ୱିଭଙ୍ଗ-ମୂଲଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ

ୱିଭଙ୍ଗ-ମୂଲଟୀକା

୧. ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

ଚତୁସଚ୍ଚଦସୋତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସମାହଟାନି ଚତୁସଚ୍ଚଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଂ ପସ୍ସୀତି ଚତୁସଚ୍ଚଦସୋ । ସତିପି ସାୱକାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନଭାୱେ ଅନଞ୍ଞପୁବ୍ବକତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନସ୍ସ ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ଦସବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ପତ୍ତିତୋ ପରସନ୍ତାନେସୁ ଚ ପସାରିତଭାୱେନ ସୁପାକଟତ୍ତା ଭଗୱାୱ ୱିସେସେନ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଦସୋ’’ତି ଥୋମନଂ ଅରହତୀତି। ନାଥତୀତି ନାଥୋ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ହିତସୁଖଂ ଆସୀସତି ପତ୍ଥେତି, ପରସନ୍ତାନଗତଂ ୱା କିଲେସବ୍ୟସନଂ ଉପତାପେତି, ‘‘ସାଧୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କାଲେନ କାଲଂ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୮.୭) ୱା ତଂ ତଂ ହିତପଟିପତ୍ତିଂ ୟାଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମେନ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ସବ୍ବସତ୍ତେ ୱା ଗୁଣେହି ଈସତି ଅଭିଭୱତୀତି ପରମିସ୍ସରୋ ଭଗୱା ‘‘ନାଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଗାରୱଂ କତ୍ୱା କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସୋତବ୍ବଭାୱେ କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ସୱନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତା’’ତି । ‘‘ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟଂ ୱିଗାହିତ୍ୱା କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ଏତେନ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନେ ଚ କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଗାରୱଂ କତ୍ୱା ତଂ ସୁଣାଥା’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଦସୋ’’ତି ୱଚନଂ ଥୋମନମେୱ ଚତୁପ୍ପଭେଦାୟ ଦେସନାୟ ସମାନଗଣନଦସ୍ସନଗୁଣେନ, ‘‘ଅଟ୍ଠାରସହି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେହି ଉପେତୋ’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠାରସପ୍ପଭେଦାୟ ଦେସନାୟ ସମାନଗଣନଗୁଣେହୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱା ନିରତିସୟେନ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ଭଗୱା ଚତୁଧା ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିଂ ଦେସେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି, ଅଟ୍ଠାରସବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସମନ୍ନାଗମେନ ଅଟ୍ଠାରସଧା ୱିଭଙ୍ଗନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦେସନାସମତ୍ଥତାସମ୍ପାଦକଗୁଣନିଦସ୍ସନମେତଂ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଦସୋ ଉପେତୋ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେହି ଅଟ୍ଠାରସହୀ’’ତି । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଦେସନାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତତ୍ତା ଅୱିପରୀତତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ସତ୍ତେ ଉଗ୍ଗହାଦୀସୁ ନିୟୋଜେତି, ନିଟ୍ଠାନଗମନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱାୟାମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୱନେ ଚ ଆଦରଂ ଉପ୍ପାଦୟତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣରହିତେନ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ଦେସେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ତଦଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ସାତିସୟଂ ଗାରୱଂ ଜନୟତି, ବୁଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ଚ ରତନାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତାଦିଗୁଣେ ୱିଭାୱେତି ।

ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପାକଟାନେୱ, ଅଟ୍ଠାରସ ପନ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ‘‘ଅତୀତଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ, ଅନାଗତଂସେ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂସେ…ପେ॰… ଇମେହି ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ…ପେ॰ … ସବ୍ବଂ ମନୋକମ୍ମଂ…ପେ॰… ଇମେହି ଛହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ଛନ୍ଦସ୍ସ ହାନି, ନତ୍ଥି ଧମ୍ମଦେସନାୟ, ନତ୍ଥି ୱୀରିୟସ୍ସ, ନତ୍ଥି ସମାଧିସ୍ସ, ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାୟ, ନତ୍ଥି ୱିମୁତ୍ତିୟା ହାନି । ଇମେହି ଦ୍ୱାଦସହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ଦୱା, ନତ୍ଥି ରୱା, ନତ୍ଥି ଅଫୁଟଂ, ନତ୍ଥି ୱେଗାୟିତତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଅବ୍ୟାୱଟମନୋ, ନତ୍ଥି ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନୁପେକ୍ଖା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି ଦୱାତି ଖିଡ୍ଡାଧିପ୍ପାୟେନ କିରିୟା ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ରୱାତି ସହସା କିରିୟା ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ଅଫୁଟନ୍ତି ଞାଣେନ ଅଫୁସିତଂ ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ୱେଗାୟିତତ୍ତନ୍ତି ତୁରିତକିରିୟା ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ଅବ୍ୟାୱଟମନୋତି ନିରତ୍ଥକୋ ଚିତ୍ତସମୁଦାଚାରୋ ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନୁପେକ୍ଖାତି ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖା ନତ୍ଥି । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ନତ୍ଥି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ହାନୀ’’ତି ଅଲିଖିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି ଛନ୍ଦସ୍ସ ହାନି, ନତ୍ଥି ୱୀରିୟସ୍ସ, ନତ୍ଥି ସତ୍ତିୟା’’ତି ଲିଖନ୍ତି ।

୧. ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ଧମ୍ମେ କୁସଲାଦିକେ ତିକଦୁକେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ତେ ଏୱ ଧମ୍ମେ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତେ ୱିଭଜିତୁଂ ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିଭଜନଂ ୱିଭଙ୍ଗୋ । ସୋ ସୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ ପକତୋ ଅଧିକତୋ ୟସ୍ସା ପାଳିୟା, ସା ‘‘ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଧିକତୋତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣସ୍ସ ଆଦିଭୂତେ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ନାମ । ନନୁ ନ ଏତ୍ତକମେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ପନ ଆଦି-ସଦ୍ଦତ୍ଥଜୋତକେନ ପକାରତ୍ଥଜୋତକେନ ୱା ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏୱମାଦି ଏୱଂପକାରଂ ୱା ଇଦଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଏକଦେସେନ ସମୁଦାୟଂ ନିଦସ୍ସେତି ପବ୍ବତସମୁଦ୍ଦାଦିନିଦସ୍ସକୋ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜାନଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତା ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକେହି ଚ ଆୟତନାଦୀହି ଅପ୍ପକତରପଦତ୍ତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୋ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତୋ ।

ନ ତତୋ ହେଟ୍ଠାତି ରୂପାଦୀନଂ ୱେଦୟିତାଦିସଭାୱତ୍ତାଭାୱା ୟସ୍ମିଂ ସଭାୱେ ଅତୀତାଦୟୋ ରାସୀ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ସ ରୁପ୍ପନାଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସାଭାୱା ଚ ହେଟ୍ଠା ଗଣନେସୁ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଅନିଟ୍ଠାନଂ ସାୱସେସଭାୱଂ, ନ ହେଟ୍ଠା ଗଣନମତ୍ତାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଛଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ନ ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଆହ । ନ ହି ସୱିଭାଗଧମ୍ମେହି ନିସ୍ସଟସ୍ସ ଅତୀତାଦିଭାୱରହିତସ୍ସ ଏକସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ରାସଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥୀତି । ‘‘ରାସିମ୍ହୀ’’ତି ସଦ୍ଦତ୍ଥସହିତଂ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଗୁଣେ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟଂ ରୁଳ୍ହିୟ’’ନ୍ତି ୱିସୟମେୱ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସେତି, ନ ସଦ୍ଦତ୍ଥଂ । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦଞ୍ହି ସୀଲାଦିଗୁଣଂ ନିପ୍ପଦେସେନ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନୋ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ସୀଲାଦିଗୁଣୱିସିଟ୍ଠଂ ରାସଟ୍ଠଂ ଦୀପେତୀତି । କେଚି ପନ ‘‘ଗୁଣଟ୍ଠୋ ଏତ୍ଥ ଖନ୍ଧଟ୍ଠୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ନ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି, ତାଦିସେ ପନ ପୁଥୁଲାୟତେ ଦାରୁମ୍ହି ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ନିପତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଏକସ୍ମିମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣେ ପୱତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ନ ରୁଳ୍ହୀ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି, ସମୁଦାୟେ ପନ ନିରୁଳ୍ହୋ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ତଦେକଦେସେ ପୱତ୍ତମାନୋ ତାୟ ଏୱ ରୁଳ୍ହିୟା ପୱତ୍ତତୀତି ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ରୁଳ୍ହିୟଂ ନିପତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ରାସିତୋ ଗୁଣତୋତି ସବ୍ବତ୍ଥ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ୱିସୟସ୍ସେୱ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ରାସିତୋ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୱସେନପି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହି ଖନ୍ଧଟ୍ଠୋ ନାମ ପିଣ୍ଡଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିମାହ । କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠେ ଖନ୍ଧଟ୍ଠେ ଛଟ୍ଠେନପି ଖନ୍ଧେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ନିବ୍ବାନମ୍ପି ହି ଛଟ୍ଠୋ କୋଟ୍ଠାସୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଖନ୍ଧଟ୍ଠୋ ନାମ ରାସଟ୍ଠୋ’’ତି ୟୁତ୍ତଂ । ୟେସଂ ୱା ଅତୀତାଦିୱସେନ ଭେଦୋ ଅତ୍ଥି, ତେସଂ ରୁପ୍ପନାଦିଲକ୍ଖଣୱସେନ ତଂତଂକୋଟ୍ଠାସତା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଭେଦରହିତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠେନ ଚ ଖନ୍ଧଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ତାୱତାତି ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୂତା…ପେ॰… ରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତୋ । କତ୍ଥାତି ଚେ ? ଏକାଦସସୁ ଓକାସେସୁ । ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେନ ସବ୍ବୋ ୱିଭଜନନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦଞ୍ଚ ୱିଭଜନଂ ଓଳାରିକାଦୀସୁ ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦିୱିଭଜନଞ୍ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଏକାଦସସୁ ଓକାସେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି । ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ପନ ଏକାଦସୋକାସେସୁ ପୁରିମେ ଓକାସପଞ୍ଚକେ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟୱିସେସେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ନ ତତ୍ଥ ମନୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ୱିଭଜନଂ ଅତ୍ଥି । ତଂ ପନ ଦ୍ୱୟଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମନୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ପାଳିନୟେନ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ।

୧. ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨.ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ଅନିୟମନିଦସ୍ସନଂ, କିଞ୍ଚୀତି ପକାରନ୍ତରଭେଦଂ ଆମସିତ୍ୱା ଅନିୟମନିଦସ୍ସନଂ । ଉଭୟେନପି ଅତୀତଂ ୱା…ପେ॰… ସନ୍ତିକେ ୱା ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ୟାଦିସଂ ୱା ତାଦିସଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସାରହଂ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଅଞ୍ଞେସୁପି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସାରହେସୁ ପସଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ଅତିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତିତୋ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗସ୍ସ ନିୟମନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ସନିପାତଂ ୟଂ-ସଦ୍ଦଂ କିଂ-ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ଅନିୟମେକତ୍ଥଦୀପନୱସେନ ଏକଂ ପଦନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଦଦ୍ୱୟେନପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ୱଦେଥାତି ତୁମ୍ହେପି ରୂପଂ ରୂପନ୍ତି ୱଦେଥ, ତଂ କେନ କାରଣେନ ୱଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଥ ୱା କେନ କାରଣେନ ରୂପଂ, ତଂ କାରଣଂ ୱଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥେତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେସୁ ଭଗୱା ଆହ ‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ’’ତିଆଦି ।

ଭିଜ୍ଜତୀତି ସୀତାଦିସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସସନ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ ପୁରିମସନ୍ତାନସ୍ସ ଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଭେଦୋ ଚ ୱିସଦିସତାୱିକାରାପତ୍ତୀତି ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିକାରାପତ୍ତି ଚ ସୀତାଦିସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ । ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପନ ଅତିଲହୁପରିୱତ୍ତିତୋ ୟଥା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଠିତିକ୍ଖଣେ ସୀତାଦୀହି ସମାଗମୋ ହୋତି, ୟେନ ତତ୍ଥ ଉତୁନୋ ଠିତିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପୁରିମସଦିସସନ୍ତାନୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ନ ହୋତି ଆହାରାଦିକସ୍ସ ୱା, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେହି ସମାଗମୋ ନତ୍ଥି । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଚ ୱିକାରାପତ୍ତିୟଂ ରୁପ୍ପନ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ, ତସ୍ମା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱିରହିତତ୍ତା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ପାକଟସ୍ସ ୱିକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଚ ‘‘ରୁପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି ‘‘ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣା’’ତି ଚ ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଜିଘଚ୍ଛାପିପାସାହି ରୁପ୍ପନଞ୍ଚ ଉଦରଗ୍ଗିସନ୍ନିପାତେନ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କୁପ୍ପତୀତି ଏତେନ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ରୂପପଦସିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି, ଘଟ୍ଟୀୟତି ପୀଳୀୟତୀତି ଏତେହି କମ୍ମତ୍ଥେ । କୋପାଦିକିରିୟାୟେୱ ହି ରୁପ୍ପନକିରିୟାତି । ସୋ ପନ କତ୍ତୁଭୂତୋ କମ୍ମଭୂତୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ଭିଜ୍ଜମାନୋ ହୋତୀତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପନ୍ତି କମ୍ମକତ୍ତୁତ୍ଥେ ରୂପପଦସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା । ୱିକାରୋ ହି ରୁପ୍ପନନ୍ତି । ତେନେୱ ‘‘ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି କମ୍ମକତ୍ତୁତ୍ଥେନ ଭିଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ପନ ରୁପ୍ପତି ଭିଜ୍ଜତି, ତଂ ୟସ୍ମା କୁପ୍ପତି ଘଟ୍ଟୀୟତି ପୀଳୀୟତି, ତସ୍ମା ଏତେହି ଚ ପଦେହି ପଦତ୍ଥୋ ପାକଟୋ କତୋତି । ‘‘କେନଟ୍ଠେନା’’ତି ପୁଚ୍ଛାସଭାଗୱସେନ ‘‘ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ କେୱଲଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋୟେୱ ରୁପ୍ପନଂ, ତସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥଲକ୍ଖଣୱସେନ ‘‘ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣେନ ରୂପନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ ।

ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ମୁଚ୍ଛାପତ୍ତିୟା ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ଛେଦନୱସେନ ୱା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରେନ ସୀତୋଦକେନାତି ଅତିସୀତଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରତା ୱୁତ୍ତା ସିୟା । ନ ହି ତଂ କପ୍ପସଣ୍ଠାନଂ ଉଦକଂ ସମ୍ପତ୍ତିକରଂ ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଂ କପ୍ପୱିନାସଉଦକଂ ୱିୟ ଖାରଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ତଥା ହି ସତି ପଥୱୀ ୱିଲୀୟେୟ୍ୟାତି । ଅୱୀଚିମହାନିରୟେତି ସଉସ୍ସଦଂ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ‘‘ତତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପେତ୍ତି…ପେ॰… ନ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂୱିଧାପି ସତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଏୱଂୱିଧାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ନିୟମାଭାୱତୋ । ଏୱଂ କାଲକଞ୍ଜିକାଦୀସୁପୀତି । ସରନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସରୀସପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି ।

ଅଭିସଞ୍ଞୂହିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ସମୂହଂ କତ୍ୱାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି ଏତେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣସମାସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ହି ରୂପତୋ…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।

୩.ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଏକାଦସୋକାସେସୁ ରୂପଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ତତ୍ଥ ମାତିକଂୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମାତିକା ଠପିତା, ଅଥ ଖୋ ପକରଣପ୍ପତ୍ତଂ ରୂପନ୍ତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ…ପେ॰… ଏତ୍ଥେୱ ଗଣନଂ ଗତନ୍ତି ଏତେନ ଅତୀତଂସେନାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟେନ ପକାରେନ ଗଣନଂ ଗତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୂତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସତି ମହାଭୂତୁପାଦାୟରୂପଭାୱୋ ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସେ ଗଣନସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ନ ହି ଅତୀତଂସାନଂ ୱେଦନାଦୀନଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱଚନଂ ‘‘ୟଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏତେନେୱ ତେସଂ ନିୱତ୍ତିତତ୍ତା, ନାପି ରୂପସ୍ସ ଅଞ୍ଞପ୍ପକାରନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରସ୍ସ ତତ୍ଥ ଗଣିତତ୍ତା, ନ ଚ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାକାରନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅତୀତଂସୱଚନେନ ତଂନିୱତ୍ତନତୋତି । ଅଥ ପନ ୟଂ ଅତୀତଂସେନ ଗଣିତଂ, ତଂ ଚତ୍ତାରୋ ଚ…ପେ॰… ରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ଗଣିତନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଏୱଂ ସତି ଗଣନନ୍ତରଦସ୍ସନଂ ଇଦଂ ସିୟା, ନ ଅତୀତଂସେନ ଗଣିତପ୍ପକାରଦସ୍ସନଂ, ତଂଦସ୍ସନେ ପନ ସତି ଭୂତୁପାଦାୟରୂପପ୍ପକାରେନ ଅତୀତଂସେ ଗଣିତଂ ତଂସଭାୱତ୍ତାତି ଆପନ୍ନମେୱ ହୋତି, ନ ଚ ଏୱଂସଭାୱତା ଅତୀତଂସେ ଗଣିତତାୟ କାରଣଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି ଏୱଂସଭାୱସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତେସୁ ଗଣିତତ୍ତା ସୁଖାଦିସଭାୱସ୍ସ ଚ ଅତୀତଂସେ ଗଣିତତ୍ତା, ତସ୍ମା ପୁରିମନୟୋ ଏୱ ୟୁତ୍ତୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାନିଦ୍ଦେସେସୁପି ତାଦିସୋ ଏୱତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ।

ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟତୋତି ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସତୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ନିଚ୍ଛୟେନ ଦେସୋ ନିଦ୍ଦେସୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପୀତିଆଦୀସୁ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟତ୍ତା ୟଥା ‘‘ଅତୀତଂ ନନ୍ୱାଗମେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ଅତୀତାଦିଭାୱୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥା ଇଧାପି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨, ୨୭୫; ଅପ॰ ଥେର ୨.୫୫.୨୪୪) ସିୟା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟମ୍ପି ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାୟେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମେ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୱିଭଜନୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ଅଭିଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସେନେୱ ଅତୀତାଦିଭାୱୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ।

ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିସମୟଖଣୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ କାଲେ ଅଦ୍ଧା-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀତି ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିସୁତ୍ତୱସେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧା । କତମେ ତୟୋ ? ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୬୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ଏତ୍ଥ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ଅଦ୍ଧା ନିରୁତ୍ତିପଥସୁତ୍ତୱସେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୨) ଖଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୟୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ଜାତଂ ପାତୁଭୂତଂ, ‘ଅତ୍ଥୀ’ତି ତସ୍ସ ସଙ୍ଖା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୨) ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତା ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଛା ଚ ଅତୀତାନାଗତତା ୱୁତ୍ତାତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଇତିୱୁ॰ ୬୩) ସୁତ୍ତେସୁ ଅତୀତାଦିକୋ ଅଦ୍ଧା ୱୁତ୍ତୋତି ସୋ ଏୱ ଇଧାପି ‘‘ଅଦ୍ଧାୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୀତଂ ସୀତସ୍ସ ସଭାଗୋ, ତଥା ଉଣ୍ହଂ ଉଣ୍ହସ୍ସ । ୟଂ ପନ ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ ୱା ସରୀରେ ସନ୍ନିପତିତଂ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅନୂନଂ ଅନଧିକଂ ଏକାକାରଂ, ତଂ ଏକୋ ଉତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଭାଗଉତୁନୋ ଅନେକନ୍ତସଭାୱତୋ ଏକଗହଣଂ କତଂ, ଏୱଂ ଆହାରେପି । ଏକୱୀଥିଏକଜୱନସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଞ୍ଚଛଟ୍ଠଦ୍ୱାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ତତିସମୟକଥା ୱିପସ୍ସକାନଂ ଉପକାରତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ କଥିତା ।

ନିଟ୍ଠିତହେତୁପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ, ନିଟ୍ଠିତହେତୁକିଚ୍ଚମନିଟ୍ଠିତପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ, ଉଭୟକିଚ୍ଚମସମ୍ପତ୍ତଂ, ସକିଚ୍ଚକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ। ଜନକୋ ହେତୁ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ତେସଂ ଉପ୍ପାଦନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଞ୍ଚ କିଚ୍ଚଂ। ୟଥା ବୀଜସ୍ସ ଅଙ୍କୁରୁପ୍ପାଦନଂ ପଥୱୀଆଦୀନଞ୍ଚ ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭନଂ କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତାରୂପୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂ ଆହାରାଦୀନଂ ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭନଂ, ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ କଲାପସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଚ ଜନକାନଂ କମ୍ମାନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନଞ୍ଚ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାନଂ କିଚ୍ଚଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ହେତୁକିଚ୍ଚଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତୀସୁପି ଖଣେସୁ ପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ। ପଥୱୀଆଦୀନଂ ସନ୍ଧାରଣାଦିକଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଫୁସନାଦିକଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ ସକିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ କରଣକ୍ଖଣୋ ସକିଚ୍ଚକ୍ଖଣୋ। ସହ ୱା କିଚ୍ଚେନ ସକିଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକିଚ୍ଚଂ ରୂପଂ ୱା ଅରୂପଂ ୱା ହୋତି, ସୋ ସକିଚ୍ଚକ୍ଖଣୋ, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ।

୬.ଏତ୍ତକମେୱାତି ‘‘ତେସଂ ତେସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆମେଡିତୱଚନେନ ଅଭିବ୍ୟାପନତ୍ଥେନ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ‘‘ଅପରସ୍ସ ଅପରସ୍ସା’’ତି ଦୀପନଂ ଅପରଦୀପନଂ। ପରିୟେସତୂତି ଏତେନ ପରିୟେସନାୟ ଅନିଟ୍ଠନାମନିୱତ୍ତନସ୍ସ ଅକାରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । କମ୍ମଦୋସେନ ହି ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସଦୋସେନ ଚ ଗୂଥଭକ୍ଖପାଣାଦୟୋ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୟୋ ଚ ପରିୟେସେୟ୍ୟୁଂ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସେନ ଚ ୟୋନକାଦୟୋ ନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପରିୟେସିତବ୍ବସଭାୱତ୍ତା, ଅପରିୟେସିତବ୍ବସଭାୱତ୍ତା ପନ ଏତସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠମିଚ୍ଚେୱ ନାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସମ୍ପତ୍ତିୱିରହତୋତି ରୂପାଦୀନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ କୁସଲକମ୍ମଫଲତା ସମିଦ୍ଧସୋଭନତା ଚ ସମ୍ପତ୍ତି, ତବ୍ବିରହତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଏୱ ତଂ ନ ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି । ସୋଭନାନି ଚ କାନିଚି ହତ୍ଥିରୂପାଦୀନି ଅକୁସଲକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାନି ନ ତେସଂୟେୱ ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ସୁଖସ୍ସ ହେତୁଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ତେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ‘‘ଅକନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ହି ସତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନା କତେନ କୁସଲେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅକୁସଲେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ତସ୍ମା କମ୍ମଜାନଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତା କମ୍ମକାରକସତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୟୋଜନାରହା ସିୟା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘କୁସଲକମ୍ମଜଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ଇଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତେନ ଅକୁସଲକମ୍ମଜମ୍ପି ସୋଭନଂ ପରସତ୍ତାନଂ ଇଟ୍ଠନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଭୱିସ୍ସତି । କୁସଲକମ୍ମଜଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ଇଟ୍ଠମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ପନ କେସଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସରୂପଂ ଅମନାପଂ, ୟତୋ ତେ ଦିସ୍ୱାୱ ପଲାୟନ୍ତି । ମନୁସ୍ସା ଚ ଦେୱତାରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଭାୟନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଂ ରୂପଂ ଆରବ୍ଭ କୁସଲୱିପାକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାଦିସସ୍ସ ପନ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱା ନ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଅଭିରତି ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୁସଲକମ୍ମଜସ୍ସ ପନ ଅନିଟ୍ଠସ୍ସାଭାୱୋ ୱିୟ ଅକୁସଲକମ୍ମଜସ୍ସ ସୋଭନସ୍ସ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ହତ୍ଥିଆଦୀନମ୍ପି ହି ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣଂ, କୁସଲକମ୍ମଜଂ ପନ ପୱତ୍ତେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେନ ପନ ୱୋମିସ୍ସକତ୍ତା ଅପ୍ପକଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ବହୁଲଂ ଅକୁସଲୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ୱିପାକଂ ପନ କତ୍ଥଚି ନ ସକ୍କା ୱଞ୍ଚେତୁନ୍ତି ୱିପାକୱସେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଅନିଟ୍ଠା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ରୂପାନି ଇଟ୍ଠାନୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬; ୨.୧୫୫; ୩.୧୯୦; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୦) ଏୱମାଦିନା ଇଟ୍ଠାନେୱ ରୂପାଦୀନି ‘‘କାମଗୁଣା’’ତି ୱୁତ୍ତାନୀତି ? କାମଗୁଣସଦିସେସୁ କାମଗୁଣୱୋହାରତୋ, ସଦିସତା ଚ ରୂପାଦିଭାୱୋୟେୱ, ନ ଇଟ୍ଠତା । ‘‘ଅନିଟ୍ଠା’’ତି ୱା ୱଚନେନ ଅକାମଗୁଣତା ଦସ୍ସିତାତି କାମଗୁଣୱିସଭାଗା ରୂପାଦୟୋ ‘‘କାମଗୁଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଅସିୱେ ‘‘ସିୱା’’ତି ୱୋହାରୋ ୱିୟ । ସବ୍ବାନି ୱା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାନି ରୂପାଦୀନି ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ କାମଗୁଣାୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ରୂପା ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩; ୱିଭ॰ ୨୦୩) । ଅତିସୟେନ ପନ କାମନୀୟତ୍ତା ସୁତ୍ତେସୁ ‘‘କାମଗୁଣା’’ତି ଇଟ୍ଠାନି ରୂପାଦୀନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ।

ଦ୍ୱୀସୁପି ହୀନପଣୀତପଦେସୁ ‘‘ଅକୁସଲକମ୍ମଜୱସେନ କୁସଲକମ୍ମଜୱସେନା’’ତି ୱଚନଂ ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ସତ୍ତୱସେନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱିଭଜିତତ୍ତା, ଅୟଞ୍ଚତ୍ଥୋ ‘‘ତେସଂ ତେସ’’ନ୍ତି ଅୱୟୱୟୋଗେ ସାମିୱଚନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସତ୍ତସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନେସୁ କମ୍ମଜଂ ୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘କମ୍ମଜୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ପନ ତେହି ତେହୀତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତେସଂ ତେସନ୍ତି ସାମିୱଚନଂ, ୱିସୟୱିସୟୀସମ୍ବନ୍ଧେ ୱା, ନ କମ୍ମଜୱସେନେୱ ରୂପାଦୀନି ୱିଭତ୍ତାନି, ସବ୍ବେସଂ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ୱସେନ ୱିଭତ୍ତାନୀତି ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପାକଟେହି ରୂପାଦୀହି ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଚକ୍ଖାଦୀସୁପି ହୀନପଣୀତତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ମନାପପରିୟନ୍ତନ୍ତି ମନାପଂ ପରିୟନ୍ତଂ ମରିୟାଦାଭୂତଂ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ କାରଣନ୍ତି ? ୟସ୍ମା ତେ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ମନାପା ହୋନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅମନାପା, ୟସ୍ସ ୟେୱ ମନାପା, ତସ୍ସ ତେୱ ପରମା, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ କାମଗୁଣାନଂ ପରମତା ହୋତି, ନ ତେସଂୟେୱ ସଭାୱତୋ ।

ଏୱନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅସ୍ସାଦନକୁଜ୍ଝନତୋ ଆରମ୍ମଣସଭାୱସ୍ସେୱ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ଅନିଟ୍ଠଂ ‘‘ଇଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଗହଣତୋ ଚ, ଇଟ୍ଠଂ ‘‘ଅନିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଗହଣତୋ ଚ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ନାମ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପଟିୱିଭତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେନ ଚାତିଆଦିନା ନିବ୍ବାନେ ୱିୟ ଅଞ୍ଞେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି । ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତାଦୀନଂ ଖୀରସକ୍କରାଦୀସୁ ଦୋସୁସ୍ସଦସମୁଟ୍ଠିତସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ତିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ମନାପପରିୟନ୍ତତା ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱିଭତ୍ତଂଅତ୍ଥୀତି ଚ ୱୱତ୍ଥିତଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ୱିଭତ୍ତଂ ପକାସିତନ୍ତି ୱା । ତଞ୍ଚ ମଜ୍ଝିମକସତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୱତ୍ଥିତଂ ପକାସିତଞ୍ଚ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଇଦଂ ଇଟ୍ଠଂ ଅନିଟ୍ଠଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥିତସ୍ସ ପନିଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠଂ ଇଟ୍ଠନ୍ତି ଚ ଗହଣେ ନ କେୱଲଂ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋୱ କାରଣଂ, ଧାତୁକ୍ଖୋଭୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିକାରାପତ୍ତିଆଦିନା କୁସଲାକୁସଲୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱୋପୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ହି ସୀତୁଦକଂ ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତାନଂ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହେତୁ ହୋତି, ସୀତାଭିଭୂତାନଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ । ତୂଲପିଚୁସମ୍ଫସ୍ସୋ ୱଣେ ଦୁକ୍ଖୋ ନିୱଣେ ସୁଖୋ, ମୁଦୁତରୁଣହତ୍ଥସମ୍ବାହନଞ୍ଚ ସୁଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତେନେୱ ହତ୍ଥେନ ପହରଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ମା ୱିପାକୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନଂ ୟୁତ୍ତଂ ।

କିଞ୍ଚାପୀତିଆଦିନା ସତିପି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେ ବୁଦ୍ଧରୂପଦସ୍ସନାଦୀସୁ କୁସଲୱିପାକସ୍ସେୱ ଗୂଥଦସ୍ସନାଦୀସୁ ଚ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତେନ ୱିପାକେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିଜ୍ଜମାନେପି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେ ଆରମ୍ମଣେନ ୱିପାକନିୟମଦସ୍ସନଂ ଆରମ୍ମଣନିୟମଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ କତନ୍ତି ।

ଅପିଚ ଦ୍ୱାରୱସେନପୀତିଆଦିନା ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱିପାକୁପ୍ପାଦନତୋ ୱିପାକେନ ଆରମ୍ମଣନିୟମଦସ୍ସନେନ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଦ୍ୱାରେ ସମାନସ୍ସେୱ ମଣିରତନାଦିଫୋଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସ ସଣିକଂ ଫୁସନେ ପୋଥନେ ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନତୋ ୱିପାକୱସେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତା ଦସ୍ସିତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

ହେଟ୍ଠିମନୟୋତି ମଜ୍ଝିମକସତ୍ତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଚ ୱସେନ ୱୱତ୍ଥିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୬) ଚ ଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟୋ । ସମ୍ମୁତିମନାପନ୍ତି ମଜ୍ଝିମକସତ୍ତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଚ ୱସେନ ସମ୍ମତଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ ମନାପଂ, ତଂ ପନ ସଭାୱେନେୱ ୱୱତ୍ଥିତନ୍ତି ଅଭିନ୍ଦିତବ୍ବତୋୱ ନ ଭିନ୍ଦତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେନ ନେରୟିକାଦୀହିପି ପୁଗ୍ଗଲେହି ମନାପନ୍ତି ଗହିତଂ ପୁଗ୍ଗଲମନାପଂ ‘‘ତଂ ତଂ ୱା ପନା’’ତିଆଦିନା ଭିନ୍ଦତି । ୱେମାନିକପେତରୂପମ୍ପି ଅକୁସଲକମ୍ମଜତ୍ତା କମ୍ମକାରଣାଦିଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ଚ ‘‘ମନୁସ୍ସରୂପତୋ ହୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୭. ଓଳାରିକରୂପାନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପଟିଘାତୱସେନ ସୁପରିଗ୍ଗହିତତା, ସୁଖୁମାନଂ ତଥା ଅଭାୱତୋ ଦୁପ୍ପରିଗ୍ଗହିତତା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଦୁପ୍ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠେନେୱ ଲକ୍ଖଣଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦସୱିଧନ୍ତି ‘‘ଦୂରେ’’ତି ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ପନ ଓକାସତୋ ଦୂରେ ହୋତିୟେୱ ।

ହେଟ୍ଠିମନୟୋତି ‘‘ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ରୂପଂ ସନ୍ତିକେ’’ତି (ୱିଭ॰ ୭) ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୱସେନ ୱୱତ୍ଥିତଓକାସତୋ ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାତିତନୟୋ । ସୋ ଲକ୍ଖଣୋକାସୱସେନ ଦୂରସନ୍ତିକେନ ସହ ଗହେତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାତିତତ୍ତା ଭିନ୍ଦମାନୋ ମିସ୍ସକଂ କରୋନ୍ତୋ ଗତୋ। ଅଥ ୱା ଭିନ୍ଦମାନୋତି ସରୂପଦସ୍ସନେନ ଲକ୍ଖଣତୋ ୟେୱାପନକେନ ଓକାସତୋତି ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ଓକାସତୋ ଚ ୱିସୁଂ କରୋନ୍ତୋ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଲକ୍ଖଣତୋ ସନ୍ତିକଦୂରାନଂ ଓକାସତୋ ଦୂରସନ୍ତିକଭାୱକରଣେନ ସନ୍ତିକଭାୱଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦୂରଭାୱଂ, ଦୂରଭାୱଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସନ୍ତିକଭାୱଂ କରୋନ୍ତୋ ପୱତ୍ତୋତି ‘‘ଭିନ୍ଦମାନୋ ଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନାତି ‘‘ତଂ ତଂ ୱା ପନ ରୂପଂ ଉପାଦାୟ ଉପାଦାୟା’’ତି ଇଧ ପୁରିମନୟେନ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦୂରଂ ଓକାସତୋ ସନ୍ତିକଭାୱକରଣେନ ନ ଭିନ୍ଦତି ଭଗୱା, ନ ଚ ଓକାସଦୂରତୋ ୱିସୁଂ କରଣେନ, ନାପି ଓକାସଦୂରେନ ୱୋମିସ୍ସକକରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନ କରୋତୀତି ? ଓକାସତୋ ଦୂରମେୱ ଭିନ୍ଦତି । ଏତ୍ଥ ପନ ନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତିଧା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ହି ଓକାସତୋ ଦୂରଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ସନ୍ତିକଂ କରୋତି, ଲକ୍ଖଣତୋ ୱା ୱିସୁଂ ତେନ ୱା ୱୋମିସ୍ସକନ୍ତି । ଓକାସତୋ ଦୂରସ୍ସ ପନ ଓକାସତୋୱ ସନ୍ତିକଭାୱକରଣଂ ଇଧ ‘‘ଭେଦନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ନ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦୂରଂ ଭିନ୍ଦତୀତି ଏତ୍ଥାପି ୱା ନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତିଧା ଭେଦସ୍ସ ଅକରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଲକ୍ଖଣତୋ ସନ୍ତିକଦୂରାନଂ ପନ ଲକ୍ଖଣତୋ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଦୂରସନ୍ତିକଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଲକ୍ଖଣତୋ ଦୂରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣତୋୱ ସନ୍ତିକଭାୱାକରଣଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦୂରସ୍ସ ଅଭେଦନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରିମନୟୋ ୱିୟ ଅୟଂ ନୟୋ ନ ହୋତୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସେତୀତି ଭିନ୍ଦମାନୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଭେଦନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଭେଦନଂ ଇଧ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮. ଚକ୍ଖାଦୟୋ ପସାଦା ଓଳାରିକମନୋମୟତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନା କାୟୱୋହାରଂ ଅରହନ୍ତୀତି ତବ୍ବତ୍ଥୁକା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ‘‘କାୟିକା’’ତି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା, ନ କାୟପସାଦୱତ୍ଥୁକତ୍ତା । ନ ହି ଚକ୍ଖାଦୟୋ କାୟପସାଦା ହୋନ୍ତୀତି । ସନ୍ତତିୱସେନ ଖଣାଦିୱସେନ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଅଦ୍ଧାସମୟୱସେନ ଅତୀତାଦିଭାୱସ୍ସ ଅୱଚନଂ ସୁଖାଦିୱସେନ ଭିନ୍ନାୟ ଅତୀତାଦିଭାୱୱଚନତୋ । ନ ହି ସୁଖାୟେୱ ଅଦ୍ଧାୱସେନ ସମୟୱସେନ ଚ ଅତୀତାଦିକା ହୋତି, ତଥା ଦୁକ୍ଖା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ଚ କାୟିକଚେତସିକାଦିଭାୱେନ ଭିନ୍ନା । ତେନ ୱେଦନାସମୁଦୟୋ ଅଦ୍ଧାସମୟୱସେନ ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି ସମୁଦାୟସ୍ସ ତେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବତ୍ତା, ୱେଦନେକଦେସା ପନ ଏତ୍ଥ ଗହିତାତି ତେ ସନ୍ତତିଖଣେହି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅରହନ୍ତି ତତ୍ଥ ତଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବାନଂ ଗହିତତ୍ତାତି । ଏକସନ୍ତତିୟଂ ପନ ସୁଖାଦିଅନେକଭେଦସବ୍ଭାୱେନ ତେସୁ ୟୋ ଭେଦୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଭାୱେନ ଗହିତୋ, ତସ୍ସ ଏକପ୍ପକାରସ୍ସ ପାକଟସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦିକା ତଂସହିତଦ୍ୱାରାଲମ୍ବନପ୍ପୱତ୍ତା, ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ତଦୁପ୍ପାଦକେକୱିଧୱିସୟସମାୟୋଗପ୍ପୱତ୍ତା ଚ ସନ୍ତତି ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ତସ୍ସ ଭେଦନ୍ତରଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛେଦକଭାୱେନ ଗହଣଂ କତଂ । ଲହୁପରିୱତ୍ତିନୋ ୱା ଧମ୍ମା ପରିୱତ୍ତନେନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅରହନ୍ତୀତି ସନ୍ତତିଖଣୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତମଜ୍ଝଗତାତି ଏତେନ ହେତୁପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେତି ।

୧୧. କିଲେସଗ୍ଗିସମ୍ପୟୋଗତୋ ସଦରଥା। ଏତେନ ସଭାୱତୋ ଓଳାରିକତଂ ଦସ୍ସେତି, ଦୁକ୍ଖୱିପାକଟ୍ଠେନାତି ଏତେନ ଓଳାରିକୱିପାକନିପ୍ଫାଦନେନ କିଚ୍ଚତୋ । କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତା କମ୍ମପଟିବଦ୍ଧଭୂତା ଚ କାୟକମ୍ମାଦିବ୍ୟାପାରୱିରହତୋ ନିରୁସ୍ସାହା ୱିପାକା, ସଉସ୍ସାହା ଚ କିରିୟା ଅୱିପାକା । ସୱିପାକା ଚ ସଗବ୍ଭା ୱିୟ ଓଳାରିକାତି ତବ୍ବିପକ୍ଖତୋ ଅୱିପାକା ସୁଖୁମାତି ୱୁତ୍ତା ।

ଅସାତଟ୍ଠେନାତି ଅମଧୁରଟ୍ଠେନ । ତେନ ସାତପଟିପକ୍ଖଂ ଅନିଟ୍ଠସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠେନାତି ଦୁକ୍ଖମଟ୍ଠେନ । ତେନ ଦୁକ୍ଖାନଂ ସନ୍ତାପନକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟାୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା, ସନ୍ତସ୍ମିଂ ଏସା ପଣୀତେ ସୁଖେ ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୮; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୬୭) ୱଚନତୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ଫରଣସଭାୱୱିରହତୋ ଅସନ୍ତାନଂ କାମରାଗପଟିଘାନୁସୟାନଂ ଅନୁସୟନସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନତ୍ତା ସନ୍ତା, ସୁଖେ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ପଧାନଭାୱଂ ନୀତାତି ପଣୀତାତି । ତଥା ଅନଧିଗନ୍ତବ୍ବା ଚ କାମାୱଚରଜାତିଆଦିସଙ୍କରଂ ଅକତ୍ୱା ସମାନଜାତିୟଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦିକେ ସମାନଭେଦେ ସୁଖତୋ ପଣୀତାତି ୟୋଜେତବ୍ବା । ଉପବ୍ରୂହିତାନଂ ଧାତୂନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସୁଖା ଖୋଭେତି ୱିବାଧିତାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖା ଚ । ଉଭୟମ୍ପି କାୟଂ ବ୍ୟାପେନ୍ତଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଫରତି । ମଦୟମାନନ୍ତି ମଦଂ କରୋନ୍ତଂ । ଛାଦୟମାନନ୍ତି ଇଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତଂ, ଅୱତ୍ଥରମାନଂ ୱା । ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତସ୍ସ ସୀତୋଦକଘଟେନ ଆସିତ୍ତସ୍ସ ୟଥା କାୟୋ ଉପବ୍ରୂହିତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସୁଖସମଙ୍ଗିନୋପୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଆସିଞ୍ଚମାନଂ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକତ୍ତନିମିତ୍ତେୟେୱାତି ପଥୱୀକସିଣାଦିକେ ଏକସଭାୱେ ଏୱ ନିମିତ୍ତେ । ଚରତୀତି ନାନାୱଜ୍ଜନେ ଜୱନେ ୱେଦନା ୱିୟ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନରହିତତ୍ତା ସୁଖୁମା।

ଅଧିପ୍ପାୟେ ଅକୁସଲତାୟ ଅକୋୱିଦୋ । କୁସଲତ୍ତିକେ…ପେ॰… ଆଗତତ୍ତାତି ‘‘କୁସଲାକୁସଲା ୱେଦନା ଓଳାରିକା, ଅବ୍ୟାକତା ୱେଦନା ସୁଖୁମା’’ତି ଏୱଂ ଆଗତତ୍ତା । ଭୂମନ୍ତରଭେଦେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଇମିନା ନୀହାରେନାତି ଏତେନ ‘‘କାମାୱଚରସୁଖତୋ କାମାୱଚରୁପେକ୍ଖା ସୁଖୁମା’’ତିଆଦିନା ସଭାୱାଦିଭେଦେନ ଚ ଓଳାରିକସୁଖୁମଭାୱଂ ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ କଥେନ୍ତୋ ନ ଭିନ୍ଦତୀତି ନୟଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା କଥିତା, ତସ୍ମା ଏକନ୍ତପଣୀତେ ହୀନପଣୀତାନଂ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା ଏୱମେୱ ଏକନ୍ତହୀନେ ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ହୀନପଣୀତତା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ହୋତୀତି ଉଭୟତ୍ଥ ତଦୁଦ୍ଧରଣେ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅକୁସଲାନଂ କୁସଲାଦୀହି ସୁଖୁମତ୍ତାଭାୱତୋ ପାଳିୟା ଆଗତସ୍ସ ଅପରିୱତ୍ତନୀୟଭାୱେନ ‘‘ହେଟ୍ଠିମନୟୋ ନ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂତଂୱାପନୱସେନ କଥନେପି ପରିୱତ୍ତନଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ପରିୱତ୍ତନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହେଟ୍ଠିମନୟୋ ନ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ହେଟ୍ଠିମନୟସ୍ସ ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୱୁତ୍ତନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତଂ ତଂ ୱା ପନା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ହେଟ୍ଠିମନୟୋ ନ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବହୁୱିପାକା ଅକୁସଲା ଦୋସୁସ୍ସନ୍ନତାୟ ଓଳାରିକା, ତଥା ଅପ୍ପୱିପାକା କୁସଲା । ମନ୍ଦଦୋସତ୍ତା ଅପ୍ପୱିପାକା ଅକୁସଲା ସୁଖୁମା, ତଥା ବହୁୱିପାକା କୁସଲା ଚ । ଓଳାରିକସୁଖୁମନିକନ୍ତିୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ କାମାୱଚରାଦୀନଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା। ସାପୀତି ଭାୱନାମୟାୟ ଭେଦନେନ ଦାନମୟସୀଲମୟାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ଭେଦନଂ ନୟତୋ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସାପୀତି ୱା ତିୱିଧାପୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୧୩. ଜାତିଆଦିୱସେନ ଅସମାନକୋଟ୍ଠାସତା ୱିସଭାଗଟ୍ଠୋ। ଦୁକ୍ଖୱିପାକତାଦିୱସେନ ଅସଦିସକିଚ୍ଚତା, ଅସଦିସସଭାୱତା ୱା ୱିସଂସଟ୍ଠୋ, ନ ଅସମ୍ପୟୋଗୋ । ୟଦି ସିୟା, ଦୂରୱିପରିୟାୟେନ ସନ୍ତିକଂ ହୋତୀତି ସଂସଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ସନ୍ତିକତା ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ୱେଦନାୟ ୱେଦନାସମ୍ପୟୋଗୋ ଅତ୍ଥି । ସନ୍ତିକପଦୱଣ୍ଣନାୟ ଚ ‘‘ସଭାଗଟ୍ଠେନ ସରିକ୍ଖଟ୍ଠେନ ଚା’’ତି ୱକ୍ଖତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନଦୂରତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ୟଥା ସନ୍ତିକତୋ ଅକୁସଲତୋ ଅକୁସଲା ଦୂରେତି ଉଦ୍ଧରୀୟତି, ତଥା ତତୋ ଦୂରତୋ କୁସଲତୋ କୁସଲା ସନ୍ତିକେତି ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ? ନ ସକ୍କା । ତଥା ହି ସତି କୁସଲା କୁସଲାୟ ସନ୍ତିକେତି କତ୍ୱା ସନ୍ତିକତୋ ସନ୍ତିକତା ଏୱ ଉଦ୍ଧରିତା ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି ସନ୍ତିକସନ୍ତିକତରତାୱଚନମେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଦୂରସନ୍ତିକତାୱ ଇଧ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଦୂରତୋ ଦୂରୁଦ୍ଧରଣଂ ୱିୟ ସନ୍ତିକତୋ ସନ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣଞ୍ଚ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ ଦୂରଦୂରତରତାୟ ୱିୟ ସନ୍ତିକସନ୍ତିକତରତାୟ ଚ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅଥ ପନ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ନ କୁସଲା କୁସଲାୟ ଏୱ ସନ୍ତିକେତି ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା, ଅଥ ଖୋ ୟତୋ ସା ଦୂରେ, ତସ୍ସା ଅକୁସଲାୟା’’ତି, ତଞ୍ଚ ନତ୍ଥି । ନ ହି ଅକୁସଲାୟ କୁସଲା କଦାଚି ସନ୍ତିକେ ଅତ୍ଥୀତି । ଅଥାପି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ୟା ଅକୁସଲା କୁସଲାୟ ସନ୍ତିକେ, ସା ତତୋ ଦୂରତୋ କୁସଲତୋ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା’’ତି, ତଦପି ନତ୍ଥି । ନ ହି କୁସଲେ ଅକୁସଲା ଅତ୍ଥି, ୟା ତତୋ ସନ୍ତିକେତି ଉଦ୍ଧରିୟେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଇଧ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୂରସ୍ସ ଦୂରତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସଭାଗତ୍ତା ଦୂରେ ସନ୍ତିକଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ଦୂରତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ, ସନ୍ତିକେ ପନିଧ ୱୁତ୍ତେ ଭିନ୍ନେ ତତ୍ଥେୱ ଦୂରଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତିକତୋ ପନ ଦୂରଂ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଦୂରତୋ ଚ ସନ୍ତିକଂ ନ ସକ୍କା ଉଦ୍ଧରିତୁଂ । ଲୋଭସହଗତାୟ ଦୋସସହଗତା ଦୂରେ ଲୋଭସହଗତା ସନ୍ତିକେତି ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ସନ୍ତିକତୋୱ ସନ୍ତିକଂ ଉଦ୍ଧରିତଂ ହୋତି । ତଥା ଦୋସସହଗତାୟ ଲୋଭସହଗତା ଦୂରେ ଦୋସସହଗତା ସନ୍ତିକେତି ଏତ୍ଥାପି ସଭାଗତୋ ସଭାଗନ୍ତରସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା, ନ ଚ ସକ୍କା ‘‘ଲୋଭସହଗତାୟ ଦୋସସହଗତା ଦୂରେ ସା ଏୱ ଚ ସନ୍ତିକେ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଦୋସସହଗତାୟ ସନ୍ତିକଭାୱସ୍ସ ଅକାରଣତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱିସଭାଗତା ଭେଦଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନ ପୱତ୍ତତୀତି ସଭାଗାବ୍ୟାପକତ୍ତା ଦୂରତାୟ ଦୂରତୋ ସନ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣଂ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ । ନ ହି ଦୋସସହଗତା ଅକୁସଲସଭାଗଂ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି । ସଭାଗତା ପନ ଭେଦଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ୱିସଭାଗବ୍ୟାପକତ୍ତା ସନ୍ତିକତାୟ ସନ୍ତିକତୋ ଦୂରୁଦ୍ଧରଣଂ ସକ୍କା କାତୁଂ । ଅକୁସଲତା ହି ଲୋଭସହଗତାଦିସବ୍ବୱିସଭାଗବ୍ୟାପିକାତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଦୂରତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୭.ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାସଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥ ୟଦିପି ୱତ୍ଥୁତୋ ଫସ୍ସସ୍ସ ନାମଂ ଫସ୍ସତୋ ଚ ସଞ୍ଞାୟ, ୱତ୍ଥୁୱିସିଟ୍ଠଫସ୍ସେନ ପନ ୱିସିଟ୍ଠସଞ୍ଞା ୱତ୍ଥୁନା ଚ ୱିସିଟ୍ଠା ହୋତି ଫସ୍ସସ୍ସ ୱିୟ ତସ୍ସାପି ତବ୍ବତ୍ଥୁକତ୍ତାତି ‘‘ୱତ୍ଥୁତୋ ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଜା ସଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥାପି ୟଥା ଫସ୍ସୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପଟିଘଟ୍ଟନେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତଥା ତତୋ ଜାତସଞ୍ଞାପୀତି ‘‘ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣତୋ ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଟିଘଜୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ, ପଟିଘୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ୱା ସମ୍ଫସ୍ସୋ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେ ୱଚନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତା, ୱଚନାଧୀନା ୱା ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା, ଅଧିୱଚନଂ ୱା ଏତେସଂ ପକାସନଂ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଅଧିୱଚନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତୋଜୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ, ସମ୍ଫସ୍ସୋୟେୱ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଅତ୍ଥେହି ଅଧିୱଚନୋ ଚ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଚାତି ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ, ଅଧିୱଚନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ୱା ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ, ତତୋ ତସ୍ମିଂ ୱା ଜାତା ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା। ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକସମ୍ଫସ୍ସେପି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ତେନ ପରିୟାୟେନ ତତୋଜାପି ସଞ୍ଞା ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ପନ ଅଞ୍ଞପ୍ପକାରାସମ୍ଭୱତୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଏୱଂ ଅୟଂ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଜା ଆୱେଣିକପ୍ପକାରନ୍ତରସମ୍ଭୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟଦି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧାପି ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ଫସ୍ସତୋ ଜାତତ୍ତା ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତା, ସଞ୍ଞାୱ କସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାତି ? ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତମ୍ପି ନାମଂ ୟତ୍ଥ ପୱତ୍ତମାନୋ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହତାୟ ଧମ୍ମାଭିଲାପୋ ହୋତି, ତସ୍ସା ସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଆରୋପେତ୍ୱା ସୟଂ ନିୱତ୍ତନଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତୟୋ ହି ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦି । ଅଥ ୱା ସଞ୍ଞାୟ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଜାତି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱିସିଟ୍ଠଂ ନାମଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜାନାମଂ ତିଣ୍ଣଂୟେୱ ଖନ୍ଧାନଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ତେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ନାମଂ ସଞ୍ଞାୟ ଦତ୍ୱା ନିୱତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତୟୋ ହି ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକସଞ୍ଞା ଓଲୋକେତ୍ୱାପି ଜାନିତୁଂ ସକ୍କାତି ଇଦଂ ତେନ ତେନାଧିପ୍ପାୟେନ ହତ୍ଥୱିକାରାଦିକରଣେ ତଦଧିପ୍ପାୟୱିଜାନନନିମିତ୍ତଭୂତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ରଜ୍ଜିତ୍ୱା ଓଲୋକନାଦୀସୁ ରତ୍ତତାଦିୱିଜାନନନିମିତ୍ତଂ ଓଲୋକନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିସୟସମାଗମେ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସଞ୍ଞାୟପି ତଥାପାକଟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ରଜ୍ଜିତ୍ୱା ଓଲୋକନାଦିୱସେନ ପାକଟା ଜୱନପ୍ପୱତ୍ତା ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ଏତିସ୍ସା ଆସଙ୍କାୟ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ପସାଦୱତ୍ଥୁକା ଏୱା’’ତି ଆହ । ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତନ୍ତି ୟଂ ପୁବ୍ବେ ତେନ ଚିନ୍ତିତଂ ଞାତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦.ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟାତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋୱ । ତତ୍ଥ ହି ପଧାନଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ ଉପରିମକୋଟିୟା ତଂ ନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ଉପରିମକୋଟିଗତଭାୱେନ ୱିନା ହେଟ୍ଠିମକୋଟିଗତଭାୱାଭାୱତୋ । ହେଟ୍ଠିମକୋଟି ହି ସବ୍ବବ୍ୟାପିକାତି । ଦୁତିୟେ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ଆଗତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁରିମେପି ୱା ‘‘ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ପଧାନସଙ୍ଖାରଦସ୍ସନୱସେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧକରଣେନ କରଣନିଦ୍ଦେସୋୱ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାତି ଏକୂନପଞ୍ଞାସପ୍ପଭେଦେ ସଙ୍ଖାରେ ଆହ । ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ।

ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

ସମୁଗ୍ଗମ-ସଦ୍ଦୋ ସଞ୍ଜାତିୟଂ ଆଦିଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ନିରୁଳ୍ହୋ । ତଂତଂପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ହି ପୁରିମଭୱସଙ୍ଖାତା ପୁରିମନ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମନଂ ସମୁଗ୍ଗମୋ, ସନ୍ଧିୟଂ ୱା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉଗ୍ଗମୋ ସମୁଗ୍ଗମୋ। ସୋ ପନ ୟତ୍ଥ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିପୁଣ୍ଣା ସମୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତେନ ନୟେନ ଅପରିପୁଣ୍ଣଖନ୍ଧସମୁଗ୍ଗମୋ ଏକୱୋକାରଚତୁୱୋକାରେସୁ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି । ଅଥ ୱା ୟଥାଧିଗତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ସହ ଉଗ୍ଗମୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ସମୁଗ୍ଗମୋ। ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱିକଲୁପ୍ପତ୍ତି ଅସଙ୍ଗହିତା ହୋତି । ହିମୱନ୍ତପ୍ପଦେସେ ଜାତିମନ୍ତଏଳକଲୋମଂ ଜାତିଉଣ୍ଣା । ସପ୍ପିମଣ୍ଡବିନ୍ଦୂତି ଏୱଂ ଏତ୍ଥାପି ବିନ୍ଦୁ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏୱଂୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗନ୍ତି ଏୱଂୱଣ୍ଣଂ ଏୱଂସଣ୍ଠାନଞ୍ଚ । ପଟିଭଜନଂ ୱା ପଟିଭାଗୋ, ସଦିସତାଭଜନଂ ସଦିସତାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂୱିଧୋ ୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗୋ ଏତସ୍ସାତି ଏୱଂୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗଂ।

ସନ୍ତତିସୀସାନୀତି ସନ୍ତତିମୂଲାନି, ସନ୍ତତିକୋଟ୍ଠାସା ୱା । ଅନେକିନ୍ଦ୍ରିୟସମାହାରଭାୱତୋ ହି ପଧାନଙ୍ଗଂ ‘‘ସୀସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁଦସକାଦିକୋଟ୍ଠାସା ଅନେକରୂପସମୁଦାୟଭୂତା ‘‘ସୀସାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନୀତି ।

ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିପୁଣ୍ଣା ହୋନ୍ତୀତି ଗଣନାପାରିପୂରିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣତଂ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନପୱେଣିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଉତୁଚିତ୍ତାହାରଜପୱେଣୀ ଚ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା, ତଂ ପନ ‘‘ପୁବ୍ବାପରତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱକ୍ଖତୀତି ଅକଥେତ୍ୱା କମ୍ମଜପୱେଣୀ ଚ ନ ସବ୍ବା ୱୁତ୍ତାତି ଅୱୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଓପପାତିକସମୁଗ୍ଗମୋ ନାମ ଦସ୍ସିତୋ । ଏୱଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିପୁଣ୍ଣା ହୋନ୍ତୀତି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ୱସେନ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ପନ କାମାୱଚରାନଂ ରୂପାୱଚରାନଂ ପରିହୀନାୟତନସ୍ସ ୱସେନ ସନ୍ତତିସୀସହାନି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପୁବ୍ବାପରତୋତି ଅୟଂ ୱିଚାରଣା ନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱଂ ପନା’’ତିଆଦି । ଅପଚ୍ଛାଅପୁରେ ଉପ୍ପନ୍ନେସୂତି ଏତେନ ସଂସୟକାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ସହୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ହି ଇଦମେୱ ପଠମଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଇଦଂ ପଚ୍ଛାତି ଅଦସ୍ସିତଂ ନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପୁବ୍ବାପରତୋ’’ତି ଏତିସ୍ସା ୱିଚାରଣାୟ ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଗହିତା । ତତ୍ଥ ଚ ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋତି ‘‘ରୂପଂ ପଠମଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ଆହ । ଅଞ୍ଞଥା ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସେ ସତି ରୂପସ୍ସ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନକ୍ଖଣେ କମ୍ମସ୍ସପି ରୂପସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଉଭୟନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ରୂପାରୂପସନ୍ତତିଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଅୟଂ ୱିଚାରଣା ପୱତ୍ତାତି ‘‘ରୂପଂ ପଠମଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଏୱ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚାରଣାୟ କରିୟମାନାୟ ଅରୂପସ୍ସ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନମେୱ ନତ୍ଥୀତି ପୁବ୍ବାପରସମୁଟ୍ଠାପନୱିଚାରଣାୱ ଇଧ ନ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ୱତ୍ଥୁ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତୀତି ସବ୍ବରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଦୁବ୍ବଲତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା ହି ତଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟରହିତଂ ଆହାରାଦୀହି ଚ ଅନୁପତ୍ଥଦ୍ଧନ୍ତି ‘‘ଦୁବ୍ବଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତାତି ଇଦଂ ସତିପି ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ କମ୍ମଜଭାୱେ ସାୟଂ ୱିପାକସନ୍ତତି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପୁରିମଭୱଙ୍ଗସମୁଟ୍ଠାପକତୋ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମୁନା ଖିତ୍ତା ୱିୟ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତା, ତତୋ ପରଞ୍ଚ ସମାନସନ୍ତତିୟଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଲଭିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୱେଣୀ ଘଟିୟତୀତି ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୁସନ୍ତତି ଏକସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଏୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନିରୋଧୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଘଟିୟତି, ନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିନିସ୍ସୟୱତ୍ଥୂନଂ ୱିୟ ୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଙ୍ଗତୋତି ଝାନଙ୍ଗତୋ । ଝାନଙ୍ଗାନି ହି ଚିତ୍ତେନ ସହ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକାନି, ତେସଂ ଅନୁବଲଦାୟକାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦୀନି ତେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ୱିସେସରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ । ଅଥ ୱା ୟାନି ଚିତ୍ତଙ୍ଗାନି ଚେତନାଦୀନି ଚିତ୍ତସ୍ସ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନେ ଅଙ୍ଗଭାୱଂ ସହାୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ବଲଦାୟକେହି ଝାନଙ୍ଗାଦୀହି ଅପରିହୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ପରିହୀନତ୍ତା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି । ୟୋ ପନ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହଜାତୱତ୍ଥୁ ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଚ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ପୁରେଜାତନ୍ତି କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲାଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣଦ୍ୱୟେ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୂ’’ତି, ତଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଦି ହି ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁପି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱତ୍ଥୁ ପୁରେଜାତଂ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱେତନ୍ତି ଅନୁଜାନି, ତତ୍ଥାପି ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ତଦା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ତୱ ମତେନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତମ୍ପି ସମୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ତଦା ପନ ରୂପୁପ୍ପାଦନମେୱ ନତ୍ଥି । ୟଦା ଚ ରୂପୁପ୍ପାଦନଂ, ତଦା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତୱ ମତେନପି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲମେୱ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ଗହେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହତି । କସ୍ମା ? ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ସୱେଗାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣବଲାନମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ।

ଅୱିସୟତାୟାତି ଅଗତପୁବ୍ବସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱତୋ । ଅପ୍ପହୁତତାୟାତି ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ଅନିସ୍ସରଭାୱତୋ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନ…ପେ॰… ଠିତାନୀତି ଇଦଂ ୟେହାକାରେହି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେହି ସବ୍ବେହି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ସମତିଂସକମ୍ମଜରୂପାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱଟ୍ଟମୂଲନ୍ତି ତଣ୍ହା ଅୱିଜ୍ଜା ୱୁଚ୍ଚତି । ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପଂ ତତୋ ପୁରିମତରେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ନ ଭୱନ୍ତରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱଟ୍ଟମୂଲସ୍ସ ୱୂପସନ୍ତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୱିଚାରେତବ୍ବା ।

ରୂପସ୍ସନତ୍ଥିତାୟାତି ରୂପାନଂ ନିସ୍ସରଣତ୍ତା ଅରୂପସ୍ସ, ୱିରାଗୱସେନ ପହୀନତ୍ତା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପୋକାସେ ୱା ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ରୂପପଚ୍ଚୟାନଂ ରୂପୁପ୍ପାଦନଂ ହୋତି, ଅରୂପଂ ପନ ରୂପସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ହୋତୀତି ୟସ୍ମିଂ ରୂପେ ସତି ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ତଦେୱ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମରୂପସ୍ସପି ହି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଅତ୍ଥି ପୁତ୍ତସ୍ସ ପିତିସଦିସତାଦସ୍ସନତୋତି ।

ଉତୁ ପନ ପଠମଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ସମୁଟ୍ଠାପନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉତୁ ନାମ ଚେସ ଦନ୍ଧନିରୋଧୋତିଆଦି ଉତୁସ୍ସ ଠାନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପାଦନେ କାରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦକାଲଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଦନ୍ଧନିରୋଧତ୍ତା ହି ସୋ ଠିତିକ୍ଖଣେ ବଲୱାତି ତଦା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତସ୍ମିଂ ଧରନ୍ତେ ଏୱ ଖିପ୍ପନିରୋଧତ୍ତା ସୋଳସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଅନନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ଉତୁନା ସମୁଟ୍ଠିତେ ରୂପେ ପୁନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମିଂ ଧରନ୍ତେ ଏୱ ସୋଳସ ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଏତେନ ପନ ୱଚନେନ ୟଦି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକ୍ଖଣା ଧରମାନକ୍ଖଣେ ଏୱ ଗହିତା, ‘‘ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅଥୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିରୋଧକ୍ଖଣୋୱ ଗହିତୋ, ‘‘ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକ’’ନ୍ତି, ସଚେ ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ ଗହିତୋ, ‘‘ଅଧିକସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକ’’ନ୍ତି, ୟଦି ପନ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକ୍ଖଣା ଧରମାନକ୍ଖଣେ ନ ଗହିତା, ‘‘ଅଧିକସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ତେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଅନନ୍ତର’’ନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିପି ତସ୍ସ ଧରମାନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଗହିତା, ତସ୍ମା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ ଧରମାନକ୍ଖଣେ ଗହିତୋତି ନିରୋଧକ୍ଖଣେ ଅଗ୍ଗହିତେ ଅଧିକସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ୱକ୍ଖମାନା, ଗହିତେ ୱା ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଓଜା ଖରାତି ସୱତ୍ଥୁକଂ ଓଜଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସଭାୱତୋ ସୁଖୁମାୟ ହି ଓଜାୟ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅତ୍ଥି ଓଳାରିକସୁଖୁମତାତି ।

ଚିତ୍ତଞ୍ଚେୱାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାପି ପନ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକା ହୋନ୍ତୀତି । ୟଥାହ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧) । ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ଗଣ୍ହାତି, ନ କମ୍ମଚେତନଂ ୱିୟ ଏକଧମ୍ମମେୱ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେହିପି ସମୁଟ୍ଠିତଂ ହୋତୂତି ଚେ ? ନ, ତେହି ସମୁଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅୱଚନଞ୍ଚ ତେସଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱତୋ ।

ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦତୋତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ତରସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସ ଅଦ୍ଧା, ରୂପସ୍ସ ସତ୍ତରସମୋ ଭାଗୋ ଅରୂପସ୍ସା’’ତି ଏସୋ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେତି ଇଦଂ ନୟଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ତତୋ ପରମ୍ପି ରୂପାରୂପାନଂ ସହୁପ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ, ନ ପନେତଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଅସହୁପ୍ପତ୍ତିଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁପି ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତୀତି । ଫଲପ୍ପତ୍ତନିଦସ୍ସନେନ ଚ ରୂପାରୂପାନଂ ଅସମାନକାଲତଂ ନିଦସ୍ସେତି, ନ ସହୁପ୍ପାଦଂ ତଦତ୍ଥଂ ଅନାରଦ୍ଧତ୍ତା । ସହୁପ୍ପାଦେନ ପନ ଅସମାନକାଲତା ସୁଖଦୀପନା ହୋତୀତି ତଂଦୀପନତ୍ଥମେୱ ସହୁପ୍ପାଦଗ୍ଗହଣଂ ।

ୟଦି ଏୱଂ ରୂପାରୂପାନଂ ଅସମାନଦ୍ଧତ୍ତା ଅରୂପଂ ଓହାୟ ରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏତସ୍ସା ନିୱାରଣତ୍ଥମାହ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ଏକପ୍ପମାଣାୱାତି ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଛିଦ୍ଦେସୁ ଅରୂପରହିତଂ ରୂପଂ, ରୂପରହିତଂ ୱା ଅରୂପଂ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ କଥା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ କମ୍ମଜରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନପଟିଭାଗନିରୋଧସମାପତ୍ତିରହିତଂ ସନ୍ଧାୟ କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଦେ ପଦନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଦେ ଏୱ ପଦଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ଲହୁଂ ଲହୁଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୋହାୟାତି ୟାୱ ଚୁତି, ତାୱ ଅୱିଜହିତ୍ୱା, ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପନ ସହେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ୟସ୍ମିଞ୍ଚଦ୍ଧାନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୋହାୟ ପୱତ୍ତି, ସୋ ଚ ପଟିସନ୍ଧିଚୁତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଉକ୍କଂସତୋ ଏତେସଂ ଅଦ୍ଧାତି । ଏୱନ୍ତି ଏତେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ଅୱକଂସତୋ ଅଦ୍ଧାପକାରଂ ଇମଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏକୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧତୋତି ଏତଂ ଦ୍ୱୟମପି ସହ ଗହେତ୍ୱା ରୂପାରୂପାନଂ ‘‘ଏକୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧତୋ’’ତି ଏକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାକାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁପି । ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜଂ ଠପେତ୍ୱାତି ତସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସହ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ନାନାନିରୋଧୋ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ସ ପନ ଏକୁପ୍ପାଦୋପି ନତ୍ଥି ହେଟ୍ଠା ସୋଳସକେ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପତ୍ତିୱଚନତୋ । ୟଦି ପନ ୟସ୍ସ ଏକୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧା ଦ୍ୱେପି ନ ସନ୍ତି, ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବମ୍ପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଠପେତବ୍ବଂ ସିୟା, ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜସ୍ସ ପନ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପରତୋ ଚିତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତମାନେସୁ କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ଗହେତବ୍ବଞ୍ଚ ତଦା ନତ୍ଥୀତି ‘‘ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପନ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଜରୂପପୱେଣୀ ଅତ୍ଥୀତି ତତ୍ଥ ୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ‘‘ଏକୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନରୂପାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏୱଂ ଏକୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧତୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଞ୍ହି ରୂପଂ ଅରୂପେନ, ଅରୂପଞ୍ଚ ତେନ ଏକୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖଲିକସ୍ସ ୱିୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପୱେଣୀତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଜିୟୱଚନଂ କତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଏକୂନପଞ୍ଞାସକମ୍ମଜିୟୱଚନଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ।

ନାନୁପ୍ପାଦ…ପେ॰… ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜେନ ଦୀପେତବ୍ବାତି ତେନ ସୁଦୀପନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି ନୟେନ ସକ୍କା ତତୋ ପୁବ୍ବେପି ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନରୂପଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସପି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ତଂ ଅରୂପେନ, ଅରୂପଞ୍ଚ ତେନ ନାନୁପ୍ପାଦଂ ଏକନିରୋଧନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି । ଉଭୟତ୍ଥାପି ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ, ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ନିରୁଜ୍ଝନକଂ ଅରୂପଞ୍ଚ ନ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତଂ ‘‘ନାନୁପ୍ପାଦତୋ ନାନାନିରୋଧତୋ’’ତି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତୁସନ୍ତତିକରୂପେନ ହି ନାନୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧତାଦୀପନା ଏତ୍ଥ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଅଦସ୍ସିତସ୍ସ ୱସେନ ନୟଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି । ସମତିଂସକମ୍ମଜରୂପେସୁ ଏୱ ଠିତସ୍ସପି ଗବ୍ଭେ ଗତସ୍ସ ମରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ତେସଂ ଏୱ ୱସେନ ପଚ୍ଛିମକମ୍ପି ୟୋଜିତଂ । ଅମରା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, କସ୍ମା ? ୟଥା ଛନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ପୱତ୍ତି, ଏୱଂ ତଦୁପ୍ପାଦକକମ୍ମେନେୱ ଭୱଙ୍ଗାଦୀନଞ୍ଚ ତବ୍ବତ୍ଥୁକାନଂ ପୱତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି । ନ ହି ତଂ କାରଣଂ ଅତ୍ଥି, ୟେନ ତଂ କମ୍ମଜେସୁ ଏକଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏକଚ୍ଚଂ ନ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି । ତସ୍ମା ଆୟୁଉସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଜୀୱିତସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୂନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅମରା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ।

‘‘ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ତନୋ ପନାଧିପ୍ପାୟଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନିରୋଧକ୍ଖଣେ, ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଠିତିକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦୀପେତିୟେୱ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦେ ‘‘ତଂ ପନ ସତ୍ତରସମେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି, କସ୍ମା ? ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସ୍ସପି ସମାନାୟୁକତାୟ ଭୱିତବ୍ବତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ପନ ଏତେହି ୟୋଜିତଂ, ତଥା ରୂପସ୍ସ ଏକୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧତା ନାନୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧତା ଚ ନତ୍ଥିୟେୱ ।

ୟା ପନ ଏତେହି ରୂପସ୍ସ ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ୱୁତ୍ତା, ୟା ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତତିୟଭାଗାଧିକସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା, ସା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଏକାଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତା ହୋନ୍ତି, ତଥା ପଞ୍ଚଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତା ହୋନ୍ତି, ଅଥାୱସେସପଞ୍ଚଚିତ୍ତଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ତସ୍ମିଂ ୟେୱାରମ୍ମଣେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦସ୍ସିତେନ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଭାୱେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ନ ହି ସକ୍କା ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ ଏୱ ରୂପଂ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ହି ସତି ନ ରୂପସ୍ସ ଏକାଦସ ୱା ପଞ୍ଚଦସେୱ ୱା ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତା, ଅଥ ଖୋ ଅତିରେକଏକାଦସପଞ୍ଚଦସଚିତ୍ତକ୍ଖଣା । ତସ୍ମା ୟଦିପି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଠିତିପ୍ପତ୍ତମେୱ ରୂପଂ ପସାଦଂ ଘଟ୍ଟେତୀତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେପି ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତୀତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ । ନ ହି ମନୋଦ୍ୱାରେ ଅତୀତାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ଆପାଥଂ ନାଗଚ୍ଛତୀତି । ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକାଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତା, ଅଥାୱସେସପଞ୍ଚଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ।

ୟୋ ଚେତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀତି ୱିଚାରେତବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତୟମକେ (ୟମ॰ ୨.ଚିତ୍ତୟମକ.୧୦୨) ହି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନ୍ତି ? ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚା’’ତି । ତଥା ‘‘ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ନୋ ଚ ନୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚା’’ତି । ଏୱଂ ‘‘ନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ, ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ନ ନିରୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଅନାଗତଞ୍ଚା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ’’ତି ଅୱଚନଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରେ ଚ ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ’’ତି ଅୱଚନଂ ଠିତିକ୍ଖଣାଭାୱଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଦୀପେତି । ସୁତ୍ତେସୁପି ହି ‘‘ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ତସ୍ସେୱ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୮; ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୭) ଏକସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାଭାୱତୋ ‘‘ୟସ୍ସା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ସା ସନ୍ତତିଠିତୀ’’ତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି, ୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱା ଖଣଦ୍ୱୟସମଙ୍ଗିଂ ଠିତନ୍ତି ।

ୟୋ ଚେତ୍ଥ ଚିତ୍ତନିରୋଧକ୍ଖଣେ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନୋତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୟମ॰ ୧.ସଚ୍ଚୟମକ.୧୩୬) । ୟୋ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ରୂପନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ ‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ? ନୋତିଆଦି (ୟମ॰ ୩.ଧମ୍ମୟମକ.୧୬୩) ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ନ ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାଧିକାରସ୍ସ ଅଭାୱା, ଅବ୍ୟାକତସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସ୍ୱେୱ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ । ୟଦି ସଙ୍ଖାରୟମକେ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରେନ ସହୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧୱଚନତୋ ଅବ୍ୟାକତ-ସଦ୍ଦେନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମେୱେତ୍ଥ ଗହିତନ୍ତି କାରଣଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ତମ୍ପି ଅକାରଣଂ । ନ ହି ତେନ ୱଚନେନ ଅଞ୍ଞରୂପାନଂ ଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପାଦସହନିରୋଧପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ, ନାପି ନାନୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧାନୁଜାନନଂ, ନେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତଭାୱନିୱାରଣଞ୍ଚ କତଂ, ତସ୍ମା ତଥା ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନାନୁଞ୍ଞାତାନିୱାରିତାବ୍ୟାକତଭାୱାନଂ ସହୁପ୍ପାଦସହନିରୋଧାଦିକାନଂ କମ୍ମଜାଦୀନଂ ଏତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୋଧୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ନ ସକ୍କା କମ୍ମଜାଦୀନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୋଧଂ ୱତ୍ତୁଂ । ୟମକପାଳିଅନୁସ୍ସରଣେ ଚ ସତି ଉପ୍ପାଦାନନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିଜ୍ଜମାନତାତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ନ ଚ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ୱିନସ୍ସମାନତ୍ତା, ନାପି ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ସହାୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନୋ ଉତୁ ତଦନନ୍ତରସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ରୂପାରୂପାନଂ ଆଦିମ୍ହି ସହ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନତୋ ପୁବ୍ବାପରତୋତି ଇଦମ୍ପି ନତ୍ଥି, ଅତିଲହୁପରିୱତ୍ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟେନ ସହୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତେନେୱ ହି ତଂ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଅତ୍ତନା ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଦନନ୍ତରଞ୍ଚ ତଂ ଠିତିପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ତଦନନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ତସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ନୋ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୧୨୮), ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଚିତ୍ତନିରୋଧକ୍ଖଣେ ରୂପୁପ୍ପାଦାରମ୍ଭାଭାୱତୋତି । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏୱ ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ହୋତି, ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ପନ ଅୱୀତିୱତ୍ତେ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋତି, ଅରୂପଞ୍ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ଠିତିପ୍ପତ୍ତିୱିସେସାଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ ପରିୟାୟେନ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ତତୋ ପରଂ ପନାତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଏତ୍ଥ ପନ ୟଦେତ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟପି ସଙ୍ଗହକଥାୟ ନିଟ୍ଠିତାୟ ପୁରିମକଥାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତୋ ‘‘ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ କମ୍ମଜରୂପପୱେଣୀ ନ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଏତେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଚୁତିତୋ ପରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରୂପଂ ପନ ରୂପେନ ସହାତିଆଦିନା ୟଥା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧତା ରୂପାନଂ ଅରୂପେହି, ଅରୂପାନଂ ରୂପେହି ଚ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ରୂପାନଂ ରୂପେହେୱ, ଅରୂପାନଞ୍ଚ ଅରୂପେହି ୟୋଜିତା ।

ସରୀରସ୍ସରୂପଂ ଅୱୟୱଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଘନଭୂତୋ ପୁଞ୍ଜଭାୱୋ ଘନପୁଞ୍ଜଭାୱୋ, ନ ତିଲମୁଗ୍ଗାଦିପୁଞ୍ଜା ୱିୟ ସିଥିଲସମ୍ବନ୍ଧନାନଂ ପୁଞ୍ଜୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୁପ୍ପାଦାଦିତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ତୟୋ ପକାରେ ଆହ ।

ହେଟ୍ଠାତି ରୂପକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଂ । ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱିକାରରୂପାଦୀନଞ୍ଚ ରୂପକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଂ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନତାପରିୟାୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପରିନିପ୍ଫନ୍ନନିପ୍ଫନ୍ନାନଂ କୋ ୱିସେସୋତି ? ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ନିପ୍ଫାଦିତୋ ତିଲକ୍ଖଣାହତୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋ, ନିପ୍ଫନ୍ନୋ ପନ ଅସଭାୱଧମ୍ମୋପି ହୋତି ନାମଗ୍ଗହଣସମାପଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ନିପ୍ଫାଦିୟମାନୋତି । ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ପନାତି ଏତେନ ସବ୍ବମ୍ପି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ତଦେକଦେସେନ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କମାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା

ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାତିଆଦିନା ପଠମଂ ପହାତବ୍ବା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା, ଦୁତିୟଂ ପହାତବ୍ବା ଦୁତିୟନ୍ତି ଅୟଂ ପହାନକ୍କମୋ। ଅନୁପୁବ୍ବପଣୀତା ଭୂମିୟୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୱତ୍ଥିତାତି ତାସଂ ୱସେନ ଦେସନାୟ ଭୂମିକ୍କମୋ। ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିକୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୨, ୩୮୨, ୩୮୩; ୱିଭ॰ ୩୫୫) ଏକକ୍ଖଣେପି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିସମ୍ଭୱତୋ ଦେସନାକ୍କମୋୱ। ଦାନକଥାଦୟୋ ଅନୁପୁବ୍ବୁକ୍କଂସତୋ କଥିତା, ଉପ୍ପତ୍ତିଆଦିୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ପନ ଦାନାଦୀନଂ ଇଧ ଦେସନାକ୍କମୱଚନଂ । ଦେସନାକ୍କମୋତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନେକେସଂ ୱଚନାନଂ ସହ ପୱତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ ୟେନ କେନଚି ପୁବ୍ବାପରିୟେନ ଦେସେତବ୍ବତ୍ତା ତେନ ତେନାଧିପ୍ପାୟେନ ଦେସନାମତ୍ତସ୍ସେୱ କମୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଭେଦେନ ହୀତି ରୂପାଦୀନଂ ଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ପିଣ୍ଡଗ୍ଗହଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁଆଦୀନମ୍ପି ୱିସୟଭୂତନ୍ତି ଏକଦେସେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ସମୁଦାୟଭୂତଂ ୱଦତି । ଏୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଛଦ୍ୱାରାଧିପତି ରାଜା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ଏରକପତ୍ତନାଗରାଜୱତ୍ଥୁ) ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨) ଚ ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଧିପତି।

ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ସାସୱଂ ଉପାଦାନିୟ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅନାସୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ତଂସଭାୱତାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ, ନ ଅନାସୱରୂପନିୱତ୍ତନତ୍ଥନ୍ତି । ଅନାସୱାୱ ଖନ୍ଧେସୁ ୱୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅନାସୱା ଖନ୍ଧେସ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସବ୍ବସଙ୍ଖତାନଂ ସଭାଗେନ ଏକଜ୍ଝଂ ସଙ୍ଗହୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖତସଭାଗେକସଙ୍ଗହୋ। ସଭାଗସଭାଗେନ ହି ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନା ସବ୍ବସଙ୍ଖତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ରୁପ୍ପନାଦିସାମଞ୍ଞେନ ସମାନକୋଟ୍ଠାସା ‘‘ସଭାଗା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସୁ ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚଂ ଆୟୂହନରସାୟ ଚେତନାୟ ବଲୱନ୍ତି ସା ‘‘ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେ ଚ ରୁପ୍ପନାଦିୱିସେସଲକ୍ଖଣରହିତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣସାମଞ୍ଞେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଫୁସନାଦୟୋ ପନ ସଭାୱା ୱିସୁଂ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୱଚନୀୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଧମ୍ମସଭାୱୱିଞ୍ଞୁନା ତଥାଗତେନ ଫସ୍ସଖନ୍ଧାଦୟୋ ନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି । ‘‘ୟେ କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ସସ୍ସତୱାଦା ସସ୍ସତଂ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ, ସବ୍ବେ ତେ ଇମେୟେୱ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଚ୍ଚ, ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗାହୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଏତପରମତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଏତେନ ଚ ୱକ୍ଖମାନସୁତ୍ତୱସେନ ଚ ଖନ୍ଧେ ଏୱ ନିସ୍ସାୟ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୱଚନୀୟାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ ନ ପଞ୍ଚେୱାତି ଏତଂ ଚୋଦନଂ ନିୱତ୍ତେତୁମାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଦୱରୋଧତୋ’’ତି ।

ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୱସେନ ୱେଦନାୟ ଆବାଧକତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ରାଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱିପରିଣାମାଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଆକାରଗ୍ଗାହିକା ତଂତଂସଙ୍କପ୍ପମୂଲଭୂତା ସଞ୍ଞା ସମୁଟ୍ଠାନଂ। ରୋଗସ୍ସ ପିତ୍ତାଦୀନି ୱିୟ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଉତୁଭୋଜନୱେସମାଦୀନି ୱିୟ ମୂଲକାରଣଂ ନିଦାନଂ। ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସଙ୍ଗଭୂତା ଚେତସିକା’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଗିଲାନୂପମଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସୁଖସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ୱେଦନାକାରଣାୟ ହେତୁଭାୱତୋ ୱେଦନାଭୋଜନସ୍ସ ଛାଦାପନତୋ ଚ ସଞ୍ଞା ଅପରାଧୂପମା ବ୍ୟଞ୍ଜନୂପମା ଚ, ‘‘ପଞ୍ଚ ୱଧକା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଆସିୱିସୂପମେ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ୱଧକାତି ୱୁତ୍ତା, ‘‘ଭାରୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଭାରସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨) ଭାରାତି, ‘‘ଅତୀତଂପାହଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ରୂପେନ ଖଜ୍ଜିଂ, ସେୟ୍ୟଥାପାହଂ ଏତରହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ରୂପେନ ଖଜ୍ଜାମି, ଅହଞ୍ଚେୱ ଖୋ ପନ ଅନାଗତଂ ରୂପଂ ଅଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟଂ, ଅନାଗତେନପାହଂ ରୂପେନ ଖଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ । ସେୟ୍ୟଥାପେତରହି ଖଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦିନା ଖଜ୍ଜନୀୟପରିୟାୟେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ଖାଦକାତି, ‘‘ସୋ ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପଂ ‘ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପ’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ୟମକସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୫) ଅନିଚ୍ଚାଦିକାତି । ୟଦିପି ଇମସ୍ମିଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ଅୱିସେସେନ ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା, ବାହୁଲ୍ଲେନ ପନ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ତଦନ୍ତୋଗଧାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

ଦେସିତାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନାତି ଦେସିତଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା, ଦେସିତାନି ୱା । ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଂ ଅନୁନାସିକଲୋପୋ, ନିକାରଲୋପୋ ୱା କତୋ ।

ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗହେତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରୂପେନ ସଣ୍ଠାନେନ ଫଲକସଦିସୋ ଦିସ୍ସମାନୋ ଖରଭାୱାଭାୱା ଫଲକକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋତୀତି ‘‘ନ ସକ୍କା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଫଲକଂ ୱା ଆସନଂ ୱା କାତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ନ ତଥା ତିଟ୍ଠତୀତି ନିଚ୍ଚାଦିକା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ୱା ନିଚ୍ଚାଦିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପ୍ପାଦାଦିଅନନ୍ତରଂ ଭିଜ୍ଜନତୋ ଗହିତାକାରା ହୁତ୍ୱା ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାତି ଇଦଂ ନ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନଂ, ବହୁଭାୱଦସ୍ସନମେୱ ପନେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଦକଜଲ୍ଲକନ୍ତି ଉଦକଲସିକଂ । ୟଥା ଉଦକତଲେ ବିନ୍ଦୁନିପାତଜନିତୋ ୱାତୋ ଉଦକଜଲ୍ଲକଂ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁଟଂ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫୁଳଂ ନାମ କରୋତି, ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆରମ୍ମଣାପାଥଗମନଜନିତୋ ଫସ୍ସୋ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଂ କିଲେସଜଲ୍ଲଂ ସହକାରୀପଚ୍ଚୟନ୍ତରଭାୱେନ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱେଦନଂ ନାମ କରୋତି । ଇଦଞ୍ଚ କିଲେସେହି ମୂଲକାରଣଭୂତେହି ଆରମ୍ମଣସ୍ସାଦନଭୂତେହି ଚ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟଗତୱେଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତା, ଊନେହିପି ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ ।

ନାନାଲକ୍ଖଣୋତି ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସଫସ୍ସାଦୀହି ନାନାସଭାୱୋ । ମାୟାୟ ଦସ୍ସିତଂ ରୂପଂ ‘‘ମାୟା’’ତି ଆହ । ପଞ୍ଚପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଅସୁଭାଦିସଭାୱା ଏୱ କିଲେସାସୁଚିୱତ୍ଥୁଭାୱାଦିତୋତି ଅସୁଭାଦିତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଏୱ । ତଥାପି କତ୍ଥଚି କୋଚି ୱିସେସୋ ସୁଖଗ୍ଗହଣୀୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିସେସତୋ ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଚତୁୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନକରାତି ତେସଂ ଗୋଚରଭାୱେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅସୁଭାଦିୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା ।

ଖନ୍ଧେହି ନ ୱିହଞ୍ଞତି ପରିୱିଦିତସଭାୱତ୍ତା । ୱିପସ୍ସକୋପି ହି ତେସଂ ୱିପତ୍ତିୟଂ ନ ଦୁକ୍ଖମାପଜ୍ଜତି, ଖୀଣାସୱେସୁ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତେ ହି ଆୟତିମ୍ପି ଖନ୍ଧେହି ନ ବାଧୀୟନ୍ତୀତି। କବଳୀକାରାହାରଂ ପରିଜାନାତୀତି ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୬-୫୭) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସମୁଦୟଭୂତେ କବଳୀକାରାହାରେପି ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞା । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପଂ ପନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ କବଳୀକାରାହାରମ୍ପି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଞାତପରିଞ୍ଞା । ତସ୍ସ ଚ ଉଦୟୱୟାନୁପସ୍ସୀ ହୋତୀତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । କାମରାଗଭୂତଂ ଅଭିଜ୍ଝଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନାୟ ହି କାମରାଗପ୍ପହାନଂ ହୋତୀତି । କାମରାଗମୁଖେନ ୱା ସବ୍ବଲୋଭପ୍ପହାନଂ ୱଦତି । ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହାରପରିଜାନନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଫସ୍ସପରିଜାନନଞ୍ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ସୁଖତ୍ଥମେୱ ଭୱପତ୍ଥନା ହୋତୀତି ୱେଦନାୟ ତଣ୍ହଂ ପଜହନ୍ତୋ ଭୱୋଘଂ ଉତ୍ତରତି। ସବ୍ବଂ ୱେଦନଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପରେନ ଅପୁବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦିତଂ, ସୁଖଂ ୱା ୱିନାସିତଂ ନ ପସ୍ସତି, ତତୋ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦିଆଘାତୱତ୍ଥୁପ୍ପହାନତୋ ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥଂ ଭିନ୍ଦତି। ‘‘ସୁଖବହୁଲେ ସୁଗତିଭୱେ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦୀହି ସୁଦ୍ଧିଂ ପରାମସନ୍ତୋ ସୁଖପତ୍ଥନାୱସେନେୱ ପରାମସତୀତି ୱେଦନାୟ ତଣ୍ହଂ ପଜହନ୍ତୋ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ନ ଉପାଦିୟତି। ମନୋସଞ୍ଚେତନା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋୱ, ସଞ୍ଞା ପନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେ ଅନତ୍ତତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତି ଏୱ, ତଞ୍ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ତୀରେତି ଚାତି ‘‘ସଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଖାରେ…ପେ॰… ପରିଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଘନଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ତଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘଂ ଉତ୍ତରତି। ମୋହବଲେନେୱ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସଂ ହୋତୀତି ତଂ ପଜହନ୍ତୋ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସକାୟଗନ୍ଥଂ ଭିନ୍ଦତି।

‘‘ୟଞ୍ଚ ଖୋ ଏତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୁଚ୍ଚତି ଚିତ୍ତଂ ଇତିପି ମନୋ ଇତିପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଇତିପି, ତତ୍ରାସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନାଲଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁଂ, ନାଲଂ ୱିରଜ୍ଜିତୁଂ, ନାଲଂ ୱିମୁଚ୍ଚିତୁଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଦୀଘରତ୍ତଂହେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋସିତଂ ମମାୟିତଂ ପରାମଟ୍ଠଂ ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୧) –

ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ଉପାଦିୟତୀତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତଂ ନ ଉପାଦିୟତୀତି ।

କମାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୩୪. ଏୱଂ ୟା ଏକୱିଧାଦିନା ୱୁତ୍ତୱେଦନାନଂ ଭୂମିୱସେନ ଜାନିତବ୍ବତା, ତଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତୋ ଦସ୍ସିତତାଦିଜାନିତବ୍ବପ୍ପକାରଂ ୱତ୍ତୁମାହ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ତତ୍ଥାତି ତତ୍ଥ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସତ୍ତୱିଧଭେଦେନେୱ ୟୋଜନା ଛବ୍ବିଧଭେଦେନ ୟୋଜନାୟ ସତି ଅଟ୍ଠୱିଧତ୍ତାଭାୱତୋ ।

ପୂରଣତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସୱିଧତାପୂରଣତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ନୱୱିଧଭେଦେ ୱିୟ ନୟଦାନତ୍ଥଂ । କସ୍ମା ? ତତ୍ଥ ନୟସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା । ଭିନ୍ଦିତବ୍ବସ୍ସ ହି ଭେଦନଂ ନୟଦାନଂ, ତଞ୍ଚ ତତ୍ଥ କତନ୍ତି । ୟଥା ଚ କୁସଲତ୍ତିକୋ, ଏୱଂ ‘‘କାୟସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା ଅତ୍ଥି ସୁଖା, ଅତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଇଦମ୍ପି ପୂରଣତ୍ଥମେୱାତି ଦୀପିତଂ ହୋତି ଅଟ୍ଠୱିଧଭେଦେ ନୟସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ।

ପୁବ୍ବେ ଗହିତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗହଣଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଗହଣୱଡ୍ଢନୱସେନ, ନ ପୁରିମଗହିତେ ଠିତେ ଅଞ୍ଞୁପଚୟୱସେନ । ୱଡ୍ଢନ-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଛେଦନତ୍ଥୋ କେସୱଡ୍ଢନାଦୀସୁ ୱିୟାତି ପୁବ୍ବେ ଗହିତସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଛିନ୍ଦନଂ ୱଡ୍ଢନଂ, ଦୁକତିକାନଂ ଉଭୟେସଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଉଭୟୱଡ୍ଢନଂ, ଉଭୟତୋ ୱା ପୱତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଉଭୟୱଡ୍ଢନଂ, ତଦେୱ ଉଭତୋୱଡ୍ଢନକଂ, ତେନ ନୟନୀହରଣଂ ଉଭତୋୱଡ୍ଢନକନୀହାରୋ। ୱଡ୍ଢନକନୟୋ ୱା ୱଡ୍ଢନକନୀହାରୋ, ଉଭୟତୋ ପୱତ୍ତୋ ୱଡ୍ଢନକନୀହାରୋ ଉଭତୋୱଡ୍ଢନକନୀହାରୋ। ତତ୍ଥ ଦୁକମୂଲକତିକମୂଲକଉଭତୋୱଡ୍ଢନକେସୁ ଦୁୱିଧତିୱିଧଭେଦାନଂୟେୱ ହି ୱିସେସୋ । ଅଞ୍ଞେ ଭେଦା ଅୱିସିଟ୍ଠା, ତଥାପି ପଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦଜନନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମୱିତକ୍କେନ ଞାତିୱିତକ୍କାଦିନିରତ୍ଥକୱିତକ୍କନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଇମଞ୍ଚ ପାଳିଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମୁପସଂହିତପାମୋଜ୍ଜଜନନତ୍ଥଂ ଏକେକସ୍ସ ୱାରସ୍ସ ଗହିତସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଭାୱତୋ ଚ ଦୁୱିଧତିୱିଧଭେଦନାନତ୍ତୱସେନ ଇତରେପି ଭେଦା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖେସୁ ଏକସ୍ସ ୱିସେସେନ ଇତରେସମ୍ପି ୱିସିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ନ କେୱଲଂ ଏକୱିଧୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଦୁୱିଧୋ ଚ । ନ ଚ ଏକଦୁୱିଧୋୱ, ଅଥ ଖୋ ତିୱିଧୋପି । ନାପି ଏକ…ପେ॰… ନୱୱିଧୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଦସୱିଧୋପୀତି ହି ଏୱଞ୍ଚ ତେ ଭେଦା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖା, ତସ୍ମା ଏକୋ ଭେଦୋ ୱିସିଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନା ଅପେକ୍ଖିୟମାନେ, ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନେ ଅଞ୍ଞଭେଦେ ୱିସେସେତୀତି ତସ୍ସ ୱସେନ ତେପି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ସତ୍ତୱିଧେନାତିଆଦୟୋ ଅଞ୍ଞପ୍ପଭେଦନିରପେକ୍ଖା କେୱଲଂ ବହୁପ୍ପକାରତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାତି ସବ୍ବେହି ତେହି ପକାରେହି ‘‘ବହୁୱିଧେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାୱିସୟୋ ରାଜା ୱିୟ ସୱିସୟେ ଭଗୱାପି ମହାୱିସୟତାୟ ଅପ୍ପଟିହତୋ ୟଥା ୟଥା ଇଚ୍ଛତି, ତଥା ତଥା ଦେସେତୁଂ ସକ୍କୋତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣୟୋଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକେ ୱତ୍ୱା ତିକା ୱୁତ୍ତାତି ତିକା ଦୁକେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତାତି ୟୁତ୍ତଂ, ଦୁକା ପନ କଥଂ ତିକେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତାତି ? ପରତୋ ୱୁତ୍ତେପି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ତିକେ ଅପେକ୍ଖକାପେକ୍ଖିତବ୍ବୱସେନ ଦୁକାନଂ ୟୋଜିତତ୍ତା ।

କିରିୟମନୋଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନୱସେନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ଆୱଜ୍ଜନା ପନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ନ ହୋତି । ନ ହି ସମାନୱୀଥିୟଂ ପଚ୍ଛିମୋ ଧମ୍ମୋ ପୁରିମସ୍ସ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟେ ଚ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆୱଜ୍ଜନୱେଦନାୱ ଚକ୍ଖୁସଙ୍ଘଟ୍ଟନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା’’ତି, ତଞ୍ଚ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ‘‘ଚକ୍ଖୁରୂପପଟିଘାତୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି କତ୍ଥଚି ସୁତ୍ତେ ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ସୋ ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ ସିୟା, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସହଜାତାପି ୱେଦନା ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାତି ସା ଇଧ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା ସିୟା । ପାଳିୟଞ୍ଚ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା ଅତ୍ଥି ଅବ୍ୟାକତା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପୁନ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ଆୱଜ୍ଜନୱେଦନଂ ୱିନା ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ତଦୁପ୍ପାଦିକା ସା ତପ୍ପୟୋଜନତ୍ତା ପରିୟାୟେନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ପରତୋୱ ୱେଦନା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।

ଚତୁତ୍ତିଂସଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ରୂପାରୂପାୱଚରାନଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ ତେସଂ ସୟମେୱ ମନୋଦ୍ୱାରଭୂତତ୍ତା । ସବ୍ବଭୱଙ୍ଗମନୋ ହି ମନୋଦ୍ୱାରଂ, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଚ ତତୋ ଅନଞ୍ଞାତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଚତୁୱୀସତିୱିଧଭେଦେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାଦିକୁସଲାଦୀନଂ ସମାନୱୀଥିୟଂ ଲବ୍ଭମାନତା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା, ପାଳିୟଂ ପନ ଏକୂନୱୀସତିଚତୁୱୀସତିକା ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆଗତାତି ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟୋ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଅସଂକିଲେସିକୋ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରୋ’’ତିଆଦିନା ନାନାୱୀଥିଗତାନଂ ଲବ୍ଭମାନତାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସପି ନାନାୱୀଥିୟଂ ଲବ୍ଭମାନତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସମାନୱୀଥିୟଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାଦିକତା ଏକନ୍ତିକାତି କତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନତା ଦସ୍ସିତା, ନ ପନ ଅସମାନୱୀଥିୟଂ ଲବ୍ଭମାନତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ତେନେୱ ‘‘ତାନି ସତ୍ତୱିଧାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠତ୍ୱା କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ନ ହି ସମାନୱୀଥିୟଂୟେୱ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିସମତିକ୍କମଭାୱନାହି ଲବ୍ଭମାନତା ହୋତି । ତିଧାପି ଚ ଲବ୍ଭମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠତ୍ୱା କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏତାନୀତି ୟଥାଦସ୍ସିତାନି କୁସଲାଦୀନି ଚିତ୍ତାନି ୱଦତି, ୱେଦନାନିଦ୍ଦେସେପି ଚ ଏତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ କଥେତୁଂ ସୁଖନ୍ତି ଚିତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୋ କତୋ । ତେନେୱ ପନ ଚିତ୍ତାନି ସତ୍ତୱିଧଭେଦେ ତିକଭୂମିୱସେନ, ଚତୁୱୀସତିୱିଧଭେଦେ ଦ୍ୱାରତିକୱସେନ, ତିଂସୱିଧଭେଦେ ଦ୍ୱାରଭୂମିୱସେନ, ବହୁୱିଧଭେଦେ ଦ୍ୱାରତିକଭୂମିୱସେନ ଦୀପିତାନୀତି ‘‘ତେସୁ ୟତ୍ଥକତ୍ଥଚି ଠତ୍ୱା କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲାଦୀନଂ ଦୀପନା କାମାୱଚରାଦିଭୂମିୱସେନ କାତବ୍ବା, ତା ଚ ଭୂମିୟୋ ତିଂସୱିଧଭେଦେ ସୟମେୱାଗତା, ନ ଚ ସତ୍ତୱିଧଭେଦେ ୱିୟ ଦ୍ୱାରଂ ଅନାମଟ୍ଠଂ, ଅତିବ୍ୟତ୍ତା ଚ ଏତ୍ଥ ସମାନାସମାନୱୀଥୀସୁ ଲବ୍ଭମାନତାତି ତିଂସୱିଧେ…ପେ॰… ସୁଖଦୀପନାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନ ତିଂସୱିଧସ୍ମିଂୟେୱ ଠତ୍ୱା ଦୀପୟିଂସୁ, ନନୁ ଦ୍ୱାରତିକଭୂମୀନଂ ଆମଟ୍ଠତ୍ତା ବହୁୱିଧଭେଦେ ଠତ୍ୱା ଦୀପେତବ୍ବାନୀତି ? ନ, ଦୀପେତବ୍ବଟ୍ଠାନାତିକ୍କମତୋ । ସତ୍ତୱିଧଭେଦୋ ହି ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା ଦୀପନାୟ ଅଟ୍ଠାନଂ, ଚତୁୱୀସତିୱିଧଭେଦେ ଆମଟ୍ଠଦ୍ୱାରତିକା ନ ଭୂମିୟୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଠପିତା, ତିଂସୱିଧଭେଦେ ଆମଟ୍ଠଦ୍ୱାରଭୂମିୟୋ ୱୁତ୍ତା । ୟେ ଚ ଠପିତା, ତେ ଚେତ୍ଥ ତିକା ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବରହିତା କେୱଲଂ ଭୂମୀହି ସହ ଦୀପେତବ୍ବାୱ । ତେନେଦଂ ଦୀପନାୟ ଠାନଂ, ତଦତିକ୍କମେ ପନ ଠାନାତିକ୍କମୋ ହୋତୀତି ।

ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) ନାନାୱୀଥିୟଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏକୱୀଥିୟଂ କୁସଲାଦୀନଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋ ଜାତି ୱିୟ ଜରାମରଣସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଲେସେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଇଧ ପନ ‘‘କସିଣରୂପଦସ୍ସନହେତୁଉପ୍ପନ୍ନା ପରିକମ୍ମାଦିୱେଦନା ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ନାନାୱୀଥିୟଂ ଗତାନି ଏତାନି ଚିତ୍ତାନି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭମାନାନୀତି ନ ଉପନିସ୍ସୟଲେସୋ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟି, ବଲୱବଲୱାନଂ ପନ ପରିକମ୍ମାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଆଦିଭୂତୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟି । ‘‘ୱାଲକୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହି ଆଦି, ଅୱୟୱୋ ୱା କୋଟି । କସିଣରୂପଦସ୍ସନତୋ ପଭୁତି ଚ କାମାୱଚରକୁସଲାଦୀନଂ ୱେଦନାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପୱତ୍ତୋତି ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟି । ପରିକମ୍ମାଦୀନି ୱିୟ ୱା ନ ବଲୱଉପନିସ୍ସୟୋ ଦସ୍ସନନ୍ତି ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟନ୍ତଭାୱେନ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିତା ୱୁତ୍ତା । ଘାନାଦିଦ୍ୱାରେସୁ ତୀସୁ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଲବ୍ଭମାନତ୍ତାଭାୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଇଧ ସମାନୱୀଥି ନ ଗହିତାତି ଦୀପେତି । ଦସ୍ସନସୱନାନି ୱିୟ ହି କସିଣପରିକମ୍ମାଦୀନଂ ଘାୟନାଦୀନି ଉପନିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ତଦଲାଭୋ ଦୀପିତୋତି । ୟଦିପି ୱାୟୋକସିଣଂ ଫୁସିତ୍ୱାପି ଗହେତବ୍ବଂ, ପୁରିମେନ ପନ ସୱନେନ ୱିନା ତଂ ଫୁସନଂ ସୟମେୱ ମୂଲୁପନିସ୍ସୟୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିତା ନ ୱୁତ୍ତା ।

ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସମ୍ପତ୍ତିଗତୋ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପନ୍ନୋ, ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱତ୍ତପ୍ପଟିୱତ୍ତନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକଞ୍ଚେୱ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ୱତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବେ ୱା କତଂ ୱତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛା କତଂ ପଟିୱତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଆଦିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଆହ, ତତୋ ପରଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନିପି ପନ କସିଣରୂପଦସ୍ସନକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଦସ୍ସନସଂୱେଗୱତ୍ଥୁଦସ୍ସନାଦୀନି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱାତି । ତେନ ତଦୁପନିସ୍ସୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଥାଭୂତସଭାୱାଦସ୍ସନଂ ଅସମପେକ୍ଖନା। ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ରୂପାଦୀସୁ ୱିନିବନ୍ଧସ୍ସ। ସଭାୱନ୍ତରାମସନୱସେନ ପରାମଟ୍ଠସ୍ସ, ପରାମଟ୍ଠୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣାଧିଗହଣୱସେନ ଅନୁ ଅନୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଧମ୍ମତାୟ ଥିରଭାୱକିଲେସସ୍ସ ଥାମଗତସ୍ସ, ଅପ୍ପହୀନକାମରାଗାଦିକସ୍ସ ୱା । ପରିଗ୍ଗହେ ଠିତୋତି ୱୀମଂସାୟ ଠିତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସମପେକ୍ଖନାୟାତିଆଦିନା ମୋହାଦୀନଂ କିଚ୍ଚେନ ପାକଟେନ ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱିଚାରଣା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ରୂପଦସ୍ସନେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସସମତିକ୍କମୱସେନ ପୱତ୍ତା ରୂପଦସ୍ସନହେତୁକା ହୋତୀତି ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ନାମ ଜାତା’’ତି ଆହ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଚତୁଭୂମିକୱେଦନାୟ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଏୱ ପକାରନ୍ତରେନ କଥିତୋ, ତଥା ‘‘ଭାୱନାୱସେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ।

କଲାପସମ୍ମସନେନ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଦିକାୟ ୱିପସ୍ସନାପଟିପାଟିୟା ଆଦିମ୍ହି ରୂପାରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହେନ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା, ତଂମୂଲକଂ ୱା ସବ୍ବଂ ସମ୍ମସନଂ ଆଦିଭୂତେ ରୂପାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହାଦି ସବ୍ବଂ ସମ୍ମସନଂ ଭାୱନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱାତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୟଂ କିଞ୍ଚି । ଆରମ୍ମଣେନ ହି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ ଦସ୍ସେତୀତି । ଏୱଂ ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ କିଂନିସ୍ସିତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ୱିୟ ୟୋଜନାୟ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଆପୋଧାତୁୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ୱସେନ ମହାଭୂତନିସ୍ସିତତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଜାତି…ପେ॰… ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଭୟତୋ ଦିସ୍ସମାନାନଂ ଜାତିଆଦୀନଂ ବଲୱପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ତେସଂ ଭୟତୋ ଦସ୍ସନେନ ସହଜାତସ୍ସ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ, ତସ୍ସ ୱା ଦସ୍ସନସ୍ସ ଦ୍ୱାରଭୂତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ବଲୱପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେତି ନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେ ଜାତିଆଦିଆରମ୍ମଣେୱ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ରାଗାଦିୱତ୍ଥୁଭୂତେ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେ । ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱେଦନାଦିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେକଦେସସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହମୁଖେନ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତି ।

ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ଗହିତଂ, ତଦେୱ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସେୱ ଫଲଭାୱେନ ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ କାରଣଫଲସଙ୍କରଭାୱେନ ସୋତୂନଂ ସମ୍ମୋହଜନକତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନ ହି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତୁ’’ନ୍ତି, ନ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସେନ ସହଜାତଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱା । ୟସ୍ମା ୱା ୟଥା ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪; ୩.୪୨୦, ୪୨୫-୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦) ୱଚନତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟା ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଫସ୍ସସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ନ ତଥା ଫସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ତସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟା ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିୱଚନଂ ନ ଅରହତୀତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିଭାୱୋ ନ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୧୫୦. ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦରୂପୱସେନ ତଂ ତଂ ସମୁଦାୟଂ ଏକେକଂ ଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସ କାମାୱଚରଧମ୍ମେ’’ତି ଆହ । ରଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ରାଗାଦୟୋ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସୀଲାଦୟୋ ଚ ପଞ୍ଚ ସଂୱରା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବା, ସମ୍ମସନଂ ପନ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ । ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସାଦିଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ତତୋ ସତିସଂୱରୋ ଞାଣୱୀରିୟସଂୱରା ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବା । ପରିଗ୍ଗହୱଚନେନ ସମ୍ମସନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେୟେୱାତି ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା ।

ସମାନେ ଦେସିତବ୍ବେ ଦେସନାମତ୍ତସ୍ସ ପରିୱଟ୍ଟନଂ ପରିୱଟ୍ଟୋ। ତୀସୁପି ପରିୱଟ୍ଟେସୁ କତ୍ଥଚି କିଞ୍ଚି ଊନଂ ଅଧିକଂ ୱା ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଏକୋୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୫୨.ୱିସେସତୋତି ଆୟତନ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱିୟ ଅସାଧାରଣତୋ ଚକ୍ଖାଦିସଦ୍ଦତ୍ଥତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାଦେତୀତି ଚକ୍ଖତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମଧୁଂ ଚକ୍ଖତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଚକ୍ଖତୀ’’ତି ରସସାୟନତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଖୋ, ମାଗଣ୍ଡିୟ, ରୂପାରାମଂ ରୂପରତଂ ରୂପସମ୍ମୁଦିତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୯) ୱଚନତୋ ଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେତି । ସତିପି ସୋତାଦୀନଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦିରତିଭାୱେ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ଚକ୍ଖୁମ୍ହିୟେୱ ଚକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ପଦୁମାଦୀସୁ ପଙ୍କଜାଦିସଦ୍ଦା ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିଭାୱେତି ଚାତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସିଦ୍ଧସ୍ସ ଚକ୍ଖତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ଚକ୍ଖତୀତି ହି ଆଚିକ୍ଖତି, ଅଭିବ୍ୟତ୍ତଂ ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୟନସ୍ସ ଚ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସମୱିସମୱିଭାୱନମେୱ ଆଚିକ୍ଖନନ୍ତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୱିଭାୱେତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱା ଧାତୂନଂ ୱିଭାୱନତ୍ଥତା ଚକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ରତ୍ତଦୁଟ୍ଠାଦିକାଲେସୁ କକଣ୍ଟକରୂପଂ ୱିୟ ଉଦ୍ଦରୂପଂ ୱିୟ ଚ ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ରୂପୟତି ରୂପମିୱ ପକାସଂ କରୋତି, ସୱିଗ୍ଗହମିୱ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିତ୍ଥାରଣଂ ୱା ରୂପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ୱିତ୍ଥାରଣଞ୍ଚ ପକାସନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପକାସେତୀ’’ତି । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱା ଧାତୂନଂ ପକାସନତ୍ଥୋୟେୱ ରୂପ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ୱଣ୍ଣୱାଚକସ୍ସ ରୂପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପୟତୀତି ନିବ୍ବଚନଂ, ରୂପୱାଚକସ୍ସ ରୁପ୍ପତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।

ଉଦାହରୀୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି-ଅତ୍ଥେ ୱଚନମେୱ ଗହିତଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱଚନ-ସଦ୍ଦୋୟେୱ ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦୋ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବୋପି ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ସପ୍ପତୀତି ସକେହି ପଚ୍ଚୟେହି ସପ୍ପୀୟତି ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱଂ ଗମୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୂଚୟତୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ଗନ୍ଧୱସେନ ଅପାକଟଂ ‘‘ଇଦଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି ପକାସେତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱା ପୁପ୍ଫାଦିୱତ୍ଥୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ପୁପ୍ଫଂ ଅତ୍ଥି ଚମ୍ପକାଦି, ଫଲମତ୍ଥି ଅମ୍ବାଦୀ’’ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରସଗ୍ଗହଣମୂଲକତ୍ତା ଆହାରଜ୍ଝୋହରଣସ୍ସ ଜୀୱିତହେତୁମ୍ହି ଆହାରରସେ ନିନ୍ନତାୟ ଜୀୱିତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା ୱୁତ୍ତା ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣେନ । କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାସୱଧମ୍ମାନଂ ଆୟୋତି ୱିସେସେନ କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଅନୁତ୍ତରିୟହେତୁଭାୱଂ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ କାମରାଗନିଦାନକମ୍ମଜନିତେସୁ କାମରାଗସ୍ସ ଚ ୱିସେସପଚ୍ଚୟେସୁ ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟେସୁ କାୟସ୍ସ ୱିସେସତରସାସୱପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ତେନ ହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତା ସତ୍ତା ମେଥୁନମ୍ପି ସେୱନ୍ତି । ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁକା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ବଲୱକାମାସୱାଦିହେତୁଭାୱତୋ ୱିସେସେନ ‘‘ସାସୱା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଧାରୟନ୍ତୀତି ୟେ ୱିସେସଲକ୍ଖଣେନ ଆୟତନସଦ୍ଦପରା ୱତ୍ତବ୍ବା, ତେ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ତଥା ୱୁତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞେ ମନୋଗୋଚରଭୂତା ଧମ୍ମା ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେନେୱ ଏକାୟତନତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଓଳାରିକୱତ୍ଥାରମ୍ମଣମନନସଙ୍ଖାତେହି ୱିସୟୱିସୟିଭାୱେହି ପୁରିମାନି ପାକଟାନୀତି ତଥା ଅପାକଟା ଚ ଅଞ୍ଞେ ମନୋଗୋଚରା ନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ନ ଧାରେନ୍ତୀତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥୋ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋତି ।

ୱାୟମନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ଆୟତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆୟତନନ୍ତି ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ ଆୟତନ-ସଦ୍ଦୋ, ଦୁତିୟତତିୟେସୁ କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋ । ତେ ଚାତି ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମେ । ତେ ହି ତଂତଂଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେସୁ ଆୟନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆୟାତି । ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୀତି ପୁବ୍ବେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଲୀନାନି ଅପାକଟାନି ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପସାରେନ୍ତି ପାକଟାନି କରୋନ୍ତି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ଆୟତନ-ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ନିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ମନୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ନେସଂ ଦ୍ୱାରଭାୱୋ ନିସ୍ସୟଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥତୋତି ୱଚନତ୍ଥତୋ, ନ ୱଚନୀୟତ୍ଥତୋ । ୱଚନତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଚକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିନା, ନ ୱଚନୀୟତ୍ଥୋ ‘‘ୟଂ ଚକ୍ଖୁ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୭) ୱିୟାତି ।

ତାୱତ୍ୱତୋତି ଅନୂନାଧିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱା ଅଧିକଭାୱତୋ ଚୋଦନା ନତ୍ଥି, ସଲକ୍ଖଣଧାରଣଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଊନଚୋଦନା ସମ୍ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖାଦୟୋପି ହୀ’’ତିଆଦି । ଅସାଧାରଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅସାଧାରଣଂ । ସତିପି ଅସାଧାରଣାରମ୍ମଣଭାୱେ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ଧମ୍ମାୟତନେ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଭାୱେହି ୱା ଅସାଧାରଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟେଭୁୟ୍ୟସହୁପ୍ପତ୍ତିଆଦୀହି ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମାଦିଅୟୁତ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ହୀତି ଏତେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱେନ ୱିସୟିଭାୱେନ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ପଠମଂ ଦେସେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେସୁ ହି ପଠମଂ ଦେସେତବ୍ବେସୁ ପାକଟତ୍ତା ପଠମତରଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଦେସିତନ୍ତି । ତତୋ ଘାନାୟତନାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ବହୂପକାରତ୍ତାଭାୱେନ ଚକ୍ଖୁସୋତେହି ପୁରିମତରଂ ଅଦେସେତବ୍ବାନି ସହ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଏକେନ କମେନ ଦେସେତବ୍ବାନୀତି ଘାନାଦିକ୍କମେନ ଦେସିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞଥାପି ହି ଦେସିତେସୁ ନ ନ ସକ୍କା ଚୋଦେତୁଂ, ନ ଚ ସକ୍କା ସୋଧେତବ୍ବାନି ନ ଦେସେତୁନ୍ତି । ଗୋଚରୋ ୱିସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଗୋଚରୱିସୟୋ, ମନୋ । କସ୍ସ ପନ ଗୋଚରୋ ଏତସ୍ସ ୱିସୟୋତି ? ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି । ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣୱୱତ୍ଥାନତୋତି ଏତେନ ଚ ଚକ୍ଖାଦିଅନନ୍ତରଂ ରୂପାଦିୱଚନସ୍ସ କାରଣମାହ ।

ପଚ୍ଚୟଭେଦୋ କମ୍ମାଦିଭେଦୋ । ନିରୟାଦିକୋ ଅପଦାଦିଗତିନାନାକରଣଞ୍ଚ ଗତିଭେଦୋ। ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିକୋ ଖତ୍ତିୟାଦିକୋ ଚ ନିକାୟଭେଦୋ। ତଂତଂସତ୍ତସନ୍ତାନଭେଦୋ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୋ। ୟା ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅନନ୍ତଭେଦତା ୱୁତ୍ତା, ସୋୟେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଚ ଭେଦୋ ହୋତି । ତତୋ ମନାୟତନସ୍ସ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦତା ୟୋଜେତବ୍ବା ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦିତୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆଦିଭେଦତୋ ଚ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ୱିପସ୍ସନା ୱୁତ୍ତାତି ୱିପସ୍ସନୁପଗମନଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକାସୀତିଭେଦତା ମନାୟତନସ୍ସ ୱୁତ୍ତା ନିଦ୍ଦେସୱସେନ । ନୀଲଂ ନୀଲସ୍ସେୱ ସଭାଗଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱିସଭାଗଂ, ଏୱଂ କୁସଲସମୁଟ୍ଠାନାଦିଭେଦେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେଭୂମକଧମ୍ମାରମ୍ମଣୱସେନାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ଚକ୍ଖାଦିୱଜ୍ଜଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସପରିପ୍ଫନ୍ଦକିରିୟାୱସେନ ଈହନଂ ଈହା। ଚିନ୍ତନୱସେନ ବ୍ୟାପାରକରଣଂ ବ୍ୟାପାରୋ। ତତ୍ଥ ବ୍ୟାପାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ହି ଚକ୍ଖୁ ରୂପାଦୀନଂ ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି । ଈହଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଚ ତାନୀ’’ତିଆଦି । ଉଭୟମ୍ପି ପନ ଈହା ଚ ହୋତି ବ୍ୟାପାରୋ ଚାତି ଉପ୍ପଟିପାଟିୱଚନଂ । ଧମ୍ମତାୱାତି ସଭାୱୋୱ, କାରଣସମତ୍ଥତା ୱା । ଈହାବ୍ୟାପାରରହିତାନଂ ଦ୍ୱାରାଦିଭାୱୋ ଧମ୍ମତା। ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ୟନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୟସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମ୍ଭୱନୱିସେସନଂ ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ । ‘‘ସୁଞ୍ଞୋ ଗାମୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛନ୍ନେତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଆୟତନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ୱଚନତୋ ସୁଞ୍ଞଗାମୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି। ଅନ୍ନପାନସମୋହିତନ୍ତି ଗହିତେ ସୁଞ୍ଞଗାମେ ୟଞ୍ଞଦେୱ ଭାଜନଂ ପରାମସୀୟତି, ତଂ ତଂ ରିତ୍ତକଂୟେୱ ପରାମସୀୟତି, ଏୱଂ ଧୁୱାଦିଭାୱେନ ଗହିତାନି ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନାନି ରିତ୍ତକାନେୱ ଏତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରେସୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦକଭାୱେନ ରୂପାଦୀନି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଭିଘାତକାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି । ଅହିସୁସୁମାରପକ୍ଖିକୁକ୍କୁରସିଙ୍ଗାଲମକ୍କଟା ଛ ପାଣକା। ୱିସମବିଲାକାସଗାମସୁସାନୱନାନି ତେସଂ ଗୋଚରା। ତତ୍ଥ ୱିସମାଦିଅଜ୍ଝାସୟେହି ଚକ୍ଖାଦୀହି ୱିସମଭାୱବିଲାକାସଗାମସୁସାନସନ୍ନିସ୍ସିତସଦିସୁପାଦିନ୍ନଧମ୍ମୱନଭାୱେହି ଅଭିରମିତତ୍ତା ରୂପାଦୀନମ୍ପି ୱିସମାଦିସଦିସତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନାତି ଇଦଂ ଇତରେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ସଙ୍ଗହକତ୍ତା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରୋ ଏୱ ହି ଉପ୍ପାଦୱୟତ୍ତାକାରାଦୟୋତି । ତତ୍ଥ ହୁତ୍ୱାତି ଏତେନ ପୁରିମନ୍ତୱିୱିତ୍ତତାପୁବ୍ବକଂ ମଜ୍ଝେ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ ଦସ୍ସେତି, ତଂ ୱତ୍ୱା ଅଭାୱୱଚନେନ ମଜ୍ଝେ ୱିଜ୍ଜମାନତାପୁବ୍ବକଂ, ଅପରନ୍ତେ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଂ, ଉଭୟେନପି ସଦା ଅଭାୱୋ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସଭାୱୱିଜହନଂ ୱିପରିଣାମୋ, ଜରାଭଙ୍ଗେହି ୱା ପରିୱତ୍ତନଂ, ସନ୍ତାନୱିକାରାପତ୍ତି ୱା । ସଦା ଅଭାୱେପି ଚିରଟ୍ଠାନଂ ସିୟାତି ତଂନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ତାୱକାଲିକତୋ’’ତି ଆହ । ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତରହିତଂ ନିଚ୍ଚଂ, ନ ଇତରଥାତି ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନିଚ୍ଚଂ, ନିଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଜାତିଧମ୍ମତାଦୀହି ଅନିଟ୍ଠତା ପଟିପୀଳନଂ। ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନାତି ଚ ୟସ୍ସ ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଟିପୀଳନତୋ, ସୟଂ ୱା ଜରାଦୀହି ପଟିପୀଳନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିତ୍ତଟ୍ଠିତିକସ୍ସପି ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ଅଭିଣ୍ହଂ ସମ୍ପଟିପୀଳନତ୍ତା ‘‘ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନତୋ’’ତି ପୁରିମଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱଦତି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପୀଳନତୋ ଦୁକ୍ଖମଂ। ସୁଖପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ନିୱାରେତି, ଦୁକ୍ଖୱଚନଂ ୱା ଅତ୍ଥତୋ ସୁଖଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଆହ ‘‘ସୁଖପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି ।

ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ୱସୱତ୍ତନକୋ, ନାପି ଇଦଂ ୱସୱତ୍ତନକନ୍ତି ଅୱସୱତ୍ତନକଂ, ଅତ୍ତନୋ ପରସ୍ମିଂ ପରସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନି ୱସୱତ୍ତନଭାୱୋ ୱା ୱସୱତ୍ତନକଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅୱସୱତ୍ତନକଂ, ଅୱସୱତ୍ତନକସ୍ସ ଅୱସୱତ୍ତନକୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ସଭାୱୋ ଅୱସୱତ୍ତନକଟ୍ଠୋ, ଇଦଞ୍ଚ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ । ତେନାତି ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନି ୱସୱତ୍ତନାକାରେନ ସୁଞ୍ଞଂ। ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ସୁଞ୍ଞତୋତି ଏତସ୍ସେୱ ୱିସେସନଂ ‘‘ଅସ୍ସାମିକତୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୟସ୍ମା ୱା ଏତଂ…ପେ॰… ମା ପାପୁଣାତୂ’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତୟମାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ତୀସୁ ଠାନେସୁ ୱସୱତ୍ତନଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ସୁଞ୍ଞଂ ତଂ ତେନ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ୱସୱତ୍ତନାକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଇଦଂ କସ୍ସଚି କାମକାରିୟଂ, ନାପି ଏତସ୍ସ କିଞ୍ଚି କାମକାରିୟଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅକାମକାରିୟଂ। ଏତେନ ଅୱସୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

ୱିଭୱଗତି ୱିନାସଗମନଂ । ସନ୍ତତିୟଂ ଭୱନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଭୱସଙ୍କନ୍ତିଗମନଂ। ସନ୍ତତିୟା ୟଥାପୱତ୍ତାକାରୱିଜହନଂ ପକତିଭାୱୱିଜହନଂ। ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଚକ୍ଖୁଅନିଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦାନଂ ଏକତ୍ଥତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚାନଂ ସେସଧମ୍ମାନମ୍ପି ଚକ୍ଖୁଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏତିସ୍ସା ଚୋଦନାୟ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ୱିସେସସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱାଚକାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦାନଂ ଏକଦେସସମୁଦାୟବୋଧନୱିସେସଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

କିଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଚାରଂ କଥେନ୍ତେନ କିଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘କତମା ଚାନନ୍ଦ, ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ? ଇଧାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲଗତୋ ୱା ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋ ୱା ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ଚକ୍ଖୁ ଅନତ୍ତା’ତି…ପେ॰… ‘ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’ତି । ଇତି ଇମେସୁ ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ଆୟତନେସୁ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୦) ଅୱିସେସେସୁ ଆୟତନେସୁ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ୱୁତ୍ତାତି କାରଣଭୂତାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ, ଫଲଭୂତାନଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ କାରଣଫଲମତ୍ତତାୟ ଅନତ୍ତତାୟ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ଆୟତନଦେସନାତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ…ପେ॰… ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ୟଦିପି ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣାନି ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସିତାନି, ତେହି ଚ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱେତି ଚାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ସମାପନତ୍ଥୋ । ଇଚ୍ଚସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ୟଥାସମାପିତସ୍ସ ଆରୋପେତବ୍ବଦୋସସ୍ସ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ୱାଦେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଚ୍ଚସ୍ସାତି ୱା ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଇତି ୱଦନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପରୱାଦିସ୍ସ ଦୋସଲକ୍ଖଣାକାରନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ଦୋସଗମନପ୍ପକାରନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ରୂପେ ଅତ୍ତନି ‘‘ଏୱଂ ମେ ରୂପଂ ହୋତୂ’’ତି ଅତ୍ତନିୟେ ୱିୟ ସାମିନିଦ୍ଦେସାପତ୍ତୀତି ଚେ ? ନ, ‘‘ମମ ଅତ୍ତା’’ତି ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ମମ ଅତ୍ତା’’ତି ହି ଗହିତଂ ରୂପଂ ୱସୱତ୍ତିତାୟ ‘‘ଏୱଂ ମେ ହୋତୂ’’ତି ଇଚ୍ଛିୟମାନଞ୍ଚ ତଥେୱ ଭୱେୟ୍ୟ, ଇଚ୍ଛତୋପି ହି ତସ୍ସ ରୂପସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ତା ଅୱସୱତ୍ତି ଚାତି । ଆବାଧାୟାତି ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖେନ । ପଞ୍ଞାପନନ୍ତି ପରେସଂ ଞାପନଂ । ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟତ୍ତା ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଦୀପକାନଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଅୱିସୟତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି ।

ଏୱଂ ପନ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାପନତା ଏତେସଂ ଦୁରୂପଟ୍ଠାନତାୟ ହୋତୀତି ତେସଂ ଅନୁପଟ୍ଠହନକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇମାନି ପନା’’ତିଆଦି । ଠାନାଦୀସୁ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନସ୍ସ। ଧାତୁମତ୍ତତାୟ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସମୂହତୋ ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜନଂ ନାନାଧାତୁୱିନିବ୍ଭୋଗୋ । ଘନେନାତି ଚତ୍ତାରିପି ଘନାନି ଘନଭାୱେନ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ୱଦତି । ପଞ୍ଞାୟେୱ ସନ୍ତତିୱିକୋପନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟାଥାୱସରସତୋତି ଅୱିପରୀତସଭାୱତୋ । ସଭାୱୋ ହି ରସିୟମାନୋ ଅୱିରଦ୍ଧପଟିୱେଧେନ ଅସ୍ସାଦିୟମାନୋ ‘‘ରସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱଚନଂ ରୁପ୍ପନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତରୂପାଦିଗ୍ଗହଣତୋ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାଦିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ସବ୍ଭାୱା । ନ ହି ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦମତ୍ତେନ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି ହୋତି, ଅନିଚ୍ଚାଦୟୋ ଚ ରୂପାଦୀନଂ ଆକାରା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେ ପନାକାରା ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନା ରୂପାଦୀନଂ ଆକାରମତ୍ତାୟେୱାତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୦) ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟ ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟମତ୍ତେ ଠାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନାତିଧାୱିତୁଂ । ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ନ ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ଦୁକ୍ଖାଦିଗ୍ଗହଣେ ଇତରସ୍ସାଗହଣଂ । ଅନିଚ୍ଚାଦିଗ୍ଗହଣାନି ଚ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିନିୱତ୍ତନକାନି ସଦ୍ଧାସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିକାନି ତିୱିଧୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭୂତାନି । ତସ୍ମା ଏତେସଂ ଆକାରାନଂ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସେସୋ ଚ ଅତ୍ଥୀତି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ୱୁତ୍ତାନି ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୬୭. ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦକଥା ଅଭିଧମ୍ମକଥାତି ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟୟୁଗଳୱସେନ ଅକଥେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ଆୟତନାନି ଅବ୍ବୋକାରତୋ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ କଥିତାନି । ଆଗମ୍ମାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ନିବ୍ବିନ୍ଦସ୍ସ ୱିସଙ୍ଖାରନିନ୍ନସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁନା ୱିୱଟ୍ଟିତମାନସସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ସଚ୍ଛିକରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟମାନଞ୍ହି ତଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଚ ତମ୍ହି ପରମସ୍ସାସଭାୱେନ ୱିନିମୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଚ ଗତିଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଖୟସଙ୍ଖାତୋ ମଗ୍ଗୋ ରାଗାଦୟୋ ଖେପେତୀତି ତଂସଚ୍ଛିକରଣାଭାୱେ ରାଗାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧଗମନାଭାୱା ‘‘ତଂ ଆଗମ୍ମ ରାଗାଦୟୋ ଖୀୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତତୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ସୁତ୍ତପଦାନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞୋ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ମାତରଂ ପିତରଂ ହନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୪-୨୯୫) ୱିୟ ଆହରିତବ୍ବୋ, ନତ୍ଥି ସୁତ୍ତପଦେହେୱ ନୀତୋ ଅତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏକଂ ନାନନ୍ତି ଚୁଣ୍ଣିତଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱା କରଣଂ, ଚୁଣ୍ଣୀକରଣନ୍ତି ଅବହୁମାନେନ ୱଦତି । ନ ତ୍ୱଂ ଏକଂ ନାନଂ ଜାନାସୀତି କିଂ ଏତ୍ତକଂ ତ୍ୱମେୱ ନ ଜାନାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଞାତେତି ‘‘ୟଦିପି ପୁବ୍ବେ ନ ଞାତଂ, ଅଧୁନାପି ଞାତେ ନନୁ ସାଧୁ ହୋତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଜାନନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତଂ ନିବନ୍ଧତି । ୱିଭଜିତ୍ୱାତି ଅକ୍ଖରତ୍ଥମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଲୀନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା କଥିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଗାଦୀନଂ ଖୟୋ ନାମ ଅଭାୱମତ୍ତୋ, ନ ଚ ଅଭାୱସ୍ସ ବହୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥି ଅତ୍ତନୋ ଅଭାୱତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱଚନପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ ନାମ ରାଗସ୍ସେୱ ଖୟୋ’’ତିଆଦି । ୟଦି ହି ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସାଦୀନଂ ଖୟୋ ନ ହୋତି, ଦୋସକ୍ଖୟାଦୟୋ ଚ ରାଗାଦୀନଂ ଖୟା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠା ଭିନ୍ନା ଆପନ୍ନା ହୋନ୍ତୀତି ବହୁନିବ୍ବାନତା ଆପନ୍ନା ଏୱ ହୋତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସେସୋ ଚ ନାମ ନିସ୍ସଭାୱସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ସସଭାୱତା ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ । ନୱ ତଣ୍ହାମୂଲକା ‘‘ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିୟେସନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୦୩; ୩.୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୩; ୱିଭ॰ ୯୬୩) ଆଦୟୋ, ତେସୁ ପରିୟେସନାଦୟୋ ଚ ପରିୟେସନାଦିକରକିଲେସା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ନିଦାନକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଓଳାରିକତାୟ କାରେତବ୍ବୋତି ଅତିସୁଖୁମସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଓଳାରିକଭାୱଦୋସାପତ୍ତିୟା ବୋଧେତବ୍ବୋ, ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ୱା । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଉପାଦିନ୍ନକଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ମେଥୁନଂ । ଅଚ୍ଛାଦୀନମ୍ପି ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ନନୁ ‘‘କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କିଲେସାନଂ ୱିନାସୋ କଞ୍ଚି କାଲଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ନ ହୋତୀତି ? ନ, ଅଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତାପୱତ୍ତି ହି କଞ୍ଚି କାଲଞ୍ଚ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଅଭାୱୋୟେୱାତି ନତ୍ଥି ୱିସେସୋ । ସୱିସେସଂ ୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତା ଆପଜ୍ଜତୀତି । ତିରଚ୍ଛାନଗତେହିପି ପାପୁଣିତବ୍ବତ୍ତା ତେସମ୍ପି ପାକଟଂ ପିଳନ୍ଧନଂ ୱିୟ ଓଳାରିକଂ ଥୂଲଂ । କେୱଲଂ ପନ କଣ୍ଣେ ପିଳନ୍ଧିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ପିଳନ୍ଧନତୋପି ୱା ଥୂଲତ୍ତା ନ ସକ୍କାତି ଉପ୍ପଣ୍ଡେନ୍ତୋ ୱିୟ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣକରଣେନ ଗୋତ୍ରଭୁକ୍ଖଣେ କିଲେସକ୍ଖୟପ୍ପତ୍ତି ପନସ୍ସ ଆପନ୍ନାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଆହ ‘‘ତ୍ୱଂ ଅଖୀଣେସୁୟେୱା’’ତିଆଦି । ନନୁ ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତେନ କିଲେସକ୍ଖୟୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଚିତ୍ତଞ୍ହି ଅତୀତାନାଗତାଦିସବ୍ବଂ ଆଲମ୍ବେତି, ନ ନିପ୍ଫନ୍ନମେୱାତି ଗୋତ୍ରଭୁପି ମଗ୍ଗେନ କିଲେସାନଂ ୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତା କାତବ୍ବା, ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ? ନ, ଅପ୍ପତ୍ତନିବ୍ବାନସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଞାଣାଭାୱତୋ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଧମ୍ମା ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ପନ ଅତିଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଅପ୍ପତ୍ତେନ ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ତସ୍ମା ତେନ ଗୋତ୍ରଭୁନା ପତ୍ତବ୍ବେନ ତିକାଲିକସଭାୱାତିକ୍କନ୍ତଗମ୍ଭୀରଭାୱେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତତଂ ୱା ଇଚ୍ଛତୋ ଗୋତ୍ରଭୁତୋ ପୁରେତରଂ ନିପ୍ଫନ୍ନେନ କିଲେସକ୍ଖୟେନ । ତେନାହ ‘‘ତ୍ୱଂ ଅଖୀଣେସୁୟେୱ କିଲେସେସୁ କିଲେସକ୍ଖୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଞ୍ଞପେସୀ’’ତି । ଅପ୍ପତ୍ତକିଲେସକ୍ଖୟାରମ୍ମଣକରଣେ ହି ସତି ଗୋତ୍ରଭୁତୋ ପୁରେତରଚିତ୍ତାନିପି ଆଲମ୍ବେୟ୍ୟୁନ୍ତି ।

ମଗ୍ଗସ୍ସ କିଲେସକ୍ଖୟଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ କତମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗୋତିଆଦିନା ପୁରିମପୁଚ୍ଛାଦ୍ୱୟମେୱ ୱିୱରତି ।

ନ ଚ କିଞ୍ଚୀତି ରୂପାଦୀସୁ ନିବ୍ବାନଂ କିଞ୍ଚି ନ ହୋତି, ନ ଚ କଦାଚି ହୋତି, ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଆଗମ୍ମ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ କିଞ୍ଚି ଏକଦେସମତ୍ତମ୍ପି ନ ହୋତି, ତଦେୱ ତଂ ଆଗମ୍ମ କଦାଚି ନ ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୧୬୮.ନ…ପେ॰… ନୱତ୍ତବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ୟଥା ସାରମ୍ମଣା ପରିତ୍ତାଦିଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବଂ କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱଂ କିଞ୍ଚି ଆଲମ୍ବନତୋ ନ ନୱତ୍ତବ୍ବକୋଟ୍ଠାସଂ ଭଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୭୨. ୟଦିପି ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତାଦୀସୁ ‘‘ଧାତୁନାନତ୍ତଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି, କତମଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧାତୁନାନତ୍ତଂ ? ଚକ୍ଖୁଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୮୫) ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଆଗତା, ତା ପନ ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ଆଗତାତି ସାଧାରଣତ୍ତା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତେସ୍ୱେୱ ଆଗତେ ତୟୋ ଧାତୁଛକ୍କେ ଗହେତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବା ଧାତୁୟୋତି ଅଟ୍ଠାରସପି । ସୁଞ୍ଞେ ସଭାୱମତ୍ତେ ନିରୁଳ୍ହୋ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଧାତୂତି ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ଅବ୍ୟାପିତଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭୩.ପଥୱୀଧାତୁଦ୍ୱୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଦୁଦ୍ଧାରୋ କତୋ, ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଦ୍ୱେୟ’’ନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛତି, ଅତ୍ଥୋ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ । ଦ୍ୱୟନ୍ତି ପନ ପାଠେ ସତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ଦ୍ୱେ ଅୱୟୱା ଏତସ୍ସାତି ଦ୍ୱୟଂ, ପଥୱୀଧାତୂନଂ ଦ୍ୱୟଂ ପଥୱୀଧାତୁଦ୍ୱୟଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଥୱୀଧାତୂନଂ ସମୁଦାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ ଏୱ ୱା ଅୱୟୱା ସମୁଦିତା ଦ୍ୱୟଂ, ପଥୱୀଧାତୁଦ୍ୱୟନ୍ତି । ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ପଥୱୀଧାତୁ ? ପଥୱୀଧାତୁଦ୍ୱୟଂ, ଏସା ପଥୱୀଧାତୂ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଅତ୍ଥି ବାହିରାତି ଏତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିର-ସଦ୍ଦା ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଦୁକେ ୱିୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନୱାଚକା, ନାପି ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତେହି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା-ସଦ୍ଦେହି ସମାନତ୍ଥା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧୱାଚକା ପନ ଏତେ । ତେନ ‘‘ସତ୍ତସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତାତି ଚ ନ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଅତ୍ତନି ଜାତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବସତ୍ତସନ୍ତାନେସୁ ଜାତତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ୱଚନେନ ହି ସତ୍ତସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକତାୟ । ସଭାୱାକାରତୋତି ଆପାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ସଭାୱଭୂତେନ ଗହେତବ୍ବାକାରେନ ।

କେସାକକ୍ଖଳତ୍ତଲକ୍ଖଣାତି କକ୍ଖଳତାଧିକତାୟ ୱୁତ୍ତା । ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋତି ପଥୱୀକୋଟ୍ଠାସମତ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତନ୍ତି ଇଧ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇମିନାତି ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦଂ କେସା’’ତିଆଦିନା । କମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ପୟୋଗଂ ୱୀରିୟଂ ଆୟୂହନଂ ୱା କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୋଗକାମେନ କସିୟାଦୀସୁ ୱିୟ ଅରହତ୍ତକାମେନ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ମନସିକାରେ କମ୍ମଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ପୁବ୍ବପଲିବୋଧାତି ଆୱାସାଦୟୋ ଦୀଘକେସାଦିକେ ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧେ ଅପରପଲିବୋଧାତି ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ।

ୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱସେନ ମନସିକାରୋ ଧାତୁପଟିକୂଲୱଣ୍ଣମନସିକାରାନଂ ସାଧାରଣୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋତି ନିବ୍ବତ୍ତିତଧାତୁମନସିକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱସାନେ ଏୱଂ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତାତି କାରଣସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାପାରତାୟ ଧାତୁମତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀନମ୍ପି ଏୱମେୱ ଅବ୍ୟାପାରତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନ ହି ତାନି, ତେସଞ୍ଚ କାରଣାନି ଆଭୁଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି କରୋନ୍ତି ଚାତି । ଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ‘‘କକ୍ଖଳଂ ଖରିଗତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱେକନ୍ତକଂ ଏକା ଲୋହଜାତି । ନାଗନାସିକଲୋହଂ ଲୋହସଦିସଂ ଲୋହୱିଜାତି ହଲିଦ୍ଦିୱିଜାତି ୱିୟ । ତିପୁତମ୍ବାଦୀହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ କରଣେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା କିତ୍ତିମଲୋହଂ । ମୋରକ୍ଖାଦୀନି ଏୱଂନାମାନେୱେତାନି । ସାମୁଦ୍ଦିକମୁତ୍ତାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ସବ୍ବାପି ପନ ମୁତ୍ତା ମୁତ୍ତା ଏୱ ।

୧୭୪. ଅପ୍ପେତୀତି ଆପୋ, ଆବନ୍ଧନୱସେନ ସେସଭୂତତ୍ତୟଂ ପାପୁଣାତି ସିଲେସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୂସଭୂତୋତି ରସଭୂତୋ । ୱକ୍କହଦୟୟକନପପ୍ଫାସାନି ତେମେନ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟକନଂ ହେଟ୍ଠାଭାଗପୂରଣେନ, ଇତରାନି ତେସଂ ଉପରି ଥୋକଂ ଥୋକଂ ପଗ୍ଘରଣେନ ତେମେତି । ହେଟ୍ଠା ଲେଡ୍ଡୁଖଣ୍ଡାନି ତେମୟମାନେତି ତେମକତେମିତବ୍ବାନଂ ଅବ୍ୟାପାରସାମଞ୍ଞନିଦସ୍ସନତ୍ଥାୟେୱ ଉପମା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ଠାନସାମଞ୍ଞନିଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ । ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତେନ ତେମେତବ୍ବାନଂ କେସଞ୍ଚି ହେଟ୍ଠା, କସ୍ସଚି ଉପରି ଠିତତଞ୍ହି ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗେ ୱକ୍ଖତୀତି, ୟକନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗୋ ‘‘ଠିତଂ ମୟି ଲୋହିତ’’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି, ୱକ୍କାଦୀନି ‘‘ଅମ୍ହେ ତେମୟମାନଂ ଲୋହିତଂ ଠିତ’’ନ୍ତି ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ୟଥା ପନ ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦେ ନିୟମୋ ଅତ୍ଥି ‘‘ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତି, ତେସଂ ଖୀର’’ନ୍ତି, ଏୱମିଧ ନତ୍ଥି ।

୧୭୫.ତେଜନୱସେନାତି ନିସିତଭାୱେନ ତିକ୍ଖଭାୱେନ । ସରୀରସ୍ସ ପକତିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଉଣ୍ହଭାୱୋ ସନ୍ତାପୋ, ସରୀରଦହନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମହାଦାହୋ ପରିଦାହୋ। ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ୟେନ ଜୀରୀୟତୀତି ଏକାହିକାଦିଜରରୋଗେନ ଜୀରୀୟତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ସତୱାରଂ ତାପେତ୍ୱା ଉଦକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଟସପ୍ପି ସତଧୋତସପ୍ପୀତି ୱଦନ୍ତି । ରସସୋଣିତମେଦମଂସନ୍ହାରୁଅଟ୍ଠିଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜା ରସାଦୟୋ। କେଚି ନ୍ହାରୁଂ ଅପନେତ୍ୱା ସୁକ୍କଂ ସତ୍ତମଧାତୁଂ ଅୱୋଚୁନ୍ତି । ପାକତିକୋତି ଖୋଭଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ସଦା ୱିଜ୍ଜମାନୋ । ପେତଗ୍ଗି ମୁଖତୋ ବହି ନିଗ୍ଗତୋୱ ଇଧ ଗହିତୋ ।

୧୭୬.ୱାୟନୱସେନାତି ସୱେଗଗମନୱସେନ, ସମୁଦୀରଣୱସେନ ୱା ।

୧୭୭.ଇମିନା ୟସ୍ମିଂ ଆକାସେ…ପେ॰… ତଂ କଥିତନ୍ତି ଇଦଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସସ୍ସ ଅକଥିତତଂ, ଅଜଟାକାସସ୍ସ ଚ କଥିତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୭୯. ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଫରଣଭାୱୋ ସରୀରଟ୍ଠକଉତୁସ୍ସ ସୁଖଦୁକ୍ଖଫୋଟ୍ଠବ୍ବସମୁଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୟଥାବଲଂ ସରୀରେକଦେସସକଲସରୀରଫରଣସମତ୍ଥତାୟ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଚିତ୍ତଜସମୁଟ୍ଠାପନେନ ତଥେୱ ଫରଣସମତ୍ଥତାୟ । ଏୱଂ ଏତେସଂ ସରୀରଫରଣତାୟ ଏକସ୍ସ ଠାନଂ ଇତରଂ ପହରତି, ଇତରସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ସପ୍ପଟିପକ୍ଖତଂ ଦସ୍ସେତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖଓଳାରିକପ୍ପୱତ୍ତି ଏୱ ୱା ଏତେସଂ ଫରଣଂ । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନି ଚ ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତାନି ଫରଣଟ୍ଠାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଉଭୟୱତୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ଅୟଂ ସପ୍ପଟିପକ୍ଖତା ଦସ୍ସିତା ସୁଖଦସ୍ସନୀୟତ୍ତା ।

୧୮୧.କିଲେସକାମଂ ସନ୍ଧାୟାତି ‘‘ସଙ୍କପ୍ପୋ କାମୋ ରାଗୋ କାମୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୧; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍କପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋପି ହି ୱିବାଧତି ଉପତାପେତି ଚାତି କିଲେସସନ୍ଥୱସମ୍ଭୱତୋ କିଲେସକାମୋ ୱିଭତ୍ତୋ କିଲେସୱତ୍ଥୁସମ୍ଭୱତୋ ୱା । କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି କାମରାଗସଙ୍ଖାତେନ କାମେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, କାମପଟିବଦ୍ଧା ୱା । ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ୱିତକ୍କେୟେୱ କାମୋପପଦୋ ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିତକ୍କସ୍ସ କାମପ୍ପସଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସାତିସୟତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ବ୍ୟାପାଦଧାତୁଆଦୀସୁ । ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦୁକ୍ଖାୟନଂ ୱିହିଂସା। ୱିହିଂସନ୍ତୀତି ହନ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।

୧୮୨. ଉଭୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋପି ଅଭିଜ୍ଝାସଂୟୋଗେନ କମ୍ମପଥଜନନତୋ ଅନଭିଜ୍ଝାକମ୍ମପଥଭିନ୍ଦନତୋ ଚ କାମୱିତକ୍କୋ ‘‘କମ୍ମପଥଭେଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ। ବ୍ୟାପାଦୋ ପନାତି ବ୍ୟାପାଦୱଚନେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ବ୍ୟାପାଦଧାତୂତି । ତଥା ୱିହିଂସାୟ ୱିହିଂସାଧାତୁୟା ଚ ବ୍ୟାପାଦୱସେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନ ଚ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାତି ଦ୍ୱୀସୁ ତିକେସୁ । ସବ୍ବକାମାୱଚରସବ୍ବକୁସଲସଙ୍ଗାହକେହି ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା କଥନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକକଥା । ଏତ୍ଥାତି ପନ ଏତସ୍ମିଂ ଛକ୍କେତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ କାମଧାତୁୱଚନେନ କାମାୱଚରାନଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ଗହଣଂ ଆପଜ୍ଜତି ।

ଲଭାପେତବ୍ବାତି ଚକ୍ଖୁଧାତାଦିଭାୱଂ ଲଭମାନା ଧମ୍ମା ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନେନ ଲଭାପେତବ୍ବା । ଚରତି ଏତ୍ଥାତି ଚାରୋ, କିଂ ଚରତି ? ସମ୍ମସନଂ, ସମ୍ମସନସ୍ସ ଚାରୋ ସମ୍ମସନଚାରୋ, ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୮୩.ଚକ୍ଖୁସ୍ସାତି ୱିସେସକାରଣଂ ଅସାଧାରଣସାମିଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତଞ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରାସାଧାରଣଂ ନୀଲାଦିସବ୍ବରୂପସାଧାରଣଞ୍ଚ । ୱିଦହତୀତି ଏୱଂ ଏୱଞ୍ଚ ତୟା ପୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ୱିନିୟୁଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଦହତୀତି ଚ ଧାତୁଅତ୍ଥୋ ଏୱ ୱିସିଟ୍ଠୋ ଉପସଗ୍ଗେନ ଦୀପିତୋତି ୱିନାପି ଉପସଗ୍ଗେନ ଧାତୂତି ଏସୋ ସଦ୍ଦୋ ତମତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କତ୍ତୁକମ୍ମଭାୱକରଣଅଧିକରଣେସୁ ଧାତୁପଦସିଦ୍ଧି ହୋତୀତି ପଞ୍ଚପି ଏତେ ଅତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା । ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିଧାତୁୟୋ ସୁୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ବୀଜଭୂତା ସେଲାଦୟୋ ।

ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧାତୁୟୋତି ଏତ୍ଥାପି ଧାତୀତି ଧାତୂତି ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଧାତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ହି ଧାରଣତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି । କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋପି ଚାୟଂ ପୁରିମେନ ଅସଦିସୋତି ନିସ୍ସତ୍ତସଭାୱମତ୍ତଧାରଣଞ୍ଚ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଧାନୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଧାତୁୟୋ ୱିୟ ଧାତୁୟୋତି ଏତ୍ଥ ସୀହ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ କେସରିମ୍ହି ନିରୁଳ୍ହୋ ପୁରିସେସୁ, ସେଲାୱୟୱେସୁ ନିରୁଳ୍ହୋ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଉପଚରିତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଞାଣଞେୟ୍ୟାନି, ତେସଂ ଅୱୟୱା ତପ୍ପଭେଦଭୂତା ଧାତୁୟୋ ଞାଣଞେୟ୍ୟାୱୟୱା। ତତ୍ଥ ଞାଣପ୍ପଭେଦା ଧମ୍ମଧାତୁଏକଦେସୋ, ଞେୟ୍ୟପ୍ପଭେଦା ଅଟ୍ଠାରସାପୀତି ଞାଣଞେୟ୍ୟାୱୟୱମତ୍ତା ଧାତୁୟୋ ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଞାଣେନ ଞାତବ୍ବୋ ସଭାୱୋ ଧାତୁସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅୱିପରୀତତୋ ଞାଣଞେୟ୍ୟୋ, ନ ଦିଟ୍ଠିଆଦୀହି ୱିପରୀତଗ୍ଗାହକେହି ଞେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ଞାଣଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅୱୟୱା ଚକ୍ଖାଦୟୋ । ୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣାୱୟୱେସୁ ରସାଦୀସୁ ନିରୁଳ୍ହୋ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦୋ ତାଦିସେସୁ ଅଞ୍ଞାୱୟୱେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଉପଚରିତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ରସାଦୀସୁ ୱିୟ ୱା ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ନିରୁଳ୍ହୋୱ । ନିଜ୍ଜୀୱମତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଏତେନ ନିଜ୍ଜୀୱମତ୍ତପଦତ୍ଥେ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତଂ ଦସ୍ସେତି । ଛ ଧାତୁୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଛଧାତୁୟୋ, ୟୋ ଲୋକେ ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ଧମ୍ମସମୁଦାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଛଧାତୁରୋ ଛନ୍ନଂ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ନିଜ୍ଜୀୱମତ୍ତସଭାୱାନଂ ସମୁଦାୟମତ୍ତୋ, ନ ଏତ୍ଥ ଜୀୱୋ ପୁରିସୋ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚକ୍ଖାଦୀନଂ କମୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋତି ଇଧ ଏକେକସ୍ମିଂ ତିକେ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଧାତୂନଂ କମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହେତୁଫଲାନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନୱସେନା’’ତି । ହେତୁଫଲାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନଂ ହେତୁଫଲଭାୱୋୱ । ତତ୍ଥ ହେତୂତି ପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଫଲନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୂ’’ତିଆଦି । ମନୋଧାତୁଧମ୍ମଧାତୂନଞ୍ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଦ୍ୱାରଭୂତମନୋୱସେନ ୱା ତସ୍ସା ମନୋଧାତୁୟା ।

ସବ୍ବାସଂ ୱସେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଆଭାଧାତୁଆଦୀନଂ ପଞ୍ଚତିଂସାୟ ଧାତୂନଂ ୱସେନ । ଅପରମତ୍ଥସଭାୱସ୍ସ ପରମତ୍ଥସଭାୱେସୁ ନ କଦାଚି ଅନ୍ତୋଗଧତା ଅତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାନ’’ନ୍ତି । ଚନ୍ଦାଭାସୂରିୟାଭାଦିକା ୱଣ୍ଣନିଭା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ରୂପଧାତୁୟେୱ ହି ଆଭାଧାତୂ’’ତି । ରୂପାଦିପଟିବଦ୍ଧାତି ରାଗୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବାକାରୋ ସୁଭନିମିତ୍ତନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ରୂପାଦୟୋୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ପଟିବଦ୍ଧୱଚନଂ ଆହ । ଅସତିପି ରାଗୱତ୍ଥୁଭାୱେ ‘‘କୁସଲୱିପାକାରମ୍ମଣା ସୁଭା ଧାତୂ’’ତି ଦୁତିୟୋ ୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିହିଂସାଧାତୁ ଚେତନା, ପରୱିହେଠନଛନ୍ଦୋ ୱା । ଅୱିହିଂସା କରୁଣା ।

ଉଭୋପୀତି ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ । ହୀନାଦୀସୁ ପୁରିମନୟେନ ହୀଳିତା ଚକ୍ଖାଦୟୋ ହୀନା, ସମ୍ଭାୱିତା ପଣୀତା, ନାତିହୀଳିତା ନାତିସମ୍ଭାୱିତା ମଜ୍ଝିମାତି ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତହୀନଦୁକତୋୟେୱ ନୀହରିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମା ଧାତୁ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୟଦିପି ଛୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ ୱିଭତ୍ତା, ତଥାପି ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ତସ୍ସା ପୁରେଚାରିକପଚ୍ଛାଚାରିକତ୍ତା ମନୋଧାତୁ ଗହିତାୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ…ପେ॰… ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖେପୋୟେୱା’’ତି । ଅନେକେସଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୀନଂ, ତାସୁ ଚ ଏକେକିସ୍ସା ନାନପ୍ପକାରତାୟ ନାନାଧାତୂନଂ ୱସେନ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁପ୍ପଭେଦମତ୍ତମେୱା’’ତି ।

‘‘ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନୋମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭେଦେନା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଲିଖିତଂ । ତତ୍ଥ ନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ କେୱଲେନ ଧାତୁ-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ୱିଜାନନସଭାୱସ୍ସ ପଭେଦୱଚନତୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧେ କରିୟମାନେ ଦ୍ୱେ ମନୋଗହଣାନି ନ କତ୍ତବ୍ବାନି । ନ ହି ଦ୍ୱେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ଅତ୍ଥୀତି । ‘‘ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… କାୟମନୋୱିଞ୍ଞାଣମନୋଧାତୂ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତୁଲ୍ୟୟୋଗେ ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସାଭାୱତୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଠୋ ସିୟା ‘‘ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞାଣମନୋମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭେଦେନା’’ତି ।

ଖନ୍ଧାୟତନଦେସନା ସଙ୍ଖେପଦେସନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦେସନା ୱିତ୍ଥାରଦେସନାତି ତଦୁଭୟଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରା ଧାତୁଦେସନା। ଅଥ ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ୱୁତ୍ତଧାତୁଦେସନା ଅତିସଙ୍ଖେପଦେସନା, ଆଭାଧାତୁଆଦୀନଂ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଅନ୍ତାନଂ ୱସେନ ଦେସେତବ୍ବା ଅତିୱିତ୍ଥାରଦେସନାତି ତଦୁଭୟଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୟଂ ‘‘ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରା’’ତି ।

ଭେରୀତଲଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ । ଏତାହି ଚ ଉପମାହି ନିଜ୍ଜୀୱାନଂ ଭେରୀତଲଦଣ୍ଡାଦୀନଂ ସମାୟୋଗେ ନିଜ୍ଜୀୱାନଂ ସଦ୍ଦାଦୀନଂ ୱିୟ ନିଜ୍ଜୀୱାନଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନଂ ସମାୟୋଗେ ନିଜ୍ଜୀୱାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପୱତ୍ତୀତି କାରଣଫଲାନଂ ଧାତୁମତ୍ତତ୍ତା କାରକୱେଦକଭାୱୱିରହଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟାତି ନିଜ୍ଜୀୱସ୍ସ କସ୍ସଚି କେଚି ନିଜ୍ଜୀୱା ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୋଧାତୁୟେୱ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଖଣଂ ଅନତିୱତ୍ତନ୍ତୀ ଅତ୍ତନୋ ଖଣଂ ଅନତିୱତ୍ତନ୍ତାନଂୟେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ପୁରେଚରାନୁଚରଭାୱେ ପୁବ୍ବକାଲାପରକାଲତାୟ ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଲ୍ଲମିୱ ସୂଲମିୱ ତିୱିଧଦୁକ୍ଖତାସମାୟୋଗତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆସାୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଆସାଦୁକ୍ଖଂ, ଆସାୱିଘାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱା । ସଞ୍ଞା ହି ଅଭୂତଂ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖମ୍ପି ସୁଭାଦିତୋ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀ ତଂ ଆସଂ ତସ୍ସା ଚ ୱିଘାତଂ ଆସୀସିତସୁଭାଦିଅସିଦ୍ଧିୟା ଜନେତୀତି । କମ୍ମପ୍ପଧାନା ସଙ୍ଖାରାତି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପକ୍ଖିପନତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଜାତିଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧନତୋତି ଅତ୍ତନା ନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନେନ ଜାତିଦୁକ୍ଖେନ ଅନୁବନ୍ଧତ୍ତା । ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି ହି ଜାତିଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ପଦୁମଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନଂ ଖୁରଚକ୍କଂ ୱିୟ ରୂପମ୍ପି ଇତ୍ଥିୟାଦିଭାୱେନ ଦିସ୍ସମାନଂ ନାନାୱିଧୁପଦ୍ଦୱଂ ଜନେତି । ସବ୍ବେ ଅନତ୍ଥା ରାଗାଦୟୋ ଜାତିଆଦୟୋ ଚ ୱିସଭୂତା ଅସନ୍ତା ସପ୍ପଟିଭୟା ଚାତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତତ୍ତା ଅମତାଦିତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାପି ଅଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱାୱାତି ଏତେନ ମକ୍କଟସ୍ସ ଗହିତଂ ସାଖଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାପି ଆକାସେ ଠାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା ୱିୟ ଗହିତାରମ୍ମଣଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାପି ଅଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ମକ୍କଟସମାନତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଟ୍ଠିୱେଧୱିଦ୍ଧୋପି ଦମଥଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠସ୍ସୋ ଅସ୍ସଖଳୁଙ୍କୋ। ରଙ୍ଗଗତୋ ନଟୋ ରଙ୍ଗନଟୋ।

୧୮୪.ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚାତିଆଦିନା ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେସୁ ଏକୱଚନବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସା ଏକନାନାସନ୍ତାନଗତାନଂ ଏକସନ୍ତାନଗତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଏକନାନାଜାତିକତ୍ତା ଚ ।

ସବ୍ବଧମ୍ମେସୂତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ଅଧିକାରୱସେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତେ ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତେ ୱା ପଦେସସବ୍ବସ୍ମିଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧସମନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋଧାତୁ, ମନୋଧାତୁୟାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧସମନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତାନନ୍ତରଂ ମନୋଧାତୁ ୱିୟ ମନୋଧାତାନନ୍ତରମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟାୱ ଅଞ୍ଞା ମନୋଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତାୱ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ମନୋଧାତୁୟା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନ ହୋତିୟେୱ । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁମନୋଧାତୁକ୍କମନିଦସ୍ସନଞ୍ହି ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ନ ଅନନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତେନାତି ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱେ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅନୁପନୀତେପି ଏକତ୍ତେ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱେ ଏକସ୍ମିଂ ଦସ୍ସିତେ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସବ୍ବଂ ତଂ ସଭାୱଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପି-ସଦ୍ଦେନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପିଣ୍ଡନେ ଚ ସତି ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାପି ସମନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ତଜ୍ଜା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମନୋଧାତୁଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତିତଂ ହୋତୀତି ଚେ ? ନ, ତସ୍ସା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱାସିଦ୍ଧିତୋ । ନ ହି ୟଂ ଚୋଦୀୟତି, ତଦେୱ ପରିହାରାୟ ହୋତୀତି ।

ମନୋଧାତୁୟାପି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାପୀତି ମନଦ୍ୱୟୱଚନେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିଧୁରସଭାୱତା ଦସ୍ସିତାତି ତେନେୱ ମନୋଧାତାୱଜ୍ଜନସ୍ସ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱୋ ନିୱତ୍ତିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତୋ ହି ତସ୍ସ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱିଧୁରୋ ମନୋଧାତୁସଭାୱୋ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱା ପନ ପଠମସମନ୍ନାହାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା । ସା ସବ୍ବାପୀତି ଏତଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ । ନ ହି ଜୱନପରିୟୋସାନା ଏୱ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ତଦାରମ୍ମଣାଦୀନିପି ପନ ହୋନ୍ତିୟେୱାତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁମନୋଧାତୁୱିସିଟ୍ଠସଭାୱୱସେନ ସବ୍ବଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ମନୋଦ୍ୱାରୱସେନ ସାତିସୟଂ ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଦି ପନ ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ୱସେନ ଜୱନାୱସାନାନେୱ ଚିତ୍ତାନି ଇଧ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ଦସ୍ସିତାନୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗାନଂ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସାୱସେସା ଦେସନା ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଛଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେହି ୱା ସମାନଲକ୍ଖଣାନି ଅଞ୍ଞାନିପି ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ଦସ୍ସିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ପଟିଚ୍ଚାତି ଆଗତଟ୍ଠାନେତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମନୋ ଚ ନେସଂ ଗୋଚରୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୫) ୱିସୁଂ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସପି ଚକ୍ଖାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତତାକରଣଂ ୱିୟ ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚାତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ମନୋଦ୍ୱାରସଙ୍ଖାତଭୱଙ୍ଗସନ୍ନିସ୍ସିତମେୱ ଆୱଜ୍ଜନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ

ଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୮୯.ସାସନକ୍କମୋତି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନା ୱା । ସକଲଞ୍ହି ସାସନଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ସଚ୍ଚେସୁ କମତି, ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ୱା ସାସନଂ ଏତେସୁ କମତି, ତସ୍ମା କମତି ଏତ୍ଥାତି କମୋ, କିଂ କମତି ? ସାସନଂ, ସାସନସ୍ସ କମୋ ସାସନକ୍କମୋତି ସଚ୍ଚାନି ସାସନପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂଦେସନା ଚ ତବ୍ବୋହାରେନାତି ।

ତଥାତି ତଂସଭାୱାୱ । ଅୱିତଥାତି ଅମୁସାସଭାୱା । ଅନଞ୍ଞଥାତି ଅଞ୍ଞାକାରରହିତା । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାତଂନିମିତ୍ତତାହି ଅନିଟ୍ଠତା ପୀଳନଟ୍ଠୋ, ଦ୍ୱିଧାପି ପରିଦହନଂ, କିଲେସଦାହସମାୟୋଗୋ ୱା ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ପୁଗ୍ଗଲହିଂସନଂ ୱା ପୀଳନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ତିଖିଣଭାୱୋ ସନ୍ତାପନଂ ସନ୍ତାପୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସରସେନେୱ ଆୱିଭୱନାକାରୋ, ଇତରେ ୟଥାକ୍କମଂ ସମୁଦୟମଗ୍ଗନିରୋଧଦସ୍ସନେହି ଆୱିଭୱନାକାରାତି ଅୟଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱିସେସୋ । ତତ୍ରତତ୍ରାଭିନନ୍ଦନୱସେନ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଊହନଂ ରାସିକରଣଂ ଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତନଂ ଆୟୂହନଂ, ସମୁଦୟତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ଆୟଂ, ଦୁକ୍ଖଂ । ତସ୍ସ ଊହନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଆୟୂହନଂ, ସରସାୱିଭାୱନାକାରୋ ଏସୋ । ନିଦଦାତି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ନିଦାନଂ, ‘‘ଇଦଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେନ୍ତଂ ୱିୟ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ଚାୟଂ ନିଦାନଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି । ସଂୟୋଗପଲିବୋଧଟ୍ଠା ନିରୋଧମଗ୍ଗଦସ୍ସନେହି, ତେ ଚ ସଂସାରସଂୟୋଜନମଗ୍ଗନିୱାରଣାକାରା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ନିସ୍ସରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା, ସୟମେୱ ୱା ନିସ୍ସଟଂ ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତେହି ସବ୍ବୁପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଭାୱତୋତି ନିସ୍ସରଣଂ। ଅୟମସ୍ସ ସଭାୱେନ ଆୱିଭୱନାକାରୋ । ୱିୱେକାସଙ୍ଖତାମତଟ୍ଠା ସମୁଦୟମଗ୍ଗଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନାୱିଭୱନାକାରା, ସମୁଦୟକ୍ଖୟଅପ୍ପଚ୍ଚୟଅୱିନାସିତା ୱା । ସଂସାରତୋ ନିଗ୍ଗମନଂ ନିୟ୍ୟାନଂ। ଅୟମସ୍ସ ସରସେନ ପକାସନାକାରୋ, ଇତରେ ସମୁଦୟନିରୋଧଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେହି । ତତ୍ଥ ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୱସେନ ନିବ୍ବାନାଧିଗମୋୱ ନିବ୍ବାନନିମିତ୍ତତା ହେତ୍ୱଟ୍ଠୋ। ପଞ୍ଞାପଧାନତ୍ତା ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନଂ ୱା ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ। ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନେ କିଲେସଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପୱୂପସମନେ ଚ ଆଧିପଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି ମଗ୍ଗଙ୍ଗଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୂତି ସୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋତି । ୱିସେସତୋ ୱା ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭୂତା ମଗ୍ଗଙ୍ଗଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି ‘‘ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ୱଚନତୋତି ସୋ ତେସଂ ଆକାରୋ ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ। ଏୱମାଦି ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ଅଭିସମେତବ୍ବଟ୍ଠୋ, ଅଭିସମୟସ୍ସ ୱା ୱିସୟଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ, ଅଭିସମୟସ୍ସେୱ ୱା ପୱତ୍ତିଆକାରୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ, ସୋ ଚେତ୍ଥ ଅଭିସମେତବ୍ବେନ ପୀଳନାଦିନା ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

କୁଚ୍ଛିତଂ ଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ‘‘ସମାଗମୋ ସମେତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କେୱଲସ୍ସ ଆଗମ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଏତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପୟୋଗେ ସଂୟୋଗତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ ସଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପୟୋଗେ ଉପଲବ୍ଭନତୋ ‘‘ସଂୟୋଗଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ଆହ, ଏୱଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉଦିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି । ଅୟ-ସଦ୍ଦୋ ଗତିଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୋ ହେତୁ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ କାରଣଂ ଦୀପେତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲନିପ୍ଫାଦନେନ ଅୟତି ପୱତ୍ତତି, ଏତି ୱା ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ଅୟୋତି, ସଂୟୋଗେ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ସମୁଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ୱିସୁଂ ପୟୁଜ୍ଜମାନାପି ଉପସଗ୍ଗ-ସଦ୍ଦା ସଧାତୁକଂ ସଂୟୋଗତ୍ଥଂ ଉପ୍ପାଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଦୀପେନ୍ତି କିରିୟାୱିସେସକତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଭାୱୋ ଏତ୍ଥ ରୋଧସ୍ସାତି ନିରୋଧୋତି ଏତେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୱିୱେକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସମଧିଗତେ ତସ୍ମିଂ ତଦଧିଗମୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୋଧାଭାୱୋ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ରୋଧସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ନିୱତ୍ତିୟା ଅଧିଗତତ୍ତାତି ଏତସ୍ମିଞ୍ଚତ୍ଥେ ଅଭାୱୋ ଏତସ୍ମିଂ ରୋଧସ୍ସାତି ନିରୋଧୋଇଚ୍ଚେୱ ପଦସମାସୋ । ଦୁକ୍ଖାଭାୱୋ ପନେତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ନ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ । ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଏୱ ନିରୋଧୋ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ। ଆୟତିଭୱାଦୀସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ନ ପନ ଭଙ୍ଗୋତି ଭଙ୍ଗୱାଚକଂ ନିରୋଧ-ସଦ୍ଦଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପାଦୱାଚକଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ କାରଣେ ଫଲୋପଚାରଂ କତ୍ୱା ନିରୋଧପଚ୍ଚୟୋ ନିରୋଧୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଟିପଦା ଚ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା। ନନୁ ସା ଏୱ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତୀତି ତସ୍ସା ଏୱ ସା ପଟିପଦାତି ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ନ, ପୁଗ୍ଗଲାଧିଗମସ୍ସ ୟେହି ସୋ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତେସଂ କାରଣଭୂତଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ପତ୍ତିଭାୱେନ ପଟିପଦାଭାୱେନ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସଚ୍ଛିକିରିୟାସଚ୍ଛିକରଣଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତାଭାୱେପି ହି ପୁଗ୍ଗଲସଚ୍ଛିକିରିୟଧମ୍ମଭାୱେହି ନାନତ୍ତଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଅଥ ୱା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା ନିଟ୍ଠାନଂ ଫଲନ୍ତି ତସ୍ସା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିପଦତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପଟିୱିଦ୍ଧକାଲେ ପୱତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧାଦିୱୋହାରଂ ‘‘ଅଗମା ରାଜଗହଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୧୦) ୱିୟ ପୁରିମକାଲେପି ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ଅରିୟପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବାନି ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ଚେତ୍ଥ ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅରିୟା ଇମନ୍ତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ‘‘ଇମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମାତି ତଥାଗତସ୍ସ ଅରିୟତ୍ତା ତସ୍ସ ସଚ୍ଚାନୀତି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଗତେନ ହି ସୟଂ ଅଧିଗତତ୍ତା, ତେନେୱ ପକାସିତତ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଅଧିଗମନୀୟତ୍ତା ତାନି ତସ୍ସ ହୋନ୍ତୀତି । ଅରିୟଭାୱସିଦ୍ଧିତୋପୀତି ଏତ୍ଥ ଅରିୟସାଧକାନି ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅରିୟାନି ସଚ୍ଚାନୀତିପୀତି ଏତ୍ଥ ଅୱିତଥଭାୱେନ ଅରଣୀୟତ୍ତା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅରିୟାନି, ଅରିୟୱୋହାରୋ ୱା ଅୟଂ ଅୱିସଂୱାଦକୋ ଅୱିତଥରୂପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ବାଧନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତନ୍ନିମିତ୍ତଭାୱୋ ବାଧନା, ଉଦୟବ୍ବୟପୀଳିତତା ୱା । ଭୱାଦୀସୁ ଜାତିଆଦିୱସେନ ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକଧା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତନମେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତାପନଂ, ତଦସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ରସୋ। ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତୀସୁ ସଂସାରମୋକ୍ଖେସୁ ପୱତ୍ତି ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ପଭୱତି ଏତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି ପୁରିମଭୱେନ ପଚ୍ଛିମଭୱୋ ଘଟିତୋ ସଂୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ପଭୱୋ। ‘‘ଏୱମ୍ପି ତଣ୍ହାନୁସୟେ ଅନୂହତେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୩୮) ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପାଦନଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦକରଣଂ। ଭୱନିସ୍ସରଣନିୱାରଣଂ ପଲିବୋଧୋ। ରାଗକ୍ଖୟାଦିଭାୱେନ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସନ୍ତତା ସନ୍ତି । ଅଚ୍ଚୁତିରସନ୍ତି ଅଚ୍ଚୁତିସମ୍ପତ୍ତିକଂ । ଚୱନଂ ୱା କିଚ୍ଚନ୍ତି ତଦଭାୱଂ କିଚ୍ଚମିୱ ୱୋହରିତ୍ୱା ଅଚ୍ଚୁତିକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚୱନଞ୍ଚ ସଭାୱସ୍ସାପରିଚ୍ଚଜନଂ ଅୱିକାରତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧନିମିତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ଅୱିଗ୍ଗହଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଅନିମିତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ଅନୁସୟୁପଚ୍ଛେଦନୱସେନ ସଂସାରଚାରକତୋ ନିଗ୍ଗମନୂପାୟଭାୱୋ ନିୟ୍ୟାନଂ। ନିମିତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତତୋ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ୱୁଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ।

ଅସୁୱଣ୍ଣାଦି ସୁୱଣ୍ଣାଦି ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନଂ ମାୟାତି ୱତ୍ଥୁସବ୍ଭାୱା ତସ୍ସା ୱିପରୀତତା ୱୁତ୍ତା । ଉଦକଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନା ପନ ମରୀଚି ଉପଗତାନଂ ତୁଚ୍ଛା ହୋତି, ୱତ୍ଥୁମତ୍ତମ୍ପି ତସ୍ସା ନ ଦିସ୍ସତୀତି ୱିସଂୱାଦିକା ୱୁତ୍ତା । ମରୀଚିମାୟାଅତ୍ତାନଂ ୱିପକ୍ଖୋ ଭାୱୋ ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱୋ । ଅରିୟଞାଣସ୍ସାତି ଅୱିତଥଗାହକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ, ତେନ ପଟିୱେଧପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତେସଞ୍ଚ ଗୋଚରଭାୱୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତାଆରମ୍ମଣଭାୱୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଗ୍ଗିଲକ୍ଖଣଂ ଉଣ୍ହତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି କତ୍ଥଚି କଟ୍ଠାଦିଉପାଦାନଭେଦେପି ୱିସଂୱାଦକଂ ୱିପରୀତଂ ଅଭୂତଂ ୱା କଦାଚି ନ ହୋତି । ‘‘ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମା ଜରାଧମ୍ମା, ଅଥୋ ମରଣଧମ୍ମିନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୯; ୫.୫୭) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା ଜାତିଆଦିକା ଲୋକପକତି। ମନୁସ୍ସାନଂ ଉଦ୍ଧଂ ଦୀଘତା, ଏକଚ୍ଚାନଂ ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ତିରିୟଂ ଦୀଘତା, ୱୁଦ୍ଧିନିଟ୍ଠଂ ପତ୍ତାନଂ ପୁନ ଅୱଡ୍ଢନଂ ଏୱମାଦିକା ଚାତି ୱଦନ୍ତି । ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱେସୁ ପଚ୍ଛିମୋ ତଥତା, ପଠମୋ ଅୱିତଥତା, ମଜ୍ଝିମୋ ଅନଞ୍ଞଥତାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ଦୁକ୍ଖା ଅଞ୍ଞଂ ନ ବାଧକନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତଣ୍ହାପି ଜାତି ୱିୟ ଦୁକ୍ଖନିମିତ୍ତତାୟ ବାଧିକାତି ? ନ, ବାଧକପଭୱଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା । ଜାତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା ଚ ବାଧକତା, ନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଭୱକତାତି ନତ୍ଥି ତଣ୍ହାୟ ପଭୱକଭାୱେନ ଗହିତାୟ ବାଧକତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖା ଅଞ୍ଞଂ ନ ବାଧକ’’ନ୍ତି । ବାଧକତ୍ତନିୟାମେନାତି ଦୁକ୍ଖଂ ବାଧକମେୱ, ଦୁକ୍ଖମେୱ ବାଧକନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧାପି ବାଧକତ୍ତାୱଧାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱିନା ନାଞ୍ଞତୋତି ସତିପି ଅୱସେସକିଲେସଅୱସେସାକୁସଲସାସୱକୁସଲମୂଲାୱସେସସାସୱକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭାୱେ ନ ତଣ୍ହାୟ ୱିନା ତେସଂ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ତେହି ପନ ୱିନାପି ତଣ୍ହାୟ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥି କୁସଲେହି ୱିନା ଅକୁସଲେହି, ରୂପାୱଚରାଦୀହି ୱିନା କାମାୱଚରାଦୀହି ଚ ତଣ୍ହାୟ ଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତକତ୍ତା । ତଚ୍ଛନିୟ୍ୟାନଭାୱତ୍ତାତି ଦ୍ୱିଧାପି ନିୟମେନ ତଚ୍ଛୋ ନିୟ୍ୟାନଭାୱୋ ଏତସ୍ସ, ନ ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ୱିପରୀତତାୟ, ଲୋକିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ୱା ଅନେକନ୍ତିକତାୟ ଅତଚ୍ଛୋତି ତଚ୍ଛନିୟ୍ୟାନଭାୱୋ, ମଗ୍ଗୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତଚ୍ଛନିୟ୍ୟାନଭାୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଚ୍ଛନିୟ୍ୟାନଭାୱତ୍ତା। ସବ୍ବତ୍ଥ ଦ୍ୱିଧାପି ନିୟମେନ ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଇତି ତଚ୍ଛାୱିପଲ୍ଲାସା’’ତିଆଦି ।

ସଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ, ସମ୍ଭୱନ୍ତେ ୱା ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ । ୱିରତିସଚ୍ଚେତି ମୁସାୱାଦୱିରତିୟଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞୱିରତୀସୁ ସଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋତି । ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଗହିତା ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚଂ। ‘‘ଅମୋସଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତଦରିୟା ସଚ୍ଚତୋ ୱିଦୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୭୬୩) ଅମୋସଧମ୍ମତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପନ ତଂସମ୍ପାପକସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଜାନନା ପଟିୱେଧୋ ଅୱିୱାଦକାରଣନ୍ତି ଦ୍ୱୟମ୍ପି ‘‘ଏକଞ୍ହି ସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁତିୟମତ୍ଥି, ୟସ୍ମିଂ ପଜା ନୋ ୱିୱଦେ ପଜାନ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୦; ମହାନି॰ ୧୧୯) ମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନେତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଏତେନ ଜାତିଆଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖଅରିୟସଚ୍ଚଭାୱେ ଅୱିପରୀତତଂ ଦସ୍ସେତି, ଅଞ୍ଞଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଇମିନା ଦୁକ୍ଖଅରିୟସଚ୍ଚଭାୱସ୍ସ ଜାତିଆଦୀସୁ ନିୟତତଂ । ସଚେପି କଥଞ୍ଚି କୋଚି ଏୱଂଚିତ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପଞ୍ଞାପନେ ପନ ସହଧମ୍ମେନ ପଞ୍ଞାପନେ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞାପନେ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅହମେତଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜାତିଆଦୀନଂ ଅନଞ୍ଞଥତା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ତଥାଭୂତସ୍ସ ଅଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ ଠାନାଭାୱୋ । ସଚେପି କୋଚି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଆଗଚ୍ଛତୁ, ଠାନଂ ପନ ନତ୍ଥୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟସୁତ୍ତେପି । ତତ୍ଥ ପନ ସମ୍ପତ୍ତତା ପଚ୍ଚକ୍ଖତା ଚ ପଠମତା, ତଂନିମିତ୍ତତା ଦୁତିୟତା, ତଦୁପସମତା ତତିୟତା, ତଂସମ୍ପାପକତା ଚତୁତ୍ଥତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ନିବ୍ବୁତିକାମେନ ପରିଜାନନାଦୀହି ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଧମ୍ମଞାଣକିଚ୍ଚଂ ୱା ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥି, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀନି ଚ ଏତପ୍ପରମାନେୱାତି ଚତ୍ତାରେୱ ୱୁତ୍ତାନି। ତଣ୍ହାୟ ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀନଂ ୱସେନ ‘‘ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଆଦୀନଂ ଏତଂପରମତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଆଲୟେ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସଙ୍ଖାତେ, ସକଲୱତ୍ଥୁକାମସଙ୍ଖାତେ, ଭୱତ୍ତୟସଙ୍ଖାତେ ୱା ଦୁକ୍ଖେ ଦୋସଦସ୍ସାୱୀନଂ ୱସେନ ‘‘ଆଲୟାଦୀନଂ ଏତଂପରମତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସହେତୁକେନ ଦୁକ୍ଖେନାତି ଏତେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନତାଦସ୍ସନେନ ଅତିସଂୱେଗୱତ୍ଥୁତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ନ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ୱିୟ ସକିଦେୱ ବୁଜ୍ଝତି, ଅଥ ଖୋ ଅନୁ ଅନୁ ବୁଜ୍ଝନତୋ ଅନୁବୋଧୋ, ଅନୁସ୍ସୱାକାରପରିୱିତକ୍କଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଅନୁଗତୋ ୱା ବୋଧୋ ଅନୁବୋଧୋ। ନ ହି ସୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ବୁଜ୍ଝତି, ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ପନ କପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତୀତି । କିଚ୍ଚତୋତି ପରିଜାନନାଦିତୋ । ତଂକିଚ୍ଚକରଣେନେୱ ହି ତାନି ତସ୍ସ ପାକଟାନି । ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନାୟ ହି ସଙ୍ଖାରେହି ପତିଲୀୟମାନମାନସସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ୱିସଙ୍ଖାରଂ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଦୁକ୍ଖଗତଞ୍ଚ ତଣ୍ହଂ ପଜହତି, ନିରୋଧଞ୍ଚ ଫୁସତି ଆଦିଚ୍ଚୋ ୱିୟ ପଭାୟ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀହି ସହ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ନ ଚ ସଙ୍ଖାରେ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନେନ ଞାଣେନ ଏତଂ ସବ୍ବଂ ସକ୍କା କାତୁଂ ନିମିତ୍ତପୱତ୍ତେହି ଅୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏତାନି କିଚ୍ଚାନି କରୋନ୍ତଂ ତଂ ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ୱିଭାୱେତି ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହନିୱତ୍ତନେନାତି ‘‘ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀତି କାଲନ୍ତରଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ‘‘ୟୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ଏକଦସ୍ସିନୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତୟଦସ୍ସିତାୱିଚାରଣାୟ ତସ୍ସା ସାଧନତ୍ଥଂ ଗୱଂପତିତ୍ଥେରେନ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଆହରିତତ୍ତା ପଚ୍ଚେକଞ୍ଚ ସଚ୍ଚେସୁ ଦିସ୍ସମାନେସୁ ଅଞ୍ଞତ୍ତୟଦସ୍ସନସ୍ସ ୟୋଜିତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥା ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟେ ପୁରିମଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଅଦସ୍ସନତୋ ସମୁଦୟାଦିଦସ୍ସିନୋ ଦୁକ୍ଖାଦିଦସ୍ସନତା ନ ୟୋଜେତବ୍ବା ସିୟାତି । ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜମତ୍ତଦସ୍ସନତୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ନିୱାରେତି । ‘‘ଲୋକସମୁଦୟଂ ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋ ୟା ଲୋକେ ନତ୍ଥିତା, ସା ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସମୁଦୟଦସ୍ସନଂ ହେତୁଫଲପ୍ପବନ୍ଧାୱିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନୱସେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ଲୋକନିରୋଧଂ ଖୋ…ପେ॰… ପସ୍ସତୋ ୟା ଲୋକେ ଅତ୍ଥିତା, ସା ନ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) ୱଚନତୋ ନିରୋଧଦସ୍ସନଂ ହେତୁନିରୋଧା ଫଲନିରୋଧଦସ୍ସନୱସେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ନିୱାରେତି । ଅତ୍ତକାରସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଦସ୍ସନତୋ ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ‘‘ନତ୍ଥି ଅତ୍ତକାରେ, ନତ୍ଥି ପରକାରେ, ନତ୍ଥି ପୁରିସକାରେ’’ତିଆଦିକଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ପଜହତି । ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ, ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସାୟ, ଅହେତୂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି । ନତ୍ଥି ହେତୁ…ପେ॰… ୱିସୁଦ୍ଧିୟା, ଅହେତୂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକା ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠି ଚ ଇଧ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସାପି ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ପହୀୟତୀତି ।

ଦୁକ୍ଖଞାଣଂ ସମୁଦୟଫଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧୁୱାଦିଭାୱଂ ପସ୍ସତୀତି ଫଲେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ଇସ୍ସରୋ ଲୋକଂ ପୱତ୍ତେତି ନିୱତ୍ତେତି ଚା’’ତି ଇସ୍ସରକାରଣିନୋ ୱଦନ୍ତି, ପଧାନତୋ ଆୱି ଭୱତି, ତତ୍ଥେୱ ଚ ପତିଲୀୟତୀତି ପଧାନକାରଣିନୋ। ‘‘କାଲୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତି ନିୱତ୍ତତି ଚା’’ତି କାଲୱାଦିନୋ। ‘‘ସଭାୱେନେୱ ସମ୍ଭୋତି ୱିଭୋତି ଚା’’ତି ସଭାୱୱାଦିନୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଣୂହି ଲୋକୋ ପୱତ୍ତତି, ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେକତହେତୂତି ଏୱମାଦି ଅକାରଣପରିଗ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ରାମୁଦକାଳାରାଦୀନଂ ୱିୟ ଅରୂପଲୋକେ, ନିଗଣ୍ଠାଦୀନଂ ୱିୟ ଲୋକଥୁପିକାୟ ଅପୱଗ୍ଗୋ ମୋକ୍ଖୋତି ଗହଣଂ। ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଧାନସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ଗୁଣୱିୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସକତ୍ତନି ଅୱଟ୍ଠାନଂ, ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଲୋକତା, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଏୱମାଦିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଗୁଣୱିୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧିସୁଖଦୁକ୍ଖଇଚ୍ଛାଦୋସପୟତ୍ତଧମ୍ମାଧମ୍ମସଙ୍ଖାରେହି ନୱହି ଅତ୍ତଗୁଣେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସାତି କଣାଦଭକ୍ଖୱାଦୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟତପ୍ପନପୁତ୍ତମୁଖଦସ୍ସନାଦୀହି ୱିନା ଅପୱଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ଗହେତ୍ୱା ତଥାପୱତ୍ତନଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଆୟତନେସୁ କାମଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାୱସେନ ଦ୍ୱାଦସ ତିକା ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି। ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗେ ୱା ଆଗତନୟେନ କାଲୱିଭାଗଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦାଦୟୋ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା କିଚ୍ଚନାନତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତା, ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିମୁଖେନ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧା । ତୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋତି ଲୋକିୟକ୍ଖଣେ ଅଲୋଭମେତ୍ତାକରୁଣାସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଭିନ୍ନା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଲୋଭବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ତୟୋତି ଏକୋପି ୱୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ସମ୍ମାୱାଚାଦୀସୁ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାନଂ ପନ ଭାୱେ ସମ୍ମାଆଜୀୱସମ୍ଭୱତୋ ତେନ ତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୱନ୍ତରେପି ଜୀୱିତହେତୁପି ଅରିୟେହି ଅୱୀତିକ୍କମନୀୟତ୍ତା ଅରିୟକନ୍ତାନଂ ସମ୍ମାୱାଚାଦିସୀଲାନଂ ଗହଣେନ ୟେନ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନ ତାନି ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବାନି, ସୋ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥୋ ଗହିତୋୟେୱ ହୋତୀତି ତତୋ ଅନଞ୍ଞାନି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଧାବଲାନି ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧାନି ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ଅତ୍ଥିତାୟାତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଧାବଲଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ସୀଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ତିୱିଧେନପି ସୀଲେନ ତେ ତୟୋପି ଗହିତାତି ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧା । ଚିତ୍ତସମାଧୀତି ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦଂ ୱଦତି । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨) ହି ଚିତ୍ତମୁଖେନ ସମାଧି ୱୁତ୍ତୋତି ସମାଧିମୁଖେନ ଚିତ୍ତମ୍ପି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାୟ ପନ ସମାଧିପି ଅଧିମତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦାଦିୱଚନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦୱଚନଂ ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ‘‘ଚିତ୍ତସମାଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦେତି, ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୯; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୬; ଅ॰ ନି॰ ୩.୯୬; ୧୧.୧୨) ୱଚନତୋ ସମାଧିଉପକାରା ପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିୟୋ, ତସ୍ମା ସମାଧିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା, ଉପେକ୍ଖା ପନ ସମାଧିଉପକାରକତୋ ତଂସଦିସକିଚ୍ଚତୋ ଚ, ତସ୍ମା ସମ୍ମାସମାଧିୱସେନ ଏତେସଂ ଅନ୍ତୋଗଧତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଭାରୋ ୱିୟ ୱିଘାତକତ୍ତା । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖମିୱ ବାଧକତ୍ତା । ‘‘ନିବ୍ବାନପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫, ୨୧୭; ଧ॰ ପ॰ ୨୦୩, ୨୦୪) ସୁଖଭାୱତୋ ସୁଭିକ୍ଖମିୱ। ଅନିଟ୍ଠଭାୱତୋ ସାସଙ୍କସପ୍ପଟିଭୟତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେରୀୱିସରୁକ୍ଖଭୟଓରିମତୀରୂପମଂ।

ତଥତ୍ଥେନାତି ତଥସଭାୱେନ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଅରିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ସିୟା ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ସିୟା ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅରିୟସଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦପରା ହି ଦୁକ୍ଖାଦିସଦ୍ଦା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭାୱଂ ୱଦନ୍ତି । ତେନେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦାନପେକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖ-ସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତସାମଞ୍ଞଫଲଧମ୍ମାନଂ ଆଦିପଦସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଦପେକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ଚତୁତ୍ଥପଦସଙ୍ଗହୋ । ସମୁଦୟାଦୀସୁ ଅୱସେସକିଲେସାଦୟୋ ସମୁଦୟୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ଚ ନିରୋଧୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ ଅଞ୍ଞାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନୀୟମ୍ପି ସନ୍ତଂ ୱେଦକରହିତଂ, କେୱଲଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତମାନେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦେତୀତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଇତରେସୁପି ।

କିରିୟାୱ ୱିଜ୍ଜତୀତି ସମୁଦୟମେୱ ୱଦତି, ତସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟଭାୱଂ । ମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମଗ୍ଗମତ୍ଥୀ’’ତି ଓକାରସ୍ସ ଅଭାୱୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଗମକୋତି ଗନ୍ତା । ସାସୱତା ଅସୁଭତାତି କତ୍ୱା ନିରୋଧମଗ୍ଗା ସୁଭା ଏୱ। ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପରିୟାୟେନ ସମୁଦୟାଦିଭାୱୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ନ ପନ ନିରୋଧଭାୱୋ, ନିରୋଧସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍ଖାଦିଭାୱୋତି ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମଙ୍ଗିତାତି ଆହ ‘‘ନିରୋଧସୁଞ୍ଞାନି ୱା’’ତିଆଦି । ସମୁଦୟେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାଭାୱତୋତି ପୋନୋବ୍ଭୱିକାୟ ତଣ୍ହାୟ ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟଥା ୱା ପକତିୱାଦୀନଂ ୱିକାରାୱିଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେ ପଟିପ୍ପଲୀନା ଚ ପକତିଭାୱେନେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ସମୁଦୟସମ୍ପୟୁତ୍ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ସମୁଦୟେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାଭାୱତୋ’’ତି । ୟଥା ଅୱିଭତ୍ତେହି ୱିକାରେହି ମହନ୍ତା ୱିସେସିନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତୱିସେସେହି ପକତିଭାୱେନେୱ ଠିତେହି ପକତି ସଗବ୍ଭା ପକତିୱାଦୀନଂ, ଏୱଂ ନ ଫଲେନ ସଗବ୍ଭୋ ହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାନଂ ନିରୋଧମଗ୍ଗାନଞ୍ଚ ଅସମୱାୟାତି ଏତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ହେତୁସମୱେତଂ ହେତୁଫଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇଧ ତନ୍ତୂସୁ ପଟୋ, କପାଲେସୁ ଘଟୋ, ବିରଣେସୁ କଟୋ, ଦ୍ୱୀସୁ ଅଣୂସୁ ଦ୍ୱିଅଣୁକନ୍ତିଆଦିନା ଇଧ ବୁଦ୍ଧିୱୋହାରଜନକୋ ଅୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସମୱାୟୋ, ତେନ ସମୱାୟେନ କାରଣେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅଣୂସୁ ଦ୍ୱିଅଣୁକଂ ଫଲଂ ସମୱେତଂ ଏକୀଭୂତମିୱ ସମ୍ବନ୍ଧଂ, ତୀସୁ ଅଣୂସୁ ତିଅଣୁକନ୍ତି ଏୱଂ ମହାପଥୱିମହାଉଦକମହାଅଗ୍ଗିମହାୱାତକ୍ଖନ୍ଧପରିୟନ୍ତଂ ଫଲଂ ଅତ୍ତନୋ କାରଣେସୁ ସମୱେତନ୍ତି ସମୱାୟୱାଦିନୋ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ୱଦନ୍ତେହି ଅପରିମାଣେସୁ କାରଣେସୁ ମହାପରିମାଣଂ ଏକଂ ଫଲଂ ସମୱେତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତୋଗଧେହି କାରଣେହି ସଗବ୍ଭଂ ଅସୁଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱମିଧ ସମୱାୟାଭାୱା ଫଲେ ହେତୁ ନତ୍ଥୀତି ହେତୁସୁଞ୍ଞଂ ଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୱତ୍ତିଭାୱତୋତି ସଂସାରସ୍ସ ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ । ଚତୁଆହାରଭେଦତୋତି ଇମିନା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରଭେଦେ ତେହି ଭିନ୍ନେ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଭେଦେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ରୂପାଭିନନ୍ଦନାଦିଭେଦୋ ରୂପାଦିଖନ୍ଧୱସେନ, ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱା । ଉପାଦାନେହି ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦି, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ତଂନିସ୍ସରଣଭୂତଂ ତସ୍ସ ୱୂପସମୋ ତଂସନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟାୱ ପଚ୍ଛିମଂ ଚିତ୍ତଂ, ତାୱ ସେସତଂ, ତତୋ ପରଞ୍ଚ ଅନୱସେସତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୂ’’ତି ଦ୍ୱିଧା ୱୋହରୀୟତୀତି । ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ୱିପସ୍ସନା, ଇତରେ ସମଥୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୀଲମ୍ପି ହି ସମଥସ୍ସ ଉପକାରକତ୍ତା ସମଥଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହତୀତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ୟାନଦ୍ୱୟୱସେନ ଲଦ୍ଧୋ ମଗ୍ଗୋ ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନାତି ଆଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସପ୍ପଦେସତ୍ତାତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏକଦେସତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ହି ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୀଲାଦିସଙ୍ଗାହକା, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋୟେୱାତି ତଦେକଦେସୋ ହୋତି ।

ଓନତସହାୟୋ ୱିୟ ୱାୟାମୋ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚସାମଞ୍ଞତୋ । ଅଂସକୂଟଂ ଦତ୍ୱା ଠିତସହାୟୋ ୱିୟ ସତି ଅପିଲାପନୱସେନ ନିଚ୍ଚଲଭାୱକରଣସାମଞ୍ଞତୋ । ସଜାତିତୋତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦିଭେଦେସୁ ସମାନାୟ ସମାଧିଜାତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କିରିୟତୋତି ସମାଧିଅନୁରୂପକିରିୟତୋ । ତତୋ ଏୱ ହି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ସମାଧିନିମିତ୍ତା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ସମାଧିପରିକ୍ଖାରା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ସତିୱାୟାମାନଂ ସମାଧିସ୍ସ ନିମିତ୍ତପରିକ୍ଖାରଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଆକୋଟେନ୍ତେନ ୱିୟାତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଞ୍ଞାସଦିସେନ କିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ତତୋ ଆକୋଟେନ୍ତେନ ୱିୟ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ, ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦିନା ପରିୱତ୍ତନ୍ତେନ ୱିୟ ଚ ଆଦାୟ ଊହିତ୍ୱା ଦିନ୍ନମେୱ ପଞ୍ଞା ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାନକାଲତ୍ତେପି ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ପୁରିମକାଲସ୍ସ ୱିୟ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ସଜାତିତୋତି ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମାନାୟ ପଞ୍ଞାଜାତିୟା । କିରିୟତୋତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞାସଦିସକିଚ୍ଚଂ କିରିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବେ ପନ ସମାଧିଉପକାରକଂ ତଦନୁରୂପଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୬) ୱଚନତୋ ଚତ୍ତାରିପି ଅଭିମୁଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାତବ୍ବାନି, ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ୱା ଞାଣେନ ଞାତବ୍ବାନୀତି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି।

ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତରନ୍ତି ଅଭିସମ୍ଭୱିତୁଂ ସାଧେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତରଂ, ସତ୍ତିୱିଘାତେନ ଦୁରଧିଗମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବାଧକପଭୱସନ୍ତିନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣେହି ୱୱତ୍ଥାନଂ ସଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାନଂ। ଦୁରୱଗାହତ୍ଥେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତାତି ଓଳାରିକା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟା । ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ହି ଦୁକ୍ଖଂ ଆହାରାଦୀସୁ ଚ ଅଭିଲାସୋ ପାକଟୋ, ପୀଳନାଦିଆୟୂହନାଦିୱସେନ ପନ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଇଦମସ୍ସ କାରଣ’’ନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ଓଗାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରା, ସଣ୍ହସୁଖୁମଧମ୍ମତ୍ତା ନିରୋଧମଗ୍ଗା ସଭାୱତୋ ଏୱ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଦୁରୱଗାହା, ତେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମଗ୍ଗେ ନତ୍ଥି ନିରୋଧମଗ୍ଗାନଂ ୟାଥାୱତୋ ଅନୱଗାହୋତି । ନିବ୍ବାନମ୍ପି ମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ତସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଅପଦିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ଫଲାପଦେସତୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୯) । ମଗ୍ଗୋପି ନିରୋଧସ୍ସ ସମ୍ପାପକଭାୱତୋ ହେତୂତି ଅପଦିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ହେତୁଅପଦେସତୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୯) । ଇତି ୱିଜଞ୍ଞାତି ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ୱିଜାନନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ପକାରେହୀତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱିଜାନନକାରଣଭୂତେ ନୟେ ।

ଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ

ଜାତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୦.ତତ୍ଥ…ପେ॰… ଅୟଂ ମାତିକାତି ନିଦ୍ଦେସୱାରଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତେ ଜାତିଆଦିନିଦ୍ଦେସେ ତେସଂ ଜାତିଆଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅରିୟସଚ୍ଚସ୍ସ କଥନତ୍ଥାୟ, ତେସୁ ୱା ଜାତିଆଦୀସୁ ତେସଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠେ ୱେଦିତବ୍ବେ ଜାତିଆଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅରିୟସଚ୍ଚସ୍ସ କଥନତ୍ଥାୟ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖନ୍ତିଆଦିକା ଦୁକ୍ଖମାତିକା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ । ‘‘ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା…ପେ॰… ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅରିୟସଚ୍ଚସ୍ସ କଥନତ୍ଥାୟ ମାତିକାତି ୟଥାଦସ୍ସିତସ୍ସ ଜାତିଆଦିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ମାତିକାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ତଂ ଦୀପେତ୍ୱା ପୁନ ୟସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେ ଠତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ କଥେତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥଂ ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍କଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖଂ ନାମା’’ତିଆଦି ।

ସଭାୱତୋତି ଦୁକ୍ଖୱେଦୟିତସଭାୱତୋ । ନାମତୋତି ତେନେୱ ସଭାୱେନ ଲଦ୍ଧନାମତୋ । ତେନ ନ ଅଞ୍ଞେନ ପରିୟାୟେନ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ, ଅଥ ଖୋ ଦୁକ୍ଖତ୍ତାୟେୱାତି ସଭାୱେନ ନାମଂ ୱିସେସେତି । ଅଥ ୱା ନାମତୋତି ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତତାୟ ଲଦ୍ଧନାମତୋ । ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତୋ ଧମ୍ମା ନ ସଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖା, ନ ଏୱଂ ଇଦଂ, ଅଥ ଖୋ ସଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖା, ଭୂତମେୱେଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପୁରିମେନ ଦୁକ୍ଖ-ସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଛିମଂ ୱିସେସେତି । ୱିପରିଣାମୱନ୍ତତାୟ ସୁଖଂ ଅନିଟ୍ଠମେୱ ହୋତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ଜାତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ’’ତି । କଣ୍ଣସୂଲାଦୀହି ଅଭିଭୂତସ୍ସ ନିତ୍ଥୁନନାଦୀହି ଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତତାୟ ୱିଞ୍ଞାୟମାନାୟପି କିଂ ତୱ ରୁଜ୍ଜତୀତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ କଣ୍ଣସୂଲାଦିଦୁକ୍ଖଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ହୋତୀତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୁକ୍ଖତା ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତା । ଉପକ୍କମସ୍ସ ଚ ପାକଟଭାୱତୋତି କାରଣାୱସେନ ଦୁକ୍ଖୱିସେସସ୍ସ ପାକଟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ସଭାୱଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପକାରନ୍ତରେନ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଂ। କଥେତବ୍ବତ୍ତା ପଟିଞ୍ଞାତଂ ୟଥା କଥେତବ୍ବଂ, ତଂପକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ନାମେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ସଙ୍ଖେପୋ ସାମଞ୍ଞଂ, ସାମଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱିସେସେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ତତ୍ଥ ଉଭୟଥାପି କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସେସୋ ଜାତିଆଦିକୋ, ୱିସେସୋ ଚ ୱିସେସନ୍ତରନିୱତ୍ତକୋତି ଜାତିଆଦୀସୁ ଜରାଦୀନଂ ସଙ୍ଖିପନଂ ନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରେନେୱ କଥେତବ୍ବଂ ।

୧୯୧. ‘‘ଅପରସ୍ସ ଅପରସ୍ସା’’ତି ଦୀପନଂ ଅପରତ୍ଥଦୀପନଂ। ସାମିଅତ୍ଥେପି ହି ଅପରତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ସିଜ୍ଝତୀତି । ତେସଂ ତେସନ୍ତି ୱା ସାମିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଭୁମ୍ମୱସେନ ୱତ୍ତୁକାମତାୟ ଆହ ‘‘ଅପରତ୍ଥଦୀପନ’’ନ୍ତି, ଅପରସ୍ମିଂ ଅପରସ୍ମିଂ ଦୀପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରସ୍ସ ଅପରସ୍ସ ୱା ଜାତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନଂ ଅପରତ୍ଥଦୀପନଂ। ପଞ୍ଚଗତିୱସେନ ଏକେକାୟପି ଗତିୟା ଖତ୍ତିୟାଦିଭୁମ୍ମଦେୱାଦିହତ୍ଥିଆଦିଜାତିୱସେନ ଚାତି ଗତିଜାତିୱସେନ।

ତିଣାକାରୋ ତିଣଜାତି, ସୋ ଚ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଦୁପାଦାୟାତି ତଂ ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପାଦାୟ ଅୟଂ ଜାତି, ନାସ୍ସ କୁତୋଚି ନିଗ୍ଗମନଂ ଉପାଦାୟ । ୟସ୍ମା ଚ ଏୱଂ, ତସ୍ମା ସାୱସ୍ସ ଜାତି ପଠମୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତଦୁପାଦାୟ ସଜାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସାୱସ୍ସ ଜାତି ପଠମୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଞାଣମୁଖେନ ଚ ପଞ୍ଚପି ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅରିୟଭାୱକରଣତ୍ତା ଅରିୟସୀଲନ୍ତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଜାତିଆଦୀନିପି ଲକ୍ଖଣାନି ଧମ୍ମାନଂ ଆକାରୱିକାରାତି କତ୍ୱା ସହୁପ୍ପାଦକା ସହୱିକାରକାତି ୱୁତ୍ତା । ଜାୟନଟ୍ଠେନାତିଆଦି ଆୟତନୱସେନ ୟୋନିୱସେନ ଚ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଜାତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମନୟେ ପନ ଏକେକେନେୱ ପଦେନ ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଜାତି ଦସ୍ସିତାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । କେଚି ପନ ‘‘ପୁରିମନୟେ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ, ପଚ୍ଛିମନୟେ ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜାତୀ’’ତି ପନ କତ୍ତରି ସାମିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ କତତ୍ତା ଉଭୟତ୍ଥାପି ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋୱ ୟୁତ୍ତୋ । ସମ୍ପୁଣ୍ଣା ଜାତି ସଞ୍ଜାତି। ପାକଟା ନିବ୍ବତ୍ତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି। ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ…ପେ॰… ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ସତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ମୁତିକଥା।

ତତ୍ର ତତ୍ରାତି ଏକଚତୁୱୋକାରଭୱେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ସେସେ ରୂପଧାତୁୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, କାମଧାତୁୟଂ ୱିକଲାୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତନ୍ନଂ ନୱନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ପୁନ ଦସନ୍ନଂ ଏକାଦସନ୍ନଞ୍ଚ ଆୟତନାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଭୂତା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖନ୍ଧାତି ଆହ ‘‘ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣା’’ତି । ତମେୱ ସନ୍ତାନଂ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତଂ ୱିୟ ‘‘ହନ୍ଦ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ପଟିଚ୍ଛାପେନ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତୀତି ନିୟ୍ୟାତନରସା। ସନ୍ତତିୟା ଏୱ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତତା ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତା, ଦୁକ୍ଖୱିସେସା ୱା ତଦୱୟୱା, ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତି ଫଲତୀତି ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।

ପରିୟାୟନିପ୍ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖେସୁ ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଜାତି ହୋତି, ତଂ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋୟେୱ ତସ୍ସା ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠୋ । ୟଦି ଅକ୍ଖାନେନ ପାପୁଣିତବ୍ବଂ ସିୟା, ଭଗୱା ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଭଗୱତାପି –

‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମୋ ନୁ ଖୋ ମହନ୍ତତରୋ ? ୟୋ ଚାୟଂ ମୟା ପରିତ୍ତୋ ପାଣିମତ୍ତୋ ପାସାଣୋ ଗହିତୋ, ୟୋ ଚ ହିମୱା ପବ୍ବତରାଜାତି । ଅପ୍ପମ…ପେ॰… ଗହିତୋ, ହିମୱନ୍ତଂ ପବ୍ବତରାଜାନଂ ଉପନିଧାୟ ସଙ୍ଖମ୍ପି ନ ଉପେତି, କଲଭାଗମ୍ପି ନ ଉପେତି, ଉପନିଧମ୍ପି ନ ଉପେତି । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ସୋ ପୁରିସୋ ତୀହି ସତ୍ତିସତେହି ହଞ୍ଞମାନୋ ତତୋନିଦାନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ତଂ ନେରୟିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପନିଧାୟ ସଙ୍ଖମ୍ପି…ପେ॰… ଉପନିଧମ୍ପି ନ ଉପେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦) –

ଉପମାୱସେନ ପକାସିତଂ ଆପାୟିକଦୁକ୍ଖଂ। ସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣାନି ସୁଚୀନି ଉପ୍ପଲାଦୀନୀତି କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଜାତିୟା ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦିନା । ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣେ ନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଗବ୍ଭପରିହରଣୂପକ୍କମେନ ୱିନା ମାତୁକୁଚ୍ଛିସମ୍ଭୱମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକଂ ଅଞ୍ଞାନପେକ୍ଖତ୍ତା, ଉପକ୍କମନିବ୍ବତ୍ତଂ ପନ ପରିହରଣମୂଲକଂ ଓକ୍କନ୍ତିମତ୍ତାନପେକ୍ଖତ୍ତା । ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖଂ କଡ୍ଢନଂ ଆକଡ୍ଢନଂ, ପରିତୋ ସବ୍ବତୋଭାଗେନ କଡ୍ଢନଂ ପରିକଡ୍ଢନଂ। ଅଧୋ ଧୁନନଂ ଓଧୁନନଂ, ତିରିୟଂ, ସବ୍ବତୋ ୱା ଧୁନନଂ ନିଧୁନନଂ। ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଖାରପକ୍ଖିପନଂ ଖାରାପଟିଚ୍ଛକଂ।

ସକଲସରୀରନ୍ହାପନଂ ନ୍ହାପନଂ, ଏକଦେସଧୋୱନଂ ଧୋୱନଂ, ସୂରିୟାଭିମୁଖପୱତ୍ତନେନ ଆତାପନଂ, ପଞ୍ଚଗ୍ଗିତାପେନ ପରିତାପନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବୋୟେୱ ୱା ତାପୋ ଦ୍ୱିଧାପି ୱୁତ୍ତୋ ।

କୁହିଂ ନୁ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭେଥ, ଜାତିୟା ୱିନା ନ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଜାତିୟା ୱା ୱିନା ସୋ ସତ୍ତୋ କୁହିଂ ନୁ ପତିଟ୍ଠଂ, କତ୍ଥ ନୁ ପତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଲଭେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନେସୁ କଥଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଭୱେୟ୍ୟ ତହିଂ ତିରଚ୍ଛାନେସୁ ଜାତିଂ ୱିନା । ନ ଚସ୍ସାତି ନ ଚେ ଅସ୍ସ । ନନୁ ନେୱତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋ, ନନୁ ଆହାତି ୱା । ୟଦତୋତି ୟସ୍ମା ନେୱତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଆହାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଜରାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୨. ଜୀରଣମେୱ ଜୀରଣତା, ଜୀରଣସ୍ସ ୱା ଆକାରୋ ତା-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ।

ୟଥାପୁରେ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତେତି ଗାରୱକରଣଉପଟ୍ଠାନାଦୀନି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତେ ତଂନିମିତ୍ତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସତାଦୀନନ୍ତି ସତିସୁତୱୀରିୟପଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱିପ୍ପୱାସନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନା ଅପସାଦେତବ୍ବେହିପି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଦାରେହି ଅପସାଦନୀୟତୋ । ଅୱସୱତ୍ତଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗତାୟ ସୁଚିଅସୁଚିଆଦିୱିଚାରଣୱିରହେନ ଚ ବାଲକୁମାରକକାଲୋ ୱିୟ ଜିଣ୍ଣକାଲୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋ ବାଲତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା’’ତି ।

ମରଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୩. ‘‘କାଲସ୍ସ ଅନ୍ତକସ୍ସ କିରିୟା’’ତି ୟା ଲୋକେ ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ଚୁତି, ମରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୱନକାଲୋୟେୱ ୱା ଅନତିକ୍କମନୀୟତ୍ତା ୱିସେସେନ କାଲୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ କିରିୟା ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦପ୍ପତ୍ତିୟେୱ । ମଚ୍ଚୁ ମରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ସମାସଂ ଅକତ୍ୱା ୟୋ ମଚ୍ଚୁ ୱୁଚ୍ଚତି ଭେଦୋ, ୟଞ୍ଚ ମରଣଂ ପାଣଚାଗୋ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମରଣନ୍ତି ୱିସୁଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ୟସ୍ସ ଖନ୍ଧଭେଦସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତିସ୍ସୋ ମତୋ, ଫୁସ୍ସୋ ମତୋ’’ତି ୱୋହାରୋ ହୋତି, ସୋ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ‘‘ସମ୍ମୁତିମରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ପବନ୍ଧସମୁଚ୍ଛେଦୋ ଚ ‘‘ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣ’’ନ୍ତି । ମରଣମ୍ପି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚକଥା ୱଟ୍ଟକଥାତି କତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମୁତିମରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ସେୱ ନାମନ୍ତି ତବ୍ଭାୱତୋ ତଦେକଦେସଭାୱତୋ ଚ ମରଣ-ସଦ୍ଦବହୁତ୍ତେ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚୁତିଲକ୍ଖଣନ୍ତି ‘‘ଚୱନତା’’ତି ନିଦସ୍ସିତଚୱନଲକ୍ଖଣମେୱ ୱଦତି । ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଖନ୍ଧେହି ୱିୟୋଜେତୀତି ୱିୟୋଗରସଂ, ୱିୟୋଗକିରିୟାଭୂତତାୟ ୱା ‘‘ୱିୟୋଗରସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତସ୍ସ ପୁରିମଭୱତୋ ୱିପ୍ପୱାସୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱିପ୍ପୱାସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ।

ମରଣନ୍ତିକାତି ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନା । ୟଦି ମରଣଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଦୁକ୍ଖାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱେନା’’ତି ।

ପାପକମ୍ମାଦିନିମିତ୍ତନ୍ତି ପାପକମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ପାପଗତିନିମିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, କମ୍ମମ୍ପି ୱା ଏତ୍ଥ ‘‘ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଉପପତ୍ତିନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ତଦୁପଟ୍ଠାନେପି ହି ‘‘ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନପ୍ପକଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଭଦ୍ଦସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିସେସତୋତି ‘‘ସବ୍ବେସ’’ନ୍ତି ଏତେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସନ୍ତି ଚ ୟେସଂ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେୟେୱ ସବ୍ବେ ଗହିତା ‘‘ୱିତୁଜ୍ଜମାନମମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ୱିସେସିତତ୍ତା । ସନ୍ଧୀନଂ ବନ୍ଧନାନି ସନ୍ଧିବନ୍ଧନାନି, ତେସଂ ଛେଦନେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ‘‘ସନ୍ଧିବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ୱା କାରଣତ୍ଥୋ, ସନ୍ଧିବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦନମୂଲକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୟବ୍ୟସନାପାଦନଂ ୱିୟାତି ଅନୟବ୍ୟସନାପତ୍ତି ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାଳାଦୀହି କତେ ହି ଅନୟବ୍ୟସନାପାଦନେ ଅନ୍ତୋଗଧା ଅନୟବ୍ୟସନାପତ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ।

ସୋକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୪. ସୁଖକାରଣଂ ହିତଂ, ତସ୍ସ ଫଲଂ ସୁଖଂ । ଞାତିକ୍ଖୟୋତି ଭୋଗାଦୀହି ଞାତୀନଂ ପରିହାନି ମରଣଞ୍ଚ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋତି ଭୋଗବ୍ୟସନାଦିପଦତ୍ଥୱିସେସଂ ରୋଗବ୍ୟସନାଦୀସୁ ସମାସୱିସେସଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟାହ । ଞାତିଭୋଗା ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତା ତବ୍ବିନାସାୱାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନିପ୍ଫନ୍ନାନୀ’’ତି ଆହ । ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନତଂୟେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୪୭ ଆଦୟୋ) ଚ ‘‘ଦସ ରୂପାନି ଅନିପ୍ଫନ୍ନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନାୟଞ୍ହି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୭୫ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ନି ‘‘ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବସ୍ସ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଆଦିକସ୍ସ ନିପ୍ଫନ୍ନତା ୱୁତ୍ତାତି ଅସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ନିପ୍ଫନ୍ନତା, ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ଅନିପ୍ଫନ୍ନତାତି ।

ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁନା’’ତି । ଝାମନ୍ତି ଦଡ୍ଢଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାଦିକା ଦୋମନସ୍ସୱେଦନା ସୋକୋତି ତସ୍ସ ପୁନ ଲକ୍ଖଣାଦୟୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ତଥାପି ଦୋମନସ୍ସୱିସେସତ୍ତା ସୋକସ୍ସ ଚ ୱିସିଟ୍ଠା ଲକ୍ଖଣାଦୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୱିସାରରହିତଂ ଅନ୍ତୋ ଏୱ ସଙ୍କୁଚିତଂ ଚିନ୍ତନଂ, ସୁକ୍ଖନଂ ୱା ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଂ । ପରିନିଜ୍ଝାୟନଂ ଦହନଂ । ଞାତିବ୍ୟସନାଦିଅନୁରୂପଂ ସୋଚନଂ ଅନୁସୋଚନଂ, ତଂ ତଂ ୱା ଗୁଣଂ ଦୋସଞ୍ଚ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସୋଚନଂ ତପ୍ପନଂ ଅନୁସୋଚନଂ।

ଜୱନକ୍ଖଣେତି ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନକ୍ଖଣେ । ତଥା ହି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ତକା ମେ’’ତିଆଦିମାହ । କାୟୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱୀଥିୟମ୍ପି ପନ ଜୱନକ୍ଖଣେ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଏୱ । ତେନେୱ ‘‘ଜୱନକ୍ଖଣେ ଚା’’ତି ଆହ । ଅଞ୍ଞଥା କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖାନଂ କାୟୱତ୍ଥୁକମନୋଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତାନମେୱ ପଚ୍ଚୟୋତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ତତ୍ଥ ୱିସେସେନ କାୟିକଚେତସିକସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ।

ତୁଜ୍ଜତୀତି ‘‘ତୁଦତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ବ୍ୟତ୍ତୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପରିଦେୱନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୫.ଆଦେୱନ୍ତି ଏତେନାତି ଆଦେୱୋତି ଆଦେୱନ-ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସୁୱିମୋଚନାଦିୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତବ୍ବିକାରାପତ୍ତିୟା ସୋ ସଦ୍ଦୋ କରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋତି । ୱୀହିପଲାପାଦୟୋ ୱିୟ ତୁଚ୍ଛଂ ୱଚନଂ ପଲାପୋ। ଗୁଣଦୋସେ କିତ୍ତେତି ବୋଧେତୀତି ଗୁଣଦୋସକିତ୍ତନରସୋ ଲାଲପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ । ଅତ୍ଥାନତ୍ଥେ ହିରିୟିତବ୍ବଜନେ ଚ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମ୍ଭମଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ପରିଦେୱନ-ସଦ୍ଦୋ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ‘‘ସମ୍ଭମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋକୱତ୍ଥୁଅୱିଘାତେନ ୱା ସମ୍ଭମୋ, ନ ଉତ୍ତାସସମ୍ଭମୋ, ସୋ ଚ ପରିଦେୱନ-ସଦ୍ଦେନ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ପରିଦେୱୋ ‘‘ସମ୍ଭମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ସୋକାଭିଭୂତୋ ପରିଦେୱନନିମିତ୍ତଂ ମୁଟ୍ଠିପୋଥନାଦୀନି କରୋତି, ପରିଦେୱନନିମିତ୍ତମେୱ ଚ ଞାତିଅବ୍ଭତ୍ଥଙ୍ଗମନାଦୀନି ଚିନ୍ତେତୀତି ପରିଦେୱସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଭିୟ୍ୟୋତି ୟେନ ୱିନା ନ ହୋତି, ତତୋ ପରିଦେୱସମୁଟ୍ଠାପକଦୋମନସ୍ସତୋ, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖତୋ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ, କଣ୍ଠୋଟ୍ଠତାଲୁଆଦିସୋସଜତୋପି ୱା ଭିୟ୍ୟୋତି ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ କାୟିକଂ ଚେତସିକଂ ତଂନିଦାନଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୬-୭. କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ କାୟିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ‘‘ଦୁକ୍ଖିତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଅଭିଭୂତତ୍ତା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିତୁଂ ନ ଲଭାମୀତି ବଲୱଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସୱତ୍ଥୁତା ହୋତି ।

ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପୀଳେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କାୟିକଦୁକ୍ଖଂ, ତଦୁପନିସ୍ସୟତୋ ୱା ।

ଆୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ପରିୱଟ୍ଟନ୍ତି । ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ପବ୍ଭାରେ ଖିତ୍ତତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ଲୁଧନ୍ତି । ମୂଲଚ୍ଛିନ୍ନରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଛିନ୍ନପପାତଂ ପପତନ୍ତି, ପରିଦୟ୍ହମାନଚିତ୍ତା ପୁରିମଦୋମନସ୍ସୁପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚିନ୍ତେନ୍ତି, ୱିଗତେ ଦୋମନସ୍ସେ ତଥାଚିନ୍ତନଂ ନତ୍ଥୀତି ।

ଉପାୟାସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୮. ସବ୍ବୱିସୟପ୍ପଟିପତ୍ତିନିୱାରଣୱସେନ ସମନ୍ତତୋ ସୀଦନଂ ସଂସୀଦନଂ, ଉଟ୍ଠେତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାକରଣୱସେନ ଅତିବଲୱଂ, ୱିରୂପଂ ୱା ସୀଦନଂ ୱିସୀଦନଂ। ଅଞ୍ଞଂ ୱିସୟଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀସୁ ୱିରୂପୋ ଆସଙ୍ଗୋ ତତ୍ଥେୱ ଅୱବନ୍ଧତା ବ୍ୟାସତ୍ତି। ନିତ୍ଥୁନନକରଣତୋ ନିତ୍ଥୁନନରସୋ। ୱିସୀଦନଂ ୱିସାଦୋ।

ସୟଂ ନ ଦୁକ୍ଖୋ ଦୋସତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମନ୍ତରତ୍ତା ୱା । ୟେ ପନ ଦୋମନସ୍ସମେୱ ଉପାୟାସୋତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ‘‘ଉପାୟାସୋ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୨୪୯) ଇମାୟ ପାଳିୟା ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ୱିସାଦପ୍ପତ୍ତିୟା ସୁଖଦୁକ୍ଖକାରଣଂ ଅଗଣୟିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠାନାଦୀନି କରୋନ୍ତାନଂ ଉପାୟାସୋ କାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ୱିସାଦନୱସେନେୱ ଞାତିୱିନାସାଦୀନି ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ । ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ଉପାୟାସୋ ଦୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିଦହତି, ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣୱସେନ କାୟଂ ୱିସାଦେତି, ତଦୁଭୟକରଣେନେୱ ତତୋ ପରଂ ତଂନିମିତ୍ତଂ କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଜନୟତୀତି ଦୁକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୯.ନ ଅପ୍ପିୟନ୍ତୀତି ନ ଗମିୟନ୍ତି, ନ ପୱେସୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନତ୍ଥନ୍ତି ବ୍ୟସନଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱା । ଅହିତନ୍ତି ତସ୍ସ ହେତୁଂ । ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ଥଂ ନ କାମେନ୍ତୀତି ଅନତ୍ଥକାମାତିଆଦି ଅସମତ୍ଥସମାସୋପି ୟୋଜିତୋ । ‘‘ଅସୂରିୟପସ୍ସାନି ମୁଖାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହି ୟେନ ସମାସୋ, ନ ତସ୍ସାୟଂ ପଟିସେଧକୋ ଅ-କାରୋତି । ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ନିବ୍ଭୟେ ୟୋଗକ୍ଖେମ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ ଦୁକ୍ଖୟୋଗତୋ ଖେମତ୍ତା ।

ସଙ୍ଗତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରୱସେନ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୟୋ ଭୋଜନାଦିକିଚ୍ଚେସୁ ୱା ସହକରଣଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱୟଂ ତଦତ୍ଥୱସେନ ଲବ୍ଭତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ୟଂ ଲବ୍ଭତୀତି ୱା ୟଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୟଥା ଲବ୍ଭତି ସଙ୍ଗତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋ, ତଥା ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହି ସଙ୍ଗତି ଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେହି ସଂୟୋଗୋ ହୋତି, ଆଗତେହି ଚ ତେହି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଠାନାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରେହି ସହଭାୱୋ ହୋତି, ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ଚ ମିସ୍ସୀଭାୱୋତି । ଅନତ୍ଥଭାୱୋ ଉପଦ୍ଦୱଭାୱୋ ।

ଅନିଟ୍ଠାନଂ ଆପାଥଗମନମତ୍ତଂ ତଂଗହଣମତ୍ତଞ୍ଚ ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗୋ, ନ ପନ ପଥୱିଫସ୍ସାଦୟୋ ୱିୟ ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅନିଟ୍ଠାନି କଣ୍ଟକାଦୀନି ଅମିତ୍ତା ଚ ଉସୁଆଦୀହି ୱିଜ୍ଝନାଦିଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ।

ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତୀତି ୱା ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସେ ଦୁକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୦.ମିନନ୍ତୀତି ନାଳିୟାଦୀସୁ ଧଞ୍ଞଂ ୱିୟ ଅନ୍ତୋ ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ନ ବହି କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମା-ସଦ୍ଦୋ ସହଭାୱଦୀପକୋ । ଞାୟନ୍ତି ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାଇଚ୍ଚେୱ । ଞାତିବ୍ୟସନାଦିକୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ବ୍ୟସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ। ସୋକୁପ୍ପାଦନେନେୱ ସରୀରଂ ସୋସେନ୍ତି, କିସଂ କରୋନ୍ତି, ଅକିସମ୍ପି ନିରୋଜତାକରଣେନ ମିଲାପେନ୍ତି, ତତୋ ଚ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତଦୁପ୍ପାଦକତା ୱୁତ୍ତା ।

ସୋକସରସମପ୍ପିତାତି ଏତେନ ଚେତସିକଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତି, ୱିତୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତେନ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ଇଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୧. ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଜାତିୟା ନ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ କାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତେସୁ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଜାତିୟା ଅନାଗମନ’’ନ୍ତି । ୟମ୍ପୀତି ୟେନପୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦାପି ପନ ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଇଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ଏତଂ ଅପେକ୍ଖତି, ତଦାପି ଅଲାଭୱିସିଟ୍ଠା ଇଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ୟଦା ‘‘ନ ଲଭତୀ’’ତି ଏତଂ ଅପେକ୍ଖତି, ତଦା ଇଚ୍ଛାୱିସିଟ୍ଠୋ ଅଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ସୋ ପନତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଇଚ୍ଛାୱ ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ଅପାପୁଣିତବ୍ବେସୁ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟତ୍ଥ ହି ସା ଇଚ୍ଛା ପୱତ୍ତା, ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅପାପୁଣନ୍ତୀ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ।

ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଗଣେନାତି ନିଲ୍ଲଜ୍ଜେନ ଧୁତ୍ତଗଣେନ, କପ୍ପଟିକଗଣେନ ୱା ।

ୱିଘାତମୟନ୍ତି ଚିତ୍ତୱିଘାତମୟଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଚିତ୍ତୱିଘାତତୋ ଏୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉବ୍ବନ୍ଧନଜରାତିସାରାଦିକାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ । ଇଚ୍ଛିତାଲାଭନ୍ତି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଇଚ୍ଛମେୱ ୱଦତି ।

ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୨. ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଏତ୍ତକନ୍ତି ଦସ୍ସନଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସଙ୍ଖେପୋ, ତଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା ୱିତ୍ଥାରସ୍ସ ଅନନ୍ତତ୍ତା । ଦୁକ୍ଖୱିତ୍ଥାରଗତଂ ପନ ଦେସନାୱିତ୍ଥାରଂ ପହାୟ ୟତ୍ଥ ସବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖୱିତ୍ଥାରୋ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ଦେସନାୟ ୱୱତ୍ଥାନଂ ସଙ୍ଖେପୋ, ତଂ କାତୁଂ ସକ୍କା ତାଦିସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ସବ୍ଭାୱା ।

ଦେସଂ ଜାନନ୍ତୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖାୟିକପୁରିସୋ ଦେସକୋ। ଭଗୱାପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଦେସକୋ। ‘‘ଦୁକ୍ଖନ୍ତଦେସକେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଦୁକ୍ଖନ୍ତକ୍ଖାୟିକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପାୱକାଦୟୋ ୟଥା ଇନ୍ଧନାଦୀନି ବାଧେନ୍ତି, ଏୱଂ ବାଧୟମାନା। ମାରଣନ୍ତିକଦୁକ୍ଖାଭିଘାତେନାତି ଇମିନା ଅତିପାକଟେନ ଜାତିଜରାଦୁକ୍ଖୱିଘାତଜସୋକାଦୟୋ ଦସ୍ସେତି । ତତୋତି ପରିଦେୱତୋ ଉଦ୍ଧଂ । କଣ୍ଠ ସୋସାଦି ସନ୍ଧି ବନ୍ଧଚ୍ଛେଦନାଦି ଜନକ ଧାତୁକ୍ଖୋଭ ସମାୟୋଗତୋ କାୟସ୍ସ ଆବାଧନଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ। ୟେସୁ କେସୁଚୀତି ତିସ୍ସସ୍ସ ୱା ଫୁସ୍ସସ୍ସ ୱା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସବ୍ବମ୍ପି ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦିଦୁକ୍ଖଂ ସବ୍ବସତ୍ତଗତଂ ଏୱଂପକାରମେୱାତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସମୁଦୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୩. ଉତ୍ତରପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ପୁନବ୍ଭୱକରଣଂ ପୁନୋବ୍ଭୱୋ’’ତିଆହ । ‘‘ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ମନୋ ୱିୟ ଚ ପୁରିମପଦସ୍ସ ଓକାରନ୍ତତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଥ ୱା ସୀଲଟ୍ଠେନ ଇକ-ସଦ୍ଦେନ ଗମିୟତ୍ଥତ୍ତା କିରିୟାୱାଚକସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ୟଥା ‘‘ଅପୂପଭକ୍ଖନସୀଲୋ ଆପୂପିକୋ’’ତି । ‘‘ତଦ୍ଧିତା’’ଇତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସା ୱିଚିତ୍ତତ୍ତା ୱା ତଦ୍ଧିତାନଂ ଅଭିଧାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱା ‘‘ପୁନବ୍ଭୱଂ ଦେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପୋନୋବ୍ଭୱିକସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ କମ୍ମସହଜାତା ପୁନବ୍ଭୱଂ ଦେତି, କମ୍ମସହାୟଭୂତା ତଦସହଜାତା ପୁନବ୍ଭୱାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ଦୁୱିଧାପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଦାୟିକାପୀ’’ତିଆଦି । ପୋନୋବ୍ଭୱିକାୟେୱାତି ନାମଂ ଲଭତୀତି ପୁନବ୍ଭୱଂ ଦାୟିକାପି ଅଦାୟିକାପି ପୁନବ୍ଭୱଂ ଦେତିଚ୍ଚେୱ ପୋନୋବ୍ଭୱିକାତି ସମାନୱିପାକାତି ନାମଂ ଲଭତି ସମାନସଭାୱତ୍ତା ତଦାନୁଭାୱତ୍ତା ଚ । ଏୱଂ ଇତରେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଉପଧିମ୍ହି ୟଥାନିବ୍ବତ୍ତେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପଚ୍ଚନକମ୍ମଂ ଏତିସ୍ସାତି ଉପଧିୱେପକ୍କା। ନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ନନ୍ଦୀ, ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ। ୟୋ ଚ ନନ୍ଦିରାଗୋ, ୟା ଚ ତଣ୍ହା, ଉଭୟମେତଂ ଏକତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନନ୍ତି ତଣ୍ହା ‘‘ନନ୍ଦିରାଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତଂ ଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ରାଗସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାରୂପଭୱରାଗୋ ୱିସୁଂ ୱକ୍ଖତୀତି କାମଭୱେ ଏୱ ଭୱପତ୍ଥନାଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପିୟରୂପେ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ‘‘ନିୱିସତୀ’’ତି, ପରିୟୁଟ୍ଠାନାନୁସୟୱସେନ ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱେସା ୟୋଜେତବ୍ବା । ସମ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ମନୁସ୍ସସୋଭଗ୍ଗେ ଦେୱତ୍ତେ ଚ । ଅତ୍ତନୋ ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ସୱତ୍ଥୁକଂ ଚକ୍ଖୁମାହ, ସପସାଦଂ ୱା ମଂସପିଣ୍ଡଂ । ୱିପ୍ପସନ୍ନପଞ୍ଚପସାଦନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧନୀଲପୀତଲୋହିତକଣ୍ହଓଦାତୱଣ୍ଣପସାଦଂ । ରଜତପନାଳିକଂ ୱିୟ ଛିଦ୍ଦଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଓଦାତତ୍ତା । ପାମଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଲମ୍ବକଣ୍ଣବଦ୍ଧଂ । ତୁଙ୍ଗା ଉଚ୍ଚା ଦୀଘା ନାସିକା ତୁଙ୍ଗନାସିକା, ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଅତ୍ତନୋ ଘାନଂ। ‘‘ଲଦ୍ଧୱୋହାରା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତସ୍ମିଂ ସତି ତୁଙ୍ଗା ନାସିକା ୟେସଂ, ତେ ତୁଙ୍ଗନାସିକା। ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରା ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଘାନନ୍ତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଜିୱ୍ହଂ…ପେ॰… ମଞ୍ଞନ୍ତି ୱଣ୍ଣା ସଣ୍ଠାନତୋ କିଚ୍ଚତୋ ଚ । ମନଂ…ପେ॰… ଉଳାରଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି ଅତୀତାଦିଅତ୍ଥୱିଚିନନସମତ୍ଥଂ । ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧାନୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ସରୀରଗନ୍ଧାଦୀନି ବହିଦ୍ଧା ଚ ୱିଲେପନଗନ୍ଧାଦୀନି । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ହୋତି, ତଦା ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସାମଞ୍ଞେନ ଗହିତା ଉପ୍ପାଦକିରିୟା ଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ୱିସୟୱିସିଟ୍ଠା ଲକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱେନ । ନ ହି ସାମଞ୍ଞୱିସେସେହି ନାନତ୍ତୱୋହାରୋ ନ ହୋତୀତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାତି ୱା ଅନିଚ୍ଛିତୋ ଉପ୍ପାଦୋ ହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନିଚ୍ଛିତୋ ଫଲଭାୱେନ ‘‘ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ହୋତି, ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସୋ ହି ତେନ ଉପୟୋଜିତୋ ୱିୟ ହୋତି ।

ସମୁଦୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନିରୋଧସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୪.ଅନୂହତେତି ଅନୁଦ୍ଧତେ, ଅପ୍ପହୀନେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୀହୋ ୱେଧକେ ପଟିପଜ୍ଜତି, ନ ଉସୁମ୍ହି, ସୁୱାନୋ ଲେଡ୍ଡୁମ୍ହି ପଟିପଜ୍ଜତି, ନ ପହାରକେ । ଖୟଗମନୱସେନ ୱିରଜ୍ଜତି, ଅପ୍ପୱତ୍ତିଗମନୱସେନ ନିରୁଜ୍ଝତି। ଅନପେକ୍ଖତାୟ ଚଜନୱସେନ ହାନିୱସେନ ଚ ଚଜୀୟତି, ପୁନ ୟଥା ନ ପୱତ୍ତତି, ତଥା ଦୂରଖିପନୱସେନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟତି, ବନ୍ଧନଭୂତାୟ ମୋଚନୱସେନ ମୁଚ୍ଚତି, ଅସଂକିଲେସୱସେନ ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି। ଆୟୂହନଂ ସମୁଦୟୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅନାୟୂହନଂ।

ଅପଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି ଅପଞ୍ଞାପନଂ, ‘‘ତିତ୍ତଅଲାବୁ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୋହାରାଭାୱଂ ୱା । ତିତ୍ତଅଲାବୁୱଲ୍ଲିୟା ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସା ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିନ୍ନଚିତ୍ତସ୍ସ ମୂଲଚ୍ଛେଦନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ତଣ୍ହାପହାନଂ । ତଦାପ୍ପୱତ୍ତି ୱିୟ ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁତିୟୂପମାୟ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ, ଚୋରଘାତକା ୱିୟ ମଗ୍ଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ପୁରିମା ୱା ଉପମା ମଗ୍ଗେନ ନିରୁଦ୍ଧାୟ ପିୟରୂପସାତରୂପେସୁ ନିରୁଦ୍ଧାତି ୱତ୍ତବ୍ବତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା, ପଚ୍ଛିମା ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ନିରୁଦ୍ଧାୟପି ।

ନିରୋଧସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୫.ଅଞ୍ଞମଗ୍ଗପଟିକ୍ଖେପନତ୍ଥନ୍ତି ତିତ୍ଥିୟେହି କପ୍ପିତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖେପେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱପଟିକ୍ଖେପୋ ଅଞ୍ଞମଗ୍ଗପଟିକ୍ଖେପୋ। ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅରିୟଭାୱକରତ୍ତା ଅରିୟଂ କରୋତୀତି ଅରିୟୋ, ଅରିୟଫଲପଟିଲାଭକରତ୍ତା ଅରିୟଂ ଲଭାପେତି ଜନେତୀତି ଅରିୟୋ। ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚୱସେନ ଫଲୱସେନ ଚ ଅରିୟନାମଲାଭୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ’’ତି ପଦସିଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ଜନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ତବ୍ବିପକ୍ଖୱିରତିସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚା ଭେଦକରମିଚ୍ଛାୱାଚାପହାନେନ ଜନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନକିଚ୍ଚୱତୀ ହୋତୀତି ‘‘ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ଚୀୱରକମ୍ମାଦିକୋ କମ୍ମନ୍ତୋ ଏକଂ କାତବ୍ବଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ନିପ୍ଫାଦେତି, ତଂତଂକିରିୟାନିପ୍ଫାଦକୋ ୱା ଚେତନାସଙ୍ଖାତୋ କମ୍ମନ୍ତୋ ହତ୍ଥପାଦଚଲନାଦିକଂ କିରିୟଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଏୱଂ ସାୱଜ୍ଜକତ୍ତବ୍ବକିରିୟାସମୁଟ୍ଠାପକମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ନିରୱଜ୍ଜସମୁଟ୍ଠାପନକିଚ୍ଚୱା ହୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଏୱ ପୱତ୍ତତୀତି ‘‘ସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କାୟୱାଚାନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଚ ସଂକିଲେସଭୂତମିଚ୍ଛାଆଜୀୱପ୍ପହାନେନ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ‘‘ୱୋଦାପନଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସା ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ପସ୍ସତୀତି ପକାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ହି ଅଙ୍ଗେନ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ପୱତ୍ତତୀତି । ତଥେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିଚ୍ଚତୋତି ପୁବ୍ବଭାଗେହି ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣେହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଇଧ ନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ, ଇମସ୍ସେୱ ୱା ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିପ୍ପକାସନକିଚ୍ଚତୋ । ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦିପ୍ପହାନକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ । ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୭୦୩ ଆଦୟୋ) ‘‘ୱିରତିଚେତନା ସବ୍ବେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ତତ୍ଥ ପଧାନାନଂ ୱିରତିଚେତନାନଂ ୱସେନ ‘‘ୱିରତିୟୋପି ହୋନ୍ତି ଚେତନାୟୋପୀ’’ତି ଆହ । ମୁସାୱାଦାଦୀହି ୱିରମଣକାଲେ ୱା ୱିରତିୟୋ ସୁଭାସିତାଦିୱାଚାଭାସନାଦିକାଲେ ଚ ଚେତନାୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବା, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିରତିୟୋୱ ଚେତନାନଂ ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗତ୍ତା ଏକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିଞାଣତା ୱିୟ ଏକାୟ ୱିରତିୟା ମୁସାୱାଦାଦିୱିରତିଭାୱୋ ୱିୟ ଚ ଏକାୟ ଚେତନାୟ ସମ୍ମାୱାଚାଦିକିଚ୍ଚତ୍ତୟସାଧନସଭାୱାଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚାଦିଭାୱାସିଦ୍ଧିତୋ, ତଂସିଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗତ୍ତୟତ୍ତାସିଦ୍ଧିତୋ ଚ ।

ପୁବ୍ବଭାଗେପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ସମ୍ମାସମାଧି ଏୱାତି ୟଦିପି ସମାଧିଉପକାରକାନଂ ଅଭିନିରୋପନାନୁମଜ୍ଜନସମ୍ପିୟାୟନବ୍ରୂହନସନ୍ତସୁଖାନଂ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱସେନ ଚତୂହି ଝାନେହି ସମ୍ମାସମାଧି ୱିଭତ୍ତୋ, ତଥାପି ୱାୟାମୋ ୱିୟ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦିଚତୁୱାୟାମକିଚ୍ଚଂ, ସତି ୱିୟ ଚ ଅସୁଭାସୁଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତେସୁ କାୟାଦୀସୁ ସୁଭାଦିସଞ୍ଞାପହାନଚତୁସତିକିଚ୍ଚଂ, ଏକୋ ସମାଧି ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନସମାଧିକିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେତୀତି ପୁବ୍ବଭାଗେପି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିଚିତ୍ତେ ଝାନସମାଧି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି, ତଥା ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିଚିତ୍ତେ ଝାନସମାଧି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ଏୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱଚୀଭେଦସ୍ସ ଉପକାରକୋ ୱିତକ୍କୋ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜୱଚୀଭେଦନିୱତ୍ତନପୱତ୍ତନକରାୟ ସମ୍ମାୱାଚାୟପି ଉପକାରକୋ ଏୱାତି ‘‘ସ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୱଚୀଭେଦନିୟାମିକା ୱାଚା କାୟିକକିରିୟାନିୟାମକସ୍ସ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସ୍ସ ଉପକାରିକା। ଇଦଂ ୱୀରିୟନ୍ତି ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟଂ । ଗତିୟୋତି ନିପ୍ଫତ୍ତିୟୋ, କିଚ୍ଚାଦିସଭାୱେ ୱା । ସମନ୍ୱେସିତ୍ୱାତି ଉପଧାରେତ୍ୱା ।

ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତନ୍ତି ନିରୋଧମଗ୍ଗେସୁ ନିନ୍ନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ଅଭିନନ୍ଦନଂ, ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱୋୟେୱ ଚ ତତ୍ଥ କମ୍ମକରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କିଚ୍ଚତୋତି ପରିଞ୍ଞାଦିତୋ । ଆରମ୍ମଣପଟିୱେଧୋତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧମାହ । ସବ୍ବମ୍ପି ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଉଗ୍ଗହାଦିପଟିୱେଧୋ ଚ ପଟିୱେଧୋୱ, ନ ଚ ସୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋତି ? ନ, କେୱଲେନ ପଟିୱେଧ-ସଦ୍ଦେନ ଉଗ୍ଗହାଦିପଟିୱେଧାନଂ ଅୱଚନୀୟତ୍ତା, ପଟିୱେଧନିମିତ୍ତତ୍ତା ୱା ଉଗ୍ଗହାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଞାଣଂ ‘‘ପଟିୱେଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟିୱେଧତ୍ତା, ପଟିୱେଧଭୂତମେୱ ପନ ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି । ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଞାଣାନିପି ସୱନଞାଣେ ଏୱ ଅୱରୋଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ‘‘ସୱନଧାରଣସମ୍ମସନଞାଣଂ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି ତିୱିଧମେୱ ଞାଣମାହ । ଉଗ୍ଗହାଦୀହି ସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ।

ପୟୋଗୋତି କିରିୟା, ୱାୟାମୋ ୱା । ତସ୍ସ ମହନ୍ତତରସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତଂ ଦୁକ୍କରତରତଞ୍ଚ ଉପମାହି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭୱଗ୍ଗଗହଣତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ।

ପଦଘାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗତମଗ୍ଗୋ ‘‘ପଦ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟେନ ଚୁପାୟେନ କାରଣେନ କାମୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ତସ୍ସ ଗତମଗ୍ଗୋତି ତସ୍ସ ଘାତୋ ପଦଘାତୋ । ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ସନ୍ତିୱିସେସୟୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା, ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପାଳିୟଂ ୱିଭତ୍ତେସୂତି କତରପାଳିୟଂ ? ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ତାୱ ଅଟ୍ଠ କସିଣାନି ଦସ ଅସୁଭା ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଚତ୍ତାରି ଆରୁପ୍ପାନି ୱିଭତ୍ତାନି, ଆଗମେସୁ ଦସ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞା ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଇମାନି ଚାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତଂ । ଇମେସୁ ତୀସୂତି କାମାଦୀସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ।

ମିଚ୍ଛାୱାଚାସଙ୍ଖାତାୟାତି ଏତେନ ଏକାୟ ଚେତନାୟ ପହାତବ୍ବଏକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଧ ଅରିୟସାୱକୋ ସକଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନକୋ ସେକ୍ଖୋ । କାୟଦ୍ୱାରୱୀତିକ୍କମାତି ଆଜୀୱହେତୁକତୋ ପାଣାତିପାତାଦିତୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିରମଣଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଅୟଂ ପନସ୍ସାତି ମଗ୍ଗଭାୱେନ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ଅସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅୟଂ ଝାନୱସେନ ସବ୍ବସଦିସସବ୍ବାସଦିସଏକଚ୍ଚସଦିସତା ୱିସେସୋ । ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମେନ ହୋତୀତି ଇଧ ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଆହ, ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ପନ ୱିପସ୍ସନାନିୟାମଂ ତତ୍ଥ ସବ୍ବୱାଦାୱିରୋଧତୋ, ଇଧ ପନ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱାଦନିୱତ୍ତନତୋ ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମଂ । ୱିପସ୍ସନାନିୟାମୋ ପନ ସାଧାରଣତ୍ତା ଇଧାପି ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେ ଚାଚରିୟୱାଦା ୱକ୍ଖମାନା ୱିଭଜିତବ୍ବାତି ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ତାୱ ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମେନ ତାୱା’’ତି ।

ଆରୁପ୍ପେ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନୁ ତତ୍ଥ ‘‘ଆରୁପ୍ପେ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ୟେସୁ ପନ ସଂସୟୋ ଅତ୍ଥି, ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନେନ, ତେନତ୍ଥତୋ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ଏୱମାହାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମୁଦାୟଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ତଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ନ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି ଆହ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ହି ଲୋକିୟଂ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଚତୁକ୍କଂ ପଞ୍ଚକଞ୍ଚାତି । ଏତ୍ଥକଥନ୍ତି ପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଭାୱା କଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂଝାନିକାୱ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ତୟୋ ମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ତଜ୍ଝାନିକଂ ପଠମଫଲାଦିଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପରିମଗ୍ଗଭାୱନାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକଂ ପନ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ତଜ୍ଝାନିକଂ ଫଲଞ୍ଚ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପରିମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅଞ୍ଞଝାନିକାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଝାନଙ୍ଗାଦିନିୟାମିକା ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସମାପତ୍ତି ପାଦକଂ, ନ ସମ୍ମସିତବ୍ବାତି ଫଲସ୍ସପି ପାଦକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଦୁକ୍ଖଞାଣାଦୀନଂ ରୂପାଦିଛଳାରମ୍ମଣତ୍ତା ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ କସିଣାଦିତଂତଂକୁସଲାରମ୍ମଣାରମ୍ମଣତ୍ତା ସମ୍ମାୱାଚାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ତଂତଂୱିରମିତବ୍ବାଦିଆରମ୍ମଣତ୍ତା ‘‘ୟଥାନୁରୂପ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଦନୁରୂପୋତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରକରସୀଲଂ ୱାୟାମସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋତି ସୀଲାନୁରୂପତା ୱାୟାମସ୍ସ ୱୁତ୍ତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସପି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଚ ୱଚନତୋ ‘‘ସୀଲଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପତିଟ୍ଠମାନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚେତସୋ ଅସମ୍ମୋସୋତି ‘‘ଏକାରକ୍ଖୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତେନ ସତାରକ୍ଖେନ ଚେତସୋ ରକ୍ଖିତତା । ତେନାହ ‘‘ଇତି…ପେ॰… ସୁୱିହିତଚିତ୍ତାରକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ।

ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣସ୍ସ ୱିଜ୍ଜାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆସୱକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ମଗ୍ଗେ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତେ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜା, ସୀଲସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ଝାନାନଂ ଚରଣଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା ଚରଣଂ। ୟନ୍ତି ଏତେନ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟାନଂ, ୱିପସ୍ସନାୱ ୟାନଂ ୱିପସ୍ସନାୟାନଂ। ସୀଲଂ ସମାଧିସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ସମାଧି ୱିପସ୍ସନାୟାତି ସମଥସ୍ସ ଉପକାରତ୍ତା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ସମଥୟାନେନ ସଙ୍ଗହିତୋ । ୱିପସ୍ସନାୟାନେନ କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ସମଥୟାନେନ ନିରାମିସଂ ଝାନସୁଖଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟକୁମ୍ମଗ୍ଗଂ ୱିୱଜ୍ଜେତି । ପଞ୍ଞା ୱିୟ ମୋହସ୍ସ, ସୀଲସମାଧୟୋ ଚ ଦୋସଲୋଭାନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକା ଅଦୋସାଲୋଭେହି ସାଧେତବ୍ବତ୍ତା । ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୟୋଗତୋ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ। ସୀଲାଦୀନି ହି ସାସନସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ ଠିତୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଫଲଟ୍ଠୋ ଚ ଅରିୟୋ ହୋତି, ତଂ ମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଖାତଂ ଖନ୍ଧତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସାସନଂ ଅରିୟଭୂମି।

ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୨୦୬-୨୧୪.ଅରିୟସଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଦୟେ ୱତ୍ତମାନୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱରହିତେ ଏକନ୍ତପହାତବ୍ବେ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତେ ସମୁଦୟେ ପୱତ୍ତତି, ନ ପହାତବ୍ବପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେସୁ ଅୱସେସକିଲେସାୱସେସାକୁସଲେସୁ ଅପ୍ପହାତବ୍ବେସୁ ଚ ସାସୱକୁସଲମୂଲାୱସେସସାସୱକୁସଲେସୂତି ସପ୍ପଦେସୋ ତତ୍ଥ ସମୁଦୟୋ ହୋତି, କେୱଲଂ ସଚ୍ଚସଦ୍ଦେ ନିପ୍ପଦେସୋତି ଆହ ‘‘ନିପ୍ପଦେସତୋ ସମୁଦୟଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧା ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନାୟଂ ଧମ୍ମତୋ ନିପ୍ପଦେସା ଏୱ । ନ ହି ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ସଚ୍ଚଦେସନାୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୋଧୋତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ମଗ୍ଗୋପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୱାରେସୁ ଅପୁବ୍ବୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସମୁଦୟମେୱ ‘‘ନିପ୍ପଦେସତୋ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ୱଦତି ତସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀସୁପି ୱାରେସୁ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଅପୁବ୍ବସମୁଦୟଦସ୍ସନତ୍ଥାୟପି ହି ସଚ୍ଚଦେସନାୟଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ? ତଣ୍ହା’’ତି ୱଚନଂ କେୱଲାୟ ତଣ୍ହାୟ ସଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି । ଦେସନାୱସେନ ପନ ତଂ ତଂ ସମୁଦୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପହାନୱସେନ ନିରୋଧୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକପଞ୍ଚଙ୍ଗିକସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲୱସେନ ମଗ୍ଗୋ ଚ ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନାୟଂ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ଚ ତତ୍ଥ ସପ୍ପଦେସାନି ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତୀତି ତାନି ଚ ନିପ୍ପଦେସାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ସଚ୍ଚଦେସନା ୱୁତ୍ତାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତନ୍ତି କମ୍ମକିଲେସୱସେନ ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଚହାକାରେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନତୋ ସଚ୍ଚଦେସନାୟ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ତିଣ୍ଣନ୍ନଞ୍ଚ କୁସଲମୂଲାନଂ ଅୱସେସାନଞ୍ଚ ସାସୱକୁସଲାନଂ ପହାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଉପାଦାନାନଂ ପହାନୱସେନ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ୱା ପହୀନେସୁ ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି କୁସଲା ପହାତବ୍ବାତି । ପହାନନ୍ତି ଚ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚୱସେନ ତଦଧିଗମନୀୟଂ ନିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତି, ନିରୋଧସ୍ସେୱ ୱା ତଣ୍ହାଦୀନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱୋ ପହାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୟଦିପି ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଆଜୀୱୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଏୱମସ୍ସାୟଂ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୩୧) ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗପାରିପୂରିୟା ଉପନିସ୍ସୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନା’’ତି ୱଚନଂ କାୟକମ୍ମାଦିସୁଦ୍ଧିୟା ଦୂରତରୁପନିସ୍ସୟତଂ, ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଅସାରଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହସ୍ସ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ତାୟେୱ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ଆୟତିଂ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅପଚୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିୱଟ୍ଟନୱସେନ, ପୋନୋବ୍ଭୱିକତଣ୍ହାୟ ପହୀୟମାନାୟ କିଲେସଦୂରୀଭାୱେନ, କାୟିକଚେତସିକଦରଥସନ୍ତାପପରିଳାହେସୁ ପହୀୟମାନେସୁ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟଚିତ୍ତୱସେନ କାୟିକଚେତସିକସୁଖେ ପଟିସଂୱେଦିୟମାନେ ‘‘ୟା ତଥାଭୂତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି, ସାସ୍ସ ହୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୩୧) ୱୁତ୍ତାନଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଆସନ୍ନତରୁପନିସ୍ସୟତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୀତି ଆସନ୍ନତରୁପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ସୁଖଂ ବୁଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକମଗ୍ଗଦେସନାୟ ପୱତ୍ତତଂ ଦୀପେତି । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ…ପେ॰… ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ୱଚନତୋ’’ତିଆଦି । ଏୱମିଦଂ ୱଚନତୋତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ଦେସନୁପାୟସ୍ସ ଞାପକନିଦସ୍ସନଂ ହୋତି, ୱଚନତୋତି ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱଚନାନୁରୂପଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋପି ମଗ୍ଗୋ ପଟିପଦା ଏୱାତି ଭଗୱତା ଦେସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ଥାତି ? ଦେୱପୁରେ, ତସ୍ମା ତଂ ଦେସିତନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୱାରୋପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି । ଅଥ ୱା ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନସ୍ସା’’ତି ୱଚନେନେୱ ଅଜ୍ଝାସୟୱିସେସକାରଣନିଦସ୍ସକେନ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋପି ପଟିପଦା ଏୱାତି ଦେସିତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନ…ପେ॰… ୱଚନତୋ ପନ…ପେ॰… ଦେସିତୋ’’ତି, ତସ୍ମା ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଦେସିତନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୱାରୋପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଭଗୱତା ଦେୱପୁରେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଝାନେହି ଦେସନାପୱେସୋ, ଭାୱନାପୱେସୋ ୱା ଝାନାଭିନିୱେସୋ। ଏକେକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ନୟସହସ୍ସାନଂ ଦସ୍ସନଂ ଗଣନାସୁଖତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ପାଳି ଠିତା, ତଥା ଏକେକିସ୍ସା ପଟିପଦାୟ ସୁଞ୍ଞତାଦୀସୁ ଚ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ ୟୋଜେତ୍ୱା ପାଳିଗମନଂ କତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୱାରେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସତ୍ତଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା, ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱାରେ ଚ ୟଥା ୱିଜ୍ଜମାନଧମ୍ମୱସେନାତି ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୨୧୫.ଏୱଂପୁରିମେସୁପି ଦ୍ୱୀସୂତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାନିଦ୍ଦେସେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକୋ ମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୦୫) ‘‘ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଉଗ୍ଗହାଦିୱସେନ ପୁବ୍ବଭାଗଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ପଟିୱେଧକ୍ଖଣେ ପନ ଏକମେୱ ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା, ତଥା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଞ୍ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକତା ଦସ୍ସିତା ‘‘ଅପିଚେସା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମ ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାକ୍ଖଣା ନାନାରମ୍ମଣା ହୋତି, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏକକ୍ଖଣା ଏକାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦିନା ଚାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଏୱଂ ପନ ଆଗମନୱସେନ ତତ୍ଥାପି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଦସ୍ସନାଦିମୁଖେନ ଅରିୟୋୱ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ପଟିୱେଧକ୍ଖଣେ ପନ ଏକମେୱ ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଏକସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖଞାଣାଦିତା, ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ…ପେ॰… ଏକୋୱ କୁସଲସଙ୍କପ୍ପୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ନାମା’’ତିଆଦିନା ମଗ୍ଗସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦିତା ଚ ନିଦ୍ଧାରିତା, ପାଳିୟଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତମେୱ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲୋକିୟତା, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲୋକୁତ୍ତରତା ୱୁତ୍ତା ‘‘ଏୱଂ ପୁରିମେସୁପି ଦ୍ୱୀସୂତି ଏତେନାତି ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୨୧୯.ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଭାୱେ ତଂଦ୍ୱାରିକେହି ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦଭାୱଂ ପରମିସ୍ସରଭାୱଂ କାରୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ହି ତେ ରୂପଗ୍ଗହଣେ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁୱତ୍ତେତି, ତେ ଚ ତଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି । ୟେନ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱା ଅଞ୍ଞାତାୱିନୋ ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅଞ୍ଞାତାୱିଭାୱୋ ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚଜାନନଂ ।

କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱେତି ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ବହୁଲୀକତତ୍ତା ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରୋତି…ପେ॰… ଅରିୟାୟ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଅରିୟାୟ ଚ ୱିମୁତ୍ତିୟା । ୟା ହିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟା ପଞ୍ଞା, ତଦସ୍ସ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟା ହିସ୍ସ ଅରିୟା ୱିମୁତ୍ତି, ତଦସ୍ସ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୬) ଦ୍ୱେ, ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ବହୁଲୀକତତ୍ତା ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅଞ୍ଞା ବ୍ୟାକତା…ପେ॰… ସତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୯), ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । କତମାନି ତୀଣି ? ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୯୩), ‘‘ତୀଣିମାନି…ପେ॰… ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୯୨) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ତୀଣି, ‘‘ପଞ୍ଚିମାନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନାନାୱିସୟାନି…ପେ॰… ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୨), ‘‘ପଞ୍ଚି…ପେ॰… ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୦୧ ଆଦୟୋ), ‘‘ପଞ୍ଚି…ପେ॰… ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୮୬ ଆଦୟୋ) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ପଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଦୁକାଦିୱଚନଂ ନିସ୍ସରଣୁପାୟାଦିଭାୱତୋ ଦୁକାଦୀନଂ । ସବ୍ବାନି ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଦେସନା ଚ ଅଭିଧମ୍ମୋତି ଇଧ ସବ୍ବାନି ଏକତୋ ୱୁତ୍ତାନି ।

ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଭାୱଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଲିଙ୍ଗେତି ଗମେତି ଞାପେତୀତି ଲିଙ୍ଗଂ, ଲିଙ୍ଗୀୟତି ୱା ଏତେନାତି ଲିଙ୍ଗଂ, କିଂ ଲିଙ୍ଗେତି, କିଞ୍ଚ ୱା ଲିଙ୍ଗୀୟତୀତି ? ଇନ୍ଦଂ ଇନ୍ଦୋ ୱା, ଇନ୍ଦସ୍ସ ଲିଙ୍ଗଂ ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଂ, ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ତଂସଭାୱୋ ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଟ୍ଠୋ, ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗମେୱ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଟ୍ଠୋ। ସଜ୍ଜିତଂ ଉପ୍ପାଦିତନ୍ତି ସିଟ୍ଠଂ, ଇନ୍ଦେନ ସିଟ୍ଠଂ ଇନ୍ଦସିଟ୍ଠଂ। ଜୁଟ୍ଠଂ ସେୱିତଂ । କମ୍ମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଇନ୍ଦସ୍ସ ଲିଙ୍ଗାନି, ତେନ ଚ ସିଟ୍ଠାନୀତି କମ୍ମଜାନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବାନି, ନ ଅଞ୍ଞାନି । ତେ ଚ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥା କମ୍ମେ ଏୱ ୟୋଜେତବ୍ବା, ଇତରେ ଚ ଭଗୱତି ଏୱାତି ‘‘ୟଥାୟୋଗ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେନାତି ଭଗୱତୋ କମ୍ମସ୍ସ ଚ ଇନ୍ଦତ୍ତା । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି ଫଲସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତୀହି କାରଣସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିଅୱବୋଧତୋ । ‘‘ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩୫) ଗୋଚରକରଣମ୍ପି ଆସେୱନାତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କାନିଚି ଗୋଚରାସେୱନାୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ଗୋଚରୀକାତବ୍ବତ୍ତେପି ‘‘କାନିଚୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅୱିପସ୍ସିତବ୍ବାନଂ ବହୁଲୀମନସିକରଣେନ ଅନାସେୱନୀୟତ୍ତା । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାମତ୍ତମେୱ ହି ତେସୁ ହୋତୀତି । ‘‘ତସ୍ସ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆସେୱତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭୦) ଭାୱନା ‘‘ଆସେୱନା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଭାୱେତବ୍ବାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କାନିଚି ଭାୱନାସେୱନାୟା’’ତି । ଆଧିପଚ୍ଚଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ଅସତି ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେହି ତଂସହିତସନ୍ତାନେ ଅଞ୍ଞାକାରେନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନେହି ଲିଙ୍ଗାଦୀହି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟଭାୱୋ, ଇମସ୍ମିଞ୍ଚତ୍ଥେ ଇନ୍ଦନ୍ତି ପରମିସ୍ସରିୟଂ କରୋନ୍ତିଚ୍ଚେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତେନ ନୟେନ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଦନୁୱତ୍ତୀସୁ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ହେଟ୍ଠାତି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ । ଅମୋହୋ ଏୱ, ନ ୱିସୁଂ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା, ତସ୍ମା ଅମୋହସ୍ସ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟପଦେ ୱିଭାୱିତାନି ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ତେସଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସାନି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ସରୂପେନେୱ ଆଗତାନି। ନନୁ ଚ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ନ ୱୁତ୍ତାନି, ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପନ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ଏତେସମ୍ପି ୱୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ଇଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସଂ, କାୟିକସ୍ସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟପଦଟ୍ଠାନଂ। ଅନିଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅନିଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସଂ, କାୟିକାବାଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାକାରାନମେୱ ଆରମ୍ମଣାନଂ ସମ୍ଭୋଗରସତା ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ୱିପରୀତେପି ଇଟ୍ଠାକାରେନ ଅନିଟ୍ଠାକାରେନ ଚ ସମ୍ଭୋଗରସତାତି ।

ସତ୍ତାନଂ ଅରିୟଭୂମିପଟିଲାଭୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସାଧାରଣଂ ପଧାନଞ୍ଚ ପୟୋଜନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମଂ ପରିଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଦେସନକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକଦେସନାୟ ସମେତି । ଇଧ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନଂ ଅନୁପାଲକତ୍ତେନ ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟାୱ ଚ ଦୁୱିଧତ୍ତଭାୱାନୁପାଲକସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ତାୱ ଦୁକ୍ଖଭୂତାନଂ ଏତେସଂ ୱେଦୟିତାନଂ ଅନିୱତ୍ତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ। ତେନ ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧତାୟ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଂ ଞାପେତି । ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଭାୱେତବ୍ବତ୍ତାତି ଭାୱନାମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସ୍ସନାନନ୍ତରା ହି ଭାୱନାତି ।

ସତିପି ପୁରେଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସାଧେତବ୍ବମେୱ କିଚ୍ଚଂ ‘‘କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଆହ ତସ୍ସ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୟ ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭାୱେନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱସୱତ୍ତାପନଂ ହୋତି, ନାଞ୍ଞେସଂ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନିପି ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସାଧେତବ୍ବଭୂତାନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି ଚେତସିକତ୍ତାତି । ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସାଧେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଅଧିକାରୋ ଅନୁୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନୁପ୍ପାଦନେ ଅନୁପତ୍ଥମ୍ଭେ ଚ ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ତପ୍ପୱତ୍ତନେ ନିମିତ୍ତଭାୱୋ ଅନୁୱିଧାନଂ। ଛାଦେତ୍ୱା ଫରିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା ସହଜାତେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସୟମେୱ ପାକଟା ହୋତି, ସହଜାତା ଚ ତବ୍ବସେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖଭାୱପ୍ପତ୍ତା ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ୟଥାସକଂ ଓଳାରିକାକାରାନୁପାପନ’’ନ୍ତି । ଅସନ୍ତସ୍ସ ଅପଣୀତସ୍ସପି ଅକୁସଲତବ୍ବିପାକାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରାନୁପାପନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ସମାନଜାତିୟଂ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖେହି ସନ୍ତପଣୀତାକାରାନୁପାପନଞ୍ଚ । ପସନ୍ନପଗ୍ଗହିତଉପଟ୍ଠିତସମାହିତଦସ୍ସନାକାରାନୁପାପନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଗହିତାନି, ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତେନେୱ ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ତଂତଂସଂୟୋଜନାନଂୟେୱ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନକିଚ୍ଚତା ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି । ସବ୍ବକତକିଚ୍ଚଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ଅମତାଭିମୁଖମେୱ ତବ୍ଭାୱପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି, ନ ଇତରାନି ୱିୟ କିଚ୍ଚନ୍ତରପସୁତଞ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ଅମତାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୟତା ଚା’’ତି ।

୨୨୦.ଏୱଂସନ୍ତେପୀତି ସତିପି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକତ୍ତେ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟପଦାଦୀହି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବାନି କୁସଲାକୁସଲୱୀରିୟାଦୀନି, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟପଦାଦୀହି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବାନି କାଲପୁଗ୍ଗଲପଚ୍ଚୟାଦିଭେଦେନ ଭିନ୍ନାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତିଚ୍ଚେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକାନି, ନ ୟସ୍ସା ଭୂମିୟା ୟାନି ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଚ ଅୱିସେସିତତ୍ତା ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବଭୂମିକତ୍ତଗହଣପ୍ପସଙ୍ଗେ ତଂନିୱତ୍ତନେନ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱଚନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତଦୀପକଂ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୨୨୩.ଇଧ ଅନାଭଟ୍ଠନ୍ତି ଏକନ୍ତାନାରମ୍ମଣତ୍ତେନ ଭାସିତଂ । ‘‘ରୂପମିସ୍ସକତ୍ତା ଅନାରମ୍ମଣେସୁ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ମିସ୍ସକତ୍ତା ଏୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନାରମ୍ମଣେସୁ ଅସଙ୍ଗହିତଂ । ନ ହି ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟା ଅନାରମ୍ମଣାତି ୱୁତ୍ତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଏକଦେସସ୍ସ ପନ ଅନାରମ୍ମଣେସୁ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ସଙ୍ଗହିତତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅରୂପକୋଟ୍ଠାସେନ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିତା ଅତ୍ଥୀତି ସିୟାପକ୍ଖେ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅରୂପକୋଟ୍ଠାସେନ ପନ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିତା, ରୂପକୋଟ୍ଠାସେନ ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବତା ଅତ୍ଥୀତି ମିସ୍ସକସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସେୱ ୱସେନ ସିୟାପକ୍ଖେ ସଙ୍ଗହିତଂ, ନ ଏକଦେସୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଅନାରମ୍ମଣଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବଂ ନ ହୋତୀତି । ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅନାରମ୍ମଣା, ସତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟା ଅନାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦିୱଚନଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନାରମ୍ମଣାନାରମ୍ମଣେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତା ନୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ସାରମ୍ମଣସ୍ସେୱ ନୱତ୍ତବ୍ବତଂ, ନୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ୱା ସାରମ୍ମଣତଂ । ନ ହି ନୱତ୍ତବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ସାରମ୍ମଣେ ନିରୁଳ୍ହୋ । ୟଦିପି ସିୟା, ‘‘ତିସ୍ସୋ ଚ ୱେଦନା ରୂପଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଇମେ ଧମ୍ମା ନୱତ୍ତବ୍ବା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦି ନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଅଥାପି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିସମ୍ବନ୍ଧୋ ନୱତ୍ତବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ସାରମ୍ମଣେସ୍ୱେୱ ୱତ୍ତତି, ‘‘ଦ୍ୱାୟତନା ସିୟା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦିଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ମନାୟତନଂ ସିୟା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ…ପେ॰… ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିପି, ‘‘ଧମ୍ମାୟତନଂ ସିୟା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ…ପେ॰… ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିପି, ‘‘ସିୟା ଅନାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ନ ହି ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକେ ସାୱସେସା ଦେସନା ଅତ୍ଥୀତି। ‘‘ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟା ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକାଲେ ଅରୂପସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଚ ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତା ନୱତ୍ତବ୍ବତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୨୫. ‘‘‘କିଂୱାଦୀ ଭନ୍ତେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’ତି ? ‘ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ ମହାରାଜା’’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା) ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାୱକା ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିନୋ । ତେ ହି ୱେନୟିକାଦିଭାୱଂ ୱିଭଜ୍ଜ ୱଦନ୍ତି, ଚୀୱରାଦୀନଂ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବଭାୱଂ ୱା ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦୱାଦେ ୱା ୱିଭଜ୍ଜ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦୀନଂ ଠପନୀୟାନଂ ଠପନତୋ ରାଗାଦିକ୍ଖୟସ୍ସ ସସ୍ସତସ୍ସ ରାଗାଦିକାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଉଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଚ ୱଚନତୋ, ନ ପନ ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟାଦୟୋ ତୟୋ ପଞ୍ହେ ଅପନେତ୍ୱା ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣୀୟମେୱ ୱଦନ୍ତୀତି । ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀନଂ ମଣ୍ଡଲଂ ସମୂହୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିମଣ୍ଡଲଂ, ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିନୋ ୱା ଭଗୱତୋ ପରିସା ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିମଣ୍ଡଲନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଆଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତଅୱିପରୀତତ୍ଥଦୀପନେନ ତେ ଅନବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତେନ। ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତୋ କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦାଦିକେ ଚ ୱଦନ୍ତୋ ସକସମୟଂ ୱୋକ୍କମତି ନାମ, ତଥା ଅୱୋକ୍କମନ୍ତେନ। ପରସମୟଂ ଦୋସାରୋପନବ୍ୟାପାରୱିରହେନ ଅନାୟୂହନ୍ତେନ। ‘‘ଇଦମ୍ପି ୟୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପରସମୟଂ ଅସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତେନାତି କେଚି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ୟଥା ତଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି ଅନଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୬) ୱଦନ୍ତୋ ସୁତ୍ତଂ ପଟିବାହତି ନାମ, ତଥା ଅପ୍ପଟିବାହନ୍ତେନ। ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ୟଥା ୟେମେ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା, ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ପାଚି॰ ୪୧୮, ୪୨୯), ‘‘ସୁପିନନ୍ତେ କତୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ଆପତ୍ତିକରୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଏୱମାଦିଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିନୟଂ ପଟିଲୋମେତି ନାମ, ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ତଂ ଅନୁଲୋମେନ୍ତେନ। ପଟିଲୋମେନ୍ତୋ ହି କମ୍ମନ୍ତରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଧମ୍ମତଞ୍ଚ ୱିଲୋମେତି । ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସେ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତେ ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମଆଚରିୟୱାଦଅତ୍ତନୋମତିମହାପଦେସେ ଓଲୋକେନ୍ତେନ। ତଂଓଲୋକନେନ ହି ସୁତ୍ତେ ୱିନୟେ ଚ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ନାତିଧାୱତି । ଧମ୍ମନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପାଳିଂ । ଅତ୍ଥନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ । ହେତୁହେତୁଫଲାନି ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତାନି । ‘‘ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଅପରେହିପି ପରିୟାୟେହି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ। ‘‘ସଙ୍ଖାରା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଣ୍ହା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଉପାଦାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନାତି ୱଦନ୍ତି ।

ସତ୍ତୋତି ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାତି ୱଦନ୍ତି, ସତ୍ତସୁଞ୍ଞେସୁ ୱା ସଙ୍ଖାରେସୁ ସତ୍ତୱୋହାରୋ । ପଚ୍ଚୟାକାରମେୱ ଚାତି ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଏୱ ଚ, ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ ।

ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ କାତବ୍ବତ୍ତା ଦୁକ୍କରତ୍ତା ଚ ।

ପତିଟ୍ଠଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମୀତି ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ସୁକରା ହୋତି, ତଂ ନୟଂ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଞାଣବଲେନ ନାଧିଗଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସୟଂ ପନ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସାସନଂ ପନିଦ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇଧ ସାସନନ୍ତି ପାଳିଧମ୍ମମାହ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମେୱ ୱା । ସୋ ହି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମାଦିନାନାଦେସନାନୟମଣ୍ଡିତୋ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅଜ୍ଜାପି ପୱତ୍ତତୀତି ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ତଦଟ୍ଠକଥାସଙ୍ଖାତୋ ଚ ପୁବ୍ବାଚରିୟମଗ୍ଗୋତି ।

‘‘ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତା’’ତି ଆଦରଜନନେ କିଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥଂ କତ୍ୱା, ୟଥା ୱା ନ ନସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅଟ୍ଠିଗତଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା । ପୁବ୍ବକାଲତୋ ଅପରକାଲେ ଭୱଂ ପୁବ୍ବାପରିୟଂ। ପଠମାରମ୍ଭାଦିତୋ ପଭୁତି ଖଣେ ଖଣେ ଞାଣୱିସେସଂ କିଲେସକ୍ଖୟୱିସେସଞ୍ଚ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କମ୍ମୱିପାକକିଲେସୱଟ୍ଟାନଂ ମୂଲକାରଣତ୍ତା ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ମୂଲଂ । ତତ୍ଥ ୱଲ୍ଲିୟା ମୂଲେ ଦିଟ୍ଠେ ତତୋ ପଭୁତି ୱଲ୍ଲିୟା ହରଣଂ ୱିୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ମୂଲେ ଦିଟ୍ଠେ ତତୋ ପଭୁତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନା ନ କାତବ୍ବା । ନ ହି ଭଗୱତୋ ‘‘ଇଦମେୱ ଦିଟ୍ଠଂ, ଇତରଂ ଅଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱିଭଜନୀୟଂ ଅତ୍ଥି ସବ୍ବସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ମୂଲତୋ ପଭୁତି ପନ ୱଲ୍ଲିୟା ହରଣଂ ୱିୟ ମୂଲତୋ ପଭୁତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନା କତାତି ଇଦମେତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞମଧିପ୍ପେତଂ, ବୋଧନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱା ବୋଧେତବ୍ବଭାୱେନ ମୂଲାଦିଦସ୍ସନସାମଞ୍ଞଞ୍ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତସ୍ସାତି –

‘‘ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁମାରୋ ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକମନ୍ୱାୟ ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ…ପେ॰… ରଜନୀୟେହି, ସୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ପିୟରୂପେ ରୂପେ ସାରଜ୍ଜତି, ଅପିୟରୂପେ ରୂପେ ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି, ଅନୁପଟ୍ଠିତକାୟସତୀ ଚ ୱିହରତି ପରିତ୍ତଚେତସୋ । ସୋ ତଞ୍ଚ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି । ୟତ୍ଥସ୍ସ ତେ ଉପ୍ପନ୍ନା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ସୋ ଏୱଂ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦନଂ ୱେଦେତି ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା, ସୋ ତଂ ୱେଦନଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ଅଭିୱଦତି ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୮) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି । ଅଭିୱଦତୋତି ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱଚୀଭେଦକରପ୍ପତ୍ତାୟ ବଲୱତଣ୍ହାୟ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଅଭିୱଦତୋ । ତତୋ ବଲୱତିୟା ମୋଚେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୋ। ତତୋପି ବଲୱତୀ ଉପାଦାନଭୂତା ତଣ୍ହା ନନ୍ଦୀ। ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭିନନ୍ଦନାଦିନା ତଣ୍ହା ୱୁତ୍ତା, ନନ୍ଦୀୱଚନେନ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଉପାଦାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ନନ୍ଦିତାତଦୱିପ୍ପୟୋଗତାହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନଭାୱେହି ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତିଆଦିକଞ୍ଚ ତତ୍ଥେୱ ମହାତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୨-୪୦୩) ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିପାକୱଟ୍ଟଭୂତେ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିଫସ୍ସାଦୟୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଓଜଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ତଣ୍ହାନିଦାନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ୱଟ୍ଟୂପତ୍ଥମ୍ଭକା ପନ ଇତରେପି ଆହାରା ତଣ୍ହାପଭୱେ ତସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ‘‘ତଣ୍ହାନିଦାନା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।

ତତୋ ତତୋତି ଚତୁବ୍ବିଧାସୁ ଦେସନାସୁ ତତୋ ତତୋ ଦେସନାତୋ । ଞାୟପ୍ପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଞାୟୋତି ମଗ୍ଗୋ, ସୋୟେୱ ୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ‘‘ଅରିୟୋ ଚସ୍ସ ଞାୟୋ ପଞ୍ଞାୟ ସୁଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୧) ୱଚନତୋ । ସୟମେୱ ହି ସମନ୍ତଭଦ୍ରକତ୍ତା ତଥା ତଥା ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତ୍ତା ତାୟ ତାୟ ଦେସନାୟ ଅତ୍ତନୋ ପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି । ସମନ୍ତଭଦ୍ରକତ୍ତଂ ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତି ଚ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଦେସନାନଂ ସମାନଂ କାରଣନ୍ତି ୱିସେସକାରଣଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ୱିସେସତୋ’’ତି । ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନା, ଅସ୍ସ ୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦେସନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପୱତ୍ତିକାରଣୱିଭାଗୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋୱ, କାରଣନ୍ତି ୱା ଗହିତାନଂ ପକତିଆଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଞ୍ଚ ଅକାରଣତା କାରଣତା ଚ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୂଳ୍ହା କେଚି ଅକାରଣଂ ‘‘କାରଣ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, କେଚି ନ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ତେସଂ ୟଥାସକେହି ଅନୁରୂପେହି କାରଣେହି ସଙ୍ଖାରାଦିପୱତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନୁଲୋମଦେସନା ପୱତ୍ତା, ଇତରାସଂ ତଦତ୍ଥତାସମ୍ଭୱେପି ନ ତାସଂ ତଦତ୍ଥମେୱ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥନ୍ତରସବ୍ଭାୱତୋ । ଅୟଂ ପନ ତଦତ୍ଥା ଏୱାତି ଏତିସ୍ସା ତଦତ୍ଥତା ୱୁତ୍ତା । ପୱତ୍ତିଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା ଆଦି, ତତୋ ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ତତୋ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ।

ଅନୁୱିଲୋକୟତୋ ୟୋ ସମ୍ବୋଧିତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଂତଂଫଲପଟିୱେଧୋ ପୱତ୍ତୋ, ତଦନୁସାରେନ ତଦନୁଗମେନ ଜରାମରଣାଦିକସ୍ସ ଜାତିଆଦିକାରଣଂ ୟଂ ଅଧିଗତଂ, ତସ୍ସ ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅସ୍ସ ପଟିଲୋମଦେସନା ପୱତ୍ତା, ଅନୁୱିଲୋକୟତୋ ପଟିଲୋମଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦେସେନ୍ତୋପି ହି ଭଗୱା କିଚ୍ଛାପନ୍ନଂ ଲୋକଂ ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱା ପୁବ୍ବଭାଗ…ପେ॰… ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦେସେତୀତି । ଆହାରତଣ୍ହାଦୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧା, ସଙ୍ଖାରାୱିଜ୍ଜା ଅତୀତଦ୍ଧାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୟାୱ ଅତୀତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଅତିହରିତ୍ୱା’’ତି, ଆହାରା ୱା ତଣ୍ହାୟ ପଭାୱେତବ୍ବା ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା, ତଣ୍ହାଦୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ସଙ୍ଖାରାୱିଜ୍ଜା ଅତୀତୋତି । ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ପନ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂନିଦାନଦସ୍ସନୱସେନ ଫଲକାରଣପରମ୍ପରାୟ ଦସ୍ସନଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆହାରା ପୁରିମତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପାଦିତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା, ତଣ୍ହାଦୟୋ ଅତୀତୋ, ସଙ୍ଖାରାୱିଜ୍ଜା ତତୋପି ଅତୀତତରୋ ସଂସାରସ୍ସ ଅନାଦିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୟାୱ ଅତୀତଂ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ୟାୱ ଅତୀତତରଂ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ।

ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଆହାରକା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା –

‘‘ଆହାରେତୀତି ଅହଂ ନ ୱଦାମି, ଆହାରେତୀତି ଚାହଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ତତ୍ରସ୍ସ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋ ‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଆହାରେତୀ’ତି । ଏୱଂ ଚାହଂ ନ ୱଦାମି, ଏୱଂ ପନ ଅୱଦନ୍ତଂ ମଂ ୟୋ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ ‘କିସ୍ସ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ’ତି । ଏସ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋ, ତତ୍ର କଲ୍ଲଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨) –

ୱଚନତୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଫସ୍ସଚେତନାନଂ ତପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁତ୍ତା ଚ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ । ତେନ ହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତରୂପକାୟସ୍ସ, ତଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣାୟୂହନଂ ହୋତି । ଭୋଜନଞ୍ହି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ରାଗାଦୀନଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ତେ କମ୍ମୱଟ୍ଟସଙ୍ଗହିତା ଆହାରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପରିୟାୟେ ପୁରିମୋୟେୱତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ । ଅତୀତଦ୍ଧୁତୋ ପଭୁତି ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩) ଅତୀତେ ତତୋ ପରଞ୍ଚ ହେତୁଫଲପଟିପାଟିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଆହାରାନଂ ନିଦାନଦସ୍ସନୱସେନ ଆରୋହିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନେନ ୱିନା ଅବୁଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ତଂସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସା ଅୟଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାଗତଦ୍ଧୁନୋ ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅନାଗତଦ୍ଧୁନୋ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହେତୁଫଲପରମ୍ପରାୟ ତସ୍ସ ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମୂଲକାରଣସଦ୍ଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ନ ଅକାରଣ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଅକାରଣଂ ୟଦି ସିୟା, ସୁତ୍ତଂ ପଟିବାହିତଂ ସିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୁତ୍ତଂ ଆହରତି । ୱଟ୍ଟକଥାୟ ସୀସଭାୱୋ ୱଟ୍ଟହେତୁନୋ କମ୍ମସ୍ସପି ହେତୁଭାୱୋ । ତତ୍ଥ ଭୱତଣ୍ହାୟପି ହେତୁଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା, ତାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ଭୱେ ତଣ୍ହୁପ୍ପତ୍ତିତୋତି ଅୱିଜ୍ଜା ୱିସେସେନ ସୀସଭୂତାତି ‘‘ମୂଲକାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅପଞ୍ଞାୟମାନାୟ ଉପ୍ପାଦୱିରହତୋ ନିଚ୍ଚତଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଏୱଞ୍ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । ତେନ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତା ନତ୍ଥୀତି ଅପଞ୍ଞାୟନତୋ ପୁରିମକୋଟିଅପଞ୍ଞାୟନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାହେତୁକ୍କମେନ ଫଲେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ‘‘ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିଗାମିନୋ’’ତି ୱଚନଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣାୱିରୋଧନତ୍ଥଂ । ଦ୍ୱନ୍ଦେ ହି ପୂଜିତସ୍ସ ପୁବ୍ବନିପାତୋତି । ସୱରା କିର ମଂସସ୍ସ ଅଟ୍ଠିନା ଅଲଗ୍ଗନତ୍ଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତାପେତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉଣ୍ହୋଦକଂ ପାୟେତ୍ୱା ୱିରିତ୍ତଂ ସୂନଂ ଅଟ୍ଠିତୋ ମୁତ୍ତମଂସଂ ଗାୱିଂ ମାରେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପି’’ଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱଜ୍ଝା ଗାୱୀ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉଣ୍ହୋଦକପାନଂ ଆରଭତି, ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିକମ୍ମଂ । ୟଥା ପନ ସା ଉଣ୍ହୋଦକପାନେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଣ୍ହାୱସେନ ସୀତୁଦକପାନଂ ଆରଭତି, ଏୱମୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ମନ୍ଦତ୍ତା ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିକମ୍ମେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଣ୍ହାୱସେନ ସୁଗତିଗାମିକମ୍ମଂ ଆରଭତି । ଦୁକ୍ଖେ ହି ଅୱିଜ୍ଜଂ ତଣ୍ହା ଅନୁୱତ୍ତତି, ସୁଖେ ତଣ୍ହଂ ଅୱିଜ୍ଜାତି ।

ଏୱନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତତ୍ତା ତଣ୍ହାୟ ସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ଅୟଂ କାୟୋତି ସୱିଞ୍ଞାଣକକାୟୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଫସ୍ସକାରଣଞ୍ଚେତଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆୟତନଛକ୍କଂ ୱା । ସମୁଦାଗତୋତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ବହିଦ୍ଧା ଚ ନାମରୂପନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ସୱିଞ୍ଞାଣକକାୟୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ସଳାୟତନାନି ୱା । ଇତ୍ଥେତନ୍ତି ଇତ୍ଥଂ ଏତଂ । ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଚ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥିତାନି ଦ୍ୱୟନାମାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦ୍ୱୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫସ୍ସୋତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନି ଦ୍ୱୟାନି ପଟିଚ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି । ମହାଦ୍ୱୟଂ ନାମ କିରେତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୯) ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩) ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଚେୱ ରୂପା ଚ…ପେ॰… ମନୋ ଚେୱ ଧମ୍ମା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱୟାନି ପଟିଚ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ‘‘ଅୟଞ୍ଚେୱ କାୟୋ’’ତି ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟେ ସେସଧମ୍ମେ ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସିତେ ଏୱ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଚକ୍ଖାଦିକାୟଂ ଏକତ୍ତେନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ବହିଦ୍ଧା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଏକତ୍ତେନେୱ ବାହିରାୟତନନ୍ତି ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି ପଟିଚ୍ଚ ଫସ୍ସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ମହାଦ୍ୱୟଂ ନାମେତନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଛହାୟତନେହି ଚାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୯) ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତାନି ସନିସ୍ସୟାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ‘‘ବହିଦ୍ଧା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନି ରୂପାଦୀନି ପରେସଂ । ତଥା ଅୟଂ କାୟୋ ଅତ୍ତନୋୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି, ବହିଦ୍ଧା ନାମରୂପଂ ପରେସଂ ବାହିରାନୀତି । ଅଞ୍ଞଥା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନମତ୍ତେ ଏୱ ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନେୱ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେହି ଦୀପନା ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟାତି । ସଳେୱାୟତନାନୀତି ସଳେୱ ସମ୍ଫସ୍ସକାରଣାନି, ୟେହି କାରଣଭୂତେହି ଆୟତନେହି ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ବାଲୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି ।

ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ତଣ୍ହାୟ ସଂୟୁତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସୁତ୍ତେ ସଙ୍ଖାରେ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନିସ୍ସିତେ ଏୱ କତ୍ୱା କାୟଗ୍ଗହଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନାନି ଗହେତ୍ୱା ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ କାୟେ ସଳାୟତନାନଂ ଫସ୍ସଂ ତଂନିସ୍ସିତମେୱ କତ୍ୱା ୱେଦନାୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଭଗୱତା ବାଲପଣ୍ଡିତାନଂ ଅତୀତଦ୍ଧାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମୂଲକୋ ୱେଦନାନ୍ତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପୁନ ଚ ବାଲପଣ୍ଡିତାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ –

‘‘ୟାୟ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ୟାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅୟଂ କାୟୋ ସମୁଦାଗତୋ, ସା ଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜା ବାଲସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନା, ସା ଚ ତଣ୍ହା ଅପରିକ୍ଖୀଣା । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲୋ ଅଚରି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ, ତସ୍ମା ବାଲୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା କାୟୂପଗୋ ହୋତି, ସୋ କାୟୂପଗୋ ସମାନୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଜାତିୟା…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୯) –

ୱେଦନାପଭୱଂ ସାୱିଜ୍ଜଂ ତଣ୍ହଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପାଦାନଭୱେ ଚ ତଂନିସ୍ସିତେ କତ୍ୱା ‘‘କାୟୂପଗୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଜାତିଆଦିକେ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହେତୁସମୁଟ୍ଠାନତୋ ପଭୁତି ଉଭୟମୂଲୋୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ଚ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହେତୁପରିକ୍ଖୟତୋ ପଭୁତି ଉଭୟମୂଲକୋ ପଟିଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ।

ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିକମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜା ‘‘ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତଥା ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ୱିନ୍ଦିୟସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ‘‘ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀ’ତି ଚ । ଅତ୍ତନି ନିସ୍ସିତାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଉପ୍ପାଦନଂ ଆୟତନଂ। ସମ୍ମୋହଭାୱେନେୱ ଅନଭିସମୟଭୂତତ୍ତା ଅୱିଦିତଂ ଅଞ୍ଞାତଂ କରୋତି। ଅନ୍ତୱିରହିତେ ଜୱାପେତୀତି ଚ ୱଣ୍ଣାଗମୱିପରିୟାୟୱିକାରୱିନାସଧାତୁଅତ୍ଥୱିସେସୟୋଗେହି ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱସେନ ତୀସୁପି ପଦେସୁ ଅ-କାର ୱି-କାର ଜ-କାରେ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ଜ-କାରସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟସ୍ସ ଆଗମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଭାୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନି ‘‘ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ, ଇଦମାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅୱିଜ୍ଜା ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ୱୁତ୍ତା । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସଭାୱଚ୍ଛାଦନତୋ ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଭାୱସ୍ସ, ଜରାମରଣାଦୀନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଭାୱସ୍ସ ଚ ଛାଦନତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଛାଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସଙ୍ଖାର-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେନ ଆଗତା ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାର-ସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରା। ୟଦିପି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାପି ସଙ୍ଖାର-ସଦ୍ଦେନ ଆଗତା, ତେ ପନ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ପଧାନାତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘ଦୁୱିଧା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିସଙ୍ଖରଣକସଙ୍ଖାରଂ ସଙ୍ଖାର-ସଦ୍ଦେନାଗତଂ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରା ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘ସଙ୍ଖାର-ସଦ୍ଦେନାଗତସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱା ସମୁଦାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଦେକଦେସୋ ଚ ଇଧ ୱଣ୍ଣିତବ୍ବଭାୱେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି, ତସ୍ମା ୱଣ୍ଣିତବ୍ବସବ୍ବସଙ୍ଗହଣୱସେନ ଦୁୱିଧତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଠମଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତିଆଦିନା ୱିତକ୍କୱିଚାରଅସ୍ସାସପସ୍ସାସସଞ୍ଞାୱେଦନାୱଚୀସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ନ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରେସୁ ୱୁତ୍ତା କାୟସଞ୍ଚେତନାଦୟୋ ।

ପରିତସ୍ସତୀତି ପିପାସତି । ଭୱତୀତି ଉପପତ୍ତିଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଭାୱୟତୀତି କମ୍ମଭୱଂ । ଚୁତି ଖନ୍ଧାନଂ ମରଣନ୍ତି ‘‘ମରନ୍ତି ଏତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଉପ୍ପାଦଦୁକ୍ଖା ଠିତିଦୁକ୍ଖା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) ୱଚନତୋ ଦ୍ୱେଧା ଖଣତି । ଆୟାସୋତି ପରିସ୍ସମୋ ୱିସାଦୋ । କେୱଲ-ସଦ୍ଦୋ ଅସମ୍ମିସ୍ସୱାଚକୋ ହୋତି ‘‘କେୱଲା ସାଲୟୋ’’ତି, ନିରୱସେସୱାଚକୋ ଚ ‘‘କେୱଲା ଅଙ୍ଗମଗଧା’’ତି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱେଧାପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମିସ୍ସସ୍ସାତି ସୁଖରହିତସ୍ସ । ନ ହି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଉପ୍ପାଦୱୟରହିତଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ, ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ସମ୍ମୋହୟତୀତି ସମ୍ମୋହନରସା। ଆରମ୍ମଣସଭାୱସ୍ସ ଛାଦନଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଛାଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ୱଚନତୋ ଆସୱପଦଟ୍ଠାନା। ପଟିସନ୍ଧିଜନନତ୍ଥଂ ଆୟୂହନ୍ତି ବ୍ୟାପାରଂ କରୋନ୍ତୀତି ଆୟୂହନରସା, ରାସିକରଣଂ ୱା ଆୟୂହନଂ। ନାମରୂପସ୍ସ ପୁରେଚାରିକଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମରସଂ। ପୁରିମଭୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟନଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ପଟିସନ୍ଧିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହ ସମ୍ପୟୁଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ପୟୋଗରସଂ। ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ ରୂପଂ ୱିକିରତୀତି ୱିକିରଣରସଂ। ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପିସିୟମାନା ତଣ୍ଡୁଲାଦୟୋ ୱିକିରନ୍ତି ଚୁଣ୍ଣୀ ଭୱନ୍ତୀତି । ନାମସ୍ସ କଦାଚି କୁସଲାଦିଭାୱୋ ଚ ଅତ୍ଥୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅବ୍ୟାକତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଅଚେତନା ଅବ୍ୟାକତା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଅନାରମ୍ମଣତା ୱା ଅବ୍ୟାକତତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଆୟତନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଘଟନଲକ୍ଖଣଂ, ଆୟାନଂ ତନନଲକ୍ଖଣଂ ୱା । ଦସ୍ସନାଦୀନଂ କାରଣଭାୱୋ ଦସ୍ସନାଦିରସତା। ଅକୁସଲୱିପାକୁପେକ୍ଖାୟ ଅନିଟ୍ଠଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖେନ ଇତରାୟ ଚ ଇଟ୍ଠଭାୱତୋ ସୁଖେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି ଆହ । ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟତ୍ତା ହେତୁଲକ୍ଖଣା ତଣ୍ହା। ‘‘ତତ୍ରତତ୍ରାଭିନନ୍ଦିନୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩, ୪୬୦; ୱିଭ॰ ୨୦୩) ୱଚନତୋ ଅଭିନନ୍ଦନରସା। ଚିତ୍ତସ୍ସ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ରୂପାଦୀସୁ ଅତିତ୍ତଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଅତିତ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା କାମୁପାଦାନଂ, ସେସାନି ଦିଟ୍ଠି ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। କମ୍ମୁପପତ୍ତିଭୱୱସେନ ଭୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାଦୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନୁବୋଧାଦିଭାୱଗ୍ଗହଣଂ । ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି, ଅସୁଭାଦୀସୁ ସୁଭାଦିୱିପଲ୍ଲାସା ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତି। ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତା ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତି। ନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ଛଦ୍ୱାରିକତା ଛଳାରମ୍ମଣତା ଚ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ ଅରୂପଧମ୍ମାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବେସୁପୀ’’ତି । ନୋଭୟଗୋଚରନ୍ତି ମନାୟତନମାହ । ନ ହି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଦେସୱସେନ ଆସନ୍ନତା ଦୂରତା ଚ ଅତ୍ଥି ଅସଣ୍ଠାନତ୍ତା, ତସ୍ମା ମନାୟତନସ୍ସ ଗୋଚରୋ ନ ମନାୟତନଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ ଅସମ୍ପତ୍ତୋ ୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ସୋକାଦୀନଂ ସବ୍ଭାୱା ଅଙ୍ଗବହୁତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗେ ‘‘ଦ୍ୱାଦସେୱା’’ତି ଅଙ୍ଗାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ସୋକାଦୟୋ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ଫଲେନ ପନ କାରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ମୂଲଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତେ ୱୁତ୍ତାତି । ଜରାମରଣବ୍ଭାହତସ୍ସ ହି ବାଲସ୍ସ ତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ସୋକାଦୀନଂ ଜରାମରଣକାରଣତା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ସାରୀରିକାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଫୁଟ୍ଠୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୨) ଚ ସୁତ୍ତେ ଜରାମରଣନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ତଂତଂନିମିତ୍ତାନଂ ସାଧକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଜରାମରଣେନେୱ ସୋକାଦୀନଂ ଏକସଙ୍ଖେପୋ କତୋ, ତସ୍ମା ତେସଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟତା ୟୁଜ୍ଜତି । ଜରାମରଣପଚ୍ଚୟଭାୱେ ହି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏକସଙ୍ଖେପୋ କାତବ୍ବୋ ସିୟା, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ପନ ଜରାମରଣଂ ସୋକାଦୟୋ ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ଜରାମରଣଂ ଏକନ୍ତିକଂ ଅଙ୍ଗଭାୱେନେୱ ଗହିତଂ, ସୋକାଦୟୋ ପନ ରୂପଭୱାଦୀସୁ ଅଭାୱତୋ ଅନେକନ୍ତିକା କେୱଲଂ ପାକଟେନ ଫଲେନ ଅୱିଜ୍ଜାନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତା । ତେନ ଅନାଗତେ ଜାତିୟା ସତି ତତୋ ପରାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ହେତୁହେତୁଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ଦସ୍ସିତାତି ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି । ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ସୋକାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜା କାରଣନ୍ତି ଏତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ସୋକାଦୀନଂ ବାଲସ୍ସ ଜରାମରଣନିମିତ୍ତତାମତ୍ତସ୍ସ । ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୨) ହି ୱଚନେନ ଅୱିଜ୍ଜା ସୋକାଦୀନଂ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ନ ଚ ଜରାମରଣନିମିତ୍ତମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅୱିଜ୍ଜାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨୬.‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ୯୨ ସଙ୍ଖାରା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିସେସନଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ପିତା କଥୀୟତି ‘‘ଦୀଘୋ ସାମୋ, ମିତ୍ତୋ ରସ୍ସୋ, ଓଦାତୋ ଦତ୍ତୋ’’ତି ।

ରସିତବ୍ବୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ସଭାୱୋ ରସୋ, ଅତ୍ତନୋ ରସୋ ସରସୋ, ୟାଥାୱୋ ସରସୋ ୟାଥାୱସରସୋ, ସୋ ଏୱ ଲକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ। ‘‘କତମା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜା ? ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ସୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରେୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନା’’ତି ଆହ । ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ ପନାତିଆଦିନା ଇଧ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ କଥିତାୟ ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ କିଚ୍ଚଜାତିତୋ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ପଦେହି ଲକ୍ଖଣତୋ ଚ କଥିତତ୍ତା ତଦତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ୱିଭାୱନଂ କରୋତି । ଅହାପେତ୍ୱା ୱିଭଜିତବ୍ବୱିଭଜନଞ୍ହି ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟୋ।

ଜାୟତି ଏତ୍ଥାତି ଜାତି, ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ୟଦିପି ନିରୋଧମଗ୍ଗେ ଅୱିଜ୍ଜା ଆରମ୍ମଣଂ ନ କରୋତି, ତେ ପନ ଜାନିତୁକାମସ୍ସ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନ ଅନିରୋଧମଗ୍ଗେସୁ ନିରୋଧମଗ୍ଗଗ୍ଗହଣକଆରଣୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତମାନା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତେସମ୍ପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତା ହୋତି, ଇତରେସଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଚାତି । ସଙ୍ଘିକବଲଦେୱଗୋଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଘାଟିନଙ୍ଗଲାଦୀନି ୱିୟ ଅଞ୍ଞସେତାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଦୁକ୍ଖାଦିୱିସୟାନଂ ଅନ୍ଧତ୍ତକରାନଂ ଲୋଭାଦୀନଂ ନିୱତ୍ତକୋ ଅଞ୍ଞାଣାଦିସଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅତ୍ଥତ୍ଥନ୍ତି ଫଲଫଲଂ । ଆମେଡିତୱଚନଞ୍ହି ସବ୍ବେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପାକଟକରଣଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ । ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିପରୀତତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥେନେୱତ୍ଥଂ ୱିସେସୟତି । ନ ହି ଞାଣଂ ଅନତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥୋତି ଗଣ୍ହାତୀତି । ଏୱଂ କାରଣକାରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂ ଆକାରନ୍ତି ଅତ୍ଥତ୍ଥାଦିଆକାରଂ । ଗହେତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତେ ପୱେସେତ୍ୱା, ଚିତ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା ଗହିତଂ କତ୍ୱା । ପଟିୱିଦ୍ଧସ୍ସ ପୁନ ଅୱେକ୍ଖଣା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା। ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତିତାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ଭାୱୋ ବାଲ୍ୟଂ । ପଜାନାତୀତି ପକାରେହି ଜାନାତି । ବଲୱମୋହନଂ ପମୋହୋ। ସମନ୍ତତୋ ମୋହନଂ ସମ୍ମୋହୋ।

ଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣତାତି ଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣତାୟ, ୟାୟ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଛାଦେନ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ସା ତେସଂ ଭାୱୋତି ଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣତା, ଆରମ୍ମଣମେୱ ୱା ଆରମ୍ମଣତା, ଦୁକ୍ଖଂ ଆରମ୍ମଣତା ଏତିସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣତା।

ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରା ନ ସଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ତଦାରମ୍ମଣତା ଅୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇତରେସଂ ସଭାୱତୋ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣତା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପିଚ ଖୋ ପନାତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଖତସଭାୱତ୍ତା ତତୋପି ନିରୋଧସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତରତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ପୁନାତୀତି ସୋଧେତି ଅପୁଞ୍ଞଫଲତୋ ଦୁକ୍ଖସଂକିଲେସତୋ ଚ, ହିତସୁଖଜ୍ଝାସୟେନ ପୁଞ୍ଞଂ କରୋତୀତି ତଂନିପ୍ଫାଦନେନ କାରକସ୍ସଜ୍ଝାସୟଂ ପୂରେତୀତି ପୁଞ୍ଞୋ, ପୂରକୋ ପୁଜ୍ଜନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଚ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣେନ ‘‘ପୁଞ୍ଞୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମାଧିପଚ୍ଚନୀକାନଂ ଅତିଦୂରତାୟ ନ ଇଞ୍ଜତି ନ ଚଲତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟସ୍ସାତି ଦ୍ୱାରସ୍ସ ସାମିଭାୱେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।

ପୁଞ୍ଞୁପଗନ୍ତି ଭୱସମ୍ପତ୍ତୁପଗଂ । ତତ୍ଥାତି ୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨) । ତଞ୍ହି ପଧାନଭାୱେନ ଗହିତନ୍ତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୨) ପନ ‘‘ତୟୋମେ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଆଗତନ୍ତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁଜିନଭାସିତୋ ପନ ଅୟଂ, ନ ପଚ୍ଚେକଜିନଭାସିତୋ, ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ ଏତେସଂ ସୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ତେ ଗହିତା । କଥଂ ପନେତେନ ଗହଣେନାୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେପି ହି ସୁତ୍ତେପି ଏକସଦିସାୱ ତନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତୋତି ପାକଟେନ ସୁତ୍ତନ୍ତେନ ସଦିସତ୍ତା ଅୟମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତୋତି ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।

‘‘ତେରସାପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ନ ଭାୱନାମୟତା ପାକଟାତି ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ। ପଥୱୀ ପଥୱୀତିଆଦିଭାୱନା ଚ କସିଣପରିକମ୍ମକରଣଂ ମଣ୍ଡଲକରଣଞ୍ଚ ଭାୱନଂ ଭଜାପେନ୍ତି ।

ଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଦାନଂ। ତତ୍ଥ ବ୍ୟାପାରଭୂତା ଆୟୂହନଚେତନା ଦାନଂ ଆରବ୍ଭ ଦାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଇତରେସୁ । ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେନାତି ଅନୁମୋଦନାପୱତ୍ତିନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନପି ହି ଅନୁସ୍ସରତି ଏୱାତି ।

ଅସରିକ୍ଖକମ୍ପି ସରିକ୍ଖକେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିପାକେନ ୱେହପ୍ଫଲାଦୀସୁ ୱିନାପି ଅସଞ୍ଞେସୁ କଟତ୍ତାରୂପଂ । ରୂପମେୱ ସଫନ୍ଦନତ୍ତା ‘‘ସଇଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଇଞ୍ଜନକରନୀୱରଣାଦୀନଂ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ, ରୂପତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଇଞ୍ଜନକସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ୱା । ତେନେୱ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ଅନିଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ମହାତୁଲାୟ ଧାରୟମାନୋ ନାଳିୟା ମିନମାନୋ ଚ ସମୁଦାୟମେୱ ଧାରେତି ମିନତି ଚ, ନ ଏକେକଂ ଗୁଞ୍ଜଂ, ଏକେକଂ ତଣ୍ଡୁଲଂ ୱା, ଏୱଂ ଭଗୱାପି ଅପରିମାଣା ପଠମକୁସଲଚେତନାୟୋ ସମୁଦାୟୱସେନେୱ ଗହେତ୍ୱା ଏକଜାତିକତ୍ତା ଏକମେୱ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ଦୁତିୟାଦୟୋପୀତି ।

‘‘କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଆଦାନଗ୍ଗହଣଚୋପନଂ ପାପୟମାନା ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଚନୱିସେସମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତି । କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତି ଏୱ ହି ଆଦାନାଦିପାପନାତି । ପୁରିମେନ ୱା ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ଚେତନାୟ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିରୂପସମୁଟ୍ଠାପନଂ । ତତ୍ଥ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗହଣଂ ଆଦାନଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଗହଣଂ ଗହଣଂ, ଫନ୍ଦନଂ ଚୋପନଂ।

ଏତ୍ଥାତି କାୟୱଚୀସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେ, କାୟୱଚୀସଞ୍ଚେତନାଗହଣେ ୱା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ନ ଗହିତା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି । କସ୍ମା ପନ ନ ହୋତି, ନନୁ ସାପି କୁସଲା ୱିପାକଧମ୍ମା ଚାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାମାନେ ପନ ସନ୍ତାନେ ସବ୍ୟାପାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ତସ୍ସା କୁସଲତା ୱିପାକଧମ୍ମତା ଚ ୱୁତ୍ତା, ନ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନେନ, ସା ପନ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦୟନ୍ତୀ ରୂପାୱଚରମେୱ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଭୂମିକଂ କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞଭୂମିକଂ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି । ଅତ୍ତନା ସଦିସାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ତିଟ୍ଠାନିକଂ ତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମସଦିସାରମ୍ମଣସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ନ ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣୋ ଅତ୍ଥି, ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ଚ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣାୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିପାକଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । କସିଣେସୁ ଚ ଉପ୍ପାଦିତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିସ୍ସ ଆନିସଂସଭୂତା ଅଭିଞ୍ଞା । ୟଥାହ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪-୨୪୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୪-୩୮୬) । ତସ୍ମା ସମାଧିଫଲସଦିସା ସା, ନ ଚ ଫଲଂ ଦେତୀତି ଦାନସୀଲାନିସଂସୋ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ୱିୟ ସାପି ୱିପାକଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି । ୟଥା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା, ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାପି ନ ହୋତୀତି ଇଦଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତେ ଧମ୍ମେ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅମତଗ୍ଗପଥାନୁଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଦସ୍ସନଭାୱନାନଂ ଅଭାୱେପି ୟେସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସେକ୍ଖାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେସଂ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ତେହି ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଅକୁସଲା ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଭାୱନାୟ ଅଭାୱା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଚିନ୍ତା ନତ୍ଥି । ତେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତମାନା ତେ ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାପି ‘‘ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ କେସଞ୍ଚି କେଚି କଦାଚି ଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ କେସଞ୍ଚି କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସେକ୍ଖାନଂ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନା ଭାୱନାୟ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା । ତେନେୱ ସେକ୍ଖାନଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଚତ୍ତତ୍ତା ୱନ୍ତତ୍ତା ମୁତ୍ତତ୍ତା ପହୀନତ୍ତା ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା ଉକ୍ଖେଟିତତ୍ତା ସମୁକ୍ଖେଟିତତ୍ତା ଅସ୍ସାଦିତବ୍ବା ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବା ଚ ନ ହୋନ୍ତି, ପହୀନତାୟ ଏୱ ସୋମନସ୍ସହେତୁଭୂତା ଅୱିକ୍ଖେପହେତୁଭୂତା ଚ ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ନ ତେ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନ ହି ପହୀନେ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅରିୟୋ ରାଗାଦିକିଲେସେ ଉପ୍ପାଦେତି ।

ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତି…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ…ପେ॰… ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୮୦; ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୭), ନ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଇତରେସଂ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଆରବ୍ଭ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ହି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୯) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ପହାତବ୍ବାନଂ ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତେପି ୟାଦିସାନଂ ତାହି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତା ଆପାଦେତବ୍ବା, ତେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ୱତ୍ତମାନା ଦସ୍ସନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତେନ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା, ସେକ୍ଖେସୁ ୱତ୍ତମାନା ଭାୱନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତାୟ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା । ତେସୁ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ସହାୟୱିରହା ୱିପାକଂ ନ ଜନୟନ୍ତୀତି ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଚେତନାୟ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଦସ୍ସନଭାୱନାରହିତାନଂ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଚ ସଂୟୋଜନତ୍ତୟତଦେକଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ଅପରିକ୍ଖୀଣସହାୟାନଂ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂ ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ୟଦି ଏୱଂ, ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଦସ୍ସନଭାୱନାରହିତାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ଅପ୍ପହାତବ୍ବାନଂ ‘‘ନେୱ ଦସ୍ସନେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅପ୍ପହାତବ୍ବୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ଚ ଅକୁସଲାନଂ । ଏୱମ୍ପି ତେସଂ ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ନୱତ୍ତବ୍ବତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ଦସ୍ସିତାନଂ ଦ୍ୱାଦସଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ୟଥା ହି ଧମ୍ମୱସେନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ସବ୍ବେ ସଙ୍ଗହିତାତି ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ କାଲୱସେନ ଅସଙ୍ଗହିତାପି ଅତୀତା ନୱତ୍ତବ୍ବାତି ନ ୱୁତ୍ତା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦରୂପଭାୱେନ ଗହିତେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା, ଏୱମିଧାପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଭାୱେନ ଗହିତେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ନୱତ୍ତବ୍ବତା ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ କୋଚି ନିୟୋଗତୋ ନୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ତେସଂ ଚତୁତ୍ଥୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅତ୍ଥୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଦେସୁ ୱିୟ ତତ୍ଥାପି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭଜାପେତବ୍ବେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭଜାପେତି ‘‘ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦିନା । ତଦଭାୱା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଇଧ ଚ ତଥା ନ ୱୁତ୍ତା ।

ଅଥ ୱା ୟଥା ସପ୍ପଟିଘେହି ସମାନସଭାୱତ୍ତା ରୂପଧାତୁୟଂ ତୟୋ ମହାଭୂତା ‘‘ସପ୍ପଟିଘା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଅନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା, ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକଂ ମହାଭୂତ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୨୨.୯) । ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପୱତ୍ତମାନା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସମାନସଭାୱା ‘‘ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁନ୍ତି ନତ୍ଥି ନୱତ୍ତବ୍ବତାପସଙ୍ଗୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପୱତ୍ତମାନାପି ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୟୋ ପରଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ରାଗୋ ଚ ରାଗଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତି । ୟଥା ପନ ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବତ୍ତା ରୂପଧାତୁୟଂ ତୟୋ ମହାଭୂତା ନ ପରମତ୍ଥତୋ ସପ୍ପଟିଘା, ଏୱଂ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱନାରହିତା ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ପୱତ୍ତମାନା ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୟୋ ନ ପରମତ୍ଥତୋ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାତି ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟତା ନ ୱୁତ୍ତା, ନ ଚ ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟେ ହି ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟା କିଲେସା, ନ ତେ ଦସ୍ସନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟସ୍ସପି ପନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ସହାୟୱେକଲ୍ଲମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସନେନ କତଂ, ନ ତସ୍ସ କୋଚି ଭାୱୋ ଦସ୍ସନେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତୋତି ତସ୍ସ ଏକନ୍ତଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସେୱ ସତି ସହାୟେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନୱଚନଂ, ଅସତି ଚ ୱିପାକାନୁପ୍ପାଦନୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ।

ସାପି ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୟଦି ଅପନେତବ୍ବା, କସ୍ମା ‘‘ସମୱୀସତି ଚେତନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ପନସବ୍ବାପେତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ, ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୟ ସହ ‘‘ଏକୱୀସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ, ଅୱଚନସ୍ସ ୱୁତ୍ତକାରଣତ୍ତା, ତଂ ପନ ଇତରାୱଚନସ୍ସପି କାରଣନ୍ତି ସମାନଚେତନାୱଚନକାରଣୱଚନେନ ୟଂ କାରଣଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଏକା ୱୁତ୍ତା, ତେନ କାରଣେନ ଇତରାୟପି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ, ୟଞ୍ଚ କାରଣଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଇତରା ନ ୱୁତ୍ତା, ତେନ କାରଣେନ ୱୁତ୍ତାୟପି ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଏୱାତି ଭେଦାଭାୱା ପାକଟୋତି ନ ତସ୍ସ ସଂୟୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଗହେତ୍ୱାତି ଏତେନ ତଣ୍ହାପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରେତି ତଣ୍ହାୟ ପରିୱାରେ, ତଣ୍ହାୟ ‘‘ସୁଖଂ ସୁଭ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖତେ ୱା ଅଲଙ୍କତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହା ହି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାନଂ ୱା ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖାରେ ପରିକ୍ଖରୋତୀତି । ଅମରଣତ୍ଥାତି ଗହିତା ଦୁକ୍କରକିରିୟା ଅମରତପୋ, ଦେୱଭାୱତ୍ଥଂ ତପୋ ୱା, ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ୱା ମରୋ ମାରକୋ ତପୋ ଅମରତପୋ। ଦିଟ୍ଠେ ଅଦିଟ୍ଠ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ମରେସୁ ଅମର-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଜାତିଆଦିପପାତଦୁକ୍ଖଜନନତୋ ମରୁପପାତସଦିସତା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱୁତ୍ତା । ରମଣୀୟଭାୱେନ ଚ ଅସ୍ସାଦଭାୱେନ ଚ ଗୟ୍ହମାନଂ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଦୀପସିଖାମଧୁଲିତ୍ତସତ୍ଥଧାରାସଦିସଂ, ତଦତ୍ଥୋ ଚ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ତଂନିପାତଲେହନସଦିସୋ ।

‘‘ସୁଖୋ ଇମିସ୍ସା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ତରୁଣାୟ ମୁଦୁକାୟ ଲୋମସାୟ ବାହାୟ ସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୯) ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ବାଲୋ ୱିୟ ଗୂଥକୀଳନଂ କିଲେସାଭିଭୂତତାୟ କୋଧାରତିଅଭିଭୂତୋ ଅସୱସୋ ମରିତୁକାମୋ ୱିୟ ୱିସଖାଦନଂ କରଣଫଲକ୍ଖଣେସୁ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି। ଲୋଭସହଗତସ୍ସ ୱା ଗୂଥକୀଳନସଦିସତା, ଦୋସସହଗତସ୍ସ ୱିସଖାଦନସଦିସତା ୟୋଜେତବ୍ବା । କାମଗୁଣସମିଦ୍ଧିୟା ସଭୟସ୍ସପି ପିସାଚନଗରସ୍ସ ସୁଖୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱୋ ୱିୟ ଅରୂପୱିପାକାନଂ ନିରନ୍ତରତାୟ ଅନୁପଲକ୍ଖିୟମାନଉପ୍ପାଦୱୟାନଂ, ଦୀଘସନ୍ତାନତାୟ ଅଗୟ୍ହମାନୱିପରିଣାମାନଂ, ସଙ୍ଖାରୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଭୂତାନମ୍ପି ନିଚ୍ଚାଦିୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱୋତି ତେସଂ ପିସାଚନଗରସଦିସତା, ତଦଭିମୁଖଗମନସଦିସତା ଚ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ତାୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରାପେକ୍ଖୋ ନିପାତୋ, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଇଦଂ ତାୱ ସିଦ୍ଧଂ, ଇଦଂ ପନ ଅପରଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ପନ ସବ୍ବାପେତା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଚେତୋପରିୟପୁବ୍ବେନିୱାସଅନାଗତଂସଞାଣେହି ପରେସଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ସମୋହଚିତ୍ତଜାନନକାଲେତି ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ମୂଳ୍ହତ୍ତାତି ଭୱାଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ମୂଳ୍ହତ୍ତା । ରାଗାଦୀନନ୍ତି ରାଗଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତରାଗାଦିଅସ୍ସାଦନକାଲେସୁ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦନଂ ରାଗଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅସ୍ସାଦନଞ୍ଚ ରାଗୋ, ତଦୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଦିଟ୍ଠୀତି ଅସ୍ସାଦନୱଚନେନେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୀ ଦିଟ୍ଠି ଚ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ରାଗାଦୀହି ଚ ପାଳିୟଂ ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତେହି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାରମ୍ମଣାଦିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନୱିଜ୍ଜାରମ୍ମଣସ୍ସ ପଠମଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟୱଚନେସୁ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ସବ୍ବସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଆହ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ସମତିକ୍କମଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ଏକକାରଣୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅନିଟ୍ଠୋ ହି ଏକକାରଣୱାଦୋ ସବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବକାଲେ ସମ୍ଭୱାପତ୍ତିତୋ ଏକସଦିସସଭାୱାପତ୍ତିତୋ ଚ । ୟସ୍ମା ତୀସୁ ପକାରେସୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ପାରିସେସେନ ଚତୁତ୍ଥେ ଏୱ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଏକହେତୁଫଲଦୀପନେ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ନୁପପଜ୍ଜତି ।

ୟଥାଫସ୍ସଂ ୱେଦନାୱୱତ୍ଥାନତୋତି ‘‘ସୁଖୱେଦନୀୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୨), ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ…ପେ॰… ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩) ଚ ସୁଖୱେଦନୀୟାଦିଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିଅନୁରୂପେନ ସୁଖୱେଦନାଦିଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାୱେଦନାଦୀନଂ ୱୱତ୍ଥାନତୋ, ସମାନେସୁ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀସୁ ଫସ୍ସୱସେନ ସୁଖାଦିୱିପରିୟାୟାଭାୱତୋ, ସମାନେସୁ ଚ ରୂପମନସିକାରାଦୀସୁ ଚକ୍ଖାଦିସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱସେନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିୱିପରିୟାୟାଭାୱତୋ, ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସାମଞ୍ଞେପି ଫସ୍ସୱସେନ ସୁଖାଦିଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦୀନଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମାଦିସଙ୍କରାଭାୱତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖାଦୀନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଅୱିପରୀତୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଏୱ ୟଥାୱେଦନଂ ଫସ୍ସୱୱତ୍ଥାନଂ, କାରଣଫଲୱିସେସେନ ୱା ଫଲକାରଣୱିସେସନିଚ୍ଛୟୋ ହୋତୀତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ନିଚ୍ଛୟୋ ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । କମ୍ମାଦୟୋତି କମ୍ମାହାରଉତୁଆଦୟୋ ଅପାକଟା ସେମ୍ହପଟିକାରେନ ରୋଗୱୂପସମତୋ ।

‘‘ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ୱଚନତୋତି ‘‘ସଂୟୋଜନୀୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତି, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଂ, ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୩-୫୪) ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ତଣ୍ହାୟ ସଙ୍ଖାରକାରଣଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁନ ତସ୍ସାପି ଅୱିଜ୍ଜା କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ଆସୱସମୁଦୟୋତି ୱଚନତୋ’’ତି ଆହ । ତଣ୍ହା ୱା ଚତୁରୁପାଦାନଭୂତା କାମଭୱଦିଟ୍ଠାସୱା ଚ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ପାକଟାତି ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେନପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରକାରଣଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି । ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋତି ହି ୱଚନେନ ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦନକିଚ୍ଚା ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହାୟ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ଅୱିଦ୍ୱା, ତସ୍ମା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିକେ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରକାରଣଭାୱସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ଅୱିଦ୍ଦସୁଭାୱୋ ସଙ୍ଖାରକାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଭାୱତୋ ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଚ । ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ସାଧାରଣାନି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦୀନୀତି ପୁଞ୍ଞଭୱାଦିଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅସାଧାରଣଂ କାରଣନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଠାନୱିରୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥିତାୱିରୁଦ୍ଧୋ । କେଚି ପନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଆଦୀନି ଠାନାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଠାନୱିରୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ନ ଇଦଂ ଏକନ୍ତିକଂ ସିୟା । ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ହି ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ଜୱନଂ ଜୱନସ୍ସାତି, ନ ଚ ସିପ୍ପାଦୀନଂ ପଟିସନ୍ଧିଆଦିଠାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ନ ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । କମ୍ମଂ ରୂପସ୍ସ ନମନରୁପ୍ପନୱିରୋଧା ସାରମ୍ମଣାନାରମ୍ମଣୱିରୋଧା ଚ ସଭାୱୱିରୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ଖୀରାଦୀନି ଦଧିଆଦୀନଂ ମଧୁରମ୍ବିଲରସାଦିସଭାୱୱିରୋଧା । ଅୱିଜାନନକିଚ୍ଚୋ ଆଲୋକୋ ୱିଜାନନକିଚ୍ଚସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ଅମଦନକିଚ୍ଚା ଚ ଗୁଳାଦୟୋ ମଦନକିଚ୍ଚସ୍ସ ଆସୱସ୍ସ।

ଗୋଲୋମାୱିଲୋମାନି ଦବ୍ବାୟ ପଚ୍ଚୟୋ, ଦଧିଆଦୀନି ଭୂତିଣକସ୍ସ। ଏତ୍ଥ ଚ ଅୱୀତି ରତ୍ତା ଏଳକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିପାକାୟେୱ ତେ ଚ ନ, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖୱିପାକାୟପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତଦୱିପାକାନଂ ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦୱିପାକତ୍ତେପି ସାୱଜ୍ଜତାୟ ତଦୱିରୁଦ୍ଧାନଂ ତଂସଦିସାନଞ୍ଚ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଇତରେସନ୍ତି ଏତସ୍ସ ପସଙ୍ଗସ୍ସ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚାୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚ, ସଦିସାସଦିସୋ ତଥା । ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ସିଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତାଭେଜ୍ଜମଣୀନଂ ୱିୟ ପୁବ୍ବାପରିୟୱୱତ୍ଥାନଂ ନିୟତି, ନିୟତିୟା, ନିୟତି ଏୱ ୱା ସଙ୍ଗତି ସମାଗମୋ ନିୟତିସଙ୍ଗତି, ତାୟ ଭାୱେସୁ ପରିଣତା ମନୁସ୍ସଦେୱୱିହଙ୍ଗାଦିଭାୱଂ ପତ୍ତା ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭାୱପରିଣତା। ନିୟତିୟା ସଙ୍ଗତିୟା ଭାୱେନ ଚ ପରିଣତା ନାନପ୍ପକାରତଂ ପତ୍ତା ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭାୱପରିଣତାତି ଚ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଏତେହି ଚ ୱିକପ୍ପନେହି ଅୱିଜ୍ଜା ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପୱତ୍ତତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟା’’ତିଆଦି ।

ଅପରିଣାୟକୋ ବାଲୋତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମ୍ପଟିପାଦକକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗାୱସାନଂ ୱା ଞାଣଂ ସମୱିସମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ନୟତୀତି ପରିଣାୟକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ରହିତୋ ଅପରିଣାୟକୋ । ଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱାତି ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟେନ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସକସୁତ୍ତାଦିଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା, ମଗ୍ଗଞାଣେନେୱ ୱା ସବ୍ବଧମ୍ମପୱରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଞତ୍ୱା, ତଂଜାନନାୟତ୍ତତ୍ତା ପନ ସେସସଚ୍ଚାଭିସମୟସ୍ସ ସମାନକାଲମ୍ପି ତଂ ପୁରିମକାଲଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱିଞ୍ଞାଣପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨୭. ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ତଂକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ‘‘ବାତ୍ତିଂସ ଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନି ସଙ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଧାତୁକଥାୟଂ (ଧାତୁ॰ ୪୬୬) ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ –

‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୟେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସେନ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାୟ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା କତିହି ଖନ୍ଧେହି…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତା ? ତେ ଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକାଦସହାୟତନେହି ଏକାଦସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା । କତିହି ଅସଙ୍ଗହିତା ? ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି –

ୱଚନତୋ ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନାପରିଗ୍ଗହୋ କତୋ । ୟଦି ହି ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନା ସପ୍ପଦେସା ସିୟୁଂ, ‘‘ୱିପାକା ଧମ୍ମା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ଚ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ଚତୁଭୂମକକୁସଲସଙ୍ଖାରୋ ଅକୁସଲସଙ୍ଖାରୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ସୋ ଏୱ ଧାତୁକଥାୟଂ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୱୋ ପନ ଧାତୁକଥାୟଂ କମ୍ମୁପପତ୍ତିଭୱୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନ ଗହିତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘କମ୍ମଭୱୋ’’ତିଆଦିନାୱ ନୟେନ ଭୱୋ ଉଦ୍ଧଟୋ । ୱିପାକଞ୍ହେତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିପାକତ୍ତା ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ସାଧେତି, ତସ୍ସ ପନ ସାଧନତ୍ଥଂ ‘‘ଉପଚିତକମ୍ମାଭାୱେ ୱିପାକାଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ୱିପାକଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନାୱସାନେତି ଜୱନେନ ତଦାରମ୍ମଣନିୟମେ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନନ୍ତରଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୋମନସ୍ସସହଗତାନେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତିହେତୁକଜୱନାୱସାନେ ଚ କଦାଚି ଅହେତୁକଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ଆହ । ସକିଂ ୱାତି ‘‘ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତା’’ଦୀସୁ ୱିୟ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭାୱା ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତେନ ଦିରତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି, ‘‘ନିରନ୍ତରତିରତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱା’’ତି । ଇଧ ପନ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସକିଂ ଏୱ ଚ କଦାଚି ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସକିଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ସକିଂ ତଦାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱିଚାରେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଗଣନାୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଗଣନାୟନ୍ତି ୱିପାକକଥାୟଂ ବଲୱରୂପାଦିକେ ଆରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଗଣନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱେୱ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତିୱାରା ଆଗତା । ଜୱନୱିସୟାନୁଭୱନଞ୍ହି ତଦାରମ୍ମଣଂ ଆସନ୍ନଭେଦେ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୱସିଟ୍ଠାୟୁକେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନୁରୂପାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟାତି ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଅପାୟପଟିସନ୍ଧି, କାମାୱଚରାଦିକୁସଲୱିପାକାନଂ କାମରୂପାରୂପସୁଗତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ୟଥାକମ୍ମଂ ଅନୁରୂପା ।

ପଟିସନ୍ଧିକଥା ମହାୱିସୟାତି କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିମେୱ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୱତ୍ତିୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅହେତୁକଦ୍ୱୟାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରନିୟମାନିୟମାୱଚନଂ ଭୱଙ୍ଗଭୂତାନଂ ସୟମେୱ ଦ୍ୱାରତ୍ତା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଭୂତାନଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେନ ଅଞ୍ଞେନ ଚ ଦ୍ୱାରେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ନିୟତଂ ଅନିୟତଂ ୱା ଦ୍ୱାରଂ ଏତେସନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଏକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ରୂପାୱଚରାନଂ ନିୟତାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ରସ୍ସାତି ପୱତ୍ତିୟଂ ବାତ୍ତିଂସୱିଧସ୍ସ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପୱତ୍ତିଆନୁଭାୱତୋ ଏୱ ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱାରଭେଦେନ, ତସ୍ସ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିଭେଦାୟତ୍ତତ୍ତା ୱୀଥିଭେଦେନ ଚ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ଦସ୍ସନଂ ସୱନଂ ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତନିୟମେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତଥା ଚ ସତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାନମ୍ପି ଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପୱତ୍ତିଆନୁଭାୱେନ ଦସ୍ସନସୱନମତ୍ତସ୍ସେୱ, ନାପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏୱ ଦସ୍ସନସୱନକିଚ୍ଚତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାରୱୀଥିଭେଦେ ଚିତ୍ତନିୟମତୋ ଚା’’ତି । ପଠମକୁସଲେନ ଚେ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ତଂ ପଠମକୁସଲାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଜନକଂ ଅନୁବନ୍ଧତି ନାମ, ଦୁତିୟକୁସଲାଦିଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଜନକସଦିସଂ ଅନୁବନ୍ଧତି ନାମ, ଅକୁସଲାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଞ୍ଚ କାମାୱଚରତାୟ ଜନକସଦିସନ୍ତି ।

ଏକାଦସ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନି…ପେ॰… ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ତଦାରମ୍ମଣଭାୱତାୟ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମାନି ତଦାରମ୍ମଣଭାୱଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେନ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ନାମଗୋତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ଜୱନେ ଜୱିତେ ତଦାରମ୍ମଣଂ ତସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନାଲମ୍ବନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପାରୂପଧମ୍ମେତି ରୂପାରୂପାୱଚରେ ଧମ୍ମେ । ଇଦଂ ପନ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଂଆରବ୍ଭା’’ତି ୱିସେସନଂ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣତାୟ କାମାୱଚରସଦିସେସୁ ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣାନୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ଧମ୍ମା ମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଭାୱନାୟ ସିଦ୍ଧା ମହାବଲା ଚାତି ତତ୍ଥ ଜୱନେନ ପୱତ୍ତମାନେନ ସାନୁବନ୍ଧନେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ତେସୁ ତଦାରମ୍ମଣଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେଆରବ୍ଭାତି ଏତେନେୱ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ସମ୍ମତ୍ତନିୟତଧମ୍ମେସୂ’’ତି ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ ସମ୍ମତ୍ତମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖାତି ବଲୱଭାୱେନ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱତ୍ଥୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । କେନ କତ୍ଥାତି କେନ ଚିତ୍ତେନ କସ୍ମିଂ ଭୱେ । ଏକୂନୱୀସତି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ତେନ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତମାନା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାତି ତେନ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସା ସା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ସାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ।

ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ଆଗତଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା । ଗୋପକସୀୱଲୀତି ରଞ୍ଞୋ ହିତାରକ୍ଖେ ଗୋପକକୁଲେ ଜାତୋ ସୀୱଲିନାମକୋ । କମ୍ମାଦିଅନୁସ୍ସରଣବ୍ୟାପାରରହିତତ୍ତା ‘‘ସମ୍ମୂଳ୍ହକାଲକିରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅବ୍ୟାପାରେନେୱ ହି ତତ୍ଥ କମ୍ମାଦିଉପଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି । ‘‘ପିସିୟମାନାୟ ମକ୍ଖିକାୟ ପଠମଂ କାୟଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ନାୱଟ୍ଟେତି ଅତ୍ତନା ଚିନ୍ତିୟମାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥିତାୟା’’ତି କେଚି କାରଣଂ ୱଦନ୍ତି, ତଦେତଂ ଅକାରଣଂ ଭୱଙ୍ଗୱିସୟତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚିନ୍ତିୟମାନସ୍ସ ଅଭାୱା ଅଞ୍ଞଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତକାଲେ ଚ ଭୱଙ୍ଗାୱଟ୍ଟନସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ ସିୟା – ‘‘ତାନିସ୍ସ ତମ୍ହି ସମୟେ ଓଲମ୍ବନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋଲମ୍ବନ୍ତି ଅଭିପ୍ପଲମ୍ବନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୮) ୱଚନତୋ ତୀସୁ ଜୱନୱାରେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତେସ୍ୱେୱ କମ୍ମାଦିଉପଟ୍ଠାନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅନେକଜୱନୱାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ହି ଅଜ୍ଝୋଲମ୍ବନଂ ଅଭିପ୍ପଲମ୍ବନଞ୍ଚ ହୋତୀତି । ତସ୍ମା କାୟଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଅନାୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନମେୱ କମ୍ମାଦିଆଲମ୍ବଣଂ ପଠମଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତି, ତତୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସ ବଲୱତ୍ତା ଦୁତିୟୱାରେ କାୟୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ପୱତ୍ତତି, ତତୋ ପୁରିମଜୱନୱାରଗହିତେସ୍ୱେୱ କମ୍ମାଦୀସୁ କମେନ ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନଂ ଜୱିତ୍ୱା ମୂଲଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ୱା ତଦାରମ୍ମଣଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି, ତଦାରମ୍ମଣାଭାୱେ ୱା ଭୱଙ୍ଗମେୱ । ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ କାଲଂ କରୋତୀତି ତଦାରମ୍ମଣାନନ୍ତରେନ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ, ତଦାରମ୍ମଣାଭାୱେ ୱା ଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେନେୱ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ଚୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱଙ୍ଗମେୱ ହି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଇଧ ‘‘ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ମନୋଦ୍ୱାରୱିସୟୋ ଲହୁକୋତି ଲହୁକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ଲହୁକୋ’’ତି । ଅରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ହି ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ୱିସୟୋ ଲହୁକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି । ବଲୱତି ଚ ରୂପଧମ୍ମସ୍ସ କାୟଦ୍ୱାରସ୍ସ ୱିସୟେ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରୱିସୟେ କମ୍ମାଦିମ୍ହି ପଠମଂ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିସୟସ୍ସ ଲହୁକତା ଦୀପିତାତି । ରୂପାନଂ ୱିସୟାଭାୱେପି ୱା ‘‘ଅରୂପଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୟେସଂ ୱିସୟୋ ଅତ୍ଥି, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ଲହୁକମ୍ମାଦୀସୁ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଲହୁଗହଣୀୟତା ୱିସୟସ୍ସ ଲହୁକତା ।

କମ୍ମାଦୀନଂ ଭୂମିଚିତ୍ତୁପାଦାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅନନ୍ତୋ ପଭେଦୋତି ‘‘ସଙ୍ଖେପତୋ’’ତି ଆହ ।

ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିକିଲେସେସୁ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେସ୍ୱେୱ କମ୍ମାଦିନୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ତଞ୍ଚାରବ୍ଭ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଭୱନ୍ତରନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରତା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସବଲୱିନାମିତ’’ନ୍ତି । ସନ୍ତାନେ ହି ୱିନାମିତେ ତଦେକଦେସଭୂତଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱିନାମିତମେୱ ହୋତି, ନ ଚ ଏକଦେସୱିନାମିତଭାୱେନ ୱିନା ସନ୍ତାନୱିନାମିତତା ଅତ୍ଥୀତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ପନ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧିନିନ୍ନାୟ ଚୁତିୟା ପୁରିମଜୱନାନି ଅକୁସଲାନି, ଇତରାୟ ଚ କୁସଲାନୀ’’ତି ନିଚ୍ଛିନନ୍ତି । ‘‘ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦଗଧିତଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାଦଗଧିତଂ ୱା । ତସ୍ମିଂ ଚେ ସମୟେ କାଲଂ କରୋତି, ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗତିଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୫) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଆସନ୍ନଂ ଅକୁସଲଂ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ, କୁସଲଞ୍ଚ ସୁଗତିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ।

ରାଗାଦିହେତୁଭୂତଂ ହୀନମାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଆହ । ତମ୍ପି ହି ସଙ୍କପ୍ପୱସେନ ରାଗସ୍ସପି ହେତୁ ହୋତୀତି । ଅକୁସଲୱିପାକଜନକକମ୍ମସହଜାତାନଂ ୱା ତଂସଦିସାସନ୍ନଚୁତିଜୱନଚେତନାସହଜାତାନଞ୍ଚ ରାଗାଦୀନଂ ହେତୁଭାୱୋ ଏୱ ହୀନତା । ତଞ୍ହି ପଚ୍ଛାନୁତାପଜନକକମ୍ମାନମାରମ୍ମଣଂ କମ୍ମୱସେନ ଅନିଟ୍ଠଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଥା ଚ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୋ କମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ହି ଅକୁସଲୱିପାକୋ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣୋ ଭୱିତୁମରହତୀତି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଆସନ୍ନକତକମ୍ମାରମ୍ମଣସନ୍ତତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତଂସଦିସଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ତଦେୱ ପଟିସନ୍ଧିଆରମ୍ମଣୂପଟ୍ଠାପକଂ ତଦେୱ ଚ ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପଚାରଭୂତାନି ୱିୟ ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ତୟା ପୱତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁପାଦେନ୍ତାନି ୱିୟ ଚ ପୱତ୍ତାନି ଚୁତିଆସନ୍ନାନି ଜୱନାନି ପଟିସନ୍ଧିଜନକାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ‘‘କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା ଚ ତଂସମାନୱୀଥିୟଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତମାନାନି କଥଂ କତୂପଚିତାନି ସିୟୁଂ, ନ ଚ ଅସ୍ସାଦିତାନି ତଦା, ନ ଚ ଲୋକିୟାନି ଲୋକୁତ୍ତରାନି ୱିୟ ସମାନୱୀଥିଫଲାନି ହୋନ୍ତି ।

‘‘ପୁବ୍ବେ ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି ପାପକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ, ପଚ୍ଛା ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି ପାପକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ, ମରଣକାଲେ ୱାସ୍ସ ହୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା, ତେନ ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୩) –

ଆଦିନା ସୁତ୍ତେ ମରଣକାଲେ ସମତ୍ତାୟ ସମାଦିନ୍ନାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ସହଜାତଚେତନାୟ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ଦୁବ୍ବଲେହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନେହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ୱା ସମତ୍ତା ହୋତି ସମାଦିନ୍ନା । ୱକ୍ଖତି ଚ –

‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ହେତଂ କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମପଟିୱିଜାନନାଦିଚୱନପରିୟୋସାନଂ କିଚ୍ଚଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେନେୱ ହୋତି, ନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକେନାତି ସବ୍ବସ୍ସପେତସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ କରଣେ ସହଜୱନକାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬୬) ।

ତତ୍ଥ ହି ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏକମ୍ପି କୁସଲଂ ୱା ଅକୁସଲଂ ୱା ନ ପଟିୱିଜାନାତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬୬) ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେସଂ ପଟିୱିଭାୱନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅନ୍ୱେତି, ତେସଂ ସା ପୱତ୍ତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମସମାଦାନଞ୍ଚ ତାଦିସମେୱାତି । ତଦାରମ୍ମଣାନନ୍ତରଂ ପନ ଚୱନଂ, ତଦନନ୍ତରା ଚ ଉପପତ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରିକା ଏୱ ହୋତି, ନ ସହଜୱନକୱୀଥିଚିତ୍ତେ ପରିୟାପନ୍ନାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଇଧ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକତଦାରମ୍ମଣାନନ୍ତରଂ ଚୁତି, ତଦନନ୍ତରଂ ପଟିସନ୍ଧି ଚ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅୱସେସପଞ୍ଚଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ରୂପାଦିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି, ଅୱସେସେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୯.୨୮) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୁଦ୍ଧାୟ ୱାତି ମହଗ୍ଗତକମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ଜୱନୱୀଥିୟା ତଦାରମ୍ମଣରହିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ଜୱନୱୀଥି ମହଗ୍ଗତୱିପାକସ୍ସ ଉପଚାରୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କେଚି ପନ ତଂ ୱୀଥିଂ ମହଗ୍ଗତାୱସାନଂ ୱଦନ୍ତି । ଅତୀତାରମ୍ମଣା ଏକାଦସୱିଧା, ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା ସତ୍ତୱିଧା ।

ଏତେନାନୁସାରେନ ଆରୁପ୍ପଚୁତିୟାପି ଅନନ୍ତରା ପଟିସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ‘‘ପଥୱୀକସିଣଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧମହଗ୍ଗତସୁଗତିୟଂ ଠିତସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦିକେ ଏୱ ନୟେ ଅୟମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧି ଅୱରୁଦ୍ଧାତି ? ନ, ତତ୍ଥ ରୂପାୱଚରଚୁତିଅନନ୍ତରାୟ ଏୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ପଥୱୀକସିଣାଦିକଂ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତଂ ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି । ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ ୱା’’ତିଆଦିକେନ ରୂପାୱଚରଚୁତିୟା ଏୱ ଅନନ୍ତରା ପଟିସନ୍ଧି ୱୁତ୍ତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅଥାପି ୟଥାସମ୍ଭୱୟୋଜନାୟ ଅୟମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧି ତତ୍ଥେୱ ଅୱରୁଦ୍ଧା, ଅରୂପାୱଚରଚୁତିଅନନ୍ତରା ପନ ରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥି, ଅରୂପାୱଚରେ ଚ ଉପରୂପରିଚୁତିୟା ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ପଟିସନ୍ଧୀତି ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଚୁତିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥି । ତେନ ତତୋ ତତ୍ଥେୱ ଅତୀତାରମ୍ମଣା କାମାୱଚରେ ଚ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି ଇତରାହି ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅତୀତନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା ଆରୁପ୍ପପଟିସନ୍ଧି, ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ଚ କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧି ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ କତଂ ।

ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଏକୱିଧାୟ କାମାୱଚରସୁଗତିଚୁତିୟା ଦୁୱିଧା ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି, ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ଦୁୱିଧା ସୁଗତିପଟିସନ୍ଧି, କାମାୱଚରସୁଗତିଚୁତିୟା ଦ୍ୱିଏକଦ୍ୱିପ୍ପକାରାନଂ କାମରୂପାରୁପ୍ପାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା ସୁଗତିପଟିସନ୍ଧି, ରୂପାୱଚରଚୁତିୟା ଚ ତଥେୱ ପଞ୍ଚୱିଧା, ଦୁୱିଧାୟ ଆରୁପ୍ପଚୁତିୟା ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କାମାରୁପ୍ପାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧା ଚ ପଟିସନ୍ଧି ଦସ୍ସିତା, ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ପନ ଏକୱିଧାୟ ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି ଦୁୱିଧା ନ ଦସ୍ସିତା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଥାୱୁତ୍ତା ପନ –

ଦ୍ୱିଦ୍ୱିପଞ୍ଚପ୍ପକାରା ଚ, ପଞ୍ଚାଟ୍ଠଦୁୱିଧାପି ଚ ।

ଚତୁୱୀସତି ସବ୍ବାପି, ତା ହୋନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ॥

‘‘କାମାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧, ୪୫୫, ୪୯୮) ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତପ୍ପକାରୋତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଆଦିନା ସହାତିଆଦିନା ୱିମିସ୍ସୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହ । ଓମତୋ ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଦସକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ହି ଅନେକେ କଲାପା ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେପି ହି ଅନେକଗାୱୁତପ୍ପମାଣେ ଅନେକେ କଲାପା ସହୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତିଂସତୋ ଅଧିକାନେୱ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି ଗନ୍ଧରସାହାରାନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁସତ୍ତକଜୀୱିତଛକ୍କଭାୱେପି ତେସଂ ବହୁତ୍ତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତତ୍ଥପି ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ ଜୀୱିତନୱକସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଠପେତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଛ ଆୟତନାନି ନୱ ଧାତୁୟୋ’’ତି ସବ୍ବସଙ୍ଗହୱସେନ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନାୟତନଧାତୁୟୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚ ଘାନାୟତନାଦୀନଂ ୱିୟ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା, ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧାୟତନନ୍ତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ୫୧୯), ନ ଚ ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନାନଂ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ୱିୟ ଅଗନ୍ଧରସାୟତନାନଂ ଗନ୍ଧରସାନଂ ତତ୍ଥ ଭାୱୋ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଫୁସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପଥୱୀଆଦିସଭାୱସ୍ସ ୱିୟ ଗନ୍ଧରସଭାୱୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ଧରସସଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱା ।

ୟଦି ଚ ଘାନସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ କାରଣଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଆୟତନାନୀତି ତେନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ଧାତୁ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱୱାଚକୋତି ଗନ୍ଧଧାତୁରସଧାତୂତି ଅୱଚନେ ନତ୍ଥି କାରଣଂ, ଧମ୍ମଭାୱୋ ଚ ତେସଂ ଏକନ୍ତେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସଭାୱଧାରଣାଦିଲକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱା, ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଆୟତନଭାୱୋ ଏକନ୍ତତୋ ୟମକେ (ୟମ॰ ୧. ଆୟତନୟମକ.୧୩) ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଆୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱାଭାୱେପି କୋଚି ଆୟତନସଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଦି ଚ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପଥୱୀଧାତୁଆଦିଭାୱୋ ୱିୟ ଗନ୍ଧରସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞୋ ତେସଂ କୋଚି ସଭାୱୋ ସିୟା, ତେସଂ ଧମ୍ମାୟତନେ ସଙ୍ଗହୋ । ଗନ୍ଧରସଭାୱେ ପନ ଆୟତନଭାୱେ ଚ ସତି ଗନ୍ଧୋ ଚ ସୋ ଆୟତନଞ୍ଚ ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ରସୋ ଚ ସୋ ଆୟତନଞ୍ଚ ରସାୟତନନ୍ତି ଇଦମାପନ୍ନମେୱାତି ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱୋ ଚ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ, ‘‘ତୟୋ ଆହାରା’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୯୩) ଚ ୱଚନତୋ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମା ୟଥା ପାଳିୟା ଅୱିରୋଧୋ ହୋତି, ତଥା ରୂପଗଣନା କାତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ଧମ୍ମତା ନ ୱିଲୋମିତା ହୋତୀତି ।

ଜାତିଉଣ୍ଣାୟାତି ଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଗହିତଉଣ୍ଣାୟାତିପି ୱଦନ୍ତି । ସମ୍ଭୱଭେଦୋତି ଅତ୍ଥିତାଭେଦୋ । ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକା କିର ନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖାତୁରତାୟ କାମଂ ସେୱିତ୍ୱା ଗବ୍ଭଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି ।

ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେସୁ ତାୱ ଓପପାତିକୟୋନିକେସୂତି ଓପପାତିକୟୋନିକେହି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେ ନିଦ୍ଧାରେତି । ‘‘ସଂସେଦଜୋପପାତୀସୁ ଅୱକଂସତୋ ତିଂସା’’ତି ଏତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱକଂସତୋ ପନା’’ତିଆଦି, ତଂ ପନେତଂ ପାଳିୟା ନ ସମେତି । ନ ହି ପାଳିୟଂ କାମାୱଚରାନଂ ସଂସେଦଜୋପପାତିକାନଂ ଅଘାନକାନଂ ଉପପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୧୦୦୭) ହି –

‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ଦସାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ସତ୍ତାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି –

ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ତଥା ‘‘ଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଅଘାନକଉପପତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଜମାନାୟ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ଚ ‘‘ନୱାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି, ନ ଚ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଧାତୁପାତୁଭାୱାଦିପଞ୍ହେସୁ ୟମକେପି ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାନଂ ସହଚାରିତା ୱୁତ୍ତାତି ।

ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାନତା ଅଭେଦୋ, ଅସମାନତା ଭେଦୋ। ନୟମୁଖମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଅୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅୟଂ ତାୱ ଅରୂପଭୂମୀସୁୟେୱ ନୟୋ’’ତି । ରୂପାରୂପାୱଚରାନଂ ଉପଚାରସ୍ସ ବଲୱତାୟ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା’’ତି ଆହ । ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀସୁ ୱୁତ୍ତା ଏକଚ୍ଚେ ୱିନିପାତିକା ତିହେତୁକାଦିପଟିସନ୍ଧିକା, ତେସଂ ତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ୱିନିପାତଭାୱେନ ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀତି ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବସୁଗତିଚୁତିୟାୱ ସା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, ନ ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା ଏୱାତି ତଂନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଅପାୟପଟିସନ୍ଧି ଏୱ ହି ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା ହୋତି, ନ ସବ୍ବସୁଗତିଚୁତିୟା । ଅଥ ୱା ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି ଦୁୱିଧା ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ଚାତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁରିମଂ ଏୱ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଆହ ‘‘ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀ’’ତି । ଅହେତୁକଚୁତିୟା ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧୀତି ଦୁହେତୁକା ତିହେତୁକା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । ମଣ୍ଡୂକଦେୱପୁତ୍ତାଦୀନଂ ୱିୟ ହି ଅହେତୁକଚୁତିୟା ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପି ହୋତୀତି ।

ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିପରୀତତୋ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଭେଦୱିସେସେସୁ ‘‘ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ଏକଚ୍ଚସୁଗତିପଟିସନ୍ଧୀ’’ତିଆଦିନା ୟଂ ୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ତଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୁଜ୍ଜମାନମତ୍ତାପେକ୍ଖନୱସେନ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱା ଭାୱତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟ ମହଗ୍ଗତଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାତିଆଦୀସୁ ପନ ୱିପରୀତୟୋଜନା ନ କାତବ୍ବା । ନ ହି ମହଗ୍ଗତଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅରୂପଭୂମୀସୁ ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି ଅତ୍ଥି । ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାୟ ଅରୂପଚୁତିୟା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧୀତି ଏତସ୍ସ ୱିପରିୟାୟୋ ସୟମେୱ ୟୋଜିତୋ । ଅତୀତାରମ୍ମଣଚୁତିୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧୀତି ଏତସ୍ସ ଚ ୱିପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥି ଏୱାତି । ଭେଦୱିସେସୋ ଏୱ ଚ ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସିତୋ, ଅଭେଦୱିସେସୋ ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ଭେଦେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋଜନାୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାୟ କାମାୱଚରାୟ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କାମାୱଚରା…ପେ॰… ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରାୟ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା’’ତି, ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାୟ ପନ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧା ସୟମେୱ ୟୋଜିତା । ଏତେନେୱ ନୟେନ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅଭେଦୱିସେସୋ ନ ଦସ୍ସିତୋତି । ତତୋ ହେତୁଂ ୱିନାତି ତତ୍ଥ ହେତୁଂ ୱିନା ।

ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସନ୍ଧୀନଂ ବନ୍ଧନାନି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସନ୍ଧିବନ୍ଧନାନି, ତେସଂ ଛେଦକାନଂ । ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୂତି ଅତିମନ୍ଦଭାୱୂପଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରମ୍ପି ହି ପୁବ୍ବେ ଚୁତି ଦସ୍ସିତା । ୟମକେ ଚ (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୧୨୦) –

‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ମନାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ମନାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ସଚିତ୍ତକାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ମନାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ମନାୟତନଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଚକ୍ଖାୟତନଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି –

ଆଦିନା ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସହ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଲଦ୍ଧୋ ଅୱସେସୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତେନାତି ଲଦ୍ଧାୱସେସପଚ୍ଚୟୋ, ସଙ୍ଖାରୋ । ଅୱିଜ୍ଜାପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ତସ୍ମିଂ କମ୍ମାଦିୱିସୟେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଏୱ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଚ ସନ୍ତତିୟା ପରିଣତତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହା ନାମେତୀ’’ତି । ସହଜାତସଙ୍ଖାରାତି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନୱିଞ୍ଞାଣସହଜାତଚେତନା, ସବ୍ବେପି ୱା ଫସ୍ସାଦୟୋ । ତସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଟ୍ଠାନେ କମ୍ମାଦିୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଖିପନ୍ତି, ଖିପନ୍ତା ୱିୟ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତନ୍ତି ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିତଦାସନ୍ନୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସନ୍ତତିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଉପନୀତେକତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାୟ ନାମିୟମାନଂ…ପେ॰… ପୱତ୍ତତୀତି ନମନଖିପନପୁରିମନିସ୍ସୟଜହନାପରନିସ୍ସୟସ୍ସାଦନନିସ୍ସୟରହିତପୱତ୍ତନାନି ସନ୍ତତିୱସେନ ତସ୍ସେୱେକସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି । ସନ୍ତତିୱସେନାତି ଚ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ତଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି ଅନଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୬) ଇଦଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସତି ହି ନାନତ୍ତନୟେ ସନ୍ତତିୱସେନ ଏକତ୍ତନୟୋ ହୋତୀତି । ଓରିମତୀରରୁକ୍ଖୱିନିବଦ୍ଧରଜ୍ଜୁ ୱିୟ ପୁରିମଭୱତ୍ତଭାୱୱିନିବନ୍ଧଂ କମ୍ମାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ମାତିକାତିକ୍କମନିଚ୍ଛା ୱିୟ ତଣ୍ହା, ଅତିକ୍କମନପୟୋଗୋ ୱିୟ ଖିପନକସଙ୍ଖାରା । ୟଥା ଚ ସୋ ପୁରିସୋ ପରତୀରେ ପତିଟ୍ଠହମାନୋ ପରତୀରରୁକ୍ଖୱିନିବଦ୍ଧଂ କିଞ୍ଚି ଅସ୍ସାଦୟମାନୋ ଅନସ୍ସାଦୟମାନୋ ୱା କେୱଲଂ ପଥୱିୟଂ ସବଲପୟୋଗେହେୱ ପତିଟ୍ଠାତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଭୱନ୍ତରତ୍ତଭାୱୱିନିବଦ୍ଧଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଅସ୍ସାଦୟମାନଂ ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ଅନସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା କେୱଲଂ ଆରମ୍ମଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମେହେୱ ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦୟମାନନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତଂ, ପଟିଲଭମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଭୱନ୍ତରାଦିପଟିସନ୍ଧାନତୋତି ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ଆଦିସମ୍ବନ୍ଧନତୋ, ଭୱନ୍ତରାଦୟୋ ୱା ଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସନ୍ତରା, ତେସଂ ପଟିସନ୍ଧାନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ କମ୍ମଂ । ସଙ୍ଖାରାତି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନୱିଞ୍ଞାଣସହଗତା ଖିପନକସଙ୍ଖାରା ।

ସଦ୍ଦାଦିହେତୁକାତି ଏତ୍ଥ ପଟିଘୋସୋ ସଦ୍ଦହେତୁକୋ, ପଦୀପୋ ପଦୀପନ୍ତରାଦିହେତୁକୋ, ମୁଦ୍ଦା ଲଞ୍ଛନହେତୁକା, ଛାୟା ଆଦାସାଦିଗତମୁଖାଦିହେତୁକା । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗନ୍ତ୍ୱା ହୋନ୍ତୀତି ସଦ୍ଦାଦିପଚ୍ଚୟଦେସଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ସଦ୍ଦାଦିହେତୁକା ହୋନ୍ତି ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା, ଏୱମିଦମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ହେତୁଦେସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂହେତୁକଂ ହୋତି ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା, ତସ୍ମା ନ ଇଦଂ ହେତୁଦେସତୋ ପୁରିମଭୱତୋ ଆଗତଂ ପଟିଘୋସାଦୟୋ ୱିୟ ସଦ୍ଦାଦିଦେସତୋ, ନାପି ତତ୍ଥ ହେତୁନା ୱିନା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସଦ୍ଦାଦୀହି ୱିନା ପଟିଘୋସାଦୟୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗନ୍ତ୍ୱା ହୋନ୍ତୀତି ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଚୟଦେସେ ସନ୍ନିହିତା ହୁତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତ୍ୱା ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା, ନାପି ସଦ୍ଦାଦିପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ଏୱମିଦମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋତି ବୀଜଙ୍କୁରାଦୀସୁ ସବ୍ବହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧାପି ହି ହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଏକନ୍ତମେକତ୍ତେ ସତି ନ ମନୁସ୍ସଗତିକୋ ଦେୱଗତିଭୂତୋ ସିୟା, ଏକନ୍ତନାନତ୍ତେ ନ କମ୍ମୱତୋ ଫଲଂ ସିୟା । ତତୋ ‘‘ରତ୍ତସ୍ସ ବୀଜଂ, ରତ୍ତସ୍ସ ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦିକସ୍ସ ୱିୟ ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବାହଂ, ଭନ୍ତେ, ରୋହିତସ୍ସୋ ନାମ ଇସୀ’’ତିଆଦିକସ୍ସ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭) ୱୋହାରସ୍ସ ଲୋପୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ସନ୍ତାନବନ୍ଧେ ସତି ହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ନ ଏକନ୍ତମେୱ ଏକତା ୱା ନାନତା ୱା ଉପଗନ୍ତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ଏକନ୍ତଏକତାପଟିସେଧେନ ‘‘ସୟଂକତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱାରେତି, ଏକନ୍ତନାନତାପଟିସେଧେନ ‘‘ପରଂକତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି, ହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୱଚନେନ ‘‘ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ଏକସନ୍ତାନେ ।

ଚତୁମଧୁରଅଲତ୍ତକରସାଦିଭାୱନା ଅମ୍ବମାତୁଲୁଙ୍ଗାଦିବୀଜାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ। ଏତ୍ଥ ବୀଜଂ ୱିୟ କମ୍ମୱା ସତ୍ତୋ, ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ୱିୟ କମ୍ମଂ, ବୀଜସ୍ସ ଅଙ୍କୁରାଦିପ୍ପବନ୍ଧୋ ୱିୟ ସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣାଦିପ୍ପବନ୍ଧୋ, ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଧୁରସ୍ସ ରତ୍ତକେସରସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ୱା ତସ୍ସେୱ ବୀଜସ୍ସ, ତତୋ ଏୱ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରତୋ ଭାୱୋ ୱିୟ କମ୍ମକାରକସ୍ସେୱ ସତ୍ତସ୍ସ, ତଂକମ୍ମତୋ ଏୱ ଚ ଫଲସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବାଲସରୀରେ କତଂ ୱିଜ୍ଜାପରିୟାପୁଣନଂ ସିପ୍ପସିକ୍ଖନଂ ଓସଧପ୍ପୟୋଗୋ ଚ ନ ୱୁଡ୍ଢସରୀରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥ ଚ ତଂନିମିତ୍ତଂ ୱିଜ୍ଜାପାଟୱଂ ସିପ୍ପଜାନନଂ ଅନାମୟତା ଚ ୱୁଡ୍ଢସରୀରେ ହୋତି, ନ ଚ ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହୋତି ତଂସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଏୱ ୱୁଡ୍ଢସରୀରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ନ ଚ ୟଥାପୟୁତ୍ତେନ ୱିଜ୍ଜାପରିୟାପୁଣନାଦିନା ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ହୋତି ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ଏୱମିଧାପି ସନ୍ତାନେ ୟଂ ଫଲଂ, ଏତଂ ନାଞ୍ଞସ୍ସ, ନ ଚ ଅଞ୍ଞତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନ ଅଞ୍ଞତୋତି ଏତେନ ଚ ସଙ୍ଖାରାଭାୱେ ଫଲାଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି, ନାଞ୍ଞପଚ୍ଚୟନିୱାରଣଂ କରୋତି ।

ୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୱଦାମାତି ୱଚନସେସୋ । ତତ୍ଥ ୱା ଉପଭୁଞ୍ଜକେ ଅସତି ସିଦ୍ଧା ଭୁଞ୍ଜକସମ୍ମୁତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଫଲତୀତି ସମ୍ମୁତି ଫଲତିସମ୍ମୁତି।

ଏୱଂସନ୍ତେପୀତି ଅସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱେ, ତତ୍ଥ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସପରିହରଣେ ସତି ସିଦ୍ଧେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେତି କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣତୋ ପୁବ୍ବେ । ପଚ୍ଛା ଚାତି ୱିପଚ୍ଚନପୱତ୍ତିତୋ ପଚ୍ଛା ଚ । ଅୱିପକ୍କୱିପାକା କତତ୍ତା ଚେ ପଚ୍ଚୟା, ୱିପକ୍କୱିପାକାନମ୍ପି କତତ୍ତଂ ସମାନନ୍ତି ତେସମ୍ପି ଫଲାୱହତା ସିୟାତି ଆସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ନ ଚ ନିଚ୍ଚଂ ଫଲାୱହା’’ତି । ନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱାତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତଦୋସେୱ ପରିହରତି ।

ତସ୍ସା ପାଟିଭୋଗକିରିୟାୟ, ଭଣ୍ଡକୀଣନକିରିୟାୟ, ଇଣଗହଣାଦିକିରିୟାୟ ୱା କରଣମତ୍ତଂ ତଂକିରିୟାକରଣମତ୍ତଂ। ତଦେୱ ତଦତ୍ଥନିୟ୍ୟାତନେ ପଟିଭଣ୍ଡଦାନେ ଇଣଦାନେ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଫଲିତନିୟ୍ୟାତନାଦିଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ତିହେତୁକୋ ତିହେତୁକସ୍ସା’’ତିଆଦିକଂ ଭେଦଂ ଅକତ୍ୱାୱ ସାମଞ୍ଞତୋ, ପିଣ୍ଡୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ବଲୱକମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ‘‘ଦୁବ୍ବଲଞ୍ହି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନମେୱେତଂ ପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟନ୍ତି । ଅୱିସେସେନାତି ସବ୍ବପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ସହ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚେତନାଭେଦୋତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତା କସ୍ମା ଗହିତାତି ୱିଚାରେତବ୍ବମେତଂ । ଏକସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ନୋ ପୱତ୍ତେତି ଏକସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱନିୟମୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ନୋ ପୱତ୍ତେ । ପୱତ୍ତେ ହି ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ତଥା କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେପି ଅନିଟ୍ଠା ରୂପାଦୟୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦେୱାନଂ ପନ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତପାତୁଭାୱକାଲେ ମିଲାତମାଲାଦୀନଂ ଅନିଟ୍ଠତା କଥଂ ନ ସିୟା ।

ସ୍ୱେୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୂତି ଏତ୍ଥ ଏକୂନତିଂସଚେତନାଭେଦମ୍ପି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରଭାୱେନ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦେକଦେସୋ ପନ କାମାୱଚରଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋୱ ତେରସନ୍ନଂ ନୱନ୍ନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏକଦେସପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ହି ସମୁଦାୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ୟତ୍ଥ ଚ ୱିତ୍ଥାରପ୍ପକାସନଂ କତଂ, ତତୋ ଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମୁଖମତ୍ତପ୍ପକାସନଂ କାତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି । ତେନ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୱସେନାତି ଏତେନ ଏକତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀସାମଞ୍ଞେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମି ଚ ଅସଞ୍ଞାରୁପ୍ପୱଜ୍ଜା ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏକୱୀସତିୟା କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲୱିପାକେସୁ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ପୱତ୍ତେ ଏୱ । ଅୟଂ ୟଥାସମ୍ଭୱୋ ।

ଚତୁନ୍ନଂୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତି ଭୱାଦୟୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଚତୂସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାନଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ଚ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଅୱିଞ୍ଞାଣକେ ସତ୍ତାୱାସେ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରହେତୁକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ମୁଖମତ୍ତପ୍ପକାସନେ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଦୁଗ୍ଗତିଆଦୀସୁ ପୱତ୍ତିୟଂ କୁସଲୱିପାକାଦିୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଭୱେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିଞ୍ଞାଣପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନାମରୂପପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨୮. ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ ନାମରୂପଦେସନାୱିସେସୋ ଦେସନାଭେଦୋ । ତୟୋ ଖନ୍ଧାତି ଏତଂ ୟଦିପି ପାଳିୟଂ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଣ୍ଡଜାନଞ୍ଚ ଅଭାୱକାନନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସନ୍ତତିସୀସାନୀତି କଲାପସନ୍ତାନମୂଲାନି । ୟଦିପି ୱିକାରରୂପାନି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ନ ସନ୍ତି, ଲକ୍ଖଣପରିଚ୍ଛେଦରୂପାନି ପନ ସନ୍ତୀତି ତାନି ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନାନି ପରମତ୍ଥତୋ ୱିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରୂପରୂପତୋ’’ତି ।

କାମଭୱେ ପନ ୟସ୍ମା ସେସଓପପାତିକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି କାମଭୱେ ‘‘ଓପପାତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା ନ ସନ୍ତି, ୟେନ ସେସଗ୍ଗହଣଂ ସାତ୍ଥକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଣ୍ଡଜଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେହି ପନ ଓପପାତିକସଂସେଦଜା ସେସା ହୋନ୍ତୀତି ସେସଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିକେହି ଓପପାତିକେହି ୱୁତ୍ତେହି ସେସେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସେସଓପପାତିକାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେ ପନ ଅରୂପିନୋପି ସନ୍ତୀତି ‘‘କାମଭୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ପନ ନାମରୂପଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ରୂପମିସ୍ସକୱିଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସକ୍କା ଧମ୍ମଗଣନାତୋ ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅୱକଂସତୋ ଦ୍ୱେ ଅଟ୍ଠକାନେୱ ଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନି ହୋନ୍ତୀତି ସସଦ୍ଦକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉକ୍କଂସତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନୱକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେତି ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଏକେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧେୱ ୱା ୱୁତ୍ତଂ ସନ୍ତତିଦ୍ୱୟାଦିକଂ ସତ୍ତକପରିୟୋସାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ସତ୍ତତିୱିଧ’’ନ୍ତି, ତଂ ପନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଏକେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମିନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି । ଚତୁଦ୍ଦିସା ୱୱତ୍ଥାପିତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଂସଟ୍ଠସୀସା ମୂଲେନ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ୱୱତ୍ଥାପିତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ଠିତା ଭିନ୍ନୱାହନିକା ୱିୟ ।

ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚ ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ରୂପାଜନକକମ୍ମଜଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିକାଲଂ ସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଦା ହି ତତୋ ନାମମେୱ ହୋତୀତି, କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ପନ ସଦାପି ଉଭୟଂ ହୋତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ପଚ୍ଛାଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ଚ ରୂପଂ ଉପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି । ଅସଞ୍ଞେସୂତିଆଦି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚ ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗାଦିଜନକକମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞେନ ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିକାଲଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକାଲଂ ଭୱଙ୍ଗାଦିଉପ୍ପତ୍ତିକାଲତୋ ଅଞ୍ଞକାଲଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଭୱଙ୍ଗାଦିଉପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ହି ତଂଜନକେନେୱ କମ୍ମୁନା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପଂ, ସୋ ଚ ୱିପାକୋ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାନପେକ୍ଖମ୍ପି ହି ପୱତ୍ତିୟଂ କମ୍ମେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ରୂପଂ ନାମଞ୍ଚ ନ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣାନପେକ୍ଖଂ ହୋତୀତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ । ସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନାମଞ୍ଚରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନାମରୂପ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ତନୋ ଏକଦେସେନ ନାମ-ସଦ୍ଦେନ ନାମ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସରୂପୋ, ରୂପ-ସଦ୍ଦେନ ଚ ରୂପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ, ତସ୍ମା ‘‘ସରୂପାନଂ ଏକସେସୋ’’ତି ନାମରୂପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଠାନଂ ଇତରେସଞ୍ଚ ନାମରୂପ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱିପାକତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅୱିପାକଂ। ୟତୋ ଦ୍ୱିଧା ମତଂ, ତତୋ ୟୁତ୍ତମେୱ ଇଦନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କୁସଲାଦିଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ୱିୟ ୱିପାକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେପି ୱିପାକାଜନକକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିପାକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ପନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଭୟଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ତାଦିସୱିପାକଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ‘‘କୁସଲାଦିଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନାତି ପଟ୍ଠାନେ ରୂପାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପନ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସତି ୟଂ ହୋତି, ଅସତି ଚ ନ ହୋତି, ସୋ ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନିଦାନଂ ହେତୁ ପଭୱୋ’’ତି କତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣୂପନିସଂ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ରୂପସ୍ସ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣୂପନିସ୍ସୟତା ୱୁତ୍ତା । ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟେ ଚ ୱନସଣ୍ଡଗାମନିଗମନଗରଜନପଦପୁଗ୍ଗଲୂପନିସ୍ସୟୋ ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ, ତତୋ ଚ ଚୀୱରାଦୀନଂ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରାନଂ କସିରେନ ଚ ଅପ୍ପକସିରେନ ଚ ସମୁଦାଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ୱନସଣ୍ଡାଦୟୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟାଦିଭାୱଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ଚୀୱରାଦିସମୁଦାଗମନସ୍ସ ଚ ଭଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିନା ଅଭାୱୋ ଏୱ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟତୋ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନାମସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ କମ୍ମାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧିଆଦିକାଲେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋୱ ହୋତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ରୂପସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟତୋ ଏକଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସସଂସୟସ୍ସ ହି ରୂପସ୍ସ ତଂପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତେ ନାମସ୍ସ ହୋତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ।

ପୱତ୍ତସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ଅପାକଟଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କଥଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ସୁତ୍ତତୋ ନାମଂ, ୟୁତ୍ତିତୋ ରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ହୋତୀତି ଜାନିତବ୍ବଂ । ୟୁତ୍ତିତୋ ସାଧେତ୍ୱା ସୁତ୍ତେନ ତଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସପି ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସେୱାତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱିୟ । ୟସ୍ମା ନାମରୂପମେୱ ପୱତ୍ତମାନଂ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତଦେୱ ୱଦନ୍ତେନ ଅନୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତିତଂ । ସୁଞ୍ଞତାପକାସନଞ୍ହି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନାମରୂପମତ୍ତତାୱଚନେନେୱ ୱା ପୱତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପ୍ପକାସନେନ ଚ ତସ୍ସ ସମୁଦୟୋ, ତସ୍ସ ଚ ନିରୋଧୋ, ନିରୋଧଗାମୀ ଚ ମଗ୍ଗୋ ପକାସିତୋ ଏୱ ହୋତି । ଅହେତୁକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହେତୁନିରୋଧା, ଅନିରୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ଚ ଅଭାୱା, ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ଉପାୟେନ ୱିନା ଅନଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତାତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ନାମରୂପପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଳାୟତନପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨୯.ନିୟମତୋତି ଚ ଇଦଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଭୂତାନଂ, ଛନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ, ଜୀୱିତସ୍ସ ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସହଜାତନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିନା ଏକନ୍ତେନ ସଳାୟତନସ୍ସ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାୟତନାଦୀନଂ ପନ ସହଜାତନିସ୍ସୟାନୁପାଲନଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣପୁରେଜାତାଦିଭାୱୋ ଚ ତେସଂ ନ ସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନାନମେୱ, ନ ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିୟ ଏକପ୍ପକାରେନେୱାତି ଅନିୟମତୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ନିୟମତୋ…ପେ॰… ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ରୂପାୟତନାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଦିପି ଛଟ୍ଠାୟତନସଳାୟତନ-ସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦତୋ ସରୂପତା ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସଳାୟତନେକଦେସୋୱ ଛଟ୍ଠାୟତନନ୍ତି ଏକଦେସସରୂପତା ଅତ୍ଥୀତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥତୋପି ହି ସରୂପାନଂ ଏକଦେସସରୂପେକସେସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ୱଙ୍କୋ ଚ କୁଟିଲୋ ଚ କୁଟିଲା’’ତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ଏକଦେସସରୂପାନଞ୍ଚ ଏକସେସେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ମନାୟତନଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନନ୍ତି ୱା, ମନାୟତନନ୍ତି ୱା, ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନନ୍ତି ୱା, ମନାୟତନଞ୍ଚ ମନାୟତନଞ୍ଚ ମନାୟତନନ୍ତି ୱା ଏକସେସଂ କତ୍ୱା ଚକ୍ଖାଦୀହି ସହ ‘‘ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତମେୱ ଏକସେସଂ ନାମମତ୍ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ମନାୟତନସ୍ସ ୱସେନ କତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ କତେକସେସସ୍ସା’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତୋପି ହି ଏକସେସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚାତି ଏୱଂ କତୋ ନାମ ହୋତୀତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଏକସେସେ କତେ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତେକସେସାନଂ ସଳାୟତନାଦିସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାସାମଞ୍ଞୱସେନ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅବ୍ୟାକତୱାରେ ୱକ୍ଖତୀତି କିଞ୍ଚାପି ଅକୁସଲୱାରେ କୁସଲୱାରେ ଚ ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଛଟ୍ଠାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ପନ ୱିପାକଛଟ୍ଠାୟତନମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅବ୍ୟାକତୱାରମେୱ ସାଧକଭାୱେନ ଉଦାହଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୟନୟେ ପନ ‘‘ଛଟ୍ଠା ହୋତି ତଂ ଅୱକଂସତୋ’’ତିଆଦିନା ଅୱିପାକସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟୋ ଉଦ୍ଧଟୋ, ସୋ ନିରୱସେସଂ ୱତ୍ତୁକାମତାୟ ଉଦ୍ଧଟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଇଧ ଏକସେସନୟେନ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟାକତୱାରେ ଲୋକିୟୱିପାକଭାଜନୀୟେ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନେୟ୍ୟନ୍ତି ଞେୟ୍ୟଂ । ଉକ୍କଂସାୱକଂସୋତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଉକ୍କଂସୋ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତତୋ ପନ ନୱଧା ତତୋ ୱା ଦସଧାତି ଅୟଂ ଉକ୍କଂସୋ, ଅୱକଂସୋ ପନ ଦସଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ନୱଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତତୋ ଅଟ୍ଠଧା, ତତୋ ସତ୍ତଧାତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ପନ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଏୱ ଦ୍ୱେପି ଉକ୍କଂସାୱକଂସା ୟୋଜେତବ୍ବା ତତୋ ଅୱକଂସାଭାୱତୋତି ।

ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ସହାୟଂ ହୁତ୍ୱାତି ଏତେନ ଅରୂପେ ୱିୟ ଅସହାୟଂ ନାମଂ ନ ହୋତି, ହଦୟୱତ୍ଥୁ ଚ ନାମେନ ସହ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ଦସ୍ସେତି, ନ ପନ ୟଥା ହଦୟୱତ୍ଥୁ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ନାମମ୍ପୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱତ୍ଥୁ ହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ନାମଂ, ନାମଞ୍ଚ ୱିପାକହେତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ୱତ୍ଥୂତି । ପୱତ୍ତେ ଅରୂପଧମ୍ମା କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ଠିତିପ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସାତି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତା ଚ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦୟୋ ଏୱ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଅୱସେସମନାୟତନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭୱେ ପନା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଏୱ ପୱତ୍ତମାନଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେହି ଅୱସେସମନାୟତନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନାମରୂପସ୍ସ ସହଜାତାଦିସାଧାରଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦିଅସାଧାରଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ସଳାୟତନପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଫସ୍ସପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୦. ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟପାଳି ଆରୁପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି ପାଳିଅନୁସାରତୋ’’ତି ଆହ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ତଞ୍ହି ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ତାଦିସସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପାଦୀନି ପନ ବହିଦ୍ଧା ଅନୁପାଦିନ୍ନାନି ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତି, ନ ତାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱିୟ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନକମ୍ମକିଲେସନିମିତ୍ତପୱତ୍ତିଭାୱେନ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ପଠମାଚରିୟୱାଦେ ନ ଗହିତାନି, ଦୁତିୟାଚରିୟୱାଦେ ପନ ୟଥା ତଥା ୱା ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ନ ସକ୍କା ୱଜ୍ଜେତୁନ୍ତି ଗହିତାନୀତି ।

ୟଦି ସବ୍ବାୟତନେହି ଏକୋ ଫସ୍ସୋ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଏକସ୍ସ ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଥାପି ଏକମ୍ହା ଆୟତନା ସବ୍ବେ ଫସ୍ସା ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତଥାପି ସବ୍ବାୟତନେହି ସବ୍ବଫସ୍ସସମ୍ଭୱତୋ ଆୟତନଭେଦେନ ଫସ୍ସଭେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ତଦଭେଦୱସେନ ଏକସ୍ସ ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଥା ପନ ଅସମ୍ଭୱତୋ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦେତି ‘‘ନ ସବ୍ବାୟତନେହୀ’’ତିଆଦିନା । ଅଞ୍ଞସ୍ସପି ୱା ଅସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ୱିଧାନସ୍ସ ବୋଧନତ୍ଥମେୱ ‘‘ନାପି ଏକମ୍ହା ଆୟତନା ସବ୍ବେ ଫସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ନ ସବ୍ବାୟତନେହି ଏକୋ ଫସ୍ସୋ ସମ୍ଭୋତୀ’’ତି ଇଦମେୱ ପନ ଏକଫସ୍ସୱଚନସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତଦୀପକଂ କାରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱା ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନାପି ଏକମ୍ହା ଆୟତନା ସବ୍ବେ ଫସ୍ସା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ଏୱଂ ନ ସବ୍ବାୟତନେହି ଏକୋ ଫସ୍ସୋ ସମ୍ଭୋତି, ତସ୍ମା ଏକସ୍ସ ୱଚନଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି । ପରିହାରଂ ପନ ଅନେକାୟତନେହି ଏକଫସ୍ସସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏକୋପି ଅନେକାୟତନପ୍ପଭୱୋ ଏକୋପନେକାୟତନପ୍ପଭୱୋ। ଛଧାପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ପଞ୍ଚୱିଭାୱୟେତି ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୟୋଜନା । ତଥା ଚାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ରୂପାଦୀନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନଂ ରୂପରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟମତ୍ତେନାତି ତଂ ସବ୍ବଂ ଅପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଫସ୍ସପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱେଦନାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୧. ‘‘ସେସାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ୟଦିପି ଅନନ୍ତରାଦୀହିପି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଅନନ୍ତରାଦୀନଂ ପନ ଉପନିସ୍ସୟେ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ସାଧାରଣସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଏକଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତେଭୂମକୱିପାକୱେଦନାନମ୍ପି ସହଜାତମନୋସମ୍ଫସ୍ସସଙ୍ଖାତୋ ସୋ ଫସ୍ସୋ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୟଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନମ୍ପି କେଚି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ‘‘ୟା ପନା’’ତିଆଦିନା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଞ୍ଚ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଅନାନନ୍ତରସ୍ସ ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ତସ୍ସା ତସ୍ସା ୱିପାକୱେଦନାୟ ଉପନିସ୍ସୟତା ୟୋଜେତବ୍ବାତି ।

ୱେଦନାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତଣ୍ହାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୨.ମମତ୍ତେନାତି ସମ୍ପିୟାୟମାନେନ, ଅସ୍ସାଦନତଣ୍ହାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ୱେଦନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଖୀରାଦୟୋ ୱିୟ ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ରୂପାଦୟୋ, ଖୀରାଦିଦାୟିକା ଧାତି ୱିୟ ରୂପାଦିଛଳାରମ୍ମଣଦାୟକା ଚିତ୍ତକାରାଦୟୋ ଛ । ତତ୍ଥ ୱେଜ୍ଜୋ ରସାୟନୋଜାୱସେନ ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭିତଜୀୱିତୱସେନ ଚ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ ଦାୟକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ଉପନିସ୍ସୟୋ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦକୋତି ଉପ୍ପାଦକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସ୍ସେୱ ୱସେନ ‘‘ଏକଧାୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପନିସ୍ସୟେନ ୱା ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ତେନ ଚ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ତଂସଭାୱୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଆରମ୍ମଣଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ୱାତିଆଦିନା ନ କେୱଲଂ ୱିପାକସୁଖୱେଦନା ଏୱ, ତିସ୍ସୋପି ପନ ୱେଦନା ୱିପାକା ୱିସେସେନ ତଣ୍ହାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ଅୱିସେସେନ ଇତରା ଚାତି ଦସ୍ସେତି । ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତାତି ତସ୍ମା ସାପି ଭିୟ୍ୟୋ ଇଚ୍ଛନୱସେନ ତଣ୍ହାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ଉପେକ୍ଖା ପନ ଅକୁସଲୱିପାକଭୂତା ଅନିଟ୍ଠତ୍ତା ଦୁକ୍ଖେ ଅୱରୋଧେତବ୍ବା, ଇତରା ଇଟ୍ଠତ୍ତା ସୁଖେତି ସା ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ସୁଖଂ ୱିୟ ଚ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତି ୱଚନେନ ସବ୍ବସ୍ସ ୱେଦନାୱତୋ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ତଣ୍ହୁପ୍ପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗେ ତଂନିୱାରଣତ୍ଥମାହ ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ଚାପୀ’’ତିଆଦି ।

ନନୁ ‘‘ଅନୁସୟସହାୟା ୱେଦନା ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଅଭାୱା ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୱତ୍ତନଂ ନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ? ନ, ୱଟ୍ଟକଥାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ୱଟ୍ଟସ୍ସ ହି ଅନୁସୟୱିରହେ ଅଭାୱତୋ ଅନୁସୟସହିତାୟେୱ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତମେତଂ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ଅନୁସୟସହିତାୱ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତି ଚ ଏତ୍ଥ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ଏୱ ତଣ୍ହା, ନ ୱେଦନାୟ ୱିନାତି ଅୟଂ ନିୟମୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା ହୋତି ଏୱାତି, ତସ୍ମା ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନତ୍ଥି ଏୱାତି ।

ୱୁସୀମତୋତି ୱୁସିତୱତୋ, ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁସ୍ସତୀତି ୱା ‘‘ୱୁସୀ’’ତି ମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏତସ୍ସ ୱୁତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁସୀମା। ଅଗ୍ଗଫଲଂ ୱା ପରିନିଟ୍ଠିତୱାସତ୍ତା ‘‘ୱୁସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁସୀମା।

ତଣ୍ହାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପାଦାନପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୩.ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତାତି ଇଦଂ ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟମାନଂ ଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠିଂ ନିଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଏସା ଦିଟ୍ଠି ଦଳ୍ହୀକରଣୱସେନ ପୁରିମଂ ଉତ୍ତରା ଉପାଦିୟତି, ଏୱଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକାପୀତି । ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ପନ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ନ ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲୋକୋ ଚାତି ୱା ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣୱିନିମୁତ୍ତଂ ଗହଣଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଭୂତଂ ଇଧ ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠିୱଚନେହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରେ ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ, ସଙ୍ଖେପତୋ ଦିଟ୍ଠିମତ୍ତମେୱ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନା’’ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରତୋ ସଙ୍ଖେପଂ ୱିତ୍ଥାରଞ୍ଚ ନିଦ୍ଧାରେତୀତି । ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରେତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପକତିଅଣୁଆଦୀନଂ ସସ୍ସତଗାହପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ, ସରୀରସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଚ ତେସଂ ସାମିଭୂତୋ କୋଚି ସସ୍ସତୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ୱା ଅତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ତଗ୍ଗାହୋ କଦାଚି ହୋତୀତି ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଠମଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତିଆଦିନା ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୟଦିପି ଭୱରାଗଜୱନୱୀଥି ସବ୍ବପଠମଂ ପୱତ୍ତତି ଗହିତପ୍ପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଭୱନିକନ୍ତିୟା ପୱତ୍ତିତବ୍ବତ୍ତା, ସୋ ପନ ଭୱରାଗୋ ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ ନ କାମୁପାଦାନସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିମାହ । ତଣ୍ହା କାମୁପାଦାନନ୍ତି ପନ ୱିଭାଗସ୍ସ ଅକରଣେ ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା କାମୁପାଦାନନ୍ତି, କରଣେପି କାମରାଗତୋ ଅଞ୍ଞାପି ତଣ୍ହା ଦଳ୍ହଭାୱଂ ପତ୍ତା କାମୁପାଦାନନ୍ତି ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତା ୱୁତ୍ତା ।

ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱିସୟୋ। ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଆଲୟୋ, ତତ୍ଥ ରମତୀତି ଆଲୟରାମା, ପଜା । ତେନେୱ ସା ଆଲୟରାମତା ଚ ସକସନ୍ତାନେ ପରସନ୍ତାନେ ଚ ପାକଟା ହୋତୀତି । ଉପନିସ୍ସୟୱଚନେନ ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟା ୱୁତ୍ତାତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ କତୋ ହୋତି ।

ଉପାଦାନପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭୱପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୪. ଫଲୱୋହାରେନ କମ୍ମଭୱୋ ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଉପପତ୍ତିଭୱନିବ୍ବଚନମେୱ ଦ୍ୱୟସ୍ସପି ସାଧାରଣଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଭୱତୀତି ଭୱୋ’’ତି । ଭୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିପ୍ଫାଦନଫଲୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକାଲେ ଭୱାଭିମୁଖଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନିବ୍ବତ୍ତନମେୱ ୱା ଏତ୍ଥ ଗମନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

ସଞ୍ଞାୱତଂ ଭୱୋ ସଞ୍ଞାଭୱୋତି ଏତ୍ଥ ୱନ୍ତୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥେ ଅକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ସଞ୍ଞଭୱୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ୱୋକିରୀୟତି ପସାରୀୟତି ୱିତ୍ଥାରୀୟତୀତି ୱୋକାରୋ, ୱୋକିରଣଂ ୱା ୱୋକାରୋ, ସୋ ଏକସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଏକୋ ୱୋକାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ପଦେସପସଟୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱା…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତାତି ଆଚୟଗାମିତାୟ କମ୍ମସଙ୍ଖାତତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କମ୍ମଭୱେ ସଙ୍ଗହିତଭାୱଂ ପରିୟାୟେନ ୱଦତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଚେତନାୱ କମ୍ମଭୱୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘କମ୍ମଭୱୋ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୨୪୪) । ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ତୀହିପି ତିକେହି ୱୁତ୍ତା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାୱ । ୟଥାହ ‘‘ଉପପତ୍ତିଭୱୋ କାମଭୱୋ ସଞ୍ଞାଭୱୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହାୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତିଆଦି (ଧାତୁ॰ ୬୭) । ୟଦି ହି ଅନୁପାଦିନ୍ନକାନମ୍ପି ଗହଣଂ ସିୟା, ‘‘ଦ୍ୱାଦସହାୟତନେହି ଅଟ୍ଠାରସହି ଧାତୂହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ।

ସଙ୍ଖାରଭୱାନଂ ଧମ୍ମଭେଦତୋ ନ ସଙ୍ଖାରା ଏୱ ପୁନ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ସାତ୍ଥକମେୱିଦଂ ପୁନୱଚନ’’ନ୍ତି ଏତଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଭୱେକଦେସଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭୱୋତି ପୁନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପରେନ ୱା ଧମ୍ମୱିସେସଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ପୁନୱଚନଂ ଚୋଦିତନ୍ତି ଚୋଦକାଭିଲାସୱସେନ ‘‘ସାତ୍ଥକମେୱିଦଂ ପୁନୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କାମଭୱାଦିନିବ୍ବତ୍ତନକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କାମଭୱାଦିଭାୱୋ ଫଲୱୋହାରେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅନ୍ତୋଗଧେ ୱିସୁଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତେ ଏୱ କତ୍ୱା କାମଭୱାଦିକେ କମ୍ମୁପପତ୍ତିଭୱୱସେନ ଦୁଗୁଣେ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଛ ଭୱା’’ତି ।

ଅୱିସେସେନାତି ଉପାଦାନଭେଦଂ ଅକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଦାନଭେଦାକରଣେନେୱ ଚ ଦ୍ୱାଦସପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଙ୍ଗହୱସେନ ସଙ୍ଗହତୋ ‘‘ଛ ଭୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଗୋସୀଲେନ କୁକ୍କୁରସୀଲେନ ଚ ସମତ୍ତେନ ସମାଦିନ୍ନେନ ଗୁନ୍ନଂ କୁକ୍କୁରାନଞ୍ଚ ସହବ୍ୟତା ୱୁତ୍ତାତି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନୱତୋ ଝାନଭାୱନା ନ ଇଜ୍ଝତୀତି ମଞ୍ଞମାନା ତେନ ରୂପାରୂପଭୱା ନ ହୋନ୍ତୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି, ୱକ୍ଖମାନେନ ପନ ପକାରେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ‘‘ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଚ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପରାମସନଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନନ୍ତି ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପରାମସନେନ ରୂପାରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ପୁରାଣଭାରତସୀତାହରଣପସୁବନ୍ଧୱିଧିଆଦିସୱନଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସୱନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଂ ପୁବ୍ବେ ଚ ଅକତପୁଞ୍ଞତଂ ଅତ୍ତମିଚ୍ଛାପଣିଧିତଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଦନ୍ତୋଗଧା ଏୱାତି ତସ୍ମିଂ ଦୁଚ୍ଚରିତନିବ୍ବତ୍ତେ ସୁଚରିତନିବ୍ବତ୍ତେ ଚ କାମଭୱେ ଅନ୍ତୋଗଧା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନ୍ତୋଗଧାତି ଚ ସଞ୍ଞାଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱାନଂ ଏକଦେସେନ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତେ ନିରୱସେସା କାମଭୱେ ଅନ୍ତୋଗଧାତି । ସପ୍ପଭେଦସ୍ସାତି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିମନୁସ୍ସାଦିପ୍ପଭେଦୱତୋ । କମେନ ଚ ଅୱତ୍ୱା ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସ୍ସ ଅନ୍ତେ ଭୱପଚ୍ଚୟଭାୱୱଚନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ୱିୟ ଅଭିଣ୍ହଂ ଅସମୁଦାଚରଣତୋ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନିମିତ୍ତତ୍ତା ଚ ।

ହେତୁପଚ୍ଚୟପ୍ପଭେଦେହୀତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନାଦୀନି ହି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ।

ଭୱପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଜାତିଜରାମରଣାଦିପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୫. ଉପପତ୍ତିଭୱୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଜାତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ’’ତି । ଜାୟମାନସ୍ସ ପନ ଜାତି ଜାତୀତି ଉପପତ୍ତିଭୱୋପି ଅସତି ଅଭାୱା ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଜାୟମାନରୂପପଦଟ୍ଠାନତାପି ହି ରୂପଜାତିୟା ୱୁତ୍ତା ‘‘ଉପଚିତରୂପପଦଟ୍ଠାନୋ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪୧) ଉପଚୟୋ, ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧରୂପପଦଟ୍ଠାନା ସନ୍ତତୀ’’ତି ।

ଖନ୍ଧାନଂ ଜାତାନଂ ଉଞ୍ଞାତତାନୁଞ୍ଞାତତାଚ ହୀନପଣୀତତା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାଦିୱିସେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନଗତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସେସକାରକସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ’’ତି ଆହ ।

ତେନ ତେନାତି ଞାତିବ୍ୟସନାଦିନା ଜରାମରଣତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେନ । ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାତି ଉପନିସ୍ସୟଂସେନ, ଉପନିସ୍ସୟଲେସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ପଟ୍ଠାନେ ଅନାଗତୋ ସତି ଭାୱା ଅସତି ଚ ଅଭାୱା ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ସୋ ‘‘ଉପନିସ୍ସୟକୋଟୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଜାତିଜରାମରଣାଦିପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭୱଚକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୪୨.ସମିତନ୍ତି ସଙ୍ଗତଂ, ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାମୟାନସ୍ସାତି କାମୟମାନସ୍ସ, କାମୋ ୟାନଂ ଏତସ୍ସାତି ୱା କାମୟାନୋ, ତସ୍ସ କାମୟାନସ୍ସ । ରୁପ୍ପତୀତି ସୋକେନ ରୁପ୍ପତି ।

ପରିୟୁଟ୍ଠାନତାୟ ତିଟ୍ଠନସୀଲୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟୀ। ‘‘ପରିୟୁଟ୍ଠଟ୍ଠାୟିନୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ପରିୟୁଟ୍ଠାତୀତି ପରିୟୁଟ୍ଠଂ, ଦିଟ୍ଠିପରିୟୁଟ୍ଠଂ, ତେନ ତିଟ୍ଠତୀତି ପରିୟୁଟ୍ଠଟ୍ଠାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଞ୍ଚ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀତି ‘‘ମାଲା ମିଲାୟନ୍ତି, ୱତ୍ଥାନି କିଲିସ୍ସନ୍ତି, କଚ୍ଛେହି ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, କାୟେ ୱେୱଣ୍ଣିୟଂ ଓକ୍କମତି, ଦେୱୋ ଦେୱାସନେ ନାଭିରମତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୮୩) ୱୁତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ ମରଣପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ହି ଦିସ୍ୱା କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତେ ଉପପତ୍ତିଭୱେ ଭୱଛନ୍ଦବଲେନ ଦେୱାନଂ ବଲୱସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ବାଲୋତି ଅୱିଦ୍ୱା । ତେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ କାରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତିୱିଧନ୍ତି ତସ୍ସାରୁପ୍ପକଥାସୱନକମ୍ମକାରଣାଦସ୍ସନମରଣକାଲକମ୍ମୋପଟ୍ଠାନନିଦାନଂ ସୋକାଦିଦୁକ୍ଖଂ । ଆସୱେ ସାଧେନ୍ତୀତି ଆସୱେ ଗମେନ୍ତି ବୋଧେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ସତୀତି ଅୱିଦିତାଦିତାୟ ଅନାଦିଭାୱେ ସତି । ଆଦିମତ୍ତକଥନନ୍ତିଆଦି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆଦିମଂ, ଭୱଚକ୍କଂ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଦିମତ୍ତଂ, ତସ୍ସ କଥନଂ ଆଦିମତ୍ତକଥନଂ । ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ୱା ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ, ସତି ଅନାଦିଭାୱେ ଅୱିଜ୍ଜା ଆଦିମ୍ହି ମଜ୍ଝେ ପରିୟୋସାନେ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ସିୟାତି ଆଦିମତ୍ତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ କଥନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦନେନ କଥନେନ, ଅପ୍ପହାନେନ ୱା, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ସନ୍ନିହିତଭାୱକରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମାଦୀନୀତି କମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟାନି । ୱଟ୍ଟକାରଣଭାୱେନ ପଧାନତ୍ତା ‘‘ପଧାନଧମ୍ମୋ’’ତି ଅୱିଜ୍ଜା କଥିତା । ୱଦତୀତି ୱଦୋ। ୱେଦେତି, ୱେଦିୟତୀତି ୱା ୱେଦେୟ୍ୟୋ, ସୁଖାଦିଂ ଅନୁଭୱତି, ସବ୍ବୱିସୟେ ୱା ଜାନାତି, ‘‘ସୁଖିତୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନା ପରେହି ଚ ଜାନାତି ଞାୟତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମାଦିନା ୱା ଅତ୍ତନା ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କାରକୱେଦକରହିତ’’ନ୍ତି ଚ-ସଦ୍ଦତ୍ଥସମାସଂ ।

ଦ୍ୱାଦସୱିଧସୁଞ୍ଞତାସୁଞ୍ଞନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧାନଂ ସୁଞ୍ଞତାୟ ସୁଞ୍ଞଂ, ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୱା ସୁଞ୍ଞତଂ ଏକଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗତାୟ ଦ୍ୱାଦସୱିଧାତି ତାୟ ଦ୍ୱାଦସୱିଧାୟ ସୁଞ୍ଞତାୟ ସୁଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁବ୍ବନ୍ତାହରଣତୋତି ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିପାକସ୍ସ ଆହରଣତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱେଦନାୱସାନଂ ଏତଂ ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱଚକ୍କେକଦେସୋପି ହି ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱେଦନା ୱା ତଣ୍ହାସହାୟାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦନାତୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ତତୋ ସଙ୍ଖାରାତି ସମ୍ବଜ୍ଝନତୋ ୱେଦନାୱସାନଂ ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ୟୁତ୍ତମେତଂ, ଏୱଂ ତଣ୍ହାମୂଲକେ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୁପ୍ପୱେସୋ ହୋତୀତି । ଅୱିଜ୍ଜା ଧମ୍ମସଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିପରୀତାଭିନିୱେସଂ କରୋନ୍ତୀ ଦିଟ୍ଠିଚରିତେ ସଂସାରେ ନୟତି, ତେସଂ ୱା ସଂସାରଂ ସଙ୍ଖାରାଦିପୱତ୍ତିଂ ନୟତି ପୱତ୍ତେତୀତି ‘‘ସଂସାରନାୟିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ୱିଞ୍ଞାଣାଦିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଫଲୁପ୍ପତ୍ତି ହି ଇଧ ଦିଟ୍ଠା, ଅଦିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁରିମଭୱେ ଅତ୍ତନୋ ହେତୂନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାନଂ ଫଲଂ ଅଜନେତ୍ୱା ଅନୁପଚ୍ଛିଜ୍ଜନଂ ପକାସେତି । ଅଥ ୱା ପୁରିମଭୱଚକ୍କଂ ଦୁତିୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ତଣ୍ହାଦୀନଂ ହେତୂନଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦଂ ପକାସେତି, ତସ୍ମା ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତାୟ ପଠମସ୍ସ ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ହେତୂନଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦପ୍ପକାସନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରାଦୀନମେୱ ୱା ଫଲାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ହେତୂନଂ ଫଲଂ ଅଜନେତ୍ୱା ଅନୁପଚ୍ଛେଦମେୱ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିହେତୂନଂ ୱା ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅନୁବନ୍ଧନମେୱ ପକାସେତି ପଠମଂ ଭୱଚକ୍କଂ, ନ ଦୁତିୟଂ ୱିୟ ପରିୟୋସାନମ୍ପୀତି ‘‘ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୂନଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦପ୍ପକାସନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନକଲଲରୂପଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି ସଳାୟତନପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବପୱତ୍ତିଦୀପନତୋ’’ତି । ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ଆୟତନାନଂ କମେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସହୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ’’ତି ।

ହେତୁଆଦିପୁବ୍ବକା ତୟୋ ସନ୍ଧୀ ଏତସ୍ସାତି ହେତୁଫଲହେତୁପୁବ୍ବକତିସନ୍ଧି, ଭୱଚକ୍କଂ । ହେତୁଫଲହେତୁଫଲୱସେନ ଚତୁପ୍ପଭେଦୋ ଅଙ୍ଗାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଏତସ୍ସାତି ଚତୁଭେଦସଙ୍ଗହଂ। ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତାପି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହେ ଆକିରୀୟନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିଗ୍ଗହଣେହି ପକାସୀୟନ୍ତୀତି ଆକାରା, ଅତୀତହେତୁଆଦୀନଂ ୱା ପକାରା ଆକାରା। କିଲେସକମ୍ମୱିପାକା ୱିପାକକିଲେସକମ୍ମେହି ସମ୍ବନ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତେସୁ ୱଟ୍ଟନାମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ତିୱଟ୍ଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱଟ୍ଟେକଦେସତ୍ତା ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ।

ସନ୍ଧୀନଂ ଆଦିପରିୟୋସାନୱୱତ୍ଥିତାତି ସନ୍ଧୀନଂ ପୁବ୍ବାପରୱୱତ୍ଥିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ୟାକାଚି ୱା ପନ ଚେତନା ଭୱୋ, ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଆୟୂହନସଙ୍ଖାରା’’ତି ଇଦଂ ଇମିସ୍ସା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଭାଜନୀୟେ ୱୁତ୍ତାୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୭) ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଚେତନା ଭୱୋ’’ତି ଆଗତାତି । ଭୱନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘ସାତ୍ଥତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚେତନାୱ ସଙ୍ଖାରା, ଭୱୋ ପନ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟା ୱସେନ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ? କୁସଲା ଚେତନା କାମାୱଚରା’’ତିଆଦିନା ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଚେତନାଭାୱୋ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୨୨୬) ୱୁତ୍ତୋତି । ତତ୍ଥ ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟଂ ‘‘ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିପାକଧମ୍ମତ୍ତା ସୱିପାକେନ ଆୟୂହନସଙ୍ଖାତେନ ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚେନ ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୨୩୪) ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଗାମିକମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ’’ତି ଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଭୱଗାମିଭାୱତୋ କମ୍ମସଂସଟ୍ଠସହାୟତାୟ କମ୍ମଭାୱତୋ ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱଂ ଭାୱେନ୍ତୀତି ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତା, ଉପପତ୍ତିଭୱଭାୱନକିଚ୍ଚଂ ପନ ଚେତନାୟ ସାତିସୟନ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟଂ ଚେତନା ‘‘ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଭୱାଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚଂ ଚେତନାୟ ସାତିସୟନ୍ତି ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ ‘‘କୁସଲା ଚେତନା’’ତିଆଦିନା ଚେତନା ‘‘ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ଉଭୟଂ ଉଭୟତ୍ଥ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ନତ୍ଥେତ୍ଥ ୱିରୋଧୋ। ଗହଣନ୍ତି କାମୁପାଦାନଂ କିଚ୍ଚେନାହ । ପରାମସନନ୍ତି ଇତରାନି । ଆୟୂହନାୱସାନେତି ତୀସୁପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଆୟୂହନସ୍ସ ଅୱସାନେ ।

ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ୱୁତ୍ତେ ଆୟୂହନସଙ୍ଖାରେ ‘‘ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗା’’ତି ଆହ, ତତିୟେ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି । ଦହରସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଭୱଙ୍ଗବହୁଲା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୱନ୍ତରଜନକକମ୍ମାୟୂହନସମତ୍ଥା ନ ହୋତୀତି ‘‘ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମକରଣକାଲେ ସମ୍ମୋହୋତି ଏତେନ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ସମ୍ମୋହଂ ଦସ୍ସେତି, ନ କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ।

କମ୍ମାନେୱ ୱିପାକଂ ସମ୍ଭରନ୍ତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି କମ୍ମସମ୍ଭାରା, କମ୍ମଂ ୱା ସଙ୍ଖାରଭୱା, ତଦୁପକାରକାନି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନାନି କମ୍ମସମ୍ଭାରା, ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକୋ ୱା ଭୱୋ କମ୍ମଂ, ତଦୁପକାରକା ୟଥାୱୁତ୍ତଆୟୂହନସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଚ କମ୍ମସମ୍ଭାରାତି କମ୍ମଞ୍ଚ କମ୍ମସମ୍ଭାରା ଚ କମ୍ମସମ୍ଭାରାତି ଏକସେସଂ କତ୍ୱା ‘‘କମ୍ମସମ୍ଭାରା’’ତି ଆହ । ଦସ ଧମ୍ମା କମ୍ମନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋପି କମ୍ମସହାୟତାୟ କମ୍ମସରିକ୍ଖକା ତଦୁପକାରକା ଚାତି ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।

ସଙ୍ଖିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚାତି ସଙ୍ଖେପୋ, କମ୍ମଂ ୱିପାକୋ ଚ । କମ୍ମଂ ୱିପାକୋତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖିପୀୟତୀତି ୱା ସଙ୍ଖେପୋ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚ । ସଙ୍ଖେପଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପନ ଏକୱଚନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଙ୍ଖେପସଦ୍ଦୋ ୱା ଭାଗାଧିୱଚନନ୍ତି କମ୍ମଭାଗୋ କମ୍ମସଙ୍ଖେପୋ।

ଏୱଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି କମ୍ମତୋ ୱିପାକୋ । ତତ୍ଥାପି ଅୱିଜ୍ଜାତୋ ସଙ୍ଖାରାତି ଏୱଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତିସନ୍ଧିଆଦିୱସେନ ୱା ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଇଦଂ ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତ୍ତରନ୍ତି ଗମନଧମ୍ମଂ, ୱିନସ୍ସଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଉପ୍ପାଦୱୟୱନ୍ତତାଦୀପକେନ ଅନିଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦେନ ୱିକାରାପତ୍ତିଦୀପକେନ ଚଲ-ସଦ୍ଦେନ ଚ ଅଦୀପିତଂ କାଲନ୍ତରଟ୍ଠାୟିତାପଟିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତି, ଅଧୁୱନ୍ତି ଏତେନ ଥିରଭାୱପଟିକ୍ଖେପଂ ନିସ୍ସାରତଂ । ହେତୂ ଏୱ ସମ୍ଭାରା ହେତୁସମ୍ଭାରା। ‘‘ଠାନସୋ ହେତୁସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱା ଠାନଂ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସାଧାରଣଂ କାରଣଂ ସମ୍ଭାରୋ, ଅସାଧାରଣଂ ହେତୁ। ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ହେତୁତୋ ଧମ୍ମମତ୍ତସମ୍ଭୱେ ହେତୁନିରୋଧା ଚ ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦେ ଧମ୍ମେ ଚ ତଂନିରୋଧାୟ ଦେସିତେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟିଧ । ସତ୍ତେ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜତି, ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦା ଚ ନ ହୋନ୍ତୀତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ହେତୁଆୟତ୍ତେ ଧମ୍ମମତ୍ତସମ୍ଭୱେ ସତ୍ତୋ ନୁପଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତେ ସସ୍ସତୋ ଉଚ୍ଛେଦୋ ୱା ସିୟା, ନୁପଲବ୍ଭନ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ନେୱୁଚ୍ଛେଦୋ ନ ସସ୍ସତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସଚ୍ଚପ୍ପଭୱତୋତି ସଚ୍ଚତୋ, ସଚ୍ଚାନଂ ୱା ପଭୱତୋ । କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମନ୍ତି ୱଟ୍ଟକଥାୟ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ସାସୱନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅୱିସେସେନାତି ଚେତନା ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତକାତି ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଣ୍ହା ଚ…ପେ॰… ଅୱସେସା ଚ ସାସୱା କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ହି ଚେତନାଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ଅରିୟସଚ୍ଚୱିସେସଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱତ୍ଥୂସୂତି ଆରମ୍ମଣେସୁ, ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ । ସୋକାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ତେସଂ କାରଣତ୍ତା, ତେହି ସିଦ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସହିତେହି ସଙ୍ଖାରେହି ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଭୱନ୍ତରପାତୁଭାୱାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ୱା ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ‘‘ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଭୱନ୍ତରପାତୁଭାୱାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ତଂ ପନ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରରହିତଂ ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ସହାୟଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ସୋକାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା’’ତି । ଦ୍ୱିଧାତି ଅତ୍ତନୋୟେୱ ସରସେନ ଧମ୍ମନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ।

ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଏତେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାଦସ୍ସନେନ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଏସ ନୋ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେତଂ କାରକଦସ୍ସନନିୱାରଣନ୍ତି । ଏୱମାଦିଦସ୍ସନନିୱାରଣନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ସୋଚତି ପରିଦେୱତି ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତିଆଦିଦସ୍ସନନିୱାରଣମାହ । ସୋକାଦୟୋପି ହି ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତା ଅୱସୱତ୍ତିନୋତି ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ ସୋକ…ପେ॰… ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଗଣ୍ଡଭେଦପୀଳକା ୱିୟାତି ଗଣ୍ଡଭେଦନତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚମାନେ ଗଣ୍ଡେ ତସ୍ସପି ଉପରି ଜାୟମାନଖୁଦ୍ଦକପୀଳକା ୱିୟ, ଗଣ୍ଡସ୍ସ ୱା ଅନେକଧାଭେଦେ ପୀଳକା ୱିୟ । ଗଣ୍ଡୱିକାରା ସୂନତାସରାଗପୁବ୍ବଗହଣାଦୟୋ ।

ପଟଲାଭିଭୂତଚକ୍ଖୁକୋ ରୂପାନି ନ ପସ୍ସତି, କିଞ୍ଚିପି ପସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ୱିପରୀତଂ ପସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତୋ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ନ ପଟିପଜ୍ଜତି ନ ପସ୍ସତି, ମିଚ୍ଛା ୱା ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ପଟଲଂ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜା, କିମିନା ୱିୟ ଅତ୍ତନା କତତ୍ତା ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ପରିବ୍ଭମନକାରଣତ୍ତା ଚ କୋସପ୍ପଦେସା ୱିୟ ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହଂ ୱିନା ପତିଟ୍ଠଂ ଅଲଭମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପରିଣାୟକପରିଗ୍ଗହଂ ୱିନା ପତିଟ୍ଠଂ ଅଲଭମାନୋ ରାଜକୁମାରୋ ୱିୟାତି ପରିଗ୍ଗହେନ ୱିନା ପତିଟ୍ଠାଲାଭୋ ଏତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞଂ । ଉପପତ୍ତିନିମିତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମାଦିଆରମ୍ମଣମାହ । ପରିକପ୍ପନତୋତି ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା ୱିତକ୍କେନ ୱିତକ୍କନତୋ । ଦେୱମନୁସ୍ସମିଗୱିହଙ୍ଗାଦିୱିୱିଧପ୍ପକାରତାୟ ମାୟା ୱିୟ ନାମରୂପଂ, ପତିଟ୍ଠାୱିସେସେନ ୱୁଡ୍ଢିୱିସେସାପତ୍ତିତୋ ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବୋ ୱିୟ ସଳାୟତନଂ। ଆୟତନାନଂ ୱିସୟିୱିସୟଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଭିମୁଖଭାୱତୋ ଆୟତନଘଟ୍ଟନତୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ କୋସପ୍ପଦେସପରିଣାୟକାଦୀହି ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ସଦିସତାୟ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଉପମା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଗମ୍ଭୀରୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଓଭାସତି ପକାସତି ଦିସ୍ସତୀତି ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ । ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋତି ଜାତିପଚ୍ଚୟା ସମ୍ଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ସହିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆଗତଭାୱୋ, ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ ଚ ସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ଚ ସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ। ‘‘ନ ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଜାତିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ହୋତୀ’’ତି ହି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ଜାତିତୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀତି ପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ, ୟା ୟା ଜାତି ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଦନୁରୂପପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋତି ଇଧ ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତଂ ଅନୁଲୋମଂ, ନିରୋଧା ନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ପଟିଲୋମଞ୍ଚାହ । ଆଦିତୋ ପନ ଅନ୍ତଗମନଂ ଅନୁଲୋମଂ, ଅନ୍ତତୋ ଚ ଆଦିଗମନଂ ପଟିଲୋମମାହାତି । ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା କିଂନିଦାନା’’ତିଆଦିକାୟ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୧) ୱେମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିଲୋମଦେସନାୟ, ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତିଆଦିକାୟ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୪; ୨.୪.୬୦) ଅନୁଲୋମଦେସନାୟ ଚ ଦ୍ୱିସନ୍ଧିତିସଙ୍ଖେପଂ, ‘‘ସଂୟୋଜନୀୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତି, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୩-୫୪) ଏକସନ୍ଧିଦ୍ୱିସଙ୍ଖେପଂ।

ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଭାୱୋ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତୀତି ପଟିୱେଧୋ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ପଟିୱେଧୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) । ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେକଦେସୋ ସରାଗୋ, ଅଞ୍ଞୋ ୱିରାଗୋ, ରାଗସ୍ସ ୱା ଅପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ରାଗପ୍ପୱଡ୍ଢକୋ ସବ୍ବୋପି ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ସରାଗୋ, ଇତରୋ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ୱିରାଗୋ। ‘‘ଦୀଘରତ୍ତଞ୍ହେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋସିତଂ ମମାୟିତଂ ପରାମଟ୍ଠଂ ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୨) ଅତ୍ତପରାମାସସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ ୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠୋ ଗମ୍ଭୀରୋ, ଅତ୍ତା ୱିଜାନାତି ସଂସରତୀତି ସବ୍ୟାପାରତାସଙ୍କନ୍ତିଅଭିନିୱେସବଲୱତାୟ ଅବ୍ୟାପାରଟ୍ଠଅସଙ୍କନ୍ତିପଟିସନ୍ଧିପାତୁଭାୱଟ୍ଠା ଚ ଗମ୍ଭୀରା, ନାମସ୍ସ ରୂପେନ, ରୂପସ୍ସ ଚ ନାମେନ ଅସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ, ନାମସ୍ସ ନାମେନ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧେହି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେ ଅଧିପ୍ପେତେ ରୂପସ୍ସ ଚ ରୂପେନ ଲବ୍ଭତି । ଅଥ ୱା ଏକଚତୁୱୋକାରଭୱେସୁ ନାମରୂପାନଂ ଅସହୱତ୍ତନତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିନିବ୍ଭୋଗୋ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ସହୱତ୍ତନତୋ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ‘‘ଲୋକୋପେସୋ ଦ୍ୱାରାପେସା ଖେତ୍ତମ୍ପେତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୮-୫୯୯) ୱୁତ୍ତା ଲୋକାଦିଅତ୍ଥା ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୟୋଜେତବ୍ବା । ମନାୟତନସ୍ସପି ଲୁଜ୍ଜନତୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରଖେତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ଏତେ ଅତ୍ଥା ସମ୍ଭୱନ୍ତେୱ । ଆପାଥଗତାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ପକାସନୟୋଗ୍ୟତାଲକ୍ଖଣଂ ଓଭାସନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିସୟିଭାୱୋ, ମନାୟତନସ୍ସ ୱିଜାନନଂ । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଟ୍ଠୋ ୱିସେସେନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଇତରେ ଛନ୍ନମ୍ପି ୟୋଜେତବ୍ବା । ଫୁସନଞ୍ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ସଭାୱୋ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ରସୋ, ଇତରେ ଉପଟ୍ଠାନାକାରା । ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଟ୍ଠୋ ରସୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ୱେଦୟିତଟ୍ଠୋ ଲକ୍ଖଣୱସେନ । ଅତ୍ତା ୱେଦୟତୀତି ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ବଲୱତାୟ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠୋ ୱେଦନାୟ ଗମ୍ଭୀରୋ । ନିଜ୍ଜୀୱାୟ ୱେଦନାୟ ୱେଦୟିତଂ ନିଜ୍ଜୀୱୱେଦୟିତଂ, ନିଜ୍ଜୀୱୱେଦୟିତମେୱ ଅତ୍ଥୋ ନିଜ୍ଜୀୱୱେଦୟିତଟ୍ଠୋ।

ଆଦାନଟ୍ଠୋ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଉପାଦାନାନଂ ସମାନୋ, ଗହଣଟ୍ଠୋ କାମୁପାଦାନସ୍ସ, ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅଭିନିୱେସାଦିଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠିକନ୍ତାରୋ’’ତି ହି ୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଦୁରତିକ୍କମନଟ୍ଠୋପୀତି । ଦଳ୍ହଗହଣତ୍ତା ୱା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଦୁରତିକ୍କମନଟ୍ଠୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟୋନିଗତିଠିତିନିୱାସେସୁଖିପନନ୍ତି ସମାସେ ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ ଅଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ତେନ ଆୟୂହନାଭିସଙ୍ଖରଣପଦାନଂ ସମାସୋ ହୋତି । ଜରାମରଣଙ୍ଗଂ ମରଣପ୍ପଧାନନ୍ତି ମରଣଟ୍ଠା ଏୱ ଖୟାଦୟୋ ଗମ୍ଭୀରା ଦସ୍ସିତା । ନୱନୱାନଞ୍ହି ପରିକ୍ଖୟେନ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିପରିପକ୍କପ୍ପୱତ୍ତି ଜରାତି, ଖୟଟ୍ଠୋ ୱା ଜରାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନୱଭାୱାପଗମୋ ହି ଖୟୋତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି । ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି । ସନ୍ତତିୱସେନ ୱା ଜରାୟ ଖୟୱୟଭାୱୋ, ସମ୍ମୁତିଖଣିକୱସେନ ମରଣସ୍ସ ଭେଦୱିପରିଣାମତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଅତ୍ଥନୟାତି ଅତ୍ଥାନଂ ନୟା । ଅୱିଜ୍ଜାଦିଅତ୍ଥେହି ଏକତ୍ତାଦୀ ସେନ ଭାୱେନ ନୀୟନ୍ତି ଗମ୍ମେନ୍ତୀତି ଏକତ୍ତାଦୟୋ ତେସଂ ନୟାତି ୱୁତ୍ତା । ନୀୟନ୍ତୀତି ହି ନୟାତି । ଅତ୍ଥା ଏୱ ୱା ଏକତ୍ତାଦିଭାୱେନ ନୀୟମାନା ଞାୟମାନା ‘‘ଅତ୍ଥନୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ନୀୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ୱା ନୟା, ଏକତ୍ତାଦୀହି ଚ ଅତ୍ଥା ‘‘ଏକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏକତ୍ତାଦୟୋ ଅତ୍ଥାନଂ ନୟାତି ଅତ୍ଥନୟା। ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦେନ ବୀଜଂ ରୁକ୍ଖଭାୱଂ ପତ୍ତଂ ରୁକ୍ଖଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଏକତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦୋ ଏକତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦୋ ଏକତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଭିନ୍ନସନ୍ତାନସ୍ସେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧରହିତସ୍ସ ନାନତ୍ତସ୍ସ ଗହଣତୋ ସତ୍ତନ୍ତରୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସତ୍ତନ୍ତରୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିମୁପାଦିୟତି ।

ୟତୋ କୁତୋଚୀତି ୟଦି ଅଞ୍ଞସ୍ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ସିୟା, ୱାଲିକତୋ ତେଲସ୍ସ, ଉଚ୍ଛୁତୋ ଖୀରସ୍ସ କସ୍ମା ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ କୋଚି କସ୍ସଚି ହେତୁ ଅତ୍ଥୀତି ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ହେତୁମ୍ହି ନିୟତତାୟ ତିଲଗାୱୀସୁକ୍କସୋଣିତାଦୀହି ତେଲଖୀରସରୀରାଦୀନି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନିୟତିୱାଦଞ୍ଚ ଉପାଦିୟତୀତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ।

କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଇଦଞ୍ହି ଭୱଚକ୍କଂ ଅପଦାଲେତ୍ୱା ସଂସାରଭୟମତୀତୋ ନ କୋଚି ସୁପିନନ୍ତରେପି ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁରଭିୟାନନ୍ତି ଦୁରତିକ୍କମଂ । ଅସନିୱିଚକ୍କମିୱାତି ଅସନିମଣ୍ଡଲମିୱ । ତଞ୍ହି ନିମ୍ମଥନମେୱ, ନାନିମ୍ମଥନଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ଭୱଚକ୍କମ୍ପି ଏକନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନତୋ ‘‘ନିଚ୍ଚନିମ୍ମଥନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଞାଣାସିନା ଅପଦାଲେତ୍ୱା ସଂସାରଭୟଂ ଅତୀତୋ ନତ୍ଥୀତି ଏତସ୍ସ ସାଧକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ତନ୍ତୂନଂ ଆକୁଲକଂ ତନ୍ତାକୁଲକଂ, ତନ୍ତାକୁଲକମିୱ ଜାତା ତନ୍ତାକୁଲକଜାତା, କିଲେସକମ୍ମୱିପାକେହି ଅତୀୱ ଜଟିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗୁଣାୟ ସକୁଣିୟା ନୀଡଂ ଗୁଣାଗୁଣ୍ଡିକଂ। ୱଡ୍ଢିଅଭାୱତୋ ଅପାୟଂ ଦୁକ୍ଖଗତିଭାୱତୋ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋ ୱିନିପାତତ୍ତା ୱିନିପାତଞ୍ଚ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅପାୟଂ, ‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ସଂସାରଞ୍ଚ ନାତିୱତ୍ତତି। ସଂସାରୋ ଏୱ ୱା ସବ୍ବୋ ଇଧ ୱଡ୍ଢିଅପଗମାଦୀହି ଅତ୍ଥେହି ଅପାୟାଦିନାମକୋ ୱୁତ୍ତୋ କେୱଲଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଭାୱତୋ ।

ଭୱଚକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୨୪୩. ପଥୱୀଆକାସା ୱିୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ମହାପତ୍ଥଟୱିତ୍ଥାରିତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ପରିକପ୍ପୱସେନ କଥିତୋ । ତଞ୍ହି ଅପତ୍ଥଟଂ ଅୱିତ୍ଥତଞ୍ଚ ପଥୱିଂ ଆକାସଞ୍ଚ ପତ୍ଥରନ୍ତୋ ୱିତ୍ଥାରୟନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଏକେକଚିତ୍ତାୱରୁଦ୍ଧଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବସତ୍ତସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣୱସେନ ପତ୍ଥଟୱିତ୍ଥତଂ କତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେନ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ନାନାଚିତ୍ତୱସେନାତି ଅସହଜାତାନଂ ସହଜାତାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ନାନାଚିତ୍ତଗତାନଂ ଦସ୍ସିତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନୱ ମୂଲପଦାନି ଏତେସନ୍ତି ନୱମୂଲପଦା, ନୟା । ‘‘ଏକେକେନ ନୟେନ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକେକେନ ଚତୁକ୍କେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନୟଚତୁକ୍କୱାରା ହି ଏତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥିତା ଦସ୍ସିତାନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ନୟଭାୱାତି ।

୧. ପଚ୍ଚୟଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

ଅୱିଜ୍ଜଂ ଅଙ୍ଗଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦୀନି ପଚ୍ଚୟସହିତାନି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନି ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଆହ ‘‘ନ, ତସ୍ସ ଅନଙ୍ଗତ୍ତା’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସେ (ୱିଭ॰ ୨୨୬) ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ଅୱିଜ୍ଜଂ ୱିସୁଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା ତଂତଂପଚ୍ଚୟୱନ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାତି । ତୀସୁ ପକାରେସୁ ପଠମପଠମୱାରୋ ଦୁତିୟୱାରାଦୀସୁ ପୱିସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟୱିସେସାଦିସବ୍ବନାନତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା ତେ ୱାରୱିସେସେ ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଠମୱାରୋ ଏୱ ହି ନ କେୱଲଂ ଛଟ୍ଠାୟତନମେୱ, ଅଥ ଖୋ ନାମଞ୍ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ନାମଂ ୱା ନ କେୱଲଂ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସେୱ, ଅଥ ଖୋ ଫସ୍ସସ୍ସାପୀତି ପଚ୍ଚୟୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ୟେନ ଅତ୍ଥୱିସେସେନ ମହାନିଦାନସୁତ୍ତଦେସନା ପୱତ୍ତା, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନଙ୍ଗଂ ପରିହାପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି ତସ୍ସ ଦୁତିୟୱାରେ ଚ ପୱେସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ସବ୍ବଙ୍ଗସମୋରୋଧତୋ ।

ୟତ୍ଥାତି ୱାରଚତୁକ୍କେ ଏକେକୱାରେ ଚ । ଅଞ୍ଞଥାତି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟତୋ ଅଞ୍ଞଥା ସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ରୂପଂ ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି, ତେସୁପି ଚ ୱାରେସୁ ଚତୂସୁପି ସୋକାଦୟୋ ଅୱୁତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେସୁ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ ଇଧ ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବଟ୍ଠାନସାଧାରଣତୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବୱାରସାଧାରଣତୋ, ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୱସାଧାରଣତୋ ୱା । ୱିନା ଅଭାୱେନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଖନ୍ଧତ୍ତୟମ୍ପି ସମାନଂ ଫଲଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ଅୱିସେସେନା’’ତି । ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩) ୱଚନତୋ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଫସ୍ସସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋତି ତସ୍ସ ଫସ୍ସୋ ୱିସିଟ୍ଠଂ ଫଲଂ, ସତିପି ପଚ୍ଚୟସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟଭାୱେ ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ ୱିଞ୍ଞାଣାହରଣଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ସଙ୍ଖାରୋ ଚସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅଚିତ୍ତକ୍ଖଣମତ୍ତାନୀତି ଚିତ୍ତକ୍ଖଣପ୍ପମାଣରହିତାନି । ତସ୍ସତ୍ଥୋତି ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ହେତୁକାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ହେତୁକ-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ହେତୁକ-ସଦ୍ଦସହଚରିତତ୍ତା ‘‘ହେତୁକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହେତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଗତିସୂଚକୋ ଅୱିଗତତା ଚ ୱିଗତତାନିୱାରଣୱସେନ ଗତି ଏୱ ହୋତୀତି ହେତୁକଚତୁକ୍କଂ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତିଧା ଚତୁଧା ପଞ୍ଚଧା ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଛଧା ୱା’’ତିପି ୱିକପ୍ପେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମାଧି ହି ସାଧାରଣେହି ତୀହି ଝାନିନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେହି ଚ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଉପାଦାନଂ ଭୱସ୍ସ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ସତ୍ତଧାତି କାମୁପାଦାନୱଜ୍ଜାନଂ ୱସେନ ୱଦତି । କାମୁପାଦାନଂ ପନ ୟଥା ଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସୋ ପକାରୋ ତଣ୍ହାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ନ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱଚନୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ଥୋ ହି ନ କତ୍ଥଚି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୟଥାସକେହି ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସହଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ପନ ଇମସ୍ସ ଚତୁକ୍କସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୋୟେୱେତ୍ଥ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ପଠମୱାରୋତି ପଠମଚତୁକ୍କୋତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଭୱାଦୀନଂ ତଥା ଅଭାୱନ୍ତି ୟଦି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ପଠମଚତୁକ୍କୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଭୱୋ ଜାତିୟା, ଜାତି ଚ ମରଣସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ୟଥା ଅୱିଗତଚତୁକ୍କାଦୀସୁ ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି ଭୱହେତୁକା’’ତିଆଦି ନ ୱୁତ୍ତଂ ଭୱାଦୀନଂ ଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟତାୟ ଅଭାୱତୋ, ଏୱମିଧାପି ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ପଚ୍ଚୟୱଚନମେୱ ହି ତେସଂ ସହଜାତସୂଚକଂ ଆପନ୍ନଂ ଅୱିଗତଚତୁକ୍କାଦୀସୁ ୱିୟ ଇଧ ପଚ୍ଚୟୱିସେସସୂଚକସ୍ସ ୱଚନନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱା, ନ ଚ ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ଭୱାଦୟୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱାୟଂ ଚତୁକ୍କୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସେସପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଭୱାଦୀନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସହ ଅୟୋଜେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସହଜାତେନ ସହ ସେସପଚ୍ଚୟଭାୱାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ପଚ୍ଚୟୱିସେସସୂଚକସ୍ସ ୱଚନନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱା ସହଜାତତୋ ଅଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚୟଭାୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱାୟଂ ଚତୁକ୍କୋ ଆରଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଚ ତେ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ନାୟଂ ତଥା ଆରଦ୍ଧୋତି ।

‘‘ମହାନିଦାନସୁତ୍ତନ୍ତେ ଏକାଦସଙ୍ଗିକୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ନାମପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୭) ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗତେ ନାମରୂପେ ଏକଧା ଗହିତେ ନୱଙ୍ଗିକୋ, ଦ୍ୱିଧା ଗହିତେ ଦସଙ୍ଗିକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୟୋଜିୟମାନେସୁ ଏକାଦସଙ୍ଗିକୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମହାନିଦାନସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ପରିଗ୍ଗହତ୍ଥନ୍ତି ତତ୍ଥ ହି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ୱିୟ ରୂପେ ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ନାମେ ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ଫସ୍ସସ୍ସ ନିରୱସେସରୂପପଚ୍ଚୟଂ ୱିୟ ନିରୱସେସନାମପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତୱିସେସଦସ୍ସନେନ ତଂଦେସନାପରିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଛଟ୍ଠାୟତନଂ ନାମନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଦେସଂ ସନ୍ଧାୟ ଦେସିତତ୍ତା ‘‘ଇମସ୍ସା’’ତି ୱଚନସେସୋ, ନ ପୁରିମାନନ୍ତି, ତେନେୱ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ୟୋନିୱସେନ ଓପପାତିକାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ସଂସେଦଜୟୋନିକାପି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଭାୱେନ ଓପପାତିକସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଧାନାୟ ୱା ୟୋନିୟା ସବ୍ବପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୟୋନିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଓପପାତିକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସଙ୍ଗହନିଦସ୍ସନୱସେନେୱ ହି ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେପି (ୱିଭ॰ ୧୦୦୯) ‘‘ଓପପାତିକାନଂ ପେତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଓପପାତିକଗ୍ଗହଣମେୱ କତଂ, ନ ସଂସେଦଜଗ୍ଗହଣନ୍ତି । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଛହାୟତନେହି ଫସ୍ସସ୍ସ ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥି, ନ ଚେକସ୍ସ ଅକୁସଲଫସ୍ସସ୍ସ ଛଟ୍ଠାୟତନୱଜ୍ଜଂ ଆୟତନଂ ସମାନକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଅତ୍ଥି, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଚେତ୍ଥ ପୱତ୍ତକୋ ନ ହୋତୀତି ନ ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପନେସୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ପୁରିମୟୋନିଦ୍ୱୟେ ସମ୍ଭୱନ୍ତମ୍ପି କେସଞ୍ଚି ସଳାୟତନଂ କଲଲାଦିକାଲେ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ‘‘ସଦା ଅସମ୍ଭୱତୋ’’ତି ଆହ । ପଚ୍ଛିମୟୋନିଦ୍ୱୟେ ପନ ୟେସଂ ସମ୍ଭୱତି, ତେସଂ ସଦା ସମ୍ଭୱତୀତି । ଇତୋତି ଇମସ୍ମା ଚତୁକ୍କତୋ, ନୟତୋ ୱା, ୟୋ ୱିସେସୋ ।

ପଚ୍ଚୟଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ହେତୁଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୨୪୪.ଜାତିକ୍ଖଣମତ୍ତେ ଏୱ ଅଭାୱତୋତି ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିୟମାଭାୱତୋ ଭୱେ ଉପାଦାନହେତୁକଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ, ଅଭାୱତୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଜାତିଆଦୀସୁ ଭୱହେତୁକାଦିଗ୍ଗହଣଂ ନ କତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ୟାୱ ୱତ୍ଥୁ, ତାୱ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତନକମ୍ପି, ଏୱଂ ଉପାଦାନଂ ଭୱସଙ୍ଗହିତାନଂ ଜାତିଆଦୀନଂ, ଭୱୋ ଚ ଜାତିୟା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା । ଅଥ ନ ସିୟା, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ଜାତିଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମସ୍ସ, ନାମଞ୍ଚ ଅତକ୍ଖଣିକସମ୍ଭୱା ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ନ ସିୟାତି ଇଧ ୱିୟ ତତ୍ଥାପି ହେତୁକଗ୍ଗହଣଂ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ୟାୱ ଉପାଦାନଂ, ତାୱ ଜାତିଆଦୀନଂ ଅନୁପଲବ୍ଭୋ, ଜାତିକ୍ଖଣମତ୍ତେ ଏୱ ଭୱସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଚ କାରଣନ୍ତି ନ ସକ୍କା କାତୁଂ । ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନଂ ପନ ଜାତିଆଦୀନଂ ଅସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଭୱେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଅସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟା ନ ସନ୍ତୀତି ଭୱସ୍ସ ଉପାଦାନଂ ନ ନିୟମେନ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ, ଭୱୋ ପନ ଜାତିୟା, ଜାତି ଜରାମରଣସ୍ସ ନେୱ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିୟମାଭାୱତୋ ଅଭାୱତୋ ଚ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଭୱାଦୀସୁ ହେତୁକଗ୍ଗହଣଂ ନ କତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ।

ନନୁ ଏୱଂ ‘‘ନାମଂ ୱିଞ୍ଞାଣହେତୁକଂ ଛଟ୍ଠାୟତନଂ ନାମହେତୁକ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ନାମସଙ୍ଗହିତାନଂ ଜାତିଆଦୀନଂ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚ ଅତ୍ଥି ଅସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତାତି ? ନ, ତେସଂ ନାମେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ନମନକିଚ୍ଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନଞ୍ହି ନାମଂ, ତଞ୍ଚ କିଚ୍ଚଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନମେୱ ହୋତୀତି ସଭାୱଧମ୍ମଭୂତା ଏୱ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ହେତୁକଗ୍ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ଭୱତୀତି ଭୱୋ, ନ ଚ ଜାତିଆଦୀନି ନ ଭୱନ୍ତି ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି ସମ୍ଭୱତି, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ୟୋଜନତୋ, ତସ୍ମା ସଙ୍ଖରଣତୋ ସଙ୍ଖାରେ ୱିୟ ଭୱନତୋ ଭୱେ ଜାତିଆଦୀନି ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ନିୟମାଭାୱାଭାୱେହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ହେତୁକଗ୍ଗହଣଂ ନ କତନ୍ତି ।

କେଚି ପନାତିଆଦିନା ରେୱତତ୍ଥେରମତଂ ୱଦତି । ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ହି ଇଧ ଭୱୋତି ଆଗତା। ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ, ଠପେତ୍ୱା ଉପାଦାନଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୪୯) ।

‘‘ୱତ୍ତବ୍ବପଦେସାଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସତିପି ପନ ପଦେସେ ଉପାଦାନଂ ୱିୟ ସଭାୱାନି ଜାତିଆଦୀନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଠପେତବ୍ବସ୍ସ ଭାୱନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଏୱ ଠପନଂ ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଜାୟମାନାନଂ ପନ ଜାତି, ଜାତାନଞ୍ଚ ଜରାମରଣନ୍ତି ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ପନ ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି ତତ୍ଥ କତମଂ ନାମଂ ? ଠପେତ୍ୱା ଫସ୍ସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନାମ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୫୯), ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନନ୍ତି ଅତ୍ଥି ନାମଂ ଅତ୍ଥି ରୂପଂ । ତତ୍ଥ କତମଂ ନାମଂ ? ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନାମଂ । ତତ୍ଥ କତମଂ ରୂପଂ ? ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ୟଞ୍ଚ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୱତ୍ତତି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ରୂପ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୬୧) ଚ ୟଂ ନାମରୂପଞ୍ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ସଳାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବପଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଏୱଂ ୟୋ ଭୱୋ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ସପି ଠପେତବ୍ବଗହେତବ୍ବୱିସେସେ ସତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତବ୍ବପଦେସୋ ନତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।

ହେତୁଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୨୪୬. ନିପ୍ପଦେସତ୍ତା ଭୱେନ ଉପାଦାନଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପାଦାନସ୍ସ ୱିସୁଂ ଠିତସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟାପି ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପନ ଭୱୋନିପ୍ପଦେସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ସତି ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟାପି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନାମଂ ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭୂତଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଞ୍ଚ ସପ୍ପଦେସମେୱ ଗହିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ପନ ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଛଟ୍ଠାୟତନଂ, ନାମପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୧୫୦-୧୫୪) ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଠପେତ୍ୱା ନାମଂ ଗହିତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟାପି ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ଇଧାପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଠପେତ୍ୱା ଭୱସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ, ତସ୍ମା ଉପାଦାନସ୍ସ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିୟମାଭାୱୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟନିୟମାଭାୱୋ ଭୱେ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟାପି ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋତି ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସିୟା । ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟାପି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପନ ହୋତୀତି । ତଥା ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟାପି ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନଂ ଚକ୍ଖାୟତନୁପଚୟାଦୀନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପନ ହୋତୀତି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଖାରାଦିମୂଲକନୟମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୨୪୭.‘‘ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଭୱମୂଲକନୟୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦିକା ଛଟ୍ଠାୟତନାଦିମୂଲକା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ । ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସବ୍ବେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି । ତତ୍ଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ନାମୱିସେସାନଂ ଛଟ୍ଠାୟତନାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଛଟ୍ଠାୟତନାଦିମୂଲକା ୱୁତ୍ତା । ୟଦେୱ ପନ ନାମଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟୋ, ତଦେୱ ଭୱପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ୱତ୍ତବ୍ବୱିସେସୋ କୋଚି, ତସ୍ମା ଅପୁବ୍ବାଭାୱତୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି । ଭୱଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଇଧ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ସଭାୱଧମ୍ମା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟଂଉ, ନ ଜାତିଆଦୀନୀତି ଅପୁବ୍ବାଭାୱତୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜାତିପିୱୁତ୍ତଂ ସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ପନ ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ନ ହୋତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଗହଣତୋ, ଏୱମିଧାପି ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ଭୱନୱସେନ ସଭାୱଧମ୍ମାସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ସାମଞ୍ଞେନ ପୱତ୍ତୋ ଭୱ-ସଦ୍ଦୋତି ନ ସୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତେନ ଭୱମୂଲକନୟୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଭୱେକଦେସେ ୱିସୁଂ ପୁବ୍ବେ ଅଗ୍ଗହିତେ ଭୱ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚୟସୋଧନତ୍ଥଂ ଆଦିତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ନିରୱସେସବୋଧକୋ ହୋତି, ନ ନାମ-ସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂସଭାୱା ହି ଏତା ନିରୁତ୍ତିୟୋତି ଇମିନାୱା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା’’ତି ଆହାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଇମିନାୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଭୱସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତା ଭୱପଚ୍ଚୟାପି ଉପାଦାନନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୱାରେ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତାତି ଏତେନ ଜାତିଜରାମରଣାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ୱିୟ ହୋତି । ଜାୟମାନାନଂ ପନ ଜାତି, ନ ଜାତିୟା ଜାୟମାନା, ଜୀୟମାନମୀୟମାନଞ୍ଚ ଜରାମରଣଂ, ନ ଜରାମରଣସ୍ସ ଜୀୟମାନମୀୟମାନାତି ଜାତିଆଦୀନି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅସମ୍ଭୱତୋ ଏୱ ତମ୍ମୂଲକା ନୟା ନ ଗହିତା, ପଚ୍ଛେଦୋପି ପନ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅକୁସଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୪୮-୨୪୯.ଉପାଦାନସ୍ସ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ନନୁ ନାୟଂ ଦୋସୋ । କାମୁପାଦାନଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସ୍ସ, ତଞ୍ଚ ଇତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, କାମୁପାଦାନସ୍ସ ପନ ତଣ୍ହାଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ନାମେ ୱିୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱା ଚ ଉପାଦାନଗ୍ଗହଣେନ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଭୱସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ଗହିତାତି ଅୟଂ ଦୋସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଉପାଦାନଟ୍ଠାନେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଏକମେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ନିଦ୍ଦେସେସୁ ୱିୟ ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ପଚ୍ଚୟୋ ୱିସୁଂ ନ ୱିଭତ୍ତୋ । ସତିପି ୱା ଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ କାମୁପାଦାନସ୍ସପି ଗହଣେ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ଅୱୁଚ୍ଚମାନେ କାମୁପାଦାନଂ କାମୁପାଦାନସ୍ସ, ଦିଟ୍ଠି ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟୋତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

୨୫୨. ଚକ୍ଖାୟତନାଦିଉପତ୍ଥମ୍ଭକସ୍ସ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଜନକଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖାୟତନୁପଚୟାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ତଦଜନକମ୍ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତାସମ୍ପି ହୀତି ଉତୁଆହାରଜସନ୍ତତୀନମ୍ପି ହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକସମୁଟ୍ଠାପନପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୫୪.ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ମହାଭୂତସଙ୍ଖାତଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋ, ୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତଂ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ପୁରେଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋ, ନାମଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଚ୍ଛାଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋ, ଛଟ୍ଠସ୍ସ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋତି ଏସା ୟଥାନୁରୂପତା ।

୨୬୪.ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନାମସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୨୭୨. ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାପି ନାମ’’ନ୍ତି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସେୱ ନାମସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେନ ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତାତି ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଫସ୍ସ’’ନ୍ତି ପୁନ ୱଚନେ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥାପୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

୨୮୦. ୟସ୍ମା ଅଧିମୋକ୍ଖୋପି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଉପାଦାନଟ୍ଠାନଂ ପରିହୀନମେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବଲୱକିଲେସେନ ପନ ପଦପୂରଣସ୍ସ କାରଣଂ ତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱୋ ଦୋମନସ୍ସସହଗତେସୁ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ତସ୍ସ ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ତତିୟଚିତ୍ତାଦୀସୁ ‘‘ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଅଧିମୋକ୍ଖୋ’’ତିଆଦିମ୍ହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପାଳି ସଂଖିତ୍ତା । ହେଟ୍ଠାତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡାଦୀସୁ ।

ଅକୁସଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କୁସଲାବ୍ୟାକତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୯୨.ପସାଦୋତି ସଦ୍ଧା ।

୩୦୬. ‘‘ଅଲୋଭୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୪) ସବ୍ୟାପାରାନି କୁସଲମୂଲାନି ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିଦାନାନି ହୋନ୍ତି, ନ କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ୱିପାକେସୁ ଅଲୋଭାଦିସହଗତକମ୍ମପଟିବିମ୍ବଭୂତା ୱିୟ ପୱତ୍ତମାନା ଅଲୋଭାଦୟୋତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ୱିୟ ନିଦାନରହିତତା ସୋତପତିତତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କିରିୟଧମ୍ମା କିରିୟମତ୍ତତ୍ତା କମ୍ମନିଦାନରହିତାଇଚ୍ଚେୱ ପରିହୀନାୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତିୟଚତୁତ୍ଥୱାରା ଅସମ୍ଭୱତୋ ଏୱାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଚକ୍ଖାୟତନୁପଚୟାଦୀନଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ? ହୋନ୍ତି, ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭକସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅସମୁଟ୍ଠାପନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅସମ୍ଭୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପନ ୱସେନ ତଦାପି ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ପଚ୍ଛାଜାତସହଜାତନାମସ୍ସ ସହଜାତପୁରେଜାତଭୂତଚକ୍ଖାଦିରୂପସ୍ସ ଚ ୱସେନ ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତୀତି ତତିୟଚତୁତ୍ଥୱାରା ନ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ।

କୁସଲାବ୍ୟାକତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକକୁସଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩୩୪.ସମ୍ମୋହୱସେନାତି କୁସଲଫଲେ ଅନିଚ୍ଚାଦିତାୟ ସଭୟେ ସାଦୁରସୱିସରୁକ୍ଖବୀଜସଦିସେ ତଂନିବ୍ବତ୍ତକକୁସଲେ ଚ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତାୱସେନ । ସମତିକ୍କମତ୍ଥଂ ଭାୱନା ସମତିକ୍କମଭାୱନା, ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ସମତିକ୍କମଭୂତା ୱା ଭାୱନା ସମତିକ୍କମଭାୱନା।

ତଥା ଇଧ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପନ ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରହେତୁକନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜନା ନ ନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଅୱିଗତଚତୁକ୍କାଦୀନିପି ନ ଇଧ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ନାମନ୍ତିଆଦିନା ହି ୟଥାଲାଭୟୋଜନାୟ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକକୁସଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କୁସଲମୂଲକୱିପାକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩୪୩.‘‘ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ କୁସଲମୂଲଂ ଅକୁସଲମୂଲଞ୍ଚ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି, କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭୂତାୟ ପନ ଚେତନାୟ ସଂସଟ୍ଠଂ କମ୍ମଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତେନ ଏକୀଭାୱମିୱ ଗତତ୍ତାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା କୁସଲାକୁସଲମୂଲେହି ୱିନା କମ୍ମଂ ୱିପାକଂ ନ ଜନେତୀତି ତାନି ୱିପାକସ୍ସ ପରିୟାୟେନ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ୱୁତ୍ତାନି, ଏୱଂ କମ୍ମେନ ଏକୀଭୂତାନି ସଂସଟ୍ଠାନି ହୁତ୍ୱା କମ୍ମଜାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ପରିୟାୟେନ ତେସଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା । ଏସାତି ଏସ କୁସଲମୂଲପଚ୍ଚୟୋ ଅକୁସଲମୂଲପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

କୁସଲାକୁସଲୱିପାକାନଂ ୱିୟ କିରିୟାନଂ ଉପ୍ପାଦକାନି ଅୱିଜ୍ଜାକୁସଲାକୁସଲମୂଲାନି ଚ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଉପନିସ୍ସୟତଂ ନ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି । ମନସିକାରୋପି ଜୱନୱୀଥିପଟିପାଦକମତ୍ତତ୍ତା କୁସଲାକୁସଲାନି ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ ନ କରୋତି, ଅୱିଜ୍ଜୂପନିସ୍ସୟାନଂ ପନ ପୱତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ଭୱଙ୍ଗାୱଟ୍ଟନମତ୍ତଂ ହୋତି, ପହୀନାୱିଜ୍ଜାନଞ୍ଚ କିରିୟାନଂ ଅୱିଜ୍ଜା ନେୱୁପ୍ପାଦିକା, ଆରମ୍ମଣମତ୍ତମେୱ ପନ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩), ‘‘ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୩.୧୦୩) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ କିରିୟାନଂ ଅକୁସଲା ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ନ ଉଦ୍ଧଟାତି । ଅପିଚ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକୋ କୁସଲନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୱସେନ କୁସଲାକୁସଲମୂଲକୋ ୱିପାକନୟୋ, କିରିୟାନଂ ପନ ନେୱ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ, ନ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତଂମୂଲକୋ କିରିୟାନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅନେକଭେଦତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ମୂଲପଦାନଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାନଂ କିରିୟନ୍ତେ ପଠମନୟେ ସହଜାତାଦିଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ନୱାଦିମୂଲପଦାନଂ ନୟାନଂ ୱସେନ, ଅନେକପ୍ପକାରତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ୱସେନାତି ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପନ ୱିପାକେ ଚାତି ଏତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲେସୁ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ୱିପାକେ ଚାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପୁରିମପଚ୍ଛିମେସୁ ହି ନୟେସୁ ୟଥା ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନେକଭେଦତୋ ଏକଧାୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ପଚ୍ଛିମନୟେ କୁସଲେ ଅନେକଭେଦତୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଏକଧାୱା’’ତି । ଏକଧାୱାତି ଚ ମୂଲପଦେକପଚ୍ଚୟତାୱସେନ, ଏକସ୍ସେୱ ୱା ନୟସ୍ସ ୱସେନ ଏକପ୍ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ପଠମଚତୁକ୍କସ୍ସେୱ ୱସେନାତି ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଧମ୍ମପଚ୍ଚୟଭେଦେତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଭେଦେ ଜରାମରଣାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଜାତିଆଦିପଚ୍ଚୟଭେଦେ, ତଂତଂଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସମୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ ୱା ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକକ୍ଖଣିକାୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟଭେଦେ । ପରିୟତ୍ତିଆଦୀନଂ କମୋ ପରିୟତ୍ତି…ପେ॰… ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ। ପଚ୍ଚୟାକାରେ ହି ପାଳିପରିୟାପୁଣନତଦତ୍ଥସୱନପାଳିଅତ୍ଥଚିନ୍ତନାନି ‘‘ଜରାମରଣଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ…ପେ॰… ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଭାୱନାପଟିପତ୍ତି ଚ କମେନ କାତବ୍ବାତି କମ-ଗ୍ଗହଣଂ କରୋତି । ତତୋତି ଞାଣପ୍ପଭେଦଜନକତୋ କମତୋ । ଅଞ୍ଞଂ କରଣୀୟତରଂ ନତ୍ଥି । ତଦାୟତ୍ତା ହି ଦୁକ୍ଖନ୍ତକିରିୟାତି ।

କୁସଲମୂଲକୱିପାକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୫୫.ତୟୋସତିପଟ୍ଠାନାତି ସତିପଟ୍ଠାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ କରୋତି, ନ ଇଧ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସତିପଟ୍ଠାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ଆଦୀସୁ ହି ସତିଗୋଚରୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟା ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟୋ, ନାମରୂପସମୁଦୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦୟୋ, ମନସିକାରସମୁଦୟା ଧମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୮) ସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସତିଗୋଚରାନଂ ଦୀପକେ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟମ୍ପି ଅୱସେସପାଳିପ୍ପଦେସଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦାନାଦୀନିପି କରୋନ୍ତସ୍ସ ରୂପାଦୀନି କସିଣାଦୀନି ଚ ସତିୟା ଠାନଂ ହୋତୀତି ତଂନିୱାରଣତ୍ଥମାହ ‘‘ପଧାନଂ ଠାନ’’ନ୍ତି । ପ-ସଦ୍ଦୋ ହି ପଧାନତ୍ଥଦୀପକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅରିୟୋତି ଅରିୟଂ ସେଟ୍ଠଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସଳାୟତନୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତେକଦେସେନ ହି ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ହି –

‘‘ତୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ୟଦରିୟୋ…ପେ॰… ଅରହତୀତି ଇତି ଖୋ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, କିଞ୍ଚେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଅନୁକମ୍ପକୋ ହିତେସୀ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ‘ଇଦଂ ୱୋ ହିତାୟ ଇଦଂ ୱୋ ସୁଖାୟା’ତି । ତସ୍ସ ସାୱକା ନ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି, ନ ସୋତଂ ଓଦହନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞା ଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ୱୋକ୍କମ୍ମ ଚ ସତ୍ଥୁସାସନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ନ ଚେୱ ଅନତ୍ତମନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅନତ୍ତମନତଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଅନୱସ୍ସୁତୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ୟଦରିୟୋ…ପେ॰… ଅରହତି ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସତ୍ଥା…ପେ॰… ଇଦଂ ୱୋ ସୁଖାୟାତି । ତସ୍ସ ଏକଚ୍ଚେ ସାୱକା ନ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି…ପେ॰… ୱତ୍ତନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ ସାୱକା ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି …ପେ॰… ନ ଚ ୱୋକ୍କମ୍ମ ସତ୍ଥୁସାସନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ନ ଚେୱ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅତ୍ତମନତଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ନ ଚେୱ ଅନତ୍ତମନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅନତ୍ତମନତଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ଅତ୍ତମନତଞ୍ଚ ଅନତ୍ତମନତଞ୍ଚ ତଦୁଭୟଂ ଅଭିନିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟଂ…ପେ॰… ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ…ପେ॰… ସୁଖାୟାତି । ତସ୍ସ ସାୱକା ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି…ପେ॰… ୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଅତ୍ତମନୋ ଚେୱ ହୋତି, ଅତ୍ତମନତଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଅନୱସ୍ସୁତୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧) –

ଏୱଂ ପଟିଘାନୁନୟେହି ଅନୱସ୍ସୁତତା, ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତସତିତା, ତଦୁଭୟୱୀତିୱତ୍ତତା ସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧାନମେୱ କିର ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତସତିତା ହୋତି, ନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀନନ୍ତି ।

ପ-ସଦ୍ଦୋ ଆରମ୍ଭଂ ଜୋତେତି, ଆରମ୍ଭୋ ଚ ପୱତ୍ତୀତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସତିୟା କରଣଭୂତାୟ ପଟ୍ଠାନଂ ପଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ। ଅନ-ସଦ୍ଦଞ୍ହି ବହୁଲଂ-ୱଚନେନ କମ୍ମତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ, ତଥେୱ କତ୍ତୁଅତ୍ଥମ୍ପି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପୁନ ତତିୟନୟେ ‘‘ପତିଟ୍ଠାତୀତି ପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପ-ସଦ୍ଦୋ ଭୁସତ୍ଥଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ଦୀପେତୀତି ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ପୁନ ଭାୱତ୍ଥେ ସତି-ସଦ୍ଦଂ ପଟ୍ଠାନ-ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ପୁରିମତ୍ଥେ ସତି-ସଦ୍ଦୋ ପଟ୍ଠାନ-ସଦ୍ଦୋ ଚ କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

ୱିସେସେନ କାୟୋ ଚ ୱେଦନା ଚ ଅସ୍ସାଦସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ତପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ତେସଂ ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୂନଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମାନଂ ଅସୁଭଦୁକ୍ଖତାଦସ୍ସନାନି ମନ୍ଦତିକ୍ଖପଞ୍ଞେହି ତଣ୍ହାଚରିତେହି ସୁକରାନୀତି ତାନି ତେସଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତାନି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସେସକାରଣେସୁ ଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଅନିଚ୍ଚାନତ୍ତତାଦସ୍ସନାନି ନାତିପଭେଦାତିପଭେଦଗତେସୁ ତେସୁ ତପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ମନ୍ଦତିକ୍ଖାନଂ ଦିଟ୍ଠିଚରିତାନଂ ସୁକରାନୀତି ତେସଂ ତାନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋତି । ତିକ୍ଖୋ ସମଥୟାନିକୋ ଓଳାରିକାରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱେଦନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଆହ ‘‘ଓଳାରିକାରମ୍ମଣେ ଅସଣ୍ଠହନତୋ’’ତି । ୱିପସ୍ସନାୟାନିକସ୍ସ ସୁଖୁମେ ଚିତ୍ତେ ଧମ୍ମେସୁ ଚ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ତଦନୁପସ୍ସନାନଂ ତଂୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତା ୱୁତ୍ତା ।

ତେସଂ ତତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ତତ୍ଥ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପହାନତ୍ଥନ୍ତି ଏତେନ ୟୋଜନା । ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ସୱିସେସା କାୟେ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱିସେସେନ କାୟୋ କାମୋଘସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଭୱେ ସୁଖଗ୍ଗହଣୱସେନ ଭୱସ୍ସାଦୋ ହୋତୀତି ଭୱୋଘସ୍ସ ୱେଦନା, ସନ୍ତତିଘନଗ୍ଗହଣୱସେନ ଚିତ୍ତେ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ ହୋତୀତି ଦିଟ୍ଠୋଘସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ, ଧମ୍ମୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମମତ୍ତତାୟ ଚ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତ୍ତା ସମ୍ମୋହୋ ହୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜୋଘସ୍ସ ଧମ୍ମା, ତସ୍ମା ତେସୁ ତେସଂ ପହାନତ୍ଥଂ ଚତ୍ତାରୋୱ ୱୁତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭୂତା ୱେଦନା ୱିସେସେନ ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଚିତ୍ତେ ନିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣୱସେନ ସସ୍ସତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧୀତିଆଦିପରାମସନଂ ହୋତୀତି ସୀଲବ୍ବତପରାମାସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ, ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେନ ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଭୱୱିଭୱଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ସୁଖୱେଦନାସ୍ସାଦୱସେନ ପରଲୋକନିରପେକ୍ଖୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିପରାମାସଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସ୍ସ ୱେଦନା । ସନ୍ତତିଘନଗ୍ଗହଣୱସେନ ସରାଗାଦିଚିତ୍ତେ ସମ୍ମୋହୋ ହୋତୀତି ମୋହାଗତିୟା ଚିତ୍ତଂ, ଧମ୍ମସଭାୱାନୱବୋଧେନ ଭୟଂ ହୋତୀତି ଭୟାଗତିୟା ଧମ୍ମା…ପେ॰… ଅୱୁତ୍ତାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱତ୍ଥୁଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

‘‘ଆହାରସମୁଦୟା କାୟସମୁଦୟୋ, ଫସ୍ସସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୮), ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧) ୱଚନତୋ କାୟାଦୀନଂ ସମୁଦୟଭୂତା କବଳୀକାରାହାରଫସ୍ସମନୋସଞ୍ଚେତନାୱିଞ୍ଞାଣାହାରା କାୟାଦିପରିଜାନନେନ ପରିଞ୍ଞାତା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧାହାରପରିଞ୍ଞତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ପକରଣନୟୋତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଭାସାୟ ୱଣ୍ଣନାନୟୋ । ନେତ୍ତିପେଟକପ୍ପକରଣେ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ୟୋଜନାନୟୋତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ସରଣୱସେନାତି କାୟାଦୀନଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଧାରଣତାୱସେନ । ସରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାୟାତି ସତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଏକତ୍ତେ ନିବ୍ବାନେ ସମାଗମୋ ଏକତ୍ତସମୋସରଣଂ। ଏତଦେୱ ହି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏକନିବ୍ବାନପ୍ପୱେସହେତୁଭୂତୋ ୱା ସମାନତାୟ ଏକୋ ସତିପଟ୍ଠାନସଭାୱୋ ଏକତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ସମୋସରଣଂ ତଂସଭାଗତା ଏକତ୍ତସମୋସରଣଂ। ଏକନିବ୍ବାନପ୍ପୱେସହେତୁଭାୱଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସରଣେକତ୍ତସମୋସରଣାନି ସହ ସତିପଟ୍ଠାନେକଭାୱସ୍ସ କାରଣତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି, ପୁରିମସ୍ମିଂ ୱିସୁଂ । ସରଣୱସେନାତି ୱା ଗମନୱସେନାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ତଦେୱ ଗମନଂ ସମୋସରଣନ୍ତି ସମୋସରଣେ ୱା ସତି-ସଦ୍ଦତ୍ଥୱସେନ ଅୱୁଚ୍ଚମାନେ ଧାରଣତାୱ ସତୀତି ସତି-ସଦ୍ଦତ୍ଥନ୍ତରାଭାୱା ପୁରିମଂ ସତିଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଏକଭାୱସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନସମୋସରଣେପି ସହିତାନେୱ ତାନି ସତିପଟ୍ଠାନେକଭାୱସ୍ସ କାରଣାନି ।

ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନାତି ଇଦଂ ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୨ ଆଦୟୋ; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୫ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତାନଂ ଆନାପାନପବ୍ବାଦୀନଂ ୱସେନ । ତଥା ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉଟ୍ଠାନକଭଣ୍ଡସଦିସତା ତଂତଂସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାନୁଭାୱସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭିକ୍ଖୁଗୋଚରା ହି ଏତେ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଗୋଚରେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚରଥ ସକେ ପେତ୍ତିକେ ୱିସୟେ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୨; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୦) ।

କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିପଟିପତ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁ ହୋତୀତି ଭିକ୍ଖୁଂ ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସେତି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ତଂନିୟମତୋ । ତେନାହ ‘‘ପଟିପତ୍ତିୟା ୱା ଭିକ୍ଖୁଭାୱଦସ୍ସନତୋ’’ତି ।

ସମଂ ଚରେୟ୍ୟାତି କାୟାଦିୱିସମଚରିୟଂ ପହାୟ କାୟାଦୀହି ସମଂ ଚରେୟ୍ୟ । ରାଗାଦିୱୂପସମେନ ସନ୍ତୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନେନ ଦନ୍ତୋ, ଚତୁମଗ୍ଗନିୟମେନ ନିୟତୋ, ସେଟ୍ଠଚାରିତାୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ। କାୟଦଣ୍ଡାଦିଓରୋପନେନ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ। ସୋ ଏୱରୂପୋ ବାହିତପାପସମିତପାପଭିନ୍ନକିଲେସତାହି ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିସମଞ୍ଞୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କାୟାନୁପସ୍ସନାଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋତି ୱେଦନାଦୟୋପି ଏତ୍ଥ ସିତା, ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧାତି କାୟେ ୱେଦନାଦିଅନୁପସ୍ସନାପସଙ୍ଗେପି ଆପନ୍ନେ ତଦମିସ୍ସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱୟୱୀଗାହସମଞ୍ଞାତିଧାୱନସାରାଦାନାଭିନିୱେସନିସେଧନତ୍ଥଂ କାୟଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେହି, ତାନି ଚ କେସାଦୀହି, କେସାଦିକେ ଚ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପେହି ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ତଥା ନ କାୟେ’’ତିଆଦିମାହ । ପାସାଦାଦିନଗରାୱୟୱସମୂହେ ଅୱୟୱୀୱାଦିନୋପି ଅୱୟୱୀଗାହଂ ନ କରୋନ୍ତି । ନଗରଂ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ପନ କେସଞ୍ଚି ସମଞ୍ଞାତିଧାୱନଂ ସିୟାତି ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିସମଞ୍ଞାତିଧାୱନେ ନଗରନିଦସ୍ସନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଂ ପସ୍ସତି ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା, ନନୁ ଚକ୍ଖୁନା ଇତ୍ଥିପୁରିସଦସ୍ସନଂ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ‘‘ଇତ୍ଥିଂ ପସ୍ସାମି, ପୁରିସଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ପନ ପୱତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ‘‘ୟଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନେ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ୟଂ ପସ୍ସତି, ନ ତଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ରୂପାୟତନଂ ନ ହୋତି, ରୂପାୟତନଂ ୱା ତଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତଂ କେସାଦିଭୂତୁପାଦାୟସମୂହସଙ୍ଖାତଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନ ହୋତି, ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ ତଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ୟଂ ରୂପାୟତନଂ, କେସାଦିଭୂତୁପାଦାୟସମୂହସଙ୍ଖାତଂ ୱା ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଭୂତତୋ ନ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀତି ନ ଅଞ୍ଞସଭାୱାନୁପସ୍ସୀ, ଅସୁଭାଦିତୋ ଅଞ୍ଞାକାରାନୁପସ୍ସୀ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଥୱୀକାୟନ୍ତି କେସାଦିପଥୱିଂ ଧମ୍ମସମୂହତ୍ତା କାୟୋତି ୱଦତି, ଲକ୍ଖଣପଥୱିମେୱ ୱା ଅନେକପ୍ପଭେଦସକଲସରୀରଗତଂ ପୁବ୍ବାପରିୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ସମୂହୱସେନ ଗହେତ୍ୱା କାୟୋତି ୱଦତି, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମାନଂ ଘଟିତାରମ୍ମଣଂ ଏକତୋ ଆରମ୍ମଣଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମା ୱା ଘଟିତାରମ୍ମଣଂ ଇଦଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତୀସୁ ଭୱେସୁ କିଲେସାନନ୍ତି ଭୱତ୍ତୟୱିସୟାନଂ କିଲେସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସବ୍ବତ୍ଥିକନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୱଂ । ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଲୀନେ ଉଦ୍ଧଟେ ଚ ଚିତ୍ତେ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା, ସବ୍ବେ ୱା ଲୀନେ ଉଦ୍ଧଟେ ଚ ଭାୱେତବ୍ବା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଅତ୍ଥିକା ଏତାୟାତି ସବ୍ବତ୍ଥିକା। ଅନ୍ତୋସଙ୍ଖେପୋତି ଅନ୍ତୋଓଲୀୟନା କୋସଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୱିସେସେନ ଦ୍ୱୀହିପି ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ପୁନ ଏକେକେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପହାନୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିସେସେନା’’ତି ଆହ, ‘‘ୱିନେୟ୍ୟ ନୀୱରଣାନୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସୱିନୟସ୍ସ ୱା ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିସେସେନା’’ତିଆଦିମାହ । କାୟାନୁପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକାନଂ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧାଦୀନଂ ପହାନଦସ୍ସନଞ୍ହି ଏତସ୍ସ ପୟୋଜନନ୍ତି । କାୟଭାୱନାୟାତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଭାୱନା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନାତି ଅନୁରୋଧାଦିପ୍ପହାନୱଚନେନ ।

ସବ୍ବତ୍ଥିକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି ମେତ୍ତା ମରଣସ୍ସତି ଅସୁଭଭାୱନା ଚ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ଏତେନ ୟୋଗିନା ପରିହରିୟମାନଂ ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥିକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ତସ୍ସ ପରିହରିତବ୍ବତ୍ତା, ସତିୟା ୱା ସମଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ।

କାୟାନୁପସ୍ସନାଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାଦିଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

କେୱଲଂ ପନିଧାତିଆଦିନା ଇଧ ଏତ୍ତକଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଦ୍ଦମଦକ୍ଖୀତି ଦ୍ୱେପି ଏକତ୍ଥା । ସମ୍ମଦ୍ଦସୋତି ସମ୍ମା ପସ୍ସକୋ ।

ସୁଖଦୁକ୍ଖତୋପି ଚାତି ସୁଖାଦୀନଂ ଠିତିୱିପରିଣାମଞାଣସୁଖତାୟ, ୱିପରିଣାମଟ୍ଠିତିଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖତାୟ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତିସ୍ସୋପି ଚ ସୁଖତୋ ତିସ୍ସୋପି ଚ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଛନ୍ଦାଦିଅଧିପତିଞାଣାଦିସହଜାତକାମାୱଚରାଦିଭୂମିନାନତ୍ତଭେଦାନଂ କୁସଲାକୁସଲତବ୍ବିପାକକିରିୟାନାନତ୍ତଭେଦସ୍ସ ଚ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସସଙ୍ଖାରିକାସଙ୍ଖାରିକସୱତ୍ଥୁକାୱତ୍ଥୁକାଦିନାନତ୍ତଭେଦାନଞ୍ଚ ୱସେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସୁଞ୍ଞତାଧମ୍ମସ୍ସାତି ‘‘ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୧) ସୁଞ୍ଞତାୱାରେ ଆଗତସୁଞ୍ଞତାସଭାୱସ୍ସ ୱସେନ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥାତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ପହୀନତ୍ତା ପୁନ ପହାନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନଂ ଦସ୍ସେତି, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ୱା ଏକତ୍ଥ ପହୀନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପହୀନଂ ହୋତୀତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମଚୋଦନାୟ ନାନାପୁଗ୍ଗଲପରିହାରୋ, ପଚ୍ଛିମାୟ ନାନାଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକପରିହାରୋ । ଲୋକିୟଭାୱନାୟ ହି କାୟେ ପହୀନଂ ନ ୱେଦନାଦୀସୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ ହୋତି । ୟଦିପି ନ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ନ ପଟିପକ୍ଖଭାୱନାୟ ତତ୍ଥ ସା ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ପୁନ ତପ୍ପହାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି । ଉଭୟତ୍ଥ ୱା ଉଭୟଂ ସମ୍ଭୱତୋ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏକତ୍ଥ ପହୀନଂସେସେସୁପି ପହୀନଂ ହୋତୀତି ମଗ୍ଗସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ, ଲୋକିୟଭାୱନାୟ ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଞ୍ଚପି ଖନ୍ଧା ଲୋକୋ’’ତି ହି ଚତୂସୁପି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାଦିଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କାୟାନୁପସ୍ସନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩୫୬. ସବ୍ବପ୍ପକାରୱଚନେନ ଉଦ୍ଦେସେ ଦସ୍ସିତା ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଅନୁପସ୍ସନା ପକାରା ଚ ଗହିତା । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧା ଚୁଦ୍ଦସ ପକାରା, କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା କେସାଦିୱଣ୍ଣକସିଣାରମ୍ମଣଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନପ୍ପକାରା, ଲୋକିୟାଦିପ୍ପକାରା ଚାତି ତେପି ଗହିତା ଏୱ । ନିଦ୍ଦେସେ ହି ଏକପ୍ପକାରନିଦ୍ଦେସେନ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ କତନ୍ତି, ସବ୍ବପ୍ପକାରଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ବାହିରେସୁପି ଏକଦେସସମ୍ଭୱତୋ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତିରିୟଂ ତଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନନୁ କେସଲୋମନଖାନଂ ଅତଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ତଚସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥୀତି ? ୟଦିପି ଅତ୍ଥି, ତଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନବହୁଲତାୟ ପନ ତଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନ ନ ହୋତି କାୟସ୍ସାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଚୋ ପରିୟନ୍ତୋ ଅସ୍ସାତି ତଚପରିୟନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଏତେନ ପନ ୱଚନେନ କାୟେକଦେସଭୂତୋ ତଚୋ ଗହିତୋ ଏୱ । ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଚ କେସାଦୟୋ ତଦନୁପୱିଟ୍ଠମୂଲା ତଚପରିୟନ୍ତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରସମୂହୋ ସବ୍ବୋପି କାୟୋ ତଚପରିୟନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

‘‘ପୂରଂ ନାନପ୍ପକାରସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କେ ପନ ତେ ପକାରା ? ୟେହି ନାନପ୍ପକାରଂ ଅସୁଚି ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେସା ଲୋମାତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏତେ କେସାଦୟୋ ଆକାରା’’ତି । ଆକାରା ପକାରାତି ହି ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ।

ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୟାୱ ଅପରିପ୍ଫନ୍ଦନିସଜ୍ଜାମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟାୱତା ଉଟ୍ଠାତି ୱା, ତାୱ ଏକୋ ନିସଜ୍ଜୱାରୋ। ୟେନ ୱିଧିନା ଉଗ୍ଗହେ କୁସଲୋ ହୋତି, ସୋ ସତ୍ତୱିଧୋ ୱିଧି ‘‘ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱା ଞାଣଂ ।

ପଥୱୀଧାତୁବହୁଲଭାୱତୋ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗସ୍ସ କରୀସାୱସାନେ ତନ୍ତିଆରୋପନମାହ । ଏତ୍ଥ ପନ ମଂସଂ…ପେ॰… ୱକ୍କଂ…ପେ॰… କେସାତି ଏୱଂ ୱକ୍କପଞ୍ଚକାଦୀସୁ ଅନୁଲୋମସଜ୍ଝାୟଂ ୱତ୍ୱା ପଟିଲୋମସଜ୍ଝାୟୋ ପୁରିମେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସ୍ୱାୟଂ ୟେ ପରତୋ ୱିସୁଂ ତିପଞ୍ଚାହଂ, ପୁରିମେହି ଏକତୋ ତିପଞ୍ଚାହନ୍ତି ଛପଞ୍ଚାହଂ ସଜ୍ଝାୟା ୱକ୍ଖମାନା, ତେସୁ ଆଦିଅନ୍ତଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମସଜ୍ଝାୟେପି ହି ପଟିଲୋମସଜ୍ଝାୟୋ ଅନ୍ତିମୋତି । ସଜ୍ଝାୟପ୍ପକାରନ୍ତରଂ ୱା ଏତମ୍ପୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହତ୍ଥସଙ୍ଖଲିକା ଅଙ୍ଗୁଲିପନ୍ତି । ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସାତି ଅସୁଭଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସ, ଧାତୁଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସ ୱା ।

ଅତ୍ତନୋ ଭାଗୋ ସଭାଗୋ, ସଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ହେଟ୍ଠୁପରିତିରିୟନ୍ତେହି ସକକୋଟ୍ଠାସିକକେସନ୍ତରାଦୀହି ଚ ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୋ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୨ ଆଦୟୋ) ପୁକ୍କୁସାତିସୁତ୍ତଂ । ସାଧାରଣୱସେନାତି ଏତ୍ତକେନେୱ ସିଦ୍ଧେ ସବ୍ବ-ଗ୍ଗହଣଂ ୱଣ୍ଣକସିଣୱସେନ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକସମଥସାଧାରଣତ୍ତସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ଓକ୍କମନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱଜ୍ଜେତବ୍ବେ ମଗ୍ଗେତି ଅତ୍ଥୋ । ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେତି ଏତ୍ଥ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ହିତ୍ୱା ସୁଭାଦିୱସେନ ଗୟ୍ହମାନା କେସାଦୟୋପି ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣାନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉକ୍କୁଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେୟେୱ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଏକତ୍ଥ କତାୟ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିୟା କମେନ ସବ୍ବତାଲେସୁ ପତିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିୟନ୍ତତାଲଂ ଆଦିତାଲଞ୍ଚ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ କତାୟ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିୟା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଧିଚିତ୍ତନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ । ଅନୁୟୁତ୍ତେନାତି ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତେନ, ଭାୱେନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ଉପଲକ୍ଖଣାକାରୋ ସମାଧିୟେୱ । ମନସି କାତବ୍ବନ୍ତି ଚିତ୍ତେ କାତବ୍ବଂ, ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଧିକାରଣଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଠାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱଚନସେସୋ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏତସ୍ସ ସଂୱତ୍ତନସ୍ସ କାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱା ମନସିକରଣଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଏତସ୍ସ ଠାନଂ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚ ପଭଙ୍ଗୂତି କମ୍ମନିୟଭାୱୂପଗମନେନ ଚ ପଭିଜ୍ଜନସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆଲିମ୍ପେତୀତି ଆଦୀପେତି ଜାଲେତି । ତଞ୍ଚାତି ତଂ ପିଳନ୍ଧନୱିକତିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ପୟୋଜନଂ । ଅସ୍ସାତି ସୁୱଣ୍ଣକାରସ୍ସ ଅନୁଭୋତି ସମ୍ଭୋତି ସାଧେତି। ଅସ୍ସ ୱା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ଅନୁଭୋତି ପାପୁଣାତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକରଣୀୟସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧପଚ୍ଚନୁଭୱନାଦିକସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟସ୍ସ। ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ସୋ ସକ୍ଖି, ସକ୍ଖିନୋ ଭବ୍ବତା ସକ୍ଖିଭବ୍ବତା, ସକ୍ଖିଭୱନତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସକ୍ଖି ଚ ସୋ ଭବ୍ବୋ ଚାତି ୱା ସକ୍ଖିଭବ୍ବୋ। ଅୟଞ୍ହି ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୀନଂ ଭବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍ଖୀତି ସକ୍ଖିଭବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତା, ତଂ ପାପୁଣାତି । ଆୟତନେତି ପୁବ୍ବହେତାଦିକେ କାରଣେ ସତି ।

ସୀତିଭାୱନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, କିଲେସଦରଥୱୂପସମଂ ୱା । ସମ୍ପହଂସେତୀତି ସମପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ତଥାପୱତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞାୟ ତୋସେତି ଉତ୍ତେଜେତି । ୟଦା ୱା ନିରସ୍ସାଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱନାୟ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ତଦା ଜାତିଆଦୀନି ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମ୍ପହଂସେତି ସମୁତ୍ତେଜେତି ।

ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, କଥଂ ? ଦ୍ୱେ କେସା ଏକତୋ ନତ୍ଥୀତି । ଆସୟୋତି ନିସ୍ସୟୋ, ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନଖା ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥିତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ନଖା ଏକତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହାତି ।

ସୁଖୁମମ୍ପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଓଳାରିକଚମ୍ମତୋ ସୁଖୁମଂ ଅନ୍ତୋମୁଖଚମ୍ମାଦି । କୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱା ତଚେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ୟଂ ଦୁରୁପଲକ୍ଖଣୀୟଂ, ତଂ ‘‘ସୁଖୁମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଚଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ।

ତାଲଗୁଳପଟଲଂ ନାମ ପକ୍କତାଲଫଲଲସିକଂ ତାଲପଟ୍ଟିକାୟ ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଗହିତପଟଲଂ ।

ଏୱଂ ତିମତ୍ତାନୀତି ଏୱଂ-ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେହି ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠିକାଦୀନି ଅୱୁତ୍ତାନିପି ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କୀଳାଗୋଳକାନି ସୁତ୍ତେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା କୀଳନଗୋଳକାନି ।

ତତ୍ଥ ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନନ୍ତି ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠିମ୍ହି ପୱିସିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ଅଟ୍ଠିନା ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ୟଂ କଟିଟ୍ଠିନୋ, ତଂ ଅଗ୍ଗଛିନ୍ନମହାପୁନ୍ନାଗଫଲସଦିସଂ । ସୀସକପଟ୍ଟୱେଠକଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଠପିତସୀସମୟଂ ପଟ୍ଟକଂ । ସୁତ୍ତକନ୍ତନସଲାକାୱିଦ୍ଧା ଗୋଳକା ୱଟ୍ଟନାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ୱଟ୍ଟନାନଂ ଆୱଲି ୱଟ୍ଟନାୱଲି। ଅୱଲେଖନସତ୍ଥକଂ ଉଚ୍ଛୁତଚାୱଲେଖନସତ୍ଥକଂ ।

ୱକ୍କଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱକ୍କପରିୟନ୍ତଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ।

ସକ୍ଖରସୁଧାୱଣ୍ଣନ୍ତି ମରୁମ୍ପେହି କତସୁଧାୱଣ୍ଣଂ । ‘‘ସେତସକ୍ଖରସୁଧାୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଚ ପାଠଂ ୱଦନ୍ତି, ସେତସକ୍ଖରାୱଣ୍ଣଂ ସୁଧାୱଣ୍ଣଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟତ୍ଥ ଅନ୍ନପାନଂ ନିପତିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୱିସମଚ୍ଛିନ୍ନକଲାପୋ ୱିସମଂ ଉଦକଂ ପଗ୍ଘରତି, ଏୱମେୱ ସରୀରଂ କେସକୂପାଦିୱିୱରେହି ଉପରି ହେଟ୍ଠା ତିରିୟଞ୍ଚ ୱିସମଂ ପଗ୍ଘରତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିସମଚ୍ଛିନ୍ନ-ଗ୍ଗହଣଂ କରୋତି ।

ଅତିକଟୁକଅଚ୍ଚୁଣ୍ହାଦିକୋ ୱିସଭାଗାହାରୋ ଉଣ୍ହକାଲେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧାତୂନଂ ୱିସଭାଗତ୍ତା ।

ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣବଲେନେୱ ୱାତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣେନ ସୁସମାହିତଚିତ୍ତେନ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସ ନାନାରମ୍ମଣୱିପ୍ଫନ୍ଦନୱିରହେନ ଏକସଭାୱସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱସେନ । ତଞ୍ହି ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଉପଟ୍ଠହମାନମେୱ ଅତ୍ତନି ଅଭିରତିଂ, ସାତିସୟଂ ଫରଣପୀତିଂ, ଇଟ୍ଠାକାରାନୁଭୱନଞ୍ଚ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ନ ହି ଅଭିରତିସୋମନସ୍ସେହି ୱିନା ଅନତିକ୍କନ୍ତପୀତିସୁଖସ୍ସ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

ଅୱିସେସତୋପନ ସାଧାରଣୱସେନାତି ପଟିକୂଲଧାତୁୱଣ୍ଣୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ସମଥୱିପସ୍ସନାସାଧାରଣୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିୱିଧେନାତି ଅନୁଲୋମାଦିନା ୱକ୍ଖମାନେନ । ଛ ମାସେତି ଅଦ୍ଧମାସେ ଊନେପି ମାସପରିଚ୍ଛେଦେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନେ ସଜ୍ଝାୟେ ଛ ମାସା ପରିଚ୍ଛେଦକା ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ମାସନ୍ତରଗମନନିୱାରଣଞ୍ହି ଛମାସଗ୍ଗହଣଂ, ନ ସକଲଛମାସେ ପରିୱତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଆଚରିୟାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ।

ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଧାତୁପଟିକୂଲଲକ୍ଖଣଂ । ଜନଂ ନ ଅରହନ୍ତୀତି ଅଜଞ୍ଞା, ଜନେ ପୱେସେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତା ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ପଟିପାଟିୟା ଅଟ୍ଠୀନୀତି ପଟିପାଟିୟା ଅଟ୍ଠୀନି କୋଟିୟା ଠିତାନି । ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି ଅତ୍ତା ନାମ ଅତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠୀନି ଏୱ ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜମତ୍ତୋ ଏୱାୟଂ ସଙ୍ଘାଟୋତି ଦସ୍ସେତି। ଅନେକସନ୍ଧିୟମିତୋତି ଅନେକେହି ସନ୍ଧୀହି ୟମିତୋ ସମ୍ବଦ୍ଧୋ ସୋ ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜୋତି ଦସ୍ସେତି । ନ କେହିଚୀତି ୟମେନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିସେଧେତି । ଚୋଦିତୋ ଜରାୟ ମରଣାଭିମୁଖଗମନେନ ଚୋଦିତୋ ।

ମହାଭୂତଂ ଉପାଦାରୂପେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ‘‘ନୀଲଂ ପୀତଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଉପାଦାରୂପଂ ମହାଭୂତେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ତସ୍ସ ତତୋ ବହି ଅଭାୱା । ଛାୟାତପାନଂ ଆତପପଚ୍ଚୟଛାୟୁପ୍ପାଦକଭାୱୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦକତା । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ତଦନ୍ତୋଗଧାନଂ ଚକ୍ଖାଦିଆୟତନଦ୍ୱାରାନଂ ୱସେନ ତଂତଂଦ୍ୱାରିକା ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ଆୟତନାନି ଚ ଦ୍ୱାରାନି ଚ ଆୟତନଦ୍ୱାରାନୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ରୂପାୟତନାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱା, ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାନୋ ୱା ସଦିସୋ ୟୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ସପ୍ପଚ୍ଚୟା।

ଏତ୍ତକୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଆକାରେନ ପଗୁଣୋ କୋଟ୍ଠାସୋ । ଉଗ୍ଗହୋୱ ଉଗ୍ଗହସନ୍ଧି। ୱଣ୍ଣାଦିମୁଖେନ ହି ଉପଟ୍ଠାନଂ ଏତ୍ଥ ସନ୍ଧୀୟତି ସମ୍ବଜ୍ଝତୀତି ‘‘ସନ୍ଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେତି ନାତିଦୂରନାଚ୍ଚାସନ୍ନଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏକଙ୍ଗଂ, ଦିୱା ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଏକଂ, ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସନ୍ତି ଏକଂ, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚୀୱର…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରୋତି ଏକଂ, ତସ୍ମିଂ ପନ ସେନାସନେ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତାତି ଏକଂ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) । ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନାତି ଅପ୍ପାବାଧାସାଠେୟ୍ୟସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାୱୀରିୟେହି ପଧାନିୟଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତେନ ।

ଉଟ୍ଠାନକଦାୟନ୍ତି ତେହି ଖେତ୍ତେହି ଉଟ୍ଠାନକଂ, ତେହି ଦାତବ୍ବଧଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଟ୍ଠକୁମ୍ଭଦାୟକଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ମୁଖଧୋୱନକିଚ୍ଚଂ, ସୋଳସକୁମ୍ଭଦାୟକଂ ୱିୟ ଖାଦନଭୁଞ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଲହୁକଗରୁକଭାୱତୋ । ତତୋ ପନ ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରମନସିକାରେନ ଚ ନିୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥେୱ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତାତି ଏକଦିୱସଂ ତିଂସ ୱାରେ ମନସିକାରଟ୍ଠପନେନ ।

ସହସ୍ସୁଦ୍ଧାରଂସାଧେତ୍ୱାତି ସହସ୍ସୱଡ୍ଢିତଂ ଇଣଂ ୟୋଜେତ୍ୱା । ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋତି ଉଦ୍ଧାରୋତି ହି ୱଡ୍ଢି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନାତି ୱିକ୍ଖେପାଦିକିଲେସୱିରହିତଚିତ୍ତେନ । କେସାଦୀସୁ ତଚେ ରଜ୍ଜନ୍ତା ସୁଚ୍ଛୱିଚମ୍ମଂ ତଚୋତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାଦିୱଣ୍ଣୋ ମେ ତଚୋ’’ତିଆଦିନା ରଜ୍ଜନ୍ତି ।

ତେସୁ ଦ୍ୱେ ଏକମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନା ନାମ ନ ହୋନ୍ତୀତି ୟଥା ତଥା ୱା ପଲାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ରାଗାଦିୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରାନଂ ଚୋରସଦିସତା ଅନତ୍ଥାୱହତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କମ୍ମମେୱ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଠାନନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱନା ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି । କମ୍ମସ୍ସ ୱା ଭାୱନାୟ ଠାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅପ୍ପନାରମ୍ମଣଭାୱୂପଗମନେନ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ମାନଜାତିକୋତି ଏତେନ ଲଙ୍ଘନସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ଉପସମରହିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ଚିତ୍ତମ୍ପି ହି ତଥା ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱଡ୍ଢିତଂ ଉପସମରହିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତବ୍ବନ୍ତି ।

ହତ୍ଥେ ଗହିତପଞ୍ହୱତ୍ଥୁ ପାକତିକମେୱାତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତତ୍ଥ ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ମାଲକତ୍ଥେରୋ କିର ଦୀଘଭାଣକଅଭୟତ୍ଥେରଂ ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ‘ଆୱୁସୋ ଅଭୟ, ଇମଂ ତାୱ ପଞ୍ହଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାହୀ’ତି ୱତ୍ୱା ଆହ ‘ମାଲକତ୍ଥେରୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପଠମଜ୍ଝାନଲାଭୀ, ସଚେ ରତ୍ତିଂ ଏକଂ, ଦିୱା ଏକଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅତିରେକଡ୍ଢମାସେନ ପୁନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ସଚେ ପନ ଦେୱସିକଂ ଏକମେୱ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅତିରେକମାସେନ ପୁନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’’ତି ।

ଇଦଂ ପନ ଏକଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଏକଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାତି ଏତସ୍ସ ସାଧନତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଆନୀତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅନୁପାଦିନ୍ନକପକ୍ଖେ ଠିତାନୀତି ଏତେନ ଚେତିୟପବ୍ବତୱାସୀ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ, ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୁପଟ୍ଠାକସାମଣେରୋ ୱିୟ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନକପକ୍ଖେ ଠପେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଦସୱିଧାସୁଭୱସେନ ଜୀୱମାନକସରୀରେପି ଉପଟ୍ଠିତେ ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅତ୍ଥିସ୍ସ କାୟେ’’ତି ପନ ସତ୍ତୱସେନ କେସାଦୀସୁ ଗୟ୍ହମାନେସୁ ୟଥା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ’’ତି ସତ୍ତ-ଗ୍ଗହଣରହିତେ ଅହଂକାରୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱିଦ୍ଧସ୍ତାହଂକାରେ ସଦା ସନ୍ନିହିତେ ପାକଟେ ଚ ଅତ୍ତନୋ କାୟେ ଉପଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ନ ତଥା ତତ୍ଥାତି ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୱ ତତ୍ଥ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତା ପନ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।

୩୫୭. ଆଦିମ୍ହି ସେୱନା ଆସେୱନା, ୱଡ୍ଢନଂ ଭାୱନା, ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣଂ ବହୁଲୀକମ୍ମନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

୩୬୨.ୱତ୍ଥୁପରିଞ୍ଞାୟାତି ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପରିଜାନନେନ । ଅପ୍ପିତାତି ଗମିତା, ସା ଚ ୱିନାସିତତାତି ଆହ ‘‘ୱିନାସିତା’’ତି । ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଠପିତାତିପି ଅପ୍ପିତାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ନିରୁତ୍ତିସିଦ୍ଧିୟା ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱିଗତନ୍ତା କତାତି ଇଦାନି କାତବ୍ବୋ ଅନ୍ତୋ ଏତେସଂ ନତ୍ଥୀତି ୱିଗତନ୍ତା, ଏୱଂଭୂତା କତାତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମମେୱ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଠାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, କମ୍ମେ ୱା ଠାନଂ ଭାୱନାରମ୍ଭୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ତଞ୍ଚ ଅନୁପସ୍ସନାତି ଆହ ‘‘ଅନୁପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି, ଅନୁପସ୍ସନାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କାୟାନୁପସ୍ସନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩୬୩. ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ୱେଦିୟନଂ ସମ୍ପଜାନୱେଦିୟନଂ। ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ସୁଖାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣମାହ, ତେନ ୱତ୍ଥୁ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତିସ୍ସାତି ୱତ୍ଥୁଆରମ୍ମଣାତି ସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଏତେନ ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟାମୀ’’ତି ଇଦଂ ୱୋହାରମତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱୀରିୟସମାଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱାତି ଅଧିୱାସନୱୀରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତାୟ ତସ୍ସ ସମତାୟ ଉଭୟଂ ସହ ୟୋଜେତ୍ୱା । ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହୀତି ଲୋକୁତ୍ତରପଟିସମ୍ଭିଦାହି ସହ । ଲୋକିୟାନମ୍ପି ୱା ସତି ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ତତ୍ଥ ସମତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମସୀସୀତି ୱାରସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱାରସ୍ସ ଅନନ୍ତରୱାରେ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖେପମନସିକାରୱସେନ ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ, ୱିତ୍ଥାରମନସିକାରୱସେନ ରାହୁଲୋୱାଦଧାତୁୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ।

ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେୟେୱାତି ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁପି ମୁଖେସୁ ପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ସମାନତଂ ଦସ୍ସେତି । ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ନିରୱସେସରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁ ନାମ କରଜକାୟୋ’’ତି ଆହ, ନ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଛୱତ୍ଥୂନୀତି । କରଜକାୟସ୍ସ ପନ ୱତ୍ଥୁଭାୱସାଧନତ୍ଥଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ପନ ମେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏତ୍ଥ ସିତଂ, ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୫୨) ସୁତ୍ତଂ ଆଭତଂ ।

ଫସ୍ସୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପାକଟତା କେସଞ୍ଚି ହୋତୀତି ୟେସଂ ନ ହୋତି, ତେ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଫସ୍ସୱସେନ ୱା ହି…ପେ॰… ନ ପାକଟଂ ହୋତୀ’’ତି । ତେସଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱେଦନା ପାକଟାତି ଆହ ‘‘ୱେଦନାୱସେନ ପନ ପାକଟଂ ହୋତୀ’’ତି । ସତଧୋତସପ୍ପି ନାମ ସତୱାରଂ ୱିଲାପେତ୍ୱା ୱିଲାପେତ୍ୱା ଉଦକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଗହିତସପ୍ପି ।

ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସମୁଦାୟତୋ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି ପଠମଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦନାୱସେନ ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । କତ୍ଥଚି ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଏୱ ୱେଦନାୱସେନ ଅରୂପରାସିତୋ, ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାତତୋ ୱା ରୂପାରୂପରାସିତୋ ୱା ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । ତତ୍ଥାପି ୟେସୁ ପଠମଂ ଞାତପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ତଦନ୍ତୋଗଧଂ। ୟେସୁ ନ ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ଚ ୱେଦନାୟ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଂ ସଂଖିତ୍ତଂ ପାଳିଅନାରୁଳ୍ହଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଠମଂ କଥିତତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଇଟ୍ଠାନଂ କନ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୬) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ଛଗେହସ୍ସିତସୋମନସ୍ସଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାମିସନିସ୍ସିତା ଛ ଗେହସ୍ସିତସୋମନସ୍ସୱେଦନା’’ତି ।

ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩୬୫. କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ କେହିଚି କିଲେସେହି ୱିପ୍ପୟୋଗେପି ସତି ୟେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ସଂକିଲେସଭାୱେନ ସଦିସେହି ସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ଇତରେହିପି ନ ୱିସୁଦ୍ଧତା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନ ପଚ୍ଛିମପଦଂ ଭଜନ୍ତୀ’’ତି । ଦୁୱିଧନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱଚନଂ ସରାଗସଦୋସେହି ୱିସିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ଅୱିପସ୍ସନୁପଗତ୍ତା ‘‘ଇଧ ଓକାସୋୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାନିଦ୍ଦେସୋ

କ. ନୀୱରଣପବ୍ବୱଣ୍ଣନା

୩୬୭. କଣ୍ହସୁକ୍କାନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧତା ନତ୍ଥୀତି ପଜାନନକାଲେ ଅଭାୱା ‘‘ଅଭିଣ୍ହସମୁଦାଚାରୱସେନା’’ତି ଆହ ।

ସୁଭମ୍ପୀତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋପି । ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଗହଣାକାରେନ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନାକାରେନ ପୱତ୍ତମାନକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ନିମିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚାତି । ଆକଙ୍ଖିତସ୍ସ ହିତସୁଖସ୍ସ ଅନୁପାୟଭୂତୋ ମନସିକାରୋ ଅନୁପାୟମନସିକାରୋ । ତତ୍ଥାତି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ଚ ଦୁୱିଧେପି ସୁଭନିମିତ୍ତେ ।

ଅସୁଭମ୍ପୀତି ଅସୁଭଜ୍ଝାନମ୍ପି । ତଂ ପନ ଦସସୁ ଅସୁଭେସୁ କେସାଦୀସୁ ଚ ପୱତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେସାଦୀସୁ ହି ସଞ୍ଞା ଅସୁଭସଞ୍ଞାତି ଗିରିମାନନ୍ଦସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନଂ ନିରୱସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେସୁ ପନ ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ଅସୁଭନ୍ତି ଚ ମନସିକାରୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ତଦନୁକୁଲତ୍ତା ୱା ଇତରେପୀତି ।

ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୱାଭାୱା ଓତାରଂ ଅଲଭମାନୋ କାମରାଗୋ ପହୀୟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଭୋଜନନିସ୍ସିତଂ ପନ ଆହାରେପଟିକୂଲସଞ୍ଞଂ, ତବ୍ବିପରିଣାମସ୍ସ ତଦାଧାରସ୍ସ ତସ୍ସ ଚ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ଅସୁଭତାଦିଦସ୍ସନଂ, କାୟସ୍ସ ଚ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତାଦିଦସ୍ସନଂ ସୋ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ତସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତେୱ, ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ସବ୍ବୋପି ଲୋଭୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନା’’ତି ।

ଓଦିସ୍ସକାନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣାନନ୍ତି ଅତ୍ତଗରୁଅତିପ୍ପିୟସହାୟମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଓଦିସ୍ସକତା, ସୀମାଭେଦେ କତେ ଅନୋଦିସ୍ସକତା, ଏକଦିସାଫରଣୱସେନ ଦିସାଫରଣତା ମେତ୍ତାୟ ଉଗ୍ଗହଣେ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିହାରରଚ୍ଛାଗାମାଦିୱସେନ ୱା ଓଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣଂ, ୱିହାରାଦିଉଦ୍ଦେସରହିତଂ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସାୱସେନ ଅନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣନ୍ତି ଏୱଂ ୱା ଦ୍ୱିଧା ଉଗ୍ଗହଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଓଦିସ୍ସକାନୋଦିସ୍ସକଦିସାଫରଣାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଗ୍ଗହୋ ଚ ୟାୱ ଉପଚାରା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଉଗ୍ଗହିତାୟ ଆସେୱନା ଭାୱନା। ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ପାଣା ଭୂତା ପୁଗ୍ଗଲା ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନା’’ତି ଏତେସଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା, ଏକେକସ୍ମିଂ ‘‘ଅୱେରା ହୋନ୍ତୁ, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜା, ଅନୀଘା, ସୁଖୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୂ’’ତି ଚତୁଧା ପୱତ୍ତିତୋ ୱୀସତିୱିଧା ୱା ଅନୋଧିସୋଫରଣା ମେତ୍ତା, ‘‘ସବ୍ବା ଇତ୍ଥିୟୋ ପୁରିସା ଅରିୟା ଅନରିୟା ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ୱିନିପାତିକା’’ତି ସତ୍ତୋଧିକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ସତ୍ତୱିଧା, ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧା ୱା ଓଧିସୋଫରଣା ମେତ୍ତା, ଦସହି ଦିସାହି ଦିସୋଧିକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦସୱିଧା ଚ ଦିସାଫରଣା ମେତ୍ତା, ଏକେକାୟ ୱା ଦିସାୟ ସତ୍ତାଦିଇତ୍ଥିଆଦିଅୱେରାଦିୟୋଗେନ ଅସୀତାଧିକଚତୁସତପ୍ପଭେଦା ଅନୋଧିସୋଓଧିସୋଫରଣା ୱେଦିତବ୍ବା ।

କାୟୱିନାମନାତି କାୟସ୍ସ ୱିୱିଧେନ ଆକାରେନ ନାମନା ।

ଅତିଭୋଜନେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋତି ଅତିଭୋଜନେ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ, ‘‘ଏତ୍ତକେ ଭୁତ୍ତେ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି, ଏତ୍ତକେ ନ ହୋତୀ’’ତି ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ କାରଣାକାରଣଗ୍ଗାହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୁତଙ୍ଗାନଂ ୱୀରିୟନିସ୍ସିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଧୁତଙ୍ଗନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପୀ’’ତି ।

କୁକ୍କୁଚ୍ଚମ୍ପି କତାକତାନୁସୋଚନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ସମାନଲକ୍ଖଣଂ ଅୱୂପସମସଭାୱମେୱାତି ଚେତସୋ ଅୱୂପସମୋ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଗନ୍ଥତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅତ୍ଥାଦୀନି ୱିଚିନନ୍ତସ୍ସ ଚେତସୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ନ ହୋତି ୟଥାୱିଧିପଟିପତ୍ତିୟା ୟଥାନୁରୂପପତିକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା କତାକତାନୁସୋଚନଞ୍ଚାତି ‘‘ବାହୁସଚ୍ଚେନପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତୀ’’ତି ଆହ । ୱୁଡ୍ଢସେୱିତା ଚ ୱୁଡ୍ଢସୀଲିତଂ ଆୱହତୀତି ଚେତୋୱୂପସମକରତ୍ତା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚପ୍ପହାନକାରିତା ୱୁତ୍ତା । ୱୁଡ୍ଢତଂ ପନ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିନୟଧରା କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିନୋଦକା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ଠାନୀୟା, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଠାନୀୟା ୱିଚିକିଚ୍ଛାଠାନୀୟା। ଠାତବ୍ବାତି ୱା ଠାନୀୟା, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଠାନୀୟା ଏତେସୂତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାଠାନୀୟା।

କାମଂ ବହୁସ୍ସୁତତାପରିପୁଚ୍ଛକତାହି ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାପି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି, ତଥାପି ରତନତ୍ତୟୱିଚିକିଚ୍ଛାମୂଲିକା ସେସୱିଚିକିଚ୍ଛାତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତୀଣି ରତନାନି ଆରବ୍ଭା’’ତି । ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା ‘‘ସିକ୍ଖାୟ କଙ୍ଖତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮; ୱିଭ॰ ୯୧୫) ୱୁତ୍ତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନଂ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିନୟେ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱସ୍ସପୀ’’ତି । ଓକପ୍ପନିୟସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲସ୍ସାତି ଅନୁପୱିସନସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତଅଧିମୋକ୍ଖେନ ଅଧିମୁଚ୍ଚନବହୁଲସ୍ସ । ଅଧିମୁଚ୍ଚନଞ୍ଚ ଅଧିମୋକ୍ଖୁପ୍ପାଦନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଦ୍ଧାୟ ୱା ନିନ୍ନତା ଅଧିମୁତ୍ତି।

ନୀୱରଣପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଖ. ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପବ୍ବୱଣ୍ଣନା

ଖନ୍ଧାଦିପାଳିୟା ଅତ୍ଥୋ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଖନ୍ଧ…ପେ॰… ୱିପସ୍ସନାନଂ ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲତା’’ତି । ତେନ ପାଳିମୁତ୍ତକପୁଚ୍ଛା ନ ତଥା ପଞ୍ଞାସଂୱତ୍ତନିକା, ୟଥା ଅତ୍ଥପଟିପୁଚ୍ଛାତି ଦସ୍ସେତି ।

ମନ୍ଦତ୍ତା ଅଗ୍ଗିଜାଲାଦୀସୁ ଆପୋଧାତୁଆଦୀନଂ ୱିୟ ୱୀରିୟାଦୀନଂ ସକିଚ୍ଚେ ଅସମତ୍ଥତା ୱୁତ୍ତା ।

ପତ୍ତଂ ନୀହରନ୍ତୋୱ ତଂ ସୁତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞତ୍ତା ଦିବ୍ବସୋତେନ ଅସ୍ସୋସୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ପସାଦସିନେହାଭାୱେନାତି ପସାଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସିନେହସ୍ସ ଅଭାୱେନ । ଗଦ୍ରଭପିଟ୍ଠେ ଲୂଖରଜୋ ଲୂଖତରୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତୀତି ଅତିଲୂଖତାୟ ତଂସଦିସେ ।

ସଂୱେଜନପସାଦନେହି ତେଜନଂ ତୋସନଞ୍ଚ ସମ୍ପହଂସନାତି ।

ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପଠମସ୍ସ ଇତରେସଞ୍ଚ କଥିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି କାୟାନୁପସ୍ସନା ନାମାତି ଆଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ତାୱ ଦେସନା ପୁଗ୍ଗଲେ ତିଟ୍ଠତୀତି କାୟାନୁପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ଆଗମନୱସେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ସତିପଟ୍ଠାନଦେସନା ପୁଗ୍ଗଲେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ସକ୍କା ଏକସ୍ସ ଅନେକସମଙ୍ଗିତା ୱତ୍ତୁଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଅନେକସତିସମ୍ଭୱାୱବୋଧପସଙ୍ଗା, ପୁଗ୍ଗଲଂ ପନ ଆମସିତ୍ୱା ସକିଚ୍ଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଧମ୍ମେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ କିଚ୍ଚଭେଦେନ ଏକିସ୍ସାପି ସତିୟା ଅନେକନାମତା ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାୟେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଥା ହି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମା ଏୱାତି ଧମ୍ମଭେଦେନ କାୟାନୁପସ୍ସୀଆଦିପୁଗ୍ଗଲଭେଦୋୱ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଧମ୍ମୋ କିଚ୍ଚନ୍ତି ନ ଧମ୍ମଭେଦେନ ତସ୍ସ ଭେଦୋ, ତସ୍ମା ଏକାୱ ସତି ଚତୁୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନଭୂତା ମଗ୍ଗେ ସମିଦ୍ଧା ଅନତ୍ଥନ୍ତରେନ ତପ୍ପହାନକିଚ୍ଚଭେଦେନ ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୩୭୪. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ‘‘କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ…ପେ॰… ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ, ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗମନୱସେନ ୱିସେସିତାନି ସତିପଟ୍ଠାନାନି ପୁଗ୍ଗଲେ ଠପେତ୍ୱା ଦେସେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ…ପେ॰… ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସତୀ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଆଗମୱିସେସନଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱା ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକେକସତିୱସେନ ସୁଦ୍ଧିକସତିପଟ୍ଠାନନୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ନୟଦ୍ୱୟେ ୱିସେସୋ ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତିପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୩୯୦.କାରଣପ୍ପଧାନାତି ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନପାପକାନୁପ୍ପାଦାଦିଅତ୍ଥା’’ତି ଗହିତା ତଥେୱ ତେ ହୋନ୍ତୀତି ତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତିୟେୱାତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକୋ ସମ୍ମା-ସଦ୍ଦୋତି ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପାପକାନୁପ୍ପାଦାଦିନୋ କାରଣଭୂତା, ପଧାନକାରଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମାସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପାୟୟୋନିସୋଅତ୍ଥଦୀପକତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପାୟପ୍ପଧାନା ୟୋନିସୋପଧାନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିପନ୍ନକୋତି ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତୋ । ଭୁସଂ ୟୋଗୋ ପୟୋଗୋ, ପୟୋଗୋୱ ପରକ୍କମୋ ପୟୋଗପରକ୍କମୋ। ଏତାନୀତି ‘‘ୱାୟମତୀ’’ତିଆଦୀନି ‘‘ଆସେୱମାନୋ ୱାୟମତୀ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।

ଅନୁପ୍ପନ୍ନାତି ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପନ୍ନାନନ୍ତି ଭୂମିଲଦ୍ଧାରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାସମୁଗ୍ଘାତିତୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ।

୩୯୧.ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱୀରିୟଚ୍ଛନ୍ଦା ୱିୟ ନ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ, ଅଥ ଖୋ ଛନ୍ଦନିୟସଭାୱୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଭାୱଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟୋ କାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୩) ତଣ୍ହା ଛନ୍ଦୋତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ‘‘ସବ୍ବେୱ ନୁ ଖୋ, ମାରିସ, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଏକନ୍ତୱାଦା ଏକନ୍ତସୀଲା ଏକନ୍ତଛନ୍ଦା ଏକନ୍ତଅଜ୍ଝୋସାନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୬) ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠି, ପମାଦନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ନିକ୍ଖିତ୍ତଛନ୍ଦତା ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତା’’ତି ୱୀରିୟନ୍ତି ୱଣ୍ଣେତି ।

୩୯୪.ୱାୟମତିୱୀରିୟଂ ଆରଭତୀତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସପି ନିଦ୍ଦେସୋ ୱୀରିୟନିଦ୍ଦେସୋୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୱୀରିୟନିଦ୍ଦେସେ’’ତି ।

୪୦୬.ସବ୍ବପୁବ୍ବଭାଗେତି ସବ୍ବମଗ୍ଗାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ । ପୁରିମସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ମେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନାୱ ଗହେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ତଂ ପନ ମଗ୍ଗାନୁପ୍ପନ୍ନତାୟ ଭାୱତୋ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚ ତସ୍ମିଂ ୱଟ୍ଟାନତ୍ଥସଂୱତ୍ତନତୋ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।

ମହନ୍ତଂଗାରୱଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଘଗାରୱେନ ୟଥାରୁଚି ୱିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି ସଙ୍ଘେନ ସହ ନ ନିକ୍ଖମି । ଅତିମନ୍ଦାନି ନୋତି ନନୁ ଅତିମନ୍ଦାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତସମାପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଥମ୍ଭନକାରଣଂ ବଲୱଂ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ତତୋ ପରିହୀନା ସନ୍ଥମ୍ଭିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ନ ହି ମହାରଜ୍ଜୁମ୍ହି ଛିନ୍ନେ ସୁତ୍ତତନ୍ତୂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ସମଥେ ୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେନ ସମାନଗତିକା ୱିପସ୍ସନା ଚାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ସମଥୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧାୟ ସମ୍ମପ୍ପଧାନକଥାୟ, ତତ୍ଥ ୱା ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତେୟେୱାତି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନାୟେୱ ।

ଚୁଦ୍ଦସ ମହାୱତ୍ତାନି ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତାନି ଆଗନ୍ତୁକଆୱାସିକଗମିକଅନୁମୋଦନ ଭତ୍ତଗ୍ଗ ପିଣ୍ଡଚାରିକ ଆରଞ୍ଞିକ ସେନାସନ ଜନ୍ତାଘରୱଚ୍ଚକୁଟି ଆଚରିୟଉପଜ୍ଝାୟସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକୱତ୍ତାନି ଚୁଦ୍ଦସ । ତତୋ ଅଞ୍ଞାନି ପନ କଦାଚି ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମକତାଦିକାଲେ ପାରିୱାସିକାଦିକାଲେ ଚ ଚରିତବ୍ବାନି ଦ୍ୱାସୀତି ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ତାନୀତି କଥିତାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ନ ହି ତାନି ସବ୍ବାସୁ ଅୱତ୍ଥାସୁ ଚରିତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ମହାୱତ୍ତେ ଅଗଣିତାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ପାରିୱାସିକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ…ପେ॰… ନ ଛମାୟଂ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୭୬) ୱୁତ୍ତାନି ପକତତ୍ତେ ଚରିତବ୍ବୱତ୍ତାୱସାନାନି ଛସଟ୍ଠି, ତତୋ ପରଂ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାରିୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ, ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନାରହେନ, ମାନତ୍ତାରହେନ, ମାନତ୍ତଚାରିକେନ, ଅବ୍ଭାନାରହେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ଆୱାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀନି (ଚୂଳୱ॰ ୮୨) ପକତତ୍ତେ ଚରିତବ୍ବେହି ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ପାରିୱାସିକୱୁଡ୍ଢତରାଦୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରେସୁ ଚରିତବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଏକେକଂ କତ୍ୱା ଗଣେତବ୍ବାନି ପଞ୍ଚାତି ଏକସତ୍ତତି ୱତ୍ତାନି, ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମକତୱତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତପଞ୍ଞାପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ନହାନେ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ ସାଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୭୫) ଇଦଂ ଅଭିୱାଦନାଦୀନଂ ଅସ୍ସାଦିୟନଂ ଏକଂ, ‘‘ନ ପକତତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦୀନି (ଚୂଳୱ॰ ୫୧) ଚ ଦସାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱାସୀତି ହୋନ୍ତି । ଏତେସ୍ୱେୱ କାନିଚି ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମକତାଦିୱତ୍ତାନି, କାନିଚି ପାରିୱାସିକାଦିୱତ୍ତାନୀତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱାସୀତିୱତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇଧ ୱିପାକାନୁଭୱନୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣଂ, ଅୱିପକ୍କୱିପାକସ୍ସ ସବ୍ବଥା ଅୱିଗତତ୍ତା ଭୱିତ୍ୱା ୱିଗତମତ୍ତୱସେନ କମ୍ମଞ୍ଚ ‘‘ଭୁତ୍ୱା ୱିଗତୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) ୱିୟ ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଅନୁଭୁତ୍ୱାପଗତଂ ଜୱନଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧତାୱସେନ ଭୂତାପଗତସଙ୍ଖାତଂ ସେସସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ‘‘ଭୂତାପଗତୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇଧ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିପାକମେୱ ୱଦତି, ନ ତତ୍ଥ ୱିୟ କମ୍ମମ୍ପୀତି । ଅନୁସୟିତକିଲେସାତି ଅପ୍ପହୀନା ମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନାହ ‘‘ଅତୀତା ୱା…ପେ॰… ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି । ତେସଞ୍ହି ଅମ୍ବତରୁଣୋପମାୟ ୱତ୍ତମାନାଦିତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ।

ଆହତଖୀରରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୱସେନ ଅଧିଗତଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅନାହତଖୀରରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତାୟ ଅନ୍ତୋଗଧକିଲେସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହକାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସା ୱା ପୁଗ୍ଗଲା ଆହତାନାହତଖୀରରୁକ୍ଖସଦିସା । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁପ୍ପନ୍ନେ ୱିୟ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତତ୍ତା’’ତି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ପାଳିୟନ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୨୧) । ମଗ୍ଗେନ ପହୀନକିଲେସାନମେୱ ତିଧା ନୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅପାକଟଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ଅଜାତଫଲରୁକ୍ଖୋ ଆଭତୋ, ଅତୀତାଦୀନଂ ଅପ୍ପହୀନତାଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ‘‘ଜାତଫଲରୁକ୍ଖେନ ଦୀପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ ରୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବତ୍ତିରହାନି ଫଲାନି ଛିନ୍ନେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ନ କଦାଚି ସସଭାୱାନି ଅହେସୁଂ ହୋନ୍ତି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନକିଲେସା ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଥା ଚ ଛେଦେ ଅସତି ଫଲାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସତି ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ଛେଦସ୍ସ ସାତ୍ଥକତା, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଚ ସାତ୍ଥକତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୪୨୭. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକେ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୀରିୟଜେଟ୍ଠିକାୟ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଭାୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ମଗ୍ଗାଧିପତୀନୀତି ୱା ନ ମଗ୍ଗାଧିପତୀନୀତି ୱା’’ତି, ଏତ୍ଥ ‘‘ମଗ୍ଗାଧିପତୀନୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ଏୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଭାୱୋ କାରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଛନ୍ଦସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା ନମଗ୍ଗଭୂତସ୍ସ ଅଧିପତିନୋ ତଦା ଅଭାୱା ‘‘ନ ମଗ୍ଗାଧିପତୀନୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଛନ୍ଦଚିତ୍ତାନଂ ୱିୟ ନମଗ୍ଗଭୂତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱୀରିୟାଧିପତିନୋ ଅଭାୱାତି ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ ତଦା ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଅଧିପତିଭାୱତୋ ୱା ‘‘ନ ମଗ୍ଗାଧିପତୀନୀ’’ତି ନୱତ୍ତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୪୩୧.ଇଦ୍ଧି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଠମୋ କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟୋ କରଣତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ପାଦ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକୋ କରଣମେୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପଜ୍ଜିତବ୍ବାୱ ଇଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା, ନ ଚ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀ ପଜ୍ଜିତବ୍ବା ଚ ଇଦ୍ଧି ପଜ୍ଜନକରଣେନ ପାଦେନ ସମାନାଧିକରଣା ହୋତୀତି ‘‘ପଠମେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତଥା ଇଦ୍ଧିକିରିୟାକରଣେନ ସାଧେତବ୍ବା ଚ ୱୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତା ଇଦ୍ଧି ପଜ୍ଜନକିରିୟାକରଣେନ ପଜ୍ଜିତବ୍ବାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କରଣାନଂ ନ ଅସମାନାଧିକରଣତା ସମ୍ଭୱତୀତି ‘‘ଦୁତିୟେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତସ୍ମା ପଠମେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଦୁତିୟେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୟୁଜ୍ଜତି ।

‘‘ଛନ୍ଦଂ ଚେ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ଛନ୍ଦାଧିପତି ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧୀତି ଅଧିପତି-ସଦ୍ଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ସମାସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅଧିପତି-ସଦ୍ଦତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ପନ ‘‘ଛନ୍ଦହେତୁକୋ ଛନ୍ଦାଧିକୋ ୱା ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଧାନଭୂତାତି ୱୀରିୟଭୂତାତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରାଦିନିୱତ୍ତନତ୍ଥଞ୍ହି ପଧାନଗ୍ଗହଣନ୍ତି । ଅଥ ୱା ତଂ ତଂ ୱିସେସଂ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ, ସବ୍ବଂ ୱୀରିୟଂ । ତତ୍ଥ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପଧାନଗ୍ଗହଣନ୍ତି ପଧାନଭୂତା ସେଟ୍ଠଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ପନ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ଦୁୱିଧତ୍ଥାୟପି ଇଦ୍ଧିୟା ଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ଥେନ । ପାଦଭୂତନ୍ତି ଇମିନା ୱିସୁଂ ସମାସୟୋଜନାୱସେନ ପନ ୟୋ ପୁବ୍ବେ ଇଦ୍ଧିପାଦତ୍ଥୋ ପାଦ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପାୟତ୍ଥତଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଥାୟୁତ୍ତୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୱକ୍ଖମାନାନଂ ପଟିଲାଭପୁବ୍ବଭାଗାନଂ କତ୍ତୁକରଣିଦ୍ଧିଭାୱଂ, ଉତ୍ତରଚୂଳଭାଜନୀୟେ ୱା ୱୁତ୍ତେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ଇଦ୍ଧିପାଦେହି ସାଧେତବ୍ବାୟ ଇଦ୍ଧିୟା କତ୍ତିଦ୍ଧିଭାୱଂ, ଛନ୍ଦାଦୀନଞ୍ଚ କରଣିଦ୍ଧିଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱୀରିୟିଦ୍ଧିପାଦନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ୱୀରିୟସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୀରିୟଂ ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମଂ ସମାଧିୱିସେସନଂ ‘‘ୱୀରିୟାଧିପତି ସମାଧି ୱୀରିୟସମାଧୀ’’ତି, ଦୁତିୟଂ ସମନ୍ନାଗମଙ୍ଗଦସ୍ସନଂ । ଦ୍ୱେୟେୱ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମନ୍ନାଗମଙ୍ଗାନି ସମାଧି ପଧାନସଙ୍ଖାରୋ ଚ, ଛନ୍ଦାଦୟୋ ସମାଧିୱିସେସନାନି, ପଧାନସଙ୍ଖାରୋ ପନ ପଧାନୱଚନେନେୱ ୱିସେସିତୋ, ନ ଛନ୍ଦାଦୀହୀତି ନ ଇଧ ୱୀରିୟାଧିପତିତା ପଧାନସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ୱୀରିୟଞ୍ଚ ସମାଧିଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଠିତମେୱ ସମନ୍ନାଗମଙ୍ଗୱସେନ ପଧାନସଙ୍ଖାରୱଚନେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନାପି ଦ୍ୱୀହି ୱୀରିୟେହି ସମନ୍ନାଗମୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ପନ ଛନ୍ଦାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠୋ ସମାଧି, ତଥା ୱିସିଟ୍ଠେନେୱ ଚ ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପଧାନସଙ୍ଖାରୋ ସେସଧମ୍ମା ଚ, ତସ୍ମା ସମାଧିୱିସେସନାନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ୱୁତ୍ତା । ୱିସେସନଭାୱୋ ଚ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ତଂତଂଅୱସ୍ସୟନୱସେନ ହୋତୀତି ‘‘ଛନ୍ଦସମାଧି…ପେ॰… ଇଦ୍ଧିପାଦ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସୟତ୍ଥେପି ପାଦ-ସଦ୍ଦେ ଉପାୟତ୍ଥେନ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦତା ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ତେନେୱ ଉତ୍ତରଚୂଳଭାଜନୀୟେ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତିଆଦିନା ଛନ୍ଦାଦୀନମେୱ ଇଦ୍ଧିପାଦତା ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକେ ଚ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତିଆଦିନାୱ (ୱିଭ॰ ୪୬୨) ଉଦ୍ଦେସଂ କତ୍ୱାପି ପୁନ ଛନ୍ଦାଦୀନଂୟେୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ୱିଭତ୍ତୋତି । ଉପାୟିଦ୍ଧିପାଦଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ହି ନିସ୍ସୟିଦ୍ଧିପାଦଦସ୍ସନଂ କତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଚତୁବ୍ବିଧତା ନ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିୱସେନ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪୩୩.ରଥଧୁରେତି ରଥସ୍ସ ପୁରତୋ । ହୀନଜାତିକୋ ଚଣ୍ଡାଲୋ ଉପଟ୍ଠାନାଦିଗୁଣୟୋଗେପି ସେନାପତିଟ୍ଠାନାଦୀନି ନ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ଜାତିଂ ସୋଧେତ୍ୱା…ପେ॰… ଜାତିଂ ଅୱସ୍ସୟତୀ’’ତି । ଅମନ୍ତନୀୟୋତି ହିତାହିତମନ୍ତନେ ନ ଅରହୋ ।

ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରୋ ଛନ୍ଦେ ସତି କଥଂ ନାନୁଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ସତ୍ତପି ଭତ୍ତାନି ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଛନ୍ଦମେୱ ଅୱସ୍ସାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସୀତି ଆହ ‘‘ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରୋ ୱିୟା’’ତି ।

ମୋଘରାଜତ୍ଥେରୋ ୱୀମଂସଂ ଅୱସ୍ସୟୀତି ତସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫) ସୁଞ୍ଞତାକଥଂ କଥେସି, ପଞ୍ଞାନିସ୍ସିତମାନନିଗ୍ଗହତ୍ଥଞ୍ଚ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ପଞ୍ହଂ ନ କଥେସି । ତତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଛନ୍ଦୁପ୍ପାଦନଂ ତୋସନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନସଦିସତା ୱୁତ୍ତା, ଥାମଭାୱତୋ ୱୀରିୟସ୍ସ ସୂରତ୍ତସଦିସତା, ‘‘ଛଦ୍ୱାରାଧିପତି ରାଜା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୮୧ ଏରକପତ୍ତନାଗରାଜୱତ୍ଥୁ) ୱଚନତୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଜାତିସଦିସତା ।

ଅଭେଦତୋତି ଛନ୍ଦାଦିକେ ତୟୋ ତୟୋ ଧମ୍ମେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା, ଇଦ୍ଧିଇଦ୍ଧିପାଦେ ଅମିସ୍ସେତ୍ୱା ୱା କଥନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦୱୀରିୟାଦୟୋ ୱିସେସେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତି ଏତାୟାତି ଇଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧୀତି ଅୱିସେସେନ ସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରାପୀତି ।

ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦସମାଧିଦ୍ଧିପାଦାଦୟୋ ୱିସିଟ୍ଠା, ପାଦୋ ସବ୍ବିଦ୍ଧୀନଂ ସାଧାରଣତ୍ତା ଅୱିସିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ୱିସିଟ୍ଠେସ୍ୱେୱ ପୱେସଂ ଅୱତ୍ୱା ଅୱିସିଟ୍ଠେ ଚ ପୱେସଂ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ପାଦେ ପତିଟ୍ଠାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥେୱାତି ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରଇଦ୍ଧିପାଦେସୁ, ଚତୂସୁ ଛନ୍ଦାଦିକେସ୍ୱେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ କୋ ସମାଧି ନ ଇଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ସମାଧିଭାୱନାମୁଖେନ ଭାୱିତା ସମାଧିଭାୱିତା ।

ଏତ୍ଥ ପନାତି ଭେଦକଥାୟଂ ଅଭେଦକଥନତୋ ଅଭିନୱଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ହି ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅଭେଦକଥାୟଂ ଇଦ୍ଧିଇଦ୍ଧିପାଦୋତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା, ତେ ଏୱ ଭେଦକଥାୟଂ ଇଦ୍ଧୀପି ହୋନ୍ତି ଇଦ୍ଧିପାଦାପି, ସେସା ଇଦ୍ଧିପାଦା ଏୱାତି ଏୱଂ ଅଭିନୱାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଛନ୍ଦୋ ସମାଧୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଇମେ ହି ତୟୋ…ପେ॰… ନ ୱିନା, ତସ୍ମା ସେସା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଇଜ୍ଝନେନ ଇଦ୍ଧି ନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନାତି ତେ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଇଦ୍ଧୀତି ଏୱମିଦଂ ପୁରିମସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ତିଣ୍ଣଂ ଇଦ୍ଧିତା ଇଦ୍ଧିପାଦତା ଚ ୱୁତ୍ତା, ସେସାନଞ୍ଚ ଇଦ୍ଧିପାଦତାୱ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସାଧେତୁଂ ‘‘ଇମେ ହି ତୟୋ…ପେ॰… ନ ୱିନା’’ତି ଆହ । ତେନ ୟସ୍ମା ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇଦ୍ଧି । ଇଜ୍ଝମାନା ଚ ୟସ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକେହି ସହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ୱିନା, ତସ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଇଦ୍ଧିପାଦା, ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ପନ ତେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଇଦ୍ଧିପାଦାପି ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନମ୍ପି ପନ ଖନ୍ଧାନଂ ଇଦ୍ଧିଭାୱପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଏକଦେସସ୍ସ ଇଦ୍ଧିତା, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିପାଦତା, ପୁନପି ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିପାଦତା ଚ ଦସ୍ସିତା, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସକସ୍ସଚି ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ‘‘ଇଦ୍ଧି ନାମ ଅନିପ୍ଫନ୍ନା’’ତି ଇଦଂ ୱାଦଂ ପଟିସେଧେତି ।

ପଟିଲାଭପୁବ୍ବଭାଗାନଂ ପଟିଲାଭସ୍ସେୱ ଚ ଇଦ୍ଧିଇଦ୍ଧିପାଦତାୱଚନଂ ଅପୁବ୍ବନ୍ତି କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କେନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧି, କେନଟ୍ଠେନ ପାଦୋ’’ତି । ପଟିଲାଭୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଚାତି ୱଚନସେସୋ । ଉପାୟୋ ଚ ଉପାୟଭାୱେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପତିଟ୍ଠା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନେୱ ପାଦୋ’’ତି । ଛନ୍ଦୋୟେୱ…ପେ॰… ୱୀମଂସାୱ ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦୋତି କଥିତଂ, ତସ୍ମା ନ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୟା ସମାନକାଲିକା ନାନାକ୍ଖଣିକା ୱା ଇଦ୍ଧିପାଦା, ଜେଟ୍ଠକଭୂତା ପନ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଏୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ଅୟମେୱ ତେସଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ହି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ଚ ସମାଧିୱିସେସନୱସେନ ଦସ୍ସିତାନଂ ଉପାୟଭୂତାନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦାନଂ ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ଉତ୍ତରଚୂଳଭାଜନୀୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । କେଚୀତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିଥେରା କିର ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୪୪୪. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ତଥାଭୂତସ୍ସ ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ପଗ୍ଗାହୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୪୪୭) ଇଦ୍ଧିଇଦ୍ଧିପାଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଗ୍ଗାହାୱିକ୍ଖେପା ୱୁତ୍ତା, ଚିତ୍ତପଞ୍ଞା ଚ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାତି । ଚତ୍ତାରି ନୟସହସ୍ସାନି ୱିଭତ୍ତାନୀତି ଇଦଂ ସାଧିପତିୱାରାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣାନଂ ଅଭାୱା ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଅଧିପତୀନଂ ଅଧିପତୟୋ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଏକେକସ୍ମିଂ ପନ ଇଦ୍ଧିପାଦନିଦ୍ଦେସେ ଏକେକୋ ଅଧିପତିୱାରୋ ଲବ୍ଭତୀତି ସୋଳସ ସୋଳସ ନୟସତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

ନନୁ ଚ ଚତ୍ତାରୋପି ଅଧିପତୟୋ ଏକକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ଅଧିପତୟୋ ନ ଭୱନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ନ ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ରାଜପୁତ୍ତୋପମାପି ହି ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତୀତି ? ନ, ଏକକ୍ଖଣେ ଦୁତିୟସ୍ସ ଅଧିପତିନୋ ଅଭାୱତୋ ଏୱ, ‘‘ନ ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ରାଜପୁତ୍ତୋପମା ଅଧିପତିଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ନ ଅଧିପତୀନଂ ସହଭାୱଂ । ତଂ କଥଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ? ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩) ୱୁତ୍ତା ‘‘କସ୍ମା ପନ ୟଥା ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧ ‘ଅଧିପତୀ ଅଧିପତିସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦେସନା କତାତି ? ଏକକ୍ଖଣେ ଅଭାୱତୋ’’ତି । ସତି ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିପତୀନଂ ସହଭାୱେ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱୀମଂସାଧିପତେୟ୍ୟଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନଂ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ଅୱୀମଂସାଧିପତିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱା । ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଧିପତିକରଣଭାୱେ ଚ ‘‘ୱୀମଂସଂ ଠପେତ୍ୱା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ୱୀମଂସାଧିପତିକତ୍ତୱଚନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଥା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା ସିୟା ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୨୯) ଏୱମାଦୀହିପି ଅଧିପତୀନଂ ସହଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱାତି ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ

ପଠମନୟୱଣ୍ଣନା

୪୬୬.ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନା ଓଘତରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧) –

‘‘କିଲେସୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନା । ତଥା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଅୱସେସକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରେହି ଆୟୂହନା । ତଣ୍ହାୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଆୟୂହନା । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଆୟୂହନା । ଲୀନୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ଆୟୂହନା । କାମସୁଖାନୁୟୋଗୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱସେନ ଆୟୂହନା । ସବ୍ବାକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ସବ୍ବଲୋକିୟକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନା’’ତି –

ୱୁତ୍ତେସୁ ପକାରେସୁ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି, ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତି, ତଦାକାରୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା’’ତି ଉପେକ୍ଖାକିଚ୍ଚାଧିମତ୍ତତାୟ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା । ଅନୁକ୍କମନିକ୍ଖେପେ ପୟୋଜନଂ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମକାରଣଭାୱୋ ।

୪୬୭. ବଲୱତୀ ଏୱ ସତି ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି କତ୍ୱା ବଲୱଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞା ଗହିତା, ନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସମ୍ପଧାରଣସତି, କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣସ୍ସ ପନ ସରଣଂ ସତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ତଂ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱାତି ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣେୟ୍ୟୁଂ, ସୁତ୍ୱା ଚ ଧମ୍ମଂ ପସୀଦେୟ୍ୟୁଂ, ପସନ୍ନା ଚ ମେ ପସନ୍ନାକାରଂ କରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂଚିତ୍ତୋ ଅହୁତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞୂହି, ଅହୋ ୱତ ମେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣେୟ୍ୟୁଂ, ସୁତ୍ୱା ଚ ଧମ୍ମଂ ଆଜାନେୟ୍ୟୁଂ, ଆଜାନିତ୍ୱା ଚ ପନ ତଥତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଂ ପଟିଚ୍ଚ କାରୁଞ୍ଞଂ ଅନୁଦ୍ଦୟଂ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ୱିୟ ଭାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେତି ‘‘ନ ହେୱ ଖୋ ସତ୍ଥା, ଅପିଚ ଖୋ ୟଥାସୁତଂ ୟଥାପରିୟତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ପରେସଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତିକାରଣପଧାନଭାୱେ ଠତ୍ୱା । ଚିରକତୱତ୍ତାଦିୱସେନ ତଂସମୁଟ୍ଠାପକୋ ଅରୂପକୋଟ୍ଠାସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଭାୱତ୍ଥତ୍ତା ଏୱ ୱା କତଭାସିତ-ସଦ୍ଦା କିରିୟାଭୂତସ୍ସ ଅରୂପକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ୱାଚକାତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ…ପେ॰… କୋଟ୍ଠାସ’’ନ୍ତି ।

ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସମୁଟ୍ଠାପକତା ପୁରିମାନଂ ଛନ୍ନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରିକସ୍ସ, ପରେସଂ ସବ୍ବେସଂ ୱା ତଂତଂପରିୟାୟେନ ସମୁଟ୍ଠାପନୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । କାମଲୋକୱଟ୍ଟାମିସାତି ତଣ୍ହା ତଦାରମ୍ମଣା ଖନ୍ଧାତି ୱଦନ୍ତି, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ଚ ରାଗୋ ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ କାମାମିସଂ, ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ଲୋକଗ୍ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦସହଗତୋ ରାଗୋ ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଲୋକାମିସଂ, ଲୋକଧମ୍ମା ୱା, ୱଟ୍ଟସ୍ସାଦୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସଂସାରଜନକୋ ରାଗୋ ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟାମିସଂ। ମଗ୍ଗସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗତ୍ତା ପୁବ୍ବଭାଗା।

ପଠମନୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟନୟୱଣ୍ଣନା

୪୬୮-୪୬୯.ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା ନାମ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ, ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତାୟତନାନି, ଛ ଅନୁତ୍ତରିୟାନି, ସତ୍ତ ନିଦ୍ଦସୱତ୍ଥୂନି, ଅଟ୍ଠାଭିଭାୟତନାନି, ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରା, ଦସ ନିଜ୍ଜରୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି ଏୱଂପଭେଦା ଧମ୍ମା, ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୬) ଦସ୍ସିତା ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଚ । ୱାନନ୍ତି ୱିନନ୍ଧନଂ ଭୱାଦୀନଂ, ଗମନଂ ୱା ପିୟରୂପସାତରୂପେସୁ ।

ଚଙ୍କମଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱୀରିୟଂ ୱିପସ୍ସନାସହଗତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତକେନାତି ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା କଥିତା’’ତି ଏତ୍ତାୱତା । ଲୋକିୟନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ନ କିଲମତୀତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ଲୋକିୟତ୍ତା ଅଚୋଦନୀୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲବ୍ଭ…ପେ॰… ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ରୂପାୱଚରେ ଅଲବ୍ଭମାନକଂ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଉପାଦାୟ ଲବ୍ଭମାନାପି ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା ପୀତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ‘‘ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କାମାୱଚରେ ୱା ଅଲବ୍ଭମାନକଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ ପୀତିଂ ଉପାଦାୟ ଲବ୍ଭମାନକାୱ ପୀତିବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭୂତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତୱିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠିତମଗ୍ଗୋ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ୱାରେତବ୍ବୋତି ୱିପସ୍ସନାପାଦକେସୁ କସିଣାଦିଝାନେସୁ ସତିଆଦୀନଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟତ୍ତା ନ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଦ୍ଧରନ୍ତା ପନ ୱିପସ୍ସନା ୱିୟ ବୋଧିୟା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଝାନଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ତଥା ଏକନ୍ତିକଂ କାରଣଂ, ନ ଚ ୱିପସ୍ସନାକିଚ୍ଚସ୍ସ ୱିୟ ଝାନକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗୋତି କତ୍ୱା ନ ଉଦ୍ଧରନ୍ତି । ତତ୍ଥ କସିଣଜ୍ଝାନଗ୍ଗହଣେନ ତଦାୟତ୍ତାନି ଆରୁପ୍ପାନିପି ଗହିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଅସୁଭଜ୍ଝାନାନଂ ଅୱଚନଂ ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ଦୁତିୟନୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟନୟୱଣ୍ଣନା

୪୭୦-୪୭୧. ତଦଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛେଦନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତତଂ ୱତ୍ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକନିସ୍ସିତତ୍ତସ୍ସ ଅୱଚନଂ ‘‘ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୨; ୱିଭ॰ ୪୭୧) ଇଧ ଭାୱେତବ୍ବାନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଭାୱିତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ହି ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା ଫଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ୱୁତ୍ତାତି । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗ-ସଦ୍ଦୋ ପରିଚ୍ଚାଗତ୍ଥୋ ପକ୍ଖନ୍ଦନତ୍ଥୋ ଚାତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସ ଦୁୱିଧତା ୱୁତ୍ତା । ୟଥାୱୁତ୍ତେନାତି ତଦଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପକାରେନ ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱାରମ୍ମଣକରଣପ୍ପକାରେନ ଚ । ପରିଣାମେନ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ, ପରିଣତଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ।

ତତିୟନୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୪୭୨.ଉପେକ୍ଖନୱସେନାତି ସଭାୱନିଦ୍ଦେସତଂ ଦସ୍ସେତି, ହାପନୱଡ୍ଢନେସୁ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକତ୍ୱା ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକିୟଉପେକ୍ଖନାୟ ଅଧିକା ଉପେକ୍ଖନା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଇଧ ଲୋକୁତ୍ତରା ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି ୟୁତ୍ତୋତି ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗୋ

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୪୯୦. ଅଭିଧମ୍ମେ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଭାଜନୀୟେପି ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି…ପେ॰… ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୩୭) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧାପି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ଅଭିଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ଦେସନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଅରିୟୋପପଦତଂ ନ କରୋତି ।

୪୯୩.ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଲୋକିୟକାଲେନ ଏତେସଂ ଅତିରେକକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିରତିଉପ୍ପାଦନେନ ମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୀନି ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଜହାପେନ୍ତୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦୀନି ପଞ୍ଚ ‘‘କାରାପକଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ସମ୍ମାୱାଚାଦିକିରିୟା ହି ୱିରତି, ତଞ୍ଚ ଏତାନି କାରାପେନ୍ତୀତି । ୱିରତିୱସେନାତି ୱିରମଣକିରିୟାୱସେନ, ନ କାରାପକଭାୱେନ କତ୍ତୁଭାୱେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମଂ…ପେ॰… କିଚ୍ଚାତିରେକତଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରକ୍ଖଣେପି ଇମାନେୱ ପଞ୍ଚ ସମ୍ମାୱାଚାଦିତ୍ତୟସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ କାରାପକାନୀତି ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠାଦିକା ଦସ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଅକୁସଲା ଚ ଦସାତି ୱୀସତି ଅକୁସଲପକ୍ଖିୟା, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦିକା ଦସ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଚ କୁସଲା ଦସାତି ୱୀସତି କୁସଲପକ୍ଖିୟା ଚ ମହାଚତ୍ତାରୀସକସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୬) ୱୁତ୍ତାତି ତସ୍ସ ଏତଂ ନାମଂ ।

ପୁଞ୍ଞଭାଗିୟାତି ପୁଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାସେ ଭୱା, ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେକଦେସଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖନ୍ଧୋପଧିଂ ୱିପଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ୱା ୱିପଚ୍ଚତୀତି ଉପଧିୱେପକ୍କା।

ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକମଗ୍ଗଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଏକେକଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ସମୟୱୱତ୍ଥାନଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ‘‘ପାଟିୟେକ୍କଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପାଟିୟେକ୍କଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସହ ପନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ସମୟୱୱତ୍ଥାନଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପଞ୍ଞା’’ତିଆଦିକୋ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ଏକତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପଟିନିଦ୍ଦେସତ୍ତା ନ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାମ ହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୱାରେ ଏୱ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ କାରାପକଙ୍ଗେସୁ ଏକେକମୁଖାୟ ଭାୱନାୟ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱାଚାଦୀନି ହି ପୁବ୍ବସୁଦ୍ଧିୟା ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପଚାରେନାତି ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଝାନୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ

ମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୫୦୮. ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗକରଣୀୟସମ୍ପଦା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦି । ଅସୁଭାନୁସ୍ସତିୟୋ ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନାନି ଚ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ନତ୍ଥୀତି ସବ୍ବପ୍ପକାର-ଗ୍ଗହଣଂ କରୋତି, ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେଭୀତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ୱଚନେନ ସମଣଭାୱକରପୁବ୍ବଭାଗକରଣୀୟସମ୍ପଦାସମ୍ପନ୍ନସ୍ସପି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ନାମକାୟାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ୱଚନାନତିକ୍କମୱସେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବେସୁ, ଅୱୀତିକ୍କମନୱିରତିଚେତନାସଙ୍ଖାତେସୁ ୱା ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସେସୁ ପରିପୂରଣୱସେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବେସୁ ସା ସା ଭିକ୍ଖୁସିକ୍ଖାଦିକା ସିକ୍ଖାପଦେକଦେସଭୂତା ସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ଇଦମସ୍ସ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଧମ୍ମପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି ।

ସନ୍ତୋସାଦିୱସେନ ଇତରୀତରସନ୍ତୋସଂ, ତସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣୱାଦିତଂ, ଅଲଦ୍ଧା ଚ ଅପରିତସ୍ସନଂ, ଲଦ୍ଧା ଚ ଅଗଧିତପରିଭୋଗନ୍ତି ଏତେ ଗୁଣେ ଦସ୍ସେତି । ଝାନଭାୱନାୟ କାରକୋତି ପରିଦୀପନଂ କାରକଭାୱପରିଦୀପନଂ। ଅରଞ୍ଞନ୍ତିଆଦିନା ସେନାସନସ୍ସ ପଭେଦଂ, ଅପ୍ପସଦ୍ଦନ୍ତିଆଦିନା ନିରାଦୀନୱତଂ, ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପନ୍ତି ଆନିସଂସଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ସେନାସନପ୍ପଭେଦେ…ପେ॰… ପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି ।

ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୫୦୯. କମ୍ମତ୍ଥେହି ଦିଟ୍ଠି-ସଦ୍ଦାଦୀହି ସାସନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାୱଟ୍ଠେନାତି ଅୱିପରୀତଟ୍ଠେନ । ସିକ୍ଖିୟମାନୋ କାୟାଦୀନି ୱିନେତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଆହ ‘‘ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ୱିନୟୋ’’ତି, ୱିନୟୋ ୱା ସିକ୍ଖିତବ୍ବାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି, ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ୱିନୟୋ ୱିୟାତି ୱିନୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ସତ୍ଥୁ ଅନୁସାସନଦାନଭୂତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନୁସିଟ୍ଠିଦାନୱସେନା’’ତି ।

ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟତ୍ତାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ତିସ୍ସୋ ହି ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପରିପୂରତୀତି । ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆଦିମେୱ ୱିସୋଧେହି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ? ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯) ୱଚନତୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ଫଲକାରଣୋପଚାରେହି ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କୁସଲଧମ୍ମେହି ୱା ଅତ୍ତନୋ ଏକଦେସଭୂତେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭଗୱତୋ ୱିନୟନକିରିୟତ୍ତା ୱିନୟୋ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ, ତଂ ପନ ୱିନୟନଂ ଧମ୍ମେନେୱ ଅୱିସମସଭାୱେନ, ଦେସନାଧମ୍ମେନ ୱା ପୱତ୍ତଂ, ନ ଦଣ୍ଡାଦିନାତି ‘‘ଧମ୍ମୱିନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମତ୍ଥନ୍ତି ପରମାନୱଜ୍ଜନିବ୍ବାନତ୍ଥଂ, ଅକୁପ୍ପଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ୱା । ଧମ୍ମେସୁ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀସୁ ଅଭିଜାନନାଦିକାରଣଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟନ୍ତି ତଂ ‘‘ଧମ୍ମୱିନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇମିସ୍ସା ଇମସ୍ମି’’ନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ନିୟମକରଣଂ ହୋତି, ଏୱ-ସଦ୍ଦଲୋପୋ ୱା କତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ନିୟମୋ କତୋ’’ତି ।

୫୧୦.ଭିକ୍ଖୁକୋତି ଅନଞ୍ଞତ୍ଥେନ କ-କାରେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତନ୍ତି ‘‘ଭିକ୍ଖନଧମ୍ମତାୟା’’ତି ଅତ୍ଥମାହ । ଭିକ୍ଖକୋତି ପନ ପାଠେ ଭିକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜଲ୍ଲିକଂ ରଜମିସ୍ସଂ ମଲଂ, ଅମିସ୍ସଂ ମଲମେୱ । ଭିନ୍ନପଟଧରୋତି ନିବ୍ବଚନଂ ଭିନ୍ନପଟଧରେ ଭିକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟସ୍ସ ଭାୱେତବ୍ବୋ ପହାତବ୍ବୋ ଚ ଓଧି ଅୱସିଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଓଧିସୋ, ଅରହା ପନ ତଦଭାୱା ଓଧିରହିତୋତି ‘‘ଅନୋଧିସୋ କିଲେସାନଂ ପହାନା ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଓଧି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଏକଦେସେ ନିରୁଳ୍ହୋତି ସବ୍ବମଗ୍ଗା ସବ୍ବକିଲେସା ଚ ଅରହତା ଭାୱିତା ପହୀନା ଚ ‘‘ଓଧୀ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପହାନାତି ଇଦଞ୍ଚ ନିବ୍ବଚନଂ ଭେଦନପରିୟାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସେକ୍ଖୋତିଆଦିନା ଭିକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅତ୍ଥଂ ଗୁଣୱସେନ ଦସ୍ସେତି, ହେଟ୍ଠା ପନ ‘‘ସମଞ୍ଞାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟା’’ତି ପଞ୍ଞାୟନୱସେନ, ‘‘ଭିକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିନା ନିବ୍ବଚନୱସେନ ଦସ୍ସିତୋ ।

ସେକ୍ଖୋ ଭିକ୍ଖୂତି ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା କଥିତା, ଭିନ୍ନତ୍ତା ପାପକାନଂ…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୂତି ଖୀଣାସୱୋୱ କଥିତୋତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ‘‘ସେକ୍ଖୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ଅରିୟା, ଭିନ୍ନତ୍ତାତି ଇମିନା ପନ ଚତ୍ତାରୋ ଫଲଟ୍ଠା’’ତି ଇମିନା ଦ୍ୱୟେନ ନ ସମେତି, ତଦିଦଂ ନିପ୍ପରିୟାୟଦସ୍ସନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସେସଟ୍ଠାନେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାଦୟୋ କଥିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁସୀଲୋପି ୱୁତ୍ତୋତି ? ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରଜ୍ଝାନନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମକରଣସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ଠାନଂ, ତଦନୁରୂପଂ ଠାନାରହଂ, ଅନୂନଞତ୍ତିଅନୁସ୍ସାୱନଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଚ ଅୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୧୧.ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସୀଲଂ ସମାଦାନୱିରତିଅୱୀତିକ୍କମନୱିରତିଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନଭିଜ୍ଝାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ଚେତସିକସୀଲସ୍ସ ପରିୟାୟସୀଲତା ୱୁତ୍ତା । ନଗରୱଡ୍ଢକୀ ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟୋତି ୱଦନ୍ତି । ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଆହାରୋ ଅସିତାଦୀନି, ଭକ୍ଖିତବ୍ବଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଲେହିତବ୍ବଚୁବିତବ୍ବାନି ୱା ।

ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ପିହିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହୋତି ତିଣ୍ଣଂ ସୁଚରିତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାହାରତ୍ତା, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଇତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ପିହିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସଂୱୁତୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ପିହିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ଅତ୍ଥମାହ । ପାତିମୋକ୍ଖେନ ଚ ସଂୱରେନ ଚାତି ଇଦଂ ପାତିମୋକ୍ଖତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସୀଲଂ କାୟିକଅୱୀତିକ୍କମାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତନ୍ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁତିୟୋ ପନତ୍ଥୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଏକତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ ।

୫୧୩.ସବ୍ବମ୍ପିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତି ଇମିନା ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚ ଗହିତାତି ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ମନସାପି ଆଚରତି ଏୱ, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି କାୟିକୱୀତିକ୍କମାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅନାଚାରେସୁ । ଗରୁଭଣ୍ଡୱିସ୍ସଜ୍ଜନମାପଜ୍ଜତୀତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅରୋପିମୋତି ସଙ୍ଘିକଭୂମିୟଂ ଉଟ୍ଠିତୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଫାତିକମ୍ମନ୍ତି ଗରୁଭଣ୍ଡନ୍ତରଭୂତଂ କମ୍ମଂ । ଦଣ୍ଡକମ୍ମନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ହତ୍ଥକମ୍ମମାହ । ସିନାୟନ୍ତି ଏତେନାତି ସିନାନଂ, ଚୁଣ୍ଣାଦି ।

ସଚ୍ଚାଲୀକେନ ପିୟୱାଦୀ ‘‘ଚାଟୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଚାଟୁଂ ଅତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଚାଟୁକାମୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଚାଟୁକମ୍ୟତା । ମୁଗ୍ଗସୂପସ୍ସ ଅପ୍ପୱିସନଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି ସବ୍ବାହାରେହି ଅୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିଭଟତି ଧାରେତି, ପୋସେତି ୱାତି ପରିଭଟୋ, ଅଥ ୱା ପରିୱାରଭୂତୋ ଭଟୋ ସେୱକୋ ପରିଭଟୋ।

ଭଣ୍ଡାଗାରିକକମ୍ମଂ ଗିହୀନଂ କରିୟମାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ ପଟିପିଣ୍ଡଦାନଂ, ପିଣ୍ଡଂ ଦତ୍ୱା ପଟିପିଣ୍ଡଗ୍ଗହଣଂ ୱା ପିଣ୍ଡପଟିପିଣ୍ଡଂ। ସଙ୍ଘଭୋଗଚେତିୟଭୋଗାନଂ ଅୟୋନିସୋ ୱିଚାରଣଂ ସଙ୍ଘୁପ୍ପାଦଚେତିୟୁପ୍ପାଦପଟ୍ଠପନଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେ ୱିୟ ପଟିପଜ୍ଜନନ୍ତି କେଚି ।

୫୧୪. ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୋଚରୋ ୱିୟାତି ଗୋଚରୋ, ଅଭିଣ୍ହଂ ଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ଗାୱୋ ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ତେହି ଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଗୋଚରୋ। ଅୟୁତ୍ତୋ ଗୋଚରୋ ଅଗୋଚରୋତି ତଦଞ୍ଞୋ ୟୁତ୍ତୋ ‘‘ଗୋଚରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିଧୁନନତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୱିନିଦ୍ଧୁତକିବ୍ବିସାନି ୱା’’ତି ।

୫୧୫. ଅୱରା ପଚ୍ଛିମା ମତ୍ତା ଏତେସନ୍ତି ଓରମତ୍ତକାନି । ସଂୟମକରଣୀୟାନୀତି କାୟୱାଚାସଂୟମମତ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବପଟିକମ୍ମାନି, ୱିକ୍ଖିପିତବ୍ବାନି ୱା । ‘‘ପୁନ ନ ଏୱଂ କରୋମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ସଂୱରମତ୍ତେନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେନେୱ ୱା କରଣୀୟାନି ସଂୱରକରଣୀୟାନି। ଦିୱିୱିହାରଜନପଦୱାସୀ ଦିୱିୱିହାରୱାସୀ। ମନସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନାୱିକମ୍ମଂ। ଦେସନା ଇଧ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନାୱିକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତତ୍ଥ ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକରଣୀୟାନି ମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧାନୀ’’ତି ୱଚନତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଅନତିକ୍କମନୀୟାନି ଅନାପତ୍ତିଗମନୀୟାନି ୱଜ୍ଜାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଆଚରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସାତି ଅତ୍ତାନୁୱାଦପରାନୁୱାଦଦଣ୍ଡଦୁଗ୍ଗତିଭୟସ୍ସ ।

୫୧୬. ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଭିକ୍ଖୁ ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସେସସିକ୍ଖା ପନ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ସିକ୍ଖା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ଭିକ୍ଖୁଗ୍ଗହଣଂ ପନ ଅଗ୍ଗପରିସାମୁଖେନ ସବ୍ବଜ୍ଝାନନିବ୍ବତ୍ତକାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପରିସାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ । ଗୁଣତୋ ୱା ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ସବ୍ବାପି ସିକ୍ଖା ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସବ୍ବେନ ସିକ୍ଖାସମାଦାନେନାତି ଏତ୍ଥ ୟେନ ସମାଦାନେନ ସବ୍ବାପି ସିକ୍ଖା ସମାଦିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତଂ ଏକମ୍ପି ସବ୍ବସମାଦାନକିଚ୍ଚକରତ୍ତା ସବ୍ବସମାଦାନଂ ନାମ ହୋତି, ଅନେକେସୁ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ସବ୍ବେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବାକାରେନାତି ଅୱୀତିକ୍କମଦେସନାୱୁଟ୍ଠାନୱତ୍ତଚରଣାଦିଆକାରେନ । ୱୀତିକ୍କମନୱସେନ ସେସସ୍ସପି ନିସ୍ସେସତାକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଭିନ୍ନସ୍ସପୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

୫୧୯. ଆୱରଣୀୟେହି ଚିତ୍ତପରିସୋଧନଭାୱନା ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଭାୱନ’’ନ୍ତି । ସୁପ୍ପପରିଗ୍ଗାହକନ୍ତି ‘‘ସୁପ୍ପପରିଗ୍ଗାହକଂ ନାମ ଇଦଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଇତୋ ପରଞ୍ଚ ନତ୍ଥି, ଅୟମେତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ପରିଗ୍ଗାହକଂ ।

୫୨୦-୫୨୧.ୟୁତ୍ତୋତି ଆରମ୍ଭମାନୋ । ସାତଚ୍ଚଂ ନେପକ୍କଞ୍ଚ ପୱତ୍ତୟମାନୋ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି ।

୫୨୨.ଲୋକିୟାୟପି…ପେ॰… ଆହାତି ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ସହ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ପୱତ୍ତମାନାନିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲାନି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଗଧାନି ହୋନ୍ତି । ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ହି ତଦୁପନିସ୍ସୟଭୂତଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଦ୍ଧାବଲଞ୍ଚ ଗହିତମେୱ ହୋତି ‘‘ସଦ୍ଧୂପନିସଂ ପାମୋଜ୍ଜ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୩) ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ପଞ୍ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୫୨୩. ସମନ୍ତତୋ, ସମ୍ମା, ସମଂ ୱା ସାତ୍ଥକାଦିପଜାନନଂ ସମ୍ପଜାନଂ, ତଦେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ତେନାତି ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ଉଦ୍ଦେସେ ଅୱୁତ୍ତାପି ସତି ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସତୋ’’ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସାତ୍ଥକାନଂ ଅଭିକ୍କମାଦୀନଂ ସମ୍ପଜାନନଂ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ଏୱଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ। ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ପନ ଭିକ୍ଖାଚାରଗୋଚରେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଚ ପୱତ୍ତେସୁ ଅୱିଜହିତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଗୋଚରେ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ। ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନମେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ।

ଦ୍ୱେକଥାତି ୱଚନକରଣାକରଣକଥା ନ କଥିତପୁବ୍ବା । ୱଚନଂ କରୋମି ଏୱ, ତସ୍ମା ସୁବ୍ବଚତ୍ତା ପଟିୱଚନଂ ଦେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗେନେୱ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପଧାନଂ କତ୍ୱା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ପତ୍ତମ୍ପି ଅଚେତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ୟଥାପରିହରିୟମାନଂ ୱା ଅୱିଜହିତ୍ୱାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଧମ୍ମକଥା କଥେତବ୍ବାୟେୱାତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭୟେତି ପରଚକ୍କାଦିଭୟେ ।

ଅୱସେସଟ୍ଠାନେତି ୟାଗୁଅଗ୍ଗହିତଟ୍ଠାନେ । ଠାନଚଙ୍କମନମେୱାତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବିରିୟାପଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଭୋଜନାଦିକାଲେ ଅୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବନିସଜ୍ଜାୟପି ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ।

ଥେରୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ –

‘‘ତସ୍ମାତିହ ତେ, ବାହିୟ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସୁତେ ମୁତେ ୱିଞ୍ଞାତେ । ୟତୋ ଖୋ ତେ, ବାହିୟ, ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସୁତେ ମୁତେ ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତେନ, ୟତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତେନ । ତତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତତ୍ଥ, ୟତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତତ୍ଥ । ତତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନେୱିଧ ନ ହୁରଂ ନ ଉଭୟମନ୍ତରେନ । ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି (ଉଦା॰ ୧୦) –

ଏତ୍ତକେନ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି ।

ଖାଣୁଆଦିପରିହରଣତ୍ଥଂ, ପତିଟ୍ଠିତପାଦପରିହରଣତ୍ଥଂ ୱା ପସ୍ସେନ ହରଣଂ ୱୀତିହରଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟାୱ ପତିଟ୍ଠିତପାଦୋ, ତାୱ ଆହରଣଂ ଅତିହରଣଂ, ତତୋ ପରଂ ହରଣଂ ୱୀତିହରଣନ୍ତି ଅୟଂ ୱା ଏତେସଂ ୱିସେସୋ । ଅୱୀଚିନ୍ତି ନିରନ୍ତରଂ ।

ପଠମଜୱନେପି…ପେ॰… ନ ହୋତୀତି ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସୋତି ରଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଆୱଜ୍ଜନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନଂ ଅୟୋନିସୋ ଆୱଜ୍ଜନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱସେନ ଇଟ୍ଠେ ଇତ୍ଥିରୂପାଦିମ୍ହି ଲୋଭୋ, ଅନିଟ୍ଠେ ଚ ପଟିଘୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଇତ୍ଥିପୁରିସୋତି ରଜ୍ଜନାଦି ହୋତି, ତସ୍ସ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଜୱନଂ ମୂଲଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱା ସବ୍ବଂ ଭୱଙ୍ଗାଦି । ଏୱଂ ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନସ୍ସ ମୂଲୱସେନ ମୂଲପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା । ଆଗନ୍ତୁକତାୱକାଲିକତା ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଜୱନସ୍ସେୱ ଅପୁବ୍ବତିତ୍ତରତାୱସେନ । ମଣିସପ୍ପୋ ସୀହଳଦୀପେ ୱିଜ୍ଜମାନା ଏକା ସପ୍ପଜାତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଚଲନନ୍ତି କମ୍ପନଂ ।

ଅତିହରତୀତି ୟାୱ ମୁଖା ଆହରତି । ୱୀତିହରତୀତି ତତୋ ୟାୱ କୁଚ୍ଛି, ତାୱ ହରତି, କୁଚ୍ଛିଗତଂ ୱା ପସ୍ସତୋ ହରତି । ଅଲ୍ଲତ୍ତଞ୍ଚ ଅନୁପାଲେତୀତି ୱାୟୁଆଦୀହି ଅତିୱିସୋସନଂ ୟଥା ନ ହୋତି, ତଥା ପାଲେତି । ଆଭୁଜତୀତି ପରିୟେସନଜ୍ଝୋହରଣଜିଣ୍ଣାଜିଣ୍ଣତାଦିଂ ଆୱଜ୍ଜେତି, ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂତଂୱିଜାନନନିପ୍ଫାଦକୋୟେୱ ହି ପୟୋଗୋ ‘‘ସମ୍ମାପୟୋଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିମାଗମ୍ମ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ଭୁଜନକୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ୱିଜାନନଂ ଆଭୁଜନଂ।

ଅଟ୍ଠାନେତି ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସପରିଗ୍ଗହିତେ ଅୟୁତ୍ତେ ଠାନେ ଖେତ୍ତଦେୱାୟତନାଦିକେ । ତୁମ୍ବତୋ ୱେଳୁନାଳିଆଦିଉଦକଭାଜନତୋ । ତନ୍ତି ଛଡ୍ଡିତଂ ଉଦକଂ ।

ଗତେତି ଗମନେତି ପୁବ୍ବେ ଅଭିକ୍କମପଟିକ୍କମଗ୍ଗହଣେନ ଗମନେପି ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଚ କାୟସ୍ସ ଅତିହରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ଗମନମେୱ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୱକ୍ଖମାନୋ ୱା ଏତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ଏତ୍ତକେନାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ପୱତ୍ତନୱଚନମତ୍ତେନ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପନ ସୁତ୍ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଭୂତଂ ହୋତୀତି ଚଙ୍କମନଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାସୁ ଏୱ ପୱତ୍ତେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ପୱତ୍ତା ଅପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାୟାଦିକିରିୟାମୟତ୍ତା ଆୱଜ୍ଜନକିରିୟାସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଚ ଜୱନଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ଛଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଂ କିରିୟାମୟପୱତ୍ତଂ ନାମ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୱିରହା ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୫୨୬.ଉପାସନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇସ୍ସାସାନଂ ୱିୟ ଉପାସନସ୍ସ ସିକ୍ଖାୟୋଗକରଣସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଉପାସନସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋଗପଥ’’ନ୍ତି ଆହାତି । ସୀସଂ ଧୋୱତୀତି ଇଚ୍ଛାଦାସବ୍ୟା ଭୁଜିସ୍ସତଂ ଞାପୟତି, ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନେହି ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅୟସରଜଂ ଧୋୱତି ।

୫୨୯.ୱିନୟପରିୟାୟେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକେ ଆଗତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଆରଞ୍ଞକସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ଆଗତଂ ଆରଞ୍ଞିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ । ନ ହି ସୋ ୱିନୟପରିୟାୟିକେ ଅରଞ୍ଞେ ୱସନତୋ ‘‘ଆରଞ୍ଞକୋ ପନ୍ତସେନାସନୋ’’ତି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୋତି ।

୫୩୦.‘‘ନିତୁମ୍ବ’’ନ୍ତିପି ‘‘ନଦୀକୁଞ୍ଜ’’ନ୍ତିପି ୟଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ କନ୍ଦରନ୍ତି ଅପବ୍ବତପଦେସେପି ୱିଦୁଗ୍ଗନଦୀନିୱତ୍ତନପଦେସଂ କନ୍ଦରନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

୫୩୧.ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଏତେନ ଭାଜେତବ୍ବତଂ ଅନ୍ତେ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ।

୫୩୩. ରହସ୍ସ କିରିୟା ରହସ୍ସଂ, ତଂ ଅରହତି ତସ୍ସ ୟୋଗ୍ଗନ୍ତି ରାହସ୍ସେୟ୍ୟକଂ। ୱିଚିତ୍ତା ହି ତଦ୍ଧିତାତି । ରହସି ୱା ସାଧୁ ରହସ୍ସଂ, ତସ୍ସ ୟୋଗ୍ଗଂ ରାହସ୍ସେୟ୍ୟକଂ।

୫୩୬.ପଣିହିତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତୋ ।

୫୩୭.ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନସଭାୱଂ, କାୟାଦୀସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ପୱତ୍ତିୟା ନିୟ୍ୟାନସଭାୱୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟାଦିପରିଗ୍ଗହଣଂ ଞାଣଂ ୱା ପରିଗ୍ଗହୋ, ତଂ-ସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ନିୟ୍ୟାନଭୂତଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୪୨-୫୪୩.ୱିକାରପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିକାରାପତ୍ତିଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନାତି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରଗତସବ୍ବକୋଧସଙ୍ଗାହିକୱସେନ । ସବ୍ବସଙ୍ଗହଣଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନସ୍ସପି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୫୪୬.ଇଦଂସନ୍ଧାୟାତି ‘‘ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା’’ତି ସନ୍ଧାୟ । ଏକୱଚନେନ ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱାପି ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସନ୍ତା’’ତି ୱଚନଭେଦୋ, ବହୁୱଚନଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧସନ୍ତତାୟାତି ୱଚନଂ ଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟ, ସଭାୱସନ୍ତତାୟ ୱା ସନ୍ତତାନିୱାରଣତ୍ଥଂ ।

୫୫୦. ଥିନମିଦ୍ଧୱିକାରୱିରହା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖସଞ୍ଞା ଆଲୋକସଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ସଞ୍ଞା ଆଲୋକା ହୋତୀ’’ତି ।

୫୫୩. ‘‘ୱନ୍ତତ୍ତା ମୁତ୍ତତ୍ତା’’ତିଆଦୀନି, ‘‘ଆଲୋକା ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ଚ ‘‘ଚତ୍ତତ୍ତାତିଆଦୀନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନିଦ୍ଦେସପଦାନି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟାନି ୟେସଂ ୱେୱଚନାନି, ତାନେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଟିମୁଞ୍ଚତୋତି ଏତେନ ସାରମ୍ଭଂ ଅଭିଭୱଂ ଦସ୍ସେତି । ନିରାୱରଣା ହୁତ୍ୱା ଆଭୁଜତି ସମ୍ପଜାନାତୀତି ନିରାୱରଣାଭୋଗା, ତଂସଭାୱତ୍ତା ୱିୱଟା।

୫୫୬. ‘‘ୱିକାଲୋ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ଅନିଚ୍ଛୟତାୟ କତୱତ୍ଥୁଜ୍ଝାଚାରମୂଲକୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ୱତ୍ଥୁଜ୍ଝାଚାରୋ କାରଣୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୫୬୨.କିଲିସ୍ସନ୍ତୀତି କିଲେସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ସଦରଥଭାୱେନ ସୟମେୱ ୱା କିଲିସ୍ସନ୍ତି । ନ ହି ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା କିଲେସରହିତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ।

୫୬୪.ଇଧେୱ ଚ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଉପେତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମେୱ।

୫୮୮.ନିଦ୍ଦେସୱସେନାତି ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଉପେକ୍ଖା ? ୟା ଉପେକ୍ଖା’’ତିଆଦିନିଦ୍ଦେସୱସେନ । ‘‘ଇମାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଉପେତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନାତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତତ୍ଥ କତମା…ପେ॰… ଇମାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଉପେତୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ‘‘ସମୁପେତୋ’’ତିଆଦିନା ପଟିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ୟାୱ ୱା ‘‘ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ପଦଂ, ତାୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ‘‘ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପେକ୍ଖକୋ’’ତି ଇମିନା ପଟିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ତେସଂ ୱସେନ ନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସା ୟୋଜେତବ୍ବା । ପକାରେନାତି ଉପେକ୍ଖାୟ ‘‘ଉପେକ୍ଖନା’’ତିଆଦିଧମ୍ମପ୍ପକାରେନ ‘‘ଉପେତୋ ସମୁପେତୋ’’ତିଆଦିପୁଗ୍ଗଲପ୍ପକାରେନ ଚ ଉପେକ୍ଖକସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଠପେନ୍ତୋ ପଟ୍ଠପେନ୍ତି। ‘‘ଉପେକ୍ଖା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଉପେକ୍ଖନା’’ତି କାରଣଂ। ଉପେକ୍ଖନାୱସେନ ହି ଉପେକ୍ଖାତି । ତଥା ‘‘ଉପେତୋ ସମୁପେତୋ’’ତି ଏତେସଂ ‘‘ଉପାଗତୋ ସମୁପାଗତୋ’’ତି କାରଣନ୍ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା ୱିୱରନ୍ତି, ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ’’ତି ଇମସ୍ସେୱ ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଇମାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଉପେତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା। ‘‘ଉପେକ୍ଖନା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା ସମୁପେତୋ’’ତିଆଦିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା ୱିଭଜନ୍ତି। ଉପେକ୍ଖକ-ସଦ୍ଦନ୍ତୋଗଧାୟ ୱା ଉପେକ୍ଖାୟ ତସ୍ସେୱ ଚ ଉପେକ୍ଖକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ‘‘ୟା ଉପେକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖନା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଇମାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଉପେତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଭାଗୋ। ସବ୍ବଥା ଅଞ୍ଞାତତା ନିକୁଜ୍ଝିତଭାୱୋ, କେନଚି ପକାରେନ ୱିଞ୍ଞାତେପି ନିରୱସେସପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନାଭାୱୋ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ।

୬୦୨.ଉପରିଭୂମିପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଇଦଂ ‘‘ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା’’ତି ଏତ୍ଥେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଦୀନିପି ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀନଂ ଉପରିଭୂମିୟୋତି ସବ୍ବତ୍ଥାପି ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

୬୧୦. ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତଂୟେୱ ଆକାସଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଫୁଟଂ ମନସି କରୋତି ଅନନ୍ତଂ ଫରତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ଏତଂ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ତଂୟେୱ ଆକାସଂ ଫୁଟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନସି କରୋତୀତି କିର ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ୱା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ – ତଂୟେୱ ଆକାସଂ ଫୁଟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣେନ ମନସି କରୋତୀତି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ – ତଂୟେୱ ଆକାସଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଫୁଟଂ ତେନ ଗହିତାକାରଂ ମନସି କରୋତି, ଏୱଂ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନନ୍ତଂ ଫରତୀତି । ୟଞ୍ହି ଆକାସଂ ପଠମାରୁପ୍ପସମଙ୍ଗୀ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅନନ୍ତଂ ଫରତି, ତଂ ଫରଣାକାରସହିତମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପସମଙ୍ଗୀ ଅନନ୍ତଂ ଫରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

୬୧୫.ତଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଭାୱେତୀତି ୟଂ ପୁବ୍ବେ ‘‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ମନସି କତଂ, ତଂୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସେୱ ହି ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ପଠମେନ ୱିୟ ରୂପନିମିତ୍ତଂ ତତିୟେନାରୁପ୍ପେନ ଅଭାୱେତୀତି ।

ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୬୨୩. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ପଞ୍ଚକନୟଦସ୍ସନେ ‘‘ପଞ୍ଚ ଝାନାନୀ’’ତି ଚ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦିନା ଉଦ୍ଧଟଂ । ଉଦ୍ଧଟାନଂୟେୱ ଚତୁନ୍ନଂ ପଠମତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନାନଂ ଦସ୍ସନତୋ, ଦୁତିୟସ୍ସେୱ ୱିସେସଦସ୍ସନତୋ ଚ ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୬୪୦.ଲୋକୁତ୍ତରାପନେତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ତୀସୁଝାନେସୁ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରା ସିୟା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା’’ତି ଏୱଂ କୋଟ୍ଠାସିକା ପନ ମଗ୍ଗକାଲେ, ଫଲକାଲେ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଭୂତା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣାଲୋକକସିଣାନାପାନବ୍ରହ୍ମୱିହାରଚତୁତ୍ଥାନି ସବ୍ବତ୍ଥପାଦକଚତୁତ୍ଥେ ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।

ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଖୀଣାସୱା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱୟିଂସୁ, ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରିଂସୂତି, ଭାୱେସ୍ସନ୍ତି ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଚ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଫଲାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କୁସଲତୋ ତେରସସୁ ହି ଚତୁତ୍ଥେସୁ ଅୟଂ କଥା ପୱତ୍ତା, ନ ଚ କୁସଲଚତୁତ୍ଥେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲାନି ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କୋତି ।

‘‘କିରିୟତୋ ତେରସନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରଚତୁତ୍ଥଂ କିରିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଦ୍ୱାଦସନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କୁସଲତୋ ୱା ତେରସସୁ ସେକ୍ଖଫଲଚତୁତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ‘‘କିରିୟତୋ ତେରସନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅସେକ୍ଖଚତୁତ୍ଥେନ ସହ ୱଦତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବତ୍ଥପାଦକଞ୍ଚେତ୍ଥ ଖୀଣାସୱାନଂ ୟାନି ଅଭିଞ୍ଞାଦୀନି ସନ୍ତି, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ପାଦକତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥପାଦକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ତେସଂ ୱଟ୍ଟଂ ଅତ୍ଥୀତି । ପରିଚ୍ଛନ୍ନାକାସକସିଣଚତୁତ୍ଥାଦୀନି ୱିୟ ୱା ନୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ସବ୍ବତ୍ଥପାଦକସମାନତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥପାଦକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ମନୋସଙ୍ଖାରା ନାମ ସଞ୍ଞାୱେଦନା, ଚତ୍ତାରୋପି ୱା ଖନ୍ଧା । ନିମିତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିମିତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୨୦.୨୮) ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ୱିୟ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଂ ପରସନ୍ତାନଗତମେୱ ଜାନାତି, ସସନ୍ତାନଗତମ୍ପି ପନ ଅପାକଟଂ ରୂପଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଅପାକଟଂ କମ୍ମଂ ୱିଭାୱେତି । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଜାନନକାଲେ’’ତି ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଝାନୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୬୪୨.ସବ୍ବଧୀତି ଦିସାଦେସୋଧିନା ଅନୋଧିସୋଫରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବତ୍ତତାୟ ସବ୍ବାୱନ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତୋଧିନା । ତେନାହ ‘‘ଅନୋଧିସୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ତଥା-ସଦ୍ଦୋ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ନ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତକଂ ତଂ ଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସ ଫରଣନ୍ତରାଦିଟ୍ଠାନଂ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି କତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ପୁନ ‘‘ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୪୩.ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନୁପାଲିତା ମେତ୍ତା ନ ପରିହାୟତି ଆସନ୍ନସପତ୍ତସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ସିନେହସ୍ସ ଚ ୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬୪୫.ଅଧିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପସାରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଧିକଭାୱେନା’’ତିଆଦିମାହ, ବଲୱତା ୱା ଅଧିମୋକ୍ଖେନ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା।

୬୪୮.ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ‘‘ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ‘‘ସବ୍ବେନ ସିକ୍ଖାସମାଦାନେନ ସବ୍ବଂ ସିକ୍ଖଂ, ସବ୍ବେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବଂ ସିକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଚ ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧୬) ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବେନ ଅୱଧିନା ଅତ୍ତସମତାୟ ସବ୍ବସତ୍ତୟୁତ୍ତତାୟ ଚ ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ, ସବ୍ବାୱଧିଦିସାଦିଫରଣାକାରେହି ସବ୍ବଂ ଲୋକନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।

୬୫୦.ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୱିଘାତୱସେନାତି ମେତ୍ତାଦୀନଂ ଆସନ୍ନଦୂରପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ରାଗବ୍ୟାପାଦାଦୀନଂ ୱିଘାତୱସେନ । ୟଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ସୋ ଅୱେରୋତି ସୋ ଅୱେରଭାୱୋତି ଅୟଂ ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ।

୬୫୩. ନିରୟାଦି ଗତି, ଚଣ୍ଡାଲାଦି କୁଲଂ, ଅନ୍ନାଦୀନଂ ଅଲାଭିତା ଭୋଗୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତାଦି ଗହିତଂ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୬୯୯.ଇମସ୍ମିଂପନ…ପେ॰… କଥିତାତି ଇମିନା ଇମସ୍ମିଂ ୱିଭଙ୍ଗେ କଥିତାନଂ ଲୋକିୟଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗାଦୀହି ୱିସେସେତୀତି ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାନଂ କଥିତତା ଅନୁଞ୍ଞାତା ହୋତି ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୭୦୩.ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ଓକାସଭାୱେନ । ପିଟ୍ଠପୂୱଓଦନକିଣ୍ଣନାନାସମ୍ଭାରେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତା ସୁରା ନାମ । ମଧୁକାଦିପୁପ୍ଫପନସାଦିଫଲଉଚ୍ଛୁମୁଦ୍ଦିକାଦିନାନାସମ୍ଭାରାନଂ ରସା ଚିରପରିୱାସିତା ମେରୟଂ ନାମ, ଆସୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୦୪.ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ୱିରତିସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା, ୱିରତିଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ।

କମ୍ମପଥା ଏୱାତି ଅସବ୍ବସାଧାରଣେସୁ ଝାନାଦିକୋଟ୍ଠାସେସୁ କମ୍ମପଥକୋଟ୍ଠାସିକା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁରାପାନମ୍ପି ‘‘ସୁରାପାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସେୱିତଂ…ପେ॰… ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୦) ୱିସୁଂ କମ୍ମପଥଭାୱେନ ଆଗତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ଏକାଦସ କମ୍ମପଥା ସିୟୁଂ, ତସ୍ମାସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତେସ୍ୱେୱ କମ୍ମପଥେସୁ ଉପକାରକତ୍ତସଭାଗତ୍ତୱସେନ ଅନୁପୱେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସତ୍ତଇତ୍ଥିପୁରିସାରମ୍ମଣତା ତଥାଗହିତସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସବ୍ବାପି ହି ଏତା ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱେରଚେତନାହି ଏୱ ୱିରମନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୦୪) ଚ ୱକ୍ଖତୀତି ।

ଗୋରୂପସୀଲକୋ ପକତିଭଦ୍ଦୋ । କାକଣିକମତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟାତିଆଦି ଲୋଭୱସେନ ମୁସାକଥନେ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୋସୱସେନ ମୁସାକଥନେ ଚ ନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତୋ ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଗହିତୋ । ଦୋସୱସେନ ପରସ୍ସ ବ୍ୟସନତ୍ଥାୟ ମୁସାକଥନେ ପନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଗୁଣୱସେନ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତା ୟୋଜେତବ୍ବା, ମନ୍ଦାଧିମତ୍ତବ୍ୟସନିଚ୍ଛାୱସେନ ଚ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଥାୱରୱିଜ୍ଜାମୟିଦ୍ଧିମୟା ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକେସ୍ୱେୱ ପୱିସନ୍ତୀତି ଦ୍ୱେ ଏୱ ଗହିତା ।

ପଞ୍ଚପି କମ୍ମପଥା ଏୱାତି ଚେତନାସଙ୍ଖାତଂ ପରିୟାୟସୀଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିରତିସୀଲଂ ପନ ମଗ୍ଗକୋଟ୍ଠାସିକନ୍ତି । ତେସଂ ପନାତି ସେସସୀଲାନଂ ।

୭୧୨.‘‘କୋଟ୍ଠାସଭାୱେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପତିଟ୍ଠାନଭାୱେନା’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ସିକ୍ଖାପଦୱାରେ ପହୀନପଞ୍ଚାଭବ୍ବଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅରହତୋ ୱିରମିତବ୍ବୱେରସ୍ସ ସବ୍ବଥା ଅଭାୱା କିରିୟେସୁ ୱିରତିୟୋ ନ ସନ୍ତୀତି ନ ଉଦ୍ଧଟା, ସେକ୍ଖାନଂ ପନ ପହୀନପଞ୍ଚୱେରତ୍ତେପି ତଂସଭାଗତାୟ ୱେରଭୂତାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ୱେରନିଦାନାନଂ ଲୋଭାଦୀନଞ୍ଚ ସବ୍ଭାୱା ୱିରତୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ନ ଭୱିସ୍ସତି । ଅକୁସଲସମୁଟ୍ଠିତାନି ଚ କାୟକମ୍ମାଦୀନି ତେସଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି ୱେରାନେୱ, ତେହି ଚ ତେସଂ ୱିରତିୟୋ ହୋନ୍ତେୱ, ୟତୋ ନଫଲଭୂତସ୍ସପି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକତା ହୋତି । ସିକ୍ଖାୱାରେ ଚ ଅଭାୱେତବ୍ବତାୟ ଫଲଧମ୍ମାପି ନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବା, ନାପି ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା କିରିୟଧମ୍ମାତି ନ କେଚି ଅବ୍ୟାକତା ସିକ୍ଖାତି ଉଦ୍ଧଟା ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୭୧୪.ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିୱସେନାତି ସମ୍ପତ୍ତେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଆରମ୍ମଣେ ୟଥାୱିରମିତବ୍ବତୋ ୱିରତିୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫. ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ

୧. ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା

୭୧୮.ଏସେୱନୟୋତି ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତମେୱ ନୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ନିରୁତ୍ତିପଟିଭାନପ୍ପଭେଦା ତବ୍ବିସୟାନଂ ଅତ୍ଥାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାଦିଭେଦେହି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା ।

‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସଚ୍ଚହେତୁଧମ୍ମପଚ୍ଚୟାକାରୱାରେସୁ ଆଗତାନି ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ଗହିତାନି । ସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରୱାରେସୁ ନିବ୍ବାନଂ, ପରିୟତ୍ତିୱାରେ ଭାସିତତ୍ଥୋ, ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ୱିପାକୋ କିରିୟଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାନମେୱ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥା ୱେଦିତବ୍ବା, ତଥା ଧମ୍ମା ଚ ।

ୱିଦହତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତକହେତୁଆଦୀନଂ ସାଧାରଣଂ ନିବ୍ବଚନଂ, ତଦତ୍ଥଂ ପନ ୱିଭାୱେତୁମାହ ‘‘ପୱତ୍ତେତି ଚେୱ ପାପେତି ଚା’’ତି । ତେସୁ ପୁରିମୋ ଅତ୍ଥୋ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଜେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭାସିତମ୍ପି ହି ଅୱବୋଧନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତେତୀତି । ମଗ୍ଗୋ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ପାପେତୀତି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମୋ ।

ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ସଭାୱୱାଚକୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୟା ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି, ଅୱିପରୀତନିରୁତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସା ଅଭିଲାପେତି ତସ୍ସା ନିରୁତ୍ତିୟା ଅୱଚନଭୂତାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭିଲାପେତି କେଚି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅଭିଲପିତବ୍ବା, ନ ୱଚନନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅଭିଲପିତବ୍ବଂ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ଅଥାପି ଫସ୍ସାଦିୱଚନେହି ବୋଧେତବ୍ବଂ ଅଭିଲପିତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱଜ୍ଜଂ ତେହି ବୋଧେତବ୍ବଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତେସଂ ନିରୁତ୍ତିଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ଫସ୍ସୋତି ଚ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି, ଫସ୍ସଂ ଫସ୍ସାତି ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସିତୋୱାୟମତ୍ଥୋ, ନ ଚ ଅୱଚନଂ ଏୱଂପକାରଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱଚନଭୂତାୟ ଏୱ ତସ୍ସା ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟା ଅଭିଲାପେ ଉଚ୍ଚାରଣେତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାୟ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ପରତୋ ମନୋଦ୍ୱାରେ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପୱତ୍ତତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା’’ତି ଚ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣେ ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ୟଥା ପନ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଂ ମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସାଦିସଦ୍ଦପ୍ପଭେଦନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ତଂ ତଂ ସଦ୍ଦୱିଭାୱକଂ, ଏୱଂ ସଭାୱାସଭାୱନିରୁତ୍ତିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ତଂୱିଭାୱକଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ ପାଳିୱିରୋଧୋ ହୋତି । ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାତି ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ପୱତ୍ତୟନ୍ତସ୍ସାତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତମ୍ପି ହି ଞାଣଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ୱିଭାୱେନ୍ତଂୟେୱ ତଂତଂସଦ୍ଦପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନନ୍ତରଂ ତଂତଂପଭେଦନିଚ୍ଛୟହେତୁତ୍ତା ନିରୁତ୍ତିଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚ ପଭେଦଗତମ୍ପି ହୋତୀତି । ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀତି ମାଗଧଭାସା ଅଧିପ୍ପେତାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସକ୍କଟନାମାଦିସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପନା’’ତି ଆହ । ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ନିପାତପଦମାହ ।

କଥିତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ବୋଧିମଣ୍ଡ-ସଦ୍ଦୋ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ । ସୁୱଣ୍ଣସଲାକନ୍ତି ସେଟ୍ଠସଲାକଂ, ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ସଲାକଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ଠିତେନ ପୱାରିତଂ, ତସ୍ମା ପଟିସମ୍ଭିଦାତୋ ଅଞ୍ଞେନେୱ ପକାରେନ ଜାନିତବ୍ବତୋ ନ ସକ୍କଟଭାସାଜାନନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦଂ କଥିତନ୍ତି ମାଗଧଭାସାୟ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିତାଞାପନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ କଥିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଛଦ୍ଦନ୍ତୱାରଣ (ଜା॰ ୧.୧୬.୯୭ ଆଦୟୋ) -ତିତ୍ତିରଜାତକାଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୪.୭୩ ଆଦୟୋ) ତିରଚ୍ଛାନେସୁ ଚ ମାଗଧଭାସା ଉସ୍ସନ୍ନା, ନ ଓଟ୍ଟକାଦିଭାସା ସକ୍କଟଂ ୱା ।

ତତ୍ଥାତି ମାଗଧସେସଭାସାସୁ । ସେସା ପରିୱତ୍ତନ୍ତି ଏକନ୍ତେନ କାଲନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞଥା ହୋନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି ଚ । ମାଗଧା ପନ କତ୍ଥଚି କଦାଚି ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀପି ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ସବ୍ବଥା ଚ ପରିୱତ୍ତତି, କପ୍ପୱିନାସେପି ତିଟ୍ଠତିୟେୱାତି ‘‘ଅୟମେୱେକା ନ ପରିୱତ୍ତତୀ’’ତି ଆହ । ପପଞ୍ଚୋତି ଚିରାୟନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧୱଚନମେୱ ଚେତସ୍ସ ୱିସୟୋ, ତେନେୱ ‘‘ନେଲଙ୍ଗୋ ସେତପଚ୍ଛାଦୋ’’ତି ଗାଥଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ‘‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତା ଭାସିତ’ନ୍ତି ? ‘ଏୱଂ ଗହପତୀ’ତି । ‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ମୁହୁତ୍ତଂ ଆଗମେଥ, ୟାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପେକ୍ଖାମୀ’’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୭) ଆହାତି ୱଦନ୍ତି ।

ସବ୍ବତ୍ଥକଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥାଦୀସୁ ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବେସୁ ତେସୁ ତୀସୁ ଚତୂସୁପି ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା, କୁସଲକିରିୟଭୂତାୟ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଧମ୍ମତ୍ଥଭାୱତୋ ତୀସୁ ଏୱ ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥକଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାନି ଞାଣାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀତି ସାତ୍ଥକାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା ସବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତିପି ସବ୍ବତ୍ଥକଂ, ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱା । ସେକ୍ଖେ ପୱତ୍ତା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସଦା ହୋନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ୱିୟ ପନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଅରହତୋପି ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସଦତାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ନ ହୋତୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ୟଥାୟୋଗଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସଦତ୍ତକାରଣତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ପୁଚ୍ଛାୟ ପରତୋ ପୱତ୍ତା କଥାତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥା ‘‘ପରିପୁଚ୍ଛା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତି ପଟିପତ୍ତିଗରୁତାୟ ଲାଭଂ ହୀଳେନ୍ତେନ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକମ୍ପି କମ୍ବଲଂ ୱାସିୟା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପରିଭଣ୍ଡକରଣଂ ମୟା କତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଲାଭଗରୁନୋ ପରିୟତ୍ତିଧରା ଧମ୍ମକଥିକାୱ ଭୱିତୁଂ ନ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଥେରସ୍ସ କଙ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବେ ଅୱିସଦତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସଦତା ଦସ୍ସିତା । ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତୋ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି ।

ପଭେଦୋ ନାମ ମଗ୍ଗେହି ଅଧିଗତାନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ପଭେଦଗମନଂ । ଅଧିଗମୋ ତେହି ପଟିଲାଭୋ, ତସ୍ମା ସୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ, ପଭେଦୋ କାମାୱଚରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ପନ ତଥାତି ୟଥା ଅଧିଗମସ୍ସ ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ତଥା ପଭେଦସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ପରିୟତ୍ତିୟାଦୀନଂ ଅଧିଗମସ୍ସ ବଲୱପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଂ, ପୁବ୍ବୟୋଗସ୍ସ ଚ ବଲୱପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପରିୟତ୍ତିସୱନପରିପୁଚ୍ଛା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଟିସମ୍ଭିଦା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ପଟିସମ୍ଭିଦାଧିଗମୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ପୁବ୍ବୟୋଗାଧିଗମା ହି ଦ୍ୱେପି ୱିସଦକାରଣାତି ‘‘ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ପଭେଦସ୍ସ ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସଚ୍ଚୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୧୯. ହେତୁୱାରେ କାଲତ୍ତୟେପି ହେତୁଫଲଧମ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତେସଞ୍ଚ ହେତୁଧମ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମା’’ତି, ଧମ୍ମୱାରେ ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ଅତୀତାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତିଆଦି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ‘‘ଅତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତଂନିବ୍ବତ୍ତକା ଚ ‘‘ଧମ୍ମା’’ତି ଇଦମେତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱାରାନଂ ନାନତ୍ତଂ ।

ସଚ୍ଚୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୭୨୫.ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ‘‘ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱତ୍ୱା ୱିସେସେନ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କିରିୟାନଂ ଅୱିପାକତ୍ତା ଧମ୍ମଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ୱିପାକା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥଭାୱୋ ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ? ନ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚେ କୁସଲାକୁସଲାନମ୍ପି ଅତ୍ଥଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ନପ୍ପଟିସିଦ୍ଧୋ, ୱିପାକସ୍ସ ପନ ପଧାନହେତୁତାୟ ପାକଟତ୍ତା ଧମ୍ମଭାୱୋୱ ତେସଂ ୱୁତ୍ତୋ । କିରିୟାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଧମ୍ମଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା, କମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପନ ଅହେତୁତ୍ତା ଧମ୍ମଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପିଚ ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ଇଦଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା କେୱଲଂ କୁସଲାକୁସଲେ ୱିପାକକିରିୟଧମ୍ମେ ଚ ସଭାୱତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ଚ ହୋତୀତିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥଧମ୍ମତା ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା। କୁସଲାକୁସଲୱାରେସୁ ଚ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସତ୍ତିୱିସେସଂ ସନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବତଂ ପସ୍ସନ୍ତୀ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବାପେକ୍ଖା ହୋତୀତି ତଂସମ୍ବନ୍ଧେନେୱ ‘‘ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାୱଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ପନ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟ କିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଫଲମତ୍ତଦସ୍ସନତୋତି ତସ୍ସା ନିପ୍ଫାଦକାନପେକ୍ଖତ୍ତା ୱିପାକୱାରେ ‘‘ତେସଂ ୱିପଚ୍ଚନକେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ନ ସତ୍ତାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା, ଅୱିପରୀତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱା । ଖୋଭେତ୍ୱାତି ଲୋମହଂସଜନନସାଧୁକାରଦାନାଦୀହି ଖୋଭେତ୍ୱା । ପୁନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେଜାନିସ୍ସଥାତି ଅପ୍ପସ୍ସୁତତ୍ତା ଦୁତିୟୱାରଂ କଥେନ୍ତୋ ତଦେୱ କଥେସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୭୪୬.ଭୂମିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମାୱଚରା ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ ଭୂମି ‘‘ଭୂମୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱାତି ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୭୪୭.ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ୱଚନେହି ହେତାଦିପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାକୁସଲରୂପାନମ୍ପି ଅତ୍ଥପରିୟାୟଂ, ହେତାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ ୱିପାକକିରିୟରୂପାନମ୍ପି ଧମ୍ମପରିୟାୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟ କାମାୱଚରୱିପାକାରମ୍ମଣତା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣତା ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାରମ୍ମଣତ୍ତେ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାନଂ କାମାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲେସୁ କାମାୱଚରକିରିୟାଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକେସୁ ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ । ସବ୍ବଞାଣାରମ୍ମଣତାୟ ସତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ‘‘ୟେନ ଞାଣେନ ତାନି ଞାଣାନି ଜାନାତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୬) ୱଚନତୋ ପନ ନ ସବ୍ବଞାଣାରମ୍ମଣତାତି କଥୟନ୍ତି । ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ପନ ‘‘ଞାଣେସୁ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବଞାଣାରମ୍ମଣତା ସିୟା । ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ କଥନଂ ନିରୱସେସକଥନନ୍ତି ୟଥାଦସ୍ସିତୱିସୟୱଚନୱସେନ ‘‘ୟେନ ଞାଣେନ ତାନି ଞାଣାନି ଜାନାତୀ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣତଂ ନ ପଟିସେଧେତୀତି । ୟଥା ଚ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟାନଂ ନ ନିରୱସେସେନ କଥନଂ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ, ଏୱଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟସ୍ସପୀତି । ଏୱଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ସବ୍ବଞାଣୱିସୟତ୍ତା ‘‘ତିସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ସିୟା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ସିୟା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା ସିୟା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୪୯) ୱୁତ୍ତା ।

ୟଦିପି ‘‘ସିୟା ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ନ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୪୯) ୱଚନତୋ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ୱୁତ୍ତପଟିସମ୍ଭିଦାସ୍ୱେୱ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକନୟୋ ପୱତ୍ତୋ । ନ ହି ମଗ୍ଗୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ନ ହୋତି, ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣୱିସୟା ଏୱ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା ୱୁତ୍ତାତି ନ ତସ୍ସା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣତାତି । ଏୱମପି ଦ୍ୱେପି ଏତା ପାଳିୟୋ ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତାସୁ ବଲୱତରାୟ ଠତ୍ୱା ଇତରାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ । କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତପଟିୱେଧୋପି କୁସଲାକୁସଲଭାୱପଟିୱେଧୱିନିମୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି ନିପ୍ପରିୟାୟା ତତ୍ଥ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା ଏକନ୍ତଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତା, ତଥା ୱିପାକକିରିୟାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱପଟିୱେଧୋପି ୱିପାକକିରିୟଭାୱପଟିୱେଧୱିନିମୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି ନିପ୍ପରିୟାୟା ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ଏକନ୍ତିକଅତ୍ଥୱିସୟତ୍ତା । କିଞ୍ଚି ପନ ଞାଣଂ ଅପ୍ପଟିଭାନଭୂତଂ ନତ୍ଥି ଞେୟ୍ୟପ୍ପକାସନତୋତି ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଞାଣେ ନିପ୍ପରିୟାୟା ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ନିପ୍ପରିୟାୟପଟିସମ୍ଭିଦାସୁ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟଂ ଦ୍ୱେପି ପାଳିୟୋ ନ ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ।

ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣତ୍ତା ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାତି ଏତ୍ଥ ପରସ୍ସ ଅଭିଲାପସଦ୍ଦାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ଭୱିତବ୍ବଂ । ନ ହି ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣତା ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣତାୟ କାରଣଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତସ୍ସ ଚ ସବ୍ଭାୱାତି । ଅନୁୱତ୍ତମାନୋ ଚ ସୋ ଏୱ ସଦ୍ଦୋତି ୱିସେସନଂ ନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୬. ଞାଣୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ଏକକମାତିକାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୫୧.ଓକାସଟ୍ଠେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚାପି ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । ୟାଥାୱକୱତ୍ଥୁୱିଭାୱନାତି ନହେତାଦିଅୱିତଥେକପ୍ପକାରୱତ୍ଥୁୱିଭାୱନା । ୟଥା ଏକଂ ନହେତୁ, ତଥା ଏକଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ହି ଗହେତବ୍ବଂ ଅୱିତଥସାମଞ୍ଞୟୁତ୍ତଂ ଞାଣାରମ୍ମଣଂ ୟାଥାୱକୱତ୍ଥୁ । ୟାଥାୱକେନ ୱା ଅୱିତଥସାମଞ୍ଞେନ ୱତ୍ଥୁୱିଭାୱନା ୟାଥାୱକୱତ୍ଥୁୱିଭାୱନା।

ଦୁକାନୁରୂପେହୀତି ଦୁକମାତିକାନୁରୂପେହୀତି ୱଦନ୍ତି । ଓସାନଦୁକସ୍ସ ପନ ଦୁକମାତିକଂ ଅନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକଭାୱାନୁରୂପେହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ତିକାନୁରୂପେହୀତି ଏତ୍ଥାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଓସାନଦୁକେ ପନ ଅତ୍ଥୋତି ଫଲଂ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ତଂ ଜନେତୀତି ଅତ୍ଥଜାପିକା, କାରଣଗତା ପଞ୍ଞା । ଜାପିତୋ ଜନିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଏତିସ୍ସାତି ଜାପିତତ୍ଥା, କାରଣପଞ୍ଞାସଦିସୀ ଫଲପ୍ପକାସନଭୂତା ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା ।

୧୦. ଦସକମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୭୬୦. ‘‘ଚତସ୍ସୋ ଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ୟୋନିୟୋ । କତମା…ପେ॰… ୟୋ ଖୋ ମଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଏୱଂ ଜାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୨) ୱଚନେନ ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ନିରୟଞ୍ଚାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ପଜାନାମୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୩) ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦକଂ । ‘‘ସଂୟୁତ୍ତକେ ଆଗତାନି ତେସତ୍ତତି ଞାଣାନି, ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ପନ ନିଦାନୱଗ୍ଗେ ସତ୍ତସତ୍ତତି ଆଗତାନି ଚତୁଚତ୍ତାରୀସଞ୍ଚ, ତେସତ୍ତତି ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ସୁତମୟାଦୀନି ଆଗତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ନ ସଂୟୁତ୍ତକେତି । ଅଞ୍ଞାନିପୀତି ଏତେନ ଇଧ ଏକକାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା, ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀସୁ ଚ ‘‘ତୟିଦଂ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତି ‘ଇମାନି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାନି ଏୱଂ ଗହିତାନୀ’ତି’’ଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଅନେକଞାଣପ୍ପଭେଦଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟାଥାୱପଟିୱେଧତୋ ସୟଞ୍ଚ ଅକମ୍ପିୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଞ୍ଚ ତଂସମଙ୍ଗିଂ ଞେୟ୍ୟେସୁ ଅଧିବଲଂ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଚା’’ତି ।

ସେଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ । ପଟିଜାନନୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ଅଭିମୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଟ୍ଠ ୱା ପରିସା ଉପସଙ୍କମନ୍ତୀତି ଆସଭା, ବୁଦ୍ଧା । ଇଦଂ ପନାତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଠାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତମେୱ ୱଦତି । ତିଟ୍ଠମାନୋୱାତି ଅୱଦନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠମାନୋୱ ପଟିଜାନାତି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ‘‘ଅଭିଜାନାମହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଅନେକସତଂ ଖତ୍ତିୟପରିସଂ…ପେ॰… ତତ୍ର ୱତ ମଂ ଭୟଂ ୱା ସାରଜ୍ଜଂ ୱା ଓକ୍କମିସ୍ସତୀତି ନିମିତ୍ତମେତଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧) ୱଚନେନ ଦସ୍ସିତଅକମ୍ପିୟଞାଣୟୁତ୍ତୋ ଦସବଲୋହନ୍ତି ଅଭୀତନାଦଂ ନଦତି । ସୀହନାଦସୁତ୍ତେନ ଖନ୍ଧକୱଗ୍ଗେ ଆଗତେନ ।

‘‘ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ୱତ୍ତତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) ସୁତ୍ତସେସେନ ସପ୍ପୁରିସୂପସ୍ସୟାଦୀନଂ ଫଲସମ୍ପତ୍ତି ପୱତ୍ତି, ପୁରିମସପ୍ପୁରିସୂପସ୍ସୟାଦିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଛିମସପ୍ପୁରିସୂପସ୍ସୟାଦୀନଂ ସମ୍ପତ୍ତି ପୱତ୍ତି ୱା ୱୁତ୍ତାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତତ୍ଥ ଚ ଚକ୍କ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିୱେଧନିଟ୍ଠତ୍ତା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ପଟିୱେଧୋତି ‘‘ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସପି ଦେସନାଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିପରସ୍ସ ବୁଜ୍ଝନମତ୍ତେନ ହୋତୀତି ‘‘ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ପନ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ଦେସନାଞାଣପ୍ପୱତ୍ତି ତସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ପୱତ୍ତିତଚକ୍କସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚକ୍କରତନଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ।

ସମାଦୀୟନ୍ତୀତି ସମାଦାନାନି, ତାନି ପନ ସମାଦିୟିତ୍ୱା କତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସମାଦିୟିତ୍ୱା କତାନ’’ନ୍ତି । କମ୍ମମେୱ ୱା କମ୍ମସମାଦାନନ୍ତି ଏତେନ ସମାଦାନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅପୁବ୍ବତ୍ଥାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ମୁତ୍ତଗତ-ସଦ୍ଦେ ଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ।

ଅଗତିଗାମିନିନ୍ତି ନିବ୍ବାନଗାମିନିଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ନିବ୍ବାନଞ୍ଚାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ପଜାନାମି ନିବ୍ବାନଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୩) ।

ହାନଭାଗିୟଧମ୍ମନ୍ତି ହାନଭାଗିୟସଭାୱଂ, କାମସହଗତସଞ୍ଞାଦିଧମ୍ମଂ ୱା । ତଂ କାରଣନ୍ତି ପୁବ୍ବେୱ କତାଭିସଙ୍ଖାରାଦିଂ ।

‘‘ଇଦାନୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନୀ’’ତି ଇମିନା ସହ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । କିଲେସାୱରଣଂ ତଦଭାୱଞ୍ଚାତି କିଲେସାୱରଣାଭାୱଂ। କିଲେସକ୍ଖୟାଧିଗମସ୍ସ ହି କିଲେସାୱରଣଂ ଅଟ୍ଠାନଂ, ତଦଭାୱୋ ଠାନଂ। ଅନଧିଗମସ୍ସ କିଲେସାୱରଣଂ ଠାନଂ, ତଦଭାୱୋ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତଦଭାୱଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଠିତିଂ ତବ୍ବିପରୀତାୟ ଠାନାଭାୱଞ୍ଚ ଅଧିଗମସ୍ସ ଠାନଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ ଇମିନା ଞାଣେନ ଅଧିଗମାନଧିଗମାନଂ ଠାନାଟ୍ଠାନଭୂତେ କିଲେସାୱରଣତଦଭାୱେ ପସ୍ସତି ଭଗୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଲୋକିୟସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଠିତିଦସ୍ସନତୋ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଠାନାଭାୱଦସ୍ସନତୋ ଚା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଧିଗମଟ୍ଠାନଦସ୍ସନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଉପରି ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନେୱ ୱିପାକାୱରଣାଭାୱଦସ୍ସନାଦିକସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ଇମିନା ପନ ଞାଣେନ ସିଜ୍ଝନତୋ ପସଙ୍ଗେନ ଇତରମ୍ପି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧାତୁୱେମତ୍ତଦସ୍ସନତୋତି ରାଗାଦୀନଂ ଅଧିମତ୍ତତାଦିୱସେନ ତଂସହିତାନଂ ଧାତୂନଂ ୱେମତ୍ତତାଦସ୍ସନତୋ, ‘‘ଅୟଂ ଇମିସ୍ସା ଧାତୁୟା ଅଧିମତ୍ତତ୍ତା ରାଗଚରିତୋ’’ତିଆଦିନା ଚରିୟାହେତୂନଂ ୱା, ରାଗାଦୟୋ ଏୱ ୱା ପକତିଭାୱତୋ ଧାତୂତି ରାଗାଦିୱେମତ୍ତଦସ୍ସନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୟୋଗଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାତି ସନ୍ତତିମହାମତ୍ତଅଙ୍ଗୁଲିମାଲାଦୀନଂ ୱିୟ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାଦିୱସେନ ପୟୋଗଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ।

(୧.) ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୭୬୧.ନ ହେତୁମେୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ ନ ହେତୂ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନ ପନ ରସ୍ସତ୍ତଂ ମ-କାରୋ ଚ କତୋ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ଇମିନାପି ନୟେନାତି ଏତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନ ହେତୁଭାୱାଦିପଟିକ୍ଖେପୋ, ପଚ୍ଛିମନୟେନ ନହେତୁଧମ୍ମାଦିକୋଟ୍ଠାସସଙ୍ଗହୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚୁତିଗ୍ଗହଣେନ ଚୁତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ଏକାୟ ଜାତିୟା ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଭୱଗ୍ଗହଣେନ ନୱଧା ୱୁତ୍ତଭୱସ୍ସ । ତଦନ୍ତୋଗଧତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନତା ୱୁତ୍ତା । ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ‘‘ନ ରୂପଂ ୱିୟ ଉପ୍ପନ୍ନା ଛୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି ରୂପତୋ ଏତେସଂ ୱିସେସନଂ କରୋତି ।

୭୬୨.କପ୍ପତୋ କପ୍ପଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନ କଦାଚି ତଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ହି ଖୀରାଦୀନଂ ୱିୟ ଏତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୱିଲକ୍ଖଣତା ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୭୬୩.ସମୋଧାନେତ୍ୱାତି ଲୋକେ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା । ଏତେନ ମହତ୍ତେପି ଅୱିଭାୱକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୁଖୁମତ୍ତା ନ ୱିଭାୱେସ୍ସତୀତି ୱାଦପଥଂ ଛିନ୍ଦତି । ଚକ୍ଖୁପସାଦେ ମମ ୱତ୍ଥୁମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସୟୋତି ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୭୬୪.ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣାତି ଅବ୍ୟୱହିତା, ଅନନ୍ତରିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୱତ୍ଥିତାନମ୍ପି ପଟିପାଟିନିୟମୋ ତେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନନ୍ତରତାତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା ଏତେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୬୫.ସମନନ୍ତରତାତି ଚ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା ।

୭୬୬.ଆଭୁଜନତୋତି ଆଭୁଗ୍ଗକରଣତୋ, ନିୱତ୍ତନତୋ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣା ଅନାଭୋଗା’’ତି ଆଭୋଗସଭାୱା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ନତ୍ଥି ଆୱଟ୍ଟନା ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି ଆୱଟ୍ଟନଭାୱୋ ୱାତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ନ ସବ୍ବେ ରୂପାଦିଧମ୍ମା ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ୟଥାଧିପ୍ପେତଧମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ରୂପାଦୀସୁ ଅଭିନିପତନଂ ତେହି ସମାଗମୋ ତେସନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ରୂପାଦୀନଂ ଅଭିନିପାତମତ୍ତ’’ନ୍ତି । କମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ସାମିୱଚନଂ । ୱିଞ୍ଞାଣେହି ଅଭିନିପତିତବ୍ବାନି ହି ରୂପାଦୀନୀତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତିଆଦୀସୁ ହି ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ପଟିୱିଜାନିତବ୍ବାନି ରୂପାଦୀନି ଠପେତ୍ୱା କୁସଲାକୁସଲଚେତନାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସହଜପୁବ୍ବଙ୍ଗମଧମ୍ମେନ ପଟିୱିଜାନିତବ୍ବାନଂ ପଟିୱିଜାନନଂ ଏତେସଂ ନତ୍ଥୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଦସ୍ସନାଦିମତ୍ତତୋପନ ମୁତ୍ତା ଅଞ୍ଞା ଏତେସଂ କୁସଲାଦିପଟିୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି କିଚ୍ଚନ୍ତରଂ ପଟିସେଧେତି ।

ଅୱିପାକଭାୱେନ ଅଞ୍ଞଂ ଅବ୍ୟାକତସାମଞ୍ଞଂ ଅନିୱାରେନ୍ତୋ କୁସଲାକୁସଲଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ କରୋତୀତି ଚୱନପରିୟୋସାନଞ୍ଚ କିଚ୍ଚଂ। ପି-ସଦ୍ଦେନ ସହଜୱନକାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପଟିସେଧନେ ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ‘‘ମନସା ଚେ ପଦୁଟ୍ଠେନ…ପେ॰… ପସନ୍ନେନ ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଭାସନକରଣକରା, ତଂସଦିସା ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦକା ବଲୱନ୍ତୋ ଛଟ୍ଠଦ୍ୱାରିକା ଏୱ ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ନ ତେସଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନେନ ପଟିୱିଜାନନଂ ଅତ୍ଥି, ଦୁବ୍ବଲାନଂ ପନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମପଟିୱିଜାନନଂ ତତ୍ଥ ନ ପଟିସିଦ୍ଧଂ ‘‘ନ କାୟକମ୍ମଂ ନ ୱଚୀକମ୍ମଂ ପଟ୍ଠପେତୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଜନକସ୍ସେୱ ପଟ୍ଠପନପଟିକ୍ଖେପେନ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ମନୋକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ତଥା କାୟସୁଚରିତାଦିକୁସଲକମ୍ମଂ କରୋମୀତି, ତବ୍ବିପରୀତଂ ଅକୁସଲଂ କମ୍ମଂ କରୋମୀତି ଚ କୁସଲାକୁସଲସମାଦାନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନେନ ନ ହୋତି । ତଥା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚୁତି ଚ ନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେହି ହୋତି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅତଂଦ୍ୱାରିକତ୍ତା’’ତି । ୟା ପନାୟଂ ପାଳି ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଭିନିପାତମତ୍ତା’’ତି, ତସ୍ସା ରୂପାଦୀନଂ ଆପାଥମତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମସଭାୱଂ ନ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦିସ୍ସତି । ନ ହି ରୂପଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତମ୍ପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପନ୍ତି ଚ ଗଣ୍ହାତୀତି । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସ୍ସପି ରୂପନୀଲାଦିଆକାରପଟିୱିଜାନନଂ ନତ୍ଥୀତି କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିୱିଜାନନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚହି ପନ ୱିଞ୍ଞାଣେହି ସାତିସୟଂ ତସ୍ସ ୱିଜାନନନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଭିନିପାତମତ୍ତା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ପାଳିୟଂ ବହିଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଜୱନେନ ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣସ୍ସ ସହୁପ୍ପତ୍ତି ପଟିସିଦ୍ଧା । ରୂପାରୂପଧମ୍ମେତି ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେନ ନ ପଟିବୁଜ୍ଝତୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ରୂପାଦୀନଂ ଆପାଥଗମନେ ନିଦ୍ଦାପଟିବୋଧୋ ହୋତୀତି ? ନ, ପଠମଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି । ପଲୋଭେତ୍ୱା ସଚ୍ଚସୁପିନେନ ।

ଅବ୍ୟାକତୋୟେୱ ଆୱଜ୍ଜନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତେହି ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଆୱଜ୍ଜନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଜୱନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତୀତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତସ୍ସାଏୱ ୱସେନାତି ତସ୍ସା ୱସେନ ଏକୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ହୋତୀତି ଚ, ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଚ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୨.) ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୭୬୭. ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଧିକରଣେସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ଅଧିକରଣୱସେନ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଜାପିତା ଚ ସା ଅତ୍ଥା ଚାତି ଜାପିତତ୍ଥାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୩.) ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୭୬୮.ପଞ୍ଞାପରିଣାମିତେସୂତି ପଞ୍ଞାୟ ପରିପାଚିତେସୁ । ‘‘ୟୋଗୱିହିତେସୂତି ଇଦଞ୍ଚ ୱିସୟୱିସେସନମତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ୟାନି ପଞ୍ଞାୟ ୱିହିତାନି ଅହେସୁଂ ହୋନ୍ତି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଚ, ସବ୍ବାନି ତାନି ୟୋଗୱିହିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ସିକ୍ଖିତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ ସିପ୍ପଂ, ଇତରଂ କମ୍ମଂ। ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ୱଡ୍ଢକୀକମ୍ମନ୍ତି ଚ ଅସିକ୍ଖିତ୍ୱାପି କାତବ୍ବଂ ଥୂଲକମ୍ମଂ ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପଞ୍ଞା ଏୱ ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମଂ ସିପ୍ପ’’ନ୍ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ନାଗମଣ୍ଡଲଂ ନାମ ମଣ୍ଡଲଂ କତ୍ୱା ସପ୍ପେ ୱିଜ୍ଜାୟ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ବଲିଂ ଦତ୍ୱା ୱିସାପନୟନଂ । ପରିତ୍ତଂ ରକ୍ଖା, ୟେନ ‘‘ଫୂ’’ତି ମୁଖୱାତଂ ଦତ୍ୱା ୱିସଂ ଅପନୟନ୍ତି, ସୋ ଉଣ୍ଣନାଭିଆଦିମନ୍ତୋ ଫୁଧମନକମନ୍ତୋ। ‘‘ଅ ଆ’’ତିଆଦିକା ମାତିକା ‘‘କ କା’’ତିଆଦିକୋ ତପ୍ପଭେଦୋ ଚ ଲେଖା।

କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସକଂ, ଇତରଂ ନୋସକଂ। ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବାନଂ ତପ୍ପଟିୱେଧପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅନୁଲୋମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବେ ‘‘ୟୋଗୱିହିତେସୁ ୱା କମ୍ମାୟତନେସୂ’’ତିଆଦିନା ପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ପୁନ ତସ୍ସା ୱେୱଚନୱସେନ ‘‘ଅନୁଲୋମିକଂ ଖନ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅନୁ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୱେୱଚନାନୀ’’ତି ଆହ । ଏତ୍ଥ ଚ ଏୱରୂପିନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତକମ୍ମାୟତନାଦିୱିସୟଂ କମ୍ମସ୍ସକତସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକସଭାୱଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିପୱତ୍ତିଆକାରଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତା ଚ ଭୂମିସଭାୱପୱତ୍ତିଆକାରନିଦ୍ଦେସା ଖନ୍ତିଆଦୀହି ୟୋଜେତବ୍ବା । ୟସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ଧମ୍ମା ନିଜ୍ଝାନପଜାନନକିଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ଓଲୋକନଂ ଖମନ୍ତି ଅୱିପରୀତସଭାୱତ୍ତା, ସା ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମାନଂ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମନଂ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୬୯. ଅସଂୱରଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ସମାଦାନସମ୍ପତ୍ତୱିରତିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନା ‘‘ସୀଲଂ ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ମୁଞ୍ଚଚେତନା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ପୁବ୍ବାପରପଞ୍ଞାୟ ଚ ଦାନସୀଲମୟତାୱଚନତୋ ମୁଞ୍ଚଅପରଚେତନାୱସେନ ‘‘ଆରବ୍ଭା’’ତି, ପୁବ୍ବଚେତନାୱସେନ ‘‘ଅଧିକିଚ୍ଚା’’ତି ଚ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅଧିକିଚ୍ଚା’’ତିପି ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।

୭୭୦. ପଞ୍ଚସୀଲଦସସୀଲାନି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଜାତିୟା ଚ ପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ ସଙ୍ଖାରଭୱେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାନୀତି ‘‘ଉପ୍ପାଦା ୱା’’ତିଆଦିକାୟ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିପାଳିୟା ସଙ୍ଗହିତାନି । ଭୱନିବ୍ବତ୍ତକସୀଲସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନଂ ସତିପି ସୱନେ ନ ତଥାଗତଦେସନାୟତ୍ତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଆଦୀନମ୍ପି ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଧିପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞାତି ଅଧିପଞ୍ଞାୟ ଅନ୍ତୋଗଧା ପଞ୍ଞା । ଅଥ ୱା ଅଧିପଞ୍ଞାନିବ୍ବତ୍ତେସୁ, ତଦଧିଟ୍ଠାନେସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ ଅଧିପଞ୍ଞା-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ଅଧିପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞା।

୭୭୧. ଅପାୟୁପ୍ପାଦନକୁସଲତା ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ସିୟାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ କଥଂ ପଞ୍ଞା ନାମ ଜାତା’’ତି । ତଂ ପନ ପରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଞୱାୟେୱ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରୁପାୟାତି ତତ୍ର ତତ୍ର ଉପାୟଭୂତା । ଠାନେ ଉପ୍ପତ୍ତି ଏତସ୍ସାତି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ। କିଂ ତଂ ? କାରଣଜାନନଂ, ଭୟାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଲହୁଉପ୍ପଜ୍ଜନକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୪.) ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୭୯୩.ନପରିତସ୍ସତୀତି ‘‘ଅପି ନାମ ମେ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ସିୟୁ’’ନ୍ତି ନ ପତ୍ଥେତି, ତଦଭାୱେନ ୱା ନ ଉତ୍ତସତି ।

୭୯୬.ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟେତି ପରେନ ନପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବେ । ଧମ୍ମେ ଞାଣନ୍ତି ସଚ୍ଚୱିସୟଂ ଞାଣଂ । ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ହି ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ତେସଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱତ୍ତାତି । ସଙ୍ଖତପୱରୋ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତସ୍ସ ଚ ଫଲଂ ଧମ୍ମୋ, ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ତଂସହଗତା ଧମ୍ମେ ଞାଣଂ। ନ ଅଞ୍ଞଞାଣୁପ୍ପାଦନଂ ନୟନୟନଂ, ଞାଣସ୍ସେୱ ପନ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଇମିନା ଧମ୍ମେନାତି ମଗ୍ଗଞାଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁୱିଧମ୍ପି ପନ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଚ ମୂଲଂ, କାରଣଞ୍ଚ ନୟନୟନସ୍ସାତି ଦୁୱିଧେନପି ତେନ ଧମ୍ମେନାତି ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଥା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଞାତତ୍ତା, ମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସମ୍ପୟୋଗଂ ଗତତ୍ତା ନୟନଂ ହୋତୀତି ତେନ ଇମିନା ଧମ୍ମେନ ଞାଣୱିସୟଭାୱେନ, ଞାଣସମ୍ପୟୋଗେନ ୱା ଞାତେନାତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ୟଦିପି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିଜାନନ୍ତି, ତଥାପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ସୱିସେସେ ଅଭିନିୱେସୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନ ତଞ୍ଞେୱ ଇମ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠେନ ଅଦିଟ୍ଠେନ ନୟତୋ ନୟନଞାଣଂ, ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତାୟ କାରଣଭୂତତ୍ତା କାରଣଞାଣଂ, ଅନୁରୂପତ୍ଥୱାଚକୋ ୱା କାରଣ-ସଦ୍ଦୋତି ଧମ୍ମେ ଞାଣସ୍ସ ଅନୁରୂପଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସମ୍ମୁତିମ୍ହି ଞାଣନ୍ତି ଧମ୍ମେ ଞାଣାଦୀନଂ ୱିୟ ସାତିସୟସ୍ସ ପଟିୱେଧକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱା ୱିସୟୋଭାସନମତ୍ତଜାନନସାମଞ୍ଞେନ ଞାଣନ୍ତି ସମ୍ମତେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମୁତିୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତଂ ସମ୍ମୁତିମ୍ହି ଞାଣଂ, ଅୱସେସଂ ପନ ଇତରଞାଣତ୍ତୟୱିସଭାଗଂ ଞାଣଂ ତବ୍ବିସଭାଗସାମଞ୍ଞେନ ସମ୍ମୁତିଞାଣମ୍ହି ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ସମ୍ମୁତିଞାଣଂ ନାମ ହୋତୀତି ।

୭୯୭.କିଲେସମୂଲକେ ଚାତି ନୀୱରଣମୂଲକେ ଚ କାମଭୱଧମ୍ମେ ।

୭୯୮.ସା ହିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାତି ୟୋ ‘‘କାମେସୁ ୱୀତରାଗୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ, ଅସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସ୍ୱେୱାତି ଏତେନ କାମେସୁ ୱୀତରାଗଭାୱନାୱତ୍ଥସ୍ସେୱ ପଠମଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଗହଣେ ପୱତ୍ତେ ତସ୍ସ ତତୋ ପରଂ ଅୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମେସୁ ୱୀତରାଗୋ ସମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞାଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି ନାମ, ଇତରା ତଦୁପନିସ୍ସୟତ୍ତା । ୟଥାନୁରୂପଂ ୱା ଆସୱକ୍ଖୟଭାୱତୋ, ଫଲେ ୱା ଆସୱକ୍ଖୟେ ସତି ୟଥାନୁରୂପଂ ତଂନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ଚତୂସୁପି ମଗ୍ଗେସୁ ପଞ୍ଞା ଛଟ୍ଠଂ ଅଭିଞ୍ଞଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୭୯୯.କାମସହଗତାତି ୱତ୍ଥୁକାମାରମ୍ମଣା । ଚୋଦେନ୍ତୀତି କାମାଭିମୁଖଂ ତନ୍ନିନ୍ନଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦନୁଧମ୍ମତାତି ତଦନୁଧମ୍ମା ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅପୁବ୍ବତ୍ଥାଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ତଦନୁରୂପସଭାୱା’’ତି । ନିକନ୍ତିଂ, ନିକନ୍ତିସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ୱା ‘‘ମିଚ୍ଛାସତୀ’’ତି ୱଦତି । ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଅୱିତକ୍କଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଅୱିତକ୍କାରମ୍ମଣା ଅୱିତକ୍କସହଗତା।

୮୦୧. ଅଧିଗମଭାୱେନ ଅଭିମୁଖଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅଭିଜାନନ୍ତସ୍ସ, ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ୱା ଞାଣେନ ଜାନନ୍ତସ୍ସ, ଅନାରମ୍ମଣଭୂତଞ୍ଚ ତଂ ଠାନଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୦୨. ୱସିତାପଞ୍ଚକରହିତଂ ଝାନଂ ଅପ୍ପଗୁଣଂ। ଏତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା ଚତ୍ତାରି ଆରମ୍ମଣାନୀତି ପଞ୍ଞାୟ ପଟିପଦାରମ୍ମଣୁଦ୍ଦେସେନ ପଞ୍ଞା ଏୱ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ସା ଏୱ ୱିଭତ୍ତାତି ।

ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୫.) ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୦୪.ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧୀତି ସମାଧିଅଙ୍ଗଭାୱେନ ପଞ୍ଞା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି । ପୀତିଫରଣତାଦିୱଚନେନ ହି ତମେୱ ୱିଭଜତି, ‘‘ସୋ ଇମମେୱ କାୟଂ ୱିୱେକଜେନ ପୀତିସୁଖେନ ଅଭିସନ୍ଦେତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୨୭) ନୟେନ ପୀତିୟା ସୁଖସ୍ସ ଚ ଫରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୀତିଫରଣତାସୁଖଫରଣତାହି ଆରମ୍ମଣେ ଠତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନତୋ ‘‘ପାଦା ୱିୟା’’ତି ତା ୱୁତ୍ତା ।

ଦୁତିୟପଞ୍ଚକେ ଚ ‘‘ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ’’ତି ସମାଧିମୁଖେନ ପଞ୍ଚଞାଣାନେୱ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଲୋକିୟସମାଧିସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକାନି ନୀୱରଣପଠମଜ୍ଝାନନିକନ୍ତିଆଦୀନି ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବାନି । ଅଞ୍ଞେ କିଲେସା ୱାରେତବ୍ବା, ଇମସ୍ସ ପନ ଅରହତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧସବ୍ବକିଲେସତ୍ତା ନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ୱାରେତବ୍ବଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୀତି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚ ଅପ୍ପୟୋଗେନେୱ ଅଧିଗତତ୍ତା ଚ ଠପିତତ୍ତା ଚ, ଅପରିହାନିୱସେନ ଠପିତତ୍ତା ୱା ନ ସସଙ୍ଖାରନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାରିତଗତୋ । ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତତ୍ତାତି ଏତେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନାୟପି ସତିୟା ସତିବହୁଲତାୟ ସତୋ ଏୱ ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନାତି ଏତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନସତିୟା ସତୋତି ।

ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୬.) ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୦୫. ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦୂର…ପେ॰… ରମ୍ମଣାୟା’’ତି ଆହ । ସୋତଧାତୁୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଚ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ସୋତଧାତୁୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଞାଣଂ। ‘‘ଚେତୋପରିୟଞାଣ’’ନ୍ତି ଇଦମେୱ ଅତ୍ଥୱସେନ ‘‘ପରଚିତ୍ତେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚୁତୂପପାତଞାଣସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେକଦେସତ୍ତା ‘‘ୱଣ୍ଣଧାତୁଆରମ୍ମଣା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଦ୍ଧପ୍ପତ୍ତେନ ଚୁତୂପପାତଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ ସବ୍ବଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୭.) ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୦୬.ତଦେୱ ଞାଣନ୍ତି ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନାରମ୍ମଣଭାୱେନ ସହ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନାତି ଛପି ଞାଣାନି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେନ ଞାଣେନ । ଖୟଧମ୍ମନ୍ତିଆଦିନା ହି ପକାରେନ ପୱତ୍ତଞାଣସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ, ଞାଣୱିପସ୍ସନାଦସ୍ସନତୋ ୱିପସ୍ସନାପଟିୱିପସ୍ସନାଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱାତି ନ ତଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାଳିୟଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଞାଣୱଚନେନ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ଞାଣନ୍ତି ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ପକାସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ସତ୍ତମଂ ଞାଣନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦିସ୍ସତି । ନ ହି ୟମ୍ପି ତଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ତମ୍ପି ଞାଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତି ତଂଞାଣଗ୍ଗହଣେ ଏତସ୍ମିଂ ଞାଣଭାୱଦସ୍ସନସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ‘‘ଖୟଧମ୍ମଂ…ପେ॰… ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ଚାତି ।

ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୮.) ଅଟ୍ଠକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୦୮.ୱିହାରିତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ।

ଅଟ୍ଠକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୧୦.) ଦସକନିଦ୍ଦେସୋ

ପଠମବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୦୯. ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଠାନଂ ଅଟ୍ଠାନଂ, ନତ୍ଥି ଠାନନ୍ତି ୱା ଅଟ୍ଠାନଂ। ଏସ ‘‘ଅନୱକାସୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ନୟୋ । ତଦତ୍ଥନିଗମନମତ୍ତମେୱ ହି ‘‘ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନନ୍ତି । ଅସୁଖେ ସୁଖନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋୱ ଇଧ ସୁଖତୋ ଉପଗମନସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକନ୍ତ…ପେ॰… ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱସେନା’’ତି ପଧାନଦିଟ୍ଠିମାହ । ଭେଦାନୁରୂପସ୍ସ ସାୱନଂ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ, ଭେଦାନୁରୂପେନ ୱା ୱଚନେନ ୱିଞ୍ଞାପନଂ ।

ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେ ଚ ସୋ ଏୱ ଏକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ଭୱଙ୍ଗପ୍ପବନ୍ଧୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପବନ୍ଧୋ ଚ, ନାଞ୍ଞୋତି ଆହ ‘‘ଅପି ପରିୱତ୍ତଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ ପଞ୍ହୋତି ଞାପନିଚ୍ଛାନିବ୍ବତ୍ତା କଥା ।

ସଙ୍ଗାମଚତୁକ୍କଂ ସପତ୍ତୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ପୁରିମଂ ଅଭିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ୱଧକଚିତ୍ତଂ ପନ ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆନନ୍ତରିୟାନାନନ୍ତରିୟଭାୱେ ପମାଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ତଂ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି। କସ୍ମା ? ୟଥା ୱଧକଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣମ୍ପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପବନ୍ଧୱିଚ୍ଛେଦନୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ନ ଏୱଂ ଚାଗଚେତନା । ସା ହି ଚଜିତବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚଜନମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଅଞ୍ଞସକକରଣଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଚଜନଂ, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ତଂ ସକଂ କତଂ, ତସ୍ସେୱ ଦିନ୍ନଂ ହୋତୀତି ।

ସଣ୍ଠ…ପେ॰… କପ୍ପୱିନାସେୟେୱ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଇଦଂ କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି । ତତ୍ଥ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୫୪-୬୫୭) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆପାୟିକୋତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୟଂ ସୋ ଏକଂ କପ୍ପଂ ଅସୀତିଭାଗେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକଭାଗମତ୍ତଂ କାଲଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତଂ ଆୟୁକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କପ୍ପୱିନାସେୟେୱାତି ପନ ଆୟୁକପ୍ପୱିନାସେୟେୱାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ନତ୍ଥି ୱିରୋଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଣ୍ଠହନ୍ତେତି ଇଦଂ ସ୍ୱେ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତୀତି ୱିୟ ଅଭୂତପରିକପ୍ପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଦିୱସମେୱ ପଚ୍ଚତି ତତୋ ପରଂ କପ୍ପାଭାୱେନ ଆୟୁକପ୍ପସ୍ସପି ଅଭାୱତୋତି ଅୱିରୋଧତୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ପକତତ୍ତୋତି ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତୋ । ସମାନସଂୱାସକୋତି ଅପାରାଜିକୋ ।

କିଂପନ ତନ୍ତି ୟୋ ସୋ ‘‘ନିୟତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ କିଂ ନିୟମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସେୱ ପନ ୟଥାପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ନିୟତସ୍ସ ମିଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ମତ୍ତନିୟତଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ ୟଥାପୁଚ୍ଛିତଞ୍ଚ ନିୟାମକହେତୁଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ୟେନ ‘‘ନିୟତୋ’’ତି ‘‘ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମାଦିକୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଜାତସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ୱିୟ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତସ୍ସ ନାମମତ୍ତମେତଂ ନିୟତସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମାଦିକଂ, ନିୟତାନିୟତଭେଦଂ ନାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ପୁବ୍ବହେତୁ ନିୟାମକୋ, ସୋତାପନ୍ନୋ ଚ ନିୟତୋତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ପୁବ୍ବହେତୁକିଚ୍ଚଂ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପନ ପୁବ୍ବହେତୁକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟାଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି। ୟଦି ହି ତସ୍ସପି ପୁବ୍ବହେତୁ ଉପନିସ୍ସୟୋ ସିୟା, ସୋ ଚ ନିୟାମକୋତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ନିୟତୋ ସିୟା, ତଞ୍ଚ ଅନିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମାସ୍ସ ପୁବ୍ବହେତୁନା ଅହେତୁକତା ଆପନ୍ନାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଅହେତୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ।

ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ, ତେନେୱ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମାଦିନିୟମେ ସତି ସତ୍ତମଭୱାଦିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତନକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଭୂତା କିଲେସା ତେନେୱ ଖୀଣାତି ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା ଅକିଚ୍ଚକା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମାଦିକଂ ନିୟମେନ୍ତି, ତତୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ନତ୍ଥୀତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ଅକିଚ୍ଚକତା ନିପ୍ପୟୋଜନତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦିପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ, ତେସଂ ପହାନେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମାଦିତାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ । ସା ଚୁପରିମଗ୍ଗେହି ଏୱ ହୋତୀତି ସତ୍ତମଭୱାଦିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତିତୋ ତେନ ୱିନା ୱୁଟ୍ଠାନେ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦିପ୍ପହାନେନ ଚ ତେନ ୱିନା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଠମମଗ୍ଗେନ ଚ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ କିଲେସା ଖେପେତବ୍ବା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ନିୟମେତୀତି ନାମକରଣନିମିତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନାତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ନିୟାମକୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପସ୍ସନାୱ ନିୟମେତୀତି ଚ ନାମକରଣନିମିତ୍ତତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଗହିତନାମମତ୍ତମେୱ ତ’’ନ୍ତି ।

ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପନ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ୨.୩୪୧; ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫) ଇମିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଠତ୍ୱା ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘କିଂ ପନାୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ଅତ୍ଥେତରହି ଅଞ୍ଞେ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ଭଗୱତା ସମସମା ସମ୍ବୋଧିୟନ୍ତି ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠାହଂ, ଭନ୍ତେ, ନୋତି ୱଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧) ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୯) ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଚ ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତଭୂତଂ ଇମଂ ଲୋକଧାତୁଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ମାତିକା, ତାୟ ଅନ୍ତରହିତାୟ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସସଙ୍ଖାତେ ପାତିମୋକ୍ଖେ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦାକମ୍ମେସୁ ଚ ସାସନଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାତିମୋକ୍ଖେ ୱା ଅନ୍ତୋଗଧା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦା ଚ ତଦୁଭୟାଭାୱେ ପାତିମୋକ୍ଖାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ପାତିମୋକ୍ଖେ, ତାସୁ ଚ ସାସନଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଓସକ୍କିତଂ ନାମାତି ପଚ୍ଛିମପଟିୱେଧସୀଲଭେଦଦ୍ୱୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ୱିନଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତାତି ରସ୍ମିୟୋ । କାରୁଞ୍ଞନ୍ତି ପରିଦେୱନକାରୁଞ୍ଞଂ ।

ଅନଚ୍ଛରିୟତ୍ତାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ତାଭାୱଦୋସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱାଦଭାୱତୋତି ୱିୱାଦାଭାୱତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏକଂ ବୁଦ୍ଧଂ ଧାରେତୀତି ଏକବୁଦ୍ଧଧାରଣୀ। ଏତେନ ଏୱଂସଭାୱା ଏତେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ୟେନ ଦୁତିୟବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଧାରେତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଅୟଂ ଲୋକଧାତୂତି ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚୟୱିସେସନିପ୍ଫନ୍ନାନଞ୍ହି ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୱିସେସୋ ନ ସକ୍କା ଧାରେତୁନ୍ତି । ସମଂ ଉଦ୍ଧଂ ପଜ୍ଜତୀତି ସମୁପାଦିକା, ଉଦକସ୍ସୋପରି ସମଂ ଗାମିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପୀତି ଦ୍ୱେପି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱା ସରୀରଭାରଂ । ଛାଦେନ୍ତନ୍ତି ରୋଚୟମାନଂ । ସକିଂ ଭୁତ୍ତୋୱାତି ଏକମ୍ପି ଆଲୋପଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱାୱ ମରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତିଧମ୍ମଭାରେନାତି ଧମ୍ମେନ ନାମ ପଥୱୀ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ସା କିଂ ତେନେୱ ଚଲତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁନ ଥେରୋ ‘‘ରତନଂ ନାମ ଲୋକେ କୁଟୁମ୍ବଂ ସନ୍ଧାରେନ୍ତଂ ଅଭିମତଞ୍ଚ ଲୋକେନ ଅତ୍ତନୋ ଗରୁସଭାୱତାୟ ସକଟଭଙ୍ଗସ୍ସ କାରଣଂ ଅତିଭାରଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ଏୱଂ ଧମ୍ମୋ ଚ ହିତସୁଖୱିସେସେହି ତଂସମଙ୍ଗିନଂ ଧାରେନ୍ତୋ ଅଭିମତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞୂହି ଗମ୍ଭୀରାପ୍ପମେୟ୍ୟଭାୱେନ ଗରୁସଭାୱତ୍ତା ଅତିଭାରଭୂତୋ ପଥୱୀଚଲନସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ, ମହାରାଜ, ଦ୍ୱେ ସକଟା’’ତିଆଦିମାହ । ଏକସ୍ସାତି ଏକସ୍ମା, ଏକସ୍ସ ୱା ସକଟସ୍ସ ରତନଂ, ତସ୍ମା ସକଟତୋ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓସାରିତନ୍ତି ପୱେସିତଂ ଆହଟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଭାୱପକତିକାତି ଅକିତ୍ତିମପକତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣମହନ୍ତତ୍ତାତି ମହନ୍ତେହି ପାରମିତାକାରଣେହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଥୱୀଆଦୟୋ ମହନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଏକେକାୱ, ଏୱଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋପି ମହନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଏକୋ ଏୱ । କୋ ଚ ତସ୍ସ ୱିସୟୋ ? ୟାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ଆକାସୋ ୱିୟ ଅନନ୍ତୱିସୟୋ ଭଗୱା ଏକୋ ଏୱ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତୋ ଲୋକଧାତ୍ୱନ୍ତରେସୁପି ଦୁତିୟସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପୁବ୍ବଭାଗେ ଆୟୂହନୱସେନ ଆୟୂହନସମଙ୍ଗିତା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଚେତନାୱସେନ ଚେତନାସମଙ୍ଗିତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ସନ୍ତତିଖଣୱସେନ ୱା । ୱିପାକାରହନ୍ତି ଦୁତିୟଭୱାଦୀସୁ ୱିପଚ୍ଚନପକତିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଚଲତୀତି ପରିୱତ୍ତତି । ସୁନଖେହି ୱଜନସୀଲୋ ସୁନଖୱାଜିକୋ।

ପଠମବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୧୦. ଗତିତୋ ଅଞ୍ଞା ଗତିସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନା ଗତୀ’’ତି ଆହ । ମହାସୁଦସ୍ସନାଦିସୁରାଜକାଲୋ ପଠମକପ୍ପିକାଦିସୁମନୁସ୍ସକାଲୋ ଚ କାଲସମ୍ପତ୍ତି।

ଏକନ୍ତଂ କୁସଲସ୍ସେୱ ଓକାସୋତି ଇଦଂ ୟଦିପି କୋଚି କାୟସୁଚରିତାଦିପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଠିତଂ ବାଧେୟ୍ୟ, ତଂ ପନ ବାଧନଂ ବାଧକସ୍ସେୱ ଇସ୍ସାଦିନିମିତ୍ତେନ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହେନ ଜାତଂ । ସା ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତି ସଭାୱତୋ ସୁଖୱିପାକସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଦୁକ୍ଖୱିପାକସ୍ସାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ମକ୍କଟୋ ଭତ୍ତପୁଟଂ ବନ୍ଧଟ୍ଠାନେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ଜାନାତି, ୟତ୍ଥ ୱା ତତ୍ଥ ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିନାସେତି, ଏୱଂ ଅନୁପାୟଞ୍ଞୂପି ଭୋଗେ । ସୁସାନେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାତିଆଦିନା ଘାତେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନାଭାୱୋ ୱିୟ ଅପାୟତୋ ୱୁଟ୍ଠାନାଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ପଚ୍ଚରୀ’’ତିପି ଉଳୁମ୍ପସ୍ସ ନାମଂ, ତେନ ଏତ୍ଥ କତା ‘‘ମହାପଚ୍ଚରୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦକେ ମରଣଂ ଥଲେ ମରଣଞ୍ଚ ଏକମେୱାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ସକ୍କେନ ‘‘ସମୁଦ୍ଦାରକ୍ଖଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଜୀୱିତସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତଂ ପକାସେନ୍ତେହି ଥେରେହି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଲହୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ଜୀୱିତହେତୁ ନ ଗମିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ଉଦକେତି ନାଗଦୀପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଥଲେତି ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ।

ଥେରୋ ନ ଦେତୀତି କଥମହଂ ଏତେନ ଞାତୋ, କେନଚି କିଞ୍ଚି ଆଚିକ୍ଖିତଂ ସିୟାତି ସଞ୍ଞାୟ ନ ଅଦାସି । ତେନେୱ ‘‘ମୟମ୍ପି ନ ଜାନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରସ୍ସାତି ଅପରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ…ପେ॰… ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପେସୀତି ୟୋଜନା । ଅନାୟତନେତି ନିକ୍କାରଣେ, ଅୟୁତ୍ତେ ୱା ନସ୍ସନଟ୍ଠାନେ । ତୁୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟାସି, ମୟଂ ପନ ମହଲ୍ଲକତ୍ତା କିଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା କରିସ୍ସାମ, ମହଲ୍ଲକତ୍ତା ଏୱ ଚ ରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନାଗାମିତ୍ତା ୱା ଥେରୋ ଅତ୍ତନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଜାନିତ୍ୱା ଓୱଦତି ।

ସମ୍ମାପୟୋଗସ୍ସ ଗତମଗ୍ଗୋତି ସମ୍ମାପୟୋଗେନ ନିପ୍ଫାଦିତତ୍ତା ତସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଭୂତମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଅଭୂତୋପମଂ କଥୟିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମନୁସ୍ସାତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକାଦିନିୟୁତ୍ତା ମନୁସ୍ସା ମହନ୍ତତ୍ତା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ।

ଦୁତିୟବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୧୧.ଅଞ୍ଚିତାତି ଗତା । ପେଚ୍ଚାତି ପୁନ, ମରିତ୍ୱାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତାତି ୱିତକ୍କବହୁଲତାୟ ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି, ସୂରତାଦୀହି ୱା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା । ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି କୀଳନ୍ତି ।

ସଞ୍ଜୀୱକାଳସୁତ୍ତସଙ୍ଘାତରୋରୁୱମହାରୋରୁୱତାପନମହାତାପନଅୱୀଚିୟୋ ଅଟ୍ଠ ମହାନିରୟା। ଏକେକସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଦ୍ୱାରାନି, ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଗୂଥନିରୟାଦୟୋତି ଏୱଂ ସୋଳସ ଉସ୍ସଦନିରୟେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ସକ୍କସୁୟାମାଦୟୋ ୱିୟ ଜେଟ୍ଠକଦେୱରାଜା। ପଜାପତିୱରୁଣଈସାନାଦୟୋ ୱିୟ ଦୁତିୟାଦିଟ୍ଠାନନ୍ତରକାରକୋ ପରିଚାରକୋ ହୁତ୍ୱା।

ତତିୟବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୧୨.କପ୍ପୋତି ଦ୍ୱେଧାଭୂତଗ୍ଗୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ବୀଜାଦିଧାତୁନାନତ୍ତୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିଧାତୁନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚତୁତ୍ଥବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚମବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୧୩.ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୂତି ଅଜ୍ଝାସୟସଭାୱୋ । ୟଥା ଗୂଥାଦୀନଂ ଧାତୁସଭାୱୋ ଏସୋ, ୟଂ ଗୂଥାଦୀହେୱ ସଂସନ୍ଦତି, ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସେୱେସ ସଭାୱୋ, ୟଂ ଦୁସ୍ସୀଲାଦୟୋ ଦୁସ୍ସୀଲାଦିକେହେୱ ସଂସନ୍ଦନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୂପି ଆହଂସୂତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆହଂସୁ । ଆୱୁସୋ ଇମେ ମନୁସ୍ସା ‘‘ୟଥାସଭାଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୱଦନ୍ତା ଅମ୍ହେ ସଭାଗାସଭାଗେ ୱିଦିତ୍ୱା ହୀନଜ୍ଝାସୟପଣୀତଜ୍ଝାସୟତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତକମ୍ମେ ଉପନେନ୍ତି ତସ୍ସ ପୟୋଗଂ ଦଟ୍ଠୁକାମାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ସଭାଗୱସେନେୱ ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁସଭାଗୱସେନ ନିୟମେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଞ୍ଚମବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଛଟ୍ଠବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ଚରିତନ୍ତି ଇଧ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ସୁଚରିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପରଜଂ ଅକ୍ଖଂ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖାତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋ, ଅପ୍ପରଜଂ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖାତିପି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆସୟଜାନନାଦିନା ୟେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ପରୋପରେହି ସତ୍ତା କଲ୍ୟାଣପାପାସୟାଦିକା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଜାନନଂ ୱିଭାୱେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଆସୟାନୁସୟଞାଣାନଂ ୱିସୁଂ ଅସାଧାରଣତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣାନଂ ୱିସୁଂ ବଲତା ଚ ସିଦ୍ଧା ହୋତି ।

୮୧୫.ୟଦରିୟାତି ୟେ ଅରିୟା । ଆୱସିଂସୂତି ନିସ୍ସାୟ ୱସିଂସୁ । କେ ପନ ତେ ? ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନୋ ହୋତି ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଏକାରକ୍ଖୋ ଚତୁରାପସ୍ସେନୋ ପନୁଣ୍ଣପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚୋ ସମୱୟସଟ୍ଠେସନୋ ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟସଙ୍ଖାରୋ ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୁୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୮; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୯) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା । ଏତେସୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚପନୋଦନଏସନାସମୱୟସଜ୍ଜନାନି ‘‘ସଙ୍ଖାୟେକଂ ପଟିସେୱତି ଅଧିୱାସେତି ପରିୱଜ୍ଜେତି ୱିନୋଦେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮) ୱୁତ୍ତେସୁ ଅପସ୍ସେନେସୁ ୱିନୋଦନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚାନେୱ, ଇତରେ ଚ ମଗ୍ଗେନେୱ ସମିଜ୍ଝନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଏତଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ଦୀପେତୀ’’ତି ।

୮୧୬. ଆରମ୍ମଣସନ୍ତାନାନୁସୟନେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆରମ୍ମଣାନୁସୟନେନ ଅନୁସେତି । ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣାତି ଏତେନ ସମନ୍ତତୋ ୱେଠେତ୍ୱା ୱିୟ ଠିତଭାୱେନ ଅନୁସୟିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ଭୱସ୍ସପି ୱତ୍ଥୁକାମତ୍ତା, ରାଗୱସେନ ୱା ସମାନତ୍ତା ‘‘ଭୱରାଗାନୁସୟୋ…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ଆହ ।

୮୧୮. ‘‘ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକା ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା, ଇତରେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା’’ତି ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଅଧିମୁତ୍ତିଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।

୮୧୯.ପହାନକ୍କମୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ପହାତବ୍ବପଜହନକ୍କମୋ ପହାନକ୍କମୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ୟସ୍ସ ପହାନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଂ ତେନେୱ ପହାନେନ ପଠମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ଅପ୍ପହାତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ୱା ପହାନକ୍କମୋ ।

୮୨୦. ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଉପନିସ୍ସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି।

୮୨୬. ନିବ୍ବୁତିଛନ୍ଦରହିତତ୍ତା ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକଟ୍ଠାନଂ ପୱିଟ୍ଠା। ୟସ୍ମିଂ ଭୱଙ୍ଗେ ପୱତ୍ତମାନେ ତଂସନ୍ତତିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତଂ ତସ୍ସ ପାଦକଂ।

ଛଟ୍ଠବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତ୍ତମବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୨୮.ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନୋମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୀୱରଣାଦୀହି ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସନ୍ତତି ଏୱ ଚିତ୍ତମଞ୍ଜୂସା, ସମାଧି ୱା, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା । ଚିତ୍ତଂ ଠପେତୁନ୍ତି ସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ଠପେତୁଂ । ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତାନଂ ଅପଗମୋ ଏୱ ଅପଗମୱିମୋକ୍ଖୋ।

ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ କାମାଦିଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିପକ୍ଖନ୍ଦନାନି ‘‘ହାନଭାଗିୟୱିସେସଭାଗିୟଧମ୍ମା’’ତି ଦସ୍ସିତାନି, ତେହି ପନ ଝାନାନଂ ତଂସଭାୱତା ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା । ପଗୁଣଭାୱୱୋଦାନଂ ପଗୁଣୱୋଦାନଂ। ତଦେୱ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିଅଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱୋଦାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ତମ୍ହା ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଇମାୟ ୱୁଟ୍ଠାନପାଳିୟା ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ‘‘ପାଳିମୁତ୍ତକୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ ‘‘ନିରୋଧତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପାଳି ନତ୍ଥୀତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) ଇମାୟ ପାଳିୟା ପଟିସେଧେତବ୍ବା ।

ସତ୍ତମବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦସମବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୩୧. ରାଗାଦୀହି ଚେତସୋ ୱିମୁତ୍ତିଭୂତୋ ସମାଧି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି। ପଞ୍ଞାୱ ୱିମୁତ୍ତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି । କମ୍ମନ୍ତରୱିପାକନ୍ତରମେୱାତି କମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ୱିପାକନ୍ତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତନାଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତକଧମ୍ମେ ନିରୟାଦିନିବ୍ବାନଗାମିନିପଟିପଦାଭୂତେ କମ୍ମନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘କମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦମେୱା’’ତି । ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଅଟ୍ଠମନୱମବଲାନି ୱିୟ, ତଂସଦିସଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ୱିୟ ୱିକୁବ୍ବିତୁଂ । ଏତେନ ଦସବଲସଦିସତଞ୍ଚ ୱାରେତି, ଝାନାଦିଞାଣଂ ୱିୟ ୱା ଅପ୍ପେତୁଂ ୱିକୁବ୍ବିତୁଞ୍ଚ । ୟଦିପି ହି ଝାନାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ସତ୍ତମବଲନ୍ତି ତସ୍ସ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରତା ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ଝାନାଦୀହି ୱିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନତ୍ଥୀତି ଝାନାଦିସହଗତଂ ଞାଣଂ ତଦନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଝାନାଦିକିଚ୍ଚଂ ୱିୟ ନ ସବ୍ବଂ ବଲକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଞ୍ହି ଝାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପେତୁଂ ଇଦ୍ଧି ହୁତ୍ୱା ୱିକୁବ୍ବିତୁଞ୍ଚ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ କସ୍ସଚି ବଲସ୍ସ ଝାନଇଦ୍ଧିଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଦସମବଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଞାଣୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୭. ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ଏକକମାତିକାଦିୱଣ୍ଣନା

୮୩୨. ‘‘ତେତ୍ତିଂସତି ତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ପନ ପଞ୍ଚତିଂସ। ତଥା ‘‘ପୁରିସମଲାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ନୱକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ପନ ଆଘାତୱତ୍ଥୁଆଦୟୋ ନୱ। ୟେ ‘‘ଦ୍ୱେ ଅଟ୍ଠାରସକା’’ତିଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତା, ତେ ଏୱ ‘‘ଇତି ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସା’’ତିଆଦିନା ତୟୋ ଛତ୍ତିଂସକା କତାତି ଆହ ‘‘ଛ ଅଟ୍ଠାରସକା’’ତି, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଭାୱେନେୱ ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୀତି ନ ଗହିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।

ଏକକମାତିକାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୧.) ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୪୩-୮୪୪.ଅତ୍ଥି ପଟିଚ୍ଚଂ ନାମାତି ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପଟିଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଥା ଇଧ ଖତ୍ତିୟାଦିଜାତୀନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା । ୟେସୁ ପନ ଖନ୍ଧେସୁ ସନ୍ତେସୁ ଖତ୍ତିୟାଦିସମ୍ମୁତି ହୋତି, ତେସଂ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନତାୱ ଖତ୍ତିୟାଦିଜାତିୟା ଅତ୍ଥିତା, ସା ଇଧ ପଟିଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦେନ ୱିଭାୱିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକିସ୍ସା ସେଣିୟାତି ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନାଦିକିରିୟାସୁ ପୁରତୋ କରଣଂ ପୁରେକ୍ଖାରୋ । ନିକ୍ଖେପରାସୀତି ନିଧାନରାସି । ପତ୍ଥଟାକିତ୍ତିନୋତି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣାକିତ୍ତିନୋ । ରତ୍ତଞ୍ଞୁମଦୋତି ପୁରାଣଞ୍ଞୁତାମଦୋତି ୱଦନ୍ତି । ଚିରରତ୍ତିଜାତେନ, ଚିରରତ୍ତିପବ୍ବଜିତେନ ୱା ଜାନିତବ୍ବସ୍ସ, ରତ୍ତୀନମେୱ ୱା ଜାନନମଦୋ । ଉପଟ୍ଠାପକମାନୋତି ଆଣାକରଣମାନୋ । ଆଣାକରଣଞ୍ହି ୱିଚାରଣଂ ଇଧ ‘‘ୟସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ପରିମଣ୍ଡଲତ୍ତଭାୱନିସ୍ସିତୋ ମାନୋ ପରିଣାହମଦୋ। ସରୀରସମ୍ପତ୍ତିପାରିପୂରିୟା ମଦୋ ପାରିପୂରିମଦୋ।

୮୪୫. ୱତ୍ଥୁନା ୱିନାପି ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ଅୱତ୍ଥୁକଂ, ନ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭାୱା ।

୮୪୬.ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସତିତୋ ମୁଚ୍ଚନଂ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀସୁ ପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ୱା ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ । ପତିଟ୍ଠାଭାୱୋତି କୁସଲକରଣେ ଅଟ୍ଠାନଂ, ଅନୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପମାଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ପାଣାତିପାତେ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟଂ କୋଧେ ଉପନାହେତି ଏୱମାଦିକୋ ପରିୟାୟୋ ଅପରିୟନ୍ତୋ, ତଦତ୍ଥତପ୍ପରିୟାୟପ୍ପକାସକୋ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗନିସ୍ସଗ୍ଗାଦିକୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିୟାୟୋ ଚାତି ସବ୍ବଂ ତଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏୱରୂପୋତି ଇଦଂ ଆକାରନିଦସ୍ସନଂ ସବ୍ବପରିୟାୟସ୍ସ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା କତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପରିୟନ୍ତାଭାୱତୋ’’ତି । ୱିସ୍ସଟ୍ଠାକାରୋତି ସତିୟା ପଚ୍ଚନୀକଭୂତେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ଦସ୍ସେତି ।

୮୪୭.ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥଦ୍ଧତା ତଥାପୱତ୍ତଚିତ୍ତମେୱାତି ୱଦନ୍ତି, ମାନୱିସେସୋ ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉପସଙ୍କମନେ ୱନ୍ଦିତବ୍ବଂ ହୋତୀତି ପରିୟନ୍ତେନେୱ ଚରତି।

୮୪୮. ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଆୱୁସୋ, ତ୍ୱଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତିଆଦିନା ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସେୱ ଉପରି ଖିପନୱସେନ ‘‘ପଟିପ୍ଫରିତ୍ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତସ୍ମିଂ ନାମ ଦଲିଦ୍ଦେ, ଅକୁସଲେ ୱା ଇଦଂ କରୋନ୍ତେ ଅହଂ କସ୍ମା ନ କରୋମୀ’’ତି ଏୱଂ ଇଧ ପଟିପ୍ଫରଣଂ ୟୁତ୍ତଂ । କରଣସ୍ସ ଉତ୍ତରକିରିୟା କରଣୁତ୍ତରିୟଂ । ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ଏସାତି ସାରମ୍ଭୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୮୪୯. ଅତିଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତିଚ୍ଚିଚ୍ଛୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅତିଚ୍ଚିଚ୍ଛତାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଚ୍ଚି-କାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅତିଚ୍ଛତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାତି ଚ ସା ଏୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତତ୍ରାପି ନେରୁତ୍ତିକୱିଧାନେନ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ୱା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ର ଅତ୍ର ଇଚ୍ଛନଂ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା, ସା ଏୱ ର-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅତିଚ୍ଛତା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ଅତ୍ରିଚ୍ଛନ୍ତି ଅତିଚ୍ଛଂ, ଅତ୍ର ୱା ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ । କେନ ? ଅତିଲୋଭେନ ଅତିଲୋଭମିଚ୍ଛାସଙ୍ଖାତେନ ଅତିଲୋଭମଦେନ ଚ । ଅତ୍ତନୋ ହିତଂ ଅତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ହାୟତି ଜୀରତି, ଆଦିଣ୍ଣୋ ୱା ଅତ୍ତା, ପତ୍ତୋ ୱା ଅତ୍ତା, ନଂ ଜୀରତି ଚନ୍ଦକିନ୍ନରିଂ ପତ୍ଥୟିତ୍ୱା ଅସିତାଭୂଦେୱିୟା ୱିହୀନୋ ୱିୟ ।

ଇଚ୍ଛାହତସ୍ସାତି ଇଚ୍ଛାୟ ଉପଦ୍ଦୁତସ୍ସ, ମୁଦ୍ଦିତସ୍ସ ୱା ।

ଅତିହୀଳୟାନୋତି ଅୱମଞ୍ଞମାନୋ । ମଲକନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ଜନପଦଂ, ଅବ୍ଭୋକାସଂ ୱା । କୋଦଣ୍ଡକେନାତି କୁଦଣ୍ଡକେନ ରସ୍ସଦଣ୍ଡକେନ । ଗଦ୍ଦୁଲେନାତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ରୁହିରମକ୍ଖିତଙ୍ଗୋତି ରୁହିରସିନ୍ନଗତ୍ତୋ ।

୮୫୦. ଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଚୋଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ସମ୍ଭାୱେତୁକାମୋ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟେତି ଉପାଦାନାଦିପଚ୍ଚୟେ ।

୮୫୧. ୟେ ପତିରୂପେନ ୱଞ୍ଚେନ୍ତି, ତେ ଗଣ୍ଠିକା, ଦୁରାଚାରେନ ୱା ଗଣ୍ଠିଭୂତା । ଗଣ୍ଠିକପୁତ୍ତା ନାମ ଗଣ୍ଠିକା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତେନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ଗଣ୍ଠିକଭାୱେନ ‘‘ଥେରୋ…ପେ॰… ଦୀଘଚଙ୍କମେ ୱିହରତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ୱଟ୍ଟତି ଭନ୍ତେତି ଅୟମ୍ପି ଏକୋ ପକାରୋ, ଲାଭିନା ଏୱ ପନ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସମାପତ୍ତିଲାଭିତଂ ସୂଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚତ୍ତୟଂ ନାମ ଉପରିପଣ୍ଣାସକେ ଦୁତିୟସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୧ ଆଦୟୋ) । ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ୱଦତି ‘‘ପଞ୍ଚତ୍ତୟଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ।

୮୫୨.ସିଙ୍ଗନ୍ତି ସିଙ୍ଗାରଂ । ତଞ୍ହି କୁସଲସ୍ସ ୱିଜ୍ଝନତୋ ସମାସେୱିତତାୟ ସୀସେ ପରିକ୍ଖତଂ ସୁନିଖତଂ ୱିସାଣଂ ୱିୟ, ଥିରତ୍ତା ଚ ସିଙ୍ଗଂ ୱିୟାତି ସିଙ୍ଗଂ, ତଂ ପନତ୍ଥତୋ ରାଗୋ ।

୮୫୩. ତେମନକରଣତ୍ଥେ ତିନ୍ତିଣ-ସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଖୀୟନନ୍ତି ଚ ୟେନ ଲୋଭେନ ପରଂ ମମନ୍ତି ୱଦନ୍ତଂ ଖୀୟତି, ସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଖୀୟନଂ ଭଣ୍ଡନନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ତିନ୍ତିଣନ୍ତି ୱା ଲୋଲୁପ୍ପମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଞ୍ଞା-ସଦ୍ଦୋ ହି ଏସୋ ଲୋଲୁପ୍ପୱାଚକୋତି ।

୮୫୪.ଊରୁପ୍ପମାଣାପୀତି ଏତେନ ମହନ୍ତଘନଭାୱେନ ଅପୂତିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଥୱାତିଆଦିନା ଚୀୱରମଣ୍ଡନାଦୀନଂ ୱିସେସନାନି ‘‘ଇମସ୍ସ ୱା ପୂତିକାୟସ୍ସ ବାହିରାନଂ ୱା ପରିକ୍ଖାରାନଂ ମଣ୍ଡନା’’ତିଆଦୀନୀତି ଦସ୍ସେତି । ଚୀୱରେନ ହି ମଣ୍ଡନା ଚୀୱରମଣ୍ଡନା, ଚୀୱରସ୍ସ ୱା ମଣ୍ଡନା ଚୀୱରମଣ୍ଡନା, ଏୱଂ ପତ୍ତମଣ୍ଡନା ସେନାସନମଣ୍ଡନା ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଊନଟ୍ଠାନପୂରଣଂ ଛୱିରାଗସୁସଣ୍ଠାନାଦିକରଣଞ୍ଚ ଚୀୱରାଦୀସୁ କାୟେ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଦହୁଜାତଦାରକୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଦାରକଚାପଲ୍ୟଂ ନ ମୁଞ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୫୫. ସଦିସା ଅନୁରୂପା ଭତ୍ତି ସଭାଗୋ, ନ ସଭାଗୋ ଅସଭାଗୋ, ମାନଥଦ୍ଧତା, ୱିରୋଧୋ ୱା । ତେନସ୍ସ ମାତାଦୀସୁ ୱତ୍ତନଂ ଅସଭାଗୱୁତ୍ତିତା। ଏୱଂୱିଧାନଂ ମାନାଧିକାନଂ ଅକୁସଲାନମିଦଂ ନାମଂ ।

୮୫୬.ପରିତସ୍ସିତାତି ସଙ୍କମ୍ପନା, ଉକ୍କଣ୍ଠିତସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଣ୍ହାୟନା ।

୮୫୭. କୁସଲକରଣେ କାୟସ୍ସ ଅୱିପ୍ଫାରିକତା ଲୀନତା ଜାତିଆଲସ୍ୟଂ, ନ ରୋଗଉତୁଭୋଜନାଦୀହି କାୟଗେଲଞ୍ଞଂ ତନ୍ଦୀ ନାମ, ଅଥ ଖୋ ପକତିଆଲସ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟାଲସିୟନ୍ତି ନାମକାୟସ୍ସ ଆଲସିୟଂ, ତଦେୱ ରୂପକାୟସ୍ସାପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୮୫୮. ଅଚ୍ଚସନାଦୀହି ଉପ୍ପନ୍ନଧାତୁକ୍ଖୋଭନିମିତ୍ତଂ ଆଲସିୟଂ ୱିଜମ୍ଭିତା।

୮୫୯. ଭତ୍ତନିମିତ୍ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଆଲସ୍ୟଂ ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋ।

୮୬୦.ଇମେହି ପନାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତାଦୀହି । ସବ୍ବତ୍ଥ କିଲେସୱସେନାତି ଥିନମିଦ୍ଧକାରଣାନଂ ରାଗାଦୀନଂ ୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୮୬୧. ସମ୍ମାଆଜୀୱତୋ ଅପେତୋ କତୋତି ଅପକତୋ। ସୋ ଆଜୀୱୁପଦ୍ଦୱେନ ଉପଦ୍ଦୁତୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଉପଦ୍ଦୁତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ତିୱିଧମ୍ପି ତଂ ତତ୍ଥ ଆଗତଂ ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତାୟ ଇମାୟ ପାଳିୟା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପାପଣିକାନୀତି ଆପଣତୋ ଛଡ୍ଡିତାନି । ନନ୍ତକାନୀତି ଅନ୍ତରହିତାନି, ଚୀରାନି ୱା । ଗିଲାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଭେସଜ୍ଜସଙ୍ଖାତା ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରା ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା। ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତି ପୁରାଣସ୍ସ ଅପୁରାଣସ୍ସ ଚ ସବ୍ବସ୍ସ ଗୋମୁତ୍ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ପୂତିଭାୱେନ ଛଡ୍ଡିତୋସଧନ୍ତିପି କେଚି ।

ଅଗବ୍ଭିକା ଏକଦ୍ୱାରା ଦୀଘସାଲା କିର ଉଦ୍ଦଣ୍ଡୋ। କୁଚ୍ଛିତରଜଭୂତାୟ ପାପିଚ୍ଛତାୟ ନିରତ୍ଥକକାୟୱଚୀୱିପ୍ଫନ୍ଦନିଗ୍ଗହଣଂ କୋରଜଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କୋରଜିକୋ, ଅତିୱିୟ କୋରଜିକୋ କୋରଜିକକୋରଜିକୋ। ଅତିପରିସଙ୍କିତୋତି କେଚି । ମୁଖସମ୍ଭାୱିତୋତି କୋରଜିକକୋରଜିକାଦିଭାୱେନ ପୱତ୍ତୱଚନେହି ଅତ୍ତନୋ ମୁଖମତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେହି ସମ୍ଭାୱିତୋ । ସୋ ଏୱରୂପୋ ଏୱରୂପତାୟ ଏୱ ଅତ୍ତାନଂ ପରଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ’’ତିଆଦିଂ କଥେତି ।

ପଣିଧାୟାତି ‘‘ଅରହାତି ମଂ ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା, ପତ୍ଥେତ୍ୱା ୱା । ଆପାଥକଜ୍ଝାୟୀତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଆପାଥଟ୍ଠାନେ ସମାଧିଂ ସମାପନ୍ନୋ ୱିୟ ନିସୀଦନ୍ତୋ ଆପାଥକେ ଜନସ୍ସ ପାକଟଟ୍ଠାନେ ଝାୟୀ ।

ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମୀପେ ଭଣନଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପିତଂ। ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଠପନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁହନଂ କୁହୋ, ତସ୍ସ ଅୟନା ପୱତ୍ତି କୁହାୟନା, କୁହସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୟନା ଗତିକିରିୟା କୁହାୟନା।

୮୬୨.ପୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ‘‘କୋ ତିସ୍ସୋ, କୋ ରାଜପୂଜିତୋ’’ତି ପୁଟ୍ଠସ୍ସ । ନହନାତି ବନ୍ଧନା ପରିୱେଠନା ।

୮୬୩. ନିମିତ୍ତେନ ଚରନ୍ତୋ ଜୀୱନ୍ତୋ ନିମିତ୍ତକାରକୋ ନେମିତ୍ତିକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନେମିତ୍ତିକତା। ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ ପକାସନଂ ଓଭାସୋ। କୋ ପନ ସୋତି ? ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଦୁଲ୍ଲଭା ଜାତା’’ତିଆଦିକା ପଚ୍ଚୟପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥା। ଇଚ୍ଛିତୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସମୀପେ କଥନଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପା।

୮୬୪. ବହି ଛଡ୍ଡନଂ ଉକ୍ଖେପନା। ପରପିଟ୍ଠିମଂସଖାଦନସୀଲୋ ପରପିଟ୍ଠିମଂସିକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପରପିଟ୍ଠିମଂସିକତା।

୮୬୫. ନିକତ୍ତୁଂ ଅପ୍ପେନ ଲାଭେନ ବହୁକଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ଇଚ୍ଛନଂ ନିଜିଗୀସନଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନିଜିଗୀସନତା। ତସ୍ସେୱ ଇଚ୍ଛନସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ, ତଂସହଜାତଂ ୱା ଗୱେସନକମ୍ମଂ ।

୮୬୬. ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନଂ ପୋକ୍ଖରଂ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରନ୍ତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ୱଣ୍ଣପାରିପୂରୀ ୱା ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତା। ‘‘ଅତ୍ଥଜାପିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଜପ-ସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି ।

୮୬୭. ସେୟ୍ୟସଦିସମାନା ଉନ୍ନତିୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ‘‘ମାନଂ ଜପ୍ପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୬୮. ହୀନମାନୋ ପନ ଓନତିୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ କେୱଲେନ ମାନସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦେସଂ ନାରହତୀତି ତଂନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଓମାନଂ ଜପ୍ପେତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୭୪) ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୭୨. ରାଜଭୋଗେନ ରଟ୍ଠଭୁଞ୍ଜନକୋ ରାଜନିସ୍ସିତୋ ରଟ୍ଠିୟୋ।

୮୭୯.ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନାମସିତ୍ୱାତି ୟଥା ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟମାନାଦିନିଦ୍ଦେସେସୁ ‘‘ପରେହି ସେୟ୍ୟଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦହତୀ’’ତି ସେୟ୍ୟାଦିପୁଗ୍ଗଲୋ ମାନୁପ୍ପାଦକୋ ଆମଟ୍ଠୋ, ଏୱମେତସ୍ସ ସେୟ୍ୟମାନଭାୱେପି ମାନୁପ୍ପାଦକପୁଗ୍ଗଲୱିସେସଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ପରେ ଅତିମଞ୍ଞତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞନଞ୍ହି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତିମାନୋତି ।

୮୮୦. ପୁରିମମାନସ୍ସ ଉପରିମାନୋ ମାନାତିମାନୋ, ଅତି-ସଦ୍ଦୋ ଉପରି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁରିମମାନଂ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ମାନୋ ମାନାତିମାନୋ।

୮୮୧. ପକ୍ଖିଜାତୀସୁ ୱାୟସୋ ଅନ୍ତୋ ଲାମକୋତି କତ୍ୱା ‘‘କାକଜାତି ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୮୨. ଥେରୋ କିର ଦୋସଚରିତୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଆଦିତୋୱ ‘‘ତୁମ୍ହେ ଅଖୀଣାସୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଉପାୟେନ କଥେସୀତି ୱଦନ୍ତି, ଦୋସଚରିତତ୍ତା ୱା ଖିପ୍ପଂ ତତିୟପଦୱାରେ ୱିରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୮୮୩.ମାନଂଅନୁଗତଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ମାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଛନ୍ଦୋ, ମାନସଭାୱଂ ଅନୁଗତୋ ମାନଚ୍ଛନ୍ଦୋ ୱା ।

୮୮୪. ‘‘ୱିଲମ୍ବନ’’ନ୍ତି ଚ ଇତ୍ଥିପୁରିସସମ୍ମାନନାଦିକିରିୟାଦିୱିଲମ୍ବନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତସିଲିଟ୍ଠଂ ପଟିଭାନଂ ୱିଲମ୍ବନପଟିଭାନଂ।

୮୮୭. ଅମରୱାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅମରଣତ୍ଥାୟ ଦେୱଭାୱତ୍ଥାୟ ୱା ୱିତକ୍କୋ ଅମରୱିତକ୍କୋ।

୮୮୮. ପରେସୁ ଅନୁଦ୍ଦୟା ରାଗୱସେନ ଅନୁଦ୍ଦୟକରଣଂ ଏତସ୍ସାତି ପରାନୁଦ୍ଦୟୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପରାନୁଦ୍ଦୟତା, ପରେସୁ ୱା ଅନୁଦ୍ଦୟସ୍ସେୱ ସହନନ୍ଦିତାଦିକସ୍ସ ଭାୱୋ ପରାନୁଦ୍ଦୟତା, ତାଦିସୋ ରାଗୋ । ତତ୍ଥାତି ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ସଂସଟ୍ଠୱିହାରେନ ଦସ୍ସିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।

୮୯୦. ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥମେୱ କାମଗୁଣେ ଚ ପତ୍ଥେତୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚକାମ…ପେ॰… ନିସ୍ସିତୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି ।

ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୨.) ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୯୧.ଉପନୟ୍ହତୀତି ବନ୍ଧତି । ଅ-କାରୋ ଅନନ୍ତରତ୍ଥୱାଚକୋ, ମରିୟାଦୱାଚକସ୍ସ ୱା ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠପନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅନନ୍ତରଟ୍ଠପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୱତ୍ତାକାରୋ ମରିୟାଦା, ତଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଦଳ୍ହୀକରଣୱସେନ ଠପନା ମରିୟାଦଟ୍ଠପନା । ପକତିଟ୍ଠପନାମତ୍ତମେୱ, ୱିସେସନରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୯୨. ନିଟ୍ଠୁରିୟଂ ଖେଳପାତନଂ, ନିଟ୍ଠୁରିୟଂ ୱିୟ ନିଟ୍ଠୁରିୟଂ । ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଦନ୍ତେହି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ତେନ ପନ ଦସ୍ସନଂ ପଳାସୋତି ଦସ୍ସେତି । ପଳାସସ୍ସ ଆୟନାତି ୟୁଗଗ୍ଗାହପ୍ପୱତ୍ତି । ସମଭାୱଦହନଂ ଜୟୋ, ତସ୍ସ ଆହରଣତୋ ଆହାରୋ । ଧୁରଂ ନ ଦେତୀତି ପାମୋକ୍ଖଂ ନ ଦେତି ।

୮୯୪. କାୟେନ ଚେତିୟଙ୍ଗଣାଦିୱତ୍ତଂ କରୋତି ‘‘ଏୱଂ ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ ସଦ୍ଧୋ କଥଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି କରିସ୍ସତୀ’’ତି ପରେସଂ ଞାପନତ୍ଥଂ । ଅତିଚ୍ଚାତି ଅଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା । ଆସରନ୍ତୀତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପୁନ ପଟିଚ୍ଛାଦନେ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୋନାମେୱଂ କରୋତୀତି ୱୋଚ୍ଛିନ୍ଦନଚ୍ଛାଦନା ୱା ୱୋଚ୍ଛାଦନା।

ନ ସମ୍ମା ଭାସିତାତି ୟୋ ନ ସମ୍ମା ଭାସତି, ସୋ ସଠୋତି ଦସ୍ସେତି । କୁଚ୍ଛି ୱା ପିଟ୍ଠି ୱା ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନେନେୱ ଚିତ୍ତାନୁରୂପକିରିୟାୱିରହତୋ ‘‘ଏୱଂଚିତ୍ତୋ ଏୱଂକିରିୟୋ’’ତି ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଜୋ ଏୱ ଅଜାମିଗୋ । ନେଲକୋତି ତରୁଣୱଚ୍ଛୋ । ୟଥା ସୋ ୟକ୍ଖୋ ତାଦିସଂ ରୂପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଅଜା’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଆଗତାଗତେ ଖାଦତି, ଏୱମୟମ୍ପି ତଂତଂସଦିସଗୁଣସମ୍ଭାୱନେନ ତେ ତେ ୱଞ୍ଚେତି । ତେନେତଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ ମାୟାତୋ ବଲୱତରା ୱଞ୍ଚନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱ ‘‘ପରିକ୍ଖତ୍ତତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୯୦୮. ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ଅଭାୱେପି ୟଂ ସଂୟୋଜନଂ ହୋତି, ତଂ ବହିଦ୍ଧା ସଂୟୋଜନତୋ ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସେସନଭୂତଂ ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନଂ ନାମ।

ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୩.) ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୦୯. ଅକୁସଲମୂଲାନେୱ ୱଟ୍ଟମୂଲାନୀତି ତେହି କଥିତେହି ୱଟ୍ଟମୂଲସମୁଦାଚାରୋ କଥିତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତୀହି…ପେ॰… କଥିତୋ’’ତି ।

୯୧୯.ସସ୍ସତୋଲୋକୋତିଆଦିଦସ୍ସନମେୱ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମୋକ୍ଖସମ୍ପାପକଂ ଉତ୍ତମଚରିୟନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ସମ୍ମତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତିକସମ୍ମତସ୍ସା’’ତି । ରୂପାରୂପାୱଚରୱିପାକେସୁ ସାତିସୟୋ ଭୱରାଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମାନ’’ନ୍ତି ।

୯୨୦.କଥଂୱିଧନ୍ତି କେନାକାରେନ ସଣ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଆକାରସଣ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ମାନଠପନାତି ସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ମାନେନ ଠପନା, ମାନସଙ୍ଖାତା ୱା ଠପନା ।

୯୨୧.ଚେତସୋ ଉତ୍ରାସୋ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଦୋସୋ ୱା, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା ଚେତନାଦୟୋ ।

୯୨୨.ଦେସନାସୁଖତାୟାତି ତିଣ୍ଣଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ୱସେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଦେସନା ସୁଖା ‘‘କଙ୍ଖତି ୱିଚିକିଚ୍ଛତୀ’’ତି, ନ ପନ ତଥା ମୋହେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱଣ୍ଣାଦିଭେଦଂ ସୁତ୍ୱାତି କେଚି କିର ୱଦନ୍ତି ‘‘ଖତ୍ତିୟଜୀୱୋ ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣୋ । କସ୍ମା ? ସୋ ହି ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ରମତି, ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଚ ଛାୟା ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣା । ବ୍ରାହ୍ମଣୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦଜୀୱା ଓଦାତପୀତକାଳୱଣ୍ଣା । ତେ ହି ମଜ୍ଝନ୍ହସାୟନ୍ହରତ୍ତୀସୁ ଓଦାତପୀତକାଳଛାୟା କାଳତମକାଲେସୁ ରମନ୍ତୀ’’ତି ତେସଂ ୱଣ୍ଣଭେଦଂ, ‘‘ବ୍ୟାପୀ ପରିମଣ୍ଡଲୋ’’ତିଆଦିନା କଥେନ୍ତାନଂ ସଣ୍ଠାନଭେଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା ।

୯୨୩.ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ଏକପଦଂ କତ୍ୱା ଜାନନ୍ତାନଂ ୱସେନାୟଂ ସମ୍ମୁତିକଥା ପୱତ୍ତା, ପଦନ୍ତରମେୱ ୱା ଇଦଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାଚକନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଥ ୱା ପୁରିସୋତି ୱୁତ୍ତୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏୱ, ନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟୟୁତ୍ତୋୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ‘‘ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠସୁ ଆବାଧେସୂତି ପିତ୍ତସେମ୍ହୱାତସମୁଟ୍ଠାନଉତୁୱିପରିଣାମଜଓପକ୍କମିକୱିସମପରିହାରଜସନ୍ନିପାତଜକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନେସୁ । ପୁବ୍ବେ କତନ୍ତି ପୁରାଣତରକମ୍ମଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଞ୍ଚ କିର ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି । ଆଣତ୍ତିମୂଲକେନ ୱାତି ୟୋପି ଆଣାପେତ୍ୱା ୱଧବନ୍ଧାଦିଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତମ୍ପି ତଂମୂଲକଂ ନ ହୋତି, ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନମୂଲମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୯୨୪.ମୋହସ୍ସଅନୁଦହନଂ ଦାହକାରଣତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ସଭାୱତୋପି ପନ ଅସମ୍ପଟିୱେଧୋ ସମ୍ପଟିୱେଧସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତୋ ଦୁକ୍ଖୋ ଏୱାତି ଅନୁଦହନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଉପେକ୍ଖା ୱେଦନା ଞାଣସୁଖା ଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) ୱୁତ୍ତା ।

୯୨୬.ପୁଥୁନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣେସୂତି ସୁଭନିମିତ୍ତାଦିୱସେନ ପୁଥୁନିମିତ୍ତସଭାୱେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ, ପୁଥୁସଭାୱେସୁ ୱା ସୁଭନିମିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣେସୁ । କୋସଜ୍ଜପମାଦନିଦ୍ଦେସାନଂ ସମାନତ୍ତେପି ଅୱିପ୍ଫାରିକତାସଙ୍ଖାତା ଲୀନୱୁତ୍ତିତା କୋସଜ୍ଜଂ, ସତିୱୋସ୍ସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ପମଜ୍ଜନଂ ପମାଦୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋତି ।

୯୩୧.ସଗରୁୱାସନ୍ତି ସଓତ୍ତପ୍ପୱାସମାହ, ସଜେଟ୍ଠକୱାସନ୍ତି ସହିରିୱାସଂ । ଅନାଦିୟନା ଅନଦ୍ଦା ଓୱାଦଅଗ୍ଗହଣଂ, ଅଚିତ୍ତୀକାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁକ୍ଖକଟ୍ଠସ୍ସ ୱିୟ ଅନଲ୍ଲତା, ଅମୁଦୁତା ୱା ଅନଦ୍ଦା । ଅସୀଲ୍ୟନ୍ତି ଅସୁଖସୀଲତା ଅମୁଦୁତା ଏୱ ।

୯୩୪.ଉପାରମ୍ଭୋ ଦୋସସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସିୟା ।

୯୩୬. ‘‘ଇଧ ପାସାଣଂ କରୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଠପନତ୍ଥେପି କରୋତି-ସଦ୍ଦୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘କରୋତୀତି ଠପେତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚାୟଂ ଆୱଜ୍ଜନା ଅକୁସଲାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୂସୁ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତଦନୁକୂଲକିଚ୍ଚତ୍ତା ୱା ।

ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୪.) ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୩୯.ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନେ ନିପାତୋତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି । ଭୱାଭୱହେତୂତିପୀତି ଏତ୍ଥ ଭୱନ୍ତି ଜାୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଭୱୋ, ସପ୍ପିଆଦିଭେସଜ୍ଜଂ । ଭୱୋ ଏୱ ପଣୀତତରୋ ଅଭିୱୁଦ୍ଧୋ ଅଭୱୋ। ଭାୱନାରାମତାଅରିୟୱଂସପ୍ପହେୟ୍ୟତ୍ତା ୱା ପୁରିମତଣ୍ହାତ୍ତୟୱଜ୍ଜା ସବ୍ବା ତଣ୍ହା ‘‘ଭୱାଭୱହେତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତାୟାତି ଛନ୍ଦାଦିଅଗତିୟା । ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ତଂ କିରିୟଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନାତି ଛନ୍ଦାଦିନା ଅଗତିଗମନେନ । ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ୟେନ ନିନ୍ନୋ, ତେନ ଗମନଂ ୟଥାନିନ୍ନଗମନଂ।

‘‘ରାଜା’’ତିଆଦିନା ରାଜାଦିନିମିତ୍ତୋ ୱିୟ ଊମିଆଦିନିମିତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ଊମିଆଦିଭୟଂ, ‘‘ଊମିଭୟନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଧୁପାୟାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୨; ଇତିୱୁ॰ ୧୦୯) କୋଧୁପାୟାସଓଦରିକତ୍ତପଞ୍ଚକାମଗୁଣମାତୁଗାମା ୱା । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣମାତୁଗାମଗ୍ଗହଣେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତଛନ୍ଦରାଗଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଓଦରିକତ୍ତଞ୍ଚ ଲୋଭୋୱ । ଉକ୍ଖେପନୀୟାଦିକମ୍ମଂ ୱିନୟଦଣ୍ଡଂ।

‘‘ଅଥ ଖୋ ତିମ୍ବରୁକୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ୟେନ ଭଗୱା…ପେ॰… ଏତଦୱୋଚ ‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଭୋ ଗୋତମ, ସୟଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି ? ମା ହେୱଂ ତିମ୍ବରୁକାତି ଭଗୱା ଅୱୋଚା’’ତିଆଦିନା ନିଦାନୱଗ୍ଗେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୮) ଆଗତତ୍ତା ‘‘ତିମ୍ବରୁକଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୫.) ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୪୦.ଆଗନ୍ତୁଂ ପନ ନ ଦେନ୍ତୀତି ଆଗମନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୯୪୧.ଅୱଦେହନତୋତି ପୂରଣେନ ମଂସୂପଚୟହେତୁତାୟ ଚ ଉପଚୟନତୋ । ଗିମ୍ହକାଲେ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୟନ୍ତସ୍ସ ସୁଖଂ ହୋତୀତି ତଂ ଉତୁସୁଖଂ ‘‘ସେୟ୍ୟସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସୟନିରିୟାପଥସୁଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତନ୍ତି ଧୁତଙ୍ଗାନି । ତପୋତି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି, ୱୀରିୟଂ ୱା । ସୀଲଗ୍ଗହଣେନ ଖନ୍ଧକୱତ୍ତମେଥୁନୱିରତୀନଂ ଗହିତତ୍ତା ତପବ୍ରହ୍ମଚରିୟଗ୍ଗହଣଂ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଅଞ୍ଞସୀଲତୋ ୱିସେସେତ୍ୱା ତପବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନଂ ଦେୱତ୍ତକାରଣତ୍ତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ, ବାହିରାନଞ୍ଚସ୍ସ ୱିନିବନ୍ଧସ୍ସ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ ୱା । ତେସଞ୍ହି ଅୱିହିଂସାଦିଗୋୱତାଦିଦୁକ୍କରକାରିକାମେଥୁନୱିରତିୟୋ ୟଥାକ୍କମଂ ସୀଲାଦୀନି, ତାନି ଚ ତେ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ଚରନ୍ତୀତି । ଅଞ୍ଞଥା ଚ ସଦ୍ଧାରୁଚିଆଦୀହି ‘‘ୟତୋ ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ରୂପୀ ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୫) ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ।

୯୪୨. ବ୍ୟସନେସୁ ଞାତିଭୋଗରୋଗବ୍ୟସନଗ୍ଗହଣେନ ତଂନିମିତ୍ତା ସୋକାଦୟୋ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦସ୍ସନସୱନେସୁ ପଟିକୂଲତା ଦସ୍ସନସୱନପଟିକୂଲତା। ଏତ୍ଥ ଚ ଆଦୀନୱେହି ପଞ୍ଚହି ତେସଂ କାରଣଭୂତା ଅକ୍ଖନ୍ତିୟେୱ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା କଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଅକ୍ଖନ୍ତିମୂଲକା ୱା ଅପ୍ପିୟତାଦିହେତୁଭୂତା ଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତତାଦିଦୋସା ।

ମିଚ୍ଛାଜୀୱନିମିତ୍ତଂ ମରଣକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଭୟଂ ‘‘ଆଜୀୱକଭୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆଜୀୱିକାଭୟ’’ନ୍ତି ପନ ପାଠେ ପଚ୍ଚୟାନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ପସ୍ସତୋ ଆଜୀୱିକନିମିତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ସିଲୋକନ୍ତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖା ଅସିଲୋକଂ ଅକିତ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଗରହଭୟ’’ନ୍ତି ।

୯୪୩.ଉପ୍ପିଲାୱିତନ୍ତି ଉଦଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତୋ ଅୱୂପସମଭାୱୋ, ଅୱୂପସମହେତୁଭୂତୋ ୱା ପୀତିୟା ଆକାରୋ ।

ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୬.) ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୪୪. ‘‘କୋଧନୋ ହୋତି ଉପନାହୀ’’ତିଆଦିନା କୋଧାଦିହେତୁକା ଉପନାହାଦୟୋ କୋଧାଦୀନଂ ସହାୟକାରଣଭାୱେନ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱୁତ୍ତାତି କୋଧାଦୟୋ ଏୱ ୱିୱାଦମୂଲାନି, ତେନେତ୍ଥ ତେ ଏୱ ୱୁତ୍ତା । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମସିତା ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟଂ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠତା ।

୯୪୫.ଅପ୍ପତିସ୍ସୟୋତି ପତିସ୍ସୟଭୂତେହି ଗରୂହି ୱିରହିତୋ । ଅପ୍ପମାଦଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସତିଅୱିପ୍ପୱାସଂ କୁସଲାନୁୟୋଗସାତଚ୍ଚଂ ୱା ।

ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତାତି ତନ୍ନିନ୍ନତାୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୟୁତ୍ତତା । ଗଣସଙ୍ଗଣିକା କିଲେସୱସେନ ପୱତ୍ତା ସଙ୍ଗଣିକା । ଇତ୍ଥିପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥାସୱନେ ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦସୱନେ ଚ ଅସ୍ସାଦୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ। ଇତ୍ଥିୟା କସ୍ସଚି ଦାନଗ୍ଗହଣସ୍ସାଦୋ ପରିଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ।

୯୪୬.ସୋମନସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପୱିଚରନ୍ତୀତି ସୋମନସ୍ସୁପୱିଚାରାତି ଅକୁସଲସୋମନସ୍ସସହଗତା ରୂପୱିଚାରାଦୟୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତଥା ଉପେକ୍ଖୁପୱିଚାରା ଚ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱାତି ଏତେନ ୱିଚାରଗ୍ଗହଣେନ ୱିତକ୍କୋପି ଗହିତୋତି ୱିତକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେନ ‘‘ଉପୱିତକ୍କେତୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୯୪୭.ଅଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ଉପେକ୍ଖା ମୋହୋତି ୱଦନ୍ତି, ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତୁପେକ୍ଖାପି ପନ ଗେହସ୍ସିତା ନ ନ ହୋତି ।

୯୪୮.ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକୋ ‘‘ଅଧିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତୀତି ଏୱରୂପସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ୱିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକସ୍ସେୱା’’ତି ଆହ । ନ ସୋ ଜାତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଜାତୂ’’ତି ଅୟଂ ନିପାତୋ ଉ-କାରସ୍ସ ଓ-କାରଂ କତ୍ୱା ଜାତୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ ୱା ସମାନତ୍ଥଂ ନିପାତନ୍ତରଂ ଏତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବାସୱଦିଟ୍ଠୀତି ସବ୍ବାସୱପରିୟାୟେନ ଆଗତା ଦିଟ୍ଠି ।

ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୭.) ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୫୧. ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠୀସୁ ସତ୍ତକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱା ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ଏୱ ଇଧ ତଥା ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତ ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୮.) ଅଟ୍ଠକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୫୨. ‘‘କମ୍ମଂ ଖୋ ମେ କତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଓସୀଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା କୋସଜ୍ଜକାରଣାନି, କୋସଜ୍ଜମେୱ ୱା କୋସଜ୍ଜନ୍ତରକାରଣତାୟ କୋସଜ୍ଜକାରଣାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ମାସାଚିତଂ ମଞ୍ଞେତି ଏତ୍ଥ ଆଚିତ-ସଦ୍ଦୋ ତିନ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ, ମଞ୍ଞେ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ୱିୟ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତିନ୍ତମାସୋ ୱିୟା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋ, ମାସଚୟୋ ୱିୟାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

୯୫୭.ଫରତୀତି ଫୁସତି, ଘଟ୍ଟେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନାତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ତୟା ୱିକାଲେ ଭୁତ୍ତଂ, ତେନ ତ୍ୱଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ମୟା କାଲେ ଭୁତ୍ତଂ, ତେନାହଂ ଅନାପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞେନ ଅୟୁତ୍ତେନ କାରଣେନ ଅଞ୍ଞଂ ୟୁତ୍ତଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥତୋ ବହିଦ୍ଧା ୟଥା ତଂ ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି, ତଥା କଥାୟ ଅପନୟନଂ ୱିକ୍ଖିପନଂ ବହିଦ୍ଧା ଅପନାମନା।

୯୫୮.ଅସଞ୍ଞୀୱାଦାତି ପୁଗ୍ଗଲେହି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଦସ୍ସେତି । ୟେହି ୱା ଅଭିନିୱେସେହି ଅସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତାନଂ ୱଦନ୍ତି, ତେ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା । ଅରୂପସମାପତ୍ତିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଆକାସାଦିଂ ।

ଅଟ୍ଠକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୯.) ନୱକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୬୦. ଦସମସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନେୱ କଥିତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୯୬୩.ସୁଖୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବସୁଖସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଖନ୍ତି ସେୱିତବ୍ବଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖଂ । ୱିନିଚ୍ଛୟାତି ଦ୍ୱେ ୱିନିଚ୍ଛୟାତି ଇଦଂ –

‘‘ସାତଂ ଅସାତନ୍ତି ୟମାହୁ ଲୋକେ,

ତମୂପନିସ୍ସାୟ ପହୋତି ଛନ୍ଦୋ ।

ରୂପେସୁ ଦିସ୍ୱା ୱିଭୱଂ ଭୱଞ୍ଚ,

ୱିନିଚ୍ଛୟଂ କୁବ୍ବତି ଜନ୍ତୁ ଲୋକେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୭୩; ମହାନି॰ ୧୦୨) –

ଏତସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଧ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ଇମିସ୍ସା ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟା ୟୋ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସଭାୱେନ ୱିନିଚ୍ଛୟ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ, ସକ୍କପଞ୍ହେପି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୭) ଛନ୍ଦସ୍ସ ନିଦାନଭାୱେନ ୱିତକ୍କ-ସଦ୍ଦେନ ସୋ ଏୱ ଆଗତୋତି ଏୱଂ ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟଭାୱଂ ତସ୍ସେୱ ଇଧ ଗହିତତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ବଲୱସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ବଲୱତିୟା ତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗହଣଂ ।

୯୬୪. ସତିପି ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସଙ୍ଖତଭାୱେ ଅହନ୍ତି ଅସ୍ମୀତି ଚ ସାତିସୟା ମାନସ୍ସ ସଙ୍ଖତତାତି କତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ମାନୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଖରଣଂ ୱା ସଙ୍ଖତଂ। ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକା ପୱତ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱିସେସୱତୀତି ତାସମ୍ପି ଇଞ୍ଜିତାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ନୱକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୧୦.) ଦସକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୭୦. ଜାଲକ୍ଖିପସଂୱିଧାନାଦିକୁସଲତାସଙ୍କପ୍ପନଂ ଉପାୟଚିନ୍ତା, ତସ୍ସା ମିଚ୍ଛାଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦନଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ତଦାକାରୋ ମୋହୋ ଉପାୟଚିନ୍ତାୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥାକତେ ପନ ପାପେ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା, ସଙ୍କପ୍ପୋ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ତସ୍ସାପି ମିଚ୍ଛାଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ତଦାକାରଂ, ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାକାରେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମୋହୋତି । ୱିମୁତ୍ତସଞ୍ଞିତାତି ଅଧିମାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିମୁତ୍ତତାସଞ୍ଜାନନଂ । ‘‘ୱିମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ଫଲଂ ୱିୟ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଗହିତେ ପନ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଞାଣଂ, ସମାଧି ଚ ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତୀତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା ।

ଦସକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତଣ୍ହାୱିଚରିତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୭୩.ସମୂହଗାହତୋତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀନଂ ସାଧାରଣଗ୍ଗହଣତୋତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଇତ୍ଥଂ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ପନ ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ଗହଣଂ ସମୂହଗାହୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଂ ଆକାରନ୍ତି ପରସନ୍ତାନଗତଂ ଆକାରଂ । ଅତ୍ଥୀତି ସଦା ସଂୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଦତୀତି ୱିନସ୍ସତି । ସଂସୟପରିୱିତକ୍କୱସେନାତି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସିୟଂ, ନ ସିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୱସେନ । ପତ୍ଥନାକପ୍ପନୱସେନାତି ‘‘ଅପି ନାମ ସାଧୁ ପନାହଂ ସିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପତ୍ଥନାୟ କପ୍ପନୱସେନ ।

ସୁଦ୍ଧସୀସାତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀନଂ ସାଧାରଣସୀସା ୱିସେସସ୍ସ ଅନିସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ସୁଦ୍ଧସୀସା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିସୀସେହି ଦିଟ୍ଠିୟା ତଣ୍ହା ଦସ୍ସିତା, ସୀସସୀସମୂଲକେହି ମାନଦିଟ୍ଠୀହି ସୟମେୱ ଚାତି ଆହ ‘‘ଏୱମେତେ…ପେ॰… ତଣ୍ହା ୱିଚରିତଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ଦିଟ୍ଠିମାନେସୁପି ‘‘ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀ’’ତି ୱଚନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୀନଂ ଦିଟ୍ଠିମାନାନଂ ତଣ୍ହାୟ ଅୱିପ୍ପୟୋଗୀନଂ ତଂମୂଲକତ୍ତାୱ ତପ୍ପଧାନତାୟ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୯୭୪.ଅୱକ୍କରୀତି ନିପାତୋ ନାନାଭାୱେ ୱତ୍ତତୀତି ଅନାନାକରଣଂ ଅନୱକ୍କରି, ତଂ କତ୍ୱା, ଅୱକ୍କରି ୱା ଅକତ୍ୱା ଅନୱକ୍କରି କତ୍ୱାତି ଏୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ଅନୱକାରିଂ କରିତ୍ୱା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ଅୱକିରଣଂ ୱିକ୍ଖେପନଂ ସମୂହସ୍ସ ଏକଦେସାନଂ ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜନଂ ଅୱକାରି, ତଂ ଅୱକାରିଂ ୱିନିବ୍ଭୋଗଂ ଅକତ୍ୱା, ପଞ୍ଚପି ଖନ୍ଧେ ସମୂହତୋ ଏକତ୍ତେନେୱ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତତୋ ଅୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅସ୍ମୀତି ଛନ୍ଦମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ ପଟିଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସିତବ୍ୟାଭଙ୍ଗିତାୟାତି ଦାତ୍ତେନ କାଜେନ ଚାତି ଏତେନ ପରିକ୍ଖାରେନ, ଅସିତବ୍ୟାଭଙ୍ଗୀହି ଲୱନୱହନକିରିୟା ୱା ‘‘ଅସିତବ୍ୟାଭଙ୍ଗୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

୯୭୬.ଅୱକାରିଂ କରିତ୍ୱାତି ରୂପାଦୀନି ଅତ୍ତତୋ ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇମିନା ରୂପେନ…ପେ॰… ଇମିନା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅସ୍ମୀତି ଛନ୍ଦଂ ପଟିଲଭତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇମିନାତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ତତୋ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତେନ ରୂପାଦିନାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅତ୍ତତୋ ହି ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାନି ଅବହିକତାନି ଅହମିଚ୍ଚେୱ ଗହିତାନି ରୂପାଦୀନି ଉପାଦାୟ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସ ଉପାଦାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଅତ୍ତତୋ ଚ ୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାନି ବହିକତାନି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ‘‘ବାହିରସ୍ସ ଉପାଦାୟା’’ତି । ଖଗ୍ଗେନ ୱା ଛତ୍ତେନ ୱା ଅହଂ ନିଚ୍ଚୋତି ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତେନ ଖଗ୍ଗାଦିନା ମମ ୱିନାସୋ ନତ୍ଥୀତି ମଞ୍ଞତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକେକସ୍ସାତି ଇଦଂ ଅନାଦିମ୍ହି ଅନନ୍ତେ ଚ ସଂସାରେ ଏକେକସ୍ସ ଅତୀତାନାଗତେସୁ ଛତ୍ତିଂସାୟପି ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏକେକସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟଥାଲାଭୱସେନାତି ଇଦମ୍ପି ଅନିସ୍ସିତତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କସ୍ସଚି ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ତଣ୍ହାୱିଚରିତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୮. ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱାରୱଣ୍ଣନା

୯୭୮. ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଧାତୁସମ୍ଭୱପରିୟାପନ୍ନପାତୁଭାୱ ଭୂମନ୍ତରତୀସୁ ଧାତୂସୁଉପ୍ପାଦକଦାନାଦିକୁସଲ କମ୍ମତବ୍ବିପାକଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଆରମ୍ମଣଦୁକଦ୍ୱୟଦିଟ୍ଠାଦିକୁସଲତ୍ତିକାଦିତିକପଞ୍ଚକରୂପଲୋକିୟଦୁକଦ୍ୱୟଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ନିରୱସେସତୋ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଦୁତିୟୱାରାଦୀନଞ୍ଚ ଏତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପୱେସତୋ ସବ୍ବସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତୋ ପଠମୋ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱାରୋ ନାମ, ଦୁତିୟୋ ଉପ୍ପତ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନୱାରୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପନ ‘‘କାମଧାତୁୟା କତି ଖନ୍ଧା କତି ଆୟତନାନୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୯୯୧) ତେସଂ ଅତ୍ଥିତା ଏୱ ୱୁତ୍ତା, କିରିୟାୱିସେସସ୍ସ ଅପ୍ପୟୋଗୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଭୱତି ସଂୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞକିରିୟାୟ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱତୋ, ତେନାୟଂ ‘‘ସମ୍ଭୱାସମ୍ଭୱଦସ୍ସନୱାରୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ, ଚତୁତ୍ଥୋ ଚ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପତ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନୱାରୋତି ତତ୍ଥ ପାତୁଭାୱାପାତୁଭାୱୱଚନତୋ ।

୯୭୯.ୟଥାପୁଚ୍ଛନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ଅୱିତଥବ୍ୟାକରଣଂ ପରେହି କତମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱଚନଂ ୱିଞ୍ଞାୟ କତତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁବ୍ୟାକରଣମେୱ ନାମ ହୋତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ଏୱ କତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨. ଉପ୍ପତ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

୯୯୧.କାମଧାତୁସମ୍ଭୂତାନଞ୍ଚାତି ଇଦ୍ଧିୟା ରୂପଧାତୁଗତାନଂ କାମାୱଚରସତ୍ତାନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଘାନାୟତନାଦୀନଂ ଅଭାୱେନାତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ତଦଭାୱେନ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନି ଆୟତନାଦିକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋନ୍ତି, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେସୁ ଚକ୍ଖାୟତନସ୍ସ ଅଭାୱେନ ରୂପାୟତନଂ ଆୟତନାଦିକିଚ୍ଚଂ ନ କରେୟ୍ୟ । ତତୋ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । କାମାୱଚରାଦିଓକାସା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସତ୍ତାନଂ, ତତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ‘‘ଧାତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଥା ୟେସୁ କାମାୱଚରାଦିସତ୍ତନିକାୟେସୁ କାମାୱଚରାଦିସତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚମାନା ତେ ସତ୍ତନିକାୟା ଚ, ନ ପନେତ୍ଥ ଅପରିୟାପନ୍ନୋକାସୋ ଅପରିୟାପନ୍ନସତ୍ତନିକାୟୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ‘‘ଧାତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଓକାସୱସେନ ୱା ସତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱା ଅପରିୟାପନ୍ନଧାତୁ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ । ସତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି ଇମିନା ୱା ଓକାସସତ୍ତଲୋକଦ୍ୱୟଂ ସହ ଗହେତ୍ୱା ତାଦିସାୟ ଅପରିୟାପନ୍ନଧାତୁୟା ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ସତ୍ତଭାୱେନ ୱା ଉପ୍ପତ୍ତି ସତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି, ସତ୍ତାୱାସୱସେନ ତଂତଂଭୱୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପାଦିନ୍ନକକ୍ଖନ୍ଧା ତଂତଂପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସଦିସାଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଧାତୂତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅପରିୟାପନ୍ନଧାତୁ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩. ପରିୟାପନ୍ନାପରିୟାପନ୍ନୱାରୱଣ୍ଣନା

୯୯୯.ଭୱୱସେନ ଓକାସୱସେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପାଦିନ୍ନକକ୍ଖନ୍ଧା ତଂତଂପରିୟାପନ୍ନା ସବ୍ବେ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୬. ଉପ୍ପାଦକକମ୍ମଆୟୁପ୍ପମାଣୱାରୋ

(୧.) ଉପ୍ପାଦକକମ୍ମୱଣ୍ଣନା

୧୦୨୧. ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଧାତୁସମ୍ଭୱାଦିୱସେନ ପଭେଦଂ ୱତ୍ୱା ୟେ ସତ୍ତା ଧାତୁପ୍ପଭେଦୱନ୍ତୋ, ୟଞ୍ଚ ତେସଂ ଉପ୍ପାଦକକମ୍ମଂ, ୟୋ ଚ ତସ୍ସ ୱିପାକୋ, ତେସଂ ୱସେନ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୟୋ ଦେୱା’’ତିଆଦିକୋ ଛଟ୍ଠୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଏୱ ହି ଧାତୁତ୍ତୟଭୂତଦେୱୱସେନ ଦାନାଦିକମ୍ମୱସେନ ତଂତଂଆୟୁପ୍ପମାଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନଉପାଦିନ୍ନକକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚ ଭିନ୍ନାତି । ଚତୁଦୋଣଂ ଅମ୍ବଣଂ, ଛଦୋଣନ୍ତି ଏକେ ।

ଉପ୍ପାଦକକମ୍ମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

(୨.) ଆୟୁପ୍ପମାଣୱଣ୍ଣନା

୧୦୨୪.ତୟୋପିଜନାତି ତୟୋ ଜନସମୂହାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୦୨୫.ଆଭାତି ସୋଭନା ପଭା ।

୧୦୨୬. କଞ୍ଚନପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ସସ୍ସିରିକା କଞ୍ଚନପିଣ୍ଡସସ୍ସିରିକା। ତତ୍ଥ ପନ ସୋଭନପଭାୟ କିଣ୍ଣା ସୁଭାକିଣ୍ଣାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଆ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ ଅନ୍ତିମଣ-କାରସ୍ସ ହ-କାରଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଭକିଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଅଥ ପନ ସୁଭେନ କିଣ୍ଣା ସୁଭକିଣ୍ଣା । ପୁରିମପଦେସୁପି ପରିତ୍ତଂ ସୁଭଂ ଏତେସନ୍ତି ପରିତ୍ତସୁଭା, ଅପ୍ପମାଣଂ ସୁଭଂ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣସୁଭାତି ସୁଭ-ସଦ୍ଦେନ ସମାସୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ହୋତି ।

୧୦୨୭.ଆରମ୍ମଣମନସିକାରା ପୁବ୍ବଭାଗେନ କଥିତାତି ଝାନକ୍ଖଣେ ତତୋ ପଚ୍ଛା ୱା ପରିତ୍ତାଦିକସିଣାରମ୍ମଣଭାୱନାୟ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଚ ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମନସିକାରନାନତ୍ତତା ନ ହୋତି, ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ପନ ପୁବ୍ବଭାଗାୱଜ୍ଜନେନ ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ୱସେନ ହି ଝାନଂ ପରିତ୍ତପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ତଂତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ପୁବ୍ବଭାଗେନ ତଂତଂକସିଣାୱଜ୍ଜନେନ ତଂତଂମନସିକାରନ୍ତି । ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପନ ଅପ୍ପନାକ୍ଖଣେପି ୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଣିଧୀତି ନ ତଣ୍ହାପତ୍ଥନା, ଅଥ ଖୋ ଛନ୍ଦପତ୍ଥନାୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ନିଚ୍ଛୟୋ । ଅଭିନୀହାରୋ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟେୱ । ୟଦି ପନ ଭୱଛନ୍ଦଭୱପତ୍ଥନାଦୟୋ ତଂତଂଭୱୱିସେସନିୟାମକା ଅଧିପ୍ପେତା । ‘‘ଅପ୍ପନାୟପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅପ୍ପନାୟ ପୱତ୍ତାୟ ତତୋ ପଚ୍ଛାପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଞ୍ଞାୱିରାଗାଦୀହି ପନ ୱିସେସିୟମାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତଥା ତଥା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୋ ମନସିକାରୋ ଚ ଭୱୱିସେସନିୟାମକୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ‘‘ଆରମ୍ମଣମନସିକାରା ପୁବ୍ବଭାଗେନ କଥିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିପୁଲା ଫଲାତି ୱିପୁଲସନ୍ତସୁଖାୟୁୱଣ୍ଣାଦିଫଲା । ସୁଟ୍ଠୁ ପସ୍ସନ୍ତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ମଂସଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂହି ଚ ।

୧୦୨୮. ‘‘ୟାୱ ନ ତଂ ପାପକମ୍ମଂ ବ୍ୟନ୍ତୀ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦) ୱଚନତୋ ‘‘କମ୍ମମେୱପମାଣ’’ନ୍ତି ଆହ, ଅବ୍ବୁଦାଦିଆୟୁପ୍ପମାଣପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କମ୍ମୱସେନେୱ କତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନିଲୀୟନୋକାସସ୍ସ ଅଭାୱାତି ସମାନଜାତିକେନ ଅଚ୍ଛରାଗଣେନ ସବ୍ବଦା ପରିୱାରିୟମାନସ୍ସ କାମଗୁଣାକିଣ୍ଣସ୍ସ ତବ୍ବିରହିତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିଂ ନିୟମେତୀତି କିଂ ଝାନଂ ଉପପତ୍ତିଂ ନିୟମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦୟୋ ନୱପି ସୋଧେତ୍ୱା । ମତ୍ଥକେତି ୱେହପ୍ଫଲେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠଭୱା ନାମାତି ତତୋ ପରଂ ଅଗମନତୋ ଉତ୍ତମଭୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱ ଭୱସୀସାନୀତି ଗହିତା । ଇମେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୂତି ୱେହପ୍ଫଲାଦିଟ୍ଠାନାନି ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେହପ୍ଫଲତୋ ପନ ପୁରିମେସୁ ନୱସୁ ନିବ୍ବତ୍ତଅନାଗାମୀ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ସତ୍ତ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି, କସ୍ସଚି ପଞ୍ଚ, କସ୍ସଚି ତୟୋ ଅନୁସେନ୍ତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ଅନୁସୟୟମକ.୩୧୧) ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱେହପ୍ଫଲାଦୀସୁ ଉପପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୱସୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତଅରିୟସାୱକାନଂ ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟେୱ ହୋତି, ନ ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତୀ’’ତି, ଏତେନ ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତି ଏୱ ନିୱାରିତା, ନ ତେସ୍ୱେୱ ଉପରୂପରି ୱେହପ୍ଫଲେ ଚ ଉପପତ୍ତି ଅରୂପଧାତୂପପତ୍ତି ଚ । ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅନାଗାମୀ ନୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ମତ୍ଥକେ ଠିତୋ ପରିନିବ୍ବାତୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆରୋହନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ତେନ ତସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପତ୍ତି ନିୱାରିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ୟୋ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଚୱିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନୋ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତରୂପରାଗୋ ଅରିୟସାୱକୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥା ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱ ‘‘ନୱସୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତଅରିୟସାୱକାନ’’ନ୍ତି, ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅନାଗାମୀ’’ତି, ‘‘ଇମେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତଅନାଗାମିନୋ’’ତି ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ତସ୍ସ ପନ ୟେନ ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଂ ରୂପରାଗେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେ ପୁନ ଭୱାଭିଲାସୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅରୂପରାଗୁପଚ୍ଛେଦୋ ଚ ଭୱିସ୍ସତିୟେୱ । ୟୋ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଅରୂପେହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତରୂପରାଗୋ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତଭୱାଦୀନୱଦସ୍ସନୱସେନ ଅନିୱତ୍ତିତଭୱାଭିଲାସୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ୟମକପାଳି ପୱତ୍ତାତି ୱା ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସିୟା ।

ଆୟୁପ୍ପମାଣୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିୱାରୱଣ୍ଣନା

୧୦୩୦. ‘‘ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ, ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା ସାମଞ୍ଞୱିସେସଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହିକା ସଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହିକା ଦିଟ୍ଠିକଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଞାତପରିଞ୍ଞା, ତତୋ ପରଂ ୟାୱ ଅନୁଲୋମା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା, ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମଗ୍ଗା ପହାନପରିଞ୍ଞା।

ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ତାୱ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱାରେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତଂ, ହେତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱାରେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟା ଲୀନତ୍ଥପଦୱଣ୍ଣନା

ୱିଭଙ୍ଗ-ମୂଲଟୀକା ସମତ୍ତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ

ୱିଭଙ୍ଗ-ଅନୁଟୀକା

୧. ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

ଚତୁସଚ୍ଚନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଗାଥାୟଂ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଦସୋ’’ତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ସଚ୍ଚାନି ଗହିତାନୀତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ଏୱ ତଦତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମାହଟାନୀତି ସମାନୀତାନି, ଚିତ୍ତେନ ଏକତୋ ଗହିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସମାହଟାନୀ’’ତି ଚ ଏତେନ ସମାହାରେ ଅୟଂ ସମାସୋତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱସ୍ସ କତେକତ୍ତସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚନ୍ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ତିୱଟ୍ଟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପତ୍ତାଦିପକ୍ଖେପେନ ହିସ୍ସ ନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତା ୟଥା ପଞ୍ଚପତ୍ତଂ, ଚତୁୟୁଗଂ, ତିଭୁୱନନ୍ତି, ତଂ ଚତୁସଚ୍ଚଂ ପସ୍ସି ଅଦକ୍ଖି, ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝୀତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନନ୍ତାପରିମାଣେସୁ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେସୁ ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ସଂୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ସାୱକେହି, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ଚ ସାଧାରଣେନ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସତିପି ସାୱକାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅନଞ୍ଞପୁବ୍ବକତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ସାୱକେହି, ‘‘ତତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ଚ ଭଗୱତୋ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନସ୍ସ ଅସାଧାରଣତଂ, ନିରତିସୟତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ପରସନ୍ତାନେସୁ ପସାରିତଭାୱେନ ସୁପାକଟତ୍ତାତି ଦେସନାନୁଭାୱେନ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରିତଭାୱେନ ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସୁପ୍ପକାସିତତ୍ତା । ନାଥସଦ୍ଦଂ ଲୋକେ ୟାଚନୁପତାପିସ୍ସରିୟାସୀସାସୁ ପଠନ୍ତୀତି ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନାଥତୀତି ନାଥୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନଭାୱେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ହିତସୁଖାସୀସାୟ କିଲେସବ୍ୟସନୁପତାପନସ୍ସ, ହିତପଟିପତ୍ତିୟାଚନସ୍ସ ଚ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ତେନେୱ ପକାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ପଦୁଦ୍ଧାରୱସେନ ନାଥସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ହିତସୁଖଂ ଆସୀସତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଦସୋ’’ତି ୱା ଇମିନା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ଭଗୱତୋ ଞାଣାନୁଭାୱୋ ପକାସିତୋତି ‘‘ନାଥୋ’’ତି ଇମିନା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ କରୁଣାନୁଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୱେନେୟ୍ୟାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରମେନ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭଗୱା ନାଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ତଥା ପରମେନ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଗୁଣେହି ଈସତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟେନାତି ଅରିୟିଦ୍ଧିଆଦିନା ଚିତ୍ତେ ୱସୀଭାୱେନ । ଗୁଣେହି ଈସତୀତି ପରମୁକ୍କଂସଗତେହି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଧମ୍ମେନ ଇସ୍ସରିୟଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂଭୂତୋ ୟସ୍ମା ସବ୍ବାଭିଭୂ ନାମ ହୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିଭୱତୀ’’ତି । ତଥା ଚାହ ‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ, ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮) । ଦୁୱିଧେନାପି ଇସ୍ସରିୟତ୍ଥଂ ନାଥସଦ୍ଦଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଅଟ୍ଠାରସପ୍ପଭେଦାୟ ଦେସନାୟ ଥୋମନମେୱାତି ୟୋଜନା । ସମାନଗଣନଗୁଣେହୀତି ସମାନଗଣନେହି ଗୁଣେହି କରଣଭୂତେହି । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ନିରତିସୟେନ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନେନାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ଦସବଲେସୁ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ଚ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତେନ । ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧେନ ହି ଅଭିନୀହାରାନୁରୂପଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ ଛତ୍ତିଂସକୋଟିସତସହସ୍ସମୁଖପ୍ପୱତ୍ତେନ ସାତିସୟଂ ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣଘନପ୍ପଭେଦେନ ମହାୱଜିରଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକେନ ସମ୍ମସନେନ ସମ୍ଭୂତେନ ଭଗୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋୱ କୁସଲାଦିଭେଦେନ, ଫସ୍ସାଦିଭେଦେନ ଚ ଧମ୍ମେ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡାଦିୱସେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଂ ଚତୁଧା ଦେସେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି । ତଥା ଅତୀତଂସେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣତାଦିବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୋ ଭଗୱା ଅତୀତାଦିଭେଦତୋ ଖନ୍ଧାଦିକେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦେସେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତେନ…ପେ॰… ୱିଭଙ୍ଗ’’ନ୍ତି । ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ଦେସେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି ଏତେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀୱିଭଙ୍ଗାନଂ ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତତଞ୍ଞେୱ ୱିଭାୱେତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତାଦିଗୁଣେତି ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତା, ଧମ୍ମସଙ୍ଘରତନାନଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତା, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାତି ଏୱମାଦିଗୁଣେ ପକାସେତି ।

ନନୁ ଚ ‘‘ଚତୁସଚ୍ଚଦସୋ’’ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋୱ ଗୁଣା ୱିଭାୱିତାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତେନେୱ ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନମ୍ପି ଗୁଣା ୱିଭାୱିତା ହୋନ୍ତି ତପ୍ପଭୱସ୍ସ ଅନଞ୍ଞଥାଭାୱତୋ, ତଦପଦେସେନ ୱା ଧମ୍ମୋ, ତଦାଧାରୋ ଚ ସଙ୍ଘୋ ୱୁତ୍ତୋୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ…ପେ॰… ୱିଭାୱେତୀ’’ତି ।

ଅତୀତଂସେତି ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସେ, ପୁବ୍ବନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଟିହତନ୍ତି ନପ୍ପଟିହତଂ, ଞାଣସ୍ସ ପଟିଘାତୋ ନାମ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ୱା କିଲେସଜାତଂ । ତଂ ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ ସହ ୱାସନାୟ ପହୀନଂ, ତସ୍ମାସ୍ସ ଅତୀତଂସେ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନେନ ଞାଣଂ ଅପ୍ପଟିହତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । କିଂ ପନେତାନି ପାଟିୟେକ୍କଂ ୱିସୁଂ ଞାଣାନି, ଉଦାହୁ ଅତୀତାଦୀସୁ ପୱତ୍ତନକଞାଣାନି ଏୱ ? ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣାନି ନାମ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଭଗୱତୋ ତୀଣି ଞାଣାନେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ଏକଂୟେୱ ହୁତ୍ୱା ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ ନାମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ । ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭଗୱତା କତ୍ତବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ । ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମନ୍ତି ଞାଣପୁରେଚାରିକଂ । ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି ଞାଣସ୍ସ ଅନୁପରିୱତ୍ତନକଂ, ସବ୍ବଂ କାୟପୟୋଗଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଞାଣସହିତମେୱ ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଛନ୍ଦସ୍ସାତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାୟ, ମହାକରୁଣାସମାୟୋଗତୋ ସତ୍ତାନଂ ଏକନ୍ତହିତେସିତାୟ ହିତକିରିୟାଛନ୍ଦସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମଦେସନାୟାତି ଧମ୍ମକଥାୟ । ଅପରିକ୍ଖୟାପରିମେୟ୍ୟପଟିଭାନତାୟ ହି ଭଗୱତୋ କରଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଧମ୍ମଦେସନା ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତିୟମାନାପି ନ କଦାଚିପି ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢତେୱ । ୱୀରିୟସ୍ସାତି ପରହିତପଟିପତ୍ତିୟଂ ଉସ୍ସାହସ୍ସ । ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା । ଏତ୍ଥ ଚ ସମାଧିଆଦୀନଂ ଅହାନି ତଂତଂପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ସୱାସନପହୀନତ୍ତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ପନ ମହାକରୁଣାସମାୟୋଗତୋପି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୧.ତେଏୱ ଧମ୍ମେତି ତେ ଏୱ କୁସଲାଦିକେ ତିକଦୁକେହି ସଙ୍ଗହିତେ ଧମ୍ମେ । ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତେ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ୱିଭଜିତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ନନୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱସେନ ତେ ନ ୱୁତ୍ତାତି ? ୟଦିପି ସରୂପତୋ ନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ଜରାମରଣେ ଞାଣଂ, ଜରାମରଣସମୁଦୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୩) ପନ ହେତୁହେତୁଫଲାଦୀସୁ ଞାଣୱିଭାଗସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ୱା ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଆଗତତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱସେନପି ତେ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେ । ସଙ୍ଖେପେନାତି ସମାସେନ । ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସମତ୍ତେନେୱ ହି ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଦେସିତା, ନ ପଟିନିଦ୍ଦେସାଦିନାତି ସଙ୍ଖେପେନ ତେ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥାତି ୱା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ । ତତ୍ଥାପି ହି ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୫୮) ଖନ୍ଧାଦୟୋ ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତାତି । ୱିଭଜୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା ଖନ୍ଧାଦୟୋତି ୱିଭଙ୍ଗୋ, ତେ ଏୱ ପକିରୀୟନ୍ତି ପଟ୍ଠପୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ପକରଣଂ, ୱିଭଙ୍ଗୋ ଚ ସୋ ପକରଣଞ୍ଚାତି ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣଂ । ଆଦିସଦ୍ଦତ୍ଥଜୋତକେନାତି ‘‘ଇତି ୱା, ଇତି ଏୱରୂପା ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୩) ୱିୟ ଆଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦୀପକେନ । ପକାରତ୍ଥଜୋତକେନାତି ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ, ଅପ୍ପଟିଭୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧) ୱିୟ ପକାରତ୍ଥୱିଭାୱକେନ । ‘‘ଏକଦେସେନ ସମୁଦାୟଂ ନିଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଏତେନ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋପି ହି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ ୟଥା ‘‘ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫; ୩.୯୦) । ପରିସମାପନତ୍ଥୋ ୱା ‘‘ତସ୍ମାତିହ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱଥ, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା । ଅତ୍ଥି ମେ ତୁମ୍ହେସୁ ଅନୁକମ୍ପା ‘କିନ୍ତି ମେ ସାୱକା ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’ତି’’ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ଏୱମାଦୀସୁ ୱିୟ । ପରିସମାପନଞ୍ହେତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟସ୍ସ ଏକଦେସଦସ୍ସନେନ ୟଦିଦଂ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ତାୱ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ତତ୍ଥାତି ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ । ‘‘ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜାନଂ…ପେ॰… ଅପ୍ପକତରପଦତ୍ତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୋ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତୋ, ନନୁ ସହ ନିବ୍ବାନେନ ସବ୍ବଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ତା, ସବ୍ବଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଚ ଆୟତନାଦୀହି ଖନ୍ଧେହି ଚ ଅପ୍ପକତରପଦତ୍ତା ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗୋ ଆଦିମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି? ନ, ତତ୍ଥାପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ଏକଦେସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଏୱ ୱିଭଜିତବ୍ବତୋ । ୟଥାହ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ? ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା…ପେ॰… ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୯୦; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୨୦; ୩.୩୭୩) । ଇଧ ପନ ଅନୱସେସତୋୱ ଖନ୍ଧା ୱିଭଜୀୟନ୍ତୀତି ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜାନଂ…ପେ॰… ଅପ୍ପକତରପଦତ୍ତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୋ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅପିଚ ରୂପସମ୍ମୂଳ୍ହା ଅରୂପସମ୍ମୂଳ୍ହା ଉଭୟସମ୍ମୂଳ୍ହାତି ତିୱିଧା ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲା, ତଥା ସଂଖିତ୍ତରୁଚିନୋ ୱିତ୍ଥାରରୁଚିନୋ ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରରୁଚିନୋ, ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା ମଜ୍ଝିମିନ୍ଦ୍ରିୟାତି ଚ । ତେସୁ ଅରୂପସମ୍ମୂଳ୍ହାନଂ ଉପକାରାୟ ଖନ୍ଧଦେସନା, ରୂପସମ୍ମୂଳ୍ହାନଂ ଆୟତନଦେସନା, ଉଭୟସମ୍ମୂଳ୍ହାନଂ ଧାତୁଦେସନା । ତଥା ସଂଖିତ୍ତରୁଚୀନଂ ଖନ୍ଧଦେସନା, ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରରୁଚୀନଂ ଆୟତନଦେସନା, ୱିତ୍ଥାରରୁଚୀନଂ ଧାତୁଦେସନା । ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଖନ୍ଧଦେସନା, ମଜ୍ଝିମିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଆୟତନଦେସନା, ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଧାତୁଦେସନାତି ଇମିନା ପୟୋଜନେନ ଅନୁକ୍କମେନ ଚ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୱିଭଙ୍ଗାନଂ ଦେସନାକ୍କମୋୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଂ ପନେତଂ ଖନ୍ଧାଦିତ୍ତୟଂ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିତଦୁଭୟହେତୁମୁଖେନେୱ ଞାୟମାନଂ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧାୟ ହୋତି, ନାଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗଦେସନା ପୱତ୍ତା । ସୋ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ ୱିସେସତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ନିସ୍ସୟେନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗଦେସନା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ଇନ୍ଦଟ୍ଠୋ ତଂତଂପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଭୂତାନଂ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସେନେୱାତି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିଭାଗସନ୍ଦସ୍ସନୀ ପଚ୍ଚୟାକାରୱିଭଙ୍ଗଦେସନା । ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ଖନ୍ଧାଦୀନଞ୍ଚ ଅୱିପରୀତସଭାୱାୱବୋଧୋ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସମ୍ମାମନସିକାରେନାତି ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନଇଦ୍ଧିପାଦବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭଙ୍ଗଦେସନା । ସ୍ୱାୟଂ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସମ୍ମାମନସିକାରୋ ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ହୋତୀତି ଝାନଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିଭଙ୍ଗଦେସନା, ସା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ଏତ୍ତକେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୀତି ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗଦେସନା, ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଚ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଇମେ ଆନିସଂସାତି ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣୱିଭଙ୍ଗଦେସନା, ତେ ଚିମେ ଞାଣୱିସେସା ଇମେସୁ କିଲେସେସୁ ପହୀୟନ୍ତେସୁ ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ନାଞ୍ଞଥାତି କିଲେସୱିଭଙ୍ଗଦେସନା, ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦେସିତେ ଖନ୍ଧାଦିକେ ସଙ୍ଖେପତୋପି ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତି ଏୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରିୟୋସାନେ ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଏୱମେତେସଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ମହାୱିଭଙ୍ଗାନଂ ଦେସନାକ୍କମକାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ରୂପାଦୀନନ୍ତି ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନଂ । ୱେଦୟିତାଦିସଭାୱତ୍ତାଭାୱାତି ୟଥାକ୍କମଂ ଅନୁଭୱନସଞ୍ଜାନନାଭିସଙ୍ଖରଣାଦିସଭାୱତ୍ତାଭାୱା । ନ ହି ରୂପଂ ୱେଦୟିତାଦିସଭାୱଂ, ୱେଦନାଦି ୱା ରୁପ୍ପନାଦିସଭାୱଂ । ୟତୋ ରୂପାଦୀନଂ ୱେଦନାସମୱରୋଧନେନ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖନ୍ଧା ୦୬ ଦେସେତବ୍ବା ସିୟୁଂ । ରୁପ୍ପନାଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସାଭାୱାତି ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନାଦିସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତୀତାଦିକେ ଗହେତ୍ୱା ରାସିୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱା । ନ ହି ଚେତସିକାଦିଭାୱୋ ୱେଦନାଦୀନଂ ସଭାୱୋ । ହେଟ୍ଠା ଗଣନେସୂତି ପଞ୍ଚତୋ ହେଟ୍ଠା ଗଣନେସୁ । ଅନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅପରିୟୋସାନଂ । ରୂପାଦୀସୁ ହି କତିପୟେ, ଏକମ୍ପି ୱା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ଖନ୍ଧୱସେନ ଦେସନା ଅନୱସେସସଙ୍ଖତଧମ୍ମସଙ୍ଗାହିନୀ ନ ସମ୍ଭୱତି । ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ରାସଟ୍ଠସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ସୱିଭାଗଧମ୍ମେହୀତି ସପ୍ପଭେଦଧମ୍ମେହି ।

‘‘ସଦ୍ଦତ୍ଥସହିତଂ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଏତେନ ରାସିସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ରାସଟ୍ଠେ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ୱାଚକଭାୱେନ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ପରିୟାୟନ୍ତରଭାୱତୋ । ଗୁଣାଦୀସୁ ପନ କେୱଲଂ ତବ୍ବିସୟପୟୋଗଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତି, ନ ୱାଚକଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ଗୁଣେ…ପେ॰… ନ ସଦ୍ଦତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋତି ସୀଲାଦିସଦ୍ଦେ ସନ୍ନିଧାପିତୋ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସୀଲାଦିଗୁଣୱିସିଟ୍ଠଂ ରାସଟ୍ଠଂ ଦୀପେତୀ’’ତି । କେଚୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫) ଏତ୍ଥ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସୋ ଏୱ, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହିପି ଏତ୍ଥ ଗୁଣତ୍ଥତା ଇଚ୍ଛିତା ଏୱ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦୀସୁ ଗୁଣଟ୍ଠେନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ କେୱଲୋପି ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଖୋ, ମାଣୱ, ଖନ୍ଧାନଂ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ, ନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ଚ ଆଦୀସୁ ସୀଲାଦିୱାଚକୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ? ନ, ତତ୍ଥାପି ଅଧିକାରାଦିୱଚ୍ଛେଦକୱସେନେୱସ୍ସ ସୀଲାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ । ନ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତତୀତି ନିରୁତ୍ତିୱୋହାରାଦିସଦ୍ଦା ୱିୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିପରିୟାୟୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିସେସପ୍ପୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋତି ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି (ୟମ॰ ୧.ଖନ୍ଧୟମକ.୩୨) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ । ସମୁଦାୟେ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭିସଂୟୂହନେନ ରାସିକତେ ୱିଞ୍ଞାଣସମୂହେ ନିରୁଳ୍ହୋ । ତାୟ ଏୱ ରୁଳ୍ହିୟା ପୱତ୍ତତୀତି ତାୟ ସମୁଦାୟେ ନିରୁଳ୍ହତାୟ ତଦୱୟୱେ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣେ ପୱତ୍ତତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ନିରୁଳ୍ହୋ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ କୁସଲଭାୱୋ ୱିୟ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ୱିଞ୍ଞାଣସମୁଦାୟେ ନିରୁଳ୍ହୋ ତଦେକଦେସେପି ରୁଳ୍ହିୟା ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା କିଞ୍ଚି ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସତିପି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ତନ୍ନିମିତ୍ତୟୁତ୍ତେ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ୱିସୟେ ସମ୍ମୁତିୟା ଚିରକାଲତାୱସେନ ନିମିତ୍ତୱିରହେପି ପୱତ୍ତି ରୁଳ୍ହି ନାମ, ୟଥା ମହିୟଂ ସେତୀତି ମହିଂସୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଗାୱୋତି, ଏୱଂ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସାପି ରୁଳ୍ହିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ରାସିତୋ ଗୁଣତୋତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିୟମେତ୍ୱାତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା । ପିଣ୍ଡଟ୍ଠୋତି ସଙ୍ଘାତତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପଞ୍ଚେୱ ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା, କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠେ ଚ ଖନ୍ଧଟ୍ଠେ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱସେନ ଛଟ୍ଠେନାପି ଖନ୍ଧେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଖନ୍ଧଟ୍ଠୋ ନାମ ରାସଟ୍ଠୋତି ୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟେସଂ ୱା ଅତୀତାଦିୱସେନ ଭେଦୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ଅତୀତାଦିୱିଭାଗଭିନ୍ନେସୁ ରୁପ୍ପନାଦିସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କୋଟ୍ଠାସଭାୱେନ ଗୟ୍ହମାନେସୁ ତବ୍ବିଭାଗରହିତସ୍ସ ଏକସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ରାସଟ୍ଠତା ୱିୟ କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠତାପି ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ଖନ୍ଧେସୁ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଫସ୍ସାଦିକେ ୱିୟ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନୱରୋଧେତ୍ୱା ୱେଦନାସଞ୍ଞା ୱିସୁଂ ଖନ୍ଧଭାୱେନ ଗହିତାତି ? ୱିୱାଦମୂଲତାଦିୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଗହଟ୍ଠାନଞ୍ହି ୱିୱାଦକାରଣଂ କାମଜ୍ଝୋସାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମହେତୁ କାମନିଦାନଂ କାମାଧିକରଣଂ କାମାନମେୱ ହେତୁ ମାତାପି ପୁତ୍ତେନ ୱିୱଦତି, ପୁତ୍ତୋପି ମାତରା ୱିୱଦତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮, ୧୭୮) । ପବ୍ବଜିତାନଂ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୟେ ଦିଟ୍ଠିମୁଗ୍ଗୟ୍ହ ୱିୱାଦୟନ୍ତି, ‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୩୮; ମହାନି॰ ୬୭) ଚ ୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ତେସୁ କାମଜ୍ଝୋସାନଂ ୱେଦନସ୍ସାଦେନ ହୋତି, ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସୋ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେନ । ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେନ ହି ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହାପପଞ୍ଚାନଂ ୱିପଲ୍ଲାସୋତି । ତଥା ୱେଦନାନୁଗିଦ୍ଧୋ ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥସଞ୍ଞୋ ଚ ସଂସରତି । ୱେଦନାନୁଗିଦ୍ଧସ୍ସ ହି ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା ସିଦ୍ଧା ହୋତି, ତତୋ ଚ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନନ୍ତି ଆୱଟ୍ଟତି ଭୱଚକ୍କଂ । ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥସଞ୍ଞିସ୍ସ ଚ ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦) ୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହାପପଞ୍ଚାନଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦତୋ ସଂସାରସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛେଦୋୱ । ଇତି ୱିୱାଦକାରଣାନଂ କାମଜ୍ଝୋସାନଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସାନଂ କାରଣଭାୱୋ ସଂସାରହେତୁଭାୱୋତି ଇମସ୍ସ ୱିୱାଦମୂଲତାଦିୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନୱରୋଧେତ୍ୱା ୱେଦନାସଞ୍ଞା ୱିସୁଂ ଖନ୍ଧଭାୱେନ ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଓକାସେସୂତି ୱିଭଜନକିରିୟାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଅତୀତାଦୟୋ ଓକାସାତି ୱୁତ୍ତା । ଇତିସଦ୍ଦେନାତି ‘‘ଉପାଦାୟରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଇତିସଦ୍ଦେନ । ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେନାତି ଉଦାହରଣତ୍ଥେନ । ସବ୍ବୋତି ସକଲୋ ଏକାଦସସୁ ଓକାସେସୁ ୱିଭତ୍ତୋ ୱିଭଜନନୟୋ । ଇଦଞ୍ଚ ୱିଭଜନନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୂତା…ପେ॰… ଉପାଦାୟରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତଂ ଇଦଞ୍ଚ ୱିଭଜନଂ । ଓଳାରିକାଦୀସୂତି ଓଳାରିକସୁଖୁମହୀନପଣୀତଦୂରସନ୍ତିକେସୁ । ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦିୱିଭଜନଞ୍ଚାତି ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ରୂପା ସଦ୍ଦା ଗନ୍ଧା ରସା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ୱିଭଜନଞ୍ଚ । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ୟଥାରହଂ । ଏକାଦସସୁ ଓକାସେସୁ ୟଂ ୟତ୍ଥ ୱିଭଜନଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତଂ ତତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପୀତି ୟଥା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଏକାଦସସୁ ଓକାସେସୁ ୱିଭଜନଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଏକାଦସସୁ ଓକାସେସୁ ୱିଭଜନଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ତାୱ ପୁରିମେ ଓକାସପଞ୍ଚକେ ସୁଖାଦିୱେଦନାତ୍ତିକୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଇତରସ୍ମିଂ କୁସଲତ୍ତିକୱେଦନାତ୍ତିକସମାପନ୍ନଦୁକସାସୱଦୁକୱସେନ । ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ପନ ପୁରିମେ ଓକାସପଞ୍ଚକେ ଛଫସ୍ସଦ୍ୱାରୱସେନ, ଇତରସ୍ମିଂ ଓଳାରିକଦୁକେ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଦୁକୱସେନ ଚେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତକୁସଲତ୍ତିକାଦିୱସେନ ଚ ୱିଭତ୍ତୋ । ସେସେସୁ କୁସଲତ୍ତିକାଦିୱସେନେୱ । ତଥା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ । ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଦୁକୋ ପନେତ୍ଥ ନତ୍ଥେୱ । ଚେତନାୟ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ନିଦ୍ଦେସୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଚେତନାପ୍ପଧାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଥା ହି ସା ‘‘ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱିଭଜନେ ପଟିନିଦ୍ଦେସେ । ତଂ ପନ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟଂ । ୟଞ୍ହି ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦେସନାୟଂ ‘‘ମନୋଧାତୁ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ଦ୍ୱୟଂ ଦେସିତଂ, ତଂ ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟଦେସନାୟଂ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ପାଳିନୟେନାତି ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗପାଳିନୟେନ । ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନାତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ, ତଦଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଆଗତେନ ପକାରନ୍ତରେନ ।

୧. ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨. ‘‘କିଞ୍ଚୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମାନତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚୀତି ପକାରନ୍ତରଭେଦଂ ଆମସିତ୍ୱା ଅନିୟମନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଉଭୟେନାତି ପକାରଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଆମସିତ୍ୱା ଚ ଅନିୟମଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତେନ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ । ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥନ୍ତି ରୂପଂ । ଅତିଚ୍ଚାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ପୱତ୍ତିତୋତି ପୱତ୍ତନତୋ । ନିୟମନତ୍ଥନ୍ତି ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ।

‘‘କିଞ୍ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ କିଂ-ସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛାୟଂ ହେତୁଅତ୍ଥଦୀପକୋ, କରଣେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ଚ-ସଦ୍ଦୋ ୱଚନାଲଙ୍କାରୋତି ଆହ ‘‘କେନ କାରଣେନ ୱଦେଥା’’ତି । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କାରଣତ୍ଥେ ପୱତ୍ତଂ କିଂ-ସଦ୍ଦଂ ‘‘ୱଦେଥା’’ତି କିରିୟାପଦସମ୍ବନ୍ଧନେନ ଉପୟୋଗୱସେନ ପରିଣାମେତ୍ୱା ୱଦତି ‘‘ତଂ କାରଣଂ ୱଦେଥା’’ତି ।

ପୁରିମସନ୍ତାନସ୍ସ ଭେଦନ୍ତି ପୁରିମସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିନାସଂ, ୱିନାସାପଦେସେନ ଚେତ୍ଥ ସନ୍ତାନେ ୱିସଦିସୁପ୍ପାଦମେୱ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ୱିସଦିସସନ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ’’ତି । ନନୁ ଚ ଅରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ସା ପନ ନ ପାକଟତରା, ପାକଟତରା ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତେନେୱାହ ‘‘ସୀତାଦିସନ୍ନିପାତେ’’ତି । ତଥା ଚାହ ଭଗୱା ‘‘ସୀତେନପି ରୁପ୍ପତି, ଉଣ୍ହେନପି ରୁପ୍ପତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) । ଇଦାନି ଭେଦ-ସଦ୍ଦୋ ଉଜୁକମେୱ ୱିକାରାପତ୍ତିଂ ୱଦତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭେଦୋ ଚା’’ତିଆଦିମାହ। ୱିସଦିସରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ, ନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ କାପିଲିୟଂ ପରିଣାମୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟଦି ପୁରିମସନ୍ତାନତୋ ଭେଦୋ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ରୁପ୍ପନଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ସୀତାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ଉଣ୍ହଜିଘଚ୍ଛାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଏୱଂ ଆହାରାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେନାତି ୟେନ ସୀତାଦୀହି ସମାଗମେନ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ରୂପଧମ୍ମେସୁ । ଆହାରାଦିକସ୍ସ ୱା ଠିତିପ୍ପତ୍ତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଠିତିକ୍ଖଣେ ସୀତାଦୀହି ସମାଗମୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞେହି ସମାଗମୋ ନତ୍ଥି ଅତିଲହୁପରିୱତ୍ତିତୋ, ତସ୍ମା ଅରୂପଧମ୍ମା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ପାକଟସ୍ସ ୱିକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ରୁପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି, ‘‘ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣା’’ତି ଚ ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ କତ୍ତୁକମ୍ମସାଧନାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କୁପ୍ପତି ଘଟ୍ଟୀୟତି ପୀଳୀୟତି ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘କୁପ୍ପତୀତି ଏତେନା’’ତିଆଦିମାହ । କୋପାଦିକିରିୟାତି କୋପସଙ୍ଘଟ୍ଟନପୀଳନକିରିୟା । କୋପ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଖୋଭପରିୟାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କତ୍ତୁଭୂତୋ କମ୍ମଭୂତୋ ଚ ଅତ୍ଥୋତି କତ୍ତୁକମ୍ମସାଧନାନଂ ୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମକତ୍ତୁତ୍ଥେନ ଭିଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦେନାତି ୟଦା କମ୍ମକତ୍ତୁତ୍ଥୋ ରୁପ୍ପତି-ସଦ୍ଦୋ, ତଦା ଭିଜ୍ଜତି-ସଦ୍ଦୋପି ତଦତ୍ଥୋ ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟଦା କମ୍ମତ୍ଥେ ‘‘ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ପଦଂ, ତଦା ‘‘ସୀତେନା’’ତିଆଦୀସୁ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ୟଦା ପନ ‘‘ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ପଦଂ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ କମ୍ମକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ୱା, ତଦା ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ୟଂ ପନ ରୁପ୍ପତୀ’’ତିଆଦିନା ‘‘କୁପ୍ପତୀ’’ତିଆଦୀନଂ କତ୍ତୁକମ୍ମତ୍ଥାନମ୍ପି ଅତ୍ଥୱଚନାନଂ ୱଚନେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦିପି ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପୀଳନଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭; ୨.୮) ସଭାୱପରିୟାୟୋପି ହୋତି, ‘‘କେନଟ୍ଠେନା’’ତି ପନେତ୍ଥ ଅଭିଧେୟ୍ୟପରିୟାୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘କେନଟ୍ଠେନାତି ପୁଚ୍ଛାସଭାଗୱସେନ ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନା’’ତି, ରୁପ୍ପନସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ନ କେୱଲଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋୟେୱ ରୁପ୍ପନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଭୂତୁପାଦାୟପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ । ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ନାମେତଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦି ୱିୟ କକ୍ଖଳତ୍ତାଦିତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିସେସୋ ହି ତନ୍ତି, କକ୍ଖଳତ୍ତାଦୀନଂୟେୱ ପନ ଅରୂପଧମ୍ମୱିଧୁରୋ ସଭାୱୱିସେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ମୁଚ୍ଛାପତ୍ତିୟାତି ମୁଚ୍ଛାୟ ମୋହସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନେନ । କପ୍ପସଣ୍ଠାନଂ ଉଦକନ୍ତି କପ୍ପସଣ୍ଠାପକମହାମେଘୱୁଟ୍ଠଂ ଉଦକଂ । ତଥାତି ତପ୍ପକାରତାୟ ଖାରଭାୱେ ସତି ଉଦକେନ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ୱିୟ ପଥୱୀ ୱିଲୀୟେୟ୍ୟ। ଲୋକନ୍ତରିୟସତ୍ତାନଂ ପନ ପାପକମ୍ମବଲେନ ଅଖାରେପି ଖାରେ ୱିୟ ସରୀରସ୍ସ ୱିଲୀୟନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନେୱାତି ସଉସ୍ସଦନିସ୍ସୟନିରୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ । ନ ହି ଅୱୀଚିମ୍ହି ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନାଦିକମ୍ମକାରଣଂ କରୋନ୍ତି ।

୩. ପକରଣପ୍ପତ୍ତଂ ରୂପଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମାତିକା ଠପିତାତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମହାଭୂତୁ…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜତି ତପ୍ପକାରଭାୱେନ ଅତୀତଂସେ ଗଣନଂ ଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମନ୍ତରନିୱତ୍ତନତ୍ଥତା ପକାରନ୍ତରନିୱତ୍ତନତ୍ଥତା ଚ ଭୂତୁପାଦାୟଗହଣସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଂଦସ୍ସନେତି ଗଣନନ୍ତରଦସ୍ସନେ । ତଂସଭାୱତ୍ତାତି ଭୂତୁପାଦାୟସଭାୱତ୍ତା । ‘‘ନ ଚା’’ତିଆଦିନା ଭୂତୁପାଦାୟସଭାୱୋ ଅତୀତଂସଗଣିତତାୟ ତଂସଭାୱସ୍ସପି ଅଞ୍ଞଥା ଗଣିତତ୍ତା, ଅତଂସଭାୱସ୍ସ ଚ ତଥା ଗଣିତତ୍ତା ଅକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ…ପେ॰… ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଏତେନ ଦୁତିୟନୟେ ନ କେୱଲଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ ଦୋସୋ, ଅଥ ଖୋ ଅବ୍ୟାପିତୋପି ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେତି । ତଦେତଂ ପନ ଅକାରଣଂ କାରଣଭାୱସ୍ସେୱ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନ ହେତ୍ଥ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପଭାୱୋ ଅତୀତଂସେ ଗଣନସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୟତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାପତ୍ତି ସିୟା ।

‘‘କିନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କି’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୟଂ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହିତଂ, ତସ୍ସ ସରୂପପୁଚ୍ଛା । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ, ନ କାରଣତ୍ଥୋ । ତେନସ୍ସ ୟଂ ରୂପଂ ଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ…ପେ॰… ଅତୀତଂସେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସେ ଗଣନଂ ଗତଂ, ତଂ କିନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଚ…ପେ॰… ରୂପ’’ନ୍ତି ଭୂତୁପାଦାୟୱିଭାଗଦସ୍ସନମୁଖେନ ୱିସେସଂ ନିଦସ୍ସେତି । ୟତ୍ତକା ହି ଇଧ ୱିସେସା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଚକ୍ଖାୟତନାଦୟୋ, ତେସମିଦଂ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି । ନ ଚେତ୍ଥ ପୁରିମନୟତୋ ଅୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ହି ରୂପସ୍ସ ଭୂତୁପାଦାୟତାମତ୍ତସଭାୱଦସ୍ସନତା ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅତୀତରୂପମ୍ପି ଭୂତାନି ଚେୱା’’ତିଆଦି । ଇଧ ପନ ଭୂତୁପାଦାୟେନ ନିଦସ୍ସନଭୂତେନ ରୂପସ୍ସ ସବ୍ବୱିସେସୱିଭାୱନତା ଦସ୍ସିତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅବ୍ୟାପିତଦୋସୋପି ଚେତ୍ଥ ଅନୋକାସୋୱ, ୟଂ ରୂପଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାଦିନ୍ନଂ, କିନ୍ତି ? ଚତ୍ତାରୋ ଚ…ପେ॰… ରୂପନ୍ତି ତଦଞ୍ଞୱିସେସନିଦସ୍ସନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତଥା ଚାହ ‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତାତି ସଭାୱତୋ ପରିୟାୟନଂ ପରିୱତ୍ତନଂ ପରିୟାୟୋ, ଉଜୁକଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟାୟେନ, ପରିୟାୟଭୂତା ୱା ଦେସନା ଏତ୍ଥାତି ପରିୟାୟଦେସନଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତଞ୍ହି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମେ ଲେସତୋ ଲବ୍ଭମାନଭାୱକଥନଂ, ନ ଉଜୁନିପ୍ପଦେସଭାୱକଥନନ୍ତି ପରିୟାୟଦେସନଂ ନାମ । ତେନେୱ ତଂ ‘‘ୟଥାନୁଲୋମସାସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଭିଧମ୍ମୋ ପନ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମେ ଉଜୁନିପ୍ପଦେସକଥନନ୍ତି ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନଂ ନାମ, ୟତୋ ‘‘ୟଥାଧମ୍ମସାସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିଚ୍ଛୟେନ ଦେସୋତି ୱୱତ୍ଥାନତୋ କଥନଂ । ତଥା ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ଅତୀତାଦିଭାୱୋ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ଅଦ୍ଧାୱସେନ ଇଧାପି ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟତ୍ତା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ସିୟାତି ୟୋଜନା ।

ସନ୍ନିପତିତନ୍ତି ସମାଗତଂ । ସନ୍ତାନୱସେନାତି ପୁବ୍ବାପରୱସେନ । ପୁବ୍ବେନାପରସ୍ସ ସମପ୍ପମାଣତାୟ ଅନୂନଂ ଅନଧିକଂ, ତତୋ ଏୱ ଏକାକାରଂ। ପୱତ୍ତିକାଲୱସେନ ୱା ଅନୂନଂ ଅନଧିକଂ, ସମାନସଭାୱତାୟ ଏକାକାରଂ। ତେନ ୱିସଭାଗଉତୁନା ଅନନ୍ତରିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ଆହାରେପୀତି ଏତ୍ଥ ୱିସଭାଗାହାରେନ ଅନନ୍ତରିତୋ ଅନେକୱାରଂ ଅନେକଦିୱସମ୍ପି ଭୁତ୍ତୋ ସଭାଗେକାହାରଂ ନାମ । ‘‘ତତୋ ପୁବ୍ବେ ୱିସଭାଗଉତୁଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତୀତଂ, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ଏକାହାରସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକସ୍ସେୱ ଆହାରସ୍ସ ୟୋଜନା ୟୁତ୍ତରୂପାତି ଅପରେ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ, ୟାୱ ଜୱନଂ, ୟାୱ ୱା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ, ତାୱ ପୱତ୍ତା ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ଏକୱୀଥି । ଏକଜୱନସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏକଜୱନୱାରସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମୟଂ ଅନାମସିତ୍ୱାୱ ସନ୍ତତିୱସେନ, ସନ୍ତତିଞ୍ଚ ଅନାମସିତ୍ୱାୱ ସମୟୱସେନ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ତେସନ୍ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାନଂ । କଲାପସ୍ସାତି ରୂପକଲାପସ୍ସ । କମ୍ମାନନ୍ତରାଦୀତି କମ୍ମାଦି, ଅନନ୍ତରାଦୀତି ପଚ୍ଚେକଂ ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଆହାରାଦିନୋ ଚ ଦୁତିୟେନ ସମନନ୍ତରାନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାଦିନୋ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମାନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ, ଇତରସ୍ସ କମ୍ମାଦିୱସେନେୱ ଜନକଭାୱେ ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଥା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୁରେଜାତୱସେନ, ଇତରସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ, ଉଭୟେସମ୍ପି ସହଜାତୱସେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ। ତେନେୱାହ ‘‘ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ହେତୁକିଚ୍ଚକ୍ଖଣେ । ହେତୁକିଚ୍ଚଂ ନାମ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକରଣଂ, ତଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଫଲତ୍ତା ତତୋ ପରଂ କତ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ ନିଟ୍ଠିତଞ୍ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରଂ ପନ ତୀସୁପି ଖଣେସୁ ପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।

୬.ଅନିଟ୍ଠନାମନିୱତ୍ତନସ୍ସାତି ଅନିଟ୍ଠନାମନିୱତ୍ତିୟା ଅକାରଣଭାୱଦସ୍ସନେନ ଇଟ୍ଠନାମଲାଭାପନସ୍ସ ଅକାରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଭୱେତି ସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତେ ସମ୍ପନ୍ନେ ଦେୱମନୁସ୍ସଭୱେ । ସମିଦ୍ଧସୋଭନତାତି ଅଭିୱୁଦ୍ଧସୋଭନତା । ତତୋ ଏୱାତି ସମ୍ପତ୍ତିୱିରହତୋ ଏୱ, ଅସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂୟେୱ ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ସୁଖସ୍ସ ହେତୁଭାୱଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସାରଣାଦିୱସେନ ଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ତେସନ୍ତି ହତ୍ଥିରୂପାଦୀନଂ । ‘‘ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ଅକୁସଲେନ ଅତ୍ତନା କତେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା କମ୍ମଂ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତତ୍ଥେୱ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ, ତସ୍ମା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନାତି ଏକଚ୍ଚମତଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୟସ୍ମା ପଟିସେଧଦ୍ୱୟେନ କୁସଲକମ୍ମଜସ୍ସ ଇଟ୍ଠଭାୱୋ ନିୟତୋ, ତସ୍ମା ‘‘କୁସଲକମ୍ମଜମେୱ ଇଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅନିୟମେତ୍ୱା ‘‘କୁସଲକମ୍ମଜଂ ଇଟ୍ଠମେୱା’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ନିୟମୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅକୁସଲକମ୍ମଜମ୍ପୀ’’ତିଆଦିମାହ । କିନ୍ତି ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ସୋଭନଂ, ୟଂ ପରେସଂ ଇଟ୍ଠଂ ନାମ ସିୟା ? ୟଦି ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ କେସଞ୍ଚି ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ସଣ୍ଠାନାଦିସମ୍ପତ୍ତି ସୁଗତିୟଂ ସତ୍ତାନଂ ଅକୁସଲନିସ୍ସନ୍ଦେନ ୱିରୂପରୂପତା ୱିୟ କୁସଲନିସ୍ସନ୍ଦେନ, କଥଂ ତସ୍ସା ଅକୁସଲକମ୍ମଜତା । ଅଥ ପନ ୟଂ କେସଞ୍ଚି ଅମନାପମ୍ପି ସମାନଂ ରୂପଂ ମନାପଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମ୍ପି ୟଥା କେସଞ୍ଚି ତିରଚ୍ଛାନାଦୀନଂ କୁସଲକମ୍ମଜଂ ମନୁସ୍ସାଦିରୂପଂ ଅମନାପତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି କୁସଲୱିପାକସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଇଟ୍ଠମେୱ ନାମ ହୋତି, ଏୱଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ କେସଞ୍ଚି ମନାପଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅନିଟ୍ଠମେୱ ନାମ ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଇଟ୍ଠୋ କନ୍ତୋ ମନାପୋ ୱିପାକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିଅଟ୍ଠାନପାଳିୟା (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୧) ୱିରୋଧୋ ସିୟା । ତେନେୱାହ ‘‘କୁସଲକମ୍ମଜସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବେସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଞ୍ଚ। ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ୟଥା ‘‘କୁସଲକମ୍ମଜଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ଇଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ପନ ନୟଦସ୍ସନେନ ଅକୁସଲକମ୍ମଜସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତେନ କୁସଲକମ୍ମଜମେୱ ଇଟ୍ଠନ୍ତି ପୁରିମପଦାୱଧାରଣସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ‘‘ହତ୍ଥିଆଦୀନମ୍ପୀ’’ତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । କୁସଲୱିପାକସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି କୁସଲୱିପାକସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରେସମ୍ପି ଚ ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସେୱ, କୁସଲକମ୍ମଜଞ୍ଚ କୁସଲୱିପାକସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଦସ୍ସିତୋୱାୟଂ ନୟୋତି । କସ୍ମା ପନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମିସ୍ସିତେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ମନାପତାୱ ସଣ୍ଠାତୀତି ଆହ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେନ…ପେ॰… ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ଏକନ୍ତତୋ ୱିପାକେନେୱ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେହି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାତି ୱିପାକୱସେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀସୁ, ସବ୍ବେସୁ ୱା ଆରମ୍ମଣେସୁ ।

‘‘ଅନିଟ୍ଠା’’ତି ୱଚନେନେୱ ତେସଂ ଇଟ୍ଠତା ନିୱତ୍ତିତାତି ଆହ ‘‘ସଦିସତା ଚ ରୂପାଦିଭାୱୋୟେୱା’’ତି । ଇଟ୍ଠାନେୱ ରୂପାଦୀନି କାମଗୁଣାତି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନୀତି ମିତ୍ତପଟିପକ୍ଖୋ ଅମିତ୍ତୋ ୱିୟ ଇଟ୍ଠପଟିପକ୍ଖା ଅନିଟ୍ଠାତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନିଟ୍ଠାତି…ପେ॰… ୱୋହାରୋ ୱିୟା’’ତି । ସବ୍ବାନି ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩; ୱିଭ॰ ୨୦୩) ୱଚନତୋ କଥଂ ଅନିଟ୍ଠାନଂ ରୂପାଦୀନଂ କାମଗୁଣଭାୱାପତ୍ତୀତି ଚେ ? ତେସମ୍ପି ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ପିୟରୂପଭାୱସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ରୂପାନି ଇଟ୍ଠାନୀ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତପଦଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬; ୨.୧୫୫; ୩.୫୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୦) ନୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅତିସୟେନା’’ତିଆଦି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପୱସେନ ପାଳିୟଂ ହୀନଦୁକନିଦ୍ଦେସୋ ପୱତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁପି ହୀନପଣୀତପଦେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୱୟୱୟୋଗେ ସାମିୱଚନଂ, ନ କତ୍ତରୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ କସ୍ମା କମ୍ମଜୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଚତୁସନ୍ତତିୱସେନାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତସନ୍ତାନ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପଧାନତ୍ତା ହି କମ୍ମଜୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ସେସେସୁ ‘‘ଏୱଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁପୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅତିଦେସୋ କତୋ। ‘‘ତେହି ତେହୀତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ’’ତି ଇମିନା ‘‘ତେସଂ ତେସ’’ନ୍ତି କତ୍ତରି ସାମିୱଚନଂ ଆସଙ୍କତି । ତଥା ସତି ୱିସୟେ ୱା ସାମିୱଚନେ ଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ କମ୍ମଜୱସେନେୱା’’ତିଆଦିନା, କମ୍ମଜଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ମରିୟାଦାଭୂତନ୍ତି ଉତ୍ତମମରିୟାଦାଭୂତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ୟସ୍ସ ୟେୱ ମନାପା, ତସ୍ସ ତେୱ ପରମା’’ତି । ତେସନ୍ତି କାମଗୁଣାନଂ । ସଭାୱତୋତି ଲକ୍ଖଣତୋ ।

‘‘ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅସ୍ସାଦନକୁଜ୍ଝନତୋ’’ତିଆଦିନା ‘‘ୟସ୍ମା ତେୟେୱ ରୂପାଦୟୋ ଏକୋ ଅସ୍ସାଦେତୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତନ୍ତୱିୱରଣଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭାୱେ ହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି ନିବ୍ବାନେ ୱିୟ ଅନିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣଂ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେନ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଭିନିୱେସୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱିଭାଗୋ ନାମ ଅସଙ୍କରୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ଚାତି ‘‘ୱିଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ୱୱତ୍ଥିତଂ, ପକାସିତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥମାହ । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅତିଅଡ୍ଢଦଲିଦ୍ଦାନଂ । ଇଦଂ ଇଟ୍ଠଂ, ଅନିଟ୍ଠଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅନିଟ୍ଠଂ, ଇଟ୍ଠଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନିଟ୍ଠଂ ଇଟ୍ଠନ୍ତି ଇଟ୍ଠସ୍ସ ‘‘ଅନିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି, ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ‘‘ଇଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଗହଣେ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୟୋଜନା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିକାରାପତ୍ତିଆଦିନାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପୁରେତରଂ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନାପି ହି ୱିନାୱ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସଂ ଇଟ୍ଠଂ ‘‘ଅନିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି, ଅନିଟ୍ଠଞ୍ଚ ‘‘ଇଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଗୟ୍ହତୀତି ।

ତେନ ୱିପାକେନାତି ତେନ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକେନ । ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତନ୍ତି ୟତ୍ଥ ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧରୂପାଦିକସ୍ସ ଗୂଥାଦିକସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ ଇଟ୍ଠତଂ ଅନିଟ୍ଠତଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସେତି । ୱିଜ୍ଜମାନେପି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେ ଆରମ୍ମଣେନ ୱିପାକନିୟମଦସ୍ସନନ୍ତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ କୁସଲୱିପାକୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଅକୁସଲୱିପାକୋୱାତି ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣେନ ୱିପାକନିୟମଦସ୍ସନଂ । ଆରମ୍ମଣନିୟମଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୟଂ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ତଂ ଇଟ୍ଠଂ ନାମ । ୟଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ତଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଆରମ୍ମଣେନ ନିୟାମିତୋ ହି ୱିପାକୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ନିୟାମକୋ ହୋତୀତି ।

ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ସୁଖୱିପାକୁପ୍ପାଦନତୋ, ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଦୁକ୍ଖୱିପାକୁପ୍ପାଦନତୋ ୱିପାକେନ ଆରମ୍ମଣନିୟମଦସ୍ସନେନ ୱିପାକୱସେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତା ଦସ୍ସିତାତି ୟୋଜନା ।

୭. ଦୁପ୍ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠେନ କାରଣଭୂତେନ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିସଭାୱସ୍ସ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତା, ଏୱଂ ସୁପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠେନ ଲକ୍ଖଣସୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଦୂରେ’’ତି ଅୱୁତ୍ତସ୍ସାତି ଲକ୍ଖଣତୋ ‘‘ଦୂରେ’’ତି ଅକଥିତସ୍ସ । ୱୁତ୍ତମ୍ପୀତି ଲକ୍ଖଣତୋ ‘‘ଦୂରେ’’ତି ୱୁତ୍ତମ୍ପି ସୁଖୁମରୂପଂ ।

‘‘ଭିନ୍ଦମାନୋ’’ତି ସମ୍ଭିନ୍ଦମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମିସ୍ସକଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଭେଦନଂ ୱିଭାଗକରଣମ୍ପି ହୋତି, ତସ୍ମା ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ‘‘ଭିନ୍ଦମାନୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ୱିସୁଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି ଅତ୍ଥମାହ । ତତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ଭିନ୍ଦମାନୋତି ୱିନାସେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ତିକଭାୱଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦୂରଭାୱଂ, ଦୂରଭାୱଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସନ୍ତିକଭାୱଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି । ନ ହି ସକ୍କା ସନ୍ତିକସ୍ସ ତବ୍ଭାୱଂ ଅୱିନାସେତ୍ୱା ଦୂରଭାୱଂ କାତୁଂ, ତଥା ଇତରସ୍ସାପି । ସନ୍ତିକଭାୱକରଣେନ ନ ଭିନ୍ଦତି ନ ୱିନାସେତି, ନ ଚ ଓକାସଦୂରତୋ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦୂରଂ ୱିସୁଂ କରଣେନ ଭିନ୍ଦତି ୱିଭାଗଂ କରୋତି, ନାପି ଓକାସଦୂରେନ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦୂରଂ ୱୋମିସ୍ସକକରଣେନ ଭିନ୍ଦତି ସମ୍ଭିନ୍ଦତୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ତିଧା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ୱିସୁଂ କରୋତି, ୱୋମିସ୍ସକଂ କରୋତୀତି କରୋତି-ସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଏତ୍ଥାପୀ’’ତିଆଦିନା ୟଥା ‘‘ଓକାସତୋ ଦୂରମେୱ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଓକାସତୋ ଦୂରସ୍ସ ଓକାସତୋ ସନ୍ତିକଭାୱକରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱିନାସନଂ ଭେଦନଂ, ଏୱଂ ‘‘ନ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦୂରଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଲକ୍ଖଣତୋ ଦୂରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣତୋ ସନ୍ତିକଭାୱାକରଣଂ ଅଭେଦନଂ ଅୱିନାସନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୱୋମିସ୍ସକକରଣୱିଭାଗକରଣତ୍ଥତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଭିନ୍ଦମାନୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଭେଦନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପଚ୍ଛିମନୟେ ୱିନାସନତ୍ଥମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଭେଦନଂ ଇଧ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ ।

ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮.ଚକ୍ଖାଦୟୋପସାଦାତି ଓଳାରିକତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନା ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାପସାଦା, ମନୋମୟତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନା ଚକ୍ଖୁସୋତପ୍ପସାଦା ଚ । କାୟୱୋହାରଂ ଅରହନ୍ତୀତି କାୟନ୍ତୋଗଧତ୍ତା କାୟେକଦେସତ୍ତା ଚ କାୟୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । କାୟୋତି ହି ଅତ୍ତଭାୱୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧; ୩.୧୫୫), କରଜକାୟୋପି ‘‘ସୋ ଇମମ୍ହା କାୟା ଅଞ୍ଞଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୪) । ତବ୍ବତ୍ଥୁକାତି ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସିତା କାୟିକାତି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଚେତସିକାୱ । ୟଥାହ ‘‘ୟଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ତଜ୍ଜାଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଚେତସିକଂ ନେୱ ସାତଂ ନାସାତଂ ଚେତୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୧୫୨) । ‘‘ନ ହି ଚକ୍ଖାଦୟୋ କାୟପ୍ପସାଦା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା କାୟପସାଦନିସ୍ସିତା ୱେଦନା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ କାୟିକାତି ଦସ୍ସେତି । କାୟିକଚେତସିକାଦିଭାୱେନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାଦିଭାୱା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତେନାତି ସୁଖାଦିୱେଦନେକଦେସସ୍ସ ଅଦ୍ଧାସମୟୱସେନ ଅତୀତାଦିଭାୱାଭାୱେନ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତନୟତ୍ତା ପାକଟତ୍ତା ଅଦ୍ଧାୱସେନ, ଏକମୁହୁତ୍ତାଦିପୁବ୍ବଣ୍ହାଦୀସୁ ଉତୁଆଦିନା ରୂପସ୍ସ ୱିୟ ୱେଦନାୟ ୱିଭାଗୋ ନ ଗୟ୍ହତୀତି ସମୟୱସେନ ଚ ଅତୀତାଦିଭେଦୋ ନ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତାନମ୍ପି ୱେଦନାନଂ ଚିତ୍ତେନ ସମୂହତୋ ଗହେତବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୱେଦନାସମୁଦାୟୋ’’ତି । ତେହୀତି ଅଦ୍ଧାସମୟୱସେନ ଅତୀତାଦିଭାୱେହି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୱିଭଙ୍ଗେ । ତେତି ‘‘ୱେଦନେକଦେସା’’ତି ୱୁତ୍ତା କାୟିକଚେତସିକାଦିଭାୱେନ ଭିନ୍ନା ସୁଖାଦିୱେଦନାୱିସେସା । ୟଦି ୱେଦନେକଦେସା ଏତ୍ଥ ଗହିତା, ଖଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନାୱ ତେ ଗହେତବ୍ବା, ନ ସନ୍ତତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ଆହ ‘‘ଏକସନ୍ତତିୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତେସୂତି ସୁଖାଦିଭେଦେସୁ । ଭେଦୋତି ୱିସେସୋ । ତସ୍ସାତି ସୁଖାଦିୱିସେସସ୍ସ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ‘‘ତଂସହିତତଦୁପ୍ପାଦକା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ତଂ-ସଦ୍ଦେନ ସୁଖାଦିୱିସେସୋ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସନ୍ତତି ପରିଚ୍ଛେଦିକା ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସନ୍ତତିଖଣୱସେନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଅଦ୍ଧାସମୟୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତମଜ୍ଝଗତା’’ତି ନିଟ୍ଠିତହେତୁକିଚ୍ଚା ଅନିଟ୍ଠିତପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତା, ତଂ ପନ ଅତିକ୍କନ୍ତହେତୁପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତମଜ୍ଝଗତାତି ଏତେନ ହେତୁପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟୱେଦନାନଂ ରୂପସ୍ସ ୱିୟ, ୱିପାକାନଂ ୱିୟ ଚ ଅୟଂ ନାମ ଜନକହେତୂତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ପରିୟାୟେନ ପନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ହେତୂତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

୧୧.ସନ୍ତାପନକିଚ୍ଚନ୍ତି ପରିଡହନକିଚ୍ଚଂ । ଜାତିଆଦିସଙ୍କରନ୍ତି ଜାତିସଭାୱପୁଗ୍ଗଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରତୋ ସଙ୍କରଂ ସମ୍ଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା । ସମାନଜାତିୟନ୍ତି ଏକଜାତିୟଂ । ସୁଖତୋ ତଜ୍ଜାତିୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ପଣୀତାତି ୟୋଜେତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମାନଭେଦେତି ଭୂମନ୍ତରାଦିସମାନୱିଭାଗେ । ଉପବ୍ରୂହିତାନଂ ଧାତୂନନ୍ତି ଉଳାରରୂପସମୁଟ୍ଠାପନେନ ପଣୀତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ । ୱିବାଧିତାନନ୍ତି ନିପ୍ପୀଳିତାନଂ ମିଲାପିତାନଂ । ଉଭୟନ୍ତି ସୁଖାଦିଦ୍ୱୟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଖୋଭନା, ଆଲୁଳନା ଚ କାୟିକସୁଖସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିସନ୍ଦନା ଝାନସୁଖସ୍ସ । ମଦୟନା କାମସୁଖସ୍ସ । ତଥା ଛାଦନା । ଆସିଞ୍ଚନା ସବ୍ବସ୍ସ । ଛାଦନା ଆସିଞ୍ଚନା ୱା ସବ୍ବସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଭାୱାଦିଭେଦେନ ଚାତି ସଭାୱପୁଗ୍ଗଲଲୋକିୟାଦିଭେଦେନ ଚ । ଏକନ୍ତପଣୀତେ ଲୋକୁତ୍ତରେ ହୀନପଣୀତାନଂ ପଟିପଦାନଂ ୱସେନ ହୀନପଣୀତତା । ଏକନ୍ତହୀନେ ଅକୁସଲେ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ହୀନପଣୀତତା, ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ଚ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟା ଓଳାରିକା, ସା ହୀନା । ୟା ସୁଖୁମା, ସା ପଣୀତା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧) । ଅକୁସଲାଦୀସୁ ଦୋସସହଗତାଦିଅନ୍ତରଭେଦୱସେନ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ତଂତଂୱାପନୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ କୁସଲାକୁସଲାଦିୱସେନାତି ଆହ ‘‘ତଂତଂୱାପନୱସେନ କଥନେପି ପରିୱତ୍ତନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଦୋସୁସ୍ସନ୍ନତାୟାତି କିଲେସାଧିକତାୟ । ତଥାତି ଦୋସୁସ୍ସନ୍ନତାୟ । କଥଂ ପନ କୁସଲେସୁ ଦୋସୁସ୍ସନ୍ନତା ? ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ, କିଲେସାଧିକେହି ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତମାନା କୁସଲା ଧମ୍ମା କିଲେସେହି ସମ୍ବାଧପ୍ପତ୍ତିୟା ତିଣାଦୀହି ସମ୍ବାଧପ୍ପତ୍ତାନି ୱିୟ ସସ୍ସାନି ୱିପୁଲଫଲଉଳାରଫଲା ନ ହୋନ୍ତୀତି । ତଥାତି ମନ୍ଦଦୋସତାୟ । କୁସଲାନଂ ମନ୍ଦଦୋସତାପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଓଳାରିକସୁଖୁମନିକନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧୱିସେସଂ ନିକନ୍ତିୟା ଓଳାରିକସୁଖୁମତାସାମଞ୍ଞଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହେତ୍ଥ ଓଳାରିକସାମଞ୍ଞେନ ଓଳାରିକୋଳାରିକତରୋଳାରିକତମା ନିକନ୍ତିୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତଥା ସୁଖୁମସୁଖୁମତରସୁଖୁମତମା ସୁଖୁମତାସାମଞ୍ଞେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି । ସୁଖୁମତମନିକନ୍ତିୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୩.ୟଦି ସିୟାତି ୟଦି ଅସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିସଂସଟ୍ଠୋ ସିୟା ।

ସନ୍ତିକତୋଅକୁସଲତୋତି ଅକୁସଲଭାୱେନ ସନ୍ତିକତୋ ଲୋଭସହଗତାଦିଅକୁସଲୱେଦୟିତତୋ । ଅକୁସଲାତି ଦୋସସହଗତାଦିଅକୁସଲୱେଦନା ଦୂରେତି ୟଥା ଉଦ୍ଧରୀୟତି । ତତୋ ଦୂରତୋ କୁସଲତୋତି ତତୋ ଅକୁସଲତୋ ଦୂରତୋ କାମାୱଚରାଦିକୁସଲୱେଦୟିତତୋ କୁସଲା କାମାୱଚରାଦିକୁସଲୱେଦନା । ‘‘ନ ସକ୍କା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତଂ ‘‘ତଥା ହି ସତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦୂରତୋ ସନ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସନ୍ତିକତୋ ସନ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣମେୱ ହୋତି, ତଥା ସତି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ନ ହୋତି, ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଦୂରସନ୍ତିକତା ଇଧ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ସନ୍ତିକତୋ ସନ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣଞ୍ଚ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ, ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନନୁ ଚ ଅତିସୟୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ଅତ୍ଥେୱ ଅତ୍ଥୱିସେସୋତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଦୂରଦୂରତରତାୟ ୱିୟ ସନ୍ତିକସନ୍ତିକତରତାୟ ଚ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା’’ତି । ୟାତି ଅକୁସଲୱେଦନା । ତତୋତି କୁସଲୱେଦୟିତତୋ । ଇଧ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୂରସ୍ସାତି ଇମସ୍ମିଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଅକୁସଲା ୱେଦନା କୁସଲାବ୍ୟାକତାହି ୱେଦନାହି ଦୂରେ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୧୩) ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୂରସ୍ସ । ଦୂରତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସଭାଗତ୍ତାତି ୟତୋ ୟଂ ‘‘ଦୂରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସଦିସତ୍ତା ତସ୍ସ ୱସେନ ଦୂରେ ସନ୍ତିକଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ଦୂରତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ। ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ହେଟ୍ଠା ୟା ୱେଦନା ୟାୟ ୱେଦନାୟ ଦୂରେତି ୱୁତ୍ତା, ସା ଏୱ ତସ୍ସା କେନଚିପି ପରିୟାୟେନ ସନ୍ତିକେତି ନ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି । ସନ୍ତିକେତି ୱୁତ୍ତୱେଦନଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଭିନ୍ନେତି ଲୋଭସହଗତାଦିୱସେନ ୱିଭତ୍ତେ । ତତ୍ଥେୱାତି ‘‘ସନ୍ତିକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥେ ଏୱ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଅକୁସଲା ୱେଦନା ଅକୁସଲାୟ ୱେଦନାୟ ସନ୍ତିକେ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଅକୁସଲାୟ ୱେଦନାୟମେୱ ଲୋଭସହଗତାଦିୱସେନ ୱିଭତ୍ତାୟ ଦୂରଭାୱୋପି ଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପୀତି ।

ୟଦି ସନ୍ତିକତୋ ଦୂରଂ ଲବ୍ଭତି, ୟଦଗ୍ଗେନ ଦୂରଂ ଲବ୍ଭତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଦୂରତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉଦ୍ଧରିୟେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଦୂରତୋ ଚ ସନ୍ତିକଂ ନ ସକ୍କା ଉଦ୍ଧରିତୁ’’ନ୍ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଂ ସନ୍ତିକତୋ ଦୂରଂ ଲବ୍ଭତି, ୟଦିପି ତଂ ୱିସଭାଗଟ୍ଠେନ ଲବ୍ଭତି, ତଥାପି ୟଂ ତତ୍ଥ ସନ୍ତିକଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ସଭାଗଟ୍ଠେନେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ସନ୍ତିକତୋୱ ସନ୍ତିକଂ ଉଦ୍ଧଟଂ ସିୟାତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱିସଭାଗଟ୍ଠେନ ଦୂରତା, ସଭାଗଟ୍ଠେନ ଚ ସନ୍ତିକତା ଇଚ୍ଛିତା, ତସ୍ମା । ଲୋଭସହଗତାୟ ଦୋସସହଗତା ୱିସଭାଗତାୟ ଦୂରେ ସମାନା କଥଂ ସନ୍ତିକେ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନନୁ ତାସଂ ଅକୁସଲସଭାଗତା ଲବ୍ଭତେୱାତି ତତ୍ଥ ଉତ୍ତରମାହ ‘‘ୱିସଭାଗତା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଭେଦଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନ ପୱତ୍ତତୀତି ଭେଦଂ ୱିସେସଂ ଅସଦିସତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱ ପୱତ୍ତତି ୱିସଭାଗତା । ଦୂରତାୟାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତାୟ ଦୂରତାୟ ସଭାଗସ୍ସ ଅବ୍ୟାପକତ୍ତା ଦୂରତୋ ସନ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣଂ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ । ସତି ହି ସଭାଗବ୍ୟାପକତ୍ତେ ସିୟା ସନ୍ତିକତାତି ଦୂରତୋ ସନ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣଂ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋତି । ସଭାଗତାତି ସାମଞ୍ଞଂ । ଭେଦନ୍ତି ୱିସେସଂ । ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱାୱାତି ଅଭିବ୍ୟାପେତ୍ୱାୱ । ୱିସଭାଗବ୍ୟାପକତ୍ତା ସନ୍ତିକତାୟାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତୱିସଭାଗଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସନ୍ତିକତାୟ ସନ୍ତିକତୋ ଦୂରୁଦ୍ଧରଣଂ ସକ୍କା କାତୁଂ । ତମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ଅକୁସଲତା ହୀ’’ତିଆଦିନା ପାକଟଂ କରୋତି ।

ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୭.ତସ୍ସାପୀତି ସଞ୍ଞାୟପି । ତବ୍ବତ୍ଥୁକତ୍ତାତି ଚକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁକତ୍ତା । ପଟିଘୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିଘତୋ ୱିଜାନିତବ୍ବୋ ପଟିଘୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଉତ୍ତରପଦଲୋପଂ କତ୍ୱାତି ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ।

ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେ, ନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱଚନନ୍ତି ସଦ୍ଦୋ, ନାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଚନାଧୀନାତି ଗହେତବ୍ବତଂ ପତି ସଦ୍ଦାଧୀନା, ନାମାୟତ୍ତଗହଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ନାମରୂପଦୁକେ (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୧୦୧-୧୦୮) ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅଧିୱଚନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିପକାସକଂ ଞାପକଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିୱଚନା ୟଥା ଅରିସସୋତି । ତତୋଜୋତି ଅଧିୱଚନସଙ୍ଖାତତୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧତୋ ଜାତୋ । ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଫସ୍ସେପି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ଫସ୍ସୋୟେୱ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ନ କେୱଲଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଫସ୍ସେ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଫସ୍ସେପି ‘‘ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେ ୱଚନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତା ଅଧିୱଚନା’’ତିଆଦିୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ଇତୀତି ତସ୍ମା । ତେନ ପରିୟାୟେନାତି ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜପରିୟାୟେନ । ତତୋଜାପୀତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଫସ୍ସଜାତାପି । ଅଞ୍ଞପ୍ପକାରାସମ୍ଭୱତୋତି ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଜପରିୟାୟସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଆୱେଣିକଂ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଜତା । ପକାରନ୍ତରଂ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜତା ।

ୟଦିଏୱନ୍ତି ୟଦି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଫସ୍ସେହି ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ପରିୟାୟତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଚ ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋପି ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତା । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସଞ୍ଞାୱ କସ୍ମା ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ୱେଦନାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧାନଂ । ଅତ୍ଥୱସେନାତି ‘‘ୱଚନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତା ଅଧିୱଚନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱସେନ ଅନ୍ୱତ୍ଥତାୱସେନ । ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତମ୍ପି ନାମନ୍ତି ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତମ୍ପି ନାମଂ । ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ସଭାୱନିରୁତ୍ତି । ପୁବ୍ବେ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ସାଧାରଣୋପି ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜୱୋହାରୋ ରୁଳ୍ହିୱସେନ ସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ପୱତ୍ତୋତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ସୋ ତଦଞ୍ଞାରୂପକ୍ଖନ୍ଧସାଧାରଣୋ ସଞ୍ଞାୟ ନିୱେସିତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ରଜ୍ଜିତ୍ୱା ଓଲୋକନାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଓଲୋକନାଦି ୱିୟ ରଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୱନାଦିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଥାସୋତାୱଧାନାଦିନୋପି ରତ୍ତତାଦିୱିଜାନନନିମିତ୍ତତାସମ୍ଭୱତୋ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାସଞ୍ଞାୟ ପନ ପାକଟଭାୱଂ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଓଲୋକନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିସୟସମାଗମେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଓଲୋକନସ୍ସ ଅପାକଟଭାୱେ ରତ୍ତତାଦିୱିଜାନନଂ ନ ହୋତି, ପାକଟଭାୱେ ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପସାଦୱତ୍ଥୁକା ଏୱା’’ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତ’’ନ୍ତି ୟଂ ପୁବ୍ବେ ତେନ କଥିତଂ, କାୟେନ ୱା ପକାସିତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଞାତ’’ନ୍ତି ।

ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦.‘‘ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟାତିଏତ୍ଥା’’ତି ଇଦଂ ପଠମଂ ‘‘ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା’’ତି ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ଭୁମ୍ମୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ଥ ହି ପଧାନଂ ଦସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟାୱ ପଧାନଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୟଦି ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚୋଦେତି । ଇତରୋ ‘‘ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ପଧାନମେୱ ଦସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ନିୟମୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପରିମକୋଟିଗତଭାୱେନା’’ତିଆଦିନା ତଂ ପରିହରତି । ପଧାନସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନଂ । ପଧାନେ ହି ଦସ୍ସିତେ ଅପ୍ପଧାନମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତୀତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରା ପନ ତାୟ ଗହିତାୟ ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ୟଂ ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ଉପରିମକୋଟିୟମ୍ପି ଲବ୍ଭତି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ହେଟ୍ଠିମକୋଟି ହି ସବ୍ବବ୍ୟାପିକା’’ତି । ଦୁତିୟେ କରଣନିଦ୍ଦେସତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆଗତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ’’ତି ଆହ । ଆଗମନକିରିୟା ହି ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା କରଣଭାୱେନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାତି । ୟଥା ଚ ଆଗମନକିରିୟାୟ, ଏୱଂ ୱଚନକିରିୟାୟପି ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା କରଣଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରିମେପି ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଏକୂନପଞ୍ଞାସପ୍ପଭେଦେ’’ତି ଇଦଂ ଲୋକିୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ପାଳିଆଗତାନଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଉପରିମକୋଟିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେୱାପନକଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପରିମକୋଟିୟା ଗୟ୍ହମାନାୟ ‘‘ତେପଞ୍ଞାସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ପନ ‘‘ସତ୍ତପଞ୍ଞାସା’’ତି ।

ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

ସମୁଗ୍ଗମ-ପଦସ୍ସ ତତ୍ୱତୋ ପରିୟାୟତୋ ଚ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସଞ୍ଜାତିୟଂ ଆଦିଉପ୍ପତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ଭେଦତୋ ପନ ସମାୟୋଗେ ଉଗ୍ଗମନନ୍ତି । ତତ୍ଥ କେନ ସମାୟୋଗେ, କୁତୋ, କଥଞ୍ଚ ଉଗ୍ଗମନନ୍ତି ୱିଚାରଣାୟଂ ଆହ ‘‘ତଂତଂପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥେୱାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଏୱ । ତତ୍ଥ ହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିପୁଣ୍ଣା ସମୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଥାଧିଗତାନଂ ଅଧିଗତପ୍ପକାରାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିକାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଓପପାତିକସମୁଗ୍ଗମେନେୱ ଚେତ୍ଥ ସଂସେଦଜସମୁଗ୍ଗମୋପି ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନାନଂ ତଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ତତ୍ଥ ସଂସେଦଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଇତରେ ନ ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଇଦମେତେସଂ ନାନାକରଣଂ । ସୁଖୁମଜାତିୟଲୋମା ଏୱ କିର କେଚି ଏଳକା ହିମୱନ୍ତେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ଲୋମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଜାତିମନ୍ତଏଳକଲୋମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅତିସୁଖୁମତ୍ତା ତେସଂ ଲୋମାନଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଅଜପାକତିକେଳକାଦୀହି ସଙ୍କରରହିତାନଂ ତେସଂ ଏଳକୱିସେସାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେଳକସ୍ସ ଲୋମଂ ଜାତିଉଣ୍ଣା, ତମ୍ପି ତଙ୍ଖଣନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଗହିତସ୍ସାତି ଅପରେ । ଏୱଂସଣ୍ଠାନନ୍ତି ଜାତିଉଣ୍ଣଂସୁନୋ ପଗ୍ଘରିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗେ ଠିତତେଲବିନ୍ଦୁସଣ୍ଠାନଂ । ୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗୋତି ରୂପପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ସଣ୍ଠାନପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଚ ।

ସନ୍ତତିମୂଲାନୀତି ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ରୂପସନ୍ତତିୟା ମୂଲଭୂତାନି । ଅନେକିନ୍ଦ୍ରିୟସମାହାରଭାୱତୋତି ୟଥାରହଂ ଚକ୍ଖାଦିଅନେକିନ୍ଦ୍ରିୟସଙ୍ଘାତଭାୱତୋ । ପଧାନଙ୍ଗନ୍ତି ଉତ୍ତମଙ୍ଗଂ ସିରୋ ।

ନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣତଂ, ତଂତଂଖନ୍ଧେକଦେସସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମାୱଚରାନନ୍ତି କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ । ପରିହୀନାୟତନସ୍ସାତି ପରିହୀନସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦିଆୟତନସ୍ସ ୱସେନ । ତତ୍ଥ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଅନ୍ଧସ୍ସ ଚକ୍ଖୁଦସକୱସେନ, ବଧିରସ୍ସ ସୋତଦସକୱସେନ, ଅନ୍ଧବଧିରସ୍ସ ଉଭୟୱସେନ ସନ୍ତତିସୀସହାନି ୱେଦିତବ୍ବା। ନପୁଂସକସ୍ସ ପନ ଭାୱହାନି ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ତଥା ଅନ୍ଧବଧିରାଘାନକସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନୱସେନ । ତଂ ପନ ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ରୂପାୱଚରାନଂ ପନ ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁଜୀୱିତୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସନ୍ତତିସୀସାନୀତି ଇତରେସଂ ୱସେନ ସନ୍ତତିସୀସହାନି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତେସନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ । ୱତ୍ଥୁଭାୱେନାତି ୱିଚାରଣାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ । ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଦସ୍ସେତି । ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋତି ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୂ’’ତି ଅୟଂ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ । ଅଞ୍ଞଥାତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଅନଧିପ୍ପେତେ । ‘‘ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥେ’’ତି ଇଦଂ ୱିସୟାଦିଅତ୍ଥାନଂ ଇଧାସମ୍ଭୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟନ୍ତି ରୂପାରୂପଂ । ରୂପାରୂପସନ୍ତତିନ୍ତି ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକଂ ରୂପସନ୍ତତିଂ ଅରୂପସନ୍ତତିଞ୍ଚ । ‘‘ୱତ୍ଥୁ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣଂ ଏୱ, ନାପି ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସବ୍ବରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଦୁବ୍ବଲତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ତଦା ହୀ’’ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ରୂପଂ । ‘‘କମ୍ମକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ନ କମ୍ମଜତାମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ କମ୍ମଜସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅପତିଟ୍ଠିତତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତିପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତୋ ପରନ୍ତି ତତୋ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପରଂ । ସଦିସସନ୍ତାନେ ୟଥା ପତିଟ୍ଠିତଂ, ନ ତଥା ୱିସଦିସସନ୍ତାନେତି ଆହ ‘‘ସମାନସନ୍ତତିୟ’’ନ୍ତି ।

ଅଙ୍ଗଭାୱନ୍ତି କାରଣଭାୱଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସହାୟଭାୱ’’ନ୍ତି । ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତେସଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମାନଂ । ତଦାତି ଠିତିକ୍ଖଣେ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ରୂପୁପ୍ପାଦନମେୱ ନତ୍ଥି । ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ, ନ ଇତରତ୍ର । ତେନାହ ‘‘ୟଦା ଚ ରୂପୁପ୍ପାଦନଂ, ତଦା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତି ।

ୟେହାକାରେହୀତି ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାଦିଆକାରେହି । ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଫସ୍ସାଦୟୋ ଆହାରାଦିୱସେନ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ, କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୯) ।

ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ୱା କାରଣଭୂତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ । ତତୋ ପୁରିମତରେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟାତି ୟଥା ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ଆସନ୍ନେହି ପୁରିମତରେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପଂ ଭୱନ୍ତରେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେପି ୱଟ୍ଟମୂଲେତି ଅକାରଣଂ ୱଟ୍ଟମୂଲାୱୂପସମୋ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ରୂପୁପ୍ପାଦନେତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅରୂପସ୍ସାତି ଆରୁପ୍ପସ୍ସ ।

ଉତୁନାତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଉତୁନା । ସମୁଟ୍ଠିତେ ରୂପେତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ରୂପେ ସମୁଟ୍ଠିତେ ପଟିସନ୍ଧିଅନନ୍ତରଂ ପଠମଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକ୍ଖଣାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ସୋଳସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଆଦିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ, ସୋଳସମଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧକ୍ଖଣୋ ଚାତି ୱଦନ୍ତି, ରୂପସ୍ସେୱ ପନ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକ୍ଖଣା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଧରମାନକ୍ଖଣେ ଏୱାତି ତସ୍ସ ଉତୁନୋ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେ ଏୱ ୟଦି ଗହିତା, ‘‘ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ସୋଳସହେୱ ଚିତ୍ତେହି ତସ୍ସ ଧରମାନତାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଉତୁନୋ ଧରମାନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିରୋଧକ୍ଖଣୋ ଅଥ ଗହିତୋ, ‘‘ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସହିତେନ ଚ ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ଅଧିକସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ନିରୋଧକ୍ଖଣସ୍ସ ବହିକତତ୍ତା ।

ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକ୍ଖଣେସୁ ଗହିତେସୁ ଅଗ୍ଗହିତେସୁ ଚ ସୋଳସସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା, ତତୋ ଅଧିକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ଚ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ଠିତପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ଧରମାନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନେସୂତି ତସ୍ସ ଉତୁନୋ ଧରମାନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ସୋଳସସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ପଟିସନ୍ଧିପି ୟସ୍ମା ଗହିତା, ତସ୍ମା ଉତୁନୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ ଧରମାନକ୍ଖଣେ ଗହିତୋତିନିରୋଧକ୍ଖଣେ ଅଗ୍ଗହିତେ ‘‘ରୂପେ ଧରନ୍ତେୟେୱ ସୋଳସ ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତଂ ପନ ସତ୍ତରସମେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱକ୍ଖମାନା ଅଧିକସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ଅଧିପ୍ପେତା । ଗହିତେ ୱା ନିରୋଧକ୍ଖଣେ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ଅଧିପ୍ପେତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଧିକସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା’’ତି ଇଦଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ ଗହିତୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ଭୱଙ୍ଗାନି, ଆୱଜ୍ଜନଂ, ଦସ୍ସନଂ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ, ସନ୍ତୀରଣଂ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ, ପଞ୍ଚ ଜୱନାନି, ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣାନି, ଏକଂ ଚୁତିଚିତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଚଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତା ହୋନ୍ତି, ଅଥାୱସେସଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭), ତଥା ତଦାରମ୍ମଣପରିୟୋସାନାନି, ‘‘ଏକଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ, ତଦୱସାନେ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଟ୍ଠିତିକେ ଆରମ୍ମଣେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ଚ ୱକ୍ଖତି । ତସ୍ମା ରୂପସ୍ସ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତାୟପି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି । ତଥାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଚଲନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱାତି ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଓଜାୟ ସଭାୱସୁଖୁମତା ଉପାଦାରୂପଭାୱତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ମାତରା ଅଜ୍ଝୋହଟା ଓଜା ବାହିରବ୍ଭଞ୍ଜନଂ ୱିୟ ଗବ୍ଭମଲ୍ଲିନା ତସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନରୂପପୱେଣିୟା ଓଜାୟ ୱିୟ ସେସତିସନ୍ତତିଓଜାୟ ରୂପୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଉଦରିୟେ ଓଜା ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ଉପାଦିନ୍ନକଟ୍ଠାନେ ଏୱ ପନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ରସହରଣୀହି ଗନ୍ତ୍ୱା କାୟାନୁସଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚିତ୍ତଞ୍ଚେୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପଟିୟୋଗୀନଂ କମ୍ମମେୱ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି, ନ ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ଗଣ୍ହାତି ‘ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧) ୱିୟ, ନ କମ୍ମଚେତନଂ ୱିୟ ଏକଧମ୍ମମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୟଥା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ହେତୁଆଦୟୋ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ସମୁଟ୍ଠାପକାୱ, ଏୱଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପରିହାରଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

ରୂପସ୍ସାତି ରୂପକ୍ଖଣସ୍ସ, ରୂପସ୍ସ ୱା ଅଦ୍ଧୁନୋ । ନୟଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଏୱ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ପାତୁଭାୱୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ତତୋ ପରମ୍ପି ରୂପାରୂପାନଂ ସହୁପ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ’’ତି । ୟଥା ଚ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଏୱା’’ତି ନିୟମୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ‘‘ଏକକ୍ଖଣେ ଏୱ ପାତୁଭାୱୋ’’ତିପି ନିୟମୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଂଦୀପନତ୍ଥମେୱାତି ଅସମାନକାଲତାଦୀପନତ୍ଥମେୱ, ନ ସହୁପ୍ପାଦଦୀପନତ୍ଥଂ । ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦକଥା ହି ଅୟନ୍ତି ।

ୟଦି ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଫଲପତ୍ତାନି, ଏୱଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ୟଦି ଦନ୍ଧଲହୁପରିୱତ୍ତିନୋ । ଅସମାନଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅତୁଲ୍ୟକାଲତ୍ତା । ନିଚ୍ଛିଦ୍ଦେସୂତି ନିବ୍ବିୱରେସୁ । ତେନ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଏୱ ୱିଭାୱେତି । ଅୟନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦକଥା । ଚିତ୍ତଜରୂପାଦୀନଂ ନ ତଥା ନିରନ୍ତରଭାୱେନ ପୱତ୍ତି, ୟଥା କମ୍ମଜରୂପାନନ୍ତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଜରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି । କମ୍ମଜରୂପାନଂ ୱା ଇତରେସଂ ମୂଲଭାୱତୋ ପଧାନନ୍ତି ‘‘କମ୍ମଜରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକତ୍ତା ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝତାୟ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ନିବ୍ବାନପଟିଭାଗତା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଦେ ପଦଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱାତି ଲକୁଣ୍ଡକପାଦତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅକ୍କନ୍ତପଦସମୀପେ ପଦଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ୟୋ ହି ସୀଘପଦୱିକ୍କମୋ ଲକୁଣ୍ଡକପାଦୋ, ସୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଲହୁଂ ଲହୁଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସହେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ରୂପଂ କମ୍ମଜମିଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଉତୁଜଂ ପନ ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ପୱତ୍ତତି ଏୱ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ରୂପସ୍ସ ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣା, ଅରୂପସ୍ସ ତତୋ ଏକଭାଗୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨୦ ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଦ୍ଧାନପ୍ପକାରଂ ।

ଏକୁପ୍ପାଦତୋତି ସମାନୁପ୍ପାଦତୋ । ସମାନତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଏକ-ସଦ୍ଦୋ । ଏକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାକାରୋତି ଏକୋ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସିତବ୍ବାକାରୋ । ଏୱଞ୍ହି ସୋଳସାକାରା ସିୟୁଂ, ଇତରଥା ୱୀସତି, ତତୋ ଅଧିକା ୱା ଏତେ ଆକାରା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜସ୍ସ । ହେଟ୍ଠା ସୋଳସକେତି ପରିୟୋସାନସୋଳସକସ୍ସ ଅନନ୍ତରାତୀତସୋଳସକେ । ପଚ୍ଛିମସ୍ସାତି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ । ନାନାନିରୋଧଭାୱଂ ୱିୟ ଏକୁପ୍ପାଦଭାୱମ୍ପି ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜସ୍ସ ଠପନେ କାରଣଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ପନା’’ତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି । ‘‘ସବ୍ବମ୍ପୀ’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି । ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ନାନୁପ୍ପାଦଂ ଏକନିରୋଧଂ । ଗହେତବ୍ବଂ ଏକୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧଂ । ଉଭୟମ୍ପି ତଦା ନତ୍ଥି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ’’ତି । ତତୋ ପୁବ୍ବେତି ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜରୂପୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଓରଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଏକୁପ୍ପାଦତା, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନାନାନିରୋଧତା ଚ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁଉପ୍ପନ୍ନରୂପାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା’’ତି । ତେନାତି ରୂପେନ । ‘‘ସଙ୍ଖଲିକସ୍ସ ୱିୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ’’ତି ଏତେନ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନସମ୍ବନ୍ଧୋ ଇଧ ‘‘ପୱେଣୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପୱେଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ । ନ ହି ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନରୂପଧମ୍ମେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ପନ ଗହଣେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସାୱ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଏକୂନପଞ୍ଞାସକମ୍ମଜିୟୱଚନଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା’’ତି ।

ସୁଦୀପନତ୍ତାତି ସୁଖଦୀପନତ୍ତା, ନୟଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଦୀପନତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଏତେନ ହି ନୟେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ରୂପଂ । ତେନାତି ରୂପେନ । ଉଭୟତ୍ଥାତି ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜରୂପପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଚ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ତସ୍ସାତି ରୂପସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜରୂପପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝନକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ତତୋ ପୁରେତରପ୍ପୱତ୍ତଂ ରୂପଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତୁସନ୍ତତିକରୂପେନାତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଗହଗମନଦସ୍ସନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ନାନୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧତାଦୀପନେ । ଠିତିକ୍ଖଣେତି ଅରୂପସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଚ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଚ ଅରୂପସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଅଦସ୍ସିତସ୍ସାତି ୟଥା ଏୱ ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅଦସ୍ସିତସ୍ସ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମକମ୍ମଜେନ ଦୀପନାୟଂ ସମତିଂସକମ୍ମଜରୂପଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମତିଂସ…ପେ॰… ୟୋଜିତ’’ନ୍ତି । ତତୋ କମ୍ମତୋ ଜାତା ତଂକମ୍ମଜା, ତେସୁ । ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ, ଜୀୱିତଞ୍ଚ ତଂ ସଙ୍ଖାରୋ ଚାତି ଜୀୱିତସଙ୍ଖାରୋ, ଆୟୁ । ଜୀୱିତେନ ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି ଜୀୱିତସଙ୍ଖାରା, ଉସ୍ମାଦୟୋ ।

ଅଞ୍ଞସ୍ସଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତତୋ ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ, ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଇଦଂ ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତମ୍ପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମାତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ପାଳି ପୱତ୍ତା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କମ୍ମଜରୂପନ୍ତି ସା ତାୟ କେନ କାରଣେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୁ…ପେ॰… ଭୱିତବ୍ବତ୍ତା’’ତି, ନିପ୍ଫନ୍ନସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟୋ ଚାୟଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ…ପେ॰… କମ୍ମାଦିସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସାପି ଅୟମେୱ ଖଣନିୟମୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬ ପକିଣ୍ଣକକଥା) । ଏତେହୀତି ୟଥାନୀତୋ ୟମକପାଠୋ, ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ’’ତିଆଦିକୋ ଅଟ୍ଠକଥାପଦେସୋତି ଏତେହି। ନତ୍ଥିୟେୱ ଏକୁପ୍ପାଦଏକନିରୋଧଦୀପନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତରସମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦି ।

ପୁନ ‘‘ଏତେହୀ’’ତି ଇମିନା ଏକୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧନାନୁପ୍ପାଦଏକନିରୋଧଦୀପନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥାପଦେସା ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଉଭୟତ୍ଥାପି ୱା ଏତେହି ଆଚରିୟେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟୋ ଭାଗୋ, ତେନ ଅଧିକା ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ତତିୟ…ପେ॰… ୟୁକତା ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତିୟ ଭାଗୋତି ଚ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପାଦାୟ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟସ୍ମିଂ ଏକାଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତା, ଅୱସେସପଞ୍ଚଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ, ୟସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତା, ଅୱସେସଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଉଭୟଞ୍ଚେତଂ ୟଥାକ୍କମଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚ ଆପାଥଗତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ଖୋ ପନେୱଂ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହି ସକ୍କା’’ତିଆଦିମାହ । ପଞ୍ଚଦସାତି ଅତିରେକପଞ୍ଚଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ୟତ୍ଥ ଖଣେକଦେସଂ ଅଗ୍ଗହିତନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତମେୱ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ତାୱ ନ ରୂପଂ ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂ, ନାପି ତତିୟଭାଗାଧିକସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂ, ଅଥ ଖୋ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକମେୱାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ରୂପମେୱ ସମାନେପି ଅନିଚ୍ଚସଙ୍ଖତାଦିଭାୱେ ଚିରାୟୁକଂ ଜାତନ୍ତି ? ଦନ୍ଧପରିୱତ୍ତିଭାୱତୋ । ଅରୂପଧମ୍ମା ହି ସାରମ୍ମଣା ଚିତ୍ତପୁବ୍ବଙ୍ଗମା, ତେ ୟଥାବଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତଦତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ଲହୁପରିୱତ୍ତିନୋ । ତେନାହ ଭଗୱା, ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ, ୟଦିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮) । ରୂପଧମ୍ମା ପନ ଅନାରମ୍ମଣା, ତେ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅରୂପଧମ୍ମେହି ୱିଭାୱେତବ୍ବା । ସା ଚ ନେସଂ ୱୋହାରାନୁଗୁଣା ୱିଭାୱେତବ୍ବତା ଅତ୍ତନୋ ଦନ୍ଧପରିୱତ୍ତିତାୟ, ତେସଞ୍ଚ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ସୋଳସହି ସତ୍ତରସହି ୱା ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେହି ନିପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ରୂପମେୱେତ୍ଥ ଚିରାୟୁକଂ ଜାତଂ । କିଞ୍ଚ – ଲହୁୱିଞ୍ଞାଣୱିସୟସନ୍ତତିମତ୍ତାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ଆରମ୍ମଣୂପଲଦ୍ଧିମତ୍ତଭାୱତୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତା, ଦନ୍ଧମହାଭୂତପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ପନ ରୂପସ୍ସ ଦନ୍ଧପରିୱତ୍ତିତା । ନାନାଧାତୂସୁ ତଥାଗତସ୍ସେୱ ୟଥାଭୂତଞାଣଂ, ତେନ ଚ ରୂପମେୱ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ତସ୍ସେୱାତି ନ ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚସଙ୍ଖତାଦିଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ରୂପାରୂପଂ ସମାନାୟୁକଂ ପରିକପ୍ପେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ରୂପମେୱ ଚିରାୟୁକନ୍ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ୟଥା ଚ ରୂପସ୍ସ ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା, ତତିୟଭାଗାଧିକସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତା ୱା ନ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟ୍ୱାୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ଠିତିକ୍ଖଣମେୱ ତାୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ଚେତ୍ଥ…ପେ॰… ୱିଚାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟମକେ ଉପ୍ପନ୍ନଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୱାରାଦିପାଳିଂ ଆହରନ୍ତୋ ‘‘ଚିତ୍ତୟମକେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନେତି ଉଭୟମ୍ପି ୟମକପଦଂ ଅହାପେତ୍ୱା କତୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଅନାଗତଞ୍ଚାତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଚ ଚିତ୍ତଂ, ଅନାଗତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଦ୍ଧଂ, ନିରୁଜ୍ଝମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଠିତିକ୍ଖଣାଭାୱଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଦୀପେତୀତି ଉପ୍ପନ୍ନଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୱାରାଦୀସୁ ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ’’ତି ଅୱଚନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ବୋଧେତି । ନ ହି ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅଭିଧମ୍ମେ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ଦିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ କେୱଲମଭିଧମ୍ମେ ଅୱଚନମେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣାଭାୱଜୋତକଂ, ଅପିଚ ଖୋ ସୁତ୍ତନ୍ତପାଳିପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁତ୍ତେସୁପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନାମ ପୁବ୍ବାପରୱିସେସୋ । ଖଣଦ୍ୱୟସମଙ୍ଗିଂ ଠିତନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଠିତଭାୱମାହ । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପନ ସନ୍ତାନେୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ‘‘ୟଥାଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କିଂ ତଥାଭୂତୋୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞଥାଭୂତୋ ? ୟଦି ତଥାଭୂତୋୱ ଭିଜ୍ଜତି, ନ ଜରତାୟ ସମ୍ଭୱୋ । ଅଥ ଅଞ୍ଞଥାଭୂତୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଏୱ ସୋତି ସବ୍ବଥାପି ଠିତିକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱୋୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଏକଧମ୍ମାଧାରଭାୱେପି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ଅଞ୍ଞୋୱ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ନିରୋଧକ୍ଖଣୋ । ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥଞ୍ହି ଉପାଦାୟ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ, ନିରୋଧାୱତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟ ନିରୋଧକ୍ଖଣୋ । ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥାୟ ଚ ଭିନ୍ନା ନିରୋଧାୱତ୍ଥାତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ସଭାୱଧମ୍ମେ ୟଥା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞୋୱ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ନିରୋଧାୱତ୍ଥାୟ ୱିୟ ନିରୋଧାଭିମୁଖାୱତ୍ଥାୟପି ଭୱିତବ୍ବଂ । ସା ଠିତି, ଜରତା ଚାତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପାଳିୟଂ ଠିତିକ୍ଖଣୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ପାଳି ଗତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାପି ହି କଦାଚି ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ‘‘ଉପଚୟୋ, ସନ୍ତତୀ’’ତି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦେସିତୋ । ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକାଦିଦେସନା ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବା ।

‘‘ୟସ୍ସୱା ପନା’’ତିଆଦି ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ । ତସ୍ସ ‘‘ନୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ନିରୋଧକ୍ଖଣୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ନୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ । ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧକ୍ଖଣେ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତୟିଦମକାରଣଂ । ଅରୂପଲୋକଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ୱା ‘‘ନୋ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଅୟଞ୍ହି ୟମକଦେସନାୟ ପକତି, ୟଦିଦଂ ୟଥାସମ୍ଭୱୟୋଜନା । ଏତେନ ‘‘ନ ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟେନ ୟଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତେନ ୟଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକତପ୍ପଟିବଦ୍ଧରୂପସଙ୍ଖାତଂ, ତସ୍ସ ତଦା ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ‘‘ନୋ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ନ ସବ୍ବସ୍ସ ।

ସହୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧୱଚନତୋତି ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୭୯) ଏୱଂ ସହୁପ୍ପାଦସହନିରୋଧୱଚନତୋ । ତେନ ୱଚନେନାତି ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିୱଚନେନ । ଅଞ୍ଞରୂପାନନ୍ତି କମ୍ମଉତୁଆହାରଜରୂପାନଂ । ସହୁପ୍ପାଦସହନିରୋଧାଦିକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସହୁପ୍ପାଦସହନିରୋଧଅନନୁଞ୍ଞାତନାନୁପ୍ପାଦନାନାନିରୋଧଅନିୱାରିତଅବ୍ୟାକତଭାୱାନଂ କମ୍ମଜାଦୀନନ୍ତି । ଏତେନାତି ‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକେନ (ୟମ॰ ୩.ଧମ୍ମୟମକ.୧୬୩) ପାଠେନ, ‘‘ନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱା’’ତି ୟୁତ୍ତିୱଚନେନ ଚ । ୟମକପାଳିଅନୁସ୍ସରଣେତି ୟଥାଦସ୍ସିତଚିତ୍ତୟମକପାଳିୟା ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଅନୁସ୍ସରଣେ ୱିଜ୍ଜମାନେ । ଭିଜ୍ଜମାନତାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିଜ୍ଜମାନତା ନାମ ନିରୁଜ୍ଝମାନତା ଠିତିୟା ଅଭାୱତୋ । ସହାୟଭାୱଂ ନାପି ଗଚ୍ଛତି ନିସ୍ସୟତ୍ଥିଭାୱାଦିନା ପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱତୋ । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏୱ ହି ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ବଲୱତା । ଏୱଞ୍ଚ ସତୀତି ଏୱଞ୍ଚ ଉତୁନାପି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନେ ସତି । ତଂଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଖଣେ, ଖଣଦ୍ୱୟେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାତି ଅତିଲହୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନେୱ । ଅଥ ୱା ତେନେୱାତି ଦନ୍ଧପରିୱତ୍ତିକତାୟ ରୂପସ୍ସ ସକଲଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଭାୱେନେୱ । ତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ସହଜାତରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଚିତ୍ତଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି । ତଦନନ୍ତରନ୍ତି ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ । ତନ୍ତି ରୂପଂ । ତଦନନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସହୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱନ୍ତି ୟଦି ସକଲଂ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ହୋତି, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏୱ ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାରମ୍ଭୋତି ଆହ ‘‘ନ, ଚିତ୍ତନିରୋଧକ୍ଖଣେ ରୂପୁପ୍ପାଦାରମ୍ଭାଭାୱତୋ’’ତି । ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ଅତ୍ତନା ସହୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତସ୍ସ ଖଣେ । ତନ୍ତି ରୂପଂ । ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚନ୍ତି ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଞ୍ଚ । ଠିତିପ୍ପତ୍ତିୱିସେସାଲାଭନ୍ତି ଠିତିପ୍ପତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ ୟୋ ୱିସେସୋ, ତସ୍ସ ଅଲାଭଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ୟେନ ସହୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱା’’ତି ଇଦଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଂ ୟସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୂରେ ଠିତମ୍ପି ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ତତୋ ପରଂ…ପେ॰… ଏତେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ’’ତି । ତସ୍ମା ‘‘ତତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ତଂସଦ୍ଦେନ ଚୁତିଂ ପଚ୍ଚାମସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୁତିତୋ ପରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ନତ୍ଥୀତିକତ୍ୱାତି ୟଦିପି ୟଥା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧତା ରୂପାନଂ ଅରୂପେହି, ଅରୂପାନଞ୍ଚ ରୂପେହି ନତ୍ଥି । ୟଥା ଚ ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଅତ୍ଥେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପକାରସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ‘‘ତୟୋ ପକାରେ ଆହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ତେସଂୟେୱ ରୂପାନଂ କାୟୱିକାରୋ’’ତିଆଦିନା ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାନଂ ୱିକାରାଦିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବଂ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନଂ ସଙ୍ଖତମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନତାପରିୟାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ପାତୁଭାୱୱିଦ୍ଧଂସଭାୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱା । ‘‘ଅୟଂ ଦତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୂ’’ତିଆଦିନା ନାମକରଣଂ ନାମଗ୍ଗହଣଂ । ସମାପଜ୍ଜନଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସମଥୱିପସ୍ସନାନୁକ୍କମେନ ନାମକାୟସ୍ସ ନିରୋଧମେୱ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସତ୍ତକସିଣାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞାପନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନିପ୍ଫାଦିୟମାନୋତି ସାଧିୟମାନୋ ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କମାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା

ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମାଦୀସୁ ଦେସନାକ୍କମୋପି ଲବ୍ଭତେୱାତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନାତିଆଦିକୋ ଦେସନାକ୍କମୋୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପୁବ୍ବୁକ୍କଂସତୋତି ଦାନସୀଲକାମାଦୀନୱାଦିଦସ୍ସନନେକ୍ଖମ୍ମକଥାନଂ ଅନୁକ୍କମେନ ଉକ୍କଟ୍ଠଭାୱତୋ କଥାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୁକ୍କଂସତା ୱୁତ୍ତା । ତେନ ଉକ୍କଂସକ୍କମୋ ନାମାୟଂ ୱିସୁଂ କମୋତି ଦସ୍ସେତି । ତଥାପି ଦାନାଦୀନଂ ଦେସନାକ୍କମାୱରୋଧନେ କାରଣମାହ ‘‘ଉପ୍ପତ୍ତିଆଦିୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପହାନପଟିପତ୍ତିଭୂମିକ୍କମେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଚକ୍ଖୁଆଦୀନମ୍ପି ୱିସୟଭୂତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଞ୍ଚରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରତା ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଏକଦେସେନା’’ତିଆଦି । ଏକଦେସେନାତି ବାହିରୋଳାରିକାୟତନେହି । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ୟଂ ୱେଦୟତି, ତଂ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ତଂସଭାୱତାନିୱତ୍ତନତ୍ଥନ୍ତି ଅନାସୱଧମ୍ମସଭାୱତାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ । ଅନାସୱା ଖନ୍ଧେସ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ସାସୱାନମ୍ପି ଖନ୍ଧେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନନୁ ଚ ଅନାସୱଧମ୍ମୋ ଖନ୍ଧେସୁ ଅୱୁତ୍ତୋପି ଅତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ଖନ୍ଧାଧିକାରେ ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ ଅନାସୱା ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ନାୟଂ ଦୋସୋ ।

ୟଥା ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱିସେସତୋ ତଦନୁଗୁଣୱୁତ୍ତିତାୟ ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣସଭାୱାତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ସମୱରୁଦ୍ଧା, ନ ଏୱଂ ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣାନୀତି ରୂପଧମ୍ମା ୱିୟ ତାନି ୱିସୁଂ ଖନ୍ଧଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଏତେନ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ୱିସୁଂ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଫୁସନାଦୟୋ ପନା’’ତିଆଦି । ଇତିଆଦୀନଞ୍ଚ ସୁତ୍ତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ରୂପେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତି ରୂପଂ ଉପାଦାୟ ରୂପଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସଂୟୋଜନାଭିନିୱେସୱିନିବନ୍ଧା । ୱେଦନାୟ…ପେ॰… ସଞ୍ଞାୟ… ସଙ୍ଖାରେସୁ… ୱିଞ୍ଞାଣେ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପାଦାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସଂୟୋଜନାଭିନିୱେସୱିନିବନ୍ଧା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫୮), ତଥା ‘‘ଅହଂ ରୂପଂ, ମମ ରୂପନ୍ତି ପରିୟୁଟ୍ଠଟ୍ଠାୟୀ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧) ଚ ଏୱମାଦୀନଂ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତେନାତି ଅତ୍ତନା ଦସ୍ସିତସୁତ୍ତେନ । ୱକ୍ଖମାନସୁତ୍ତୱସେନ ଚାତି ‘‘ରୂପେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତୀ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ । ‘‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ଏତେନ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାପି ଦିଟ୍ଠି ଖନ୍ଧେ ଏୱ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣାତି ଦସ୍ସେତି ।

ୱେଦନାକାରଣାୟାତି ୱେଦନାୟାତନାୟ । ଛାଦାପନତୋତି ରୋଚାପନତୋ । ବାହୁଲ୍ଲେନାତି ବହୁଲଭାୱେନ । ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ହି ବାହୁଲ୍ଲପ୍ପୱତ୍ତିକା, ନ ଇତରେ ।

ପୁଟଂ କତ୍ୱାତି ଚ ଛତ୍ତସଦିସଂ ପୁଟଂ ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା । ୱତ୍ଥୁମ୍ହୀତି ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୁମ୍ହି । ୱଟ୍ଟଗତୱେଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ। ସା ହି ଇଧ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱେ ଠିତା । ଊନେହୀତି ୱତ୍ଥୁନା, କିଲେସେହି ଚ ଊନେହି ।

ମାୟାୟାତି ଇନ୍ଦଜାଲାଦିମାୟାୟ ପୟୋଗୋ ମାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ମାୟାୟ ଦସ୍ସିତଂ ରୂପଂ ‘ମାୟା’ତି ଆହା’’ତି । ୱତ୍ଥୁଭାୱାଦିତୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆରମ୍ମଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କତ୍ଥଚୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ । କୋଚି ୱିସେସୋତି ଅସୁଭାଦିକୋୱ ।

ତସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପସ୍ସ । ୟସ୍ସ କାମରାଗପ୍ପହାନମୁଖେନ ସବ୍ବରାଗପ୍ପହାନଂ ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କାମରାଗମୁଖେନ ୱା ସବ୍ବଲୋଭପ୍ପହାନଂ ୱଦତୀ’’ତି । ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱେଦନାୟ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହନ୍ତୋ ତସ୍ସା ସମୁଦୟଭୂତେ ଫସ୍ସେପି ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି । ପରିଞ୍ଞତ୍ତୟସ୍ସ ୟୋଜନା ପାକଟା ଏୱ ।

ତତୋତି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନସୁଖୱିନାସନାନଂ ଅଦସ୍ସନତୋ । ଭିନ୍ଦତୀତି ୱିନାସେତି । ତନ୍ତି ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରଂ ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାହି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ତୀରେତି ।

ତଂ ପଜହନ୍ତୋତି ଅୱିଜ୍ଜଂ ପଜହନ୍ତୋ । ପରାମଟ୍ଠନ୍ତି ପରାମାସସଙ୍ଖାତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗହିତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ଉପାଦିୟତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ତଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି, ଅନଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିସୁତ୍ତପଦେହି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୬) ଦୀପେତବ୍ବୋ ।

କମାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୩୪.ତଂୱତ୍ୱାତି ତଂ ଭୂମିୱସେନ ଜାନିତବ୍ବତଂ ‘‘ସବ୍ବାପି ଚତୁଭୂମିକୱେଦନା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ୱା । ସମ୍ପୟୁତ୍ତତୋ ଦସ୍ସିତତାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହେତୁଜାତିଭୂମିଇନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁସମ୍ଫସ୍ସଜଭେଦତୋ ଦସ୍ସିତତଂ ଅନୱସେସତୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ୟଦିପି ତଂ-ସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞତୋ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ, ତଥାପି ଅନନ୍ତରମେୱ ପଚ୍ଚାମସିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ ଇତରତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୱତୋତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠ…ପେ॰… ୟୋଜନା’’ତି । ‘‘ଅଟ୍ଠୱିଧତ୍ତାଭାୱତୋ’’ତି ଇମିନା ତଂ ଅସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପୂରଣତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ଅପୁବ୍ବତାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗହଣୱଡ୍ଢନୱସେନାତି ଗହଣସ୍ସ ୱଡ୍ଢନୱସେନ । ଗହଣନ୍ତି ଚେତ୍ଥ କଥନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ କଥନଂ । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଗହିତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗହଣଂ ୱଡ୍ଢନ’’ନ୍ତି, ତତୋ ଏୱ ଚ ‘‘ପୁରିମଗହିତେ ଅଞ୍ଞୁପଚୟୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱଡ୍ଢନସଦ୍ଦୋ ଛେଦନତ୍ଥୋ’’ତି ଇଦଂ ୟଥା ଅସିୱା ‘‘ସିୱା’’ତି, ଦିଟ୍ଠଞ୍ଚ ‘‘ଅଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନୟନୀହରଣନ୍ତି ନୀୟତୀତି ନୟୋ, ଦେସନା, ତସ୍ସ ନୀହରଣଂ ପୱତ୍ତନଂ । ୱଡ୍ଢନକନୟୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱଡ୍ଢନକୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଦେସନାନୟୋ । ଅଞ୍ଞେ ଭେଦାତି ଏକୱିଧଚତୁବ୍ବିଧାଦୟୋ ଭେଦା । ୟଦି ଅୱିସିଟ୍ଠା, କସ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ତଥାପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦଜନନତ୍ଥନ୍ତି ଧମ୍ମୱିସୟାୟ ପଭେଦଗତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥଂ, ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମୱିଭାଗତାୟ ସମ୍ମସନୱାରସ୍ସ ୱିସୟଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକେକସ୍ସ ୱାରସ୍ସ ଗହିତସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଭାୱତୋ’’ତି । ଇତରେପି ଭେଦା ୱୁତ୍ତାତି ଦୁୱିଧତିୱିଧଭେଦାନଂ ୟଂ ନାନତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ ଇତରେ ଭେଦା ଅନାନତ୍ତାପି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣତୋ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଭେଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପେକ୍ଖତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ତେସଂ ୱିସିଟ୍ଠତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ୟଥା ଦୁକମୂଲକାଦୀସୁ ଭେଦା ଗଣନାନୁପୁବ୍ବିୟା ପୱତ୍ତା ପଭେଦନ୍ତରାପେକ୍ଖା, ନ ଏୱମେତେ । ଏତେ ପନ ସତ୍ତୱିଧାଦିଭେଦା ପଭେଦନ୍ତରନିରପେକ୍ଖା କେୱଲଂ ବହୁୱିଧଭାୱସାମଞ୍ଞେନେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଞ୍ଞପ୍ପଭେଦନିରପେକ୍ଖା’’ତିଆଦିନା । ଦୁକତିକପଦତ୍ଥାନଂ ୟଥାରହଂ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବାପେକ୍ଖକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥା ଦୁକେ ଠପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ତିକା ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିତ୍ତା ନାମ ଜାତା, ଏୱଂ ତିକଦୁକପଦତ୍ଥାନଂ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବାପେକ୍ଖକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକେ ୱତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେସୁପି ତିକେସୁ ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପରତୋ…ପେ॰… ୟୋଜିତତ୍ତା’’ତି ।

ସମାନୱୀଥିୟନ୍ତି ଏକୱୀଥିୟଂ । ଚକ୍ଖୁସଙ୍ଘଟ୍ଟନାୟାତି ଚକ୍ଖୁରୂପପଟିଘାତେନ । ସୋତି ଚକ୍ଖୁରୂପପଟିଘାତୋ । ତଦୁପ୍ପାଦିକାତି ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପାଦିକା । ସାତି ଆୱଜ୍ଜନୱେଦନା । ନନୁ ଚ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟୋ ଫସ୍ସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାତି ? ନ, ୱେଦନାସୀସେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଗହିତତ୍ତାତି । ତପ୍ପୟୋଜନତ୍ତାତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପୟୋଜନତ୍ତା । ପୟୋଜୟତୀତି ପୟୋଜନଂ, ଫଲଂ ।

ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରାନଂ ୱିପାକାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେ ହି ଇଧ ଅଗ୍ଗହିତା । ତେନେୱାହ ‘‘ତେସଂ ସୟମେୱ ମନୋଦ୍ୱାରଭୂତତ୍ତା’’ତିଆଦି । ତତୋତି ଭୱଙ୍ଗତୋ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାଦିକୁସଲାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁରିମେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସୋତସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା, ଦୁତିୟେନ ଅକୁସଲାଦୟୋ । ‘‘କାମାୱଚରଅଟ୍ଠକୁସଲଚିତ୍ତୱସେନା’’ତିଆଦିନା କୁସଲାବ୍ୟାକତାନମ୍ପି କାମାୱଚରାନଂୟେୱ ୟୋଜିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାନୱୀଥିୟଂ ଲବ୍ଭମାନତାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା’’ତି । ୱେଦନାପୀତିସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକୱଜ୍ଜାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ତିକାନଂ ୱସେନ ଏକୂନୱୀସତିଚତୁୱୀସତିକା। ୟଦି ଅସମାନୱୀଥିୟମ୍ପି କୁସଲାଦୀନଂ ଲବ୍ଭମାନତା ୟୋଜେତବ୍ବା, ଅଥ କସ୍ମା ସମାନୱୀଥିୟଂୟେୱ ୟୋଜିତାତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତେନେୱାତି ଅସମାନୱୀଥିୟଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ।

ଚିତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚିତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତସୀସେନ ୱେଦନାୟ କଥନଂ । ତିକଭୂମିୱସେନାତି କୁସଲତ୍ତିକାଦିତିକୱସେନ, କାମାୱଚରାଦିଭୂମିୱସେନ ଚ । ଦ୍ୱାରତିକୱସେନାତି ଚକ୍ଖାଦିଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରୱସେନ, କୁସଲତ୍ତିକାଦିତିକୱସେନ ଚ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ଦୀପେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିସେସାଭାୱତୋ ସତ୍ତୱିଧଭେଦାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି । ନ ଚ ଦ୍ୱାରଂ ଅନାମଟ୍ଠନ୍ତି ୟୋଜନା । ତେନ ସତ୍ତୱିଧଭେଦତୋ ତିଂସୱିଧଭେଦେ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦିପି ଉଭୟତ୍ଥ ଭୂମିୟୋ ଆଗତା, ରୂପାୱଚରାଦିଭୂମିଆମସନେନ ପନ ଅସମାନୱୀଥିୟଂ ଲବ୍ଭମାନତା ଦସ୍ସିତାତି ଆହ ‘‘ଅତିବ୍ୟତ୍ତା ଚ ଏତ୍ଥ ସମାନାସମାନୱୀଥୀସୁ ଲବ୍ଭମାନତା’’ତି । ସୁଖଦୀପନାନି ହୋନ୍ତି ଦ୍ୱାରଭୂମିଆମସନମୁଖେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ନ ଭୂମିୟୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଠପିତାତି କଥେତବ୍ବଭାୱେନ ଭୂମିୟୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନ ଠପିତା, ଭୂମିୱିଭାଗେନ ନ କଥିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବରହିତାତି ଦ୍ୱାରଭୂମୀନଂ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଆକଙ୍ଖିତବ୍ବଦ୍ୱାରାଦିୱିସେସରହିତା ।

‘‘ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପରିୟାୟତୋ ଚ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିଦସ୍ସନମୁଖେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଉପନିସ୍ସୟକୋଟିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟାନନ୍ତି ୱେଦନାୟ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ । ଦସ୍ସନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଦିସ୍ୱା ୱା ଗହଣଂ । ଉପନିସ୍ସୟନ୍ତଭାୱେନାତି ଲାମକୂପନିସ୍ସୟଭାୱେନ । ୟଦି ଘାୟନାଦୀନି ଉପନିସ୍ସୟୋ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ପକତୂପନିସ୍ସୟାନେୱ ସିୟୁଂ । ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ଚ ନାନାୱୀଥିୟଂୟେୱାତି ତଦଲାଭୱଚନଂ ଇଧ ନାନାୱୀଥିଜୋତକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଘାନାଦିଦ୍ୱାରେସୂ’’ତିଆଦିନା । କସିଣପରିକମ୍ମାଦୀନନ୍ତି କସିଣପରିକମ୍ମସମାପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନୱିପସ୍ସନାୱଡ୍ଢନାଦୀନଂ । ତଦଲାଭୋତି ଉପନିସ୍ସୟାଲାଭୋ, ସୋ ଚ ଘାୟନାଦୀହି ପରେସଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ଜାନିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଅନ୍ତିମଭୱିକବୋଧିସତ୍ତାଦୀନଂ ସୱନେନ ୱିନା ତଂଫୁସନଂ ସିୟା ମୂଲୂପନିସ୍ସୟୋତି ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟୋତି ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟୋ । ତେନାତି ‘‘ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ । ତଦୁପନିସ୍ସୟନ୍ତି ତତୋ ପରଂ ଉପ୍ପନ୍ନକସିଣରୂପଦସ୍ସନାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତଂ ।

ଥାମଗମନଂ ନାମ କାମରାଗାଦୀନଂୟେୱ ଆୱେଣିକୋ ସଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପହୀନକାମରାଗାଦିକସ୍ସ ୱା’’ତି । ‘‘ରାଗୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ରାଗପଟିଘାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱିଚାରଣାୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ନେସଂ କିଚ୍ଚୱିସେସୋତି କିଚ୍ଚୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସମପେକ୍ଖନାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ପୱତ୍ତା ୱେଦନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପକାରନ୍ତରେନାତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସାନଂ ସମତିକ୍କମନସଙ୍ଖାତେନ ପକାରନ୍ତରେନ । ତଥା ଭାୱନାୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଚତୁଭୂମିକୱେଦନାୟ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଏୱ ପକାରନ୍ତରେନ କଥିତୋତି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଭାୱନାୟେୱେତ୍ଥ ପକାରନ୍ତରଂ।

ସବ୍ବଂ ସମ୍ମସନଂ ଭାୱନାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ନୀୱରଣପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାୱ ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଚାତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବମହାଭୂତେସୁ ଇତରୀତରସ୍ସ, ଆପୋଧାତୁୟା ଚ ୱସେନ ।

ତେସନ୍ତି ଜାତିଆଦୀନଂ, କମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ସହଜାତସ୍ସ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ବଲୱପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ୱା ଦସ୍ସନସ୍ସାତି ତସ୍ସ ୱା ଜାତିଆଦିକେ ଭୟତୋ ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ କାମାୱଚରଞାଣସ୍ସ ।

ତଦେୱ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସେୱ ଫଲଭାୱେନାତି ‘‘ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି ଫସ୍ସସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଫଲଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଫଲଭାୱେନ ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ‘‘ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା ଲବ୍ଭମାନୋପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେତୁଫଲସଙ୍କରପରିହରଣତ୍ଥଂ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱତ୍ୱା ୟଦିପି ଫସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ପନ ଫସ୍ସସ୍ସ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୋ ତସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିତା ନ ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୧୫୦.ତଂତଂ ସମୁଦାୟନ୍ତି ତଂ ତଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତଧମ୍ମସମୁଦାୟଂ, ଅନୱସେସରୂପଧମ୍ମସମୁଦାୟଞ୍ଚ । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ଚୋପନଂ ପତ୍ତୋ ସଂୱରୋ ଛଟ୍ଠଦ୍ୱାରେ, ଇତରୋ ଛସୁପୀତି ଏୱଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ । ତତୋତି ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସାଦିତୋ । ୟଥାୟୋଗନ୍ତି ୟୋ ସଂୱରିତବ୍ବୋ, ତଦନୁରୂପଂ ।

କତ୍ଥଚୀତି ତେ ଏୱ ପରିୱଟ୍ଟେ ସାମଞ୍ଞେନ ୱଦତି । କତ୍ଥଚୀତି ୱା ତେସୁ ପରିୱଟ୍ଟେସୁ କିସ୍ମିଞ୍ଚିପି ପଦେସେ । କିଞ୍ଚିପି ଅପ୍ପକମ୍ପି । ଏକୋୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ନ ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ୱିୟ ନାନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୫୪.ଅସାଧାରଣତୋତି ଆୱେଣିକତୋ । ତଂ ନେସଂ ଅସାଧାରଣଭାୱଂ ୱିପକ୍ଖୱସେନ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ସାଧାରଣଂ ଉଦାହରଣୱସେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଆୟତନସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱିୟା’’ତି । ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖାଦିଅତ୍ଥୋ ଏୱ ଚକ୍ଖାଦିସଦ୍ଦୱିସେସିତୋ ଆୟତନତ୍ଥୋତି ତଂ ତାଦିସଂ ଆୟତନତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଆୟତନସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱିୟ ଅସାଧାରଣତୋ’’ତି ।

ୟଦି ୱିସୟସ୍ସାଦନତ୍ଥୋ ଚକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦୋ, ସୋତାଦୀନମ୍ପି ଅୟଂ ସମଞ୍ଞା ସିୟାତି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ସତିପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଚକ୍ଖତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ, ୱିଭାୱେନ୍ତଂ ୱିୟ ୱା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପମିୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ୱିୟ ସୱିଗ୍ଗହମିୱ ସବିମ୍ବକଂ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୱାଚକୋ ରୂପ-ସଦ୍ଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରଣଂ ୱା ରୂପସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ୱଚନମେୱାତି ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକସଦ୍ଦମେୱ । ଗମୀୟତୀତି ଉପନୀୟତି । ଅଜ୍ଝୋହରଣସ୍ସ ରସଗ୍ଗହଣମୂଲତାୱଚନେନ ରସସ୍ସ ପରମ୍ପରାୟ ଜୀୱିତହେତୁତଂ ଦସ୍ସେତି । ରସନିମିତ୍ତଞ୍ହି ରସଗ୍ଗହଣଂ, ରସଗ୍ଗହଣନିମିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣଂ, ତଂନିମିତ୍ତଂ ଜୀୱିତନ୍ତି । ରସଗ୍ଗହଣମୂଲତା ଚ ଅଜ୍ଝୋହରଣସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଦିସ୍ସତି ଅପଦିସ୍ସତି ଏତେନ ଫଲନ୍ତି ଦେସୋ, ହେତୂତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣ’’ନ୍ତି । ତଥାତି ଚକ୍ଖାୟତନାଦିପ୍ପକାରେନ । ମନୋଗୋଚରଭୂତାତି ମନସୋ ଏୱ ଗୋଚରଭୂତା । ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେନେୱାତି ଅନୁଭୱନାଦିୱିସେସଲକ୍ଖଣଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମଭାୱସଙ୍ଖାତସାଧାରଣଲକ୍ଖଣେନେୱ। ଏକାୟତନତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସ ଏକସଭାୱତ୍ତା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱଚନେ ପୟୋଜନାଭାୱା । ଦ୍ୱାରାଲମ୍ବନୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥା ହି ଆୟତନଦେସନାତି ।

ପୁବ୍ବନ୍ତତୋତି ପୁରିମଭାଗତୋ ପାକଭାୱତୋ । ପାକଭାୱୋ ହି ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ପୁବ୍ବନ୍ତୋ, ୱିଦ୍ଧଂସାଭାୱୋ ଅପରନ୍ତୋ ।

ନିୱାସଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଆୟତନ-ସଦ୍ଦୋ ନ ଆୟତନତ୍ଥାଦୀସୁ ୱିୟ ପଦତ୍ଥୱିୱରଣମୁଖେନ ପୱତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦେୱଘରାଦିକେ ନିରୁଳ୍ହତାୟ ଏୱମତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ରୁଳ୍ହିୱସେନ ଆୟତନସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ମନୋତି ଦ୍ୱାରଭୂତମନୋ। ନିସ୍ସୟଭାୱୋତି ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସୟସଦିସୋ ନିସ୍ସୟୋ, ସଦିସତା ଚ ଫଲସ୍ସ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱଚନୀୟତ୍ଥୋ ଭାୱତ୍ଥୋ ।

ତାୱତ୍ୱତୋତି ତତ୍ତକତୋ । ଊନଚୋଦନାତି ଦ୍ୱାଦସତୋ ଊନାନି କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଚୋଦନା । ୟଦି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅସାଧାରଣଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଚକ୍ଖାଦୀନମ୍ପି ଧମ୍ମାୟତନଭାୱୋ ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସତିପୀ’’ତିଆଦି । ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଭାୱେହୀତି ନ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନେୱ ଅସାଧାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଭାୱେହି ଅସାଧାରଣଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱଚନସେସୋ ।

ୟେଭୁୟ୍ୟସହୁପ୍ପତ୍ତିଆଦୀହୀତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି କସ୍ସଚି କଦାଚି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଆୟତନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ତାୱ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ପହାନକ୍କମୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତୋ, ନ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ଅକୁସଲାନଂ, ଏକଚ୍ଚଅବ୍ୟାକତାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନୀୟତୋ, ନ ଭୂମିକ୍କମୋ ଅଡ୍ଢେକାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ଏକନ୍ତକାମାୱଚରତ୍ତା, ଇତରେସଂ ଚତୁଭୂମିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱତୋ ଚ । ଏୱଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମାଦିଅୟୁତ୍ତିୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା, ତେ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଧିକସିନେହୱତ୍ଥୁଭୂତା ଚକ୍ଖାଦୟୋ ୟଥା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକତାୟ, ଏୱଂ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚକରଇନ୍ଦ୍ରିୟତା ଚ ପଧାନାତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱେନ, ୱିସୟିଭାୱେନ ଚା’’ତି । ଘାନାଦିକ୍କମେନାତି ଘାନଂ ଜିୱ୍ହା କାୟୋତି ଇମିନା କମେନ ।

ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତାନି, ମନୋ ପନ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ, କିଞ୍ଚି ୟାୱନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣନ୍ତି ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣେସୁପି ଉପାଦାରୂପାରମ୍ମଣାନି ଚତ୍ତାରି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତାନି, ତତୋ ଭୂତରୂପାରମ୍ମଣଂ । ଉପାଦାରୂପାରମ୍ମଣେସୁପି ଦୂରତରେ ଦୂରେ, ସୀଘତରଂ ସୀଘଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଦୀପନତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଦେସନାକ୍କମୋ । ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱୟଞ୍ହି ଦୂରଗୋଚରନ୍ତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାପି ଚକ୍ଖୁ ଦୂରତରଗୋଚରନ୍ତି ସବ୍ବପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପସ୍ସନ୍ତୋପି ହି ଦୂରତରେ ନଦିସୋତଂ ନ ତସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି । ଘାନଜିୱ୍ହାସୁପି ଘାନଂ ସୀଘତରୱୁତ୍ତୀତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରତୋ ଠପିତମତ୍ତସ୍ସ ହି ଭୋଜନସ୍ସ ଗନ୍ଧୋ ଗୟ୍ହତୀତି । ୟଥାଠାନଂ ୱା ତେସଂ ଦେସନାକ୍କମୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ସରୀରେ ସବ୍ବୁପରି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ସ ଅଧୋ ସୋତସ୍ସ, ତସ୍ସ ଅଧୋ ଘାନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଅଧୋ ଜିୱ୍ହାୟ, ତଥା କାୟସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ମନୋ ପନ ଅରୂପୀଭାୱତୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ । ତଂତଂଗୋଚରତ୍ତା ତସ୍ସ ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ ବାହିରାୟତନାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋତି ଏୱମ୍ପି ଇମେସଂ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତୋତି ହଦୟୱତ୍ଥୁଭେଦତୋ । ୟଞ୍ହି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଏକଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ନ ତଦେୱ ନିସ୍ସାୟ ଅଞ୍ଞଂ ପୱତ୍ତତି । ନିଦ୍ଦେସୱସେନାତି ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନିଦ୍ଦେସୱସେନ । ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘କୁସଲସମୁଟ୍ଠାନଂ କୁସଲସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ସଭାଗ’’ନ୍ତିଆଦିନା ।

ସଭାୱୋତି ୱିସୟିୱିସୟଭାୱୋ, ତଦଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟଞ୍ଚ ୟୋଗ୍ୟତା । କାରଣସମତ୍ଥତାତି କାରଣଭୂତା ସମତ୍ଥତା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ଦ୍ୱାରାଦିଭାୱୋତି ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେ ଦ୍ୱାରୱୁତ୍ତିଭାୱୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥେ । ୟସ୍ମାତି ୟାୟ ଧମ୍ମତାୟ ୟେନ ଦ୍ୱାରାଦିଭାୱେନ କାରଣଭୂତେନ । ସମ୍ଭୱନୱିସେସନନ୍ତି କିରିୟାୟ ପରାମସନମାହ । ୟଂ ସମ୍ଭୱନଂ, ଧମ୍ମତାୱେସାତି ଅତ୍ଥୋ । ରିତ୍ତକାନେୱାତି ଧୁୱାଦିଭାୱରିତ୍ତକାନେୱ । ୱିସମାଦୀସୁ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏତେସନ୍ତି ୱିସମାଦିଅଜ୍ଝାସୟାନି, ୱିସମାଦିଅଜ୍ଝାସୟାନି ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ୱିସମାଦିଅଜ୍ଝାସୟାନି, ଚକ୍ଖାଦୀନି । ୱିସମଭାୱ…ପେ॰… ୱନଭାୱେହୀତି ୱିସମଭାୱାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତଅହିଆଦିସଦିସୁପାଦିନ୍ନଧମ୍ମେହି ଚକ୍ଖାଦୀହି, ୱନସନ୍ନିସ୍ସିତମକ୍କଟସଦିସେନ ଚିତ୍ତେନ ଚ ଅଭିରମିତତ୍ତା । ୱନଭାୱୋତି ହି ୱନଜ୍ଝାସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁରିମନ୍ତୱିୱିତ୍ତତାତି ପୁବ୍ବଭାଗୱିରହୋ । ଉପ୍ପାଦତୋ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସୋ ହି ଇଧ ପୁରିମନ୍ତୋ । ଅପରନ୍ତେତି ଅପରଭାଗେ, ଭଙ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହି ସଭାୱଧମ୍ମୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନିଧାନଗତା ଭଗ୍ଗା, ପୁଞ୍ଜୋ ନତ୍ଥି ଅନାଗତେ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୦) । ସଦା ଅଭାୱୋତି ନ ସଦା ଅଭାୱପତିଟ୍ଠାପନଂ ସବ୍ବକାଲମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି, ଅଥ ଖୋ ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ସଦାଭାୱପଟିକ୍ଖେପୋତି ଆହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ସଭାୱୱିଜହନନ୍ତି ଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତିମାହ। ୱିପରିୱତ୍ତନଂ ଉପ୍ପାଦଜରାୱତ୍ଥାହି ସନ୍ତାନଂ ୱିନା ନ ୱିକାରାପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତାନୱିକାରାପତ୍ତି ୱା’’ତି ।

ଜାତିଧମ୍ମତାଦୀହୀତି ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାଦିସଭାୱତାହି । ଅନିଟ୍ଠତାତି ନ ଇଟ୍ଠତା, ଦୁକ୍ଖତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣନ୍ତି ‘‘ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନା’’ତି ପୁବ୍ବେ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଦୁକ୍ଖନାକାରେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଦୁକ୍ଖନଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ୱସେନ ଦୁକ୍ଖମତାତି ଆହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପୀଳନତୋ ଦୁକ୍ଖମ’’ନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖୱଚନନ୍ତି ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ସତ୍ଥୁ ୱଚନଂ ।

‘‘ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ୱସୱତ୍ତକୋ’’ତି ଇମିନା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ତାତି ଅନତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ନାପି ଇଦଂ ୱସୱତ୍ତକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ନ ଅତ୍ତାତି ଅନତ୍ତାତି । ଅତ୍ତନୋତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ପରସ୍ମିନ୍ତି ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ । ପରସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଂ ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପରପରିକପ୍ପିତଂ ୱସୱତ୍ତକଂ ଏତସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦିନୋ ନତ୍ଥି, ଏତେନ ଚତୁକୋଟିକସୁଞ୍ଞତାୟ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ସୁଞ୍ଞଂ ତଂ ତେନ ୱସୱତ୍ତନାକାରେନା’’ତି ଇମିନା ଉଭୟଥାପି ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେ ଦସ୍ସିତବ୍ବେ ତତ୍ଥ ତାୱ ଏକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରସ୍ସା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିନା ଇତରଂ ଦସ୍ସେତି । ସାମି ଏୱ ସାମିକୋ, ନ ସାମିକୋ ଅସ୍ସାମିକୋତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ‘‘ଅସ୍ସାମିକତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ସୁଞ୍ଞୱିସେସନତାୟ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି । କାମକାରିୟନ୍ତି ୟଥାକାମକରଣୀୟଂ । ଅୱସୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ସମାସଦ୍ୱୟତ୍ଥସଙ୍ଗହତୋ ।

ସସନ୍ତାନେ ଧମ୍ମାନଂ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ଇଧ ଭାୱସଙ୍କନ୍ତିଗମନଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତତିୟଂ ଭାୱନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱା’’ତି । ତଥା ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପୁରିମାକାରୱିଗମୋ ପକତିଭାୱୱିଜହନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତତିୟା ୟଥାପୱତ୍ତାକାରୱିଜହନ’’ନ୍ତି । ଭୱତୀତି ୱା ଭାୱୋ, ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ, ତସ୍ସ ସଙ୍କମନଂ ଭାୱସଙ୍କନ୍ତି। ସଭାୱଧମ୍ମୋ ହି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଠିତିକ୍ଖଣଞ୍ଚ ପତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତୀତି ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥାୟ ଜରାୱତ୍ଥଂ, ତତୋ ଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥଂ ସଙ୍କମତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ସଙ୍କମତୋ ଚ ଅତ୍ତଲାଭକ୍ଖଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଜରାମରଣେହି ତଂସଭାୱପରିଚ୍ଚାଗୋ ପକତିଭାୱୱିଜହନନ୍ତି ଖଣୱସେନ ଚେତଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବାପରୱସେନାତି ଚ ଖଣାନଂ ପୁବ୍ବାପରୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ଏକତ୍ଥତ୍ତାତି ସମାନାଧିକରଣତ୍ତା, ନ ପନ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱାନଂ ଏକତ୍ତା । ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ‘‘ୟଂ ଚକ୍ଖୁ, ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ୟଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ଆପନ୍ନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନଂ ସେସଧମ୍ମାନମ୍ପି ଚକ୍ଖୁଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

ତେହି ଚ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣେହି ଚ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ୱିସେସେନ ଦସ୍ସିତଂ ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫, ୪୫, ୭୬, ୮୫; ୨.୪.୧, ୨; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୦) ୱିୟ । ଦୋସଲକ୍ଖଣାକାରନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋତି ଦୋସସ୍ସ ଲକ୍ଖିତବ୍ବାକାରନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖେନାତି ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରେନ ଅକ୍ଖିରୋଗାଦିଦୁକ୍ଖେନ ଆବାଧତାୟ । ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଦୀପକାନନ୍ତି ଅନତ୍ତତାପଞ୍ଞାପନସ୍ସ ଜୋତକାନଂ ଉପାୟଭୂତାନଂ । ନ ହି ଘଟଭେଦକଣ୍ଟକୱେଧାଦିୱସେନ ଲବ୍ଭମାନା ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖତା ସତ୍ତାନଂ ଏକନ୍ତତୋ ଅନତ୍ତତାଧିଗମହେତୂ ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧତାଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନାଦିୱସେନ ପନ ଲବ୍ଭମାନା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ଚକ୍ଖାଦୀନି କମ୍ମାଦିମହାଭୂତାଦିପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତୀନି, ତତୋ ଏୱ ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତୀତି ଅନିଚ୍ଚାନି, ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳିତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖାନି, ଏୱଂଭୂତାନି ଚ ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ଅନତ୍ତକାନୀତି ପରିଗ୍ଗହେ ଠିତେହି ସମୁପଚିତଞାଣସମ୍ଭାରେହି ପସ୍ସିତୁଂ ସକ୍କା ।

କଥଂ ପନେତେସଂ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋତି ? ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଦସ୍ସନତୋ । ତଂ କଥଂ ଞାୟତୀତି ? ୟୁତ୍ତିତୋ । କା ପନେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୀତି ? ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ । ୟଦି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନ ସିୟା, ବହିପଚ୍ଚୟଭେଦେ ୟଦିଦଂ ପଚ୍ଛା ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ, ତଂ ନ ସିୟା । ୟସ୍ସ ହି ତାଦିସଂ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅସତି ବହିପଚ୍ଚୟୱିସେସେ କଥଂ ପଚ୍ଛା ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଭୱତି ଚ ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ । ତସ୍ମା ଅତ୍ଥି ନେସଂ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ୟଂ ସଣିକଂ ସଣିକଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତଂ ପଚ୍ଛା ପାକଟତରଂ ଜାୟତୀତି । ତଥା ହି ସରୀରସ୍ସ ତାୱ ଆନାପାନାନଂ ଅନୱତ୍ଥାନତୋ ପରିସ୍ସମତୋ ଚ ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ । ଅନୱତ୍ଥିତା ହି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୱାତା ୱାରେନ ୱାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ୟଦି ହି ଅସ୍ସସିତେ ୱା ପସ୍ସସ୍ସିତେ ୱା ସରୀରସ୍ସ କୋଚି ପଚ୍ଛା ୱିସେସୋ ନ ସିୟା, ନ ନେସଂ କୋଚି ଭେଦୋ ସିୟା, ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ସୋ । ତସ୍ମା ଅସ୍ସସିତଂ ସରୀରଂ ଅଞ୍ଞଥା ହୋନ୍ତଂ କମେନ ତାଦିସଂ ଅୱତ୍ଥଂ ପାପୁଣାତି । ୟା ପସ୍ସାସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପସ୍ସସିତେ ଚ ପୁନ ତଥେୱ ଅସ୍ସାସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଆନାପାନାନଂ ଅନୱତ୍ଥାନତୋପି ସରୀରସ୍ସ ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତସିଦ୍ଧି । ତଥା ପରିସ୍ସମୋପି ଅସତି ୱିସେସେ ପଚ୍ଛା ସରୀରସ୍ସ ନ ସିୟା, ୟେନାୟଂ ଇରିୟାପଥନ୍ତରାଦୀନି ସେୱନେନ ପରିସ୍ସମୱିନୋଦନଂ କରୋତି ।

ଅଥ ୱା ରୂପାଦିଭେଦତୋପି ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ । ରୂପଗନ୍ଧରସଫସ୍ସାଦୀନଞ୍ହି ୱିସେସେନ ୟୋ ସରୀରେ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେସୁ ଚ ଖୀରୂଦକୱତ୍ଥପୁପ୍ଫଫଲୋସଧିଧଞ୍ଞାଦୀନଂ ପଚ୍ଛା ୱିସେସୋ ଗୟ୍ହତି, ସୋ ଅସତି ବହିପଚ୍ଚୟୱିସେସେ ନେସଂ ଜରାଦିଅୱତ୍ଥାସୁ ୱଣ୍ଣବଲାଦିଭେଦୋ, ରସୱୀରିୟୱିପାକାନୁଭାୱଭେଦୋ ଚ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ୱିନା କଥମୁପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ । ୟଂ ପନ ତଂ ଧମ୍ମତାରୂପଂ ସିଲାଦି, ତତ୍ଥ କଥନ୍ତି ? ତସ୍ସାପି ସୀତୁଣ୍ହସମ୍ଫସ୍ସଭେଦତୋ ଅତ୍ଥେୱ ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ । ତଂ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ୱିନା ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ସତି ଚ ରୂପାଦିଭେଦେ ସିଦ୍ଧୋୱ ତଂନିସ୍ସୟମହାଭୂତଭେଦୋପି । ନ ହି ନିସ୍ସୟମହାଭୂତଭେଦେନ ୱିନା ନିସ୍ସିତଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତୀତି । ଏୱଂ ତାୱ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସଗ୍ଗହଣତୋ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ତତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱସିଦ୍ଧି ।

ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପନ ଆରମ୍ମଣାଦିଭେଦେନ ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ଆରମ୍ମଣେ ଅରୂପଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ତେ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ସଙ୍କମନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଚ ୟଥାସକଂ ଖଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପଦୀପାଦିଉଦାହରଣେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେ ଏୱ ହି ଖଣେ ଖଣେ ରୂପାଦୟୋ ପଦୀପଜାଲାୟ, ତଥା ଖୀରଧାରାଦୀସୁ ପତନ୍ତୀସୁ, ୱାୟୁମ୍ହି ଚ ପହରନ୍ତେ ସମ୍ଫସ୍ସାନି । ୟଥା ଚେତେସଂ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ । କିଞ୍ଚ ସଦ୍ଦଭେଦତୋ, ସଦ୍ଦୱିସେସତୋପି ତନ୍ନିମିତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ତତୋ ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ । ପଗୁଣଞ୍ହି ଗନ୍ଥଂ ସୀଘଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଭେଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ । ନ ହି କାରଣଭେଦେନ ୱିନା ଫଲଭେଦୋ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ତଂ ୱାଦିତସଦ୍ଦାନଂ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଭେଦେନ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସଗ୍ଗହଣଂ । ତେନେୱ ନେସଂ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜାତିଭୂମିସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଭେଦେନ ୱିସେସଗ୍ଗହଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସଗ୍ଗହଣତୋ ଖଣେ ଖଣେ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତସିଦ୍ଧି । ୟତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅନିଚ୍ଚାନୀତି ସିଦ୍ଧାନି, ଅନିଚ୍ଚତ୍ତା ଏୱ ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନତୋ ଦୁକ୍ଖାନି, ତତୋ ଚ ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ଅନତ୍ତକାନି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫, ୪୫, ୭୬, ୮୫; ୨.୪.୧, ୨; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୦) ।

ନିରନ୍ତରଂପୱତ୍ତମାନସ୍ସାତି ଅଭିଣ୍ହସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱଦତି । ଧାତୁମତ୍ତତାୟାତି ଧାତୁମତ୍ତଭାୱେନ । ସମୂହତୋତି ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖାଦିପିଣ୍ଡତୋ । ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ସମୂହତୋ’’ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ, ‘‘ୱିନିବ୍ଭୁଜନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କମ୍ମତ୍ଥେତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତ୍ତାରିପି ଘନାନୀତି ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣଘନାନି । ପୱତ୍ତରୂପାଦିଗ୍ଗହଣତୋତି ରୁପ୍ପନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ରୂପାଦିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚାତି ପୱତ୍ତରୂପାଦିଗ୍ଗହଣଂ, ତତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନିଚ୍ଚାଦିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ସବ୍ଭାୱାତି ରୂପୱେଦନାଦିଞାଣତୋ ଭିନ୍ନସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାଦିଞାଣସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ତେନ ସତିପି ରୂପାଦିଅତ୍ଥାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେ ରୁପ୍ପନାଦିଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱସ୍ସ ଭେଦମାହ । ଇଦାନି ତମେୱ ଭେଦଂ ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାୱିସୟତାୟ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ନାତିଧାୱିତୁନ୍ତି ଇଧ ଲକ୍ଖଣଲକ୍ଖଣୱନ୍ତା ଭିନ୍ନା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟ ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣତାୱଚନେନ ଅଭିନ୍ନାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧାପାଦନେନ ଅତିଧାୱିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେ ପନାକାରା’’ତିଆଦି । ଅଧିପ୍ପାୟୋପି ଚେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାନଂ ରୂପାଦିଆକାରମତ୍ତତାୱିଭାୱନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ହି ସଙ୍ଖାରେ ସଭାୱତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋୟେୱ ଲକ୍ଖଣାନି ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୀତି । ୟଥା ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭେଦୋ, ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନମ୍ପି ସତିପି ଲକ୍ଖଣଭାୱସାମଞ୍ଞେ ନାନାଞାଣଗୋଚରତାୟ, ନାନାପଟିପକ୍ଖତାୟ, ନାନିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିକତାୟ ଚ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖତ୍ତୟଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭେଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୫୫.ପଚ୍ଚୟୟୁଗଳୱସେନାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରପଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟୱସେନ । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱସେନ ଅବ୍ବୋକାରତୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱସେନ ଚେୱ ବାହିରୱସେନ ଚ ଅସଙ୍କରତୋ ।

୧୬୭.ୱିସଙ୍ଖାରନିନ୍ନସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନପୋଣସ୍ସ । ୱିନିମୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସାତି ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତୀହି ସମୁଖେନ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିନିମୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପରମସ୍ସାସଭାୱେନ, ଗତିଭାୱେନ ଚ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତେ । ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତୋ ଗତୀ’’ତି (ପଟି॰ ୩୩୯) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଠିତିଭାୱେନାତି ଚ ପାଠୋ । ତଂସଚ୍ଛିକରଣାଭାୱେତି ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକରଣାଭାୱେ । ନୀତୋତି ପାପିତୋ, ପକାସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚୁଣ୍ଣିତନ୍ତି ଭେଦିତଂ । ତ୍ୱମେୱ କିଂ ନ ଜାନାସୀତି କିଂ ତ୍ୱଂ ନ ଜାନାସିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ ଏକଂ ନାନଂ ଜାନାସି, କିଂ ତ୍ୱଂ ନ ଜାନାସି ଏୱା’’ତି ଏୱଂ ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତଂ ପରୱାଦିଂ ‘‘ନନୁ ଞାତେ’’ତିଆଦିନା ସକୱାଦୀ ନିବନ୍ଧତି । ୱିଭଜିତ୍ୱାତି ‘‘ରାଗାଦୀନଂ ଖୀଣନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ଭାୱତ୍ଥଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା । ରାଗାଦୀନଂ ଖୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ସସଭାୱତା ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଆପନ୍ନା ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣକରଣେନ କାରଣଭୂତେନ । ହେତୁଅତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ କରଣୱଚନଂ । କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତତଂ ୱା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଇଚ୍ଛତୋ କିଲେସକ୍ଖୟେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ଏୱଂ କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତେ ନିବ୍ବାନେ ଖେପେତବ୍ବା କିଲେସା ବହୁୱିଧା ନାନପ୍ପକାରା, ମଗ୍ଗୋ ଚ ଓଧିସୋ କିଲେସେ ଖେପେତି । ସ୍ୱାୟଂ ‘‘କତମଂ କିଲେସକ୍ଖୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କତମେ କିଲେସେ ଖେପେତୀ’’ତି ପୁରିମପୁଚ୍ଛାଦ୍ୱୟମେୱ ୱଦତି । ତଦେୱାତି ୟଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ କିଞ୍ଚି ଏକଦେସମତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟାୟଂ ‘‘କିଲେସକ୍ଖୟୋୱ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଭାୱତାଚୋଦନା, ତତ୍ରାୟଂ ଆଗମତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ଚସ୍ସ ଭାୱାଭାୱୱିଭାୱନା । ତଞ୍ହି ଭଗୱତା –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୭୩; ଇତିୱୁ॰ ୪୩) ।

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନଂ, ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ ନ ଆପୋ ନ ତେଜୋ ନ ୱାୟୋ’’ତି (ଉଦା॰ ୭୧) –

ଚ ଆଦିନା, ତଥା –

‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ ଦୁଦ୍ଦସୋ ଦୁରନୁବୋଧୋ ସନ୍ତୋ ପଣୀତୋ ଅତକ୍କାୱଚରୋ ନିପୁଣୋ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭-୮) –

‘‘ଅସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ଅସଙ୍ଖତଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ, ଅନତଂ, ଅନାସୱଂ, ସଚ୍ଚଂ, ପାରଂ, ନିପୁଣଂ, ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ, ଅଜଜ୍ଜରଂ, ଧୁୱଂ, ଅପଲୋକିତଂ, ଅନିଦସ୍ସନଂ, ନିପ୍ପପଞ୍ଚଂ, ସନ୍ତଂ, ଅମତଂ, ପଣୀତଂ, ସିୱଂ, ଖେମଂ, ତଣ୍ହାକ୍ଖୟଂ, ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଅବ୍ଭୁତଂ, ଅନୀତିକଂ, ଅନୀତିକଧମ୍ମଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝଂ, ୱିରାଗଂ, ସୁଦ୍ଧିଂ, ମୁତ୍ତିଂ, ଅନାଲୟଂ, ଦୀପଂ, ଲେଣଂ, ତାଣଂ, ସରଣଂ, ପରାୟଣଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ପରାୟଣଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୭୭) –

ଏୱମାଦୀହି ଚ ସୁତ୍ତପଦେହି ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା, ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୭), ସବ୍ବଞ୍ଚ ରୂପଂ ଅସଙ୍ଖତା ଚ ଧାତୂ’’ତିଆଦୀହି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୯୨, ୧୧୯୮, ୧୨୦୦) ଅଭିଧମ୍ମପଦେସେହି ଚ ପରମତ୍ଥଭାୱେନେୱ ଦେସିତଂ । ନ ହି ସଭାୱୱିରହିତସ୍ସ ଅଭାୱମତ୍ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରାସଙ୍ଖତାଦିଭାୱୋ ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମାଦିଭାୱୋ ଚ ୟୁତ୍ତୋ, ୱୁତ୍ତୋ ଚ ସୋ । ତସ୍ମା ନ ଅଭାୱମତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ।

ଅପି ଚାୟଂ ଅଭାୱୱାଦୀ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ – ୟଦି କିଲେସାଭାୱୋ ନିବ୍ବାନଂ, ସ୍ୱାୟମଭାୱୋ ଏକୋ ୱା ସିୟା ଅନେକୋ ୱା ? ୟଦି ଏକୋ, ଏକେନେୱ ମଗ୍ଗେନ କତୋ ସଚ୍ଛିକତୋ ଚ ହୋତୀତି ଉପରିମାନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ନିରତ୍ଥକତା ଆପଜ୍ଜତି । ନ ହି ଏକଂ ଅନେକେହି କମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତେହି ସାଧେତବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ଅଥ ସିୟା ଏକୋୱ ସୋ କିଲେସାଭାୱୋ, ନ ପନ ମଗ୍ଗେହି କାତବ୍ବୋ, ଅଥ ଖୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ସତି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିରତ୍ଥକତା ଆପଜ୍ଜତି କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହାନତୋ । ଅକରୋନ୍ତୋ ଚ ମଗ୍ଗୋ କିଲେସାଭାୱଂ ତସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ କମତ୍ଥଂ ସାଧେୟ୍ୟ, ଅଥ ମଗ୍ଗାନଂ ସଂୟୋଜନତ୍ତୟପ୍ପହାନାଦିପଟିନିୟତକିଚ୍ଚତାୟ ପହାୟକୱିଭାଗେନ କିଲେସାଭାୱଭେଦୋ, ଏୱଂ ସତି ୱିନା ସଭାୱଭେଦଂ ବହୁଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ବହୁଭାୱତାପଦେସେନସ୍ସ ସସଭାୱତା ଆପନ୍ନା । ଅଥାପି ସିୟା ‘‘ୟେସଂ ଅଭାୱୋ, ତେସଂ ବହୁଭାୱେନ ବହୁଭାୱୋପଚାରୋ’’ତି, ଏୱଂ ସତି ୟେସଂ ଅଭାୱୋ, ତେସଂ ସଭାୱତାୟ ସସଭାୱୋପଚାରୋପି ସିୟା । ତଥା ତେସଂ କିଲେସସଙ୍ଖତାଦିତାୟ କିଲେସସଙ୍ଖତାଦିଭାୱା ଚ ସିୟୁଂ, ନ ଚେତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ନ ତେସଂ ବହୁଭାୱୋପଚାରୋ ୟୁତ୍ତୋ । ଏକଭାୱୋପି ଚସ୍ସ ଅସଭାୱତାୟ ଏୱ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଚେ ? ନ, ଅଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ, ଅଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଅଭେଦସମଞ୍ଞାୟ ଏକତ୍ତନିଦ୍ଦେସୋ । ସତି ଚ ଏକତ୍ତେ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦୋସାନତିୱତ୍ତି ।

ବହୁଭାୱେ ଚ ସସଭାୱତା ସିଦ୍ଧା । ୟଦିପି ସିୟା ୟଥା ବହୁଭାୱୋ ସସଭାୱତଂ, ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞେନ ସସଭାୱତା ବହୁଭାୱଂ ନ ବ୍ୟଭିଚରେୟ୍ୟାତି ସସଭାୱପକ୍ଖେପି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ବହୁଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ତଂ ନ, କସ୍ମା ? ତଥା ସାମଞ୍ଞାଭେଦତୋ । ନ ହି ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭା ୟଥା ଖରଭାୱୋ ସସଭାୱତଂ ନ ବ୍ୟଭିଚରତି, ଏୱଂ ସସଭାୱତାପି ଖରଭାୱଂ ନ ବ୍ୟଭିଚରେୟ୍ୟାତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ତଦଞ୍ଞସବ୍ବଧମ୍ମାଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ବହୁଭାୱୋ ସସଭାୱତାପେକ୍ଖୋ, ନ ସସଭାୱତା ବହୁଭାୱାପେକ୍ଖାତି ନ ସସଭାୱସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ବହୁଭାୱାପତ୍ତି । ‘‘ଏକଞ୍ହି ସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁତୀୟମତ୍ଥି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୦; ମହାନି॰ ୧୧୯), ଏକା ନିଟ୍ଠା ନ ପୁଥୁନିଟ୍ଠା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ।

ଅପି ଚେତ୍ଥ କିଲେସାଭାୱୋ ନାମ ରାଗାଦୀନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ । ତସ୍ସ ଚ ଏକତ୍ତେ ଏକେନେୱ ମଗ୍ଗେନ ସାଧେତବ୍ବତା କିଚ୍ଚୱିସେସାଭାୱତୋତି ଦସ୍ସନାଦିମଗ୍ଗୱିଭାଗୋ ନ ସିୟା । ଇଚ୍ଛିତୋ ଚ ସୋ ଓଧିସୋୱ କିଲେସାନଂ ପହାତବ୍ବତ୍ତା । ସୋ ଚ ମଗ୍ଗୱିଭାଗୋ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନାତିତିକ୍ଖତିକ୍ଖତିକ୍ଖତରତିକ୍ଖତମଭାୱେନ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୟୋଗ୍ୟଭାୱେ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୱିସେସେନ ହୋତୀତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସସଭାୱତାୟୟେୱ ୟୁତ୍ତୋ । ଅଭାୱୋ ପନ କିଲେସାନଂ ମଗ୍ଗେନ କାତବ୍ବୋ ସିୟା ‘‘ମା ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିରତ୍ଥକତା ଅହୋସୀ’’ତି, ନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ । କୋ ହି ତସ୍ସ ସଭାୱୋ, ୟୋ ତେନ ସଚ୍ଛିକରିୟେୟ୍ୟ । ସୋ ଚ କିଲେସାଭାୱୋ ଏକେନେୱ ମଗ୍ଗେନ ସାଧେତବ୍ବୋ ସିୟା, ନ ଚତୂହି ‘‘ମା ଚତୁଭାୱନିବ୍ବାନତାପତ୍ତି, ନିବ୍ବାନୱିସେସାପତ୍ତି ଚ ଅହୋସୀ’’ତି । ତତୋ ଦସ୍ସନାଦିମଗ୍ଗୱିଭାଗୋ ନ ସିୟାତି ସବ୍ବଂ ଆୱତ୍ତତି ।

ୟଦି ଚ ଅଭାୱୋ ଭାୱସ୍ସ ସିୟାତି ତସ୍ସ ଭାୱଧମ୍ମତା ଇଚ୍ଛିତା, ଏୱଂ ସତି ୟଥା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମସ୍ସ ତସ୍ସ ଜରାମରଣାଦୀନଂ ୱିୟ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମତାପି ଆପନ୍ନା, ଏୱଂ ବହୂନଂ କିଲେସାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ତସ୍ସ ବହୁଭାୱାଦିପ୍ପସଙ୍ଗୋପି ଦୁନ୍ନିୱାରୋତି ଅତଂସଭାୱସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତସ୍ସେକସ୍ସ ସସଭାୱସ୍ସ ନିବ୍ବାନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ ମୋହକ୍ଖୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୧୫, ୩୩୦) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଖୟେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ଖୟୋ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ୟଥାହ ‘‘ଖୟେ ଞାଣଂ, ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୪୨) । ତେନ ରାଗାଦିକ୍ଖୟପରିୟାୟେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ‘‘ପରମତ୍ଥଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ନିପୁଣଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ ଦୁରନୁବୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ରାଗାଦିକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗାଦିପ୍ପହାନମୁଖେନ ୱା ତଥା ପତ୍ତବ୍ବତୋ, ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଦନିମ୍ମଦ୍ଦନୋ ପିପାସୱିନୟୋ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।

ଅପିଚ ୟଥା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ସଉତ୍ତରାନଂ କାମାନଂ ରୂପାନଞ୍ଚ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱଂ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ସସଭାୱାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେନ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱେନ ନିସ୍ସରଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚ ତନ୍ନିସ୍ସରଣଂ, ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅପି ଅନୁଲୋମଞାଣଂ କିଲେସେ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପଜହତି, ନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତଥା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଞାଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନେୱ କିଲେସେ ପଜହତି, ନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ । ଇତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ, ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ ତେସଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନକରସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ତଦୁଭୟୱିପରୀତସଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୭୩; ଇତିୱୁ॰ ୪୩) ଇଦଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଜୋତକଂ ୱଚନଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଭାସିତତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ ୟଥା ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭-୨୭୯; ଥେରଗା॰ ୬୭୬-୬୭୮; ନେତ୍ତି॰ ୫), ତଥା ନିବ୍ବାନ-ସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି ୱିସୟେ ୟଥାଭୂତପରମତ୍ଥୱିସୟୋ ଉପଚାରୱୁତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ସୀହ-ସଦ୍ଦୋ । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥେୱ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ଇତରତବ୍ବିପରୀତୱିମୁତ୍ତିସଭାୱତ୍ତା ସେୟ୍ୟଥାପି ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ ୱେଦନା ଚା’’ତି ଏୱମାଦୀହି ନୟେହି ୟୁତ୍ତିତୋପି ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୧୬୮.କିଞ୍ଚୀତି କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଂ । ଆଲମ୍ବନତୋତି ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୭୨.ଅଭିଧମ୍ମେଚ ଆଗତାତି ଇମସ୍ମିଂ ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗେ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକେସୁ, ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ଚ ଦେସନାରୁଳ୍ହା । ୟଥା ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ଆଗତା ଖନ୍ଧାଦୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଦେସିତନିୟାମେନ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱସେନ ୱିଭତ୍ତା, ଏୱମିଧାପି ଚକ୍ଖୁଧାତାଦୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱସେନ ୱିଭଜିତବ୍ବା ସିୟୁଂ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୋ ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାୱିସିଟ୍ଠୋ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଆଗତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଦେସେତବ୍ବାକାରୋ ନତ୍ଥୀତି ତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ଦେସିତା, ଧାତୂନଂ ପନ ସୋ ଅତ୍ଥୀତି ତେ ତିଣ୍ଣଂ ଧାତୁଛକ୍କାନଂ ୱସେନ ଇଧ ଦେସିତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତେସ୍ୱେୱ…ପେ॰… ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବା ଧାତୁୟୋ ଛହି ଛହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ।

କଥଂ ପନ ଛସୁ ଛସୁ ଧାତୂସୁ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ସମୱରୋଧୋତି ? ସଭାୱନିସ୍ସୟଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣସମ୍ପୟୋଗସାମଞ୍ଞତୋ । ତତ୍ଥ ପଠମଛକ୍କେ ତାୱ ପଥୱୀତେଜୋୱାୟୋଧାତୁୟୋ ସଭାୱତୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁ । ଆପୋଧାତୁଆକାସଧାତୁୟୋ ଧମ୍ମଧାତୁଏକଦେସୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ । ଚତୁଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକା ନିସ୍ସୟାପଦେସେନ, ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଭାୱେନ ୱା ଅୱସିଟ୍ଠା ରୂପଧାତୁୟୋ ସମୱରୁଦ୍ଧା, ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ତଂସମ୍ପୟୋଗତୋ ଧମ୍ମଧାତୁଏକଦେସୋତି ଏୱଂ ସବ୍ବଧାତୁସମୱରୋଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁତିୟେ ଛପି ଧାତୁୟୋ ସଭାୱତୋ, ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସୋ, ତଂସମ୍ପୟୋଗତୋ ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ, ୟଥାରହଂ ତେସଂ ନିସ୍ସୟଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଭାୱତୋ ଅୱସିଟ୍ଠଧାତୁୟୋ ସମୱରୁଦ୍ଧା । ତତିୟଛକ୍କେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଛସୁ ଛସୁ ଧାତୂସୁ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ସମୱରୋଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବା ଧାତୁୟୋ ଛହି ଛହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ।

ସୁଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞୋ, ତେନ ସସଭାୱତାୟ ଚ ଇଧ ଧାତୁୱୋହାରୋତି ଆହ ‘‘ସୁଞ୍ଞେ ସଭାୱମତ୍ତେ ନିରୁଳ୍ହୋ ଧାତୁସଦ୍ଦୋ’’ତି । ତଂତଂଭୂତୱିୱିତ୍ତତା ରୂପପରିୟନ୍ତୋୱ ଆକାସୋତି ୟେହି ୱିୱିତ୍ତୋ, ୟେସଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠତା ତେସଂ ବ୍ୟାପକଭାୱେ ସତି ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ଅବ୍ୟାପିତଭାୱୋ’’ତି । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱୁତ୍ତୀନି ହି ଭୂତାନୀତି ।

୧୭୩. ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥୀତି ପୁରିମତ୍ଥଂ ଅସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ଏୱ ୱା’’ତିଆଦିନା ସମୁଦାୟେନ ୱିନା ଦୁତିୟତ୍ଥମାହ । ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଅତ୍ତନି ଜାତତନ୍ତି ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକତଂ ।

ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋତି ୱା ଲୋମାଦିଇତରକୋଟ୍ଠାସେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସୋ ୱିସୁଂ ଏକୋ ପଥୱୀକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୟୋଗନ୍ତି ଭାୱନାପୟୋଗଂ । ୱୀରିୟନ୍ତି ଭାୱନାନିପ୍ଫାଦକଂ ଉସ୍ସାହଂ । ଆୟୂହନନ୍ତି ତାଦିସଂ ଚେତନଂ ।

ଧାତୁପଟିକ୍କୂଲୱଣ୍ଣମନସିକାରାନନ୍ତି ଧାତୁମନସିକାରପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରୱଣ୍ଣମନସିକାରାନଂ । ଅବ୍ୟାପାରତାୟାତି ‘‘ଅହମେତଂ ନିପ୍ଫାଦେମି, ମମ ଏସା ନିପ୍ଫାଦନା’’ତି ଚେତନାରହିତତାୟ । କରୋନ୍ତୀତି ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ।

ଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ସଭାୱୱସେନ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ପଥୱୀଧାତୁୟା କକ୍ଖଳଖରତା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କକ୍ଖଳଂ ଖରିଗତନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ୱେକନ୍ତକଂ ନାମ ସବ୍ବଲୋହଚ୍ଛେଦନସମତ୍ଥଂ ଲୋହଂ । ତଥା ହି ତଂ ୱିକନ୍ତତି ଛିନ୍ଦତୀତି ୱିକନ୍ତଂ, ୱିକନ୍ତମେୱ ୱେକନ୍ତକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋହସଦିସନ୍ତି ଲୋହାକାରଂ ଲୋହମଲଂ ୱିୟ ଘନସହିତଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତାପେତ୍ୱା ତାଳିତଂ ପନ ଛିନ୍ନଂ ଛିନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ୱିସରତି, ମୁଦୁ ମଟ୍ଠଂ କମ୍ମନିୟଂ ୱା ନ ହୋତି, ତେନ ‘‘ଲୋହୱିଜାତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତିପୁତମ୍ବାଦୀହୀତି ତିପୁତମ୍ବେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ କଂସଲୋହଂ, ସୀସତମ୍ବେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ ୱଟ୍ଟଲୋହଂ, ଜସଦତମ୍ବେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତଂ ଆରକୂଟଂ। ୟଂ ପନ କେୱଲଂ ଜସଦଧାତୁୱିନିଗ୍ଗତଂ, ୟଂ ‘‘ପିତ୍ତଲ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତମିସ୍ସକମେୱ ପନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘କିତ୍ତିମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନିଦସ୍ସନମତ୍ତନ୍ତି ମୁତ୍ତାନଂ ଜାତିତୋ ଅନେକଭେଦତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭଂ ୱରାହଦାଠଂ ଭୁଜଙ୍ଗସୀସଂ ୱଲାହକୂଟଂ ୱେଣୁପବ୍ବଂ ମଚ୍ଛସିରୋ ସଙ୍ଖୋ ସିପ୍ପୀତି ଅଟ୍ଠ ମୁତ୍ତାୟୋନିୟୋ । ତତ୍ଥ ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭଜା ପୀତୱଣ୍ଣା ପଭାହୀନା । ୱରାହଦାଠଜା ୱରାହଦାଠୱଣ୍ଣାୱ । ଭୁଜଙ୍ଗସୀସଜା ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣା ସୁୱିସୁଦ୍ଧା, ୱଟ୍ଟଲା ଚ । ୱଲାହକଜା ଭାସୁରା ଦୁବ୍ବିଭାଗରୂପା ରତ୍ତିଭାଗେ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଦେୱୂପଭୋଗା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ୱେଣୁପବ୍ବଜା କାରଫଲସମାନୱଣ୍ଣା, ନ ଭାସୁରା, ତେ ଚ ୱେଳୱୋ ଅମନୁସ୍ସଗୋଚରେ ଏୱ ପଦେସେ ଜାୟନ୍ତି । ମଚ୍ଛସୀସଜା ପାଠୀନପିଟ୍ଠିସମାନୱଣ୍ଣା, ୱଟ୍ଟଲା, ଲଘୱୋ ଚ ହୋନ୍ତି ପଭାୱିହୀନା, ତେ ଚ ମଚ୍ଛା ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେୟେୱ ଜାୟନ୍ତି । ସଙ୍ଖଜା ସଙ୍ଖୋରଚ୍ଛୱିୱଣ୍ଣା, କୋଲପ୍ପମାଣାପି ହୋନ୍ତି ପଭାୱିହୀନାୱ । ସିପ୍ପିଜା ପନ ପଭାୱିସେସୟୁତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତି ନାନାସଣ୍ଠାନା । ଏୱଂ ଜାତିତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧାସୁ ମୁତ୍ତାସୁ ୟା ମଚ୍ଛସଙ୍ଖସିପ୍ପିଜା, ତା ସାମୁଦ୍ଦିକା । ଭୁଜଙ୍ଗଜାପି କାଚି ସାମୁଦ୍ଦିକାତି ୱଦନ୍ତି, ଇତରା ଅସାମୁଦ୍ଦିକା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାମୁଦ୍ଦିକମୁତ୍ତାତି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ସବ୍ବାପି ପନ ମୁତ୍ତା ମୁତ୍ତା ଏୱା’’ତି । ବହୁଲତୋ ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୁତ୍ତାତି ସାମୁଦ୍ଦିକମୁତ୍ତା’’ତି । ବହୁଲଞ୍ହି ଲୋକେ ସାମୁଦ୍ଦିକାୱ ମୁତ୍ତା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥାପି ସିପ୍ପିଜାୱ, ଇତରା କଦାଚି କାଚୀତି ।

୧୭୪.ଇଧ ନତ୍ଥି ନିୟମୋ କେୱଲଂ ଦ୍ରୱଭାୱସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

୧୭୫.ନିସିତଭାୱେନାତି ସନ୍ତାପନାଦିୱସପ୍ପୱତ୍ତେନ ତିଖିଣଭାୱେନ । ଉସ୍ମାକାରଞ୍ହି ନିସାନଂ ଇଧ ନିସିତଭାୱୋ । ପାକତିକୋତି ସାଭାୱିକୋ କାୟୁସ୍ମାତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସଦାତି ସବ୍ବକାଲଂ ୟାୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୱତ୍ତତି । ପେତଗ୍ଗି ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକପେତଗ୍ଗି । ଇଧାତି ବାହିରତେଜୋଧାତୁକଥାୟଂ ।

୧୭୬.ୱାୟନଂ ବୀଜନଂ, ତଂ ପନ ଥାମସା ପୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସୱେଗଗମନୱସେନା’’ତି । ସମୁଦୀରଣଂ ଅଲ୍ଲପରିସୋସନଂ, ଭୂତସଙ୍ଘାତସ୍ସ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ ୱା ।

୧୭୭. ଭିତ୍ତିଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦିୱସେନ ଲବ୍ଭମାନଂ ଅଜଟାକାସଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ପରିଚ୍ଛେଦାକାସସ୍ସ ପରିକମ୍ମକରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଜଟାକାସସ୍ସ ଚ କଥିତତ’’ନ୍ତି ।

୧୭୯.ସୁଖଦୁକ୍ଖଫୋଟ୍ଠବ୍ବସମୁଟ୍ଠାପନପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତକଭୂତେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । କସ୍ସ ପନ ସୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ସରୀରଟ୍ଠକଉତୁସ୍ସା’’ତି। ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଚ ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ । ତେନ ହି କାରଣଭୂତେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସମତ୍ଥତା ହୋତୀତି । ‘‘ତଥେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ୟଥାବଲଂ ସରୀରେକଦେସସକଲସରୀର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁକଡ୍ଢତି । ଏୱନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲୂପଚାରସିଦ୍ଧେନ ଫରଣପ୍ପକାରେନ । ଏତେସନ୍ତି ସୁଖାଦୀନଂ । ‘‘ଓଳାରିକପ୍ପୱତ୍ତି ଏୱ ୱା ଫରଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିରୁପଚାରଂ ଏତେସଂ ଫରଣଟ୍ଠଂ ଦସ୍ସେତି । ଉଭୟୱତୋତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱତୋ, ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସୱତୋ ଚ, ଫରଣାଫରଣଟ୍ଠାନୱତୋ ୱା ।

୧୮୧.ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ‘‘ସଙ୍କପ୍ପୋ କାମୋ’’ତିଆଦିକେ (ମହାନି॰ ୧; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮) ନିଦ୍ଦେସପଦେସେ ୱୁତ୍ତଂ ସଙ୍କପ୍ପଂ । ତତ୍ଥ ହି କିଲେସକାମୋୱ ‘‘ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ ପୁରିସସ୍ସ କାମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩; କଥା॰ ୫୧୩) ୱିୟ । ୱତ୍ଥୁକାମସ୍ସ ତଥା ତଥା ସଙ୍କପ୍ପନତୋ ପରିକପ୍ପନତୋ ‘‘ସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ନ ୱିତକ୍କୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଟୀକାୟଂ ପନ ୱିତକ୍କୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋପି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାପି ପୁରିମୋ ଏୱତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଚେ, ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ ନିରତ୍ଥକୋ ସିୟା, ‘‘କିଲେସସନ୍ଥୱସମ୍ଭୱତୋ’’ତି ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ପରତୋ ଚ ‘‘ବ୍ୟାପାଦୱଚନେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି । କିଲେସକାମୋ ୱିଭତ୍ତୋ କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମପଟିବଦ୍ଧାତି ଏତ୍ଥ କାମ-ସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ଥୁକାମାପି ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୧୮୨.ଉଭୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ସତ୍ତେସୁ, ସଙ୍ଖାରେସୂତି ଉଭୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସତ୍ତାକାରୋ, ସଙ୍ଖାରାକାରୋତି ୱା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଉଭୟାକାରଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । କମ୍ମପଥୱିସେସୋ, କମ୍ମପଥୱିନାସକୋ ଚ କମ୍ମପଥଭେଦୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝାସଂୟୋଗେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ୱିହିଂସାୟ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୟୋଜନା । ୱିହିଂସାୟାତି ଚ ୱିହିଂସାୱଚନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନମୁସାୱାଦପେସୁଞ୍ଞଫରୁସୱାଚାସମ୍ଫପ୍ପଲାପେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସବ୍ବ…ପେ॰… ସଙ୍ଗାହକେହି କାମନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୂହି । ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେତି ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାଧାତୁୟୋ, ଅବ୍ୟାପାଦଅୱିହିଂସାଧାତୁୟୋ ଚ । ‘‘ଏତ୍ଥାତି ପନା’’ତିଆଦିନା ସଂକିଲେସୱୋଦାନାନଂ ସଙ୍କରଭାୱସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠାପଜ୍ଜନସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନେନ ପୁରିମଂୟେୱ ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ସମ୍ପାଦେତି ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୧୮୩. ଆୱେଣିକତ୍ଥୋ ଅତିସୟତ୍ଥୋ ଚ ୱିସେସସଦ୍ଦୋ ହୋତୀତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରାସାଧାରଣଂ, ନୀଲାଦିସବ୍ବରୂପସାଧାରଣଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସାଧାରଣକାରଣେନାପି ହି ନିଦ୍ଦେସୋ ହୋତି ୟଥା ‘‘ଭେରିସଦ୍ଦୋ, ୟୱଙ୍କୁରୋ’’ତି । ଅତିସୟକାରଣେନପି ୟଥା ‘‘ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମସମାଦାନାନଂ ଠାନସୋ ହେତୁସୋ ୱିପାକଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (କଥା॰ ୩୫୫; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୪୪) । ଧାତୁଅତ୍ଥୋ ଏୱାତି ‘‘ଧାତୁ’’ଇତି ଇମସ୍ସ ଧାତୁସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଧାତୁୱଚନୀୟୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ଉପସଗ୍ଗେନ ଜୋତୀୟତି ।

ପୁରିମେନ ଅସଦିସୋ ୱିଧାନଧାରଣତ୍ଥାନଂ ପାକଟୋ ଭେଦୋତି । ୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣା ୱିସଦିସସଭାୱା ଅୱୟୱା ଭାଗା, ତେସୁ ।

ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି କିରିୟାମନୋଧାତୁ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା, ୱିପାକମନୋଧାତୁ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରାଦିନାପି, ଇତରସ୍ସ ସବ୍ବାପି ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାୱ । ଧମ୍ମଧାତୁ ପନ ୱେଦନାଦିକା ସହଜାତା ସହଜାତାଦିନା, ଅସହଜାତା ଅନନ୍ତରାଦିନା, ଉପନିସ୍ସୟେନ ଆରମ୍ମଣାଦିନା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱଂ ମନୋଧାତୁଧମ୍ମଧାତୂନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱାରଭୂତମନୋପି ସୁତ୍ତେ ‘‘ମନୋଧାତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାରଭୂତମନୋୱସେନ ୱା’’ତି । ତସ୍ସା ମନୋଧାତୁୟା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପୁରିମନୟେନାତି ୱିସେସନଂ ଦୁତିୟନୟସ୍ସ ହୀନତ୍ତିକୱସେନେୱ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ନାନାଧାତୂନଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୀନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ନ ହି ଦ୍ୱେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ସନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁୱିଭାଗଦସ୍ସନେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଖନ୍ଧାୟତନଧାତିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂୟେୱ ୱସେନ ସଙ୍ଖେପାଦିୱିଭାଗଦସ୍ସନଂ ତେସଂ ବହୁଲଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ସଚ୍ଚଦେସନା ପନ ଅତିସଂଖିତ୍ତଭାୱତୋୟେୱେତ୍ଥ ବହିକତା ।

ନିଜ୍ଜୀୱସ୍ସାତିଆଦି ୱିସେସତୋ ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାଦୀପନତ୍ଥା ଧାତୁଦେସନାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମନୟୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି କମୱୁତ୍ତୀନଂ ଧାତୂନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ମନୋଧାତୁୟେୱ ୱା’’ତିଆଦିନା ଦୁତିୟନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ପୁରେଚରାନୁଚରଭାୱେତି ପୁରେଚରାନୁଚରାଭିସନ୍ଧିୟା ଅଭାୱେପି କେୱଲଂ ଅନନ୍ତରପୁବ୍ବକାଲଅନନ୍ତରାପରକାଲତାୟ ମନୋଧାତୁ ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତା ।

‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟା’’ତି ଏତେନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଏକନ୍ତସାରମ୍ମଣତାଦସ୍ସନେନ ‘‘ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ସୟମେୱ ନୀଲାଦିଆଭାସଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣୱାଦଂ ପଟିସେଧେତି ।

୧୮୪.ଏକନାନାସନ୍ତାନଗତାନନ୍ତି ଏକସନ୍ତାନଗତାନଂ ଅଭିନ୍ନସନ୍ତାନଗତାନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ, ନାନାସନ୍ତାନଗତାନଂ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନଗତାନଂ ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏକନାନାଜାତିକତ୍ତାତି ଚକ୍ଖାଦିଏକେକଜାତିକତ୍ତା ଦ୍ୱାରାନଂ, ନୀଲାଦିଅନେକଜାତିକତ୍ତା ଆରମ୍ମଣାନଂ ।

ଚକ୍ଖାଦି ଏକମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପାଦି ପନ ଅନେକମେୱ ସଂହତନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀସୁ ୱଚନଭେଦୋ କତୋ । କିଂ ପନ କାରଣଂ ଚକ୍ଖାଦି ଏକମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପାଦି ପନ ଅନେକମେୱାତି ? ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସତୋ । ଚକ୍ଖୁ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତଂ ଅତ୍ଥିଭାୱେନେୱ ହୋତି ତସ୍ମିଂ ସତି ତସ୍ସ ଭାୱତୋ, ଅସତି ଅଭାୱତୋ, ୟତୋ ତଂ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହିସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତଂନିସ୍ସୟତା ଚସ୍ସ ନ ଏକଦେସେନ ଅଲ୍ଲୀୟନୱସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ଅରୂପଭାୱତୋ, ଅଥ ଖୋ ଗରୁରାଜାଦୀସୁ ସିସ୍ସରାଜପୁରିସାଦୀନଂ ୱିୟ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ । ଇତରେ ଚ ପଚ୍ଚୟା ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ସ୍ୱାୟଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ଏକସ୍ମିଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଏକମ୍ପି ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।

ରୂପଂ ପନ ୟଦିପି ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ପୁରେତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେୟେୱ ଉପକାରକତ୍ତା, ତଥାପି ଅନେକମେୱ ସଂହତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ । ୟଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ସଭାୱଭୂତଂ, ପରିକପ୍ପିତାକାରମତ୍ତଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଭାୱେନ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସତିପି ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସୋ ତସ୍ସ ସାରମ୍ମଣସଭାୱତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନାଲମ୍ବିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସମତ୍ଥସ୍ସ ଓଲୁବ୍ଭ ପୱତ୍ତିକାରଣତାୟ ଆଲମ୍ବନୀୟତୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନାମ । ତସ୍ସ ୟସ୍ମା ୟଥା ୟଥା ସଭାୱୂପଲଦ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଲାଭୋ, ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମାନଂ ତସ୍ସ ସଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତି । ସା ଚସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧୀନୱୁତ୍ତିକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସଭାୱୂପଲଦ୍ଧି ନ ଏକଦ୍ୱିକଲାପଗତୱଣ୍ଣୱସେନେୱ ହୋତି, ନାପି କତିପୟକଲାପୱଣ୍ଣୱସେନ, ଅଥ ଖୋ ଆଭୋଗାନୁରୂପଂ ଆପାଥଗତୱଣ୍ଣୱସେନାତି ଅନେକମେୱ ରୂପଂ ସଂହଚ୍ଚକାରିତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ରୂପେ ଚା’’ତି ବହୁୱଚନେନ ନିଦ୍ଦିସି ।

ୟଂ ପନ ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥନ୍ତି ? ତମ୍ପି ୟାଦିସଂ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ତାଦିସମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କୀଦିସଂ ପନ ତନ୍ତି ? ସମୁଦିତନ୍ତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଦେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆୟତନସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣା, ନ ଦବ୍ୟସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନା’’ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ନ ଚେତ୍ଥ ସମୁଦାୟାରମ୍ମଣତା ଆସଙ୍କିତବ୍ବା ସମୁଦାୟାଭୋଗସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ, ସମୁଦିତା ପନ ୱଣ୍ଣଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ପନ ପଚ୍ଚେକଂ ଅସମତ୍ଥା ସମୁଦିତା ଆରମ୍ମଣା ହୋନ୍ତି, ନ ହି ପଚ୍ଚେକଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଅନ୍ଧା ସମୁଦିତା ପସ୍ସନ୍ତୀତି ? ନୟିଦମେକନ୍ତିକଂ ୱିସୁଂ ଅସମତ୍ଥାନଂ ସିୱିକାୱହନାଦୀସୁ ସମତ୍ଥତାୟ ଦସ୍ସନତୋ । କେସାଦୀନଞ୍ଚ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱଣ୍ଣଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ସମୁଦିତାନଂ ତଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କାତି ଭିୟ୍ୟୋପି ତେସଂ ସଂହଚ୍ଚକାରିତା ପରିବ୍ୟତ୍ତା । ଏତେନ କିଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପରମାଣୁରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ଉଦାହୁ ତଂସମୁଦାୟୋତିଆଦିକା ଚୋଦନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସୋତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ସଦ୍ଦେ ଚା’’ତିଆଦୀସୁପି ଅୟମେୱ ନୟୋ ।

ଏୱମ୍ପିଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ମନୋଧାତୁୟାପୀ’’ତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ଜୱନପରିୟୋସାନା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟେୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡୀୟତି, ଅଥ ଖୋ ତଦାରମ୍ମଣଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତାପି ସମ୍ପିଣ୍ଡୀୟତୀତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ସମ୍ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସତୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମନୋଧାତୁପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଓରଂ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁତାଦସ୍ସନେ ସତି । ସତିପି ମନସୋ ସମ୍ଭୂତଭାୱେ ମନୋଧାତୁୟା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନ ହୋତିୟେୱ ତଂସଭାୱସ୍ସେୱ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁମନୋଧାତୂ’’ତିଆଦିନା ପାକଟତରଂ କରୋତି । ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱେନାତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ୱିସଦିସସଭାୱେନ । ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେନ ଚାତି ମନୋଧାତୁକିରିୟମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେନ ଚ । ଇଦାନି ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱିନାପି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁପନୀତେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞୱସେନାତି ସଦିସତାୱସେନ । ତସ୍ସାତି ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତସ୍ସ । ଅମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱାସିଦ୍ଧିତୋତି ମନୋଧାତୁଭାୱାସିଦ୍ଧିତୋ । ନ ହି ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧସମନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ତଜ୍ଜା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତସ୍ସ ମନୋଧାତୁଭାୱଂ ସାଧେତି । ସିଦ୍ଧେ ହି ମନୋଧାତୁଭାୱେ ତଂ ତସ୍ସ ନିୱତ୍ତକଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ପନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱଦୀପକଂ ୱଚନଂ ତାଦିସାୟ ମନୋଧାତୁୟାପି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱମେୱ ଦୀପେୟ୍ୟାତି କଥଂ ତସ୍ସା ନିୱତ୍ତକଂ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ନ ହି ୟଂ ଚୋଦୀୟତି, ତଦେୱ ପରିହାରାୟ ହୋତୀ’’ତି ।

ୟଦି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱାପତ୍ତି ଏୱାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ମନୋଧାତୁୟାପୀ’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେହି ମନୋଧାତୂହି ଚ ୱିସିଟ୍ଠୋ ସଭାୱୋ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣ…ପେ॰… ସଭାୱୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତି ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଜୱନାୱସାନାନୀତି ୱା ଜୱନାରମ୍ମଣତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ଗହିତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଛଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେହି ୱା’’ତିଆଦି ।

ୱିସୁଂ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନମ୍ପି ୟଦିପି ରୂପାଦିୱିସୟଂ ହୋତି, ଜୱନଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଂ ପନ ନ ହୋତୀତି ଏଦିସେ ଠାନେ ୱିସୁଂ କାତବ୍ବମେୱ । ମନୋଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ଅଥ ଖୋ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

ହେଟ୍ଠାୱୁତ୍ତନୟତ୍ତାତି ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ‘‘ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସ କାମାୱଚରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ରଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୦; ୧୬୮) ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେ ଦସ୍ସିୟମାନେ ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦରୂପୱସେନ ତଂ ତଂ ସମୁଦାୟଂ ଏକେକଂ ଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୧୫୦) ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

ଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୮୯.ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତଂନତ୍ଥି ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିତଦୁଭୟହେତୁସନ୍ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ସଚ୍ଚେସୁ କମତୀତି ସଚ୍ଚେସୁ ୱିସୟଭୂତେସୁ ପୱତ୍ତତି । ଦେସେତବ୍ବତ୍ଥୱିସୟା ହି ଦେସନାତି । ଏତେସୁ କମତୀତି ଏତେସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ‘‘ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥସଭାୱଂ କମନକିରିୟାୟ କତ୍ତୁଭାୱେନ ଗହିତନ୍ତି ପାକଟତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଂ କମତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ତବ୍ବୋହାରେନାତି ତଦୁପଚାରେନ । ଏତେନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥସଭାୱଂ ସାସନଂ, ପରିୟାୟେନ ୱଚନସଭାୱନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ତଂସଭାୱାତି ଦୁକ୍ଖାଦିସଭାୱା । ଅମୁସାସଭାୱାତି ବାଧନାଦିଭାୱେନ ଭୂତସଭାୱା । ଅଞ୍ଞାକାରରହିତାତି ଅବାଧନାଦିଆକାରୱିୱିତ୍ତା । ଦ୍ୱିଧାତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାତନ୍ନିମିତ୍ତତାହି । ରାଗାଦିକିଲେସପରିଳାହୋ କିଲେସଦାହୋ। ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣଂ ପୁଗ୍ଗଲହିଂସନଂ । ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ତିଖିଣଭାୱୋତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ରୁଜାୱହତିକ୍ଖଭାୱୋ । ସରସେନେୱାତି ସଭାୱେନେୱ । ସମ୍ପିଣ୍ଡକସ୍ସ ସମୁଦୟସ୍ସ, କିଲେସସନ୍ତାପରହିତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ, ଅୱିପରିଣାମସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠା ଆୱି ଭୱନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଇତରେ ୟଥାକ୍କମଂ ସମୁଦୟମଗ୍ଗନିରୋଧଦସ୍ସନେହି ଆୱିଭୱନାକାରା’’ତି । ବ୍ୟାପେତ୍ୱାତି ଭୱାଦୀସୁ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ଚ ୱିସଟା ହୁତ୍ୱା । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ‘‘ଊହନଂ ରାସିକରଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଦତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତନ’’ନ୍ତି । ଏକୱୋକାରଭୱେପି ହି ରାସିଭୂତମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି ଅନେକଧମ୍ମସମୂହତୋ, ପଗେୱ ଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ । ଏତ୍ଥ ଚ ବ୍ୟାପନତ୍ଥଂ ଆକାରଂ, ତସ୍ସ ଚ ୟ-କାରାଗମଂ କତ୍ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥଂ ଆୟୂହନନ୍ତି ପଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିଦଦାତୀତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣତ୍ତା ତଂ ନିଦସ୍ସେନ୍ତଂ ୱିୟ ଜନେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଦୁକ୍ଖ…ପେ॰… ଆୱି ଭୱତି ରୋଗଦସ୍ସନେନ ୱିୟ ରୋଗନିଦାନଂ । ସଂୟୋଗ…ପେ॰… ଦସ୍ସନେହୀତି ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ ୱିସଂୟୋଗସଭାୱସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ, ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ ନିୟ୍ୟାନସଭାୱସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଆୱି ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେତି ସଂୟୋଗପଲିବୋଧଟ୍ଠା ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ସତି । ସମୁଦୟତୋ ୱିୱେକୋ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ। ନିରୋଧୋ ଚ ତଣ୍ହାକ୍ଖୟଭାୱତୋ ସମୁଦୟତୋ ୱିୱିତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅୱିୱେକଭୂତସ୍ସ ସମୁଦୟସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ନିରୋଧସ୍ସ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି, ନିବ୍ବାନାଧିଗମହେତୁଭୂତସ୍ସାପି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ସଙ୍ଖତଭାୱଂ ପସ୍ସତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି, ତଥା ମରଣଧମ୍ମତାୟ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିନସ୍ସନ୍ତଂ ପସ୍ସତୋ ଅମରଣଧମ୍ମସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଅମତଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିୱେକା’’ତିଆଦିନା । ଇତରେ ସମୁଦୟନିରୋଧଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେହୀତି ଏତ୍ଥ ସମୁଦୟଦସ୍ସନେନ ‘‘ନାୟଂ ହେତୁ ନିବ୍ବାନାଧିଗମାୟ, ଅୟଂ ପନ ହେତୂ’’ତି ହେତୁଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି । ତଥା ପରମଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ନିପୁଣତରସ୍ସ ଦୁଦ୍ଦସସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ ସୁଖୁମରୂପଦସ୍ସନେନ ଚକ୍ଖୁନୋ ୱିୟ, ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ପନ ଅନେକରୋଗାତୁରକପଣଜନଦସ୍ସନେନ ଇସ୍ସରଜନସ୍ସ ଉଳାରଭାୱୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ ଆୱି ଭୱତି ।

ତେ ପନେତେ ହେତୁଟ୍ଠାଦିକେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୱସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ସମୁଦୟପ୍ପହାନୱସେନ । ‘‘ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ୱଚନତୋତି ୟସ୍ମା ସତିପି ଝାନାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେ ‘‘ଝାନାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ପନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସାତିସୟୋ ମଗ୍ଗଙ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିସେସତୋ ୱା ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭୂତା ମଗ୍ଗଙ୍ଗଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ସୋ ତେସଂ ଆକାରୋତି ୟୋ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ପୱତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟତାସଙ୍ଖାତୋ ଆକାରୋ, ସୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ । ପୁରିମୋ ପନ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ ସହଜାତାଧିପତିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଭିସମେତବ୍ବଟ୍ଠୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତପୀଳନାଦିଅତ୍ଥମେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତାୟ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱଦତି । ତେନ ଅଭିସମୟସଦ୍ଦଂ କମ୍ମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଭିସମୟସ୍ସାତି ଞାଣସ୍ସ । ପୱତ୍ତିଆକାରୋତି ପରିଜାନନାଦିୱିସେସାକାରୋ । ସୋ ହି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅସମ୍ମୋହତୋ ସିଦ୍ଧୋ, ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିନା ପାକଟୋ ହୋତି । ଆକାରୋପି ଞାଣେନ ଅରଣୀୟତୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି କତ୍ୱା ତତିୟନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପୀଳନାଦିନା ଦସ୍ସିତୋ ୱିସୟୱିଭାଗେନପି ୱିସୟିୱିଭାଗୋ ହୋତି ୟଥା ‘‘ରୂପସଞ୍ଞା, ସଦ୍ଦସଞ୍ଞା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୭) ।

କୁଚ୍ଛିତଂଖନ୍ତି ଗରହିତଂ ହୁତ୍ୱା ଅସାରଂ । ‘‘ସମାଗମୋ’’ତିଆଦିନା ଅନ୍ୱୟତୋ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ସଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସଂୟୋଗତ୍ଥଜୋତକତ୍ତମାହ । ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉଦିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କେୱଲସ୍ସ ପନ୍ନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ, ଇତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପୟୋଗେ ଉପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ, ଉ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପୟୋଗେ ଉପଲବ୍ଭନତୋ ସୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉଦିତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପୀ’’ତି । ୱିସୁଂ ପୟୁଜ୍ଜମାନାତି ଆଗମ-ଇତ-ପଦେହି ୱିନା ପୟୁଜ୍ଜମାନା । ସଧାତୁକନ୍ତି ଅନ୍ତୋନୀତେନ ଧାତୁନା ସଧାତୁକଂ । ତେନେୱ ତେ ‘‘ଉପସଗ୍ଗା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା ।

ଦୁକ୍ଖୱିୱେକଭାୱନ୍ତି ଦୁକ୍ଖୱିୱିତ୍ତତଂ । ନିୱତ୍ତିୟାତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ । ନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଅନୁପ୍ପାଦସଦ୍ଦେନ ୱିସେସନୱସେନ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ନିରୋଧପଚ୍ଚୟତା ନିରୋଧସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତା । ପୁଗ୍ଗଲସଚ୍ଛିକିରିୟାଧମ୍ମଭାୱେହୀତି ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମଭାୱେନ ସଚ୍ଛିକରଣଧମ୍ମଭାୱେନ ଚ । ଫଲନ୍ତି ଅରିୟଫଲଂ । ତସ୍ସାତି ନିଟ୍ଠାନଭୂତାୟ ଫଲସଙ୍ଖାତାୟ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭିସମୟଭୂତାୟ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିପଦତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ପଟିୱିଜ୍ଝନକାଲେ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ବୁଦ୍ଧାଦିସମଞ୍ଞାତି ଆହ ‘‘ପଟିୱିଦ୍ଧକାଲେ ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଏୱାତି ତେନ ପକାସିତତ୍ତା ଏୱ ।

ତନ୍ନିମିତ୍ତଭାୱୋତି ଜାତିଆଦି ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ କାରଣଭାୱୋ, ନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ୱିୟ ପଭୱଭାୱେନ । ଉଦୟବ୍ବୟପୀଳିତଭାୱୋ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା । ପୱତ୍ତନମେୱାତି ପୱତ୍ତି ଏୱ । କିଚ୍ଚଂ ରସୋତି ରସସ୍ସ କିଚ୍ଚତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତୀସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ଅୱିକାରତା ୱିକାରାଭାୱୋ ନିଚ୍ଚତା ।

ମରୀଚିମାୟାଅତ୍ତାନନ୍ତି ମରୀଚିୟା ମାୟାୟ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଅରିୟଞାଣସ୍ସାତି ଅରିୟାନଂ ଞାଣସ୍ସ । ତେନ ଅରିୟାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣାନୁସାରେନ ପୱତ୍ତନକଞାଣମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଅୱିତଥଗାହକସ୍ସା’’ତିଆଦି। ତେସନ୍ତି ପଟିୱେଧପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନଂ । ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧଞାଣସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତା ଗୋଚରଭାୱୋ, ଇତରସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱୋ । ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତା, ଆରମ୍ମଣଭାୱୋ ୱା ପଟିୱେଧଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱୋ, ଇତରସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱୋୱ ।

ବାଧକପ୍ପଭୱଭାୱେନାତି ବାଧକସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ନ ତଣ୍ହା ବାଧକଭାୱେନ ଗହିତା ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତିହେତୂନଂ ଅସଙ୍କରୱସେନ ବୋଧନତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେପି ଅୟମତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୟୁଜ୍ଜତେୱ। ୟଦିପି ଏୱଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱ ବାଧକ’’ନ୍ତି ନିୟମାନୁପପତ୍ତି, ସମୁଦୟଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଚାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଜାତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ୱା’’ତିଆଦି । ବାଧକତ୍ତସ୍ସ ବାଧକତ୍ତେ ଚ ନିୟମୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିଧାପି ବାଧକତ୍ଥାୱଧାରଣେନା’’ତି । ୟଥା ହି ବାଧକତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖେ ନିୟତତା, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ବାଧକତ୍ତେ ନିୟତତାତି । ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ତଣ୍ହାୟ ଏୱ ସମୁଦୟଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ତଣ୍ହାୱସେନ ନିୟମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ତଣ୍ହାୟ ୱିନା’’ତିଆଦିମାହ । ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ହେସାତି । ‘‘କୁସଲେହି ୱିନା’’ତିଆଦିନା ଦୁକ୍ଖହେତୁତାୟ ତଣ୍ହାୟ ପଧାନଭାୱମାହ । ତଥା ହି ସା କମ୍ମୱିଚିତ୍ତତାୟ ହେତୁଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ୱିସେସେନ କମ୍ମସ୍ସ ସହକାରିକାରଣଂ ହୋତୀତି । ଦ୍ୱିଧାପି ନିୟମେନାତି ମଗ୍ଗୋୱ ନିୟ୍ୟାନଂ, ନିୟ୍ୟାନମେୱ ଚ ମଗ୍ଗୋତି ଦ୍ୱିପ୍ପକାରେନ ନିୟମେନ ।

ୱଚୀସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଚୱାଚା, ତଂସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ଚାତି ଆହ ‘‘ୱିରତିସଚ୍ଚେତି ମୁସାୱାଦୱିରତିୟ’’ନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ୱିରତିସଚ୍ଚଂ ସମାଦାନୱିରତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ନ ସମାଦାନମତ୍ତଂ ୱିରତିସଚ୍ଚଂ, ଅଥ ଖୋ ସମାଦାନାୱିସଂୱାଦନଂ । ତଂ ପନ ପଟିଞ୍ଞାସଚ୍ଚତ୍ତା ମୁସାୱାଦୱିରତିୟେୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ନ ହି ଅଞ୍ଞୱିରତୀସୁ ସଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ’’ତି । ସତିପି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାୱବୋଧେ ୟାୱଦେୱ ନିରୋଧମଗ୍ଗାଧିଗମତ୍ଥା ପଞ୍ଞାଭାୱନାତି ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱୟସ୍ସେୱ ସଚ୍ଚତ୍ଥଂ ସାତିସୟଂ, ତଦଧିଗମସ୍ସ ଚ ଅୱିୱାଦହେତୁକଂ ସୁତ୍ତେ ୱିଭାୱିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଠାନଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱାଦପତିଟ୍ଠାପନକାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତଭାୱପଟିଲାଭେନେୱ ସତ୍ତାନଂ ଜାତିଆଦୀନଂ ପତ୍ତି ସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ ଚ ଜାୟତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତତା, ପଚ୍ଚକ୍ଖତା ଚ ପଠମତା’’ତି । ଭଗୱତୋ ଦେସନାକ୍କମେନେୱ ୱା ପଠମାଦିତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ପରିଜନନାଦୀହୀତି ପରିଞ୍ଞାପ୍ପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାହି, ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଞ୍ଚେତଂ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦପେକ୍ଖାୟ । ଧମ୍ମଞାଣକିଚ୍ଚନ୍ତି ସଭାୱଧମ୍ମାୱବୋଧକିଚ୍ଚଂ । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀନି ଏତପ୍ପରମାନେୱାତି ଇତୋ ପରଂ ନେୟ୍ୟଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଭାୱସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଗତଂ ୱା ସୱନଂ ଅନୁସ୍ସୱୋ। ସୁତାନୁସାରେନ, ଅଞ୍ଞଥା ୱା କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱସାମଞ୍ଞାକାରପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଆକାରପରିୱିତକ୍କୋ। ୟଥାୱିତକ୍କିତାକାରସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତାୟ ଦସ୍ସନଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମନଂ ରୋଚନଂ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି। ଆଦିଚ୍ଚୋ ୱିୟ ପଭାୟ ନିରୋଧଂ ଫୁସତି ସଚ୍ଛିକରୋତି କିଲେସନ୍ଧକାରଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି । ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ପସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ।

କାଲନ୍ତରଦସ୍ସନନ୍ତି ନାନାଭିସମୟଂ ୱଦତି । ଏକଦସ୍ସିନୋତି ଏକସଚ୍ଚଦସ୍ସିନୋ । ନ ୟୋଜେତବ୍ବା ସିୟାତି ୟୋଜନାୟଞ୍ଚ ସବ୍ବଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନନ୍ତରପରମନ୍ତି ଦସ୍ସନାନୁପରମୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ନାନାଭିସମୟେ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନାଦୀହି ପଠମମଗ୍ଗାଦିପ୍ପହେୟ୍ୟାନଂ ସଂୟୋଜନତ୍ତୟାଦୀନଂ ଏକଦେସପ୍ପହାନଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତଥା ଚ ସତି ଏକଦେସସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠତା, ତଦନନ୍ତରଞ୍ଚ ପତ୍ତବ୍ବେନ ଫଲେନ ଏକଦେସସୋତାପନ୍ନତା ଚ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନ ସଚ୍ଚାନଂ ନାନାଭିସମୟୋ ୟୁତ୍ତୋ । ୟଥା ଚ ନାନାଭିସମୟୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣାଭିସମୟୋପି । ୟଦି ହି ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନ ମଗ୍ଗୋ ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତି ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ ସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ସିୟା । ଅଞ୍ଞେନ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗୋ ଆଲମ୍ବୀୟତୀତି ପରିପୁଣ୍ଣୋୱାତି ଚେ ? ଏୱଂ ସତି ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗୋ ଆଲମ୍ବିତୋ, ସୋପି ଅଞ୍ଞେନ, ସୋପି ଅଞ୍ଞେନାତି ଅନୱଟ୍ଠାନଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ ଆରମ୍ମଣପଟିୱେଧତୋ ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ୟୁତ୍ତୋ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପନ ୟୁତ୍ତୋ । କିଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଞ୍ଚ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛେଦସମୁଚ୍ଛେଦଭାୱନା ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ନ ୟୁତ୍ତା ତତୋ ଅନିସ୍ସଟଭାୱତୋ, ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିନିସ୍ସଟଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ପନ ଆରମ୍ମଣତା ୟୁତ୍ତା । ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠି ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା ହେତୁବ୍ୟାପାରୋୱ ପରମତ୍ଥତୋ କିରିୟାତି କତ୍ୱା ।

ପୱତ୍ତେତୀତି ସଜ୍ଜତି, ପୱତ୍ତିୟା ୱା ହେତୁ ହୋତି । ନିୱତ୍ତେତୀତି ସଂହରତି ପଲୟଂ ଗମେତି, ପଲୋକତାଦିୱସେନ ୱା ମୋକ୍ଖହେତୁ ହୋତି । ପଧାନତୋତି ପକତିତୋ, ୟଂ ‘‘ଅବ୍ୟତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘କାଲୋ କରୋତି ଭୂତାନି, କାଲୋ ସଂହରତୀ ପଜା ।

କାଲୋ ସୁତ୍ତେ ଜାଗରତି, କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍କମୋ’’ତି ॥ –

ଏୱଂୱାଦା କାଲୱାଦିନୋ। ‘‘କଣ୍ଟକସ୍ସ ତିଖିଣତା, କପିଟ୍ଠଫଲାଦୀନଂ ପରିମଣ୍ଡଲତା, ମିଗପକ୍ଖିସରୀସପାଦୀନଂ ୱିଚିତ୍ତଭାୱୋତି ଏୱମାଦୟୋ କେନ କାରିତା ? ସଭାୱେନେୱ ସିଦ୍ଧା, ଏୱଂ ସବ୍ବମ୍ପି, ନ ଏତ୍ଥ କସ୍ସଚି କାମକାରୋ’’ତି ଏୱଂୱାଦା ସଭାୱୱାଦିନୋ। ‘‘ଲୋକୋ ନିୟତୋ ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତାଭେଜ୍ଜମଣିସଦିସୋ, ନ ଏତ୍ଥ କସ୍ସଚି ପୁରିସକାରୋ’’ତି ଏୱଂପୱତ୍ତୱାଦା ନିୟତିୱାଦିନୋ, –

‘‘ୟଦିଚ୍ଛାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ୟଦିଚ୍ଛାୟ ନିୱତ୍ତରେ ।

ୟଦିଚ୍ଛାୟ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ମା ୟଦିଚ୍ଛତୀ ପଜା’’ତି ॥ –

ଏୱଂପୱତ୍ତୱାଦା ୟଦିଚ୍ଛାୱାଦିସଙ୍ଖାତା ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିୱାଦିନୋ ଚ ଏତ୍ଥ ସଭାୱୱାଦେ ଏୱ ଅନ୍ତୋଗଧାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଣୂହି ଲୋକୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଆଜୀୱକୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ଅକାରଣପରିଗ୍ଗହୋ । କଣାଦୱାଦୋ ପନ ଇସ୍ସରିଚ୍ଛାୱସେନ ଅଣୂନଂ ସଂୟୋଗୱିୟୋଗତୋ ଲୋକସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିଂ ୱଦତି । ପଧାନସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ମହତାଦିଭାୱେନ ଅପରିଣାମୋ, ଅନଭିବ୍ୟତ୍ତି ୱା । ‘‘ଅହମଞ୍ଞୋ, ପକତି ଅଞ୍ଞା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତପକତିପୁରିସନ୍ତରଜାନନେନ ଅତ୍ତସୁଖଦୁକ୍ଖମୋହେସୁ ଅୱିଭାଗଗ୍ଗହଣେ ନିୱତ୍ତିତେ କିର ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଧାନଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ସୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି କାପିଲା । ଏୱମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସମୀପତା, ସଂୟୋଗୋତି ଏୱମାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏକତ୍ତାତି ଏକଭାୱତୋ ଏକୋପି ୱୁତ୍ତୋ । ତୟୋତି କିଚ୍ଚୱିଭାଗେନ । ତାନୀତି ସମ୍ମାୱାଚାଦିସୀଲାନି । ଛନ୍ଦସ୍ସ ସଦ୍ଦହନାନୁକୂଲାପି ଛନ୍ଦନୱସେନ ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଧାବଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତାଦିସେ କାଲେ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତାନୁବ୍ରୂହନେନ ଉପକାରା ସମାଧିସ୍ସ ସମୱାହିତାୱସେନ ତାଦିସକିଚ୍ଚାୱ ଉପେକ୍ଖା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱିଘାତକତ୍ତାତି ସଂହରଣୀୟୱସେନ ୱିହନ୍ତଭାୱତୋ ।

ଅରିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟନ୍ତି ସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ । ତେନେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖାଦିସଦ୍ଦାନଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିୱାଚକତ୍ତା ଏୱ । ଆଦିପଦସଙ୍ଗହୋତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚତୁକ୍କେ ଆଦିପଦେ ସଙ୍ଗହୋ । ତଦପେକ୍ଖନ୍ତି ଅରିୟସଚ୍ଚସଦ୍ଦାପେକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦଂ । ଚତୁତ୍ଥପଦସଙ୍ଗହୋତି ‘‘ନେୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ସଙ୍ଗହୋ । ଅୱସେସକିଲେସାଦୟୋତି ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜକିଲେସା ଅୱସେସାକୁସଲା, ସାସୱାନି କୁସଲମୂଲାନି, ସାସୱା ଚ କୁସଲଧମ୍ମା । ତେ ହି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ସମୁଦୟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ସମୁଦୟୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀତି ଫଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ । ଇମିନା ନୟେନାତି ଏତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ଅତ୍ଥି ସମୁଦୟୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅତ୍ଥି ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ସମୁଦୟୋ, ଅତ୍ଥି ସମୁଦୟୋ ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ଅତ୍ଥି ନେୱ ସମୁଦୟୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ତତ୍ଥ ପଠମପଦଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥଂ । ନିରୋଧୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ସମୁଦୟୋ, ତଣ୍ହା ସମୁଦୟୋ ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ଚ ୟସ୍ସ ପହାନାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି, ତଦଭାୱତୋ ନେୱ ସମୁଦୟୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ଇତରସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଭାୱକଟ୍ଠେନ ସିୟା ସମୁଦୟୋ, ନ ପନ ୟସ୍ସ ପହାନାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ଥେନ । ଇତରଚତୁକ୍କଦ୍ୱୟେପି ଆଦିପଦଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ସେସେସୁ ସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ନିରୋଧୋ, ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ନିରୋଧୋ ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ଚ ୟସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ଥେନ ନେୱ ନିରୋଧୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ଇତରସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧଧମ୍ମତାୟ ସିୟା ନିରୋଧୋ, ନ ପନ ୟସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ଥେନ । ତଥା ନିରୋଧୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ମଗ୍ଗୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ଚ ୟସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ଥେନ ନେୱ ମଗ୍ଗୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ଇତରସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ସିୟା ମଗ୍ଗୋ ଉପପତ୍ତିମଗ୍ଗଭାୱତୋ, ନ ପନ ୟସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ଥେନ ।

ସନ୍ତନ୍ତି ସମାନଂ । ଏୱଂ ଇତରେସୁପୀତି କାତବ୍ବାପି କିରିୟା କାରକରହିତା କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ତାୟ ପୱତ୍ତମାନାୟ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗୀ କିରିୟଂ କରୋତୀତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି । ନିବ୍ବୁତିଗମକେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସାସୱତା ଅସୁଭତା କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତୋ । ଦୁକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମଗ୍ଗାନଂ । ସମୁଦୟାଦିଭାୱୋତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟମଗ୍ଗଭାୱୋ, ସମୁଦୟସ୍ସ ମଗ୍ଗଦୁକ୍ଖଭାୱୋ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଭାୱୋ ଚ, ନ ପନ ନିରୋଧଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖାଦୀନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମଙ୍ଗିତାତି ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଇତରୀତରସଭାୱୟୋଗୋ । ତଣ୍ହାୟାତି ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ । ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସାତି ପୁନଭୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆୟତିଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ପକତିୱାଦୀନନ୍ତି କାପିଲାନଂ । ୱିକାରାତି ମହତାଦୟୋ ବ୍ୟତ୍ତା । ୱିଭାୱତୋତି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିତୋ, ପରିଣାମତୋ ୱା ପୁବ୍ବେ । ପଟିପ୍ପଲୀନା ଚାତି ପଚ୍ଛା ପକତିୟଂ ପଲୟଂ ଗତା ୱେସମ୍ମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସତ୍ତାଦିସମଭାୱେନ ଅନ୍ତୋ ସମୋରୁଦ୍ଧା । ତେନାହ ‘‘ପକତିଭାୱେନେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି । ପକତିଭାୱେନେୱାତି ଅବ୍ୟତ୍ତଭାୱେନେୱ। ସମୁଦୟଭାୱେନାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତପଭୱଭାୱେନ । ଅଞ୍ଞଥା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଅୱିଜ୍ଜାଦୀନମ୍ପି ସମୁଦୟଭାୱୋ ଲବ୍ଭତେୱାତି । ଅୱିଭତ୍ତେହୀତି ୱେସମ୍ମୱିରହେନ ପକତିଭାୱଂ ଗତେହି । ‘‘ୱିକାରେହୀ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମହନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ମହନ୍ତୋତି ମହାବୁଦ୍ଧି । ତଞ୍ହି କାପିଲା ‘‘ମହାଅଜ୍ଝାସୟୋ’’ତି ଚ ୱୋହରନ୍ତି । ରୂପତମ୍ମତ୍ତାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ତମ୍ମତ୍ତା, ଅହଂକାରୋ ଚାତି ଛ ଅୱିସେସା। ଚକ୍ଖୁ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହା କାୟୋ ୱାଚା ପାଣି ପାଦୋ ପାୟୁ ଉପତ୍ଥଂ ମନୋତି ଏକାଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ପଥୱୀ ଆପୋ ତେଜୋ ୱାୟୋ ଆକାସନ୍ତି ପଞ୍ଚ ଭୂତୱିସେସା, ତେହି । ‘‘ପକତିଭାୱେନେୱ ଠିତେହୀ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅୱିଭତ୍ତେହୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ସଗବ୍ଭାତି ସବୀଜା ଅସୁଞ୍ଞତା । ତନ୍ତୂସୂତି ସୁତ୍ତେସୁ ସମୱାୟିକାରଣଭୂତେସୁ । ତଥା କପାଲେସୁ। ତିୱିଧଞ୍ହି ତେ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତି ଉପାଦାନକାରଣଂ ନିମିତ୍ତକାରଣଂ ସମୱାୟିକାରଣନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତୁରିୱେମସଲାକାଦୟୋ ଉପାଦାନକାରଣଂ। ତନ୍ତୱାୟୋ ନିମିତ୍ତକାରଣଂ। ତନ୍ତୱୋ ସମୱାୟିକାରଣନ୍ତି । ଦ୍ୱୀସୁ ଅଣୂସୂତି ପଥୱୀଭୂତେସୁ ୱା ଆପୋତେଜୋୱାୟୋଭୂତେସୁ ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ପରମାଣୂସୁ । ଇଧବୁଦ୍ଧିୱୋହାରଜନକୋତି ‘‘ଇଧ ତନ୍ତୂସୁ ପଟୋ, ଇଧ କପାଲେସୁ ଘଟୋ, ଇଧ ବୀରଣେସୁ ଘଟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହେତୁଫଲାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଭୂତେନ ସତ୍ତାନଂ ଇଧବୁଦ୍ଧିୱୋହାରା ଜାୟନ୍ତି । ସୋ ଗୋୱିସାଣାନଂ ୱିୟ ଅୱିସୁଂ ସହସିଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସମୱାୟୋ। ଖାଣୁସେନାନଂ ୱିୟ ପନ ୱିସୁଂସିଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସଂୟୋଗୋ। ତୀସୁ ଅଣୂସୁ ତିଅଣୁକଂ ଫଲଂ ସମୱେତଂ ଏକୀଭୂତମିୱ ସମ୍ବନ୍ଧନ୍ତି ୟୋଜନା । ‘‘ସମୱେତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ଏକୀଭୂତମିୱ ସମ୍ବନ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ । ମହାପରିମାଣନ୍ତି ମହନ୍ତପରିମାଣଂ ମହାପଥୱୀଆଦିକଂ ଏକଂ ଫଲଂ, ୟଂ ତେ ‘‘କାରିୟଂ ଦ୍ରବ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟେହି କାରଣେହି ଆରଦ୍ଧଂ କାରିୟଦ୍ରବ୍ୟଂ, ତଦନ୍ତୋଗଧାନି ଏୱ ତାନି କାରଣାନି ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତୋଗଧେହି କାରଣେହୀ’’ତି । ସତି ସମୱାୟେ ହେତୁମ୍ହି ଫଲଂ ସମୱେତନ୍ତି ଫଲେ ହେତୁ ସିୟା, ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମୱାୟାଭାୱା ଫଲେ ହେତୁ ନତ୍ଥୀତି ହେତୁସୁଞ୍ଞଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ।

ଆହାରଭେଦେତି କବଳୀକାରାଦିଆହାରୱିସେସେ । ତପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଭେଦେତି ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟୱତ୍ଥୁସଳାୟତନଅୱିଜ୍ଜାଅଭିସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତେ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଧମ୍ମୱିସେସେ, ଓଜଟ୍ଠମକରୂପୱେଦନାପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଙ୍ଖାତେ ୱା ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତଧମ୍ମୱିସେସେ, ତେ ପଚ୍ଚୟା ଏତେସଂ ଧମ୍ମୱିସେସାନନ୍ତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଭେଦା। ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱାତି ୟୋଜନା । ୟାନଦ୍ୱୟୱସେନାତି ସମଥୱିପସ୍ସନାୟାନଦ୍ୱୟୱସେନ । କିଞ୍ଚାପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମଥୱିପସ୍ସନା ୟୁଗନଦ୍ଧାୱ, ୟଥା ପନ ସୁଞ୍ଞତାଦିସମଞ୍ଞା, ଏୱଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାସମଞ୍ଞାପି ଆଗମନତୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସିୟୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ୟସ୍ସ ୱା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିକଂ, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ୱିପସ୍ସନା, ଇତରସ୍ସ ସମଥୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସମାଧିଜାତି ସମାଧାନଟ୍ଠୋୱ । ତତୋ ଏୱାତି ସମାଧିଅନୁଗୁଣକିରିୟତ୍ତାୱ ।

ଆଦାୟ ଊହିତ୍ୱାତି ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ତକ୍କେତ୍ୱା ୱିତକ୍କେତ୍ୱା । ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାନଂ । ପୁରିମକାଲସ୍ସ ୱିୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ୟଥା ‘‘ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତି, ‘‘ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ମହାଭୂତା’’ତି ଚ ।

ଓଗାହିତୁନ୍ତି ଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ । ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ସଣ୍ହତ୍ତଂ। ସୁଖୁମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଗହେତବ୍ବତାୟ ସୁଖୁମତ୍ତଂ । ଇତୀତି ଇମିନା କମେନାତି ଅୟମତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଇତିସଦ୍ଦେନ ୱିଜାନନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ଏୱଂ ପକାରେହୀତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ଜୋତିୟମାନୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ପକାର-ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱିଜାନନକାରଣଭୂତେ ନୟେ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୀତି ୱା ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେ ପଚ୍ଚାମସନୱସେନ ନିଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଇଦମତ୍ଥୋ । ତେନ ଏୱଂ ପକାରେହୀତି ଇଦଂପକାରେହି, ଈଦିସେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ

ଜାତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୦.‘‘ଜାତିଆଦିନିଦ୍ଦେସେ’’ତି ଇମିନା ‘‘ତତ୍ଥା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ଦୁକ୍ଖମାତିକାତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖୱିସେସାନଂ ଉଦ୍ଦେସୋ । ପଦଦ୍ୱୟେତି ‘‘ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେ ।

ଦୁକ୍ଖତ୍ତାୟେୱାତି ନିପ୍ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖତଂ ୱଦତି । ସଭାୱେନ ନାମଂ ୱିସେସେତୀତି ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞତଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁରିମେନ ସଭାୱଦୁକ୍ଖୱାଚକେନ ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦେନ। ସୋ ହି ୱିସେସନଂ ଅୱଚ୍ଛେଦକଭାୱତୋ ପଚ୍ଛିମଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଟ୍ଠଂ ୱିସେସେତି । ସୋ ହି ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଗହେତବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ଅୱଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ତେନାତି ୱିପରିଣାମଅଧିଟ୍ଠାନାଦିପକାରୱିସେସେନ ।

ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଖିପନଂ ଇଧ ସଙ୍ଖେପୋ, ସୋ ଚ ତବ୍ବିଭାଗାନଂ ସାଧାରଣଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖେପୋ ସାମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱାତି ଅନ୍ତୋଗଧେ କତ୍ୱା, ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା । ଉଭୟଥାପୀତି ସଙ୍ଖେପତୋପି ୱିତ୍ଥାରତୋପି । ସାଧାରଣଭାଗାନଂ ୱିଭଜନଂ ୱିଭାଗୋ, ୱିତ୍ଥାରୋତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସେସୋ’’ତି । ୱିସେସନ୍ତରନିୱତ୍ତକୋତି ୱିଭାଗନ୍ତରାସଙ୍ଗାହକୋ ।

୧୯୧.ଅପରତ୍ଥାତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ସାମିଅତ୍ଥେ ୟଥା ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଦକ’’ନ୍ତି ଆହ ‘‘ସାମିଅତ୍ଥେପି ହି ଅପରତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ସିଜ୍ଝତୀ’’ତି । ସିଦ୍ଧି ପନ ‘‘ଇତରାହିପି ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ଚ ଏୱଂ ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ସାମିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଭୁମ୍ମୱସେନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ତେସଂ ତେସନ୍ତି ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଅପରସ୍ସାତି ଅପରସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ । ମନୁସ୍ସାଦିଭେଦୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ଗତି, ତବ୍ବିସେସଭୂତା ଖତ୍ତିୟାଦିସାମଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନା ଖନ୍ଧା ଜାତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚଗତିୱସେନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତିଣାକାରୋତି ତିଣୱିକପ୍ପୋ, ତିଣୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ନିଦସ୍ସନେ । ତେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞାଣପାତୁଭାୱଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ତଦୁପାଦାୟାତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଅରିୟଭାୱକରଣତ୍ତାତି ଅରିୟଭାୱକାରଣତ୍ତା । କରୋତୀତି ହି କରଣଂ । ଅରିୟସଦିସତ୍ତା ୱା ଅରିୟସୀଲଂ। ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାନମ୍ପି ହି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଅରିୟସୀଲସଦିସଂ । ଆକାରୱିକାରାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାଦିଆକାରୱିକତିୟୋ । ସହୁପ୍ପାଦକାତି ଉପ୍ପାଦସହିତା ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥା ଖନ୍ଧା । ଆୟତନୱସେନାତି ପରିପୁଣ୍ଣାପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୱସେନ । ୟୋନିୱସେନାତି ଅଣ୍ଡଜାଦିୟୋନିୱସେନ । ଏକେକେନେୱ ପଦେନାତି ୟଥା ଦୁତିୟନୟେ ଜାତିଆଦିପଦେସୁ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପରିପୁଣ୍ଣାପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୟୋନିୱିଭାଗେନ ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଜାତି ଦସ୍ସିତା, ନ ଏୱମିଧ । ଇଧ ପନେତେସୁ ଏକେକେନେୱ ପଦେନ ଅୱିଭାଗତୋ ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା । ଉଭୟତ୍ଥାତି ପୁରିମପଚ୍ଛିମନୟେସୁ ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋୱ ୟୁତ୍ତୋ । ଅନଭିହିତେ ୱିଭତ୍ତିୱିଧାନଂ, ନାଭିହିତେତି । ପାକଟା ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଏକୱୋକାରଭୱେ ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ । ସେସେତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ । ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତମନୋରୂପଧମ୍ମାୟତନୱସେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ । ତାନି ହି ରୂପଭୱେ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କାମଧାତୁୟଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱିକଲାୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତି ଅପରିପୁଣ୍ଣପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ସତ୍ତାନଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନେୱ ହି ଆୟତନାନଂ ୱେକଲ୍ଲଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସତ୍ତନ୍ନଂ ନୱନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ପୁନପି ଦସନ୍ନଂ, ଇତରସ୍ସ ଏକାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତି କାୟମନୋରୂପଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧମ୍ମାୟତନୱସେନ ସତ୍ତନ୍ନଂ । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନୱନ୍ନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତସଦ୍ଦାୟତନୱଜ୍ଜାନଂ ନୱନ୍ନଂ । ଅନ୍ଧବଧିରୱସେନ ହିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସନ୍ନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦୱଜ୍ଜାନଂ । ପୁନ ଦସନ୍ନନ୍ତି ସୋତସଦ୍ଦୱଜ୍ଜାନଂ । ଅନ୍ଧୱସେନ, ବଧିରୱସେନ ଚେତଂ ଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକାଦସନ୍ନନ୍ତି ସଦ୍ଦୱଜ୍ଜାନଂ ।

ତଂଦୁକ୍ଖଭାୱୋତି ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଭାୱୋ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତିନିୱାରଣେନାତି ଉପ୍ପଲପଦୁମାଦୀସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିପଟିକ୍ଖେପେନ ଅଭାୱକଥନେନ । ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣେତି ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଭୂତେ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ।

ମରଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୩.ଖନ୍ଧଭେଦସ୍ସାତି ଖନ୍ଧୱିନାସସ୍ସ । ସୋତି ଖନ୍ଧଭେଦୋ । ପବନ୍ଧସମୁଚ୍ଛେଦୋତି ପବନ୍ଧସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମୁଚ୍ଛେଦୋ । ତବ୍ଭାୱତୋତି ସମ୍ମୁତିମରଣଭାୱତୋ । ତଦେକଦେସଭାୱତୋତି ତଦୱୟୱଭାୱତୋ । ତସ୍ସେୱ ନାମନ୍ତି ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଏକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପବନ୍ଧୱିଚ୍ଛେଦଭାୱତୋ । ସମ୍ମୁତିମରଣମେୱ ହି ଜାତିକ୍ଖୟମରଣଂ, ତଂ ପନ ଜାତିକ୍ଖୟମରଣଂ ଉପକ୍କମମରଣଂ, ସରସମରଣନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସରସମରଣମ୍ପି ଆୟୁକ୍ଖୟମରଣଂ, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟମରଣନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ଏୱମେତେସଂ ତଦେକଦେସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପକ୍କମମରଣଂ, ତଂ ଅକାଲମରଣଂ । ସରସମରଣଂ କାଲମରଣଂ । ମରଣେନ ସତ୍ତା ୟଥାଲଦ୍ଧଅତ୍ତଭାୱେନ ୱିୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତିଭୱକ୍ଖନ୍ଧେହି ୱିୟୋଜେତୀ’’ତି ।

କାରଣତ୍ଥୋତି ମୂଲତ୍ଥୋ । ମୂଲଞ୍ହି ‘‘ଆଦୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ? ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ, ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯) । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ଧିବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦମୂଲକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଫଲକିରିୟାଗବ୍ଭା ଈଦିସୀ ହେତୁକିରିୟାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତୋଗଧା’’ତି । ବ୍ୟସନସ୍ସ ହି ଆପାଦକେହି ଆପାଦନଂ ଆପାଦେତବ୍ବଆପତ୍ତିୟା ସହେୱ ସିଜ୍ଝତୀତି ।

ସୋକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୪. ସୁଖଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତି ଏତେନାତି ସୁଖକାରଣଂ ହିତଂ । ଭୋଗବ୍ୟସନାଦିପଦତ୍ଥୱିସେସନ୍ତି ଭୋଗବ୍ୟସନଂ, ସୀଲବ୍ୟସନନ୍ତି ଏୱଂ ଭୋଗସୀଲପଦାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଂ । ସମାସୱିସେସନ୍ତି ‘‘ରୋଗୋୟେୱ ବ୍ୟସନଂ, ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ବ୍ୟସନ’’ନ୍ତି ସମାନାଧିକରଣୱସେନ ସମାସୱିସେସଂ । ଅନ୍ନପାନୱତ୍ଥୟାନାଦି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଭୋଗୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ଚ ଧମ୍ମସମୂହଭାୱେନ । ତବ୍ବିନାସାତି ଞାତିଭୋଗବ୍ୟସନାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ତେ ୱିକାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତା। ପରିନିପ୍ଫନ୍ନଂ ନାମ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ଅତଂସଭାୱତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତି ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନା, ଅନିପ୍ଫନ୍ନା ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅନିପ୍ଫନ୍ନାନୀତି ଆହା’’ତି । ନ ହି ପଣ୍ଣତ୍ତି କେନଚି ନିପ୍ଫାଦୀୟତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନେ ଅନିପ୍ଫନ୍ନୱୋହାରୋ ଆଗତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନତଂୟେୱା’’ତିଆଦିମାହ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନଂ ‘‘ଅନିପ୍ଫନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ନିପ୍ଫନ୍ନ’’ନ୍ତି ପନ ନ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ନାପି ସବ୍ବୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ନିପ୍ଫନ୍ନତା ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନିପ୍ଫନ୍ନତା ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତେପି କେନଚି ନ ନିପ୍ଫାଦୀୟତୀତି କତ୍ୱା ।

ସଙ୍କୁଚିତଂ ଚିନ୍ତନନ୍ତି ପୀତିସୋମନସ୍ସପଟିପକ୍ଖତୋ, ଦୋସସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ଅନଭିରତିପ୍ପୱତ୍ତିମାହ । ଅନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟସ୍ସ ନିଦ୍ଦହନୱସେନ ୱା ଝାନଂ ଚିନ୍ତନଂ ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଂ। ସତିପି ଅନୁସୋଚନଭାୱେ ଅତ୍ତନୋ କତାକତକୁସଲାକୁସଲୱିସୟୋ ମନୋୱିଲେଖଭୂତୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଂ ସୋକୋତି ଉଭିନ୍ନଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

‘‘ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନକ୍ଖଣେ’’ତି ପରିବ୍ୟତ୍ତମନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ଇତରଂ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଜୱନେସୁପି ଲବ୍ଭତେୱ । ତେନାହ ‘‘କାୟୱିଞ୍ଞାଣାଦୀ’’ତିଆଦି । ଦୋମନସ୍ସସ୍ସାତି ଅସୋଚନାକାରସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ, ସୋଚନାକାରସ୍ସାପି ୱା ନାନାୱୀଥିକସ୍ସ । ତମ୍ପି ହି ଦୁକ୍ଖମେୱାତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନେ ଏୱ ଗହିତେ । ତତ୍ଥାତି କାୟୱତ୍ଥୁକମନୋଦ୍ୱାରିକେସୁ ।

ପରିଦେୱନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୫.ଆଦେୱନସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱାତି ଆଦେୱିତ୍ୱା, ୱିଲପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମ୍ଭମଭାୱୋତି ୟସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅନୱଟ୍ଠାନଭାୱୋ । ସମ୍ଭମଂ ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତି ପାକଟଭାୱକରଣେନାତି ସମ୍ଭମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ।

ମୁଟ୍ଠୀହି ପୋଥନାଦୀନି ମୁଟ୍ଠିପୋଥନାଦୀନି।

ୟେନ ଦୋମନସ୍ସେନ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖତୋତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧଂ ମୁଟ୍ଠୀହି ପୋଥେତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖତୋ । ତଂନିଦାନନ୍ତି ପରିଦେୱନିଦାନଂ ।

ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୬-୭. କାୟଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତସ୍ସ ପତିକାରାଭିଲାସାୟ ତାଦିସଦୁକ୍ଖାୱହପୟୋଗକାଲାଦୀସୁ କାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ତଦୁପନିସ୍ସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେନ ଦୁକ୍ଖେନାତି ଅନାଥତାହତ୍ଥପାଦଚ୍ଛେଦନାଦିଦୁକ୍ଖେନ ।

ଉପାୟାସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୮. ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀନି ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠାନାଦୀନି। ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି ଉପାୟାସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୯୯. ଅଞ୍ଞସାପେକ୍ଖସଦ୍ଦୋ ଅସମତ୍ଥସମାସୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟେନ ସମାସୋ, ନ ତସ୍ସାୟଂ ପଟିସେଧକୋ ଅ-କାରୋ’’ତି ।

ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱୟନ୍ତି ‘‘ସମୋଧାନଂ ମିସ୍ସୀଭାୱୋ’’ତି ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ । ତଦତ୍ଥୱସେନାତି ସମୋଧାନତ୍ଥସ୍ସ, ମିସ୍ସୀଭାୱତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଲବ୍ଭତି । ଆଗତେହି ଚ ତେହି ସଙ୍ଖାରେହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂୟୋଗୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।

ତଂଗହଣମତ୍ତନ୍ତି ଆପାଥଗତାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣମତ୍ତଂ ।

ଇଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୧.ତଂକାଲନ୍ତି ଚୁତିଚିତ୍ତନିରୋଧତୋ ଉଦ୍ଧଂ କାଲଂ । ‘‘ୟମ୍ପୀ’’ତି ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ୟେନପୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ। ‘‘ୟଂ ଇଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ୟଦା ଇଚ୍ଛାପେକ୍ଖୋ, ତଦା ‘‘ନ ଲଭତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଲାଭପଧାନାଭାୱତୋ ଇଚ୍ଛା ୱିସେସୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅଲାଭୱିସିଟ୍ଠା ଇଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଇଚ୍ଛଂ ନ ଲଭତି ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କିରିୟାପରାମସନଭୂତୋ ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ୟଦା ‘‘ନ ଲଭତୀ’’ତି ଏତଂ ଅପେକ୍ଖତି, ତତ୍ଥ ଗୁଣଭୂତା ଇଚ୍ଛା, ପଧାନଭୂତୋ ଅଲାଭୋତି ଆହ ‘‘ତଦା ଇଚ୍ଛାୱିସିଟ୍ଠୋ ଅଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ହିରୋତ୍ତପ୍ପରହିତା ଛିନ୍ନିକା, ଧୁତ୍ତିକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଗଣେନାତି ନିଲ୍ଲଜ୍ଜେନ ଧୁତ୍ତଗଣେନା’’ତି । କପ୍ପଟିକା ସିବ୍ବିତପିଲୋତିକଧାରିନୋ ।

ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଇଚ୍ଛନ୍ତି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଇଚ୍ଛଂ ।

ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୨.ତାଦିସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ସବ୍ଭାୱାତି ସାମଞ୍ଞତୋ ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।

ଅତିପାକଟେନ ଅତି ୱିୟ ପକାସେନ ଦୁକ୍ଖେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସମୁଦୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୩.ମନୋ ୱିୟାତି ମନୋ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ । ଇକ-ସଦ୍ଦେନାତି ‘‘ପୋନୋଭୱିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ଇକ-ସଦ୍ଦେନ । ଗମିୟତ୍ଥତ୍ତାତି ଞାପିତତ୍ଥତ୍ତା । କରଣସୀଲତା ହି ଇଧ ସୀଲତ୍ଥୋ, ସୋ ଚ ଇକ-ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି କିରିୟାୱାଚକସ୍ସ କରଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ଅପ୍ପୟୋଗୋ । ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନଞ୍ହି ଅପ୍ପୟୋଗୋ । ସତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଦାୟିକା, ତଦଭାୱେ ଅଦାୟିକାତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅଦାୟିକାପି ପୁନବ୍ଭୱଂ ଦେତିଚ୍ଚେୱା’’ତି ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସମାନସଭାୱତ୍ତା, ତଦାନୁଭାୱତ୍ତା ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ସଭାୱୋ ତଣ୍ହାୟନଂ । ଆନୁଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଫଲନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥତା । ଇତରେସୂତି ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାଦୀସୁ । ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟିନୋ କମ୍ମସ୍ସ ସହାୟଭୂତା ତଣ୍ହା ‘‘ଉପଧିୱେପକ୍କା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ଉପଧିମ୍ହି ୟଥାନିବ୍ବତ୍ତେ’’ତିଆଦି । ୟଥାନିବ୍ବତ୍ତେତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ନିବ୍ବତ୍ତପ୍ପକାରେ । ନନ୍ଦନଂ ସଂଉପ୍ପିଲାୱନଂ ଅଭିତସ୍ସନଂ । ରଞ୍ଜନଂ ୱତ୍ଥସ୍ସ ୱିୟ ରଙ୍ଗଜାତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିପରିଣାମନଂ, ରମାପନଂ ୱା । ରାଗସମ୍ବନ୍ଧେନାତି ରାଗପଦସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାରୂପଭୱରାଗୋ ୱିସୁଂ ୱକ୍ଖତୀତି ଏତ୍ଥ ୱକ୍ଖତି-କିରିୟାପଦଂ କମ୍ମତ୍ଥେ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ସୱତ୍ଥୁକଂ ଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସକଲଂ ଚକ୍ଖୁଦସକମାହ, ଦୁତିୟେନ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁଂ । ଛିଦ୍ଦନ୍ତି କଣ୍ଣସ୍ସ ଛିଦ୍ଦପଦେସଂ । କଣ୍ଣବଦ୍ଧନ୍ତି କଣ୍ଣପାଳି । ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନତୋ ରତ୍ତକମ୍ବଲପଟଲଂ ୱିୟ, କିଚ୍ଚତୋ ମୁଦୁସିନିଦ୍ଧମଧୁରରସଦଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ସାମଞ୍ଞେନ ଗହିତାତି ୱିସୟେନ ଅୱିସେସେତ୍ୱା ଗହିତା । ୱିସୟୱିସିଟ୍ଠାତି ଚକ୍ଖାଦିୱିସୟୱିସିଟ୍ଠା । ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମୁଦାୟାୱୟୱେହି ୱିୟ ସାମଞ୍ଞୱିସେସେହି ନ ନାନତ୍ତୱୋହାରୋ ନ ହୋତି ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ସିଂସପା’’ତି । ନ ହି ସବ୍ବୋ ରୁକ୍ଖୋ ସିଂସପା । ତସ୍ମା କିରିୟାଭେଦସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ସୟାନା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ସଧନା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା’’ତି ଏତ୍ଥ କିରିୟାୟ ଲକ୍ଖଣତା, ଇତରତ୍ଥ ଲକ୍ଖିତବ୍ବତା ଚ ୱୁତ୍ତା । ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାହୋତୀତି ଅନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ସାସଙ୍କଂ ଉପ୍ପାଦକିରିୟାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱମାହ । ତେନ ଉପ୍ପାଦେ ସତୀତି ଅୟମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦୋ ହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଇତରୋ ଚ ତସ୍ସ ଫଲଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ସୋ ହି ତେନ ଉପୟୋଜିତୋ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାତି ୱା ତଣ୍ହାୟ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସୀଲତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଭାୱୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା ୱା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥେୱ ଚସ୍ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନସୀଲତା ସକ୍କାୟତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ, ସମତ୍ଥତା ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେନ, ଅଞ୍ଞଥା ଅସମତ୍ଥତା, ୟତୋ କଦାଚି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନିୱିସମାନା ନିୱିସତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ସମୁଦୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନିରୋଧସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୪. ତଣ୍ହାୟ ୱିରଜ୍ଜନଂ ହଲିଦ୍ଦିରାଗସ୍ସ ୱିୟ ପଲୁଜ୍ଜନନ୍ତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଖୟଗମନୱସେନା’’ତି । ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନିରୁଜ୍ଝନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପୱତ୍ତିଗମନୱସେନା’’ତି । ଚଜନଂ ଛଡ୍ଡନଂ, ହାପନଂ ୱାତି ଆହ ‘‘ଅନପେକ୍ଖତାୟ ଚଜନୱସେନ, ହାନିୱସେନ ଚା’’ତି ।

ତଦପ୍ପୱତ୍ତି ୱିୟାତି ତସ୍ସା ତିତ୍ତଅଲାବୁୱଲ୍ଲିୟା ଅପ୍ପୱତ୍ତି ୱିୟ । ଅପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତମ୍ପି ନିବ୍ବାନଂ ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ୱିୟ ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ତଦପ୍ପୱତ୍ତି ୱିୟା’’ତି ୟଥା ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୧୫, ୩୩୦) । ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭୂତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପତ୍ତଂ, ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ନିରୁଦ୍ଧାୟପି ତଣ୍ହାୟ ପିୟରୂପସାତରୂପେସୁ ନିରୁଦ୍ଧାତି ୱତ୍ତବ୍ବତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗୋ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ତଣ୍ହାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦସାଧନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ପୁରିମା ୱା ଉପମା’’ତିଆଦିନା ଉପମାଦ୍ୱୟଂ ଉଭୟତ୍ଥ ୟଥାକ୍କମଂ ୟୋଜିତଂ, ଉଭୟଟ୍ଠାନିୟଂ ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି ଲବ୍ଭତେୱ ।

ନିରୋଧସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୦୫.ତିତ୍ଥିୟେହିକପ୍ପିତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପକତିପୁରିସନ୍ତରଞାଣାଦିକସ୍ସ । ଅରିୟଂ ଲଭାପେତୀତି ଅରିୟଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ଲଭାପେତି ।

ତବ୍ବିପକ୍ଖୱିରତିସଭାୱାତି ତସ୍ସା ସମ୍ମାୱାଚାୟ ୱିପକ୍ଖତୋ ମିଚ୍ଛାୱାଚାୟ ୱିରତିସଭାୱା । ଭେଦକରମିଚ୍ଛାୱାଚା ପିସୁଣୱାଚା, ସବ୍ବାପି ୱା ମିଚ୍ଛାୱାଚା ୱିସଂୱାଦନାଦିୱସେନ ଭେଦକରୀତି ଆହ ‘‘ଭେଦକରମିଚ୍ଛାୱାଚାପହାନେନା’’ତି । ୱିସଂୱାଦନାଦିକିଚ୍ଚତାୟ ହି ଲୂଖାନଂ ଅପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ମୁସାୱାଦାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ସିନିଦ୍ଧଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗାହକସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚା ତପ୍ପଚ୍ଚୟସୁଭାସିତସମ୍ପଟିଗ୍ଗାହକେ ଜନେ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତୀତି ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା। ତେନାହ ‘‘ଜନେ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନକିଚ୍ଚୱତୀ’’ତି । ଚୀୱରକମ୍ମାଦିକୋ ତାଦିସୋ ପୟୋଗୋ । କାତବ୍ବଂ ଚୀୱରରଜନାଦିକଂ । ନିରୱଜ୍ଜସମୁଟ୍ଠାପନକିଚ୍ଚୱାତି ନିରୱଜ୍ଜସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ, ନିରୱଜ୍ଜାକାରେନ ୱା ସମୁଟ୍ଠାପନକିଚ୍ଚୱା । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତପଟିପକ୍ଖଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁଗୁଣଭାୱେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତନମେୱ, ଉକ୍ଖିପନଂ ୱା ନେସଂ କାୟିକକିରିୟାୟ ଭାରୁକ୍ଖିପନଂ ୱିୟ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ, ଆଜୀୱସ୍ସେୱ ୱା ୱିସୋଧନଂ ୱୋଦାପନଂ।

ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠାତି ଦିଟ୍ଠିୟା ସହଜପହାନେକଟ୍ଠା, ପଠମମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱସେନେୱ ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସଙ୍ଗହୋ କତୋ ହୋତି । ଉପରିମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପନ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେ ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋ ମାନୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନିୟୋ । ପକାସେତୀତି କିଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ତେନେୱ ହି ଅଙ୍ଗେନାତି ତେନେୱ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗଙ୍ଗେନ । ତଥାପୱତ୍ତିତେନ କରଣଭୂତେନ, ତେନ ୱା କାରଣେନ । ଅଙ୍ଗ-ସଦ୍ଦୋ ହି କାରଣତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି । ତତ୍ଥାତି ମଗ୍ଗେ, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ୱା ।

ଇମସ୍ସେୱାତି ଅରିୟମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନସ୍ସେୱ । ୟଦିପି ୱିରମିତବ୍ବତୋ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଚେତନାପି ଲବ୍ଭତେୱ, ୱିରତିୟା ଏୱ ପନ ତଦା ପଧାନଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ୱିରମଣକାଲେ ୱା ୱିରତିୟୋ’’ତି । ସୁଭାସିତାଦୀତି ଅସମ୍ଫପ୍ପଲାପାଦି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପିସୁଣାଦି ସଙ୍ଗହିତା । ଭାସନାଦୀତି ଏତ୍ଥ ପନ କାୟସୁଚରିତାଦି । ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗତ୍ତାତି ଅମଗ୍ଗସଭାୱତ୍ତା । ତମେୱ ଚେତନାୟ ଅମଗ୍ଗସଭାୱତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକସ୍ସଞାଣସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାୱାଚାଦିକିଚ୍ଚତ୍ତୟଂ ନାମ ମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, ମଗ୍ଗଚେତନା ଚ ତଂସଭାୱା ନ ହୋତୀତି ନ ତସ୍ସା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମ୍ମାୱାଚାଦିଭାୱସିଦ୍ଧି । ତଂସିଦ୍ଧିୟନ୍ତି କିଚ୍ଚତ୍ତୟସିଦ୍ଧିୟଂ । ୟଥା ପନସ୍ସା ପୁବ୍ବଭାଗେ ସୁଭାସିତୱାଚାଦିଭାୱୋ, ଏୱଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ସିୟା । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟଥା ତତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ତିକିଚ୍ଚତା, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଞ୍ଚ ଏକେକାନଂ ଚତୁକିଚ୍ଚତା, ଏୱଂ ଏକା ମଗ୍ଗଚେତନା ସମ୍ମାୱାଚାଦିକିଚ୍ଚତ୍ତୟସ୍ସ ସାଧିକା ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ଚ ସତି ମଗ୍ଗେ ସମ୍ମାୱାଚାଦୀନି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ନ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଛଳଙ୍ଗିକୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସିୟାତି ତୟିଦମାହ ‘‘ଏକାୟ ଚେତନାୟା’’ତିଆଦିନା । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତାୱଚନତୋ ଚ ନ ଚେତନାୟ ମଗ୍ଗଭାୱୋତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିରତିୟୋୱ ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ।

ବ୍ରୂହନଂ ସୁଖଂ । ସନ୍ତସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖା । ସା ହି ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୪୪; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୨) ୱୁତ୍ତା । ୱିତକ୍କାଦୀନନ୍ତି ତେୟେୱ ଅଭିନିରୋପନାଦୟୋ ପାକଟପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା ।

ୱଚୀସଙ୍ଖାରଭାୱତୋ ୱଚୀଭେଦସ୍ସ ଉପକାରକୋ ୱିତକ୍କୋ। ‘‘ସାୱଜ୍ଜା…ପେ॰… ଉପକାରକୋ ଏୱା’’ତି ଇମିନା ୱଚୀଭେଦତଂ ସମୁଟ୍ଠାପକଚେତନାନଂ ୱିୟ ୱିରତିୟାପି ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ୱିତକ୍କୋତି ଦସ୍ସେତି । ୱଚୀଭେଦନିୟାମିକା ୱାଚାତି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତିମାହ । ସା ହି ସମ୍ମାୱାଚାଭୂତା ମିଚ୍ଛାୱାଚାସୁ ସଂୟମିନୀ । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱିସଂୱାଦନାଦିମିଚ୍ଛାୱାଚତୋ ଅୱିରତୋ ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତତୋପି ନ ୱିରମତେୱ । ୟଥାହ – ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ…ପେ॰… ଅକାରିୟ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୬) । ତଥା ଅୱିସଂୱାଦନାଦିନା ସମ୍ମାୱାଚାୟ ଠିତୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତମ୍ପି ପୂରେତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ୱଚୀଭେଦ…ପେ॰… ଉପକାରିକା’’ତି । ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିନିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ୟଥା ଗତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ ରସଲକ୍ଖଣାନିପୀତି ଆହ ‘‘କିଚ୍ଚାଦିସଭାୱେ ୱା’’ତି ।

ଅଭିନନ୍ଦନନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିୱସେନ ଅଭିନନ୍ଦନଂ ।

ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ଉଗ୍ଗହୋ, ଅତ୍ଥପରିପୁଚ୍ଛନଂ ପରିପୁଚ୍ଛାତି ତଦୁଭୟଂ ସୱନାଧୀନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୱନଞାଣେ ଏୱ ଅୱରୋଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ।

ତସ୍ସାତି ପୟୋଗସ୍ସ ।

ସୋତି କାମୱିତକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତୋ ସୁଭନିମିତ୍ତେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ । ତସ୍ସାତି କାମୱିତକ୍କସ୍ସ । ଗତଂ ଗମନଂ ପୱତ୍ତି, ତସ୍ସ ଉପାୟୋତି ଗତମଗ୍ଗୋ।

ପହାତବ୍ବଏକତ୍ତନ୍ତି ପହାତବ୍ବତାସାମଞ୍ଞଂ ।

ମଗ୍ଗଭାୱେନ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଏକତ୍ତେନାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ମଗ୍ଗଭାୱେନ ଏକତ୍ତେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ସା’’ତି ଏକୱଚନେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଦିସତା, ତଥା ଅସଦିସତା ଚ ଏକଚ୍ଚସଦିସତା ଚ ଝାନଙ୍ଗୱସେନ ସବ୍ବସଦିସସବ୍ବାସଦିସଏକଚ୍ଚସଦିସତା, ସୋ ଏୱ ୱିସେସୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱିପସ୍ସନାନିୟାମଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଧ ପନାତି ଇମିସ୍ସା ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ । ସମ୍ମସି…ପେ॰… ନିୱତ୍ତନତୋତି ପଠମତ୍ଥେରୱାଦଂ ୱଦନ୍ତୋ ତଦଜ୍ଝାସୟଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ଇତରୱାଦାପେତ୍ଥ ଦସ୍ସିତା ଏୱାତି । ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମନ୍ତି ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଆହାତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱିପସ୍ସନା …ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତସ୍ସା ଇଧ ପଟିକ୍ଖେପତା ଅତ୍ଥି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କେଚି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ନିୟାମେତୀତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ? ନୟିଦମେୱଂ । ଇଧାପୀତି ଇଧ ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟାମେପି ୱିପସ୍ସନାନିୟାମୋ ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସାଧାରଣତ୍ତା’’ତି । ‘‘ଇଧ ପନା’’ତି ଇମିନାପି ପଠମତ୍ଥେରୱାଦୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାନିୟାମୋ ୱିସୁଂ ଗହିତୋତି ? ୱାଦତ୍ତୟାୱିଧୁରତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଅଞ୍ଞେ ଚାଚରିୟୱାଦାତି ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱାଦା ।

‘‘ଆରୁପ୍ପେ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଂ…ପେ॰… ନ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଥେରୱାଦେ ଆଗତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ତନ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଠପିତନ୍ତି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ୟେସୂତି ପଚ୍ଛିମଜ୍ଝାନୱଜ୍ଜାନି ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ହି ଅରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସଂସୟୋ, ନ ଇତରସ୍ମିଂ । ‘‘ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅୱିସେସତୋ ସାସୱାନାସୱଂ ଅପେକ୍ଖୀୟତି, ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଗହେତବ୍ବସାଧାରଣୱଚନେନେତ୍ଥ ସାସୱତୋ ଅୱଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ‘‘ତଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତଧମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ନ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମୁଦାୟଞ୍ଚ…ପେ॰… ଆହା’’ତି । ଇତରଥା ବ୍ୟଭିଚାରାଭାୱତୋ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୱିସେସନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟା । ତୟୋ ମଗ୍ଗାତି ଦୁତିୟମଗ୍ଗାଦୟୋ । ତଜ୍ଝାନିକନ୍ତି ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦିଂ । ଅଞ୍ଞଝାନିକାପୀତି ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନତୋ ଅଞ୍ଞଝାନିକାପି ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାପି ମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ପି-ସଦ୍ଦେନ ତଜ୍ଝାନିକାପି ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଏୱଂ ଚତୁୱୋକାରଭୱେପି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ୱିୟ ମଗ୍ଗସ୍ସ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକଭାୱେ କେନସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗାଦିନିୟାମୋତି ଆହ ‘‘ଝାନଙ୍ଗାଦିନିୟାମିକା ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସମାପତ୍ତୀ’’ତି । ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସମାପତ୍ତୀତି ଚ ପାଦକଭୂତା ଅତ୍ତନା ଅତିକ୍କନ୍ତଧମ୍ମୱିରାଗଭାୱେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରକାରୀ ଅରୂପସମାପତ୍ତି, ଫଲସମାପତ୍ତି ୱା । ତେନାହ ‘‘ପାଦକ’’ନ୍ତି । ନ ସମ୍ମସିତବ୍ବାତି ନ ସମ୍ମସିତବ୍ବା ସମାପତ୍ତି ଝାନଙ୍ଗାଦିନିୟାମିକା ସମ୍ମସିତବ୍ବାନଂ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନାନଂ ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ଇତରତ୍ଥ ଚ ୱିସେସାଭାୱତୋ । ଫଲସ୍ସପୀତି ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକଫଲସ୍ସପି ।

ଦୁକ୍ଖଞାଣାଦୀନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଞାଣାନଂ । ତଂତଂକୁସଲାରମ୍ମଣାରମ୍ମଣତ୍ତାତି କାମାୱଚରାଦୀସୁ ୟେନ ୟେନ କୁସଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତେସନ୍ତି ତଂତଂକୁସଲାରମ୍ମଣାରମ୍ମଣା, ତବ୍ଭାୱତୋ । ତଂତଂୱିରମିତବ୍ବାଦିଆରମ୍ମଣତ୍ତାତି ୱିସଂୱାଦନୱତ୍ଥୁଆଦିଆରମ୍ମଣତ୍ତା । ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବତୋ ଏୱ ହି ୱିରତୀତି । ‘‘ଅଙ୍ଗାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦୀନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ଅୱୟୱେନ ୱିନା ସମୁଦାୟାଭାୱତୋ । ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋତି ଭିନ୍ନସୀଲସ୍ସ, ଅପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ୱା ସମ୍ମପ୍ପଧାନାସମ୍ଭୱତୋ ସମାଧାନସ୍ସ ୱିୟ ୱାୟାମସ୍ସ ସୀଲଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ୟଦିପି ପୁରିମସିଦ୍ଧସୀଲୱସେନ ୟୁତ୍ତୋ, ସହଜାତୱସେନାପି ପନ ଲବ୍ଭତେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସାପୀ’’ତି ଆହ । ସହଜମେୱ ଚେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଚା’’ତିଆଦି । ସମ୍ମୋସୋ ପମାଦୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅସମ୍ମୋସୋ ଅପ୍ପମାଦୋ, ସୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରକ୍ଖାତି ଆହ ‘‘ଚେତସୋ ରକ୍ଖିତତା’’ତି ।

ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ । ଖନ୍ତିପ୍ପଧାନତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ ଅଦୋସସାଧନତା, ନୀୱରଣଜେଟ୍ଠକସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ ସମାଧିସ୍ସ ଅଲୋଭସାଧନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସାସନନ୍ତି ପଟିୱେଧସାସନଂ, ‘‘ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।

ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୨୦୬-୨୧୪. ‘‘ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱରହିତେ ଏକନ୍ତପହାତବ୍ବେ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତଣ୍ହାୟପି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁତାୱଚନେନ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ ‘‘ରୂପତଣ୍ହା ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏତ୍ଥ ନିୱିସମାନା ନିୱିସତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩; ୱିଭ॰ ୨୦୩) । ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧସଂକିଲେସପ୍ପହାନୱସେନ ସମତିକ୍କମିତବ୍ବତା ହି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା । ଏକନ୍ତପହାତବ୍ବତା ଚ ନ ତଣ୍ହାୟ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅୱସେସାନଂ ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନମ୍ପି । ତଥା ହି ତେସଂ ସବ୍ବସୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାୟିକା ଦସ୍ସନଭାୱନାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଥାପି ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୯) ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜେ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱୋ ନିରୁଳ୍ହୋ, ନ ତଥା ତଣ୍ହାୟ, ତଣ୍ହାୟ ପନ ‘‘ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ପୋନୋଭୱିକା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୦୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୯୧, ୪୬୦; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୪; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୪) ସମୁଦୟଭାୱୋ ୱିୟ ସାତିସୟଂ ପହାତବ୍ବଭାୱୋ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱରହିତେ ଏକନ୍ତପ୍ପହାତବ୍ବେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ପଦେସୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ସପ୍ପଦେସୋ, ଏକଦେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ଅରିୟସଚ୍ଚସଦ୍ଦେ । ସମୁଦୟୋତି ସମୁଦୟତ୍ଥୋ । ‘‘ନିପ୍ପଦେସତୋ ସମୁଦୟଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ସମୁଦୟସ୍ସେୱେତ୍ଥ ଗହଣେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧାତି ଦୁକ୍ଖଂ, ନିରୋଧୋ ଚ । ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନାୟନ୍ତି ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନାୟମ୍ପି ସଚ୍ଚଦେସନାୟଂ ୱିୟ । ଧମ୍ମତୋତି ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମତୋ ନିପ୍ପଦେସା ଏୱ । ‘‘ଅୱସେସା ଚ କିଲେସା’’ତିଆଦିନା ଦେସନାଭେଦୋ ଏୱ ହି ତତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ହି ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦି । ଅପୁବ୍ବୋ ନତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମତୋ ଅପୁବ୍ବୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାତି ସମୁଦୟସ୍ସ । ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀସୁପି ୱାରେସୂତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକପଞ୍ଚଙ୍ଗିକସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଭେଦେସୁ ମହାୱାରେସୁ, ତଦନ୍ତୋଗଧେସୁ ଚ ପଞ୍ଚସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ । ଅପୁବ୍ବସ୍ସାତି ‘‘ଅୱସେସା ଚ କିଲେସା’’ତିଆଦିନା ତଣ୍ହାୟ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ । ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାଦୀନଞ୍ହି ସମୁଦୟତାୱଚନଂ ଇଧ ଅପୁବ୍ବଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସ ୟଦିପି ଦୁତିୟତତିୟୱାରେସୁ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ପଞ୍ଚସୁ ପନ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଉପରୂପରି ଅପୁବ୍ବଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ସମୁଦୟୱିସେସଦସ୍ସନଂ, ଇତରଂ ପନ ମଗ୍ଗୱିସେସଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମତୋ ଅପୁବ୍ବାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋୟେୱ । ୟଦି ଏୱଂ ଦୁତିୟାଦିକୋଟ୍ଠାସେସୁ, ପଠମକୋଟ୍ଠାସେପି ୱା କସ୍ମା ତଣ୍ହା ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ଅପୁବ୍ବସମୁଦୟଦସ୍ସନତ୍ଥାୟପି ହୀ’’ତିଆଦି । କେୱଲାୟାତି ତଦଞ୍ଞକିଲେସାଦିନିରପେକ୍ଖାୟ । ଦେସନାୱସେନ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ନ ଧମ୍ମୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ତତ୍ଥ ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନାୟଂ ସପ୍ପଦେସାନି ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି ପରିୟାୟେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିଧମ୍ମଦେସନା ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟକଥାତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ନିପ୍ପଦେସତୋ ସମୁଦୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାଭିମତଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ, ପଚ୍ଚୟକୋଟ୍ଠାସଂ ୱା ।

ତେସନ୍ତି କୁସଲଧମ୍ମାନଂ । ପଚ୍ଚୟାନଂ ପହାନୱସେନାତି ହେତୁନିରୋଧେନ ଫଲନିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତି, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧକିଲେସପ୍ପହାନେନ ୱା କୁସଲାନଂ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) । ଇତି ପରିୟାୟତୋ କୁସଲାନଂ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ତଦଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ନ ହି କୁସଲା ପହାତବ୍ବା’’ତି । ୟଥା ଚ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ, ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିରୋଧନ୍ତି ଅସଙ୍ଖତଧାତୁଂ । ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱୋତି ୟୋ ନିରୋଧସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ତଣ୍ହାଦିଅପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ, ତଂ ପହାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାୟକମ୍ମାଦିସୁଦ୍ଧିୟାତି ପୁବ୍ବଭାଗକାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଆଜୀୱସୁଦ୍ଧିୟା ଦୂରତରୂପନିସ୍ସୟତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ…ପେ॰… ପୱତ୍ତତଂ ଦୀପେତି, ନ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଞାପକନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଞାପକଭାୱନିଦସ୍ସନଂ, ଏତେନ ‘‘ୱଚନତୋ’’ତି ଇଦଂ ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୱଚନତୋତି ୱା ଈଦିସସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ । ପଟିପଦାୟ ଏକଦେସୋପି ପଟିପଦା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ସଙ୍ଗାୟନୱସେନ ।

ଝାନେହି ଦେସନାପୱେସୋ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭) ଝାନସୀସେନ ଦେସନାୱ । ତଥା ଭାୱନାପୱେସୋ । ପାଳିଗମନନ୍ତି ପାଳିପୱତ୍ତି ପାଠଦେସନା । ୟଥାୱିଜ୍ଜମାନଧମ୍ମୱସେନାତି ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଲବ୍ଭମାନୱିତକ୍କାଦିଧମ୍ମୱସେନ ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

୨୧୫.ତସ୍ସାତି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟସ୍ସ । ଏୱଂ ପନାତି ‘‘ଅପିଚେସା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମ ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାକ୍ଖଣା ନାନାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦିପ୍ପକାରେନ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଭାୱସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନାତି ତେନ କାରଣେନ, ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୨୧୯.ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଭାୱେତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଭାୱହେତୁ । ତଂଦ୍ୱାରିକେହୀତି ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତନକେହି ଚିତ୍ତଚେତସିକେହି । ତେ ହି ‘‘ତଂ ଦ୍ୱାରଂ ପୱତ୍ତିଓକାସଭୂତଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ତଂଦ୍ୱାରିକା । ନନୁ ଚ ତବ୍ବତ୍ଥୁକେହିପି ତଂ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତିକ୍ଖେ ତିକ୍ଖତ୍ତା, ମନ୍ଦେ ଚ ମନ୍ଦତ୍ତା’’ତି ? ସଚ୍ଚଂ କାରେତି, ତବ୍ବତ୍ଥୁକାପି ପନ ଇଧ ‘‘ତଂଦ୍ୱାରିକା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା । ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତଦ୍ୱାରଭାୱଂୟେୱ ହି ଚକ୍ଖୁ ନିସ୍ସୟଟ୍ଠେନ ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ତଂଦ୍ୱାରିକେସୁ ତସ୍ସ ଇନ୍ଦଟ୍ଠୋ ପାକଟୋତି ‘‘ତଂଦ୍ୱାରିକେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇନ୍ଦଟ୍ଠୋ ପରେହି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟତା ପରମିସ୍ସରଭାୱୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଞ୍ହି…ପେ॰… ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଂ । ତେତି ତଂଦ୍ୱାରିକେ । କିରିୟାନିଟ୍ଠାନୱାଚୀ ଆୱୀ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୱିଜିତାୱୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮; ୨.୩୩; ୩.୧୯୯) ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚଜାନନ’’ନ୍ତି ।

‘‘ଛ ଇମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । କତମାନି ଛ ? ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ମନିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୯୫-୪୯୯) ଏୱଂ କତ୍ଥଚି ଛପିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଆଗତାନି, କସ୍ମା ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱିୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଏକଜ୍ଝଂ ନ ୱୁତ୍ତାନି, ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତେ’’ତିଆଦି । ନିସ୍ସରଣୂପାୟାଦିଭାୱତୋତି ଏତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାନି ନିସ୍ସରଣଂ, ଇତରାନି ନିସ୍ସରଣଫଲଂ, ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତାନି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ନିସ୍ସରଣୂପାୟୋ, ଇତରେସୁ କାନିଚି ପୱତ୍ତିଭୂତାନି, କାନିଚି ପୱତ୍ତିଉପାୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଭାୱଭୂତୋତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ୱିୟ ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଧମ୍ମଭୂତୋ ।

ଦ୍ୱେଅତ୍ଥାତି ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଇନ୍ଦସିଟ୍ଠଟ୍ଠା । ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନାତି ୟଥାସକଂ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ । ତଂସହିତସନ୍ତାନେତି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟସହିତେ, ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟସହିତେ ଚ ସନ୍ତାନେ । ଅଞ୍ଞାକାରେନାତି ଇତ୍ଥିଆଦିତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଆକାରେନ । ଅନୁୱତ୍ତନୀୟଭାୱୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚନ୍ତି ୟୋଜନା । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚତ୍ଥେତି ଆଧିପଚ୍ଚତ୍ଥେ ।

ତେସନ୍ତି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ । ୟା ସୁଖଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଆରମ୍ମଣସଭାୱେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଏକଚ୍ଚସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱିୟ ପରିକପ୍ପୱସେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

ୟଦିପି ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୂପକଣ୍ଡେପି (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ଦେସିତଂ, ତଂ ପନ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ଚ ତତ୍ଥ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱତ୍ୱା ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଇଧ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୁକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ ସବ୍ବାକାରେନ ୟମକଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକଦେସନାୟ ସମେତୀ’’ତି । ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପୁରିମାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ବାହିରାନଂ । ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ୱୁତ୍ତଂ ଉଭୟେସଂ ଉପକାରକତାଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ଏୱମ୍ପି ଦେସନନ୍ତରାନୁରୋଧେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅନୁକ୍କମଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପରତୋ ପନ କିଚ୍ଚୱିନିଚ୍ଛୟେ ଇଧ ପାଳିୟଂ ଆଗତନିୟାମେନେୱ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ, ତଦନନ୍ତରଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ କିଚ୍ଚୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦସ୍ସେସ୍ସତି । ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱେନ, ୟଥାରହଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିଭାୱେନ । ଦୁୱିଧତ୍ତଭାୱାନୁପାଲକସ୍ସାତି ରୂପାରୂପୱସେନ ଦୁୱିଧସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅନୁପାଲକସ୍ସ । ରୂପାରୂପୱସେନ ଦୁୱିଧମ୍ପି ହି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇଧ ଗହିତଂ । ‘‘ପୱତ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତନରସେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ୱେଦୟିତାନଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଭାୱନାମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଫଲଭୂତଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଭାୱନାଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସକ୍କା ଅୱତ୍ତୁଂ । ‘‘ଭାୱେତବ୍ବତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଭାୱନାଭାୱୋ ପାକଟୋୱ । ଦସ୍ସନାନନ୍ତରାତି ସମାନଜାତିଭୂମିକେନ ଅବ୍ୟୱହିତତଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଂ ।

ତସ୍ସାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ । ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞେହି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଅସାଧାରଣତ୍ତା । ଏୱଂ ସାମତ୍ଥିୟତୋ କିଚ୍ଚୱିସେସଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପକରଣତୋପି ତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୟ ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଭାୱାନମ୍ପି ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ । ୟେହି ତେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେନ୍ତି, ତେସଂ ୱସୱତ୍ତାପନଂ ନତ୍ଥି, ୟଥା ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମସଭାୱାଭାୱତୋ ସୟଞ୍ଚ ତେ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସେୱ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନିପି ହୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ତେସଂ ଇନ୍ଦଟ୍ଠୋତି ? ‘‘ସୁଖନାଦିଲକ୍ଖଣେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତାକାରାନୁୱିଧାପନମତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ। ‘‘ଚେତସିକତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଧାନତଂ ଦସ୍ସେତି । ତତୋ ହି ‘‘ଚେତସିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ୱସୱତ୍ତାପନଂ ସହଜାତଧମ୍ମାନୁପାଲନନ୍ତି ଏୱଂ ୟାୱ ଅମତାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୟତା ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ତଂକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସେ । ‘‘ଅନୁପ୍ପାଦନେ, ଅନୁପତ୍ଥମ୍ଭେ ଚ ସତୀ’’ତି ପଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ନ ହି ପଦତ୍ଥୋ ସବ୍ଭାୱଂ ବ୍ୟଭିଚରତୀତି ଜନକୁପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତାଭାୱେପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଇତ୍ଥିପୁରିସନିମିତ୍ତାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ କମ୍ମାଦୀନଂ । ତପ୍ପୱତ୍ତନେ ନିମିତ୍ତଭାୱୋତି ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତାଦିଆକାରରୂପନିବ୍ବତ୍ତନେ କାରଣଭାୱୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ସତି ୟଂ ହୋତି, ଅସତି ଚ ନ ହୋତି, ତଂ ତସ୍ସ କାରଣନ୍ତି । ‘‘ନିମିତ୍ତଭାୱୋ ଅନୁୱିଧାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅନୁୱିଧାନସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖଭାୱପ୍ପତ୍ତା ୱିୟାତି ସୟଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖସଭାୱପ୍ପତ୍ତା ୱିୟ, ସୁଖନ୍ତା ଦୁକ୍ଖନ୍ତା ଚ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରାନୁପାପନଂ ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖନାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମାନଜାତିୟନ୍ତି ଅକୁସଲେହି ସୁଖଦୁକ୍ଖେହି ଅକୁସଲୂପେକ୍ଖାୟ, ଅବ୍ୟାକତେହି ଅବ୍ୟାକତୂପେକ୍ଖାୟ, କୁସଲସୁଖତୋ କୁସଲୂପେକ୍ଖାୟ । ତତ୍ଥାପି ଭୂମିୱିଭାଗେନାୟମତ୍ଥୋ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଓଳାରିକସୁଖୁମୱିଭାଗେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନାତି ‘‘କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାଦୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଆଦିସଦ୍ଦେନ । ସଂୟୋଜନସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତଦୁପନିସ୍ସୟତା ଏୱ ସନ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ କିଚ୍ଚନ୍ତରାପସୁତତା ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସାପି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନକିଚ୍ଚତା ଲବ୍ଭତେୱ । ଅବ୍ୟାପୀଭାୱତୋ ୱା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନକିଚ୍ଚଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସାପି ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁଦ୍ଧଟଂ । ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଞ୍ହି ଫଲଂ ‘‘ତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ଅୱୂପସନ୍ତାୟା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦୫) କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ ଇତରଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଅରିୟା ସବ୍ବକାଲଂ ଅପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସଦରଥା ସିୟୁଂ । ଇତରସ୍ସ ପନ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗେସୁ ସତ୍ତୱୋହାରୋ ୱିୟ ରୁଳ୍ହିୱସେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିକିଚ୍ଚତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତ୍ଥାହ – କସ୍ମା ପନ ଏତ୍ତକାନେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଏତାନି ଏୱ ଚ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ଆଧିପଚ୍ଚତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋତି ଚେ । ଆଧିପଚ୍ଚଂ ନାମ ଇସ୍ସରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେତଂ । ତୟିଦଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେ ବଲୱନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଲବ୍ଭତେୱ । ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିକା ହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା। ତସ୍ମା ତେ ତେହି ଅନୁୱତ୍ତୀୟନ୍ତି, ତେ ଚ ତେ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଥାପି ଅତ୍ଥି ତେସଂ ୱିସେସୋ । ସ୍ୱାୟଂ ୱିସେସୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିପ୍ପୱତ୍ତିୟଞ୍ହି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସିଦ୍ଧମାଧିପଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତୋୟେୱ ।

ଅପିଚ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ୟାୟଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ସା ୱିସେସନିସ୍ସୟୋ ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନୀତି ତାନି ତାୱ ଆଧିପଚ୍ଚତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ମନିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତିଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତାନି । ତାନି ପନ ୟେନ ଧମ୍ମେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଅୟଂ ସୋ ଧମ୍ମୋ ତେସଂ ଠିତିହେତୂତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଜୀୱିତଂ । ତୟିମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିବଦ୍ଧା ଧମ୍ମା ଇମେସଂ ୱସେନ ‘‘ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋ’’ତି ୱୋହରୀୟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭାୱଦ୍ୱୟଂ । ସ୍ୱାୟଂ ସତ୍ତସଞ୍ଞିତୋ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜୋ ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ଇମାହି ୱେଦନାହି ସଂକିଲିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱେଦନାପଞ୍ଚକଂ । ତତୋ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥିକାନଂ ୱୋଦାନସମ୍ଭାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚକଂ । ତତୋ ୱୋଦାନସମ୍ଭାରା ଇମେହି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ୱିସୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା, ନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତେ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ତୀଣି ୱୁତ୍ତାନି । ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଆଧିପଚ୍ଚତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ପଦଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ ।

ଅଥ ୱା ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତୀନଂ ନିସ୍ସୟାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଏତାନି ଏୱ ୱୁତ୍ତାନି । ପୱତ୍ତିୟା ହି ୱିସେସତୋ ମୂଲନିସ୍ସୟଭୂତାନି ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି । ୟଥାହ ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୭୧) । ତସ୍ସା ଉପ୍ପତ୍ତି ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେହି । ୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁସରାଗନିମିତ୍ତା ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତକାୟସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଖୋ ପନ, ମହାରାଜ, ସନ୍ନିପାତା ଗବ୍ଭସ୍ସାୱକ୍କନ୍ତି ହୋତି, ଇଧ ମାତାପିତରୋ ଚ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତି, ମାତା ଚ ଉତୁନୀ ହୋତି, ଗବ୍ଭୋ ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୮; ୨.୪୧୧; ମି॰ ପ॰ ୪.୧.୬) । ଅୱଟ୍ଠାନଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ତେନ ଅନୁପାଲେତବ୍ବତୋ । ତେନାହ ‘‘ଆୟୁ ଠିତି ୟପନା ୟାପନା’’ତିଆଦି । ଉପଭୋଗୋ ୱେଦନାହି। ୱେଦନାୱସେନ ହି ଇଟ୍ଠାଦିସବ୍ବୱିସୟୁପଭୋଗୋ । ୟଥାହ – ‘‘ୱେଦୟତି ୱେଦୟତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ୱେଦନାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) । ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୟା ନିସ୍ସୟସମୁପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିସମ୍ଭୋଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୟାୱ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଚୁଦ୍ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦେସିତାନି । ୟଥା ଚେତାନି ପୱତ୍ତିୟା, ଏୱଂ ଇତରାନି ନିୱତ୍ତିୟା । ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତେନ ହି ନିବ୍ବତ୍ତିତାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିୱତ୍ତିୟା ନିସ୍ସୟୋ । ଉପ୍ପାଦୋ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ତସ୍ସ ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଅୱଟ୍ଠାନଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେନ । ଉପଭୋଗୋ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଅଗ୍ଗଫଲସମୁପଭୋଗତୋ । ଏୱମ୍ପି ଏତାନି ଏୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦେସିତାନି । ଏତ୍ତାୱତା ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ । ଏତେନାପି ନେସଂ ଦେସନାନୁକ୍କମୋପି ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୨୨୦.କୁସଲାକୁସଲୱୀରିୟାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କୁସଲସମାଧିଆଦୀନଂ, ଅବ୍ୟାକତୱୀରିୟାଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୟାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦେସାରମ୍ମଣାଦୟୋ ଗହିତା, ୟଥାୱୁତ୍ତୱୀରିୟାଦୀନି, ଚକ୍ଖାଦୀନି ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକାନି ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଦାନି, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଦାନି ଚ । ତେନାତି ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦିନା ଭୂମିୱିଭାଗକଥନେନ । ତନ୍ନିୱତ୍ତନେନାତି ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବଭୂମିକତ୍ତନିୱତ୍ତନେନ । ଅୱିଜ୍ଜମାନସଙ୍ଗାହକତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ ଭୂମିୟଂ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସଙ୍ଗାହକତା ।

ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା

ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ‘‘ସତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟା ଅନାରମ୍ମଣା’’ତି ଏୱଂ ଏକନ୍ତାନାରମ୍ମଣତ୍ତେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ ଆଭଟ୍ଠଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଭାସିତଂ । ଟୀକାୟଂ ପନ ଅନାଭଟ୍ଠନ୍ତି କତସମାସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପଧମ୍ମେସୁ ସଙ୍ଗହିତତନ୍ତି ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ଗଣିତତଂ । ଅରୂପକୋଟ୍ଠାସେନ ଅରୂପଭାୱେନ ସିୟାପକ୍ଖେ ସଙ୍ଗହିତଂ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିତା ଅତ୍ଥୀତି । ୟସ୍ମା ପନ ରୂପାରୂପମିସ୍ସକସ୍ସେୱ ୱସେନ ସିୟାପକ୍ଖସଙ୍ଗହୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନ ଏକଦେସସ୍ସ, ତସ୍ମା ଏକଦେସସ୍ସ ତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଅରୂପକୋଟ୍ଠାସେନ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନୱତ୍ତବ୍ବତାତି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତା । କଥଂ ପନ ରୂପକୋଟ୍ଠାସେନସ୍ସାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ନୱତ୍ତବ୍ବତାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନ ହି ଅନାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନାରମ୍ମଣାନାରମ୍ମଣେସୂ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅନାରମ୍ମଣା’’ତି ବାହିରତ୍ଥସମାସୋ ଅୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି। ନୱତ୍ତବ୍ବେସୂତି ସାରମ୍ମଣଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବେସୁ । ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣରହିତତ୍ତା । ‘‘ନୱିନ୍ଦ୍ରିୟା ସିୟା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ସିୟା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା, ସିୟା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’ତିପି ‘ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା’ତିପି ‘ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା’ତିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୨୩) ୱିୟ ନ ସାରମ୍ମଣସ୍ସେୱ ନୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଚ ନ ସାରମ୍ମଣସ୍ସେୱ ନୱତ୍ତବ୍ବତାପରିୟାୟୋ, ଅଥ ଖୋ ଅନାରମ୍ମଣସ୍ସାପୀତି ସାରମ୍ମଣେ ନିୟମାଭାୱୋ । ଏୱଂ ନୱତ୍ତବ୍ବଂ ସାରମ୍ମଣମେୱାତି ଅୟମ୍ପି ନିୟମୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ୱା ସାରମ୍ମଣତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ସ ନ ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ।

ତତ୍ଥ ରୂପନିବ୍ବାନାନଂ ସୁଖାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତା, ନ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅଥାପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଥାପି ୱତ୍ତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସିୟା ଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଅନାରମ୍ମଣଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ସାରମ୍ମଣେହି ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ନୱତ୍ତବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ୟଦି ସାରମ୍ମଣେସ୍ୱେୱ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ନ ଚେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱଚନେ ଚ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ହି ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକେ ସାୱସେସା ଦେସନା ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ତସ୍ମା ନୱତ୍ତବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ଅନାରମ୍ମଣେସୁପି ୱତ୍ତତେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟାପି ‘‘ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟା ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକାଲେ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱମତ୍ତାରମ୍ମଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା, ନ ସାରମ୍ମଣସ୍ସେୱ ନୱତ୍ତବ୍ବତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ନାପି ଅନାରମ୍ମଣସ୍ସ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟା ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାତି ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାତୀତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଅୱସିଟ୍ଠପାଳିସଙ୍ଗଣ୍ହନେନ ‘‘ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା’ତିପି ‘ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା’ତିପି ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା’ତିପୀ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ…ପେ॰… ନୱତ୍ତବ୍ବତା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଆହ, ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗୋ

୧. ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୨୫.‘‘ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ନିସ୍ସକ୍କଂ କିଂ ଲକ୍ଖଣଂ ? ହେତୁଲକ୍ଖଣଂ । ୟଦି ଏୱଂ ତଂହେତୁକୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ନ ହି ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧସାୱକା ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିନୋ ଅହେସୁନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ । ତିୱିଧୋ ହି ହେତୁ ଞାପକୋ, କାରକୋ, ସମ୍ପାପକୋତି । ତେସୁ ଞାପକହେତୁ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ତେନ ମହାଥେରେନ ‘‘କିଂ ୱାଦୀ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପୁଟ୍ଠେନ ‘‘ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ମହାରାଜା’’ତି ତଦା ୱୁତ୍ତୱଚନେନ ଞାୟତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାୱକା ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିନୋ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି କିଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତତ୍ତା…ପେ॰… ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିନୋ’’ତି । ‘‘ଅହଞ୍ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେମି ରାଗସ୍ସା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ୟଂ ତ୍ୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେସୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫-୯) ୱେରଞ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭଗୱତା ୱେନୟିକାଦିଭାୱୋ ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତୋତି ତଂ ଅନୁୱଦନ୍ତା ସାୱକାପି ତଥା ୱଦନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ତେ ହି ୱେନୟିକାଦିଭାୱଂ ୱିଭଜ୍ଜ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଚୀୱରାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୋମନସ୍ସାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତାନିପି ହି ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବଭାୱେନ ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତାନି । ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିପରିସା ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୟଥା ତଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ନାମ ହୋତି, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଆଚରିୟେ ଅନବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସକସମୟାୱୋକ୍କମାଦି ହି ପରମତ୍ଥତୋ ତଦୋତାରୋ । ‘‘ଅସଂକିଲିଟ୍ଠାପି ଅୱିଜ୍ଜା ଅତ୍ଥି ଅମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା, ୟାୟ ନିୱୁତା ଖୀଣାସୱାପି ନାମଗୋତ୍ତାଦୀସୁ ଏକଚ୍ଚଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ସା କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁପି ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ନିକାୟନ୍ତରିୟା । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତୋ’’ତି । ଉପଲକ୍ଖଣଞ୍ହେତଂ ସହଜାତକୋଟିୟା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନପି ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟା ସଂକିଲିଟ୍ଠା ପଞ୍ଞାତି, ଅଚେତସିକଂ ସୀଲଂ, ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ରୂପଭାୱଂ ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପରସମୟାୟୂହନଂ ପରସମୟେ ବ୍ୟାପାରାପତ୍ତିୟା । ୟୋ ତତ୍ଥ ସକସମୟେନ ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ୱା ଦୀପନେନ ସିୟା, ପରସମୟେ ୱାଦାରୋପନେନ ୱା। ତେସୁ ପୁରିମଂ ‘‘ଆଚରିୟେ ଅନବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତେନା’’ତି ଇମିନା ଅପନୀତନ୍ତି ଇତରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପରସମୟଂ…ପେ॰… ଅନାୟୂହନ୍ତେନା’’ତି । ଅସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତେନାତି ଉପଚୟତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ଆୟୂହନ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ଉପଚୟତ୍ଥୋ ନ ହୋତୀତି କେଚିୱାଦୋ ନ ସାରତୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ତବ୍ବିପରିୟାୟେନାତି ୟଥାୱିନୟଂ ଅୱଟ୍ଠାନେନ । ସାୱଜ୍ଜସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜତାଦୀପନାଦିନା କମ୍ମନ୍ତରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିନାସେନ୍ତୋ, ଆଲୋଳେନ୍ତୋ ୱା ଧମ୍ମତଂ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ୱିଲୋମେତି ୱିପରୀତତୋ ଦହତି । ମହାପଦେସେତି ମହାଅପଦେସେ, ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ମହନ୍ତେ ମହନ୍ତେ ଅପଦିସିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି ମହାକାରଣାନି । ମହାପଦେସେତି ୱା ମହାଓକାସେ, ମହନ୍ତାନି ଧମ୍ମସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଅପଦିସୀୟତୀତି ଅପଦେସୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ଅପଦେସୋ ଏତସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧାପଦେସୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅତ୍ଥତୋ ଚାୟଂ ମହାପଦେସୋ ‘‘ସମ୍ମୁଖା ମେତଂ ଭଗୱତୋ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା କେନଚି ଆଭତସ୍ସ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟନେ କାରଣଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ତସ୍ସ ୟଥାଭତସ୍ସ ସୁତ୍ତୋତରଣାଦି ଏୱ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଚତ୍ତାରୋତି ? ଧମ୍ମସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ପଦାୟୋ ଭଗୱା, ସାୱକା ଚ । ତେସୁ ସାୱକା ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ତିୱିଧା । ଏୱଂ ‘‘ଅମୁମ୍ହା ମୟା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ପଟିଗ୍ଗହିତୋ’’ତି ଅପଦିସିତବ୍ବାନଂ ଭେଦେନ ଚତ୍ତାରୋ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ମୁଖା ମେତଂ ଭଗୱତୋ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦି । ନେତ୍ତିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧାପଦେସୋ ସଙ୍ଘାପଦେସୋ ସମ୍ବହୁଲତ୍ଥେରାପଦେସୋ ଏକତ୍ଥେରାପଦେସୋ’’ତି ।

ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମଆଚରିୟୱାଦଅତ୍ତନୋମତିମହାପଦେସେତି ଏତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହାନି ତୀଣି ପିଟକାନି ଅତ୍ଥସୂଚନାଦିଅତ୍ଥେନ ସୁତ୍ତଂ। ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଏୱ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ। ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଗାହଣେନ ଧମ୍ମତାୟଂ ପତିଟ୍ଠାପନତୋ ଅଟ୍ଠକଥା ଆଚରିୟୱାଦୋ। ନୟଗ୍ଗାହେନ ଅନୁବୁଦ୍ଧିୟା ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନଂ ଅତ୍ତନୋମତି। ଏତ୍ଥ ଚ ସୁତ୍ତଆଚରିୟୱାଦଅତ୍ତନୋମତୀନମ୍ପି କେନଚି ଆଭତସ୍ସ ଧମ୍ମାଧମ୍ମାଦିଭାୱୱିନିଚ୍ଛୟନେ କାରଣଭାୱସଭାୱତୋ ମହାପଦେସତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ଅପ୍ପଟିବାହନ୍ତୋ, ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋ ଚ । ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ଅତିଧାୱତି । ଏକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଏକେନ ପକାରେନ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ପୁନ ପକାରନ୍ତରେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱା ଅପରେହି ପରିୟାୟେହି ନିଦ୍ଦିସତି ନାମ ୟଥା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତୀ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାପି ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ଏକଦେସୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୁନ ଫଲଭାୱେନ ୱଚନଂ ତମେୱତ୍ଥଂ ପୁନରାୱତ୍ତେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସନଂ ୟଥା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ସବ୍ବମେତଂ ଭୱଚକ୍କଂ କମ୍ମଞ୍ଚେୱ ୱିପାକୋ ଚ । କିଲେସକମ୍ମୱିପାକୱସେନ ତିୱିଧ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଦୁୱିଧତିୱିଧାଦିୱିଭାଗଦସ୍ସନଂ ତମେୱତ୍ଥଂ ପୁନରାୱତ୍ତେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସନନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସତ୍ତୱୋହାରୋତି ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ସମଞ୍ଞା । ୟେ ହି ଧମ୍ମେ ସମୂହଭୂତେ ସନ୍ତାନୱସେନ ୱତ୍ତମାନେ ଉପାଦାୟ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ସା ତତୋ ଅଞ୍ଞଥାନାଞ୍ଞଥାଅଚ୍ଚନ୍ତାଭାୱସଙ୍ଖାତେ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମ ୟାଥାୱତୋ ସଙ୍ଗହଣଂ, ବୋଧନଞ୍ଚ ଧମ୍ମତାୟଂ ଅକୁସଲସ୍ସ ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଂ ପତି ହେତୁଆଦିନା ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଆଚରିୟେ ଅନବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବାପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଇମିନାୱ ନୟେନ କାତବ୍ବା, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଣ୍ଣନାୟ ପନ ଗରୁତରଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ।

ପାଳିଧମ୍ମନ୍ତି ତେପିଟକବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପାଳିଂ ।

ଅତ୍ଥଂ କତ୍ୱାତି ହିତଂ କତ୍ୱା । ୟଥାୟଂ ହିତାୱହୋ ହୋତି, ଏୱଂ କତ୍ୱା । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥିକଂ କତ୍ୱା । ସୁତଚିନ୍ତାମୟାଦିଂ ଞାଣୱିସେସଂ। ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନାଦିନା କିଲେସକ୍ଖୟୱିସେସଂ।

ଭୱାଦୀସୁ ଆଦୀନୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ, ବଲୱୂପନିସ୍ସୟତୋ, କମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସହେତୁଭାୱତୋ ଚ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ମୂଲକାରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜା । ୱିପାକୱଟ୍ଟନିମିତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ କାରଣଭୂତମ୍ପି କିଲେସୱଟ୍ଟଂ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୱିଜ୍ଜା ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତା । ତଣ୍ହାପି ହି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ଏୱ ୱିସୟେ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ପୱତ୍ତତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ମୂଲାଦିଦସ୍ସନସାମଞ୍ଞଞ୍ଚାତି ୱଲ୍ଲିୟା ମୂଲମଜ୍ଝପରିୟୋସାନସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ତଂଦସ୍ସନସାମଞ୍ଞଞ୍ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ସବ୍ବସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତେପି ଦେସନାକାଲେ ଦେସନାଞାଣଚକ୍ଖୁନା ବୋଧେତବ୍ବତାୱସେନ ଏକଦେସଦସ୍ସନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ଦିଟ୍ଠିସହିତାୟ ମାନସହିତାୟ ୱା ତଣ୍ହାୟ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି, ଇତରାୟ ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ଅଭିୱଦତୋ। ‘‘ଅଭିନନ୍ଦନତୋ’’ତି ହି ଇମିନା ସପ୍ପୀତିକାୟ ତଣ୍ହାୟ ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ‘‘ଅଭିୱଦତୋ’’ତି ଇମିନା ତତୋ ବଲୱତରାୟ ଦିଟ୍ଠିସହିତାୟ ମାନସହିତାୟ ୱା । ‘‘ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ତତୋପି ବଲୱତମାୟ ଦିଟ୍ଠିସହିତାୟ, କେୱଲାୟ ୱା ତଣ୍ହାୟ ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଠାନଞ୍ହି ଅଜ୍ଝୋସାନଂ । ତପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟଂ । କଥଂ ପନ ନନ୍ଦିୱଚନେନ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଉପାଦାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନନ୍ଦିତା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନନ୍ଦିତାତଦୱିପ୍ପୟୋଗତାହୀତି ନନ୍ଦିଭାୱେନ ସଭାୱତୋ ତଣ୍ହୁପାଦାନଂ, ତାୟ ନନ୍ଦିୟା ତଣ୍ହାୟ ଅୱିପ୍ପୟୋଗେନ ଅୱିନାଭାୱେନ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନଭାୱେନା’’ତି ଇମିନା ଦିଟ୍ଠିୟାପି ନନ୍ଦିଭାୱମାହ ।

ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିଫସ୍ସାଦୟୋତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଫସ୍ସମନୋସଞ୍ଚେତନାୱିଞ୍ଞାଣାନି । ‘‘ୱିପାକୱଟ୍ଟଭୂତେ’’ତି ଚ ଇଦଂ ପୱତ୍ତୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱଟ୍ଟୂପତ୍ଥମ୍ଭକାତି ୱଟ୍ଟତ୍ତୟୂପନିସ୍ସୟା । ଇତରେତି ଅକମ୍ମଜା । ତସ୍ମିନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଆହାରଚତୁକ୍କେ । ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ତଣ୍ହାନିଦାନୂପନିସ୍ସୟତୋ ‘‘ତଣ୍ହାନିଦାନା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ।

ୟଥା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତମଜ୍ଝିମପଟିପଦାଭାୱତୋ ‘‘ଞାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋପୀତି ଆହ ‘‘ଞାୟୋତି ମଗ୍ଗୋ, ସୋୟେୱ ୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି । ଅତ୍ତନୋ ପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତତି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତ୍ତା । ସଂୱତ୍ତତୀତି ଚ ନିମିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ତୂପଚାରୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଅରିୟଭାୱକରାନି ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି । ପକତିଆଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ହେତୁୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତା ଏୱ । ଅକାରଣଂ ‘‘କାରଣ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି ୟଥା କାପିଲାଦୟୋ । ନ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ୟଥା ତଂ ଅଞ୍ଞେ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା । ଇତରାସନ୍ତି ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ଦେସନାଦୀନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ । ତଦତ୍ଥତାସମ୍ଭୱେପୀତି ୟଥାସକେହି କାରଣେହି ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥତାସମ୍ଭୱେପି । ଅତ୍ଥନ୍ତରସବ୍ଭାୱତୋତି ପୟୋଜନନ୍ତରସବ୍ଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତାନି ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୫) ‘‘ଜରାମରଣାଦିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତକାରଣସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଆହାରନିଦାନୱୱତ୍ଥାପନାନୁସାରେନ ୟାୱ ଅତୀତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଅତିହରିତ୍ୱା ପୁନ ଅତୀତଦ୍ଧତୋ ପଭୁତି ହେତୁଫଲପଟିପାଟିସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଅନାଗତଦ୍ଧହେତୁସମୁଟ୍ଠାନତୋ ପଭୁତି ଅନାଗତଦ୍ଧସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ତୀଣି ପୟୋଜନାନି ।

ତଂତଂଫଲପଟିୱେଧୋତି ଜାତିଆଦୀନଂ ଜରାମରଣାଦିତଂତଂଫଲାୱଗମୋ । ଅନୁୱିଲୋକୟତୋତି ପୁରିମେ ୱିକପ୍ପେ ୱିପସ୍ସନାନିମିତ୍ତଂ ଅନୁୱିଲୋକନଂ, ଦୁତିୟେ ଦେସନାନିମିତ୍ତଂ । କାମୁପାଦାନଭୂତା ତଣ୍ହା ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଭୱସ୍ସ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ, ତନ୍ନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ସେସାହାରାନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆହାରତଣ୍ହାଦୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧା’’ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟାୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଆହାରତଣ୍ହାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକମ୍ମୱଟ୍ଟପରିୟାପନ୍ନେ ଆହାରେ ଗହେତ୍ୱା ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ଅନାଗତୱିପାକୱଟ୍ଟପରିୟାପନ୍ନେ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆହାରା ୱା ତଣ୍ହାୟ ପଭାୱେତବ୍ବା ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା’’ତି । ପଭାୱେତବ୍ବାତି ଆୟତିଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା । ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଫଲଭୂତେ ଆହାରେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ତଂନିଦାନଂ ତଣ୍ହଂ ତସ୍ସା ନିଦାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଫଲପରମ୍ପରାୟ କାରଣପରମ୍ପରାୟ ଚ ଦସ୍ସନଂ ତଥାବୁଜ୍ଝନକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମତୋ, ଧମ୍ମସଭାୱାୱିଲୋମନତୋ ଚ ୟୁତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ୟଦି ତଣ୍ହାଦୟୋ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ତଣ୍ହାଗ୍ଗହଣେନେୱ ସଙ୍ଖାରାୱିଜ୍ଜା ଗହିତାତି କିମତ୍ଥଂ ପୁନ ତେ ଗହିତାତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାରାୱିଜ୍ଜା ତତୋପି ଅତୀତତରୋ ଅଦ୍ଧା ୱୁତ୍ତୋ ସଂସାରସ୍ସ ଅନାଦିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଅତୀତନ୍ତି ୱା ଅତୀତତାସାମଞ୍ଞେନ ଅତୀତତରମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଆହାରକାତି ପୁନବ୍ଭୱୂପପତ୍ତିପଚ୍ଚୟା । ଇତି ୱଚନତୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୱଚନସବ୍ଭାୱତୋ । ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ତାୱ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା ହେତୁ, ଇତରେ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା…ପେ॰… କବଳୀକାରାହାରସ୍ସା’’ତି । ତସ୍ସ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଆହାରକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟତା ପରିଚ୍ଚାଗାଦିକାଲେ, ରାଗାଦୀନଂ ଗଧିତସ୍ସ ଭୋଜନାଦିକାଲେ । ତେନ ୟଥାକ୍କମଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣାୟୂହନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଆହାରକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା । ପୁରିମୋୟେୱତ୍ଥୋତି ‘‘ଆହାରତଣ୍ହାଦୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୋ । ଅତୀତେତି ଅତୀତେ ଅଦ୍ଧନି । ତତୋ ପରନ୍ତି ତତୋ ଅତୀତଦ୍ଧତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅନାଗତେ ଚ ଅଦ୍ଧନି ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ପଚ୍ଚକ୍ଖାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱପରିୟାପନ୍ନତାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତାନଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହେତୁନ୍ତି ଏତରହି ୱତ୍ତମାନଂ ତଣ୍ହାଦିକଂ ଆହାରାଦୀନଂ ହେତୁଂ ।

ସୁତ୍ତଂଆହରତି ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) । ୱଟ୍ଟହେତୁନୋତି ୱିପାକୱଟ୍ଟହେତୁନୋ, ସକଲୱଟ୍ଟହେତୁନୋ ୱା । ଅକୁସଲଞ୍ହି କମ୍ମଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ କିଲେସୱଟ୍ଟସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ‘‘ଭୱତଣ୍ହାୟପି ହେତୁଭୂତା’’ତି ଇମିନା କିଲେସୱଟ୍ଟସ୍ସାପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱମାହ । ଏୱଞ୍ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା ୱଟ୍ଟସୀସାନମ୍ପି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତାଦସ୍ସନାପଦେସେନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ହେତୁଫଲପରମ୍ପରାୱିଚ୍ଛେଦୱୁତ୍ତିୟା ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅପଞ୍ଞାୟନଂ ୱିଭାୱେତି ।

ଅୱିଜ୍ଜଂ ତଣ୍ହା ଅନୁୱତ୍ତତୀତି ଦୁକ୍ଖେ ତଣ୍ହଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ତତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ବଲୱଭାୱମାହ । ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତା ହି ସତ୍ତା ସତିପି ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସିତେ ଏକନ୍ତାନତ୍ଥସଞ୍ଞିତଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଦୁକ୍ଖମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି । ତଣ୍ହଂ ଅୱିଜ୍ଜା ଅନୁୱତ୍ତତୀତି ସୁଖେ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ତତୋ ତଣ୍ହାୟ ବଲୱଭାୱମାହ । ୟଦିପି ସାୱଜ୍ଜସୁଖାନୁଭୱେ ବଲୱତୀୟେୱ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିଜ୍ଜମାନଆଦୀନୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୀ ତିଟ୍ଠତି, ତଣ୍ହା ପନ ତତୋପି ବଲୱତରତାୟ ସତ୍ତେ ୱିପୁଲାନତ୍ଥସଞ୍ହିତେ ଅନରିୟେ ସୁଖେ ନିୟୋଜେତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତଦନୁୱତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆୟତନଛକ୍କଂ ୱା କାୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟେ ସେସଧମ୍ମେତି ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟଭୂତେ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ ଚ ସସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନେ ଧମ୍ମେ । ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସିତେ ଏୱ କତ୍ୱାତି ଚକ୍ଖାଦିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତେ କତ୍ୱା । ଚକ୍ଖାଦିକାୟନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିଧମ୍ମସମୂହଂ ପରେସଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଂ । ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋତି ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସନ୍ତେନ ୱିୟ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ସୁଖୱେଦନିୟେନ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନିୟେନ ଚ ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋ । ଫସ୍ସେ ହି ତଥା ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ଫୁଟ୍ଠୋତି ୱୋହାରୋ ହୋତୀତି ।

ୟଥା ସଳାୟତନାନି ଫସ୍ସସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱଂ ୱେଦନାୟପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଳାୟତନାନଂ ୱେଦନାୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭାୱ’’ନ୍ତି ଆହ । ତନ୍ନିସ୍ସିତନ୍ତି ସଳାୟତନନିସ୍ସିତଂ । ଅତୀତଦ୍ଧାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମୂଲକୋତି ଅତୀତଦ୍ଧଭୂତଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମୂଲକୋ । କାୟସ୍ସ ଭେଦା କାୟୂପଗୋତି ଉଭୟତ୍ଥାପି କାୟସଦ୍ଦେନ ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକୋ ଗହିତୋ । ତଦୁପଗତା ଉପପଜ୍ଜନଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ । ଉଭୟମୂଲୋତି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମୂଲୋ ।

ଅନଭିସମୟଭୂତତ୍ତାତି ଅଭିସମୟସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତତ୍ତା । ଅୱିଜ୍ଜାୟାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ।

ଗହଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବତଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସତି ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରତ୍ତେପି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ପଧାନତାୟ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା ଗୋବଲୀବଦ୍ଦଞାୟେନ, ତସ୍ମା । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମ୍ପୀତି ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରେସୁ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅଭିସଙ୍ଖରଣକସଙ୍ଖାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇତରେ ସଙ୍ଖାରା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣୁଦ୍ଧରିତବ୍ବତାଦ୍ୱୟଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ‘‘ଇଧ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବଭାୱେନା’’ତି ଇମିନା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାନଂ ସତିପି ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରଭାୱେ ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ପଧାନଭାୱଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ତଦେକଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରେହି ସଙ୍ଗହିତାପି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ଇଧ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବଭାୱେନ ପଧାନାତି ୱିସୁଂ ଗହିତା, ପୁରିମସ୍ମିଂ ତେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ତେନାହ ‘‘ୱଣ୍ଣେତବ୍ବସବ୍ବସଙ୍ଗହଣୱସେନ ଦୁୱିଧତା ୱୁତ୍ତା’’ତି । ସାମଞ୍ଞତୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନମ୍ପି ପଧାନଭାୱଜୋତନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଗୟ୍ହତି ୟଥା ତଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରା’’ତି ।

ୟେନ କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମା ‘‘ୱିପାକଧମ୍ମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ଆୟୂହନଂ, କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାମାନେ ସନ୍ତାନେ ସବ୍ୟାପାରତା । ତେନାହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧି…ପେ॰… ଆୟୂହନରସା’’ତି । ଚେତନାପଧାନତ୍ତା ପନ ତସ୍ସ ଚେତନାକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ରାସିକରଣଂ, ଆୟୂହନନ୍ତି ଚ ରାସିଭୂତସ୍ସ ରୂପାରୂପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନାରମ୍ମଣତା ଅବ୍ୟାକତତା’’ତି ଇଦଂ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସେୱ ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତସମ୍ବନ୍ଧିନୀ ଅନାରମ୍ମଣତାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଆୟତନଂ, ଘଟନନ୍ତି ଚ ତଂତଂଦ୍ୱାରିକଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତନମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅନନୁବୋଧାଦୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାପଦନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତା । ଅୱିଜ୍ଜାପଦସମ୍ବନ୍ଧେନ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ଅସଣ୍ଠାନତ୍ତାତି ଅୱିଗ୍ଗହତ୍ତା ।

ସୋକାଦୀନଂସବ୍ଭାୱାତି ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ସୋକାଦୀନମ୍ପି ୱୁତ୍ତାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ତେସଂ ୱସେନ ଅଙ୍ଗବହୁତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନଂ ବହୁଭାୱେ ଆପନ୍ନେ । ଦ୍ୱାଦସେୱାତି କଥଂ ଦ୍ୱାଦସେୱ, ନନୁ ସୋକାଦୟୋପି ଧମ୍ମନ୍ତରଭୂତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାୟଂ ୱୁତ୍ତାତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ଅଙ୍ଗନ୍ତରଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଫଲେନାତି ଫଲଭୂତେନ ଜରାମରଣଙ୍ଗସଙ୍ଗହିତେନ ସୋକାଦିନା । ମୂଲଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଇମାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାୟ ମୂଲଭୂତଂ ଅୱିଜ୍ଜଙ୍ଗଂ ସୋଚନାଦୀହି ସମ୍ମୋହାପତ୍ତିକଥନେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ତେ ସୋକାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଜରାମରଣଂ କାରଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଜରାମରଣକାରଣା, ସୋକାଦୟୋ, ତବ୍ଭାୱୋ ଜରାମରଣକାରଣତା। ଜରାମରଣଂ ନିମିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ଜରାମରଣନିମିତ୍ତଂ । ତଂ ତନ୍ନିମିତ୍ତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ । ତନ୍ନିମିତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖନିମିତ୍ତାନଂ ସୋକାଦୀନଂ । ତତୋ ପରାୟାତି ଅନାଗତେ ଦୁତିୟତ୍ତଭାୱତୋ ପରାୟ ତତିୟତ୍ତଭାୱାଦୀସୁ ପଟିସନ୍ଧିୟା । ହେତୁହେତୁଭୂତାତି କାରଣସ୍ସ କାରଣଭୂତା । ପଟିସନ୍ଧିୟା ହି ସଙ୍ଖାରା କାରଣଂ, ତେସଂ ଅୱିଜ୍ଜା । ସୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨, ୧୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୧; ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୭) ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅୱିଜ୍ଜା ସୋକାଦୀନଂ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସିତା ଅସ୍ସୁତୱତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୱନଦୀପନିୟା ତଦୁପ୍ପତ୍ତିୱଚନତୋ । ‘‘ନ ସୋକାଦୀନଂ ବାଲସ୍ସ ଜରାମରଣନିମିତ୍ତତାମତ୍ତସ୍ସ ସାଧକଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ‘‘ନ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ନ ଚ ଜରାମରଣନିମିତ୍ତମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୱିଜ୍ଜାନିମିତ୍ତମ୍ପେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ଜରାମରଣେନ ସୋକାଦୀନଂ ଏକସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସେୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଜରାମରଣନ୍ତା ଏୱ ଦେସନା କତା, କିଂ ତତୋ ପରା ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ? ନୋ ନତ୍ଥି, ଅପ୍ପହୀନକିଲେସସ୍ସ ହି କମ୍ମତୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିପରିୟୋସାନଭୂତାୟ ଚ ଚୁତିୟା ପଟିସନ୍ଧିପାତୁଭାୱୋତି ପୱତ୍ତିତଦୁପରମଭୂତଂ ଜରାମରଣଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ । ତଂ ପନ କମ୍ମୂପପତ୍ତିଭୱତୋ ଜାତିୟା ଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ପକାସିତନ୍ତି ନ ପୁନ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତତୋ ପରଂ ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ଏକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଚ ସନ୍ତାନସ୍ସ ଜରାମରଣଂ ପରିୟୋସାନଂ । ସତି କିଲେସୱଟ୍ଟେ କମ୍ମୁନା ତତୋ ପୁନବ୍ଭୱୂପପତ୍ତି, ଅସତି ପନ ତସ୍ମିଂ ‘‘ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ଜରାମରଣପରିୟୋସାନାୱ ଦେସନା କତା । ୟସ୍ମା ପନ ନ ଅମରଣା ଜରା ଅତ୍ଥି ସବ୍ବେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିମନ୍ତାନଂ ପାକାନନ୍ତରଭେଦତୋ, ନ ଚାଜରଂ ମରଣଂ ଅପାକଭେଦାଭାୱା, ତସ୍ମା ତଦୁଭୟମେକମଙ୍ଗଂ କତଂ, ନ ନାମରୂପଂ ୱିୟ ଉଭୟଟ୍ଠାନେ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା, ସଳାୟତନଂ ୱିୟ ୱା ଆୟତନଭାୱେନ କିଚ୍ଚସମତାୟ । ୟା ପନାୟଂ ଓସାନଂ ଗତା ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଦୀପିତା, ତାୟ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି, କିଲେସକମ୍ମାଭାୱେ ତଦଭାୱତୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏୱମାଦି ଏୱ ୱା ଅତ୍ଥତୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ୱଟ୍ଟତ୍ତୟସ୍ସ ଅନୱଟ୍ଠାନେନ ପରିବ୍ଭମନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଜରାଗହଣେନ ପରିପକ୍କପରିପକ୍କତରାଦିକ୍କମେନ ୱତ୍ତମାନଂ ନାମରୂପାଦି, ସୋକାଦି ଚ ଗୟ୍ହତି, ତଥାସ୍ସ ପରିପାକକାଲୱତ୍ତିନୀ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ । ୟଥାହ –

‘‘ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁମାରୋ ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକମନ୍ୱାୟ ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ପରିଚାରେତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେହି ରୂପେହି…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହି…ପେ॰… ରଜନୀୟେହି । ସୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ପିୟରୂପେ ରୂପେ ସାରଜ୍ଜତି, ଅପ୍ପିୟରୂପେ ରୂପେ ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି, ଅନୁପଟ୍ଠିତକାୟସତି ଚ ୱିହରତି ପରିତ୍ତଚେତସୋ, ତଞ୍ଚ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି, ୟତ୍ଥସ୍ସ ତେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୮) ।

ଏତ୍ଥ ହି ପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସରାଗାଦିଗ୍ଗହଣେନ ତଦୱିନାଭାୱିତାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଜାନନେ ଚ ସୋକାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ପକାସିତା । ଅପିଚ ‘‘ପିୟପ୍ପଭୱା ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା’’ତି ୱଚନତୋ କାମାସୱଭୱାସୱେହି, ‘‘ତସ୍ସ ‘ଅହଂ ରୂପଂ, ମମ ରୂପନ୍ତି ପରିୟୁଟ୍ଠଟ୍ଠାୟିନୋ…ପେ॰… ରୂପୱିପରିଣାମଞ୍ଞଥାଭାୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧) ୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠାସୱତୋ, ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱତୋ ସୋକାଦୀନଂ ପୱତ୍ତି ଦୀପିତାତି ତେସଂ ହେତୁତାୟ ତଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା ଆସୱା । ତେସଂ ସୟଞ୍ଚ ଜରାସଭାୱତାୟ ଜରାଗହଣେନ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତତୋ ଚ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଆସୱନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଜରାଗହଣେନ ଗହଣଂ । ତତୋ ଚ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଆୱଟ୍ଟତି ଭୱଚକ୍କଂ । ଅପିଚ ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନପି ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ ପରିବ୍ଭମନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁତସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଜାତିୟା ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ, ଉଭୟତ୍ଥ ଉଭିନ୍ନଂ ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତାତି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନିମିତ୍ତଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ ପରିବ୍ଭମତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋତି ଜରାମରଣନ୍ତାପି ଦେସନା ନ ତତୋ ପରଂ ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱଂ ସୂଚେତି ଅତଦତ୍ଥତ୍ତା, ନ ଚ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ପୁନ ୱଚନନ୍ତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ଏକତ୍ରେୱ ତଦୁଭୟଦେସନାୟ ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ତଥା ୟଂ କମ୍ମଂ ଅୱିଜ୍ଜାହେତୁକଂ, ତଂ ତଣ୍ହାହେତୁକମ୍ପି । ୟଂ ତଣ୍ହାହେତୁକଂ, ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାହେତୁକମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭୱମୂଲାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିରହତୋ । ୟଥା ହି ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା କାମୁପାଦାନହେତୁକଂ କମ୍ମଭୱସଙ୍ଖାରଂ ୱଦନ୍ତୋ ନ ୱିନା ଭୱତଣ୍ହାୟ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ତମେୱ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟଂ ଦେସେନ୍ତୋ ନ ଅନ୍ତରେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଭୱତଣ୍ହା କମ୍ମଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି । ତତୋ ଚ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ, ତଣ୍ହୁପାଦାନାଦିପଚ୍ଚୟା ଭୱାଦୟୋ ଚ, ତଥା ତଣ୍ହାହେତୁଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ, ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିପଚ୍ଚୟାନାମରୂପାଦୀତି ଏୱମେତେସଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅୱିଜ୍ଜାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨୬.ପିତାକଥୀୟତୀତି ଅସୁକୋ ଅସୁକସ୍ସ ପିତାତି ପିତୁଭାୱେନ କଥୀୟତି । କଥିୟମାନୋ ଚ ଅସନ୍ଦେହତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞେହି ମିତ୍ତଦତ୍ତେହି ୱିସେସେତ୍ୱା କଥୀୟତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦୀଘୋ…ପେ॰… ଦତ୍ତୋ’’ତି ।

ୟାଥାୱୋତି ଅୱିପରୀତୋ । କିଚ୍ଚଜାତିତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦନକିଚ୍ଚତୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠାନତୋ ଚ ।

ଗହଣକାରଣୱସେନାତି ଗହଣସ୍ସ କାରଣଭାୱୱସେନ । ଅଞ୍ଞସେତାଦୀନଂ ନିୱତ୍ତକାନୀତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଛାଦେନ୍ତିୟାତି ଛାଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତନ୍ତିୟା । ତଥା ପୱତ୍ତନହେତୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣା ହୋନ୍ତି ।

ତସ୍ମାତି ସଭାୱତୋ ଅଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ତେସଂ ଦୁଦ୍ଦସଭାୱକରଣୀ ତଦାରମ୍ମଣତା ଅୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତରେସନ୍ତି ନିରୋଧମଗ୍ଗାନଂ । ସମାନେପି ପଣୀତଅସଂକିଲେସିକାଦିଭାୱେ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୱିଜ୍ଜାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

‘‘ସୋଧେତିଅପୁଞ୍ଞଫଲତୋ’’ତି ଇମିନା ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକଦୁକ୍ଖୱିୱିତ୍ତତଂ ଆହ, ‘‘ଦୁକ୍ଖତୋ’’ତି ଇମିନା ଚେତୋଦୁକ୍ଖୱିୱିତ୍ତତଂ, ‘‘ସଂକିଲେସତୋ’’ତି ଇମିନା କିଲେସଦୁକ୍ଖୱିୱିତ୍ତତଂ । ‘‘ଅପୁଞ୍ଞଫଲତୋ’’ତି ୱା ଇମିନା ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଆୟତିଂ ହିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଦୁକ୍ଖସଂକିଲେସତୋ’’ତି ଇମିନା ପୱତ୍ତିହିତତଂ ପୱତ୍ତିସୁଖତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ତଂନିପ୍ଫାଦନେନାତି ହିତସୁଖନିବ୍ବତ୍ତନେନ । ପୁଜ୍ଜଭୱନିବ୍ବତ୍ତକୋ ପୁଜ୍ଜନିବ୍ବତ୍ତକୋ।

‘‘ଏୱମିଦଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପୁଞ୍ଞଫଲମ୍ପି ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ପୁଞ୍ଞୁପଗନ୍ତି ଭୱସମ୍ପତ୍ତୁପଗ’’ନ୍ତି ।

ଆଦିଭାୱନାତି ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତିଆଦିନା କସିଣେସୁ ପୱତ୍ତଭାୱନା । ପଥୱୀ ପଥୱୀତି ୱା ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା । ତେନ ଇତରକସିଣାନଂ ଗହଣଂ । ଆଦିଭାୱନାତିଆଦିଭୂତା ଭାୱନା । ସା ହି ‘‘ପରିକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମଣ୍ଡଲକରଣଂ କସିଣମଣ୍ଡଲକରଣଂ ।

ଦାନୱସେନାତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ । ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଦାନଂ ଦିୟ୍ୟତି ଏତେନାତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ । ଦାନଂ ଆରବ୍ଭାତି ତେହି ନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନଂ ପରିଚ୍ଚାଗଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ । ୟଥା ୱା ସୋ ନିପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ଠପେତ୍ୱା । ଅଧିକିଚ୍ଚାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ୟଥା ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନା ଦାନକିରିୟା ନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ଅଧିକତଂ ପାପୁଣାତି, ତଥା କତ୍ୱା । ଚେତନାୱସେନେୱ ହି ଦାନାଦିକମ୍ମନିପ୍ଫତ୍ତି । ଇତରେସୂତି ‘‘ସୀଲଂ ଆରବ୍ଭା’’ତିଆଦୀସୁ ।

ଅସରିକ୍ଖକମ୍ପୀତି ଅତ୍ତନା ଅସଦିସମ୍ପି କଟତ୍ତାରୂପନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିନାପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିପାକେନ । ରୂପତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତସ୍ସାତି ‘‘ରୂପତଣ୍ହା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତରୂପତଣ୍ହମାହ । ଗୁଞ୍ଜନ୍ତି ଗୁଞ୍ଜଫଲପରିମାଣଂ ଧାରଣୀୟୱତ୍ଥୁଂ । ତଥା ତଣ୍ଡୁଲଂ।

‘‘ୱଚନୱିସେସମତ୍ତମେୱା’’ତି ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱମାହ ‘‘କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିଏୱ ହି ଆଦାନାଦିପାପନା’’ତି । ପୁରିମେନାତି ‘‘କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତା’’ତି ଇମିନା । ତଞ୍ହି ପୱତ୍ତିମତ୍ତକଥନତୋ ଦ୍ୱାରୂପଲକ୍ଖଣଂ ହୋତି । ପଚ୍ଛିମେନାତି ‘‘ଆଦାନା’’ଦିୱଚନେନ ।

କାୟୱଚୀସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେତି ଉଦ୍ଦେସଂ ସନ୍ଧାୟାହ । କାୟୱଚୀସଞ୍ଚେତନାଗହଣେତି ନିଦ୍ଦେସଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ସହଜାତସ୍ସ ପନ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ‘‘କୁସଲା ୱିପାକଧମ୍ମା ଚା’’ତି ଇଦଂ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ଇଧାଧିପ୍ପେତା, ନ ଇତରାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାପି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା କୁସଲସଭାୱତ୍ତା, ୱିପାକଧମ୍ମତ୍ତା ୱା ତଦଞ୍ଞକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ୱିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ତୟିଦଂ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାୟ ଅନେକନ୍ତିକଂ । ନ ହି ସା ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅଥ ୱିପାକଦାୟିନୀତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଏୱମ୍ପି ଅହୋସିକମ୍ମେନ ଅନେକନ୍ତିକଂ । ନ ହି ତସ୍ସା ୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ନ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନେନ କୁସଲତା ୱିପାକଧମ୍ମତା ଚା’’ତି । କେୱଲଞ୍ହି ୟା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିପାକଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ୟାପାରା ସଉସ୍ସାହା ପୱତ୍ତି, ତଦାକାରାୱସ୍ସା ଅପ୍ପହୀନକିଲେସେ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତୀତି ୱିପାକଧମ୍ମତା, ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୁସଲତା ଚ ୱୁତ୍ତା । ଏୱମ୍ପି ୟଦି ୱିପାକଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା, କଥଂ ଅୱିପାକାତି ? ଅସମ୍ଭୱତୋତି ତଂ ଅସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ହି ୟଦି ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସଭୂମିକଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞଭୂମିକଂ ୱା । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଭୂମିକସ୍ସ ତାୱ ଉପ୍ପାଦନଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟାଭାୱତୋ, ତଥା ଅଦସ୍ସନତୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ସଭୂମିକଂ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ ୱା, ତେସୁ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମସମାନାରମ୍ମଣତାୟ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା, ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣତ୍ତା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୟ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ନ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ତଥା ଏକନ୍ତନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣତ୍ତା ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟାତି ଅୟମସମ୍ଭୱୋ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନା ସଦିସାରମ୍ମଣଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠାନିକନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନ ଠାନତ୍ତୟୱନ୍ତଂ । ‘‘ପଥୱୀକସିଣଂ ଆପୋକସିଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା କୁସଲେନ ଅଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଦେସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ‘‘ରୂପାୱଚରତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନାନି କୁସଲତୋ ଚ ୱିପାକତୋ ଚ କିରିୟତୋ ଚ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ୱିପାକୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଇମେ ଧମ୍ମା ନୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତିପି ‘ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା’ତିପି ‘ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା’ତିପୀ’’ତି ୱଚନତୋ ରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ଏକନ୍ତନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣୋତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ସ୍ୱାୟମସମ୍ଭୱୋ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣାୟ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୟ ୱିପାକାଭାୱଂ ସାଧେତି, ନ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାୟ। ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାପି ହି ସା ଅତ୍ଥୀତି ନ ବ୍ୟାପୀତି ୱିପାକାନୁପ୍ପାଦନେ ତସ୍ସା ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କସିଣେସୁ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ସମାଧିୱିଜମ୍ଭନଭୂତା ଅଭିଞ୍ଞା ସମାଧିସ୍ସ ଆନିସଂସମତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସମାଧିଫଲସଦିସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକୁବ୍ବନଦିବ୍ବସଦ୍ଦସୱନାଦିକସ୍ସ ୟଦିଚ୍ଛିତସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନମତ୍ତଂ ପନ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା, ନ କାଲନ୍ତରଫଲା, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ୱିୟ ନାପି ୱିପାକଫଲା, ଅଥ ଖୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଆନିସଂସଫଲା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କେଚି ପନ ‘‘ସମାନଭୂମିକତୋ ଆସେୱନଲାଭେନ ବଲୱନ୍ତାନି ଝାନାନୀତି ତାନି ୱିପାକଂ ଦେନ୍ତି ସମାପତ୍ତିଭାୱତୋ, ଅଭିଞ୍ଞା ପନ ସତିପି ଝାନଭାୱେ ତଦଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଆଗନ୍ତୁକାୱାତି ଦୁବ୍ବଲା, ତସ୍ମା ୱିପାକଂ ନ ଦେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଅକାରଣଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିକମ୍ମୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞାୟପି ୱସୀଭାୱସବ୍ଭାୱତୋ । ୟଂ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନେ ଅତ୍ତନା ସମାନସଭାୱେହି ଜୱନେହି ଲଦ୍ଧାସେୱନେ ସମ୍ମଦେୱ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତେ ପରିସୁଦ୍ଧତାଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ ସାତିସୟେ ଜାତେ ଅଭିଞ୍ଞା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତାସଞ୍ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକତ୍ତା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମିକୋ ଏୱ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ସୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣେନ ବଲୱତା ପାଦକଜ୍ଝାନେନେୱ କତୋକାସେନ ସିଜ୍ଝତୀତି ଅନୋକାସତାୟ ଅଭିଞ୍ଞା ନ ୱିପାକଂ ଦେତୀ’’ତି । ତମ୍ପି ଅକାରଣଂ ଅୱିପାକଭାୱତୋ ତାସଂ । ସତି ହି ୱିପାକଦାୟିଭାୱେ ୱିପାକସ୍ସ ଅନୋକାସଚୋଦନା ୟୁତ୍ତା, ଅୱିପାକତା ଚ ତାସଂ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ ।

ନ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାପି ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାତୋ ନିବ୍ବିସେସେନ ୱୁତ୍ତାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ‘‘ୱିପାକେ’’ତି ଚ ୱଚନଂ ନ ୱିପାକାରହତାମତ୍ତୱାଚକୋ, ଅଥ ଖୋ ୱିପାକସବ୍ଭାୱୱାଚକୋତି ଆହ ‘‘ୱିଚାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହି ‘ୱିପାକେ’ତି ୱଚନଂ ୱିପାକଧମ୍ମୱଚନଂ ୱିୟ ୱିପାକାରହତଂ ୱଦତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ୟସ୍ମା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନା ପୱତ୍ତିୱିପାକମେୱ ଦେତି, ନ ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିୱିପାକସ୍ସ ୱସେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିପାକୋ ଉଦ୍ଧଟୋ । ଉଭୟୱିପାକଦାୟିକାୟ ପନ ଚେତନାୟ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତଦଭାୱତୋ ପଟ୍ଠାନେ ତସ୍ସା ସୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଅପନେତବ୍ବା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬ ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସ) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାପିନ ହୋତୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତାଭାୱମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଅୱିରୋଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାୟ ୱିପାକଦାନେ । ଅମତଗ୍ଗପଥେତି ଏୱଂନାମକେ ପକରଣେ । ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେ ଅକୁସଲା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା, ସେକ୍ଖସନ୍ତାନେ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ପୱତ୍ତବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନାଦୀନଂ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବପରିୟାୟାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟଦି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତମେୱତ୍ଥଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ଚ ଆଗମତୋ ଚ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ କେସଞ୍ଚୀତି ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ । କେଚୀତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ । କଦାଚୀତି ଅତୀତାଦିକେ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ । ଚତ୍ତତ୍ତାତିଆଦି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଉପନିସ୍ସାୟାତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ କତ୍ୱା ।

ଇତରେସନ୍ତି ନଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାନଂ । ନ ଚ ନ ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପାଳିୟଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଗ୍ଗହଣେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଗହିତୋ, ନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥେ ସତି । ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଂ । ‘‘ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତେ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଅନାଗତା ଏୱ ପହାତବ୍ବାତି ? ନ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଅନାଗତା ନାମ, ପହାତବ୍ବା ପନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାତି ତେସଂ ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା । ଦସ୍ସନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଭାୱିତଂ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗଂ ଉପନିଧାୟ । ସହାୟୱିରହାତି ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବସଙ୍ଖାତସହକାରିକାରଣାଭାୱତୋ । ୱିପାକଂ ନ ଜନୟନ୍ତୀତି ସକଲକିଲେସପରିକ୍ଖୟେ ୱିୟ ଏକଚ୍ଚପରିକ୍ଖୟେପି ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ତଂ ଏକଚ୍ଚଂ କମ୍ମଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିପାକୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋତି ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିଭେଦଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱିପାକଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।

ଅକୁସଲାନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେ ଅକୁସଲାନଂ । ଅପ୍ପହାତବ୍ବାନନ୍ତି ଅପ୍ପହାତବ୍ବସଭାୱାନଂ କୁସଲାଦୀନଂ । ଅପ୍ପହାତବ୍ବୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତା ସାୱଜ୍ଜତା । ‘‘ଏୱମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ଦୋସନ୍ତରଦସ୍ସନଂ । ତେନ ୟଦିପି ତେସଂ ଅକୁସଲାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ତତିୟପଦସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା, ନୱତ୍ତବ୍ବତା ପନ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦୀପେତି । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମୱସେନ ଅସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ତିକଦୁକେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବତାପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନାପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଇଦାନି ତଂ ନୱତ୍ତବ୍ବତାନାପଜ୍ଜନଂ ‘‘ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ’’ତିଆଦିନା କାରଣତୋ, ନିଦସ୍ସନତୋ ଚ ୱିଭାୱେତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ତିକେ । ନିୟୋଗତୋତି ନିୟମତୋ ଏକନ୍ତତୋ । ତେସନ୍ତି ପଦତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମାନଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତପଦେସୁ ୱିୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ପଠମାଦୀସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ । ୟଥା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ଇତରେ ଚ ୟଥାରହଂ ରାସିତ୍ତୟୱସେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭଜାପିତା ତଂତଂକୋଟ୍ଠାସତୋ କତା, ଏୱଂ । ତତ୍ଥାପୀତି ଚତୁତ୍ଥକୋଟ୍ଠାସେପି । ଭଜାପେତବ୍ବେତି ନୱତ୍ତବ୍ବଭାୱଂ ଭଜାପେତବ୍ବେ । ତଦଭାୱାତି ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଅଭାୱା । ତଥାତି ନୱତ୍ତବ୍ବଭାୱେନ ।

ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଅତୀତା, ଇଧ ୟଥାୱୁତ୍ତଅକୁସଲା ନ ୱୁତ୍ତା, ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱେନାରହିତାପି ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ତଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବତାପତ୍ତିଦୋସଂ ପରିହରନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥୱା ୟଥା ସପ୍ପଟିଘେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତଂସଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ସାୱଜ୍ଜତାୱିସିଟ୍ଠୋ ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବଭାୱାଭାୱୋ । ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନନ୍ତି ପରିୟାୟେନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଚ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ପୁରିମାନଂ ଅମୁଖ୍ୟସଭାୱତ୍ତା, ପଚ୍ଛିମାନଂ ଅୱିପାକତ୍ତା ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟତା ନ ୱୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ଚ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବାନଂ ୱସେନ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଲାଭୋପି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଚ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ୟେ ହି…ପେ॰… ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ନ ତେ ଦସ୍ସନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟେ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟା କିଲେସା, ତେ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବପକ୍ଖିକା ଏୱାତି ତେସଂ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବପରିୟାୟୋ ଏୱ ନତ୍ଥି, କଥଂ ତେସଂ ୱସେନ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟେ ପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେ ନ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା, ନ ତେ ପରମତ୍ଥତୋ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା । ୟେ ପନ ତେ ସେକ୍ଖସନ୍ତାନେ, ନ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଅତ୍ଥୀତି ଏୱମ୍ପି ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଦି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟା କିଲେସା ଦସ୍ସନପକ୍ଖିକା, ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବଂ ସିୟାତି କଥଂ ତସ୍ସ ଏକନ୍ତଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସରାଗୱୀତରାଗସନ୍ତାନେସୁ ସହାୟୱେକଲ୍ଲେନ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱିପାକଧମ୍ମତା ୱିୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନସେକ୍ଖସନ୍ତାନେସୁ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୱିପାକାୱିପାକତା ସିଦ୍ଧା, ତସ୍ମା । ତସ୍ସାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ । ତାଦିସସ୍ସେୱାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଭାୱେନ ଏକସଭାୱସ୍ସ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ‘‘ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ଥି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତ’’ନ୍ତିଆଦି ଅମତଗ୍ଗପଥେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅକାରଣଂ, କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବତ୍ତା । ୟଥାହ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ? ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୫୮୩) । ୟଦି ହି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବମ୍ପି ଅଭୱିସ୍ସ, ୟଥା ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ‘‘ନିୟୋଗା ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକତୋ ଦସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା’’ତିଆଦିନା ପୁନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ? ନିୟୋଗା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସିୟା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବୋ, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ’ତିପି ‘ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବୋ’ତିପୀ’’ତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ଚ ତମତ୍ଥଂ ପଟିପାଦେନ୍ତେନ ‘‘ୟଦି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ସାପି ଅୟୁତ୍ତି । କସ୍ମା ? ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବାରମ୍ମଣାନଂ ରାଗଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚାନଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବଭାୱସ୍ସେୱ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ।

ୟଞ୍ଚ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧରଣଂ କାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅକାରଣଂ ଅଞ୍ଞଥାପି ସାୱସେସପାଠଦସ୍ସନତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅତୀତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ, ଅନାଗତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୨) ଏତେସଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ଚେତୋପରିୟଞାଣଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଚେତୋପରିୟଞାଣଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ ।

ସହାୟଭାୱୋ ଚ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବାନଂ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ୱିପାକଦାନଂ ପତି ୱିଚାରେତବ୍ବୋ । କିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦି ୱିୟ ଦାନାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ୱିକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାପାଦନେନ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ ସହକାରିକାରଣଂ ହୋନ୍ତି, ଉଦାହୁ କିଲେସୋ ୱିୟ କମ୍ମସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଦାନେ ସତୀତି, କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ପୁରିମନୟୋ, ସୋତାପନ୍ନାଦିସେକ୍ଖସନ୍ତାନେ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ କିରିୟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ସହାୟୱେକଲ୍ଲେନ ଅୱିପାକସଭାୱତାୟ ଆପାଦିତତ୍ତା ଖୀଣତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାମାନେ ସନ୍ତାନେ ଦାନାଦି ୱିୟ । ଅଥ ଦୁତିୟୋ, ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାଭିମତସ୍ସାପି ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ପଟିସନ୍ଧିଦାନେ ସତି ଅପାୟଗମନୀୟସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଅୱିରୁଜ୍ଝନୱସେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନା । ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଭାୱେତି ସମ୍ପୁଣ୍ଣୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଭାୱେ । କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ଅୱିକଲଫଲୁପ୍ପାଦନାଧିକାରେ ତଦଭାୱତୋ ୟଦିପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଅପନେତବ୍ବା, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ଗହେତବ୍ବାତି ଇମଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ସବ୍ବାପୀତି ୱୀସତିପି । ତେନାହ ‘‘ଏକୱୀସତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୟ ଅଗ୍ଗହଣଂ, ତଂ କାରଣଂ । ଇତରାୱଚନସ୍ସାପୀତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାୱଚନସ୍ସାପି । କିଂ ପନ ତଂ ? ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱାଭାୱୋ ଏୱ । ଭେଦାଭାୱାତି କାୟୱଚୀସଙ୍ଖାରୱସେନ ୱିଭାଗାଭାୱତୋ । ସଂୟୋଗୋତି ତିକନ୍ତରପଦୱସେନ ସଂୟୋଜନଂ, ତଥା ସଙ୍ଗହୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଗହଣଂ ଅସ୍ସାଦନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ସୁଖସଞ୍ଞାୟ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ‘‘ସୁଖସଞ୍ଞାୟା’’ତି ଚ ଇଦଂ କରଣତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ୱିପଲ୍ଲାସୋ ହି ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖସଞ୍ଞା । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞାଣେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସାଦନାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୁଭାୱଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ରଥୋ ସେତପରିକ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪) ପରିୱାରତ୍ଥୋପି ପରିକ୍ଖାରସଦ୍ଦୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହାୟ ପରିୱାରେ’’ତି । ତଣ୍ହାପରିୱାରେତି ଚ ତଣ୍ହାୟ କିଚ୍ଚସାଧନେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସହକାରିକାରଣଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିକ୍ଖାରଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖାରଟ୍ଠୋ ୱିୟ ଭୂସନଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍ଖତେ ଅଲଙ୍କତେ’’ତି ଆହ । ପରିକ୍ଖରୋତି ୟଥା ଫଲଦାନସମତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, ତଥା ସଙ୍ଖରୋତି । ଅମରଣତ୍ଥାତି ଅମତତ୍ଥା, ନିବ୍ବାନତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍କରକିରିୟାତି ପଞ୍ଚାତପତପ୍ପନାଦିଦୁକ୍କରଚରିୟା । ଦେୱଭାୱାୟ ତପୋ ଦେୱଭାୱତ୍ଥଂ ତପୋ। ମାରେତୀତି ମରୋ ହେତୁଅତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା । ଅମଙ୍ଗଲମ୍ପି ମଙ୍ଗଲପରିୟାୟେନ ୱୋହରନ୍ତି ମଙ୍ଗଲିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଅଦିଟ୍ଠସଦ୍ଦୋ ୱିୟା’’ତି ୟଥା ‘‘ଅସିୱେ ସିୱା’’ତି ।

ପପାତଂ ପତନଦୁକ୍ଖସଦିସନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜାତିଆଦିପପାତଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଇନ୍ଦଦୁଦ୍ଦବ୍ରହ୍ମକୂଟସଞ୍ଞିତପବ୍ବତସିଖରପ୍ପପାତୋ ମରୁପପାତୋ। ତଂ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ଏତସ୍ସାତି ତଦତ୍ଥୋ।

ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ତରୁଣିୟା । ଅସୱସୋ ଅସେରିୱିହାରୀ । କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣେନ ପଣ୍ଡିତେହି ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟଂ। ରାଗାଦିପରିଳାହେନ, କଟୁକୱିପାକତାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ। ଆରଭତି କରୋତି । ସଭୟସ୍ସାପି ପିସାଚନଗରସ୍ସ କାମଗୁଣସମିଦ୍ଧିୟା ସୁଖୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱୋ ୱିୟାତି ୟୋଜନା । ଭିନ୍ନଜାତିୟେନ ଅୱୋମିସ୍ସତା ନିରନ୍ତରତା। ଜରାୟ ମରଣେନ ଚ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ୱିପରିଣାମୋ।

‘‘ନ ତାୱାହଂ ପାପିମ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ତାତ ଏହି, ତାୱ ଇଦଂ ରଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜାହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଦିପି ପରିମାଣନିୟମନକମପଦପୂରଣମତ୍ତାଦୀସୁପି ତାୱ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି, ଇଧ ପନ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତାପେକ୍ଖୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତାୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରାପେକ୍ଖୋ ନିପାତୋ’’ତି । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ପନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀତି ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱିରୁଜ୍ଝନମାହ ।

ରାଗାଦିଅସ୍ସାଦନକାଲେସୂତି ରାଗାଦୀନଂ ଅସ୍ସାଦନକାଲେସୁ । ‘‘ରାଗଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ତାୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୟୋଜନା ହୋତୁ ରାଗସ୍ସ ଅସ୍ସାଦନଭାୱତୋ, ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଦୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଦିଟ୍ଠୀ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସାତି ରାଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ । ଅୱିଜ୍ଜାରମ୍ମଣାଦିତନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଆରମ୍ମଣାଦିତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟେ, ଅନନ୍ତରାଦିକେ ଚ ପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନୱିଜ୍ଜାରମ୍ମଣସ୍ସାତି ନ ଅୱିଜ୍ଜାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଅନାରବ୍ଭ ପୱତ୍ତସ୍ସ । ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟୱଚନେସୂତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୱଚନେସୁ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୱିଜ୍ଜାରମ୍ମଣସ୍ସ, ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟୱଚନେସୁ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମଜୱନସ୍ସ, ଦ୍ୱୀସୁପି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାରମ୍ମଣସ୍ସ ଦୁତିୟାଦିଜୱନସ୍ସାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଲାଭିନୋ ଅନନ୍ତରାଦିନା, ସହଜାତସ୍ସ ହେତୁଆଦିନା, ଅସହଜାତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟାଦିନା ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମତିକ୍କମଭୱପତ୍ଥନାୱସେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାସମତିକ୍କମତ୍ଥାୟ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ, ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ମୂଳ୍ହତ୍ତା ଅରୂପଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ତାନେୱ ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତସ୍ସାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେ ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ, ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏକକାରଣୱାଦୋଆପଜ୍ଜତି ୟଥା ପକତିଇସ୍ସରପଜାପତିପୁରିସକାଲାଦିୱାଦା । ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଲୋକସ୍ସ କାରଣଭୂତେ ସତି ତତୋ ସକଲାୟ ପୱତ୍ତିୟା ଅନୱସେସତୋ, ସବ୍ବଦା ଚ ପୱତ୍ତିତବ୍ବଂ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବସ୍ସ କାରଣନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ନ ଚେତଂ ଅତ୍ଥି କମେନେୱ ପୱତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନତୋ । କାରଣନ୍ତରାପେକ୍ଖତାୟ ପନ ଏକକାରଣୱାଦୋ ଅପହତୋ ସିୟା ଏକସ୍ସ ଚ ଅନେକସଭାୱତାଭାୱା । ୟତ୍ତକା ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ସବ୍ବେହି ତେହି ସମାନସଭାୱେହେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ୱିସଦିସେହି, ଇତରଥା ତସ୍ସ ଏକଭାୱୋ ଏୱ ନ ସିୟାତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ସବ୍ବସ୍ସ…ପେ॰… ପତ୍ତିତୋ ଚା’’ତି । ପାରିସେସେନାତି ଏକତୋ ଏକଂ, ଏକତୋ ଅନେକଂ, ଅନେକତୋ ଏକନ୍ତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ପକାରେସୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନେସୁ ପାରିସେସଞାୟେନ । ଅନେକତୋ ଅନେକନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥେ ଏୱ ଚ ପକାରେ ୱିଜ୍ଜମାନେ। ୟଦିଦଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା ଏକହେତୁଫଲଦୀପନଂ, ତଂ ଏତ୍ଥ ଦେସନାୱିଲାସେନ, ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱା ଧମ୍ମାନଂ ପଧାନପାକଟାସାଧାରଣଭାୱୱିଭାୱନତ୍ଥନ୍ତି ଏକହେତୁଫଲଦୀପନଂ ନ ନୁପପଜ୍ଜତି ଉପପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ।

ୟଥାଫସ୍ସନ୍ତି ସୁଖୱେଦନୀୟାଦିଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିତଂତଂଫସ୍ସାନୁରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖୱେଦନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ୱେଦନାୱୱତ୍ଥାନତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମାନେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମାନେସୂତି ଅୱିସିଟ୍ଠେସୁ । ଫସ୍ସୱସେନାତି ସୁଖୱେଦନୀୟାଦିଫସ୍ସୱସେନ । ୱିପରିୟାୟାଭାୱତୋତି ବ୍ୟତ୍ତୟାଭାୱତୋ । ନ ହି କଦାଚି ସୁଖୱେଦନୀୟଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖାଦିୱେଦନୀୟଂ ୱା ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଖୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୁଖାଦିଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦୀନନ୍ତି ସୁଖାଦୀନଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦୀନଞ୍ଚ ୱେଦନାନଂ । ଓଳାରିକସୁଖୁମାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ହୀନପଣୀତାଦିସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଉପାଦାୟ ୟା ୱେଦନା ‘‘ଓଳାରିକା, ହୀନା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତଂୟେୱ ଉପାଦାୟ ତସ୍ସା କଦାଚିପି ସୁଖୁମତା ପଣୀତତା ୱା ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଓଳାରିକସୁଖୁମାଦିସଙ୍କରାଭାୱତୋ’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସାତି ସୁଖୱେଦନୀୟାଦିଫସ୍ସସ୍ସ । ସୁଖୱେଦନୀୟଫସ୍ସତୋୟେୱ ସୁଖୱେଦନା, ନ ଇତରଫସ୍ସତୋ । ସୁଖୱେଦନୀୟଫସ୍ସତୋ ସୁଖୱେଦନାୱ, ନ ଇତରୱେଦନା । ତଥା ସେସେସୁପୀତି ଉଭୟପଦନିୟମୱସେନ ୟଥାଫସ୍ସଂ ୱେଦନାୱୱତ୍ଥାନଂ, ୟଥାୱେଦନଂ ଫସ୍ସୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ କାରଣନ୍ତରାସମ୍ମିସ୍ସତା ଫଲସ୍ସ, ଫଲନ୍ତରାସମ୍ମିସ୍ସତା ଚ କାରଣସ୍ସ ଦସ୍ସିତା ପଠମପକ୍ଖେ ଅସଂକିଣ୍ଣତାୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି କତ୍ୱା । ଦୁତିୟପକ୍ଖେ ପନ ପଚ୍ଚୟଭେଦଭିନ୍ନେନ କାରଣୱିସେସେନ ଫଲୱିସେସୋ, ଫଲୱିସେସେନ ଚ କାରଣୱିସେସୋ ନିଚ୍ଛୀୟତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି କତ୍ୱା । ପୁରିମସ୍ମିଞ୍ଚ ପକ୍ଖେ ଧମ୍ମାନଂ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟସ୍ମିଞ୍ଚ ୟଥାୱୱତ୍ଥିତଭାୱଜାନନନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଉତୁଆଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚିତ୍ତୱିସମାଚାରା ପିତ୍ତୱାତାଦୟୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଏକସ୍ମିଂ ଦୋସେ କୁପିତେ ଇତରେପି ଖୋଭଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସନ୍ତେସୁପି ତେସୁ ସେମ୍ହପଟିକାରେନ ରୋଗୱୂପସମତୋ ସେମ୍ହୋ ପାକଟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣସ୍ସ ପକାରଣଂ, କାରଣମେୱ ୱା ତଣ୍ହାତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାୟ ସଙ୍ଖାରକାରଣଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ତସ୍ସାପୀତି ତଣ୍ହାୟପି । ତଣ୍ହା ହି କାମାସୱୋ ଭୱାସୱୋ ଚ । କାମାସୱଭୱାସୱା କାମୁପାଦାନଂ, ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ଇତରୁପାଦାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୁରୁପାଦାନଭୂତାକାମଭୱଦିଟ୍ଠାସୱା’’ତି । ତେ ଚ ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଉପାଦାନଞ୍ଚ, ‘‘ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ତଣ୍ହା ଚ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ପାକଟା । ଅନସ୍ସାଦନୀୟେସୁ ଅନେକାଦୀନୱୱୋକିଣ୍ଣେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସନା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିନା ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତା ହୋତୀ’’ତି । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଭାୱତୋତି ବ୍ୟତିରେକେନପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରକାରଣଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି । ଏକନ୍ତେନ ହି ଖୀଣାସୱୋୱ ୱିଦ୍ଦସୁ । ଏତେନ ବାଲାନଂ ଏୱ ସମ୍ଭୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅସାଧାରଣତା ୱୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦୀନି ହି ଇତରେସମ୍ପି ସାଧାରଣାନି । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣତଣ୍ହୁପାଦାନାଦୀନି ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜାପି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ସାଧାରଣକାରଣନ୍ତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପୁଞ୍ଞଭୱାଦୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜଭୱା ଗହେତବ୍ବା । ପୁଞ୍ଞଭୱୋତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରହେତୁକୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଚ୍ଚକରଣଟ୍ଠାନଭେଦେନ କିଚ୍ଚୱତୀ ଅୱିଜ୍ଜା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା । ନ ହି ୟଦୱତ୍ଥା ଅୱିଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ତଦୱତ୍ଥା ଏୱ ଇତରେସଂ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଭୱାଦୀନୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ତଂତଂଭୱସଙ୍ଖାତଦୁକ୍ଖହେତୁସଭାୱାନଭିସମୟନିମିତ୍ତତା ।

ଠାନନ୍ତି ଧରମାନତା ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠାନୱିରୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥିତାୱିରୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ଠାନାୱିରୁଦ୍ଧା ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୟୋ । ‘‘ପୁରିମଚିତ୍ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ଠାନୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚ ଉଦାହଟୋତି ଆହ ‘‘ନ ଇଦଂ ଏକନ୍ତିକଂ ସିୟା’’ତି । ‘‘ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୟୋ’’ତିଆଦିନା ହି ପରତୋ ଠାନାୱିରୁଦ୍ଧା ଉଦାହରୀୟନ୍ତୀତି । ପୁରିମସିପ୍ପାଦିସିକ୍ଖା ହି ପଚ୍ଛା ପୱତ୍ତମାନସିପ୍ପାଦିକିରିୟାନଂ ସମୋଧାନାସମ୍ଭୱା ଠାନୱିରୋଧୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ନ ଚ ସିପ୍ପାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଆଦିଠାନଂ । ଇଧାତି ଠାନସଭାୱକିଚ୍ଚାଦିଗ୍ଗହଣେ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆରମ୍ମଣଭୂମିସନ୍ତାନାଦିୱିରୁଦ୍ଧା ଗହେତବ୍ବା, ତେ ଚ ଅନୁଲୋମତୋ ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ, ଗୋତ୍ରଭୁତୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନାଦିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ନମନରୁପ୍ପନୱିରୋଧା ସଭାୱୱିରୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ନମନରୁପ୍ପନନ୍ତି ଅରୂପରୂପଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି । କମ୍ମଂ ଚେତନାସଭାୱଂ, ରୂପଂ ରୁପ୍ପନସଭାୱନ୍ତି ସଭାୱୱିରୁଦ୍ଧଂ । ମଧୁରମ୍ବିଲରସାଦୀତି ଖୀରଂ ମଧୁରରସଂ ପିତ୍ତୁପସମନଂ ମଧୁରୱିପାକସଭାୱଂ, ଦଧି ଅମ୍ବିଲରସଂ ପିତ୍ତବ୍ରୂହନଂ କଟୁକୱିପାକସଭାୱନ୍ତି ଅତୋ ସଭାୱୱିରୋଧା ।

ଦଧିଆଦୀନୀତି ଦଧିପଲାଲାନି । ଭୂତିଣକସ୍ସାତି ଭୂତିଣକନାମକସ୍ସ ଓସଧିୱିସେସସ୍ସ । ଅୱୀ ନାମ ଏଳକା, ତା ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ରତ୍ତଲୋମକା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରତ୍ତା ଏଳକା’’ତି । ୱିପାକାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ଅୱିପାକାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱତୋ ନ ୱିପାକଧମ୍ମୱିପାକାପେକ୍ଖା ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପାକାୟେୱ ତେ ଚ ନା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ତଦୱିପାକାନନ୍ତି ତସ୍ସା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅୱିପାକଭୂତାନଂ । ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାମତ୍ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତଦୱିରୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅୱିରୁଦ୍ଧାନଂ ।

ପୁବ୍ବାପରିୟୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି କାୟପୱତ୍ତିଗତିଜାତିଆଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ପୁବ୍ବାପରଭାୱେନ ପୱତ୍ତି, ସା ପନ କେନଚି ଅକଟା ଅକଟୱିଧା ପଟିନିୟତସଭାୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ନିୟତିୱାଦିନା ୱୁତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ ଆହରନ୍ତୋ ‘‘ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତାଭେଜ୍ଜମଣୀନଂ ୱିୟା’’ତି ଆହ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ସଙ୍ଗତୀତି ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ୟାଦିଚ୍ଛିକତା, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟଦିଚ୍ଛାୟ ପୱତ୍ତନଂ ନିୱତ୍ତନଂ ୟଦିଚ୍ଛାୟା’’ତିଆଦି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭାୱୋତି ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱସିଦ୍ଧିତା, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି ‘‘କଣ୍ଟକସ୍ସ କୋଟିତିଖିଣଭାୱଂ, କପିଟ୍ଠଫଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଭାୱଂ, ମିଗପକ୍ଖୀନଂ ୱା ୱିଚିତ୍ତୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିତଂ କୋ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି, କେୱଲଂ ସଭାୱସିଦ୍ଧୋୱାୟଂ ୱିସେସୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା, ସବ୍ବେ ପାଣା, ସବ୍ବେ ଭୂତା, ସବ୍ବେ ଜୀୱା ଅୱସା ଅବଲା ଅୱୀରିୟା ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭାୱପରିଣତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) । ଏତେହି ୱିକପ୍ପନେହୀତି ଚୁତିଆଦୀସୁ ସମ୍ମୂଳ୍ହତାୟ ‘‘ସତ୍ତୋ ମରତୀ’’ତିଆଦିୱିକପ୍ପନେହି କାରଣଭୂତେହି । ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ କତ୍ୱାତି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପରିବ୍ରୂହନେନ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲଂ କତ୍ୱା ।

ସୁତ୍ତାଦିଧମ୍ମନ୍ତି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଞ୍ହି ସମ୍ମଦେୱ ଜାନନ୍ତୋ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମଂ ପରିପୂରେତ୍ୱା ପଟିୱେଧଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠହତି । ତନ୍ତି ତଂ ଜାନନଂ, ନିବ୍ବାନାଭିସମୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱିଞ୍ଞାଣପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨୭.ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା । ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ୱେଦନାପରିୟୋସାନା ଏତରହି ୱିପାକୱଟ୍ଟଭୂତା ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ତଂକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀ’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଧାତୁକଥାପାଳିୟା ନ ସମେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧାତୁକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଧାତୁକଥାୟଂ ୱଚନତୋ ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନାପରିଗ୍ଗହୋ କତୋ ଧାତୁକଥାୟନ୍ତି ୟୋଜନା । ସପ୍ପଦେସାତି ସାୱସେସା, ୱିପାକା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ହି ୱିପାକେସୁୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତେସୁ ୟଥା –

‘‘ୱିପାକେହି ଧମ୍ମେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଦ୍ୱାଦସହାୟତନେହି ତେରସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା । କତିହି ଅସଙ୍ଗହିତା ? ନ କେହିଚି ଖନ୍ଧେହି ନ କେହିଚି ଆୟତନେହି ପଞ୍ଚହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ଧାତୁ॰ ୪୭୭) –

ୱିପାକୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା, ଏୱମିଧାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସିୟା । ତେନାହ ‘‘ୱିପାକା ଧମ୍ମାତି ଇମସ୍ସ ୱିୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସିୟା’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ ନିପ୍ପଦେସାୱ ୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନା ଗହିତା, ତସ୍ମା । ତତ୍ଥାତି ଧାତୁକଥାୟଂ । ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ଚା’’ତିଆଦି । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ୟଥାଦସ୍ସିତଂ ୱିରୋଧଂ ପରିହରତି । ୟଦି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନ ଧାତୁକଥାପାଳି ପୱତ୍ତା, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘କାମଭୱୋ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହାୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ । ରୂପଭୱୋ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ପଞ୍ଚହାୟତନେହି ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତିଆଦିନା (ଧାତୁ॰ ୬୭-୬୮) ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଭୱୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଭୱୋ ପନ…ପେ॰… ନ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନ ଗହିତୋ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଏୱ । ତତ୍ଥାତି ଧାତୁକଥାୟଂ । ୱିପାକଞ୍ହେତନ୍ତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତବାତ୍ତିଂସୱିଧୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିପାକଂ, ତସ୍ମା ତଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିପାକତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ ।

‘‘ସୋମନସ୍ସସହଗତାନେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତକୁସଲାକୁସଲଜୱନାନନ୍ତରମ୍ପି ସୋମନସ୍ସସହଗତତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ପନ ଦୁହେତୁକକୁସଲଚିତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଜୱନସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ ଅହେତୁକଚିତ୍ତଂ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୮ ୱିପାକୁଦ୍ଧାରକଥା) ୱତ୍ୱା ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ପନ ସନ୍ତୀରଣମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ସୋମନସ୍ସସହଗତମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲାକୁସଲଞ୍ହି ଅଭିଇଟ୍ଠମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ତଥାଭିସଙ୍ଖରଣେନ କଦାଚି ନ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ କତ୍ୱା ନ ପୱତ୍ତତି, ୱିପାକଂ ପନ ୟଥାସଭାୱତୋୱ ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱତି । ତେନାହ ‘‘ନ ସକ୍କା ୱିପାକଂ ୱଞ୍ଚେତୁ’’ନ୍ତି । କିରିୟଜୱନାନଂ ପନ ୱିସୟାଭିସଙ୍ଖରଣସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ତଦନନ୍ତରାନଂ ତଦାରମ୍ମଣାନଂ ୟଥାୱିସୟଂ ୱେଦନାୱସେନ ତଦନୁଗୁଣତା ଇଚ୍ଛିତା । ୟେ ପନ କିରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୟଂ ପନ ‘‘ଜୱନେନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନିୟମେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କୁସଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ୱିଚାରେତବ୍ବୋ । ତିହେତୁକଜୱନାୱସାନେ ଚ ଦୁହେତୁକଜୱନାୱସାନେ ଚାତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ଚ-ସଦ୍ଦୋ । କେଚି ପନ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘କୁସଲଜୱନାୱସାନେପି ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଲୋଭଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା ସତ୍ତାନଂ ବହୁଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସକିଂ ୱା’’ତି ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତାଦୀସୁ ୱିୟ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭାୱାତି ସୁୟ୍ୟମାନସ୍ସ ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତତ୍ଥାପି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ତିରତ୍ତଂ ପନ ୱାସାଦିକେ ଲବ୍ଭମାନେ ଦିରତ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦିରତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱିସୁଂ ନ ୟୋଜେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେୱଲଂ ‘‘ତିରତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱାସାଦିନା ଅନ୍ତରିତମ୍ପି ତିରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଦିରତ୍ତୱିସିଟ୍ଠଂ ପନ ତିରତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ତେନ ଅନନ୍ତରିତମେୱ ତିରତ୍ତଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ନିରନ୍ତରତିରତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱା’’ତି । ବଲୱରୂପାଦିକେ ଆରମ୍ମଣେତି ଅତିମହତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ । ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଏତେନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେପି ୱିସୟେ କଦାଚି ତଦାରମ୍ମଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ‘‘ସକିଂ ଏୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ‘‘ସବ୍ବଦ୍ୱାରେସୁ ତଦାରମ୍ମଣେ ଦ୍ୱେ ଏୱ ଚିତ୍ତୱାରା ଆଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ଅନୁରୂପାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେନ ପଟିସନ୍ଧାନକିଚ୍ଚେନ ।

‘‘କତି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ, କତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିସନ୍ଧିୱିଚାରୋ ପରତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକଥା ମହାୱିସୟାତି କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିମେୱ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’’ତି । ଅହେତୁକଦ୍ୱୟାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମହାୱିପାକମହଗ୍ଗତୱିପାକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଦ୍ୱାରନିୟମାନିୟମାୱଚନନ୍ତି ଦ୍ୱାରସ୍ସ ନିୟତାନିୟତାୱଚନଂ, ନିୟତଦ୍ୱାରଂ ଅନିୟତଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱା ଅୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୟଦିପି ‘‘ଅନୁରୂପାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା’’ତି ପଟିସନ୍ଧିପି ହେଟ୍ଠା ଗହିତା, ‘‘ପୱତ୍ତିୟଂ ପନା’’ତି ଅଧିକତତ୍ତା ପନ ପୱତ୍ତିୟେୱ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠା । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ପଠମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ସବ୍ବାନିପି ଲୋକିୟୱିପାକଚିତ୍ତାନି ଅନ୍ୱାଦେସଂ ଅରହନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ତତ୍ରସ୍ସାତି ପୱତ୍ତିୟଂ ବାତ୍ତିଂସୱିଧସ୍ସା’’ତି ।

ୟଥା କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ଅଭାୱେପି ରୂପଭୱେ ଚକ୍ଖୁସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟପୱତ୍ତିଆନୁଭାୱତୋ ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମ୍ଭୱୋ, ଏୱଂ ତେନେୱ କାରଣେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନମ୍ପି ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପୱତ୍ତିଆନୁଭାୱତୋ ଏୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱାରଭେଦେନାତି ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱାରୱିସେସେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱାରସ୍ସ । ଦ୍ୱାରୱନ୍ତାପେକ୍ଖୋ ଦ୍ୱାରଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିଭେଦାୟତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସତୀତି ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରଭେଦେ ୱୀଥିଭେଦେ ଚ ସତି । ଭାୱୋତି ଉପ୍ପତ୍ତି । ଜନକଂ ଅନୁବନ୍ଧତି ନାମାତି ତଂସଦିସେ ତବ୍ବୋହାରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦଂ ପନ ୱତ୍ୱାତି ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ତଦାରମ୍ମଣାନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା । ଭାୱନାୟାତି ଅକୁସଲଭାୱନାୟ ସଂକିଲେସୱଡ୍ଢନେନ, ସଂକିଲିଟ୍ଠସମାଧାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ଲୋଭଦୋସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେପି ସମାଧି ‘‘ଅୱଟ୍ଠିତି ଅୱିସାହାରୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ ଅୱିସାହଟମାନସତା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଅୱତ୍ଥୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅଟ୍ଠାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଅନାରମ୍ମଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘କେନ କତ୍ଥା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘କେନ ଚିତ୍ତେନ କସ୍ମିଂ ଭୱେ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକୂନୱୀସତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେନ ତେନ ଚିତ୍ତେନାତି ତେନ ତେନ ଅହେତୁକଦ୍ୱୟାଦିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତମାନା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଏକୂନୱୀସତି ପଟିସନ୍ଧିୟୋତି ୟୋଜନା । ତେନ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତାୟ ହେତୁଭୂତେନ, କରଣଭୂତେନ ୱା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ।

ଅନୁସ୍ସରଣତ୍ଥୋ ବ୍ୟାପାରୋ ଅନୁସ୍ସରଣବ୍ୟାପାରୋ। କେଚୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତୀସୁ ଜୱନୱାରେସୁ…ପେ॰… ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି କମ୍ମାଦିଉପଟ୍ଠାନସ୍ସ ପରତୋ ତୀହି ଜୱନୱାରେହି ପୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନେକ…ପେ॰… ଅଭିପ୍ପଲମ୍ବନଞ୍ଚ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏକଜୱନୱାରସ୍ସେୱ କମ୍ମାଦିଉପଟ୍ଠାନେନ ମରଣଂ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସାତି ପହାରଫୋଟ୍ଠବ୍ବସ୍ସ। ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱୀଥିୟା ୱା ୱତ୍ତମାନାୟ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସମାୟୋଗେ ପଠମଂ କାୟଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନୁପ୍ପତ୍ତି ୟୁତ୍ତା, ତଥାପି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଚିନ୍ତିୟମାନେ ତମେୱାରବ୍ଭ ଏକସ୍ମିଂ ଜୱନୱାରେ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଛା କାୟଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନୁପ୍ପତ୍ତି ସିୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିଭାୱତୋତି କେଚିୱାଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସମାୟୋଗେନ ପବୁଜ୍ଝନକାଲେ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନମେୱ ଆୱଟ୍ଟେତି, ନ କାୟଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ । ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ ପଟିବୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୫୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂସମ୍ପଦଂ ୱା ଏତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲହୁକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଲହୁଉପଟ୍ଠାନଂ । ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ୱିସୟୋ କମ୍ମାଦିକୋ । ଲହୁକତାତି ଲହୁପଟ୍ଠାନତା । ରୂପାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିରୂପଧମ୍ମାନଂ । ୱିସୟଭାୱେପୀତି ରୂପାୟତନାଦିୱିସୟସବ୍ଭାୱେପି । ୟେସଂ ୱିସୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ୟେସଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିସୟୋ ଅତ୍ଥି । ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱାତି ତେସଂ ସାରମ୍ମଣାନଂୟେୱ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାତି ତସ୍ମା ।

‘‘ଭୂମିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିୱସେନା’’ତି ଇଦଂ କମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, କମ୍ମନିମିତ୍ତସ୍ସପି ୱସେନ ଲବ୍ଭତେୱ ତସ୍ସ ଛଳାରମ୍ମଣଭାୱତୋ । ଗତିନିମିତ୍ତସ୍ସ ପନ ପଭେଦୋ ନୀଲାଦିକୋୟେୱ ।

ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନେସୁ । ତଞ୍ଚ କମ୍ମାଦିଂ । ଭୱନ୍ତରନିନ୍ନାଦିତା ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଭୱପତ୍ଥନାୟ ତଥାଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ପୁଞ୍ଞାଦିଚେତନାୟ ୱିୟ ଭୱପତ୍ଥନାୟ ପରିଭାୱନା ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନା, ତତ୍ଥେୱ ଭୱନ୍ତରପରିୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି । ତଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ତଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ତାୟ ୱିନାମିତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସବଲୱିନାମିତ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀସୁ । ଇତରାୟାତି ସୁଗତିପଟିସନ୍ଧିନିନ୍ନାୟ ଚୁତିୟା । ‘‘ନିଚ୍ଛିନନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ନିବନ୍ଧନଂ ଆଗମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦଗଧିତଂ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅକୁସଲେ ହି ଦୁଗ୍ଗତୂପନିସ୍ସୟେ ନିୟମିତେ କୁସଲଂ ସୁଗତୂପନିସ୍ସୟୋତି ନିୟମିତମେୱ ହୋତୀତି ।

ଅନିଟ୍ଠଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆହ ୟତୋ ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି ଦସ୍ସୀୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ରାଗାଦିହେତୁଭୂତ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତମ୍ପି ହି…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ତମ୍ପୀତି ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣମ୍ପି । ୟସ୍ମା ପନ ହୀନଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଭୂତକମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅକୁସଲୱିପାକଜନକକମ୍ମସହଜାତାନଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମନିମିତ୍ତଭୂତଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ ୟଂ ୱିପାକସ୍ସ ଜନକଂ କମ୍ମଂ, ତେନ ସହଜାତାନଂ, ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ସଦିସାସନ୍ନଜୱନସହଜାତାନଞ୍ଚ ରାଗାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତୋ ହେତୁ ହୋତି, ସୋ ଏୱ ଚସ୍ସ ହୀନଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମୱସେନ ଅନିଟ୍ଠନ୍ତି ହୀନସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତୋ ଆରମ୍ମଣତାୱସେନ ହୀନନ୍ତି କତ୍ୱା ଅନିଟ୍ଠଂ, ସଭାୱେନ ଇଟ୍ଠମ୍ପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞଥା ଚା’’ତିଆଦିନା କମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ନ ସମ୍ଭୱୋତି ଦସ୍ସେତି । ଆସନ୍ନକତକମ୍ମାରମ୍ମଣସନ୍ତତିୟନ୍ତି ଆସନ୍ନକତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସନ୍ତାନେ । ତଂସଦିସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତକମ୍ମାରମ୍ମଣସଦିସଂ । ପଟିସନ୍ଧିଆରମ୍ମଣୂପଟ୍ଠାପକନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାପକଂ । ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକତ୍ତେ ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ନ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟା’’ତିଆଦି । ତଂସମାନୱୀଥିୟନ୍ତି ତାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଏକୱୀଥିୟଂ । ନ ଅସ୍ସାଦିତାନୀତି ଅସ୍ସାଦନଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନ ଆମଟ୍ଠାନି ।

ସମତ୍ତାତି ପରିପୁଣ୍ଣା, ପରିୟତ୍ତା ୱା । ‘‘ମରଣକାଲେ…ପେ॰… ସମାଦିନ୍ନା’’ତି ୱଚନତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ନ ଚ ଦୁବ୍ବଲେହୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ୱକ୍ଖତି ଚା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଉପଚୟେନ ପାକଟତରଂ କରୋତି । ଞାଣୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଞ୍ହି ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତୀ’’ତି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି…ପେ॰… ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ପଟିୱିଜାନନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇରିୟାପଥକପ୍ପନକାୟୱଚୀକମ୍ମୁପଟ୍ଠାପନକୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମସମାଦାନସମାପଜ୍ଜନୱୁଟ୍ଠାନାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉପପଜ୍ଜନସୁପିନଦସ୍ସନାଦୀନଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେନେୱ ପୱତ୍ତି ପାକଟାତି ତାନି ବହି କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଚୱନପରିୟୋସାନଂ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଆହ । ସହଜୱନକାନୀତି ଜୱନସହିତାନି, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତୀ’’ତି ପାଳିୱଣ୍ଣନାୟଂ । ନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ନ ସବ୍ବେ ରୂପାଦିଧମ୍ମା ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ୟଥାଧିପ୍ପେତଧମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମାତି (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏକମ୍ପି କୁସଲଂ ୱା ଅକୁସଲଂ ୱା ନ ପଟିୱିଜାନାତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ୟେସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେସଂ କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପଟିୱିଭାୱନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସିଦ୍ଧା ୱିପାକଧମ୍ମତା ୟୋନିସୋମନସିକାରଅୟୋନିସୋମନସିକାରସମୁଟ୍ଠାନା, ୟାୟ ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ତଂସନ୍ତାନେ ଅନ୍ୱେତି ଅନୁଗଚ୍ଛତି, ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସା ୱିପାକଧମ୍ମତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ପଟିସେଧିତାତି । ତାଦିସମେୱାତି କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମପଟିୱିଜାନନସଦିସମେୱ । ୟଦି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୟଥାୱୁତ୍ତକିଚ୍ଚସ୍ସ କରଣେ ସହଜୱନକାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି, କଥଂ ତତ୍ଥ ଚୱନୁପପଜ୍ଜନାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣାନନ୍ତରଂ ପନା’’ତିଆଦି । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ମନୋଦ୍ୱାରିକଭାୱୋ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନୁପ୍ପତ୍ତିପୁବ୍ବକୋତି ତଦଭାୱେନାହ ‘‘ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନା’’ତି । ଅୱସେସେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ରୂପାଦିମ୍ହୀତି ୟୋଜନା ।

ଉପଚାରୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ସମାନାରମ୍ମଣତ୍ତା, ଉପପତ୍ତିନିମିତ୍ତତ୍ତା ଚ । କେଚୀତି ଧମ୍ମସିରିତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ମହଗ୍ଗତାୱସାନଂ ୱଦନ୍ତୀତି ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ମହଗ୍ଗତସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସା ୱୀଥି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅତୀତାରମ୍ମଣା ଏକାଦସୱିଧାତି ନୱ କାମାୱଚରସୁଗତିଚୁତିୟୋ, ଦ୍ୱେ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଆରୁପ୍ପଚୁତିୟୋତି ଏୱଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣା ଏକାଦସୱିଧା ସୁଗତିଚୁତିୟୋ । ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରା, ୱୁତ୍ତାୱସେସା ଦ୍ୱେ ଅରୂପାୱଚରାତି ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା ସତ୍ତୱିଧା ଚୁତିୟୋ । ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତି ପନ ପରତୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇଧ ନ ଗହିତା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ପନ…ପେ॰… ନ ଦସ୍ସିତା’’ତି ।

ଏୱମାଦିକେତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୟ ୱା ଜୱନୱୀଥିୟା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧାୟ ୱାତି ମହଗ୍ଗତକମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ଜୱନୱୀଥିୟା’’ତି । ‘‘ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଇମିନା ୟଦିପି ‘‘ପଥୱୀକସିଣାଦୀ’’ତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ସମ୍ଭୱତି, ‘‘ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ ୱା’’ତି ପନ ଦ୍ୱାରଦ୍ୱୟସ୍ସେୱ ୱସେନ ୱିକପ୍ପନ୍ତରକରଣଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଞାପକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଞାପକଞ୍ଚ ନାମ ଅଗତିକା ଗତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଞାପକଂ ଅସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥାପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୟୋ ୟତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ସ ୟୋଜନା ୟଥାସମ୍ଭୱୟୋଜନା, ତାୟ । ଅୟମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧୀତି ଆରୁପ୍ପଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ୱଦତି । ତତ୍ଥେୱାତି ‘‘ପଥୱୀକସିଣାଦିକଂ ୱା ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଠମେ ୱିକପ୍ପେ ଏୱ । ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ତେନାତି ତସ୍ମା । ତତୋତି ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଚୁତିତୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପେ ଏୱ । ଅତୀତାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି, ତତୋ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଚୁତିତୋ କାମାୱଚରେ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି। ଇତରାହୀତି ଆରୁପ୍ପଚୁତୀହି । ଦୁତିୟା ଆରୁପ୍ପପଟିସନ୍ଧି ଅତୀତାରମ୍ମଣା, ଇତରା ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାତି ଆହ ‘‘ୟଥାସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି । ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ଚ କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥାପି ଇତରାହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟୋଜେତବ୍ବା’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସାତି ‘‘ତେନା’’ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ । ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ କତଂ ଅଧିକୱଚନମଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ବୋଧେତୀତି ।

ଆରମ୍ମଣୱସେନଏକୱିଧାୟାତି ଅତୀତାରମ୍ମଣତାୱସେନ ଏକୱିଧାୟ । ଦୁୱିଧାତି ଅତୀତାରମ୍ମଣା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ଚାତି ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା । ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ଆରମ୍ମଣୱସେନ ‘‘ଏକୱିଧାୟା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତାୟ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧି, ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣତାୟ ଏକପ୍ପକାରା ରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧି, ନୱତ୍ତବ୍ବାତୀତାରମ୍ମଣତାୟ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ଆରୁପ୍ପପଟିସନ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିଏକଦ୍ୱିପ୍ପକାରାନଂ କାମରୂପାରୁପ୍ପାନଂ ୱସେନା’’ତି । ‘‘ତଥେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଦ୍ୱିଏକଦ୍ୱିପ୍ପକାରାନଂ କାମରୂପାରୁପ୍ପାନଂ ୱସେନା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଦୁୱିଧାୟାତି ନୱତ୍ତବ୍ବାତୀତାରମ୍ମଣତାୱସେନ ଦୁୱିଧାୟ । ପଚ୍ଚେକନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କାମାରୁପ୍ପାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାୟ ଆରୁପ୍ପଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଅତୀତାରମ୍ମଣା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ଚ ଦ୍ୱେ କାମପଟିସନ୍ଧୀ, ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା ଅତୀତାରମ୍ମଣା ଚ ଦ୍ୱେ ଆରୁପ୍ପପଟିସନ୍ଧୀ, ତଥା ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟପୀତି ଇମାସଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧା ।

‘‘ଦ୍ୱିଦ୍ୱୀ’’ତି ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ୟଦିପି ‘‘କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା’’ତିଆଦିନାପି କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଗହିତୋୟେୱ ହୋତି, ‘‘କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ୱିସୁଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦସ୍ସୀୟତୀତି ‘‘କାମାୱଚରସ୍ସ…ପେ॰… ଆଦିନା ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତପ୍ପକାରୋ’’ତି ଆହ ।

ଆଦିନା ୱିମିସ୍ସୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ଏକସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ଆଦିଭୂତେନ ରୂପୱିମିସ୍ସେନ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ସଂସେଦଜଓପପାତିକୟୋନିୟଂ । ଅୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖେପଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ‘‘ଗନ୍ଧରସାହାରାନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ରୂପଭୱେ ତେ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁସତ୍ତକଜୀୱିତଛକ୍କଭାୱେପୀ’’ତି । ପାଳିୟନ୍ତି ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ । ପଞ୍ଚାୟତନାନୀତି ଚକ୍ଖୁସୋତମନରୂପଧମ୍ମାୟତନାନି । ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋତି ତା ଏୱ ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି – ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କତମାନି ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି ? ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପାୟତନଂ ସୋତାୟତନଂ ମନାୟତନଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ । ଇମାନି ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି । କତମା ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତି ? ଚକ୍ଖୁଧାତୁ…ପେ॰… ଧମ୍ମଧାତୁ । ଇମା ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୧୬) । ଛ ଆୟତନାନି ସଦ୍ଦାୟତନେନ ସଦ୍ଧିଂ ତାନିୟେୱ । ନୱ ଧାତୁୟୋତି ଚକ୍ଖୁରୂପଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସୋତସଦ୍ଦସୋତୱିଞ୍ଞାଣମନୋଧମ୍ମମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ । ସବ୍ବସଙ୍ଗହୱସେନାତି ଅନୱସେସପରିଗ୍ଗହୱସେନ । ତତ୍ଥାତି ରୂପଧାତୁୟଂ । ‘‘କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚା’’ତିଆଦିନା ନ କେୱଲଂ ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ପକରଣନ୍ତରେପି ଗନ୍ଧାଦୟୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନାଦୀନଂୱିୟାତି ସଦିସୂଦାହରଣଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ଘାନାୟତନାଦୀନଂ ତତ୍ଥ ରୂପଭୱେ ଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ଏୱଂ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଞ୍ଚାତି । ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଆୟତନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ୱସେନାୟଂ ଚୋଦନା । ତତୋ ପରୱାଦୀ ୟଂ ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଆୟତନାନଂ ଘାନାଦିକଂ ସଣ୍ଠାନନିମିତ୍ତଂ, ତଦେୱ ଆୟତନନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଜାନାତି । ବାହିରାନଂ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ୱସେନ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ଘାନପ୍ପସାଦାଦୟୋ ତତ୍ଥ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ଗୋଚରଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଜିୱ୍ହାୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ରସାୟତନନ୍ତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମସଂସନ୍ଦନପଞ୍ହାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନାନନ୍ତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଭାୱରହିତାନଂ, ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଭାୱାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ଅନାୟତନସଭାୱେ ଗନ୍ଧରସେ ପଟିଜାନିତ୍ୱାପି ଦୋସଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଅୱଚନେ ନତ୍ଥି କାରଣଂ ୟଥାଧମ୍ମସାସନେ ଅଭିଧମ୍ମେ, ତେସଂ ୱା ନିସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱସଭାୱତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ଚ ଧାତୁଭାୱୋ, ଏୱଂ ଧମ୍ମଭାୱୋ ଚ ତେସଂ ଏକନ୍ତିକୋ, ତଥା ଆୟତନଭାୱୋ ଚାତି ସବ୍ବଥାପି ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଗନ୍ଧରସାନଂ ଆୟତନେସୁ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମଭାୱୋ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରମତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱା । କୋଚି ଆୟତନସଭାୱୋତି ଧମ୍ମାୟତନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତେନ ୟଦି ରୂପଭୱେ ଗନ୍ଧରସା ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣତୋ ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱେନ ଅୱୁଚ୍ଚମାନାପି ଧମ୍ମାୟତନଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ନ ଚ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ନତ୍ଥେୱ ରୂପଭୱେ ଗନ୍ଧରସା’’ତି ଦସ୍ସେତି । କିଞ୍ଚ ରୂପଧାତୁୟଂ ଗନ୍ଧରସଭାୱେନ ଅୱୁତ୍ତାନଂ, କାମଧାତୁୟଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ କିଂ ଗନ୍ଧରସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସଭାୱେନ ରୂପଧାତୁୟଂ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ଉଦାହୁ ଗନ୍ଧରସଭାୱେନ । ୟଦି ପୁରିମୋ ପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମାୟତନେ ତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ସିୟା ଅନାୟତନସଭାୱସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱା, ଅଥ ଦୁତିୟୋ ତେନେୱ କାରଣେନ ନେସଂ ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଗନ୍ଧରସା ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ନ ୱୁତ୍ତା, କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚ ତେସଂ ଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଫୁସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ପଥୱୀଆଦୟୋ ୱିୟ ଘାୟିତୁଂ ସାୟିତୁଞ୍ଚ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ତେ ନତ୍ଥି, ଧାତୁସଦ୍ଦେନ ଚ ତେ ଗହିତା, ଧମ୍ମଭାୱୋ ଚ ତେସଂ ଏକନ୍ତିକୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସତି ସିଦ୍ଧୋ ଆୟତନଭାୱୋ, ତସ୍ମା । ତଥାତି ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତଧମ୍ମେ ହାପେତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁସତ୍ତକାଦିୱସେନ । ଏୱନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସତ୍ତକାଦିୱସେନ ରୂପଗଣନାୟ କରିୟମାନାୟ । ଧମ୍ମତାତି ପାଳିଧମ୍ମୋ, ରୂପଭୱେ ୱା ପୱତ୍ତନକରୂପଧମ୍ମତା । ‘‘ନ ୱିଲୋମିତା’’ତି ଇମିନା ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତଂ ଧମ୍ମଂ ଦୀପିତଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପାୱଚରସତ୍ତାନଂ ଘାନଜିୱ୍ହାୟତନାଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ଗନ୍ଧରସା ଆୟତନକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ତେ ଅନାମସିତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ଛ ଆୟତନାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତୟୋ ଆହାରା’’ତି ଚ ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପସମୁଟ୍ଠାପନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆହାରକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣତୋ, ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଗନ୍ଧରସାନଂ ଓଜାୟ ଚ ଅଭାୱତୋ । ଇତି ୱିସୟିନୋ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ଅଭାୱେନ ୱିସୟୋ, କିଚ୍ଚୱା ଚ ଧମ୍ମୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଭୱେ ୱିସୟୀ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ତଂହେତୁକୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିସୟସ୍ସ ଆୟତନଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାପି ଅୱଚନଂ, ୟଥା ରୂପଭୱେ ପଥୱୀତେଜୋୱାୟୋଧାତୂନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଭାୱେନ । ୟସ୍ସ ପନ ୟତ୍ଥ ୱଚନଂ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱିସୟୀସବ୍ଭାୱହେତୁକୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆୟତନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ୟଥା ତତ୍ଥେୱ ରୂପାୟତନସ୍ସ । ୟଦି ୱିସୟୀସବ୍ଭାୱହେତୁକୋ ୱିସୟସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆୟତନଭାୱୋ, କଥଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଞ୍ହି ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନତ୍ଥି, ଅଚକ୍ଖାୟତନଭାୱେନ ଚ ନେସଂ ରୂପାୟତନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟୋତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ରୂପଧାତୁୟଂ ସଞ୍ଞୀନଂ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅୱଚନଂ, ତେନ ରୂପାୟତନସ୍ସାପି ଅୱଚନନ୍ତି ଅସଞ୍ଞୀନଂ ଏକଂ ଆୟତନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାସକଞ୍ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରଭାୱାପେକ୍ଖାୟ ୟେସଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆୟତନଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ତେସୁ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନେସୁ ତଦଭାୱତୋ ରୂପଧାତୁୟଂ ସଞ୍ଞୀନଂ ଗନ୍ଧାଦିକେ ୱିସୁଂ ଆୟତନଭାୱେନ ଅୱତ୍ୱା ଧମ୍ମସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ୱିସୟଭାୱୂପଗମନତୋ ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତୋଗଧେ କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଦତ୍ଥଞ୍ହି ‘‘ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ନାମକରଣଂ, ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକାନି ୱା ତାନି କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେନ ଚ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅସଞ୍ଞୀନଂ ରୂପାୟତନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ସଞ୍ଞୀନମ୍ପି ଗନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୧୭) ୱୁତ୍ତଂ । ଅସତିପି ହି ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ରୂପସ୍ସ ୱଣ୍ଣାୟତନସଭାୱାତିକ୍କମୋ ନତ୍ଥେୱାତି ତଂ ରୂପାୟତନନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ଚ ନୟଦସ୍ସନେନ ଗନ୍ଧାଦୀନି ତୀଣି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଞ୍ଞୀନଂ ଅଟ୍ଠ ଆୟତନାନି, ଅସଞ୍ଞୀନଂ ପଞ୍ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ରୂପଲୋକେ ଫୁସିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ୱଚୀଘୋସୋ ଏୱ ନ ସିୟା । ନ ହି ପଟିଘଟ୍ଟନାନିଘଂସମନ୍ତରେନ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ଫୁସନସଭାୱାନଂ କତ୍ଥଚି ଅଫୁସନସଭାୱତା ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ଭୂତତ୍ତୟସ୍ସ ଅଭାୱେ ରୂପଭୱେ ରୂପାୟତନାଦୀନମ୍ପି ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ଫୁସିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟପି ପଥୱୀଆଦୀନଂ ତତ୍ଥ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟାଭାୱେନ ତେସଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ରୂପଧାତୁୟଂ ତେସଂ ସପ୍ପଟିଘୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା’’ତିଆଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୨୨.୧୭) । ପଟିଘୋ ହେତ୍ଥ ଭୂତତ୍ତୟସ୍ସ କାୟପ୍ପସାଦଂ ପତି ତଂନିସ୍ସୟଭୂତଘଟ୍ଟନଦ୍ୱାରେନ ଅଭିମୁଖଭାୱୋ, ସୋ ଚ ଫୁସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସଭାୱସ୍ସ ଘଟ୍ଟନାୟ ଅଭାୱତୋ ନତ୍ଥି । ନନୁ ‘‘ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାୟାୟତନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନିପି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ‘‘ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ଦେସନା ପୱତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନସ୍ସେୱ ୱଚନଂ କଦାଚି ଅଞ୍ଞଭୂମିକାନଂ ପସାଦସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ, ନ ପନ ଇତରେସଂ ଅଭାୱତୋ । ନାପି ପରିୟାୟେନ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଆୟତନସଭାୱାଭାୱତୋ । ଅସଞ୍ଞୀନଞ୍ହି ରୂପାୟତନଂ ସମାନଭୂମିକାନଂ ୱେହପ୍ଫଲାନଂ, ଉପରିଭୂମିକାନଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧୱାସାନଂ ପସାଦସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ପନ ଗନ୍ଧରସାତି ତେସଂୟେୱ ତତ୍ଥାୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ । କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିସେଧୋ କତୋ । ୟଦିପି ଚେତଂ ୱଚନଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅଭାୱୱିଭାୱନଂ ନ ହୋତି, ଅତ୍ଥିଭାୱଦୀପନମ୍ପି ପନ ଅଞ୍ଞୱଚନଂ ନତ୍ଥେୱାତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତତ୍ଥ ନେସଂ ଅତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ପାଳିୟା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ପାଳି ୱିୟ ପମାଣଭୂତଂ ଅଗରହିତାୟ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ୟାୱଜ୍ଜତନା ଆଗତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟଂ ପାଳିୟା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ, ତଂ ପମାଣଂ । ଇଦଂ ପନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ନୟିଦମେୱଂ ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ପଟିପାଦିତତ୍ତା । ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଆୟତନାନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସୟାନଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭଗୱତୋ ଧାତୁଦେସନାତି ଆୟତନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନଂୟେୱ ଧାତୁଭାୱଦୀପନତୋ ଧାତୁଭାୱସ୍ସାପି ନେସଂ ଅୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱ, ତସ୍ମା ୟଥା ପାଳିୟା ଅୱିରୋଧୋ ହୋତି, ତଥା ଚକ୍ଖୁଦସକାଦିୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ରୂପଗଣନା କତାତି ନ ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମତାୱିଲୋମନାସଙ୍କାୟ ଓକାସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏଳକସ୍ସ ଜାତକାଲେ ଉଣ୍ଣା ଜାତିଉଣ୍ଣାତି ପଠମୋ ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ସୁଖୁମତରତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଗବ୍ଭଂ…ପେ॰… ଇତିପି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ଭୱନସ୍ସ ଭେଦୋ ୱା ସମ୍ଭୱଭେଦୋ, ପୱତ୍ତିଭେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେସୂତି ଅଧିକରଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ଓପପାତିକୟୋନିକେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଓପପାତିକୟୋନିକେହି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେ ନିଦ୍ଧାରେତୀ’’ତି ଆହ । ତେନ ‘‘ଓପପାତିକୟୋନିକେସୂ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତରାସିତୋ ‘‘ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେସୂ’’ତି ୱିସେସଂ ନିଦ୍ଧାରେତି । ନ ସମେତୀତି ନ ସଂସନ୍ଦତି, ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୟ ପାଳିୟା ନ ସମେତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଏକାଦସାତି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନୱଜ୍ଜାନି ଏକାଦସାୟତନାନି । କସ୍ସଚି ଦସାୟତନାନୀତି ଅନ୍ଧସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନୱଜ୍ଜାନି । କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସାୟତନାନୀତି ବଧିରସ୍ସ ସୋତାୟତନୱଜ୍ଜାନି । କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନୀତି ଅନ୍ଧବଧିରସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସୋତାୟତନୱଜ୍ଜାନି । କସ୍ସଚି ସତ୍ତାୟତନାନୀତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ରୂପଗନ୍ଧରସକାୟଫୋଟ୍ଠବ୍ବମନୋଧମ୍ମାୟତନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ନ ହି ପାଳିୟଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ । ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନୱିକଲସ୍ସ ହି ଉପପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଅଟ୍ଠେୱ ଆୟତନାନି ସିୟୁନ୍ତି । ସତି ଚ ଅଘାନକୁପପତ୍ତିୟଂ ପୁନପି ‘‘କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ୟଥା ଅନ୍ଧବଧିରସ୍ସ ୱସେନ ‘‘କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୦୭) ଏକୱାରଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅନ୍ଧାଘାନକସ୍ସ, ବଧିରାଘାନକସ୍ସ ଚ ୱସେନ ‘‘କସ୍ସଚି ଅପରାନି ନୱାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ନୱାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏୱଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତଥା…ପେ॰… ନଚ ତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ଧାତୁପାତୁଭାୱାଦିପଞ୍ହେସୂତି ‘‘କସ୍ସଚି ଏକାଦସ ଧାତୁୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ଦସ ଧାତୁୟୋ, କସ୍ସଚି ଅପରା ଦସ ଧାତୁୟୋ, କସ୍ସଚି ନୱ ଧାତୁୟୋ, କସ୍ସଚି ସତ୍ତ ଧାତୁୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୦୭) ଏୱଂ ଧାତୁପାତୁଭାୱପଞ୍ହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କସ୍ସଚି ଚୁଦ୍ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୧୦୦୭) ନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଞ୍ହାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ‘‘ସତ୍ତତି ଉକ୍କଂସତୋ ଚ ରୂପାନୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ସଂସେଦଜୋପପାତୀସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟୋନିଦ୍ୱୟୱସେନ ୟୋଜୀୟତି, ନ ଏୱଂ ‘‘ଅୱକଂସତୋ ତିଂସା’’ତି ଇଦଂ, ଇଦଂ ପନ ସଂସେଦଜୟୋନିୱସେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଏକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସାପି ଏକଦେସୋ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଲଭତୀତି । ସଂସେଦଜସ୍ସେୱ ଚ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରଅଘାନକନପୁଂସକସ୍ସ ଜିୱ୍ହାକାୟୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ ୱସେନ ତିଂସ ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଓପପାତିକସ୍ସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟେ ପନ ‘‘ଓପପାତିକସ୍ସ ଜଚ୍ଚନ୍ଧ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୋ ହି ପମାଦପାଠୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଆୟତନୟମକୱଣ୍ଣନାୟ ‘‘କାମଧାତୁୟଂ ପନ ଅଘାନକୋ ଓପପାତିକୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ‘କସ୍ସଚି ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’ତି ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଆୟତନୟମକ ୧୮-୨୧) ୱକ୍ଖତି । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ୟାୱ ‘କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନୀ’ତି ପାଳି ଓପପାତିକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱିରୋଧୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି, ତଥା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତପାଳିୟା ଅୟମତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତିୟେୱା’’ତି । ୟଂ ପନେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଓପପାତିକଗ୍ଗହଣେନ ସଂସେଦଜାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତଥା ହି ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’ତିଆଦୀନଂ (ୱିଭ॰ ୧୦୦୭) ଉଦ୍ଦେସେ ‘ଓପପାତିକାନଂ ପେତାନ’ନ୍ତିଆଦିନା ଓପପାତିକଗ୍ଗହଣମେୱ କତଂ, ନ ସଂସେଦଜଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି, ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂୟେୱ ସଂସେଦଜାନଂ ଓପପାତିକେସୁ ସଙ୍ଗହଣୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସଂସେଦଜୟୋନିକା ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଭାୱେନ ଓପପାତିକସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା’’ତି ‘‘ପଧାନାୟ ୱା ୟୋନିୟା ସବ୍ବଂ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୟୋନିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଓପପାତିକାନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟୋନିଦ୍ୱୟଂ ସରୂପେନେୱ ପକାସେତୁଂ, ସଂସେଦଜୟୋନିୱସେନେୱ ଚ ଅୱକଂସତୋ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଓପପାତିକୟୋନିୟା ଇତରଂ ଅସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସଂସେଦଜୋପପାତୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ସବ୍ବଂ ତଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀନନ୍ତି ଅନନ୍ତରାତୀତଚୁତିୟା, ତଦନନ୍ତରାୟ ମିସ୍ସାମିସ୍ସଭେଦାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା । ଖନ୍ଧାଦୀହୀତି ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣଗତିହେତୁୱେଦନାପୀତିୱିତକ୍କୱିଚାରେହି । ମହଗ୍ଗତଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ମହଗ୍ଗତଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା, ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟ ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାତି ଏୱମାଦିନୋ ଅରୂପଭୂମୀସୁୟେୱ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଭେଦାଭେଦୱିସେସସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ନୟମୁଖମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଚ୍ଚସୁଗତୀତି ମହଗ୍ଗତୱଜ୍ଜସୁଗତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ରୂପାରୂପାୱଚରାନ’’ନ୍ତିଆଦି । କେଚି ପନ ‘‘ୟଥା ମହଗ୍ଗତାୱଜ୍ଜା, ଏୱଂ ଉତ୍ତରକୁରୁକୱଜ୍ଜା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟାତି ୱୁତ୍ତସୁଗତିଚୁତିୟା । ୟଦିପି ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି ନ ହୋତୀ’’ତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ଦେସନା ପନ ସୋତପତିତା ଗତାତି ୱଦନ୍ତି । ନିୟତବୋଧିସତ୍ତାପେକ୍ଖାୟ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥି ଅୱୀଚିଆଦୀସୁ ଅନୁପପଜ୍ଜନତୋ । ‘‘ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏକଚ୍ଚସୁଗତିପଟିସନ୍ଧୀତି ପନ କାମାୱଚରସୁଗତିପଟିସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୟମେୱାତି ଅତ୍ତନା ଏୱ । ‘‘ଭେଦୱିସେସୋ ଏୱ ଚ ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟା’’ତିଆଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାୟ…ପେ॰… ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଅଭେଦୱିସେସଦସ୍ସନମେୱାତି । ଏକେକସ୍ମିଂ ଭେଦେତି ‘‘ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟା’’ତି ଏୱମାଦିକେ ଏକେକସ୍ମିଂ ଭାଗେ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱାତି ‘‘ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟ ମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା, ଅମହଗ୍ଗତଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦିନା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭେଦେ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ୱା ଭୱାଦିକେ ଚୱିତ୍ୱା ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଅୟଂ ତୋ-ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ ହେତୁଂ ୱିନାତି ତତ୍ଥ ହେତୁଂ ୱିନା’’ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତସ୍ମିଂ ପୁରିମଭୱେ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିକଂ କାରଣଂ ୱିନା ନ ହୋତୀତି ।

ଅତିମନ୍ଦଭାୱୂପଗମନଂ ସକିଚ୍ଚାସମତ୍ଥତା । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଚୁତି ପଟିସିଦ୍ଧା, ନ ତଦନନ୍ତରୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠକଥାୟମାଗତୋତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରମ୍ପି ହି ପୁବ୍ବେ ଚୁତି ଦସ୍ସିତା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟମକେ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିଣତତ୍ତାତି ପରିପାକୱସେନ ପରିୟୋସାନଂ ଗତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଫସ୍ସାଦୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଚେତନାସହଜାତଫସ୍ସାଦୟୋ । ୟଥାଉପଟ୍ଠିତେ କମ୍ମାଦିଆରମ୍ମଣେ ଅନେକୱାରଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ।

ସନ୍ତାନୱସେନ ନିପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ନମନାଦିକିରିୟାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେୟେୱ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନମନ…ପେ॰… ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ପଥୱିୟଂ ସବଲପୟୋଗେହୀତି ପଥୱିୟା ଆଧାରଣଭୂତାୟ ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ ପୟୋଗେନ ଚ କରଣଭୂତେନ ।

ସଦ୍ଦହେତୁକୋତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଧାନାଦିଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତାଦିସୋ ପବ୍ବତକୁଚ୍ଛିଆଦିପଦେସୋପି ତସ୍ସ ହେତୁୟେୱ । ପଦୀପନ୍ତରାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତେଲୱଟ୍ଟିଆଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତୋ ସଦ୍ଦାଦିପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା । ପଟିଘୋସାଦୀନଞ୍ହି ସଦ୍ଦାଦିପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସତି ପୁରିମସିଦ୍ଧିୟଂ ତେ ସଦ୍ଦାଦିପଚ୍ଚୟଦେସଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ନ ପନ ତେ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା’’ତି । ଉପମେୟ୍ୟେପି ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ହେତୁଦେସଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଏୱଂ ତତୋ ନାଗଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା ନ…ପେ॰… ଆଗତ’’ନ୍ତି । ତେ ସଦ୍ଦାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ଏତେସନ୍ତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟା। ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଉପମାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ପୁରିମଭୱହେତୁଦେସେ ସନ୍ନିହିତଂ ହୁତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭୱନ୍ତରେ ତଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟତୋ ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟଦେସଂ ଅନୁପଗତମେୱ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ପଠମୋ ଅତ୍ଥୋ । ପଠମଂ ପଚ୍ଚୟେନ ସମୋଧାନଗତଂ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁଭାୱଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ଦୁତିୟୋ ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ୟାୟ ‘‘ନ ଖୀରତୋ ଦଧି ସମ୍ଭୂତଂ ସିୟା, ନ ଖୀରସାମିନୋ ଦଧି ସିୟା’’ତି ଚ ଖୀରଦଧୀସୁ ଏକନ୍ତଂ ଏକତାୟ ନାନତାୟ ଚ ଦୋସୟୋଜନା କତା । ଇମିନା ନୟେନ ବୀଜାଦୀସୁ ସବ୍ବହେତୂସୁ, ଅଙ୍କୁରାଦୀସୁ ସବ୍ବହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ହେତୁଅନୁରୂପଂ, ହେତୁସମୁପନ୍ନାନୁରୂପଞ୍ଚ ଦୋସୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ସନ୍ତାନବଦ୍ଧେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏକନ୍ତଏକତାପଟିସେଧେନ ସସ୍ସତଗାହସ୍ସ ପଟିସେଧିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୟଂକତଂସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱାରେତୀ’’ତି । ତଥା ଏକନ୍ତନାନତାପଟିସେଧେନ ଉଚ୍ଛେଦଗାହୋ ପଟିସେଧିତୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପରଂକତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି, ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱାରେତୀ’’ତି । ତେନ କତନାସୋ, ଅକତାଗମୋ ଚ ନିୱତ୍ତିତୋ ହୋତୀତି ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିନିୱାରଣେନେୱ ନିୟତିସଭାୱୱାଦପଟିସେଧୋପି କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥାତି ଅଙ୍କୁରାଦିପ୍ପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତେ ଭୂତୁପାଦାରୂପସନ୍ତାନେ । ତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜାପାଟୱାଦି । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ବାଲକାଲେ କତୱିଜ୍ଜାପରିୟାପୁଣନାଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ସଙ୍ଖାରତୋ ଅଞ୍ଞୋ ତଣ୍ହାଦିକୋ ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ।

ନିୟ୍ୟାତନାଦି ଏୱ ଫଲଂ ନିୟ୍ୟାତନାଦିଫଲଂ, ଅଫଲିତଂ ନିୟ୍ୟାତନାଦିଫଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଫଲି…ପେ॰… ଫଲଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତକିରିୟାକରଣଂ ।

ପିଣ୍ଡୱସେନାତି ଅକତାୱୟୱୱିଭାଗସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ୱସେନ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିକେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ, ପଟିସନ୍ଧିଭେଦେ ୱା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ । ବଲୱକମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ। ଭୁସୋ ନିସ୍ସୟୋ ହି ଉପନିସ୍ସୟୋ। ‘‘ଅୱିସେସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପୱତ୍ତେ, ଇତରୋ ପଠମଜ୍ଝାନୱିପାକାଦୀନଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋତି ତଂ ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ସହ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚେତନାଭେଦୋତି ନୟିଦଂ ସମାସପଦଂ, ସନ୍ଧିୱସେନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱାଦସାତି ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅକୁସଲଚେତନାସୁ । ଅକୁସଲଚେତନାଭେଦୋତି ଏକାଦସାକୁସଲଚେତନାପଭେଦୋ, ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚେତନାପଭେଦୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ନ ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତତ୍ତା । କେଚି ପନ ‘‘ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚେତନାଭେଦୋତି ଇଦଂ ‘ଛନ୍ନଂ ପୱତ୍ତେ’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାୟ ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ୱିଚାରେତବ୍ବମେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏକସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ଏକସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱନିୟମୋ’’ତି । ମିଲାତମାଲାଦୀନନ୍ତି ମିଲାତମାଲକିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥାଦୀନଂ । ମନୋପଦୋସିକାନଂ ତଦଞ୍ଞୱତ୍ଥୂନମ୍ପି ଅନିଟ୍ଠତା କଥଂ ନ ସିୟା, ସିୟା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ପନ ପଚୁରତାଭାୱତୋ ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ତଥା କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। କେଚି ପନ ‘‘ଦେୱଲୋକେ ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମ ପରିକପ୍ପନୱସେନ, ସଭାୱତୋ ପନ ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ଇଟ୍ଠମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ଏକୂନତିଂସଚେତନାଭେଦମ୍ପୀ’’ତି ଇମିନା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାୟପି ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟିତଂ ଅନୁଜାନାତି, ଅଟ୍ଠକଥାଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୱା ଏୱମାହ । ପଞ୍ଚଦସନ୍ନଂ ଅହେତୁକୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଞ୍ଚଟ୍ଠାନାନି ଦ୍ୱେ ଅପନେତ୍ୱା ଅୱସେସାନଂ ତେରସନ୍ନଂ। ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଚକ୍ଖୁସୋତସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱିଞ୍ଞାଣାନି, ତୀଣି ସନ୍ତୀରଣାନୀତି ନୱନ୍ନଂ। ଏକଦେସପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଏକଦେସସ୍ସ ୱୀସତିଚେତନାଭେଦସ୍ସ କାମାୱଚରଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଏକୂନତିଂସଚେତନାଭେଦୋ ସମୁଦାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସ୍ୱେୱାତି ଅୱୟୱଗତେନାପି ୱିସେସେନ ସମୁଦାୟୋ ୱୋହରୀୟତି ୟଥା ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ ରାଜକୁମାରୋ’’ତି ।

ୟତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘କାମାୱଚରସୁଗତିୟଂ ତାୱ ଠିତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତିୟଞ୍ଚ ୱିପାକସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରପ୍ପକାସନଂ କତଂ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମୀତି ୱେହପ୍ଫଲଭୂମିଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ଅସଞ୍ଞାରୁପ୍ପୱଜ୍ଜା’’ତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ହି ଭାୱନାୱିସେସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅସଞ୍ଞଭୂମିଂ ଆରୁପ୍ପଭୂମିଞ୍ଚ ନିପ୍ଫାଦେତି, ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ ୱା ସଂୱଣ୍ଣନା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠ ମହାୱିପାକା, ପରିତ୍ତୱିପାକେସୁ ପଚ୍ଛିମୋ, ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକାତି ଏୱଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ। ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତି ସେସାନଂ ପରିତ୍ତୱିପାକାନଂୟେୱ ସତ୍ତନ୍ନଂ ।

ଭୱାଦୟୋତି ଭୱୟୋନିଗତିସତ୍ତାୱାସେ । ତିଣ୍ଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତି ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଆରୁପ୍ପୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ । ତୀସୂତି ପଞ୍ଚମାଦୀସୁ ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘କାମଭୱେ ପନ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ପରିତ୍ତୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପୱତ୍ତେ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ।

ୱିଞ୍ଞାଣପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନାମରୂପପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨୮. ୟଦିପି ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନିଦ୍ଦେସେ ରୂପପଦସ୍ସ ଦେସନାଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ‘‘ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ନ ହେତୂ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ସୁତ୍ତନ୍ତତୋ ତସ୍ସ ଦେସନାଭେଦୋ ଅତ୍ଥେୱାତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତା…ପେ॰… ଭେଦୋ’’ତି । ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଗହିତେସୁ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୋ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିଚ୍ଛେଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀ’’ତି ।

ଓପପାତିକସତ୍ତେସୂତି ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ସବ୍ବେ ଓପପାତିକା ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିଗ୍ଗହଣେନ ରୂପାୱଚରାୱ ୱୁତ୍ତାତି ତଦଞ୍ଞେ ସନ୍ଧାୟ ସେସଓପପାତିକାନନ୍ତି ସେସଗ୍ଗହଣଂ ସାତ୍ଥକମେୱ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଦସକା, ଓମତୋ ଆଦିନା ସହା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ରୂପମିସ୍ସକୱିଞ୍ଞାଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

‘‘ଦ୍ୱେ ସନ୍ତତିସୀସାନୀ’’ତି ଆରବ୍ଭ ୟାୱ ‘‘ସତ୍ତ ସନ୍ତତିସୀସାନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୮) ଏତ୍ତକଂ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତକପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି । ଏକେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇମିନାଧିପ୍ପାୟେନା’’ତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ହି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

‘‘ରୂପାଜନକକମ୍ମଜ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଭୂତକଥନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅତଂସଭାୱତାଭାୱା । ରୂପାଜନକକମ୍ମଜନ୍ତି ୱା ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପନ ‘‘ପୱତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ନିୱତ୍ତିତଂ । ‘‘ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୬୩୬) ଅଟ୍ଠସାଲିନୀଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖଣେ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିକାଲଂସନ୍ଧାୟା’’ତି । ତତ୍ଥାପି ଅସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ଅତ୍ଥେୱ ରୂପୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଞ୍ଚା’’ତି । ଭୱଙ୍ଗାଦୀତି ଭୱଙ୍ଗସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣାନି । ଅଞ୍ଞେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣେନ । ରୂପମେୱ ହି କୁସଲାକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନାମଂ ଭୱଙ୍ଗଂ । ତଂଜନକେନାତି ଭୱଙ୍ଗାଦିଜନକେନ । କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପଚ୍ଚୟା ୱିପାକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ୱିପାକନାମସ୍ସ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ୱସେନ । ସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ପନ ଇତରଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେପି ୱିପାକୋ ୱିପାକନାମୱସେନ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପୱସେନ ଚ ନାମରୂପସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସହଜାତ…ପେ॰… ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ରୂପସଦ୍ଦେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଏକଦେସେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ସରୂପାନଂ ଏକଦେସୋ ଏକୱିଭତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଣିନୀ ୧.୨.୬୪) ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସରୂପାନଂ ଏକଦେସୋ’’ତି । ଇଚ୍ଛିତୋ ହି ଏକଦେସରୂପାନମ୍ପି ଏକଦେସୋ ୟଥା ‘‘ନିଦସ୍ସିତୱିପକ୍ଖେହୀ’’ତି । ନିଦସ୍ସିତୋ ଚ ନିଦସ୍ସିତୱିପକ୍ଖୋ ଚ ନିଦସ୍ସିତୱିପକ୍ଖୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଠାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସେସସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ସରୂପେନ ଠପନଞ୍ହି ଇଧ ସେସନଂ ।

ୟଂ-ତଂ-ସଦ୍ଦାନଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରିତସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ତତୋ-ସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତତୋ ୟୁତ୍ତମେୱ ଇଦନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୱିପାକସ୍ସ ଅଜନକଂ ୱିପାକାଜନକଂ, ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲମତ୍ତଦାୟକକମ୍ମଂ, ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିପାକାଜନକକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ। ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ୱତ୍ଥୁକାୟୱସେନ ରୂପତୋ ଦ୍ୱେ ସନ୍ତତିସୀସାନି, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୮) ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ଉଭୟନ୍ତି ନାମଂ ରୂପଞ୍ଚ ।

କମ୍ମାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧିଆଦିକାଲେତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମସନାଦିକାଲସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ।

ୟଦିପି ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ରୂପସ୍ସପି ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ସୁତ୍ତତୋ ଜାନିତବ୍ବା, ୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ନିସ୍ସିତା ଇଟ୍ଠାନୁଭୱନାଦୟୋ ତସ୍ମିଂ ସତି ସବ୍ଭାୱତୋ, ଅସତି ଚ ଅଭାୱତୋ ୟଥା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟାଦିୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସଦ୍ଧାଦୟୋତି ନାମସ୍ସପି ୟୁତ୍ତିତୋ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ସିଦ୍ଧା, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁତ୍ତତୋ ନାମଂ…ପେ॰… ଜାନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟାୱଦେୱ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମମତ୍ତତାୱିଭାୱନମୁଖେନ ଅୱିପରୀତତୋ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନା, ତାୱଦେୱ ଚ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ। ୟସ୍ମା ପନ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିୱିଭାୱନତୋ ସଚ୍ଚଦେସନାୱ ପଚ୍ଚୟାକାରଦେସନା, ସଚ୍ଚଦେସନା ଚ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଂ । ୟଥାହ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ମେ ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ବାରାଣସିୟଂ ଇସିପତନେ ମିଗଦାୟେ ଅନୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତିତ’’ନ୍ତିଆଦି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ସଚ୍ଚଦେସନାଭାୱଦୀପନେନ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନାମରୂପମତ୍ତତାୱଚନେନେୱ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନାମରୂପପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଳାୟତନପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨୯.ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ସମ୍ଭୱାନୁରୂପଂ । ତେନ ଚତୁନ୍ନଂ ତାୱ ଭୂତାନଂ ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ୱତ୍ଥୂସୁ ପନ ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସହଜାତନିସ୍ସୟଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ, ପୱତ୍ତିୟଂ ୟସ୍ମା ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନମେୱ ୱତ୍ଥୁ ଠିତିପ୍ପତ୍ତିୟା ବଲୱଭାୱେନ ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ସହଜାତଂ, ତସ୍ମା ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ । ଇତରୱତ୍ଥୂନଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୱସେନ ଚ, ଜୀୱିତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏକପ୍ପକାରେନେୱାତି ୟଥା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ମନାୟତନସ୍ସ ପଟିନିୟତଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚାନୁୱିଧାନତୋ ନିୟତୋ ଏକପ୍ପକାରେନେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ନ ଏୱଂ ରୂପାୟତନାଦୀନଂ, ତେସଂ ପନ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିନା ପକାରନ୍ତରେନ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ‘‘ଅନିୟମତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ନିୟମତୋ’’ତି ପଦଂ ‘‘ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଏକନ୍ତେନ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ।

‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ମନାୟତନଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱିଗ୍ଗହେନ ଅତ୍ଥତୋ, ଇତରେହି ଦ୍ୱୀହି ସଦ୍ଦତୋପି ଅତ୍ଥତୋପି ସରୂପତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀହି ସହ ‘ସଳାୟତନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକସେସଂ କତ୍ୱା ମନାୟତନଂ ଚକ୍ଖାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ମନାୟତନଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ନାମରୂପସଦ୍ଦେନ ସଳାୟତନସଦ୍ଦେନ ଚ ସଦ୍ଦସରୂପତାସୁ, ଅତ୍ଥସରୂପତାସୁ ୱା । ୟଦି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ୱିପାକଛଟ୍ଠାୟତନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଇତରଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିପାକଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଇତରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟନୟେ ପନା’’ତିଆଦି ।

ସହଜାତାଦୀସୁ ହେତୁଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସଧା, ତତୋ ଏକଂ ଅପନେତ୍ୱା ନୱଧା, ତତୋ ଏକଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ସାଧାରଣୱସେନ ଅୱକଂସୋ, ହେତୁଆଦିଅସାଧାରଣୱସେନ ଉକ୍କଂସୋତି ଝାନାଦୀନମ୍ପି ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଅରୂପଧମ୍ମା କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ପୱତ୍ତେ’’ତି ୱିସେସେତି । ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦୟୋ ଏୱା’’ତି ନିୟମେନ ସହଜାତପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତି ।

‘‘ଅୱସେସମନାୟତନସ୍ସା’’ତି ଅୱସେସଗ୍ଗହଣମ୍ପି ପକରଣତୋ ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭୱେ’’ତିଆଦିମାହ, ୟତୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ନାମରୂପସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ସହଜାତାଦିସାଧାରଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକହେତୁଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦିଅସାଧାରଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନାମସ୍ସ, ରୂପସ୍ସ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ସଳାୟତନପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଫସ୍ସପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୦.ତଦଭେଦୱସେନାତି ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ଅଭେଦୱସେନ, ଫସ୍ସଭାୱସାମଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୟୁତ୍ତଂ ଏକସ୍ସେୱ ୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି । ସବ୍ବାୟତନତୋ ହି ଏକସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱଚୋଦନାୟଂ ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ଏକାୟତନତୋ ଅନେକସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଚୋଦନା ‘‘ଈଦିସୀ ଧମ୍ମତା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଞାପନତ୍ଥାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦିନା । ନିଦସ୍ସନୱସେନାତି ଉଦାହରଣଦସ୍ସନୱସେନ। ଏକଫସ୍ସସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋତି କାରଣାପଦେସୋ । ଏକଫସ୍ସସମ୍ଭୱସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପରିହାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ସେସେସୂତି ଏକନ୍ତିଆଦୀସୁ । ନୱଧା ପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ଏକଂ ୱିପାକମନାୟତନଂ ୱିଭାୱୟେ । ତଥା ଚାତି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ । ୟ୍ୱାୟଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟାଦିସାନଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି…ପେ॰… ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅତୀତାନାଗତକାଲୱିମୁତ୍ତାନମ୍ପି ଆରମ୍ମଣମତ୍ତତାୟ ସମ୍ଭୱତୋ ଆହ ‘‘ଆରମ୍ମଣ…ପେ॰… ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ରୂପାୟତନାଦିଂ ।

ଫସ୍ସପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱେଦନାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୧.ଅନନ୍ତରାଦୀହୀତି ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି । ଉପନିସ୍ସୟେତି ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟେ । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା ହି ଅନନ୍ତରତାୱସେନେୱ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟେ ଅନ୍ତୋଗଧା । ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ପନ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂୟେୱ ତଥାଭାୱତୋ ତଦନ୍ତୋଗଧା । ତସ୍ସାତି ଉପନିସ୍ସୟସ୍ସ ।

ସବ୍ବସ୍ସାତି ୱିପାକସ୍ସ, ଅୱିପାକସ୍ସ ଚ । ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ହି ୱେଦନାୟ ସହଜାତମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅନନ୍ତରୋ ଅନନ୍ତରାଦିନା, ଅନାନନ୍ତରୋ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନଞ୍ଚେତଂ, ନ ତାସଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଭାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱେଦନାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତଣ୍ହାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୨. ୟଥା ଚ ରସାୟନଜାନି ଓଜାଜୀୱିତାନି, ଏୱଂ ତଂନିମିତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତଦପନେୟ୍ୟଂ ଜରାଦିଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଭାୱେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

କମ୍ମଫଲାଭିପତ୍ଥନାୱସେନ ସତ୍ତା କମ୍ମାନିପି ଆୟୂହନ୍ତୀତି ସାତିସୟଂ ତଣ୍ହାୟ ୱିପାକୱେଦନା ଉପନିସ୍ସୟୋ, ନ ତଥା ଇତରାତି ଆହ ‘‘ୱିପାକା ୱିସେସେନ…ପେ॰… ଅୱିସେସେନ ଇତରା ଚା’’ତି । ଇତରାତି ଅୱିପାକାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା’’ତି ଇଦଂ ଇଟ୍ଠସଭାୱଂୟେୱ ଉପେକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅନିଟ୍ଠସଭାୱଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପନା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବସ୍ସାତି ଅୱୀତରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗସ୍ସ ଚ ୱେଦନାୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ।

ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ଏୱାତି ଅୟଂ ନିୟମୋ ନିୟମନ୍ତରନିୱତ୍ତନପରୋତି ନାସ୍ସ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରନିୱତ୍ତନତ୍ଥତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତରପଟିକ୍ଖେପୋପି ନିୱତ୍ତିତୋ ହୋତି ।

ତଣ୍ହାପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପାଦାନପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୩.ପୁରିମଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ପଗେୱ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠଂ ସସ୍ସତଗାହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଉପାଦିୟମାନନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତଂ । ଲୋକୋତି ୱା ଗହଣନ୍ତି ୟଂ ‘‘ଲୋକୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି ଗହଣଂ, ସା ଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଭୂତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପ…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠିମତ୍ତମେୱା’’ତି ଇଦଂ ବ୍ୟୱହିତାନଂ ପଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ, ସଙ୍ଖେପତୋ ଦିଟ୍ଠିମତ୍ତମେୱ ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରତୋତି ସମୁଦାୟଭୂତତୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରତୋ ତଦୱୟୱଭୂତଂ ସଙ୍ଖେପଂ ୱିତ୍ଥାରଞ୍ଚ ନିଦ୍ଧାରେତି ।

ସସ୍ସତଗାହପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ, ଉଚ୍ଛେଦଗାହପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଚ ଅତ୍ତଗାହୋତି ୟୋଜନା । ତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଗାହାନଂ ମୂଲଭାୱେନ ୱିଧାୟକତ୍ତା ସାମିଭୂତୋ। ଆଦିନା ୱାତି ‘‘ପଠମଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱା ୱାକ୍ୟେନ ।

ୟେନ ଭୱସ୍ସାଦେନ ଗଧିତଚିତ୍ତୋ ଭୱନିବ୍ବତ୍ତକଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଉପପନ୍ନୋ, ସା ଭୱନିକନ୍ତି ସନ୍ତାନେ ଚିରାନୁବନ୍ଧା ଅଭିଣ୍ହୁପ୍ପତ୍ତିକା ଉପପନ୍ନମତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ୟଦିପି…ପେ॰… ପୱତ୍ତିତବ୍ବତ୍ତା’’ତି । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତ୍ତା ଭୱରାଗସ୍ସପି କାମୁପାଦାନଭାୱୋ ଅତ୍ଥେୱାତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ’’ତି । ଭୱରାଗୋପି ହି ସୱିସୟେ ଦଳ୍ହଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା କାମୁପାଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତା ୱୁତ୍ତାତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତା ନ ଆରମ୍ମଣଭୂତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାତି ଖନ୍ଧାନଂ ଆଲୟଭାୱେନ । ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟାତି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟା । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୀନନ୍ତି ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ।

ଉପାଦାନପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭୱପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୪.‘‘ଭୱତୀ’’ତି ଇଦଂ ଉପପତ୍ତିଭୱନିବ୍ବଚନଂ । ଦ୍ୱୟସ୍ସାତି କମ୍ମୁପପତ୍ତିଭୱଦ୍ୱୟସ୍ସ । ନିପ୍ଫାଦନଫଲଂ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା । ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ନିପ୍ଫାଦନଂ ।

‘‘ଭଗୱଂମୂଲକା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୩; ୯.୧; ୧୦.୫୮; ୧୧.୧୯) ୱିୟ ‘‘ସଞ୍ଞାୱଂଭୱୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅତ୍ଥି-ଅତ୍ଥେ ୱା ୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଞାଭୱୋ’’ତି । ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥେତି ତସ୍ସ ୱନ୍ତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ, ଅତ୍ଥି-ଅତ୍ଥେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକାରଂ କତ୍ୱାତି ୟଥା ‘‘ପୀତିସୁଖଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଅତ୍ଥେ ଅକାରଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଝାନଂ ପୀତିସୁଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞୋ, ଭୱୋ, ସୋୱ ସଞ୍ଞଭୱୋ। ଏକସ୍ମିନ୍ତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଏୱ । ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ପୱତ୍ତକପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନାନଂ ଅଭେଦେପି ଉପଚାରୱସେନ ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

କମ୍ମସଙ୍ଖାତତନ୍ତି ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ, କମ୍ମକୋଟ୍ଠାସତଂ ୱା । ‘‘ଚେତନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମଂ ୱଦାମୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ସୁତ୍ତେପି ଚେତନାୟ କମ୍ମଭାୱୋ ଆଗତୋୱ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଚେତନାୱ କମ୍ମଭୱୋତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅଭିଧମ୍ମପାଳିୟାୱ ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଇମାୟ ହି ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେହି, ମନାୟତନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁଏକଦେସେନ ଚ କମ୍ମଭୱସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତଂ ୱଦନ୍ତିୟା ଧାତୁକଥାପାଳିୟା ତସ୍ସ ଚେତନାଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି ।

ଧମ୍ମଭେଦତୋତି ଚେତନାଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ, କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଭାୱେନ ଚ ଧମ୍ମୱିଭାଗତୋ । ‘‘ପୁନୱଚନ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସାପତ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାତାତି ପରସ୍ସ ଆସଙ୍କଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସାତ୍ଥକମେୱିଦଂ ପୁନୱଚନନ୍ତି ଏତଂ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ’’ତି ଆହ । ଭୱେକଦେସଭାୱେନାତି କମ୍ମଭୱସ୍ସ ଏକଦେସତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାନଂ । ତେନ ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମୁଦାୟୋ ଭୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଦେକଦେସା ସଙ୍ଖାରା, ସମୁଦାୟେକଦେସା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନା ଏୱାତି ୱୁତ୍ତମେୱେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ପୁନ ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ଭେଦଂ ମନସି କତ୍ୱା ଅତ୍ଥତୋ ପୁନୱଚନାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପରେନ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅନ୍ତୋଗଧେତି କାମଭୱାଦିଅନ୍ତୋଗଧେ ସଞ୍ଞାଭୱାଦିକେ । କାମଭୱାଦିକେତି କାମରୂପାରୂପଭୱେ ।

ଉପାଦାନଭେଦନ୍ତି କାମୁପାଦାନାଦିଉପାଦାନୱିସେସଂ ।

ତେନାତି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନେନ । ୱକ୍ଖମାନେନାତି ‘‘ଇଦଂ ସୀଲବ୍ବତଂ ନାମା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୪) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱକ୍ଖମାନେନ ପକାରେନ । ପୁରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡଲିଙ୍ଗଖନ୍ଦପୁରାଣାଦି । ‘‘ସେତୱଧୟଜ୍ଜଂ ଆରଭତେ ଭୂତିକାମୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୨.୬୫୦) ପସୁମାରଣୱିଧାନୟୁତ୍ତୋ ୟଞ୍ଞୱିଧି ପସୁବନ୍ଧୱିଧି।

ଅତ୍ତନୋ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପରାମାସମତ୍ତତ୍ତା ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସ୍ସ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନିମିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ମିଚ୍ଛାନିୟ୍ୟାନସଭାୱତ୍ତା । ଅନନ୍ତରସ୍ସ ପନ କାମକମ୍ମଭୱସ୍ସ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତାସେୱନପଚ୍ଚୟେହି ଉପାଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପାକଟୋୟେୱାତି ନ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଭୱପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଜାତିଜରାମରଣାଦିପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩୫.ଉପପତ୍ତିଭୱୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଉପପତ୍ତିଭୱେ, ଉପପତ୍ତିଭୱଭାୱେନ ୱା ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଜାୟମାନସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ । ଜାତି ନିବ୍ବତ୍ତିୱିକାରୋ । ଉପପତ୍ତିଭୱୋପି ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ । କସ୍ମା ? ଉପପତ୍ତିଭୱେ ଅସତି ଜାତିୟା ଅଭାୱାତି ୟୋଜନା । ‘‘ଜାୟମାନରୂପପଦଟ୍ଠାନତା’’ତିଆଦିନାପି ତସ୍ସ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି ।

ସତିପି ସୁକ୍କସୋଣିତାଦିକେ ପିତୁଗତୱିସେସାଦିକାରଣେ ବାହିରେ ପଚ୍ଚୟେ ତସ୍ସ ପନ ଅନିୟତତ୍ତା, ହୀନପଣୀତାଦିୱିସେସସ୍ସ ଚ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ…ପେ॰… ଅଭାୱା’’ତି ।

ଜାତିଜରାମରଣାଦିପଦନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭୱଚକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୪୨. ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଇତଂ ଗତନ୍ତି ସମିତଂ। ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଗତ’’ନ୍ତି ।

ଭୱଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଭୱରାଗୋ । ତସ୍ସାରୁପ୍ପକଥାସୱନନ୍ତି ତସ୍ସ ବାଲଭାୱସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତକାରିତାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକକଥାସୱନଂ । ଏତେନ ପରୂପୱାଦହେତୁକାଦିଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘କମ୍ମକାରଣାଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଦଣ୍ଡହେତୁକଂ, ଇତରେନ ଦୁଗ୍ଗତିନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁକଂ। ଗମେନ୍ତୀତି ଞାପେନ୍ତି । ଫଲେନାପି ହି ଅବ୍ୟଭିଚାରିନା ହେତୁ ଞାୟତି, ୱୁଟ୍ଠିନିମିତ୍ତେନ ୱିୟ ମହୋଘେନ ଉପରିଦେସେ ୱୁଟ୍ଠିନିପାତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୋଧେନ୍ତୀ’’ତି ।

ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୬) ୱିୟ । ଅପ୍ପହୀନାୱିଜ୍ଜା କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହତାୟ ସମୀପେୟେୱାତି ଆହ ‘‘ସନ୍ନିହିତଭାୱକରଣେନା’’ତି । ୱେଦେତୀତି ୱେଦୟତି । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ଅନୁଭୱତୀତି । ୱେଦଂ ୱା ଞାଣଂ କରୋତି ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱେଦେତି। ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ଜାନାତୀତି । ୱେଦିୟତୀତି ପନ କମ୍ମକତ୍ତୁକମ୍ମାନଂ ୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ତସ୍ସପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଜାନାତି, ଞାୟତି ଚା’’ତି ଆହ । ଚ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ବ୍ରହ୍ମାଦିନା ଚ କାରକେନ, ଅତ୍ତନା ଚ ୱେଦକେନ ରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚ-ସଦ୍ଦତ୍ଥସମାସନ୍ତି ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସମାହ ।

ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୱା ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ଧୁୱଭାୱାଦିସୁଞ୍ଞତଂ, ଅତ୍ତାଦିସୁଞ୍ଞତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

ପୁବ୍ବନ୍ତତୋତି ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସତୋ । ୱେଦନାୱସାନମ୍ପି ଭୱଚକ୍କଂ ପରିପୁଣ୍ଣମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱେଦନା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାଗହଣେନ ୱା ତଣ୍ହୁପାଦାନାନି, ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ ଭୱୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଜାତିଜରାମରଣାନି ସୋକାଦୟୋ ଚ ଗହିତାତି ଏୱମ୍ପି ୱେଦନାୱସାନଂ ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ୟୁତ୍ତମେୱେତଂ। ତଣ୍ହାମୂଲକେ ଚାତି ତଣ୍ହୁପାଦାନଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜା ଗହିତାତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ହେତୁଫଲୱଜ୍ଜାନଂ । ୱିପରୀତାଭିନିୱେସଂ କରୋନ୍ତୀତି ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ତୁଉପଚାରେନ ୱଦତି । ଅନୁପଚ୍ଛେଦମେୱ ପକାସେତୀତି ୟୋଜନା ।

ହେତୁଫଲସନ୍ଧି, ଫଲହେତୁସନ୍ଧି, ପୁନପି ହେତୁଫଲସନ୍ଧୀତି ଏୱଂ ହେତୁଆଦିପୁବ୍ବକା ହେତୁଫଲହେତୁପୁବ୍ବକା। ହେତୁଫଲହେତୁଫଲୱସେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାଦିହେତୁ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିଫଲ, ତଣ୍ହାଦିହେତୁ, ଜାତିଫଲୱସେନ । ଉପସଗ୍ଗୱିସେସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ହୋତୀତି ‘‘ଆକିରୀୟନ୍ତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ପକାସୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । କିଲେସକମ୍ମୱିପାକାତି ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ୱେଦନାପରିୟୋସାନେ ୱଦତି । ୱିପାକକିଲେସକମ୍ମେହୀତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଭୱପରିୟୋସାନେହି । ପୁନ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ନ ଗହିତୋ । ‘‘ୱଟ୍ଟାନୀ’’ତି ଚ ଇଦଂ ‘‘ତୀଣି ୱଟ୍ଟାନୀ’’ତି ୱିଗ୍ଗହୱସେନ ଲବ୍ଭମାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ମୋହୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଗତତ୍ତା ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମିସ୍ସା’’ତି । ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟା ୱସେନ ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ନ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧୋ ୟଥାପାଠଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପକାସିତତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଚେତନାୟ ଚ ସଙ୍ଖାରଭାୱେନ କମ୍ମଭୱଭାୱେନ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ପାଳିଦ୍ୱୟାଧିପ୍ପାୟୱିୱରଣୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱସ୍ସାତି ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ । ‘‘ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗହଣନ୍ତି ନିକାମନୱସେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଗହଣଂ । ତେନାହ ‘‘କାମୁପାଦାନଂ କିଚ୍ଚେନାହା’’ତି । ଇତରାନି କିଚ୍ଚେନାହାତି ୟୋଜନା । ତୀସୁ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୂତି ‘‘ତଂ କମ୍ମଂ କରୋତୋ ପୁରିମା ଚେତନାୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁ ଆୟୂହନଚେତନାନଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ । ନନୁ ଚ ତତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଆୟୂହନସ୍ସ ଅୱସାନେ ଚେତନା ନ ୱୁତ୍ତାତି ? ୟଦିପି ସରୂପତୋ ନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ପନ ସଦ୍ଦତୋ ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଆୟୂହନସ୍ସ ଅପ୍ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା ଅୱସାନେ ପଚ୍ଛତୋ ୱୁତ୍ତା ୱିୟ ହୋତୀତି ଇମଂ ପରିୟାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତୀସୁପି…ପେ॰… ଅୱସାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ୟେସୁ ଆୟୂହନସ୍ସ ଅୱସାନେ ଚେତନା ୱୁତ୍ତା, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ…ପେ॰… ଆହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ୱୁତ୍ତେ ଆୟୂହନସଙ୍ଖାରେ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଆହାତି ୟୋଜନା । କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟଂ । ତେନ ‘‘କମ୍ମକରଣକାଲେ’’ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମ-ସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବସ୍ସପି ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଗହିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ନ କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱା’’ତି ।

କମ୍ମାନେୱାତି କମ୍ମାନିୟେୱ । ୱିପାକଧମ୍ମତାୟ କମ୍ମସରିକ୍ଖକା। ସହଜାତକୋଟିୟା, ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଚ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଉପକାରକାତି ତଦୁପକାରକା। ସଂଖିପ୍ପନ୍ତୀତି ସଂଖିପୀୟନ୍ତି ସଂୟୂହୀୟନ୍ତି । ‘‘ସଂଖିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥା’’ତି ଅଧିକରଣସାଧନୱସେନ ସଙ୍ଖେପସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ କମ୍ମସାଧନୱସେନ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ସଂଖିପୀୟତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥାପୀତି ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତକମ୍ମସମ୍ଭାରେପି । ଗମନଧମ୍ମନ୍ତି ଭଙ୍ଗୁପଗମନଧମ୍ମଂ । ତେନ ଇତ୍ତରନ୍ତି ଭଙ୍ଗପରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନାତି ୱିନସ୍ସନଧମ୍ମତାଦୀପକେନ ଇତ୍ତରସଦ୍ଦେନ । ନିସ୍ସାରତଂ ଅତ୍ତସାରାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଏୱଂ ‘‘ଇତ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନିଚ୍ଚଂ ଚଲଂ ଇତ୍ତରଂ ଅଦ୍ଧୁୱନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସୱାଚିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଠାନସୋତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ । ଧମ୍ମମତ୍ତସମ୍ଭୱେ ସତି ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦେ ସତୀତି ୟୋଜନା । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେ ଚ-ସଦ୍ଦେ ସତି ।

ସଚ୍ଚାନିୟେୱ ପଭୱୋତି ସମାନାଧିକରଣପକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସଚ୍ଚପ୍ପଭୱତୋତି ସଚ୍ଚତୋ’’ତି । ‘‘ୟସ୍ସ ପହାନତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂଭୂତଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା।

ତେହି ସୋକାଦୀହି । ‘‘ସୋକଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅୱିୟୋଗିନୋ’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସିଦ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ। ଅତ୍ତନୋୟେୱାତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋୟେୱ ପୱତ୍ତସଙ୍ଖାତକିଚ୍ଚତୋ ।

ସୋକାଦୟୋପି ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ‘‘ସୋକାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତା ଅୱସୱତ୍ତିନୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଅତ୍ତା ସୋଚତୀ’’ତିଆଦିଦସ୍ସନନିୱାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସତି ଚ ପରିଗ୍ଗହେ ରଜ୍ଜଂ ୱିୟ ଗତିୟୋ ଅନେକାନତ୍ଥାନୁବନ୍ଧନା, ତାହି ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପଦ୍ଦୁତତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହିତଂ…ପେ॰… ରଜ୍ଜେ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥାଉପଟ୍ଠିତାନି କମ୍ମାଦୀନି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନେହି ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିୟ ଗହିତାନି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନପି ପରିକପ୍ପିତାନି ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତଂ ପନସ୍ସ ପରିକପ୍ପନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରି…ପେ॰… ତୋ’’ତି । ସଙ୍କପ୍ପନଂ ୱା ପରିକପ୍ପନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିତକ୍କେନ ୱିତକ୍କନତୋ’’ତି । ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁଆଦୟୋ ସଳାୟତନସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାୱିସେସୋ।

ୟଦାକାରାୟ ଜାତିୟା ୟଦାକାରଂ ଜରାମରଣଂ ସମ୍ଭୱତି, ସମ୍ଭୱନ୍ତଞ୍ଚ ୟଥାନୁପୁବ୍ବଂ ପୱତ୍ତଂ, ସୋ ଅତ୍ଥୋ ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ, ସହିତସ୍ସ ସମୁଦିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଜୀରଣଭିଜ୍ଜନାୱତ୍ଥା ଧମ୍ମା ଜରାମରଣାପଦେସେନ ୱୁତ୍ତା, ସା ଚ ନେସଂ ଅୱତ୍ଥା ଜାତିପୁବ୍ବିକା, ତେ ଚ ସମୁଦିତା ଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଜାତିତୋ ଜରାମରଣସ୍ସ ସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ନ ହୋତି ହୋତିୟେୱ ଏକନ୍ତେନ ଜାତସ୍ସ ଜରାମରଣସମ୍ଭୱତୋ, ନ ଚ ଜାତିଂ ୱିନା ହୋତି ଅଜାତସ୍ସ ତଦଭାୱତୋତି ଜରାମରଣସ୍ସ ଜାତିପଚ୍ଚୟତଂ ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକେହି ୱିଭାୱେତି ‘‘ନ ଜାତିତୋ’’ତିଆଦିନା । ଇତ୍ଥନ୍ତି ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତାକାରଂ ୱଦତି ।

ନିରୋଧା ନିରୋଧସଙ୍ଖାତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟନିରୋଧା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ । ଅନୁଲୋମଦେସନାୟ ଚ ୱେମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ୟୋଜନା ।

ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେକଦେସୋ ସରାଗୋ ରାଗେନ ସହଜେକଟ୍ଠୋତି କତ୍ୱା । ସବ୍ବୋପି ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ସରାଗୋ ପହାନେକଟ୍ଠଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ ସଭାଗୋ, ଅନକୁସଲଧମ୍ମୋ ୱିସଭାଗୋ, ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ, ରାଗପ୍ପୱଡ୍ଢକୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ। ‘‘ତଦେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତୀ’’ତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସବ୍ଭାୱତୋ ସଂସରଣକିରିୟାୟପି ସବ୍ୟାପାରତା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ୟାପାରତାଭିନିୱେସବଲୱତାୟ, ସଙ୍କନ୍ତିଅଭିନିୱେସବଲୱତାୟାତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅସହୱତ୍ତନତୋ, ସହୱତ୍ତନତୋ’’ତି ଏତେନ ଅସହୱୁତ୍ତି ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ, ସହୱୁତ୍ତି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ସଭାୱାଧିଗମନିମିତ୍ତତା ଓଭାସନଂ। ଚକ୍ଖାଦିସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ହି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ରୂପାଦିସଭାୱଂ ଉପଲଭନ୍ତି । ଇତରେ ଫୁସନସଙ୍ଗତିସନ୍ନିପାତଟ୍ଠା । ଛନ୍ନନ୍ତି ଛନ୍ନମ୍ପି ସମ୍ଫସ୍ସାନଂ ।

ଆଦାନନ୍ତି ଉପସଦ୍ଦେନ ୱିନାପି ଦଳ୍ହଗାହୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ଆଦାନଟ୍ଠୋ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଉପାଦାନାନଂ ସମାନୋ’’ତି । ଗହଣନ୍ତି ନିକାମନୱସେନ ୱିସୟସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗହଣଟ୍ଠୋ କାମୁପାଦାନସ୍ସା’’ତି । ଇତରେସନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନାଦୀନଂ । ତସ୍ମାତି ୱିଭତ୍ତିୟା ଅଲୁତ୍ତଭାୱତୋ । ତେନାତି ଖିପନସଦ୍ଦେନ । ହାନି ୱା ଖୀଣଭାୱୋ ଖୟୋତି ‘‘ଖୟଟ୍ଠୋ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଜରାମରଣାନଂ । ମରଣୂପନୟନରସତ୍ତା ୱା ଜରାୟପି ମରଣଟ୍ଠୋ ଏୱ ଦସ୍ସିତୋ ।

ନୀୟନ୍ତି ଗମେନ୍ତୀତି ନୟା, ଏକତ୍ତାଦୟୋ । କେହି ନୀୟନ୍ତି ? ଅୱିଜ୍ଜାଦିଅତ୍ଥେହୀତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦୀ’’ତିଆଦିନା । ସେନ ଭାୱେନାତି ସକେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦିଭାୱେନ, ତଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଏୱ । ନ ହି ଅୱିଜ୍ଜାଦିୱିନିମୁତ୍ତଂ ଏକତ୍ତଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି । ସେନ ଭାୱେନାତି ୱା ସକେନ ଏକତ୍ତାଦିଭାୱେନ । ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ହେତୁଫଲଧମ୍ମାନଂ ଏକସନ୍ତତିପତିତାଦିସଙ୍ଖାତୋ ଏକତ୍ତାଦିଭାୱୋ ତେନେୱ ସଭାୱେନ ଞାୟତି, ନ ଅୱିଜ୍ଜାଦିଭାୱେନାତି । ତେ ହି ନେତବ୍ବାତି ତେସଂ ନୟା। ଅତ୍ଥା ଏୱ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ଅନେକେପି ସମାନା ଧମ୍ମା ୟେନ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦେନ ‘‘ଏକ’’ନ୍ତି ଞାୟନ୍ତି ୱୋହରୀୟନ୍ତି, ସୋ ତତ୍ଥ କରଣଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ତଥା ଇତରେପୀତି ଆହ ‘‘ଏକତ୍ତାଦୀହି ଚ ଅତ୍ଥା ‘ଏକ’ନ୍ତିଆଦିନା ନୀୟନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ନୀୟନ୍ତୀତି ଞାୟନ୍ତି, ପଞ୍ଞାପୀୟନ୍ତି ଚ । ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନିରୋଧୁପ୍ପାଦନିରନ୍ତରତାୟ ନାମକାୟସ୍ସ, ସମ୍ବନ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ରୂପକାୟସ୍ସ, ଉଭୟସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସନ୍ନିସ୍ସିତତାୟ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନାନତୋ ଏକୀଭୂତସ୍ସ ୱିୟ ଘନଭାୱପ୍ପବନ୍ଧୋ ହେତୁଫଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସମ୍ମା ତାନୋତି ସନ୍ତାନୋ, ତସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛେଦୋ ତଥାପୱତ୍ତି ଏକତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦୋ ଏକତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ସମ୍ବନ୍ଧରହିତସ୍ସାତି ହେତୁଫଲଭାୱେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧଭାୱରହିତସ୍ସ । ସତ୍ତନ୍ତରୋତି ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିମୁପାଦିୟତୀତି ୟଥାନୁରୂପକାରଣତୋ ଫଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଅସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ନାନାସନ୍ତାନେ ୱିୟ ଅସମ୍ବନ୍ଧନାନତ୍ତଦସ୍ସନତୋ ହେତୁଭାୱରହିତାନଂ ନିପ୍ପୟୋଜନାନଂ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନିରୋଧେ ହେତୁନିୟମାଭାୱତୋ ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ୟୁତ୍ତା, ତଥା ସନ୍ତାନେନ ଉପ୍ପତ୍ତି, ସଦିସଭାୱେନ ଉପ୍ପତ୍ତି, ସମାନଜାତିଦେସପରିଣାମୱୟରୂପବଲସଣ୍ଠାନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ୟୁତ୍ତାତିଆଦୀନି ୱିକପ୍ପେନ୍ତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି ।

କସ୍ମା ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟାତି ୱାଲିକାହି ୱିୟ ତିଲେହିପି ତେଲସ୍ସ, ଉଚ୍ଛୁତୋ ୱିୟ ଗାୱିତୋପି ଖୀରସ୍ସ ଅଞ୍ଞାଭାୱତୋ କେନ କାରଣେନ ତେହି ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟା, ଇତରେହି ଏୱ ଚ ନେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି । ତସ୍ମାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଞ୍ଞତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଚେତଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ୟସ୍ମା ନିୟତିୱାଦୀ ଅନୁରୂପା ହେତୁତୋ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ସଭାୱସିଦ୍ଧମେୱ ଚ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ହେତୁମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାୱସିଦ୍ଧା ଏୱ ହି ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତାଭେଜ୍ଜମଣି ୱିୟ କମଲଙ୍ଘନରହିତା ତଥା ତଥା ସରୀରିନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖାଦିଭାୱପରିଣାମାୟ ନିୟତିୟାୱ କାୟା ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟତୋ ଗତିଜାତିବନ୍ଧା, ଅପୱଗ୍ଗୋ ଚ ହୋତୀତି ନିୟତିୱାଦୋ । ତେନାହ ‘‘ନିୟତତାୟ…ପେ॰… ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ନିୟତିଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ସୁତ୍ତଂ । ଆକୁଲମେୱ, ଆକୁଲଭାୱୋ ୱା ଆକୁଲକଂ । ଜଟିତାତି ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେହି କିଲେସକମ୍ମୱିପାକେହି ଜାତଜଟା । ନୀଡନ୍ତି କୁଲାୱକଂ । ସଂସାରନ୍ତି ଇଧ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱପ୍ପବନ୍ଧମାହ ଅପାୟାଦିପଦେହି ଦୁଗ୍ଗତିପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ଭୱଚକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା

୨୪୩.ତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ । ଏକେକଚିତ୍ତାୱରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ୱିୟ ଏକେକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଅୱରୁଦ୍ଧଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ଅକତ୍ୱା । ଅସହଜାତାନଞ୍ଚ ‘‘ଅସହଜାତାନଂ, ସହଜାତାନଞ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ପଠମପଦେ ଏକସେସନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଅସହଜାତାୟେୱ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଦସ୍ସିତା ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ଅସହଜାତା, ସହଜାତା ଚ । ‘‘ଏକେକେନ ନୟେନା’’ତି ପୁରାତନୋ ପାଠୋ, ଏତରହି ପନ ‘‘ଏକେକେନ ଚତୁକ୍କେନ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ବହୂସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ପାଠୋ । ନୟଚତୁକ୍କୱାରାତି ନୟେସୁ ଚତୁକ୍କାନଂ ୱାରା, ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକାଦୀସୁ ନୱସୁ ନୟେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ପଚ୍ଚୟଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଛଟ୍ଠାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିୱିସେସଭିନ୍ନା ଚତ୍ତାରୋ ୱାରାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୱତ୍ଥିତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସେନ ଅସଂକିଣ୍ଣା । ଚତୁକ୍କାନନ୍ତି ୱାରଚତୁକ୍କାନଂ ୱାରସୋଳସକସ୍ସ ନୟଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧. ପଚ୍ଚୟଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

ପଚ୍ଚୟସହିତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନି ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି, ନ କେୱଲଂ ପଚ୍ଚୟା । ତସ୍ମା ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ଅଙ୍ଗତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ, ତସ୍ସ ଅନଙ୍ଗତ୍ତା’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୟସହିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭାୱତୋ । ତୀସୁ ପକାରେସୂତି ‘‘ପଠମୋ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ତୀସୁପି ପକାରେସୁ । ପଚ୍ଚୟୱିସେସାଦୀତି ଏତ୍ଥ ନାମଂ, ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୱିସେସୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟୋନିୱିସେସୋ, ଆୟତନାନଂ ଅପାରିପୂରିପାରିପୂରିଭୱୱିସେସୋ ଚ ଗହିତୋ । ତେ ହି ଦୁତିୟୱାରାଦୀନଂ ନାନତ୍ତକରା । ଅତ୍ଥୱିସେସେନାତି ୟଦିପି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାପି ସହଜାତାଦିନାମସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ପୱତ୍ତନତୋ ନାମମତ୍ତପଚ୍ଚୟାପି ସୋ ହୋତୀତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତତାନୁମିତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱସ୍ସ ୱିଭାୱନସଙ୍ଖାତେନ, ଅନୱସେସନାମପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତେନ ଚ ଅତ୍ଥୱିସେସେନ । ତଥା ହି ‘‘ୟେହି, ଆନନ୍ଦ, ଆକାରେହି ୟେହି ଲିଙ୍ଗେହି ୟେହି ନିମିତ୍ତେହି ୟେହି ଉଦ୍ଦେସେହି ନାମକାୟସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି, ତେସୁ ଆକାରେସୁ…ପେ॰… ଉଦ୍ଦେସେସୁ ଅସତି ଅପି ନୁ ଖୋ ରୂପକାୟେ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ପଞ୍ଞାୟେଥା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୧୪) ଫସ୍ସସ୍ସ ନାମପଚ୍ଚୟତାୱିଭାୱନୱସେନ ମହାନିଦାନଦେସନା ପୱତ୍ତା । ତଥା ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନୀୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୭) ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା’’ତିପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ।

ୱାରଚତୁକ୍କେ ‘‘ସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସୋକାଦୟୋ ନ ୱୁତ୍ତା, ପୁରିମସ୍ମିଂ ୱାରଦ୍ୱୟେ ରୂପଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱାରତ୍ତୟେ ସଳାୟତନଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବ…ପେ॰… ରଣତୋତି ସବ୍ବସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତସବ୍ବଭୱସାଧାରଣତୋ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତସବ୍ବଭୱସାଧାରଣତୋ । ସମାନଂ ଫଲଂ ସମାନୋ ପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଉପକତ୍ତବ୍ବତୋ, ଉପକାରକତୋ ଚ । ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ୱିଞ୍ଞାଣାହରଣନ୍ତି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣନିବ୍ବତ୍ତନଂ । ଅସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ।

ଗତିସୂଚକୋତି ହି-ସଦ୍ଦଂ ଲୋକେ ଗତିଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିଗତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱି-ସଦ୍ଦୋ ପଟିସେଧଦୀପକୋତି ଦ୍ୱେ ପଟିସେଧା ପକତିଂ ଞାପେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଗତତାନିୱାରଣୱସେନ ଗତି ଏୱ ହୋତୀ’’ତି ।

ତିଧା ଚତୁଧା ପଞ୍ଚଧା ୱାତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାଦୟୋ ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱସେନ ତିଧା, ଫସ୍ସଚେତନାଦୟୋ ତେସଞ୍ଚେୱ ଆହାରାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ଚତୁଧା, ୱେଦନାୱିତକ୍କାଦୟୋ ତେସଞ୍ଚେୱ ଝାନିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ପଞ୍ଚଧା । ୟଥା ସମାଧି, ଏୱଂ ୱୀରିୟମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ହି ଅଧିପତିନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେହି ଛଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

‘‘ୱଚନୱସେନା’’ତି ଇମିନା ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ଥୋତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ । କତ୍ଥଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱାରେ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୟଥାସକେହି ପଚ୍ଚୟୋ ନ ନ ହୋତି । ‘‘ଅତ୍ଥତୋ’’ତି ଚ ପାଠୋ । ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ତଂ । ତସ୍ମା ସହଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ପଠମଚତୁକ୍କୋ ୱୁତ୍ତୋତି ନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଚ ତଂ ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଇମସ୍ସ ଚ ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୟୱଚନମେୱାତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୱଚନମେୱ ଚ । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ଆଚରିୟାନଂ । ଅୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥଂ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସାମଞ୍ଞେନ…ପେ॰… ସନ୍ଧାୟୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସହଜାତସୂଚକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନତୋ ଅସିଦ୍ଧିମାହ, ‘‘ସହଜାତତୋ’’ତିଆଦିନା ପନ ଅତ୍ଥାପତ୍ତିତୋ । ଅସମ୍ଭୱେ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ସିଜ୍ଝେୟ୍ୟ ୱଚନତୋ ୱା ଅତ୍ଥତୋ ୱା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧନାତି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଅତୀତଦ୍ଧଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଂଦେସନାପରିଗ୍ଗହତ୍ଥନ୍ତି ମହାନିଦାନଦେସନାପରିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ । ସୋ ଚ ଉଭିନ୍ନଂ ଦେସନାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସନ୍ଦନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧଭାସିତା ଦେସନା ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତୀତି ।

ଇମସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ତତିୟୱାରସ୍ସ ।

ଅପରାପେକ୍ଖତାୟ, ଅପରିକିଲିଟ୍ଠୁପପତ୍ତିତାୟ, ଅସୁଚିଅମକ୍ଖିତତାୟ କାମାୱଚରଦେୱାନଂ, ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ତଥା ଉପପଜ୍ଜନତୋ ଚ ଓପପାତିକୟୋନିୟା ପଧାନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସଙ୍ଗହନିଦସ୍ସନୱସେନାତି ଓପପାତିକୟୋନିୟା ଏୱ ସଂସେଦଜୟୋନିୟା ସଙ୍ଗହସ୍ସ ନିଦସ୍ସନୱସେନ ଉଦାହରଣୱସେନ । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସ୍ସାପି ଫସ୍ସସ୍ସ ସତିପି ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱେ ସୋ ପନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ୱିୟ ନ ସାତିସୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଚେତ୍ଥ ପୱତ୍ତକୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ।

କେସଞ୍ଚୀତି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ । ‘‘ପଚ୍ଛିମ…ପେ॰… ସଦା ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ଇଦଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ୱିୟ ଇତରୟୋନିକାନଂ କମେନ ଆୟତନୁପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସହୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ’’ତି ।

ପଚ୍ଚୟଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ହେତୁଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୨୪୪.ଅଭାୱତୋତି ଭାୱାଭାୱତୋ । ୟଞ୍ହି ଜାତିକ୍ଖଣମତ୍ତେୟେୱ ଭୱତି, ନ ତତୋ ପରଂ, ତଂ ଜାତିୟା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିୟମସବ୍ଭାୱତୋ । ଭୱୋ ପନ ୟସ୍ମା ଜାତିକ୍ଖଣତୋ ପରମ୍ପି ଭୱତି, ତସ୍ମା ନ ସୋ ତସ୍ସା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଭୱେତି ଭୱପଦେ, ଭୱେ ୱା ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ । ଏସ ନୟୋ ଜାତିଆଦୀସୂତି ଏତ୍ଥାପି । ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ନିୟମାଭାୱତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ହେତୂନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅବ୍ୟାପିଭାୱୱିଭାୱନେନ ଅକାରଣତଂ ଦସ୍ସେତି ଅୟାୱଭାୱିନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ, ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଭାୱଦସ୍ସନତୋ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେତିଆଦି ମଗ୍ଗସୋଧନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପରିହାରଂ ସୟମେୱ ୱଦତି । ସୋ ଖଣୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତଙ୍ଖଣିକୋ, ନ ତଙ୍ଖଣିକୋ ଅତଙ୍ଖଣିକୋ, ତସ୍ସ ସବ୍ଭାୱା, ଅୟାୱଭାୱିକସବ୍ଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ପନ ହେତୂ ହୋନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେ ସତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ହି…ପେ॰… ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ଜାତିଆଦୀନଂ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋପି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଅସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା’’ତି ।

କଥଂ ପନ ଅସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଜାତିଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତା, ପଚ୍ଚୟତା ଚାତି ଆହ ‘‘ଜାୟମାନାନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସାତି ଜାତିଜରାମରଣସ୍ସ । ୱତ୍ତବ୍ବପଦେସୋତି ‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବପଦେସୋ । କୋ ପନ ସୋତି ? ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନାମଂ, ନାମରୂପଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ଚ ଜରାମରଣାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା। ‘‘ୟୋ ଭୱୋ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତେନ ଭୱସଙ୍ଗହିତାନିପି ଜାତିଆଦୀନି ଜାତିୟା ଅପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଏୱ ‘‘ଠପେତ୍ୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦସ୍ସେତି, ପଚ୍ଚୟଭାୱାସଙ୍କା ଏୱ ନେସଂ ତସ୍ସା ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱ ଠପେତବ୍ବଗହେତବ୍ବୱିସେସେ ସତୀତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି ।

ହେତୁଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

୨୪୬.ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱିନୋ । ୱିସୁଂ ଠିତସ୍ସାତି ଭୱେନ ଅସଙ୍ଗହିତସ୍ସ । ସପ୍ପଦେସମେୱ ଗହିତଂ ଇଧ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ଚ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟଭୂତଂୟେୱ ନାମଂ ଗହିତଂ, ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିୟମାଭାୱୋ ୱିୟ ଭୱେ ଉପାଦାନସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟନିୟମାଭାୱୋତି ୟୋଜନା । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନଂ ପନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ…ପେ॰… ଅଧିପ୍ପେତୋ ସିୟା’’ତି ଆହ । ତଥା ଚ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ ପଟ୍ଠାନେ ଆଗତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱସେନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଚକ୍ଖାୟତନୁପଚୟାଦୀନନ୍ତି ଉପରୂପରି ଚିତାନି ୱିୟ ଉପ୍ପନ୍ନଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି, ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନି ଚକ୍ଖାୟତନୁପଚୟାଦୀନି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଙ୍ଖାରାଦିମୂଲକନୟମାତିକାୱଣ୍ଣନା

୨୪୭. ୟଦିପି ସାମଞ୍ଞତୋ ଗତୱିସେସୋ, ତଥାପି ସାମଞ୍ଞଗ୍ଗହଣେନ ନୟଗତୋ ୱିସେସୋ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ନାମୱିସେସାନଂ ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ନାମୱିସେସାନଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତା’’ତି । ‘‘ୟଦେୱ ପନ ନାମ’’ନ୍ତିଆଦି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ନାମଗ୍ଗହଣେନ ଅଗ୍ଗହିତୋପି ଜାତିଆଦି ଭୱଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସିତୋୱାୟମତ୍ଥୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଭୱଗ୍ଗହଣେନ ଚା’’ତିଆଦି । ଇଧାପୀତି ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ଇଧାପି । ନସିୟାତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ନ ସିୟା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସାମଞ୍ଞଚୋଦିତଂ ୱିସେସଚୋଦିତମେୱ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା । ସୋତି ଭୱୋ । ତେନାତି ସଭାୱାସଭାୱଧମ୍ମସଙ୍ଗହଣେନ ।

ଉପାଦାନସ୍ସପି ଭୱେକଦେସତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ଅଗ୍ଗହିତେ’’ତି । ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଭୱସଦ୍ଦୋ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚମାନୋ’’ତି । ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଗହଣତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୱିନିମୁତ୍ତା ଏୱ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ନାମସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନ ନାମସଦ୍ଦୋ ନିରୱସେସବୋଧକୋ’’ତି । ନ ଚେତ୍ଥ ଏକଂସତୋ କାରଣଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବଂ । ୟେନ ଭୱ-ସଦ୍ଦୋ ନିରୱସେସବୋଧକୋ, ନ ନାମ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ଏୱଂସଭାୱା ହି ଏତା ନିରୁତ୍ତିୟୋ’’ତି । ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାତି ଭୱସଦ୍ଦୋ ନିରୱସେସବୋଧକୋ ଉପାଦିନ୍ନଚତୁକ୍ଖନ୍ଧୱିସୟତ୍ତାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ । ଜାୟମାନାଦିଧମ୍ମୱିକାରଭାୱତୋ ଜାୟମାନାଦିକ୍ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧା ଜାତିଆଦୟୋ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ନ ପନ ଜାତିଆଦିପଟିବଦ୍ଧା ଜାୟମାନାଦିକ୍ଖନ୍ଧାତି ନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜାତିଆଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ଜାୟମାନାନଂ ପନା’’ତିଆଦିନା । ନାନାଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ପନ ଜାତିଆଦୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ’’ତି ୱିସେସିତଂ । ତେନେୱାତି ଅସମ୍ଭୱେନେୱ ।

ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅକୁସଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୪୮-୯.ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ । ଇତରସ୍ସାତି କାମୁପାଦାନସ୍ସ । ତଣ୍ହାଗହଣେନାତି ‘‘ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହାଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା । ୟଦି ଏୱଂ ନାମଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା ତଣ୍ହା କସ୍ମା ପୁନ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନାମେ ୱିୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱା’’ତି । ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଛଟ୍ଠାୟତନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି କାମତଣ୍ହାପି ନାମେ ସଙ୍ଗହିତାତି ନାମସ୍ସ ୟଥାରହଂ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ, ଉପାଦାନସ୍ସ ପନ ଭୱସଙ୍ଗହୋପି ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ‘‘କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥେୱ ୱିସେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାମେ ୱିୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱା’’ତି । ତଣ୍ହା ଏତିସ୍ସା ପଚ୍ଚୟୋତି ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା, ଦିଟ୍ଠି। ଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତାତି ଦୁୱିଧସ୍ସପି ଭୱସ୍ସ କାରଣଭୂତା । ଉଭୟେନପି ଉପାଦାନସ୍ସ ଭୱନିଦ୍ଦେସେ ଠପେତବ୍ବତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଏକମେୱାତି ‘‘ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ, ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଏକୋ ଏୱତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୋ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ ଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ନ ୱିଭତ୍ତୋ ।

୨୫୨.ଉପତ୍ଥମ୍ଭକସମୁଟ୍ଠାପନପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନାତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକସ୍ସ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପନୱସେନ, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନ ଚ ।

୨୫୪.ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ । ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋତି ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦିପଚ୍ଚୟୋ । ୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତଂ ରୂପଂ । ପୁରେଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋତି ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ । ପଚ୍ଛାଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋତି ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ । ଛଟ୍ଠସ୍ସ ସହଜାତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦୟୋ ଗହିତା ।

୨୬୪.ୟସ୍ସାତି ‘‘ୟସ୍ସ ଚ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

୨୮୦.ତସ୍ସାତି ‘‘ବଲୱକିଲେସଭୂତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୮୦) ପଦସ୍ସ । ତେନାତି ‘‘ତଣ୍ହାଟ୍ଠାନେ’’ତି ପଦେନ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇମସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।