ବାଲାୱତାର
ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ।
ବାଲାୱତାର
ପଣାମ
[କ]
ସବ୍ବଂ ନିରୁତ୍ତିପଥପାରଗତଂ ସବୁଦ୍ଧଂ,
ବୁଦ୍ଧଂ ତିଲୋକତିଲକଂ ହତପାପଧମ୍ମଂ ।
ଧମ୍ମଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଦଂ ୱିହତାଘସଂଘଂ,
ସଂଘଂ ଚ ନିଚ୍ଚମଭିୱନ୍ଦିୟ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ॥
[ଖ]
ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମି ମୁଦ୍ଧୋ ମମ ୱରଗରୱୋ ସୀଲପଞ୍ଞାଦିସୋଭେ,
ଚନ୍ଦାଦିଚ୍ଚେୱ ସୁଦ୍ଧେ ୱରଜିନଠପିତେ ସାସନାବ୍ଭେ ପତୀତେ ।
ନିସ୍ସାୟେୱା ତିପେମା ପଣମିୟ ସିରସା ନିଚ୍ଚମେସଂ ସରିତ୍ୱା,
ପାଦମ୍ଭୋଜେ ଗୁଣଗ୍ଗେ ହତଦୁରିତମଲୋ ଆନୁଭାୱେନ ତସ୍ସା ॥
[ଗ]
ପୋରାଣ ସୀହଳ ପଦତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ,
ସବ୍ବମ୍ପି ମାଗଧନିରୁତ୍ତିନୟଂ ପସତ୍ଥଂ ।
ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ନେକୱିଧ ସକ୍କତ ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ,
ପାରମ୍ପରାଭତ ମତଞ୍ଚ ନିସମ୍ମ ସମ୍ମା ॥
[ଘ]
ବାଲାୱତାର ୱରମାଗଧ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ,
ଦୁବ୍ବୋଧ ନେକପଦଅତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ।
ଅତ୍ଥାୟ ଆଧୁନିକ ବାଲପରମ୍ପରାୟ,
ବାଲାୱତାର ୱରଗଣ୍ଠିପଦଂ କରିସ୍ସଂ ॥
[ଙ]
ନିଚ୍ଚଂ ୟେ ମେତ୍ଥ ବାଲା ୱରହଦୟୟୁତା ସୁଟ୍ଠୁ ନିକ୍ଖିତ୍ତନେତ୍ତା,
ପୁଣ୍ଣେ ନାନାନୟାନଂ ସୁରତରୁସଦିସେ ଧୀରପାସଂସିୟେ ୱେ ।
ଗମ୍ଭୀରଂ ଦୁତ୍ତରଂ ତେ ଜିନୱଚନୁଦଧିଂ ତିଣ୍ଣଥାମା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ,
ଲଦ୍ଧୋପାୟା ଚ ଚନ୍ଦଂ ତଦିତରପଚୁରଂ ସକ୍କତଂ ସୋତୁକାମା ॥
[ଚ]
ଗନ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସେସ – ଦୁକ୍କରତ୍ତଂ ୟଥାୱତୋ ।
ଜାନନ୍ତି କୁସଲା ଧୀରା, ନେକସତ୍ଥନ୍ତରାଦିସୁ ।
ଗନ୍ଥେସୁ ଗୁଣଦୋସମ୍ପି, ତେୟେୱ ୱିଦୁରା ସଦା ॥
[ଛ]
ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ପମାଦାଦି – ଦୋସଲେସୋ ଭୱେ ୟଦି ।
ପୋରାଣାଚେରଲଦ୍ଧୀହି, ୱିଲୋମଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ ଚେ ॥
[ଜ]
ଗନ୍ଥନ୍ତରଂ ୱିଗାହେତ୍ୱା, ୱିଚାରେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ।
ୟୁତ୍ତିମେୱ ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୁ, ହୁତ୍ୱା ୱୀମଂସବୁଦ୍ଧିକାତି ॥
ପଣାମ
୧. ବୁଦ୍ଧଂ ତିଧା ଭିୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧମ୍ବୁଜ ୱିଲୋଚନଂ ।
ବାଲାୱତାରଂ ଭାସିସ୍ସଂ, ବାଲାନଂ ବୁଦ୍ଧିୱୁଦ୍ଧିୟା ॥
୧. ସନ୍ଧି କଣ୍ଡ
ସଞ୍ଞା
ଅକ୍ଖରାପି ଅକାରାଦୟୋ ଏକଚତ୍ତାଲୀସଂ ସୁତ୍ତନ୍ତୋପକାରା । ତଂ ୟଥା-ଅ ଆ-ଇ ଈ-ଉ ଊ-ଏ ଓ, କ ଖ ଗ ଘ ଙ, ଚ ଛ ଜ ଝ ଞ, ଟ ଠ ଡ ଢ ଣ, ତ ଥ ଦ ଧ ନ, ପ ଫ ବ ଭ ମ, ୟ ର ଲ ୱ ସ ହ ଳ ଅଂ-ଇତି ।
ତତ୍ଥ ଅକ୍ଖରେସୁ ଓକାରନ୍ତା ଅଟ୍ଠ ସରା ନାମ । ତତ୍ଥେତି ୱତ୍ତତେ ।
ତତ୍ଥ ସରେସୁ ଲହୁମତ୍ତା ଅ, ଇ, ଉ ଇତି ତୟୋ ରସ୍ସା ।
ସଂୟୋଗତୋ ପୁବ୍ବେ ଏଓ ରସ୍ସା ଇୱୋଚ୍ଚନ୍ତେ, ଅନନ୍ତରା ବ୍ୟଞ୍ଜନା ସଂୟୋଗୋ । ଏତ୍ଥ, ସେୟ୍ୟୋ, ଓଟ୍ଠୋ, ସୋତ୍ଥି ।
ସରେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା କାଦୟୋ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତା ବ୍ୟଞ୍ଜନା ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ କାଦୟୋ ମକାରନ୍ତା ପଞ୍ଚପଞ୍ଚସୋ ଅକ୍ଖରୱନ୍ତୋ ୱଗ୍ଗା ।
୮. ୱଗ୍ଗାନଂ ପଠମଦୁତିୟା ସୋ ଚାଘୋସୋ । ଳନ୍ତାଞ୍ଞେ ଘୋସା । ଘୋସାଘୋସସଞ୍ଞା ଚ ‘‘ପରସମଞ୍ଞା ପୟୋଗେ’’ତି ସଙ୍ଗହୀତା । ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗ, ସବ୍ବନାମ, ପଦ, ଉପସଗ୍ଗ, ନିପାତ, ତଦ୍ଧିତ, ଆଖ୍ୟାତ, କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟାଦିସଞ୍ଞା ଚ ।
ଅଂଇତି ଅକାରତୋ ପରଂ ୟୋ ବିନ୍ଦୁ ସୂୟତେ, ତଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ନାମ ।
ବିନ୍ଦୁ ଚୂଳାମଣାକାରୋ, ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
କେୱଲସ୍ସା ପ୍ପୟୋଗତ୍ତା, ଅକାରୋ ସନ୍ନିଧୀୟତେ ।
୧୦. ଅ, କୱଗ୍ଗ, ହା କଣ୍ଡଜା, ଇ, ଚୱଗ୍ଗ, ୟା ତାଲୁଜା, ଉ, ପୱଗ୍ଗା ଓଟ୍ଠଜା, ଟୱଗ୍ଗ, ର, ଳା ମୁଦ୍ଧଜା, ତୱଗ୍ଗ, ଲ, ସା ଦନ୍ତଜା, ଏ କଣ୍ଠତାଲୁଜୋ, ଓ କଣ୍ଠୋଟ୍ଠଜୋ, ୱୋ ଦନ୍ତୋଟ୍ଠଜୋ ।
ସଞ୍ଞା ॥
ସରସନ୍ଧି
୧୧. ଲୋକ ଅଗ୍ଗୋଇତ୍ୟସ୍ମିଂ – ‘‘ପୁବ୍ବମଧୋଠିତ ମସ୍ସରଂ ସରେନ ୱିୟୋଜୟେ’’ତି ପୁବ୍ବବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସରତୋ ପୁଥକ୍କାତବ୍ବଂ ।
ସରା ସରେ ଲୋପଂ।
ଅନନ୍ତରେ ସରେ ପରେ ସରା ଲୋପଂ ପପ୍ପୋନ୍ତି ।
‘‘ନରେ ପରଂ ୟୁତ୍ତେ’’ତି ଅସ୍ସରୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ପରକ୍ଖରଂ ନେତବ୍ବୋ ଲୋକଗ୍ଗୋ ।
ସରେତ୍ୟସ୍ମିଂ ଓପସିଲେସିକୋ କାସସତ୍ତମୀ, ତତୋ ୱଣ୍ଣକାଲବ୍ୟୱଧାନେ କାରିୟଂ ନ ହୋତି । ୟଥା-ମଂ ଅହା ସୀତି, ‘‘ପମାଦମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତ୍ୟାଦିଗାଥାୟଂ ‘ଜନା ଅପ୍ପମାଦ’ନ୍ତି ଚ । ଏୱଂ ସବ୍ବସନ୍ଧୀସୁ ।
ଅନନ୍ତରଂ ପରସ୍ସ ସରସ୍ସ ଲୋପଂ ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମାନେନ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଲୋପୋ ଞାୟତି, ତେନେୱ ସତ୍ତମୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପରତାପି ଗମ୍ୟତେ ।
୧୨. ସରେତ୍ୟଧିକାରୋ । ପନ ଇମେ ପନ ଇମେତୀହ-ସରା ଲୋପଂ ଇତ୍ୱେୱ ।
ୱା ପରୋ ଅସରୂପୋ।
ଅସମାନରୂପାସରମ୍ହା ପରୋ ସରୋ ୱା ଲୁପ୍ୟତେ, ପନମେ, ପନିମେ ।
କ୍ୱଚାସୱଣ୍ଣଂ ଲୁତ୍ତେ।
ସରେ ଲୁତ୍ତେ ପରସରସ୍ସ କ୍ୱଚି ଅସୱଣ୍ଣୋ ହୋତୀତି ଇ ଉ ଇଚ୍ଚେତେସଂ ଠାନାସନ୍ନା ଏ ଓ । ବନ୍ଧୁସ୍ସେୱ । ନୋପେତି ।
୧୪. ତତ୍ର ଅୟଂ, ୟାନି ଇଧ, ବହୁ ଉପକାରଂ, ସଦ୍ଧା ଇଧ, ତଥା ଉପମନ୍ତ୍ୟେତସ୍ମିଂ –
ଦୀଘଂ।
ସରେ ଲୁତ୍ତେ ପରୋ ସରୋ କ୍ୱଚି ଠାନାସନ୍ନଂ ଦୀଘଂ ୟାତି । ତତ୍ରାୟଂ, ୟାନୀଧ, ବହୂପକାରଂ, ସଦ୍ଧୀଧ, ତଥୂପମଂ ।
ପୁବ୍ବୋ ଚ।
ସରେ ଲୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବୋ ଚ କ୍ୱଚି ଦୀଘଂ ୟାତି । କିଂ ସୂଧ ।
ୟମେଦନ୍ତସ୍ସାଦେସୋ।
ସରେ ପରେ ଅନ୍ତସ୍ସ ଏକାରସ୍ସ କ୍ୱଚି ୟୋ ଆଦେସୋ ହୋତି, ତ୍ୟଜ୍ଜ, ‘‘ଦୀଘ’’ନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ କ୍ୱଚି ଦୀଘୋ, ତ୍ୟାହଂ ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ । ନେତ୍ଥ ।
ୱମୋଦୁଦନ୍ତାନଂ।
ସରେ ପରେ ଅନ୍ତୋ କାରୁକାରାନଂ କ୍ୱଚି ୱୋ ଆଦେସୋ ହୋତି । ସ୍ୱସ୍ସ, ଅନ୍ୱେତି ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ । ତୟସ୍ସୁ, ସମେତାୟସ୍ମା ।
ଦୋ ଧସ୍ସ ଚ।
ସରେ ପରେ ଧସ୍ସ କ୍ୱଚି ଦୋ ହୋତି । ଦୀଘେ – ଇଦାହଂ । କ୍ୱଚୀତି କିଂ । ଇଧେୱ । ଚକାରେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନେପି, ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ।
୧୯. ପତି ଅନ୍ତୁଂ, ୱୁତ୍ତି ଅସ୍ସେତୀହ –
ଇୱଣ୍ଣୋ ୟନ୍ନୱା।
ସରେ ପରେ ଇୱଣ୍ଣସ୍ସ ୟୋ ନୱା ହୋତି । କତ ୟକାରସ୍ସ ତିସ୍ସ ‘‘ସବ୍ବୋ ଚନ୍ତୀ’’ତି କ୍ୱଚି ଚାଦେସେ ‘‘ପରଦ୍ୱେଭାୱୋ ଠାନେ’’ତି ସରତୋ ପରବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଠାନାସନ୍ନୱସା ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚନ୍ତଂ, ୱୁତ୍ୟସ୍ସ ।
ନୱାତି କିଂ । ପଟଗ୍ଗି,
ଏତ୍ଥ ‘‘କ୍ୱଚି ପଟି ପତିସ୍ସେ’’ତି ପତିସ୍ସ ପଟି, ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ରସ୍ସଦୀଘ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ।
ଏୱାଦିସ୍ସ ରି ପୁବ୍ବୋ ଚ ରସ୍ସୋ।
ସରତୋ ପରସ୍ସ ଏୱସ୍ସାଦିଏକାରୋ ରିତ୍ତଂ ନୱା ୟାତି । ପୁବ୍ବୋ ଚ ଠାନାସନ୍ନଂ ରସ୍ସଂ । ୟଥରିୱ । ୟଥେୱ ।
୨୧. ନ ଇମସ୍ସ, ତି ଅଙ୍ଗିକଂ, ଲହୁ ଏସ୍ସତି, ଅତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ, ଇତୋ ଆୟତି, ତସ୍ମା ଇହ, ସବ୍ଭି ଏୱ, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ପୁଥ ଏୱ, ପା ଏୱତୀହ ୱା ତ୍ୱେୱ –
ୟ ୱ ମ ଦ ନ ତ ର ଳା ଚାଗମା।
ସରେ ପରେ ୟାଦୟୋ ଆଗମା ୱା ହୋନ୍ତି, ଚକାରେନ ଗୋ ଚ । ନୟିମସ୍ସ, ତିୱଙ୍ଗିକଂ, ଲହୁମେସ୍ସତି, ଅତ୍ତଦତ୍ଥଂ, ଇତୋନାୟତି, ତସ୍ମାତିହ, ସବ୍ଭିରେୱ, ଛଳଭିଞା, ପୁଥଗେୱ, ‘‘ରସ୍ସ’’ନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ କ୍ୱଚି ରସ୍ସୋ । ପଗେୱ ।
ୱାତି କିଂ । ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ପୁଥ ଏୱ, ପା ଏୱ ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ସରେ କ୍ୱଚୀ’’ତି ସରାନଂ ପକତି ହୋତି, ସସ୍ସରୂପମେୱ, ନ ୱିକାରୋତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
‘‘ଅବ୍ଭୋ ଅଭୀ’’ତି ଅଭିସ୍ସ ଅବ୍ଭୋ । ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ ।
ସରସନ୍ଧି ॥
ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧି
୨୩. ବ୍ୟଞ୍ଜନେତ୍ୟଧିକାରୋ । କ୍ୱଚୀତ୍ୱେୱ । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ, କଚ୍ଚି ନୁ ତ୍ୱଂ, ଜାନେମ ତନ୍ତୀହ –
ଲୋପଞ୍ଚ ତତ୍ରାକାରୋ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ ସରାନଂ କ୍ୱଚି ଲୋପୋହୋତି, ତତ୍ର ଲୁତ୍ତେ ଠାନେ ଅକାରାଗମୋ, ଚକାରେନ ଓକାରୁକାରାପି । ସଭିକ୍ଖୁ କଚ୍ଚିନୋ ତ୍ୱଂ, ଜାନେମୁ ତଂ ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ, ସୋମୁନି ।
୨୪. ଉଘୋସୋ, ଆଖାତନ୍ତୀହ – ଦ୍ୱେଭାୱେ ଠାନେ ଇତ୍ୱେୱ ।
ୱଗ୍ଗେ ଘୋସାଘୋସାନଂ ତତିୟପଠମା।
ୱଗ୍ଗେ ଘୋସାଘୋସାନଂ ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଂ ତବ୍ବଗ୍ଗେ ତତିୟପଠମା ହୋନ୍ତି ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୟୁତ୍ତେ ଠାନେ, ଉଗ୍ଘୋସୋ, ରସ୍ସେ ଅକ୍ଖାତଂ ।
୨୫. ପର ସହସ୍ସଂ, ଅତିପ୍ପଖୋତୀହ – ‘‘କ୍ୱଚି ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’’ତି ଓକାରାଗମୋ । ପରୋସହସ୍ସଂ । ଗାଗମେ ଚ, ଅତିପ୍ପଗୋଖୋ ।
୨୬. ଅୱ ନଦ୍ଧାତ୍ୟତ୍ର – ‘‘ଓ ଅୱସ୍ସେ’’ତି କ୍ୱଚି ଅୱସ୍ସ ଓ । ଓନଦ୍ଧା ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ । ଅୱସୁସ୍ସତୁ ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧି ।
ନିଗ୍ଗହୀତସନ୍ଧି
୨୭. ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତ୍ୟଧିକାରୋ। କିଂ କତୋ, ସଂ ଜାତୋ, ସଂ ଠିତୋ, ତଂ ଧନଂ, ତଂ ମିତ୍ତନ୍ତିହ –
ୱଗ୍ଗନ୍ତଂ ୱା ୱଗ୍ଗେ।
ୱଗ୍ଗବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ ବିନ୍ଦୁସ୍ସ ତବ୍ବଗ୍ଗନ୍ତୋ ୱା ହୋତି । କିଙ୍କତୋ, ସଞ୍ଜାତୋ, ସଣ୍ଠିତୋ, ତନ୍ଧନଂ, ତମ୍ମିତ୍ତଂ ।
ୱାତି କିଂ । ନ ତଂ କମ୍ମଂ ।
ୱାକାରେନେୱ ଲେ ଲୋ ଚ । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
୨୮. ୱାତ୍ୟଧିକାରୋ। ଏୱଂ ଅସ୍ସ, ଏତଂ ଅୱୋଚେତୀହ –
ମଦା ସରେ।
ସରେ ପରେ ବିନ୍ଦୁନୋ ମ ଦା ୱା ହୋନ୍ତି । ଏୱମସ୍ସ, ଏତଦୱୋଚ ।
ୱାତି କିଂ । ମଂ ଅଜିନି ।
ଏହେଞଂ।
ଏକାରେ, ହେ ଚ ପରେ ବିନ୍ଦୁନୋ ଞୋ ୱା ହୋତି । ଦ୍ୱିତ୍ତେ – ତଞ୍ଞେୱ, ତମେୱ । ତଞ୍ହି, ତଂ ହି ।
ସୟେ ଚ।
ୟକାରେ ପରେ ତେନ ସହ ବିନ୍ଦୁନୋ ଞୋ ୱା ହୋତି । ଦ୍ୱିତ୍ତେ – ସଞ୍ଞୋଗୋ, ସଂୟୋଗୋ ।
୩୧. ଚକ୍ଖୁ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଅୱ ସିରୋତୀହ - ଆଗମୋ, କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ।
ନିଗ୍ଗହୀତଞ୍ଚ।
ସରେ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା ପରେ କ୍ୱଚି ବିନ୍ଦ୍ୱାଗମୋ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁଂଅନିଚ୍ଚଂ, ଅୱଂସିରୋ ।
୩୨. ୱିଦୂନଂ ଅଗ୍ଗଂ, ତାସଂ ଅହଂତୀହ –
‘‘କ୍ୱଚି ଲୋପଂ’’ତି ସରେ ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ, ୱିଦୂନଗ୍ଗଂ । ଦୀଘେତାସାହଂ ।
୩୩. ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ, ସଂ ରାଗୋତୀହ –
‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଚେ’’ତି ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ, ବୁଦ୍ଧାନସାସନଂ । ଦୀଘେସାରାଗୋ ।
ପରୋ ୱା ସରୋ।
ବିନ୍ଦୁତୋ ପରୋ ସରୋ ୱା ଲୁପ୍ୟତେ, ବୀଜଂୱ ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଚ ୱିସଞ୍ଞୋଗୋ।
ବିନ୍ଦୁତୋ ପରେ ସରେ ଲୁତ୍ତେ ସଂୟୋଗୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ୱିନଟ୍ଠସଂୟୋଗୋ ହୋତୀତି ପୁବ୍ବସଲୋପୋ । ଏୱଂସ ।
ନିଗ୍ଗହୀତସନ୍ଧି ।
ୱୋମିସ୍ସକ ସନ୍ଧୀ
ଇଧାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସନ୍ଧୟୋ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଞେ ୟ୍ୟା, ୟଥା – ୟଦି ଏୱଂ, ବୋଧି ଅଙ୍ଗାତୀହ – ୟାଦେସେ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଦୟକାରସଂୟୋଗସ୍ସ ଜୋ, ଧୟକାରସଂୟୋଗସ୍ସ ଝୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତେ – ୟଜ୍ଜେୱଂ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ।
ପରି ଏସନାତୀହ – ୟାଦେସେ ରକାରସ୍ସ ୟୋ, ପୟ୍ୟେସ ନା ।
୩୮. ୱଣ୍ଣାନଂ ବହୁତ୍ତଂ, ୱିପରୀତତା ଚ ।
ସରତି, ଇତି ଏୱ, ସା ଇତ୍ଥୀ, ବୁସଂ ଏୱ, ବହୁ ଆବାଧୋ, ଅଧି ଅଭୱି, ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ଜୀୱୋତୀହ –
ମାଗମୋ ସକାରେ ଅକାରସ୍ସ ଉ ଚ, ସୁମରତି ।
ଇସ୍ସ ୱୋ, ଇତ୍ୱେୱ ।
ପରଲୋପେ ଆକାରସ୍ସ ଓ, ସୋତ୍ଥୀ ।
ମାଦେସେ, ପୁବ୍ବଦୀଘେ ଚ ଏକାରସ୍ସ ଇ । ବୁସାମିୱ ।
ୱାଦେସେ ହୱକାରୱିପରିୟୟୋ । ବହ୍ୱାବାଧୋ ।
ଅଧିସ୍ସ କ୍ୱଚି ଅଦ୍ଧୋ, ଦୀଘେ-ଅଦ୍ଧାଭୱି ।
ବିନ୍ଦୁନୋ, ଓକାରସ୍ସ ଚ ଏ । ସୁଖେ, ଦୁକ୍ଖେ, ଜୀୱେ ।
୩୯. ରଦାନଂ ଳୋ, ପଟିବୋଧୋ, ପରିଳାହୋ ।
୪୦. ସରେ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା ପରେ ବିନ୍ଦୁନୋ କ୍ୱଚି ମୋ । ମମ ଅଭାସି, ବୁଦ୍ଧମ ସରଣଂ, ପୁବ୍ବେ ମୋ ପରଂ ନ ନେତବ୍ବୋ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତା ।
୪୧. ବିନ୍ଦୁତୋ ପରସରାନ ମଞ୍ଞସ୍ସରତାପି ।
ତଂ ଇମିନା, ଏୱଂ ଇମଂ, କିଂ ଅହଂ ତୀହ-ଇସ୍ସ ଅ । ତଦମିନା ।
ଇସ୍ସ ଉ, ଅକାରସ୍ସ ଚ ଏ, ବିନ୍ଦୁଲୋପାଦୋ । ଏୱୁମଂ, କେହଂ ।
୪୨. ୱାକ୍ୟସୁଖୁଚ୍ଚାରଣତ୍ଥଂ, ଛନ୍ଦହାନିତ୍ଥଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣଲୋପୋପି ।
ପଟିସଙ୍ଖାୟ ୟୋନିସୋତୀହ – ପୁବ୍ବୟଲୋପୋ, ପଟିସଙ୍ଖାୟୋନିସୋ ।
୪୩. ଅଲାବୂନିତ୍ୟାଦୋ ଅକାରଲୋପୋ । ଲାବୂନି ସୀଦନ୍ତି, ସିଲା ପ୍ଲୱନ୍ତି ।
ଅକରମ୍ହସେ ତେତ୍ୟାଦୋ ସକାରେ ଗରୁନୋ ଏକାରସ୍ସ ଇମିନା ଲହୁଅକାରୋ, ଅକରମ୍ହସ ତେ କିଚ୍ଚଂ ।
୪୫. ଅକ୍ଖରନିୟମୋ ଛନ୍ଦଂ, ଗରୁଲହୁନିୟମୋ ଭୱେ ୱୁତ୍ତି,
ଦୀଘୋ, ସଂୟୋଗାଦିପୁବ୍ବୋ ରସ୍ସୋ ଚ ଗରୁ, ଲହୁ ତୁ ରସ୍ସୋ । ୟଥା- ଆ, ଅସ୍ସ, ଅଂ, ଅ ।
ଏୱମଞ୍ଞାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ସଂହିତା ତନ୍ତିୟା ହିତା ।
ସଂହିତାତି ଚ ୱଣ୍ଣାନଂ, ସନ୍ନିଧବ୍ୟୱଧାନତୋ ॥
ୱୋମିସ୍ସକସନ୍ଧି ।
୨. ନାମକଣ୍ଡ
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ
୪୭. ‘‘ଜିନୱଚନୟୁତ୍ତଂ ହୀ’’ତି ସବ୍ବତ୍ଥାଧିକାରୋ ।
ଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ନିପଚ୍ଚତେ।
ଧାତୁପ୍ପଚ୍ଚୟୱିଭତ୍ତିୱଜ୍ଜିତମତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ, ଜିନୱଚନୟୋଗ୍ଗଂ ଲିଙ୍ଗଂ ଇଧ ଠପୀୟତି ନିପ୍ଫାଦୀୟତି ଚ ।
ତତୋ ଚ ୱିଭତ୍ତିୟୋ।
ତସ୍ମା ଲିଙ୍ଗା ପରା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି । ଚକାରେନ ତାସଂ ଏକୱଚନାଦିପଠମାଦିସଞ୍ଞା ଚ ।
‘‘ସି ୟୋ ଅଂ ୟୋ ନା ହି ସ ନଂ ସ୍ମା ହି ସ ନଂ ସ୍ମିଂ ସୂ’’ ତି ୱିଭତ୍ତିୟୋ । ସି ୟୋ ଇତି ପଠମା, ଅଂ ୟୋ ଇତି ଦୁତିୟା, ନା ହି ଇତି ତତିୟା, ସ ନଂ ଇତି ଚତୁତ୍ଥୀ, ସ୍ମା ହି ଇତି ପଞ୍ଚମୀ, ସ ନଂ ଇତି ଛଟ୍ଠୀ, ସ୍ମିଂ ସୁ ଇତି ସତ୍ତମୀ ।
ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେ ପଠମା।
ୟୋ କମ୍ମକତ୍ତାଦିୱତ୍ତନ୍ତରମପ୍ପତ୍ତୋ ସସ୍ସରୂପଟ୍ଠୋ ସୁଦ୍ଧୋ, ସୋ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥୋ ନାମ, ତସ୍ସାଭିଧାନମତ୍ତେ ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ତସ୍ସାପନିୟମେ ଏକମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକୱଚନଂ ସି, ୱୁଚ୍ଚତେ ନେନେତିୱଚନଂ, ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନଂ ଏକୱଚନଂ । ଏୱଂ ବହୁୱଚନଂ ।
ଅତୋତ୍ୱେୱ ।
ସୋ।
ସରଲୋପୋ ମାଦେସପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିମ୍ହି ସରଲୋପେ ତୁ ପକତି।
ଅଂଆଦୀସୁ ପରେସୁ ସରସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ କତେ ତୁ କ୍ୱଚାଦିନା ଅସୱଣ୍ଣେ ପତ୍ତେ ପକତି ହୋତି ।
ନୟେ ପରଂ ୟୁତ୍ତେ । ଏୱମୁପରି ସରଲୋପାଦି । ବୁଦ୍ଧୋ ।
ବହୁମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଂ ୟୋ ।
ଅତୋ ୱାତ୍ୱେୱ ।
ସବ୍ବୟୋନୀନମାଏ।
ଅକାରନ୍ତା ପରେସଂ ପଠମଦୁତିୟାୟୋନୀନଂ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଆଏ ୱା ହୋନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧା ।
ୱାତି କିଂ । ଅଗ୍ଗୟୋ ।
ଆଲପନେ ଚ।
ଅଭିମୁଖୀକରଣମାଲପନଂ, ତଦଧିକେ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେ ପଠମା ହୋତି ।
‘‘ଆଲପନେ ସି ଗସଞ୍ଞୋ’’ତି ସିସ୍ସ ଗସଞ୍ଞା । ଗେଇତ୍ୱେୱ ।
ଅକାରା ପିତାଦ୍ୟନ୍ତାନମା।
ଗେ ପରେ ଅକାରୋ ପିତୁସତ୍ଥୁଅତ୍ତରାଜାଦୀନମନ୍ତୋ ଚ ଆତ୍ତଂ ୟାତି ।
‘‘ଆକାରୋ ୱା’’ତି ଗେ ପରେ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସୋ ୱା ।
ସେସତୋ ଲୋପଂ ଗସୀପି।
ସୋ ସିଂ ସ୍ୟା ଚ ସଖାତୋ ଗସ୍ସେୱାତ୍ୟାଦିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେହଞ୍ଞେ ଅୱଣ୍ଣିୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣୋକାରନ୍ତା ସେସା, ତେହି ପରେ ଗସୀ ଲୁପ୍ୟନ୍ତେ । ହେ - ବୁଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧା । ୟୋ - ବୁଦ୍ଧା ।
ୟଂ କରୋତି, ତଂ କମ୍ମଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟା ହୋତି । ଅଂବୁଦ୍ଧଂ । ୟୋସ୍ସ ଏ-ବୁଦ୍ଧେ ।
କତ୍ତରି ଚ।
ୟୋ କରୋତି, ସ କତ୍ତା ନାମ । ତତ୍ଥ ତତିୟା ହୋତି । ନା ।
ଅତୋ ନେନ।
ଅକାରା ପରୋ ନା ଏନଂ ୟାତି । ବୁଦ୍ଧେନ ।
ହି ।
ସୁହିସ୍ୱକାରୋ ଏ।
ସ୍ମାହିସ୍ମିନ୍ନଂ ମ୍ହାଭିମ୍ହି ୱା।
ସବ୍ବସଦ୍ଦେହି ପରେସଂ ସ୍ମାହିସ୍ମିନ୍ନଂ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ମ୍ହାଭିମ୍ହିଇଚ୍ଚେତେ ୱା ହୋନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧେଭି, ବୁଦ୍ଧେହି ।
ୟେନ ୱା କୟିରତେ, ତଂ କରଣଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ତତିୟା ହୋତି । ସବ୍ବଂ କତ୍ତୁସମଂ ।
ୟସ୍ସ ଦାତୁକାମୋ ରୋଚତେ, ଧାରୟତେ ୱା, ତଂ ସମ୍ପଦାନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥୀ ହୋତି । ସ ।
ଅତୋ ୱାତ୍ୱେୱ ।
ଆୟ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ତୁ।
ଅକାରା ପରସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟୋ ୱା ହୋତି । ବୁଦ୍ଧାୟ ।
‘‘ସାଗମୋ ସେ’’ତି ସେ ସକାରାଗମୋ । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ନଂ ।
ଦୀଘନ୍ତ୍ୱେୱ ।
ସୁନଂହିସୁ ଚ।
ସୁନଂହିସୁ ପରେସୁ ସରାଦୀନଂ ଦୀଘୋ ହୋତି । ଚସଦ୍ଦେନ କ୍ୱଚି ନ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ।
ୟସ୍ମାଦପେତି, ଭୟମାଦତ୍ତେ ୱା, ତଦପାଦାନଂ ନାମ, ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି । ସ୍ମା ।
ଅତୋ ଆଏତ୍ୱେୱ ।
ଅକାରା ପରେସଂ ସ୍ମାସ୍ମିନ୍ନଂ ଆଏ ୱା ହୋନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧମ୍ହା, ବୁଦ୍ଧସ୍ମା । ବୁଦ୍ଧେଭି, ବୁଦ୍ଧେହି ।
ୟସ୍ସ ୱା ପରିଗ୍ଗହୋ, ତଂ ସାମୀ ନାମ । ତତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୀ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ।
ୟୋଧାରୋ, ତମୋକାସଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତମୀ ହୋତି । ସ୍ମିଂ-ବୁଦ୍ଧେ, ବୁଦ୍ଧମ୍ହି, ବୁଦ୍ଧସ୍ମିଂ । ସୁ-ବୁଦ୍ଧେସୁ ।
ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧ ସୁଖଂ ଦଦାତି ସରତୋ ବୁଦ୍ଧଂ ତତୋ ଦୁକ୍କରଂ,
କିଂ ବୁଦ୍ଧେନ ମହିଦ୍ଧୟୋପି ମୁନୟୋ ବୁଦ୍ଧେନ ଜାତାସୁଖୀ ।
ବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ମନଂ ଦଦେ ପଦମହଂ ବୁଦ୍ଧା ଲଭେୟ୍ୟାଚ୍ଚୁତଂ,
ବୁଦ୍ଧସ୍ସିଦ୍ଧି ନ କିଂ କରେ ଭୱଭୱେ ଭତ୍ତ୍ୟତ୍ଥୁ ବୁଦ୍ଧେ ମମ ॥
୫୯. ଇତୋ ପରଂ ତତିୟାପଞ୍ଚମୀନଞ୍ଚ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଞ୍ଚ ସରୂପତ୍ତା ପଞ୍ଚମୀଛଟ୍ଠିୟୋ ଭୀୟୋ ଉପେକ୍ଖନ୍ତେ ।
ବ୍ରହ୍ମତ୍ତସଖରାଜାଦିତୋ ତ୍ୱେୱ ।
ସ୍ୟା ଚ।
ବ୍ରହ୍ମାଦିତୋ ସିସ୍ସ ଆ ହୋତି । ଅତ୍ତା ।
‘‘ୟୋନମାନୋ’’ତି ବ୍ରହ୍ମାଦିତୋ ୟୋନଂ ଆନୋତ୍ତଂ । ଅତ୍ତାନୋ ।
୬୧. ହେ - ଅତ୍ତ, ଅତ୍ତା । ୟୋ, ଅତ୍ତାନୋ ।
୬୨. ‘‘ବ୍ରହ୍ମତ୍ତସଖରାଜାଦିତୋ ଅମାନ’’ନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଦିତୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ଆନଂ ୱା ହୋତି । ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତଂ । ଅତ୍ତାନୋ ।
୬୩. ଅତ୍ତେନ, ଅତ୍ତନା । ପକ୍ଖେ-ଜିନୱଚନାନୁରୋଧେନ ଏନାଭାୱୋ ।
‘‘ଅତ୍ତାନ୍ତୋ ହିସ୍ମିମନତ୍ତଂ’’ତି ହିମ୍ହି ଅତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ଅନୋ । ଅତ୍ତନେହି । ଏୱଂ କରଣେ ।
୬୪. ‘‘ସସ୍ସ ନୋ’’ତି ନୋକାରୋ । ଅତ୍ତନୋ । ଅତ୍ତାନଂ ।
୬୫. ଅମ୍ହତୁମ୍ହନ୍ତୁ ରାଜବ୍ରହ୍ମତ୍ତସଖ ସତ୍ଥୁପିତାଦୀହି ସ୍ମା ନାୱ ।
ଅମ୍ହାଦିତୋ ସ୍ମା ନା ଇୱ ହୋତି । ଅତ୍ତନା ।
୬୬. ‘‘ତତୋ ସ୍ମିନ୍ନୀ’’ତି ସ୍ମିନୋ ନି । ଅତ୍ତନି । ‘‘ଅନତ୍ତ’’ନ୍ତି ଭାୱନିଦ୍ଦେସେନ ସୁମ୍ହି ଚ ଅନୋ । ଅତ୍ତନେସୁ ।
ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରାଜସ୍ସେତ୍ୱେୱ ।
ନାମ୍ହି ରଞ୍ଞା ୱା।
ନାମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରାଜସଦ୍ଦସ୍ସ ରଞ୍ଞା ୱା ହୋତି । ରଞ୍ଞା, ରାଜେନ ।
ରାଜସ୍ସ ରାଜୁ ସୁନଂହିସୁ ଚ।
ସୁନଂ ହିସୁ ପରେସୁ ରାଜସ୍ସ ରାଜୁ ହୋତି, ଚକାରେନ କ୍ୱଚି ନ ।
‘‘ସୁନଂହିସୁ ଚେତି’’ ଦୀଘେ - ରାଜୂଭି, ରାଜୂହି, ରାଜେଭି, ରାଜେହି ।
‘‘ରାଜସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ରାଜିନୋ ସେ’’ତି ସେ ରଞ୍ଞୋ ରାଜିନୋ ହୋନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋ, ରାଜିନୋ ।
‘‘ରଞ୍ଞଂ ନମ୍ହି ୱା’’ତି ନମ୍ହି ରଞ୍ଞଂ ୱା । ରଞ୍ଞଂ, ରାଜୂନଂ, ରାଜାନଂ ।
୬୯. ସ୍ମାସ୍ସନାତୁଲ୍ୟତ୍ତା-ନାମ୍ହି ରଞ୍ଞା ୱା । ରଞ୍ଞା, ରାଜମ୍ହା, ରାଜସ୍ମା ।
୭୦. ‘‘ସ୍ମିମ୍ହି ରଞ୍ଞେ ରାଜିନୀ’’ତି ସ୍ମିମ୍ହି ରଞ୍ଞେ ରାଜିନି ହୋନ୍ତି । ରଞ୍ଞେ, ରାଜିନି । ରାଜୂସୁ, ରାଜେସୁ ।
ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ନ୍ତୁସ୍ସେତ୍ୱେୱ ।
‘‘ଆ ସିମ୍ହୀ’’ତି ସିମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ନ୍ତୁସ୍ସ ଆ । ଗୁଣୱା ।
ୟୋମ୍ହି ପଠମେତ୍ୱେୱ ।
ନ୍ତୁସ୍ସ ନ୍ତୋ।
ପଠମେ ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ନ୍ତୁସ୍ସ ନ୍ତୋକାରୋ ହୋତି । ଗୁଣୱନ୍ତୋ ।
ସୁନଂହିସୁ ଅତ୍ତଂତ୍ୱେୱ ।
ନ୍ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ୟୋସୁ ଚ।
ସୁନଂହିସୁ, ୟୋସୁ, ଚକାରେନ ଅଞ୍ଞେସୁପି ପରେସୁ ନ୍ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତଂ ୟାତି । ଗୁଣୱନ୍ତା ।
୭୨. ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସେତ୍ୟଧିକାରୋ। ଅଂଇତ୍ୱେୱ ।
ଅୱଣ୍ଣୋ ଚ ଗେ।
ଗେ ପରେ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ନ୍ତୁସ୍ସ ଅଂଅଆ ହୋନ୍ତି । ହେଗୁଣୱଂ,ଗୁଣୱ, ଗୁଣୱା । ୟୋ - ଗୁଣୱନ୍ତୋ, ଗୁଣୱନ୍ତା ।
୭୩. ଅତ୍ତଂ – ଗୁଣୱନ୍ତଂ । ଗୁଣୱନ୍ତେ ।
୭୪. ‘‘ତୋତିତା ସସ୍ମିଂ ନାସ୍ୱୀ’’ତି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ନ୍ତୁସ୍ସ ନାମ୍ହି ତା, ସେ ତୋକାରୋ, ସ୍ମିମ୍ହି ତି ଚ ୱା । ଗୁଣୱତା, ଗୁଣୱନ୍ତେନ । ଗୁଣୱନ୍ତେଭି, ଗୁଣୱନ୍ତେହି ।
‘‘ନମ୍ହି ତଂ ୱା’’ତି ନମ୍ହି ନ୍ତୁସ୍ସ ତଂ ୱା । ଗୁଣୱତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ । ସ୍ମା ନାୱ ।
୭୬. ଗୁଣୱତି, ଗୁଣୱନ୍ତେ, ଗୁଣୱନ୍ତମ୍ହି, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ମିଂ, ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ ।
‘‘ସିମ୍ହି ଗଚ୍ଛନ୍ତାଦୀନଂ ନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଅ’’ନ୍ତି ନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଂୱା, ସିଲୋପୋ । ଗଚ୍ଛଂ, ସିସ୍ସ ଓ – ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତାଦୀନଂ ନ୍ତସଦ୍ଦୋତ୍ୱେୱ ।
ସେସେସୁନ୍ତୁୱ।
ୱୁତ୍ତଂ ହିତ୍ୱା ସେସେସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତାଦୀନଂ ନ୍ତସଦ୍ଦୋ ନ୍ତୁ ଇୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାଇଚ୍ଚାଦି ।
ସେସଂ ଗୁଣୱନ୍ତୁସମଂ ।
୭୮. ଗଚ୍ଛନ୍ତାଦୟୋ ନାମ ଅନ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତା ।
‘‘ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା ଝଲା’’ତି ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଝଲସଞ୍ଞା ।
ଝଲତୋ ୱାତ୍ୱେୱ ।
ଘପତୋ ଚ ୟୋନଂ ଲୋପୋ।
ଘପଝଲତୋ ୟୋନଂ ଲୋପୋ ୱା ହୋତି ।
ୟୋସୁ କତନିକାରଲୋପେସୁ ଦୀଘଂ।
କତୋ ନିକାରୋ ଲୋପୋ ଚ ୟେସଂ ତେସୁ ୟୋସୁ ସରାନଂ ଦୀଘୋ ହୋତି । ଅଗ୍ଗୀ । ପକ୍ଖେ-ଅତ୍ତନ୍ତ୍ୱେୱ ।
ୟୋ ସ୍ୱକତରସ୍ସୋ ଝୋ।
ୟୋସୁ ଅକତରସ୍ସୋ ଝୋ ଅତ୍ତଂ ୟାତି । ଅଗ୍ଗୟୋ । ତଥାଲପନେ ।
ଝଲପତୋ ଅଂ ମୋ ଚ ବିନ୍ଦୁଂ ୟନ୍ତି । ଅଗ୍ଗିଂ । ଅଗ୍ଗୀ, ଅଗ୍ଗୟୋ ।
୮୧. ଅଗ୍ଗିନା । ଦୀଘେ-ଅଗ୍ଗୀଭି, ଅଗ୍ଗୀହି ।
୮୨. ‘‘ଝଲତୋ ସସ୍ସ ନୋ ୱା’’ତି ସସ୍ସ ନୋତ୍ତଂ ୱା । ଅଗ୍ଗିନୋ, ଅଗ୍ଗିସ୍ସ । ଅଗ୍ଗୀନଂ ।
୮୩. ‘‘ଝଲତୋ ଚେ’’ତି ସ୍ମାସ୍ସ ନା । ଅଗ୍ଗିନା ।
୮୪. ଅଗ୍ଗିମ୍ହି, ଅଗ୍ଗିସ୍ମିଂ । ଅଗ୍ଗୀସୁ ।
୮୫. ଆଦି ଅଗ୍ଗୀୱ । ସ୍ମିଂନୋ ପନ ‘‘ଆଦିତୋ ଓ ଚେ’’ତି ଅଂ, ଓ ଚ ୱା । ଆଦି, ଆଦୋ, ଆଦିମ୍ହି, ଆଦିସ୍ମିଂ । ଆଦୀସୁ ।
‘‘ଅଘୋ ରସ୍ସ’’ମାଦିନା ରସ୍ସେ ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ନ ସିସ୍ମିମନପୁଂସକାନୀ’’ତି ସିମ୍ହି ଅନପୁଂସକାନଂ ନ ରସ୍ସୋ । ସିଲୋପୋ, ଦଣ୍ଡୀ, ୟୋଲୋପେ – ଦଣ୍ଡୀ । ପକ୍ଖେ –
ଅଘୋ ରସ୍ସମେକୱଚନୟୋସ୍ୱପି ଚ।
ଏକୱଚନୟୋସୁ ଝଲପା ରସ୍ସଂ ୟନ୍ତି ।
ଝତୋ କତରସ୍ସାତ୍ୱେୱ ।
ୟୋନଂ ନୋ।
କତସ୍ସା ଝତୋ ୟୋନଂ ନୋତ୍ତଂ ହୋତି । ଦଣ୍ଡିନୋ ।
୮୭. ‘‘ଝଲପା ରସ୍ସ’’ନ୍ତି ଗେ ପରେ ଝଲପାନଂ ରସ୍ସୋ । ହେଦଣ୍ଡି । ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡିନୋ ।
‘‘ନଂ ଝତୋ କତରସ୍ସା’’ତି ଅଂଇଚ୍ଚସ୍ସ ନଂ ୱା । ଦଣ୍ଡିନଂ, ଦଣ୍ଡିଂ । ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡିନୋ ।
୮୯. ଦଣ୍ଡିନା । ଦଣ୍ଡୀଭି, ଦଣ୍ଡୀହି ।
୯୦. ଦଣ୍ଡିନୋ, ଦଣ୍ଡିସ୍ସ । ଦଣ୍ଡୀନଂ ।
‘‘ସ୍ମିନ୍ନୀ’’ତି ସ୍ମିନୋ ନି । ଦଣ୍ଡିନି । ଦଣ୍ଡୀସୁ ।
ୱା ୟୋନଂତ୍ୱେୱ ।
‘‘ଲତୋ ୱୋ କାରୋ ଚେ’’ତି ଲତୋ ୟୋନଂ ୱୋତ୍ତଂ ୱା ।
ଅତ୍ତଂ ଅକତରସ୍ସୋତ୍ୱେୱ ।
ୱେୱୋସୁ ଲୋ ଚ।
ୱେୱୋସୁ ଅକତରସ୍ସୋ ଲୋ ଅତ୍ତଂ ୟାତି । ଭିକ୍ଖୱୋ, ପକ୍ଖେ – ୟୋଲୋପ ଦୀଘା । ଭିକ୍ଖୂ ।
‘‘ଅକତରସ୍ସା ଲତୋ ୟ୍ୱାଲପନସ୍ସ ୱେୱୋ’’ତି ଆଲପନେ ୟୋସ୍ସ ୱେୱୋକାରା, ଅତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୱୋ, ଭିକ୍ଖୂ ।
୯୪. ଭିକ୍ଖୁଂ । ଭିକ୍ଖୱୋ, ଭିକ୍ଖୂ । ସେସଂ ଅଗ୍ଗୀୱ ।
୯୫. ଏୱଂ ଜନ୍ତୁ । ଜନ୍ତୂ, ଜନ୍ତୱୋ ।
‘‘ଲତୋ ୱୋକାରୋ ଚେ’’ତୀହ କାରଗ୍ଗହଣେନ ୟୋନଂ ନୋତ୍ତଂ, ଚକାରେନ କ୍ୱଚି ୱୋନୋନମଭାୱୋୱ ୱିସେସୋ । ଜନ୍ତୁନୋ, ଜନ୍ତୁୟୋ ।
‘‘ସତ୍ଥୁପିତାଦୀନମା ସିସ୍ମିଂ ସିଲୋପୋ ଚେ’’ତି ସତ୍ଥାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ଆ, ସିଲୋପୋ ଚ । ସତ୍ଥା ।
ସତ୍ଥୁପିତାଦୀନନ୍ତ୍ୟଧିକାରୋ ।
ଅଞ୍ଞେସ୍ୱାରତ୍ତଂ।
ସିତୋଞ୍ଞେସୁ ସତ୍ଥାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ଆରୋ ହୋତି ।
ତତୋ ୟୋନମୋ ତୁ।
ତତୋ ଆରତୋ ୟୋନଂ ଓ ହୋତି । ସତ୍ଥାରୋ ।
୯୭. ହେ-ସତ୍ଥ, ସତ୍ଥା । ସତ୍ଥାରୋ ।
୯୮. ସତ୍ଥାରଂ । ସତ୍ଥାରେ, ସତ୍ଥାରୋ ।
୯୯. ‘‘ନା ଆ’’ତି ଆରତୋ ନାସ୍ସ ଆ । ସତ୍ଥାରା । ସତ୍ଥାରେଭି, ସତ୍ଥାରେହି ।
ସେ ସତ୍ଥାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ଉ ହୋତି ସଲୋପୋ ଚ ୱା । ସତ୍ଥୁ, ସତ୍ଥୁନୋ, ସତ୍ଥୁସ୍ସ ।
‘‘ୱା ନମ୍ହୀ’’ତି ନମ୍ହି ଆରୋ ୱା । ସତ୍ଥାରାନଂ ।
‘‘ସତ୍ଥୁନାତ୍ତଞ୍ଚେ’’ତି ନମ୍ହି ସତ୍ଥାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ୱା । ଦୀଘେସତ୍ଥାନଂ ।
୧୦୧. ‘‘ତତୋ ସ୍ମିମୀ’’ତି ଆରତୋ ସ୍ମିନୋ ଇ । ‘‘ଆରୋ ରସ୍ସମୀକାରେ’’ତି ଇମ୍ହି ଆରସ୍ସ ରସ୍ସୋ । ସତ୍ଥରି । ସତ୍ଥାରେସୁ । ଏୱଂ ନତ୍ତାଦି ।
୧୦୨. ପିତା ସତ୍ଥେୱ । ‘‘ପିତାଦୀନମସିମ୍ହୀ’’ତି ସିତୋଞ୍ଞେସୁ ଆରସ୍ସ ରସ୍ସୋୱ ୱିସେସୋ । ପିତରୋ ।
ନମ୍ହି – ପିତୂନନ୍ତିପି ହୋତି । ଏୱଂ ଭାତୁପ୍ପଭୁତୟୋ ।
୧୦୩. ଅଭିଭୂ । ରସ୍ସେ-ଅଭିଭୁୱୋ । ୟୋଲୋପେଅଭିଭୂ । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୂୱ, ରସ୍ସୋୱ ୱିସେସୋ ।
୧୦୪. ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ । ପୁବ୍ବେୱ ୟୋନଂ ନୋକାରୋ ଚ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ।
ଗାୱଇତ୍ୱେୱ ।
‘‘ୟୋସୁ ଚେ’’ତି ଗୋସଦ୍ଦୋକାରସ୍ସ ଆୱୋ, ‘‘ତତୋ ୟୋନମୋ ତୁ’’ତୀହ ତୁସଦ୍ଦେନ ୟୋନଂ ଓ । ଗାୱୋ । ତଥାଲପନେ ।
ଅମ୍ହି ପରେ ଗୋସଦ୍ଦୋକାରସ୍ସ ଆୱଅୱା ହୋନ୍ତି, ଚସଦ୍ଦେନ ହିନଂୱଜ୍ଜିତେସୁ ସେସେସୁପି ।
୧୦୭. ‘‘ଆୱସ୍ସୁ ୱା’’ତି ଅମ୍ହି ଆୱନ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତଂ ୱା, ଗାହ୍ୱଂ, ଗାୱଂ, ଗୱଂ । ୟୋ-ଗାୱୋ । ଗାୱେନ, ଗୱେନ । ଗୋଭି, ଗୋହି ।
୧୦୮. ‘‘ଗାୱ ସେ’’ତି ସେ ଓସ୍ସ ଆୱୋ । ଗାୱସ୍ସ, ଗୱସ୍ସ । ‘‘ତତୋ ନ’’ମାଦୋ ଚକାରେନ ନଂଇଚ୍ଚସ୍ସ ଅଂ, ଓସ୍ସ ଅୱୋ ଚ । ଗୱଂ ।
୧୦୯. ‘‘ସୁହିନାସୁ ଚେ’’ତୀହ ଚକାରେନ ଗୋସ୍ସ ଗୁ ଚ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ । ଗାୱା, ଗୱା, ଗାୱମ୍ହା, ଗୱମ୍ହା, ଗାୱସ୍ମା, ଗୱସ୍ମା । ଗୋଭି, ଗୋହି ।
୧୧୦. ଗାୱେ, ଗୱେ, ଗାୱମ୍ହି, ଗୱମ୍ହି, ଗାୱସ୍ମିଂ, ଗୱସ୍ମିଂ । ଗାୱେସୁ, ଗୱେସୁ, ଗୋସୁ ।
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗା ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ
‘‘ଆ ଘୋ’’ତି ଇତ୍ଥିୟଂ ଆକାରସ୍ସ ଘସଞ୍ଞା । ୟୋ ଲୋପେ – କଞ୍ଞା । ପକ୍ଖେ – କଞ୍ଞାୟୋ ।
୧୧୨. ‘‘ଘତେ ଚେ’’ତି ଗସ୍ସ ଏ । ହେ-କଞ୍ଞେ । କଞ୍ଞା, କଞ୍ଞାୟୋ ।
‘‘ଘତୋ ନାଦୀନ’’ନ୍ତି ନାଦେକୱଚନାନମାୟୋ । କଞ୍ଞାୟ । କଞ୍ଞାଭି, କଞ୍ଞାହି ।
ଘପେହି ସ୍ମିନୋ ୟଂ ୱା ହୋତି । କଞ୍ଞାୟଂ, କଞ୍ଞାୟ । କଞ୍ଞାସୁ ।
‘‘ତେ ଇତ୍ଥିଖ୍ୟା ପୋ’’ତି ଇତ୍ଥିୟମିୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ପସଞ୍ଞା । ୟୋଲୋପଦୀଘା । ରତ୍ତୀ । ପକ୍ଖେ – ରତ୍ତିୟୋ । ତଥାଲପନେ ।
୧୧୮. ରତ୍ତିଂ, ରତ୍ତୀ । ରତ୍ତିୟୋ ।
‘‘ପତୋ ୟା’’ତି ନାଦେକୱଚନାନଂ ୟା । ରତ୍ତିୟା । ରତ୍ତୀଭି, ରତ୍ତୀହି ।
୧୨୧. ରତ୍ତିୟଂ, ରତ୍ତିୟା । ରତ୍ତୀସୁ ।
୧୨୨. ନଦୀ। ସେସଂ ରତ୍ତୀୱ । ଅଘତ୍ତା ରସ୍ସୋୱ ୱିସେସୋ ।
୧୨୪. ମାତୁ, ଧୀତୁ, ଦୁହିତ୍ୱାଦୟୋ ପିତେୱ ।
କଞ୍ଞଇତି ଠିତେ –
ଇତ୍ଥିୟମତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନା ଅକାରନ୍ତତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସରଲୋପପକଲ୍ୟାଦି । କଞ୍ଞା ।
‘‘ଧାତୁପ୍ପଚ୍ଚୟୱିଭତ୍ତି ୱଜ୍ଜିତମତ୍ଥୱଂ ଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସାଲିଙ୍ଗତ୍ତା ତଦ୍ଧିତାଦିସୁତ୍ତେ ଚକାରେନ ନାମମିୱ କତେ – ସ୍ୟାଦି । ଏୱଂ ଈଇନୀସୁ ।
ଏୱଂ ଅଜା, ଏଳକା, କୋକିଲା, ଅସ୍ସା, ମୂସିକା, ବଲାକା, ମନ୍ଦା, ଜରାଇଚ୍ଚାଦି ।
ନଦାଦିତୋ ୱା ଈ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ନଦାଦିତୋ ୱା ଅନଦାଦିତୋ ୱା ଈ ହୋତି । ନଦୀ, ନଗରୀ, କୁମାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ତରୁଣୀ, କୁକ୍କୁଟୀ, ଇତ୍ଥୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘‘ମାତୁଲାଦୀନମାନତ୍ତମୀକାରେ’’ତି ଈମ୍ହି ମାତୁଲାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ଆନୋ । ମାତୁଲାନୀତ୍ୟାଦି ।
ଅନଦାଦିତୋ ୱା ଈ । ସଖୀ, ହତ୍ଥୀ ।
ଭୱତୋ ଭୋତୋ।
ଈମ୍ହି ଭୱନ୍ତସ୍ସ ଭୋତୋ ହୋତି । ଭୋତୀ ।
୧୨୭. ‘‘ଣ ୱ ଣିକଣେୟ୍ୟ ଣନ୍ତୂହୀ’’ତି ଈ । ମାନୱୀ, ନାୱିକୀ, ୱେନତେୟ୍ୟୀ, ଗୋତମୀ ।
୧୨୮. ‘‘ନ୍ତୁସ୍ସ ତମୀକାରେ’’ତି ନ୍ତୁସ୍ସ ତୋ ୱା । ଗୁଣୱତୀ, ଗୁଣୱନ୍ତୀ । ଧିତିମତୀ, ଧିତିମନ୍ତୀ ।
ନ୍ତସ୍ସ ନ୍ତୁବ୍ୟପଦେସୋ । ମହତୀ, ମହନ୍ତୀ ।
୧୨୯.ପତିଭିକ୍ଖୁରାଜୀକାରନ୍ତେହି ଇନୀ ।
ପତ୍ୟାଦୀହି ଈକାରନ୍ତେହି ଚ ଇତ୍ଥିୟଂ ଇନୀ ହୋତି ।
‘‘ପତିସ୍ସିନୀମ୍ହୀ’’ତି ପତ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତେ ସରଲୋପାଦୋ ତୁକାରେନ ଲୋପାଭାୱୋ । ‘‘ୱା ପରୋ ଅସରୂପା’’ତି ଇଲୋପୋ, ଦୀଘୋ ଚ । ଗହପତାନୀ, ଭିକ୍ଖୁନୀ, ରାଜିନୀ, ମେଧାୱିନୀ, ତପସ୍ସିନୀ, ଧମ୍ମଚାରିଣୀ, ଭୟଦସ୍ସାୱିନୀ, ଭୁତ୍ତାୱିନୀତ୍ୟାଦି ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା ।
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ
ନପୁଂସକେହି ଅତୋ ନିଚ୍ଚନ୍ତେୱ ।
ସିଂ।
ଅକାରନ୍ତେତି ନପୁଂସକେହି ସିସ୍ସ ନିଚଂ ଅଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତଂ ।
ୟୋନଂ ନି ନପୁଂସକେହିତ୍ୱେୱ ।
ଅତୋ ନିଚ୍ଚଂ।
ଅକାରନ୍ତେହି ନ ପୁଂସକେହି ୟୋନଂ ନିଚ୍ଚଂ ନି ହୋତି, ନିସ୍ସ ଆ । ଚିତ୍ତା । ପକ୍ଖେ – ୟୋସ୍ୱାଦିନା ଦୀଘେ – ଚିତ୍ତାନି ।
୧୩୧. ଗଲୋପେ – ହେ – ଚିତ୍ତ । ଚିତ୍ତା, ଚିତ୍ତାନି ।
୧୩୨. ଚିତ୍ତଂ। ନିସ୍ସ ଏ – ଚିତ୍ତେ, ଚିତ୍ତାନି । ସେସଂ ବୁଦ୍ଧୋୱ ।
ନା ୱାତ୍ୱେୱ ।
ମନାଦିତୋ ସ୍ମିନ୍ନାନଂ ଇଆ ୱା ହୋନ୍ତି ।
ସ ସରେ ୱାଗମୋ।
ୱିଭତ୍ୟାଦେସେ ସରେ ପରେ ମନାଦିତୋ ସାଗମୋ ୱା ହୋତି । ମନସା ।
ମନାଦିତୋ ସସ୍ସ ଓ ହୋତି, ଚସଦ୍ଦେନ ସ୍ମାସ୍ସ ଆ ଚ । ମନସୋ, ମନସା ।
ମନଂ ସିରଂ ଉରଂ ତେଜଂ, ରଜଂ ଓଜଂ ୱୟଂ ପୟଂ ।
ୟସଂ ତପଂ ୱଚଂ ଚେତଂ, ଏୱମାଦି ମନୋଗଣୋ ॥
‘‘ଅଂ ନପୁଂସକେ’’ତି ସିମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ନ୍ତୁସ୍ସ ଅଂ । ଗୁଣୱଂ । ନ୍ତୁସ୍ସ ତ୍ତେ – ଗୁଣୱନ୍ତାନି ।
୧୩୯. ୟୋତୋଞ୍ଞଂ ପୁମେୱ । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛଂ ।
ୱାତ୍ୱେୱ ।
‘‘ୟୋନନ୍ନି ନପୁଂସକେହୀ’’ତି ୟୋନଂ ନି ୱା । ଅଟ୍ଟୀନି । ଝତ୍ତା ୟୋଲୋପେ – ଅଟ୍ଠୀ । ତଥାଲପନେ ।
୧୪୧. ଅଟ୍ଠିଂ, ଅଟ୍ଠୀନି, ଅଟ୍ଠୀ । ସେସଂ ଅଗ୍ଗୀୱ ।
ଅଘତ୍ତା ରସ୍ସୋ, ଦଣ୍ଡି । ୟୋତୋଞ୍ଞଂ ପୁମେୱ ।
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗା ।
ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ
୧୪୪. ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା – ଘଟ, କଟ, ୟଟ୍ଠି, ମୁଟ୍ଠି, ସିନ୍ଧୁ, ରେଣୁପ୍ପଭୁତୟୋ ଦ୍ୱିପଦ ଚତୁପ୍ପଦ ଜାତିୱାଚିନୋ ଚ ।
ୟଥା – ଘଟୋ, ଈପଚ୍ଚୟେ-ଘଟୀ । ଏସୋ ୟଟ୍ଠି, ଏସା ୟଟ୍ଠିଚ୍ଚାଦି ।
ଦ୍ୱିପଦଜାତିୱାଚିନୋ ୟଥା – ଖତ୍ତିୟୋ । ଆପଚ୍ଚୟେ- ଖତ୍ତିୟା, ସମଣୋ, ଈମ୍ହି-ସମଣୀଇଚ୍ଚାଦି ।
ଚତୁପ୍ପଦଜାତିୱାଚିନୋ ୟଥା – ଗଜୋ, ଆ-ଗଜା, ବ୍ୟଗ୍ଘୋ, ଈମ୍ହି - ବ୍ୟଗ୍ଘୀଇଚ୍ଚାଦି ।
ପୁମନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ
୧୪୫. ପୁମନପୁଂସକଲିଙ୍ଗା – ଧମ୍ମ, କମ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମ, କୁସୁମ ସଙ୍ଗମ, ପଦୁମ, ଅସ୍ସମ, ୱିହାର, ସରୀର, ସୁୱଣ୍ଣ, ୱଣ୍ଣ, କହାପଣ, ଭୱନ, ଭୁୱନ, ୟୋବ୍ବନ, ଭୁସନ, ଆସନ, ସୟନ, ଓଦନ, ଆକାସ, ଉପୱାସ, ମାସ, ଦିୱସ, ରସ, ଥଲ, ଫଲ, ରଟ୍ଠ ଅମ୍ବୁ, ମଧ୍ୱାଦୟୋ ।
ଇତ୍ଥିନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ
୧୪୬. ଇତ୍ଥିନପୁଂସକଲିଙ୍ଗା – ନଗର, ଅଚ୍ଚିପ୍ପମୁଖା ।
ସବ୍ବଲିଙ୍ଗ
୧୪୭. ସବ୍ବଲିଙ୍ଗା – ତଟ ପୁଟ ପତ୍ତ ମଣ୍ଡଲ କଲସା ଦୟୋ, ନାମୀକତା, ସବ୍ବନାମାନି ଚ । ୟଥା – ତଟୋ, ଈମ୍ହି – ତଟୀ, ତଟମିଚ୍ଚାଦି ।
ନାମୀକତା ୟଥା – ଦେୱଦତ୍ତୋ, ଆ – ଦେୱଦତ୍ତା ଦେୱଦତ୍ତମିଚ୍ଚାଦି ।
ସବ୍ବନାମ
୧୪୮. ସବ୍ବ, କତର, କତମ, ଉଭୟ, ଇତର, ଅଞ୍ଞ, ଅଞ୍ଞତର, ଅଞ୍ଞତମ, ପୁବ୍ବ, ପର, ଅପର, ଦକ୍ଖିଣ, ଉତ୍ତର, ଏକ, ୟ, ତ, ଏତ, ଇମ, ଅମୁ, କିଂ, ତୁମ୍ହ, ଅମ୍ହ-ଇତି ସବ୍ବନାମାନି ।
ସବ୍ବୋ ବୁଦ୍ଧୋୱ । ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।
ୟୋତ୍ୱେୱ ।
ସବ୍ବନାମକାରତେ ପଠମୋ।
ସବ୍ବାଦୀନମକାରତୋ ପରୋ ପଠମୋ ୟୋ ଏତ୍ତଂ ୟାତି ସବ୍ବେ ।
‘‘ତୟୋ ନେୱ ଚ ସବ୍ବନାମେହୀ’’ତି ନିସେଧା ସସ୍ମାସ୍ମିନ୍ନଂ ଆୟ ଆ ଏ ନ ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବସ୍ସ ।
ସବ୍ବତୋ ନଂ ସଂସାନଂ।
ସବ୍ବାଦିତୋ ନଂଇଚ୍ଚସ୍ସ ସଂସାନଂ ହୋନ୍ତି ।
ଅକାରୋ ଏଇତ୍ୱେୱ ।
ସବ୍ବନାମାନଂ ନମ୍ହି ଚ।
ନମ୍ହି ସବ୍ବାଦୀନମକାରସ୍ସ ଏ ହୋତି । ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବେସାନଂ ।
୧୪୯. ଇତ୍ଥିୟଂ ଆ, ସବ୍ବା କଞ୍ଞାୱ । ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ୱାତ୍ୱେୱ ।
ଘପତୋ ସ୍ମିଂସାନଂ ସଂସା।
ଘପସଞ୍ଞାତୋ ସବ୍ବାଦିତୋ ସ୍ମିଂସାନଂ ସଂସା ୱା ହୋନ୍ତି ।
‘‘ସଂସାସ୍ୱେକୱଚନେସୁ ଚେ’’ତି ସାଗମୋ ।
ଘୋ ରସ୍ସଂ।
ଏକୱଚନସଂସାସୁ ଘୋ ରସ୍ସଂ ୟାତି । ସବ୍ବସ୍ସା, ସବ୍ବାୟ । ସବ୍ବାସଂ, ସବ୍ବାସାନଂ । ସବ୍ବସ୍ସଂ, ସବ୍ବାୟଂ । ସବ୍ବାସୁ ।
ନେତାହି ସ୍ମିମାୟୟା।
ଘପଞ୍ଞାହି ସବ୍ବାଦୀହି ସ୍ମିନୋ ଆୟ ୟା ନ ହୋନ୍ତି ।
୧୫୦. ନପୁଂସକେ – ସବ୍ବଂ । ସବ୍ବାନି । ଏୱଂ ଦୁତିୟା ।
ସବ୍ବାଦୟୋ ନପୁଂସକେ ତତିୟାଦୀସୁ ସକସକପୁମସମା । ଏୱଂ ୟ - ସଦ୍ଦନ୍ତା ।
୧୫୧. ପୁବ୍ବପରାପରେହି ତୁ ସ୍ମିନୋ ‘‘ୟଦନୁପପନ୍ନା ନିପାତନା ସିଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ଅନିତ୍ଥିୟଂ ଏ ୱା । ପୁବ୍ବେ, ପୁବ୍ବସ୍ମିଂଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏକସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାତୁଲ୍ୟଞ୍ଞାସହାୟତ୍ଥୋ । ୟଦା ସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥୋ, ତଦେକୱଚନୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସବ୍ବୱଚନୋ ଚ ।
ୟାଦୀନମାଲପନଂ ନତ୍ଥି ।
ସିମ୍ହି ସଂ ଅନପୁଂସକସ୍ସେତ୍ୱେୱ ।
ଏତତେସଂ ତୋ।
ସିମ୍ହି ଅନପୁଂସକାନଂ ଏତତଇଚ୍ଚେତେସଂ ତକାରସ୍ସ ସ ହୋତି । ସୋ ।
ତସ୍ସ ୱା ନତ୍ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ।
ତିଲିଙ୍ଗେସୁ ସବ୍ବାଦୀନଂ ତକାରସ୍ସ ନୋ ୱା ହୋତି । ନେ, ତେ । ସେସଂ ସବ୍ବସମଂ, ନତ୍ତଂୱ ୱିସେସୋ ।
୧୫୩. ଇତ୍ଥିୟଂ – ସା, ନା, ନାୟୋ, ତା, ତାୟୋଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱାତ୍ୱେୱ ।
ତତୋ ସସ୍ସ ସ୍ସାୟ।
ତାଏତାଇମାହି ସସ୍ସ ସ୍ସାୟୋ ୱା ହୋତି ।
ସଂସାସ୍ୱେକୱଚନେସୁ ଇଇତ୍ୱେୱ ।
ତସ୍ସା ୱା।
ଏକୱଚନସଂସାସୁ ତାସଦ୍ଦସ୍ସ ଆ ଇତ୍ତଂ ୱା ୟାତି । ତିସ୍ସାୟ, ତିସ୍ସା, ତସ୍ସା, ତାୟ । ତାସଂ, ତାସାନଂ । ତିସ୍ସଂ, ତସ୍ସଂ, ତାୟଂ । ତାସୁ ।
ସଂସାସ୍ୱେକୱଚନେସ୍ୱେତ୍ୱେୱ ।
ଏତିମାସମି।
ଏକୱଚନସଂସାସୁ ଏତାଇମାନମନ୍ତସ୍ସ ଇ ହୋତି । ଏତିସ୍ସାୟ, ଏତିସା, ଏତାୟ । ଏତାସଂ, ଏତାସାନଂ । ଏତିସ୍ସଂ, ଏତସ୍ସଂ, ଏତାୟଂ । ଏତାସୁ । ସେସଂ ସବ୍ବାୱ ।
‘‘ଅନପୁଂସକସ୍ସାୟଂ ସିମ୍ହୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅୟଂ । ସିଲୋପୋ । ଅୟଂ, ଇମେ । ଇମଂ, ଇମେ ।
‘‘ଅନିମି ନାମ୍ହି ଚେ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅନୋ, ଇମି ଚ । ଅନେନ, ଇମିନା ।
‘‘ସବ୍ବସ୍ସିମସ୍ସେ ୱା’’ତି ସୁନଂହିସୁ ଏୱା । ଏହି, ଇମେହି । ୱା ସ୍ମାସସ୍ମିଂସଂସାସ୍ୱତ୍ତନ୍ତ୍ୱେୱ ।
ଇମସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ।
ସସ୍ମାସ୍ମିଂସଂସାସୁ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ୱା ହୋତି । ଅସ୍ସ, ଇମସ୍ସ । ଏସଂ, ଏସାନଂ, ଇମେସଂ, ଇମେସାନଂ । ଅସ୍ମା, ଇମମ୍ହା, ଇମସ୍ମା । ଏହି, ଇମେହି । ଅସ୍ମିଂ, ଇମମ୍ହି, ଇମସ୍ମିଂ । ଏସୁ, ଇମେସୁ ।
ଅତ୍ତପକ୍ଖେ – ‘‘ନ ତିମେହି କତାକାରେହୀ’’ତି ସ୍ମାସ୍ମିନ୍ନଂ ମ୍ହାମ୍ହି ନ ସିଜ୍ଝନ୍ତେ ।
୧୫୯. ଇତ୍ଥିୟଂ – ଅୟଂ । ସେସଂ ଏତାୱ, ସଂସାସ୍ୱତ୍ତଂୱ ୱିସେସୋ ।
୧୬୦. ନପୁଂସକେ – ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ୱାତ୍ୱେୱ ।
‘‘ଇମସ୍ସିଦମଂସିସୁ ନପୁଂସକେ’’ତି ଇମସ୍ସ ଇଦଂ ୱା । ଇଦଂ, ଇମଂ ଇମେ, ଇମାନି । ଏୱଂ ଦୁତିୟା ।
ୱା ଅନପୁଂସକସ୍ସ ସିମ୍ହିତ୍ୱେୱ ।
‘‘ଅମୁସ୍ସ ମୋ ସଂ’’ତି ମସ୍ସ ସୋ ୱା, ସିଲୋପୋ । ଅସୁ ।
‘‘ସବ୍ବତୋ କୋ’’ତି ସବ୍ବନାମତୋ କାଗମୋ । ‘‘ସୋ’’ତି ଓ, ଅମୁକୋ, ପକ୍ଖେ – ଅମୁ । ଅମୂ, ଅମୁୟୋ ।
ପୁବ୍ବେୱ ୟୋନଂ ୱୋକାରୋ ନ । ଅମୁଂ । ଅମୂ, ଅମୁୟୋ । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୂୱ ସବ୍ବାଦିକାରିୟାଞ୍ଞତ୍ର ।
୧୬୨. ଇତ୍ଥିୟଂ – ଅସୁ । ସେସଂ ୟାଗୁସମଂ । ୱିସେସୋୟଂ – ଅମୁସ୍ସା, ଅମୁୟା । ଅମୂସଂ, ଅମୂସାନଂ । ଅମୁସ୍ସଂ, ଅମୁୟଂ । ଅମୂସୁ ।
୧୬୩. ନପୁଂସକେ – ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଅଂସିସୁ ନପୁଂସକେତ୍ୱେୱ ।
‘‘ଅମୁସ୍ସାଦୁଂ’’ତି ଅଦୁଂ । ଅଦୁଂ । ଅମୂ, ଅମୂନି । ଏୱଂ ଦୁତିୟା ।
୧୬୪. ‘‘ସେସେସୁ ଚେ’’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ କିସ୍ସ କୋ । କୋ, କା, କଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେ ସବ୍ବସମୋ ।
ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ତୁମ୍ହମ୍ହାନନ୍ତ୍ୟଧିକାରୋ ।
ତ୍ୱମହଂ ସିମ୍ହି ଚ।
ସିମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହମ୍ହାନଂ ତ୍ୱଂ ଅହଂ ହୋନ୍ତି । ଚସଦ୍ଦେନ ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୁୱଂ ଚ । ତ୍ୱଂ, ତୁୱଂ, ଅହଂ । ୟୋ – ତୁମ୍ହେ ।
‘‘ମୟଂ ୟୋମ୍ହି ପଠମେ’’ତି ଅମ୍ହସ୍ସ ମୟଂ ହୋତି । ମୟଂ ।
୧୬୬. ‘‘ତଂମମମ୍ହୀ’’ତି ଅମ୍ହି ତଂ ମଂ ହୋନ୍ତି ।
‘‘ତୱଂ ମମଞ୍ଚ ନୱା’’ତି ଅମ୍ହି ତୱଂ ମମଞ୍ଚ ନୱା ।
‘‘ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୁୱଂ ତ୍ୱମମ୍ହୀ’’ତି ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୁୱଂ, ତ୍ୱଞ୍ଚ । ତଂ, ତୱଂ, ତୁୱଂ, ତ୍ୱଂ, ମଂ, ମମଂ ।
ଆକନ୍ତ୍ୱେୱ ।
‘‘ୱା ୟୋପ୍ପଠମୋ’’ତି ଦୁତିୟାୟୋସ୍ସ ଆକଂ ୱା । ତୁମ୍ହାକଂ, ତୁମ୍ହେ । ଅମ୍ହାକଂ, ଅମ୍ହେ ।
୧୬୭. ‘‘ନାମ୍ହି ତୟା ମୟା’’ତି ନାମ୍ହି ତୟା ମୟା ହୋନ୍ତି । ‘‘ତୟାତୟୀନଂ ତକାରୋ ତ୍ୱତ୍ତଂୱା’’ତି ତସ୍ସ ତ୍ୱୋ ୱା । ତ୍ୱୟା, ତୟା, ମୟା । ତୁମ୍ହେହି, ଅମ୍ହେହି ।
୧୬୮. ‘‘ତୱ ମମ ସେ’’ତି ସେ ତୱ ମମ ହୋନ୍ତି ।
‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହଂ ଚେ’’ତି ସେ ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହଞ୍ଚ ।
‘‘ସସ୍ସଂ’’ତି ସସ୍ସ ଅଂ ୱା ।
‘‘ଅମ୍ହସ୍ସ ମମଂ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ସେ’’ତି ସେ ଅମ୍ହସ୍ସ ମମଂ ଚ । ତୱ, ତୁୟ୍ହଂ, ତୁମ୍ହଂ, ମମ, ମୟ୍ହଂ, ଅମ୍ହଂ, ମମଂ ।
‘‘ତୁମ୍ହମ୍ହେହି ନମାକଂ’’ତି ନଂୱଚନସ୍ସ ଆକଂ । ତୁମ୍ହାକଂ, ଅମ୍ହାକଂ । ସ୍ମାନାୱ ।
୧୬୯. ‘‘ତୁମ୍ହାମ୍ହାନଂ ତୟି ମୟୀ’’ତି ସ୍ମିମ୍ହି ତୟି ମୟି ହୋନ୍ତି । ତ୍ୱେ କତେ - ତ୍ୱୟି, ତୟି, ମୟି, ତୁମ୍ହେସୁ, ଅମ୍ହେସୁ । ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେ ସମଂ ।
ପଦତୋ ଦୁତିୟା ଚତୁତ୍ଥୀ ଛଟ୍ଠୀସୁ ୱୋନୋ।
ଅତ୍ଥଜ୍ଜୋତକା ୱଣ୍ଣା ପଦଂ, ଦୁତିୟା ଚତୁତ୍ଥୀ ଛଟ୍ଠୀ ବହୁୱଚନେସୁ ପରେସୁ ପଦସ୍ମା ପରେସଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହାମ୍ହାନଂ ୱୋନୋକାରା ନୱା ହୋନ୍ତି ।
ରକ୍ଖତୁ ୱୋ, ପସ୍ସତୁ ନୋ, ଦଦାତି ୱୋ, ଦଦାହି ନୋ, ସଦ୍ଧା ୱୋ, ସତ୍ଥା ନୋ ।
ନୱାତି କିଂ, ଏସୋ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ।
‘‘ତେମେକୱଚନେସୁ ଚେ’’ତି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠେକୱଚନେସୁ ତେ ମେ ହୋନ୍ତି । ଦଦାମି ତେ, ଦଦାହି ମେ, ଇଦଂ ତେ, ଅୟଂ ମେ ।
‘‘ନଅମ୍ହୀ’’ତି ଅମ୍ହି ନିସେଧୋ । ପସ୍ସେଥ ତଂ, ଅଜିନି ମଂ ।
‘‘ୱା ତତିୟେ ଚେ’’ତି ତତିୟେକୱଚନେ ତେ ମେ ୱା ହୋନ୍ତି । କତଂ ତେ ତୟା ୱା । କତଂ ମେ ମୟା ୱା ।
‘‘ବହୁୱଚନେସୁ ୱୋନୋ’’ତି ତତିୟାବହୁୱଚନେସୁ ୱୋ ନୋ ହୋନ୍ତି । ବହୁୱଚନେ ପଠମେ ୟୋମ୍ହି ଚ । କତଂ ୱୋ, କତଂ ନୋ, ଗାମଂ ୱୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ଗାମଂ ନୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟା
ଏକସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବନାମେସୁ ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୭୩. ଦ୍ୱାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ତା ବହୁୱଚନନ୍ତା ।
ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ, ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକସଙ୍ଖ୍ୟନ୍ତି ଚାଧିକାରୋ ।
‘‘ୟୋସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱେ ଚେ’’ତି ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦ୍ୱେ ହୋତି । ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱୀଭି, ଦ୍ୱୀହି ।
ନୋ ଚ ଦ୍ୱାଦିତୋ ନମ୍ହି।
ନମ୍ହି ଦ୍ୱାଦିତୋ ନକାରାଗମୋ ହୋତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଦ୍ୱୀସୁ, ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେ ସମଂ ।
୧୭୪.ତିଚତୁନ୍ନଂ ତିସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ତୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି।
ୟୋସୁ ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକେସୁ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତିଚତୁନ୍ନଂ ତିସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ତୟୋ, ତୟୋ, ତୀଭି, ତୀହି, ତିନ୍ନଂ ।
‘‘ଇଣ୍ଣମିଣ୍ଣନ୍ନଂ ତୀହି ସଙ୍ଖ୍ୟାହୀ’’ତି ତିସଦ୍ଦତୋ ନଂଇଚ୍ଚସ୍ସ ଇଣ୍ଣଂ ଇଣ୍ଣନ୍ନଂ ଚ । ତିଣ୍ଣଂ, ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ତୀସୁ ।
୧୭୫. ଇତ୍ଥିୟଂ-ତିସ୍ସୋ, ତିସ୍ସୋ, ତୀଭି, ତୀହି ।
‘‘ନୋ ଚା’’ଦୋ ଚକାରେନ ନମ୍ହି ସ୍ସଂଆଗମୋ, ୱଗ୍ଗନ୍ତେତିସ୍ସନଂ, ତୀସୁ ।
୧୭୬. ନପୁଂସକେ-ତୀଣି, ତୀଣି, ତୀହି ।
‘‘ଓସରେ ଚେ’’ତୀହ ଚକାରେନ ୟୋସୁ ଉସ୍ସ ଉରୋ । ‘‘ତତୋ ୟୋନମୋତୂ’’ତୀହ ତୁକାରେନ ୟୋନଂ ଓ । ଚତୁରୋ । ଏୱଂ ଦୁତିୟା । ଚତୂହି, ଚତୁନ୍ନଂ, ଚତୂସୁ ।
୧୭୮. ଇତ୍ଥିୟଂ, ଚତସ୍ସୋ, ଚତସ୍ସୋ, ଚତୂହି । ପୁବ୍ବେୱ ସ୍ସଂଆଗମୋ । ୟଦାଦିନା ଉସ୍ସ ଅତ୍ତଂ । ଚତସ୍ସନ୍ନଂ, ଚତୂସୁ ।
୧୭୯. ନପୁଂସକେ, ଚତ୍ତାରି, ଚତ୍ତାରି ।
୧୮୦. ‘‘ପଞ୍ଚାଦୀନ ମକାରୋ’’ତି ୟୋସୁ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ପଞ୍ଚାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚ, ପଞ୍ଚ ।
‘‘ପଞ୍ଚାଦୀନ ମତ୍ତଂ’’ତି ସୁନଂହିସୁ ପଞ୍ଚାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତଂ । ଏଦୀଘାନମପୱାଦୋୟଂ । ପଞ୍ଚହି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚସୁ । ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେ ସମଂ ।
୧୮୧. ଏୱଂ ଛ ସତ୍ତ ଅଟ୍ଠ ନୱ ଦସାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ତା ।
୧୮୨. ୱୀସତ୍ୟାଦୟୋ ଆନୱୁତିୟା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା ଏକୱଚନନ୍ତା, ୱୀସତି ରତ୍ତୀୱ । ଏୱଂ ତିଂସତି ।
ଚତ୍ତାଲୀସଂ ପଞ୍ଞାସଂ ସଦ୍ଦେହି ପରାସଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ‘‘ସବ୍ବାସମା’’ଦୋତୀହ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଲୋପୋ, ସଟ୍ଠି ୱୀସତୀ ୱ । ଏୱଂ ସତ୍ତତି ଅସୀତି ନୱୁତି ।
ସତଂ ନପୁଂସକମେକୱଚନନ୍ତଂ । ଏୱଂ ସହସ୍ସାଦି ।
କୋଟି ୱୀସତୀୱ ।
୧୮୩. ରାସିଭେଦେ ତୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ବହୁୱଚନମ୍ପି । ୟଥା-ଦ୍ୱେୱୀସତିୟୋ ବୁଦ୍ଧଦନ୍ତା । ତିସ୍ସୋ ୱୀସତିୟୋ ଦିନଘଟିକା । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ର ।
ଏସେସୋ ଏତନ୍ତିପ୍ପସିଦ୍ଧି, ଲୋକସ୍ସ ହୋତି ୟତ୍ଥତ୍ଥେସୁ ।
ଥୀପୁମନପୁଂସକାନିତ୍ୟୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ତାନିମାନି ଲୋକେନାତ୍ଥା ।
ଅଲିଙ୍ଗ
କ୍ୱଚି ତୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେ।
ଲିଙ୍ଗତୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେ କ୍ୱଚି ତୋପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
‘‘ତ୍ୱାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତିସଞ୍ଞାୟୋ’’ତି ତୋପ୍ପଭୁତିଦାନ୍ୟନ୍ତାନଂ ୱିଭତ୍ତିସଞ୍ଞା । ତସ୍ମା ତଦନ୍ତାନମ୍ପି ୱିଭତ୍ୟନ୍ତତ୍ତା ପଦତ୍ତଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ନ ପୁନ ୱିଭତ୍ତି । ଚୋରସ୍ମା ଚୋରତୋ । ଏୱଂ ପିତିତୋ, ଏତ୍ଥ ‘‘ପିତାଦୀନ ମସିମ୍ହି’’ ତ୍ୟତ୍ରାସିମ୍ହିଗ୍ଗହଣେନ ତୋମ୍ହି ପିତାଦୀନଂ ଉସ୍ସ ଇ ।
ଇମସ୍ସି ଥନ୍ଦାନିହତୋଧେସୁ ଚ।
ଥଂଆଦୀସୁ ପରେସୁ ଇମସ୍ସ ଇ ହୋତି । ଇତୋ ।
‘‘ସବ୍ବସ୍ସେତସ୍ସାକାରୋ ୱା’’ତି ତୋଥେସ୍ୱେତସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ୱା, ଅତୋ, ଏତ୍ତୋ । ପକ୍ଖେ- ‘‘ସରଲୋପା’’ଦିନା ଅକାରଲୋପୋ ।
‘‘ତ୍ରତୋଥେସୁ ଚେ’’ତି କିସ୍ସ କୁ । କୁତୋ ।
‘‘କ୍ୱଚି ତୋ’’ତି ସୁତ୍ତଦ୍ୱିଧାକରଣେନ ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଚ ତୋ ହୋତି, ଆଦିସ୍ମିଂ, ଆଦିତୋ ।
୧୮୫. ‘‘ତ୍ରଥ ସତ୍ତମିୟା ସବ୍ବନାମେହୀ’’ତି ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ତ୍ରଥପ୍ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବସ୍ମିଂ, ସବ୍ବତ୍ର, ସବ୍ବତ୍ଥ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅତ୍ର, ଅତ୍ଥ । ଏତ୍ଥ ‘‘ତ୍ରେ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଏତସ୍ସ ଅ । କୁତ୍ର, କୁତ୍ଥ ।
‘‘ସେସେସୁ ଚେ’’ତି କାଦେସେ-କତ୍ଥ ।
୧୮୬. ‘‘କିସ୍ମା ୱୋ ଚେ’’ତି ୱପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ‘‘କିସ୍ସ କ ୱେଚେ’’ତି କୋ, କକାରାକାରଲୋପୋ । କ୍ୱ ।
୧୮୭. ‘‘ହିଂ ହଂ ହିଞ୍ଚନ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ହିଂ ଆଦିପଚ୍ଚୟା । ‘‘କୁ ହିଂ ହଂସୁ ଚେ’’ତି କିସ୍ସ କୁ । ଚକାରେନ ହିଞ୍ଚନଂ ଦାଚନଂସୁ ଚ । କୁହିଂ, କୁହଂ, କୁହିଞ୍ଚନଂ ।
୧୮୮. ‘‘ତମ୍ହା ଚେ’’ତି ହିଂହଂ । ତହିଂ, ତହଂ ।
୧୮୯. ‘‘ୟତୋ ହିଂ’’ତି ହିଂ । ୟହିଂ ।
୧୯୦. ‘‘ଇମସ୍ମା ହଧା ଚେ’’ତି ହଧା । ଇହ, ଇଧ ।
୧୯୧. ‘‘ସବ୍ବତୋ ଧୀ’’ତି ଧି । ସବ୍ବଧି ।
‘‘କିଂସବ୍ବଞ୍ଞେକୟକୁହି ଦାଦାଚନ’’ନ୍ତି କିଂ ଆଦିତୋ ଦା, ଦାଚନଂ ଚ । କସ୍ମିଂ କାଲେ କଦା, କୁଦାଚନଂ ।
‘‘ସବ୍ବସ୍ସ ସୋ ଦାମ୍ହି ୱା’’ତି ସବ୍ବସ୍ସ ସୋ ୱା । ସଦା, ସବ୍ବଦା ।
୧୯୩. ‘‘ତମ୍ହା ଦାନି ଚେ’’ତି ଦାନି, ଦା ଚ । ତଦାନି, ତଦା ।
୧୯୪. ୟଦାଦିନା ଇମସଦ୍ଦା, ସମାନାପରେହି ଚ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଜ୍ଜ ଜ୍ଜୁପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇମ, ସମାନାନଂ ଅ, ସା ଚ । ଅଜ୍ଜ, ସଜ୍ଜୁ, ଅପରଜ୍ଜୁ ।
୧୯୫. ‘‘ଇମସ୍ମା ରହିଧୁନାଦାନି ଚେ’’ତି ରହ୍ୟାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟା । ‘‘ଏତ ରହିମ୍ହୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଏତୋ । ଏତରହି ।
‘‘ଅ ଧୁନାମ୍ହି ଚେ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅ । ଅଧୁନା, ଇଦାନି ।
ସବ୍ବାସମାୱୁସୋପସଗ୍ଗନିପାତାଦୀହି ଚ।
ଏତେହି ପରା ସବ୍ବା ୱିଭତ୍ତୀ ଲୁପ୍ୟନ୍ତେ । ତ୍ୱଂ ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହେ ଆୱୁସୋ ।
ଉପସଗ୍ଗନିପାତ
ପ ପରା ନି ନୀ ଉ ଦୁ ସଂ ୱି ଅୱ ଅନୁ ପରି ଅଧି ଅଭି ପତି ସୁ ଆ ଅତି ଅପି ଅପ ଉପ ଏତେ ୱୀସତ୍ୟୁପସଗ୍ଗା ।
ଚ ନ ୱ ୱା ମା ହି ଧି ଚି କୁ ତୁ ନୁ ଚେ ରେ ହେ ସ୍ୱେ ୱେ ୱୋ ଖୋ ନୋ ତୋ ୟଂ ନଂ ତଂ କିଂ ହନ୍ଦ କିର ଏୱ କୀୱ ୟାୱ ତାୱ ୱତ ୱଥ ଅଥ ଅଙ୍ଗ ଇଙ୍ଘ ତଗ୍ଘ ଆମ ନାମ ନୂନ ପୁନ ପନ ଆହ ସହ ସକ୍କା ଲବ୍ଭା ହେଟ୍ଠା ଆରା ଦୂରା ଦିୱା ନୱା ୱିନା ନାନା ଅଦ୍ଧା ମୁଧା ମିଚ୍ଛା ପଚ୍ଛା ଆୱି ସକ୍ଖି ସଚ୍ଚି ସଚ୍ଛି ବହି ୟଦି ଇତି କିନ୍ତି ଅତ୍ଥି ସୋତ୍ଥି ଖଲୁ ନନୁ କିମୁ ଅସ୍ସୁ ୟଗ୍ଘେ ସଚେ ହୱେ ସୁୱେ ଅରେ ପୁରେ ନମୋ ତିରୋ ଅଧୋ ଅଥୋ ଅହୋ ରହୋ ହୀୟୋ ଭୀୟୋ ଅନ୍ତୋ ପାତୋ ସୁଦଂ କଲ୍ଲଂ ଏୱଂ ଧୁୱଂ ଅଲଂ ହଲଂ ସୟଂ ସାୟଂ ସମଂ ସାମଂ କାମଂ ପାରଂ ଓରଂ ଚିରଂ ହୁରଂ ଅହଂ ସହଂ ଉଚ୍ଚଂ ନୀଚଂ ସକିଂ ସଦ୍ଧିଂ, ଅଥୱା ଅନ୍ତରା ଆରକା ବାହିରା ବହିଦ୍ଧା ୟାୱତା ତାୱତା ସମନ୍ତା ସାମନ୍ତା ଆମନ୍ତା ସମ୍ମୁଖା ଚରହି ତରହି ସମ୍ପତି ଆୟତି ଉପରି ୟାୱଦେ ତାୱଦେ ତିରିୟଂ ସନିକଂ ସସକ୍କଂ ଏତ୍ତାୱତା ପରମ୍ମୁଖା କିତ୍ତାୱତା ଏତରହି ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ଅପ୍ପେୱନାମ ଭୀୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ନିପାତା ।
୧୯୮. ସଦିସା ୟେ ତିଲିଙ୍ଗେସୁ, ସବ୍ବାସୁ ଚ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ।
ୱଚନେସୁ ଚ ସବ୍ବେସୁ, ତେ ନିପାତାତି କିତ୍ତିତା ।
ୟଥା – ଉଚ୍ଚଂ ରୁକ୍ଖୋ, ଲତା, ଘରଂ ୱା, ଉଚ୍ଚଂ ରୁକ୍ଖୋ । ହେ ରୁକ୍ଖ, ରୁକ୍ଖଂ, ରୁକ୍ଖେନ, ରୁକ୍ଖସ୍ସ, ରୁକ୍ଖସ୍ମା, ରୁକ୍ଖେ ୱା ଇଚ୍ଚାଦି । ଉଚ୍ଚଂ ରୁକ୍ଖୋ, ରୁକ୍ଖା ୱା ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ଲତା, ଘରାନି ।
ଉଭୟେସୁ ୱିଭତ୍ୟତ୍ତ -
କ୍ରିୟଦେସ ସମୟ ଦିସାଗୁଣତ୍ଥେହି ।
ସବ୍ବାପି ୟଥାୟୋଗଂ,
ୱିଭତ୍ତିୟୋଞ୍ଞେହି ତୁପ୍ପଠମା ॥
ତଂ ୟଥା – ଅଧିଅନ୍ତୋସଦ୍ଦେହି ସତ୍ତମୀ । ସୟଂସଦ୍ଦା ତତିୟା, ଛଟ୍ଠୀ ଚ । ନମୋସଦ୍ଦା ପଠମା, ଦୁତିୟା ଚ । ପାରଂସଦ୍ଦା ସତ୍ତମୀ । ଦିୱାସଦ୍ଦା ପଠମା, ଦୁତିୟା, ସତ୍ତମୀ ଚ । ହେଟ୍ଠାସଦ୍ଦା ସତ୍ତମୀ । ଉଚ୍ଚଂସଦ୍ଦା ସବ୍ବାପି । ପସଦ୍ଦା ଚ ଚସଦ୍ଦା ଚ ପଠମା, ହେସଦ୍ଦା ଆଲପନେ ପଠମା । ତଥାଞ୍ଞେହିପି ।
୨୦୦. ଉପସଗ୍ଗା ସବ୍ବେପି ସଦ୍ଦନ୍ତରେନ ସହ ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତେ । ନିପାତା ତୁ କେଚି ୱିସୁମ୍ପି । ୟଥା – ପହାରୋ, ପହରତି, ସା ଚ ସୋ ଚ ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା, ସୋତ୍ଥିତ୍ୟାଦି ।
୨୦୧. ଏକେକଲିଙ୍ଗଂ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗଂ, ତିଲିଙ୍ଗଂ ଚାପ୍ୟଲିଙ୍ଗିକଂ ।
ଚତୁଧେତି ନାମଂ ନାମଂ, ନମତ୍ୟତ୍ଥନ୍ତି କିତ୍ତିତଂ ।
ନାମିକଂ ।
୩. ସମାସକଣ୍ଡ
ସମାସଲକ୍ଖଣାଦି
୨୦୨. ନାମାନଂ ସମାସୋ ୟୁତ୍ତତ୍ଥୋତ୍ୟଧିକାରୋ । ସମାସୋତି ଭିନ୍ନତ୍ଥାନଂ ପଦାନ ମେକତ୍ଥତା । ୟୁତ୍ତତ୍ଥୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥୋ ।
ୱିଭାସାତ୍ୟଧିକାତବ୍ବଂ ୱାକ୍ୟତ୍ଥଂ ।
କମ୍ମଧାରୟସମାସ
୨୦୩. ‘‘ମହନ୍ତୋ ଚ ସୋ ୱୀରୋ ଚା’’ତି ୱାକ୍ୟେ –
ଦ୍ୱିପଦେ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ କମ୍ମଧାରୟୋ।
ଭିନ୍ନପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତା ସଦ୍ଦା ଏକସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁନି ପୱତ୍ତା ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣା, ୱିସେସନୱିସେସସ୍ସଭୂତା ସମାନାଧିକରଣା ଦ୍ୱେ ପଦା ୟଦା ସମସ୍ୟନ୍ତେ, ତଦା ସୋ ସମାସୋ କମ୍ମଧାରୟୋ
ନାମ, ଇଧ ୱା ସମାସସୁତ୍ତାନି ସଞ୍ଞାଦ୍ୱାରେନ ସମାସୱିଧାୟକାନି ।
ଅଗ୍ଗହିତୱିସେସନା ବୁଦ୍ଧି ୱିସେସ୍ସମ୍ହି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱିସେସନଂ ପୁବ୍ବଂ ହୋତି, ସମାସେନେୱ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ପୟୁତ୍ତା ସମାସତୋ ଅତିରିତ୍ତା ଚ ସୋ ଇଚ୍ଚେତେ ‘‘ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନମପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ଞାୟା ନପ୍ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତେ । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ର ।
ତେସଂ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଲୋପା ଚ।
ତେସଂ ୟୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ସମାସାନଂ ପୁବ୍ବୁତ୍ତରପଦାନଂ ୱିଭତ୍ତୀ ଲୁପ୍ୟନ୍ତେ, ଚକାରେନ କ୍ୱଚି ନ ।
ତତୋ ମହନ୍ତ ୱୀର ଇତି ଚ ରୂପପ୍ପସଙ୍ଗେ –
ପକତି ଚସ୍ସ ସରନ୍ତସ୍ସ।
ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଲୁତ୍ତାସୁ ସରନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭୂତସ୍ସ, ପରଭୂତସ୍ସ ଚ ଅସ୍ସ ସମାସପଦସ୍ସ ପକତି ହୋତୀତୀହ ଲୁତ୍ତାକାରା ପୁନାନୀୟନ୍ତେ ।
ତତୋ ମହନ୍ତ ୱୀରଇତି ଠିତେ –
‘‘ମହତଂ ମହା ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ ପଦେ’’ତି ମହନ୍ତସ୍ସ ମହା ।
ତଦ୍ଧିତ ସମାସ କିତକା ନାମଂୱାତୱେତୁନାଦୀସୁ ଚ।
ତଦ୍ଧିତାଦୟୋ ନାମଂ ଇୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ତୱେପ୍ପଭୁତିପଚ୍ଚୟେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ।
ତତୋ ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୟ ସ୍ୟାଦି । ମହାୱୀରୋ, ମହାୱୀରାଇଚ୍ଚାଦି ।
୨୦୪. କମ୍ମଧାରୟୋ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ ଚ, ତପ୍ପୁରିସୋ ଚ ଲାଭିନୋ ।
ତୟୋ ପରପଦେ ଲିଙ୍ଗଂ, ବହୁବ୍ବୀହି ପଦନ୍ତରେ ।
୨୦୫. ରତ୍ତା ଚ ସା ପଟୀ ଚାତି ରତ୍ତପଟୀ, ମହନ୍ତୀ ଚ ସା ସଦ୍ଧା ଚାତି ମହାସଦ୍ଧା । ଏତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମଧାରୟସଞ୍ଞେ ଚେ’’ତି ପୁବ୍ବପଦେ ପୁମେୱ କତେ ଆଈପଚ୍ଚୟାନଂ ନିୱୁତ୍ତି ।
୨୦୬. ନୀଲଞ୍ଚ ତଂ ଉପ୍ପଲଞ୍ଚାତି ନୀଲୁପ୍ପଲଂ, ସତ୍ଥୀୱ ସତ୍ଥି, ସତ୍ଥି ଚ ସା ସାମା ଚାତି ସତ୍ଥିସାମା । ମୁଖମେୱ ଚନ୍ଦୋ ମୁଖଚନ୍ଦୋ ।
ୱିସେସନୱିସେସ୍ସାନଂ ୟଥେଚ୍ଛତ୍ତା କ୍ୱଚି ୱିସେସନଂ ପରଂ ହୋତି, ଖତ୍ତିୟଭୂତୋଇଚ୍ଚାଦି, ଇଚ୍ଛା ଚ ୟଥାତନ୍ତି ।
ଉଭେ ତପ୍ପୁରିସ ସମାସ
୨୦୭. ନସଦ୍ଦା ସି, ତସ୍ସ ଲୋପୋ । ନ ସୁରୋ ଅସୁରୋ ।
ଏତ୍ଥ କମ୍ମଧାରୟେ କତେ – ‘‘ଉଭେ ତପ୍ପୁରିସା’’ତି ତପ୍ପୁରିସସଞ୍ଞା । ‘‘ଅତ୍ତନ୍ନସ୍ସ ତପ୍ପୁରିସେ’’ତି ନସ୍ସ ଅ । ନ ଅସ୍ସୋ ଅନସ୍ସୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ସରେ ଅନ’’ତି ନସ୍ସ ଅନ ।
୨୦୮. ‘‘ନାମାନଂ ସମାସୋ’’ତି ସୁତ୍ତେ ଦ୍ୱିଧାକତେ ଅୟୁତ୍ତତ୍ଥାନମ୍ପି କ୍ୱଚି ସମାସୋ । ନ ପୁନ ଗେୟ୍ୟା ଅପୁନଗେୟ୍ୟା ଗାଥେତ୍ୟାଦି । ଏତ୍ଥ ଗେୟ୍ୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ-ସଦ୍ଦୋ ଅୟୁତ୍ତତ୍ଥେନାପି ପୁନେନ ୟୋଗୱିଭାଗବଲା ସମସ୍ୟତେ ।
ଦିଗୁସମାସ
ଏତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଖ୍ୟାପୁବ୍ବୋ ଦିଗୂ’’ତି କମ୍ମଧାରୟସ୍ସ ଦିଗୁସଞ୍ଞା । ‘ଦିଗୁସ୍ସେକତ୍ତଂ’’ତି ଏକତ୍ତଂ, ନପୁଂସକତ୍ତଞ୍ଚ ।
ସୁଦ୍ଧତପ୍ପୁରିସସମାସ
ଅମାଦୟୋ ପରପଦେହି।
ଦୁତିୟନ୍ତାଦୟୋ ପରପଦେହି ନାମେହି ୟଦା ସମସ୍ୟନ୍ତେ, ତଦା ସୋ ସମାସୋ ତପ୍ପୁରିସୋ ନାମ ।
‘‘ପସ୍ସ ୱାସିଟ୍ଠ ଗାମଂ, ଗତୋ ତିସ୍ସୋ ସାୱତ୍ଥିଂ’’ତ୍ୟ ତ୍ରାୟୁତ୍ତତ୍ଥତାୟ ନ ସମାସୋ । ତଥା ଞ୍ଞତ୍ର ଞେୟ୍ୟଂ ।
କିଚ୍ଚନ୍ତେହି ଭୀୟୋ ଅଧିକତ୍ଥୱଚନେ ।
ତବ୍ବ, ଅନୀୟ, ଣ୍ୟ, ତେୟ୍ୟ, ରିଚ୍ଚପ୍ପଚ୍ଚୟା କିଚ୍ଚା। ଥୁତିନିନ୍ଦତ୍ଥମଜ୍ଝାରୋପିତତ୍ଥଂ ୱଚନଂ ଅଧିକତ୍ଥୱଚନଂ। ସୋଣଲେୟ୍ୟୋ କୂପୋଇଚ୍ଚାଦି । ସୋଣେହି ୟଥା ଲିୟ୍ହତେ, ତଥା ପୁଣ୍ଣତ୍ତା ଥୁତି। ତେହି ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠତ୍ତା ନିନ୍ଦା ଚ ।
ଦଧିନା ଉପସିତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ଦଧିଭୋଜନଂ, ସମାସପଦେନେୱ ଉପସିତ୍ତକ୍ରିୟାୟ କଥନା ନତ୍ଥେତ୍ଥାୟୁତ୍ତତ୍ଥତା । ଉପସିତ୍ତସଦ୍ଦାପ୍ପୟୋଗୋ ପୁବ୍ବେୱ ।
୨୧୨. କରଣେ ତୁ-ଅସିନା କଲହୋ ଅସିକଲହୋ ।
୨୧୩. ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧଦ୍ଦେୟ୍ୟଂ, ପରସ୍ସପଦଂ, ଏତ୍ଥ ୱିଭତ୍ୟଲୋପୋ । ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋପଦମିଚ୍ଚାଦି ।
୨୧୪. ଚୋରସ୍ମା ଭୟଂ ଚୋରଭୟଂ । ଏୱଂ ବଦ୍ଧନମୁତ୍ତୋଚ୍ଚାଦି ।
‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କଣ୍ହା ଦନ୍ତା’’ ଇଚ୍ଚତ୍ର ଦନ୍ତାପେକ୍ଖା ଛଟ୍ଠୀତି କଣ୍ହେନ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱା ନ ସମାସୋ । ୟଦା ତୁ କଣ୍ହା ଚ ତେ ଦନ୍ତା ଚେତି କମ୍ମଧାରୟୋ, ତଦା ଛଟ୍ଠୀ କଣ୍ହଦନ୍ତାପେକ୍ଖାତି ବ୍ରାହ୍ମଣକଣ୍ହଦନ୍ତାତି ସମାସୋ ହୋତେୱ ।
୨୧୬. ‘‘ରଞ୍ଞୋ ମାଗଧସ୍ସ ଧନ’’ ନ୍ତ୍ୟତ୍ର ରଞ୍ଞୋତି ଛଟ୍ଠୀ ଧନ ମପେକ୍ଖତେ, ନ ମାଗଧଂ । ରାଜା ଏୱ ମାଗଧସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତେତି ଭେଦାଭାୱା ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱୋତି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେନ ମାଗଧେନ ସହ ରାଜା ନ ସମସ୍ୟତେ । ଦ୍ୱିଟ୍ଠୋ ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ରଞ୍ଞୋ ଅସ୍ସୋ ପୁରିସୋ ଚେ’’ ତ୍ୟ ତ୍ର ରଞ୍ଞୋ ଅସ୍ସୋ, ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ତି ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧତୋ ସାପେକ୍ଖତା ଅତ୍ଥୀତି ନ ସମାସୋ । ‘‘ଅସ୍ସୋ ଚ ପୁରିସୋ ଚା’’ତି ଦ୍ୱନ୍ଦେ କତେ ତୁ ରାଜସ୍ସପୁରିସାତି ହୋତେୱ, ଅଞ୍ଞାନପେକ୍ଖତ୍ତା ।
‘‘ରଞ୍ଞୋ ଗରୁପୁତ୍ତୋ’’ ଇଚ୍ଚତ୍ର ରାଜାପେକ୍ଖିନୋପି ଗରୁନୋ
ପୁତ୍ତେନ ସହ ସମାସୋ, ଗମକତ୍ତା । ଗମକତ୍ତମ୍ପି ସମାସସ୍ସ ନିବନ୍ଧନଂ । ତତ୍ଥ ଗରୁନୋ ପୁତ୍ତୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଏୱମଞ୍ଞତ୍ର ।
କ୍ୱଚି ନିନ୍ଦାୟଂ - କୂପେ ମଣ୍ଡୂକୋ ୱିୟ କୂପମଣ୍ଡୂକୋ । ଏୱଂ ନଗରକାକୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ରୋପମାୟ ନିନ୍ଦା ଗମ୍ୟତେ ।
ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ତ୍ୟାଦୋ ୱିଭତ୍ତ୍ୟଲୋପୋ ।
ବହୁବ୍ବୀହିସମାସ
ଅପ୍ପଠମନ୍ତାନ ମଞ୍ଞେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥେସୁ ଦ୍ୱେ ୱା ବହୂନି ୱା ନାମାନି ୟଦା ସମସ୍ୟନ୍ତେ, ତଦା ସୋ ସମାସୋ ବହୁବ୍ବୀହି ନାମ ।
ଆଗତା ସମଣା ୟଂ ସା ଆଗତସମଣୋ, ୱିହାରୋ ।
୨୧୯. ଜିତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟେନ ସୋ ଜିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଭଗୱା । ଆହିତୋ ଅଗ୍ଗି ୟେନ ସୋ ଆହିତଗ୍ଗି । ଅଗ୍ୟାହିତୋ ୱାତ୍ୟାଦୋ ୟଥେଚ୍ଛଂ ୱିସେସନସ୍ସ ପରତା ।
୨୨୦. କରଣେ ତୁ-ଛିନ୍ନୋ ରୁକ୍ଖୋ ୟେନ ସୋ ଛିନ୍ନରୁକ୍ଖୋ, ଫରସୁ ।
୨୨୧. ଦିନ୍ନୋ ସୁଙ୍କୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଦିନ୍ନସୁଙ୍କୋ, ରାଜା ।
୨୨୨. ନିଗ୍ଗତା ଜନା ୟସ୍ମା ସୋ ନିଗ୍ଗତଜନୋ, ଗାମୋ ।
୨୨୩. ଦସ ବଲାନି ୟସ୍ସ ସୋ ଦସବଲୋ, ଭଗୱା । ନତ୍ଥି ସମୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଅସମୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗେନ ନସ୍ସ ଅ ।
ପହୂତା ଜିୱ୍ହା ୟସ୍ସ ସୋ ପହୂତଜିୱ୍ହୋ, ମହନ୍ତୀ ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ ସୋ ମହାପଞ୍ଞୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ‘‘ଇତ୍ଥିୟମ୍ଭାସିତପୁମିତ୍ଥୀପୁମାୱ ଚେ’’ତି ପୁମ୍ଭାୱାତିଦେସା ପୁବ୍ବୁତ୍ତରପଦେସୁ ଆଈପ୍ପଚ୍ଚୟାନମଭାୱୋ ।
୨୨୪. ‘‘କ୍ୱଚି ସମାସନ୍ତଗତାନମକାରନ୍ତୋ’’ତି ଅନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତଂ । କାରଗ୍ଗହଣେନ ଆ ଇ ଚ । ଇତ୍ଥିୟମିୱଣ୍ଣନ୍ତା, ତ୍ୱନ୍ତେହି ଚ କପ୍ପଚ୍ଚୟୋପି । ୟଥା - ୱିସାଲଂ ଅକ୍ଖି ୟସ୍ସ ସୋ ୱିସାଲକ୍ଖୋ, ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମା, ସିଲୋପୋ । ସୋଭନୋ ଗନ୍ଧୋ ୟସ୍ସ ସୋ ସୁଗନ୍ଧି । ବହୁକନ୍ତିକୋ, ବହୁନଦିକୋ, ସମୁଦ୍ଦୋ । ଏତ୍ଥ ୟଦାଦିନା ରସ୍ସୋ । ବହୁକତ୍ତୁକୋ । ମତ୍ତା ବହୱୋ ମାତଙ୍ଗା ୟସ୍ମିଂ ତଂ ମତ୍ତବହୁମାତଙ୍ଗଂ, ୱନଂ ।
ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣୋ ।
୨୨୫. ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସ ସୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ । ୱଜିରଂ ପାଣିମ୍ହି ୟସ୍ସ ସୋ ୱଜିରପାଣି । ଉରସି ଲୋମାନି ୟସ୍ସ ସୋ ଉରସିଲୋମୋ । ଏତ୍ଥ ୱିଭତ୍ୟଲୋପୋ ।
‘‘ଅତ୍ଥେସୂ’’ତି ବହୁତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ କ୍ୱଚି ପଠମନ୍ତାନମ୍ପି । ସହ ହେତୁନା ୟୋ ୱତ୍ତତେ ସୋ ସହେତୁକୋ, ‘‘ୟଦା’’ ଦିନା ସହସ୍ସ ସୋ ।
୨୨୬. ସତ୍ତ ୱା ଅଟ୍ଠ ୱା ସତ୍ତଟ୍ଠ, ମାସା, ଏତ୍ଥଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ ୱା ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୋ । ଦକ୍ଖିଣସ୍ସା ଚ ପୁବ୍ବସ୍ସା ଚ ଦିସାୟ ୟଂ ଅନ୍ତରାଲଂ, ସା ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବା, ଦିସା ।
ଭିନ୍ନାଧିକରଣୋ ।
ଅପ୍ପଠମନ୍ତାନନ୍ତି କିଂ, ଦେସିତୋ ବୁଦ୍ଧେନ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ।
ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସ
ସମୁଚ୍ଚୟୋ, ତି ପିଣ୍ଡୀକରଣଂ ଏକୱିଭତ୍ତିକାନଂ ନାମାନଂ ୟୋ ସମୁଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ ନାମ, ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ବହୁୱଚନୱିସୟଂ ।
ଚନ୍ଦୋ ଚ ସୂରିୟୋ ଚ ଚନ୍ଦସୂରିୟା । ତିଟ୍ଠନ୍ତି ତ୍ୟାଦି-
କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧସାମଞ୍ଞତୋ ଅତ୍ଥେତ୍ଥାପେକତ୍ଥତା, ଏୱଂ ନରନାରିୟୋ, ଅକ୍ଖରପଦାନି ।
୨୨୮.ତଥା ଦ୍ୱନ୍ଦେ ପାଣି ତୁରିୟ ୟୋଗ୍ଗ ସେନଙ୍ଗ ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୁକ ୱିୱିଧ ୱିରୁଦ୍ଧ ୱିସଭାଗତ୍ଥାଦୀନଞ୍ଚ ।
ୱିୱିଧେନାକାରେନ ୱିରୁଦ୍ଧା ୱିୱିଧୱିରୁଦ୍ଧା, ସଭାଗା ସଦିସା, ୱିୱିଧା ଚ ତେ ସଭାଗା ଚେତି ୱିସଭାଗା। ୟଥା ଦିଗୁସମାସେ, ତଥା ଦ୍ୱନ୍ଦେ ପାଣ୍ୟଙ୍ଗତ୍ଥାଦୀନଂ ଏକତ୍ତଂ, ନପୁଂସକତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି ।
ଚକ୍ଖୁସୋତଂ, ଗୀତୱାଦିତଂ, ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ, ହତ୍ଥସ୍ସଂ, ଅସିଚମ୍ମଂ, ଡଂସମକସଂ, କୋକାଲୂକଂ ।
ନାମରୂପଂ, ନାମଂ ନମନଲକ୍ଖଣଂ, ରୂପଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ । ଏୱମେତେ ଧମ୍ମା ଲକ୍ଖଣତୋ ୱିୱିଧା, ପରମତ୍ଥତୋ ସଭାଗା ଚ ।
ଆଦିସଦ୍ଦେନାଞ୍ଞତ୍ଥାପି। ୟଥା - ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାନଂ - ଇତ୍ଥିପୁମଂ । ୟଦାଦିନା ରସ୍ସୋ, ଦାସିଦାସଂ, ପତ୍ତଚୀୱରଂ । ଗଙ୍ଗାସୋଣଂ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣାନଂ - ତିକଚତୁକ୍କଂ ।
ସିପ୍ପୀନଂ - ୱେଣରଥକାରଂ ।
ଲୁଦ୍ଦକାନଂ - ସାକୁନ୍ତିକ ମାଗୱିକଂ ।
ଅପ୍ପାଣିଜାତୀନଂ - ଆରସତ୍ଥି ।
ଏକଜ୍ଝାୟନବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ - କଠକାଲାପଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୨୨୯.ୱିଭାସା ରୁକ୍ଖ ତିଣ ପସୁ ଧନ ଧଞ୍ଞ ଜନପଦାଦୀନଞ୍ଚ ।
ଦ୍ୱନ୍ଦେ ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଏକତ୍ତଂ ନପୁଂସକତ୍ତଞ୍ଚ ୱା ହୋତି ।
ଧୱଖଦିରଂ, ଧୱଖଦିରା, ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଂ, ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜା, ଅଜେଳକଂ, ଅଜେଳକା, ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ, ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାନି, ସାଲିୟୱଂ, ସାଲିୟୱା ।
ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞେସୁପି ୱା । ୟଥା – ନିଚ୍ଚୱିରୋଧୀନମଦ୍ଦବ୍ବାନଂ - କୁସଲାକୁସଲଂ, କୁସଲାକୁସଲାନି ।
ସକୁଣୀନଂ - ବକବଲାକଂ, ବକବଲାକା ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ - ଦଧିଘତଂ, ଦଧିଘତାନି ।
ଦିସାନଂ - ପୁବ୍ବାପରଂ, ପୁବ୍ବାପରା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅବ୍ୟୟୀଭାୱସମାସ
୨୩୦. ଅଧିସଦ୍ଦା ସ୍ମିଂ, ତସ୍ସ ଲୋପୋ । ଅଧିସଦ୍ଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତ୍ତା ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦାପିସ୍ମିଂ । ନିଚ୍ଚସମାସତ୍ତା ଆଧାରଭୂତାୟମିତ୍ଥିୟନ୍ତି ପଦନ୍ତରେନ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅଧି ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ଠିତେ –
ଉପସଗ୍ଗନିପାତପୁବ୍ବକୋ ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ।
ଉପସଗ୍ଗାଦିପୁବ୍ବକୋ ସଦ୍ଦୋ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥାଦୀସୁ ସମାସୋ ହୋତି, ଅବ୍ୟୟୀଭାୱସଞ୍ଞୋ ଚ ।
‘‘ସୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ’’ତି ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ, ୟଦାଦିନା ଏକୱଚନୋ ଚ ।
‘‘ସରୋ ରସ୍ସୋ ନପୁଂସକେ’’ତି ରସ୍ସୋ ।
ଅଞ୍ଞସ୍ମା ଲୋପୋ ଚ।
ଅନକାରନ୍ତା ଅବ୍ୟୟୀଭାୱା ପରା ସବ୍ବା ୱିଭତ୍ତୀ ଲୁଜ୍ଜରେ । ଅଧିତ୍ଥି, ୱିଭତ୍ତୀନମତ୍ଥୋ ଆଧାରାଦି ।
ଇଧାଧିସଦ୍ଦୋ ଆଧାରେୱତ୍ତତେ, ଅଧିତ୍ଥିଇଚ୍ଚେତଂ ପଦଂ ଇତ୍ଥିୟ ମିଚ୍ଚେତମତ୍ଥଂ ୱଦତି ।
ସମୀପଂ ନଗରସ୍ସ ଉପନଗରଂ । ‘‘ଅଂୱିଭତ୍ତୀନମକାରନ୍ତବ୍ୟୟୀଭାୱା’’ତି ୱିଭତ୍ତୀନଂ କ୍ୱଚି ଅଂ ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ । ଉପନଗରେ ।
ଅଭାୱୋ ମକ୍ଖିକାନଂ ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ ରସ୍ସୋ । ଅନୁପୁବ୍ବୋ ଥେରାନଂ ଅନୁଥେରଂ, ଅନତିକ୍କମ୍ମ ସତ୍ତିଂ ୟଥାସତ୍ତି ।
ୟେ ୟେ ବୁଡ୍ଢା ୟଥାବୁଡ୍ଢଂ, ୱିଚ୍ଛାୟଂ ।
ୟତ୍ତକୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଜୀୱସ୍ସ ୟାୱଜୀୱଂ, ଅୱଧାରଣେ ।
ଆ ପବ୍ବତା ଖେତ୍ତଂ ଆପବ୍ବତଂ ଖେତ୍ତଂ, ମରିୟାଦାୟଂ, ୱଜ୍ଜମାନା ସୀମା ମରିୟାଦା, ପବ୍ବତଂ ୱିନାତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ଆ ଜଲନ୍ତା ସୀତଂ ଆଜଲନ୍ତଂ ସୀତଂ, ଅଭିୱିଧିମ୍ହି, ଗୟ୍ହମାନା ସୀମା ଅଭିୱିଧି, ଜଲନ୍ତେନ ସହେତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ଆସଦ୍ଦୟୋଗେ ‘‘ଧାତୁନାମା’’ଦିନା ଅପାଦାନୱିଧାନେନେୱ ୱାକ୍ୟମ୍ପି ସିଦ୍ଧଂ । ତଥାଞ୍ଞତ୍ର ।
୨୩୧. ‘‘ଉତ୍ତମୋ ୱୀରୋ ପୱୀରୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୋ ପନ ପୁବ୍ବପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତାଭାୱାବ୍ୟୟୀଭାୱାଭାୱୋ କମ୍ମଧାରୟୋଏୱ । ଏୱଂ ୱିସିଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମୋ ଅଭିଧମ୍ମୋ । କୁଚ୍ଛିତଂ ଅନ୍ନଂ କଦନ୍ନଂ । ଏତ୍ତ୍ଥ ‘‘କଦ କୁସ୍ସା’’ତି ସରେ କୁସ୍ସ କଦାଦେସୋ ।
ଅପ୍ପକଂ ଲୱଣଂ କାଲୱଣଂ, ଏତ୍ଥ ‘‘କାପ୍ପତ୍ଥେସୁ ଚା’’ତି କୁସ୍ସ କା, ବହୁୱଚନେନାଞ୍ଞତ୍ରାପି କ୍ୱଚି । କୁଚ୍ଛିତୋ ପୁରିସୋ କାପୁରିସୋ, କୁପୁରିସୋ ୱା, ଏୱମସୁରାଦି ।
ପୁବ୍ବପରୂଭୟମଞ୍ଞପଦତ୍ଥ - ପ୍ପଧାନାବ୍ୟୟୀଭାୱ ସମାସୋ ।
କମ୍ମଧାରୟକ ତପ୍ପୁରିସା ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱେନ୍ଦୋ ଚ ବହୁବ୍ବୀହି ଚ ଞେୟ୍ୟା ॥
ସମାସୋ ।
୪. ତଦ୍ଧିତକଣ୍ଡ
ଅପଚ୍ଚତଦ୍ଧିତ
ଛଟ୍ଠନ୍ତା ସଦ୍ଦା ‘‘ତସ୍ସାପଚ୍ଚ’’ମିଚ୍ଚସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣୋ ୱା ହୋତି । ୱାତି ୱାକ୍ୟତ୍ଥଂ । ଣେନେୱାପଚ୍ଚତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅପଚ୍ଚସଦ୍ଦାପ୍ପୟୋଗୋ ।
‘‘ତେସଂ ୱିଭତ୍ୟା’’ ଦୋ ତେସଂଗହଣେନ ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ । ତଥୋତ୍ତରତ୍ର ।
‘‘ତେସଂ ଣୋ ଲୋପଂ’’ତି ପଚ୍ଚୟାନଂ ଣସ୍ସ ଲୋପୋ ।
‘‘ୱୁଦ୍ଧାଦିସରସ୍ସ ୱା ସଂୟୋଗନ୍ତସ୍ସ ସଣେ ଚେ’’ତି ସଣକାରେ ପରେ ଅସଂୟୋଗନ୍ତସ୍ସାଦିସରସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧି ।
ତସ୍ସାପନିୟମେ –
ଅୟୁୱଣ୍ଣାନଞ୍ଚାୟୋ ୱୁଦ୍ଧି।
ଅକାରିୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ଆଏଓୱୁଦ୍ଧିୟୋ ହୋନ୍ତି, ଚସଦ୍ଦେନ କ୍ୱଚି ନ ।
ସରଲୋପାଦି, ତଦ୍ଧିତତ୍ତା ନାମମିୱ କତେ ସ୍ୟାଦି ।
ତଦ୍ଧିତାଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗ–ୱିଭତ୍ତିୱଚନା ସିୟୁଂ ।
ସମୂହଭାୱଜା ଭୀୟୋ, ସକତ୍ଥେ ଣ୍ୟୋ ନପୁଂସକେ ।
ତା ତୁତ୍ଥିୟଂ ନିପାତା ତେ, ଧାମିଥଂପଚ୍ଚୟନ୍ତକା ।
ୱସିଟ୍ଠସ୍ସାପଚ୍ଚଂ ପୋସୋ ୱାସିଟ୍ଠୋ, ଇତ୍ଥୀ ୱାସିଟ୍ଠୀ, ନପୁଂସକଂ ୱାସିଟ୍ଠଂ । ୱିକପ୍ପୱିଧାନତୋ ତଦ୍ଧିତେନ ସମାସସ୍ସାଚ୍ଚନ୍ତଂ ବାଧାୟା ଭାୱା ୱସିଟ୍ଠା ପଚ୍ଚନ୍ତିପି ହୋତି ।
ନପୁଂସକେନ ୱାପୀତି, ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱିଦୁଂ ।
ଣାୟନ ଣାନ ୱଚ୍ଛାଦିତୋ।
ୱଚ୍ଛାଦିତୋ ଗୋତ୍ତଗଣତୋ ଣାୟନୋ ଣାନୋ ଚ ୱା ହୋତି ।
ଅପଚ୍ଚଂ ପପୁତ୍ତପ୍ପଭୁତି ଗୋତ୍ତଂ । କଚ୍ଚସ୍ସାପଚ୍ଚଂ କଚ୍ଚାୟନୋ, କଚ୍ଚାନୋ ୱା । ସଂୟୋଗନ୍ତତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
୨୩୪. ‘‘ଣେୟ୍ୟୋ କତ୍ତିକାଦୀହୀ’’ତି ଣେୟ୍ୟୋ, ୱିନତାୟ ଅପଚ୍ଚଂ ୱେନତେୟ୍ୟୋ ୱିନତେୟ୍ୟୋ ୱା । ନ ପକ୍ଖେ ୱୁଦ୍ଧି, ଣେୟ୍ୟୋତି ୟୋଗୱିଭାଗେନ ‘‘ତସ୍ସ ଦୀୟତେ’’ ତ୍ୟତ୍ଥେପି ଣେୟ୍ୟୋ, ଦକ୍ଖିଣା ଦୀୟତେ ୟସ୍ସ ସୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ଅପଚ୍ଚେ ଣି ୱା ହୋତି, ପୁନ ୱାସଦ୍ଦେନ ଣିକୋ, ଅକାରନ୍ତା ଅନକାରନ୍ତା ଚ ବୋପି ।
ଦକ୍ଖି, ସକ୍ୟପୁତ୍ତିକୋ, ମଣ୍ଡବ୍ବୋ, ଭାତୁବ୍ବୋ । ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
୨୩୬. ‘‘ଣୱୋ ପଗ୍ୱାଦୀହୀ’’ ତି ଣୱୋ । ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମାଣୱୋ ।
୨୩୭. ‘‘ଣେର ୱିଧୱାଦିତୋ’’ତି ଣେରୋ, ସାମଣେରୋ ।
ସଂସଟ୍ଠାଦିଅନେକତ୍ଥତଦ୍ଧିତ
୨୩୮. ‘‘ୟେନ ୱା ସଂସଟ୍ଠଂ ତରତି ଚରତି ୱହତି ଣିକୋ’’ତି ଣିକୋ । ୱାକାରେନ ନେକତ୍ଥେନେକପଚ୍ଚୟା ଚ । ଘତେନ ସଂସଟ୍ଠୋ ଘାତିକୋ, ଓଦନୋ । ଉଳୂପେନ ତରତୀତି ଓଳୂପିକୋ, ଉଳୂପିକୋ ୱା, ନ ପକ୍ଖେ ୱୁଦ୍ଧି ।
ସକଟେନ ଚରତୀତି ସାକଟିକୋ । ସୀସେନ ୱହତୀତି ସୀସିକୋ, ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତୋ ଏୟ୍ୟକୋ, ଣକୋ ଚ । ଚମ୍ପାୟଂ ଜାତୋ ଚମ୍ପେୟ୍ୟକୋ । ଏୱଂ ବାରାଣସେୟ୍ୟକୋ । ଣକୋ – କୁସିନାରାୟଂ ୱସତୀତି କୋସିନାରକୋ । ଜନପଦତୋ ଣକୋ ଚ – ମଗଧେସୁ ୱସତି, ତେସଂ ଇସ୍ସରୋ ୱା ମାଗଧକୋ ।
ତଜ୍ଜାତିୟା ୱିସିଟ୍ଠତ୍ଥେ ଆଜାନୀୟୋ । ଅସ୍ସଜାତିୟା ୱିସିଟ୍ଠୋ ଅସ୍ସାଜାନୀୟୋ । ଞୋ - ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଜାନିତବ୍ବଂ ଅଗ୍ଗଞ୍ଞଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
୨୩୯.ତମଧୀତେ ତେନ କତାଦିସନ୍ନିଧାନନିୟୋଗସିପ୍ପଭଣ୍ଡ ଜୀୱିକତ୍ଥେସୁ ଚ ।
ତଂ ଅଧୀତେ ଇଚ୍ଚାଦୀସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ହତାଦୀସୁ ଚ ଣିକୋ ୱା ହୋତି । ଅଭିଧମ୍ମମଧୀତେତି ଆଭିଧମ୍ମିକୋ, ଅଭିଧମ୍ମିକୋ ୱା, ନ ପକ୍ଖେ ୱୁଦ୍ଧି । ୱଚସା କତଂ କମ୍ମଂ ୱାଚସିକଂ । ଏୱଂ ମାନସିକଂ, ଏତ୍ଥ –
‘‘ସ ସରେ ୱାଗମୋ’’ତୀହାନୁୱତ୍ତିତାଦିସଦ୍ଦେନ ସାଗମୋ ।
ସରୀରେ ସନ୍ନିଧାନା ୱେଦନା ସାରୀରିକା । ଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଦୋୱାରିକୋ, ଏତ୍ଥ- ‘‘ମାୟୂନମାଗମୋ ଠାନେ’’ତି ୱକାରତୋ ପୁବ୍ବେ ଓକାରାଗମୋ ।
ସିପ୍ପନ୍ତି ଗୀତାଦିକଲା, ୱୀଣା ଅସ୍ସ ସିପ୍ପନ୍ତି ୱେଣିକୋ, ଅତ୍ର ୱୀଣେତି ୱୀଣାୱାଦନଂ । ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ଗନ୍ଧିକୋ, ମଗେ ହନ୍ତ୍ୱା ଜୀୱତୀତି ମାଗୱିକୋ, ୱକାରାଗମୋ । ଜାଲେନ ହତୋ ଜାଲିକୋ, ସୁତ୍ତେନ ବଦ୍ଧୋ ସୁତ୍ତିକୋ, ଚାପୋ ଅସ୍ସ ଆୟୁଧନ୍ତି ଚାପିକୋ, ୱାତୋ ଅସ୍ସ ଆବାଧୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱା ୱାତିକୋ, ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧିକୋ, ୱତ୍ଥେନ କୀତଂ ଭଣ୍ଡଂ ୱତ୍ଥିକଂ ।
କୁମ୍ଭୋ ଅସ୍ସ ପରିମାଣଂ, ତ ମରହତି, ତେସଂ ରାସି ୱା କୁମ୍ଭିକୋ । ଅକ୍ଖେନ ଦିବ୍ବତୀତି ଅକ୍ଖିକୋ, ମଗଧେସୁ ୱସତି, ଜାତୋତି ୱା ମାଗଧିକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୨୪୦.ଣ ରାଗା ତେନ ରତ୍ତଂ ତସ୍ସେଦମଞ୍ଞତ୍ଥେସୁ ଚ ।
ତେନ ରତ୍ତଂ ତ୍ୟାଦ୍ୟତ୍ଥେସୁ ଣୋ ୱା ହୋତି । କସାୱେନ ରତ୍ତଂ କାସାୱଂ ।
ଏୱଂ ନୀଲଂ ପୀତମିଚ୍ଚାଦି । ନ ୱୁଦ୍ଧି, ମହିସସ୍ସ ଇଦଂ ମାହିସଂ, ସିଙ୍ଗଂ ।
ଏୱଂ ରାଜପୋରିସଂ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଅୟୁୱଣ୍ଣାନଞ୍ଚା’’ ଦୋ ପୁନ ୱୁଦ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନ ଉତ୍ତରପଦସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧି । ମଗଧେହି ଆଗତୋ, ତତ୍ର ଜାତୋ, ତେସଂ ଇସ୍ସରୋ, ତେ ଅସ୍ସ ନିୱାସୋତି ୱା ମାଗଧୋ, କତ୍ତିକାଦୀହି ୟୁତ୍ତୋ କତ୍ତିକୋ, ମାସୋ ।
ବୁଦ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ଦେୱତାତି ବୁଦ୍ଧୋ । ବ୍ୟାକରଣଂ ଅୱେଚ୍ଚ ଅଧୀତେତି ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ମାୟୂନମା’’ଦିନା ୟକାରତୋ ପୁବ୍ବେ ଏ ଆଗମୋ, ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ସଗରେହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସାଗରୋଇଚ୍ଚାଦି ।
ଜାତାଦୀସୁ ଇମୋ ଇୟୋ ଚ ହୋତି, ଚସଦ୍ଦେନ କିୟୋ ଚ । ପଚ୍ଛା ଜାତୋ ପଚ୍ଛିମୋ, ମନୁସ୍ସଜାତିୟା ଜାତୋ ମନୁସ୍ସଜାତିୟୋ । ଅନ୍ତେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଅନ୍ତିମୋ, ଅନ୍ତିୟୋ ।
ଏୱଂ ଅନ୍ଧକିୟୋ । ପୁତ୍ତୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୁତ୍ତିମୋ, ପୁତ୍ତିୟୋ । ଏୱଂ କପ୍ପିୟୋ ।
୨୪୨. ‘‘ତଦସ୍ସଟ୍ଠାନମୀୟୋ ଚେ’’ତି ଈୟୋ, ଚକାରେନ ହିତାଦ୍ୟତ୍ଥେପି, ବନ୍ଧନସ୍ସ ଠାନଂ ବନ୍ଧନୀୟଂ, ଚଙ୍କମନସ୍ସ ହିତଂ ଚଙ୍କମନୀୟଂ ।
୨୪୩. ‘‘ଆଲୁ ତବ୍ବହୁଲେ’’ତି ଆଲୁ । ଅଭିଜ୍ଝାବହୁଲୋ ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ ।
ୱିସେସତଦ୍ଧିତ
୨୪୪.ୱିସେସେ ତରତମିସ୍ସିକିୟିଟ୍ଠା ।
ଅତିସୟତ୍ଥେ ତରାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ଅୟମେତେସଂ ଅତିସୟେନ ପାପୋତି ପାପତରୋ, ପାପତମୋ, ପାପିସ୍ସିକୋ, ପାପିୟୋ, ପାପିଟ୍ଠୋ ୱା ।
‘‘ୱୁଦ୍ଧସ୍ସ ଜୋ ଇୟିଟ୍ଠେସୂ’’ତି ୱୁଦ୍ଧସ୍ସ ଜାଦେସେ – ‘‘ସରଲୋପା’’ଦୋ ପକତିଗ୍ଗହଣେନ ପକତ୍ୟଭାୱା ଇସ୍ସ ଏ । ଜେୟ୍ୟୋ, ଜେଟ୍ଠୋ ।
ଏୱଂ ‘‘ପସତ୍ଥସ୍ସ ସୋ ଚେ’’ତି ସାଦେସେ ସେୟ୍ୟୋ, ସେଟ୍ଠୋ ।
ଅସ୍ସତ୍ଥିତଦ୍ଧିତ
୨୪୫. ‘‘ତଦସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱୀ ଚେ’’ତି ୱୀ । ମେଧା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମେଧାୱୀ ।
୨୪୬. ଏୱଂ ‘‘ତପାଦିତୋ ସୀ’’ତି ସୀ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ତପସ୍ସୀ ।
୨୪୭. ‘‘ଦଣ୍ଡାଦିତୋ ଇକ ଈ’’ତି ଇକୋ, ଈ ଚ । ଦଣ୍ଡିକୋ, ଦଣ୍ଡୀ ।
୨୪୮. ‘‘ଗୁଣାଦିତୋ ୱନ୍ତୂ’’ତି ୱନ୍ତୁ । ଗୁଣୱା, ପଞ୍ଞୱା । ୟଦାଦିନା ରସ୍ସୋ ।
୨୪୯. ‘‘ସତ୍ୟାଦୀହି ମନ୍ତୂ’’ତି ମନ୍ତୁ । ସତିମା, ଭାନୁମା ।
୨୫୦. ‘‘ଆୟୁସ୍ସୁକାରାସ୍ମନ୍ତୁମ୍ହୀ’’ତି ଉସ୍ସ ଅସ । ଆୟସ୍ମା ।
୨୫୧. ‘‘ସଦ୍ଧାଦିତୋ ଣ’’ ଇତି ଣୋ । ସଦ୍ଧୋ ।
୨୫୨. ‘‘ତପ୍ପକତିୱଚନେ ମୟୋ’’ତି ମୟୋ । ସୁୱଣ୍ଣେନ ପକତଂ ସୋୱଣ୍ଣମୟଂ, ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ ୱା । ପକ୍ଖେ - ୟଦାଦିନା ୱୁଦ୍ଧି ।
ଏତେସମୋ ଲୋପେ।
ୱିଭତ୍ତିଲୋପେ ମନାଦୀନମନ୍ତସ୍ସ ଓ ହୋତି । ମନୋମୟଂ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାତଦ୍ଧିତ
‘‘ଦ୍ୱିତୀହି ତିୟୋ’’ତି ତିୟୋ, ‘‘ତିୟେ ଦୁତାପି ଚେ’’ତି ଦ୍ୱିତୀନଂ ଦୁତା । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଦୁତିୟୋ, ଏୱଂ ତତିୟୋ ।
୨୫୪. ‘‘ଚତୁଚ୍ଛେହି ଥଠା’’ତି ଥଠା । ଚତୁତ୍ଥୋ, ଛଟ୍ଠୋ ।
୨୫୫.ତେସମଡ୍ଢୂପପଦେନ ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢ ଦିୱଡ୍ଢ ଦିୟଡ୍ଢାଡ୍ଢତିୟା ।
ଚତୁତ୍ଥ ଦୁତିୟ ତତିୟାନଂ ଅଡ୍ଢୂପପଦେନ ସହ ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢ ଦିୱଡ୍ଢ ଦିୟଡ୍ଢାଡ୍ଢତିୟା ହୋନ୍ତି ।
ଅଡ୍ଢେନ ଚତୁତ୍ଥୋ ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢୋ, ଅଡ୍ଢେନ ଦୁତିୟୋ ଦିୱଡ୍ଢୋ, ଦିୟଡ୍ଢୋ ୱା, ଅଡ୍ଢେନ ତତିୟୋ ଅଡ୍ଢତିୟୋ ।
୨୫୬. ‘‘ସଙ୍ଖ୍ୟାପୂରଣେ ମୋ’’ତି ମୋ, ପଞ୍ଚମୋ । ଇତ୍ଥିୟଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପୂରଣୀ ପଞ୍ଚମୀ ।
ଏକୋ ଚ ଦସ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦେ କତେ –
ଦ୍ୱେକଟ୍ଠାନମାକାରୋ ୱା।
ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ ଉତ୍ତରପଦେ ଦ୍ୱିଏକଅଟ୍ଠଇଚ୍ଚେତେସ ମନ୍ତସ୍ସ ଆ ୱା ହୋତି । ଏକାଦସ ପଞ୍ଚୀୱ । ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସ ।
ୟଦାଦିନା ତିସ୍ସ ତେଆଦେସେ ‘‘ଏକାଦିତୋ ଦସ୍ସ ର ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ’’ତି ଦସସଦ୍ଦେ ଦସ୍ସ ରୋ । ତେରସ ।
୨୫୭. ‘‘ଚତୂପପଦସ୍ସ ଲୋପୋ ତୁତ୍ତରପଦାଦିଚସ୍ସ ଚୁଚୋପି ନୱା’’ତି ଚତୁସଦ୍ଦେ ତୁସ୍ସ ଲୋପୋ ଚସ୍ସ ଚୁ ଚ । ଚୁଦ୍ଦସ ।
‘‘ଦସେ ସୋ ନିଚ୍ଚଞ୍ଚେ’’ତି ଛସ୍ସ ସୋଆଦେସେ – ‘‘ଳ ଦରାନଂ’’ତି ଦସସଦ୍ଦେ ଦସ୍ସ ଳୋ । ସୋଳସ, ଅଟ୍ଠାରସ ।
୨୫୮. ‘‘ୱୀସତି ଦସେସୁ ବା ଦ୍ୱିସ୍ସ ତୂ’’ତି ଦ୍ୱିସ୍ସ ବା । ବାୱୀସତି, ଏକାଦସନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଏକାଦସମୋ ।
୨୫୯. ‘‘ଏକାଦିତୋ ଦସସ୍ସୀ’’ତି ଇତ୍ଥିୟଂ ଈ । ଏକାଦସୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘‘ଦ୍ୱାଦିତୋ କୋନେକତ୍ଥେ ଚେ’’ତି କୋ, ଦ୍ୱେ ପରିମାଣାନି ଅସ୍ସେତି ଦ୍ୱିକଂ । ଏୱଂ ତିକାଦି ।
୨୬୦. ‘‘ସମୂହତ୍ଥେ କଣ୍ଣା’’ତି କଣ ଚ, ଣୋ ଚ । ମନୁସ୍ସାନଂ ସମୂହୋ ମାନୁସ୍ସକୋ, ମାନୁସ୍ସୋ ୱା ।
ଣେ କତେ – ‘‘ଝଲାନମିୟୁୱା ସରେ ୱା’’ ତୀହ ୱାକାରେନ ଇସ୍ସ ଅୟାଦେସେ – ଦ୍ୱୟଂ, ତୟଂ । ଏୱଂ ‘‘ଗାମଜନବନ୍ଧୁସହାୟାଦୀହି ତା’’ତି ତା । ଗାମତା, ନାଗରତା ।
ଭାୱତଦ୍ଧିତ
ଭାୱତ୍ଥେ ଣ୍ୟତ୍ତତା ହୋନ୍ତି । ତୁସଦ୍ଦେନ ତ୍ତନୋ ଚ । ସକତ୍ଥାଦୀସୁପି ଣ୍ୟୋ, ସକତ୍ଥେ ତା ଚ ।
ଭାୱୋ ସା ସଦ୍ଦୱୁତ୍ତିୟା ।
ନିମିତ୍ତଭୂତଂ ନାମଞ୍ଚ,
ଜାତି ଦବ୍ବଂ କ୍ରିୟା ଗୁଣୋ ॥
୨୬୩. ୟଥା – ଚନ୍ଦସ୍ସ ଭାୱୋ ଚନ୍ଦତ୍ତଂ । ଇହ ନାମୱସା ଚନ୍ଦସଦ୍ଦୋ ଚନ୍ଦଦ୍ଦବ୍ବେ ୱତ୍ତତେ, ନିମିତ୍ତସ୍ସ ରୂପାନୁଗତଞ୍ଚ ଞାଣଂ । ଏୱଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ମନୁସ୍ସଜାତିୱସା । ୟଦାଦିନା ଈସ୍ସ ରସ୍ସେ – ଦଣ୍ଡିତ୍ତନ୍ତି ଦଣ୍ଡଦ୍ଦବ୍ବସମ୍ବନ୍ଧା । ପାଚକତ୍ତନ୍ତି ପଚନକ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧା । ନୀଲତ୍ତନ୍ତି ନୀଲଗୁଣୱସା ।
ଏୱଂ ଣ୍ୟାଦୀସୁପି ୟଥାୟୋଗଂ ଞେୟ୍ୟଂ । ଣ୍ୟୋ ।
ଅୱଣ୍ଣୋ ୟେ ଲୋପଞ୍ଚ।
ୟେ ପରେ ଅୱଣ୍ଣୋ ଲୁପ୍ୟତେ, ଚକାରେନ ଇକାରୋପି ।
ୟୱତଂ ତଲଣଦକାରାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଚଲଞ ଜକାରତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟକାରୟୁତ୍ତାନଂ ତାଦୀନଂ ଚାଦୟୋ, କାରଗ୍ଗହଣେନ ସକପଭମାଦିତୋ ପରୟକାରସ୍ସ ପୁବ୍ବେନ ସହ କ୍ୱଚି ପୁବ୍ବରୂପଞ୍ଚ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ, କୋସଲ୍ଲଂ, ସାମଞ୍ଞଂ, ସୋହଜ୍ଜଂ, ପୋରିସ୍ସଂ, ନେପକ୍କଂ, ସାରୁପ୍ପଂ, ଓସବ୍ଭଂ, ଓପମ୍ମଂ ।
ଆତ୍ତଞ୍ଚ।
ଇଉଇଚ୍ଚେତେସଂ ଆ ହୋତି, ରିକାରାଗମୋ ଚ ଠାନେ ।
ସରଲୋପାଦିନା ଇଲୋପୋ । ଇସିନୋ ଭାୱୋ ।
ଆରିସ୍ସଂ। ଏୱଂ ମୁଦୁତା, ଅରହତା, ନ୍ତସ୍ସ ୟଦାଦିନା ଲୋପୋ ।
ପୁଥୁଜ୍ଜନତ୍ତନଂ, ଅକିଞ୍ଚନମେୱ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ, କୁଣ୍ଡନିୟା ଅପଚ୍ଚଂ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ, ଏତ୍ଥ ୱୁଦ୍ଧାଦୋ ୱାକାରେନ ସଂୟୋଗନ୍ତସ୍ସାପି ୱୁଦ୍ଧି ।
ପଦାୟ ହିତଂ ପଜ୍ଜଂ, ଧନାୟଂ ସଂୱତ୍ତନିକଂ ଧଞ୍ଞଂ, ସତିତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ସଚ୍ଚଂ, ଇଲୋପୋ, ତୀସୁ ନ ୱୁଦ୍ଧି । ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା ।
୨୬୪. ‘‘ଣ ୱିସମାଦୀହୀ’’ତି ଭାୱେ ଣୋ । ୱେସମଂ । ଉଜୁନୋ ଭାୱୋ ଅଜ୍ଜୱଂ । ଏତ୍ଥ ଉସ୍ସ ଆତ୍ତେ ପରୂକାରସ୍ସ ୟଦାଦିନା ଅୱୋ ।
୨୬୫. ‘‘ରମଣୀୟାଦିତୋ କଣ୍ତି କଣ । ମାନଞ୍ଞକଂ ।
ଅବ୍ୟୟତଦ୍ଧିତ
୨୬୬. ‘‘ୱିଭାଗେ ଧା ଚେ’’ତି ଧା, ଚକାରେନ ସୋପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ଏକେନ ୱିଭାଗେନ ଏକଧା, ନିପାତତ୍ତା ସିଲୋପୋ । ପଦୱିଭାଗେନ ପଦସୋ ।
୨୬୭. ‘‘ସବ୍ବନାମେହି ପକାରୱଚନେ ତୁ ଥା’’ତି ଥା । ତୁକାରେନ ଥତ୍ତା ଚ । ସବ୍ବୋ ପକାରୋ, ସବ୍ବେନ ପକାରେନ ୱା ସବ୍ବଥା । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତା ।
୨୬୮. ‘‘କିମିମେହି ଥ’’ନ୍ତି ଥଂ, କାଦେସେ-କଥଂ । ଇଆଦେସେ-ଇତ୍ଥଂ, ଥନ୍ତି ୟୋଗୱିଭାଗେନ ଥଂ-ବହୁତ୍ଥଂ ।
୨୬୯. ଅମଲିନଂ ମଲିନଂ କରୋତୀତ୍ୟାଦ୍ୟତ୍ଥେ-ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ ଗମ୍ୟମାନେ କରଭୂୟୋଗେ ସତି ନାମତୋ ୟଦାଦିନା ଈପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ମଲିନୀକରୋତି ସେତଂ । ଅଭସ୍ମନୋ ଭସ୍ମନୋ କରଣନ୍ତି ଭସ୍ମୀକରଣଂ କଟ୍ଠସ୍ସ । ଅମଲିନୋ ମଲିନୋ ଭୱତୀତି ମଲିନୀଭୱତି ସେତୋ । ଈପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତୋପି ନିପାତୋ । ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେତି କିଂ, ଘଟଂ କରୋତି, ଘଟୋ ଭୱତି ।
କରଭୂୟୋଗେତି କିଂ, ଅମଲିନୋ ମଲିନୋ ଜାୟତେ ।
ଅୱତ୍ଥାୱତୋୱତ୍ଥୟା, ଭୂତସ୍ସଞ୍ଞାୟ ୱତ୍ଥୁନୋ ।
ତାୟାୱତ୍ଥାୟ ଭୱନଂ, ଅଭୂତତବ୍ଭୱଂ ୱିଦୁଂ ।
ତଦ୍ଧିତୋ ।