ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ-ଅନୁଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ

ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ-ଅନୁଟୀକା

ୱୀସତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ଅଭିଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁକାମୋ ତସ୍ସା ଆଦିଗାଥାୟ ତାୱ ପୟୋଜନସମ୍ବନ୍ଧାଭିଧାନପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ଉଳାରଜ୍ଝାସୟାନଂ ନିସମ୍ମକାରୀନଂ ପଟିପତ୍ତି ପରେସଂ ୱିୱିଧହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନପ୍ପୟୋଜନାତି ଆଚରିୟସ୍ସାପି ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆଦିମ୍ହି ସତ୍ଥରି ନିପଚ୍ଚକାରସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୱିସୋସନତ୍ଥତା ୱିୟ ସତ୍ଥରି ଧମ୍ମେ ଚ ପରେସଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖପ୍ପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନିୟସଦ୍ଧାରତନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥତାପି ସିୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋତି ସାମଞ୍ଞୱଚନୋପି ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନ ଇଧ ପରିୟତ୍ତିୱିସେସୱିସୟୋ । ସଂୱଣ୍ଣୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ସଂୱଣ୍ଣନା, ଅଟ୍ଠକଥା ।

ତିୱିଧୟାନମୁଖେନ ୱିମୁତ୍ତିଧମ୍ମଂ ୟଥାରହମନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା। ପଣମନଂ ପଣାମୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ସତ୍ଥୁ ଗୁଣନିନ୍ନତା । କିରିୟା କରଣଂ, ପଣାମସ୍ସ କରଣଂ ପଣାମକରଣଂ, ୱନ୍ଦନାପୟୋଗୋ । ସୋ ଚ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଇଦାନି ଅଧିପ୍ପେତଂ ପଣାମଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ‘‘ତସ୍ସ ପାଦେ ନମସ୍ସିତ୍ୱା’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତପଣାମଭାୱଂ ଦସ୍ସେସ୍ସତି, ‘‘କରୁଣା ୱିୟା’’ତିଆଦିକସ୍ସ ପନ ସବ୍ବସ୍ସ ଥୋମନାୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସପି ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ସତ୍ଥୁ ମହାକରୁଣାଦିଗୁଣୱିସେସକିତ୍ତନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମହାକରୁଣାଦିଗୁଣୱିସେସାୱିନାଭାୱିନା ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନସଂୱଣ୍ଣନାଧମ୍ମୱିଭାୱିତେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ସ୍ୱାକ୍ଖାତଭାୱେନ ସ୍ୱାକ୍ଖାତଧମ୍ମେ ସତ୍ଥରି ଅନୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧାନଂ ସଦ୍ଧାଜନନାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ହୋତି । ସତ୍ଥୁନୋ ଚ ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନଭାୱେନ ଅୱିତଥଦେସନାଭୂତେ ଧମ୍ମେତି ଏତେନ ସତ୍ଥୁନୋ ମହାକରୁଣାଦିଗୁଣାନଂୟେୱ ଚ ଫଲୱିସେସନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥତାୟ ପସାଦାୱହତଂ ଆହ । ଧମ୍ମେନ ହି ସତ୍ଥୁସିଦ୍ଧି, ସତ୍ଥାରା ଚ ଧମ୍ମସିଦ୍ଧି, ଧମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ସତ୍ଥୁଗୁଣତାୟ ସତ୍ଥୁଗୁଣୱିଭାୱନେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।

ଏୱଂ ସତ୍ଥରି ପଣାମକରଣସ୍ସ ଏକଂ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ତଦୁଭୟପ୍ପସାଦା ହୀ’’ତିଆଦିନା । ନ ହି ସତ୍ଥରି ଧମ୍ମେ ୱା ଅପ୍ପସନ୍ନୋ ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନେ ତଦଧିଗନ୍ତବ୍ବେ ଚ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜତି, ନାପି ସୀଲାଦିଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନନ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ପରେସଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଆକଙ୍ଖାୟ ତଥାରୂପଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକେହି ଚ ୱିନିୟୋଜିତେନ ସତ୍ଥରି ଧମ୍ମେ ଚ ପସାଦୁପ୍ପାଦନଂ ସତ୍ଥରି ପଣାମକରଣଂ ୱିହିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଭଗୱତୋ ଗୁଣସଂକିତ୍ତନଂ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନମ୍ପି ଥୋମନା ହୋତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରତନତ୍ତୟପଣାମୱଚନ’’ନ୍ତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଭଗୱତୋ ଥୋମନେନେୱା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୬) । ୱକ୍ଖମାନଂ ୱା ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମଞ୍ଚସ୍ସ ପୂଜେତ୍ୱା’’ତିଆଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ପରେସଂ ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ଅୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅପ୍ପମାଣତାୟ ଅଭାଜନତାୟ ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଗହଣଂ । ତେ ହି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସଗାରୱସ୍ସ ପମାଣଭୂତତଂ ଜାନନ୍ତା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୋତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ସମ୍ମଦେୱ ଚ ନଂ ଅନୁତିଟ୍ଠନ୍ତା ତଦଧିପ୍ପାୟଂ ପୂରେନ୍ତି । ଇଧାପି ପୁରିମନୟେନେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ପସାଦୱିଞ୍ଞାପନାଦିମୁଖେନପି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଆକଙ୍ଖାୟ ପୱେଦିତତ୍ତା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଦୁତିୟୋ ଧମ୍ମାନୁସାରୀନଂ । ପଠମୋ ୱା ଅସଂସିଦ୍ଧସତ୍ଥୁଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଦୁତିୟୋ ସଂସିଦ୍ଧସତ୍ଥୁଧମ୍ମାନଂ । ତଥା ପଠମୋ ପଠମେ ରତନେ ପଣାମକିରିୟାଦସ୍ସନପରୋ, ଦୁତିୟୋ ଇତରେସୁପୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଣାମୋ କରୀୟତି ଏତାୟାତି ପଣାମକରଣଂ, ପଣାମକିରିୟାଭିନିପ୍ଫାଦିକା ଚେତନା । ସା ହି ଖେତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆଚରିୟସ୍ସ ଚ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଭୂତା ୟଥାଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ବଲାନୁପ୍ପଦାନୱସେନ ପୁରିମକମ୍ମନିପ୍ଫନ୍ନସ୍ସ ୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନ୍ତରା ୱେମଜ୍ଝେ ଆୟନ୍ତି ଆପତନ୍ତୀତି ଅନ୍ତରାୟାତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ରୋଗାଦିଅନତ୍ଥାନଂ ୱିଧାୟକସ୍ସ ଉପପୀଳକସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦକସ୍ସ ୱା କମ୍ମସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥୋ ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ରତନତ୍ତୟପଣାମ…ପେ॰… ୱିସେସଭାୱତୋ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ରାଗାଦିପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭାୱୱଚନେନ ଅନ୍ତରାୟସ୍ସ କାରଣଭୂତାୟ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱସ୍ସ, ଅତ୍ଥଲାଭାଦିୱଚନେନ ଅନନ୍ତରାୟତାହେତୁଭୂତାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ଭାୱସ୍ସ, ‘‘ସବ୍ୟାପଜ୍ଝାୟ ପଜାୟ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) ୱଚନେନ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୁଖୱିହାରିତାୟ ଚ ପକାସନଂ ମହାନାମସୁତ୍ତଂୟେୱ ଉଦାହଟଂ ।

ଗୁଣୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଏତେନ ସତିପି କାୟମନୋପଣାମାନଂ ଅନ୍ତରାୟୱିସୋସନସମତ୍ଥଭାୱେ ତେହି ପଣାମୱିସୟସ୍ସ ପଣାମାରହଭାୱୱିଭାୱନେନ ସାତିସୟୋ ୱଚୀପଣାମୋ ୱିହିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଗୁଣୱିସେସୱା ହୀତିଆଦିନା ଆଚରିୟସ୍ସ ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାରିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଦେସନା ୱିନୟପିଟକେତି ଏତ୍ଥ ନନୁ ୱିନୟପିଟକସ୍ସପି ଦେସନାଭାୱତୋ ଦେସନାୱିନୟପିଟକାନଂ ଭେଦୱଚନଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ? ନୋ ନ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ତୀସୁପି ଚେତେସୁ ଏତେ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା) ଏତ୍ଥ ୱିୟ ସମୁଦାୟଦେସନାୟ ଅୱୟୱଦେସନାନଂ ଆଧାରଭାୱତୋ । ଦେସନାକାଲେ ୱା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ୱିନୟତନ୍ତିୟା ୱିନୟପିଟକଭାୱତୋ ତଦତ୍ଥପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଚ ଦେସନାଭାୱତୋ ଭେଦୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଦେସୀୟତି ଏତେନାତି ଦେସନା, ଦେସନାସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ତସ୍ସ ଚ ୱିନୟପିଟକୱିସୟୋ କରୁଣାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଚ ସୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଭେଦୱଚନୋପପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

କଥଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଦେସନା ୱିନୟପିଟକେ କରୁଣାପ୍ପଧାନା, ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପିଟକେସୁ ଚ ପଞ୍ଞାକରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନାତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ୟତୋ ଉକ୍କଂସପରିୟନ୍ତଗତହିରୋତ୍ତପ୍ପୋପି ଭଗୱା ଲୋକିୟସାଧୁଜନେହିପି ପରିହରିତବ୍ବାନି ‘‘ସିଖରଣୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଚନାନି ୟଥାପରାଧଞ୍ଚ ଗରହୱଚନାନି ୱିନୟପିଟକଦେସନାୟଂ ମହାକରୁଣାସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ମହାପରିସମଜ୍ଝେ ଅଭାସି, ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାରଣାପେକ୍ଖାୟ ୱେରଞ୍ଜାଦୀସୁ ସାରୀରିକଞ୍ଚ ଖେଦମନୁଭୋସି, ତସ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ଭୂମନ୍ତରପଚ୍ଚୟାକାରସମୟନ୍ତରକଥାନଂ ୱିୟ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପଞ୍ଞା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ଅତିସୟକିଚ୍ଚୱତୀ, ତତୋପି କରୁଣାୟ କିଚ୍ଚଂ ଅଧିକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିନୟପିଟକେ କରୁଣାପ୍ପଧାନା’’ତି । କରୁଣାବ୍ୟାପାରାଧିକତାୟ ହି ଦେସନାୟ କରୁଣାପ୍ପଧାନତା, ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିବହୁଲୋ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ତଦଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମେନ ଗମ୍ଭୀରମତ୍ଥପଦଂ ପତିଟ୍ଠପେସୀତି କରୁଣାପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନତା, ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାୟ ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱପ୍ପହୋନକୋ ରୂପାରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ ଧମ୍ମସଭାୱାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତିତୋତି ପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନତା । ତେନେୱ ଚ କାରଣେନାତିଆଦିନା ଦେସନାନୁରୂପତଂତଂସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଥୋମନା ଆଚରିୟସ୍ସ ପକତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

କୁସଲା ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁମା ଦସ ଦାଳିମାଦି ସମୂହୱସେନ ଅତ୍ଥାନୱବୋଧନତ୍ଥୋ ୱିୟ ଅତ୍ଥାୱବୋଧନତ୍ଥୋ ହି ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ ଅତ୍ତପରାଧୀନୋ କେୱଲୋ ଅତ୍ଥପଦତ୍ଥକୋ, ସୋ ପଦତ୍ଥୱିପରିୟେସକାରିନା ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଦପଦତ୍ଥକୋ ଜାୟତୀତି ଆହ ‘‘କରୁଣା ୱିୟାତି ନିଦସ୍ସନୱଚନ’’ନ୍ତି । ନିଦସ୍ସନଞ୍ହି ନାମ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବଧମ୍ମେ ତେନ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧେ ସତି ହୋତି, ନାଞ୍ଞଥାତି ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ୟଥା…ପେ॰… ପୱତ୍ତିତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

‘‘ତତ୍ଥ କରୁଣା ୱିୟାତି ନିଦସ୍ସନୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିଦସ୍ସନନିଦସ୍ସିତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଆଧାରୱିସୟବ୍ୟାପାରେହି ସୱିସେସନେହି ସହ ପକାସନୱସେନ ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥତତ୍ୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅୱୟୱଭେଦୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିରତୀତି କରୁଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗାନଂ ଭୂତପୁବ୍ବଗତିୟା ୱା ସତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକସ୍ସପି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକସାମଞ୍ଞାକାରୱନ୍ତତାୟ ‘‘ୟଥାସଭାୱଂ ପକାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନା’’ତି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ଞାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତାଭାୱତୋ । ଏତେନ ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ଅକିଚ୍ଛୱୁତ୍ତିତଂ ଆହ । ୟଥେୱ ହି ‘‘ଞେୟ୍ୟେସୁ ସବ୍ବେସୁ ପୱତ୍ତିତ୍ଥା’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେ ତେସଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟତାୱିରହସଂସୂଚନତ୍ଥଂ ପରେସଂ ସତ୍ତାଦିମିଚ୍ଛାଗାହପଟିସେଧନେନ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦେନ ଞେୟ୍ୟା ୱିସେସିତବ୍ବା, ଏୱଂ ‘‘ଧମ୍ମେସୁ ସବ୍ବେସୁ ପୱତ୍ତିତ୍ଥା’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେ ଧମ୍ମେସୁ ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧତାୟ ଅକିଚ୍ଛୱୁତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତପଟିସେଧନେନ ଞେୟ୍ୟ-ସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମା ୱିସେସିତାତି । ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦା ନୀଲୁପ୍ପଲସଦ୍ଦା ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭେଦାଭେଦୟୁତ୍ତାତି ‘‘ଞେୟ୍ୟା ଚ ତେ ଧମ୍ମା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ୟାତି ୟଥା-ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୟଞ୍ହି ଅୟଂ ୟଥା-ସଦ୍ଦୋ, ତପ୍ପଭେଦା ପଞ୍ଞା ପୱତ୍ତିତ୍ଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ।

ଭଗୱତି ପୱତ୍ତାୱାତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟତ୍ଥାନଂ ଭିନ୍ନାଧାରତାୟ ଭିନ୍ନାଧାରସ୍ସ ଚ ଉପମାନତ୍ଥସ୍ସ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତୋ କରୁଣାୟ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଭାୱୋ ସତ୍ତେ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖେ ନିବ୍ବାନେ ପତିଟ୍ଠପେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗେନପି ଏକନ୍ତହିତଜ୍ଝାସୟତାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟତୋ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ କୋସୋହିତୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହପହୂତଜିୱ୍ହାୱିଦଂସନମ୍ପି କତଂ, ୟଞ୍ଚ ୟଦିମେ ସତ୍ତା ଜାନେୟ୍ୟୁଂ, ଭଗୱତୋ ସାସନେନ ରହଦମିୱ ସୀତଲଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧମ୍ପି ସମୋଗାହେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞେସଂ ପସ୍ସନ୍ତାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଦ୍ଧଟାତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ମହୋଘପକ୍ଖନ୍ଦାନଂ ସତ୍ତାନନ୍ତି କମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – କାମାଦିମହୋଘପକ୍ଖନ୍ଦେ ସତ୍ତେ ତତୋ ଉଦ୍ଧଟା ନତ୍ଥଞ୍ଞୋ କୋଚି ମଂ ଠପେତ୍ୱାତି ପସ୍ସତୋ ୟଥା ଭଗୱତୋ କରୁଣାୟ ଆୱିସନଂ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ତଥାଦସ୍ସନସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ପସ୍ସନ୍ତାନନ୍ତି ୟଦିପି ପରେ ପସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ, ତଥାପି ନ ତେସଂ ଭଗୱତୋ ୱିୟ କରୁଣୋକ୍କମନଂ ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପଟିପତ୍ତିତୋ ଅତ୍ତହିତମତ୍ତପଟିପତ୍ତିତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନାୱରଣା ତୀସୁ କାଲେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ, ଅସାଧାରଣା ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ନିରୱସେସହେତୁପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୱସେନ ତେସଞ୍ଚ ସଭାୱକିଚ୍ଚାଦିଅୱତ୍ଥାୱିସେସାଦିପରିଜାନନେନ ଆୟୂହନୱେଲାୟମେୱ ତଂତଂକମ୍ମାନଂ ତଂତଂଫଲୱିସେସହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତାଦିୱିଭାଗସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେସୁ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେସୁ ଚ ଅତିସୁଖୁମତିରୋହିତୱିଦୂରୱୁତ୍ତିଅତୀତାନାଗତାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ତଂତଂକାରଣସମୱାୟୱିଭାୱନେନେୱ ତଂତଂଫଲେସୁ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଗନ୍ଧରସଫସ୍ସାଦିୱିସେସସ୍ସ ନିରୱସେସତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଭଗୱତୋ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକଂ ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ରାଗଗ୍ଗିଆଦୀହି ଲୋକସନ୍ନିୱାସସ୍ସ ଆଦିତ୍ତତାଦିଆକାରଦସ୍ସନଂ ଭଗୱତୋ ମହାକରୁଣୋକ୍କମନୁପାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ବହୁକେହି ଆକାରେହି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତି । ‘‘ଆଦିତ୍ତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ…ପେ॰… ଉୟ୍ୟୁତ୍ତୋ…ପେ॰… ପୟାତୋ…ପେ॰… କୁମ୍ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ…ପେ॰… ଉପନୀୟତି ଲୋକୋ ଅଧୁୱୋ…ପେ॰… ଅତାଣୋ ଲୋକୋ ଅନଭିସ୍ସରୋ…ପେ॰… ଅସ୍ସକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବଂ ପହାୟ ଗମନୀୟଂ…ପେ॰… ଊନୋ ଲୋକୋ ଅତିତ୍ତୋ ତଣ୍ହାଦାସୋତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୭) ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ପରୋସତଂ ଆକାରେହି ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରଂ ପରିହରିତୁଂ ସଂୱଣ୍ଣୟିତୁଞ୍ଚ ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ ‘‘ତଂ ସବ୍ବଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ମହାକରୁଣାଞାଣୱିଭଙ୍ଗୱସେନ ଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଆସୟାନୁସୟ ୟମକପାଟିହାରିୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣାନି ସେସାସାଧାରଣଞାଣାନି । ତେସମ୍ପି ହି ୱିଭଙ୍ଗୋ ‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୧) ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ନାନପ୍ପକାରେନ ଦସ୍ସିତୋତି ପୁରିମନୟେନେୱ ଅତିଦିସତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତାନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାସଚ୍ଚଞାଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନିପ୍ପଦେସସପ୍ପଦେସୱିସୟା କରୁଣା ୱିୟ ଭଗୱତୋ ପଞ୍ଞାପି ଇଧ ନିପ୍ପଦେସସପ୍ପଦେସୱିସୟା ନିରୱସେସା ଅଧିପ୍ପେତାତି ତସ୍ସା କତିପୟଭେଦଦସ୍ସନେନ ନୟତୋ ତଦୱସିଟ୍ଠଭେଦା ଗହେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତେ ପନ ସୀଲସମାଧି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନ, ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସସତଦୁକଧମ୍ମ, ବାୱୀସତିତିକଧମ୍ମ, ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନ ଇଦ୍ଧିପାଦ ସାମଞ୍ଞଫଲ ଅରିୟୱଂସାଦି, ପଞ୍ଚଗତି ପଞ୍ଚପଧାନିୟଙ୍ଗପଞ୍ଚଙ୍ଗିକସମାଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବଲ ନିସ୍ସାରଣୀୟଧାତୁ ୱିମୁତ୍ତାୟତନ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମସଞ୍ଞାଦି, ଛସାରଣୀୟଧମ୍ମ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନ ଅଗାରୱଗାରୱ ନିସ୍ସାରଣିୟଧାତୁ ସତତୱିହାର ଅନୁତ୍ତରିୟ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟପଞ୍ଞାଦି, ସତ୍ତଅପରିହାନିୟଧମ୍ମ ଅରିୟଧନ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମନିଜ୍ଜରୱତ୍ଥୁ ସଞ୍ଞା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଖୀଣାସୱବଲାଦି, ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାପଟିଲାଭହେତୁ ମିଚ୍ଛତ୍ତ ସମ୍ମତ୍ତ ଲୋକଧମ୍ମ ଅରିୟାନରିୟୱୋହାର ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୁ କୁସୀତୱତ୍ଥୁ ଅକ୍ଖଣ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କ ଅଭିଭାୟତନ ୱିମୋକ୍ଖାଦି, ନୱୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲଧମ୍ମପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗ ସତ୍ତାୱାସ ଆଘାତୱତ୍ଥୁ ଆଘାତପଟିୱିନୟ ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରାଦି, ଦସନାଥକରଧମ୍ମ କସିଣାୟତନ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥ କୁସଲକମ୍ମପଥ ମିଚ୍ଛତ୍ତ ସମ୍ମତ୍ତ ଅରିୟୱାସ ଦସବଲଞାଣ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମାଦି, ଏକାଦସମେତ୍ତାନିସଂସ ସୀଲାନିସଂସ ଧମ୍ମତା ବୁଦ୍ଧିହେତୁ, ଦ୍ୱାଦସାୟତନପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦ ଧମ୍ମଚକ୍କାକାର, ତେରସଧୁତଗୁଣ, ଚୁଦ୍ଦସବୁଦ୍ଧଞାଣ, ପଞ୍ଚଦସଚରଣୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମ, ସୋଳସଆନାପାନସ୍ସତି ସଚ୍ଚାକାର ସୁତ୍ତନ୍ତପଟ୍ଠାନ, ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମଧାତୁ ଭେଦକରୱତ୍ଥୁ, ଏକୂନୱୀସତିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣ, ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟ, ଅଟ୍ଠୱୀସତିସୁତ୍ତନ୍ତପଟ୍ଠାନ, ପଣ୍ଣାସଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନ, ପରୋପଣ୍ଣାସକୁସଲଧମ୍ମ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତ, ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାଦିଭେଦାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନଦେସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତା, ୟେ ଚ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତିସଞ୍ଚାରିମହାୱଜିରଞାଣପ୍ପଭେଦା, ୟେ ଚ ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନପୱିଚୟଦେସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତା, ୟେ ଚ ଅନନ୍ତାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅନନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟଚରିତାଦିୱିଭାୱନାକାରପ୍ପୱତ୍ତାତି ଏୱଂପକାରା ଭଗୱତୋ ପଞ୍ଞାପଭେଦା, ସବ୍ବେପି ଇଧ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନୟତୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କୋ ହି ସମତ୍ଥୋ ଭଗୱତୋ ପଞ୍ଞାୟ ପଭେଦେ ଅନୁପଦଂ ନିରୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ । ତେନେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗଭୂତୋ ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣପରିଚ୍ଛେଦନଂ ପତିଅନୁୟୁତ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ ୱିଦିତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୬) ଆହାତି ।

ସଂସାରମହୋଘପକ୍ଖନ୍ଦାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତତୋ ସନ୍ତାରଣତ୍ଥଂ ପଟିପନ୍ନୋ ତେହି ପୟୋଜିତୋ ନାମ ହୋତି ଅସତିପି ତେସଂ ତଥାୱିଧେ ଅଭିସନ୍ଧିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତା ହି ମହାବୋଧିଂ ପୟୋଜେନ୍ତୀ’’ତି । ଏତେନ ସବ୍ବେନାତି ମହାବୋଧିମୂଲାଦିଦସ୍ସନେନ । ଅପଗମନଂ ନିରୁପକ୍କିଲେସନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଜାତସଂୱଦ୍ଧଭାୱଦସ୍ସନେନ ‘‘ଅନାଦି ଅନିଧନୋ ଚ ସତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂପକାରା ମିଚ୍ଛାୱାଦା ପଟିସେଧିତା ହୋନ୍ତି । ସମଞ୍ଞା…ପେ॰… ଦସ୍ସେତି ସତ୍ତେ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସତିପି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୱୋହାରସୂଚନତୋ । କରୁଣା ଆଦିପଞ୍ଞା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଇଦଂ ସମ୍ଭରଣନିପ୍ଫତ୍ତିକାଲାପେକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପରିଚ୍ଛେଦୱନ୍ତତାୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ତନ୍ନିଦାନଭାୱତୋ ତତୋ ଉତ୍ତରିକରଣୀୟାଭାୱତୋ’’ତି । ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ନୟତୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଏସୋ ଏୱ ହି ଅନୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣଦସ୍ସନୁପାୟୋ ୟଦିଦଂ ନୟଗ୍ଗାହଣଂ । ପରଧନହରଣାଦିତୋପି ୱିରତି ପରେସଂ ଅନତ୍ଥପରିହରଣୱସପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସିୟା କରୁଣୂପନିସ୍ସୟାତି କରୁଣାନିଦାନଂ ସୀଲଂ। ତତୋ ଏୱ ‘‘ତତୋ ପାଣାତିପାତାଦିୱିରତିପ୍ପୱତ୍ତିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨.ୟସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ଦୟାୟା’’ତିଆଦିଥୋମନାୟ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ପୟୋଜନଂ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ, ତତୋ ବହିଭୂତଂ ବାହିରଂ। ଦୟାତି କରୁଣା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦୟା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ମେତ୍ତାକରୁଣାନଂ ୱାଚକତ୍ତା ୱକ୍ଖମାନଞ୍ଚ ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତାୟ ହି ସମୁସ୍ସାହିତୋ, ନ ମେତ୍ତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ହୋତୀତି ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଆହ । ତନ୍ତି ପଞ୍ଞଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଉପମାଭାୱେନ ୱିନିୱତ୍ତା ଚରିତତ୍ଥତାୟ । ପଟିନିଦ୍ଦେସଂ ନାରହତି ପଧାନାପଧାନେସୁ ପଧାନେ କିଚ୍ଚଦସ୍ସନତୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ…ପେ॰… ୱତୋତି କରୁଣାୱାଚିନା ଦୟା-ସଦ୍ଦେନ ଏକାଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ତ-ସଦ୍ଦୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମୱିସୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପରିୟାୟସଦ୍ଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେ ସତି ହୋତି, ନାଞ୍ଞଥାତି ଆହ ‘‘ସମାନା…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ହେତ୍ଥ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱୋ ସାଧୀୟତି, ସା ଚ ସମାନାଧିକରଣତା ୱିସିଟ୍ଠୱିଭତ୍ତିକାନଂ ନ ହୋତୀତି ସମାନୱିଭତ୍ତିତାୟପି ତମେୱ ସାଧୀୟତୀତି ‘‘ଦୟା…ପେ॰… ଚିଦ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦୟାୟ ୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେ କାରଣୱଚନଂ । ପଧାନତାୟ ହି ସାମଞ୍ଞତାୟ ଚ ସା ୱିସେସିତବ୍ବା ଜାତା । ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ କରୁଣାନଂ ୱାଚକତ୍ତା ସାମଞ୍ଞତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ସ ଚାତି ଦୟା-ସଦ୍ଦସ୍ସ । ‘‘ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା କିଞ୍ଚାପି ପୁରିମଗାଥାୟ ପଞ୍ଞାପ୍ପଧାନା, ‘‘ତାୟା’’ତି ପନ କେୱଲଂ ଅୱତ୍ୱା ଦୟାୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅପ୍ପଧାନାୟପି କରୁଣାୟ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପଧାନତା ଚ କରୁଣାୟ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ପଧାନା ଏୱ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୟାସମୁସ୍ସାହିନୀତି ପଧାନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨) ।

କଥଂ ପନ…ପେ॰… ଞାତବ୍ବାତି ୱକ୍ଖମାନଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ଚୋଦେତି । ୟଦି ଏୱନ୍ତି ୟଦି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହସି । ମେତ୍ତାତି ଚ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୟଥା ‘‘ମେତ୍ତଚିତ୍ତତଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଏତିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱସେନ ନ ଦୟା କରୁଣା, ଏୱଂ ‘‘ନିକ୍କରୁଣତଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଏତିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱସେନ ନ ଦୟା ମେତ୍ତାତି ୱଚନମତ୍ତଗ୍ଗହଣେ ଅଟ୍ଠକଥାନମ୍ପି ୱିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦୟା-ସଦ୍ଦୋ ହୀତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ହି ଦୟା-ସଦ୍ଦଂ ଦାନଗତିରକ୍ଖଣେସୁ ପଠନ୍ତି । ଅନୁରକ୍ଖଣଞ୍ଚ ମେତ୍ତାକରୁଣାନଂ ହିତୂପସଂହାରଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରୱୁତ୍ତୀନଂ ସମାନକିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ମା ଉଭୟତ୍ଥ ଦୟା-ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋନୀତନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ରୁକ୍ଖତ୍ଥୋ ୱିୟ ଧୱଖଦିରାଦୀନଂ ଅନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥୋ ମେତ୍ତାକରୁଣାନଂ ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପନ ‘‘ଦୟାପନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀତି ଅନନ୍ତରଂ କରୁଣାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୟା-ସଦ୍ଦୋ ମେତ୍ତାପରିୟାୟୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ମେତ୍ତାପି ହି କରୁଣା ୱିୟ ପାଣାତିପାତୱିରତିୟା କାରଣନ୍ତି । ‘‘ଅଦୟାପନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ କାରୁଣିକୋ ଅୱିହିଂ ସଜ୍ଝାସୟତ୍ତା ପରେସଂ ୱିହେସାମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ପାଣାତିପାତନେତି ନିକ୍କରୁଣତାୟ ପାଣାତିପାତିତା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏୱଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାନଂ ଅୱିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ୟଦି ଦୟା-ସଦ୍ଦୋ ମେତ୍ତାକରୁଣାନଂ ୱାଚକୋ, ଏୱମ୍ପିକଥଂ ପନ କରୁଣା ‘‘ଦୟା’’ତି ଜାନିତବ୍ବାତି ଅନୁୟୋଗୋ ତଦୱତ୍ଥୋ ଏୱାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା କରୁଣା ଚ ଦେସନାୟାତିଆଦିନା କରୁଣାୟ ଏୱ ଗହଣେ କାରଣମାହ ।

ନନୁ ତାୟାତିଆଦିନା ସାମତ୍ଥିୟତୋପି ପକରଣଂ ବଲୱନ୍ତି ପକରଣୱସେନେୱ କରୁଣାୱିସୟସ୍ସ ଞାତତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତିତ୍ଥାତି ଏତଂ ପୁରିମଗାଥାୟ ସପ୍ପଦେସନିପ୍ପଦେସସତ୍ତୱିସୟାୟ କରୁଣାୟ ଗହିତଭାୱସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ୟଥାରୁଚିପୱତ୍ତି ହି ଏକସ୍ମିଂ ଅନେକେସୁ ଚ ଇଚ୍ଛାନୁରୂପପ୍ପୱତ୍ତୀତି । ‘‘ଇଧ ପନ ନିପ୍ପଦେସସତ୍ତୱିସୟତଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସିଦ୍ଧେ ସତି ଆରମ୍ଭୋ ଞାପକତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ପୁନ ‘‘ସତ୍ତେସୂ’’ତି ୱଚନଂ ଇମମତ୍ଥୱିସେସଂ ବୋଧେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ଦେୱେସୁୟେୱାତିଆଦିନାପି ଦୟାସାଧନସ୍ସ ସମୁସ୍ସାହନସ୍ସ ସତ୍ତୱିସୟଭାୱେ ସାମତ୍ଥିୟଲଦ୍ଧେପି ‘‘ସତ୍ତେସୂ’’ତି ୱଚନଂ ତସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସସତ୍ତୱିସୟଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଞାପେତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

କାଲଦେସଦେସକପରିସାଦିପରିଦୀପନଂ ବାହିରନିଦାନନ୍ତି କାଲାଦୀନି ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମିଂ କାଲେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୱସାନମ୍ହି ୱସନ୍ତୋ ତିଦସାଲୟେତି ୱଚନତୋତି ଏତେନ ତସ୍ସ ପାଟିହାରିୟସ୍ସ ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନ ଅୱଚ୍ଛିନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନ ଚ ନ ସକ୍କାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେପି ରାଗାଦିପଟିପକ୍ଖହରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗେସୁ ସତ୍ତୱୋହାରୋ ୱିୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେ ରାଗାଦିପଟିପକ୍ଖହରଣୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ତଦଭାୱେପି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତାନେ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପାଟିହାରିୟନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିଟ୍ଠିହରଣୱସେନ ୟେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ଜାତା ଅଚେଲକକସ୍ସପାଦୟୋ ୱିୟ, ଦିଟ୍ଠିପ୍ପକାସନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱେନ ଅପ୍ପଟିଭାନଭାୱାଦିପ୍ପତ୍ତିୟା ସଚ୍ଚକାଦୟୋ ୱିୟ ।

୩.ସୀତପବ୍ବତା ନାମ ‘‘ସିନେରୁଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ୟୁଗନ୍ଧରୋ…ପେ॰… ଗିରି ବ୍ରହା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୭; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପବ୍ବତା ।

୪-୫. ସବ୍ବସୋ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେହି ସବ୍ବସୋ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବସୋ ସନ୍ନିସିନ୍ନେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ତୟୋ ୱିକପ୍ପା ୟୁତ୍ତା, ସବ୍ବସୋ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେହି ଦସହି ଦସହୀତି ପନ ଅନିଟ୍ଠସାଧନତୋ ପଟିସେଧିତୋ । ୱଜ୍ଜିତବ୍ବେତି ୟେ ୱଜ୍ଜେତୁଂ ସକ୍କା ‘‘ଅତିସମ୍ମୁଖା ଅତିସମୀପଂ ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସୋ’’ତି, ଏତେ । ଇତରେ ପନ ତସ୍ସା ପରିସାୟ ମହନ୍ତଭାୱେନ ନ ସକ୍କା ପରିହରିତୁଂ ।

‘‘ସବ୍ବଞେୟ୍ୟ…ପେ॰… ସମତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ଦେସେତବ୍ବପ୍ପକାରଜାନନସମତ୍ଥାତି ୱଚନଂ ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧାକାରସ୍ସ ଧମ୍ମସାମିନାପି ପରେସଂ ଦେସେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚା ଏୱ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱଜାନନସମତ୍ଥତାଦିୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତବଲଂ । ତେସଂ ଗହଣସମତ୍ଥତଂ ଦୀପେତି, ଅଧିକୱଚନମଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ବୋଧେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬.ତଥାଗତୋ ୱନ୍ଦନୀୟୋତିଆଦିନା ‘‘ନମସ୍ସିତ୍ୱା’’ତିଆଦିକିରିୟାୱିସେସାନଂ ତଂତଂସୁତ୍ତାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତିତମାହ । ସରୀରସୋଭଗ୍ଗାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କଲ୍ୟାଣୱାକ୍କରଣତାଆଧିପଚ୍ଚପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିଆଦି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ।

୭.ଅନ୍ତରଧାପେତ୍ୱାତି ନିରୋଧେତ୍ୱା । ନିରୋଧନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦକହେତୁପରିହରଣୱସେନ ତେସଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ‘‘ସୋସେତ୍ୱା’’ତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୟ ଅପରକାଲକିରିୟାପେକ୍ଖତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୮.ଦୁକ୍କରଭାୱଂଦୀପେତୁନ୍ତି ଅଦୁକ୍କରସ୍ସ ତଥାଅଭିୟାଚେତବ୍ବତାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସାନଂ ସୀଲୱିପତ୍ତିଭାୱତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦୀନଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଆଚାରୱିପତ୍ତିଭାୱତୋ ଆଚାରସୀଲାନଂ ତଥା ୟୋଜନା କତା, ତଥା ଚାରିତ୍ତସୀଲସ୍ସ ଆଚାରସଭାୱତ୍ତା ଇତରଂ ସଭାୱେନେୱ ଗହେତ୍ୱା ଦୁତିୟା । ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟନ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧାଚାରାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନା ସଦ୍ଧମ୍ମଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ସାଦରଂ ଅଭିୟାଚିତେନ ତେନ ଚ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥପ୍ପକାସନେ ସମତ୍ଥୋତି ୟାଥାୱତୋ ପମାଣିତେନ ତବ୍ବିମୁଖଭାୱୋ ନ ସୁକରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୯.ଦେୱଦେୱ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ପଟ୍ଠାନସଂୱଣ୍ଣନାଟୀକାୟଂ ୱିପଞ୍ଚିତୋତି ନ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ ।

୧୩.ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ ୟା ଅଟ୍ଠକଥା ସଙ୍ଗୀତାତି ୱଚନେନ ସା ଭଗୱତୋ ଧରମାନକାଲେପି ଅଟ୍ଠକଥା ସଂୱିଜ୍ଜତି, ତେନ ପାଠୋ ୱିୟ ଭଗୱଂମୂଲିକାୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତଦପେକ୍ଖନ୍ତି ‘‘କସ୍ସ ପନ ସା ଅଟ୍ଠକଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅଧିକାରୱସେନ ତମେୱ ଅଭିଧମ୍ମପଦଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଆୱୁତ୍ତିଆଦିୱସେନ ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।

୧୬. ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗୱିସେସଂ ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ନିୟମେତୀତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୱାଦୋ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ନିୟମେନ୍ତି, ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୋ ନିୟମେତୀତି ଏୱମାଦୟୋ ମୋରୱାପିୱାସିମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୱାଦାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତପ୍ପକାସନେନେୱାତି ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନେନେୱ । ସୋତି ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତଥାତି ଅସମ୍ମିସ୍ସାନାକୁଲଭାୱେନ । ଅସମ୍ମିସ୍ସାନାକୁଲଭୂତୋ ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ସନ୍ତକଭାୱେନ, ଏତେନ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନେନେୱ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଇଧ ଅଭିନିପ୍ଫାଦୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ତପ୍ପକାସନେନେୱାତି ଅସମ୍ମିସ୍ସାନାକୁଲଭାୱପ୍ପକାସନେନେୱ। ସୋତି ପକାସିୟମାନୋ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୋ । ତଥାତି ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଭାୱେନ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ‘‘ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଅନାକୁଲଂ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ ।

୧୭.ଅଞ୍ଞଞ୍ଚସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ ହୋତୀତି ତୋସନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସବ୍ବେନ ତେନ ତୋସନଂ କତଂ ହୋତୀ’’ତି । ୟୁତ୍ତରୂପା ୟୋଜନା ।

ୱୀସତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

ପରିଚ୍ଛେଦୋ ସତ୍ତପ୍ପକରଣଭାୱୋ । ସନ୍ନିୱେସୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ପକରଣାନଂ ତଦୱୟୱାନଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥାନଂ । ସାଗରେହି ତଥା ଚିନ୍ତାତି ‘‘ଇମସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୱିଜାନନତ୍ଥଂ ଚତ୍ତାରୋ ସାଗରା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଜଲସାଗରାଦୀହି ସହ ନୟସାଗରୱିଚାରୋ । ‘‘ସତଭାଗେନ ସହସ୍ସଭାଗେନ ଧମ୍ମନ୍ତରା ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ସଙ୍କମିତ୍ୱା ସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦେସେସୀ’’ତିଆଦିନା ଦେସନାଭେଦେହି ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱକଥା ଦେସନାହି ଗମ୍ଭୀରତା।

‘‘ଏୱଂ ତେମାସଂ ନିରନ୍ତରଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଦେସନାକାଲେ ଭଗୱତୋ ସରୀରସ୍ସ ୟାପିତାକାରୱିଚାରୋ ଦେସନା…ପେ॰… ଗହଣଂ । ତଥା ଥେରସ୍ସ…ପେ॰…ପି ଚାତି ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେ ୱାଚନାମଗ୍ଗୋ ନାମା’’ତିଆଦିନା ଅଭିଧମ୍ମେ ୱାଚନାମଗ୍ଗସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସମ୍ବନ୍ଧିତତା ତସ୍ସ ଚ ତେନେୱ ଉପ୍ପାଦିତତା । ୟୋ ହି ଭଗୱତା ଦେୱତାନଂ ଦେସିତାକାରୋ, ସୋ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱାରନୟତନ୍ତିତାୟ ଅନନ୍ତୋ ଅପରିମାଣୋ ନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱାଚନାୟୋଗ୍ଗୋ, ୟୋ ଚ ଥେରସ୍ସ ଦେସିତାକାରୋ, ସୋ ଅତିସଂଖିତ୍ତତାୟ । ନାତିସଙ୍ଖେପନାତିୱିତ୍ଥାରଭୂତୋ ପନ ପାଠନୟୋ ଥେରପ୍ପଭାୱିତୋ ୱାଚନାମଗ୍ଗୋତି ।

ୱଚନତ୍ଥୱିଜାନନେନାତିଆଦିନା କୁସଲା ଧମ୍ମାତିଆଦିପଦାନଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ଅକତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୱିଚାରସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧମାହ । ‘‘ୟେ ତେ ମୟା ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞା ଦେସିତା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା…ପେ॰… ସିକ୍ଖିତଂ ସିକ୍ଖିଂସୁ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିଧମ୍ମେ ନାନାୱାଦା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତୱସେନ କିଞ୍ଚାପି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ‘‘ଅଭିଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ସମାଧିଆଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗୋ, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଏୱ ପନ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତାଧିକା ପାଳୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମବ୍ୟଭିଚାରଭାୱେନ ୱିସେସତୋ ଅଭିଧମ୍ମୋ ୱିୟ ସୁତ୍ତନ୍ତୋପି ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୟୋ ୱୋ, ଆନନ୍ଦ, ମୟା ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୬) ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ସମ୍ଭୱତୋ ଅଭି-ସଦ୍ଦେନ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ଅତିରେକୱିସେସଟ୍ଠା ଭିନ୍ନସଭାୱା ୟତୋ ତେ ୟଥାକ୍କମଂ ଅଧିକୱିଚିତ୍ତପରିୟାୟେହି ବୋଧିତା, ତସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମାତିରେକଧମ୍ମୱିସେସଟ୍ଠେହୀ’’ତି ବହୁୱଚନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଏକୱଚନେନାତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି…ପେ॰… ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ’’ତି ।

ପୟୋଗମେୱ ନାରହତି ଉପସଗ୍ଗ-ସଦ୍ଦାନଂ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ପୁରତୋ ପୟୋଜନୀୟତ୍ତା । ଅଥାପି ପୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଅତିମାଲାଦୀସୁ ଅତି-ସଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ । ଏୱମ୍ପି ୟଥା ‘‘ଅତିମାଲା’’ତି ଏତ୍ଥ ସମାସୱସେନ ଅନାୱିଭୂତାୟ କମନକିରିୟାୟ ୱିସେସକୋ ଅତି-ସଦ୍ଦୋ, ନ ମାଲାୟ, ଏୱମିଧାପି ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ନ ଧମ୍ମୱିସେସକୋ ୟୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସପି ହି ଉପସଗ୍ଗସ୍ସାତି ଇଦଂ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ, ଅତ୍ଥେ ଉପସଜ୍ଜତୀତି ୱା ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିଛତ୍ତାଦୀସୁ ହି ଅତି-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ଉପସଗ୍ଗୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା କଲ୍ୟାଣୋ ପୂଜିତୋ ୱା ପୁରିସୋ ଅତିପୁରିସୋତି ଭୱତି, ଏୱଂ ଅତିରେକୱିସେସଟ୍ଠାନମ୍ପି କଲ୍ୟାଣପୂଜିତତ୍ଥଭାୱସମ୍ଭୱତୋ କଲ୍ୟାଣଂ ୱା ପୂଜିତଂ ୱା ଛତ୍ତଂ ଅତିଛତ୍ତନ୍ତି ସଦ୍ଦନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କଲ୍ୟାଣପୂଜିତଭାୱା ହି ଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଗୁଣୱିସେସୋ ଚେସ ୟଦିଦଂ ପମାଣାତିରେକୋ ଚ ୱିଚିତ୍ତରୂପତା ଚ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ କତ୍ୱା ‘‘ଅକିରିୟାୟପୀ’’ତି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ଭୱତି । ୟଥା ଚ ଅତିଛତ୍ତାଦୀସୁ, ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦେପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅନେକତ୍ଥା ହି ନିପାତାତି । ତବ୍ଭାୱଦୀପକତ୍ତାତି ଅତିରେକୱିସେସଭାୱଦୀପକତ୍ତା ।

ଏକତୋ ଅନାଗତତ୍ତାତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଏକତୋ ଆଗତାନଂ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଛ ଇମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୯୫-୪୯୬) ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଞ୍ଚ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାୱେନ ଆଗତତ୍ତା ଏକସୁତ୍ତଭାୱେନ ଅନାଗତାନଂ ବାୱୀସତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଏକତୋ ଆଗମନସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟସ୍ସ କାରଣତ୍ତା । ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଏକତୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଞ୍ଚ ଅନାଗତା ହି ଭୂମନ୍ତରପରିଚ୍ଛେଦପଟିସମ୍ଭିଦା ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱସେନ ୱିଭତ୍ତା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଏକତୋ ଆଗତାନି ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ତଥା ନ ୱିଭତ୍ତାନି । ୱେରମଣୀନଂ ୱିୟ ପନ ସଭାୱକିଚ୍ଚାଦିୱିଭାଗୱିନିମୁତ୍ତୋ ବାୱୀସତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସମାନୋ ୱିଭଜନପ୍ପକାରୋ ନତ୍ଥି, ୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ସିୟାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ନତ୍ଥୀତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା ।

ୟଦିପି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱିନିମୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟଥା ପନ ପୱତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସୋ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋ ହେତୁଆଦିଭାୱୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଗୁଣୀଭୂତା ହେତୁହେତୁଫଲଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାନନ୍ତିଆଦି ଉଦ୍ଦେସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନଂୟେୱ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତେ ସଙ୍ଗୀତିସୁତ୍ତନ୍ତାଦିକେ । ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପାଣାତିପାତା…ପେ॰… ପମାଦଟ୍ଠାନା ୱେରମଣୀତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ଅଞ୍ଞୋ ପନ ୱେରମଣୀନଂ ୱିଭଜିତବ୍ବପ୍ପକାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ଅତୀତାନିଚ୍ଚାଦିୱିଭାଗୋ ୱେରମଣୀନଂ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତବ୍ବସେନେୱ ୱିଜାନିତବ୍ବୋ, ତତୋ ପନ ଅଞ୍ଞୋ ଅଭିଧମ୍ମନୟୱିଧୁରୋ ୱେରମଣୀନଂ ୱିଭଜିତବ୍ବପ୍ପକାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅନୁପଦଧମ୍ମସମ୍ମସନକଥାୟଂ ନ ୱେରମଣିୟୋ ଉଦ୍ଧଟା ।

ନନୁ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀଧାତୁକଥାଦୀନମ୍ପି ୱସେନ ଅଭିଧମ୍ମପାଳିୟା ଅତିରେକୱିସେସଭାୱୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସୋ ପନ ଏକନ୍ତଅଭିଧମ୍ମନୟନିସ୍ସିତୋ ଅୱୁତ୍ତୋପି ସିଦ୍ଧୋତି କତ୍ୱା ନ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତେନ ୱା ନିଦସ୍ସନେନ ସୋପି ସବ୍ବୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅଭିଧମ୍ମନୟସାମଞ୍ଞେନ ୱା ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକେହି ସୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପଞ୍ହୱାରାତି ପୁଚ୍ଛନୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତା ପାଳିନୟା । ଏତ୍ଥେୱାତି ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ଏୱ । ଅପେକ୍ଖାୱସିକତ୍ତା ଅପ୍ପମହନ୍ତଭାୱସ୍ସ ୟତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତିକା ମହାଧାତୁକଥାତନ୍ତି ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗୱଚନୱସେନ ଅୱସେସା, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଧମ୍ମହଦୟେ ଆଗତତନ୍ତିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମହଦୟ…ପେ॰… ଆଗତତନ୍ତିତୋ ରୂପକଣ୍ଡଧାତୁୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଧାତୁକଥାୟଂ ଆଗତତନ୍ତି ଅପ୍ପମତ୍ତିକାୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ଅଥ ଧାତୁକଥାୟ ୱିତ୍ଥାରକଥା ମହାଧାତୁକଥା ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଧମ୍ମହଦୟେ ଆଗତତନ୍ତିତୋ ଧାତୁକଥାୟଂ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଧାତୁକଥାୟ ଆଗତତନ୍ତି ଅପ୍ପମତ୍ତିକାୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଞ୍ଚକସ୍ସ, ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଞ୍ଚକସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଂ ନିସ୍ସୟନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ଦେସାଦିଅନାମସନେନ ରୂପାଦିସତ୍ତପଞ୍ଞାସଧମ୍ମପ୍ପଭେଦଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠମେୱ ନିସ୍ସୟଭୂତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଉପଲବ୍ଭତି ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ଗହିତାୟ ପଟିକ୍ଖେପଗ୍ଗହଣତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ, ତଥା ସବ୍ବଦା ସବ୍ବେସୂତି ଏତ୍ଥାପି । ୟଦି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୟୋ ଗହିତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତନୟେନ, ଅଥ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠନିସ୍ସୟଂ ଉପଲକ୍ଖେତି । ଏତେହୀତି ଏତେହି ୱଚନେହି । ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଦେସକାଲପ୍ପଦେସେହି କଥଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠାଦୀନଂ ପଦେସୋ ଏକଦେସଭୂତୋ ସବ୍ବୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ? ପଦେସାନଂ ପୁଥୁତ୍ତା । ‘‘ସବ୍ବେସୁ ପଦେସେସୂ’’ତି ପଚ୍ଚେକଂ ଭେଦାମସନୱସେନ ଚାୟଂ ପଞ୍ହୋ ପୱତ୍ତୋତି ନ ପୁରିମେହି ଅୱସେସୋ ।

ଉପଲବ୍ଭତି…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାତି ଏକନ୍ତି ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପଟିଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣପଟିକ୍ଖେପଗ୍ଗହଣନିଗ୍ଗଣ୍ହନାନଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପଟିଞ୍ଞାଠପନନିଗ୍ଗହପାପନାରୋପନାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପୱତ୍ତା ତନ୍ତି ପଠମପଞ୍ଚକସ୍ସ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏକୋ ଅୱୟୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ନେତବ୍ବଂ । ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ସୁନିଗ୍ଗହଭାୱଂ ଇଚ୍ଛତୋ ସକୱାଦିନୋ ‘‘ତ୍ୱଂ ଚେ ପନ ମଞ୍ଞସି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ୩) ପଟିଞ୍ଞାଠପନେନ, ତେନ ‘‘ତୱ ତତ୍ଥ ହେତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ହେୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେ ଅଥ ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମ ସୁନିଗ୍ଗହିତୋ ଚ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ୨) ପରୱାଦିନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଟିକମ୍ମଂ ୟଥା ସକୱାଦୀ ନ ନିବ୍ବେଠେତି, ଏୱଂ କରଣଂ ପଟିକମ୍ମୱେଠନଂ। ପରୱାଦିନୋ ପଟିକମ୍ମସ୍ସ ଦୁପ୍ପଟିକମ୍ମଭାୱଂ ଇଚ୍ଛତୋ ସକୱାଦିନୋ ତଂନିଦସ୍ସନେନ ‘‘ଏସୋ ଚେ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତୋ ହେୱ’’ନ୍ତି ପଟିକମ୍ମନିଦସ୍ସନେନ, ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି…ପେ॰… ପରମତ୍ଥେନାତି (କଥା॰ ୧) । ନୋ ଚ ମୟଂ ତୟା ତତ୍ଥ ହେତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ହେୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ଅଥ ଅମ୍ହେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତା ଚ ହୋମା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ୫) ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନେନ ଅନିଗ୍ଗହିତଭାୱକରଣଂ ନିଗ୍ଗହନିବ୍ବେଠନଂ। ‘‘ତେନ ହି ୟଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ତେନ ହି ୟେ କତେ ନିଗ୍ଗହେ ସେ ନିଗ୍ଗହେ ଦୁକ୍କଟେ ସୁକତେ ପଟିକମ୍ମେ ସୁକତା ପଟିପାଦନା’’ତି ସକୱାଦିନୋ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ, ଅନିଗ୍ଗହଭାୱାରୋପନେନ ଅତ୍ତନୋ ପଟିକମ୍ମସ୍ସ ସୁପଟିକମ୍ମଭାୱକରଣେନ ଚ ସକୱାଦିନୋ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଛେଦୋ ୱିନାସନଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦନିସେଧନୱସେନ ସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା । ଧମ୍ମତାୟ ଅନୁଲୋମନୱସେନ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତବ୍ବିଲୋମନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଦୁତିୟପଞ୍ଚକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତଦାଧାରୋତି ତେ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥା ରୂପାଦୟୋ ଆଧାରା ଏତସ୍ସାତି ତଦାଧାରୋ । ଏତେନ ‘‘ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂପକାରୋ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତେସଂ ୱା ଆଧାରଭୂତୋତି ଏତେନ ‘‘ଅତ୍ତନି ରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂପକାରୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱା ତେହୀତି ତେହି ରୂପାଦୀହି ୱିନା । ଆଧାରାଧେୟ୍ୟାଦିଭାୱେନ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ୱିସୁଂୟେୱ ୱିନା । ତେନ ସତ୍ତାଦିଗୁଣେହି ଅୱୋକିଣ୍ଣୋ ପୁରିସୋତି ଏୱମାଦିକୋ । ତଂସାମିଭୂତତାୟ ୱା ତଦଧୀନଭାୱେନ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱା ତେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ରୂପୱା ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂପକାରୋ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନଞ୍ଞୋତି ଏତେନ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂପକାରୋ । ରୁପ୍ପନାଦିସଭାୱୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିସେସଲକ୍ଖଣଂ, ସପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିସଭାୱୋ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ । ରୂପାଦିତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅନଞ୍ଞୋ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ତେ ଚ ତଦାଧାରାଦିଭୂତୋ ଉପଲବ୍ଭମାନୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି ସକୱାଦୀ ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୂପାଦୀହି ନ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତି ରୂପାଦି ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅନୁମାନତୋ ୱା ଗାହୟିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ତସ୍ସ ଚ କାରକୱେଦକଭାୱସ୍ସ ଅୟୁଜ୍ଜମାନକତ୍ତା । ନାପି ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ ରୁପ୍ପନସପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିସଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ଅଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚ । ୟଥେୱ ହି ନ ୱିନା ଇନ୍ଧନେନ ଅଗ୍ଗି ପଞ୍ଞାପିୟତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଇନ୍ଧନତୋ ଅଗ୍ଗିଂ ସକ୍କା ପଟିଜାନିତୁଂ, ନାପି ଅନଞ୍ଞଂ । ୟଦି ହି ଅଞ୍ଞୋ ସିୟା, ନ ଉଣ୍ହଂ ଇନ୍ଧନଂ ସିୟା । ଅଥ ଅନଞ୍ଞୋ, ନିଦ୍ଦହିତବ୍ବଂୟେୱ ଦାହକଂ ସିୟା । ଏୱମେୱ ନ ୱିନା ରୂପାଦୀହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଞ୍ଞାପିୟତି, ନ ଚ ତେହି ଅଞ୍ଞୋ, ନାପି ଅନଞ୍ଞୋ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ ‘‘ନ ହେୱା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିନ୍ଧନୋପମା ତାୱ ୟଦି ଲୋକୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତା, ଅପଳିତ୍ତଂ କଟ୍ଠାଦିଇନ୍ଧନଂ ନିଦ୍ଦହିତବ୍ବଞ୍ଚ, ପଳିତ୍ତଂ ଭାସୁରୁଣ୍ହଂ ଅଗ୍ଗି ଦାହକଞ୍ଚ, ତଞ୍ଚ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମକାଲିକଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ୟଦି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପାଦୀହି ଅଞ୍ଞୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଚ ଆପନ୍ନୋ । ଅଥ ପରମତ୍ଥତୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ କଟ୍ଠାଦିକେ ପଳିତ୍ତେ ୟଂ ଉସୁମଂ ସୋ ଅଗ୍ଗି, ତଂସହଜାତାନି ତୀଣି ଭୂତାନି ଇନ୍ଧନଂ, ଏୱମ୍ପି ସିଦ୍ଧଂ ଲକ୍ଖଣଭେଦତୋ ଅଗ୍ଗିନ୍ଧନାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଇନ୍ଧନତୋ ରୂପାଦୀହି ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଚ ଆପନ୍ନୋତି ବ୍ୟାହତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତେସୁ ପକାରେସୁ ଏକେନ ପକାରେନ ଉପଲବ୍ଭମାନୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ଆପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିଞ୍ଞାୟ ଏକତ୍ତାପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ଏକତ୍ତାପନ୍ନତ୍ତା ଏୱ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, ପୁଗ୍ଗଲେ ପଟିସିଦ୍ଧେ ତଦଭିନିୱେସୋପି ଅୟାଥାୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋ ଗହିତାକାରସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନେନ ସକଟ୍ଠାନତୋ ଚାୱିତୋ ପଟିସେଧିତୋ ଏୱ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲଦିଟ୍ଠିଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ’’ତି । ପୁଗ୍ଗଲୋୟେୱ ୱା ତଥା ପସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି । ‘‘ସାମୀ ନିୱାସୀ କାରକୋ ୱେଦକୋ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ’’ତି ଅଭିନିୱେସୱିସୟଭୂତୋ ହି ପରିକପ୍ପମତ୍ତସିଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ପଟିକ୍ଖିପୀୟତି, ‘‘ନ ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱୋହାରପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅନନୁୟୋଗୋ ଆକାସକୁସୁମସ୍ସ ରତ୍ତନୀଲାଦିଭାୱୱିଚାରଣା ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେ ‘‘ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା ୱିସେସଚୋଦନାୟ ଅନାପଜ୍ଜନତୋ ପୁନ ‘‘ନ ହେୱା’’ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଆପଜ୍ଜନଲେସୋ। ୱଞ୍ଝାପୁତ୍ତକସ୍ସ ଦୀଘରସ୍ସତାନୁୟୋଗସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୂପାଦୀହି ଅଞ୍ଞାନଞ୍ଞତାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅନନୁୟୋଗଭାୱୋ ଏୱ ଇଧ ଅୱିପରୀତତ୍ଥୋ।

ୟଂକାରଣାତି ଏତେନ ‘‘ୟତୋନିଦାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅଜ୍ଝାଚରନ୍ତୀତି ଅଭିଭୱନ୍ତି । ଅଭିନନ୍ଦନାଦୟୋ ତଣ୍ହାଦୀହି ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୟୋଜେତବ୍ବା, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ୱା ଅଭିନନ୍ଦନଜ୍ଝୋସାନାନି, ତୀହିପି ଅଭିୱଦନଂ ଅୱିସେସେନ ୱା ତୀହିପି ତୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚେ ନତ୍ଥି ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତିଆଦିନା ଅଭିନନ୍ଦନାଦୀନଂ ଅଭାୱସୂଚନେନ ଫଲୂପଚାରତୋ ଅଭିନନ୍ଦନାଦୀନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଭୂତଂ ମଗ୍ଗଫଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପଚ୍ଚାମସନଞ୍ଚ ଏସେୱାତି ଇଦନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭି…ପେ॰… ଫଲଂ ୱା’’ତି ।

‘‘ଞାୟତୀତି ଜାନ’’ନ୍ତି ଉକ୍କଂସଗତିୱିଜାନନେନ ନିରୱସେସଂ ଞେୟ୍ୟଜାତଂ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହତୀତି ତବ୍ବିସୟାୟ ଜାନାତିକିରିୟାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ କରଣଂ ଭୱିତୁମରହତୀତି ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବଂ ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ପକରଣୱସେନ, ‘‘ଭଗୱା’’ତି ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନ ୱା ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଜାନନ୍ତାପି ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଜାନନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟା ପଠମଜ୍ଝାନଅରୂପଜ୍ଝାନେହି କାମରୂପପରିଞ୍ଞାୱାଦିନୋ । ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତିୟେୱ ଭଗୱା ଅନାଗାମିଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେହି ତଂପରିଞ୍ଞାୱାଦିତାୟ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱସେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୩, ୧୭୫ ଆଦୟୋ) ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱା ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ । ଞାଣଭୂତୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଥ ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଆଦିକଂ ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି ଚକ୍ଖୁଂ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ। ଏୱଂ ଞାଣଭୂତୋତିଆଦୀସୁପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସାମୁକ୍କଂସିକାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସାତିସୟୋ ଭଗୱତୋ ୱତ୍ତୁଆଦିଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ୱଦତୀତି ୱତ୍ତା’’ତିଆଦି । ‘‘ପୱତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ପ-କାରସ୍ସ ପକଟ୍ଠତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିରଂ…ପେ॰… ପୱତ୍ତା’’ତି ଆହ । ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ନେତା ନିନ୍ନେତା।

‘‘ଏକୂନନୱୁତି ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଚିତ୍ତସହଚରିୟାୟ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି । ତେସଞ୍ଚ ପାଳିପଦେସାନଂ ଏକେକଂ ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାପି କିଞ୍ଚାପି କୁସଲତ୍ତିକପଦାନିୟେୱ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ଚିତ୍ତାନି ୱିଭତ୍ତାନି, କୁସଲତ୍ତିକେନ ପନ ସଭାୱଧମ୍ମସଙ୍ଗହିତାନଂ ସେସତ୍ତିକଦୁକପଦାନଂ ଅସଙ୍ଗହିତାନଂ ଅଭାୱତୋ କୁସଲତ୍ତିକପଦୁଦ୍ଧାରେନ ନୟଦସ୍ସନଭୂତେନ ଇତରତ୍ତିକଦୁକପଦାନିପି ଉଦ୍ଧଟାନେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ମାତିକାଗ୍ଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ ଭୱତି ।

ସୋ ଚ ଧମ୍ମୋତି ‘‘ତୟୋ କୁସଲହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୦) ପୁରିମାୟ ପୁରିମାୟ ପାଳିୟା ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସମାନେନ୍ତୀ’’ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ପଟପଟାୟତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ସଦ୍ଦନୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମାନଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନକରଣଞ୍ଚ ଊନପକ୍ଖିପନେନ ଅଧିକାପନୟନେନ ୱା ହୋତି, ଇଧ ଊନପକ୍ଖିପନେନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୂରେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥାପୀତି ‘‘ପଟ୍ଠାନଂ ସମାନେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ।

ବଲୱତା ଞାଣୱେଗେନ ଅଭିଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସପ୍ପୱତ୍ତେନ । ବଲୱତୋ ଞାଣୱେଗସ୍ସ ସବ୍ବକିଲେସକ୍ଖେପନୱସପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ । ଗମ୍ଭୀରମେୱ ଗମ୍ଭୀରଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ନିରୱସେସେନାତି ନ କଞ୍ଚି ଅୱସେସେତ୍ୱା । ପଞ୍ଚଖୀଲରହିତେନାତି ପଞ୍ଚଚେତୋଖୀଲରହିତେନ ।

ଏକାଧିକେସୁଅଟ୍ଠସୁ କିଲେସସତେସୂତି ‘‘ଜାତିମଦୋ’’ତିଆଦିନା ଏକକୱସେନ ଆଗତା ତେସତ୍ତତି, ‘‘କୋଧୋ ଚ ଉପନାହୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ଦୁକୱସେନ ଛତ୍ତିଂସ, ‘‘ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନୀ’’ତିଆଦିନା ତିକୱସେନ ପଞ୍ଚାଧିକଂ ସତଂ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା’’ତିଆଦିନା ଚତୁକ୍କୱସେନ ଛପ୍ପଞ୍ଞାସ, ‘‘ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନୀ’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚକୱସେନ ପଞ୍ଚସତ୍ତତି, ‘‘ଛ ୱିୱାଦମୂଲାନୀ’’ତିଆଦିନା ଛକ୍କୱସେନ ଚତୁରାସୀତି, ‘‘ସତ୍ତ ଅନୁସୟା’’ତିଆଦିନା ସତ୍ତକୱସେନ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ, ‘‘ଅଟ୍ଠ କିଲେସୱତ୍ଥୂନୀ’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକୱସେନ ଚତୁସଟ୍ଠି, ‘‘ନୱ ଆଘାତୱତ୍ଥୂନୀ’’ତିଆଦିନା ନୱକୱସେନ ଏକାସୀତି, ‘‘ଦସ କିଲେସୱତ୍ଥୂନୀ’’ତିଆଦିନା ଦସକୱସେନ ସତ୍ତତି, ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସୁପ୍ପାଦାୟ ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀ’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠାରସକୱସେନ ଅଟ୍ଠସତନ୍ତି ଏୱଂ ଏକାଧିକେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ କିଲେସସତେସୁ । ସେସା ତେନୱୁତାଧିକଂ ଛସତଂ କିଲେସା । ତେ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତାଗତାହି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠୀହି ସହ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାଧିକଂ ସତ୍ତସତଂ ହୋନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ଚୁଦ୍ଦସେକନ୍ତାକୁସଲା, ପଞ୍ଚୱୀସତି କୁସଲାବ୍ୟାକତସାଧାରଣା, ଚୁଦ୍ଦସ କୁସଲତ୍ତିକସାଧାରଣା, ଉପଚୟାଦିଦ୍ୱୟଂ ଏକଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତୱୀସତି ରୂପାନି ଚାତି ଇମେ ଅସୀତି ଧମ୍ମା, ଇମେସୁ ଭାୱଦ୍ୱୟେ ଏକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଏକୂନାସୀତି, ବାହିରା ଏକୂନାସୀତୀତି ସବ୍ବେପି ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସାଧିକଂ ସତଂ ହୋନ୍ତି । ଇମେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦସନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ କିଲେସାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅସୀତିଅଧିକଂ ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ହୋନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ତେପଞ୍ଞାସ ଅରୂପଧମ୍ମା, ଅଟ୍ଠାରସ ରୂପରୂପାନି, ଆକାସଧାତୁ, ଲକ୍ଖଣରୂପାନି ଚାତି ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ଧମ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦତୋ ପଞ୍ଞାସସତଂ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦସ ଦସ କିଲେସାତିପି ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ । ତଥା ଏତ୍ଥ ୱେଦନଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ ଅରୂପଧମ୍ମା, ଅଟ୍ଠାରସ ରୂପରୂପାନି ଚାତି ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ୱିପସ୍ସନୂପଗଧମ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦତୋ ପଞ୍ଞାସସତଂ ହୋନ୍ତି । ଏତେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦସ ଦସ କିଲେସାତିପି ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଦ୍ୱାଦସଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଠମେ ଛ କିଲେସା, ଦୁତିୟେ ସତ୍ତ, ତତିୟେ ଛ, ଚତୁତ୍ଥେ ସତ୍ତ, ପଞ୍ଚମେ ଛ, ଛଟ୍ଠେ ସତ୍ତ, ସତ୍ତମେ ଛ, ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତ, ନୱମେ ପଞ୍ଚ, ଦସମେ ଛ, ଏକାଦସମେ ପଞ୍ଚ, ଦ୍ୱାଦସମେ ଚତ୍ତାରୋତି ସବ୍ବେ ଦ୍ୱାସତ୍ତତି, ଇମେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକା ପଞ୍ଚସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାସତ୍ତତୀତି ସଟ୍ଠିଅଧିକାନି ତୀଣି ସତାନି, ମନୋଦ୍ୱାରିକା ପନ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାସତ୍ତତି ଦ୍ୱାସତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ସତାନି, ସବ୍ବାନିପି ଦ୍ୱାନୱୁତିଅଧିକାନି ସତ୍ତସତାନି, ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାୱିସୟତାୟ ଚତୁରାସୀତିଅଧିକଂ ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଥ ୱା ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନି ପଞ୍ଚ, ଅୱସେସରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣକା ସେସା ଚାତି ଦସ, ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦତୋ ୱୀସତି, ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚାତି ଏକୱୀସତିୟା ଆରମ୍ମଣେସୁ ଦ୍ୱାସତ୍ତତି ଦ୍ୱାସତ୍ତତି କିଲେସାତି ଦ୍ୱାଦସାଧିକଂ ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ହୋନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଠମେ ୱୀସତି ଧମ୍ମା, ଦୁତିୟେ ଦ୍ୱାୱୀସତି, ତତିୟେ ୱୀସତି, ଚତୁତ୍ଥେ ଦ୍ୱାୱୀସତି, ପଞ୍ଚମେ ଏକୂନୱୀସତି, ଛଟ୍ଠେ ଏକୂନୱୀସତି, ସତ୍ତମେ ଏକୂନୱୀସତି, ଅଟ୍ଠମେ ଏକୱୀସତି, ନୱମେ ଏକୂନୱୀସତି, ଦସମେ ଏକୱୀସତି, ଏକାଦସମେ ସୋଳସ, ଦ୍ୱାଦସମେ ସୋଳସାତି ସବ୍ବେ ଅକୁସଲଧମ୍ମା ଛତ୍ତିଂସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ସତାନି, ଇମେ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଛତ୍ତିଂ ସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ସତାନି, ସବ୍ବେ ସୋଳସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ସତାନି ଚ ସହସ୍ସଂ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱମ୍ପି ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇତରେସନ୍ତି ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନଂ ‘‘ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସା’’ତିଆଦିନା ଅତୀତାଦିଭାୱାମସନତୋ । ଖେପନେତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେ । ‘‘ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ଖେପେତ୍ୱା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପରମତ୍ଥତୋ ଅତୀତାଦୀନଂ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅତୀତାଦିଭାୱାମସନା ଅଗ୍ଗହଣଂ ଖେପନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ତିକେ, ତଥା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବାତୀତତିକତିକେ ‘‘ଅତୀତା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ଚ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଦସ୍ସନାଦିପହାତବ୍ବୱଚନଂ କତଂ, ତଂ ଅତୀତାଦୀନଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠତାୟ ଅପାୟଗମନୀୟତାୟ ଚ ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବେହି ନିରତିସୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନ ଭାସିତତ୍ଥୱଚନନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ହିତପରିୟାୟୱଚନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ନିୱତ୍ତିତସ୍ସ ଏକଦେସକଥନଂ । ୟଥା ହି ଅୟଂ ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ନ ଭାସିତତ୍ଥୱଚନଂ, ଏୱଂ ୱିସୟପ୍ପୟୋଜନାଦିୱଚନମ୍ପି ନ ହୋତୀତି । ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସାତି ହିତପରିୟାୟସ୍ସ । ‘‘ନ ହଞ୍ଞଦତ୍ଥତ୍ଥିପସଂସଲାଭା’’ତି ପଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅତ୍ତତ୍ଥୋ ୱା ପରତ୍ଥୋ ୱା’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୬୯) କିଞ୍ଚାପି ସୁତ୍ତନିରପେକ୍ଖଂ ଅତ୍ତତ୍ଥାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ସୁତ୍ତତ୍ଥଭାୱେନ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ତେସୁ ପନ ଏକୋପି ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ ସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବତଂ ନାତିକ୍କମତୀତି ଆହ ‘‘ତେ ସୁତ୍ତଂ ସୂଚେତୀ’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ଭାସିତତ୍ଥୱଚନମ୍ପି ହୋତି । ପୁରିମକା ହି ପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦା ହିତପରିୟାୟା, ତତୋ ପରେ ଛ ଭାସିତତ୍ଥପ୍ପଭେଦା, ପଚ୍ଛିମକା ପନ ଉଭୟସଭାୱା । ତତ୍ଥ ଦୁରଧିଗମତାୟ ୱିଭାୱନେ ଅଲଦ୍ଧଗାଧୋ ଗମ୍ଭୀରୋ, ନ ୱିୱଟୋ ଗୁଳ୍ହୋ, ମୂଲୁଦକାଦୟୋ ୱିୟ ପଂସୁନା ଅକ୍ଖରସନ୍ନିୱେସାଦିନା ତିରୋହିତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ, ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଞାପେତବ୍ବୋ ନେୟ୍ୟୋ, ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ନୀତୋ। ଅନୱଜ୍ଜନିକ୍କିଲେସୱୋଦାନା ପରିୟାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା, କୁସଲୱିପାକକିରିୟଧମ୍ମୱସେନ ୱା। ପରମତ୍ଥୋ ନିବ୍ବାନଂ, ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ଏୱ ୱା । ସାତିସୟଂ ପକାସିତାନି ତପ୍ପରଭାୱେନ ପକାସିତତ୍ତା । ‘‘ଏତ୍ତକଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୁତ୍ତାଗତଂ ସୁତ୍ତପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୨୪୨), ‘‘ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚସୁତ୍ତସତାନୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ସୁତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଉପଚରିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଇଦମେୱ ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏକନ୍ତହିତପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନିକା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାତି ଇଦମ୍ପି ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ହିତସମ୍ପାପନେ ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ତପ୍ପରଭାୱଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତପ୍ପରଭାୱୋ ଚ ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତଥା ଅତ୍ତତ୍ଥାଦିପ୍ପକାସନପଧାନତାପି । ଇତରେହୀତି ୱିନୟାଭିଧମ୍ମେହି ।

ରତ୍ତିଆଦୀସୂତି ରତ୍ତିରାଜୱିନୟେସୁ ୱିସୟଭୂତେସୁ । ନନୁ ଚ ‘‘ଅଭିରତ୍ତୀ’’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ରତ୍ତିଗ୍ଗହଣଂ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଲକ୍ଖିତା’’ତି ଚ ଞାଣଲକ୍ଖଣକିରିୟାୱିସେସକୋ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋତି ? ନ, ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଲକ୍ଖିତା’’ତି ଅଭି-ସଦ୍ଦୱିସିଟ୍ଠାନଂ ଞାତଲକ୍ଖିତସଦ୍ଦାନଂ ରତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣତାୟ ରତ୍ତିୱିସୟତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ୱାଚକସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ନିପାତାନଂ ତଦତ୍ଥଜୋତକମତ୍ତତ୍ତା ଲକ୍ଖିତସଦ୍ଦତ୍ଥଜୋତକୋ ଅଭି-ସଦ୍ଦୋ ଲକ୍ଖଣେ ୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଭିଲକ୍ଖିତସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାତସଦ୍ଦୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅଭିୱିନୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ଅଭିପୁରିସସ୍ସ ୱିୟ ସମାସସିଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅନେକତ୍ଥା ହି ନିପାତା, ଅନେକତ୍ଥଭେଦୋ ଚ ସଦ୍ଦାନଂ ପୟୋଗୱିସୟୋତି ।

କିଞ୍ଚାପି ଦେସନାଦୟୋ ଦେସେତବ୍ବାଦିନିରପେକ୍ଖା ନ ସନ୍ତି, ଆଣାଦୟୋ ପନ ୱିସେସତୋ ଦେସକାଦିଅଧୀନାତି ତଂତଂୱିସେସୟୋଗୱସେନ ତେସଂ ଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ହି ଆଣାୱିଧାନଂ ୱିସେସତୋ ଆଣାରହାଧୀନଂ ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲୟୋଗତୋ, ଏୱଂ ୱୋହାରପରମତ୍ଥୱିଧାନାନି ଚ ୱିଧାୟକାଧୀନାନୀତି ଆଣାଦିୱିଧିନୋ ଦେସକାୟତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା । ଅପରାଧଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିୟ ଧମ୍ମାନୁରୂପମ୍ପି ସାସନଂ ୱିସେସତୋ ତଥାୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାପେକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାସିତବ୍ବ…ପେ॰… ତବ୍ବଭାୱେନା’’ତି । ସଂୱରାସଂୱରନାମରୂପାନଂ ୱିୟ ୱିନିୱେଠେତବ୍ବାୟ ଦିଟ୍ଠିୟାପି କଥନଂ ସତି ୱାଚାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ, ନାସତୀତି ୱିସେସତୋ ତଦଧୀନନ୍ତି ଆହ ‘‘କଥେତବ୍ବସ୍ସ…ପେ॰… କଥା’’ତି । ଉପାରମ୍ଭାଦୀତି ଉପାରମ୍ଭନିସ୍ସରଣଧମ୍ମକୋସରକ୍ଖଣାନି । ପରିୟାପୁଣନାଦୀତି ପରିୟାପୁଣନସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟୋ ।

ତନ୍ତିସମୁଦାୟୋ ଅୱୟୱତନ୍ତିୟା ଆଧାରୋ ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା’’ତି । ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ ସମୁଖେନ, ୱିସୟୱିସୟିମୁଖେନ ୱା ୱିନୟାଦୀନଂୟେୱ ଗମ୍ଭୀରଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଧମ୍ମୋ ହି ୱିନୟାଦୟୋ, ତେସଞ୍ଚ ୱିସୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ଧମ୍ମତ୍ଥୱିସୟା ଚ ଦେସନାପଟିୱେଧାତି । ‘‘ପଟିୱେଧସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଦେସନାୟ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ପଟିୱେଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତୁଞ୍ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଞ୍ଚ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଦୁକ୍ଖୋଗାହତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ଦେସନାପି ହି ପଟିୱେଧୋ ୱିୟ ଅୱିପରୀତଂ ସୱିସୟୱିଭାୱନତୋ ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତତି ୟତୋ ‘‘ଅୱିପରୀତାଭିଲାପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଏତେନ ଦେସନାସଦ୍ଦସଭାୱାତି ଦୀପେତି । ତଥା ହି ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱୋ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ତଂତଂସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣତା । ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ୱାଚକୋତି ୱଚନୱଚନୀୟଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଂତଂୱଚନୀୟୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ହି ସଦ୍ଦୋ ଦେସନାତି । ନନୁ ଚ ‘‘ଧମ୍ମୋ ତନ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଧମ୍ମସ୍ସପି ସଦ୍ଦସଭାୱତ୍ତା ଧମ୍ମଦେସନାନଂ ୱିସେସୋ ନ ସିୟାତି ? ନ, ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ବୋଧକଭାୱେନ ଞାତୋ ଉଗ୍ଗହିତାଦିୱସେନ ଚ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତିତୋ ସଦ୍ଦପ୍ପବନ୍ଧୋ ଧମ୍ମୋ, ପଚ୍ଛା ପରେସଂ ଅୱବୋଧନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତୋ ତଦତ୍ଥପ୍ପକାସନକୋ ସଦ୍ଦୋ ଦେସନାତି । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଦସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଦେସନା ମୁସାୱାଦାଦୟୋ ୱିୟ । ୱଚନସ୍ସ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମାହ । ସୋ ହି ୱଚନଂ ପୱତ୍ତେତି, ତଂ ୱା ଏତେନ ପୱତ୍ତୀୟତୀତି ପୱତ୍ତନଂ। ଦେସୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ଦେସନା। ପକାରେହି ଞାପୀୟତି ଏତେନ, ପକାରତୋ ଞାପେତୀତି ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତିଆଦି । ଅଭିସମେତି, ଅଭିସମୀୟତି ୱା ଏତେନାତି ଅଭିସମୟୋତି ଏୱମ୍ପି ଅଭିସମୟତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ଅଭିସମେତବ୍ବତୋ ପନ ଅଭିସମୟୋତି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପଟିୱେଧୋୟେୱାତି ।

ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଧମ୍ମତ୍ଥାନଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତାୟ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା, ତେସଂ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ତଂଦେସନାୟ ପଟିୱେଧନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନୱିସୟିକରଣାନଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୁକ୍ଖୋଗାହତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

କାରଣେ ଫଲୱୋହାରେନ ତେ ଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପାରମ୍ଭ…ପେ॰… ହେତୁଭାୱେନା’’ତି । ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥନ୍ତି ଉପାରମ୍ଭଂ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ । ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି କଥନୱସେନ ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା । ତସ୍ସ ‘‘ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଦ୍ଦାନସଙ୍ଗହାଦିଭେଦୋ ସଙ୍ଗୀତୋତି ପାଠୋ ୟୁତ୍ତୋ, ‘‘ସଙ୍ଗୀତିୟା’’ତି ପନ ଲିଖନ୍ତି । ପୁରିମଂ ୱା ସଙ୍ଗୀତିୟାତି ଭାୱେନ ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଅଧିକରଣେ । ପିଟକାଦୀତି ପିଟକନିକାୟଙ୍ଗଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାନି ।

ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗେସୁ ସୁତ୍ତଙ୍ଗମେୱ ନ ସମ୍ଭୱତି ‘‘ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା ଗାଥାଭାୱତୋ ଧମ୍ମପଦାଦୀନଂ ୱିୟ, ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱା ସିୟା ସଗାଥକତ୍ତା ସଗାଥାୱଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ, ତଥା ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପଦେସାନନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ –

ସୁତ୍ତନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱିଧି, ୱିସେସୱିଧୟୋ ପରେ ।

ସନିମିତ୍ତା ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା, ସହତାଞ୍ଞେନ ନାଞ୍ଞତୋ ॥ (ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା) ।

ସବ୍ବସ୍ସପି ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞୱିଧି। ତେନେୱାହ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାୟନୋ ନେତ୍ତିୟଂ ‘‘ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେଟ୍ଠୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ସଙ୍ଗହୱାର) । ‘‘ଏତ୍ତକଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୁତ୍ତାଗତଂ ସୁତ୍ତପରିୟାପନ୍ନଂ (ପାଚି॰ ୧୨୪୨) ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ଏୱମାଦି ଚ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ, ତଦେକଦେସେସୁ ପନ ଗେୟ୍ୟାଦୟୋ ୱିସେସୱିଧୟୋ ତେନ ତେନ ନିମିତ୍ତେନ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା । ତଥା ହି ଗେୟ୍ୟସ୍ସ ସଗାଥକତ୍ତଂ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ଲୋକେପି ହି ସସିଲୋକଂ ସଗାଥକଂ ୱା ଚୁଣ୍ଣିୟଗନ୍ଥଂ ‘‘ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଗାଥାୱିରହେ ପନ ସତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ହି ବ୍ୟାକରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବ୍ୟାକରଣମେୱ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ।

ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସଗାଥକାନମ୍ପି ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ୱେୟ୍ୟାକରଣାଦିସଞ୍ଞାନଂ ଅନୋକାସଭାୱତୋ ‘‘ଗାଥାୱିରହେ ପନ ସତୀ’’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା ଚ । ତଥା ହି ଧମ୍ମପଦାଦୀସୁ କେୱଲଂ ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ ସଗାଥକତ୍ତେପି ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନସମ୍ବନ୍ଧେସୁ ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ଚ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଗାଥାଉଦାନଇତିୱୁତ୍ତକଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ତଥା ସତିପି ଗାଥାବନ୍ଧଭାୱେ ଭଗୱତୋ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ଚରିୟାନୁଭାୱପ୍ପକାସକେସୁ ଜାତକସଞ୍ଞା । ସତିପି ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱେ ସଗାଥକତ୍ତେ ଚ କେସୁଚି ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱେଦସ୍ସ ଲଭାପନତୋ ୱେଦଲ୍ଲସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତାତି ଏୱଂ ତେନ ତେନ ସଗାଥକତ୍ତାଦିନା ନିମିତ୍ତେନ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ଗେୟ୍ୟାଦିସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତାତି ୱିସେସୱିଧୟୋ ସୁତ୍ତଙ୍ଗତୋ ପରେ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦୟୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦିନିମିତ୍ତରହିତଂ, ତଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ୱିସେସସଞ୍ଞାପରିହାରେନ ସାମଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତନତୋତି ।

ନନୁ ଚ ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚୋଦନା ତଦୱତ୍ଥାତି ? ନ, ସୋଧିତତ୍ତା । ସୋଧିତଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ଗାଥାୱିରହେ ସତି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣଭାୱସ୍ସ ନିମିତ୍ତନ୍ତି । ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାଥାଭାୱତୋ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା’’ତି, ତଂ ନ, ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା। ନିରୁଳ୍ହୋ ହି ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀସୁ ସୁତ୍ତଭାୱୋ । ନ ହି ତାନି ଧମ୍ମପଦବୁଦ୍ଧୱଂସାଦୟୋ ୱିୟ ଗାଥାଭାୱେନ ପଞ୍ଞାତାନି, କିନ୍ତୁ ସୁତ୍ତଭାୱେନେୱ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସୁତ୍ତନାମକନ୍ତି ନାମଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଗାଥକତ୍ତା ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱା ସିୟା’’ତି, ତଦପି ନତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ସହତାଞ୍ଞେନ। ସହ ଗାଥାହୀତି ସଗାଥକଂ, ସହଭାୱୋ ଚ ନାମ ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ହୋତି, ନ ଚ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଗାଥାୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ‘‘ସହ ଗାଥାହୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଚ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି । ୟଦପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପ୍ପଦେସାନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ସିୟା’’ତି, ତଦପି ନ, ଅଞ୍ଞତୋ। ଅଞ୍ଞା ଏୱ ହି ତା ଗାଥା ଜାତକାଦିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ଅତୋ ନ ତାହି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗଭାୱୋତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଜିନସାସନଂ ଅଭିଧମ୍ମୋ । ପଟିୱିଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ପଟିୱେଧଭୂମି ପଟିୱେଧାୱତ୍ଥା, ପଟିୱେଧହେତୁ ୱା । ‘‘ସୋ ଏୱଂ ପଜାନାମି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟାପି ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧-୧୨) ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ପଜାନାମି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟାପି ୱେଦୟିତଂ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟାପି ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତି ଆଗତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧-୧୨) । ପଚ୍ଚୟାଦୀହୀତି ପଚ୍ଚୟସଭାୱୱୂପସମତଦୁପାୟାଦୀହି । ପରୱାଦିଚୋଦନଂ ପତ୍ୱାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତଂ ପରୱାଦିଚୋଦନଂ ପତ୍ୱା । ଅଧିଗ…ପେ॰… ରୂପେନାତି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋ ଚ ସୋ ଦେସେତବ୍ବୋ ଚାତି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଦେସେତବ୍ବୋ, ସୋ ଏୱ ଧମ୍ମୋ, ତଦନୁରୂପେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥାଧମ୍ମସାସନତ୍ତା ୟଥାଧିଗତଧମ୍ମଦେସନାଭାୱତୋ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭିସମ୍ବୋଧି ଅଧିଗମନିଦାନଂ । ଦେସକାଲାଦିୟେୱ ଦେସନାନିଦାନଂ । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦେସନାନିଦାନଂ ୟାୱ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାୱିସେସେନ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତେ ୱା ଦେସିତେହି ଅରିୟସଚ୍ଚେହି ସକଲାଭିଧମ୍ମପଦତ୍ଥସଙ୍ଗହତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଅଭିଧମ୍ମଭୂତାନଂ ୱା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ତତ୍ଥ ଦେସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ତକାନଂୟେୱ ଦେସନାରୁଳ୍ହତାୟ ଅଡ୍ଢଛକ୍କେସୁ ଜାତକସତେସୁ ପରିପାଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଏତ୍ତକାସୁ ଏୱ ଜାତୀସୁ ପୁଞ୍ଞାଦିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଂ, କିଂ ପନ କାରଣଂ ଏତ୍ତକା ଏୱ ଜାତିୟୋ ଦେସିତାତି ? ତଦଞ୍ଞେସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ।

ସୁମେଧକଥାୱଣ୍ଣନା

ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ତତୋ ଅତ୍ତାନଂ ସେୟ୍ୟତୋ ୱା ସଦିସତୋ ୱା ଦହନ୍ତୋ ଝାନାଭିଞ୍ଞାହି ପରିହାୟତି, ନ ତଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ ଅଟ୍ଠାସୀତି ତସ୍ସ ଝାନାଭିଞ୍ଞାହି ଅପରିହାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନେୱାହ ‘‘ତାପସେହି ଅସମୋ’’ତି । ୟଥା ନିବ୍ବାନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ନିଚ୍ଚାଭିମତଂ ଅୱିପରୀତୱୁତ୍ତିତାୟ ସବ୍ବକାଲଂ ତଥାଭାୱେନ ‘‘ସସ୍ସତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱଚନନ୍ତି ତସ୍ସ ସସ୍ସତତା ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଅୱିପରୀତମେୱା’’ତି । ଉପପାରମୀଆଦିୱିଭାଗେନ ଅନେକପ୍ପକାରତା । ସମାଦାନାଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମାଦାନସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପୱତ୍ତନଂ କରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣତେଜେନାତି ପାରମୀପୱିଚୟଞାଣପ୍ପଭାୱେନ । ମହାନୁଭାୱଞ୍ହି ତଂ ଞାଣଂ ବୋଧିସମ୍ଭାରେସୁ ଅନାୱରଣଂ ଅନାଚରିୟକଂ ମହାବୋଧିସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁରୂପପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭୂତଂ । ତଥା ହି ତଂ ମନୁସ୍ସପୁରିସଭାୱାଦିଆଧାରମେୱ ଜାତଂ । କାୟାଦୀସୁ ଅସୁଭସଞ୍ଞାଦିଭାୱେନ ସୁଦ୍ଧଗୋଚରା। ‘‘ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ପଦସ୍ସ ପକରଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲୀନତା’’ତି ଆହ । ଲୀନତାତି ଚ ସଙ୍କୋଚୋ ୱୀରିୟହାନି ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଏସା ମେ ୱୀରିୟପାରମୀ’’ତି ।

ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡଂ

ତିକମାତିକାପଦୱଣ୍ଣନା

୧.ତେନାତି ୱେଦନାସଦ୍ଦେନ । ସବ୍ବପଦେହୀତି ତୀହି ପଦେହି ଲଦ୍ଧନାମୋ ହୋତି ଅୱୟୱଧମ୍ମେନାପି ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅପଦିସିତବ୍ବତୋ ୟଥା ‘‘ସମଂ ଚୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି । ଚୋଦକୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ୱିଭତ୍ତିଅନ୍ତସ୍ସେୱ ପଦଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ସୁଖାୟା’’ତିଆଦିନା ଚୋଦେତି । ଇତରୋ ‘‘ଅଧିପ୍ପେତପ୍ପକାରତ୍ଥଗମକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି । ତେନ ‘‘ୱାକ୍ୟଂ ଇଧ ପଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ହେତୁପଦସହେତୁକପଦାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନହେତୁପଦଅହେତୁକପଦହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦାନି ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦମ୍ପି ୱା ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଉଭୟେକପଦୱସେନାତି ଉଭୟପଦୱସେନ ହେତୁଦୁକସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏକପଦୱସେନ ସହେତୁକଦୁକସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥାତି ଉଭୟେକପଦୱସେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ସହେତୁକହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକାତିଆଦିନା ୟଥା ହେତୁଗୋଚ୍ଛକେ ପଠମଦୁକସମ୍ବନ୍ଧା ଦୁତିୟତତିୟଦୁକା, ପଠମଦୁକଦୁତିୟଦୁକସମ୍ବନ୍ଧା ଚତୁତ୍ଥଛଟ୍ଠଦୁକା, ପଠମଦୁକତତିୟଦୁକସମ୍ବନ୍ଧୋ ପଞ୍ଚମୋ ଦୁକୋ, ଏୱଂ ଆସୱଗୋଚ୍ଛକାଦୀସୁପୀତି ନୟଂ ଦସ୍ସେତି । ସକ୍କା ହି ଇମିନାୱ ନୟେନ ତେସୁପି ଦୁକନ୍ତରସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, କେୱଲଂ ପନ ଆସୱଗୋଚ୍ଛକାଦୀସୁ ଦୁତିୟଦୁକତତିୟଦୁକସମ୍ବନ୍ଧୋ ଓସାନଦୁକୋ, କିଲେସଗୋଚ୍ଛକେ ଚ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥଦୁକସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ଧମ୍ମାନଂ ସାୱସେସନିରୱସେସଭାୱେନ ତିକଦୁକାନଂ ସପ୍ପଦେସନିପ୍ପଦେସତା ୱୁତ୍ତାତି ୟେହି ତିକଦୁକା ସାୱସେସାତି ପଦିସ୍ସନ୍ତି ଅପଦିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଅସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମାପଦେସୋ । ଏୱଂ ସତି ‘‘ଅସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ୱିସେସନଂ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ? ଏତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ପଦିସ୍ସତି ଏତେନ ସମୁଦାୟୋତି ପଦେସୋ, ଅୱୟୱୋ । ‘‘ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ଆହ ।

ଅନୱଜ୍ଜତ୍ଥୋ ଅୱଜ୍ଜୱିରହତ୍ଥୋ । ନାମଂ ସଞ୍ଞା, କିରିୟା କରଣଂ, ପୟୋଜନଂ ରଥରଥଙ୍ଗୱିଭାୱନେନ ତେସଂ ପକାରତୋ ୟୋଜନଂ । କୁସେନ ଞାଣେନ ଲାତବ୍ବାତି କୁସଲାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ତାୱ ହୋତୁ, ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପି ହି ଞାଣେନେୱ ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ହିତସୁଖହେତୁଭୂତାୟ ପୱତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ । ନ ହି ଅନ୍ତରେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି । ‘‘ୟଦି କୁସଲସ୍ସ ଉଭୟଭାଗଗତଂ ସଂକିଲେସଲୱନଂ ପାକଟଂ ସିୟା, କୁସା ୱିୟ ଲୁନନ୍ତୀତି କୁସଲାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା’’ତି କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଆସଙ୍କାୟ ଆହ ‘‘ସମ୍ମପ୍ପଧାନଦ୍ୱୟଂ ୱିୟା’’ତି ।

ନ ଚାତିଆଦିନା ‘‘ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପରମତ୍ଥତୋ କତ୍ତୁକମ୍ମସ୍ସ ଚ ଭେଦୋ ନତ୍ଥି, କପ୍ପନାସିଦ୍ଧୋ ଏୱ ପନ ଭେଦୋତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ନାମୱସେନ ୱିଞ୍ଞାତାୱିଞ୍ଞାତେତି ୟେସଂ ‘‘ଧମ୍ମା’’ତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଅୱିଞ୍ଞାତା ସଭାୱା, ‘‘ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଚ ପରିୟାୟେନ ୱିଞ୍ଞାତା, ତେସଂ ୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମୋ ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଧମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଦୁତିୟୋ ସଙ୍ଖତୱସେନ, ତତିୟୋ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କୁସଲପଟିସେଧନଂ କୁସଲାଭାୱୋ ଏୱ । ଅଭାୱୋ ହି ସତ୍ତାପଟିସେଧୋତି । ଧମ୍ମୋତି ସଭାୱଧମ୍ମୋ । ଅକୁସଲୱଚନେନ ନ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଅବୋଧକତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ସିୟା ଅକୁସଲୱଚନେନ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ଅସଭାୱଧମ୍ମବୋଧକତ୍ତେପି ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଅନବ୍ୟାକତା’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତତୋ ଚାୟଂ ଚତୁକ୍କୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ତିକୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦୁକଚତୁକ୍କଭାୱୋ ଅନବ୍ୟାକତୱୋହାରୋ ଚ ନତ୍ଥି, ସୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଭାୱମତ୍ତୱଚନେ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା । ସଭାୱଧାରଣାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଧାରୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟେହୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଞେୟ୍ୟପରିୟାୟେନ ପନ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦେନାୟଂ ଦୋସୋତି ନନୁ ଅଞେୟ୍ୟପରିୟାୟେପି ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦେ ନ କୋଚି ଦୋସୋତି ? ନ, ୱୁତ୍ତଦୋସାନତିୱତ୍ତନତୋ ।

ପାରିସେସେନାତି ଏତ୍ଥ ନନୁ ଅୟମକାରୋ ନ-ଅତ୍ଥତ୍ତୟସ୍ସେୱ ଜୋତକୋ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଅହେତୁକା ଧମ୍ମା, ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ’’ତି ତଂୟୋଗନିୱତ୍ତିୟା, ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା’’ତି ତଂସମ୍ବନ୍ଧିଭାୱନିୱତ୍ତିୟା । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟସମ୍ବନ୍ଧୀତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅସମ୍ବନ୍ଧିତା ଏତ୍ଥ ଜୋତୀୟତି । ‘‘ଅନିଦସ୍ସନା ଧମ୍ମା’’ତି ତଂସଭାୱନିୱତ୍ତିୟା । ନିଦସ୍ସନଞ୍ହି ଦଟ୍ଠବ୍ବତା । ଅଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିଦସ୍ସନଂ, ତଗ୍ଗୟ୍ହଭାୱନିୱତ୍ତିୟା, ତଥା ‘‘ଅନାସୱା ଧମ୍ମା’’ତି । ‘‘ଅପ୍ପଟିଘା ଧମ୍ମା ଅନାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା’’ତି ତଂକିଚ୍ଚନିୱତ୍ତିୟା । ‘‘ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅଚେତସିକା ଧମ୍ମା’’ତି ତବ୍ଭାୱନିୱତ୍ତିୟା । ତଦଞ୍ଞତା ହି ଏତ୍ଥ ପକାସୀୟତି । ‘‘ଅମନୁସ୍ସୋ’’ତି ତବ୍ଭାୱମତ୍ତନିୱତ୍ତିୟା । ମନୁସ୍ସତ୍ତମତ୍ତଂ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞଂ ସମାନନ୍ତି ସଦିସତା ହେତ୍ଥ ସୂଚିୟତି । ‘‘ଅସମଣୋ ସମଣପଟିଞ୍ଞୋ ଅପୁତ୍ତୋ’’ତି ତଂସମ୍ଭାୱନଗୁଣନିୱତ୍ତିୟା । ଗରହା ହି ଏତ୍ଥ ଞାୟତି । ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ଭୋତୋ ଅନାମୟା, ଅନୁଦରା କଞ୍ଞା’’ତି ତଦପ୍ପଭାୱନିୱତ୍ତିୟା । ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା’’ତି ତଂସଦିସଭାୱନିୱତ୍ତିୟା । ଅତୀତାନଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତା ଉପାଦିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେକଦେସନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଆରଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଭାୱତୋ କାଲୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନାନୁକୂଲତା, ପଗେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ତବ୍ବିଧୁରଭାୱୋ ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତି ତଦପରିୟୋସାନନିୱତ୍ତିୟା । ତଂନିଟ୍ଠାନଞ୍ହେତ୍ଥ ପକାସୀୟତୀତି ଏୱମନେକେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଜୋତକୋ, ତତ୍ଥ କିଂ ୱୁଚ୍ଚତେ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟମେୱ ୱତ୍ୱା ପାରିସେସେନାତି ? ଇତରେସଂ ଏତ୍ଥ ସୁୱିଦୂରଭାୱତୋ । ନ ହି କୁସଲୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅକୁସଲଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଅକୁସଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଉଚ୍ଚାରଣାନନ୍ତରଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ କୁସଲପଟିପକ୍ଖଭୂତେ ଅତ୍ଥେ ପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ ତତ୍ଥ ନିରୁଳ୍ହତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କିଚ୍ଚୱିରୋଧାଦୀନମ୍ପି ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା, ୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତେପି ୱିନାସକୱିନାସିତବ୍ବଭାୱୋ କୁସଲାକୁସଲେସୁ ନିୟତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତପ୍ପହେୟ୍ୟଭାୱତୋ’’ତି ଆହ । ଇତରଥା କୁସଲାନମ୍ପି ଅକୁସଲେହି ପହାତବ୍ବଭାୱେ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକୁସଲମୂଲତ୍ତା ଅପାୟପୂରକା ଏୱ ସତ୍ତା ସିୟୁଂ । ୟଂ ପନ ‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ତୁମ୍ହାକଂ, ତଂ ପଜହଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୩) ୱିୟ ତଦାରମ୍ମଣସଂକିଲେସପ୍ପହାନୱସେନ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ନ ହି କୁସଲା ଅକୁସଲେହି ପହାତବ୍ବା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ ୧) ।

ଫସ୍ସାଦିୱଚନେହି ତଂନିଦ୍ଦେସଭୂତେହି । ତବ୍ବଚନୀୟଭାୱେନାତି ତେହି ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିୱଚନେହି ଅଭିଧେୟ୍ୟଭାୱେନ । ୟଥା ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକାଦିଅତ୍ଥା କୁସଲାଦିୱଚନେହି, ଏୱଂ ଅୱିପାକତ୍ଥା ଅବ୍ୟାକତୱଚନେନ ବୋଧିତା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅବ୍ୟାକତୱଚନେନେୱ ଚା’’ତି । କାରଣଂ ଅୱତ୍ୱାତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଭାୱେନ ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତାତି କାରଣଂ ଅୱତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞା…ପେ॰… ନିୱାରେତବ୍ବୋତି ଏତେନ କୁସଲାକୁସଲସଦ୍ଦା ୱିୟ କୁସଲାକୁସଲସଭାୱାନଂ ତଦୁଭୟୱିପରୀତସଭାୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅବ୍ୟାକତସଦ୍ଦୋ ବୋଧକୋତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ଅୱିପାକୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅକୁସଲୱଚନଞ୍ଚ ଅୱୁତ୍ତଂ । ୟତୋ ଅୱିପାକୱଚନସ୍ସ ଅଧିକତଭାୱୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚ ତବ୍ବଚନୀୟଭାୱେନ ଅକଥିତଭାୱୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ ଅକୁସଲାନଂ ଅବ୍ୟାକତତାତି ଅୟଂ ଅକୁସଲାନଂ ଅନବ୍ୟାକତଭାୱେ ୟୋଜନା ।

ତଂ ପରିହରିତୁନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତନିୱତ୍ତନମାହ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସୁଖୱିପାକାନୱଜ୍ଜା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅନୱଜ୍ଜା ହି ବ୍ୟଭିଚାରିତାୟ ୱିସେସିତବ୍ବାତି ? ନ, ସୁଖୱିପାକୱଚନସ୍ସ ୱିସେସନଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା । ସୁଖୱିପାକୱଚନେନ ହି କୁସଲଭାୱେ ସମତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅନୱଜ୍ଜୱଚନଂ ପନେତ୍ଥ କୁସଲାନଂ ଅଗରହିତବ୍ବତାସଙ୍ଖାତଂ କଞ୍ଚି ୱିସେସମାହ । ତେନେୱ ଚ ତସ୍ସ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିସୁଖତାଦିଦସ୍ସନଭାୱଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତୀତି । ମନୋସମାଚାରୱିସେସଭୂତା ଫଲଧମ୍ମା ୱିସେସେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧାୱଜ୍ଜା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ସମାଚାରତ୍ତୟୱସେନ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ତେ ଅନୱସେସତୋ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିରହିତାୱଜ୍ଜମତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱଜ୍ଜୱିନାସନଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ କଣ୍ହସୁକ୍କଧମ୍ମାନଂ ୱଜ୍ଝଘାତକଭାୱସ୍ସ ନିୟତତ୍ତା । ସୱିପାକତା ୱିପାକଧମ୍ମତା । ସୁଖୋ ୱିପାକୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁଖୱିପାକାତି ଇମିନା ସମାସେନ କୁସଲାନଂ ସୁଖୱିପାକୱନ୍ତତା ୱୁତ୍ତା । ସା ଚ ନେସଂ ନ ତଂସମଙ୍ଗିତାୟ ଅସହୱତ୍ତନତୋତି ତଦୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଖୱିପାକୱିପଚ୍ଚନସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ୟୁତ୍ତମେତନ୍ତି ପରମତ୍ଥତୋ ଭେଦାଭାୱେପି ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନୱଚନୀୟଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଭେଦୋ ତସ୍ମିଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥଭୂତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉପଚାରେନ ହୋତୀତି ୟୁତ୍ତମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଲକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱେନ ଭେଦୱଚନଂ । ଭୱତି ହି ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିସେସମତ୍ତେନପି ଅଭିନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଭେଦୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି ।

ୱିନାପି ଭାୱାଭିଧାୟିନା ସଦ୍ଦେନ ଭାୱପ୍ପଧାନୋ ନିଦ୍ଦେସୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜୱଚନେନ ଅନୱଜ୍ଜତ୍ତଂ ଆହା’’ତି । ଏୱଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଦୱିଗ୍ଗହୋ ଗହେତବ୍ବୋ – ନ ଅୱଜ୍ଜଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଅୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖତାୟ ଅଗରହିତବ୍ବସଭାୱୋ । ସୁଖୋ ୱିପାକୋ ଅସ୍ସାତି ସୁଖୱିପାକଂ, ସୁଖୱିପାକୱିପଚ୍ଚନସମତ୍ଥତା । ଅନୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ତଂ ସୁଖୱିପାକଞ୍ଚାତି ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକଲକ୍ଖଣା। ଅଥ ୱା ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ୱିପଚ୍ଚନଂ ୱିପାକୋ, ସୁଖସ୍ସ ୱିପାକୋ ସୁଖୱିପାକୋ, ଅନୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ସୁଖୱିପାକୋ ଚ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକଂ ଏକତ୍ତୱସେନ । ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକଲକ୍ଖଣା। କିଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ ପଦଦ୍ୱୟପରିଗ୍ଗହେ, ନନୁ ଏକେନେୱ ପଦେନ ଇଟ୍ଠପ୍ପସିଦ୍ଧି । ୟଦିପି ‘‘ଅୱଜ୍ଜରହିତଂ ଅନୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପକ୍ଖେ ଅବ୍ୟାକତନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ସୁଖୱିପାକଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ସୁଖୱିପାକଗ୍ଗହଣେ ପନ କତେ ଅନୱଜ୍ଜଗ୍ଗହଣଂ ନ କତ୍ତବ୍ବମେୱ । ‘‘ଅୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖା ଅନୱଜ୍ଜା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପନ ପକ୍ଖେ ସୁଖୱିପାକଗ୍ଗହଣଞ୍ଚାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ଅନୱଜ୍ଜୱଚନେନା’’ତିଆଦି । ତେନ ପୱତ୍ତିସୁଖସୁଖୱିପାକତାଅତ୍ତସୁଦ୍ଧିୱିସୁଦ୍ଧୱିପାକତାଅକୁସଲଅବ୍ୟାକତସଭାୱନିୱତ୍ତିରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନୱିସେସଦୀପନତୋ ଏୱଂ ୱିପୁଲପ୍ପୟୋଜନତ୍ଥୋ ପଦଦ୍ୱୟପରିଗ୍ଗହୋତି ଦସ୍ସେତି । ସୁଖ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଇଟ୍ଠପରିୟାୟତା ୱିୟ ‘‘ନିବ୍ବାନପରମଂ ସୁଖଂ (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୩-୨୦୪), ସୁଖା ୱିରାଗତା ଲୋକେ (ଉଦା॰ ୧୧), ତେସଂ ୱୂପସମୋ ସୁଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୧, ୨୭୨) ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୂପସମପରିୟାୟତାପି ୱିଜ୍ଜତି, ତଂଅୱିପାକତାୟ ପନ ଇଧ ସୁଖୱିପାକଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖା…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତେଭୂମକକୁସଲାନମ୍ପି ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତିସଭାୱତ୍ତା କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବେ କୁସଲା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୂପସମସୁଖନିପ୍ଫାଦକା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ୟଥାୱୁତ୍ତସୁଖସ୍ସ ପନ ଅୱିପାକଭାୱତୋ ନ ଏତେନ ପଦେନ କୁସଲାନଂ ସୁଖୱିପାକତା ସମ୍ଭୱତୀତି । ୱିପକ୍କଭାୱମାପନ୍ନେସୁ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ୱିପାକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ୟଦି ପନା’’ତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି ।

ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ସହ ଅୱଜ୍ଜେନାତି ସାୱଜ୍ଜା, ଗରହିତବ୍ବଭାୱୟୁତ୍ତା । ତେନ ନେସଂ ଗରହିତବ୍ବସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ଗରହିତବ୍ବସଭାୱା ଅକୁସଲୱିପାକାତି ସାୱଜ୍ଜୱଚନମତ୍ତେନ ତେସମ୍ପି ଅକୁସଲତାପତ୍ତିଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ପରିହରିତୁଂ ଦୁକ୍ଖୱିପାକୱଚନମାହ । ଅୱଜ୍ଜ-ସଦ୍ଦୋ ୱା ରାଗାଦୀସୁ ଏକନ୍ତାକୁସଲେସୁ ନିରୁଳ୍ହୋତି ତଂସହୱତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ଏୱ ସାୱଜ୍ଜଭାୱେ କୁସଲାବ୍ୟାକତେହି ଅକୁସଲାନଂ ୱିସେସୋ ସାୱଜ୍ଜୱଚନେନେୱ ଦସ୍ସିତୋ । ଅବ୍ୟାକତେହି ପନ ୱିସିଟ୍ଠଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ସାଧାରଣଂ ସୱିପାକତାଲକ୍ଖଣନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଲକ୍ଖଣେ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦୁକ୍ଖୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୋ ପରଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖୋ ୱିପାକୋ ଏତେସନ୍ତି ଦୁକ୍ଖୱିପାକା’’ତିଆଦିନା ସୁଖୱିପାକଅନୱଜ୍ଜକୁସଲପଦାନଂ ଠାନେ ଦୁକ୍ଖୱିପାକସାୱଜ୍ଜଅକୁସଲପଦାନି ଠପେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ୟୋଜନା ଚ ସାୱଜ୍ଜୱଚନେନ ଅକୁସଲାନଂ ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖତଂ ଦସ୍ସେତି, ଦୁକ୍ଖୱିପାକୱଚନେନ ୱିପାକଦୁକ୍ଖତଂ । ପୁରିମଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିସଭାୱୱସେନ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ, ପଚ୍ଛିମଂ କାଲନ୍ତରେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୟାତି । ତଥା ପୁରିମେନ ଅକୁସଲାନଂ ଅୱିସୁଦ୍ଧସଭାୱତଂ ଦସ୍ସେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ଅୱିସୁଦ୍ଧୱିପାକତଂ । ପୁରିମେନ ଚ ଅକୁସଲେ କୁସଲସଭାୱତୋ ନିୱତ୍ତେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ଅବ୍ୟାକତସଭାୱତୋ ସୱିପାକତ୍ତଦୀପକତ୍ତା ପଚ୍ଛିମସ୍ସ । ପୁରିମେନ ୱା ଅୱଜ୍ଜୱନ୍ତତାଦସ୍ସନତୋ କିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ରସେନ ଅନତ୍ଥଜନନରସତଂ ଦସ୍ସେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକରସତଂ । ପୁରିମେନ ଚ ଉପଟ୍ଠାନାକାରଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନେନ ସଂକିଲେସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଫଲଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖୱିପାକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତଂ । ପୁରିମେନ ଚ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ଅକୁସଲାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ପକାସେତି । ତତୋ ହି ତେ ସାୱଜ୍ଜା ଜାତାତି । ପଚ୍ଛିମେନ ଅକୁସଲାନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି । ତେ ହି ଦୁକ୍ଖୱିପାକସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁକ୍ଖ-ସଦ୍ଦୋ ଅନିଟ୍ଠପରିୟାୟୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନିଟ୍ଠଚତୁକ୍ଖନ୍ଧୱିପାକା ହି ଅକୁସଲା, ନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୱିପାକାୱ । ୱିପାକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଫଲପରିୟାୟଭାୱେ ପନ ନିସ୍ସନ୍ଦୱିପାକେନ ଅନିଟ୍ଠରୂପେନପି ଦୁକ୍ଖୱିପାକତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ୱିପାକଧମ୍ମତାପଟିସେଧୱସେନ ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଅୱିପାକଲକ୍ଖଣାତି ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୱିପାକାରହସଭାୱା’’ତି ଆହ । ଏୱଂପକାରାନନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଛହି ପଦେହି ତିକେସୁ, ଚତୂହି ଦୁକେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଛ ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା । ଛକ୍କଭାୱୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏତେନ ଚତୁକ୍କଭାୱାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତନୟତ୍ତା ଚୋଦିତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥଭେଦୋ ଉପପଜ୍ଜତୀତି କସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତୀହି ଧମ୍ମସଦ୍ଦେହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସଭାୱଧାରଣାଦିଅତ୍ଥେନ ଅଭିନ୍ନୋ ଏୱ ସୋ ଅତ୍ଥୋତି ? ନ, ଜାତିଆଦିଭେଦେନ ଭେଦସବ୍ଭାୱତୋ । ଭେଦକା ହି ଜାତିଆଦୟୋ । ମାସପଦତ୍ଥତାୟାତି ମାସ-ସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟଭାୱେନ । ତବ୍ବଚନୀୟଭିନ୍ନତ୍ଥାନନ୍ତି ତେହି କାଲସଦ୍ଦାଦୀହି ୱତ୍ତବ୍ବାନଂ ୱିସିଟ୍ଠତ୍ଥାନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ୟଥା କାଲସଦ୍ଦାଦିଅଭିଧେୟ୍ୟାନଂ କାଲାଦିଅତ୍ଥାନଂ ଭିନ୍ନସଭାୱାନମ୍ପି ମାସ-ସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟଭାୱେନ ଅଭେଦୋ, ଏୱଂ ଜାତିଆଦିଭେଦେନ ଭିନ୍ନାନମ୍ପି ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାନଂ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟଭାୱେନ ନତ୍ଥି ଭେଦୋ’’ତି । ୱିନି…ପେ॰… ମାନାତି ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପାଭେଦେପି ଭେଦକାରଣମାହ । ଭିନ୍ନଜାତିୟତ୍ଥୱଚନୀୟତାୟ ହି ତସ୍ସେୱତ୍ଥଭେଦୋତି ।

ସାଧେତୁନ୍ତି ବୋଧେତୁଂ । ହୋତୁ ଅସମ୍ବନ୍ଧୋ, କା ନୋ ହାନୀତି କଦାଚି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଆସଙ୍କାୟ ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବା…ପେ॰… ନାମ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ସୋ ଚାତି ସଭାୱଧାରଣପଚ୍ଚୟଧରିୟମାନତାସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱସ୍ସ ଅପେକ୍ଖାୱୁତ୍ତିତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅପେକ୍ଖାୱୁତ୍ତିନୋ ଅନ୍ତରେନ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଲଭନ୍ତି । ସତିପି ସଭାୱଧାରଣାଦିଅତ୍ଥସାମଞ୍ଞେ କୁସଲଜାତିଆଦିୱିସିଟ୍ଠସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଏକତ୍ଥତା ନ ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱଚନସିଲେସୱସେନ ୱା । ଅଥ ୱାତିଆଦିନା ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମସଦ୍ଦାନଂ ଅଭାୱତ୍ତଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ନାନତ୍ଥତାଭାୱଦୋସଂ ପରିହରତି ।

ଞାପକହେତୁଭାୱତୋ ଉପପତ୍ତି ଇଧ କାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କାରଣଂ ନାମ ୟୁତ୍ତୀ’’ତି । ପୁନରୁତ୍ତୀତିଆଦିନା ନନୁ ‘‘କୁସଲାଦୀନମ୍ପି ଏକତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକତ୍ତାପତ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବାତି? ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସା ପନ ଅଭାୱାପତ୍ତିୟଂ ଏୱ ଅନ୍ତୋଗଧା ନାନତ୍ତାଭାୱଚୋଦନାସାମଞ୍ଞେନ । ଭେଦାଭେଦନିବନ୍ଧନତ୍ତା ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱସ୍ସ ସୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତମଭିନ୍ନେସୁ ନିୟମେନ ନତ୍ଥୀତି ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବାଭାୱେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ପନ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅଭିନ୍ନେସୁୟେୱ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବାଭାୱଂ । ଅଥ ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅଭିନ୍ନେସୁ ଅୱିୱଟସଦ୍ଦତ୍ଥୱିୱରଣତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତା । କସ୍ମା ? ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବାଭାୱତୋତି ଏୱଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅମିତ୍ତଂ ଅଭିଭୱିତୁଂ ସକ୍କୁଣାତୀତି ସକ୍କୋ, ଇନ୍ଦତୀତି ଇନ୍ଦୋ, ପୁରିମେ ଦଦାତୀତି ପୁରିନ୍ଦଦୋତି ଏୱଂ କିରିୟାଗୁଣାଦିପରିଗ୍ଗହୱିସେସେନ ।

ଭେଦାଭେଦୱନ୍ତେସୂତି ୱିସେସସାମଞ୍ଞୱନ୍ତେସୁ । ନୀଲ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଉପ୍ପଲସଦ୍ଦସମାୟୋଗୋ ରତ୍ତୁପ୍ପଲସେତୁପ୍ପଲାଦିଉପ୍ପଲଜାତିସାମଞ୍ଞତୋ ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନୀଲଗୁଣୟୁତ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଲଜାତିୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ଉପ୍ପଲ-ସଦ୍ଦୋପି ନୀଲ-ସଦ୍ଦସମାୟୁତ୍ତୋ ଭମରଙ୍ଗାରକୋକିଲାଦିଗତନୀଲଗୁଣସାମଞ୍ଞତୋ ଅୱଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପ୍ପଲୱତ୍ଥୁଗତମେୱ ନୀଲଗୁଣଂ ପକାସେତୀତି ୱିସେସତ୍ଥସାମଞ୍ଞତ୍ଥୟୁତ୍ତତା ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଇମିନା ନୟେନ ଇତରତ୍ରାପି ଭେଦାଭେଦୱନ୍ତତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ତାୟ ତାୟ ଅନୁମତିୟାତି ତେନ ତେନ ସଙ୍କେତେନ । ତେ ତେ ୱୋହାରାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅଭିନ୍ନେ ଅତ୍ଥେ ପରିୟାୟଭାୱେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଭିନ୍ନେ ୟଥାସକଂ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଭାୱେନ ଭେଦାଭେଦୱନ୍ତେ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ତା ତା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ସିଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ। ସମାନେତି ଏକସ୍ମିଂ । କୁସଲାଦିଭାୱନ୍ତି କୁଚ୍ଛିତସଲନାଦିଭାୱଂ । ଅଭିଧାନତ୍ଥୋପି ହି ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକାଦିଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ୱିୟ ସଭାୱଧାରଣାଦିସାମଞ୍ଞତ୍ଥଂ ୱିସେସେତୀତି ।

ଏତ୍ଥାହ ‘‘କିଂ ପନ କାରଣଂ ତିକା ଏୱ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା, ନ ଦୁକା, ତିକେସୁପି କୁସଲତ୍ତିକୋୱ, ନ ଅଞ୍ଞୋ’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସୁଖଗ୍ଗହଣତୋ ଅପ୍ପଭେଦତୋ ଚ ତିକା ଏୱ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ତିକେହି ବୋଧିତେ କୁସଲାଦିଭେଦେ ତବ୍ବିଭାଗଭିନ୍ନା ହେତୁଆଦୟୋ ୱୁଚ୍ଚମାନା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ତୟୋ କୁସଲହେତୂ’’ତିଆଦିନା କୁସଲାଦିମୁଖେନ ହେତୁଆଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, କତିପୟଭେଦା ଚ ତିକା ଦ୍ୱାୱୀସତିପରିମାଣତ୍ତା ।

ତେସୁ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଗହଅସଙ୍କରଆଦିକଲ୍ୟାଣଭାୱେନ ପଠମଂ କୁସଲତ୍ତିକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିରୱସେସା ହି ରୂପାରୂପଧମ୍ମା କୁସଲତ୍ତିକେନ ସଙ୍ଗହିତା, ନ ତଥା ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀହି । ନନୁ ୱିପାକତ୍ତିକାଦୀହିପି ନିରୱସେସା ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହିତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତେସୁ ପନ ଅନୱଜ୍ଜସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମା ନ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୁତ୍ତା ୟଥା କୁସଲତ୍ତିକେ । ନନୁ ଚ ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକତ୍ତିକାଦୀସୁପି ତେ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୁତ୍ତାତି ? ଏୱମେତଂ, ତେ ପନ ଅକଲ୍ୟାଣଭୂତେ ପାପଧମ୍ମେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା, ନ ଏୱମୟଂ । ଅୟଂ ପନ କଲ୍ୟାଣଭୂତେ ପୁଜ୍ଜଭୱପରିନିବ୍ବୁତିନିପ୍ଫାଦକେ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ଭଗୱା ସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ରୂପାରୂପଦେସନଂ ଆରଭନ୍ତୋ ସବ୍ବସଙ୍ଗହଅସଙ୍କରଆଦିକଲ୍ୟାଣଗୁଣୟୋଗତୋ ପଠମଂ କୁସଲତ୍ତିକଂ ଦେସେତି, କିଞ୍ଚ ତଦଞ୍ଞତ୍ତିକାନଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣତୋ । ତଥା ହି କୁସଲତ୍ତିକମୁଖେନ ‘‘କାମାୱଚରକୁସଲତୋ ଚତ୍ତାରୋ ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା’’ତିଆଦିନା ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତାତି ।

କୁସଲତ୍ତିକେପି ଚ ପଧାନପାସଂସଉଭୟହିତଭାୱତୋ କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା । କୁସଲା ହି ଧମ୍ମା ସୁଖୱିପାକତ୍ତା ସବ୍ବସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଉତ୍ତମା ଅୱଜ୍ଜୱିଧମନତୋ ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥା ଇଧଲୋକପରଲୋକେସୁ ଅତ୍ଥାୱହା ନିସ୍ସରଣାୱହା ଚ, ତସ୍ମା ପଧାନାଦିଭାୱେନ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ତଦନନ୍ତରଂ ଅକୁସଲା, ତଦୁଭୟୱିପରୀତସଭାୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଅବ୍ୟାକତା ୱୁତ୍ତା । କୁସଲୱସେନ ୱା ଅସ୍ସାଦୋ, ଅକୁସଲୱସେନ ଆଦୀନୱୋ, ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମେସୁ ନିବ୍ବାନୱସେନ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଇମିନା ଅସ୍ସାଦାଦିକ୍କମେନ, କୁସଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ପଣ୍ଡିତା ଅକୁସଲେ ପଜହନ୍ତା ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମଭୂତମଗ୍ଗଫଲଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୀତି ଇମିନା ୱା ପଟିପତ୍ତିକ୍କମେନ ଅୟମନୁପୁବ୍ବୀ ଠପିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସେକ୍ଖତ୍ତିକାଦୀସୁ ୱିୟ ସରୂପତୋ ପୁରିମପଦଦ୍ୱୟପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ତତିୟପଦଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନେୱକୁସଲା ନାକୁସଲା’’ତି ? ୱିସେସଦୀପନତ୍ଥଂ । ୟଥା ହି ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖସଭାୱେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କୋଚିପି ଧମ୍ମୋ ତଦୁଭୟସଭାୱେନ କେନଚିପି ପରିୟାୟେନ କଦାଚି ଅବ୍ୟାକରଣୀୟୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ସେକ୍ଖତ୍ତିକେ ପଦଦ୍ୱୟପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ‘‘ନେୱସେକ୍ଖା ନାସେକ୍ଖା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏୱଂ ଇଧ । ଇଧ ପନ କୁସଲସଭାୱା ଏୱ ଧମ୍ମା ଅଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ତଥା ନ ବ୍ୟାକରଣୀୟା ହୋନ୍ତୀତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ଅବ୍ୟାକତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଚନମତ୍ତେ ଏୱ ୱା ଇଦଂ ନାନାକରଣଂ ‘‘ଅବ୍ୟାକତା ନେୱକୁସଲା ନାକୁସଲା’’ତି ବ୍ୟାକତ-ସଦ୍ଦେନ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ବୋଧିତତ୍ତାତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଅକୁସଲେସୁ ତଣ୍ହାୟ ସବ୍ବାକୁସଲେହି, ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲେହି ୱା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତଂତଂଅୱସିଟ୍ଠତେଭୂମକଧମ୍ମେହି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ଅୱସିଟ୍ଠଅବ୍ୟାକତୱିସେସେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମୁଦୟେନ ଅସ୍ସାଦୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଆଦୀନୱୋ, ମଗ୍ଗନିରୋଧେହି ନିସ୍ସରଣଂ । କିଞ୍ଚାପି ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦଭାୱତୋ ସଭାୱଧମ୍ମନିଦ୍ଧାରଣପଧାନା ଅଭିଧମ୍ମକଥା, ତେସଂ ପନ କୁସଲାଦିୱିସେସେ ନିଦ୍ଧାରିତେ ତସ୍ସ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବତାଦିପି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପଦାୟ ‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦) ଏୱମାଦିୱଚନତୋ ହି କୁସଲାଦୀନଂ ଉପସମ୍ପାଦନାଦିଦସ୍ସନପରଂ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ, ତସ୍ମା କୁସଲାନଂ ଉପସମ୍ପାଦନଂ ଅକୁସଲାନଂ ପହାନଞ୍ଚ ଉପାୟୋ, ଅବ୍ୟାକତୱିସେସସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଫଲଂ, କୁସଲାଦୀନଂ ଉପସମ୍ପାଦନାଦିଅତ୍ଥା ଦେସନା ଆଣତ୍ତୀତି ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ।

ଆରୋଗ୍ୟଟ୍ଠେନ ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୋସଲ୍ୟସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଚ କୁସଲା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅକୁସଲା, ତଦୁଭୟୱିପରୀତତୋ ଅବ୍ୟାକତା, ସଭାୱଧାରଣାଦିଅତ୍ଥେନ ଧମ୍ମାତି ଅନୁପଦୱିଚିନନଂ ୱିଚୟୋ ହାରୋ।

ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲପରିନିବ୍ବୁତିନିପ୍ଫତ୍ତି କୁସଲେହୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ସୁଖୱିପାକତ୍ତା, ଅପାୟଦୁକ୍ଖସଂସାରଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି ଅକୁସଲେହୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ଅନିଟ୍ଠଫଲତ୍ତା, ତଦୁଭୟଫଲାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ଅବ୍ୟାକତେହୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ଅୱିପାକଧମ୍ମତ୍ତାତି ଅୟଂ ୟୁତ୍ତି ହାରୋ।

କୁସଲା ଧମ୍ମା ସୁଖୱିପାକସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଅକୁସଲା ଦୁକ୍ଖୱିପାକସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତା କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅୟଂ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ।

କୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ୟେ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟା…ପେ॰… ଅରଣା ଧମ୍ମା, ତେ ବୋଧିତା ଭୱନ୍ତି କୁସଲଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ତଥା ଅକୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ୟେ ସାୱଜ୍ଜଦୁକ୍ଖୱିପାକା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକା…ପେ॰… ସରଣା ଧମ୍ମା, ତେ ବୋଧିତା ଭୱନ୍ତି ଅକୁସଲଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ତଥା ଅବ୍ୟାକତଗ୍ଗହଣେନ ୟେ ଅୱିପାକାରହା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିପାକା ଧମ୍ମା ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟା…ପେ॰… ଅରଣା ଧମ୍ମା, ତେ ବୋଧିତା ଭୱନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଅୟଂ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ।

‘‘କୁଚ୍ଛିତେ ପାପଧମ୍ମେ ସଲୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନିରୁତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, କୁସଲାଦିମୁଖେନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରାୟ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ସତ୍ତା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଭାଗିନୋ ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ନିଦାନଂ ଅସାଧାରଣତୋ କୁସଲାଦିଭେଦେନ ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତା । ସାଧାରଣତୋ ପନ ପାକଟମେୱ । ପଠମଂ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସ ଦେସନା ୱିଚାରିତାୟେୱାତି ଅୟଂ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ।

କୁସଲଗ୍ଗହଣେନ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତପରିଗ୍ଗହୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରପରିଗ୍ଗହୋ ଚ । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ସକଲଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମାୱତ୍ତତି, ଦୁତିୟେନ ଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା ଧମ୍ମା । ଅକୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅବ୍ୟାକତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ସକଲସଂକିଲେସୱୋଦାନପକ୍ଖୋ ୟଥାରହମାୱତ୍ତତୀତି ଅୟଂ ଆୱତ୍ତୋ ହାରୋ।

ତତ୍ଥ କୁସଲା ଭୂମିତୋ ଚତୁଧା ୱିଭତ୍ତା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତପୱତ୍ତିଆକାରାଦିତୋ ପନ ଅନେକଧା । ଅକୁସଲା ଭୂମିତୋ ଏକଧା ୱିଭତ୍ତା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦିତୋ ଅନେକଧା । ଅବ୍ୟାକତା ପନ ୱିପାକକିରିୟରୂପନିବ୍ବାନୱସେନ ଚତୁଧା ଭୂମିସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦିତୋ ଅନେକଧା ଚ ୱିଭତ୍ତାତି ଅୟଂ ୱିଭତ୍ତି ହାରୋ।

କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲାନଂ ତଦଙ୍ଗାଦିପ୍ପହାନାୟ ୱୀତିକ୍କମାଦିପ୍ପହାନାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା କୁସଲାନଂ ଅନୁପସମ୍ପଜ୍ଜନାୟ, ଅବ୍ୟାକତେସୁ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସରଣାୟାତି ଅୟଂ ପରିୱତ୍ତୋ ହାରୋ।

କୁସଲା ଅନୱଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାନୀତି ପରିୟାୟୱଚନଂ, ଅକୁସଲା ସାୱଜ୍ଜା ଅପୁଞ୍ଞାନୀତି ପରିୟାୟ ୱଚନଂ, ଅବ୍ୟାକତା ଅୱିପାକାରହା ନେୱଆଚୟଗାମୀ ନଅପଚୟଗାମୀନୋତି ପରିୟାୟୱଚନନ୍ତି ଅୟଂ ୱେୱଚନୋ ହାରୋ।

କୁସଲାଦୟୋ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତିଆଦିନା ପଭୱଭୂମିୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପରିଞ୍ଞାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ହାରୋ।

ଅକୁସଲାନଂ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ସଲନଂ କୁସାନଂ ୱିୟ କୁସାନଂ ୱା ରାଗାଦୀନଂ ଲୱନଂ ଏୱଂଧମ୍ମତାତି ଅୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମୁଖେନ ଅୱତରଣଂ, ତଥା କୁସେନ ଲାତବ୍ବା କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତା ଚାତି ପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦ…ପେ॰… ଅୱତରଣଂ, ପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ୱା ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତା ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକା ଚାତି ଅନିଚ୍ଚତାମୁଖେନ ଅୱତରଣଂ, ଅନିଚ୍ଚତା ଏୱ ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳିତତାୟ ଦୁକ୍ଖାତି ଦୁକ୍ଖତାମୁଖେନ ଅୱତରଣଂ, ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମାତି ଅବ୍ୟାପାରତୋ ସୁଞ୍ଞତାମୁଖେନ ଅୱତରଣଂ, ଏୱଂ କୁସଲାତି ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାୟତନାନି ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋତିଆଦିନା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦିମୁଖେନପି ଅୱତରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମିନା ନୟେନ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତେସୁପି ଅୱତରଣଂ ଦସ୍ସେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ଅୱତରଣୋ ହାରୋ।

କୁସଲାତି ଆରମ୍ଭୋ, ଧମ୍ମାତି ପଦସୁଦ୍ଧି, ନୋ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି । ତଥା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତାତି, ଧମ୍ମାତି ପନ ପଦସୁଦ୍ଧି ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି ଚାତି ଅୟଂ ସୋଧନୋ ହାରୋ।

ଧମ୍ମାତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିସେସୱଚନଂ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାତି । ତଥା କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଅୱିକପ୍ପେତ୍ୱା କାମାୱଚରଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତନ୍ତିଆଦି ୱିସେସୱଚନଂ । ଅକୁସଲା ଧମ୍ମାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଅୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ।

କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନୱମୋ ଖଣୋ ଚତ୍ତାରି ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାନି ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଏୱ ୱା ହେତୁ, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୁ, କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୂତି ଅୟଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋ।

କୁସଲାତି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେୱ ଭାୱେତବ୍ବଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ । ଅକୁସଲାତି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେୱ ପହାତବ୍ବଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ । ଅବ୍ୟାକତାତି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେୱ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ । ଧମ୍ମାତି ପରିଞ୍ଞାଦୀନଂ ପୱତ୍ତନାକାରଗ୍ଗହଣଂ । ତେନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପ୍ପହାନଭାୱନାସଚ୍ଛିକରଣାନି ଦୀପିତାନୀତି ତଦଙ୍ଗାଦିୱୀତିକ୍କମାଦିପ୍ପହାନାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ଚ ଭାୱନା ଦସ୍ସିତାତି ଅୟଂ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ।

କାମଞ୍ଚେତଂ ଅୱିସେସତୋ ସଭାୱଧମ୍ମକଥନଂ, ୱିସେସୱନ୍ତୋ ପନ ଧମ୍ମା ୱିସେସତୋ ନିଦ୍ଧାରିତା । ତଥା ହି ଚିତ୍ତେନେୱ ସମୟୋ ନିୟମିତୋ, ତସ୍ମା କୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ୱିସେସତୋ ସାଧିଟ୍ଠାନୋ ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନା ଚ ଦସ୍ସିତାତି । ତଥା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅକୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ସାଧିଟ୍ଠାନା ତଣ୍ହା ଅୱିଜ୍ଜା ଚ, ଅବ୍ୟାକତଗ୍ଗହଣେନ ସପରିୱାରା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ଚାତି ଅୟଂ ନନ୍ଦିୟାୱତ୍ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି।

ତଥା କୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ମୂଲଭାୱୱିସେସତୋ ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି, ତେସୁ ଚ ଅଦୋସେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅଲୋଭେନ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅମୋହେନ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୀୟତି । ତଥା ଅକୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି, ତେସୁ ଚ ଲୋଭେନ ତଦେକଟ୍ଠା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ତଥା ଦୋସମୋହେହି ତଂତଦେକଟ୍ଠା । ଅବ୍ୟାକତଗ୍ଗହଣେନ ଅପ୍ପଣିହିତାନିମିତ୍ତସୁଞ୍ଞତା ନୀୟନ୍ତୀତି ଅୟଂ ତିପୁକ୍ଖଲସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି।

ତଥା କୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ୟତୋ କୋସଲ୍ଲତୋ ସମ୍ଭୂତା କୁସଲା, ତଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତଂସହଜାତା ତଦୁପନିସ୍ସୟା ଚ ସଦ୍ଦହନୁସ୍ସହନାପିଲାପାୱିକ୍ଖେପା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି । ତେହି ଚ ସବ୍ବେ ସଦ୍ଧମ୍ମା ବୋଧିତା ଭୱନ୍ତି । ଅକୁସଲଗ୍ଗହଣେନ ଅକୋସଲ୍ଲପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେସୁ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତାଭିନିୱେସଭୂତା ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା । ଅବ୍ୟାକତଗ୍ଗହଣେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାନି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନଭୂତାନି ଚ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ବୋଧିତାନୀତି ଅୟଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମୀତି ଇମେ ତୟୋ ଅତ୍ଥନୟା ।

ତେହି ଚ ସିଦ୍ଧେହି ଦ୍ୱେ କମ୍ମନୟାପି ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି । ଅୟଂ ତିକୋ ସବ୍ବଧମ୍ମସଙ୍ଗହିତସବ୍ବଭାଗିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଇଦଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ।

ଅୟଂ ତାୱ ନେତ୍ତିନୟେନ କୁସଲତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ।

ଏୱଂ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚନିଦ୍ଧାରଣାଦିୱିଧିନା ସୋଳସ ହାରା ପଞ୍ଚ ନୟା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା, ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ପନ ନ ୱିତ୍ଥାରୟାମ । ସକ୍କା ହି ଇମିନା ନୟେନ ତେସୁ ତେସୁ ତିକଦୁକେସୁ ତଂତଂହାରନୟୟୋଜନାନୁରୂପଧମ୍ମନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ତେ ତେ ହାରନୟା ୱିଞ୍ଞୁନା ନିଦ୍ଦିସିତୁନ୍ତି ।

୨.ତଞ୍ଚ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁଖୱେଦନା ଏୱ ହୋତି ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଭେଦପରିୟାଦାନତୋ, ଭେଦସ୍ସ ଚ ସାମଞ୍ଞପରିଚ୍ଚାଗତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ପନ ୱିସେସସାମଞ୍ଞାନି ଅୱୟୱସମୁଦାୟା ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ମା ‘‘ନ ପନ…ପେ॰… ସମାନତ୍ଥତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତମେୱ ନେସଂ ଭିନ୍ନତତ୍ୱଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ତନ୍ତି ସୁଖହେତୂନଂ କାରଣଂ । ତେନ ସୁଖସ୍ସ କାରଣଂ ସୁଖହେତୁ, ସୁଖସ୍ସ କାରଣକାରଣଂ ସୁଖମୂଲନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସୁଖହେତୂନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେତୁ-ସଦ୍ଦେନ କାରଣଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ପୁଞ୍ଞପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁଖମୂଲସୁଖହେତୂସୁ ଫଲୂପଚାରେନ, ସୁଖାରମ୍ମଣସୁଖପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେସୁ ସୁଖସହଚରିୟାୟ, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜନିବ୍ବାନେସୁ ଦୁକ୍ଖାପଗମଭାୱେନ ସୁଖପରିୟାୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଟ୍ଠାସୂତି ସୁଖୁପେକ୍ଖାନଂ ୱିପରିଣାମାଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ଅନିଟ୍ଠଭାୱୋପି ଅତ୍ଥୀତି ୱିସେସେତି । ଉପେକ୍ଖମେୱ ୱା ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିସେସନଂ କତଂ । ସା ହି ଅକୁସଲୱିପାକଭୂତା ଅନିଟ୍ଠାପି ଅତ୍ଥୀତି । ଏୱମାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସୋୱଗ୍ଗିକଂ ସୁଖୱିପାକ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୩) ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇଟ୍ଠପରିୟାୟୋ ହି ଏତ୍ଥ ସୁଖ-ସଦ୍ଦୋତି ।

ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଠିତିସୁଖଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ, ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୁଦ୍ରୟଂ ଦୁକ୍ଖୱିପାକ’’ନ୍ତିଆଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାକ୍କମଂ ସୁଖୱେଦନା ଦୁକ୍ଖଅନିଟ୍ଠପରିୟାୟୋ ହି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖ-ସଦ୍ଦୋତି । ଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଆଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବା । ୱିପାକାୱିପାକଭେଦାୟ ସବ୍ବାୟପି ସୁଖୱେଦନାୟ ୱସେନ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦୁଭୟାନୁକୂଲମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ସଭାୱତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିପାକା ସଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା । ଇତରା ସଭାୱତୋ ସଙ୍କପ୍ପତୋ ଚ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଇଟ୍ଠାକାରସ୍ସ ୱା ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅସମାନପଚ୍ଚୟେହି ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ସମାନପଚ୍ଚୟେହି ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ସାତିସୟାତି ଉକ୍କଂସଗତିୱିଜାନନୱସେନ ‘‘ସମାନପଚ୍ଚୟେହି ସହୁପ୍ପତ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପାଦୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତସ୍ମାତି ଉପ୍ପାଦୋତି ଦୁୱିଧୋପି ଉପ୍ପାଦୋ ଏକୁପ୍ପାଦାତି ଏତ୍ଥ ଏକସେସନୟେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସମା…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ତେନ ତାନି ଏକୱତ୍ଥୁକାନୀତି ଏତସ୍ସ ଚ ‘‘କପ୍ପେନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମୱିକପ୍ପେ ଏକଂ ୱତ୍ଥୁ ନିସ୍ସୟୋ ଏତେସନ୍ତି ୟୋଜନା, ନ ଏକଂୟେୱ ୱତ୍ଥୂତି । ଏକେକଭୂତସ୍ସ ଭୂତତ୍ତୟନିସ୍ସିତତ୍ତା ଚତୁଭୂତନିସ୍ସିତତ୍ତା ଚ ଉପାଦାରୂପାନଂ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ଏକଂୟେୱ ୱତ୍ଥୁ ଏତେସୁ ନିସ୍ସିତନ୍ତି ୟୋଜନା । ନିସ୍ସୟନିସ୍ସିତତାସଙ୍ଖାତଉପକାରୋପକତ୍ତବ୍ବଭାୱଦୀପନଂ ଏକୱତ୍ଥୁକୱଚନନ୍ତି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ମହାଭୂତୱସେନ ୟୋଜନା କତା । ଇତରଥା ଏକଂ ୱତ୍ଥୁ ଏତେସୂତି ସମାସତ୍ଥଭାୱେନ ଉପାଦାରୂପାନମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାନନ୍ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିରିୟମନୋଧାତୁଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋପି ହି ଏକାରମ୍ମଣାଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁକା ଚାତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋତି । ସନ୍ତୀରଣାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଜୱନତଦାରମ୍ମଣାନି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଏତାନି ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନି ଚୁତିଆସନ୍ନାନି ଇଧାଧିପ୍ପେତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତାନି ହି ତଦୁଦ୍ଧଂ କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱତ୍ତନ୍ତି, ଇତରାନି ପନ ପୁରିମପୁରିମଚିତ୍ତକ୍ଖଣୁପ୍ପନ୍ନେ ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରାନି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଛସୁ ୱା ୱତ୍ଥୂସୁ ଏକଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁୟେୱ ୱତ୍ଥୁ ଏତେସନ୍ତି ଏୱଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ସତି ଚୁତିଆସନ୍ନତୋ ଇତରେସଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ ଗହଣଂ ସିୟାତି ଞାତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ କୁସଲତ୍ତିକାନନ୍ତରଂ ୱେଦନାତ୍ତିକୋୱ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ? କିସ୍ମିଂ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅୟମନୁୟୋଗୋ ନ ସିୟା, ଅପିଚ ଅୱୟୱାନଂ ଅନେକଭେଦତାଦସ୍ସନତ୍ଥା ତିକନ୍ତରଦେସନା । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ହି କୁସଲତ୍ତିକେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ତିଧା ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତଦୱୟୱାନଂ କୁସଲାଦୀନମ୍ପି ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ତେସଂ ୱେଦନାସମ୍ପୟୋଗୱିଭାଗୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲା ହି ଧମ୍ମା ସିୟା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ସିୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସିୟା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ସିୟା ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ସିୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତଥା ଅବ୍ୟାକତା ସମ୍ପୟୋଗାରହାତି । ଏୱଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱେଦନାଭେଦେନ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କୁସଲତ୍ତିକାନନ୍ତରଂ ୱେଦନାତ୍ତିକଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱିପାକାଦିଭେଦଭିନ୍ନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱେଦନାତ୍ତିକାନନ୍ତରଂ ୱିପାକତ୍ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହି ଧମ୍ମା ସିୟା ୱିପାକା, ସିୟା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ସିୟା ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା । ତଥା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସିୟା ୱିପାକା, ସିୟା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାତି ଇମିନା ନୟେନ ଅୱସେସତ୍ତିକାନଂ ଦୁକାନଞ୍ଚ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରୱଚନେ ପୟୋଜନଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ ।

୩.ୱିପାକନିରୁତ୍ତିଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତୀତି ତେସୁ ୱିପାକସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତଂ ଦସ୍ସେତି । ସୁକ୍କକଣ୍ହାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅକଣ୍ହଅସୁକ୍କଫସ୍ସାଦିଭାୱୋ ପରିଗ୍ଗହିତୋ । ସତି ପନ ପାକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଫଲପରିୟାୟଭାୱେ ରୂପଂ ୱିୟ ନ ନିହୀନୋ ପକ୍କଂ ୱିୟ ୱିସିଟ୍ଠୋ ପାକୋତି ୱିପାକୋତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସବ୍ୟାପାରତାତି ସଉସ୍ସାହତା । ସନ୍ତାନେ ସବ୍ୟାପାରତାତି ଏତେନ ଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗସଙ୍ଖାତେନ କିରିୟାଭାୱେନ ୱିପାକଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତାନୱିସେସମାହ ‘‘ୟତୋ ୟସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ କୁସଲାକୁସଲା ଚେତନା, ତଂସନ୍ତାନେ ଏୱ ତସ୍ସା ୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସବ୍ୟାପାରତା’’ତି ଏତେନ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ୱିପାକଞ୍ଚ ନିୱତ୍ତେତି, ‘‘ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମାନେ’’ତି ଇମିନା ଅୱସିଟ୍ଠଂ କିରିୟଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଉଭୟେନପି ଅନୁସୟସହାୟସଉସ୍ସାହତାଲକ୍ଖଣା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାତି ଦସ୍ସେତି । ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନମ୍ପି ହି ଅନୁସୟା ଉପନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି, ୟତୋ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ…ପେ॰… ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୩୪୨) ଅରିୟମଗ୍ଗଚେତନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାଉପନିସ୍ସୟତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ପକାସିତା । ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱଲକ୍ଖଣା ୱିପାକା, ଉଭୟୱିପରୀତଲକ୍ଖଣା ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାଦିକୁସଲାନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନାହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୪) ଇମିନା ତିକେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଗତିଉପଧିକାଲପୟୋଗାଭାୱେନ ଅୱିପାକଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଂ ପନ ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଅହୋସିକମ୍ମାଦିଭାୱଂ ନ ଭଜତି । ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉଭୟମ୍ପି ‘‘ୱିପାକାନୁପ୍ପାଦନେ’’ତି ୱଚନତୋ ଗତିଉପଧିକାଲପୟୋଗାଭାୱେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୱିପାକମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସପି ପୱତ୍ତିୱିପାକସ୍ସ ଅନୁଜାନନତୋ । ୟେସଂ ପନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ଅୱିପାକା, ତେସଂ ମତେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଅହୋସିକମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂପକାରସ୍ସେୱ ପରିଗ୍ଗହୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪. ‘‘କଥମାଦିନ୍ନା’’ତି ଅୟମ୍ପି ପଞ୍ହୋ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଫଲଭାୱେନା’’ତି ହି ଆଦାନପ୍ପକାରୱଚନଂ । କେସଞ୍ଚି ଗୋତ୍ରଭୁପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀନଂ ଉପେତକିରିୟଭୂତାନଂ ତଂକତ୍ତୁଭୂତାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାନଂ ଉପେତବ୍ବସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ ତଦଭିଧାୟିନୋପି ସଦ୍ଦା ସମ୍ବନ୍ଧା ଏୱାତି ‘‘ଉପେତସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧିନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପେତନ୍ତି ହି ଉପେତବ୍ବତ୍ଥେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅୱସ୍ସଂ ଉପେତକିରିୟା ଉପେତା ଚ ଞାୟତୀତି । ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଖୋ ପନ, ଗହପତି, ୟୋ ଛନ୍ଦୋ ୟୋ ରାଗୋ ୟା ନନ୍ଦୀ ୟା ତଣ୍ହା ୟେ ଉପୟୁପାଦାନା, ଚେତସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନା ଅଭିନିୱେସା ଅନୁସୟା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଉପୟୋ’’ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଉପୟ…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠୀହୀ’’ତି । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ‘‘ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନା’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥେସୁ ୟୋ ୟୋ ସମ୍ଭୱତି ୟୋଜେତୁଂ, ସୋ ସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୱଚନାନୁପୁବ୍ବେନାତି ‘‘କିଂ ପନ ତଂ ଉପେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱଚନାନୁପୁବ୍ବେନ ନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସବ୍ବପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ସବ୍ବତେଭୂମକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ । ନାପଜ୍ଜତି ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସୋ ଅନୁପୟୁଜ୍ଜତୀତି ତଂ ପନ ୱିସେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୋଧନେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉପେତଂ ଦୀପେତୀତି ୟଥା ‘‘ପାଚରିୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଗତୋ ଆଚରିୟୋ ପାଚରିୟୋତି ପ-ସଦ୍ଦୋ ପଗତଂ ଦୀପେତି, ଏୱଂ ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ଉପେତଂ ଦୀପେତି ଏୱ, ନ ଚେତ୍ଥ ଗତାଦିଅତ୍ଥାନଂ ଏକନ୍ତେନ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନୟୋଗୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି । ଅତିସଦ୍ଦୋ ୱିୟାତି ଚ ଇଦଂ ସସାଧନକିରିୟାଦୀପନସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଏତେନ ପୁରିମନିବ୍ବତ୍ତିଂ ୱିସେସେତି । ତେନ ସହଜାତସ୍ସପି ଉପାଦାନସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ ହୋତି । ସହଜାତୋପି ହି ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନୋ ୱିୟ ୱୋହରୀୟତି ୟଥା ‘‘ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ମହାଭୂତା’’ତି, ‘‘ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୫୩) ଚ । ଧାତୁକଥାୟଂ ପକାସିତନ୍ତି ‘‘ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହାୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ । କତିହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ । ନ କେହିଚି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ଅସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୬୭) ଏୱମାଦିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତସ୍ମା ଏୱାତି ଉପାଦିନ୍ନସଦ୍ଦାନପେକ୍ଖତ୍ତା ଏୱ । ଅୱିସେସେତ୍ୱାତି ଉପାଦିନ୍ନାନୁପାଦିନ୍ନୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା । ଉପାଦାନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ଉପାଦାନେହି ଉପାଦାତବ୍ବାତି ୱା ଉପାଦାନିୟା, ଉପାଦାତୁଂ ୱା ଅରହନ୍ତୀତି ଉପାଦାନିୟା, ଉପାଦାନେ ନିୟୁତ୍ତାତି ୱା ଉପାଦାନିୟା କ-କାରସ୍ସ ୟ-କାରଂ କତ୍ୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।

୫.ୱିବାଧନଂ ପୀଳନଂ କିଲମନଂ ଉପତାପୋ ପରିଳାହୋ ଅପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଭାୱୋ । ୱିଦୂସିତା ମଲୀନା ଚ ୟତୋ କେଚି ଅକିଲେସସଭାୱାପି ଅନିଟ୍ଠଫଲା ଗାରୟ୍ହା ଚ ଜାତା ।

୬. ‘‘ସୀଲମତ୍ତକଂ, ପରଂ ୱିୟ ମତ୍ତାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ମତ୍ତା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପମାଣୱାଚକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ମରିୟାଦୱାଚକୋ ୱା ମତ୍ତା-ସଦ୍ଦୋ । ୱିଚାରୋ ହେତ୍ଥ ଝାନଙ୍ଗେସୁ ହେଟ୍ଠିମମରିୟାଦୋ, ନ ପଠମଜ୍ଝାନଉପଚାରଜ୍ଝାନେସୁ ୱିୟ ୱିତକ୍କୋ । ସା ପନ ୱିଚାରମରିୟାଦତା ୱିତକ୍କାଭାୱେନ ଏତେସଂ ଜାତାତି ଅୱିତକ୍କଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅୱିତକ୍କା ହୁତ୍ୱା ୱିଚାରମରିୟାଦଝାନଙ୍ଗେସୁ ୱିଚାରହେଟ୍ଠିମକୋଟିକାତି । ଅଥ ୱା ଈସଦତ୍ଥୋ ମତ୍ତା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମତ୍ତାସୁଖପରିଚ୍ଚାଗା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୦) ୱିୟ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୱିତକ୍କରହିତା ଭାୱନାୟ ଅତିସୁଖୁମଭୂତୱିଚାରତ୍ତା ଈସଂ ୱିଚାରା ଚ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତାତି । ନ ହି ଇତୋ ପରଂ ୱିଚାରୋ ଅତ୍ଥୀତି । ୟଦି ୱିତକ୍କୱିସେସରହିତା ୱିଚାରମତ୍ତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅୱିତକ୍କୱଚନଂ କିମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଚାରମତ୍ତୱଚନେନା’’ତିଆଦି । ୟଦି ୱିଚାରମତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଅୱିତକ୍କାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଜୋତନତ୍ଥଂ ଅୱିତକ୍କୱଚନଂ, ଅୱିତକ୍କା ଚ ୱିଚାରମତ୍ତା ଅୱିଚାରାତି ନିୱତ୍ତେତବ୍ବା ଗହେତବ୍ବା ଚ, ଏୱଂ ସତି ୱିଚାରମତ୍ତା ୱିସେସନଂ, ଅୱିତକ୍କା ୱିସେସିତବ୍ବାତି ୱିଚାରମତ୍ତାୱିତକ୍କାତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱୋ’’ତିଆଦି । ୟଥାକାମନ୍ତି ୱତ୍ତୁଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ। ୟେନ ୟେନ ହି ପକାରେନ ଧମ୍ମେସୁ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଗହେତବ୍ବଭାୱା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେନ ତେନ ପକାରେନ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତୀତି । ପଦାନଂ ଅନୁକ୍କମୋ ପଦାନୁକ୍କମୋ।

ଅୱିତକ୍କା ସୱିତକ୍କା ଚ ସୱିଚାରା ଅୱିଚାରା ଚାତି ଅୱିତକ୍କାସୱିଚାରା ସୱିତକ୍କା ଅୱିଚାରାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଉଭୟେକଦେସଦସ୍ସନମ୍ପି ଉଭୟଦସ୍ସନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୟଦି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରମ୍ପି ପକାସେତୁନ୍ତି ଇଦଂ ୟଥା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ୱିତକ୍କୋ ଅୱିତକ୍କସୱିଚାରତାୟ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ୱିଚାରୋ ‘‘ସୱିତକ୍କଅୱିଚାରୋ’’ତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତକ୍କାଭାୱେନ ଏତେ ୱିଚାରମତ୍ତାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥଂୟେୱ ମତ୍ତା-ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ୱିଚାରମତ୍ତାତି ହି ୱିଚାରମତ୍ତୱନ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ତଦଞ୍ଞୱିସେସୱିରହସାମଞ୍ଞତୋ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱିତକ୍କୱିସେସୱିରହସଙ୍ଖାତେ ଅୱିତକ୍କ-ସଦ୍ଦୋ ସନ୍ନିଧାପିତୋ ୱିସେସେତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଧମ୍ମେତି । ୟଥାହ ‘‘ନ ୱିଚାରତୋ’’ତିଆଦି ।

୭.ୱେଦୟମାନାତି ଅନୁଭୱମାନା । ସୁଖାକାରେତି ଇଟ୍ଠାକାରେ, ଇଟ୍ଠାନୁଭୱନାକାରେ ୱା । ଉଦାସିନାତି ନତିଅପନତିରହିତା । ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧା ତେସଂ ବ୍ୟୱଧାୟିକାଭାୱତୋ । ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ୱିୟ ହି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତନତୋ ବ୍ୟୱଧାୟିକାଭୂତା ନ ତେହି ୱିରୁଜ୍ଝତି, ନ ପନ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ଅନନ୍ତରାପୱତ୍ତିତୋ । ‘‘ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା’’ତି ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ଇଧ ଉପେକ୍ଖା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବୁପେକ୍ଖାପରିୟାଦାନତୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ହି ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦିଉପେକ୍ଖା ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପୀତିସହଗତାୟେୱ ନ ସୁଖସହଗତା, ସୁଖସହଗତାପି ନ ପୀତିସହଗତା ଏୱାତି ପୀତିସହଗତା ସୁଖସହଗତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭିନ୍ନା, ତସ୍ମା । ସତିପି ସୁଖସହଗତାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୀତିସହଗତଭାୱେ ୟେନ ସୁଖେନ ସମନ୍ନାଗତା ସୁଖସହଗତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନ ପୀତିସହଗତା, ତଂ ସୁଖଂ ନିପ୍ପୀତିକସୁଖନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଇମିନା ତିକେନ ଦସ୍ସିତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ପୀତିସହଗତାତି ୱତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

ସିଦ୍ଧୋତି ସାୱସେସଂ ନିରୱସେସଞ୍ଚ ସୁଖପୀତିୟୋ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତେହି ପଠମଦୁତିୟପଦେହି ୟୋ ପୀତିସହଗତୋ ଧମ୍ମୱିସେସୋ, ତଂ ସୁଖଂ, ୟୋ ଚ ସୁଖସହଗତୋ ଧମ୍ମୱିସେସୋ, ସା ପୀତୀତି ସତିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଟ୍ଠଭାୱେ ପଦନ୍ତରସଙ୍ଗହିତଭାୱଦୀପନତୋସିଦ୍ଧୋ ଞାତୋ ୱିଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଂ ଅତିପଣୀତସୁଖନ୍ତି ଓଳାରିକଙ୍ଗତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଣୀତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅୟଂ ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଦେତଂ ସବ୍ବେସଂ ସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଇଧ ‘‘ସୁଖସହଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘ସୁଖଭୂମିୟଂ କାମାୱଚରେ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୮୩) ‘‘କାମାୱଚରକୁସଲତୋ ଚତ୍ତାରୋ ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୫୯୮) ଚ ନିଦ୍ଦେସୋ ପୱତ୍ତୋତି ।

୮.ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ନ ନିବ୍ବାନପଟିୱିଜ୍ଝନଂ, ଇତରଥା ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ ଦସ୍ସନଭାୱାପତ୍ତି ଅଚୋଦନୀୟା ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନୁ ଚ ଦିସ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣେନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋୱ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଉକ୍କଂସଗତିୱିଜାନନେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନମେୱ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ ଦସ୍ସନଭାୱାପତ୍ତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବାୱାତି ? ନ, ଦସ୍ସନସାମଞ୍ଞସ୍ସେୱ ସୁୟ୍ୟମାନତ୍ତା ଦସ୍ସନକତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣାନଞ୍ଚ ଭେଦେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟଦିପି ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୨) ୱିୟ ଅଭିନ୍ନକାଲସ୍ସପି ଭିନ୍ନକାଲସ୍ସ ୱିୟ ଭେଦୋପଚାରଦସ୍ସନତୋ ଭେଦୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଦସ୍ସନୱିସେସେ ପନ ଅଧିପ୍ପେତେ ଦସ୍ସନସାମଞ୍ଞୱଚନଂ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସନସାମଞ୍ଞମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୋଦନା କତାତି ‘‘ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତଂ ସନ୍ଧାୟାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟତତିୟମଗ୍ଗାନମ୍ପି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁପରିୟାୟସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ଭାୱନାଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଭାୱନା ୱଡ୍ଢନା । ସା ଚ ବହୁଲଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନେନା’’ତି । ତଥା ହି ସତୀତି ‘‘ଉଭୟପଟିକ୍ଖେପୱସେନା’’ତି ପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନଭାୱନାପଟିକ୍ଖେପୱସେନାତି ଅତ୍ଥେ ସତି । ନନୁ ଲୋକିୟସମଥୱିପସ୍ସନାପି ୟଥାବଲଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ପହାୟକା, ତତ୍ର କଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ପହାୟକୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତିଆଦି ।

୯.ଅପ୍ପହାତବ୍ବହେତୁମତ୍ତେସୂତି ଅପ୍ପହାତବ୍ବହେତୁକମତ୍ତେସୁ । ସବ୍ବୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତଧମ୍ମୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ । ସମାସୋ ନ ଉପପଜ୍ଜତି ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ୟେସନ୍ତି ୟେ ତତିୟରାସିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଅତ୍ଥୋ ତେସଂ । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜେତବ୍ବତାୟ ଦ୍ୱେ ପହାତବ୍ବହେତୁସଦ୍ଦାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତନ୍ତି ‘‘ନେୱଦସ୍ସନେନ ନଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବୋ ହେତୁ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ତେହି ଦସ୍ସନଭାୱନାପଦେହି ୟୁତ୍ତେନ ପହାତବ୍ବହେତୁକପଦେନ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ଏୱଂ ଦସ୍ସନଭାୱନାପଦେହି ପହାତବ୍ବହେତୁକପଦସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟୋଜନତୋ । ଏୱଞ୍ହି ପୁରିମପଦଦ୍ୱୟ…ପେ॰… ଦସ୍ସନମେତଂ ହୋତୀତି । ଏୱନ୍ତି ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ନପହାତବ୍ବୋ ହେତୁ ଏତେସନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥେ ସତି । ‘‘ହେତୁ…ପେ॰… ସିୟା’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ପୁରିମସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ’’ତିଆଦିନା ଅହେତୁକାନଂ ଅଗ୍ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିନା ଦୁତିୟସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୟୁତ୍ତଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଗହେତବ୍ବତ୍ଥସ୍ସେୱା’’ତିଆଦିମାହ । ସୋ ହି ‘‘ଏୱମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗହେତବ୍ବତ୍ଥୋ ।

୧୦.ଅଞ୍ଞଥାତି ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତେ । କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାତି ଏତେନ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକଂ ଆରମ୍ମଣକରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ? ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂୟେୱ ଚ ଅପଚୟଗାମିଭାୱତୋ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଅପରିୟାପନ୍ନା ଅପଚୟଗାମିନୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୨୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଏତେନେୱ ୱା ୱିସେସୁପଲକ୍ଖଣହେତୁଭୂତେନ ୱଚନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣୱିସେସୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଉକ୍କଂସଗତିୱିଜାନନେନ ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀନନ୍ତି ୱୋଦାନାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ହେତୁଭାୱେନାତି ସମ୍ପାପକହେତୁଭାୱେନ । ଞାପକୋ କାରକୋ ସମ୍ପାପକୋତି ତିୱିଧୋ ହି ହେତୁ, ତଥା ଞାପେତବ୍ବାଦିଭାୱେନ ଫଲଂ । ୟଥା ନିରୟାଦିମନୁସ୍ସଭାୱାଦିଗାମିପଟିପଦାଭାୱତୋ ଅକୁସଲଲୋକିୟକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ‘‘ଆଚୟଗାମିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦିଲୋକିୟସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିଧମ୍ମା ଏୱ, ଏୱଂ ନିବ୍ବାନଗାମିପଟିପଦାଭାୱତୋ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ‘‘ଅପଚୟଗାମିନୋ’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଏୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ନିବ୍ବାନଗାମିପଟିପଦାଭାୱୋ ପରିବ୍ୟତ୍ତୋତି ତସ୍ସେୱ ଅପଚୟଗାମିଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ, ତଦନୁୱତ୍ତକତ୍ତା ପନ ସେସଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅପଚୟେ ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନାଦିନା ସାତିସୟଂ ଗମନଂ ୟେସନ୍ତେ ଅପଚୟଗାମିନୋତି ‘‘ମଗ୍ଗା ଏୱ ଅପଚୟଗାମିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନନ୍ତି ଚ ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ପଠମପଦଦୁତିୟପଦସଙ୍ଗହିତାନଂ ଅତ୍ଥାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଜୟଂ ୱେରଂ ପସୱତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୧), ଚରଂ ୱା ୟଦି ୱା ତିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଇତିୱୁ॰ ୮୬, ୧୧୦; ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୫) ୱିୟ ସାନୁନାସିକୋ ଆଚୟ-ସଦ୍ଦୋତି ‘‘ଅନୁନାସିକଲୋପୋ କତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଆଚିନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଆଚୟ’’ନ୍ତି ବ୍ୟତ୍ତୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆଚୟା ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏତେନ ଅପଚିନନ୍ତୀତି ଅପଚୟା, ଅପଚୟା ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ନୟତୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୧.ଲୋକିୟେସୁଅସେକ୍ଖଭାୱାନାପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି କସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ –

‘‘ସିକ୍ଖତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ତସ୍ମା ସେକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖତି, ଅଧିସୀଲମ୍ପି ସିକ୍ଖତି ଅଧିଚିତ୍ତମ୍ପି ସିକ୍ଖତି ଅଧିପଞ୍ଞମ୍ପି ସିକ୍ଖତି । ସିକ୍ଖତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ତସ୍ମା ସେକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୬) । ୟୋପି କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅନୁଲୋମପଟିପଦାୟ ପରିପୂରକାରୀ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି ‘ଅଜ୍ଜ ୱା ସ୍ୱେ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ଅଧିଗମିସ୍ସାମୀ’ତି, ସୋପି ସିକ୍ଖତୀତି ସେକ୍ଖୋ’’ତି –

ୱଚନତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତକଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସପି ସୀଲାଦିଧମ୍ମା ସେକ୍ଖାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ? ନ, ପରିୟାୟଭାୱତୋ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ହି ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଭାୱୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମେସୁ ଏୱାତି ଲୋକିୟେସୁ ସେକ୍ଖଭାୱାସଙ୍କାଭାୱତୋ ଅସେକ୍ଖଭାୱାନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ସୀଲସମାଧୀ’’ତିଆଦି । ଅରହତ୍ତଫଲଧମ୍ମାପି ସିକ୍ଖାଫଲଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ହେଟ୍ଠିମଫଲଧମ୍ମା ୱିୟ ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତାତିଆଦିଅତ୍ଥେହି ସେକ୍ଖା ସିୟୁଂ, ହେଟ୍ଠିମଫଲଧମ୍ମାପି ୱା ସିକ୍ଖାଫଲଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅରହତ୍ତଫଲଧମ୍ମା ୱିୟ ଅସେକ୍ଖାତି ଚୋଦନଂ ମନସିକତ୍ୱା ‘‘ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖାକିଚ୍ଚତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ‘‘ହେଟ୍ଠିମଫଲେସୁ ପନା’’ତିଆଦି । ‘‘ତଂ ଏୱ ସାଲିଂ ଭୁଞ୍ଜାମି, ସା ଏୱ ତିତ୍ତିରୀ, ତାନି ଏୱ ଓସଧାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତଂସଦିସେସୁ ତବ୍ବୋହାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତେନ ଚ ସେକ୍ଖସଦିସା ଅସେକ୍ଖା ୟଥା ‘‘ଅମନୁସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞେ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ‘‘ଅରିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥେପି ଅ-କାରୋ ଦିସ୍ସତୀତି ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା ସେକ୍ଖା ଅସେକ୍ଖାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

୧୨.କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତାୟାତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିତକ୍କାଦିୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତାପି ହେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀତି । ଅକୁସଲୱିଦ୍ଧଂସନରସତ୍ତା ୱା କୁସଲାନଂ ତତ୍ଥ ସାତିସୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତତଂ ପରିତ୍ତଧମ୍ମେହି ମହଗ୍ଗତାନଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପାକକିରିୟେସୁ ଦୀଘସନ୍ତାନତାୱ, ନ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତା ୱିପୁଲଫଲତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିପୁଲଂ ଫଲଂ ୱିପୁଲଫଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ୱିପାକେସୁପି ୱିପୁଲଫଲତା ଲବ୍ଭତେୱ । ସୋପି ଏକସେସନୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମହନ୍ତେହି ଗତା ପଟିପନ୍ନାତି ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସାଧାରଣୋତି । ଗୁଣତୋ ଅୟଂ ଏତ୍ତକୋତି ସତ୍ତାନଂ ପମାଣଂ କରୋନ୍ତା ୱିୟ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଓଳାରିକା କିଲେସା ‘‘ପମାଣକରା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତେହି ପରିତୋ ଖଣ୍ଡିତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ପରିତ୍ତା। ସତିପି କେହିଚି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତେ ମହାପମାଣଭାୱେନ ଗତା ପୱତ୍ତାତି ମହଗ୍ଗତା। ପରିଚ୍ଛେଦକରାନଂ କିଲେସାନଂ ସୁଖୁମାନମ୍ପି ଅଗୋଚରଭାୱତୋ ତେହି ନ କଥଞ୍ଚିପି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ୱୀତିକ୍କନ୍ତାତି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଅପ୍ପମାଣା, ୟତୋ ତେ ‘‘ଅପରିୟାପନ୍ନା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

୧୪.ତିତ୍ତିଂ ନ ଜନେନ୍ତି ସନ୍ତତରତାୟ ଅସେଚନକଭାୱତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପମାଣକରେହୀ’’ତିଆଦିକୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୋ ‘‘ଅତପ୍ପକତ୍ଥେନା’’ତିଆଦିକାୟ ହୀନତ୍ତିକପଦୱଣ୍ଣନାୟ ପରତୋ ବହୂସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖୀୟତି, ୟଥାଠାନେ ଏୱ ପନ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

୧୫. ଲୋକିୟସାଧୁଜନେହିପି ଅତିଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟେସୁ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମନତ୍ଥିକୱାଦାଦୀସୁ ପୱତ୍ତି ୱିନା ୱିପଲ୍ଲାସବଲୱଭାୱେନ ନ ହୋତୀତି ‘‘ୱିପରିୟାସଦଳ୍ହତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନାତି ‘‘ୱିପାକଦାନେ ସତୀ’’ତିଆଦିନା ସତିପି କାଲନିୟମେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନେ ସାସଙ୍କୱଚନେନ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ନିୟତତାୟ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଦୁନ୍ନିୱାରୋ, ତସ୍ମା । ବଲୱତା…ପେ॰… ପୱତ୍ତୀତି ଏତେନ ଅସମାନଜାତିକେନ ଅନିୱତ୍ତନୀୟୱିପାକତଂ, ସମାନଜାତିକେନ ଚ ୱିପାକାନୁପ୍ପାଦନେପି ଅନନ୍ତରଂ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୟ ଅୱିହନ୍ତବ୍ବତଂ ଅନନ୍ତରିକାନଂ ଦସ୍ସେତି । ୟତୋ ତେସଂ ୱିପାକଧମ୍ମତା ୱିୟ ସଭାୱସିଦ୍ଧା ନିୟତାନନ୍ତରିୟତା । ଅଞ୍ଞସ୍ସ…ପେ॰… ଦାନତୋତି ଇମିନାପି ଅସମାନଜାତିକାଦୀହି ଅନିୱତ୍ତନୀୟଫଲତଂ ଏୱ ୱିଭାୱେତି ।

ଚୋଦକୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ନନୂ’’ତିଆଦିନା ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗମେୱ ଚୋଦେତି । ଇତରୋ ‘‘ନାପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି । ଏକନ୍ତେତି ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିନି । ସନ୍ନିୟତତ୍ତାତି ସମ୍ପାଦନେ ଜନନେ ନିୟତଭାୱତୋ । ଉପରତା ଅୱିପଚ୍ଚନସଭାୱାସଙ୍କା ୟେସୁ ତାନି ଉପରତାୱିପଚ୍ଚ…ପେ॰… ସଙ୍କାନି, ତବ୍ଭାୱୋ ଉପ…ପେ॰… ସଙ୍କତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । ‘‘ନ ସମତ୍ଥତାୱିଘାତତ୍ତାତି ବଲୱତାପି ଆନନ୍ତରିୟେନ ଅନୁପହନ୍ତବ୍ବତଂ ଆହ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନି ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟକାନି ହୋନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିସେସିତତ୍ତା । ତେନ ନେସଂ ୱିପାକାନୁପ୍ପାଦନେପି ଅମୋଘୱୁତ୍ତିତଂ ଆହ ।

୧୬.ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ପରିଞ୍ଞାଦି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାଲୋଭାଦୋସସଙ୍ଖାତେହି ମଗ୍ଗହେତୂହି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଖନ୍ଧସେସମଗ୍ଗଙ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀନଂ ସହେତୁକଭାୱଦସ୍ସନତୋ ତିଣ୍ଣଂ ନୟାନଂ ଅସଙ୍ଗହିତସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ହେତୁବହୁତାୱସେନାତି ବହୁହେତୁକସ୍ସ ପଠମନୟସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ବହୁହେତୁକତାସାମଞ୍ଞେନ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡପାଳିୟଂ ତତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଇଧ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦୁତିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତମାନେସୁ ନିରୀହକେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କେସଞ୍ଚି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟଭାୱୋ ନ କେୱଲଂ ଧମ୍ମସଭାୱତୋୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ପୁରିମଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିୱିସେସେନପି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନା’’ତି । ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ ହି ପୁରିମପୁରିମାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରେସୁ ୱିସେସାଧାନଂ ଭାୱନାପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୋତି । ଅନୁୱତ୍ତୟମାନୋତି ଗରୁକାରୟମାନୋ । ଉଦାହରଣୱସେନାତି ନିଦସ୍ସନୱସେନ, ନ ନିରୱସେସଦସ୍ସନୱସେନ । ୟସ୍ମା ପନାତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ପାଠନ୍ତରେନ ସାଧେତି । ତତ୍ଥ ହି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀୟେ ଠିତତ୍ତା ମଗ୍ଗୋ ଅଧିପତି ମଗ୍ଗାଧିପତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି । ସମାନସଦ୍ଦତ୍ଥୱସେନାତି ସତିପି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାନାଧିକରଣସମାସତ୍ଥଭେଦେ ମଗ୍ଗାଧିପତିସଦ୍ଦତ୍ଥଭେଦାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୭.ଉପ୍ପନ୍ନ-ସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପାଦାଦିଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ, ପତ୍ୱା ୱିଗତୋ ଚାତି ଦୁୱିଧେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଉଭୟେସମ୍ପି ୱାଚକୋ, ନ ପୁରିମାନଂୟେୱାତି ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦାଦିପ୍ପତ୍ତତା । ତେନ ଅତୀତାପି ସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସବ୍ବୋ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ’’ତି । ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଭାୱୋ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା’’ତି ପଦେନ ଗହିତଧମ୍ମଭାୱୋ, ୱତ୍ତମାନଧମ୍ମଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ୱା ଉପ୍ପାଦାଦିପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଚ ସଭାୱଂ ଧାରେତି ପଚ୍ଚୟେହି ଚ ଧାରୀୟତି, ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଭାୱୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱଚନଂ ନ ୟଥାଧିଗତପଟିସେଧନନ୍ତି କଥମିଦଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଦି ହୀ’’ତିଆଦି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାତି ପଦେନ ଅତୀତାପି ସଙ୍ଗହିତା । ୟଦି ନ ସଙ୍ଗହିତା, ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ତେପି ନୱତ୍ତବ୍ବାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପନ ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱ । ଅୟଂ ପନ ତିକୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ୱସେନ ପୂରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱକ୍ଖତୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ଅତୀତା ନୱତ୍ତବ୍ବାତି ନ ୱୁତ୍ତାତି ? ଧମ୍ମୱସେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱତୋ । ଧମ୍ମୱସେନ ହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ତତ୍ଥ ନୱତ୍ତବ୍ବଂ ଜାତଂ, ନ ଚ ନିୟୋଗତୋ ଅତୀତା ନାମ ଧମ୍ମା କେଚି ଅତ୍ଥି, ୟେ ଇଧ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ନୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି । ଫଲନିବ୍ବତ୍ତିତୋ କାରଣସ୍ସ ପୁରେତରଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ଇଧ ପରିନିଟ୍ଠିତସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତସ୍ସ ହୁତ୍ୱା ୱିଗତଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଅନାଗତେ ୱା’’ତି । ୟତୋ ମେତ୍ତେୟ୍ୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଫଲମ୍ପି ‘‘ଉପ୍ପାଦୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୨୦.ୟସ୍ସ ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତିଆଦିନା ‘‘ତେନାନନ୍ଦା’’ତିଆଦିପାଳିୟା ହେଟ୍ଠାପାଳିଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ପାଳି –

‘‘କଥଞ୍ଚାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେତି ସନ୍ନିସାଦେତି ଏକୋଦିଂ କରୋତି ସମାଦହତି । ଇଧାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଏୱଂ ଖୋ…ପେ॰… ସମାଦହତି । ସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ମନସି କରୋତି, ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ମନସିକରୋତୋ ସୁଞ୍ଞତାୟ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି…ପେ॰… ମୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ସନ୍ତମେତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ସମ୍ପଜାନାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଖୋ ମେ ସୁଞ୍ଞତଂ ମନସିକରୋତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତାୟ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି…ପେ॰… ମୁଚ୍ଚତୀତି, ଇତିହ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି । ସୋ ବହିଦ୍ଧା ସୁଞ୍ଞତଂ…ପେ॰… ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ସୁଞ୍ଞତଂ…ପେ॰… ସୋ ଆନେଞ୍ଜଂ ମନସି କରୋତି, ତସ୍ସ ଆନେଞ୍ଜଂ ମନସିକରୋତୋ ଆନେଞ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି…ପେ॰… ମୁଚ୍ଚତୀତି, ଇତିହ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି । ତେନାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୮୮) ।

ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତସୁଞ୍ଞତାଦୀସୂତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ଚ ସୁଞ୍ଞତାୟ ଆନେଞ୍ଜେ ଚ । ପଠମଜ୍ଝାନାଦିସମାଧିନିମିତ୍ତେତି ପାଦକଭୂତପଠମଜ୍ଝାନାଦିସମାଧିନିମିତ୍ତେ । ଅପଗୁଣପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ମନସିକରୋତୋ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ତତୋ ‘‘ପରସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ନୁ ଖୋ କଥ’’ନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ମନସି କରୋତି, ତତ୍ଥପି ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ତତୋ ‘‘କାଲେନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ, କାଲେନ ପରସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ନୁ ଖୋ କଥ’’ନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ମନସି କରୋତି, ତତ୍ଥପି ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ତତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତୁକାମୋ ‘‘ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟଂ ନୁ ଖୋ କଥ’’ନ୍ତି ଆନେଞ୍ଜଂ ମନସି କରୋତି, ତତ୍ଥପି ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ‘‘ଇଦାନି ମେ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀ’’ତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠୱୀରିୟେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ପନ ସାଧୁକଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ, ଏୱମସ୍ସ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତୋ ଫରସୁମ୍ହି ଅୱହନ୍ତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସିତନିସିତଂ କାରେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଛିଜ୍ଜେ ଫରସୁ ୱିୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ମନସିକାରୋ ୱହତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅସମାନତ୍ତାତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ୟେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ତେ ସବ୍ବେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ଥନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକ-ସଦ୍ଦୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତାୱିସେସମୁପାଦାୟ ପୱତ୍ତତି, ୟତୋ ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପିଚ ‘‘ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନୀ’’ତି ଇଦଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୱିଭାୱନସବ୍ଭାୱତୋ ଇଧ ଉଦାହରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଦୁକେ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତାୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ନ ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦତୋ ଅସମାନତାପି ସିୟା, ତସ୍ମାୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଚୋଦନଂ ୱିସୋଧେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନାତି ତସ୍ମା । ତଂୱାଚକସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତୱାଚକସ୍ସ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତଭାୱସବ୍ଭାୱତୋ ।

‘‘ନ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ସୋଭତି ସଙ୍ଗଣିକାରାମୋ ସଙ୍ଗଣିକାରତୋ ସଙ୍ଗଣିକାରାମତଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୮୬) ପବ୍ବଜିତାସାରୁପ୍ପସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖାଦିନିକାମଲାଭିତାୟ ଅଭାୱସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନେନ ସଙ୍ଗଣିକାରାମତାୟ, ‘‘ନାହଂ, ଆନନ୍ଦ, ଏକଂ ରୂପମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟତ୍ଥ ରତ୍ତସ୍ସ ୟଥାଭିରତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ୱିପରିଣାମଞ୍ଞଥାଭାୱା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ସୋକପରି…ପେ॰… ଉପାୟାସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୮୬) ଏୱଂ ରୂପାଦିରତିୟା ଚ ଆଦୀନୱଂ ୱତ୍ୱା ସଚେ କୋଚି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞଜାତିକୋ ପବ୍ବଜିତୋ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଖେତ୍ତେ ପୱିଟ୍ଠା ଗାୱିୟୋ ୱିୟ ଅମ୍ହେୟେୱ ଗଣତୋ ନୀହରତି, ଏକୀଭାୱେ ନିୟୋଜେତି, ସୟଂ ପନ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀହି ପରିୱୁତୋ ୱିହରତୀ’’ତି, ତସ୍ସ ୱଚନୋକାସୁପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତାୟ ପରିସାୟ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋପି ତଥାଗତୋ ଏକକୋୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ପନା’’ତି ଦେସନା ଆରଦ୍ଧାତି ଆହ ‘‘ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୱିହାରଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନନ୍ତି ରୂପାଦୀନଂ ସଙ୍ଖତନିମିତ୍ତାନଂ। ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତଂ । ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟେ ୱିକପ୍ପେ ଠାନ-ସଦ୍ଦୋ କାରଣପରିୟାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଚ୍ଚକସୁତ୍ତେନାତି ମହାସଚ୍ଚକସୁତ୍ତେନ । ତତ୍ଥ ହି –

‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ଅନେକସତାୟ ପରିସାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତା, ଅପିସ୍ସୁ ମଂ ଏକମେକୋ ଏୱଂ ମଞ୍ଞତି ‘ମମେୱାରବ୍ଭ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’ତି । ନ ଖୋ ପନେତଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟାୱଦେୱ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟ ତଥାଗତୋ ପରେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି । ସୋ ଖୋ ଅହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ତସ୍ସାୟେୱ କଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେମି ସନ୍ନିସାଦେମି, ଏକୋଦିଂ କରୋମି, ସମାଦହାମି ‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) –

ଆଗତନ୍ତି ।

୨୨. ଅଞ୍ଞେହି ଅନିଦସ୍ସନେହି ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମସଭାୱସାମଞ୍ଞେନାତିଆଦିନା କିଞ୍ଚାପି ରୂପାୟତନତୋ ଅଞ୍ଞୋ ନିଦସ୍ସନଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଧମ୍ମସଭାୱୋ ପନ ଅତ୍ଥି । ତତୋ ଚ ରୂପାୟତନସ୍ସ ୱିସେସୋ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ କତୋତି ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମୱିସେସକରୋ ନିଦସ୍ସନଭାୱୋ ରୂପାୟତନତୋ ଅନଞ୍ଞୋପି ଅଞ୍ଞୋ ୱିୟ କତ୍ୱା ଉପଚରିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ସାମଞ୍ଞୱିସେସତ୍ଥଭେଦୋ । ସୟଂ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧମ୍ମାନଂ, ନିସ୍ସୟୱସେନ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାନଂ ଗନ୍ଧରସାନଞ୍ଚ, ଇତରେସଂ ଅସମ୍ପତ୍ତାନଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପତନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟଦେସେ ଅୱଟ୍ଠାନଂ, ୟେନ ପଟିହନନଭାୱେନ । ବ୍ୟାପାରାଦୀତି ଚିତ୍ତକିରିୟାୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୱସେନ ଅକ୍ଖିପଟଲାଦୀନଂ ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ ସଂସୀଦନଲଙ୍ଘନାଦିପ୍ପୱତ୍ତିମାହ । ୱିକାରୁପ୍ପତ୍ତି ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି, ୱିସୟସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭାୱେନ ଅନୁଗ୍ଗହୋ ଉପଘାତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତିକମାତିକାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁକମାତିକାପଦୱଣ୍ଣନା

୧-୬.ସମାନଦେସଗ୍ଗହଣାନଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଗହେତବ୍ବାନଂ, ଏକୱତ୍ଥୁୱିସୟାନଂ ୱା । ଅଥ ୱା ସମାନଦେସାନଂ ଏକୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ସମାନଗହେତବ୍ବଭାୱାନଂ ଏକୁପ୍ପାଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁସହଗତା, ତେ ହେତୂହି ସହ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ୟୋ ଚ ତେସଂ ସହେତୁକଭାୱୋ, ସୋ ସହଜାତାଦୀହି ହେତୂହି କତୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମା…ପେ॰… ସବ୍ଭାୱ’’ନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନାଦିହେତୁବ୍ୟାପାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏକୀଭାୱୂପଗମନନ୍ତି ଏକକଲାପଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସଂସଟ୍ଠତାୟ ସମୂହଘନଭାୱେନ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନାନାକରଣତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମନାନତ୍ତାଭାୱେପୀତି ସଭାୱତ୍ଥଭେଦାଭାୱେପି । ପଦତ୍ଥନାନତ୍ତେନାତି ନାନାପଦାଭିଧେୟ୍ୟତାଭେଦେନ । ଏତେନ ପକାରନ୍ତରାପେକ୍ଖଂ ଦୁକନ୍ତରୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅନେକପ୍ପକାରା ହି ଧମ୍ମା । ତେନେୱ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫) ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ତିକେସୁପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେସଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ୟେହି ପକାରୱିସେସେହି ଧମ୍ମାନଂ ୱିଭାୱନେ କତେ ପଟିୱେଧୋ ହୋତି, ତେସଂ ତପ୍ପକାରଭେଦେହି ଧମ୍ମାନଂ ୱିଭାୱନଂ । ୟେସଂ ପନ ୟେନ ଏକେନେୱ ପକାରେନ ୱିଭାୱନେ ପଟିୱେଧୋ ହୋତି, ତେସମ୍ପି ତଂ ୱତ୍ୱା ଧମ୍ମିସ୍ସରତ୍ତା ତଦଞ୍ଞନିରୱସେସପ୍ପକାରୱିଭାୱନଞ୍ଚ ଦେସନାୱିଲାସୋତି ଆହ ‘‘ଦେସେତବ୍ବପ୍ପକାରଜାନନ’’ନ୍ତିଆଦି । ନନୁ ଏକେନ ପକାରେନ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ତଦଞ୍ଞପ୍ପକାରୱିଭାୱନଂ ଅଫଲଂ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପଭେଦସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତା । ତେ ପକାରା ଏତେସନ୍ତି ତପ୍ପକାରା, ତବ୍ଭାୱୋ ତପ୍ପକାରତା। ଇମିନା ଧମ୍ମାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ପକାରୱିସେସସ୍ସ ୱିଭାୱନଂ ଦେସନାୱିଲାସୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପୀତି ‘‘ଅହେତୁକା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନ ଚ ହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ । ୟଥା ପଠମଦୁକେକଦେସେ ଗହେତ୍ୱା ଦୁତିୟତତିୟଦୁକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଛଟ୍ଠଦୁକନୟେ ୟୋଜନା ‘‘ହେତୂ ଧମ୍ମା ସହେତୁକାପି ଅହେତୁକାପୀ’’ତିଆଦୟୋ ତୟୋ ଦୁକା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏୱଂ ଦୁତିୟତତିୟଦୁକେକଦେସେ ଗହେତ୍ୱା ପଠମଦୁକେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନାୟ ‘‘ସହେତୁକା ଧମ୍ମା ହେତୂପି ନ ହେତୂପି, ଅହେତୁକା ଧମ୍ମା ହେତୂପି ନ ହେତୂପି, ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ହେତୂପି ନ ହେତୂପି, ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ହେତୂପି ନ ହେତୂପୀ’’ତି ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ନ ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଥ ୱା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତେହି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତେହି ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ନିନ୍ନାନାକରଣତୋ ଏତେ ନ ୱୁତ୍ତା । ସନ୍ନିୱେସୱିସେସମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋତି । ତେନେୱ ହି ନିନ୍ନାନତ୍ଥତ୍ତା ପାଳିୟଂ ଆଗତଦୁକେସୁ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଦୁକାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅୱରୋଧନେନ ଅୱୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତେସୁ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅଥ ୱା ‘‘ଏତେନ ୱା ଗତିଦସ୍ସନେନା’’ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ‘‘ହେତୂ ଚେୱ ଧମ୍ମା ଅହେତୁକା ଚା’’ତିଆଦୀନଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ଦୁକାନଂ ସଙ୍ଗହେ ସତି ଏତେସମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ସିୟା । ୟତୋ ୱା ଦୁକତୋ ପଦଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦୁକନ୍ତରଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ ସତି ଚ ନାନତ୍ତେ ଦୁକନ୍ତରଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ଚେତ୍ଥ କୋଚି ୱିସେସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁକେହୀତି ସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ସହେତୁକଦୁକତୋ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକସ୍ସ, ହେତୁସହେତୁକଦୁକତୋ ଚ ହେତୁହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକସ୍ସ ପଦତ୍ଥମତ୍ତତୋ ନାନତ୍ତଂ, ନ ସଭାୱତ୍ଥତୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସହେତୁକହେତୁସହେତୁକଦୁକେ ୱତ୍ୱା ଇତରେପି ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକାଦୀହି ସଭାୱତ୍ଥନାନତ୍ତାଭାୱେପି ପଦତ୍ଥନାନତ୍ତସମ୍ଭୱତୋ ଧମ୍ମନାନତ୍ତାଭାୱେପି ପଦତ୍ଥନାନତ୍ତେନ ଦୁକନ୍ତରଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ହେତୁସହଗତା ଧମ୍ମା, ନ ହେତୁସହଗତା ଧମ୍ମା, ହେତୁସହଜାତା ଧମ୍ମା, ନ ହେତୁସହଜାତା ଧମ୍ମା । ହେତୁସଂସଟ୍ଠା ଧମ୍ମା, ହେତୁୱିସଂସଟ୍ଠା ଧମ୍ମା । ହେତୁସମୁଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମା, ନ ହେତୁସମୁଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମା । ହେତୁସହଭୁନୋ ଧମ୍ମା, ନ ହେତୁସହଭୁନୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀନଂ, ତଥା ‘‘ହେତୂ ଚେୱ ଧମ୍ମା ହେତୁସହଗତା ଚା’’ତିଆଦୀନଂ, ‘‘ନ ହେତୂ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମା ହେତୁସହଗତାପି, ନ ହେତୁସହଗତାପୀ’’ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ଅନେକେସଂ ଦୁକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଏତେନ ୱା ଗତିଦସ୍ସନେନା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ଆସୱଗୋଚ୍ଛକାଦୀସୁପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମାନଂ ୱା ସଭାୱକିଚ୍ଚାଦିଂ ବୋଧେତବ୍ବାକାରଞ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତେନ ଧମ୍ମସାମିନା ୟତ୍ତକା ଦୁକା ୱୁତ୍ତା, ତତ୍ତକେସୁ ଠାତବ୍ବଂ । ଅଦ୍ଧା ହି ତେ ଦୁକା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ୟେ ଭଗୱତା ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହେତୁହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକୋ ଛଟ୍ଠଦୁକେନ ନିନ୍ନାନତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେସୂତି ପଠମଦୁକତତିୟଦୁକେସୁ । ୟଦି ଦୁକନ୍ତରେହି ଦୁକନ୍ତରପଦେହି ଚ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା ଏତେସଂ ଦୁକାନଂ ଦୁକନ୍ତରପଦାନଞ୍ଚ ଅୱଚନଂ, ଏୱଂ ସତି ଛଟ୍ଠଦୁକେ ପଠମପଦମ୍ପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚତୁତ୍ଥଦୁକେ ଦୁତିୟପଦେନ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା । ତଥା ଚ ଛଟ୍ଠଦୁକୋୟେୱ ନ ହୋତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁକେ’’ତିଆଦି । ଦୁକପୂରଣତ୍ଥନ୍ତି ଇଦଂ ସମାନତ୍ଥତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଦେସନାୱିସେସୋ ପନ ୱିଜ୍ଜତିୟେୱ । ଅତ୍ଥନ୍ତରତାଭାୱେପି ପକାରଭେଦହେତୁକଂ ଦୁକନ୍ତରୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସିତୋ ହି ଅୟମତ୍ଥୋତି । ଏତେନ ଗତିଦସ୍ସନେନାତି ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱେପି ଛଟ୍ଠଦୁକପୂରଣସଙ୍ଖାତେନ ନୟଦସ୍ସନେନ । ପଠମଦୁକେ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତୋ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତେହି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେହି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତେହି ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି, ଇଧ ଦସ୍ସିତେହି ଚତୂହି । ତେସୂତି ଦୁତିୟତତିୟଦୁକେସୁ । ପଠମଦୁକପକ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସିତୋ ପାଳିୟଂ ଛଟ୍ଠଦୁକେନ ଇତରତ୍ର ଚ ଇତରଦୁକେହୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୭-୧୩.ପଚ୍ଚୟଭାୱମତ୍ତେନ…ପେ॰… ଅତ୍ଥିତନ୍ତି ଏତେନ ନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତତାସଙ୍ଖାତା ସସଭାୱତାୱ ଅତ୍ଥିତା, ଅଥ ଖୋ ପଟିପକ୍ଖେନ ଅନିରୋଧୋ ଅପ୍ପହୀନତା ଅନିପ୍ଫାଦିତଫଲତା କାରଣାସମୁଗ୍ଘାତେନ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତନାରହତା ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସତୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ୟେନ ୱିନା ୟଂ ନ ହୋତି, ତଂ ଅତୀତାଦିପି କାରଣଂ ସଙ୍ଗହିତମେୱାତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ସହେତୁ…ପେ॰… କାଲାନମେୱା’’ତି । ସମେ…ପେ॰… ଦୀପେତି ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତନ୍ତି ସଙ୍ଖତନ୍ତି । ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟୱନ୍ତତା ଅନେକପଚ୍ଚୟନିପ୍ଫାଦିତତା ଚ ଦୁକଦ୍ୱୟେ ପୁରିମପଦତ୍ଥାନଂ ଭେଦୋ, ଇତରେସଂ ପନ ପୁରିମପଦସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମୱିଧୁରସଭାୱତାୟାତି । ଅୱିନି…ପେ॰… ଠପନତୋତି ‘‘ଏତ୍ତକା’’ତି ପଭେଦପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାୟଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତମାତିକାୟଂ ପନ ନିଦ୍ଧାରିତସରୂପସଙ୍ଖାୱିସେସତ୍ତା ୱିନିଚ୍ଛିତତ୍ଥପରିଚ୍ଛେଦାୟେୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱୁତ୍ତାତି । ‘‘ପଥୱୀଆଦି ରୂପ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅନେକହେତୁକେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ହେତୂନଂ ସହେତୁକଭାୱୋ ୱିୟ ସବ୍ବେସଂ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ରୂପିଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ପୁରିମ…ପେ॰… ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ନ ହି ତେସୁ ନିୟତୋ କତ୍ଥଚି ସଂସାମିଭାୱୋତି । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ୱା ଲୁଜ୍ଜତି ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତୀତି ଗହେତବ୍ବୋ ଲୋକୋତି ତଂଗହଣରହିତାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ନତ୍ଥି ଲୋକତା । ତେନେୱାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଭାୱେନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁକବହୁତାଆପଜ୍ଜତୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ୱୀସତି ଦୁକା ୱିଭତ୍ତା, ‘‘ଅୱୁତ୍ତୋପି ୟଥାଲାଭୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ୱକ୍ଖତୀତି ଦୁକବହୁତା ଇଚ୍ଛିତା ଏୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଂୟେୱ ପନ ଦୁକବହୁତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଅପିଚ ଦୁକବହୁତା ଆପଜ୍ଜତି, ସା ଚ ଖୋ ୱିଞ୍ଞାଣଭେଦାନୁସାରିନୀ, ତତ୍ରାପି କାମାୱଚରକୁସଲତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି, ତଥା ମହାକିରିୟତୋ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନନ୍ତି ଏୱଂପକାରାନଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନାମସନତୋ ନ ବ୍ୟାପିନୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦୁକବହୁତା’’ତିଆଦିନା । ଅବ୍ୟାପିଭାୱେ ପନ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା ଚ…ପେ॰… ସିୟା’’ତି ଆହ । ନିଦ୍ଦେସେନ ଚ ୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ‘‘ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ତେ ଧମ୍ମା ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା ରୂପାୟତନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିନା କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଂ, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିନା କେନଚି ନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ନିକ୍ଖେପରାସିନିଦ୍ଦେସେନ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥନାନତ୍ତତୋ ଦୁକୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ, ତଥା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନିଦ୍ଦେସେନପି ଅତ୍ଥତୋ ନ ସମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ନିକ୍ଖେପରାସିସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ । ୟୋ ଚ ପଟିସେଧୋ କତୋ ଅତ୍ଥନାନତ୍ତତୋ ଦୁକଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ସମ…ପେ॰… ସେଧେତୁନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ତେ ଧମ୍ମା ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ତକେସୁ ନିଦ୍ଦେସପଦେସୁ ଦୁକପଦଦ୍ୱୟପ୍ପୱତ୍ତି ପାଳିତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ତଥେୱାତି ଉଭିନ୍ନଂ କେଚିନ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅନିୟମତୋ ଚକ୍ଖୁସୋତାଦିନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିକୋ ଭିନ୍ନସଭାୱୋୟେୱ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସନୱସେନ । ରୂପାୟତନମେୱ ହି ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱତୋ ‘‘କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ କେନଚି ନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ୟଦି ଏୱଂ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ପକ୍ଖେ ଦୁକବହୁତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ନ ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି । ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଭେଦେନାତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୱିସେସେନ, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେକଦେସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକଭେଦୋତି ଦୁକୱିସେସୋ, କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଦୁକୋ, ତପ୍ପଭେଦୋୟେୱ ୱା । ସମତ୍ତୋ ପରିୟତ୍ତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ତକା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ତତ୍ତକା ଦୁକାତି ଦୁକଭେଦାପଜ୍ଜନପ୍ପକାରଦସ୍ସନଂ । ଏୱଞ୍ଚ ସତୀତିଆଦିନା ଇମିସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ତେ ଧମ୍ମା ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି ରୂପାୟତନସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ଥଭେଦାଭାୱତୋ କଥମୟଂ ଦୁକୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣନାନତ୍ତେନା’’ତିଆଦି । ୟଦି ପନ ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାତବ୍ବସଙ୍ଗହେ ଦୁକୋସମତ୍ତୋ ହୋତି, ନିକ୍ଖେପରାସିନିଦ୍ଦେସୋ କଥଂ ନୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଏତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି ।

ଏତ୍ଥ ପନ ୟଥା ୱିଞ୍ଞାଣନାନତ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦୁକେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ସତିପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବାନଂ ବହୁଭାୱେ ୟତ୍ତକା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା, ତତ୍ତକା ଦୁକାତି ନତ୍ଥି ଦୁକବହୁତା ଦୁକସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମେକଦେସେସୁ ଦୁକପଦଦ୍ୱୟପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନଭାୱତୋ । ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥନାନତ୍ତେନ ଦୁକେ ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ୟତ୍ତକାନି ୱିଞ୍ଞାଣାନି, ତତ୍ତକା ଦୁକାତି ନତ୍ଥି ଦୁକବହୁତା ଦୁକସଙ୍ଗ…ପେ॰… ଭାୱତୋ ଏୱ । ନ ହି ଏକଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘କେନଚି କେନଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କିନ୍ତୁ ଅପରମ୍ପୀତି ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଗହେ ଦୁକୋ ସମତ୍ତୋ ହୋତି, ନ ଚ କତ୍ଥଚି ଦୁକସ୍ସ ପଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱିୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ୱିସୟସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା । ନ ହି ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନାଗତାଦିଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଅନାଗତାରମ୍ମଣଂ ୱା ଅତୀତାଦିଆରମ୍ମଣଂ, ତସ୍ମା ୟଥାଲଦ୍ଧୱିସେସେନ ୱିସିଟ୍ଠେସୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଭେଦେସୁ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିସୟସ୍ସ ଆଲମ୍ବନାନାଲମ୍ବନୱସେନ ଦୁକପଦଦ୍ୱୟପ୍ପୱତ୍ତି ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ତେନେୱ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ପନ କେନଚି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚେୱ ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋ ଅୱୁତ୍ତୋପି ୟଥାଲାଭୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଭୂମିଭେଦୱସେନ ୟଥାଲାଭଂ ଦସ୍ସେସ୍ସତି । ‘‘ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଅନାମଟ୍ଠୱିସେସଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସାମଞ୍ଞମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳି ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଞ୍ଞାଣେହି ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ଆଗତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇମିସ୍ସାପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ‘‘କେନଚୀ’’ତି ପଦଂ ଅନିୟମେନ ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଗାହକନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ନିଦ୍ଦେସେନ ଚ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେହି ଦୁକପଦଦ୍ୱୟପ୍ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ନ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେହି ୱିସେସକାରଣାଭାୱତୋ । କିଞ୍ଚ ‘‘ୟେ ୱା ପନା’’ତି ପଦନ୍ତରସମ୍ପିଣ୍ଡନତୋପି ‘‘ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା…ପେ॰… ନ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୧) ଏତ୍ତାୱତା ଦୁକପଦଦ୍ୱୟପ୍ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ପଦନ୍ତରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ହି ୟେୱାପନ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲା । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତିଆଦୀସୁ (ୟମ॰ ୧.ମୂଲୟମକ.୧) । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ତେ ଧମ୍ମା ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି ପାଳି ଅଭୱିସ୍ସ । ୟଂ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟେ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା…ପେ॰… ନ ତେ ଧମ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଇମିନା ଅତ୍ଥତୋ ଦ୍ୱେ ଦୁକା ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି, ତଦପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଂ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଂ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଞ୍ଚା’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତେନ ପାଳିପଟିସେଧନଞ୍ଚ ନିୱାରିତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ପଟିସେଧନସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ତଥା ୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱିଜାନନଭାୱେନ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅନିୟମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କେନଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋୟେୱ ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୱିଜାନନଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅନିୟମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ ‘‘କେନଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନେ ତେନେୱାତି ଅୟଂ ପଦତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ୟଥା ଅଟ୍ଠକଥା ଅୱଟ୍ଠିତା, ତଥା ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୪-୧୯. ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅଜଞ୍ଞମଲୀନଭାୱକରଣତୋ କଣ୍ହକମ୍ମୱିପାକହେତୁତୋ ଚ ଅପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ଅସୁଚିଭାୱେନ ସନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ୱଣେ । ପଗ୍ଘରଣକ…ପେ॰… ସଦ୍ଦୋତି ଏତେନ ଆସୱୋ ୱିୟ ଆସୱୋତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗୋତ୍ରଭୁ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତାନୀତି ଏତେନ ଗୋତ୍ରଭୁଗ୍ଗହଣଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ୟଥା ‘‘କାକେହି ସପ୍ପି ରକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଗୋତ୍ରଭୁସଦିସା ଗୋତ୍ରଭୂତି ପନ ଅତ୍ଥେ ସତି ଗୁଣପ୍ପଧାନତ୍ଥାନଂ ଏକେନ ସଦ୍ଦେନ ଅୱଚନୀୟତ୍ତା ୱୋଦାନାଦୟୋୱ ୱୁତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଅଥ ୱା ଗୋତ୍ରଭୂତି ଏକସେସେନ ସାମଞ୍ଞେନ ୱା ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଭିୱିଧିୱିସୟଂ ଅୱଧିନ୍ତି ୱିଭତ୍ତିଂ ପରିଣାମେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଆସୱେହି ତଂସହିତତା ଆସୱସହିତତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ସହେତୁକାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ହେତୂହି ସହେତୁକତା, ନ ଏୱଂ ସାସୱାତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଆସୱେହି ସାସୱତା, ଅଥ ଖୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେହୀତି । ଦୁକନ୍ତରେ ଅୱୁତ୍ତପଦଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ ଦୁକୟୋଜନାୟ ଞାୟାଗତତା । ୟଦି ଏୱଂ ହେତୁଗୋଚ୍ଛକେ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ହେତୁଗୋଚ୍ଛକେ ପନା’’ତିଆଦି । ପଠମେ ଦୁକେ ଦୁତିୟସ୍ସ ପକ୍ଖେପେ ଏକୋତି ଚତୁତ୍ଥଦୁକମାହ । ପଠମେ ଦୁକେ ତତିୟସ୍ସ ପକ୍ଖେପେ ଦ୍ୱେତି ‘‘ଆସୱା ଚେୱ ଧମ୍ମା ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ଆସୱା’’ତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚମଦୁକମାହ । ପଠମସ୍ସ ଦୁତିୟେ ଦୁକେ ପକ୍ଖେପେ ଏକୋତି ‘‘ନୋ ଆସୱା ଧମ୍ମା ସାସୱାପି ଅନାସୱାପୀ’’ତି ଅୟମେକୋ । ତତିୟେ ପଠମସ୍ସ ପକ୍ଖେପେ ଦ୍ୱେତି ‘‘ଆସୱା ଧମ୍ମା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପି, ନୋ ଆସୱାଧମ୍ମା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି ଇମେ ଦ୍ୱେ । ତତିୟେ ଦୁତିୟସ୍ସ ପକ୍ଖେପେ ଏକୋତି ‘‘ସାସୱା ଧମ୍ମା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି ଏକୋ । ଦୁତିୟେ ତତିୟସ୍ସ ପକ୍ଖେପେ ଏକୋତି ଛଟ୍ଠଦୁକମାହ । ତୀହୀତି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠେହି । ଇତରେତି ତଦୱସିଟ୍ଠା ପଞ୍ଚ । ତେ ପନ ପଠମେ ତତିୟଦୁକଦୁତିୟପଦପକ୍ଖେପେ ଏକୋ, ଦୁତିୟେ ପଠମଦୁକଦୁତିୟପଦପକ୍ଖେପେ ଏକୋ, ତତିୟେ ପଠମସ୍ସ ଏକେକପଦପକ୍ଖେପେ ଦ୍ୱେ, ତତିୟେ ଦୁତିୟଦୁକପଠମପଦପକ୍ଖେପେ ଏକୋତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସାସୱା ଧମ୍ମା ଆସୱାପି ନୋ ଆସୱାପି । ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ଆସୱାପି ନୋ ଆସୱାପି । ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ଆସୱାପି ନୋ ଆସୱାପୀ’’ତି ଏତେସମ୍ପି, ‘‘ଆସୱସହଗତା ଧମ୍ମା ନୋ ଆସୱସହଗତା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦୀନଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ଗହଣନୟୋ ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏସନୟୋତି ୟୋ ଏସ ପଠମଦୁକେ ଦୁତିୟଦୁକପକ୍ଖେପାଦିକୋ ଉପାୟୋ ଇଧ ଆସୱଗୋଚ୍ଛକେ ୱୁତ୍ତୋ, ଏସ ନୟୋ ସଂୟୋଜନଗୋଚ୍ଛକାଦୀସୁ ଦୁକନ୍ତରନିଦ୍ଧାରଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତଦୁକା ସଂୟୋଜନଗୋଚ୍ଛକେ ତାୱ ‘‘ସଂୟୋଜନା ଚେୱ ଧମ୍ମା ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେୱ ଧମ୍ମା ନୋ ଚ ସଂୟୋଜନା, ସଂୟୋଜନା ଧମ୍ମା ସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପି, ନୋ ସଂୟୋଜନା ଧମ୍ମା ସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପି, ନୋ ସଂୟୋଜନା ଧମ୍ମା ସଂୟୋଜନିୟାପି ଅସଂୟୋଜନିୟାପି, ସଂୟୋଜନିୟା ଧମ୍ମା ସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି ପଞ୍ଚ । ଏୱଂ ଗନ୍ଥଓଘୟୋଗଉପାଦାନଗୋଚ୍ଛକେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ପଞ୍ଚ । ନୀୱରଣଗୋଚ୍ଛକେ ପନ ନୀୱରଣାନଂ ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱାଭାୱତୋ ‘‘ନୋ ନୀୱରଣା ଧମ୍ମା ନୀୱରଣିୟାପି ଅନୀୱରଣିୟାପି, ନୋ ନୀୱରଣା ଧମ୍ମା ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପି, ନୀୱରଣିୟା ଧମ୍ମା ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି ତୟୋ । ତଥା ପରାମାସଗୋଚ୍ଛକେ ‘‘ନୋ ପରାମାସା ଧମ୍ମା ପରାମଟ୍ଠାପି ଅପରାମଟ୍ଠାପି, ନୋ ପରାମାସା ଧମ୍ମା ପରାମାସସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପି, ପରାମଟ୍ଠା ଧମ୍ମା ପରାମାସସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି । କିଲେସଗୋଚ୍ଛକେ ‘‘ନୋ କିଲେସା ଧମ୍ମା ସଂକିଲେସିକାପି ଅସଂକିଲେସିକାପି, ନୋ କିଲେସା ଧମ୍ମା ସଂକିଲିଟ୍ଠାପି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠାପି, ନୋ କିଲେସା ଧମ୍ମା କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି କିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପି, ସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା ସଂକିଲିଟ୍ଠାପି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠାପି, ସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି କିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପି, ଅସଂକିଲିଟ୍ଠା ଧମ୍ମା ସଂକିଲେସିକାପି ଅସଂକିଲେସିକାପୀ’’ତି ଛ ଦୁକାତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୨୦-୨୫.ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ସଂୟୋଜନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଏୱ ହି କାମରାଗାଦୀନଂ ୱଟ୍ଟସଂୟୋଜନନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ କାମରାଗାଦୀନଂୟେୱ ସଂୟୋଜନଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ସତିପୀ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ସଂୟୋଜନେହି ଅଞ୍ଞେସଂ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ । ତପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱେତି ତେସଂ କିଲେସକମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ । ଓରମ୍ଭାଗିୟୁଦ୍ଧଂଭାଗିୟଭାୱେନ ସଙ୍ଗହିତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଓର…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତା, ତେହି କାମରାଗାଦୀହି ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭୂତେହି । କାମକମ୍ମଭୱାଦୀନଂ କାମୂପପତ୍ତିଭୱାଦିନିପ୍ଫାଦନେପି ନିୟମୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତଂତଂ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ତେନ ସଂୟୋଜନାନଂ ଭାୱେ ୟଥାୱୁତ୍ତନିୟମାନଂ କମ୍ମୂପପତ୍ତିଭୱାନଂ ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦଭାୱେ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ବନ୍ଧନଂ ଅସେରିଭାୱକରଣଂ ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୟୋ ୱିୟ । ଗନ୍ଥକରଣଂ ଅୱଚ୍ଛିନ୍ନତାକରଣଂ । ଚକ୍କଲକଂ ପାଦପୁଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁମଣ୍ଡଲଂ । ନ ଚୋଦେତବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ପଚୁରଜନସ୍ସ ପସ୍ସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସସ୍ସ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତଂ ଆହ । ତିୱିଧୋ ହି ଅତ୍ଥୋ କୋଚି ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧୋ ୟୋ ରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱେଦନୀୟୋ ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବାକାରୋ, ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୋଚି ଅନୁମାନସିଦ୍ଧୋ ୟୋ ଘଟାଦୀସୁ ପଟାଦୀସୁ ଚ ପସିଦ୍ଧେନ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତଭାୱେନ ଘଟପଟ-ସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଆକାରୋ, କୋଚି ଓକପ୍ପନସିଦ୍ଧୋ ୟୋ ପଚୁରଜନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତମଦିଟ୍ଠୋ ସଦ୍ଧାୱିସୟୋ ସଗ୍ଗନିବ୍ବାନାଦି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ୱଚନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧେ ଅନୁମାନସିଦ୍ଧେ ଚ ଅତ୍ଥେ ନ ୱିସଂୱାଦେତି ଅୱିପରୀତପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ତସ୍ସ ୱଚନେନ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ତଥାରୂପୋ ଚ ଭଗୱାତି ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱ…ପେ॰… ନ ଚୋଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ।

୨୬-୩୭. ୟଥା ସରଭେହି ଅତିକ୍କମିତବ୍ବା ପବ୍ବତରାଜି ସରଭନିୟା, ଏୱଂ ଓଘନିୟାତି ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦି ।

୫୦-୫୪. ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୋ ପରାମସନନ୍ତି ‘‘ପରତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ଧମ୍ମସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଥାମତ୍ତଂ ପରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ ତବ୍ବିପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ପରତୋତି ନିଚ୍ଚାଦିତୋ’’ତି ।

୫୫-୬୮. ୟଦି ସଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ, କଥମାରମ୍ମଣଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ୱିଚିତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞିତ’’ନ୍ତି, ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନାନତ୍ତତାୟ ନିରନ୍ତରଭାୱୂପଗମନଂ ସଂସଟ୍ଠଭାୱୋତି ‘‘ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନାନତ୍ତତ୍ତା ନ ସଂସଟ୍ଠତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ । ଇତରେହି ରୂପନିବ୍ବାନେହି । କିଂ ପନ କାରଣଂ ସମାନୁପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ଏକକଲାପଭୂତାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନମେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଟ୍ଠତା ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପନ ତଥାଭୂତାନମ୍ପି ରୂପଧମ୍ମାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏସ ହି ତେସଂ ସଭାୱୋ’’ତି । ତେନ ୟଦିପି କେଚି ଅରୂପଧମ୍ମା ୱିସୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତି, ଦନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିକତ୍ତା ପନ ରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନାନତ୍ତଂ, ନ ଅରୂପଧମ୍ମାନନ୍ତି ତେସଂ ସଂସଟ୍ଠଭାୱୋ ତଦଭାୱୋ ଚ ଇତରେସଂ ସଭାୱସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେତି । ସମୂହଘନତାୟ ୱା ଦୁବ୍ବିଭାଗତରତ୍ତା ନତ୍ଥି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିସୁଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱୋତି ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନାନତ୍ତତ୍ତା ତେସଂୟେୱ ସଂସଟ୍ଠତା । ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଗହେତବ୍ବତୋ ବୁଦ୍ଧିୟା ।

୮୩-୧୦୦. କାମତଣ୍ହା କାମୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୟଥା ରୂପଭୱୋ ରୂପଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନାତି ଏତେନ କାମରୂପାରୂପତଣ୍ହାନଂ ୱିସୟଭାୱୋ ୟଥାକ୍କମଂ କାମରୂପାରୂପାୱଚରତାୟ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତମେୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା କାମାୱଚରାଦିଭାୱୋ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱିସୟୋ ସିୟା । ୟଦି ହି ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଧମ୍ମୱସେନ ଭୂମିପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଏୱଂ ସତି ଅନାରମ୍ମଣାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା । ଅଥ ୱିପାକଦାନୱସେନ, ଏୱମ୍ପି ଅୱିପାକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଭୂମିପରିଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି କାମାୱଚରାଦିଭାୱୋ ପରିପୁଣ୍ଣୱିସୟୋ ସିୟା । ତେନେୱାହ ‘‘ଏୱଞ୍ହି ସତୀ’’ତିଆଦି । ଅପରିୟାପନ୍ନାନଂ ପନ ଲୋକତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣଭାୱେନ ଅନୁତ୍ତରଭୂମିତା । ଅକାମାୱଚରାଦିତା ନାପଜ୍ଜତୀତି ଅବ୍ୟାପିତଦୋସଂ ପରିହରତି, କାମାୱଚରାଦିତା ନାପଜ୍ଜତୀତି ଅତିବ୍ୟାପିତଦୋସଂ । ନନୁ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ କାମତଣ୍ହା କତମା, କାମାୱଚରଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହା, କାମାୱଚରଧମ୍ମା କତମେ, କାମତଣ୍ହାୱିସୟାତି ଇତରୀତରନିସ୍ସୟତା ଦୋସୋତି ? ନ, ଅୱୀଚିଆଦିଏକାଦସୋକାସନିନ୍ନତାୟ କିଞ୍ଚି ତଣ୍ହଂ କାମତଣ୍ହାଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ତଂସଭାୱାୟ ୱିସୟଭାୱେନ କାମାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବତ୍ତା ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଠେନ ସମତ୍ଥେନ୍ତୋ ‘‘ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହି କାମତଣ୍ହାୟ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବତ୍ତା କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମା ଚ କାମଭୱସଙ୍ଖାତେ କାମେ ଓଗାଳ୍ହା ହୁତ୍ୱା ଚରନ୍ତି, ନାଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥାୱଚରାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୱିସେସତ୍ଥିନା ୱିସେସୋ ଅନୁପୟୁଜ୍ଜତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଲୋକସ୍ସ ୱସେନ ପରିୟାପନ୍ନନିଚ୍ଛୟତୋ’’ତି । ତେନ ଲୋକିୟଧମ୍ମେସୁ ପରିୟାପନ୍ନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତଂ ଦସ୍ସେତି ଭଗୱତୋ ତଦୁଚ୍ଚାରଣାନନ୍ତରଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ତଦତ୍ଥପଟିପତ୍ତିତୋ । ପରିଚ୍ଛେଦକାପେକ୍ଖା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତାତି ‘‘ପରିଚ୍ଛେଦକାରିକାୟ ତଣ୍ହାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ହି ଧମ୍ମାନଂ କାମାୱଚରାଦିଭାୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ପରି-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନା’’ତିଆଦୀସୁ ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସସାଧନଂ କିରିୟଂ ଦୀପେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନିୟ୍ୟାନକରଣସୀଲା ନିୟ୍ୟାନିକା ୟଥା ‘‘ଅପୂପଭକ୍ଖନସୀଲୋ ଆପୂପିକୋ’’ତି, ନିୟ୍ୟାନସୀଲା ଏୱ ୱା । ରାଗଦୋସମୋହାୱ ଗହିତାତି ଞାୟତି, ଇତରଥା ପହାନେକଟ୍ଠତାୱଚନଂ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ ସିୟା । ‘‘ରଣୋହତା ନ ଜୋତନ୍ତି, ଚନ୍ଦସୂରିୟା ସତାରକା’’ତିଆଦୀସୁ ରଣ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ରେଣୁପରିୟାୟତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସମ୍ପହାରପରିୟାୟତ୍ତା ୟୁଦ୍ଧ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ପହାରୋ ଚ ପହରିତବ୍ବାଧାରୋତି ଅକୁସଲସେନାୱ ‘‘ସରଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଦୁକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ଫଲଭୂତାନଂ ଦୁକ୍ଖୱିଘାତଉପାୟାସପରିଳାହାନଂ ସଭାଗଭୂତାୟ ଚ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାୟ । ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତକସଭାୱାନଂ ଅକୁସଲାନନ୍ତି ଏତେନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅକୁସଲାନଂ ସରଣତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଅଭିଧମ୍ମଦୁକମାତିକାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକମାତିକାପଦୱଣ୍ଣନା

୧୦୧-୧୦୮.ୱିଜ୍ଜାସଭାଗତାୟ, ନ ସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜାୟ ଉପକାରକଭାୱତୋ । ‘‘ଅଭେଜ୍ଜଂ…ପେ॰… ରୁହତୀ’’ତି ଉଭୟମ୍ପି ଅନୱସେସପ୍ପହାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ହି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହିପି ପହୀୟମାନା କିଲେସା ତେନ ତେନ ଓଧିନା ଅନୱସେସମେୱ ପହୀୟନ୍ତି, ୟେ ପନ ଅୱସିଟ୍ଠା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବା, ତେ ଲୋଭାଦିକିଲେସଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ପୁନ ୱିରୁଳ୍ହା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ନ ଏୱଂ ଅୱସିଟ୍ଠାଭାୱତୋ । ତଦୁପଚାରେନ ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ । କୁସଲେହି ତାପେତବ୍ବାତି ୱା ତପନିୟା, ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ବାଧିତବ୍ବା ପହାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାନତ୍ଥାନି ଅଧିୱଚନାଦୀନଂ ସଙ୍ଖାଦିଭାୱତୋ । ‘‘ସବ୍ବେୱ ଧମ୍ମା ଅଧିୱଚନପଥା’’ତିଆଦିନା ଅଧିୱଚନାଦୀନଂ ୱିସୟଭାୱେ ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ୱଜ୍ଜିତୋ, ୱଚନଭାୱୋ ଏୱ ଚ ଅଧିୱଚନାଦୀନଂ ୱକ୍ଖମାନେନ ନୟେନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଚ ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନାଦିଭାୱଂ ଭଜତୀ’’ତି ।

୧୦୯-୧୧୮. ଅଞ୍ଞଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ନାମକରଣସଭାୱୋ ନାମକରଣଟ୍ଠୋତି, ତେନ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ଓପପାତିକନାମତାୟ ପଥୱୀଆଦୀନମ୍ପି ନାମଭାୱୋ ସିୟାତି ଆସଙ୍କାୟ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ନାମନ୍ତରାନାପଜ୍ଜନତୋ’’ତି ଆହ । ନ ହି ୱିନା ପଥୱୀଆଦିନାମେନପି ରୂପଧମ୍ମା ୱିୟ କେସାଦିନାମେହି ୱିନା ୱେଦନାଦିନାମେହି ଅଞ୍ଞେନ ନାମେନ ଅରୂପଧମ୍ମା ପିଣ୍ଡାକାରତୋ ୱୋହରୀୟନ୍ତୀତି । ୟଂ ପନ ପରସ୍ସ ନାମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାପେକ୍ଖଂ ନାମକରଣନ୍ତି ନାମକରଣସଭାୱତା ନତ୍ଥୀତି ସାମଞ୍ଞନାମାଦିକରଣାନଂ ନାମଭାୱୋ ନାପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ଚଞ୍ଞେହି ନାମଂ କରୀୟତି, ତସ୍ସ ନାମକରଣସଭାୱତାୟ ଅଭାୱୋୟେୱାତି ନତ୍ଥି ନାମଭାୱୋ । ୟେ ପନ ଅନାପନ୍ନନାମନ୍ତରା ସଭାୱସିଦ୍ଧନାମା ଚ, ତେ ୱେଦନାଦୟୋୱ ନାମଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ତନାୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖତା ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିନାଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ, ସୋ ନାମମନ୍ତରେନ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପାକଟୋତି ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ରୁପ୍ପନସଭାୱେନାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପକାସକପକାସିତବ୍ବଭାୱେନପି ହି ୱିନାପି ନାମେନ ରୂପଧମ୍ମା ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି । ଅଥ ୱା ପକାସକପକାସିତବ୍ବଭାୱୋ ୱିସୟିୱିସୟଭାୱୋ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନଂ ସଭାୱୋ, ସୋ ରୁପ୍ପନସଭାୱେ ସାମଞ୍ଞେ ଅନ୍ତୋଗଧୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୧୯-୧୨୩.ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ପରିକମ୍ମନ୍ତିଆଦିନା ସମାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା ୱିୟ ସମାପତ୍ତିକୁସଲତାପି ଝାନଲାଭୀନଂୟେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଇତରେସମ୍ପି ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅପ୍ପନାପରିଚ୍ଛେଦପଞ୍ଞା ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ସୀଲୱିସୋଧନାଦିନା ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତୀତି ଜାନନକପଞ୍ଞା ସହ ପରିକମ୍ମେନ ଅପ୍ପନାପରିଚ୍ଛେଦଜାନନକପଞ୍ଞା’’ତି କେଚି । ୱୁଟ୍ଠାନେ କୁସଲଭାୱୋ ୱୁଟ୍ଠାନୱସିତା । ପୁବ୍ବେତି ସମାପଜ୍ଜନତୋ ପୁବ୍ବେ ।

୧୨୪-୧୩୪. ସୋଭନେ ରତୋ ସୁରତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୋଭନକମ୍ମରତତା’’ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଓରତୋ ୱିରତୋ ସୋରତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ମୋହୋ । କୁସଲଭାୱନା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ୱଡ୍ଢନା । ସଞ୍ଞାଣଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ସୱିଗ୍ଗହଂ ସବିମ୍ବକଂ । ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବାକାରଂ ଧମ୍ମଜାତଂ, ଆରମ୍ମଣଂ ୱା । ଅୱିକ୍ଖେପୋତି ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପପଟିପକ୍ଖୋ । ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ ହି ପହାନୱୁଟ୍ଠାନେନ ଚ ଅୱିକ୍ଖେପୋ ୱିକ୍ଖେପଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ।

୧୩୫-୧୪୨.କାରଣସୀଲଂ ଲୋକିୟଂ । ଫଲସୀଲଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ତେନ ସିଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା, ଲୋକିୟସ୍ସପି ୱା ସୀଲସ୍ସ କାରଣଫଲଭାୱୋ ପୁବ୍ବାପରଭାୱେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମ୍ପନ୍ନସମୁଦାୟସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣସମୂହସ୍ସ । ଅକୁସଲା ସୀଲା ଅକୁସଲା ସମାଚାରା । ସୀଲସମ୍ପଦା ସୀଲସମ୍ପତ୍ତି ସୀଲଗୁଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ସହୋତ୍ତପ୍ପଂ ଞାଣନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ଞାଣପ୍ପଧାନତଂ ଆହ, ନ ପନ ଞାଣସ୍ସ ଓତ୍ତପ୍ପସହିତତାମତ୍ତଂ । ନ ହି ଓତ୍ତପ୍ପରହିତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଅଧିମୁତ୍ତତା ଅଭିରତିୱସେନ ନିରାସଙ୍କାପୱତ୍ତି । ନିସ୍ସଟତା ୱିସଂୟୁତ୍ତତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଧିମୁତ୍ତତାନିସ୍ସଟତାୱଚନେହି ତଦୁଭୟପରିୟାୟା ଦ୍ୱେ ୱିମୁତ୍ତିୟୋ ଏକସେସନୟେନ ଇଧ ‘‘ୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅଧିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚା’’ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ଉପ୍ପାଦୋ, ନ ଉପ୍ପାଦୋତି ଅନୁପ୍ପାଦୋ, ତବ୍ଭୂତେ ଅନୁପ୍ପାଦପରିୟୋସାନେ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତେ ଅନୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ କିଲେସାନଂ ୱା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନସ୍ସ ପରିୟୋସାନେତି ଠାନଫଲେହି ଅରିୟଫଲମେୱ ଉପଲକ୍ଖୀୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ମାତିକାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କାମାୱଚରକୁସଲପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧.ଅପ୍ପେତୁନ୍ତି ନିଗମେତୁଂ । ‘‘ପଦଭାଜନୀୟଂ ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦଭାଜନୀୟାୱଚନେନ ଅପ୍ପନାୱରୋଧଂ ସାଧେତ୍ୱା ପଦଭାଜନୀୟାୱଚନସ୍ସ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ସରୂପେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ହୋତି-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥି-ସଦ୍ଦେନ ଅନାନତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁତିୟେନ ହୋତି-ସଦ୍ଦେନା’’ତି । ପୁବ୍ବେ ଅଟ୍ଠକଥାଧିପ୍ପାୟେନ ୱତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପାଳିପ୍ପଦେସସ୍ସ ଅପ୍ପନାୱରୋଧୋ ସମତ୍ଥିତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍ଖେପେନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଞାତୁଂଇଚ୍ଛିତୋତି ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱିସୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ କେନଚୀତି ଦସ୍ସନାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତେନ, ଇତରେନ ୱା । ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ ହି ଞାଣସ୍ସ ଦସ୍ସନତୁଲନତୀରଣାନି । ‘‘ଅଦିଟ୍ଠତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆହାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଲକ୍ଖଣସ୍ସାତି । ତଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିକତନ୍ତି । ଅଦିଟ୍ଠଂ ଜୋତୀୟତି ଏତାୟାତି ଏତେନ ଦିଟ୍ଠଂ ସଂସନ୍ଦତି ଏତାୟାତି ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା । ୱିମତିଂ ଛିନ୍ଦତି ଏତାୟାତି ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାତି ଏତାସମ୍ପି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ନୟତୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସବ୍ବାପି ତଥାପୱତ୍ତଂ ୱଚନଂ, ତଦୁପ୍ପାଦକୋ ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ପଭିଜ୍ଜତୀତି ପଭେଦୋ, ୱିସେସୋ, ତେନ ପଭେଦେନ । ଧମ୍ମାନଂ ଦେସନନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ସମୟଭୂମିଜାତିଆରମ୍ମଣସଭାୱାଦିୱସେନ ଅନୱସେସପ୍ପଭେଦପରିଗ୍ଗହତୋ ନିଦ୍ଦେସଦେସନାୱ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତା, ତଥାପି କୁସଲାଦିମାତିକାପଦସଙ୍ଗହିତୱିସେସୋୟେୱ ଇଧ ପଭେଦୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଭେଦ…ପେ॰… ଦେସନଂ ଆହା’’ତି । ତେନେୱାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କୁସଲ…ପେ॰… ଦୀପେତ୍ୱାତି ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୱାର ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକରାସିୱଣ୍ଣନା) । ‘‘ଫସ୍ସୋ ଫୁସନା’’ତିଆଦିନା ଚ ପଭେଦୱନ୍ତୋୱ ସାତିସୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ନ ପନ ମାତିକାୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦୋତି ପଭେଦୱନ୍ତଦସ୍ସନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତିଆଦିନା ‘‘ପଭେଦେ…ପେ॰… ଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ପିଣ୍ଡତ୍ଥମାହ । ୟଦି ଧମ୍ମା ଏୱ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବା ଚ, କସ୍ମା କୁସଲାତି ପଭେଦୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେ ପନା’’ତିଆଦି । ନ ହି ପଭେଦେହି ୱିନା ପଭେଦୱନ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀତି । ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି ଏତେନ ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତୀ’’ତି, ‘‘ଫସ୍ସୋ ଫୁସନା’’ତି ଚ ଆଦିନା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଧମ୍ମାନଂ କୁସଲଭାୱୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପୀ’’ତି ଆହ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣତ୍ଥୋ । ତେନ ୟସ୍ମା ଧମ୍ମାୱ ଦେସେତବ୍ବା, ତେ ଚ କୁସଲା…ପେ॰… ଭେଦା ଦେସେତବ୍ବା, ତସ୍ମାତି ଏୱଂ ୱା ୟୋଜନା । ଧମ୍ମାନମେୱାତି ଅୱଧାରଣଫଲଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅୱୋହାରଦେସନାତୋ’’ତି । ଅତ୍ଥାନଞ୍ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଫସ୍ସୋ ଫୁସନା’’ତି ଏୱମାଦିସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାଦିଞାଣଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଇତି ଏୱଂ ଅୟଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବୋ ଚା’’ତି ତଥା ତଥା ୱିଧେତବ୍ବଭାୱୋ ଇତିକତ୍ତବ୍ବତା, ତାୟ ୟୁତ୍ତୋ ଇତି…ପେ॰… ୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ୱିଧେତବ୍ବସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ୱିସେସନତ୍ତା ପଭେଦସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସୋ ଧମ୍ମପ୍ପଧାନୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଅୟଂ ପଦାନୁକ୍କମୋ କତୋ । ପୁଚ୍ଛା ସଂସୟିତପ୍ପଧାନା ଅନିଚ୍ଛିତନିଚ୍ଛୟନାୟ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା । ତେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ସମୁଗ୍ଘାଟିତୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛା ଦେସେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲଗତସଂସୟାପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନି ଆରୋପେତ୍ୱା ସଂସୟାପନ୍ନେହି ୱିୟ ପୱତ୍ତୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି । କାମାୱଚରାଦିଭେଦୋ ୱିୟ କୁସଲାଦିଭାୱେନ କୁସଲାଦିଭେଦୋ ଧମ୍ମଭାୱେନ ନିୟତୋତି ଧମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତେ ନିଚ୍ଛୟାଭାୱତୋ ‘‘କୁସଲା ନୁ ଖୋ ଅକୁସଲା ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ସଂସୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କୁସଲାଦିଭେଦୋ ପନ ସଂସୟିତୋ’’ତି । ଧମ୍ମଭାୱୋ ପନ କୁସଲାଦୀସୁ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା ନିଚ୍ଛିତୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଚ ଧମ୍ମଭାୱୋ ସଂସୟିତୋ’’ତି । ତେନ ସଂସୟିତୋ ନିଚ୍ଛେତବ୍ବଭାୱେନ ପଧାନୋ ଏତ୍ଥ କୁସଲଭାୱୋ, ନ ତଥା ଧମ୍ମଭାୱୋତି ଧମ୍ମା କୁସଲାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସମୟେତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସମୟେ । ‘‘ଅଥ ୱିଜ୍ଜମାନେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଥ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମାହ ‘‘ପଚ୍ଛା’’ତି । ଭୋଜନଗମନାଦୀହି ସମୟେକଦେସନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅୱସେସନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମୱାୟାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସିତାତି ଏତେନ ‘‘ନିୟମିତା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୱିସେସିତବ୍ବତୋ ସମୟତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଧିପ୍ପେତାନନ୍ତି କାମାୱଚରାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତାନଂ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସେସିତବ୍ବୋପି ସମୟୋ ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ୱିସେସୀୟତି, ତସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଏତ୍ଥ ସୟଂ ୱିସେସନଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତଥା ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସନଭୂତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନା ୱିସେସିତବ୍ବସମୟସ୍ସ ଉପକାରତ୍ଥଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ…ପେ॰… ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିସେସିତବ୍ବଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଉପକାରୋତି ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱଚ୍ଛେଦକାୱଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରିମଧମ୍ମାନଂ ଭଙ୍ଗସମକାଲଂ, ଭଙ୍ଗାନନ୍ତରମେୱ ୱା ପଚ୍ଛିମଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ନିରନ୍ତରତା କେନଚି ଅନନ୍ତରିତତା । ୟାୟ ଭାୱପକ୍ଖସ୍ସ ବଲୱଭାୱେନ ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱପକ୍ଖୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ତଦେୱେତନ୍ତି ଗହଣୱସେନ ପଚୁରଜନୋ ୱିପରିୟେସିତୋ, ସୋୟମତ୍ଥୋ ଅଲାତଚକ୍କେନ ସୁପାକଟୋ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଏକୀଭୂତାନମିୱା’’ତି। ଏକସମୂହୱସେନ ଏକୀଭୂତାନମିୱ ପୱତ୍ତି ସମୂହଘନତା, ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟକିଚ୍ଚଭେଦୱସେନ ଏକୀଭୂତାନମିୱ ପୱତ୍ତି କିଚ୍ଚଘନତାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଅନେକେସଂ ଧମ୍ମାନଂ କାଲସଭାୱବ୍ୟାପାରାରମ୍ମଣେହି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭେଦତାୟ ଏକୀଭୂତାନମିୱ ଗହେତବ୍ବତା ୟଥାକ୍କମଂ ସନ୍ତତିଘନତାଦୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସହକାରୀକାରଣସନ୍ନିଜ୍ଝଂ ସମେତୀତି ସମୟୋ, ସମୱେତୀତି ଅତ୍ଥୋତି ସମୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୱାୟତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗି’’ନ୍ତି ଆହ । ସମେତି ସମାଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ତଦାଧାରପୁଗ୍ଗଲେହୀତି ସମୟୋ, ଖଣୋ । ସମେନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା, ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତି ଧମ୍ମା ସହଜାତଧମ୍ମେହି ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ୱାତି ସମୟୋ, କାଲୋ । ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭୂତୋପି ହି କାଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣଂ କରଣଂ ୱିୟ ଚ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ରୂପେନ ୱୋହରୀୟତୀତି । ସମଂ, ସହ ୱା ଅୱୟୱାନଂ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତି ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମୟୋ, ସମୂହୋ ୟଥା ‘‘ସମୁଦାୟୋ’’ତି । ଅୱୟୱସହାୱଟ୍ଠାନମେୱ ହି ସମୂହୋ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମାଗମେ ଏତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତି ଚାତି ସମୟୋ, ହେତୁ ୟଥା ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତି । ସମେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଏତି ସୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ସମ୍ବନ୍ଧା ୱା ଅୟନ୍ତି ଏତେନାତି ସମୟୋ, ଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ହି ସତ୍ତା ଅତିୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ସମୟନଂ ସଙ୍ଗତି ସମୋଧାନନ୍ତି ସମୟୋ, ପଟିଲାଭୋ । ସମସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ୟାନଂ, ସମ୍ମା ୱା ୟାନଂ ଅପଗମୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ସମୟୋ, ପହାନଂ । ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମ୍ମା ଏତବ୍ବୋ ଅଭିସମେତବ୍ବୋ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅୱିପରୀତୋ ସଭାୱୋ ଅଭିସମୟୋ। ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମ୍ମା ୱା ଏତି ଗଚ୍ଛତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅଭିସମୟୋ, ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱାୱବୋଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପସଗ୍ଗାନଂ ଜୋତକମତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋ ସମୟ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱାତି ସଉପସଗ୍ଗୋପି ୱୁତ୍ତୋ । ତାନେୱାତି ପୀଳନାଦୀନେୱ । ୱିପ୍ଫାରିକତା ସେରିଭାୱେନ କିରିୟାସୁ ଉସ୍ସାହନପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋ ।

କେସୁଚୀତି ଅକୁସଲୱିପାକାଦୀସୁ । ଖଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ତେନ ୱିନାଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ନନୂ’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମେନେୱାତି ୱିସେସନ୍ତରରହିତେନ । ତଂୟେୱ ହି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା । ୟଥା ୱା ତଥା ୱାତି କାଲେନ ଲୋକୋ ପୱତ୍ତତି ନିୱତ୍ତତୀତି ୱା କାଲୋ ନାମ ଭାୱୋ ୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣୋ ଭାୱାନଂ ପୱତ୍ତିଓକାସଦାୟକୋତି ୱା ୟେନ ତେନ ପକାରେନ । ଇଧ ଉତ୍ତମହେତୁନୋ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ହେତୁହେତୁସାଧାରଣହେତୂୟେୱ ପଟିସେଧେତି । ତପ୍ପଚ୍ଚୟତଂ ଅନେକପଚ୍ଚୟତଂ ।

ପକତିସ୍ସରୱାଦଗ୍ଗହଣଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଜାପତିପୁରିସକାଲୱାଦାଦୟୋପି ‘‘ଏକକାରଣୱାଦୋ’’ତି । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱା ତେସମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୱୟୱ…ପେ॰… ଦାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଅୱୟୱଧମ୍ମେନ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅପଦିସିତବ୍ବତ୍ତା, ୟଥା ‘‘ସମଂ ଚୁଣ୍ଣଂ, ଅଲଙ୍କତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତି ଚ । ଅନିପ୍ଫାଦନଂ ନିପ୍ଫାଦନାଭାୱୋ ଅହେତୁଭାୱୋ । ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ ଅସମତ୍ଥସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାନଂ ସହସ୍ସେପି ସମାଗତେ ନତ୍ଥେୱ ସମତ୍ଥତାତି ଆହ ‘‘ନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥସ୍ସା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସହକାରୀକାରଣାୟତ୍ତା ଫଲୁପ୍ପାଦନା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତାତି ଅପେକ୍ଖା ୱିୟାତି ଅପେକ୍ଖା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ନିବ୍ୟାପାରେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟେସୁ । ଏକେକସ୍ମିନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆମେଡିତୱଚନସ୍ସ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତଂ ଦସ୍ସେତି । ସତି ଚ ଆମେଡିତେ ସିଦ୍ଧୋ ବହୁଭାୱୋତି । ଅନ୍ଧସତଂ ପସ୍ସତୀତି ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମୱସେନ ପରିଣାମେତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ଧସତେ’’ତି ଆହ । ତଥା ଏକେକସ୍ମିନ୍ତି ଇମିନା ୱିସୁଂ ଅସମତ୍ଥତା ଜୋତିତାତି ଅନ୍ଧସତଂ ପସ୍ସତୀତି ସମୁଦିତଂ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ଆପନ୍ନୋତି ଆହ ‘‘ଅନ୍ଧସତଂ ସହିତଂ ପସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ୟଥାରୁତୱସେନ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ । ୟସ୍ମା ଅସା…ପେ॰… ସିଦ୍ଧୋ ସିୱିକୁବ୍ବହନାଦୀସୁ, ତସ୍ମା ନାୟମତ୍ଥୋ ସାଧେତବ୍ବୋ । ଇଦାନି ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସୁପାକଟଭାୱେନ ଅସାଧେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିସୁ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଏତେନୁପାୟେନାତି ୟୋୟଂ ଖଣସଙ୍ଖାତୋ ସମୟୋ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁଲ୍ଲଭଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଅତ୍ତନୋ ଦୁଲ୍ଲଭତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଖଣତ୍ଥୋ ୱା ସମୟ-ସଦ୍ଦୋ ଖଣସଙ୍ଖାତୋ ସମୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତେନ ଉପାୟଭୂତେନ ନୟଭୂତେନ । ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ସମୱାୟ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତିଂ ଦୀପେତି ସୟଂ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଭାୱତୋ, ସମୱାୟତ୍ଥୋ ୱା ସମୟ-ସଦ୍ଦୋ ସମୱାୟସଙ୍ଖାତୋ ସମୟୋ । ସୋ ୟାୟ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ସତୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପକାସନୱସେନ ଧମ୍ମାନଂ ଅନେକହେତୁତୋ ୱୁତ୍ତିଂ ଦୀପେତି । କାଲ…ପେ॰… ପରିତ୍ତତଂ ଦୀପେତି ଅତ୍ତନୋ ଅତିପରିତ୍ତତାୟ । ସମୂହ…ପେ॰… ସହୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି ସୟଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମୁଦାୟଭାୱତୋ । ହେତୁ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତିତଂ ଦୀପେତି ସତି ଏୱ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତନୋ ଫଲାନଂ ସମ୍ଭୱତୋତି । ଅତ୍ଥପକ୍ଖେ ଚ ସଦ୍ଦପକ୍ଖେ ଚ ୟସ୍ମିଂ ଅତିପରିତ୍ତେ କାଲେ ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମସମୁଦାୟେ ୟମ୍ହି ହେତୁମ୍ହି ସତୀତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଞାପନୱସେନ ତଦାଧାରାୟ ତଦଧୀନାୟ ଚ କୁସଲଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତଂ ଅନେକେସଂ ସହୁପ୍ପତ୍ତିଂ ପରାଧୀନପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦୀପେତୀତି ।

ଦଳ୍ହଧମ୍ମା ଧନୁଗ୍ଗହାତି ଦଳ୍ହଧନୁନୋ ଇସ୍ସାସା । ଦଳ୍ହଧନୁ ନାମ ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମନ୍ତି ଚ ୟସ୍ସ ଆରୋପିତସ୍ସ ଜିୟାବଦ୍ଧୋ ଲୋହସୀସାଦୀନଂ ଭାରୋ ଦଣ୍ଡେ ଗହେତ୍ୱା ୟାୱ କଣ୍ଡପ୍ପମାଣା ଉକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପଥୱିତୋ ମୁଚ୍ଚତି । ସିକ୍ଖିତାତି ଦସଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସାନି ଆଚରିୟକୁଲେ ଉଗ୍ଗହିତସିପ୍ପା । କତହତ୍ଥାତି ଧନୁସ୍ମିଂ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱା । କୋଚି ସିପ୍ପମେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି, କତହତ୍ଥୋ ନ ହୋତି, ଇମେ ପନ ନ ତଥାତି ଦସ୍ସେତି । କତୁପାସନାତି ରାଜକୁଲାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତସିପ୍ପା । ଚତୁଦ୍ଦିସା ଠିତା ଅସ୍ସୂତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେସେ ଥମ୍ଭଂ ୱା ରୁକ୍ଖଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ ଚତୁଦ୍ଦିସାଭିମୁଖା ଠିତା ସିୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଜୱନପୁରିସସ୍ସାତି ନ ଏୱରୂପୋ ପୁରିସୋ କୋଚି ଭୂତପୁବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ବୋଧିସତ୍ତେନ । ସୋ ହି ଜୱନହଂସକାଲେ ଏୱରୂପମକାସି । ସୁତ୍ତେ ପନ ଅଭୂତପରିକପ୍ପନୱସେନ ଉପମାମତ୍ତଂ ଆହଟଂ । ତପ୍ପରଭାୱାତି ତପ୍ପରଭାୱତୋ ହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମୟସ୍ସ ପରାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଦୀପନେ ଏକନ୍ତବ୍ୟାୱଟସଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ପନ ‘‘ତପ୍ପରଭାୱୋ’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଦୀପନତୋ ତପ୍ପରଭାୱୋ ହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମୟସ୍ସ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପରାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଦୀପନତା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ସମୁଦାୟାୟତ୍ତତାଦୀପନେ ତପ୍ପରୋ, ତଦେକଦେସାୟତ୍ତତାଦୀପନେ ତପ୍ପରୋ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅତପ୍ପରଭାୱତୋ’’ତି ।

ନନୁ ଚ ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ କାଲୋ ୱୋହାରମତ୍ତକୋ, ସୋ କଥଂ ଆଧାରୋ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନନ୍ତି ଆହ ‘‘କାଲୋପି ହୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି କିରିୟାୟ କିରିୟନ୍ତରଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣଂ, କା ପନେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣକିରିୟାତି ଆହ ‘‘ଇହାପୀ’’ତିଆଦି । ଲକ୍ଖଣଭୂତଭାୱୟୁତ୍ତୋତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ସତ୍ତାସଙ୍ଖାତାୟ ଲକ୍ଖଣକିରିୟାୟ ୟୁତ୍ତୋ ସମୟୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଭୂମିନିଦ୍ଦେସୋତି ।

ଉଦ୍ଦାନତୋତି ୟଦି ସଙ୍ଖେପତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାଦୟୋ ୱିୟ କିଲେସକାମୋପି ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତାୟ ୱତ୍ଥୁକାମେ ସମୱରୁଦ୍ଧୋ ଞାଣଂ ୱିୟ ଞେୟ୍ୟେତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଏକୋୟେୱ କାମୋ ସିୟାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କିଲେସକାମୋ’’ତିଆଦି । ସହିତସ୍ସାତି ୱିସୟୱିସୟିଭାୱେନ ଅୱଟ୍ଠିତସ୍ସ । ‘‘ଉଦ୍ଦାନତୋ ଦ୍ୱେ କାମା’’ତି କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବେ କାମା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅପାୟାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ୱିସୟସ୍ସ ୱିସେସିତତ୍ତା ଓରମ୍ଭାଗିୟକିଲେସଭୂତୋ କାମରାଗୋ ଇଧ କିଲେସକାମୋତି ଗହିତୋତି ‘‘ତେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଚୋଦକୋ ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦିନା ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି । ଇତରୋ ପନ ‘‘ବହଲକିଲେସସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି ।

କାମାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ୱିମାନକପ୍ପରୁକ୍ଖାଦିପ୍ପକାରେସୁ ପରିତ୍ତକୁସଲାଦୀସୁ ୱା । ନନୁ ଚ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅପାୟାନ’’ନ୍ତି ୱିସୟସ୍ସ ୱିସେସିତତ୍ତା ରୂପାରୂପଧାତୁଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱାତି ? ନ, ‘‘ଉଦ୍ଦାନତୋ ଦ୍ୱେ କାମା’’ତି ନିରୱସେସତୋ କାମାନଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେପି ହି କାମସମୁଦାୟେ ୟଥା ତଦେକଦେସୋୱ ଗୟ୍ହତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁୱିଧୋ’’ତିଆଦିମାହ । କାମରାଗୋ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ । କାମତଣ୍ହା କାମାୱଚରଧମ୍ମୱିସୟା ତଣ୍ହା । ନିରୋଧତଣ୍ହା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ । ଇଧାତି ଏକାଦସୱିଧେ ପଦେସେ । ୟଦି ଅନୱସେସପ୍ପୱତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ‘‘ଦୁୱିଧୋପେସୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱତ୍ଥୁକାମେକଦେସସ୍ସ ଇଧ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋତି ଅନୁୟୋଗେନ ୟେଭୁୟ୍ୟଭାୱତୋ ଅନୱସେସୋ ୱିୟ ଅନୱସେସୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁକାମୋପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅନୱସେସସଦିସତା ଚେତ୍ଥ ସଭାୱଭିନ୍ନସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅନୱସେସତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି କିଲେସକାମୱତ୍ଥୁକାମାନଂ ଅନୱସେସପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ ଅଭିଲକ୍ଖିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚାସଦ୍ଦସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତନ୍ତି କାମାୱଚରସଦ୍ଦେ ହେତୁକତ୍ତୁଅତ୍ଥୋ ଅନ୍ତୋନୀତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱିସୟେତି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥେତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମିତ୍ତୱିରହେତି ଏତେନ ରୁଳ୍ହୀସୁ କିରିୟା ୱିଭାଗକରଣାୟ, ନ ଅତ୍ତକିରିୟାୟାତି ଦସ୍ସେତି । କୁସଲଭାୱନ୍ତି ଜାତକବାହିତିକସୁତ୍ତଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ କଥିତଂ କୁସଲତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ସୁଖୱିପାକଭାୱସ୍ସ । ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତଂ ୱତ୍ତୁକାମତାୟାତି ଏତେନ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଖସଦ୍ଦୋ ଇଟ୍ଠପରିୟାୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ସଞ୍ଞାପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ ସଞ୍ଞାଣକରଣପଟିୱିଜ୍ଝନାନି, ତଦୁଭୟୱିଧୁରା ଆରମ୍ମଣୂପଲଦ୍ଧି ‘‘ୱିଜାନାତୀ’’ତି ଇମିନା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଞା…ପେ॰… ଗହଣ’’ନ୍ତି । ନନୁ ଚ ଫସ୍ସାଦିକିଚ୍ଚତୋପି ୱିସିଟ୍ଠକିଚ୍ଚଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସୋ ପନ ୱିସେସୋ ନ ତଥା ଦୁରୱବୋଧୋ, ୟଥା ସଞ୍ଞାପଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚୱିସିଟ୍ଠଲକ୍ଖଣତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣମାହ । ଅନନ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ପଗୁଣବଲୱଭାୱସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ସନ୍ତାନଂ ଚିନୋତି ନାମ । ତଥାପୱତ୍ତି ଚ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଚିନୋତୀ’’ତି ।

ଚିତ୍ତକତମେୱାତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣକତମେୱ । ନାନତ୍ତାଦୀନଂ ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱୱତ୍ଥାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅସଙ୍କରଭାୱୋ । ତେନ ଚ ଧମ୍ମୋ ନିଚ୍ଛିତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିଚ୍ଛିତତା’’ତି । ଲିଙ୍ଗନାନତ୍ତାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥିପୁରିସସଣ୍ଠାନୱସେନ ଲିଙ୍ଗନାନତ୍ତଂ । ଦେୱମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନାଦିୱସେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପୁଥୁତ୍ତଂ, ତଥା ପୁରିସଲିଙ୍ଗସ୍ସ । ଦେୱାଦିଭେଦେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ପଚ୍ଚେକଂ ନାନତ୍ତକାୟତାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସସଭାୱସ୍ସ ଦେସାଦିଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସ ଚ ୱିସେସସ୍ସ ୱସେନ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ପୁରିସଲିଙ୍ଗେ । ଲିଙ୍ଗନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ୱା କମ୍ମସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତନାନତ୍ତାଦିୱସେନ ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ନାନତ୍ତାଦୀନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଲିଙ୍ଗନାନତ୍ତାଦୀସୁ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସଞ୍ଞାଦୀନଂ ନାନତ୍ତାଦୀନି । ତେନେୱାହ ‘‘କମ୍ମନାନତ୍ତାଦୀହି ନିବ୍ବତ୍ତାନି ହି ତାନୀ’’ତି । ଅପଦାଦିନାନାକରଣଦସ୍ସନେନ ଲିଙ୍ଗନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତେ ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତାଦୟୋ ଦସ୍ସିତା ଏୱାତି ଆୱତ୍ତତି ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନାଗ…ପେ॰… ଘଟେନ୍ତୋ’’ତି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପୁରିସଲିଙ୍ଗାଦି ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ନିୱେସୱିସେସୋ । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା । ୱୋହାରୱଚନେନ ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱୋହରିତବ୍ବଭାୱେନ ପୱତ୍ତି ଦୀପିତା, ୟା ସା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଅଭିନିୱେସହେତୂତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲିଙ୍ଗାଦି…ପେ॰… ୟୋସାନାନୀ’’ତି ଆହ ।

‘‘ୟେ କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଅକୁସଲଭାଗିୟା, ସବ୍ବେତେ ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୫୬-୫୭), ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧, ୨) ଚ ଏୱମାଦିୱଚନତୋ ଚିତ୍ତହେତୁକଂ କମ୍ମନ୍ତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଞ୍ହି ଚିତ୍ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟନ୍ତି କମ୍ମତୋ ଲିଙ୍ଗଂ ଲିଙ୍ଗତୋ ସଞ୍ଞାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପୁରିମୱିକପ୍ପେ ୱିୟ କମ୍ମତୋ ଲିଙ୍ଗସଞ୍ଞା ଲିଙ୍ଗତୋ ଲିଙ୍ଗସଞ୍ଞାତି ଉଭୟତୋ ଉଭୟପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ । ‘‘ଭେଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଇତ୍ଥାୟଂ ପୁରିସୋତି ୱା’’ତି ଭେଦସ୍ସ ୱିସେସିତତ୍ତା ଇତ୍ଥାଦିଭାୱେନ ୱୋହରିତବ୍ବଭାୱୋ ଇଧ ଭେଦୋତି ‘‘ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦ୍ଧଦ୍ୱୟୱସେନାତି ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧଦ୍ୱୟୱସେନ । ଗୁଣାଭିବ୍ୟାପନଂ କିତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପତ୍ଥଟୟସତ’’ନ୍ତି । କମ୍ମନାନାକରଣେନ ୱିନା କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତନାନାକାରଣାଭାୱତୋ ‘‘କମ୍ମଜେହି…ପେ॰… ନାନାକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିପଚ୍ଚନୋକାସୋ ଅଟ୍ଠାନଭୂତା, ଗତିକାଲୋପି ୱା । କାମାୱଚରଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପଧାତୁୟା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଂ ଜନେତ୍ୱା ଅନୋକାସତାୟ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଅଜନେନ୍ତଂ ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । ଏକଚ୍ଚଚିତ୍ତକରଣସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଚକ୍ଖାଦିୱେକଲ୍ଲେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅଜନକଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅୱସେସପଚ୍ଚୟୱିକଲେ ଅନୋଗଧଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଦପି କାଲଗତିପୟୋଗାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସହକାରୀକାରଣୱିକଲଂ ୱିପାକସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଓକାସମେୱ ନ ଲଭତି, ଇତରଂ ୱିପାକେକଦେସସ୍ସ ଲଦ୍ଧୋକାସନ୍ତି, ଇଦମେତେସଂ ନାନତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଲାଭେ ସତି ସହାୟକାରଣୱିକଲତାୱ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଭୱତୁ ତାୱ ଭୱିତ୍ୱା ଅପଗତଂ ଭୂତାପଗତଂ, ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଅପଗତଂ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନୁଭୂତଭୂତା’’ତିଆଦି । ତେନ ଅନୁଭୂତ-ସଦ୍ଦେନ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଭୂତ-ସଦ୍ଦୋୟେୱ ୱାଚକୋ, ନ ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ, ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ଜୋତକୋତି ଦସ୍ସେତି । ସାଖାଭଙ୍ଗସଦିସା ହି ନିପାତୋପସଗ୍ଗାତି । କିରିୟାୱିସେସକତ୍ତଞ୍ଚ ଉପସଗ୍ଗାନଂ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ତେହି ୱତ୍ତବ୍ବୱିସେସସ୍ସ ଜୋତନଭାୱେନେୱ ଅୱଚ୍ଛିନ୍ଦନନ୍ତି ୟତ୍ତକା ଧାତୁସଦ୍ଦେନ ଅଭିଧାତବ୍ବା ଅତ୍ଥୱିସେସା, ତେସଂ ୟଂ ସାମଞ୍ଞଂ ଅୱିସେସୋ, ତସ୍ସ ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାପନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଜୋତନମେୱାତି ଆହ ‘‘ସାମଞ୍ଞ…ପେ॰… ୱିସେସୀୟତୀ’’ତି । ଅନୁଭୂତ-ସଦ୍ଦୋ ବହୁଲଂ କମ୍ମତ୍ଥେ ଏୱ ଦିସ୍ସତୀତି ତସ୍ସ ଇଧ କତ୍ତୁଅତ୍ଥୱାଚିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁଭୂତସଦ୍ଦୋ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ସତିପି ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ସୱେଦୟିତଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣାନୁଭୱନେ, ସୱିପଲ୍ଲାସେ ପନ ସନ୍ତାନେ ଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ଅବ୍ୟାକତେହି ୱିସିଟ୍ଠୋ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ସାତିସୟୋ ୱିସୟାନୁଭୱନାକାରୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ତୁଂ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନା’’ତି ଆହ । ଭୂତାପଗତଭାୱାଭିଧାନାଧିପ୍ପାୟେନାତି କୁସଲାକୁସଲସ୍ସ ଆକଡ୍ଢନୁପାୟମାହ ।

ଉପ୍ପତିତକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନତୋ ଉପ୍ପତିତସଦିସତ୍ତା ‘‘ଉପ୍ପତିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋତି ଅନାଗତସ୍ସପି ତସ୍ସେୱ ଉପ୍ପନ୍ନ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତତାୟ କାରଣମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଂ ସାତିସୟନ୍ତି ଅକୁସଲଞ୍ଚ କୁସଲଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧତାସାମଞ୍ଞେନ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ ଭୂତାପଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ପନ ‘‘ୱିପାକାନୁଭୱନୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣଂ । ଅୱିପକ୍କୱିପାକସ୍ସ ସବ୍ବଥା ଅୱିଗତତ୍ତା ଭୱିତ୍ୱା ୱିଗତତାମତ୍ତୱସେନକମ୍ମଞ୍ଚ ଭୂତାପଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ତତ୍ଥ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱିପାକମେୱାହ । ଇଧ ପନ କମ୍ମମ୍ପୀତି । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଭୱତି ଏତ୍ଥ କିଲେସଜାତନ୍ତି ଭୂମୀତି ୱୁତ୍ତା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଅଗ୍ଗିଆହିତୋ ୱିୟାତି ଭୂମିଲଦ୍ଧନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତେନାତି କମ୍ମଂ । ଏତସ୍ସାତି ୱିପାକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତାତି ଅୱିନୋଦିତତ୍ତା । ସଭୂମିୟନ୍ତି ସକଭୂମିୟଂ । ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ପୁନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା । ଖଣତ୍ତୟେକଦେସଗତଂ ଖଣତ୍ତୟଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଉଦାହରଣସ୍ସ ଉପଚାରଭାୱମାହ । ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମାତି ଇଦମେତ୍ଥ ଉଦାହରଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ପଧାନେନାତି ପଧାନଭାୱେନ । ଦେସନାୟ ଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମନ୍ତି ଲୋକିୟଧମ୍ମେ ଦେସେତବ୍ବେ ଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ଦେସନା ଭଗୱତା ଉଚିତାତି ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମସଭାୱଂ ୱା ସନ୍ଧାୟାତି ଲୋକିୟଧମ୍ମାନଂ ଅୟଂ ସଭାୱୋ ୟଦିଦଂ ତେ ଚିତ୍ତଜେଟ୍ଠକା ଚିତ୍ତପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନ ତେସଂ ତଥାଦେସନାୟ କାରଣମାହ, ସବ୍ବେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତୱଜ୍ଜାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚୀତି ପଦକାରା । ଫସ୍ସାଦୟୋପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ରାଗାଦୟୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । କାଲଭେଦାଭାୱେପି ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅପେକ୍ଖିତୋ ଧମ୍ମୋ ପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନୋ ୱିୟ ୱୋହରୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିୟା’’ତି । ଅନୁପଚରିତମେୱସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟମନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଖୀଣା ଭୱନେତ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୫; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୪) ନେତ୍ତିଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନାୟକନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱା’’ତି ।

‘‘ୟଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚେତସିକଂ ସାତ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସୋମନସ୍ସୱେଦନା ସାତସଭାୱାତି ଆହ ‘‘ସଭାୱୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ମଧୁର-ସଦ୍ଦୋ ରସୱିସେସପରିୟାୟୋ, ଇଟ୍ଠଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଇଧ ଉପଚାରେନ ୱୁତ୍ତୋତିଆହ ‘‘ମଧୁରଂ ୱିୟା’’ତି । ପରମତ୍ଥତୋ ତଣ୍ହାୱିନିମୁତ୍ତୋ ନନ୍ଦିରାଗୋ ନନ୍ଦିରାଗଭାୱୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ‘‘ନ ଏତ୍ଥ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ସହଗତଭାୱୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି, ‘‘ନନ୍ଦିରାଗସହଗତା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ସହଗତସଦ୍ଦୋ ତଣ୍ହାୟ ନନ୍ଦିରାଗଭାୱଂ ଜୋତେତୀ’’ତି । ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୱାଚକୋ ୱା ସହ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସନିଦସ୍ସନା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ସବ୍ବାସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ନନ୍ଦିରାଗସଭାୱାୱିଜହନଦୀପନୱସେନ ନନ୍ଦିରାଗଭାୱଂ ଗତା ନନ୍ଦିରାଗସହଗତାତି ତଣ୍ହା ୱୁତ୍ତା । ଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅତ୍ଥନ୍ତରାଭାୱତୋ ନନ୍ଦିରାଗସଭାୱା ତଣ୍ହା ‘‘ନନ୍ଦିରାଗସହଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନନ୍ଦିରାଗସଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାପୀତି ଇମିସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ପଦେତି ‘‘ସୋମନସ୍ସସହଗତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିମ୍ପି ପଦେ । ଅୟମେୱତ୍ଥୋତି ସଂସଟ୍ଠୋ ଏୱ । ୟଥାଦସ୍ସିତସଂସଟ୍ଠସଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରପ୍ପସଙ୍ଗେନ ପାଳିତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତସଂସଟ୍ଠସଦ୍ଦୋ । ସହଜାତେତି ସହଜାତତ୍ଥେ ।

କାଲୱିସେସାନପେକ୍ଖୋ କମ୍ମସାଧନୋ ଆଭଟ୍ଠ-ସଦ୍ଦୋ ଭାସିତପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଭାସିତବ୍ବତା ଅନାଭଟ୍ଠତା’’ତି । ପାଳିୟନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ପଠମଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପାଳିୟଂ । ଅଭାସିତତ୍ତା ଏୱାତି ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ । କାରଣପରିୟାୟତ୍ତା ୱତ୍ଥୁସଦ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ଦ୍ୱାରଭୂତଧମ୍ମାନମ୍ପି ସିୟା ୱତ୍ଥୁପରିୟାୟୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ୱତ୍ଥୂତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତେନ ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ୱତ୍ଥୂତି ଦସ୍ସେତି । ମନୋଦ୍ୱାରଭୂତା ଧମ୍ମା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁନା ସହ ଚରନ୍ତୀତି ଦ୍ୱାରେନ…ପେ॰… ହଦୟୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି । ସକିଚ୍ଚଭାୱେନାତି ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଭାୱେନ, କିଚ୍ଚସହିତତାୟ ୱା । ଅଞ୍ଞାସାଧାରଣୋତି ସ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମାହ । ସକୋ ହି ରସୋ ସରସୋତି ।

ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତହେତୁକତ୍ତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକସମୁଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା, ସହଜାତଚିତ୍ତଫସ୍ସହେତୁକତ୍ତା ଚେତସିକାନଂ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନତା । ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମା, ଫୁଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୱେ ୱେଦେତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ସଞ୍ଜାନାତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ଚେତେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୩) ହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁଖୁମରଜାଦିରୂପନ୍ତି ଅଣୁତଜ୍ଜାରିରୂପମାହ । ପରମାଣୁରୂପେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୱତ୍ଥୁପରିତ୍ତତାୟାତି ଏତେନ ଅନେକକଲାପଗତାନି ବହୂନିୟେୱ ରୂପାୟତନାନି ସମୁଦିତାନି ସଂହଚ୍ଚକାରିତାୟ ସିୱିକୁବ୍ବହନଞାୟେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଏକଂ କତିପୟାନି ୱାତି ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମୁଦାୟାରମ୍ମଣଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ସମୁଦାୟସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି । ୱଣ୍ଣାୟତନମେୱ ହି ୟତ୍ତକଂ ୟୋଗ୍ୟଦେସେ ଅୱଟ୍ଠିତଂ, ସତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମାୟୋଗେ ତତ୍ତକଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଞାୟେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅୱିକପ୍ପକତ୍ତା ତସ୍ସ । ତଦଭିନିହଟଂ ପନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପୁରିମସିଦ୍ଧକପ୍ପନାୱସେନ ସମୂହାକାରେନ ସଣ୍ଠାନାଦିଆକାରେନ ଚ ପୱତ୍ତତୀତି କିଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଏକଂ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ଉଦାହୁ ଅନେକାନୀତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ । ନ ହି ପଚ୍ଚକ୍ଖୱିସୟେ ୟୁତ୍ତିମଗ୍ଗନା ୟୁତ୍ତା । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତକ୍ଖଣେନ ଅନେକକୋଟିସଙ୍ଖାୟ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତନତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ସମାନେପି ଘଟସରାୱାଦିୱଣ୍ଣାନଂ ୟୋଗ୍ୟଦେସାୱଟ୍ଠାନେ ପୁରିମମନସିକାରାନୁରୂପଂ ‘‘ଘଟୋ’’ତି ୱା ‘‘ସରାୱୋ’’ତି ୱା ପଠମଂ ତାୱ ଏକୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଛା ଇତରୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ବ୍ୟୱହିତେନାତି ଅୱିସେସୱିଦୁତାୟ ପନ ଘଟସରାୱାଦିବୁଦ୍ଧିୟା ଅଭେଦାପତ୍ତିପରିକପ୍ପନାତି । ଈଦିସୀପେତ୍ଥ ଚୋଦନା ଅଚୋଦନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଖଣପରିତ୍ତତାୟାତି ପବନ୍ଧକ୍ଖଣସ୍ସ ଇତ୍ତରତାୟ । ପବନ୍ଧୱସେନ ହି ପଚ୍ଚେକଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ୱିରୋଧିଅୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ଲହୁଂ ଦନ୍ଧଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ପରିତ୍ତକାଲା ଦୀଘକାଲା ଚ ହୋନ୍ତି, ସଭାୱଲକ୍ଖଣୱସେନ ପନ ଏକପରିଚ୍ଛେଦା ଏୱାତି । ୟଥା ଚ ରୂପାୟତନଂ, ଏୱଂ ଇତରାନିପି । ସଦ୍ଦାଦୟୋପି ହି ୱତ୍ଥୁପରିତ୍ତତାଦିଭାୱେନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ଅଚ୍ଚାସନ୍ନାଦିତାୟାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନାୱଜ୍ଜନଂ କେନଚି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତାତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିସୟିଧମ୍ମଂ ୱିସେସତୋ ସିନୋତି ବନ୍ଧତୀତି ୱିସୟୋତି ଅନଞ୍ଞତ୍ଥଭାୱାପେକ୍ଖୋ ୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ୱିସୟୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ଥଭାୱେନା’’ତି । ନ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ରୂପାୟତନାଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୋଚରୋ ୱିୟାତି ଗୋଚରୋତି ସମ୍ବହୁଲଚାରିତାପେକ୍ଖୋ ଗୋଚରୋତି ଆହ ‘‘ଗୋଚରୋ ତତ୍ଥ ଚରଣେନା’’ତି । ବହୁଲଞ୍ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ରୂପାଦୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ନ ତଥା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନାତି । ତେସନ୍ତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ଗୟ୍ହମାନାନଂ ରୂପାୟତନାଦୀନଂ । ‘‘ୱଚନସ୍ସ ଅନୁପପତ୍ତିତୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ସନ୍ଧାୟ ତେସଂ ଗୋଚରୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତି ୱଚନଂ ଉପପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ? ନ, ନିୟମାଭାୱତୋ । ନ ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାଭିନିହଟଂୟେୱ ମନୋ ଇଧ ‘‘ମନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନିୟମହେତୁ ଅତ୍ଥୀତି, ଏତଂୟେୱ ୱା ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାଦିଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଏୱଂୱଣ୍ଣୋତିଆଦିୱଚନତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସଅତୀତାନାଗତଂସଞାଣାଦୟୋପି ଇଧ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଇତରଥାତି ରୂପଂ ସଦ୍ଦନ୍ତିଆଦିନା ।

ଭୋଜନ…ପେ॰… ଉସ୍ସାହାଦୀହୀତି ଇଦଂ ୟାୟ କମ୍ମଞ୍ଞତାୟ ରୂପକାୟସ୍ସ କଲ୍ଲତା ହୋତି, ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟନିଦସ୍ସନଂ । ଭୋଜନେ ହି ସମ୍ମାପରିଣତେ ସପ୍ପାୟେ ଚ ଉତୁଭୋଜନେ ସମ୍ମୁପୟୁତ୍ତେ ସମ୍ମାପୟୋଗସଙ୍ଖାତେ କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟେ ଚ ସମାରଦ୍ଧେ ଲହୁତାଦିସବ୍ଭାୱେନ କାୟୋ କମ୍ମକ୍ଖମୋ ହୋତି ସବ୍ବକିରିୟାନୁକୂଲୋତି । ଅଥ ୱା ଭୋଜନ…ପେ॰… ଉସ୍ସାହାଦୀହୀତି ଇଦଂ କାୟସ୍ସ କଲ୍ୟତାୟ ୱିୟ ଉପଦ୍ଦୁତତାୟପି କାରଣୱଚନଂ । ୱିସମଭୋଜନାପରିଣାମାଦିତୋ ହି କାୟସ୍ସ ଉପଦ୍ଦୱକରା ୱାତାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସାତି ପଦଂ ‘‘ଜୟଂ ୱେରଂ ପସୱତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୧) ୱିୟ ହେତୁଅତ୍ଥୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜାଗରଣନିମିତ୍ତଞ୍ହି ଇଧ ଅନୁୱତ୍ତନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ପକତିୟା ଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ଆପାଥଗମନୁପନିସ୍ସୟାନଂ କଲ୍ୟତାଦିନିବ୍ବତ୍ତାନଂ କାୟିକସୁଖାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନଂ । କାୟକଲ୍ୟତାଦିଂ ଅନନୁୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତଉପନିସ୍ସୟାଭୋଗାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଆପାଥଗମନଂ ନ ସିୟାତି । ୟଥାନୁଭୂତେ ରୂପାଦିୱିସୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠପନଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଚିତ୍ତପଣିଦହନଂ । ୟଥାନୁଭୂତେନ ରୂପାଦିନା ସଦିସଂ ଅସଦିସଂ ସମ୍ବନ୍ଧଞ୍ଚ ସଦିସାସଦିସସମ୍ବନ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନାଦି ସଦିସାସଦିସସମ୍ବନ୍ଧଦସ୍ସନାଦି, ଚିତ୍ତପଣିଦହନଞ୍ଚ ସଦିସାସଦିସ…ପେ॰… ଦସ୍ସନାଦି ଚ ଚିତ୍ତ…ପେ॰… ଦସ୍ସନାଦୟୋ ତେ ପଚ୍ଚୟାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଧାତୁକ୍ଖୋଭାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦେୱତୂପସଂହାରାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଂସଦିସତା ଦିଟ୍ଠସୁତସଦିସତା । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଦିଟ୍ଠସୁତପଟିବଦ୍ଧତା । କେନଚି ୱୁତ୍ତେତି ଇମିନା ସଦ୍ଧାୟ ଅନୁସ୍ସୱନିବ୍ବତ୍ତତଂ ଆହ । ଆକାରୱିଚାରଣନ୍ତି ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଉପଟ୍ଠାନାକାରୱିଚାରଣଂ । କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେ ।

ନିୟମିତସ୍ସାତି କୁସଲମେୱ ମୟା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ନିୟମିତସ୍ସ । ପସାଦସିନେହାଭାୱୋ ଦୋସବହୁଲତାୟ ହୋତୀତି ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲା ଦୋସବହୁଲାତି ଆହ ।

ଆୟତନଭାୱତୋତି କାରଣଭାୱତୋ ।

ୱିଜ୍ଜମାନୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ୱିନାପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନେୱ ଦାନମୟଂ କୁସଲଂ ଉପଚିତଂ ହୋତୀ’’ତି କେସଞ୍ଚି ଅତିଧାୱନଂ ନିୱତ୍ତିତଂ ହୋତୀତି ।

ଧମ୍ମସୱନସ୍ସ ଘୋସନଂ ଧମ୍ମସୱନଘୋସନଂ । ତସ୍ସାତି ‘‘ସଦ୍ଦଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ସଦ୍ଦୱତ୍ଥୂନଂ ଠାନକରଣଭେରିଆଦୀନଂ ସସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିକରଣସ୍ସ । ଚିନ୍ତନଂ ତଥା ତଥା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ସୁତ୍ତେସୁ । ଅପରତ୍ଥାତି ଅଭିଧମ୍ମପଦେସୁ । ଅପରିୟାପନ୍ନାତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ‘‘ପରିଭୋଗରସୋ’’ତିଆଦିକାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ପରତୋ ବହୂସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖୀୟତି, ୟଥାଠାନେୟେୱ ପନ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଲକ୍ଖଣପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅଞ୍ଞାୟତନତ୍ତା ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି ଅସଙ୍ଗହିତା ଧମ୍ମାୟତନେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

‘‘ଏକଦ୍ୱାରିକକମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ରୂପାଦୀସୁ ଏକାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ୟଥା ନ ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ଚିତ୍ତୱିସେସସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ଏୱଂ କମ୍ମୱିସେସେ ଅଧିପ୍ପେତେ କାୟଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଏକଦ୍ୱାରିକକମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତତ୍ଥେୱ ପରିୟୋସିତତ୍ତା, ଅଥ କମ୍ମସାମଞ୍ଞଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ରୂପାଦୀସୁ ଏକାରମ୍ମଣନ୍ତି ଇଦଂ ଉଦାହରଣଂ ନ ସିୟାତି ? ନ, ଅସଦିସଭାୱୱିଭାୱନୱସେନ ଉଦାହଟତ୍ତା, ଇତରଥା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଭୂତଂ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଛସୁପି ୱିସୟେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନିବଦ୍ଧାରମ୍ମଣନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ ସଦିସୂଦାହରଣଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିୟ ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅନିବଦ୍ଧନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ସତିପି କମ୍ମାନଂ ଦ୍ୱାରନ୍ତରଚରଣେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱୁତ୍ତିୟା ତବ୍ବହୁଲୱୁତ୍ତିୟା ଚ ଦ୍ୱାରକମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ପାଣାତିପାତାଦିଭାୱସାମଞ୍ଞେନ କମ୍ମଂ ଏକତ୍ତନୟୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱଚୀଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ କମ୍ମସ୍ସ ଅନିବଦ୍ଧତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘କାୟଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଏକଦ୍ୱାରିକକମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ନ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ରୂପାଦୀସୁ ପନ ଏକାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ତେନେୱାରମ୍ମଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଆରମ୍ମଣମେୱ ନିବଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତୱିସେସୋ ଏୱ ଗହିତୋ, ନ ଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞଂ । ‘‘ନନୁ ଚ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା…ପେ॰… ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱା ୟଂ ୟଂ ୱା ପନା’’ତି ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଅନିୟମେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତତ୍ଥ ପନ ୟଂ ରୂପାଦୀସୁ ଏକାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ତେନ ୱିନା ନପ୍ପୱତ୍ତତି, କମ୍ମଂ ପନ କାୟଦ୍ୱାରିକାଦିଭେଦଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ନ ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଜୋତନତ୍ଥଂ ପାଳିୟଂ ଆରମ୍ମଣମେୱ ଗହିତଂ, ଦ୍ୱାରଂ ନ ଗହିତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଆରମ୍ମଣମେୱ ନିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି ପାଣାତିପାତାଦୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାମାୱଚରକୁସଲଂ

କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା

କମ୍ମଦ୍ୱାରାନନ୍ତିଆଦିନା ପକାସେତବ୍ବସ୍ସ ସରୂପଂ ପକାସନୁପାୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ନିୟତରୂପରୂପୱସେନାତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନିୟତରୂପରୂପୱସେନ । ଅଞ୍ଞଥା କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟେ ହଦୟୱତ୍ଥୁପି ଗହେତବ୍ବଂ ସିୟା । ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନୋ ଉପାଦିନ୍ନକକାୟୋ ଇଧ ଗହିତୋତି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀତି ୱୁତ୍ତେସୁ ଏକୋ ଭାୱୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ଚ ଗହିତନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତାନୀ’’ତି ସନ୍ନିୱେସସ୍ସ ୱିଭାୱିତତ୍ତା ।

ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ଚଲନାକାରାୱ ୱାୟୋଧାତୁ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତାତି କଦାଚି ଆସଙ୍କେୟ୍ୟାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ପଠମଜୱନସମୁଟ୍ଠିତା’’ତି ଆହ । ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଚାଲେତୁନ୍ତି ଏତେନ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତି ଚଲନଂ, ତଂନିମିତ୍ତେ ଚ କତ୍ତୁଭାୱୋ ଉପଚରିତୋତି ଦସ୍ସେତି, ଅଞ୍ଞଥା ଖଣିକତା ଅବ୍ୟାପାରତା ଚ ଧମ୍ମାନଂ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟାତି । ତଦଭିମୁଖଭାୱୱିକାରୱତୀତି ତଂଦିସମଭିମୁଖୋ ତଦଭିମୁଖୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତଦଭିମୁଖଭାୱୋ, ସୋ ଏୱ ୱିକାରୋ, ତଂସମଙ୍ଗିନୀ ୱାୟୋଧାତୁ ତଦଭିମୁଖଭାୱୱିକାରୱତୀ । ଇଦାନି ତଦଭିମୁଖଭାୱୱିକା ରସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟସହଭାୱୀ’’ତିଆଦି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତିଆଦିନା ଇମିସ୍ସା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସାତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସ । ୟତୋ ବାତ୍ତିଂସାତିଆଦିନା ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତା ନ ସକ୍କା ପଟିସେଧେତୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଏତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱାୟୋଧାତୁୟା ଥମ୍ଭନଚଲନସଙ୍ଖାତକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନେ ତସ୍ସ ଆକାରୱିସେସସ୍ସ ସହକାରୀକାରଣଭାୱମାହ । ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘତାଦୟୋ ୱିୟ ମହାଭୂତାନଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସମତ୍ତଂ ସୋ ଆକାରୱିସେସୋତି ପରମତ୍ଥତୋ ନ କିଞ୍ଚି ହୋତୀତି ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଆହ । ପରମତ୍ଥତୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋ ପଟିସେଧିତୋ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିଭାୱସ୍ସ ପନ ସମ୍ଭୱୋୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିକାରସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ସବ୍ଭାୱେ ନକୁତୋଚିସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଆପନ୍ନଂ । ନ ହି ରୂପଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଅତ୍ଥି, ଅପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ଚ ସତି ନିଚ୍ଚଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜୋ ଅତ୍ଥୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ନିଚ୍ଚୋ ଅତ୍ଥି । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱିୟାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଉପାଦାରୂପଭାୱୋ ଉପଚାରସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କରଣଭୂତାୟ । ୟଂ କରଣନ୍ତି ୟଂ ଚିତ୍ତକିରିୟଂ ଚିତ୍ତବ୍ୟାପାରଂ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞାତତ୍ତନ୍ତି ଇଦମେସ କାରେତୀତି ୟଦେତଂ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନଂ, ଏତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରରହିତେସୁ ରୁକ୍ଖଚଲନାଦୀସୁ ନ ଦିଟ୍ଠଂ, ହତ୍ଥଚଲନାଦୀସୁ ପନ ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ୱିକାରୋ ଅତ୍ଥି କାୟିକକରଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଞାପକୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଞାପକୋ ଚ ହେତୁ ଞାପେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ସୟଂ ଞାତୋୟେୱ ଞାପେତି, ନ ସବ୍ଭାୱମତ୍ତେନାତି ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରଂ ୱିକାରଗ୍ଗହଣମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତଥା ହି ୱିସୟଭାୱମାପନ୍ନୋ ଏୱ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତି, ନେତରୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି ପନ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ ଚଲନାକାରୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣାରମ୍ମଣତ୍ତା ତେନପି ସା ଗହିତା ସିୟାତି ଆସଙ୍କାୟ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସା’’ତିଆଦି ।

ତାଲପଣ୍ଣାଦିରୂପାନୀତିଆଦିନାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନେୱ ଚ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ସଞ୍ଜାନାତି ଏତେନାତି ସଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ଉଦକାଦିନୋ ସଞ୍ଞାଣଂ ତଂସଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ଆକାରୋ ତଂସଞ୍ଞାଣାକାରୋ, ଉଦକାଦିସହଚାରିପ୍ପକାରୋ ଚ ସୋ ତଂସଞ୍ଞାଣାକାରୋ ଚାତି ଉଦକା…ପେ॰… କାରୋ, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଜାନିତ୍ୱା । ତଦାକାରସ୍ସାତି ଉଦକାଦିଞାପନାକାରସ୍ସ । ୟଦି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିକାରଗ୍ଗହଣଂୟେୱ କାରଣଂ ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣସ୍ସ, ଅଥ କସ୍ମା ଅଗ୍ଗହିତସଙ୍କେତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣଂ ନ ହୋତୀତି ? ନ କେୱଲଂ ୱିକାରଗ୍ଗହଣମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣସ୍ସ କାରଣଂ, କିଞ୍ଚରହୀତି ଆହ ‘‘ଏତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି ।

ଅଥ ପନାତିଆଦିନା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନୁମାନେନ ଗହେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ସାଧିପ୍ପାୟ…ପେ॰… ନନ୍ତରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟସହିତୱିକାରେନ ସହଜାତୱଣ୍ଣାୟତନଗ୍ଗହଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ । ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୱୱତ୍ଥାପକସ୍ସ ତତିୟୱାରେ ଜୱନସ୍ସ । ଅଧିପ୍ପାୟସହଭୂ ୱିକାରାଭାୱେ ଅଭାୱତୋତି ଏତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିକାରଂ ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁମିନୋତି । ଏୱଂ ସତୀତିଆଦିନା ୟଥାନୁମିତମତ୍ଥଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଉଦକାଦିଗ୍ଗହଣେନେୱାତି ତାଲପଣ୍ଣାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରେନ ପୁରିମସିଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧାନୁଗ୍ଗହିତେନ ଉଦକାଦୀନଂ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱୱିଜାନନେନେୱ । ୟଥା ତାଲପଣ୍ଣାଦୀନଂ ଉଦକାଦିସହଚାରିପ୍ପକାରତଂ ସଞ୍ଞାଣାକାରୋ ୱିଞ୍ଞାତୋୟେୱ ହୋତି ନାନନ୍ତରିୟକତ୍ତା, ଏୱଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରେନ ପୁରିମସିଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧାନୁଗ୍ଗହିତେନ ଗନ୍ତୁକାମତାଦିଅଧିପ୍ପାୟୱିଜାନନେନେୱ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଞ୍ଞାତା ହୋତି ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋତି ଉପମାୟୋଜନା ।

ସଭାୱଭୂତନ୍ତି ଅନ୍ୱତ୍ଥଭୂତଂ । ଦ୍ୱିଧାତି ୱିଞ୍ଞାପନତୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ଚ । କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ତଥାପୱତ୍ତମାନାୟ ଚେତନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କାୟକମ୍ମଭାୱୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ତାୟ ଉପଲକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା, ନ ପନ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ କେନଚି ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ସିଦ୍ଧା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ୱଚୀଦ୍ୱାରୁପ୍ପନ୍ନାପି ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତାତି ତେସଂ ସଙ୍ଗହିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା କାୟଦ୍ୱାରୁପ୍ପନ୍ନାୟ କାୟକମ୍ମଭୂତାୟ ଚେତନାୟ ୱସେନ ‘‘ତେନ ଦ୍ୱାରେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସାୟେୱ ଦ୍ୱାରନ୍ତରୁପ୍ପନ୍ନାୟ ୱସେନ ‘‘ତେନ ଦ୍ୱାରେନ ନାମଲାଭତୋ’’ତି । ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଭାୱୋ ନିଚ୍ଛିତୋତି ‘‘ଏକାଦସନ୍ନଂ କିରିୟଚିତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ଦ୍ୱାରନ୍ତରଚାରିନୋତି ଦ୍ୱାରନ୍ତରଭାୱେନ ପୱତ୍ତନକା । ଦ୍ୱାରସମ୍ଭେଦାତି ଦ୍ୱାରାନଂ ସଙ୍କରଣତୋ । ଦ୍ୱାରାନଞ୍ହି ଦ୍ୱାରନ୍ତରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ସତି କାୟଦ୍ୱାରସ୍ସ ୱଚୀଦ୍ୱାରାଦିଭାୱୋ, ୱଚୀଦ୍ୱାରସ୍ସ ଚ କାୟଦ୍ୱାରାଦିଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତଂତଂଦ୍ୱାରୁପ୍ପନ୍ନକମ୍ମାନମ୍ପି ସଙ୍କରୋ ସିୟା । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମସମ୍ଭେଦୋପୀ’’ତି । ଏୱଂ ସତି କାୟକମ୍ମଂ…ପେ॰… ୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସିୟା । ୟଦି କମ୍ମାନି କମ୍ମନ୍ତରଚାରୀନି ହୋନ୍ତି, କାୟକମ୍ମାଦିକସ୍ସ ୱଚୀକମ୍ମାଦିକଭାୱାପତ୍ତିତୋ ‘‘କମ୍ମସମ୍ଭେଦା ଦ୍ୱାରସମ୍ଭେଦୋପୀ’’ତି କାୟକମ୍ମଂ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସିୟାତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘କମ୍ମାନମ୍ପି କମ୍ମନ୍ତରଚରଣେ ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । କମ୍ମନ୍ତରଚରଣଂ କମ୍ମନ୍ତରୂପଲକ୍ଖଣତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଦ୍ୱାରଭାୱେନା’’ତି । ଦ୍ୱାରନ୍ତରଚରଣଂ ଦ୍ୱାରନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତି । ଦ୍ୱାରେତି ଅତ୍ତନୋ ଦ୍ୱାରେ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ । କମ୍ମାନୀତି ତଂତଂଦ୍ୱାରିକକମ୍ମାନି । ଅଞ୍ଞାନୀତି ଅଞ୍ଞଦ୍ୱାରିକକମ୍ମାନି । ଦ୍ୱାରେ ଦ୍ୱାରାନି ନ ଚରନ୍ତୀତି ଦ୍ୱାରନ୍ତରଭାୱେନ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଦ୍ୱାରନ୍ତରଂ ୱା ନ ସଙ୍କମନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟେନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ଚେତନାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ତଥା ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତମାନାୟ ଏୱ ପାଣାତିପାତାଦି ହୋତି, ନାଞ୍ଞଥାତି ସିୟା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱୋ ଚେତନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱାରେହି କାରଣଭୂତେହୀ’’ତି । କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି କମ୍ମୱୱତ୍ଥାନସ୍ସେୱ ୱା କାରଣଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦ୍ୱାରେହି କାରଣଭୂତେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦିପି ‘‘ଦ୍ୱାରେହି କମ୍ମାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱୱତ୍ଥିତା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କମ୍ମେହିପି ଦ୍ୱାରାନି ୱୱତ୍ଥିତାନୀତି ଅୟମତ୍ଥୋପି ସିଦ୍ଧୋୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦ୍ୱାରଚାରୀହୀତି ଦ୍ୱାରାନଂ ସୟଂ ୱୱତ୍ଥିତଭାୱମାହ, ନ ପନ ଅୱୱତ୍ଥାନଂ, ୱୱତ୍ଥାନମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ତଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ୱିଭାୱେତି କମ୍ମାନପେକ୍ଖାତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ସମୟନିୟମିତେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୟୋ ୱିୟ ଦ୍ୱାରନିୟମିତେହି କମ୍ମେହି ଦ୍ୱାରାନି ନିୟମିତାନୀତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂସଭାୱତ୍ତାତି ଦ୍ୱାରଭୂତେହି କାୟାଦୀହି ଉପଲକ୍ଖଣୀୟସଭାୱତ୍ତା । ଆଣତ୍ତି…ପେ॰… ମାନସ୍ସାତି କାୟୱଚୀକମ୍ମାନଂ ୱଚୀକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀହି ପକାସେତବ୍ବତଂ ଆହ । କାୟାଦୀହୀତି କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀହି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଚରନ୍ତାନିପି କମ୍ମାନି ସକେନ ଦ୍ୱାରେନ ଉପଲକ୍ଖିତାନେୱ ଚରନ୍ତି, ତସ୍ମା । ନାପି କମ୍ମଂ ଦ୍ୱାରସ୍ସାତି ୟସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ କମ୍ମଂ ଚରତି, ତସ୍ସ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଅନତ୍ତନିୟସ୍ସ । ତଂତଂଦ୍ୱାରମେୱାତି ସକଦ୍ୱାରମେୱ । କମ୍ମସ୍ସାତି ସକସକକମ୍ମସ୍ସ । ୟଦି କମ୍ମେହି ଦ୍ୱାରାନି ୱୱତ୍ଥିତାନି, ‘‘କମ୍ମସ୍ସ ଅନିବଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ କଥଂ ନୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ପନା’’ତିଆଦି ।

ସାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ତସ୍ସାତି କମ୍ମସ୍ସ । କେନଚି ପକାରେନାତି ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟପ୍ପକାରେସୁ କେନଚି ପକାରେନ । ତଂସହଜାତାତି ଏତେନ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସବ୍ଭାୱେୟେୱ କାୟକମ୍ମସ୍ସ ସବ୍ଭାୱୋ, ନାଞ୍ଞଥାତି ପରିୟାୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କମ୍ମସ୍ସ କାରଣଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତନିୟମେନାତିଆଦିନା କମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱେ ବ୍ୟଭିଚାରାଭାୱମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତନିୟମେନାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ୱୱତ୍ଥାନୟୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ନିୟମେନ । ଦ୍ୱାରଚରଣେତି ଅଞ୍ଞଦ୍ୱାରଚରଣେ ।

କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା

ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁଭାସିତଂୟେୱ ଭାସତି, ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ । ଧମ୍ମଂୟେୱ, ପିୟଂୟେୱ, ସଚ୍ଚଂୟେୱ ଭାସତି, ନୋ ଅଲିକ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ସୁ॰ ନି॰ ସୁଭାସିତସୁତ୍ତ) ୟାନି ଅଙ୍ଗାନି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନି, ତେସଂ ଚେତନାସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଭାସିତଭାସନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାପୱତ୍ତାତି ସୁଭାସିତଭାସନାଦିଭାୱେନ ପୱତ୍ତା । ସହ ସମ୍ଭୂତତ୍ତାତି ସହେୱ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ନ ହି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ସଦ୍ଦରହିତା ଅତ୍ଥି । ତଥା ହି ‘‘ୟା ତାୟ ୱାଚାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱାଚାଗିରା ବ୍ୟପଥୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୬) ନାତିସୁଖୁମଂୟେୱ ସଦ୍ଦୱାଚଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ୟା ତାୟ ୱାଚାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି, ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ରୂପାୟତନଂ ୱିୟ ୱତ୍ଥୁପରିତ୍ତତାଦିନା ସଦ୍ଦାୟତନମ୍ପି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୟା ତାୟ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଆହ ।

ଇଦାନି ଅୱିସେସେନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସଦ୍ଦସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣତା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାତି ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦୋ ନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦସ୍ସ ପାଳିୟା ୱିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସଙ୍ଗହକାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଠତ୍ୱା ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦସ୍ସ ପଟିସେଧେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଠତ୍ୱା ତଂ ପରିହରିତୁଂ ‘‘ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନାକାରେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଭୂତାନଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ସହେୱ ସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଉପାଦିନ୍ନକଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ଚିତ୍ତଜପଥୱୀଧାତୁୟା ଉପାଦିନ୍ନକଘଟ୍ଟନେ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମହାଭୂତାନଂ ଏକୋ ଆକାରୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ତଦାକାରତ୍ତା ହି ତେସଂ ପଥୱୀଧାତୁ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ଘଟ୍ଟେତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ୱୁତ୍ତନୟଂ ‘‘ତବ୍ବିକାରାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱିଧାନନ୍ତି ‘‘ନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାତି ଏତେନ ପରମତ୍ଥତୋ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ‘‘ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ।

ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦେସନ୍ତରେ ପାରମ୍ପରିୟେନ ଉପ୍ପାଦନଂ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପାଦନପରମ୍ପରତା । ଲଦ୍ଧାସେୱନେନାତି ଲଦ୍ଧପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରେନ । ଚିତ୍ତେନେୱାତି ପଠମଚିତ୍ତେନେୱ । ‘‘ସତ୍ତ ଜୱନାନି ସତ୍ତ ଅକ୍ଖରାନି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକଜୱନୱାରପରିୟାପନ୍ନାନି ଚିତ୍ତାନି ଏକମକ୍ଖରଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ପଠମଚିତ୍ତେନପି ଘଟ୍ଟନା ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ଏକସ୍ସେୱ ପନ ବହୁସୋ ପୱତ୍ତନେନ ଅତ୍ଥି କୋଚି ୱିସେସୋତି ପୁରିମଜୱନସମୁଟ୍ଠିତାହି ଘଟ୍ଟନାହି ପଟିଲଦ୍ଧାସେୱନେନ ସତ୍ତମଜୱନେନ ସମୁଟ୍ଠିତା ଘଟ୍ଟନା ପରିବ୍ୟତ୍ତମକ୍ଖରଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଲଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରେନ ପନ ପଠମଚିତ୍ତେନପି ଘଟ୍ଟନା ବଲୱତୀ ହୋତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ସବ୍ବମେତଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା

‘‘ସବ୍ବାୟପି କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରଭାୱୋ ୱିୟ ସବ୍ବସ୍ସପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅୟଂ ନାମ ମନୋ ମନୋଦ୍ୱାରଂ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂଦ୍ୱାରୱନ୍ତଧମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଚେତନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ମନୋ, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟଥା ପନ ତିୱିଧଚତୁବ୍ବିଧକାୟୱଚୀକମ୍ମାନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱତୋ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଏୱଂ ମନୋକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱତୋ ୱଟ୍ଟହେତୁଭୂତଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲସମ୍ପୟୁତ୍ତମନୋ ଏୱ ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚେତନାୟ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ ଆରଦ୍ଧାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ତଂ ତଂ ସକିଚ୍ଚଂ ଆରଭନ୍ତୀତି ସା ନେ ସକିଚ୍ଚେ ପୱତ୍ତେତି ନାମ, ତଥା ପୱତ୍ତେନ୍ତୀ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣେ କରୋତି ବ୍ୟାପାରେତି ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣକରଣଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ ଆୟୂହନଂ ବ୍ୟାପାରାପାଦନଂ ବ୍ୟାପାରଣଂ ଚେତୟନନ୍ତି ଆୟୂହନଚେତୟନାନଂ ନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତଥାକରଣନ୍ତି ୟଥା ଫସ୍ସାଦୟୋ ସକସକକିଚ୍ଚେ ପସୁତା ଭୱନ୍ତି, ତଥା କରଣଂ । ତେନେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣବ୍ୟାପାରଣାକାରେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ କରଣଂ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କମ୍ମକ୍ଖୟକରତ୍ତାତି କମ୍ମକ୍ଖୟକରମନସ୍ସ କମ୍ମଦ୍ୱାରଭାୱୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟତୋ ‘‘କମ୍ମପଥକଥା ଲୋକିୟା ଏୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା

ସମାନକାଲାପି କାରଣଫଲକିରିୟା ପୁବ୍ବାପରକାଲା ୱିୟ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତାୟେୱ । ସେୟ୍ୟଥାପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଚୋପନକିରିୟନ୍ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ଆହ । ତସ୍ସା ହି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନକାୟସଦ୍ଦୱାଚାହି କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀହି ଏୱ ୱା ପୁରିମପୁରିମାହି ପୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘କାୟୱାଚାହି ଚୋପନକିରିୟଂ କରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତବ୍ବିକାରାନଂ ଭୂତାନଂ ତଥାପୱତ୍ତନତୋ । ଅଥ ୱା କାୟୱାଚାହୀତି କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀହି। ଚୋପନକିରିୟନ୍ତି ରୂପକାୟସ୍ସ ଥମ୍ଭନଚଲନକିରିୟଂ ଉପାଦିନ୍ନକଘଟ୍ଟନକିରିୟଞ୍ଚ । ଏସା ହି କିରିୟା ‘‘ରୂପକାୟଂ ଥମ୍ଭେତୁଂ ଚାଲେତୁଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି, ‘‘ଉପାଦିନ୍ନକଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀହି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଚୋପନକିରିୟାନିସ୍ସୟଭୂତା କାୟୱାଚା’’ତି, ‘‘କାୟାଦୀହି କରଣଭୂତେହି ଚୋପନାଭିଜ୍ଝାଦିକିରିୟଂ କରୋନ୍ତି ୱାସିଆଦୀହି ୱିୟ ଛେଦନାଦି’’ନ୍ତି ଚ ଇଦମ୍ପି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ଭୱତି । ନ କେୱଲଂ ଧରମାନତାୱ ସବ୍ଭାୱୋ, ଅଥ ଖୋ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତାପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନିରୋଧିତେୱା’’ତି ଆହ । ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତା ଚ କାୟାଦୀନଂ ତଦୁପନିସ୍ସୟକିଲେସାସମୁଚ୍ଛେଦେନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘କାୟାଦୀହି କରଣଭୂତେହି ଚୋପନାଭିଜ୍ଝାଦିକିରିୟଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ଚୋପନାଭିଜ୍ଝାଦିକିରିୟାନିବ୍ବତ୍ତିଦ୍ୱାରେନ ଚେତନାନିବ୍ବତ୍ତିୟେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ…ପେ॰… ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା କାୟେ ସତି ୱାଚାୟ ସତୀତିଆଦିୱଚନଂ ଅନୁଲୋମିତଂ ହୋତି । ୟାୟ ଚେତନାୟାତି କରଣନିଦ୍ଦେସୋ ପନ କାୟାଦୀନଂ ଚୋପନାଭିଜ୍ଝାଦିକିରିୟାୟ ଚ ଚେତନାହେତୁକତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ସଭାୱତୋ ଉପକାରକତୋ ମଗ୍ଗେ ସତି ସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ମଗ୍ଗେ ଅନ୍ତୋଗଧାତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ନ ସକ୍କା’’ତିଆଦି ।

କମ୍ମପଥଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନମ୍ପି ତଂତଂଦ୍ୱାରେ ସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ୟଥା କମ୍ମପଥଂ ପତ୍ତାନଂ, ଏୱଂ କମ୍ମପଥଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନମ୍ପି ସତିପି ଦ୍ୱାରନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୟଥାସକଂ ଦ୍ୱାରେହେୱ ନାମଗ୍ଗହଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୋଧୋ । ଦୁତିୟତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଅଭାୱୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ତଂତଂଦ୍ୱାରେ ସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ କମ୍ମପଥଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଅକୁସଲଚେତନାଦୟୋ ପୱତ୍ତା, ତାସଂ ତେନ ତେନେୱ ଦ୍ୱାରେନ ନାମଗ୍ଗହଣଂ । ତଂ ପନ ତଂତଂଦ୍ୱାରପକ୍ଖିକଭାୱକରଣତୋ ତତ୍ଥ ଅୱରୋଧନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି କମ୍ମପଥଂ ପତ୍ତା କାୟକମ୍ମାଦିସଙ୍ଖାତା ଚେତନା ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନାପି କାୟକମ୍ମାଦିନାମମେୱ ଲଭନ୍ତି, ନ ଏୱଂ କମ୍ମପଥଂ ଅପ୍ପତ୍ତା । ତା ପନ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେନ ତେନେୱ ଦ୍ୱାରେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତିଆଦିନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ଏୱଂ ନାମଗ୍ଗହଣମେୱ ହି ତେସଂ ତଂତଂଦ୍ୱାରପକ୍ଖିକକରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚୋପନପ୍ପତ୍ତଂ କମ୍ମପଥଂ, ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ପନ କାୟକମ୍ମଂ ନ ହୋତି, କେୱଲଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସତିପି ପାଣାତିପାତାଦିଚେତନାୟ ୱଚୀଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୟେଭୁୟ୍ୟତବ୍ବହୁଲୱୁତ୍ତିୟା କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱୱୱତ୍ଥାପନଂ କାୟାଦିକସ୍ସ ତଂତଂଦ୍ୱାରଭାୱୱୱତ୍ଥାପନଞ୍ଚ କମ୍ମଦ୍ୱାରାଭେଦନଂ। ତଞ୍ହି କମ୍ମଦ୍ୱାରାନଂ ଅସଂକିଣ୍ଣଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାପନଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆଣତ୍ତିସମୁଟ୍ଠିତେସୂ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱକ୍ଖତି । କେଚି ପନ ‘‘ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଅନେକେସଂ କମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନମ୍ପି ଦ୍ୱାରସଂସନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥା ପୱତ୍ତୋ ବ୍ୟାପାଦୋ କମ୍ମପଥୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ହଞ୍ଞନ୍ତୂ’’ତି ପୱତ୍ତି ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସିତା । କାୟଦ୍ୱାରିକଚେତନାୟ ସହକାରୀକାରଣଭାୱତୋ କାୟକମ୍ମୱୋହାରଲାଭା, ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନୱସେନ ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ହଞ୍ଞନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ଚ ଅପ୍ପୱତ୍ତତ୍ତା ମନୋକମ୍ମୱୋହାରୱିରହା, ଅଚେତନାସଭାୱତୋ ୱା ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନ ଅବ୍ବୋହାରିକା, ପାଣାତିପାତାଦିଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ଅବ୍ବୋହାରିକଭାୱେ ।

ଦସୱିଧା ଇଦ୍ଧି…ପେ॰… ତବ୍ବା ୱିତ୍ଥାରେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତେନାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ‘‘ଅକୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘ନ ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତେନ ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକତୋ ସୁତ୍ତଂ ଆହଟନ୍ତି ? କିଞ୍ଚାପି ଆହଟଂ, ତତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତୋୟେୱ ପନ ସୋ ତେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତମେୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

‘‘ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀସୁ ଉପପଜ୍ଜନଂ ସୁକତଦୁକ୍କଟକମ୍ମତୋ ନ ହୋତି, ଖନ୍ଧସିୱାଦୀହି ପନ ହୋତୀତି ଗହେତ୍ୱା ‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’ନ୍ତିଆଦିନା ପରାମସନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ପରିଭଣ୍ଡାଦୀନି କରୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଭିଜ୍ଝାଦିପଧାନତ୍ତାତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ବ୍ୟାପାଦାଦୀସୁ ୟଦା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଚେତନା ବଲୱତୀ ହୋତି, ନ ତଥା ଇତରେ, ତଦା ପଧାନଭାୱତୋ ଚେତନା କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ଚ ୱୋହାରଂ ଲଭତି । ସୋ ଖୋ ପନସ୍ସା ପଧାନଭାୱୋ ପାଣାତିପାତାଦିସିଦ୍ଧିୟା ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଦା ପନ ତେସୁୟେୱ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ନ ତଥା ଚେତନା, ତଦା ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ଚେତନା ଅପଧାନଭାୱତୋ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ଚ ୱୋହାରଂ ନ ଲଭତି । ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ପନ ପଧାନଭାୱତୋ ସତିପି କାୟଙ୍ଗୱାଚଙ୍ଗଚୋପନେ ସକେନ ୱୱତ୍ଥାନେନ ମନୋକମ୍ମନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୟେ ପନ ‘‘ତୀସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ କମ୍ମପଥଭାୱେନ ଅପ୍ପତ୍ତିୟା ଦ୍ୱାରତ୍ତୟେପି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତମନୋକମ୍ମେନ ସହ ପୱତ୍ତିୟା ଚ ଚେତନା ଏତ୍ଥ କମ୍ମନ୍ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେହି ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ପଧାନସଭାୱଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଅଥ ୱା ଚେତନାୟ ନିପ୍ପରିୟାୟକମ୍ମଭାୱତୋ ପରିୟାୟକମ୍ମେ ଅନୱରୋଧେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅବ୍ବୋହାରିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ପନ ସା ଏତ୍ଥାପି କମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ଚେତନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମଂ ୱଦାମୀ’’ତିଆଦି (କଥା॰ ୫୩୯) । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ସିଦ୍ଧା ଚେତନା’’ତିଆଦିନା ଚେତନାୟେୱ ପଧାନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସଭାୱେନେୱ ସା ମନୋକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଥ ୱା କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେ ସହଜାତା ଚେତନା କାୟୱଚୀକମ୍ମୱସେନ ଅବ୍ବୋହାରିକା ଚେତନାସଙ୍ଖାତମନୋକମ୍ମତ୍ତାତି । ୟଦି ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ପଧାନା, ନ ଚେତନା, ଏୱଂ ସତି ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମଂ, ନ ଚେତନା, ଅଭିଜ୍ଝାଦିପକ୍ଖିକା ୱା ସା ସିୟାତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତିୱିଧା, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି । ‘‘ଚେତନାପି…ପେ॰… ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚେତନାୟ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ମନୋକମ୍ମଭାୱେ ନିବ୍ବିସେସଭାୱଦସ୍ସନନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଚେତନା…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଆହ । ଚେତନା ଚେତନାକମ୍ମଂ, ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚେତନାୟ କାୟୱଚୀକମ୍ମଭାୱୋ ସିୟାତି ଆସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଅକୁସଲକାୟୱଚୀକମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ଅବ୍ବୋହାରିକାତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱିରତିୱିସିଟ୍ଠାତି ୱିରତିତୋ ଚେତନାୟ ପଧାନଭାୱମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ତିୱିଧା, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟସଞ୍ଚେତନା’’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ୫୩୯) ଆଗମମ୍ହି ‘‘ପାଣାତିପାତାଦିପଟିପକ୍ଖଭୂତା’’ତି ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ମା ଚ ପଟ୍ଠାନେ ଚେତନାୱ ‘‘କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ୱିରତି, ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ୱା, ତସ୍ମା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ କମ୍ମଂ ‘‘ଚେତନା’’ତି ଅନଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ‘‘ଚେତନାପକ୍ଖିକା ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସଙ୍କରତୋ କମ୍ମଦ୍ୱାରାନି ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତୋ ‘‘ରକ୍ଖତୀ’’ତି, ୱିପରିୟାୟେନ ‘‘ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ରକ୍ଖଣଭିନ୍ଦନାନି ଅନାସେତ୍ୱା ନାସେତ୍ୱା ଚ କଥନନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନୀତି ।

କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୋ ୱିକପ୍ପୋ ପଠମଚତୁତ୍ଥୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱାରେସୁୟେୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଇତରତ୍ଥ ‘‘ସୋତଂ ଘାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଇତରଥାପି ୱା ଅୱିଭତ୍ତିକେ ନିଦ୍ଦେସେ ଲବ୍ଭତି । ୟତୋ ସଂୱରୱସେନ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲଂ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ପାଣାତିପାତାଦିଚେତନା’’ତି । ଇତରା ସଂୱରୱିନିମୁତ୍ତା ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତା ତପ୍ପଧାନା ୱା ଅକୁସଲଧମ୍ମା ସତିପଟିପକ୍ଖା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା। ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ପମାଦୋ। ୱୀରିୟପନୋଦନଭାୱତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ‘‘କୋସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଥିନମିଦ୍ଧପ୍ପଧାନୋ ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ।

ଅସୁଦ୍ଧତାତି ଅକେୱଲତା ଅଞ୍ଞେନ ସମ୍ମିସ୍ସତା । ଦ୍ୱାରଞ୍ହି ଦ୍ୱାରନ୍ତରିକକମ୍ମସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ହୋନ୍ତଂ ତେନ ମିସ୍ସିତଂ ୱିୟ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ମୁସାୱାଦାଦିନୋପି କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱା’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମାନନ୍ତରାନଂ ଦ୍ୱାରନ୍ତରଚିତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସୁଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅନେକସ୍ସପି ଜୱନୱାରସ୍ସ କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱେନ ପବନ୍ଧନୱସେନ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ଅକୁସଲକାୟକମ୍ମାଦିଭାୱେନ ଅୱଧାରେତ୍ୱା ଅସଂୱରଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସେୱ ୱାଚାଅସଂୱରଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିୱଚନଂ କାୟଦ୍ୱାରୂପଲକ୍ଖିତୋ ଅସଂୱରୋ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ପୱତ୍ତୋପି କାୟଦ୍ୱାରିକୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ସତି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତଂ ଅୱିରୁଜ୍ଝନାକାରଂ ‘‘ଅସଂୱରୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିଭାୱେତି । ସଦ୍ୱାରେତି ଅତ୍ତନୋ ଦ୍ୱାରେ । ଅସଂୱରୋ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ସଦ୍ୱାରୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏତେନ ୱାଚାଅସଂୱରଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନୋପି କାୟିକୋ ଅସଂୱରୋ ଚୋପନକାୟଅସଂୱରଦ୍ୱାରୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତରତ୍ଥାପି । କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞଦ୍ୱାରେତି କମ୍ମସ୍ସ ଦ୍ୱାରନ୍ତରଚରଣଂ ପାକଟନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂସତୀତି ଚୋପନସଙ୍ଖାତେ କାୟଅସଂୱରଦ୍ୱାରେ ଅସଂୱରୋତି ଏତ୍ତକେ ଏୱ ଗହିତେ । କମ୍ମପଥଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ କମ୍ମଭାୱୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘କମ୍ମପଥଭାୱପ୍ପତ୍ତତାୟ ୱଚୀମନୋକମ୍ମ’’ନ୍ତି । ସେସନ୍ତି ଦ୍ୱାରନ୍ତରାନୁପଲକ୍ଖିତଂ । ତଥା ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି କାୟକମ୍ମନ୍ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥେୱ ୱକ୍ଖାମାତି କମ୍ମପଥସଂସନ୍ଦନେ ୱକ୍ଖାମ । ‘‘ସୋ ହି କାୟଦ୍ୱାରେ ଚୋପନପ୍ପତ୍ତୋ ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ କମ୍ମପଥସଂସନ୍ଦନକଥା) ‘‘ଚୋପନକାୟଅସଂୱରଦ୍ୱାରୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମମେୱ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ୱଚୀକମ୍ମାଦୀନଞ୍ଚ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅସଂୱରଭୂତାନଂ କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱେ ଆପନ୍ନେ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଅକୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମମେୱ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଅପୱାଦେନ ନିୱତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ଏୱଂ ୱକ୍ଖମାନତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅନ୍ତୋଗଧତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାନଂ ଞାଣୱୀରିୟେହି ସାଧେତବ୍ବତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅକୁସଲକମ୍ମପଥକଥାୱଣ୍ଣନା

ସରସେନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ । ୟାୟ ଚେତନାୟ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ଉପକ୍କମକରଣହେତୁ ତଂମହାଭୂତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମହାଭୂତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସା ତାଦିସପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ ନାମ । ଲଦ୍ଧୁପକ୍କମାନି ହି ଭୂତାନି ନ ପୁରିମଭୂତାନି ୱିୟ ୱିସଦାନୀତି ସମାନଜାତିୟାନଂ ଭୂତାନଂ କାରଣଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି । ଏକସ୍ସପି ପୟୋଗସ୍ସ ସହସା ନିପ୍ଫାଦନୱସେନ କିଚ୍ଚସାଧିକାୟ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତଜୱନେହି ଲଦ୍ଧାସେୱନାୟ ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ୱସେନ ପୟୋଗସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ । ସତିପି କଦାଚି ଖୁଦ୍ଦକେ ଚେୱ ମହନ୍ତେ ଚ ପାଣେ ପୟୋଗସ୍ସ ସମଭାୱେ ମହନ୍ତଂ ହନନ୍ତସ୍ସ ଚେତନା ତିବ୍ବତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋତି ତଦୁଭୟଂ ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱେନେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୟୋଗ…ପେ॰… ଭାୱତୋ’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୱିପରିୟାୟେପୀତି ପୟୋଗୱତ୍ଥୁଆଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଅମହତ୍ତେପି । ତଂତଂପଚ୍ଚୟେହୀତି ଗୁଣୱନ୍ତତାଦିପଚ୍ଚୟେହି । ଏତ୍ଥ ଚ ହନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଗୁଣୱନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜତା ୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାୟ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ତିବ୍ବତାୟ ଚ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜତା ମହାସାୱଜ୍ଜତା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । ପାଣୋ ପାଣସଞ୍ଞିତା ୱଧକଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଭାଗସମ୍ଭାରା, ଉପକ୍କମୋ ୱଧକଚେତନାସମୁଟ୍ଠାପିତୋ, ପଞ୍ଚସମ୍ଭାରୱତୀ ପାଣାତିପାତଚେତନାତି ସା ପଞ୍ଚସମ୍ଭାରୱିନିମୁତ୍ତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପି ।

ମନ୍ତପରିଜପ୍ପନେନ ପରସ୍ସ ସନ୍ତକହରଣଂ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ, ୱିନା ମନ୍ତେନ ପରସନ୍ତକସ୍ସ କାୟୱଚୀପୟୋଗେହି ଆକଡ୍ଢନଂ ତାଦିସଇଦ୍ଧିୟୋଗେନ ଇଦ୍ଧିମୟୋ ପୟୋଗୋତି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସପି ଛ ପୟୋଗା ସାହତ୍ଥିକାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମନେ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ, ନ ତଥା ଉଭିନ୍ନଂ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦଭାୱେ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମନେ ସତିପି ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନେ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନସେୱନାଭିସନ୍ଧିପୟୋଗାଭାୱତୋ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ହୋତି ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସେୱନଚିତ୍ତେ ସତି ପୟୋଗାଭାୱୋ ନ ପମାଣଂ ଇତ୍ଥିୟା ସେୱନପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଭାୱତୋ । ପୁରିସସ୍ସେୱ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସେୱନପ୍ପୟୋଗୋ ହୋତୀତି ଇତ୍ଥିୟା ପୁରେତରଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନିପନ୍ନାୟପି ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ସିୟାତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପୁରିସସ୍ସ ୱସେନ ଉକ୍କଂସତୋ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସକିଚ୍ଚକରଣକାଲେ ପୁରିସସ୍ସପି ସେୱନପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ନ ସିୟାତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି, ବଲକ୍କାରେନ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ତୀଣୀତି ସବ୍ବାନି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ଅମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଫରୁସକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଫରୁସଚେତନା ଫରୁସୱାଚା। ମରଣାଧିପ୍ପାୟେ ପନ ସତି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିତଦଭାୱେସୁ ପାଣାତିପାତା ବ୍ୟାପାଦା ଚ ହୋନ୍ତୀତି । ୟଂ ପତି ଫରୁସୱାଚା ପୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାୱ ସୀସଂ ଏତି । ‘‘ପରମ୍ମୁଖେପି ଫରୁସୱାଚା ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ୟଦି ଚେତନାୟ ସବ୍ବଦା କମ୍ମପଥଭାୱାଭାୱତୋ ଅନିୟତୋ କମ୍ମପଥଭାୱୋତି କମ୍ମପଥରାସିମ୍ହି ଅୱଚନଂ, ନନୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନମ୍ପି କମ୍ମପଥଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ଅନିୟତୋ କମ୍ମପଥଭାୱୋତି ତେସମ୍ପି କମ୍ମପଥରାସିୟଂ ଅୱଚନଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, କମ୍ମପଥତାତଂସଭାଗତାହି ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ଚେତନାପି ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସା ପନ ପାଣାତିପାତାଦିକାତି ପାକଟୋ ତସ୍ସା କମ୍ମପଥଭାୱୋତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଚେତନାୟ ହି ‘‘ଚେତନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମଂ ୱଦାମି,’’‘‘ତିୱିଧା, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟସଞ୍ଚେତନା ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନେହି କମ୍ମଭାୱୋ ଦୀପିତୋ । କମ୍ମଂୟେୱ ଚ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀନଂ ତଦୁପ୍ପଜ୍ଜନସୁଖଦୁକ୍ଖାନଞ୍ଚ ପଥଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ କମ୍ମପଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ପାକଟୋ ତସ୍ସା କମ୍ମପଥଭାୱୋ । ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ପନ ଚେତନାସମୀହନଭାୱେନ ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତଭାୱୋ, ଚେତନାଜନିତତଂବନ୍ଧତିଭାୱେନ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିତଦୁପ୍ପଜ୍ଜନସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପଥଭାୱୋ ଚାତି ନ ତଥା ପାକଟୋ କମ୍ମପଥଭାୱୋତି ତେ ଏୱ କମ୍ମପଥରାସିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ଅତଥାଜାତିୟତ୍ତା ୱା ଚେତନା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ନ ୱୁତ୍ତା ସିୟା । ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନେୱ ତବ୍ବିରତିଆରମ୍ମଣାନୀତି ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ଏୱାତି ୱଚନେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀନଂ ସତ୍ତାରମ୍ମଣତାୱଚନସ୍ସ ୱିରୋଧଂ ଚୋଦେତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବତୋୟେୱ ହି ୱେରମଣୀ ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ସୟମେୱ ପରିହରିସ୍ସତୀତି ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ୟସ୍ମା ସତ୍ତୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତେ ସଙ୍ଖାରେୟେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁଗ୍ଗତତାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅଲଦ୍ଧାଲାଭୋ ଲଦ୍ଧୱିନାସୋ ଇଚ୍ଛିତାନଂ ଭୋଗାନଂ କିଚ୍ଛପଟିଲାଭୋ ରାଜାଦୀହି ସାଧାରଣଭୋଗତା ଦୁକ୍ଖୱିହାରୋ ସାସଙ୍କୱିହାରୋ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା । କେଚି ପନ ‘‘ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଭୋଗଜାନିଆଦୟୋ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

କୁସଲକମ୍ମପଥକଥାୱଣ୍ଣନା

ତାସଞ୍ଚ ୱିରତୀନଂ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚେତନାଦ୍ୱାରେନ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିତଦୁପ୍ପଜ୍ଜନସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପଥଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କମ୍ମପଥସଂସନ୍ଦନକଥାୱଣ୍ଣନା

ତଥାତି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାନଂ । କେଚୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାନମେୱ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀନଂ ସୁସୀଲ୍ୟାଦୀନଞ୍ଚ କମ୍ମପଥେହି ଅତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତାଭାୱଦସ୍ସନଂ, ତେସଂ ୱା ଫସ୍ସଦ୍ୱାରାଦୀହି ଅୱିରୋଧଭାୱେନ ଦୀପନଂ କମ୍ମପଥସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ୱଦତି । କମ୍ମପଥତା ନତ୍ଥୀତି ଏତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଅସଂୱରସଂୱରାନଂ ତେସଂ ୱାଦେ କମ୍ମପଥସଂସନ୍ଦନେ ଅସଙ୍ଗହିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟେ ପନ ସଙ୍ଗହଂ ଲଭନ୍ତି, ତେସଂ ଗହଣେ ପୟୋଜନାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିୱିଧ…ପେ॰… ଦସ୍ସନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପୁରିମପକ୍ଖେ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦୋସଂ ୱତ୍ୱା ଦୁତିୟପକ୍ଖେପି ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ନ ଚ ଦୁଚ୍ଚରିତାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତେନ ୟେ ଦୁଚ୍ଚରିତସୁଚରିତଅସଂୱରସଂୱରା ଅନୁଚରୀୟନ୍ତି, ତେସଂ କାୟକମ୍ମାଦିତା ୱିଧୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପଞ୍ଚଫସ୍ସଦ୍ୱାରୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅସଂୱରୋ ଅକୁସଲଂ ମନୋକମ୍ମମେୱ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୟଦି ଚାତିଆଦିନା ଅନୱସେସପରିୟାଦାନାଭାୱମାହ । ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି କମ୍ମପଥ…ପେ॰… ୱଦନ୍ତେହି ‘‘ମନୋକମ୍ମଂ ଛଫସ୍ସଦ୍ୱାରୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଦି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାନେୱ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀନି କାୟକମ୍ମାଦିନାମେହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତେହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ମନୋକମ୍ମସ୍ସ ଛଫସ୍ସଦ୍ୱାରୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂତଂକମ୍ମଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ‘‘ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମମେୱ ହୋତୀ’’ତିଆଦିଂ (ୱିଭ॰ ୯୧୩) ସନ୍ଧାୟାହ ।

କମ୍ମନ୍ତରମ୍ପି ତଂଦ୍ୱାରିକକମ୍ମମେୱ ସିୟାତି ପାଣାତିପାତାଦିକସ୍ସ ୱଚୀକମ୍ମାଦିଭାୱମାସଙ୍କତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା କେସଞ୍ଚି ଅସଂୱରାନଂ ସଂୱରାନଞ୍ଚ କମ୍ମପଥତା ନତ୍ଥି, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଞ୍ଚ କମ୍ମପଥେହି ନାନତ୍ତାଭାୱଦସ୍ସନେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ଫସ୍ସଦ୍ୱାରାନଂ ୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା, ନ ଚାୟଂ ୱିଧି ନିରୱସେସସଙ୍ଗାହିକା, କମ୍ମାନଞ୍ଚ ସଙ୍କରୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧୋ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାନନାମତା କାୟକମ୍ମାଦିତା । ସାମଞ୍ଞନାମାୱିଜହନଂ କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱାୱିଜହନଂ । ଉଭୟେସନ୍ତି କମ୍ମପଥାକମ୍ମପଥାନଂ । ଉପ୍ପତ୍ତିପରିୟାୟୱଚନାଭାୱତୋତି ଏତେନ ଫସ୍ସଦ୍ୱାରଅସଂୱରଦ୍ୱାରାଦୀନଂ ତଂଦ୍ୱାରିକକମ୍ମାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତାଭାୱେପି ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତଦେସନାୱସେନ ତେ ୱିଚାରିତାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ ପଞ୍ଚଫସ୍ସଦ୍ୱାରୱସେନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିକୋ ଦୁତିୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

କାୟେ ୱାଚାୟ ଚ…ପେ॰… ସିଦ୍ଧିତୋତି ଏତେନ ଚୋପନପ୍ପତ୍ତଂ ଅକୁସଲଂ ମନୋକମ୍ମଂ ଚୋପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତତୋ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାୟୱଚୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ କାୟୱଚୀକମ୍ମଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନ କାୟୱଚୀଗହଣଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଚୋପନପ୍ପତ୍ତଂ ଏୱ ୱିଭାୱେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଚୋପନପ୍ପତ୍ତଂ ଅକୁସଲଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚ ମନୋକମ୍ମଂ ହୋତୀ’’ତି । ତଂ-ସଦ୍ଦେ ୱୁତ୍ତେ ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ୟଭିଚାରିତସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପାଦମତ୍ତପରିଚ୍ଛିନ୍ନେନାତି ଛଫସ୍ସଦ୍ୱାରିକକମ୍ମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ମନୋକମ୍ମତାୱିସେସଂ ନିୱତ୍ତେତି । ନିୟମସ୍ସ ଏୱ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ‘‘କାୟୱଚୀକମ୍ମମେୱ ହୋତୀ’’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇଦାନି ନିୟମାକରଣେନ ଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ପନ ସବ୍ବମ୍ପୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

‘‘ନିୟମସ୍ସ ଅକତତ୍ତା’’ତିଆଦି ପୁରିମନୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱତ୍ତୁଅଧିପ୍ପାୟାନୁରୋଧିନୀ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତୀତି ସମାସପଦେ ଏକଦେସୋପି ଆକଡ୍ଢୀୟତି ଅଧିକାରୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କମ୍ମ-ସଦ୍ଦମତ୍ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ୱଦନ୍ତୀତିଆଦିନା ଏତ୍ଥ ପଦକାରମତସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଚେତନାପକ୍ଖିକାନନ୍ତି କାୟୱଚୀକମ୍ମଭୂତଚେତନାପକ୍ଖିକାନଂ । ସତନ୍ତି ସମାନାନଂ । ତଂତଂଦ୍ୱାରକମ୍ମପଥାନଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମପଥଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ କାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସବ୍ବଦା, କମ୍ମପଥଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତନତୋ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଅକମ୍ମପଥସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ତଂତଂଦ୍ୱାରା ଚ ତଂତଂଦ୍ୱାରକମ୍ମପଥା ଚ ତଂତଂଦ୍ୱାରକମ୍ମପଥାତି ‘‘ତଂତଂଦ୍ୱାରା’’ତି ପଦେନ ଅକମ୍ମପଥାନଂ ସଂୱରାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ସଭାୱେନାତି ମନୋକମ୍ମସ୍ସ ଦ୍ୱାରଭାୱେନ, ନ ଅତ୍ତନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱମିଧାପୀତି ଚିତ୍ତଜନିତୋ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଦ୍ୱାରଭାୱୋ ଚିତ୍ତେପି ଉପଚରିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତମନୋରହିତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ।

ଦ୍ୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କମାଭାୱନିୟମାଭାୱେ ସବ୍ବାରମ୍ମଣତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନ ହି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀତି ପଧାନେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅପ୍ପଧାନଂ ଅଧିକରୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୱାରକଥା

ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକରାସିୱଣ୍ଣନା

‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକାୟ ପାଳିୟା ଫସ୍ସାଦୀନଂ କାମାୱଚରତାଦିଦସ୍ସନେ ନ ତପ୍ପରଭାୱୋ, ସଭାୱଦସ୍ସନେ ଏୱ ପନ ତପ୍ପରଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ ହି ଫସ୍ସାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ।

ଚିତ୍ତକିରିୟାଭାୱେନାତି ଚିତ୍ତବ୍ୟାପାରଭାୱେନ । ଫସ୍ସସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜନମୁପ୍ପଜ୍ଜନମେୱ । ସନ୍ନିପତିତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏତେନ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣସନ୍ନିପାତକାରଣଂ ଫସ୍ସୋ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣସନ୍ନିପାତୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଫସ୍ସୋ ହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଫୁସନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତିତୋ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ସନ୍ନିପତିତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଚସ୍ସ ଫୁସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତି ସାଖଗ୍ଗେ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ଭୂମିସଣ୍ଠିତସ୍ସ ଅୱୀରକପୁରିସସ୍ସ ଜଙ୍ଘଚଲନଂ, ଅମ୍ବିଲଅମ୍ବପକ୍କାଦିଂ ଖାଦନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମୁଖେ ଖେଳୁପ୍ପତ୍ତି, ଦୟାଲୁକସ୍ସ ପରଂ ହଞ୍ଞମାନଂ ଦିସ୍ୱା ସରୀରକମ୍ପନନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପରିବ୍ୟତ୍ତା ହୋତି । ତବ୍ବିସେସଭୂତା ରୂପଧମ୍ମାତି ୟଥା ପଟିହନନୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆସନ୍ନତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ରୂପଧମ୍ମୱିସେସେସୁ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନପରିୟାୟୋ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣାନଂ ୱିସୟକରଣୱିସୟଭାୱପ୍ପତ୍ତି ପଟିହନନାକାରେନ ହୋତି । ସୋ ଚ ଚିତ୍ତନିସ୍ସିତୋ ଧମ୍ମୱିସେସୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ୟଦାହ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି । କେଚି ପନ ‘‘ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ ଫସ୍ସୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୋୱ, ନ ଇତରୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସଙ୍ଘଟ୍ଟନାଭାୱତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଉପଚାରସିଦ୍ଧତ୍ତା ସଙ୍ଘଟ୍ଟନସ୍ସ । ଇତରଥା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକସ୍ସପି ତଂ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟାତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମନସିକାରେସୁ ୟଥାପୱତ୍ତମାନେସୁ ତଂତଂଆରମ୍ମଣେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେସଂ ତଥାପୱତ୍ତିୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱକରଣଂ।

‘‘ୟଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମାନଂ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩୪) ସୁଖୱେଦନାୱ ଅସ୍ସାଦୋତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସାଦଭାୱତୋ’’ତି । ଫୁସନାଦିଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ଏକଦେସାନୁଭୱନନ୍ତି ଅନୁପଚରିତମେୱ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଅନୁଭୱନକିଚ୍ଚମାହ ।

ନିମିତ୍ତେନାତି ନୀଲାଦିନା ଦୀଘାଦିନା ଚ ନିମିତ୍ତେନ । ଏତେନୁପାୟେନାତି ୟଥା ଞାଣପ୍ପଧାନେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ସଞ୍ଞା ଞାଣମନୁୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ସମାଧିପ୍ପଧାନେ ସମାଧିନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ପବନ୍ଧତୀତି ପଟ୍ଠପେତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ସକସକକିଚ୍ଚେ ପଟ୍ଠପେତି । ତେନେୱ ହି ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି ଆହ ।

ୱିଜ୍ଜମାନତାୱାଚୀ ହୋତି-ସଦ୍ଦୋ, ୱିଜ୍ଜମାନତା ଚ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନେନ ୱିନା ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଚିତ୍ତଂ ନ ତଥା ଅତ୍ଥତୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ନ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏୱ, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମୱଟ୍ଠିତେ ହୋତି-ଉପ୍ପଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦାନଂ ସମାନତ୍ଥତ୍ତେନ ନ କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ ଦିସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ଭୱନଂ ନାମ ସତ୍ତା, ସତ୍ତା ଚ ଉପ୍ପାଦାଦିନା ସମଙ୍ଗିତାତି ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନତା ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ହୋତି-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦସମଙ୍ଗୀ, ନ ସୋ ନ ହୋତି ନାମ, ତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ହୋତି-ସଦ୍ଦୱଚନୀୟତା ନ ନ ସମ୍ଭୱତି । ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଉପ୍ପନ୍ନ-ସଦ୍ଦେନେୱ ଉପ୍ପାଦାଦିସମଙ୍ଗିତା ୱୁଚ୍ଚତି, ତବ୍ଭାୱାନତିୱତ୍ତି ପନ ହୋତି-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା ଖଣତ୍ତୟୱୀତିୱତ୍ତେପି ଉପ୍ପନ୍ନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥତାସବ୍ଭାୱଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିଦସ୍ସନମ୍ପି ୱିରୁଜ୍ଝତି ପାକଟକରଣଭାୱତୋ । ଇତରଥା ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି କିଂ ପୁନ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଦସ୍ସନେନାତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ସମୟୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ସୱିସେସଂ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଫସ୍ସାଦୀହି ସହୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ନିବ୍ବିସେସନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁନ ୱଚନଂ । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାନଂୟେୱ ଚେତ୍ଥ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ୱିଭଜନଂ, ନ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିୟ ପାଳିୟା ଆରୁଳ୍ହସବ୍ବପଦାନନ୍ତି ‘‘ଉଦ୍ଦେସୱାରେ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ୱିଭଜନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ନିଚ୍ଚଲୋ । ତଥା ହି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ମଗ୍ଗାଦୟୋ ନ ୱିଭତ୍ତା । ଅପିଚ ଅଧିପତିଭାୱେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ୱିୟ ଫସ୍ସୱେଦନାସଞ୍ଞାଚେତନାହି ସହ ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସାଧାରଣରାସିୟଂ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ସମୟୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଝାନଙ୍ଗରାସିୱଣ୍ଣନା

ୱିତକ୍କନନ୍ତି ୱିତକ୍କନକିରିୟା, ସା ଚ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତିମତ୍ତମେୱାତି ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ ୱସୱତ୍ତିଭାୱନିୱାରଣାୟ ହୋତି । ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପେତି, ତଂ ତସ୍ସ ଗହଣୟୋଗ୍ୟଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଆକୋଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଆକୋଟନଲକ୍ଖଣତା ପରିୟାହନନରସତା ଚ ୱୁତ୍ତା । ଇଦଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣଂ କିଚ୍ଚସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସଭାୱୱିନିମୁତ୍ତା କାଚି କିରିୟା ନାମ ନତ୍ଥି, ତଥା ଗହେତବ୍ବାକାରୋ । ବୋଧନେୟ୍ୟଜନାନୁରୋଧେନ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ଏକସଭାୱୋପି ସଭାୱଧମ୍ମୋ ପରିୟାୟୱଚନେହି ୱିୟ ସମାରୋପିତରୂପେହି ବହୂହି ପକାରେହି ପକାସୀୟତି । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ।

ୱିପ୍ଫାରୋ ନାମ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧପଟିପକ୍ଖୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୋଲୀନତା ଅସଙ୍କୋଚୋ, ସୋ ପନ ଅଭିନିରୋପନଭାୱତୋ ଚଲନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୱିପ୍ଫାରୱାତି ୱିଚଲନୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଚାରପ୍ପନାସୁ ସନ୍ତାନେନ ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ଏତେନ ୟଥା ଅପୁବ୍ବାରମ୍ମଣେ ପଠମାଭିନିପାତଭୂତୋ ୱିତକ୍କୋ ୱିପ୍ଫାରୱା ହୋତି, ନ ତଥା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ନିରନ୍ତରଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ, ନାତିୱିପ୍ଫାରୱା ପନ ତତ୍ଥ ହୋତି ସନ୍ନିସିନ୍ନଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନିଚ୍ଚଲୋ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦି ।

‘‘ପୀତିସୁଖେନ ଅଭିସନ୍ଦେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୨୭) ପୀତିୟା ଫରଣଂ କାୟୱିସୟନ୍ତି ୟଥା ତଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଣୀତରୂପେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିସାରସ୍ସ ବ୍ୟଗ୍ଗଭାୱସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ସଭାୱୋ ଅୱିସାରୋ, ନ ୱିସାରାଭାୱମତ୍ତଂ । ଅୱିସାରାୱିକ୍ଖେପାନଂ ସମାଧାନଭାୱତୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱିସେସାଭାୱେପି ସମୁଖେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତମୁଖେନ ଚ ଉଭୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିସା…ପେ॰… ୱିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସତୋତି ଅତିସୟେନାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୁଖଞ୍ହି ସମାଧିସ୍ସ ୱିସେସକାରଣଂ ‘‘ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୯୬; ୬.୧୦; ୧୧.୧୨) ୱଚନତୋ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟରାସିୱଣ୍ଣନା

ତତ୍ଥାତି ସଦ୍ଦହନସଙ୍ଖାତେ ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣେ । ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଦହତୀତି ଇମିନାପି ସଦ୍ଧାୟ ଆହିତୱିସେସାନଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସଦ୍ଦହନକିରିୟାୟ କତ୍ତୁଭାୱମେୱ ୱିଭାୱେତି । ଅୱୟୱବ୍ୟାପାରୋ ହି ସମୁଦାୟେ ୱୋହରୀୟତୀତି । ନ କେୱଲଂ ପସାଦନୀୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପ୍ପସାଦନାକାରପ୍ପୱତ୍ତମେୱ ଅକୁସଲଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ, ଅଥ ଖୋ ଅପ୍ପସାଦନୀୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପସାଦନାକାରପ୍ପୱତ୍ତମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ପୂରଣାଦୀସୁ ପସାଦସ୍ସ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟତମାହ । ପସାଦଭୂତୋତି ଏତେନ ଅପ୍ପସାଦଭୂତଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ନିୱତ୍ତେତି । ୱତ୍ଥୁଗତୋତି ଇମିନା ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖଂ । ‘‘ପସାଦଭୂତୋ ନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ୱିଭାୱିତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ନ ୟେୱାପନକାଧିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ଆହ । ଅକାଲୁସ୍ସିୟଂ ପସାଦୋ, ତଂ ପନ ଅସଙ୍ଖୋଭଭାୱତୋ ‘‘ଅନାୱିଲଭାୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ୱିଦହନ୍ତୀ ସଦ୍ଧା ଅକାଲୁସ୍ସିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଏୱମେତନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନାକାରେନ ପନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଅଧିମୁତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ବୁଦ୍ଧାଦିୱତ୍ଥୂନୀତି ଏତ୍ଥ ଇଧଲୋକପରଲୋକକମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧାପି ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ସଦ୍ଧାହତ୍ଥୋ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ’’ତି, ‘‘ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪), ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜଂ ତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୭; ସୁ॰ ନି॰ ୭୭) ଏୱମାଦିୱଚନତୋ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଆଦାନାଦୀସୁ ହତ୍ଥାଦୟୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁନା କମ୍ମଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘କମ୍ମଂ ଖୋ ମେ କତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତି, କମ୍ମଂ ଖୋ ପନ ମେ କରୋନ୍ତସ୍ସ ନ ସୁକରଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ମନସି କାତୁଂ, ହନ୍ଦାହଂ ୱୀରିୟଂ ଆରଭାମି ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ଅନଧିଗତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଅସଚ୍ଛିକତସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟା’’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୫) –

ଆଦିକା ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ।

ତଂମୂଲକାନୀତି ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗାଦିମୂଲକାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ମଗ୍ଗୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ହୋତୀତିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ପାଳିୟଂ ଆଗତାନୁକ୍କମେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କରଣାଦିକାଲେ ୱିୟ ଚିରକତାଦିଆରମ୍ମଣଂ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀ ସତି ତଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୀ ଚ ହୋତି । ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସମ୍ମୁଟ୍ଠଂ, ତଂ ପିଲୱିତ୍ୱା ଗତଂ ୱିୟ ଚଲିତଂ ୱିୟ ଚ ହୋତି, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ପନ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉଦକେ ଅଲାବୁ ୱିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସାରଣନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ସରନ୍ତି ତାୟା’’ତି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ସରଣକିରିୟାୟ ହି ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଆଧିପଚ୍ଚଭାୱେନ ସତି ପଚ୍ଚୟୋ । ତସ୍ସା ହି ତଥା ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ତେ ଧମ୍ମା ସାରିତା ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠକତା ଅପିଲାୱିତାହୋନ୍ତୀତି । ‘‘ଇମେହି ନାମ ହେତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଚ ଏତେ ଧମ୍ମା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ସମ୍ଭୱତୋ। ‘‘ଇମଂ ନାମ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀ’’ତି ଫଲତୋ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନେନ ୱିପଚ୍ଚନେନ ଚ ନିପ୍ଫନ୍ନା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ୱତ୍ଥୁଭୂତାତି ଆରମ୍ମଣଭୂତା ।

ସତିପି ସବ୍ବେସଂ ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ନ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ପରେ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜଗାହିନୋତି ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋପଲଦ୍ଧିୱସେନ ଜାନାତୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚେତସିକେସୁ ହି କେଚି ୱିସୟଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, କେଚି ପନ ପରିଚ୍ଛେଦମତ୍ତେୟେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ ୱିସୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୟେ ଆସଙ୍କିତବ୍ବା, ତେସୁ ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ସଞ୍ଞା…ପେ॰… ୱିଜ୍ଝନୱସେନା’’ତି ଆହ ।

ପୀତିୟା ଚ ସୋମନସ୍ସଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ପୀତି ଚ ସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ପୀତିସୋମନସ୍ସନ୍ତି ପୀତିସୋମନସ୍ସାନଂ ତୁଲ୍ୟୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋମନସ୍ସସ୍ସେୱ ପନ ‘‘ଆଜଞ୍ଞରଥୋ’’ତି ୱିୟ ପୀତିୟୁତ୍ତଂ ସୋମନସ୍ସଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସନ୍ତି ପଧାନଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ନ ପୀତିୟା ସୋମନସ୍ସଭାୱପ୍ପତ୍ତି । ନ ହି ପଧାନେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଅପ୍ପଧାନଂ ଉପୟୁଜ୍ଜତି, ପୀତିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୀତିୟୁତ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭାୱତୋ ପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚତୋ ଚ କତଂ, ନ ଚ ନିପ୍ପୀତିକସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହୋ । ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେସୁ କିରିୟାୟ ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକଭାୱତୋ । ପୀତିୟା ପନ ଉପଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପୀତିଉପଲକ୍ଖିତଂ ୱା’’ତିଆଦି ।

ପୱତ୍ତଂ ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧଂ । ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ହୋତୀତି ଏତେନ ନ କେୱଲଂ ଅନୁପାଲେତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଖଣଟ୍ଠିତିୟାୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ପବନ୍ଧାନୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସପି ଜୀୱିତଂ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଆୟୁକ୍ଖୟମରଣଂ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ଅୱିସେସେନାତି କାରଣୱିସେସାନପେକ୍ଖେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟତାସାମଞ୍ଞେନ । ୟଦିପି ଅରୂପାସଞ୍ଞଭୱେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେହି ପନ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭୱେସୁ ଚରିମପଠମଧମ୍ମା ସମାନଜାତିୟେନ ଅବ୍ୟୱହିତତାୟ ନିରନ୍ତରାୟେୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପାଲନାଦିକସ୍ସାତି ଅନୁପାଲନପୱତ୍ତନଟ୍ଠପନାନିୟେୱ ୱଦତି । ଜୀୱମାନୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ସହଜାତାନଂ ଜୀୱମାନତାୱିସେସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସ୍ସ ହି ମତରୂପତୋ କମ୍ମଜସ୍ସ ଚ ଉତୁଜାଦିତୋ ୱିସେସୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକତୋତି ।

ମଗ୍ଗଙ୍ଗରାସିୱଣ୍ଣନା

ଅୱିପରୀତନିୟ୍ୟାନିକଭାୱେନାତି ଇଦଂ ସମ୍ମା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି-ଆଦିସଦ୍ଦାନଞ୍ଚ ସମାନାଧିକରଣତାୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଅୱିସେସଭୂତସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱସ୍ସ ସମ୍ମା-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିପରୀତତ୍ଥୋ ହି ସମ୍ମା-ସଦ୍ଦୋ, ନ ନିୟ୍ୟାନିକତ୍ଥୋତି । ଅୱିପରୀତନିୟ୍ୟାନିକତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ସମ୍ମା-ସଦ୍ଦୋ । ଅନେକତ୍ଥା ହି ନିପାତାତି । ଏୱମେୱାତି ଅୱିପରୀତନିୟ୍ୟାନିକଭାୱେନ ।

ବଲରାସିୱଣ୍ଣନା

ପତିସ୍ସୱୋ ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସପ୍ପତିସ୍ସୱଂ ପତିସ୍ସୱଭୂତଂ ତଂସଭାଗଞ୍ଚ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗାରୱ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାକଟଭାୱେନାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଭୂତେସୁ ଜାତିୟାଦୀସୁ ବହିଦ୍ଧାଭୂତେସୁ ଭିକ୍ଖୁଆଦୀସୁ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନଂ ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ସସମ୍ଭାରପଥୱୀଆଦୀସୁ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ୱିୟ ୱିଭୂତକିଚ୍ଚଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମୂଲରାସିୱଣ୍ଣନା

ଏୱଞ୍ହି ଉପମାୟ ସମେତୀତି ୟଥା ଅସୁଚିମ୍ହି ପତିତପୁରିସସ୍ସ ସତିପି କାୟେନ ଅଲ୍ଲୀୟନେ ଭାୱୋ ଅନଲ୍ଲୀନୋ, ଏୱଂ ଅଲୋଭୋପି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଗହିତେପି ଆରମ୍ମଣେ ଅଲଗ୍ଗଭାୱେନ ଅନଲ୍ଲୀନଭାୱୋ ଅନଲ୍ଲୀନାକାରୋ ଏୱ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂସଭାୱୋ ହି ସୋ ଧମ୍ମୋତି । କିଞ୍ଚି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଦୋସସମୁଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଦୋସୂପନିସ୍ସୟନ୍ତି ‘‘ଦୋସସମୁଟ୍ଠାନତଂ ଦୋସୂପନିସ୍ସୟତଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଅଦୋସୋ ଦୋସସ୍ସେୱ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୋ, ତଂମୁଖେନ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ…ପେ॰… ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ଭାୱନାତି ୟୋ ସୋ ଏକତ୍ତୁପଗତୋ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଅପ୍ପନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଆସନ୍ନୂପଚାରାହିତୱିସେସୋ ନୀୱରଣାଦିପରିପନ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱିସୁଦ୍ଧୋ, ତଦାୱରଣୱିସୟୱିରହେନ ଚ ସମପ୍ପୱତ୍ତଅପ୍ପନାସମାଧିସଙ୍ଖାତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ଏୱ ତତ୍ଥୁପଗମନେନ ତତ୍ଥ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ, ୱିସୋଧେତବ୍ବସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ କିଲେସସଂସଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତୋ ୱିସୋଧନସମାଧାନଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନବ୍ୟାପାରୱିରହେନ ୱିସୁଦ୍ଧିସମଥପଟିପତ୍ତିଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନାକାରେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନ୍ତୋ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତରୂପାୟ ସହଜାତତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚୱସେନ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହିତୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଜାତା ସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତା ୟୁଗନଦ୍ଧଧମ୍ମା । ତେ ୟଥା ଅଞ୍ଞଂ ଅନତିୱତ୍ତମାନା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ଭାୱନା ବ୍ରୂହନା । ତଥା ୟାନି ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନାନାକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିରସେନ ଏକରସାନି ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନି । ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ତଦୁପଗଂ, ତେସଂ ଅନତିୱତ୍ତନଏକରସଭାୱାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ୱୀରିୟଂ ୱାହୀୟତି ପୱତ୍ତୀୟତି, ୟା ଚସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୱତ୍ତା ପଗୁଣବଲୱଭାୱାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ଆସେୱନା । ସବ୍ବେସଂ ଏତେସଂ ଆକାରାନଂ ଭାୱନା ଉପ୍ପାଦନା ୱଡ୍ଢନା, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ…ପେ॰… ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ଭାୱନା ନାମ ।

ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ଭାୱନାକାରୋ ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦୀ’’ତିଆଦିନାପି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୮) ପାଳିୟଂ ଆଗତୋ ଏୱ, ଞାଣେନ ଚ ସଂକିଲେସୱୋଦାନେସୁ ତଂ ତଂ ଆଦୀନୱଂ ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ତଥା ତଥା ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ପଞ୍ଞାସାଧନାୟ ଭାୱନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ସତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ଭାୱନା ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ସୋ ଧମ୍ମୋ ପଟିପକ୍ଖଭାୱନାପରାମସନେନ ଅଭାୱନାତି ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଅଭାୱମତ୍ତସ୍ସ ଅମୋହୋ ପଟିପକ୍ଖୋତି ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଅକୁସଲା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପମାଦୱିସେସୋ ୱା ଅଭାୱନା। ସୋ ହି ‘‘କୁସଲାନଂ ୱା ଧମ୍ମାନଂ ଅନାସେୱନା ଅଭାୱନା ଅବହୁଲୀକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ।

ଏକନ୍ତେନ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଜରାଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାନଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୩) ଇଚ୍ଛିତାଲାଭୋ ୱିଭତ୍ତୋ । ଅଲୋଭାନୁଭାୱେନ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ, ଅମୋହାନୁଭାୱେନ ଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାୟ ସିଦ୍ଧି ପାକଟାୟେୱାତି ଅପାକଟଂ ଅଦୋସାନୁଭାୱେନ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାସିଦ୍ଧିଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖୱିପରିଣାମେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟଞ୍ଚ ୟୋଜନା ଅଲୋଭାଦୀନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତଂ ସନ୍ଧାୟ କତା, ଅୱିସେସେନ ପନ ସବ୍ବେ ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୟା । ସଭାୱତୋ ସଙ୍କପ୍ପତୋ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅସହନୱସେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦୋସୋ ତଂଦସ୍ସନସ୍ସ ଆସନ୍ନପଟିପକ୍ଖୋ, ନ ରାଗୋ ୱିୟ ଦୂରପଟିପକ୍ଖୋ ।

କମ୍ମପଥରାସିୱଣ୍ଣନା

ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ୱିୟ ଅନଭିଜ୍ଝାଦୟୋପି ନ ଏକନ୍ତଂ କମ୍ମପଥଭୂତାୟେୱାତି ଆହ ‘‘କମ୍ମପଥତାତଂସଭାଗତାହୀ’’ତି । ମନୋକମ୍ମପଥଭାୱେନ ପୱତ୍ତନକମ୍ମଭାୱତୋ ହି ଏତେସଂ କମ୍ମପଥରାସିଭାୱେନ ସଙ୍ଗହୋ, ନ ସବ୍ବଦା କମ୍ମପଥାୟେୱାତି । ତେନ ୟୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଧମ୍ମୋ ଅନିୟତୋ କମ୍ମପଥଭାୱେନ ପାକଟୋ ଚ, ତସ୍ସପି କମ୍ମପଥତାୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିୟୁଗଲୱଣ୍ଣନା

ସମନ୍ତି ସମ୍ମା । ଚେତିୟୱନ୍ଦନାଦିଅତ୍ଥନ୍ତି ଚେତିୟୱନ୍ଦନାଦିହେତୁ । ସମଥଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ତବ୍ଭେଦୱସେନ ଚ ସବ୍ବକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାଭିୟୁତ୍ତାନଂ ମୁଦୁମଜ୍ଝିମତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟତାଦିଭେଦୱସେନ ସବ୍ବୟୋଗୀନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକାଲୱସେନ ସବ୍ବଦା ହିତାହିତଧମ୍ମୂପଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ୟଥାସଭାୱଂ ପଟିୱେଧଭାୱତୋ ଚ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନଂ ପାରିବନ୍ଧକହରଣଭାୱନାୱଡ୍ଢନାନି ଅୱିସେସତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ୟଥା ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲେନ ୱିନା ସମଥୋ ସମଥମନ୍ତରେନ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ ଚ ନତ୍ଥୀତି ନାନାକ୍ଖଣିକା ସମାଧିପଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସେସକାରଣଂ, ଏୱଂ ପଟିୱେଧେ ଏକକ୍ଖଣିକାପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଭାୱେନା’’ତି । ପଞ୍ଞାୟ ହି ସାତିସୟଂ ଅୱଭାସିୟମାନେ ୱିସୟେ ସମାଧି ଏକତ୍ତୱସେନ ଅପ୍ପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ସମାଧିମ୍ହି ଚ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପନ୍ନେ ପଞ୍ଞା ଆରମ୍ମଣେସୁ ୱିସଦା ୱହତୀତି । ସମଂ ପୱତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନେନ ସମଂ ଅୱିସମଂ ଏକରସଭାୱେନ ପୱତ୍ତା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସହାୟଭାୱୂପଗମନେନ ୟୋଗିନୋ ମନୋରଥଧୁରାକଡ୍ଢନେ ରଥଧୁରାକଡ୍ଢନେ ୱିୟ ଆଜାନେୟ୍ୟୟୁଗୋ ୟୁଗଲକୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତମାନେନ ନଦ୍ଧା ବଦ୍ଧା ୱିୟାତି ୱା ୟୁଗନଦ୍ଧା। ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତେହି ୱୀରିୟସମାଧୟୋ ସମଂ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବେ ଗହିତାପି ତେ ପୁନ ଗହିତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୀରିୟସମାଧିୟୋଜନତ୍ଥାୟାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ସମାଧିୱୀରିୟୟୋଗସ୍ସ ୱିଭାୱନଂ ହୋତୀତି ‘‘ୟୋଗୱଚନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ ।

ୟେୱାପନକୱଣ୍ଣନା

ୟଥାତଥା ୱାତି ସମ୍ମା ମିଚ୍ଛା ୱା । ଅନଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋତି ‘‘ଇଦଂ କରିସ୍ସାମି, ଏତଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତପୁବ୍ବଭାଗସନ୍ନିଟ୍ଠାନହେତୁକେନ ପୟୋଗକାଲସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଅନିଚ୍ଛିନନ୍ତୋ । ୟତ୍ଥ ହି ଅନିଚ୍ଛୟୋ, ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି ଏୱାତି । ସଂସପ୍ପନଂ ସଂସୟୋ । ସୋ ହି ‘‘ଆସପ୍ପନା ପରିସପ୍ପନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅସତିପି ବ୍ୟାପାରେ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ ସତି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ସକସକକିଚ୍ଚୱସେନ ଅନୂନାନଧିକତାୟ ଅଲୀନଅନୁଦ୍ଧତତାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସା ତେସଂ ତଥାପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଊନାଧିକଭାୱଂ ନିୱାରେତି ୱିୟାତି ଊନାଧିକନିୱାରଣରସା ୱୁତ୍ତା । ତଥା ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟତ୍ତାୟେୱ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତତାତି ଚ ୱୁତ୍ତା ।

ଝାନପଦସ୍ସାତି ଝାନସଦ୍ଦସ୍ସ । ତେସୂତି ପଞ୍ଚସୁ । ପଞ୍ଚ ହି ଅଙ୍ଗାନି ଝାନପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ଇଦଂ ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନତ୍ତାୟେୱ ଇମଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ପଞ୍ଚେୱ ଝାନଙ୍ଗାନି । ପଦସମୂହୋ ୱାକ୍ୟଂ, ପଦକୋଟ୍ଠାସୋ ୱା ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକାଦି ଧମ୍ମରାସି । ୱୁତ୍ତଂ ପୂରିତନ୍ତି ଛପଣ୍ଣାସାଦିତାୟ ପୂରଣୱସେନ । ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା ‘‘ଫୁଟ୍ଠୋ ୱେଦେତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୩) ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟଦିପି ଛନ୍ଦାଦୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତରାସିକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ତେସୁ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ୱିସୁଂ ରାସିଅନ୍ତରଭାୱେନ ପନ ସରୂପତୋ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତାନମ୍ପୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କାମାୱଚରକୁସଲଂ

ନିଦ୍ଦେସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୨.ସନ୍ତେତି ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନେ । ଫସ୍ସସ୍ସ ୱିସୟୱିସୟୀନଂ ସନ୍ନିପତନାକାରେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଫୁସନଂ ୱିସୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ନିପତନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚିନ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ, ମନନଟ୍ଠେନ ମନୋ’’ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତାଦିସଦ୍ଦା ଚିନ୍ତନାଦିବ୍ୟାପାରମୁଖେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କିଚ୍ଚୱିସେସଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା’’ତି । ୟଥା ଲୋକେ ୱିକତମେୱ ୱେକତଂ, ୱିସୟୋ ଏୱ ୱେସୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ମନୋ ଏୱ ମାନସନ୍ତି ସଦ୍ଦମତ୍ତୱିସେସୋ । ନୀଲାଦି-ସଦ୍ଦା ୱିୟ ୱତ୍ଥାଦୀସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱନିବନ୍ଧନା ପଣ୍ଡରସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଗୁଣୱିସେସାପେକ୍ଖତା ୱୁତ୍ତା । ୟଥା କାୟିକଂ ସାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାୟପ୍ପସାଦନିସ୍ସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ଚେତସିକଂ ସାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚେତୋନିସ୍ସିତଂ ସାତନ୍ତି ନିସ୍ସୟୱିସେସାପେକ୍ଖତା ୱୁତ୍ତା । ଏକକ୍ଖଣିକା ନାନାକ୍ଖଣିକା ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତି ନାମ, ତସ୍ସ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋତି ଅୱତ୍ଥାୱିସେସାପେକ୍ଖୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତୀତି ଏୱଂପକାରୋ ନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ନ ଲୁବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ପୱତ୍ତିଆକାରଭାୱେନ ଅଲୁବ୍ଭନାତି ଅଲୋଭୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ କିରିୟାଭାୱୱିସେସାପେକ୍ଖୋ ଅଲୁବ୍ଭନାତି ନିଦ୍ଦେସୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଲୁବ୍ଭିତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅଲୁବ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭାୱଭୂତତାୱିସେସାପେକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋ । କତ୍ତୁକରଣଭାୱାଦୟୋ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଅଜ୍ଝାରୋପନୱସେନେୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ ପନ ଅଜ୍ଝାରୋପନାନପେକ୍ଖୋ, ତତୋୟେୱ ଚ ୱିସେସନ୍ତରୱିନିମୁତ୍ତୋ ୱିନିୱତ୍ତୋ ୱିସେସତୋ ନିଜ୍ଜୀୱଭାୱଗିଭାୱତୋ ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ ହୋତୀତି ଫସ୍ସୋତି ଇଦଂ ଫୁସନଟ୍ଠେନ ‘‘ଧମ୍ମମତ୍ତଦୀପନଂ ସଭାୱପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ ଫୁସନବ୍ୟାପାରୋ ହୋତୀତି ‘‘ଫୁସନକିରିୟା ଫୁସନାକାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ଫୁସନାତି ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସମାଗମତ୍ଥଦୀପକୋତି ଆହ ‘‘ସମାଗମଫୁସନା’’ତି । ‘‘ଫୁସାମି ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୨) ପଟିଲାଭୋପି ଫୁସନା ସମ୍ଫୁସନାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ନ ପଟିଲାଭସମ୍ଫୁସନା’’ତି ।

ଅପରେନ ୱେୱଚନେନ । ବହୁସ୍ସୁତଭାୱସମ୍ପାଦିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚପରିୟାୟୋ । ସିପ୍ପାୟତନାଦୀସୁ ଦକ୍ଖତାଭୂତାୟ କୋସଲ୍ଲପରିୟାୟୋ, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ତିକ୍ଖସୁଖୁମାୟ ନେପୁଞ୍ଞପରିୟାୟୋ, ସମ୍ମା ଧମ୍ମେ ପଞ୍ଞପେନ୍ତିୟା ୱେଭବ୍ୟାପରିୟାୟୋତି ଏୱମାଦିନା ତେସୁ ତେସୁ ପଞ୍ଞାୱିସେସେସୁ ତେ ତେ ପରିୟାୟୱିସେସା ୱିସେସେନ ପୱତ୍ତାତି ତେସଂ ପଞ୍ଞାୱିସେସାନଂ ନାନାକାଲେ ଲବ୍ଭମାନତା ୱୁତ୍ତା, ଇତରେପି ଅନୁଗତା ହୋନ୍ତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ଥନାନତ୍ତେନ ପଞ୍ଞାଦିଅତ୍ଥୱିସେସେନ । କୋଧୋ କୁଜ୍ଝନା କୁଜ୍ଝିତତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂପକାରା ନିଦ୍ଦେସା ସଭାୱାକାରଭାୱଦୀପନୱସେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନେୱ ୱିଭାଗୱଚନଂ । ପଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦୟୋ ପଞ୍ଞାୱିସେସନିବନ୍ଧନତ୍ତା ଅତ୍ଥୱସେନ ୱିଭାଗୱଚନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିନା । ଏୱମାକାରୋ ପନାତି ପୁରିମାକାରତୋ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭତ୍ତିଗମନସ୍ସ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଟିକ୍ଖିପନଂ ପଟିସେଧନଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ତସ୍ସ ନାନତ୍ତଂ ୱିସେସୋ ପଟିକ୍ଖେପନାନତ୍ତଂ, ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାପଟିକ୍ଖେପୋ, ତେନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାପଟିକ୍ଖେପେନ ନାନତ୍ତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାପଟିକ୍ଖେପନାନତ୍ତଂ। ତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାପଟିକ୍ଖେପନାନତ୍ତଂ ପନ କୋଧଗରୁତାଦିଭେଦଭିନ୍ନନ୍ତି ‘‘କୋଧଗରୁତାଦିୱିସିଟ୍ଠେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୋଧାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠୋ ଭିନ୍ନୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପଟିସେଧନଂ କୋଧାଦିୱିସିଟ୍ଠପଟିକ୍ଖେପୋ । କୋଧଗରୁତାଦିୟେୱ, ତସ୍ସ ନାନତ୍ତେନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାପଟିପକ୍ଖନାନତ୍ତେନାତି କୋଧଗରୁତା ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ । ମକ୍ଖଲାଭସକ୍କାରଗରୁତା ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ପଟିପକ୍ଖୋତି ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ପଟିପକ୍ଖଭାୱୱିସେସେନ ଅସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା ତବ୍ଭାୱେନ ଏକୀଭୂତାପି ନାନତ୍ତଂ ଗତା । ୟସ୍ମା ପନ କୋଧୋ ଅତ୍ଥତୋ ଦୋସୋୟେୱ । ମକ୍ଖୋ ଦୋସପ୍ପଧାନା ପରଗୁଣୱିଦ୍ଧଂସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅକୁସଲା ଖନ୍ଧା । ତଗ୍ଗରୁତା ଚ ତେସଂ ସାଦରଅଭିସଙ୍ଖରଣୱସେନ ପୱତ୍ତନମେୱ । ଲାଭଗରୁତା ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସକ୍କାରଗରୁତା, ତେସଂୟେୱ ସୁସଙ୍ଖତାନଂ ଲଦ୍ଧକାମତା । ତଦୁଭୟେସୁ ଚ ଆଦରକିରିୟା ତଥାପୱତ୍ତା ଇଚ୍ଛାୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାପଟିପକ୍ଖନାନତ୍ତେନ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ନାନତ୍ତଂ ଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଚତ୍ତାରୋ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ଇଚ୍ଚେୱ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଅସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାତି ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମସ୍ମିଂ ୱିକପ୍ପେ ‘‘ନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା’’ତି ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ପଟିପକ୍ଖୋତି ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା ଏୱ ୱା ପଟିପକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ନାନତ୍ତେନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାପଟିପକ୍ଖନାନତ୍ତେନାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କୋଧମକ୍ଖଗରୁତାନଞ୍ହି ସଦ୍ଧମ୍ମୱିସେସା ପୱତ୍ତିଭେଦଭିନ୍ନା ମେତ୍ତା ପଟିପକ୍ଖୋ । ଲାଭସକ୍କାରଗରୁତାନଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ସନ୍ତୋସା । ତେନ କୋଧଗରୁତା ନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାତି କୋଧଗରୁତା କାୟଚି ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ପଟିପକ୍ଖୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ତଥା ମକ୍ଖଗରୁତାଦୀସୁପି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସଦ୍ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା ନ କୋଧଗରୁତା…ପେ॰… ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା ନ ସକ୍କାରଗରୁତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୪) ଆଗତତନ୍ତିପି ସମତ୍ଥିତା ଭୱତି । ଲୋଭୋ ନ ହୋତୀତି ଅଲୋଭୋ ଲୁବ୍ଭନା ନ ହୋତୀତି ଅଲୁବ୍ଭନାତି ଏୱମାଦିକୋ ଅଲୋଭୋତିଆଦୀନଂ ଲୋଭାଦିୱିସିଟ୍ଠୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ‘‘ଫସ୍ସୋ ଫୁସନା’’ତିଆଦିକେହି ୱିସଦିସଭାୱତୋ ‘‘ଫସ୍ସାଦୀହି ନାନତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଫସ୍ସାଦୀହୀତି ଚେତ୍ଥ ଅଲୁବ୍ଭନାଦୟୋପି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖେନାତି ‘‘ଲୋଭପଟିପକ୍ଖୋ ଅଲୋଭୋ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହାନଂ ୱିଧୁରତାୟ ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଚ ଲବ୍ଭମାନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଦିସୋ ଲୋଭାଦିୱିସିଟ୍ଠପଟିକ୍ଖେପଭାୱେନ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅଲୋଭା…ପେ॰… ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ବହୂହି ପକାରେହି ଦୀପେତବ୍ବତ୍ଥତା ମହତ୍ଥତା। ଆଦରୱସେନ ସୋତୂନଂ ।

୩. ୟଦିପି ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଛସୁପି ପନ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିରହତ୍ତା ‘‘ତେହି ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ସାତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ । ଜାତାତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାରଣଭାୱେନ ଫସ୍ସତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଚେତସିକସାତସଙ୍ଖାତା ସୋମନସ୍ସୱେଦନା ସହେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ତଦନୁରୂପଫସ୍ସସହିତା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ତଜ୍ଜାତି ୱୁତ୍ତା । ସାଦୟତୀତି ଅଧିଗମାସୀସାୟ ଅନଞ୍ଞନିନ୍ନଂ କରୋତି ।

୫.ନ ତସ୍ସା ତଜ୍ଜତାତି ତସ୍ସା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତସ୍ସାରୁପ୍ପା ‘‘ତସ୍ସ ଜାତା’’ତି ୱା ଉଭୟଥାପି ତଜ୍ଜତା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଦିପି ଫସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ତଥାପି ସୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱାତି ତସ୍ସ ତଜ୍ଜାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ଫସ୍ସଜତା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନ ଚ ତଦେୱା’’ତିଆଦି । ତେହି ଆରମ୍ମଣେହି ଜାତା ତଜ୍ଜାତି ଇମିନାପି ଅତ୍ଥେନ ତଜ୍ଜା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ଫସ୍ସଜାତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପନ ତଜ୍ଜତାପଞ୍ଞତ୍ତି ଲବ୍ଭତେୱ । ତଥା ହି ‘‘କିଂ ୱା ଏତେନା’’ତିଆଦିନା ଫସ୍ସାଦୀନଂ ତଥା ଦେସେତବ୍ବତଂ ଆହ ।

୭. ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଆନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅତ୍ଥତୋ ଆରମ୍ମଣଂ ତତ୍ଥ ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆକଡ୍ଢନଂ ୱିତକ୍କନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୮. ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁମଜ୍ଜନାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ୱିଚାରୋ ତତ୍ଥ ପରିବ୍ଭମନ୍ତୋ ୱିୟ ସମନ୍ତତୋ ଚରନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ହୋତୀତି ‘‘ସମନ୍ତତୋ ଚରଣଂ ୱିଚରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୧.ତଥା ଅୱଟ୍ଠାନମତ୍ତଭାୱତୋତି ପାଣୱଧାଦିସାଧନଅୱଟ୍ଠାନମତ୍ତଭାୱତୋ, ନ ବଲୱଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୪. ୟେନ ଧମ୍ମେନ ଚିତ୍ତେ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପତିଟ୍ଠତି ଜୋତତି ଚ, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଜୋତନନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଉପଟ୍ଠାନଂ ଜୋତନଞ୍ଚ ସତିୟେୱା’’ତି ।

୧୬.ସଣ୍ହଟ୍ଠେନାତି ସୁଖୁମଟ୍ଠେନ ।

୩୦.ଭାୱୋତି ହିରିୟନଂ ୱଦତି ।

୩୩.ନବ୍ୟାପାଦେତବ୍ବୋତି ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମତ୍ଥତଂ ଆହ ।

୪୨-୪୩. ୟଦି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ସୀଘସୀଘପରିୱତ୍ତନସମତ୍ଥତା ଲହୁତା, ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତେସଂ ଭାୱୋଗରୁତାତି ଏତେନ ସତିପି ସବ୍ବେସଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମାନଖଣତ୍ତେ ମୋହସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସାତିସୟୋ ଦନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତିଆକାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ସୋ ପନ ତେସଂ ଦନ୍ଧାକାରୋ ସନ୍ତାନେ ପାକଟୋ ହୋତି ।

୪୪-୪୫. ଅପ୍ପଟିଘାତୋ ଅୱିଲୋମନଂ ।

୪୬-୪୭.କିଲିନ୍ନନ୍ତି ଅୱସ୍ସୁତଂ ।

୫୦-୫୧.ପଚ୍ଚୋସକ୍କନଂ ମାୟା ୟା ଅଚ୍ଚସରାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅରୁମକ୍ଖନଂ ୱଣାଲେପନଂ । ୱେଳୁ ଏୱ ଦାତବ୍ବଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହିତୋ ୱେଳୁଦାନଂ ନାମ ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କୋଟ୍ଠାସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୮-୧୨୦.ତେତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକାଦୟୋ । ସଙ୍ଗହଗମନେନେୱାତି ସାଧାରଣତାଦିନା କେନଚି ସଦିସତାଲେସେନ, ନ ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱିୟ ୱିସୁଂ ଧମ୍ମଭାୱେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତ୍ତାତି ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱିୟ ସରୂପେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଦିପି ଛନ୍ଦାଦୟୋ ସଙ୍ଗହସୁଞ୍ଞତୱାରେସୁପି ସରୂପେନ ନ ୱୁତ୍ତା, ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁରାସୀସୁ ପନ ସଙ୍ଗହିତାୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂନିଦ୍ଦେସେତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ । ଖନ୍ଧାନଂ ଧାତାୟତନଭାୱେ ବ୍ୟଭିଚାରାଭାୱତୋ ଅଖନ୍ଧଭାୱନିୱାରଣେନ ଅନାୟତନାଧାତୁଭାୱନିୱାରଣମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ୟେୱାପନକା ଠପେତବ୍ବାତି ଖନ୍ଧାଦିରାସିଅନ୍ତୋଗଧତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ପନ ‘‘ୟେୱାପନାତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତଥାୟେୱ ସଙ୍ଗହୋ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ୟେୱାପନକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସରୂପେନ ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋ ନ ୱାରେତବ୍ବୋତି ନ ୟେୱାପନକା ଠପେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଉଭୟେସମ୍ପି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଆହାରପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତେନାତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତେନ । ସୋ ଚ ଆହାରାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭାୱୋ ପାକଟୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଜନକତ୍ତାଭାୱତୋ । ଓଜଟ୍ଠମକରୂପସ୍ସ ହି ୱେଦନାଦୀନଞ୍ଚ ଆହାରଣତୋ ତେସଂ ଜନକତ୍ତଂ ଲବ୍ଭତୀତି । ୟଦି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ଇଧ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ତାୱ ହୋତୁ, ଇତରେସଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି। ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେତି ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେ ୱଦତି, ମହାଚତୁକ୍କଂ ୱା, ଏକେନାକାରେନାତି ରୂପାରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନ ଉପକାରକଭାୱମାହ । ସୋ ଏୱ ଚ ନେସଂ ଆହରଣକିଚ୍ଚଂ । ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଚେତନାୟ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ସାତିସୟୋତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିସେସେନା’’ତି ।

ୟଥାଗତମଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତୋ କାରଣଫଲାନଂ ଅଭେଦୂପଚାରେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନାନାକ୍ଖଣିକୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୂପନିସ୍ସୟୋ। ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ୟଥାଗତମଗ୍ଗପରିୟାୟୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ତସ୍ସ ୟା ପୁରିମକାଲଭୂତା ଅଭେଦୋପଚାରସିଦ୍ଧା ଆଗମନାୱତ୍ଥା ତତୋ ନାତିୱିଲକ୍ଖଣାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୀତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗ…ପେ॰… ଦୀପିତା’’ତି । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତତା ୱିଜାନନଭାୱୱିସେସା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୱିଜାନନମେୱ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତତା’’ତି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଦ୍ୱାୟତନାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତମନାୟତନାଦୟୋପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପୋତି ତସ୍ସ ଜାତିନିଦ୍ଦେସଭାୱସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୋ । କତୋ ହୋତୀତି ଏତେନ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗଫଲହେତୁୟୋ ୟତ୍ତକା ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେପି ‘‘ଏକୋ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଅୱୁତ୍ତାପି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ।

କୋଟ୍ଠାସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁଞ୍ଞତୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୨୧-୧୪୫.ୟଥାୱୁତ୍ତେସମୟେତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସମୂହେ ।

୧୪୬.ଉସ୍ସାହନଂ ପେସନଂ ନିୟୋଜନଂ ।

୧୫୬-୧୫୯.ନାତିସମାହିତାୟାତି ନାନାୱଜ୍ଜନୂପଚାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ୟେୱାପନକେହିପି ନିବ୍ବିସେସତଂ ଦସ୍ସେତି କରୁଣାମୁଦିତାନମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ।

କାୟୱଚୀକିରିୟା କାୟୱଚୀପୱତ୍ତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଏୱ ୱା । ଅସମତ୍ତଭାୱନନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନମାହ ।

କାମାୱଚରକୁସଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ

ଚତୁକ୍କନୟୋ

ପଠମଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୦.ଉତ୍ତରପଦଲୋପଂକତ୍ୱା ‘‘ରୂପଭୱୋ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୮; ୩.୩୧୨; ଧ॰ ସ॰ ୨୪୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯), ରୂପରାଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୩୬୩) ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୟୋଗସମ୍ପାଦିତସ୍ସ ରୂପଜ୍ଝାନସ୍ସ ରୂପଭୱାତିକ୍କମସ୍ସପି ଉପାୟଭାୱତୋ ୟଥା ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ଏୱ ମଗ୍ଗୋତି ଅୟଂ ନିୟମୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରୱିକଲତାଦୀହି ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ଅନଭିନିପ୍ଫାଦକସ୍ସପି ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗୋ ଏୱାତି ଅୟମ୍ପି ନିୟମୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ୟଦେୱ ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ନିପ୍ଫାଦକଂ, ତସ୍ସେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ରୂପାୱଚରକୁସଲଭାୱୋ, ନ ଅନଭିନିପ୍ଫାଦକସ୍ସାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଆପନ୍ନୋତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ନ ସବ୍ବସ୍ସ କୁସଲଜ୍ଝାନସ୍ସାତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦୋପି ଅଧିକାରୱସେନ ୱିସେସନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ‘‘କୁସଲଜ୍ଝାନସ୍ସ ମଗ୍ଗଭାୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ରୂପୂପପତ୍ତିଜନକସଭାୱୋ ରୂପଭୱୱିପଚ୍ଚନସଭାୱୋତି ତସ୍ସପି ୱିପାକଧମ୍ମଭାୱେ ସତିପି ସବ୍ବକୁସଲାକୁସଲସାଧାରଣଂ ୱିପାକଧମ୍ମଭାୱସାମଞ୍ଞଂ ‘‘ୱିପାକଧମ୍ମଭାୱୋ ୱିୟା’’ତି ଉଦାହରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସାମଞ୍ଞମ୍ପି ହି ୱିସେସତୋ ଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ୱୋହରୀୟତୀତି । ସବ୍ବସମାନୋତି ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ନିପ୍ଫାଦକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରୱିକଲତାଦୀହି ଅନିପ୍ଫାଦକସ୍ସ ଚ ସବ୍ବସ୍ସ ୟଥାଧିଗତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସାଧାରଣୋ । ଏତେନ ଉତ୍ତରପଦାୱଧାରଣସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଇତୋ ଅଞ୍ଞୋ ମଗ୍ଗୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନାପି ସଜାତିୟା ସାଧାରଣୋ ଅଞ୍ଞଜାତିୱିନିୱତ୍ତିୟା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ଉପାୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରେ ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଧା ହିରୀ ଚ । ୟଦି ପଟିପଦାୟ ସାଧେତବ୍ବତୋ ପୁଗ୍ଗଲପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ଦେସନାୟ ଭାୱେନ୍ତେନ ସମୟୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ । ପଟିପଦାରହିତେସୁ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କେସଞ୍ଚୀତି ସମଥଭାୱନାୟ କତାଧିକାରାନଂ । ତେସଞ୍ହି ମଗ୍ଗାଧିଗମନତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନଧିଗତଜ୍ଝାନାନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୟୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ତାନି ସମିଜ୍ଝନ୍ତି ।

ଅଞ୍ଞାନୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗସିଦ୍ଧିତୋ ଅଞ୍ଞାନି । ତେସୁପୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିପଦାରହିତେସୁପି । ନନୁ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗସିଦ୍ଧସ୍ସପି ଆଗମନୱସେନ ପଟିପଦା ଉପଲବ୍ଭତିୟେୱ । ଇତରଥା ‘‘ନ କାମାୱଚରଂ ୱିୟ ୱିନା ପଟିପଦାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି, ‘‘ବହୁତରଂ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନମ୍ପି ନ ୱିନା ପଟିପଦାୟ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ଚ ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ? ନ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଗହଣତୋ ପୁଗ୍ଗଲୱିସେସାପେକ୍ଖତ୍ତା ଚ । ଅରିୟମଗ୍ଗସମିଜ୍ଝନକଞ୍ହି ଝାନଂ କସ୍ସଚିଦେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇତରଂ ବହୁତରଂ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ଚ ଅକତାଧିକାରସ୍ସ ନ ୱିନା ପଟିପଦାୟ ସିଜ୍ଝତୀତି ତେସଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗସିଦ୍ଧସ୍ସପି ଝାନସ୍ସ ୱିପାକାନଂ ୱିୟ କୁସଲେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସଦିସତ୍ତାଭାୱତୋ ଅତବ୍ବିପାକତ୍ତା ଚ ନ ମଗ୍ଗାଗମନୱସେନ ପଟିପଦା ୟୁଜ୍ଜତି, ଏୱମସ୍ସ ପଟିପଦାୱିରହୋ ସିଦ୍ଧୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧିକନୱକଦେସନାପି ସୁଟ୍ଠୁ ନୀତା ହୋତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ଲୋକୁତ୍ତରକଥାୟଂ ‘‘ଲୋକିୟଜ୍ଝାନମ୍ପୀ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨୭୭) ।

ୱଟ୍ଟାସୟସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ତନୁକରଣୱସେନ ୱିୱଟ୍ଟାସୟସ୍ସ ୱଡ୍ଢନନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାସଂକିଲେସସୋଧନେନ ଆସୟପୋସନ’’ନ୍ତି । ଆସୟପୋସନନ୍ତି ଚ ଝାନଭାୱନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ପୁବ୍ବୟୋଗାଦିୱସେନ ସିଦ୍ଧା ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପଦା । ସା ପନ ତଣ୍ହୁପତାପୱିଗମେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାସଂକିଲେସସୋଧନେନା’’ତି ।

ଥିନମିଦ୍ଧାଦୀନନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ । ପହାନନ୍ତି ପହାୟକଂ ।

ତଂସଦିସେସୂତି ମହଗ୍ଗତଭାୱାଦିନା ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିସଦିସେସୁ ।

ପୀତିସୁଖୱନ୍ତଂ ଝାନଂ ପୀତିସୁଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ଅରିସସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୀତିସୁଖ…ପେ॰… ଅକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ମଗ୍ଗସ୍ସପି ୱା ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତୋ ତଥଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅସମ୍ମୋସଧମ୍ମନ୍ତି ଅୱିନାସଭାୱଂ ।

ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୧-୧୬୨. ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱସ୍ସ ତଂତଂଝାନକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଧମ୍ମତାପାଦନଂ ୱୂପସମନଂ ୱିରଜ୍ଜନଂ ପହାନଞ୍ଚାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତୱିତକ୍କାଦୟୋୟେୱ ଝାନଙ୍ଗଭୂତା ତଥା କରୀୟନ୍ତି, ନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସାଦୟୋତି ୱିତକ୍କାଦୀନଂୟେୱ ୱୂପସମାଦିୱଚନଂ ଞାୟାଗତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ୱିତକ୍କାଦୟୋ ୱିୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ଏତେନ ଏତଂ ଓଳାରିକନ୍ତି ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱା ଏୱ, ତସ୍ମା ଅୱିସେସେନ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ତଂସହଜାତାନଞ୍ଚ ୱୂପସମାଦିକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୀନଂୟେୱ ୱୂପସମାଦିକଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ‘‘ଅଧିକୱଚନମଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ବୋଧେତୀ’’ତି କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଦୀପେତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେହି ୱିତକ୍କୱିଚାରେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଠିତାନିପି ୱିତକ୍କୱିଚାରସମତିକ୍କମୱଚନାଦୀନି ପହେୟ୍ୟଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସତାସାମଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୂହତୋ ଗହେତ୍ୱା ଅୱୟୱେନ ସମୁଦାୟୋପଲକ୍ଖଣଂ କତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେସଂ…ପେ॰… ତଂ ଦୀପକନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଇଦାନି ଅୱୟୱେନ ସମୁଦାୟୋପଲକ୍ଖଣଂ ୱିନା ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନେନ ପୀତିୱିରାଗାଦିୱଚନାନଂ ସୱିସୟେ ସମାନବ୍ୟାପାରତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତସ୍ମିଂ ଦସ୍ସିତେତି ‘‘ୟା ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଦହନା’’ତିଆଦିନା ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ ସମ୍ପସାଦନେ ଦସ୍ସିତେ । ସମାନାଧିକରଣନିଦ୍ଦେସେନେୱାତି ତତ୍ଥେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ଉଦ୍ଦେସପଦୁଦ୍ଧାରାଦୀସୁ ସଦ୍ଧାଝାନାନଂ ‘‘ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ଏକାଧିକରଣତାୱଚନେନେୱ ।

ଓଳାରିକଙ୍ଗମୁଖେନ ‘‘ତଦନୁଧମ୍ମତା ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ ତଂତଂଝାନନିକନ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନାଦୀହି ପକାସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାପ୍ପହାନଂ ଏତେସଂ ୱୂପସମନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୭୯୯) । ୟତୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରେସୁ ୱିରତ୍ତଭାୱଦୀପକଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନନ୍ତି ତଦୁଭୟାଭାୱଦୀପନଂ ପୁନ କତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୩.ୱୀରିୟଂ ଉପେକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହେସୁ ବ୍ୟାପାରାକରଣେନ ଉପେକ୍ଖିୟତୀ’’ତି । ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରେ ଉପେକ୍ଖତୀତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା, ତଥାପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞା । ତସ୍ସା ପନ ୱିସୟତୋ ପଭେଦୋ ‘‘ଅଟ୍ଠ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୭) ୟସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ପାଳିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦନ୍ତି ପୁରିମକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଇଧ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ । ପୱତ୍ତନ୍ତି ତଥା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ଆୟୂହନନ୍ତି ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ । ପଟିସନ୍ଧିନ୍ତି ଆୟତିଂ ଉପପତ୍ତିଂ । ଗତିନ୍ତି ୟାୟ ଗତିୟା ସା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । ନିବ୍ବତ୍ତିନ୍ତି ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ । ଉପପତ୍ତିନ୍ତି ‘‘ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିଂ । ଜାତିନ୍ତି ଜରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତିଂ । ଜରାମରଣାଦୟୋ ପାକଟା ଏୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ପଞ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ସେସା ତେସଂ ୱେୱଚନୱସେନ । ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତୀ’’ତି ଇଦଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଚେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଚ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ଗତି ଉପପତ୍ତି ଚା’’ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ । ଜରାଦୟୋ ନିମିତ୍ତସ୍ସାତି ।

ଭୂତସ୍ସାତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସ । ଏତେହୀତି ଝାନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତରୂପେହି ।

ଚତୁକ୍କନୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚକନୟୱଣ୍ଣନା

୧୬୭.ଆକାରଭେଦନ୍ତି ଆକାରୱିସେସଂ । ଅନେକାକାରା ହି ଧମ୍ମା, ତେ ଚ ନିରୱସେସଂ ୟାଥାୱତୋ ଭଗୱତା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା । ୟଥାହ – ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ପଟି॰ ୩.୫) । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକଂ ନ ପଠମଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନମେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅତ୍ଥତୋ ହି ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକନୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁପ୍ପୱେସିନୋ । ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ କିଂ ସୱିଚାରତାୟ ପଠମଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକଂ ଉଦାହୁ ଅୱିତକ୍କତାୟ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକନ୍ତି ସିୟା ଆସଙ୍କାତି ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତିଆଦିନା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାସୁ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନମେୱ ଭଜନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ଇଧେୱ, ଅଥ ଖୋ ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାସୁପୀତି ଦେସନନ୍ତରେପି ୟଥାୱୁତ୍ତଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକତ୍ତାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ଭଜନମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱୂପସମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ସୁତ୍ତନ୍ତେପି ପଞ୍ଚକନୟସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ନନୁ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଚତ୍ତାରିୟେୱ ଝାନାନି ୱିଭତ୍ତାନୀତି ପଞ୍ଚକନୟୋ ନତ୍ଥିୟେୱାତି ? ନ, ‘‘ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ ସମାଧୀ’’ତିଆଦିନା ସମାଧିତ୍ତୟାପଦେସେନ ପଞ୍ଚକନୟସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ଚତୁକ୍କନୟନିସ୍ସିତୋ ପନ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚକନୟୋ ୱିଭତ୍ତୋତି ତତ୍ଥାପି ପଞ୍ଚକନୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମାତି ହି ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିଚାରସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରାନନ୍ତି ଚ ୱିନା ସହ ଚ ୱିଚାରେନ ୱିତକ୍କପ୍ପହାନେନ ଅୱିତକ୍କଂ ସହ ୱିନା ଚ ୱିତକ୍କେନ ୱିଚାରପ୍ପହାନେନ ଅୱିଚାରନ୍ତି ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଞ୍ଚାତି ୱା ତିୱିଧମ୍ପି ସକ୍କା ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ।

ଦୁତିୟନ୍ତି ଚ ୱିତକ୍କରହିତେ ୱିତକ୍କୱିଚାରଦ୍ୱୟରହିତେ ଚ ଞାୟାଗତା ଦେସନା । ଦୁତିୟଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱିଚାରମତ୍ତରହିତେପି ଦ୍ୱୟପ୍ପହାନାଧିଗତସମାନଧମ୍ମତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚକନୟନିଦ୍ଦେସେ ଦୁତିୟେ ୱୂପସନ୍ତୋପି ୱିତକ୍କୋ ତଂସହାୟୱିଚାରାୱୂପସମେନ ନ ସମ୍ମାୱୂପସନ୍ତୋତି ୱିତକ୍କୱିଚାରଦ୍ୱୟରହିତେ ୱିୟ ୱିଚାରୱୂପସମେନେୱ ତଦୁପସମଂ ସେସଧମ୍ମସମାନତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ତତିୟଂ ଚତୁକ୍କନୟେ ଦୁତିୟେନ ନିବ୍ବିସେସଂ ୱିଭତ୍ତଂ । ଦୁୱିଧସ୍ସପି ସହାୟୱିରହେନ ଅଞ୍ଞଥା ଚ ୱିତକ୍କପ୍ପହାନେନ ଅୱିତକ୍କତ୍ତଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖତ୍ତଞ୍ଚ ସମାନନ୍ତି ସମାନଧମ୍ମତ୍ତାପି ଦୁତିୟନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସୋ । ୱିଚାରମତ୍ତମ୍ପି ହି ୱିତକ୍କୱିଚାରଦ୍ୱୟରହିତଂ ୱିୟ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ଅୱିତକ୍କଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖନ୍ତି ୱିଭତ୍ତଂ । ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱା ସହଚାରୀସୁ ୱିତକ୍କୱିଚାରେସୁ ଏକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦୁତିୟମ୍ପି ତତ୍ରଟ୍ଠମେୱ ଦୋସତୋ ଦିସ୍ୱା ଉଭୟମ୍ପି ସହାତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚକନୟେ ତତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ତତିୟଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ପଠମତୋ ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ପନସ୍ସ ଦୁତିୟଭାୱୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସରୂପତୋ ପଞ୍ଚକନୟୋ ନ ୱିଭତ୍ତୋତି ? ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟତୋ । ୟଥାନୁଲୋମଦେସନା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାତି ।

ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୭୬-୧୮୦.ତଦନୁରୂପତାତି ତସ୍ସ ପଠମାଦିଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅନୁରୂପସଭାୱା । ୟଥାଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନଂ ସନ୍ତତୋ ପଣୀତତୋ ଦିସ୍ୱା ଅସ୍ସାଦୟମାନା ନିକନ୍ତି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଖନ୍ଧା ୱା ତଦାରକ୍ଖଭୂତା ସତିୟେୱ ୱା ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତାୟ ‘‘ତଦନୁଧମ୍ମତା ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି । କଦାଚୀତି ୟଦା ପଠମଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥାନିସିନ୍ନୋୟେୱ ୱିନା ପୟୋଗନ୍ତରଂ ଦୁତିୟାଦୀନି ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଈଦିସେ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮୬. କୁସଲଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ‘‘ସେକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ନାମାତି ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।

କସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୦୩.ଆରୁପ୍ପପାଦକତାଚ ଦସ୍ସିତା ୱିନା ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ତେସଂ ଆରୁପ୍ପପାଦକତାୟ ୱିନା ନିରୋଧପାଦକତା ଅତ୍ଥୀତି । ନିମ୍ମିନିତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ନିମ୍ମାନୱସେନ ଖିପ୍ପଂ ନିସନ୍ତି ନିସାମନଂ ଆଲୋଚନଂ ଅଧିଗମୋ ଏତସ୍ସାତି ଖିପ୍ପନିସନ୍ତି । ତବ୍ଭାୱୋ ‘‘ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିଭାୱୋ’’ତି ଆହ ‘‘ଖିପ୍ପଦସ୍ସନଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞତା’’ତି ।

କସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଭିଭାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୦୪. ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଭୂତଂ କସିଣାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତଂ ଆୟତନଂ କାରଣଂ ଏତସ୍ସାତି କସିଣାୟତନଂ, ଝାନଂ । ଅଥ ୱା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୱସେସଫରଣଟ୍ଠେନ କସିଣଞ୍ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚ ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନଭାୱତୋ ଚାତି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଝାନଂ କସିଣାୟତନଂ। ତେନେୱାହ ‘‘ସତିପି ଅଭିଭାୟତନାନଂ କସିଣାୟତନତ୍ତେ’’ତି । ଭାୱନାୟ ନିମିତ୍ତଂ ଭାୱନାନିମିତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପରିତ୍ତପ୍ପମାଣତା ସୁୱିସୁଦ୍ଧନୀଲାଦିତା ଚ, ତଦେୱ ନାନତ୍ତଂ । ଭାୱନା ଏୱ ୱା ପୁବ୍ବଭାଗଭୂତା ଭାୱନାନିମିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ନାନତ୍ତଂ ଭାୱନାନିମିତ୍ତନାନତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନା ହି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସେ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସତୋ ନାନାସଭାୱାତି । କସିଣନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଭୱନକଭାୱନାନିମିତ୍ତନାନତ୍ତଂ କସିଣ…ପେ॰… ନାନତ୍ତଂ, ତତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମାନି ଚତ୍ତାରି ଅଭିଭାୟତନାନି ଭୂତକସିଣାରମ୍ମଣାନି, ଭୂତକସିଣେସୁ ଚ ୟଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣନ୍ତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିତାନି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତେନ ପୱତ୍ତିତାନି ପଠମତତିୟାଭିଭାୟତନାନୀତି ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ୱଣ୍ଣକସିଣାରମ୍ମଣାନି । ୟଦି ଏୱଂ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥେହି ପଞ୍ଚମାଦୀନଂ କୋ ୱିସେସୋତି ‘‘ପଞ୍ଚମାଦୀନି ୱଣ୍ଣତୋ ରମଣୀୟତରାନି, ନ ତଥା ଇତରାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପୁରିମାନିପି ଚତ୍ତାରି ଅଟ୍ଠ କସିଣାରମ୍ମଣାନେୱ, ତସ୍ମା ତଂ ନେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠସୁ କସିଣେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ଚ ପଠମଦୁତିୟୱିମୋକ୍ଖା ଅଟ୍ଠ କସିଣାରମ୍ମଣା । ତତିୟୋ ୱଣ୍ଣକସିଣାରମ୍ମଣୋ । ପଠମଦୁତିୟାପି ୱା ୱଣ୍ଣକସିଣାରମ୍ମଣା ଏୱ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ନୀଲକସିଣାଦିରୂପାନି ଝାନଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଆରମ୍ମଣମନୁଞ୍ଞତାୟ ହି ତତ୍ଥ ଅନିଗ୍ଗତିତଭାୱେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତତିୟସ୍ସ ଇତରେହି କୋ ୱିସେସୋତି ? ସୁଭାକାରାଭୋଗୋ । ତତିୟୋ ଏୱ ହି ସୁଭନ୍ତି ଆଭୁଜନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ ଇତରେତି ।

ଞାଣଂ ଅପ୍ପନାପଞ୍ଞା । ୱିଜ୍ଜମାନେପୀତି ଅପି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପୀତି ଦସ୍ସେତି । ପରିତ୍ତପ୍ପମାଣତା ଅଭିଭୱନସ୍ସ କାରଣଂ ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଅଭିଭାୟତନେସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନୁ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୱଣ୍ଣାଭୋଗସହିତାନିୟେୱ ଗହିତାନୀତି ? ନ ଗହିତାନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ଆଗମେସୁ । ତଥା ଅପ୍ପମାଣାନୀତି ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ଚ ସବ୍ବାନି ଅପ୍ପମାଣାନି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ୱିସିଟ୍ଠାନଂ ୱଣ୍ଣାଭୋଗେନ ରହିତାନଂ ସହିତାନଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ମନସି କରୋତି ? ନ ଏକଜ୍ଝଂ, ୱିସୁଂୟେୱ ପନ ତେସୁ ମନସିକାରୋ । ୟଦି ୱିସୁଂ କଥମେକନ୍ତି ? ପରିତ୍ତଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣଗ୍ଗହଣଂ ଅତିରିଚ୍ଛତୀ’’ତି, ନାତିରିଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ହି ଏସୋ ପରିୟାୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଦିଦଂ ୱଣ୍ଣାଭୋଗଜନିତଂ ୱିସେସଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିତ୍ତସାମଞ୍ଞେନ ଏକତ୍ତଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ପରିତ୍ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଦନ୍ତୋଗଧଧମ୍ମପ୍ପଭେଦଂ ୱିନେୟ୍ୟୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତାନି ଚେ କଦାଚି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆଭୁଜିତାନି ହୋନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ସହିତାନି ଚ ୱିସୁଂ ମନସି କତ୍ୱା ଉଭୟତ୍ଥାପି ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତପରିତ୍ତାଭିଭୱନେ ତଂ ସହିତପରିତ୍ତାଭିଭୱନେ ଚ ପରିତ୍ତାଭିଭୱନସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକନ୍ତି ୱଚନଂ, ଏସୋ ପରିୟାୟୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏୱଂ ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମପାଠୱିସେସତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୋଧାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମପାଠାନଂ ଅୱିରୋଧଂ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱଣ୍ଣାଭୋଗରହିତାନି ସହିତାନି ଚ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନି । ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପନ ‘‘ଉଭୟାନି ଏକଜ୍ଝ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ତଦେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଆଗତସ୍ସାତି ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଆଗତସ୍ସ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସଞ୍ଞୀ’’ତି ଆଗତଂ । ଅୱଚନତୋତି ଅଭିଧମ୍ମେ ଅୱଚନତୋ । ୟଦିପି ୱିମୋକ୍ଖା ୱିସୁଂ ଦେସିତା, କସିଣାୟତନଭାୱୋ ୱିୟ ପନ ଅଭିଭାୟତନାନଂ ୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚତାପି ଅତ୍ଥୀତି ଅଭିଭାୟତନୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଇଧାପି ସଙ୍କରୋ ଦୁନ୍ନିୱାରୋତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସବ୍ବୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚସାଧାରଣୱଚନଭାୱତୋ’’ତି । ତେନ ୟଥା ଅଭିଭାୟତନଦେସନାୟଂ ଅଭିଭାୟତନକିଚ୍ଚାନି ନିରୱସେସତୋ ୱୁତ୍ତାନି, ଏୱଂ ୱିମୋକ୍ଖଦେସନାୟଂ ୱିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚାନୀତି ଇଧ ତେସଂ ଅସଙ୍କରୋୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ୟେ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି, ତେହି ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମପାଠଭେଦେ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । କିମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନନୁ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କସ୍ମା ପନ ୟଥା ସୁତ୍ତନ୍ତେ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନଂ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ନ ତଂ ତସ୍ସ କାରଣୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ଇଧ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଚ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୬୫) ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନିୟେୱ ହି ଅଭିଭୱନୀୟାନୀତି । ଅଞ୍ଞହେତୁକନ୍ତି ଦେସନାୱିଲାସତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅଭିଭୱନୀୟହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞହେତୁକଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଅରୂପସଞ୍ଞିତାୟ ଏୱ, ନ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱିୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପସଞ୍ଞିତାୟ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଭୂତତ୍ତାତି ଇଦଂ ଞାଣୁତ୍ତରାନଂ ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦନେନ ଅପ୍ପନାନିବ୍ବତ୍ତନଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଭିଭୱୋ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭୂତଭାୱମନ୍ତରେନ ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପାଠଦ୍ୱୟୱିସେସସ୍ସ ଦେସନାୱିଲାସୋ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ଦେସନାୱିଲାସୋ ହି ନାମ ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ପରିୟାୟସ୍ସ ୱିଭାୱନଂ ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି । ତତ୍ଥ ଚ ‘‘ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱୱତ୍ଥାନଂ ଦେସନାୱିଲାସନିବନ୍ଧନମାହ । ତଥା ଚେୱ ହି ପୁରତୋ ଦେସନାୱିଲାସୋ ୱିଭାୱିତୋ ।

ଅଭିଭାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱିମୋକ୍ଖକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୪୮.ତନ୍ତି ‘‘ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତକେସାଦିୱଣ୍ଣମାହ । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ଖଲମଣ୍ଡଲାଦି ୱିୟ ପରମ୍ପରାୟ ଝାନସ୍ସ କାରଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଝାନସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନା’’ତି ଆହ । ୟେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପୱିସେସେନ । ୱିସିଟ୍ଠେନାତି ଅତିସୟପ୍ପତ୍ତେନ ‘‘ରୂପୂପପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୦ ଆଦୟୋ; ୱିଭ॰ ୬୨୫) ୱିୟ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେନ ରୂପଝାନେନ । ‘‘ୱିସିଟ୍ଠେନା’’ତି ଇମିନା ହି ଅତିସୟରୂପୟୁତ୍ତୋ ରୂପୀତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ପଥୱୀକସିଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୪୯୯) ଝାନାନମେୱ କସିଣଭାୱେନ ପୱତ୍ତା । ସୁତ୍ତେ ଆରମ୍ମଣାନଂ କସିଣଭାୱେନ ପୱତ୍ତା ‘‘ପଥୱୀକସିଣମେକୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୬୦; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୫) ।

ୱିମୋକ୍ଖକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବ୍ରହ୍ମୱିହାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୫୧. ଅଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ୱା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖା, ଉପେକ୍ଖାତି ଅଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା, ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖାତିପି ଏତାସଂୟେୱ ନାମନ୍ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୪୭) ହି ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ୱକ୍ଖତୀତି । ଅପ୍ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତତ୍ତେପି ଏକଂ କତିପୟେ ୱା ସତ୍ତେ ଓଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପାଦିଉପାଦାନୱିସୟେ ପୱତ୍ତତ୍ତା କଥମପ୍ପମାଣଗୋଚରାତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନା’’ତିଆଦି । ଏୱମ୍ପି ୟଥା ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକାତି ସତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତାୟପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣତା ୱୁଚ୍ଚତି ଉପାଦାନୱସେନ, ଏୱଂ ସତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତାନମ୍ପି ମେତ୍ତାଦୀନଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣତାପି ସିୟାତି ଚେ ? ନ, ଅପରାମସନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ମେତ୍ତାଦୀନଂ ସଉପାଦାନଗ୍ଗହଣାସମ୍ଭୱତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପରାମାସା’’ତିଆଦି ।

ବ୍ରହ୍ମୱିହାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅସୁଭକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୬୩. ‘‘ଏକାହମତଂ ୱା ଦ୍ୱୀହମତଂ ୱା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୨) ୱୁତ୍ତାସୁ ନୱସୁ ସିୱଥିକାସୁ ୱଣ୍ଣୱସେନ ପୱତ୍ତଜ୍ଝାନଂ ସିୱଥିକାୱଣ୍ଣଜ୍ଝାନଂ। ନନୁ ଚେତସ୍ସ ୱଣ୍ଣକସିଣେହି ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନ ଅସୁଭେହୀତି ? ନ, ସିୱଥିକାୱଣ୍ଣଂ ଉପମଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କାୟେ ପଟିକୂଲତ୍ତଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ୱଣ୍ଣୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ। ତେନେୱାହ ‘‘ପଟିକୂଲମନସିକାରସାମଞ୍ଞେନା’’ତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ସିୱଥିକାୱଣ୍ଣଜ୍ଝାନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ତମ୍ପୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅସୁଭକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରୂପାୱଚରକୁସଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅରୂପାୱଚରକୁସଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୬୫.ରୂପନିମିତ୍ତନ୍ତି ରୂପହେତୁ ରୂପାଧିକରଣଂ । ରୂପାରୂପନିମିତ୍ତେସୂତି ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦିନିମିତ୍ତେସୁ ଚ । ତଦାରମ୍ମଣଜ୍ଝାନେସୂତି ଏତ୍ଥ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ରୂପନିମିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚାମସତି ରୂପମ୍ପି ୱା ରୂପଧମ୍ମାରମ୍ମଣାନମ୍ପି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ସମ୍ଭୱତୋ । ରୂପାଦୀସୂତି ରୂପାରୂପନିମିତ୍ତତଦାରମ୍ମଣଜ୍ଝାନେସୁ ରୂପପଟିବଦ୍ଧଧମ୍ମେସୁ ଚ । ଅନାୱଜ୍ଜିତୁକାମତାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପତ୍ତିରହାନଂ…ପେ॰… ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନେନ ସମତିକ୍କମୋତି ଏତେନ ସମତିକ୍କମିତବ୍ବତ୍ତେନ ରୂପାୱଚରକୁସଲାନଂ ରୂପାୱଚରୱିପାକକିରିୟେହି ୱିସେସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ଅନଧିଗତଭାୱତୋ । ୟେସଞ୍ହି ରୂପସଞ୍ଞାଦୀନଂ ଅରୂପଭାୱନାୟ ସମତିକ୍କମାଦିକୋ ଲବ୍ଭତି, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରୂପଭାୱନାୟ ଅଭାୱେ ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପତ୍ତିରହାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୟାତି ଏକନ୍ତରୂପନିସ୍ସିତା ଅୱସିଟ୍ଠପରିତ୍ତୱିପାକସଞ୍ଞାଦୟୋ ।

ଆନେଞ୍ଜସନ୍ତସମାପତ୍ତିସୁଖାନୁଭୱନଭୱୱିସେସୂପପଜ୍ଜନାଦୟୋ ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତୀନଂ ଅତ୍ଥାତି ଆହ ‘‘ରୂପସଞ୍ଞା…ପେ॰… ନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଇଧ ଉଗ୍ଘାଟିତକସିଣୱସେନ ପରିତ୍ତାନନ୍ତତା ହୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ ପରିତ୍ତକସିଣୁଗ୍ଘାଟିତେ କଥମାକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱଚନନ୍ତି ? ତତ୍ଥାପି ଅନନ୍ତଫରଣସବ୍ଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନନ୍ତଫରଣତାସବ୍ଭାୱେ’’ତି । ୟଦି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନନ୍ତଫରଣତା ଅତ୍ଥି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମୟୱୱତ୍ଥାପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଟିପତ୍ତୀତି ଝାନଭାୱନାକାରମାହ ।

୨୬୬. ଉଗ୍ଘାଟଭାୱୋ ଉଗ୍ଘାଟିମଂ। ୟଥା ପାକିମଂ ।

୨୬୮. ଆକାସେ ପୱତ୍ତିତୱିଞ୍ଞାଣାତିକ୍କମତୋ ତତିୟାତି ପଦୁଦ୍ଧାରଂ କତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିତୋ ଆଗମତୋ ଚ ତଦତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତଦତିକ୍କମତୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତୀନଂ ଆରମ୍ମଣାତିକ୍କମେନ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱିସେସତୋ ଆରମ୍ମଣେ ଦୋସଦସ୍ସନଂ ତଦେୱ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ୟୁତ୍ତି, ଆରମ୍ମଣେ ପନ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଝାନମ୍ପି ଅତିକ୍କନ୍ତମେୱ ହୋତି । ଭାୱନାୟ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱିଗମନଂ ଅପନୟନଂ ୱିଭାୱନା । ପାଳିୟନ୍ତି ୱିଭଙ୍ଗେ । ନନୁ ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି । ‘‘ନ ତଞ୍ଞେୱୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିସେସୱଚନେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଅରୂପାୱଚରକୁସଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତେଭୂମକକୁସଲୱଣ୍ଣନା

୨୬୯.ସତ୍ତହିମହାୱାରେହୀତି ପଟିଚ୍ଚସହଜାତପଚ୍ଚୟନିସ୍ସୟସଂସଟ୍ଠସମ୍ପୟୁତ୍ତପଞ୍ହାୱାରେହି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମାଦିନୟା ଅନୁଲୋମାଦିନୟା। ଭାରଦ୍ୱାଜଗୋତମାଦୟୋ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଲୋକେ ଗୋତ୍ତାନି ମୂଲଭୂତାନି, ତଥା କଟ୍ଠକଲାପାଦୟୋ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସେୱ ଚରଣାନୀତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତେସନ୍ତି ଭବ୍ବାଭବ୍ବାନଂ । ଦ୍ୱାରସୀସେନ ଦ୍ୱାରୱନ୍ତାନି ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ତଂତଂଦ୍ୱାରାନି ୱା କାୟାଦୀନୀ’’ତି । ଅଚିତ୍ତୀକାରେନ ୱା କତଂ ହୀନଂ, ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନେନ କତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ସକ୍କଚ୍ଚକତଂ ପଣୀତଂ। ଆମିସକିଞ୍ଜକ୍ଖାଦିହେତୁ ୱା କତଂ ହୀନଂ, ପୁଞ୍ଞଫଲକାମତାୟ କତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, କତ୍ତବ୍ବମିଚ୍ଚେୱ ଅରିୟଭାୱେ ଠିତେନ କତଂ ପଣୀତଂ। ଭୱସମ୍ପତ୍ତିଲୋଭେନ ୱା ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ, ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ପରହିତାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ପଣୀତଂ। ପରିତ୍ତକତଂ ୱା ହୀନଂ, ମତ୍ତସୋ କତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ଅଧିମତ୍ତସୋ କତଂ ପଣୀତଂ। ମହଗ୍ଗତେସୁ ପନ ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତଂ ହୀନଂ, ନାତିସୁଭାୱିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ସୁଭାୱିତଂ ୱସିପ୍ପତ୍ତଂ ପଣୀତଂ। ଇମେସୁପି ଏକେକସ୍ସ ହୀନାଦିକସ୍ସ ଆୟୂହନନାନତ୍ତାଦିୱସେନ ହୀନାଦିଭେଦୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱସେନାତି ୟୋ ଚିତ୍ତପ୍ପଭାୱିତୋ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟଭାୱୋ, ସୋ ତଂନିମିତ୍ତେ ଚିତ୍ତେ ଉପଚରିତୋତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ତେଭୂମକକୁସଲୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲୱଣ୍ଣନା

୨୭୭. ‘‘କେନଟ୍ଠେନ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦି ପଟିସମ୍ଭିଦାୱଚନଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୪୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଭତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘ତିୱିଧୋପି ଅନୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ଲୋକଂ ତରତୀ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଗହିତୋତି ତଂ ତୀହି ପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକଂ ତରତୀତି ଏତେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଏକେକସ୍ମିଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଗମନାଦିତାୟ ମଗ୍ଗାଦୀସୁପି ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ମଗ୍ଗେୟେୱ ୱା ତିୱିଧୋପି ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନତିୱତ୍ତନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସତା ତଦୁପଗୱୀରିୟୱାହନଂ ଆସେୱନାତି ଇମେ ତୟୋ ଭାୱନାୱିସେସେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟସ୍ମା ଚେତେ ଭାୱନାୱିସେସା ସଂକିଲେସୱୋଦାନେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟେସୁ ଚ ତଂତଂଆଦୀନୱାନିସଂସଦସ୍ସନଭୂତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପାଦିତେନ ଞାଣୱିସେସେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ୱଡ୍ଢେତୀ’’ତି ।

ନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ସାଖାୟ ଆଧାରଭାୱେନ ୱୋହରୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲଞାଣଫଲଙ୍ଗାନଂ ନିସ୍ସୟୱଚନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ତତୋୟେୱ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ । ଅରିୟଫଲସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ହି ଅରିୟା କତକିଚ୍ଚା ସୁଟ୍ଠୁ ନିବ୍ବିନ୍ନସବ୍ବଭୱାପି ଚିରତରଂ ଲୋକେ ପରହିତାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । କିଲେସାନଂ ଓଧିସୋ ପଜହନକାପି ଅରିୟମଗ୍ଗା ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବାକୁସଲାନଂ ସବ୍ବକୁସଲପଟିପକ୍ଖତାୟ ଅଞ୍ଞମଗ୍ଗପ୍ପହାତବ୍ବେସୁପି କେନଚି ପହାନାକାରେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତଂ ପହାନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତରେସଂ ୱିଜ୍ଜୁତୋଭାସେନ ୱିୟ ତମସ୍ସା’’ତି ଆହ । ୟେନ ପାଳିୟଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଞାଣାନଂ ୱିଜ୍ଜୂପମତା ଦସ୍ସିତା । ୟଦି ଏୱଂ ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା ଇତରେତି ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ନ ତେସଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବେ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତଥା ଚ ସତି ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଏୱ ତେ ସିୟୁଂ । ଅଥ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୟେନ ‘‘ୱିଜ୍ଜୁତୋଭାସେନ ୱିୟ ତମସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନାୟ ଏୱ ସିଦ୍ଧଂ ନ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ତଦଙ୍ଗୱସେନ କିଲେସେ ପଜହତୀତି । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେପି ଏସେୱ ନୟୋ, ଅନୁଲୋମଞାଣେନେୱ ତସ୍ସ ସାତିସୟଂ ସାଧିତତ୍ତା । ଅଥ ପନ ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ଏୱ କିଲେସା ଇତରେତି ଅଧିପ୍ପେତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତେସଂ ଇତରଭାୱୋୱ ନ ସିୟା, ନ ଚ ଅନପାୟଗମନୀୟା ନାମ କିଲେସା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଅତ୍ଥି, ନାପି ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା ତେନ ୱିଜ୍ଜୁତୋଭାସେନ ୱିୟ ତମୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବାତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋୟଂ ‘‘ଇତରେସଂ…ପେ॰… ସମୁଚ୍ଛେଦୋ’’ତି । ଲୋକିୟଜ୍ଝାନମ୍ପି ନ ୱିନା ପଟିପଦାୟ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦଂ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ନେତବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥତ୍ତାତି ତଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅକତାଧିକାରସ୍ସା’’ତି ଆହ । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଚ ସପ୍ପଦେସତଂ ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ କତାଧିକାରସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ସମିଜ୍ଝମାନମ୍ପି ଝାନଂ ମଗ୍ଗପଟିପଦାୱସେନ ପଟିପଦାସହିତମେୱାତି । ନ ୱିନା ପଟିପଦାୟ ଇଜ୍ଝତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତେନେତଂ ୱଚନଂ ନିପ୍ପଦେସମେୱାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କତାଧିକାରସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ଥତା ପାଳିତୋପି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତ…ପେ॰… କତା’’ତି ।

‘‘ୟୋ କୋଚୀତି ଅୱିସେସୱଚନ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଅପୱାଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସକିଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଆଦିମାହ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣଂ ପରିଜାନନଂ । ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାପନାଦୀନନ୍ତି ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାପନପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନାନଂ। କିଚ୍ଛସିଦ୍ଧିତୋତି ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାପନାଦୀନଂ କେସଞ୍ଚି ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱା କିଚ୍ଛସିଦ୍ଧିତୋ । ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟୱାରାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ । ସୁଖସିଦ୍ଧିୟମ୍ପୀତି ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାପନାଦୀନଂ କିଚ୍ଛସିଦ୍ଧି ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଦନ୍ଧଭାୱସ୍ସ କାରଣଭାୱେ ଅନେକନ୍ତିକା । ୱିପସ୍ସନାସହଗତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପନ ମନ୍ଦତା ତସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏତଦନ୍ତତ୍ତା ପଟିପଦାୟାତି ଏତେନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଚିରାଚିରପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଖିପ୍ପଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ପୁରିମାନନ୍ତି ପୁରିମୱାରାନଂ, ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧାଦୀନଂୟେୱ ୱା । ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେ ସତି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଭାୱୋ, ନ ତତୋ ହେଟ୍ଠାତି ନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱାରତାୱସେନା’’ତି । ତସ୍ସ ସୁଖାପଟିପଦା ୱେଦିତବ୍ବା ଉକ୍କଂସୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ୱିସଂୱାଦନଭେଦନାନିଟ୍ଠାନତ୍ଥନିୟୋଜନାନଂ ପୱତ୍ତି, ତତ୍ଥ ସିନେହୱିରହେନେୱ ତେସଂ ପୱତ୍ତି, ସୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତୀତି ମୁସାୱାଦାଦୀନଂ ୱିସଂୱାଦନାଦିକିଚ୍ଚତାୟ ଲୂଖତା ଚ ଅପରିଗ୍ଗହତା ଚ ୱୁତ୍ତା । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ସମ୍ମାୱାଚାୟ ସିନିଦ୍ଧଭାୱତା ପରିଗ୍ଗାହକସଭାୱତା। ସଦ୍ଧାୱିସେସୟୋଗତୋ ୱା ତସ୍ସା ସିନିଦ୍ଧଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ପୱତ୍ତେତି । ଜୀୱମାନୋ ୱା ସତ୍ତୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱା ୱୋଦାୟନ୍ତି ଏତେନ ସୟଂ ୱା ୱୋଦାୟତୀତି ୱୋଦାନଂ ।

୨୮୫. ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ପତିଟ୍ଠାନଂ। ଅୱସେସକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରେହି ଆୟୂହନା। ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ପତିଟ୍ଠାନଂ। ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଆୟୂହନା। ଲୀନୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ। ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ଆୟୂହନା। କାମସୁଖାନୁୟୋଗୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ। ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱସେନ ଆୟୂହନା। ସବ୍ବାକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ। ସବ୍ବଲୋକିୟକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନାତି ଓଘତରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ପକାରନ୍ତରେସୁ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତାନଂ ୱସେନପି ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଥ ୱା କିଲେସଗ୍ଗହଣେନ ତଣ୍ହାସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସବ୍ବାକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରା ଗହିତା ତଂସଭାଗତାୟ ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ଚ । ତଥା ଅଭିସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ ଅୱସେସକିଲେସଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସବ୍ବଲୋକିୟକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରା । ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚକାମସୁଖତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗାନଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେହି ନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନେ ୱତ୍ୱା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀନଂ ତତ୍ଥ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତଂ ଦୀପେତୁଂ ତଦୁଭୟୱସେନପି ୟୋଜନା କତା । ନୟଦସ୍ସନଂ ୱା ଏତଂ ତତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱମିତରେପି ପକାରା ୟୋଜେତବ୍ବାତି। ‘‘ଚତୂହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୪.୧୧୨, ୧୧୪) ଅଙ୍ଗ-ସଦ୍ଦସ୍ସ କାରଣତ୍ଥତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୨୯୯. ମୁସାୱାଦାଦୀନି ଭାସମାନୋ କରୋତି ନାମ କିଂ ୱକ୍ଖମାନଂ କିରିୟଂ, କା ପନ ସାତି ? ମୁସାୱାଦାଦିକିରିୟାତି ୱିଦିତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୩୦୧.ନିପ୍ଫାଦିତପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ । କୁହନୱତ୍ଥୂନୀତି ପାପିଚ୍ଛତଂ ନିସ୍ସାୟ ଲୂଖଚୀୱରାଦିସେୱନୱସେନ ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି, ସୋ ଅରହା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୨୨୪) ଅତ୍ତାନଂ ଅରିୟଗୁଣସାମନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭଣନୱସେନ ୱିସେସଲାଭିନୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ପରିହରଣୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ପରେସଂ ୱିମ୍ହାପନକାରଣାନି କୁହନୱତ୍ଥୂନି ।

୩୪୩. ସତିପି ସଗୁଣାରମ୍ମଣେହି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତନାମଲାଭେ ନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିପସ୍ସନା ଅନିମିତ୍ତନାମିକାତି ଆଗମନତୋ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ନ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ନ ପନ ସଗୁଣାରମ୍ମଣେହି…ପେ॰… ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଆଗମନତୋ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅପ୍ପଣିହିତନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଗୁଣତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ତଂନାମାଭାୱୋ ନ କଦାଚିପି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନାମତ୍ତୟପାରିପୂରିହେତୁଆଗମନତୋ ନାମଲାଭୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣନାମସିଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତା’’ତି । ସବ୍ବେସନ୍ତି ସବ୍ବୱିମୋକ୍ଖମୁଖାଗତାନମ୍ପି ମଗ୍ଗାନଂ । ନାମତ୍ତୟୟୋଗୋତି ସୁଞ୍ଞତାପଣିହିତାନିମିତ୍ତନାମୟୋଗୋ । ୱୱତ୍ଥାନଂ ଅସଙ୍କରୋ ।

୩୫୦. ନିମିତ୍ତଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରା ତେହି ସନିମିତ୍ତା ସୱିଗ୍ଗହା ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ତେସଂ ଅଭାୱିତଭାୱନସ୍ସ ଭାୱିତଭାୱନସ୍ସ ଚ ଉପଟ୍ଠହନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମୂହାଦୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ଚ ‘‘ୱିମୋକ୍ଖେନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୦) ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ତସ୍ମିଂ ୱିମୋକ୍ଖେ’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖୋତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନଂ ଆହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତଭାୱାଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଚ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖଭାୱୋ ପରିୟାୟେନାତି ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନାୟ ତସ୍ସା ଅନିମିତ୍ତଭାୱାଭାୱୋ ଅତ୍ଥି ଏୱ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଅନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତନାମଦାନାଭାୱୋ’’ତି ଚ ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଥା ଅନିମିତ୍ତେନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତଭାୱୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ନାମଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ପରିୟାୟସିଦ୍ଧଂୟେୱ ପନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ଅନିମିତ୍ତଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ମଗ୍ଗସୋଧନୱସେନାୟମନୁୟୋଗୋ କତୋ ‘‘ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତଭାୱାଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଅନିମିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଦୀପିତୋ ହୋତୀ’’ତି ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତୀତି । ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ଉପମୋପମିତବ୍ବାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧମାହ । ନ ମଗ୍ଗାଧିପତୀତି ମଗ୍ଗୋ ଅଧିପତି ମଗ୍ଗାଧିପତୀତି ଛନ୍ଦଚିତ୍ତାନଂ ଅୟଂ ସମଞ୍ଞା ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚ ତେହି ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଛନ୍ଦଚିତ୍ତେହି ମଗ୍ଗୋ ଅଧିପତି ଏତସ୍ସାତି ମଗ୍ଗାଧିପତୀତି ଅୟଂ ସମଞ୍ଞା ମଗ୍ଗସ୍ସ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ତେସଂ ଛନ୍ଦଚିତ୍ତାନଂ ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗତ୍ତା ।

ଝାନସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମକତ୍ତାତି ଏତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲାଦୀନମ୍ପି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୋଗତୋ ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମକତା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସତିପି ପଚ୍ଚନୀକାମସନେ ନ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ତଂ ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ୟଥା ସରସତାତି ଆହ ‘‘ସରସପ୍ପଧାନୋ’’ତି । ଦ୍ୱୀହୀତି ସରସପଚ୍ଚନୀକେହି । ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖେହୀତି ଆଗମନନିରପେକ୍ଖେହି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସରସତୋୱ ନାମଲାଭେ ଅୱୱତ୍ଥାନାପତ୍ତି ସବ୍ବସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସବ୍ବନାମଭାୱାପତ୍ତି ହୋତି, ତସ୍ମା । ଅତ୍ତାଭି…ପେ॰… ମଗ୍ଗାତି ତେନ ଆଗମନତୋ ନାମଲାଭସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନାମଲାଭଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସରସନ୍ତରେତି ଅନିମିତ୍ତଭାୱାଦିକେ । ପଚ୍ଚନୀକସହିତେନ ସରସେନାତି ସୁଞ୍ଞତାପ୍ପଣିହିତଭାୱେହି ତଦାଗମନେହି । ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣାନିୱାରଣାତି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହସ୍ସ ଅନିସେଧନତୋ । ସୁଞ୍ଞତାପ୍ପଣିହିତସ୍ସେୱ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ଇଧ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ସିୟାତି ଆସଙ୍କିତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଖାରେହି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନ ସିୟା, ଲକ୍ଖଣେହି ଏୱ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧୋ ନ ସିୟା ଅତଦାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ହି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନାୱସୱତ୍ତନାକାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣୱୋହାରୋ ।

ଆକାରୱନ୍ତେସୁ ଗହିତେସୁ ତଦାକାରୋପି ଗହିତୋୟେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଲକ୍ଖଣାନିପି ପଟିୱିଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି ତଦାକାରସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣତୋ’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟେନାତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ସଙ୍ଖାରେସୂ’’ତିଆଦିନାୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାଧିପ୍ପାୟେନ । ୱିସୁନ୍ତି ସଙ୍ଖାରେହି ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ।

ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

ପଞ୍ଚଧାଉଦ୍ଦିସତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଦୁକୱସେନ ରୂପଦୁକୱସେନ ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚ ନିମିତ୍ତୱଚନେନେୱ ଉଦ୍ଦିସତି ପୱତ୍ତସ୍ସପି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବତାସାମଞ୍ଞତୋ ଚ । ତେନେୱ ଉପାଦିନ୍ନାନୁପାଦିନ୍ନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱାପି ‘‘ଅୟଂ ତାୱ ନିମିତ୍ତେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ନିମିତ୍ତୱସେନେୱ ନିଗମେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନିମିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା, ପୱତ୍ତଂ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିୱିସେସନ୍ତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ ଅସଦିସତଂ । ଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାସଙ୍ଖାତା ୱିତକ୍କାଦିୱିରାଗଭାୱନା ଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାୱିରାଗଭାୱନା । ଇତରସ୍ସାତି ପାଦକଜ୍ଝାନାଦିକସ୍ସ । ଅତବ୍ଭାୱତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିରାଗଭାୱନାଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ମଗ୍ଗାସନ୍ନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ସୋମନସ୍ସସହଗତତ୍ତେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମାଦିଜ୍ଝାନିକତା ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତତ୍ତେ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକତା ଏୱ ଚ ତବ୍ବସେନ ଚ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ୱିସେସୋତି ତେସଂ ନିୟମେ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ପଧାନକାରଣଞ୍ଚ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା, ନ ଏୱଂ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦୟୋତି ।

ଇଦାନି ଅପାଦକପଠମଜ୍ଝାନପାଦକାନଂ ପକିଣ୍ଣକସଙ୍ଖାରପଠମଜ୍ଝାନାନି ସମ୍ମସିତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତାନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗାନଂ ଏକନ୍ତେନ ପଠମଜ୍ଝାନିକଭାୱତୋ ୱିପସ୍ସନାନିୟମୋୟେୱେତ୍ଥ ଏକନ୍ତିକୋ ପଧାନଞ୍ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ୱିପସ୍ସନାନିୟମେନେୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇତରେତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାଦିମଗ୍ଗା । ପାଦକଜ୍ଝାନାତିକ୍କନ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାୱିରାଗଭାୱନାଭୂତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତେନ ପାଦକଜ୍ଝାନେନ ଆହିତୱିସେସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗାଦିୱିସେସନିୟାମିକା ହୋତୀତି ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନୱିପସ୍ସନାନିୟମେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତେନ ପାଦକଜ୍ଝାନେନ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନେନ ଉଭୟସବ୍ଭାୱେ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଆହିତୱିସେସା ୱିପସ୍ସନା ନିୟମେତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସେସୱାଦେସୁପି…ପେ॰… ୟୋଜେତବ୍ବୋ’’ତି ।

ପାଦକଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାରେସୂତି ପଠମଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାରେସୁ । ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୦) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂତଂୱିରାଗାୱିରାଗଭାୱନାଭାୱେନାତି ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିରଜ୍ଜନାୱିରଜ୍ଜନଭାୱନାଭାୱେନ । ତେନ ଆରମ୍ମଣଜ୍ଝାନସ୍ସପି ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସେସାଧାନଂ ଉପନିସ୍ସୟତମାହ ।

ପାଦକଜ୍ଝାନସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନାନିୟେୱ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିୱିସେସାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ କାରଣନ୍ତି ପାଦକଜ୍ଝାନସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନୁପନିସ୍ସୟୋ, ତସ୍ସ ସବ୍ଭାୱେ । ତଦଭାୱାଭାୱତୋତି ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅଭାୱାଭାୱତୋ ।

ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରୁପ୍ପେ ଅରୂପଜ୍ଝାନମେୱ ପାଦକଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକୱଜ୍ଜାନ’’ନ୍ତି । ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଓଳାରିକଙ୍ଗାତିକ୍କମନୂପନିସ୍ସୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣଭୂତା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୟୋ । ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହୀତି ପଞ୍ଚହି ଝାନଙ୍ଗେହି । ‘‘ତଂତଂୱାଦେହି ପଞ୍ଞାପିୟମାନାନି ପାଦକଜ୍ଝାନାଦୀନି ୱାଦସହଚାରିତାୟ ‘ୱାଦା’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତୟୋପେତେ ୱାଦେ’’ତି ଆହ । ୱଦନ୍ତି ଏତେହୀତି ୱା ୱାଦକରଣଭୂତାନି ପାଦକଜ୍ଝାନାଦୀନି ୱାଦା ।

ୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ…ପେ॰…ସୁସଙ୍ଖତତ୍ତାତି ଏତେନ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କମ୍ମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ କିଞ୍ଚି ୱିସେସାଧାନଂ କରୋତୀତି ଦୀପେତି । ୟତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସନ୍ତାନେ ତସ୍ସ ୱିପାକୋ, ନାଞ୍ଞତ୍ଥ ।

ପୁରିମାନୁଲୋମଂ ୱିୟ ତନ୍ତି ୟଥା ଗୋତ୍ରଭୁଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁଲୋମତୋ ପୁରିମଅନୁଲୋମଞାଣଂ ତଂ ଗୋତ୍ରଭୁଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁଲୋମଂ ଅନୁବନ୍ଧତି, ଏୱଂ । ତଦପୀତି ଗୋତ୍ରଭୁଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁଲୋମଞାଣମ୍ପି ଅଞ୍ଞଂ ଅନୁଲୋମଞାଣମେୱ ଅନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସା ଭୂମୀତି ସା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତା କିଲେସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ଭୂମି । ଏକୋ ଭୱୋତି ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତେନ ସତ୍ତ ଭୱେ ଦ୍ୱେ ଭୱେତି ଇଦମ୍ପି ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ନେତବ୍ବତ୍ଥଂ, ନ ୟଥାରୁତୱସେନାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଏକୱାରଂ କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ଏକୱାରଂ ମନୁସ୍ସେସୂତି ଏୱମ୍ପି ମିସ୍ସିତୂପପତ୍ତିୱସେନ ତେସୁ ଏକିସ୍ସା ଏୱ ଉପପତ୍ତିୟା ଅୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୟଂ ପନ ‘‘ନ ତେ ଭୱଂ ଅଟ୍ଠମମାଦିୟନ୍ତୀ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୯; ସୁ॰ ନି॰ ୨୩୨) ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି କାମାୱଚରଭୱଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟାହ । ମହଗ୍ଗତଭୱାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଭୱେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି କାମାୱଚରଦେୱମନୁସ୍ସଭୱାନଂ ମିସ୍ସକୱସେନେୱ, ତସ୍ମା କାମଧାତୁୟଂ ୟେ ଦ୍ୱେ ଭୱାତି କାମାୱଚରଦେୱମନୁସ୍ସୱସେନ ୟେ ଦ୍ୱେ ଭୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମୱିକପ୍ପେସୁ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦେନ ପଟିପଦା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା କସ୍ସଚି ଚଲତୀତି, କସ୍ସଚି ନ ଚଲତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଚଲତି ଏୱା’’ତି ଅୱଧାରଣମନ୍ତରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୦ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲପକିଣ୍ଣକକଥା) ‘‘ୟଥା ଚ ପଟିପଦା, ଏୱଂ ଅଧିପତିପି ଚଲତି ଏୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ବେସମ୍ପି ପଟିପଦାସୁ ଅଭେଦେନ ଗହିତାସୁ ଏକନ୍ତେନ ଚଲନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ‘‘ଚଲତିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନ ଚଲତୀ’’ତି ତତିୟୱିକପ୍ପୋ ଚଲନାୱଧାରଣୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମମଗ୍ଗୱୀସତିମହାନୟୱଣ୍ଣନା

୩୫୭. ଝାନମଗ୍ଗାଦିପରିୟାୟେହି କଥିତେ ବୋଜ୍ଝନକାତି ଅଧିପ୍ପେତା, ୱିସେସତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ‘‘ଝାନଂ ଭାୱେମି ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେମୀ’’ତି ପୱତ୍ତଜ୍ଝାସୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ’’ତିଆଦିମାହ ।

୩୫୮.ଉପନିସ୍ସୟୱସେନାତି ତଥା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ପୁବ୍ବଭାଗାଭିସଙ୍ଖାରେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ତଦନୁରୂପବଲାତି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ସତ୍ତିୱିସେସୟୋଗମାହ । ୟଦି ପୁବ୍ବଭାଗାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଅଧିପତିଭାୱୋ, କିମତ୍ଥମେତେୟେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା, ନନୁ ସଦ୍ଧାଦୀନମ୍ପି ପୁବ୍ବଭାଗାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ସେସଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅତଂସଭାୱତ୍ତାତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସାତିସୟମନୁୱତ୍ତିତବ୍ବଭାୱରହିତତ୍ତା । କିଞ୍ଚାପି ହି ସଦ୍ଧାଦୟୋପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଅନୁୱତ୍ତୟନ୍ତି, ଏକସ୍ମିଂ ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ସମଧୁରେନ ଅଞ୍ଞେନ ୱିନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟଭାୱୋ ନ ତେସଂ ୟଥା ଛନ୍ଦାଦୀନନ୍ତି ତେୟେୱ ଅଧିପତିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସହଜାତାଧିପତିପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସୋ ପରିବ୍ୟତ୍ତୋ ହୋତି ।

ଚତୁମଗ୍ଗନୟସହସ୍ସୱଣ୍ଣନା

୩୬୨.ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିସଦିସା ପୱତ୍ତି। ତଥା ହି ସୋ ଅଧିପତି ୱିୟ ଅଞ୍ଞାଧିପତିନା ଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି । ଏକଦେସ…ପେ॰… ଉପମା ହୋତି, ନ ସବ୍ବସାମଞ୍ଞେନ, ଇତରଥା ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନେ ଅନ୍ଧକାରାୱତ୍ଥରଣଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗତିରୋଧାନେ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକତମପ୍ପୱତ୍ତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞେ । ‘‘ଆନୀତଂ ଇଦଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିଭତ୍ତି ପରିଣାମେତବ୍ବା । ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ନ ଉପମାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ନ ଉପମାୟ ୱୁତ୍ତଭାୱତୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ୱା ଏତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ନୟେନ ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉପମାୟ ନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅୱୟୱା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ୟେନ ତେ ଚେତସି ନିୟୁତ୍ତା, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏତେତି ଚ ଚେତସିକାତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ପନ ‘‘ଫସ୍ସିକା’’ତିଆଦିନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କୁସଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅକୁସଲପଦଂ

ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୱାରୋ

ପଠମଚିତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬୫. ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ଅକୁସଲେସୁ ଅସମ୍ଭୱତୋ ସମୱାୟକାଲହେତୁସମୂହତ୍ଥୋ ସମୟ-ସଦ୍ଦୋ । ଲୋଭାଭିଭୂତାୟ ଏୱ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ମିଂ ଇତରତ୍ର ଚ ଇଟ୍ଠାକାରଗ୍ଗହଣୱସେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱୋତି ଏୱମାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟଥାନୁରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିଲେସାତୁରତାୟ ଅନାରୋଗ୍ୟଟ୍ଠେନ କିଲେସୱଜ୍ଜସବ୍ଭାୱତୋ ସାୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ଭୂତତାୟ ଅକୋସଲ୍ୟସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ସାୱଜ୍ଜଦୁକ୍ଖୱିପାକଲକ୍ଖଣଂ, ଅନତ୍ଥଜନନରସଂ, ସଂକିଲେସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନଂ, ଗାରୟ୍ହଭାୱତୋ ୱା ସାୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣଂ, ସଂକିଲେସଭାୱରସଂ, ଅନିଟ୍ଠୱିପାକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତପଦଟ୍ଠାନମେୱା’’ତି ଚ ଏୱମାଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନୁଗନ୍ତବ୍ବତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ।

ଗତଂ ଗମନଂ ପୱତ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗତମତ୍ତଂ ଗତିମତ୍ତଂ ଗହଣମତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିୟା ହି ଗତି ପୱତ୍ତି ଏୱାତି । ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତାତି ପଦଟ୍ଠାନତାୟ, ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ୱିୟ ହି କୁସଲସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନହେତୁ । ତଥା ହି ସତିପି ଅସଦ୍ଧମ୍ମସୱନାଦିକାରଣେ ଅୟୋନିସୋ ଅନାୱଜ୍ଜିତେ ଅୱୱତ୍ଥାପିତେ ଚ ନତ୍ଥି ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅୟୋନିସୋ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି । ଏତେନ ଏକନ୍ତକାରଣତା ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ହୋତି । ପଟିସଙ୍ଖା ସୀତାଦିଖମନଂ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ ଖମନ’’ନ୍ତି । ତେନ ସତିସଂୱରୋତି ଇଧ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପହାନସଂୱରୋତି ୱୀରିୟସଂୱରୋ। ସୋ ହି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତି ପଜହତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୪; ୬.୫୮) ୱୁତ୍ତୋତି ।

ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବତାକାରୋ ମୋହୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପଟିପକ୍ଖଭାୱଗ୍ଗହଣାକାରୋ। ତେନ ହି ନିୱୁତା ନ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଭିଜ୍ଝାୟ ୱିସେସୟୋଗୋ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତି।

ଅନୁପପରିକ୍ଖା ମୋହୋ। ସୋ ଚେତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିରହିତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦିଟ୍ଠିସହିତସ୍ସ ପନ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁୱିଧାୟକତ୍ତା ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହଣନ୍ତି । ଅୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଅସଦ୍ଦହନୀୟେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ସାନୁନୟୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋତି ମୋହଦିଟ୍ଠୀନଂ ସଦ୍ଧାପତିରୂପତମାହ । ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପମୋହାଦୀହି ପମଜ୍ଜନତୋ ଅହିରିକାଦୀହି କାରଣେହି । ଆରକ୍ଖରହିତଚିତ୍ତେତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସତିୱିରହତଂୟେୱ ଦସ୍ସେତି । ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ହି ସତୀତି । ଏତେନ ‘‘ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଚିତ୍ତେ ଅନ୍ଧବାଲଚିତ୍ତେ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥଂ ହୋତି । ଉପନାହାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ରାଗାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ରାଗାଦୀନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାଦିସଭାୱତାୟ ‘‘ଅୱିସେସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିସେସସ୍ସ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଇଧାତି, ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ । ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ପୟୋଜନେ ଭୁମ୍ମଂ ‘‘ଚମ୍ମସ୍ମିଂ ଦୀପିନଂ ହନ୍ତୀ’’ତି (ୱଜିର॰ ଟୀ॰ ୧୭-୧୮ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ ୱା ଅୱୂପସମୋ ଫଲୂପଚାରେନ ‘‘ସେମ୍ହୋ ଗୁଳୋ’’ତି ୱିୟ ।

ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୯୦. ସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦୱସେନ ପକତିଅତ୍ତାଦିଅସନ୍ତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟତ୍ତା ନିମିତ୍ତତ୍ତା ଅସନ୍ତଂ ବୁଜ୍ଝତି, ନିଚ୍ଚାଦିୱିସମଗ୍ଗହଣସ୍ସ ସଞ୍ଞାଦିୱିପରିୟେସସ୍ସ ନିସ୍ସୟତ୍ତା ଅସମଂ ବୁଜ୍ଝତୀତି ମୋହୋ ୱୁତ୍ତୋ ନିମିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ତୁଭାୱେନ ଉପଚାରିତତ୍ତା, ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଦିଟ୍ଠିସହିତମୋହୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପକତୀତି କାପିଲାନଂ ପଧାନଂ ।

ତତିୟଚିତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦୦. ଅପଣ୍ଣକପଦଂ ୱିୟ ଅୱିରଜ୍ଝନକପଦମ୍ପି କଦାଚି ନିୟତଭାୱଂ ଦୀପେୟ୍ୟାତି ଅନିୟତତଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ମାନସ୍ସ ଅନିୟତତ୍ତା । ୟଦି ହି ମାନୋ ନିୟତୋ ସିୟା, କାମରାଗସ୍ସ ମାନରହିତା ପୱତ୍ତି ନ ସିୟା, ତଥା ଭୱରାଗସ୍ସ । ଏୱଂ ସତି ପଟ୍ଠାନେ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ କାମରାଗେନ ୟୋଜନା ନ ସିୟା, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂୟେୱ ସିୟା, ଭୱରାଗମୂଲିକା ଚ ନ ସିୟା, ଏୱଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନାନଂ ସଂୟୋଜନେହି ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ୟୋଜନା ସିୟା, ନ ଦସୱିଧା ଦସ୍ସିତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାହି ୟୋଜନାହି ମାନସ୍ସ ଅନିୟତଭାୱୋ ପକାସିତୋ । ଅଥ ୱା ମାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ ହୋନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ଅପଣ୍ଣକଙ୍ଗାନି, କିଂ ପନ ହୋନ୍ତୀତି ଅପେକ୍ଖାୟଂ ୟେୱାପନକାତି ୱିଦିତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ୟେୱାପନକାନଞ୍ହି ପଞ୍ଚଭାୱୋ ଇଧ ୱିଧୀୟତି, ନ ଅପଣ୍ଣକଙ୍ଗାନନ୍ତି ସୋ ୟଥା ହୋତି, ତଥା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କିଲେସଦୁକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ‘‘କିଲେସଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କିଲେସୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଲୋଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ମୋହୋ ମାନୋ ଥିନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ । ଲୋଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ମୋହୋ ମାନୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ । ଲୋଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ମୋହୋ ଥିନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ । ଲୋଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ମୋହୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପ’’ନ୍ତି ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତଥା କିଲେସଦୁକେପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସସଙ୍ଖାରିକାସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତୱସେନ ହି ଅୟଂ ପାଠଭେଦୋତି ।

‘‘କାମରାଗୋ ଚତୁଧା ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଟିଘୋ ତିଧା, ମାନୋ ଏକଧା, ତଥା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଭୱରାଗୋତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା କାମରାଗୋ ମାନସଂୟୋଜନଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନେହି ଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନମତ୍ତେନେୱ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ମାନୋ ଭୱରାଗାୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭୱରାଗୋ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୮୫) ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ଇଧ ଚ ୱକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥେୱ ‘‘ଲୋଭୋ ଛଧା ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଟିଘୋ ଦ୍ୱେଧା, ତଥା ମୋହୋ’’ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ଲୋଭୋ ଅସଙ୍ଖାରିକୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ସସଙ୍ଖାରିକୋ ମୋହଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଅସଙ୍ଖାରିକୋ ଏୱ ମୋହମାନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକଅନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ସସଙ୍ଖାରିକୋ ଏୱ ଚ ମୋହମାନଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକଅନୋତ୍ତପ୍ପେହୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ତଥାଦସୱିଧା କିଲେସାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ଗହଣତାୟ ଅୱଂକତ୍ୱା ଗହଣମ୍ପି ‘‘ସମ୍ପଗ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚତୁତ୍ଥଚିତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦୨.ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତପୟୋଗସଙ୍ଖାତୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଏୱ ଉସ୍ସାହୋ, ନ ୱୀରିୟୁସ୍ସାହୋତି ।

ନୱମଚିତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧୩.ୱିସପ୍ପନାନିଟ୍ଠରୂପସମୁଟ୍ଠାନଂ ୟେନ କୁପିତସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ କମ୍ପତି, କୁପିତାକାରୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏତେନ ସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ରସୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ୱା ୱିସପ୍ପନରସୋ । ତଥା ହି ୟସ୍ସ କୁପ୍ପତି, ତସ୍ସ ଅମିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଟିଘୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ହୋତୀତି । ଏତେନ କିଚ୍ଚତ୍ଥୋ ରସୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ।

୪୧୮.ୱଚନତ୍ଥମେୱ ୱଚନପରିୟାୟମେୱ ।

ଏକାଦସମଚିତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨୪.ନିଚ୍ଛୟାଭାୱାତି ଅଧିମୋକ୍ଖାଭାୱା । ଅସଣ୍ଠହନତୋତି ସନ୍ତାନୱସେନ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ ।

ଦ୍ୱାଦସମଚିତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨୯. ସହଜାତାଧିପତି ନତ୍ଥି ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ ଚେ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସା ମୟ୍ହଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱା । ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା ପଟିସିଦ୍ଧତା, ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅୱଚନମ୍ପି ଅଭାୱଂ ଦୀପେତି ।

ଅୱଚନତୋତି ଅ-କାରସ୍ସ ତଦଞ୍ଞୱଚନତଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତେନ ଚ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବେସୁ ଅଭାୱୱଚନେନ କାରଣସିଦ୍ଧିୟା ଫଲସିଦ୍ଧୀତି ତତ୍ଥ ଅଭାୱସ୍ସ କାରଣମେୱ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଅନାକଡ୍ଢନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତଂସଭାୱତା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ତତୋ ଚ ‘‘ବଲୱଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢତି, ଦୁବ୍ବଲଂ ନାକଡ୍ଢତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଟିସନ୍ଧିଦାନସଭାୱେସୁ । ୟସ୍ସ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଦାନସଭାୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥି, ନ ତସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନେ କାରଣନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଅନାକଡ୍ଢନଂ ସାଧେତି ‘‘ୟଦି ହି ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା । ୟସ୍ମା ଚ ନାଗତଂ, ତସ୍ମା ନାକଡ୍ଢତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନାଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅନାକଡ୍ଢନତୋ ଅନାଗମନଂ ସାଧେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅପାୟଗମନୀୟସ୍ସାତି ଅପାୟଂ ଗମେତୀତି ଅପାୟଗମନୀୟଂ, ତଂସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନେ ସତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଏକନ୍ତେନ ଅପାୟଗମନୀୟଂ ସିୟା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୨୯) ‘‘ଇତରସ୍ସାପି ଏତ୍ଥେୱ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ନ ହି ଅକୁସଲପଟିସନ୍ଧି ସୁଗତିୟଂ ସମ୍ଭୱତୀତି । ‘‘ଚତୂହି ଅପାୟେହି ଚ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୧; ସୁ॰ ନି॰ ୨୩୪) ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ’’ତି (ସ॰ ନି॰ ୨.୪୧; ୫.୯୯୮, ୧୦୦୪) ୱଚନତୋ ଅପାୟଗମନୀୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅପାୟଗମନୀୟସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବତ୍ତା’’ତି । ନ ଚେତଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବଂ, ନ ସୋ ତସ୍ସ ଅପାୟଗମନୀୟୋ ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ତଦେକଟ୍ଠା ଚ କିଲେସାତି ଏତେନ ସଙ୍ଗହୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ନିୟୋଗତୋ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୦୬) ।

‘‘କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୭) ୱୁତ୍ତକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ସୋ ଚ ୟଦି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ତସ୍ସାପି ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବଂ ସିୟା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବାନଂୟେୱ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ଚେତଂ ଦସ୍ସେନେନ ପହାତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଆୱତ୍ତତି ।

ସହଜାତମେୱ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ୟଥା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ନେୱ ଦସ୍ସନେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୮.୮୬) ସହଜାତଂ ନାନାକ୍ଖଣିକନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ସହଜାତା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଚେତନା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନାନାକ୍ଖଣିକା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଚେତନା ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱିଭତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ‘‘ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ଚେତନା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୮.୮୯) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାନାକ୍ଖଣିକା ଚେତନା ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ତେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ପଚ୍ଚନୀୟେପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସଙ୍ଗାହକପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରେ କରିୟମାନେ । ଇତରତ୍ଥ ଚାତି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବପଦେ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ନେୱ ଦସ୍ସନେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଛାଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୮.୭୧) କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋପି ୱୁତ୍ତୋତି ।

ତଦଭାୱାତି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱା । ନ ଚ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ୱିନା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନଂ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଅନାକଡ୍ଢନତୋ ତତ୍ଥ ଅନାଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ସେସାନି ଏକାଦସେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ । ପୱତ୍ତିୱିପାକସ୍ସାତି ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିପାକୋ ପୱତ୍ତିଏକଦେସତାୟ ପୱତ୍ତିଭୂତୋ ୱା ୱିପାକୋ ଏତସ୍ସାତି ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ, କମ୍ମଂ, ତସ୍ସ । ଅଥ ୱା ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିପାକୋ ପୱତ୍ତିୱିପାକୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଏତସ୍ସାତି ନାନା…ପେ॰… ୟୋ, ତବ୍ଭାୱୋ…ପେ॰… ତାତି ଏୱଂ ପଦଚ୍ଛେଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ୱିନା ୱିପାକସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ।

ଇଦାନି ପୱତ୍ତିୱିପାକାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଲାଭିତାୟ ଆହଚ୍ଚଭାସିତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ୱିପାକଦାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକଧମ୍ମତାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ‘‘ୟଦି ଭାୱନା’’ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ୱିପାକଦାନାଭାୱେପି ସିଦ୍ଧୋ ୱିପାକଧମ୍ମଭାୱୋ ତାଦିସାନଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଲବ୍ଭମାନତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାଦୀନ’’ନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ତନୋ କାଲମତିକ୍କନ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ଇଦଂ ସହାୟପଚ୍ଚୟଲାଭତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନୱୁତ୍ତିନୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂ, ତଦଭାୱା ସେକ୍ଖସନ୍ତତିୟଂ ତସ୍ସ ୱିପାକାନୁପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇଦଂ ପନ ଠାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଚ ସଂୟୋଜନତ୍ତୟତଦେକଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ଅପରିକ୍ଖୀଣସହାୟାନଂ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂ ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ତସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସେୱ ସତି ସହାୟେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନୱଚନଂ, ଅସତି ୱିପାକାନୁପ୍ପାଦନୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚ ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟିକଂ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୱତ୍ତିୱିପାକଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ‘ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣ’ନ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୭୨୫-୭୨୬) ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାପି ନ ହୋତି, ସାପି ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଅପନେତବ୍ବାତି ଇଦମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଅକୁସଲପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅବ୍ୟାକତପଦଂ

ଅହେତୁକକୁସଲୱିପାକୱଣ୍ଣନା

୪୩୧.କାମାୱଚର…ପେ॰… ଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଉପଚିତତ୍ତା’’ତି ପଦଂ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ‘‘ଅସାଧାରଣକମ୍ମପଚ୍ଚୟୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଉପଚିତତ୍ତାତି ଲଦ୍ଧାସେୱନତ୍ତା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପଠମଜୱନସ୍ସ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଅନାସେୱନତ୍ତା । ତଥା ଚ ସତି ତସ୍ସ ୱିପାକଦାନମେୱ ନ ସିୟାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିପାକାଭିମୁଖନ୍ତି ୱିପାକଦାନାଭିମୁଖଂ କତୋକାସଂ । କତୋକାସତା ଚ ଅନାଦିମ୍ହି ସଂସାରେ ଅନେକେସଂ କମ୍ମାନଂ କତାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ପରସ୍ସ ପଟିବାହନେନ ହୋତୀତି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଡ୍ଢିତତା ଚ ସକମ୍ମସ୍ସ ବଲଦାନସମତ୍ଥତାୱସେନ ଅତ୍ତନୋ କାରଣେହି ଅଭିସଙ୍ଖତତା । ଅସାଧାରଣେନ ନାମଂ ଉଦ୍ଧଟଂ ‘‘ଭେରୀସଦ୍ଦୋ ୟୱଙ୍କୁରୋ’’ତି ୟଥା । ୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ । ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତାତି ଅଧିକପଚ୍ଚୟତ୍ତା ।

ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ତଂ ରୂପୱିଜାନନଞ୍ଚାତି ଏତେନ ସମାନାଧିକରଣତଂ ସମାସସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚ ‘‘ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତିଆଦିପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ନୀଲୁପ୍ପଲସଦ୍ଦାଦୀନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱମାହ । ଅଞ୍ଞୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ । ରୂପଂୟେୱାରମ୍ମଣନ୍ତି ପନ ଅତ୍ଥେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତଂସଦିସାନଂ ତଦୁପଚାରଂ କତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ସା ଏୱ ତିତ୍ତିରୀ ତାନି ଏୱ ଓସଧାନୀ’’ତି । ଝାନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱେ ନ ଝାନଙ୍ଗତା ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଉପେକ୍ଖାଦୀନଂ ଉପଚରିତଝାନଙ୍ଗତଂ ସାଧେତି । ନ ହି ଝାନଙ୍ଗାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟତଂ ୱତ୍ୱା ତେସଂ ଝାନପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଉପେକ୍ଖାଦୟୋ ଝାନରାସିଟ୍ଠାନେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ଝାନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱେ’’ତିଆଦି । ଉପେକ୍ଖାଦିଭାୱତୋତି ଉପେକ୍ଖାସୁଖଦୁକ୍ଖେକଗ୍ଗତାଭାୱତୋ । ଅଞ୍ଞଟ୍ଠାନାଭାୱତୋତି ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିଂ ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୩୬. ଅକୁସଲଂ ଭୱଙ୍ଗନିସ୍ସନ୍ଦେନ ‘‘ପଣ୍ଡର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଭୱଙ୍ଗେ ଅପଣ୍ଡରେ ତଂମୂଲିକା କୁତୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ପଣ୍ଡରତାତି ‘‘ଅକୁସଲସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଣ୍ଡରତାୟ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୟଦି ଅଞ୍ଞକାରଣା ପଣ୍ଡରତା, ସଭାୱୋୱାୟନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକିଲେସସଭାୱତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚେତ୍ଥ ଫସ୍ସାଦୀନମ୍ପି ପଣ୍ଡରତାପତ୍ତି । ୟତୋ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱକିଚ୍ଚୱିସେସଞ୍ଞୁନା ଭଗୱତା ୱିଞ୍ଞାଣଂୟେୱ ତଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ।

୪୩୯.ଅନତିକ୍କମନେନ ଭାୱନାୟ । ପସାଦଘଟ୍ଟନଂ ୱିସୟସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟଦେସେ ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ପସାଦଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଆପାଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଭୂତେସୁ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ନ ସୟଂ କିଞ୍ଚି ପଟିହଞ୍ଞତି, ନାପି କେନଚି ପଟିହଞ୍ଞୀୟତି ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଭାୱତ୍ତା । ୱିସୟୱିସୟୀଭୂତଂ ପନ ଅଭିମୁଖଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁତାୟ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ପଟିହତପଟିଘାତକଭାୱେନ ୱୋହରୀୟତି, ତସ୍ମା ତେସୁ ସପ୍ପଟିଘୱୋହାରୋ । ‘‘ଉପାଦାରୂପଂ ଘଟ୍ଟେତୀତି ଏୱମାଦି ଚ ଉପଚାରୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହାଭୂତାରମ୍ମଣେନ ପନ କାୟପ୍ପସାଦନିସ୍ସୟଭୂତେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ଘଟ୍ଟିୟମାନେସୁ ପସାଦୋପି ଘଟ୍ଟିତୋ ଏୱ ନାମ ହୋତୀତି ୱତ୍ୱା ୱୀମଂସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥାଧିପ୍ପେତେନ ଏକଦେସସାମଞ୍ଞେନ ଉପମାୱଚନତୋ ନିସ୍ସିତନିସ୍ସୟଘଟ୍ଟନାନଂ ସତିପି ପୁବ୍ବାପରଭାୱେ ଉପମତ୍ତେ ଉପମାଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉଭୟଘଟ୍ଟନଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଆହ ।

୪୫୫.ଦସ୍ସନାଦିପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱତୋତି ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଅଦସ୍ସନାଦିତାୟ ସା ଏତେସଂ ଏୱ ୱିସେସୋ । ଅନଞ୍ଞନିସ୍ସୟମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୟାତି ଅଞ୍ଞନିସ୍ସୟମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତାଭାୱତୋ । ଅଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱେନାତି ଇମିନା କିରିୟାମନୋଧାତୁତୋପି ୱିସେସସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରନିଗ୍ଗମନମୁଖଭାୱାଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଗ୍ଗମନପୱେସମୁଖଭାୱାଭାୱତୋ’’ତି । ତିୱିଧେନପି ହି ମନୋଧାତୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୱିସେସୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ତତୋ ଏୱ ୱିଜାନନୱିସେସୱିରହତୋୟେୱ । ୟଦି ମନୋଧାତୁ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟାତି କଥଂ ମନୋଧାତୁୟା ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ? ସଙ୍ଗହୋ ଏୱ ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା । ଅତ୍ଥି ହି ଏସ ପରିୟାୟୋ ‘‘ମନନମତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୟଥା ‘‘ମନନମତ୍ତା ଧାତୁ ମନୋଧାତୂ’’ତି । ଅପିଚ ୱତ୍ଥୁକିଚ୍ଚେହି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସଭାଗତ୍ତା ତସ୍ସ ଉପରମୁପ୍ପାଦଭାୱତୋ ଅନ୍ତାଦିଭାୱତୋ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣକାୟସଙ୍ଗହିତା ମନୋଧାତୁ, ନ ସେସୱିଞ୍ଞାଣକାୟସଙ୍ଗହିତା ଅତଂସଭାଗତ୍ତା, ଇଧ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟକତତ୍ତା ମନସୋ ସମ୍ଭୂୟ ୱିସିଟ୍ଠମନୋକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତଦଭାୱତୋ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତିପି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ‘‘ନ ହି ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ମନୋଧାତୁୟା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚୱିରହଂୟେୱ ଦସ୍ସେତି । ଦସ୍ସନାଦୀନଂ ପନାତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞୱିଞ୍ଞାଣୱିଧୁରଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ୟଦି ଜନକସଦିସତା ନାମ ମହାୱିପାକେସୁ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦିତା, ତିହେତୁକତୋ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ତିହେତୁକାନଂ, ଦୁହେତୁକତୋ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଦୁହେତୁକାନଞ୍ଚ ଭୱତୁ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦିତା, ତିହେତୁକତୋ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତଦୁହେତୁକାନଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି । ତଂସୋତପତିତତା ନ ସିୟା ତସ୍ସା ଅନାନନ୍ତରତ୍ତା । ତତୋ ଏୱ ହୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସୋତପତିତଂ ଏୱାନନ୍ତରେନ ୱଚନେନ ସମତ୍ଥୟତି । ୟଦି ୱିଜ୍ଜମାନାନମ୍ପି ମନୋଧାତୁଆଦୀସୁ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ୱିୟ ଅଗଣନୂପଗଭାୱୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଟ୍ଠାନେ କଥଂ ତେସଂ ଝାନପଚ୍ଚୟତାୱଚନଂ । ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୧), ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନି କିରିୟାବ୍ୟାକତାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚନୀୟେପି ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ଝାନପଚ୍ଚୟା, ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସହିତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୯୮) ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ଏୱ ଉଦ୍ଧଟାନି, ନ ମନୋଧାତୁଆଦୀନୀତି ଆହ ‘‘ଝାନପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚମତ୍ତତୋ’’ତିଆଦି । ନ ହେତ୍ଥ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ବଲୱଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ ଅଧିକତୋ, ଅଥ ଖୋ ଝାନପଚ୍ଚୟଭାୱମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୬୯.ସମାନୱତ୍ଥୁକଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ଦସ୍ସନାଦିତୋ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ବଲୱଭାୱେ କାରଣୱଚନଂ । ୟଥାରମ୍ମଣନ୍ତି ଆରମ୍ମଣାନୁରୂପଂ । ୟଦି ସମାନନିସ୍ସୟତାୟ ମନୋଧାତୁତୋ ବଲୱତରତ୍ତଂ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସୋମନସ୍ସସହଗତାୟ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ କଥଂ ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ତସ୍ସ ବଲୱଭାୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସନ୍ତତିପରିଣାମନବ୍ୟାପାରୱିସେସା ନ ସୋମନସ୍ସୱେଦନନ୍ତି ପରିହାରଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୱିପାକୋ ୱିୟ ଅନୁଭୱନମେୱ ନ ହୋତୀତି ସତି ସମତ୍ଥତାୟ ୱିପାକାନଂ ଏକନ୍ତେନ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅହେତୁକକୁସଲୱିପାକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଟ୍ଠମହାୱିପାକଚିତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୯୮. ୱିପାକଧମ୍ମାନଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରଂ ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରକଥାୟଂ ‘‘ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲୋ ଏକୂନତିଂସୱିଧୋ ମନୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥା) । ପୟୋଗେନାତି ଅତ୍ତନା ପରେହି ୱା କତେନ ଉସ୍ସାହନପୟୋଗେନ । କୁସଲାକୁସଲାନି ୱିୟ ୟେସଂ ତଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଅନୁବନ୍ଧଭୂତଂ । ପଠମପଞ୍ଚମଚିତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞବଲୱଦୁବ୍ବଲଭାୱୱିଚାରେନ ଦୁତିୟଛଟ୍ଠାଦୀନମ୍ପି ସୋ ୱିଚାରିତୋ ହୋତୀତି ‘‘ଏତେସୁ ବଲୱଂ ଦୁବ୍ବଲଞ୍ଚ ୱିଚାରେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ସାଲିଆଦୀନଂ ଥଦ୍ଧମୁଦୁଭୂମିୱସେନ ତିଣାଦୀନଂ ଅନୀହରଣନୀହରଣୱସେନ ଉତୁଆଦିଅୱସେସପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିପତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଚ ଫଲୱିସେସୟୋଗୋ, ଏୱଂ କମ୍ମସ୍ସ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିୱସେନ ଅୱିସୁଦ୍ଧୱିସୁଦ୍ଧପୟୋଗୱସେନ ଉପପତ୍ତିୟା ୱିପତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଚ ୱିସିଟ୍ଠଫଲତାୟ ପରିଣମନଂ, ଏୱମେୱ ଗିମ୍ହୱସ୍ସକାଲାଦୀସୁ ବୀଜାନଂ ଫଲୱିସେସୟୋଗୋ ୱିୟ ତଂତଂକାଲୱିସେସେନ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲୱିସେସୟୋଗୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କାଲୱସେନ ପରିଣମତୀ’’ତି । ସୁକ୍କସୋଣିତପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି କମ୍ମୱିସେସପରିଭାୱିତସନ୍ତାନୁପ୍ପନ୍ନତାୟ ସୁକ୍କସୋଣିତାନଂ ଆୟୁୱିସେସହେତୁଭାୱମାହ ସୁକ୍କସୋଣିତୱସେନପି ୱଣ୍ଣାଦିୱିସେସଦସ୍ସନତୋ, ୟେନ ‘‘ପିତୂନଂ ଆକାରଂ ପୁତ୍ତୋ ଅନୁୱିଦହତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂମୂଲକାନନ୍ତି ଅପ୍ପାୟୁକସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମମୂଲକାନଂ । ଆହାରାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିସମୂପକ୍କମାଦୟୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ୱିପାକୁଦ୍ଧାରକଥାୱଣ୍ଣନା

ୟତୋ ତିହେତୁକାଦିକମ୍ମତୋ । ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଠାନେତି ପଟିସନ୍ଧିଆଦିଟ୍ଠାନେ, ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ୱା । ତିହେତୁକତୋ ଦୁହେତୁକଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିସନ୍ଧିନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ପନ ତିହେତୁକତୋ ଦୁହେତୁକମ୍ପି ଇଚ୍ଛତି ଏୱ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟଂ ପୁରିମାୟ ହେତୁକିତ୍ତନଲଦ୍ଧିୟା ନ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୮) ।

ୟେ ‘‘ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନା’’ତି, ‘‘ଏକପୁପ୍ଫଂ ୟଜିତ୍ୱାନ, ଅସୀତି କପ୍ପକୋଟିୟୋ (ଥେରଗା॰ ୯୬) । ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନାଭିଜାନାମୀ’’ତି (ଅପ॰ ଥେର ୨.୪୬.୬୪) ଚ ଏୱମାଦିୱଚନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏକେନପି କମ୍ମେନ ଅନେକା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି, ‘‘ଦିସ୍ୱା କୁମାରଂ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦୫) ଅତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ ନାନାକମ୍ମେହି ଏକା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦା, ତେସଂ ବୀଜଙ୍କୁରୋପମାୟ ‘‘ଏକସ୍ମା ଏକା, ଅନେକସ୍ମା ଚ ଅନେକା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ୱିନିଚ୍ଛିତତ୍ତା କମ୍ମପଟିସନ୍ଧିୱୱତ୍ଥାନତୋ ସାକେତପଞ୍ହେ ୱିପାକୁଦ୍ଧାରକଥାୟ ଉସ୍ସଦକିତ୍ତନଗହଣସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଆହ ‘‘କମ୍ମୱସେନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧିଜନକକମ୍ମୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକୋ ଏୱ ଅଲୋଭଲୋଭାଦିଗୁଣଦୋସାତିରେକଭାୱହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଲୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋଭୱସେନ, ଦୋସ, ମୋହ, ଲୋଭଦୋସ, ଲୋଭମୋହ, ଦୋସମୋହ, ଲୋଭଦୋସମୋହୱସେନାତି ତୟୋ ଏକକା, ତୟୋ ଦ୍ୱିକା, ଏକୋ ତିକୋତି ଲୋଭାଦିଦସ୍ସନୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖେୟେୱ ସତ୍ତ ୱାରା । ତଥା କୁସଲପକ୍ଖେ ଅଲୋଭାଦିଦସ୍ସନୱସେନାତି ଚୁଦ୍ଦସ ୱାରା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ଅଲୋଭଦୋସାମୋହା, ଅଲୋଭାଦୋସମୋହା, ଅଲୋଭଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ’’ତି ଆଗତେହି କୁସଲପକ୍ଖେ ତତିୟଦୁତିୟପଠମୱାରେହି ଦୋସୁସ୍ସଦମୋହୁସ୍ସଦଦୋସମୋହୁସ୍ସଦୱାରା ଗହିତା । ତଥା ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ‘‘ଲୋଭାଦୋସମୋହା, ଲୋଭଦୋସାମୋହା, ଲୋଭାଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ’’ତି ଆଗତେହି ତତିୟଦୁତିୟପଠମୱାରେହି ଅଦୋସୁସ୍ସଦଅମୋହୁସ୍ସଦଅଦୋସାମୋହୁସ୍ସଦୱାରା ଗହିତାୟେୱାତି ଅକୁସଲକୁସଲପକ୍ଖେ ତୟୋ ତୟୋ ୱାରେ ଅନ୍ତୋଗଧେ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠେୱ ୱାରା ଦସ୍ସିତା । ୟେ ପନ ଉଭୟେସଂ ୱୋମିସ୍ସତାୱସେନେୱ ଲୋଭାଲୋଭୁସ୍ସଦୱାରାଦୟୋ ଅପରେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ୱାରା ଦସ୍ସେତବ୍ବା, ତେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଏୱ ନ ଦସ୍ସିତା । ନ ହି ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଅନ୍ତରେନ ଅୱତ୍ଥନ୍ତରଂ ଲୋଭୋ ବଲୱା ଅଲୋଭୋ ଚାତି ୟୁଜ୍ଜତି । ପଟିପକ୍ଖତୋୟେୱ ହି ଏତେସଂ ବଲୱଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ, ସହଜାତଧମ୍ମତୋ ୱା । ତେସୁ ଲୋଭସ୍ସ ତାୱ ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅଲୋଭେନ ଅନଭିଭୂତତାୟ ବଲୱଭାୱୋ, ତଥା ଦୋସମୋହାନଂ ଅଦୋସାମୋହେହି । ଅଲୋଭାଦୀନଂ ପନ ଲୋଭାଦିଅଭିଭୱନତୋ ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ସମାନଜାତିୟଂ ସମଭିଭୂୟ ପୱତ୍ତିୱସେନେୱ ସହଜାତଧମ୍ମତୋ ବଲୱଭାୱୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଲୋଭୋ ବଲୱା, ଅଲୋଭୋ ମନ୍ଦୋ, ଅଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ, ଦୋସମୋହା ମନ୍ଦା’’ତି । ସୋ ଚ ତେସଂ ମନ୍ଦବଲୱଭାୱୋ ପୁରିମୂପନିସ୍ସୟତୋ ଆସୟସ୍ସ ପରିଭାୱିତତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମଦୁତିୟେହି, ସତ୍ତମପଠମେହି ୱା ୱାରେହି ତିହେତୁକକମ୍ମତୋ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱସେନ ତିହେତୁକୱିପାକୋ, ଇତରେହି ତିହେତୁକଦୁହେତୁକକମ୍ମତୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱସେନ ଦୁହେତୁକାହେତୁକୱିପାକା ଦସ୍ସିତାତି ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଧାତି ୱିପାକୁଦ୍ଧାରମାତିକାୟଂ । ତେନ ହେତୁକିତ୍ତନଂ ୱିସେସେତି । ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦିୱିପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ମୋହୋ, ସବ୍ବାକୁସଲଂ ୱା । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେନ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗୱଚନେନ । ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ପଟିସନ୍ଧିମ୍ହି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ନିକନ୍ତିପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେସୁ । କମ୍ମସରିକ୍ଖକୋତି ଇଧ ସାତିସୟୋ ସରିକ୍ଖଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତରଥା ତିହେତୁକଦୁହେତୁକାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସରିକ୍ଖାୟେୱାତି ଦସ୍ସିତମେତନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ୱିୟ ଅପୁବ୍ବନିସ୍ସୟପୱତ୍ତିନୀ ୱିଜାନନୱିସେସରହିତା ଚ ମନୋଧାତୁ ଇଟ୍ଠାଦିଭାଗଗ୍ଗହଣେ ନ ସମତ୍ଥାତି ‘‘ପାକଟାୟେୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତା, ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱା ସଙ୍ଗହିତା । ତଦାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସବ୍ବଜୱନୱତାତି ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତସକଲଜୱନପ୍ପୱତ୍ତିସହିତେନ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞକାଲେତି ଅବୁଦ୍ଧିପୱତ୍ତିକାଲେ ।

ଅନୁଲୋମେତି ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ । ଆସେୱନପଚ୍ଚୟାତି ଆସେୱନଭୂତା ପଚ୍ଚୟା । ନ ମଗ୍ଗେ ଅମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ। ସୋପି ମୋଘୱାରୋ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ୟଦି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା, ୟଥା ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୨.୩) ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୨.୧୪) ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ, ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଚ ‘‘ସୁଖା…ପେ॰… ନ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତୱସେନ, ଏୱଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱସେନ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାଠୋ ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି ୱାରଦ୍ୱୟୱସେନ ଗଣନାୟଂ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନ ମଗ୍ଗେ ଦ୍ୱେ । ନ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଆସେୱନେ ଦ୍ୱେ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟାୟଂ ମୋଘୱାରୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ୟଦି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା, ଦୁତିୟମୋଘୱାରେ ଅତ୍ତନୋ ୱିୟ ତତିୟଚତୁତ୍ଥୱାରେସୁପି ସିୟା, ତଥା ସତି ଅତ୍ତନାପି କୁସଲାକୁସଲାନଂ ସିୟା । ନ ହି…ପେ॰… ଅୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଅନୱସେସତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ…ପେ॰… ଅୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅକୁସଲସ୍ସ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱଚନାଭାୱତୋ । ନ କେୱଲଂ ଅୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ କୁସଲଂ…ପେ॰… ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୱ । ଅଥାପି ସିୟାତିଆଦି ମଗ୍ଗସୋଧନତ୍ଥମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ସମାନୱେଦନାନଂ ଏୱ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଅସମାନୱେଦନାନଂ ୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ‘‘ଆସେୱନ ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ସମାନୱେଦନାୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଭିନ୍ନଜାତିକସ୍ସ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅଭିନ୍ନୱେଦନସ୍ସ ଚାତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ୱେଦନାତ୍ତିକେପି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱାତି ୟୋଜନା । କୁସଲତ୍ତିକାଦୀସୁ ୟଥାଦସ୍ସିତପାଳିପ୍ପଦେସେସୁପୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ । ଗଣନାୟ କାରଣଭୂତାୟ ଗଣନାୟ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନାୟ ସତି ଗଣନାୟ ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ । ଦୁତିୟୋ ମୋଘୱାରୋ ୱୀମଂସିତବ୍ବୋତି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱା ଜୱନଟ୍ଠାନେ ଠାତୁଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ୱିନା ଆସେୱନଂ ଜୱନପ୍ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ୟଂ ଜୱନଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ, ତଂ ଛିନ୍ନମୂଲକରୁକ୍ଖପୁପ୍ଫଂ ୱିୟା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୬୬) ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲାନଂ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ କିରିୟଭାୱୋ ନ ସିୟା, ୱୁତ୍ତୋ ଚ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି କିରିୟା ନେୱ କୁସଲା ନାକୁସଲା ନ ଚ କମ୍ମୱିପାକା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଜୱନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱାତି ଜୱନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା, ନ ଜୱନଭାୱେନା’’ତି, ‘‘ଆସେୱନଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ଚ ଆସେୱନଂ ୱିୟ ଆସେୱନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ, ୱିପ୍ଫାରିକସ୍ସ ପନ ସତୋ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିୟେୱେତ୍ଥ ଆସେୱନସଦିସତା । ୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପ୍ଫାରିକମ୍ପି ଜୱନଂ ୱିୟ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ନ ଇମସ୍ସ ପାଠେ ଆସେୱନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଫଲଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋମତି । ଅୟମ୍ପି ପୋରାଣକେହି ଅସଂୱଣ୍ଣିତତ୍ତା ସାଧୁକଂ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନାନଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତରଭାୱତୋ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଟ୍ଠାନେପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ଆୱଜ୍ଜନାୟେୱ ଅତ୍ଥତୋ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁକକିରିୟମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱତୋ, ତସ୍ମା । ତଂ ଆୱଜ୍ଜନା ୱିୟ ସତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲକିରିୟଜୱନାନଂ ଏକନ୍ତତୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନେୱ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଚତୁନ୍ନନ୍ତି ମୁଞ୍ଛାମରଣାସନ୍ନୱେଲାଦୀସୁ ମନ୍ଦୀଭୂତୱେଗତାୟ ଚତ୍ତାରିପି ଜୱନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାୱୋତି ଆରମ୍ମଣମୁଖେନପି ଚିତ୍ତନିୟାମଂୟେୱ ଦସ୍ସେତି । ୟଦିପି ‘‘ଜୱନାପାରିପୂରିୟା…ପେ॰… ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ପଠମମୋଘୱାରତୋ ଏତସ୍ସ ନ କୋଚି ୱିସେସୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅୟମ୍ପି…ପେ॰… ରେତବ୍ବୋ’’ତି । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେୟେୱ ପୱତ୍ତିୟଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ ତସ୍ସ ହେତୁୱସେନ ଭେଦୋତି ‘‘ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୧୦୨) ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

ସଭାୱକିଚ୍ଚେହି ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ସଭାୱକିଚ୍ଚାନଂ ୱା ଫଲଭୂତାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ସଭାୱକିଚ୍ଚପଚ୍ଚୟଭାୱୋ। ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଦୁହେତୁକସୋମନସ୍ସସହଗତଅସଙ୍ଖାରିକଜୱନାୱସାନେ ଏୱା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ୟଥା ଚ ଅହେତୁକଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ତିହେତୁକଜୱନାୱସାନେ ଅହେତୁକଦୁହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧଂ, ଏୱଂ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ତିହେତୁକଜୱନାନନ୍ତରଂ ଦୁହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ, ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଚ ଦୁହେତୁକାନନ୍ତରଂ ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତିହେତୁକକମ୍ମଂ ତିହେତୁକମ୍ପି ଦୁହେତୁକମ୍ପି ଅହେତୁକମ୍ପି ୱିପାକଂ ଦେତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୮) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିପୁଣ୍ଣୱିପାକସ୍ସାତି ଇମିନାପି ତିହେତୁକଜୱନତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧଂୟେୱ ସାଧେତି । ନ ହି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସାମଗ୍ଗିୟା ଅସତି ତଦାରମ୍ମଣଂ ସବ୍ବଂ ଅୱିପଚ୍ଚନ୍ତଂ କମ୍ମଂ ପରିପୁଣ୍ଣୱିପାକଂ ହୋତୀତି । ମୁଖନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତତଦାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅୱିଭାୱିତତ୍ତା । ତିହେତୁକାଦିକମ୍ମସ୍ସ ହି ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ତିହେତୁକକମ୍ମସ୍ସ ସୋଳସ, ଇତରସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସ, ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସେୱ ଦୁହେତୁକକମ୍ମସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସ, ଇତରସ୍ସ ଅଟ୍ଠାତି ଏୱଂ ସୋଳସୱିପାକଚିତ୍ତାଦୀନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପରିପୁଣ୍ଣୱିପାକସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଜନକକମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ୱିପାକୱିଭାୱନାୟ ମୁଖନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱେତଂ, ତସ୍ମା ।

ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ନାନାକମ୍ମତୋ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥାପି ସମ୍ଭୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପେକ୍ଖା…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କେନ କିଚ୍ଚେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଂ ତାୱ ନ ହୋତି ଜୱନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନାଲମ୍ବଣତୋ, ନାପି ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ ତଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, ପଟିସନ୍ଧିଚୁତୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ପାରିସେସତୋ ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା । ନ ହି ପଟିସନ୍ଧିଭୂତଂୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ତନ୍ନିନ୍ନନ୍ତି ଆପାଥଗତୱିସୟନିନ୍ନଂ ଆୱଜ୍ଜନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିୟ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକସ୍ସ ୱିୟ । ଏତସ୍ସପି ସାୱଜ୍ଜନତାୟ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତଦତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିରୋଧଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ଉପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ । ତନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ । ତସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ । ତଥା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ୟଥାୱୁତ୍ତା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା । ୱୋଦାନଂ ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦୀନଂ ପୁରେଚାରିକଞାଣଂ । ଏତେସନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଚିତ୍ତମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲଚିତ୍ତାନଂ । ଏତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିପାକଚିତ୍ତସ୍ସ ।

ଉପନିସ୍ସୟତୋ ତସ୍ସେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିପାକସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଦସ୍ସନାଦିଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସନାଦିଫଲତୋ, ଦସ୍ସନାଦିପ୍ପୟୋଜନତୋ ୱା । ପୁରିମଚିତ୍ତାନି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି । ୱତ୍ଥନ୍ତରରହିତତ୍ତେ ଦସ୍ସେତବ୍ବେ ୱତ୍ଥନ୍ତରେ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣନ୍ତରେପି ନ ୱତ୍ତତୀତି ‘‘ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣନ୍ତରରହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଦି ୱିପାକେନ କମ୍ମସରିକ୍ଖେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ସତି ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ଅହେତୁକୱିପାକାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ସିୟା ତେସଂ ଅକମ୍ମସରିକ୍ଖକତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅହେତୁକାନଂ ପନା’’ତି । ଅଭିନିପାତମତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ କିଚ୍ଚମାହ । ତେ ହି ଆପାଥଗତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଅଭିନିପାତନମତ୍ତେନେୱ ୱତ୍ତନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କୁସଲେସୁ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟେସୁପି ୱା ୱିଜ୍ଜମାନା ସସଙ୍ଖାରିକାସଙ୍ଖାରିକତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସରିକ୍ଖତ୍ତା ପହାନାୱଟ୍ଠାନତୋ ଚ ୱିରୁଦ୍ଧା ୱିୟାତି ୱିପାକେସୁ ସା ତଦନୁକୂଲା ସିୟା, ସା ପନ ମୂଲାଭାୱେନ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତାନଂ ସୱିସୟାଭିନିପତନମତ୍ତାଦିୱୁତ୍ତୀନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ସସଙ୍ଖାରିକୱିରୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦି । ଉଭୟେନପି ତେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଅନୁଜାନାତି ୟଥା ‘‘କଟତ୍ତାରୂପାନ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ ୱିପାକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେ ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତି, ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୩.୯୩) ୱିପାକତ୍ତିକେ ୱିୟ ସିୟା କୁସଲତ୍ତିକେପି ପାଳୀତି କତ୍ୱା ‘‘କୁସଲତ୍ତିକେ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ସେକ୍ଖା ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱା କୁସଲଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତି, କୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କୁସଲଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଏୱ ଅୱଚନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିପ୍ଫାରିକଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ।

ଏତ୍ଥ କେଚି ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱତୋପି କିରିୟମୟଚିତ୍ତତାୟ କିରିୟଜୱନସ୍ସ ୱିପ୍ଫାରିକକିରିୟଭାୱୋ ନ ସକ୍କା ନିସେଧେତୁନ୍ତି ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ପଣ୍ଣପୁଟମୁପନୀତଂ ଅସମାନଂ । କିରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣାଭାୱସ୍ସ ପାଳିୟଂ ଅୱଚନମ୍ପି ଅକାରଣଂ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସପି କତ୍ଥଚି କେନଚି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅୱଚନତୋ । ତଥା ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ଅକୁସଲନିଦ୍ଦେସେ ଲବ୍ଭମାନୋପି ଅଧିପତି ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା କିରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣାଭାୱୋ ୱୀମଂସିତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସତିପି କିରିୟମୟତ୍ତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ତାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ ନ ଇତରେସଂ ୱିୟ ୱିପ୍ଫାରିକଂ, ସନ୍ତସଭାୱତାୟ ପନ ସନ୍ନିସିନ୍ନରସଂ ସିୟାତି ତସ୍ସ ପଣ୍ଣପୁଟଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ଅକୁସଲନିଦ୍ଦେସେ ଅଧିପତିନୋ ୱିୟ ପଟ୍ଠାନେ କିରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଅୱଚନେ ନ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତନୟତ୍ତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୨୯) । ନ ଚେତ୍ଥ ଦସ୍ସିତନୟତ୍ତାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେହି କୁସଲାକୁସଲେହି ଅତଂସଭାୱାନଂ ନୟଦସ୍ସନସ୍ସ ଅୟୁଜ୍ଜମାନକତ୍ତା । ଅପିଚ ତତ୍ଥ ୱୀମଂସାୟ କେସୁଚି ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଅଧିପତୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଏକରସଂ ଦେସନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଟୋ’’ତି ଚ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଇଧ ପନ ନ ତାଦିସଂ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ଅୱଚନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଧିପ୍ପାୟେନାତି ଅକୁସଲାନନ୍ତରଂ ସହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ମତିମତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ସହେତୁକୋ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୯୮) ୱଚନତୋ ପନ ଅକୁସଲାନନ୍ତରଂ ସହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ୱିଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୟୁତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନ ଏତ୍ଥ କାରଣଂ ଦିସ୍ସତୀତି ଏତେନ ତିହେତୁକଜୱନାନନ୍ତରଂ ତିୱିଧମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନାତି ପଠମଥେରେନ ତାୱ ଏକେନ କମ୍ମୁନା ଅନେକତଦାରମ୍ମଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ କମ୍ମୱିସେସାଭାୱା ତଂତଂଜୱନସଙ୍ଖାତପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ୱିସିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଜୱନୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ସସଙ୍ଖାରାଦିୱିଧାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିପାକେନ ନାମ କମ୍ମସରିକ୍ଖେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ କମ୍ମୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱେନ । ଅଞ୍ଞଥା ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ଏୱମଧିପ୍ପାୟେନ ଦୁତିୟତ୍ଥେରୋ କମ୍ମୱସେନେୱ ତଦାରମ୍ମଣୱିସେସଂ ଆହ । ଞାଣସ୍ସ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦିଦୁଗ୍ଗତିୱିପତ୍ତିନିମିତ୍ତପଟିପକ୍ଖତା ୱିୟ ସୁଗତିୱିପତ୍ତିନିମିତ୍ତପଟିପକ୍ଖତାପି ସିୟାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ତତିୟତ୍ଥେରୋ ‘‘ତିହେତୁକକମ୍ମତୋ ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିମ୍ପି ନାନୁଜାନାତୀ’’ତି ଇମିନା ନୟେନ ତେସୁ ୱାଦେସୁ ଅଧିପ୍ପାୟାୱିରୋଧୱସେନ ୟୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ମହାପକରଣେ ଆଗତପାଳିୟାତି ‘‘ସହେତୁକୋ ଧମ୍ମୋ ଅହେତୁକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୧୦୨) ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହେତୁକା ଖନ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା ପଟ୍ଠାନେ ସହେତୁକଦୁକାଦୀସୁ ଆଗତପାଳିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୯୯.ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଛନ୍ଦାଦୀନନ୍ତି ଏତେନ ୱିପାକଜ୍ଝାନେ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦିଭାୱସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ହି କୁସଲଜ୍ଝାନଂ ୱିୟ ୱିପାକଜ୍ଝାନଂ ପରିକମ୍ମୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି । ନ ଚେତ୍ଥ ପଟିପଦାଭେଦୋ ୱିୟ କୁସଲାନୁରୂପୋ ୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭେଦୋପି ନ ପରମତ୍ଥିକୋ ସିୟାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଏକନ୍ତେନ ସାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକସ୍ସ ଚ କମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ନାନାକ୍ଖଣେସୁ ନାନାଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ୟଂ ଝାନଂ ୟଦଧିପତିକଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଖଣେ ତଂ ଝାନଂ ଏକନ୍ତେନ ତଦଧିପତିକଂ ନ ହୋତୀ’’ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସେୱାତି ଚ ପଟିପଦା ୱିୟ ଅଧିପତୟୋ ନ ଏକନ୍ତିକାତି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୦୫. ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାଦୀହି ଆହିତୱିସେସଂ ଲୋକିୟକମ୍ମଂ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହାଦୀହି ଅଭିସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି । ଇତରସ୍ସାତି ସୁଞ୍ଞତାପ୍ପଣିହିତନାମରହିତସ୍ସ । ୟୋ ସୁଦ୍ଧିକପଟିପଦାୟ ୱିଭାୱିତୋ, ୟୋ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଅନିମିତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାନନ୍ତରସ୍ସପି ମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତିଆଦି । ୱଳଞ୍ଜନ…ପେ॰… ଭେଦୋ ହୋତି ମଗ୍ଗାଗମନୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲଚିତ୍ତସ୍ମିଂ ୟେୱା’’ତି ୱଚନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମଲାଭେ ସତୀ’’ତି ସାସଙ୍କଂ ଆହ । ଅନିମିତ୍ତନାମଞ୍ଚ ଲଭତି ମଗ୍ଗାଗମନତୋ ଫଲସ୍ସ ନାମଲାଭେ ୱିସେସାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତାଦିସାୟ ଏୱାତି ୟାଦିସା ମଗ୍ଗେ ସଦ୍ଧା, ତାଦିସାୟ ଏୱ ଫଲେ ସଦ୍ଧାୟ ।

୫୫୫. ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ନିୟ୍ୟାନିକା ? ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା’’ତି ୱଚନତୋ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୯୫, ୧୬୦୯) ଅନିୟ୍ୟାନିକପଦନିଦ୍ଦେସେ ଚ ‘‘ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ୱିପାକୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୧୦) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଫଲଂ ନିୟ୍ୟାନସଭାୱଂ, ନିୟ୍ୟାନସଭାୱସ୍ସ ପନ ୱିପାକୋ କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ପରିୟାୟତୋ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକସଭାୱସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ଚାତି ଏତେନ ମଗ୍ଗୱିଭଙ୍ଗେ ସବ୍ବୱାରେସୁପି ଫଲସ୍ସ ମଗ୍ଗପରିୟାୟୋ ଆଗତୋତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁପି ୱିରତୀସୁ ତଦୱସିଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କାରାପକଙ୍ଗାନଂ ଅତିରେକକିଚ୍ଚତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପାଳିୟଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋପି ମଗ୍ଗୋ ଉଦ୍ଧଟୋତି । ଏୱଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାପୀତି ୟଥା ମଗ୍ଗୋ, ଏୱଂ ମଗ୍ଗବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗେସୁ ଫଲେସୁ ଚ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଉଦ୍ଧଟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କିରିୟାବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୬୮.ପୁରିମା ପୱତ୍ତୀତି ମହାକିରିୟଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଆହ । ତାୟ ହି ଖୀଣାସୱୋ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଇଦଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ୱିଚାରଣପଞ୍ଞାରହିତ’’ନ୍ତି । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ସୋତଦ୍ୱାରେ, ଏୱଂ ଘାନଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ମହାକିରିୟଚିତ୍ତେହି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଇଦମତ୍ଥିକତାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାନୁଗତଂ ହୁତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନନ୍ତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତମହାକିରିୟଚିତ୍ତାନଂ ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକଭାୱେନ ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଏୱ ୱା ଇଦମେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଲୋଲୁପ୍ପ…ପେ॰… ଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପଠମଂ ଇମିନା ଚିତ୍ତେନ ସୋମନସ୍ସିତୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ମହାକିରିୟଚିତ୍ତେହି ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଚିନୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ପୁବ୍ବେୟେୱ ପନ ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେନ ପଧାନସାରୁପ୍ପଟ୍ଠାନାଦିଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ତାଦିସସ୍ସେୱ ତାଦିସେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଏୱ ପୱତ୍ତଂ ଲୋଲୁପ୍ପତଣ୍ହାପହାନାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାହେତୁ ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣଭୂତଂ ଜାତନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ପୁରିମା ପୱତ୍ତୀତି ଇଦମ୍ପି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଇମିନା ଚିତ୍ତେନ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ହାସୁପ୍ପାଦନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତ୍ତା, ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ହାସୁପ୍ପାଦନଂ ହୋତି । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ‘‘ସୋମନସ୍ସିତୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚ ‘‘ହାସୟମାନ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତିୟମାନମ୍ପି ଭଗୱତୋ ସିତକରଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଅନାଗତଂସସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନୁୱତ୍ତକତ୍ତା ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିୟେୱାତି । ଏୱଂ ପନ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେ ସତି ନ କୋଚି ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାନଂ ୱିରୋଧୋ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେସଂ ଞାଣାନଂ ଚିଣ୍ଣପରିୟନ୍ତେ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ଏତଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତସ୍ସପି ଭଗୱତୋ ପୱତ୍ତି ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତସ୍ସପି ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଭାୱସ୍ସ ନିଚ୍ଛିତତ୍ତା, ନ ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତେ ତଂସମୁଟ୍ଠିତାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱଂ ଆୱଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱିବନ୍ଧତୀତି ।

ତତୋ ଏୱାତି ମୂଲାଭାୱେନ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏୱ । ‘‘ଅହେତୁକାନଂ ଝାନଙ୍ଗାନି ବଲାନି ଚା’’ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ଝାନଙ୍ଗାନି ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ । ୟଦି ଅପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା ବଲଭାୱସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂ ଅହେତୁକଦ୍ୱୟେ ବଲାନି ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ଅସଙ୍ଗହିତାନି ଚ, ଅଥ କସ୍ମା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ସମ୍ମା ନିୟ୍ୟାନିକସଭାୱାନଂ କୁସଲାନଂ ପଟିଭାଗଭୂତୋ ୱିପାକୋପି ଫଲଂ ୱିୟ ତଂସଭାୱୋ ସିୟାତି ସହେତୁକୱିପାକଚିତ୍ତାନି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା କିରିୟଚିତ୍ତକତତ୍ତା ୱା ‘‘ମହାକିରିୟଚିତ୍ତେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ମହାକିରିୟଚିତ୍ତେସୁଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସହେତୁକୱିପାକଚିତ୍ତାନିପି ଗହିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

୫୭୪.‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟ…ପେ॰… ଇମସ୍ସାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତେସଂ ଞାଣାନଂ କାମାୱଚରତ୍ତା । ଇତରେସଂ ମହଗ୍ଗତତ୍ତା ‘‘ପରିକମ୍ମାନନ୍ତରାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୭୭. ଆହିତୋ ଅହଂ ମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ସୋ ଏୱ ଭୱତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ପରପରିକପ୍ପିତୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚୋତି ଅତ୍ତଭାୱୋ। ଅତ୍ତାତି ୱା ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଗହେତବ୍ବାକାରେନ ଭୱତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ତଭାୱୋ।

କିରିୟାବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ରୂପକଣ୍ଡଂ

ଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

କେନଚୀତି ରୂପେନ ୱା ଅରୂପେନ ୱା । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ତାୱ ରୂପସ୍ସ ସମୟୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ ଅବ୍ୟାପିତାୟ ଅନେକନ୍ତିକତାୟ ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସବ୍ଭାୱତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୀସୁ ଖଣେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ତାୱ ୱାଦେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିସମୟେନ ରୂପୂପପତ୍ତିସମୟସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନଂ ମା ହୋତୁ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ ସବ୍ବମ୍ପି ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱାଦେ କଥନ୍ତି ? ଏତ୍ଥାପି ଅଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପାଦେପି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପଂ ୱିୟ ଅଚିତ୍ତପଟି ବନ୍ଧୁପ୍ପାଦତାୟ ନ ଚିତ୍ତେନ ୱୱତ୍ଥାପେତବ୍ବସମୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସବ୍ଭାୱତୋ’’ତି । ତେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ରୂପସ୍ସ ସମୟୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ବ୍ୟାପୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅନେକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତାୟ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିୟତେ ହି ସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ସିୟା ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ।

କେସଞ୍ଚୀତି କାମାୱଚରକୁସଲାଦୀନଂ । କତ୍ଥଚୀତି ଆରୁପ୍ପେ । କେସଞ୍ଚୀତି ୱା କେସଞ୍ଚି ପଞ୍ଚୱୋକାରୱିପାକାନଂ । କତ୍ଥଚୀତି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚରିମକ୍ଖଣେ ଚ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧) ଚିତ୍ତସହଭାୱିନଂ ଏୱ ଚିତ୍ତେନ ସମୟୱୱତ୍ଥାନଂ କତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚିତ୍ତସହଭୁଭାୱତୋ’’ତି । ତେସନ୍ତି ଉପାଦାରୂପାନଂ । ୟୋ ୟସ୍ସ ସହଭାୱେନ ଉପକାରକୋ, ସୋ ଏୱ ତସ୍ସ ସମୟୱୱତ୍ଥାପକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ସହଜାତ…ପେ॰… ତ୍ତନତୋ’’ତି । ନାପି ମହାଭୂତେହୀତିଆଦିନା ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି । କେସଞ୍ଚୀତି ଅକମ୍ମଜାଦୀନଂ । କେହିଚୀତି କମ୍ମଜାଦୀହି । ପୱତ୍ତିତୋତି ପୱତ୍ତନତୋ । ସହାତି ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ । ଅଭାୱାତି ନିୟୋଗତୋ ଅଭାୱା ।

ୱିଞ୍ଞତ୍ତି…ପେ॰… ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ମହାଭୂତେହି ସମୟୱୱତ୍ଥାନେ କରିୟମାନେ ତେହି ଅୟାୱଭାୱିତତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏକସ୍ମିଂ କାଲେତିଆଦିନାପି ମହାଭୂତେହି ସମୟନିୟମନେ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱମେୱ ୱିଭାୱେତି । ‘‘ତଥା ୱିଭଜନତ୍ଥ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅୱିଭତ୍ତଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ଚ ଇମେସଂ ପଦାନଂ ‘‘ୱିଭତ୍ତଂ ଅୱିଭତ୍ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆହା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମୟୱୱତ୍ଥାନଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିୟମାନସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଏକଦେସଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ ନିଗମନଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଅକତ୍ୱା ପନ ସମୟୱୱତ୍ଥାନଂ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିସନେନ ତଥାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ସମୟୱୱତ୍ଥାନେନା’’ତିଆଦିନା । ଅୱିଭତ୍ତେତି ୱିପାକକିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ୱିୟ ନ ପୁବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତେ । ୱିଭଜିତବ୍ବେତି ଭେଦୱନ୍ତତାୟ ୱିଭଜନାରହେ । ଦସ୍ସିତେତି ଉଦ୍ଦିସନୱସେନ ଦସ୍ସିତେ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ୱିପାକାଦିଧମ୍ମାନଂ ନୟନଂ ନୟୋ, ସୋୱ ଦସ୍ସନନ୍ତି ନୟଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଦେସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠା ଗହଣମେୱ ନୟଦସ୍ସନନ୍ତି । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ କାମାୱଚରାଦିଭାୱେନ ନୀୟତୀତି ନୟୋ, କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ । ତସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ନୟଦସ୍ସନନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦୁକାଦୀସୁ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ଚ ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ଅନାଗତତ୍ତା ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଠମୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏକକେ ପନ ୱତ୍ଥୁପି ଗହିତନ୍ତି ‘‘ହଦୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚା’’ତି ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ପନ କାରଣଂ ଦୁକାଦୀସୁ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ଚ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନ ଗହିତନ୍ତି ? ଇତରୱତ୍ଥୂହି ଅସମାନଗତିକତ୍ତା ଦେସନାଭେଦତୋ ଚ । ୟଥା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଏକନ୍ତତୋ ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟାନି, ନ ଏୱଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏକନ୍ତତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ, ନିସ୍ସିତମୁଖେନ ଚ ୱତ୍ଥୁଦୁକାଦିଦେସନା ପୱତ୍ତା । ୟମ୍ପି ଏକନ୍ତତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା ଦୁକାଦୀସୁ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁପି ତଦନୁକୂଲଆରମ୍ମଣଦୁକାଦୟୋ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ନ ହି ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଦୁକଦେସନା ଭିନ୍ନଗତିକା ସିୟୁଂ, ସମାନଗତିକା ଚ ତା ଦେସେତୁଂ ଭଗୱତୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ଏସା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନା ପକତି । ତେନେୱ ହି ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱିଭାଗେନ ଅୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରପଦୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱିଚାରୋତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତପଦୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଲବ୍ଭମାନୋପି ୱିତକ୍କୋ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ, ଅଞ୍ଞଥା ୱିତକ୍କୋ ଚାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ଏୱଂ ଇତରୱତ୍ଥୂହି ଅସମାନଗତିକତ୍ତା ଦେସନାଭେଦତୋ ଚ ଦୁକାଦୀସୁ ଉଦ୍ଦେସେ ନ ଗହିତଂ । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସେୱ ହି ନିଦ୍ଦିସନତୋ ନିଦ୍ଦେସେପି ନ ଗହିତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୂତି ୱଦନ୍ତି ।

ଚକ୍ଖାଦିଦସକାସତ୍ତାତି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟଇତ୍ଥିଭାୱପୁରିସଭାୱଦସକା ସତ୍ତ, ଏକସନ୍ତାନୱସେନ ୱା ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟଭାୱୱତ୍ଥୁଦସକା ସତ୍ତ । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅସତିପି ପରମତ୍ଥତୋ ଭେଦେ ପରିକପ୍ପିତଭେଦୋପି ଭେଦୋୟେୱ ୱୋହାରୱିସୟେତି କତ୍ୱା ସୋପାଦିସେସାଦିଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

୫୮୪. କିଞ୍ଚାପି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କୁକ୍କୁଟଣ୍ଡସଣ୍ଠାନେ ପରିମଣ୍ଡଲ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି, ଚକ୍କସଣ୍ଠାନତା ପନ ୱଟ୍ଟସଣ୍ଠାନେ ଚକ୍କୱାଳେ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ପରିମଣ୍ଡଲ-ସଦ୍ଦୋ ୱଟ୍ଟପରିୟାୟୋ ସିୟା । ଅନେକତ୍ଥା ହି ସଦ୍ଦାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୱଟ୍ଟଂ ପରିମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରାଦୀନଂ ସମୁଦ୍ଦତୋ ଉପରିଅଧୋଭାଗାନଂ ୱସେନ ଉବ୍ବେଧୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଆୟାମୱିତ୍ଥାରେହିପି ସିନେରୁ ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସପରିମାଣୋୱ । ୟଥାହ ‘‘ସିନେରୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପବ୍ବତରାଜା ଚତୁରାସୀତି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ଆୟାମେନ, ଚତୁରାସୀତି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ୱିତ୍ଥାରେନା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) । ସିନେରୁଂ ପାକାରପରିକ୍ଖେପୱସେନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତା ୟୁଗନ୍ଧରାଦୟୋ, ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରାଦୀନଂ ଅନ୍ତରେପି ସୀତସମୁଦ୍ଦା ନାମ । ‘‘ତେ ୱିସାଲତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ସିନେରୁଆଦୀନଂ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନସମାନପରିମାଣା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳସ୍ସେୱ ଆଣାଖେତ୍ତଭାୱୋ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ଜାତିଖେତ୍ତଭାୱୋ ୱିୟ ଧମ୍ମତାୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିକପ୍ପସମାନସମୁଚ୍ଚୟୱିଭାୱନେସୁ ୱିୟ ଅୱଧାରଣେ ଅନିୟମେ ଚ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀତି ତଥା ୟୋଜନା କତା । ଅନେକତ୍ଥା ହି ନିପାତାତି । ତତ୍ଥ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ଥୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ।

ସୀଲାଦିୱିସୁଦ୍ଧିସମ୍ପାଦନେନ, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନେୱ ୱା ମହାକିଚ୍ଚତାୟ ମହନ୍ତେନ ୱାୟାମେନ। ସତିପି ଲକ୍ଖଣାଦିଭେଦେ ଏକସ୍ମିଂ ଏୱ କାଲେ ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଅନେକସତସହସ୍ସକଲାପୱୁତ୍ତିତୋ ମହନ୍ତାନି ବହୂନି ଭୂତାନି ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାନୀତି ୱା ମହାଭୂତାନି ୟଥା ‘‘ମହାଜନୋ’’ତି । ଏୱନ୍ତି ‘‘ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ସତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନତା ୱୁତ୍ତା ହୋତି ପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତତାଦୀପନତୋ । ଉପାଦାୟତୀତି ଉପାଦାୟତି ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଏକନ୍ତନିସ୍ସିତସ୍ସା’’ତି । ‘‘ଭୱତି ହି ନିସ୍ସୟରୂପାନଂ ସାମିଭାୱୋ’’ତି ଆଧାରାଧେୟ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେ ଆଧାରଭୂତୋପି ଅତ୍ଥୋ ସଂସାମିସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟ ସାମିଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖା’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତିୱିଧରୂପସଙ୍ଗହୱଣ୍ଣନା

୫୮୫.ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକୋଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଚିତ୍ତସହଭୁଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିଦୁକାପି ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସକ୍କା ହି ଏତେନ ନୟେନ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱୀସାୟ ତାୱ ୱତ୍ଥୁଦୁକେସୁ ପଠମଦୁକପଞ୍ଚକାଦୟୋ ଚୁଦ୍ଦସହିପି ପକିଣ୍ଣକଦୁକେହି ଅୱସିଟ୍ଠେହି ୱତ୍ଥୁଦୁକେହି ପଞ୍ଚୱୀସାୟ ଆରମ୍ମଣଦୁକେହି ପଞ୍ଚହି ବାହିରାୟତନଦୁକେହି ରୂପଧାତୁଦୁକାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ଧାତୁଦୁକେହି ପଚ୍ଛିମକେହି ତୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକେହି ଦ୍ୱାଦସହିପି ସୁଖୁମରୂପଦୁକେହି ପଠମାଦିୱଜ୍ଜେହି ଅୱସିଟ୍ଠେହି ଆୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକେହି ଚ ୟୋଜନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଞ୍ଚୱୀସାୟ ପନ ଆରମ୍ମଣଦୁକେସୁ ପୁରିମକୋ ଦୁକପଞ୍ଚକୋ ଉପାଦିନ୍ନଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସନିଦସ୍ସନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଚିତ୍ତସହଭୁଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିଦୁକୱଜ୍ଜେହି ପକିଣ୍ଣକଦୁକେହି ସବ୍ବେହିପି ୱତ୍ଥୁଦୁକେହି ରୂପାୟତନରୂପଧାତୁଦୁକୱଜ୍ଜେହି ଆୟତନଧାତୁଦୁକେହି ସବ୍ବେହିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକସୁଖୁମରୂପଦୁକେହି ୟୋଜନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଦୁତିୟଦୁକପଞ୍ଚକାଦୀସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ସଦ୍ଦାୟତନସଦ୍ଦଧାତୁଦୁକାଦୟୋ ୟୋଜନଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ରୂପାୟତନରୂପଧାତୁଦୁକାଦୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପକିଣ୍ଣକଦୁକେସୁ ସନିଦସ୍ସନଦୁକଞ୍ଚାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ୟଥା ଚ ୱତ୍ଥୁଦୁକେସୁ, ଏୱଂ ଚକ୍ଖାୟତନଚକ୍ଖୁଧାତୁଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଦୁକପଞ୍ଚକେସୁ । ୟଥା ଚ ଆରମ୍ମଣଦୁକେସୁ, ଏୱଂ ରୂପାୟତନରୂପଧାତୁଆଦିଦୁକପଞ୍ଚକେସୁ ତିକୟୋଜନା । ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକା ସୁଖୁମରୂପଦୁକା ଚ ସବ୍ବେହିପି ଦୁକେହି ୟୋଜନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏୱଂ ତାୱ ତିକୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ନନୁ ଚାୟମ୍ପି ୟୋଜନା ଭଗୱତା ନ ଦେସିତାତି ନ କାତବ୍ବାତି ? ନୟିଦଂ ଏକନ୍ତିକଂ । କସ୍ମା ? ଭଗୱତା ଦିନ୍ନନୟେନ ୟୋଜନାପି ଭଗୱତୋୟେୱ ଦେସନା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ମାତିକାୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧-୬) ‘‘ହେତୂ ଚେୱ ଧମ୍ମା ଅହେତୁକା ଚାତି ଇଦମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୀ’’ତିଆଦି । ସମ୍ଭୱୋ ହି ଗହଣସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଚ ।

ତିୱିଧରୂପସଙ୍ଗହୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁବ୍ବିଧାଦିରୂପସଙ୍ଗହୱଣ୍ଣନା

୫୮୬. ଚିତ୍ତତୋ ଏୱ ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକାଦୀହି ସମାନଗତିକୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଦୁକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ୱିନିୱତ୍ତିତେ ହି ସାମଞ୍ଞେ ୟଂ ରୂପଂ ଜନକପଚ୍ଚୟେସୁ ଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ତଂ ଚିତ୍ତତୋ ଏୱ ସମୁଟ୍ଠାତୀତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚିତ୍ତସହଭୁଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିଦୁକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଲବ୍ଭମାନୋତି ୟଂ ତଂ ରୂପଂ ଉପାଦା, ତଂ ଅତ୍ଥି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ଥି ନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ । ୟଂ ତଂ ରୂପଂ ନୁପାଦା, ତଂ ଅତ୍ଥି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ଥି ନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ଲବ୍ଭମାନୋ । ସନିଦସ୍ସନଦୁକାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସପ୍ପଟିଘମହାଭୂତଦୁକାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନାତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଦୁକେନ । ତସ୍ସାତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଦୁକସ୍ସେୱ । ଅଞ୍ଞେ ପନାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଚିତ୍ତସହଭୁଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିଦୁକେହି ଅଞ୍ଞେପି ପକିଣ୍ଣକଦୁକା ।

ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ଏକନ୍ତତୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନତ୍ତା ‘‘ସୋତସମ୍ଫସ୍ସାରମ୍ମଣଦୁକାଦୟୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁକ୍କା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୟଂ ତଂ ରୂପଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଅତ୍ଥି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅତ୍ଥି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ନାରମ୍ମଣଂ । ୟଂ ତଂ ରୂପଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଅତ୍ଥି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅତ୍ଥି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ନାରମ୍ମଣନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ ସବ୍ବାରମ୍ମଣବାହିରାୟତନାଦିଲବ୍ଭମାନଦୁକେହି ୟୋଜନାୟଂ ଚତୁକ୍କା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୱସେସେହୀତି ଆରମ୍ମଣବାହିରାୟତନରୂପଧାତୁଦୁକାଦିତୋ ଲବ୍ଭମାନଦୁକେହୀତି ୱୁତ୍ତଦୁକରାସିତୋ ଅୱସେସେହି । ତେସନ୍ତି ଉପାଦିନ୍ନଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଦୁକାନଂ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଉପାଦିନ୍ନଦୁକାଦିତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଉପାଦାଦୁକାଦୀନଂ । ୱତ୍ଥୁଦୁକାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚକ୍ଖାୟତନଦୁକାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥାପି ଅୱସେସେହି ତେସଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ୟୋଜନାୟ ଚତୁକ୍କା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଚତୁବ୍ବିଧାଦିରୂପସଙ୍ଗହୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରୂପୱିଭତ୍ତି

ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୫୯୪. ପଥୱୀଆଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ରୁପ୍ପନସଭାୱୋ ୱିୟ ନ ହେତୁଆଦିଭାୱୋପି ସାଧାରଣୋତି ନ ହେତୂସୁ ୱିଭଜିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନୱିଭାଗସ୍ସା’’ତି । ତସ୍ସ ପନ ୱିଭାଗାଭାୱଦସ୍ସନସରୂପଦସ୍ସନମେୱ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ନିବ୍ବାନସ୍ସପି ୱିଭାଗରହିତତ୍ତା ‘‘ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୂ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଦିପି ହିନୋତି ଏତେନ ପତିଟ୍ଠାତି କୁସଲାଦିକୋ ଧମ୍ମୋତି ଅଲୋଭାଦୟୋ କେୱଲଂ ହେତୁପଦୱଚନୀୟା, କାରଣଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ପନ ମହାଭୂତାଦୟୋପି ହେତୁ-ସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟାତି ମୂଲଟ୍ଠୱାଚିନା ଦୁତିୟେନ ହେତୁ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ହେତୁହେତୂ’’ତି । ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନତୋ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ମୂଲତ୍ଥେନ ଉପକାରକଧମ୍ମା ‘‘ତୟୋ କୁସଲହେତୂ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୫୯-୧୦୬୦) ପଟ୍ଠାନେ ଚ ତେୟେୱ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ମୂଲହେତୁ ପଚ୍ଚୟହେତୂତି ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ’’ତି । ହିନୋତି ଏତେନ, ଏତସ୍ମା ୱା ଫଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି ହେତୁ, ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅନାନତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ହେତୁସଦ୍ଦପରିୟାୟଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟ-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦାନଂ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା’’ତି । ଭୂତତ୍ତୟନିସ୍ସିତାନି ଚ ମହାଭୂତାନି ଚତୁମହାଭୂତନିସ୍ସିତଂ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ରୂପଂ ସବ୍ବଦା ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବାକାରଂ ଚତୁମହାଭୂତହେତୁକଂ ମହାଭୂତାନି ଚ ଅନାମଟ୍ଠଭେଦାନି ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହିତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ହେତୂ’’ତି ।

କମ୍ମସମାଦାନାନନ୍ତି ସମାଦାନାନଂ କମ୍ମାନଂ, ସମାଦିୟିତ୍ୱା କତକମ୍ମାନଂ ୱା । ଅଞ୍ଞେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୱିପାକସ୍ସ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ।

‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଇଟ୍ଠୋ କନ୍ତୋ ମନାପୋ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ଠାନଞ୍ଚ ଖୋ ଏତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠୋ ଅକନ୍ତୋ ଅମନାପୋ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ । ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି । ୱଚୀ…ପେ॰… ମନୋ…ପେ॰… ୱିଜ୍ଜତି…ପେ॰… ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ କାୟସୁଚରିତସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠୋ ଅକନ୍ତୋ ଅମନାପୋ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୧; ୱିଭ॰ ୮୦୯),

‘‘କମ୍ମଂ ସତ୍ତେ ୱିଭଜତି, ୟଦିଦଂ ହୀନପଣୀତତାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮୯) – ଏୱମାଦିୱଚନତୋ କମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତଂ ନିୟମେତୀତି ଆହ ‘‘ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପାକନିୟାମକତ୍ତା’’ତି । ଗତିଉପଧିକାଲପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିୟୋୟେୱ ଠାନଂ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଭାୱତୋ । ନ ହି ତେହି ୱିନା କୋଚି ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସତି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ‘‘ଗତି…ପେ॰… ନିପ୍ଫାଦିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ଅଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ତସ୍ସ ପଧାନଂ କାରଣଂ । ଅନଞ୍ଞସଭାୱତୋତି ହେତୁଆଦିସଭାୱାଭାୱତୋ ।

ରୁପ୍ପନଂ ରୂପଂ । ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ପଥୱୀଆଦିଅତ୍ଥୋୟେୱ ରୁପ୍ପତୀତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ରୂପୀରୂପଭାୱତୋ’’ତି । ଏତଂ ସଭାୱନ୍ତି ଏତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ସତି ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଭାୱଂ ରୂପେ ନିୟମେତି ରୂପସ୍ସେୱ ତଂସଭାୱତ୍ତା । ନ ରୂପଂ ଏତସ୍ମିନ୍ତି କାଲଭେଦୱସେନ ଅତଂସଭାୱସ୍ସପି ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ନ ରୂପଂ ତତ୍ଥ ନିୟନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ଥି ହୀତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ରୂପସ୍ସେୱ ନିୟନ୍ତବ୍ବତାଭାୱଂୟେୱ ୱିୱରତି । ଏତମେୱାତିଆଦିନା ଉଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦେସଂ ସଂସନ୍ଦେତି । ଏତ୍ଥ ଏତମେୱ ରୂପେ ୟଥାୱୁତ୍ତସଭାୱଂ ନିୟମେତବ୍ବଂ ନିଦ୍ଦେସେ ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ନିୟମେତି ଅୱଧାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ନିୟମୋତି ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ସତି ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱୋ ନିୟନ୍ତବ୍ବତାୟ ‘‘ନିୟମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ରୂପେ ଅତ୍ଥି ଏୱ ରୂପସ୍ସେୱ ତଂସଭାୱତ୍ତା । ୱିସିଟ୍ଠକାଲସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅୱଧାରଣଂୟେୱ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ନିୟମୋ, ସୋ ରୂପେ ଅତ୍ଥିୟେୱ ସମ୍ଭୱତିୟେୱ, ନ ଅରୂପେ ୱିୟ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କାଲଭେଦନ୍ତି କାଲୱିସେସଂ । ଅନାମସିତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଅନାମଟ୍ଠକାଲଭେଦଂ ତତୋୟେୱ ଅରୂପେହି ସମାନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଭାୱଂ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ । ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏତେନ କାଲଭେଦାମସନେନ ୱିସେସେତି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ମେୱା’’ତି ।

ୱତ୍ତମାନକାଲିକଂ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତସଭାୱଂ, ତଂ ୟଥାସକଂ ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଭାୱମେୱ, ନ ତେହି ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ନାପି ଉପ୍ପନ୍ନମେୱ ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଭାୱଂ ଏକନ୍ତଲକ୍ଖଣନିୟମାଭାୱାପତ୍ତିତୋତି ଏୱଂ ଅୱିପରୀତେ ଅତ୍ଥେ ୱିଭାୱିତେପି ଚୋଦକୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ନନୁ ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବାରମ୍ମଣତାପତ୍ତିଂ ଚୋଦେତି । ଇତରୋ ‘‘ରୂପଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱେତି । ଏତ୍ଥ ଏକୀଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱାତି ଇଦଂ ‘‘ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଏକନ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଭାୱୋୟେୱ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କିଞ୍ଚାପି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱିସୟନ୍ତରେ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ନ ସବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବାରମ୍ମଣତା, ସବ୍ବସ୍ସପି ପନ ରୂପସ୍ସ ଛୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣଭାୱତୋ ୟଥାସକଂ ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୱ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଏକତୋ ସଙ୍ଗହଣୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପ୍ପତ୍ତଂ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ଛଳାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀ’’ତି । ୟଥା ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଦିବ୍ବସୋତାଦିଅଭିଞ୍ଞାପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିସୁଂ ଅସବ୍ବାରମ୍ମଣତ୍ତେପି ଏକନ୍ତଲକ୍ଖଣୱସେନ ଏକୀଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିତୋ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପ୍ପତ୍ତଂ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ଛଳାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅରୂପତୋ ରୂପସ୍ସ ୱିସୟୱସେନ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପ୍ପ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱୋ ରୂପେ ନିୟମେତବ୍ବୋ, ନ ପନ ରୂପଂ ତସ୍ମିଂ ନିୟମେତବ୍ବଂ, ଅନିୟତଦେସୋ ଚ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଟ॰ ୫୯୪) ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପମେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଛହି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପମେୱା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ଦୋସମାହ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପାଳିୟଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଚ ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନୟୋଜନେନ କାଚି ଇଟ୍ଠସିଦ୍ଧି, ଅଥ ଖୋ ଅନିଟ୍ଠସିଦ୍ଧିୟେୱ ସବ୍ବରୂପସ୍ସ ଏକନ୍ତଲକ୍ଖଣନିୟମାଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ମା । ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ନିୟମେ ଗୟ୍ହମାନେ ଉପ୍ପ…ପେ॰… ପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ତତୋ ଚ ସୋତପତିତତାୟପି ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଅରୂପତୋ ୱିଧୁର’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ଞାଣସ୍ସ ୱା ଉତ୍ତରସ୍ସ ପୁରିମଞାଣଂ ୱତ୍ଥୁକାରଣନ୍ତି ଞାଣୱତ୍ଥୁ। ‘‘ସଜାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସ-କାରୋ ସମାନସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମାନଜାତିକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାନଜାତିତା ଚ ସମ୍ମାୱାଚାଦୀନଂ ସୀଲନତ୍ଥୋ ଏୱ । ଏତେନ ସମାନସଭାୱତା ସଜାତିସଙ୍ଗହୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆରମ୍ମଣେ ଚେତସୋ ଅୱିକ୍ଖେପପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଉପଟ୍ଠାନୁସ୍ସାହନାନି ୱିୟ ତେସଂ ଅୱିକ୍ଖେପୋପି ଅତିସୟେନ ଉପକାରକୋତି ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପକାରୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ସହଜାତଧମ୍ମେସୁ ଏତେସଂୟେୱ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟଂ ପନ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯) ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦୀସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୬୮) ଚ ‘‘ୱାୟାମସତିୟୋ କିରିୟତୋ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅସମାଧିସଭାୱତଂ ତେସଂ ସମାଧିସ୍ସ ଉପକାରକତ୍ତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ଚ ତତ୍ଥ ‘‘ସମାଧିୟେୱେତ୍ଥ ସଜାତିତୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୬୮; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯) ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ସଜାତିସଙ୍ଗହୋତି ସମାଧିତଦୁପକାରକଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ୱିସୟସଭାୱାୱଗ୍ଗହଣଂ ପଟିୱେଧୋ, ଅପ୍ପନା ଚ ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହନିପାତୋ ତଦୱଗାହୋୟେୱାତି ‘‘ପଟିୱେଧସଦିସଂ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଆରମ୍ମଣପଟିୱେଧସ୍ସ ତଦାହନନପରିୟାହନନମନୁଗୁଣତାୟ ସମାନନ୍ତି ପଞ୍ଞାୱିତକ୍କାନଂ କିଚ୍ଚସରିକ୍ଖତା ୱୁତ୍ତା ।

ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁକନିଦ୍ଦେସୋ

ଉପାଦାଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୫୯୬. ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବସୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମାଦିନାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପରିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି ତୀସୁପି ପଦେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି, ଞାଣଂ ଉଦପାଦୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୫; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ହି ପାଳି ପୱତ୍ତାତି । ଆକାରେନାତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ଆକାରେନ । ତମ୍ପି କାମାୱଚରଂ ୱିପସ୍ସନାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଭାୱତୋ । ‘‘ଞାଣଚକ୍ଖୁ ସହଅରିୟମଗ୍ଗଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ପନ ସହ ୱିପସ୍ସନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ।

ୟଥାୱୁତ୍ତେ ମଂସପିଣ୍ଡେ ସସମ୍ଭାରେ ଚକ୍ଖୁୱୋହାରୋ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତୋତି ‘‘ଚତୁ…ପେ॰… ସମ୍ଭାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ୱଣ୍ଣାୟତନମେୱାତି ତେନ ତେନ ଆକାରେନ ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠେସୁ ମହାଭୂତେସୁ ତଂତଂସଣ୍ଠାନୱସେନ ୱଣ୍ଣାୟତନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱଣ୍ଣାୟତନସ୍ସେୱ ସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନତ୍ତା । ତଥା ହି ଅନ୍ଧକାରେ ଫୁସିତ୍ୱାପି ସଣ୍ଠାନଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଦୀଘାଦୀନି ଫୁସିତ୍ୱାପି ସକ୍କା ଜାନିତୁ’’ନ୍ତି, (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଟ॰ ୬୧୬) ‘‘ଦୀଘାଦିସନ୍ନିୱେସଂ ଭୂତସମୁଦାୟଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୬୧୬) ଚ । ତେସଂ ସମ୍ଭୱସଣ୍ଠାନାନଂ ଆପୋଧାତୁୱଣ୍ଣାୟତନେହି ଅନତ୍ଥନ୍ତରଭାୱେପି ତେହି ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ତଥାଭୂତାନଂ ସମ୍ଭୱଭୂତାନଂ ସଣ୍ଠାନଭୂତାନଞ୍ଚ । ଏତେନ ଆପୋଧାତୁୱଣ୍ଣାୟତନାନଂ ୱସେନ ୱତ୍ତମାନଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ ସମ୍ଭୱୋ ସଣ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱୋ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକୋ ସୋଳସୱସ୍ସକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ରାଗୱସେନ ଠାନା ୱଚନଂ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅତଥାଭୂତାନଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞଥାଭୂତାନଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତେ ସମ୍ଭାରୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତେ । ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ଭିୟ୍ୟୋୱୁତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥୀତି । ଆପୋଧାତୁୱିସେସତ୍ତା ସମ୍ଭୱୋ ଆପୋଧାତୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ଆପୋଧାତୁତନ୍ନିସ୍ସୟନିସ୍ସିତୋପି ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଚତୁଧାତୁନିସ୍ସିତତାୟ ଅୱିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିୟମାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କଲାପନ୍ତରଗତା ଉତୁଆହାରା ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅନେକକଲାପଗତଭାୱଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଦସ୍ସେତି ୟତୋ ଉପଦ୍ଦୁତପଟଲେ ନିରାକରଣେପି ଚକ୍ଖୁ ୱିଜ୍ଜତୀତି। ପଟିଘଟ୍ଟନଂ ୱିସୟାଭିମୁଖଭାୱୋ ନିଘଂସପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ନିଘଂସୋ ନିସ୍ସୟଭାୱାପତ୍ତି । ୟତୋ ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସିତା ସଞ୍ଞା ‘‘ପଟିଘସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅନେକତ୍ତାତି ଇଦଂ ଅୱଚନସ୍ସ କାରଣଂ, ନ ହେତୁକିରିୟାୟ ୱିଞ୍ଞାୟମାନଭାୱସ୍ସ । ସୋ ପନ ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧିତୋ ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହେତୁକିରିୟାପେକ୍ଖା ହି ଫଲକିରିୟାତି । ଚକ୍ଖୁଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱାନୁପଗମନେପି ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ତସ୍ସା ସମଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ନିରୁଳ୍ହଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଦସ୍ସନପରିଣାୟକଟ୍ଠୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଇନ୍ଦଟ୍ଠୋୟେୱାତି ‘‘ୟଥା ହି ଇସ୍ସରୋ’’ତିଆଦିନା ଇସ୍ସରୋପମା ୱୁତ୍ତା । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚେ ପରିଣାୟନ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁ ତଂସହଜାତେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋପି ତତ୍ଥ ପରିଣାୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ତେ ଧମ୍ମେ…ପେ॰… ପରିଣାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଉପକାରକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚେ ପରିଣାୟନ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁ ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋପି ତଦନୁୱତ୍ତକେ ପରିଣାୟତୀତି ଅତ୍ଥାୟଂ ପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତେ ଧମ୍ମେ…ପେ॰… ଣାୟତୀ’’ତି । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ଚକ୍ଖତୀତି ଇମସ୍ସ ‘‘ପରିଣାୟତି ପକାସେତୀ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା । ସଣ୍ଠାନମ୍ପି ରୂପାୟତନମେୱାତି ‘‘ସମୱିସମାନି ରୂପାନି ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂଦ୍ୱାରିକାନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଏୱ ୱଳଞ୍ଜନତ୍ଥୋ।

୫୯୯.ତଂଦ୍ୱାରିକା…ପେ॰… ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନି ବଲୱାରମ୍ମଣେ ଜୱନଂ ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚେୱ ହି ଅନ୍ତରା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେ ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ୱା ସନ୍ତୀରଣେ ୱା ଠତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ନିଚ୍ଛିତଂ । ତେନ ପଚ୍ଚୟେନାତି ତଂପକାରେନ ପଚ୍ଚୟେନ । ତଂସଦିସାନନ୍ତି ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦନାଦିପ୍ପୱତ୍ତିୱିସେସରହିତତାୟ ଦସ୍ସନସଦିସାନଂ ମନୋଧାତୁସନ୍ତୀରଣୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନଂ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ଅସ୍ସାଦନାଦିତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥି ରୂପଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତାତି ‘‘ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନଭୂତାନୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକାନମ୍ପି ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନଭାୱେନ ରୂପଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଚକ୍ଖୁଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୬) ରୂପଧମ୍ମୋପି ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ୱିଭତ୍ତୋ । ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଫଲନିବ୍ବାନାନେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେନ ୱିଭତ୍ତାନୀତି । ଗଣନାୟ ଚ ‘‘ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ଏକ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୪୫) ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି କୁସଲସ୍ସପି ସିୟା, ଦ୍ୱେତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ତାନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଜୱନାନି ପଟିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଚାତି ଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି । ଅଞ୍ଞାନି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନି । ୟଦି ରୂପସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ‘‘ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣେତି ଏତେନେୱ ସିଜ୍ଝେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ରୂପଂ ତଂଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୋପି ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ଆରବ୍ଭା’’ତି ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସପି ଦୀପକ’’ନ୍ତି ।

୬୦୦. ସୋତୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ସୱନକିରିୟାୱୋହାରୋତି ସୋତସ୍ସ ସୱନକିରିୟାୟ କତ୍ତୁଭାୱୋ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ସୁଣାତୀ’’ତି । ଜୀୱିତନିମିତ୍ତମାହାରରସୋ ଜୀୱିତଂ, ତସ୍ମିଂ ନିନ୍ନତାୟ ତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହାତି ଏୱଂ ସିଦ୍ଧେନ ଜିୱ୍ହା-ସଦ୍ଦେନ ପକାସିୟମାନା ରସାୱ୍ହାୟନସଙ୍ଖାତା ସାୟନକିରିୟା ଲବ୍ଭତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜିୱ୍ହାସଦ୍ଦେନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନା କିରିୟାସାୟନ’’ନ୍ତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଜୀୱିତମୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୪) । ଆୟୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ । ପସାଦକାୟସ୍ସ କାୟିକାନଂ ଦୁକ୍ଖସୁଖାନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ଇତରେସଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖାନଂ ଆୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟାପିତାୟାତି ବ୍ୟାପିଭାୱେ, ବ୍ୟାପିଭାୱେନ ୱା । କାୟପ୍ପସାଦଭାୱୋତି କାୟପ୍ପସାଦସବ୍ଭାୱୋ । ଅନୁୱିଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅନୁୟୁତ୍ତଭାୱତୋ, ସଂସଟ୍ଠଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟାୱତା ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଉପାଦିନ୍ନକପୱତ୍ତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବତ୍ଥ କାୟାୟତନଂ କପ୍ପାସପଟଲେ ସ୍ନେହୋ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । ପଣ୍ଡରସଭାୱା ପସାଦା ଆପାଥଗତଂ ୱିସୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ପକାସେନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ୱିସୟାୱଭାସନକିଚ୍ଚତା ୱୁତ୍ତା । ସମାନନିସ୍ସୟାନନ୍ତି ଏକନିସ୍ସୟାନଂ । ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତେସୁ ହି ରୂପରସାଦୀସୁ ୟଂନିସ୍ସୟଂ ରୂପଂ, ତଂନିସ୍ସୟୋ ଏୱ ରସାଦୀତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଭାୱାନୁପଗମେନାତି ଲକ୍ଖଣସଙ୍କରାଭାୱମାହ ।

ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସହିତୋୟେୱ ଚକ୍ଖୁପ୍ପସାଦୋ ରୂପାଭିହନନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରରହିତୋ, ତସ୍ମା ରୂପାଭିଘାତୋ ହୋତୁ ୱା ମା ୱା ହୋତୁ, ଏୱଂସଭାୱୋ ସୋ ରୂପଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପାଭିଘାତାରହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ୱିପାକାରହସଭାୱା କୁସଲାକୁସଲା’’ତି । ୱିସୟୱିସୟୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଭିମୁଖଭାୱୋ ଅଭିଘାତୋ ୱିୟାତି ଅଭିଘାତୋ, ସୋ ରୂପେ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ, ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ୱା ରୂପସ୍ସ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପେ, ରୂପସ୍ସ ୱା ଅଭିଘାତୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ୟମ୍ହି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଅନିଦସ୍ସନମ୍ହି ସପ୍ପଟିଘମ୍ହି ରୂପଂ ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ପଟିହଞ୍ଞି ୱା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୭), ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଅନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ରୂପମ୍ହି ସନିଦସ୍ସନମ୍ହି ସପ୍ପଟିଘମ୍ହି ପଟିହଞ୍ଞି ୱା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୮) ଚ ଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ତଂତଂଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଅୱିଗତରାଗସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱନିପ୍ଫାଦକସାଧାରଣକମ୍ମୱସେନ ପୁରିମଂ ଚକ୍ଖୁଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସୁଦୂରସୁଖୁମାଦିଭେଦସ୍ସପି ରୂପସ୍ସ ଗହଣସମତ୍ଥମେୱ ଚକ୍ଖୁ ହୋତୂତି ଏୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତଆୱେଣିକକମ୍ମୱସେନ ଦୁତିୟଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅଥ ୱା ସତିପି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପସାଦଭାୱସାମଞ୍ଞେ ସୱିସୟାୱଭାସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପସାଦବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ପୁରିମଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପସାଦକାରଣସ୍ସ ସତିପି କମ୍ମଭାୱସାମଞ୍ଞେ ଅତ୍ତନୋ କାରଣଭେଦେନ ଭେଦଦସ୍ସନୱସେନ ଦୁତିୟଂ ।

କାମତଣ୍ହାତି କାମଭୱେ ତଣ୍ହା । ତଥା ରୂପତଣ୍ହା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ମୂଲକାରଣଭୂତା ତଣ୍ହା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାୟତନୱିସୟାପି ନାମ ହୋତୀତି କାମତଣ୍ହାଦୀନଂ ଦଟ୍ଠୁକାମତାଦିୱୋହାରାରହତା ୱୁତ୍ତା । ଦଟ୍ଠୁକାମତାତି ହି ଦଟ୍ଠୁମିଚ୍ଛା ରୂପତଣ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ସେସାସୁପୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦଟ୍ଠୁକାମତାଦୀନଂ ତଂତଂଅତ୍ତଭାୱନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣତୋ ସତି ପୁରିମନିବ୍ବତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଅସତିପି ତସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାତିତଭାୱେନେୱ କାରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟତୋ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ କାରଣଭାୱୂପଗମନତୋ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱାତି ଉପ୍ପନ୍ନଅତ୍ଥିତାପରିୟାୟେହି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଅନ୍ତରାୟେୱ ଅନ୍ତରଧାପେତି’’ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୫୭), ‘‘ସନ୍ତଂ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଅତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ପଜାନାତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୨; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୫) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ।

ଏତ୍ଥାହ – ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ କିଂ ଏକକମ୍ମୁନା ଉପ୍ପତ୍ତି, ଉଦାହୁ ନାନାକମ୍ମୁନାତି ? ଉଭୟଥାପୀତି ପୋରାଣା । ତତ୍ଥ ନାନାକମ୍ମୁନା ତାୱ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିସେସେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି କାରଣସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା । ଏକକମ୍ମୁନା ପନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ତେସଂ କଥଂ ୱିସେସୋତି ? କାରଣସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତାୟେୱ । ତଂତଂଭୱପତ୍ଥନାଭୂତା ହି ତଣ୍ହା ତଂତଂଭୱପରିୟାପନ୍ନାୟତନାଭିଲାସତାୟ ସୟଂ ୱିଚିତ୍ତରୂପା ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ତଂତଂଭୱନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତଭେଦତଂ ୱିଦହତି । ୟତୋ ତଦାହିତୱିସେସଂ ତଂ ତଥାରୂପସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ଅନେକରୂପାପନ୍ନଂ ୱିୟ ଅନେକଂ ୱିସିଟ୍ଠସଭାୱଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘କମ୍ମମେୱ ନେସଂ ୱିସେସକାରଣ’’ନ୍ତି । ନ ଚେତ୍ଥ ସମତ୍ଥତାଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ କାରଣୱିସେସେନାହିତୱିସେସସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଫଲନିପ୍ଫାଦନୟୋଗ୍ୟତାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ସତି ଏକସ୍ସପି କମ୍ମସ୍ସ ଅନେକିନ୍ଦ୍ରିୟହେତୁତାୱିସେସୟୋଗଂ ଏକମ୍ପି କମ୍ମନ୍ତିଆଦିନା ୟୁତ୍ତିତୋ ଆଗମତୋପି ପରତୋ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ତଥା ଚ ଏକସ୍ସେୱ କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋଳସାଦିୱିପାକଚିତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋକେପି ଏକସ୍ସେୱ ସାଲିବୀଜସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣାପରିପୁଣ୍ଣତଣ୍ଡୁଲଫଲନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁତା ଦିସ୍ସତି । କିଂ ୱା ଏତାୟ ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତାୟ, ନ ଚିନ୍ତିତବ୍ବମେୱେତଂ । ୟତୋ କମ୍ମୱିପାକୋ ଚକ୍ଖାଦୀନି କମ୍ମୱିପାକୋ ଚ ସବ୍ବାକାରତୋ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ କମ୍ମୱିପାକଞାଣଫଲୟୁତ୍ତାନଂ ୱିସୟୋ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅତକ୍କାୱଚରତାୟ । ତେନେୱ ଚ ଭଗୱତା ‘‘କମ୍ମୱିପାକୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ, ୟୋ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଆୱିଞ୍ଛନଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱା ତଂନିନ୍ନଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱୋ ।

ସବ୍ବେସନ୍ତି ପଦସ୍ସ ପକରଣତୋ ପାରିସେସତୋ ୱା ଲବ୍ଭମାନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘କୋ ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ’’ତିଆଦିନା ଚୋଦେତି । ଇତରୋ ତେଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଅଧିକଭାୱେ ୱିୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଅଧିକଭାୱେପି ୟଥାୱୁତ୍ତାଧିକଭାୱେନେୱ ଏକକାଦିୱସେନ ଲବ୍ଭମାନାୟ ଓମତ୍ତତାୟପି କାୟପ୍ପସାଦୋ ନ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ପକରଣତୋ ପାରିସେସତୋ ୱା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଭୂତାନଂ ସମଭାୱେନ କାୟୋ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋତି ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ଇଧ ସମଭାୱଦୀପକୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତୀତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଞାୟେନ ‘‘ସବ୍ବେସ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ତସ୍ସ ୱାଚକତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନୁୱତ୍ତ…ପେ॰… ୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ଏକଦେସାଧିକଭାୱନିୱାରଣେନେୱ ହି ଏକଦେସୋମତ୍ତତାନିୱାରଣମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ଏକଦେସୋ ଅୱୟୱୋ । ଚତୁଧାତୁସମୁଦାୟନିସ୍ସୟସ୍ସ ହି ପସାଦସ୍ସ ତଦେକଧାତୁଅଧିକତା ଅୱୟୱାଧିକତା ହୋତୀତି ।

‘‘ପୁରିମା ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱେପି ୱାଦିନୋ ନିକାୟନ୍ତରିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଆଲୋକାଦିସହକାରୀକାରଣସହିତାନଂୟେୱ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ରୂପାଦିଅୱଭାସନସମତ୍ଥତା ୱିୱରସ୍ସ ଚ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୁପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଗୁଣୋତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତଂତଂଭୂତଗୁଣେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେଜାଦୀନଂ ୱିୟ ୱିୱରସ୍ସ ଭୂତଭାୱାଭାୱତୋ ‘‘ୟଥାୟୋଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ରୂପାଦୟୋ ୱିୟ ୱିୱରମ୍ପି ଭୂତଗୁଣୋତି ପରାଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଂତଂଭୂତଗୁଣେହୀ’’ତି ଆହ । ତେଜସ୍ସ ପନ ଆଲୋକରୂପେନ, ଆକାସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିୱରସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ, ୱାୟୁସ୍ସ ଗନ୍ଧେନ, ଉଦକସ୍ସ ରସେନ, ପଥୱିୟା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେନାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟଥାୟୋଗଂ ତଂତଂଭୂତଗୁଣେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ରୂପାଦିଗ୍ଗହଣେତି ରୂପାଦିୱିସୟେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିକେ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପକରିତବ୍ବତୋତି ସହକାରୀକାରଣଭୂତେହି ୟଥାୱୁତ୍ତଭୂତଗୁଣେହି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସକିଚ୍ଚକରଣେ ଉପକରିତବ୍ବତୋ । ସଭାୱେନ ସୁୟ୍ୟମାନସ୍ସାତି କେନଚି ଅନୁଚ୍ଚାରିୟମାନସ୍ସେୱ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଘଟ୍ଟନଂ ପନ ୱିନା ୱାୟୁସଦ୍ଦୋପି ନତ୍ଥୀତି । ଅଥ ୱା ୱାୟୁମ୍ହି ସଦ୍ଦୋ ସଭାୱେନ ସୁୟ୍ୟତୀତି ଆପେ ରସୋ ମଧୁରୋତି ଚ ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁତିୟୱାଦିସ୍ସପି ନିଗ୍ଗହୋ ହୋତି ତସ୍ସପି ତେଜାଦିଗୁଣା ରୂପାଦୟୋତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକତ୍ତା ।

ରୂପାଦିୱିସେସଗୁଣେହୀତି ରୂପାଦିୱିସେସଗୁଣୟୁତ୍ତେହି । ତେଜ…ପେ॰… ୱାୟୂହୀତି ସହାକାସେହି ତେଜାଦିପରମାଣୂହି । କପ୍ପାସତୋ ୱିସଦିସାୟାତି କପ୍ପାସପଥୱିତୋ ୱିସେସୟୁତ୍ତାୟ ତତୋ ଅଧିକସାମତ୍ଥିୟୟୁତ୍ତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସାୟେୱାତି କପ୍ପାସପଥୱିୟାୟେୱ । ୟସ୍ମା ସା ୱିଜ୍ଜମାନାନିପି ଅୱିସେସଭୂତାନି ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତା, ତସ୍ମା ତସ୍ସାୟେୱ ଗନ୍ଧୋ ଅଧିକତରୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ଚ ସବ୍ବୋ ଉତ୍ତରୋ ‘‘ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ ଅଧିକତାୟା’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୦୦) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଥାଗତାନଂ ୱାଦଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସ କଣାଦସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପନ ମତେନ କଣାଦକପିଲାଦୟୋ କେୱଲଂ ପଥୱାଦିଦ୍ରବ୍ୟମେୱାତିଆଦି ଲଦ୍ଧି । କଣାଦସାସନାୟ ଅଧିମୁତ୍ତାନଂ ସାସନେ ଅନୱଗାଳ୍ହାନଂ କେସଞ୍ଚି ଅୟଂ ୱାଦୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଏତସ୍ସୁଭୟସ୍ସାତି ଆସୱଗନ୍ଧତୋ କପ୍ପାସଗନ୍ଧୋ ଅଧିକୋ ସୀତୁଦକୱଣ୍ଣତୋ ଉଣ୍ହୋଦକୱଣ୍ଣୋ ଚ ଅଧିକୋତି ଏତସ୍ସ ଉଭୟସ୍ସ । ତେଜାଦିଅଧିକେସୁ ଚ ସମ୍ଭାରେସୁ ରୂପାଦୀନଂ ୱିସେସସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ନ ରୂପାଦୟୋ ତେଜାଦୀନଂ ୱିସେସଗୁଣୋତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଦଭା…ପେ॰… ତ୍ତିତା’’ତି । ତେନ ନ ରୂପଂ ତେଜସ୍ସ ୱିସେସଗୁଣୋ ଏକନ୍ତତୋ ତେଜାଦିକେ ସମ୍ଭାରେ ୱିସେସେନ ଅଦସ୍ସନତୋ, ୟୋ ୟସ୍ସ ୱିସେସଗୁଣୋ, ନ ସୋ ତଦଧିକେ ସମ୍ଭାରେ ଏକନ୍ତତୋ ୱିସେସେନ ଦିସ୍ସତି ୟଥା ପଥୱୀଅଧିକେ ସମ୍ଭାରେ ଆପୋଧାତୂତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କୋ ପନ ୱାଦୋ ନାନାକଲାପେତି ସଭାୱତୋ ନାନତ୍ତାଭାୱେପି ମୂଲକାରଣନାନତ୍ତୱସେନ ଅତ୍ଥି କୋଚି ୱିସେସୋ ଅସଙ୍ଘାତେତି ଦସ୍ସେତି, ୟତୋ ପରମରଣାଦିକିରିୟାସମତ୍ଥତା ନେସଂ କେସଞ୍ଚିୟେୱ ଦିସ୍ସତୀତି ।

ଏକମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅନେକସ୍ମିଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚାୟତନିକତ୍ତଭାୱେ ପତ୍ଥନା ୟା ଦଟ୍ଠୁକାମତାଦିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ । ଏତେନ କାରଣୱିସେସେନ ଫଲୱିସେସମାହ । ନ ହୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥୟତି । ତନ୍ତି କମ୍ମଂ । ୱିସେସେନାତି ଅତ୍ତନୋ କାରଣେନ ଆହିତାତିସୟେନ। ତେନେୱ ସୋତସ୍ସ ନ ହୋତି ପଚ୍ଚୟୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞେନେୱ ପନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ଅନେକସଭାୱେନ କାରଣେନ ଆହିତୱିସେସଂ ଏକମ୍ପି କମ୍ମଂ ଅନେକସଭାୱଂ ଫଲଂ ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି କମ୍ମସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱିସେସାଭାୱେ ଦୋସମାହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତରାଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – କାରଣୱିସେସାଭାୱେ ଫଲୱିସେସସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ୟଂ ୱିସେସୟୁତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ କାରଣଂ, ତସ୍ସ ତତୋ ଅଞ୍ଞୱିସେସାଭାୱେ ତଦଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପାଦକତାପି ନ ସିୟାତି ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ତତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ସିୟା । ଏୱମିତରତ୍ଥାପି । ୱିସେସୋତି ଚେତ୍ଥ କମ୍ମସ୍ସ ତଂତଂଇନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଅଧିପ୍ପେତା, ସା ଚ ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତସଭାୱୋୱ ।

ଅନେକାହି ମହଗ୍ଗତଚେତନାହି ଏକାୟ ୱା ପରିତ୍ତଚେତନାସହିତାୟ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବେସଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତମେୱ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନାନାଚେତନାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ‘‘ପଟିସ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ନାନାକମ୍ମୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ଏୱଂ ସତି ମହଗ୍ଗତକମ୍ମେନ ଚ କାମାୱଚରକମ୍ମେନ ଚ ତଂତଂପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସିୟା, ନ ଚେତଂ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ମହଗ୍ଗତଚେତନା କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୨.୭୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନାପି ତଂତଂଭୱନିୟତରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟତା ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଓପପାତିକୟୋନିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୟୁତ୍ତା । ଅଥ ମହଗ୍ଗତାହି ଏୱ ନାନାଚେତନାହି ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ନ ଚେକା ପଟିସନ୍ଧି ଅନେକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ହୋତି । ନିଚ୍ଛିତଞ୍ହେତଂ ସାକେତପଞ୍ହେନାତି । ଏୱଂ ଏକେନ ମହଗ୍ଗତକମ୍ମୁନା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟହଦୟୱତ୍ଥୂନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଞାପକେନ ଇମିନା ୱଚନେନ ପରିତ୍ତକମ୍ମୁନାପି ଏକେନ ୟଥାରହଂ ଅନେକେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ସିଦ୍ଧାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିଦ୍ଧମେକେନ କମ୍ମେନ ଅନେକିନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ।

ସମ୍ପତ୍ତୋୟେୱ ନାମ ସମ୍ପତ୍ତିକିଚ୍ଚକରଣତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟି…ପେ॰… ନକତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିସୁଖୁମଭାୱତୋ ମଂସଚକ୍ଖୁଅଗୋଚରେନ ରୂପାୟତନେନ ସମନ୍ନାଗତସଙ୍ଘାତୱୁତ୍ତିତାୟ ଚ ‘‘ୱାୟୁ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ କଦାଚିପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ନ ସିୟା ଧାତୁପରମ୍ପରାୟ ଘଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ପଟ୍ଠାନେ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨) ଚ ‘‘ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ନନୁ ଚିରେନ ସୁୟ୍ୟନ୍ତୀତି ଦୂରେ ଠିତାନଂ ଲହୁକଂ ସୱନଂ ନତ୍ଥି, ତେସମ୍ପି ୱା ଲହୁକଂ ସୱନେନ ଦୂରାସନ୍ନଭାୱାନଂ ୱିସେସୋ ନ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ, ଦୂ…ପେ॰… ତୋତି ନ ଦୂରେ ଠିତେହି ରଜକାଦିସଦ୍ଦା ଚିରେନ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେନ ସୁୟ୍ୟନ୍ତି, ସଚେ ସୱନୂପଚାରେ ସୋ ସଦ୍ଦୋ ଦୂରେ ଆସନ୍ନେ ଚ ଠିତାନଂ ୟଥାଭୂତେ ଆପାଥଗତେ ସଦ୍ଦେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତତୋ ଗହଣୱିସେସତୋ ଚିରେନ ସୁତୋ ସୀଘଂ ସୁତୋତି ଅଭିମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ନିଚ୍ଛୟ…ପେ॰… ଅଭିମାନୋ ହୋତି, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି ସମାନା, ୟସ୍ମା ସୋ ପନ ସଦ୍ଦୋ…ପେ॰… ଆଗଚ୍ଛତୀତି । ୟଦି ଧାତୁପରମ୍ପରାୟ ସଦ୍ଦୋ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, କଥଂ ପଟିଘୋସାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦୂରେ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଆଗତାନୀତି ଏତେନ ରୂପଧମ୍ମାପି ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଦେସନ୍ତରଂ ସଙ୍କମନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଘଟ୍ଟନସଭାୱାନେୱାତି ତେସଂ ଭୂତାନଂ ସଦ୍ଦସମୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱମାହ । ସୋତପଦେସସ୍ସାତି ସୋତଦେସସ୍ସ, ସୋତଦେସେ ଠିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନାତି ଚିତ୍ରୱିଚିତ୍ରରୂପାୟତନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକଜୱନସ୍ସ ଅନୁକଡ୍ଢନୱସେନ ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କଣ୍ଣକୂପଚ୍ଛିଦ୍ଦେୟେୱ ପୱତ୍ତନତୋତି ଏତେନ ଅଧିଟ୍ଠାନତୋ ବହିଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୱତ୍ତୀତି ୱାଦଂ ପଟିସେଧେତି । ଅଧିଟ୍ଠାନଦେସେ ଏୱ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱତ୍ତତି ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚାଦିପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ । ସତିପି ପନସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ୱୁତ୍ତିୟଂ ନ ୱିସୟଗ୍ଗହଣେ ସମତ୍ଥତା, ଅଞ୍ଞଥା ଅଧିଟ୍ଠାନପିଦହନେପି ୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣହେତୁତୋ ଚାତି କଣ୍ଣକୂପଚ୍ଛିଦ୍ଦେୟେୱ ଠତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣକରଣସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱା ହେତୁଭାୱତୋ ।

ତବ୍ବୋହାରେନାତି ଗନ୍ଧଗନ୍ଧଗ୍ଗହଣସ୍ସ ସହଚରିତାୟ ଗନ୍ଧୋପି ତଥା ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗନ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଗନ୍ଧୋ ସହକାରୀପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଖେଳାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଥା ପଥୱୀତି ସହକାରୀପଚ୍ଚୟନ୍ତରଭୂତା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରା ପଥୱୀ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଧାରଭୂତାତି ତେଜୋୱାୟୋଧାତୂନଂ ଆଧାରଭୂତା । ନିସ୍ସୟଭୂତାନନ୍ତି ନିସ୍ସୟମହାଭୂତାନଂ ଆପୋତେଜୋୱାୟୋଧାତୂନଂ । ସବ୍ବଦାତି ଉପ୍ପୀଳନକାଲେ ଚ ଅନୁପ୍ପୀଳନକାଲେ ଚ । ତତ୍ଥାତି ଚତୁରାସୀତିପଭେଦେ ଉପରିମକାୟସଙ୍ଖାତେ ରୂପସମୂହେ । ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନନ୍ତି ଇଦଂ ଚକ୍ଖୁଦସକଂ ଇଦଂ କାୟଦସକଂ ଇଦଂ ଭାୱଦସକନ୍ତି ଏୱଂ କଲାପତୋପି ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନଂ ।

୬୧୬.ଦୀଘାଦୀନଂଫୁସିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବତୋତି ଇଦଂ ଦୀଘାଦୀନଂ ନ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଗୋଚରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଦୀଘାଦିୱୋହାରରୂପାଦୀନଂ ପନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଫୁସିତ୍ୱା କାୟୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ପରତୋ ପୱତ୍ତେନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନପି ଜାନିତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଦୀଘାଦିସନ୍ନିୱେସନ୍ତି ଦୀଘାଦିସନ୍ନିୱେସୱନ୍ତଂ । ଏକସ୍ମିଂ ଇତରସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଛାୟାତପାନଂ ଆଲୋକନ୍ଧକାରାନଞ୍ଚ ଅସହଟ୍ଠାୟିତଂ ଆହ । କଥଂ ପନ ଆଲୋକୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମତୀତି ? ‘‘ଆଲୋକପ୍ପୱତ୍ତିସମାନକାଲଂ ଅନ୍ଧକାରସଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅନ୍ଧକାରସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନାନି ଭୂତାନି କମେନ ତଥାରୂପସ୍ସ ୱଣ୍ଣାୟତନସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି କେଚି । ସହ ଅନ୍ଧକାରେନ ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ନିରୋଧସମନନ୍ତରଂ ତଂସନ୍ତତିୟଂ ତାଦିସେ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ଆଲୋକନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ନିସ୍ସୟମହାଭୂତେହି ୱିନା ଆଲୋକପ୍ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ନାପି ଅନ୍ଧକାରସଙ୍ଖାତଂ ୱଣ୍ଣାୟତନମେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି ତଂନିସ୍ସୟେହି ପୟୁଜ୍ଜମାନକଏକକଲାପଭୂତୋପାଦାରୂପାନଂ ସହେୱ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ । ପଦୀପସିଖାମଣିରଂସିୟୋ ୱିୟ ପଥୱୀପାକାରରୁକ୍ଖାଦୀନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାପି ଅନ୍ଧକାରୋ ପୱତ୍ତତୀତି ୱଦନ୍ତି । ମନ୍ଦଂ ପନ ପାକାରାଦିଆଧାରରହିତଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପଞ୍ଞାୟତି, ବହଲଂ ଆଧାରଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।

୬୨୦.‘‘ଅମନୁସ୍ସସଦ୍ଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅ-କାରୋ ନ ମନୁସ୍ସତାମତ୍ତନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ସଦିସଭାୱଦୀପନତାୟ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ମନୁସ୍ସତୋ ପନ ଅନଞ୍ଞତାନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅମନୁସ୍ସ…ପେ॰… ଟ୍ଠାଦୟୋପୀ’’ତି ଆହ । ତଥା କିତ୍ତେତବ୍ବୋତି ‘‘ୱଂସଫାଲନସଦ୍ଦୋ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁୱସେନ କିତ୍ତେତବ୍ବୋ ।

୬୩୨.କମ୍ମଚିତ୍ତାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉତୁଆହାରେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଂତଦାକାରାନୀତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଆକାରାନି । ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାନିପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀନି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟସହିତେ ଏୱ ସନ୍ତାନେ ସବ୍ଭାୱା ଇତରତ୍ଥ ଚ ଅଭାୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟହେତୁକାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଅଞ୍ଞଥାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଆକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଭାୱେ ୱା । ଇତ୍ଥିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଚାତି ଇତ୍ଥୀତି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା । ତେସଂ ରୂପାନନ୍ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଆକାରରୂପାନଂ । ୟଦି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଆକାରରୂପାନଂ ସହକାରୀକାରଣଂ, ଅଥ କସ୍ମା ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ତେସଂ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ନେୱ ତଂ ସହକାରୀକାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ତବ୍ଭାୱଭାୱିତାମତ୍ତେନ ତଂ କାରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ।

୬୩୩. ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତମାନଂ ପୁରିମଲିଙ୍ଗାଧାରଜାତିଅନୁରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତେପୀ’’ତି । ୟସ୍ସ…ପେ॰… ନୋତି ଆଦିୱଚନତୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନୋ’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧୮୮) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୬୩୫. ଦ୍ୱାରଭାୱେନ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆସୱଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ପସାଦୱିସେସେ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିସେସେପି କାୟୱୋହାରପ୍ପୱତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିତ୍ଥମ୍ଭନସଭାୱତାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଥମ୍ଭନଂ ‘‘ୱାୟୋଧାତୁକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଚ୍ଚମ୍ପି ହି ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋୟେୱାତି । ପଥୱୀଧାତୁୟା ଆକାରୋ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୟୋଜନା ।

୬୩୬.ୱିତକ୍କ…ପେ॰… ଗହିତାତି ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥାଭିବ୍ୟଞ୍ଜିକାୟ ୱାଚାୟ ସମୁଟ୍ଠାପନାଧିପ୍ପାୟପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା ହି ସା ତେହି ପରିଗ୍ଗହିତା ନାମ ହୋତୀତି । ଏକସ୍ସପି ଅକ୍ଖରସ୍ସ ଅନେକେହି ଜୱନେହି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା ତଥା ନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନତାୟ ଅସମତ୍ଥସଭାୱତ୍ତା ନ ୱିଞ୍ଞାତୱିସେସା ନ ଭିନ୍ନା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସୱ…ପେ॰… ଭିନ୍ନା’’ତି । ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣେତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେହି ଅସଂସଟ୍ଠେ । ‘‘ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଞାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଥ ୱା ‘‘ୟେ ଚ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୮୮) ରୂପାରୂପଭୱୂପପଜ୍ଜନକାନଂ କାମାୱଚରଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସପି କାୟସଙ୍ଖାରାସମୁଟ୍ଠାପନୱଚନେନ ଖୀଣାସୱେହି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି…ପେ॰… ଞାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଚ –

‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୧୦୮),

‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୧୦୮) ଚ,

‘‘ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଚ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୧୧୩) –

ଆଦିୱଚନତୋ ଚ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରତୋ ସୋଳସମେନ ଚିତ୍ତେନ ତତୋ ଓରିମେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ‘‘ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ନ ୱଦେୟ୍ୟ, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ଚୁତିତୋ ପୁରିମେନ ସତ୍ତରସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଚୁତିୟା ହେଟ୍ଠା ଦୁତିୟେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତେନ ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା କାମାୱଚରାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସାନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସପି ଚିତ୍ତସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରାସମୁଟ୍ଠାପନତା ୱୁତ୍ତା ।

ଅଥ ୱା ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତଂ । ଅନନ୍ତରାତି ହି କାୟସଙ୍ଖାରୁପ୍ପାଦନଂ ଅନ୍ତରଂ ୱିନା, ୟତୋ ପଚ୍ଛା କାୟସଙ୍ଖାରୁପ୍ପାଦନେନ ଅନନ୍ତରିତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ‘‘ଇତରେସଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୮୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥାପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତତୋ ପୁରିମତତିୟଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀନଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଏୱଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ରୂପଜନକତାଭାୱେ ଆଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗବ୍ଭଗମନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉଦକନିମୁଗ୍ଗଅସଞ୍ଞୀଭୂତକାଲକତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପନ୍ନରୂପାରୂପଭୱସମଙ୍ଗୀନିରୋଧସମାପନ୍ନଭାୱେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୬୩୭. ଅନେକେସଂ କଲାପାନଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଏକଘନପିଣ୍ଡଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ କଲାପନ୍ତରଭୂତାନଂ କଲାପନ୍ତରଭୂତେହି ସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟତୋ ତେସଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନାନତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଭାୱତୋ । ତଂତଂଭୂତୱିୱିତ୍ତତାତି ତେସଂ ତେସଂ ଭୂତାନଂ ୱିଭତ୍ତଭାୱୋ କଲାପନ୍ତରଭୂତେହି ୱିଭତ୍ତସଭାୱତା ଅସଂକିଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତା ୱିୱିତ୍ତତା ରୂପାନଂ ଓସାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ରୂପପରିୟନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ତଂତଂଭୂତସୁଞ୍ଞତା । ୟେସଞ୍ହି ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଆକାସୋ, ତେସଂ ପରିୟନ୍ତତାୟ ତେହି ସୁଞ୍ଞଭାୱୋତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ତତୋୟେୱ ଚ ସୋ ଭୂତନ୍ତରେହି ୱିୟ ତେହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବେହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱାଭାୱେ ।

୬୩୮.ତଂତଂୱିକାରାଧିକରୂପେହୀତି ଏତ୍ଥ କଥଂ ଚମ୍ମସୁୱଣ୍ଣେସୁ ମୁଦୁତାକମ୍ମଞ୍ଞତା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନନୁ ଲହୁତାଦିୱିକାରା ଏକନ୍ତତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପେ ଏୱ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଧ ପନ ତଂସଦିସେସୁ ତବ୍ବୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତୂଲପିଚୁଆଦୀସୁ ଗରୁଭାୱାଦିହେତୂନଂ ଭୂତାନଂ ଅଧିକଭାୱାଭାୱତୋ ଲହୁଆଦିୱୋହାରୋ । ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଧମ୍ମନିସ୍ସୟରୂପେ ଏୱ ୱା ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତଂତଂୱିକାରାଧିକରୂପେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବେ ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୟା ଲହୁତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିଜହନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬୪୧.ଆଚୟସଦ୍ଦେନେୱାତି ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତଆଚୟସଦ୍ଦେନେୱ । ୟୋ ଆୟତନାନଂ ଆଦିଚୟତ୍ତା ଆଚୟୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନାନଂ, ସୋୱ ରୂପସ୍ସ ଉପରିଚୟତ୍ତା ଉପଚୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ଅତ୍ଥଂ ପାଳିୟଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାଳିୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ପଠମତ୍ଥୋ ‘‘ଦାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୁପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୫) ୱିୟ । ଉପରିଅତ୍ଥୋଚ ‘‘ସମ୍ମଟ୍ଠେ ଉପସିତ୍ତେ ଚ, ତେ ନିସୀଦିଂସୁ ମଣ୍ଡପେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅଞ୍ଞଥାତି ଉପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପରିଅତ୍ଥସ୍ସେୱ ଗହଣେ ।

୬୪୩.ଫଲୱିପଚ୍ଚନପକତିୟାତି ଫଲୱିପଚ୍ଚନସଭାୱେନ । ଫଲମେୱ ୱା ପକତୀତି ଆୟୁସଂହାନାଦିନା ଫଲସଭାୱେନ ଜରାନିଦ୍ଦେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁପରିଣତରୂପପରିପାକକାଲେ ହାନିଦସକାଦୀସୁ ।

୬୪୫.କତ୍ତବ୍ବସଭାୱତୋତି ମୂଲଫଲାଦୀନଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଆହାରୱତ୍ଥୂନଂ ମୁଖେନ ଅସନାଦିକତ୍ତବ୍ବସଭାୱତୋ । ୱିସଭୂତେ ସଙ୍ଘାତେ ଓଜା ମନ୍ଦା ହୋତୀତି ସୱିସତ୍ତାଭାୱତୋ ସୁଖୁମତା ୱୁତ୍ତା । ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ରସସ୍ସ ସାରୋତି ରସହରଣୀଧମନିଜାଲାନୁସାରେନ ସରୀରାୱୟୱେ ଅନୁପ୍ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଆହାରରସସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରାହାରପଚ୍ଚୟୋ ସ୍ନେହୋ, ୟୋ ଲୋକେ ରସଧାତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଉପାଦାଭାଜନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନୋଉପାଦାଭାଜନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୪୬. ‘‘ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ମହାଭୂତା ତୟୋ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକଂ ମହାଭୂତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୫୩) ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ଅୱସେସମହାଭୂତେ ନିସ୍ସୟତି, ତେହି ଉପାଦାରୂପେନ ଚ ନିସ୍ସୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ନିସ୍ସୟତି ଚ ନିସ୍ସୀୟତି ଚା’’ତି ।

୬୪୭. ମହାଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିଜହନତୋ ଏକସ୍ମିମ୍ପି କଲାପେ ଅନେକଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଭାୱେସୁୟେୱ ଅନେକେସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆପାଥଗତେସୁ ଆଭୋଗାଦିୱସେନ ଏକଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ହୋତୀତି ଅୟଂ ୱିଚାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇତରେସୁପି ପନ ୟଥାୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ରସାରମ୍ମଣଂ ତାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିସ୍ସୟଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ସତିପି ଅନେକେସଂ ରସାନଂ ଆପାଥଗମନେ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକପ୍ପକାରଂୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ହୋତି, ତଥା ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ । ରୂପସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାନି ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିସ୍ସୟଂ ଅସମ୍ପତ୍ୱାୱ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ୟୋଗ୍ୟଦେସେ ଅୱଟ୍ଠିତାନି ୟତ୍ତକାନି ସହକାରୀପଚ୍ଚୟନ୍ତରଗତଂ ଉପକାରଂ ଲଭନ୍ତି, ତତ୍ତକାନି ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକଜ୍ଝଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ତଥା ହି ସଦ୍ଦୋ ନିଗ୍ଘୋସାଦିକୋ ଅନେକକଲାପଗତୋ ତଥା ୱଣ୍ଣୋପି ସିୱିକୁବ୍ବହନନିୟାମେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥାପି ଚ ଆଭୁଜିତୱସେନ ଆରମ୍ମଣାଧିମତ୍ତତାୱସେନ ଅନେକକଲାପସନ୍ନିପାତେପି କତ୍ଥଚି ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତିୟେୱ । ପସାଦାଧିମତ୍ତତା ପିତ୍ତାଦିୱିବନ୍ଧାଭାୱେନ ପସାଦସ୍ସ ତିକ୍ଖତା । କଥଂ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତ୍ତନୟୱସେନ ପୁଚ୍ଛତି ।

୬୫୧.ତାଦିସାୟାତି ୟା ପଚୁରଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତିପି ନ ଗହିତା । ସନ୍ତୀ ସମାନା । ଏୱନ୍ତି ୟଥାସସମ୍ଭାରୁଦକଂ ସସମ୍ଭାରପଥୱିୟା ଆବନ୍ଧକଂ, ଏୱଂ ପରମତ୍ଥୁଦକଂ ପରମତ୍ଥପଥୱିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ତଦନୁରୂପପଚ୍ଚୟେହୀତି ଅତ୍ତନୋ ଆବନ୍ଧନାନୁଗୁଣେହି ଆବନ୍ଧିୟମାନେହି ସନ୍ଧାରଣାଦିକିଚ୍ଚେହି ପୁରିମେହି ଚ ପଥୱୀଆଦୀହି । ଅଫୁସିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠା ହୋତି, ଅଫୁସିତ୍ୱା ଆବନ୍ଧତୀତି ଇମିନା ଫୁସିତବ୍ବଫୁସନକଭାୱୋ ଆପୋଧାତୁୟଂ ନତ୍ଥୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱସେନ ଉଭୟଧମ୍ମତଂ ଆହ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସୟତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟତା। ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତା ଚ ନିସ୍ସୟତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟତା। ୟଦି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୂନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭାୱେନ ୱିନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟତା, ପଥୱୀଆଦୀନଂ କକ୍ଖଳାଦିସଭାୱୋ ଏୱ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋତି ତବ୍ବିରହେନ କଥଂ ତେସଂ ଆପୋଧାତୁୟା ନିସ୍ସୟାଦିଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତୀସୂ’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭୂତେସୂତି ଏତେନ ଉପାଦାରୂପଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅଥ ୱା ପୁବ୍ବେ ଅଟ୍ଠକଥାଧିପ୍ପାୟେ ଠତ୍ୱା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୂନଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଠତ୍ୱା ଅୱିସେସେନ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତୀସୂ’’ତିଆଦି । ତଂୟେୱ ଅୱିସିଟ୍ଠଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟତଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାପି ସହଜାତେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଫୁସନଂ ତାୱ ଏକକଲାପଗତତ୍ତା ନ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ, ଫୁସନଂ ପନ କଥନ୍ତି ? ଏକକଲାପଗତତ୍ତା ଏୱ । ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧାନଂୟେୱ ହି ୱିସୟମହାଭୂତାନଂ କାୟପ୍ପସାଦନିସ୍ସୟଭୂତେସୁ ଫୁସନଂ ଦିସ୍ସତି ।

ଝାୟତୀତି ପରିପଚ୍ଚତି । ନ ଉଣ୍ହା ହୁତ୍ୱାତି ଏତସ୍ସ ଉଣ୍ହସଭାୱା ହୁତ୍ୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋତି କତ୍ୱା ‘‘ତେଜୋସଭାୱତଂୟେୱ ପଟିକ୍ଖିପତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଣ୍ହପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୀତସ୍ସ ଉଣ୍ହତାୟ ପଟିକ୍ଖେପେ ସୀତତାସଙ୍କା ସିୟାତି ଆହ ‘‘ନ ସୀତତ୍ତଂ ଅନୁଜାନାତୀ’’ତି । ତେଜୋସଭାଗତଂୟେୱ ୱା ସୀତତାୟପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ସୀତତ୍ତଂ ଅନୁଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତେଜୋ ଏୱ ହି ସୀତ’’ନ୍ତି । ମନ୍ଦେ ହି ଉଣ୍ହଭାୱେ ସୀତବୁଦ୍ଧୀତି ତେଜୋ ଏୱ ହି ସୀତଂ। କଥଂ ପନେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ସୀତବୁଦ୍ଧିୟା ଅୱୱତ୍ଥିତଭାୱତୋ ପାରାପାରଂ ୱିୟ । ତଥା ହି ଆତପେ ଠତ୍ୱା ଛାୟଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ସୀତବୁଦ୍ଧି ହୋତି, ତତ୍ଥେୱ ପଥୱୀଗବ୍ଭତୋ ନିଗ୍ଗତାନଂ ଉଣ୍ହବୁଦ୍ଧୀତି । ୟଦି ତେଜୋୟେୱ ସୀତଂ, ଉଣ୍ହଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୀତଭାୱୋପି ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ସୀତୁଣ୍ହାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ଉଣ୍ହସୀତକଲାପେସୁ ସୀତୁଣ୍ହାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ…ପେ॰… ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଆପୋଧାତୁୱାୟୋଧାତୂନଂ ସୀତଭାୱେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆପୋଧାତୁୟା ହି ୱାୟୋଧାତୁୟା ସୀତଭାୱେ ଉଣ୍ହଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ସୀତଭାୱୋ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ନ ପନ ଲବ୍ଭତି । ନ ଚେତ୍ଥ ଆପୋଧାତୁଅଧିକେ ୱାୟୋଧାତୁଅଧିକେ ୱା କଲାପେ ସୀତଭାୱୋତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ତାଦିସେପି କତ୍ଥଚି କଲାପେ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ସୀତଭାୱସ୍ସାତି । ଖରତାଦିସଭାୱାଧିକସ୍ସ ଭୂତସଙ୍ଘାତସ୍ସ ଦୱତାଦିସଭାୱାଧିକତାପତ୍ତି ଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତଂ। ତଂ ପନ ୟଥା ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଚ…ପେ॰… ପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଆହ ।

୬୫୨.ଏକନ୍ତନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଏକନ୍ତଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପୁରିମାନମ୍ପୀତି ‘‘ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପୀ’’ତି ଏତସ୍ମା ୱଚନତୋ ପୁରିମାନଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନାନଂ ସଦ୍ଦାୟତନକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀନଂ ନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ଚକ୍ଖାୟତନସୋତାୟତନାଦୀନଂ । ନକମ୍ମସ୍ସକତତ୍ତାଭାୱାଦିକନ୍ତି ନକମ୍ମସ୍ସକତତ୍ତାଭାୱଂ ନଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଭାୱନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ । ଏକନ୍ତାକମ୍ମଜାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଏକନ୍ତାଚିତ୍ତଜଂ ଗୟ୍ହତି । ତା ଜରତାଅନିଚ୍ଚତା । ଅନେକନ୍ତେସୁ ନ ଗହିତାତି ଏକନ୍ତତୋ ଅକମ୍ମଜେସୁ ସଦ୍ଦାୟତନାଦୀସୁ ଅଚିତ୍ତଜେସୁ ଚ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀସୁ ଗହେତ୍ୱା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତ୍ତା ଅନେକନ୍ତେସୁ ରୂପାୟତନାଦୀସୁ ନ ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୬୬.ଅନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସଭାୱତୋ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟସ୍ସ ।

ନୋଉପାଦାଭାଜନୀୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୬୬. ‘‘ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ମନସା ୱିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ୟଦି ୱିଞ୍ଞାତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠାଦି ନ ହୋତୀତି ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛା ନ କତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଚତୁକ୍କଭାୱୋ କଥନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଦସ୍ସନାଦିଗ୍ଗହଣୱିସେସତୋ’’ତି । ଦସ୍ସନଂ ସୱନଂ ମିନିତ୍ୱା ଜାନନଂ ୱିଜାନନଞ୍ଚାତି ଏତସ୍ମା ଦସ୍ସନାଦିଗ୍ଗହଣୱିସେସତୋ। ଏତେନ ଗାହକଭେଦେନ ଗହେତବ୍ବଭେଦୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ସମୁଖେନପି ଗହେତବ୍ବଭେଦୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠା…ପେ॰… ଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୬୯.ତଦିଦଂ ନୟକରଣଂ ଛବ୍ବିଧାଦୀସୁ ତୀସୁ ସଙ୍ଗହେସୁ ୟୋଜିତଂ ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୭୫. ଏକନ୍ତତୋ ନୀୱରଣତ୍ତା ମିଦ୍ଧସ୍ସ ‘‘ନତ୍ଥି ନୀୱରଣା’’ତି ୱଚନେନ ଗହଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମିଦ୍ଧସ୍ସପି ନୀୱରଣସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଚ ରୂପଂ ପହାତବ୍ବଂ ନିପ୍ପରିୟାୟପ୍ପହାନସ୍ସ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ କେଚି ‘‘ନାମକାୟରୂପକାୟଗେଲଞ୍ଞସଭାୱତୋ ଦୁୱିଧଂ ମିଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମଂ ‘ନୀୱରଣା’ତି ୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଂ ରୂପସଭାୱ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ତଂ ଅରୂପତୋ ଅଞ୍ଞଂ ମିଦ୍ଧଂ ପରିକପ୍ପିତଂ, ତମ୍ପି ନୀୱରଣଂ ମିଦ୍ଧସଭାୱତୋ ଇତରଂ ମିଦ୍ଧଂ ୱିୟାତି ପରିକପ୍ପିତମିଦ୍ଧସ୍ସପି ନ ସକ୍କା ନୀୱରଣଭାୱଂ ନିୱତ୍ତେତୁନ୍ତି ତେସଂ ୱଚନସ୍ସ ନୀୱରଣପ୍ପହାନୱଚନେନ ୱିରୋଧଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଚ ରୂପକାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅଥ ୱା ଖୀଣାସୱାନଂ ସୋପ୍ପନସଭାୱତୋ ସୋପ୍ପସ୍ସ ଚ ମିଦ୍ଧହେତୁକତ୍ତା ଅତ୍ଥି ମିଦ୍ଧରୂପନ୍ତି ୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଉତ୍ତରମାହ ‘‘ନ ଚ ରୂପକାୟଗେଲଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ମିଦ୍ଧମେୱ ସୋପ୍ପହେତୂତି ନାୟଂ ଅୱଧାରଣା ଇଚ୍ଛିତା, ସୋପ୍ପହେତୁ ଏୱ ମିଦ୍ଧନ୍ତି ପନ ଇଚ୍ଛିତାତି ମିଦ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞୋପି ସୋପ୍ପହେତୁ ଅତ୍ଥି, କୋ ପନ ସୋ ? ରୂପକାୟଗେଲଞ୍ଞଂ । ନ ଚ ରୂପ…ପେ॰… ୱଚନତୋତି ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ୱଚୀଘୋସାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହୁଂକାରାଦିସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟାଦିସଦ୍ଦୋ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋୟେୱ, ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ପନ ହୋତି । ରୂପଭାୱମତ୍ତାନୀତି ଜରାମରଣସଭାୱାନଂ ରୂପାନଂ ତଂଧମ୍ମମତ୍ତାନି, ତତୋ ଏୱ ନ ଜାତିଆଦିଧମ୍ମୱନ୍ତାନୀତି ଆହ ‘‘ନ ସୟଂ ସଭାୱୱନ୍ତାନୀ’’ତି । ୟଥା ଜରା ଅନିଚ୍ଚତା ଚ ରୂପଭାୱମତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଜାତିପୀତି ଜାତିୟା ରୂପଭାୱମତ୍ତତାୟ ଉପସଂହରଣତ୍ଥୋ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ ।

ତେସଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ । ସଙ୍ଖାତାଦି-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିତ-ସଦ୍ଦୋପି ୱତ୍ତମାନକାଲିକୋପି ହୋତୀତି ‘‘ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନଧମ୍ମକ୍ଖଣସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମପୀତି ୟଦିପି ଜିରଣଭିଜ୍ଜନଭାୱା ଜିରଣାଦିସଭାୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଜନକପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚାନୁଭାୱକ୍ଖଣେ ଅଭାୱତୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱୱୋହାରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିୱୋହାରଞ୍ଚ ନ ଲଭନ୍ତି, ଏୱମପି ତେସଂ ଉପାଦିନ୍ନତା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଜରାମରଣଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ତସ୍ସ ପରିୟାୟତଂ ୱିୱରତି ‘‘ତେସଂ ଉପ୍ପାଦେ ସତୀ’’ତିଆଦିନା ।

ୟଦି ଏୱନ୍ତି ୟଦି ନିସ୍ସୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିକା ଜାତିଆଦୟୋ, ଏୱଂ ସତି । ‘‘ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଭୂତନିସ୍ସିତେସୁ କେୱଲୋ ଉପାଦାୟୱୋହାରୋତି ଉପାଦାୟେ ନିସ୍ସିତାପି ଅପରେନ ଉପାଦାୟ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଉପାଦାୟୁପାଦାୟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆହ । କାରଣକାରଣେପି କାରଣେ ୱିୟ ୱୋହାରୋ ହୋତି ‘‘ଚୋରେହି ଗାମୋ ଦଡ୍ଢୋ’’ତି ୟଥାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭୂତ…ପେ॰… ତ୍ତନତୋ’’ତି ଆହ । ଇଦାନି ପରମ୍ପରା ୱିନା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଉପ୍ପାଦାଦୀନଂ ଭୂତପଟିବଦ୍ଧଭାୱଂ ସହ ନିଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପି ଚା’’ତିଆଦିମୱୋଚ । ୱିକାରପରିଚ୍ଛେଦାପି ଉପାଦାୟରୂପୱିକାରାଦିଭାୱେ ଭୂତପଟିବଦ୍ଧଭାୱାୱିନିୱତ୍ତିତୋ ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ଏକେକାୱ ୱିକାରାଦୟୋତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ କଲାପାନୁପାଲକଂ କଲାପୱିକାରାଦିଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଉପାଦାୟରୂପାନି’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ୱିକା…ପେ॰… ୟୋଜେତବ୍ବାନୀ’’ତି ।

ଅସଙ୍ଖତଭାୱନିୱାରଣତ୍ଥଂ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନତା ୱୁତ୍ତାତି ଇଦଂ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନସଭାୱୱତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତାୟ ସସୱିସାଣଂ ୱିୟ କେନଚି ନ ସଙ୍ଖତନ୍ତି ଅସଙ୍ଖତଂ ନାମ ସିୟାତି ଇମିସ୍ସା ଆସଙ୍କାୟ ନିୱତ୍ତନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ରୂପୱିକାରାଦିଭାୱତୋ ରୂପଭାୱୋ ୱିୟ ରୂପେ ସତି ସନ୍ତି, ଅସତି ନ ସନ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନତାୟ ସାଧିତା ପରିନିପ୍ଫନ୍ନତା ତେସଂ ସଙ୍ଖତଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତୀ ଅସଙ୍ଖତଭାୱଂ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଜାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସଙ୍ଖତଭାୱନିୱାରଣତ୍ଥଂ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନତା ୱୁତ୍ତା’’ତି ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରୂପକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡଂ

ତିକନିକ୍ଖେପକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୮୫. ୟଥାୱୁତ୍ତଫସ୍ସପଞ୍ଚମକାଦିରାସିକିଚ୍ଚରହିତତ୍ତା କେଚି ଧମ୍ମେ ୱିସୁଂ ଠପେତ୍ୱା ସୋୱଚସ୍ସତାଦିଅୱୁତ୍ତୱିସେସସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଞ୍ଚ, ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱା ଛନ୍ଦାଦୟୋ ‘‘ୟେୱାପନା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୟେୱାପନକାନଂ ପଦୁଦ୍ଧାରେନ ନିଦ୍ଦେସାନରହତାୟ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ସ ତଥା ନିଦ୍ଦେସାନରହତାୟ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖୁମୁପା…ପେ॰… ହିତସ୍ସା’’ତି ଆହ । ସୁଖୁମଭାୱେପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିସଭାୱାନି ଉପାଦାୟରୂପାନି ଆଧିପଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି, ନ ଅତଂସଭାୱଂ ସୁଖୁମୁପାଦାୟରୂପନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପଦୁଦ୍ଧାରେନ କୁସଲତ୍ତିକପଦଭାଜନେ ନିଦ୍ଦେସାନରହତା ୱୁତ୍ତା । ସୁଖୁମଭାୱତୋୟେୱ ହି ତଂ ମହାପକରଣେପି ‘‘ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୮) ନିସ୍ସିତଧମ୍ମମୁଖେନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି । ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱା ହଦୟୱତ୍ଥୁ ପଦୁଦ୍ଧାରେନ ନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟେନ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ରୂପକଣ୍ଡେ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ଦୁୱିଧେନ ରୂପସଙ୍ଗହାଦୀସୁ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ସୋ ରୂପକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟ ୱିଭାୱିତୋ ଏୱାତି । ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ପଦସ୍ସ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୱିତ୍ଥାରଦେସନଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଲାଦିୱସେନ ହି ଦେସିତା କୁସଲାଦିଧମ୍ମା ତଂତଂଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିୱସେନପି ଦେସିତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତି ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋତି ।

ମୂଲୱସେନାତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନୱସେନ । ଏତାନି ହେତୁପଦାଦୀନି ହିନୋତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମା ପୱତ୍ତତୀତି ହେତୁ, ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ, ଜନେତୀତି ଜନକୋ, ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତକୋତି ସେସାନଂ ୱଚନତ୍ଥୋ । ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ‘‘ପୀଳନଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ମୂଲଭାୱୋ ମୂଲଟ୍ଠୋ, ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନୀତି ଅୟଞ୍ଚ ମୂଲତୋ ନିକ୍ଖେପୋତି ? ନ, ମୂଲସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ମୂଲଟ୍ଠୋ, ସୋ ଏୱ ମୂଲଟ୍ଠୋତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନଟ୍ଠେନ ମୂଲସଭାୱାନଂ ଅଲୋଭାଦିଧମ୍ମାନଂ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ କିଚ୍ଚୱିସେସସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଅତ୍ଥୋତି ଧମ୍ମକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥୱସେନାତି ‘‘ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ମୂଲାନଂ ସଭାୱସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥୱସେନ, ନ ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱସେନ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ମୂଲଟ୍ଠୋୟେୱ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଲୋଭାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଲୋଭାଦୟୋ ୱିୟ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋପି ଅଧିକତତ୍ତା ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ପଟିନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେ କୁସଲମୂଲା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି । ତେହି ଅଲୋଭାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋପି ସଙ୍ଗହିତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ କୁସଲମୂଲା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଫସ୍ସାଦିଭେଦତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ୱୁତ୍ତତା ଖନ୍ଧା ଚ କୁସଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖନ୍ଧେହି ସଭାୱତୋ କୁସଲେ ପରିୟାଦିୟତୀ’’ତି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱାତି କୁସଲଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱାତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ । ମୂଲେହି କୁସଲାନଂ ଅନୱଜ୍ଜତାୟ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଇଦଂ ନ ମୂଲାନଂ କୁସଲସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱସାଧକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜତାୟ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧକତ୍ତା । ୟଦି ହି ମୂଲେହି କତୋ କୁସଲାନଂ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସପି ସୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ମୂଲାନଂ ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ସିୟା, ହୋତି ଚ ସୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ହେତୂ ହେତୁ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧.) । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ କୁସଲାନଂ ୱିୟ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତାନମ୍ପି ତବ୍ଭାୱୋ ମୂଲପଟିବଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ସତି ଅହେତୁକାନଂ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ତବ୍ଭାୱୋ ନ ସିୟା, ତସ୍ମା କୁସଲାଦୀନଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ନ ମୂଲପଟିବଦ୍ଧୋ, ମୂଲାନି ପନ କୁସଲାଦୀନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସହେତୁକା ହି ଧମ୍ମା ୱିରୁଳ୍ହମୂଲା ୱିୟ ପାଦପା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା ଥିରା ହୋନ୍ତି, ନ ତଥା ଅହେତୁକାତି । ତଂସମ୍ପୟୋଗକତଂ ଅନୱଜ୍ଜସଭାୱନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ନ ଅନୱଜ୍ଜସଭାୱସ୍ସ ତଂସମ୍ପୟୋଗେନ ନିପ୍ଫାଦିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଅନୱଜ୍ଜସଭାୱଂ ପନ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୋଗତୋ ହି କୁସଲାଦୀନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ଜାୟତି, ନ ଅହେତୁକାବ୍ୟାକତାନଂ ୱିୟ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ନ ତେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ସିୟା ? ନ, ଅଧିକାରତୋ କୁସଲଭାୱସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା । କମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୱିପାକଧମ୍ମତାୱାଚିନୋ ନ ମୂଲକ୍ଖନ୍ଧସଦ୍ଦା, ସୋ ଚ ଇଧ ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘କମ୍ମେହି ସୁଖୱିପାକତଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଆଦିକଲ୍ୟାଣତଂ କୁସଲାନଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୟୋଜନା । ଅନୱଜ୍ଜହେତୁସଭାୱସୁଖୱିପାକଭାୱନିଦାନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ୟୋନିସୋମନସିକାରଅୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖତାଇଟ୍ଠୱିପାକତାୱସେନପି ନିଦାନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବା । ୟୋନିସୋମନସିକାରତୋ ହି କୁସଲା ଅଲୋଭାଦିମୂଲକା, ଅଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖସୁଖୱିପାକାୱ ଜାତାତି ।

୯୮୬.‘‘କସ୍ମା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଚୋଦକୋ ‘‘ନନୂ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି । ଇତରୋ ୟଥାୱୁତ୍ତମୋହସ୍ସ ଇଧ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ଅୱୁଚ୍ଚମାନତଂ ‘‘ସଚ୍ଚମେତ’’ନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ତେନା’’ତିଆଦିନା ପରିହାରମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିପଦେନ କିଞ୍ଚାପି ୟଥାୱୁତ୍ତମୋହୋ ପଧାନଭାୱେନ ନ ଗହିତୋ, ନାନନ୍ତରିୟକତାୟ ପନ ଗୁଣଭାୱେନ ଗହିତୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଭାୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଭାୱା । ନ ହି ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ମୋହୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିଧମ୍ମେହି ୱିନା ହୋତୀତି ।

୯୮୭. ଉପ୍ପାଦାଦିସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣୱିନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଅନତ୍ତତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ପନ ତଦୱତ୍ଥଧମ୍ମୱିକାରଭାୱତୋ ତଂତଂଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାୟେୱ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜରାମରଣଂ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଧାତୁ॰ ୭୧), ‘‘ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ’’ତି ଚ ଆଦି । କେସକୁମ୍ଭାଦି ସବ୍ବଂ ନାମଂ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି, ରୂପୱେଦନାଦିଉପାଦାନା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାଦିଗୋଚରା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି, ତଂତଂଭୂତନିମିତ୍ତଂ ଭାୱନାୱିସେସଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ଗହେତବ୍ବୋ ଝାନଗୋଚରୱିସେସୋ କସିଣପଞ୍ଞତ୍ତି । ପରମତ୍ଥେ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱୋହରିୟମାନାତି ଇମିନା ୱିହାରମଞ୍ଚାଦିପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିସଦିସତଂ ଦସ୍ସେତି, ୟତୋ ତା ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହନ୍ତି । ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱପଟିପୀଳନଅୱସୱତ୍ତନାକାରଭାୱତୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଆକାରଭାୱତୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଆକାରୱିସେସଭୂତାନି ଲକ୍ଖଣାନି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୟୋ ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, ତାନି ପନ ନିସ୍ସୟାନପେକ୍ଖଂ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱାନେୱ ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱତୋତି ନ ୱୁତ୍ତାନି, ସତ୍ତଘଟାଦିତୋ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି । ନ ହି କୋ…ପେ॰… ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତା ।

୯୮୮. ଭୱତି ଏତ୍ଥାତି ଭୂମି, ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସୁଖସ୍ସ ଭୂମି ସୁଖଭୂମି। ସୁଖୱେଦନାସହିତଂ ଚିତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଭୂମିଭେଦେନ ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥଂ ତଂନିସ୍ସୟଭୂତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ‘‘କାମାୱଚରେ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ସ ୱା ଏକଦେସଭୂତସ୍ସ ସମୁଦାୟଭାୱତୋ ଆଧାରଣଭାୱେନ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତଂସମାନଭୂମି ‘‘କାମାୱଚରେ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁଖଭୂମିୟଂ କାମାୱଚରେ’’ତି ଦ୍ୱେପି ଭୁମ୍ମୱଚନାନି ଭିନ୍ନାଧିକରଣଭାୱେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଉଭୟେସମ୍ପି ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ଅତ୍ଥୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଖଭୂମୀତି କାମାୱଚରାଦୟୋପି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥେୱ ହି ଚିତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ପରିତ୍ତସୁଖେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ଭୂମି କାମାୱଚରାତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତମେୱ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରୋପଣ୍ଣାସକୁସଲଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଗହିତ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ସୁଖଭୂମିୟନ୍ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା । ୱିଭାଗଦସ୍ସନଂ ୱିସେସଦସ୍ସନଂ । ଭାସିତବ୍ବଂ ଭାସିତଂ, ତଦେୱ ଅତ୍ଥୋତି ଭାସିତତ୍ଥୋ। ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ । ତଦତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନେନାତି ତିକଦୁକାନଂ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସଲନାଦିଅତ୍ଥଦୀପକେନ ।

୯୯୪.କୋ ପନ ୱାଦୋ ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣସ୍ସାତି ପୁବ୍ବାପରଭାୱେନ ୱତ୍ତମାନେ ଅରହତୋ ଖନ୍ଧେ ଏକତ୍ତନୟୱସେନ ସନ୍ତାନତୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ମାତୁଲତ୍ଥେରୋ’’ତିଆଦିନା ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଉପାଦାନଂ ତସ୍ସ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେୟେୱ ଗଣ୍ହାତି । ସତିପି ତଂସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଲୋକୁତ୍ତରକ୍ଖନ୍ଧେ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ କା ପନ କଥା ଖନ୍ଧେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମାନେ । ଏତେନ ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା, ନତ୍ଥି ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଏୱମାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ନ ମଗ୍ଗାଦିୱିସୟା ତଂତଂପଞ୍ଞତ୍ତିୱିସୟାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ।

୯୯୮.ଏୱଂ ସଂ…ପେ॰… ଲେସିକାତି ଅନୁପାଦାନିୟେହି ଅସଂକିଲେସିକାନଂ ଭେଦାଭାୱମାହ ।

୧୦୦୬. ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ ଚ ସୋ ନିଚ୍ଚାଦିୱିପରିୟାସାକାରୋ ଚାତି ଅୱି…ପେ॰… ସାକାରୋତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଦିଟ୍ଠିୟା ନିଚ୍ଚାଦିଅୱିଜ୍ଜମାନାକାରେନ ଗୟ୍ହମାନତ୍ତେପି ନ ତଦାକାରୋ ୱିୟ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ, ଅଥ ଖୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ କାୟୋ ସକ୍କାୟୋତି ଅୱିଜ୍ଜମାନନିଚ୍ଚାଦିୱିପରିୟାସାକାରତୋ ୱିସେସନନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରା ନ ଇଦଂ ୱିସେସନଂ ଅରହନ୍ତି ‘‘ସନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ କାୟୋ ସକ୍କାୟୋ’’ତି । ୱତ୍ଥୁ ଅୱିସେସିତଂ ହୋତୀତି ଇଦଂ ‘‘ସତୀ କାୟେ’’ତି ଏତ୍ଥ କାୟ-ସଦ୍ଦୋ ସମୂହତ୍ଥତାୟ ଅନାମସିତୱିସେସଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ୱଦତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପସାଦକାୟୋ ୱିୟ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ରାଗାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ କାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ସତି ଦିଟ୍ଠିୟା ୱତ୍ଥୁ ୱିସେସିତମେୱ ହୋତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରାପି ଅପନୀତା । ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରା ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ‘‘କାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ସୁଦ୍ଧିୟା ଅହେତୁଭୂତେନାତି ଗୋସୀଲାଦିନା, ଲୋକିୟସୀଲେନ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲସ୍ସ ଅପଦଟ୍ଠାନେନ । ‘‘ଅୱୀତିକ୍କମନୀୟତାସତତଂଚରିତବ୍ବତାହି ୱା ସୀଲଂ, ତପୋଚରଣଭାୱେନ ସମାଦିନ୍ନତାୟ ୱତଂ। ଅତ୍ତନୋ ଗୱାଦିଭାୱାଧିଟ୍ଠାନଂ ସୀଲଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୟେୱ ଭକ୍ଖନାଦିଗୱାଦିକିରିୟାକରଣଂ ୱତଂ। ଅକତ୍ତବ୍ବାଭିମତତୋ ନିୱତ୍ତନଂ ୱା ସୀଲଂ, ତଂସମାଦାନୱତୋ ୱେସଭୋଜନକିଚ୍ଚଚରଣାଦିୱିସେସପଟିପତ୍ତି ୱତ’’ନ୍ତି ଚ ସୀଲବ୍ବତାନଂ ୱିସେସଂ ୱଦନ୍ତି ।

୧୦୦୭. ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଉପ୍ପାଦୋତି ନ ଜନନମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅନିରୋଧୋପୀତି ‘‘ଅୱିଘାତଂ ଜନସଦ୍ଦୋ ୱଦତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥାୟଂ ଜନ-ସଦ୍ଦେ ନୟୋ, ଜନିତାତି ଜନା, ଅୱିହତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୂ ଜନା ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାତି ପୁଥୁସତ୍ଥୁମାନିନୋ ସତ୍ତା । ଅଭିସଙ୍ଖରଣାଦିଅତ୍ଥୋ ୱା ଜନ-ସଦ୍ଦୋ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ । ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ସୱନାଧୀନତ୍ତା ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭସ୍ସ ତେସଂ ସୱନାଭାୱଦୀପକଂ ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ଅନ୍ଧତଂ ୱଦତି ।

କତଂ ଜାନନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନା ପରେହି ଚ କତଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ତେହି ନିପ୍ଫାଦିତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତି । ପରେସଂ ଅତ୍ତନା, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେହି କତଂ ଉପକାରଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାକାରେନ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତି। ବ୍ୟାଧିଆଦୀହି ଦୁକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନାଦିକାତବ୍ବଂ, ସଂସାରଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖିତସ୍ସେୱ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତାକାରେନ କାତବ୍ବଂ କରୋନ୍ତି। ଅରିୟକରଧମ୍ମା ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ପୁରିମସଚ୍ଚଦ୍ୱୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପସ୍ସିୟମାନା ଅନିଚ୍ଚାଦୟୋ’’ତି । ପରିଞ୍ଞାଦିୱିସେସେନ ୱା ପସ୍ସିୟମାନାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ଅନିଚ୍ଚାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିଚ୍ଚମ୍ପି ନିବ୍ବାନଂ ଗହିତନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅନିଚ୍ଚତ୍ତାଦୟୋ ୱା ‘‘ଅନିଚ୍ଚାଦୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅୱସେସକିଲେସା କିଲେସସୋତଂ। ଞାଣନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ଜାନନଂ । ୟଥାଭୂତାୱବୋଧେନ ହି ତସ୍ସ ତାନି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତତାୟ ସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପୱେସାରହାନି ‘‘ସଂୱୁତାନି ପିହିତାନୀ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିପ୍ପକାରସ୍ସ ଖମନାକାରେନ । ଅୱିପରୀତଧମ୍ମା ଏତାୟ ନିଜ୍ଝାୟଂ ଖମନ୍ତୀତି ପଞ୍ଞା ଖନ୍ତୀତି । ଅଦୁଟ୍ଠସ୍ସେୱ ତିତିକ୍ଖାଭାୱତୋ ତଥାପୱତ୍ତା ଖନ୍ଧାତି ଅଦୋସପ୍ପଧାନା ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ଅଦୋସୋ ଏୱ ୱା’’ତି ତତିୟୋ ୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସତିପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସାନଂ ‘‘ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଅକ୍ଖନ୍ତି ଦୋସୋ । ସସ୍ସତାଦିଅନ୍ତୱିନିମୁତ୍ତା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତୀତି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାଦିଗାହୋ ତପ୍ପଟିଲୋମଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୋ ନିବ୍ବାନେ ପଟିଲୋମଭାୱୋ। ଚରିମାନୁଲୋମଞାଣୱଜ୍ଝତଣ୍ହାଦିକୋ କିଲେସୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନଞାଣଦସ୍ସନାନି ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣଭାୱେନ ୱତ୍ତତି, କିଲେସୱିସୟାତିଲଙ୍ଘନଭାୱେନ ପନ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଖାର…ପେ॰… ପହାନ’’ନ୍ତି ।

ଦିଟ୍ଠିୟାଦୀନଂ ସମୁଦୟସଭାଗତା କମ୍ମସ୍ସ ୱିକୁପ୍ପାଦନେ ସହକାରୀକାରଣଭାୱୋ, ଦସ୍ସନାଦିବ୍ୟାପାରଂ ୱା ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚଂ ଚକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ଏୱଞ୍ହି ୟଥାତକ୍କିତଂ ଅତ୍ତାନଂ ରୂପନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି । ୟଥାଦିଟ୍ଠନ୍ତି ତକ୍କଦସ୍ସନେନ ୟଥୋପଲଦ୍ଧନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ରୂପାୟତନମେୱ ଅତ୍ତାତି ଗଣ୍ହାତୀତି । ଇମିସ୍ସାପୱତ୍ତିୟାତି ସାମଞ୍ଞେନ ରୂପଂ ଅତ୍ତାତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକଭୂତାୟ ପୱତ୍ତିୟା । ରୂପେ…ପେ॰… ମାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ତଂସଭାୱୋ ଅତ୍ତାତି ପୱତ୍ତମାନଂ ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ । ଅନଞ୍ଞତ୍ତାଦିଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅତ୍ତନିୟଅତ୍ତନିସ୍ସିତଅତ୍ତାଧାରତାଗହଣଂ । ୱଣ୍ଣାଦୀନନ୍ତି ୱଣ୍ଣରୁକ୍ଖପୁପ୍ଫମଣୀନଂ । ନନୁ ଚ ରୁକ୍ଖପୁପ୍ଫମଣିୟୋ ପରମତ୍ଥତୋ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦୁପାଦାନଂ ପନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତଂ ସମୁଦିତାଦିପ୍ପକାରଂ ଇଧ ରୁକ୍ଖାଦିପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ରୁକ୍ଖାଦିନିଦସ୍ସନେପି ନ ଦୋସୋ ଛାୟାରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିୟ ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚ ସଂସାମିଭାୱାଦିମତ୍ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

୧୦୦୮.ଜାତିଆଦିସଭାୱନ୍ତି ଜାତିଭୱାଦୀନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନାଦିସଭାୱଂ, ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ।

୧୦୦୯. ସାମଞ୍ଞେନ ‘‘ତଦେକଟ୍ଠା କିଲେସା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୧୦), ପରତୋ ‘‘ଅୱସେସୋ ଲୋଭୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୧୧) ପାରିସେସତୋ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ୱା ଲବ୍ଭମାନତାୟ ସତିପି ଆଗତତ୍ତେ ସରୂପେନ ପଭେଦେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅନାଗତତ୍ତା ଲୋଭାଦୟୋ ‘‘ଅନାଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଇଧ…ପେ॰… ସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ଲୋଭାଦୀହି ସହଜାତା ହୁତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ଏୱ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତକିଲେସଭାୱତୋ । ଇତିପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ସଂୟୋଜନକିଲେସାନମ୍ପି ପଟିନିଦ୍ଦେସାରହତ୍ତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଚ । ସଂୟୋଜନରହିତେହୀତି ସଂୟୋଜନଭାୱରହିତେହି ଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଥିନଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି ୱା ।

୧୦୧୩.ଏକଦେ…ପେ॰… ୱଦତି ଅୱୟୱେନପି ସମୁଦାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ହେତୁ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱା ହେତୁକା । ଅନିୟତୋତି ନ ଅୱଧାରିତୋ । ପୁରିମପଦାୱଧାରଣୱସେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ଥତ୍ତା ୱିୱରଣୀୟତ୍ଥୱା। ଅତ୍ଥତୋ ନିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ‘‘ତୟୋ କୁସଲହେତୂ ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୦) ୱିୟ ପୁରିମନୟେନ ଦସ୍ସିତଧମ୍ମେୟେୱ ହେତୁପହାତବ୍ବହେତୁକଭେଦତୋ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ନିଦ୍ଦିସିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୨୯. ଅଭିଞ୍ଞାୟୁତ୍ତୱଜ୍ଜାନଂ ମହଗ୍ଗତାନଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତାଭାୱା ‘‘ମହଗ୍ଗତା ୱା ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୀତଂସଞାଣସ୍ସ କାମାୱଚରତ୍ତା ‘‘ଚେତୋ…ପେ॰… ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ଆହ ।

୧୦୩୫.ଅନନ୍ତରେ ନିୟୁତ୍ତାନୀତି ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଫଲଂ ଅନନ୍ତରଂ, ତସ୍ମିଂ ନିୟୁତ୍ତାନି ତଂ ଏକନ୍ତେନ ନିପ୍ଫାଦନତୋ ଅନତିକ୍କମନକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ କରଣଂ ଅନନ୍ତରଂ, ତଂ ସୀଲାନୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନେକେସୁ ଆନନ୍ତରିୟେସୁ କତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ବଲୱତୋୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ, ନ ଇତରେସଂ, ଅତ୍ତନା ପନ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ତେନେୱ କତତ୍ତା ତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ନ ଇତରାନି ତେନ ନିୱାରିତଫଲାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ପଟିପକ୍ଖେସୁ କୁସଲେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିପକ୍ଖେନ ଅନିୱାରଣୀୟଫଲତ୍ତା’’ତି । ‘‘ଅନେକସ୍ମିମ୍ପି…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଅନେକେସୁ ଆନନ୍ତରିୟେସୁ କତେସୁ ବଲୱଂୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକନ୍ତି ତେନ ଇତରେସଂ ୱିପାକୋ ପଟିବାହିତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଞ୍ଚ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅପ୍ପଟିବାହକତ୍ତଂ ମାତିକାୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିଚାରିତମେୱ ।

ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ୱାଦାନଂ ତପ୍ପରଭାୱେନ ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଅହେତୁକୱାଦାଦୀନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରିମୱାଦୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିୟ୍ୟାନିକନିୟ୍ୟାନିକଭେଦଂ ପନ ସମ୍ଭାରକମ୍ମଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଖହେତୂତି ବନ୍ଧମୋକ୍ଖହେତୁଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋପି କମ୍ମଂ ପଟିସେଧେତି । ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟଂ ପନ ୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମକିଲେସସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ହେତୁଭାୱତୋ ୱିପାକୋପି ବନ୍ଧମୋକ୍ଖହେତୂତି ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୂତି ୱଦନ୍ତୋ ଉଭୟଂ ପଟିବାହତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୭୦-୧୭୨) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ପଟିସେଧେନ୍ତେନପି ୱିପାକୋ ପଟିସେଧିତୋ ହୋତି, ୱିପାକଂ ପଟିସେଧେନ୍ତେନପି କମ୍ମନ୍ତି ତୟୋପି ଏତେ ୱାଦା ଅତ୍ଥତୋ ଉଭୟପଟିସେଧକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ଅହେତୁକୱାଦାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତେ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱିନିଚ୍ଛୟପସୁତସ୍ସ ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୂ’’ତିଆଦିନା ରହୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ମିଚ୍ଛାସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ପଠମଜୱନେ ସତେକିଚ୍ଛୋ ହୋତି, ତଥା ଦୁତିୟାଦୀସୁ । ସତ୍ତମେ ଅତେକିଚ୍ଛଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ୟା ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି’’ନ୍ତି । ତତୋ ପୁରିମଭାୱା ଅନିୟତା ।

୧୦୩୯. ସହଜାତ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ ନିସ୍ସୟ ଅତ୍ଥି ଅୱିଗତାଦିୱିସିଟ୍ଠଭାୱେପି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସମ୍ପୟୋଗୱିସିଟ୍ଠତାଦୀପନେନେୱ ସହଜାତାଦିୱିସିଟ୍ଠତାପି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ପାଳିୟଂ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସମ୍ପୟୋଗୱିସିଟ୍ଠେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁଂ, ନ ପନ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ସତୀତି ୟଦି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଲାଭିତାୟ ପକାସନୋ ପଠମନୟୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ । ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନିପି ୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗହେତୁକଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅମଗ୍ଗସଭାୱାନଂ ଅଲୋଭାଦୀନଂ ତଦଞ୍ଞେସଂ ତଦୁଭୟସଭାୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଦୀପନେ ତତିୟନୟେ ୱିୟ ନ ଠପେତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା’’ତି । ପୁବ୍ବେତି ପୁରିମନୟେ ।

ଦୁତିୟନୟେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ପଠମନୟଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ତେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପୁରିମସ୍ମିଂ ନୟଦ୍ୱୟେ ଠପିତତ୍ତା ତସ୍ସ ସହେତୁକଭାୱଦସ୍ସନୋ ତତିୟନୟୋ ଆରଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେତି । ତତିୟନୟେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସହେତୁକଭାୱଦସ୍ସନଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚୋଦକୋ ‘‘କଥଂ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ଚୋଦେତ୍ୱା ‘‘ନନୂ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି । ଇତରୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ଲୋଭାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜେକଟ୍ଠସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତୋ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବହେତୁକସଙ୍ଗହୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାୟପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ମଗ୍ଗହେତୁକଭାୱୋପି ୟୁଜ୍ଜତି ମଗ୍ଗହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନଭାୱତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସେୱାତି ତତୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତହେତୁତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଲୋଭାଦୋସସ୍ସେୱ । ଅଞ୍ଞେନାତି ‘‘ମଗ୍ଗୋ ହେତୂ’’ତି ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ । ଅଲୋଭାଦୋସାନଂୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତେସଂୟେୱ ଆୱେଣିକେନ ମଗ୍ଗହେତୂତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ । ସାଧାରଣେନ ପରିୟାୟେନାତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ହେତୂନଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗସଭାୱାନଂ ସାଧାରଣେନ ମଗ୍ଗହେତୁମଗ୍ଗହେତୂତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ । ତେସନ୍ତି ହେତୂନଂ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ । ଅତ୍ଥୱିସେସୱସେନାତି ‘‘ମଗ୍ଗହେତୁକା’’ତି ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱିସେସୱସେନ । ଅମୋହେନ ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହେହି ଚ ସେସଧମ୍ମାନଂ ସହେତୁକଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦୁତିୟତତିୟନୟା ‘‘ସରୂପତୋ ହେତୁହେତୁମନ୍ତଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତଥାଅଦସ୍ସନତୋତି ସରୂପେନ ଅଦସ୍ସନତୋ । ଅତ୍ଥେନ…ପେ॰… ଗମନତୋତି ‘‘ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ଠପେତ୍ୱା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୩୯) ୱଚନତୋ ମଗ୍ଗସଭାୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତାସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ହେତୁଭାୱୋ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତୋ । ମଗ୍ଗହେତୁଭୂତାୟ ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ହେତୁହେତୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥତୋ ଞାପିତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୪୦. ଅସଭାୱଧମ୍ମୋ ଗରୁକାତବ୍ବୋ ନ ହୋତୀତି ‘‘ସଭାୱଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩) ‘‘ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଜାତିଭେଦତୋ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟରୂପନିବ୍ବାନୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋ’’ତି ୱକ୍ଖତି । ମଗ୍ଗାଦୀନି ଠପେତ୍ୱାତି ମଗ୍ଗାଦୀନି ପହାୟ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ମଗ୍ଗାଦିତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ । ଅଧି…ପେ॰… ୱସ୍ସାତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ । ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତ୍ତା କୁସଲାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରକଥାୟ ଚ ପଞ୍ଞାଧୁରତ୍ତା ୱୀମଂସାଧିପତିସ୍ସ ସେସାଧିପତୀନଂ ପଧାନତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୧୦୪୧. ପଦେସସତ୍ତୱିସୟତ୍ତା ପଠମୱିକପ୍ପସ୍ସ ସକଲସତ୍ତୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କପ୍ପସହସ୍ସାତିକ୍କମେପି ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଲଦ୍ଧୋକାସଂ ୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଲଦ୍ଧୋକାସଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି । କପ୍ପସହସ୍ସାତିକ୍କମେ ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱିପାକତ୍ତା ତଦପି…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅଲଦ୍ଧତ୍ତଲାଭତାୟ ଉପ୍ପାଦାଦିକ୍ଖଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ପାକଟଭାୱାଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି ନାମ ନ ହୋତୀତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥାତି ଅରୂପଭୱଙ୍ଗେ ।

ଅୱିପକ୍କୱିପାକଂ କମ୍ମଂ ସହକାରୀକାରଣସମୱାୟାଲାଭେନ ଅକତୋକାସଂ ୱିପାକାଭିମୁଖଭାୱାଭାୱତୋ ୱିପକ୍କୱିପାକକମ୍ମସରିକ୍ଖକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଲଦ୍ଧୋ…ପେ॰… ଦେୟ୍ୟା’’ତି । କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅସତି ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସମାନନ୍ତି ‘‘ଓକାସୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଏତସ୍ସ ସମତ୍ଥତା ନ ସିୟାତି ଅତ୍ଥମାହ । ତେନ ଅପଚୟଗାମିକମ୍ମକିଚ୍ଚସ୍ସ ଓକାସାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପୁବ୍ବେ ନିରତ୍ଥକତ୍ତା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ପୟୋଜନାଭାୱତୋ କମ୍ମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ୱିପାକତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୱତ୍ତିଓକାସୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଧୁୱୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକେନ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଭୂତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନଂ ୱିୟ ମହଗ୍ଗତକମ୍ମାନଂ ନିୟତସଭାୱତାଭାୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତୀନଂ ‘‘ବଲୱୱିରହେ’’ତିଆଦିନା ସୱିସେସନଧୁୱୱିପାକତା ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଞ୍ଚ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟାପି ଧୁୱୱିପାକତ୍ତା । ୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ୟୋ ୱିପାକୋ ନିୟୋଗତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ସୋ ତସ୍ସ ଅନାଗତକାଲେପି ଉପ୍ପାଦିୱୋହାରଂ ଲଭତି । ସୋ ଚ ଉପ୍ପାଦିୱୋହାରୋ ଆୟୂହିତକମ୍ମୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଭାୱିନା ଆୟୂହିତଭାୱେନ ମଗ୍ଗୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଆୟୂହିତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୦୫୦. ଉପାଦାନେହି ଆଦିନ୍ନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞେତି ଉପାଦାନାରମ୍ମଣେହି ଅଞ୍ଞେ ଅନୁପାଦାନିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିକେନ ଗହଣେନାତି ‘‘ଅହଂ ଫଲଂ ସଚ୍ଛାକାସି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ଗହଣେନ । ଇଦାନି ଉପେତତ୍ଥଦୀପକସ୍ସ ଉପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ଉପାଦିନ୍ନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନସଦ୍ଦେନ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନଜ୍ଝତ୍ତଭାୱତୋ ‘‘ଅମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାୟେୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ଇତରେହୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତପଦାଦୀହି ।

ତିକନିକ୍ଖେପକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁକନିକ୍ଖେପକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୬୨. ମେତ୍ତାୟ ଅୟନଂ ଉପଗମନଂ ମେତ୍ତାୟନଂ, ତଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ମେତ୍ତାୟ ଲାଭୋ ଉପ୍ପାଦନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁପଗମୋ ଅତ୍ଥତୋ ମଜ୍ଜନମେୱାତି ‘‘ମେତ୍ତା, ମେଦନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସିନେହନ’’ନ୍ତି ଆହ ।

୧୦୬୫. ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଚିତ୍ତଂ ସଂରଞ୍ଜତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂରଞ୍ଜନଂ । ତଣ୍ହାୱିଚରିତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଏସନାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା । ତଣ୍ହାୟ ୱିପୁଲତା ୱିସୟୱସେନ ପୱତ୍ତିୱସେନ ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱସ୍ସ ରୂପାଦିକସ୍ସ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଗହଣଂ ଅଭିନିୱେସୋ ୱିସେସତୋ ତଣ୍ହାୱସେନ ହୋତି ତଣ୍ହାରହିତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱାତି ଉପଚାରୱସେନ ନିମିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ତୁଭାୱମାହ ‘‘ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ୱିସଂୱାଦିକା ହୋତୀ’’ତି । ପାକଟେନ ସଦ୍ଦେନ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ୟଥାରୁତୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ଚ ୱିସତ୍ତିକାସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସତସଭାୱୋ ‘‘ପଧାନୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ । ତେନ ତଂ ବାଧୟିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିୱସେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧; ମହାୱ॰ ୩୩) ମାରେନ ଗହିତତାୟ।

୧୦୬୬. ଅନତ୍ଥଚରଣାଦିଅନଭିସନ୍ଧାନକତାୟ ଅଟ୍ଠାନଭୂତେସୁ ଚ ୱସ୍ସୱାତାଦିସଙ୍ଖାରେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନକୋପୋ ୱିୟ ସତ୍ତେସୁ ଅତ୍ଥାଚରଣାଦିନା ଆରୋପନାଧିପ୍ପାୟେସୁୟେୱ ତଦଜ୍ଝାରୋପନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୟଦିପି ଅନାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଟ୍ଠାନାଘାତୋୟେୱ ହୋତି, ସତ୍ତୱିସୟତ୍ତା ପନ ସତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକନ୍ତବ୍ୟାପତ୍ତିୟଂ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତିୟେୱାତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ଅଟ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପନସ୍ସ ନ ସିୟା କମ୍ମପଥଭେଦୋତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅଟ୍ଠାନକୋପୋ କରୋତୀ’’ତି । ପଟିଘାଦିପଦାନଂ ଘଟ୍ଟନାପୁରିମୟାମୱିକାରୁପ୍ପତ୍ତିସମଞ୍ଞାଦୀସୁପି ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ପଟିୱିରୋଧାଦିପଦାନି ତେସଂ ୱିସେସନତ୍ଥାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୦୯୧. ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ତୟୋ ଧମ୍ମାତି ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନେନ ପରିଚ୍ଛେଦୱତୋ ବହୁୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଅପରିଚ୍ଛେଦେନ ବହୁୱଚନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ତେନ ବହୁୱଚନେନ ଉଦ୍ଦେସକରଣଂ ବହୁୱଚନେନ ପୁଚ୍ଛାୟ କାରଣନ୍ତି ଦୀପେତି । ଉଦ୍ଦେସାନୁୱିଧାୟିନୀ ହି ପୁଚ୍ଛାତି । ତଥା ହି ସଙ୍ଖାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଉଦ୍ଦେସେ ‘‘କତମେ ୱା ତୟୋ’’ତି ସଙ୍ଖାପରିଚ୍ଛିନ୍ନାୱ ପୁଚ୍ଛା କରୀୟତୀତି । ଉଦ୍ଦେସେନ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ସଭାୱଭୂମିକାରଣଫଲାଦିପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱିୟ ସଙ୍ଖାପରିଚ୍ଛେଦୋପି ନ କାତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅନିଦ୍ଧାରିତପରିଚ୍ଛେଦେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା’’ତି ପଦତୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନା ଧମ୍ମା ଅପରିଚ୍ଛେଦେନ ବହୁୱଚନେନେୱ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ତଥା ଉଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତୀତି ତଂ ସୋତପତିତତାୟ ଭେଦାଭାୱେପି ପରମତ୍ଥତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସୋପାଦିସେସନିରୁପାଦିସେସରାଗକ୍ଖୟାଦିଅସଙ୍ଖତାଦିୱଚନୱଚନୀୟଭାୱେନ ଉପଚରିତଭେଦେଗହିତେ ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅତ୍ଥି କାଚି ଭେଦମତ୍ତାତି ଅପରିଚ୍ଛେଦେନ ବହୁୱଚନେନ ଉଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଉଦ୍ଦେସାନୁସାରୀନି ପୁଚ୍ଛାନିଗମନାନୀତି ତାନିପି ତଥା ପୱତ୍ତାନି । ନିଦ୍ଦେସୋ ପନ ୟଥାଧିପ୍ପେତସଭାୱାଦିପରିଚ୍ଛେଦୱିଭାୱନୱସେନେୱ କାତବ୍ବୋତି ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ଇଚ୍ଚେୱ କତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଭେଦାଭାୱଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଥେତୁକାମତାୱସେନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟସ୍ସ କଥେତି, ତେନ କାତବ୍ବପୁଚ୍ଛାୟ କରଣତୋ ତଗ୍ଗତଂ ଅଜାନନଂ ସଂସୟଂ ୱା ଅନୁୱିଧାୟୟେୱ ପୁଚ୍ଛତୀତି ‘‘ସଭାୱ…ପେ॰… ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁଚ୍ଛା କରୀୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଦ୍ଦେସତୋ ପୁବ୍ବେତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି ।

୧୧୦୧.ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୱିଭଜିତ୍ୱା । ରୂପାୱ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି କାମାୱଚରକୁସଲମହାକିରିୟୱିଞ୍ଞାଣେନ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମସନୱସେନ ୟଥାୟୋଗଂ ମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ରୂପରାଗାରୂପରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଅକୁସଲମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମାନଂ ଅଭିନିୱେସନଅସ୍ସାଦନୱସେନ ତଂତଂପଞ୍ଞତ୍ତିୟଞ୍ଚ ତଂତଂୱୋହାରୱସେନ ପୱତ୍ତେନ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପୁରେଚାରିକେନ କାମାୱଚରଧମ୍ମା ନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ଇତରେନାତି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେନ । କାମାୱଚରାନମେୱ ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ତତ୍ଥ ରୂପାରମ୍ମଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନପି ସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ରୂପସ୍ସ ଚ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକେନ ସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାତିଆଦିନା ଦ୍ୱାରଭେଦୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇତରନ୍ତି ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅନିଟ୍ଠମନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ । ରୂପାୱଚରାଦୟୋ କାମାୱଚରୱିପାକାଦୀହୀତି ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ କାମାୱଚରୱିପାକେହି ଲୋକୁତ୍ତରା କାମାୱଚରତୋ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲକିରିୟେହି ଅକୁସଲେହି ଚ ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅୱିଜାନନସଭାୱୋ ଏୱ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱୋ।

୧୧୦୨. ରୂପାରୂପାୱଚରକମ୍ମୂପପତ୍ତିଭୱେ ଦିଟ୍ଠିରହିତୋ ଲୋଭୋ ଭୱାସୱୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସୟୋ ଦିଟ୍ଠିସହିତୋ ସବ୍ବକାମାୱଚରଧମ୍ମୱିସୟୋ ଚ ଲୋଭୋ କାମାସୱୋ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୱାସୱଂ…ପେ॰… ସିୟା’’ତି । କାମାସୱଭୱାସୱୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ହି ଲୋଭସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତୀତି । ପାଳିୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡପାଳିୟଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ‘‘କାମାସୱୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଭୱାସୱୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଚତୂସୁଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୬୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଭୱାସୱୋ…ପେ॰… ୟୁତ୍ତେସୁ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି ସାୱଧାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଭୱାସୱୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଅୱିଜ୍ଜାସୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଧାୱ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୭୩) । ସୋପି ରାଗୋତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ । କାମଭୱପତ୍ଥନା ୱିୟ କାମାସୱୋତି ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗକାମଭୱପତ୍ଥନାନମ୍ପି ହି ଭୱାସୱୋତି ୱତ୍ତବ୍ବପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ଭୱରାଗୱସେନ ପତ୍ଥନା ଭୱାସୱୋ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତେସଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଭୱାସୱଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ରୂପାରୂପସଙ୍ଖାତେ କମ୍ମତୋ ଚ ଉପପତ୍ତିତୋ ଚ ଦୁୱିଧେପି ଭୱେ ଆସୱୋ ଭୱାସୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାମଭୱପତ୍ଥନାୟ ତାୱ କାମାସୱଭାୱୋ ହୋତୁ, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ସସ୍ସତାଭିନିୱେସସହଗତରାଗସ୍ସ କଥନ୍ତି ? ସୋପି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସୟେ କାମନୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ କାମାସୱୋୟେୱ ନାମ । ସବ୍ବେପି ହି ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା କମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମାତି । ନ ଚେତ୍ଥ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସ୍ସ ଭୱାସୱଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତମେୱଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତସ୍ସପି ଲୋଭସ୍ସ ଭୱାସୱଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । କାମାସୱାଦୟୋ ଏୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାସୱଭାୱେନ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତା ।

୧୧୦୩. ଇଧ ପାଳିୟାପି ଭୱାସୱୱିନିମୁତ୍ତଲୋଭସ୍ସ କାମାସୱଭାୱୋ ନ ନ ସକ୍କା ୟୋଜେତୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମାସୱନିଦ୍ଦେସେ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ସଦ୍ଧା’’ତି କେଚି ।

୧୧୦୫.ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସ୍ୱେୱପୱତ୍ତତି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଜୀୱଗ୍ଗହଣୱିସୟସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅଭାୱା । ରୂପେ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣେ ୱା ପନ ନ ପତିଟ୍ଠାତି ରୂପାଦୀନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ସୟଂ ସମାରୋପିତସ୍ସ ତେସୁ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧସ୍ସ କସ୍ସଚି ଆକାରସ୍ସ ଅଭିନିୱେସନତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା’’ତି । ତତୋ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧତୋ । ୱେଦନାଦୟୋପି ହି କେଚି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଅନିଚ୍ଚାତି ପସ୍ସନ୍ତୀତି । ତତୋତି ୱା ସରୀରସଙ୍ଖାତରୂପକ୍ଖନ୍ଧତୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀର’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ହୋତୀତି ଭୱତି ସସ୍ସତଂ ଅତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଇସ୍ସରାଦିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ।

ଅରୂପଭୱୋ ୱିୟ ରୂପରାଗପ୍ପହାନେନ ରୂପଭୱୋ କାମରାଗପ୍ପହାନେନ ପତ୍ତବ୍ବୋ । ରୂପୀବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ ପହୀୟତି, ନ ୱିମାନାଦୀସୁ ରାଗୋତି ସୋ ଅକାମରାଗୋତି କତ୍ୱା କାମାସୱୋ ନ ହୋତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଟୀକାକାରେହି ପନ କାମାସୱଭୱାସୱୱିନିମୁତ୍ତଲୋଭାଭାୱଦସ୍ସନେନ ରୂପୀବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱିମାନାଦିରାଗସ୍ସପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତରୂପାରୂପଭୱରାଗୱିନିମୁତ୍ତୋ ସବ୍ବୋ ଲୋଭୋ କାମାସୱୋତି ଦସ୍ସିତୋ । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ସିୟା ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ କାମରାଗେନ ଭୱରାଗେନ ୱା ସହୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ, ସିୟା ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ତଦଞ୍ଞରାଗେନ ସହୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ, ‘‘ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତା’’ତିଆଦିପାଳିୟା ଅଭାୱଦସ୍ସନେନ କାମାସୱଭୱାସୱୱିନିମୁତ୍ତଲୋଭାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘କାମାସୱୋ’’ତିଆଦିପାଳିଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିରାଗସ୍ସ କାମାସୱଭାୱଂ ସାଧେତି । ପହାତବ୍ବଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ପହାତବ୍ବତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ପହାନେତି ପହାନନିମିତ୍ତଂ ।

୧୧୨୧.ଜାତିୟାତି ଖତ୍ତିୟସଭାୱାଦିଜାତିସମ୍ପତ୍ତିୟା । ଗୋତ୍ତେନାତି ଗୋତମଗୋତ୍ତାଦିଉକ୍କଟ୍ଠଗୋତ୍ତେନ । କୋଲପୁତ୍ତିୟେନାତି ମହାକୁଲଭାୱେନ । ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟାତି ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନସରୀରତାୟ । ‘‘ପୋକ୍ଖର’’ନ୍ତି ହି ସରୀରଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ମାନଂ ଜପ୍ପେତୀତି ମାନଂ ପୱତ୍ତେତି କରୋତି । ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ ପୱତ୍ତମାନୋ । ପୁଗ୍ଗଲୱିସେସନ୍ତି ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋତିଆଦିଭେଦଂ ପୁଗ୍ଗଲୱିସେସଂ । ସେୟ୍ୟଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନୋ ସେୟ୍ୟମାନୋ । ତିଣ୍ଣନ୍ତି ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତାନଂ । ସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ମନନଂ ପଗ୍ଗହୋ ମାନୋ, ତସ୍ସ କରଣଂ ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତିଆଦିପୱତ୍ତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେୟ୍ୟୋତି ଆଦିକିଚ୍ଚକରଣ’’ନ୍ତି ।

୧୧୪୦. ସବ୍ବୋପି ଲୋଭୋ ଅଭିଜ୍ଝାସଭାୱୋତି ଅଭିଜ୍ଝା ଆସୱଦ୍ୱୟସଭାୱା, କାମରାଗୋ କାମାସୱସଭାୱୋ ଏୱାତି ଆସୱଦ୍ୱୟଏକାସୱଭାୱୋ ଅଭିଜ୍ଝାକାମରାଗାନଂ ୱିସେସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ଅଭିଜ୍ଝା ଚ ଧମ୍ମା ଠପେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଂ ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ନୋଆସୱସଭାୱା । ଅଭିଜ୍ଝା ଚ ଆସୱଦ୍ୱୟସଭାୱା ଏୱ, ନଅଭିଜ୍ଝାସଭାୱୋ ଚ ଲୋଭୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ନୋଆସୱଲୋଭସ୍ସ ସବ୍ଭାୱୋ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ଗଣନାୟ ହେତୁୟା ସତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ହାୱାରପାଠଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଆସୱୋ ଧମ୍ମୋ ଆସୱସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆସୱୋ ଧମ୍ମୋ ନୋଆସୱସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ । ଆସୱୋ ଧମ୍ମୋ ଆସୱସ୍ସ ଚ ନୋଆସୱସ୍ସ ଚ । ନୋଆସୱୋ ଧମ୍ମୋ ନୋଆସୱସ୍ସ । ନୋଆସୱୋ ଧମ୍ମୋ ଆସୱସ୍ସ । ନୋଆସୱୋ ଧମ୍ମୋ ଆସୱସ୍ସ ଚ ନୋଆସୱସ୍ସ ଚ । ଆସୱୋ ଚ ନୋଆସୱୋ ଚ ଧମ୍ମା ନୋଆସୱସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୩.୧୬) ଇମେସଂ ୱାରାନଂ ୱସେନ ‘‘ଗଣନାୟ ସତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦି ନୋଆସୱସଭାୱୋପି ଲୋଭୋ ସିୟା, ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଆସୱୋ ଚ ନୋଆସୱୋ ଚ ଧମ୍ମା ମୋହୟଥାୱୁତ୍ତଲୋଭା ଆସୱସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ସତ୍ତମୋ, ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ସତ୍ତମଂ ଅଟ୍ଠମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଆସୱୋ ଚ ନୋଆସୱୋ ଚ ଧମ୍ମା ଆସୱସ୍ସ ଚ ନୋଆସୱସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନୱମୋ ପଞ୍ହୋ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ପନ ୱୁତ୍ତୋତି । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସ୍ସ ନୋଆସୱଭାୱାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରସ୍ସପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୧୬୨. ୟଥାରୂପେ ରୂପପ୍ପବନ୍ଧେ ୱତ୍ତମାନେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗଚ୍ଛତି ତିଟ୍ଠତି ନିସୀଦତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ୱିସଦରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକଂ ଚିତ୍ତଂ ଇରିୟାପଥୂପତ୍ଥମ୍ଭକଂ। ତଂ ପନ କୁସଲତୋ କିରିୟତୋ ଚ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଅଭିଞ୍ଞାପ୍ପତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ ଜୱନାନି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସୱିଧଂ। ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱକରତ୍ତା ଥିନମିଦ୍ଧସହଗତଚିତ୍ତଂ ୱିସଦାନି ରୂପାନି ନ ସମୁଟ୍ଠପେତି ନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇରିୟାପଥଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୧୧୬୩. ୱିପକ୍ଖେପି ଭାୱତୋ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା ରୂପତ୍ତାସାଧକତ୍ତଂ। ଗରୁଭାୱପ୍ପତ୍ତି ଲହୁତାୱିରହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସତିପି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଅକୁସଲାଦୀନଂ ଲହୁତାୱିରହେ ଥିନମିଦ୍ଧାନଂ ଏକନ୍ତତୋ ଲହୁତାପଟିପକ୍ଖତ୍ତା କାରଣାନୁରୂପତ୍ତା ଚ ଫଲସ୍ସ ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧସମୁଟ୍ଠିତରୂପେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଜାଗର…ପେ॰… ସନ୍ତତିନ୍ତି ଏତେନ ନାମକାୟେ ସୁପନସ୍ସ ଅସିଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି । ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଫଲତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ମିଦ୍ଧଂୟେୱ ନିଦ୍ଦାକାରଣନ୍ତି ନାୟଂ ନିୟମୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନିଦ୍ଦାକାରଣମେୱ ପନ ମିଦ୍ଧନ୍ତି ନିୟମୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ନିଦ୍ଦାୟ ମିଦ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ କରଜକାୟସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତୋତି ।

ଛାଦନଂ, ଅୱତ୍ଥରଣଂ ୱା ଓନାହୋ, ସୋ ରୂପସ୍ସେୱ ସଭାୱୋତି ପରସ୍ସ ଆସଙ୍କଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତେନ ସହ ୱୁତ୍ତା ଓନାହପରିୟୋନାହା ଚା’’ତି । ଅସଙ୍କୋଚୱସେନ ୱିସଦା ପୱତ୍ତି ୱିପ୍ଫାରିକଭାୱୋ। ଆୱରଣଭାୱୋ ୱିୟାତି ଏତେନ ଆୱରଣସଭାୱତ୍ତେପି ମିଦ୍ଧସ୍ସ ତବ୍ବିଧୁରୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ଓନହନାଦିଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି । ସାମଞ୍ଞଞ୍ହି ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଆୱରଣସଭାୱୋତି ଆୱରଣଭାୱସଦିସସ୍ସ ଓନହନାଦିଭାୱସ୍ସ ନାମକାୟେ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଗହିତତାତି ଏତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପାନନ୍ତି ଅନୁୟୋଗୋତି ଚ ତଂକିରିୟାସାଧିକା ଚେତନା ଅଧିପ୍ପେତାତି ସୁରାପାନସ୍ସ ସୁରା…ପେ॰… ୟୋଗସ୍ସ ଚ ଅକୁସଲଭାୱେନ ଉପକ୍କିଲେସଦୁବ୍ବଲୀକରଣଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସୁରାମେରୟସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋହରଣଂ ପାନଂ ପମାଦଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗୋ ଚା’’ତି ପରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନୀୱରଣଂ ହୁତ୍ୱା ୱାତିଆଦିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନୀୱରଣସଭାୱାନଂ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନପରାୟ ଚୋଦନାୟ ନୀୱରଣନ୍ତି କତ୍ଥଚି ଅଦିଟ୍ଠପୟୋଗସ୍ସ ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ୟଥାଲାଭତୋ ଗହଣଂ ଞାୟୋୟେୱ ନ ହୋତି, ସିଦ୍ଧନୀୱରଣଭାୱସମ୍ପୟୁତ୍ତସଭାୱାନଂୟେୱ ପନ ଗହଣନ୍ତି ତଂସଭାୱା ଅରୂପଧମ୍ମାୟେୱ ଦସ୍ସିତା, ନ ରୂପନ୍ତି ଥିନଂ ୱିୟ ମିଦ୍ଧମ୍ପି ଅରୂପମେୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ୟନ୍ତି ୟେନ ୱଚନେନ । ଅସମ୍ଭୱୱଚନତୋତି ଅସମ୍ଭୱୱଚନଭାୱତୋ ।

ତେନାତି ତେନ ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ସ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପହାନୱଚନେନ । ରୂପପ୍ପହାନତୋ ଅଞ୍ଞୋତି କତ୍ୱା ରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ କାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦନ୍ତିଆଦିନା ‘‘ତଂ ପଜହଥା’’ତି ପାଳିୟା ନ ନିପ୍ପରିୟାୟପ୍ପହାନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅରୂପସ୍ସେୱ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ ଦୂରଙ୍ଗମାଦିପ୍ପୱତ୍ତକଂ ଚିତ୍ତଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅରୂପଧମ୍ମୋୟେୱ ୱିବନ୍ଧିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ଚେତସୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଗହଣଂ । ନୀୱରଣାନି ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନେନ କୁସଲୱାରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଚୋରା ମଗ୍ଗେ ପରିୟୁଟ୍ଠିଂସୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

୧୧୭୬.ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଞ୍ଚ ସହ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଉଦ୍ଦେସପୁଚ୍ଛାନିଗମନେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ୱିନାଭାୱକାରଣଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ନୀୱରଣା ଚେୱ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚା’’ତି ପଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନଂ ୱିସୁଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠନୀୱରଣତା ଓରମ୍ଭାଗିୟଭାୱୋ । ସୋ ହି ରୂପରାଗାରୂପରାଗପ୍ପକାରକାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଉପାଦାୟ ତତୋ ତିବ୍ବକିଚ୍ଚତାୟ ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠନୀୱରଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣନ୍ତ୍ୱେୱ ଲୋଭୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା । କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ଅନୱସେସତୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହାନେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋ ଲୋଭୋ ଅନୀୱରଣସଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ୟଦି…ପେ॰… ସିୟା’’ତି । ନୋନୀୱରଣୋ ରୂପରାଗାରୂପରାଗପ୍ପକାରୋ ଲୋଭଧମ୍ମୋ ନୀୱରଣସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ନୋନୀୱରଣୋ ଧମ୍ମୋ ନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ନୋନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ । ନୀୱରଣୋ ଚ ନୋନୀୱରଣୋ ଚ ଧମ୍ମା ନୀୱରଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ । ନୀୱରଣୋ ଚ ନୋନୀୱରଣୋ ଚ ଧମ୍ମା ନୋନୀୱରଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ । ନୀୱରଣୋ ଚ ନୋନୀୱରଣୋ ଚ ଧମ୍ମା ନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ନୋନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୮.୨୫) ଇମେ ପଞ୍ହେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଚତ୍ତାରୀତି ୱୁତ୍ତଂ ନୀୱରଣପଦମୂଲକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ନୋନୀୱରଣମୂଲକସ୍ସ ଏକସ୍ସ ୱସେନ । ନୀୱରଣନୋନୀୱରଣତଦୁଭୟମୂଲକାନଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନ ନୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମାତି ୟଥାଦସ୍ସିତନୟାୟ ପାଳିୟା ଅଭାୱା ନୋନୀୱରଣଲୋଭାଭାୱା ।

୧୨୧୯.ତେନେୱାତି ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଆକାରେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ । ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ସୁଭ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିୱଚନାନଂ, ଦିଟ୍ଠିରହିତେହି ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଗଗନକୁସୁମାଦିଲୋକୱୋହାରୱଚନାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନି ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତାନୀତି ଆହ ‘‘ୱାଚା…ପେ॰… ୱା’’ତି ।

୧୨୨୧.ଚିତ୍ତେନପରଲୋକେ ଠିତୋତି ୟସ୍ମିଂ ଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ସୟଂ ଠିତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଲୋକଂ ପରଲୋକୋତି ଚିତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ ।

୧୨୩୬.ନ ହି ପୁରିମେହୀତିଆଦିନା ପଠମମଗ୍ଗାଦୀହି ସମୁଗ୍ଘାଟିତଅପାୟଗମନୀୟଭାୱାଦିକା ଏୱ ରାଗାଦୟୋ ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦୀହି ପହୀୟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୧୨୮୭. ଉପଟ୍ଠିତେପି ଦୁଗ୍ଗତିନିମିତ୍ତାଦିକେ ନ ତଥା ତିବ୍ବୋ ଲୋଭୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟଥା ସୁଗତିନିମିତ୍ତାଦିକେତି ଆହ ‘‘ବଲୱନିକନ୍ତିୱିରହେନା’’ତି ।

୧୩୦୧. ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିୟ ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନାନମ୍ପି ସହପୱତ୍ତିପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ପହାନେକଟ୍ଠେନ ରାଗରଣେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତମୋହସ୍ସ ସରଣତା ୱୁତ୍ତା । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛାହି ୟୋ ମୋହୋ ସହଜାତୋ ଭୱେ, ସୋପି ରାଗେନ ସରଣୋ ପହାନେକଟ୍ଠଭାୱତୋତି। ଲୋଭଦୋସମୋହତଦେକଟ୍ଠକିଲେସତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧତଂସମୁଟ୍ଠାନକମ୍ମଭେଦତୋ ସବ୍ବସ୍ସପି ଅକୁସଲସ୍ସ ସଙ୍ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ସରଣପଦନିଦ୍ଦେସୋ ଅରଣୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେନପି ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରଣୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସମ୍ପୟୋଗପ୍ପହାନେକଟ୍ଠଭାୱଦୀପନେନ ରାଗାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ୱା ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ସରଣଭାୱଦସ୍ସନଂ, ତଂ ପାଳିୟା ୟଥାଦସ୍ସିତଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସରଣଭାୱଦସ୍ସନପରଂ, ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମାନଂ ସରଣଭାୱପଟିସେଧନପରନ୍ତି ଅରଣୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱିରୋଧୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ୱା ପରିୟାୟକଥାଭାୱତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସରଣଭାୱୋ ୱିୟ ଅରଣଭାୱୋପି ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂୟେୱାତି ତଥାପୱତ୍ତାୟ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ କୋଚି ସୁତ୍ତୱିରୋଧୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତିକଦୁକନିକ୍ଖେପକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩୧୩.ଅହଂ-ସଦ୍ଦେନ ହେତୁଭୂତେନ ୟୋ ଅତ୍ଥୋତି ଏତ୍ଥ ଅହଂ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅତ୍ଥାୱବୋଧନତ୍ଥୋ ହି ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ । ଅତ୍ଥପରାଧୀନୋ କେୱଲୋ ଅତ୍ଥପଦତ୍ଥକୋ, ସୋ ପଦତ୍ଥୱିପରିୟେସକାରିନା ପନ ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ପରତୋ ପୟୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଦପଦତ୍ଥକୋ ଜାୟତି ୟଥା ଗାୱୀତି ଅୟମାହାତି ଗୋ-ସଦ୍ଦଂ ଆହାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତୋ ସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱୋହାରୋ ଲୋକିୟସୋତେ ପଟିହଞ୍ଞତୀ’’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ୩୪୭) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱଚନଭାୱଂ ସାଧୟତି । ଅଞ୍ଞଥାତିଆଦିନା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅସଦ୍ଦସଭାୱତ୍ତେ ଦୋସମାହ । ଅଧିୱଚନାଦିତା ସିୟା, ତଥା ଚ ଅଧିୱଚନାଦୀନଂ ଅଧିୱଚନପଥାଦିତୋ ୱିସେସୋ ନ ସିୟାତି ଦୁକୋୟେୱ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ସମୂହତୋ ସନ୍ତାନତୋ ଚ ଏକତ୍ତୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ଅହନ୍ତି ୱୋହରିୟମାନା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ସଙ୍ଖାୟତି ୱୋହରୀୟତୀତି ସଙ୍ଖାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତଥା ସେସେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଦତ୍ତୋତି ଏତ୍ତାୱତା ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ପଦତ୍ଥସ୍ସାତି ଅହଂ-ସଦ୍ଦାଦିପଦାଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ, ପରମତ୍ଥସ୍ସ ୱା । ଅଧିୱଚନଂ ସଦ୍ଦୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୱଦନ୍ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ଅତ୍ତନା ଞାପେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ସୟଂ ଞାତୋ ଏୱ ଞାପେତୀତି ଅଗ୍ଗହିତସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନସମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଗହିତସଞ୍ଞେନା’’ତି । ୱିସେସେନ ଞାୟତୀତି ସମଞ୍ଞାତି ସଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସତ୍ଥତଂ ଆହ ।

କରୀୟତୀତି ଇଦଂ ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଏୱଂ ନିକ୍ଖିପୀୟତି । ନାମଭୂତଂ ୱଚନମେୱ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସହେତୁକଂ କତ୍ୱା ୱଦତି ବ୍ୟଞ୍ଜୟତି ଚାତି ଆହ ‘‘ନାମମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ହି ପଥୱୀ’’ତିଆଦି । ପଥୱୀସଙ୍ଖାତନ୍ତି ପଥୱୀ-ସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟଂ ।

ଆଚରିୟାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସଂୱଣ୍ଣନକା ଆଚରିୟା, ନ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି । ମାତିକାୟନ୍ତି ମାତିକାୱଣ୍ଣନାୟଂ । ତେନାତି ମାତିକାୱଣ୍ଣନାୱଚନେନ । ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନସ୍ସ ଏତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଆଚରିୟୱାଦସ୍ସ ୱିରୋଧୋ ସିୟା, ତମେୱ ୱିରୋଧଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ତତ୍ଥ ଅଧିୱଚନପଥାଦିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପକାସକସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ୱଚନମତ୍ତଂ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିଆଦି ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅସଭାୱସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଉପ୍ପାଦୱୟକିଚ୍ଚରହିତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନିଦ୍ଧାରିତସଭାୱସ୍ସାତି ପରମତ୍ଥତୋ ଅନୁପଲଦ୍ଧସଭାୱସ୍ସ ।

ଦୁୱିଧାତି ପଞ୍ଞାପନପଞ୍ଞାପିତବ୍ବଭେଦତୋ ଦୁୱିଧା । ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାତି ଉପ୍ପାଦୱୟକିଚ୍ଚରହିତାତିଆଦିପ୍ପକାରା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୱଣ୍ଣନାୟଂ । ନନୁ ଚ ତତ୍ଥ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୟୋ ଅପରାପି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ? ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତା, ତା ପନ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀସୁ ଛସୁ ଏୱ ଅନ୍ତୋଗଧାତି ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୟୋ ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ରୂପାଦି ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଚ ସତ୍ତରଥାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୱଚନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଦୁୱିଧାପି ପଞ୍ଞତ୍ତି ସଙ୍ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା’’ତି । ଇତରେହୀତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀହି ଅୱସେସେହି ପଞ୍ଚହି, ରୂପୱେଦନାଦୀନଂ ସତ୍ତରଥାଦୀନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାନଂ ପକାରେହି ଞାପନତୋ ତଂତଂୱାଚକୋ ସଦ୍ଦୋୟେୱ ୱିସୟଭେଦତୋ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିଭେଦା ପଞ୍ଞତ୍ତି ସଙ୍ଖାଦୀହି ଦସହି ପଦେହି ୱୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ପୁରିମୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ଚ ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ପାଳିୟା ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ‘‘ପାଳିଅନୁଗତୋ ଉଜୁକୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦି ଚାତିଆଦୀସୁ ସତ୍ତାଦିକା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ସା ଅତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା। ଅୱିଜ୍ଜମାନା ଚ ସା ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚାତି ତେସଂ ଆଚରିୟାନଂ ଲଦ୍ଧୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ତସ୍ସା ଲଦ୍ଧିୟା ୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥାତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱାପତ୍ତିଚୋଦନେନ ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦିନା । ତତୋତି ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ସତ୍ତରଥାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବତ୍ତା ଚ ସବ୍ବେସଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଅଥା’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥନିଦ୍ଦେସତୋ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସୟମେୱ କାରଣମାସଙ୍କତି । ‘‘ନାପୀ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଅସିଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପୁରିସୋତି ସଙ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଖାଦୟୋପି ନାମାଦୀହି ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିସିଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାଦିସଦ୍ଦାନଂ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା’’ତି । ୱଚନଗ୍ଗହଣଂ ୱଚନୁଚ୍ଚାରଣଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେସନ୍ତି ସଙ୍କେତଗ୍ଗହଣୱଚନଗ୍ଗହଣାନଂ । ଅସମତ୍ଥତା ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ୟୋଜନା । ତମେୱ ଅସମ୍ଭୱଂ ‘‘ୟଦି ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ପଞ୍ଞତ୍ତିପଞ୍ଞାପନେତି ୟାୟ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାୟପଞ୍ଞତ୍ତି ରୂପାଦୟୋ ଚ ପଞ୍ଞାପୀୟନ୍ତି, ୟା ଚ ସୋତଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନାନନ୍ତରମୁପ୍ପନ୍ନେନ ଗହିତପୁବ୍ବସଙ୍କେତେନ ମନୋଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନେନ ଗୟ୍ହତି, ସା ଅୟଂ ନାମାତି ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାପନେ ଅସଙ୍କରତୋ ଠପନେ । ଅଥ ୱା ସୋତଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନାନନ୍ତରମୁପ୍ପନ୍ନେନ ମନୋଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଗାହାପନେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନେ । ତସ୍ସା ଅଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟାତି ତସ୍ସା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଞାପନେ ସଙ୍କେତଗ୍ଗହଣୱଚନଗ୍ଗହଣାନଂ ସହକାରୀକାରଣଭୂତା ଅଞ୍ଞା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତବ୍ବା ଅନୁଞ୍ଞାତବ୍ବା ସିୟା । ତତୋ ଅତ୍ଥୱିଜାନନମେୱ ନ ସିୟାତି କେୱଲାନି ସଙ୍କେତଗ୍ଗହଣୱଚନଗ୍ଗହଣାନି ଅତ୍ଥପଞ୍ଞାପନେ ୱିୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିଞାପନେପି ଅସମତ୍ଥାନି, ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ଞାତାୟେୱ ତେସଂ ସହକାରୀକାରଣଂ ତଂଜାନନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନନ୍ତରପରିକପ୍ପନେ ଚ ଅନୱତ୍ଥାନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥାଧିଗମସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ସଙ୍କେତୋ ରୂପାଦୀସୁ ନ କିଞ୍ଚି ହୋତି, ଭୂତାଦିନିମିତ୍ତଂ ଭାୱନାୱିସେସଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ୱୋହରିୟମାନା କସିଣାଦିପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ତଂ ତଂ ସଙ୍କେତିତବ୍ବଂ ସଙ୍କେତକରଣଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ୱୋହାରମତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପିକା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାପି ସଙ୍କେତଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ । ନନୁ ଚ ଅତ୍ଥୱିଜାନନାସମ୍ଭୱଚୋଦନେନେୱ ସଙ୍କେତଗ୍ଗହଣାଭୱୋପି ଦସ୍ସିତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ସଙ୍କେତେ ପନ ଆଚରିୟାନଂ ମତିଭେଦୋ ୱିଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ଏକପକ୍ଖିକୋ ଅୟଂ ଦୋସୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନା ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମାୱଚନତ୍ଥା ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବା ଚ, ତଦଭିଧାୟକୋ ସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ସବ୍ବୱୋହାରୋ ସିଜ୍ଝତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୱଚନ…ପେ॰… ଜନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱଚନଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ପଟିହନନସୋତବ୍ବତାଦୀପକତ୍ତା ତେସଂ ପାଠାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅତ୍ଥି କେଚି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱୋହାରଂ ସୁଣନ୍ତି, ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା’’ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମା’’ତି ପଦସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅତ୍ଥୋତି ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ମାତିକାୱଣ୍ଣନାୟ ୱିରୋଧୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱୁତ୍ତତା, ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅନନୁଗମୋ, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତା, ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥପଦସ୍ସ ନୱତ୍ତବ୍ବତା, ଅନୱତ୍ଥାନାପତ୍ତିତୋ ଅତ୍ଥୱିଜାନନାସମ୍ଭୱୋତି ଅନେକେ ଦୋସା, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତସ୍ସ ପନ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱେ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱୋ ଅନେକେସଂ ପାଠପ୍ପଦେସାନଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମନଂ, ତସ୍ମା । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ପାଳି…ପେ॰… ତବ୍ବୋ’’ତି ।

ୟଦିସତ୍ତାତିଆଦିନା ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱେ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିରୋଧମାହ । ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱେ ୟଦି ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ, ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ରୂପାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନତୋ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ ଏୱ ସିୟା, ନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ । ନ ହି ତେ ସତ୍ତାଦୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ ଏୱ ସିୟା । ୱୁତ୍ତା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ ମାତିକାୱଣ୍ଣନା) ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ଇତରୋ ୱିସୟସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିରୋଧାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇଦାନି ସତ୍ତାଦିୱିସୟସ୍ସ କେନଚିପି ପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥିତାୟ ଅଭାୱଦସ୍ସନେନ ତବ୍ବିସୟାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱଂୟେୱ ୱୱତ୍ଥପେତି ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ୱାଦୋ’’ତି । ୱିଜ୍ଜମାନା ଏୱ ସତ୍ତାଦୟୋ ରୂପାଦିସଭାୱାଭାୱୱସେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ସବ୍ବଥା ଅଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତଥା ତଥା ପଞ୍ଞାପିୟମାନଭାୱେନ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପୋ ୱାଦୋ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀତି ? ହେୱତ୍ଥି ହେୱ ନତ୍ଥୀତି । ସେୱତ୍ଥି ସେୱ ନତ୍ଥୀତି । ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ । ସେୱତ୍ଥି ସେୱ ନତ୍ଥୀତି । ଆମନ୍ତା । ଅତ୍ଥଟ୍ଠୋ ନତ୍ଥଟ୍ଠୋ’’ତି (କଥା॰ ୩୦୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ହେୱତ୍ଥିକଥାୟ। ତତ୍ଥ ହି ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମା ରୂପାଦିସଭାୱେନ ଅତ୍ଥି, ୱେଦନାଦିସଭାୱେନ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବମେୱିଦଂ ଏୱଂ ଅତ୍ଥି ଏୱଂ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ‘‘ହେୱତ୍ଥି ହେୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ୟଦି ରୂପମେୱ ଏୱଂ ଅତ୍ଥି ଏୱଂ ନତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥି ସୋ ଏୱ ନତ୍ଥି ନାମାତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ସେୱତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ । ଇତରୋ ତେନେୱ ସଭାୱେନ ଅତ୍ଥିତଂ, ତେନେୱ ନତ୍ଥିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସକଭାୱେନ ଅତ୍ଥିତଂ, ପରଭାୱେନ ନତ୍ଥିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ତତୋ ସକୱାଦୀ ‘‘ଅତ୍ଥଟ୍ଠୋ ନତ୍ଥଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥିତା ୱା ନତ୍ଥିତା ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧା ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ୱିନା କାଲଭେଦେନ ଅସମ୍ଭୱତ୍ତାତି କିଂ ଏକତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପରୱାଦିଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି । ପଟିସିଦ୍ଧୋତି ଚ ‘‘ରୂପଂ ‘ରୂପ’ନ୍ତି ହେୱତ୍ଥି, ରୂପଂ ‘ୱେଦନା’ତି ହେୱ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ୩୦୬) ୱୁତ୍ତାୟ ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସକଭାୱେନ ଅତ୍ଥିତାୟ ପରଭାୱେନ ନତ୍ଥିତାୟ ଚ ପଟିସେଧନେନ ସତ୍ତାଦୀନମ୍ପି ତଥାଭାୱୋ ପଟିସେଧିତୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ରୂପାଦୟୋନ ହୋନ୍ତୀତି ରୂପାଦିସଭାୱା ନ ହୋନ୍ତି । ତଥା ତଥାତି ସମୂହସନ୍ତାନାଦିୱସେନ । ୱିଚିତ୍ତସଞ୍ଞା ପରିକପ୍ପୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦି ସତ୍ତରଥାଦିସଞ୍ଞାୱଲମ୍ବିତୋ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ନ ହୋତି, ନନୁ ସତ୍ତରଥାଦିଅଭିଲାପା ଅନରିୟୱୋହାରା ଜାୟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ତେ ଅଭିଲାପା’’ତିଆଦି । ଅତ୍ତନୋ ୱସେନ କିଞ୍ଚି ଅହୋନ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପକସ୍ସ ୱଚନସ୍ସେୱ ୱସେନ ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତିୱୋହାରଂ ଲଭତି । ଇମିନାୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନାତିଆଦି ‘‘ସୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତନ୍ତି ସତ୍ତାଦିଗ୍ଗହଣଂ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଚତୁକ୍କଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୨୧) ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ। ୟଦି ପରିତ୍ତାଦିଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କଥଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସତ୍ତାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧସମୂହସନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତନ୍ତି ଖନ୍ଧସମୂହସନ୍ତାନଂ । ତଦୁପାଦାନଭୂତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଗହଣପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ କାରଣଭୂତଂ । ୟଦି ପୁଗ୍ଗଲସଞ୍ଞାୟ ସେୱମାନସ୍ସ କୁସଲାଦିଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତି, କଥଂ ପୁଗ୍ଗଲଦସ୍ସନଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନ୍ତି ପଟିସିଦ୍ଧନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ପଥୱୀଧାତୁ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପୁଗ୍ଗଲାଭାୱେ ୱିପକ୍ଖୱସେନ ନିଦସ୍ସନମାହ । ଇଦଞ୍ହେତ୍ଥ ଅନୁମାନଂ । ନ ରୂପାଦୟୋ ୱିୱେଚେତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ତେସଂ ଅଗ୍ଗହଣେ ତଥାରୂପାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱତୋ ସେୱନାଦୟୋ ୱିୟାତି । ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଛିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ୟୋ ଛୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ସଂସରତି ମୁଚ୍ଚତି ଚାତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ପରିକପ୍ପିତପୁଗ୍ଗଲୋୱ ପଟିସେଧିତୋ, ନ ୱୋହାରପୁଗ୍ଗଲୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଟିସେ…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଆହ ।

ଗାଥାୟ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ରୂପଂ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ଚେତନା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏତେସୁ କଂ ନାମ ଧମ୍ମଂ ସତ୍ତୋତି ଜାନାସି ନୁ, ଏତେସୁ ଏକମ୍ପି ସତ୍ତୋତି ଗଣ୍ହିତୁଂ ନାରହତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ଏତେହି ଅଞ୍ଞୋ ଏକୋ ସତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚେସି । ଏୱମ୍ପି ମାର ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ନୁ ତେ । ନୁ-ସଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠିଗତମେୱେତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜୋୟଂ। ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ନୟିଧ ସତ୍ତୂପଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱା ଅନୁମାନତୋ ୱା ଅନୁପଲଦ୍ଧିତୋ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ କୋଚି ସତ୍ତୋ ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ସତ୍ତୋ ନତ୍ଥି, କଥଂ ସତ୍ତୋ ସଂସାରମାପାଦୀତିଆଦି ନୀୟତୀତି । କିମେତ୍ଥ ନେତବ୍ବଂ, ସତ୍ତୋତି ୱୋହାରସତ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ୟସ୍ମା ସତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱୋହାରେ ପୱତ୍ତତୀତି । ଦୁତିୟଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ତୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରାତି ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରତୋ ଅକ୍ଖଚକ୍କଈସାଦିଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରମୁପାଦାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତୋତି ୱୋହାରୋ ।

ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସସୱିସାଣାଦିକସ୍ସ । ୟଦି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ, କଥଂ ତଂ ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ପରିକପ୍ପିତ’’ନ୍ତି । ଲୋକସଞ୍ଞାତଂ ଘଟାଦି । ଏତ୍ଥ ପନ ୟଥା ଅତ୍ତାନଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକଧମ୍ମାନଂ ତଂସନ୍ତତିପତିତାନଞ୍ଚ କିଲେସୁପତାପାଭାୱେନ ଅସ୍ସତ୍ଥଭାୱପଚ୍ଚୟତାୟ ଉପ୍ପାଦାଦିରହିତମ୍ପି ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଅସ୍ସାସନକରସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନକଧମ୍ମୱସେନ ଉପ୍ପାଦାଦିରହିତାପି ପଞ୍ଞତ୍ତି ପୱତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତା । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ୱା ଅନ୍ତୋନୀତୋତି ପୱତ୍ତିତା ୱୋହାରିତାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଗହିତାୟେୱ ପଞ୍ଞାପେତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ସା ଗହେତବ୍ବାଭାୱତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ଥଦ୍ୱାରେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାତି ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତଥା ପକାରତୋ ଞାପନଭାୱେନ ଞାପେତବ୍ବଞାପନନ୍ତି କତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତ୍ତାୟେୱ ଚ ତସ୍ସା ଅନିଦ୍ଧାରିତସଭାୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନ ହି ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ କକ୍ଖଳଫୁସନାଦି ସରୂପତୋ ସଦ୍ଦେନ ୱଚନୀୟଭାୱଂ ଭଜତି, ଅପିଚ ଖୋ ନେସଂ କାଲଦେସାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ୱିନିୱତ୍ତଅଞ୍ଞଜାତିୟକୋ ସଜାତିୟସାଧାରଣୋ ପୁବ୍ବସଙ୍କେତାନୁରୂପଂ ଅଜ୍ଝାରୋପସିଦ୍ଧୋ ସାମଞ୍ଞାକାରୋ ୱଚନୀୟୋ । ତତ୍ଥାପି ନ ୱିନା କେନଚି ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀତି ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଭୂତୋ ଲୋକସଙ୍କେତସିଦ୍ଧୋ ତଂତଂୱଚନତ୍ଥନିୟତୋ ସାମଞ୍ଞାକାରୱିସେସୋ ନାମ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପୁବ୍ବାଚରିୟା । ସୋ ହି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସଦ୍ଦଂ ନାମେତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ନାମସଞ୍ଞଂ କରୋତୀତି ନାମଂ, ପକାରେହି ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚାତି ।

କସ୍ସ ପନ ସୋ ଆକାରୱିସେସୋତି ? ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବତ୍ଥସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନେକାକାରା ହି ଅତ୍ଥାତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତସ୍ସା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଗହେତବ୍ବତାୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ଭୱତି, ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ଏତମେୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ୱଚନୱଚନୀୟଭେଦାନଂ ସଙ୍କରୋ ସିୟା, ସବ୍ବୋପି ଅତ୍ଥୋ ସବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ, ସବ୍ବୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋତି ନ ଚେତ୍ଥ ସଙ୍କେତଗ୍ଗହଣେନେୱ ତେସଂ ପୱତ୍ତାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୱୱତ୍ଥିତେସୁ ଏୱ ତେସୁ ସଙ୍କେତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିତୋ ।

ଅପରେ ପନ ‘‘ୟଥା ଧୂମତୋ ଅଗ୍ଗିଅନୁମାନେ ନ କେୱଲେନ ଧୂମେନେୱ ଅଗ୍ଗି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଧୂମସ୍ସ ପନ ଅଗ୍ଗିନା ଅୱିନାଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ଧୂମେନ ଅଗ୍ଗି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥୱିଜାନନେ ନ କେୱଲେନ ସଦ୍ଦେନ ତଦତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତଂତଂସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ତେନ ତେନ ଅତ୍ଥେନ ଅୱିନାଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ତେନ ତେନ ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥଂ ଞାପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଅଗ୍ଗହିତସମ୍ବନ୍ଧେନପି ସଦ୍ଦସୱନମତ୍ତେନ ତଦତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟାତି । ୟୋ ୟମେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଞ୍ଞାପନଭାୱେନ ନାମନ୍ତି ପରମତ୍ଥତୋ ଅଭାୱା ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନ ଲୋକସଙ୍କେତୋତି ୱା ସିଦ୍ଧୋ ଞାତୋତି ଲୋକସଙ୍କେତସିଦ୍ଧୋତି, ସଦ୍ଦେନ ପକାସିୟମାନାନଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାରାନଂ ଅଧିଗମହେତୁତାୟ ପକାରତୋ ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସପି ଞେୟ୍ୟୱିସେସସ୍ସ ଅଭାୱେ ଘଟାଦିସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟା ୱିୟ ପଥୱୀଫସ୍ସାଦିସଦ୍ଦୱଚନୀୟୋପି ନ ଲବ୍ଭତିୟେୱାତି ସବ୍ବୱୋହାରଲୋପୋ ସିୟା । ୟସ୍ମା ଚ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତତଂତଂୱିସେସାକାରୱସେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ କେୱଲା, ତସ୍ମା ତେସଂ ତେ ସଣ୍ଠାନସମୂହଅୱତ୍ଥାୱିସେସାକାରା ୟଦିପି ପରମତ୍ଥତୋ କିଞ୍ଚି ନ ହୋନ୍ତି, ପରମତ୍ଥତୋ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଉପାଦାନାନଂ ୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ଲଭିତ୍ୱା ତଂତଂଗହଣାନୁରୂପଂ ତଂତଂଅଭିଲାପାଧିକରଣଂ ଭୱତି । ଉପାଦାୟପଞ୍ଞତ୍ତି ହି ଉପାଦାନତୋ ୟଥା ଅଞ୍ଞା ଅନଞ୍ଞାତି ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଏୱଂ ସବ୍ବଥା ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀତି ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତୟୋପି ହି ଏତେ ସନ୍ତାୟେୱାତି ଏୱଂ ତାୱ ମାତିକାୱଣ୍ଣନାୟ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ସଙ୍ଖାୟତି ସଂକଥୀୟତୀତି ସଙ୍ଖାତି ଅୟମତ୍ଥୋ କଥେତବ୍ବଭାୱେନ ୱଚନତ୍ଥେୟେୱ ନିରୁଳ୍ହୋ, ନ ୱଚନସ୍ମିନ୍ତି ୱଚନପକ୍ଖସ୍ସ ଉଜୁକତା ସମ୍ଭୱତି । ୱଚନପକ୍ଖୋୟେୱ ପାଳିଅନୁଗତୋ, ନ ପରମ୍ପରାଗତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋତି କୁତୋ ପନେତଂ ଲବ୍ଭା । ନ ହି ଅନୀତୋ ଅତ୍ଥୋ ପାଳିଅନନୁଗତୋ, ନାପି ସବ୍ବା ପାଳିନୀତତ୍ଥା ଏୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ଦୁୱିଧା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଛହି ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି ସିଦ୍ଧମେତଂ ଅତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ।

ୟଦି ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିତାପଟିସେଧୋ, ଇଟ୍ଠମେତଂ । ଅଥ ୱୋହାରତୋ, ସତ୍ତରଥଘଟାଦୀହି ସତ୍ତରଥାଦିୱଚନପ୍ପୟୋଗୋୟେୱ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟାତି । ନ ହି ୱଚନୀୟରହିତୋ ୱଚନପ୍ପୟୋଗୋ ଅତ୍ଥୀତି । ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ଅସଭାୱଧମ୍ମଭୂତାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥା ଅଧିୱଚନାଦିଦୁକତ୍ତୟଦେସନାତି ନ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱାପତ୍ତୀତି । ନ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସାନଂ ଅୱିସେସୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ, ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱେ ସିୟା କାଚି ତେସଂ ୱିସେସମତ୍ତା । ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବସ୍ସ ଅପରମତ୍ଥସଭାୱସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ନ ସବ୍ବୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାତି ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥପଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଇତରଥା ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପିତବ୍ବତାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥଭାୱୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତିପଦଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଚ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ ୱିଭତ୍ତାୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତି ‘‘ପୁରିସୋ ମାଗଣ୍ଡିୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଦସ୍ସିତାତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥାପି ହି ୟଥାୱୁତ୍ତଉପାଦାୟପଞ୍ଞତ୍ତିନାମପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସଭାୱସମ୍ଭୱତୋତି ସଙ୍ଖାଦିସଦ୍ଦାନଂ ସମାନତ୍ଥତାପି ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତା ସୟଂ ଞାତାୟେୱ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାପେତି ଗହିତସରୂପତାୟ ପଦୀପୋ ୱିୟ ରୂପଗତୱିଧଂସନେତି ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନ୍ତରପରିକପ୍ପନେନ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବତ୍ଥପଞ୍ଞାପନେ, ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିପଞ୍ଞାପନେ ପନ ଉପାଦାନଭେଦଭିନ୍ନା ଉପାଦାୟପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ତଂତଂୱଚନୱଚନତ୍ଥଭେଦଭିନ୍ନା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତା ଏୱ । ନ ଚ ଅନୱତ୍ଥାନଦୋସୋ ତଂତଂୱଚନସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଭାୱନେ ସହକାରୀକାରଣଭାୱେନ ପଟିନିୟତସରୂପତ୍ତା । ଏତେନ ସଙ୍କେତଗ୍ଗହଣାଭାୱୋପି ପଟିସିଦ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତଥା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପୟୋଜନାଭାୱୋ । ଦସ୍ସିତପ୍ପୟୋଜନା ହି ସା ପୁବ୍ବେତି ।

‘‘ୱୋହାରୋ ଲୋକିୟସୋତେ ପଟିହଞ୍ଞତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସୋତବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ତବ୍ବିସୟଭୂତା ୱୋହାରାଦୟୋ ପଟିହନନସୋତବ୍ବତାପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସଦ୍ଦୋୟେୱ ୱା ତତ୍ଥ ୱୋହାରାଦିସହଚାରିତାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ନ ହି ସକ୍କା ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରସା ଦେସନା ପୱତ୍ତୀତି ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ହି କତ୍ଥଚି ସୁଖା ଦୁକ୍ଖା, ସୁଖାପି ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖା ସୁଖା, ଦୁକ୍ଖାପି ସୁଖାତି, ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଦୁୱିଧାପି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅଧିୱଚନାଦିପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥଭାୱେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି । ଅୟଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତୱିନିମୁତ୍ତଂ ଞେୟ୍ୟୱିସେସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୧୩୧୬. ସତିପି ପରେସଂ ସାମଞ୍ଞାଦିନାମକାରକାନଂ ନାମକରଣଭାୱେ ପରାନପେକ୍ଖତାୟ ତତୋ ଅତିୱିୟ ୟୁତ୍ତୋ ଇଧ ନାମକରଣସଭାୱୋ ଉକ୍କଂସପରିଚ୍ଛେଦେନ ନାମକରଣତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ନାମକରଣସଭାୱତା ନ ହୋତି ଅସଭାୱିକତାୟ କଦାଚିଦେୱ ପୱତ୍ତିତୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଭାୱସିଦ୍ଧତ୍ତାତି ୱେଦନାଦୀନଂ ୱେଦନାଦିନାମକରଣଧମ୍ମତଂ ଆହ । ୟଦି ୱେଦନାଦୀନଂ କେନଚି ଅକତଂ ସକନାମଂ ଆଦାୟୟେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ଓପପାତିକନାମାନଂ ନାମକରଣଟ୍ଠେନ ନାମଭାୱୋ, ଏୱଂ ସତି ପଥୱୀଆଦୀନମ୍ପି ନାମଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞଥା ପଥୱୀଆଦିନିଦସ୍ସନମେୱ ନ ସିୟାତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପଥୱୀଆଦିନିଦସ୍ସନେନା’’ତିଆଦି । ଏକଦେସସାମଞ୍ଞେନ ହି ୟଥାଧିପ୍ପେତେନ ଉପମା ହୋତି, ନ ସବ୍ବସାମଞ୍ଞେନାତି । ଏୱମ୍ପି ୟଦି ସଭାୱସିଦ୍ଧନାମତ୍ତା ୱେଦନାଦୟୋ ନାମଂ, ପଥୱୀଆଦୀନମ୍ପି ଅନିୱତ୍ତନୀୟୋ ନାମଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା’’ତିଆଦି । ତେନ ୟଂନିମିତ୍ତଂ ୱେଦନାଦୀସୁ ନାମସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି, ସତିପି ତଦଞ୍ଞେସଂ ତଂନିମିତ୍ତୟୋଗେ ଗୋ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ କୁକ୍କୁଟାଦିସତ୍ତପିଣ୍ଡେ ନିରୁଳ୍ହତୋ ୱେଦନାଦୀସୁ ନାମ-ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସେସୁ ତେସଂୟେୱ ନାମୱୋହାରୋ ଦିସ୍ସତି । ନାମତାନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା କେସକୁମ୍ଭାଦିନାମନ୍ତରାପଜ୍ଜନତୋ । ଏତମେୱତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ୟଦିପି ସମୂହାଦିଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଭାୱତୋ ୱେଦନାଦିଅରୂପଧମ୍ମେସୁପି ପିଣ୍ଡାକାରେନ ଗହଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ଥାତିପରିକପ୍ପମୁଖେନ ଏକଧମ୍ମୱସେନେୱ, ନ ସମୂହୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞେନ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି ।

ପକାସକପକାସିତବ୍ବଭାୱୋ ୱିସୟିୱିସୟଭାୱୋ ଏୱ । ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ । ସୋ ନାମମନ୍ତରେନ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପାକଟୋତି ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ୱିୟା’’ତି ୱଚନେନ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସତପ୍ପକାରାନମେୱ ନାମଭାୱୋ ସିୟା, ନ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସତପ୍ପକାରାନନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସହଗତୋ ଫସ୍ସୋ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୱିସୟୀୱିସୟସଙ୍ଘଟ୍ଟନସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞଫସ୍ସତୋ ଓଳାରିକୋପି ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋ ନ ରୂପଧମ୍ମା ୱିୟ ୱିଭୂତାକାରୋ, ତତୋ ନାମାୟତ୍ତଗହଣିୟଭାୱୋ ନାମସ୍ସେୱାତି । ଅରୂପତାୟ ୱାତିଆଦିନା ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସତୋ ଚ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଉପଚାରୱସେନ ନାମଭାୱମାହ । ପଚ୍ଛିମପୁରିମାନନ୍ତି ‘‘ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି ଇମଂ ଅନୁପୁବ୍ବିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି ରୂପସ୍ସାତିଆଦିନା ନାମୱୋହାରହେତୁଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଏୱ ୱିଭାୱେତି, ୟତୋ ଅରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞୱିସୟୱିନିସ୍ସଟଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁୟଂ ଏୱ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ।

୧୩୧୮. ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ତଦସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନତୋ ଚ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ମୂଲଂ ପଧାନକାରଣନ୍ତି ୱଟ୍ଟମୂଲଂ।

୧୩୨୦.ଏକେକସ୍ମିଂ ରୂପାଦିକେ ୟଥାଭିନିୱିଟ୍ଠେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅହଂମାନାଧାରନିମିତ୍ତତଂ କୁସଲାକୁସଲତବ୍ବିପାକଲୋକାଧାରତଞ୍ଚ ସମାରୋପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଗ୍ଗହଣୱିସେସୋ। ୟା କାଚି ଦିଟ୍ଠି ନିୱିସମାନା ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିଚ୍ଚପରାମସନାକାରେନେୱ ନିୱିସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରାମସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

୧୩୩୨. ଚେତନାପ୍ପଧାନୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି କତ୍ୱା ‘‘ୟାୟ ଚେତନାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୩୩୩.ଦୁନ୍ନାମଂ ଗାରୟ୍ହନାମଂ । ଅନୁପସଙ୍କମନ୍ତସ୍ସାତିଆଦିନା ସେୱନଭଜନାନଂ ୱିସେସମାହ ।

୧୩୩୬. ଆପତ୍ତିଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଛେଦଜାନନୂପାୟଦସ୍ସନଂ ସହ ୱତ୍ଥୁନା ସହ କମ୍ମୱାଚାୟାଦିୱଚନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଆପତ୍ତିକୁସଲତା ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୧୯) ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । କାରଣଜାନନେନ ଫଲଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଞାତଂ ହୋତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆପତ୍ତିୟା ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

୧୩୪୨.ତସ୍ସାତି ମନସିକାରକୁସଲତାୟ ।

୧୩୪୪.ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାନେୱ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାନେୱ ।

୧୩୪୮.ଅକରଣେନ ଅନାଦରୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୩୫୦.ଫେଗ୍ଗୁରୁକ୍ଖସ୍ସ ସିଗ୍ଗୁଆଦିକସ୍ସ ।

୧୩୫୨.ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାସଂୱରସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାସଂୱରଣସ୍ସ । ଅସଂୱୁତଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସେୱ ହେତୂତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକସ୍ସ ଅଭିଜ୍ଝାଦିଅନ୍ୱାସ୍ସୱନସ୍ସ ତଂଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଧାନକାରଣଂ । ସତି ହି ଅସଂୱୁତତ୍ତେ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତେ ତେ ଅନ୍ୱାସ୍ସୱନ୍ତୀତି ଅସଂୱରିୟମାନଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟହେତୁକୋ ସୋ ଅସଂୱରୋ ତଥାୱୁତ୍ତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଠତ୍ୱା ‘‘ୟତ୍ୱାଧିକରଣନ୍ତି ହୀ’’ତିଆଦିନା ପାଳିୟା ୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି । କସ୍ସ ଚାତି ପକାରଂ ପୁଚ୍ଛତି, କଥଂୱିଧସ୍ସ କଥଂସଣ୍ଠିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ସରୂପେ ୱୁତ୍ତେ ପୁନ ସରୂପପୁଚ୍ଛାୟ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି । ଅନ୍ୱାସ୍ସୱନ୍ତି ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ । ତଦୁପଲକ୍ଖିତନ୍ତି ଅନ୍ୱାସ୍ସୱୂପଲକ୍ଖିତଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅସଂୱୁତନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାସଂୱରୋ ମନୋଦ୍ୱାରୱସେନ, ସେସାସଂୱରୋ ଛଦ୍ୱାରୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚାଦୀନଂ ସତିପଟିପକ୍ଖାକୁସଲଧମ୍ମାଦିଭାୱତୋ ସିୟା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ କାୟିକୱାଚସିକୱୀତିକ୍କମଭୂତସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତ୍ତାତି ତମେୱ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ‘‘ନ ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି ।

ୟଥା କିନ୍ତି ୟେନ ପକାରେନ ଜୱନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅସଂୱରୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ଅସଂୱରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନିଦସ୍ସନଂ କିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାୟଂ ପୱତ୍ତିକ୍କମୋ – ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ନିୟମିତାଦିୱସେନ କୁସଲାକୁସଲଜୱନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣେ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନଂ ତଂୟେୱାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି, ପୁନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦ୍ୱାରେ ‘‘ଇତ୍ଥିପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଜୱନଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି । ପୁନ ୱାରେ ପସାଦରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଜୱନଂ ଜୱତି । ପୁନ ୟଦି ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂସଦିସମେୱ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଜୱନଂ ତଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏୱମେୱ ଜୱନେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ତସ୍ମିଂ ଅସଂୱରେ ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ଉକ୍କଟ୍ଠନୟୋ ପରିଚିତାରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ, ଅପରିଚିତେ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଦ୍ୱାରଭୱଙ୍ଗାଦୀନଂ ଜୱନେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସତି ଦ୍ୱାରଭୱଙ୍ଗାଦିକେତି ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନଂ ଜୱନକାଲେ ଅସନ୍ତମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗାଦି ଚକ୍ଖାଦି ୱିୟ ଫଲନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସନ୍ତଞ୍ଞେୱ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଧରମାନଂୟେୱ ସନ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ବାହିରଂ ୱିୟ କତ୍ୱାତି ପରମତ୍ଥତୋ ଜୱନସ୍ସ ବାହିରଭାୱେ ଇତରସ୍ସ ଚ ଅବ୍ଭନ୍ତରଭାୱେ ଅସତିପି ‘‘ପଭସ୍ସରମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଆଗନ୍ତୁକେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୯) ଆଗନ୍ତୁକଭୂତସ୍ସ କଦାଚି କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ବାହିରଭାୱୋ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱସ୍ସ ଇତରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଭାୱୋ ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅସଂୱରହେତୁଭାୱାପତ୍ତିତୋତି ଦ୍ୱାରାଦୀନଂ ଅସଂୱରହେତୁଭାୱାପଜ୍ଜନସ୍ସ ପାକଟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଉପ୍ପନ୍ନେ ହି ଅସଂୱରେ ଦ୍ୱାରାଦୀନଂ ତସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି । ଦ୍ୱାରଭୱଙ୍ଗାଦିମୂସନନ୍ତି ଦ୍ୱାରଭୱଙ୍ଗାଦୀସୁ ମୂସନଂ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଦ୍ୱାରେ ଅସଂୱରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରାଦୀନଂ ସଂୱରୂପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋୟେୱ ପୱତ୍ତତୀତି । ତେନେୱାହ ‘‘କୁସଲଭଣ୍ଡୱିନାସନ’’ନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା’’ତିଆଦିପାଳିୟଂ ସଂୱରୋ, ସଂୱରିତବ୍ବଂ, ସଂୱରଣୁପାୟୋ, ୟତୋ ଚ ସୋ ସଂୱରୋ, ୟତ୍ଥ ଚ ସୋ ସଂୱରୋତି ଇମଂ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବା । କଥଂ ? ‘‘ରକ୍ଖତି…ପେ॰… ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତେନ ସଂୱରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସତିଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠପେତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି । ଚକ୍ଖାଦି ସଂୱରିତବ୍ବଂ। ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତି ନାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୀତି ସଂୱରଣୁପାୟୋ। ‘‘ୟତ୍ୱାଧିକରଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଂୱରଣାୱଧି। ରୂପାଦୟୋ ସଂୱରୱିସୟୋତି । କିଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖାଭାୱନାବଲସଙ୍ଗହିତଭାୱେନ ଦୁୱିଧୋପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ? ତତ୍ଥ ପୁରିମେନ ୱିସୟେସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ, ଇତରେନ ଆଦୀନୱପ୍ପହାନଂ । ତଥା ପୁରିମେନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଂ, ଇତରେନ ଅନୁସୟପ୍ପହାନଂ। ତଥା ପୁରିମୋ ଲୋକିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଗହିତୋ, ଦୁତିୟୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସଙ୍ଗହିତୋତି ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୩୫୩.ଦୱତ୍ଥାଦିଅଭିଲାସୋତି ଦୱୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନନ୍ତି ଦୱତ୍ଥୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ଦୱତ୍ଥାଦୟୋ । ତେସୁ, ତେସଂ ୱା ଅଭିଲାସୋ, ଦୱୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତି ଦୱତ୍ଥୋ, ତଦାଦିକୋ ଦୱତ୍ଥାଦି, କୋ ପନ ସୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିଲାସୋ’’ତି । ଆହାରପରିଭୋଗେ ଅସନ୍ତୁସ୍ସନାତି ଆହାରପରିଭୋଗେ ଅତିତ୍ତି । ବହୁନୋ ଉଳାରସ୍ସ ଚ ପତ୍ଥନାୱସେନ ପୱତ୍ତା ଭିୟ୍ୟୋକମ୍ୟତା ଅସନ୍ତୁସ୍ସନାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।

୧୩୫୫. ମଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତି ମାନସ୍ସେୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ମାନୋୱ ମାନମଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଜାତିମଦାଦୟୋ ‘‘ମାନୋ ମଞ୍ଞନା’’ତିଆଦିନା ମାନଭାୱେନେୱ ୱିଭତ୍ତାତି । ଖୁଦା ନାମ କମ୍ମଜତେଜୋ । ତଂ ପନ ଅଭୁତ୍ତେ ଭୁତ୍ତେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟଂ ତତ୍ଥ ଆମାସୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସରୀରଦେସସ୍ସ ପୀଳନତୋ ୱିହିଂସାସଦ୍ଦୱଚନୀୟଂ, ତଦେୱ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ, ଇତରଞ୍ଚ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକତ୍ତେନ ଖୁଦା ୱିସେସିତାତି ଆହ ‘‘ଖୁଦାୟ ୱିସେସନ’’ନ୍ତି । ୟେ ପନ ‘‘କମ୍ମଜତେଜପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଖୁଦା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାତି ୱିସେସନମେୱ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସତିପି ତସ୍ମିଂ ଭୂତତ୍ଥକଥନେ ୱିହିଂସୂପରତିପୁରାଣୱେଦନାପଟିହନନାନଂ ୱିସେସାଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ପୁରିମୋୟେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଏତାସଂ କୋ ୱିସେସୋତି ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନା, ଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନାତି ଦ୍ୱେପି ଚେତା ୱେଦନା ୟାୱତା ଅନାଗତାୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସତିପି ଅନାଗତତ୍ତେ ପୁରିମା ଉପ୍ପନ୍ନସଦିସୀ, ଇତରା ପନ ଅତଂସଦିସୀ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ତେନେୱ ‘‘ୟଥାପୱତ୍ତା’’ତି ପୁରିମାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅପ୍ପୱତ୍ତା’’ତି । ଅଥ ୱା ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନା ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକତ୍ତା ପୁରାଣୱେଦନା ନାମ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିୟୁତ୍ତପରିଭୋଗତୋ ଆୟତିଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନା ନୱୱେଦନା ନାମ । ୱିହିଂସାନିମିତ୍ତତା ୱିହିଂସାନିବ୍ବତ୍ତତା ।

ୟାପେନ୍ତି ଏତେନାତି ୟାପନାତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସରୀରୟାପନକାରଣସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସପିୟାପନକାରଣନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୟାପନତ୍ଥାୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ନ କେୱଲଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସେୱ ୟାପନକାରଣମାହାରୋ, ଅଥ ଖୋ ଠାନାଦିପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୟୁତ୍ତସ୍ସ ସକଲସରୀରସ୍ସପି ୟାପନକାରଣନ୍ତି ତଂଦୀପନତ୍ଥଂ ୟାତ୍ରାତି ୱଚନନ୍ତି ୟାପନା ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତା ୟାପନା ୟାତ୍ରା’’ତି ଆହ । ଅଟ୍ଠାନୟୋଜନଅପରିଭୋଗଦୁପ୍ପରିଭୋଗାଦିୱସେନ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟସ୍ସ ୱିନାସନଂ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତନଂ । ୟେନାତି ଗଣଭୋଜନଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଥୂପୀକତାଦିକସ୍ସ ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣେନ । ସାୱଜ୍ଜଂ ସନିନ୍ଦଂ ପରିଭୋଗଂ କରୋତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

ଇରିୟା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସୁଖଂ ପୱତ୍ତମାନେହି ଇରିୟାପଥେହି ତେସଂ ତଥାପୱତ୍ତିୟା କାରଣନ୍ତି ଗହିତତ୍ତା ୱିଦିତତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତଭୁଞ୍ଜନପିୱନାନି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାନି ଇରିୟାପଥକତ୍ତୁକାନି ୱିୟ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧; ୨.୧୮୨) ଦସ୍ସନସ୍ସ ଖୟହେତୁତା, ‘‘ଘତଂ ପିୱିତ୍ୱା ବଲଂ ଭୱତି, ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ଭୱତୀ’’ତି ଚ ପାନଦସ୍ସନାନଂ ବଲଭୟହେତୁତା ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଭୁଞ୍ଜନପିୱନାନଂ ଇରିୟାପଥସୁଖପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୁଲଭାନୱଜ୍ଜଭାୱୋ ୱିୟ ଅପ୍ପଭାୱୋପି ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରମସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତୀନଂ ସୁଖୱିହାରାୟ ପରିୟତ୍ତୋତି ଚୀୱରସେନାସନାନଂ ଅପ୍ପଭାୱୁକ୍କଂସାନୁଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତାହି ଅନନ୍ତରଗାଥାହି ଇଧାପି ଧମ୍ମସେନାପତିନା ସୁଖୱିହାରାୟ ପରିୟତ୍ତୋ ଅପ୍ପଭାୱୁକ୍କଂସୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ‘‘ପୁନପୀ’’ତିଆଦିନା ‘‘ଭୁତ୍ୱାନା’’ତି ପାଠଂ ସମତ୍ଥୟତି ।

୧୩୬୮.ସତିଆଦିଧମ୍ମାତି ସତିପଞ୍ଞାସମାଧିୱୀରିୟସମ୍ମାୱାଚାଦିଧମ୍ମା, ୟେ ଛହି ଦୁକେହି ପରିଗ୍ଗହିତା ।

୧୩୭୩.ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବେହି ପଟିୱେଧୋ ୱୁତ୍ତୋ। ୱିସୟେନପି ହି ୱିସୟୀ ୱୁଚ୍ଚତି ସହଚରଭାୱତୋ । ୟଥା –

‘‘ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାନ ସଂୱେଗଂ, ଦୁକ୍ଖେନସ୍ସ ଚ ହେତୁନା ।

ୱଡ୍ଢୟିତ୍ୱା ସମ୍ମସିତ୍ୱା, ମୁତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗମବ୍ରୱୀ’’ତି

‘‘ସଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ’’ତି ଚ ।

ୟଥା ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପରିଞ୍ଞାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ ତେ ଅୱିଲୋମେତ୍ୱା ଅୱିରୋଧେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ନାମ, ଏୱଂ ତଦୁପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣମ୍ପି ୟଥାବଲଂ ତେ ଅୱିଲୋମେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅନୁଲୋମନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦୁତିୟୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ୱିନା ଉପଚାରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପୁରିମସ୍ମିଂ ଉପଚାରେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପ୍ପଧାନତ୍ତା ୱା ସେସମଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେକଦେସସ୍ସ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଅନୁଲୋମଂ ସମୁଦାୟାନୁଲୋମଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଚତୁସଚ୍ଚେକଦେସସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ।

୧୩୮୦.ଖୟସମୟେତି ଖୟସମୂହେ । ‘‘କିଲେସାନଂ ଖୟୱସେନ ପୱତ୍ତଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।

୧୩୮୧. ଅପରିବନ୍ଧଭାୱେନ ନିରାସଙ୍କା, ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିରତିଭାୱେନ ଚ ପୱତ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ଅନି…ପେ॰… ତ୍ତନଟ୍ଠେନା’’ତି ।

୧୩୮୨. ଅରିୟମଗ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଉତ୍ତରକାଲଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଫଲଞାଣଂ ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସାନଂ ଖୟପରିୟୋସାନେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଖୀଣନ୍ତେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ମଗ୍ଗେନ ଠାନସୋ ଖୀଣେସୁ କିଲେସେସୁ ତେସଂ ଖୀଣଭାୱାନନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଖୀଣଭାୱାନଂ ପଠମକାଲେ ପୱତ୍ତନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦୁତିୟୋ ୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଦୁକନିକ୍ଖେପକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡଂ

ତିକଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱଣ୍ଣନା

୧୩୮୪.ନୟଗମନନ୍ତି ନୀୟତି, ନେତି, ନୀୟନ୍ତି ୱା ଏତେନାତି ନୟୋ, ଗମ୍ମତି ଏତେନାତି ଗମନଂ, ନୟୋୱ, ନୟସ୍ସ ୱା ଗମନଂ ନୟଗମନଂ । ଗତି ଏୱ ୱା ଗମନଂ । ପଠମେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟାଦିସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାଦିଏକକାଦିସୁଦ୍ଧିକସଚ୍ଛି କଟ୍ଠାଦିମୂଲମୂଲାଦିକା ପଞ୍ଚପକରଣିକା ନୟଗତି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଅନୁଲୋମାଦୀତି ପନ ପଚ୍ଚନୀୟଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପକାରା ଏକମୂଲାଦିପ୍ପକାରା ଚ । ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥେସୁ ନିଚ୍ଛିତେସୂତି ଏତସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଭୂମନ୍ତରୱିସେସୟୋଗତୋ ସବ୍ବେସଂ ମାତିକାପଦାନଂ ଅତ୍ଥେସୁ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୱତ୍ଥାପିତେସୁ ।

ପଞ୍ହୁଦ୍ଧାରନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨୫) କୁସଲପଦଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତନ୍ତା ତିସ୍ସୋ କୁସଲାଦିକା, କୁସଲାବ୍ୟାକତଅକୁସଲାବ୍ୟାକତକୁସଲାକୁସଲନ୍ତା ତିସ୍ସୋ, କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତନ୍ତା ଏକାତି କୁସଲାଦିକା ସତ୍ତ ପୁଚ୍ଛା, ତଥା ଅକୁସଲାଦିକା, ଅବ୍ୟାକତାଦିକା, କୁସଲାବ୍ୟାକତାଦିକା, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତାଦିକା, କୁସଲାକୁସଲାଦିକା, କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାଦିକାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ସତ୍ତକାନଂ ୱସେନ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ କୁସଲତ୍ତିକଂ ନିସ୍ସାୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ପୁଚ୍ଛା, ତଥା ସେସପଚ୍ଚୟେସୁ ସେସତିକେସୁ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାଦୀସୁ ଚ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକୂନପଞ୍ଞାସାୟ ଏକୂନପଞ୍ଞାସାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସିୟା ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୧) ‘‘ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ, ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ, ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ଚ ନହେତୁ ଚ । ନହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ, ନହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ, ନହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ଚ ନହେତୁ ଚ । ହେତୁଞ୍ଚ ନହେତୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ, ହେତୁଞ୍ଚ ନହେତୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ, ହେତୁଞ୍ଚ ନହେତୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ଚ ନହେତୁ ଚା’’ତି ଏକେକସ୍ମିଂ ଦୁକେ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ନୱ ନୱ ପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତା ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନୱସୁ ନୱସୁ ପଞ୍ହେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଲବ୍ଭମାନସ୍ସାତି କୁସଲତ୍ତିକେ ତାୱ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା, କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୫୩) କୁସଲେନ କୁସଲଂ, କୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲେନ କୁସଲାବ୍ୟାକତଂ, ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲଂ, ଅକୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଂ, ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲାବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ନୱନ୍ନଂ ନୱନ୍ନଂ ପଞ୍ହାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଉଦ୍ଧରଣଂ, ତଥା ସେସପଚ୍ଚୟୱାରତ୍ତିକାଦୀସୁ । ତେସୁୟେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଏୱ ପଞ୍ହେସୁ ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ୟଥାୱିଭତ୍ତାନଂ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ‘‘ହେତୁୟା ନୱା’’ତିଆଦିନା ଗଣନାଠପନଂ। ପସଟେ ଧମ୍ମେତି ୟଥା ହେଟ୍ଠା କଣ୍ଡଦ୍ୱୟେ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧) ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣେ ମୁତ୍ତପୁପ୍ଫେ ୱିୟ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଧମ୍ମେ । ଅୱିସିଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସୋ । ୱିଞ୍ଞାତଧମ୍ମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟଦି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦରୂପକଣ୍ଡେସୁ ଚତୁଭୂମିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାତଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଦେସନା ଆରଦ୍ଧା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଇଧ କସ୍ମା କୁସଲତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ୟଦିପି କୁସଲତ୍ତିକୱିତ୍ଥାରୋ’’ତିଆଦି । ଧମ୍ମୱିସେସନଭାୱତୋତି ‘‘ଧମ୍ମା’’ତି ପଦସ୍ସ ପଧାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତୋ ହି ତଦଭିଧେୟ୍ୟା ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ଜାତା । ୱିଞ୍ଞାତାହୀତି ଭୂମୀନଂ ୱିସେସନଲକ୍ଖଣୟୋଗମାହ । ଏତ୍ଥ ପଧାନନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ଉଦ୍ଦେସେ କୁସଲପଦେନ ଧମ୍ମା ୱିସେସିତବ୍ବା, ‘‘ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ କୁସଲ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ନିଦ୍ଦେସେ ଭୂମୀହି ୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା କୁସଲପଦଂ ପଧାନନ୍ତି ୱିସେସନଭାୱେନ ୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ ସତିପି ୱିସେସିତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ କାମାୱଚରାଦିଫସ୍ସାଦିଭେଦେ ତଦନପେକ୍ଖଂ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକତାସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲାକାରମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନତ୍ତା ‘‘ଏକତ୍ତମେୱ ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେପି ହି କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକତାୟ ଏକସଭାୱାୟେୱାତି ।

୧୩୮୫.ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଚତୂହି ଭୂମୀହି ଆଧାରଭୂତାହି ୱିସେସେତ୍ୱା ସମୟଫସ୍ସାଦିଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ୱିପାକଭାୱେନ ଏକତ୍ତଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ୱିପାକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ କିରିୟାବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ।

ଉପ୍ପଜ୍ଜତିଏତ୍ଥାତି ଉପ୍ପାଦୋ, ଚେତସିକା । ତେ ହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଥାପି ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଆଧାରଭାୱେନ ଅପେକ୍ଖିତା । ୟଥା ଚ ଚେତସିକା ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଚେତସିକାନଂ ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଆଧାରଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟତଂ ନ ୱିନିୱତ୍ତତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ୱିସେସନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନି ୟଥାୱୁତ୍ତଉପ୍ପାଦଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତୱିସେସିତବ୍ବଭାୱମେୱ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସେସନଭାୱଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି । ୟଦାହ ‘‘ଅୱୟୱେନ ସମୁଦାୟୋପଲକ୍ଖଣୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି । ଚିତ୍ତସମାନଗତିକସ୍ସ ଇଧ ଚିତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଗହେତବ୍ବତାୟ ‘‘ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନେନ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ‘‘ଚିତ୍ତ…ପେ॰… ଗହଣଂ କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ରୂପସ୍ସ ।

୧୪୨୦.ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନନ୍ତି ୱିପାକସ୍ସ ପକପ୍ପେତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣାଭାୱମାହ । ତତୋ କମ୍ମାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତମାନୋ ୱିପାକୋ ପରିତ୍ତକମ୍ମୱିପାକତାୟ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେୟେୱ ପୱତ୍ତିତୁମରହତି, ନ ମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମାଧିପ୍ପଧାନସ୍ସପି କସ୍ସଚି କମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପନାଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ସଦିସୱିପାକତାଅଭାୱତୋ ‘‘ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି କମ୍ମଂ ୱିସେସିତଂ । ୱଣ୍ଣଲକ୍ଖଣାଦିଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଲୋକସଞ୍ଞାନୁରୋଧେନେୱ ଗହିତେ ପଥୱାଦିକେ ପରିକମ୍ମସଞ୍ଞାୟ ସମୁପ୍ପାଦିତତ୍ତା ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ସଞ୍ଞାୱସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅସ୍ସାତି ସଞ୍ଞାୱସାରମ୍ମଣଂ। ତାଦିସେନେୱାତି ସମାଧିପ୍ପଧାନତାୟ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତୀହି ୱିୟ ସଞ୍ଞାୱସାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ନିବ୍ବିସେସେନେୱ । ସୋପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମସ୍ସ ସମାନଭୂମିକଧମ୍ମାରମ୍ମଣତାୟ ୱିୟ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣତାୟପି ୱିପାକୋ କମ୍ମାନୁରୂପୋୟେୱ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ।

ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣସ୍ସ ପରିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣାରମ୍ମଣୋ ନ ହୋତୀତି ? ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତକମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ୱିୟ ତସ୍ସ କମ୍ମାରମ୍ମଣାରମ୍ମଣତାୟ ନିୟମାଭାୱତୋ କମ୍ମାନୁରୂପତାୟ ଚ ଅନେକରୂପତ୍ତା । ୟଥା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମସଦିସସ୍ସ ମହଗ୍ଗତଜୱନସ୍ସ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣସ୍ସପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ନାନୁବନ୍ଧକଂ ପରିଚୟାଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତେପି ତସ୍ସ ସହକାରୀକାରଣାହି ଅପରିୟାଦିନ୍ନେ ମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣେ ଆରମ୍ମଣେ ପରିଚୟାଭାୱତୋ ପରିତ୍ତୱିପାକୋ ନ ପୱତ୍ତତି, କମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ପନ ଜାୟମାନୋ ପରିତ୍ତେନେୱ ତେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଆଦିଭୂତୋ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ପନାତିଆଦିନା ପାଳିୟାୱ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଚ୍ଛିନୋତି । ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତୋ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ଚାତିଆଦିନା ପରିତ୍ତୱିପାକା ଏୱ ଇଧ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରକଣ୍ଡେ ।

ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତାନଂ ସତିୱିରହିତସ୍ସ କାୟକମ୍ମସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱାସନାୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱୀତରାଗାନଂ ଅପରିତ୍ତେପି କତ୍ଥଚି ଆରମ୍ମଣେ ସିୟା ଚେତସୋ ଉପ୍ପିଲାୱିତତ୍ତନ୍ତି ‘‘କିଲେସୱିରହେ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦରାକରଣୱସେନେୱାତି ଆଦରାକରଣମତ୍ତୱସେନେୱାତି ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ତମେୱ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି, ନାଞ୍ଞଥା । କୋସଜ୍ଜାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦୋସାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆଦରାକରଣଂ ନିରୁସ୍ସୁକ୍କତା ଏୱାତି ଆଦରଂ କରୋନ୍ତା ନିରୁସ୍ସୁକ୍କଭାୱେନେୱ ନ ହୋନ୍ତି, ନ ପନ ଆଦରଂ ନ କରୋନ୍ତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକଚ୍ଚେ ପନ ‘‘ଅକମ୍ମଞ୍ଞସରୀରତାୟ ଅଞ୍ଞୱିହିତତାୟ ଚ ଖୀଣାସୱାନଂ ଅସକ୍କଚ୍ଚଦାନାଦିପୱତ୍ତି ନ ଅନାଦରୱସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୧୪୨୧.ଅତିପଗୁଣାନନ୍ତି ସୁଭାୱିତାନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୱସିପ୍ପତ୍ତାନଂ । ଏୱଂ ପଗୁଣଜ୍ଝାନେସୁପି ପୱତ୍ତି ହୋତି ତତ୍ଥ ୱିଚାରଣୁସ୍ସାହସ୍ସ ମନ୍ଦଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ‘‘ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନୀତି ଅହନ୍ତି ୱା’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ ଅପରମତ୍ଥଭାୱତୋ, ୱିଜ୍ଜମାନୋ ଚ ଲୋକସଙ୍କେତସିଦ୍ଧିୟା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଭାୱତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅରୀୟତି ଚିତ୍ତେନ ଗମ୍ମତି ଞାୟତୀ’’ତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ୟତୋ ତବ୍ବିସୟା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ନୱତ୍ତବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତେସନ୍ତି ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୱସେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ୱାଦୋ ହେୱତ୍ଥିକୱାଦୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ଇତୋ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । କଥଂ ପନ ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତମୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେ ତବ୍ବିସୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତି ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଭାୱୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତାତି ପରିତ୍ତାଦୟୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥିତଭାୱଂ ନିସେଧେତି ।

ୱିକ୍ଖିପନଂ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତନଂ । ଅନୱଟ୍ଠାନଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନଂ । ଦୁତିୟାଦିମଗ୍ଗପୁରେଚାରିକଂ ଫଲସମାପତ୍ତିପୁରେଚାରିକଞ୍ଚ କାମାୱଚରଞାଣଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନିୟତାୟ ଚ ପଠମମଗ୍ଗପୁରେଚାରିକଞାଣେନ ସମାନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନେ ଗୋତ୍ରଭୂତି ଗହେତ୍ୱା’’ତି ।

ସବ୍ବତ୍ଥପାଦକନ୍ତି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ, ପୟୋଜନେ ୱା ଭୁମ୍ମଂ ‘‘ଚେତସୋ ଅୱୂପସମେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେନ ସବ୍ବେସୁ ୱିପସ୍ସନାଦୀସୁ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସବ୍ବେସୂ’’ତିଆଦି । ଅତୀତଂସଞାଣସ୍ସ କାମାୱଚରତ୍ତା ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୀସୁ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ପନ ଅତୀତସତ୍ତଦିୱସତୋ ହେଟ୍ଠା ୟାୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଟିସନ୍ଧି, ତାୱ ୱିସୟୋତି ୱଦନ୍ତି । ଅତୀତସତ୍ତଦିୱସେସୁପି ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧାନଂ ତସ୍ସ ୱିସୟଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ।

ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ପରିକମ୍ମେହି ଗହେତ୍ୱାତି ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ଅୟଂ କାୟୋ ସୀଘଗମନୋ ହୋତୂ’’ତି ପୁବ୍ବଭାଗପରିକମ୍ମେହି ରୂପକାୟସ୍ସ ୱିୟ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତସ୍ସପି ଗହେତବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଏୱଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଧିପ୍ପେତଟ୍ଠାନପାପୁଣନତ୍ଥଂ ଗନ୍ତୁକାମତଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ଅୟଂ କାୟୋ ସୀଘଗମନୋ ହୋତୂ’’ତି କରଜକାୟାରମ୍ମଣଂ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ଭୱଙ୍ଗେ ଓତିଣ୍ଣେ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ରୂପକାୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅନୁଲୋମାନି ଚ । ତତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତମ୍ପି ତମେୱାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତଟ୍ଠାନଂ ଗତୋୟେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନାୟଂ କିଂ ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଗଚ୍ଛତି, ଉଦାହୁ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱାତି ? ତୀସୁ ଖଣେସୁ ଗଚ୍ଛତୀତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଚିତ୍ତେତି ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେ । ସମୋଦହତୀତି ଚିତ୍ତାନୁଗତିକଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ସୀଘଗମନଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ଚିତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଅତିଦୂରେପି ୱିସୟଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ରୂପକାୟସ୍ସପି ଲହୁପରିୱତ୍ତିଭାୱାପାଦନଂ ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟପରିଣାମନଂ । ନ ଚେତ୍ଥ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଦନ୍ଧପରିୱତ୍ତିଭାୱତୋ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବା ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ରୂପକାୟସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିଭାୱସ୍ସ ଆପାଦିତତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୯୭) । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋତି ।

ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂରୂପକାୟେ ସମୋଦହିତନ୍ତି ୟତ୍ତକେହି ଚିତ୍ତେହି ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତି, ତତ୍ତକାନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ପବନ୍ଧସ୍ସ ଦନ୍ଧଗମନକରଣତୋ ଇମସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ କରଜକାୟେ ଆରୋପିତଂ ତଦନୁଗୁଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାନପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ୱିୟ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଦନ୍ଧଗମନଂ ହୋତୂ’’ତି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ଭୱଙ୍ଗେ ଓତିଣ୍ଣେ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅନୁଲୋମାନି ଚ । ତତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତମ୍ପି ତମେୱାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଅନ୍ତରା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁପି ଅପତନ୍ତୋ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ସଚେ ଇଚ୍ଛତି, ପଥୱୀକସିଣୱସେନ ଆକାସେ ମଗ୍ଗଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ପଦସା ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ଇଚ୍ଛତି, ୱାୟୋକସିଣୱସେନ ୱାୟୁଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତୂଲପିଚୁ ୱିୟ ୱାୟୁନା ଗଚ୍ଛତି । ଅପିଚ ଗନ୍ତୁକାମତାୱ ଏତ୍ଥ ପମାଣଂ । ସତି ହି ଗନ୍ତୁକାମତାୟ ଏୱଂ କତାଧିଟ୍ଠାନୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୱେଗକ୍ଖିତ୍ତୋୱେସୋ ଇସ୍ସାସପକ୍ଖିତ୍ତୋ ସରୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନୋ ଗଚ୍ଛତୀତି । ତତ୍ଥ ଆକାସେ ମଗ୍ଗଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିନାପି ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ପକତିପଥୱିୟଂ ୱିୟ ଗଚ୍ଛତି । ତେନେୱ ‘‘ପଦସା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାୟୁଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସମୁଟ୍ଠିତୱାୟୋଧାତୁପରମ୍ପରାୟ ଗଚ୍ଛତି । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଅନ୍ତରା ୱନରାମଣୀୟକାଦୀନି ପେକ୍ଖମାନୋ ଆପାଥଗତେ ସଦ୍ଦେ ଚ ସୁଣମାନୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନେୱ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଗମନେ ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ପଦସା ୱାୟୁନା ଚ ଗମନେ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିପ୍ଫାରେନ ଗମନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅଧିଟ୍ଠାନଦ୍ୱୟନ୍ତି ଚିତ୍ତକାୟୱସେନ କାୟଚିତ୍ତପରିଣାମନଭୂତଂ ରୂପକାୟପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଉଭୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଅଧିଟ୍ଠାନଦ୍ୱୟସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ । ସୁଖସଞ୍ଞାଲହୁସଞ୍ଞାଭାୱତୋତି ସୁଖସଞ୍ଞାଲହୁସଞ୍ଞାସବ୍ଭାୱତୋ, ତବ୍ଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖସଞ୍ଞାତି ଚେତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା । ଉପେକ୍ଖା ହି ‘‘ସନ୍ତଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ସାୟେୱ ଚ ସଞ୍ଞା ନୀୱରଣେହି ଚେୱ ୱିତକ୍କାଦୀହି ପଚ୍ଚନୀକେହି ଚ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଲହୁସଞ୍ଞା’’ତିପି ୱେଦିତବ୍ବା । ତାହି ସମୋକ୍କନ୍ତାହି ରୂପକାୟୋପି ତୂଲପିଚୁ ୱିୟ ସଲ୍ଲହୁକୋ ହୋତି । ସୋ ଏୱଂ ୱାତକ୍ଖିତ୍ତତୂଲପିଚୁନା ୱିୟ ସଲ୍ଲହୁକେନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନ ଅଦିସ୍ସମାନେନ ଚ କାୟେନ ୟଥାରୁଚି ଗଚ୍ଛତୀତି ।

‘‘ମୁତ୍ତୋ ୱତମ୍ହି ତାୟ ଅନତ୍ଥସଂହିତାୟ ଦୁକ୍କରକାରିକାୟ, ସାଧୁ ୱତମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ସମ୍ବୁଜ୍ଝ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୭) ପୱତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ମାରୋ ‘‘ଅମୁତ୍ତଭାୱମସ୍ସ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି,

‘‘ତପୋକମ୍ମା ଅପକ୍କମ୍ମ, ୟଂ ନ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ମାଣୱା ।

ଅସୁଦ୍ଧୋ ମଞ୍ଞସି ସୁଦ୍ଧୋ, ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗା ଅପରଦ୍ଧୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୭) –

ଆହାତି ଏୱମାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମାରାଦୀନମ୍ପି ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତଜାନନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ନିବ୍ବାନା…ପେ॰… ଞାତେସୁ ପୱତ୍ତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିବ୍ବାନା…ପେ॰… ଞାତେସୂତି ଇଦଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସ୍ସ ପରତୋ ପୱତ୍ତମାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସ୍ସ ୱିସୟେ ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣୱିସୟୱିସୟେପି କଦାଚି ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅରହତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣଖନ୍ଧାରମ୍ମଣତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଭାୱଦୀପକୋ କୋଚି ପାଠୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକିଚ୍ଚେ ୱୁଚ୍ଚମାନେତି ରୁଳ୍ହିଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ମଗ୍ଗାଦୀନଂ ଅତୀତାନଂ ପତି ପତି ଅୱେକ୍ଖନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚଂୟେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଦିସ୍ସତୀତି ‘‘ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତୋ’’ତି ଇଦମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ଖନ୍ଧେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କିଂ ନୁ ଖୋ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତତୀତି । ଅନାଗତଂସଞାଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପରିତ୍ତତ୍ତିକେ ‘‘ଅପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମୋ ମହଗ୍ଗତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୨.୫୮) ଏତ୍ଥ ‘‘ଅପ୍ପମାଣା ଖନ୍ଧା ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକେ ଚ ‘‘ବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମୋ ବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମସ୍ସ, ବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତେସଂ ୱିଭଙ୍ଗେସୁ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଚେତୋପରିୟପୁବ୍ବେନିୱାସୟଥାକମ୍ମୂପଗଅନାଗତଂସଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୨୦.୨୯) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି । ଚେତୋପରିୟଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଞାଣେହି ସହ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଚେ, ଏୱମ୍ପି ୱିସୁଂ ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ସିୟା । ନ ହି ୱିସୁଂ ୱିଭଜନାରହଂ ସହ ୱିଭଜତୀତି ? ନ, ଅୱଚନସ୍ସ ଅଞ୍ଞକାରଣତ୍ତା । ୟାନି ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଅନାଗତଂସଞାଣାନି, ତେସଂ ଅୱିସୟୋ ଏୱ ନିବ୍ବାନଂ । ଅରିୟାନଂ ପନ ମଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେହି ସଚ୍ଛିକତନିବ୍ବାନାନଂ ଇମେହି ଞାଣେହି ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ସାଧାରଣେନ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାଦୀନଂ ଗହିତତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଜାନନମାହ, ନ ନିବ୍ବତ୍ତକକ୍ଖନ୍ଧଜାନନଂ । ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣକିଚ୍ଚଞ୍ହି ତନ୍ତି । ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଇଦଂ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସପି ଅନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୪୨୯. ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ବୋଧିତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଏକନ୍ତତୋ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣାୟେୱ କେଚି ନତ୍ଥି, ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣାୟେୱ ପନ କଦାଚି ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା’’ତି ଏକମେୱ ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ତୟୋପି କୋଟ୍ଠାସା ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ୱିଭତ୍ତା । ଇମିନା ନୟେନ ପରତୋପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା’’ତି, ‘‘ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂୟେୱ ମଗ୍ଗହେତୁକତ୍ତାଭାୱଂ ସାଧେତୁଂ ‘‘ଅସହଜାତତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ହେତୁୱଚନନ୍ତି ‘‘ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ହି ଅରୂପଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାରମ୍ମଣକାଲେ ଏୱା’’ତି ଅୱଧାରଣସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଗରୁଂ ଅକତ୍ୱା ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣକାଲେପି ମଗ୍ଗାଧିପତିଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପରିଗ୍ଗହିତୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗରୁଂ ଅକତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକାଲେପି ଅତ୍ଥି ଏୱ । ତଦା ଚ ମଗ୍ଗାଧିପତିଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ତେ ଧମ୍ମାତି ଭିୟ୍ୟୋପି ସିଦ୍ଧୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।

୧୪୩୪.ଅତୀତାରମ୍ମଣାୱାତି ଉଦ୍ଧଟଂ, ‘‘ଅତୀତାରମ୍ମଣା’’ତି ପନ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ ବହୂସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅ॰ ୨୨୭) ‘‘ମରଣସମୟେ ଞାତକା ‘ଅୟଂ, ତାତ, ତୱତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧପୂଜା କରୀୟତି, ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେହୀ’ତି ୱତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣୂପସଂହରଣଂ ତତ୍ଥ ତଦାରମ୍ମଣପରିୟୋସାନାନଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଟ୍ଠିତିକେ ଆରମ୍ମଣେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଭାୱଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ ଭୱଙ୍ଗାନି ଆୱଜ୍ଜନଂ ମରଣସ୍ସାସନ୍ନଭାୱେନ ମନ୍ଦୀଭୂତୱେଗତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଜୱନାନି ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣାନି ଚୁତିଚିତ୍ତନ୍ତି ଏକାଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତାତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୱସିଟ୍ଠାୟୁକେ’’ତି । ଇତରତ୍ଥାତି ଅଞ୍ଞତଦାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା । ଇଦାନି ତମେୱ ‘‘ଇତରତ୍ଥା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଚୁତିୟା ତଦାରମ୍ମଣରହିତତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିୟା ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା ‘‘ରୂପା…ପେ॰… ଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଉଦାହଟଂ । ଛ ଭୱଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି, ନୱ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତାତି ସତ୍ତଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୱସିଟ୍ଠାୟୁକେ ଗତିନିମିତ୍ତେ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱିଜ୍ଜମାନମେୱକାୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତି ଏତେନ ସୁଖଲହୁସଞ୍ଞୋକ୍କମନେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପସଙ୍ଘାତସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିଭାୱାପାଦନଂ, ନ ଭାୱିନୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏତ୍ଥନ୍ତରେତି ଅପାକଟକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପାକଟକାଲୋ, ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ । ୟସ୍ମା ପନ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ସୀଘଂ ପାକଟଂ ହୋତି, କସ୍ସଚି ଦନ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏକେ, କେଚି ପନ ‘‘ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପୱତ୍ତା ରୂପଧମ୍ମା ଅରୂପଧମ୍ମା ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତି ଗହିତେ ଏକୋ ସନ୍ତତିୱାରୋ ହୋତି, ତଂ ପନ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅପାକଟକାଲଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପାକଟକାଲତୋ ଓରଭାୱୋ ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପାକଟକାଲଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ସୁପାକଟକାଲୋ ଏକୋତି ଏତେ ଦ୍ୱେ ସନ୍ତତିୱାରା । ଇମିନା ନୟେନ ସେସସନ୍ତତିୱାରଭେଦାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ କାଲୱସେନ ସବ୍ବେସଂ ସମାନଭାୱଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମାନଂ ସଦିସପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ସନ୍ତତିପରିଚ୍ଛେଦୋ ଦୀପିତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି କାଲଂ ସଦିସଂ ପୱତ୍ତମାନାପି ହି ଉତୁଚିତ୍ତାଦିସମୁଟ୍ଠାନା ରୂପଧମ୍ମା ସନ୍ତତିୱାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦାହ ‘‘ଅତିପରିତ୍ତା’’ତିଆଦିନା, ଅରୂପସନ୍ତତିପି ଚେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପସନ୍ତତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ସଙ୍ଗହିତାୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସଂହୀରତୀତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଆକଡ୍ଢନୀୟଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ ଚାୱୁସୋ, ମନୋ ୟେ ଚ ଧମ୍ମା’’ତି ୱିସୟିୱିସୟଭୂତା ଏକଭୱଭୂତା ଚ ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନା ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ସତି ପନ ୱିଭାଗକରଣେ ଖଣସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତା ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋନ୍ତଂ ଏତଂ ଉଭୟଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ତସ୍ସାତି ମହାଜନସ୍ସ । ଅତୀତାଦିୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱାତି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ସମାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତେପି ପରିକମ୍ମଚେତୋପରିୟଞାଣାନଂ ଅୟଂ ପାଳି ସୁଟ୍ଠୁ ନୀତା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତୀତତ୍ତିକୋ ଚ ଏୱଂ ଅଭିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ଧମ୍ମେ ଇଧ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଗୟ୍ହମାନେ ଅଞ୍ଞପଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସେୱ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଅତୀତତ୍ତିକୋ ଚ ପଟ୍ଠାନେ ଅଭେଦତୋ ସମ୍ମା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା ଅୱିନାସିତୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅତୀତତ୍ତିକୋତି ପଟ୍ଠାନେ ଅତୀତତ୍ତିକପାଳି, ଇମାୟ ଅତୀତତ୍ତିକପାଳିୟା ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣତୋୟେୱ ଅଭିନ୍ନୋ ଅୱିସିଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଅନାଗତାରମ୍ମଣତା, ଜୱନାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାରମ୍ମଣତା ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାରମ୍ମଣତାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନାନାରମ୍ମଣତା ନ ସିୟା ଅଦ୍ଧାୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଏକିସ୍ସା ଜୱନୱୀଥିୟା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଚିତ୍ତେ ପୱତ୍ତିୟଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଅନାଗତାଦିଆରମ୍ମଣତା ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତସ୍ସ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ପୱତ୍ତିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତୀଣୀତି ‘‘ଅତୀତାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅନାଗତାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ଅନାଗତାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୯.୩୪) ପଦନ୍ତରସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମାନପେକ୍ଖା ଧମ୍ମା ତୀଣି ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାସେୱନଂ ନତ୍ଥୀତି ଆସେୱନଲାଭେ ସତି ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅୱଚନସ୍ସ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅୱଚନେନ ତତ୍ଥ ଇତରେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ପଟିସେଧୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏତସ୍ସ ୱାଦସ୍ସାତି ‘‘ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତେପି ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱାଦସ୍ସ । ନିସ୍ସୟଭାୱୋତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟସ୍ସ ଜୋତକଭାୱୋ । ୟନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ତସ୍ସାତି ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନିରୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣତାୱଚନସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ କାଲୱିସେସଂ ଆମସତି, ଅନାଗତାୟେୱ ଚ ଆୱଜ୍ଜନା ପୱତ୍ତତୀତି ନୟିଦଂ ୟୁଜ୍ଜମାନକଂ । ଅଥ ‘‘ୟଂ ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କରୋତି, ଏୱଂ ସତି ପରିକମ୍ମାଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଅନାଗତାରମ୍ମଣତ୍ତମେୱାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା ନ ସିଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତି…ପେ॰… ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ଦୋସାପତ୍ତିୟାତି ଦୋସାପଜ୍ଜନେନ, ଦୋସାପତ୍ତିତୋ ୱା । ରାସିଏକଦେସାୱଜ୍ଜନପଟିୱେଧେତି ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ପୁରିମୱାଦିପକ୍ଖମାହ, ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତାୱଜ୍ଜନଜାନନେତି ଅତ୍ତନା ନିଦ୍ଧାରିତପକ୍ଖଂ । ପୁରିମୱାଦିନୋ ନାନୁଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଦତ୍ଥତା ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାୟଂ ଆଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଦସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେ ଠତ୍ୱା ନାନୁଜାନେୟ୍ୟୁଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସତିପି ସଭାୱଭେଦେ ଆକାରଭେଦାଭାୱତୋ ଏକତ୍ତନୟୱସେନ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମାଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାନଂ ନାନାରମ୍ମଣତାଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପୁରିମୱାଦୀନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନମୁଖେନ ଦସ୍ସିତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସଭାୱଭେଦେ ସତି ନାନାରମ୍ମଣତାଦୋସାଭାୱୋ ନତ୍ଥି ଏୱାତି ଏକସ୍ମିଂ ଏୱ ଚିତ୍ତେ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା ୱିଭାୱିତା’’ତି ଦ୍ୱୀସୁପି ୱାଦେସୁ ୟଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ତେନେୱାତି ୟସ୍ମା ଅତୀତତ୍ତିକେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଚ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ତମାନଧମ୍ମାରମ୍ମଣଭାୱଜୋତନୋ ପାଠୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ତେନେୱ କାରଣେନ । ଦ୍ୱୀସୁ ଞାଣେସୂତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଚେତୋପରିୟଞାଣେସୁ। କମ୍ମମୁଖେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ସତିପି ଆରମ୍ମଣଭାୱେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣେନ କମ୍ମଦ୍ୱାରେନ କୁସଲାକୁସଲା ଇଚ୍ଚେୱ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ନ ପନ ୱିଭାଗସୋତି ଦସ୍ସେତି । ଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୋଗୱିସେସେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଭାୱୋ, ଅଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୋଗୱିସେସେନ ଚ ସୁଚରିତଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ଦୁଚ୍ଚରିତସୁଚରିତାନି ୱିଭାୱେନ୍ତଂ ଲୋଭାଦୟୋପି ୱିଭାୱେତିୟେୱ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁଚ୍ଚରିତ…ପେ॰… ଭାୱନଂ ହୋତୀ’’ତି ।

୧୪୩୫. ଅସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତିଆଦିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମୁପାଦାନତାୟ ସିୟା କୋଚି ଅଜ୍ଝତ୍ତପରିୟାୟୋ, ନ ପନ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଅସତ୍ତସନ୍ତାନେୱ ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଭାୱ…ପେ॰… ଅହୋନ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧାଦୀନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିୱରଣୱସେନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଗୟ୍ହମାନଂ ଅହନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି । ୟଦି ଏୱଂ ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକେପି ଅଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା ? ନ, ବହିଦ୍ଧାଭାୱସ୍ସ ୱିୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତଭାୱସ୍ସପି ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକେ ନିପ୍ପରିୟାୟୱସେନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି । ୟଦାହ ‘‘ଅସଭା…ପେ॰… ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସାୱଜ୍ଜନାନି ତସ୍ସ ପୁରେଚାରିକଉପଚାରଚିତ୍ତାନି ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେନ ପୱତ୍ତନକପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଅସ୍ସାଦନାଦିଚିତ୍ତାନି ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱଦତି, ନ ପନ ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚ ତସ୍ସ ପୁରେଚାରିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲେସୱଚନନ୍ତି ଏକଦେସସାରୁପ୍ପେନ ସମାନାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଏକଦେସସ୍ସେୱ ୱଚନଂ । ଲିସ୍ସତି ସିଲିସ୍ସତି ଏକଦେସେନ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ହି ଲେସୋ । ୟେସନ୍ତି କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲମହାକିରିୟାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତାନଂ କୁସଲକିରିୟାଭେଦସ୍ସ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଚ । ଏୱଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତନିଦ୍ଦେସାଦୀସୂତି ୟେସଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ଏକମେୱ ଉପେକ୍ଖାସହଗତନିଦ୍ଦେସଂ ୱତ୍ୱା ଇତରଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରାଦିନିଦ୍ଦେସେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥାପି ହି ପରିତ୍ତସହେତୁକାଦିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏକମେୱ ୱତ୍ୱା ଇତରଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ଅଭାୱନାନିଟ୍ଠପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଅଭାୱନାନିଟ୍ଠପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱନାକାରସ୍ସ ଉକ୍କଂସପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଭାୱସ୍ସ ୱା ଉକ୍କଂସପ୍ପୱତ୍ତିୟା । ନୱତ୍ତବ୍ବଂ ଜାତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତାନୀତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେନ ସମାନାରମ୍ମଣାନି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଅଭାୱନାସାମଞ୍ଞେ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାରମ୍ମଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଅସ୍ସାଦନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ଅଭାୱନାକାରେନ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ? ନ, ଅଭାୱେତବ୍ବତାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନ ଭାୱୀୟତୀତି ହି ଅଭାୱନଂ, ନ ନ ଭାୱେତୀତି ।

ଗହଣୱିସେସନିମ୍ମିତାନୀତିଆଦୀସୁ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦିପି ଭାୱନାଞାଣନିମ୍ମିତାକାରମତ୍ତେସୁ ସଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ୱିସୟେସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମହଗ୍ଗତା ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ବହିଦ୍ଧାକାରଗ୍ଗହଣୱସେନ ପନ କସିଣାଦୀନଂ ବହିଦ୍ଧାଭାୱୋତି ତଦାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାତି ୱୁତ୍ତଂ । କସିଣାନଞ୍ହି ସନ୍ତାନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ ୱିସେସତୋ ୱଡ୍ଢିତକସିଣୱସେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱସ୍ସ ପନ ନ ବହିଦ୍ଧାକାରୋ, ନାପି ଅଜ୍ଝତ୍ତାକାରୋତି ଉଭୟାକାରୱିଧୁରେ ତସ୍ମିଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ପୱତ୍ତିୟାକାରେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନମେୱ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଇତରେ ଇତରାକାରପ୍ପୱତ୍ତିତୋତି । କାମାୱଚରକୁସଲାନନ୍ତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୱିପାକଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସ୍ସ ୱିପାକାଦିକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୱସେନ ୱିଭତ୍ତି ପରିଣାମେତବ୍ବା । ଅଭିନୀହାରାସମ୍ଭୱତୋତି ସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନୀହରଣାସମ୍ଭୱତୋ । କୁସଲମେୱ ୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ୱିପାକସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତେପି ବହିଦ୍ଧାକାରେନ ଗହଣୀୟଭାୱତୋ କସିଣାନଂ ବହିଦ୍ଧାଭାୱୋ ୱିୟ ଏକନ୍ତତୋ ଇଧ ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମୁପାଦାନତାୟ ଅହନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଖନ୍ଧାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଧାତୁଆୟତନାଦି ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଏସ ନୟୋତି ‘‘ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଖନ୍ଧାତି ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦିକଂ ୱଣ୍ଣନାନୀତିଂ ଆହ । ପରେସଂ ଖନ୍ଧାଦିଗ୍ଗହଣେତି ପରେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ କଥନେ ଉଚ୍ଚାରଣେ । ସବ୍ବଂ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଆହ ଆଦିସଦ୍ଦେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତିକଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁକଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱଣ୍ଣନା

୧୪୭୩.ଅଞ୍ଞଥାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଦସ୍ସନେ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଏୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସସଙ୍ଖାରିକାନଂ ଥିନମିଦ୍ଧୱିରହେ ଅସଙ୍ଖାରିକସଦିସୀ ୟୋଜନା ନ ଦସ୍ସିତା । ଭୱରାଗାଦୀସୂତି ଭୱରାଗମୂଲିକାଦୀସୁ ୟୋଜନାସୁ ।

୧୫୧୧.ଦ୍ୱେତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନି । ତୀଣୀତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦବ୍ୟାପାଦୱିଚିକିଚ୍ଛାସୁ ଏକେକେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନି । ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱାତି ପାଳିୟଂ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତଂ ଆହ । ଅଥ ୱା ନିପାତସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେପି ନାମପଦାଦୀହି ଏୱ ସମୁଚ୍ଚୟାଦିଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ନିପାତପଦେହି ତେସଂ ଅୱାଚକତ୍ତାତି ଅନ୍ତରେନପି ନିପାତପଦଂ ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ୱଚନିଚ୍ଛାୟ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ହେତ୍ଥ ପମାଣନ୍ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୀଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥସହୁପ୍ପତ୍ତୀତିଆଦିନା ‘‘ଦ୍ୱେ ତୀଣୀ’’ତି ଲକ୍ଖଣୱଚନନ୍ତି ସବ୍ବସାଧାରଣମତ୍ଥମାହ । ତଥା ହି ‘‘ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା କିଲେସଗୋଚ୍ଛକେ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – କିଲେସଦ୍ୱୟସହିତସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଭାୱେପି ପାଳିୟଂ ଦ୍ୱିଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, କିଲେସାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସରୂପେନ ଗହଣଂ ନ କତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ତୟୋତି ଲକ୍ଖଣକରଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।

ୟଦି ସବ୍ବାକୁସଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ଏକୋ ଏୱ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱିସୟଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣସ୍ସପି ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କସ୍ମା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚୋଦେତି । ଇତରୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସେୱ ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣସ୍ସ ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବତାଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ନୀୱରଣେସୂତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେନ ନୀୱରଣସହିତତଂ ଆସଙ୍କିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେପି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪) ଅୱିଜ୍ଜା ‘‘ନୀୱରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଝାନଙ୍ଗାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ବହୁଲଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପଞ୍ଚେୱ ନୀୱରଣାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିୱସେନ ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କେଚି ପନ ‘‘ୟଥା ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ କୁସଲପଟିପକ୍ଖଭୂତାନି ଦୁବ୍ବଲାନିପି ନୀୱରଣାନି ପଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ଦସ୍ସିତାନି । ତଥା ହି ପଟ୍ଠାନେ (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୮.୧) ‘ନୀୱରଣଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନୀୱରଣୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା । ଅରୂପେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣ’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡେ । ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡେ ପନ ଝାନପଟିପକ୍ଖଭୂତାନିୟେୱ ନୀୱରଣାନି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀହି ଏକତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନଂ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡାନୁସାରେନ କତଂ ଏକତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥ ହି ପାଳିୟଂୟେୱ ତାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ୱାଦୋ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦମେୱ ୱଚନଂ ଞାପକନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣଂ ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ନ ତି ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପଟ୍ଠାୟୀନିୟେୱ ନୀୱରଣାନି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରକଣ୍ଡେ ଅଧିପ୍ପେତାନୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ ଅତ୍ଥି, ଇଦଂ ୱଚନଂ ଦ୍ୱେତୀଣିୱଚନସ୍ସ ସାମଞ୍ଞେନ ସବ୍ବନୀୱରଣସଙ୍ଗାହକତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ୱିସୟୱିସେସପ୍ପକାସନସଙ୍ଖାତେନ ପୟୋଜନନ୍ତରେନ ୱୁତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଚ ଞାପକଂ ନ ଭୱତୀତି ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଥା ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡପଟ୍ଠାନାଦୀହି ନ ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ୱିରୋଧୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗୱେସିତବ୍ବୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଗମେତି ।

୧୫୭୭.ତେସନ୍ତି ଲୋଭାଦିତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ । ଦସ୍ସିତାତି କଥଂ ଦସ୍ସିତା ? ମାନୋ ତାୱ ଲୋଭମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ତଥା ଦିଟ୍ଠି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଥିନଂ ଲୋଭମୋହଦିଟ୍ଠିଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହମାନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଦୋସମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଲୋଭମୋହଦିଟ୍ଠିଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହଦିଟ୍ଠିଥିନଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହମାନଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହମାନଥିନଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହଥିନଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଦୋସମୋହଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଦୋସମୋହଥିନଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ମୋହୱିଚିକିଚ୍ଛାଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ମୋହଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପେହି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ୟଥା ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ଏୱଂ ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପାନି ଚ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନି । କଥଂ ? ଅହିରିକଂ ଲୋଭମୋହଦିଟ୍ଠିଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହଦିଟ୍ଠିଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହମାନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହମାନଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଲୋଭମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଦୋସମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ଦୋସମୋହଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ମୋହୱିଚିକିଚ୍ଛାଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି, ମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୋତ୍ତପ୍ପେହି ଚ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଲୋଭମୋହଦିଟ୍ଠିଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି, ଲୋଭମୋହଦିଟ୍ଠିଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି, ଲୋଭମୋହମାନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି, ଲୋଭମୋହମାନଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି, ଲୋଭମୋହଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି, ଲୋଭମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି, ଦୋସମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି, ଦୋସମୋହଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି, ମୋହୱିଚିକିଚ୍ଛାଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି, ମୋହଉଦ୍ଧଚ୍ଚାହିରିକେହି ଚ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ମାନାଦୀନମ୍ପି ଏକତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମୂଲଟୀକାୟ ଲୀନତ୍ଥପଦୱଣ୍ଣନା

ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ-ଅନୁଟୀକା ସମତ୍ତା ।