ ପକରଣାଦିଅୱଚ୍ଛିନ୍ନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ସମାନାଧିକରଣତଂ ୱା । ୟୋ ହି ରୂପସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣୋ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ, ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପସଦ୍ଦେନ ୱିୟ ତଦତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତେୱ । ତେନାହ ‘‘ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି । ୟଦିପି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ ଏୱ ଚ, ଖନ୍ଧୋ ପନ ନ ରୂପମେୱାତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ସବ୍ବେ…ପେ॰… ୱିସେସିତବ୍ବା’’ତି । ତେନେୱାତି ଅରୂପସଭାୱସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେନେୱ । ତେତି ଖନ୍ଧା । ୱିଭଜିତବ୍ବାତି ‘‘ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଖନ୍ଧୋ ଚେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ, ଅୱସେସା ଖନ୍ଧା ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତବ୍ବା ।

ଖନ୍ଧାନଂ ରୂପୱିସେସନ…ପେ॰… ସଂସୟୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ କିଂ ଖନ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞାପି ୱେଦନା ଅତ୍ଥି, ୟତୋ ୱିନିୱତ୍ତା ୱେଦନା ଖନ୍ଧୱିସେସନଂ ହୋତି, ସବ୍ବେ ଚ ଖନ୍ଧା କିଂ ଖନ୍ଧୱିସେସନଭୂତାୟ ୱେଦନାୟ ୱିସେସିତବ୍ବାତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚୀତି ଅନୁଭୱନାଦିପ୍ପକାରା । କେନଚି ୱିସେସନେନାତି ୱେଦନାଦିନା ୱିସେସନେନ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପାଦିପଣ୍ଣତ୍ତି ଖନ୍ଧପଣ୍ଣତ୍ତି ଚ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ୱିସୁଂ ସହ ଚ ରୁପ୍ପନାଦିକେ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତମାନା କଦାଚି ଅୱୟୱଭୂତେ ପୱତ୍ତତି, କଦାଚି ସମୁଦାୟଭୂତେ, ତସ୍ସା ପନ ତଥା ପୱତ୍ତନାକାରେ ନିଦ୍ଧାରିତେ ୟସ୍ମା ରୂପାଦିକ୍ଖନ୍ଧା ପଦତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୱିସୋଧିତା ନାମ ହୋନ୍ତି ତବ୍ବିସୟକଙ୍ଖାପନୋଦନତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପଞ୍ଚେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ପଠମୱାରେନ ରୂପାଦିଅୱୟୱପଦେହି ଅୱୟୱତ୍ଥୋ ୱିୟ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ସମୁଦାୟପଦେହିପୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ପନ ଦୁତିୟୱାରେନ ୱିସେସୱାଚୀ ୱିୟ ରୂପାଦିଅୱୟୱପଦେହି ସାମଞ୍ଞଭୂତେନପି ତଂତଂୱିସିଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧାୱୟୱପଦେନ ସୋ ସୋ ଏୱ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ସବ୍ବୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅଭାୱା ୟଦିପି ଖନ୍ଧୋୟେୱ ରୂପଂ, ସୋ ପନ ନ ସବ୍ବୋ ରୂପଂ, ଅଥ ଖୋ ତଦେକଦେସୋ, ତଥା ୱେଦନାଦୟୋପୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ତତିୟୱାରେନ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ପନ ଚତୁତ୍ଥୱାରେନ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ’’ତି ରୂପସ୍ସ ଖନ୍ଧଭାୱେ ନିଚ୍ଛିତେ ଖନ୍ଧୋ ନାମାୟଂ ନ କେୱଲଂ ରୂପମେୱ, ଅଥ ଖୋ ୱେଦନାଦି ଚାତି ୱେଦନାଦୀନମ୍ପି ଖନ୍ଧଭାୱପ୍ପକାସନେ ନ ସବ୍ବେ ଖନ୍ଧା ୱେଦନାଦିୱିସେସୱନ୍ତୋ, କେଚିଦେୱ ପନ ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ତଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ଚେସା ପାଳି ଖନ୍ଧାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପଣ୍ଣତ୍ତିସୋଧନମୁଖେନ ସରୂପାୱଧାରଣାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତଞ୍ଚ ତେସଂ ୟାୱଦେୱ ଉପ୍ପାଦାଦିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ୟେସଂ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ ।

ଏକଦେସେପି ସମୁଦାୟୱୋହାରୋ ଦିସ୍ସତି ୟଥା ପଟୋ ଦଡ୍ଢୋ, ସମୁଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ଚକ୍କାୱୟୱଭାୱତୋ ଚକ୍କାନୀତି ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି । ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ୟମକଭାୱେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ୟମକମୂଲଭାୱେନେୱ ୱା । ମୂଲଭାୱେନ ଗହଣଂ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱୋ, ତଂସମ୍ବନ୍ଧତା ଚ ମୂଲପଦାଦୀନଂ ନାଭିଆଦିସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନୟିଧ ଦେସନା ମଣ୍ଡଲଭାୱେନେୱ ସମ୍ବଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ନ ମଣ୍ଡଲଭାୱେନ ସମ୍ବଜ୍ଝନତୋ’’ତି । ୟଦିପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକେ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିମୂଲକେସୁ ପନ ସଞ୍ଞାଦିମୁଖେନ ଦେସନପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଅପୁବ୍ବୱସେନେୱ ଗତୋ ସିୟା ମଣ୍ଡଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନ ତଥା ପାଠୋ ପୱତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧ…ପେ॰… ସମ୍ବନ୍ଧେନା’’ତି । ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପୁରିମେନ ଅସମ୍ବଜ୍ଝନମେୱ ହି ହେଟ୍ଠିମସୋଧନଂ । ସୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧଲାଭମତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ଖନ୍ଧା ରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖନ୍ଧାତି ଖନ୍ଧସଦ୍ଦେନ ଲବ୍ଭମାନଂ ରୂପାଦୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଖନ୍ଧଟ୍ଠମତ୍ତମେୱ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଗହେତ୍ୱା । ୟଦିପି ଉଦ୍ଦେସେ ଖନ୍ଧୱିସେସନଂ ରୂପାଦି ‘‘ଖନ୍ଧା ରୂପ’’ନ୍ତି ସୁଦ୍ଧରୂପାଦିମତ୍ତମେୱ ଗହିତଂ, ତଥାପି ୱିସେସରହିତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧରୂପାଦିମତ୍ତତାୟ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା । ଖନ୍ଧୱିସେସନଭାୱସଙ୍ଖାତନ୍ତି ୟଥାଧିଗତଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିସେସନଭାୱେନ କଥିତଂ ରୁପ୍ପନାଦିକଂ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ । କେୱଲମେୱ ତଂ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦେନ ସହ ୟୋଜେତ୍ୱା…ପେ॰… ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ସୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧୱାରୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୬.ଏୱଂୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱାରାଲମ୍ବନେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଧମ୍ମୱିଭାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପିୟସଭାୱଂ ପିୟଜାତିକଂ ‘‘କଥଂ ରୂପେନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପିୟସଭାୱଟ୍ଠେନ ରୂପଂ, ନ ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପିୟରୂପଂ…ପେ॰… ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି । ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନମ୍ପି ଚକ୍ଖାଦି ପିୟସଭାୱମତ୍ତୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ପିୟରୂପମେୱ ଅନୁପ୍ପୱିସତି, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ପିୟସଭାୱ…ପେ॰… ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟୋ ପନ ୟତ୍ଥ ୱିସେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱିସେସସଦ୍ଦୋ ନାନୁୱତ୍ତତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୱଚନସେସୋ’’ତି । ନ ହି ଅଧିକାରତୋ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଅଜ୍ଝାହରଣକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞାତି ୱା ପଦୁଦ୍ଧାରୋୟଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିସେସତା ପନସ୍ସା ‘‘ୱିସେସଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମା’’ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ଏୱ ପାକଟା । ‘‘ଅୱସେସା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଂୟୋଜନୱସେନ ଜାନାତି ଅଭିନିୱିସତୀତି ସଞ୍ଞା ଦିଟ୍ଠୀତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ସଞ୍ଞା’’ତି । ଦିଟ୍ଠି ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ପପଞ୍ଚଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ହି ‘‘ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖା’’ତି ଏତ୍ଥ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୦୧) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଞ୍ଞାନାମେନ ୱା ପପଞ୍ଚା ଏୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ।

୨୮. ‘‘ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅନୁଲୋମେ ୟଥା ସରୂପଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ଏୱଂ ‘‘ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ପଟିଲୋମେ, ଇଧ ପନ ପଟିୱଚନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଖନ୍ଧସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱୋ’’ତି ଆହ । ତେନ ସତ୍ତାପଟିସେଧେ ଅୟଂ ନ-କାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଦନିବନ୍ଧନତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସଦ୍ଦସଭାଗତଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ କତଂ । ପଣ୍ଣତ୍ତିସୋଧନଞ୍ହେତଂ । ତେନାହ ‘‘ପଣ୍ଣତ୍ତିସୋଧନମତ୍ତମେୱ କରୋତୀ’’ତି । ତେନ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମସବ୍ଭାୱୋ ଏୱେତ୍ଥ ପମାଣ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଠନ୍ତରେନ ସମତ୍ଥେତି । କାମଂ କତ୍ଥଚି ସତିପି ଖନ୍ଧେ ନତ୍ଥି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅଖନ୍ଧତ୍ତସଭାୱା ପନ ନତ୍ଥି ୱେଦନାତି ‘‘ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ୱା ଏତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତା’’ତିଆଦି ।

୩୯. ‘‘ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଭୂତୁପାଦାୟ ଧମ୍ମୋ ୱିୟ ପିୟସଭାୱୋପି ରୂପସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟତାସାମଞ୍ଞେନ ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରା ୱେଦନାଦୟୋଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି । ଅପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତମେୱାତି ଖନ୍ଧସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱେ ରୂପସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱୋତି ପଣ୍ଣତ୍ତିସୋଧନମତ୍ତତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ତଥା ଚାହ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଥା ଚକ୍ଖୁତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଆୟତନଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି କେୱଲଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିସୋଧନତ୍ଥଂ ତମେୱ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ଆୟତନେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ନ ଚେୱ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚ ଆୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ତଦତ୍ଥମେୱ ଉଭୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ଖନ୍ଧେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ନ ଚେୱ ରୂପଂ ନ ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୱିସମୋପଞ୍ଞାସୋ । ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ଆୟତନେ ଚ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ଅୱସେସଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହମାନଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଆୟତନୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱା । ତେନାହ ‘‘ୟଦି ସିୟା’’ତି । ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ଖନ୍ଧେ ଚ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନ ତଥା ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ । ୟଦି ପନ ତାଦିସଂ ଖନ୍ଧଗତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ନତ୍ଥୀତି ଏୱମିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି ୟୁତ୍ତମେତଂ ସିୟା । ତଥା ହି ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଞତ୍ତିଗ୍ଗହଣମେୱ ଉଦ୍ଧରୀୟତି । ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁ ଚ ନ ସିୟା ଅୱସେସଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହମାନନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଖନ୍ଧୋ ଚ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୫୦-୨୦୫. ମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ୟମକେସୁ ପଦାନଂ ଭିନ୍ନକାଲତ୍ତା ସିୟା ଅତ୍ଥୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ଅମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ’’ତି । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ପୁରିମସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ତେନାତି ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତିୱାରପାଠେ, ଏତିସ୍ସଂ ୱା ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନାୟଂ । ଛ ଏୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ନୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତୀତେନା’’ତିଆଦି । ଏତେ ପନ ତୟୋତି ଅତ୍ତନା ୱିସୁଂ ଅନନ୍ତରଂ ଦସ୍ସିତେ ସନ୍ଧାୟାହ । ୟଥାଦସ୍ସିତାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତବ୍ବାକାରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନାତୀତାଦୟୋ ୟେ ପାଳିୟଂ ଉଜୁକମେୱ ଆଗତା । ‘‘ନ ୱିସୁଂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦିନା ପାକଟତରଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାହୀତି ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକାହି ପଠମପଦେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିଲୋମୱସେନ ପୱତ୍ତାହି । ତେନେୱାତି ନୟତୋ ୟୋଜେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଏୱ । ମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ଚାତି ନ କେୱଲଂ ଅମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୟୋଜନାସୁକରତାୟ ଏୱ ପୁରିମେ ଅୟୋଜନା, ଅଥ ଖୋ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅମିସ୍ସକ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି ।

ୟେନ କାରଣେନାତି ୟେନ ଏକପଦଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହିତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଲାଭସଙ୍ଖାତେନ କାରଣେନ । ୟଥାକ୍କମଂ ପୁରେପଞ୍ହୋ ପଚ୍ଛାପଞ୍ହୋତି ଚ ନାମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପୁରେପଚ୍ଛାପଞ୍ହୋତି ଚ ନାମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ଏକପଦଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହିତାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ତମେୱତ୍ଥମ୍ପି ୱିୱରତି ‘‘ୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ । ‘‘ପଞ୍ହୋ’’ତି ଚେତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ପରିପୂରେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବତ୍ଥସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ’’ତି । ତଂ ସରୂପଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ତଂୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ତଂ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଏତସ୍ସାତି ତଂୱିସ୍ସଜ୍ଜନୋ, ତସ୍ସ ତଂୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ । ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେନାତି ପୁରିମେନ ଉଦ୍ଦେସପଦେନ । ତେନ ହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପଦସ୍ସ ସମାନତ୍ଥତା ଇଧ ସଦିସତ୍ଥତା । ଏକେନ ପଦେନାତି ଏକେନ ପଧାନାପ୍ପଧାନେନ ୟମକପଦେନ, ନ ପଠମପଦେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପାଦନିରୋଧଲାଭସାମଞ୍ଞମତ୍ତେନାତି ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ୱା ନିରୋଧସ୍ସ ୱା ଲବ୍ଭମାନତାୟ ସମାନତାମତ୍ତେନ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦ…ପେ॰… ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ପୁରେପଞ୍ହସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦିପି ତତ୍ଥ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତତ୍ତା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟୋ ପନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦସଙ୍ଗହିତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ପାଳିୟଂ ଅନୁଞ୍ଞାତରୂପେନ ଠିତୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁରେପଞ୍ହୋ ୟୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଞ୍ହି ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେନ ସଦିସତ୍ଥତା ହୋତି ।

‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତାପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ଇତରସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପୀୟତୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିକ୍ଖେପୋ ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୂତି ଆହ ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥସ୍ସେୱ ପଟିକ୍ଖିପନଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ’’ତି। ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣଂ କତ୍ୱା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ପୁଚ୍ଛୀୟତୀତି ସୋ ଏୱ ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିସେଧୀୟତି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଂସୟତ୍ଥନିୱାରଣଂ ପଟିସେଧୋ’’ତି । ‘‘ନ-କାରୱିରହିତ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପଟିସେଧସ୍ସ ପଟିସେଧିତମାହ । ୟଦି ଏୱଂ ପାଳିଗତିପଟିସେଧୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ କୋ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତୀ’’ତିଆଦି ।

ତଦେକଦେସପକ୍ଖେପୱସେନାତି ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ହାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ଏକଦେସସ୍ସ ପକ୍ଖିପନୱସେନ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଠମେ ଠାନେ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହସ୍ସ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେ ସରୂପଦସ୍ସନେନା’’ତିଆଦି । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ହେସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଚ ସତ୍ତୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ପକ୍ଖେପଂ ଲଭତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହୋ ଏୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଦସ୍ସନାଦିତୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୁଚ୍ଛାୱିଭଙ୍ଗୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଠାନାନି ଏକସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ ୟୋଜନାନୟୋତି ଇମେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସୁଦ୍ଧାୱାସାନନ୍ତିଆଦି ପାଳିୟା ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ହୋତି ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥା’’ତି । ତତ୍ଥ ଏକଭୂମିୟଂ ଦୁତିୟା ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଏକିସ୍ସା ଭୂମିୟା ଏକସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦୁତିୟୱାରଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟୱାରାଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ୟଥା ଞାପିତୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଭୁତି ହି…ପେ॰… ପୱତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନାୟଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ଆଦାନନିକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ କମ୍ମଜସନ୍ତାନଂ ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱସେନ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁ ଅକମ୍ମଜେସୁ କୁସଲାଦୀସୁ କଥନ୍ତି ଚୋଦନାୟଂ ତେପି ଇଧ ତଂନିସ୍ସିତା ଏୱ କତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଞ୍ହି…ପେ॰… ଦସ୍ସିତା’’ତି । ତେନେୱାତି କମ୍ମଜସନ୍ତାନେନେୱ । ତସ୍ମାତି ଏକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ଏକତ୍ତେନ ଗହିତତ୍ତା । ତସ୍ସାତି କମ୍ମଜସନ୍ତାନସ୍ସ । ପଞ୍ଚସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ୟଥା ପଚ୍ଚେକଂ ‘‘ଏକିସ୍ସା ଭୂମିୟା ଦୁତିୟା ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥୀ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତପାଳିୟା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସାନ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସୱଚନତୋ ସକଲେପି ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ସା ନତ୍ଥୀତି ତାୟ କସ୍ମା ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସୟମେୱ ପରିହରିତୁଂ ‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ହେଟ୍ଠାଭୂମିକସ୍ସ ଅସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକେ ଉପରିଭୂମିସମୁପ୍ପତ୍ତି ନ ସକ୍କା ପଟିସେଧେତୁଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୱଚନତୋ । ଉଦ୍ଧମସ୍ସ ତଣ୍ହାସୋତଂ ୱଟ୍ଟସୋତଞ୍ଚାତି ହି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉଦ୍ଧଂସୋତପାଳିସବ୍ଭାୱା’’ତି । ସଂସନ୍ଦେତବ୍ବାତି ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଏୱଂ ନେତବ୍ବା । ତଥା ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ।

ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନାତି ଅଙ୍କିତୋକାସଭାୱିରୂପୁପ୍ପାଦସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ନିଚ୍ଛୟେନ । ୱିସେସିତା ତଥାଭାୱିରୂପଭାୱିନୋ । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାପୀତି ନ କେୱଲଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରା ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାପି । ତେ ଏୱ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ଏୱ ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ୟେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ୱଜ୍ଜିତାତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ୟେ ୱିରହିତା, ତେ ତଥା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ‘‘ତେ ତତୋ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସେତି । ତତୋତି ଅସଞ୍ଞାଭୱତୋ । ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମଭୱଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରାଦୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପଚ୍ଛିମଭୱିକାନମ୍ପି ଅରୂପାନଂ ଅରୂପଭୱେ ୟଥା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପାଦି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋପୀତି ଆହ ‘‘ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ…ପେ॰… ଆହା’’ତି । ତତ୍ଥ ତେସନ୍ତି ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ । ତତ୍ଥାତି ଅରୂପଭୱେ । ଇତରାନୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱଞ୍ଚାତି ଇତରସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନସବ୍ଭାୱମ୍ପି । ସପ୍ପଟିସନ୍ଧିକାନମ୍ପି ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଖନ୍ଧଭେଦସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନପରିୟାୟୋ ଓଳାରିକଦୋସପ୍ପହାନତୋ କିଲେସୂପସମସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବେସଞ୍ହି ତେସନ୍ତି ତଂତଂଭୂମିୟଂ ଠିତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ । ୟଥା ପନାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି । ଅନନ୍ତା ଲୋକଧାତୁୟୋତି ଇଦଂ ଓକାସସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱଂୟେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ସମାନାଧାରତାୟ ସମାନକାଲତ୍ତେନ ଅସମ୍ଭୱନ୍ତୋ ଓକାସୱସେନ ପନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୋ ସଂକିଣ୍ଣା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଂକିଣ୍ଣତା ହୋତୀ’’ତି ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୦୬-୨୦୮.ତସ୍ସାପୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରସ୍ସପି । ଓକାସେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱାତି ୟଥାଗହିତେ ଓକାସେ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସେୱ ଓକାସୱିସିଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ପନ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଲବ୍ଭମାନେ ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରୋପି ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ଓକାସୱାରୋପି ଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଓକାସୱାରୋପି ଚା’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ଓକାସୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସେସଭାୱେନେୱ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ୱିସୁଂ, ତସ୍ମା ।

ଅଞ୍ଞଥାତି ପୱତ୍ତିୱାରେ ୱିୟ ଆଦାନନିକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ କମ୍ମଜସନ୍ତାନଂ ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱସେନ ପରିଞ୍ଞାୱଚନେ । ‘‘ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦସଙ୍ଗହିତତ୍ଥାଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ଇତରସ୍ସପି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୁପକ୍ଖନ୍ଧପରିଜାନନସ୍ସ ଅଭାୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଚ କତଂ, ତସ୍ମା ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନେୱେତ୍ଥ ତୟୋ ଅଦ୍ଧୋ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନନ୍ତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନିତ୍ଥା’’ତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୟଥାକ୍କମଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ପନ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀତି ଇମିନା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସେୱ ପରିଞ୍ଞାମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ ସାତିସୟଂ, ତଦଭାୱା ନ ଇତରେସନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟତୋ ତସ୍ସେୱ ୱଜିରୂପମତା ୱୁତ୍ତା, ସେସାନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜୂପମତା । ତେନାତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱଚନେନ । ତଦୱସେସସବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେତି ତତୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିତୋ ଅୱସେସସବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ । ଇମଂ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସଂ ପରିହରନ୍ତା ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଖନ୍ଧୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଆୟତନୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧-୯.ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଅୱୟୱପଦେହି ୱୁତ୍ତୋ ଏକଦେସୋ ସକଲୋ ୱା ସମୁଦାୟପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ, ସମୁଦାୟପଦେହି ପନ ୱୁତ୍ତୋ ଏକନ୍ତେନ ଅୱୟୱପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ଏତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟଦସ୍ସନତାୟ ସବ୍ବପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରାଦୀସୁ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୦-୧୭.ୱାୟନଂ ସୱିସୟଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନଂ, ତୟିଦଂ ୟଥା ଗନ୍ଧାୟତନେ ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ସୀଲାଦୀସୁପୀତି ପାଳିୟଂ ‘‘ସୀଲଗନ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀଲାଦିୟେୱ ଗନ୍ଧୋ’’ତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୀଲଗନ୍ଧୋ…ପେ॰… ନାମାନୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ସୱିସୟବ୍ୟାପନଂ ତତ୍ଥ ପସଟଭାୱୋ ପାକଟଭାୱୋ ୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ପସାରଣଟ୍ଠେନ ପାକଟଭାୱଟ୍ଠେନ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସୂଚନଂ ୱା ୱାୟନଂ। ‘‘ଦେୱକାୟା ସମାଗତା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭), ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୦୮) ସମୂହପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁପି କାୟଧମ୍ମସଦ୍ଦା ଆଗତାତି ‘‘ସସଭାୱ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତି । କାୟୱଚନେନ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ‘‘ନ ଧମ୍ମୋ ନାୟତନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିନିୱତ୍ତୱିସେସସବ୍ବସଭାୱଧମ୍ମୱାଚକତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଧମ୍ମାୟତନସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୱିସେସୱାଚକତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୮-୨୧.ଏତସ୍ମିନ୍ତି ପୱତ୍ତିୱାରେ । ପୁଚ୍ଛାମତ୍ତଲାଭେନାତି ମୋଘପୁଚ୍ଛାଭାୱମାହ । ଏକେକନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିକଂ ଏକେକଂ । ପଞ୍ଚାତି ‘‘ୟସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ । ପୁଚ୍ଛାମତ୍ତଲାଭେନ ସଙ୍ଗହଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ହାପେତବ୍ବାନୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ୱକ୍ଖତି ହୀ’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସମତ୍ଥେତି ।

ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନଂ ୱିସେସନିୱିଟ୍ଠମେୱ ହୋତୀତି ତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୱାରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ପନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତାୟ ଅବ୍ୟାପିତତ୍ତା ୟତ୍ଥ ସଦିସଂ, ତତ୍ଥାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଓକାସୱାରେ ପନ…ପେ॰… ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ଦୁତିୟଂ । ପୁଗ୍ଗଲୱାରେପୀତି ୟତ୍ଥ ସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ, ପଗେୱ ଓକାସୱାରେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିରତ୍ତକାମକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସାତି ଭାୱନାବଲେନ ୱିରତ୍ତୋ କାମୋ ଏତେନାତି ୱିରତ୍ତକାମଂ, ରୂପାୱଚରକମ୍ମଂ, ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ । ପଟିସନ୍ଧି ଏୱ ବୀଜଂ ପଟିସନ୍ଧିବୀଜଂ, ତସ୍ସ । ‘‘ଏୱଂସଭାୱତ୍ତା’’ତି ଏତେନ ଏକନ୍ତତୋ କାମତଣ୍ହାନିଦାନକମ୍ମହେତୁକାନି ଘାନାଦୀନୀତି ଦସ୍ସେତି । ଗନ୍ଧାଦୟୋ ଚ ନ ସନ୍ତୀତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ତେସମ୍ପି ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।

‘‘ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ ଚୋଦକେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁନ ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ତାନି ୟମକାନି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକେସୁ ଘାନାୟତନୟମକେନ ‘‘ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଅଘାନକାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନୟମକାନି ୟଥା ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି, ତଥା ଇଧ ଘାନାୟତନମୂଲକେସୁ ଘାନାୟତନୟମକେନ ତାନି ଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନୟମକାନି ‘‘ୟସ୍ସ ଘାନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଜିୱ୍ହାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଉଭୟେସଂ ୱିସୁଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏକଜ୍ଝଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତାୟ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତା ପାଳିଅନାରୁଳ୍ହତାୟ କାରଣ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲଗ୍ଗହଣଂ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିଦସ୍ସନଭାୱେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନାତି ନିଦସ୍ସନଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତାସଙ୍ଖାତେନ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନେୱ, ନ ପନ ତେସଂ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବେହି ସବ୍ବଥା ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱାନୁଜାନନଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଆକଡ୍ଢତି । ସାତି ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛା । ଘାନାୟତନୟମକେନାତି ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକେସୁ ଘାନାୟତନୟମକେନେୱ । ତଂସେସାନୀତି ତେନ ଘାନାୟତନମୂଲକକାୟାୟତନୟମକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସେସାନି । ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ଅନାରୁଳ୍ହାନୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନାରୁଳ୍ହାନୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ଅନୁକଡ୍ଢୀୟତି, ନ ‘‘ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥାତି…ପେ॰… ସମଞ୍ଞେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘କାରଣସାମଞ୍ଞେନା’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନାନଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେସୁ ପୱତ୍ତମାନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସହଚାରିତାୟା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ତଥା ‘‘ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେସୁ ଚ ପୱତ୍ତମାନାନ’’ନ୍ତି । ଇତରାନି ଘାନାୟତନମୂଲକାନି ଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନୟମକାନି ଦ୍ୱେ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତି, ଘାନାୟତନମୂଲକେସୁ ଚ ୟମକେସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେସୁ ଇତରଦ୍ୱୟମୂଲକାନି ଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନମୂଲକାନି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତି ଅୱିସେସତ୍ତା ଅପ୍ପୱିସେସତ୍ତା ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ କାୟାୟତନୟମକେ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଅପ୍ପୱିସେସୋ, ଇତରୱସେନ ଅୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ରୂପାୟତନମନାୟତନେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଇଦଂ ରୂପାୟତନମୂଲକମନାୟତନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୂପାୟତନ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ରୂପାୟତନମୂଲକେସୁ ହୀ’’ତିଆଦି । ୟମକାନନ୍ତି ରୂପାୟତନମୂଲକଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନୟମକାନଂ । ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୟମକାନଂୟେୱ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାନଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ସରୂପକାନଂ ଅଚିତ୍ତକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ଆଦିପୁଚ୍ଛାନନ୍ତି ତେସଂୟେୱ ୟମକାନଂ ପଠମପୁଚ୍ଛାନଂ ।

ହେଟ୍ଠିମେହୀତି ଇଦଂ ଅୱିସେସୱଚନମ୍ପି ୟେସୁ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତା ସମ୍ଭୱତି, ତଦପେକ୍ଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗନ୍ଧରସ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେସୁ ଉଦ୍ଦେସାନୁରୂପଂ ଲବ୍ଭମାନୱିସେସକଥନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ୟୋ ତତ୍ଥ ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଉଦ୍ଦେସାନୁରୂପଗୁଣେନ ଉପଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ଅକଥନମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନେୱ ଅଲବ୍ଭମାନତାଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

ଚକ୍ଖୁୱିକଲସୋତୱିକଲା ୱିୟ ଚକ୍ଖୁସୋତୱିକଲୋପି ଲବ୍ଭତୀତି ସୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଜଚ୍ଚନ୍ଧମ୍ପି…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନମେୱ ଓପପାତିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ଠାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅନିୟତତ୍ତା ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେନ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତା ନ ନିୱାରିତା ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।

୨୨-୨୫୪.ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ୟାୱତା ‘‘ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନାପି ଓକାସୋୟେୱ ଆମଟ୍ଠୋତି । ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ କାରଣୱିଭାୱନାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ‘‘କସ୍ମା ପଟିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘‘ନନୂ’’ତିଆଦିମାହ। ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକଭାୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀତି ପଚ୍ଛିମଭୱିକଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଦୱତ୍ଥସ୍ସାତି ପଚ୍ଛିମଭୱାୱତ୍ଥସ୍ସ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ଭାୱିନୋ । ପଟିଞ୍ଞାତବ୍ବତ୍ତାତି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାତବ୍ବତ୍ତା ।

ଅଥ କସ୍ମାତି ଏତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଦି ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ପଟିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଅଥ କେନ କାରଣେନ ପଟିଲୋମେ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ରୂପାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ନନୁ ଇଦଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ? ନନୂତିଆଦିନାପି ଚୋଦକୋ ତମେୱ ୱିରୋଧଂ ୱିଭାୱେତି । ନୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଭୱେ’’ତିଆଦି ତସ୍ସ ପରିହାରୋ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଭୱେତି ୟସ୍ମିଂ ଭୱେ ‘‘ରୂପାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପୱତ୍ତମାନତ୍ତା, ତସ୍ମିଂ ଭୱେ । ଅନାଗତଭାୱେନ ଅୱଚନତୋତି ଭାୱୀଭାୱେନ ଅୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଆରଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଭୱନ୍ତରେ ହୀ’’ତିଆଦି । ନ ପନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତିଆଦିନା ପାଠନ୍ତରେନ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି ।

ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୟେହି ଆୟତନେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଂତଂଆୟତନନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମେନ ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀଆୟତନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ, ସନ୍ତାନସ୍ସ ୱା, ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା, ୟସ୍ସ ୱା ପନ ରୂପାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଚ ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛାଦ୍ୱୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଆୟତନପଟିଲାଭସ୍ସ ଜାତିଭାୱତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପନ୍ନଂ ଭୱତି । ପଚ୍ଛିମଭୱିକାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅରୂପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନକା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଇଦମ୍ପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବତ୍ତାତି ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ।

ୟଂ ପନ ଅଘାନକାନଂ କାମାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ସ ୱିପାକୋ ଘାନାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁରେତରମେୱ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଂ ଘାନାୟତନାନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ପନୀଦିସଂ କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ଏୱମ୍ପି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୋ ଏୱ ଇଧ ଅଘାନକୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି କଥମିଦଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱଚନତ୍ତମ୍ପି ହି ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅଭିଧମ୍ମେ ପଟିକ୍ଖେପୋୟେୱାତି। ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଆୟତନୟମକେ । ୟଥାଦସ୍ସିତାସୂତି ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋତାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଘାନାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ଦସ୍ସିତପ୍ପକାରାସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ । ଆମନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଥ କସ୍ମା ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୟୋଜନା । ଏତାସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ କସ୍ମା ପଟିୱଚନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ କତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତତ୍ଥସ୍ସାତି ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋତାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଘାନାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ଏୱମାଦିକେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦେନ ଗହିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ଏକଦେସେ ସଂସୟତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱେନାତି ଏକଦେସେ ସଂସୟିତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥପଟିୟୋଗଭୂତସଂସୟତ୍ଥସ୍ସ ପଟିୱଚନସ୍ସ ଅକରଣତୋ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଅୱତ୍ତବ୍ବତୋ । ତେନାହ ‘‘ଭିନ୍ଦିତବ୍ବେହି ନ ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ୟଦି ସିୟାତି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେପି ଅତ୍ଥେ ୟଦି ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସିୟା, ପରିପୁଣ୍ଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ନ ସିୟା ଅନୋକାସଭାୱତୋ ଭିନ୍ଦିତବ୍ବତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନଂ, ଅରୂପେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ, ୟେ ଚ ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ସୋତାୟତନଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଚକ୍ଖାୟତନଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚ, ତଥା ‘‘ରୂପାୱଚରେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନଂ, ଅରୂପାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନଞ୍ଚ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ରୂପାୟତନଞ୍ଚ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ତତ୍ଥ ୱିଭାଗୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ପାଠସେସୋ । ଅଥ କସ୍ମାତି ୟଦି ଅଭିନ୍ଦିତବ୍ବେ ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ନ ଭିନ୍ଦିତବ୍ବେ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଇମିନା ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥୀତି କସ୍ମା ନ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଭିନ୍ଦିତବ୍ବେ ନ ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ହୋତୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ? ତଂ ନ, ଅଞ୍ଞାୟ ପାଳିୟା ତଦତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମଧାତୁୟା’’ତିଆଦିମାହ ।

‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ତସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧୋ ଅନାଗତଭାୱେନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୟଥା ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ତସ୍ସେୱ କମ୍ମଜସନ୍ତାନସ୍ସ ନିରୋଧୋ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେ ଅନାଗତଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏକଚିତ୍ତସ୍ସ ନାମ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୋଧୋ ଅନାଗତଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଏକସନ୍ତାନସ୍ସା’’ତି। ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଅନାଗତୱାରେ । ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଏୱ ୱସେନ ସୋ ନିରୋଧୋ ତଥା ଅନାଗତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ନିରୋଧୋ ଉପପନ୍ନାନଂ ୱସେନ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସେୱ ୟଥାପୱତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଜସନ୍ତାନସ୍ସ ଏୱ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନିରୋଧୋ ଆରଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା । ଭେଦେ ସତିପି କାଲଭେଦାମସନସ୍ସ କାରଣେ ସତିପି । ଅନାଗତକାଲାମସନୱସେନେୱ ନିରୋଧସ୍ସେୱ ୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ଉପପନ୍ନମେୱ ୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ୱସେନ ନିରୋଧସ୍ସେୱ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ଅରହତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଦି ଉପପତ୍ତିଅନନ୍ତରଂ ନିରୋଧୋ ଆରଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି, ଅଥ କସ୍ମା ଚୁତିୟା ନିରୋଧୱଚନନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତନ୍ନିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପନ ଚୁତିୟା ନିରୋଧୱଚନ’’ନ୍ତି । ତନ୍ନିଟ୍ଠାନଭାୱତୋତି ତସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସ ନିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ପୱତ୍ତେତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟକରଣଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ସନ୍ତାନସ୍ସ । ୱକ୍ଖତୀତିଆଦିପି ପୱତ୍ତେ ନିରୋଧଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଚୁତିନିରୋଧସ୍ସେୱ ଗହିତତାୟ କାରଣୱଚନଂ । ତେନାତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପାଠନ୍ତରୱଚନେନ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିକେ ଆୟତନୟମକେ । ୟଦି ପୱତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସପି ଚୁତିୟା ଏୱ ନିରୋଧୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ‘‘ସଚକ୍ଖୁକାନ’’ନ୍ତିଆଦି କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚ ପଟିଲଦ୍ଧଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ତେତି ଅରୂପେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକା । ଅଚକ୍ଖୁକୱଚନଞ୍ଚ ସାୱସେସନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆୟତନୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଧାତୁୟମକଂ

୧-୧୯.ସଦ୍ଦଧାତୁସମ୍ବନ୍ଧାନନ୍ତି ଇଦଂ ୟାନି ଚକ୍ଖୁଧାତାଦିମୂଲକେସୁ ସଦ୍ଦୟମକାନି, ସବ୍ବାନି ଚ ସଦ୍ଦଧାତୁମୂଲକାନି, ତାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତାନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତାଦିସମ୍ବନ୍ଧାନି ୱିୟ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏତେନେୱ ଆୟତନୟମକେପି ପୱତ୍ତିୱାରେ ସଦ୍ଦଧାତୁସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ୟମକାନଂ ଅଲବ୍ଭମାନତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଧାତୁୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଚ୍ଚୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୦-୨୬.ସୋତି ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଧିଟ୍ଠାନେସୁ । ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖୋତି ସଙ୍ଖାରାଦିପଦନ୍ତରାନପେକ୍ଖୋ । ତେନାତି ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖଦୁକ୍ଖପଦଗ୍ଗହଣତୋ । ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖେ ୱିସୟଭୂତେ । ଏସ ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଠମୋ ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦୋ । ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ନୟିଦଂ ଅୱଧାରଣଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମେୱାତି ପନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏକନ୍ତେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମେୱା’’ତି । ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତେସୁ ସମୁଦୟେସୁ କୋଚି ଫଲଧମ୍ମେସୁ ନତ୍ଥୀତି ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ପଞ୍ଚଧା ୱୁତ୍ତେସୁ ସମୁଦୟେସୁ ଏକୋପି ଫଲସଭାୱେସୁ ନତ୍ଥି, ଫଲସଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଫଲଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ପାଠୋ । ମଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଚ ଫଲଙ୍ଗେସୂତି ସାମଞ୍ଞଫଲଙ୍ଗେସୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ‘‘ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୯୨, ୪୯୫) ଆଗତୋ ମଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ମଗ୍ଗଫଲତ୍ତା ପୱତ୍ତତି କାରଣୂପଚାରେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚସବ୍ଭାୱା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସଚ୍ଚଦେସନାୟ ପଭୱାଦିସଭାୱା ଏୱ ଧମ୍ମା ସମୁଦୟାଦିପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା, ନ ଅପ୍ପଭୱାଦିସଭାୱା, ତସ୍ମା। ଏତ୍ଥ ଚ ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ୟଥାରହଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଅସଚ୍ଚସଭାୱେ ସଭାୱଧମ୍ମେ ଚ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ଫଲଧମ୍ମେ ଏୱ ଉଦ୍ଧରି । ନନୁ ଚ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଧମ୍ମା ଅସଚ୍ଚସଭାୱାତି ତେପି ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ? ନ, ତେସଂ ମଗ୍ଗଗତିକତ୍ତା । ‘‘ଫଲଧମ୍ମେସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ୱା ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ତେସମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପଦସୋଧନେନ…ପେ॰… ଇଧ ଗହିତାତି ଏତେନ ଅସଚ୍ଚସଭାୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପକରଣେନ ନିୱତ୍ତିତତଂ ଆହ । ତେସନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ । ତବ୍ବିସେସନୟୋଗୱିସେସନ୍ତି ତେନ ଦୁକ୍ଖାଦିୱିସେସନୟୋଗେନ ୱିସିଟ୍ଠତଂ । ସଚ୍ଚୱିସେସନଭାୱେନେୱ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାଦିଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ଏକନ୍ତସଚ୍ଚତ୍ତା’’ତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥାତି ୟଥା ଏତସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚୟମକେ ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚୱାରେ ସଚ୍ଚୱିସେସନଭୂତା ଏୱ ଦୁକ୍ଖାଦୟୋ ଗହିତା । ଏୱଂ ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁପୀତି ନ ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚୱାରେ ଏୱ ଅୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦସୋଧନୱାରେ ତଂମୂଲଚକ୍କୱାରେ ଚ ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ସମୁଦାୟପଦାନଂୟେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ସୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱାରେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚେତ୍ଥାପି ସୁଦ୍ଧୱାରେ ଏୱ ଅୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟଦି ସୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱାରେସୁ ଖନ୍ଧାଦିୱିସେସନଭୂତାନମେୱ ରୂପାଦୀନଂ ଗହଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଖନ୍ଧାଦିୱିସେସନତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ରୂପାଦୀନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ପୁରିମୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ, ୟୁତ୍ତିତୋ ପାଠୋୱ ବଲୱାତି ।

ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୭-୧୬୪. ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା ୟାୱ ଦୁକ୍ଖସମତିକ୍କମନତ୍ଥାତି ସପ୍ପଦେସଂ ପୱତ୍ତାପି ସା ତଦତ୍ଥାୱହା ଭୱେୟ୍ୟାତି କସ୍ସଚି ଆସଙ୍କା ସିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅରିୟତ୍ତା…ପେ॰… କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅନ୍ତିମଭୱେ ଠିତତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଉପପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖୱିଚାରତ୍ତା, ନ ଚ ସବ୍ବେ ସୁଦ୍ଧାୱାସା ଅନ୍ତିମଭୱିକା ଉଦ୍ଧଂସୋତୱଚନତୋ । ‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥା । ଅୱିସେସେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀଭାୱେନେୱ ତଂସମଙ୍ଗୀ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବେ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ୟସ୍ମା ନିଚ୍ଛୟରୂପେନ ଗହିତୋ, ନିଚ୍ଛିତସ୍ସେୱ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାଗଦସ୍ସନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତେସ୍ୱେୱ…ପେ॰… ଉପପନ୍ନମେୱା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ତେସ୍ୱେୱ କେଚି ଦସ୍ସୀୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକକୋଟ୍ଠାସୁପ୍ପତ୍ତିସମଙ୍ଗିନୋତି ଦୁକ୍ଖକୋଟ୍ଠାସୁପ୍ପତ୍ତିସମଙ୍ଗିନୋ । ତେସୂତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତେସୁ । ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପାଦସମଙ୍ଗୀସୂତି ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପାଦସମଙ୍ଗୀନଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚାତିଆଦିନା ‘‘ସବ୍ବେସ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳିୟା ପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦୱୋମିସ୍ସସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦସ୍ସାତି ଇଦଂ ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । କତ୍ଥଚି ସମୁଦୟସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦୱୋମିସ୍ସେପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ତଂରହିତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦରହିତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । କେଚି ପନ ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚାୱୋମିସ୍ସସ୍ସା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ‘‘ତଂରହିତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ପୁରିମପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂସହିତସ୍ସାତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦସହିତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତେସନ୍ତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ, ପୱତ୍ତିୟଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ‘‘ପୱତ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁପି କୋଟ୍ଠାସେସୁ ନ ଗହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପନ ତେସଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ପଠମକୋଟ୍ଠାସେନ ଗହିତତା ଦସ୍ସିତା ଏୱ । ତଥା ନିରୋଧୋ ଚାତି ୟଥା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ପଠମକୋଟ୍ଠାସେନ ଗହିତୋ, ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ସୋ ଦ୍ୱୀହି କୋଟ୍ଠାସେହି ନ ଗହିତୋ, ତଥା ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ନିରୋଧୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୮୮) ନିରୋଧୱାରେ ପାଳି ପୱତ୍ତା । ଏସେୱ ନୟୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିନା ସମୁଦୟସଚ୍ଚୟମକେ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚୟମକେପି ଏସେୱ ନୟୋ, ଏୱମେୱ ତତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ପାଳି ପୱତ୍ତା ।

ଏୱଞ୍ଚ ସତୀତି ଏୱଂ ଖଣୱସେନ ଓକାସଗ୍ଗହଣେ ସତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅନନୁଜାନନୱସେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ଏତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେତି ଏତସ୍ସ ୟମକପଦସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ । ‘‘ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ, ଅରହନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ, ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୭୧) ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ୱିରୋଧୋ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ନ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ ଭାୱିନୋ ସମୁଦୟପଚ୍ଚୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଆଧାରୋ, ଅଥ ଖୋ କାମାୱଚରାଦିଓକାସୋ, ତସ୍ମା । ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରୋ ହେସାତି ୟସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରୋ ଏସ, ତସ୍ମା ‘‘ତେସଂ ତତ୍ଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ଓକାସୱସେନ ତତ୍ଥ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦି ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେ କାମାୱଚରାଦିଓକାସୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ଖଣୱସେନ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଓକାସଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତତ୍ଥ…ପେ॰… ସୋ ଏୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଓକାସୱାରେ । ପୁଗ୍ଗଲୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲସଙ୍ଖାତୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟତ୍ଥ ତେତି ୟସ୍ମିଂ କାମାୱଚରାଦିଓକାସେ ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ।

କେଚୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ‘‘ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଜରୂପମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତ୍ତାତି କାରଣଂ ୱଦତି । ଅପରେ ‘‘ଅରୂପେତି ଇମଂ ପୁରିମାପେକ୍ଖମ୍ପି ହୋତୀତି ତେନ ପୱତ୍ତଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଅରୂପଭୱୱସେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନୋ’ତିଆଦୀସୁପି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ଚିତ୍ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ଗହିତୋତି ଇଦଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନଧିକତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନିଚ୍ଛୟୋ, ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିଚ୍ଛୟେନପି ଭୱିତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତେନ ଚ ୱିନା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋତି ‘‘ୟସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଧାରଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଗହିତମେୱାତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଅପିଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେପି ନ ସବ୍ବୋ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ ଏକନ୍ତେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଧୀନୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିନାପି ତତ୍ଥ ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତଜରୂପମେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଇତରଂ, ଇତରଂ ପନ ତସ୍ସ ତୀସୁପି ଖଣେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୱିଭଜିତବ୍ବା ଅୱିଭତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ସିୟାୟଂ ପସଙ୍ଗୋ ପଠମୱାରେ, ଦୁତିୟୱାରେ ପନ ୱିଭଜନା ଏୱ ସାତି ନାୟଂ ପସଙ୍ଗୋ ଲବ୍ଭତି, ପଠମୱାରେପି ୱା ନାୟଂ ପସଙ୍ଗୋ । କସ୍ମା ? ଏସା ହି ୟମକସ୍ସ ପକତି, ୟଦିଦଂ ୟଥାଲାଭୱସେନ ୟୋଜନା ।

ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଠମଂ ଭୱଙ୍ଗଂ, ଦୁତିୟଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଭୱନିକନ୍ତିୟା ଆୱଜ୍ଜନମ୍ପି ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ୱିସଦିସତ୍ତା ‘‘ଦୁତିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବେ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅପରେ । ଭୱନିକନ୍ତିୟା ପନ ସହଜାତଂ ପଠମଂ ଚିତ୍ତଂ ଇଧ ଦୁତିୟଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଅବ୍ୟାକତଭାୱେନ ସମାନଜାତିକତ୍ତା ଏକନ୍ତି କତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥେୱାତି। ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମିନ୍ତି ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ । ତେନ ସମାନଗତିକତ୍ତାତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁତିୟଚିତ୍ତେନ ଚ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ୱା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱେନ ସମାନଗତିକତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ତେନ ସମାନଗତିକତାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଏୱ । ୟଥାୱୁତ୍ତାତି ଦୁତିୟାକୁସଲଚିତ୍ତତୋ ପୁରିମସବ୍ବଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ଅଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି ଇତରଭାୱାଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାଠନ୍ତରେନ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେତି ଚତୁୱୋକାରା । ୱଜ୍ଜେତବ୍ବାତି ‘‘ଇତରେସ’’ନ୍ତି ୱିସେସନେନ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବା । ପଞ୍ଚୱୋକାରା ୱିୟ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସୁଦ୍ଧାୱାସାତି ଦୁତିୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ୟଥା ସୁଦ୍ଧାୱାସସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚୱୋକାରା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଚତୁୱୋକାରା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ନ ହି ସନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥା’’ତି ପୁଗ୍ଗଲୋକାସା ଆଧେୟ୍ୟାଧାରଭାୱେନ ଅପେକ୍ଖିତାତି ଆହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋକାସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଗହିତା’’ତି । କାମାୱଚରେ…ପେ॰… ଉପପନ୍ନାତି ଏତ୍ଥ କାମାୱଚରେ ଅଭିସମେତାୱିନୋ ରୂପାୱଚରଂ ଉପପନ୍ନା, ରୂପାୱଚରେ ଅଭିସମେତାୱିନୋ ଅରୂପାୱଚରଂ ଉପପନ୍ନା, ୱା-ସଦ୍ଦେନ କାମାୱଚରେ ଅଭିସମେତାୱିନୋ ଅରୂପାୱଚରଂ ଉପପନ୍ନାତି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାତି ଉପପନ୍ନୋକାସେ । ଅଭିସମୟୋତି ଉପରିମଗ୍ଗାଭିସମୟୋ ୟାୱ ଉପପନ୍ନୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ତାୱ ତେ ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲା ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ‘‘ଅଭିସମେତାୱୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ଦୁତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ନ ଗୟ୍ହନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲୋକାସାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କିଂ ତେ ଇମସ୍ମିଂ ୟମକେ ଅସଙ୍ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ତେ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାନଗତିକାତି ୱିସୁଂ ନ ଦସ୍ସିତା’’ତି, ତଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ଅନଭିସମେତାୱୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ଅନଭିସମେତାୱୀନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଠମପଦେନ ଗହିତା ସବ୍ବତ୍ଥ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିରହେ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ୟେ ଅନଭିସମେତାୱିନୋ, ତେସୁ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରେସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ତତ୍ଥ ଅନଭିସମେତାୱିନୋତି ଗହେତବ୍ବା, ତତ୍ଥ ନେସଂ ତଥା ଗହେତବ୍ବକାଲସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଏତେନାତି ଏତେନ ୱଚନେନ । ୱୋଦାନଚିତ୍ତଂ ନାମ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଚିତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ । ତତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱୋଦାନଚିତ୍ତତୋ ପୁରିମତରଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ, ଅନୁଲୋମଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ, ଅୱସିଟ୍ଠୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତାଦିସମଙ୍ଗିନୋପି । ତେନାହ ‘‘ୟାୱ ସବ୍ବନ୍ତିମତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ, ତାୱ ଦସ୍ସିତା’’ତି ।

ପଟିସନ୍ଧିଚୁତିଚିତ୍ତାନଂ ଭଙ୍ଗୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣା ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣେହି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀନଂ ନୁପ୍ପାଦାଦୀସୁ ସମାନଗତିକାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସପି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସ୍ସ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଦ୍ୱୀସୁପି କୋଟ୍ଠାସେସୂତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚସ୍ସ ଭାୱିନୋ ନିରୋଧସ୍ସ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖେପପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ପୱତ୍ତେସୁ ପୁରିମପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସେସୁ । ନ ୱିସେସିତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖେପେ ଚ ସତିପି ୱିସେସେତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ସପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଚ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିନୋ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସସ୍ସେୱ ଅଭଜନତୋ କୋଟ୍ଠାସଦ୍ୱୟସମ୍ଭୱାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କେସଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲାନଂ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ‘‘ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତମଗ୍ଗଫଲାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଫଲାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତାନି ପନ ହେଟ୍ଠିମାନି ତୀଣି ଫଲାନି ମଜ୍ଝେ ଚ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗା ୱେଦିତବ୍ବା । ନିରନ୍ତରଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଅୱୋକିଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତେନ ୟା ସାତଚ୍ଚକିରିୟା କାତବ୍ବା, ତଂ ଅକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନ୍ତରନ୍ତରା…ପେ॰… ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ଅରୂପେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଚ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତି ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତେ କଥମୟଂ ୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ସାମଞ୍ଞୱଚନେନପୀ’’ତିଆଦି । ତେନ ଅପୱାଦୱିସୟପରିୟାୟେନ ଉପସଗ୍ଗା ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀତି ଲୋକସିଦ୍ଧୋୟଂ ଞାୟୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୬୫-୧୭୦.ଏତ୍ଥେୱାତି ଇମସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚୟମକେ ଏୱ । ଅପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅ-କାରୋ ନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଭାୱୱଚନୋ, ନାପି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପଟିପକ୍ଖୱଚନୋ, ଅଥ ଖୋ ତଦଞ୍ଞୱଚନୋତି ୟଥାରହଂ ସଚ୍ଚେସୁ ଲବ୍ଭମାନାନଂ ପହାତବ୍ବତାଦୀନମ୍ପି ଦସ୍ସନେ ଆପନ୍ନେୟେୱ ସମୟୱାରୋ ଦସ୍ସନପରୋ, ୟେସଞ୍ଚ ନ ଦସ୍ସନପରୋ, ତେସୁ କେସୁଚି ସଚ୍ଚେସୁ ଲବ୍ଭମାନାନମ୍ପି କେସଞ୍ଚି ୱିସେସାନଂ ଅୟଂ ୱାରୋ ନ ଦସ୍ସନପରୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଚ୍ଛିକରଣ…ପେ॰… ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ଆହ । ସମୁଦୟେ ପହାନପରିଞ୍ଞାୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାତି ୟୁତ୍ତଂ ତାୱେତଂ ସମୁଦୟସ୍ସପି ତୀରେତବ୍ବସଭାୱତ୍ତା, ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୱୱୁତ୍ତା, ନ ପହାନପରିଞ୍ଞା’’ତି ଇଦଂ ପନ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଦୁକ୍ଖଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବମେୱାତି ? ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତାନଂ କେସଞ୍ଚି ସମୁଦୟକୋଟ୍ଠାସାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ସଙ୍ଗହଣତୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ୱା ଅସଙ୍କରତୋୱ ଗହେତ୍ୱା ଭୂତକଥନମେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଭୟତ୍ଥାତି ଦୁକ୍ଖେ ସମୁଦୟେ ଚ ୱୁତ୍ତା । କସ୍ମା ? ତେସଂ ସାଧାରଣାତି । ଏୱଂ ସାଧାରଣାସାଧାରଣଭେଦଭିନ୍ନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ମଗ୍ଗକାଲେ ଏକକ୍ଖଣେ ଏୱ ଲବ୍ଭତି ଏକଞାଣକିଚ୍ଚତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଚ୍ଚୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସଙ୍ଖାରୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୧. ସତିପି କୁସଲମୂଲାଦୀନମ୍ପି ୱିଭତ୍ତଭାୱେ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗୋ ତତୋ ସାତିସୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଭତ୍ତା’’ତି ଆହ । ପକାରତ୍ଥୋ ୱା ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଭୂୱାଦୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି କୁସଲମୂଲାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୱିଞ୍ଞାତତ୍ତା ନିସାମେନ୍ତେହି । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ୱା ଏତ୍ଥ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଅୱିଞ୍ଞାପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦିପି କାୟସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେପି ହେତୁଫଲଭାୱୋୟେୱ ଇଚ୍ଛିତୋ, ସାମିୱଚନରୂପାୱିଭୂତୋ ପନ ଅତ୍ଥେୱ ଅତ୍ଥଭେଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାୟସ୍ସ…ପେ॰… କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ’’ତି ଆହ । ସୋ ପନାତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋ ।

୨-୭.ସୁଦ୍ଧିକଏକେକପଦୱସେନାତି ‘‘କାୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଦେସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ମିସ୍ସଏକେକପଦୱସେନ । ଅତ୍ଥାଭାୱତୋତି ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥାଭାୱତୋ । ଅଞ୍ଞଥା କରଜକାୟାଦିକୋ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥେୱ । ତେନେୱାହ ‘‘ପଦସୋଧନ…ପେ॰… ଅୱଚନୀୟତ୍ତା’’ତି । ଇଦାନି ତମେୱ ଅତ୍ଥାଭାୱଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିମାହ । କସ୍ମା ପନ ଉଭୟତ୍ଥ ସମାନେ ସମାସପଦଭାୱେ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ଇଧ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ? ଭିନ୍ନଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ତତ୍ଥ ହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦାନି ସମାନାଧିକରଣାନୀତି ପଦଦ୍ୱୟାଧିଟ୍ଠାନୋ ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ଇଧ ପନ କାୟସଙ୍ଖାରାଦିପଦାନି ଭିନ୍ନାଧିକରଣାନୀତି ତଥାରୂପୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି । ତେନାହ ‘‘ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥାଭାୱତୋ’’ତି ।

ୱିସୁଂ ଅଦୀପେତ୍ୱାତି ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା ସହ ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି କାୟସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଂ ଅଜୋତେତ୍ୱା ଏକଂ ଅତ୍ଥଂ ୟଦି ଦୀପେତୀତି ପରିକପ୍ପୱସେନ ୱଦତି । ତେନ କାୟସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣତଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦୋ କାୟସଙ୍ଖାରତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖାରତ୍ଥେୱ ୱତ୍ତମାନୋ’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଖନ୍ଧତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ରୂପସଦ୍ଦେନ କାୟସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତବ୍ବୋତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, କାୟସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦାନଂ ପନ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତେ ନ କେୱଲଂ ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦୋୟେୱ ସଙ୍ଖାରତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି, ଅଥ ଖୋ କାୟସଦ୍ଦୋପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦୋ କାୟସଙ୍ଖାରତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, କାୟସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବ୍ୟଧିକରଣେନ ପନ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱିସେସିତବ୍ବତା ଅତ୍ଥେୱାତି ।

ଇମସ୍ସ ୱାରସ୍ସାତି ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରସ୍ସ । ପଦସୋଧନେନ ଦସ୍ସିତାନନ୍ତି ଏତ୍ତକେୱ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ସୁଦ୍ଧକାୟାଦୀନମ୍ପି ଗହଣଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ତଂନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୟଥାଧିପ୍ପେତାନମେୱା’’ତି ଆହ । କାୟାଦିପଦେହି ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତାତି ସୁଦ୍ଧକାୟାଦିପଦେହି ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ଇଧ ପନାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରମେୱେତ୍ଥ ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ସକଲସଙ୍ଖାରୟମକୱିସୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଧ ପନ ସଙ୍ଖାରୟମକେ’’ତି । ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାଦିକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଚେତନାକାୟଅଭିସଙ୍ଖରଣସଙ୍ଖାରାଦି ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ଥପରିଗ୍ଗହୋ। ୟଦି ‘‘କାୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରତଂମୂଲଚକ୍କୱାରା ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ ଇଧ ନ ଗହେତବ୍ବା, ଅଥ କସ୍ମା ପୱତ୍ତିୱାରମେୱ ଅନାରଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଦେସନା ଆରଦ୍ଧାତି ଆହ ‘‘ପଦସୋଧନୱାରତଂମୂଲଚକ୍କୱାରେହୀ’’ତିଆଦି । ସଂସୟୋ ହୋତି ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାସାମଞ୍ଞତୋ କାୟସଙ୍ଖାରାଦିପଦାନଂ ବ୍ୟଧିକରଣଭାୱତୋ ଚ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅସମାନାଧିକରଣେହି…ପେ॰… ଦସ୍ସିତାୟା’’ତି ।

ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୯.ସଙ୍ଖାରାନଂପୁଗ୍ଗଲାନଞ୍ଚ ଓକାସତ୍ତାତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତାୟ, ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତାୟ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଝାନସ୍ସ ଓକାସତା ୱେଦିତବ୍ବା, ଭୂମି ପନ ୟଦଗ୍ଗେନ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଓକାସୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଖାରାନମ୍ପି ଓକାସୋ । ‘‘ଦୁତିୟେ ଝାନେ ତତିୟେ ଝାନେ’’ତିଆଦିନା ଝାନଂ, ‘‘କାମାୱଚରେ ରୂପାୱଚରେ’’ତିଆଦିନା ଭୂମି ଚ ୱିସୁଂ ଓକାସଭାୱେନ ଗହିତା । ଇତୀତି ହେତୁଅତ୍ଥୋ, ୟସ୍ମା ଝାନମ୍ପି ଓକାସଭାୱେନ ଗହିତଂ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଚ ଓକାସୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲଗ୍ଗହଣେତି ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଚ ୟଦା ପୁଗ୍ଗଲୋକାସସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଓକାସଭାୱେନ ଗୟ୍ହତି, ତଦା ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଓକାସାନଂ ୱସେନ ଗୟ୍ହନଂ ହୋତୀତି ୟତ୍ଥ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ୟଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଝାନଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭୂମିଝାନସଙ୍ଖାତାନଂ ଓକାସାନଂ ୱସେନ ୟଥାରହଂ କାୟସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଗହଣଂ କଥନଂ ହୋତୀତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏତଦେୱ, ତସ୍ମା । ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନୋକାସୱସେନାତି ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତଓକାସୱସେନ ଗହିତା। କଥଂ ? ‘‘ୱିନା ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି ଏୱଂ ଗହିତା ପୁଗ୍ଗଲା ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା। କେନ ? ତେନେୱ ୱିତକ୍କୱିଚାରରହିତଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ପଠମକୋଟ୍ଠାସେ ଝାନୋକାସୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲଦସ୍ସନଂ କତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଭୂମିଓକାସୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦ୍ୱିପ୍ପକାରାନନ୍ତି ଝାନଭୂମିଓକାସଭେଦେନ ଦୁୱିଧାନଂ । ତେସନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲାନଂ । ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନାନଂ କାମାୱଚରାନ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଗହେତବ୍ବସାଧାରଣୱଚନଂ, ତସ୍ସ ଚ ଅୱଚ୍ଛେଦକଂ ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି ଇଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିସେସ…ପେ॰… ଖଣେ’’ତି । ତେନ ୱିସେସନେନ । କାମାୱଚରାନମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ରୂପାରୂପାୱଚରେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନାନଂ, ଅଥ ଖୋ କାମାୱଚରାନମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । କୀଦିସାନଂ କାମାୱଚରାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗବ୍ଭଗତାଦୀନ’’ନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉଦକନିମୁଗ୍ଗୱିସଞ୍ଞିଭୂତା ସଙ୍ଗହିତା, ନ ମତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପନ୍ନନିରୋଧସମାପନ୍ନା । ତେ ହି ଅକାମାୱଚରତାୟ ୱିୟ ରୂପାରୂପଭୱସମଙ୍ଗିନୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରୁପ୍ପତ୍ତିୟାୱ ନିୱତ୍ତିତା । ଏକନ୍ତିକତ୍ତାତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାଭାୱସ୍ସ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା । ନିଦସ୍ସିତାତି ରୂପାରୂପାୱଚରା ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ନ ତବ୍ବିରହିତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଠମଜ୍ଝାନୋକାସା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱିରହୱିସିଟ୍ଠାତି ୟୋଜନା । ପଠମଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀନଂ ରୂପାରୂପାୱଚରାନଂ ଗହଣଂ, ଦୁତିୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗବ୍ଭଗତାଦୀନଂ । ଇମିନା ନୟେନାତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ଝାନୋକାସଭୂମିଓକାସୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇମିନା ନୟେନ ଉପାୟେନ । ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାସୁ ।

୨୧.ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ସତୀତି ୟ୍ୱାୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଭୂମିୟା ଝାନଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥପି ଉପ୍ପତ୍ତିଭୂମିୟା ଝାନଂ ୱିସେସିତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ଚ ଅନିଟ୍ଠଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ’’ତିଆଦିମାହ । କିଂ ପନ ତଂ ଅନିଟ୍ଠନ୍ତି ଆହ ‘‘ଭୂମୀନଂଓକାସଭାୱସ୍ସେୱ ଅଗ୍ଗହିତତାପତ୍ତିତୋ’’ତି । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ଝାନଂ ଗୟ୍ହତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଭୂମିୟା ୱିସେସିତବ୍ବଂ ହୋତି । ତଥା ସତି ଝାନୋକାସୋୱ ଗହିତୋ ସିୟା, ନ ଭୂମିଓକାସୋ ଗୁଣଭୂତତ୍ତା । କିଞ୍ଚ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ରୂପାୱଚରେ ଅରୂପାୱଚରେ’’ତି ଏତ୍ଥ ରୂପାରୂପଭୂମିୟା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ୱିସେସିୟମାନେ ତଦେକଦେସୋୱ ଓକାସୱସେନ ଗହିତୋ ସିୟା, ନ ସବ୍ବଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଓକାସୱସେନ ଅଗ୍ଗହିତତାପତ୍ତିତୋ ଚା’’ତି । ଝାନଭୂମୋକାସାନନ୍ତି ଝାନୋକାସଭୂମିଓକାସାନଂ ।

ନନୁ ଚ ଝାନଭୂମିଓକାସେ ଅସଙ୍କରତୋ ୟୋଜିୟମାନେ ନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପଠମଜ୍ଝାନୋକାସେ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ତଥା ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାମାୱଚରୋକାସେତି ଚୋଦନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ତସ୍ସ ପରିହାରଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ୟଦିପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ପଠମଜ୍ଝାନୋକାସେ କାମାୱଚରୋକାସେ ଚ । ତଂଦ୍ୱୟୁପ୍ପତ୍ତୀତି ତସ୍ସ କାୟୱଚୀସଙ୍ଖାରଦ୍ୱୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଓକାସଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅସଙ୍କରତୋ ଗହଣେ ଅୟଞ୍ଚ ଗୁଣୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିସୁଂ…ପେ॰… ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗମତ୍ତୱସେନାତି ୱିତକ୍କାଦିଝାନଙ୍ଗମତ୍ତୱସେନ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ୱିତକ୍କରହିତୋପି ୱିଚାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଅୱିତକ୍କ…ପେ॰… ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ମୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନନ୍ତି ଚତୁକ୍କନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନମାହ । ତଞ୍ହି ସକଲକ୍ଖୋଭକରଧମ୍ମୱିଗମେନ ୱିତକ୍କେକଙ୍ଗପ୍ପହାୟିକତୋ ସାତିସୟତ୍ତା ‘‘ମୁଦ୍ଧଭୂତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ୱିୟାତି ଇଦଂ ୱିସଦିସୁଦାହରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୩୭. ଆୱଜ୍ଜନତୋ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସମାନଗତିକତ୍ତା ଏକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମତୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରତୋ’’ତିଆଦି । ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଆଦିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଆଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଥା ‘‘ୱଚୀସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଆଦିଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଖାରୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅନୁସୟୟମକଂ

ପରିଚ୍ଛେଦପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧. ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ, ତଣ୍ହାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ, କମ୍ମସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ । ଲୋଭୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟା’’ତି ଚ ଏୱମାଦିନା କୁସଲମୂଲକୁସଲାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୟଦୀପକେନ ମୂଲୟମକେନା’’ତି । ‘‘ସୋ ‘ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପଂ, ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପ’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ଚକ୍ଖୁ ଅନିଚ୍ଚଂ, ରୂପା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଚ ଆଦିନା ବହୁଲଖନ୍ଧାଦିମୁଖେନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୟୋ ୱିହିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ତୀରଣବାହୁଲ୍ଲତୋ’’ତି । କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ପରଂ ପହାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁସୟପହାନନ୍ତା ପହାନପରିଞ୍ଞା’’ତି । ୟଦିପି ଅନୁସୟେହି ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱା ପହାନପରିଞ୍ଞା ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ଅନୁସୟାଭାୱେ ପନ ତଦାରମ୍ଭୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁସୟେହି ପହାନପରିଞ୍ଞଂ ୱିଭାୱେତୁ’’ନ୍ତି । ଅନୁସୟଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନାନନ୍ତି ଅନୁସୟଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ, ଅନୁସୟସଭାୱାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତୀହାକାରେହୀତି ପରିଚ୍ଛେଦାଦୀହି ତୀହି ପକାରେହି । ଅନୁସୟେସୁ ଗଣନସରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ ଅବୋଧିତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୋକାସାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟମାନା ତବ୍ବିସୟା ଦେସନା ନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତେସୁ ତଥା…ପେ॰… ଦୁରୱବୋଧତ୍ତା’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ପୁରିମେସୂତି ପଦୁଦ୍ଧାରୋ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ୱିଧି ପଟିସେଧୋ ୱାତି କତ୍ୱା ସାନୁସୟୱାରାଦିଅପେକ୍ଖୋ, ନ ଅନୁସୟୱାରାଦିଅପେକ୍ଖୋ ଅନୁସୟୱାରେ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନସ୍ସ ପଗେୱ କତତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତେସୁ ସାନୁସୟୱାରାଦୀସୁ ପୁରିମେସୂତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ସାନୁସୟୱାରାଦୀସୁ ହି ତୀସୁ ପୁରିମେସୁ ଓକାସୱାରେ ୟତୋ ତତୋତି ଦେସନା ପୱତ୍ତା, ନ ଅନୁସୟୱାରାଦୀସୁ । ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋତି ‘‘କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୩୦୨) ପାଳିଆଗତପଦସ୍ସ, ‘‘କାମଧାତୁଂ ୱା ପନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୟମକଭାୱେନ ଅଟ୍ଠକଥାଆଦିଗତପଦସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ । କଥମୟଂ ୟମକଦେସନା ସିୟା ଦୁତିୟସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ନାୟଂ ୟମକଦେସନା, ଅଥ କସ୍ମା ଇଧାଗତାତି ଆହ ‘‘ପୁରିମୱାରେ ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନନ୍ତି ଅନୁସୟଟ୍ଠାନତାୟ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନଂ । ଏୱମ୍ପି କଥମିଦଂ ଅନୁସୟୟମକଂ ୟମକଦେସନାସବ୍ଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ୟମକଦେସନା…ପେ॰… ନାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି। ଅତ୍ଥୱସେନାତି ପଟିଲୋମତ୍ଥୱସେନ । ପଠମପଦେନ ହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱିପରିୱତ୍ତନୱସେନପି ୟମକଦେସନା ହୋତି ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ.୨), ତତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି, ଇଧ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ତଥା ଦେସନା କତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ ପନ ନ ୱୁତ୍ତା’’ତି । ଲବ୍ଭମାନତାୱସେନାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଲବ୍ଭମାନତାୱସେନ ।

ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଇମିନା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଅନୁସୟା ଅନାଗତାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ୟତୋ ତେ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା, ନ ଚ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପତ୍ତିରହାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ୟଂସଭାୱା ପନ ଧମ୍ମା ଅନାଗତା ଅନୁସୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂସଭାୱା ଏୱ ତେ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ୱୁତ୍ତା । ନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ଅଦ୍ଧାଭେଦେନ ସଭାୱଭେଦୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅନୁସୟାନଂ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱା ପରିୟାୟତୋ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅନୁସୟୟମକ ୧) ‘‘ଅତୀତୋପି ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂପକାରାତି ଅନୁସୟପ୍ପକାରା, କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଏୱଂପକାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତାୟ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତା’’ତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ନିନ୍ନାନାକରଣୋତି ନିବ୍ବିସେସୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନାନୁସୟାନଂ ନିନ୍ନାନାକରଣତ୍ତା ଏୱ ହି ‘‘ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏତ୍ଥ ନିୱିସମାନା ନିୱିସତୀ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୨୦୩) ଆଗତଂ । ଅନୁସୟନଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ନିୱିସନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

ଇଦାନି ୟେନ ପରିୟାୟେନ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଅନୁସୟୱୋହାରୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଅନାଗତମ୍ପି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ପନ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଏତେନ ଭୂତପୁବ୍ବଗତିୟା ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିରହତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହତା ନାମ କିଲେସାନଂ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଚ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁପି ଅତ୍ଥେୱାତି ପକାରନ୍ତରେନପି ତେସଂ ପରିୟାୟତୋୱ ଅନୁସୟଭାୱଂ ପକାସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ତାଦିସାନନ୍ତି ୟେ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅସତି ଉପ୍ପତ୍ତିରହା, ତାଦିସାନଂ । ଧମ୍ମୋ ଏୱ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଧମ୍ମାକାରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଧମ୍ମାକାରା ଅନିଚ୍ଚତାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦି ପନ ତେ ଉପ୍ପାଦାଦିସମଙ୍ଗିନୋ ସିୟୁଂ, ଧମ୍ମା ଏୱ ସିୟୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଥାମଗମନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠମତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଚୋଦକୋ ଚୋଦେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସତ୍ତାନୁସୟ…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ’’ତି । ନ ହି ଥାମଗମନେ ଗହିତେ ଚୋଦନାୟ ଓକାସୋ ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ନାପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି । ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ନ କେୱଲମଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ପାଠଗତୋୱାୟମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ଏୱମେୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଥାମଗତୋ…ପେ॰… ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା କିଂ ପନ ତଂ ଥାମଗମନନ୍ତି ପରାସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଥାମଗତନ୍ତି ଚ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣୋତି କିଲେସୱତ୍ଥୁଆଦୀନଂ କିଲେସତାଦିସଭାୱୋ ୱିୟ କାମରାଗାଦିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଲବ୍ଭମାନୋ ତେସଂୟେୱ ଆୱେଣିକୋ ସଭାୱୋ, ୟତୋ ତେ ଭୱବୀଜଂ ଭୱମୂଲନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚ ଥାମଗମନଂ ତେସଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସଭାୱୋ, ତସ୍ମା ଅନୁସୟନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଥାମଗତୋତି ଅନୁସୟସମଙ୍ଗୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ ।

‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୩) ଅନୁସୟୱାରେ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୩୦୦) ୱୁତ୍ତୋତି ଅନୁସୟନାକାରୋ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତୋତି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରୋ ଅନୁସୟୱାରେନ ନିନ୍ନାନାକରଣୋ ୱିଭତ୍ତୋ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୱିଚାରଂ ଆରଭତି ‘‘ଅନୁସୟଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରାନଂ ସମାନଗତିକତ୍ତା’’ତିଆଦିନା । ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ସିୟାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅପ୍ପହୀନାକାରଦୀପକଂ ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ୟଥା ‘‘ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ସ ଅନିରୋଧାତି ଅୟମତ୍ଥୋପି ଞାୟତି, ଏୱଂ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥତୋ ‘‘ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ଅପ୍ପହୀନାକାରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିରହଭାୱସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନସଭାୱତ୍ତାତି ଚୋଦନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱଚନସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତା ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଚେ’’ତି ଆହ । ୱଚନତ୍ଥୱିସେସେନ ତଂଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଏତେନ ଧମ୍ମନାନତ୍ତାଭାୱେପି ପଦତ୍ଥନାନତ୍ଥେନ ୱାରନ୍ତରଦେସନା ହୋତି ୟଥା ସହଜାତସଂସଟ୍ଠୱାରେସୂତି ଦସ୍ସେତି । ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱାତିଆଦି ତମେୱ ୱଚନତ୍ଥୱିସେସଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଉପ୍ପତ୍ତିୟୋଗ୍ଗନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୟୋଗ୍ଗଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଭାଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତୋ ଅନୁସୟା ଉପ୍ପତ୍ତିରହାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏକନ୍ତେନ ଚେତଦେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୩୦୦) । ‘‘ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା’’ତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେ ସଦା ୱିଜ୍ଜମାନା ନୁ ଖୋ ତେ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନାନୁସୟନଟ୍ଠେନ ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତଂନିସେଧନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହଭାୱେନ ଥାମଗତତା ଅନୁସୟଟ୍ଠୋତି ୟଂ ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟୋଗୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ଅନୁସୟସଦ୍ଦସ୍ସା’’ତିଆଦିନା । ତେନ ୱାରଦ୍ୱୟଦେସନୁପ୍ପାଦିକା ଅନୁସୟସଦ୍ଦତ୍ଥନିଦ୍ଧାରଣାତି ଦସ୍ସେତି । ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତମେୱ ଇମିନା ତନ୍ତିପ୍ପମାଣେନାତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେ ତାୱା’’ତିଆଦିନା ଆଗତଂ ତିୱିଧମେୱ ତନ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାହାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତନ୍ତିତ୍ତୟେନପି ହି ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଦୀପିତା ହୋତୀ’’ତି ।

ପରିଚ୍ଛେଦପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା

୨.ଏୱଂ ସତୀତି ୱେଦନାନଂ ୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେ କାମଧାତୁୟା ଚ ୱିସେସନଭାୱେ ସତି । କାମାଧାତୁୟା ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନତା ନ ୱୁତ୍ତା ହୋତି ଅପ୍ପଧାନଭାୱତୋ, ପଧାନାପ୍ପଧାନେସୁ ପଧାନେ କିଚ୍ଚଦସ୍ସନତୋ, ୱିସେସନଭାୱେନ ଚରିତବ୍ବତାୟ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହୋତୁ କୋ ଦୋସୋତି କଦାଚି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଆସଙ୍କମାନୋ ଆହ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ପନା’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱୀସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ତଥା ‘‘ତୀସୁ ଧାତୂସୂ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଧାତୁଆଦିଭେଦେନ ତିୱିଧଂ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ଚ ରୂପାରୂପଧାତୂନଂ ଭୱରାଗସ୍ସ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତାତି କାମଧାତୁୟା କାମରାଗସ୍ସ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନତା ଏକନ୍ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ମା । ତୀସୁ ଧାତୂସୁ ତୀସୁ ୱେଦନାସୂତି ଚ ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ, କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୂତି ଚ ଆଧାରେ ।

ଦ୍ୱୀସ୍ୱେୱାତି ଦ୍ୱୀସୁ ସୁଖୋପେକ୍ଖାସୁ ଏୱ । ସବ୍ବାସୁ ଦ୍ୱୀସୂତି ୟାସୁ କାସୁଚି ଦ୍ୱୀସୁ । ତେନାତି ‘‘କାମରାଗୋ ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱଚନସାମତ୍ଥିୟଲଦ୍ଧେନ ୱିସେସନିଚ୍ଛୟେନେୱ । ଭୱରାଗାନୁସୟଟ୍ଠାନଂ ରୂପାରୂପଧାତୁୟୋ ତଦନୁରୂପା ଚ ୱେଦନା । ନ ହି ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ କାମରାଗାନୁସୟୋୱ ଅନୁସେତୀତି ଅୱଧାରଣଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ଦ୍ୱୀସୁ ଏୱ ପନ ୱେଦନାସୂତି ଇଚ୍ଛିତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଦ୍ୱୀସ୍ୱେୱ ଅନୁସେତି, ନ ତୀସୂ’’ତି । ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅନୁସୟାନଂ, କିଂ ତଂ ଅପରିୟାପନ୍ନଂ ସକ୍କାୟେ ? ସବ୍ବୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପଟିଘାନୁସୟଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞାତି କାମରାଗାନୁସୟଟ୍ଠାନଭୂତା ଦ୍ୱେ ୱେଦନା ।

ଅଞ୍ଞେସୁ ଦ୍ୱୀହି ୱେଦନାହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ । ପିୟରୂପସାତରୂପେସୂତି ପିୟାୟିତବ୍ବମଧୁରସଭାୱେସୁ । ୱିସେସନଞ୍ଚେତଂ ରୂପାଦୀନଂ ସବ୍ବଦ୍ୱାରସବ୍ବପୁରିସେସୁ ଇଟ୍ଠଭାୱସ୍ସ ଅନିୟତତାୟ କତଂ । ସାତସନ୍ତସୁଖଗିଦ୍ଧିୟାତି ସାତସୁଖେ ସନ୍ତସୁଖେ ଚ ଗିଜ୍ଝନାକାରେନ ଅଭିକଙ୍ଖନାକାରେନ । ତତ୍ଥ ସାତସୁଖଂ କାୟିକଂ, ସନ୍ତସୁଖଂ ଚେତସିକଂ । ସାତସୁଖଂ ୱା କାୟିକସୁଖଂ, ସନ୍ତସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖାସୁଖଂ । ତଥା ଚାହୁ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୪୪; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭) । ପରିତ୍ତଂ ୱା ଓଳାରିକଂ ସୁଖଂ ସାତସୁଖଂ, ଅନୋଳାରିକଂ ସନ୍ତସୁଖଂ । ପରିତ୍ତଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ୱେଦନାହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ସୋତି କାମରାଗାନୁସୟୋ । ୱେଦନାସୁ ଅନୁଗତୋ ହୁତ୍ୱା ସେତୀତି ୱେଦନାପେକ୍ଖୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ୟଥା ପୁତ୍ତାପେକ୍ଖାୟ ଧାତିୟା ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନପ୍ପୱତ୍ତି, ସୟନସଙ୍ଖାତା ପୱତ୍ତି ଚ କାମରାଗସ୍ସ ନିକାମନମେୱ । ତେନାହ ‘‘ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଅଭିଲପତୀ’’ତି । ୟଥା ତସ୍ସ, ଏୱଂ ପଟିଘାନୁସୟାଦୀନମ୍ପି ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ୟଥାସକଂ କିଚ୍ଚକରଣମେୱ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦୀସୁ ଅନୁସୟନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚା’’ତିଆଦି । ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସୟନୱଚନେନାତି ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ୟଥାରହଂ ଅନୁସୟନୱଚନେନ । ଇଟ୍ଠାଦିଭାୱେନ ଗହିତେସୂତି ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣପକତିୟା ୱସେନ ଇଟ୍ଠାଦିଭାୱେନ ଗହିତେସୁ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ଅନିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଇଟ୍ଠାଦିଭାୱେନ ଗହିତେସୂତି ୟୋଜନା । ନ ହି ଇଟ୍ଠାଦିଭାୱେନ ଗହଣଂ ୱିପରୀତସଞ୍ଞା ।

ତତ୍ଥାତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦୀସୁ । ଏତ୍ଥାତି ଅନୁସୟନେ । କାମସ୍ସାଦାଦିୱତ୍ଥୁଭୂତାନଂ କାମଭୱାଦୀନନ୍ତି କାମସ୍ସାଦଭୱସ୍ସାଦୱତ୍ଥୁଭୂତାନଂ କାମରୂପାରୂପଭୱାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ୱେଦନାତ୍ତୟଧାତୁତ୍ତୟେସୁ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଦୁକ୍ଖପଟିଘାତୋ ଦୁକ୍ଖେ ଅନଭିରତି । ୟତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦୀସୁ ୱାତି ୟତ୍ଥ ତତ୍ଥ । ମହଗ୍ଗତା ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧା ରୂପାରୂପଭୱା, ଅନୁପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧା ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମା । ତତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେସୁ ଭୱରାଗୋଇଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀ’’ତି । ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଧାତୁତ୍ତୟୱେଦନାତ୍ତୟୱିନିମୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାଦୀନଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନପୁଚ୍ଛାୟଂ ‘‘ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତତ୍ତା । କାମରାଗୋ ପନ ୟତ୍ଥ ନାନୁସେତି, ତଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାରୂପାରୂପଧାତୁୱିନିମୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାଦୀନଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତଦନୁସୟନଟ୍ଠାନତୋତି ତସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନତୋ । ଅଞ୍ଞା ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସେ ୱିୟ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସୁ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ତସ୍ମା ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ହୋନ୍ତୂତି ତାସଂ ୱେଦନାନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅୱଚନସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ପନ…ପେ॰… ତଂ ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଦନୁସୟନଟ୍ଠାନନ୍ତି ତେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାଦୀନଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସତିପି କାମରାଗାନୁସୟନଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାଦୀନଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନେ ତଂ ପନ ଧାତୁତ୍ତୟୱେଦନାତ୍ତୟୱିନିମୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି ୱେଦନାଦ୍ୱୟଭାୱତୋ, ତସ୍ମା । ତଂ ୱେଦନାଦ୍ୱୟଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିସୁଂ ନ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାଦୟୋ ନାନୁସେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛା ନାନୁସେନ୍ତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଇମିନା ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଅୱିଭାଗତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାଦୟୋ ଅନୁସେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛା ଅନୁସେନ୍ତୀ’’ତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଅୱିଭାଗତୋୱ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା । ଅୱିଭାଗତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିଘସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅୱିସେସେନ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅୱିସେସେନାତି ଗେହସ୍ସିତଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତନ୍ତି ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା । ସମୁଦାୟୱସେନଗହେତ୍ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଅୱୟୱାନଂ ସମୂହୱସେନ ଦୁକ୍ଖନ୍ତ୍ୱେୱ ଗହେତ୍ୱା । ‘‘ଅୱିସେସେନ ସମୁଦାୟୱସେନ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ଅନୁକଡ୍ଢତି ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୂ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଗେହସ୍ସିତାଦିୱିଭାଗସ୍ସ ଅନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ।

ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପଟିଘଂ ତେନ ପଜହତି, ନ ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତପଦଂ କଥନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଦୋମନସ୍ସେ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ୱା ପଟିଘେ । ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଂ ଦୋମନସ୍ସନ୍ତିଆଦିନା ନେୟ୍ୟତ୍ଥମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ, ନ ନୀତତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ପନ ସୁତ୍ତଂ ଉଦାହଟଂ, ତଥା ଇଧ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଟିଘୁପ୍ପତ୍ତିରହଟ୍ଠାନତାୟା’’ତିଆଦି । ଏୱମ୍ପି ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପାଠାନଂ କଥମୱିରୋଧୋତି ଆହ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନା ହେସା, ସା ପନ ପରିୟାୟଦେସନାତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ଏୱ । ରାଗାନୁସୟୋତି କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟତୋ ‘‘ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତନଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ନ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମା ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନନ୍ତି ତଂ ପଠମଜ୍ଝାନଞ୍ଚ ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ନ ହି ଲୋକିୟା…ପେ॰… ନାନୁସେତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱତ୍ଥୁଭାୱତୋତି ସଭାୱେନେୱ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତ୍ତା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅନୁସୟୟମକେ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ। ତଂପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋତି ତେସଂ ପଟିଘାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ । ନ କେୱଲଂ ମଗ୍ଗସବ୍ଭାୱତୋ, ଅଥ ଖୋ ବଲୱୱିପସ୍ସନାସବ୍ଭାୱତୋପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଂସମୁଗ୍ଘା…ପେ॰… ଭାୱତୋ ଚା’’ତି ।

ଇଦାନି ୟଦେତଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଗହେତବ୍ବଧମ୍ମୱସେନ ୱା ସିୟା ଗହଣୱିସେସେନ ୱାତି ଦ୍ୱେ ୱିକପ୍ପା, ତେସୁ ପଠମଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନେ ସତୀ’’ତି । ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ଅନୁସୟାନଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଗୟ୍ହମାନେ ୟମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୟଦି ସିୟାତି ୟଦି କାମରାଗାନୁସୟୋ ସିୟା । ଏତସ୍ସପୀତି ଦିଟ୍ଠାନୁସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସ୍ସପି ‘‘ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି କାମରାଗସ୍ସ ଠାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ପନାତିଆଦି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ତଂନିନ୍ନତାୟାତି ଅସତିପି ଆରମ୍ମଣକରଣେ ୟତ୍ଥ କାମରାଗାଦୟୋ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିନ୍ନା, ତଂ ତେସଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁଗତୋ ହୁତ୍ୱା ସେତୀ’’ତି । ଅଥ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉଦାହରଣୱସେନ ନିରୂପନଂ । ଦୁକ୍ଖେ ପଟିହଞ୍ଞନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତି, ନାରମ୍ମଣକରଣୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖମେୱ ତସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିନ୍ନତ୍ତା ଦୁକ୍ଖମେୱ ତସ୍ସ ପଟିଘସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନାଲମ୍ବିତଂ ରୂପାଦି ସୁଖୱେଦନା ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣସ୍ସପି ପଟିଘସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ଦୁକ୍ଖନିନ୍ନତାୟ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ । ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଦୁକ୍ଖେନ ସୁଖଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ । ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦିନା କାୟକିଲମନଦୁକ୍ଖେ ଦାନାନୁଭାୱାଦିକେ ଚ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣୋପି ଲୋଭୋ ‘‘ଏୱଂ ସୁଖଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ସୁଖାଭିସଙ୍ଗୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ସୁଖୁପେକ୍ଖାଭେଦଂ ସାତସନ୍ତସୁଖଦ୍ୱୟମେୱ ଅସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ, ନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖାଦି, ତସ୍ମା ଭୱରାଗ…ପେ॰… ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି। ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଚାତିଆଦି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପଂୟେୱ ଉପବ୍ରୂହନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରାଗସ୍ସ ସୁଖଜ୍ଝାସୟତା ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ ୱା ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସମଜ୍ଝାସୟତା ୱିୟ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତେସଂ ରାଗପଟିଘାନଂ ନାନାନୁସୟଟ୍ଠାନତା ହୋତି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଆରମ୍ମଣେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ଅସତିପି ଗହେତବ୍ବଭେଦେ ଗହଣୱିସେସେନ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଏୱ । ‘‘ୟତ୍ଥ…ପେ॰… ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ଗହେତବ୍ବଭେଦେନ ହି ରାଗପଟିଘାନଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଭେଦେ ଗୟ୍ହମାନେ ୱିପାକମତ୍ତେ ଠାତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନପି ସବ୍ବେସଂ ପୁରିସଦ୍ୱାରାନଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ନିୟତନ୍ତି । ୟଦିପି ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋଭସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ କାମରାଗାନୁସୟତା ସମ୍ଭୱତି, ୟଥା ପନ ସୁଖୁପେକ୍ଖାସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେନ ଦୋମନସ୍ସେନ ସହ ପୱତ୍ତୋ ଦୋସୋ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋଭୋପି କାମରାଗାନୁସୟୋ ନ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପଟିଘାନୁସୟୋତି ଏତ୍ଥ ନ-କାରୋ ପଟିସେଧନତ୍ଥୋ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ, ଇତରତ୍ଥ ପନ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ନ ହି ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟଭାୱାସଙ୍କା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ନ-କାରସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥତାଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ଅଭାୱତ୍ଥତଂ ସମତ୍ଥେତି ।

ଦେସନାସଂକିଣ୍ଣା ୱିୟ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ଦେସନାସଙ୍କରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭୱରାଗସ୍ସପି…ପେ॰… ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା କାମରାଗସ୍ସ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ‘‘କାମରାଗୋ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସେତୀ’’ତି, ଏୱଂ ୟଦି ‘‘ଭୱରାଗୋ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଭୱରାଗସ୍ସପି…ପେ॰… ଭୱେୟ୍ୟ । ତତୋ ଚ କାମରାଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭୱରାଗସ୍ସ ଦେସନା ସଂକିଣ୍ଣା ଭୱେୟ୍ୟ, କାମରାଗତୋ ଚ ଭୱରାଗସ୍ସ ୱିସେସୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ସହଜାତାନୁସୟୱସେନ ନ ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣୱିସେସେନାତି ରୂପାରୂପଧାତୁସଙ୍ଖାତଆରମ୍ମଣୱିସେସେନ । ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି କାମରାଗତୋ ଭୱରାଗସ୍ସ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ଦେସନା କତାତି ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିସୟେ ଭୁମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଦେସନା କତା । ତେନାହ ‘‘ସହଜାତୱେଦନାୱିସେସାଭାୱତୋ’’ତି ।

ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱାରୋ

୧. ଅନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା

୩.ପୱତ୍ତାୱିରାମୱସେନାତି ଅନୁସୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅୱିରାମୱସେନ, ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପନ କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଅନୁସୟାନଂ ପୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗେନେୱ…ପେ॰… ପୁବ୍ବେ’’ତି ।

୨୦. ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଞ୍ଚ ଠାନଂ ନାମ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି ଆହ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ’’ତି । ତେସଂ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ । ପକତିୟା ସଭାୱେନ । ସଭାୱସିଦ୍ଧା ହି ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ କାମରାଗସ୍ସ ଅନନୁସୟନଟ୍ଠାନତା । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ପକତିୟା ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ କାମରାଗାଦୀନଂ ଅନନୁସୟନଟ୍ଠାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପହାନେନାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୁସୟସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ । ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତାନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେ । ପୁରିମନୟେତି ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନ’’ନ୍ତିଆଦିକେ ପୁରିମସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟେ । ଓକାସନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ଇଧ ପନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଛିମନୟେତି ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନ’’ନ୍ତିଆଦିକେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟେ । ଅନୋକାସତା ଅନନୁସୟନଟ୍ଠାନତା ।

ଅନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସାନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା

୬୬-୧୩୧.‘‘ସାନୁସୟୋ, ପଜହତି, ପରିଜାନାତୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘କାମରାଗେନ ସାନୁସୟୋ, କାମରାଗଂ ପଜହତି, କାମରାଗଂ ପରିଜାନାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅନୁସୟସମଙ୍ଗିଭାୱେନ ପହାନପରିଞ୍ଞାକିରିୟାୟ କତ୍ତୁଭାୱେନ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଧମ୍ମୋ । ଭୱୱିସେସେନ ୱାତି କେୱଲେନ ଭୱୱିସେସେନ ୱା । ଇତରେସୂତି ପଟିଘାନୁସୟାଦୀସୁ । ଭୱାନୁସୟୱିସେସେନ ୱାତି କାମଭୱାଦିଭୱୱିସିଟ୍ଠାନୁସୟୱିସେସେନ ୱା । ସାନୁସୟତାନିରନୁସୟତାଦିକାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପହାନାପହାନପରିଞ୍ଞାପରିଞ୍ଞା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ନନୁ ଚ ଭୱୱିସେସେ କେସଞ୍ଚି ଅନୁସୟାନଂ ଅପ୍ପହାନନ୍ତି ? ନ ତଂ ଅନୁସୟକତଂ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲତୋ ଅନୋକାସତାୟ ଚାତି ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୂତି ସୁଖଉପେକ୍ଖାସୁ ୱେଦନାସୁ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ କାମରାଗାନୁସୟେନ ନିରନୁସୟୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଦମ୍ପି ନତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ…ପେ॰… ଅନୁସୟାନ’’ନ୍ତି । ୟଦିପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନୁସୟନୋକାସୋ ଅନୋକାସୋ, ତସ୍ସ ପନ ସାନୁସୟତାଦିହେତୁ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁସୟସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ନିରନୁସୟତାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପହାନାପରିଞ୍ଞା ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପରିଜାନନଂ ସମତିକ୍କମନନ୍ତି ପରିଞ୍ଞାୱାରେପି ‘‘ଅପାଦାନେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନତୋତି ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନହେତୁ । ‘‘ଅନନୁସୟନଟ୍ଠାନତୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିମିତ୍ତାପାଦାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ସାନୁସୟୱାରେ ନିମିତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ପଜହନପରିଞ୍ଞାୱାରେସୁ ଅପାଦାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଜହତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ତତୋ ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତୀ’’ତି ପାଳିପଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ନ ପଜହତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ତତୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ନପ୍ପଜହତୀ’’ତି । ଏୱମାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରିଞ୍ଞାୱାରମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସେନେୱ ହେତୁଅତ୍ଥେନେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନାତି ‘‘ୟତୋ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, ତତୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା’’ତିଆଦିନା ସରୂପତୋ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନାନି ଦସ୍ସିତାନି । ତଦତ୍ଥେତି ତଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତି ତଦତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ ତଦତ୍ଥେ । ‘‘ଅନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ‘‘ୟତୋ’’ତି ଏତେନ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା । ପମାଦଲିଖିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ଉପ୍ପନ୍ନ-ସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ । ୟଥା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟୋଗଦୀପକତ୍ତା ଉପ୍ପତ୍ତିରହା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ୟଂ ପନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ନ ହି ଅପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଅନୁସୟୁପ୍ପତ୍ତିରହଟ୍ଠାନତା’’ତି, ସୋପି ନ ଦୋସୋ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ଅନୁସୟା ଉପ୍ପତ୍ତିରହା, ତଦେୱ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତଥେୱ ଦିସ୍ସତୀତି ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୟତୋ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନତୋ କାମଗାରାନୁସୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେନ କାମରାଗାନୁସୟେନ ଉପ୍ପତ୍ତିରହଟ୍ଠାନେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ କତଂ ‘‘ୟତୋ’’ତି । ତଥାତି ଏତ୍ଥ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତିରହଟ୍ଠାନତୋ ଅନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିରହତା ୱୁତ୍ତା, ତଥା ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନକେନା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ସା ଏୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ…ପେ॰… ଆପନ୍ନେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ନ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତଥା ଚ ସତି ତେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ନିଚ୍ଛିତାତି ଉପ୍ପନ୍ନସଭାୱତା ଚ ପକାସିତା ହୋତୀତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ…ପେ॰… ଅପନେତୀ’’ତି । ‘‘ୟୋ ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ନିରନୁସୟୋ, ସୋ ତତୋ ମାନାନୁସୟେନ ନିରନୁସୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ୟତୋ ତତୋ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତି ପଦସ୍ସ ନିସ୍ସକ୍କୱସେନେୱ ସକ୍କା ୟୋଜେତୁନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥାତି…ପେ॰… ନ ନ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ଆହ । ଭୁମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୟତୋ ସବ୍ବେସଂ ପାଦକଂ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥପାଦକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ନିସ୍ସକ୍କୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସାନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଜହନୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୩୨-୧୯୭.ଅପ୍ପଜହନସବ୍ଭାୱାତି ଅପ୍ପହାନସ୍ସ, ଅପ୍ପହୀୟମାନସ୍ସ ୱା ସବ୍ଭାୱା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତି, ନ ସୋ ମାନାନୁସୟଂ ନିରୱସେସତୋ ପଜହତି, ୟୋ ଚ ମାନାନୁସୟଂ ନିରୱସେସତୋ ପଜହତି, ନ ସୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତି ପଗେୱ ପହୀନତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ୟୋ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତି, ସୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ ପଠମପୁଚ୍ଛାୟଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପହାନକରଣମତ୍ତମେୱାତି ପହାନକିରିୟାସମ୍ଭୱମତ୍ତମେୱ, ନ ନିରୱସେସପ୍ପହାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେ ଠପେତ୍ୱାତି ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାଦୀନଂ ନିରୱସେସପଜହନକେ ଅଟ୍ଠମକାଦିକେ ଠପେତ୍ୱା । ଅୱସେସାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୁସୟସ୍ସ ନିରୱସେସପ୍ପଜହନକେହି ଅୱସିଟ୍ଠା । ତେସୁ ୟେସଂ ଏକଚ୍ଚେ ଅନୁସୟା ପହୀନା, ତେପି ଅପ୍ପଜହନସବ୍ଭାୱେନେୱ ନପ୍ପଜହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା । ନ ଚ ୟଥାୱିଜ୍ଜମାନେନାତି ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନପ୍ପକାରେନ ପହାନେନ ୱଜ୍ଜିତା ରହିତା ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା ।

କେସଞ୍ଚୀତି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସକଦାଗାମୀନଂ । ପୁନ କେସଞ୍ଚୀତି ଅନାଗାମିଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଅରହନ୍ତାନଂ । ଉଭୟନ୍ତି କାମରାଗୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଦ୍ୱୟଂ । ସେସାନନ୍ତି ‘‘ସେସା’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାନଂ । ତେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନୁସୟାନଂ । ଉଭୟାପ୍ପଜହନସ୍ସାତି କାମରାଗୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାପ୍ପଜହନସ୍ସ । କାରଣଂ ନ ହୋତୀତି ୟେସଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ପହୀନୋ, ତେସଂ ତସ୍ସ ପହୀନତା, ୟେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉଭୟପ୍ପହୀନଂ, ତେସଂ ତଦପ୍ପଜହନସ୍ସ କାରଣଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ପହୀନତ୍ତା ‘ନପ୍ପଜହନ୍ତୀ’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ଅଥ ପନ ନ ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟେନ କାରଣୱଚନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାପତ୍ତି ସିୟା, କେୱଲଂ ପନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଗହିତତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମରାଗାନୁସୟଞ୍ଚ ନପ୍ପଜହନ୍ତୀ’’ତି, ଏୱମ୍ପି ପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ସଂସୟତ୍ଥସ୍ସ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଥା ଚ ସତି ‘‘ସେସପୁଗ୍ଗଲା ତସ୍ସ ଅନୁସୟସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ନପ୍ପଜହନ୍ତୀ’’ତି କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ କାରଣଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ କାରଣଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ଉଭୟାପ୍ପଜହନସ୍ସ କାରଣଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ…ପେ॰… ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତେନ ପହୀନାପ୍ପହୀନୱସେନ କାରଣଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ପହୀନାନଂୟେୱ ପନ ୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସଂସୟତ୍ଥସଙ୍ଗହିତେତି ସଂସୟତ୍ଥେନ ପଦେନ ସଙ୍ଗହିତେ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦସଙ୍ଗହିତଂ ପନ ପହୀୟମାନତ୍ତା ‘‘ନପ୍ପଜହତୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।

ପଜହନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପହୀନୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୬୪-୨୭୪.ଫଲଟ୍ଠୱସେନେୱ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା, ନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠୱସେନ, କୁତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନ । କସ୍ମା ? ଫଲକ୍ଖଣେ ହି ଅନୁସୟା ପହୀନାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ପହୀୟନ୍ତୀତି । ତେନେୱାହ ‘‘ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ ଅଗ୍ଗହିତତଂ ଦୀପେତୀ’’ତି । ପଟିଲୋମେ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନପି ଦେସନା ଗହିତା ‘‘ୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ତସ୍ସ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା । ଅନୁସୟଚ୍ଚନ୍ତପଟିପକ୍ଖେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାନନ୍ତି ଅନୁସୟାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାନଂ । ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନନ୍ତି ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅନୁସୟାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପଟିପକ୍ଖତାଗ୍ଗହଣେନ ଉପ୍ପତ୍ତିରହତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନ ହି ତେ ଅଚ୍ଚନ୍ତପଟିପକ୍ଖସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପରତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିରହା ହୋନ୍ତି । ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିତାଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିରହତାପାଦିତତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନ ହି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିରହତଂ ଆପାଦିତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଆପାଦୀୟନ୍ତୀତି । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତାଗ୍ଗହଣେନ ସନ୍ତାନବ୍ୟାପାରଂ । ତେନାହ ‘‘ନ କୋଚୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତେତି ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ । ନ କେୱଲଂ ପହୀନୱାରେୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେସୁପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁସୟ…ପେ॰… ଗହିତା’’ତି ଆହ ।

୨୭୫-୨୯୬. ୟତ୍ଥ ଅନୁସୟୋ ଉପ୍ପତ୍ତିରହୋ, ତତ୍ଥେୱସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିରହତାପାଦନନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଓକାସେ ଏୱ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତୋ’’ତି ଆହ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏତ୍ଥ ନିୱିସମାନା ନିୱିସତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୩) ୱତ୍ୱା ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ପହୀୟମାନା ପହୀୟତି, ଏତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝମାନା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୪) । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତଦୋକାସତ୍ତମେୱ କାମଧାତୁଆଦିଓକାସତ୍ତମେୱ ଅନୁସୟାନଂ ଦୀପେନ୍ତି ପହୀନାପ୍ପହୀନୱଚନାନି, ତସ୍ମା । ଅନୋକାସେ ତଦୁଭୟାୱତ୍ତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତାତି ୟସ୍ମା କାମରାଗପଟିଘାନୁସୟାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ସୋ ଏୱ ପହାନୋକାସୋତି ସ୍ୱାୟଂ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୋକାସୋ, ତସ୍ମିଂ ଅନୋକାସେ ତଦୁଭୟସ୍ସ ପହାନାପ୍ପହାନସ୍ସ ନୱତ୍ତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା । କାମରାଗାନୁସୟୋକାସେ ହି ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ସୋ ‘‘ତତ୍ଥ ପହୀନୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅଟ୍ଠିତତ୍ତା ପନ ‘‘ତତ୍ଥ ଅପ୍ପହୀନୋ’’ତି ଚ, ତସ୍ମା ଅନୋକାସେ ତଦୁଭୟାୱତ୍ତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତାତି । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାନୋକାସେତି ତେନ କାମରାଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାନୋକାସେ । ‘‘ସାଧାରଣଟ୍ଠାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ କାମଧାତୁୟଂ ସୁଖୁପେକ୍ଖାସୁ ପହୀନୋ ନାମ ହୋତି, ନ ସମାନକାଲେ ପହୀନୋ ତତିୟଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତ୍ତା କାମରାଗମାନାନୁସୟାନଂ ।

ପହୀନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଧାତୁୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୩୨-୩୪୦. ଅପ୍ପହୀନୁପ୍ପତ୍ତିରହଭାୱା ଇଧ ଅନୁଗମନସୟନାନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମିଂ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ଇଧାପି ୟୁତ୍ତାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପରାମସତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହତଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ୟମ॰ ମୂଲଟୀ॰ ଅନୁସୟୟମକ ୧) । ଛ ପଟିସେଧୱଚନାନୀତି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ଚୁତୂପପାତୱିସିଟ୍ଠାନଂ ପଟିସେଧନୱସେନ ୱୁତ୍ତୱଚନାନି, ତତୋ ଏୱ ଧାତୁୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣାନି ନ ହୋନ୍ତି । ପଟିସେଧୋତି ହି ଇଧ ସତ୍ତାପଟିସେଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ପନ ନ-କାରେ ନାୟଂ ଦୋସୋ । ଇମଂ ନାମ ଧାତୁଂ । ତଂମୂଲିକାସୂତି ପଟିସେଧମୂଲିକାସୁ । ଏୱଞ୍ହୀତି ‘‘ନ କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ପଠମୟୋଜନାୟ ସତି । ନକାମଧାତୁଆଦୀସୁ ଉପପତ୍ତିକିତ୍ତନେନେୱ ନକାମଧାତୁଆଦିଗ୍ଗହଣେନପି ଧାତୁୱିସେସସ୍ସେୱ ଗହିତତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନ କାମଧାତୁ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ଭଞ୍ଜିତବ୍ବାତି ୱିଭଜିତବ୍ବା । ୱିଭାଗୋ ପନେତ୍ଥ ଦୁୱିଧୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିଧା କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପୁଚ୍ଛା ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଚ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି। ୟଥା ଅୱୁତ୍ତେ ଭଙ୍ଗାଭାୱସ୍ସ ଅୱିଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ତୟିଦଂ ‘‘କତି ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗା’’ତି ଏତଦପେକ୍ଖନ୍ତି ତଦପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପୁଚ୍ଛାପେକ୍ଖଞ୍ହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ।

ଧାତୁୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନୁସୟୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଚିତ୍ତୟମକଂ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧-୬୨.ସରାଗାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ୟସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ୟସ୍ସ ଅୱିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱାରୋ, ତାୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କୁସଲାଦୀତି ପନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ୟସ୍ସ ସରଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱାରୋ, ତାୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ସରାଗାଦିକୁସଲାଦୀହୀତି ସରାଗାଦୀହି ଅୱିମୁତ୍ତନ୍ତେହି, କୁସଲାଦୀହି ଅରଣନ୍ତେହି ପଦେହି ମିସ୍ସକା ୱାରା । ସୁଦ୍ଧିକାତି କେୱଲା ୟଥାୱୁତ୍ତସରାଗାଦୀହି କୁସଲାଦୀହି ଚ ଅମିସ୍ସକା । ତୟୋ ତୟୋତି ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱସେନ ତୟୋ ତୟୋ ମହାୱାରା । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସୋଳସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରାତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପନ ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୋଳସୱିଧେ ସରାଗାଦିମିସ୍ସକଚିତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଏୱ ଏକଜ୍ଝଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସୋଳସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଧମ୍ମପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ ନିରନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତେତି ଧମ୍ମେ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମେ ଚ ଅନାମସିତ୍ୱା ସୋଳସସୁପି ଠାନେସୁ ନିରନ୍ତରଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଏୱ ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ସୋଳସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରା ନ ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଂସଗ୍ଗୱସେନାତି ସଂସଜ୍ଜନୱସେନ ଦେସନାୟ ୱିମିସ୍ସନୱସେନ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତକାଲା ଚ କଥଂ ସଂସଜ୍ଜୀୟନ୍ତି । ସେସାନମ୍ପି ୱାରାନନ୍ତି ଉପ୍ପାଦୁପ୍ପନ୍ନୱାରାଦୀନଂ । ତଂତଂନାମତାତି ୟଥା ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପ୍ପାଦଉପ୍ପନ୍ନଭାୱାମସନତୋ ଉପ୍ପାଦଉପ୍ପନ୍ନୱାରୋତି ନାମଂ ପାଳିତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ସେସୱାରାନମ୍ପୀତି ଆହ ‘‘ତଂତଂନାମତା ପାଳିଅନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୬୩.ତଥାରୂପସ୍ସେୱାତି ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ଏୱ । ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍ଖଣଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱଂପକାର’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନାକାରସ୍ସ ‘‘ଏୱଂପକାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

୬୫-୮୨.ଦ୍ୱୟମେତନ୍ତି ୟଂ ‘‘ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣାପଗମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ନାମ, ତଦେୱ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପାଦଂ ପତ୍ତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ଅନତୀତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତଂ ଉଭୟମ୍ପି । ଏୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ପକାରନ୍ତରେନ ପନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ପଠମପକ୍ଖଂ ୱିଭାୱେତି । ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ସିୟାତି ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚା’’ତି ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱିଭତ୍ତଂ। ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଭୟସ୍ସପି ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ୟେନ ପକାରେନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦିମାହ । ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ, ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ ହେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସାତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ନ ଚ କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିଭାୱତୋ । ତଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟଂ ଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ। ୟଦି ଅନେକଚିତ୍ତୱସେନାୟଂ ୟମକଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଚିତ୍ତନ୍ତି ହି…ପେ॰… ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ନୋ ଚ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିସେଧୋ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତାଦିସନ୍ତି ତଥାରୂପଂ, ୟଦୱତ୍ଥୋ ଉପ୍ପନ୍ନଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତାଦିପରିୟାୟେହି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି, ତଦୱତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୩-୧୧୩.ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରତ୍ତାତି ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରତ୍ତା । ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଚ୍ଛିତୋତି ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ…ପେ॰… ତସ୍ସ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଚ୍ଛିତୋତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ଅଞ୍ଞଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ସିୟା । ନ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ଗହିତୋ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତଚିତ୍ତତାଭାୱତୋ । ତେ ଚ ପନ ସବ୍ବେ ପୁଗ୍ଗଲା । ନିରୁଜ୍ଝମାନକ୍ଖଣାତୀତଚିତ୍ତାତି ନିରୁଜ୍ଝମାନକ୍ଖଣା ହୁତ୍ୱା ଅତୀତଚିତ୍ତା । ତଥା ଦୁତିୟତତିୟାତି ୟଥା ପଠମପଞ୍ହୋ ଅନୱସେସପୁଗ୍ଗଲୱିସୟତ୍ତା ପଟିୱଚନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ସିୟା, ତଥା ତତୋ ଏୱ ଦୁତିୟତତିୟପଞ୍ହା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁତ୍ଥୋ ପନ ପଞ୍ହୋ ଏୱଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲୱସେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ତଥା ଅୱଚନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚିତ୍ତୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୱୱତ୍ଥାନତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣାତୀତଚିତ୍ତୋ, ‘‘ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଞ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଞ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ଅତୀତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣାତୀତଚିତ୍ତୋ ୱୁତ୍ତୋ।

ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ପୁରିମସ୍ସାତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ । ‘‘ନୋ ଚ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଞ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମାଦିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋତି ଦୁତିୟପଞ୍ହାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତଂତଂଖଣୱୀତିକ୍କମାୱୀତିକ୍କମଦସ୍ସନୱସେନାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ୟଥାରହଂ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋତି ୟୋଜନା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରେ । ପୁଗ୍ଗଲୱିସିଟ୍ଠଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଦିପି ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପଧାନା ପୁଚ୍ଛା ପୁଗ୍ଗଲୱାରତ୍ତା । ଅଥାପି ଚିତ୍ତପ୍ପଧାନା ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିସେସନଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସେସିତତ୍ତା । ଉଭୟଥାପି ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ଅନୱସେସପୁଗ୍ଗଲୱିସୟତ୍ତା । ତଥା ପନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା ନିରୋଧକ୍ଖଣ…ପେ॰… ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏସ ନୟୋ ‘‘ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପୀତି ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣଂ ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ କିଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧୪-୧୧୬.ସରାଗପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସାତି ସରାଗଚିତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଏକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେସୁ ୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମଂ ଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ । ସୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନାଗାମୀ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ନିରୋଧାସମଙ୍ଗିତାୟ । ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଇଦାନି ନିରୋଧଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି । ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ପନ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ଇତରେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସରାଗପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଂ ୱୀତରାଗଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନଂ ଇତରସେକ୍ଖାନଞ୍ଚେୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚିତ୍ତୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଧମ୍ମୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧-୧୬.ୟଥାମୂଲୟମକେ କୁସଲାଦିଧମ୍ମା ଦେସିତାତି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା କୁସଲକୁସଲମୂଲାଦିୱିଭାଗତୋ ମୂଲୟମକେ ୟମକୱସେନ ୟଥା ଦେସିତା । ଅଞ୍ଞଥାତି କୁସଲକୁସଲମୂଲାଦିୱିଭାଗତୋ ଅଞ୍ଞଥା, ଖନ୍ଧାଦିୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୩-୩୪. ତଂ ପନ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିରୂପଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । କେଚୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିରୂପଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଅୱୋଚ । ତଥା ଚ ୱତ୍ୱା ପଟିଲୋମପାଳିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିରୂପେ ନ ୱିଧାନଂ, ନାପି ପଟିସେଧୋ’’ତି ଆହ । ତଥାତି ୟଥା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ପାଠେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଥା ଏତ୍ଥାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ପନେତନ୍ତି ୟଥା ଉଦ୍ଧଟସ୍ସ ପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ, ଏୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ…ପେ॰… ପଟିସେଧସିଦ୍ଧିତୋ’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ପଟିସେଧୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟେ ଚ ୱଦନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୟେ ଚାତି ୱଜିରବୁଦ୍ଧିତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ତତ୍ଥ ସତିପି କମ୍ମଜାଦିରୂପେ ଠପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପନ୍ତି ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଜରୂପମେୱ ଠପେତବ୍ବଭାୱେନ ଉଦ୍ଧଟଂ, ଏୱମିଧାପି ଚିତ୍ତଜରୂପମେୱ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ତଞ୍ଚ ନେସଂ ୱଚନଂ ତଥା ନ ହୋତି, ୟଥା ତେହି ଉଦାହଟଂ, ୱିସମୋୟଂ ଉପଞ୍ଞାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ ତଂ ତଥା ନ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି କମ୍ମଜାଦୀନଂ । ତସ୍ସାତି ମଗ୍ଗସ୍ସ । ତେତି ଅବ୍ୟାକତା, ୟେ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱନ୍ତୋ । ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଚ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱିୟ ।

ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନଗହିତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ତେସୁ ହି କେଚି ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିନୋ, କେଚି ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସ୍ସ, କେଚି କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସ୍ସ, ତେସୁ ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ପଠମକୋଟ୍ଠାସେନ ସଙ୍ଗହିତା ତସ୍ସ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିପଟିସେଧପରତ୍ତା, ତେ ପନ ଭୱୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚୱୋକାରେ’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବପଞ୍ହେସୁ ।

୭୯.ତତୋତି ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିତୋ । ପୁରିମତରଜୱନୱୀଥି ୟାୟ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ସଙ୍ଗହିତା, ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସପି ଚିତ୍ତସ୍ସ । କୁସଲାନାଗତଭାୱପରିୟୋସାନେନାତି କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଅନାଗତଭାୱସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତ୍ତେନ ଦୀପିତଂ ହୋତି ସମାନଲକ୍ଖଣଂ ସବ୍ବଂ। କେନ ? ତାୟ ଏୱ ସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ । ଏସ ନୟୋତି ୟଥା କୁସଲାନୁପ୍ପାଦୋ କୁସଲାନାଗତଭାୱସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତତୋ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଓରମ୍ପି ଲବ୍ଭତୀତି ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦୋ ଲକ୍ଖଣମତ୍ତନ୍ତି ସ୍ୱାୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏସ ନୟୋ ଅକୁସଲାତୀତଭାୱସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ‘‘ଦୁତିୟେ ଅକୁସଲେ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ, ଅବ୍ୟାକତାତୀତଭାୱସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ‘‘ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେପୀତି ୟୋଜନା । ଇଦାନି ‘‘ଏସ ନୟୋ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତିଦେସଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିନା ପାକଟତରଂ କରୋତି । ଭାୱନାପହାନାନି ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି ‘‘ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ କୁସଲଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତି, ଅକୁସଲଞ୍ଚ ପଜହତୀ’’ତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତିୱାରେ । ତଂ ତନ୍ତି ଅକୁସଲାତୀତତାଦି କୁସଲାନାଗତତାଦି ଚ । ତେନ ତେନାତି ‘‘ଦୁତିୟେ ଅକୁସଲେ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ଅନ୍ତେନ ଚ ।

୧୦୦.ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତତୋତି ଇଦଂ ମରିୟାଦଗ୍ଗହଣଂ, ନ ଅଭିୱିଧିଗ୍ଗହଣଂ, ୟତୋ ‘‘ସୋଳସମ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଭିୱିଧିଗ୍ଗହଣମେୱ ୱା ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକମେୱ ରୂପନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅଧିପ୍ପେତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୱାୟଂ ୱାଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ ପରମ୍ପି ୱା’’ତି ଆହ । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ । ନ ତତୋ ଓରନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ତତୋ ଓରଂ ଅକୁସଲନିରୋଧସମକାଲଂ ଅବ୍ୟାକତନିରୋଧସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଧମ୍ମୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକେୱିଭଙ୍ଗେ ୱିୟାତି ୟଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ, ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକେ । ତଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଦେସନାନୁରୋଧେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୀଣିମାନି…ପେ॰… ସୁତ୍ତେ ଦେସିତକ୍କମେନା’’ତି ଆହ । ସୋୟଂ ୟଦତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ଦେସିତକ୍କମେନ ଉଦ୍ଦେସୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୱତ୍ତିୱାରେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହଣଂ, ଏୱଂ ଉପାଦିନ୍ନସ୍ସ ଅନୁପାଦିନ୍ନସ୍ସ ଚାତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଜାନଂ ଅକମ୍ମଜାନଞ୍ଚ ଅନୁପାଲକ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସହଜଧମ୍ମାନୁପାଲକମ୍ପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ କେୱଲଂ ଖଣଟ୍ଠିତିୟା ଏୱ କାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ପବନ୍ଧାନୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସପି କାରଣମେୱ । ଅଞ୍ଞଥା ଆୟୁକ୍ଖୟମରଣଂ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ‘‘କମ୍ମଜାନଞ୍ଚ ଅନୁପାଲକ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ ଚ ପୱତ୍ତମାନାନଂ କମ୍ମଜାନଂ ଅନୁପାଲକଂ । ଇତୀତି ତସ୍ମା । ତଂମୂଲକାନୀତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକାନି । ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱସେନାତି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୱତ୍ତିୱସେନ ଚ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନେୱ, ଇତରଂ ଇତରୱସେନପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାୱସାନେସୁ ଏକନ୍ତଉପାଦିନ୍ନେସୁ ଅତଂସଭାୱତ୍ତା ୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମୂଲମେୱ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସମୂଲକାନି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକାନି । ଆୟତନୟମକେ ୱିୟାତି ୟଥା ଆୟତନୟମକେ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନାୟତନାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ, ମରଣୱସେନ ଚ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମିଧାପି ଚୁତିଉପପତ୍ତିୱସେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ଅତଂସଭାୱତ୍ତା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତେସଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଅନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ୟଂ ପନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକେସୁ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛା ଏୱ ଗହିତଂ, ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୯୪.କୋଚିସଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି କୋଚି ସଭାୱଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ଏୱ ୟୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ରୂପାଦୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ସୁଖା ଦୁକ୍ଖା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା’’ତିଆଦୀସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦାନଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନଭାୱେପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦେସନାୟଂ ତେ ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟା ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖସ୍ସ…ପେ॰… ଗହିତୋୟେୱା’’ତି ଆହ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଭେଦଂ କତ୍ୱା ।

୧୪୦.ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆମନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପଜାନନଟ୍ଠେନ ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ଚ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହୋନ୍ତି, ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ପନ ଚକ୍ଖୂନି ଚାତି ଚକ୍ଖୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ତଣ୍ହାସୋତମେୱାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୟସ୍ସ ଛତ୍ତିଂସତି ସୋତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୩୩୯) ପନ ଦିଟ୍ଠିଆଦୀନମ୍ପି ସୋତଭାୱୋ ଆଗତୋ ।

ପଣ୍ଣତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୮୬.ଅଞ୍ଞଧମ୍ମନିସ୍ସୟେନାତି ‘‘ୟୋ ତେସଂ ରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆୟୁ ଠିତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୪) ଅଞ୍ଞଧମ୍ମନିସ୍ସୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଗତେସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଗତେସୁ ୟୋଜନା ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଲବ୍ଭମାନା ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟେହେୱ ନ ଲବ୍ଭତି । ତଂମୂଲକା ଚ ନୟାତି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକା ଚ ନୟା । ତେହୀତି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀହି । ୟୋଜନାତି ‘‘ପୱତ୍ତେ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେହି ୟୋଜନା । ତଂମୂଲକା ଚ ତଥାୟୋଜନାମୂଲଭୂତା ଚ ନୟା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକା ଚ ନୟା । ପାକଟାୟେୱାତି ପାଳିଗତିୟା ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୟୋଜନତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଏୱ ।

ତଂ ୱଚନଂ । ସୋମନସ୍ସୱିରହିତସଚକ୍ଖୁକପଟିସନ୍ଧିନିଦସ୍ସନୱସେନାତି ସୋମନସ୍ସୱିରହିତସଚକ୍ଖୁକପଟିସନ୍ଧିୟେୱ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ନ ପନ ଗଣନପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ହି ଚତୁନ୍ନଂୟେୱାତି ନିୟମୋ କତୋ’’ତି । ତଂସମାନଲକ୍ଖଣାତି ତାୟ ସଚକ୍ଖୁକପଟିସନ୍ଧିତାୟ ସମାନଲକ୍ଖଣାତି ପରିତ୍ତୱିପାକଗ୍ଗହଣଂ । ତତ୍ଥ ସସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ଉପେକ୍ଖାପଟିସନ୍ଧିୟୋ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାତି କେଚି । ପରିତ୍ତୱିପାକପଟିସନ୍ଧି ଚ କୁସଲୱିପାକାହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ସାପି ହି ସଚକ୍ଖୁକା ସିୟା । ତଂସମାନଲକ୍ଖଣାତି ୱା ତାୟ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାୟ ସମାନଲକ୍ଖଣା ୟଥାୱୁତ୍ତଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ଚ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନପଟିସନ୍ଧି ଚ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଚତୁନ୍ନ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଆହ ‘‘କାମାୱଚରେ…ପେ॰… ନିଦସ୍ସନଂ କତ’’ନ୍ତି । ତେନାତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତମହାୱିପାକନିଦସ୍ସନେନ, ୟେହି ସମାନତାୟ ଇମେ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ତେ ଏକଂସେନ ତଂସଭାୱା ଏୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ସସୋମନସ୍ସ…ପେ॰… ତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ନନୁ ଚ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେସୁ ଅୟମତ୍ଥୋ ଏକଂସତୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆସଙ୍କଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଞ୍ଚ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତା ହୋତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ସଚକ୍ଖୁକାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଦି ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାନଂ କାମାୱଚରାନଂ ନିୟମତୋ ସଚକ୍ଖୁକାଦିଭାୱଦସ୍ସନଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୱସେନ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ୟୁତ୍ତମେତଂ ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେପି ହୀ’’ତିଆଦି । ତଥା ଆୟତନୟମକେ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଇଦଂ ଆୟତନୟମକୱଣ୍ଣନାୟଂ ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପାଦକକମ୍ମସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପାଦନତୋ ଗବ୍ଭେପି ୟାୱ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତି, ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତାୟ ‘‘ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ସଙ୍ଗହିତାନନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ସଙ୍ଗହିତାନଂ । ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଘାନକାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀନନ୍ତି ଆଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀନ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେ ଏୱାତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକା ଏୱ ।

ତଂସମାନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସୋପେକ୍ଖଅଚକ୍ଖୁକପଟିସନ୍ଧିଭାୱେନ ସମାନଲକ୍ଖଣଂ । ତତ୍ଥାତି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେ । ସମାଧିଲେସୋ ଦୁବ୍ବଲସମାଧି ୟୋ ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିମତ୍ତୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତି ୱିୟ ଦୁବ୍ବଲଂ ୱୀରିୟଂ ନତ୍ଥି, ୟୋ ‘‘ୱୀରିୟଲେସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା, ଲେସମତ୍ତସ୍ସପି ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେସୂତି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ । କେସୁଚୀତି ଏକଚ୍ଚେସୁ । ଉଭୟେନପି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତଂ ୱଦତି । ଇଧାତି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେ । ସମାଧିୱୀରିୟାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପତ୍ତାନି ଚ ନ ହୋନ୍ତୀତି ସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନ ସମାଧିମତ୍ତଂ, ନ ୱୀରିୟଲେସସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ୱିସେସନଞ୍ହି ୱିସେସିତବ୍ବେ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି । ୟସ୍ମିଂ ୱୀରିୟେ ସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତି ସିୟା, ତଦେୱ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପାୟେଓପପାତିକୱସେନାତି ଇଦଂ ସୁଗତିୟଂ ଓପପାତିକୋ ୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଲବ୍ଭନ୍ତେୱ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ୱସେନା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ତାନାନଂ । ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପନ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ଅଭିଣ୍ହସୋୱ ହୋନ୍ତୀତି । ପଠମକପ୍ପିକାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତାନଂ ପରିୱତ୍ତମାନଲିଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଠମକପ୍ପିକାନଂ ପନ ୱସେନ ଉପ୍ପାଦୋ ଏୱ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଚୁତିଉପପତ୍ତିୱସେନେୱ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାସୁପି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେହି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉପାଦିନ୍ନଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ନିୟମିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୯୦.ସନ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧଦସ୍ସନତୋତି ସନ୍ତାନୱସେନ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ଦିସ୍ସମାନତ୍ତା । ଏତେନ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିସମାନଗତିକତଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ସାଧେତି । ଆଗମତୋ ପନ ‘‘ୱିନା ସୋମନସ୍ସେନା’’ତିଆଦିନା ପରତୋ ସାଧେସ୍ସତି । ଛେଦୋତି ନାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ସରୂପଦସ୍ସନେନେୱ ସଂସୟଛେଦନତୋ ।

ତସ୍ସାତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ । ତେ ଚ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା । ନନୁ ଚ ଉପ୍ପାଦୋୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚୁତିଉପପତ୍ତିୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ଅନୁପ୍ପାଦୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁପ୍ପାଦୋ…ପେ॰… ନ ପୱତ୍ତେ’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ନ କେୱଲଂ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଇତରକୋଟ୍ଠାସେପି ଗହିତୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସେପୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

‘‘ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ଚୋଦନା କତା, ତମଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ନନୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ୟଥା ‘‘ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋମନସ୍ସମନିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟମନିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ତଦାତି ପଠମସ୍ସ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଧରମାନକାଲେ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅତ୍ଥେୱ କାଲଭେଦୋ, ଉଭୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା । ଉଭୟନ୍ତି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଇଦଂ ଉଭୟଂ । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେନ ନିଦସ୍ସିତନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ଉଦାହରଣେନ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ତାଦିସାନଂ ଅନେକେସଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭମାନଂ ତଦେକଦେସେନ ସବ୍ବପଠମସ୍ସ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେନ ନିଦସ୍ସିତଂ, ଏୱମିଧାପି ଖଣଦ୍ୱୟେ ଲବ୍ଭମାନଂ ତଦେକଦେସେନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେନ ନିଦସ୍ସିତନ୍ତି ଏୱଂ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତେସନ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ପୱତ୍ତେ । ଇଧାତି ଅନାଗତକାଲଭେଦେ । ନ ନ ସମ୍ଭୱତି ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିୟ ତତୋ ପରଂ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣସ୍ସପି ଅନାଗତକାଲଭାୱତୋ । ତସ୍ମାତି ଉପପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୟଥାଧିପ୍ପେତଉପ୍ପାଦସମ୍ଭୱତୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱାରନ୍ତରେପି ଦିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ନ ହୀତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ତତ୍ଥ ଅପି ପଚ୍ଛିମ…ପେ॰… ସନ୍ଧିକସ୍ସାତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅପଚ୍ଛିମଭୱିକସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସହଗତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସା’’ତି ଦସ୍ସେତି । ଅପଚ୍ଛିମଭୱିକସ୍ସ ଚୁତିତୋ ପଚ୍ଛା ‘‘ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଚୁତିତୋ ପୁବ୍ବେୱା’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ପଠମପୁଚ୍ଛାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥୋତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଏତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ୟମକେସୁ ୟା ପଠମପୁଚ୍ଛା, ତାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦସଙ୍ଗହିତୋ ଅତ୍ଥୋ । ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ଥନିସ୍ସୟୋତି ‘‘ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତୋ ମାଦିସୋୱ ମୟା ସଦିସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ଉପପତ୍ତିଉପ୍ପାଦିନ୍ଦ୍ରିୟୱା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥଇନ୍ଦ୍ରିୟସହିତୋ, ଉଭୟୁପ୍ପାଦିନ୍ଦ୍ରିୟୱା ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥଇନ୍ଦ୍ରିୟସହିତୋ ୱା । ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱାପି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ଥସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋତି ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନା’’ତିଆଦିନା ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବସ୍ସପି ସଂସୟତ୍ଥସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋତି ଏୱଂ ଇମିନା ୱିୟ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥମେୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦସଙ୍ଗହିତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ନିୟମେତି । ତତ୍ଥେୱ ତାସୁ ଏୱ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପଠମପୁଚ୍ଛାସୁ ଏୱ । ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ‘‘ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅନାଗତଭାୱମତ୍ତେନ ସରୂପତୋ ଗହିତଂ ଉପ୍ପାଦଂ ଉପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତଂ, ‘‘ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅନାଗତଭାୱମତ୍ତେନ ସରୂପତୋ ଗହିତଂ ନିରୋଧଂ ୱା ନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ୱା ସଂସୟତ୍ଥଂ ନ ନିୟମେତୀତି । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥସ୍ସ ନିୟମୋ ହୋତି, ନ ସଂସୟତ୍ଥସ୍ସ, ତସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ…ପେ॰… ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ୱିଚାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନିରୋଧୱାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଥା ହି ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ଅନାଗତାନଂ ସରୂପେନ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ହି ତତ୍ଥ ତେ ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ‘‘ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥାତି ଅନୁଲୋମେ । ନ ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବା ପଟିଲୋମେ । ତମେୱ ଅୟୋଜେତବ୍ବତଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ସମ୍ଭୱନ୍ତି ୟୋଜେତୁଂ, ତଥା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ସମ୍ଭୱନ୍ତି ୟୋଜେତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇଦଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟଂ ୟଥାନୁଲୋମେ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଏୱଂ ପଟିଲୋମେ । ତେନାହ ‘‘ନ ଏୱଂ…ପେ॰… ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଅଭୂତାଭାୱସ୍ସ…ପେ॰… ସମ୍ଭୱାନୁପପତ୍ତିତୋ’’ତି । ଅଭୂତାଭାୱସ୍ସାତି ଅଭୂତସ୍ସ ଅଭାୱସ୍ସ, ଅଭୂତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ଅଭାୱସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଭୂତୁପ୍ପାଦନିରୋଧାଭାୱୋ ଚ ପଟିଲୋମେ ପୁଚ୍ଛିତୋ’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସ ୱିସେସରହିତସ୍ସ ଅଭୂତାଭାୱସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ୟଥା ରୂପାଭାୱୋ ୱେଦନାଭାୱୋତି କୋଚି ଅଭାୱୋପି ୱିସେସସହିତୋ, ନ ଏୱମୟନ୍ତି ୱିସେସରହିତସ୍ସ ଅଭୂତାଭାୱସ୍ସ ।

କାଲନ୍ତରୟୋଗାଭାୱତୋତି କାଲୱିସେସୟୋଗାଭାୱତୋ । ୟାଦିସାନନ୍ତି ୟାନି ଭୂତାନି ନ ୱତ୍ତମାନାନି ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନି, ତେସଂ ଅନାଗତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାଭାୱେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବସ୍ସାତି ‘‘ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ଅଭାୱେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ନିସ୍ସୟଭୂତୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ସନ୍ନିଚ୍ଛିତୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦସଙ୍ଗହିତୋ । ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ନିସ୍ସୟୋ ଏତେସନ୍ତି ତନ୍ନିସ୍ସୟା । ତାଦିସାନଂୟେୱ ଅନାଗତାନଂୟେୱ ଉପପତ୍ତିଚୁତିଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ଉପପତ୍ତିଚୁତିସଙ୍ଖାତଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାନିରୋଧାନଂ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ । ଜୀୱିତାଦୀନମ୍ପି ଜୀୱିତମନିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନମ୍ପି । ଅନୁପ୍ପାଦାନିରୋଧା ସଂସୟପଦେନ ପୁଚ୍ଛିତା ହୋନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ୱୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି ।

ୟେ ସୋପେକ୍ଖପଟିସନ୍ଧିକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ରୂପଲୋକେ, ତେ ସଙ୍ଗହିତାତି ୟୋଜନା । ତଂସମାନଲକ୍ଖଣତାୟାତି ତେନ ସୋପେକ୍ଖପଟିସନ୍ଧିକଭାୱେନ ସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ । ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ ଧମ୍ମୟମକେ ତାଦିସସ୍ସେୱ ୱଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତତ୍ଥପି ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଚିତ୍ତୟମକେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହି ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଅତୀତୱୋହାରୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା

୪୩୫-୪୮୨.ଲୋକିୟଅବ୍ୟାକତେହୀତି ଫଲଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱିନିମୁତ୍ତେହି ଅବ୍ୟାକତେହି । ତାନି ଉପାଦାୟାତି ତାନି ଲୋକିୟଅବ୍ୟାକତାନି ଉପାଦାୟ । ତଂସମାନଗତିକାନଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ‘‘ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ.୨୦୬) ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିୟ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ୱୁତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ପରିଜାନିତବ୍ବଂ, ତଦେୱ ପରିଜାନାତୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମୱିପରୀତେ ଅତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେପି ଚୋଦକୋ ‘‘ମିସ୍ସକତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ଲେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୋଦେତି ‘‘ୟଦି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟମିସ୍ସକତ୍ତା’’ତିଆଦିନା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ଇଧ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟମିସ୍ସକାନଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ୱୁତ୍ତା, ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥାପି ସା ତେସଂ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତଥା ଭାୱେତବ୍ବମିସ୍ସକାନଂ ଭାୱେତବ୍ବତାତି । ତେନାହ ‘‘କସ୍ମା ଧମ୍ମୟମକେ’’ତିଆଦି । କୁସଲାକୁସଲେସୁ ଭାୱନାପହାନାଭିନିୱେସୋ ହୋତି, ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ତଂ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦି । ନ ଅବ୍ୟାକତଭାୱନ୍ତି ଏକେନ ୟଥା ଫସ୍ସଦ୍ୱାରତୋ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱାରତୋ କୁସଲାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପରିୟାୟୋ, ଏୱଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିୟ ନ ଅବ୍ୟାକତାଦୀନଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସେତି ।

କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହିତାତି ସମୁଦୟସଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲାକୁସଲାପୀତି କୁସଲାକୁସଲଭାୱାପି ସମାନା । ଭାୱେତବ୍ବପହାତବ୍ବଭାୱେହିୱିନାପି ହୋତି, ୟୋ ନ ମଗ୍ଗସମୁଦୟସଚ୍ଚପକ୍ଖିୟୋ । ୟଥା ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନିଚ୍ଚମେୱ ରୂପଂ, ନ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପଟିୟୋଗିୱିନିୱତ୍ତନମେୱ ଏୱ-କାରେନ କରୀୟତି, ନ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତତାଦୟୋ ନିୱାରିତା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ‘‘ପହାତବ୍ବମେୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ପଟିୟୋଗିଭୂତଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବମେୱ ନିୱତ୍ତୀୟତି, ନ ତତୋ ଅଞ୍ଞୱିସେସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏତେନ ପହାତବ୍ବମେୱା’’ତିଆଦି । ଭାୱେତବ୍ବଭାୱୋ ଏୱ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଗହିତୋ ଉକ୍କଂସଗତିୱିଜାନନତୋ । ‘‘ପରତୋ ଲିଖିତବ୍ବଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଲିଖିତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲାତି ହି ଆଦି ଅନୁଲୋମେ ଆଗତଂ ଉଦ୍ଧଟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ପରିଜାନାତୀତିଆଦି ପନ ପଟିଲୋମେ । ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ପଜହନ୍ତି ନାମାତି ଇଦଂ ‘‘ନୋ ଚ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଜହନ୍ତୀ’’ତି ପାଳିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ୟଂ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଟିଲୋମେ ଆଗତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପଠମଂ ଆଗତଂ ପଦଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ତାଦିସସ୍ସେୱ ପଚ୍ଛା ଆଗତପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତି । ପଦାନୁକ୍କମତୋ ଏୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଆରଦ୍ଧା, ପରିୟୋସାପିତା ଚ, ତସ୍ମା ଅନୁପଟିପାଟିୟାୱ ଲିଖିତଂ, ନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଅନୁଲୋମେ ଆଗତସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପରିଞ୍ଞାୱାରେ । ଛ ପୁଗ୍ଗଲାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟାୱ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠା ଛ ପୁଗ୍ଗଲା । ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତୋ ତତ୍ଥ ଭବ୍ବାଭବ୍ବାନଂ କିଚ୍ଚୱିସେସସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ୟତ୍ଥ ପନ ସତି ପୁଥୁଜ୍ଜନଗ୍ଗହଣସାମଞ୍ଞେ ଭବ୍ବାନଂ କିଚ୍ଚଂ ଗହିତଂ, ୟତ୍ଥ ଚ ଅଭବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ତେ ଏୱ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ୟେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ମଗ୍ଗଂ ନ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଆଦିମାହ । ଅରହାତି ଅରିୟୋ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ପଠମମଗ୍ଗଫଲସମଙ୍ଗୀତି ପୁରିମମଗ୍ଗଫଲସମଙ୍ଗୀ । ଇତରୋତି ଅରହା । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦଂ ଞତ୍ୱାତି ଇଧ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସୋ ଚ ଅଭବ୍ବୋତି ଗହିତୋ, ଇଧ ଭବ୍ବୋ ଇଧ ଅରିୟା, ୟେ ଚ ପଠମମଗ୍ଗଫଲସମଙ୍ଗିନୋ ୟାୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲସମଙ୍ଗିନୋତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗଂ ଞତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସଂ ଦ୍ୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଅଟ୍ଠ ଅରିୟାତି ଇମେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଭେଦତୋ ଅଭେଦତୋ ଚ ଗହଣୱସେନ ଆଗତେ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପାଠପଦେସେ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦୱସେନ, ନିଚ୍ଛୟୱସେନେୱ ୱା । ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତପାଳିୟା ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥଦସ୍ସନେନ ସମ୍ବନ୍ଧତୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋତି ।

ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୟମକପକରଣ-ଅନୁଟୀକା ସମତ୍ତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ପଟ୍ଠାନପକରଣ-ଅନୁଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା

କାମଗୁଣାଦୀହୀତି କାମଗୁଣଝାନାଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟାଦୀହି । ଲଳନ୍ତୀତି ଲଳିତାନୁଭୱନୱସେନ ରମନ୍ତି । ତେସୂତି କାମଗୁଣାଦୀସୁ । ୱିହରନ୍ତୀତି ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନାଦିନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେତି ବାହିରବ୍ଭନ୍ତରଭେଦେ ଅମିତ୍ତେ । ଇସ୍ସରିୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଧିପତେୟ୍ୟଂ । ଠାନଂ ସେଟ୍ଠିସେନାପତିୟୁୱରାଜାଦିଟ୍ଠାନନ୍ତରଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପରିୱାରପରିଚ୍ଛେଦାଦି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ପୁଞ୍ଞୟୋଗାନୁଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟାତି ଦାନମୟାଦିପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱାଧିଗତାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାସଙ୍ଖାତୟୋଗାନୁଭାୱାଧିଗତାୟ ଚ । ଜୁତିୟାତି ସରୀରପ୍ପଭାୟ ଚେୱ ଞାଣପ୍ପଭାୟ ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦେୱ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା କୀଳାୱିଜିଗିସାୱୋହାରଜୁତିଗତିଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ସତ୍ତିଅଭିତ୍ଥୱକମନତ୍ଥୋପି ହୋତି ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ଅନେକତ୍ଥଭାୱତୋତି ‘‘ୟଦିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନେ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିତାମତ୍ତେନ ଭଗୱତୋ ଅଭିଞ୍ଞାଦୀନଂ ସାୱକେହି ସାଧାରଣତାୱଚନଂ, ସଭାୱତୋ ପନ ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାୟେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିରତିସୟାୟ ଅଭିଞ୍ଞାକୀଳାୟ, ଉତ୍ତମେହି ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେହୀ’’ତି ଆହ । ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟସତ୍ତଧନାଦୀନଂ ଦାନସଙ୍ଖାତେନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସକ୍କାରାନଂ ଗହଣସଙ୍ଖାତେନାତି ୟୋଜନା । ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ତେସୁ ଉପଲବ୍ଭମାନସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦାନଂ ତେହି ଉପନୀୟମାନସକ୍କାରସ୍ସ ଚ ଅଭିନନ୍ଦନଂ ଅନୁମୋଦନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମସଭାୱାନୁରୂପାନୁସାସନୀୱଚନେନେୱ ଚ ପନ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିପି ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ୱୀତିକ୍କମଧମ୍ମାନୁରୂପା ଅନୁସାସନୀତି କତ୍ୱା । ଞାଣଗତି ଞାଣେନ ଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅୱବୋଧୋ । ସମନ୍ନାଗତତ୍ତାତି ଇଦଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାକୀଳାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ତଥା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନାତି ଇଦଂ ‘‘ଗମନୀୟତୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ତେ ଦେୱେତି ସମ୍ମୁତିଦେୱାଦିକେ ଦେୱେ । ତେହି ଗୁଣେହୀତି ଅଭିଞ୍ଞାଦିଗୁଣେହି । ପୂଜନୀୟତରୋ ଦେୱୋତି ଇଦଂ ପୂଜନୀୟପରିୟାୟୋ ଅୟଂ ଅତି-ସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିରେକତରୋତି ଅଧିକତରୋ । ଉପପତ୍ତିଦେୱାନନ୍ତି ଇଦଂ ତବ୍ବହୁଲତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାପି ହି ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେୱ, ତେସୁପି ୱା ଲବ୍ଭମାନଂ ଉପପତ୍ତିଦେୱଭାୱମତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିପକ୍ଖାନଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚୱିକ୍ଖେପାନଂ, ସୀଲୱିପତ୍ତିଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଅୱସିଟ୍ଠନୀୱରଣାନଂ ୱା ।

ଇସୀନଂ ସତ୍ତମୋ, ଇସୀସୁ ସତ୍ତମୋତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚାୱବୋଧଗତିୟା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ସପରସନ୍ତାନେସୁ ସୀଲାଦିଗୁଣାନଂ ଏସନଟ୍ଠେନ ୱା ଇସୟୋ, ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା । ଇସି ଚ ସୋ ସତ୍ତମୋ ଚାତି ଇସିସତ୍ତମୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ନାମରୂପନିରୋଧ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ନାମରୂପଂ ନିରୋଧେତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୁଦାୱତ୍ତତୀ’’ତି ଆହ । ୱଟ୍ଟପରିୟାପନ୍ନଞ୍ହି ନାମରୂପଂ ନିରୋଧେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ନିରୋଧିତେ ସବ୍ବସୋ ନାମରୂପଂ ନିରୋଧିତମେୱ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ସତ୍ତ ଭୱେ ଠପେତ୍ୱା ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ଏତ୍ଥେତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି…ପେ॰… ଅରହତୋ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତସ୍ସ ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ପଞ୍ଞା ଚ ସତି ଚ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ଏତ୍ଥେତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱୂପସମନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୬) । ଅତିଗମ୍ଭୀରନୟମଣ୍ଡିତଦେସନଂ ସାତିସୟଂ ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ୱିଭାୱନତୋ । ସଭାୱତୋ ଚ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଗମ୍ଭୀରୋ । ୟଥାହ ‘‘ଅଧିଗତୋ ଖୋ ମ୍ୟାୟଂ ଧମ୍ମୋ ଗମ୍ଭୀରୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭, ୮), ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ ଚାୟଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୦) ଚ ଆଦି । ତସ୍ସ ଚାୟଂ ଅନନ୍ତନୟପଟ୍ଠାନଦେସନା ଅତିଗମ୍ଭୀରାୱ ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ସମାନନେତି ସମାନନୟନେ, ସମାହରଣେ, ସମାନକରଣେ ୱା ଅଟ୍ଠକଥାଧିପ୍ପାୟଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱେ ଅନୁଲୋମାନି ଧମ୍ମାନୁଲୋମଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ପରତୋ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସନ୍ତି ।

ପଟ୍ଠାନନାମତ୍ଥୋତି ‘‘ପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ନାମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ଅୱୟୱଦ୍ୱାରେନ ସମୁଦାୟେ ନିରୁଳ୍ହଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ଅୱୟୱେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ତମେୱ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିକପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ତିକପଟ୍ଠାନାଦିନାମତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଅୱୟୱାନମେୱ ପଟ୍ଠାନନାମତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ ତଂସମୁଦାୟମତ୍ତତ୍ତା ପକରଣସ୍ସ । ନ ହି ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ନାମତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ…ପେ॰… ସମୋଧାନତା ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି । ୱଚନସମୁଦାୟତ୍ଥୱିଜାନନେନ ୱିଦିତପଟ୍ଠାନସାମଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପଟ୍ଠାନକଥା ୱୁଚ୍ଚମାନା ସୁଖଗ୍ଗହଣା ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଞ୍ହି…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ନାମତ୍ଥୟଥାୱୁତ୍ତସମୋଧାନତାସୁ । ସବ୍ବସାଧାରଣସ୍ସାତି ସବ୍ବେସଂ ଅୱୟୱଭୂତାନଂ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଚ ସାଧାରଣସ୍ସ । ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଂ ନାନାୱିଧଭାୱନ୍ତି ପକାରଗ୍ଗହଣେନେୱ ପକାରାନଂ ଅନେକୱିଧତା ଚ ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ପକାରେହି ଠାନନ୍ତି ହି ପଟ୍ଠାନଂ, ନାନାୱିଧୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ତଂ ଏତ୍ଥ ୱିଭଜନୱସେନ ଅତ୍ଥୀତି ପଟ୍ଠାନଂ, ପକରଣଂ, ତଦୱୟୱୋ ଚ । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥନୟେ ସଦ୍ଦତୋପି ନାନାୱିଧଭାୱସିଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରା ପଚ୍ଚୟତା, ନାନପ୍ପକାରାନଂ ପଚ୍ଚୟତା ଚ ନାନପ୍ପକାରପଚ୍ଚୟତାତି ଉଭୟମ୍ପି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ ଏକସେସନୟେନ ୱା ଏକଜ୍ଝଂ ଗହିତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକସ୍ସପି…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଆହ । ଅନେକଧମ୍ମଭାୱତୋତି ଅନେକେ ଧମ୍ମା ଏତସ୍ସାତି ଅନେକଧମ୍ମୋ, ତବ୍ଭାୱତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନାନପ୍ପକାରପଚ୍ଚୟତାତି ନାନପ୍ପକାରପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନାନପ୍ପକାରପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

କାମଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହାଦୀସୁପି ଅତ୍ଥେୱ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱିଭାଗୋ, ସୋ ପନ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ତଥା ତପ୍ପରଭାୱେନ ୱିଭତ୍ତୋ ୟଥା ପଟ୍ଠାନେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତେନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଆହ । ସାତିସୟୱିଭାଗତଂ ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ତଥା ତଦୱୟୱାନଂ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଗମନଂ ୟଦଧିକରଣଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥାତି ୱଚନସେସୋ’’ତି । ଗମନଦେସଭାୱତୋତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ଅଞ୍ଞେହି ଗତିମନ୍ତେହୀତି ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣାଦୀହି । ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ।

ତିୱିଧେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଦେସିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତିକୱୋହାରୋତି ଆହ ‘‘ତିକାନନ୍ତି ତିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ତୀଣି ପରିମାଣାନି ଏତେସନ୍ତି ହି ତିକା । ସମନ୍ତାତି ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବଭାଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁଲୋମାଦୀହି ସବ୍ବପ୍ପକାରେହିପୀ’’ତି । ଗତାନୀତି ପୱତ୍ତାନି । ସମନ୍ତଚତୁୱୀସତିପଟ୍ଠାନାନୀତି ସମନ୍ତତୋ ଅନୁଲୋମାଦିସବ୍ବଭାଗତୋ ସମୋଧାନୱସେନ ଚତୁୱୀସତି ପଟ୍ଠାନାନି । ଅନୁଲୋମାଦିସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସତୋତି ଅନୁଲୋମାଦିଚତୁକୋଟ୍ଠାସତୋ । ତିକାଦିଛଛଭାୱନ୍ତି ତିକାଦିଦୁକଦୁକପରିୟୋସାନେହି ଛଛଭାୱଂ । ତେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦସ୍ସନେନ । ଧମ୍ମାନୁଲୋମାଦିସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସତୋତି ପଚ୍ଚନୀକାଦିଦୁକାଦିସହଜାତୱାରାଦିପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାଦିଆରମ୍ମଣମୂଲାଦୀନଂ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପକାରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଅନୂନେହି ନୟେହି ପୱତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ତାନି ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତେନେୱାହ…ପେ॰… ୱସେନା’’ତି ।

ହେତୁନୋତି ହେତୁସଭାୱସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ । ସତିପି ହେତୁସଭାୱସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱେ ସୱିସେସେ ତାୱ ପଚ୍ଚୟେ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦିଭୂତସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁସଭାୱତା ନିଦ୍ଧାରିତା, ନ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୋତି ତସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱୋ ନ ନିୱାରିତୋତି ଆହ ‘‘ଏତେନପି ସୋ ଏୱ ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତେନାତି ହେତୁଭାୱଗ୍ଗହଣେନ । ଇଧାତି ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ । ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅଲୋଭାଦିଧମ୍ମଗ୍ଗହଣଂ । ସତ୍ତିୱିସେସୋ ଅତ୍ତନୋ ବଲଂ ସତ୍ତିକାରଣଭାୱୋ, ୟୋ ରସୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ସ୍ୱାୟଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଧମ୍ମତୋ ଅନଞ୍ଞୋପି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେୟେୱ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ଅଞ୍ଞୋ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସାତି ହେତୁଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ । ହେତୁ ହୁତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ହେତୁଭାୱୱାଚକୋ ହେତୁସଦ୍ଦୋ, ନ ହେତୁସଭାୱଧମ୍ମୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋତି ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସମତ୍ଥେତି । ୟଦି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟତାୱଚନଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦି। ତେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଅମ୍ହେହିପି ‘‘ଧମ୍ମତୋ ଅନଞ୍ଞୋପି ଅଞ୍ଞୋ ୱିୟ କତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ, ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ଧମ୍ମେନ ଧମ୍ମସତ୍ତିୱିଭାୱନଂ କତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଇଧ ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଧମ୍ମସତ୍ତିୟେୱ ୱିଭାୱିତାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧାପି ୱା…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଧମ୍ମସତ୍ତିୱିଭାୱନଂ ପନେତ୍ଥ ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥାଭିଧାୟିୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତୀତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠିତୀନଂ ସାଧାରଣୱଚନ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ଚାତି ହି ‘‘ୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱଚନଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠଂ । ଅଥ ୱା ଏତୀତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ‘‘ଏତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୱତ୍ତତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତନକିରିୟା । ତଞ୍ଚାତି ତଞ୍ଚ ୱତ୍ତନଂ । ଏତସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ସାଧାରଣୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଚନ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥପରିୟାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି କତ୍ୱା । ୟଦଗ୍ଗେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ଠିତିୟାପି ପଚ୍ଚୟୋତି କୋଚି ଆସଙ୍କେୟ୍ୟାତି ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୋଚି ହି…ପେ॰… ହେତୁଆଦୟୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟେ ସତିୟେୱ ଉପ୍ପାଦୋ, ନାସତି, ଏୱଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତାନମ୍ପି ଠିତିପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ଠାନଂ ୟଥା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ସହଜାତଧମ୍ମାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟେ ପନ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଠିତିଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି, ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ୟଥା ଅଧିକରଣସାଧନୋ ପତିଟ୍ଠତ୍ଥୋ ହେତୁ-ସଦ୍ଦୋ, ଏୱଂ କରଣସାଧନୋ ପୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋପି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହିନୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଲୋଭୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ହେତୂନଂ କମ୍ମନିଦାନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତେନାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞେନେୱ କୁସଲଭାୱସିଦ୍ଧିୱଚନେନ । ଏକେ ଆଚରିୟା । ସଭାୱତୋୱାତି ଏତେନ ୟଥା ଅଞ୍ଞେସଂ ରୂପଗତଂ ଓଭାସେନ୍ତସ୍ସ ପଦୀପସ୍ସ ରୂପଗତୋଭାସକେନ ଅଞ୍ଞେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି ସୟଂ ଓଭାସନସଭାୱତ୍ତା, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସଂ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକାନଂ ହେତୂନଂ ଅଞ୍ଞେନ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି ସୟମେୱ କୁସଲାଦିସଭାୱତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ନ ସଭାୱସିଦ୍ଧୋ ଅଲୋଭାଦୀନଂ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ଉଭୟସଭାୱତ୍ତା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସାଦୀନଂ ୱିୟାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିନା । ସା ପନ ଅଞ୍ଞପଟିବଦ୍ଧା କୁସଲାଦିତା ।

ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନ ହୋତୀତି ରୂପାଦିଭେଦେନ ଛବ୍ବିଧେସୁ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମେସୁ କୋଚିପି ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ନ ନ ହୋତି, ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ପୁରିମାଭିସଙ୍ଖାରୂପନିସ୍ସୟନ୍ତି ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାକାରେନ ପୁରିମସିଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରକସଙ୍ଖାତଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ । ଚିତ୍ତେତି ଚିତ୍ତସୀସେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ହି ଚିତ୍ତମେୱ ତଥାଭିସଙ୍ଖରୀୟତି, ଅଥ ଖୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି । ସାଧୟମାନାତି ୱସେ ୱତ୍ତୟମାନା । ୱସୱତ୍ତନଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଦାକାରାନୁୱିଧାନଂ । ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ହି ହୀନେସୁ ମଜ୍ଝିମେସୁ ପଣୀତେସୁ ତଂତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ହୀନାଦିଭାୱେନ ତଦନୁୱତ୍ତନତୋ’’ତି । ତେନାତି ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପନେନ, ତେସଂ ୱା ୱସେ ୱତ୍ତନେନ । ତେହି ଛନ୍ଦାଦୟୋ । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଅତ୍ତାଧୀନାନଂ ପତିଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ଗରୁକାତବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମଲୋଭନୀୟଧମ୍ମାଦି ।

ତଦନନ୍ତରୁପ୍ପାଦନିୟମୋତି ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତଂ । ତଂତଂସହକାରୀପଚ୍ଚୟୱିସିଟ୍ଠସ୍ସାତି ତେନ ତେନ ଆରମ୍ମଣାଦିନା ସହକାରୀକାରଣେନ ତଦୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାସଙ୍ଖାତଂ ୱିସେସଂ ପତ୍ତସ୍ସ । ତାୟୟେୱାତି ୟା ୱେଖାଦାନେ ପୁପ୍ଫନସମତ୍ଥତା ୱେଖାପଗମେ ଲଦ୍ଧୋକାସା, ତାୟମେୱ ।

ଉପସଗ୍ଗୱସେନପି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଦ୍ଦତ୍ଥମତ୍ତତୋ ନାନାକରଣ’’ନ୍ତି । ୱଚନୀୟତ୍ଥତୋତି ଭାୱତ୍ଥତୋ । ଭାୱତ୍ଥୋପି ହି ୱଚନଗ୍ଗହଣାନୁସାରେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ୱଚନୀୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରୋଧୁପ୍ପାଦନ୍ତରାଭାୱତୋତି ପୁରିମନିରୋଧସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଚ ବ୍ୟୱଧାୟକାଭାୱତୋ । ନିରନ୍ତରୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାତି ଏତେନ ନିରୋଧାନଂ ନିରୋଧସମକାଲୁପ୍ପାଦୱାଦଂ ନିୱାରେତି । ସତି ହି ସମକାଲତ୍ତେ ବ୍ୟୱଧାନାସଙ୍କା ଏୱ ନ ସିୟା ସଣ୍ଠାନାଭାୱତୋ । ଇଦମିତୋ ହେଟ୍ଠା ଉଦ୍ଧଂ ତିରିୟନ୍ତି ୱିଭାଗାଭାୱା ଅତ୍ତନା ଏକତ୍ତମିୱ ଉପନେତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ସଣ୍ଠାନାଭାୱେନ ହି ଅପ୍ପଟିଘଭାୱୂପଲକ୍ଖଣେନ ୱିଭାଗାଭାୱଂ, ତେନ ଏକତ୍ତମିୱୂପନୟନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରଭାୱଂ ସାଧେତି, ସହାୱଟ୍ଠାନାଭାୱେନ ପନ ଅନନ୍ତରମେୱ ଉପ୍ପାଦନଂ ।

ୱିଭାଗତୋ ଞାଣେନ ଆକରୀୟତୀତି ଆକାରୋ, ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଫଲସମାପତ୍ତୀନଂ ନିରୋଧୁପ୍ପାଦାନନ୍ତରତାୟାତି ୟୋଜନା । ପୁରିମଚୁତୀତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁରିମଚୁତି । ୟଦି କାଲନ୍ତରତା ନତ୍ଥି, କଥମିଦଂ ‘‘ସତ୍ତାହଂ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ କପ୍ପସତାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ହି ତେସଂ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟା’’ତି । ନନୁ ତେସଂ ଅନ୍ତରା ରୂପସନ୍ତାନୋ ପୱତ୍ତତେୱାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନ ଚ…ପେ॰… ଅଞ୍ଞସନ୍ତାନତ୍ତା’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ତେସଂ ଅଞ୍ଞଭିନ୍ନସନ୍ତାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରେନପି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପାରୂପ…ପେ॰… ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଦିପି ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଏକସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ୱତ୍ତମାନା ୱିସେସତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରକଭାୱେନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପନ ୱିସଦିସସଭାୱତାୟ ୱିସୁଂୟେୱ ସନ୍ତାନଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ବ୍ୟୱଧାୟକା ନ ହୋନ୍ତି ସନ୍ତତିୱସେନ ମିଥୁ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ୟତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ୱିସଂସଟ୍ଠା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଉପକାରକୋ ଚ ନାମ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନାନମ୍ପି ହୋତିୟେୱାତି ନ ତାୱତା ସନ୍ତାନାଭେଦୋତି ଭିୟ୍ୟୋପି ନେସଂ ବ୍ୟୱଧାୟକତାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ସମାନଜାତିକାନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ନିରନ୍ତରତା ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ପାକଟା, ନ ତଥା ଅସମାନଜାତିକାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଜୱନାନନ୍ତରସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ୱିୟ ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକୋ । ସୋ ୟେନ ୱିସେସେନେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ, ତଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପୁରେପଚ୍ଛାଭାୱା, ତଦୁପାଦିକା ୱା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେନ ଗହିତାନଂ ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱଚନଂ ଅଲଭନ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀ ହି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ନୋ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି (ୟମ॰ ୨.ଚିତ୍ତୟମକ.୮୧) । ସୋତି ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ଅପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି କାଲୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦରହିତଂ । ୟତୋତି ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱତୋ । ତେନେୱାତି କାଲୱସେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଏୱ ଧମ୍ମାନଂ ଗହଣତୋ ।

ଉପ୍ପତ୍ତିୟାପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପାକଟେନାତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଭାୱନିଦସ୍ସନଂ । ସିଦ୍ଧଞ୍ହି ନିଦସ୍ସନଂ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଫଲଭୂତାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସହଜାତଭାୱେନାତି ସହ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ । ଅତ୍ତନା ସହୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସହୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଉପକାରକତା ସହଜାତପଚ୍ଚୟତା । ତେନ ଠିତିକ୍ଖଣେପି ନେସଂ ଉପକାରକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ପକାସସ୍ସ ପଦୀପୋ ୱିୟା’’ତି ନିଦସ୍ସନମ୍ପି ସୁଟ୍ଠୁ ୟୁଜ୍ଜତି । ପଦୀପୋ ହି ପକାସସ୍ସ ଠିତିୟାପି ପଚ୍ଚୟୋତି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତାୱସେନେୱାତି ଇମିନା ସହଜାତାଦିଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକସ୍ସ ଉପକାରକତାମତ୍ତଂ ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତା, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭାୱୱସେନାତି ଲକ୍ଖଣସଙ୍କରାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପୱତ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ସହଜାତତାଦିୱସେନା’’ତି । ୟଦିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା ନ ହୋତି, ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟା ପନ ତେନ ୱିନାପି ହୋନ୍ତୀତି ସହଜାତତାଦିୱିଧୁରେନେୱ ପକାରେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପୱତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସହଜାତାଦି…ପେ॰… ନ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ନ ଚ ପୁରେଜାତ…ପେ॰… ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ସହଜାତତାଦୀତି ଚ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦୀନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଥୱୀଧାତୁୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ଏୱ ସେସଧାତୁୟୋ ଉପାଦାରୂପାନି ୱିୟ ୟଥାସକକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ ପଥୱୀଧାତୁ ସେସଧାତୂନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନାତି ଆଧାରାକାରେନ । ଆଧାରାକାରୋ ଚେତ୍ଥ ନେସଂ ସାତିସୟଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟତୋ ଭୂତାନି ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଟ୍ଠାନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ ଉପକାରକତା ସୁଟ୍ଠୁ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିୟା ୱିସେସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଦେସକାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟଦିପି ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିଭାୱୋ, ୟେନ ପନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସେନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଟୁମନ୍ଦଭାୱେସୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ତଦନୁୱିଧାନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସ୍ୱାୟମିଦଂ ତେସଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିୟା ସିଦ୍ଧୋ ୱିସେସୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟଭାୱସାମଞ୍ଞେ ସତିପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିସେସୋ ସିଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭାୱିତୋୟେୱ । ଖନ୍ଧାଦୟୋ ତଂତଂନିସ୍ସୟାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀନନ୍ତି ‘‘ଉପକାରକା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।

ୟଂକିଞ୍ଚି କାରଣଂ ନିସ୍ସୟୋତି ୱଦତି, ନ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୂପପନ୍ନମେୱ । ଏତେନ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଇଧ ନିସ୍ସୟଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥାତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଦ୍ଧାରେତୀ’’ତି ।

ସୁଟ୍ଠୁକତତଂ ଦୀପେତି, କସ୍ସ ? ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପକତସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିୟମାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ । କେନ କତନ୍ତି ? ଅତ୍ତନୋ କାରଣେହୀତି ସିଦ୍ଧୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତଥାତି ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥଭାୱେନ । ଅଥ ୱା ତଥାତି ନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ଉପସେୱନୱସେନ ଚ । ତତ୍ଥ ନିପ୍ଫାଦନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମୋଧାନେନ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅନାମସିତ୍ୱା ଉପସେୱନମେୱ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଉପସେୱିତୋ ୱା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅଲ୍ଲୀୟାପନଂ ପରିଭୋଗୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପଭୋଗୂପସେୱନ’’ନ୍ତି । ୱିଜାନନାଦିୱସେନାତି ୱିଜାନନସଞ୍ଜାନନାନୁଭୱନାଦିୱସେନ । ତେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଉପସେୱିତସ୍ସ ପକତଭାୱେନ । ଅନାଗତାନମ୍ପି…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା ହୋତି, ପଗେୱ ଅତୀତାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସପି ହି ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଉତୁ ଭୋଜନଂ ସେନାସନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୮) ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱେ ଲବ୍ଭତୀତି ।

ୟଥା ୟେ ଧମ୍ମା ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେସଂ ଏକଂସେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟାପି ହୋନ୍ତି, ତଥା ୟେ ଧମ୍ମା ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେସଂ ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାପି ହୋନ୍ତୀତି ଉଭୟେସୁ ଉଭୟେସଂ ପଚ୍ଚୟାକାରାନଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ସଙ୍କରାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାକାରାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠା, ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣାକାରାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ପଚ୍ଛାଜାତପୁରେଜାତାକାରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠା, ଏୱଂ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାକାରାଦୟୋ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟାକାରାଦୟୋ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିଭତ୍ତସଭାୱା ଏୱାତି ।

ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେହୀତି ଇମିନା ଚେତନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି ତଦନୁଗୁଣଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ପୱତ୍ତିମାହ । ତେନେୱାତି ଚେତନାହାରୱସେନ ଉପକାରକତ୍ତା ଏୱ ।

ପୟୋଗେନ କରଣୀୟସ୍ସାତି ଏତେନ ଭିନ୍ନଜାତି ୟଂ ତାଦିସଂ ପୟୋଗେନ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅନେକୱାରଂ ପୱତ୍ତିୟା ଆସେୱନଟ୍ଠସ୍ସ ପାକଟଭାୱୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣ’’ନ୍ତି । ଏକସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଏକୱାରମେୱ ପୱତ୍ତି । ଅତ୍ତସଦିସସ୍ସାତି ଅରୂପଧମ୍ମସାରମ୍ମଣତାସୁକ୍କକଣ୍ହାଦିଭାୱେହି ଅତ୍ତନା ସଦିସସ୍ସ । ଇଦଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିସେସନଂ, ‘‘ଅତ୍ତସଦିସସଭାୱତାପାଦନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସନଂ, ତଞ୍ଚ ଭିନ୍ନଜାତିୟତାଦିମେୱ ୱିସଦିସସଭାୱତଂ ନିୱତ୍ତେତି, ନ ଭୂମନ୍ତରତାଦି । ନ ହି ପରିତ୍ତା ଧମ୍ମା ମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି । ୱାସନଂ ୱାସଂ ଗାହାପନଂ, ଇଧ ପନ ୱାସନଂ ୱିୟ ୱାସନଂ, ଭାୱନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗନ୍ଥାଦୀସୂତି ଗନ୍ଥସିପ୍ପାଦୀସୁ । ୱିସୟେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ, ନ ନିଦ୍ଧାରଣେ । ତେନ ଗନ୍ଥସିପ୍ପାଦିୱିସୟା ପୁରିମସିଦ୍ଧା ଅଜ୍ଝୟନାଦିକିରିୟା ‘‘ଗନ୍ଥାଦୀସୁ ପୁରିମା ପୁରିମା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ସା ପନ ଆସେୱନାକାରା ଇଧ ଉଦାହରଣଭାୱେନ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା ଆସେୱନା ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଏୱ ୱା ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଗନ୍ଥାଦିୱିସୟା ହି ଆସେୱନା ଗନ୍ଥାଦୀତି ୱୁତ୍ତା ୟଥା ରୂପୱିସୟଜ୍ଝାନଂ ରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୮; ୩.୩୧୨; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯; ଧ॰ ସ॰ ୨୪୮) ।

ଅତ୍ତନୋ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି କିଚ୍ଚସାଧିକା ଚେତନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟାପାରଭାୱେନ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତପୟୋଗୋ ଚେତନା’’ତି । ତାୟାତି ତାୟ ଚେତନାୟ । ଉପ୍ପନ୍ନକିରିୟତାୱିସିଟ୍ଠେତି ଚିତ୍ତପୟୋଗସଙ୍ଖାତାୟ ଚେତନାକିରିୟାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସିଟ୍ଠେ ୱିସେସଂ ଆପନ୍ନେ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ସନ୍ତାନେ କୁସଲାକୁସଲଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୟଥାବଲଂ ତାଦିସଂ ୱିସେସାଧାନଂ କତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ୟତୋ ତତ୍ଥେୱ ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ତସ୍ସା ଫଲଭୂତାନି ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନି ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସେସପଚ୍ଚୟ…ପେ॰… ନ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି । ତେସନ୍ତି ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନଂ । ତେନାତି ଚିତ୍ତକିରିୟଭାୱେନ । କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅସହଜାତାନମ୍ପି ଭାୱୀନଂ ଉପକାରିକା ଚେତନା ସହଜାତାନଂ ଉପକାରିକାତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱେନାତି ଉସ୍ସାହନଂ ଉସ୍ସାହୋ, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉସ୍ସାହୋତି ନିରୁସ୍ସାହୋ, ସୋ ଏୱ ସନ୍ତଭାୱୋତି ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱୋ, ତେନ । ଉସ୍ସାହୋତି ଚ କିରିୟମୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟୋ ବ୍ୟାପାରୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ୱୀରିୟୁସ୍ସାହୋ । ସ୍ୱାୟଂ ୟଥା ଅସମୁଗ୍ଘାତିତାନୁସୟାନଂ କିରିୟମୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ସାତିସୟୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ତଥା ନିରନୁସୟାନଂ । ତତୋ ଏୱ ତେ ସନ୍ତସଭାୱା ୱିପାକୁପ୍ପାଦନବ୍ୟାପାରରହିତାୱ ହୋନ୍ତି, କିରିୟମୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦତାୟ ପନ ସଉସ୍ସାହା ଏୱାତି ତତୋପି ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନାତି ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱଗ୍ଗହଣେନ । ସାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନାତି ସାରମ୍ମଣଅରୂପଧମ୍ମଚିତ୍ତଚେତସିକଫସ୍ସାଦିଭାୱେନ । ୱିସଦିସୱିପାକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଉସ୍ସାହମତ୍ତରହିତସନ୍ତଭାୱସ୍ସ ୱିପକ୍କଭାୱମାପନ୍ନେସୁ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ଏୱ ଲବ୍ଭନତୋ । ସୋତି ୱିପାକଭାୱୋ । ୱିପାକାନଂ ପୟୋଗେନ ଅସାଧେତବ୍ବତାୟାତି ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ କିଂ ନାମନ ସିଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରପୟୋଗେନ ୟଥା କୁସଲାକୁସଲା ନିପ୍ଫାଦୀୟନ୍ତି, ଏୱଂ ୱିପାକାନଂ ପୟୋଗେନ ଅନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବତ୍ତା । ପୟୋଗେନାତି କମ୍ମଫଲୁପ୍ପତ୍ତିମୂଲହେତୁଭୂତେନ ପୁରିମପୟୋଗେନ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞଥାତି ପୟୋଗେନ ୱିନା । ସେସପଚ୍ଚୟେସୂତି କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନେ ସହକାରୀକାରଣେସୁ । କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତାୟେୱ ପୟୋଗେ ସତି ଅସତିପୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଅୱଧାରଣେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିପାକାନଂ ନିରୁସ୍ସାହତଂ ପାକଟଂ କରୋତି । ନ କିଲେସୱୂପସମସନ୍ତଭାୱୋ ୟଥା ତଂ ସନ୍ତାନେସୁ ଝାନସମାପତ୍ତୀସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଞ୍ଚ ୱିପାକାନଂ ସନ୍ତଭାୱୋ ନାନୁମାନିକୋ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ତଭାୱତୋୟେୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଭିନିପାତଗ୍ଗହଣେନ କିଚ୍ଚତୋ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିଜାନାତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଭିନିପାତମତ୍ତା’’ତି । ତପ୍ପଚ୍ଚୟୱତନ୍ତି ୱିପାକପଚ୍ଚୟୱନ୍ତାନଂ, ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ଉପକତ୍ତବ୍ବାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିପାକାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ । ୱିପାକାନୁକୁଲଂ ପୱତ୍ତିନ୍ତି ସନ୍ତସଭାୱଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱମାହ ।

ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ, ତୟିଦଂ ଆହାରେସୁ ନ ନିୟତଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞଥାପି ପୱତ୍ତନତୋ । ତଥା ସତି ତଦେୱ ତତ୍ଥ କସ୍ମା ଗହିତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସତିପି…ପେ॰… ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନା’’ତି । ତେନ ପଧାନାପ୍ପଧାନେସୁ ପଧାନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ଞାୟଗତୋତି ଦସ୍ସେତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ରୂପାରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନା’’ତି ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ପନ ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ । ସ୍ୱାୟଂ ତେସଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତସ୍ସ ପଧାନଭାୱୱିଭାୱନେନେୱ ଆୱି ଭୱତୀତି ତମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଫସ୍ସମନୋସଞ୍ଚେତନାୱିଞ୍ଞାଣାନି ଅତ୍ତନା ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ସହୁପ୍ପାଦନଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସତିପି ଜନକତ୍ତେ ଅରୂପୀନଂ ଆହାରାନ’’ନ୍ତି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ହୋତି ଉପ୍ପାଦତୋ ପରମ୍ପି ନେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଅସତିପି ଜନକତ୍ତେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିୟମାନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଜନିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପୂପତ୍ଥମ୍ଭକରୂପାହାରସ୍ସା’’ତି । ୟଦଗ୍ଗେନ ରୂପାରୂପାହାରା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଠିତିୟାପି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱାତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ଜନକତ୍ତଂ ନ ବ୍ୟଭିଚରତି, ତସ୍ମା ଅନୁପତ୍ଥମ୍ଭକସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ କୁତୋ ଜନକତା । ତେନାହ ‘‘ଅସତି ପନ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ପଧାନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଜନକୋ ଅଜନକୋପି ହୁତ୍ୱା ଆହାରୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ହୋତି, ଅନୁପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ପନ ହୁତ୍ୱା ଜନକୋ ନ ହୋତିୟେୱ, ତସ୍ମାସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ପଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ଜନକତ୍ତମ୍ପି ଆହାରାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଜନୟମାନୋପି ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ସନ୍ତତିୟା ଘଟ୍ଟନୱସେନ ।

ୟଦି ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ କିଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ତଂ ତେସଂ ନାନାକରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ୱିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିନିୱାରକେତି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟପୱତ୍ତିୟା ନିୱାରକେ ଅଞ୍ଞେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନେନାତି ପୁରିମାଭିସଙ୍ଖାରସିଦ୍ଧେନ ଧୋରେୟ୍ୟଭାୱେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତିୟା । ଗରୁଭାୱୋତି ଜେଟ୍ଠକଭାୱୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟେନ ଜେଟ୍ଠକଭାୱେନ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିୱିବନ୍ଧକେ ତୁଲ୍ୟୟୋଗୀଧମ୍ମେ ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମେ ୱିୟ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତାୟ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି । ଅଥ କୋ ଚରହୀତି ଆହ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦି । ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚେସୁ ନିମିତ୍ତଭୂତେସୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଚକ୍ଖାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅନୁୱତ୍ତନୀୟତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜୀୱନେ ଅନୁପାଲନେ ଜୀୱନ୍ତେହି ସହଜାତଧମ୍ମେହି ଜୀୱିତସ୍ସ, ସୁଖିତାଦୀହି ସୁଖିତଦୁକ୍ଖିତସୋମନସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସିତୁପେକ୍ଖିତେହି ସହଜାତଧମ୍ମେହି ସୁଖାଦୀନଂ ଅନୁୱତ୍ତନୀୟତାତି ୟୋଜନା । ତଂତଂକିଚ୍ଚେସୂତି ୱୁତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ଚକ୍ଖାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ଏତେସନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିପଚ୍ଚୟା, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ । ତେହି ଚକ୍ଖାଦିପଚ୍ଚୟେହି । ଚକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିଜୀୱିତସୁଖାଦିସଦ୍ଧାଦୀନଂ ।

ତେସୁ କିଚ୍ଚେସୂତି ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚେସୁ । ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ, ସା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ତଦନୁୱତ୍ତନେନ ତେସଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅନୁୱତ୍ତନେନ । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚେ । ପୱତ୍ତୀତି ଚ ଇଦଂ ତସ୍ସ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠସ୍ସ ପାକଟକରଣଂ । ଅନୁୱତ୍ତକେନ ହି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟୋ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ୟଥା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ କିଚ୍ଚୱସେନ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ, ନ ଏୱଂ ଭାୱଦ୍ୱୟସ୍ସ । ତସ୍ସ ପନ ତାଦିସେନ କାରଣତାମତ୍ତେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ପଚ୍ଚୟେହୀତି କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟେହି । ତତୋତି ଇତ୍ଥାଦିଗ୍ଗହଣପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ତଂସହିତସନ୍ତାନେତି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିସହିତସନ୍ତାନେ । ‘‘ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନିପି ଚକ୍ଖାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାନୀ’’ତି ଇଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛାଜାତାଦୀହି ପନ ତାନି ରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ ।

ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଭୂତାନନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପଥୱୀକସିଣାଦିଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଉପନିଜ୍ଝାନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ । ୱିତକ୍କାଦୀନନ୍ତି ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିୱେଦନାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନଂ । ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ଉପନିକଚ୍ଚ ନିଜ୍ଝାନଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଝାନଚକ୍ଖୁନା ବ୍ୟତ୍ତତରଂ ଓଲୋକନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଚିନ୍ତନମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପେକ୍ଖନଂ ଚିନ୍ତନଞ୍ଚା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ୱିତକ୍କନାଦିୱସେନା’’ତି । ୱିତକ୍କାଦୀନଂୟେୱ ସାଧାରଣୋ, ୟେନ ତେୟେୱ ‘‘ଝାନଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦ୍ୱୟନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱଚନମ୍ପି ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠସ୍ସ ଅଧିକତତ୍ତା ଅନୁପନିଜ୍ଝାନସଭାୱମେୱ ତଂ ବୋଧେତୀତି ଆହ ‘‘ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତବ୍ବଂ, ନ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ଅଝାନଙ୍ଗା ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସହଗତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ୱିତକ୍କପଚ୍ଛିମକତ୍ତା ଝାନଙ୍ଗାନଂ । ୟଦି ଏୱନ୍ତି ଝାନଙ୍ଗୱଚନେନେୱ ଅଝାନଙ୍ଗାନଂ ନିୱତ୍ତନଂ କତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ । ଏକନ୍ତେନ ନ ଉପେକ୍ଖାୟ ୱିୟ ଅନେକନ୍ତେନ । ଅନେକନ୍ତିକଞ୍ହି ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଝାନଙ୍ଗତ୍ତଂ । ୟଦି ଏକନ୍ତେନ ଅଝାନଙ୍ଗଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଥ କଥଂ ପସଙ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ଝାନଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା’’ତି । ଅଥ ୱା ୟଦି ଏକନ୍ତେନ ଅଝାନଙ୍ଗତଂ ୱେଦନାଦ୍ୱୟଂ, କଥଂ ଝାନଙ୍ଗୱୋହାରୋତି ଆହ ‘‘ଝାନଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା’’ତି । ସତିପି…ପେ॰… ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା। ୟଦି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱେଦନାଦ୍ୱୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ତାଦିସା ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା କସ୍ମା ନ ଠପିତାତି ଆହ ‘‘ଉପେକ୍ଖା…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀ’’ତି, ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସହଗତାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପନ ନତ୍ଥି, ନ ଇତରେସନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗହଣଂ କତଂ ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା ।

ୟତୋ ତତୋ ୱାତି ଦୁଗ୍ଗତିତୋ ୱା ସୁଗତିତୋ ୱା ସଂକିଲେସତୋ ୱା ୱୋଦାନତୋ ୱା ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ, ସ୍ୱାୟଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସମ୍ମା ମିଚ୍ଛା ୱା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମା ୱା ମିଚ୍ଛା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଏୱ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏୱମୱଧାରଣଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ଏୱାତି । ତସ୍ମା ପୁରିମସ୍ମିଞ୍ହି ଅୱଧାରଣେ ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଅଲାଭୋ ନିୟତୋତି ସୋ ପତିୟୋଗୀସୁ ନିୱତ୍ତିତୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଅଲାଭାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଦୁତିୟେ ପନ ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନି ଅଲାଭେ ନିୟତାନୀତି ତେସୁ ଅନୱସେସତୋ ଅଲାଭେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତଥା ସତି ୟୋ କେସୁଚି ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଝାନପଚ୍ଚୟୋ ଲବ୍ଭତି, ସୋପି ନିୱାରିତୋ ସିୟା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୂ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଲାଭାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଲାଭାଭାୱସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଏକଚ୍ଚାଲାଭୋ ଅପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘କତ୍ଥଚି କସ୍ସଚି ଲାଭୋ ନ ନିୱାରିତୋ’’ତି । ଏୱଂ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଠମପଦାୱଧାରଣୱସେନ ଅତ୍ଥେ ୱିଞ୍ଞାୟମାନେ । ଏତ୍ତକମେୱ ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟାତି ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ କେସୁଚି ଚିତ୍ତେସୁ ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେସୁ କସ୍ସଚି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲାଭୋ ନ ନିୱାରିତୋତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । କିଂ ପନେତ୍ଥ ଉପରି କାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ସୱିତକ୍କ…ପେ॰… କତ’’ନ୍ତି । ୟଦିପି ନ କତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତଂ କତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ୱା ଲାଭାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥେତିଆଦି ପଚ୍ଛିମପଦାୱଧାରଣୱସେନ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ଏୱାତି ଏୱଂ ନିୟମେ କରିୟମାନେ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ପାଠନ୍ତରେନପି ସଂସନ୍ଦତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେନ ଅଲାଭେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅଲାଭନ୍ତି ତଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ପକାସିତଂ ଅଲାଭଂ । ଏସାତି ଏସ ଇଧ ପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ଅଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋ । କୀଦିସୋ ପନ ଅଲାଭୋତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସହେତୁକେସୂତି ସହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ । ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ଅୱିସଟେ କତ୍ୱା । ଏକତ୍ତଗତଭାୱକରଣନ୍ତି ଏକଭାୱାପାଦନଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପକରଣେ ଝାନପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋୱ ୟଥାଲାଭପଚ୍ଚୟାକାରୱିଭାୱନେ ଦେସନାୟ ତପ୍ପରଭାୱତୋ ।

ସମନ୍ତି ଅୱିସମଂ, ସମ୍ମା, ସହ ୱା । ପକାରେହୀତି ଏକୱତ୍ଥୁକତାଦିପ୍ପକାରେହି । ୟୁତ୍ତତାୟାତି ସଂସଟ୍ଠତାୟ । ସା ପନ ସଂସଟ୍ଠତା ୟସ୍ମା ସଭାୱତୋ ଅନେକେସମ୍ପି ସତଂ ଏକତ୍ତଗମନଂ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକୀଭାୱୋପଗମନେନ ୱିୟ ଉପକାରକତା’’ତି । ଏୱଂ ଉପକାରକତା ଚ ତେସଂ ବହୂନଂ ସହଚ୍ଚ ଏକତ୍ତକାରିତାୟ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବା ।

ୟୁତ୍ତାନମ୍ପି ସତନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସଂସଟ୍ଠତାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୟୁତ୍ତାନମ୍ପି ସମାନାନଂ । ଅୟଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତତା ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତାୟ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେସୁ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ଅରୂପସଭାୱତ୍ତା ଉଭୟଂ ସମଧୁରଂ, ଇଧ ରୂପାରୂପସଭାୱତ୍ତା ୱିଧୁରନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନାତି ୱିସଂସଟ୍ଠଭାୱେନ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାନତ୍ତୂପଗମେନା’’ତି । ଇଦଞ୍ହେତ୍ଥ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ୱିସେସନଂ ୟା ନାନତ୍ତୂପଗମନସଙ୍ଖାତା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା, ନ ସା ‘‘ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅଭାୱମତ୍ତନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ଉପକାରକତା ୱିନା ସଂସଗ୍ଗେନ ସହାୱଟ୍ଠାୟିତାୟ କିଚ୍ଚକାରିତାଦୀହି ନିଦସ୍ସେତବ୍ବା । ନ ହୀତିଆଦି ‘‘ୟୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ ‘‘ତାଦିସେ ୟୋଗେ ସତିୟେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ‘‘ୱତ୍ଥୁ ଖନ୍ଧାନଂ, ସହଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ, ପଚ୍ଛାଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୪) ୱତ୍ଥୁସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ୟୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା, ନ ଏୱଂ ଅୟୁତ୍ତାନଂ ୱତ୍ଥୁସହଜାତ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀତି । ୟଦି ଏୱଂ ରୂପାନଂ ରୂପେହି କସ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ରୂପାନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ୱିପ୍ପୟୋଗୋୟେୱ ନତ୍ଥି ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ । ସମ୍ପୟୁଜ୍ଜମାନାନଞ୍ହି ଅରୂପାନଂ ରୂପେହି, ରୂପାନଞ୍ଚ ତେହି ସିୟା ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କା, ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣଂ ପନ ନତ୍ଥୀତି ତେସଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ।

ଅତ୍ଥିମେ ପାପକମ୍ମଂ କତନ୍ତି କତଭାୱୱିସିଟ୍ଠା ଅତ୍ଥିତା ୱୁଚ୍ଚମାନା କିରିୟାୟ ସିଦ୍ଧଭାୱମେୱ ଦୀପେତି, ନ ସିଜ୍ଝମାନତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତତାଲକ୍ଖଣଂ ଅତ୍ଥିଭାୱ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ କମ୍ମସ୍ସ ଅନିବ୍ବତ୍ତଫଲତାୟ ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ପନେତ୍ଥ ତସ୍ସା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଗହେତବ୍ବତା, ତଦୁପାଦାନସ୍ସ ୱା ପବନ୍ଧାୱିଚ୍ଛେଦୋ ଲବ୍ଭତେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଲବ୍ଭମାନତାଲକ୍ଖଣଂ ଅତ୍ଥିଭାୱ’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ୟଦିପି ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭଙ୍ଗା ଲବ୍ଭମାନତା ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ତଥାପି ତସ୍ସ ୟଥା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣତୋ ଠିତିକ୍ଖଣେ ସାତିସୟୋ ବ୍ୟାପାରୋ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତିପି ଜନକତ୍ତେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପ୍ପଟ୍ଠାନା ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକତା’’ତି । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସହଜାତାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ଥିଭାୱେନେୱ ନ ନିସ୍ସୟାଦିଭାୱେନାତି ‘‘ସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଉପକାରକତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତି ।

ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ସହଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ନ ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନେ ସନ୍ଧାୟ, ଅଥ ଖୋ ନାନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଫସ୍ସାଦିସମୁଦାୟେ ସତି ଦୁତିୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ସହଭାୱୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ସହଭାୱପଟିକ୍ଖେପେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏତ୍ତାୱତା ପନ ଅନୱବୁଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱିୱରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାତି ଅନେକେସଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ସହଭାୱାଭାୱେନ । ୟଦି ନତ୍ଥିତାମତ୍ତେନ ଉପକାରକତା ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା, ଅନାନନ୍ତରାତୀତୱସେନପି ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସତିପୀ’’ତିଆଦି । ତାନୀତି ପୁରିମତରଚିତ୍ତାନି । ଦଦମାନଂ ୱିୟାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଓକାସଂ ଦେତିୟେୱ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନେନ ଉପକାରକତା’’ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଏୱମଜ୍ଝାସୟା ୱିୟ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଅଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିୟ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ।

ନତ୍ଥିତାୱିଗମାନଂ ସତିପି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁପଲଦ୍ଧିତାସାମଞ୍ଞେ ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ୱିସେସମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭାୱମତ୍ତେନାତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱମତ୍ତେନ । ତେନେତ୍ଥ ନିରୋଧାନନ୍ତରଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଉପକାରକତ୍ତଂ ଆହ, ୟଥା ତଂ ‘‘ଓକାସଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାୱୱିଗମେନାତି ଏତେନ ନିରୋଧତୋ ପରମ୍ପି ୟତୋ ‘‘ୱିଗତତା ନିରୋଧପ୍ପତ୍ତତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ ୟାସଂ ନତ୍ଥିତାୱିଗତତାନଂ ୱସେନ ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତା, ତାସଂ ୱିସେସେ ଦସ୍ସିତେ ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ‘‘ନତ୍ଥିତା ଚ ନିରୋଧାନନ୍ତରସୁଞ୍ଞତା ୱିଗତତା ନିରୋଧପ୍ପତ୍ତତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ନିରୋଧାନନ୍ତରା ନ ନିରୋଧସମକାଲାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥାତି ଇମିନା ୟଥା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାୱିସେସେପି ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସୋ ନିଦ୍ଧାରିତୋ, ତଥା ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପସଂହରତି । ୟଥା ହି ନିରୋଧାନନ୍ତରନିରୋଧପ୍ପତ୍ତୀହି ନତ୍ଥିୱିଗତତାନଂ ଭେଦୋ ଲକ୍ଖିତୋ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଧରମାନତାନିରୋଧାନୁପଗମେହି ଅତ୍ଥିଅୱିଗତତାନନ୍ତି । କଥଂ ପନାୟଂ ଧମ୍ମାୱିସେସେ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟରୂପେନ ଠିତୋ ସମ୍ମା ୱିଭାୱିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତଦଭିସମୟାୟ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସାନଂ ଅଧିଗମତ୍ଥଂ ।

ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଏକସ୍ସପି ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱତୋ ଅନନ୍ତରାଦୀହୀତି ୱିଭତ୍ତିଂ ପରିଣାମେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ସୁଖୁମରୂପଂ । ନ ହି ତଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନନୁ ଚ ରୂପରୂପମ୍ପି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱେନ କୁସଲତ୍ତିକେ ନାଗତନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୂପରୂପଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଆଗତମେୱାତି ୟଦିପି କୁସଲତ୍ତିକେ ନାଗତଂ, ସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକାଦୀସୁ ପନ ଆଗତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ରୂପରୂପସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୋ

୧. ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧.ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ନ ହେତୁପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତି ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମୱିକପ୍ପେ ୟୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟୋ ଚ ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱୋୟେୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭୟଥାପି ହେତୁଭାୱେନ ଉପକାରକତା ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀ’’ତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏସ ନୟୋ ସେସପଚ୍ଚୟେସୁପୀ’’ତି ଆହ । ଧମ୍ମସଭାୱୋ ଏୱ, ନ ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞା ଧମ୍ମସତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ଉପକାରକଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ଆହ । ଉପକାରକତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟତଂ ।

ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ପଠମାୟ ୱିଭତ୍ତିୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସଭୂତେନ ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନ ପଠମେନ ହେତୁସଦ୍ଦେନ । ଏତସ୍ସାତି ହେତୁସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟମତ୍ଥମାହ । ସୋ ହି ଛବ୍ବିଧୋ ନୱୱିଧୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋତି ଅନେକଭେଦେନ ଭିନ୍ନୋପି ହେତୁଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଏକୱଚନେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁତିୟୋ ହେତୁସଦ୍ଦୋତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜନା । ହେତୁନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ଅଧିକତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେତୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ ହେତୁନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଦମେତଂ । ନ ହି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀସଦ୍ଦତ୍ତା ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସାପେକ୍ଖତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ହି ୱୁତ୍ତେ କେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଏକନ୍ତତୋ ସମ୍ବନ୍ଧିଅନ୍ତରଂ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ନାୟଂ ଏକନ୍ତୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଦୁତିୟେ ହେତୁସଦ୍ଦେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟମେକନ୍ତୋ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞାପେକ୍ଖୋପି ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସେସନଂ ହୋତୀତି ଇଦଂ ନ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ଇମିନା ପଠମସ୍ସ ହେତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦାନପେକ୍ଖତଂ ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେହୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏତ୍ଥେୱ ବ୍ୟାୱଟୋ’’ତି । ଅୱିସିଟ୍ଠାତି ନ ୱିସେସିତା । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ହେତୁସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ବ୍ୟାୱଟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନ ୱିସେସିୟନ୍ତି କିଚ୍ଚନ୍ତରପସୁତତ୍ତା, ଏୱଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦେନ ହେତୁସଦ୍ଦୱିସେସନରହିତେନ ତଦତ୍ଥମତ୍ତବ୍ୟାୱଟତ୍ତା ଅୱିସେସତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଗହଣଂ ସିୟା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦେନା’’ତିଆଦି । ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଆହାରେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚ ନସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ଫସ୍ସଚେତନାୱିଞ୍ଞାଣୱେଦନାଜୀୱିତୱିରହିତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା…ପେ॰… ତଂ ନ କତ’’ନ୍ତି । ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ।

ଏୱମ୍ପୀତି ଦୁତିୟେନ ହେତୁସଦ୍ଦେନ ଗୟ୍ହମାନେପି ନାପଜ୍ଜତି । ୟଦିପି ହେତୱୋ ବହୱୋ, ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସୋ ଚାୟଂ, ତଥାପି ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ୱିନାପି ଦୁତିୟେନ ହେତୁସଦ୍ଦେନ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେ ସିଦ୍ଧେପୀତି ଇମିନା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାୟମେକନ୍ତୋ’’ତି, ତମେୱ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ନ ପନ ହେତୂନନ୍ତି ଇଦଂ ହେତୁସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଗହଣଂ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଆସଙ୍କମାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଏୱମ୍ପି ଗହଣଂ ସିୟା’’ତି । ସୋତି ଦୁତିୟୋ ହେତୁସଦ୍ଦୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେତୂନଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚାତି ସମାସଂ ୱିକପ୍ପେନ୍ତି । ପତିଟ୍ଠାମତ୍ତାଦିଭାୱେନ ନିରପେକ୍ଖାତି ହେତୁଝାନମଗ୍ଗଧମ୍ମା ପତିଟ୍ଠାନଉପନିଜ୍ଝାନନିୟ୍ୟାନମତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମନିରପେକ୍ଖା ହେତୁଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି । ସାପେକ୍ଖା ଏୱାତି ଅଞ୍ଞସାପେକ୍ଖା ଏୱ । ଆହରିତବ୍ବଇସିତବ୍ବା ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେହି ଉପକତ୍ତବ୍ବଧମ୍ମା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟେହି ସାପେକ୍ଖା, ତେ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତସ୍ମା । ତେନାହ ‘‘ତେ ୱିନାପି…ପେ॰… ନ କତ’’ନ୍ତି । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି ୱିସେସେନ୍ତି । ତନ୍ତି ଦୁତିୟଂ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣଂ । ତତ୍ଥାତି ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତତ୍ଥେୱ, ଇଧ ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଦୁତିୟେନ ହେତୁଗ୍ଗହଣେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପୁନ ୱିସେସନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, କସ୍ମା ? ପଚ୍ଚୟଭୂତେନେୱ ହେତୁନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ହେତୂନଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ।

ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ନିଦ୍ଦେସୋତି ତଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସଭାୱମାହ । ପାକଟୀଭୂତେ ଏୱ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତତି, ପାକଟୀଭାୱୋ ଚ ଅଞ୍ଞାନପେକ୍ଖେନ ସଦ୍ଦେନ ପକାସିତତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନପେକ୍ଖନୀୟୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରବ୍ୟାୱଟତ୍ତା । ଅଞ୍ଞୋତି ହେତୁସଦ୍ଦତୋ ଅଞ୍ଞୋ । ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବପକାସକୋ ୱୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥି, ୟୋ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ପଟିନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭେୟ୍ୟ ।

ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ଇମିନା ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପନ-ସଦ୍ଦୋ ସତିପି ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ନିଦ୍ଦେସଭାୱେ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକସଦ୍ଦେ ଲବ୍ଭମାନାନଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବାନଂ ପାକଟୀକରଣସଙ୍ଖାତଂ ହେତୁସଦ୍ଦତୋ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ସମାସପଦସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତମାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱଚନେନା’’ତି । ତେନ ଚ ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଏକଦେସୋୱ ୱୁଚ୍ଚତି ଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସନଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଅସମତ୍ତେନା’’ତି । ୱିସେସନଂ ନାମ ୱିସେସିତବ୍ବାପେକ୍ଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱଚନନ୍ତରାପେକ୍ଖେନା’’ତି । ୱୁତ୍ତତାୟ ୱିନା ପଟିନିଦ୍ଦେସତା ନତ୍ଥୀତି ‘‘ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଂ-ସଦ୍ଦେନନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକସଦ୍ଦେ ପାକଟୀଭୂତଂ କିଂ ପନାତି ପୁଚ୍ଛତି । ତେ ହେତୂ ଚେୱ…ପେ॰… ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକସଦ୍ଦେ ପାକଟୀଭୂତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞଥାତି ‘‘ୟେହି ହେତୂହୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ । ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ପକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେ ହେତୂ…ପେ॰… ସମ୍ବନ୍ଧେ ସତୀ’’ତି ଆହ । ଇଧାତି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧନଂ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସେନ ପରାମସତି । ତେନେୱାତି ପଠମେନେୱ ହେତୁସଦ୍ଦେନ । ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବାତି ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ୟଥା ପାକଟା, ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଚୋଦନାୟମ୍ପି ଏୱମେୱ ତେନେୱ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ପାକଟା ଭୱିତୁଂ ଅରହନ୍ତି । ତଥା ଚ ସତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସ…ପେ॰… ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱା ହେତୁଗ୍ଗହଣଂ ଅପନେତ୍ୱାତି ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କତଂ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରହେତୁଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ତଂ-ସଦ୍ଦୱଚନୀୟତଂ ଚୋଦେତି, ‘‘ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସ ଅପାକଟତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପରିହରତି ଚ । ହେତୂ ହି ପଚ୍ଚୟାତି ଇଦଂ ଅୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟକଥାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱଚନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟସ୍ସ । କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ୱୁତ୍ତୋୱ ସୋ ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଏକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ କଟତ୍ତାରୂପପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ତତ୍ଥାତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନି ଏୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ଇଧାପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେପି । ଏୱଂ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ତଥା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ପନା’’ତିଆଦି । ୱିସେସିତଂ ହୋତି ସବ୍ବଚିତ୍ତଚେତସିକାସମୁଟ୍ଠାନଭାୱେନ । ୱଚନେନାତି ୟଥାଦସ୍ସିତେନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଚନେନ । ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଏୱ ହି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ହେତୁଆଦିପଟିବଦ୍ଧତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ୟଦଗ୍ଗେନ ତାନି ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତୀନି, ତଦଗ୍ଗେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତୀନିପି ହୋନ୍ତୀତି । ଆରମ୍ମଣମେତଂ ହୋତୀତି ୟଦେତଂ କୁସଲାକୁସଲଚେତନାୱସେନ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚେତନଂ ସେସଦ୍ୱାରେସୁ କାୟୱଚୀପୟୋଗୱସେନ ସଙ୍କପ୍ପନଂ, ୟଞ୍ଚ କାମରାଗାଦୀନଂ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସୟନଂ, ଏତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏସୋ ପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତିୟା ପତିଟ୍ଠାନାୟ । ପତିଟ୍ଠିତେତି କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାପତିଟ୍ଠାପତ୍ତେ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣେ ୱିରୁଳ୍ହେତି ତତୋ ଏୱ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣତୋ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣବୀଜେ ୱିରୁଳ୍ହେ ୱିରୁହନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପତିଟ୍ଠା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହୋତୀତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତେ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତିୟା ପୱତ୍ତିୟା ଆରମ୍ମଣେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିସିଦ୍ଧେ ଆୟତିପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପତିଟ୍ଠା ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତେ ୱିରୁଳ୍ହେ ବୀଜଭାୱେନ ୱିରୁହନ୍ତେ ନାମରୂପସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା’’ତି ।

ପୁରିମତରସିଦ୍ଧାୟାତି ଖେତ୍ତଭାୱନିବ୍ବତ୍ତିୟା ପୁରେତରମେୱ ସିଦ୍ଧାୟ ପଥୱିୟା । ଅତ୍ତଲାଭୋୟେୱ ଚେତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱାନଂ ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପତିଟ୍ଠାନଂ କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।

ସେସରୂପାନନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ସେସରୂପାନଂ, ପୱତ୍ତେ ପନ ତିସନ୍ତତିରୂପାନମ୍ପି । ସହଭୱନମତ୍ତଂ ୱା ଦସ୍ସେତି। ସହଭାୱେନପି ହି ଅତ୍ଥି କାଚି ୱିସେସମତ୍ତା । କତ୍ଥଚି କତ୍ଥଚୀତି ପକତିକାଲଭୱୱିସେସାଦିକେ । ତତିୟପକତିୟଞ୍ହି ପଠମକପ୍ପିକକାଲେ ଚ ଭାୱକଲାପୋ ନତ୍ଥି, ରୂପଭୱେ କାୟକଲାପୋପି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତତ୍ଥେୱ ଘାନଜିୱ୍ହାକଲାପା, କାମଭୱେ ଚ ଅନ୍ଧାଦୀନଂ ଚକ୍ଖାଦିକଲାପା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ଅଭାୱାଭାୱତୋତି ନାମରୂପୋକାସେ କତ୍ଥଚିପି ଅଭାୱାଭାୱତୋ ।

ତେସନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାଦୀନଂ । ନ ହି ହେତୁ ପୱତ୍ତିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଉତୁଆହାରଜାନଂ ପନ ସମ୍ଭୱୋୟେୱ ନତ୍ଥି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋୟେୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ନ ପନ ଲବ୍ଭତି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟେ ତାଦିସସ୍ସ ୱାରସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା । ଇଦନ୍ତି ‘‘ପୱତ୍ତିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱପଟିବାହନତୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ହେତୂ ସହଜାତାନ’’ନ୍ତି ଅଦେସନାୟ ପରିହାରୱଚନଂ, ଈଦିସୀ ପନ ଚୋଦନା ଅନୋକାସା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟଥା ଭଗୱତା ଦେସିତୋ, ସୋ ତଥେୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ।

ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨.ଉପ୍ପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭଙ୍ଗା ଉଦ୍ଧଂ ପଜ୍ଜନଂ ଗମନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ, ତସ୍ସ ଖଣୋ, ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେତି ଏୱଂ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଦ୍ଦେନ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେନ ୱିୟ ସବ୍ବେ ପୱତ୍ତମାନଭାୱା ସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ନ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଂ । ତେନାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖଣେୟେୱ ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତ୍ତେନ । ଅନାଲମ୍ବିୟମାନାନନ୍ତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନାଲମ୍ବିୟମାନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ୟଦା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୋ, ତଦା ଅନାଲମ୍ବିୟମାନତାୱାତି । ସବ୍ବରୂପାନୀତି ସବ୍ବାନି ରୂପାୟତନାନି, ୟତ୍ତକାନି ତାନି ଆପାଥଗତାନି ୟୋଗ୍ୟଦେସେ ଠିତାନି, ତାନି ସବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସହ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଏକଜ୍ଝଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତି । ସତିପି ହି ଅନେକେସଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଆପାଥଗମନେ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପୁବ୍ବାଭୋଗୋ, ତଂ ତଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ସବ୍ବଂ । ନୀଲାଦିସଙ୍ଘାତୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଚ୍ଚେକଂ ନୀଲାଦିରୂପାୟତନମତ୍ତୱସେନ । ସମୁଦିତାନିୟେୱ ହି ରୂପାୟତନାନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ନ ୱିସୁଂ ୱିସୁନ୍ତି ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ ଦସ୍ସିତୋୟଂ ନୟୋ । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେ ତେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ରୂପାୟତନଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରଂ ନାମ ନ ସିୟା । ସଦ୍ଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତଥା ସଦ୍ଦାଦୟୋପୀ’’ତି । ‘‘ସହ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଂ ୟନ୍ତି ହି ୱଚନଂ ରୂପାଦୀନି ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି ଆହ ।

‘‘ୟେ ଏତେ’’ତିଆଦିକୋ ପୁରିମୋ ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ନ ଏକତୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକୋ ପନ ପଚ୍ଛିମୋ, ‘‘ସବ୍ବାରମ୍ମଣତାଦିୱସେନ ୱା ଇଧାପି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ‘‘ୟଂ ୟଂ ୱା ପନାରବ୍ଭା’’ତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ୱିୟ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ଇମସ୍ସ ପାଠସ୍ସ ପୁରତୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସବ୍ବାରମ୍ମଣତା ନାଗତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ନ ହି ଅନନ୍ତରମେୱ ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ଆଗତମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ପଦନ୍ତରଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ନିୟମୱସେନ ଛ ଆରମ୍ମଣାନି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ୟଂ ୱା ପନାରବ୍ଭା’’ତି ୱଚନଂ ସବ୍ବାରମ୍ମଣତାଦିଦସ୍ସନନ୍ତି ୟୁତ୍ତମେୱେତନ୍ତି, ଇଧ ପନ ସବ୍ବାରମ୍ମଣତଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସବ୍ବାରମ୍ମଣତାଦସ୍ସନନ୍ତି କଥମିଦଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ? କମାଭାୱୋପି ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା’’ତି ଅୱିସେସୱଚନେନେୱ ସିଦ୍ଧୋ ଆରମ୍ମଣାନୁପୁବ୍ବିୟାୱ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ନ ହି ମନୋଧାତୁୟା ୱିୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଇଧ ଆରମ୍ମଣାନି ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ଗହିତାନି, ତତ୍ଥ ୱିୟ ୱା ଏତେନେୱ ନିୟମାଭାୱୋପି ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ପୱତ୍ତନ୍ତି ପୱତ୍ତନଂ । ନଦିୟା ସନ୍ଦନଂ ପବ୍ବତସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତା ଅୱିରତମୱିଚ୍ଛେଦନାୟଂ ତଥାପୱତ୍ତିକିରିୟାୱ । ତେନାହ ‘‘ଅୱିରତଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ସନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ‘‘ସନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ସବ୍ବସଙ୍ଗହୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଆରମ୍ମଣପୱଗ୍ଗତୋ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବକାଲସଙ୍ଗହୱସେନା’’ତିଆଦି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତୀତାନାଗତ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି, ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୁଦାୟୱସେନାତି ଚିତ୍ତେନ ରାସୀକରଣୱସେନ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଇମିନା ୱତ୍ତମାନୁପଚାରେନ ୱିନାୱ ‘‘ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନତ୍ଥଂ ସକ୍କା ୟୋଜେତୁନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ତେନାହ ‘‘ଇମେ ପନା’’ତିଆଦି । ୟଦିପି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା କେଚି ଅତୀତା ଅନାଗତାପି ହୋନ୍ତି, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୋ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅତୀତାନାଗତାନଂ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଉପ୍ପାଦେ ୱା ହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଠିତିୟଂ ୱାତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅତୀତାନାଗତା ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ତେସୂତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ । ତଂତଂପଚ୍ଚୟାତି ତଂ ତଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତେସନ୍ତି ତଂତଂପଚ୍ଚୟା । ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ସମାନସଭାୱତ୍ତା । ନ ହି ଅତ୍ଥାଭେଦେନ ସଭାୱଭେଦୋ ଅତ୍ଥି । ନ ପନ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୱନ୍ତତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି ଅତୀତାନାଗତେସୁ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ତଦଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୱନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାୟେୱ, ତେ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୟେୱାତି ।

ୟଂୟଂ ଧମ୍ମଂ ତେ ତେ ଧମ୍ମାତି ୟଂନିମିତ୍ତାୟଂୱଚନଭେଦୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ହି କଲାପତୋ ପୱତ୍ତମାନାପି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ କଦାଚି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତି, କଦାଚି ଏକଜ୍ଝଂ, ନ ଏତ୍ଥ ନିୟମୋ ଅତ୍ଥି, ପୁରିମାଭୋଗୋୟେୱ ପନ ତଥାଗହଣେ କାରଣଂ । ତୟିମଂ ଦୀପେତୁଂ ଭଗୱତା ୟଂୱଚନଭେଦୋ କତୋତି ଚ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ୟସ୍ମା ପନ ଏକକଲାପପରିୟାପନ୍ନାନମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣେ ନ ସମୁଦାୟୋ ଗୟ୍ହତି ତଦାଭୋଗାଭାୱତୋ, ଅଥ ଖୋ ସମୁଦିତା ଧମ୍ମା ଏୱାତି ସହଗ୍ଗହଣମ୍ପି ୱିସୁଂଗହଣଗତିକଂ, ତସ୍ମା ୱିସୁଂଗହଣସବ୍ଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ ୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ସତିପି ୱିସୁଂଗହଣେ ତେ ସବ୍ବେ ଏକଜ୍ଝଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତେ ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ହି ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱେଦନାଦୀସୂତି ୱେଦନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ, ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପନ ଗହଣୱସେନ ଫସ୍ସାଦୀସୁ । ୟୋଚ ରୂପାଦିକୋତି ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତରସ୍ସ ସାଧାରଣାରମ୍ମଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟେ ଚ ଅନେକେ ଫସ୍ସାଦୟୋତି ଇଦଂ ଅସାଧାରଣାରମ୍ମଣୱସେନ । ତେ ସବ୍ବେତି ତେ ସାଧାରଣାସାଧାରଣପ୍ପଭେଦେ ସବ୍ବେପି ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମେ । ଏକେକମେୱ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ରୂପାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଚ ଅନେକେ ନୀଲାଦିଭେଦତୋ । ତଥାତି ଅନେକେ । ତେନ ଭେରିସଦ୍ଦାଦିକେ, ମୂଲଗନ୍ଧାଦିକେ, ମୂଲରସାଦିକେ, କଥିନସମ୍ଫସ୍ସାଦିକେ, ୱେଦନାଦିକେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନେକେତି ହି ଇମିନା ଅନେକକଲାପଗତାନଂୟେୱ ୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣଭାୱମାହ । ସାମଞ୍ଞତୋ ହି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥାରହଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିଦସ୍ସିତବ୍ବଂ ହୋତୀତି ।

କୁସଲୱିପାକସ୍ସାତି କୁସଲସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଚ । ନ ହି ନିବ୍ବାନଂ ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠନିବ୍ବାନୋୟେୱା’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନମେୱ ଅତ୍ଥଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ହି ନିବ୍ବାନୱିଭାୱନଂ ଅଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚସ୍ସ ୱା ସିୟା ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚସ୍ସପି ୱା । ତତ୍ଥ ଅଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚେନ ତାୱ ତଂ ୱିଭାୱେତୁମେୱ ନ ସକ୍କା ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା, ଇତରସ୍ସ ପନ ପଗେୱ ୱିଭୂତମେୱାତି ତଂ ତେନ ୱିଭାୱିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନ ଚ ତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣକରଣାଭାୱଂ ଆଗମତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ନ ହି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୁତ୍ତିତୋ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନ ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥଂ ଅସଙ୍ଖତତ୍ତା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ଗୋଚରାସେୱନାୟ ଆସେୱିତସ୍ସପି ନିୱୁତ୍ଥନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚୋୟେୱ ହି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ନିବ୍ବାନଂ ୱିଭାୱେତି, ନ ଅଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚୋ । ତଂ ପନ ଞାଣଂ ଖନ୍ଧେ ୱିୟ ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧେପି ୱିଭାୱେତୀତି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଖନ୍ଧୱିଭାୱନେ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ୱିଭାୱେତୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଏତେନ ପୟୋଜନାଭାୱଚୋଦନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣେପି ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତା ଦସ୍ସିତା, ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣେପି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧୱିଭାୱନକାଲେ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାରହ’’ନ୍ତି । କସ୍ସଚି ଅଭିଞ୍ଞାପ୍ପତ୍ତସ୍ସପି ରୂପାୱଚରସ୍ସ, ପଗେୱ ଇତରସ୍ସ ।

ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩. ଧୁରସହଚରିୟତୋ ଧୋରେୟ୍ୟୋ ‘‘ଧୁର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଧୁରନ୍ତି ଧୁରଗ୍ଗାହ’’ନ୍ତି । ଛନ୍ଦସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାସିଦ୍ଧଂ ପାସଂସଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଜେଟ୍ଠକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତମେୱତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଆୟୂହିତ’’ନ୍ତି । ପୁରିମଛନ୍ଦସ୍ସାତି ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତୀ’’ତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ପଦେ ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଛନ୍ଦସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାନରୂପେନ ସଦିସାକାରେନ । ତଦନନ୍ତରଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନାତି ତସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ଛନ୍ଦସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତେନ । ତତୋ ଏୱ ଚ ତଂସମାନତ୍ଥତାୟ ଚ ତଂସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦସଦ୍ଦେନେୱ ଅଧିପତିସଦ୍ଦରହିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସାତି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତକୱିସେସନଭାୱୋତି ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସୋ ଏୱ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତାସଙ୍ଖାତୋ ୱିସେସନଭାୱୋ । ଏସ ନୟୋତି ଇମିନା ‘‘ୱୀରିୟାଧିପତି ୱୀରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ପୁରିମୱୀରିୟସ୍ସ ସମାନରୂପେନା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ଅତିଦିସତି ।

କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ପୱତ୍ତିନ୍ତି କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଅଧିପତୀନଂ ପୱତ୍ତନାକାରଂ । ଅଲଦ୍ଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଲବ୍ଭନୀୟଂ, ଲଦ୍ଧୁଂ ୱା ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ, ଦୁତିୟେ ପନ ଅତ୍ଥେ ଲାଭମରହତୀତି ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ । ଅୱଞ୍ଞାତନ୍ତି ପଗେୱ ଅନୱଞ୍ଞାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତା କୁସଲକିରିୟଧମ୍ମା ମହାବଲା ସାଧିପତିକା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତଥା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାପୀତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପନାସଦିସା…ପେ॰… ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଅପ୍ପନାସଦିସାତି ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତସଦିସା । କମ୍ମକିଲେସାୱରଣଭୂତା ଚ ତେତି ତେ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତଧମ୍ମା କମ୍ମାୱରଣଭୂତା, ୟେ ଆନନ୍ତରିୟପ୍ପକାରା କିଲେସାୱରଣଭୂତା, ୟେ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନାୟ ପନେତ୍ଥ କିଲେସାୱରଣପକ୍ଖିକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଆନନ୍ତରିୟଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିଘସ୍ସ କମ୍ମାୱରଣପକ୍ଖିକତା ୱିୟ । ପଚ୍ଚକ୍ଖଗତି ଅନନ୍ତରତାୟ ୱିନା ଭାୱିନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖସଗ୍ଗାନଂ କାମାୱଚରଦେୱାନମ୍ପୀ’’ତି । ତେନ ତେସୁ ଆନନ୍ତରିୟା ୱିୟ ଅସମ୍ଭାୱିନୋ ଅହେତୁକାଭିନିୱେସାଦୟୋପୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ତିୱିଧୋପି କିରିୟାରମ୍ମଣାଧିପତୀତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ କିରିୟାରମ୍ମଣାଧିପତୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଉଦାହୁ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୋତି ଉଭୟଥାପି ନ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମାୱଚରାଦିଭେଦତୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରସନ୍ତାନଗତାନଂ ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତା ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଭାୱତୋତି ଅୱଚନତୋ । ଅୱଚନଞ୍ହି ନାମ ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅଭାୱୋ ଏୱାତି ଏତେନେୱ ଅନୁଦ୍ଧଟତାପି ଅୱୁତ୍ତତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଦ୍ୱୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତମେୱ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତଂ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ନତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନେପୀ’’ତି ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ଖନ୍ଧେ’’ତିଆଦି । ରୂପେ ଏୱ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଅରୂପେ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସମ୍ଭୱତୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତପାଳିଅନୁସାରତୋତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ‘‘ୱିଚାରିତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ‘‘ଅତୀତାରମ୍ମଣେ ଅନାଗତେ ଖନ୍ଧେ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଅରୂପେପି ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତେୱ । ଆୱଜ୍ଜନକିରିୟସବ୍ଭାୱତୋ ପନାତି ଇଦଂ ୟଥାଦସ୍ସିତପାଳିୟା ୱିରୋଧପରିହରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱଚନଂ ପନ କତ୍ଥଚି ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟେନ, କତ୍ଥଚି ନୟଦସ୍ସନେନ ହୋତୀତି କୁତୋ ୱିରୋଧାୱସରୋ ।

ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୪. ୟଥାୱୁତ୍ତା ନିରୋଧାନନ୍ତରସୁଞ୍ଞତା ନିରୋଧପ୍ପତ୍ତତା ଓକାସଦାନୱିସେସୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଚିତ୍ତନିୟମହେତୁତା, ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତରୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଚ ସଣ୍ଠାନାଭାୱତୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ନିରନ୍ତରୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଚ ଚିତ୍ତନିୟମହେତୁୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଧାତୁୱସେନାତି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ । ଏତ୍ତକା ଏୱ ହି ଧାତୁୟୋ ଭିନ୍ନସଭାୱା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତାୟ ନିୟମେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା, ଅଭିନ୍ନସଭାୱା ପନ ୱିସେସାଭାୱତୋ ପୁରିମତାମତ୍ତଂୟେୱ ୱିସେସଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ତା କୁସଲାଦିଭେଦେନ ତଥା ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘କୁସଲାଦିୱସେନ ଚା’’ତି । ୟା ପନ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା ୱତ୍ତବ୍ବା, ତତ୍ଥ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ମନୋଧାତୁୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସମ୍ମୋହୋ ସିୟା, ପୁରେ ମନୋଧାତୁୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ଇଦାନି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ମନୋଧାତୁୟାତି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିସେସା ନ ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ମନୋଧାତୁୟା ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଧାତୂନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ମନୋଧାତୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାତି ଚା’’ତି। ତଥେୱାତି ନିୟମାଭାୱତୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଦେସନାୟ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିସେସାଭାୱୋ ଚିତ୍ତୱିସେସଦସ୍ସନୱିଚ୍ଛେଦୋ ନିୟମାଭାୱୋ ଚାତି ଇମେ ଦୋସା ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା । ନିଦସ୍ସନେନାତି ଧାତୁୱସେନ ନିଦସ୍ସନେନ । ନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚ ଧମ୍ମା ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱମାଦିକସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତାଗ୍ଗହଣସ୍ସ ନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ନିରୱସେସଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ନିରୱସେସସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱିନୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ସଦିସକୁସଲାନନ୍ତି ସମାନକୁସଲାନଂ, ସମାନତା ଚେତ୍ଥ ଏକୱୀଥିପରିୟାପନ୍ନତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନେୱାହ ‘‘ଭୂମିଭିନ୍ନାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି । ସମାନୱୀଥିତା ଚ ୟସ୍ମା ସମାନୱେଦନା ସମାନହେତୁକା ଚ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱେଦନାୟ ୱା ହେତୂହି ୱା ସଦିସକୁସଲାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ତେନ ଞାଣସଙ୍ଖାରାଦିଭେଦସ୍ସପି ୱିକପ୍ପନୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚୁତିପି ଗହିତା ତଂସଭାୱତ୍ତା । ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତମେୱ ହି ପରିୟୋସାନେ ‘‘ଚୁତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୁସଲାକୁସଲାନନ୍ତରଞ୍ଚ କଦାଚି ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, କିରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କାମାୱଚରକିରିୟାୟ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନଗ୍ଗହଣେନ କାମାୱଚରକିରିୟଂ ୱିସେସେତୀ’’ତି ଆହ । ତମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘କାମାୱଚରୱିପାକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଗହିତଂ ସନ୍ତୀରଣାନନ୍ତରତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୬.ପୋରାଣପାଠୋତି ପୁରାତନୋ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ । ଇମସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ । ଅୱୁତ୍ତସ୍ସାତି ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ । ୟଦିପି ସହଗତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ସଂସଟ୍ଠସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ସମାନତ୍ଥସ୍ସପି କତ୍ଥଚି ସଦ୍ଦନ୍ତରସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିୟାୟୱିସେସବୋଧନତ୍ଥଂ, ତଥାପି ନ ମୂଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଚ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମ-କାରାଗମଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ, କମ୍ମବ୍ୟତିହାରେ ଚେତଂ ପଦଂ, ତସ୍ମା ଇତରେତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ୟୋ ହି ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ସୋପି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତା । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା…ପେ॰… ଦୀପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଓକ୍କମନଂ ପୱିସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସନକ୍ଖଣେ ହି ଧମ୍ମା ପୁରିମଭୱତୋ ଇମଂ ଭୱଂ ପୱିସନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରଲୋକତୋ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୱିସନ୍ତଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଅୱିସେସେନ ପଟିସନ୍ଧି ଓକ୍କନ୍ତିସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତି…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟେନାହା’’ତି । ତଂନିୱାରଣତ୍ଥନ୍ତି ତସ୍ସ ଖଣନ୍ତରେ ରୂପୀନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ‘‘କଞ୍ଚି କାଲେ ନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନିୱାରଣତ୍ଥଂ । ତେନ ପଦଦ୍ୱୟେନ ସମାନେସୁ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେସୁ ପୁରିମତୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ୱିସେସମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଞ୍ଚ ‘‘କଞ୍ଚି କାଲେ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘କେଚି କାଲେତି ୱା, କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ’’ତି ୱା ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପଠମୱିକପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପକାରନ୍ତରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଞ୍ଚି କାଲେତି କେଚିକିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେତି ୱା ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ତେନ ‘‘କଞ୍ଚୀ’’ତି ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସୋତି ଦସ୍ସେତି । ୟୋ ହି ଅୟଂ ‘‘କେଚୀ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନାଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ଚ ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚୀ’’ତି ଭୁମ୍ମେକୱଚନାଭିଧେୟ୍ୟୋ, ତଦୁଭୟଂ ସତି କାଲୱନ୍ତକାଲତାୱିଭାଗେ କିଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନୀୟତାସାମଞ୍ଞେନ ପନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘କଞ୍ଚୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେଚି କିସ୍ମିଞ୍ଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚୀ’’ତି ଭୁମ୍ମୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱିଭାଗେନ ପଦେନ । ୱତ୍ଥୁଭୂତାତି ୱତ୍ଥୁସଭାୱା । ହଦୟରୂପମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ରୂପନ୍ତରାନନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁତୋ ଅଞ୍ଞରୂପାନଂ । ଅରୂପୀନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତଂ ପୁବ୍ବେ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନିୱାରିତଂ ନିୱାରେତୀତି ୟୋଜନା, ତଥା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଚ କାଲନ୍ତରେ ପଟିସନ୍ଧିକାଲତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ଅରୂପୀନଂ ନିୱାରେତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ପାଳିୟଂ ୱିଭତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ରୂପକଭାୱମାହ । ପୁନପି ପୁରିମତୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଉପଚୟେନ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରିମେନ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମେନାତି ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଚନେନ । ‘‘ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ୱତ୍ଥୁ ଚ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦିପାଠେନ । ଅତ୍ଥୱିୱରଣଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସପାଳିୟା ସବ୍ବେପି ସତ୍ତ ମହାୱାରା । ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତେ ଆପନ୍ନେ କିନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୋତି ତସ୍ସ ନାମସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ଏତେନାତି ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ୱଚନେନ । କେୱଲସ୍ସାତି ନାମରହିତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ । ତଥାତି ନାମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ।

କତ୍ଥଚୀତି ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ କଞ୍ଚି କାଲଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ନିଦ୍ଦେସେ । ଏତ୍ଥ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଲବ୍ଭତି । ୱଚନେନାତି ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ପାଳିୟଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଲବ୍ଭତେୱାତି । ତେନାହ ‘‘ଲବ୍ଭମାନେପୀ’’ତି । ତସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତ୍ତସ୍ସ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱସେନା’’ତି ଇମିନା ପକାରେନ । ସମୁଦାୟେକଦେସୱସେନ ସାମିୱଚନନ୍ତି ଅୱୟୱାୱୟୱିସମ୍ବନ୍ଧେ ଅୱୟୱିନି ସାମିୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ୱା ‘‘କଣ୍ହା ଗାୱୀନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮.କିସ୍ମିଞ୍ଚିକାଲେତି ଇଦଂ ନ ଲବ୍ଭତି ସବ୍ବଦାପି ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତାୟ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ସହଜଂ ପୁରେଜନ୍ତି ହି ୱିଭାଗଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ନିସ୍ସୟତାମତ୍ତମେୱ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତା । ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେତି ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ସାତି ଆରୁପ୍ପୱିପାକଟ୍ଠପନସ୍ସ । ପକାସେତବ୍ବତ୍ତାତି ଇମିନା ଅପାକଟଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ୱଚନେନ ଚୋଦନା ଅନୋକାସାତି ଦସ୍ସେତି ।

ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯.ଉପନିସ୍ସୟେ ତୟୋତି ଅନନ୍ତରାରମ୍ମଣପକତୂପନିସ୍ସୟପ୍ପଭେଦେ ତୟୋ ଉପନିସ୍ସୟେ । ଅନେକସଙ୍ଗାହକତାୟାତି ଅନେକେସଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହଣତୋ । ଏକନ୍ତେନେୱ ହୋନ୍ତି ଚିତ୍ତନିୟମହେତୁଭାୱେନ ପୱତ୍ତିନିୟମତୋ । ୟେସୁ ପଦେସୂତି ୟେସୁ କୁସଲାଦିପଦେସୁ । ସଙ୍ଗହିତୋତି ସଙ୍ଗହଂ ଗତୋ, କୁସଲାଦିପଦେସୁ ୟେସଂ ପଦାନଂୟେୱ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସୁ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ। କସ୍ମା ? ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଏକନ୍ତେନେୱ ଉପଲବ୍ଭନତୋ । ତେସୂତି କୁସଲାକୁସଲପଦେସୁ । ନ ହି କୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ଅକୁସଲୋ ୱା କୁସଲସ୍ସ, ଆରମ୍ମଣପକତୂପନିସ୍ସୟା ପନ ଅନେକନ୍ତିକା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସିଦ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନାନଂ କୁସଲାଦୀନଂ କୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକୁସଲାଦୀହୀତି ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଅକୁସଲେନ କୁସଲେନ ୱା । ଅୱିସେସେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସେ ନିୟମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅକୁସଲାଦୀସୁ ଅକୁସଲକୁସଲାନଂ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦିନା ।

ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତା ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଂ ପୁବ୍ବାପରନିୟମେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟଂ ନ ଲଭତୀତି ୟୋଜନା । ପକତସ୍ସାତି ନିପ୍ଫାଦିତସ୍ସ, ଉପସେୱିତସ୍ସ ୱା । ନ ହି ରୂପସନ୍ତାନସ୍ସ ସଦ୍ଧାଦିନିପ୍ଫାଦନଂ ଅତ୍ଥି, ଉତୁଭୋଜନାଦିଉପସେୱନଂ ୱା ସମ୍ଭୱତି । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ହି…ପେ॰… ରୂପସନ୍ତାନେନା’’ତି । ନନୁ ଚ ରୂପସନ୍ତାନେ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତି, ସୋ ଚ ନ ୱିନା ସମାନଜାତିୟେନ କାରଣେନାତି ସ୍ୱାୟଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟଲାଭୋତି କଦାଚି ଆସଙ୍କେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ଉତୁବୀଜାଦିକଂ କମ୍ମାଦି ଚ ତେନ ରୂପେନ ପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନେନ । ଉପ୍ପାଦନଂ ସାଭିସନ୍ଧିକଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଧିପତୀସୁ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୋ ୱିୟ ପକପ୍ପନଂ ସଂୱିଦହନଂ । ପକରଣଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ କାରଣଭାୱେନ ଅୱଟ୍ଠାନଂ, ୟତୋ କାରଣୱିସେସୋ ‘‘ପକତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ରୂପସ୍ସେୱ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥା ଚ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି । ଏୱମ୍ପି ଉତୁବୀଜାଦୀନଂ ଅଙ୍କୁରାଦୀସୁ କଥଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଉତୁବୀଜାଦୟୋ ପନ…ପେ॰… ଭାୱତୋ’’ତି । ଉପନିସ୍ସୟୋତି ଚ ୟସ୍ମା ବଲୱତାକାରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ଥ ଏକନ୍ତେନ ପୁରିମନିପ୍ଫତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ୟଦି ଏୱଂ ପାଳିୟଂ କଥଂ ପୁରିମଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁରିମପୁରିମାନଂୟେୱ ପନା’’ତିଆଦି । ତେପି ୱା ପରିକପ୍ପନୱସେନ ପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନାୟେୱ ନାମ ହୋନ୍ତି । ନ ହି ଅସଂୱିଦିତାକାରେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପତ୍ଥନାପୱତ୍ତୀତି । ତେନାହ ‘‘ତଂସମାନଲକ୍ଖଣତାୟା’’ତି ।

ଧମ୍ମେତି ପୁଗ୍ଗଲସେନାସନପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଉପାଦାନଭୂତେ ଧମ୍ମେ । ଅୟଂ ନୟୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବା ତଦୁପାଦାନଭୂତା ଧମ୍ମା ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ନୟୋ । ଏତ୍ଥେୱାତି ‘‘ସେନାସନମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂୟେୱ ୱଚନେ । କଥଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱୋତି ଚୋଦନାୟ ‘‘ୱକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନମ୍ପିଚ ତାଦିସାନଂ ପୁବ୍ବେପକତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାଦିସାନନ୍ତି ୟାଦିସା ଉତୁଆଦୟୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା, ତାଦିସାନଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପୁରେତରଂ ପକତତ୍ତା ପକତୂପନିସ୍ସୟୟୋଗ୍ୟତାୟ ଆପାଦିତତ୍ତା ।

କସିଣାଦୀନମ୍ପି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟତା ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘ଏକଚ୍ଚାୟା’ତି ଆହା’’ତି । ତଥା ହି ‘‘କସିଣମଣ୍ଡଲଂ ଦିସ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅରୂପାୱଚରକୁସଲମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ପଗେୱ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂ ପନ ୟଥା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ କସିଣାଦିମ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନଝାନୁପ୍ପାଦନେତି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତଦୁପ୍ପାଦକକୁସଲାନନ୍ତି ତସ୍ସ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକକୁସଲାନଂ, ରୂପାୱଚରକୁସଲାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସନ୍ଧିନିୟାମକସ୍ସାତି ରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧିନିୟାମକସ୍ସ । ଚୁତିତୋତି ରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତାୟ ଚୁତିୟା । ପୁରିମଜୱନସ୍ସ ୱସେନାତି ଚୁତିୟା ଆସନ୍ନଜୱନଭାୱେନ । ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ତଦୁପ୍ପାଦକକୁସଲାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ‘‘ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘କାମାୱଚରକୁସଲମ୍ପି ତଦୁପ୍ପାଦକକୁସଲାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସ ତେଭୂମକକୁସଲାନମ୍ପି ପାଦକାଦିୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ପାକଟୋୟେୱ, ତଥା ତଂତଂଭୂମକକୁସଲାନଂ ତଂତଂଭୂମକକିରିୟାନଂ, କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ରୂପାରୂପାୱଚରକିରିୟାନଂ, ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରକିରିୟାୟ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକଂ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତୀ’’ତିଆଦିନା ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ଉଦ୍ଦେସୱସେନେୱ ପାଠୋ ଆଗତୋ, ନ ୱିଭଜନୱସେନାତି ଆହ ‘‘ପାଳିୟମ୍ପି…ପେ॰… ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ’’ତି । କୁସଲତ୍ତିକାଦୀସୁ ଅନୁଲୋମାଦିଭେଦଭିନ୍ନତ୍ତା ପଞ୍ହାୱାରେସୂତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ।

ଲୋକୁତ୍ତରନିବ୍ବତ୍ତନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ପରସ୍ସ ସିନେହୁପ୍ପାଦନେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଉପନିସ୍ସୟୋ ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଲେସୋ, ଭାୱିନୋ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଅକୁସଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟତା ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଇଦଂ ସାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ରୂପାୱଚରାଦିକୁସଲାନନ୍ତି ରୂପାରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନଂ ଉପ୍ପାଦିୟମାନସ୍ସ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥାଦୀସୁ…ପେ॰… ଅରହତୋ’’ତି। ତଂ ତଂ ୱିପାକଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ହେତୁଭୂତଂ କୁସଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ୱିପାକାନଂ କୁସଲୂପନିସ୍ସୟତାତି ଆହ ‘‘ଚତୁଭୂମକା…ପେ॰… ଉପନିସ୍ସୟୋ’’ତି । ଲୋକିୟକୁସଲାନଂ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକା ଉପନିସ୍ସୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦିପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନେୱ ହି ‘‘ତଥା ତେଭୂମକୱିପାକୋ’’ତି ତେଭୂମକଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ତତ୍ଥ ତେନାତି ଅନାଗାମିନା । ତନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ତସ୍ମାତି ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବତ୍ତା । ତାନି ୱିୟାତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲାନି ୱିୟ । ତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୀନଂ । ଇମସ୍ସାତି ଅନାଗାମିନୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୀନଂ ସନ୍ତାନେ ଝାନାଦୀନଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦୀନଂ ନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଅନୁପଲଦ୍ଧପୁବ୍ବତ୍ତା, ଏୱଂ ଅନାଗାମିନୋ ଝାନାଦୀନଂ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଉପଲଦ୍ଧପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ହି ଅନାଗତମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟୋ’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ହେଟ୍ଠିମଫଲାନଂ କୁସଲୂପନିସ୍ସୟତା ୱୁତ୍ତା ଏୱ ।

ୟଥା ୱିପାକା କୁସଲାନଂ, ଏୱଂ କିରିୟାପି ତେସଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ତଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିରିୟଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋନିସୋମନସିକାରେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଚତୁଭୂମକକୁସଲସ୍ସପି ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ତଦତ୍ଥଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ । ଅକୁସଲସ୍ସ ଚ ଚତୁଭୂମକୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ କିରିୟସ୍ସପୀତି ୟଥା କୁସଲସ୍ସ ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ କିରିୟସ୍ସପି ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ରାଗାଦିଉପ୍ପାଦନେ ଅକୁସଲସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ କୁସଲାକୁସଲୂପନିସ୍ସୟଭାୱମୁଖେନ ଚତୁଭୂମକୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତିୟେୱ । ୟଦି କିରିୟସଙ୍ଖାତୋ…ପେ॰… ହୋତିୟେୱ, ଅଥ କସ୍ମା ପକତୂପନିସ୍ସୟୱିଭଜନେ କିରିୟା ନ ଗହିତା, ଉତୁଭୋଜନସେନାସନାନିୟେୱ ଗହିତାନୀତି ଆହ ‘‘ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେସୁ…ପେ॰… ନୟଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱା’’ତି । ଏୱମାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉପନିସ୍ସୟପରିୟାୟୋ ଉପନିସସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣୂପନିସଂ ନାମରୂପଂ, ନାମରୂପୂପନିସଞ୍ଚ ସଳାୟତନନ୍ତିଆଦିକେନା’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନାମରୂପାନଂ ଫସ୍ସରୂପାଦୀନଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଦସ୍ସିତମେୱ ନୟଦସ୍ସନୱସେନାତି ୟୋଜନା । ୟଦି ଦସ୍ସିତମେୱ, କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାୱସେସୱସେନ ଦେସନା କତା’’ତି ଆହ ‘‘ସରୂପେନ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା’’ତି । ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ପୁରେଜାତଂ ଆରବ୍ଭ ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ସରୂପେନ ପାଳିୟଂ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଇଦ୍ଧିୱିଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଚୁତୂପପାତଞାଣସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ସପି ହି ରୂପଧମ୍ମାରମ୍ମଣକାଲେ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ହୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା । ‘‘ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଦିବ୍ବସୋତଞାଣେସୁ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।

ଇତରସ୍ସପି ଅଭାୱାତି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତସ୍ସପି ଅଭାୱା ଅଗ୍ଗହଣଂ ପଟିସନ୍ଧିଭାୱିନୋତି ୟୋଜନା । ସତିପି କସ୍ସଚି ପଟିସନ୍ଧିଭାୱିନୋ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତେ ୱିଭୂତଂ ପନ କତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣକରଣାଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନସଦିସନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତରସ୍ସପି ଅଭାୱା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱିୟ ଅପରିବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଭାୱତୋ’’ତି । ସନ୍ତୀରଣଭାୱିନୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାପି ଏକନ୍ତେନେୱ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପାଦୀନି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ମନୋଧାତୂନଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ‘‘ତଦାରମ୍ମଣଭାୱିନୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ପୁରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଲିଖିତଂ ।

ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୧.ନିରୱସେସଦସ୍ସିତପୁରେଜାତଦସ୍ସନୱସେନାତି ‘‘ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପକାୟସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ନିରୱସେସତୋ ଦସ୍ସିତସ୍ସ ପୁରେଜାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ । ପଚ୍ଚୟା ହି ଇଧ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକା, ତେସୁ କାମାୱଚରୱିପାକୋ ଚ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଇତରୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ପନ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ନ ହୋତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘ତସ୍ସେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ୟଥାରହମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୨. ପକାରେହି ଗୁଣିତଂ ପଗୁଣଂ, ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିୟା ଭାୱିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିସୟେନ ପଗୁଣଂ ପଗୁଣତରଂ, ତତୋୟେୱ ବଲୱତରଂ। ତସ୍ସ ଭାୱୋ, ତେନ ପଗୁଣତରବଲୱତରଭାୱେନ ୱିସିଟ୍ଠଂ ୱିସେସପ୍ପତ୍ତଂ । ସ୍ୱାୟଂ ୱିସେସୋ ୱିପାକେ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଏତେନ ୱିପାକାବ୍ୟାକତତୋ ୱିସେସେତୀ’’ତି ।

ଆସେୱନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. କମ୍ମପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୩.ଏୱଂସଭାୱାତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଉପକାରକସଭାୱା । ସମତ୍ଥତାତି ଆନୁଭାୱୋ । ତସ୍ସାତି ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧକଟତ୍ତାରୂପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏକୱୋକାରେ ରୂପମ୍ପୀତି ଏକୱୋକାରେପି ରୂପଂ ନ ଜନେତି, ପଗେୱ ଚତୁୱୋକାରେତି ଅତ୍ଥୋ ।

କମ୍ମପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. ୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୪. ୟଥା ହି ରୂପଭୱେ ସଞ୍ଞୀନଂ ତଂନିବ୍ବତ୍ତିତପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେନେୱ ରୂପୁପ୍ପତ୍ତି, ଏୱଂ ଅସଞ୍ଞୀନମ୍ପୀତି ତତ୍ଥ କାମାୱଚରକମ୍ମୁନା ୟଥା ୱିପାକାନୁରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ କେସଞ୍ଚିୟେୱ ହୋତି, ନ ସବ୍ବେସଂ, କତ୍ଥଚିୟେୱ ହୋତି, ନ ସବ୍ବତ୍ଥ, ନ ଏୱଂ ୱିପାକାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏକନ୍ତେନା’’ତି । ତେସଂ ୱସେନାତି ତେସଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟଲାଭୀନଂ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ । ନ ହୀତିଆଦିନା ‘‘ଏକନ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ ୱିଭାୱେତି । ଭୂମିଦ୍ୱୟୱିପାକୋତି କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ଆରୁପ୍ପେ ରୂପସ୍ସ ନ ହି ପଚ୍ଚୟୋତି ୟୋଜନା ।

ୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫. ଆହାରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୫. କେୱଲାୟ ଓଜାୟ ଅଜ୍ଝୋହରଣସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ଅସିତପୀତାଦିୱତ୍ଥୂହି ସହ ଅଜ୍ଝୋହରିତୋୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟପ୍ପଭେଦେ ଅସିତେ ତାୱ କବଳୀକାରତା ହୋତୁ, ପାତବ୍ବାଦିକେ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ପାତବ୍ବ…ପେ॰… ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅନୁପାଲକୋତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟଭାୱୋ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ଏତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା । ସତି ହି ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ କବଳୀକାରାହାରୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ, ନୋଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ପନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତିୱିଧୋପି…ପେ॰… ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ।

ଆହାରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୬. ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୬. ‘‘ମିସ୍ସକତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତାୟ ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଦେସିତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ମିସ୍ସକତ୍ତାତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମିସ୍ସକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମିସ୍ସକତ୍ତା ନ ଗହିତଂ, ନ ଏୱମିଧ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅରୂପାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାପେକ୍ଖାନି ଆୱଜ୍ଜନାରମ୍ମଣାଦିଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସାପେକ୍ଖାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ରୂପାରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କଦାଚିପି ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୋଧାନାପେକ୍ଖତାୟ ଚ । ୟୋ ପନ ନିରପେକ୍ଖୋତି ୟଥା ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରେସୁ ସାପେକ୍ଖାନି, ଏୱଂ ସାପେକ୍ଖୋ ଅହୁତ୍ୱା ୟୋ ତତ୍ଥ ନିରପେକ୍ଖୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୟଥା ଦୁୱିଧମ୍ପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାନଂ ତେସମ୍ପି ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ସିୟୁଂ ୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତାଭାୱସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ନନୁ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ଦିଟ୍ଠୋ, ନ ପନ ସୋ ସମାନଜାତିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସତି ଚେୱନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ସମାନଜାତିୟଂୟେୱ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ । ସହୟୋଗେ ହି ଇଦଂ କରଣୱଚନଂ । ୟଦିପି ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ କଲଲାଦିକାଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତଂ ନ ଫରେୟ୍ୟୁଂ ତେସଂ ତଦା ଅଭାୱତୋ । ୟେ ପନ ରୂପଧମ୍ମା ତଦା ସନ୍ତି, ତେହି ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାୱ, ତେସଂ କସ୍ମା ନ ଫରନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞେସଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଅବୀଜଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତଭାୱତୋ । ତଦନୁରୂପାନନ୍ତି କଲଲାଦିଅୱତ୍ଥାନୁରୂପାନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୟତୋ ‘‘ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋ’’ତି ପକତିୱିଭାଗୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କୁସଲଜାତିୟନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ୟେ ପନ ‘‘କୁସଲଜାତିକ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନଂ । ୱିସୁଂ ଏକଜାତି ୱା ଭୂମି ୱା ନ ହୋତି ତଦେକଦେସଭାୱତୋ । ହେତୁଆଦୀସୁପୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅକୁସଲାହାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏସ ନୟୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଭୂମିୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୂ’’ତିଆଦିନା ଅରୂପେ ଅଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠପନେ ଅତ୍ଥନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏସ ନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି । ତଥା ଅପରିୟାପନ୍ନକୁସଲହେତୁ, ତଥା ଅକୁସଲହେତୂତି ଏତ୍ଥାପି ପଠମାପରିୟାପନ୍ନକୁସଲହେତୁ ଦୋମନସ୍ସସହଗତାକୁସଲହେତୁ ଚ ୱିସୁଂ ଏକଜାତି ଭୂମି ୱା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଆରୁପ୍ପେ ଅଲବ୍ଭମାନାପି ୱିସୁଂ ନ ଠପିତାତି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଅକୁସଲାହାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ।

ସତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତା ସିୟାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା) । ତସ୍ସ ପନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୋ ୟଦିପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟତା ପନ ତସ୍ସ ନତ୍ଥୀ’’ତି ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତୋ, ତଥାପି ତଂ ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଉପ୍ପାଦ…ପେ॰… ନିୱାରେତୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୱକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିନା ତମତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟସଦିସନ୍ତି ହି ଏତେନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପକାସିତୋ । ପୱତ୍ତେଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହି ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରପରିୟୋସାନା ଛ ୱାରା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା, ନ ଠିତିକ୍ଖଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଏତେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଛସୁ ୱାରେସୁ । କେଚି ପନ ‘‘ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅନୁପାଲନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନ ପାକଟଂ ବଲୱଞ୍ଚ ୟଥା ଠିତିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଛାଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭତୋ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟାସ୍ସ ତଂ ପାକଟଂ ବଲୱଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ‘ଠିତିକ୍ଖଣେ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୭. ଝାନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୭.ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତାନୀତି ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଝାନଙ୍ଗଭାୱୱିସେସନତୋ ୱା ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଭୂତାନେୱ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ଝାନଙ୍ଗାନି, ନ ଇତରସୁଖଦୁକ୍ଖାନୀତି ଝାନଙ୍ଗଭୂତାନଂୟେୱ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଝାନଙ୍ଗଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ କତଂ। ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ‘‘ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୂ’’ତିଆଦିନା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭାୱେତି, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ତେନାତି ୱିସେସନଭୂତେନ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ।

ଅଭିନିପାତମତ୍ତତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତଭାୱତୋ । ଚିନ୍ତନାପୱତ୍ତିୟା ଉପନିଜ୍ଝାୟନପୱତ୍ତିୟା । ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ କାରଣେନାତି ‘‘ଉପନିଜ୍ଝାନାକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ’’ତି ଏତେନ କାରଣେନ । ପୁବ୍ବେତିଆଦିତୋ । ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ୱଜ୍ଜିତାନୀତି ସତ୍ତସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ଦସ୍ସିୟମାନେସୁ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ୱଜ୍ଜିତାନି । ଅଟ୍ଠକଥା ହେସାତି ଲେସେନ ଅପକାସେତବ୍ବତାୟ କାରଣମାହ । ତୀସୁପି ଏକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଗହଣଂ ହୋତୀତି । ତିଣ୍ଣଂ ପନ ୱଚନେନାତି ଉପେକ୍ଖାସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଅଝାନଙ୍ଗତାଦସ୍ସନତ୍ଥେନ ୱଚନେନ । ତତୋ ଉପେକ୍ଖାଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଝାନଙ୍ଗନ୍ତି ଉଦ୍ଧଟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି ଅଝାନଙ୍ଗେସୁ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣତୋତି ‘‘ଉପନିଜ୍ଝାନାକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତକାରଣତୋ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ ଅନୁଦ୍ଧଟଭାୱୋ ୱା ଆପଜ୍ଜତି ଅନୁପନିଜ୍ଝାୟନସଭାୱେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଉପନିଜ୍ଝାୟନାକାରଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେନେୱ କାରଣେନ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ପାଳିୟଂ ଅନୁଦ୍ଧଟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ତଂଦୋସପରିହରଣତ୍ଥନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସୱିନିମୋଚନତ୍ଥଂ ।

ୟେପନାତିଆଦି ପଦକାରମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ସୋମନସ୍ସାଦୀହୀତି ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଝାନଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାହି । ଅୱିଭୂତଭାୱୋ ଉପେକ୍ଖନଂ । ଉପେକ୍ଖା ହି ଅୱିଭୂତକିଚ୍ଚା ୱୁତ୍ତା । ସମାନାନଂ କେସଂ ? ସୁଖାଦୀନଂ, କେହି ? ସୋମନସ୍ସାଦୀହି, କଥଂ ? ସୁଖ…ପେ॰… ୟୁତ୍ତତାତି ୟୋଜନା । ନ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟାତି ସୁଖାଦୀହି, ତଦଞ୍ଞେହି ଅଭିନିରୋପନାଦୀହି ଚ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚତାୟ ଚ ଅନୁପନିଜ୍ଝାୟନକିଚ୍ଚତାୟ ଚ ଅସମାନତାୟ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଝାନଙ୍ଗନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଧଟଭାୱେ କାରଣଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ସାତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଉପେକ୍ଖାସୁଖଦୁକ୍ଖାନୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେ ନ ଗହିତା । ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତ୍ତମନୋଧାତୁଆଦୀସୂତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେ ମନୋଧାତୁୟା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀସୁ ଚ । ତସ୍ସାପି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟପି ।

ଝାନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୮. ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୮.ଦୁୱିଧମ୍ପି ସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋତି ଚ ଏୱଂ ଅନୱଜ୍ଜସାୱଜ୍ଜଭେଦେନ ଦୁୱିଧମ୍ପି । ୱୀରିୟଂ ସମାଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱିତକ୍କାଦିଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ସହ ଗହେତ୍ୱା, ଏକେକମେୱ କତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେହି ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱେହି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଲବ୍ଭମାନାନି ଚ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅଲବ୍ଭମାନାନି ଚ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତାନୀତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱଚନସାମଞ୍ଞେନା’’ତି । ଏୱଂ ପରିୟାୟନିଦ୍ଦେସୋ ଇଧ କିମତ୍ଥିୟୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏୱଞ୍ହି ସୁତ୍ତୱୋହାରୋପି ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତେନାତି ପରମତ୍ଥତୋ ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗାନିପି ସୁତ୍ତେ ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱୋହାରସିଦ୍ଧିୟା ଇଧ ମଗ୍ଗଙ୍ଗେହି ସହ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ । ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି ପଦୁଦ୍ଧାରଂ କତ୍ୱା । ଇଦାନି ମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗାନି ନ ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି, କସ୍ମାତି ଚେତି ଆହ ‘‘ନ ହି ପାଳିୟଂ…ପେ॰… ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋୟେୱ ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି, ନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ୱିୟ ସଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପରିୟାୟନିପ୍ପରିୟାୟମଗ୍ଗଙ୍ଗଦସ୍ସନତ୍ଥେପି ଅତ୍ଥୱଚନେ ଏୱଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପରିୟାୟ…ପେ॰… ଅଧିକରଣାନୀ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ପାଳିଗତଅଧିକରଣସଦ୍ଦପତିରୂପକୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅଧିକରଣସଦ୍ଦୋ ପାଳିଗତତଦଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଉଭୟପଦତ୍ଥୋ ଉଦ୍ଧଟୋ ‘‘ଅଧିକରଣଂ ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନୀ’’ତି, ଏୱମିଧାପି ନିପ୍ପରିୟାୟଂ ଇତରଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁକାମେନ ପାଳିଗତତଦଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ମଗ୍ଗଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋ ସିୟା, ତଥା ନ କତନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପାଳିଗତୋୟେୱ ମଗ୍ଗଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଉଦ୍ଧଟୋ, ନ ତଦଞ୍ଞସାଧାରଣୋ, ନ ଚ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରମୁଖେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ ନିୟମିତୋ, ତସ୍ମା । ତେସୂତି ଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ । ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମାଧୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍କପ୍ପୱାୟାମସମାଧୟୋ ସମ୍ମାମିଚ୍ଛାସଦ୍ଦେହି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସନ୍ତୀ’’ତି । ସଙ୍କପ୍ପୱାୟାମସମାଧିପ୍ପତ୍ତା ପନ ତତ୍ଥ କେଚି ସନ୍ତିୟେୱାତି । ଅଥ ୱା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିକେ ଅନୱସେସେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତା’’ତି । ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନିୟମନତ୍ଥତ୍ତା ନ ୱିସେସନତ୍ଥତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୦. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦.ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାୱତ୍ଥୁଭୂତୋତି ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅରୂପିନୋ ହି ଖନ୍ଧା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।

ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୧. ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୧. ୟସ୍ମିଂ ସତି ୟଂ ହୋତି, ଅସତି ଚ ନ ହୋତି, ସୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୟଦିଦଂ ସମାସତୋ ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣଂ ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତୀ’’ତି, ତୟିଦଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ନିବ୍ବାନେ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ନ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ…ପେ॰… ଉପକାରକଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ତେନ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱିସେସତୋ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନତ୍ଥିଭାୱୋପକାରକତାୱିରୁଦ୍ଧୋତି ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱୱିରୁଦ୍ଧୋ । ୱିଗତାୱିଗତପଚ୍ଚୟା ୱିୟ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉଜୁପଚ୍ଚନୀକଭାୱେନ ଠିତା ନତ୍ଥିଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା । ନ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥିଭାୱୋପକାରକତାଅୱିରୋଧତୋ । ୟେ ହି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା, ତେ ନତ୍ଥିଭାୱୋପକାରକତାୱିରୁଦ୍ଧା ଏୱ ଦିଟ୍ଠାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସତି ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାତି ୟୋଜନା । ଏକତୋତି ସହ । ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋତି ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ । ତଦଭାୱୋତି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୋ । ଏତେସନ୍ତି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତାୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ଧମ୍ମସଭାୱୱସେନାତି ଧମ୍ମତାୱସେନ । ଧମ୍ମତା ହେସା, ୟଦିଦଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେହି ସହ ପୁରେତରଂ ପଚ୍ଛା ଚ ଲବ୍ଭମାନା ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟା ତେସଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟାତି । ୟଥା ୱା ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରାନଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ ସତିପି ନିୟତୱୁତ୍ତିତାୟ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣତୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଛବ୍ବିଧଭାୱେ ଆରମ୍ମଣମନାମସିତ୍ୱା, ଦ୍ୱାରତୋ ଦ୍ୱାରମନାମସିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣତୋ ଛବ୍ବିଧତା ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଧାପି ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେହି ସତିପି ସହଜାତାଦିଭାୱେ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସହଜାତାଦିଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ପଞ୍ହାୱାରେ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ଆଗତେ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମକୋଟ୍ଠାସଭୂତେ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସେ ସହଜାତାଦିଭେଦଂ ଆମସିତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆହାରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସହଜାତାଦିଭେଦଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ସହଜାତାଦିଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୨-୨୩-୨୪. ନତ୍ଥିୱିଗତଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨-୨୩.ଏତ୍ଥାତି ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ । ନାନନ୍ତି ନାନତ୍ତଂ । ଏତେନାତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତୋ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିସେସମତ୍ତଦୀପନେନ ‘‘ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣମେୱ ହେତ୍ଥ ନାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନେନ । ଅତ୍ଥୋତି ଧମ୍ମୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍ଗହିତେତି ‘‘ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱମାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ସଙ୍ଗହିତେ । ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣମତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନେନ ଉପକାରକା ଅରୂପଧମ୍ମା, ୱିଗତଭାୱେନ ଉପକାରକାତି ଏୱମାଦିକେ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲକ୍ଖଣମତ୍ତେ ।

ନତ୍ଥିୱିଗତଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା

ଆଦିମପାଠୋତି ପୁରିମପାଠୋ । ତଥା ଚ ସତୀତି ଦୋସସ୍ସପି ସତ୍ତରସହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱୋପିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦୋସସ୍ସପି ଗରୁକରଣଂ ପାଳିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା’’ତି । ‘‘ସେସାନ’’ନ୍ତି ୱଚନେନେୱ ନିୱାରିତୋତି କଦାଚି ଆସଙ୍କେୟ୍ୟାତି ତଂନିୱତ୍ତନତ୍ଥମାହ ‘‘ନ ଚ ସେସାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ପୁରେଜାତାଦୀହୀତି ପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରଝାନିନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗୱିପାକପଚ୍ଚୟେହି । ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥନ୍ତି ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସସ୍ସ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ । ୱିସୁଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଲୋଭମୋହା ୱିପାକପଚ୍ଚୟାପି ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଦୋସୋତି ଏୱଂ ୱିସୁଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତଂୟେୱ ପଥୱୀଆଦିସଭାୱତ୍ତା ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନସ୍ସ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ୟଥାୟୋଗଂ ହେତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ନ ହି ଏତଂ…ପେ॰… ଭାୱଦସ୍ସନଂ, ଅଥ ଖୋ ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଏତେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରୂପାଦୀନନ୍ତି ରୂପାୟତନାଦୀନଂ ।

ଭେଦାତି ୱିସେସା । ଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦିୱିସେସଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ତେ ଏୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସାନଂ ସାମଞ୍ଞଭୂତେ ଖନ୍ଧେ ଏୱ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟ୍ଠାନସଂୱଣ୍ଣନା ହେସାତି ଏତେନ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତପରିୟାୟମଗ୍ଗଭାୱେନେତ୍ଥ ନ ସକ୍କା ମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୀନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସେସପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଠପେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ସେସେହି ଅଟ୍ଠାରସହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ତନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ । ତତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅହିରିକାଦୀସୁ ।

ଦସଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପୁନ ତଥା ହଦୟୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତୱଚନଂ । ପାଠୋ ପନ ‘‘ହଦୟୱତ୍ଥୁ ତେସଞ୍ଚେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଦସଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସାୟତନମତ୍ତମେୱାତି ଇଦଂ ରୂପାଦୀନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତାୟ ୱିୟ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତାୟ ଚ ଅଭାୱତୋ, ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତାୟ ଚ ଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତାନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସାରମ୍ମଣାନି । ସବ୍ବାତିକ୍କନ୍ତପଚ୍ଚୟାପେକ୍ଖାତି ‘‘ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱିଚାରେ ହେତୁଆଦିଅତିକ୍କନ୍ତପଚ୍ଚୟାପେକ୍ଖା ଏତେସଂ ରୂପାଦୀନଂ ଅପୁବ୍ବତା ନତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାପେକ୍ଖା । ନ ହି ରୂପାଦୀନି ହେତୁସହଜାତାଧିପତିଆଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି । ତସ୍ସାତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଅପୁବ୍ବତା, ତସ୍ମା ତଂ ଏକୂନୱୀସତିୱିଧୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ନ ହି ଓଜା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ।

ଅତ୍ଥୋତି ୱା ହେତୁଆଦିଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେହି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଞାଣେନ ୱା ଞାତବ୍ବତୋ ‘‘ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆକାରୋତି ତସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ, ୟେନ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଂ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ସତ୍ତହାକାରେହୀ’’ତି ପଠାନସ୍ସ କାରଣମାହ ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ।

ୟଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଆସେୱନକମ୍ମପଚ୍ଚୟାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅନନ୍ତରଟ୍ଠାନତାୟ । ସହଜାତମ୍ପି ହି ଅନନ୍ତରମେୱାତି । କୋଚି ପନେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟସମୁଦାୟେ କୋଚି ତଦେକଦେସଭୂତୋ କମ୍ମସଭାୱୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ୟଦିଦଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତେ ପନେତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଗ୍ଗହଣେ । ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ଲବ୍ଭତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା। ନ ହି ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ନିସ୍ସୟଭୂତମେୱାତି । ଇତୋ ଉତ୍ତରୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇତୋ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସନଂ ପୁରେଜାତଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ୱା । ତତ୍ଥ ପଠମନୟଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରେଜାତତୋ ପରତୋପୀ’’ତି । ତେନ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟେସୁପି ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁତିୟଂ ପନ ନୟଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତୋ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତୋ’’ତି, ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ‘‘ନିସ୍ସୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତୋ ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସୟମେୱାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣାଧିପତୀ’’ତିଆଦି । କମ୍ମାଦୀସୁ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଂ ନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇତୋ ଉତ୍ତରୀ’’ତିଆଦିନା ପଗେୱ ଅତିଦେସସ୍ସ କତତ୍ତା, ତସ୍ମା ପୁରିମୋୟେୱ ପୁରେଜାତତୋପୀତି ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୋୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

‘‘ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱା’’ତି ଇମିନା ଚ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନଂ ନୱନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମପାଠେ, ପୁରିମପାଠେ ପନ ‘‘ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟା ଗହେତବ୍ବାତି ‘‘ଦସନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମପାଠେ ‘‘ଏକାଦସହାକାରେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ପୁରିମପାଠେ ‘‘ଦ୍ୱାଦସହୀ’’ତି ।

ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧତାୟ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଚାତି ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ୱିସେସମନାମସିତ୍ୱା କେୱଲଂ ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧତାୟ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ, ନ ଚ ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧତାଆରମ୍ମଣଭାୱସାମଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇମିନା ଉପାୟେନା’’ତି ପଚ୍ଚୟସଭାଗତାଦସ୍ସନେନ ପଚ୍ଚୟୱିସଭାଗତାଦସ୍ସନେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ପଦୁଦ୍ଧାରୋ କତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହେତୁଆଦୀନଂ ସହଜାତାନଂ…ପେ॰… ୟୋଜେତବ୍ବା’’ତି ଆହ । ହେତୁଆରମ୍ମଣାଦୀନଂ ସହଜାତାସହଜାତଭାୱେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଭାଗତାତି ୟୋଜନା । ଏୱମାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୁରେଜାତାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ରୂପାଦୀନଞ୍ଚ ପୁରେଜାତଭାୱେନ ସଭାଗତା, ପୱତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ଥୁଖନ୍ଧାଦୀନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଭାୱେନ ୱିସଭାଗତାତି ଏୱମାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ହେତୁନହେତୁଆଦିଭାୱତୋପି ଚେତ୍ଥ ୟୁଗଳକତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହି ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଇତରେ ତଦଞ୍ଞଭାୱେନ । ଏୱମିତରେସୁପି ୟଥାରହଂ ୟୁଗଳକତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉଭୟପ୍ପଧାନତାତି ଜନନୋପତ୍ଥମ୍ଭନପ୍ପଧାନତା । ଠାନନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ କାରଣଭାୱୋତି ୱିନାପି ଭାୱପଚ୍ଚୟଂ ଭାୱପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଞାୟତୀତି । ଉପନିସ୍ସୟଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତେନାତି ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟୱିଭାଗେନ ୱିଭଜନ୍ତେନ । ତୟୋପି ଉପନିସ୍ସୟା ୱତ୍ତବ୍ବା ଉପନିସ୍ସୟୱିଭାଗଭାୱତୋ । ଉପନିସ୍ସୟଗ୍ଗହଣମେୱ କାତବ୍ବଂ ସାମଞ୍ଞରୂପେନ । ତତ୍ଥାତି ଏୱମୱଟ୍ଠିତେ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ଭିନ୍ଦନଂ ୱିଭାଗକରଣଂ ୟଦି ପକତୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ନନୁ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାପି ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତିୟେୱାତି ? ସଚ୍ଚଂ ନ ହୋନ୍ତି, ତେ ପନ ଦସ୍ସିତନୟାତି ତଦେକଦେସେନ ଇତରମ୍ପି ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆରମ୍ମଣଂ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଂସମାନଗତିକତ୍ତାତି ତେହି ଅନନ୍ତରାଦୀହି ସମାନଗତିକତ୍ତା ଅରୂପାନଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ତନ୍ତି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଂ । ତତ୍ଥାତି ଅନନ୍ତରାଦୀସୁ ପଠିତ୍ୱା ।

ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ

୧. ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

ଏକେକଂ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚାତି କୁସଲତ୍ତିକାଦୀସୁ ବାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ହେତୁଦୁକାଦୀସୁ ସତଂ ଦୁକେସୁ ଏକେକଂ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚ । ନ ତିକଦୁକନ୍ତି ତୁଲ୍ୟୟୋଗୀନଂ ନ ତିକଦୁକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିକୱିସିଟ୍ଠଂ ପନ ଦୁକଂ, ଦୁକୱିସିଟ୍ଠଞ୍ଚ ତିକଂ, ତିକୱିସିଟ୍ଠତିକଦୁକୱିସିଟ୍ଠଦୁକେସୁ ୱିୟ ନିସ୍ସାୟ ଉପରି ଦେସନା ପୱତ୍ତା ଏୱାତି ।

ୟେ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ପଟିଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତା ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦୀସୁ, ତେ କୁସଲାଦିଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥଂ ଫରନ୍ତା ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟଟ୍ଠଂ ସାଧେନ୍ତା କୁସଲାଦିପଚ୍ଚୟା ଚେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହାତି ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥଫରଣଂ ଉଭୟେସଂ ତେସଂ ସହଭାୱେ ସତି, ନାଞ୍ଞଥା । ତେନେୱ କାରଣେନାହ ‘‘ତେ ଚ ଖୋ ସହଜାତାୱା’’ତି । ତେତି ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟା । ତେସୁ ହି ହେତୁସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟାଦୟୋ ସହଜାତା, ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାଦୟୋ ଅସହଜାତା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି । ଏତେହି ଦ୍ୱୀହି ୱାରେହି ଇତରେତରତ୍ଥବୋଧନୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଦେସନାୟ କିଂ ସାଧିତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ନିରୁତ୍ତିକୋସଲ୍ଲଂ ଜନିତଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ତେତେ ପଞ୍ହେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି ‘‘ସିୟା କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୟୋ ୟେ ୟେ ପଞ୍ହା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତି, ତେ ତେ ପଞ୍ହେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ପମାଦଲେଖା ଏସାତି ଇଦଂ ‘‘କୁସଲୋ ହେତୁ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଚସହଜାତୱାରେସୁ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସୟୱାରେସୁ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ସଂସଟ୍ଠସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ଏକନ୍ତିକୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ପୁରିମୱାରେସୁ…ପେ॰… ନିୟମେତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପୁରିମୱାରେସୁ ଛସୁ । ନ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି ସରୂପତୋ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା । ଏୱମାଦୀହି ପଞ୍ହେହି । ହେତାଦିପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୂତି ହେତୁଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭେଦେସୁ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ହେତାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ନିଚ୍ଛୟାଭାୱତୋତି ‘‘ଇମେ ନାମ ତେ ହେତୁଆଦୟୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା’’ତି ନିଚ୍ଛୟାଭାୱତୋ ସରୂପତୋ ଅନିଦ୍ଧାରିତତ୍ତା । ୟଥା ହି ନାମ ନାନାଜଟାଜଟିତଂ ଗୁମ୍ବନ୍ତରଗତଞ୍ଚ ତଂସଦିସଂ ସରୂପତୋ ଅଦିସ୍ସମାନଂ ଇଦଂ ତନ୍ତି ନ ୱିନିଚ୍ଛିନୀୟତି, ଏୱଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋପି ଅତ୍ଥୋ ସରୂପତୋ ଅନିଦ୍ଧାରିତୋ ନିଜ୍ଜଟୋ ନିଗୁମ୍ବୋ ଚ ନାମ ନ ହୋତି ନିଚ୍ଛୟାଭାୱତୋ, ସରୂପତୋ ପନ ତସ୍ମିଂ ନିଦ୍ଧାରିତେ ତବ୍ବିସୟସ୍ସ ନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱାପ୍ପତ୍ତିୟା ସୋ ପଞ୍ହୋ ନିଜ୍ଜଟୋ ନିଗୁମ୍ବୋ ଚ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିଚ୍ଛୟାଭାୱତୋ ତେ ପଞ୍ହା ନିଜ୍ଜଟା ନିଗୁମ୍ବା ଚ କତ୍ୱା ନ ୱିଭତ୍ତା’’ତି, ‘‘ନ କୋଚି ପୁଚ୍ଛାସଙ୍ଗହିତୋ…ପେ॰… ୱିଭତ୍ତା’’ତି ଚ । ତନ୍ତି ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ନିଜ୍ଜଟତା ନ ୱୁତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ନିଚ୍ଛୟୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଠପନଂ ନାମ ଇଧ ୱିନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ପତିଟ୍ଠପନଂ, ତଂ ପନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନଂ ଜୋତନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପକାସିତତ୍ତା’’ତି । ପକାରେହୀତି ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟପ୍ପକାରେହି, କୁସଲାଦିପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପ୍ପକାରେହି ୱା ।

୨୫-୩୪. ପରିକପ୍ପନଂ ୱିଦହନନ୍ତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପରିକପ୍ପପୁଚ୍ଛାତି ୱିଧିପୁଚ୍ଛା’’ତି । ସିୟାତି ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସୋ ୱିଧି କିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଏତେନ ‘‘ସିୟା’’ତି ୱିଧିମ୍ହି କିରିୟାପଦଂ । ପୁଚ୍ଛା ପନ ୱାକ୍ୟତ୍ଥସିଦ୍ଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ତମେୱ ହି ୱାକ୍ୟତ୍ଥସିଦ୍ଧଂ ପୁଚ୍ଛଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘କିଂ ସୋ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଂପୁଚ୍ଛନଂ ପରିକପ୍ପପୁଚ୍ଛାତି ତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ହି କିରିୟାୟ ପଦେନେୱ ପୁଚ୍ଛା ୱିଭାୱୀୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଉଭୟମିଦଂ ପଚ୍ଚୟୱଚନଂ, ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱଚନଂ । ତେସୁ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱିଭାୱିତେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭାୱିତାୟେୱ ହୋତୀତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋୱ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱିସିଟ୍ଠୋ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥୋ ୱା ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସିୟା ପଚ୍ଚୟୱିସିଟ୍ଠୋ ୱାତି ଦୁୱିଧା ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାୟେୱ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ପଠମସ୍ମିଂ ପୁଚ୍ଛା ସଦୋସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାନଂ ପୱତ୍ତିତୋତି କୁସଲମୂଲାଦୀନଂ ସତ୍ତସତ୍ତପୁଚ୍ଛାନଂ ପୱତ୍ତନତୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ କୁସଲଂ । ତେହି ପଚ୍ଚୟେହୀତି ପଚ୍ଛାଜାତୱିପାକପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପତ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂତଂପଚ୍ଚୟାତି ତତୋ ତତୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଚ୍ଚୟତୋ । ଭୱନମତ୍ଥିତା ଏତ୍ଥ ନ ଚ ପୁଚ୍ଛିତାତି ‘‘କିଂ ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତୟୋଜନାୟ ଦୋସମାହ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥନ୍ତରେ । ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱାତି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ କୁସଲପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା । ତସ୍ସାତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା । ଭୱନପୁଚ୍ଛନନ୍ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଭୱନପୁଚ୍ଛନଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁନ ତସ୍ସାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା । ଭୱନପୁଚ୍ଛନନ୍ତି କେୱଲଂ ଭୱନପୁଚ୍ଛନଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଭୟତ୍ଥାପି ଉପ୍ପତ୍ତିଅନୁଜାନନମୁଖେନ ଭୱନପୁଚ୍ଛନଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । ଅନୁଜାନନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଂ, ତଂ ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନନୁଜାନିତ୍ୱାୱା’’ତିଆଦି । ସଂପୁଚ୍ଛନମେୱାତି ଇମିନା ସଂପୁଚ୍ଛନେ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ କିରିୟାପଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସିୟା’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ସିୟାତି…ପେ॰… ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଅୟଂ ନୟୋତି ‘‘ସିୟା’’ତିଆଦିନା ଅନନ୍ତରୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥନୟୋ । ନ ୱିଞ୍ଞାୟତି ଅନାମଟ୍ଠୱିସେସତ୍ତା । ଦ୍ୱେପି ପୁଚ୍ଛାତି ସମ୍ଭୱନପୁଚ୍ଛା ତବ୍ବିସେସପୁଚ୍ଛା ଚାତି ଦୁୱିଧାପି ପୁଚ୍ଛା ଏକାୟେୱ ପୁଚ୍ଛା ସଂପୁଚ୍ଛନଭାୱତୋ ଏକାଧିକରଣଭାୱତୋ ଚ ।

ଗମନୁସ୍ସୁକ୍କୱଚନନ୍ତି ଗମନସ୍ସ ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନଂ । ଗମନକିରିୟାୟ ୟଥା ଅତ୍ତନୋ କତ୍ତା ଉପରି କତ୍ତବ୍ବକିରିୟାୟ ୟୋଗ୍ୟରୂପୋ ହୋତି, ଏୱମେୱ ଠାନଂ ଗମନୁସ୍ସୁକ୍କନଂ ତସ୍ସ ବୋଧନଂ ୱଚନଂ । ଏୱଂଭୂତା ଚ କିରିୟା ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ କିରିୟନ୍ତରାପେକ୍ଖା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗମନସ୍ସ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି । କଥଂ ପନେତସ୍ମିଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟପଟ୍ଠାନେ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଛିମକାଲକିରିୟାପେକ୍ଖତାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୟଦିପୀ’’ତିଆଦି । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅସତିପି ପଟିଅୟନୁପ୍ପଜ୍ଜନାନଂ କାଲଭେଦେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ହେତୁଫଲେସୁ ଦିସ୍ସମାନଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମକାଲତଂ ହେତୁଫଲତାସାମଞ୍ଞତୋ ଇଧାପି ସମାରୋପେତ୍ୱା ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପୁରିମପଚ୍ଛିମକାଲୱୋହାରୋ କତୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଗହଣପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ ଉପ୍ପାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗମନନ୍ତି ‘‘ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ଅୟନକିରିୟଂ ପରିୟାୟନ୍ତରେନାହ । ସା ପନତ୍ଥତୋ ପୱତ୍ତି, ପୱତ୍ତି ଚ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟେୱ । ସଭାୱଧମ୍ମାନଞ୍ହି ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଲୋକେ ସବ୍ବୋ କିରିୟାକାରକୱୋହାରୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ୟଂ ପଟିଅୟନଂ ପଟିଗମନଂ ଅତ୍ଥତୋ ପଟିଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ତଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତାଦିଅପେକ୍ଖାୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଟିଗମନଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପଟିଉପ୍ପଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି । ତୟିଦଂ ଗମନପଟିଗମନଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନପଟିଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ସମାନକିରିୟା । କଥଂ ? ୟସ୍ମା ପଟିକରଣଂ ପଟିସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପଟିଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା । ତଦାୟତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ସହୟୋଗେ କରଣୱଚନଂ, କରଣତ୍ଥେ, ହେତୁତ୍ଥେ ୱା, ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ କୁସଲଧମ୍ମେ ଆୟତ୍ତାୟ ପଟିବଦ୍ଧାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସହେୱ ପଟିଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ପଟିଅୟନତ୍ତଲାଭାନଂ ସମାନକାଲତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ନନୁ ଚ ସମାନକାଲକିରିୟାୟଂ ଈଦିସୋ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି, ପୁରିମକାଲକିରିୟାୟମେୱ ଚ ଅତ୍ଥୀତି ? ନାୟମେକନ୍ତୋ ସମାନକାଲକିରିୟାୟମ୍ପି କେହିଚି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତଥା ହି –

‘‘ନିହନ୍ତ୍ୱା ତିମିରଂ ଲୋକେ, ଉଦିତୋ ସତରଂସମି ।

ଲୋକେକଚକ୍ଖୁଭୂତୋୟ-ମତ୍ଥମେତି ଦିୱାକରୋ ॥

‘‘ସିରୀୱିଲାସରୂପେନ, ସବ୍ବସୋଭାୱିଭାୱିନା ।

ଓଭାସେତ୍ୱାଦିତୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ସତରଂସି ୟଥା ପରୋ’’ତି ॥ –

ଚ ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି ।

୩୫-୩୮.ତାସୂତି ଦୁକମୂଲକନୟେ ହେତାରମ୍ମଣଦୁକେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସପୁଚ୍ଛା, ତାସୁ । ହେତାରମ୍ମଣଦୁକେତି ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଆଗତେ ପଚ୍ଚୟଦୁକେ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ଦସ୍ସିତତ୍ତାତି ୟସ୍ମିଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗେ କୁସଲପଦମୂଲା କୁସଲପଦାୱସାନା, କୁସଲାଦିପଦତ୍ତୟମୂଲା କୁସଲାଦିପଦତ୍ତୟାୱସାନା ଚ ଏକୂନପଞ୍ଞାସାୟ ପୁଚ୍ଛାନଂ ଆଦିପରିୟୋସାନଭୂତା ଦ୍ୱେ ଏୱ ପୁଚ୍ଛା ଦସ୍ସିତା, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ପୁଚ୍ଛାନଂ ୱୁତ୍ତୋ ନ ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ହି ୱସେନ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ହେତୁପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତଂ ଏକମୂଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଏକମୂଲକୋ, ନୟସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ଚାୟଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟମୂଲକାଦୀସୁ । ତଥା ହେତୁଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତାନି ଦ୍ୱେ ମୂଲାନି ଏତସ୍ସାତି ଦ୍ୱିମୂଲକୋତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟାନଂ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପଠମନୟସ୍ସ ଏକମୂଲକତା ନ ସିୟା । ନ ହି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ମୂଲଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟାନଂ ପନ ୱସେନା’’ତିଆଦି । ହେତାରମ୍ମଣଦୁକାଦୀନନ୍ତି ଅୱୟୱେ ସାମିୱଚନଂ, ଅଧିପତିଆଦୀନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତୋ ପରଂ ମୂଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସବ୍ବମୂଲକଂ ଅନୱସେସାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ମୂଲଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା । ନ ହି ମୂଲୱନ୍ତଭାୱେନ ଗହିତା ପଚ୍ଚୟା ମୂଲଭାୱେନ ଗୟ୍ହନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟଗମନଂ ପାଳିଗମନନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ଅଭିଧେୟ୍ୟାନୁରୂପଂ ଲିଙ୍ଗୱଚନାଦୀତି କତ୍ୱା । ଇଧାତି ଅନୁଲୋମେ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଉପଚୟତ୍ଥୋ । ସୋ ତେୱୀସତିମୂଲସ୍ସ ସବ୍ବମୂଲଭାୱଂ ଉପଚୟେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଜୋତେତି ।

୩୯-୪୦.ଏୱଂ ସତୀତି ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗେ ସତି । ଚକ୍କବନ୍ଧନୱସେନ ପାଳିଗତି ଆପଜ୍ଜତୁ, କୋ ଦୋସୋତି କଦାଚି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ହେଟ୍ଠିମସୋଧନୱସେନ ଚ ଇଧ ଅଭିଧମ୍ମେ ପାଳି ଗତା’’ତି । ତଥା ହି ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁପି ପାଳି ହେଟ୍ଠିମସୋଧନୱସେନ ପୱତ୍ତା । ଗଣନଚାରେନ ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣାଦୀସୂତି ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ନୟେସୁ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟେ । ସୁଦ୍ଧିକତୋତି ସୁଦ୍ଧିକନୟତୋ । ତସ୍ମାତି ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ସୁଦ୍ଧିକନୟସ୍ସ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ଏକମୂଲକନୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଆରମ୍ମଣମୂଲକେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟାତି ୱା’’ତିଆଦି ତାଦିସଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣମୂଲକେ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟମୂଲଭୂତା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟପରିୟୋସାନମେୱ ଏକମୂଲକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପରି ଅୱସିଟ୍ଠଏକମୂଲକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସବ୍ବମୂଲକେ ୱିଗତପଚ୍ଚୟା, ତାୱ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକମୂଲକେସୂ’’ତିଆଦି । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ମୂଲମେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଅଧିପତିମୂଲକେ ଏକମୂଲକସ୍ସ ଆଦିମେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ନ ସୁଦ୍ଧିକଦସ୍ସନନ୍ତି ନ ସୁଦ୍ଧିକନୟଦସ୍ସନଂ । ‘‘ସୁଦ୍ଧିକନୟୋ ହି ୱିସେସାଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ନାପି ସବ୍ବମୂଲକେକତିପୟପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନଂ ଉପରି ସବ୍ବମୂଲକେ ଏକମୂଲକସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ।

୪୧.ଏକସ୍ମିଞ୍ଚାତି ଅୱିଗତମୂଲକାଦିକେ ଚ ନୟେ । ସଙ୍ଖେପନ୍ତରଗତୋତି ସଙ୍ଖେପସ୍ସ ସଙ୍ଖିପିତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତୋ, ସଙ୍ଖିପିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମଜ୍ଝିମାନଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ମଜ୍ଝିମାନଂ ନୟତୋ ଦସ୍ସନଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସଙ୍ଖେପୋ ଏୱ ନ ସିୟା । ଗତିଦସ୍ସନନ୍ତି ଅନ୍ତଦସ୍ସନଂ ଅକତ୍ୱା ପାଳିଗତିୟା ଦସ୍ସନଂ, ତଞ୍ଚ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କତିପୟଦସ୍ସନମେୱ । ତେନ ୱିଗତପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରଣେନ ଓସାନଚତୁକ୍କଂ ଦସ୍ସେତି ଅୱିଗତମୂଲକେ ୱିଗତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଓସାନଭାୱତୋ । ସବ୍ବମୂଲକସ୍ସ ଅୱସାନେନ ‘‘ୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତି ପଦେନ ।

ୟଥା ହେତୁଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉଦ୍ଦେସାନୁପୁବ୍ବିୟା ଦୁକତିକାଦିୟୋଜନା କତା, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟେ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱାପି ସକ୍କା ୟୋଜନଂ କାତୁଂ, ତଥା କସ୍ମା ନ କତା ? ୟଦିପି ଅନୱସେସତୋ ପଚ୍ଚୟାନଂ ମୂଲଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା କେସଞ୍ଚି କେହିଚି ୟୋଜନେ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଦୁକାଦୀନଂ ହେତୁମୂଲକେ ଚ ହେତୁଅଧିପତିଅନନ୍ତରତିକାଦୀନଂ ତଂତଂଅୱସିଟ୍ଠପଚ୍ଚୟେହି ୟୋଜନାୟ ଅତ୍ଥେୱ ୱିସେସୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୟୋଜନା ନ ସୁଖଗ୍ଗହଣା, ସକ୍କା ଚ ଞାଣୁତ୍ତରେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ୟଥାଦସ୍ସିତେନ ନୟେନ ୟୋଜିତୁନ୍ତି ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ପଚ୍ଚୟେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟାୱ ତେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିନା ।

ତଞ୍ଚ ଗମନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ସବ୍ବେହି ତିକେହି ଏକେକସ୍ସ ଦୁକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ପାଳିଗମନଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ତିକେସୁ ଦୁକାନଂ ପକ୍ଖେପଭାୱତୋ । ତତ୍ଥାତି ଦୁକେସୁ । ଏକେକସ୍ମିନ୍ତି ଏକେକସ୍ମିଂ ଦୁକତିକେ । ନୟାତି ଅନୁଲୋମନୟାଦୟୋ ୱାରେ ୱାରେ ଚତ୍ତାରୋ ନୟା, ପୁଚ୍ଛା ପନ ସତ୍ତୱୀସତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ହେତୁଦୁକେନ ସମାନାତି ? ତଂ ତିକପଦେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ହେତୁଦୁକସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ହେତୁଦୁକଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ଦୁକତିକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ତତ୍ଥ ହି ନ ଦୁକସ୍ସ ୟୋଜନା ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଦୁକାନଂ ଏକେକେନ ପଦେନ ତିକସ୍ସ ୟୋଜନା । ତେନାହ ‘‘ଏକେକୋ ତିକୋ ଦୁକସତେନ ୟୋଜିତୋ’’ତି । ଏକେକସ୍ମିନ୍ତି ଏକେକସ୍ମିଂ ତିକଦୁକେ ।

ତିକାଦୟୋଛ ନୟାତି ‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱର’’ନ୍ତିଆଦିନା ଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଛ ନୟା । ସତ୍ତୱିଧମ୍ପୀତି ୱାରଭେଦେନ ସତ୍ତଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତମ୍ପି । ଅନୁଲୋମନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ ଅନୁଲୋମଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ସହ ଗହେତ୍ୱା। ତଥା ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ତିକପଟ୍ଠାନଂ ତିକପଟ୍ଠାନତାସାମଞ୍ଞେନ, ଦୁକପଟ୍ଠାନାଦୀନି ଚ ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ତଂସାମଞ୍ଞେନ ସହ ଗହେତ୍ୱା । ଇମମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱର’’ନ୍ତି ଗାଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନୱସେନ ‘‘ଅନୁଲୋମମ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଇମମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା । ସତ୍ତପ୍ପଭେଦେତି ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦିୱସେନ ସତ୍ତପ୍ପଭେଦେ । ଛପି ଏତେ ତିକାଦିଭେଦେନ ଚତୁଚତୁପ୍ପଭେଦା ଧମ୍ମାନୁଲୋମାଦିୱସେନ ଛ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ଇଦଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୟୋଜନା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଧମ୍ମାନୁଲୋମାଦିୱିଭାଗଭିନ୍ନାପି ତିକାଦିଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ତିକପଟ୍ଠାନାଦିସଙ୍ଖାତା ତିକାଦୟୋ ଛ ଧମ୍ମନୟା ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦିୱସେନ ୱିଭଜିୟମାନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନେ ଅନୁଲୋମତାସାମଞ୍ଞେନ ଅନୁଲୋମନ୍ତି ଏକତୋ ଗହିତେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ ସୁଟ୍ଠୁ ଅତିୱିୟ ଗମ୍ଭୀରାତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇଧ ପନ ଅୟଂ ଗାଥା ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା’’ତି ଧମ୍ମାନୁଲୋମୋ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମସ୍ସ ୱିସେସନଭାୱେନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ପଚ୍ଚନୀୟଗାଥାଦୀସୁପି । ତିକପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଦୁକପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନାଦୀସୂ’’ତି । ତିକେହି ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ତିକେହି ନାନପ୍ପକାରତୋ ପଚ୍ଚୟୱିଭାୱନଂ, ତିକେହି ୱା ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ । ଦୁକସମ୍ବନ୍ଧି ତିକପଟ୍ଠାନଂ, ଦୁକୱିସିଟ୍ଠାନଂ ୱା ତିକାନଂ ପଟ୍ଠାନଂ ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦୁକାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଦୁକାଦିୱିସେସିତସ୍ସାତି ଦୁକାଦିପଦୱିସେସିତସ୍ସ ଦୁକାଦିଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ହେତୁଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ, ନହେତୁଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ।

ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୪୨-୪୪.ୟାୱାତି ପାଳିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ୟତ୍ତକୋତି ଆହ ‘‘ପଭେଦୋ’’ତି । ଅତ୍ଥି ତେୱୀସତିମୂଲକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୱ ତତ୍ତକଂ ପଭେଦଂ । ତତ୍ଥାତି ଅନୁଲୋମେ ଆଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୟଦସ୍ସନୱସେନଦସ୍ସିତଂ, କିନ୍ତି ? ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରଂ ଦସ୍ସେତି। ଅୱସେସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ମୂଲୱନ୍ତଭାୱେନ ଗହିତସ୍ସ ।

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୪୫-୪୮. ପୁନ ତତ୍ଥାତି ଅନୁଲୋମେ । ପଚ୍ଚୟପଦାନୀତି ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ପଦାନି ପଚ୍ଚୟପଦାନି । ଇଧାତି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ । ସୁଦ୍ଧିକପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରେନ ଅୱୋମିସ୍ସାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ, ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଦେସନଂ ୱକ୍ଖମାନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁଚ୍ଛାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. କୁସଲତ୍ତିକଂ

୧. ପଟିଚ୍ଚୱାରୱଣ୍ଣନା

୧. ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ

(୧) ୱିଭଙ୍ଗୱାରୱଣ୍ଣନା

୫୩. ତିକପଦାନଂ ତିକନ୍ତରପଦେହି ୱିସଦିସତା ପାକଟାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିକପଦନାନତ୍ତମତ୍ତେନ ୱିନା’’ତି । ମୂଲାୱସାନୱସେନାତି ‘‘ଏକମୂଲେକାୱସାନଂ ନୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମୂଲାୱସାନୱସେନ । ‘‘ନ ତାୟେୱ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟା ସଦିସତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦିସତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ନ ତାୟେୱା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟାତି ୟା ପୁଚ୍ଛା । ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାସମାହରଣନ୍ତି ସବ୍ବାସଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସାୟ ପୁଚ୍ଛାନଂ ସମୁଚ୍ଚୟନଂ ଅନୱସେସେତ୍ୱା କଥନଂ । ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରୁଦ୍ଦେସେ କତ୍ତବ୍ବଂ। ଆଦିତୋ ହି ଅନୱସେସତୋ ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଛା ୟଥାରହଂ ତଦେକଦେସୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତତ୍ଥ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ପୀତିତ୍ତିକେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ହି ଲଭନ୍ତି, ଅଟ୍ଠୱୀସେ ପନ ଲଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତେନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭୂତେନାତି ତେନ ୱେଦନାଦିଭେଦେନ ଏକେନ ଧମ୍ମେନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତେନ, ସହଜାତପଚ୍ଚୟତଂ ୱା ପତ୍ତେନ ପାପୁଣନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୟଦିପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟାୱ ନିରୋଧଗମନା’’ତିଆଦିୱଚନେହି ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ୱିୟ ହୋତି, ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀୟେୱ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତୋ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ଉପ୍ପାଦମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ହି ତେସୁ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠତି ।

ଇଧ କୁସଲୱଚନେନ ଗହିତେ ଖନ୍ଧେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି କୁସଲସଦ୍ଦେନ ଗହିତେ ଖନ୍ଧେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୂସୁପି କୁସଲଖନ୍ଧେସୁ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେସୁ ସହଜାତାଦିସାଧାରଣପଚ୍ଚୟୱସେନ ଅୱିସେସତୋ ସବ୍ବେ ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୟାତି ଅୟମେୱ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ଇମସ୍ସେୱ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଚ ନିୟମେତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏକସ୍ସେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ୱା’’ତିଆଦି । ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱେଦନାଦୀନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀସୁ ପନା’’ତିଆଦି । ତଥାତି ଇମିନା ‘‘ଏକେକସ୍ସପି ଦୁକାଦିଭେଦାନଞ୍ଚା’’ତି ଇମଂ ଅନୁକଡ୍ଢତି ।

ଏତସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିପାକକିରିୟାବ୍ୟାକତଗ୍ଗହଣେ । ‘‘ସବ୍ବସ୍ମିଂ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କତ୍ଥ ପନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥେୱା’’ତି । ଏୱଂ ପଠମେ ୱାକ୍ୟେ ଅତିବ୍ୟାପିତଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଦୁତିୟେ ଅବ୍ୟାପିତଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ତସ୍ସପି ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ରୂପେନ ୱିନା ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ହେତୁପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ଅହେତୁକଂ ନିୱତ୍ତିତଂ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପନ୍ତି ରୂପଗ୍ଗହଣେନେୱ ଆରୁପ୍ପେ ୱିପାକୋପି ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ ଗହିତୋ । ତଂ ପନେତଂ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧମେୱ ଅକତ୍ୱା ସରୂପତୋ ପାକଟତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତାନି ପନେତ୍ଥ ସତିପି ରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନେ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ନ ଗହିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସାତି ଖନ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତତାପତ୍ତିଂ ନିୱାରେତୁଂ, କଥଂ ? ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ, କତ୍ଥ ? ‘‘କଟତ୍ତା ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନେ ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତା ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖଂ ୱଚନଦ୍ୱୟନ୍ତି ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୁ, ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସାମଞ୍ଞେନ ଗହିତନ୍ତି ‘‘କଟତ୍ତା ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସାମଞ୍ଞୱଚନେନ, କଟତ୍ତାରୂପସାମଞ୍ଞେନ ୱା ଗହିତଂ ।

ଉପାଦାରୂପଗ୍ଗହଣେନ ୱିନା ‘‘ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା କେୱଲଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ‘‘କଟତ୍ତାରୂପଂ’’ଇଚ୍ଚେୱ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଦସ୍ସନେତି ‘‘ମହାଭୂତେପି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନେ । ଖନ୍ଧପଚ୍ଚୟସହିତନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ, ପୱତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ୱଦତି । ଅସହିତନ୍ତି ପନ ପୱତ୍ତିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଅସଞ୍ଞଭୱସଙ୍ଗହିତଞ୍ଚ ରୂପଂ । ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି କଟତ୍ତାରୂପଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପଂ ଭୂତେପି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ପଦମେତଂ, ଭୂତାନଂ ୱା ହେତୁପଚ୍ଚୟତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । କାରଣକାରଣମ୍ପି ହି କାରଣନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ଚୋରେହି ଗାମୋ ଦଡ୍ଢୋ’’ତି ।

ଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ପଦୁଦ୍ଧାରୋ କତୋ, ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ପନ ପାଠୋତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ହେତ୍ଥତ୍ଥୋ – ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପାଦାରୂପମ୍ପି କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । କୋ ପନ ସୋ ନୟୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମହାଭୂତେ…ପେ॰… ସନ୍ଧାୟାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୟଂ ନୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅବ୍ୟାକତେ ଖନ୍ଧେ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱଚନେନ କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୪.ରୂପେନୱିନା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଏତେନ ୟା ପୁଚ୍ଛା ଅରୂପମିସ୍ସକାୱସାନା, ତାପି ଇଧ ନ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ପଗେୱ ରୂପାୱସାନାତି ଦସ୍ସେତି ।

୫୭.ତାୟ ସମାନଲକ୍ଖଣାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପଟିସନ୍ଧିତାୟ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକପଟିସନ୍ଧିୟା ସମାନଲକ୍ଖଣା । ପରିପୁଣ୍ଣଧମ୍ମାନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିୱିଭାଗାନଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ।

ଚିତ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପନ୍ତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପଞ୍ଚ । ପୁନ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁନଗହଣଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାପେକ୍ଖଂ । ନ ହି ତଂ ପୁବ୍ବେ ବାହିରଗ୍ଗହଣେନ ଅଗ୍ଗହିତଂ, ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ପନ ଅଗ୍ଗହିତମେୱ, ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ କସ୍ମା ପୁନଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥାତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେସୁ । ତସ୍ସାତି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ । ଆଦିମ୍ହୀତି ବାହିରଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଅସଞ୍ଞସତ୍ତୱସେନ ଆଗତୱାରେହି ପଠମୱାରେ । ଅୱିସେସୱଚନନ୍ତି ବାହିରାଦିୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ, ଅରୂପମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ହେତାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ଲଭନ୍ତଂ ସହ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ତସ୍ସାତି, ତତ୍ଥାତି ଚ ପଦଦ୍ୱୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପଠମୱାରମେୱ ପଚ୍ଚାମସତି । ତଂସମାନଗତିକନ୍ତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଗତିକଂ । ଇଧାପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେପି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ୱିୟାତି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ୱିୟ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମିନା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ଏତ୍ଥ ଏକଂସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ ।

ଅୱିସେସେତ୍ୱାତି ‘‘ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା । ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱାୱ କସ୍ମା ପନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୟୋଜନା । ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସହାତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ଏକତୋ । ୱିସୁନ୍ତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପତୋ ୱିସେସେତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ବାହିରଗ୍ଗହଣାଦୀହି ୱିୟାତି ୟଥା ‘‘ବାହିରଂ ଏକଂ ମହାଭୂତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ବାହିରଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେହି ମହାଭୂତାନି ୱିସେସିତାନି, ଏୱଂ ଏତ୍ଥ ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ନିଦ୍ଦେସେ ମହାଭୂତାନଂ କେନଚି ୱିସେସନେନ ଅୱିସେସିତତ୍ତା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଭାୱକଟତ୍ତାରୂପଭାୱେହି ୱିସେସେତ୍ୱାୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୟୋଜନା ।

ଇଦାନି ଅଞ୍ଞେନପି କାରଣେନ ତେସଂ ୱିସେସିତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନକୋଚି ପଚ୍ଚୟୋତି ଇଦଂ ପଟ୍ଠାନେ ଆଗତନିୟାମେନ ରୂପଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଂ ନ ଲଭତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ହେତାଦୀସୂ’’ତି । ତଦୱିନାଭାୱତୋ ପନ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତକମ୍ମାନଂ କାରଣଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟତୋ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତାନି କମ୍ମପଚ୍ଚୟାନି ଚାତି ୱୁତ୍ତାନି । ନନୁ ଚିତ୍ତଂ ଆହାରଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ହୋତି, ସୋ ପନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନ, ନ ଜନକତ୍ତେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆହାର…ପେ॰… ଜନକ’’ନ୍ତି। କିଂ ପନ ତେସଂ ଜନକନ୍ତି ଆହ ‘‘ମହାଭୂତାନେୱ…ପେ॰… ଜନକାନୀ’’ତି । ଚିତ୍ତେନ କମ୍ମୁନା ଚ ୱିନା ଅଭାୱେ ୟଥାକ୍କମଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଉପାଦାରୂପାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପକଟତ୍ତାରୂପଭୂତାନେୱାତି ଚିତ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନମହାଭୂତନିବ୍ବତ୍ତାନେୱ ମହାଭୂତାନଂ ତେସଂ ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା । ଅଞ୍ଞାନୀତି ଉତୁଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାନି ଉପାଦାରୂପାନି ୱଦତି । ୱିସେସନଂ କତଂ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି । ସମାନଜାତିକେନ ରୂପେନ ଉତୁନା ଆହାରେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାକଟୱିସେସନାନେୱାତି ଇଦଂ ୟେହି ମହାଭୂତେହି ତାନି ନିବ୍ବତ୍ତାନି, ତେସଂ ‘‘ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱିସେସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ୱିସେସନଂ ଅରହନ୍ତି ନ ୱିସେସିତବ୍ବାନି କାରଣୱିସେସନେନେୱ ୱିସେସସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା, ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତାନି ପନ ଚିତ୍ତଜକମ୍ମଜରୂପାନି ।

ସୱିସେସେନାତି ୟେନ ୱିସେସେନ ୱିସେସିତା, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ’’ତି, ଇତରଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମୂଲକାରଣଭାୱତୋ’’ତି, କମ୍ମୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରାନୀତି ଆହାରଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାନିପି ଉପାଦାରୂପାନି । ମହାଭୂତୱିସେସନେନେୱ ୱିସେସିତାନୀତି ‘‘ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ମହାଭୂତୱିସେସନେନେୱ ଜନକପଚ୍ଚୟେନ ଆହାରେନ ଉତୁନା ଚ ୱିସେସିତାନି । ଇଧାତି ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ଏତ୍ଥ ହି ଉପାଦାରୂପାନଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନତାୱଚନେନ ତଂନିସ୍ସୟାନମ୍ପି ତବ୍ଭାୱୋ ପକାସିତୋତି । ଅଞ୍ଞତରୱିସେସନଂ ଉଭୟୱିସେସନଂ ହୋତି ଉଭୟେସଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେନ ପୱତ୍ତନତୋ ।

୫୮.ପୁବ୍ବେତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ । ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିସୁଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଦସ୍ସିତାନୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୁ, ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ୱିୟ ଖନ୍ଧାନଂ ଏକତୋପି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ। ତେନେୱ ହି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅତ୍ତନୋ ଅରୁଚିଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହା’’ତି । ୟୋ ପନତ୍ଥୋ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୂତି ଇଦଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଖନ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଫରଣତାଦସ୍ସନଂ, ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଫରଣତାଦସ୍ସନଂ, ନ ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ଏୱ । ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ଅୟମେୱ ନୟୋ, ତତ୍ଥ ହି ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଫରଣସ୍ସ ସମାନତା । ଦସ୍ସିତାୟ ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଦ୍ୱୟଫରଣତାୟ । ଖନ୍ଧୱତ୍ଥୂନଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତାୟେୱାତି ଖନ୍ଧୱତ୍ଥୂନଞ୍ଚ ଏକତୋ ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଫରଣତା ଦସ୍ସିତାୟେୱ ।

ଏୱମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱମାଦି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ନନୁ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀହି ୱିୟାତି ସଦିସୂଦାହରଣନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୟଂ ‘‘ଏକଂ, ତୟୋ, ଦ୍ୱେ ଚ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ହି ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠୋ । ତେନାହ ‘‘ତେ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭୂତା ଏୱ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏତେନ ନ ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଫରଣକସ୍ସ ଏକନ୍ତିକୋ ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ଏସ ନୟୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୂ’’ତି । ନ ହି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଂ ଫରତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ।

ପଚ୍ଚୟନ୍ତରେନପି ଉପକାରକତାମତ୍ତମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ୱାରନ୍ତରେ ଚ ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି ଉପଚୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୟୱାରେ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂପଚ୍ଚୟାତି ୱତ୍ଥୁପଚ୍ଚୟା, ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେତି କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ । ତେସନ୍ତି ମହାଭୂତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ । ପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱତୋତି ଇଦଂ ଖନ୍ଧାନଂ ହେତୁସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ମହାଭୂତେସୁ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାପି ତେ ତେସଂ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପରସ୍ସ ଆସଙ୍କନିରାସଙ୍କଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ନିରପେକ୍ଖୋତି ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖୋ । ନ ହି ହେତୁଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମନ୍ତରାପେକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସଦ୍ଦସୀସେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତରାପେକ୍ଖୋତି ଅତ୍ତନା ସହକାରିକାରଣଭୂତଂ, ଇତରଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞତରଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ଅଞ୍ଞତରାପେକ୍ଖୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତେତରେତରାପେକ୍ଖୋତି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭେଦଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଇତରେତରଂ ମିଥୁ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ଇତରେତରାପେକ୍ଖୋ । ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ଖନ୍ଧା ମହାଭୂତା ଇଧ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଖନ୍ଧା ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ଅଥ ଖନ୍ଧା ଚ ମହାଭୂତା ଚାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗୟ୍ହେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ମହାଭୂତା ଖନ୍ଧାନଂ ନ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ସସୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ତତୋ ତେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତେନ ୱାତି ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୟଂ ଅତ୍ତନା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତତୋ ଧମ୍ମତୋ ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ କଥଂ ତେନ ଧମ୍ମେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତେନ ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ଏୱଂଭୂତଂ ତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଉଦାହରଣେନ ୱିଭାୱେତି ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ, ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟା ଖନ୍ଧା’’ତି ଇଦଂ ପନ ‘‘ତନ୍ନିସ୍ସିତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ । ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ କାରଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱତୋ । ନ ହି ମହାଭୂତା ୟତୋ ଖନ୍ଧତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେସଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତଦପେକ୍ଖତ୍ତାତି ଇତରେତରପଚ୍ଚୟଭାୱାପେକ୍ଖତ୍ତା । ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଚୟା ଚାତି ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ୱୁତ୍ତନିୟାମେନେୱ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ, ପଚ୍ଚୟୱାରେ ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ଖନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟା ଚ । ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଚ ୱୁତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମା ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାଦିତୋ ମହାଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାତି ୱତ୍ଥୁଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା । ତନ୍ନିସ୍ସିତେନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନାତି ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସିତେନ ଖନ୍ଧେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କାରଣେନ ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା, ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ପନ ଉଜୁକଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୯.ସା ନ ଗହିତାତି ୟା ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିନା ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଇଧ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ନ ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ସହଜାତତ୍ଥୋ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥୋତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ୟେସଂ ପନ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧମହାଭୂତନାମରୂପଚିତ୍ତଚେତସିକମହାଭୂତରୂପିଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ଛଧା ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ତେସଂ ୱସେନ ଇଧ ୱିଭତ୍ତୋ ଏୱ । କଥଂ ରୂପିୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋତି ଚେ ? ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ । ଇତରେସମ୍ପି ୱସେନ ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସିତୋ । ୟଥା ହି ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦୀସୁ ରୂପାୟତନାଦୀନଂ ଅସତିପି ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଫରଣେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିସ୍ସୟ…ପେ॰… ନ ଗହିତାନୀ’’ତି ।

୬୦.ଦ୍ୱୀସୁଉପନିସ୍ସୟେସୂତି ଅନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟେସୁ । କୁସଲାପି ପନ ମହଗ୍ଗତାତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅବ୍ୟାକତେ ମହଗ୍ଗତେ ଆକଡ୍ଢତି ‘‘କୁସଲାପି ମହଗ୍ଗତା ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ପଗେୱ ଅବ୍ୟାକତା’’ତି । କଦାଚି ନ ଲଭନ୍ତି, ୟଦା ଗରୁଂ କତ୍ୱା ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୧.ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ । ପଚ୍ଚୟଂ ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୟଂ ଧମ୍ମଂ ସରୂପତୋ ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା । ନ ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ଅଲୋଭାଦିକୁସଲାଦିସରୂପୱିସେସତୋ ହେତୁଆଦିଧମ୍ମା ଦସ୍ସିତା । କୁସଲାଦୀସୂତି ଇଦଂ ଅଲୋଭାଦିୱିସେସନଂ । ତେନ ୟଥା ଅଲୋଭାଦୀସୁ ଅୟମେୱ ପଚ୍ଚୟୋତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ତବ୍ବିସେସେସୁ କୁସଲାଦୀସୂତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧ ପନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ । ୱତ୍ଥୁନୱତ୍ଥୁଧମ୍ମେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନନ୍ତି ଇମିନା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ, ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚ ଖନ୍ଧେ ନିୱତ୍ତେତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତମେୱ ଗହିତଂ, ନ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତମ୍ପି ହି ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ତସ୍ସାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକସ୍ସ । ନ ଉଦ୍ଧଟୋତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ନେୱୱିପାକ…ପେ॰… ତୀଣୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଲାଭତୋତି ୟଦି ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ‘‘ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥାତି ୱିପାକତ୍ତିକେ । ତୀଣୀତି ‘‘ୱିପାକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିପାକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା, ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମଂ, ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଇମାନି ତୀଣି ।

୬୩.ତଦୁପାଦାରୂପାନନ୍ତି ତେ ମହାଭୂତେ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଉପାଦାରୂପାନଂ । ୱଦତୀତି ଏକକ୍ଖଣିକନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ୱଦତି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟେନ ୱିସେସାଭାୱତୋ । ପୱତ୍ତିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନନ୍ତି ୱିସେସନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଏକକ୍ଖଣିକସ୍ସପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତଥା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ମହାଭୂତାନ’’ନ୍ତି ଦୁୱିଧୋପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

୬୪.ୟଂ ୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ୟଂ ୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୂପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁରୂପଞ୍ଚ ‘‘କଟତ୍ତାରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୯.କେସଞ୍ଚୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ । ତେସଞ୍ହି ୱତ୍ଥୁ ନିୟମତୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସମାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାତି ସଦିସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା । କୁସଲାକୁସଲା ହି ଖନ୍ଧା ଏକଚ୍ଚେ ଚ ଅବ୍ୟାକତା ୟସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ସୟଂ ତତୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁନାୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଏକଚ୍ଚେ ପନ ଅବ୍ୟାକତା ୟସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ସୟମ୍ପି ତତୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତି ୟଥା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁକ୍ଖନ୍ଧା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କେସଞ୍ଚି ଖନ୍ଧା…ପେ॰… ନାନାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାପୀ’’ତି । ପଚ୍ଚୟଂ ପଚ୍ଚୟଂ କରୋତୀତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଖନ୍ଧେ ଚ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ କରୋତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂକିରିୟାକରଣତୋତି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚକରଣତୋ । ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଫରଣଂ ନତ୍ଥି ସହଜାତଟ୍ଠୋ ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠୋତି କତ୍ୱା । ‘‘ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱାହ, କିଂ ପଟିଚ୍ଚ ? ଖନ୍ଧେତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋତି । ତେନାହ ‘‘କିଂ ପନ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ୱିଧି ପଟିସେଧୋ ୱା ହୋତୀତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ତଂ ନିୱାରେତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନନ୍ତରତ୍ତା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।

୭୧-୭୨.ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନଂ ୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଏତଂ ‘‘ଇମେ ତେୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେହିପି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକେନପୀତି କୁସଲାଦୀସୁ ଚ ପଦେସୁ ଏକେନପି ପଦେନ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱା ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ୱାକ୍ୟସଙ୍ଖାତେନ ଏକେନପି ପଦେନ । ତୟୋ ପଚ୍ଚୟାତି ହେତୁଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟା । ତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଛାଜାତଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ୱିତ୍ଥାରିତତ୍ତା ‘‘ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛାଜାତଂ ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ଏତ୍ତକା ହି ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠା । ୟେ ପନାତି ପଦକାରକେ ୱଦତି । ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ପଦସ୍ସ ‘‘ପାଳିୟଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ଅୱିତ୍ଥାରିତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତେୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା’’ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ‘‘ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋୟେୱ ହି ୱଜ୍ଜେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ୱାଦନ୍ତରେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ପାଳିୟା ଅୱିପରୀତଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆଦିମ୍ହି ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିଭଙ୍ଗୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୨) ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାରୱଣ୍ଣନା

୭୩.ୟଥାଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ୱିସେସୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ଅତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱିଭଙ୍ଗତୋ ୱିସେସଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ୟାଦିସୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ୱିସେସୋ, ତାଦିସୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ । ତଥା ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ପଟିସନ୍ଧି ଲବ୍ଭତି, ନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ । ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିକେ ୱିଭଙ୍ଗେତି ଇମିନା ୟସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଉଦ୍ଧଟଂ, ତଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଉଦ୍ଧଟଂ ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାଭାୱଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୀତି ।

୭୪.ଏତସ୍ମିଂ ଅନୁଲୋମେତି ଇମସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ । ସୁଦ୍ଧିକନୟେତି ପଠମେ ନୟେ । ଦସ୍ସିତଗଣନତୋତି ‘‘ନୱ, ତୀଣି, ଏକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସିତଗଣନତୋ । ତତୋ ପରେସୁ ନୟେସୂତି ତତୋ ପଠମନୟତୋ ପରେସୁ ଦୁତିୟାଦିନୟେସୁ । ଅଞ୍ଞିସ୍ସାତି ନୱାଦିଭେଦତୋ ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଗଣନାୟ । ଅବହୁଗଣନେନ ୟୁତ୍ତସ୍ସ ବହୁଗଣନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ, ତେନ ଅବହୁଗଣନେନ । ସମାନଗଣନତା ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକୋ । ତେନ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଅନୁଲୋମେ ୟୋ ୱିସେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଜୋତେତି । ତେନାହ ‘‘ଅନୁଲୋମେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି । ଅନୁଲୋମେୟେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଚନୀୟେ…ପେ॰… ୱକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୭୬-୭୯. ତେ ପନ ତେରସମୂଲକାଦିକେ ନୟେ ସାସେୱନସୱିପାକେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାୱୀସତିମୂଲକେସୁ ସାସେୱନମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଇତରଂ ପଜହନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତୱିପାକାନଂ ପରିହୀନତ୍ତା’’ତି । ୱିରୋଧାଭାୱେ ସତୀତି ଇଦଂ ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପରିକପ୍ପୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୟ ଦସ୍ସିତନୟେନା’’ତି । ତସ୍ସ ଚ ତେୱୀସତିମୂଲକସ୍ସ । ନାମନ୍ତି ତେୱୀସତିମୂଲକନ୍ତି ନାମଂ । ଦ୍ୱାୱୀସତି…ପେ॰… ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତେନ ଦ୍ୱାୱୀସତିମୂଲକୋୱ ପରମତ୍ଥତୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ତେୱୀସତିମୂଲକୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅଞ୍ଞପଦାନୀତି ହେତୁଅଧିପତିପଦାଦୀନି । ସୁଦ୍ଧିକନୟୋତି ପଠମନୟୋ, ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏକମୂଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଦୁମୂଲକାଦୀସୁ ତଂ ନ ୟୋଜୀୟତି । ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଏୱ ହି ଅଭିଧମ୍ମପାଳି ପୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଆରମ୍ମଣେ…ପେ॰… ପଞ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ‘‘ତୀଣିୟେୱ ପଞ୍ହା’’ତି ପାଠେ । ‘‘ୱତ୍ତୁ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁୱିଧାୟୀ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି କତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଗଣନଂ ନିୱାରେତି, ନ ଅଧୋ ପଟିକ୍ଖିପତୀ’’ତି । ଗଣନାୟ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱତୋ ହେଟ୍ଠାଗଣନଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ଉପରିଗଣନା ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ ‘‘ତୀସୁ ଏକସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗଧତାୟ ଚ ‘ତୀଣିୟେୱା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ୱଚନନ୍ତି ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ।

୮୦-୮୫.ଅୱିଗତା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତେପି ୱିପଲ୍ଲାସୟୋଜନଂ ଅକତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସା ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି ସା ୱିପଲ୍ଲାସୟୋଜନଂ ଅକତ୍ୱା ଦସ୍ସିୟମାନା ୟଦିପି ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଆୱିକରଣୱସେନ ଦସ୍ସିତା ହୋତି ତାଦିସସ୍ସ ଲିଙ୍ଗନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୟଥା ୱିପଲ୍ଲାସୟୋଜନାୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିପଲ୍ଲାସ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ଏୱମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ‘‘ୟେ…ପେ॰… ତଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଦିପି ଅୱିଗତାନନ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୋଜିତୋ, ଏୱମେୱ ‘‘ତେନେତଂ ଆୱିକରୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ତତ୍ଥ ‘‘ଊନତରଗଣନେହି ସମାନଗଣନେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରା ସମାନା ଚ ଗଣନା ହୋତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଞାପନୱସେନ ଦସ୍ସିତୋ, ଏୱମିଧାପୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ୟେନ ୟେନ ବହୁତରଗଣନେନ ୱା ସମାନଗଣନେନ ୱା ପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ତିକଦୁକାଦିଭେଦଂ ଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀଣେୱ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି । ନ କେୱଲମତ୍ଥୱିସେସାୱିକରଣତ୍ଥମେୱେତ୍ଥ ତଥା ୟୋଜନା କତା, ଅଥ ଖୋ ଦେସନାକ୍କମୋୟେୱ ସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଚନୀୟାଦୀସୁପି ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମୂଲପଦନ୍ତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦିକଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ନୟେ ମୂଲଭୂତଂ ପଦଂ । ତତ୍ଥାତି ପଚ୍ଚନୀୟାଦୀସୁ । ଏତଂ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ପାଳି ଏୱମେୱ ପୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏୱ । ତେନ ମୂଲପଦଂ ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ଠପେତ୍ୱା ଦେସନା ଞାୟାଗତାତି ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗନେନ ଅତ୍ଥୱିସେସାୱିକରଣଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ୱିଞ୍ଞାତେ ଅତ୍ଥେ ୱଚନେନ ଲିଙ୍ଗେନ ଚ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।

ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଟିଚ୍ଚୱାରୋ

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୮୬-୮୭.ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକୱସେନେୱୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଅନନ୍ତରଂ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପନ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୟୋଜନା ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ପନେତଂ ନ ନ ସକ୍କା ୟୋଜେତୁ’’ନ୍ତି ।

୯୩.ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟାତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସହଜାତା ଚ ହେତୁଆଦୟୋ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି ।

୯୪-୯୭.ସୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ସୋ ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠଫରଣକୋ ପଚ୍ଚୟୋ ।

୯୯-୧୦୨.ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବାହିରରୂପଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ରୂପକୋଟ୍ଠାସା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତସ୍ସାତି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ । ଏୱମେୱ ପନାତି ଇମିନା ୟଥା ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମେୱ ନହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ତସ୍ସ ପରିହୀନତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପସଂହରତି । ତେନାହ ‘‘ଏକଚ୍ଚରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ।

୧୦୭-୧୩୦.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ପନ୍ନରସମୂଲକାଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ନୟେସୁ । କାମଂ ସୁଦ୍ଧିକନୟାଦୀସୁ ୱିସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନା, ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଏତେସୁ ନାହାରମୂଲକାଦିନୟେସୁ । ଗଣନାୟେୱ ନ ସରୂପଦସ୍ସନନ୍ତି ସୁଦ୍ଧିକନୟେ ୱିୟ ଗଣନାୟ ଏୱ ନ ସରୂପଦସ୍ସନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୩୧-୧୮୯.ତିଣ୍ଣନ୍ତି ହେତୁ ଅଧିପତି ମଗ୍ଗୋତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ । ସାଧାରଣାନନ୍ତି ୟେ ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସାଧାରଣା ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ୟସ୍ମା ତେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେତି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେ । ଇତରେହୀତି ହେତୁଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେହି । ସାଧାରଣା ସତ୍ତେୱାତି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୱଜ୍ଜେ ସତ୍ତେୱ । ହେତୁପଚ୍ଚୟୋପି ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ହେତୁରହିତେସୁ ଅଧିପତିନୋ ଅଭାୱା । ସୋ ପନାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଅସାଧାରଣୋତି କତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତୋ ସାଧାରଣାନଂ ଅଲବ୍ଭମାନାନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା । ନ ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସାଧାରଣୋ । ୟେହୀତି ୟେହି ପଚ୍ଚୟେହି । ତେତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୟୋ । ଏକନ୍ତିକତ୍ତାତି ଅୱିନାଭାୱତୋ । ଅରୂପଟ୍ଠାନିକାତି ଅରୂପପଚ୍ଚୟା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୟୋ । ତେନାତି ‘‘ଏକନ୍ତିକାନଂ ଅରୂପଟ୍ଠାନିକା’’ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେହୀତି ପୁରେଜାତାସେୱନପଚ୍ଚୟେହି । ତେସଂ ୱସେନାତି ତେସଂ ଊନତରଗଣନାନଂ ଏକକାଦୀନଂ ୱସେନ । ତସ୍ସ ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ୟୋଜିତସ୍ସ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁକାଦିକସ୍ସ ବହୁଗଣନସ୍ସ । ଗଣନାତି ଊନତରଗଣନା । ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତସ୍ସପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତୋ ୱା ହୋତୁ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ୟୋଜିତୋ ୱା, ଊନତରଗଣନାୟ ସମାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନୟିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏକନ୍ତିକନ୍ତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

୧୯୦.ସବ୍ବେସୁପୀତି ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବେସୁପି ପଚ୍ଚୟେସୁ । ସୋ ହି ଅନୁଲୋମତୋ ଅଲବ୍ଭମାନଭାୱେନ ଗହିତୋ ‘‘ସବ୍ବେସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଲଭତି । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପନ୍ନଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସ ଚ ପୁରେଜାତାସେୱନାନଂ ଅଲବ୍ଭନତୋତି ‘‘କିଞ୍ଚି ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି ଆହ ।

ଅୱସେସାନଂ ଲାଭମତ୍ତନ୍ତି ଅୱସେସାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଲାଭଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ସବ୍ବେସଂ ଅୱସେସାନଂ ଲାଭ’’ନ୍ତି। ପଚ୍ଛାଜାତେ ପସଙ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଛାଜାତୋ ଅନୁଲୋମତୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅୟଂ ପସଙ୍ଗୋ ଏୱ ନତ୍ଥି । ପୁରେଜା…ପେ॰… ଲବ୍ଭତୀତି ଇମିନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ପୁରେଜାତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ତଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରେଜାତୋ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଇଦମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅୱସେସା ସବ୍ବେପୀତି ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ତସ୍ସା ଅତ୍ଥାପତ୍ତିୟା ସବ୍ଭାୱଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ତାଦିସୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ୟମ୍ପି କେଚୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ କେଚୀତି ପଦକାରେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେ ହି ‘‘ଅରୂପଧାତୁୟା ଚୱିତ୍ୱା କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ହୋତୀତି ଞାପେତୁଂ ‘ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ପୁରେଜାତେ’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଧାରିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଆରୁପ୍ପେ ରୂପଂ ଆରବ୍ଭ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତଥା ହେକେ ଅସଞ୍ଞଭୱାନନ୍ତରସ୍ସ ୱିୟ ଆରୁପ୍ପାନନ୍ତରସ୍ସ କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୁରିମାନୁପଟ୍ଠିତାରମ୍ମଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତମ୍ପି ତେସଂ ରୁଚିମତ୍ତମେୱା’’ତିଆଦି । ୟୁଜ୍ଜମାନକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ୱାତି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେ ୟଂ ୟଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୱିଚାରିତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନୱାତି ଆରମ୍ମଣଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତାସେୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା । ତମ୍ପି ତେସଂ ନୱନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁଲୋମତୋ ଅଲବ୍ଭମାନତଂ ।

୧୯୧-୧୯୫.ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ଘଟିତସ୍ସ ମୂଲସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେନ ୟୋଜିତସ୍ସ ସତ୍ତମସ୍ସ ମୂଲସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରିତତ୍ତା । ସବ୍ବଂ ସଦିସନ୍ତି ସବ୍ବପାଳିଗମନଂ ସଦିସଂ ।

ଇମସ୍ମିଂ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ଏତ୍ଥାତି ଦ୍ୱେ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସା । ତେସୁ ପଠମସ୍ସ ୱିସୟୋ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେତି ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ଦସ୍ସିତୋତି ଅଦସ୍ସିତସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପି-ସଦ୍ଦେନାତି ‘‘ଇମେସମ୍ପୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ । କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟେ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତାନିପି ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଲଭନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କତିପୟଂ ନ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତାନୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରପୱତ୍ତିଅସଞ୍ଞଭୱପରିୟାପନ୍ନାନି କଟତ୍ତାରୂପାନେୱ ୱଦତି, ନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟେ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ୟେ ହେତୁଅଧିପତିସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଏତେୟେୱ ହେତୁଅଧିପତିଆଦିକେ ଛ ପଚ୍ଚୟେ ନ ଲଭନ୍ତି । ଏତେୟେୱାତି ୱଚନେନ ଅଞ୍ଞେ କତିପୟେ ଲଭନ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତା…ପେ॰… ଲଭତୀ’’ତି ଆହ । ଅୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ନ ଜନକୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲବ୍ଭମାନା…ପେ॰… ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମୱସେନାତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୱସେନ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଂ । ୟଦି ଏୱନ୍ତି କଟତ୍ତାରୂପଂ ୟଂ ୟଂ ନ ଲଭତି, ତଂ ତଂ ୟଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଭୂତରୂପାନିୟେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଉପାଦାରୂପାନି…ପେ॰… ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତଂ ପନ ଉପାଦାରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାଲାଭୱଚନଂ । ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାଲାଭନ୍ତି ଅରୂପୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାଲାଭଂ ।

୧୯୬-୧୯୭. ବହୁଗଣନମ୍ପି ଊନତରଗଣନେନ ୟୋଜିତଂ ଊନତରଗଣମେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦିପି ତିକାଦୀସୁ ‘ହେତୁୟା ପଞ୍ଚା’ତି ଇଦଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅନୁତ୍ତାନଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ଗମ୍ଭୀରଂ । ୟଥା ଚ ଭୂତରୂପାନି ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁରୂପନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱତ୍ଥୁପି ପନ ଲଭତୀ’’ତି । ୟଥା ହେଟ୍ଠା ଏକମୂଲକଂ ‘‘ଦୁମୂଲକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଇଧାପି ଦୁମୂଲକଂ ‘‘ତିମୂଲକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି।

୨୦୩-୨୩୩.ଚେତନାମତ୍ତସଙ୍ଗାହକେତି ଚେତନାମତ୍ତଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତେ ପଞ୍ହେ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ନକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା । ଏୱଂପକାରେତି ଇଦଂ ‘‘ତୀଣୀତିଆଦୀସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ହି ପକାରତ୍ଥୋୱ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ରୂପମ୍ପି ଲବ୍ଭତି ଚେତନାମତ୍ତମେୱ ଅସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ।

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଟିଚ୍ଚୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସହଜାତୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୩୪-୨୪୨.ସହଜାତପଚ୍ଚୟକରଣନ୍ତି ସହଜାତଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତି । ସହଜାତାୟତ୍ତଭାୱଗମନନ୍ତି ସହଜାତେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ ଆୟତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଗମନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ତନା ସହଜାତପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା। ଏତ୍ଥ ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତଂ ସହଜାତଂ କରୋତୀତି ସହଜାତୋ, ତଥାପୱତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୋ । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତମାନୋ ସହଜାତସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ତନା ସହଜାତଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିଂ ତଦାୟତ୍ତଭାୱୂପଗମନଞ୍ଚ ୱଦତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହଜାତସଦ୍ଦେନ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ କରଣସ୍ସ ଗମନସ୍ସ ୱାତି ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟକରଣସ୍ସ ସହଜାତାୟତ୍ତଭାୱୂପଗମନସ୍ସ ୱା । ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋ’’ତି ଇମସ୍ସ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତଂ ତଂସହଭାୱିତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କୁସଲାଦୀନଂ କମ୍ମଭାୱତୋ’’ତି । ସହଜାତପଚ୍ଚୟସହଭାୱୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହତ୍ଥଞ୍ହେତ୍ଥ ‘‘ସହଜାତାୟତ୍ତଭାୱଗମନଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଂକମ୍ମଭାୱତୋତି ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟକରଣତଦାୟତ୍ତଭାୱଗମନାନଂ କମ୍ମଭାୱତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋତି କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ତେନ ସହଜାତୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥୋ ସହଜାତତ୍ଥୋ’’ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସହଜାତସଦ୍ଦୟୋଗେ କୁସଲଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ୟୁତ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ତେନ ସହଜାତୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସିତନ୍ତି କେଚି । ନିସ୍ସୟୱାରେ ପନ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସୟତ୍ଥେନ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ୱଦନ୍ତେନ ଇଧାପି ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତତ୍ଥେନ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହୋତି, ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦାହରଣମ୍ପି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ଞାପେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉପାଦାରୂପଂ କିଞ୍ଚି ଭୂତରୂପସ୍ସ ଅନୁପାଲକଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଞ୍ଚ ହୋନ୍ତମ୍ପି ସହଜାତଲକ୍ଖଣେନ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥଂ ନ ଫରତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିଚ୍ଚାତି ଇମିନା ୱଚନେନ ଦୀପିତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି । ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଉଦାହରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅନୱସେସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତୋତି ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥଫରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ଚ ଉପାଦାରୂପଂ ଭୂତରୂପସ୍ସ ଉପାଦାରୂପସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଠପେତ୍ୱା ଛ ୱତ୍ଥୂନି ସେସରୂପାନି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁୱଜ୍ଜାନି ରୂପାନି ଚ ଅରୂପାନ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ସହଜାତୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଚ୍ଚୟୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୪୩.ପତି-ସଦ୍ଦୋ ପତିଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ‘‘ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ, ଅୟ-ସଦ୍ଦୋ ଗତିଂ ଦୀପେତି ‘‘ଏତି ଏତ୍ଥାତି ଅୟୋ’’ତି ।

ଭୂତୁପାଦାରୂପାନି ସହ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଉପାଦାରୂପାନଂ ୱିୟ ଭୂତରୂପାନି ନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମହାଭୂତେ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଉପାଦାରୂପଂୟେୱ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ।

୨୫୫.ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ସହଜାତେତି ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୱଣ୍ଣନାୟଂ, କମ୍ମଉତୁଜାନନ୍ତି କମ୍ମଜାନଂ ଉତୁଜାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱିସନ୍ତତିସମୁଟ୍ଠାନଭୂତୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୭) । କମ୍ମେ ଚାତି କମ୍ମେ ଜନକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ଗହିତେ । ଏକନ୍ତାନେକନ୍ତକମ୍ମଜାନନ୍ତି ଏକନ୍ତେନ କମ୍ମଜାନଂ ନ ଏକନ୍ତକମ୍ମଜାନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ଏକନ୍ତକମ୍ମଜଂ ନାମ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇତରଂ ଉପାଦାରୂପଂ ଭୂତରୂପଞ୍ଚ ନ ଏକନ୍ତକମ୍ମଜଂ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ତତ୍ଥ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ସୋ ନାଧିପ୍ପେତୋତି ୟୋ ୟଥାଦସ୍ସିତୋ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଇଧ ନ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କସ୍ମାତି ଚେ, ଆହ ‘‘କଟତ୍ତା…ପେ॰… ଗହିତତ୍ତା’’ତି । ତଂ ପହାୟାତି ତଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପହାୟ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ୟଥାଗହିତସ୍ସାତି ‘‘ଅସଞ୍ଞ…ପେ॰… କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଏୱ ଗହିତସ୍ସ । ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ଆଗତନୟେନ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ, ପଚ୍ଚୟୱାରେ ଆଗତନୟେନ ମହାଭୂତେ ପଚ୍ଚୟା ମହାଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ନିୱାରେତବ୍ବା, ତସ୍ମା ‘‘ଉପାଦାରୂପସଙ୍ଖାତଂ କଟତ୍ତାରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଉପାଦାରୂପଗ୍ଗହଣେନ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଅୱିସେସେତ୍ୱା ଉପାଦାରୂପାନଂ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବାନଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ କଟତ୍ତା…ପେ॰… ୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୨୮୬-୨୮୭.ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ରୂପସ୍ସାତି ଅହେତୁକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏକଚ୍ଚରୂପଗ୍ଗହଣେ ଏସେୱ ନୟୋ । ଚକ୍ଖାଦିଧମ୍ମୱସେନାତି ଚକ୍ଖାୟତନାଦିରୂପଧମ୍ମୱସେନ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦିକୋଟ୍ଠାସୱସେନାତି ଚିତ୍ତଜାଦିରୂପଧମ୍ମଭାଗୱସେନ । ସବ୍ବଂ ଲବ୍ଭତୀତି ସତିପି ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ନହେତୁମୂଲକତ୍ତେ ନୋନତ୍ଥିନୋୱିଗତେସୁ ଏକନ୍ତି ଗଣନଂ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ସବ୍ବସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ୱସେନ ଗଣନା ଲବ୍ଭତି ଚତୁସନ୍ତତିୱସେନ ୱତ୍ତମାନେସୁ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ରୂପଧମ୍ମେସୁ ୱଜ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ।

ପଚ୍ଚୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନିସ୍ସୟୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୯-୩୩୭.ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱନ୍ତି ନିସ୍ସୟୱାରେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସହଜାତପୁରେଜାତସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସୟଟ୍ଠସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପଚ୍ଚୟୱାରେନ ନିୟମେତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ତଥା ପଚ୍ଚୟୱାରେ ‘‘ପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ସହଜାତପୁରେଜାତଭାୱଂ ନିସ୍ସୟୱାରେନ ନିୟମେତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ନିୟମନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠନିସ୍ସୟଟ୍ଠାନଂ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ପକାସିତତ୍ତା ଅତ୍ଥତୋ ଭେଦାଭାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ନାମ ନିସ୍ସୟତ୍ତଂ, ନିସ୍ସୟତ୍ତଂ ନାମ ପଚ୍ଚୟତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ନିସ୍ସୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଂସଟ୍ଠୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୫୧-୩୬୮.ସାତି ସୱତ୍ଥୁକା ପଟିସନ୍ଧି । ଇଧାପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସଂସଟ୍ଠୱାରେପି । ଅଧିପତିପୁରେଜାତାସେୱନେସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ନକମ୍ମନୱିପାକନଝାନନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେସୁ ନ ଲବ୍ଭତି, ଅଞ୍ଞେସୁ ସହଜାତାଦୀସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ହେତୁଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଚ ଅନୁଲୋମତୋ ଚ ଠିତେସୁ ଲବ୍ଭତୀତି । ତେନାହ ‘‘ଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟେସୂ’’ତି । ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଧଟା, ତସ୍ମା ତାଦିସସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁୱିରହିତା ପଟିସନ୍ଧି ଅନୁଦ୍ଧଟା, ନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ଅଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁପଚ୍ଚୟୱିରହିତମତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଇମିନା ଭୂତକଥନଂ ଅହେତୁକଗ୍ଗହଣଂ ନ ବ୍ୟଭିଚାରନିୱତ୍ତନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅହେତୁକୱିପାକକିରିୟୱସେନା’’ତି ଭୱିତବ୍ବଂ ହେତୁପରିୟନ୍ତତ୍ତା ମଗ୍ଗସ୍ସ ।

୩୬୯-୩୯୧. ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେ ଝାନମଗ୍ଗା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୟଂ ଇଧ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଧମ୍ମୋ ଚତ୍ତାରୋ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗା ଚାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୟେ ଅଲଭନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଇମିନା ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ ୱେଦିତୁଂ ସକ୍କାତି ଆହ ‘‘ପଟିଚ୍ଚୱାରେ…ପେ॰… ନୟେନା’’ତି । ସେସେସୂତି ଅହେତୁକମୋହୱଜ୍ଜାହେତୁକେସୁ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା…ପେ॰… ଝାନପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅହେତୁକମୋହୋୱ ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, କିଞ୍ଚ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁଲୋମେନ ଅନୁଲୋମୱସେନ ସହ ୟୋଜନା ନତ୍ଥି ଏକେକସ୍ସେୱ ୟୋଜନାୟ ଆଗତତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅହେତୁକମୋହୋୱ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଂସଟ୍ଠୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୯୨-୪୦୦.ସଦିସଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ୟଂ ସଦିସଂ, ତଂ ସଂସଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ନ ହୋତି ‘‘ସଂସଟ୍ଠା ୟୋଜିତା ହୟା’’ତିଆଦୀସୁ । ଅସଂସଟ୍ଠଂ ୱୋକିଣ୍ଣନ୍ତି ୟଂ ନ ସଂସଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ୱୋକିଣ୍ଣମ୍ପି ୱିମିସ୍ସତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ, ତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ନ ହୋତି ‘‘ୟା ସା ୱୀମଂସା…ପେ॰… କୋସଜ୍ଜସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ । ଏୱଂ ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସପି ସଂସଟ୍ଠପରିୟାୟୋ ଅସଂସଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ତଦୁଭୟଂ ଇତରେତରଂ ନିୟମେତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱାରଦ୍ୱୟଦେସନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉଭୟଂ…ପେ॰… ନିୟାମକଂ ହୋତୀ’’ତି, ସଂସଟ୍ଠସଦ୍ଦୋ ହି ୱୋକିଣ୍ଣଟ୍ଠୋ ନତ୍ଥି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଚ ସଦିସତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ୟଥା ସଂସଟ୍ଠସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦାପେକ୍ଖୋ ସଦିସତ୍ଥତୋ ୱିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଏକୁପ୍ପାଦାଦିସଭାୱମେୱ ଅତ୍ଥଂ ବୋଧେତି, ଏୱଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦୋପି ସଂସଟ୍ଠସଦ୍ଦାପେକ୍ଖୋ ୱୋକିଣ୍ଣଟ୍ଠତୋ ୱିନିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖସ୍ସ ସଦ୍ଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିୟାମକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପଞ୍ହାୱାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୦୧-୪୦୩.ତେପଚ୍ଚୟେତି ତେ ହେତୁଆଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ । ପଟିପାଟିୟାତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟପଟିପାଟିୟା କୁସଲାଦିପଦପଟିପାଟିୟା ୱାତି ଆସଙ୍କାୟଂ ଉଭୟୱସେନପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଠମଂ ତାୱ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଥାକ୍କମେନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦେସନାକ୍କମେନ ୟାୟ ପଟିପାଟିୟା ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ପଚ୍ଚୟା ଆଗତା, ତଦନୁରୂପଂ ତେ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନାୟଂ ପଦପଟିପାଟି ୟସ୍ମା ନ କୁସଲପଦଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଏକଦେସେନ ସକଲଂ ନୟତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସାତି…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ତେନାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସା’’ତି ପଦେନ । ସବ୍ବୋ ପଭେଦୋତି ୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସା’’ତିଆଦିକୋ ୟତ୍ତକୋ ପଭେଦୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭତି, ସୋ ସବ୍ବୋ ପଭେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିପାଟିୟା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ତେ ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟେ କୁସଲାଦିପଦପଟିପାଟିୟା ଦସ୍ସେତୁଂ ।

୪୦୪. ଫଲୱିସେସଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତା ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ୱିୟ ଦାୟକତୋପି ୟଥା ଦକ୍ଖିଣା ୱିସୁଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା’’ତି । ତେସନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାରହନ୍ତି ଇମିନା ୱୋଦାନସ୍ସ ସକଦାଗାମିଆଦୀନଂ ଆୱେଣିକତଂ ଦସ୍ସେତି । କାମଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପୁରେଚାରିକମ୍ପି ୱୋଦାନମେୱ, ଅସେକ୍ଖୋ ପନ ହୁତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି ନ ତଂ ଇଧ ଗହିତଂ । ତନ୍ତି ୱୋଦାନଂ । ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାରହଂ ଚିତ୍ତଂ । ଗୋତ୍ରଭୁସଦିସନ୍ତି ୱା ସୋତାପନ୍ନାଦିଗୋତ୍ରାଭିଭାୱୀତି ୱା ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଭୂମିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ‘‘ତେଭୂମକକୁସଲମେୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ନ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସନନ୍ତରତ୍ତାତି ‘‘କୁସଲଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲାମସନଦେସନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା, ଅଞ୍ଞଥା ଗହିତଂ ପୁନ ନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୦୫. ରାଗରହିତସ୍ସ ୱିୟ ସୋମନସ୍ସରହିତସ୍ସ ଚ ରାଗସ୍ସ ନ ଆରମ୍ମଣେ ଅସ୍ସାଦନୱସେନ ପୱତ୍ତି ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସାଦନଂ…ପେ॰… କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ସହସାକାରପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଉପ୍ପିଲାୱିତସଭାୱାୟ ପୀତିୟା ଆହିତୱିସେସାୟ ତଣ୍ହାୟ ତଂ ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୀତିକିଚ୍ଚସହିତାୟ ତଣ୍ହାୟ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ୟଥା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତକିଚ୍ଚୱିସେସାୟ ପୀତିୟା ଆହିତୱିସେସା ତଣ୍ହା ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନା, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ପନ ସା ଅତ୍ଥତୋ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୱିସିଟ୍ଠା ଦିଟ୍ଠିୟେୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନା ଦିଟ୍ଠିୟେୱା’’ତି । ଏତ୍ଥ ପନାତି ‘‘ଅଭିନନ୍ଦତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଏତେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ । ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ପଚ୍ଛିମତ୍ଥମେୱ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ପନ ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଣ୍ହାୱସେନ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଭିନନ୍ଦନା…ପେ॰… ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଇଦମିଧ ୱଚନମନୋକାସଂ । କସ୍ମା ? ଦିଟ୍ଠିରହିତେପି ସନ୍ତାନେ ଅଭିନନ୍ଦନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଣ୍ହାୱସେନ ନନ୍ଦତୀତି ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ପୁରିମୋ ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ପନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୂତି ଦିଟ୍ଠିରହିତାନି ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତାନି ସନ୍ଧାୟାହ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନାତି ‘‘ସରାଗସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ସୋମନସ୍ସେନ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ, ରାଗେନ ଚ ତେସୁୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ, ଚତୂସୁପି ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୟ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ, ଚତୂସୁପି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାୟ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତିପି ସକ୍କା ୟୋଜେତୁ’’ନ୍ତି । ୟଥା ଦିଟ୍ଠୂପନିସ୍ସୟତୋ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନା ସମ୍ଭୱତି, ଏୱଂ ତଣ୍ହୂପନିସ୍ସୟତୋ ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନାପି ସମ୍ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଅଭିନନ୍ଦତି ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୟ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନାୟ ଏୱ ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

୪୦୬. ‘‘ତଦାରମ୍ମଣତାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ ହେତ୍ଥ କତୋ’’ତି । ତଦାରମ୍ମଣତାତି ଏତ୍ଥ ତା-ସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ଭାୱୋ ନାମ, ସୋ ପନ ତଦାରମ୍ମଣସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟତୋ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭାୱୱନ୍ତତୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଏତେନ ସକତ୍ଥେ ଅୟଂ ତା-ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚତ୍ଥେ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣତା’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନ…ପେ॰… ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଦିପି କାମାୱଚରୱିପାକାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୱିପାକାନଂ ୱିୟ ନ ଏକନ୍ତେନ ଇମସ୍ସ ୱିପାକଚିତ୍ତସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥିତଂ କାମାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ ବହୁଭେଦତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଏୱଂ କିଂ ତଂ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ନ ଦସ୍ସିତମେୱାତି ଆସଙ୍କାୟଂ ଆହ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣେନ ପନା’’ତିଆଦି । ଅନୁଲୋମତୋ ସମାପଜ୍ଜନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଆସନ୍ନସମାପତ୍ତିୟା ଆରମ୍ମଣଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ପଟିଲୋମତୋ ୱା ଏକନ୍ତରିକୱସେନ ୱା’’ତି ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅନାସନ୍ନାପି ସମାପତ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ହି ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସତୀତି ୟଦି ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଏୱ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅବ୍ୟାକତାରମ୍ମଣତା ଅଧିପ୍ପେତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ । ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସା’’ତି ଚ ପାଳିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ତସ୍ସାପି ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ । ତଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ‘‘କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ହୋନ୍ତୀତି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତି । ତାନୀତି ଚେତୋପରିୟଞାଣାଦୀନି । ୟାୟ କାୟଚୀତି ଚେତୋପରିୟଞାଣାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ କୁସଲାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତିୟା ।

୪୦୭-୪୦୯. ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ସଭାୱତୋ ଚ ଅନିଟ୍ଠତାମତ୍ତୱସେନ ଚ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଆଘାତୱତ୍ଥୁଆଦିଭେଦେନ ଅକ୍ଖନ୍ତିଭେଦା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୧୦.ସବ୍ବସ୍ସାତି ପକରଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଗୟ୍ହମାନେ ସବ୍ବସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅତ୍ଥନ୍ତରୱସେନ ପନ ଗୟ୍ହମାନେ ସବ୍ବସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତାତି ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞାଣପଟିଘାତତୋ ।

୪୧୭. ୱୋଦାନସଙ୍ଖାତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଅପୁବ୍ବତୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପୁବ୍ବତୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱଙ୍ଗମେୱା’’ତି । ତଞ୍ହି ୟଥାଲଦ୍ଧସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ୱୋଦାପନଂ ପଗୁଣଭାୱାପାଦନଂ ଅପୁବ୍ବଂ ନାମ ନ ହୋତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଞ୍ହି ପଗୁଣଜ୍ଝାନଂ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୋଦାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅୱଜ୍ଜେତବ୍ବତ୍ତା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି କୁସଲଭାୱେନ ସମାନତ୍ତା ୱଜ୍ଜେତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟଦେତ୍ଥ ୱିସେସନଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିୟା’’ତି ଆହ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ପଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘କୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ‘‘କିରିୟାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେ’’ତି ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ତା ଉଭୋପୀତି ୟା ‘‘କୁସଲୱିପାକାହେତୁକସୋମନସ୍ସସହଗତା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଚା’’ତି ଦ୍ୱେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ୱୁତ୍ତା, ତା ଉଭୋପି ସୋମନସ୍ସସହଗତମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତା । କସ୍ମା ? ଦସନ୍ନଂ କାମାୱଚରଭୱଙ୍ଗାନଂ ଅତ୍ତନୋ ତଦାରମ୍ମଣକାଲେ ସନ୍ତୀରଣକାଲେ ଚ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଦସନ୍ନଂ ୱିପାକାନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଅତ୍ତନୋ ତଦାରମ୍ମଣାଦିକାଲେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିରିୟସ୍ସ ସନ୍ତୀରଣକାଲେ ମନୋଧାତୁକିରିୟସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗକାଲେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୪୨୩.ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଜାନିତ୍ୱା । ଦଳ୍ହଂ ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ବଲୱତୋ…ପେ॰… ୱିପଚ୍ଚନତୋତି ଏତେନ ବଲୱତା ଦୁବ୍ବଲତା ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ, କତୋକାସତା ପମାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କତୋକାସତା ଚ ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱିପାକାଭିମୁଖତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଚ ବଲୱଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପାକଜନକମ୍ପି କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ। ସତି ହି କମ୍ମଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱିନାଭାୱେ ୱିପାକତ୍ତିକେ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ଗହିତେ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ୱିସୁଂ ନ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋ ସିୟା, ୱେଦନାତ୍ତିକେ ଚ ଉପନିସ୍ସୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟସ୍ସ ପନ ଲବ୍ଭମାନତପ୍ପରାୟ ଦେସନାୟ ଉପନିସ୍ସୟେ ଗହିତେପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋୟେୱାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ହି ଉଦ୍ଧରଣଂ ଞାୟାଗତଂ, ତଥା ଉପନିସ୍ସୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋୱ ଉପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଅନେକଭେଦତ୍ତା, ୱିପାକଂ ଜନେନ୍ତଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପରସ୍ସପୱତ୍ତଂ ଓମାନନ୍ତି ପରସନ୍ତାନେ ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଂ ଅୱମାନଂ । ତେସୂତି ୟୋ ଅନେନ ପୁବ୍ବେ ହତୋ, ତସ୍ସ ଞାତିମିତ୍ତେସୁ । ମାତୁଘାତନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତତାୟ ପୁରିମଚେତନାୟ ମାତୁଘାତକମ୍ମେନ ସଦିସତା, ୟଥା ଚ ଆଣତ୍ତିୟଂ ପହାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏସ ନୟୋ ଦ୍ୱୀହି ପକାରେହୀତି ଏତ୍ଥାପୀ’’ତି ।

ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ଦାନାଦିୱସେନ ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନାଦିୱସେନ ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେତି ନାମ, ନ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତୀ’’ତି । ଏତେସନ୍ତି କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ । ଏକତୋପୀତି ଇଦଂ ୟଦିପି ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗୋ ପନ ତେସଂ ଏକଜ୍ଝମ୍ପି ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୨୫.ପୁରିମୱାରେସୁ ୱିୟାତି ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ପୁରିମେସୁ ୱିୟ । ଇମସ୍ମିନ୍ତି ପଞ୍ହାୱାରେ । ପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ହେତୁଆଦିନା ତେନ ତେନ ପଚ୍ଚୟେନ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି। ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ହେତୁଆଦୀନଂ ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ । ତଂତଂପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ହେତୁଆଦୀନଂ ତଂତଂପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱ ପୁରିମେସୁ ଛସୁ ୱାରେସୁ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ଇଧ ପନ ‘‘କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଗହିତୋ । ତେନାତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ଇଧାତି ପଞ୍ହାୱାରେ ।

୪୨୭.ପତିଟ୍ଠାଭୂତସ୍ସାତି ନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋତି ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ । ଦୁକମୂଲକଦୁକାୱସାନାତି ‘‘କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ଦୁକମୂଲକଦୁକାୱସାନା କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପଞ୍ହା । ତତ୍ଥାତି ପଚ୍ଚୟୱାରେ । କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମାତି କୁସଲାବ୍ୟାକତପ୍ପଭେଦା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା । ୟତୋ ତତୋ ୱାତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ୟତୋ ତତୋ ୱା କୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ଉଭୟପଚ୍ଚୟତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୱାରେ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଉଭୟସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉଭିନ୍ନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଉପ୍ପାଦପଧାନତ୍ତା ତସ୍ସା ଦେସନାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିସ୍ସୟାଦିଭୂତାତି ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତଭୂତା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତସ୍ମା କୁସଲୋ ଚ…ପେ॰… ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ପଞ୍ହାୱାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ହାୱାରସ୍ସ ଘଟନେ ଅନୁଲୋମଗଣନା

୪୩୯.ଏତ୍ଥାତି ଅବ୍ୟାକତମୂଲକେ । ୟଦି ଏୱନ୍ତି ୟଦି କୁସଲାକୁସଲମୂଲେହି ଅଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ । ଗଣନମତ୍ତସାମଞ୍ଞତୋ, ନ ପଚ୍ଚୟସାମଞ୍ଞତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୪୦.ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିସଭାଗତ୍ତା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଚ ୱିସଭାଗାତି ୱିସେସନେନ ୟୋ ତତ୍ଥ ସଭାଗଭାୱୋ, ତଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତଥା ଭାୱାଭାୱତୋତି ତସ୍ମିଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାକାରେ ସତି ଭାୱତୋ, ହେତୁଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦୀନନ୍ତି ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାନଂ । ୱିସଭାଗତା ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ । କୁସଲାଦିହେତୂନନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲକିରିୟାବ୍ୟାକତହେତୂନଂ । ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେତି ହେତୁପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ହେତୁଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତେ । ୱିପାକପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱତୋତି ୱିପାକପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ୱିପାକାନଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟତା ଅତ୍ଥି । ୱିପାକହେତୂନଂ ଇତରହେତୂହି ହେତୁପଚ୍ଚୟତାୟ ଅତ୍ଥି ସଭାଗତାତି ଆହ ‘‘ହେତୁୱଜ୍ଜାନ’’ନ୍ତି । ୱିପାକାନଂ ୱିସଭାଗତାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ହି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକେହି ସଭାଗତା ଅତ୍ଥି ରାସନ୍ତରଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଭୟପଚ୍ଚୟସହିତେତି ହେତୁୱିପାକପଚ୍ଚୟସହିତେ । ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱିପାକମ୍ହୀତି ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱତ୍ତମାନେ ୱିପାକଧମ୍ମେ । ୱିପାକପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱାଭାୱତୋତି ୱିପାକପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ୱିପାକୋ ୱିପାକସ୍ସ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ହେତୁୱିପାକପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସଭାଗତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଉଦାହରଣେନ ସମତ୍ଥେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ହେତୁସହଜାତପଚ୍ଚୟସହିତେତି ହେତୁପଚ୍ଚୟସହଜାତପଚ୍ଚୟସହିତେ, ଉଭୟପଚ୍ଚୟୟୁତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୂନନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୋ’’ତି ଇମିନାପି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ହେତୂନଞ୍ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟସହିତେ ରାସିମ୍ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱିୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱୋପି ଅତ୍ଥୀତି । ତତ୍ଥ ହେତୁୱଜ୍ଜାନଂ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ହେତୁଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ନ ସଭାଗତା ୱୁଚ୍ଚତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ସଭାଗଭାୱତୋ । ଏୱମିଧାପୀତି ୟଥା ହେତୁସହଜାତପଚ୍ଚୟେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ନତ୍ଥି ୱିସଭାଗତା, ଏୱମିଧାପି ହେତୁୱିପାକପଚ୍ଚୟେସୁ ନତ୍ଥି ୱିସଭାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେପୀତି ୟ୍ୱାୟଂ ନୟୋ ହେତୁସହଜାତପଚ୍ଚୟେସୁ ୱିସଭାଗତାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏସ ନୟୋ ହେତୁସହିତେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାପି ହି ‘‘ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟସହିତେ ରାସିମ୍ହୀ’’ତିଆଦି ସକ୍କା ୟୋଜେତୁନ୍ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଏୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ, ପଚ୍ଚୟୋ ପନ ଅତୀତୋପି ଅନାଗତୋପି କାଲୱିନିମୁତ୍ତୋପି ହୋତୀତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକ୍ଖଣେ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ତଥାଭାୱାଭାୱୱସେନ ସଭାଗତାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ନାନାକ୍ଖଣିକାନଂ କୁସଲାଦୀନଂ ହେତୂନଂ ୱିପାକାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱିସଭାଗତା ତସ୍ସେୱ ହେତୁସ୍ସ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିନା ।

ଅଗ୍ଗହିତୱିସେସତୋ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସୋ ନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘କୁସଲା ୱୀମଂସାଧିପତୀତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

୪୪୧-୪୪୩.‘‘ଇତରାନିଦ୍ୱେ ଲଭତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ହେତାଧିପତିଦୁକେହି ଦସ୍ସିତାନି ୟାନି ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଚତ୍ତାରି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି, ତେସୁ ହେତୁସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ପୱିଟ୍ଠେ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଲଭତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଚେ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ…ପେ॰… ତାନେୱ ଦ୍ୱେ ଲଭତୀ’’ତି, ତେହି ପନ ଇତରାନି ନାମ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚା’’ତି ଇମାନି ଦ୍ୱେପି ସିୟୁଂ । ନ ହି କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତରାନି ଦ୍ୱେ ଲଭତୀତି ପୁରିମପାଠୋ’’ତିଆଦି । ଇତରାନି ଦ୍ୱେତି ୱା ଅଞ୍ଞାନି ଦ୍ୱେ, ୟାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପୱେସେ ପନ ତତୋ ଅଞ୍ଞାନି ଅଞ୍ଞଥାଭୂତାନି ଦ୍ୱେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି । ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଦ୍ୱେ ଲଭତୀତି ପଠନ୍ତୀ’’ତି । ତେସୂତି ଊନତରଗଣନାହେତୂସୁ ୱିପାକଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଦୀସୁ ।

ଅନାମଟ୍ଠୱିପାକାନୀତି ଅଗ୍ଗହିତୱିପାକପଚ୍ଚୟାନି, ଘଟନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୟଂ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ନ ୱିପାକହେତୁରହିତାନି ସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସାମଞ୍ଞତୋ ନୱନ୍ନମ୍ପି ହେତୂନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି, ‘‘ୱିପାକହେତୁପି ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଚ ।

ତତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚମଘଟନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚସୁ ଘଟନେସୁ । ତେନ ୱିପାକେନ ସହ, ସମଂ ୱା ଉଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ତଂସମୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେନେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ଏସେୱ ନୟୋତି ଇମିନା କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ତଂସମୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେନେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ଅତିଦିସତି ।

ଏୱମ୍ପୀତି ‘‘ଏତେସୁ ପନା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଏତେସୁ ପନ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତନୟେନପୀ’’ତି । ୟୋ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ୟୋ ୟୋ ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟୋ ମୂଲଭାୱେନ ଠିତୋ ପରେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ । ତପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନନ୍ତି ତେହି ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ ହେତୁଆଦିଧମ୍ମାନଂ । ନିରୱସେସଊନଊନତରଊନତମଲାଭକ୍କମେନାତି ତେ ଧମ୍ମା ୟେସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ୟଥାରହଂ ନିରୱସେସା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ୟେସୁ ଊନା ଊନତରା ଊନତମା ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେନ କମେନ ଘଟନାୱଚନତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାପି ୟଥାକ୍କମଂ ନିରୱସେସାଦିକ୍କମେନେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ନିରୱସେସଲାଭେ ଚ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ହେତୁମୂଲକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୪୪୫.ପଞ୍ଚମେ ଏକନ୍ତି ସନିସ୍ସୟତୋ ଅବ୍ୟାକତମୂଲଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୱତ୍ଥୁୱସେନ ସନିସ୍ସୟଂ ୱକ୍ଖତୀ’’ତି । ନ ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଘଟନଂ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସପି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱସେନ ଘଟନଂ ନ ହୋତି ତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱା’’ତି ଏକଂସୋ ଗହିତୋତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।

୪୪୬.ସହଜାତପୁରେଜାତା ଏକୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଇମିନା ସତିପି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଭେଦେ ପଚ୍ଚୟଭାୱଭେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି, ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଇମିନାପି । ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ପାଠୋ । ସହଜାତାରମ୍ମଣାଧିପତି ପନ ନ କେୱଲଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋୱ, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱଭେଦୋପି ଅତ୍ଥେୱାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ…ପେ॰… ଅଭାୱତୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ନିସ୍ସୟଭାୱୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସହଜାତପୁରେଜାତନିସ୍ସୟାଦୀନନ୍ତି ସହଜାତନିସ୍ସୟପୁରେଜାତନିସ୍ସୟାଦୀନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସହଜାତପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତଭାୱେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନ ପନେୱନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ସହଜାତୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଭିନ୍ନସଭାୱାତି ସମାନେପି ଅଧିପତିସଦ୍ଦୱଚନୀୟଭାୱେ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସିଟ୍ଠେନ ସଭାୱେନ ଭିନ୍ନସଭାୱା, ନ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ୱିୟ ସଭାୱମତ୍ତେନ । ତେନେୱାତି ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା ଏୱ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ସହଜାତୱସେନ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ତଦୁଭୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଞ୍ହାୱାରୱିଭଙ୍ଗେ…ପେ॰… ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୪୪୭-୪୫୨.ସାଧାରଣୱସେନାତି ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱସାମଞ୍ଞେନ । ତଥା ଚେୱ ଛ ଘଟନାନି ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଧିପତୀ’’ତିଆଦିନା । ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାତି ୱୀରିୟୱୀମଂସାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା, ଏକୋୟେୱ ଚିତ୍ତାଧିପତିୱସେନ । ସମଗ୍ଗକାନି ପୁବ୍ବେ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ ଅଧିପତିପଟିପାଟିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଠମଞ୍ହି ୱୀରିୟାଧିପତି ପଚ୍ଛା ଚିତ୍ତାଧିପତୀତି । ତେସଂ ଆହାରମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାନଂ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତାନି ସମଗ୍ଗକାନି । ସଦିସତ୍ତାତି ଇଦଂ ପରତୋ ‘‘ହେତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଘଟନେହି ସଦିସତ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୫୭-୪୬୦.ଦୁମୂଲକନ୍ତି କୁସଲାବ୍ୟାକତମୂଲକଂ । ତଂ କୁସଲମୂଲକେସୁ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନାୟଂ ଆହ ‘‘ଅବ୍ୟାକତସହିତସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନୱସେନା’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଅନୁଲୋମଗଣନେ । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୂତି ‘‘ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତମୂଲକେସୂ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ସହଜାତାଦିମୂଲକେସୁ । ଅତ୍ଥିଅୱିଗତମୂଲକୱଜ୍ଜେସୂତି ଅତ୍ଥିଅୱିଗତମୂଲକାନି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେସୁ ଆହାରେନ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ଘଟନାନି ନ ୟୋଜିତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚ ନିସ୍ସୟାଦିୱଜ୍ଜେସୁ ସହଜାତାଦୀସୁ ଘଟନାନି ନ ୟୋଜିତାନୀତି ୟୋଜନା । ତେସୂତି ହେତୁକମ୍ମଝାନମଗ୍ଗେସୁ ଆହାରେ ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଚ ତଂତଂଘଟନୱସେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ୟୋଜିୟମାନେସୁ । ତେନାତି ହେତୁଆଦିଅରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ ଲବ୍ଭନତୋ । ତେହି ଘଟନାନୀତି ହେତୁଆଦୀହି ୟୋଜିୟମାନାନି ଘଟନାନି । ରୂପମିସ୍ସକତ୍ତାଭାୱେନାତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତସଦିସତାୟ କାରଣୱଚନଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତମୂଲକାନି ନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନି ତେହି ୱଜ୍ଜିତାନୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେହି ପନା’’ତିଆଦି । ନିସ୍ସୟାଦୀହି ୟୋଜିୟମାନାନି ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରୂପମିସ୍ସକାନି ହୋନ୍ତୀତି ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଅତ୍ଥିଅୱିଗତମୂଲକେସୁ ଆହାରେନ, ନିସ୍ସୟାଦିମୂଲକେସୁ ଚ ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ୟୋଜନା କତାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଧିପତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେସୂ’’ତିଆଦି ।

୪୭୩-୪୭୭. ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ଅରୂପେସ୍ୱେୱ ନିରୁଳ୍ହୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ପୱତ୍ତେ ୱିୟ ଖନ୍ଧାୟେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବା’’ତି । କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ପନ ଲବ୍ଭତୀତି ଇମିନା ‘‘ଏକକ୍ଖଣିକକମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାକଟତରଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ନନୂ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଉଦାହରଣେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥାଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଚ । କମ୍ମସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପାକଟୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘କମ୍ମମ୍ପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱାନନ୍ତି କମ୍ମାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱାନଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିକ୍ଖେପତୋତି ଇମିନା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱାନଂ ଭିନ୍ନତ୍ତା ପୱତ୍ତିଆକାରସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଏକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ ଅୟୁଜ୍ଜମାନତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥାଦସ୍ସିତସ୍ସ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବେନ ଅସମାନତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ହି…ପେ॰… ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । କମ୍ମଂ ପନାତିଆଦିନା କମ୍ମାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଏକଜ୍ଝଂ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତିମେୱ ୱିଭାୱେତି । ୟତୋ ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିକ୍ଖେପକା ୱୁତ୍ତା, କସ୍ମା ପନ ତଂୟେୱ ୱତ୍ଥୁ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଚ, ନ ତଂୟେୱ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଚ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ? ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ, ଧମ୍ମସଭାୱୋ ଏସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏସ ଚ ସଭାୱୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ । ୟନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବତା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିୟମାନଂ ‘‘ୟା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱିପରିଣାମେତବ୍ବଂ । ୟଥାତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ଉଦାହରଣଦସ୍ସନେନ ୱିଭାୱେତି ।

୪୭୮-୪୮୩. ୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ତଂ ଅନାମଟ୍ଠାଧିପତିଭାୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱସେନାତି ହାପେତବ୍ବସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱସେନ ।

୪୮୪-୪୯୫. ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତେନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟଦିପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀନି ଚ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି । ତଂସମାନଗତିକାତି ୱୀରିୟେନ ସମାନଗତିକା ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତାୟ ।

୫୧୧-୫୧୪. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲକେ ‘‘ଦସମେ କୁସଲାଦୟୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପନ ‘ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ୱତ୍ଥୁ ଚ ଖନ୍ଧାନ’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନାତି ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ, ନ ଅନୱସେସତୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ଖନ୍ଧା ଚ ୱତ୍ଥୁସ୍ସାତି ଇଦମ୍ପି ପନ ଲବ୍ଭତେୱା’’ତି । ନ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବାନୀତି ତେସମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ୟୋଜେତବ୍ବତ୍ତା ।

୫୧୫-୫୧୮.ଅରୂପୱତ୍ଥାରମ୍ମଣମହାଭୂତଇନ୍ଦ୍ରିୟାହାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା ଚା’’ତିପି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ। କସ୍ମା ? ନ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାହାରାନଂ ୱସେନ ସହଜାତାଦୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାହାରାନଂ ପନ ୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାହାରପଚ୍ଚୟାୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ‘‘ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଆହାରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ହି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱିଭତ୍ତୋତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଆହାରଗ୍ଗହଣେନ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋୱ ଗହିତୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣେନ ଚ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ, ସେସାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସହଜାତାଦୀସ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଗଧାନି କତାନି । ୟାନି ତଦନ୍ତୋଗଧାନି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘ଅରୂପୱତ୍ଥାରମ୍ମଣମହାଭୂତଇନ୍ଦ୍ରିୟାହାରାନଂ ୱସେନା’ତି ଏତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାହାରଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ‘ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଅରୂପାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟଥାରହଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱତ୍ଥୁ ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତଞ୍ଚ, ଆରମ୍ମଣଂ ପୁରେଜାତମେୱ, ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସ୍ସ ପନ କଦାଚି ସହଜାତମ୍ପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ସହଜାତଗ୍ଗହଣେନ ପନେତ୍ଥ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭୂତୋୱ ଗୟ୍ହତି, ସୋ ଚ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତୋୱାତି ୟୋ ଧମ୍ମୋ ସହଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ସୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟଦି ସହଜାତୋପି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ତଥା ନ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ? ଏକକଲାପପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ଭିନ୍ନକଲାପପରିୟାପନ୍ନତୋ ସଙ୍କରମୋଚନତ୍ଥଂ । ଅପିଚ ଅପ୍ପଚୁରଭାୱତୋ ଅପାକଟଭାୱତୋ ଚ ତଂ ନ ଗହିତଂ। ତତୋତି ନୱମତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ଦସମତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଏକାଦସମେ ଅଧିପତି ଅତ୍ଥୀତି । ତଥା ଚୁଦ୍ଦସମେତି ଏତ୍ଥ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ଥୁଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୂନିପି ଗହିତାନୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଉପସଂହରତି । ତଦେୱାତି ଆରମ୍ମଣମେୱ ।

୫୧୯.ସହଜାତାନି ୱିୟାତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟସହିତାନି ୱିୟ ଘଟନାନି । ସହଜାତେନାତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ । ତାନୀତି ‘‘ପକିଣ୍ଣକଘଟନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଘଟନାନି । ୟାନି ହି ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ନ ୟୋଜିତାନି, ତାନେତ୍ଥ ପକିଣ୍ଣକଘଟନାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି । ପୁରେଜାତ…ପେ॰… ୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ୟୋଜନା – ପୁରେଜାତସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ସହଜାତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ସାମଞ୍ଞୱସେନ, ତେସଂୟେୱ ସହଜାତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅସାମଞ୍ଞୱସେନ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ପୁରେଜାତସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତସ୍ସ ଚ ସହଜାତେନ ଅସାମଞ୍ଞଂ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନମ୍ପି ତେନ ଅସାମଞ୍ଞଂ, ଏୱଂ ପୁରେଜାତାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସାମଞ୍ଞଂ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା । ଏୱଂ ଅସାମଞ୍ଞୱସେନ ଅସମାନତାୱସେନ ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ଘଟନାନି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନି । ୟଥା ପନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ତେନେୱ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତାସଙ୍ଖାତେନ ମିଥୂନଂ ସମାନଭାୱେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସଂକିଣ୍ଣା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଅସାମଞ୍ଞୱସେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତି, ଏୱଂ ପୁରେଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାପୀତି ତେସଂ ସହଜାତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଅସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ୱସେନ ତାନି ଘଟନାନି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନୀତି ପକିଣ୍ଣକାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସହଜାତାନମ୍ପି ଘଟନାନଂ ପକିଣ୍ଣକଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ତେସଂ ସହଜାତତାୟ ଏୱ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହଜାତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି ପକିଣ୍ଣକାନି ନାମା’’ତି ।

ତାନୀତି ପକିଣ୍ଣକଘଟନାନି । କୁସଲୱିପାକାତି କୁସଲା ଚ ୱିପାକା ଚ, ୟେ ଅଭିନ୍ନଲକ୍ଖଣା ହୁତ୍ୱା କୁସଲସଭାୱା ୱିପାକସଭାୱା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂସଭାୱଞ୍ଚ ଏକଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱାତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ…ପେ॰… ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ନନୁ ଚ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱସେନପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ତେସଂ କିରିୟସଭାୱତାପି ଅତ୍ଥେୱାତି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଚେତସିକଦୁକ୍ଖଂ । ତେନାହ ‘‘ଅକୁସଲମେୱା’’ତି । ୱିପାକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୟୋଜନା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଝାନଙ୍ଗତ୍ତା’’ତି । ଅକୁସଲୱିପାକକିରିୟାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାଚିତ୍ତପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣକିରିୟାମନୋଧାତୂସୁ ପୱତ୍ତନତୋ ଅକୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱ ହୋତି ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଅକୁସଲୱିପାକାତି ଏୱମତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିୟା ଚ ୱସେନ ୟଥା ଝାନେସୁ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱସେନ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକାତି ଏୱମତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅକୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ଲବ୍ଭେୟ୍ୟା’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ କୁସଲତ୍ତିକେ ୱିପାକୋ ୱିପାକାବ୍ୟାକତମିଚ୍ଚେୱ ଗୟ୍ହତି, ନ ଅକୁସଲାଦିପଦେହି ୱିସେସେତ୍ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କୁସଲୱିପାକା…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ ।

ପଞ୍ହାୱାରସ୍ସ ଘଟନେ ଅନୁଲୋମଗଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚନୀୟୁଦ୍ଧାରୱଣ୍ଣନା

୫୨୭.ନହେତୁପଚ୍ଚୟେନାତି ଏତ୍ଥ ନ-କାରୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞେନ ପଚ୍ଚୟେନା’’ତି ଆହ । ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନାହି ସହଜାତାଦିସଙ୍ଗହୱସେନ ଅଗ୍ଗହିତାନଂ ଗହଣେନ । ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତୀତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଆଗତା ଆରମ୍ମଣାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତେସୂତି ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ । ତୀହୀତି ଆରମ୍ମଣସହଜାତଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି । ଦ୍ୱୀହୀତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ହେତୁଆଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ । ତତୋ ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟତୋ । ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ୟସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ୟେ ପଚ୍ଚୟା ଅନୁଲୋମତୋ ୟୋଜନଂ ଲଭନ୍ତି, ତେ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ପକତୂପନିସ୍ସୟସ୍ସାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ । ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତସ୍ସ ୱସେନ ପୁରେଜାତଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଚେତନାୟାତି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତାୟ ଚେତନାୟ । ଅରୂପାହାରା ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତସହଜାତଭାୱା ଏୱ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତି, ରୂପାହାରୋ ଠିତିପ୍ପତ୍ତୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହଜାତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ୱସେନ ଆହାରୋ’’ତି । ସହଜାତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଚ ଇଦଂ ଅରୂପାହାରନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କବଳୀକାରାହାରୱିସେସନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ତାଦିସସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ରୂପାହାରୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନାପି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି। ୟଥା ସହଜାତାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ପୁରେଜାତାନଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ପଚ୍ଛାଜାତାନଞ୍ଚ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ତାଦିସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟେସଞ୍ହି ୟୋ ଜନକୋ, ନ ତେହି ତସ୍ସ ସହଜାତତା ଅତ୍ଥି, ନାପି ପୁରେଜାତତା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତା, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟତାୟ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ରୂପଧମ୍ମତ୍ତା । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ, ତସ୍ମା ସହଜାତାଦିୱିଧୁରୋ ଏୱ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନେୱ ହି ‘‘ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଆହାରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ ରୂପାହାରୋ ୱିସୁଂ ଗହିତୋ । ତଥା ଚାହ ‘‘ରୂପାହାରୋ…ପେ॰… ଆହାରପଚ୍ଚୟୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ସହଜାତତୋ ପୁରେଜାତତୋ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ରୂପାହାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ପୁରିମପୁରିମେହି ଅସଙ୍ଗହିତସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମାନଂ ଗହିତତ୍ତା ତଥା ରୂପାହାରସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଇଧ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାନଂ ଗହିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣ…ପେ॰… ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଦଞ୍ଞାଭାୱାତି ତତୋ ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତକମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟସ୍ସ କୁସଲେ ଅଭାୱା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଆରମ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପରିତ୍ତତ୍ତିକପଞ୍ହାୱାରପଚ୍ଚନୀୟେ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପନିସ୍ସୟେନ ହି ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତେ ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁରିମେହି ଅସଙ୍ଗହିତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନନ୍ତି ପୁରିମେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅସଙ୍ଗହିତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ । ସଙ୍ଗହିତୱିୱଜ୍ଜନାଭାୱତୋତି ଅତ୍ତନା ସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିୱଜ୍ଜନାଭାୱତୋ, ୱିୱଜ୍ଜନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନିସ୍ସୟତୋ ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣାଭାୱତୋତି ଅପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମୋ ଅପ୍ପମାଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋୱ ହୋତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଆରମ୍ମଣେ ଗହିତେ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଗହିତୋୱ ହୋତି ବଲୱାରମ୍ମଣଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେ ଗହିତେ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି ତଂସଭାୱତ୍ତାତି ତତ୍ଥ ତଂ ୱିସୁଂ ନ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ପନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି ।

ପଚ୍ଛାଜାତଆହାରାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ ପୁରେଜାତକାୟତୋ ପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ଅରୂପାହାରାନଂ । ତେ ହି ଅତ୍ତନା ସହଜାତଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପୁରେଜାତାନଂ ପନ ୱତ୍ଥୂନଂ ପଚ୍ଛାଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ । ପଚ୍ଛାଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତି ପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ସେସଂ ଆହାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଏତେ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟା ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୁରେଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଛାଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହାପି ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହୋତୀ’’ତି । ତିଣ୍ଣନ୍ତି ସହଜାତାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ । ଛହି ଭେଦେହୀତି ୱିସୁଂ ଗହିତେହି ସହଜାତାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ୟଥାରହଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହିତଭେଦେନ ଚାତି ଛହି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭେଦେହି । ଏକେକଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣଂ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଛହି ଭେଦେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରଭେଦତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ସପରସନ୍ତାନିକାନଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ପୁରେଜାତଭୂତାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେସଞ୍ହି ପୁରେଜାତେ ସଙ୍ଗହୋ । ତଦେକଦେସସ୍ସାତି ଆରମ୍ମଣେକଦେସସ୍ସ, ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସନ୍ତି ନିସ୍ସୟାଦୀନଂ । ଉପନିସ୍ସୟାଦୀସୂତି ଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ । ତଂ ପନ ପୁରେଜାତଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ତତ୍ଥାତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହେ । ୟଥାୱୁତ୍ତନୟୋ ଚେତ୍ଥ ଏକନ୍ତେନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞଥା ତେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ଏକସଭାୱତୋୱ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଆଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ତେନାତି ‘‘ଏକୋୱା’’ତି ଅୱଧାରଣେନ ଅଗ୍ଗହିତେନ । ତେସୂତି ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେସୁ । ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନାତି ‘‘ଏକୋ ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଉକ୍କଂସୱସେନ । ତେ ତେ ପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱାତି ତେ ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟେ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା । ଦସ୍ସିତପଚ୍ଚୟପରିଚ୍ଛେଦୋତି ସୋଳସାଦିଭେଦେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତପଚ୍ଚୟପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

ପଭେଦପରିହାନୀସୂତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦୀହି ସଙ୍ଗହିତପଚ୍ଚୟପ୍ପଭେଦେ ତଂତଂପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପେ ପଞ୍ହାପରିହାନିୟଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ନହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ଇମିନା ହେତୁପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚୟା ଗହିତାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀୟସାଧାରଣଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ହେତୁଧମ୍ମୋ ହେତୁସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ୱୀସତି ପଚ୍ଚୟାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା । ପରିହାନୀୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।

୫୨୮.ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହୀତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦୀହି ତେହି ତେହି ସଙ୍ଗାହକଭୂତେହି ପଚ୍ଚୟେହି । ତେ ତେ ପଚ୍ଚୟାତି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ୱା ତେ ତେ ପଚ୍ଚୟା । ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେୟେୱାତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଂ ଅପନେତ୍ୱା ଆହ । ଅବ୍ୟାକତସ୍ସପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ କୁସଲସ୍ସେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସପୀତି କୁସଲଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ।

୫୩୦.ତେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ୱତ୍ଥୁନା ସଦ୍ଧିଂ । ସୁଦ୍ଧାନନ୍ତି କେୱଲାନଂ ୱତ୍ଥୁନା ୱିନା ଚ ଗହିତାନଂ କୁସଲକ୍ଖନ୍ଧାନଂ । ୟଦିପି ୱତ୍ଥୁନା ସଦ୍ଧିଂ ସହଜାତଟ୍ଠୋ ନତ୍ଥି, ନିସ୍ସୟାଦିଭାୱୋ ପନ ଅତ୍ଥେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁନା ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ସହଜାତାଦୀହି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବାନଂ ତଂସଙ୍ଗହୋ ସୁକରୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଉପନିସ୍ସୟେନ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୂସୁ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା’’ତି । କମ୍ମଂ ପନ ସହଜାତୂପନିସ୍ସୟେହି ଅସଙ୍ଗହେତବ୍ବତାପି ଅତ୍ଥୀତି ସରୂପତୋ ଗହିତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ତୀସୁ ପଚ୍ଚୟେସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ମିସ୍ସକାମିସ୍ସକସ୍ସାତି ସହଜାତପୁରେଜାତାଦିଭାୱେହି ମିସ୍ସକସ୍ସ ତଥା ଅମିସ୍ସକସ୍ସ ଚ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାତି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିଭାଗସଙ୍ଗାହକାନଂ ସହଜାତାଦୀନଂ ଗହଣେନ । ସବ୍ବପଚ୍ଚୟାନଂ…ପେ॰… ହୋତୀତି ଇମିନା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋପି ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହୋ ଇଧ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତୋୟେୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ନିସ୍ସୟୋକସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତୋ? ସହଜାତନିସ୍ସୟୋ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋତି ହି ସକ୍କା ୱିଭଜିତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱା କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତୋ? ପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ୱିଭଜିତୁଂ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ମିସ୍ସକାମିସ୍ସକଭାୱଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ଅୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିସ୍ସୟୋ ତାୱା’’ତିଆଦିମାହ । ୱିସେସିତବ୍ବୋ ‘‘ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଅୱିସେସେନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱିୟ, ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ୱିୟ ୱା ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସାଭାୱେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋୱ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିୟ ପଭେଦସବ୍ଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସହଜାତପୁରେଜାତାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତଥାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୱକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ ମଗ୍ଗଫଲତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପୱସେନ ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ତେସଂୟେୱ ପୁରେଜାତଚତୁସନ୍ତତିରୂପୱସେନ ପଚ୍ଛାଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱକ୍ଖତୀତି ୟୋଜନା । ସୋତି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ।

ହେତୁଆଦୀନଂ ସହଜାତନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ହେତୁଆଦୟୋ ତବ୍ବିସେସା ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହେତୁଆଦୀହି ୱିସେସେତବ୍ବୋ’’ତି । ସୋତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେହୀତି ସହଜାତପୁରେଜାତସ୍ସ ସହଜାତାଦିଭାୱେନ ୱିରୁଦ୍ଧେହି ପଚ୍ଚୟେହି । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲୱିରୁଦ୍ଧେହି ପଚ୍ଚୟେହୀ’’ତି ।

ପଚ୍ଚନୀୟୁଦ୍ଧାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚନୀୟଗଣନୱଣ୍ଣନା

ନହେତୁମୂଲକୱଣ୍ଣନା

୫୩୨.ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦିଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋତି ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେ ୱଦତି । ତେ ଚ ୟସ୍ମା ଆରମ୍ମଣସଭାୱା ଏୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିହାୟତିୟେୱା’’ତି । ପନ୍ନରସସୂତି ଦୁତିୟେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ପନ୍ନରସସୁ । ଏକାଦସନ୍ନଂ ୱସେନାତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତତାୱିସିଟ୍ଠା ଅଧିପତିନିସ୍ସୟକମ୍ମାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ଥିଅୱିଗତହେତୁଝାନମଗ୍ଗା ଚାତି ଇମେସଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ୱସେନ । ସହଜାତେ ଅନ୍ତୋଗଧା ହେତୁଆଦୟୋ । ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେତି ତସ୍ମିଂ ସହଜାତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ । ଅନନ୍ତୋଗଧା ସହଜାତେ, କେ ପନ ତେତି ଆହ ‘‘ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପୁରେଜାତନିସ୍ସୟାଦୟୋ’’ତି । ଆରମ୍ମଣାଦିଆକାରେନାତି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତନିସ୍ସୟନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମାଦିଆକାରେନ ।

ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେତି ତସ୍ମିଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ । ଇମେ ୱାରାତି ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୱାରା । ଏତେ ନିସ୍ସୟାଦୟୋତି ସହଜାତତାୱିସିଟ୍ଠେ ନିସ୍ସୟାଦିକେ ୱଦତି, ନ ଇତରେ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମା ଚ…ପେ॰… ପଟିକ୍ଖେପେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା’’ତି ।

ନିସ୍ସୟାଦିଭୂତଞ୍ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଏତେନ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ସହଜାତପଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧନିସ୍ସୟାଦିଭାୱୋୟେୱ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ନିସ୍ସୟାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହେତୁଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱସେନ ସହଜାତାଦୀହି ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ୱାରୋ ପରିହାୟତି । ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଇଦଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନମ୍ପି ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହଂ ଗତା’’ତି ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଲାଭୀନଂୟେୱ ଗହଣଂ ସିୟାତି ଆସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘କୁସଲୋ ଚ କୁସଲସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଦାୟଭୂତୋତି ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସମୁଦାୟଭୂତୋ । ଏକଦେସଭୂତେହୀତି ତସ୍ସେୱ ଏକଦେସଭୂତେହି । ‘‘କୁସଲୋ ପନା’’ତିଆଦି ‘‘ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ…ପେ॰… ପରିହାୟତୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ ସମାଧାନୱଚନଂ ।

ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସୋୱ ହୋନ୍ତି ରୂପାହାରରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ, ‘‘ଏକନ୍ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା ‘‘ତେ’’ତି ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘ତେତି ତେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା’’ତି ।

୫୩୩.ପଚ୍ଚନୀୟଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ନନୁ ପଚ୍ଚୟଗଣନମେୱ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି କସ୍ସଚି ଆସଙ୍କା ସିୟାତି ତଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚନୀୟୱାରଗଣନା ହି ଦସ୍ସିତା’’ତି । ବଲୱକମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ଇତରଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୱିପାକସ୍ସପି ପନ…ପେ॰… କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ନହେତୁମୂଲକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫୩୪.ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନାନୀତି ଇଦଂ ନ ଗଣନାପେକ୍ଖଂ, ଅଥ ଖୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାପେକ୍ଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନୀ’’ତି । ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତୋପି ହେତୁ ନୟାନଂ ମୂଲଭାୱେନେୱ ଠିତୋତି ଆହ ‘‘ହେତୁମୂଲକେ’’ତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ନହେତୁମୂଲକ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୩୮.ମୂଲଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ସତ୍ତମୂଲକଂ ଅଟ୍ଠମୂଲକଂ ନୱମୂଲକଞ୍ଚ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଦ୍ୱୀସୂତି ‘‘ତୀଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ପୁରିମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଇମେସୁ । ତେନାହ ‘‘ୱିପାକୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି । ତତିୟେତି ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ । ତେସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟୋତି ଉତୁଚିତ୍ତାହାରାନଂ ୱସେନ ତେସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟୋ ।

୫୪୫.ଏତଂ ଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ଅରୂପଂ ଅରୂପସ୍ସ, ଏୱଂ ରୂପମ୍ପି ରୂପସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି । ରୂପାବ୍ୟାକତୋ ଅରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁଖନ୍ଧେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରୂପାବ୍ୟାକତୋ ରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଇଦଂ ପନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଞ୍ଚାତି ତେସଂ ଏକନ୍ତିକୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ସହଜାତ…ପେ॰… ହୋତିୟେୱା’’ତି । ସହଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନାତି ସହଜାତଅରୂପାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ।

୫୪୬.ଏକମୂଲକେକାୱସାନା ଅନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଇଦଂ ୟଥାରହୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ୟଥାରହଂ ପଟିକ୍ଖେପାପଟିକ୍ଖେପୱସେନପି ଦସ୍ସେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମେସୂତି ନାରମ୍ମଣାଦୀସୁ । ନୱାତି ଏକମୂଲକାୱସାନା ନୱ । ଦ୍ୱେୟେୱାତି ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଇମେ ଦ୍ୱେୟେୱ ।

ପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୫୫୦.ଇମେହେୱାତି ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସା’’ତି ଇମେହି ଏୱ ସମାନା ହୋନ୍ତି କୁସଲାଦିତାସାମଞ୍ଞେନ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ ପନ ନ ଅନୁରୂପା’’ତି । ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ସତିପି ଉଦ୍ଦେସତୋ ସାମଞ୍ଞେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସିୟା ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ୟଥାୟୋଗଂ ନିଦ୍ଦେସତୋ ଚା’’ତି ।

୫୫୧.ହେତୁନାମନ୍ତି ହେତୁ ଚ ତଂ ନାମଞ୍ଚାତି ହେତୁନାମଂ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ତମେୱ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟୋଜନା ।

୫୫୨.ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅଧିପତୀନନ୍ତି ସହଜାତାରମ୍ମଣାଧିପତୀନଂ ୱସେନ, ତଂ ‘‘କୁସଲଂ କୁସଲସ୍ସ ସହଜାତତୋ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନାରମ୍ମଣେ ସତ୍ତାତି ସହଜାତାଧିପତିସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସହଜାତେ ସତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଅଧିପତିମ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟେସୁ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ…ପେ॰… ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଗଣନୁଦ୍ଧାରସ୍ସ ସୁକରତଂ ଉପାୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁଲୋମେ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

୬୩୧.ପରିହାପନଗଣନାୟାତି ପରିହାପେତବ୍ବଗଣନାୟ ସମାନତ୍ତଞ୍ଚ ନ ଏକନ୍ତିକଂ ଊନତମଭାୱସ୍ସପି ସମ୍ଭୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ନହେତୁନାରମ୍ମଣଦୁକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜିୟମାନେନ ଊନତରଗଣନେନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପରିହୀନାପୀତି ୟୋଜନା । ସଦ୍ଧିଂ ପରିହୀନାପୀତି ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘‘ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନା’’ତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ । ଏତନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ ।

ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅନୁଲୋମତୋ ଅଟ୍ଠାନଂ ଅତିଟ୍ଠନଂ । ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଅନୁଲୋମତୋତି ୟୋଜନା । ତେସନ୍ତି ହେତୁଆଦୀନଂ । ଇତରେସୂତି ୟାଦିସା ଅଧିପ୍ପେତା, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଧିପତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାନି ଦ୍ୱେତି ‘‘କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲାଅବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଇମାନି ଚ ଦ୍ୱେ ।

ନହେତୁମୂଲକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬୩୬.ହେତୁୟାୱୁତ୍ତେହି ତୀହୀତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତେହି ତୀହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେହି ସଦ୍ଧିଂ । ୱାରସାମଞ୍ଞମେୱ ୱଦତି, ନ ଅତ୍ଥସାମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥା କମ୍ମେ ତୀଣୀତି ହେତୁୟା ୱୁତ୍ତାନେୱାତି ଚାତି ‘‘କମ୍ମେ ତୀଣୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହେତୁୟା ୱୁତ୍ତାନେୱା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱଚନେପି ତଥା ୱାରସାମଞ୍ଞମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୪୪.ଏକେକମେୱାତି ଏକେକମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।

୬୫୦.ସକଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ତନା ଠିତଟ୍ଠାନେ । ତତୋ ପରେତରାତି ତତୋ ଅଗ୍ଗହିତପଚ୍ଚୟତୋ ପରେତରା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ । ନାହାରେ…ପେ॰… ଲାଭୋ ହୋତୀତି ଆହାରପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଂ, ଅନୁଲୋମତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ଚ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ଆହାରପଚ୍ଚୟଂ ଅନୁଲୋମତୋ ୟୋଜେତ୍ୱା ୟଥା ପଞ୍ହୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସୂତି ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନାନି ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଅନୁଲୋମତୋ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଭାୱେନ ।

ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କୁସଲତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱେଦନାତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

୧. ୱେଦନାତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚାଦିନିୟମନ୍ତି ତିକପଦସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପଟିଚ୍ଚସହଜାତଟ୍ଠାଦିନିୟମନଂ ନ ଲଭନ୍ତି ୱେଦନାରୂପନିବ୍ବାନାନି । କସ୍ମା ? ତିକମୁତ୍ତକତ୍ତା । ତଥା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱଚନଂ। ନ ହି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୱେଦନଂ ରୂପଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତିକଧମ୍ମାନନ୍ତି ୱେଦନାତ୍ତିକଧମ୍ମାନଂ । ତତ୍ଥାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ । ୟଥାନୁରୂପତୋତି ୱେଦନାଦୀସୁ ୟୋ ୟସ୍ସ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ, ତଦନୁରୂପତୋ । ଆରମ୍ମଣାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୧୦.କୁସଲତ୍ତିକେପି ପରିହୀନନ୍ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚନୀୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକତ୍ତାତି ଇଦଂ ଅନାଦିଭୂତସ୍ସପି ସହଜାତସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଠପନେ କାରଣୱଚନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନାତି ‘‘ସହଜାତାଦୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ । ୟଥାରହଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ସବ୍ବେ ଅରୂପଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ସବ୍ବାରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ଆରମ୍ମଣାଦୀନ’’ନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନାତି ‘‘ସବ୍ବାରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକା ପନା’’ତିଆଦିୱଚନେନ । ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକାନଂ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତା ହୋତି ସହଜାତଦସ୍ସନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଦେସପରିହାନିଦସ୍ସନେନେୱ ହି ସମୁଦାୟପରିହାନି ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି । ସହଜାତାଦୟୋତି ୱା ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା ଚତ୍ତାରୋପି ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି । ସହଜାତମୂଲକାତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ସତି ଭୱନ୍ତା ନ ସହଜାତଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ଆଗତା । ତେନାହ ‘‘ସହଜାତନିବନ୍ଧନା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ସୋ ପଚ୍ଛାଜାତୋ କସ୍ମା ପନ ନ ପରିହାୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପରିହାନିୟଂ ଅପରିହାନିୟଞ୍ଚ । ସହଜାତନିବନ୍ଧନେହୀତି ସହଜାତଧମ୍ମନିମିତ୍ତେହି ପଚ୍ଚୟଭାୱେହି ଇଧ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମହେତୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥେୱାତି ପରିହାନିୟଂୟେୱ । ସା ହି ଇଧ ଅଧିକତା । ସହଜାତନିବନ୍ଧନାନମେୱ ପରିହାନୀତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କିଂ ସବ୍ବେସଂୟେୱ ନେସଂ ପରିହାନୀ’’ତି ଆସଙ୍କାୟ ଆହ ‘‘ସହଜାତ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତମେତ’’ନ୍ତି ।

୧୭.ନୟଦସ୍ସନମେୱ କରୋତୀତି ୟଥା ଅହେତୁକକିରିୟଚେତନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନକମ୍ମପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭା, ଏୱଂ ନୱିପାକପଚ୍ଚୟାତିପି ଲବ୍ଭା । ଅହେତୁକମୋହଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନୱିପାକପଚ୍ଚୟା’’ତି ଲବ୍ଭା, ନ ‘‘ନକମ୍ମପଚ୍ଚୟା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଚ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସାମଞ୍ଞଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୨୫-୩୭.ୟଥା କୁସଲତ୍ତିକଂ, ଏୱଂ ଗଣେତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପାଳିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେତୁମୂଲକାନଂ…ପେ॰… ନଗଣନସାମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ନ ହି କୁସଲତ୍ତିକେ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ଗଣନାହି ୱେଦନାତ୍ତିକେ ତା ସମାନା । ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାପି ୟୋଜିତାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ଏକ’’ନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ପୁରେଜାତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ନହେତୁପଚ୍ଚୟା କମ୍ମେ ତୀଣୀତି ଇଦମେୱ ପଦଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ତୀଣୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

୩୯.ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେତି ତେନ ଦୋମନସ୍ସେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ । ଦୋମନସ୍ସସୀସେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚକେସୂତି ସଦ୍ଧାସୀଲସୁତଚାଗପଞ୍ଞାସୁ । କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱା ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱସେସେସୂତି ରାଗାଦୀସୁ । ପାଳିଗତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ପାଳି ପୱତ୍ତା’’ତି ପାଳିୟା ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ରାଗାଦୀହି ଉପନିସ୍ସୟଭୂତେହି । ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ତଂ ପାଳିଗତିଂ ତିକନ୍ତରପାଳିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କୁସଲତ୍ତିକେପିହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଇଧାପୀତି ଇମସ୍ମିଂ ୱେଦନାତ୍ତିକେପି ।

୬୨.ଅନଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅଭେଦଂ । ସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହି ଧମ୍ମୋ ସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଇତରେସଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁ ସେସେସୁ ଚ ‘‘ତୀଣୀ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବାନି ତୀଣି ସୁଦ୍ଧାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି । ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୟୁତ୍ତମେତଂ, ପୁରେଜାତା ପନ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି କଥମିଦଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୁରେଜାତା’’ତିଆଦି, ପୁରେଜାତା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତା ହି ରୂପଧମ୍ମା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତି, ନ ଚାୟଂ ନୟୋ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ଲବ୍ଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରେଜାତତ୍ତାଭାୱତୋ’’ତି । ତଥା ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ତାଭାୱତୋତି ୟଥା ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ କସ୍ସଚି ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁରେଜାତତ୍ତାଭାୱତୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ତାଭାୱତୋ ପଚ୍ଛାଜାତା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତି, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କେସୁଚି ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ପଠମତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତେସୁ ପଚ୍ଛା କେଚି ଅରୂପଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟତୋ ତେ ତେସଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ।

୮୩-୮୭.ଅୱସେସେସୁ ଅଟ୍ଠସୂତି ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ଏକମୂଲକେକାୱସାନା ୟେ ନୱ ନୱ ୱାରା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତମେକଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସେସେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ । ତୀସ୍ୱେୱାତି ସୁଦ୍ଧେସୁ ତୀସ୍ୱେୱ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଲବ୍ଭତି ।

ୱେଦନାତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱିପାକତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

୧-୨୩.ସୋୟେୱାତି ଅକତସମାସେହି ପଦେହି ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ।

୨୪-୫୨.ତନ୍ତି ତଂ ୱଚନଂ, ତଂ ୱା କଟତ୍ତାରୂପଂ । ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପାଦାରୂପସ୍ସ ୟଥା ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତି, ତଥା ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତି । ନ ହି ତସ୍ସ ତଦୁଭୟଂ ୱିନା ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ନ ଏୱଂ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ । ତଞ୍ହି କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଉପାଦାରୂପସ୍ସ ତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଦେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କଟତ୍ତାରୂପଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଦିପି କଟତ୍ତାରୂପଂ ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନ ଗହିତଂ, ୱଚନନ୍ତରେନ ପନ ଗହିତମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୱତ୍ତିୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋୟେୱ । ନାହାରପଚ୍ଚୟେତି ଆହାରପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ । ତମ୍ପୀତି କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି । ଠିତିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ଆହାରୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି ।

ୱିପାକତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

୫୧. ଅଧିପତିଧମ୍ମୋୟେୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୁ ନାଧିପତିପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ନାଧିପତିପଚ୍ଚୟାତି ସୟଂ ଅଧିପତିଭୂତତ୍ତା’’ତି । ନନୁ ଅଧିପତିଧମ୍ମୋପି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅୱିରହିତା…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଅୱିରହିତାରମ୍ମଣାଧିପତୀସୂତି ଲୋକୁତ୍ତରେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେ ହି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ପି-ସଦ୍ଦେନ କୋ ପନ ୱାଦୋ ୱିରହିତାରମ୍ମଣାଧିପତିଅନେକନ୍ତାରମ୍ମଣାଧିପତୀସୂତି ଦସ୍ସେତି ।

୭୨.ଅନୁପାଲନୁପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଅନୁପାଲନୱସେନ ଓଜା ତସ୍ସେୱ କମ୍ମଜକାୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଜନକୱସେନାତି ୟୋଜନା । ଏତସ୍ମିଂପନ ଅତ୍ଥେ ସତୀତି କମ୍ମଜକଲାପେ ଓଜା ତସ୍ସେୱ କମ୍ମଜକାୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଲବ୍ଭମାନେ । ଆହାରନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଆହାରସ୍ସପି ୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମିଂ କଲାପେ କମ୍ମଜା ଓଜା କଦାଚି ତସ୍ସେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତୋ । ୟଦି କମ୍ମଜା ଓଜା ଏକଂସତୋ ସକଲାପରୂପୂପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତି, ତଥା ସତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱିରୋଧୋ ସିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ଚ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ସତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ତଂ ୱଚନଂ । ଅନଜ୍ଝୋହଟାୟ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ନିବ୍ବତ୍ତାୟ, ପଚ୍ଚୟୋ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମଂୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ସସନ୍ତାନଗତାୟ ଉପାଦିନ୍ନୋଜାୟା’’ତି ।

ଅୟମ୍ପି ପଞ୍ହୋ, ନ କେୱଲଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଆହାରୋୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋ ସିୟା, ନ ଚ ଉଦ୍ଧଟୋ । ତସ୍ମାତି ଏତସ୍ସ ‘‘ୱାଦୋ ବଲୱତରୋ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମା ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଞ୍ହେସୁ ଆହାରୋ ନ ଉଦ୍ଧଟୋତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝୋହଟସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟପଞ୍ହୋତି ଦୁକମୂଲକେ ଦୁତିୟପଞ୍ହୋତି ୟୋଜନା । ଦୁତିୟପଞ୍ହୋ ଚ ନ ଉଦ୍ଧଟୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅଜ୍ଝୋହଟସ୍ସ…ପେ॰… ଅଭାୱତୋ’’ତି ଇଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଇତରସ୍ସାତି ଅନଜ୍ଝୋହଟସ୍ସ । ଅଜ୍ଝୋହଟମେୱ ନ ଅନଜ୍ଝୋହଟଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତୋଜନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ବଲୱତରୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ବଲୱତରଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । କତିପୟାଲୋପେ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ୱସିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ୱିୟ ଅଜ୍ଝୋହଟମତ୍ତାହି ମଣ୍ଡୂକାଦୀହି ଅଜ୍ଝୋହାରକସ୍ସ ସରୀରେ ୱିସେସାଧାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଧ ୱୁତ୍ତେହୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତେହି । ଏକମୂଲକଦୁକତିକାୱସାନପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେହୀତି ଏକପଦମୂଲକେହି ଦୁକାୱସାନେହି ତିକାୱସାନେହି ଚ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେହି । ତେ ପନ ‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକେ । ଦୁତିୟଦୁକାୱସାନେ ୱିୟାତି ଦୁତିୟଦୁକାୱସାନେ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱିୟ, ‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ତତିୟପଦମୂଲକେସୁ ଦୁକତିକାୱସାନପଞ୍ହେସୁପି ଲବ୍ଭତେୱ। ୟଦି ପନ ତେ ପଞ୍ହା କୁସଲତ୍ତିକେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ତତ୍ଥ ନ ଉଦ୍ଧଟାତି ଆହ ‘‘ସୁଖାୱବୋଧନତ୍ଥଂ ପନ ତତ୍ଥ ସହଜାତୱସେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତ’’ନ୍ତି । ସହଜାତୱସେନେୱାତି ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ । ଏକମୂଲକଦୁକାୱସାନାତି ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚା’’ତି ଏୱଂପକାରା ପଞ୍ହା । ତତ୍ଥ କୁସଲତ୍ତିକେ ଉଦ୍ଧଟା । ଇଧ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକେ । ଏତେହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେହି । ଏକୋ ଧମ୍ମୋତି ଏକୋ ୱେଦନାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ । ଅନେକେହୀତି ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତାଦୀହି ଅନେକେହି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି । ଅନେକେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅନେକେସଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ । ଏକୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତାସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ଲବ୍ଭମାନଂ ୱିସେସଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏକୋତି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସେସୁ ଏକୋ । ଏକସ୍ସାତି ତାଦିସସ୍ସେୱ ଏକସ୍ସ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ଏକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏକେନେୱାତି ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନେୱ ୟଥା ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁ । ତଞ୍ହି ଅତ୍ତନା ସହଜାତସ୍ସ ନାମସ୍ସ ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ପୁରେଜାତାଦିନା । ଏକୋ ସହଜାତଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅନେକେସଂ ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଏକେନ ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ, ଅନେକେହି ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେହି ୟଥାକ୍କମଂ ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ ପୁରେଜାତାନଂ ତେସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପାନଂ । ଅନେକୋ ପୁରେଜାତୱତ୍ଥୁରୂପଞ୍ଚେୱ ସହଜାତଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ଚ ଏକସ୍ସ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁରେଜାତସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେହି । ଅନେକୋ ଅରୂପଧମ୍ମୋ ଅନେକେସଂ ସହଜାତଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେହି । ଅନେକୋ ୱା ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପକାରୋ ଅନେକେସଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୟଥାରହଂ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅସମାନତ୍ତେପି ଅୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ସମାନତ୍ତେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ସମାନତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତେନେୱ ସହ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ପୁରେଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେନ ସହେୱ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଥା ୱତ୍ଥୁନା ପୁରେଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତା ଏୱ କୁସଲାଦିଧମ୍ମା ସହଜାତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତି, ତଥା ତେ ପୁରେଜାତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋପି ହୋନ୍ତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତେନ ଚା’’ତି । ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ଅଭେଦେ ଏୱ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନ ଭେଦେ । ତେନାହ ‘‘ଅନଞ୍ଞଧମ୍ମତ୍ତେନ…ପେ॰… ନାନାଧମ୍ମତ୍ତେ’’ତି ।

ଇଦାନି ତସ୍ସ ନାନାଧମ୍ମତ୍ତେ ଅଭାୱଂ ପାଳିୟା ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ସିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏକୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଏକସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଲବ୍ଭମାନୋ ଏକୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ୱିରୋଧତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହଜାତ…ପେ॰… ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ଏକଧମ୍ମୱସେନ ସହ ଅଲାଭତୋ ଏୱ । ଏକଧମ୍ମୱସେନାତି ଏକସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ନାନାଧମ୍ମାନଂ ୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା’’ତି । ୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତା ଚ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ଇଧ ପନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାଦିଭାୱତୋତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ତେସଂ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଲାଭେ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିକ୍ଖେପେପୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେପି । ତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଲାଭତୋତି ‘‘ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଚ ଧମ୍ମା ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଲାଭତୋ । ବାୱୀସାତି ଏକମୂଲକାୱସାନା ନୱ, ଏକମୂଲକଦୁକାୱସାନା ପଞ୍ଚ, ଏକମୂଲକତିକାୱସାନମେକଂ, ଦୁକମୂଲକେକାୱସାନା ଚତ୍ତାରୋ, ଦୁକମୂଲକାୱସାନା ଦ୍ୱେ, ଦୁକମୂଲକତିକାୱସାନମେକନ୍ତି ଏୱଂ ବାୱୀସତି । ୟଥା ପୁବ୍ବେ ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତେନ ସହେୱ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପୁରେଜାତମ୍ପି ତେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପୁରେଜାତଂ ସହଜାତେନେୱ ସହ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସହଜାତେନେୱ ସହାତି ସହଜାତେନ ସହେୱ । ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହି ଅୟଂ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ, ସହଜାତେନ ନ ୱିନା ପୁରେଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରେସୁ ପନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେସୁ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି ତେହି ସହାପି ୱିନାପି ଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ଇତରେହୀ’’ତି । ତମ୍ପି ୱତ୍ଥୁ ତଂସହିତପୁରେଜାତମେୱାତି ୟଂ ‘‘ପୁରେଜାତଂ ସହଜାତେନେୱ ସହ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଞ୍ଚେୱ ତଂସହିତାରମ୍ମଣପୁରେଜାତମେୱ ଚ, ନ କେୱଲଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ । ତେନାହ ‘‘ନ ଇତର’’ନ୍ତି ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଠନ୍ତରେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘କୁସଲତ୍ତିକେ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ପୁରେଜାତଂ ତଂସହଜାତେନ ୱିନାପି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା, ‘‘ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଅତ୍ଥିୟା ପଞ୍ଚା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ପୁରେଜାତଂ ସହଜାତେନ ସହେୱ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ବାୱୀସାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥାତି ସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକେ । ଅତ୍ଥିୱିଭଙ୍ଗେତି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଭଜନେ । ତିକମୂଲକେକାୱସାନନ୍ତି ‘‘ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘୋ ଚ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘୋ ଚ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ଧମ୍ମା ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ତିକମୂଲକୋ ଏକାୱସାନୋ ପଞ୍ହୋ ଉଦ୍ଧଟୋ । ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରେତି ଚ ତତ୍ଥେୱ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରେ । ତଥା ଚ ସୋ ପଞ୍ହୋ ଉଦ୍ଧଟୋ । ତୟିଦଂ କଥଂ, ୟଦି ପୁରେଜାତଂ ସହଜାତେନେୱ ସହ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଚୋଦନାୟଂ ଆହ ‘‘ତଂ ୱତ୍ଥୁସହିତସ୍ସ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦିପି ତତ୍ଥ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଗ୍ଗହଣେନ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାପି ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘଗ୍ଗହଣତୋ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ୱତ୍ଥୁସହିତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତସ୍ସ ସହଜାତେନ ସହେୱ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେହେୱ ସହ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ପୁରେଜାତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନଞ୍ଞଧମ୍ମତ୍ତେତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ । ସହଜାତେନ ସହ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥାପି ପଟିୟୋଗିପୁରେଜାତଂୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସେସୁ ପନା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନା ଦସ୍ସିତଂ ୱିଚାରଂ ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ନିଗମନୱସେନ ପଚ୍ଚାମସତି ।

ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ୱିତକ୍କତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

୨୨. ୱିତକ୍କତ୍ତିକେ ସତ୍ତସୁ ମୂଲକେସୂତି ‘‘ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ଆଗତାନି ତୀଣି ଏକକାନି, ତୀଣି ଦୁକାନି, ଏକଂ ତିକନ୍ତି ଏୱଂ ଏକମୂଲକାନି ୟାନି ସତ୍ତମୂଲକାନି, ତେସୁ । ୟଥାକ୍କମନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଆଗତାନୁକ୍କମେନ । ସତ୍ତାତି ପଠମେ ଏକକେ ସତ୍ତ । ପଞ୍ଚାତି ଦୁତିୟେ ପଞ୍ଚ । ତାନିମାନି ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଇଧ ପନ ପୱତ୍ତିୱସେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତୀଣୀତିଆଦୀସୁ ତତିୟେ ତୀଣି, ଚତୁତ୍ଥେ ଏକଂ, ପଞ୍ଚମେ ତୀଣି, ଛଟ୍ଠେପି ତୀଣି, ସତ୍ତମେ ଏକଂ । ତାନି ପନ ୟଥାକ୍କମଂ ତତିୟପଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ତତିୟପଦଦୁତିୟପଦତଦୁଭୟୱସେନ, ପଠମପଦତତିୟପଦାନି ପଟିଚ୍ଚ ତତିୟପଦୱସେନ, ପଠମପଦଦୁତିୟପଦାନି ପଟିଚ୍ଚ ପଠମପଦତତିୟପଦତଦୁଭୟୱସେନ, ଦୁତିୟପଦତତିୟପଦାନି ପଟିଚ୍ଚ ପଠମପଦତତିୟପଦତଦୁଭୟୱସେନ, ପଠମଦୁତିୟତତିୟପଦାନି ପଟିଚ୍ଚ ତତିୟପଦୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ଅଟ୍ଠୱୀସାତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଗଣନଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ଦୁତିୟତତିୟମୂଲକେସୁ ଏକଂ ଏକନ୍ତି ଦୁତିୟମୂଲକେ ଏକଂ, ତତିୟମୂଲକେ ଏକନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଥା ଆସେୱନେତି ୟଥା ପୁରେଜାତେ ଏକାଦସ, ତଥା ଆସେୱନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞାନୀତି ଅଧିପତିଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପୁରେଜାତାସେୱନତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଗଣନାନି । ହେତୁଆରମ୍ମଣସଦିସାନୀତି ହେତୁଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେସୁ ଗଣନାସଦିସାନି ।

୩୧.ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ୱିପାକ’’ନ୍ତି ୱିସେସନଂ ଅକତ୍ୱା ନ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ଇତରେସନ୍ତି ଲୋକିୟୱିପାକାନଂ । ତେ ୱିସୁଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକିୟୱିପାକା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଅଧିପତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତରାସି ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସୋ।

୩୮.ଏତନ୍ତି ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଅୱିତକ୍କ…ପେ॰… ସହ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନା’’ତି ଆଗତପାଳିପଦଂ । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମୂଲଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅୱିତକ୍କ…ପେ॰… ୟୋଜେନ୍ତେନାତି ଅୱିତକ୍କେହି ଅୱିତକ୍କପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତେହି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରପଦେହି ସହ ମୂଲପଦଂ, ଆସେୱନମୂଲକମେୱ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ୟୋଜେନ୍ତେନ ନପୁରେଜାତସଦିସଂ ନାସେୱନେ ପାଳିଗମନଂ କାତବ୍ବଂ, ପଠିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ୱିପାକେନ ସହ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନା’’ତି ଦିସ୍ସତି, ୱିପାକେନ ୱିସେସନଭୂତେନ ସହ ୟୋଜେନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ୱିପାକଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତନ୍ତିଆଦି ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଏକମୂଲକେ ପାଳିୟଂ ୟୋଜିତମେୱାତି ‘‘ଦୁମୂଲକେସୁ ପଠମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୯.ମୂଲପଦମେୱ ଅୱସାନଭାୱେନାତି ‘‘ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ମୂଲପଦମେୱ ଅୱସାନଭାୱେନ ୟୋଜିତଂ । ସତ୍ତ ମୋହା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ଇଦଂ ନହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ହି ଅହେତୁକମୋହୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ଆଗତୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ଚତୂସୁପି ମୂଲକେସୁ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସତ୍ତ ମୋହା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଉପନିସ୍ସୟେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନେୱ କମ୍ମପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ସବ୍ବସ୍ସପି ରୂପାରୂପାୱଚରକମ୍ମସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତାଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ୟତୋ ତଂ ‘‘ଗରୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, କମ୍ମକ୍ଖୟକରସ୍ସ ପନ କମ୍ମସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ଏୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକପଞ୍ହାୱାରପଚ୍ଚନୀୟେ ହି…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ।

ୱିତକ୍କତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେୱିଚାରିତନୟେନ ୱିଚାରେତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ନ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ, ଇତରେସଂ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନା ଆନୀତଂ ଅମତଗ୍ଗପଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତମ୍ପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଟୀକାୟ ଅତ୍ଥୱିୱରଣେ ୱୁତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଟ୍ଠାନପକରଣ-ଅନୁଟୀକା ସମତ୍ତା ।

ଇତି ପଞ୍ଚପକରଣମୂଲଟୀକାୟ ଲୀନତ୍ଥୱଣ୍ଣନା

ଅନୁଟୀକା ସମତ୍ତା ।

ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଟୀକା ସମତ୍ତା ।