ପଞ୍ଚପକରଣ-ମୂଲଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ

ପଞ୍ଚପକରଣ-ମୂଲଟୀକା

ଧାତୁକଥାପକରଣ-ମୂଲଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା

ଧାତୁକଥାପକରଣଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦେସେସି, ତଂ ସମୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ୱିଭଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ଧାତୁକଥାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠାରସହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବଲୱିଧମନୱିସୟାତିକ୍କମନୱସେନ ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସ, ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣୱସେନ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମାରାନଂ, ସମୁଦୟପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଖନ୍ଧମାରସ୍ସ, ମଚ୍ଚୁମାରସ୍ସ ଚ ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ଭଞ୍ଜିତତ୍ତା ପରୂପନିସ୍ସୟରହିତଂ ନିରତିସୟଂ ତଂ ଭଞ୍ଜନଂ ଉପାଦାୟ ଭଗୱା ଏୱ ‘‘ମାରଭଞ୍ଜନୋ’’ତି ଥୋମିତୋ । ତତ୍ଥ ମାରେ ଅଭଞ୍ଜେସି, ମାରଭଞ୍ଜନଂ ୱା ଏତସ୍ସ, ନ ପରରାଜାଦିଭଞ୍ଜନନ୍ତି ମାରଭଞ୍ଜନୋ। ମହାୱିକ୍କନ୍ତୋ ମହାୱୀରିୟୋତି ମହାୱୀରୋ।

ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଅରଣନ୍ତା ଧମ୍ମା ସଭାୱଟ୍ଠେନ ଧାତୁୟୋ, ଅଭିଧମ୍ମକଥାଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ୱାତି କତ୍ୱା ତେସଂ କଥନତୋ ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ଧାତୁକଥାତି ଅଧିୱଚନଂ । ୟଦିପି ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ପକରଣେସୁ ତେ ସଭାୱା କଥିତା, ଏତ୍ଥ ପନ ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାଦୀସୁ ଚୁଦ୍ଦସସୁ ନୟେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ କଥିତତ୍ତା ସାତିସୟଂ କଥନନ୍ତି ଇଦମେୱ ଏୱଂନାମକଂ । ଏକଦେସକଥନମେୱ ହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କତନ୍ତି । ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂହି ୱା ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅରଣନ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାଦୟୋ ନୟା ୱୁତ୍ତାତି ତତ୍ଥ ମହାୱିସୟାନଂ ଧାତୂନଂ ୱସେନ ଧାତୂହି କଥା ଧାତୁକଥାତି ଏୱଂ ଅସ୍ସ ନାମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିଧା ତିଧା ଛଧା ଅଟ୍ଠାରସଧାତି ଅନେକଧା ଧାତୁଭେଦଂ ପକାସେସୀତି ଧାତୁଭେଦପ୍ପକାସନୋତି । ତସ୍ସତ୍ଥନ୍ତି ତସ୍ସା ଧାତୁକଥାୟ ଅତ୍ଥଂ । ଅ-କାରେ ଆ-କାରସ୍ସ ଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ୟଂ ଧାତୁକଥ’’ନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ପକରଣନ୍ତି ୱଚନସେସୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ପକରଣାନଂ କମେନ ୱଣ୍ଣନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ତେନ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ତସ୍ସତ୍ଥନ୍ତି ଅ-କାରଲୋପୋ ୱା । ତନ୍ତି ତଂ ଦୀପନଂ ସୁଣାଥ, ତଂ ୱା ଅତ୍ଥଂ ତଂଦୀପନୱଚନସୱନେନ ଉପଧାରେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାହିତାତି ନାନାକିଚ୍ଚେହି ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତା, ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଆହିତାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୧. ନୟମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୧. କୋ ପନେତସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ? ନ ସୋ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ପକରଣପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଦେସନା ନୀୟତି ପୱତ୍ତୀୟତି ଏତେହି, ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଏୱ ୱା ନୀୟନ୍ତି ଞାୟନ୍ତି ଏତେହି ପକାରେହୀତି ନୟା, ନୟାନଂ ମାତିକା ଉଦ୍ଦେସୋ, ନୟା ଏୱ ୱା ମାତିକାତି ନୟମାତିକା। ଏତେସଂ ପଦାନଂ ମୂଲଭୂତତ୍ତାତି ‘‘ମୂଲମାତିକା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବାନଂ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାଦୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମୱିଭଜନସ୍ସ ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ମୂଲଭୂତତ୍ତା ନିସ୍ସୟଭୂତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨. ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୨. ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦୀହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦାନି ଦସ୍ସିତାନି, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଚନେନ ଚ ୟେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ତଦତ୍ଥାନି ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ଦସ୍ସିତାନୀତି ତେସଂ ତଥାଦସ୍ସିତାନଂ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତାନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଞ୍ଚ ପଦାନଂ ୱସେନ ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚୱୀସାଧିକେନ ପଦସତେନା’’ତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମୁପପତ୍ତିକାମଭୱାଦୀନଂ ଇଧ ୱିଭତ୍ତାନଂ ଭାୱନଭୱନଭାୱେନ ଭୱେ ୱିୟ ସୋକାଦୀନଂ ଜରାମରଣସ୍ସ ୱିୟ ଅନିଟ୍ଠତ୍ତା ତନ୍ନିଦାନଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ଚ ଜରାମରଣେ ଅନ୍ତୋଗଧତାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସପଦତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ପାଳିୟଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନମ୍ପି ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣଂ କରୋନ୍ତୋ ତେସଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନୟମାତିକାଦିକା ଲକ୍ଖଣମାତିକନ୍ତା ମାତିକା ପକରଣନ୍ତରାସାଧାରଣତାୟ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକା ନାମ, ତସ୍ସା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତୋ ୱିଭଜିତବ୍ବାନଂ ଉଦ୍ଦେସୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକା ନାମାତି ଇମମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱାତି ୟଥା ‘‘ସବ୍ବାପି…ପେ॰… ମାତିକା’’ତି ଅୟଂ ଧାତୁକଥାମାତିକତୋ ବହିଦ୍ଧା ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାତୁକଥାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱାତି ଚ ଧାତୁକଥାମାତିକାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଦାୱେଣିକମାତିକାଅବ୍ଭନ୍ତରେ ହି ଠପିତା ତସ୍ସାୟେୱ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠପିତାତି ୱୁତ୍ତା। ଅଥ ୱା ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱାତି ୟଥା ‘‘ସବ୍ବାପି…ପେ॰… ମାତିକା’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ ଧାତୁକଥାତୋ ବହିଭୂତା କୁସଲାଦିଅରଣନ୍ତା ମାତିକା ପକରଣନ୍ତରଗତା ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାତୁକଥାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱାତି ଚ ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ମାତିକାୟ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ୱିକିଣ୍ଣଭାୱେନ ପକିଣ୍ଣକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୩. ନୟମୁଖମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୩. ନୟାନଂ ପୱତ୍ତିଦ୍ୱାରଭୂତା ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୱିୟୋଗୀସହୟୋଗୀଧମ୍ମା ନୟମୁଖାନୀତି ତେସଂ ଉଦ୍ଦେସୋ ନୟମୁଖମାତିକା। ଚୁଦ୍ଦସପି ହି ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗାନଂ ୱୋମିସ୍ସକତାୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ୟେହି ତେ ଚତ୍ତାରୋପି ହୋନ୍ତି, ତେ ଧମ୍ମା ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନମ୍ପି ନୟାନଂ ମୁଖାନି ହୋନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦାଦୀସୁ ସଚ୍ଚାଦୀହିପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୋ ୟଦିପି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ପନ ସଙ୍ଗାହକଭୂତେହି ତେହି ୱୁତ୍ତୋ, ନ ସଙ୍ଗହଭୂତେହି, ସୋପି ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଧମ୍ମୁଦ୍ଧାରେ ତତ୍ଥାପି ଖନ୍ଧାଦୀହେୱ ସଙ୍ଗହେହି ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ, ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଧମ୍ମୁଦ୍ଧାରେପି ପନ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅରଣନ୍ତାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗା ଚତୂହେୱ ଖନ୍ଧେହି ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ,ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନନୁ ଚ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ରୂପନିବ୍ବାନେହିପି ହୋତି, କସ୍ମା ‘‘ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ରୂପନିବ୍ବାନେହି ଭୱନ୍ତସ୍ସପି ଚତୂହେୱ ଭାୱତୋ । ନ ହି ରୂପଂ ରୂପେନ ନିବ୍ବାନେନ ୱା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, ନିବ୍ବାନଂ ୱା ରୂପେନ, ଚତୂହେୱ ପନ ଖନ୍ଧେହି ହୋତୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ରୂପନିବ୍ବାନେହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋପି ୱିପ୍ପୟୁଜ୍ଜମାନେହି ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ନିୟମିତୋ ତେହି ୱିନା ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ । ସୋ ଚାୟଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଅନାରମ୍ମଣସ୍ସ, ଅନାରମ୍ମଣଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକେହି ମିସ୍ସକସ୍ସ ଚ ନ ହୋତି, ଅନାରମ୍ମଣସ୍ସ ପନ ମିସ୍ସକସ୍ସ ଚ ସାରମ୍ମଣେନ, ସାରମ୍ମଣସ୍ସ ସାରମ୍ମଣେନ ଅନାରମ୍ମଣେନ ମିସ୍ସକେନ ଚ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪. ଲକ୍ଖଣମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୪. ସଙ୍ଗହୋୟେୱ ସଙ୍ଗହନୟୋ । ସଭାଗୋ । ୱିସଭାଗୋତି ଏତସ୍ସ ‘‘ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ, ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଏତେନ, ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ଏତେନପି ୱିସୁଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ତେନ ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ ଚ ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋ ଚ ଭାୱୋ, ତଥା ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଗହୋ ଚ ଅସଙ୍ଗହୋ ଚ, ସୋ ଧମ୍ମୋ ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋ ଚ, ତଥା ୟସ୍ସ ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚ, ସୋପି ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ୟେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଧମ୍ମା ଗଣନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ରୁପ୍ପନାଦିକୋ ସମାନଭାୱୋ ସଙ୍ଗହେ ସଭାଗତା, ଏକୁପ୍ପାଦାଦିକୋ ସମ୍ପୟୋଗେ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫. ବାହିରମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୫.ଏୱଂ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକତୋ ବହି ଠପିତତ୍ତାତି ‘‘ସବ୍ବାପି…ପେ॰… ମାତିକା’’ତି ଏତେନ ଠପନାକାରେନ ବହି ପିଟ୍ଠିତୋ ଠପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ୱା ଠପନାକାରେନ କୁସଲାଦୀନଂ ଅରଣନ୍ତାନଂ ଇଧ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକତୋ ବହି ପକରଣନ୍ତରମାତିକାୟ ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ମାତିକାଭାୱେନ ଠପିତତ୍ତା ତଥା ପକାସିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଗହୋ ଏକୱିଧୋୱ, ସୋ କସ୍ମା ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ? ସଙ୍ଗହୋତି ଅତ୍ଥଂ ଅୱତ୍ୱା ଅନିଦ୍ଧାରିତତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋତିଆଦୀସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ସଙ୍ଗହସଦ୍ଦୋ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୋପି ୱା ଅନିଦ୍ଧାରିତୱିସେସୋ ସାମଞ୍ଞେନ ଗହେତବ୍ବତଂ ପତ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ନ କୋଚି ଦୋସୋ । ନିଦ୍ଧାରିତେ ହି ୱିସେସେ ତସ୍ସ ଏକୱିଧତା ସିୟା, ନ ତତୋ ପୁବ୍ବେତି । ଜାତିସଦ୍ଦସ୍ସ ସାପେକ୍ଖସଦ୍ଦତ୍ତା ‘‘ଜାତିୟା ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୟା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ସମ୍ବନ୍ଧାରହସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଜାତିସଙ୍ଗହୋତି ରୂପକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତୋ ସଜାତିସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ।

ଏତ୍ଥ ନୟମାତିକାୟ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ, ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସଂ ଅନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ ଧମ୍ମାନଂ ପୁଚ୍ଛନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟଉଦ୍ଦେସା, ଅୱସେସା ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା । ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ହି ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହିତସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ସଙ୍ଗହିତୱିସେସୱିସିଟ୍ଠୋ ୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ଧମ୍ମୱିସେସୋ, ତନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଅସଙ୍ଗହିତତାସଙ୍ଖାତୋ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନା’’ତି ଚ ୱିସେସନେ କରଣୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ତତିୟାଦୀସୁ ଦସମାୱସାନେସୁ ନୟୁଦ୍ଦେସେସୁ ଛଟ୍ଠୱଜ୍ଜେସୁ । ତେସୁପି ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତିମପଦସଦିସେନ ତତିୟପଦେନ ପୁଚ୍ଛନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି । ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ସତ୍ତମାଦୀସୁ ଚ ଚତୂସୁ ସହୟୋଗେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ଦୁତିୟତତିୟେସୁ ୱିୟ ସମାନାଧିକରଣେ ୱିସେସନେ । ତତ୍ଥ ହି ସଭାୱନ୍ତରେନ ସଭାୱନ୍ତରସ୍ସ ୱିସେସନଂ କତଂ, ଏତେସୁ ଧମ୍ମନ୍ତରେନ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସାତି । ଏକାଦସମାଦୀସୁ ପନ ଚତୂସୁ ଆଦିପଦେନେୱ ଧମ୍ମୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଂ କତ୍ୱା ଇତରେହି ପୁଚ୍ଛନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ୱିସେସନେ ଏୱ ଚେତ୍ଥ କରଣୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଞ୍ହି ନିସ୍ସୟଭୂତା ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହିତତାଦିୱିସେସେନ କରଣଭୂତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦିଭାୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସେସେନ୍ତୀତି ।

ୱିକପ୍ପତୋତି ୱିୱିଧକପ୍ପନତୋ, ୱିଭାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନାତି ଅଧିମୋକ୍ଖସମ୍ପୟୋଗୱସେନ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତା ଚ ସବ୍ବେ ଚ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ତେସଂ ସାଧାରଣୱସେନାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ହି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଇତରେ ସବ୍ବେସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସାଧାରଣା ପସଟା ପାକଟା ଚାତି ଆଦିତୋ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା, ତସ୍ମା ତେସଂ ସଙ୍ଗହାଦିପରିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ଅସାଧାରଣାପି ପନ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବାୱାତି ତେସୁ ମହାୱିସୟେନ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ସଙ୍ଗହାଦିପରିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ‘‘ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତା’’ତି ଚ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହୱଣ୍ଣନାୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୟେ ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ସାଧାରଣତୋତି ପନ ଅତ୍ଥେ ସତି ସାଧାରଣାସାଧାରଣେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ୟୋ ଅସାଧାରଣେସୁ ମହାୱିସୟୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସାଧାରଣତୋ ଫସ୍ସାଦୟୋ ସବ୍ବସାଧାରଣାତି ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଚ ଅସାଧାରଣେସୁ ମହାୱିସୟୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନେତ୍ଥ ରୂପମିସ୍ସକତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ପନ ଅସମାଧିସଭାୱା ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦେନେୱ ସାମଞ୍ଞୱିସେସସଦ୍ଦେହି ଚ ସମାଧିସଭାୱା ୱିସେସସଦ୍ଦୱଚନୀୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାପେତବ୍ବଂ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଞ୍ଚ ନତ୍ଥୀତି ଅନଞ୍ଞବ୍ୟାପକନିୱତ୍ତକସାମଞ୍ଞୱିସେସଦୀପନତୋ ତସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଭେଦଦୀପକେହି ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ସୁଖାଦିସଭାୱା ୱେଦନା ୱିୟ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୱିପରୀତେହି ସାମଞ୍ଞୱିସେସସଦ୍ଦେହେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା’’ତି ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ସମାଧିସଭାୱେ ୱିସେସସଦ୍ଦନିରପେକ୍ଖୋ ପୱତ୍ତମାନୋ ସୟମେୱ ୱିସେସସଦ୍ଦମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅସମାଧିସଭାୱମେୱ ପକାସେୟ୍ୟ, ଇତରୋ ଚ ସମାଧିସଭାୱମେୱାତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଅସାଧାରଣା ଚେୱ ଅପ୍ପୱିସୟା ଚାତି ଇଧ ଉଦ୍ଦେସଂ ନ ଅରହତି । ଅଭିନ୍ନାପି ୱା ଫସ୍ସାଦୀନଂ ୱିୟ ପାକଟତ୍ତାଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମନିସ୍ସୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଚ ସା ଜୀୱିତଞ୍ଚ ନ ଅରହତୀତି ନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ।

ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧. ପଠମନୟୋ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହପଦୱଣ୍ଣନା

୧. ଖନ୍ଧପଦୱଣ୍ଣନା

୬. ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋମହନ୍ତରେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ପନ ସଭାୱତୋ ଅଭିଞ୍ଞାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାଦିୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଚ୍ଚାନି, ଅଧିପତିୟାଦିକିଚ୍ଚୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଚ ୱୁତ୍ତାନୀତି ସଚ୍ଚାଦିୱିସେସୋ ୱିୟ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୱିସେସୋ ଚ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନିସ୍ସିତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତୀତି ‘‘ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ । ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତି ନୟମୁଖମାତିକା ଠପିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଚତୂହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗା ଚ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନିସ୍ସୟେନ ଖନ୍ଧାଦୀହେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ୟେ ଧମ୍ମା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭାୱେନ ସଭାଗତା ହୋତୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭାୱସଙ୍ଖାତେନ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱଚନସଙ୍ଖାତେନ ୱା ଗଣନେନ ସଙ୍ଗହଂ ଗଣନଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ହି ସଙ୍ଗହିତବ୍ବଧମ୍ମୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟେନ ସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ‘‘ଏକେନ ଖନ୍ଧେନା’’ତି ୱଚନଂ । ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧଗଣନେସୁ ଏକେନ ଖନ୍ଧଗଣନେନ ଗଣିତୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଖନ୍ଧାଦିୱଚନେହି ସଙ୍ଗହୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଉପରି ‘‘ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା’’ତିଆଦିଂ ୱକ୍ଖତୀତି ।

ଅସଙ୍ଗହନୟନିଦ୍ଦେସେତି ଇଦଂ ‘‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତି ଏତସ୍ସେୱ ନୟସ୍ସ ଏକଦେସନୟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନୟନ୍ତରତାୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାୟେୱ ଚେତ୍ଥ ଦୁକତିକଚତୁକ୍କା ଦସ୍ସିତାତି ଏତେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକା ପୁରିମେନ ୟୋଜିୟମାନେ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଛିମେହେୱ ୟୋଜେତ୍ୱା ତୟୋ ଦୁକା ଦ୍ୱେ ତିକା ଏକୋ ଚତୁକ୍କୋ, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକା ଦ୍ୱେ ଦୁକା ଏକୋ ତିକୋ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକୋ ଏକୋ ଦୁକୋତି ଏତେ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେସଂ ପନ ଭେଦତୋ ପଞ୍ଚକପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କାତବ୍ବଂ ସଂଖିତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱା ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ପାଳିଂ ନ ଆରୋପିତନ୍ତି ।

ଆୟତନପଦାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୦.ୟସ୍ମାଚ ଦୁକତିକେସୂତି ୟଦିପି ଏକକେପି ସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ଏକକେ ପନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଦୁକାଦୀସୁ ଅସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ନ ହେତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସୋତଚକ୍ଖୁସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ନାପି ଦୁକେହି ତିକସ୍ସ, ଇଧ ପନ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଦୁକ୍ଖମଗ୍ଗଦୁକାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ତିକେନ ଚ ସଦିସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଦୁକତିକେସ୍ୱେୱ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତଂ ସମୁଦୟାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନେ କାରଣଂ ୱଦତି ।

୬. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଣ୍ଣନା

୬୧. ‘‘ପୁଚ୍ଛଂ ଅନାରଭିତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ, ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନା’’ତି ଲିଖିତବ୍ବେପି ପମାଦୱସେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନା’’ତି ଇଦଂ ନ ଲିଖିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସରୂପେକସେସଂ ୱା କତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜାୱଚନେନ ଅୱିଜ୍ଜାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି । ସବ୍ବମ୍ପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିପାକଗ୍ଗହଣେନ ୱିସେସନଂ ନ କାତବ୍ବଂ । କୁସଲାଦୀନମ୍ପି ହି ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଧାତୁକଥାୟଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାୱିଞ୍ଞାଣାଦିପଦେହି ସଙ୍ଗହିତତା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ୱିପାକା ଧମ୍ମା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାସଦିସେନ ତେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଦସ୍ସିତା, ଇଧ ଚ ନାମରୂପସ୍ସ ଏକାଦସହାୟତନେହି ସଙ୍ଗହୱଚନେନ ଅକମ୍ମଜାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତତା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।

୭୧. ଜାୟମାନପରିପଚ୍ଚମାନଭିଜ୍ଜମାନାନଂ ଜାୟମାନାଦିଭାୱମତ୍ତତ୍ତା ଜାତିଜରାମରଣାନି ପରମତ୍ଥତୋ ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁପଲବ୍ଭମାନାନି ପରମତ୍ଥାନଂ ସଭାୱମତ୍ତଭୂତାନି, ତାନି ରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିପାକଭେଦଭୂତାନି ରୁପ୍ପନଭାୱେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମସଭାଗାନି, ଅରୂପାନଂ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତିଆଦିଭୂତାନି ରୂପକଲାପଜାତିଆଦୀନି ୱିୟ ସହୁପ୍ପଜ୍ଜମାନଚତୁକ୍ଖନ୍ଧକଲାପନିବ୍ବତ୍ତିଆଦିଭାୱତୋ ଏକେକଭୂତାନି ୱେଦିୟନସଞ୍ଜାନନୱିଜାନନେହି ଏକନ୍ତପରମତ୍ଥକିଚ୍ଚେହି ଅଗୟ୍ହମାନାନି ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣେନ ଅନେକନ୍ତପରମତ୍ଥକିଚ୍ଚେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମସଭାଗାନି, ତଥା ଦୁୱିଧାନିପି ତାନି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀହି ଏକନ୍ତପରମତ୍ଥକିଚ୍ଚେହି ଅଗୟ୍ହମାନାନି ନିସ୍ସତ୍ତଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁଧମ୍ମେହି ସଭାଗାନି, ତେନ ତେହି ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ‘‘ଜାତି ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ପଠମନୟସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟନୟୋ ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୧. ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ ୟଂ ତଂ ଉଦ୍ଦେସେ ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତତାୱିସିଟ୍ଠଂ ଅସଙ୍ଗହିତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ତଦେୱ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଆହ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହସାମଞ୍ଞାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱିସେସାପେକ୍ଖତ୍ତା ଭେଦନିସ୍ସିତତ୍ତା ଚ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ସୱିସେସାୱ ଖନ୍ଧାଦିଗଣନା ସୁଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତୱଚନମତ୍ତେନ ଧମ୍ମୱିସେସସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରିତତ୍ତା ତୀସୁ ସଙ୍ଗହେସୁ ଏକେନ ଦ୍ୱୀହି ୱା ୟେ ସଙ୍ଗହିତା ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେହି ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେୟେୱ ଧମ୍ମା ‘‘ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଏତ୍ତକେନେୱ ଦସ୍ସେତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ତେସଂ ପନ ଏୱଂୱିଧାନଂ ଅସମ୍ଭୱା ନୟମାତିକାୟ ଚ ଅବ୍ଭନ୍ତରବାହିରମାତିକାପେକ୍ଖତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସେପି ୟଂ ୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅରଣନ୍ତେସୁ ସଙ୍ଗାହକଂ, ତଂ ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତଂ ନିଦ୍ଧାରିତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ତେନ ତେନ ସଙ୍ଗାହକେନ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଂ ଧମ୍ମଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନା’’ତିଆଦିମାହ । ୟତ୍ଥ ହି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଧମ୍ମୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ପଠମନୟେ ଛଟ୍ଠନୟେ ଚ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଭାୱେନ, ଇତରେସୁ ଚ ୟଂ ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନିୟାମକଭାୱେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଅରଣନ୍ତା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁୟା’’ତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ‘‘ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ଧାତୁସଙ୍ଗହେନା’’ତି କରଣତ୍ଥେ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟେନ ୟେନ ସଙ୍ଗାହକେନ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେସୁ ତେନ ତେନ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବାସଙ୍ଗହେତବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ତଦେୱ ସଙ୍ଗାହକାସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ପନ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ତଥା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି, ନ ଚ ସୋ ଏୱ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗାହକୋ ଅସଙ୍ଗାହକୋ ୱା ହୋତି । ୟଞ୍ଚ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ନ ତସ୍ସେୱ ତେନ ସଙ୍ଗହିତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭାୱେନ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱଚନେନ ୱା ଗହିତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପକାସିତୋୟମତ୍ଥୋ ।

ୟଦି ଚ ସୋ ଏୱ ତେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦନିଦ୍ଦେସେ – ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା ଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ତେ ଧମ୍ମା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ଚ ନ ହୋତି, ତଥା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି । ନ ହି ସୋ ଏୱ ତସ୍ସ ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋ ଚାତି । ତେନେୱ ନ ଏକଦେସା ୱିୟ ସମୁଦାୟସ୍ସ, ସମୁଦାୟୋ ଏକଦେସାନଂ ସଙ୍ଗାହକୋ ଅସଙ୍ଗାହକୋ ଚ । ୟଥା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ, ଧମ୍ମାୟତନଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ, ସରଣା ଧମ୍ମା ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ । ସମୁଦାୟନ୍ତୋଗଧାନଞ୍ହି ଏକଦେସାନଂ ନ ୱିଭାଗୋ ଅତ୍ଥି, ୟେନ ତେ ସମୁଦାୟସ୍ସ ସମୁଦାୟୋ ଚ ତେସଂ ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋ ଚ ସିୟାତି, ତଥା ନ ସମୁଦାୟୋ ଏକଦେସସଭାଗୱିସଭାଗାନଂ ସଙ୍ଗାହକୋ ଅସଙ୍ଗାହକୋ ଚ । ୟଥା ଧମ୍ମାୟତନଂ ସୁଖୁମରୂପସଭାଗସ୍ସ ୱେଦନାଦିୱିସଭାଗସ୍ସ ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସସ୍ସ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୂପାରୂପଜୀୱିତସଭାଗୱିସଭାଗସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସସ୍ସ ଚ ଜୀୱିତୱଜ୍ଜସ୍ସ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନେୱ । ନ ହି ଏକଦେସସଭାଗଂ ସମୁଦାୟସଭାଗଂ, ନାପି ଏକଦେସୱିସଭାଗଂ ସମୁଦାୟୱିସଭାଗନ୍ତି, ତସ୍ମା ସତିପି ଅତ୍ତତୋ ଅତ୍ତନି ଅନ୍ତୋଗଧତୋ ଅତ୍ତେକଦେସସଭାଗତୋ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତେ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତମେୱ ଏତେସଂ ନତ୍ଥି, ୟେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଅସଙ୍ଗାହକା ସିୟୁନ୍ତି ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ଏୱ ଏୱରୂପାନଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଂ ପନ ‘‘ଧମ୍ମାୟତନଂ ଅସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଧାତୁ॰ ୨୫), ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଞ୍ଚ ସୋତାୟତନଞ୍ଚ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଧାତୁ॰ ୨୬) ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତେନ ଏକଦେସାନଂ ସମୁଦାୟସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ, ସମୁଦାୟସ୍ସ ଚ ଏକଦେସସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଭେଦେହି ପନ ଧମ୍ମାୟତନସ୍ସ ଗଣେତବ୍ବାଗଣେତବ୍ବଭାୱେନ ପଞ୍ଚଧା ଭିନ୍ନତଂ, ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ଏକକ୍ଖନ୍ଧଗଣନେନ ଗଣେତବ୍ବତାୟ ଏକୱିଧତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ସଙ୍ଗାହକାସଙ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖାନଂ ଗଣେତବ୍ବାଗଣେତବ୍ବାନଂ ତଂତଂଗଣନେହି ଗଣନଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ହି ପଠମନୟୋ କମ୍ମକରଣମତ୍ତସବ୍ଭାୱା, ଦୁତିୟାଦୟୋ ପନ ସଙ୍ଗାହକାସଙ୍ଗାହକେହି ସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତାନଂ ଅଗଣନାଦିଦସ୍ସନାନି କତ୍ତୁକରଣକମ୍ମତ୍ତୟସବ୍ଭାୱା। ତଥା ପଠମନୟେ ତଥା ତଥା ଗଣେତବ୍ବାଗଣେତବ୍ବଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ତଂତଂଖନ୍ଧାଦିଭାୱାଭାୱୋ ସଭାଗୱିସଭାଗତା, ଦୁତିୟାଦୀସୁ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଧମ୍ମଦସ୍ସନେ ସଙ୍ଗାହକସଙ୍ଗହେତବ୍ବାନଂ ସମାନକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋ ସଭାଗତା, ତଦଭାୱୋ ଚ ୱିସଭାଗତା । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ତଂତଂଖନ୍ଧାଦିଭାୱାଭାୱୋ ଏୱାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋତି ।

ସମୁଦୟସଚ୍ଚସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟସଦିସାନି ପନ ତେହି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବମେୱ ଅତ୍ଥି, ନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଅସଙ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ନ ଉଦ୍ଧଟାନି । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସଦିସାନି ତେହି ୱିସଭାଗସମୁଦାୟଭୂତେହି ଅନେକକ୍ଖନ୍ଧେହି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ଇତରେହି ଅସଙ୍ଗହେତବ୍ବଞ୍ଚ ନତ୍ଥୀତି ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ । ଏୱଂ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ଉଭୟାଭାୱତୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତସଦିସାନି ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାସଙ୍ଗାହକତ୍ତଭାୱତୋ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନେୱ ଉଦ୍ଧଟାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଚକ୍ଖାୟତନୱଜ୍ଜା ରୂପଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି । ନ ହି ଏକଦେସୋ ସମୁଦାୟସଙ୍ଗାହକୋତି ଦସ୍ସିତମେତନ୍ତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଖନ୍ଧପଦେନାତି ଖନ୍ଧପଦସଙ୍ଗହେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ସଙ୍ଗାହକେନାତି । ‘‘କେନଚି ସଙ୍ଗାହକେନା’’ତି ଇଦଂ ପନ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ସଙ୍ଗାହକେସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତୋତି ଏତେନ ନୟେନ ଚକ୍ଖାୟତନେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ସଙ୍ଗହିତୋ, ସୋ ଚ ଅଡ୍ଢେକାଦସହି ଆୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନିପି ନ ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନାପଜ୍ଜତି । ନ ହି ଅଞ୍ଞମତ୍ତନିୱାରଣଂ ଏୱସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଗାହକତୋ ଅଞ୍ଞନିୱାରଣଂ । ସୋ ଚାତିଆଦି ଚ ନ ନିରପେକ୍ଖୱଚନଂ, ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଗାହକାପେକ୍ଖନ୍ତି । କଥଂ ? ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୟଥା ଚକ୍ଖାୟତନେନ ଚକ୍ଖାୟତନତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ସିୟା, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ । ସିୟା ପନେତଂ ‘‘ସୋ ଏୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତୂ’’ତି, ତଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋ ଚ ଅଡ୍ଢେକାଦସହି ଆୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି। ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱା ତଦେକଦେସାନଂ ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗାହକୋ ଅସଙ୍ଗାହକୋ ଚ ନ ହୋତୀତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ତଦେକଦେସାନଂ ୱା ଅଡ୍ଢେକାଦସହି ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତତାୟ । ନ ହି ସା ସଙ୍ଗହିତତା ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦନିଦ୍ଦେସେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋପି ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋ ସିୟା । ତେନ ହି ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ତଦେକଦେସୋ ୱା ସଙ୍ଗହିତା ସିୟୁଂ, ଅତ୍ଥି ଚ ତେସଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତାତି ।

ଏୱଂ ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅଭାୱତୋ ଏତାନି, ଅଞ୍ଞାନି ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀହି ୱିୟ ଏତେହି ଅଞ୍ଞେହି ଚ ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅଭାୱତୋ ଏତାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଏତାନି ୱିୟ ଅୟୁଜ୍ଜମାନୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ଏୱରୂପାନି ପଦାନି ସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ନ ଗହିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି, ତଂ ତେନେୱ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱଦସ୍ସନେନ ନିୱାରିତଂ । ୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ସତିପି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତେ ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅଭାୱତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀସୁ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ସତି ତେହି ସଙ୍ଗହିତେ ତଦସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱତୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ପନ ସଙ୍ଗହିତମେୱ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ତସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହିତତା ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱୋ ଏୱେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତଂ ୟଦିପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନି ଅନ୍ତୋଗଧସ୍ସ ଅତ୍ତେକଦେସସଭାଗସ୍ସ ଚ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥୀତି ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀସୁ ୱିୟ ଉଭୟାଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି । ଧମ୍ମାୟତନଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଞ୍ଚ ଖନ୍ଧଚତୁକ୍କଦୁକାଦିସଙ୍ଗାହକତ୍ତେ ସତି ନ ତେସଂ ସଙ୍ଗହିତାନଂ ତେହି ଧମ୍ମାୟତନଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀହି ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତତା ନତ୍ଥୀତି ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅଭାୱୋ ଅନେକନ୍ତିକୋ, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଗ୍ଗହିତାନଂ ଅଗ୍ଗହଣେ, ଗହିତାନଞ୍ଚ ଗହଣେ କାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଅନିଦସ୍ସନଂ ପୁନଦେୱ ସପ୍ପଟିଘନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତେନ ସପ୍ପଟିଘସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘା ଦସ୍ସିତା । ପୁନଦେୱାତି ଏତେନ ତତ୍ଥେୱ ଅୱିସିଟ୍ଠଂ ସନିଦସ୍ସନପଦଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସନିଦସ୍ସନଦୁକପଦଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ଚକ୍ଖାୟତନମେୱେକଂ ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନେନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସିତୋୟଂ ନୟୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ତସ୍ସେୱ ସମୁଦାୟେକଦେସାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାହକସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱଚନେସୁ ଅସଙ୍ଗାହକଅସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱଚନେସୁ ଚ ତଦୱତ୍ତବ୍ବତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ଏୱ ହି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତାନୀତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋତି ।

ଦୁତିୟନୟସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟନୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୧୭୯. ଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତେସୁ ୱେଦନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ସୁଖୁମରୂପେନ ସହ ଆୟତନଧାତୁସଭାଗତ୍ତେ ସତିପି ନ ସୁଖୁମରୂପମେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ଆୟତନଧାତୁସଭାଗତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ତେନ ତାନି ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତାନି । ନ କେୱଲଂ ସଙ୍ଗହିତାନେୱ, ଅସଙ୍ଗହିତାନିପି ତେନ ତାନି ତେହି ସଙ୍ଗହେହି ନ ହୋନ୍ତେୱ ତଦେକଦେସେନ ସୁଖୁମରୂପେନ ଆୟତନଧାତୁସଭାଗତ୍ତା, ସଙ୍ଗହିତାଭାୱୋ ଏୱ ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଚକ୍ଖାୟତନାଦୀହି ପନ ଅସଙ୍ଗହିତା ନ ତେ ତେହି କଥଞ୍ଚି ସମ୍ମିସ୍ସାତି ସବ୍ବଥା ତେ ତେହି ନ ସଙ୍ଗହିତା । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀହି ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସମୁଦାୟଭୂତେହି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱିୟ ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ସଙ୍ଗହିତଂ ତେହି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋ ଏୱ ଏୱରୂପାନଂ ଅସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସନିବ୍ବାନପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସମୁଦାୟଭୂତାନଂ ପନ ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମାଦୀନଂ ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋୱ । ନ ହି ତଂ କଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି, ୟସ୍ସ ତେ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗାହକା ସିୟୁଂ, ନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଏକଦେସୋ ଅତ୍ତେକଦେସସଭାଗୋ ଚ ଅତ୍ତନା ଅସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ତନା ଅସଙ୍ଗହିତସଙ୍ଗାହକତ୍ତା ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଗହଣଂ କତନ୍ତି ।

ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମାୟତନେନ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି, ତଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଧମ୍ମାୟତନେନ ହି ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ କେନଚି ସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ଅତ୍ଥି ୱିସଭାଗକ୍ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନସମୁଦାୟତ୍ତା, ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଗାହକଂ ନ ହୋତୀତି ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ଚ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱତୋତି ଦସ୍ସିତୋୟଂ ନୟୋତି ଏତସ୍ସ ଧମ୍ମାୟତନଗଣନେନ ଗଣିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାନି…ପେ॰… ଗହିତାନୀତି ଏତେନ ୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ମିସ୍ସଂ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସଂ ଦୀପେନ୍ତାନି ଇଦ୍ଧିପାଦାଦିପଦାନି, ଓଳାରିକରୂପସମ୍ମିସ୍ସଂ ଦୀପେନ୍ତାନି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦାନି, ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଅଦୀପେନ୍ତାନି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଚକ୍ଖାୟତନାଦିପଦାନି, ସକଲଧମ୍ମାୟତନଦୀପକାନି ଧମ୍ମାୟତନାଦିପଦାନି ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସଂ ଅଞ୍ଞାୟତନେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଦୀପେନ୍ତାନି ଗହିତାନୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ତତିୟନୟଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥନୟୋ ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୧. ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ ୟସ୍ମା ୟଥା ଦୁତିୟତତିୟନୟା ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗହାନଂ ସଙ୍ଗହଣାସଙ୍ଗହଣପ୍ପୱତ୍ତିୱିସେସେନ ‘‘ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ଅସଙ୍ଗହିତେନ ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଚ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ନେୱଂ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମା । ସଙ୍ଗହଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏୱ ହି ସଙ୍ଗହିତେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ଅସଙ୍ଗହଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏୱ ଚ ଅସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତନ୍ତି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଗହଣପ୍ପୱତ୍ତିୱିସେସୱିରହେ ସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମାସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମୱିସେସେ ନିସ୍ସିତା ଏତେ ଦ୍ୱେ ନୟାତି ଏତ୍ଥ କେନଚି ସଙ୍ଗହିତେନ ଧମ୍ମୱିସେସେନ ପୁନ ସଙ୍ଗହିତୋ ଧମ୍ମୱିସେସୋ ସଙ୍ଗହିତେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ସଙ୍ଗହିତତାୟ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ଚ, ତମେୱ ତାୱ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧ…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧ…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଆହ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟେ ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ନ ସଙ୍ଗାହକା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀନି ୱିୟ, ୟେ ଚ ଦ୍ୱୀହାୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗାହକା ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ୱିୟ, ୟେ ଚ ଏକେନ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନେୱ ଧାତୁସଙ୍ଗହେନେୱ ଚ ନ ସଙ୍ଗାହକା ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧନିରୋଧସଚ୍ଚଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତାଦୟୋ ୱିୟ ଚ, ତେ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱସବ୍ଭାୱା ସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ନ ଉଦ୍ଧଟା, ତୀହିପି ପନ ସଙ୍ଗହେହି ୟେ ସଙ୍ଗାହକା, ତେ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାଭାୱାଭାୱତୋ ଇଧ ଉଦ୍ଧଟା । ତେହି ସଙ୍ଗହିତାପି ହି ଏକନ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଗାହକସ୍ସ ସଙ୍ଗାହକା ହୋନ୍ତି, ୟସ୍ସ ପୁନ ସଙ୍ଗହୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ଚାତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସକଲେନ ହି ଖନ୍ଧାଦିପଦେନାତି ସକଲୱାଚକେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଗାହକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପୁନ ତେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି, ତଂ ତେନ ଖନ୍ଧାଦିପଦେନାତି ଏୱଂ ଅୟୋଜେତ୍ୱା ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି ୟେନ ୟଂ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତେନେୱ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ, ନ ଚ ତସ୍ସେୱ, ଅଥ ଖୋ ତେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସାତି । ୟଥା ୱେଦନା ସଦ୍ଦୋ ଚ ଖନ୍ଧୋ ଆୟତନଞ୍ଚ, ନ ଏୱଂ ସୁଖୁମରୂପଂ, ତଂ ପନ ଖନ୍ଧାୟତନାନଂ ଏକଦେସୋୱ, ତସ୍ମା ‘‘ସୁଖୁମରୂପେକଦେସଂ ୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସୁଖୁମରୂପଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟମ୍ପି ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦେୱ ୟେହି ଧମ୍ମେହି ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତେ ଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟା’’ତି, ତମ୍ପି ତଥା ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି ସଙ୍ଗହିତେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତେନ ସଙ୍ଗହୋ ଏତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛିତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ଚ, ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଗହୋୱ, ତସ୍ମା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ଏକେନ ଖନ୍ଧଗଣନେନାତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ନ ସଙ୍ଗାହକେନାତି । ନ ହି ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ଅତ୍ତନୋ ଏକଦେସସ୍ସ ସଙ୍ଗାହକୋତି ।

ଚତୁତ୍ଥନୟସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମନୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୧୯୩. ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଧମ୍ମଦସ୍ସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସସୁଖୁମରୂପୱିଞ୍ଞାଣସହିତଧମ୍ମସମୁଦାୟା ୟେ ତେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘଅଚେତସିକାନୁପାଦାସଦିସା ସତିପି ଏକେନ ଦ୍ୱୀହି ୱା ସଙ୍ଗହେହି କେସଞ୍ଚି ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତେ ତୀହିପି ଅସଙ୍ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗାହକା ନ ହୋନ୍ତି, ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମସଦିସା କେନଚି ସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହେତବ୍ବଭାୱତୋ ଅସଙ୍ଗାହକା ଏୱ ନ ହୋନ୍ତି, ତେନ ତେ ଅସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ନ ଉଦ୍ଧଟା, ଇତରେ ପନ ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ଉଦ୍ଧଟାତି ।

ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତାଦିସେନ ହି ପଦେନ ନିବ୍ବାନଂ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହମତ୍ତଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘେସୁ ପନ ଅସଙ୍ଗାହକେସୁ ନିବ୍ବାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ନ ଚ ତଦେୱ ତସ୍ସ ଅସଙ୍ଗାହକନ୍ତି । ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ୱସେନ ସମୋଧାନେତ୍ୱା କତେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏୱଂ କତେହି ଦୁତିୟପଞ୍ହାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପଠମପଞ୍ହନାମରୂପପଞ୍ହାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ଚତୁତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଂ ପଦଂ, ତଦେୱାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱିସେସକପଦଂ ୱଦତି, ନ ନିଦ୍ଧାରିତେ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଧମ୍ମେ । ତେ ହି ଲକ୍ଖଣତୋ ଦସ୍ସିତା, ନ ପଦେନ ସରୂପତୋତି । ତତ୍ଥ ତଦେୱାତି ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ନ ତଂ କଦାଚି ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ ନ ହୋତୀତି ଉଦ୍ଧଟସ୍ସେୱ ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତଭାୱେ ନିୟତତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଅନିୟତତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ତଦେୱ ୟେହି ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ନିୟମତୋ’’ତି ସକ୍କା ୱଚନସେସୋ ୟୋଜେତୁନ୍ତି । ଅଥ ୱା ତଦେୱାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟମେୱ ଏୱଂପକାରମେୱ ହୁତ୍ୱା ୟେହି ଅସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଭାୱେନ ଏୱଂ ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତଭାୱନିୟମନତ୍ଥୋ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତତାନିୱାରଣତ୍ଥୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଞ୍ହି ଅଞ୍ଞସହିତଂ ଅସହିତଞ୍ଚ ଅସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନି ହି ଅଞ୍ଞସହିତାନି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନି ଅସହିତାନୀତି ।

ଅୱସେସା ସଙ୍ଗହିତାତି ଇଦଂ ଅୱସେସା ଅସଙ୍ଗହିତା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେହିପି ୱିଞ୍ଞାଣଧମ୍ମେହି ତେ ରୂପଧମ୍ମାୱ ତୀହି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତାତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟା ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗାହକା ହୁତ୍ୱା ଅସଙ୍ଗହିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନୁଦ୍ଧଟା ୱେଦନାଦୟୋପି ହି ଅସଙ୍ଗହିତା ଏୱାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମେ ନୟେ ୱେଦନାଦୟୋପି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅସଙ୍ଗହିତାତି ୱୁତ୍ତା, ଦୁତିୟେ ରୂପଧମ୍ମାୱାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ୱେଦନାଦୟୋ ହି ରୂପୱିଞ୍ଞାଣେହେୱ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତାତି ଓଳାରିକରୂପେହି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଚ ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପେକଦେସୋ ହି ଏତ୍ଥ ରୂପଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋତି ।

୧୯୬. ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହେ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ୱେଦନାଦୀହି ଚତୂହୀତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତି ଏତେନ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଂ ଅସଙ୍ଗାହକଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚକ୍ଖାୟତନେନ ପନ ଅସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତାନି ଦସ ଓଳାରିକାୟତନାନି ନ ଚକ୍ଖାୟତନମେୱାତି । ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟେହି ଧମ୍ମେହି ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ହୋତି, ଅସଙ୍ଗହିତେନ ତେନ ଅସଙ୍ଗହିତଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜଂ ସବ୍ବଂ ତେୱ ଧମ୍ମେ ଉଦାନେତି । ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ହି ଏକତୋ ଉଦାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଏକତୋ ଉଦାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତେସୁ ଅଞ୍ଞେ ୱିସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ନୟଦାନେନ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି…ପେ॰… ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା’’ତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଭୱାତି ଅସଞ୍ଞେକୱୋକାରଭୱା । ଦ୍ୱେତି ବାହିରୁପାଦାଧମ୍ମେ ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ଅସଙ୍ଗାହକେନ ଅସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ସୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିକୋ ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ‘‘ୱିସୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ୟଥାଦସ୍ସିତସ୍ସ ପନ ଉଦ୍ଦାନସ୍ସ ନୟଦାନମତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦ୍ୱେୱୀସନୟୋ ଚା’’ତିପି ପାଠୋ, ଦ୍ୱେୱୀସପଦିକୋ ଏସ ନୟୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚମନୟଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଛଟ୍ଠନୟୋ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦୱଣ୍ଣନା

୨୨୮. ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦେ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ୟଞ୍ଚ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଗହିତନ୍ତି ଇଦଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନି ପଦାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ସମ୍ପୟୋଗପଦଂ ୱିପ୍ପୟୋଗପଦଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ହି ୟଂ ଧମ୍ମାୟତନାଦିପଦଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ପୁଚ୍ଛାୟପି ନ ଗହିତଂ । ସମ୍ପୟୋଗପଦଂ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କତିହି…ପେ॰… ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଗହିତଂ, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ, ୱିପ୍ପୟୋଗପଦଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନମେୱାତି । ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପନ ରୂପେନ ନିବ୍ବାନେନ ୱା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଏକୁପ୍ପାଦାଦିସଭାଗତାୟ ଅଭାୱତୋ ସମ୍ପୟୋଗଂ ନିୱାରେନ୍ତେନ ସା ଏୱ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତା ଏତେସଂ ୱିସଭାଗତାତି ତଦଭାୱତୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋପି ନିୱାରିତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚତୂସୁ ହି ଖନ୍ଧେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନା ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତା ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଭାଗତା ହୋତି ରୂପନିବ୍ବାନେହି ତେସଂ ତେହି ଚ ରୂପନିବ୍ବାନାନଂ ୱିସଭାଗତା ଚ, ନ ଚ ରୂପେକଦେସସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱା ସା ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତା ଅତ୍ଥି, ୟା ରୂପେକଦେସେନ ରୂପେକଦେସନିବ୍ବାନାନଂ ନିବ୍ବାନେନ ଚ ରୂପସ୍ସ ୱିସଭାଗତା ସିୟା । ତେନେୱ ‘‘ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ସତ୍ତସୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂସୁ ଏକାୟପି ଅୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେତି ୟଥା ରୂପଭୱୋ ତୀହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି, ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ପଞ୍ଚହି, ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା ଏକାୟ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକେ ଧମ୍ମେ ଦୀପେନ୍ତି, ଏୱଂ ଅଦୀପେତ୍ୱା ଏକାୟପି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଅହୋନ୍ତେ ସତ୍ତହିପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ସତ୍ତପି ୱା ତା ଦୀପେନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେତି ହି ୟେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନ ହୋନ୍ତି, ତେ ଧମ୍ମେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେତି । ତେନ ୟାନି ତାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଦୀପେନ୍ତି ଧମ୍ମାୟତନାଦିପଦାନି, ୟାନି ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେହି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ ଦୀପେନ୍ତି ଅଚେତସିକାଦିପଦାନି, ୟାନି ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନୱତ୍ତବ୍ବାନି ଦୀପେନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦିପଦାନି, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକଧମ୍ମଦୀପକାନଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ହି ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତଦୁଭୟସମୁଦାୟାନଂ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂସୁ କେନଚି ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ।

ୟଦି ଏୱଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦନିଦ୍ଦେସେ ‘‘କୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତା ହି ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସୋଭୟଧମ୍ମାତି ? ନ, ୟଥାୱୁତ୍ତସମୁଦାୟାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀହେୱ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱୱଚନତୋ । ଖନ୍ଧାଦୟୋ ହି ତଦେକଦେସା ତଦେକଦେସଞ୍ଞସମୁଦାୟା ଚ, ସମୁଦାୟେକଦେସାନଞ୍ଚ ୱିଭାଗାଭାୱତୋ ନ ସଭାଗୱିସଭାଗତା ଅତ୍ଥି, ତେନ ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱୋ ହୋତି । କୁସଲା ପନ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତେହି ୱିଭତ୍ତା, ତେ ଚ କୁସଲେହି, ନ ତେସଂ ସମୁଦାୟେକଦେସଭାୱୋ ତଦେକଦେସଞ୍ଞସମୁଦାୟଭାୱୋ ୱା, ତସ୍ମା ଖନ୍ଧାଦୀନି ଅନାମସିତ୍ୱା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତାମତ୍ତେନ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଧମ୍ମଦସ୍ସନେ କୁସଲେହି ଇତରେସଂ, ଇତରେହି ଚ କୁସଲାନଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନ ନ ହୋତି ୱିସଭାଗତାସବ୍ଭାୱତୋତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବେସୁ ଏୱରୂପେସୁ ।

ଉଦ୍ଦାନେ ପନ ଅଟ୍ଠାରସ ତତୋ ପରେତି ଇଦଂ ‘‘ସୋଳସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତେୱୀସନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଏକୱୀସ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ କାଲସନ୍ତାନଭେଦରହିତାରହିତବହୁଧମ୍ମସମୋଧାନାନଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂନଂ ଏକଦେସା ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଏକଦେସସମ୍ମିସ୍ସା ଚ ଇଦ୍ଧିପାଦାଦୟୋ ଅନାରମ୍ମଣେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଚ ସାରମ୍ମଣେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସା ସମ୍ପୟୋଗୀୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱେନ ସମାନକାଲସନ୍ତାନେହି ଚ ଏକଦେସନ୍ତରେହି ୱିଭତ୍ତା ଏୱ ଗହିତାତି ତେହି ତେ କେହିଚି ଏକଦେସନ୍ତରେହି ୱିଭତ୍ତେହି ୟଥାୟୋଗଂ ସମ୍ପୟୋଗଂ ୱିପ୍ପୟୋଗଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତି । ଅତ୍ଥି ହି ତେସଂ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତା ସଭାଗତା ୱିସଭାଗତା ଚାତି । ତେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଭିନ୍ନକାଲସମୁଦାୟା ଏୱ ପନ ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧା ୱତ୍ତମାନା ଚ ଏକେକଧମ୍ମା ଏୱ, ତସ୍ମା ତେସଂ ସମାନକାଲସ୍ସ ୱିଭଜିତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱିଭାଗଂ କରୋନ୍ତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତାଦୟୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ମନାୟତନସ୍ସ ଚ । ତେନ ‘‘ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ଚ ଏୱମାଦି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଖନ୍ଧାୟତନୱିଭାଗୱିରହିତମ୍ପି ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଧାତୁୱିଭାଗେନ ୱିଭତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସୋଳସହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମେୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭାଗେନ ୱିଭତ୍ତାନଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ‘‘ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ ୟଥାୟୋଗଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନାୱିଭତ୍ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ।

୨୩୫. ୟଥା ତଂସମ୍ପୟୋଗୀଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ତଂୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ଅୱିଭାଗେହି ତେହି ୱିପ୍ପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା । ୱିଭାଗେ ହି ସତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁତୋ ଅଞ୍ଞୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱିଭାଗେନେୱ ୱିସଭାଗତାୟ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା, ୱିଭାଗରହିତେହି ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ନ ୟୁତ୍ତଂ, ତେହି ୱିଜ୍ଜମାନେହି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସମୁଦୟସ୍ସ ୱିସଭାଗଭାୱାଭାୱତୋ । ୟଞ୍ହି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ୱିୟ ଆମଟ୍ଠକାଲଭେଦଂ ନ ହୋତି ସଙ୍ଖତଂ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ପୟୋଗୀୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱେନ ଉଦ୍ଧରୀୟତି, ତଞ୍ଚ ୱିଭାଗରହିତେହି ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଖତେହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଅନାମଟ୍ଠକାଲଭେଦେ ଅତ୍ଥିତାୟ ଏୱ ନିସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତା । ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ହି ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ, ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନେନ, ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି, ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ପନ ଅୱିଜ୍ଜମାନତାଦୀପକେ ଭେଦେ ଗହିତେ ତେନେୱ ୱିସଭାଗତାପି ଗହିତା ଏୱାତି ହୋତି। ଭେଦେ ପନ ଅଗ୍ଗହିତେ ତେନ ତେନ ଗହଣେନ ୱିସଭାଗତାୟ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସତି ସଭାଗତ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ଏୱ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାଗସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତା ଦସ୍ସିତାତି ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତା ସଭାଗତାପି ଗହିତା ଏୱ ହୋତି । ତସ୍ସା ଚ ଗହିତତ୍ତା ସମ୍ପୟୋଗୋୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ, ତସ୍ମା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତେନାତି । ଏସ ନୟୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚାଦୀସୁପୀତି ।

୨୬୨.‘‘ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୱିଚାରଞ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ୟେ ପଧାନା ୱିତକ୍କୋ ୱିୟ କୋଟ୍ଠାସନ୍ତରଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଅଲୀନା, ତେ ଏୱ ଇଧ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ହି ଅନନ୍ତରନୟେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ସମାନଗତିକା ନ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେହୀତି ତେ ନ ଗହିତା । ଦସମୋସାନନୟେସୁ ଚ ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ସୋଳସହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଅଟ୍ଠାରସସଙ୍ଗହିତୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିତକ୍କସହିତେସୁପି ପନ ତେସୁ ଗହିତେସୁ ସବ୍ବେପି ତେ ୱିଚାରେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ‘‘ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ସୋ ହି ସମୁଦାୟୋ ୱିଚାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନ ହୋତି । ନ ହି ତଦେକଦେସସ୍ସ ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିଚାରତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସମ୍ପୟୋଗୋ ସମୁଦାୟସ୍ସ ହୋତି । ୟଥା ନାନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦାନଂ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଇଦ୍ଧିପାଦସ୍ସ ଏକଦେସାନଂ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ସମୁଦାୟସ୍ସ ନ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ତେସୁ ଏକୋପି ୱେଦନାସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସେନ ଚ ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ସମୁଦାୟସ୍ସ ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା, ଏୱମିଧାପି ୱିଚାରେନ ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ସମୁଦାୟସ୍ସ ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକାଦୀନଂ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ୟଥା ହି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକେସୁ କେଚି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସେନ ମୋହେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, କେଚି ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ନ ସମୁଦାୟୋ ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ନାପି ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି, ୟେନ ସୋ ସମୁଦାୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସିୟାତି ‘‘ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକା ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବହେତୁକସହେତୁକାଦୟୋପି । ନ ପନେୱଂ ୟେନ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତସମୁଦାୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସିୟା, ତଂ ନତ୍ଥି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେସୁ କସ୍ସଚି ୱିଚାରେନ ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା, ତସ୍ମା ତେ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଏକଧମ୍ମେପି କେହିଚୀତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ସଙ୍ଖାୟ ଅନିୟମିତତ୍ତା କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଛଟ୍ଠନୟସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତ୍ତମନୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୩୦୬. ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦନିଦ୍ଦେସେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଭାୱତୋ ନ ଗହିତା । ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀନି ସତିପି ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ । ନ ହି ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ କେନଚି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଅତ୍ଥି । ନନୁ ଚ ତେ ଏୱ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅଡ୍ଢଦୁତିୟାନି ଆୟତନାନି ଅଡ୍ଢଦୁତିୟା ଧାତୁୟୋ ଚ ହୋନ୍ତୀତି ତେହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ? ନ, ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମାନଂ ଖନ୍ଧାଦିଭାୱତୋ । ନ ହି ତେ ଏୱ ଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ଅଥ ଖୋ ତେ ଚ ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ଚ, ତଥା ଅଡ୍ଢଦୁତିୟାୟତନଧାତୁୟୋପି । ନ ଚ ତଦଞ୍ଞସମୁଦାୟେହି ଅଞ୍ଞେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି ସମୁଦାୟେକଦେସାନଂ ଏକଦେସଞ୍ଞସମୁଦାୟାନଞ୍ଚ ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ । ଏସ ନୟୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ । ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେସୁପି ନିରୱସେସେସୁ ଅଧିପ୍ପେତେସୁ ତେସଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରସମାନଗତିକତ୍ତା ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ନ ଦିସ୍ସତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଏୱରୂପାନୀତି ୟଥା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ୟେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ଅୟୋଗେନ ‘‘ଏୱରୂପାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଭାୱେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟାନି ପନ ପଦାନି ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ଦୀପେନ୍ତୀତି ଏତେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦାନି ଦସ୍ସେତି, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧମନାୟତନାଦିପଦାନି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟୱେଦନାୟସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦାନିପି ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସମ୍ମିସ୍ସୱିଞ୍ଞାଣଦୀପକାନି ଇଧ ଗହିତାନୀତି । ଏତେନ ଚ ଲକ୍ଖଣେନ ଏୱରୂପାନେୱ ଗହିତାନୀତି ଦସ୍ସେତି, ନ ଏୱରୂପାନି ଗହିତାନେୱାତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦିଇଦ୍ଧିପାଦାଦିପଦାନଂ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ଅଥ ଫସ୍ସସତ୍ତକଂ ଚିତ୍ତଂ ସହ ୟୁତ୍ତପଦେହି ସତ୍ତା’’ତି ପୁରାଣପାଠୋ, ଅୟଂ ପନ ଊନୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଅଥ ଫସ୍ସସତ୍ତକଂ, ତିକେ ତୟୋ ସତ୍ତ ମହନ୍ତରେ ଚା’’ତି ପାଠୋ କତୋ ।

୩୦୯.ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟପଦେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱସେନାତି ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିଉଦ୍ଦାନଗାଥାୟଂ ଦ୍ୱେ ଚ ମନେନ ୟୁତ୍ତା, ୱିତକ୍କୱିଚାରଣାତି ମନୋଧାତୁୟା ଏକନ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କୱିଚାରାତି ସୱିତକ୍କପଦଂ ସୱିଚାରପଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ।

ସତ୍ତମନୟସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଟ୍ଠମନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୩୧୭. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦନିଦ୍ଦେସେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଂ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା କତିହି ଖନ୍ଧେହି…ପେ॰… ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ କେନଚି ଖନ୍ଧାଦିନା ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ତସ୍ସ ପୁନ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅଟ୍ଠମନୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମନୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୩୧୯. ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନାୟଂ ୟଂଖନ୍ଧାଦିୱସେନାତି ସମାସପଦଂ ଇଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୟସ୍ସ ଖନ୍ଧାଦିନୋ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସେୱାତି ଚ ତସ୍ସେୱ ଖନ୍ଧାଦିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂ ଇଧ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅରଣନ୍ତେସୁ ୟେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ପୁନ ତସ୍ସେୱ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିନୋ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ। ତଞ୍ହି ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରିତନ୍ତି । ରୂପେନ ୱାତି ଏତେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଅପ୍ପଚ୍ଚୟଅସଙ୍ଖତେହିପି ଅୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତଥା ରୂପମିସ୍ସକେହି ୱାତି ଏତେନ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟାଦୀହି ନିବ୍ବାନମିସ୍ସକେହିପି । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପନ ସୁଖୁମରୂପଗତିକମେୱା’’ତି । ସବ୍ବାରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗାହକେହୀତି ୱତ୍ତମାନାନମେୱ ସମ୍ପୟୋଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି ୱତ୍ତମାନେସୁ ଏକମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ଅନପନେତ୍ୱା ଅୱିକଲଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗାହକେହି ଅରୂପଭୱାଦୀହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ୟେ ସମ୍ପୟୋଗଂ ନ ଲଭନ୍ତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ, ତେ ସବ୍ବେ ନ ଗହିତା, ଇତରେ ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ସବ୍ବେ ଗହିତାତି ।

ନୱମନୟସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସମନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୩୫୩. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦନିଦ୍ଦେସେ ଅଗ୍ଗହିତେସୁ ଧମ୍ମାୟତନାଦିଧମ୍ମା ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗତଧମ୍ମଭାୱତୋ ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ନ ଗହିତା, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଚତୁମହାଭୱଅବ୍ୟାକତାଦିଧମ୍ମା ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ଦସମନୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଏକାଦସମନୟୋ ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୪୦୯. ଏକାଦସମନୟୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ତେ ଚ ସେସେହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନ ମନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହୀ’’ତି ଏତେସଂ ପଦାନଂ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମା’’ତି ଏତେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘କେହିଚୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ପନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ଚ ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହ’’ନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ତେ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମେ ୱିସେସେତ୍ୱା ତେସଂ ଏୱ ୱିସେସିତାନଂ ଅତ୍ତୱଜ୍ଜେହି ସେସେହି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ତଣ୍ହାୟ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ଚ ତଣ୍ହାୟ ୱେଦନାସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୋଗାରହେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସେସେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମା’’ତି ।

ଏକାଦସମନୟସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦ୍ୱାଦସମନୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୪୧୭. ଦ୍ୱାଦସମନୟେ ଚ ନୱମନୟେ ୱିୟ ସମ୍ପୟୋଗାରହାୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ତେୟେୱ ଉଦ୍ଧଟା’’ତି ।

ଦ୍ୱାଦସମନୟସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ତେରସମନୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା

୪୪୮. ତେରସମନୟୱଣ୍ଣନାୟଂ ୟେହି ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ହୋତି, ତେ ପାଳିୟଂ ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିଉଦ୍ଦାନଗାଥାୟ ଦସ୍ସିତା ବାୱୀସ ଧମ୍ମା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଦିସପଞ୍ହା ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟେହି ପନ ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତାନି ଅରୂପଭୱେନ ୱିୟ ଓଳାରିକାୟତନାନେୱ ହୋନ୍ତି, ତେ ୱୁତ୍ତାୱସେସା ସବ୍ବେ ଇଧ ଉଦ୍ଧଟା ‘‘ଅରୂପଭୱେନ ସଦିସା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସେସାତି ସେସା ପଞ୍ଚମନୟେ ଆଗତା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ସତିପି ଅସଙ୍ଗାହକତ୍ତେ ଇଧ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ରୁହନ୍ତୀତି ନ ଉଦ୍ଧଟା । ୟେ ପନ ଅସଙ୍ଗାହକା ଏୱ ନ ହୋନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦିଧମ୍ମା, ତେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ନ ରୁହନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେସଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅସମ୍ପୟୋଗେହି ୱୋମିସ୍ସତାୟ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଦି ପନ ତେ କଦାଚି ଅସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅରୂପଧମ୍ମା ରୂପଧମ୍ମା ଚ ସିୟୁଂ, ନ ତେସଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚ ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ଅସଙ୍ଗହିତାନଂ ୱିପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉଭୟାଭାୱତୋ ହି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଇଧ ନ ରୁହନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ପନେତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକା ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ତେସଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅନାରମ୍ମଣସହିତାନଞ୍ହି ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ତଦୁଭୟଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧାଦିଚକ୍ଖାୟତନାଦୀହି ତୀହିପି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତାନଂ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱୋ ଅରୁହଣେ କାରଣଂ । ଜାତିୱିପ୍ପୟୋଗଭୂମିକାଲସନ୍ତାନୱିପ୍ପୟୋଗତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ । ତତ୍ଥ ଜାତିୱିପ୍ପୟୋଗୋ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି, ଭୂମିୱିପ୍ପୟୋଗୋ ‘‘କାମାୱଚରା, ରୂପାୱଚରା’’ତିଆଦି, କାଲୱିପ୍ପୟୋଗୋ ‘‘ଅତୀତା ଧମ୍ମା, ଅନାଗତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି, ସନ୍ତାନୱିପ୍ପୟୋଗୋ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଧମ୍ମା, ବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚତୁଧା ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତେରସମନୟଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. ଚୁଦ୍ଦସମନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା

୪୫୬. ଚୁଦ୍ଦସମନୟେ ଧମ୍ମାୟତନାଦୀନଂ ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗତଧମ୍ମଭାୱତୋ ୱିପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଅରୁହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଜାତିଆଦିତ୍ତୟସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମସଭାୱମତ୍ତତ୍ତା ନ କଥଞ୍ଚି ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚ ରୁହତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ବଧମ୍ମସମୋଧାନତ୍ତା, ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘାଦୀନଂ ଅନାରମ୍ମଣମିସ୍ସକସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦତ୍ତା । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦିଧମ୍ମାୱ ଇଧ ତେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହସବ୍ଭାୱା ଗହିତାତି ।

ପାଳିଉଦ୍ଦାନଗାଥାୟଂ ସମୁଚ୍ଛେଦେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ପରିୟୋସାନେ ନୟେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋଘପୁଚ୍ଛକେନ ଚାତି ଅଲବ୍ଭମାନା ଚ ତେ ମୋଘପୁଚ୍ଛକେନ ହେତୁନା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ତେସଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ମୋଘତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ମୋଘପୁଚ୍ଛକୋ ଅଟ୍ଠମୋ ନୟୋ, ତେନ ଚ ସହ ଓସାନନୟେ ଏତେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୋଗସ୍ସପି ଅଭାୱା ସବ୍ବଥାପି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚୁଦ୍ଦସମନୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଧାତୁକଥାପକରଣ-ମୂଲଟୀକା ସମତ୍ତା ।

ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପକରଣ-ମୂଲଟୀକା

୧. ମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୧. ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ତିକଦୁକୱସେନ ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଥାସଙ୍ଗହିତୱିଭତ୍ତାନଂ ଧାତୁକଥାୟ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାଦିପ୍ପଭେଦଂ ୱତ୍ୱା ୟାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ତେସଂ ସଭାୱତୋ ଉପାଦାୟ ଚ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତି, ତଂ ପଭେଦତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ଆରଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ୟେ ଧମ୍ମେ ପୁବ୍ବାପରିୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନେ ଅସଭାୱସମୂହୱସେନ ଉପାଦାୟ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋ, ଦେୱୋ, ମନୁସ୍ସୋ’’ତିଆଦିକା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି, ତେସଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ବାହିରରୂପନିବ୍ବାନାନଂ ସସଭାୱସମୂହସସଭାୱଭେଦୱସେନ ପଞ୍ଞାପନା ସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିକା ପଞ୍ଚୱିଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ତାୟ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହାଦୀସୁ ୱିଭତ୍ତା ସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତି ସବ୍ବାପି ସଙ୍ଗହିତା ହୋତି । ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ପନ ଅସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତି। ତାୟ ଚ ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦିପ୍ପଭେଦାୟ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିସଭାୱଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ପଧାନାୟ ‘‘ୱିହାରୋ ମଞ୍ଚୋ’’ତିଆଦିକା ଚ ସବ୍ବା ଅସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତି ସଙ୍ଗହିତା ହୋତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ । ତା ଏୱ ହି ୱୋମିସ୍ସା ଇତରା ଚତସ୍ସୋତି । ତସ୍ମା ତାସଂ ଦସ୍ସନେନ ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ସବ୍ବା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଖନ୍ଧାଦିପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ପନ ଛସୁ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଦସ୍ସିତପ୍ପଭେଦଂ ଇଧେୱ ଚ ଦସ୍ସିତପ୍ପଭେଦଂ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ନାମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେ ଧମ୍ମେ ଇଧ ପଞ୍ଞପେତୁକାମୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଦସ୍ସେତୁକାମୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଏତସ୍ମିଂ ପକରଣେ ପଞ୍ଞାପନଂ କରୋତି, ୱତ୍ଥୂହି ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସେତୀତି ।

ଖନ୍ଧାତିପଞ୍ଞାପନାତି ଇଦଂ ଖନ୍ଧାତି ରୂପଂ ପଥୱୀତିଆଦିକା ସବ୍ବାପି ସାମଞ୍ଞପ୍ପଭେଦପଞ୍ଞାପନା ନାମ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଞ୍ଞାପନାତି ଏତସ୍ସ ପନ ଦସ୍ସନା ଠପନାତି ଏତେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥା, ତେସଂ ପକାସନା ନିକ୍ଖିପନାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଇଦମେୱଂନାମକଂ ଇଦମେୱଂନାମକନ୍ତି ତଂତଂକୋଟ୍ଠାସିକକରଣଂ ବୋଧନମେୱ ନିକ୍ଖିପନା, ନ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବାନଂ ମଞ୍ଚାଦୀନଂ ୱିୟ ଠାନସମ୍ବନ୍ଧକରଣଂ । ୟୋ ପନାୟଂ ‘‘ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ହି ଦସ୍ସେତି ଚ ଠପେତି ଚା’’ତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ସୋ ଭାୱଭୂତାୟ କରଣଭୂତାୟ ୱା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଦିଟ୍ଠତାୟ ଠପିତତାୟ ଚ ତଂନିମିତ୍ତତଂ ସନ୍ଧାୟ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀତିଆଦିନା ୱଚନେନ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପାଳିମୁତ୍ତକେନା’’ତିଆଦିମାହ । କୁସଲାକୁସଲସ୍ସେୱାତି କୁସଲାକୁସଲସ୍ସ ୱିୟ । ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ସତୋତି, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୂତସ୍ସାତି । ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସତୋତି ୱା ୱିଜ୍ଜମାନଭୂତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ଭୂତସ୍ସା’’ତି । ତେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାତି ୟଥା କୁସଲାଦୀନି ଅକୁସଲାଦିସଭାୱତୋ, ଫସ୍ସାଦୟୋ ଚ ୱେଦନାଦିସଭାୱତୋ ୱିନିୱତ୍ତସଭାୱାନି ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୟେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ‘‘ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋ’’ତି ଉପଲଦ୍ଧି ହୋତି, ତେ ଅପନେତ୍ୱା ତେହି ୱିନିୱତ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିଆଦିସଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅସମ୍ଭୂତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନେତସ୍ସ ‘‘ତେନାକାରେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ଥଂ କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଦୁକେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ସଭାୱେ ଲୋକନିରୁତ୍ତିଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନଭିନିୱେସେନ ଚିତ୍ତେନ ‘‘ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋ’’ତି ଗହଣସବ୍ଭାୱା ‘‘ଲୋକନିରୁତ୍ତିମତ୍ତସିଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଆହ । ସାଭିନିୱେସେନ ପନ ଚିତ୍ତେନ ଗୟ୍ହମାନଂ ପଞ୍ଚମସଚ୍ଚାଦିକଂ ନ ସଭାୱତୋ, ନାପି ସଙ୍କେତେନ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବାକାରେନପିଅନୁପଲବ୍ଭନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାସୁ ଇମସ୍ମିଂ…ପେ॰… ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ସରୂପତୋ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଆଗତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାନୟସ୍ସ ଅୱିରୋଧେନ ଆଚରିୟୱାଦା ୟୋଜେତବ୍ବା, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଚେସା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଏତସ୍ସ ସଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପଞ୍ଞପେତବ୍ବମତ୍ତଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞପେତବ୍ବମ୍ପି ହି ସସଭାୱଂ ତଜ୍ଜପରମତ୍ଥନାମଲାଭତୋ ନ ପରତୋ ଲଭିତବ୍ବଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିନାମଂ ଲଭତି, ନିସଭାୱଂ ପନ ସଭାୱାଭାୱତୋ ନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ନାମଂ ଲଭତୀତି । ସତ୍ତୋତିଆଦିକେନ ନାମେନ ପଞ୍ଞପିତବ୍ବମତ୍ତଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ନାମଂ ଲଭତି, ନିସଭାୱା ଚ ସତ୍ତାଦୟୋ । ନ ହି ସସଭାୱସ୍ସ ରୂପାଦୀହି ଏକତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱା ଅନୁପଲବ୍ଭସଭାୱତା ଅତ୍ଥୀତି ।

କିରୀଟଂ ମକୁଟଂ, ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କିରୀଟୀ। ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଆଚରିୟୱାଦେ ଅନୂନେନ ଲକ୍ଖଣେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବସମୋରୋଧୋ କାତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟଂ ତତିୟନ୍ତି ଏୱଂପକାରା ହି ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ସଙ୍ଖାତବ୍ବପ୍ପଧାନତ୍ତା ଛପି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଭଜତୀତି ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ, ଇତରା ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ତଂ ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣୀତିଆଦି ପନ ସଙ୍ଖା ନାମ କାଚି ନତ୍ଥୀତି ତାସଂ ଉପାଦାସନ୍ତତିପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱଂ, ଇତରାସଞ୍ଚ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ୟଥାନିଦସ୍ସିତାନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଆହ ‘‘ସେସା ଅୱିଜ୍ଜମାନପକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପକ୍ଖଞ୍ଚ ଭଜନ୍ତୀ’’ତି । ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣୀତିଆଦୀନଂ ଉପନିଧାଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱମେୱ ମଞ୍ଞତି । ୟଞ୍ହି ପଠମାଦିକଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟସ୍ସ ଚେକାଦିକସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପୀୟତି, ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାନଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି । ତଥା ସନ୍ତତିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚ । ନ ହି ଅସୀତି ଆସୀତିକୋ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନୋତି ।

ଏକଚ୍ଚା ଭୂମିପଞ୍ଞତ୍ତୀତି କାମାୱଚରାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । କାମାୱଚରାଦୀ ହି ସଭାୱଧମ୍ମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମୋତି ପନ ଓକାସେ ଗହିତେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଏସା ଭୱିତୁଂ ଅରହତି, କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଗହିତେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେନୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟଥା ପନ ୱଚନସଙ୍ଖାତାୟ ୱଚନସମୁଟ୍ଠାପକଚେତନାସଙ୍ଖାତାୟ ୱା କିରିୟାୟ ଭାଣକୋତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିପକ୍ଖଂ ଭଜତି, ଏୱଂ କିସୋ ଥୂଲୋତି ରୂପାୟତନସଙ୍ଖାତେନ ସଣ୍ଠାନେନ ପୁଗ୍ଗଲାଦୀନଂ ପଞ୍ଞାପନା ୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ୱା ରୂପାୟତନେ ଅଗ୍ଗହିତେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ରୂପଂ ଫସ୍ସୋତିଆଦିକା ପନ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ରୁପ୍ପନାଦିକିଚ୍ଚୱସେନ କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ, ପଚ୍ଚତ୍ତଧମ୍ମନାମୱସେନ ପଚ୍ଚତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ୱା ଅୱରୋଧେତବ୍ବା । ୱିଜ୍ଜମାନାୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଚ ୱୁତ୍ତାସୁ ତାସଂ ୱୋମିସ୍ସତାୱସେନ ପୱତ୍ତା ଇତରାପି ୱୁତ୍ତାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅୟମ୍ପି ଆଚରିୟୱାଦୋ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୨.‘‘ୟାୱତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟତ୍ତକେନ ପଞ୍ଞାପନେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟାୱତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ୟାୱତା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏୱଂ ପାଳିୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପପ୍ପଭେଦୱସେନ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ୟାୱତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି, ‘‘ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ହି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟତ୍ତକେନ ପଞ୍ଞାପନେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ୱା’’ତି ଏତେନ ଦସ୍ସିତୋ, ‘‘ୟାୱତା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ପନ ‘‘ପଭେଦତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିକେନାତି । ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପଭେଦନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ । ତେନ ଅୱୁତ୍ତୋପି ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତୀତି ‘‘ତତ୍ରାପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କାମାୱଚରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ୱା ଏତ୍ଥ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ‘‘ୟାୱତା’’ତି ଇଦଂ ସବ୍ବେହି ପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ୟତ୍ତକା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ତତ୍ତକା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟତ୍ତକୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ତପ୍ପଭେଦାନଞ୍ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ପଭେଦୋ, ତତ୍ତକୋ ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଭେଦୋତି ପକରଣନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତେନ ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ‘‘ୟାୱତା ଆୟତନାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ।

୭.ଏକଦେସେନେୱାତି ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧. ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧. ଝାନଙ୍ଗାନେୱ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୱିମୋକ୍ଖସହଜାତେନ ନାମକାୟେନା’’ତି । ୟେନ ହି ସଦ୍ଧିନ୍ତିଆଦିନା ପଠମଂ ସମଙ୍ଗିଭାୱତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ଫସ୍ସେନପି ଫୁଟ୍ଠାୟେୱ ନାମାତି ଏତେନ ‘‘ଅପିଚେସା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଂ ସମ୍ଫସ୍ସେନ ଫୁସନତ୍ଥଂ, ଇତରେହି ଇତରେ କାରଣତ୍ଥେ । ସମଙ୍ଗିଭାୱଫୁସନକାରଣଭାୱା ହି ଫୁସନାତି ୱୁତ୍ତାତି । ପୁନପି ପଠମତ୍ଥମେୱ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ରାସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ଠପେତ୍ୱା ତାନି ଅଙ୍ଗାନି ସେସା ଅତିରେକପଣ୍ଣାସଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ୱେଦନାସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଆହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏୱଂ ସତି ୱେଦନାସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସୁଖସ୍ସ ଫୁସିତବ୍ବତ୍ତା ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ତେସଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ତେନେୱ ତସ୍ସ ଫୁସନା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ୱେଦୟିତାଧିପତିୟଟ୍ଠେହି ଉପନିଜ୍ଝାୟନଭାୱପଟିଲାଭସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଠପେତ୍ୱା ତାନି ଅଙ୍ଗାନୀତି ଅଙ୍ଗାନଂ ବହୁତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ । ତେସୁ ପନ ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ‘‘ୱିତକ୍କଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁଖଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିସ୍ସା ୟୋଜନାୟ ସେସା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ଇତରାସୁ ଚତ୍ତାରୋତି । ସବ୍ବୟୋଜନାସୁ ଚ ତୟୋ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨. ୟୋ ଅସମୟୱିମୋକ୍ଖେନ ଏକଚ୍ଚେହି ଆସୱେହି ୱିମୁତ୍ତୋ ଅସମୟୱିମୋକ୍ଖୂପନିସ୍ସୟଲାଭେନ ଚ ସାତିସୟେନ ସମୟୱିମୋକ୍ଖେନ, ସୋ ଏୱ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ। ସୋ ହି ତେନ ୱିମୁତ୍ତୋ ଝାନଲାଭୀ ସେକ୍ଖୋ ରୂପାରୂପଭୱତୋ ଅପୁନରାୱଟ୍ଟକୋ କାମରାଗାଦୀହି ତଥାୱିମୁତ୍ତୋୱ ହୋତୀତି ସମୟୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ଅରହତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପନ ଝାନଲାଭୀ ପୁନରାୱଟ୍ଟକଧମ୍ମୋ ପୁନ କାମରାଗାଦିସମୁଦାଚାରଭାୱତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ସମୟୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନାରହତି, ତେନ ସୋ ‘‘ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅରହତୋ ପନ ଅପରିକ୍ଖୀଣା ଆସୱା ନତ୍ଥି, ୟତୋ ୱିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରମତ୍ତା ହି ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖାତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ନ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା ସମୟୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱସ୍ସ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱସ୍ସ ୱା କାରଣଂ । ତଦକାରଣଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହେୱ ଖୋ…ପେ॰… ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସେୱ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବୋପି ହି ଅରହା ଅସମୟୱିମୁତ୍ତୋତି । ବାହିରାନନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରତୋ ବହିଭୂତାନଂ, ଲୋକିୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩. ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନମତ୍ତୱାଚକୋ ଅରୂପସଦ୍ଦୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତମଞ୍ଜୂସନ୍ତି ସମାଧିଂ । ଅଭିଞ୍ଞାଦୀନଞ୍ହି ଧମ୍ମାନଂ ପାଦକଭାୱେନ ସମାଧି ମଞ୍ଜୂସାସଦିସୋ ହୋତି । ଅଦ୍ଧାନଂ ଫରିତୁନ୍ତି ଦୀଘକାଲଂ ବ୍ୟାପେତୁଂ, ପୱତ୍ତେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆଦରସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ୱତ୍ତଭେଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ୱତ୍ତଭେଦମତ୍ତେନ ନଟ୍ଠା ପନ ସମାପତ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀହି ନଟ୍ଠା ୱିୟ ନ କିଞ୍ଚେନ ପଚ୍ଚାହରିତବ୍ବା ହୋତି ମନ୍ଦପାରିପନ୍ଥକତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱତ୍ତସମିତକରଣମତ୍ତେନେୱ ପଚ୍ଚାହରିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅପ୍ପେନ୍ତୋୱ ନିସୀଦୀ’’ତି ଆହ ।

୪.ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେନ ପମାଦେନ ୱୀତିନାମେନ୍ତାନମ୍ପି ସମାପତ୍ତି ନ କୁପ୍ପତୀତି ପରିହୀନୋ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ବ୍ୟାସଙ୍ଗେ ପଟିସଂହଟମତ୍ତେ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘କିସ୍ସ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକୋ ଅନ୍ତରାୟାୟାତି ? ୟା ହିସ୍ସ ସା, ଆନନ୍ଦ, ଅକୁପ୍ପା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ନାହଂ ତସ୍ସା ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକଂ ଅନ୍ତରାୟାୟ ୱଦାମି । ୟେ ଚ ଖ୍ୱସ୍ସ, ଆନନ୍ଦ, ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରା ଅଧିଗତା, ତେସାହମସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକଂ ଅନ୍ତରାୟାୟ ୱଦାମୀ’’ତି ସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୭୯) ପନ ସମୟେନ ସମୟଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ପରିହରିତବ୍ବାନଂ ସମାପତ୍ତିସୁଖୱିହାରାନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ବ୍ୟାସଙ୍ଗକାଲେ ଅନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକୋ ଅନ୍ତରାୟୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନସ୍ସ ତେନ ଅୱିରୋଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫.ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ପୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇଧ ହି ତାହି ସମାପତ୍ତୀହି ପରିହାୟେୟ୍ୟାତି ଧମ୍ମେହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିହାନମ୍ପି ଅପରିହାନମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପମାଦମାଗମ୍ମ ତା ସମାପତ୍ତିୟୋ କୁପ୍ପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଧମ୍ମାନଂ କୁପ୍ପନଂ ଅକୁପ୍ପନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପନ ପରିହାନଧମ୍ମାନମେୱ ୱିନାସୋତି ୱଚନନାନତ୍ତମତ୍ତେନ ୱଚନତ୍ଥନାନତ୍ତମତ୍ତେନ ୱା ପରିୟାୟନ୍ତରତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୭-୮.ଚେତନା ସମାପତ୍ତିଚେତନା ତଦାୟୂହନା ଚ । ଅନୁରକ୍ଖଣା ସମାପତ୍ତିଉପକାରାନୁପକାରପରିଗ୍ଗାହିକା ପଞ୍ଞାସହିତା ସତି । ତାହି ଚେତିୟମାନଅନୁରକ୍ଖିୟମାନସମାପତ୍ତୀନଂ ଭବ୍ବା ଚେତନାଭବ୍ବା ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବା ।

୧୦.ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସିକ୍ଖଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନଗତା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ଅତିକ୍କନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତା ହି ସଂୟୋଜନତ୍ତୟାନୁପଚ୍ଛେଦେନ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସିକ୍ଖା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ।

୧୧. ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଚ ୱଟ୍ଟଭୟତୋ ପଞ୍ଞୁବ୍ବେଗେନ ଉବ୍ବିଜ୍ଜନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନେହି ଉପରତୋତି ଭୟୂପରତୋ ନାମାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ଭୟୂପରତା’’ତି ।

୧୨. ଭୱଙ୍ଗପଞ୍ଞାୱିରହିତା ‘‘ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା’’ତି ଇମିନା ଗହିତାତି ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକା କେଚି ‘‘ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା’’ତି ଇମିନା ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗଫଲୂପନିସ୍ସୟା’’ତି । ପଞ୍ଞାୟ ହି ୱିନା ନ ତଦୁପନିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ।

୧୪. ୟତ୍ଥ ନିୟତାନିୟତୱୋମିସ୍ସା ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥେୱ ନିୟତଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୀତି ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ ତଦଭାୱା ନିୟତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟା ପନ ଉତ୍ତରକୁରୁକାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

୧୬. ତେରସସୁ ସୀସେସୁ ପଲିବୋଧସୀସାଦୀନି ପୱତ୍ତସୀସଞ୍ଚ ପରିୟାଦିୟିତବ୍ବାନି, ଅଧିମୋକ୍ଖସୀସାଦୀନି ପରିୟାଦକାନି, ପରିୟାଦକଫଲଂ ଗୋଚରସୀସଂ । ତଞ୍ହି ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତଫଲୱିମୋକ୍ଖୋତି । ପରିୟାଦକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ସଙ୍ଖାରସୀସଂ ସଙ୍ଖାରୱିୱେକଭୂତୋ ନିରୋଧୋତି ପରିୟାଦିୟିତବ୍ବାନଂ ପରିୟାଦକଫଲାରମ୍ମଣାନଂ ସହ ୱିୟ ସଂସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନେନ ସମସୀସିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୮୭) ତେରସ ସୀସାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଇଧ ପନ ‘‘ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଆସୱପରିୟାଦାନଞ୍ଚ ହୋତି ଜୀୱିତପରିୟାଦାନଞ୍ଚା’’ତି ୱଚନତୋ ତେସୁ କିଲେସପୱତ୍ତସୀସାନମେୱ ୱସେନ ୟୋଜନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ କିଲେସସୀସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତସୀସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ମଗ୍ଗୋ ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣୱସେନ ୟଦିପି ପରିୟାଦିୟତି, ୟାୱ ପନ ଚୁତି, ତାୱ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ପୱତ୍ତସୀସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟତୀ’’ତି ଆହ । କିଲେସପରିୟାଦାନେନ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ୱିୟ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱାରା ଚ କିଲେସପରିୟାଦାନସ୍ସେୱ ୱାରାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । ‘‘ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୭୮; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୨, ୧୪) ୱଚନତୋ ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରିସମାପନେନ କିଲେସପରିୟାଦାନଂ ସମାପିତଂ ନାମ ହୋତି । ତଂ ପନ ପରିସମାପନଂ ୟଦି ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ହୋତି, ତେନେୱ ଜୀୱିତପରିସମାପନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଇମାୟ ୱାରଚୁତିସମତାୟ କିଲେସପରିୟାଦାନଜୀୱିତପରିୟାଦାନାନଂ ଅପୁବ୍ବାଚରିମତା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱାରସମତାୟା’’ତି । ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାନଚିତ୍ତମେୱ ଭୱଙ୍ଗୋତରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୭.ମହାପୟୋଗୋତି ମହାକିରିୟୋ ୱିପତ୍ତିକରଣମହାମେଘୁଟ୍ଠାନାକାରୱିନାସୋ । ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ୱିନାସୋ ନପ୍ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮.ଅରଣୀୟତ୍ତାତି ପୟିରୁପାସିତବ୍ବତ୍ତା ।

୨୦. ୟାୟ କତକିଚ୍ଚତା ହୋତି, ତାୟ ଅଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାୟ ଅଧିଗତାୟ ତେୱିଜ୍ଜତାଭାୱୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତା, ସା ଚ ଆଗମନୱସେନ ସିଦ୍ଧା ସାତିସୟା ତେୱିଜ୍ଜତାତି ଆହ ‘‘ଆଗମନୀୟମେୱ ଧୁର’’ନ୍ତି ।

୨୨.ତତ୍ଥ ଚାତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପ୍ପତ୍ତିୟା ଆଧାରଭାୱେ ୱା । ତତ୍ଥେୱ ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ।

୨୩.ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଚ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ସଚ୍ଚେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୪. ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିକେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୮; ୩.୩୧୨; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯; ଧ॰ ସ॰ ୨୪୮) ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଅନ୍ତେ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ ୱତ୍ୱା ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ୟଦିପି ମହାନିଦାନସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସେଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଧ କୀଟାଗିରିସୁତ୍ତୱସେନ ସବ୍ବଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ‘‘ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସହଜାତନାମକାୟେନ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତି ଆହ । କୀଟାଗିରିସୁତ୍ତେ ହି ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟେ ତେ ସନ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖା ଅତିକ୍କମ୍ମ ରୂପେ ଆରୁପ୍ପା, ତେ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୨) ଅରୂପସମାପତ୍ତିୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତା ୱୁତ୍ତା, ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସେଟ୍ଠୋ ଚ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋପପତ୍ତିତୋତି । କାୟସକ୍ଖିମ୍ହିପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀତି ନ ଆସୱା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସନ୍ତି, ଦସ୍ସନକାରଣା ପନ ପରିକ୍ଖୀଣା ଦିସ୍ୱା ପରିକ୍ଖୀଣାତି ୱୁତ୍ତା । ଦସ୍ସନାୟତ୍ତପରିକ୍ଖୟତ୍ତା ଏୱ ହି ଦସ୍ସନଂ ପୁରିମକିରିୟା ହୋତୀତି । ନାମନିସ୍ସିତକୋ ଏସୋତି ଏସୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ରୂପତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ନାମଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ ପୁନ ତତୋ ମୁଚ୍ଚନତୋ ‘‘ନାମନିସ୍ସିତକୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚ ସାଧକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ‘‘କାୟଦ୍ୱୟତୋ ସୁୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତେ ହି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଲାଭିନୋ ଉପସୀୱବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭଗୱତା ନାମକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋତି ମୁନି ଅକ୍ଖାତୋତି ।

ପଠମତ୍ଥେରୱାଦେ ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ, ଦୁତିୟତ୍ଥେରୱାଦେ ଉଭତୋ ଭାଗତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋତି, ତତିୟତ୍ଥେରୱାଦେ ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତୋତି କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତୋ, କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦନେହି ୱା କାୟଦ୍ୱୟତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅରୂପାୱଚରଂ ପନ ନାମକାୟତୋ ଚ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତନାମକାୟତୋ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଞ୍ହି ନୀୱରଣଦୂରୀଭାୱେନ ନାମକାୟତୋ ରୂପତଣ୍ହାୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ରୂପକାୟତୋ ଚ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଏକଦେସେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ପାଦକଭୂତଂ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତନାମଲାଭସ୍ସ କାରଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨୫.ଏତେସୁ ହି ଏକୋପି ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀ ନ ହୋତୀତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତଭାୱସ୍ସ କାରଣଭୂତଂ ରୂପକାୟତୋ ୱିମୁତ୍ତଂ ଏକମ୍ପି ୱିମୋକ୍ଖଂ ଅନଧିଗତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅରୂପାୱଚରେସୁ ହି ଏକମ୍ପି ଅଧିଗତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତଭାୱକାରଣପଟିଲାଭତୋ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖେକଦେସେନ ତେନ ତଂନାମଦାନେ ସମତ୍ଥେନ ‘‘ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ପନା’’ତିଆଦି ।

୨୬.ଫୁଟ୍ଠନ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତୋ ଫୁଟ୍ଠନ୍ତୋ, ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଅନନ୍ତରୋ କାଲୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତ୍ଥ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଫୁଟ୍ଠାନନ୍ତରକାଲମେୱ ସଚ୍ଛିକରୋତି ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋପାୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୫) ୱିୟ ଭାୱନପୁଂସକଂ ୱା ଏତଂ । ୟୋ ହି ଅରୂପଜ୍ଝାନେନ ରୂପକାୟତୋ ନାମକାୟେକଦେସତୋ ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ, ତେନ ନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଆଲୋଚିତୋ ପକାସିତୋ ୱିୟ ହୋତି, ନ ପନ କାୟେନ ସଚ୍ଛିକତୋ । ନିରୋଧଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେସୁ ଆସୱେସୁ ଖେପିତେସୁ ତେନ ସୋ ସଚ୍ଛିକତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ନିରୋଧଂ ୟଥାଆଲୋଚିତଂ ନାମକାୟେନ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି କାୟସକ୍ଖୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତୁ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଆସୱାନଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ।

୨୭.ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପତ୍ତୋତି ଏତେନ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ନିରୋଧସ୍ସ ପତ୍ତତଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଠମଫଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ୟାୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋତି ।

୨୮.ଇମଂ ପନ ନୟଂ ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତଭାୱପ୍ପତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞାନାନତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ୟେନ ୱିସେସେନ ସୋ ୱିସେସୋ ପତ୍ତୋ, ସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଇମଂ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୂତି ଚ ୱଚନେନ ଆଗମନୀୟନାନତ୍ତସନ୍ନିଟ୍ଠାନମେୱ ଥିରଂ କରୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏତେନ ସବ୍ବଥା ଅୱିମୁତ୍ତସ୍ସପି ସଦ୍ଧାମତ୍ତେନ ୱିମୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋତି ୱା ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୯.ପଞ୍ଞଂ ୱାହେତୀତି ପଞ୍ଞଂ ସାତିସୟଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞା ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱହତୀତି ନିବ୍ବାନାଭିମୁଖଂ ଗମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୧.ଏୱଂମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପୀତି ଅୟଂ ଅପି-ସଦ୍ଦୋ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତୋ, ନନୁ ଅରିୟେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ହୋତୀତି ତଦା ଏୱ ସୋତାପନ୍ନୋ ନାମାତି ଆପନ୍ନନ୍ତି ? ନାପନ୍ନଂ। ମଗ୍ଗେନ ହି ଅତ୍ତନା ସଦିସସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ୱା ସତ୍ତଙ୍ଗିକସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ସୋତୋତି ନାମଂ ଦିନ୍ନନ୍ତି ତେନପି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନଭାୱତୋ, ସୋତେନ ୱା ମଗ୍ଗେନ ପୱତ୍ତେତୁଂ ଅପରିହୀନେନ ଫଲଟ୍ଠୋପି ସମନ୍ନାଗତୋ ଏୱ ନାମ, ନ ଚ ତେନ ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିୟ ସୋତୋ ସମାପଜ୍ଜିୟମାନୋ, ତସ୍ମା ସମାପନ୍ନସୋତତ୍ତା ପଠମଫଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ୟେ କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟି ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସନ୍ନା, ସବ୍ବେ ତେ ସୋତାପନ୍ନା । ତେସଂ ସୋତାପନ୍ନାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ନିଟ୍ଠା, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ୱିହାୟ ନିଟ୍ଠା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୪) । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଫଲଟ୍ଠାଦୀନଂ ୱିସୁଂ ନାମଂ ଅତ୍ଥୀତି ପଠମଫଲଟ୍ଠୋ ଏୱ ଇତରେହି ୱିସେସିୟମାନୋ ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ସୋ ଏୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗେନ ବୁଜ୍ଝତୀତି ଏତେନ ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ବୋଧି ପରଂ ଅୟନଂ ନିସ୍ସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ହି ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋତି । ଦୁତିୟେନତ୍ଥେନ ସମ୍ବୋଧି ପରଂ ଅୟନଂ ଗତି ଏତସ୍ସାତି ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ।

୩୨. କେୱଲେନ କୁଲସଦ୍ଦେନ ମହାକୁଲମେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ମହାଭୋଗକୁଲେସୁୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

୩୩.ଖନ୍ଧବୀଜଂ ନାମ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଇହଟ୍ଠକନିଜ୍ଝାନିକୱସେନେୱ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କଥିତାତି ସଜ୍ଝାନକୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନସମୁଚ୍ଛେଦେ ଅକତେପି ଅନାଗାମିସଭାଗୋ ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଇଧ ଗଣନୂପଗୋ ନ ହୋତି, ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ ସଂସରଣକୋ କାମଭୱଗତୋ ହୀନଜ୍ଝାନକୋ ଇଧ ଗଣନୂପଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୪.ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ତନୁଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୬.ଉପପନ୍ନଂ ୱା ସମନନ୍ତରାତି ଉପପନ୍ନଂ ୱା ଏତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ହୋତି, ଅଥ ସମନନ୍ତରା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ସଞ୍ଜନେତି । ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ୱେମଜ୍ଝଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ସଞ୍ଜନେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅପ୍ପତ୍ୱା ପବ୍ବତଂ ନଦୀ’’ତି ୱିୟ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ୱେମଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ହୁତ୍ୱାତି ପରସଦ୍ଦୟୋଗେ ପରତୋ ଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ସଦ୍ଦୋ ୱଚନସେସଭୂତୋ ପୟୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩୭.ଉପହଚ୍ଚାତି ଏତସ୍ସ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ୱେମଜ୍ଝାତିକ୍କମୋ କାଲକିରିୟୋପଗମନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱେମଜ୍ଝ’’ନ୍ତିଆଦି ।

୪୦.ଉଦ୍ଧଂୱାହିଭାୱେନାତି ଉଦ୍ଧଂ ୱହତୀତି ଉଦ୍ଧଂୱାହୀ, ତଣ୍ହାସୋତଂ ୱଟ୍ଟସୋତଂ ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, ତେନ ଉଦ୍ଧଂୱାହିଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱିହେସୁ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ୟଦିପି ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀ ନ ହୋତି, ୟତ୍ଥ ୱା ତତ୍ଥ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତୁ, ପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ପନ ତସ୍ସ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିତା ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିତା ଚ ଅତ୍ଥୀତି ତତ୍ଥ ଦସ ଅନାଗାମିନୋ ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଅତପ୍ପାଦୀସୁପି । ଅନୁପହଚ୍ଚତଲାତି ଅପ୍ପତ୍ତତଲା । ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀନଂ ଲହୁସାଲହୁସଗତିକା ଏୱ ପରିତ୍ତୱିପୁଲତିଣକଟ୍ଠଝାପକପପ୍ପଟିକାସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବାୟନକାଦୀହି ଅଧିମତ୍ତତା ୱିୟ ସମୁଦ୍ଦଂ ପତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟନକତୋ ଅନଧିମତ୍ତତା ୱିୟ ଚ ଅନ୍ତରା ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀହି ଉଦ୍ଧଂସୋତତୋ ଚ ଅଧିମତ୍ତାନଧିମତ୍ତତା । ତେ ଏୱ ହି ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋତି । ତତୋ ମହନ୍ତତରେତି ୱଚନଂ ତିଣକଟ୍ଠଝାପନସମତ୍ଥପପ୍ପଟିକାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ନ ଅଧିମତ୍ତ ନାଧିମତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ।

ନୋ ଚସ୍ସ ନୋ ଚ ମେ ସିୟାତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ହେତୁପଞ୍ଚକଂ ନୋ ଚ ଅସ୍ସ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିକଂ ଇଦଂ ଫଲପଞ୍ଚକଂ ୱତ୍ତମାନଂ ନୋ ଚ ମେ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଅତୀତଭୱସଂସିଦ୍ଧିତୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟତୋ ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟଦସ୍ସନପଟିପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ନ ଭୱିସ୍ସତି, ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୟଦି ଏତରହି ହେତୁପଞ୍ଚକଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ଅନାଗତେ ଫଲପଞ୍ଚକଂ ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନ ୱୟଦସ୍ସନପଟିପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତି, ଏତରହି ଅନାଗତେ ଚ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟନିୱାରଣୱସେନ ସୁଞ୍ଞତାପଟିପତ୍ତି ୱା ଚତୂହିପି ୱୁତ୍ତା । ୟଦତ୍ଥୀତି ୟଂ ଅତ୍ଥି । ଭୂତନ୍ତି ସସଭାୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱା ୟଥାଦିଟ୍ଠଉଦୟବ୍ବୟଂ ୟଥାଦିଟ୍ଠସୁଞ୍ଞତଂ ୱା ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ପରିକପ୍ପିତଇତ୍ଥିପୁରିସସତ୍ତାଦିଭାୱରହିତଂ ନାମରୂପମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନାୟ ୱିୱଟ୍ଟମାନସୋ ତଂ ଭୂତଂ ପଜହାମୀତି ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି, ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣେନ ଉପେକ୍ଖକୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଭୱେ ନ ରଜ୍ଜତି, ସମ୍ଭୱେ ନ ରଜ୍ଜତୀତି ଅୱିସିଟ୍ଠେ ୱିସିଟ୍ଠେ ଚ ଭୱେ ନ ରଜ୍ଜତୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ପନ ଭୱୋ ଭୱୋ, ଅନାଗତୋ ଜାତିୟା ଗହଣେନ ଗହିତୋ ସମ୍ଭୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଭୱୋତି ଭୂତମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ସମ୍ଭୱୋ ତଦାହାରୋ, ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱୟେ ନ ରଜ୍ଜତୀତି ସେକ୍ଖପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି। ଭୂତେ ହି ସସମ୍ଭୱେ ଚ ୱିରାଗୋ ସେକ୍ଖପଟିପତ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ଭୂତମିଦନ୍ତି, ଭନ୍ତେ, ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି, ଭୂତମିଦନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ତଦାହାରସମ୍ଭୱନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ…ପେ॰… ଦିସ୍ୱା ତଦାହାରସମ୍ଭୱସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାୟ…ପେ॰… ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ତଦାହାରନିରୋଧାୟ ୟଂ ଭୂତଂ, ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ…ପେ॰… ଦିସ୍ୱା ନିରୋଧଧମ୍ମସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ସେକ୍ଖୋ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୧) । ଅଥୁତ୍ତରୀତି ଅଥ ଏୱଂ ଅରଜ୍ଜମାନୋ ଉତ୍ତରି ସନ୍ତଂ ପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅନୁକ୍କମେନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମା ପସ୍ସତି, ତଞ୍ଚ ଖ୍ୱସ୍ସ ପଦଂ ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନେୱ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବସ୍ସ ତସ୍ସ ତେନ ଅସଚ୍ଛିକତତ୍ତା ।

ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୬୩. କସ୍ସଚି କିଲେସସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା କସ୍ସଚି କଥଞ୍ଚି ଅୱିମୁତ୍ତୋ କାମଭୱୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ବନ୍ଧନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନଂ, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନୋ।

୮୩. କାରଣେନ ୱିନା ପୱତ୍ତହିତଚିତ୍ତୋ ଅକାରଣୱଚ୍ଛଲୋ। ଅନାଗତମ୍ପି ପୟୋଜନଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ପୁରିମଗ୍ଗହିତଂ ତଂ କତଂ ଉପାଦାୟ କତଞ୍ଞୂ ଏୱ ନାମ ହୋତି, ନ ପୁବ୍ବକାରୀତି ଆହ ‘‘କରିସ୍ସତି ମେ’’ତିଆଦି । ତମୋଜୋତିପରାୟଣୋ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଅନୁପଜୀୱନ୍ତୋ ଏୱ ପୁଞ୍ଞାନି କରୋତୀତି ‘‘ପୁବ୍ବକାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଇଣଂ ଦେମୀ’’ତି ସଞ୍ଞଂ କରୋତୀତି ଏୱଂସଞ୍ଞଂ ଅକରୋନ୍ତୋପି କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୬.ଅଚ୍ଛମଂସଂଲଭିତ୍ୱା ସୂକରମଂସନ୍ତି ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତୀତି ଅଚ୍ଛମଂସନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋପି ସୂକରମଂସନ୍ତି ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି, ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୯୦.ତିତ୍ତୋତି ନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତାୟ ନିରୁସ୍ସୁକ୍କୋ ।

ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୧.ସେସସଂୱରଭେଦେନାତି ମନୋସଂୱରଭେଦେନ, ସତିସଂୱରାଦିଭେଦେନ ୱା । ଅକୁସଲସୀଲସମନ୍ନାଗମେନାତି ‘‘କତମେ ଚ ଥପତି ଅକୁସଲା ସୀଲା ? ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ ଅକୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ପାପକୋ ଆଜୀୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେହି ସମନ୍ନାଗମେନ । ତସ୍ସ ହି…ପେ॰… ଏୱଂ ସାସଙ୍କସମାଚାରୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ସାସଙ୍କୋ ସମାଚାରୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯୪. ସମାନୱିସୟାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିସେସଦସ୍ସନୱସେନ ‘‘କାୟସକ୍ଖୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୦୭.ସମାଧି ୱା ଆଦୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ହି ପରମତ୍ଥତୋ ସାସନନ୍ତି ତଦତ୍ଥୋ ପାଦକସମାଧି ତସ୍ସ ଆଦି ୱୁତ୍ତୋ, ତଦାସନ୍ନତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା, ତସ୍ସ ମୂଲେକଦେସତ୍ତା ମଗ୍ଗୋ।

୧୦୮.ଉଚ୍ଛଙ୍ଗୋ ୱିୟ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଉଚ୍ଛଙ୍ଗସଦିସପଞ୍ଞତାୟ ଏୱ ପଞ୍ଞା ୱିୟ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଉଚ୍ଛଙ୍ଗୋ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଚିରଟ୍ଠାନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ଉଚ୍ଛଙ୍ଗସଦିସପଞ୍ଞୋତିଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

୧୦୯. ୟଥା ଚ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗସଦିସା ପଞ୍ଞା, ଏୱଂ ନିକ୍କୁଜ୍ଜକୁମ୍ଭସଦିସା ପଞ୍ଞା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ ।

୧୧୩. ଚିରଟ୍ଠାନତୋ ଥିରଟ୍ଠାନତୋ ଚ ପାସାଣଲେଖସଦିସା ପରାପରାଧନିବ୍ବତ୍ତା କୋଧଲେଖା ୟସ୍ସ ସୋ ପାସାଣଲେଖୂପମସମନ୍ନାଗତୋ ପାସାଣଲେଖୂପମୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଇତରେପି ।

୧୧୮. ସୁତାଦିୱତ୍ଥୁରହିତୋ ତୁଚ୍ଛମାନୋ ନଳୋ ୱିୟାତି ‘‘ନଳୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଉଗ୍ଗତୋ ନଳୋ ଏତସ୍ସାତି ଉନ୍ନଳୋ।

୧୨୨. ‘‘ସୀଲକଥା ଚ ନୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ସୀଲକଥାଭୱନଂ ପଠମାରମ୍ଭୋପି ଦୁସ୍ସୀଲେନ ସହ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ନେୱ ସୀଲକଥା ହୋତୀ’’ତି ।

୧୨୩.ତତ୍ଥତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବେ ପଞ୍ଞାୟ ସୋଧେତବ୍ବେ ଚ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବେ ଚ ଅଧିକସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞାୟ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୨୪.ଗୂଥକୂପୋ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତି ଏତେନ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସ ଗୂଥସଦିସତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତି ।

୧୩୦.ନୋ ଚ ସମ୍ମା ପଞ୍ଞପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଥାଗତେ ତସ୍ମିଂ ଅନାଦରିୟଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ୱାୟମନ୍ତସ୍ସ ଅସମତ୍ଥଭାୱଂ ୱା । ତିତ୍ଥିୟା ୱା ପୂରଣାଦୟୋ ଅଧିପ୍ପେତା ।

ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୩୩. ପରେନ କତଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଆଣତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନା ଚ ପୟୋଗେନ କତନ୍ତି ଆଣତ୍ତିୟା ପାପସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ‘‘ତତୋ ଉପଡ୍ଢସ୍ସ ଦାୟାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୧୪୫.ଅୟନ୍ତି ‘‘ତେସୁ ପଠମୋ’’ତିଆଦିକଂ ନୟଂ ୱଦତି ।

୧୪୮. ଦେସନାୟ ଧମ୍ମାନଂ ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଭାୱସମ୍ପାଦନଂ ଞାଣୁଗ୍ଘାଟନଂ । ସହ ଉଦାହଟୱେଲାୟାତି ଉଦାହଟୱେଲାୟ ସଦ୍ଧିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅନତିକ୍କନ୍ତେ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫୨.ତନ୍ତି ଅନନ୍ତରୱଚନଂ ୱଦତି । ‘‘କତମୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗହିତ୍ୱା ଠିତୱଚନଂ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ। ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଲୋକୋତି କାରଣୟୁତ୍ତଂ।

୧୫୬.ସହିତାସହିତସ୍ସାତି ସହିତାସହିତେତି ଅତ୍ଥୋ, ସହିତାସହିତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନେତି ୱା। ଦ୍ୱେୟେୱାତି ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାୟେୱ । ଦେସକସାୱକସମ୍ପତ୍ତିୟା ବୋଧେତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ସଭାୱଧମ୍ମକଥିକା, ସଚ୍ଚଧମ୍ମକଥିକାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫୭. କୁସଲଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱାସନାଭାୱନା ୱାସଧୁରଂ । ଅୟଂ ପାପପୁଗ୍ଗଲୋତି ଚତୁତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପଠମୋ । ପଠମୋ ହି ଅୱିସଂୱାଦେତୁକାମୋ ୱେରଞ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣସଦିସୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ।

୧୫୯.ପୁଗ୍ଗଲେପି ଅରିୟାନଂ ଅଭିକ୍କମନାଦିସଦିସତାତି ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଭିକ୍କମନାଦୀନଂ ଅରିୟାନଂ ଅଭିକ୍କମନାଦିସଦିସତାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅରିୟାନଂ ଅଭିକ୍କମନାଦିନା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଦିସତାତି ୱା ସଦିସାଭିକ୍କମନାଦିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୬୬. ଦୁସ୍ସୀଲଂ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଭୂତଂ ଭାସତି ନାମ । ପାଣାତିପାତେନ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନେନ ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ଅୱତ୍ୱା ପାଣାତିପାତେନେୱାତି ୱଦନ୍ତୋ ତଚ୍ଛଂ ଭାସତି ନାମ । ୟମିଦଂ ‘‘କାଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ର ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ, ୟୋ ‘‘କାଲେନ ଭଣତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ କୀଦିସୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କାଲଞ୍ଞୂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟମିଦଂ କାଲେନାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ର ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

୧୬୮.ଆଗମନୱିପତ୍ତି ନାମ କମ୍ମଂ, ପୁବ୍ବୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତି ସୁକ୍କସୋଣିତଂ । ପୱତ୍ତେ, ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱା ପଚ୍ଚୟା ପୱତ୍ତପଚ୍ଚୟା, ଆହାରାଦୟୋ । ଜୋତେତୀତି ଜୋତି, ଆଲୋକୋ । କୁଲସମ୍ପତ୍ତିୟାଦୀହି ଜୋତମାନୋ ଚ ଜୋତି ୱିୟାତି ଜୋତି।

୧୭୩. ପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାପି ୟେହି କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତୋ ଅୱିମୁତ୍ତୋ ଚ, ତେସଂ ଦସ୍ସନୱସେନ ୱିମୁତ୍ତିଦସ୍ସନମେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣ’’ନ୍ତି ।

୧୭୪.ୟାନି କାନିଚି ତନ୍ତାୱୁତାନନ୍ତି ତନ୍ତାୱୁତାନଂ ୱତ୍ଥାନଂ ୟାନି କାନିଚି ୱତ୍ଥାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାୟଂ ତତିୟଂ ଅସ୍ସାତି ସାୟତତିୟୋ। ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ ଅନୁୟୋଗୋ। ତଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଭାୱନପୁଂସକଂ ୱା ।

୧୭୮.ତତ୍ଥସିକ୍ଖନଭାୱେନାତି ସିକ୍ଖାୟ ସାଜୀୱେ ଚ ସିକ୍ଖନଭାୱେନ । ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋତି ସୀଲସଂୱରଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ । ସାଜୀୱଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋତି ‘‘ନାମକାୟୋ ପଦକାୟୋ ନିରୁତ୍ତିକାୟୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମେୱ ଚ ଦ୍ୱୟଂ ‘‘ସିକ୍ଖନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାଜୀୱାନତିକ୍କମୋ ସିକ୍ଖାପାରିପୂରିୟା ପଚ୍ଚୟୋ । ତତୋ ହି ୟାୱ ମଗ୍ଗା ସଂୱରପାରିପୂରୀ ହୋତୀତି । ୱିନାସନଭାୱତୋତି ହିଂସନଭାୱତୋ । ହଲିଦ୍ଦିରାଗୋ ୱିୟ ନ ଥିରକଥୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ କଥାୟ ଅଟ୍ଠିତଭାୱେନ ହଲିଦ୍ଦିରାଗସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ।

୧୭୯.ଦାରୁମାସକୋତି ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ଏୱଂପକାରେ ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ଦସଗ୍ଘନକଂ ୱତ୍ଥୟୁଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚଗ୍ଘନକସ୍ସ ଦାନଂ ।

୧୮୧.ଅୱିକିଣ୍ଣସୁଖନ୍ତି ରୂପାଦୀସୁ ସୁଭାଦିପରିକପ୍ପନୱସେନ ଅୱିସଟସୁଖଂ ।

୧୮୭. ଖନ୍ଧଧମ୍ମେସୁ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗଫଲଲାଭେନ ପଟିଲଦ୍ଧା ନାମ ହୋତି ତଦଲାଭେନ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋତି ମଗ୍ଗଫଲଲାଭୀ ଏୱ ‘‘ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାଲାଭୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ମଗ୍ଗଫଲଞାଣମେୱ ଚ ଅଧିକପଞ୍ଞାଭାୱତୋ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ସବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ୱରେ ନିବ୍ବାନେ ଏୱ ୱା ୱିସିଟ୍ଠଦସ୍ସନଭାୱତୋ ଚ ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୧୮୯.ସୁତେନ ଅନୁପପନ୍ନୋତି ୟଥାସୁତେନ ୱା ଅତ୍ଥେନ ୱା ନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୧. ପଠମପଞ୍ଚକେ ଉଦ୍ଦେସେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୟଥା ତେସୁ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ତେ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ର ୟ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଆରମ୍ଭସଦ୍ଦୋତି ଆରମ୍ଭକିରିୟାୱାଚକୋ ସଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ହୋତୀତି ‘‘ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚୱସେନ ଫଲମେୱ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଆୟାଚନସାଧୂତି ନ ପସଂସନାଦିସାଧୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯୨. ଆଦିତୋ ଧେୟ୍ୟଂ ଠପେତବ୍ବଂ ଆଧେୟ୍ୟଂ, ଦସ୍ସନସୱନପଟିୱଚନଦାନୱସେନ ମୁଖେନ ୱିୟ ପୱତ୍ତଂ ଗହଣଂ ମୁଖନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂ ମୁଖଂ ଆଧେୟ୍ୟଂ, ଗହଣତ୍ଥଂ ପକତିମୁଖମେୱ ୱା ଆଧେୟ୍ୟଂ ୟସ୍ସ ସୋ ଆଧେୟ୍ୟମୁଖୋ, ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ଆଦିକଥାୟ ଏୱ ଠପିତଗହଣୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୧୯୪.ରଜଗ୍ଗସ୍ମିନ୍ତି ରଜଗ୍ଗଭାୱେ ।

୧୯୯. ଗୱା ଖୀରଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ନ ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପନ ପଞ୍ଚ ଗୋରସେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସୁ ସପ୍ପିମଣ୍ଡସ୍ସ ଅଗ୍ଗଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଗୱା ଖୀର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଗାୱିତୋ ଖୀରଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ।

ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୨. ଛକ୍କେ ଏକନ୍ତତୋ ପାକଟା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣା ପୁଗ୍ଗଲାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେନାତି ସାମଂ ସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତପ୍ପତ୍ତିବଲେସୁ ଚ ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତୀତି ଏତେନ ସବ୍ବେନ ସମୁଦିତେନ । ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବମିଦଂ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି ସାମଂ ସଚ୍ଚାଭିସମୟେନ ବଲେସୁ ଚ ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ୱିନା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱା, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନାଚରିୟକେନ ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତେନାତି ୱଚନେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସାଚରିୟକତ୍ତଂ ପରତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ପଟିସେଧେତି, ନ ସାଚରିୟକଂ ପରେହି ଉପ୍ପାଦିତଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ନ ହି ତଂ ତାଦିସଂ ନିୱାରେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୩.ସଦ୍ଧାନାମ ସାଧୁଲଦ୍ଧିକାତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜତୀତି ଏତେନ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧା, ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୁ ୱା ଅଧିମୋକ୍ଖଭୂତା ସଦ୍ଧା ସାଧୂତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜମାନଂ କୁସଲଂ ଦସ୍ସେତି, ଏୱଂ ହିରୀୟାଦୀସୁ ଚ । କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ ତଦନ୍ତୋଗଧତାୟ ତଦୁପକାରତାୟ ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜତି ସାହୁ ସଦ୍ଧା କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତିଆଦିନା ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନପଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ‘‘ତସ୍ସ ସା ସଦ୍ଧା ନେୱ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସାହୁ ସଦ୍ଧା କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ୱା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଉପକାରକଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସନଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଉମ୍ମୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତେନ ସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତମେୱ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚଙ୍କୱାରେତି ରଜକାନଂ ଖାରପରିସାୱନେ । ଏକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିସନ୍ତତି ଏକୋ ଚିତ୍ତୱାରୋତି ଚୁତିତୋ ଅନନ୍ତରୋ ୟଥାଗହିତୋ ଦୁତିୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁତିୟଚିତ୍ତୱାରେନା’’ତି । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ତାୟ ତାୟ ଜାତିୟା ଅରହତ୍ତଂ ଅସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତା ଅନେକେ ପୁଗ୍ଗଲା ୱେଦିତବ୍ବା, ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୋ ପନ ଏକୋପି ପୁବ୍ବଭାଗେ ତତିୟପୁଗ୍ଗଲାଦିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ସତ୍ତମପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତୀତି ।

ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୯.ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ନିଟ୍ଠା, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ୱିହାୟ ନିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ ୟେ ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ରୂପାରୂପଭୱେ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଇଧ ୱିହାୟ ନିଟ୍ଠାପକ୍ଖଂ ଭଜମାନାପି ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନାନଂ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପୁଥୁଜ୍ଜନସାଧାରଣେ ଚ ଠାନେ ଉପପତ୍ତିୟା ନ ଗହିତା । ଅସାଧାରଣଟ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀଆଦୟୋ ଏୱ ‘‘ଇଧ ୱିହାୟ ନିଟ୍ଠା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

ଦସକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପକରଣ-ମୂଲଟୀକା ସମତ୍ତା ।

କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣ-ମୂଲଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା

କଥାନଂୱତ୍ଥୁଭାୱତୋତି କଥାସମୁଦାୟସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଏକଦେସାନଂ ଓକାସଭାୱଂ ୱଦତି । ସମୁଦାୟେ ହି ଏକଦେସା ଅନ୍ତୋଗଧାତି । ୟେନ ପକାରେନ ସଙ୍ଖେପେନ ଅଦେସୟି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମାତିକାଠପନେନେୱ ଠପିତସ୍ସା’’ତି ଆହ ।

ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ପରିନିବ୍ବାନମେୱ ପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତରତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ କରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟାୟ ୱା ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଅଧିଗତାୟ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ଜାତଂ, ସା ତସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିୱୂପସମସ୍ସ କରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାତି । ଦୁବ୍ବଲପକ୍ଖନ୍ତି ନ କାଳାସୋକଂ ୱିୟ ବଲୱନ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଏକମଣ୍ଡଲିକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଧମ୍ମୱାଦୀଅଧମ୍ମୱାଦୀୱିସେସଜନନସମତ୍ଥାୟ ପନ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ଦୁବ୍ବଲତା ୱୁତ୍ତା । ତେସଂୟେୱାତି ବାହୁଲିୟାନମେୱ, ବହୁସ୍ସୁତିକାତିପି ନାମଂ । ଭିନ୍ନକାତି ମୂଲସଙ୍ଗୀତିତୋ ମୂଲନିକାୟତୋ ୱା ଭିନ୍ନା, ଲଦ୍ଧିୟା ସୁତ୍ତନ୍ତେହି ଲିଙ୍ଗାକପ୍ପେହି ଚ ୱିସଦିସଭାୱଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମୂଲସଙ୍ଗହନ୍ତି ପଞ୍ଚସତିକସଙ୍ଗୀତିଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଗହିତାତିଆଦୀସୁ ଦୀଘାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଗହିତତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତରାସିତୋ ତଂ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ନିକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅକରିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଙ୍ଗହିତତୋ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅସଙ୍ଗହିତଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର କତ୍ଥଚି ଅକରିଂସୁ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଅକରିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ପାଳିଞ୍ଚ । ୱିନୟେ ନିକାୟେସୁ ଚ ପଞ୍ଚସୂତି ୱିନୟେ ଚ ଅୱସେସପଞ୍ଚନିକାୟେସୁ ଚ ।

‘‘ଦ୍ୱେପାନନ୍ଦ, ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା ମୟା ପରିୟାୟେନା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୯) ପରିୟାୟଦେସିତଂ। ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ହି ସନ୍ତସ୍ମିଂ ପଣୀତେ ସୁଖେ ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ପରିୟାୟୋ । ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା ସୁଖା ଦୁକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖା ୱେଦନା’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୯-୨୫୧) ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସିତଂ। ୱେଦନାସଭାୱୋ ହି ତିୱିଧୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟତା । ‘‘ସୁଖାପି ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖତା’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୩) ନୀତତ୍ଥଂ। ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୨) ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ। ‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠାନେହି ଜମ୍ବୁଦୀପକା ମନୁସ୍ସା ଉତ୍ତରକୁରୁକେ ଚ ମନୁସ୍ସେ ଅଧିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଦେୱେ ଚ ତାୱତିଂସେ’’ତିଆଦିକଂ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୧) ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣିତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ଠପୟିଂସୁ। ‘‘ନତ୍ଥି ଦେୱେସୁ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତିଆଦିକଂ (କଥା॰ ୨୭୦) ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣିତଂ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଠପୟିଂସୂତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି (ପୁ॰ ପ॰ ମାତିକା ୪.୨୪) ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ସୁଞ୍ଞତାଦିଅତ୍ଥଂ ବହୁଂ ୱିନାସୟୁଂ।

ୱିନୟଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ୱିନୟେ ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ ଏକଦେସଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲେସୱିନୟେନ ୱା ଗମ୍ଭୀରଂ ଏକଦେସଂ ସୁତ୍ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିରୂପନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁରୂପଂ ସୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତପତିରୂପକଂ ୱା ଅସୁତ୍ତଂ । ଏକଚ୍ଚେ ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିଂସୁ, ଏକଚ୍ଚେ ସକଲଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ଅଭିଧମ୍ମଂ ଛପ୍ପକରଣ’’ନ୍ତି । କଥାୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସୱିୱାଦତ୍ତେପି ଅୱିୱାଦାନି ଛପ୍ପକରଣାନି ପଠିତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, ତାନି ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ହି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଛପ୍ପକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତତିୟସଙ୍ଗୀତିତୋ ୱା ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱସେନ ‘‘ଛପ୍ପକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଅଞ୍ଞାନୀତି ଅଞ୍ଞାନି ଅଭିଧମ୍ମପକରଣାଦୀନି । ନାମନ୍ତି ୟଂ ବୁଦ୍ଧାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ନ ହୋତି ମଞ୍ଜୁସିରୀତିଆଦିକଂ, ତଂ ନିକାୟନାମଂ । ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ନିୱାସନପାରୁପନାଦିୱିସେସକତଂ ସଣ୍ଠାନୱିସେସଂ । ସିକ୍କାଦିକଂ ପରିକ୍ଖାରଂ। ଆକପ୍ପୋ ଠାନାଦୀସୁ ଅଙ୍ଗଟ୍ଠପନୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କରଣନ୍ତି ଚୀୱରସିବ୍ବନାଦିକିଚ୍ଚୱିସେସୋ ।

ସଙ୍କନ୍ତିକସ୍ସପିକେନ ନିକାୟେନ ୱାଦେନ ୱା ଭିନ୍ନା ସଙ୍କନ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍କନ୍ତିକାନଂ ଭେଦା ସୁତ୍ତୱାଦୀ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭିଜ୍ଜଥ ଭିଜ୍ଜିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିନ୍ନୱାଦେନାତି ଭିନ୍ନା ୱାଦା ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଭିନ୍ନୱାଦୋ, ତେନ ଅଭିନ୍ନେନ ଥେରୱାଦେନ ସହ ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭିନ୍ନୱାଦେନାତି ୱା ଭିନ୍ନାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେପି ସହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଥେରୱାଦାନମୁତ୍ତମୋତି ଏତ୍ଥ ଥେର-ଇତି ଅୱିଭତ୍ତିକୋ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଥେରାନଂ ଅୟନ୍ତି ଥେରୋ । କୋ ସୋ ? ୱାଦୋ । ଥେରୋ ୱାଦାନମୁତ୍ତମୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱାଦେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପରପ୍ପୱାଦମଥନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱାଦାନଂ ପଟିସେଧନଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ‘‘ଆୟତିଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନିଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱଗ୍ଗୋ

୧. ପୁଗ୍ଗଲକଥା

୧. ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା

୧. ମାୟାୟ ଅମଣିଆଦୟୋ ମଣିଆଦିଆକାରେନ ଦିସ୍ସମାନା ‘‘ମାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅଭୂତେନ ମଣିଉଦକାଦିଆକାରେନ ଗୟ୍ହମାନା ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ଅଭୂତଞ୍ଞେୟ୍ୟାକାରତ୍ତା ଅସଚ୍ଚିକଟ୍ଠା । ୟୋ ତଥା ନ ହୋତି, ସୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମାୟା…ପେ॰… ଭୂତତ୍ଥୋ’’ତି । ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଗୟ୍ହମାନୋ ତଥାପି ହୋତି ଅଞ୍ଞଥାପୀତି ତାଦିସୋ ଞେୟ୍ୟୋ ନ ପରମତ୍ଥୋ, ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ପନ ପରମତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନୁସ୍ସୱା…ପେ॰… ଉତ୍ତମତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଛଲୱାଦସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୀତି ୱଚନସାମଞ୍ଞେନ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତେହି ରୂପାଦୀହି ସାମଞ୍ଞୱଚନସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସୋ ସଚ୍ଚି…ପେ॰… ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ‘‘ଛଲୱାଦସ୍ସା’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି ଲଦ୍ଧି ଛଲନ୍ତି । ଓକାସଂ ଅଦଦମାନୋତି ପତିଟ୍ଠଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ । ୟଦି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେନ ଉପଲବ୍ଭତି, ରୂପାଦୟୋ ୱିୟ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ତଥା ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋ ନ ତୱ ୱାଦୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ, ସୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱେନ ଦୀପିତୋ ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଆଗତୋ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ତେନସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତେନାକାରେନା’’ତି ୱଦତୋ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥାକାରେନ ଉପଲବ୍ଭମାନଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭମାନଂ ନାମ ହୋତୀତି । ଅଞ୍ଞଥା ତତୋତି ତସ୍ସ ତେନାକାରେନାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । କୋ ପନେତିସ୍ସା ପୁରିମପୁଚ୍ଛାୟ ଚ ୱିସେସୋତି ? ପୁରିମପୁଚ୍ଛାୟ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସୱିଧୋ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ୟଥା ଭୂତେନ ସଭାୱତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ଭୂତସଭାୱତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭମାନୋ ସୋ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ୟେନ ରୁପ୍ପନାଦିସପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିଆକାରେନ ଉପଲବ୍ଭତି, କିଂ ତେନାକାରେନ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଏସ ୱିସେସୋ । ୟଥା ପନ ରୂପଂ ୱିୟ ଭୂତସଭାୱତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭମାନା ୱେଦନା ନ ରୁପ୍ପନାକାରେନ ଉପଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ୱିୟ ଭୂତସଭାୱତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ରୁପ୍ପନାଦିସପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିଆକାରେନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ସକ୍କା ପରୱାଦିନା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅଚୋଦନୀୟଂ ଏତଂ ସିୟା । ଅୱଜାନନଞ୍ଚ ତସ୍ସ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ନିଗ୍ଗହୋ ଚ ନ କାତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦତୋ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦାକାରେନେୱ ଚୋଦେତି । ଅୱଜାନନେନେୱ ନିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନୁଜାନନାୱଜାନନପକ୍ଖା ସାମଞ୍ଞୱିସେସେହି ପଟିଞ୍ଞାପଟିକ୍ଖେପପକ୍ଖା ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମପକ୍ଖା ପଠମଦୁତିୟନୟାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

‘‘ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅୱଚନେ ଦୋସଂ ପାପେତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ପାପିତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଏୱମେତଂ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଚ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ପାପନାରୋପନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିକଂ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପନ ଦ୍ୱୀହି ଠପନାହି ସହ ସତ୍ତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଂୱଜ୍ଜନେ ୱା କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଠପନା ନାମ ପରୱାଦୀପକ୍ଖସ୍ସ ଠପନତୋ ‘ଅୟଂ ତୱ ଦୋସୋ’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଠପନମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ୱା ପଟିକମ୍ମସ୍ସ ୱା ପାକଟଭାୱକରଣ’’ନ୍ତି (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨) । ତେନାଧିପ୍ପାୟେନ ଇଧାପି ଠପନାଦ୍ୱୟଂ ୱଜ୍ଜେତି । ୟଥା ପନ ତତ୍ଥ ପଟିକମ୍ମପଞ୍ଚକଭାୱଂ ଅୱତ୍ୱା ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କଭାୱଂ ୱକ୍ଖତି, ଏୱମିଧାପି ନିଗ୍ଗହଚତୁକ୍କଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ସୁଦ୍ଧିକନିଗ୍ଗହସ୍ସ ପନ ନିଗ୍ଗହପ୍ପଧାନତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ନିଗ୍ଗହୋୱ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେ ପନ ‘‘ଅୟଥାଭୂତନିଗ୍ଗହତ୍ତା ତତ୍ଥ ପଟିକମ୍ମଂ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ଦୁତିୟେ ୱାଦମୁଖେ ନିଗ୍ଗହଚତୁକ୍କଭାୱୋ ପଟିକମ୍ମପଞ୍ଚକଭାୱୋ ଚ ଆପଜ୍ଜତି ।

୨.ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠମେୱାତି ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ସୁଦ୍ଧସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ୱା ପରମତ୍ଥମିସ୍ସକଂ ୱା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ’ତି ପୁନ ଅନୁୟୋଗୋ ପରୱାଦିସ୍ସା’’ତି (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬) । ତତ୍ଥ ୟଦି ପରୱାଦିନା ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ, ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାକାରେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱଦନ୍ତେନ ସମାନଲଦ୍ଧିକୋ ନପ୍ପଟିସେଧିତବ୍ବୋ, କଥା ଏୱାୟଂ ନାରଭିତବ୍ବା । ଅଥ ସକୱାଦିନା ଅତ୍ତନା ଚ ଅଧିପ୍ପେତସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ପରୱାଦୀ ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିମାହାତି ଅୟମତ୍ଥୋ । ସକୱାଦିନା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂୟେୱ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ୟଦି ଉଭୟଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ପୁନ ‘‘ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାନି ୱା ଏକତୋ କତ୍ୱାପି ଏୱମାହା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ୟଦି ଚ ଦ୍ୱେପି ସଚ୍ଚାନି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥା, ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେକଦେସେନ ଉପଲଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତିଆଦି ଅନୁୟୋଗୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ନ ଚ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେକଦେସେନ ଅନୁୟୋଗୋ ୟୁତ୍ତୋ । ନ ହି ୱେଦୟିତାକାରେନ ଉପଲବ୍ଭମାନା ୱେଦନା ରୁପ୍ପନାକାରେନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ନ ଚ ପରୱାଦୀ ରୁପ୍ପନାଦିସଭାୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଇଚ୍ଛତି, ଅଥ ଖୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥମେୱାତି । ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ନାସ୍ସ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚତା ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବା । ଅସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୱୋହାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତୀତି ୱଦନ୍ତାନଂ ୱୋହରିତସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତସଚ୍ଚିକଟ୍ଠତା ନ ୟୁତ୍ତା । ୱୋହରିତପରମତ୍ଥସଚ୍ଚିକଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଭାୱେ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ ଦୋସୋ । ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାକାରେନ ଉପଲବ୍ଭମାନଞ୍ଚ ଭୂତସଭାୱତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ ୱା ନ ୱା । ୟଦି ଭୂତସଭାୱତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭତି, ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ନାନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ଅଥ ନ ଭୂତସଭାୱତ୍ଥେନ, ତଂୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥାକାରୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ୟଥା ରୂପାଦୟୋ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ଅତ୍ଥି, ନ ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ତସ୍ମା ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟାକାରେନ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋ ଅନୁଞ୍ଞେୟ୍ୟମେତଂ ସିୟା, ନ ୱା କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ଏକଦେସେନ ପରମତ୍ଥାକାରେନ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତା ଅନୁଜାନନସ୍ସ ନ କାରଣଂ, ଏୱଂ ଏକଦେସେନ ସମ୍ମୁତିୟାକାରେନ ଉପଲବ୍ଭନୀୟତା ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚାତି ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ ଏତ୍ଥାପି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତନ୍ତି ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ଇଦମେୱ ୱଚନଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଏତଂ ଛଲୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଏତସ୍ସେୱ ଅନୁଜାନନପଟିକ୍ଖେପେହି ଅହଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ଏତସ୍ସେୱ ଅନୁଜାନନପଟିକ୍ଖେପେହି ତ୍ୱନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ କପ୍ପନଂ ପନେତ୍ଥ ଛଲୱାଦୋ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ତେନ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତଂ ଛଲୱାଦସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ‘‘ଛଲୱାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତଞ୍ଚ ଛଲୱାଦଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଠପନା ନିଗ୍ଗହପ୍ପଟିକମ୍ମାନଂ ପାକଟଭାୱକରଣଂ ନ ହୋତୀତି ଇଦଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ନ ହି ପକ୍ଖଟ୍ଠପନେନ ୱିନା ପୁରିମଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଅୱଜାନନଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ୱା ଅୱଜାନନ୍ତସ୍ସ ପୁରିମାନୁଜାନନଂ ମିଚ୍ଛାତି ସକ୍କା ଆରୋପେତୁନ୍ତି ।

୩.ତୱାତି, ପଟିଜାନନ୍ତନ୍ତି ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତେ ସାମିଉପୟୋଗୱଚନାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତ୍ୱଂୟେୱ ପଟିଜାନନ୍ତୋ’’ତି ଆହ ।

୪-୫.ଚତୂହି ପାପନାରୋପନାହି ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଉପନୀତତ୍ତାତି ‘‘ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତା ଚ ହୋମ, ହଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦିନା ତୟା ମମ କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ, ମୟା ତୱ କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ ୱିୟ ମିଚ୍ଛାତି ଏୱଂ ତେନ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ ଚତୂହି ପାପନାରୋପନାହି କତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ତେନ ନିୟାମେନ ଦୁକ୍କଟଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ତନା କତନିଗ୍ଗହେନ ସହ ଉପନୀତତ୍ତା ଅନିଗ୍ଗହଭାୱସ୍ସ ୱା ଉପଗମିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱମେୱ ତେନ ହି ୟଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି ହଞ୍ଚି…ପେ॰… ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଏତସ୍ସ ଅନିଗ୍ଗହଭାୱନିଗମନସ୍ସେୱ ନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

୭-୧୦.‘‘ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ପରମତ୍ଥୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟା ୟଦି କତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅୟମସ୍ସ ଲଦ୍ଧୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ତଥା ଚ ସତି ନାୟଂ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନ ଉପଲଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ନିଗ୍ଗୂହିତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପୁରିମପଟିଞ୍ଞାୟ ଅୱିରୋଧିତତ୍ତା ନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ନ ହି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଲଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଜାନିତ୍ୱା ପରଲଦ୍ଧିୟା ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପରଲଦ୍ଧି ଗହିତା ହୋତୀତି ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା ।

ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଓକାସସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା

୧୧.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସରୀରେତି ଅୟମତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସଂଖିତ୍ତପାଠେ । ୟସ୍ମା ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସରୀରତୋ ବହି ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚନୀକେ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସାତି ଏତେନ ନ କେନଚି ସଭାୱେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ନ ହି କେନଚି ସଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ସରୀରତଦଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ଉପଲଦ୍ଧିଓକାସୋ ଅତ୍ଥୀତି ।

୩. କାଲସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା

୧୨.ପୁରିମପଚ୍ଛିମଜାତିକାଲଞ୍ଚାତି ମଜ୍ଝିମଜାତିକାଲେ ଉପଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଜାତିକାଲେସୁ ଉପଲଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସଂ ପଠମନୟେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ପଠମେ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ନୟେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ, କିଂ ତଂ ? ପାଠସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାପି ହି ୟସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବଦା ନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକଦା ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚନୀକେ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସାତି ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ।

୪. ଅୱୟୱସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା

୧୩. ତତିୟନୟେ ଚ ୟସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବେସୁ ନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକସ୍ମିଂ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚନୀକେ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ତାଦିସମେୱା’’ତି ।

ଓକାସାଦିସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ

୨. ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

୧୪.ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକସ୍ସାତିଆଦିମ୍ହି ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକନ୍ତି ନିଗ୍ଗହପଞ୍ଚକଂ, ପଚ୍ଚନୀକନ୍ତି ଚ ପଟିକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକସ୍ସ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିପାଳିଂ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଆଗତେ ସରୂପେନ ଅୱୁତ୍ତେ ‘‘ୟସ୍ମା ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପଚ୍ଚନୀକସ୍ସ ଚ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ପଟିକମ୍ମକରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ପଟିକମ୍ମାଦିପାଳିଂ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଆଦିମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ଆଗତେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିମ୍ହି ଅନୁଲୋମେ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥାତି ୟଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମିନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତେସୁ ତୀସୁ ମୁଖେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକମୂଲକା ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକପାଳି ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକସ୍ସ ପାଳୀତି ୱୁତ୍ତା, ତଥା ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଞ୍ଚକପାଳି ଚ ପଚ୍ଚନୀକସ୍ସ ପାଳୀତି । ତଂ ସଂଖିପିତ୍ୱା ପଟିକମ୍ମୱସେନ ଆଗତେ ସରୂପେନ ଅୱୁତ୍ତେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିକେ ପଚ୍ଚନୀକେ ‘‘ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିକେ ଅନୁଲୋମେ ଚ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ସୁଦ୍ଧିକସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା

୧୭-୨୭.ରୂପାଦୀହିସଦ୍ଧିଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୂପାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନଂ, ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ୱା ରୂପାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂସନ୍ଦନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପଞ୍ଚାତି ଚ-କାରସ୍ସ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥତ୍ତା ୟଥା ରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ । ରୂପାଦୀହି ଅଞ୍ଞୋ ଅନଞ୍ଞୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଲଦ୍ଧି ସମୟୋ। ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତମେତଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିକଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୧୬) ସୁତ୍ତଂ। ଅନୁଞ୍ଞାୟମାନେ ତଦୁଭୟୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସମୟସୁତ୍ତୱିରୋଧଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ।

ଧମ୍ମତୋତି ପାଳିତୋ । ‘‘ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କାଦୀନି ସଂଖିତ୍ତାନି । ପରୱାଦୀ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତି…ପେ॰… ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହନ୍ତି ପାଠୋ ଦିଟ୍ଠୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଟିଜାନାପନତ୍ଥନ୍ତି ୟଥା ମୟା ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଚ ତୟାପି ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ତପଟିଞ୍ଞାୟ ଚୋଦନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥାନଂ ଏକତ୍ତନାନତ୍ତପଞ୍ହସ୍ସ ଠପନୀୟତ୍ତାତି ଅବ୍ୟାକତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଠପନୀୟତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, ପରେନପି ଠପନୀୟତ୍ତା ଲଦ୍ଧିମେୱ ନିସ୍ସାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ସୋପି ନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ସିୟା । ପରୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି କଞ୍ଚି ସଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଠପନୀୟତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତି, ସତି ଚ ସଭାୱେ ଠପନୀୟତା ନ ୟୁତ୍ତାତି ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ସମ୍ମୁତି ପନ କୋଚି ସଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ତେନେୱସ୍ସ ଏକତ୍ତନାନତ୍ତପଞ୍ହସ୍ସ ଠପନୀୟତଂ ୱଦନ୍ତୋ ନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ସକୱାଦିନା ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ।

ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା

୨୮-୩୬.ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞତ୍ତପୁଚ୍ଛା ଚାତି ଇଦଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାନତା ନୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ କାରଣଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ୱିସୁଂ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭନୀୟତାତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ‘‘ଏକୱୀସାଧିକାନୀ’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ୱୀସାଧିକାନୀତି ପନ ପଠିତବ୍ବଂ ।

୩୭-୪୫. ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ଅନୁଜାନାପେନ୍ତେନ ଉପଲଦ୍ଧି ଅନୁଜାନିତା ହୋତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଆହ ‘‘ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତି । ୱୀସାଧିକାନି ନୱ ପଟିକମ୍ମପଞ୍ଚକସତାନି ଦସ୍ସିତାନୀତି ଏତେନ ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନେପି ‘‘ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମ’’ମିଚ୍ଚେୱ ପାଠୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଞ୍ଚ ୱାଦମୁଖେସୁ ସୁଦ୍ଧିକସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ‘‘ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ‘‘ପଟିକମ୍ମପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି ।

ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଚତୁକ୍କନୟସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା

୪୬-୫୨. ଏକଧମ୍ମତୋପି ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ରୂପାଦିଏକେକଧମ୍ମୱସେନ ନାନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ସମୁଦାୟତୋ ହି ଅୟଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକଦେସତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ନ ନିଗ୍ଗହାରହୋ ସିୟାତି ଏତଂ ୱଚନୋକାସଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଅନୁୟୋଗୋ’’ତିଆଦିମାହ । ସକଲନ୍ତି ସତ୍ତପଞ୍ଞାସୱିଧୋ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱା ଏୱଂ ସକଲଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସକଲଂ ପରମତ୍ଥଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତନ୍ତିୱସେନ ଅନୁୟୋଗଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଠପିତତ୍ତା ସକଲପରମତ୍ଥତୋ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱା ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହାରୋପନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଭାଗୱିନିବ୍ଭୋଗତୋତି ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞସଭାଗତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବଧମ୍ମାତି ରୂପୱଜ୍ଜେ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ୱଦତି । ‘‘ରୂପସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସୟୱିନାସେ ୱିନାସାପତ୍ତିଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଭୟେନ ଚେୱା’’ତି । ତୀସୁ ପନ ସମୟୱିରୋଧେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ନ ହି ସୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଂ ଇଚ୍ଛତି, ଅପିଚ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀସୁ ହି ପଞ୍ଚେୱ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ, ସେସାସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୂପାତି ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପୱା ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଚତୁକ୍କନୟସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ସଂସନ୍ଦନକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୮. ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୫୪.ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମେତି ଇଦଂ ୟଂ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଛଲୱସେନ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମ’ନ୍ତିଆଦୀ’’ତି (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୪), ତେନ ପନ ନ ସମେତି । ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମେ ହି ପଚ୍ଚନୀକେ ‘‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ପନ ‘‘ପଟିକମ୍ମ’’ନ୍ତି ।

ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା

୫୫-୫୯.ପୁଗ୍ଗଲୋଉପଲବ୍ଭତୀତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ତଦେୱ ଏକତ୍ତଂ ପରେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତନ୍ତି ୱିଚାରେତବ୍ବମେତଂ । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହି ଅୱିଭଜିତବ୍ବତଂ, ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଏତସ୍ସ ୱିଭଜିତବ୍ବତଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିଭଜିତବ୍ବାୱିଭଜିତବ୍ବତ୍ଥାନଂ ଉପଲବ୍ଭତିପୁଗ୍ଗଲ-ସଦ୍ଦାନଂ କଥଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ? ୟଥା ଚ ୱିଭଜିତବ୍ବାୱିଭଜିତବ୍ବତ୍ଥାନଂ ଉପଲବ୍ଭତି-ରୂପ-ସଦ୍ଦାନଂ ତଂ ୱିଭାଗଂ ୱଦତୋ ରୂପଂ କିଞ୍ଚି ଉପଲବ୍ଭତି, କିଞ୍ଚି ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅୟଂ ପସଙ୍ଗୋ ନାପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଏତସ୍ସପି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗଂ ୱଦତୋ ୟଥାଆପାଦିତେନ ପସଙ୍ଗେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬୦. ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫) ଏତେନ ଅତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନତ୍ଥୀତିପି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୬୧-୬୬. ରୂପକାୟାୱିରହଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ରୂପକାୟସବ୍ଭାୱତୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ରୂପିନୋ ୱା ଅରୂପିନୋ ୱା’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ସୁତ୍ତେ ଆଗତପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତଥାରୂପାୟ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥିତାୟା’’ତି । ୱୀତରାଗସବ୍ଭାୱତୋତି କାମୀଭାୱସ୍ସ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା କାମଧାତୁୟା ଆୟତ୍ତତ୍ତାଭାୱତୋ ଚ ‘‘କାମୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬୭.କାୟାନୁପସ୍ସନାୟାତି କାରଣୱଚନମେତଂ, କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ କାରଣଭୂତାୟ ଏୱଂଲଦ୍ଧିକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତମେତଂ ମୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୨୮) ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତଂ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଗତିଅନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୬୯-୭୨.‘‘ଦସ୍ସେନ୍ତୋ‘ତେନ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସନ୍ଧାୱତୀ’ତିଆଦିମାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସନ୍ଧାୱତୀ’ତିଆଦିମାହା’’ତି ପନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

୯୧.ୟେନ ରୂପସଙ୍ଖାତେନ ସରୀରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ‘‘ରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ୟେନାକାରେନ ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ଇଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅସଞ୍ଞୂପପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାତି ନିରୟୂପଗସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅସଞ୍ଞୂପଗସ୍ସ ଅରୂପୂପଗସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରାଭୱଂ ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଚୁତିତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଉପପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେ ପନ ଚୁତିକାଲେ ଉପପତ୍ତିକାଲେ ଚ ଅସଞ୍ଞୂପପତ୍ତିକାଲେ ଚ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେସୁ ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞୂପଗସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରାଭୱଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ତେସଂ ଅନ୍ତରାଭୱଭାୱତୋ ‘‘ଅସଞ୍ଞୂପପତ୍ତି ଅୱେଦନା’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।

୯୨.ଅୱେଦନୋତିଆଦୀସୁ ତଦଞ୍ଞନ୍ତି ସଞ୍ଞଭୱତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅସଞ୍ଞାନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୁପପତ୍ତିଂ । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେପି ହି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।

୯୩.ୟସ୍ମା ରୂପାଦିଧମ୍ମେ ୱିନା ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥୀତି ଇନ୍ଧନୁପାଦାନୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଇନ୍ଧନେନ ରୂପାଦିଉପାଦାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପାଦିନା ୱିନା ନତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧିୱସେନ ୱଦତି ।

ଗତିଅନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୯୭.ନୀଲଂ ରୂପଂ ଉପାଦାୟ ନୀଲୋତିଆଦୀସୂତି ‘‘ନୀଲଂ ରୂପଂ ଉପାଦାୟ ନୀଲକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ପୁଟ୍ଠୋ ନୀଲଂ ଉପାଦାୟ ନୀଲୋତି, ତଦାଦୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯୮.ଛେକଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଛେକଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କୁସଲପଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ‘‘କୁସଲଂ ୱେଦନଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଟିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୧୧୨.ଇଦାନି…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ରୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିମାହାତି ପୁବ୍ବପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉତ୍ତରମାହାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୧୧୫. ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପଂ ସୋ ରୂପୱା’’ତି ଉତ୍ତରପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତଂ ୱଚନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ ।

୧୧୬.ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନାତି ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପରିଦୀପିତସ୍ସ ସରାଗାଦିଚିତ୍ତୟୋଗସ୍ସ ୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୧୮.ୟେନାତି ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ‘‘ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କରଣଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁମେୱ ରୂପଂ ପସ୍ସତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣନିସ୍ସୟଭାୱୂପଗମନମେୱ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ହୋତୀତି ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ପୁରିସକାରାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୧୨୩.କରଣମତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମାନଂ ନିପ୍ଫାଦକପ୍ପୟୋଜକଭାୱେନ ପୱତ୍ତା ଖନ୍ଧା ।

୧୨୪. ପୁରିମକମ୍ମେନ ୱିନା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଜାତି, ଜାତସ୍ସ ଚ ୱିଜ୍ଜଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସମ୍ମା ମିଚ୍ଛା ୱା ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପୁରିମକମ୍ମମେୱ ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ ।

୧୨୫.କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମକାରକସ୍ସ ୟୋ କାରକୋ, ତେନପି ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ କାରକେନପି ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛେଦଂ ୱଦନ୍ତି । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାରକୋ କମ୍ମସ୍ସ କାରକୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱିଚାରେତବ୍ବମେତଂ । ମାତାପିତୂହି ଜନିତତାଦିନା ତସ୍ସ କାରକଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମକାରକାନଂ କାରକପରମ୍ପରା ଆପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଞ୍ଚ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

୧୭୦.ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନାତି ‘‘ସୋ କରୋତି ସୋ ପଟିସଂୱେଦୟତୀତି ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀହି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୬) ୱିରୋଧଭୟା ।

୧୭୧. ‘‘ଇଧ ନନ୍ଦତି ପେଚ୍ଚ ନନ୍ଦତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୮) ୱଚନତୋ କମ୍ମକରଣକାଲେ ୱିପାକପଟିସଂୱେଦନକାଲେ ଚ ସୋୟେୱାତି ପଟିଜାନାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୟଂକତଂସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଚ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଭୋ ଗୋତମ, ସୟଂକତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ? ମା ହେୱଂ କସ୍ସପା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତୱିରୋଧା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୮) ପଟିକ୍ଖିପତି ।

୧୭୬.ଲଦ୍ଧିମତ୍ତମେୱେତନ୍ତି ସୋୟେୱେକୋ ନେୱ ସୋ ହୋତି ନ ଅଞ୍ଞୋତି ଇଦଂ ପନ ନତ୍ଥେୱ, ତସ୍ମା ଏୱଂୱାଦିନୋ ଅସୟଂକାରନ୍ତିଆଦି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପିଚାତିଆଦିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ନ ପରସ୍ସ ଇଚ୍ଛାୱସେନେୱ ‘‘ସୋ କରୋତୀ’’ତିଆଦି ଅନୁୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ସୋ କରୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଏକଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଇତରଂ, ତଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ ଆପନ୍ନନ୍ତି ଏୱଂ କାରକୱେଦକିଚ୍ଛାୟ ଠତ୍ୱା ‘‘ସୋ କରୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତଂ ତଂ ଅନିଚ୍ଛାୟ ଆପନ୍ନୱସେନାପୀତି । ଅଥ ୱା ନ କେୱଲଂ ‘‘ସୋ କରୋତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ଆପନ୍ନତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ଏକେକସ୍ସେୱ ଚ ଆପନ୍ନତ୍ତା ଅୟଂ ଅନୁୟୋଗୋ କତୋତି ଦସ୍ସେତି । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ଏତେନ ‘‘ଇଧ ନନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ପଟିଜାନନାଦିକାରଣଂ ଏକତୋ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ପୁରିସକାରାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କଲ୍ୟାଣୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୧୪. ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା

୧୯୩.ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗାଦିୱସେନ ଅରହତ୍ତସାଧନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନନୁ ଅତ୍ଥି କୋଚି ଇଦ୍ଧିଂ ୱିକୁବ୍ବତୀ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାଅନୁୟୋଗୋ ଚ ‘‘ହଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି କୋଚି ଇଦ୍ଧିଂ ୱିକୁବ୍ବତୀ’’ତି ଠପନା ଚ ‘‘ତେନ ୱତ ରେ’’ତିଆଦି ପାପନା ଚ ଆଦିସଦ୍ଦସଙ୍ଗହିତୋ ଅତ୍ଥୋୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ପନେତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତାତି ତଦଭିଞ୍ଞାୱତୋ ଅରହତୋ ସାଧନଂ ‘‘ଅରହତ୍ତସାଧନା’’ତି ଆହ । ଅରହତୋ ହି ସାଧନା ତବ୍ଭାୱସ୍ସ ଚ ସାଧନା ହୋତିୟେୱାତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫-୧୮. ଞାତକାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୦୯.ତଥାରୂପସ୍ସାତି ତତିୟକୋଟିଭୂତସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ପନ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଅସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଂ ତତିୟକୋଟିଭୂତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ତାଦିସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ହି ସୁତ୍ତେନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ସିୟା । କସ୍ମା ? ତଥାରୂପସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି, ତଥାରୂପସ୍ସ କସ୍ସଚି ସଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖେପାରହତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ନିଗୂହିତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଞାତକାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୯. ପଟିୱେଧାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୧୮.ପରିଗ୍ଗହିତୱେଦନୋତି ୱଚନେନ ଅପରିଗ୍ଗହିତୱେଦନସ୍ସ ‘‘ସୁଖିତୋସ୍ମି, ଦୁକ୍ଖିତୋସ୍ମୀ’’ତି ଜାନନଂ ପଜାନନଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ସୁଖୁମାନମ୍ପି ୱେଦନାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦନସମତ୍ଥତଞ୍ଚ ।

୨୨୮.ଲକ୍ଖଣୱଚନନ୍ତି ରୂପବ୍ଭନ୍ତରଗମନଂ ସହରୂପଭାୱୋ, ବହିଦ୍ଧା ନିକ୍ଖମନଂ ୱିନାରୂପଭାୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨୩୭.ଇମା ଖୋତି ଓଳାରିକୋ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ ମନୋମୟୋ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋ ଅରୂପୋ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋତି ଇମା ଲୋକସ୍ସ ସମଞ୍ଞା, ୟାହି ତଥାଗତୋ ୱୋହରତି ଅପରାମସଂ, ୟୋ ସଚ୍ଚୋ ମୋଘୋ ୱା ସିୟା, ତସ୍ମିଂ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନେପି ଅତ୍ତନି ତଦନୁପଲବ୍ଭତୋୟେୱ ପରାମାସଂ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଲୋକେ ଅତ୍ତପଟିଲାଭୋତି ପୱତ୍ତୱୋହାରୱସେନେୱ ୱୋହରତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲୋକୱୋହାରେନ ଅତ୍ଥିତଂ ୱଦନ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି କୋଚି ସଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତି ହି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ଅତ୍ଥିତା ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା, ନ ଲୋକୱୋହାରେନାତି । ଇମିନା ପନ ୟଥା ସମେତି, ୟଥା ଚ ପରାମାସୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଇତୋ ପୁରିମା ଚ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣନ୍ତି ୟସ୍ମା ଲୋକସମ୍ମୁତିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥଲକ୍ଖଣନ୍ତି ତଥକାରଣଂ । ୟସ୍ମା ଧମ୍ମାନଂ ତଥତାୟ ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସଚ୍ଚନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ପଟିୱେଧାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁଗ୍ଗଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପରିହାନିକଥା

୧. ୱାଦୟୁତ୍ତିପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୩୯. ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସେକ୍ଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୧୮୫) ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅରହତୋ ପରିହାନିଲଦ୍ଧିୟା ନ ନିସ୍ସୟୋ, ଅଥ ଖୋ ଅନାଗାମିଆଦୀନଂ ପରିହାନିଲଦ୍ଧିୟା, ତସ୍ମା ଅରହତୋପି ପରିହାନିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅନାଗାମିସ୍ସପି ସକଦାଗାମିସ୍ସପୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

‘‘ତତିୟସ୍ମିମ୍ପି ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ତେସଞ୍ହି ସବ୍ବେସମ୍ପି ପରିହାନି ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧୀ’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେସ୍ୱେୱ ପନ ଅଧିପ୍ପେତେସୁ ପରିକ୍ଖେପୋ ନ କାତବ୍ବୋ ସିୟା, କତୋ ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ତତିୟସ୍ମିମ୍ପି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ତେସଞ୍ହି ସବ୍ବେସମ୍ପି ପରିହାନି ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧୀ’’ତି ପଠନ୍ତି ।

ଅୟୋନିସୋ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱାତି ସୋତାପନ୍ନୋୟେୱ ନିୟତୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ସୋୟେୱ ନ ପରିହାୟତି, ନ ଇତରେତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା । ‘‘ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିୟତୋତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲା ନ ପରିହାୟତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହୀତି ପନ ୱଦନ୍ତି ।

ୱାଦୟୁତ୍ତିପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସଂସନ୍ଦନପରିହାନିୱଣ୍ଣନା

୨୪୧.ୟଂପନେତ୍ଥାତିଆଦିମ୍ହି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗଫଲେ ଠିତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ, ତତୋ ପରିହାୟିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚ ଠାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁନ ୱାୟାମେନ ତଦନନ୍ତରଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ୱିଚାରେତବ୍ବମେତଂ ।

୨୬୨.ଅୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଝାନଲାଭୀତି ସେକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପନ ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଅୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଚ ସମୟୱିମୁତ୍ତଅସମୟୱିମୁତ୍ତତନ୍ତିୟା ଅଗ୍ଗହିତୋ, ଭଜାପିୟମାନୋ ପନ ସମାପତ୍ତିୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ କିଲେସାନଂ ୱସେନ ସମୟୱିମୁତ୍ତଭାୱଂ ଭଜେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସଂସନ୍ଦନପରିହାନିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସୁତ୍ତସାଧନପରିହାନିୱଣ୍ଣନା

୨୬୫.ଉତ୍ତମହୀନଭେଦୋ ‘‘ତତ୍ର ୟାୟଂ ପଟିପଦା ସୁଖା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା, ସା ଉଭୟେନେୱ ପଣୀତା ଅକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତୱସେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୫୨) ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ମୁତସଦ୍ଦୋ ପତ୍ତବ୍ବଂ ୱଦତୀତି ଆହ ‘‘ଫୁସନାରହ’’ନ୍ତି ।

୨୬୭.ଅପ୍ପତ୍ତପରିହାନାୟ ଚେୱ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ୟଥାକତସନ୍ନିଟ୍ଠାନସ୍ସ ସମୟୱିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୁତ୍ତସାଧନପରିହାନିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପରିହାନିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥା

୧. ସୁଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୬୯.‘‘ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱେଉପାଦାୟ ତଦୁପରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠାନେହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୧) ପନ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱଚନେନ ହେଟ୍ଠାପି ମଗ୍ଗଭାୱନମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

୨୭୦.‘‘ଗିହୀନଞ୍ଚେୱ ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ଦେୱାନଂ ମଗ୍ଗପଟିଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ତସ୍ସେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୟତ୍ଥ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପନ ଓକାସୱସେନ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ । ୟଦି ଚ ତସ୍ସାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ସକୱାଦିନା ସମାନାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା ନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ।

୨୭୧.ଏକନ୍ତରିକପଞ୍ହାତି ପରୱାଦୀସକୱାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଞ୍ହନ୍ତରିକା ପଞ୍ହା ।

ସୁଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସଂସନ୍ଦନବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୭୩.ରୂପାୱଚରମଗ୍ଗେନ ହି ସୋ ଇଧୱିହାୟନିଟ୍ଠୋ ନାମ ଜାତୋତି ଇଦଂ ‘‘ଇଧ ଭାୱିତମଗ୍ଗୋ ହି ଅନାଗାମୀ ଇଧୱିହାୟନିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକେନ ଲଦ୍ଧିକିତ୍ତନେନ କଥଂ ସମେତୀତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବେ ପନ ଅନାଗାମୀ ଏୱ ଅନାଗାମୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ଝାନାନାଗାମିସୋତାପନ୍ନାଦିକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଧ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଇଧେୱ ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତଂ ‘‘ଇଧପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ୱଦତି, ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟୀ ଅରହା’’ତି ।

ସଂସନ୍ଦନବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଓଧିସୋକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୭୪.ଓଧିସୋଓଧିସୋତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକଦେସେନ ଏକଦେସେନା’’ତି ଆହ ।

ଓଧିସୋକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଜହତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ନସୁତ୍ତାହରଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୮୦.କିଚ୍ଚସବ୍ଭାୱନ୍ତି ତୀହି ପହାତବ୍ବସ୍ସ ପହୀନତଂ । ତଂ ପନ କିଚ୍ଚଂ ୟଦି ତେନେୱ ମଗ୍ଗେନ ସିଜ୍ଝତୀତି ଲଦ୍ଧି, ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଏୱ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ପହୀନାତି ଲଦ୍ଧୀତି ଏତଂ ନ ସମେତି, ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ପହୀନାନମ୍ପି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୁନ କଦାଚି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ କିଚ୍ଚଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନସୁତ୍ତାହରଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଜହତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସବ୍ବମତ୍ଥୀତିକଥା

୧. ୱାଦୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୨୮୨.ସବ୍ବସ୍ମିଂସରୀରେ ସବ୍ବନ୍ତି ସିରସି ପାଦା ପଚ୍ଛତୋ ଚକ୍ଖୂନୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେତି ବାଲକାଲେ ୟୁୱତା, ୱୁଡ୍ଢକାଲେ ବାଲତା, ଏୱଂ ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସବ୍ବଂ । ସବ୍ବେନାକାରେନାତି ନୀଲାକାରେନ ପୀତଂ, ପୀତାକାରେନ ଲୋହିତନ୍ତି ଏୱଂ । ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ସୋତଂ, ସୋତସ୍ମିଂ ଘାନନ୍ତି ଏୱଂ । ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଗରହିତଂ ୱଦତି, ତଂ ପନ ଏକସଭାୱଂ । କଥଂ ପନ ଏକସଭାୱସ୍ସ ୟୋଗରହିତତାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାନାସଭାୱାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ହି ନାନାସଭାୱାନଂ ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ମେଣ୍ଡକାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୟୋଗୋ ହୋତି, ନ ଏକସ୍ସେୱ ସତୋ, ତସ୍ମା ୟୋ ନାନାସଭାୱେସୁ ହୋତି ୟୋଗୋ, ତେନ ରହିତଂ ଏକସଭାୱଂ ଅୟୋଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ପରୱାଦୀଦିଟ୍ଠିୟା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଭାୱୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୱାଦୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କାଲସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା

୨୮୫.ଅତୀତାନାଗତଂ ପହାୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପମେୱ ଅପ୍ପିୟଂ ଅୱିଭଜିତବ୍ବଂ କରିତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେନ ରୂପସଦ୍ଦେନ ଚାତି ଉଭୋହିପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅୱିଗତତ୍ତାତି ଏତେନ ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ନ ରୂପପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ୱତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତି ସଭାୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ପୱତ୍ତା ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପୁବ୍ବାପରିୟୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ରୂପସମୂହଂ ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ମା ୱତ୍ଥଭାୱସ୍ସ ଓଦାତଭାୱୱିଗମେ ୱିଗମାୱତ୍ତବ୍ବତା ୟୁତ୍ତା, ନ ପନ ରୂପଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୱିଗମେ’’ତି ।

କାଲସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା

୨୮୮.ଅନାଗତଂୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନାଗତଂ ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି, ତଥା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋନ୍ତଂ ପୁବ୍ବେ ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିଂ ତେ ତମ୍ପି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ତବ୍ଭାୱାୱିଗମତୋ ହୁତ୍ୱାହୋତିଭାୱାନୁପରମଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ । ହୁତ୍ୱା ଭୂତସ୍ସ ପୁନ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋତି ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୂତସ୍ସ ପୁନ ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଭାୱତୋ ।

ୟସ୍ମା ତନ୍ତି ତଂ ହୁତ୍ୱା ଭୂତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୟସ୍ମା ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋନ୍ତଂ ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ, ତସ୍ମା ଦୁତିୟମ୍ପି ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅରହତୀତି ପଟିଜାନାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ପନ ଧମ୍ମେ ହୁତ୍ୱାହୋତିଭାୱାନୁପରମଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଅଧମ୍ମେ ସସୱିସାଣେ ନହୁତ୍ୱାନ ହୋତିଭାୱାନୁପରମୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅଥ ନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନୟେନାତି କାଲନାନତ୍ତେନ । ପଟିଞ୍ଞାତନୟେନାତି ଅତ୍ଥାନାନତ୍ତେନ । ଅତ୍ଥାନାନତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପନ ଅନାଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତିଭାୱଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ଅନାଗତେ ୱୁତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱାଭାୱଂ କଥଂ ପଟିଜାନାତୀତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥାନାନତ୍ତମେୱ ହି ତେନ ଅନୁଞ୍ଞାୟତି, ନ ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱା ଅନାଗତଭାୱୋତି । ପୁରିମଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ହଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ଅନୁଞ୍ଞାତପଞ୍ହସ୍ସ ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ଦୋସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅୱୁତ୍ତଦୋସଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ହଂ ପୁନ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ଚୋଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥାନାନତ୍ତେନ ହୁତ୍ୱାହୋତୀତି ଅନୁଜାନନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ କାଲନାନତ୍ତାୟେୱ ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପେନ କଥଂ ହୋତୀତି ? ତସ୍ସେୱ ଅନୁଜାନନପଟିକ୍ଖେପତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏକେକନ୍ତି ଅନାଗତମ୍ପି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପୀତି ତଦୁଭୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏକେକଂ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏକେକମେୱ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀତି । ଏସ ନୟୋ ପୁରିମସ୍ମିଂ ‘‘ଏକେକଂ ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ୱଚନେପି । ଅନାଗତସ୍ସ ହି ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ନାମଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱେପି ନାମାନି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ଚୋଦିତଂ, ତଥା ‘‘ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ସବ୍ବତୋ ଅନ୍ଧକାରେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ୱିୟାତି ଏତେନ ଅପରିୟୋନଦ୍ଧେନ ପଟିଜାନିତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମନୟେ ହୁତ୍ୱା ଭୂତସ୍ସ ପୁନ ହୁତ୍ୱାହୋତିଭାୱୋ ଚୋଦିତୋ, ଦୁତିୟନୟେ ଅନାଗତାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ସ ହୁତ୍ୱାହୋତିନାମତାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।

ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅତୀତଞାଣାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୦.ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ…ପେ॰… ଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣଂ ତେନାତି ଏତେନ ଅନୁୱତ୍ତମାନାପେକ୍ଖନୱଚନେନ କଥଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଅତୀତଞାଣାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅରହନ୍ତାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୧.ୟୁତ୍ତିୱିରୋଧୋ ଅରହତୋ ସରାଗାଦିଭାୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ଅନାନତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ଅଫଲତାତି ଏୱମାଦିକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅରହନ୍ତାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଦସୋଧନକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୫.ତେନ କାରଣେନାତି ଅତୀତଅତ୍ଥିସଦ୍ଦାନଂ ଏକତ୍ଥତ୍ତା ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ନ୍ୱାତୀତଭାୱତୋ ‘‘ଅତୀତଂ ନ୍ୱାତୀତଂ, ନ୍ୱାତୀତଞ୍ଚ ଅତୀତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଅତୀତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପରୱାଦିସ୍ସେୱାୟଂ ଦୋସୋ ୟଥା ଆପଜ୍ଜତି, ନ ପନ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ସକୱାଦିସ୍ସ, ତଥା ପଟିପାଦେତବ୍ବଂ ।

ପଦସୋଧନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସବ୍ବମତ୍ଥୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଏକଚ୍ଚଂଅତ୍ଥୀତିକଥା

୧. ଅତୀତାଦିଏକଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯୯.ତିଣ୍ଣଂ ରାସୀନନ୍ତି ଅୱିପକ୍କୱିପାକୱିପକ୍କୱିପାକଅୱିପାକାନଂ । ୱୋହାରୱସେନ ଅୱିପକ୍କୱିପାକାନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ୱଦନ୍ତୋ କଥଂ ଚୋଦେତବ୍ବୋତି ୱିଚାରେତି ‘‘କମ୍ମୁପଚୟଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ।

ଏକଚ୍ଚଂଅତ୍ଥୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସତିପଟ୍ଠାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୦୧.ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ସମ୍ମାସତିୟା ସତିପଟ୍ଠାନତ୍ତା, ଲୋକୁତ୍ତରାୟୟେୱ ୱା ପରମତ୍ଥସତିପଟ୍ଠାନତ୍ତା ତସ୍ସା ୱସେନ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଭେଦପୁଚ୍ଛାୱସେନାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସତିପଟ୍ଠାନସମୁଦାୟଭୂତସ୍ସ ସତିପଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଭେଦାନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ।

ସତିପଟ୍ଠାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ହେୱତ୍ଥିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୦୪.ଅୟୋନିସୋପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତାତି ଅୱତ୍ତବ୍ବୁତ୍ତରେନ ଉପେକ୍ଖିତବ୍ବେନ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ହେୱତ୍ଥିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପରୂପହାରୱଣ୍ଣନା

୩୦୭.ଅଧିମାନିକାନଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଦସ୍ସନଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ତେ ହି ସମାଧିୱିପସ୍ସନାହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତରାଗାୱ, ବାହିରକାନମ୍ପି ଚ କାମେସୁ ୱୀତରାଗାନଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଅଧିମାନିକପୁବ୍ବା ପନ ଅଧିପ୍ପେତା ସିୟୁଂ ।

୩୦୮.ୱଚସାୟତ୍ଥେତି ନିଚ୍ଛୟତ୍ଥେ, ‘‘କିଂ କାରଣା’’ତି ପନ କାରଣସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୟଂ ୱିୟ କାରଣତ୍ଥେତି ୟୁତ୍ତଂ ।

ପରୂପହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ୱଚୀଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୨୬. ୱଚୀଭେଦକଥାୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନୋତି ପଠମମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ୟସ୍ମା ସୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖମିଚ୍ଚେୱ ୱାଚଂ ଭାସତି, ନ ସମୁଦୟୋତିଆଦୀନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୨୮.ୟେନତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତି ଇଦଂ ୱଚୀସମୁଟ୍ଠାପନକ୍ଖଣେ ଏୱ ଏତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତି ଇଚ୍ଛିତେ ଆରୋପିତେ ୱା ୟୁଜ୍ଜତି ।

୩୩୨. ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱଚୀଭେଦଂ ଇଚ୍ଛତୋ ପରସ୍ସ ଅଭିଭୂସୁତ୍ତାହରଣେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

ୱଚୀଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୩୫. ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିକଥାୟଂ ଚୁଲ୍ଲାସୀତି…ପେ॰… ଆଦିୱଚନୱସେନାତି ଆରୁପ୍ପେୟେୱ ଏୱଂ ୟାୱତାୟୁକଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି କତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତେନ ପନ ‘‘ନ ତ୍ୱେୱ ତେପି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତସମୋହିତା’’ତି (ମହାନି॰ ୧୦ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ଦୁତିୟାପି ଅଡ୍ଢକଥା ପସ୍ସିତବ୍ବା । ପୁରିମାୟ ଚ ୱସ୍ସସତାଦିଟ୍ଠାନାନୁଞ୍ଞାୟ ଅୱିରୋଧୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ମୁହୁତ୍ତଂ ମୁହୁତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ହୋ ସକୱାଦିନା ପୁଚ୍ଛିତୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତୋ, ପରୱାଦିନା ପନ ପୁଚ୍ଛିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୩୯. ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟକଥାୟଂ ଅଥୱାତିଆଦିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଏକମଗ୍ଗଭାୱତୋ ନ ଏକମଗ୍ଗସ୍ସ ବହୁଭାୱାପତ୍ତି, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ଉପପନ୍ନନ୍ତି ପଟିଜାନାତୀତି ।

୩୪୪.ତଦାତି ଦସ୍ସନେ ପରିନିଟ୍ଠିତେ ।

୩୪୫.ଅଟ୍ଠହିଞାଣେହୀତି ଏତ୍ଥ ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣେହି ସହ ଅଟ୍ଠସୁ ଗହିତେସୁ ନିରୁତ୍ତିପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାହି ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା କଥଂ ହୋତୀତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୱୋହାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୪୭. ୱୋହାରକଥାୟଂ ଉଦାହୁ ସୋତାଦୀନିପୀତି ଏକନ୍ତଲୋକିୟେସୁ ୱିସୟୱିସୟୀସୁ ୱିସୟସ୍ସେୱ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱୋ, ନ ୱିସୟୀନନ୍ତି ନତ୍ଥେତ୍ଥ କାରଣଂ । ୟଥା ଚ ୱିସୟୀନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱୋ ଅସିଦ୍ଧୋ, ତଥା ୱିସୟସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅସିଦ୍ଧଲୋକୁତ୍ତରଭାୱସ୍ସ ତସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରତା, ଏୱଂ ସୋତାଦୀନଂ ଆପନ୍ନାତି କିନ୍ତି ତାନିପି ଲୋକୁତ୍ତରାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୟଦି ଲୋକୁତ୍ତରେ ପଟିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ଲୋକୁତ୍ତରୋ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ। ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରେ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ପରିକପ୍ପିତେପି ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଲୋକିୟେନ ଞାଣେନା’’ତି ଉଦ୍ଧଟଂ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣେନା’’ତି ପନ ପାଳି, ତଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୋତସମ୍ବନ୍ଧେନ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ଅନେକନ୍ତତାତି ଲୋକିୟେନ ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବତୋ ଲୋକିୟୋତି ଏତସ୍ସ ହେତୁସ୍ସ ଲୋକିୟେ ଲୋକୁତ୍ତରେ ଚ ସମ୍ଭୱତୋ ଅନେକନ୍ତଭାୱୋ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱୋହାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫୩.ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ୟେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱୀହି ନିରୋଧେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତାନି ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟେ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଲୋକୁତ୍ତରେନ ଞାଣେନ ଅନିରୁଦ୍ଧାତିଆଦିନା ପଟିସଙ୍ଖାୟ ୱିନା ନିରୁଦ୍ଧା ଅସମୁଦାଚରଣସଙ୍ଖାରା ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନିରୁଦ୍ଧାତି ଦସ୍ସେତି, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭଙ୍ଗାତି । ତେନ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧୋ ଚ ଅସମୁଦାଚରଣନିରୋଧୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।

ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ବଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫୪.ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଂଅସାଧାରଣନ୍ତି ୟଥା ନିଦ୍ଦେସତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବାକାରଂ ଠାନାଟ୍ଠାନାଦିଂ ଅଜାନନ୍ତାପି ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୬୮) ଠାନାଟ୍ଠାନାନି ଉଦ୍ଦେସତୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ସାୱକା ଜାନନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ‘‘ଆସୟଂ ଜାନାତି ଅନୁସୟଂ ଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୩) ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତୀତି ‘‘ଅସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ଆହ । ଥେରେନ ପନ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱଜାନନମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାମୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୪୪) ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଂ ତଥାଗତବଲନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଉଦ୍ଦେସତୋ ଠାନାଟ୍ଠାନାଦିମତ୍ତଜାନନୱସେନ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପନ ପଟିଜାନନ୍ତେନ ‘‘ତଥାଗତବଲଂ ସାୱକସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଏୱମେୱ ପଟିଞ୍ଞାତଂ ସିୟାତି କଥମୟଂ ଚୋଦେତବ୍ବୋ ସିୟା ।

୩୫୬.ସେସେସୁ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ ଠାନାଟ୍ଠାନଞାଣାଦୀନଂ ସାଧାରଣାସାଧାରଣତ୍ତା ତତ୍ଥ ସାଧାରଣପକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ବଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅରିୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫୭. ସଙ୍ଖାରେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନଂ ସମୋଧାନଂ କଥଂ ଆପଜ୍ଜତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ପରିକପ୍ପନୱସେନ ଆରୋପେତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବତାୟ ସତ୍ତୋ ‘‘ପଣିଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଆରୋପେତ୍ୱା ନ ଠପେତବ୍ବୋତି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଆରୋପେତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବେନ ତେନ ରହିତତା ୱୁତ୍ତା ।

ଅରିୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୱିମୁଚ୍ଚମାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୬୬.ଝାନେନୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ ନାମ ହୋତୀତି ଏତିସ୍ସା ଲଦ୍ଧିୟା କୋ ଦୋସୋତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ୟଦି ୱିପ୍ପକତନିଦ୍ଦେସେ ଦୋସୋ, ତତ୍ରାପି ତେନ ୱିମୁଚ୍ଚମାନତାୟ ‘‘ୱିମୁତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତି ଚ ଦୋସେ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତଂ, ୱୟକ୍ଖଣେ ୱିମୁଚ୍ଚମାନନ୍ତି ୱିମୁତ୍ତୱିମୁଚ୍ଚମାନୱଚନସ୍ସ ନ ଚୋଦେତବ୍ବଂ ସିୟା, ଅଥ ଖୋ ୱିମୁଚ୍ଚମାନୱଚନମେୱାତି । ଏକଦେସେନ, ଏକଦେସେ ୱା ୱିମୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଚ ୱିମୁତ୍ତକିରିୟାୟ ଏକଦେସୋ ୱିସେସନଂ ହୋତୀତି ‘‘ଭାୱନପୁଂସକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଟାଦୟୋତି କଟପଟାଦୟୋ । ଏକେନେୱ ଚିତ୍ତେନାତି ଏକେନେୱ ଫଲଚିତ୍ତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱିମୁଚ୍ଚମାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅଟ୍ଠମକକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୬୮. ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁକ୍ଖଣେପି ଅସମୁଦାଚରନ୍ତା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ପହୀନା ଏୱ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଲଦ୍ଧି ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁଗ୍ଗହଣଂ କରୋତି ।

ଅଟ୍ଠମକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୧.ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିପଟିଲଭତି ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ନିୟ୍ୟାନିକାନି ଭାୱେନ୍ତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଟିଲଭତି, ନ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭାୱେନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୩.ଉପତ୍ଥଦ୍ଧନ୍ତି ୟଥା ୱିସୟାନୁଭାୱଗୋଚରେହି ୱିସିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ତଥା ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ କତବଲାଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂମତ୍ତମେୱାତି ପୁରିମଂ ମଂସଚକ୍ଖୁମତ୍ତମେୱ ଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାପାଥଗତନ୍ତି ମଂସଚକ୍ଖୁନା ଗହେତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଆପାଥଂ ନାଗତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିସୟସ୍ସ ଦୀପକଂ ଆନୁଭାୱଗୋଚରାନମେୱ ଅସଦିସତଂ ୱଦନ୍ତୋ ୟାଦିସୋ ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସୟୋତି ୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱିସୟୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅଥ ଖୋ ୟାଦିସେ ୱିସୟେ ଆନୁଭାୱଗୋଚରୱିସେସା ହୋନ୍ତି, ତାଦିସସ୍ସ ରୂପୱିସୟସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦୀପେତି, ସଦିସସ୍ସ ୱା ୱିସୟସ୍ସ ଆନୁଭାୱଗୋଚରୱିସେସୋୱ ୱିସେସଂ ।

ନ ଚ ମଂସଚକ୍ଖୁମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ଇଚ୍ଛତୀତି ଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧକାଲେ ପୁରିମଂ ମଂସଚକ୍ଖୁମେୱାତି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ମଗ୍ଗୋତି ମଂସଚକ୍ଖୁପଚ୍ଚୟତାଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତେନ ଅନୁପାଦିନ୍ନତାସାଧନତ୍ଥଂ । ରୂପାୱଚରିକାନନ୍ତି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ମହାଭୂତାନି ରୂପାୱଚରିକାନୀତି ସୋ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଅରୂପାୱଚରିକାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ଅରୂପାୱଚରକ୍ଖଣେ ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ରୂପାୱଚରଂ ହୁତ୍ୱା ଅରୂପାୱଚରଂ ନ ଜାତନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୭୪.କିଞ୍ଚାପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଭାୱଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ୟେନ ତୀଣି ଚକ୍ଖୂନି ଧମ୍ମୁପତ୍ଥମ୍ଭେନ ଚକ୍ଖୁନ୍ତରଭାୱଂ ୱଦତୋ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୭.ଦିବ୍ବେନଚକ୍ଖୁନା ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତୀତି ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମ୍ହି କରଣନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଜାନନକିଚ୍ଚକେ । ତଂକିଚ୍ଚକେୟେୱ ପନ ପରୋ କରଣନିଦ୍ଦେସଂ ମଞ୍ଞତୀତି ଆହ ‘‘ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଲଦ୍ଧୀତି ଇମିନା ୱଚନେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମେୱ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଅଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦସ୍ସ ପରତୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣସ୍ସ ହି ସୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁତୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରଭାୱଂ ନିୱାରେତି । ନ ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣତୋତି ।

ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସଂୱରକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭୯. ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ସଂୱରାସଂୱରସବ୍ଭାୱୋ ଆଟାନାଟିୟସୁତ୍ତେନ ପକାସିତୋତି ‘‘ତାୱତିଂସେ ଦେୱେ ଉପାଦାୟା’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ସତି ସୁଗତିକଥାୟଂ ‘‘ତାୱତିଂସେ ସଙ୍ଗହିତାନଂ ପୁବ୍ବଦେୱାନଂ ସୁରାପାନଂ, ସକ୍କଦେୱାନଂ ସୁରାପାନନିୱାରଣଂ ସୁୟ୍ୟତି, ତଂ ତେସଂ ସୁରାପାନଂ ଅସଂୱରୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି ।

ସଂୱରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୋ

୧. ଗିହିସ୍ସ ଅରହାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୮୭.ଗିହିସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟାତି ଏତେନ ଗିହିଛନ୍ଦରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ଏୱ ‘‘ଗିହୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେନାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଗିହିସ୍ସ ଅରହାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉପପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୮୮.ଅୟୋନିସୋତି ଓପପାତିକୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତସ୍ସାୟେୱୂପପତ୍ତିୟା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଉପପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୯୩. ସମନ୍ନାଗତକଥାୟଂ ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ୱିୟ ସମନ୍ନାଗମଂ ନ ୱଦତୀତି ତସ୍ସ ଚତୂହି ଫସ୍ସାଦୀହି ସମନ୍ନାଗମପ୍ପସଙ୍ଗୋ ୟଥା ହୋତି, ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉପେକ୍ଖାସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୯୭.ଇମିନାୱନୟେନାତି ‘‘ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ସମନ୍ନାଗମା’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପତ୍ତିଧମ୍ମୋ ନାମ ରୂପାୱଚରାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଭୂମିଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ପାପୁଣନ୍ତସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ପଟିଲାଭୋ । ନିରୁଦ୍ଧେସୁପି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଅନିରୁଜ୍ଝନତୋ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରୋ, ୟେନ ସୁପନ୍ତୋ ସଜ୍ଝାୟାଦିପସୁତୋ ଚ ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ଉପେକ୍ଖାସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ବୋଧିୟାବୁଦ୍ଧୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୯୮.ତସ୍ମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଞାଣଦ୍ୱୟସ୍ସ ବୋଧିଭାୱତୋ । ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ନତ୍ଥିତାୟ ବୋଧିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ଚ ଅନୁୟୋଗୋ ଚ ସକୱାଦିସ୍ସାତି ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ବୋଧିୟାବୁଦ୍ଧୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଲକ୍ଖଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୦୨.ବୋଧିସତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତେସୁ ଅବୋଧିସତ୍ତେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ବୋଧିସତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତୋ ନତ୍ଥୀତି । ନାପି ସବ୍ବେସଂ ଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତାନଂ ବୋଧିସତ୍ତତା, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଲକ୍ଖଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୦୩.ଠପେତ୍ୱାପାରମୀପୂରଣନ୍ତି ପାରମୀପୂରଣେନେୱ ତେ ‘‘ବୋଧିୟା ନିୟତା ନରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । କେୱଲଞ୍ହି ନନ୍ତିଆଦିନା ଚ ନ ନିୟାମକସ୍ସ ନାମ କସ୍ସଚି ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୧୩.ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱାତି ଅୱସିଟ୍ଠସ୍ସ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପରିୟାୟଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପଜହନତୋ ଏୱାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପ୍ପହୀନସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଅୱସିଟ୍ଠସ୍ସ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିଜାନାତୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଥା ‘‘ଅନୱସେସପ୍ପହାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ଏୱଂ ସତି ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସକୱାଦିସ୍ସ ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି ।

ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱିମୁତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୧୮. ଫଲଞାଣଂ ନ ହୋତୀତି ‘‘ୱିମୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱା ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତିୟାଦିଭାୱତୋ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନାନଂ ପୁନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ‘‘ଅୱିମୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱିମୁତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅସେଖଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୨୧.ନପନେତଂ ଅସେଖନ୍ତି ଏତେନ ଅସେଖୱିସୟତ୍ତା ଅସେଖମେୱ ଞାଣନ୍ତି ପରସ୍ସ ଲଦ୍ଧି, ନ ପନ ଅସେଖସ୍ସାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଅସେଖଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱିପରୀତକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୨୪.ନ ପଥୱୀୟେୱାତି ଲକ୍ଖଣପଥୱୀୟେୱ, ସସମ୍ଭାରପଥୱୀୟେୱ ୱା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିୱିପରିୟେସୋ ପନ ୱିପରୀତଞାଣଂ ନାମାତି ଅଞ୍ଞାଣେପି ଞାଣୱୋହାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱିପରୀତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୨୮-୪୩୧.ଞାଣଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମଂ ମଗ୍ଗଞାଣାନୁଗତିକଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଭବ୍ବୋ’’ତି ଜାନାତୀତି ଲଦ୍ଧି । ପଠମପଞ୍ହମେୱ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିୟତସ୍ସ ଅନିୟାମଗମନାୟା’’ତି ୱିପରୀତାନୁୟୋଗତୋ ପଭୁତି ଗଣେତ୍ୱା ‘‘ଚତୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଟିସମ୍ଭିଦାକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୩୨-୪୩୩.ୟଂକିଞ୍ଚିଅରିୟାନଂ ଞାଣଂ, ସବ୍ବଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱାତି ଗଣ୍ହନ୍ତେନପି ସବ୍ବଂ ଞାଣଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅନରିୟାନମ୍ପି ହି ଞାଣଂ ଞାଣମେୱାତି। ତସ୍ସ ୱା ଞାଣତଂ ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପଥୱୀକସିଣସମ୍ମୁତିୟଂ ସମାପତ୍ତିଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅନରିୟସ୍ସ ଏତଂ ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା ।

ପଟିସମ୍ଭିଦାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସମ୍ମୁତିଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୩୪-୪୩୫.ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞେନ ଉଭୟସ୍ସପି ସଚ୍ଚସାମଞ୍ଞତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ ।

ସମ୍ମୁତିଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୩୬-୪୩୮.ଫସ୍ସସ୍ସ ଫୁସନଲକ୍ଖଣଂ ମନସିକରୋତୋତି ଏତେନ ପୁରିମା ୱତ୍ତବ୍ବପଟିଞ୍ଞା ଅନୁପଦଧମ୍ମମନସିକାରତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସମୁଦାୟମନସିକାରଂ ସନ୍ଧାୟ କତାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅନାଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୩୯-୪୪୦.ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପୀତି ‘‘ପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ସ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ଅନାଗତେ ଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅନାଗତଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଅନନ୍ତରାନାଗତେପି ଞାଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅନାଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଟୁପ୍ପନ୍ନଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୪୧-୪୪୨.ୱଚନଂନିସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନଂ ୱଚନଂ, ଅନୁଜାନନୱଚନଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ । ସନ୍ତତିଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାନଂ ଭଙ୍ଗତୋ ଅନୁପସ୍ସନାସନ୍ତତିଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଟୁପ୍ପନ୍ନଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଫଲଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୪୩-୪୪୪.ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିୟାତି ୟଥା ବୁଦ୍ଧା ସବ୍ବପ୍ପକାରଫଲପରୋପରିୟତ୍ତଜାନନୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ଚ ବଲେନ ଫଲଂ ଜାନନ୍ତି, ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଫଲଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୬. ଛଟ୍ଠୱଗ୍ଗୋ

୧. ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୪୫-୪୪୭.ଅନିୟତୋନାମ ନ ହୋତୀତି ୟଥା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସ୍ସ ଭୱନ୍ତରେ ଅନିୟତଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱଂ ଏତସ୍ସ କଦାଚିପି ଅନିୟତତା ନ ହୋତୀତି ୟୋ ନିୟାମୋ, ସୋ ଅସଙ୍ଖତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୫୧.କାରଣଟ୍ଠେନ ଠିତତାତି କାରଣଭାୱୋୟେୱ । ଏତେନ ଚ ଧମ୍ମାନଂ କାରଣଭାୱୋ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ‘‘ଧମ୍ମନିୟାମତା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ।

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୫୨-୪୫୪.ୱତ୍ଥୁସଚ୍ଚନ୍ତି ଜାତିୟାଦି କାମତଣ୍ହାଦି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦି ଚ । ବାଧନପଭୱନିୟ୍ୟାନିକଲକ୍ଖଣେହି ଲକ୍ଖଣସଚ୍ଚଂ ବାଧନାଦି ।

ସଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୫୭-୪୫୯.କରିୟମାନାକରୀୟତୀତି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାନୁକ୍କମେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ସାଧୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନଂ ପନ ଅଭାୱେନାତି ୱଦନ୍ତୋ ସଭାୱଧମ୍ମତଂ ପଟିସେଧେତି । ୱୋଦାନଞ୍ଚ ୱୁଟ୍ଠାନପରିୟାୟୋୱ । ଅସଙ୍ଖତଭାୱେ କାରଣଂ ନ ହୋତି ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତାସାଧକତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଛଟ୍ଠୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତ୍ତମୱଗ୍ଗୋ

୧. ସଙ୍ଗହିତକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୧-୪୭୨.ସଙ୍ଗହିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧା ।

ସଙ୍ଗହିତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୩-୪୭୪.ନାନତ୍ତୱୱତ୍ଥାନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ତିଲମ୍ହି ତେଲଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱଚନମେୱ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ‘‘ନ ହେୱ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଚେତସିକକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୫-୪୭୭. ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଏକୁପ୍ପାଦତାଦିୱିରହିତା ସହଜାତତା ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତସହଜାତତଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ।

ଚେତସିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୭୮.ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱସେନ ଚୋଦେତୁନ୍ତି ୟଦି ଚେତସିକୋୱ ଧମ୍ମୋ ଦାନଂ, ‘‘ଦିୟ୍ୟତୀତି ଦାନ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ଅତ୍ଥେନ ଚେତସିକସ୍ସେୱ ଦାନଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୭୯.ଅନିଟ୍ଠଫଲନ୍ତିଆଦି ଅଚେତସିକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦାନଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଫଲଦାନଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନିଟ୍ଠଫଲନ୍ତିଆଦିନା ଅଚେତସିକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଫଲଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି, ନ ଦାନଭାୱୋ, ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଞ୍ଚେତମାହାତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅନନ୍ତରମେୱାହ ‘‘ନ ହି ଅଚେତସିକୋ ଅନ୍ନାଦିଧମ୍ମୋ ଆୟତିଂ ୱିପାକଂ ଦେତୀ’’ତି । ଇଟ୍ଠଫଲଭାୱନିୟମନତ୍ଥନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ୱିୟ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଅନିଟ୍ଠଫଲତା ଦାନସ୍ସ ନତ୍ଥି, ଏକନ୍ତଂ ପନ ଇଟ୍ଠଫଲମେୱାତି ନିୟମନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତରେନାତି ‘‘ଦିୟ୍ୟତୀତି ଦାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ । ନ ପନ ଏକେନତ୍ଥେନାତି ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋୱ ଦାନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ସକୱାଦୀୱାଦଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧା ହିରିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତସାଧନଂ ପରୱାଦୀୱାଦେ ୟୁଜ୍ଜତି, ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅନ୍ନଂ ଦେତୀ’’ତିଆଦିକଞ୍ଚ, ‘‘ଚେତସିକୋୱ ଧମ୍ମୋ ଦାନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ଚେତସିକୋ ଧମ୍ମୋ ଦାନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧା ହିରିୟ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ସକୱାଦୀୱାଦେ ୟୁଜ୍ଜତି, ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅନ୍ନଂ ଦେତୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱା ‘‘ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଦାନ’’ନ୍ତି ସାଧେତୁନ୍ତି ଏୱଂ ନିୱତ୍ତନସାଧନତ୍ଥନାନତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ପନ ଏକେନତ୍ଥେନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ପରୱାଦୀୱାଦେ ଚ ସୁତ୍ତସାଧନତ୍ଥଂ ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚେତସିକୋ ଧମ୍ମୋ ଦାନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟଂ ଚେତସିକୋୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତଥା ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଦାନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଚ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋୱାତି। ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଇଟ୍ଠଫଲୋତି ଇଟ୍ଠଫଲାଭାୱମତ୍ତମେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇଟ୍ଠଫଲଭାୱମତ୍ତମେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି। ‘‘ଇଟ୍ଠଫଲାଭାୱମତ୍ତମେୱ ଦିସ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଙ୍କରଭାୱମୋଚନତ୍ଥନ୍ତି ଚେତସିକସ୍ସ ଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଇଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠେନ ଦାନଭାୱମୋଚନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପରିଭୋଗମୟପୁଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୮୩. ପରିଭୋଗମୟଂ ନାମ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି । ତଞ୍ହି ତେ ସନ୍ଧାୟ ପରିଭୋଗମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ୱଦନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୮୫.ତସ୍ସାପି ୱସେନାତି ତସ୍ସାପି ଲଦ୍ଧିୟା ୱସେନ । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱିୟ ଏତେସମ୍ପି ସମୋଧାନଂ ସିୟାତି ପଟିଜାନାତୀତି ୱଦନ୍ତି । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସାଦୀନମେୱ ପନ ସମୋଧାନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୮୬.ଅପରିଭୁତ୍ତେପୀତି ଇମିନା ‘‘ପଟିଗ୍ଗାହକୋ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି ଛଡ୍ଡେତୀ’’ତିଆଦିକଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପରିଭୁତ୍ତେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ପୁଞ୍ଞଭାୱତୋ ପରିଭୋଗମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଅୟଂ ୱାଦୋ ହୀୟତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ହୀନେ ସକୱାଦୀୱାଦୋ ବଲୱା । ଚାଗଚେତନାୟ ଏୱ ହି ପୁଞ୍ଞଭାୱୋ ଏୱଂ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପରିଭୁତ୍ତେପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ପୁଞ୍ଞଭାୱେ ଚାଗଚେତନାୟ ଏୱ ପୁଞ୍ଞଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ସକୱାଦୀୱାଦୋୱ ବଲୱା’’ତି ।

ପରିଭୋଗମୟପୁଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଇତୋଦିନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୮୮-୪୯୧.ତେନେୱୟାପେନ୍ତୀତି ତେନେୱ ଚୀୱରାଦିନା ୟାପେନ୍ତି, ତେନେୱ ୱା ଚୀୱରାଦିଦାନେନ ୟାପେନ୍ତି, ସୟଂକତେନ କମ୍ମୁନା ୱିନାପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମିନା କାରଣେନାତି ୟଦି ୟଂ ଇତୋ ଚୀୱରାଦି ଦିନ୍ନଂ, ନ ତେନ ୟାପେୟ୍ୟୁଂ, କଥଂ ଅନୁମୋଦେୟ୍ୟୁଂ…ପେ॰… ସୋମନସ୍ସଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତସ୍ସପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଇତୋଦିନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପଥୱୀକମ୍ମୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୯୨.ଫସ୍ସୋସୁଖୱେଦନୀୟାଦିଭେଦୋ ହୋତୀତି ଫସ୍ସେନ ସବ୍ବମ୍ପି କମ୍ମୱିପାକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ତୱଜ୍ଜେହି ସମ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସୋ ଚ ସଞ୍ଞାଦୟୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି ଚ ନେସନ୍ତି ସାୱଜ୍ଜନେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସହଜାତଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠୱିପାକୋ, ତସ୍ସ ପତ୍ଥନାତି ଇଟ୍ଠୱିପାକେ ଏୱ ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀତି କମ୍ମୂପନିସ୍ସୟଭୂତମେୱ ପତ୍ଥନଂ ଦସ୍ସେତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱେଦନାପଚ୍ଚୟଂ ୱା ତଣ୍ହଂ ଉପାଦାନାଦିନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଭାୱିତଂ । ମୂଲତଣ୍ହାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିପାକୱଟ୍ଟନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତଂ ପୁରିମତଣ୍ହଂ, କମ୍ମସହାୟଂ ୱା ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତଂ ।

୪୯୩. ସକସମୟୱସେନ ଚ ଚୋଦନାୟ ପୟୁଜ୍ଜମାନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେସଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧିୟା’’ତିଆଦିମାହ ।

୪୯୪.ପଟିଲାଭୱସେନାତି କମ୍ମେ ସତି ପଥୱିୟାଦୀନଂ ପଟିଲାଭୋ ହୋତୀତି କମ୍ମଂ ତଂସଂୱତ୍ତନିକଂ ନାମ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ପଥୱୀକମ୍ମୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଜରାମରଣଂୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୪୯୫.ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣାଭାୱାତି ‘‘ଏକାରମ୍ମଣା’’ତି ଇମସ୍ସ ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୯୬.ପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥୀତି ସକୱାଦିନା ଅତ୍ତନା ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥୀତି ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଜରାମରଣସ୍ସ ୱିପାକନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଅବ୍ୟାକତୱସେନ ପୁଚ୍ଛା ନ କତାତି ଦସ୍ସେତି ।

୪୯୭.ଅପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣତା ଜରାୟେୱାତି କେଚି, ତଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତିଆଦିନା ରୂପସ୍ସେୱ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତାଦସ୍ସନେନ ସମମେୱାତି ।

ଜରାମରଣଂୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅରିୟଧମ୍ମୱିପାକକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୦୦.ୱଟ୍ଟନ୍ତି କମ୍ମାଦିୱଟ୍ଟଂ ।

ଅରିୟଧମ୍ମୱିପାକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୱିପାକୋୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୦୧.ତପ୍ପଚ୍ଚୟାପୀତି ୟସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭୂତତୋପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋ ହୀତିଆଦିନା ପୁରିମପଟିଞ୍ଞାୟ ଇମସ୍ସ ଚୋଦନସ୍ସ କାରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତେସୁ ତେନ ତେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱିପାକୋୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତ୍ତମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅଟ୍ଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଛଗତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୦୩-୫୦୪. ୱଣ୍ଣୋତି ୱଣ୍ଣନିଭା ସଣ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ସଦିସରୂପସଣ୍ଠାନା’’ତି ।

ଛଗତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅନ୍ତରାଭୱକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୦୫. ଅତିଦୂରସ୍ସ ଅନ୍ତରିତସ୍ସ ପତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଦେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ୱିୟ। ଆକାସେନ ପଥୱନ୍ତରଟ୍ଠାନାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗମନତୋ ଇଦ୍ଧିମା ୱିୟ । ନ ସହଧମ୍ମେନାତି ୟଦି ସୋ ଭୱାନଂ ଅନ୍ତରା ନ ସିୟା, ନ ନାମ ଅନ୍ତରାଭୱୋତି ପଟିକ୍ଖେପେ କରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୫୦୬.ତତ୍ଥଜାତିଜରାମରଣାନି ଚେୱ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରମ୍ପରଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଏତେନ ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଅନ୍ତରାଭୱଂ ଖନ୍ଧାତି, ୱତ୍ତମାନା ଜାତୀତି, ମାତୁକୁଚ୍ଛିମେୱ ପୱିଟ୍ଠା ଅନ୍ତରଧାୟମାନା ମରଣନ୍ତି ନ ଇଚ୍ଛତି ।

୫୦୭.ୟଥା କାମଭୱାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚୱିତ୍ୱା ଉପପତ୍ତିୱସେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରମ୍ପରା ହୋତି, ଏୱଂ ତଂ ତତ୍ଥ ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅନ୍ତରାଭୱକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. କାମଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୧୦. କାମଭୱସ୍ସ କମନଟ୍ଠେନ କାମଭୱଭାୱୋ ସବ୍ବେପି କାମାୱଚରା ଖନ୍ଧାଦୟୋ କାମଭୱୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧାନମେୱ ପନ କାମଭୱଭାୱୋ ଧାତୁକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତୋ, ନ କମନଟ୍ଠେନ କାମଭୱଭାୱୋ । ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମଗୁଣା’’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟାତି ପଞ୍ଚେୱ କାମକୋଟ୍ଠାସା ‘‘କାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି କାମଧାତୂତିୱଚନଂ ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନାମନ୍ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନେୱଂ ୱଚନମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାମଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୧୫-୫୧୬. ରୂପଧାତୁକଥାୟଂ ରୂପଧାତୂତି ୱଚନତୋ ରୂପୀଧମ୍ମେହେୱ ରୂପଧାତୁୟା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଲଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସୁତ୍ତେସୁ ‘‘ତୟୋମେ ଭୱା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭୂମିୟୋୱ ଭୂମିପରିଚ୍ଛେଦୋ, ‘‘ହେଟ୍ଠତୋ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିକମ୍ମପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନମ୍ପି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) ୱଦନ୍ତି ।

ରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୧୭-୫୧୮.ଇମିନାୱୁପାୟେନାତି ୟଥା ହି ପୁରିମକଥାୟଂ ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅୱିସେସେନ ‘‘ରୂପଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଏୱମିଧାପି ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅୱିସେସେନ ‘‘ଅରୂପଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଇଧାପି ସମାନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ରୂପଧାତୁୟାଆୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୧୯.ଘାନନିମିତ୍ତାନିପୀତି ଇଦଂ ଘାନାଦିନିମିତ୍ତାନିପୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଘାନାଦୀନଂ ଓକାସଭାୱେନ ଉପଲକ୍ଖିତଂ ତଥାୱିଧସଣ୍ଠାନଂ ରୂପସମୁଦାୟମାହ ।

ରୂପଧାତୁୟାଆୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅରୂପେରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୨୪-୫୨୬.ସୁଖୁମରୂପଂ ଅତ୍ଥି, ୟତୋ ନିସ୍ସରଣଂ ତଂ ଆରୁପ୍ପନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅରୂପେରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ରୂପଂକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୨୭-୫୩୭.ପକପ୍ପୟମାନାତି ଆୟୂହମାନା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଅଧିକଂ ବ୍ୟାପାରଂ କୁରୁମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମୱାରେତି ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ଅକୁସଲେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ରୂପଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ୱଦତି ।

ରୂପଂକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୪୦.ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତିପଞ୍ହେ ‘‘ଅତ୍ଥି ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆୟୂ’’ତିଆଦିକଂ ପଞ୍ହଂ ଅନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି । ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ତାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଇଚ୍ଛତୀତି ଏତ୍ଥ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ‘‘ଅରୂପଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୫୪୧.ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ରୂପିନୋ ୱା ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୂତିଆଦିନାପି ତମେୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ତାନଂ ୱଦତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୫୪୨.ପୁବ୍ବାପରଭାଗଂ ସନ୍ଧାୟାତି ସମାପତ୍ତିୟା ଆସନ୍ନଭାୱତୋ ତଦାପି ସମାପନ୍ନୋୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୫୪୪-୫୪୫.ଦ୍ୱେ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ‘‘ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସା’’ତି ପୁରିମପାଠୋ । ‘‘ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସା’’ତି ପଚ୍ଛିମପାଠୋ, ସୋ ୟୁତ୍ତୋ ।

ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. କମ୍ମହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୪୬.ସେସନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦିକମ୍ମସ୍ସ ହେତୂତି ଇତୋ ପୁରିମଂ ସୋତାପନ୍ନାଦିଅନୁୟୋଗଂ ୱଦତି । ହନ୍ଦ ହୀତି ପରୱାଦିସ୍ସେୱେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱଚନନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତୁନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ‘‘କତମସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ହେତୂ’’ତି ପନ ସକୱାଦୀ ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତୁଂ ୱଦତୀତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତୁନ୍ତି ପନ ପକ୍ଖଂ ପଟିଜାନାପେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରୱାଦୀ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ସକୱାଦିଂ ଗାହାପେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

କମ୍ମହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଟ୍ଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୱମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୪୭.ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱିସଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନାନାଚିତ୍ତୱସେନ ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟମଦ୍ଦନଂ କଥଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣୱସେନ ହି ଦସ୍ସନଦ୍ୱୟଂ ସହ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ତଦଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ଅନୁସ୍ସୱୱସେନାତିଆଦିନା ନ କେୱଲଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଆରମ୍ମଣମେୱ ଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନା, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଖେମ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ନିବ୍ବାନେ ଆନିସଂସଦସ୍ସନଞ୍ଚାତି ଦୀପେତି ।

ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅମତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୪୯.ସୁତ୍ତଭୟେନାତି ‘‘ପାରିମଂ ତୀରଂ ଖେମଂ ଅପ୍ପଟିଭୟନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିବ୍ବାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ଅସଂୟୋଜନିୟାଦିଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଖେମାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱମାଦିନା ସୁତ୍ତଭୟେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅମତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ରୂପଂସାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୫୨-୫୫୩.ଆରମ୍ମଣତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଓଲୁବ୍ଭଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ୱିଭାଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ପଚ୍ଚୟୋଲୁବ୍ଭାନଂ ୱିସେସାଭାୱଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ଅକପ୍ପେତ୍ୱା ୱା ସପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଓଲୁବ୍ଭାରମ୍ମଣେନପି ସାରମ୍ମଣମେୱାତି ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ରୂପଂସାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅନୁସୟାଅନାରମ୍ମଣାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୫୪-୫୫୬.ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାୱଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅନୁସୟାଅନାରମ୍ମଣାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଞାଣଂଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୫୭-୮.ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସାତି ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସାତି ୱଦନ୍ତି ।

ଞାଣଂଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ୱିତକ୍କାନୁପତିତକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୬୨.ଅୱିସେସେନେୱାତି ଆରମ୍ମଣସମ୍ପୟୋଗେହି ଦ୍ୱୀହିପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିତକ୍କାନୁପତିତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୬୩.ସବ୍ବସୋତି ସୱିତକ୍କଚିତ୍ତେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ମନୋଧାତୁପୱତ୍ତିକାଲେପୀ’’ତି । ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରମତ୍ତନ୍ତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ପୱତ୍ତିମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସୱାଚାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୬୫.ଅନାପତ୍ତୀତି ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅଭାୱା ମୁସାୱାଦୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସୱାଚାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଅତୀତାନାଗତସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୬୮-୫୭୦.ତାସୂତି ତାସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ । ସମନ୍ନାଗମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପଟିଲାଭପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲାଭୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅୟଂ ସମନ୍ନାଗମପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଲାଭୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅୟଂ ପଟିଲାଭପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମାତି ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ଅତୀତାନାଗତସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନୱମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୭୧-୨.ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେନ ସହେୱାତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତେନ କିରିୟଖନ୍ଧାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେନ ସହ ଉପପତ୍ତେସିୟା ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଉପପତ୍ତେସିୟାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେନ ସହ ଉପପତ୍ତେସିୟା, କିରିୟାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେନ ସହ କିରିୟାତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ କିରିୟାଚତୁକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣଂ । ଞାଣନ୍ତି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ୟୁତ୍ତଂ ।

ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୭୬.ତଂ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ‘‘ଛ ୱିଞ୍ଞାଣା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ । ‘‘ଛ ୱିଞ୍ଞାଣା’’ତି ଅୱଚନଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

୫୭୭.ଲୋକିୟୋତି ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗମାହ । ୟଂ ତତ୍ଥ ଅନିମିତ୍ତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିକ୍ଖଣେ ୟଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ତଦେୱ ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାସାଭୋଗାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୮୪-୫୮୬.କୁସଲାକୁସଲୱସେନନମୀତି କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନ ନମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସା ପନ ଆରମ୍ମଣପ୍ପକାରଗ୍ଗହଣଂ ୟେନ ଅଲୋଭାଦୀହି ଲୋଭାଦୀହି ଚ ସମ୍ପୟୋଗୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ସୁଖମିତି ଚେତସୋ ଅଭାଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।

ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାସାଭୋଗାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦ୍ୱୀହିସୀଲେହୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୮୭-୫୮୯.ଖଣଭଙ୍ଗନିରୋଧଂ, ନ ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିରୋଧଂ, ସୀଲୱୀତିକ୍କମନିରୋଧଂ ୱା । ୱୀତିକ୍କମଂ ୱିୟାତି ୟଥା ୱୀତିକ୍କମେ କତେ ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ଏୱଂ ନିରୁଦ୍ଧେପୀତି ଏୱଂ ୱୀତିକ୍କମେନ ନିନ୍ନାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦ୍ୱୀହିସୀଲେହୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସୀଲଂଅଚେତସିକନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୯୦-୫୯୪.ୟେନ ସୋ ସୀଲୱାୟେୱ ନାମ ହୋତୀତି ୟେନ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଠିତେନ ଉପଚୟେନ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ସୀଲୱାୟେୱ ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ‘‘ଦାନଂ ଅଚେତସିକ’’ନ୍ତି କଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସା ପନ କଥା ମଗ୍ଗିତବ୍ବା ।

ସୀଲଂଅଚେତସିକନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସମାଦାନହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା

୫୯୮-୬୦୦. ସମାଦାନହେତୁକଥାୟଂ \୧୦୦ ପୁରିମକଥାସଦିସମେୱାତି ପରିଭୋଗକଥେକଦେସସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ସମାଦାନହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୦୩-୬୦୪.ଆଣତ୍ତିୟାଚ ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ଅଙ୍ଗପାରିପୂରିନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଆଣତ୍ତସ୍ସ ଅପରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ପାଣାତିପାତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତଦା ସା ଆଣତ୍ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୱିନାୟେୱ ଅଙ୍ଗଂ ହୋତୀତି ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୧୧. ଏକାଦସମୱଗ୍ଗୋ

୪. ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୧୪-୬୧୫. ଞାଣକଥାୟଂ ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଙ୍ଘିକାନନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଞାଣଂଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୟଂ (କଥା॰ ୫୫୭ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତେହି ଅନ୍ଧକେହି ଅଞ୍ଞେ ଇଧ ମହାସଙ୍ଘିକା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ୟଦି ଅଞ୍ଞାଣେ ୱିଗତେତିଆଦିନା ରାଗୱିଗମୋ ୱିୟ ୱୀତରାଗପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞାଣୱିଗମୋ ଞାଣୀପଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ଞାଣଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଞାଣୀ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞାଣୀପଟିପକ୍ଖତୋ ଞାଣୀତି। ୟସ୍ମା ଞାଣପଟିଲାଭେନାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଞାଣପଟିଲାଭେନ ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଗତତ୍ତା ସୋ ଞାଣୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଇଦଂଦୁକ୍ଖନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୧୮-୬୨୦.ଇତରୋ ପନ ସକସମୟେତି ପରୱାଦୀ ଅତ୍ତନୋ ସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦଂଦୁକ୍ଖନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଇଦ୍ଧିବଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୨୧-୬୨୪.କମ୍ମସ୍ସୱିପାକୱସେନ ୱାତି ନିରୟଂୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଅବ୍ବୁଦାଦିପରିଚ୍ଛେଦୋ ତାଦିସସ୍ସ କମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ୱସ୍ସଗଣନାୟ ୱାତି ମନୁସ୍ସେ ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିଦେୱେ ଚ ସନ୍ଧାୟ । ତେସଞ୍ହି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟମ୍ପି କାଲଂ ୱିପାକଦାନସମତ୍ଥଂ କମ୍ମଂ ୱସ୍ସଗଣନାୟ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ।

ଇଦ୍ଧିବଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସମାଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୨୫-୬୨୬.ସମାଧାନଟ୍ଠେନାତି ସମଂ ଠପନଟ୍ଠେନ ସମାଧି ନାମ ଚେତସିକନ୍ତରଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛଲେନାତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ଝାନଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ନ କୋଚି ୱିସେସୋତି ଏତେନ ସାମଞ୍ଞମତ୍ତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସମାଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୨୭.ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତଞ୍ଚେୱାତି ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୟା ଠିତତା ତତୋ ହୋତି, ତାୟ ଠିତତାୟ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱସଙ୍ଖାତା ଠିତତା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭାୱରହିତସ୍ସ ଏକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ହି ସବ୍ବୋ ତାଦିସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତଞ୍ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ସଙ୍ଖାରା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱସଙ୍ଖାତାୟ ଠିତତାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱସଙ୍ଖାତା ଠିତତା ହୋତି, ତସ୍ସା ଚ ଇତରାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅନିଚ୍ଚତାକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୨୮.ରୂପାଦୟୋୱିୟ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାତି ରୂପାଦୀହି ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିଚ୍ଚତାୱିଭାଗାନୁୟୁଞ୍ଜନୱସେନାତି ତୀସୁ ଦଣ୍ଡେସୁ ଦଣ୍ଡୱୋହାରୋ ୱିୟ ତୀସୁ ଲକ୍ଖଣେସୁ ଅନିଚ୍ଚତାୱୋହାରୋ ହୋତୀତି ତସ୍ସା ୱିଭାଗାନୁୟୁଞ୍ଜନୱସେନାତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅନିଚ୍ଚତାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏକାଦସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦ୍ୱାଦସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ସଂୱରୋକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୩୦-୬୩୨.ୱିପାକଦ୍ୱାରନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗମନଂ ୱଦତି । କମ୍ମଦ୍ୱାରନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲମନଂ ।

ସଂୱରୋକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୩୩-୬୩୫.ଅବ୍ୟାକତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋତି ସକସମୟଲକ୍ଖଣେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଅୱିପାକଚେତନାୟ ସରୂପେନ ଦସ୍ସିତାୟ ସୱିପାକାପି ଦସ୍ସିତାୟେୱ ନାମ ହୋତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଆହ ‘‘ସୱିପାକାୱିପାକଚେତନଂ ସରୂପେନ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ।

କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସଦ୍ଦୋୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୩୬-୬୩୭.କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନା ଅରୂପଧମ୍ମାୱାତିଆଦିନା କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁପି ୱିପାକୱୋହାରୋ ନତ୍ଥି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନେ ସଦ୍ଦେତି ଦସ୍ସେତି ।

ସଦ୍ଦୋୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସଳାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୩୮-୬୪୦.ତସ୍ମାୱିପାକୋତି ଅୱିସେସେନ ସଳାୟତନଂ ୱିପାକୋତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସଳାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୪୧-୬୪୫.ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମତାନିୟତୋତି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମତାୟ ନିୟତୋ । ଇମଂ ୱିଭାଗନ୍ତି ଇମଂ ୱିସେସଂ । ତ୍ୱଂ ପନସ୍ସ ନିୟାମଂ ଇଚ୍ଛସୀତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମତାଫଲପ୍ପତ୍ତୀହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମଭାୱେ ଚ ନିୟାମଂ ଇଚ୍ଛସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆନନ୍ତରିୟାଭାୱନ୍ତି ୟେନ ସୋ ଧମ୍ମାଭିସମୟେନ ଭବ୍ବୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ସ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଆନନ୍ତରିୟଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱନ୍ତି । କିଂ ପନ ସୋ ଅନ୍ତରାଧମ୍ମଂ ଅଭିସମିସ୍ସତୀତି ? କେଚି ୱଦନ୍ତି ‘‘ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ସତ୍ତମଂ ଭୱଂ ନାତିକ୍କମତି, ଓରତୋ ପନ ନତ୍ଥି ପଟିସେଧୋ’’ତି । ଅପରେ ‘‘ୟୋ ଭଗୱତା ଞାଣବଲେନ ବ୍ୟାକତୋ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଅଭିସମୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ଭୱନିୟାମସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱା ଭବ୍ବୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା କୁସଲା ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା କଦାଚି ୱିପାକଂ ଅଦଦମାନାପି ସତି କାରଣେ ଦାତୁଂ ଭବ୍ବତାୟ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ନାମ, ତଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ମୁଦୁତାୟ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ, ନ ନିୟାମସବ୍ଭାୱା ନାପି ଭଗୱତା ବ୍ୟାକତତ୍ତା, ନ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୁଦୁତା ଅଭବ୍ବତାକରୋ ଧମ୍ମୋତି ନ ସୋ ଅଭବ୍ବୋ ନାମ । ଅଭବ୍ବତାକରଧମ୍ମାଭାୱତୋ ଚେତ୍ଥ ଅଭବ୍ବତା ପଟିସେଧିତା, ନ ପନ ଅନ୍ତରା ଅଭିସମେତୁଂ ଭବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା । ୟଦି ଚ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ଅନ୍ତରା ଅଭିସମେୟ୍ୟ, କୋଲଂକୋଲୋ ସିୟା’’ତି । ୱିସେସଂ ପନ ଅକତ୍ୱା ଭବ୍ବସଭାୱତାୟ ଭବ୍ବୋତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ଭୱନିୟାମକଂ କିଞ୍ଚୀତି ଏତ୍ଥ ପସ୍ସିତ୍ୱାତି ୱଚନସେସୋ, ବ୍ୟାକରୋତୀତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦ୍ୱାଦସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ତେରସମୱଗ୍ଗୋ

୧. କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୫୪-୬୫୭. କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୟଂ ହେଟ୍ଠାତି ଇଦ୍ଧିବଲକଥାୟଂ ।

କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୬୦-୬୬୨. ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତକଥାୟଂ ଆନନ୍ତରିୟଂ ପୟୁତ୍ତଂ ଏତେନାତି ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତୋତି ଆନନ୍ତରିୟେ ଅନନ୍ତରାସଦ୍ଦଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅନନ୍ତରପୟୁତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଳି ଦିସ୍ସତି ।

ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନିୟତସ୍ସନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୬୩-୬୬୪.ସେସା ତେଭୂମକଧମ୍ମା ଅନିୟତା ନାମାତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପତ୍ତନିୟାମାନଂ ଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତେଭୂମକଧମ୍ମା’’ତି ଆହ । ଏତେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋପି ଅନିୟତୋୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଇତି ଇମଂ ୱୋହାରମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନିୟତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ପଚ୍ଛିମଭୱିକୋ ଭବ୍ବୋ ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେତୁଂ ଓକ୍କମିତୁ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ନିୟାମଂ ଓକ୍କମତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧୀତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା । ଏୱଂ ପନ ୱୋହାରମତ୍ତସବ୍ଭାୱୋ ‘‘ନିୟତୋ’’ତି ୱଚନସ୍ସ, ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେତୁଂ ଭବ୍ବତା ଚ ‘‘ନିୟାମଂ ଓକ୍କମତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା ହୋତି, ଭବ୍ବତାୟେୱ ପନ ଉଭୟସ୍ସପି କାରଣନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେନାତି ୟଦି ନିୟତୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମେୟ୍ୟ, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ, ସମ୍ମତ୍ତନିୟତୋ ୱା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମେୟ୍ୟ, ନ ଚ ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିୟତସ୍ସନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅସାତରାଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୭୪. ଅସାତରାଗକଥାୟଂ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଏତଦେୱ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ରଜ୍ଜନାତି ଇମିନା ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନୋୟେୱ ଲୋଭୋ ଇଧ ‘‘ରାଗୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସେତି ।

୬୭୫.ସୁତ୍ତେ ପନାତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅସାତରାଗକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଧମ୍ମତଣ୍ହାଅବ୍ୟାକତାତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୭୬-୬୮୦.ୟସ୍ମା ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅବ୍ୟାକତାତି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ୱା ସବ୍ବେସୁ ତଣ୍ହା ‘‘ଧମ୍ମତଣ୍ହା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ସା ତଣ୍ହା, ତସ୍ମା କୁସଲା ନ ହୋତି, ୟସ୍ମା ପନ ଧମ୍ମେ ପୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅକୁସଲା ନ ହୋତୀତି ଅବ୍ୟାକତାତି ଲଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତି । ତୀହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଛପି ତଣ୍ହା ସଂଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ତସ୍ମା ଧମ୍ମତଣ୍ହାପି କାମତଣ୍ହାଦିଭାୱତୋ ନ ଅବ୍ୟାକତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଧମ୍ମତଣ୍ହାଅବ୍ୟାକତାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତେରସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. ଚୁଦ୍ଦସମୱଗ୍ଗୋ

୧. କୁସଲାକୁସଲପଟିସନ୍ଦହନକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୮୬-୬୯୦.ତନ୍ତି କୁସଲଂ ଅକୁସଲଞ୍ଚାତି ୱିସୁଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଂ ଉଭୟନ୍ତି ୱା ୱଚନସେସୋ । ପଟିସନ୍ଦହତୀତି ଘଟେତି, ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କୁସଲାକୁସଲପଟିସନ୍ଦହନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସଳାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୯୧-୬୯୨. କେଚି ୱାଦିନୋ ‘‘ଅଙ୍କୁରେ ସାଖାୱିଟପାଦିସମ୍ପନ୍ନାନଂ ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ବୀଜମତ୍ତଂ ଆୱିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୀତି ତେସଂ ୱାଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସାଖାୱିଟପାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ସଳାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୯୩-୬୯୭.ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ଅନନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋପି ନ ସୋ ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ଇଚ୍ଛତି, ଅଥ ଖୋ ସୋତମ୍ହିୟେୱ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅନନ୍ତରୂପଲଦ୍ଧିୱସେନ ଆପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ ।

ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅରିୟରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୯୮-୬୯୯. ସମ୍ମାୱାଚାଦି ରୂପଂ ମଗ୍ଗୋ ଚାତି ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଅରିୟରୂପ’’ନ୍ତିପି ୱଦତି ।

ଅରିୟରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅଞ୍ଞୋଅନୁସୟୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୦-୭୦୧. ‘‘ସରାଗୋତିଆଦି ପନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ସରାଗୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତ’’ନ୍ତି ପୁରିମପାଠୋ, ‘‘ସାନୁସୟୋତିଆଦି ପନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅନୁସୟସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ସାନୁସୟୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଛିମପାଠୋ, ସୋ ୟୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ନ ଅନୁସୟପରିୟୁଟ୍ଠାନାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଅସାଧକନ୍ତି ଏତେନ ସମେତୀତି ।

ଅଞ୍ଞୋଅନୁସୟୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୨.ୟସ୍ମାଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ମନସିକରୋତୋପି ରାଗାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଚ ତେ ୱିପସ୍ସନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଲଦ୍ଧୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୩-୭୦୫.ତିୱିଧାୟାତି କିଲେସୱତ୍ଥୁଓକାସୱସେନ, କାମରାଗକାମୱିତକ୍କକାମାୱଚରଧମ୍ମୱସେନ ୱା ତିୱିଧାୟ । କିଲେସକାମୱସେନାତି କିଲେସକାମଭୂତକାମଧାତୁଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋତି ରୂପଧାତୁସହଗତୱସେନ ଅନୁସେତୀତି, ରୂପଧାତୁଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞତରଭାୱେନ ରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋତି ଚ ପୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୬-୭୦୮.ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ଖୋ, ୱଚ୍ଛ, ଅବ୍ୟାକତମେତ’’ନ୍ତି ସସ୍ସତାଦିଭାୱେନ ଅକଥିତତ୍ତା ‘‘ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ନ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଠପନୀୟୋ ଏସୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ବଥାପି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ।

ଅବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୦୯-୭୧୦.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିରାଗାନଂ ସମାନେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଭାୱେପି ‘‘ୱୀତରାଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପନ ‘‘ୱିଗତଦିଟ୍ଠିକୋ’’ତି, ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠି ଲୋକିୟପରିୟାପନ୍ନା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ରୂପଦିଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱା ପନ କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଦି ଚ ପରିୟାପନ୍ନା ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି କାମରାଗୋ ୱିୟ ଝାନଲାଭିନୋ ଦିଟ୍ଠିପି ୱିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ‘‘ୱିଗତଦିଟ୍ଠିକୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ନ ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଅପରିୟାପନ୍ନା ଦିଟ୍ଠି । ନ ହି ସା ତସ୍ସ ଅୱିଗତା ଦିଟ୍ଠି କାମରାଗୋ ୱିୟ କାମଦିଟ୍ଠି ୟେନ କାମଧାତୁୟା ପରିୟାପନ୍ନା ସିୟାତି ୱଦତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚୁଦ୍ଦସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫. ପନ୍ନରସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଚ୍ଚୟତାକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୧୧-୭୧୭.ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟତା ୱୱତ୍ଥିତାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱାଦିନା ୱିୟ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତାଦିନା ଚ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱୋୟେୱେତସ୍ସ ୱୱତ୍ଥିତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଚ୍ଚୟତାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୧୮-୭୧୯.ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋୱ ଗହିତୋ ‘‘ନନୁ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରେନ ସହଜାତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଅତ୍ଥିଅୱିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସୟୋ କମଭେଦେନ ଅତ୍ଥିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋ ହୋତୀତି ନ ୱୁତ୍ତୋ, କମ୍ମାହାରା ଅସାଧାରଣତାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ତୀଣି ଉପାଦାନାନି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରା ୱିୟ ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୮-୭୧୯), ତସ୍ମା ଉପାଦାନେହି ସମାନା ଏୱେତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟତା ଦସ୍ସିତାତି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ତତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୩୨. ତତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୟଂ ସେସସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟାତି ନିରୋଧସମାପନ୍ନତୋ ଅଞ୍ଞେ ୟେସଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେ ପଞ୍ଚୱୋକାରସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନମ୍ପି ଚ ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦା ଚୁତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସେସସବ୍ବସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟାତି ୱା । ସରୀରପକତିନ୍ତି ତଥାରୂପୋ ଅୟଂ କାୟୋ, ୟଥାରୂପେ କାୟେ ପାଣିସମ୍ଫସ୍ସାପି କମନ୍ତୀତିଆଦିକଂ ।

୭୩୩-୭୩୪.ସୁତ୍ତୱିରୋଧୋ ସିୟାତି ଇଦଂ ପରୱାଦିଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ତତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକାକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୩୫.ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ପୱତ୍ତଭାୱନା ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିପୀତି ଲଦ୍ଧିକିତ୍ତନେ ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ପୱତ୍ତଭାୱନଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିଂ ‘‘ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତୀ’’ତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସାପି ଅସଞ୍ଞିତା ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟେୱ ନାମାତି ପରସ୍ସ ଲଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ମା ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଅଲୋଭାଦୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥ ସକସମୟସିଦ୍ଧା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି ‘‘ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

୭୩୬.ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ସମାପନ୍ନତ୍ତା ଅସଞ୍ଞିତା, ନ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. କମ୍ମୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୩୮-୭୩୯.କମ୍ମେନସହଜାତୋତି ପଞ୍ହେସୁ ‘‘କମ୍ମୂପଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି କତ୍ଥଚି ପାଠୋ, ‘‘ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ଉଭୟମ୍ପି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

୭୪୧.ତସ୍ମାତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଏକକ୍ଖଣେ ସବ୍ଭାୱତୋ ତିଣ୍ଣଂ ଫସ୍ସାନଞ୍ଚ ସମୋଧାନା ଚ ଏକତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

କମ୍ମୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପନ୍ନରସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୧୬. ସୋଳସମୱଗ୍ଗୋ

୩. ସୁଖାନୁପ୍ପଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୪୭-୭୪୮. ସୁଖାନୁପ୍ପଦାନକଥାୟଂ ୟଂ ଏୱରୂପନ୍ତି ୟଂ ନେୱତ୍ତନୋ, ନ ପରେସଂ, ନ ତସ୍ସ, ଏୱରୂପଂ ନାମ ଅନୁପ୍ପଦିନ୍ନଂ ଭୱିତୁଂ ନ ଅରହତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତାତି ଲଦ୍ଧିମତ୍ତେନ ପଟିଜାନାତି, ନ ୟୁତ୍ତିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୁଖାନୁପ୍ପଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଧିଗୟ୍ହମନସିକାରକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୪୯-୭୫୩.ତଂଚିତ୍ତତାୟାତି ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ତଂଚିତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତଂଚିତ୍ତତା, ତାୟ ତଂଚିତ୍ତତାୟ । ତଂ ୱା ଆଲମ୍ବକଂ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ତଂଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତସ୍ସେୱ ଆଲମ୍ବକଆଲମ୍ବିତବ୍ବତା ତଂଚିତ୍ତତା, ତାୟ ଚୋଦେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଧିଗୟ୍ହମନସିକାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ରୂପଂରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୬୮-୭୭୦. ରୂପଂରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରନ୍ତିକଥାୟଂ ହେଟ୍ଠାତି ଚୁଦ୍ଦସମୱଗ୍ଗେ ଆଗତପରିୟାପନ୍ନକଥାୟଂ (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୦୩-୭୦୫) । ‘‘ସମାପତ୍ତେସିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ଅରୂପାୱଚର’’ନ୍ତି ଅରୂପାୱଚରକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ରୂପଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଚ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠମୱଗ୍ଗେ ଅରୂପେରୂପକଥାୟଂ (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୨୪-୫୨୬) ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ରୂପଂରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୋଳସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୭. ସତ୍ତରସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅତ୍ଥିଅରହତୋପୁଞ୍ଞୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୭୬-୭୭୯.ଚିତ୍ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାତି ‘‘କିରିୟଚିତ୍ତେନ ଦାନାଦିପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କିରିୟଚିତ୍ତଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତ୍ଥିଅରହତୋପୁଞ୍ଞୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନତ୍ଥିଅରହତୋଅକାଲମଚ୍ଚୂତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୮୦.ଅୟୋନିସୋଗହେତ୍ୱାତି ଅଲଦ୍ଧୱିପାକୱାରାନମ୍ପି କମ୍ମାନଂ ବ୍ୟନ୍ତୀଭାୱଂ ନ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେଚି ପନ ‘‘କମ୍ମାନଂ ୱିପାକଂ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ବ୍ୟନ୍ତୀଭାୱଂ ନ ୱଦାମୀତି ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୭୮୧.ତାୱ ନ କମତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ତାୱ ନ କମତି, ତତୋ ପରଂ କମତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ କିର ‘‘ସତି ଜୀୱିତେ ଜୀୱିତାୱସେସେ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ମରନ୍ତଂ କୋଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ ୱା ସୀସଂ ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ପାଣୋ ପାଣସଞ୍ଞିତା ୱଧକଚିତ୍ତଉପକ୍କମମରଣେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ନ ତେନ ଉପକ୍କମେନ ମତୋତି ନତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ପନ ମରନ୍ତେନ ତେନ ଏକଚିତ୍ତୱାରମ୍ପି ଧମ୍ମତାମରଣତୋ ଓରତୋ ନ ମତୋତି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେତଂ ।

ନତ୍ଥିଅରହତୋଅକାଲମଚ୍ଚୂତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସବ୍ବମିଦଂକମ୍ମତୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୮୪.ବୀଜତୋଅଙ୍କୁରସ୍ସେୱାତି ୟଥା ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ଅବୀଜତୋ ନିବ୍ବତ୍ତି ନତ୍ଥି, ତଥା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପୱତ୍ତସ୍ସପି ଅକମ୍ମତୋ କମ୍ମୱିପାକତୋ ନିବ୍ବତ୍ତି ନତ୍ଥି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱସେନ ଦାନଫଲଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱସେନ ୟାୟ ଚେତନାୟ ତଂ ଦେତି, ତସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ଫଲଂ ପୁଚ୍ଛତି, ନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସବ୍ବମିଦଂକମ୍ମତୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୮୮.ୱିନାପିଅନିଚ୍ଚତ୍ତେନାତି ‘‘ୟାୱ ଦୁକ୍ଖା ନିରୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦) ୱିୟ ଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣତ୍ତେନପି ଦୁକ୍ଖଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନୱତ୍ତବ୍ବଂସଙ୍ଘୋଦକ୍ଖିଣଂୱିସୋଧେତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୯୩-୭୯୪. ନୱତ୍ତବ୍ବଂସଙ୍ଘୋଦକ୍ଖିଣଂୱିସୋଧେତୀତିକଥାୟଂ ନ ଚ ତାନି ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୟଥା ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୀଲପରିସୋଧନାଦୀନି କତ୍ୱା ନିରୋଧମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିସୋଧେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଏୱଂ ମଗ୍ଗଫଲାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣତୋତି ୱା ।

ନୱତ୍ତବ୍ବଂସଙ୍ଘୋଦକ୍ଖିଣଂୱିସୋଧେତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୦୦-୮୦୧. ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହପ୍ଫଲା ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଆହ । ଦାୟକସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ୱିପାକଦାୟିକା ହୋତୀତି ପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖା ପଟିଗ୍ଗାହକେନ ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ୱିନା ଦାୟକେନେୱ ମହାୱିପାକଚେତନତ୍ତଂ ଆପାଦିକା, ପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖା ୱିପାକଦାୟିକା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରକୋତି ୟଦି ଦାୟକସ୍ସ ଦାନଚେତନା ନାମ ପଟିଗ୍ଗାହକେନ କତା ଭୱେୟ୍ୟ, ୟୁତ୍ତରୂପଂ ସିୟାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଲଦ୍ଧିକିତ୍ତନେ ‘‘ଦାୟକେନ ଦାନଂ ଦିନ୍ନଂ, ପଟିଗ୍ଗାହକେନ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋତି ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରକୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ପଟିଗ୍ଗାହକେନ ୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତନମ୍ପି ପନ ଦାନଚେତନାନିବ୍ବତ୍ତନେନ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରକୋତି ୟୁତ୍ତରୂପଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତ୍ତରସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୮. ଅଟ୍ଠାରସମୱଗ୍ଗୋ

୧. ମନୁସ୍ସଲୋକକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୦୨-୮୦୩.ଅୟୋନିସୋତି ‘‘ତୁସିତପୁରଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତିଆଦିକଂ ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।

ମନୁସ୍ସଲୋକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଧମ୍ମଦେସନାକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୦୪-୮୦୬. ତସ୍ସ ଚ ଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସୟମେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଦେସିତୋତି ୱଦତି ।

ଧମ୍ମଦେସନାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଝାନସଙ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୧୩-୮୧୬. ଝାନସଙ୍କନ୍ତିକଥାୟଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟାତି ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଆଦୀନୱତୋ ମନସିକାତବ୍ବା, ତତୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋ ଉପଚାରାନଂ ଝାନାନଞ୍ଚ ଅନୁକ୍କମୋ, ତେନ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଝାନସଙ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଝାନନ୍ତରିକକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୧୭-୮୧୯.ଝାନନ୍ତରିକାନାମ ଏସାତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଭାୱାଭାୱତୋ ନ ଝାନଂ, ଅଥ ଖୋ ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବାଦିଦିସନ୍ତରିକା ୱିୟ ଝାନନ୍ତରିକା ନାମ ଏସାତି । କତରା ? ୟୋୟଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ ସମାଧୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଝାନନ୍ତରିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଚକ୍ଖୁନାରୂପଂପସ୍ସତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୨୬-୮୨୭.ପଟିଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୨) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣପଟିଜାନନଂ କିର ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣପଟିଜାନନଂ ପନ ରୂପଦସ୍ସନଂ କଥଂ ହୋତୀ’’ତି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଚକ୍ଖୁନାରୂପଂପସ୍ସତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଟ୍ଠାରସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୯. ଏକୂନୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୧. କିଲେସପଜହନକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୨୮-୮୩୧.ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟେୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପହୀନା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି କିଲେସପଜହନାତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ତେ ପନ ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଗତା, ନାପି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଅତୀତେ କିଲେସେ ପଜହତୀତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

କିଲେସପଜହନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୁଞ୍ଞତକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୩୨.ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂତାୱ ଏକଚ୍ଚନ୍ତି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ୱଦତି । ଏକେନ ପରିୟାୟେନାତି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଜରାମରଣଭାୱପରିୟାୟେନାତି ୱଦନ୍ତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଞ୍ହି ମା ଜୀରତୁ ମା ମରତୂତି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୋ ଅୱସୱତ୍ତନାକାରୋ ଅନତ୍ତତା, ସା ଅତ୍ଥତୋ ଜରାମରଣମେୱ, ତଞ୍ଚ ‘‘ଜରାମରଣଂ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଧାତୁ॰ ୭୧) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଜରାମରଣଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୁଞ୍ଞତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସାମଞ୍ଞଫଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୩୫-୮୩୬.ଫଲୁପ୍ପତ୍ତି ଚାତି ପତ୍ତିଧମ୍ମଂ ୱଦତି ।

ସାମଞ୍ଞଫଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ତଥତାକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୪୧-୮୪୩.ରୂପାଦିସଭାୱତାସଙ୍ଖାତାତି ଏତ୍ଥ ରୂପାଦୀନଂ ସଭାୱତାତି ରୂପାଦିସଭାୱତାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭାୱଂ ହେସ ତଥତାତି ୱଦତି, ନ ଭାୱୟୋଗନ୍ତି ।

ତଥତାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କୁସଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୪୪-୮୪୬.ଅନୱଜ୍ଜଭାୱମତ୍ତେନେୱ ନିବ୍ବାନଂ କୁସଲନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି କୁସଲଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱମତ୍ତେନେୱ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ କୁସଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କୁସଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୪୭.‘‘ସକିଂନିମୁଗ୍ଗୋ ନିମୁଗ୍ଗୋୱ ହୋତୀ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟାତି ତାୟ ଜାତିୟା ଲୋକୁତ୍ତରସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ କତଂ ଅୱଧାରଣଂ ସଂସାରଖାଣୁକଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ କତନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାୟଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମତା, ୟାୟଂ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମତା’’ତି ୱଦତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛୁପ୍ପତ୍ତି ନିୟାମନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତି ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମନିୱତ୍ତକା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା ।

ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୫୩-୮୫୬.ଲୋକିୟାନମ୍ପୀତି ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ୱିୟ ଲୋକିୟାନମ୍ପି ସଦ୍ଧାଦୀନଂୟେୱ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଭାୱଦସ୍ସନେନ ଲୋକିୟସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଭାୱଂ ସାଧେତୁଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂୟେୱ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏକୂନୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୦. ୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୨. ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୬୩-୮୬୫. ଞାଣକଥାୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ଦୀପେତୀତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଇଦଂ ତୱ ୱଚନଂ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ଦୀପେତି, ନ ତସ୍ସେୱ ଞାଣଭାୱଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ନ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ଞାଣଂ, ତସ୍ମା ନ ଇଦଂ ସାଧକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନିରୟପାଲକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୬୭-୮୬୮.ପଣୁନ୍ନନ୍ତି ପଣୁଦିତଂ, ଅନୱସେସଖିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିରୟପାଲକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ତିରଚ୍ଛାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୬୯-୮୭୧.ତସ୍ସଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିଞ୍ଞାତି ତସ୍ସ ହତ୍ଥିନାଗସ୍ସ ଚ ଦିବ୍ବୟାନସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥିତାୟାତି ୱିସୁଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତିରଚ୍ଛାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୭୬-୮୭୭. ଞାଣକଥାୟଂ ସଚେ ତଂ ଦ୍ୱାଦସୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୱଚନସେସୋ, ତଂ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ ସଚେ ଦ୍ୱାଦସୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗୋ, ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଅପରଭାଗୋ, ସଚ୍ଚଞାଣଂ ପନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ପରିଜାନନାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଭାଗପରଭାଗେହୀ’’ତି ।

ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।

୨୧. ଏକୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୧. ସାସନକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୭୮.ତୀସୁପି ପୁଚ୍ଛାସୁ ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତୀସୁପି ପୁଚ୍ଛାସୁ ‘‘ସାସନ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମୁଦାୟା ଏକଦେସାନଂ ଅଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ସାସନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଇଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୮୩-୮୮୪. ଇଦ୍ଧିକଥାୟଂ ଅତ୍ଥି ଅଧିପ୍ପାୟଇଦ୍ଧୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ଇଜ୍ଝନତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଏୱଂନାମିକା ଇଦ୍ଧି ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଧମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୮୭-୮୮୮. ଧମ୍ମକଥାୟଂ ରୂପଟ୍ଠତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଭାୱାତି ୟୋ ରୂପସ୍ସ ନିୟାମୋ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ସୋ ରୂପଟ୍ଠୋ ନାମ କୋଚି ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥୀତି ରୂପଟ୍ଠତୋ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଞ୍ଚ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ରୂପଂ ରୂପମେୱ, ନ ୱେଦନାଦିସଭାୱନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ରୂପଂ ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥା ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟାମେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୂପଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱେ ଦସ୍ସିତେ ରୂପଟ୍ଠତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋୟେୱ ନାମ ହୋତୀତି ତମେୱ ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୂପଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରୂପସଭାୱୋ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏସ ୱୋହାରୋତି ରୂପସ୍ସ ସଭାୱୋ ରୂପସଭାୱୋ, ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ରୂପଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ପୱତ୍ତୋ ରୂପସଭାୱୱୋହାରୋ ରୂପଟ୍ଠୱୋହାରୋ ୱା ୱେଦନାଦୀହି ନାନତ୍ତମେୱ ସୋ ସଭାୱୋତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ରୂପସ୍ସ ରୂପଟ୍ଠେନ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା । ‘‘ରୂପଂ ରୂପମେୱ, ନ ୱେଦନାଦିସଭାୱ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ରୂପଂ ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟତ’’ନ୍ତି ୱଦତୋ ତଞ୍ଚ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସଦୋସଂ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ରୂପଞ୍ହି ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟତନ୍ତି ରୂପଂ ରୂପମେୱ, ନ ୱେଦନାଦିସଭାୱନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ରୂପଂ ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟତ’’ନ୍ତି ପଟିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନନୁ ଚେତଂ ଅତ୍ତନାୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପରେନାତି ପଟିଜାନାତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ, ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପରଂ ୱିୟ ୱଚନତୋ । ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱା ସକୱାଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦି ଚ ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପଟିଜାନାତି ଚ ସୋ ଏତମତ୍ଥନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ପଟିଜାନାତି ସକୱାଦୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥନ୍ତରୱସେନାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମେୱ କାରଣଂ ନିଗୂହିତ୍ୱା ପରେନ ଚୋଦିତନ୍ତି ତମେୱ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚୋଦନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ରୂପାଦିସଭାୱମତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତେନ ପରିକପ୍ପିତଂ ନିୟତଂ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପୁନ ତେନେୱ ନୟେନ ଚୋଦେତୁଂ ‘‘ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଧମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏକୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୨. ବାୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୨. କୁସଲଚିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୯୪-୮୯୫. କୁସଲଚିତ୍ତକଥାୟଂ ଜୱନକ୍ଖଣେତି ପରିନିବ୍ବାନଚିତ୍ତତୋ ପୁରିମଜୱନକ୍ଖଣେ ।

କୁସଲଚିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଆନେଞ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୯୬.ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେତି ଭୱଙ୍ଗପରିୟୋସାନତ୍ତା ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ଆନେଞ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫-୭. ତିସ୍ସୋପିକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୯୮-୯୦୦.ସତ୍ତୱସ୍ସିକଂଗବ୍ଭଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଗବ୍ଭେୟେୱ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ‘‘ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ମଞ୍ଞତି, ଆକାସସୁପିନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଆକାସଗମନାଦିଅଭିଞ୍ଞା ୱିୟ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ମଞ୍ଞତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତିସ୍ସୋପିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୦୩-୯୦୫.ନକୋଚି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଂ ଆସେୱତି ନାମାତି ୟଥା ବୀଜଂ ଚତୁମଧୁରଭାୱଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ଭାୱନାସଙ୍ଖାତଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆସେୱନ୍ତୋ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆସେୱନପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଖଣିକକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୦୬-୯୦୭. ପଥୱିୟାଦିରୂପେସୁ କେସଞ୍ଚି ଉପ୍ପାଦୋ କେସଞ୍ଚି ନିରୋଧୋତି ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠାନଂ ରୂପସନ୍ତତିୟା ହୋତି । ନ ହି ରୂପାନଂ ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟା ସନ୍ତି, ୟେହି ଅରୂପସନ୍ତତିୟା ୱିୟ ରୂପସନ୍ତତିୟା ପୱତ୍ତି ସିୟାତି ଚିତ୍ତେ ‘‘ଚିତ୍ତେ ମହାପଥୱୀ ସଣ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦି ଚୋଦିତଂ ।

ଖଣିକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବାୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୩. ତେୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଏକାଧିପ୍ପାୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୦୮.କରୁଣାଧିପ୍ପାୟେନଏକାଧିପ୍ପାୟୋତି ରାଗାଧିପ୍ପାୟତୋ ଅଞ୍ଞାଧିପ୍ପାୟୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଏତ୍ଥ ଏକତୋଭାୱେ ଏକସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମାନତ୍ଥେ ହି ସତି ରାଗାଧିପ୍ପାୟେପି ଏକାଧିପ୍ପାୟେନାତି ଏକାଧିପ୍ପାୟତା ଅତ୍ଥୀତି ।

ଏକାଧିପ୍ପାୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩-୭. ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୧୦-୯୧୪. ଇସ୍ସରିୟେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ କରଣଂ ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକା । ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟୋକ୍କମନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାହେତୁ ନାମ ଦୁକ୍କରକାରିକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା କରୀୟତୀତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କରକାରିକା ନାମ ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାହେତୁ କରିୟମାନା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା କରୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାହେତୁ ନାମ ୱିନା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା କରିୟମାନା ନତ୍ଥୀତି ୱା ।

ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପତିରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୧୫-୯୧୬. ମେତ୍ତାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମେତ୍ତାଦୟୋ ୱିୟ ନ ରାଗୋ ରାଗପତିରୂପକୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୀତି ରାଗମେୱ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ଦୋସେପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପତିରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୧୭-୯୧୮.ନଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚାଦିକୋ ଭାୱୋ ଏତସ୍ସାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱନ୍ତି ରୂପଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ହି ପଠମସଚ୍ଚମେୱ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତେନ ‘‘ଦୁକ୍ଖଞ୍ଞେୱ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନ’’ନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା କତାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ସତି ତେନ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ନ ହି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଅନୁପାଦିନ୍ନାନି ଲୋକୁତ୍ତରାନି ୱା । ତନ୍ତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଞ୍ଞେୱ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ନ ପନ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏତଂ ରୂପସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ନୋ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତେୱୀସତିମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣ-ମୂଲଟୀକା ସମତ୍ତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୟମକପକରଣ-ମୂଲଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା

କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣେନ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦେସିତେନ ଧମ୍ମେସୁ ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ତେସ୍ୱେୱ ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହାଦୀସୁ ପକାସିତେସୁ ଧମ୍ମପୁଗ୍ଗଲୋକାସାଦିନିସ୍ସୟାନଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟାନଂ ୱସେନ ନାନପ୍ପକାରକଓସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ୟମକପକରଣଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ତଂ ସମୟଦେସଦେସକୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମଞ୍ଚସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ‘‘ଆଗତୋ ଭାରୋ ଅୱସ୍ସଂ ୱହିତବ୍ବୋ’’ତି ସଂୱଣ୍ଣନମସ୍ସ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖେପେନେୱା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ୟମସ୍ସ ୱିସୟାତୀତୋତି ଜାତିୟା ସତି ମରଣଂ ହୋତୀତି ଜାତି, ପଞ୍ଚ ୱା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ୟମସ୍ସ ୱିସୟୋ, ତଂ ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ଅତୀତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟମସ୍ସ ୱା ରଞ୍ଞୋ ୱିସୟଂ ମରଣଂ, ତସ୍ସ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଦେସଂ ୱା ଅତୀତୋ । ‘‘ଛଚ୍ଚାଭିଠାନାନି ଅଭବ୍ବ କାତୁ’’ନ୍ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୧; ସୁ॰ ନି॰ ୨୩୪) ୱୁତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନାନଂ ଦେସକୋତି ଛଟ୍ଠାନଦେସକୋ। ଅୟମା ଏକେକା ହୁତ୍ୱା ଆୱତ୍ତା ନୀଲା ଅମଲା ଚ ତନୁରୁହା ଅସ୍ସାତି ଅୟମାୱତ୍ତନୀଲାମଲତନୁରୁହୋ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ମୂଲୟମକଂ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧.ୟମକାନଂ ୱସେନ ଦେସିତତ୍ତାତି ଇମିନା ଦସସୁ ଏକେକସ୍ସ ୟମକସମୂହସ୍ସ ତଂସମୂହସ୍ସ ଚ ସକଲସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ୟମକାନଂ ୱସେନ ଲଦ୍ଧୱୋହାରତଂ ଦସ୍ସେତି ।

କୁସଲାକୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତାନଂଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୟମକନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲା’’ତି ଏତସ୍ସେୱ ୟମକଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନାପଜ୍ଜତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତାନଂ ଦୁତିୟପଠମପୁଚ୍ଛାସୁ ୱୁତ୍ତାନଂ କୁସଲକୁସଲମୂଲୱିସେସାନଂ, କୁସଲମୂଲକୁସଲୱିସେସେହି ୱା ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତାନଂ ପଠମଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦସଙ୍ଗହିତାନଂ କୁସଲକୁସଲମୂଲାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୟମକଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତାନଞ୍ହି ୱିସେସାନଂ ୱିସେସୱନ୍ତାପେକ୍ଖାନଂ, ତଂୱିସେସୱତଂ ୱା ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ୱିସେସାପେକ୍ଖାନଂ ଏତ୍ଥ ପଧାନଭାୱୋତି ଏକେକାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ଏକେକୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତୀତି । ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ନ ଧମ୍ମୱାଚକୋ ହେତୁଫଲାଦିୱାଚକୋ ୱା, ଅଥ ଖୋ ପାଳିଅତ୍ଥୱାଚକୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତେସଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ତୀଣିପି ପଦାନି ଏକତୋ କତ୍ୱାତି ଇଦଂ ନାମପଦସ୍ସ କୁସଲାଦୀନଂ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତମତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନିରୱସେସସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ । ସବ୍ବକୁସଲାଦିସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥମେୱ ଚ ନାମପଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘କୁସଲତ୍ତିକମାତିକାୟ ଚତୂସୁ ପଦେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୫୨.ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୟମକେୟେ କେଚି କୁସଲାତି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ଦୁତିୟୟମକେ ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲମୂଲା’’ତି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛା କତା, ଏୱମିଧାପି ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛା କାତବ୍ବା ସିୟା ପୁରିମୟମକୱିସିଟ୍ଠଂ ଅପୁବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟମକସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାନୁରୂପଭାୱତୋ’’ତି କେଚି । ପୁରିମପୁଚ୍ଛାୟ ପନ ଅତ୍ଥୱସେନ କତାୟ ତଦନୁରୂପାୟ ପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ ଅନୁଲୋମେ ୱିଗତସଂସୟସ୍ସ ପଟିଲୋମେ ସଂସୟୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ତେନ ନ ଚ ପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛାନୁରୂପାୟ ପୁରିମପୁଚ୍ଛାୟ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ପୁରିମୋୱେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ । ଇମିନାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋତି ଇଦମେୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି କୁସଲବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ ଏୱ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ, ତେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମ୍ପି ଅସମାନଂ ହୋତି । କୁସଲବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ହି ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ‘‘ଅୱସେସା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ‘‘ଅୱସେସା କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ଇତରଥା ଅୱସେସା କୁସଲମୂଲସହଜାତା ଧମ୍ମାତି, ନ ଚ ତାନି ୱଚନାନି ସମାନତ୍ଥାନି କୁସଲକୁସଲାବ୍ୟାକତଦୀପନତୋତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲା’’ତି ଇମିନାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ୱୁତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ଦୁତିୟୟମକେ ୱିୟ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୟେ କେଚି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛା କତା । ନ ହି କୁସଲମୂଲେହି ୱିୟ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲେହି ଅଞ୍ଞେ କୁସଲା ସନ୍ତି, କୁସଲେହି ପନ ଅଞ୍ଞେପି ତେ ସନ୍ତୀତି ।

ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ହି ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ‘‘ମୂଲାନି ୟାନି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କାତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ତଥା ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ‘‘ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ଚ ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ନ ହି କୁସଲମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲେସୁ କିଞ୍ଚି ଏକମୂଲଂ ନ ହୋତି, ୟେନ ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛାୟ ୱିୟ ୱିଭାଗୋ କାତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟତ୍ଥ ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାନି ଏକମୂଲାନି ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକେକେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେକମୂଲତ୍ତା । ୟତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାନେୱ, ନ ଏକମୂଲାନୀତି ଏତସ୍ସ ଗହଣସ୍ସ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ମୂଲାନି ୟାନି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଇମିନାୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ତଂଗହଣନିୱାରଣତୋ ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଚ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ମୂଲାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେକମୂଲଭାୱସ୍ସ ନିଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାନଞ୍ହି ସମାନମୂଲତା ଏୱ ଏକମୂଲୱଚନେନ ପୁଚ୍ଛୀୟତି, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମାନମୂଲତା, ଅତ୍ଥି ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମୂଲାନଂ ସମାନମୂଲତା । ତେସୁ ହି ଏକେକଂ ଇତରେନ ମୂଲେନ ତଂମୂଲେହି ଅଞ୍ଞେହି ସମାନମୂଲନ୍ତି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲତ୍ତେ ପନ ନିଚ୍ଛିତେ ଏକମୂଲତ୍ତସଂସୟାଭାୱତୋ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛା ନ କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ମୂଲା ଏତେସନ୍ତିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲା, ସମାନତ୍ଥେନ ଏକଂ ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଏକମୂଲା’’ତି ଉଭୟମ୍ପି ୱଚନଂ ମୂଲୟୁତ୍ତତମେୱ ୱଦତି, ତେନେୱ ଚ ଉଭୟତ୍ଥାପି ‘‘କୁସଲମୂଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମୂଲୟୋଗସାମଞ୍ଞେ ଏକମୂଲତ୍ତେ ନିଚ୍ଛିତେ ତବ୍ବିସେସୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲଭାୱୋ ନ ନିଚ୍ଛିତୋ ହୋତୀତି ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛା ପୱତ୍ତା, ମୂଲୟୋଗୱିସେସେ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲତ୍ତେ ନିଚ୍ଛିତେ ନ ୱିନା ଏକମୂଲତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ମୂଲୟୋଗସାମଞ୍ଞଂ ଏକମୂଲତ୍ତଂ ନିଚ୍ଛିତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଏକମୂଲା’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ ଅକତ୍ୱା ୟଥା କୁସଲମୂଲୱଚନଂ ଏକମୂଲୱଚନଞ୍ଚ କୁସଲଭାୱଦୀପକଂ ନ ହୋତୀତି କୁସଲଭାୱେ ସଂସୟସବ୍ଭାୱା ପଠମଦୁତିୟୟମକେସୁ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛା କତା, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲୱଚନଂ କୁସଲଭାୱଦୀପକଂ ନ ହୋତୀତି କୁସଲଭାୱେ ସଂସୟସବ୍ଭାୱା କୁସଲାଧିକାରସ୍ସ ଚ ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲା’’ତି ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛା କତାତି ।

୫୩-୬୧. ମୂଲନୟେ ୱୁତ୍ତେ ଏୱ ଅତ୍ଥେ କୁସଲମୂଲଭାୱେନ ମୂଲସ୍ସ ୱିସେସନେନ ସମାନେନ ମୂଲେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ମୂଲେନ ମୂଲୟୋଗଦୀପନେନ ଚାତି ଇମିନା ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ପକାସେତୁଂ ମୂଲମୂଲନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସନ୍ତେନ କ-କାରେନ ତୀସୁପି ୟମକେସୁ ମୂଲୟୋଗମେୱ ଦୀପେତୁଂ ମୂଲକନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ମୂଲମୂଲକନୟୱଚନପରିୟାୟୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋୱ ।

୭୪-୮୫.ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ୍ୱାତି ନ ଏକମୂଲଭାୱଂ ଲଭମାନେହି ଏକତୋ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ସହେତୁକୱୋହାରରହିତଂ କତ୍ୱା । ନ ୱା ସହେତୁକଦୁକେ ୱିୟ ଏତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟୟୋଗାୟୋଗୱସେନ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତଂ, ଅଥ ଖୋ ସହେତୁକୱୋହାରମେୱ ଲଭତି, ନ ଅହେତୁକୱୋହାରନ୍ତି ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତଂ । ଏକତୋ ଲବ୍ଭମାନକୱସେନାତି ଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନିବ୍ବାନେହି ହେତୁପଚ୍ଚୟରହିତେହି ସହ ଲବ୍ଭମାନକରୂପୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୬-୯୭. ୟସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅହେତୁକଂ ନାମମୂଲେନ ନ ଏକମୂଲଂ, ସହେତୁକଂ ନାମମୂଲେନ ଏକମୂଲ’’ନ୍ତି (ୟମ॰ ୧.ମୂଲୟମକ.୮୭) ପାଠୋ ଆଗତୋ, ତତ୍ଥ ‘‘ୟେ କେଚି ନାମା ଧମ୍ମା’’ତି ନାମାନଂ ନିଦ୍ଧାରିତତ୍ତା ‘‘ଅହେତୁକଂ ସହେତୁକ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାୟମାନମେୱାତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅହେତୁକଂ ନାମଂ, ସହେତୁକଂ ନାମ’’ନ୍ତି (ୟମ॰ ୧.ମୂଲୟମକ.୮୭) ଚ ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ସୁପାକଟଭାୱତ୍ଥଂ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମୂଲୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଖନ୍ଧୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୨-୩. ଖନ୍ଧୟମକେ ଛସୁ କାଲଭେଦେସୁ ପୁଗ୍ଗଲଓକାସପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ତେସଂ ପରିଞ୍ଞା ଚ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତେ ପନ ଖନ୍ଧା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀହି ପଞ୍ଚହି ପଦେହି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ଦସ ଅୱୟୱପଦାନି । ତତ୍ଥ ୟୋ ରୂପାଦିଅୱୟୱପଦାଭିହିତୋ ଧମ୍ମୋ, କିଂ ସୋ ଏୱ ସମୁଦାୟପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ଚ ସମୁଦାୟପଦେନ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଏୱ ଅୱୟୱପଦସ୍ସାତି ଏତସ୍ମିଂ ସଂସୟଟ୍ଠାନେ ରୂପାଦିଅୱୟୱପଦେହି ୱୁତ୍ତୋ ଏକଦେସୋ ସକଲୋ ୱା ସମୁଦାୟପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ, ସମୁଦାୟପଦେହି ପନ ୱୁତ୍ତୋ ଏକନ୍ତେନ ରୂପାଦିଅୱୟୱପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଦସୋଧନୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ପୁନ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀନଂ ସମାସପଦାନଂ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତା ପଧାନଭୂତସ୍ସ ଖନ୍ଧପଦସ୍ସ ୱେଦନାଦିଉପପଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ସମ୍ଭୱତୋ ୟଥା ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ ରୂପାୱୟୱପଦେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଭାୱୋ ହୋତି ରୂପସଦ୍ଦସ୍ସ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ସମାନାଧିକରଣଭାୱତୋତି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ପଧାନଭୂତେନ ଖନ୍ଧାୱୟୱପଦେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋ ହୋତି ଖନ୍ଧପଦେନ ୱେଦନାଦିପଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତାତି ଏତସ୍ମିଂ ସଂସୟଟ୍ଠାନେ ଖନ୍ଧାୱୟୱପଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ କୋଚି କେନଚି ସମୁଦାୟପଦେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ସବ୍ବୋ ସବ୍ବେନାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ରୂପାଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସନଭାୱୋ, ଖନ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସିତବ୍ବଭାୱୋ, ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବାନଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।

ତେନେତ୍ଥ ସଂସୟୋ ହୋତି – କିଂ ଖନ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ରୂପଂ ଅତ୍ଥି, ୟତୋ ୱିନିୱତ୍ତଂ ରୂପଂ ଖନ୍ଧୱିସେସନଂ ହୋତି, ସବ୍ବେୱ ଖନ୍ଧା କିଂ ଖନ୍ଧୱିସେସନଭୂତେନ ରୂପେନ ୱିସେସିତବ୍ବାତି, କିଂ ପନ ତଂ ଖନ୍ଧୱିସେସନଭୂତଂ ରୂପନ୍ତି ? ଭୂତୁପାଦାୟରୂପଂ ତସ୍ସେୱ ଗହିତତ୍ତା । ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତନ୍ତି । ଏୱଂ ଏତସ୍ମିଂ ସଂସୟଟ୍ଠାନେ ନ ଖନ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଂ ଅତ୍ଥି, ତେନେୱ ଚେତେନ ରୂପସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସୁଦ୍ଧେନ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତେ, ନ ଚ ସବ୍ବେ ଖନ୍ଧା ଖନ୍ଧୱିସେସନଭୂତେନ ରୂପେନ ୱିସେସିତବ୍ବା, ତେନେୱ ତେ ୱିଭଜିତବ୍ବା, ଏସ ନୟୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ତତୋ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅନୁଞ୍ଞାୟମାନେ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଅୟଂ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ରୂପୱିସେସନୋୱ, ଅଥ ଖୋ ୱେଦନାଦିୱିସେସନୋ ଚା’’ତି ରୂପସ୍ସ ଖନ୍ଧଭାୱନିଚ୍ଛୟାନନ୍ତରଂ ଖନ୍ଧାନଂ ରୂପୱିସେସନୟୋଗେ ଚ ସଂସୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନ ସବ୍ବେ ଖନ୍ଧା ୱେଦନାଦିୱିସେସନୟୁତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ କେଚି କେନଚି ୱିସେସନେନ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଏୱଂ ୟେସଂ ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିସୋଧନୱସେନ ତନ୍ନିଚ୍ଛୟତ୍ଥଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ଚକ୍କାନି ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍କାୱୟୱଭାୱତୋ ଚକ୍କାନୀତି ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନି ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ୟମକାନି ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି । ଇମିନା ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି । ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ୟମକାନି ୟଥା ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲକାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ମୂଲପଦଂ ନାଭିଂ କତ୍ୱା ‘‘ଖନ୍ଧା’’ତି ଇଦଂ ନେମିଂ, ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀନି ଅରେ କତ୍ୱା ଚକ୍କଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ମଣ୍ଡଲଭାୱେନ ସମ୍ବଜ୍ଝନତୋ । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାଦୀସୁପି ହି ହେଟ୍ଠିମଂ ସୋଧେତ୍ୱାୱ ପାଠୋ ଗତୋ, ନ ମଣ୍ଡଲସମ୍ବନ୍ଧେନାତି । ତେନେୱ ଚ କାରଣେନାତି ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧଲାଭମତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଖନ୍ଧୱିସେସନେ ରୂପାଦିମ୍ହି ସୁଦ୍ଧରୂପାଦିମତ୍ତତାୟ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଖନ୍ଧୱିସେସନଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ରୂପାଦିଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦେନ ସହ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭତ୍ତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୬.ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପନ୍ତି ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ…ପେ॰… ରୂପା ଲୋକେ…ପେ॰… ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା…ପେ॰… ରୂପସଞ୍ଞା…ପେ॰… ରୂପସଞ୍ଚେତନା…ପେ॰… ରୂପତଣ୍ହା…ପେ॰… ରୂପୱିତକ୍କୋ…ପେ॰… ରୂପୱିଚାରୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩; ୱିଭ॰ ୨୦୩) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ତେଭୂମକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ୟଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସମୁଦାୟଭୂତଂ ପିୟରୂପସାତରୂପଂ, ତଂ ଏକଦେସେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି । ପିୟସଭାୱତାୟ ୱା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ପିୟରୂପେ ପୱିସତି, ନ ରୁପ୍ପନସଭାୱେନାତି ‘‘ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ରୂପଂ ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଞ୍ଞାୟମକେ ତାୱ ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞାତି ‘‘ୱିସେସୋ’’ତି ୱଚନସେସୋ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ସଞ୍ଞା ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞା । ‘‘ସୟଂ ସମାଦାୟ ୱତାନି ଜନ୍ତୁ, ଉଚ୍ଚାୱଚଂ ଗଚ୍ଛତି ସଞ୍ଞସତ୍ତୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୭୯୮), ‘‘ସଞ୍ଞାୱିରତ୍ତସ୍ସ ନ ସନ୍ତି ଗନ୍ଥା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୫୩) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ହି ଦିଟ୍ଠି ଚ ‘‘ସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ।

୨୮. ‘‘ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱୋତି ପଣ୍ଣତ୍ତିସୋଧନମତ୍ତମେୱ କରୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମସବ୍ଭାୱୋ ଏୱେତ୍ଥ ପମାଣଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ନାୟତନା ନ ସୋତାୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିଂ ୱକ୍ଖତୀତି ।

୩୯.ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞେ ୱେଦନାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରା ୱେଦନାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେ ହି ପିୟରୂପା ଚ ସାତରୂପା ଚ ନ ହୋନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞେ ହୋନ୍ତୀତି । ରୂପଞ୍ଚ ଖନ୍ଧେ ଚଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାତି ଇଦମ୍ପି ଏତେହି ସଦ୍ଧିଂ ନ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ଆୟତନେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ନ ଚେୱ ଚକ୍ଖୁ ନ ଚ ଆୟତନା’’ତିଆଦିଂ (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୧୫) ୱକ୍ଖତି । ନ ହି ତତ୍ଥ ଅୱସେସଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହମାନଂ କଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ଧମ୍ମାୟତନଂ ସିୟା । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ଧମ୍ମୋ ଆୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୧୬) । ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁ ଚ ନ ତଂ ସିୟା । ୟଦି ସିୟା, ପିୟରୂପସାତରୂପଭାୱତୋ ରୂପଂ ସିୟା ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ.୪୦) ୱଚନତୋ ଖନ୍ଧୋ ଚାତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଉପାଦାୟ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଗ୍ଗହଣସବ୍ଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଅୱସେସାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୫୦-୨୦୫. ପୱତ୍ତିୱାରେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିମୂଲକାନି ପଚ୍ଛିମେନେୱ ସହ ୟୋଜେତ୍ୱା ତୀଣି ଦ୍ୱେ ଏକଞ୍ଚ ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନି, ନ ପୁରିମେନ । କସ୍ମା ? ଅମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ । ପୁରିମସ୍ସ ହି ପଚ୍ଛିମେନ ୟୋଜିତୟମକମେୱ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପୁରିମେନ ୟୋଜନାୟ ପୁଚ୍ଛାନଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଅତ୍ଥେ ପନ ନ କୋଚି ୱିସେସୋତି । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁପି ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ତେନ ତଥା ୟୋଜନା ନ କତାତି । କାଲଭେଦା ପନେତ୍ଥ ଛ ଏୱ ୱୁତ୍ତା । ଅତୀତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଅନାଗତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଅନାଗତେନାତୀତୋତି ଏତେ ପନ ତୟୋ ୟଥାଦସ୍ସିତା ମିସ୍ସକକାଲଭେଦା ଏୱ ତୟୋ, ନ ୱିସୁଂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ଗହିତା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହି ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାହି ଅତୀତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଦୟୋ କାଲଭେଦା ଦସ୍ସିତା, ତେନେୱ ଚ ନୟେନ ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ସକ୍କା ୟୋଜେତୁଂ । ତେନେୱ ହି ମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ଚ ନ ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ପୁରିମପୁରିମେନ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଅମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ଗହିତନିୟାମେନ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥମ୍ପି ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମେନେୱ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନୀତି ।

ଇମିନାୟେୱଚ ଲକ୍ଖଣେନାତିଆଦିନା ୟେନ କାରଣେନ ‘‘ପୁରେପଞ୍ହୋ’’ତି ଚ ‘‘ପଚ୍ଛାପଞ୍ହୋ’’ତି ଚ ନାମଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ସ ହି ସରୂପଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ହୋତି, ସୋ ପରିପୂରେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବତ୍ଥସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହୋ ନାମ । ତଂୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ପନ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେନ ସଦିସତ୍ଥତାୟ ପୁରେପଞ୍ହୋ, ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସସଦିସତ୍ଥତାୟ ‘‘ପଚ୍ଛାପଞ୍ହୋ’’ତି ଚ ନାମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଦିସତ୍ଥତା ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟପଦୱିସେସଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ଏକେନ ପଦେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧଲାଭସାମଞ୍ଞମତ୍ତେନ ପୁରେପଞ୍ହେ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ୱା ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତୱସେନ ପୁରେପଞ୍ହୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୟୁତ୍ତଂ ।

ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥସ୍ସେୱ ପଟିକ୍ଖିପନଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ସଂସୟତ୍ଥନିୱାରଣଂ ପଟିସେଧୋତି ଅୟଂ ପଟିକ୍ଖେପପଟିସେଧାନଂ ୱିସେସୋ । ପାଳିପଦମେୱ ହୁତ୍ୱାତି ପୁଚ୍ଛାପାଳିୟା ‘‘ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୟଂ ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ-କାରୱିରହିତଂ ତଦେୱ ପଦଂ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧପଟିସେଧସ୍ସ ପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ପାଳିଗତିୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧାନମେୱ ପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ପଟିସେଧେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ହାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ସତ୍ତୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ପକ୍ଖେପୋ ତଦେକଦେସପକ୍ଖେପୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହୋ ଏୱ ହି ସରୂପଦସ୍ସନେନ ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସତ୍ତୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ।

କିଂ ନୁ ସକ୍କା ଇତୋ ପରନ୍ତି ଇତୋ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଦସ୍ସନାଦିତୋ ଅଞ୍ଞୋ କିଂ ନୁ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ଏତେନ ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମୀସୁ ଏକଭୂମିୟମ୍ପି ଦୁତିୟା ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଞାପିତଂ ହୋତି । ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଭୁତି ହି ୟାୱ ଚୁତି, ତାୱ ପୱତ୍ତକମ୍ମଜସନ୍ତାନଂ ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱସେନ ଅୟଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତା । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନେ କୁସଲାଦୀନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତି ହୋତି, ୱୋଚ୍ଛିନ୍ନେ ଚ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ତେନେୱ ଚ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ଦସ୍ସିତା, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଏକସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଉପ୍ପାଦତୋ ୟାୱ ଚୁତିନିରୋଧୋ, ତାୱ ଅତୀତତା ନତ୍ଥି, ନ ଚ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ କମ୍ମଜସନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବନ୍ତି ଖନ୍ଧଦ୍ୱୟମ୍ପି ‘‘ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନ ଏତାୟ ପାଳିୟା ସକଲେପି ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ଦୁତିୟା ପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥୀତି ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ଉଦ୍ଧଂସୋତପାଳିସବ୍ଭାୱା । ଦ୍ୱେପି ହି ପାଳିୟୋ ସଂସନ୍ଦେତବ୍ବାତି ।

‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ୱିସେସିତା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାପି ସନ୍ତୀତି ତେ ଏୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ୱଜ୍ଜିତା, ତେ ତତୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ନ ତେସଂ ପୁନ ଅସଞ୍ଞେ ଉପପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୀତି ତେ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ.୬୫) । ଏତ୍ଥ କିଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରାଦିଭାୱୋ ୱିୟ ପଚ୍ଛିମଭୱୋପି କୋଚି ଅତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ତେସମନୁପ୍ପତ୍ତି ଭୱିସ୍ସତୀତି ? ନତ୍ଥି ପଞ୍ଚୱୋକାରାଦିଭୱେସ୍ୱେୱ ୟତ୍ଥ ୱା ତତ୍ଥ ୱା ଠିତାନଂ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ତେସଂ ତତ୍ଥ ଇତରାନୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱଞ୍ଚ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହାତି ।

‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସପ୍ପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକାନଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ତଂତଂଭୂମିୟଂ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସଞ୍ହି ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି । ୟଥା ପନ ‘‘ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିମ୍ହି ପୱତ୍ତତି, ନ ଏୱଂ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ୱଚନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ପୱତ୍ତତି, ଅଥ ଖୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଗତେ ଅତୀତେ ଏୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନସନ୍ତାନସ୍ସ ଅୱିଗତତ୍ତା । ଅନନ୍ତା ଲୋକଧାତୁୟୋତି ଓକାସସ୍ସ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଓକାସୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନମ୍ପି ପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱତୋ ସଂକିଣ୍ଣତା ହୋତୀତି ‘‘ୟତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୦୬-୨୦୮.ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରୋଲବ୍ଭମାନୋପୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଓକାସୱାରସ୍ସ ଅଲାଭେ ତସ୍ସପି ଅଲାଭେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ନ, ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ପରିଞ୍ଞାୱଚନତୋ । ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେପି ହି ଓକାସେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ପରିଞ୍ଞା ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଓକାସସ୍ସ । ଓକାସୱାରୋପି ଚ ୟଦି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ‘‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତୀ’’ତି ଓକାସେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ପରିଜାନନୱସେନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରସ୍ସେୱ ଲବ୍ଭମାନତା ୱୁତ୍ତା, ନ ଓକାସୱାରସ୍ସାତି । ତେନାହ – ‘‘ଆମନ୍ତା…ପେ॰… ସିୟା’’ତି ।

ତେନେୱାତି ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନ ତିଣ୍ଣଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଲାଭତୋ ଏୱ, ଅଞ୍ଞଥା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧପରିଜାନନସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ସିୟା, ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଚ କତନ୍ତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟପଦସଙ୍ଗହିତାନଂ ପରିଞ୍ଞାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଏୱ ଲାଭଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣସ୍ମିଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ନ ପରିଜାନାତୀତି ପଞ୍ହେ ପୁଥୁଜ୍ଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ଆମନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସବ୍ବଥା ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅରହା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନାତି ନୋ ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିତ୍ଥ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ପୁଗ୍ଗଲା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନନ୍ତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନିତ୍ଥା’’ତି ପନ ୱଚନେନ ‘‘ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ପରିଜାନାତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି, ତେନ ତଦୱସେସପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।

ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଖନ୍ଧୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଆୟତନୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧-୯. ଆୟତନୟମକାଦୀସୁ ଚ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ପଦସୋଧନୱାରାଦୀନଂ ୱଚନେ କାରଣଂ ଖନ୍ଧୟମକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଏକାଦସ ଏକାଦସ କତ୍ୱା ତେତ୍ତିଂସସତଂ ୟମକାନୀ’’ତିଆଦିନା କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଗଣନା ଲିଖିତା, ସା ତଥା ନ ହୋତି । ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଂସସତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଲିଖିତା ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୦-୧୭.ୱାୟନଟ୍ଠେନାତି ପସାରଣଟ୍ଠେନ, ପାକଟଭାୱଟ୍ଠେନ ୱା । ‘‘କାୟୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସବ୍ବଂ ସସଭାୱଂ ଆୟତନମେୱାତି ‘‘କାୟୋ ଆୟତନ’’ନ୍ତି, ‘‘ଧମ୍ମୋ ଆୟତନ’’ନ୍ତି ଚ ଏତ୍ଥ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାୟୱଚନେନ ପନ ଧମ୍ମୱଚନେନ ଚ ଅୱୁଚ୍ଚମାନଂ କଞ୍ଚି ସସଭାୱଂ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ନ କାୟୋ ନାୟତନଂ, ନ ଧମ୍ମୋ ନାୟତନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୋ

୧. ଉପ୍ପାଦୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୮-୨୧. ପୱତ୍ତିୱାରେ ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକାନି ଏକାଦସାତି ପଟିସନ୍ଧିଚୁତିୱସେନ ଉପାଦିନ୍ନପୱତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱଚନେ ଏତସ୍ମିଂ ଅଲବ୍ଭମାନୱିସ୍ସଜ୍ଜନମ୍ପି ସଦ୍ଦାୟତନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟମକଂ ପୁଚ୍ଛାମତ୍ତଲାଭେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଛସଟ୍ଠି ୟମକାନୀତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟରୂପାୟତନମୂଲକେସୁ ଏକେକଂ ସଦ୍ଦାୟତନମୂଲକାନି ପଞ୍ଚାତି ଏକାଦସ ୟମକାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ହାପେତବ୍ବାନି । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟମକସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଆୟତନୟମକ ୧୮-୨୧) ।

ଦୁତିୟଂ କିଞ୍ଚାପି ପଠମେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତିଆଦି ପୁଗ୍ଗଲୱାରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଓକାସୱାରେ ପନ ଅସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଞାପେତୁଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନ୍ତି । ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନେହି ସଦ୍ଧିଂ ତୀଣି ୟମକାନି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନୀତି ରୂପାୱଚରସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଅଗନ୍ଧକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ୱିରତ୍ତକାମକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିବୀଜସ୍ସ ଏୱଂସଭାୱତ୍ତା ଘାନାଦୀନି ଗନ୍ଧାଦୟୋ ଚ ନ ସନ୍ତୀତି । ଘାନାୟତନୟମକେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତାତି ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକେସୁ ଘାନାୟତନୟମକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ତତ୍ଥ ‘‘ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଅଘାନକାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପୱତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ଘାନାୟତନମୂଲକେସୁ ‘‘ୟସ୍ସ ଘାନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଜିୱ୍ହାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ନତ୍ଥି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ୟଥା ପନ ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନୟମକେନ ଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନୟମକାନି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି, ଏୱମିଧାପି ଜିୱ୍ହାକଆୟାୟତନୟମକାନି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତା ପାଳିୟଂ ଅନାରୁଳ୍ହତାୟ କାରଣନ୍ତି । ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ପନ ଗହିତଂ ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକାନଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନକାନଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନେୱ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଘାନାୟତନୟମକେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା’’ତି ଆହ । ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତା ଚେତ୍ଥ ଘାନାୟତନମୂଲକେସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେସୁ ହି ଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନୟମକେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପଚ୍ଛିମପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ସକାୟକାନଂ ଅଘାନକାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନାତି ।

ଅଥ ୱା ୟଥା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିମୂଲକାନଂ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦିୟମକାନଂ ଅମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ତୀସୁ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱାନୁଜାନନଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ କତଂ, ଏୱମିଧାପି ଘାନାୟତନମୂଲକଂ ଜିୱ୍ହାୟତନୟମକଂ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ପାଳିଂ ଅନାରୁଳ୍ହନ୍ତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ । କାୟାୟତନୟମକଂ ପନ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସିୟା, ସା ଚ ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକେସୁ ଘାନାୟତନୟମକେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନା, ତସ୍ମା ୟସ୍ସା ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କାତବ୍ବା, ତସ୍ସା ଘାନାୟତନୟମକେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ତଂସେସାନି ପାଳିଂ ଅନାରୁଳ୍ହାନୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥାତି ଇଦଂ ପାଳିଅନାରୁଳ୍ହତାସାମଞ୍ଞେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କାରଣସାମଞ୍ଞେନ । ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନାନଂ ପନ ଅଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେସୁ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେସୁ ଚ ଆୟତନପାରିପୂରିକାଲେ ସହଚାରିତାୟ ଅୱିସେସତ୍ତା ଚ ଅପ୍ପୱିସେସତ୍ତା ଚ ଏକସ୍ମିଂ ଘାନାୟତନୟମକେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ଇତରାନି ଦ୍ୱେ, ଘାନାୟତନମୂଲକେସୁ ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେସୁ ଇତରଦ୍ୱୟମୂଲକାନି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ରୂପାୟତନମନାୟତନେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ମନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତିସ୍ସା ପୁଚ୍ଛାୟ ୱୁତ୍ତେହି ରୂପାୟତନମନାୟତନେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରୂପାୟତନମୂଲକେସୁ ହି ମନାୟତନୟମକେ ଆଦିପୁଚ୍ଛାୟ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବୟମକେସୁ ଆଦିପୁଚ୍ଛାନଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତା ୟମକାନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାନଞ୍ହି ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ କାତବ୍ବଂ, ଆଦିପୁଚ୍ଛାନଞ୍ଚ ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ।

ହେଟ୍ଠିମେହି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଗନ୍ଧାୟତନମୂଲକାନଂ ରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବୟମକାନଂ ରସାୟତନମୂଲକସ୍ସ ଚ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୟମକସ୍ସ ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ୟେସଂ କାତବ୍ବଂ, ତେସଂ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବମୂଲକାନଂ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନୟମକାନଂ ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚାୟତନମୂଲକେହି ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନୟମକେହି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖାୟତନାଦିମୂଲକାନି ସଦ୍ଦାୟତନୟମକାନି ସଦ୍ଦାୟତନମୂଲକାନି ସବ୍ବାନି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନେୱ ଅଲବ୍ଭମାନୱିସ୍ସଜ୍ଜନତାଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଛସଟ୍ଠି ୟମକାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

ଜଚ୍ଚନ୍ଧମ୍ପି ଜଚ୍ଚବଧିରମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ଜଚ୍ଚବଧିରଗ୍ଗହଣେନ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଘାନକାନଂ ସଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନମେୱ ଓପପାତିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି-ଏତସ୍ସ ପରତୋ ୟୋଜେତ୍ୱା ୟଥା ‘‘ସଘାନକାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏୱଂ ‘‘ସଘାନକାନଂ ସଚକ୍ଖୁକାନ’’ନ୍ତି ଏତଂ । ଏତଂ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଜଚ୍ଚବଧିରମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତା ନ ୱାରିତା ହୋତୀତି ।

୨୨-୨୫୪.ୟତ୍ଥ ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ନିୟମତୋ ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ ସହୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱଦତି, ଓକାସୱାରେ ପନ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା ୟତ୍ଥ କାମଧାତୁୟଂ ରୂପଧାତୁୟଞ୍ଚ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ସୋତାୟତନମ୍ପି ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୨୨) ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି କସ୍ମା ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ନନୁ ୟୋ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକଭାୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନ ପନ ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତି ? ୟସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତଦୱତ୍ଥସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୂପାୟତନୁପ୍ପାଦତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଚକ୍ଖାୟତନସନ୍ତାନୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ଭୱିସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞାତବ୍ବତ୍ତା । ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ରୂପାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ନନୁ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଭୱିକସ୍ସ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଏକାଦସମସତ୍ତାହା ଓରତୋ ଠିତସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ନୋ ଚ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଅନାଗତଭାୱେନ ଅୱଚନତୋ । ଭୱନ୍ତରେ ହି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆୟତନସନ୍ତାନସ୍ସ ୟୋ ଆଦିଉପ୍ପାଦୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ଅନାଗତୁପ୍ପାଦୋ ତବ୍ଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ନ ପନ ୟୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଭୱେ ପୱତ୍ତେ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ଅନାଗତୁପ୍ପାଦଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ଅଦ୍ଧାୱସେନ ହେତ୍ଥ କମ୍ମଜପୱତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଦିକାଲଭେଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକେ (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୩୬୮) ‘‘ୟସ୍ସ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀନଂ, ୟା ଚ ଇତ୍ଥିୟୋ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ୟା ଚ ଇତ୍ଥିୟୋ ଏତେନେୱ ଭାୱେନ କତିଚି ଭୱେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତାସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀନଂ ତାସଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତାସଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତାସଂ ସବ୍ବାସଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ପୱତ୍ତେ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନସବ୍ଭାୱା, ଭୱନ୍ତରେ ପନ ଆଦିଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନୋ ଚ ତାସଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱନ୍ତରେ ହି ଆଦିଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଅନାଗତତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘କତିଚି ଭୱେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ଭୱଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ।

‘‘ଆୟତନାନଂ ପଟିଲାଭୋ ଜାତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୮; ୱିଭ॰ ୨୩୫) ୱଚନତୋ ତଂତଂଆୟତନନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମେନ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀଆୟତନସ୍ସ ୟାୱ ଆୟତନପାରିପୂରି, ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପନ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ପୁଚ୍ଛାଦ୍ୱୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସୂପପନ୍ନଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋତାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ, ୟେ ଚ ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ସୋତାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୯୫) ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାପି ପଚ୍ଛିମଭୱିକାଦୟୋ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତା ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକେ (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧୮୬) ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଇଦମ୍ପି ଉପପନ୍ନଂ ହୋତି । ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପାଦକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପାଦନତୋ ଗବ୍ଭେପି ୟାୱ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତି, ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତାୟ ତସ୍ସା ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବତ୍ତା ।

ୟଂ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୟତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? କାମାୱଚରା ଚୱନ୍ତାନଂ, ଅଘାନକାନଂ କାମାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ, ରୂପାୱଚରାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଘାନକାନଂ କାମାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତି (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୭୬) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟେ ଏକାଦସମସତ୍ତାହା ଓରତୋ କାଲଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଘାନାୟତନାନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମେନ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଘାନାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? କାମାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ, ଅଘାନକାନଂ କାମାୱଚରା ଚୱନ୍ତାନଂ, ରୂପାୱଚରାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ହି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଘାନକାନଂ କାମାୱଚରା ଚୱନ୍ତାନ’’ନ୍ତି (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୧୮୧) ୱଚନଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ଘାନାୟତନେ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ଚୁତି ଅତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ନ ହି କାମାୱଚରେ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅଘାନକୋ ଅତ୍ଥି ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୯୭୮ ଆଦୟୋ) ‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି । ଅଥ କସ୍ମା ଓପପାତିକେ ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ଇଧ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକେ ଚ ୟଥାଦସ୍ସିତାସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ୟମକେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତତ୍ଥସ୍ସ ଏକଦେସେ ସଂସୟତ୍ଥସମ୍ଭୱେନ ପଟିୱଚନସ୍ସ ଅକରଣତୋ । ଭିନ୍ଦିତବ୍ବେ ହି ନ ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ହୋତି । ୟଦି ସିୟା, ପରିପୁଣ୍ଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ନ ସିୟାତି । ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧୮୬) ଇମିନା ‘‘ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସ ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି ? ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସହେତୁକାନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱା ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱା ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୱିଭ॰ ୧୦୧୨) ।

ନିରୋଧୱାରେ ଅନାଗତକାଲଭେଦେ ୟଥା ତସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧୋ ଅନାଗତଭାୱେନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ତସ୍ସେୱ କମ୍ମଜସନ୍ତାନସ୍ସ ନିରୋଧୋ ଅନାଗତଭାୱେନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଏୱ ସୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ । ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅନାଗତସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସ ନିରୋଧୋ ଅନାଗତଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ତସ୍ସେୱ । ତସ୍ସ ହି ଉପ୍ପାଦାନନ୍ତରଂ ନିରୋଧୋ ଆରଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତୀତି । ତସ୍ମା ଅରହତଂ ପୱତ୍ତେ ସୋତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଚ ଭେଦେ ସତିପି ଅନାଗତକାଲାମସନୱସେନେୱ ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସୋତାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋତାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ଉପପନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ଚ ଉପପତ୍ତିଅନନ୍ତରଂ ନିରୋଧୋ ଆରଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି, ତଂନିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପନ ଚୁତିୟା ନିରୋଧୱଚନଂ, ତସ୍ମା ପୱତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧେପି ସନ୍ତାନେକଦେସେ ଅନିରୁଦ୍ଧଂ ଉପାଦାୟ ଅନିଟ୍ଠିତନିରୋଧୋତି ଚୁତିୟାୱ ତସ୍ସ ନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି, ତେନେତ୍ଥାପି ଚୁତିନିରୋଧେ ଏୱ ଚ ଅଧିପ୍ପେତେ ୟଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତଞ୍ଚ ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ଚୁତିୟା ଏୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୟୁତ୍ତଂ ପଟିୱଚନଂ । ‘‘ସଚକ୍ଖୁକାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚ ‘‘ପଟିଲଦ୍ଧଚକ୍ଖୁକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।

‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ସୋତାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ, ଅଚକ୍ଖୁକାନଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ସୋତାୟତନଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆରୁପ୍ପେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକେ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତା, ଅଚକ୍ଖୁକା ଚୱନ୍ତା ଚ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେ ହି ଦୁତିୟକୋଟ୍ଠାସେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ତଦପେକ୍ଖତ୍ତା ସାୱସେସମିଦଂ ସବ୍ବୱଚନଂ ଅଚକ୍ଖୁକୱଚନଞ୍ଚାତି । ‘‘ଆରୁପ୍ପେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଅରୂପତୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅନଞ୍ଞୂପପତ୍ତିକାପି ‘‘ଅରୂପେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକା’’ଇଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୂତି ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆୟତନୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଧାତୁୟମକଂ

୧-୧୯.ଲବ୍ଭମାନାନନ୍ତି ଇଦଂ ପୱତ୍ତିୱାରେ ସଦ୍ଦଧାତୁସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ୟମକାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତାଦିସମ୍ବନ୍ଧାନଞ୍ଚ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅଲବ୍ଭମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଧାତୁୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଚ୍ଚୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୦-୨୬.‘‘ଦୁକ୍ଖଂଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖନ୍ତି ତୀସୁପି ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି, ‘‘ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୪; ୱିଭ॰ ୧୯୦) ଜାତିଆଦୀସୁ ଚ, ସୋ ପନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୱତ୍ତମାନୋ ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖୋ ନପ୍ପୱତ୍ତତି । ସୁଦ୍ଧଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖପଦଂ ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ପଣ୍ଣତ୍ତିସୋଧନଂ କରୋତି, ତେନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଦୁକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା ଏୱ ୟଂ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖେ ଏସ ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦୋ, ତଞ୍ଚ ଏକନ୍ତେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମେୱାତି ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚୱାରେ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତେସୁ ସମୁଦୟେସୁ କୋଚି ଫଲଧମ୍ମେସୁ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ଫଲଧମ୍ମେସୁ କୋଚି ନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅତ୍ଥି, ମଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଚ ଫଲଫଲଙ୍ଗେସୁ ମଗ୍ଗଫଲତ୍ତା ପୱତ୍ତତି, ନ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚସବ୍ଭାୱା । ପରିନିଟ୍ଠିତନିୟ୍ୟାନକିଚ୍ଚାନି ହି ତାନି । ନିୟ୍ୟାନୱାଚକୋ ଚେତ୍ଥ ମଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ, ନ ନିୟ୍ୟାନଫଲୱାଚକୋ, ତସ୍ମା ସମୁଦୟୋ ସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧୋ ସଚ୍ଚଂ, ମଗ୍ଗୋ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଏତେସୁପି ‘‘ଆମନ୍ତା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ ।

ଅଥ ୱା ପଦସୋଧନେନ ପଦେସୁ ସୋଧିତେସୁ ସଚ୍ଚୱିସେସନଭୂତା ଏୱ ଦୁକ୍ଖାଦିସଦ୍ଦା ଇଧ ଗହିତାତି ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ତେସଂ ପନ ଏକନ୍ତେନ ସଚ୍ଚୱିସେସନଭାୱଂ, ସଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ତବ୍ବିସେସନୟୋଗୱିସେସଂ ଦୀପେତୁଂ ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସଚ୍ଚୱିସେସନାନଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଏକନ୍ତସଚ୍ଚତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ସଚ୍ଚଂ…ପେ॰… ମଗ୍ଗୋ ସଚ୍ଚନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁପି ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧାଦିୱାରେସୁ ଖନ୍ଧାଦିୱିସେସନଭୂତାନମେୱ ରୂପାଦୀନଂ ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଖନ୍ଧୟମକ ୩୮) ପନ ‘‘ୟସ୍ମା ପିୟରୂପସାତରୂପସଙ୍ଖାତଂ ୱା ରୂପଂ ହୋତୁ ଭୂତୁପାଦାରୂପଂ ୱା, ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତେୱ, ତସ୍ମା ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ୱଚନେନ ରୂପାଦିଚକ୍ଖାଦିଦୁକ୍ଖାଦିଗ୍ଗହଣେହି ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧାଦିୱାରେସୁପି ଖନ୍ଧାଦିୱିସେସନତୋ ଅଞ୍ଞେପି ଗହିତାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି, ତେନ ତଦନୁରୂପତାୱସେନ ଇତରୋ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୭-୧୬୪.ଅନ୍ତମସୋସୁଦ୍ଧାୱାସାନମ୍ପୀତି ଇଦଂ ତେସଂ ଅରିୟତ୍ତା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନ ଉପପଜ୍ଜନେ ଆସଙ୍କା ସିୟାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନେୱ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତେନ ପନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ସବ୍ବେ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତା ପୱତ୍ତିୟଂ ଚତୁୱୋକାରେ ମଗ୍ଗଫଲତୋ ଅଞ୍ଞଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିନୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଚ ସବ୍ବଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିନୋ ସଙ୍ଗହିତାତି ତେସ୍ୱେୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ନିଚ୍ଛିତେସୁ କେଚି ‘‘ପୱତ୍ତେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି ଏତେନ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେସୁ ଏକକୋଟ୍ଠାସପ୍ପୱତ୍ତିସମଙ୍ଗିନୋ ଦସ୍ସୀୟନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତସ୍ସେୱ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତୋ, ତେନ ଚତୁୱୋକାରାନମ୍ପି ଗହଣଂ ଉପପନ୍ନମେୱ । ନ ହି ତେସୁ ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପାଦସମଙ୍ଗୀସୁ ପସଙ୍ଗତା ଅତ୍ଥି ତଂସମଙ୍ଗୀନଂ ତେସଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତାତି । ଇଦଂ ଇଧ ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ଚତୁୱୋକାରେ ଫଲସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ଇଧ ସଚ୍ଚାନଂ ଉପ୍ପାଦୱଚନେ ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଇଦଂ କମ୍ମଜପୱତ୍ତସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପାଦଦସ୍ସନେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାପେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତା । ପୱତ୍ତେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଇଦଂ ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦୱୋମିସ୍ସସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦସ୍ସ ତଂରହିତସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ତଂସହିତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୁପ୍ପାଦୱୋମିସ୍ସସ୍ସ । ତେସଂ ପନ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ନ ଗହିତୋ, ତଥା ନିରୋଧୋ ଚାତି । ମଗ୍ଗସଚ୍ଚୟମକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେସଂ ତସ୍ମିଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଖଣୱସେନ ଓକାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୭୧) ଏତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସେ ‘‘ଇତରେସଂ ଚତୁୱୋକାରଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ, ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଇଦଂ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ହି ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି । ତସ୍ମା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୟସ୍ମିଂ କାମାୱଚରାଦିଓକାସେ ସା ଉପପତ୍ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଚ ପୱତ୍ତମାନା, ତତ୍ଥ ତେସନ୍ତି ଓକାସୱସେନେୱେତ୍ଥ ତତ୍ଥ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରୋ ହେସ । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଓକାସୋ ପନ ୟତ୍ଥ ତେ, ସୋ ଏୱାତି ।

‘‘ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଆରୁପ୍ପେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତ୍ତା ଚିତ୍ତଜରୂପମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ନ କମ୍ମଜାଦିରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ୟସ୍ସ ୱାପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତେନ ପନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ଚିତ୍ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ଗହିତୋ, ଅଥ ଖୋ ୟୋ କୋଚି ଏୱଂପକାରୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତେନ ଚ ନ ଚିତ୍ତାପେକ୍ଖମେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ନ ହି ୟମକେ ୱିଭଜିତବ୍ବେ ଅୱିଭତ୍ତା ନାମ ପୁଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୀତି ।

‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେୱତ୍ତମାନେ’’ତି ଇଦଂ ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତଂଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦସ୍ସିତେ ତେନ ସମାନଗତିକତ୍ତା ଦୁତିୟାକୁସଲଚିତ୍ତତୋ ପୁରିମସବ୍ବଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ତେନେୱ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତେସମ୍ପି ହି ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ନୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଇତରେସଂ ଚତୁୱୋକାରପଞ୍ଚୱୋକାରାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସୁଦ୍ଧାୱାସା ଅଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ‘‘ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୬୧) ଏତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୬୧) ଏତେନେୱ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିସମାନଗତିକା ଦୁତିୟାକୁସଲତୋ ପୁରିମସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିନୋ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ନ ତେ ‘‘ଇତରେସ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ‘‘ଇତରେସ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରାନଂ ୱିସେସନତ୍ଥଂ, ନ ଚତୁୱୋକାରାନଂ । ନ ହି ତେ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା ସନ୍ତି ପଞ୍ଚୱୋକାରା ୱିୟ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସୁଦ୍ଧାୱାସାତି । ‘‘ଅଭିସମେତାୱୀନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୪୧) ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ପୁଗ୍ଗଲୋକାସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଗହିତାତି ୟସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଅଭିସମେତାୱିନୋ, ତେ ଏୱଂ ‘‘ଅଭିସମେତାୱୀନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା। ତେନ ୟେ କାମାୱଚରେ ରୂପାୱଚରେ ଅରୂପାୱଚରେ ୱା ଅଭିସମେତାୱିନୋ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ ୱା ଉପପନ୍ନା, ୟାୱ ତତ୍ଥାଭିସମୟୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତାୱ ତେ ଏତ୍ଥ ନ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତେ ପନ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ’’ତି ଏୱଂ ଦସ୍ସିତେହି ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାଭିସମୟେହି ସମାନଗତିକାତି ୱିସୁଂ ନ ଦସ୍ସିତା । ‘‘ଅନଭିସମେତାୱୀନ’’ନ୍ତି ଗହିତା ୟେ ସବ୍ବତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚ ଅନଭିସମେତାୱିନୋ, ତେସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଗହଣକାଲୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୪୨) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀତି ଏତେନ ୱୋଦାନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନା ସମାନଗତିକା ତତୋ ପୁରିମତରଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋପି ୟାୱ ସବ୍ବନ୍ତିମତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ, ତାୱ ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ଏୱରୂପେସୂତି ।

ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସପି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତଥା ‘‘ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଚ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସପି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସ୍ସାତି । ‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୧୧୬) ଏତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଦ୍ୱୀସୁପି କୋଟ୍ଠାସେସୁ ‘‘ଅରୂପେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଚ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ଇଚ୍ଚେୱ (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୧୧୬) ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱିସେସିତଂ । କସ୍ମା ? ଏକସ୍ସପି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଚ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିନୋ ଉଭୟକୋଟ୍ଠାସଭଜନତୋ । ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତେସୁ ହି ଅରୁପେ ମଗ୍ଗଫଲଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀସୁ କେସଞ୍ଚି ତିଣ୍ଣଂ ଫଲାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀନଂ ନିରନ୍ତରଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱିପସ୍ସନାନିକନ୍ତିଂ ଭୱନିକନ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ୟେ ଉପରିମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ତେସଂୟେୱ ପନ କେସଞ୍ଚି ଅନ୍ତରା ତଣ୍ହଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉପରିମଗ୍ଗଉପ୍ପାଦେନ୍ତାନଂ ମଗ୍ଗଫଲଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀନଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି । ସାମଞ୍ଞୱଚନେନପି ଚ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେ ୱୁଚ୍ଚମାନେନ ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସେ ୱକ୍ଖମାନେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସିତୋୟଂ ନୟୋତି ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୬୫-୧୭୦.ପରିଞ୍ଞାୱାରେ…ପେ॰… ତିସ୍ସୋପେତ୍ଥ ପରିଞ୍ଞା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥେୱ ୱିସେସନଂ ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁ ସବ୍ବଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିୟ ସବ୍ବସଚ୍ଚାନଂ ଅପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଚ୍ଛିକରଣଭାୱନାୱସେନ ଇମସ୍ସ ୱାରସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞତ୍ଥଂ ସମୁଦୟସ୍ସ ଚ ପହାନତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀତି ପରିଞ୍ଞାପହାନଂ ସଚ୍ଚେସୁ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୁକ୍ଖେ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ନ ପହାନପରିଞ୍ଞା । ସମୁଦୟେ ଚ ପହାନପରିଞ୍ଞା, ନ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା । ଞାତପରିଞ୍ଞା ପନ ସାଧାରଣାତି ଉଭୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାନି ୱିଭାୱେତୀତି ଞାତପରିଞ୍ଞା ଚ ହୋତି, ଦୁକ୍ଖତୀରଣକିଚ୍ଚାନଂ ନିପ୍ଫାଦନତୋ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଚ, ସମୁଦୟସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣତୋୱ ପହାନପରିଞ୍ଞା ଚାତି ତିସ୍ସୋପି ପରିଞ୍ଞା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ।

ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଚ୍ଚୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସଙ୍ଖାରୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୧. ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଭତ୍ତା କାୟସଙ୍ଖାରାଦୟୋତି ତେସଂ ଅୱିଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮) ତୟୋ ସଙ୍ଖାରେ ୱିଭଜତି । କାୟସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୋତି ପଠମେ ଅତ୍ଥେ ସାମିଅତ୍ଥେ ଏୱ ସାମିୱଚନଂ, ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥେ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ । ୱଚିୟା ସଙ୍ଖାରୋତି କମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୋତି ଚ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେୟେୱ । ସୋ ପନ କରଣୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି କତ୍ୱା ‘‘କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ କତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨-୭.ସୁଦ୍ଧିକଏକେକପଦୱସେନ ଅତ୍ଥାଭାୱତୋତି ପଦସୋଧନତଂମୂଲକଚକ୍କୱାରେହି ୟୋପି ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଲବ୍ଭମାନୋ ଏକୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାଦିକୋ, ତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧିକେହି କାୟାଦିପଦେହି ସୁଦ୍ଧିକେନ ଚ ସଙ୍ଖାରପଦେନ ଅୱଚନୀୟତ୍ତା ୟଥା ରୂପପଦସ୍ସ ଖନ୍ଧେକଦେସୋ ଖନ୍ଧପଦସ୍ସ ଖନ୍ଧସମୁଦାୟୋ ପଦସୋଧନେ ଦସ୍ସିତୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ଏକେକପଦସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତିଆଦି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ୟଦି ୱିସୁଂ ଅଦୀପେତ୍ୱା ସମୁଦିତୋ କାୟସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦୋ ଏକତ୍ଥ ଦୀପେତି, କାୟସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦୋ କାୟସଙ୍ଖାରତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ରୂପସଦ୍ଦେନ କାୟସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି । ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରୋ ହେସାତି ଏତେନ ଇମସ୍ସ ୱାରସ୍ସ ପଦସୋଧନେନ ଦସ୍ସିତାନଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତାନମେୱ ଗହଣତୋ ତେସଞ୍ଚ କାୟାଦିପଦେହି ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଧ ପନ ସଙ୍ଖାରୟମକେ କାୟାଦିପଦାନଂ ସଙ୍ଖାରପଦସ୍ସ ଚ ଅସମାନାଧିକରଣତ୍ତା ‘‘କାୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା କାୟୋ’’ତିଆଦିମ୍ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥପରିଚ୍ଚାଗୋ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ଥପରିଗ୍ଗହୋ ଚ କତୋ ସିୟାତି ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରତଂମୂଲଚକ୍କୱାରା ନ ୱୁତ୍ତା । ପଦସୋଧନୱାରତଂମୂଲଚକ୍କୱାରେହି ପନ ଅସମାନାଧିକରଣେହି କାୟାଦିପଦେହି ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସନୀୟତାୟ ଦସ୍ସିତାୟ ସଂସୟୋ ହୋତି ‘‘ୟୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତିନା କାୟସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ଏସୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତୀହି ୱଚୀଚିତ୍ତେହି ୱିସେସିତୋ ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞୋ’’ତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ଏତ୍ଥ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଛ ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୟଂ ନୟୋ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୯. ପୱତ୍ତିୱାରେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଞ୍ଚ ଓକାସତ୍ତା ଝାନଂ ଭୂମି ଚ ୱିସୁଂ ଓକାସଭାୱେନ ଗହିତାତି ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଚ ଓକାସୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲଗ୍ଗହଣେନ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଓକାସାନଂ ୱସେନ ଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିନା ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନୋକାସୱସେନ ଗହିତା ପୁଗ୍ଗଲା ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା। ପୁନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନାନନ୍ତି ଝାନୋକାସୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦସ୍ସେତି, କାମାୱଚରାନନ୍ତି ଭୂମୋକାସୱସେନ । ଦ୍ୱିପ୍ପକାରାନମ୍ପି ପନ ତେସଂ ୱିସେସନତ୍ଥମାହ ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି । ତେନ ରୂପାରୂପାୱଚରେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନସମାପନ୍ନକେ କାମାୱଚରେ ଗବ୍ଭଗତାଦିକେ ଚ ନିୱତ୍ତେତି । କାମାୱଚରାନମ୍ପି ହି ଗବ୍ଭଗତାଦୀନଂ ୱିନା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେହି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା ରୂପାରୂପାୱଚରା ନିଦସ୍ସିତା । ୱିନା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେହି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଏତେନ ପନ ଦସ୍ସିତା ପୁଗ୍ଗଲା ପଠମଜ୍ଝାନୋକାସା କାମାୱଚରାଦିଓକାସା ଚ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱିରହୱିସିଟ୍ଠା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୨୧.‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେ କାମାୱଚରେତି କାମାୱଚରଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଠମଜ୍ଝାନେ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ସତି ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ରୂପାୱଚରେ ଅରୂପାୱଚରେ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ରୂପାରୂପାୱଚରଭୂମୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେତି ଅତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୋ ଚ ଅନିଟ୍ଠୋ ଭୂମୀନଂ ଓକାସଭାୱସ୍ସେୱ ଅଗ୍ଗହିତତାପତ୍ତିତୋ, ସବ୍ବଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଓକାସୱସେନ ଅଗ୍ଗହିତତାପତ୍ତିତୋ ଚ, ତସ୍ମା ଝାନଭୂମୋକାସାନଂ ସଙ୍କରଂ ଅକତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଏୱ ଓକାସଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ପଠମଜ୍ଝାନୋକାସେପି ହି କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମାୱଚରୋକାସେ ଚ । ୟଦିପି ନ ସବ୍ବମ୍ହି ପଠମଜ୍ଝାନେ ସବ୍ବମ୍ହି ଚ କାମାୱଚରେ ଦ୍ୱୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ପନ ତଂଦ୍ୱୟୁପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିସୁଂ ଓକାସତ୍ତା ଚ ‘‘ଅଙ୍ଗମତ୍ତୱସେନ ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୀତି । ଇମମ୍ହି ଚ ୟମକେ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ୱିଚାରୱସେନ ପଠମଜ୍ଝାନେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଇତରଂ ଅସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱା । ୟସ୍ସୟତ୍ଥକେ ‘‘ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ନ ଲବ୍ଭତି । ନ ହି ତେ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ୱିୟ ଓକାସେ ହୋନ୍ତୀତି ।

୩୭.ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେତି ତେସଂ ପଠମତୋ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରତୋ ଦୁତିୟେ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେପି ଭୱନିକନ୍ତିଆୱଜ୍ଜନେ ୱତ୍ତମାନେ ଉଭୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ତତୋ ପୁରିମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେସୁପି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତି । ୟଥା ପନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଆଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଆଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଖାରୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅନୁସୟୟମକଂ

ପରିଚ୍ଛେଦପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧. ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହପରିୟୋସାନା ଞାତପରିଞ୍ଞାତି ପଚ୍ଚୟଦୀପକେନ ମୂଲୟମକେନ ଞାତପରିଞ୍ଞଂ, ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ତୀରଣବାହୁଲ୍ଲତୋ ଖନ୍ଧାଦିୟମକେହି ତୀରଣପରିଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଅନୁସୟପହାନନ୍ତା ପହାନପରିଞ୍ଞାତି ପହାତବ୍ବମୁଦ୍ଧଭୂତେହି ଅନୁସୟେହି ପହାନପରିଞ୍ଞଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଅନୁସୟୟମକଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଲବ୍ଭମାନୱସେନାତି ଅନୁସୟଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନାନଂ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତୀହାକାରେହି ଅନୁସୟାନଂ ଗାହାପନଂ ତେସୁ ତଥା ଅଗ୍ଗହିତେସୁ ଅନୁସୟୱାରାଦିପାଳିୟା ଦୁରୱବୋଧତ୍ତା ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପୁରିମେସୂତି ଏତେସୁ ସାନୁସୟୱାରାଦୀସୁ ପୁରିମେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ ‘‘କାମଧାତୁଂ ୱା ପନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ, ରୂପଧାତୁଂ ୱା ପନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀହି ଅୱୁଚ୍ଚମାନେ କଥମୟଂ ୟମକଦେସନା ସିୟାତି ? ନାୟଂ ୟମକଦେସନା, ପୁରିମୱାରେହି ପନ ୟମକୱସେନ ଦେସିତାନଂ ଅନୁସୟାନଂ ଚୁତିଉପପତ୍ତିୱସେନ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନଂ । ୟମକଦେସନାବାହୁଲ୍ଲତୋ ପନ ସବ୍ବୱାରସମୁଦାୟସ୍ସ ଅନୁସୟୟମକନ୍ତି ନାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାପି ଅତ୍ଥୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ ପନ ନ ୱୁତ୍ତାତି ଲବ୍ଭମାନତାୱସେନ ଏତିସ୍ସାପି ଦେସନାୟ ୟମକଦେସନତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତେନ କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପହୀନା ହି ଅନୁସୟା କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟାୱ ଚ ମଗ୍ଗେନ ତେସଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଅରହତା ନ କତା ହୋତି, ତାୱ ତେ ଏୱଂପକାରା ଏୱାତି ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୋ ଏୱଂପକାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତୋ, ନ ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତା । ତେନେୱ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରୋ ଅନୁସୟୱାରେନ ନିନ୍ନାନାକରଣୋ ୱିଭତ୍ତୋ । ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ପନ ଲଭିତ୍ୱା ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଚ, ତେପି ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଥାମଗତା ଅହେସୁଂ ଭୱନ୍ତି ଚ । ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହତାୟ ଏୱ ଚ ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚ, ନ ଚ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତୋ ଅଞ୍ଞେ ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହା ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବେ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା କାମରାଗାଦୟୋ ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନେୱ ହି ଅନୁସୟା, ଅପ୍ପହୀନା ଚ ଅତୀତାଦୟୋ ଏୱ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ତାଦିସାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଅରହତାପାଦନେନ ଅନୁସୟପ୍ପହାନଂ ହୋତୀତି । ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ ନାମ ଧମ୍ମାକାରୋ, ନ ଧମ୍ମୋ, ଧମ୍ମୋ ଏୱ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସତ୍ତାନୁସୟାତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା, ଅଥ କସ୍ମା ସତ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତା, ନନୁ ସତ୍ତାନୁସୟତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅନୁସୟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନାପଜ୍ଜତି, ଅପ୍ପହୀନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଅନୁସୟଭାୱସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅନୁସୟୋତି ପନ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଥାମଗତକିଲେସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅନୁସୟୟମକ ୧), ତସ୍ମା ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଥାମଗତୋ କିଲେସୋୟେୱ ଅନୁସୟୋ ନାମାତି ୟୁତ୍ତଂ । ଥାମଗତନ୍ତି ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣୋ ସଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଧମ୍ମସଭାୱବୋଧିନା ତଥାଗତେନ ଇମେୟେୱ ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଥାମଗତୋତି ଅନୁସୟସମଙ୍ଗୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁସୟଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରାନଂ ସମାନଗତିକତ୍ତା ୟଥା ‘‘ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅପ୍ପହୀନାକାରଦୀପକଂ, ଏୱଂ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ସିୟାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେନ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତା ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଚେ ? ତଂ ନ, ୱଚନତ୍ଥୱିସେସେନ ତଂଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ହି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅୱିସିଟ୍ଠେପି ‘‘ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱଚନଂ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସୟିତତଂ ଥାମଗତଭାୱଂ ଦୀପେତି । ୟଦି ତମେୱ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଦୀପେୟ୍ୟ, କସ୍ସଚି ୱିସେସସ୍ସ ଅଭାୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ପନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟୋଗ୍ଗଂ ଦୀପେତି । କସ୍ମା ? ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟୋଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା, ଅନୁସୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବଦା ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନସୟନତ୍ଥତାୟ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହତାୟ ଥାମଗତଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପେତସୟନତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟୋଗ୍ଗୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତମେୱ ଇମିନା ତନ୍ତିପ୍ପମାଣେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତନ୍ତିତ୍ତୟେନପି ହି ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଦୀପିତା ହୋତି ।

ପରିଚ୍ଛେଦପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା

୨.କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୂତି କାମାୱଚରଭୂମିୟଂ ସୁଖାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୟ ଚାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ କାମଧାତୁଗ୍ଗହଣଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି କାମଧାତୁୟା କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନତା ନ ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ଦ୍ୱୀସୁ ପନ ରାଗେସୁ ଭୱରାଗସ୍ସ ତୀସୁ ଧାତୂସୁ ରୂପାରୂପଧାତୂନଂ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତାତି କାମଧାତୁୟା କାମରାଗସ୍ସ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନତା ୱତ୍ତବ୍ବା । ଧାତୁୱେଦନାସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନୱସେନ ହି ତିପ୍ପକାରଂ ଅନୁସୟାନଂ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ତୀସୁ ଧାତୂସୁ କାମଧାତୁୟା ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଏତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ୱିସୁଂ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନତା ଧାତୁୟା ୱେଦନାନଞ୍ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୂତି ଇଦଞ୍ଚ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସୟମାନୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଦ୍ୱୀସ୍ୱେୱ ଅନୁସେତି, ନ ତୀସୂତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଠାନତାନିୱାରଣତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ସବ୍ବାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅନୁସୟନପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ତେନ ୱେଦନାୱିସେସନତ୍ଥଂ ନ କାମଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱରାଗାନୁସୟନଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅନୁସୟାନଂ ଅପରିୟାପନ୍ନଂ ସକ୍କାୟେ କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତୀତି ପାକଟମେତଂ । ୟଥା ଚ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଟିଘାନୁସୟାନୁସୟଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞା ଦ୍ୱେ ୱେଦନା ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଏୱଂ ଭୱରାଗାନୁସୟାନୁସୟନଟ୍ଠାନତୋ ଚ ଅଞ୍ଞା ତା ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱୀହି ୱେଦନାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ପିୟରୂପସାତରୂପେସୁ ଇଟ୍ଠରୂପାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ ସାତସନ୍ତସୁଖଗିଦ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତତୀତି ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ତସ୍ସ ଅନୁସୟନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ହି ସୋ ଇମାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁଗତୋ ହୁତ୍ୱା ସେତି ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଅଭିଲଭତୀତି । ଏୱଂ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଅପ୍ପିୟରୂପାସାତରୂପେସୁ ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଦୁକ୍ଖପଟିକୂଲତୋ ଦୁକ୍ଖମିଚ୍ଚେୱ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନମେୱ ଅନୁଗତୋ ହୁତ୍ୱା ସେତି, ତେନ ପନ ତସ୍ମିଂ ଅନୁସୟନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ କାମରାଗପଟିଘାନଂ ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସୟୱଚନେନ ଇଟ୍ଠଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଅନିଟ୍ଠେସୁ ଆରମ୍ମଣପକତିୟା ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟ ଚ ୱସେନ ଇଟ୍ଠାଦିଭାୱେନ ଗହିତେସୁ କାମରାଗପଟିଘାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ହି ତେ ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସେନ୍ତି ନାମ । ୱେଦନାତ୍ତୟମୁଖେନ ୱା ଏତ୍ଥ ଇଟ୍ଠାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, କାମଧାତୁଆଦିଗ୍ଗହଣେନ କାମସ୍ସାଦାଦିୱତ୍ଥୁଭୂତାନଂ କାମଭୱାଦୀନଂ । ତତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଭୱସ୍ସାଦୱସେନ ଅନୁସୟମାନୋ କାମଧାତୁୟା ଅନୁସେତି, କାମସୁଖସ୍ସାଦୱସେନ ଅନୁସୟମାନୋ ସୁଖୋପେକ୍ଖାୱେଦନାସୁ । ପଟିଘୋ ଦୁକ୍ଖପଟିଘାତୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ୟତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଟିହଞ୍ଞମାନୋପି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଏୱ ଅନୁସେତି । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ପନ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଚ କାମସ୍ସାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ତତ୍ଥ ଅନୁସୟମାନୋ ରାଗୋ ଭୱରାଗୋଇଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧାତୁତ୍ତୟୱେଦନାତ୍ତୟଗ୍ଗହଣେନ ଚ ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୪୬) ଏୱମାଦୀନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଧାତୁତ୍ତୟୱେଦନାତ୍ତୟୱିନିମୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାଦୀନଂ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ ପିହପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପନ୍ନଦୋମନସ୍ସେ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତଥା ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସୁ କାମରାଗେନ ନାନୁସୟିତବ୍ବନ୍ତି ତଦନୁସୟନଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞାପି ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାନୁସୟନଟ୍ଠାନଭୂତା କାମାୱଚରୱେଦନା ସନ୍ତୀତି ? ହୋନ୍ତୁ, ନ ପନ ଧାତୁତ୍ତୟୱେଦନାତ୍ତୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ ତଦନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚ ମାନାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୫୨) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅୱିସେସେନ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମୁଦାୟୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ଲୋକିୟସୁଖୋପେକ୍ଖା କାମରାଗମାନାନୁସୟନଟ୍ଠାନନ୍ତି ।

ଅପିଚ ସୁତ୍ତେ ‘‘ଇଧାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଭିକ୍ଖୁ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଜହେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ସୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ପଟିଘଂ ତେନ ପଜହତି, ନ ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଟିଘସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ପଟିଘେନେୱ ପଟିଘପ୍ପହାନଂ, ଦୋମନସ୍ସେନ ୱା ଦୋମନସ୍ସପ୍ପହାନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ପଟିଘୁପ୍ପତ୍ତିରହଟ୍ଠାନତାୟ ପନ ଇଧ ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ‘‘ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନା ହେସା, ସା ପନ ପରିୟାୟଦେସନା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ କାମରାଗାନୁସୟଂ ତଥା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତମେୱ କତ୍ୱା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ରାଗଂ ତେନ ପଜହତି, ନ ତତ୍ଥ ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟଂ ତଥା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତମେୱ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଅୱିଜ୍ଜଂ ତେନ ପଜହତି, ନ ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଲୋକିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପେକ୍ଖାୟ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ସବ୍ବଥା ନାନୁସେତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅନୁସୟୟମକ ୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟସ୍ସେୱ ୱତ୍ଥୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପେକ୍ଖା, ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ନ ହୋତୀତି ତତ୍ଥାପି ତସ୍ସ ଅନୁସୟନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ହି ଇଧ ଅନୁସୟନଂ ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱିୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ତଂସମୁଗ୍ଘାତକମଗ୍ଗସ୍ସ ବଲୱୂପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ଚାତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନେ ସତି ଭୱରାଗୱଜ୍ଜୋ ସବ୍ବୋ ଲୋଭୋ କାମରାଗାନୁସୟୋତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଦୁକ୍ଖାୟ ହି ୱେଦନାୟ ରୂପାରୂପଧାତୂସୁ ଚ ଅନୁସୟମାନେନ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋପି ଲୋଭୋ ଲୋଭୋ ଏୱ, ନ କାମରାଗାନୁସୟୋ । ୟଦି ସିୟା, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟସ୍ସ ୱିୟ ଏତସ୍ସପି ଠାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ଅଥ ପନ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଇଟ୍ଠାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ସୁଖାୟ ଚ ୱେଦନାୟ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧଂ ୱା ଅପ୍ପଟିଲାଭତୋ ସମନୁପସ୍ସତୋ, ପଟିଲଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ୱା ଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ୱିଗତଂ ପରିଣତଂ ସମନୁପସ୍ସତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ପଟିଘୋ ଦୁକ୍ଖେ ପଟିହଞ୍ଞନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଦୁକ୍ଖମେୱ ତସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନାଲମ୍ବିତଂ, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଭିନିୱେସନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋପି ଲୋଭୋ ସୁଖାଭିସଙ୍ଗୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ସାତସନ୍ତସୁଖଦ୍ୱୟମେୱସ୍ସ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଭୱରାଗୱଜ୍ଜସ୍ସ ସବ୍ବଲୋଭସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟତା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ରଜ୍ଜନ୍ତି ଦୁସ୍ସନ୍ତି ଚ । ତତ୍ଥ ରାଗୋ ସୁଖଜ୍ଝାସୟୋ ପଟିଘୋ ଦୁକ୍ଖଜ୍ଝାସୟୋତି ତେସଂ ନାନାନୁସୟଟ୍ଠାନତା ହୋତି ।

ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ନୋ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୧୪) ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଚ ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଦୋମନସ୍ସମତ୍ତମେୱ ପନ ତଂ ହୋତି, ନ ପଟିଘାନୁସୟୋ’’ତି (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅନୁସୟୟମକ ୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ତତ୍ଥ ପଟିଘୋ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟେନ ସହଜାତୋ ଲୋଭୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନ ହୋତିଚ୍ଚେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ୟଂ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୋମନସ୍ସମତ୍ତମେୱ ପନ ତଂ ହୋତି, ନ ପଟିଘାନୁସୟୋ’’ତି, ଏତ୍ଥ ନ ପଟିଘାନୁସୟୋତି ନତ୍ଥି ପଟିଘାନୁସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ହି ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟଭାୱାସଙ୍କା ଅତ୍ଥୀତି ।

ଦେସନା ସଂକିଣ୍ଣା ୱିୟ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଭୱରାଗସ୍ସପି କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନେୱ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ୱିୟ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣୱିସେସେନ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ଦେସନା କତା ସହଜାତୱେଦନାୱିସେସାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାୱାରୋ

୧. ଅନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା

୩.ଅନୁସେତିଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱୋହାରା ପୱତ୍ତାୱିରାମୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ମଗ୍ଗେନେୱ ହି ଅନୁସୟାନଂ ୱିରାମୋ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି, ନ ତତୋ ପୁବ୍ବେତି ।

୨୦.ନାପି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପୁରିମେନ ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଉପ୍ପତ୍ତି ନିୱାରିତା, ପଚ୍ଛିମେନ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରସ୍ସ ପଟିଲୋମେ ତେସଂ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୁସୟସ୍ସ ଅନନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ପକତିୟା ପହାନେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ତେସଂ ତତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ତେସଞ୍ଞେୱ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଅପରିୟାପନ୍ନେ ତେସଂ ତତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତି, ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତୀ’’ତି ପକତିୟା ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ କାମରାଗାଦୀନଂ ଅନନୁସୟଟ୍ଠାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତି, ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୫୬) ଅନୁସୟପ୍ପହାନେନ । ଏତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନ ଓକାସଂ ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଅନୁସୟାନଂ ଅନନୁସୟନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମନୟେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଓକାସସ୍ସ କାମଧାତୁଆଦିକସ୍ସ ଅନୋକାସତାତି ।

ଅନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସାନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା

୬୬-୧୩୧. ସାନୁସୟପଜହନପରିଞ୍ଞାୱାରେସୁ ‘‘ସାନୁସୟୋ, ପଜହତି, ପରିଜାନାତୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ସାନୁସୟୋତି ଏୱଂ ଭୱୱିସେସେନ ୱା, ଇମସ୍ମିଂ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ଇତରେସୁ କେନଚୀତି ଏୱଂ ଭୱାନୁସୟୱିସେସେନ ୱା ସାନୁସୟତାନିରନୁସୟତାଦିକା ନତ୍ଥି । ତଥା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ନିରନୁସୟୋତି ଇଦମ୍ପି ନତ୍ଥି । ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱେଦନା ଓକାସୋ, ଅଥ ଖୋ ଅନୁସୟାନନ୍ତି । ଅନୁସୟସ୍ସ ପନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସୋ ସୋ ଅନୁସୟନୋକାସୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତେନ ତେନ ଅନୁସୟେନ ସାନୁସୟତାୟ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଜହନପରିଜାନନାନଞ୍ଚ ନିମିତ୍ତଂ ହୋତି, ଅନନୁସୟନୋକାସୋ ଚ ନିରନୁସୟତାଦୀନଂ, ତସ୍ମା ଓକାସୱାରେସୁ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ୟତୋ ତତୋ’’ତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ କତଂ, ପଜହନପରିଞ୍ଞାୱାରେସୁ ଅପାଦାନତ୍ଥେ ଏୱ ୱା । ତତୋ ତତୋ ହି ଓକାସତୋ ଅପଗମକରଣଂ ୱିନାସନଂ ପଜହନଂ ପରିଜାନନଞ୍ଚାତି ।

ତତ୍ଥ ୟତୋତି ୟତୋ ଅନୁସୟଟ୍ଠାନତୋ ଅନୁଲୋମେ, ପଟିଲୋମେ ଅନନୁସୟଟ୍ଠାନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁସୟାନାନୁସୟସ୍ସେୱ ହି ନିମିତ୍ତାପାଦାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ତତୋ ମାନାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି (ୟମ॰୨.ଅନୁସୟୟମକ.୭୭), ପଜହତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୧୪୩) ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ତତୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ନିରନୁସୟୋତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୧୧୦), ନ ପଜହତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୧୭୪-୧୭୬) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ରୂପଧାତୁଆଦୟୋ ଏୱ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସେନେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ସରୂପତୋ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ତଦତ୍ଥେ ଆଦିପଞ୍ହେପି ‘‘ୟତୋ’’ତି ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୟତୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନେନ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ନ ହି ଉପ୍ପନ୍ନେନେୱ ଅନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିରହଟ୍ଠାନତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟେୱ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି ଅପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଅନୁସୟୁପ୍ପତ୍ତିରହଟ୍ଠାନତାତି ତଂ ତଥେୱ ଦିସ୍ସତି । ଏୱଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ – ୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନାତି ୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେନାତି ଉପ୍ପତ୍ତିରହଟ୍ଠାନେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ କତନ୍ତି । ତଥା ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକେନାତି । ଉପ୍ପତ୍ତିପଟିସେଧେ ଅକତେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଭାୱଂ ଆପନ୍ନେନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଭାୱଂ ଅପନେତି ନାମ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଏତସ୍ସ ପନ ସବ୍ବଟ୍ଠାନତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ନ ନ ସମ୍ଭୱତି । ତ୍ଥ-କାରଞ୍ହି ଭୁମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ।

ସାନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଜହନୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୩୨-୧୯୭. ପଜହନୱାରେ ୟେନ କାମରାଗାନୁସୟାଦୟୋ ସାୱସେସା ପହୀୟନ୍ତି, ସୋ ତେ ପଜହତୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ନ ହୋତି ଅପଜହନସବ୍ଭାୱା, ତସ୍ମା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେ ନିରୱସେସପ୍ପଜହନକୋୟେୱ ପଜହତୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ୟୋ ୱା ପନ ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତି, ସୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ନୋ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୧୩୨) ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସଂସୟପଦେନ ପହାନକରଣମତ୍ତମେୱ ପୁଚ୍ଛତି, ନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱିଜ୍ଜମାନଂ ପହାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତି, ସୋ ମାନାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ? ତଦେକଟ୍ଠଂ ପଜହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଲୋମେ ପନ ‘‘ନପ୍ପଜହତୀ’’ତି ପଜହନାଭାୱୋ ଏୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଦେନ ସଂସୟପଦେନ ଚ ୱିନିଚ୍ଛିତୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଚ, ତସ୍ମା ୟେସଂ ପଜହନଂ ନତ୍ଥି ନିରୱସେସୱସେନ ପଜହନକାନଂ, ତେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଅପ୍ପଜହନସବ୍ଭାୱେନେୱ ନପ୍ପଜହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା, ନ ଚ ୟଥାୱିଜ୍ଜମାନେନ ପହାନେନେୱ ୱଜ୍ଜିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି । ‘‘ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠମକଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ପୁଗ୍ଗଲା କାମରାଗାନୁସୟଞ୍ଚ ନପ୍ପଜହନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଞ୍ଚ ନପ୍ପଜହନ୍ତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୧୬୫) ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ନପ୍ପଜହତି, ସେସା ତେସଂ ଅନୁସୟାନଂ ପହୀନତ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଅନୁସୟୟମକ ୧୩୨-୧୯୭) ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି କେସଞ୍ଚି ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ କେସଞ୍ଚି ଉଭୟନ୍ତି ସେସାନଂ ତେସଂ ପହୀନତା ଅତ୍ଥି, ତଥାପି ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟସ୍ସ ପହୀନତା ଉଭୟାପଜହନସ୍ସ କାରଣଂ ନ ହୋତୀତି ତେସଂ ପହୀନତ୍ତା ‘‘ନପ୍ପଜହନ୍ତୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଅଥ ପନ କାମରାଗାନୁସୟଞ୍ଚ ନପ୍ପଜହନ୍ତୀତି ଇମଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଙ୍ଗହିତତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ପନ ସଂସୟତ୍ଥସ୍ସ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସତି ‘‘ସେସା ତସ୍ସ ଅନୁସୟସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ନପ୍ପଜହତି, ସୋ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟଂ ନପ୍ପଜହତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତେ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନକେ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟେ ସନ୍ଧାୟ କାରଣସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଅନୁସୟାନଂ ପହୀନତ୍ତାତି ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାନଂ ପହୀନତ୍ତା ତେ ସଂସୟତ୍ଥସଙ୍ଗହିତେ ଅନୁସୟେ ନପ୍ପଜହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପଜହନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପହୀନୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୬୪-୨୭୪.ପହୀନୱାରେଫଲଟ୍ଠୱସେନେୱ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧାତି ଅନୁଲୋମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଲୋମେ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନପି ଦେସନା ଗହିତାତି । ‘‘ଫଲଟ୍ଠୱସେନେୱା’’ତି ଚ ସାଧାରଣୱଚନେନ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ ଅଗ୍ଗହିତତଂ ଦୀପେତି । ଅନୁସୟଚ୍ଚନ୍ତପଟିପକ୍ଖେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାନଞ୍ହି ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ ନ କୋଚି ଅନୁସୟୋ ଉପ୍ପତ୍ତିରହୋ, ନାପି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିରହତଂ ଆପାଦିତୋ, ତସ୍ମା ତେ ନ ଅନୁସୟସାନୁସୟପହୀନଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେସୁ ଗହିତାତି ।

୨୭୫-୨୯୬. ଓକାସୱାରେ ସୋ ସୋ ଅନୁସୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଓକାସେ ଏୱ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତୋ ପହୀନୋ, ଅନାପାଦିତୋ ଚ ଅପ୍ପହୀନୋତି ପହୀନାପ୍ପହୀନୱଚନାନି ତଦୋକାସମେୱ ଦୀପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନୋକାସେ ତଦୁଭୟାୱତ୍ତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତାତି । ସାଧାରଣଟ୍ଠାନେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପହୀନୋ ନାମ ହୋତୀତି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାନୋକାସେ ପହୀନୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ସମାନକାଲେ ପହୀନୋତି ।

ପହୀନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଧାତୁୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୩୨-୩୪୦. ଧାତୁୱାରେ ସନ୍ତାନଂ ଅନୁଗତା ହୁତ୍ୱା ସୟନ୍ତୀତି ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପହୀନା, ତଂସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହଭାୱେନ ସୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପତ୍ତିରହତା ଏୱ ହି ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଧାପି ୟୁତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନ କାମଧାତୁଆଦୀନି ଛ ପଟିନିସେଧୱଚନାନି ଧାତୁୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ନ କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ନ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମ୍ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଇମଂ ନାମ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ନ ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ତଂମୂଲିକାସୁ ୟୋଜନାସୁ ‘‘ନ କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ରୂପଧାତୁଂ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଠମଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ ଅନୁକ୍କମେନ ‘‘ନ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିକା ୟୋଜନା କତା । ଏୱଞ୍ହି ନ କାମଧାତୁଆଦିପଦେହି ୟଥାୱୁତ୍ତଧାତୁୟୋୟେୱ ଗହିତା, ନ କଞ୍ଚୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ଅନୁସୟୱାରେ ‘‘ଅନୁସେନ୍ତୀତି ପଦସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ । ଅଥାପି ଅପ୍ପହୀନତଂ ସନ୍ଧାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ତତ୍ଥ ଗହିତୋ, ଇଧାପି ସୋ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ଭଙ୍ଗାତି ଭଞ୍ଜିତବ୍ବା, ଦ୍ୱିଧା କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ନ କୋଚି ଅନୁସୟୋ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନୁସେତି ନାନୁସେତି ଚାତି ଦ୍ୱିଧା କାତବ୍ବା, ତତ୍ଥେୱ କସ୍ମା ‘‘କତି ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗା ? ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗା ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି କତାନି । ନ ହି ପକାରନ୍ତରାଭାୱେ ସଂସୟୋ ୟୁତ୍ତୋତି? ନ ନ ୟୁତ୍ତୋ, ‘‘ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅୱୁତ୍ତେ ଭଙ୍ଗାଭାୱସ୍ସ ଅୱିଞ୍ଞାତତ୍ତାତି ।

ଧାତୁୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନୁସୟୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଚିତ୍ତୟମକଂ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧-୬୨. ଚିତ୍ତୟମକୱଣ୍ଣନାୟଂ ଆଦିତୋୱ ତୟୋ ସୁଦ୍ଧିକମହାୱାରା ହୋନ୍ତୀତି ଇମେ ତୟୋ ମହାୱାରା ସରାଗାଦିକୁସଲାଦୀହି ମିସ୍ସକା ସୁଦ୍ଧିକା ଚ, ତେସୁ ଆଦିତୋ ସୁଦ୍ଧିକା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମିସ୍ସକେସୁ ଚ ଏକେକସ୍ମିଂ ସରାଗାଦିମିସ୍ସକଚିତ୍ତେ ତୟୋ ତୟୋ ମହାୱାରା, ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପନ ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ‘‘ସୋଳସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନିରନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତେତି । ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତକାଲାନଞ୍ଚ ସଂସଗ୍ଗୱସେନ ଏକେକାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକାଲସମ୍ଭେଦୱାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ସେସାନମ୍ପି ୱାରାନଂ ତଂତଂନାମତା ପାଳିଅନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୬୩.ତଥାରୂପସ୍ସେୱଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଇଦଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିମ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଧିପ୍ପେତେ ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତମେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅରହତୋ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତମ୍ପୀତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂପକାରଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୫-୮୨. ଉପ୍ପାଦୱାରସ୍ସ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ, ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅତୀତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ନାମା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚାତି ଏତସ୍ସପି ଉପ୍ପାଦଂ ପତ୍ତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ଅନତୀତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମାତି ଦ୍ୱୟମେତଂ ଏୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ଅତୀତୱୋହାରୋ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ୟଂ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଥା ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତି ପନ ଭିଜ୍ଜମାନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ନ ଚ କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସପି ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ହି ସାମଞ୍ଞୱଚନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଅନେକସ୍ମିଞ୍ଚ ୟଥାଗହିତୱିସେସେ ତିଟ୍ଠତୀତି । ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୱାରୋ ନିରୁଦ୍ଧନିରୁଜ୍ଝମାନୱାରୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱାରାଦୀସୁ ତୀସୁପି ନିନ୍ନାନାକରଣା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଚ । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଅୱିସେସେନ ୟଂ କଞ୍ଚି ତାଦିସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଧମ୍ମୱାରେ ଚିତ୍ତମେୱ, ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରେ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଚିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୮୩. ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରେ ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଚ୍ଛିତୋତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଥା ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଏତେନ ନ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ଗହିତୋ, ଏୱଂ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲନ୍ତି ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ନ କୋଚି ନ ଗହିତୋ । ନ ହି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି, ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅତୀତଂ ନତ୍ଥି, ତେ ଚ ପନ ନିରୁଜ୍ଝମାନକ୍ଖଣାତୀତଚିତ୍ତା ନ ନ ହୋନ୍ତୀତି ପଠମୋ ପଞ୍ହୋ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ସିୟା, ତଥା ଦୁତିୟତତିୟା । ଚତୁତ୍ଥୋ ପନ ‘‘ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଂ ଅୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ନୋ ଚ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ଇତରେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ଚିତ୍ତମେୱ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି? ଚିତ୍ତୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୱୱତ୍ଥାନତୋ । ଖଣସ୍ସ ହି ୱୀତିକ୍କନ୍ତତାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲତାୱଚନେନ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣାତୀତଚିତ୍ତୋ ୱୁତ୍ତୋ ଅତୀତସ୍ସ ଚ, ତତ୍ଥ ପୁରିମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ୱୀତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଏୱମାଦିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତଂତଂଖଣୱୀତିକ୍କମାୱୀତିକ୍କମଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଚିତ୍ତମେୱ ୱିଭତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ନୟିଧ ଧମ୍ମମତ୍ତୱିସିଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ, ଅଥ ଖୋ ପୁଗ୍ଗଲୱିସିଟ୍ଠଂ ଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଦିପି ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପଧାନା ପୁଚ୍ଛା, ଅଥାପି ଚିତ୍ତପ୍ପଧାନା, ଉଭୟଥାପି ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଥା ପନ ଅୱତ୍ୱା ନିରୋଧକ୍ଖଣୱୀତିକ୍କମେନ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲତା ନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୱୀତିକ୍କମେନ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲତା ୱିୟ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ।

୧୧୪-୧୧୬. ମିସ୍ସକୱାରେସୁ ୟସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ନୋତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ମାତିକାଠପନାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ତଥେୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟତ୍ଥେସୁ ସରାଗାଦିମିସ୍ସକଚିତ୍ତୱସେନେୱ ପୁଚ୍ଛା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ସରାଗପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଇତରେସଂ ସରାଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଚା’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୁଦ୍ଧିକୱାରସଦିସମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି କତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚିତ୍ତୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଧମ୍ମୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧-୧୬. ଧମ୍ମୟମକୱଣ୍ଣନାୟଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱାତି ୟଥା ମୂଲୟମକେ କୁସଲାଦିଧମ୍ମା ଦେସିତା, ୟଥା ଚ ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞଥା ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦେସିତା, ତଥା ଅଦେସେତ୍ୱା ୟା କୁସଲାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ‘‘କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିକା ମାତିକା, ତଂ ଇଧ ଆଦିମ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ଦେସିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୩-୩୪.‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ଅବ୍ୟାକତା ଚାତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପଞ୍ହେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିରୂପଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ପନ ପଟିଲୋମୱାରସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ, ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ, ଆରୁପ୍ପେ ଅକୁସଲାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ କୁସଲା ଚ ଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତା ଚ ଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିରୂପଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅବ୍ୟାକତା ଚ ଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିରୂପେ ନ ୱିଧାନଂ, ନାପି ପଟିସେଧୋତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ତଥା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ? ନୋ’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଧମ୍ମୟମକ.୧୬୩) ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତଂ ପନେତଂ ଏୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପାଦୀନମ୍ପି ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଚ ନିରୋଧସ୍ସ ଏୱମାଦୀହି ଏୱ ପାଳୀହି ପଟିସେଧସିଦ୍ଧିତୋ ।

ୟେ ଚ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟଥା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ନିରୋଧକଥାୟଂ ‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଜାତା ଧମ୍ମା ଠପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ସବ୍ବେପି ୱିରାଗା ଚେୱ ହୋନ୍ତି ୱିରାଗାରମ୍ମଣା ୱିରାଗଗୋଚରା ୱିରାଗସମୁଦାଗତା ୱିରାଗପତିଟ୍ଠା’ତିଆଦୀସୁ ‘ଠପେତ୍ୱା ରୂପ’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ ‘ଠପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଜରୂପମେୱ କଥିତ’’ନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ତଥା ନ ହୋତି । ୟେସଞ୍ହି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୟେସୁ ଚ ୱିରାଗାଦିଆସଙ୍କା ହୋତି, ତେ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସହଜାତା ଧମ୍ମା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଜାତା ଧମ୍ମାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଜାତାତି ହି ୱଚନଂ ମଗ୍ଗେ ଜାତତଂ ଦୀପେତି, ନ ଚ କମ୍ମଜାଦୀନି ଅମଗ୍ଗେ ଜାୟମାନାନି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଜାତୱୋହାରଂ ଅରହନ୍ତି ତେସଂ ତସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଂସହଜାତଧମ୍ମେସୁ ଠପେତବ୍ବଂ ଠପେତୁଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ କୁସଲାଦିଧମ୍ମା ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଚ, ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଓକାସେ ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ କୁସଲାଦିପଟିବଦ୍ଧତା ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧତା ଚ ଆମଟ୍ଠା, ନ ଚ କମ୍ମଜାଦିରୂପଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଓକାସେ ୱା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଅବ୍ୟାକତାନଂ ତେ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଚ ପଟିସେଧେତବ୍ବା, ନ ଚ ଅଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧା ଅବ୍ୟାକତାତି ଏତ୍ଥ ନ ଗହିତାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱଚନତୋତି ।

ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହେ ପୱତ୍ତେ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଇଦଂ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତେସୁ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତାନଂ ଚତୁୱୋକାରେ ଚ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିନୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୭୯.‘‘ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ୧୬୬ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନାନାୱଜ୍ଜନେନପି ପନ ତତୋ ପୁରିମତରଜୱନୱୀଥୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ‘‘ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ନୋ ଚ ତେସଂ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଲବ୍ଭତେୱ, ତସ୍ମା ଏତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ସମାନଲକ୍ଖଣଂ ସବ୍ବଂ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଏତେନେୱ କୁସଲାନାଗତଭାୱପରିୟୋସାନେନ ତାୟ ଏୱ ସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ ଦୀପିତଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଅକୁସଲାତୀତଭାୱସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତାତୀତଭାୱସ୍ସ ଚ ଆଦିମ୍ହି ‘‘ଦୁତିୟେ ଅକୁସଲେ’’ତି, ‘‘ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ୟଥା ହି ଭାୱନାୱାରେ ଭାୱନାପହାନାନଂ ପରିୟୋସାନେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ତତୋ ପୁରିମତରାନିପି ଭାୱନାପହାନାନି ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ତଂ ତଂ ତେନ ତେନ ଆଦିନା ଅନ୍ତେନ ଚ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ।

୧୦୦.ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅକୁସଲାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଅକୁସଲା ଚ ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତା ଚ ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱଚନେନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ସୋଳସମଂ, ତତୋ ପରମ୍ପି ୱା ଭୱନିକନ୍ତିଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ତତୋ ଓରନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଧମ୍ମୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକଂ

୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧. ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକେ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିୟ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । କତମାନି ତୀଣି ? ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୯୨) ସୁତ୍ତେ ଦେସିତକ୍କମେନ । ପୱତ୍ତିୱାରେ ହି ଏକନ୍ତଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ କମ୍ମଜାନଂ ଅକମ୍ମଜାନଞ୍ଚ ଅନୁପାଲକଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ ଚ ପୱତ୍ତମାନାନଂ କମ୍ମଜାନନ୍ତି ତଂମୂଲକାନି ୟମକାନି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ପନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାୱସାନେସୁ ୟଂ ମୂଲକମେୱ ନ ହୋତି ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସମୂଲକାନି ଚୁତିଉପପତ୍ତିୱସେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ଆୟତନୟମକେ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ଅନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୯୪.ଇତ୍ଥୀ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଇତ୍ଥୀତି କୋଚି ସଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ରୂପାଦିଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ଇତ୍ଥିଗ୍ଗହଣଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ୱିଜ୍ଜମାନମିୱ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ତଥାଗହିତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖସ୍ସ ଚ ଭେଦଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱଚନେନେୱ ସୋମନସ୍ସତୋ ଅଞ୍ଞା ସୁଖା ୱେଦନା ସୁଖଂ, ଦୋମନସ୍ସତୋ ଚ ଅଞ୍ଞା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଗହିତୋୟେୱାତି ‘‘ସୁଖଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୪୦. ସୁଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟୱାରେ ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂନି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସେସଂ ସୋତନ୍ତି ତଣ୍ହାସୋତମେୱାହ ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨.ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୮୬. ପୱତ୍ତିୱାରେ ‘‘ଛୟିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । କତମାନି ଛ ? ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୯୫) ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇଧ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ପୱତ୍ତମାନେହି କମ୍ମଜାକମ୍ମଜେହି ସବ୍ବେହିପି ୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମନିସ୍ସୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତାୱ ପଧାନଂ, ତସ୍ମା କୂଟଂ ୱିୟ ଗୋପାନସୀନଂ ସବ୍ବିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା ୟୋଜିତଂ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକେସୁ ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଗତେସୁ ‘‘ୟସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ, ପୱତ୍ତେ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ସୁଖଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଲୋକୁତ୍ତରିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚ ୟୋଜନା ଲବ୍ଭତି, ତଥା ‘‘ୟସ୍ସ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନୋ’’ତିଆଦିନା ତଂମୂଲକା ଚ ନୟା । ତେହି ପନ ପୱତ୍ତିୟଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେହି ୟୋଜନା ତଂମୂଲକା ଚ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ପୱତ୍ତମାନେହି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀହି ୟୋଜନାୟ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେହି ଚ ନୟେହି ପାକଟାୟେୱାତି କତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

‘‘ସଚକ୍ଖୁକାନଂୱିନା ସୋମନସ୍ସେନାତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାୱିପାକପଟିସନ୍ଧୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୋମନସ୍ସୱିରହିତସଚକ୍ଖୁକପଟିସନ୍ଧିନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ‘‘ଚତୁନ୍ନଂୟେୱା’’ତି ନିୟମୋ କତୋ, ତେନ ତଂସମାନଲକ୍ଖଣା ପରିତ୍ତୱିପାକରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୟୋପି ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରେସୁ ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିସମାନତାୟ ମହାୱିପାକେହି ଚତୂହି ନିଦସ୍ସନଂ କତଂ, ତେନ ୟଥା ସସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକା ଅଚକ୍ଖୁକା ନ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଇତରମହାୱିପାକପଟିସନ୍ଧିକାପୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଞ୍ଚ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଚୱନ୍ତାନଂ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକତା ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାନଂ କାମାୱଚରାନଂ ନିୟମତୋ ସଚକ୍ଖୁକାଦିଭାୱଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେପି ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ୟଥା ୟୁଜ୍ଜତି, ତଥା ଆୟତନୟମକେ ଦସ୍ସିତଂ । ନ ହି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ୱଜ୍ଜନେ କାରଣଂ ଅତ୍ଥି, ‘‘ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଘାନକାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧୮୭) ଚ ତେ ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ।

ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ କାମାୱଚରେ ସୋପେକ୍ଖଅଚକ୍ଖୁକପଟିସନ୍ଧିୟା ତଂସମାନଲକ୍ଖଣଂ ଅରୂପପଟିସନ୍ଧିଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେସୁଚି ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଅହେତୁକାରୂପପଟିସନ୍ଧିୱସେନା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଏୱ ସେୟ୍ୟୋ ।

‘‘ତତ୍ଥ ହି ଏକନ୍ତେନେୱ ସଦ୍ଧାସତିପଞ୍ଞାୟୋ ନତ୍ଥି, ସମାଧିୱୀରିୟାନି ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପତ୍ତାନି ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଦି ପନ ସମାଧିୱୀରିୟାନି ସନ୍ତି, ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପତ୍ତାନି ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ସମାଧି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧୧୩) ‘‘ୱୀରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧୧୧) ୱଚନତୋ । ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେ ଚ ୟଥା ସମାଧିଲେସୋ ଏକଗ୍ଗତା ଅତ୍ଥି, ନ ଏୱଂ ୱୀରିୟଲେସୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ‘‘ତତ୍ଥ ହି ଏକନ୍ତେନେୱ ସଦ୍ଧାୱୀରିୟସତିପଞ୍ଞାୟୋ ନତ୍ଥି, ଏକଗ୍ଗତା ପନ ସମାଧିଲେସୋ ଏୱ ହୋତୀ’’ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ୟଥା ଅଞ୍ଞେସୁ କେସୁଚି ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ସମାଧିୱୀରିୟାନି ହୋନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପତ୍ତାନି ଚ, ଏୱମିଧ ସମାଧିୱୀରିୟାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପତ୍ତାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି । ସମାଧିୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟାନମେୱ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅହେତୁକନ୍ତରତୋ ୱିସେସେତି। ତତ୍ଥ ‘‘ସମାଧିୱୀରିୟାନି ପନ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପତ୍ତାନୀ’’ତି ସମାଧିଲେସସ୍ସ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୀରିୟଲେସସ୍ସ । ୱିସେସନଞ୍ହି ୱିସେସିତବ୍ବେ ପୱତ୍ତତି । ୟେସୁ ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତେନେୱ ସଦ୍ଧାୱୀରିୟସତିପଞ୍ଞାୟୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱ ସୁନ୍ଦରତରୋ ।

ୟାୱ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ଗବ୍ଭଗତାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନଂ ଭାୱୋ ଅତ୍ଥୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ସହେତୁକାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୱସେନ ଚେୱ ଅରୂପୀୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାପି ପନ ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚକ୍ଖୁକା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନନ୍ତି କାମଧାତୁୟଂ ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଧାପି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକା ଚ ଅଚକ୍ଖୁକା ଲବ୍ଭନ୍ତେୱ । ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ତାନାନମ୍ପି ଉପପତ୍ତିୱସେନ ଉପ୍ପାଦୋ, ଚୁତିୱସେନ ନିରୋଧୋ ବାହୁଲ୍ଲୱସେନ ଦସ୍ସିତୋ । କଦାଚି ହି ତେସଂ ପଠମକପ୍ପିକାଦୀନଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ହୋନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାୱସାନେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲୟମକେସୁ ପଠମପୁଚ୍ଛାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେହି ଗହିତେହି ଉପପତ୍ତିଚୁତିୱସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀହି ନିୟମିତତ୍ତା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ପୱତ୍ତିୱସେନପି ଲବ୍ଭମାନାନଂ ଉପପତ୍ତିଚୁତିୱସେନେୱ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେହି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୯୦. ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିସମାନଗତିକଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନେୱ ଗଚ୍ଛତି ସନ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧଦସ୍ସନତୋତି ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତେ ସୋମନସ୍ସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତେସଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୟଥାଲାଭୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଏତେସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତେସୁ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୂତି ଏୱଂ ୟଥାଲାଭୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ଛେଦେୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସରୂପଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଛେଦୋତି ନାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ୱିନା ସୋମନସ୍ସେନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ସୋମନସ୍ସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଅୱଚନଂ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିସମାନଗତିକତଂ ଦୀପେତି । ତସ୍ସ ହି ଉପପତ୍ତିୟଂୟେୱ ଉପ୍ପାଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ‘‘ୱିନା ସୋମନସ୍ସେନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୱସେନ ତେ ଚ ନିରୋଧସମାପନ୍ନା ଚ ନ ୱୁତ୍ତା, ଅନୁପ୍ପାଦୋପି ପନେତସ୍ସ ଚୁତିଉପପତ୍ତୀସ୍ୱେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ପୱତ୍ତେତି । ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସେପି ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ, ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥେୱ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୱସେନ ତେ ଚ ନିରୋଧସମାପନ୍ନା ନ ଚ ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ସୟତ୍ଥକେ ଚ ନିରୋଧସମାପନ୍ନା ନ ଦସ୍ସେତବ୍ବା ନ ଗହେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ‘‘ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ଓକାସଦୀପକଂ, ନାପି ‘‘ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ, ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱିୟ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣଦୀପକଂ, ଅଥ ଖୋ ପୁଗ୍ଗଲଦୀପକମେୱାତି ।

ଅତୀତକାଲଭେଦେ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ତତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୨୭୭) ଏତ୍ଥ ୱିୟ ‘‘ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ସୋମନସ୍ସମନିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ସୋମନସ୍ସଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ଉପପତ୍ତିସମଙ୍ଗିନୋୟେୱ ହୋନ୍ତି । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ହି ୱସେନ ୟାୱ ପଠମରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଧରତି, ତାୱ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତଦା ଚ ଦୁତିୟଚିତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, ତସ୍ମା ଉଭୟଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେନ ନିଦସ୍ସିତଂ । ୟଥା ହି ‘‘ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥା’’ତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ଖଣେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ସବ୍ବପଠମେନ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେନ ନିଦସ୍ସିତଂ, ଏୱମିଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅନାଗତକାଲଭେଦେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସମାନେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସମାନତାୱ ପୁଚ୍ଛିତା । ତତ୍ଥ ୟଥା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲଭେଦେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟଭେଦେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସେୱ ପୁଚ୍ଛିତାନଂ ଉପପତ୍ତିୟଂୟେୱ ତେସଂ ଉପ୍ପାଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ, ନ ଏୱମିଧ ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସେୱ ପୁଚ୍ଛିତାନଂ ତେସଂ ଉପପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ନିରୋଧୱାରେପି ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ଅପି ପଚ୍ଛିମଭୱିକସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାସହଗତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ । ନ ହି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚୁତିତୋ ପୁବ୍ବେୱ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟନିରୋଧୋ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି । ଏତ୍ଥ ହି ପଠମପୁଚ୍ଛାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ଥନିସ୍ସୟୋ ମାଦିସୋୱ ଉପପତ୍ତିଉପ୍ପାଦିନ୍ଦ୍ରିୟୱା ଉଭୟୁପ୍ପାଦିନ୍ଦ୍ରିୟୱା ଅତ୍ଥୋ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱାପି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ଥସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋତି ଏୱଂ ୱିୟ ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥମେୱ ନିୟମେତି, ନ ତତ୍ଥେୱ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଅନାଗତଭାୱମତ୍ତେନ ସରୂପତୋ ଗହିତଂ ଉପ୍ପାଦଂ ୱା ନିରୋଧଂ ୱା ସଂସୟତ୍ଥନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚେୱଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥସ୍ସ ନିୟମୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୨୮୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ନିରୋଧୱାରେପି ।

ପଟିଲୋମେ ପନ ୟଥା ଅନୁଲୋମେ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ଅନାଗତା ସରୂପୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ତତ୍ଥ ସଂସୟପଦେନ ଗହିତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକେସୁ ୟୋଜିତା, ନ ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବା । ୟଥା ହି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅପ୍ପତ୍ୱା ଚ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧା ସମ୍ଭୱନ୍ତି ୟୋଜେତୁଂ, ନ ଏୱଂ ଅନୁପ୍ପାଦାନିରୋଧେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅପ୍ପତ୍ୱା ଚ ଅନୁପ୍ପାଦାନିରୋଧା ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଅଭୂତାଭାୱସ୍ସ ଅଭୂତାଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅପ୍ପତ୍ୱା ଚ ସମ୍ଭୱାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଅଭୂତୁପ୍ପାଦନିରୋଧାଭାୱୋ ଚ ପଟିଲୋମେ ପୁଚ୍ଛିତୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ୱିସେସରହିତସ୍ସ ଅଭୂତାଭାୱସ୍ସ ୱତ୍ତମାନାନଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ୱିୟ କାଲନ୍ତରୟୋଗାଭାୱତୋ ୟାଦିସାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାଭାୱେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ସନ୍ନିଚ୍ଛିତୋ, ତନ୍ନିସ୍ସୟା ତାଦିସାନଂୟେୱ ଉପପତ୍ତିଚୁତିଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ଜୀୱିତାଦୀନମ୍ପି ଅନୁପ୍ପାଦାନିରୋଧା ସଂସୟପଦେନ ପୁଚ୍ଛିତା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୩୦୮) ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ୱିୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ।

ୟେ ରୂପାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟେ ସୋପେକ୍ଖପଟିସନ୍ଧିକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ‘‘ୟେ ଚ ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସୱଚନେନ ତଂସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ ସଙ୍ଗହିତାତି ୟେ ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୟେସୁ ଆଦିମପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ଅତୀତାନାଗତୱାରେ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଧମ୍ମୟମକେ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣାତିକ୍କମୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ । ୟେସୁ ପନ ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତୱାରେ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି…ପେ॰… ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଏୱ ସୁନ୍ଦରତରୋତି ।

ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା

୪୩୫-୪୮୨. ପରିଞ୍ଞାୱାରେ ଲୋକିୟଅବ୍ୟାକତମିସ୍ସକାନି ଚାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନେହି ଏକନ୍ତପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେହି ଲୋକିୟଅବ୍ୟାକତେହି ମିସ୍ସକତ୍ତା ତାନି ଉପାଦାୟ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିୟ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ଚ ୱୁତ୍ତା । ୟଦି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟମିସ୍ସକତ୍ତା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ହୋତି, କସ୍ମା ଧମ୍ମୟମକେ ‘‘ୟୋ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତି, ସୋ ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପରିଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ଅବ୍ୟାକତପଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୟମକାନି ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ୟଥା ‘‘କୁସଲଂ ଭାୱେମି, ଅକୁସଲଂ ପଜହାମୀ’’ତି କୁସଲାକୁସଲେସୁ ଭାୱନାପହାନାଭିନିୱେସୋ ହୋତି, ତଥା ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅନିଚ୍ଚୋ, ଧମ୍ମାୟତନଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ପରିଜାନାଭିନିୱେସୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରିଜାନିତବ୍ବା, ତେ ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଜାନିତବ୍ବା, ନ ଅବ୍ୟାକତଭାୱନ୍ତି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଭାଜନୀୟେ ଆଗତସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ପହାତବ୍ବତାୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା, ନନୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହିତା କୁସଲାକୁସଲାପି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ୟଥା ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱୋ ଭାୱେତବ୍ବପହାତବ୍ବଭାୱେହି ୱିନାପି ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱୋ ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ୱିନା ହୋତୀତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପହାତବ୍ବତାୱ ଇଧ ୱୁତ୍ତା, ନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅକୁସଲଂ ଏକନ୍ତତୋ ପହାତବ୍ବମେୱାତି ଏତେନ ପହାତବ୍ବମେୱ, ନ ଅପ୍ପହାତବ୍ବନ୍ତି ଅପ୍ପହାତବ୍ବମେୱ ନିୱାରେତି, ନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଭାୱେତବ୍ବନିଟ୍ଠଂ, ନ ପନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବନିଟ୍ଠନ୍ତି ଭାୱେତବ୍ବଭାୱୋ ଏୱ ତସ୍ସ ଗହିତୋତି । ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା’’ତିଆଦି ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ପରିଜାନାତୀ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ପରତୋ ଲିଖିତବ୍ବଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଲିଖିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକଞ୍ହି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ପଜହନ୍ତି ନୋ ଚ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଭାୱେନ୍ତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୪୪୦) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ଅଟ୍ଠ ଚ ଅରିୟାତି ନୱ ପୁଗ୍ଗଲା । ତେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଭବ୍ବାଭବ୍ବୱସେନ ଦୁୱିଧୋ, ସୋ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ଛ ପୁଗ୍ଗଲା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନିତ୍ଥ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ପଜହିତ୍ଥା’’ତିଆଦୀସୁ ଚ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତୋ । ‘‘ୟେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୪୯, ୫୧-୫୨) ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ପଜହିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୪୫୧) ଚ ଭବ୍ବୋ ଏୱ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତୋ । ‘‘ୟେ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ମଗ୍ଗଂ ନ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୫୧) ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନପ୍ପଜହିସ୍ସନ୍ତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୪୫୫) ଚ ଅଭବ୍ବୋ ଏୱ । ଅଗ୍ଗଫଲସମଙ୍ଗୀ ଚ ପଠମଫଲସମଙ୍ଗୀ ଅରହା ଚାତି ଦୁୱିଧୋ । ସୋପି ‘‘ଅରହା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଭାୱିତ୍ଥ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ପଜହିତ୍ଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୪୪୪) ଚ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତୋ । ‘‘ୟୋ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୪୪୬) ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଜହିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଚ୍ଛିକରିତ୍ଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୪୪୪) ଚ ପଠମଫଲସମଙ୍ଗୀ ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତୋ । ‘‘ୟୋ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ସଚ୍ଛାକାସୀ’’ତି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୪୪୩, ୪୪୬) ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ଇତରୋୱାତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦଂ ଞତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେନ ଗହିତପୁଗ୍ଗଲେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ।

ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୟମକପକରଣ-ମୂଲଟୀକା ସମତ୍ତା ।

ପଟ୍ଠାନପକରଣ-ମୂଲଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା

ଦିବ୍ବନ୍ତି କାମଗୁଣାଦୀହି କୀଳନ୍ତି ଲଳନ୍ତି, ତେସୁ ୱା ୱିହରନ୍ତି, ୱିଜୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ୱିଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନାଦିସକ୍କାରଦାନଗ୍ଗହଣଂ ତଂତଂଅତ୍ଥାନୁସାସନଞ୍ଚ କରୋନ୍ତା ୱୋହରନ୍ତି, ପୁଞ୍ଞୟୋଗାନୁଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ଜୁତିୟା ଜୋତନ୍ତି, ୟଥାଭିଲାସିତଞ୍ଚ ୱିସୟଂ ଅପ୍ପଟିଘାତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟଥିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନେ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୱା ଦେୱା, ଦେୱନୀୟା ୱା ତଂତଂବ୍ୟସନନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକେହି ସରଣଂ ପରାୟଣନ୍ତି ଗମନୀୟା, ଅଭିତ୍ଥୱନୀୟା ୱା । ସୋଭାୱିସେସୟୋଗେନ କମନୀୟାତି ୱା ଦେୱା। ତେ ତିୱିଧା – ସମ୍ମୁତିଦେୱା ଉପପତ୍ତିଦେୱା ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାତି । ଭଗୱା ପନ ନିରତିସୟାୟ ଅଭିଞ୍ଞାକୀଳାୟ, ଉତ୍ତମେହି ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେହି, ସପରସନ୍ତାନସିଦ୍ଧାୟ ପଞ୍ଚୱିଧମାରୱିଜୟିଚ୍ଛାନିପ୍ଫତ୍ତିୟା, ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟସତ୍ତଧନାଦିସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସକ୍କାରଦାନଗ୍ଗହଣସଙ୍ଖାତେନ ଧମ୍ମସଭାୱପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପାନୁସାସନୀସଙ୍ଖାତେନ ଚ ୱୋହାରାତିସୟେନ, ପରମାୟ ପଞ୍ଞାସରୀରପ୍ପଭାସଙ୍ଖାତାୟ ଜୁତିୟା, ଅନୋପମାୟ ଚ ଞାଣସରୀରଗତିୟା, ମାରୱିଜୟସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣପରହିତନିପ୍ଫାଦନେସୁ ଅପ୍ପଟିହତାୟ ସତ୍ତିୟା ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ସରଣନ୍ତି ଗମନୀୟତୋ, ଅଭିତ୍ଥୱନୀୟତୋ, ଭତ୍ତିୱସେନ କମନୀୟତୋ ଚ ସବ୍ବେ ତେ ଦେୱେ ତେହି ଗୁଣେହି ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଅତିସୟୋ ୱା ଦେୱୋତି ଦେୱାତିଦେୱୋ। ସବ୍ବଦେୱେହି ପୂଜନୀୟତରୋ ଦେୱୋତି ୱା ଦେୱାତିଦେୱୋ, ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱଭାୱଂ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣାଲଙ୍କାରଂ ପତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞଦେୱେହି ଅତିରେକତରୋ ୱା ଦେୱୋ ଦେୱାତିଦେୱୋ । ଦେୱାନନ୍ତି ଉପପତ୍ତିଦେୱାନଂ ତଦା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ । ସକ୍କାଦୀହି ଦେୱେହି ପହାରାଦଅସୁରିନ୍ଦାଦୀହି ଦାନୱେହି ଚ ପୂଜିତୋ। କାୟୱଚୀସଂୟମସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସ୍ସ ଚିତ୍ତସଂୟମସ୍ସ ସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୁଦ୍ଧସଂୟମୋ।

ଇସିସତ୍ତମୋତି ଚତୁସଚ୍ଚାୱବୋଧଗତିୟା ଇସୟୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତାନଂ ସତଂ ପସତ୍ଥାନଂ ଇସୀନଂ ଅତିସୟେନ ସନ୍ତୋ ପସତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପସ୍ସୀଆଦୟୋ ଚ ଉପାଦାୟ ଭଗୱା ‘‘ସତ୍ତମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୁଦାୱତ୍ତତି, ତଂ ନାମରୂପଂ ସମୁଦୟନିରୋଧନେନ ନିରୋଧେସୀତି ନାମରୂପନିରୋଧନୋ। ଅତିଗମ୍ଭୀରନୟମଣ୍ଡିତଦେସନଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦେସେସି ପକରଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

‘‘କେ ପନ ତେ ନୟା, କିଞ୍ଚ ତଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମା’’ତି ନୟିଦଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ନିଦାନକଥାୟଂ ପଟ୍ଠାନସମାନନେ ଅନୁଲୋମାଦୀନଂ ନୟାନଂ ପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସିତତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ହି…ପେ॰… ନାମାତି ହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାପାଳିଂ ଆହରି । ତତ୍ଥ ଗାଥାତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାଧିପ୍ପାୟଞ୍ଚ ପରତୋ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମାତି ।

ପଟ୍ଠାନନାମତ୍ଥୋ ପନ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ତିକପଟ୍ଠାନାଦିନାମତ୍ଥୋ, ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନସମୋଧାନତା ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଟ୍ଠାନେ ଞାତେ ୱିତ୍ଥାରୋ ସୁଖୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ଚ ନାମତ୍ଥୋ ପଠମଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ‘‘ତତ୍ଥ ୟେସଂ…ପେ॰… ନାମତ୍ଥୋ ତାୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ସବ୍ବସାଧାରଣସ୍ସ ପଟ୍ଠାନନାମସ୍ସେୱ ତାୱ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କେନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ। ପ-କାରୋ ହୀତି ଉପସଗ୍ଗପଦଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋ ‘‘ପୱିଭତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, ୟଂ ସେଟ୍ଠଂ ତଦୁପାଗମୁନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନାନପ୍ପକାରତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ନନୁ ପକାରେହି ୱିଭତ୍ତା ପୱିଭତ୍ତାତି ପ-ଇତି ଉପସଗ୍ଗୋ ପକାରତ୍ଥମେୱ ଦୀପେତି, ନ ନାନପ୍ପକାରତ୍ଥନ୍ତି ? ନ, ତେସଂ ପକାରାନଂ ନାନାୱିଧଭାୱତୋ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ଆପନ୍ନଂ ନାନାୱିଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନାନା-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ତତ୍ଥ ଏକସ୍ସପି ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଆଦୀହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଚ ଏକେକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅନେକଧମ୍ମଭାୱତୋ ଚ ନାନପ୍ପକାରପଚ୍ଚୟତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ୱିଭତ୍ତତ୍ତାତି ଏତେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତତୋ କୁସଲାଦିୱିଭାଗତୋ ସାତିସୟୱିଭାଗତଂ ପଟ୍ଠାନନାମଲାଭସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଗୋଟ୍ଠାତି ୱଜା । ପଟ୍ଠିତଗାୱୋତି ଗତଗାୱୋ । ଆଗତଟ୍ଠାନସ୍ମିନ୍ତି ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତଂ ୱଦତି । ପୱତ୍ତଗମନତ୍ତା ଏତ୍ଥାତି ୱଚନସେସୋ । ଅଥ ୱା ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥାତି ଗମନଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଗମନତ୍ତା ଗମନଦେସଭାୱତୋ ଏକେକଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେହି ଗତିମନ୍ତେହି ଅତିସୟୟୁତ୍ତସ୍ସ ଗତିମତୋ ଗମନଟ୍ଠାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ମହାୱେଗସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ପପାତଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀଆଦୀନଂ ସାସଙ୍ଗଗମନଟ୍ଠାନଭାୱଂ ଇମସ୍ସ ଚ ମହାପଥୋ ୱିୟ ନିରାସଙ୍ଗଗମନଟ୍ଠାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅତିସୟୟୁତ୍ତଗମନଟ୍ଠାନଭାୱୋ ପଟ୍ଠାନନାମଲାଭସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ତିକାନନ୍ତି ତିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ । ସମନ୍ତାତି ଅନୁଲୋମାଦୀହି ସବ୍ବାକାରେହିପି ଗତାନି ଚତୁୱୀସତି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନୀତି ‘‘ସମନ୍ତଚତୁୱୀସତିପଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସମନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ପରୟୋଗଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ସମନ୍ତା ଛ ଛ ହୁତ୍ୱାତି ଏତେନ ଅନୁଲୋମାଦିସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସତୋ ତିକାଦିଛଛଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ସମନ୍ତସଦ୍ଦୋ ତିକାଦିଛଛପଟ୍ଠାନୱିସେସନଂ ହୋତି, ନ ଚତୁୱୀସତିୱିସେସନଂ, ତସ୍ମା ସମନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାନାନି ତାନି ଚତୁୱୀସତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମନ୍ତତୋ ୱା ଧମ୍ମାନୁଲୋମାଦିତିକାଦିପଟିଚ୍ଚୱାରାଦିପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାଦିହେତୁମୂଲକାଦିପ୍ପକାରେହି ପୱତ୍ତାନି ପଟ୍ଠାନାନି ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନି, ଅନୂନେହି ନୟେହି ପୱତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତାନି ପନ ଚତୁୱୀସତି ହୋନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଇମେସଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ଖୁଦ୍ଦକପଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତାନଂ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୋଧାନୱସେନା’’ତି ।

ହେତୁ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଇମିନା ୱଚନେନ ହେତୁନୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦିଭୂତସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ ସିୟାତି ତଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ଏତେନପି ସୋ ଏୱ ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ପୁନାହ ‘‘ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତେନ ଇଧ ହେତୁ-ସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମସତ୍ତିୱିସେସୋ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସ ହି ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ସମାନାଧିକରଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହେତୁ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚା’’ତି, ‘‘ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପରତୋ ପାଳିୟଂ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତ…ପେ॰… ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧) ତେନ ତେନ ହେତୁଭାୱାଦିଉପକାରେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପକାରତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତିଟ୍ଠତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱା, ସୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ‘‘ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଚ୍ଚେୱମାଦିନା ଧମ୍ମପ୍ପଧାନନିଦ୍ଦେସେନ ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞା ଧମ୍ମସତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମେହେୱ ଧମ୍ମସତ୍ତିୱିଭାୱନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଧାପି ୱା ହେତୁ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଧମ୍ମେନେୱ ଧମ୍ମସତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତିଆଦିକୋ ଉଦ୍ଦେସୋ କୁସଲାଦିଉଦ୍ଦେସୋ ୱିୟ ଧମ୍ମପ୍ପଧାନୋ, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମାନଂ ଉପକାରପ୍ପଧାନୋତି । ଏତୀତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତତୀତି, ତଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠିତୀନଂ ସାଧାରଣୱଚନଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ତିଟ୍ଠତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱା’’ତି । କୋଚି ହି ପଚ୍ଚୟୋ ଠିତିୟା ଏୱ ହୋତି ୟଥା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ, କୋଚି ଉପ୍ପତ୍ତିୟାୟେୱ ୟଥା ଅନନ୍ତରାଦୟୋ, କୋଚି ଉଭୟସ୍ସ ୟଥା ହେତୁଆଦୟୋତି ।

ଉପକାରକଲକ୍ଖଣୋତି ଚ ଧମ୍ମେନ ଧମ୍ମସତ୍ତିଉପକାରଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ହିନୋତି ପତିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥାତି ହେତୁ। ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ହି-ସଦ୍ଦୋ ମୂଲ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠତ୍ଥୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି । ହିନୋତି ୱା ଏତେନ କମ୍ମନିଦାନଭୂତେନ ଉଦ୍ଧଂ ଓଜଂ ଅଭିହରନ୍ତେନ ମୂଲେନ ୱିୟ ପାଦପୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଫଲଂ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତି ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ହେତୁ । ଆଚରିୟାନନ୍ତି ରେୱତତ୍ଥେରଂ ୱଦତି ।

‘‘ୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀହି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୬୬-୬୭) କୁସଲଭାୱସ୍ସ ୟୋନିସୋମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧତା ସିଦ୍ଧା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟୋନିସୋମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲଭାୱୋ’’ତି । ଏତେନେୱ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଭାୱା କୁସଲଭାୱୋ ୱିୟ ନ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୟଂ ପନେକେ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଅହେତୁକହେତୁସ୍ସ ଅକୁସଲଭାୱୋ ୱିୟ ସହେତୁକହେତୂନଂ ସଭାୱତୋୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ’’ତି, ତସ୍ସ ଉତ୍ତରଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ୟଦି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଲୋଭୋ କୁସଲୋ ୱା ସିୟା ଅବ୍ୟାକତୋ ୱା, ୟଦି ଅଲୋଭୋ ସଭାୱତୋ କୁସଲୋ, କୁସଲତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତୋ ନ ସିୟା । ଅଥ ଅବ୍ୟାକତୋ, ତଂସଭାୱତ୍ତା କୁସଲୋ ନ ସିୟା ଅଲୋଭସଭାୱସ୍ସ ଅଦୋସତ୍ତାଭାୱୋ ୱିୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଉଭୟଥାପି ସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୟଥା ଉଭୟଥା ହୋନ୍ତେସୁ ଫସ୍ସାଦୀସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧକୁସଲାଦିଭାୱଂ ପରିୟେସଥ, ନ ସଭାୱତୋ, ଏୱଂ ହେତୂସୁପି କୁସଲାଦିତା ଅଞ୍ଞପଟିବଦ୍ଧା ପରିୟେସିତବ୍ବା, ନ ସଭାୱତୋତି । ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୂସୁ ସଭାୱତୋୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ’’ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ସା ପନ ପରିୟେସିୟମାନା ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧା ହୋତୀତି ହେତୂସୁ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁପି ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ନ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଆରଭିତ୍ୱାପୀତି ଏତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି – ରୂପାୟତନାଦିମତ୍ତେ ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଏକସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ଅନିୟମେନ ସବ୍ବରୂପାୟତନ…ପେ॰… ଧମ୍ମାୟତନାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନ ହୋତୀତି ।

‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ କିଂ ନାମ ନ ସିଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିକଂ ପୁରିମାଭିସଙ୍ଖାରୂପନିସ୍ସୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚିତ୍ତେ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଧୁରଭୂତା ଜେଟ୍ଠକଭୂତା ସୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ସାଧୟମାନା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ତେସଂ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି ହୀନାଦିଭାୱେନ ତଦନୁୱତ୍ତନତୋ, ତେନ ତେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଗରୁକାତବ୍ବମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ତନ୍ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଅସ୍ସାଦମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତୟମାନଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମାୟଂ ଅତ୍ତାଧୀନାନଂ ପତିଭାୱେନ ଉପକାରକତା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତିଆଦି ଚିତ୍ତନିୟମୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସନ୍ତୀରଣାନନ୍ତରଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ, ଚୁତିଅନନ୍ତରା ପଟିସନ୍ଧୀତି ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ୟଂ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଦନନ୍ତରୁପ୍ପାଦନିୟମୋ ତଂତଂସହକାରୀପଚ୍ଚୟୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ପୁରିମପୁରିମଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ୱସେନ ଇଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଭାୱନାବଲେନ ପନ ୱାରିତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୱେଖେ ଦିନ୍ନେ ପୁପ୍ଫିତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ପୁପ୍ଫନଂ ନ ହୋତି, ଅଗଦୱେଖେ ପନ ଅପନୀତେ ତାୟୟେୱ ସମତ୍ଥତାୟ ପୁପ୍ଫନଂ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ଭାୱନାବଲେନ ୱାରିତତ୍ତା ସମୁଟ୍ଠାପନସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ଅସମୁଟ୍ଠାପନଂ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅପଗତେ ତାୟୟେୱ ସମତ୍ଥତାୟ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତତୋୱେତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ, ନ ଅତ୍ଥତୋତି ଉପଚୟସନ୍ତତିଅଧିୱଚନନିରୁତ୍ତିପଦାନଂ ୱିୟ ସଦ୍ଦତ୍ଥମତ୍ତତୋ ନାନାକରଣଂ, ନ ୱଚନୀୟତ୍ଥତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱ ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ନିରୋଧୁପ୍ପାଦନ୍ତରାଭାୱତୋ ନିରନ୍ତରୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ସଣ୍ଠାନାଭାୱତୋ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସହାୱଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଇଦମିତୋ ହେଟ୍ଠା ଉଦ୍ଧଂ ତିରିୟ’’ନ୍ତି ୱିଭାଗାଭାୱା ଅତ୍ତନା ଏକତ୍ତମିୱ ଉପନେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା ।

ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାତି ଚ ଅବ୍ୟାପାରତ୍ତା ଧମ୍ମାନଂ ୟସ୍ମିଂ ୟଦାକାରେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ତମାନେ ୱା ସତି ତଂତଂୱିସେସୱନ୍ତା ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ସୋୱ ଆକାରୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିମେୱ ଚ ଉପାଦାୟ କାଲୱୋହାରୋତି ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଫଲସମାପତ୍ତୀନଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଚୱନ୍ତସ୍ସ ପୁରିମଚୁତିପଚ୍ଛିମପଟିସନ୍ଧୀନଞ୍ଚ ନିରୋଧୁପ୍ପାଦନିରନ୍ତରତାୟ କାଲନ୍ତରତା ନତ୍ଥୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନ ହି ତେସଂ ଅନ୍ତରା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଉପାଦାୟ କାଲନ୍ତରତା ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଚ ରୂପଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ଅରୂପଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରଂ କରୋତି ଅଞ୍ଞସନ୍ତାନତ୍ତା । ରୂପାରୂପଧମ୍ମସନ୍ତତିୟୋ ହି ଦ୍ୱେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସସଭାୱତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପକାରଭାୱେନ ୱତ୍ତମାନାପି ୱିସୁଂୟେୱ ହୋନ୍ତି । ଏକସନ୍ତତିୟଞ୍ଚ ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ମଜ୍ଝେ ୱତ୍ତମାନଂ ତଂସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଅନ୍ତରକାରକଂ ହୋତି । ତାଦିସଞ୍ଚ କଞ୍ଚି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଫଲସମାପତ୍ତୀନଂ ମଜ୍ଝେ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ଅଭାୱୋ ଅନ୍ତରକାରକୋ ହୋତି ଅଭାୱତ୍ତାୟେୱ, ତସ୍ମା ଜୱନାନନ୍ତରସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ୱିୟ, ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ଚ ନିରନ୍ତରତା ସୁଟ୍ଠୁ ଚ ଅନନ୍ତରତା ହୋତୀତି ତଥା ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଚୁତୀନମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ପାକଟୋତି ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୱ ୱୁତ୍ତା । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେନ ଗହିତାନଂ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅଲଭନ୍ତାନଂ ‘‘ଅତୀତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୫) ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ନ ସୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂୟେୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି କୁସଲାଦିଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଗ୍ଗହଣଂ ଅପରିଚ୍ଛେଦଂ, ୟତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋୟେୱ ଚ ଗହଣଂ ସିୟା, ତେନେୱ ଚ ଅତୀତତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୟୋ ନ ସନ୍ତୀତି ।

ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱସହୁପ୍ପାଦଭାୱେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପାକଟେନ ଠିତିୟାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ନିଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ସହଜାତଭାୱେନ ଉପକାରକତା ସହଜାତପଚ୍ଚୟତାତି ।

ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକସ୍ସ ଉପକାରକତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତା, ଉପକାରକତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତାୱସେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ସହଜାତାଦିୱସେନ । ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋୟେୱ ହି କୋଚି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ନ ଚ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଭାୱେହି ଉପକାରକସ୍ସ ଉପକାରକା ୱତ୍ଥୁଖନ୍ଧା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ।

ତରୁଆଦୀନଂ ପଥୱୀ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ ପଥୱୀଧାତୁ ସେସଧାତୂନଂ, ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଉପକାରକା ଚିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସ ପଟାଦୟୋ ୱିୟ ନିସ୍ସୟାକାରେନ ଖନ୍ଧାଦୟୋ ତଂତଂନିସ୍ସୟାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ।

ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ନିସ୍ସିତୋତି ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ନିସ୍ସୟୋତି ୱଦତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭୁସୋ, ତଂ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ନିଦ୍ଧାରେତି ।

ପକତୋତି ଏତ୍ଥ ପ-କାରୋ ଉପସଗ୍ଗୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନେ ସମତ୍ଥଭାୱେନ ସୁଟ୍ଠୁକତତଂ ଦୀପେତି । ତଥା ଚ କତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ କତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ’’ତି । କରଣଞ୍ଚ ଦୁୱିଧଂ ନିପ୍ଫାଦନଂ ଉପସେୱନଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିପ୍ଫାଦିତୋ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପସେୱିତୋ ୱାତି ଏତେନ କାୟଅଲ୍ଲୀୟାପନୱସେନ ଉପଭୋଗୂପସେୱନଂ ୱିଜାନନାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣୂପସେୱନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ଅନାଗତାନମ୍ପି ଚକ୍ଖୁସମ୍ପଦାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣୂପସେୱନେନ ୟଥାପଟିସେୱିତାନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟତା ୱୁତ୍ତା ହୋତି ।

ୟଥା ପଚ୍ଛାଜାତେନ ୱିନା ସନ୍ତାନାୱିଚ୍ଛେଦହେତୁଭାୱଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟେ ପଚ୍ଛାଜାତାକାରେନ ଉପକାରକା, ତେସଂ ସା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାକାରାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠା ଉପକାରକତା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟତା, ତଥା ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣାକାରାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠା ପୁରେଜାତଭାୱେନ ୱିନା ଉପକାରକଭାୱଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପୁରେଜାତାକାରେନ ଉପକାରକତା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତା, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାନଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାକାରୱିସିଟ୍ଠା ଉପକାରକତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଗିଜ୍ଝପୋତକସରୀରାନଂଆହାରାସାଚେତନା ୱିୟାତି ଏତେନ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେହି ଅରୂପଧମ୍ମେହି ରୂପକାୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ‘‘ଆହାରାସା ୱିୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଚେତନାଗହଣଂ କରୋତି ।

କୁସଲାଦିଭାୱେନ ଅତ୍ତନା ସଦିସସ୍ସ ପୟୋଗେନ କରଣୀୟସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣଂ ପୱତ୍ତନଂ ଆସେୱନଟ୍ଠୋ, ଅତ୍ତସଦିସସଭାୱତାପାଦନଂ ୱାସନଂ ୱା । ଗନ୍ଥାଦୀସୁ ପୁରିମାପୁରିମାଭିୟୋଗୋ ୱିୟାତି ପୁରିମା ପୁରିମା ଆସେୱନା ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗୋ ଚିତ୍ତକିରିୟା, ଆୟୂହନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି କାୟୱଚୀପୟୋଗୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗୋ ଚେତନା । ସା ତାୟ ଉପ୍ପନ୍ନକିରିୟତାୱିସିଟ୍ଠେ ସନ୍ତାନେ ସେସପଚ୍ଚୟସମାଗମେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନମ୍ପି ତେନେୱ କିରିୟଭାୱେନ ଉପକାରିକା ହୋତି । ତସ୍ସ ହି କିରିୟଭାୱସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ପୱତ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି । ସହଜାତାନଂ ପନ ତେନ ଉପକାରିକାତି କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।

ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱେନାତି ଏତେନ ସଉସ୍ସାହେହି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେହି କୁସଲାକୁସଲେହି ସାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନ ସଦିସୱିପାକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ୱିପାକାନଂ ପୟୋଗେନ ଅସାଧେତବ୍ବତାୟ ପୟୋଗେନ ଅଞ୍ଞଥା ୱା ସେସପଚ୍ଚୟେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତାୟେୱ ସିଦ୍ଧିତୋ ନିରୁସ୍ସାହୋ ସନ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ନ କିଲେସୱୂପସମସନ୍ତଭାୱୋ, ତଥାସନ୍ତସଭାୱତୋୟେୱ ଭୱଙ୍ଗାଦୟୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେପି ହି ଜୱନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ରୂପାଦୀନଂ ଗହିତତା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅଭିନିପାତସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣମତ୍ତା ପନ ୱିପାକା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୟେୱ । ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱାୟାତି ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱତ୍ଥାୟ । ଏତେନ ତପ୍ପଚ୍ଚୟୱତଂ ଅୱିପାକାନମ୍ପି ୱିପାକାନୁକୁଲଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ।

ସତିପି ଜନକତ୍ତେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ଆହାରାନଂ ପଧାନକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୂପାରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନା’’ତି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଞ୍ହି ସତିପି ଜନକତ୍ତେ ଅରୂପୀନଂ ଆହାରାନଂ ଆହାରଜରୂପସମୁଟ୍ଠାପକରୂପାହାରସ୍ସ ଚ ହୋତି, ଅସତିପି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପୂପତ୍ଥମ୍ଭକରୂପାହାରସ୍ସ, ଅସତି ପନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେ ଆହାରାନଂ ଜନକତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ପଧାନଂ । ଜନୟମାନୋପି ହି ଆହାରୋ ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୟମାନୋୟେୱ ଜନେତୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱୋ ଆହାରଭାୱୋତି ।

ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନାତି ଏତ୍ଥ ନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତିନିୱାରକେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନେନ ଗରୁଭାୱୋ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ, ଅଥ ଖୋ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚେସୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଜୀୱନେ ଜୀୱନ୍ତେହି ସୁଖିତାଦିଭାୱେ ସୁଖିତାଦୀହି ଅଧିମୋକ୍ଖପଗ୍ଗହୁପଟ୍ଠାନାୱିକ୍ଖେପଜାନନେସୁ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ପୱତ୍ତିୟଂ ଆଜାନନେ ଅଞ୍ଞାତାୱୀଭାୱେ ଚ ସଦ୍ଧାଦିସହଜାତେହୀତି ଏୱଂ ତଂତଂକିଚ୍ଚେସୁ ଚକ୍ଖାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅନୁୱତ୍ତନୀୟତା । ତେସୁ ତେସୁ ହି କିଚ୍ଚେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ତଦନୁୱତ୍ତନେନ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୀତି । ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପନ ୟଦିପି ଲିଙ୍ଗାଦୀହି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟତା ଅତ୍ଥି, ସା ପନ ନ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ଜୀୱିତାହାରା ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେସଂ ଅନୁପାଲକଉପତ୍ଥମ୍ଭକା ଅତ୍ଥି, ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଭୂତା ଚ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସଭାୱା ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ କେନଚି ପକାରେନ ଉପକାରକା ହୋନ୍ତି, କେୱଲଂ ପନ ୟଥାସକେହେୱ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ୟଥା ଇତ୍ଥାଦିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହୋତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ତଂସହିତସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଲିଙ୍ଗାଦୀହି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟତା ଚ ତେସଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ନ ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ସୁଖଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନିପି ଚକ୍ଖାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।

ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଭୂତାନଂ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିତକ୍କନାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାନଂ ପେକ୍ଖନଂ, ଚିନ୍ତନଂ ୱା ୱିତକ୍କାଦୀନଂୟେୱ ସାଧାରଣୋ ବ୍ୟାପାରୋ ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠୋ । ଠପେତ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦ୍ୱୟନ୍ତି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସବ୍ବାନିପୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତଝାନଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱଚନେନ ଅଝାନଙ୍ଗାନଂ ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନଂ ନିୱତ୍ତନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନୀ’’ତି ଏତେନେୱ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ୱେଦନାଭେଦେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖଦ୍ୱୟସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଅଝାନଙ୍ଗତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଝାନଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ସତିପି ୱା ଝାନଙ୍ଗୱୋହାରେ ୱେଦନାଭେଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଝାନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନଂ ପନ ୟଦିପି ଝାନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ଝାନପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପନ ନ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ସବ୍ବାନିପି ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଗହଣଂ କତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବାନିପୀ’’ତି ୱଚନଂ ସବ୍ବକୁସଲାଦିଭେଦସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ, ନ ପନ ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗତସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୟତୋ ତତୋ ୱାତି ସମ୍ମା ୱା ମିଚ୍ଛା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେ ପନ ଦ୍ୱେପି ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ସହେତୁକଚିତ୍ତେସୂତି ସହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଅଲାଭାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଲାଭାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି । ଏୱଂ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ କତ୍ଥଚି କସ୍ସଚି ଲାଭୋ ନ ୱାରିତୋତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ନ ସୱିତକ୍କାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଝାନପଚ୍ଚୟସ୍ସେୱ ଅଲାଭାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତନ୍ତି । ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ୱା ଲାଭାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥେ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ୱଚନେ ସୱିତକ୍କାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଝାନପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲାଭାଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୟେନ ଅଲାଭେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ମନୋଧାତୁଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହସୁଞ୍ଞତୱାରେସୁ ଝାନଂ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ, ତଂ ଅଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ ଏସ ଝାନପଚ୍ଚୟସ୍ସପି ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଅଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ହି ସହେତୁକେସୁ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ସହଜାତେ ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଏକତ୍ତଗତଭାୱକରଣଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟନବ୍ୟାପାରୋ ବଲୱା, ନ ତଥା ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ହୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପକରଣେ ଦୁବ୍ବଲମ୍ପି ଉପନିଜ୍ଝାୟନଂ ୟଦିପି କିଞ୍ଚିମତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ତେନ ଉପକାରକତା ହୋତୀତି ସୱିତକ୍କାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁପି ଝାନପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋୱ, ତସ୍ମା ୟେ ଏୱଂ ପଠନ୍ତି ‘‘ନ ଏତେ ପନ ଦ୍ୱେପି ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି, ତେସଂ ସୋ ପାଠୋ ସୁନ୍ଦରତରୋ, ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା, ନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟାତି ।

ସମଂ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତତାୟ ଏକୀଭାୱୋପଗମେନ ୱିୟ ଉପକାରକତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା।

ୟୁତ୍ତାନମ୍ପି ସତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ନାନତ୍ତୂପଗମେନ ଉପକାରକତା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା । ନ ହି ୱତ୍ଥୁସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ଅୟୁତ୍ତାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନ ଉପକାରକାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ଅତ୍ଥୀତି । ରୂପାନଂ ପନ ରୂପେହି ସତିପି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେ ୱିପ୍ପୟୋଗୋୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ନ ତେସଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା। ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୩) ।

ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଲକ୍ଖଣେନାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଭାୱେନ । ତେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ପାପକମ୍ମଂ କତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୩୮), ‘‘ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ମାତିକା ୪.୨୪) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତଉପଲବ୍ଭମାନତାଲକ୍ଖଣଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ନିୱାରେତି । ସତିପି ଜନକତ୍ତେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପ୍ପଧାନା ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକତାତି ଆହ ‘‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନା’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସହଜାତାଦୀନଂ ସାଧାରଣଂ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଆରମ୍ମଣେ ଫୁସନାଦିୱସେନ ୱତ୍ତମାନାନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ସହଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଏକସ୍ମିଂ ଫସ୍ସାଦିସମୁଦାୟେ ସତି ଦୁତିୟୋ ନ ହୋତି, ଅସତି ପନ ହୋତି, ତେନ ନତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକତା ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା। ସତିପି ପୁରିମତରଚିତ୍ତାନଂ ନତ୍ଥିଭାୱେ ନ ତାନି ନତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକାନି, ଅନନ୍ତରମେୱ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ପୱତ୍ତିଓକାସଂ ଅଲଭମାନାନଂ ନତ୍ଥିଭାୱେନ ପୱତ୍ତିଓକାସଂ ଦଦମାନଂ ୱିୟ ଉପକାରକଂ ହୋତୀତି ‘‘ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନେନ ଉପକାରକତା’’ତି ଆହ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭାୱମତ୍ତେନ ଉପକାରକତା ଓକାସଦାନଂ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା, ସଭାୱାୱିଗମେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସଭାୱୱିଗମେନ ଉପକାରକତା ୱିଗତପଚ୍ଚୟତା, ନତ୍ଥିତା ଚ ନିରୋଧାନନ୍ତରସୁଞ୍ଞତା, ୱିଗତତା ନିରୋଧପ୍ପତ୍ତତା, ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ, ତଥା ଅତ୍ଥିତାୟ ସସଭାୱତୋ ଉପକାରକତା ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା, ସଭାୱାୱିଗମେନ ନିରୋଧସ୍ସ ଅପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପକାରକତା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟତାତି ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସୋ ଧମ୍ମାୱିସେସେପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସତ୍ତିୱିସେସଂ ସବ୍ବଂ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ତଥାଗତେନ ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟୱିସେସା ୱୁତ୍ତାତି ଭଗୱତି ସଦ୍ଧାୟ ‘‘ଏୱଂୱିସେସା ଏତେ ଧମ୍ମା’’ତି ସୁତମୟଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚିନ୍ତାଭାୱନାମୟେହି ତଦଭିସମୟାୟ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ ।

ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଏକସ୍ସପି ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତାଭାୱତୋ ନାମଧମ୍ମେକଦେସତା ଅନନ୍ତରାଦୀନଂ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ନାମଧମ୍ମାୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ନ କେୱଲଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ଭଜନ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂୟେୱ ଖନ୍ଧାନଂ ନାମତା, ଅଥ ଖୋ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନାମମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପେକଦେସୋତି ଏତ୍ଥ ଏକଦେସୱଚନେନ ରୂପରୂପତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱଜ୍ଜେତି, ରୂପରୂପଂ ପନ କୁସଲତ୍ତିକେ ଅନାଗତମ୍ପି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଆଗତମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘୋ ଧମ୍ମୋ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ – ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ, ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଂ । ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆପୋଧାତୁଂ କବଳୀକାରଂ ଆହାରଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ…ପେ॰… ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୨୨.୩୯) ।

ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୋ

୧. ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧.ୟୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ସୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଏତେନ ହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସଙ୍ଖାତାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି । ୟୋ ପନ ହେତୁଭାୱେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ଉଭୟଥାପି ହେତୁଭାୱେନ ଉପକାରକତା ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସେସପଚ୍ଚୟେସୁପି । ଉପକାରକତା ପନ ଧମ୍ମସଭାୱୋ ଏୱ, ନ ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି । ତଥା ତଥା ଉପକାରକଂ ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ହି ଭଗୱା ତଂ ତଂ ଉପକାରକତଂ ଦସ୍ସେତୀତି ।

ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଠମୋ ହେତୁ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନ ଏତସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ଉପକାରକତା ହେତୁପଚ୍ଚୟତାତି ଦସ୍ସେତି । ଦୁତିୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିସେସନଂ । ତେନ ନ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ହେତୁନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସାପେକ୍ଖତ୍ତା ଦୁତିୟେ ହେତୁସଦ୍ଦେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବସ୍ସ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅତ୍ତନାୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ନାୟଂ ଏକନ୍ତୋ । ହେତୁସଦ୍ଦୋ ହି ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥେୱ ବ୍ୟାୱଟୋ ୟଦା ଗୟ୍ହତି, ତଦା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିସେସନଂ ନ ହୋତୀତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିସିଟ୍ଠା ୟେ କେଚି ଗହିତା ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ତନି ଏୱ ବ୍ୟାୱଟେନ ହେତୁସଦ୍ଦେନ ୱିସେସନେନ ୱିନା ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଗହଣଂ ହୋତୀତି ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଥାପି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଆହ । ନନୁ ୟଥା ‘‘ଅରୂପିନୋ ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୫), ‘‘ଅରୂପିନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୬) ଚ ୱୁତ୍ତେ ଦୁତିୟେନ ଆହାରଗ୍ଗହଣେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣେନ ଚ ୱିନାପି ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତକାୱ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ସିୟାତି ? ନ, ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୱଜ୍ଜେତବ୍ବାଭାୱତୋ ହି ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣେ ଅସତିପି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାୱ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ତଂ ନ କତଂ, ଇଧ ପନ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଦୁତିୟଂ ହେତୁଗ୍ଗହଣନ୍ତି ।

ଏୱମ୍ପି ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ସୋ ଏୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକହେତୂତି ୱିସେସନସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ୟୋ କୋଚି ହେତୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସେୱ ହେତୁସ୍ସ ପୁନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଏତଦତ୍ଥମେୱ ଚ ୱିନାପି ଦୁତିୟେନ ହେତୁସଦ୍ଦେନ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେ ସିଦ୍ଧେପି ତସ୍ସ ଗହଣଂ କତଂ । ଅଥ ୱା ଅସତି ଦୁତିୟେ ହେତୁସଦ୍ଦେ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ପନ ହେତୂନନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଗହଣଂ ସିୟାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱଂ ୟେ ଲଭନ୍ତି, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ହେତୂନଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ହେତୁଝାନମଗ୍ଗା ପତିଟ୍ଠାମତ୍ତାଦିଭାୱେନ ନିରପେକ୍ଖା, ନ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟା ୱିୟ ସାପେକ୍ଖା ଏୱ, ତସ୍ମା ଏତେସ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଂ ହେତାଦିଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟା ପନ ଆହରିତବ୍ବଇସିତବ୍ବାପେକ୍ଖା ଏୱ, ତସ୍ମା ତେ ୱିନାପି ଦୁତିୟେନ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନା ଏୱ ଆହରିତବ୍ବେ ଚ ଇସିତବ୍ବେ ଚ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି ତଂ ତତ୍ଥ ନ କତଂ, ଇଧ ଚ ଦୁତିୟେନ ହେତୁଗ୍ଗହଣେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ହେତୁନା ପଚ୍ଚୟଭୂତେନେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ହେତୂନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପୁନ ୱିସେସନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ହାୱାରେ ‘‘କୁସଲା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୧) ଦୁତିୟଂ ହେତୁଗ୍ଗହଣଂ ନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସଅପାକଟତ୍ତାତି ତଂ-ସଦ୍ଦୋ ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨) ପୁରିମୱଚନେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବେ ପାକଟୀଭୂତେ ଏୱ ପୱତ୍ତତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହେତୁସଦ୍ଦୋ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟାୱଟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦେନ ୱିୟ ତଂ-ସଦ୍ଦେନପି ଅନପେକ୍ଖନୀୟୋ ଅଞ୍ଞୋ ଚ କୋଚି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବପ୍ପକାସକୋ ୱୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଚ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱଚନେନ ଅସମତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱଚନନ୍ତରାପେକ୍ଖେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ପାକଟୀକତଂ, ତେନ ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଂଗହଣଂ କତନ୍ତି । କିଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକସଦ୍ଦେ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ପାକଟୀଭୂତନ୍ତି ? ୟେହି ହେତୂହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତେ ହେତୂ ଚେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକୱିସେସନଭୂତା ତବ୍ବିସେସିତା ଚ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକା । ତେନାହ ‘‘ତେ ହେତୂ ଚେୱା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ତେ ହେତୂ ଚେୱା’’ତି ଏତସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନ ହେତୁସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧେ ସତି ୟଥା ଇଧ ତେନେୱ ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ପାକଟା, ଏୱଂ ପୁବ୍ବେପି ଭୱିତୁଂ ଅରହନ୍ତୀତି ‘‘ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସ ଅପାକଟତ୍ତା ‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱା ହେତୁଗ୍ଗହଣଂ ଅପନେତ୍ୱା ତଂସଦ୍ଦୱଚନୀୟତଂ ଚୋଦେତି ପରିହରତି ଚ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଚ ହେତୁସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ହେତୂ ହି ପଚ୍ଚୟାତି ।

ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ଅଜନୟମାନାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଜନୟମାନାପି । ୟଦି ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ସହଜାତପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ତସ୍ସ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟଦି ଚ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ତଂସମାନଲକ୍ଖଣାନଂ କଟତ୍ତାରୂପାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନିଦସ୍ସିତୋ, ଏୱମିଧାପି ଭୱିତବ୍ବଂ । ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ପନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ସବ୍ବଚିତ୍ତଚେତସିକସମୁଟ୍ଠାନତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଏୱଂପକାରେନ ହି ତଂସମୁଟ୍ଠାନୱଚନେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନୱଚନଂ ୱିସେସିତଂ ହୋତି । ନନୁ ‘‘ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକସମୁଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତାତି ? ନ ୱୁତ୍ତା । ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଏୱ ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଏତେନେୱ ହେତୁଆଦିପଟିବଦ୍ଧତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତେତି, ୟଞ୍ଚ ପକପ୍ପେତି, ୟଞ୍ଚ ଅନୁସେତି, ଆରମ୍ମଣମେତଂ ହୋତି, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତିୟା ଆରମ୍ମଣେ ସତି ପତିଟ୍ଠା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତେ ୱିଞ୍ଞାଣେ ୱିରୁଳ୍ହେ ନାମରୂପସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତି, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୯) ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତେ’’ତିଆଦି ।

ପୁରିମତରସିଦ୍ଧାୟ ପଥୱିୟା ବୀଜପତିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ପୁରିମତରସିଦ୍ଧେ କମ୍ମେ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞାଣବୀଜସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଂ କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘କମ୍ମଂ ଖେତ୍ତଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ବୀଜ’’ନ୍ତି । କସ୍ସ ପନ ତଂ ଖେତ୍ତଂ ବୀଜଞ୍ଚାତି ? ନାମରୂପଙ୍କୁରସ୍ସ ।

ଅୟଞ୍ଚ ପନତ୍ଥୋତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତା । ଓକାସୱସେନେୱାତି ନାମରୂପୋକାସୱସେନେୱ । ସୋ ହି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଓକାସୋତି । ୱତ୍ଥୁରୂପମତ୍ତମ୍ପୀତି ୱଦନ୍ତୋ ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନଂ ସେସରୂପାନମ୍ପି ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭକଭାୱେନେୱ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ସହଭୱନମତ୍ତଂ ୱା । ତତ୍ଥ କାୟଭାୱାଦିକଲାପାନଂ କତ୍ଥଚି ଅଭାୱତୋ କତ୍ଥଚି ଅଭାୱାଭାୱତୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁରୂପମତ୍ତମ୍ପି ୱିନା’’ତି ଆହ । ସସ୍ସାମିକେତି ଏତସ୍ସେୱ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ସରାଜକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୱତ୍ତିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱପଟିବାହନତୋତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋୟେୱ ନତ୍ଥି ‘‘ହେତୂ ସହଜାତାନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) ୱଚନତୋ । ନ ହି ୟେସଂ ହେତୂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତି, ତାନି ହେତୁସହଜାତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ୟଦି ସିୟୁଂ, ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦି ଚ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ନ ପନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ନ ତାନି ହେତୁସହଜାତାନୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ୟୋ ପନ ହେତୂହି ସମାନକାଲୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ହେତୁସହଜାତଭାୱଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତସ୍ସାୟଂ ପସଙ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭଗୱା ପନ ୱଚନାନଂ ଲହୁଗରୁଭାୱଂ ନ ଗଣେତି, ବୋଧନେୟ୍ୟାନଂ ପନ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପତୋ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋ ତଥା ତଥା ଦେସନଂ ନିୟାମେତୀତି ନ କତ୍ଥଚି ଅକ୍ଖରାନଂ ବହୁତା ୱା ଅପ୍ପତା ୱା ଚୋଦେତବ୍ବାତି ।

ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨.ଉପ୍ପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେୟେୱାତି ଏତେନ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖଣେକଦେସେନ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖଣଂ ଗୟ୍ହତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେୟେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ରୂପାଦୀନି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖଣେତି । ତେନ ଆଲମ୍ବିୟମାନାନମ୍ପି ରୂପାଦୀନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱତ୍ତମାନତାୟ ପୁରେ ପଚ୍ଛା ଚ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅନାଲମ୍ବିୟମାନାନଂ । ନ ଏକତୋ ହୋନ୍ତୀତି ନୀଲାଦୀନି ସବ୍ବରୂପାନି ସହ ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ସଦ୍ଦାଦୟୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଂ ୟ’’ନ୍ତି ହି ୱଚନଂ ରୂପାଦୀନି ଭିନ୍ଦତୀତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମେନତ୍ଥେନ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେନ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱଲକ୍ଖଣଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ‘‘ୟଂ ୟ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ରୂପାଦିଭେଦଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି । ‘‘ୟଂ ୟଂ ୱା ପନାରବ୍ଭା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାୟଂ ଦସ୍ସିତସବ୍ବାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ୱା ଇଧାପି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଥା ନଦୀପବ୍ବତାନଂ ସନ୍ଦନଂ ଠାନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତଂ ଅୱିରତଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ସନ୍ଦନ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା’’ତି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗହସମୁଦାୟୱସେନ ଗହିତତ୍ତା ତେସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଅୱିରତନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମେ ପନ ନ ହେତାଦିପଚ୍ଚୟା ସବ୍ବେପି ଅତୀତାନାଗତାନଂ ହୋନ୍ତି । ନ ହି ଅତୀତୋ ଚ ଅନାଗତୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ୟସ୍ସେତେ ପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅତୀତତ୍ତିକେ ଅତୀତାନାଗତାନଂ ନ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଇଧାପି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେନ ୟେସଂ ରୂପାଦୟୋ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୱ ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେସୁ ହି ଦସ୍ସିତେସୁ ଅତୀତାନାଗତେସୁ ତଂତଂପଚ୍ଚୟା ଅହେସୁଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ନ ପନ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୱନ୍ତତା । ପଚ୍ଚୟୱନ୍ତୋ ହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୟେୱାତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସଂ କତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ତେ ତେ ଧମ୍ମା’’ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ୟଂ ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକଭାୱୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ଚତ୍ତାରୋ ହି ଖନ୍ଧା ସହେୱ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେପି ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି ତେସୁ ଏକେକଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱେଦନାଦୀସୁ ଫସ୍ସାଦୀସୁ ଚ ଏକେକସ୍ସପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବେସଂ ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତେ ତେ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ ରୂପାଦିକୋ ଏକେକୋୱ ୟଂୟଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ, ୟେ ଚ ଅନେକେ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଏକେକୱସେନ ୟଂୟଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା, ତେ ସବ୍ବେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତେ ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ କାଲେ ନୀଲାଦୀସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଚ ଏକେକମେୱ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ପନ ଆଲମ୍ବିୟମାନା ରୂପାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଚ ଅନେକେ, ତଥା ସଦ୍ଦାଦିଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଚାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ତେ ତେ’’ତି ।

ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଅପରିୟାପନ୍ନତୋ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧାନୁସ୍ସରଣକାଲେ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ରୂପାୱଚରକୁସଲକିରିୟାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସତି ୟଥା ‘‘ଅପ୍ପମାଣା ଖନ୍ଧା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୨.୫୮) ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ନିବ୍ବାନଂ ପୁବ୍ବେ ନିୱୁଟ୍ଠଂ ଅସଙ୍ଖତତ୍ତା, ନ ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ପୁବ୍ବେ ନିୱୁଟ୍ଠେସୁ ଅପ୍ପମାଣକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଞାତେସୁ ନିବ୍ବାନଜାନନେ ନ ତେନ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ହି ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣଜାନନସ୍ସ କାମାୱଚରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଅପ୍ପମାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିଭାୱେନ୍ତମେୱ ତଦାରମ୍ମଣଜାନନସ୍ସ କାମାୱଚରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଦିଟ୍ଠନିବ୍ବାନୋୟେୱ ଚ ପୁବ୍ବେ ନିୱୁଟ୍ଠେ ଅପ୍ପମାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନୁସ୍ସରତି, ତେନ ୟଥାଦିଟ୍ଠମେୱ ନିବ୍ବାନଂ ତେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ପନ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ତଦାରମ୍ମଣୱିଭାୱନଂ କାତବ୍ବଂ । ୱିଭୂତମେୱ ହି ତଂ ତସ୍ସାତି । ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣେପି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ନ କସ୍ସଚି ରୂପାୱଚରସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ।

ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩.ଧୁରନ୍ତି ଧୁରଗ୍ଗାହଂ । ଜେଟ୍ଠକନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ । ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁରିମଛନ୍ଦସ୍ସ ସମାନରୂପେନ ତଦନନ୍ତରଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନ ତଂସମ୍ବନ୍ଧେନ ଛନ୍ଦସଦ୍ଦେନେୱ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଛନ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକୱିସେସନଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି ।

ଗରୁକାରଚିତ୍ତୀକାରୱସେନ ୱାତି କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ, ଲଦ୍ଧଂ ଅୱିଜହିତବ୍ବଂ। ୟେନ ୱା ୱିନା ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ, ତସ୍ସେୱତ୍ଥୋ ଅୱିଜହିତବ୍ବନ୍ତି । ଅନୱଞ୍ଞାତନ୍ତି ଅୱଞ୍ଞାତମ୍ପି ଅଦୋସଦସ୍ସିତାୟ ଅସ୍ସାଦନେନ ଅନୱଞ୍ଞାତଂ କତ୍ୱା ।

ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ଅପ୍ପନାସଦିସା ମହାବଲା ୱିନା ଅଧିପତିନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ‘‘ଏକନ୍ତେନେୱା’’ତି ଆହ । କମ୍ମକିଲେସାୱରଣଭୂତା ଚ ତେ ସଗ୍ଗାୱରଣା ଚ ମଗ୍ଗାୱରଣା ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖସଗ୍ଗାନଂ କାମାୱଚରଦେୱାନମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଅରହନ୍ତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ରୂପାରୂପୀନନ୍ତି ।

କାମାୱଚରାଦିଭେଦତୋ ପନ ତିୱିଧୋ କିରିୟାରମ୍ମଣାଧିପତି ଲୋଭସହଗତାକୁସଲସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଇଦଂ ପରସନ୍ତାନଗତାନଂ ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନୋ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତା ନତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନେପି ‘‘ବହିଦ୍ଧା ଖନ୍ଧେ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୨୦.୩୧) ନିସ୍ସାୟ ଅରହତୋ କିରିୟଧମ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୀହି ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦିୟନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘା ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୨୨.୩୦) ୱିୟ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ରୂପେ ଏୱ ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ୱିଚାରିତମେତଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦିକାଲେ ୱା ଅନାଗତେ କିରିୟଧମ୍ମେ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦନଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେ ଖନ୍ଧେ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୩.୯୬) କିରିୟଧମ୍ମା ରାଗଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତେୱ, ତେ ଚ ‘‘ଅତୀତାରମ୍ମଣେ ଅନାଗତେ ଖନ୍ଧେ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୯.୨୩) ଅନାଗତା ତେଭୂମକାପି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତି । ଆୱଜ୍ଜନକିରିୟସବ୍ଭାୱତୋ ପନ ଇଦମ୍ପି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୪. ୟଥା ଓକାସଦାନୱିସେସଭାୱେନ ନତ୍ଥିୱିଗତା ୱୁତ୍ତା, ନ ଏୱଂ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରା, ଏତେ ପନ ଚିତ୍ତନିୟାମହେତୁୱିସେସଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂ ଚିତ୍ତନିୟାମହେତୁୱିସେସଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତିଆଦିନା ଧାତୁୱସେନ କୁସଲାଦିୱସେନ ଚ ନିଦ୍ଦେସମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିସେସୋ ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା ପଚ୍ଛିମାୟ ପଚ୍ଛିମାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ଧାତୁୱିସେସେନ ଚିତ୍ତୱିସେସେ ଦସ୍ସନଂ ୟଂ କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ତଂ ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ମନୋଧାତୁୟା’’ତି ଇଦମ୍ପି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ନିୟାମାଭାୱତୋ, ‘‘ମନୋଧାତୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତି ଚ ତଥେୱ ନ ସକ୍କା । ନ ହି ମନୋଧାତୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାୟେୱ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋତି ନିୟାମୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପାକଟା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଧାତୁୱିସେସନିୟାମୋ ଅତ୍ଥି, ତାୱ ନିଦସ୍ସନେନ ନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ନିରୱସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା’’ତିଆଦିମାହ । ସଦିସକୁସଲାନନ୍ତି ୱେଦନାୟ ୱା ହେତୂହି ୱା ସଦିସକୁସଲାନଂ ଅନୁରୂପକୁସଲାନନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଭୂମିଭିନ୍ନାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଭୱଙ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ କୁସଲାକୁସଲମୂଲକେସୁ ଚୁତିପି ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅବ୍ୟାକତମୂଲକେ ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ।

କାମାୱଚରକିରିୟାୱଜ୍ଜନସ୍ସାତି କାମାୱଚରକିରିୟାୟ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସାତି ଆୱଜ୍ଜନଗ୍ଗହଣେନ କାମାୱଚରକିରିୟଂ ୱିସେସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାମାୱଚରୱିପାକୋ କାମାୱଚରକିରିୟରାସିସ୍ସ ଚ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ହୋନ୍ତୋ ଚ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସେୱାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆୱଜ୍ଜନଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୬. ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ପୋରାଣପାଠୋ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ଇମସ୍ସ, ନ ଚ ସମାନତ୍ଥସ୍ସପି ସଦ୍ଦନ୍ତରସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତେ ସଦ୍ଦନ୍ତରସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ପଠନ୍ତି । ଓକ୍କନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରପଟିସନ୍ଧିୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଇତରାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ’’ତି । ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଇଦଂ ୟଦିପି ପୁବ୍ବେ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ନ ତେନ ଖଣନ୍ତରେ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ରୂପୀନଂ ନିୱାରିତୋତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କଞ୍ଚି କାଲେତି କେଚି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା କେଚି ୱତ୍ଥୁଭୂତା କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପଟିସନ୍ଧିକାଲେତି ରୂପନ୍ତରାନଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଚ କାଲନ୍ତରେ ଅରୂପୀନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅନିୱାରିତଂ ନିୱାରେତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘କଞ୍ଚି କାଲ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ କତୋ । ତେନ ହି ‘‘କଞ୍ଚୀ’’ତି ଉପୟୋଗେକୱଚନଂ ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଏତେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧେନ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନସ୍ସ ଆଦେସୋ, ‘‘କାଲେ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧେନ ଭୁମ୍ମେକୱଚନସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ପୁରିମେନ ଚ ‘‘ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ୱତ୍ଥୁ ଚ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନାମସହିତସ୍ସେୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ‘‘ନାମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତେ ଆପନ୍ନେ ଏତେନ କେୱଲସ୍ସେୱ ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତୟୋ ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱସେନାତି ଲବ୍ଭମାନେପି କତ୍ଥଚି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱଚନେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତସ୍ସ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଏକଦେସଭୂତେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପେ ସମୁଦାୟେକଦେସୱସେନ ସାମିୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ୱା ।

ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮. ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ’’ତି ଇଦଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା କେଚୀ’’ତି, ତତ୍ଥ ତେ ଏୱ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଆରୁପ୍ପୱିପାକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ‘‘ତେଭୂମକୱିପାକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ଠପେତବ୍ବଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପକାସେତବ୍ବତ୍ତା ।

ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯.ତେ ତୟୋପି ରାସୟୋତି ଉପନିସ୍ସୟେ ତୟୋ ଅନେକସଙ୍ଗାହକତାୟ ରାସୟୋତି ୱଦତି । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଉପନିସ୍ସୟନିଦ୍ଦେସେ ୟେ ପୁରିମା ୟେସଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ଏକନ୍ତେନେୱ ହୋନ୍ତି, ନ କେସଞ୍ଚି କଦାଚି, ତସ୍ମା ୟେସୁ ପଦେସୁ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ତେସୁ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ ପୁରିମା ୟେସଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଆରମ୍ମଣପକତୂପନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେସଂ ନ ସବ୍ବେସଂ ଏକନ୍ତେନ ହୋନ୍ତି, ୟେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପଟିବାହିକା ପଚ୍ଚୟା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ନ ହୋନ୍ତି, ଇତରେସଂ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟେସୁ ପଦେସୁ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତେସୁ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସିଦ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ୟେହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେହି ଅକୁସଲାଦୀହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେସଂ କେସଞ୍ଚୀତି ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ନ ପନ ଅୱିସେସେନ ଅକୁସଲାଦୀସୁ କେସଞ୍ଚୀତି ।

ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା…ପେ॰… ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୟେସଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେସଂ ଅବ୍ୟାକତାନଂ ପଚ୍ଛିମାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ରୂପାବ୍ୟାକତଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଲଭତୀତି । କଥଂ ? ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟେ ତାୱ ନ ଲଭତି ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତା ପୁବ୍ବାପରନିୟମେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚ, ପକତୂପନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ନ ଲଭତି ଅଚେତନେନ ରୂପସନ୍ତାନେନ ପକତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ଅରୂପସନ୍ତାନେନ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ନିପ୍ଫାଦିତା ଉତୁଭୋଜନାଦୟୋ ଚ ଉପସେୱିତା, ନ ଏୱଂ ରୂପସନ୍ତାନେନ । ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଉତୁବୀଜାଦିକେ କମ୍ମାଦିକେ ଚ ସତି ରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, ନ ତଂ ତେନ ପକତଂ ହୋତି । ସଚେତନସ୍ସେୱ ହି ଉପ୍ପାଦନୁପତ୍ଥମ୍ଭନୁପୟୋଗାଦିୱସେନ ଚେତନଂ ପକପ୍ପନଂ ପକରଣଂ, ରୂପଞ୍ଚ ଅଚେତନନ୍ତି । ୟଥା ଚ ନିରୀହକେସୁ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କେସଞ୍ଚି ସାରମ୍ମଣସଭାୱତା ହୋତି, କେସଞ୍ଚି ନ, ଏୱଂ ସପ୍ପକରଣସଭାୱତା ନିପ୍ପକରଣସଭାୱତା ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଉତୁବୀଜାଦୟୋ ପନ ଅଙ୍କୁରାଦୀନଂ ତେସୁ ଅସନ୍ତେସୁ ଅଭାୱତୋ ଏୱ ପଚ୍ଚୟା, ନ ପନ ଉପନିସ୍ସୟାଦିଭାୱତୋତି । ପୁରିମପୁରିମାନଂୟେୱ ପନେତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ବାହୁଲ୍ଲୱସେନ ପାକଟୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅନାଗତେ ଖନ୍ଧେ ପତ୍ଥୟମାନୋ ଦାନଂ ଦେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୮) ପନ ଅନାଗତାପି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ପୁରିମେହି ଆରମ୍ମଣପକତୂପନିସ୍ସୟେହି ତଂସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ ଇଧ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ପୁଗ୍ଗଲୋପି ସେନାସନମ୍ପୀତି ପୁଗ୍ଗଲସେନାସନଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଭଜନ୍ତେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତି, ପି-ସଦ୍ଦେନ ଚୀୱରାରଞ୍ଞରୁକ୍ଖପବ୍ବତାଦିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଭଜନ୍ତେ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ‘‘ସେନାସନଂ କାୟିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସା’’ତିଆଦିୱଚନେନ ସେନାସନଗ୍ଗହଣେନ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଭଜନ୍ତାୱ ଧମ୍ମା ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲାଦୀସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାପି ଆରମ୍ମଣପକତୂପନିସ୍ସୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତାୟ ସେନାସନସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଉତୁଂ ଭୋଜନଂ ସେନାସନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତିଆଦିନା ସେନାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉତୁଆଦୀନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱଂ, ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଖନ୍ଧେ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୪) ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଭାୱଞ୍ଚାତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନମ୍ପି ଚ ତାଦିସାନଂ ପୁବ୍ବେ ପକତତ୍ତା ପକତୂପନିସ୍ସୟତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କସିଣାରମ୍ମଣାଦୀନି ଆରମ୍ମଣମେୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଏକଚ୍ଚାୟା’’ତି ଆହ ।

ଅରୂପାୱଚରକୁସଲମ୍ପି ୟସ୍ମିଂ କସିଣାଦିମ୍ହି ଝାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦିତଂ, ତସ୍ମିଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଝାନୁପ୍ପାଦନେ ସବ୍ବସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଝାନସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜନେ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୀନଂ ଅଭିଞ୍ଞାନଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତେଭୂମକକୁସଲୋ ଚତୁଭୂମକସ୍ସପି କୁସଲସ୍ସା’’ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଅରୂପାୱଚରଂ ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ରୂପାୱଚରଂ ଝାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଭିଞ୍ଞଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୪.୧୩.୨୮୫) । କାମାୱଚରକୁସଲଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକାନମ୍ପି ତଦୁପ୍ପାଦକକୁସଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୱସେନ, ପଟିସନ୍ଧିନିୟାମକସ୍ସ ଚୁତିତୋ ପୁରିମଜୱନସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ତଦୁପ୍ପାଦକକୁସଲୂପନିସ୍ସୟଭାୱେନାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକଂ ତେଭୂମକକୁସଲାନଂ ଚତୁଭୂମକୱିପାକସ୍ସ ତେଭୂମକକିରିୟସ୍ସ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପାଳିୟମ୍ପି ହି ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ନୟଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ପଞ୍ହାୱାରେସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋତି ।

ଇମିନା ପନ ନୟେନାତି ଲୋକୁତ୍ତରନିବ୍ବତ୍ତନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ସିନେହୁପ୍ପାଦନଲେସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲାନଂ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ନ ଇଦଂ ସାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମାୱଚରାଦିତିହେତୁକଭୱଙ୍ଗଂ କାୟିକସୁଖାଦି ଚ ରୂପାୱଚରାଦିକୁସଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ଅରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ତଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତକକୁସଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଉପ୍ପାଦିୟମାନସ୍ସ, ରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବେ ନିୱୁଟ୍ଠାଦୀସୁ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଜାନନତ୍ଥଂ ଝାନାଭିଞ୍ଞାୟୋ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅରହତୋ, ଚତୁଭୂମକୱିପାକାନଂ ପନ ତଦୁପ୍ପାଦକକୁସଲୂପନିସ୍ସୟଭାୱୱସେନ ସୋ ସୋ ୱିପାକୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତଥା ତେଭୂମକୱିପାକୋ’’ତି । ୟଦିପି ଅରହତ୍ତଫଲତ୍ତଂ ଝାନୱିପସ୍ସନା ଉପ୍ପାଦେତି ଅନାଗାମୀ, ନ ପନ ତେନ ତଂ କଦାଚି ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୀହି ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦୀନି ୱିୟ, ତସ୍ମା ତାନି ୱିୟ ତେସଂ ଝାନାଦୀନଂ ଇମସ୍ସ ଚ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ନ ଝାନାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ଉପଲଦ୍ଧପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ହି ଅନାଗତମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟୋତି । ତେନାହ ‘‘ଉପରିଟ୍ଠିମଂ କୁସଲସ୍ସପୀ’’ତି ।

କିରିୟଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦିମ୍ପି ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଦାନାଦିକୁସଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତେଭୂମକକିରିୟାପି ଚତୁଭୂମକସ୍ସପି କୁସଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟୋନିସୋମନସିକାରେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ରାଗାଦିଉପ୍ପାଦନେ ଅକୁସଲସ୍ସ, କୁସଲାକୁସଲୂପନିସ୍ସୟଭାୱମୁଖେନ ଚତୁଭୂମକୱିପାକସ୍ସ । ଏୱଂ କିରିୟସ୍ସପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘କିରିୟସଙ୍ଖାତୋପି ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ଚତୁଭୂମକାନଂ କୁସଲାଦିଖନ୍ଧାନଂ ହୋତିୟେୱା’’ତି । ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେସୁ ପନ ଉତୁଭୋଜନସେନାସନାନମେୱ ତିଣ୍ଣଂ ରାସୀନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱଦସ୍ସନଂ ନୟଦସ୍ସନମେୱାତି । ଇମସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନମହାପକରଣେ ଆଗତନୟେନାତି ଇଦଂ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା, କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୯୧) ଏୱମାଦିକଂ ଉପନିସ୍ସୟପଟିକ୍ଖେପଂ, ଅନୁଲୋମେ ଚ ଅନାଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନାତି ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣୂପନିସଂ ନାମରୂପଂ, ନାମରୂପନିସଂ ସଳାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିକେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୩),

‘‘ୟଥାପି ପବ୍ବତୋ ସେଲୋ, ଅରଞ୍ଞସ୍ମିଂ ବ୍ରହାୱନେ ।

ତଂ ରୁକ୍ଖା ଉପନିସ୍ସାୟ, ୱଡ୍ଢନ୍ତେ ତେ ୱନପ୍ପତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୯) ॥ –

ଆଦିକେନ ଚ ।

ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୦. ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ୟାନି ୱିନା ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତେନ ନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତେସଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଦସ୍ସନେନ ମନୋଦ୍ୱାରେପି ୟଂ ୟଦାରମ୍ମଣପୁରେଜାତେନ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ତଦାଲମ୍ବିତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ରୂପରୂପଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତନ୍ତି ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତି, ସରୂପେନ ପନ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ସାୱସେସୱସେନ ଦେସନା କତା’’ତି ଆହ । ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟଂ ପରିଣାମୟତୋ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତଦାରମ୍ମଣଭାୱିନୋତି ଏତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିଭାୱିନୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତାଭାୱେନ ଇତରସ୍ସପି ଅଭାୱା ଅଗ୍ଗହଣଂ । ଭୱଙ୍ଗଭାୱିନୋ ପନ ଗହଣଂ କାତବ୍ବଂ ନ ୱା କାତବ୍ବଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱିୟ ଅପରିବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଭାୱତୋ, ‘‘ମନୋଧାତୂନଞ୍ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀରଣଭାୱିନୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାପି ।

ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୧.ତସ୍ସେୱାତି ଇଦଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକାନଂ ନିରୱସେସଦସ୍ସିତପୁରେଜାତଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ପନ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ।

ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୨.ପଗୁଣତରବଲୱତରଭାୱୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତେନ ୱିପାକାବ୍ୟାକତତୋ ୱିସେସେତି ।

ଆସେୱନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. କମ୍ମପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୩. ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ‘‘ଚେତନାକମ୍ମମେୱା’’ତି ଆହ । ସତିପି ହି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମତ୍ତେ ନ ଚେତନାୱଜ୍ଜା ଏୱଂସଭାୱାତି । ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥେନାତି କମ୍ମସ୍ସ ସମତ୍ଥତା ତସ୍ସ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ପଞ୍ଚୱୋକାରେୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଏତେନ କାମାୱଚରଚେତନା ଏକୱୋକାରେ ରୂପମ୍ପି ନ ଜନେତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

କମ୍ମପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. ୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୪. ୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ୟେସଂ ଏକନ୍ତେନ ୱିପାକୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତେସଂ ୱସେନ ନୟଦସ୍ସନଂ କତଂ । ନ ହି ଆରୁପ୍ପେ ଭୂମିଦ୍ୱୟୱିପାକୋ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫. ଆହାରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୫.କବଳଂକରିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରିତୋୱାତି ଅସିତପୀତାଦିୱତ୍ଥୂହି ସହ ଅଜ୍ଝୋହରିତୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାତବ୍ବସାୟିତବ୍ବାନିପି ହି ସଭାୱୱସେନ କବଳାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ।

ସେସତିସନ୍ତତିସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନୁପାଲକୋୱ ହୁତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ନ ହି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ନୋଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନକାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତିୱିଧୋପି ପନ ସୋ ନୋଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନକାୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଆହାରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୬. ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୬.ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ମିସ୍ସକତ୍ତା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଧମ୍ମାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ରୂପାରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତୱୋହାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଅରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭୂତାନି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାପେକ୍ଖାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତଂ ଅଫରନ୍ତାନିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ । ୟୋ ପନ ନିରପେକ୍ଖୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେ ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତଂ ଅଫରନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଦି ଚ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ସିୟୁଂ, ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାନଂ ତେସମ୍ପି ସିୟୁଂ । ନ ହି ରୂପଂ ରୂପସ୍ସ, ଅରୂପଂ ୱା ଅରୂପସ୍ସ ୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥୀତି । ସତି ଚେୱଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତତ୍ତା କଲଲାଦିକାଲେ ଚ ଲିଙ୍ଗାଦୀନି ସିୟୁଂ, ୟେସଂ ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତଂ ଫରେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ଫରନ୍ତି । ତସ୍ମା ନ ତେହି ତାନି ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତକାନି, ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତତ୍ତାଭାୱତୋ ଚ ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତଂ ନ ଫରନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ୟେହି ତାନି ସହଜାତାନି, ତେସଂ ଅବୀଜଭାୱତୋୟେୱ ନ ଫରନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆପନ୍ନୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଭାୱାନଂ ତେସଂ ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସମାନକଲାପଧମ୍ମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତାୟ ଅଫରଣତୋ ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି । ୟେସଂ ବୀଜଭୂତାନି ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ତେସଂ ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ଅପରମତ୍ଥଭାୱତୋତି କେଚି, ତେ ପନ କଲଲାଦିକାଲେପି ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ତଦନୁରୂପାନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଜାତିଭୂମିୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଭେଦେସୁ କୁସଲଜାତିୟଂ ରୂପାୱଚରକୁସଲମେୱ ଆରୁପ୍ପେ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଠପେତ୍ୱା ପନ ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ଅୱସେସା କୁସଲାକୁସଲା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଲୋକୁତ୍ତରଂ ପନ ଦୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ୱିସୁଂ ଏକା ଜାତି ଭୂମି ୱା ନ ହୋତୀତି ଆରୁପ୍ପେ ଅଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ନ ଠପିତଂ । ହେତୁଆଦୀସୁପି ‘‘ତଥା ଅପରିୟାପନ୍ନକୁସଲହେତୁ, ତଥା ଅକୁସଲହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) ଏସ ନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ଠିତିକ୍ଖଣେତି ଇଦଂ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେପି ପନ ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତା ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୬୬) । ନ ହି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥି, ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପୱତ୍ତେ ଚ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ । ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୟୋ ଚ ଛ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଏତେସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୭. ଝାନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୭.ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତାନୀତି ଏତ୍ଥ ୟଦିପି ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ନତ୍ଥି, ସୁଖଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତାନି ପନ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଭୂତାନେୱ ଝାନଙ୍ଗାନି, ନ କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖଭୂତାନୀତି ଇମସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ନନୁ ଚ ‘‘ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜେସୂ’’ତି ୱଚନେନେୱ କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ୱଜ୍ଜିତାନୀତି ସୁଖଦୁକ୍ଖଗ୍ଗହଣମେୱ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ, ଝାନଙ୍ଗସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଝାନଙ୍ଗଭାୱୱିସେସନତୋ । ‘‘ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜେସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖୁପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତାନୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାହି ସଦ୍ଧିଂ କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖାନିପି ୱଜ୍ଜିତାନୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନ ପନ ୟାନି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଝାନଙ୍ଗଭୂତୋ ସୁଖଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ଚ ୱିସେସିତୋ, ତସ୍ମା ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଭାୱୱିସିଟ୍ଠୋୟେୱ ସୁଖଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଝାନଙ୍ଗଭାୱୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ କରୋତି । ତେନ ‘‘ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜେସୂ’’ତି ୱଚନେନ ୱଜ୍ଜିୟମାନାନମ୍ପି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଭାୱାଭାୱତୋ ଝାନଙ୍ଗଭାୱାଭାୱୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୟଥାୱଜ୍ଜିତା ପନ ସୁଖଦୁକ୍ଖୋପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତା କସ୍ମା ୱଜ୍ଜିତାତି ? ୟତ୍ଥ ଝାନଙ୍ଗାନି ଉଦ୍ଧରୀୟନ୍ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ, ତତ୍ଥ ଚ ଝାନଙ୍ଗନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା । କସ୍ମା ପନ ନ ଉଦ୍ଧଟାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣକାୟାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଅଭିନିପାତମତ୍ତତ୍ତାତି ଏତେନ ଆୱଜ୍ଜନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମତ୍ତାୟପି ଚିନ୍ତନାପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ତେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାନିପି ଉପେକ୍ଖାସୁଖଦୁକ୍ଖାନୀ’’ତି ପୋରାଣପାଠୋ । ତତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାସୁଖଦୁକ୍ଖେହେୱ ତଂସମାନଲକ୍ଖଣାୟ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟପି ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ କାରଣେନ ଅନୁଦ୍ଧଟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବେ ପନ ସତ୍ତ ଅଙ୍ଗାନି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ୱଜ୍ଜିତାନୀତି ତେସଂ ୱଜ୍ଜନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ନ ସମାନଲକ୍ଖଣେନ ଲେସେନ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠକଥା ହେସାତି । ୟଦି ଚ ଲେସେନ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁପି ତୀସୁ ଏକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତିଣ୍ଣଂ ପନ ୱଚନେନ ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗନ୍ତି ଉଦ୍ଧଟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣତୋ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ ଅନୁଦ୍ଧଟଭାୱୋ ୱା, ତସ୍ମା ତଂଦୋସପରିହରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସୁଖଦୁକ୍ଖାନୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ୟେ ପନ ‘‘ଝାନଙ୍ଗଭୂତେହି ସୋମନସ୍ସାଦୀହି ସୁଖଦୁକ୍ଖେନ ଅୱିଭୂତଭାୱେନ ପାକଟତାୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତତାୟ ଚ ସମାନାନଂ ସୁଖାଦୀନଂ ଝାନଙ୍ଗନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଧଟଭାୱେ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟାତି ସା ଏତ୍ଥ ନ ଗହିତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ତଂ ରୁଚିମତ୍ତଂ । ୟଦି ଝାନଙ୍ଗସମାନାନଂ ଝାନଙ୍ଗନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଧଟଭାୱେ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଚେତ୍ଥ ଝାନଙ୍ଗଭୂତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟୁତ୍ତମନୋଧାତୁଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ସମାନାତି ତସ୍ସା ଅନୁଦ୍ଧଟଭାୱେ କାରଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି । ସେସାହେତୁକେସୁପି ଝାନଙ୍ଗଂ ଉଦ୍ଧଟମେୱ ଉଦ୍ଧରଣଟ୍ଠାନେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଝାନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୮. ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୮.ପଞ୍ଞାୱିତକ୍କୋ ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ୱୀରିୟଂ ସତି ସମାଧି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱାତି ଇମାନି ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗାନୀତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧମ୍ପି ସଙ୍କପ୍ପଂ ୱୀରିୟଂ ସମାଧିଞ୍ଚ ୱିତକ୍କୱୀରିୟସମାଧିୱଚନେହି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ‘‘ଅୟମେୱ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗୋ ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାସମାଧୀ’’ତିଆଦୀହି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮) ସୁତ୍ତୱଚନେହି ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱେସୁପି ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱୋହାରସିଦ୍ଧିତୋ ତେହି ସହ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗାନି ଇଧ ଲବ୍ଭମାନାନି ଚ ଅଲବ୍ଭମାନାନି ଚ ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱଚନସାମଞ୍ଞେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ଏୱଞ୍ହି ସୁତ୍ତନ୍ତୱୋହାରୋପି ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପାଠଗତସ୍ସ ମଗ୍ଗଙ୍ଗସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଭାୱେନ ଇମାନି ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗାନି ନ ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି । ନ ହି ପାଳିୟଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗସଦ୍ଦସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତେହି ସମ୍ମାୱାଚାଦୀହି ପଟିପକ୍ଖା ଚେତନାଧମ୍ମା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋୟେୱ ‘‘ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନି, ନ ପନ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଭୂତାନି ଚ ଇଧ ପାଳିୟଂ ‘‘ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପରିୟାୟନିପ୍ପରିୟାୟମଗ୍ଗଙ୍ଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ପାଳିଗତମଗ୍ଗଙ୍ଗସଦ୍ଦପତିରୂପକୋ ଅଞ୍ଞୋ ମଗ୍ଗଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଉଭୟପଦତ୍ଥୋ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋ ୟଥା ‘‘ଅଧିକରଣଂ ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନୀ’’ତି (ପାରା॰ ୩୮୬, ୪୦୫) । ଇଧ ପନ ‘‘ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତି ପାଳିଗତୋୟେୱ ମଗ୍ଗଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଉଦ୍ଧଟୋ, ନ ଚ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧରଣୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥନିୟମନଂ କତଂ, ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗସଦ୍ଦସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୀନଂ ଅତ୍ଥଭାୱୋ ମା ହୋତୂତି ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱୱାୟାମସତିସମାଧିମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପୱାୟାମସମାଧୟୋତି ଇମାନି ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗାନୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ନନୁ ଏୱଂ ‘‘ଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱଜ୍ଜେସୂ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ତେସୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତା ସନ୍ତି, ୟେ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି ? ନ, ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନିୟମନତ୍ଥତ୍ତା । ଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱଜ୍ଜେସ୍ୱେୱ ଏତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନାହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ । ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନାନି ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗାନୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୦. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦.ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାୟଅଭାୱତୋତି ଏତେନ ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ଉପକାରକଭାୱୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତାତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୧. ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୧. କୁସଲାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ନିବ୍ବାନଂ । ୟୋ ହି ଅତ୍ଥିଭାୱାଭାୱେନ ଅନୁପକାରକୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପକାରକୋ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାନଂ ନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିଭାୱାଭାୱେନ ଅନୁପକାରକଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥିଭାୱଲାଭେନ ଉପକାରକଂ ହୋତି । ଉପ୍ପାଦାଦିୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ନତ୍ଥିଭାୱୋପକାରକତାୱିରୁଦ୍ଧୋ ଉପକାରକଭାୱୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତାତି ନ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ।

ସତି ଚ ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେହି ଏକତୋ ପୁରେତରଂ ପଚ୍ଛା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତେ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ ଆହ ‘‘ଆହାରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସହଜାତାଦିଭେଦଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି । ତଦଭାୱୋ ଚ ଏତେସଂ ଧମ୍ମସଭାୱୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୨-୨୩-୨୪. ନତ୍ଥିୱିଗତଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨-୨୩.ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣମେୱହେତ୍ଥ ନାନନ୍ତି ଏତେନ ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେସୁ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେସୁ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେୟେୱ ନାନତ୍ତଂ, ନ ଅତ୍ଥେତି ଇଦଂ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍ଗହିତେ ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣମତ୍ତେୟେୱ ନାନତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

ନତ୍ଥିୱିଗତଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା

‘‘ଲୋଭଦୋସମୋହାୱିପାକପଚ୍ଚୟାପି ନ ହୋନ୍ତି, ସେସାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମପାଠୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋଭଦୋସମୋହାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସତ୍ତରସହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସବ୍ବେ ହେତୂ ସହ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅମୋହାଦୀନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତାତି ଦୋସସ୍ସପି ସତ୍ତରସହି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତଥା ଚ ସତି ଦୋସସ୍ସପି ଗରୁକରଣଂ ପାଳିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ‘‘ଅକୁସଲୋ ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ନାମ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪) ଏତ୍ଥାପି ଲୋଭଦୋସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦୋସସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତାପି ନିୱାରେତବ୍ବା । ନ ଚ ‘‘ସେସାନ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ନିୱାରିତୋ, ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ପୁରେଜାତାଦୀହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ସେସତ୍ତାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଦୋସଂ ଲୋଭମୋହେହି ସହ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିସୁଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦୋସୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋପି ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନାତି ଏତେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନସ୍ସ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱଂ, ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ୟଥାୟୋଗଂ ହେତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ଏତଂ ଏକପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ରୂପାଦୀନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଚ ଏତେନ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୟୋତି ଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ତେ ଏୱ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୂ’’ତି । ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ତେହି ଚେୱ କମ୍ମାହାରପଚ୍ଚୟେହି ଚାତି ଏକୂନୱୀସତିଧାତି ଇଦମେୱଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି ମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୟୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ୱିୟ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଚେତନାୟ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ । ୟଦି ଚ ଭୱେୟ୍ୟ, ପଞ୍ହାୱାରେ ‘‘କମ୍ମପଚ୍ଚୟା ମଗ୍ଗେ ତୀଣୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୀନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପଟ୍ଠାନସଂୱଣ୍ଣନା ହେସା । ସେସପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚ ଚେତନାୟ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱୱଚନେନ ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ନ ଇଦଂ ପଠିତବ୍ବନ୍ତି ନ ପଠନ୍ତି । ‘‘ଅହିରିକଂ…ପେ॰… ମିଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା’’ତିଆଦିମପାଠୋ, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ତଂ ତତ୍ଥ ଅପଠିତ୍ୱା ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛାଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନି ତତୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଂ ଅପନେତ୍ୱା’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଠନ୍ତି ।

‘‘ଚତ୍ତାରିମହାଭୂତାନି ଆରମ୍ମଣ…ପେ॰… ପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଦସଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପୁନ ତଥା ହଦୟୱତ୍ଥୂ’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ମହାଭୂତାନି ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ନୱଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସଧା ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି । ଏତ୍ତକମେୱେତ୍ଥ ଅପୁବ୍ବନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ସହଜାତନିସ୍ସୟେହି ଅପୁବ୍ବଂ ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସାୟତନମତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଆରମ୍ମଣାନି ପନେତାନି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱୁତ୍ତାନୀତି ସବ୍ବାତିକ୍କନ୍ତପଚ୍ଚୟାପେକ୍ଖା ଏତେସଂ ଅପୁବ୍ବତା ନତ୍ଥୀତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସପି ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱଂ ମଞ୍ଞମାନେନ ଅପୁବ୍ବତା ନ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ସ ପନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଅପୁବ୍ବତା । କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଚ ପୁରେଜାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ଆକାରୋତି ମୂଲାଦିଆକାରୋ । ଅତ୍ଥୋତି ତେନାକାରେନ ଉପକାରକତା । ‘‘ୟେନାକାରେନା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୱଚନଂ ‘‘ୟେନତ୍ଥେନା’’ତି । ୱିପାକହେତୂସୁୟେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଏତ୍ଥ ଅମୋହୱିପାକହେତୁସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକେୟେୱ ଲବ୍ଭତୀତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅପଠିତ୍ୱା ‘‘ଛହାକାରେହୀ’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ତଂ ପନ ପଠିତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତହାକାରେହୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ହେତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଚ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ।

ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରେସୁ ୟଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଂ ନ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ । ୟଞ୍ଚ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ତଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋପି ପନ ସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଚା’’ତି ପଠନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋୱ ହୋତି, କୋଚି ପନେତ୍ଥ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତୀତି । ‘‘ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତେ ପନେତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତନ୍ତି ୟଦି କଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ପୁରେଜାତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ଲବ୍ଭତୀତି ସା ନ ଲବ୍ଭତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଅଥ ପନ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱରହିତାରମ୍ମଣମେୱ ‘‘ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତା ନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ନିସ୍ସୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇତୋ ଉତ୍ତରିପୀତି ପୁରେଜାତତୋ ପରତୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତୋ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତୋ ନିସ୍ସୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତୋ ୱା ଉତ୍ତରି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆଦି ଚ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କମ୍ମାଦୀସୁ ପନ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଂ ନ ୱକ୍ଖତୀତି ପୁରିମୋୟେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋୱା’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋପି ପନ ସୋ ହୋତି, ତେନ ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପଠନ୍ତି ।

‘‘ୟଥାନୁରୂପଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଦସନ୍ନଂ ହେତୁଅଧିପତୀନଞ୍ଚାତି ଇମେସଂ ୱସେନା’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ‘‘ୟଥାନୁରୂପଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତାନଂ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଜାନଂ ନୱନ୍ନଂ ହେତୁଅଧିପତିଝାନାନଞ୍ଚାତି ଇମେସଂ ୱସେନା’’ତି ପଚ୍ଛିମପାଠୋ, ତେସୁ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧତାୟ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଚ ସଦିସୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟସଭାଗତା, ୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟତା ପଚ୍ଚୟୱିସଭାଗତା । ‘‘ଇମିନା ଉପାୟେନା’’ତି ୱଚନତୋ ହେତୁଆଦୀନଂ ସହଜାତାନଂ ସହଜାତଭାୱେନ ସଭାଗତା, ସହଜାତାସହଜାତାନଂ ହେତୁଆରମ୍ମଣାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଭାଗତାତି ଏୱମାଦିନା ଉପାୟେନ ସଭାଗତା ୱିସଭାଗତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଜନକାୟେୱ, ନ ଅଜନକାତି ଜନକଭାୱପ୍ପଧାନାୟେୱ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭାୱପ୍ପଧାନାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେସଂ ହେତୁଆଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେହି ୱିନା ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତେସଂ ଉଭୟପ୍ପଧାନତା ୱୁତ୍ତା । ନ ହି ତେ ଅନନ୍ତରାଦୟୋ ୱିୟ ଜନନେନେୱ ପୱତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତୀତି ।

ସବ୍ବେସଂ ଠାନଂ କାରଣଭାୱୋ ସବ୍ବଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା। ଉପନିସ୍ସୟଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତେନ ତୟୋପି ଉପନିସ୍ସୟା ୱତ୍ତବ୍ବା, ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଉପନିସ୍ସୟଗ୍ଗହଣମେୱ କାତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଭିନ୍ଦନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାନଂ ପନ ପୁବ୍ବେ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଅନନ୍ତରଗ୍ଗହଣେହି ଗହିତତ୍ତା ତେସୁ ଏକଦେସେନ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟେନ ଇତରମ୍ପି ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାପି ଅସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା ଅରୂପରୂପାନଞ୍ଞେୱ ୟଥାକ୍କମେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ଏତ୍ଥ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଅନନ୍ତରାଦୀସୁ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ତଂସମାନଗତିକତ୍ତା, ନ ଚ ୟୁଗଳଭାୱୋ ପଚ୍ଛାଜାତେନ ସହ କଥନେ କାରଣଂ ଅସବ୍ବଟ୍ଠାନିକଦସ୍ସନମତ୍ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି ତଂ ତତ୍ଥ ପଠିତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତୋପି ଅସବ୍ବଟ୍ଠାନିକୋ ରୂପାନଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ’’ତି ପଠନ୍ତି ।

ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ

୧. ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

ଏକେକଂ ତିକଦୁକନ୍ତି ଏକେକଂ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ତିକଦୁକନ୍ତି ।

ପଚ୍ଚୟା ଚେୱାତି ୟେ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ପଟିଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତା, ତେ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥଂ ଫରନ୍ତା କୁସଲାଦିପଚ୍ଚୟା ଚେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତେ ଚ ଖୋ ସହଜାତାୱା’’ତି । ୟେହି ପନ ହେତାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତେ ସହଜାତାପି ହୋନ୍ତି ଅସହଜାତାପୀତି । ଏତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଚସହଜାତୱାରେହି ସମାନତ୍ଥେହି ପଟିଚ୍ଚସହଜାତାଭିଧାନେହି ସମାନତ୍ଥଂ ବୋଧେନ୍ତେନ ଭଗୱତା ପଚ୍ଛିମୱାରେନ ପୁରିମୱାରୋ, ପୁରିମୱାରେନ ଚ ପଚ୍ଛିମୱାରୋ ଚ ବୋଧିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସୟୱାରେସୁ ସଂସଟ୍ଠସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରେସୁ ଚ, ଏୱଞ୍ଚ ନିରୁତ୍ତିକୋସଲ୍ଲଂ ଜନିତଂ ହୋତୀତି ।

‘‘ତେ ତେ ପନ ପଞ୍ହେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପୁନ କୁସଲୋ ହେତୁ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ । ‘‘କୁସଲା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୧) ପଞ୍ହାୱାରପାଠୋତି ପମାଦଲେଖା ଏସାତି ପାଳିୟଂ ଆଗତପାଠମେୱ ପଠନ୍ତି । ପୁରିମୱାରେସୁ ସହଜାତନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଭାୱେହି କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ନିୟମେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ନିୟମେ କୁସଲାଦୀନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀହି ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ, ନ ତତ୍ଥ ‘‘ଇମେ ନାମ ତେ ଧମ୍ମା ହେତାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨୫) ଏୱମାଦୀହି ସଙ୍ଗହିତେ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥାଦିଫରଣକଭାୱେ ହେତାଦିପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ହେତାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ନିଚ୍ଛୟାଭାୱତୋ ପଞ୍ହା ନିଜ୍ଜଟା ନିଗ୍ଗୁମ୍ବା ଚ କତ୍ୱା ନ ୱିଭତ୍ତା, ଇଧ ପନ ‘‘ସିୟା କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱମାଦୀହି ସଙ୍ଗହିତା ହେତାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତା କୁସଲାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ନିଚ୍ଛିତା, ନ କୋଚି ପୁଚ୍ଛାସଙ୍ଗହିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅନିଚ୍ଛିତୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବେପି ତେ ପଞ୍ହା ନିଜ୍ଜଟା ନିଗ୍ଗୁମ୍ବା ଚ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା’’ତି । ପଞ୍ହା ପନ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମାନନ୍ତି ନ ତଂ ସନ୍ଧାୟ ନିଜ୍ଜଟତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞାପିତତ୍ତାତି ପୁଚ୍ଛାମତ୍ତେନେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଠପିତତ୍ତା ପକାସିତତ୍ତା, ନାନପ୍ପକାରେହି ୱା ଞାପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୫-୩୪.ପରିକପ୍ପପୁଚ୍ଛାତି ୱିଧିପୁଚ୍ଛା । କିଂ ସିୟାତି ଏସୋ ୱିଧି କିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ସିୟା, ଅଥ ନ ସିୟାତି ସମ୍ପୁଚ୍ଛନଂ ୱା ପରିକପ୍ପପୁଚ୍ଛାତି ୱଦତି । କିମିଦଂ ସମ୍ପୁଚ୍ଛନଂ ନାମ ? ସମେଚ୍ଚ ପୁଚ୍ଛନଂ, ‘‘କିଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟ, ଅଥ ଅଭିଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ ସହ ସମ୍ପଧାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା, ସୋ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସିୟାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସତି ପଚ୍ଛାଜାତୱିପାକପଚ୍ଚୟେସୁପି ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାନଂ ପୱତ୍ତିତୋ ‘‘ୟୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ୱିପାକପଚ୍ଚୟା, ସୋ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସିୟା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ତଥା ଚ ସତି ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ୱିପାକପଚ୍ଚୟାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଭୱନସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନତୋ କୁସଲାନଂ ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପତ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ତଂତଂପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ କୁସଲାଦୀନଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ପଟିଚ୍ଚ ଭୱନମତ୍ଥିତା ଏତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛିତା, ଅଥ ଖୋ ଉପ୍ପତ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାତି, ତସ୍ମା ଅୟମତ୍ଥୋ ସଦୋସୋତି ‘‘ଅଥ ୱା’’ତି ଅତ୍ଥନ୍ତରୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ସିୟା ଏତ’’ନ୍ତି ତସ୍ସା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଭୱନପୁଚ୍ଛନଂ, ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ତସ୍ସା ‘‘ସିୟା ଏତ’’ନ୍ତି ଭୱନପୁଚ୍ଛନଞ୍ଚ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ଅନୁଞ୍ଞାତଞ୍ହି ନିଚ୍ଛିତମେୱାତି । ତସ୍ମା ଅନନୁଜାନିତ୍ୱା ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ କିଂ ସିୟାତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱା ଇଦମ୍ପି ସମ୍ପୁଚ୍ଛନମେୱ, କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସିୟାତି ୟଥାପୁଚ୍ଛିତସ୍ସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କିଂ ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ସିୟା ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି, ଅୟଂ ନୟୋ ସିୟାସଦ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଛାୟୋଜନେ । ୟଥାଠାନେୟେୱ ପନ ଠିତା ‘‘ସିୟା’’ତି ଏସା ସାମଞ୍ଞପୁଚ୍ଛା, ତାୟ ପନ ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ପୁଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ତସ୍ସାୟେୱ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ୱିସେସିତବ୍ବୱିସେସନଭାୱେନ ଦ୍ୱେପି ପୁଚ୍ଛା ଏକାୟେୱ ପୁଚ୍ଛାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଗମନୁସ୍ସୁକ୍କୱଚନନ୍ତି ଗମନସ୍ସ ସମାନକତ୍ତୁକପଚ୍ଛିମକାଲକିରିୟାପେକ୍ଖୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦିପି ପଟିଗମନୁପ୍ପତ୍ତୀନଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମକାଲତା ନତ୍ଥି, ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ସହଜାତାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଗହଣଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାୱେନେୱ ହୋତୀତି ଗହଣପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତତାଅତ୍ତପଟିଲାଭସଙ୍ଖାତାନଂ ପଟିଗମନୁପ୍ପତ୍ତିକିରିୟାନମ୍ପି ପୁରିମପଚ୍ଛିମକାଲୱୋହାରୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଗମନଂ ୱା ଉପ୍ପତ୍ତି ଏୱାତି ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଟିଗମନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପଟିଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ସମାନକିରିୟା । ପଟିକରଣଞ୍ହି ପଟିସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି । ତସ୍ମା ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ତଦାୟତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ପଟିଚ୍ଚାତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସହଜାତପଚ୍ଚୟକରଣଞ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାଭିମୁଖଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପଟିଗମନଂ, ତଂ କତ୍ୱାତି ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ।

୩୫-୩୮.ତାସୁ ପାଳିୟଂ ଦ୍ୱେୟେୱ ଦସ୍ସିତାତି ହେତାରମ୍ମଣଦୁକେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଏକମୂଲକାଦିଭାୱୋ ପୁଚ୍ଛାନଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପଚ୍ଚୟାନଂ ପନ ୱସେନ ସବ୍ବପଠମୋ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରେନ ଅୱୋମିସ୍ସକତ୍ତା ସୁଦ୍ଧିକନୟୋ, ଦୁତିୟୋ ଆରମ୍ମଣାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ସ ହେତୁ ଏୱ ଏକମୂଲକନ୍ତି କତ୍ୱା ଏକମୂଲକନୟୋ । ଏୱଂ ହେତାରମ୍ମଣଦୁକାଦୀନଂ ଅଧିପତିଆଦୀନଂ ମୂଲଭାୱତୋ ଦୁକମୂଲକାଦୟୋ ନୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେୱୀସତିମୂଲକନୟୋ ଚ ତତୋ ପରଂ ମୂଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ସବ୍ବମୂଲକ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସେନ ଏକ…ପେ॰… ସବ୍ବମୂଲକଂ ପଚ୍ଚୟଗମନଂ ପାଳିଗମନଂ ୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏକ…ପେ॰… ସବ୍ବମୂଲକଂ ନୟଂ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନାତି ଉପୟୋଗୋ ୱା, ଇଧ ଚ ସବ୍ବମୂଲକନ୍ତି ଚ ତେୱୀସତିମୂଲକସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚନୀୟେ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟଥା ଅନୁଲୋମେ ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଏକମୂଲକଂ…ପେ॰… ୟାୱ ତେୱୀସତିମୂଲକଂ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟେପି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୨-୪୪) ।

୩୯-୪୦.‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ଏତ୍ତାୱତା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ହେତୁପଚ୍ଚୟପରିୟୋସାନୋ ଏକମୂଲକନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ୱିନୟେ ୱିୟ ଚକ୍କବନ୍ଧନୱସେନ ପାଳିଗତି ଆପଜ୍ଜତି, ନ ହେଟ୍ଠିମସୋଧନୱସେନ । ହେଟ୍ଠିମସୋଧନୱସେନ ଚ ଇଧ ଅଭିଧମ୍ମେ ପାଳି ଗତା, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ତୀଣି, ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ତୀଣି, ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ନୱ, ଆରମ୍ମଣେ ତୀଣୀ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠିମଂ ସୋଧେତ୍ୱାୱ ପାଳି ପୱତ୍ତା । ୟୋ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଏକମୂଲକନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ସୁଦ୍ଧିକନୟୋୱ । ସୋ ଚ ୱିସେସାଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ନ ଲବ୍ଭତି । ନ ହି ଆରମ୍ମଣାଦୀସୁ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆଦିମ୍ହି ଠପିତେପି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରେନ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱେନ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତସୁଦ୍ଧିକତୋ ୱିସେସତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ସୁଦ୍ଧିକନୟୋ ନ ଦସ୍ସିତୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୩୯) ଅୟଂ ହେଟ୍ଠିମସୋଧନୱସେନ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିକେ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ଏକମୂଲକନୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱା ଏକମୂଲକେସୁ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟସ୍ସ ମୂଲକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକମୂଲକାଦୀନି ସଂଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବମୂଲକସ୍ସାୱସାନେନ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେନ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାତି ଇଦଂ ମୂଲମେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକମୂଲକାଦୀନଂ ସଂଖିପନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ସୁଦ୍ଧିକଦସ୍ସନଂ, ନାପି ସବ୍ବମୂଲକେ କତିପୟପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନଂ ।

୪୧. ତତୋ ନିସ୍ସୟାଦୀନି ମୂଲାନିପି ସଂଖିପିତ୍ୱା ଅୱିଗତମୂଲକନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧିକସ୍ସ ଅଦସ୍ସନେନ ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସୁଦ୍ଧିକନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଞାପିତୋ ହୋତି । ନ ହି ଆଦି କତ୍ଥଚି ସଂଖେପନ୍ତରଗତୋ ହୋତି । ଆଦିଅନ୍ତେହି ମଜ୍ଝିମାନଂ ଦସ୍ସନଞ୍ହି ସଙ୍ଖେପୋ, ଆଦିତୋ ପଭୁତି କତିଚି ୱତ୍ୱା ଗତିଦସ୍ସନଂ ୱାତି । ଦୁତିୟଚତୁକ୍କଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଠପିତଂ। ତେନ ଓସାନଚତୁକ୍କଂ ଦସ୍ସେତି । ତତିୟଚତୁକ୍କତୋ ପଭୁତି ୱା ପଞ୍ଚକମୂଲାନି ସଂଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବମୂଲକସ୍ସ ଅୱସାନେନ ନିଟ୍ଠପେତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁକମୂଲକାଦୀସୁ ୟଥା ହେତୁଆରମ୍ମଣଦୁକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସା ପଚ୍ଚୟା ୟୋଜିତା, ହେତାରମ୍ମଣାଧିପତିତିକାଦୀହି ଚ ଅୱସେସାୱସେସା, ଏୱଂ ହେତୁଅଧିପତିଦୁକାଦୀହି ହେତୁଅଧିପତିଅନନ୍ତରତିକାଦୀହି ଚ ଅୱସେସାୱସେସା ୟୋଜେତବ୍ବା ସିୟୁଂ । ୟଦି ଚ ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ମୂଲଭାୱେନ ୟୋଜିତତ୍ତା ହେତୁମୂଲକେ ହେତୁଅଧିପତିଆଦିଦୁକାନଂ ଅଧିପତିମୂଲକାଦୀସୁ ଅଧିପତିହେତୁଆଦିଦୁକେହି ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି । ତେ ଏୱ ହି ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଦୁକାଦୀନଂ ଅୱସେସାୱସେସେହି, ହେତୁମୂଲକେ ଚ ହେତୁଅଧିପତିଅନନ୍ତରତିକାଦୀନଂ ଅୱସେସାୱସେସେହି ୟୋଜନେ ଅତ୍ଥି ୱିସେସୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ୟୋଜିୟମାନେସୁପି ସୁଖଗ୍ଗହଣଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ୟୋଜନାୟ ସବ୍ବା ସା ୟୋଜନା ପଞ୍ଞୱତା ନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ତସ୍ମା ତଥା ଅୟୋଜେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନେୱ ୟୋଜନା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଧମ୍ମାନଂ ଦେସନାୱିଧାନେ ହି ଭଗୱାୱ ପମାଣନ୍ତି । ଗଣନାଗାଥା ଆଦିମପାଠେ କାଚି ୱିରୁଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ଗଣେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା ।

‘‘ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ଏକେକଂ ତିକଂ ଦୁକାନଂ ସତେନ ସତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନେ କେସଞ୍ଚି ପୋତ୍ଥକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କେସୁଚି ପନ ଏକେକୋ ଦୁକୋ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେହି ୟୋଜିତୋ, ତଞ୍ଚ ଗମନଂ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତତ୍ଥ ତିକସ୍ସ ୟୋଜନା ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ତିକାନଂ ଏକେକେନ ପଦେନ ଦୁକସ୍ସାତି । ତତ୍ଥ ଛସଟ୍ଠିୟା ତିକପଦେସୁ ଏକେକେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଛସଟ୍ଠି ହେତୁଦୁକା, ତଥା ସହେତୁକଦୁକାଦୟୋ ଚାତି ଦୁକାନଂ ଛସତାଧିକାନି ଛସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୟୋ ସତ୍ତ ୱାରା ନୟା ପୁଚ୍ଛା ଚ ସବ୍ବା ଦୁକପଟ୍ଠାନେ ହେତୁଦୁକେନ ସମାନା ।

‘‘ଦୁକସତେ ଏକେକଂ ଦୁକଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନେ କେସଞ୍ଚି ପୋତ୍ଥକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ୟୁତ୍ତଗମନେସୁ ଏକେକୋ ତିକୋ ଦୁକସତେନ ୟୋଜିତୋ । ତତ୍ଥ ହେତୁପଦଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ଏକୋ କୁସଲତ୍ତିକୋ, ତଥା ନହେତୁପଦଂ…ପେ॰… ଅରଣପଦନ୍ତି କୁସଲତ୍ତିକାନଂ ଦ୍ୱେ ସତାନି ହୋନ୍ତି, ତଥା ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀନମ୍ପୀତି ସବ୍ବେସଂ ଚତୁସତାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ୱାରନୟପୁଚ୍ଛା ତିକପଟ୍ଠାନେ କୁସଲତ୍ତିକେନ ସମାନା ।

‘‘ଛଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ୱଚନତୋ ପନାତି ଏତେନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ‘‘ଅନୁଲୋମମ୍ହୀ’’ତି ‘‘ତିକାଦୟୋ ଛନୟା’’ତି ଚ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦିୱସେନ ସତ୍ତୱିଧମ୍ପି ଅନୁଲୋମଂ ସହ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅନୁଲୋମାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ତିକପଟ୍ଠାନଂ ସହ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱର’’ନ୍ତି, ତଥା ଚତୁବ୍ବିଧାନି ଦୁକପଟ୍ଠାନାଦୀନି ସହ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦୁକୁତ୍ତମ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଛ ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ ସତ୍ତପ୍ପଭେଦେ ଛପି ଏତେ ପଟ୍ଠାନା ପଟ୍ଠାନନୟା ଚତୁପ୍ପଭେଦା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି । ଏୱଞ୍ହି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବୋ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି । ପଚ୍ଚନୀୟଗାଥାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ୱିସେସିତବ୍ବେହି ତିକେହି ପଟ୍ଠାନଂ ତିକପଟ୍ଠାନଂ। ଦୁକାନଂ ତିକପଟ୍ଠାନଂ ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ। ଦୁକୱିସେସିତା ୱା ତିକା ଦୁକତିକା, ଦୁକତିକାନଂ ପଟ୍ଠାନଂ ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁକାଦିୱିସେସିତସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ତିକାଦିପଦସ୍ସ ଦୁକାଦିଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁକପଟ୍ଠାନମେୱ ହି ତିକପଦସଂସନ୍ଦନୱସେନ ଦୁକପଦସଂସନ୍ଦନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଂ ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ତଥା ତିକପଟ୍ଠାନମେୱ ଦୁକପଦସଂସନ୍ଦନୱସେନ ତିକପଦସଂସନ୍ଦନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଂ ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ତିକତିକପଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ।

ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୪୨-୪୪.ତେୱୀସତିମୂଲକନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦୁମୂଲକଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ଦୁକମୂଲକେ ପୁଚ୍ଛାନଂ ମୂଲଭୂତା ତେୱୀସତି ଦୁକା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ‘‘ତେୱୀସତିମୂଲକ’’ନ୍ତି ନାମଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ୟତ୍ତକୋ ପଭେଦୋ ଅତ୍ଥି, ତାୱ ତତ୍ତକଂ ତେୱୀସତିମୂଲକଂ ୟଥାନୁଲୋମେ ୱିତ୍ଥାରିତଂ । ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟେପି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବନ୍ତି ଦୁକମୂଲକେନ ତିକମୂଲକାଦୀସୁ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ୟଦି ପନ ୟାୱ ତେୱୀସତିମଂ ମୂଲଂ ୟଥା ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ‘‘ୟାୱ ତେୱୀସତିମଂ ମୂଲ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ସିୟା । ନ ହି ‘‘ତେୱୀସତିମୂଲକ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ତେୱୀସତିମଂ ମୂଲକନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟଥା ଅନୁଲୋମେ ‘‘ଏକେକପଦସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ପନ ଏକମୂଲାଦିସବ୍ବମୂଲକପରିୟୋସାନଂ ତତ୍ଥ ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସିତଂ ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରଂ ଦସ୍ସେତୀତି ସବ୍ବମୂଲକମେୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ତେୱୀସତିମୂଲକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ତେୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱସେସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ମୂଲଭାୱତୋ ‘‘ତେୱୀସତିମୂଲକ’’ନ୍ତି ଚ ତତୋ ପରଂ ମୂଲସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ସବ୍ବମୂଲକ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୪୫-୪୮.ଅନୁଲୋମେ ୱୁତ୍ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଏକମୂଲକାଦୀସୁ ଏକେକଂ ପଦଂ ପରିହାପେତ୍ୱାତି ତତ୍ଥ ଏକମୂଲକେ ଚତୁୱୀସତି ପଚ୍ଚୟପଦାନି ଇଧ ଏକମୂଲକେ ତେୱୀସତି, ଏକୋ ପନ ପଚ୍ଚୟୋ ମୂଲଭାୱେନ ଠିତୋ ଅପୁବ୍ବତାଭାୱତୋ ଅଗଣନୂପଗୋ । ତତ୍ଥ ଦୁମୂଲକେ ତେୱୀସତି ପଚ୍ଚୟପଦାନି ଗଣନୂପଗାନି, ଇଧ ଦୁମୂଲକେ ଦ୍ୱାୱୀସତୀତି ଏୱଂ ପରିହାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଅଲବ୍ଭମାନାନଂ ସୁଦ୍ଧିକପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ଅଲବ୍ଭମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଲବ୍ଭମାନପଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଥା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ ଅଲବ୍ଭମାନୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱସେନେୱ ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଦେସନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଲବ୍ଭମାନପଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁଚ୍ଛାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. କୁସଲତ୍ତିକଂ

୧. ପଟିଚ୍ଚୱାରୱଣ୍ଣନା

୧. ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ

(୧) ୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ

୫୩.ୟାକୁସଲତ୍ତିକେ ଲଭନ୍ତି, ନ ତାୟେୱ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀସୂତି ତିକପଦନାନତ୍ତମତ୍ତେନ ୱିନା ମୂଲାୱସାନୱସେନ ସଦିସତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନତାୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ କେୱଲଂ ତିକନ୍ତରେୟେୱ, କୁସଲତ୍ତିକେପି ପନ ୟା ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ଲଭନ୍ତି, ନ ତାୟେୱ ପଚ୍ଚୟୱାରାଦୀସୂତି ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାସମାହରଣଂ ଇଧ କତ୍ତବ୍ବମେୱ । ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ଚ ତିକପଟ୍ଠାନେ ୱିତକ୍କତ୍ତିକପୀତିତ୍ତିକାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସବ୍ବାପେତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପୀତିତ୍ତିକଗ୍ଗହଣଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ନ ହି ତତ୍ଥ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତୀତି ।

ତେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ତେନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ୟାୱ ନିରୋଧଗମନା ଉଦ୍ଧଂ ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ୱା ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଚ ୱଚନେହି ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ୱିୟ ହୋତି, ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀୟେୱ ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ଏକସ୍ସାତିଆଦି ଇଧ କୁସଲୱଚନେନ ଗହିତେ ଖନ୍ଧେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀସୁ ପନ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଦ୍ୱେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକସ୍ସପି, ହେତୁଦୁକାଦୀସୁ ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସସ୍ସପି ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ ଏକେକସ୍ସପି ଦୁକତିକାଦିଭେଦାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ହୋତିୟେୱ, ତଥା ଦୁକାଦିଭେଦାନଞ୍ଚାତି ।

‘‘ରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଆରୁପ୍ପୱିପାକଞ୍ଚ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଏତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ଗହେତବ୍ବଂ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥେୱ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଆରୁପ୍ପୱିପାକୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକକିରିୟାବ୍ୟାକତମ୍ପି ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଏତ୍ଥ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନ କିଞ୍ଚି ରୂପେନ ୱିନା ସହ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସହେତୁକଂ ୱିପାକକିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ଅଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ପନ ୟଂ ରୂପେନ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ଏତ୍ତକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ‘‘କଟତ୍ତା ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହିତତାପତ୍ତିଂ ନିୱାରେତୁଂ ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୁ, ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧାତି ୱା ୱତ୍ଥୁଖନ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖଂ ୱଚନଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ସାମଞ୍ଞେନ ଗହିତମ୍ପି ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧଟଂ ।

ମହାଭୂତେପିପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଞ୍ଚ ଉପାଦାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପଗ୍ଗହଣେନ ୱିନା ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ମହାଭୂତେପି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଦସ୍ସନେ ଖନ୍ଧପଚ୍ଚୟସହିତାସହିତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଉପାଦାରୂପଂ ଇତୋ ପରେସୁ ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କଟତ୍ତାରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପୀ’’ତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଅୟଂ ନୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସନ୍ଧାୟାହ ।

୫୪.ରୂପମିସ୍ସକା ପହାୟାତି ୟାସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ ରୂପେନ ୱିନା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ଅଥ ଖୋ ରୂପମିସ୍ସକମେୱ ଲବ୍ଭତି, ତା ପହାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୫୭.‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ନିପାତା ଗବ୍ଭସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକପଟିସନ୍ଧିୟା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସବ୍ଭାୱେନ ତାୟ ସମାନଲକ୍ଖଣା ସବ୍ବାପି ପଞ୍ଚୱୋକାରପଟିସନ୍ଧି ଓକ୍କନ୍ତିନାମକାତି ସାଧେତି । ପରିପୁଣ୍ଣଧମ୍ମାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ପରିପୁଣ୍ଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନା।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ…ପେ॰… ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୫୩) ଏତ୍ତାୱତା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଅୱସେସଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବାହିର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବାହିରନ୍ତି ଏତେନ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପଂ ଦସ୍ସେତି, ପୁନ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତେହି ସବ୍ବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଆହାରଉତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନମ୍ପି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ୱଜ୍ଜନେ କାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଆଦିମ୍ହି ପନ ‘‘ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ଅୱିସେସୱଚନଂ ସହଜାତଂ ଅରୂପମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଂ ହେତାଦିକେ ଚ ପଚ୍ଚୟେ ବହୁତରେ ଲଭନ୍ତଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନକଟତ୍ତାରୂପଦ୍ୱୟଂ ସହ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସମ୍ବନ୍ଧଂ ତଂସମାନଗତିକଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ୱତ୍ତମାନମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଅଗ୍ଗହିତଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଉପାଦାରୂପଂ ଇଧପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ୱିୟ ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୬୩) କଟତ୍ତାରୂପଭାୱୱିସିଟ୍ଠଂ ଉପାଦାରୂପଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ପୁନୱଚନେ ପୟୋଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

କସ୍ମା ପନ ୟଥା ବାହିରାଦୀସୁ ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା ଉପାଦାରୂପଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ଚିତ୍ତକମ୍ମଜଉପାଦାରୂପାନି ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ସହ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଉପାଦାରୂପଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ…ପେ॰… କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ୱିସୁଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଭାୱକଟତ୍ତାରୂପଭାୱେହି ୱିସେସେତ୍ୱାୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ତତ୍ଥ ବାହିରଗ୍ଗହଣାଦୀହି ୱିୟ ଏତ୍ଥ ମହାଭୂତାନଂ କେନଚି ଅୱିସେସିତତ୍ତା । ଅପିଚ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାନଂ ବାହିରରୂପାୟତନାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମଞ୍ଚ ହେତାଦୀସୁ ନ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ, ଆହାରଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଜାତଭାୱେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକମେୱ, ନ ଜନକଂ, ମହାଭୂତାନେୱ ପନ ତେସଂ ସହଜାତାଦିଭାୱେନ ଜନକାନି, ତସ୍ମା ସତିପି ଚିତ୍ତେନ କମ୍ମେନ ଚ ୱିନା ଅଭାୱେ ହେତାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତେହି ଅରୂପେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପକଟତ୍ତାରୂପଭୂତାନେୱ ଉପାଦାରୂପାନି ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞାନୀତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମଜେସ୍ୱେୱ ଉପାଦାରୂପେସୁ ୱିସେସନଂ କତଂ । ଅଞ୍ଞାନି ୱା ସମାନଜାତିକେନ ରୂପେନ ସମୁଟ୍ଠାନାନି ପାକଟୱିସେସନାନେୱାତି ନ ୱିସେସନଂ ଅରହନ୍ତି, ଏତାନି ପନ ଅସମାନଜାତିକେହି ଅରୂପେହି ସମୁଟ୍ଠିତାନି ୱିସେସନଂ ଅରହନ୍ତୀତି ୱିସେସିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଥା ୱା ଚିତ୍ତକମ୍ମାନି ଚିତ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ସୱିସେସେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ମୂଲକରଣଭାୱତୋ ଚ, ନ ଏୱଂ ଉତୁଆହାରା ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଚିତ୍ତକମ୍ମଜାନେୱ ୱିସୁଂ ୱିସେସନଂ ଅରହନ୍ତି । ଇତରାନି ପନ ମହାଭୂତୱିସେସେନେୱ ୱିସେସିତାନି, ଇଧ ଉପାଦାରୂପୱିସେସନେନ ମହାଭୂତାନି ୱିୟ । ନ ହି ଅଞ୍ଞତରୱିସେସନଂ ଉଭୟୱିସେସନଂ ନ ହୋତୀତି ।

୫୮.ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୁ, ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧାତି ଖନ୍ଧୱତ୍ଥୂନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତାଦସ୍ସନେନ ପୁବ୍ବେ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଦସ୍ସିତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଏକତୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ଏକତୋ ୱତ୍ଥୁନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ଏକତୋ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥଫରଣତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ଇଧେୱ, ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ଅୟମେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିସୁଂ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥଫରଣତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱତ୍ଥୁସ୍ସପି ଦସ୍ସିତାୟ ‘‘ଏକଂ ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଖନ୍ଧୱତ୍ଥୂନଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତାୟେୱ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା, କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ମହାଭୂତା’’ତି ଏୱମାଦି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ୟଦେୱ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥଂ ଫରତି, ନ ତେନେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀହି ୱିୟ । ନ ହି ୟଂ ‘‘ଏକଂ ତୟୋ ଦ୍ୱେ ଚ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭୂତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି । ପଚ୍ଚୟୱାରେ ଚ ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨୫୬) ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱତ୍ଥୁ କୁସଲାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଥ ଚ ପନ ତଂପଚ୍ଚୟା ଖନ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ୟଦିପି କୁସଲା ଖନ୍ଧା ମହାଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ତେ ପଟିଚ୍ଚ ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟାତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଖନ୍ଧସହଜାତାନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱତୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ହି ନ ହେତାଦିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ନିରପେକ୍ଖୋ, ସହଜାତାଦିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୱା ଅଞ୍ଞତରାପେକ୍ଖୋ, ଅଥ ଖୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେତରେତରାପେକ୍ଖୋ । ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ଖନ୍ଧା ମହାଭୂତା ଇଧ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତେସୁ ଚ ମହାଭୂତା ଖନ୍ଧାନଂ ନ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ । ୟସ୍ସ ଚ ସୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ତତୋ ତେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତେନ ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ୟଥା ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା, ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟା ଖନ୍ଧା । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ ତଦପେକ୍ଖତ୍ତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଦ୍ଦସ୍ସ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଚୟା ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତା, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଚ ୱୁତ୍ତା । ଖନ୍ଧା ପନ ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତନ୍ନିସ୍ସିତେନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟା ଖନ୍ଧାନଂ କୁସଲାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ।

୫୯.ନସା ଗହିତାତି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ନିସ୍ସୟଭୂତାନି ପଟିଚ୍ଚାତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପନ ନ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ରୂପାୟତନାଦୀନି ୱିୟ ନ ଗହିତାନୀତି ।

୬୦. ଦ୍ୱୀସୁ ଉପନିସ୍ସୟେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟମ୍ପି ପନ ୟେ ଲଭନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ‘‘ନ ସବ୍ବେ ଅକୁସଲା ଅବ୍ୟାକତା ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ପୁରିମପାଠୋ । କୁସଲାପି ପନ ମହଗ୍ଗତା ଏକନ୍ତେନ, କାମାୱଚରା ଚ କଦାଚି ନ ଲଭନ୍ତୀତି ‘‘ନ ସବ୍ବେ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତା’’ତି ପଠନ୍ତି ।

୬୧. ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଂ ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱାୱ ଦେସନା କତା, ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା କସ୍ମା ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନିୟମସବ୍ଭାୱା । ହେତୁଆଦୀସୁ ହି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି । ନ ହି ତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଅଲୋଭାଦୀସୁ କୁସଲାଦୀସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଚ ଅୟମେୱ ପଚ୍ଚୟୋତି ନିୟମୋ ଅତ୍ଥି, ଇଧ ପନ ୱତ୍ଥୁ ନ ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମେସୁ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନିୟମତୋ ଛବ୍ବିଧଂ ୱତ୍ଥୁ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତମ୍ପି ହି ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ନ ଲବ୍ଭତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକସ୍ସ ନପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସପି ତସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ । ‘‘ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିପାକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତସ୍ସପି ଅଲାଭତୋ ତତ୍ଥ ‘‘ପୁରେଜାତେ ତୀଣୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୩.୧୨୪) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

୬୩.ତଥା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ମହାଭୂତାନନ୍ତି ମହାଭୂତାନଂ ଏକକ୍ଖଣିକନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ତଦୁପାଦାରୂପାନମ୍ପି ୱଦତୀତି ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଟତ୍ତାରୂପାନନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬୪.ୟଥାଲାଭୱସେନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୂପେସୁ ୟଂ ୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ।

୬୯. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନମ୍ପି କେସଞ୍ଚି ନିୟମତୋ ୱତ୍ଥୁ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ, କେସଞ୍ଚି ଖନ୍ଧା, ନ ଚ ସମାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଏୱ କୁସଲାଦିକେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ନାନାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାପି, ତସ୍ମା ତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା, ଖନ୍ଧେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ପଚ୍ଚୟଂ ପଚ୍ଚୟଂ କରୋତୀତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱତ୍ଥୁଂ ଖନ୍ଧେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟକରଣତୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା, ୱତ୍ଥୁନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତେନା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି, ଇଦଂ ପନ ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦେନ ଅୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱତ୍ଥୁଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା’’ତି ୟୋଜେତ୍ୱା ତସ୍ସତ୍ଥୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କିଂ ପନ ପଟିଚ୍ଚାତି ? ୟଂ ‘‘ଏକଂ ଖନ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ପାଳିୟଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାତି ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା, ୱତ୍ଥୁନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତେନା’’ତି ପଠନ୍ତି । ଅନନ୍ତରତ୍ତା ପାକଟସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ମା ହୋତୂତି ‘‘ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି କୁସଲାକୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପୀ’’ତି ଆହ । ଆସନ୍ନମ୍ପି ଦୂରମ୍ପି ସବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।

୭୧-୭୨.‘‘ଇମେ ୱୀସତି ପଚ୍ଚୟାତି ସଂଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନଂ ୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦି ଏକେନପି ଦେସନଂ ସଂଖିତ୍ତଂ ସଂଖିତ୍ତମେୱ, ଆଦିମ୍ହି ପନ ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ଏକମ୍ପି ପଦଂ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରିତାତି ତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଛାଜାତଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଏତ୍ତକା ହି ସଂଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାତି । ୟେ ପନ ପାଳିୟଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ଅୱିତ୍ଥାରିତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ‘‘ଇମେ ତେୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା’’ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଆଦିମ୍ହି ପନ ତୟୋ ପଚ୍ଚୟେ ୱିତ୍ଥାରିତେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟତୋ ପଭୁତି ସଙ୍ଖେପୋ ଆରଦ୍ଧୋ, ତତୋ ଚତୁତ୍ଥତୋ ପଭୁତି ସଂଖିତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରିତଞ୍ଚ ସହ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ତେୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱିଭଙ୍ଗୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୨) ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାରୋ

୭୩.ତଥାପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେତି ୟଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ୱିସେସୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ଅତ୍ଥି, ତଥା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେପି ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା’’ତି ହି ତତ୍ଥ ୱିସେସୋ ପଟିସନ୍ଧିଅଭାୱୋ ଚାତି । ୱିପାକାନି ଚେୱୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏତେନ ‘‘କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିକେ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୫୩) ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାଭାୱଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତେ ଚ ଅଜୱନସ୍ସ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଲବ୍ଭମାନତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି ।

୭୪.ଏକମୂଲକେ ଦସ୍ସିତାୟ ଦେସନାୟ ଲବ୍ଭମାନଗଣନଞ୍ଞେୱ ଆଦାୟାତି ଇଦଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନୁଲୋମେ ସୁଦ୍ଧିକନୟେ ଦସ୍ସିତଗଣନତୋ ତତୋ ପରେସୁ ନୟେସୁ ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅବହୁଗଣନେନ ୟୁତ୍ତସ୍ସ ତେନ ସମାନଗଣନତା ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଅନୁଲୋମେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଚ୍ଚନୀୟେ ପନ ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣେ ଏକ’’ନ୍ତିଆଦିଂ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୦୪) ୱକ୍ଖତୀତି ।

୭୬-୭୯.ତେ ପନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେୱୀସତିମୂଲକୋୱେତ୍ଥ ଦସ୍ସିତୋତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପାକାନଂ ପରିହୀନତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱାୱୀସତିମୂଲକୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ସାସେୱନସୱିପାକାନଂ ୱସେନ । ଦୁୱିଧମ୍ପି ପନ ଦ୍ୱାୱୀସତିମୂଲକଂ ସହ ଗହେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହିତେ ତସ୍ମିଂ ଉଭୟସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ତେୱୀସତିମୂଲକୋ’’ତି ଆହାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆସେୱନୱିପାକାନଂ ୱା ୱିରୋଧାଭାୱେ ସତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଦସ୍ସିତନୟେନ ତେୱୀସତିମୂଲକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଚ ନାମଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିମୂଲକେ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ତେୱୀସତିମୂଲକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ରୁଳ୍ହୀ ।

ଆରମ୍ମଣପଦେ ଚେୱାତି ଏତେନ ଏକମୂଲକେ ଅଞ୍ଞପଦାନି ୱଜ୍ଜେତି । ନ ହି ଏକମୂଲକେ ହେତାଦୀସୁ ତୟୋୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁଦ୍ଧିକନୟୋ ପନ ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆରମ୍ମଣମୂଲକେ ‘‘ନୱା’’ତି ଏତାୟ ଅଧିକଗଣନାୟ ଅଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଠିତେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀଣେୱ ପଞ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାତବ୍ବାତି ୱଚନସେସୋ । ତୀଣେୱାତି ଚ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଗଣନଂ ନିୱାରେତି, ନ ଅଧୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତେନ ‘‘ୱିପାକେ ଏକ’’ନ୍ତି ଗଣନା ନ ନିୱାରିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତୀସୁ ଏକସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗଧତାୟ ଚ ‘‘ତୀଣେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଇତୀତିଆଦିନା ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀଣେୱା’’ତି ୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋତି ।

୮୦-୮୫.ୟେ…ପେ॰… ତଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦିପି ଅୱିଗତାନନ୍ତରଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ତୀଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଊନତରଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ୟା ଗଣନା ଲବ୍ଭତି, ସା ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ତଥାପି ଊନତରଗଣନେହି ସମାନଗଣନେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରା ସମାନା ଚ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଆୱିକରଣୱସେନ ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ୱିପଲ୍ଲାସୟୋଜନାୟ ପନ ତଥା ଦସ୍ସେତି । ୱଚନେନ ୱା ହି ଲିଙ୍ଗେନ ୱା ଅତ୍ଥୱିସେସାୱିକରଣଂ ହୋତୀତି । ତେନେତଂ ଆୱିକରୋତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏୱମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚନୀୟାଦୀସୁପି ପନ ‘‘ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ନହେତୁୟା ଏକଂ…ପେ॰… ନୋୱିଗତପଚ୍ଚୟା ନହେତୁୟା ଏକ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୦୭) ମୂଲପଦଂ ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ଠପେତ୍ୱା ୟୋଜନା କତା, ନ ଚ ତତ୍ଥ ଏତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ମୂଲପଦସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ୟୋଜନମେୱ କମୋ, ନ ଚକ୍କବନ୍ଧନନ୍ତି ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ତୀଣୀ’’ତିଆଦି ୟୋଜିତଂ, ନ ଚ ୱିଞ୍ଞାତେ ଅତ୍ଥେ ୱଚନେନ ଲିଙ୍ଗେନ ଚ ପୟୋଜନମତ୍ଥୀତି ।

ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଟିଚ୍ଚୱାରୋ

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୮୬-୮୭.‘‘ଅହେତୁକଂ ୱିପାକାବ୍ୟାକତନ୍ତି ଇଦଂ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ପନେତଂ ନ ନ ସକ୍କା ୟୋଜେତୁଂ ।

୯୩.ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ସହଜାତା ଚ ହେତାଦୟୋ ପୁରେଜାତା ଚ ଆରମ୍ମଣାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ହି ନପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଦ୍ୱୀହେୱ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଛାଜାତୱଜ୍ଜେହି ସବ୍ବେହୀତି ।

୯୪-୯୭.ନାହାରପଚ୍ଚୟେ ଏକଚ୍ଚଂ ରୂପମେୱ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ରୂପମେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ଅରୂପମ୍ପି ହୋତି ୟଥା କମ୍ମଂ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ।

୯୯-୧୦୨. ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ୟଦିପି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋ ସବ୍ବେ ରୂପକୋଟ୍ଠାସା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତଥାପି ୟଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ‘‘ଏକଚ୍ଚଂ ରୂପଂପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମେୱ ପନ ନହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ଏକଚ୍ଚରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୧୦୭-୧୩୦.ନାହାରନଇନ୍ଦ୍ରିୟନଝାନନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ସବ୍ବତ୍ଥ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାତି ଇଦଂ ଏତେସୁ ମୂଲଭାୱେନ ଠିତେସୁ ଗଣନାୟ ସମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଲାନଞ୍ହି ଇଧ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଗଣନାୟେୱ, ନ ସରୂପଦସ୍ସନନ୍ତି । ନସହଜାତାଦିଚତୁକ୍କଂ ଇଧାପି ପରିହୀନମେୱାତି ସୁଦ୍ଧିକନୟେ ୱିୟ ମୂଲେସୁପି ପରିହୀନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୩୧-୧୮୯.ହେତାଧିପତିମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେସୁ…ପେ॰… ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସାଧାରଣାନଂ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଅଲବ୍ଭମାନାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଗହୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ଇତରେହି ସାଧାରଣା ସତ୍ତେୱ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋପି ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ସୋ ପନ ମଗ୍ଗେନ ଅସାଧାରଣୋତି କତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେହି ୱିନା ଅରୂପଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେ ଏକନ୍ତିକତ୍ତା ଅରୂପଟ୍ଠାନିକାତି ଇଧ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତେନ ପୁରେଜାତାସେୱନପଚ୍ଚୟା ତେହି ୱିନାପି ଅରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ୱଜ୍ଜିତା ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟା ଚ ତେହି ୱିନା ଅରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ସଙ୍ଗହିତାତି । ଊନତରଗଣନାନଂୟେୱ ୱସେନାତି ୟଦି ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତା ଏକକାଦୟୋ ଦ୍ୱାୱୀସତିପରିୟୋସାନା ଊନତରଗଣନା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ୟୋଜିତସ୍ସ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ୟୋଜିତୋ ଊନତରଗଣନୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତସ୍ସପି ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣେ ଏକ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୪୬) ପନ ନ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏକନ୍ତିକଂ ।

ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

୧୯୦.ସବ୍ବତ୍ଥେୱାତି ନ କେୱଲଂ ହେତୁମ୍ହିୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରେଜାତଂ ଆସେୱନଞ୍ଚ ଅଲଭନ୍ତଂ କଞ୍ଚି ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

‘‘ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାସେୱନୱିପାକୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେସୁ ଏକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅୱସେସାନଂ ଲାଭମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ସବ୍ବେସଂ ଅୱସେସାନଂ ଲାଭନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଦିପି ହି ପଚ୍ଛାଜାତେ ପସଙ୍ଗୋ ନତ୍ଥି ‘‘ଅନୁଲୋମତୋ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଅପୱାଦସ୍ସ କତତ୍ତା, ପୁରେଜାତୋ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଇଦମ୍ପି ଅୱସେସା ସବ୍ବେତି ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟମ୍ପି କେଚି ‘‘ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟରହିତେ ଆରୁପ୍ପେପି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ଞାପେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତମ୍ପି ତେସଂ ରୁଚିମତ୍ତମେୱ । ନ ହି ୟତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଭାୱେନ ଉପକାରକଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସିତୋୟଂ ନୟୋତି । ୟୁଜ୍ଜମାନକୱସେନାତି ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତସ୍ସ ଠପେତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ୟୁଜ୍ଜମାନକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋପି ପନ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ହେତାଧିପତିପଚ୍ଚୟା ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ ପଚ୍ଛାଜାତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁଲୋମତୋ ଅଲବ୍ଭମାନୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱିଚାରିତଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ ‘‘ଅରୂପାନଂୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତା ନୱ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତମ୍ପି ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେହି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀହି ସଦିସତାୟ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ନ ୱିଚାରିତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ।

୧୯୧-୧୯୫.ୟାୱଆସେୱନା ସବ୍ବଂ ସଦିସନ୍ତି ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ଘଟିତସ୍ସ ମୂଲସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରିତତ୍ତା ତତୋ ପରାନି ମୂଲାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୁ ହି ଅନୁଲୋମତୋ ୟୋଜେତବ୍ବପଚ୍ଚୟା ଚ ପଞ୍ହା ଚାତି ସବ୍ବଂ ସଦିସନ୍ତି ।

ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଇମେସମ୍ପି ପକିଣ୍ଣକାନଂ ୱସେନେତ୍ଥ ଗଣନୱାରୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ଏତେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ତତ୍ଥ ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଲବ୍ଭମାନେସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେସୁପୀତି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ନ କେୱଲଂ ପଚ୍ଚୟେସ୍ୱେୱ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ କେଚି ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେସୁପି କୋଚି ଏକଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭମାନୋ କଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟଂ ନ ଲଭତୀତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ଲଭମାନୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଲଭମାନୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ, ତଥା ଚ ଝାନପଚ୍ଚୟଂ ଲଭମାନୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଏତେସ୍ୱେୱ ଲାଭାଲାଭା ୱିଚାରିତା । ୟତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରପୱତ୍ତେ ଅସଞ୍ଞେସୁ ଚ । ରୂପଧମ୍ମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି କଟତ୍ତାରୂପାନେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ନ ହି ପଞ୍ଚୱୋକାରପୱତ୍ତେ ସବ୍ବେ ରୂପଧମ୍ମା ହେତାଦୀନି ନ ଲଭନ୍ତୀତି । ‘‘ହେତାଧିପତିୱିପାକିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ନ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ଝାନମଗ୍ଗେପି ପନ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ‘‘ହେତାଧିପତିୱିପାକିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ନ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ୟେ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ଅରୂପଟ୍ଠାନିକୱଜ୍ଜେସୁ ଏତେୟେୱ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଚ୍ଛାଜାତାହାରୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେପି ହି ପୱତ୍ତେ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଲଭତୀତି । ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ନ ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପତ୍ତିଅନୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନନ୍ତି । ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାଲାଭୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ ସିୟା । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ହି ଧମ୍ମୱସେନ ପଚ୍ଛାଜାତାଦିତ୍ତୟମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତଂ ନାମ କଟତ୍ତାରୂପଂ ନତ୍ଥି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକକମ୍ମେସୁ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନ ଅଲଭନ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, କିନ୍ତଂ ? ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ ଉପାଦାରୂପାନି ସନ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟମ୍ପି ନ ଲଭନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପନ ପାକଟନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାଲାଭଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୧୯୬-୧୯୭.ନାରମ୍ମଣମୂଲକେସୁ ଦୁକାଦୀସୁ ହେତୁୟା ପଞ୍ଚାତି ୟଦିପି ତିକାଦୀସୁ ‘‘ହେତୁୟା ପଞ୍ଚା’’ତି ଇଦଂ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ଦୁକାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଦୁକାଦୀସୂ’’ତି ସବ୍ବସଙ୍ଗହୱସେନ ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟଂ ଆଦିଦୁକେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେତୁୟା ପଞ୍ଚା’’ତି, ତଂ ନିଦ୍ଧାରେତି । କେଚି ପନ ‘‘ନାରମ୍ମଣମୂଲକେ ହେତୁୟା ପଞ୍ଚା’’ତି ପାଠଂ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ଏକନ୍ତି ଭୂତରୂପମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁରିମପାଠୋ, ୱତ୍ଥୁପି ପନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ଭୂତରୂପାନି ଚେୱ ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି । ତିମୂଲକେତି ଇଧାପି ଦୁମୂଲକଂ ତିମୂଲକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

୨୦୩-୨୩୩.ନକମ୍ମମୂଲକେହେତୁୟା ତୀଣୀତିଆଦୀସୁ ଚେତନାୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାତି ଇଦଂ ‘‘ହେତୁୟା ତୀଣୀ’’ତି ଏୱଂପକାରେ ଚେତନାମତ୍ତସଙ୍ଗାହକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ହି ପକାରତ୍ଥୋୱ ହୋତୀତି । ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟାହାରଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ ପନ ରୂପମ୍ପି ଲବ୍ଭତୀତି ।

ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଟିଚ୍ଚୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସହଜାତୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୩୪-୨୪୨.କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋ, କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ସହଜାତୋତିଆଦୀସୁ ସହଜାତସଦ୍ଦେନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟକରଣଂ ସହଜାତାୟତ୍ତଭାୱଗମନଂ ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ କରଣସ୍ସ ଗମନସ୍ସ ୱା କୁସଲାଦୀନଂ କମ୍ମଭାୱତୋ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ପଚ୍ଚୟୱାରାଦୀସୁପି । ତତ୍ରାପି ହି ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦେନ ଚ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟକରଣଂ ନିସ୍ସୟାୟତ୍ତଭାୱଗମନଂ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସଂସଟ୍ଠସଦ୍ଦେନ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟକରଣଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟତ୍ତଭାୱଗମନଂ ୱାତି ତଂକମ୍ମଭାୱତୋ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କୁସଲାଦୀସୁ କତନ୍ତି । ସହଜାତମ୍ପି ଚ ଉପାଦାରୂପଂ ଭୂତରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ‘‘ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ଦୀପିତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପାଦାରୂପଂ ଭୂତରୂପସ୍ସା’’ତି ଚ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାଦାରୂପସ୍ସପି ହି ଉପାଦାରୂପଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ୱତ୍ଥୁୱଜ୍ଜାନି ରୂପାନି ଚ ଅରୂପାନନ୍ତି ।

ସହଜାତୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଚ୍ଚୟୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୪୩.ପଚ୍ଚୟାତି ଏତ୍ଥ ପତି ଅୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ପତି-ସଦ୍ଦୋ ପତିଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ଅୟ-ସଦ୍ଦୋ ଗତିଂ, ପତିଟ୍ଠାଭୂତା ଗତି ନିସ୍ସୟୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତତୋ ପଚ୍ଚୟା, ପଚ୍ଚୟକରଣତୋ ତଦାୟତ୍ତଭାୱଗମନତୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ମହାଭୂତେ ପଚ୍ଚୟା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨୪୫) ଭୂତୁପାଦାରୂପାନି ସହ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନେ ଚ ମହାଭୂତେ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ସୟଂ ନିସ୍ସୟୋ ଅହୁତ୍ୱା ନିସ୍ସୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ଉପାଦାରୂପେନ ନିଦସ୍ସନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୫୫.ଅସଞ୍ଞ…ପେ॰… କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ସହଜାତେ କମ୍ମଉତୁଜାନଂ, କମ୍ମେ ଚ ଏକନ୍ତାନେକନ୍ତକମ୍ମଜାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ନାଧିପ୍ପେତୋ ଏୱ ‘‘କଟତ୍ତାରୂପ’’ନ୍ତି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସେୱ ସବ୍ବସ୍ସ ଚ ଗହିତତ୍ତାତି ତଂ ପହାୟ ୟଥାଗହିତସ୍ସ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ୱିସେସନୱସେନ ‘‘ଉପାଦାରୂପସଙ୍ଖାତଂ କଟତ୍ତାରୂପ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥମାହ । ମହାଭୂତେ ପନ ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଚୟା ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ନିୱାରେତବ୍ବାତି ଉପାଦାରୂପଗ୍ଗହଣେନ କଟତ୍ତାରୂପଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିସେସେତ୍ୱା ଉପାଦାରୂପାନଂ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ କଟତ୍ତାରୂପଗ୍ଗହଣେନେୱ ଉପାଦାରୂପଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୬୯-୨୭୬. ‘‘ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲଂ, ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅବ୍ୟାକତେନ କୁସଲଂ, ଅକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି, ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଚ ଅକୁସଲୋ ଚ ଧମ୍ମା କୁସଲସ୍ସାତି ଅନାମସିତ୍ୱା’’ତି ଚ ପୁରିମପାଠେ ପମାଦଲେଖା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୨୮୬-୨୮୭.ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନପୁରେଜାତେ ଦ୍ୱେତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆରୁପ୍ପେ ପନ ଅହେତୁକମୋହସ୍ସ ଅହେତୁକକିରିୟସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଦ୍ୱେତି ୱୁତ୍ତା, ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେତି ଆରୁପ୍ପେ ଅହେତୁକାକୁସଲକିରିୟୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଲବ୍ଭମାନେସୁ ଏକଦେସେନ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆରୁପ୍ପେ ପନ ଅହେତୁକମୋହସ୍ସ ଅହେତୁକକିରିୟାୟ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟା ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ରୂପସ୍ସ ୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱୁତ୍ତାତି, ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେତି ଆରୁପ୍ପେ ଅହେତୁକାକୁସଲକିରିୟାଏକଚ୍ଚରୂପାନଂ ୱସେନାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ନୋନତ୍ଥିନୋୱିଗତେସୁ ଏକନ୍ତି ସବ୍ବରୂପସ୍ସ ୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନହେତୁମୂଲକତ୍ତା ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ୱସେନା’’ତି ଭୱିତବ୍ବଂ । ଚକ୍ଖାଦିଧମ୍ମୱସେନ ପନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦିକୋଟ୍ଠାସୱସେନ ୱା ସବ୍ବଂ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ସବ୍ବରୂପସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା ।

୨୮୯-୨୯୬.ଆଗତାନାଗତନ୍ତି ପଞ୍ହୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନନ୍ତି ଆଗତେ ଚ ପଞ୍ହେ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଧମ୍ମୱସେନ ।

ପଚ୍ଚୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ନିସ୍ସୟୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୯-୩୩୭.ପଚ୍ଚୟୱାରେନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱନ୍ତି ନିସ୍ସୟୱାରେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ନିୟମେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିସ୍ସୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଂସଟ୍ଠୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୫୧-୩୬୮. ସଂସଟ୍ଠୱାରେ ପଚ୍ଚନୀୟେ ‘‘ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁୱିରହିତାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱିସୁଂ ଅନୁଦ୍ଧରଣତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ହି ସହଜାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସୱତ୍ଥୁକା ପଟିସନ୍ଧି ଉଦ୍ଧଟା, ସା ଇଧାପି ଅଧିପତିପୁରେଜାତାସେୱନେସୁ ନକମ୍ମନୱିପାକନଝାନନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭତି, ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଅନୁଲୋମତୋ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଚ ଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟେସୁ ଲବ୍ଭତୀତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଧଟାତି । ସେସା ତେରସ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସେସା ଚୁଦ୍ଦସା’’ତି ଭୱିତବ୍ବଂ । ନ ଝାନେ ଏକନ୍ତି ଅହେତୁକପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱସେନାତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱିରହିତମତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅହେତୁକଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ‘‘ନମଗ୍ଗେ ଏକନ୍ତି ଅହେତୁକକିରିୟୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅହେତୁକୱିପାକକିରିୟୱସେନା’’ତି ଭୱିତବ୍ବଂ ।

୩୬୯-୩୯୧.ହେଟ୍ଠାୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଅହେତୁକମୋହୋୱ ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ସେସା ନ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସେସେସୁ ପନ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜାହେତୁକକ୍ଖନ୍ଧା ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ଝାନପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତି, ନ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁଲୋମେନ ସହ ୟୋଜନା ଅତ୍ଥୀତି ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ସହିତଂ ଲଭତୀତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅହେତୁକମୋହୋୱ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସଂସଟ୍ଠୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୯୨-୪୦୦. ସଦିସଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ୱୋକିଣ୍ଣଞ୍ଚ ସଂସଟ୍ଠଂ ନ ହୋତୀତି ଉଭୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ନିୟାମକଂ ହୋତୀତି ।

ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପଞ୍ହାୱାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୦୧-୪୦୩.ୟେହି ପଚ୍ଚୟେହି କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିପାଟିୟା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ୟଥାକ୍କମେନ ଆଗତାଗତପଟିପାଟିୟା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ତେନ କୁସଲୋ କୁସଲାଦୀନଂ, ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲାଦୀନଂ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତାଦୀନଂ, କୁସଲାବ୍ୟାକତା କୁସଲାଦୀନନ୍ତିଆଦିକୋ ସବ୍ବୋ ପଭେଦୋ ନିଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ୟଥାନିଦସ୍ସିତେ ସବ୍ବେ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିପାଟିୟା ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ।

୪୦୪.ଦତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦା-ସଦ୍ଦୋ ସୋଧନତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି ମନ୍ତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା’’ତି । ତେସଞ୍ହି ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତେସନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତାରହଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗାଦିପୁରେଚାରିକଂ ତଂ ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ୱିପସ୍ସନାକୁସଲଂ ପନ କାମାୱଚରମେୱାତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଭୂମିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି । ତେନେୱାତି ଧମ୍ମୱସେନେୱ ଦସ୍ସନତୋ, ଦେସନନ୍ତରତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୪୦୫. ଅସ୍ସାଦନଂ ସରାଗସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ସସୋମନସ୍ସସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ଚ କିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନୁଭୱତି ଚେୱ ରଜ୍ଜତି ଚା’’ତି । ଅଭିନନ୍ଦନଂ ପୀତିକିଚ୍ଚସହିତାୟ ତଣ୍ହାୟ କିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୱସେନା’’ତି । ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନା ଦିଟ୍ଠିୟେୱ । ଏତ୍ଥ ପନ ପଚ୍ଛିମତ୍ଥମେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତା ଅତ୍ତନିୟନ୍ତିଆଦିୱସେନ…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିନନ୍ଦନା ପନ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାୟେୱାତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ…ପେ॰… ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଂ ରାଗଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୮.୭୨) ୱଚନତୋ, ତସ୍ମା ପୁରିମୋପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ପନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ସୋମନସ୍ସେନ ରାଗେନ ଚ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ ତେସୁୟେୱ ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୟ ଚତୂସୁପି ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାୟ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିପି ସକ୍କା ୟୋଜେତୁଂ । ଜାତିୱସେନାତି ସୁଚିଣ୍ଣସାମଞ୍ଞୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୦୬.ତଦାରମ୍ମଣତାତି ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେନ । ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ ହେତ୍ଥ କତୋତି । ଭାୱୱନ୍ତତୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଭାୱେନେୱ ୱିପାକଂ ୱିସେସେତି, ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୱିପାକାନଂ ୱିୟ ନ କାମାୱଚରୱିପାକାନଂ ନିୟୋଗତୋ ୱୱତ୍ଥିତଂ ଇଦଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ତଂ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦାରମ୍ମଣେନ ପନ କୁସଲାରମ୍ମଣଭାୱେନ ସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ କମ୍ମାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧିଆଦୟୋପି ଦସ୍ସିତାୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଟିଲୋମତୋ ୱା ଏକନ୍ତରିକୱସେନ ୱାତି ୱଦନ୍ତେନ ଅନୁଲୋମତୋ ସମାପଜ୍ଜନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଆସନ୍ନସମାପତ୍ତିୟା ଆରମ୍ମଣଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ପନ ପଟିଲୋମତୋ ଏକନ୍ତରିକୱସେନ ଚ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାସନ୍ନାପି ସମାପତ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନୁଲୋମତୋ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସପି ଭୱେୟ୍ୟାତି । ‘‘ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସାତିଆଦୀନି ପରତୋ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ୟୋଜେତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟା ଏତେସଂ ଆୱଜ୍ଜନା, ତସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସା’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟସ୍ମା ପନ କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଚେତୋପରିୟଞାଣାଦୀନଞ୍ଚ ହୋନ୍ତୀତି ତାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତସ୍ମା କିରିୟାନଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣାଦୀନଂ ୟାୟ କାୟଚି ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଚ କୁସଲାରମ୍ମଣାୟ କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୪୦୭-୪୦୯.ୱିପ୍ପଟିସାରାଦିୱସେନୱାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ସଭାୱତୋ ଚ ଅନିଟ୍ଠତାମତ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅକ୍ଖନ୍ତିଭେଦା ୱା ।

୪୧୦.ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତିଆଦିନା ୱିଞ୍ଞାଣକାୟେହି ନିୟତାରମ୍ମଣେହି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ନିଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବସ୍ସ ହି ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଧମ୍ମାନଂ ଏକଦେସେନ ନିଦସ୍ସନଂ କରୋତୀତି ।

୪୧୩-୪୧୬.ଚତୁଭୂମକଂକୁସଲଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଦସ୍ସିତଂ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ କାମାୱଚରମେୱ ।

୪୧୭. ଅପୁବ୍ବତୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱଙ୍ଗମେୱ, ତଂ ପନ ମୂଲାଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ପକତିଭୱଙ୍ଗଞ୍ଚ । ଅନୁଲୋମଂ ସେକ୍ଖାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ କାୟଚି ସେକ୍ଖଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅୱଜ୍ଜେତବ୍ବତ୍ତା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟାତି ଇମଂ ନିବ୍ବିସେସନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଫଲସମାପତ୍ତିୟାତି ଅନାଗାମିଫଲସମାପତ୍ତିୟା’’ତି । କାମାୱଚରକିରିୟା ଦୁୱିଧସ୍ସପି ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ କିରିୟାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣୱୁଟ୍ଠାନେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ତା ଉଭୋପି…ପେ॰… ଦ୍ୱାଦସନ୍ନନ୍ତି ଇଦଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଦସନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିରିୟସ୍ସ ମନୋଧାତୁକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୪୨୩. ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟତ୍ତା ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ ପନେତଂ ଏକନ୍ତେନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ବଲୱଚେତନାୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଦୁବ୍ବଲା’’ତି ଏତଂ ଏକନ୍ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ଦଳ୍ହଂ ୱା ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଂ କାରଣନ୍ତି ? ବଲୱତୋ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ୱା କତୋକାସସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ୱିପଚ୍ଚନତୋ ‘‘ୟଂକଞ୍ଚି ୟଦି ୱିପାକଂ ଜନେତି, ଉପନିସ୍ସୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ନୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଚାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କତୋକାସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୱିପାକତ୍ତିକେ ପନ ପଞ୍ହାୱାରପଚ୍ଚନୀୟେ ‘‘ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ ୱିପାକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୩.୯୩) କମ୍ମପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା, ୱେଦନାତ୍ତିକେ ଚ ପଞ୍ହାୱାରପଚ୍ଚନୀୟେ ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ନଉପନିସ୍ସୟେ ଅଟ୍ଠା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୨.୮୭) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱିପାକଜନକମ୍ପି କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।

ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିରୁଦ୍ଧୋତି ତଂନିମିତ୍ତଂ ୱିରୁଦ୍ଧୋ, ୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । ଓମାନନ୍ତି ପରସ୍ସ ପୱତ୍ତଓମାନଂ । ରାଗୋ ରଞ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତା କାମରାଗତଣ୍ହା, ‘‘ଇତି ମେ ଚକ୍ଖୁଂ ସିୟା ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, ଇତି ରୂପା’’ତି ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ ଚିତ୍ତପଣିଦହନତଣ୍ହା ପତ୍ଥନାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ତେସୁଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ତେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁବ୍ବେ ହନିତତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପାଣଂ ହନତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଣାପନୱସେନ ୱାତି ମାତୁଘାତକମ୍ମେନ ସଦିସତାୟ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତାୟପି ଆଣତ୍ତଚେତନାୟ ମାତୁଘାତକମ୍ମନାମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଦ୍ୱୀହି ପହାରେହୀତି ଏତ୍ଥାପି ।

ୟଥେୱ ହି…ପେ॰… ଉପ୍ପାଦେତି ନାମାତି ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତୀତି ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନୱସେନ ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି । ୟଥା ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତୀତିଏୱମାଦି ହୋତି, ଏୱଂ ରାଗାଦୟୋ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଇଦମ୍ପି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । କାୟିକଂ ସୁଖନ୍ତିଆଦୀନଂ ଏକତୋ ଦସ୍ସନେନ ୱିସୁଂୟେୱ ନ ଏତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ଅଥ ଖୋ ଏକତୋପୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୪୨୫.ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାୟେୱାତି ଏତେନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ନ ପୁରିମୱାରେସୁ ୱିୟ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂତଂପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ନ ଚ ପଚ୍ଛାଜାତକ୍ଖନ୍ଧା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ତେନେସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଇଧ ଅନୁଲୋମତୋ ଆଗତୋତି ।

୪୨୭.ଚେତନା ୱତ୍ଥୁସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ତନୋ ପତିଟ୍ଠାଭୂତସ୍ସପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୱାରେ ୱିୟ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ ଦୁମୂଲକଦୁକାୱସାନା ପଞ୍ହା ନ ଉଦ୍ଧଟାତି ? ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ତତ୍ଥ ହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପ୍ପଧାନତ୍ତା ଦେସନାୟ କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା କୁସଲାବ୍ୟାକତପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ‘‘କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨୪୬) ୱୁତ୍ତଂ । ୟତୋ ତତୋ ୱା ଉଭୟପଚ୍ଚୟତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତଂୟେୱ ହି ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଉଭୟସ୍ସ ଉଭିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି । ଇଧ ପନ ପଚ୍ଚୟପ୍ପଧାନତ୍ତା ଦେସନାୟ କୁସଲାବ୍ୟାକତା କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ନିସ୍ସୟାଦିଭୂତା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ‘‘କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି ନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଞ୍ହାୱାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ହାୱାରସ୍ସ ଘଟନେ ଅନୁଲୋମଗଣନା

୪୩୯.‘‘ଏତ୍ଥ ପନ ପୁରେଜାତମ୍ପି ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ତଥା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ‘‘ତୀଣୀ’’ତି ଗଣନମତ୍ତସାମଞ୍ଞତୋ ।

୪୪୦. ‘‘ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ଠପେତ୍ୱା ୱୀମଂସଂ ସେସାଧିପତିନୋ ୱିସଭାଗା’’ତି ପୁରିମପାଠୋ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିସଭାଗେନ ଏକେନ ଆରମ୍ମଣେନ ନିଦସ୍ସନଂ ଅକତ୍ୱା ଅନନ୍ତରାଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ସବ୍ବେ ୱିସଭାଗେ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଚ ୱିସଭାଗା ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ‘‘ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେସୁ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଞଂ ସେସା ଧମ୍ମା ୱିସଭାଗା’’ତି ପଠନ୍ତି । ତଥା ଭାୱାଭାୱତୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ନନୁ ୟଥା ଅମୋହୱଜ୍ଜାନଂ ହେତୂନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଞାୱଜ୍ଜାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ୱିସଭାଗତା, ଏୱଂ କୁସଲାଦିହେତୂନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱିପାକପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱତୋ ହେତୁୱଜ୍ଜାନଂ ୱିପାକାନଂ ୱିସଭାଗତାୟ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଉଭୟପଚ୍ଚୟସହିତେ ଚିତ୍ତଚେତସିକରାସିମ୍ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱିପାକପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱାଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ହେତୁସହଜାତପଚ୍ଚୟସହିତରାସିମ୍ହି ସତିପି ହେତୁୱଜ୍ଜସବ୍ଭାୱେ ହେତୂନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ନ ହେତୁୱଜ୍ଜାନଂ ସହଜାତାନଂ ହେତୁସ୍ସ ୱିସଭାଗତା ୱୁତ୍ତା, ଏୱମିଧାପୀତି । ଏସ ନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେପି । ଅପିଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନକ୍ଖଣେ ତଥା ଭାୱାଭାୱୱସେନ ସଭାଗତାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ନାନାକ୍ଖଣୱସେନ ୱିସଭାଗତା ତସ୍ସେୱ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ।

କୁସଲା ୱୀମଂସାତି ଇଦଂ ‘‘କୁସଲା ୱୀମଂସାଧିପତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ଅନଧିପତିଭୂତା ୱୀମଂସା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।

୪୪୧-୪୪୩.‘‘ସଚେପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ଇତରାନି ଦ୍ୱେ ଲଭତୀ’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚା’’ତି ଇଦଂ ପନ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଦ୍ୱେ ଲଭତୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ଊନତରଗଣନେସୂତି ୟେସୁ ପୱିଟ୍ଠେସୁ ଊନତରା ଗଣନା ହୋତି, ତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତୀଣି ଦ୍ୱେ ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ଊନତରଗଣନେସୁ ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଦୀସୁ ପୱିସନ୍ତେସୁ ତେସଂ ୱସେନ ତିକତୋ ଊନଂ ୟଥାଲଦ୍ଧଞ୍ଚ ଏକନ୍ତି ଗଣନଂ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୱିପାକାନୀତି ଅନାମଟ୍ଠୱିପାକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ୱିପାକହେତୁରହିତାନୀତି ।

ତତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ସହଜାତୱିପାକା ଚେୱାତି ତତ୍ଥ ୟେ ସହଜାତା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ୱୁତ୍ତା, ତେ ସବ୍ବେପି ୱିପାକା ଚେୱ ୱିପାକସହଜାତରୂପା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପା ଚାତି ଏତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ତଂସମୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେନେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପକଟତ୍ତାରୂପା ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥେ ୱିପାକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘କଟତ୍ତାରୂପଞ୍ଚା’’ତିପି ପନ ପଠନ୍ତି ।

ଏୱମ୍ପୀତି ‘‘ଏତେସୁ ପନ ଘଟନେସୁ ସବ୍ବପଠମାନୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନପି । ଘଟନେସୁ ପନ ୟୋ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ମୂଲଭାୱେନ ଠିତୋ, ତଂପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ନିରୱସେସଊନଊନତରଊନତମଲାଭକ୍କମେନ ଘଟନା ୱୁଚ୍ଚତି, ନିରୱସେସଲାଭେ ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ନିରୱସେସଲାଭକ୍କମେନ । ତଥା ଊନଲାଭାଦୀସୂତି ଅୟଂ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ହେତୁମୂଲକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୪୪୫. ୱତ୍ଥୁୱସେନ ସନିସ୍ସୟଂ ୱକ୍ଖତୀତି ନ ଇଦଂ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସପି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱସେନ ଘଟନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱ ୱା’’ତି ।

୪୪୬.ସହଜାତେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି, ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନା ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସହଜାତଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଇଦଂ ୟଥା ସହଜାତପୁରେଜାତା ଏକୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସହଜାତାରମ୍ମଣାଧିପତୀନଂ ଏକସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ। ନିସ୍ସୟଭାୱୋ ହି ଅତ୍ଥିଅୱିଗତଭାୱୋ ଚ ସହଜାତପୁରେଜାତନିସ୍ସୟାଦୀନଂ ସମାନୋ, ନ ପନେୱଂ ସହଜାତାରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱୋ ସମାନୋ । ସହଜାତୋ ହି ଆରମ୍ମଣଭାୱଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସହ ପୱତ୍ତନୱସେନ ଅଧିପତି ହୋତି, ଇତରୋ ଆରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନି ନିନ୍ନତାକରଣେନ । ସହଜାତୋ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱେନେୱ ଉପକାରକୋ, ଇତରୋ ଅତୀତାନାଗତୋପି ଆରମ୍ମଣଭାୱେନେୱ, ତସ୍ମା ସହଜାତାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ୱିୟ ଭିନ୍ନସଭାୱା ସହଜାତାରମ୍ମଣାଧିପତିନୋତି ନ ତେ ଏକତୋ ଏୱ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଭଜନ୍ତି, ତେନେୱ ପଞ୍ହାୱାରୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ‘‘କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

୪୪୭-୪୫୨. ସାହାରକଘଟନାନଂ ପୁରତୋ ୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ ଅନାହାରକାମଗ୍ଗକାନି ସଇନ୍ଦ୍ରିୟଘଟନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ ‘‘ଅଧିପତିସହଜାତନିସ୍ସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ସତ୍ତ । ଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ତୀଣି । ଅଧିପତିସହଜାତନିସ୍ସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ତୀଣି । ଅଧିପତିସହଜାତନିସ୍ସୟୱିପାକଇନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ଏକଂ । ଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅୱିଗତନ୍ତି ଏକଂ । ଅଧିପତିସହଜାତନିସ୍ସୟୱିପାକଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ଏକ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ତାନି ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତସ୍ସ ଅଧିପତିସ୍ସ ଆହାରମଗ୍ଗେହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱା । ଚିତ୍ତାଧିପତି ହି ଆହାରୋ, ୱୀରିୟୱୀମଂସା ଚ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତୋ ଅଧିପତି ଅତ୍ଥି, ୟସ୍ସ ୱସେନ ଅନାହାରକାମଗ୍ଗକାନି ସଇନ୍ଦ୍ରିୟଘଟନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, ତସ୍ମା ତାନି ଅୱତ୍ୱା ଚିତ୍ତାଧିପତିଆଦୀନଂ ଏକନ୍ତେନ ଆହାରମଗ୍ଗଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସାହାରକସମଗ୍ଗକାନେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ଚ ସମଗ୍ଗକେସୁ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ସାହାରକେସୁ ଏକୋୟେୱାତି ସମଗ୍ଗକାନି ପୁବ୍ବେ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ । ସଇନ୍ଦ୍ରିୟକାନି ପନ ୟେହି ଆହାରମଗ୍ଗେହି ଭିନ୍ଦିତବ୍ବାନି, ତେସଂ କମୱସେନ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତାନି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସଦିସତ୍ତାତି ସମଗ୍ଗକତ୍ତେନ ସମାନତ୍ତା, ଅନନ୍ତରରୂପତ୍ତାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

୪୫୭-୪୬୦.କୁସଲାବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଚତ୍ତାରୀତି ଅବ୍ୟାକତସହିତସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ କୁସଲମୂଲକେସ୍ୱେୱ ଦୁମୂଲକମ୍ପି ଆହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅବ୍ୟାକତେ ୱତ୍ଥୁରୂପମ୍ପୀତି ଇଦଂ ‘‘କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପୀ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ଦୁତିୟଘଟନେ ଅବ୍ୟାକତୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ରୂପେସୁ ୱତ୍ଥୁମେୱ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ଭୂତରୂପମ୍ପି ପନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଭୂତରୂପଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ‘‘ଚତୁତ୍ଥେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପଞ୍ଚା’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସୱିପାକେସୁ ପଠମେ ୱିପାକା ଚେୱ ୱିପାକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥେ ୱିପାକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମେୱାତି ଇଧ ଚ କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ୱିପାକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘କଟତ୍ତାରୂପଞ୍ଚା’’ତିପି ପନ ପଠନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥି ଅୱିଗତମୂଲକେସୁ ଘଟନେସୁ ହେତୁକମ୍ମଝାନମଗ୍ଗେହି ଘଟନାନି ନ ୟୋଜିତାନି, ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତମୂଲୱଜ୍ଜେସୁ ଆହାରେନ, ନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱଜ୍ଜେସୁ ଅଧିପତିଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚ । କସ୍ମାତି ? ତେସୁ ହି ୟୋଜିୟମାନେସୁ ତଂତଂଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେକଦେସଭୂତା ହେତୁଆଦୟୋ ଅରୂପଧମ୍ମାୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେନ ତେହି ଘଟନାନି ହେତୁମୂଲକାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସାନେୱ ରୂପମିସ୍ସକତ୍ତାଭାୱେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନୀତି ନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେହି ପନ ୟୋଜିୟମାନୋ ଆହାରୋ ନିସ୍ସୟାଦୀହି ଅଧିପତିଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ରୂପମିସ୍ସକାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସାନିପି ଘଟନାନି ଅତ୍ଥିଅୱିଗତମୂଲକେସୁ ନିସ୍ସୟାଦିମୂଲକେସୁ ଚ ଆହାରେନ ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଚ ସୁପାକଟଭାୱତ୍ଥଂ ୟୋଜିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନୀତି ।

୪୬୨-୪୬୪. ନିସ୍ସୟମୂଲକେ ‘‘ଛଟ୍ଠେ ତୀଣୀତି କୁସଲାଦୀନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସା’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ଚକ୍ଖାଦୀନି ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ‘‘ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଚା’’ତି ପଠନ୍ତି ।

୪୬୬. ଉପନିସ୍ସୟମୂଲକେ ପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଠମେ ‘‘ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଗହେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଲୋକୁତ୍ତରାପି ପନ ଗହେତବ୍ବାୱ ।

୪୭୩-୪୭୭. କମ୍ମମୂଲକେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ଥୁପୀତି ଏତ୍ଥ ନ ପୱତ୍ତେ ୱିୟ ଖନ୍ଧାୟେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିପାକାୱିପାକସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ପଠମେ ‘‘ଅରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ପନ ଲବ୍ଭତେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ କମ୍ମମୂଲକେ ‘‘କମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ଦ୍ୱେ’’ତି, ଆରମ୍ମଣମୂଲକେ ଚ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା କମ୍ମେ ଦ୍ୱେ’’ତି କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ କୁସଲାକୁସଲଚେତନା କମ୍ମାରମ୍ମଣାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟାଦୀନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି । ୟଥା ଚ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ କମ୍ମମ୍ପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିକ୍ଖେପତୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ହି ୱତ୍ଥୁ ନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଅପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ତେନେୱାକାରେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତେନ ଆଲମ୍ବିୟମାନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଚ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ । କମ୍ମଂ ପନ ତସ୍ମିଂ କତେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ କତୂପଚିତଭାୱେନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନାରମ୍ମଣାକାରେନ, ୱିସୟମତ୍ତତାୱସେନ ଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ସନ୍ତାନୱିସେସଂ କତ୍ୱା ଫଲୁପ୍ପାଦନସଙ୍ଖାତେନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟାକାରେନ, ତସ୍ମା କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱନ୍ତି ‘‘କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି, ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ଚ ସଭାୱୋ ୱତ୍ତମାନାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତାନଂ ୱତ୍ଥୁଚକ୍ଖାଦୀନଂ, ୟଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସହ ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତା, ଅତୀତସ୍ସ ଚ କମ୍ମସ୍ସ ଅୟଂ ସଭାୱୋ, ୟଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସହ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବତା । ୟଥା ସହଜାତପୁରେଜାତନିସ୍ସୟାନଂ ସହ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବତା ସଭାୱୋ, ସହଜାତାରମ୍ମଣାଧିପତୀନଞ୍ଚ ସହ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତା, ଏୱମିଧାପୀତି ।

୪୭୮-୪୮୩.ନିରାଧିପତିୱିଞ୍ଞାଣାହାରୱସେନାତି ଅନାମଟ୍ଠାଧିପତିଭାୱସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରସ୍ସ ୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱତ୍ଥୁ ପରିହାୟତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ଲଭନ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱସେନ ସବ୍ବସ୍ସ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ପରିହାନଂ ଦସ୍ସେତି ।

୪୮୪-୪୯୫.‘‘ତତିୟେ ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରୂପାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଚକ୍ଖାଦୀନି ଚ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତତୋ ୱୀରିୟୱସେନ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଛାତି ଏତ୍ଥ ୟଦିପି ୱୀମଂସା ଲବ୍ଭତି, ୱୀରିୟସ୍ସ ପନ ୱସେନ ତଂସମାନଗତିକା ୱୀମଂସାପି ଗହିତାତି ‘‘ୱୀରିୟୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୧୧-୫୧୪. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲକେ ‘‘ଦସମେ କୁସଲାଦୟୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପନ ‘‘ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ୱତ୍ଥୁ ଚ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଏକାଦସମେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱସେନ ଘଟନଂ କତଂ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଖନ୍ଧା ଚ ୱତ୍ଥୁସ୍ସା’’ତି ଇଦମ୍ପି ପନ ଲବ୍ଭତେୱ । ‘‘ଦ୍ୱାଦସମେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତାରୂପାନ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବପାଠୋ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନି ପନ ନ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବାନୀତି ‘‘ଦ୍ୱାଦସମେ ଖନ୍ଧା ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଞ୍ଚା’’ତି ପଠନ୍ତି ।

୫୧୫-୫୧୮. ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟମୂଲକେ ପଠମଘଟନେ ‘‘ଅରୂପୱତ୍ଥାରମ୍ମଣମହାଭୂତଇନ୍ଦ୍ରିୟାହାରାନଂ ୱସେନ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା ଚା’’ତିପି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାହାରାନଂ ୱସେନ ସହଜାତାଦୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ‘‘ଦୁତିୟେ ପଚ୍ଛାଜାତକବଳୀକାରାହାରା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବାନିପି ପନ ଅଲବ୍ଭମାନାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତକବଳୀକାରାହାରରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନି ଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ପଠନ୍ତି, ଛଟ୍ଠଂ ସବ୍ବେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତମେ ତତୋ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମତ୍ତଂ ପରିହାୟତୀତି ଏୱମେତେସଂ ୱିସେସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତତୋ ଏକାଦସମେତି ଏତ୍ଥ ତତୋତି ନୱମତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେରସମେ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୂନିପି ଗହିତାନି, ତଥା ଚୁଦ୍ଦସମେ ୱତ୍ଥୁମେୱାତି ଏତ୍ଥାପି । ‘‘ସତ୍ତରସମେ ପନ ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେନ, ଅଟ୍ଠାରସମେପି ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନା’’ତି ପୁରିମପାଠୋ, ‘‘ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନା’’ତି ଅୟଂ ପନ ସତ୍ତରସମତୋ ୱିସେସୋ ନ ହୋତି, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପନ ସତ୍ତରସମେ ଅଟ୍ଠାରସମେ ଚ ୱତ୍ଥୁସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱିସେସୋତି ‘‘ସତ୍ତରସମେ ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେନ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଚ, ଅଟ୍ଠାରସମେ ୱତ୍ଥୁସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନା’’ତି ପଠନ୍ତି ।

୫୧୯. ସହଜାତାନି ୱିୟ ସହଜାତେନ କେନଚି ଏକେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଅନିୟମିତତ୍ତା ତାନି ପକିଣ୍ଣକାନୀତି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଏତ୍ଥ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସହଜାତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଆରମ୍ମଣମୂଲକେ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପୁରେଜାତାତି ଏତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟୋପି ପଠିତବ୍ବୋ ।

ୟେସୁ ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହେତୁମୂଲକାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅଲୋଭାଦିତଂତଂନାମୱସେନ ପନ ହେତୁଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଏୱଂ ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତେ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱାଦସେୱ ହି ହେତୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ‘‘ଏତ୍ତକାୟେୱ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା’’ତି ନିଚ୍ଛୟଂ କତ୍ୱା ପାକଟୋ ହୁତ୍ୱା ଅପଞ୍ଞାୟମାନୋପି ତେସ୍ୱେୱ ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଛ ଆରମ୍ମଣାତି ଏତେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଅଧିପତୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକନ୍ତେନ କୁସଲୱିପାକାତି ଇଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ଏକନ୍ତେନ ଅକୁସଲୱିପାକାତି ଇଦଂ ପନ ନ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ । ଝାନଙ୍ଗେସ୍ୱପି ହି ଦୁକ୍ଖଂ ଅକୁସଲମେୱ ୱିପାକସ୍ସ ଅଝାନଙ୍ଗତ୍ତା । ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିପି ଅକୁସଲୱିପାକକିରିୟା ହୋତୀତି । ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକା ଅକୁସଲୱିପାକାତି ଏୱଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, କୁସଲୱିପାକାକୁସଲୱିପାକୱିସେସେନ ପନ ପଚ୍ଚୟୟୋଜନା ନତ୍ଥୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।

ପଞ୍ହାୱାରସ୍ସ ଘଟନେ ଅନୁଲୋମଗଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚନୀୟୁଦ୍ଧାରୱଣ୍ଣନା

୫୨୭.ଏକେନ ଲକ୍ଖଣେନାତି ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ନହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞେନ ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁପଚ୍ଚୟତୋ ଚ ଅଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚୟା ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତି, ତେସୁ କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ତୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ, ଅକୁସଲସ୍ସ ଦ୍ୱୀହି, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚୟା ଇମେସ୍ୱେୱ ଆରମ୍ମଣାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଇଦମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତେସୁ ଚ ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ପୁରିମପୁରିମେହି ଅସଙ୍ଗହିତେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମା ୱୁତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତସ୍ସ ୱସେନ ପୁରେଜାତଂ, ସହଜାତତୋ ଉପନିସ୍ସୟତୋ ଚ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଚେତନାୟ ୱସେନ କମ୍ମଂ, ସହଜାତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ୱସେନ ଆହାରୋ, ସହଜାତତୋ ପୁରେଜାତତୋ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଚ୍ଚେୱ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୪, ୪୧୯, ୪୨୩) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦଞ୍ଞାଭାୱା ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କମ୍ମାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ପରିତ୍ତତ୍ତିକେ ପଞ୍ହାୱାରପଚ୍ଚନୀୟେ ‘‘ଅପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମୋ ଅପ୍ପମାଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସହଜାତଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୨.୬୬, ୭୪) ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱଚନଂ, ତଂ ପୁରିମେହି ଅସଙ୍ଗହିତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହିତୱିୱଜ୍ଜନାଭାୱତୋ ଉପନିସ୍ସୟତୋ ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣାଭାୱତୋ ଚ, ନ ପନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ।

ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ୟଦିପି ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧାୱ, ସହଜାତପୁରେଜାତାନଂ ପନ ପଚ୍ଛାଜାତାହାରାନଂ ପଚ୍ଛାଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ସହାପି ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହୋତି, ନ ତିଣ୍ଣଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱିୟ ୱିସୁଂୟେୱାତି ‘‘ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ ଚ ଏକେକସ୍ସ ୱସେନ ଛହି ଭେଦେହି ଠିତା’’ତି ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣେସୁ ଏକେକଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରଭେଦତୋ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଚତୁୱୀସତିୟାପୀତି ନ ସୋଳସନ୍ନଂୟେୱ, ନାପି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଚତୁୱୀସତିୟାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣଭୂତାନଂ ଅଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପନିସ୍ସୟେ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଞ୍ଚ ପୁରେଜାତେ ସଙ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥୀତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେୟେୱ ଠପେତ୍ୱା ତଦେକଦେସସ୍ସ ତେସଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟାଦୀସୁ ସଙ୍ଗହଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ସେସା ତେୱୀସତୀ’’ତି ଆହ । ଚତୁତ୍ଥେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ‘‘ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ଅଧିପତିଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ପୁରେଜାତଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତୁଂ ସକ୍କାତି କତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଅଥ ପନ ‘‘ଆରମ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପୁରେଜାତଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ଉପନିସ୍ସୟଗ୍ଗହଣେନପି ଆରମ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗହିତତାୟ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଅଧିପତିଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଉପନିସ୍ସୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ।

ୟେସୁପଞ୍ହେସୁ…ପେ॰… ଏକୋୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଆଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଆଗତୋୱାତି ଏୱଂ ଏୱସଦ୍ଦୋ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତେନ ଦ୍ୱାଦସମଚୁଦ୍ଦସମେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ସହଜାତପୁରେଜାତେସୁ ଏକେକୋ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ଅନାଗତୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଆଗତୋୱାତି ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରପଟିକ୍ଖେପେ ତେପି ପଞ୍ହା ପରିହାୟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି । ୟସ୍ମିଂ ପନ ପଞ୍ହେତି ଦୁତିୟଛଟ୍ଠପଞ୍ହେସୁ ଏକେକୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ଏକୱଚନେନ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି । ଏୱନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଉପନିସ୍ସୟୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଦ୍ୱାଦସମଚୁଦ୍ଦସମେ ନିୱତ୍ତେତି । ତେସୁପି ହି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ଆଗତା, ନ ପନ ଆରମ୍ମଣଉପନିସ୍ସୟୱସେନାତି । ଅୱସେସାନଂ ୱସେନାତି ଅୱସେସାନଂ ଲବ୍ଭମାନାନଂ ୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ତେରସମପନ୍ନରସମେସୁ ପଚ୍ଛାଜାତେପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ତେ ପଞ୍ହା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ସହଜାତସ୍ସେୱ ୱସେନାତି । ଇଦମେୱ ଚେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗାହକତ୍ତଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ପଞ୍ହାପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେ ତେ ପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତପଚ୍ଚୟପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ପରିହାନାପରିହାନୀତି ଏତଂ ସବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱ ‘‘ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ରାତି ପଭେଦପରିହାନୀସୁ । ତୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରୋ ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀୟସ୍ସ ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥେୱ ଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନୱସେନ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ହେତୁଦୁକପଞ୍ହାୱାରପଚ୍ଚନୀୟେ ‘‘ହେତୁଧମ୍ମୋ ହେତୁସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୪୩) ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନେ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ଇଧାପି ସବ୍ବଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହୱସେନ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା’’ତି, ତତ୍ର ପଭେଦେ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ ୱତ୍ୱା ପରିହାନୀୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମିଂ ପନ ପଚ୍ଚୟେ…ପେ॰… ତେ ପରତୋ ୱକ୍ଖାମା’’ତି ଆହ ।

୫୨୮.ତଥା ଅକୁସଲାଦିକେସୁପି ଚତୂସୁ ପଞ୍ହେସୁ ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ତେ ତେୟେୱ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି କୁସଲାଦିକେସୁ ଦସ୍ସିତେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ‘‘ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା, ଅଥ ଖୋ ଦ୍ୱେୟେୱ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସପି ଅକୁସଲୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ।

୫୩୦.ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ପନ ନ ହୋନ୍ତି ୱତ୍ଥୁମିସ୍ସକତ୍ତାତି ଅସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ୱତ୍ଥୁନା ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି, ନ ପନ ସୁଦ୍ଧାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ନିୱାରେତି । ୱତ୍ଥୁନା ପନ ସଦ୍ଧିଂ ୟେନ ନିସ୍ସୟାଦିନା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତମେୱ ନିସ୍ସୟାଦିଂ ୱିସେସେତୁଂ ସହଜାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମା ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରେ ଆରମ୍ମଣଉପନିସ୍ସୟକମ୍ମଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେସୁ ଚତୂସୁ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରୋ ନ କତୋତି ? ମିସ୍ସକାମିସ୍ସକସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିଭାଗସ୍ସ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ନ ହି ‘‘ଅୱିଭାଗେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ‘‘କିଂ ସୁଦ୍ଧେନ ସହଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ୱା, ଅଥ ସହଜାତପୁରେଜାତମିସ୍ସକେନ ପଚ୍ଛାଜାତାହାରମିସ୍ସକେନ ପଚ୍ଛାଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟମିସ୍ସକେନ ୱା’’ତି । ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସେସୁ ପନ ସହଜାତାଦୀସୁ ସରୂପତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁ ୟତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧାନଂ ସହଜାତାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ସୁଦ୍ଧାନଂ, ୟତ୍ଥ ଚ ମିସ୍ସକାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ‘‘ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ମିସ୍ସକାନଂ ଗହଣତୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ହୋତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସହଜାତାଦୟୋ ଗହିତା, ତେନ ଚ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟାନଂ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସଙ୍ଗହୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।

କସ୍ମା ପନ ସହଜାତପୁରେଜାତେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିସ୍ସୟୋ, ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱା ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସଭାୱେନ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ଅୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ନିସ୍ସୟୋ ତାୱ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସହଜାତପୁରେଜାତାନଂ ସୁଦ୍ଧାନଂ ମିସ୍ସକାନଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ୱିଭଜିତବ୍ବତାୟ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ଅୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଭାୱତୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱିୟ ୱିସେସିତବ୍ବୋତି ସୋ ୱିୟ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସହଜାତପୁରେଜାତାନଞ୍ଚ ମିସ୍ସକାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହୋତି, ନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱୋ । ତଥା ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତାନଞ୍ଚ ମିସ୍ସକାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହୋତି । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୪.୮୪), ନ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତସ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ମିସ୍ସକାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ନ ସୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସୋ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଭିୟ୍ୟୋପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

ନନୁ ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହେତୁଆଦୀହି ୱିସେସିତବ୍ବୋତି ସୋପି ନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିୟ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ? ନ, ୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେହି ଅୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା । ନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ହି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱିୟ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲୱିରୁଦ୍ଧେହି ପଚ୍ଚୟେହି ୱିସେସିତବ୍ବା, ନ ପନ ସହଜାତୋ । ହେତୁଆଦୟୋ ହି ସହଜାତା ଏୱ, ନ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲୱିରୁଦ୍ଧାତି ।

ପଚ୍ଚନୀୟୁଦ୍ଧାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚନୀୟଗଣନୱଣ୍ଣନା

ନହେତୁମୂଲକୱଣ୍ଣନା

୫୩୨.ସୁଦ୍ଧୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ପରିହାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ ନ କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ । ଆରମ୍ମଣେ ହି ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦିଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ପରିହାୟତିୟେୱାତି । ସୁଦ୍ଧୋତି ୱା ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ କେୱଲଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ପରିହାୟତି, ନ ସେସାତି ଦସ୍ସେତି । ଏକାଦସନ୍ନନ୍ତି ସହଜାତେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ପନ୍ନରସସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକାଦସନ୍ନଂ ୱସେନ । ତେତି ତେ ସହଜାତେ ଅନ୍ତୋଗଧାୟେୱ ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି, ଅନନ୍ତୋଗଧା ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପୁରେଜାତନିସ୍ସୟାଦୟୋ ଆରମ୍ମଣାଦିଆକାରେନ ଲଭନ୍ତୀତି ।

କିଞ୍ଚାପି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଇମେ ୱାରା ନ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟୁଂ, ଅଥ ଖୋ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଏତେ ଲଭିତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ପନାତିଆଦିନା ୟଦିପି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ପନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ ଠିତା ଏତେ ନ ନିସ୍ସୟାଦୟୋ ନ ହୋନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚ ସହଜାତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତେ ଇଧ ସହଜାତପଟିକ୍ଖେପେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେପି ୱାରା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଠପେତ୍ୱା ସହଜାତପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଏତେନ ନିସ୍ସୟାଦିଭୂତଞ୍ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ ଠପେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୁସଲତୋ ପୱତ୍ତମାନେସୁ କୁସଲାବ୍ୟାକତେସୁ କୁସଲସ୍ସ କୁସଲୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ’’ତି । ୟେ ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହଂ ଗତାତି ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନା ୟେ ଧମ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋତି ସଙ୍ଗହଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲୋ ଚ କୁସଲସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋତି କତ୍ୱା କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହଂ ଗତେହେୱ ଧମ୍ମେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସମୁଦାୟଭୂତୋ ଏକଦେସଭୂତେହୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୁସଲୋ ପନ କୁସଲସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଭୂତେହେୱ କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ସହଜାତାଦୀହି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସୋ ୱାରୋ ପରିହାୟତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଏକଦେସୋୱାତି ସହଜାତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସହଜାତା ହି ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସୋୱ ହୋନ୍ତି । ତେତି ତେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ।

୫୩୩.‘‘ଦୁମୂଲକାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ, ‘‘ପଚ୍ଚନୀୟଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚନୀୟୱାରଗଣନା ହି ଦସ୍ସିତାତି ।

‘‘ୱିପାକଂ ପନେତ୍ଥ ନଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତତ୍ତା ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱିପାକସ୍ସପି ପନ କମ୍ମଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଅହୁତ୍ୱାପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱିପାକତ୍ତିକେ ଦସ୍ସିତମେତନ୍ତି ।

ନହେତୁମୂଲକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫୩୪.ସତ୍ତ ପଞ୍ଚ ତୀଣି ଦ୍ୱେ ଏକନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନାନୀତି ସତ୍ତାଦିପରିଚ୍ଛେଦେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ହେତୁମୂଲକେ ଦସ୍ସିତାନୀତି ଆହ ।

୫୩୮.ନନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାନଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ନପଚ୍ଛାଜାତେ ତୀଣୀତି ମୂଲକଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସମୂଲକେ ‘‘ନପଚ୍ଛାଜାତେ ତୀଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଗଣନଂ ଉଦ୍ଧରତି । ‘‘ତେସୁ କଟତ୍ତାରୂପଞ୍ଚ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦ୍ୱୀସୁ ପନ ୱିପାକୋ ତତିୟେ ତେସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତିୟେୱ ।

୫୪୫.ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ସହଜାତଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ‘‘ଅରୂପାବ୍ୟାକତୋ ଅରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସ, ରୂପାବ୍ୟାକତୋ ଚ ରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଏତଂ ଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାବ୍ୟାକତୋ ପନ ଅରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅରୂପାବ୍ୟାକତୋ ଚ ରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ସହଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚା’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

୫୪୬.ନୋଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ନହେତୁୟା ନୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକମୂଲକେକାୱସାନା ଅନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି, ଆରମ୍ମଣଉପନିସ୍ସୟକମ୍ମାନି ଠିତାନୀତି ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଠିତାନଂ ୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ହି ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟେ ୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ତେ ତେ ଅପନେତ୍ୱା ୟେ ୟେ ଠିତା, ତେସଂ ୱସେନ ତେ ତେ ୱାରା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି । ୟାୱ ନିସ୍ସୟମ୍ପୀତି ନ କେୱଲଂ ନାରମ୍ମଣେୟେୱ ଠତ୍ୱା, ଅଥ ଖୋ ୟାୱ ନିସ୍ସୟଂ, ତାୱ ଠତ୍ୱାପି ନଉପନିସ୍ସୟେ ଦ୍ୱେ କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ନଉପନିସ୍ସୟତୋ ହି ପୁରିମେସୁ ଚ ନୱପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନଉପନିସ୍ସୟେ ପନ ପୱତ୍ତେ ଅତ୍ଥିଆରମ୍ମଣଉପନିସ୍ସୟପଟିକ୍ଖେପେନ ସତ୍ତ ପଚ୍ଚୟା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଅୱସିଟ୍ଠସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଦ୍ୱେୟେୱାତି ।

ପଚ୍ଚନୀୟଗଣନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା

୫୫୦.ସଦିସୱାରାତି ଅନୁରୂପୱାରାତି ଅତ୍ଥୋ । ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ଲଦ୍ଧେସୁ ହି ଏକାଦସସୁ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସା’’ତି ଇମେ ହେତୁୟା ଲଦ୍ଧେସୁ ସତ୍ତସୁ ଇମେହେୱ ଦ୍ୱୀହି ସମାନା ହୋନ୍ତି, ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ ପନ ନ ଅନୁରୂପାତି । ଅଥ ୱା ୱଚନତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଉଦ୍ଦେସତୋ ୟଥାୟୋଗଂ ନିଦ୍ଦେସତୋ ଚାତି ସବ୍ବଥା ସମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଦିସୱାରା’’ତି ଆହ ।

୫୫୧.ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ସନ୍ଧାୟାତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ହେତୁନାମପଚ୍ଚୟଂ ୱତ୍ଥୁରୂପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ। ତୀଣି କୁସଲାଦୀନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ଚା’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

୫୫୬. ଅଧିପତିମୂଲକେ ନହେତୁୟା ଦସାତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅଧିପତୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନାରମ୍ମଣେ ସତ୍ତାତି ସହଜାତାଧିପତିସ୍ସ, ନସହଜାତେ ସତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିସ୍ସାତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଘଟନେସୁ ଚ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ଘଟିତେ ମୂଲଭାୱେନ ଠିତେ ପଚ୍ଚୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ପରିହାୟନ୍ତି, ୟେ ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତେ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟେ ଧମ୍ମା ଠିତା ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ ଗଣନା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା । ଅନୁଲୋମେ ୱୁତ୍ତଘଟିତେ ହି ମୂଲଭାୱେନ ଠପେତ୍ୱା ଘଟିତାୱସେସା ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ୟୋଜିତାତି ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧାୟେୱ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ସମାନା ଊନା ଚ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ।

ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା

୬୩୧.ଊନତରଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତିରେକଗଣନସ୍ସପି ଗଣନଂ ପରିହାପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅନୁଲୋମତୋ ୟୋଜିୟମାନେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତସ୍ସ ଅତିରେକଗଣନସ୍ସପି ଗଣନଂ ପରିହାପେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିହାପନଗଣନାୟ ଊନତରଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାନତ୍ତଞ୍ଚ ନ ଏକନ୍ତିକଂ । ନହେତୁନାରମ୍ମଣଦୁକସ୍ସ ହି ଗଣନା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ୟୋଜିୟମାନେନ ଊନତରଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ପରିହୀନାପି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ଲଦ୍ଧଗଣନାୟ ନ ସମାନା, ଅଥ ଖୋ ତତୋପି ଊନତରା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନ ପନେତଂ ସବ୍ବସଂସନ୍ଦନେସୁ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।

ନିସ୍ସୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ସହଜାତେ ଚ ଅନୁଲୋମତୋ ଅତିଟ୍ଠମାନାନଂ ହେତୁଆଦୀନଂ ସହଜାତସ୍ସ ଚ ଅଟ୍ଠାନଂ ପାକଟନ୍ତି ଅପାକଟମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୋ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଆହ । ଆହାରେ ୱାତିଆଦିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ସହଜାତେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ଅନୁଲୋମତୋ ଅତିଟ୍ଠମାନା ଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଆହାରେ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ୱା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ହେତୁଆଦୟୋପି ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସବ୍ବଝାନମଗ୍ଗେହି ପନ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସଭୂତାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧଭୂତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ତେସଂ ଅନୁଲୋମତୋ ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଇତରେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଅଧିପତିଉପନିସ୍ସୟାତି ଆରମ୍ମଣମିସ୍ସାନମ୍ପି ଅନୁଲୋମତୋ ଠାନଂ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ଏକନ୍ତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚ ୱସେନା’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କମେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ତୀଣୀତି ଇଦଂ ପାକଟଭାୱତ୍ଥଂ ‘‘ନୱମୂଲକାଦୀସୁ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ତୀଣୀ’’ତି ଏୱଂ କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଉଦ୍ଧଟଂ । ଇମାନି ଚ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛାଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନାତି ଇଦଂ ‘‘ଇମାନି ଚ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନା’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ନହେତୁମୂଲକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬୩୬.ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ତୀଣୀତି କୁସଲାଦୀନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଞ୍ଚା’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ହେତୁୟା ୱୁତ୍ତେହି ତୀହୀତି ୱାରସାମଞ୍ଞମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ତଥା କମ୍ମେ ତୀଣୀତି ହେତୁୟା ୱୁତ୍ତାନେୱାତି ଚ । ପଚ୍ଚୟେସୁ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସେସୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ । ଅଧିପତିୟା ତୀଣୀତି ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନହେତୁନଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିୟା ତୀଣୀତି ଏତାନି ହେଟ୍ଠା ହେତୁୟା ୱୁତ୍ତାନେୱାତି ।

୬୪୪.ୟଥା ଚ ହେଟ୍ଠାତି ୟଥା ନହେତୁମୂଲକେ ୟାୱ ନୱିପାକା, ତାୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ନାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଏକେକମେୱ ଗହିତଂ, ତଥା ଇଧାପି ନାରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ଏକେକମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬୪୮.ନାନାକ୍ଖଣିକା କୁସଲାକୁସଲଚେତନା କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିପାକାନ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ତୀଣି ସହଜାତସଦିସାନି ରୂପସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ଝାନମଗ୍ଗାଦୀସୁ ତୀଣି ହେତୁସଦିସାନି ଅରୂପାନଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚ ‘‘ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନହେତୁନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିୟା ତୀଣୀ’’ତିଆଦୀନି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୬୪୯) ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୬୫୦.ୟଂପନାତି ୟଂ ପଚ୍ଚୟଂ ସକଟ୍ଠାନେ ଅନୁଲୋମତୋ ଲଭନ୍ତମ୍ପି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ପରେତରା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଛା ଅନୁଲୋମତୋୱ ୟୋଜନଂ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ପନ ନହେତୁମୂଲକାଦୀସୁ ନାହାରେ ଘଟିତେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ, ନିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଚ ଘଟିତେ ଆହାରୱସେନ ପଞ୍ହଲାଭୋ ହୋତୀତି ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଅୟୋଜେତ୍ୱା ଅନୁଲୋମତୋ ୟୋଜିତଂ, ଏୱଂ ନୋଅତ୍ଥିନୋଅୱିଗତମୂଲକେସୁ ଉପନିସ୍ସୟେ ଘଟିତେ କମ୍ମୱସେନ, କମ୍ମେ ଚ ଘଟିତେ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଞ୍ହଲାଭୋ ହୋତୀତି ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଅୟୋଜେତ୍ୱା ଅନୁଲୋମତୋ ୟୋଜିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱମେତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ସବ୍ବାନି ମୂଲାନି ଦ୍ୱେଧା ଭିନ୍ନାନି ନାହାରନିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନଉପନିସ୍ସୟନକମ୍ମାନି ଚ ପତ୍ୱାତି ।

ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କୁସଲତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱେଦନାତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

୧. ୱେଦନାରୂପନିବ୍ବାନାନି ପନ ତିକମୁତ୍ତକାନି ପଟିଚ୍ଚାଦିନିୟମଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱଚନଞ୍ଚ ନ ଲଭନ୍ତି । ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ପନ ଛସୁ ୟତୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିତୋ ତିକଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପତୋ ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ।

୧୦.ସବ୍ବଅରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକା ପନ ସହଜାତାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟାତି ଇମିନା କୁସଲତ୍ତିକେପି ପରିହୀନଂ ସହଜାତଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକତ୍ତା ଆଦିମ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବାରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକୱଚନେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ସବ୍ବଅରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ଆରମ୍ମଣାଦୀନଂ ପରିହାନିଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ କୁସଲତ୍ତିକପରିହୀନାନଂ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସବ୍ବତିକାଦୀସୁ ପରିହାନି ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ୱିନାୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋତି ଏତେନ ପନ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମେ ପରିହାନିଂ, ପଚ୍ଚନୀୟେ ଚ ଲାଭଂ ଦସ୍ସେତି । ସହଜାତାଦୟୋତି ୱା ସହଜାତମୂଲକା ସହଜାତନିବନ୍ଧନା ପଟିଚ୍ଚାଦିଂ ଫରନ୍ତେହି ସହଜାତଧମ୍ମେହି ୱିନା ପଚ୍ଚୟା ଅହୋନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ପନ ସହଜାତନିବନ୍ଧନା ସବ୍ବାରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକା ଚ ୟେ, ତେୱ ପରିହାୟନ୍ତି, ନ ପନ ୟୋ ସହଜାତାନିବନ୍ଧନୋ ସବ୍ବାରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକୋ ଚ ନ ହୋତି, ସୋ ପଚ୍ଛାଜାତୋତି ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ସହଜାତାଦୀହି ୱିନା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ୱିନାୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ସହଜାତାଦୀହି ୱିନାତି ସହଜାତନିବନ୍ଧନେହି ସବ୍ବାରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକେହି ଚ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସହଜାତନିବନ୍ଧନାନମେୱ ପରିହାନି, ନ ପଚ୍ଛାଜାତସ୍ସ ସହଜାତାନିବନ୍ଧନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥେୱ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ସହଜାତାଦୀହି ୱିନା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ୱିନାୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ’’ତି ଆହ । ସହଜାତନିବନ୍ଧନାପି ପନ ସବ୍ବଅରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକାୟେୱ ପରିହାୟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସିତମେତନ୍ତି ।

୧୭.ନୱିପାକେପି ଏସେୱ ନୟୋତି ନୟଦସ୍ସନମେୱ କରୋତି, ନ ଚ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସାମଞ୍ଞଦସ୍ସନଂ । ସୁଖାୟ ହି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ପଟିଚ୍ଚ ତାହି ୱେଦନାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅହେତୁକକିରିୟଧମ୍ମା ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଜାତମୋହୋ ଚାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ନୟୋତି । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଏକନ୍ତି ଆରୁପ୍ପେ ଆୱଜ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ଆୱଜ୍ଜନାହେତୁକମୋହାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୫-୩୭. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ୟଥା କୁସଲତ୍ତିକଂ, ଏୱଂ ଗଣେତବ୍ବନ୍ତି ହେତୁମୂଲକାଦୀନଂ ନୟାନଂ ଏକମୂଲକଦ୍ୱିମୂଲକାଦିୱସେନ ଚ ୟୋଜେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତାସାମଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଗଣନସାମଞ୍ଞଂ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଅହେତୁକସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସାତିଆଦି ନହେତୁମୂଲକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅହେତୁକସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ଚା’’ତି ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ମୋହସ୍ସ ଚାପି ହି ଅହେତୁକସ୍ସ ଅଧିପତିଅଭାୱତୋ ଅଧିପତିନୋ ନହେତୁମୂଲକେ ଅନୁଲୋମତୋ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି । ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାପୀତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ତୀଣୀତି ଏୱଂ ପୁରତୋ ଠିତମ୍ପି ଆରମ୍ମଣାଦିଂ ପଚ୍ଛତୋ ୟୋଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୯. ପଞ୍ହାୱାରେ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଦସ୍ସେତି । ଉପନିସ୍ସୟୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚକେସୁ ମାନଂ ଜପ୍ପେତି ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତୀତି କତ୍ତବ୍ବଂ, ଅୱସେସେସୁ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପାଠଗତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ରାଗାଦୀହି ମାନଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । କୁସଲତ୍ତିକେପି ହି ରାଗାଦୀସୁ ‘‘ମାନଂ ଜପ୍ପେତି ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ପାଳି ନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ପତ୍ଥନା ରାଗସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୟା ପତ୍ଥନାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୨.୫୩) ପନ ରାଗାଦୀନଂ ମାନଦିଟ୍ଠିଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ଇଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି। ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ପନ ଚିତ୍ତେନ ଗାମଘାତଂ ନିଗମଘାତଂ କରୋତୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେନ ଗାମନିଗମୱିଲୁପ୍ପନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୨.ସୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପଦାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତା ପନେତ୍ଥ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ।ନ ହି ପୁରେଜାତା ପଚ୍ଛାଜାତା ୱା ଅରୂପଧମ୍ମା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପୁରେଜାତାତି ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ୱୁଚ୍ଚମାନା ଅଧିକାରପ୍ପତ୍ତା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦୟୋୱ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି ପୁରେଜାତତ୍ତାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତଥା ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ତାଭାୱତୋ ପଚ୍ଛାଜାତା ୱା ହୁତ୍ୱା ନ ହୋନ୍ତୀତି ।

୬୩-୬୪.ସାଧିପତିଅମୋହୱସେନାତି ଅଧିପତିଭାୱସହିତାମୋହୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୩-୮୭.ନହେତୁପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ନଉପନିସ୍ସୟେ ଅଟ୍ଠାତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ନଉପନିସ୍ସୟେ ଅଟ୍ଠାତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରତି । ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଇଦଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସେସୁ ଅଟ୍ଠସୁପି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଅଟ୍ଠସୁପି ଲବ୍ଭତି, ଅଥ ଖୋ ତୀସ୍ୱେୱାତି ।

ୱେଦନାତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱିପାକତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

୧-୨୩. ୱିପାକତ୍ତିକେ ୱିପାକଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ୱିପାକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ । ସମାସେନପି ହି ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ପାଳିୟଂ ସମାସଂ କତ୍ୱା ଲିଖିତଂ ।

୨୪-୫୨.‘‘ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମଂପଟିଚ୍ଚ ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନୱିପାକପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଟତ୍ତାରୂପ’’ନ୍ତି । ତଂ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହେତ୍ଥ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ୟସ୍ସ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ କଟତ୍ତାରୂପଂ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ…ପେ॰… ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପ’’ନ୍ତି ଏତେନେୱ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ରୂପସମାନଗତିକତ୍ତା ନାହାରପଚ୍ଚୟେ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ତମ୍ପି ହି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ ସିୟାତି ।

ୱିପାକତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

୧୫. ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକେ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାଧିପତିପଚ୍ଚୟାତି ଏତେନ ସୟଂ ଅଧିପତିଭୂତତ୍ତା ଅୱିରହିତାରମ୍ମଣାଧିପତୀସୁପି ଅଧିପତି ଦୁୱିଧେନପି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି ।

୭୨.ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ କବଳୀକାରାହାରୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମଜାନଂ ରୂପାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତା ଓଜା ତସ୍ସେୱ କମ୍ମଜକାୟସ୍ସ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଅନୁପାଲନୁପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଜନକୱସେନାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ସତି ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟୋ ଚ ଧମ୍ମା ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଛାଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆହାର’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୟଦି ଚ କମ୍ମଜା ଓଜା ସକଲାପରୂପାନମେୱ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ କବଳୀକାରାହାରୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚିଦଂ, ତମ୍ପି ଅନଜ୍ଝୋହଟାୟ ସସନ୍ତାନଗତାୟ ଉପାଦିନ୍ନୋଜାୟ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟୋ ଚ ଧମ୍ମା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୪.୮୫) ଅୟମ୍ପି ପଞ୍ହୋ ପଚ୍ଛାଜାତାହାରୱସେନ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ଅଜ୍ଝୋହଟସ୍ସ ଉପାଦିନ୍ନାହାରସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରକ୍ଖଣେ ଅଭାୱତୋ ଦୁମୂଲକେସୁ ପଠମପଞ୍ହେ ‘‘ଆହାର’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟପଞ୍ହୋ ଚ ନ ଉଦ୍ଧଟୋ, ନ ଇତରସ୍ସ ଉପାଦିନ୍ନାହାରସ୍ସ କାମଭୱେ ଅସମ୍ଭୱାଭାୱତୋତି ଅଜ୍ଝୋହଟମେୱ ମଣ୍ଡୂକାଦିସରୀରଗତଂ ଉପାଦିନ୍ନାହାରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ କବଳୀକାରାହାରୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୪.୭୪) ୱଦନ୍ତାନଂ ୱାଦୋ ବଲୱତରୋ । ନ ହି ଅଜ୍ଝୋହଟମତ୍ତାୱ ମଣ୍ଡୂକାଦୟୋ କୁଚ୍ଛିୱିତ୍ଥତଂ ନ କରୋନ୍ତି, ନ ଚ ବଲଂ ନ ଉପଜାୟନ୍ତି, ନ ଚ ରୂପୱିସେସୋ ନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।

‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୪.୮୩) ଏୱମାଦୀହି ଇଧ ୱୁତ୍ତେହି ଏକମୂଲକଦୁକତିକାୱସାନପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେହି ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଇଧ ଦୁତିୟଦୁକାୱସାନେ ୱିୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସୁଖାୱବୋଧନତ୍ଥଂ ପନ ତତ୍ଥ ସହଜାତୱସେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ପଚ୍ଚନୀୟେ ପନ ସହଜାତସ୍ସେୱ ଅପଟିକ୍ଖେପେ ଲାଭତୋ, ପଟିକ୍ଖେପେ ଚ ଅଲାଭତୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ଏକମୂଲକଦୁକାୱସାନା ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଟା, ଇଧ ପନେତେହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେହି ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ସହଜାତାଦୀସୁ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସେସୁ ଅନେକେହିପି ଅନେକେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଏକୋ ହି ଧମ୍ମୋ ଏକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଏକେନେୱ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଏକୋ ଅନେକେସଂ ଏକେନପି ଅନେକେହିପି, ତଥା ଅନେକୋ ଏକସ୍ସ, ଅନେକୋ ଅନେକେସଂ ସମାନତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ, ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିସେସେସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତେନେୱ ସହ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅନଞ୍ଞଧମ୍ମତ୍ତେ ପଚ୍ଛାଜାତେନ ଚ, ନ ନାନାଧମ୍ମତ୍ତେ ।

ୟଦି ସିୟା, ‘‘ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟୋ ଚ ଧମ୍ମା ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସହଜାତ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । କମ୍ମଜାନଞ୍ହି ଭୂତାନଂ ସହଜାତାନଂ ପଚ୍ଛାଜାତାନଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭମାନାନମ୍ପି ଏକୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନତ୍ଥି ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ନାନାଧମ୍ମାନଂ ୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତାତି ତଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚନୀୟେ ଚ ‘‘ନଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ବାୱୀସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିକ୍ଖେପେପି ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଲାଭତୋ ‘‘ତେୱୀସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ପୁରେଜାତଂ ସହଜାତେନେୱ ସହ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଇତରେହି, ତମ୍ପି ୱତ୍ଥୁ ତଂସହିତପୁରେଜାତମେୱ, ନ ଇତରଂ । କୁସଲତ୍ତିକେ ହି ପଞ୍ହାୱାରେ ‘‘ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଅତ୍ଥିୟା ପଞ୍ଚା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୬୪୯) ୱୁତ୍ତଂ, ସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକେ ପନ ‘‘ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ବାୱୀସା’’ତି । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିୱିଭଙ୍ଗେ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଧାରେ ଚ ତିମୂଲକେକାୱସାନଂ ଉଦ୍ଧଟଂ, ତଂ ୱତ୍ଥୁସହିତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତସ୍ସ ସହଜାତେନ, ସହ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେହେୱ, ଅନଞ୍ଞଧମ୍ମତ୍ତେ ଚ ସହଜାତେନ ଚ, ଆହାରୋ ପଚ୍ଛାଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟେହେୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଚ୍ଛାଜାତାହାରେନାତି ଏୱମେତଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିଭାଗଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅନୁଲୋମେ ପଚ୍ଚନୀୟାଦୀସୁ ଚ ଲବ୍ଭମାନା ପଞ୍ହା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା ।

ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ୱିତକ୍କତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

୨୨. ୱିତକ୍କତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରାନୁଲୋମେ ଅଧିପତିୟା ତେୱୀସାତି ସତ୍ତସୁ ମୂଲକେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ସତ୍ତ ପଞ୍ଚ ତୀଣି ଏକଂ ତୀଣି ତୀଣି ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ତେୱୀସ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ଅଟ୍ଠୱୀସ ସତ୍ତ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ତୀଣି ଏକନ୍ତି ଏୱଂ, ପୁରେଜାତେ ଏକାଦସ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ଦ୍ୱେ ଦୁତିୟତତିୟଦୁମୂଲକେସୁ ଏକଂ ଏକନ୍ତି ଏୱଂ, ତଥା ଆସେୱନେ । ଅଞ୍ଞାନି ଗଣନାନି ହେତୁଆରମ୍ମଣସଦିସାନି ।

୩୧. ପଚ୍ଚନୀୟେ ନାଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ପଠମପଞ୍ହେ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଅଧିପତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୱିପାକଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ, ନ ପନ ଅୱିସେସେନ । କସ୍ମା ? ୱିପାକୱଜ୍ଜାନଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଏକନ୍ତେନ ସାଧିପତିଭାୱତୋ। ୱିପାକାନଂ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରାନମେୱ ସାଧିପତିଭାୱୋ, ନ ଇତରେସନ୍ତି ତେ ୱିସୁଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାଧିପତିସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେୟେୱ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩୮. ନାସେୱନମୂଲକେ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ୱିପାକେନ ସହ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନାତି ଏତଂ ମୂଲଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଅୱିତକ୍କୱିଚାରପଦେହି ଅୱିତକ୍କେହି ସହ ୟୋଜେନ୍ତେନ ନପୁରେଜାତସଦିସଂ ପାଳିଗମନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଦିସତା ଚେତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱିସଦିସତା ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ହି ଆରୁପ୍ପେ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଇଧ ୱିପାକଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତନ୍ତିଆଦି ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ଇଦଞ୍ଚ ନାସେୱନୱିଭଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଲିଖିତବ୍ବଂ, ନ ଝାନାନନ୍ତରଂ, କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖିତଂ ।

ପଚ୍ଚୟୱାରେ ପଠମଘଟନେ ପୱତ୍ତିପଟିସନ୍ଧିୟୋତି ଦୁମୂଲକେସୁ ପଠମେ ସତ୍ତସୁପି ପଞ୍ହେସୁ ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଞ୍ଚ ୟୋଜେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୪୯. ପଚ୍ଚନୀୟେ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ସତ୍ତ ମୋହା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା ମୂଲପଦେସୁ ଏୱାତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦିପଦେସୁ ମୂଲପଦମେୱ ଅୱସାନଭାୱେନ ୟେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ୟୋଜିତଂ, ତେସୁ ସତ୍ତସୁ ପଞ୍ହେସୁ ସତ୍ତ ମୋହା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ହାୱାରପଚ୍ଚନୀୟେ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସହଜାତଉପନିସ୍ସୟକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଉପନିସ୍ସୟେନ ପନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକପଞ୍ହାୱାରପଚ୍ଚନୀୟେ ହି ‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସହଜାତଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୪.୫୮, ୬୨) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିତ୍ତତ୍ତିକପଞ୍ହାୱାରପଚ୍ଚନୀୟେ ଚ ‘‘ମହଗ୍ଗତୋ ଧମ୍ମୋ ମହଗ୍ଗତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସହଜାତଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୨.୫୭, ୬୫, ୭୩) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏତ୍ତକମେୱ ଚ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଅପ୍ପମାଣଂ ମହଗ୍ଗତଞ୍ଚ, ତଞ୍ଚ ଦୁବ୍ବଲଂ ନ ହୋତୀତି ଏତେହିୟେୱ ୱଚନେହି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ।

ୱିତକ୍କତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା

ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତ୍ତିକେ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଏକେନପି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ଇଦଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଚାରିତନୟେନ ୱିଚାରେତବ୍ବନ୍ତି ।

ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁଚ୍ଛାଗଣନଗାଥାୟୋ

କୁସଲାଦି ଏକକତ୍ତୟ-ମଥାଦି ଅନ୍ତେନ ମଜ୍ଝିମନ୍ତେନ ।

ଆଦି ଚ ମଜ୍ଝେନ ଦୁକା, ତୟୋ ତିକେକୋ ଚ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ॥

ତେସ୍ୱେକେକଂ ମୂଲଂ କତ୍ୱା, ତଂ ସତ୍ତସତ୍ତକା ପୁଚ୍ଛା ।

ଏକେକପଚ୍ଚୟେ ୟଥା, ଭୱନ୍ତି ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ॥

ଛସତ୍ତତାଧିକସତଂ, ସହସ୍ସମେକଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧିକେ ପୁଚ୍ଛା ।

ଏସ ଚ ନୟୋନୁଲୋମେ, ପଚ୍ଚନୀୟେ ଚାତି ନାଞ୍ଞତ୍ଥ ॥

ରାସିଗୁଣିତସ୍ସ ରାସିସ୍ସଡ୍ଢଂ, ସହ ରାସିକସ୍ସ ପିଣ୍ଡୋ ସୋ ।

ରାସିସ୍ସ ୱା ସହେକସ୍ସଡ୍ଢଂ, ପୁନ ରାସିନା ଗୁଣିତଂ ॥

ଇତି ହେତୁମୂଲକାଦୁକ-ତିକାଦୟୋ ଛଚ୍ଚ ସତ୍ତତିସତା ଦ୍ୱେ ।

ଚତୁୱୀସତେତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛା, ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢସହସ୍ସନହୁତଞ୍ଚ ॥

ତାସଂ ୟସ୍ମା ସୁଦ୍ଧିକ-ନୟୋ ନ ପଚ୍ଚେକପଚ୍ଚୟେ ତସ୍ମା ।

ଚତୁୱୀସତିଗୁଣିତାନଂ, ସସୁଦ୍ଧିକାନଂ ଅୟଂ ଗଣନା ॥

ଲକ୍ଖତ୍ତୟଂ ଦ୍ୱିନହୁତଂ, ପଞ୍ଚ ସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ଚ ସତାନି ।

ଦ୍ୱାପଞ୍ଞାସା ଏତା, ଅନୁଲୋମେ ପିଣ୍ଡିତା ପୁଚ୍ଛା ॥

ଅନୁଲୋମସଦିସଗଣନା, ଭୱନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାନୟେ ଚ ପଚ୍ଚନୀୟେ ।

ହାପେତ୍ୱା ପନ ସେସେ, ନୟଦ୍ୱୟେ ସୁଦ୍ଧିକେ ଲଦ୍ଧା ॥

ଛପ୍ପଞ୍ଞାସ ଭୱନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା, ଛସତସହିତଞ୍ଚ ଲକ୍ଖତେରସକଂ ।

ପୁଚ୍ଛାନୟେସୁ ଗଣିତା, ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ଚତୂସ୍ୱପି ॥

ସତ୍ତହି ଗୁଣିତା କୁସଲତ୍ତିକେ ଦ୍ୱୟଂ, ନୱୁତିଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଚସତା ।

ଚତ୍ତାରି ସହସ୍ସାନି ଚ, ତଥେକନୱୁତେ ଚ ଲକ୍ଖକା ॥

ନାଦ୍ୱାୱୀସତି ଗୁଣିତା, ତିକେସୁ ସବ୍ବେସୁ ୱୀସତି ଚ କୋଟି ।

ଲକ୍ଖତ୍ତୟଂ ସହସ୍ସଂ, ଚତୁୱୀସତି ଚାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ॥

ତିକପଟ୍ଠାନଂ ।

ଏକକପଚ୍ଚୟେ ପନ, ନୱ ନୱ କତ୍ୱା ସସୋଳସଦ୍ୱିସତଂ ।

ହେତୁଦୁକପଠମୱାରେ, ପଠମନୟେ ସୁଦ୍ଧିକେ ପୁଚ୍ଛା ॥

ହେତାଦିମୂଲକନୟେ-ସ୍ୱେକେକସ୍ମିଂ ଦୁକାଦିଭେଦୟୁତେ ।

ଚତୁରାସୀତିଚତୁସତ-ସହିତଂ ସହସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ପୁଚ୍ଛା ॥

ତା ଚତୁୱୀସତିଗୁଣିତା, ସସୁଦ୍ଧିକା ଏତ୍ଥ ହୋନ୍ତି ଅନୁଲୋମେ ।

ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଟ୍ଠସତାଧିକ-ସହସ୍ସନୱକଡ୍ଢଲକ୍ଖକା ॥

ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟେ ଦ୍ୱେ, ସୁଦ୍ଧିକରହିତା ଚତୂସ୍ୱତୋ ହୋନ୍ତି ।

ଛନ୍ନୱୁତଟ୍ଠସତଟ୍ଠ-ତିଂସସହସ୍ସଦ୍ୱିଲକ୍ଖକାନି ॥

ତା ପନ ସତ୍ତଗୁଣା ଦ୍ୱେ, ସତ୍ତତିସତଦ୍ୱୟଂ ସହସ୍ସାନି ।

ଦ୍ୱାସତ୍ତତି ହୋନ୍ତି ତତୋ, ସୋଳସ ଲକ୍ଖାନି ହେତୁଦୁକେ ॥

ତା ସତଗୁଣା ଦୁକସତେ, ସତଦ୍ୱୟଂ ସତ୍ତୱୀସତି ସହସ୍ସା ।

ଦ୍ୱାସତ୍ତତିଲକ୍ଖାନି ଚ, ସୋଳସକୋଟି ତତୋ ପୁଚ୍ଛା ॥

ଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ।

ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନେ ତିକ-ପକ୍ଖେପୋ ହୋତି ଏକମେକଦୁକେ ।

ତସ୍ସ ଛସଟ୍ଠିଗୁଣେନ ତେ, ଛସଟ୍ଠିସତଂ ଦୁକା ହୋନ୍ତି ॥

ହେତୁଦୁକଲଦ୍ଧପୁଚ୍ଛା, ଗୁଣିତା ତେହି ଚ ହୋନ୍ତି ତିକପଦମେୱ ।

ଦୁକପଟ୍ଠାନେ ପୁଚ୍ଛା, ତାସଂ ଗଣନା ଅୟଂ ଞେୟ୍ୟା ॥

ଦ୍ୱାପଞ୍ଞାସ ସତାନି ଚ, ନୱେୱ ନହୁତାନି ନୱ ଚ ସଟ୍ଠିଞ୍ଚ ।

ଲକ୍ଖାନି ତୀହି ସହିତଂ, ସତଂ ସହସ୍ସଞ୍ଚ କୋଟିନଂ ॥

ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ ।

ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନେ ତିକ-ମେକେକଂ ଦ୍ୱିସତଭେଦନଂ କତ୍ୱା ।

ଦ୍ୱାୱୀସଦ୍ୱିସତଗୁଣା, ଞେୟ୍ୟା କୁସଲତ୍ତିକେ ଲଦ୍ଧା ॥

ପୁଚ୍ଛା ଅଟ୍ଠସତାଧିକ-ଚତୁସହସ୍ସଦ୍ୱିଲକ୍ଖୟୁତ୍ତାନଂ ।

କୋଟୀନଂ ଛକ୍କମଥୋ, କୋଟିସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ॥

ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ।

ତିକତିକପଟ୍ଠାନେ, ତେସଟ୍ଠିୱିଧେକେକଭେଦନା ତୁ ତିକା ।

ତେହି ଚ ଗୁଣିତା କୁସଲ-ତ୍ତିକପୁଚ୍ଛାପି ହୋନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ତା ॥

ଦ୍ୱାଦସ ପଞ୍ଚସତା ଚତୁ-ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି ନୱୁତି ଚେକୂନା ।

ଲକ୍ଖାନମେକସଟ୍ଠି, ଦ୍ୱାଦସସତକୋଟିୟୋ ଚେୱ ॥

ତିକତିକପଟ୍ଠାନଂ ।

ଦ୍ୱୟହୀନଦ୍ୱୟସତଗୁଣୋ, ଏକେକୋ ଦୁକଦୁକେ ତେହି ।

ହେତୁଦୁକେ ଲଦ୍ଧା ସଙ୍ଖ୍ୟ-ଭେଦେହି ଚ ୱଡ୍ଢିତା ପୁଚ୍ଛା ॥

ଛସତୟୁତାନି ପଞ୍ଚା-ସୀତିସହସ୍ସାନି ଲକ୍ଖନୱକଞ୍ଚ ।

ଏକାଦସାପି କୋଟି, ପୁନ କୋଟିସତାନି ତେତ୍ତିଂସ ॥

ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ।

ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ତୁ ପୁଚ୍ଛା, ଅନୁଲୋମେ ଛବ୍ବିଧେପି ପଟ୍ଠାନେ ।

ଛତ୍ତିଂସତିସତସହସ୍ସ-ଟ୍ଠକୟୁତସତ୍ତନହୁତାନି ॥

ଲକ୍ଖାନି ଛଚ୍ଚ ଚତ୍ତା-ଲୀସେୱ ନୱାଥ କୋଟିୟୋ ଦସ ଚ ।

ସତ୍ତକୋଟିସତେହି ଚ, କୋଟିସହସ୍ସାନି ନୱ ହୋନ୍ତି ॥

ତା ଚତୁଗୁଣିତା ପୁଚ୍ଛା, ଚତୁପ୍ପଭେଦେ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନେ ।

ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସସତତ୍ତୟଂ, ସହସ୍ସାନି ତେରସ ଚ ॥

ସତ୍ତାସୀତି ଚ ଲକ୍ଖାନଂ, କୋଟୀନଞ୍ଚ ସତ୍ତସତ୍ତତିୟୋ ।

ହୋନ୍ତିଟ୍ଠସତାନିଟ୍ଠ-ତିଂସସତସହସ୍ସାନି ଇତି ଗଣନା ॥

ପଟ୍ଠାନସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାଗଣନଗାଥା ।

ପଟ୍ଠାନପକରଣ-ମୂଲଟୀକା ସମତ୍ତା ।

ଇତି ଭଦନ୍ତଆନନ୍ଦାଚରିୟକେନ କତା ଲୀନତ୍ଥପଦୱଣ୍ଣନା

ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ମୂଲଟୀକା ସମତ୍ତା ।