ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରଟୀକା
ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ।
ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରଟୀକା
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
ୟୋ ପାଦନୀରଜୱରୋଦରରାଧିତେନ […ରାଦିକେନ (କ॰)],
ଲୋକତ୍ତୟେନ’ୱିକଲେନ ନିରାକୁଲେନ ।
ୱିଞ୍ଞାପୟୀ ନିରୁପମେୟ୍ୟତମତ୍ତନୋ ତଂ,
ୱନ୍ଦେ ମୁନିନ୍ଦମଭିୱନ୍ଦିୟ ୱନ୍ଦନୀୟଂ ॥
ପତ୍ତୋ ସପତ୍ତୱିଜୟୋ ଜୟବୋଧିମୂଲେ,
ସଦ୍ଧମ୍ମରାଜପଦୱିଂ ୟଦନୁଗ୍ଗହେନ ।
ସତ୍ତାପସତ୍ତ [ସତ୍ତପ୍ପସତ୍ଥ (କ॰)] ୱିପୁଲାମଲସଗ୍ଗୁଣସ୍ସ,
ସଦ୍ଧମ୍ମସାରରତନସ୍ସ ନମତ୍ଥୁ ତସ୍ସ ॥
ୟୋ ଭାଜନତ୍ତମଭିସମ୍ଭୁଣି ସଗ୍ଗୁଣସ୍ସ,
ତସ୍ସାପି ଧମ୍ମରତନସ୍ସ ମହାରହସ୍ସ ।
ସମ୍ଭାୱିତଂ ସସିରସାହିତସନ୍ନତେହି,
ସମ୍ଭାୱୟାମି ସିରସା ଗଣମୁତ୍ତମଂ ତଂ ॥
ୟେ’ନନ୍ତତନ୍ତରତନାକରମନ୍ଥନେନ,
ମନ୍ଥା’ଚଲୋଲ୍ଲସିତଞାଣୱରେନ ଲଦ୍ଧା ।
ସାରା ମତାତି ସୁଖିତା ସୁଖୟନ୍ତି ଚଞ୍ଞେ,
ତେ ମେ ଜୟନ୍ତି ଗୁରୱୋ ଗୁରୱୋ ଗୁଣେହି ॥
୧. ଦୋସାୱବୋଧ ପଠମପରିଚ୍ଛେଦ
ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମୱଣ୍ଣନା
ମୁନିନ୍ଦୱଦନମ୍ଭୋଜ-ଗବ୍ଭସମ୍ଭୱସୁନ୍ଦରୀ ।
ସରଣଂ ପାଣିନଂ ୱାଣୀ, ମୟ୍ହଂ ପୀଣୟତଂ ମନଂ॥
୧. ଅଥାୟଂ ଗନ୍ଥକାରୋ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେ ପୁବ୍ବପୟୋଗାନୁବନ୍ଧସଭାୱସିଦ୍ଧିକୱିଗୁଣୋପେତାନଂ ୟତିପୋତାନଂ ତଦୁପାୟନ୍ତରୱିରତା କମନ୍ତରାପେତପରକ୍କମସମ୍ଭୱେନାଧିଗତବ୍ୟସନସତମୁପଲବ୍ଭ ଦୟାସଞ୍ଜାତରସରସହଦୟତାୟ ତଦୁପାୟଭୂତଂ ବନ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ ୱିରଚୟିତୁକାମୋଭିମତସିଦ୍ଧିନିମିତ୍ତମତ୍ତନୋଧିଗତସଦ୍ଧମ୍ମଦେୱତାନୁସ୍ସରଣଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ମୁନିନ୍ଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ନନୁ ‘‘ବନ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ ୱିରଚୟିତୁକାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କିମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣକରଣେନ ଅଦିଟ୍ଠଲକ୍ଖଣାପି ଦିସ୍ସନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ତେ ଘୁଣକ୍ଖରପ୍ପକାସା ତବ୍ବିଦୂନଂ ପୟୋଗାନୁସାରିନୋ ୱା ସିୟୁଂ, ପୁବ୍ବେ କତସତ୍ଥପରିଚୟା ୱା ସିୟୁନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ୱାଣୀ ମୟ୍ହଂ ମନଂ ପୀଣୟତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱାଣୀତି ୱା ସରସ୍ସତ୍ୟପରନାମଧେୟ୍ୟା କାଚି ଦେୱତା, ସା ସବ୍ବାୱଦାତା ୟଥିଚ୍ଛିତତ୍ଥସାଧନପୁଣ୍ଡରୀକଗବ୍ଭେ ନିସୀଦତୀତି ଲୋକୱାଦୋ । ୱାଣୀତି ପନ ପଚ୍ଚୁହୱିରହେନାଭିମତସିଦ୍ଧିନିବନ୍ଧନେକତାଣୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାସିତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ତତୋୟେୱାୟଂ ଦେୱତା ରୁପ୍ପତେ । ତତ୍ଥ ସରସ୍ସତିୟା ୟଥା’ସତ୍ତା ଜାତାୟ ମନୋସମ୍ପୀଣନନ୍ତି ଲୋକୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମଦେୱତାୟ ତୁ ମନୋପୀଣନଂ, ତସ୍ସା ସବ୍ବୱଜ୍ଜରହିତାୟଚ୍ଚନ୍ତନିମ୍ମଲାୟ ନିରନ୍ତରତ୍ଥନେକତାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ମନସୋ ସମ୍ପୀଣନଂ । ତେନ ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧି, ତାୟ ପନ ସୁଖଂ, ତେନାପି ସମାଧି, ସମାଧିସମ୍ଭୱେନ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧସମ୍ଭୱତୋ ୱିଚିତ୍ତାନେକସଦ୍ଦତ୍ଥୱିସେସା ପଟିଭନ୍ତ୍ୟନାୟାସେନ, ତତୋ ଚ ୟଥିଚ୍ଛିତସିଦ୍ଧିନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ତପ୍ପସାଦମାସୀସତି ।
କିଂୱିସିଟ୍ଠୋଚ୍ଚାହ ‘‘ମୁନିନ୍ଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଉଭୋ ଲୋକେ ମୁନାତି ଜାନାତୀତି ମୁନି, ଇନ୍ଦତି ପରମିସ୍ସରିୟଂ ପୱତ୍ତେତି ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଇନ୍ଦୋ, ମୁନି ଚ ସୋ ଇନ୍ଦୋ ଚ, ମୁନୀନଂ ଇନ୍ଦୋତି ୱା ମୁନିନ୍ଦୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତତୋୟଂ ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତକସଞ୍ଞା । ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ପରିୟାୟସଦ୍ଦେସ୍ୱଞ୍ଞେସୁ କୱିକାମିତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସେକନ୍ତୱାଚକତ୍ତେନୋ’ ଚିତ୍ୟସମ୍ପୋସକୋୟଂ ମୁନିନ୍ଦସଦ୍ଦୋ, ତଥା ହି ୟୋ ଉଭୟଲୋକଜାନନେନ ମୁନୀନଂ ପରମିସ୍ସରିୟପୁଗ୍ଗଲାନମ୍ପି ପରମିସ୍ସରିୟଂ ୱତ୍ତେତି, ସୋ ପରଂ ପୀଣେତି ହେତୁଭାୱେନ’ତ୍ରେ’ତ୍ୟୁ’ଚିତମେୱ, ତଥା ପଦନ୍ତରାନମ୍ପି ଓଚିତ୍ୟଂ ପୋସେତି । ତଥା ହି ତାଦିସସ୍ସ ୱଦନାରୱିନ୍ଦୋଦରେ ସମ୍ଭୱା ସୁନ୍ଦରୀ, ତତୋୟେୱ ପଟିସରଣଂ, ତସ୍ମା ଚ ମନୋ ପୀଣେତୀତି । ତସ୍ସ ୱଦନଂ, ତମିୱ ମୁନିନ୍ଦୱଦନଂ, ଅମ୍ଭୋଜଂ । ତମେୱ ୱା ଲକ୍ଖିସଂୟୋଗିତାଦିସଧମ୍ମେନ’ମ୍ଭୋଜଂ, ପଦୁମଂ । ତସ୍ସ ଗବ୍ଭୋ । ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱେନ ପୱତ୍ତିୟା, ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ସୁନ୍ଦରୀ ନିରୱଜ୍ଜା ଦେୱତା । ୱାଚା ପନ ଦୋସଲେସେନାପ’ସମ୍ଫୁଟ୍ଠାୱ ନିରୱଜ୍ଜା, ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଗୁଣାଲଙ୍କାରସଂୟୁତ୍ତା’’ [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାର ୧୪ ଗାଥା] ଇଚ୍ଚାଦି । ତତୋୱାୟଂ ସରଣଂ ପାଣିନଂ ସତ୍ତାନଂ ପଟିଭାନାଦିଗୁଣୱିସେସାୱହତ୍ତମତ୍ତେନ ପଟିସରଣଭୂତା ଦେୱତା । ୱାଚା ପନ ସବ୍ବୁପଦ୍ଦୱନିୱାରଣେନ ସବ୍ବହିତସୁଖସମ୍ପଦାସମ୍ପାଦନେନଚ୍ଚନ୍ତପଟିସରଣଭୂତା । ସଭାୱନପୁଂସକତ୍ତା ଚେତ୍ଥ ନ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନଂ । ମୟ୍ହନ୍ତି ଏକୱଚନେନତ୍ତନୋ ନିରଭିମାନତ’ମାନେତି ସଜ୍ଜନମାଚାରଂ । ଅଭିନ୍ନପଦସିଲେସୋ ଚାୟଂ, ସବ୍ବତ୍ଥେୱାୱୀକତସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗତୋ । ସିଲେସୋ ଚାୟଂ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ସବ୍ବତ୍ଥ ସିରିଂ ପୋସେତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୱଙ୍କୱୁତ୍ତୀସୁ ପୋସେତି, ସିଲେସୋ ତୁ ସିରିଂ ପର’’ନ୍ତି [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାର ୧୭୨ ଗାଥା]। ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପେନ ନୟେନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ୱିତ୍ଥାରନୟେନ ପନ ନାନପ୍ପକାରେନତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ସକ୍କା । ତଥା ସତି ଗନ୍ଥଗାରୱୋପି ସିୟାତି ପକାରୋୟମେୱବ୍ଭୁପଗତୋ ।
୧. ସୁପରିସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିଗୋଚରପରମୱିଚିତ୍ତଗନ୍ଥକାରକୋୟମାଚରିୟ- ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମହାସାମିପାଦୋ ସପିଟକତ୍ତୟସବ୍ବସତ୍ଥପାରାୱତରଣେନ ସଞ୍ଜାତାନପ୍ପକପୀତିସୁଖମନୁଭୱଂ ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସାସନଦ୍ୱୟସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିମୂଲକତ୍ତା ୟେନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ତସ୍ସା ପରିୟତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥାୱବୋଧେନ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସାଧୁଜନଂ ପରିତୋସେୟ୍ୟ’’ମିତି ତଦଧିଗମୋପାୟଭୂତମିଦଂ ପକରଣମାରଭନ୍ତୋ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେ ଇଟ୍ଠଦେୱତାୟ ପଣାମକରଣଂ ସତାଚାରାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ [ସଦାଚାରାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ (କ॰)], ୱିସେସତୋ ଅଭିମତଗନ୍ଥସ୍ସାନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମତ୍ତିୟା ଚ କାରଣମିତି ଇଟ୍ଠଦେୱତାନୁସ୍ସରଣଂ, ଗନ୍ଥନ୍ତରାରମ୍ଭପଟିକ୍ଖେପକଜନପଟିବାହନପୁବ୍ବକାନି ଅଭିଧାନାଭିଧେୟ୍ୟକରଣପ୍ପକାରପୟୋଜନାନି ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମୁନିନ୍ଦୱଦନମ୍ଭୋଜ…ପେ॰… ପରିସ୍ସମୋ’’ତି ଗାଥତ୍ତୟମାହ । ଏତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ଇଟ୍ଠଦେୱତାସଙ୍ଖାତରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଆରମ୍ଭପଟିକ୍ଖେପକଜନା ନିସେଧିତା, ତତିୟଗାଥାୟ ଅଭିଧାନାଦିକଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତଥା ହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିସ୍ସିତପରିୟତ୍ତିସଙ୍ଖାତସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାରତିୟା ମନୋସମ୍ପୀଣନାସୀସନାପଦେସେନ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସେସଧମ୍ମରତନେ ପସାଦୋ ପକାସିତୋ । ସୋ ପନ ଧମ୍ମପ୍ପସାଦୋ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ବୁଦ୍ଧସଙ୍ଘେସୁପି ସିଦ୍ଧୋତି ରତନତ୍ତୟୱିସୟଂ ପଣାମଂ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ଅତ୍ଥତୋ ପଣାମକ୍ରିୟାଭିନିପ୍ଫାଦିକା କୁସଲଚେତନା । ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ପୁନ ସନ୍ତେସୁ ରାମସମ୍ମାଦ୍ୟଲଙ୍କାରେସୁ ପିଟ୍ଠପିସନଂ ୱିୟ ହୋତୀଦଂ ଅଲଙ୍କାରକରଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତା ୱିରୁଦ୍ଧୱାଦିନୋ ରାମସମ୍ମାଦୀନମତ୍ଥିଭାୱଂ ଉବ୍ଭାୱେତ୍ୱା [ଅଭ୍ୟୁପଗମେତ୍ୱା (କ॰)] ତେ ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକା ନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତୀତି ଇମିନା ପଟିସିଦ୍ଧା । ନିରାକରଣଫଲଞ୍ହି ଗନ୍ଥସ୍ସ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱୋୱ । ଅପିଚ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରଦୀପକେନ ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦେନ ଗନ୍ଥସରୀରସଙ୍ଖାତସଞ୍ଞିନୋ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଅଭିଧାନଞ୍ଚ ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦସ୍ସ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରାଦ୍ୟଭିଧେୟ୍ୟଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସନଭୂତଅନୁରୂପସଦ୍ଦୋପାଦାନେନ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଉପୟୋଗତ୍ତଂ ମାଗଧିକୱୋହାରେନ ଭୱତୀତି ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା କରଣପ୍ପକାରଞ୍ଚ ଅଲଙ୍କାରଗନ୍ଥପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦିନିସ୍ସିତତ୍ତା ଇମିନା ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦେନେୱ ଅଲଙ୍କାରସଙ୍ଖରଣସଙ୍ଖାତପ୍ପୟୋଜନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ।
ସତ୍ଥପ୍ପୟୋଜନାନଂ ସାଧ୍ୟସାଧନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତସତ୍ଥପ୍ପୟୋଜନାନଂ ଦସ୍ସନେନେୱ ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ସୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଂ ହି–
‘‘ସତ୍ଥଂ ପୟୋଜନଞ୍ଚେୱ, ଉଭୋ ସମ୍ବନ୍ଧନିସ୍ସୟା ।
ୱୁତ୍ତା ତଂୱୁତ୍ତିୟାୟେୱ, ୱୁତ୍ତୋ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋପି ସୋ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ– ସମ୍ବନ୍ଧନିସ୍ସୟା ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଆଧାରଭୂତା ସତ୍ଥଂ, ପୟୋଜନଞ୍ଚ ଉଭୋ ୱୁତ୍ତା, ତଂୱୁତ୍ତିୟାୟେୱ ତେସଂ ଉଭିନ୍ନଂ କଥନେନେୱ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋ ତେ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତୋ ସୋପି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭୱତୀତି ।
ଏତ୍ଥ ଅଭିଧାନକଥନଂ ୱୋହାରସୁଖତ୍ଥଂ, ଅଭିଧେୟ୍ୟାଦିକଥନଂ ପନ ତେହି ୟୁତ୍ତାନଂୟେୱ ଗନ୍ଥାନଂ ସୁବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବକାଦୀନଂ ଉପାଦେୟ୍ୟତ୍ତଞ୍ଚ ତବ୍ବିପରୀତାନଂ ଉମ୍ମତ୍ତକୱଚନାଦୀନମିୱଅନୁପାଦେୟ୍ୟତ୍ତଞ୍ଚ ପକାସନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ସମ୍ବନ୍ଧାନୁଗୁଣୋପାୟଂ [ସମ୍ବନ୍ଧ୍ୟନୁଗୁଣୋପାୟଂ (କ॰)], ପୁରିସତ୍ଥାଭିଧାୟକଂ ।
ୱୀମଂସାଧିଗତଂ [ୱୀମଂସାଧିକତଂ (ସୀ॰)] ୱାକ୍ୟ-ମତୋନଧିଗତଂ […ନଧିକତଂ (ସୀ॰)] ପର’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ– ସମ୍ବନ୍ଧାନୁଗୁଣୋପାୟଂ ସାଧିୟସାଧନଲକ୍ଖଣସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତୱାଚ୍ଚୱାଚକାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧିଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁରୂପଗୁଣପରିଜାନନେ କାରଣଭୂତଂ ପୁରିସତ୍ଥାଭିଧାୟକଂ ଚତୁବ୍ବିଧଧମ୍ମଅତ୍ଥକାମମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତାନଂ ପୁରିସତ୍ଥାନଂ ୱାଚକଭୂତଂ ୱାକ୍ୟଂ ‘‘ଏକାଖ୍ୟାତୋ ପଦଚ୍ଚୟୋ, ସିୟା ୱାକ୍ୟଂ ସକାରକୋ’’ତି [ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକା ୧୦୬ ଗାଥା] ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣମଜ୍ଝପତିତୱାକ୍ୟସମୁଦାୟୋପେତଂ ମହାୱାକ୍ୟସରୂପସତ୍ଥଂ ୱୀମଂସାଧିଗତଂ ଞାଣଗତିଲକ୍ଖଣଉପପରିକ୍ଖାୟ ଅଧିଗତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଅତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅନଧିଗତଂ ନାଧିପ୍ପେତନ୍ତି । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଗାଥାନଂ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ।
ଲୋକେ ପଦୁମଗବ୍ଭେ ୱସନ୍ତିୟା ସବ୍ବଙ୍ଗଧୱଲାୟ ୟଥିଚ୍ଛିତତ୍ଥସାଧିକାୟ ସରସ୍ସତୀନାମିକାୟ ଦେୱତାୟ ‘‘ୱାଣୀ’’ତି ୱୋହାରତୋ ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅଭିନ୍ନପଦସିଲେସାଲଙ୍କାରୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଦତ୍ଥୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ସୋଭାସୁଗନ୍ଧାଦିଗୁଣୟୋଗତୋ ମୁଖସଦିସସ୍ସ, ନୋ ଚେ ମୁଖସଙ୍ଖାତଅମ୍ଭୋଜସ୍ସ ଗବ୍ଭେ ଉଦରେ ସମ୍ଭୱେନ ପୱତ୍ତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ସୁନ୍ଦରୀ ନିଦ୍ଦୋସା, ସୋଭନା ୱା ପାଣିନଂ ସରଣଂ ଅତୋୟେୱ ଅହିତାପନୟନହିତାୱହତ୍ଥେନ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପଟିସ୍ସରଣଭୂତା ୱାଣୀ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣୋପେତା ସରସ୍ସତୀଦେୱତା, ନୋ ଚେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାରତୀତି ୱୁତ୍ତସଦ୍ଧମ୍ମରତନଂ ମୟ୍ହଂ ମନଂ ଗନ୍ଥୱିରଚନେ ବ୍ୟାୱଟସ୍ସ ମେ ଚିତ୍ତଂ ପୀଣୟତଂ ଅଭିମତତ୍ଥସମ୍ପାଦନେନ ପୀଣୟତୂତି ।
ଉଭୟଲୋକଜାନନତୋ ମୁନି ଚ ସୋ ଇନ୍ଦଭାୱପୱତ୍ତନତୋ ଇନ୍ଦୋ ଚେତି କମ୍ମଧାରୟେନ ୱା, ଅଗାରିୟମୁନିଅନଗାରିୟମୁନିସେଖମୁନିଅସେଖମୁନୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ଚମୋ ହୁତ୍ୱା ଇନ୍ଦୋତି ଛଟ୍ଠୀତପ୍ପୁରିସେନ ୱା ମୁନିନ୍ଦୋ। ଦେୱତାପକ୍ଖେ ୱଦନମିୱ ୱଦନନ୍ତି ଅମ୍ଭୋଜେ, ସଦ୍ଧମ୍ମପକ୍ଖେ ଅମ୍ଭୋଜମିୱ ଅମ୍ଭୋଜନ୍ତି ୱଦନେ ଚ ଉପଚାରେନ ଗହିତେ କମ୍ମଧାରୟୋ । ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ୱଦନମ୍ଭୋଜମିତି ଚ, ତସ୍ସ ଗବ୍ଭୋତି ଚ, ତସ୍ମିଂ ସମ୍ଭୱୋତି ଚ, ତେନ ସୁନ୍ଦରୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ୱାଣିୟା ୱିସେସନତ୍ତେପି ଏକନ୍ତନପୁଂସକତ୍ତା ସରଣସଦ୍ଦସ୍ସ ନ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନଭାୱୋ । ପାଣିନନ୍ତି ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଦୀଘସ୍ସ ବ୍ୟଭିଚାରତ୍ତା । ମୟ୍ହନ୍ତି ଏକୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ସାଧୁଗୁଣୋଦୟକାରଣଂ ନିରତିମାନତଂ ଦୀପେତି । ସନ୍ତେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ଜିନପରିୟାୟେସୁ ମୁନିନ୍ଦସଦ୍ଦୋ ଇଟ୍ଠମନୋସମ୍ପୀଣନଅମ୍ଭୋଜତୁଲ୍ୟତାସୁନ୍ଦରିତ୍ତସରଣତ୍ତସଙ୍ଖାତାନଂ ଅତ୍ଥନ୍ତରାନଂ ଓଚିତ୍ୟଂ ପୋସେତୀତି ପୟୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ତାଦିସସ୍ସ ମୁଖଂ ଅମ୍ଭୋଜତୁଲ୍ୟଂ, ତସ୍ମିଂ ମୁଖୋଦରେ ସମ୍ଭୱା ସୁନ୍ଦରୀ, ତତୋୟେୱ ପାଣିନଂ ସରଣଂ । ତସ୍ମାୟେୱ ମନୋସମ୍ପୀଣନେ ପଟୁତ୍ତଂ ସୁବ୍ୟତ୍ତମିତି ଓଚିତ୍ୟଂ ହୋତି । ଲୋକେ ପତ୍ଥଟମିଦମୋଚିତ୍ୟମାଦରଣୀୟଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଉତ୍ତମକୱୟୋୟେୱ ଉପଦେସକାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ଓଚିତ୍ୟଂ ନାମ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଲୋକେ ୱିଖ୍ୟାତମାଦରା ।
ତତ୍ଥୋପଦେସପ୍ପଭୱା, ସୁଜନା କୱିପୁଙ୍ଗୱା’’ତି [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାର ୧୦୪ ଗାଥା]॥
ନିମିତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ରାମସମ୍ମାଦ୍ୟଲଙ୍କାରା, ସନ୍ତି ସନ୍ତୋ ପୁରାତନା ।
ତଥାପି ତୁ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତି, ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକା ନ ତେ॥
୨. ଅଥେୱମଭିଗତାମିତସିଦ୍ଧିସମ୍ପଦାପାଦନେକଚତୁରପରମିଟ୍ଠଦେୱତା- ଭାୱରୂପିତସଦ୍ଧମ୍ମରତନସ୍ସୋ’ ପଦସ୍ସିତନିପଚ୍ଚକାରେନ ଇଟ୍ଠଦେୱତାପୂଜଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ବନ୍ଧଲକ୍ଖଣମତ୍ଥିୟେୱ ପୁବ୍ବକଂ, ତସ୍ମା କିମନେନ ପିଟ୍ଠପିସନେନେ’’ତି ଲକ୍ଖଣନ୍ତରାରମ୍ଭପଟିକ୍ଖେପକଜନପଟିବାହନପୁବ୍ବକମଭିଧେୟ୍ୟପ୍ପୟୋଜନ- ସମ୍ବନ୍ଧେ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ରାମସମ୍ମେ’’ଚ୍ଚାଦି । ରାମସମ୍ମାଦୀନଂ ରାମସମ୍ମପଭୁତୀନଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟାନଂ, ରାମସମ୍ମାଦୟୋ ୱା ତଂସମ୍ବନ୍ଧତୋ । ଭୱତି ହି ତଂସମ୍ବନ୍ଧତୋ ତବ୍ବୋହାରୋ ୟଥା କିଞ୍ଚିପି ୱେଜ୍ଜସତ୍ଥଂ ‘‘ବିମ୍ବିସାରୋ’’ତି । ଅଲଙ୍କାରା ଭୂସାୱିସେସା, ବନ୍ଧାଲଙ୍କାରପଟିପାଦକତ୍ଥେନ ଅଲଙ୍କାରଖ୍ୟା ଗନ୍ଥୱିସେସା ୱା । ସନ୍ତୋ ସୋଭନା । ଦ୍ୱେପି ପୁରା ପୁବ୍ବକାଲେ ଭୱା ପୁରାତନା, ପୋରାଣିକା । ଉଭୋପି ସନ୍ତି । ୟଜ୍ଜପି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥାପି ତୂତି ନିପାତସମୁଦାୟୋୟଂ ୱିସେସାଭିଧାନାରମ୍ଭେ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକାତି ମଗଧେସୁ ଭୱା, ତତ୍ଥ ୱିଦିତା ୱା ମଗଧା, ସଦ୍ଦା । ତେ ଏତେସଂ ସନ୍ତି, ତେସୁ ୱା ନିୟୁତ୍ତାତି ମାଗଧିକା । ସୁଦ୍ଧା ଚ ସକ୍କଟାଦିଭାସିତକାଲୁସିୟାଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧା, ଅସମ୍ମିସ୍ସା ୱା ଅପରିଚିତତ୍ତା ତେ ମାଗଧିକା ଚାତି ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକା, ୟତିପୋତା । ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅଲଙ୍କାରେ ଆଭରଣୱିସେସେ ନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତି, ପସାଧନୱିସେସେ ନାନୁଭୱନ୍ତି । ଗନ୍ଥୱିସେସେ ପନ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକତ୍ତା, ରାମସମ୍ମାଦୀନଞ୍ଚ ସକ୍କଟାଦିଭାୱତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ଭାୱତ୍ଥଲେସୋପେତ୍ଥ ପରିପୂରତି, ତଥାୱିଧପତୀତିୟୋଗତୋ । ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକା ଅତ୍ତନୋ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱେନ ପୁବ୍ବେ ସୋଭନାପି ତେ ଅଲଙ୍କାରା ଇଦାନି ମଲଗ୍ଗହିତଭାୱପ୍ପତ୍ତା ‘‘କିଂ ତେହି ମଲଗ୍ଗହିତେହି ଅମ୍ହାଦିସାନଂ ସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତୀତି ।
‘‘ପତୀୟମାନଂ ପନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁ,
ଅତ୍ଥେୱ ୱାଣୀସୁ ମହାକୱୀନଂ ।
ୟଂ ତଂ ପସିଦ୍ଧାୱୟୱାତିରିତ୍ତ-
ମାଭାତି ଲାୱଣ୍ୟମିୱଙ୍ଗନାସୂ’’ତି ॥
ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨.ସନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞୂହି ପସତ୍ଥତ୍ତା ସୋଭନା ପୁରାତନା ପୁବ୍ବକାଲସମ୍ଭୂତା ରାମସମ୍ମାଦ୍ୟଲଙ୍କାରା ରାମସମ୍ମାଦୀହି ଆଚରିୟେହି ୱିରଚିତତ୍ତା, ତେସଂ ତଂସମ୍ବନ୍ଧତୋ ତବ୍ବୋହାରସଦିସନାମତ୍ତା ୱା ରାମସମ୍ମାଦୟୋ ନାମ ଅଲଙ୍କାରା କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱେଜ୍ଜସତ୍ଥେ ‘‘ବିମ୍ବିସାରୋ’’ତି ୱୋହାରୋ ୱିୟ । ଅଲଙ୍କାରା ଭୂସାୱିସେସା, ଅଲଙ୍କାରତ୍ତପଟିପାଦନତୋ ଅଲଙ୍କାରନାମିକା ଗନ୍ଥୱିସେସା ୱା ସନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥାପି ତୁ ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକା ସକ୍କଟପାକତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞଭାସାସୁ ପରିଚୟାଭାୱତୋ କେୱଲମାଗଧିକା ତେ ରାମସମ୍ମାଦିକେ ଅଲଙ୍କାରେ ନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତି ପସାଧନୱସେନ, ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିୱସେନ ନ ସେୱନ୍ତି । ମଗଧେସୁ ଭୱା, ତେସୁ ୱା ୱିଦିତା ମଗଧା, ସଦ୍ଦା । ତେ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥି, ତେସୁ ନିୟୁତ୍ତାତି ୱା ମାଗଧିକା । ସୁଦ୍ଧସଦ୍ଦୋ ମଗଧୱିସେସନୋ, ମାଗଧିକୱିସେସନୋ ୱା ହୋତି । ସଦ୍ଦାନଂ ତାଦିସପତୀତିୱିସେସୟୋଗତୋ ଭାୱତ୍ଥଲେସୋପି ଇଧ ଦିପ୍ପତି । ତଥା ହି ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକା ଅତ୍ତନୋ ସୁଦ୍ଧତ୍ତା ତେସଂ ୱିନ୍ୟାସେନ ସୋଭନତ୍ତେ ସତିପି ଭାସାୟ ପୁରାତନତ୍ତା ଅପରିସୁଦ୍ଧୋତି ଅୱମଞ୍ଞମାନା ନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତୀତି । ୱତ୍ତିଚ୍ଛିତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭୂତୋ ଭାୱତ୍ଥଲେସୋପି ମହାକୱୀନଂ ୱଚନେସୁୟେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହି–
‘‘ପତୀୟମାନଂ ପନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁ,
ଅତ୍ଥେୱ ୱାଣୀସୁ ମହାକୱୀନଂ ।
ୟଂ ତଂ ପସିଦ୍ଧାୱୟୱାତିରିତ୍ତ-
ମାଭାତି ଲାୱଣ୍ୟମିୱଙ୍ଗନାସୂ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ମହାକୱୀନଂ ପୂଜିତକୱୀନଂ ୱାଣୀସୁ ୱଚନୱିସେସେସୁ ପତୀୟମାନଂ ଗମ୍ମମାନଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁ ୟୋ କୋଚି ଅତ୍ଥଲେସୋ ଅତ୍ଥେୱ ଅତ୍ଥି ଏୱ, ତଂ ୱତ୍ଥୁ ଅଙ୍ଗନାସୁ ୱନିତାସୁ ପସିଦ୍ଧାୱୟୱାତିରିତ୍ତଂ ହତ୍ଥପାଦାଦିପାକଟସରୀରାୱୟୱତୋ ଅଧିକଂ ଲାୱଣ୍ୟମିୱ ମନୋଗୋଚରୀଭୂତସୁନ୍ଦରତ୍ତଂ ୱିୟ ପସିଦ୍ଧାୱୟୱାତିରିତ୍ତଂ ପକାସସଦ୍ଦାୱୟୱତୋ ଅଧିକଂ ହୁତ୍ୱା ଆଭାତି ଦିପ୍ପତୀତି ।
ଅଭିଧାନାଦିୱଣ୍ଣନା
ତେନାପି ନାମ ତୋସେୟ୍ୟ-ମେତେ’ଲଙ୍କାରୱଜ୍ଜିତେ ।
ଅନୁରୂପେନା’ଲଙ୍କାରେ-ନେ’ସମେସୋ ପରିସ୍ସମୋ॥
୩.ତେନେଚ୍ଚାଦି । ୟେନ ତେ ଅଲଙ୍କାରେ ନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତି, ତେନ କାରଣେନ ଅଲଙ୍କାରୱଜ୍ଜିତେ ଆଭରଣେହି, ଗନ୍ଥୱିସେସେହି ୱା ରହିତେ, ଅଲଙ୍କାରା ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତୱଜ୍ଜିତା ୟେହି ତେ, ଏତେ ୟତିପୋତେ ଏସଂ ୟତିପୋତାନଂ ଅନୁରୂପେନ ଇଦାନି ୱିରଚିୟମାନତ୍ତାଭିନୱଭାୱତୋ, ଦସବଲୱଦନକମଲମଜ୍ଝୱାସିତଭାସିତୱିରଚିତଭାୱତୋ ଚ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଆଭରଣେନ, ଅଲଙ୍କାରସତ୍ଥେନ ୱା ତୋସେୟ୍ୟଂ ଅପିନାମ ୟଥିଚ୍ଛିତପସାଧନୱସେନ, ସୱନଧାରଣାଦିୱସେନ ୱା ୱଳଞ୍ଜନେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠେ କରେୟ୍ୟଂ ଅପ୍ପେୱ ନାମ ୟନ୍ନୂନାତି ଏସୋ ପରିସ୍ସମୋ ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ତାଦିସସନ୍ତୁଟ୍ଠିଜନକାଲଙ୍କାରପକରଣପ୍ପୟୋଗୋ ।
ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱମନେନାତି ଅଲଙ୍କାରୋ, ଆଭରଣଂ ହାରକେୟୂରାଦି । ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି ବନ୍ଧସରୀରମନେନାତି ଅଲଙ୍କାରୋତିମିନା ପନ ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦେନ ପସାଦାଦୟୋ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରା, ସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦୟୋ ଚ ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରା ନାନପ୍ପକାରା ସଙ୍ଗହିତା, ୟେହି ସଦ୍ଦତ୍ଥସଙ୍ଖାତଂ ବନ୍ଧସରୀରଂ ସୋଭତେ, ୟଥା ହି ପୁରିସସରୀରେ ହାରକେୟୂରାଦ୍ୟଲଙ୍କାରୋ ନ୍ୟସ୍ୟତେ, ୟେନ ସୋଭତେ, ତଥା ବନ୍ଧସରୀରେପି ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରା, ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରା ଚ ନିକ୍ଖିପୀୟନ୍ତି, ୟତୋ ସୋଭତେ । ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତଂ ତୁ ପାପେନ୍ତୁଲଙ୍କାରା, ୱିନ୍ଦନୀୟତରତ୍ତନ’’ନ୍ତି [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାର ୯ ଗାଥା] ଚ, ‘‘ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରସହିତେ’’ଚ୍ଚାଦିକଞ୍ଚ [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାର ୧୬୪ ଗାଥା]।
ଅଲଙ୍କାରୱିଧାନଭାୱେନ ତୁ ବନ୍ଧସରୀରମ୍ପି ତଦତ୍ଥିୟା ଅଲଙ୍କାରୋ, ତଥା ତପ୍ପଟିପାଦକଂ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରନାମଧେୟ୍ୟସତ୍ଥଂ ଅଲଙ୍କତପଟିପାଦକତ୍ତେନ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତନ୍ତି ୱିୟ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ଗନ୍ଥୋପି କୱିୱାଚାନ-ମଲଙ୍କାରପ୍ପକାସକୋ’’ [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାର ୧୨ ଗାଥା] ଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ର ଉଚ୍ଚତେ –
‘‘ମୁଖ୍ୟୋଲଙ୍କାରସଦ୍ଦୋୟଂ, ସଦ୍ଦତ୍ଥାଲଙ୍କତିସ୍ସିତୋ ।
ସାମତ୍ଥିୟା ତ୍ୱଧିଟ୍ଠାନେ, ତଥା ସତ୍ଥେପି ତବ୍ବତୀ’’ତି ॥
ଅନେନସ୍ସାଭିଧେୟ୍ୟାଦୀନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଭିଧୀୟତେ ଇତି ଅଭିଧେୟ୍ୟଂ, ସମୁଦିତେନ ସତ୍ଥେନ ୱଚନୀୟତ୍ଥୋ । ସୋ ଚ ସରୀରାଲଙ୍କାରୱିଭାଗକପ୍ପନାୟ ତେସଂ ପଟିପାଦନଂ । ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେନ ହି ତେ ପଟିପାଦୀୟନ୍ତି । ୟେନ ଚ ୟୋ ପଟିପାଦୀୟତି, ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ ଭୱତୀତି ଅଭିଧେୟ୍ୟସତ୍ଥୋପି । ଦସ୍ସିତମେୱ ତୁ ସରୀରାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖରଣଂ ପୟୋଜନଂ, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରପ୍ପୱତ୍ତିତୋ । ୟସ୍ସ ହି ୟମୁଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତି ହୋତି, ତଂ ତସ୍ସ ପୟୋଜନଂ, ତଂ ପନ କୱିତ୍ତକିତ୍ତିପସିଦ୍ଧାଦିଲକ୍ଖଣଂ, ପରମ୍ପରାୟ ତଦତ୍ଥତାୟ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖରଣସ୍ସ । ସତ୍ଥପୟୋଜନାନଂ, ସାଧିୟସାଧନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ତୁ ନିସ୍ସୟପଦସ୍ସିନା ଦସ୍ସିତୋୟେୱ । ୟଥାହ –
‘‘ସତ୍ଥଂ ପୟୋଜନଞ୍ଚେୱ, ଉଭୋ ସମ୍ବନ୍ଧନିସ୍ସୟା ।
ୱୁତ୍ତାତଂୱୁତ୍ତିୟାୟେୱ, ୱୁତ୍ତୋ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋପି ସୋ’’ତି ॥
ଅଭିଧେୟ୍ୟାଦିକଥନଞ୍ଚ ତଂସମଙ୍ଗିସ୍ସେୱ ଚ ୱୀମଂସାୱିସେସସମଙ୍ଗୀନମୁପାଦୀୟମାନତ୍ତା, ଅଞ୍ଞାଦିସସ୍ସ ପନ ଉମ୍ମତ୍ତକୱଚନାଦିନୋ ୱିୟ ହେୟ୍ୟତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ସମ୍ବନ୍ଧାନୁଗୁଣୋପାୟଂ, ପୁରିସତ୍ଥାଭିଧାୟକଂ ।
ୱୀମଂସାଧିଗତଂ ୱାକ୍ୟ-ମତୋନଧିଗତଂ ପର’’ନ୍ତି ॥
ୱାକ୍ୟନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ୱାକ୍ୟଲକ୍ଖଣୋପେତମନ୍ତରୱାକ୍ୟସନ୍ନିଚୟଂ ମହାୱାକ୍ୟସରୂପଂ ସତ୍ଥମେୱାଧିପ୍ପେତଂ ।
୩. ୟେନ ତେ ତେ ଅଲଙ୍କାରେନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତି, ତେନ କାରଣେନ ଅଲଙ୍କାରୱଜ୍ଜିତେ ଆଭରଣୱିସେସେହି, ଗନ୍ଥୱିସେସେହି ୱା ୱଜ୍ଜିତେ, ତେ ୱିରହିତେ ୟେହି ଏତେ ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକେ ଏସଂ ସୁଦ୍ଧମାଗଧିକାନଂ ଅନୁରୂପେନ ଅଭିନୱଭାୱତୋ ମାଗଧିକସରୂପଂ ଅନୁଗତରୂପେନ, ଦସବଲଭାସିତୱିରଚିତତ୍ତା ୱା ଅନୁକୂଲେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଆଭରଣୱିସେସେନ, ଗନ୍ଥୱିସେସେନ ୱା ତୋସେୟ୍ୟଂ ଅଲଙ୍କାରୱଳଞ୍ଜାପନେନ, ଗନ୍ଥୱିସେସେ [ଗନ୍ଥୱିସୟେ (କ॰)] ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିକାରାପନେନ ୱା ସନ୍ତୁଟ୍ଠେ କରେୟ୍ୟଂ ଅପିନାମ ୟଂନୂନ ସୁନ୍ଦରମିତି, ଏସୋ ପରିସ୍ସମୋ ଅୟଂ ମମ ଅଲଙ୍କାରପକରଣପ୍ପୟୋଗୋ । ଅପିନାମାତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଗମ୍ୟମାନୋ ।
ଅଲଙ୍କାରେହି ୱଜ୍ଜିତା, ଅଲଙ୍କାରା ୱଜ୍ଜିତା ୟେହି ୱାତି ଚ । ରୂପସ୍ସ ଅନୁ ଅନୁରୂପଂ, ରୂପଂ ଅନୁଗତଂ ଅନୁରୂପଂ ୱା, ତେନ ଅନୁରୂପେନ । ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱମନେନେତି ଅଲଙ୍କାରୋ, ହାରକେୟୂରାଦି ଆଭରଣପକ୍ଖେ, ଗନ୍ଥପକ୍ଖେ ତୁ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି ବନ୍ଧସରୀରମନେନେତି ଅଲଙ୍କାରୋ। ଇମିନା ମୁଖ୍ୟଭାୱେନ ପସାଦାଦିସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରା ଚ ସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରା ଚ ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅମୁଖ୍ୟତୋ ପନ ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଲଙ୍କାରାନମଧିଟ୍ଠାନଭୂତବନ୍ଧସରୀରମ୍ପି, ତଥା ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତରତନସୁତ୍ତାଦିୱୋହାରୋ ୱିୟ ଅଲଙ୍କାରପକାସକଂ ‘‘ସମ୍ମା ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ଅଲଙ୍କାରା ଅନେନେ’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଲଦ୍ଧସୁବୋଧାଲଙ୍କାରୱରନାମଧେୟ୍ୟସତ୍ଥମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତମିଦମେୱ –
‘‘ମୁଖ୍ୟୋଲଙ୍କାରସଦ୍ଦୋୟଂ, ସଦ୍ଦତ୍ଥାଲଙ୍କତିସ୍ସିତୋ ।
ସାମତ୍ଥିୟା ତ୍ୱଧିଟ୍ଠାନେ, ତଥା ସତ୍ଥେପି ତବ୍ବତୀ’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟଂ ନାମ ତଦାଧାରତପ୍ପଟିପାଦକତ୍ତୱୋହାରତୋ ତଦାଧେୟ୍ୟତପ୍ପଟିପାଦନୀୟଂ ନ ଭୱତି ଚେ, ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ଭୱତୀତି ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣମେୱାତି ।
ୟେସଂ ନ ସଞ୍ଚିତା ପଞ୍ଞା-ନେକସତ୍ଥନ୍ତରୋଚିତା ।
ସମ୍ମୋହବ୍ଭାହତାୱେ’ତେ, ନାୱବୁଜ୍ଝନ୍ତି କିଞ୍ଚିପି॥
କିଂ ତେହି ପାଦସୁସ୍ସୂସା, ୟେସଂ ନତ୍ଥି ଗୁରୂନୀ’ହ [ଗରୂନିହ (କ॰)]।
ୟେ ତପ୍ପାଦରଜୋକିଣ୍ଣା, ତେ’ୱ ସାଧୂୱିୱେକିନୋ॥
୪-୫. ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ଭପଟିକ୍ଖେପକଜନପଟିବାହନପୁବ୍ବକମଭିଧେୟ୍ୟାଦିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସତ୍ଥତୋୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗୁଣଦୋସୱିୱେଚନଂ । ଅତୋୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ସତ୍ଥତୋୟେୱ, ଗୁଣଦୋସୱିୱେଚନଂ ।
ୟଂ କରୋତି ୱିନା ସତ୍ଥଂ, ସାହସଂ କିମତୋଧିକ’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ମା ଗୁଣଦୋସୱିଭାଗୱିଚାରଣଂ ନାମ ତବ୍ବିଦୂନଂୟେୱ, ନାସତ୍ଥଞ୍ଞୂନଂ ପୁରିସପସୂନଂ । ତଥା ଚାହ –
‘‘ଗୁଣଦୋସମସତ୍ଥଞ୍ଞୂ, ଜନୋ ୱିଭଜତେ କଥଂ ।
ଅଧିକାରୋ କିମନ୍ଧସ୍ସ, ରୂପଭେଦୋପଲଦ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୮]॥
ୟେନେୱଂ, ତେନେତ୍ଥ ଗୁଣଦୋସଦସ୍ସନେ ପସନ୍ନାନେକସତ୍ଥଚକ୍ଖୁୟେୱାଧିଗତୋ, ନଞ୍ଞୋ ତବ୍ବିପରୀତୋତ୍ୟନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେସ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ୟେସନ୍ତି ଅନିୟମୁଦ୍ଦେସୋ, ୟେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେହି ନ ସଞ୍ଚିତା ନ ରାସିକତା, ନାନାସନ୍ତାନୱୁତ୍ତିନୀପି ଏକତ୍ତନୟେନ ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ନ ୱାସିତା ନପରିଭାୱିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କା ସା ? ପଞ୍ଞା ହେୟ୍ୟୋପାଦେୟ୍ୟୱିୱେକରୂପା । କୀଦିସୀତି ଆହ ‘‘ଅନେକସତ୍ଥନ୍ତରୋଚିତା’’ତି । ଅନେକସ୍ମିଂ ତିପିଟକତକ୍କବ୍ୟାକରଣାଲଙ୍କାରସତ୍ଥାଦିକେ ସତ୍ଥନ୍ତରେ ଉଚିତା ସୱନଧାରଣାଦିୱସେନ ପରିଚିତା ସାୟଂ ପଞ୍ଞା ୟେସଂ ନ ସଞ୍ଚିତାତି ପକତଂ । ଏତେତି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ନିୟମୱଚନଂ । ସମ୍ମୋହବ୍ଭାହତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟାତିସୟୱତିୟା ପଞ୍ଞାୟାଭାୱତୋ ବଲପ୍ପତ୍ତେନ ମୋହେନ ଅବ୍ଭାହତା ୱିସେସେନ ପହତା, ଏୱସଦ୍ଦିତା ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟତୋ ଏୱଂ, ତସ୍ମାପି କିଞ୍ଚିପି ହେୟ୍ୟୋପାଦେୟ୍ୟରୂପଂ ୟଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅଟ୍ଠାନାନିୟୋଜକତାଦିସଗୁରୁପାଦସୁସ୍ସୂସାନିସ୍ସୟପଟିଲଦ୍ଧୱିୱେକପଞ୍ଞାତି- ସୟାଲାଭେନ ନାୱବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଜାନନ୍ତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ୟତୋ ଆଲସିୟାଦିଦୋସଲେସପରିଗ୍ଗହୋପି ସତତାଚରିୟସେୱନୱସେନ ସିରୋୱିକିଣ୍ଣତାଦିସଗୁରୁପାଦପଙ୍କଜମ୍ବୁଜପରାୟନୋ ଚିରେନପି କାଲେନ ନାନାୱିଧସତ୍ଥନ୍ତରକତପରିଚୟବଲେନ ପପ୍ପୋତି ତାଦିସଂ ପଞ୍ଞାୱେୟତ୍ତିୟଂ । ତେନେୱାହ ଭଗୱା –
ନ ଚ ହାୟେଥ କଦାଚି ତୁଲ୍ୟସେୱୀ ।
ସେଟ୍ଠମୁପନମଂ ଉଦେତି ଖିପ୍ପଂ,
ତସ୍ମା’ତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ଭଜେଥା’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୩.୨୬]॥
ତତୋ ଏତାଦିସୋ ପଞ୍ଞୱାୟେୱେତ୍ଥ ଗୁଣଦୋସୱିଭାଗୱିୱେଚନେ ଅଧିକାରୀ, ନଞ୍ଞୋ ତବ୍ବିପରୀତୋ ପୁରିସପସୂତି ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ । ରୁଳ୍ହୋ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ । ତେନାହ ‘‘କିଂ ତେହି ପାଦସୁସ୍ସୂସା, ୟେସଂ ନତ୍ଥି ଗୁରୂନିହା’’ତି । ଇହାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ୟେସଂ ଜନାନଂ ଗୁରୂନଂ କାତବ୍ବା ପାଦସୁସ୍ସୂସା ପାଦପରିଚରିୟା ନତ୍ଥି, ତେହି ଜନେହି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଞାୱେୟତ୍ତିୟରସାନଭିଞ୍ଞେହି କିଂ ପୟୋଜନଂ, ଲେସମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ଅନଧିଗତାୟେୱେତ୍ଥ ଏତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନି ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଆହ ‘‘ୟେ’’ତିଆଦି । ୟେ ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞତାଦିସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନା ତପ୍ପାଦରଜେହି ତେସଂ ଗୁରୂନଂ ପାଦଧୂଲୀହି ଓକିଣ୍ଣା ଓନଦ୍ଧା ଗୱଚ୍ଛିତା, ତେୱ ସାଧୂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଞାୱେୟତ୍ତିୟେନ ଅଭିଞ୍ଞାତା ସଜ୍ଜନା ଏୱ ୱିୱେକିନୋ ହେୟ୍ୟୋପାଦେୟ୍ୟଗୁଣଦୋସୱିଭାଗନିୟମନପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିସମଙ୍ଗିନୋ ହୋନ୍ତି, ତେୟେୱେତ୍ଥ ଗୁଣଦୋସୱିୱେଚନେ ଅଧିଗତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସା ଚାୟଂ ଗୁରୁପାଦସୁସ୍ସୂସା ୱିସିଟ୍ଠାଦରେନ କରଣୀୟାତି ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ତଦଭ୍ୟାସେ ସାଧୁଜନେ ନିୟୋଜେତି ।
୪-୫. ୟେ ସକଲସତ୍ଥପରିଚିତଞ୍ଞାଣପାଟୱା ୟଦି ଦୋସମାରୋପୟନ୍ତି, ତେସଂ ତଦ୍ଦୋସନିରାକରଣଂ ୱିନା ପଦେସାୱବୋଧନମତ୍ତେନ ପଣ୍ଡିତମାନୀନଂ ୱଚନସ୍ସାଗୁରୁକରଣଂ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚ ତଂଦ୍ୱାରେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁରୁଗାରୱତଂ ସାଧୁଜନେହି ପରମାଦରେନ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବମିତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେସଂ…ପେ॰… କିନୋ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ଅନେକସତ୍ଥାନଂ ତିପିଟକତକ୍କବ୍ୟାକରଣାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଗନ୍ଥାନଂ ଅନ୍ତରେ ତତ୍ୱତ୍ଥସଙ୍ଖାତଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉଚିତା ସୱନଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିୱସେନ ପରିଚିତା ପଞ୍ଞା ସୁତମୟା ପଞ୍ଞା ୟେସଂ ୟେହି ନ ସଞ୍ଚିତା, ଦ୍ୱିନ୍ନମେକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିୟାଭାୱେପି ଉପଚିତସମୂହଭାୱତୋ, ପୁବ୍ବକାଲିକପଞ୍ଞାୟ ଅପରକାଲିକପଞ୍ଞାୟ ଅନନ୍ତରଆସେୱନାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭତୋ ଅୱତ୍ଥବାହୁଲ୍ଲପୱତ୍ତିତୋ ୱା ସଞ୍ଚିତବ୍ବାପି ନ ରାସିକତା । ଏତେ ଈଦିସପଞ୍ଞାପାଟୱରହିତା ଇମେ ସମ୍ମୋହବ୍ଭାହତା ପଞ୍ଞାପାଟୱାଭାୱତୋ ବଲପ୍ପତ୍ତେନ ମୋହେନ ୱିସେସେନ ପହତା ଏୱ କିଞ୍ଚିପି ହେୟ୍ୟୋପାଦେୟ୍ୟଂ ନାୱବୁଜ୍ଝନ୍ତି । ନ ଏକେ ଅନେକେତି ଚ, ତେ ଚ ତେ ସତ୍ଥା ଚେତି ଚ, ତେସମନ୍ତରମିତି ଚ, ତସ୍ମିଂ ଉଚିତାତି ଚ ସମ୍ମୋହେନ ଅବ୍ଭାହତାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ–
‘‘ଗୁଣଦୋସମସତ୍ଥଞ୍ଞୂ, ଜନୋ ୱିଭଜତେ କଥଂ ।
ଅଧିକାରୋ କିମନ୍ଧସ୍ସ, ରୂପଭେଦୋପଲଦ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୮]॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅସତ୍ଥଞ୍ଞୂ ଜନୋ ଗୁଣଦୋସଂ କଥଂ ୱିଭଜତେ । ତଥା ହି ରୂପଭେଦୋପଲଦ୍ଧିୟଂ ନୀଲପୀତାଦିରୂପୱିସେସାୱବୋଧନେ ଅନ୍ଧସ୍ସ ଅଧିକାରୋ ଅଭିମୁଖକରଣଂ କିଂ ହୋତି, ନ ଭୱତ୍ୟେୱ, ତସ୍ମା ଅନେକସତ୍ଥନ୍ତରଗତସୁପ୍ପସନ୍ନପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଏୱ ଗୁଣଦୋସୱିୱେଚନଂ ଭୱତି, ତଦଭାୱେ ନ ଭୱତ୍ୟେୱ । ଇଦମେୱ ୱୁଚ୍ଚତେ–
‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ସତ୍ଥତୋୟେୱ, ଗୁଣଦୋସୱିୱେଚନଂ ।
ୟଂ କରୋତି ୱିନା ସତ୍ଥଂ, ସାହସଂ କିମତୋଧିକ’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସବ୍ବତ୍ଥ ଗୁଣଦୋସୱିୱେଚନଂ ସତ୍ଥତୋୟେୱ ହୋତି, ସତ୍ଥଂ ୱିନା ସତ୍ଥୋଚିତତାଦିସପଞ୍ଞଂ ୱିନା ୟଂ କରୋତି ଗୁଣାଗୁଣୱିଭାଗଂ କରୋତି, ୟଂ କରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଅତୋଧିକଂ ସାହସଂ କିଂ ଆସୁଂ କିରିୟା ଅନୁପପରିକ୍ଖନକିରିୟା ନତ୍ଥେୱ ।
ଇହ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ୟେସଂ ଅକତପୁଞ୍ଞାନଂ ଜନାନଂ ଗୁରୂନଂ
‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ,
ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।
ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା,
ନୋ ଚା’ଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭]॥
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଗୁଣୋପେତାନଂ ଆଚରିୟାନଂ କାତବ୍ବା ପାଦସୁସ୍ସୂସା ପାଦପରିଚରିୟା ନତ୍ଥି, ତେହି କିଂ ପୟୋଜନଂ । ୟେ କତପୁଞ୍ଞା ଜନା ତପ୍ପାଦରଜୋକିଣ୍ଣା ତେସଂ ଗୁରୂନଂ ପାଦରଜେହି ଗୱଚ୍ଛିତା, ତେୱ ସାଧୂ ଜନା ଏୱ ୱିୱେକିନୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଗୁରୁପାସନାହି ଅଧିଗତୱିସିଟ୍ଠୱିୱେକବୁଦ୍ଧିନୋ ଭୱନ୍ତି, ତେ ଏୱ ୱିୱେକଂ ଜାନନ୍ତୀତି ଭାୱୋ । ସୋତୁମିଚ୍ଛା ସୁସ୍ସୂସା, ତଂ ନିସ୍ସାୟ କତ୍ତବ୍ବପାଦପରିଚରିୟାପି ତଦତ୍ଥିୟା ସୁସ୍ସୂସା ନାମ ହୋତି । ପାଦେସୁ ସୁସ୍ସୂସାତି ଚ, ତେସଂ ପାଦାତି ଚ, ତେସୁ ରଜାନୀତି ଚ, ତେହି ଓକିଣ୍ଣାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ସିସ୍ସାନଂ ସକଲାଭିବୁଦ୍ଧିୟା ଗୁରୁପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣତୋ ଅଧିକତରାୟେୱ ସେୱିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା –
‘‘ନିହୀୟତି ପୁରିସୋ ନିହୀନସେୱୀ,
ନ ଚ ହାୟେଥ କଦାଚି ତୁଲ୍ୟସେୱୀ ।
ସେଟ୍ଠମୁପନମଂ ଉଦେତି ଖିପ୍ପଂ,
ତସ୍ମା’ତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ଭଜେଥା’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୩.୨୬]॥
କବ୍ବନାଟକନିକ୍ଖିତ୍ତ-ନେତ୍ତଚିତ୍ତା କୱିଜ୍ଜନା ।
ୟଂକିଞ୍ଚି ରଚୟନ୍ତେ’ତଂ, ନ ୱିମ୍ହୟକରଂ ପରଂ॥
ତେୟେ’ୱ ପଟିଭାୱନ୍ତୋ, ସୋ’ୱ ବନ୍ଧୋ ସୱିମ୍ହୟୋ ।
ୟେନ ତୋସେନ୍ତି ୱିଞ୍ଞୂୟେ, ତତ୍ଥାପ୍ୟ’ୱିହିତାଦରା॥
୬-୭. ଏୱମେତ୍ଥାନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକୱସେନାଧିଗତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘କିଂ ଅମ୍ହାକଂ କବ୍ବନାଟକପରିଚୟାଭାୱେରଚନାୱିସେସାଭିୟୋଗୋପଜନିତପରିସ୍ସମେନା’’ତି ଓଲୀନୱୁତ୍ତିନୋ ସୋତୁଜନେ ସମୁସ୍ସାହେତି ‘‘କବ୍ବନାଟକା’’ତିଆଦିନା । କୱିପ୍ପୟୋଗସଙ୍ଖାତୋ ବନ୍ଧୋୱ କୱିନୋ ଇଦନ୍ତି କବ୍ବଂ। ମୁତ୍ତକାଦିୱାକ୍ୟସ୍ୱମୁତ୍ତିକାଦ୍ୟୱୟୱସଭାୱା ଅନ୍ତରୱାକ୍ୟସମୁଦାୟସମ୍ପନ୍ନଂ ୱୁତ୍ତଜାତିଭେଦଭିନ୍ନଂ ପଜ୍ଜମୟଂ ଗଜ୍ଜମୟଂ ପଜ୍ଜଗଜ୍ଜମୟଂ ଚମ୍ପୂନାମକଞ୍ଚ, ମହାୱାକ୍ୟରୂପଂ ମହାକବ୍ବଞ୍ଚ, ତଂ ପନ ମହାକବ୍ବଂ ସଗ୍ଗେହି ସଗ୍ଗନାମକେହି ପରିଚ୍ଛେଦୱିସେସେହି ବନ୍ଧ୍ୟତେ କରୀୟତୀତି ସଗ୍ଗବନ୍ଧୋତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ତୁ ଲକ୍ଖଣଂ ‘‘ସଗ୍ଗବନ୍ଧସ୍ସ ମୁଖଂ ଇଟ୍ଠାସୀସନଂ ସିୟା ପଣାମୋ ୱା ବନ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧିନୋ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ ୱା’’ତିଆଦିନା ଅନେକଧା ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ?
‘‘ସଗ୍ଗବନ୍ଧୋ ମହାକବ୍ବ-ମୁଚ୍ଚତେ ତ୍ୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ।
ପଣାମୋ ୱତ୍ଥୁନିଦ୍ଦେସୋ, ଆସୀସାପି ଚ ତମ୍ମୁଖଂ ॥
ଇତିହାସକଥୁବ୍ଭୂତଂ, ସନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟମ୍ପି ୱା ।
ଚତୁୱଗ୍ଗଫଲାୟତ୍ତଂ, ଚତୁରୋଦାତ୍ତନାୟକଂ ॥
ପୁରଣ୍ଣୱୁତୁସେଲିନ୍ଦୁ-ସୱିତୂଦୟୱଣ୍ଣନଂ ।
ଉୟ୍ୟାନସଲିଲକ୍କୀଳା, ମଧୁପାନରତୁସ୍ସୱଂ ॥
ୱିପ୍ପଲମ୍ଭୱିୱାହେହି, କୁମାରୋଦୟୱଡ୍ଢିହି ।
ମନ୍ତଦୂତପ୍ପୟାନାଜି-ନାୟକାଭ୍ୟୂଦୟେହିପି ॥
ଅଲଙ୍କତମସଂଖିତ୍ତ-ରସଭାୱନିରନ୍ତରଂ ।
ନାତିୱିତ୍ଥିଣ୍ଣସଗ୍ଗେହି, ପିୟୱୁତ୍ତସୁସନ୍ଧିଭି ॥
ସବ୍ବତ୍ଥ ଭିନ୍ନସଗ୍ଗନ୍ତେ-ହୁପେତଂ ଲୋକରଞ୍ଜକଂ ।
କବ୍ବଂ କପ୍ପନ୍ତରଟ୍ଠାୟି, ଜାୟତେ ସାଧ୍ୱଲଙ୍କତୀ’’ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୧୪ – ୧୯ ଗାଥା]॥
ତତ୍ଥ ଇତିହାସକଥୁବ୍ଭୂତନ୍ତି ପୁରାୱୁତ୍ତକଥାସନ୍ନିସ୍ସୟଂ । ସନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟନ୍ତି ଇତରସୋଭନାଧିକରଣଗୁଣରାଜଚରିତାଦିନିସ୍ସୟଂ ୱା । ଚତୁୱଗ୍ଗଫଲାୟତ୍ତନ୍ତି ଧମ୍ମାଦିଚତୁୱଗ୍ଗଫଲାୟତ୍ତଂ । ଧମ୍ମୋ ନାମ ଅବ୍ଭୂଦୟନିବ୍ବାନହେତୁକୋ । ଅତ୍ଥୋ ନାମ ୱିଜ୍ଜାଭୁମ୍ୟାଦୀନଂ ୟଥାଞ୍ଞାୟମଜ୍ଜନଂ, ଅଜ୍ଜିତାନଞ୍ଚ ରକ୍ଖଣଂ । କାମୋ ନାମ ନିରୟୋ ୱିସୟୋ ପୟୋଗୋ । ମୋକ୍ଖୋ ନାମ ସବ୍ବସଂସାରଦୁକ୍ଖନିୱତ୍ତି । ଚତୁରୋଦାତ୍ତନାୟକନ୍ତି ଉସ୍ସାହସତ୍ତିମନ୍ତସତ୍ତିପଭୂସତ୍ତିୟୋଗେନ ଚତୁରୋ କୁସଲୋ ଚାଗାତିସୟାଦିୟୋଗେନ ଉଦାତ୍ତୋ ଉଦାରୋ ନାୟକୋ ୱିପକ୍ଖୋ, ପଟିପକ୍ଖୋ ଚ ୟତ୍ଥ, ତଂ । ମଧୁ ନାମ ସୁରା । ୱିପ୍ପଲମ୍ଭୋ ୱିରହୋ । ମନ୍ତୋ ନୀତିୱେଦୀହି ସହ କାରୀୟନିଚ୍ଛୟୋ । ଦୂତୋ ସନ୍ଧାନପ୍ପୱତ୍ତୋ ପୁରିସୋ । ପୟାନଂ ସଙ୍ଗାମାଦିନିମିତ୍ତଗମନଂ । ଆଜି ସନ୍ଧ୍ୟାଭାୱେ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅସଙ୍ଖତ୍ତରସଭାୱନିରନ୍ତରନ୍ତି ଅସଂଖିତ୍ତା ବହୁତ୍ତା ରସା ସିଙ୍ଗାରୱୀରାଦୟୋ, ଭାୱା ରତିଉସ୍ସାହାଦୟୋ, ତେହି ନିରନ୍ତରଂ ପତ୍ଥଟଂ । ପିୟୱୁତ୍ତସୁସନ୍ଧିଭୀତି ପିୟାନି ସୁତିସୁଭଗାନି ୱୁତ୍ତାନି ଇନ୍ଦୱଜିରାଦୀନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧସଂସଗ୍ଗତାୟ ସୋଭନୋ ସନ୍ଧି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଗହା ୟେସଂ ସଗ୍ଗାନଂ, ତେହୀତି ।
ପୁନପି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ନଗରୱଣ୍ଣନାଦୀସୁ କିଞ୍ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ମଧୁପାନାଦିରହିତମ୍ପି ତଞ୍ଞୂନଂ ମନୋ ରଞ୍ଜେତି ଉପାଦିୟତେୱ ସବ୍ଭୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ–
‘‘କବ୍ବଂ ନ ଦୁସ୍ସତଙ୍ଗେହି, ନ୍ୟୂନମପ୍ୟତ୍ର କେହିଚି ।
ବନ୍ଧଙ୍ଗସମ୍ପଦା ତଞ୍ଞୂ, କାମମାରାଧୟନ୍ତି ଚେ’’ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୨୦]॥
ପୁନପି –
‘‘ଗୁଣତୋ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା, ନାୟକଂ ତେନ ସତ୍ତୁନୋ ।
ନିରାକରଣମିଚ୍ଚେସ, ମଗ୍ଗୋ ପକତିସୁନ୍ଦରୋ ॥
ୱଂସୱୀରସୁତାଦୀନି, ୱଣ୍ଣୟିତ୍ୱା ରିପୁସ୍ସପି ।
ତଜ୍ଜୟା ନାୟକୁକ୍କଂସ-କଥନଞ୍ଚ ସୁଖେତି ନୋ’’ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୨୧ ୨୨ ଗାଥା] ଆହୁ ॥
ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମାମତରସପାନସରସହଦୟାନଂ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୱିପୁଲୱିସପ୍ପୱେସୋପଦ୍ଦୁତକବ୍ବନାଟକପରମ୍ମୁଖାନଂ ସତତଚରିତସଞ୍ଚରିତରତନଭାଜନାନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ କିଂ ହଦୟଖେଦୋପଜନିତପରିସ୍ସମେନେତି ତଦନୁରୂପମେୱୋପଦସ୍ସିତନ୍ତି ।
ନାଟକଂ ନାମ ଭରତାଦିନାଟ୍ୟସତ୍ଥେ ନାନପ୍ପକାରନିରୂପିତରୂପଂ କପ୍ପଂ, ତଂଲକ୍ଖଣେକଦେସଭୂତଲକ୍ଖଣାନି ପକରଣାଦୀନି ନୱ ରୂପକାନି । ନାଟିକା ଚ ଏତ୍ଥେୱାୱରୁମ୍ଭନ୍ତି । କବ୍ବଞ୍ଚ ନାଟକଞ୍ଚ, ତେସୁ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଠପିତଂ ନେତ୍ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୟେହୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ । କେ ତେ ? କୱିନୋ । ତତ୍ଥ ନିକ୍ଖିତ୍ତନେତ୍ତଚିତ୍ତୱଚନେନ ସୁତସ୍ସ ଚିନ୍ତନଞ୍ଚ ଊହାପୋହମୁଖେନ ୟଥୁଗ୍ଗହିତନିୟାମଂ, ଅୱିପରୀତତ୍ଥନିଚ୍ଛୟନଂ, ନିଚ୍ଛିତସ୍ସ ଭାୱନା, ନିରନ୍ତରାଭିୟୋଗୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ । କବ୍ବନାଟକୱଚନେନ ସୁତଂ, ଚିନ୍ତିତଂ, ଭାୱିତଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ । ସୁତେ ଦସ୍ସିତେ ତନ୍ନିସ୍ସୟଂ ସୁତମୟଞାଣମ୍ପି ଦସ୍ସିତମେୱ ସିୟାତି । ‘‘କବ୍ବନାଟକନିକ୍ଖିତ୍ତନେତ୍ତଚିତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ସୁତଚିନ୍ତାଭାୱନାନୁକ୍କମେନ ସମ୍ପାଦିତପଞ୍ଞାପାଟୱାନଂ କବ୍ବରଚନାୟ ସାମତ୍ଥିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ହୋତି ହି ତାଦିସାନଂ ତଂସୁତାଦି ବନ୍ଧନକାରଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ସାଭାୱିକୀ ଚ ପଟିଭା,
ସୁତଞ୍ଚ ବହୁ ନିମ୍ମଲଂ ।
ଅମନ୍ଦୋ ଚାଭିୟୋଗୋୟଂ,
ହେତୁ ହୋତିହ ବନ୍ଧନେ’’ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୧୦୩ ଗାଥା]॥
ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତାରୁଳ୍ହଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ବନ୍ଧଜାତଂ । ଇମିନା ପନ ଅନିୟମୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ତତ୍ଥ ଆଦରାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ରଚୟନ୍ତି କରୋନ୍ତି । ଏତଂ ତେହି ରଚିତଂ ବନ୍ଧଜାତଂ ପରଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ୱିମ୍ହୟକରଂ ନ ହୋତି, ତାଦିସୋପାୟସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପେୟ୍ୟସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ଅନଚ୍ଛରିୟମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ତେସୁ କବ୍ବନାଟକେସୁ ରଚନାୱିସେସଏକନ୍ତୋପାୟଭୂତେସୁ ଅୱିହିତାଦରାଅପି ସୁତାଦିୱସେନ ଅକତାଦରାପି ୟେ ସପ୍ପୁରିସା ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ୟେନ ବନ୍ଧୱିସେସେନ ୱିଞ୍ଞୂ ଗୁଣଦୋସୱିଦୁନୋ ସତ୍ଥଞ୍ଞୁନୋ ପଣ୍ଡିତଜନେ ତୋସେନ୍ତି ପୀଣେନ୍ତି । ତୋସେନ୍ତିୟେୱ ହି ତେ ତାଦିସେ ସାଭାୱିକିପଟିଭାୱିରହେପି ଏତାଦିସେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ସୁତଚିନ୍ତାଭାୱନାୱସେନ ୱାୟମନ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ନ ୱିଜ୍ଜତୀ ୟଜ୍ଜପି ପୁବ୍ବୱାସନା-
ଗୁଣାନୁବନ୍ଧି ପଟିଭାନମବ୍ଭୁତଂ ।
ସୁତେନ ୱାଚୁ’ସ୍ସହନେନୁପାସିତା,
ଧୁୱଂ କରୋତ୍ୟେୱ କମପ୍ୟନୁଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୧୦୪ ଗାଥା]॥
ପଟିଭାୱନ୍ତୋ ହେୟ୍ୟୋପାଦେୟ୍ୟପରିଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ନାମ, ତେୟେୱ ସପ୍ପୁରିସା । ସୱିମ୍ହୟୋ ‘‘କୀଦିସାୟଂ, ତାଦିସୋପାୟନ୍ତରରହିତାନମ୍ପି ଏତାଦିସୋ ବନ୍ଧୋ ସିୟା’’ତି ୱିମ୍ହୟେନ ସହ ୱତ୍ତମାନୋପି । ସୋୱ ବନ୍ଧୋ ତମେୱ ବନ୍ଧନଂ ତାଦିସୋପାୟସମ୍ପତ୍ତିୱିରହେନୋପେୟ୍ୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ଭାୱତୋ, ନାଞ୍ଞୋତି ।
୬-୭. ଇଦାନି କବ୍ବନାଟକେସୁ ଅପରିଚିତାନମମ୍ହାକଂ ଗନ୍ଥରଚନାସଭାୱାୱବୋଧୋୱ କୁତୋତି ଓସକ୍କନ୍ତେ ‘‘କବ୍ବନାଟକା’’ଦିଗାଥାଦ୍ୱୟେନ ସମୁସ୍ସାହେତି । କବ୍ବନାଟକନିକ୍ଖିତ୍ତନେତ୍ତଚିତ୍ତା କବ୍ବନାଟକେସୁ ସୁତାନୁଲୋକନଚିନ୍ତାଭାୱନାୱସେନ ଠପିତନେତ୍ତଚିତ୍ତା କୱିଜ୍ଜନା କବ୍ବକାରକା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମତଂ ରଚୟନ୍ତି କରୋନ୍ତି, ଏତଂ ବନ୍ଧନଂ ପରଂ ଅତିସୟେନ ନ ୱିମ୍ହୟକରଂ ଅଚ୍ଛରିୟକରଂ ନ ହୋତି, ନିରନ୍ତରାଭିୟୋଗତୋ ସିଦ୍ଧୋପାୟମୂଲପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାୟ ଉପେୟ୍ୟଭୂତଗନ୍ଥସଙ୍ଖରଣଂ ଭୱତ୍ୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୱିନୋ ଇଦଂ କବ୍ବନ୍ତି ଚ, ନଟକସ୍ସ ଇଦଂ ନାଟକଂ, ନଚ୍ଚଗୀତାଦି । ଇଧ ପନ ତପ୍ପଟିପାଦକକଥାପକାସକଗନ୍ଥୋ ନାଟକଂ ନାମ । କବ୍ବଞ୍ଚ ନାଟକଞ୍ଚାତି ଚ, କବ୍ବନାଟକେସୁ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ୟେହୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ୟେ ଜନା ତତ୍ଥ ତେସୁ କବ୍ବନାଟକେସୁ ଅୱିହିତାଦରାପି ସୱନଧାରଣାଦିୱସେନ ଅକତସମ୍ଭମା ଏୱ ୱିଞ୍ଞୂ ୟେନ ଗନ୍ଥରଚନାୱିସେସେନ ତୋସେନ୍ତି ପୀଣେନ୍ତି, ତେୟେୱ ପଟିଭାୱନ୍ତୋ ପଟିଭାନସଙ୍ଖାତପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ଭୱନ୍ତି । ସୋୱ ବନ୍ଧୋ ସୱିମ୍ହୟୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୱିମ୍ହୟେନ ସହିତୋ । ପଟିଭା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ସହ ୱିମ୍ହୟେନ ୱତ୍ତତୀତି ଚ, ଅୱିହିତୋ ଆଦରୋ ୟେହୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ବାହିରସତ୍ଥାଭିୟୋଗାଭାୱେପି ପୁବ୍ବୱାସନାଭାୱେପି ଇହ ନିରନ୍ତରାଭିୟୋଗଂ କରୋନ୍ତୋ ତାଦିସସାମତ୍ଥିୟଂ ସାଧେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ନ ୱିଜ୍ଜତୀ ୟଜ୍ଜପି ପୁବ୍ବୱାସନା-
ଗୁଣାନୁବନ୍ଧି ପଟିଭାନମବ୍ଭୁତଂ ।
ସୁତେନ ୱାଚୁ’ସ୍ସହନେନୁପାସିତା,
ଧୁୱଂ କରୋତ୍ୟେୱ କମପ୍ୟନୁଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୧୦୪ ଗାଥା]॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦି ପୁବ୍ବୱାସନାଗୁଣାନୁବନ୍ଧୀ ଅତୀତଜାତିୟା ପରିଚୟୱାସନାଗୁଣସ୍ସ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନୱସେନ ଅନୁବନ୍ଧୋ ୟସ୍ସତ୍ଥି, ତାଦିସଂ ଅବ୍ଭୁତଂ ପଟିଭାନଂ ନ ୱିଜ୍ଜତିପି, ତଥାପି ସୁତେନ ସୱନେନ ଉସ୍ସହନେନ ପଗୁଣକରଣାଦିୱାଚୁସ୍ସହନେନ ୱା ଉପାସିତା କତଗୁରୁପାସନା ୱାଚା କମପି ଅନୁଗ୍ଗହଂ କିଞ୍ଚିପି ପଞ୍ଞାପାଟୱଂ ଧୁୱଂ ଏକନ୍ତେନ କରୋତି ଏୱାତି ।
ଏତ୍ଥ କବ୍ବଂ ନାମ ମୁତ୍ତକକୁଲକାଦିୱାକ୍ୟୱସେନ ଚ ଅୱୟୱସଭାୱେହି ତେସଂୟେୱ ଅନ୍ତରୱାକ୍ୟାୱୟୱସମୂହେହି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ୱୁତ୍ତୱିସେସେହି ପଭେଦଗତଂ କେୱଲଂ ପଜ୍ଜମୟଂ ୱା ଗଜ୍ଜମୟଂ ୱା ଚମ୍ପୂତିଖ୍ୟାତପଜ୍ଜଗଜ୍ଜମୟଂ ୱାତି ମହାୱାକ୍ୟସଭାୱେନ ଚ ତିଟ୍ଠତି । ନାଟକଂ ନାମ ଭରତାଦିନଟସତ୍ଥଗତନାନପ୍ପକାରଦସ୍ସିତସଭାୱଂ । କବ୍ବଞ୍ଚ ଇଧେୱ ଦସ୍ସିତଲକ୍ଖଣତୋ ଏକଦେସୟୁତ୍ତପ୍ପକରଣାଦିନୱରୂପକାନି ଚ ନାଟିକା ଚ ଭୱନ୍ତି । କବ୍ବଲକ୍ଖଣଂ ପନ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ–
‘‘ସଗ୍ଗବନ୍ଧୋ ମହାକବ୍ବ-ମୁଚ୍ଚତେ ତ୍ୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ।
ପଣାମୋ ୱତ୍ଥୁନିଦ୍ଦେସୋ, ଆସୀସାପି ଚ ତମ୍ମୁଖଂ ॥
ଇତିହାସକଥୁବ୍ଭୂତଂ, ସନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟମ୍ପି ୱା ।
ଚତୁୱଗ୍ଗଫଲାୟତ୍ତଂ, ଚତୁରୋଦାତ୍ତନାୟକଂ ॥
ପୁରଣ୍ଣୱୁତୁସେଲିନ୍ଦୁ-ସୱିତୂଦୟୱଣ୍ଣନଂ ।
ଉୟ୍ୟାନସଲିଲକ୍କୀଳା, ମଧୁପାନରତୁସ୍ସୱଂ ॥
ୱିପ୍ପଲମ୍ଭୱିୱାହେହି, କୁମାରୋଦୟୱଡ୍ଢିହି ।
ମନ୍ତଦୂତପ୍ପୟାନାଜି-ନାୟକାଭ୍ୟୂଦୟେହିପି ॥
ଅଲଙ୍କତମସଂଖିତ୍ତ-ରସଭାୱନିରନ୍ତରଂ ।
ନାତିୱିତ୍ଥିଣ୍ଣସଗ୍ଗେହି, ପିୟୱୁତ୍ତସୁସନ୍ଧିଭି ॥
ସବ୍ବତ୍ଥ ଭିନ୍ନସଗ୍ଗନ୍ତେ-ହୁପେତଂ ଲୋକରଞ୍ଜକଂ ।
କବ୍ବଂ କପ୍ପନ୍ତରଟ୍ଠାୟି, ଜାୟତେ ସାଧ୍ୱଲଙ୍କତୀ’’ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୧୪ – ୧୯ ଗାଥା]॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସଗ୍ଗବନ୍ଧୋ ସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେହି ପରିଚ୍ଛେଦୱିସେସେହି ବନ୍ଧୋ ‘‘ମହାକବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉଚ୍ଚତେ । ଅସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ତୁ ୱୁଚ୍ଚତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାକକ୍ଖିଗୋଳକନୟେନ ତମ୍ମୁଖଂ ତସ୍ସ କବ୍ବସ୍ସ ଆଦି ପନ ପଣାମୋ ଦେୱତାନମସ୍ସନଂ ୱା, ୱତ୍ଥୁନିଦ୍ଦେସୋ –
‘‘ଅସ୍ତ୍ୟୁତ୍ତରସ୍ୟାଂ ଦିଗି ଦେୱତାତ୍ମ,
ହିମାଲୟୋ ନାମ ନଗାଧିରାଜ ? ।
ପୂୱାପରେଙ ୱାରିନିଧୀ ୱିଗାହ୍ୟ,
ସ୍ଥିତ ? ପଥିଝା ଇୱ ମାନଦଣ୍ଡ ?’’ [କୁମାରସମ୍ଭୱ ୧.୧.]॥
ଇଚ୍ଚାଦିବନ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧିନୋ କସ୍ସଚି ୱତ୍ଥୁନୋ ଦସ୍ସନଂ, ଆସୀସାପି ‘‘ମୟ୍ହଂ ପୀଣୟତଂ ମନ’’ ମିଚ୍ଚାଦିଇଟ୍ଠାସୀସନଂ ୱା ଭୱତି ।
ଇତିହାସକଥୁବ୍ଭୂତଂ ପୁରାୱୁତ୍ତକଥାସନ୍ନିସ୍ସୟଂ ୱା ସନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟମ୍ପି ସୋଭନାନମ୍ପି ରାଜଚରିୟାଦିନିସ୍ସୟଂ ୱା ଚତୁୱଗ୍ଗଫଲାୟତ୍ତଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖକାରଣଂ ଧମ୍ମୋ, ୱିଜ୍ଜାଭୂମିଆଦୀନଂ ସଞ୍ଚୟୋ, ସଞ୍ଚିତାନଂ ରକ୍ଖା ଚ ଅତ୍ଥୋ, ଅପାୟସଂୱତ୍ତନିକପଞ୍ଚକାମଗୁଣସଙ୍ଖାତୋ କାମୋ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ନିୱତ୍ତିହେତୁ ମୋକ୍ଖୋ ଚାତି ଚତୁୱଗ୍ଗଫଲାଧୀନଂ ଚତୁରୋଦାତ୍ତନାୟକଂ ଉସ୍ସାହସତ୍ତିମନ୍ତସତ୍ତିପଭୂସତ୍ତିୟୋଗତୋ ଚତୁରୋ ଦକ୍ଖୋ ଚାଗାତିସୟାଦିୟୋଗେନ ଉଦାତ୍ତୋ ଉଳାରୋ ସପକ୍ଖୋ, ୱିପକ୍ଖୋ ୱା ନାୟକୋ ୟତ୍ଥ, ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପୁରଣ୍ଣୱୁତୁସେଲିନ୍ଦୁ-ସୱିତୂଦୟୱଣ୍ଣନଂ ପୁରଂ ନଗରଂ, ଅଣ୍ଣୱଂ ସାଗରଂ, ଉତୁ ହେମନ୍ତୱସନ୍ତାଦିଉତୁ, ସେଲଂ ପବ୍ବତୋ, ଇନ୍ଦୁସୱିତୂଦୟୋ ଚନ୍ଦସୂରିୟାନଂ ଉଦୟୋ ଚାତି ଇମେସଂ ୱଣ୍ଣନଂ ୟତ୍ଥ, ତଂ । ସୱିତାତି ଏତ୍ଥ ତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ । ଉୟ୍ୟାନସଲିଲକ୍କୀଳାମଧୁପାନରତୁସ୍ସୱଂ ଉୟ୍ୟାନକୀଳାସୁରାପାନରତିକୀଳାସଙ୍ଖାତୋ ଉସ୍ସୱୋ ୟତ୍ଥ, ତଂ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭୱିୱାହେହି ଦାରାୱିୟୋଗଦାରପରିଗ୍ଗହେହି ଚ କୁମାରୋଦୟୱଡ୍ଢିହି କୁମାରୁପ୍ପତ୍ତିକୁମାରୱଡ୍ଢୀହି ଚ ମନ୍ତଦୂତପ୍ପୟାନାଜିନାୟକାଭ୍ୟୂଦୟେହି ନୀତିଜାନନପଞ୍ଞା ମନ୍ତୋ, ସନ୍ଧାନକାରକୋ ଦୂତୋ, ୟୁଦ୍ଧାଭିଗମନଂ ପୟାନଂ, ୟୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାତୋ ଆଜି, ସପକ୍ଖନାୟକସ୍ସ ଅଭିୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତୋ ଅଭ୍ୟୂଦୟୋ ଚାତି ଇମେହି ଅଲଙ୍କତଂ ସଜ୍ଜିତଂ ଅସଂଖିତ୍ତ…ପେ॰… ନ୍ତରଂ ଅସଂଖିତ୍ତା ୱିତ୍ଥାରା ରସା ସିଙ୍ଗାରାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଭାୱା ରତିଉସ୍ସାହାଦୟୋ ଚାତି ଇମେହି ନିରନ୍ତରଂ ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ ପିୟୱୁତ୍ତସୁସନ୍ଧିଭି ସୁତିସୁଭଗେହି ଇନ୍ଦୱଜିରାଦୀହି ୱୁତ୍ତେହି ପୁବ୍ବାପରସମ୍ବନ୍ଧପରିଚ୍ଛେଦତାୟ ସୋଭନା ସନ୍ଧି ୟେସଂ ସଗ୍ଗାନଂ, ତେହି ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଭିନ୍ନସଗ୍ଗନ୍ତେହି ଭିନ୍ନସଗ୍ଗା ପରିୟୋସାନା ୟେସଂ, ତେହି ନାତିୱିତ୍ଥିଣ୍ଣସଗ୍ଗେହି ନାତିୱିତ୍ଥାରସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେହି ପରିଚ୍ଛେଦେହି ଉପେତଂ ୟୁତ୍ତଂ ସାଧ୍ୱଲଙ୍କତି ସୋଭନାଲଙ୍କାରୱନ୍ତଂ କବ୍ବଂ ଲୋକରଞ୍ଜକଂ ତଂ ସମାନଂ କପ୍ପନ୍ତରଟ୍ଠାୟି କପ୍ପନିରନ୍ତରଟ୍ଠାୟି କପ୍ପନ୍ତରେ ଠାୟି ୱା ଜାୟତେ। ଏତ୍ଥ ମଧୁପାନାଦିରହିତପୁରୱଣ୍ଣନାଦୟୋପି ତଞ୍ଞୂନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେତି ଚେ, ତଂପ୍ୟଦୁଟ୍ଠଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘କବ୍ବଂ ନ ଦୁସ୍ସତଙ୍ଗେହି, ନ୍ୟୂନମପ୍ୟତ୍ର କେହିଚି ।
ବନ୍ଧଙ୍ଗସମ୍ପଦା ତଞ୍ଞୂ, କାମମାରାଧୟନ୍ତି ଚେ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅତ୍ର ଇମେସୁ କବ୍ବଙ୍ଗେସୁ ମଜ୍ଝେ କେହିଚି ଅଙ୍ଗେହି କେହିଚି ଅୱୟୱେହି ନ୍ୟୂନମପି ଊନମପି, ନିସଦ୍ଦୋତ୍ରତବ୍ଭାୱେ । କବ୍ବଂ ନ ଦୁସ୍ସତି, ତଂ ପନ ଅଦୁସ୍ସନଂ ବନ୍ଧଙ୍ଗସମ୍ପଦା ରଚିତପୁରୱଣ୍ଣନାଦିଅଙ୍ଗସମ୍ପଦା ତଞ୍ଞୂ କବ୍ବଞ୍ଞୂ ଜନେ କାମଂ ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ଚେ ଆରାଧୟନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଭୱତି । ପୁନପି ନାୟକୱଣ୍ଣନାସୁ ସପକ୍ଖନାୟକଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ତେନ ନିରାକରଣଭାୱମ୍ପି । ନୋ ଚେ, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନାୟକେନ ତସ୍ସାଭିଭୱନମ୍ପି ୱଣ୍ଣେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ଗୁଣତୋ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା, ନାୟକଂ ତେନ ସତ୍ତୁନୋ ।
ନିରାକରଣମିଚ୍ଚେସ, ମଗ୍ଗୋ ପକତିସୁନ୍ଦରୋ ॥
ୱଂସୱୀରସୁତାଦୀନି, ୱଣ୍ଣୟିତ୍ୱା ରିପୁସ୍ସପି ।
ତଜ୍ଜୟା ନାୟକୁକ୍କଂସ-କଥନଞ୍ଚ ସୁଖେତି ନୋ’’ତି ॥
ବନ୍ଧୋ ଚ ନାମ ସଦ୍ଦତ୍ଥା, ସହିତା ଦୋସୱଜ୍ଜିତା ।
ପଜ୍ଜଗଜ୍ଜୱିମିସ୍ସାନଂ, ଭେଦେନା’ୟଂ ତିଧା ଭୱେ॥
୮. ଏୱମେତେହି ସୋତୁଜନସମୁସ୍ସାହନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତବନ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ବନ୍ଧସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ କତ୍ତୁମାରଭତେ ‘‘ବନ୍ଧୋ ଚା’’ତିଆଦି । ଦୋସୱଜ୍ଜିତା ଦୋସେହି ସଦ୍ଦନିସ୍ସିତେହି, ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତେହି ଚ ୱିରୋଧେହି ୱଜ୍ଜିତା ପରିଚ୍ଚତ୍ତା, ତେ ୱା ୱଜ୍ଜିତା ୟେହି, ସଦ୍ଦତ୍ଥା ସହିତା ଏକୀଭୂତା । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ୟେହି ତେ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ସହିତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସହିତାନଂ ଭାୱୋ ସହଦୟହିଲାଦକାରଣଂ ସାଧ୍ୟଂ ସାହିଚ୍ଚଂ । ଇତି ଦୋସୱଜ୍ଜିତେ ସହିତେ ସଦ୍ଦତ୍ଥେ ପସିଦ୍ଧଭାୱେନ ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ବନ୍ଧୋ ନାମ ସଭାୱୱୁତ୍ତିୱଙ୍କୱୁତ୍ତିଅଲଙ୍କାରୱୁତ୍ତିୱସେନ ତିୱିଧୋପୀତି ଅପ୍ପସିଦ୍ଧଂ ବନ୍ଧସରୀରଂ ୱିଧୀୟତେ ୟଥା ‘‘ୟୋ କୁଣ୍ଡଲୀ, ସୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତି । ଚସଦ୍ଦୋୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରସ୍ସ ସମୁଚ୍ଚୟୋ, କିଞ୍ଚୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥ ଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାଦବ୍ବଲକ୍ଖଣୋ ସଦ୍ଦାନମତ୍ଥୋ ମୁଖ୍ୟୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ମୁଖ୍ୟସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା ତିୱିଧେସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ତବ୍ବାଚକୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି ଜାତିସଦ୍ଦୋ ଗୁଣସଦ୍ଦୋ କ୍ରିୟାସଦ୍ଦୋ ଦବ୍ବସଦ୍ଦୋତି । ତିୱିଧୋ ହି ସଦ୍ଦୋ ୱାଚକୋ ଲକ୍ଖଣିକୋ ବ୍ୟଞ୍ଜକୋତି ବ୍ୟାପାରଭେଦେନ । ବ୍ୟାପାରୋ ଚ ନାମ ସଦ୍ଦସ୍ସ’ତ୍ଥପ୍ପତୀତିକାରିତ୍ତମେୱ । ସୋ ହି ତିୱିଧୋ ମୁଖ୍ୟୋ ଲକ୍ଖଣୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାୱୋ ଚେତି । ତତ୍ଥ ଜାତ୍ୟାଦିନିରନ୍ତରତ୍ଥୱିସୟୋ ସଦ୍ଦବ୍ୟାପାରୋ ମୁଖ୍ୟୋ । ସୋୟେୱ ଅଭିଧାତି ଉଚ୍ଚତେ । ତଂବ୍ୟାପାରୱା ଅବ୍ୟୱହିତଜାତ୍ୟାଦିସକେହି ତମତ୍ଥଂ ମୁଖ୍ୟଭାୱେନ ୟୋ ୱଦତି ଗୋଆଦିକୋ, ସୋ ୱାଚକୋ । ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥୱିସୟନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସଦ୍ଦବ୍ୟାପାରୋ ଲକ୍ଖଣୋ । ସା ଦୁୱିଧା ସୁଦ୍ଧା, ଉପଚାରମିସ୍ସା ଚେତି । ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧା ୟଥା ‘‘ଗୋ ମୁଚ୍ଚତୁ, ମଞ୍ଚା ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତି, ଗଙ୍ଗାୟଂ ଘୋସୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଗୋସଦ୍ଦେନ ୱିସେସନଂ ଗୋତ୍ତସାମଞ୍ଞମେୱୋଚ୍ଚତେ, ନ ତୁ ଗୋବ୍ୟତ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ୱିସେସ୍ୟଂନାଭିଧା ଗଚ୍ଛେ, ଖୀଣସତ୍ତି ୱିସେସନେ’’ତି [କାବ୍ୟପ୍ପକାସେ ଦୁତିୟଉଲ୍ଲାସେ ଆଗତନ୍ୟାୟୋ’ୟଂ]।
ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ବ୍ୟାପକତ୍ତା, ଅସରୀରତ୍ତା ଚ । ତତ୍ଥ ବନ୍ଧନମୋଚନାନି ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଭୂତା ଗୋବ୍ୟତ୍ତି ଆକଡ୍ଢୀୟତେ, ତଥା ମଞ୍ଚାନମୁଗ୍ଘୋସନଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଉଗ୍ଘୋସନକ୍ରିୟାସିଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥଂ ମଞ୍ଚସମଙ୍ଗିନୋ ପୁରିସା ଆକଡ୍ଢୀୟନ୍ତି । ତଥା ଗଙ୍ଗାସଦ୍ଦୱାଚ୍ଚସ୍ସ ଜଲପ୍ପୱାହସ୍ସ ଘୋସପ୍ପତ୍ୟାକରତା ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଗଙ୍ଗାସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ତନୋଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସୋଦକପ୍ପୱାହସ୍ସ ନିକଟଂ ତଟଂ ଲକ୍ଖେତି । ଉପଚାରସ୍ସାନେକପ୍ପକାରତ୍ତା ଉପଚାରମିସ୍ସା ଲକ୍ଖଣାପ୍ୟନେକଧା ସିୟା । ୟଥା କତ୍ଥଚି କାରଣେ କାରୀୟମୁପଚରିୟତେ, ୟଥା ‘‘ଆୟୁ ଘତ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥଚି କାରଣକାରିୟାନମଭେଦୋ ୟଥା ‘‘ଆୟୁୟେୱେଦ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ଉପମାନେ ଉପମେୟ୍ୟମୁପଚରୀୟତେ, ୟଥା ‘‘ଗୋ ବାହିକୋ’’ତି । କତ୍ଥଚି ଅଭେଦୋ ତେସଂ, ୟଥା ‘‘ଗୋୟେୱାୟ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ତଦାଧାରତାୟ [ତଦତ୍ଥତାୟ (କ॰)] ତଂବ୍ୟପଦେସୋ, ୟଥା ‘‘ପଦୀପଟ୍ଠା କପଲ୍ଲିକା ପଦୀପୋ’’ତି । କତ୍ଥଚି ତଂକମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧା ତଂବ୍ୟପଦେସୋ, ୟଥା ‘‘ଅୱଡ୍ଢକୀପି ୱଡ୍ଢକୀ ଅୟ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ସଂସାମିସମ୍ବନ୍ଧା, ୟଥା ‘‘ରାଜସମ୍ବନ୍ଧୀ ପୁରିସୋ ରାଜାୟ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ଅୱୟୱେ ସମୁଦାୟବ୍ୟପଦେସୋ, ୟଥା ‘‘ପଟେକଦେସେ ପଟସଦ୍ଦୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଲକ୍ଖଣାୟ ନିସ୍ସୟୋ ସଦ୍ଦୋ ଲକ୍ଖଣିକୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାୱୋ ପନ ପରପରିୟାୟୋ ସଦ୍ଦସ୍ସ ତତିୟୋ ବ୍ୟାପାରୋ । ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ । ଇଚ୍ଚେତଂ ତିଣ୍ଣଂ ସଦ୍ଦାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋପି ତିୱିଧୋ ହୋତି ୱାଚ୍ଚୋ ଲକ୍ଖଣିୟୋ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟୋତି । ତତ୍ଥ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟୋୟେୱତ୍ଥୋ ବନ୍ଧସତ୍ଥା ୱୁଚ୍ଚତେ । ତେନେୱ ପଧାନବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟୋ ବନ୍ଧୋ ଉତ୍ତମୋ, ଅପଧାନବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟୋ ମଜ୍ଝିମୋ, ଅବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟୋ ଅଧମୋ, ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟେନ ୱିନା ବନ୍ଧୋ ନିଜ୍ଜୀୱୋ ସିୟାତି ପୁବ୍ବାଚରିୟାନଂ ପୱତ୍ତି, ସଭାୱୱୁତ୍ତି ବନ୍ଧୋପି ତୁ ନିଜ୍ଜୀୱୋତି ନାସଙ୍କନୀୟୋ । ୟସ୍ମା କୱୀନଂ ଲୋକୱୋହାରକୋସଲ୍ଲଂ ସଭାୱୱୁତ୍ତିୟେୱ ଗମେତି । ୟୋ ହି ସକଲଲୋକଟ୍ଠିତିଂ ନ ଜାନାତି, ସୋ କୱିୟେୱ ନ ହୋତୀତି ।
ଅଥେତ୍ଥ ତିୱିଧମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ତାଦିସଜନାୱବୋଧତ୍ଥଂ ସମୁଦାହରିସ୍ସାମ ‘‘ମୁନିନ୍ଦୱଦନମ୍ଭୋଜେ’’ତ୍ୟାଦି । ଏତ୍ଥ ୱାଣୀସଦ୍ଦସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ । ୱାଣୀ ନାମ ଚେତନା, ତସ୍ସଂ ୟାୱ ଦେୱତତ୍ଥଂ ନାରୋପ୍ୟତେ, ତାୱ ତପ୍ପତୀ ଅତ୍ତନୋ ମନୋସମ୍ପୀଣନଆସୀସନା ନ ସଂଗଚ୍ଛତୀତି ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟାୟେୱ ୱାଣିୟଂ ସାୟମୋଚିତ୍ୟଭେଦେନ ଦେୱତାସଦ୍ଦସ୍ସ ଆରୋପିତୋତ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣିୟୋ । ତଥା ୱଦନସଦ୍ଦସ୍ସାପି ମୁଖଂ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ । ଅମ୍ଭୋଜସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାରୋପିତୋତ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣିୟୋ । ମନୋସମ୍ପୀଣନସ୍ସ ତୁ ଅଞ୍ଞଥା ଅନୁପପତ୍ତିୟା ପସ୍ସଦ୍ଧ୍ୟାଦିକ୍କମେନ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧସମ୍ଭୱା ଅନାୟାସେନ ୱିଚିତ୍ତାନେକସଦ୍ଦତ୍ଥପଟିଭାନେନ ଗନ୍ଥପରିସମତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ୟଥିଚ୍ଛିତତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତି ହୋତେୱ, ଅୟଂ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟତ୍ଥୋ । ତବ୍ବାଚକା ସଦ୍ଦା ୱାଚକଲକ୍ଖଣିକବ୍ୟଞ୍ଜକା ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିଚାରୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ।
ତମେୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତବନ୍ଧସରୀରଂ କତିୱିଧମିଚ୍ଚାହ ‘‘ପଜ୍ଜେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ବନ୍ଧୋ ବନ୍ଧସରୀରଂ ତିଧା ଭୱେ ତିପ୍ପକାରେନ ସିୟା, ନାଧିକଂ ନାପ୍ୟୂନଂ । କଥଂ ? ପଜ୍ଜଗଜ୍ଜୱିମିସ୍ସାନଂ ଭେଦେନ ପଜ୍ଜସଭାୱାଦୀନଂ ୱିସେସେନ ତିଧା ଭୱେତି ପକତଂ । ତତ୍ଥ ପଜ୍ଜଂ ନାମ ଅମ୍ହେହିୟେୱ ୱିରଚିତୱୁତ୍ତୋଦୟାଖ୍ୟେ ଛନ୍ଦସି ନିରୂପିତା ୱୁତ୍ତଜାତିପ୍ପଭେଦା ଚତୁପ୍ପଦିକତ୍ଥା ନିରୂପିତୋ ମୁତ୍ତକାଦିପି ୱୁତ୍ତଜାତିପ୍ପକାରୋୟେୱ । ତେନେୱେତ୍ଥ ତେସମଦସ୍ସନଂ । ତେସୁ ଏକଗାଥା ନିଟ୍ଠିତତ୍ଥା ସପ୍ପଧାନା ଗାଥନ୍ତରାନିରପେକ୍ଖା ମୁତ୍ତକଂ, ଏକକ୍ରିୟାଦାନେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସାପେକ୍ଖା ନିଟ୍ଠିତତ୍ଥା ପଚ୍ଚେକଂ ଅନିଟ୍ଠିତତ୍ଥା ଗାଥା କୁଲକଂ, ନାନାଭିତ୍ତିୟୋ ଭିନ୍ନକିରିୟୋ ସପ୍ପଧାନା ଗାଥା କୋସୋ ୱିୟ ଠପିତା କୋସୋ, ଏକଭିତ୍ତିପଦୋସାଦିକଂ ୱଣ୍ଣେତୁଂ ସମୁଦାୟେନ ପୱତ୍ତା ଭିନ୍ନକ୍ରିୟା ଗାଥା ସଙ୍ଘାତୋ, ସୋପି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ପଜ୍ଜପ୍ପକାରୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସଗ୍ଗବନ୍ଧୋୱାତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ । ଗଜ୍ଜଂ ନାମ ପାଦସନ୍ନିଟ୍ଠାନରହିତୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପ୍ପବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ତୁ ଦ୍ୱେ ପକାରା ଆଖ୍ୟାୟିକା, କଥାତି । ୱିମିସ୍ସଂ ପଜ୍ଜଗଜ୍ଜମୟଂ ନାଟକପ୍ପକରଣାଦି, ଚମ୍ପୂ ଜାତକମାଲାଦିକା ଚ ।
୮. ଇଦାନି ସଞ୍ଜାନନାଭିଲାସୀନଂ ଅଲଙ୍କାରନିସ୍ସିତଂ ବନ୍ଧସରୀରଂ, ସୋୱ ବନ୍ଧୋତି ଅଧିକତଂ, ‘‘ୟୋ କୁଣ୍ଡଲୀ, ସୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତି ପସିଦ୍ଧକୁଣ୍ଡଲିତ୍ତାନୁୱାଦେନ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତତ୍ତୱିଧାନଂ ୱିୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବନ୍ଧୋ’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବନ୍ଧୋ ନାମ ଚ ବନ୍ଧନଂ ପନ । ଦୋସୱଜ୍ଜିତା ସଦ୍ଦତ୍ଥନିସ୍ସିତଦୋସେହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତା, ତେ ୱା ୱଜ୍ଜିତା ଏତେହି ତାଦିସା । ସହିତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁରୂପତ୍ଥେନ ସହଭାୱଂ ଗତା । ସଦ୍ଦତ୍ଥା ସଦ୍ଦୋ, ଅତ୍ଥୋ ଚ । ଏୱଂପକାରେହି ତୁ ଈଦିସସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ତୁଟ୍ଠିଜନକଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁରୂପଗୁଣସହିତାନଂ ଭାୱୋତି ୱଚନତ୍ଥେନ ‘‘ସାହିଚ୍ଚ’’ମିତି ୱଦନ୍ତି । ସଦ୍ଦତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ କିଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ? ସଦ୍ଦୋ ପନ ଅତ୍ଥପ୍ପତୀତିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖ୍ୟବ୍ୟାପାରଂ ଲକ୍ଖଣବ୍ୟାପାରଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାୱବ୍ୟାପାରଞ୍ଚେତି ତିୱିଧଂ ବ୍ୟାପାରଭେଦେନ । କମତୋ ୱାଚକୋ ଲକ୍ଖଣିକୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଚେତି ତିୱିଧୋ । ତଥା ଅତ୍ଥୋପି ୱାଚ୍ଚୋ ଲକ୍ଖଣିୟୋ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟୋ ଚେଭି ତିୱିଧୋ । ଅତ୍ର ତୁ ୱାଚକୋ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ତନା ଦୀପେତବ୍ବମୁଖ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାଦବ୍ବଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା ସୟମ୍ପି ଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାଦବ୍ବସଦ୍ଦୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ୱାଚକସଦ୍ଦସ୍ସ ମୁଖ୍ୟବ୍ୟାପାରୋ ‘‘ଅଭିଧା’’ତି ଚ ୱୋହରୀୟତି । ସୋ ମୁଖ୍ୟବ୍ୟାପାରୋ ଜାତ୍ୟାଦୀହି ଅବ୍ୟୱହିତତ୍ଥେୱ ୱତ୍ତତେ । ତଥା ହି ‘‘ଗୋ ନୀଲଂ ପାଚକୋ ୱିସାଣି’’ଚ୍ଚାଦୋ ଗୋଆଦିସଦ୍ଦାନଂ ମୁଖ୍ୟବ୍ୟାପାରୋ ଗୋପିଣ୍ଡନୀଲପଟପାଚକକତ୍ତୁସିଙ୍ଗୀତି ଦବ୍ବାନଂ ୱିସେସନଭୂତଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାଦବ୍ବେସ୍ୱେୱ ପୱତ୍ତତି, ନ ପନ ଜାତ୍ୟାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟଭୂତଗୋପିଣ୍ଡାଦୀସୂତି । ୱୁତ୍ତଂ ହି–
‘‘ୱିସେସ୍ୟଂ ନାଭିଧା ଗଚ୍ଛେ, ଖୀଣସତ୍ତି ୱିସେସନେ’’ତି [କାବ୍ୟପ୍ପକାସେ ଦୁତିୟଉଲ୍ଲାସେ ଆଗତନ୍ୟାୟୋ’ୟଂ]।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୱିସେସନେ ୱିସେସନଭୂତଜାତ୍ୟାଦିମ୍ହି ଖୀଣସତ୍ତି ଖୀଣବ୍ୟାପାରୱତୀ ଅଭିଧା ମୁଖ୍ୟବ୍ୟାପାରୋୱ ୱିସେସ୍ୟଂ ଦବ୍ବଂ ନ ଗଚ୍ଛେ ନ ପାପୁଣାତୀତି ।
ଜାତ୍ୟାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟଗୋପିଣ୍ଡାଦିକଂ ଅଭିଧା ନ ୱଦତି ଚେ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଗୋ ଗଚ୍ଛତି, ନୀଲଂ ନିୱାସେତି, ପାଚକୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ସିଙ୍ଗୀ ଧାୱତି’’ଚ୍ଚାଦୀସୁ ଜାତ୍ୟାଦିୱିସିଟ୍ଠଗୋପିଣ୍ଡାଦୀନଂ ଗୋଆଦିସଦ୍ଦସ୍ସ କଥଂ ୱାଚକତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ଦବ୍ବାଧୀନଜାତିଗୁଣାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତେସୁ ତବ୍ବିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଦବ୍ବସ୍ସ ପରିୟାୟତୋ ୱାଚକତ୍ତା । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ସୁଦ୍ଧଲକ୍ଖଣବ୍ୟାପାରସ୍ସେୱ ୱିସୟୋ । ଲକ୍ଖଣବ୍ୟାପାରୋପି ସୁଦ୍ଧୋ ଉପଚାରମିସ୍ସୋତି ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧୋ ଲକ୍ଖଣବ୍ୟାପାରୋ ଜାତ୍ୟାଦିୱଜ୍ଜିତତ୍ଥୱିସୟୋ । ତଥା ହି ‘‘ଗୋ ଗଚ୍ଛତି, ନୀଲଂ ନିୱାସେତି, ପାଚକୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ସିଙ୍ଗୀ ଧାୱତି, ମଞ୍ଚା ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତି, ଗଙ୍ଗାୟଂ ଘୋସୋ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାସିଙ୍ଗଦବ୍ବମଞ୍ଚଗଙ୍ଗାଦୀନଂ ଗମନାଦୀହି ୟୋଗାସମ୍ଭୱତୋ ଜାତିଗୁଣାଦୟୋ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୟଥାକ୍କମଂ ଗମନନିୱାସନଆଗମନଧାୱନଉଗ୍ଘୋସନଘୋସାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟଭୂତଗୋପିଣ୍ଡାଦୟୋ ପରାମସତି ।
ମିସ୍ସୋ ତୁ ଉପଚାରଭେଦେନ ବହୁୱିଧୋ । ତଥା ହି କତ୍ଥଚି କାରଣେ କାରିୟମୁପଚରୀୟତେ, ୟଥା ‘‘ଆୟୁଘତ’’ନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ଆୟୁୱଡ୍ଢନକାରଣଭୂତେ ଘତେ କାରିୟଭୂତଆୟୁନୋ ୱୋହାରୋ ଆରୋପିତୋ ହୋତି । ଉପରିପି ଉପଚାରୋ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅତଂସଭାୱେ ହି ତଂସଭାୱାରୋପନଂ ଉପଚାରୋ । କତ୍ଥଚି କାରଣକାରିୟାନମଭେଦୋ, ୟଥା ‘‘ଆୟୁୟେୱ ଘତ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ଉପମେୟ୍ୟଉପମାନୋପଚାରୋ, ୟଥା ‘‘ଗୋ ବାହିକୋ’’ତି । କତ୍ଥଚି ଉପମାନଉପମେୟ୍ୟାନମଭେଦୋ, ୟଥା ‘‘ଗୋୟେୱାୟଂ ବାହିକୋ’’ତି । କତ୍ଥଚି ତଦାଧାରତାୟ ତଦୂପଚାରୋ, ୟଥା ‘‘ପଦୀପଟ୍ଠା କପଲ୍ଲିକା ପଦୀପୋ’’ତି । କତ୍ଥଚି କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧେନ ତଂବ୍ୟପଦେସୋ, ୟଥା ‘‘ଅୱଡ୍ଢକୀପି ୱଡ୍ଢକୀ ଅୟ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ସଂସାମିସମ୍ବନ୍ଧେନ ତଂବ୍ୟପଦେସୋ, ୟଥା ‘‘ରାଜୱଲ୍ଲଭୋପି ରାଜା ଅୟ’’ନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ଅୱୟୱେ ସମୁଦାୟବ୍ୟପଦେସୋ, ୟଥା ‘‘ପଟୋ ଦଡ୍ଢୋ’’ତି । ଇମିନା ମୁଖେନ ଉପଚାରଭେଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାୱବ୍ୟାପାରୋ ଏୱ ‘‘ଧନ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ତତିୟବ୍ୟାପାରସ୍ସ ୱିସୟୋ ତାଦିସୱାକ୍ୟମେୱ ୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟତ୍ଥଂ ବନ୍ଧସ୍ସ ଜୀୱିତମିତି ଚ, ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟତ୍ଥପଧାନଂ ବନ୍ଧମୁତ୍ତମନ୍ତି ଚ, ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟତ୍ଥପଧାନରହିତଂ ମଜ୍ଝିମନ୍ତି ଚ, ଅବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟବନ୍ଧଂ ଅଧମମିତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ –
ଅତ୍ଥପ୍ପତୀତିୟଂ ସଦ୍ଦ-ବ୍ୟାପାରୋ ତିୱିଧୋ ଭୱେ ।
ମୁଖ୍ୟୋ ଲକ୍ଖଣବ୍ୟଞ୍ଜନ-ସଭାୱୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ତୁ ॥
ଅଭିଧାପରପରିୟାୟୋ, ବ୍ୟାପାରୋ ପଠମୋ ଭୱେ ।
ଧନନ୍ତାପରପରିୟାୟୋ, ବ୍ୟାପାରୋ ତତିୟୋ ପୁନ ॥
ମୁଖ୍ୟୋ ନିରନ୍ତରତ୍ଥେସୁ, ଲକ୍ଖଣା ତୁ ତିରୋହିତେ ।
ଅତ୍ଥେ’ତରୋ ତୁ ୱାକ୍ୟସ୍ସ, ଅତ୍ଥେୟେୱ ପୱତ୍ତତି ॥
ବ୍ୟାପାରସ୍ସ ପଭେଦେନ, ତିଧା ସଦ୍ଦୋପି ୱାଚକୋ ।
ଲକ୍ଖଣିକୋ ବ୍ୟଞ୍ଜକୋତି, ତଦତ୍ଥୋପି ତିଧା ମତୋ ॥
ୱାଚ୍ଚୋ ଲକ୍ଖଣିୟୋ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟୋ-ଚ୍ଚେୱଂ ସଦ୍ଦେସୁ ୱାଚକୋ ।
ଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାଦବ୍ବ-ଭେଦେନ ସୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ॥
ୱାଚ୍ଚତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁଦ୍ଧାୱ, ଭିନ୍ନତ୍ତା ଜାତିଆଦିତୋ ।
ଜାତ୍ୟାଦୀନଂ ପଭେଦେନ, ତଥା ଲକ୍ଖଣିକୋ ମତୋ ॥
ଉପଚାରବହୁତ୍ତେନ, ଭେଦେ ସତିପି ତସ୍ସ ତୁ ।
ବ୍ୟଞ୍ଜକୋ ତୁ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା, ୱିସୁଂ ତେହି ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥
ଲକ୍ଖଣତୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ‘‘ମୁନିନ୍ଦୱଦନମ୍ଭୋଜେ’’ ତ୍ୟାଦିଗାଥାୟଂ ୱଦନସଦ୍ଦସ୍ସ ମୁଖତ୍ଥୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ଆରୋପିତଅମ୍ଭୋଜତ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣିୟତ୍ଥୋ । ଅମ୍ଭୋଜସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦୁମତ୍ଥୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ଉପଚରିତମୁଖତ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣିୟତ୍ଥୋ । ୱାଣିସଦ୍ଦସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ଆରୋପିତଦେୱତାଅତ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣିୟତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଆସୀସନା ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପୁଞ୍ଞାତିସୟତା, ତତୋ ଇଧ ଅଭିମତତ୍ଥବାଧକାକୁସଲନିୱାରଣଞ୍ଚ କୁସଲାନମନୁବଲପ୍ପଦାନଞ୍ଚ ତତୋ କାୟଚିତ୍ତପୀଳାୱିଗମୋ ଚ ତତୋ ସୁଖପ୍ପଟିଲାଭୋ ଚ ତତୋ ଚିତ୍ତସମାଧାନଞ୍ଚ ତତୋୟେୱ ଅନେକୱିଧତ୍ଥାୱବୋଧୋ ଚ ତତୋ ଅଭିମତଗନ୍ଥପରିସମତ୍ତି ଚ ଭୱତୀତ୍ୟୟଂ ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟତୋ ଲଦ୍ଧତ୍ଥୋ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟତ୍ତୋ । ତଂତଂଅତ୍ଥପ୍ପକାସକା ସଦ୍ଦା ୱାଚକଲକ୍ଖଣିକବ୍ୟଞ୍ଜନକା ନାମ ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ସଦ୍ଦସଦ୍ଦତ୍ଥୱିଚାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ପକାସିତବନ୍ଧସ୍ସ ଭେଦଂ ୱଦତି ‘‘ପଜ୍ଜା’’ଦିନା । ଅୟଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ବନ୍ଧୋ ପଜ୍ଜଗଜ୍ଜୱିମିସ୍ସାନଂ ଭେଦେନ ଗାଥାଚୁଣ୍ଣିୟତଦୁଭୟମିସ୍ସାନଂ ୱସେନ ତିଧା ଭୱେ । ସଦ୍ଦୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚେତି ଚ, ସହଭାୱଂ ଇତା ପତ୍ତାତି ଚ, ଦୋସେହି ୱଜ୍ଜିତା, ଦୋସେ ୱା ୱଜ୍ଜିତା ୟେହୀତି ଚ, ପଜ୍ଜଞ୍ଚ ଗଜ୍ଜଞ୍ଚ ୱିମିସ୍ସଞ୍ଚେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଇହ ପଜ୍ଜଂ ନାମ ମୁତ୍ତକକୁଲକକୋସକସଙ୍ଘାତୱସେନ ଚତୁପ୍ପଭେଦଂ ଛନ୍ଦସି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱୁତ୍ତୱିସେସୱିରଚିତଂ ଚତୁପ୍ପଦିକଗାଥାବନ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ମୁତ୍ତକଂ ନାମ ନିଟ୍ଠିତତ୍ଥା ସପ୍ପଧାନା ଏକା ଗାଥା, କୁଲକଂ ନାମ ପଚ୍ଚେକମନିଟ୍ଠିତତ୍ଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସାପେକ୍ଖା ଏକକ୍ରିୟାଦ୍ୱାରିକା ନାନାଗାଥା, କୋସକୋ ନାମ ନାନାୱିଧୱଣ୍ଣନାଭୂମିକା ଭିନ୍ନକ୍ରିୟାଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ସପ୍ପଧାନା ଗାଥାରାସି, ସଙ୍ଘାତୋ ନାମ ସଞ୍ଚ୍ୟାକାଲାଦିଏକୱଣ୍ଣନାଭୂମିନିସ୍ସିତା ଭିନ୍ନକ୍ରିୟାସମୁଦାୟେନ ପୱତ୍ତା ଗାଥା । ଗଜ୍ଜଂ ନାମ ଅନିୟତପଦୋ ଆଖ୍ୟାୟିକାକଥାୱସେନ ଦ୍ୱିପ୍ପଭେଦୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତୋ ୱଚନପ୍ପବନ୍ଧୋ । ମିସ୍ସୋ ପନ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ସଂମିସ୍ସୋ ନାଟକପକରଣାଦି ଚ ଜାତକମାଲାଦିଚମ୍ପୂ ଚ ।
ନିବନ୍ଧୋ ଚା’ନିବନ୍ଧୋ ଚ, ପୁନ ଦ୍ୱିଧା ନିରୁପ୍ପତେ ।
ତଂ ତୁ ପାପେନ୍ତ୍ୟ’ଲଙ୍କାରା, ୱିନ୍ଦନୀୟତରତ୍ତନଂ॥
୯. ଏୱଂ ତିପ୍ପକାରଂ ବନ୍ଧସରୀରଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଥାପି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନିବନ୍ଧୋଚା’ନିବନ୍ଧୋ ଚ, ପୁନ ଦ୍ୱିଧା ନିରୁପ୍ପତେ’’ ଇତି । ପୁନ ଭିୟ୍ୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପଜ୍ଜମୟବନ୍ଧୋ ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରେନ ନିରୁପ୍ପତେ ନିଚ୍ଛୀୟତେ । କଥଂ ? ନିବନ୍ଧୋ ଚ ତଦେକଦେସଭୂତେହି ମୁତ୍ତକାଦୀହି ଚତୂହି ସଗ୍ଗବନ୍ଧାଦିୱସେନ ବନ୍ଧୋ ଚ ଅନିବନ୍ଧୋ ଚ କେୱଲଂ ମୁତ୍ତକୱସେନାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ନିରୁପ୍ପତେ ଇତି ପକତଂ । ନନୁ ତସ୍ସେତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତୱାତିମୟସ୍ସ ସକ୍କଟଂ ପାକତଂ ଅପବ୍ଭଂସୋ ପେସାଚିକଂ ମିସ୍ସଞ୍ଚେତି ପଞ୍ଚୱିଧତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ସକ୍କଟଂ ନାମ ଦେୱତାଭାସା । ପାକତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସକ୍କଟେହି ୱଣ୍ଣଞ୍ଞତ୍ତମତ୍ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ମହିନ୍ଦସିନ୍ଧୱାଦି ତବ୍ଭୱଂ, ତସ୍ସମଂ ହିରିହରକମଲାଦି, ମହାରଟ୍ଠାଦିଦେସପସିଦ୍ଧଂ ଦେସୀୟଂ, ତବ୍ଭୱାଦୀହି ସମ୍ମିସ୍ସଂ ମିସ୍ସଂ । ଆଭୀରାଦୀନଂ ୱାଚା ଅପବ୍ଭଂସୋ, ସୋ ଚ ପାକତଂ ୱିୟ ଚତୁବ୍ବିଧୋ, ତିୱିଧୋ ଚ ନାଗରଉପନାଗରୱୁଦ୍ଧଭେଦେନ । ପିସାଚାନଂ ୱଚନଂ ପେସାଚିକଂ। ସବ୍ବେସଂ ୱସେନ ମିସ୍ସ’’ନ୍ତି ସକ୍କଟାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘ସିଙ୍ଗାରପ୍ପଧାନନଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଲାସ୍ୟାଦୀନଂ ପଟିପାଦକତ୍ଥେନ ଲାସ୍ୟାଦିକମଭିନୟପ୍ପଧାନତ୍ତା ଦସ୍ସନୀୟଂ, ଇତରଂ କବ୍ବଂ ସୱନୀୟ’’ନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଭାସାଭେଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚୱିଧତ୍ତଂ, ୱିନିୟୋଗଭେଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁୱିଧତ୍ତଞ୍ଚ ଇଧ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ତଦେୱମିଧାନୁପୟୋଗିତାୟ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏୱମଲଙ୍କାରାଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ପଠମଂ ବନ୍ଧସରୀରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ହାରକେୟୂରାଦିନା ପୁରିସସରୀରମିୱ ବନ୍ଧସରୀରଂ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ୱିନ୍ଦନୀୟତରଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତଂ ତୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦି । ତୁସଦ୍ଦୋ ୱିସେସୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ । ତଂ ବନ୍ଧସରୀରଂ ତୁ ଅଲଙ୍କାରା ଅଲଙ୍କରିୟତି ତଂ ବନ୍ଧସରୀରମେତେହୀତି ପସାଦାଦୟୋ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରା, ସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦୟୋ ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରା ଚ ୱିନ୍ଦନୀୟତରତ୍ତନଂ ଅତିସୟେନ ୱିନ୍ଦନୀୟଭାୱଂ ଅସ୍ସାଦନୀୟଭାୱଂ ପାପେନ୍ତି ନୟନ୍ତି । ସବ୍ବଥା ନିଦ୍ଦୋସଭୂତାନଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁରୂପତୋ ସହିତଭାୱେନ ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ ତାଦିସପୁରିସସରୀରମିୱ ୱିନ୍ଦନୀୟମ୍ପି ସମାନଂ ଅଲଙ୍କାରେହି ପସାଧିତେ ସତି ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ୱିନ୍ଦନୀୟଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୯. ପୁନପି ତସ୍ସେୱ ବନ୍ଧସ୍ସ ଭେଦଂ କଥେତୁଂ ‘‘ନିବନ୍ଧୋ ଚା’’ଦିମାହ । ପୁନ ନିବନ୍ଧୋ ଚ ମୁତ୍ତକାଦୀହି ଚତୂହି ଅୱିନାଭାୱତୋ ମହାକବ୍ବାଦିସଭାୱେନ ନିରନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧୋ ଚ ଅନିବନ୍ଧୋ ଚ କେୱଲଂ ମହାକବ୍ବାଦିସଭାୱେନ ମୁତ୍ତକତ୍ତା ଅନିରନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧୋ ଚାତି ସୋୱ ବନ୍ଧୋ ଦ୍ୱିଧା ନିରୁପ୍ପତେ ନିଚ୍ଛୀୟତେ । ପୁନପି ସୋ ବନ୍ଧୋ ସକ୍କଟପାକତଅପବ୍ଭଂ ସପେସାଚିକମିସ୍ସଭାସାଭେଦେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ସିଙ୍ଗାରପଧାନନଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଲାସ୍ୟାଦୀନଂ ଦସ୍ସନପ୍ପଧାନତ୍ତା ତାଦିସଂ ନଚ୍ଚଂଦସ୍ସନୀୟଂ, ତଦଞ୍ଞଂ କବ୍ବଂ ସୱନୀୟମିତି ୱଳଞ୍ଜନଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ ଚ ହୋତି । ସୋ ସବ୍ବୋପି ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ଇହ ନ ଗହିତୋ । ତତ୍ଥ ସକ୍କଟଂ ନାମ ଦେୱତାଭାସା । ତତୋ କେହିଚି ଅକ୍ଖରେହି ଭିନ୍ନଂ ପାକତଂ ନାମ । ତଂ ପନ ତବ୍ଭୱତସ୍ସମଦେସିୟମିସ୍ସୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସକ୍କଟତୋ ୱଣ୍ଣଞ୍ଞତ୍ତମତ୍ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ତବ୍ଭୱଂ ନାମ, ତଂ ମହିନ୍ଦସିନ୍ଧୱାଦି । ତସ୍ସମଂ ହିରିହରକମଲାଦି । ଦେସେ ପସିଦ୍ଧଂ ଦେସିୟଂ । ମିସ୍ସଂ ନାମ ତବ୍ଭୱାଦୀହି ସମ୍ମିସ୍ସଂ । ଅପବ୍ଭଂସୋ ନାମ ଗୋପାଲକାଦୀନଂ ୱାଚା, ସୋ ଚ ତବ୍ଭୱାଦୀହି ଚତୁବ୍ବିଧୋ, ନାଗରଉପନାଗରୱୁଦ୍ଧଭେଦେନ ତିୱିଧୋ ଚ ହୋତି । ପିସାଚାନଂ ୱଚନଂ ପେସାଚିକଂ। ତେହି ସକ୍କଟାଦୀହି ସମ୍ମିସ୍ସଂ ମିସ୍ସଂ ନାମ ହୋତି । ଇଦାନି ଈଦିସପ୍ପଭେଦୱନ୍ତବନ୍ଧସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରେନ ସୋଭନତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ତଂ ତୁ’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ତଂ ତୁ ତଂ ପନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ବନ୍ଧସରୀରଂ ଅଲଙ୍କାରା ପସାଦାଦିସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରା, ସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରା ଚ ୱିନ୍ଦନୀୟତରତ୍ତନଂ ଅତିସୟପସାଦନୀୟତ୍ତଂ ପାପେନ୍ତି । ନିରନ୍ତରଂ ବନ୍ଧୋ ନିବନ୍ଧୋତି ଚ, ନ ନିବନ୍ଧୋ ଅନିବନ୍ଧୋତି ଚ, ଅତିସୟେନ ୱିନ୍ଦନୀୟୋ ୱିନ୍ଦନୀୟତରୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱିନ୍ଦନୀୟତରତ୍ତନନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅନୱଜ୍ଜଂ ମୁଖମ୍ଭୋଜ-ମନୱଜ୍ଜା ଚ ଭାରତୀ ।
ଅଲଙ୍କତାୱ ସୋଭନ୍ତେ, କିଂ ନୁ’ତେ ନିରଲଙ୍କତା?
୧୦. ତମେୱ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ଅନୱଜ୍ଜ’’ ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଅନୱଜ୍ଜଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁରୂପାଧିକତନେତ୍ତକଣ୍ଣାଦିଅୱୟୱେନ ପିଳକତିଲକକାଳକାଦ୍ୟନାହତାୟ ଚ ସୁନ୍ଦରଭାୱତୋ ଅଗରହିତଂ ମୁଖମ୍ଭୋଜଂ ୱଦନାରୱିନ୍ଦଞ୍ଚ ତଥା ଅନୱଜ୍ଜା ପଦାଦିଦୋସାନଭିଭୂତାୟ ସୁନ୍ଦରଭାୱେନ ଅଗରହିତା ଭାରତୀ ଚ ୱାଣୀ ଉପଚାରତୋ ତପ୍ପଟିପାଦନୀୟୋ ଅତ୍ଥୋ ଚାତି ଏତେ ଅଲଙ୍କତାୱ ମୁଖଂ ତିଲକତାଡଙ୍କାଦିନାଲଙ୍କାରେନ, ସଦ୍ଦତ୍ଥା ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ପସାଧିତା ସଜ୍ଜିତା ଏୱ, ନିରଲଙ୍କତା ତଥା ଅପସାଧିତା ଅସଜ୍ଜିତା ସୋଭନ୍ତେ କିଂ ନୁ, ନ ସୋଭନ୍ତେୱାତି ୱିତକ୍କେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୁଇତି ୱିତକ୍କେ ।
୧୦. ତମେୱ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜ’’ ମିଚ୍ଚାଦିନା ସମତ୍ଥେତି । ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିଅୱୟୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପିଳକତିଲକକାଳକାଦିଦୋସରହିତତ୍ତା ଚ ଅନିନ୍ଦିତଂ ମୁଖମ୍ଭୋଜଞ୍ଚ ଅନୱଜ୍ଜା ପଦଦୋସୱାକ୍ୟଦୋସଅତ୍ଥଦୋସେହି ଅମିସ୍ସତ୍ତା ଅଗରହିତା ଭାରତୀ ୱାଣୀ ଚ ଅଭେଦୋପଚାରେନ ତପ୍ପଟିପାଦନୀୟତ୍ଥୋ ଚାତି ଇମେ ଅଲଙ୍କତାୱ କୁଣ୍ଡଲତିଲକାଦିଆଭରଣେହି ଚ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ଚ ସଜ୍ଜିତା ଏୱ, ନିରଲଙ୍କତା ତେହି ଅୱିଭୂସିତା ସୋଭନ୍ତେ କିଂ ନୁ, ନ ସୋଭନ୍ତେତି ମଞ୍ଞେ । ନତ୍ଥି ଅୱଜ୍ଜମସ୍ସାତି ଚ, ମୁଖମେୱ ଅମ୍ଭୋଜମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । କିମିତି ପଟିସେଧେ, ନୁଇତି ୱିତକ୍କେତି ।
ୱିନା ଗୁରୂପଦେସଂ ତଂ, ବାଲୋ’ଲଙ୍କତ୍ତୁମିଚ୍ଛତି ।
ସମ୍ପାପୁଣେ ନ ୱିଞ୍ଞୂହି, ହସ୍ସଭାୱଂ କଥଂ ନୁ ସୋ?
୧୧. ଅଲଙ୍କରଣଞ୍ଚ ତେସଂ ୱିନା ଗୁରୂପଦେସେନ କରୋନ୍ତୋ ୱିନା ପହାସଂ ନାପରଂ ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସିଲେସାଲଙ୍କାରମାହ ‘‘ୱିନା’’ତିଆଦି । ଗୁରୂନଂ ପସାଧନୋପାୟୋପଦେସକାନଂ, ଅଲଙ୍କାରକାରଣୋପାୟୋପଦେସକାନଂ ୱା ଉପଦେସଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଏୱଂ କତେ ସୋଭେୟ୍ୟା’’ତି ଉପଦିସନଂ ୱିନା ପରିଚ୍ଚଜ୍ଜ ମୁଖସ୍ସ, ବନ୍ଧସ୍ସ ଚ ଅଲଙ୍କରଣାନଭିଞ୍ଞତାୟ ବାଲୋ ଅଞ୍ଞାଣକୋ ୟୋ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଂ ମୁଖଂ, ବନ୍ଧଂ ୱା ଅଲଙ୍କତ୍ତୁଂ ଅନୁରୂପୱସେନ ସଜ୍ଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛତି ଅଧିପ୍ପେତି, ସୋ ତାଦିସୋ ଅଞ୍ଞାଣପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିଞ୍ଞୂହି ତବ୍ବିଦୂହି ପଣ୍ଡିତଜନେହି ହସ୍ସଭାୱଂ ଅୱହାସଂ କଥଂ କେନ ପକାରେନ ନ ସମ୍ପାପୁଣେୟ୍ୟ। ‘‘କିମିଦଂ ଅଞ୍ଞାଣପୁରିସେନ କରିୟତୀ’’ତି ହସନ୍ତେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନୁଇତି ୱିତକ୍କେ ।
୧୧. ଇଦାନି ପଦାଦିଦୋସରହିତବନ୍ଧସରୀରସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରେହି ଭୂସନମପି ଗୁରୂପଦେସସହିତମେୱ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିନା ଗୁରୂପଦେସ’’ ମିଚ୍ଚାଦିସିଲେସାଲଙ୍କାରମାହ । ବାଲୋ ମୁଖାଦିସରୀରାଲଙ୍କାରେ, ବନ୍ଧାଲଙ୍କାରେ ୱା ଅସମତ୍ଥୋ ୟୋ କୋଚି ଗୁରୂପଦେସଂ ୱିନା ସରୀରାଲଙ୍କାରକରଣସ୍ସ, ବନ୍ଧାଲଙ୍କାରକରଣସ୍ସ ୱା ଅନୁରୂପୋପଦେସମନ୍ତରେନ ତଂ ସରୀରଂ, ବନ୍ଧଂ ୱା ଅଲଙ୍କତ୍ତୁଂ ତିଲକତାଡଙ୍କାଦୀହି, ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ୱା ସଜ୍ଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛତି ଚେ, ସୋ ୱିଞ୍ଞୂହି ତଦୁଭୟଞ୍ଞୂହି ହସ୍ସଭାୱଂ ଅୱହସିତବ୍ବତଂ କଥଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣେ, ପାପୁଣାତ୍ୟେୱ, ତସ୍ମା ଗୁରୂହି ସାଦରତୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଭାୱୋ ।
ଗନ୍ଥୋପି କୱିୱାଚାନ-ମଲଙ୍କାରପ୍ପକାସକୋ ।
ୟାତି ତବ୍ବଚନୀୟତ୍ତଂ, ତବ୍ବୋହାରୂପଚାରତୋ॥
୧୨. ନନୁ ସଦ୍ଦଗମ୍ମା, ଅତ୍ଥଗମ୍ମା ଚ ଅଲଙ୍କାରାତି ଗନ୍ଥୋ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଗନ୍ଥୋପୀ’’ତିଆଦି । କୱିୱାଚାନଂ କୱିପ୍ପୟୋଗାନଂ ସମୁଦାୟରୂପାନଂ, ପଟିପାଦନୀୟତାୟ ତବ୍ବଚନୀୟାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାନଂ ଅଲଙ୍କାରପ୍ପକାସକୋ ଅଲଙ୍କାରାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ୱିଭାୱିତୋ ଗନ୍ଥୋପି କିରିୟାକପ୍ପସଙ୍ଖାତଂ ସତ୍ଥମ୍ପି ତବ୍ବଚନୀୟତ୍ତଂ ତେନ ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦେନ ୱାଚ୍ଚତଂ ୟାତି ଉପଗଚ୍ଛତି । କିନ୍ତି ଆହ ‘‘ତବ୍ବୋହାରୂପଚାରତୋ’’ତି । ତସ୍ସ କତୱୋହାରସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦସ୍ସ, ତସ୍ମିଂ ୱା ମଣ୍ଡନୱିସେସେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରୱୋହାରସ୍ସ ଉପଚରଣଂ ସୋୟମିତ୍ୟଭେଦେନ ପରିକପ୍ପନଂ ଉପଚାରୋ । କସ୍ମା ? ପଟିପାଦନୀୟପଟିପାଦକାନଂ ଅଭେଦୱସେନ କାରଣେ କାରୀୟସ୍ସ ଉପଚରିୟତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୨. ଇଦାନି ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରଗନ୍ଥୋ କଥମଲଙ୍କାରୋତି ଆହ ‘‘ଗନ୍ଥୋ’’ଚ୍ଚାଦି । କୱିୱାଚାନଂ କୱୀହି ୱୁତ୍ତୱାକ୍ୟସଙ୍ଖାତାନଂ, ଉପଚାରତୋ ତପ୍ପଟିପାଦନୀୟଅତ୍ଥସଙ୍ଖାତାନଞ୍ଚ କୱିପ୍ପୟୋଗାନଂ ଅଲଙ୍କାରପ୍ପକାସକୋ ସଦ୍ଦତ୍ଥାଲଙ୍କାରପ୍ପକାସକୋ ଗନ୍ଥୋଅପି କିରିୟାକପ୍ପସଙ୍ଖାତଂ ସତ୍ଥମ୍ପି ତବ୍ବୋହାରୂପଚାରତୋ ତସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରୋତି କତୱୋହାରସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦସ୍ସ କାରଣେ କାରୀୟୂପଚାରେନ ତବ୍ବଚନୀୟତ୍ତଂ ତେନ ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ୟାତି । ଅପିସଦ୍ଦୋ ଅଲଙ୍କାରମପେକ୍ଖତି । ଅଲଙ୍କାରେ ପକାସେତି, ଅଲଙ୍କାରାନଂ ୱା ପକାସକୋତି ଚ, ତେନ ୱଚନୀୟୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ଭାୱୋତି ୱାଚ୍ଚୱାଚକସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ସଦ୍ଦାଦିଅଲଙ୍କାରସ୍ସ ୱୋହାରୋତି ଚ, ତବ୍ବୋହାରସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପଚାରୋତି ଚ ୱାକ୍ୟନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ଅଲଙ୍କାରା, ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦତ୍ଥଭେଦତୋ ।
ସଦ୍ଦତ୍ଥା ବନ୍ଧନାମାୱ, ତଂସଜ୍ଜିତତଦାୱଲି॥
୧୩. ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଅଲଙ୍କାରାନଂ ପଭେଦଂ, ତପ୍ପସଙ୍କଞ୍ଚ ତଂବନ୍ଧସରୀରଞ୍ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଏକତୋ ସମ୍ବନ୍ଧେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା’’ଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ କିରିୟାକପ୍ପସଙ୍ଖାତେ ଗନ୍ଥେ, ତସ୍ମିଂ ୱା ବନ୍ଧାଲଙ୍କାରାଧିକାରେ ଅଲଙ୍କାରା ୟଥାୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ସଦ୍ଦଭେଦତୋ, ଅତ୍ଥଭେଦତୋ ଚ, ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରା ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରାତି ଅଲଙ୍କାରା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସଂ ଭେଦେନ ତେ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା, ତେ ସଦ୍ଦା, ଅତ୍ଥା ଚ । ‘‘ବନ୍ଧୋ’’ ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ନାମଂ ୟସ୍ସା ଆୱଲିୟା ସା ବନ୍ଧନାମା ଏୱ । ତଂସଜ୍ଜିତତଦାୱଲି ତେହି ଅଲଙ୍କାରେହି ସଜ୍ଜିତା ପକାସିତା ତଂସଜ୍ଜିତା, ତେସଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ଆୱଲି ସମୁଦାୟା, ମହାୱାକ୍ୟଂ, ଅନ୍ତରୱାକ୍ୟଂ ୱା । ପରିପୁଣ୍ଣୋ ବନ୍ଧୋ ମହାୱାକ୍ୟଂ, ମୁତ୍ତକାଦୟୋୱୟୱା ଅନ୍ତରୱାକ୍ୟାନି, ତଂସଜ୍ଜିତତଦାୱଲିକଂ ପସିଦ୍ଧଭାୱେନ ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ଅପ୍ପସିଦ୍ଧା ସଦ୍ଦତ୍ଥା ୱିଧୀୟନ୍ତେ ।
୧୩. ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଅଲଙ୍କାରାନଂ ଅୱୁତ୍ତଭେଦଞ୍ଚ ତଦାଧାରାଧିକତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତବନ୍ଧସରୀରଞ୍ଚ ଏକତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱିପ୍ପକାରେ’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ କିରିୟାକପ୍ପସଙ୍ଖାତେ ଅଲଙ୍କାରଗନ୍ଥେ, ନୋ ଚେ, ଅଲଙ୍କାରାଧିକାରେ ୱା ଅଲଙ୍କାରା ୱକ୍ଖମାନାଲଙ୍କାରା ସଦ୍ଦତ୍ଥଭେଦତୋ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରଭେଦେନ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ହୋନ୍ତି, ୟେସଂ ଭେଦେନ ଅଲଙ୍କାରା ଭିନ୍ନା, ତେ ସଦ୍ଦତ୍ଥା ବନ୍ଧନାମାୱ । ତଂସଜ୍ଜିତତଦାୱଲି ତେହି ସଦ୍ଦତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କତା, ତେସଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ମହାକବ୍ବାଦିସମୁଦାୟରୂପା ପଟିପାଟିବନ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ବନ୍ଧୋ’’ ଇତି ନାମଂ ୟସ୍ସେତି ଚ, ତେହି ସଦ୍ଦତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ସଜ୍ଜିତାତି ଚ, ତେସଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ଆୱଲୀତି ଚ ସମାସୋ ।
ଗୁଣାଲଙ୍କାରସଂୟୁତ୍ତା, ଅପି ଦୋସଲୱଙ୍କିତା ।
ପସଂସିୟା ନ ୱିଞ୍ଞୂହି, ସା କଞ୍ଞା ୱିୟ ତାଦିସୀ॥
୧୪. ଏୱଂ ଗୁଣେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ସଜ୍ଜିତାପି ସା ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲି ଅପ୍ପକେନପି ଦୋସେନ ସଂୟୁତ୍ତା ସତୀ ଅସମ୍ଫୁସିତବ୍ବାୱ ୱିଞ୍ଞୂହି ସିୟାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଗୁଣ’’ ଇଚ୍ଚାଦି । ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରାଖ୍ୟେନ ଗୁଣେନ, ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେନ ଚ ସଂୟୁତ୍ତାପି ୱିସେସେନ ସଜ୍ଜିତାପି ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲି ଦୋସଲୱେନ ଦୋସଲେସେନାପି ଅଙ୍କିତା ଅଭିଲଞ୍ଛିତା ସତୀ ୱିଞ୍ଞୂହି ଗୁଣଦୋସୱିଭାଗୱିଦୂହି ପଣ୍ଡିତପୁରିସେହି ନ ପସଂସିୟା ନେୱ ପସଂସିତବ୍ବା । କାୱିୟାତି ଆହ ‘‘କଞ୍ଞା ୱିୟତାଦିସୀ’’ତି । ୟଥା ହି କଞ୍ଞା ଦସୱସ୍ସିକା ସନ୍ନଦ୍ଧୟୋବ୍ବନାଭିମୁଖଭାୱେନ ଜନନୟନମନୋୱିଲୁବ୍ଭିନୀଗୁଣେନ, ଆଭରଣୱିସେସେନ ଚାଲଙ୍କତା କେନଚି କୁଟ୍ଠଦୋସଲେସେନ ଅଙ୍କିତା ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅସମ୍ଫୁସନୀୟା ସିୟା, ପଗେୱାପରା, ଏୱମେୱ ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲିପି ଅପ୍ପକେନପି ସଦ୍ଦରୂପେନ, ଅତ୍ଥଲକ୍ଖଣେନ ଚ ଦୋସେନ କୁଟ୍ଠକପ୍ପେନ ୱଜ୍ଜନୀୟା ଏୱ ୱିଞ୍ଞୂନଂ, ପଗେୱ ବହୁନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୪. ଏୱଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ଗୁଣୀଭୂତେହି ଅଲଙ୍କାରେହି ସଜ୍ଜିତା ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲି କେନଚି ପଦାଦିଦୋସେନ ଅଭିଲକ୍ଖିତା ଚେ, ଅପ୍ପସତ୍ଥାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଗୁଣାଲଙ୍କାରି’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ଗୁଣାଲଙ୍କାରସଂୟୁତ୍ତା ଅପି ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖାତଗୁଣେନ, ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେନ ଚ ୱିସେସେନ ୟୁତ୍ତାପି ସା ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲି ଦୋସଲୱଙ୍କିତା ପଦଦୋସାଦିନା ଅଣୁମତ୍ତେନପି ଦୋସେନ ଅଙ୍କିତା ୟୁତ୍ତା ସହିତା ତାଦିସୀ ଗୁଣାଲଙ୍କାରସଂୟୁତ୍ତାପି ଦୋସଲୱଙ୍କିତା କଞ୍ଞା ୱିୟ ଦସୱସ୍ସିକା ୟୋବ୍ବନପ୍ପତ୍ତା ୱନିତାୱ ୱିଞ୍ଞୂହି ଗୁଣଦୋସପରିକ୍ଖକେହି ନ ପସଂସିୟା ନ ପସଂସିତବ୍ବା । ୟଥା ହି ଦସୱସ୍ସିକା ଇତ୍ଥୀ ପିୟସଭାୱସଣ୍ଠିତା ମନୁଞ୍ଞେହି ଗୁଣେହି, ସୋଭନାନୁରୂପଗୀୱେୟ୍ୟାଦିଆଭରଣୱିସେସେହି ୟୁତ୍ତାପି ଦିସ୍ସମାନେନ କେନଚି ସେତକୁଟ୍ଠଲୱେନ ୟୁତ୍ତା ସମାନା ଗୁଣଦୋସପରିକ୍ଖକେହି ଦସ୍ସନୀୟା ନ ହୋତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାପି ବନ୍ଧପଦ୍ଧତି କୁଟ୍ଠତୁଲ୍ୟେନ କେନଚି ପଦାଦିଦୋସେନ ୟୁତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୂହି ଅସ୍ସାଦନୀୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୋସାନଂ ଲୱୋ, ତେନ ଅଙ୍କିତାତି ଚ, ସା ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ତାଦୀସୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ତେନ ଦୋସନିରାସୋୱ, ମହୁସ୍ସାହେନ ସାଧିୟୋ ।
ନିଦ୍ଦୋସା ସବ୍ବଥା ସା’ୟଂ, ସଗୁଣା ନ ଭୱେୟ୍ୟ କିଂ ॥
୧୫. ୟତୋ ଏୱଂ, ତେନ ତସ୍ମା କାରଣା ମହୁସ୍ସାହେନ ମହତା ୱାୟାମେନ ଦୋସାନଂ ପଦଦୋସାଦୀନମନତ୍ଥନିମିତ୍ତାନଂ ନିରାସୋୱ ସତ୍ଥଦିଟ୍ଠିୟା ସତ୍ଥପ୍ପଭାୱତୋ ପରିଚ୍ଚାଗୋୟେୱ ସାଧିୟୋ ସାଧେତବ୍ବୋ, ‘‘ୱିଞ୍ଞୂହୀ’’ତି ସେସୋ । ଏୱଂ ଦୋସନିରାସେ କୋ ଗୁଣୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଚେ । ସବ୍ବଥା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ନିଦ୍ଦୋସା ଦୋସେହି ନିଗ୍ଗତା ସାୟଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲି ସଗୁଣା ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖାତେହି ଗୁଣେହି ସହିତା ନ ଭୱେୟ୍ୟ କିଂ, ଭୱତ୍ୟେୱ, ଗୁଣରହିତଂ ତଂଅଲଙ୍କତମନୁପାଦେୟ୍ୟଂ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୫. ତେନ ୟତୋ ଦୋସୟୁତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୂହି ଅନୁପାଦେୟ୍ୟା, ତସ୍ମା ମହୁସ୍ସାହେନ ଅଧିକୱାୟାମେନ ଦୋସନିରାସୋୱ ପଦଦୋସାଦୀନଂ ନିରାକରଣମେୱ ସାଧିୟୋ ଅନେକସତ୍ଥୱିସୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ୱିଞ୍ଞୂହି ସାଧେତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ସତି ସବ୍ବଥା ସବ୍ବାକାରେନ ନିଦ୍ଦୋସା ଦୋସରହିତା ସା ଅୟଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲି ସଗୁଣା ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖାତେହି ଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତା ନ ଭୱେୟ୍ୟ କିଂ, ଗୁଣୟୁତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୋସାନଂ ନିରାସୋତି ଚ, ନତ୍ଥି ଦୋସା ଏତିସ୍ସା, ନିଗ୍ଗତା ଦୋସେହି ୱାତି ଚ, ସହ ଗୁଣେହି ୱତ୍ତମାନାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସା’ଲଙ୍କାରୱିୟୁତ୍ତାପି, ଗୁଣୟୁତ୍ତା ମନୋହରା ।
ନିଦ୍ଦୋସା ଦୋସରହିତା, ଗୁଣୟୁତ୍ତା ୱଧୂ ୱିୟ॥
୧୬. କିଂକାରଣମେୱଂଭୂତୋ ଦୋସପରିଚ୍ଚାଗେନ ଗୁଣାଦାନେନ ବନ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ସା’ଲଙ୍କାରେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସା ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲି ଅଲଙ୍କାରେହି ୱିୟୁତ୍ତାପି ସତୀ ନିଦ୍ଦୋସା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଦୋସେହି ନିଗ୍ଗତା ଗୁଣେହି ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖାତେହି ସଂୟୁତ୍ତା ଜନାନମାନନ୍ଦସନ୍ଦୋହାଭିସନ୍ଦନେକହେତୁତାୟ ମନୋ ହରତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକମାକଡ୍ଢତୀତି ମନୋହରା ହୋତୀତି । ତତ୍ଥୋଦାହରଣମାହ ‘‘ଦୋସରହିତା ଗୁଣୟୁତ୍ତା ୱଧୂ ୱିୟା’’ତି । ୟଥା ୟେନ କେନଚିପି ଦୋସେନ ୱିରହିତା ୱଧୂ ମନାପଚାରିତାଦୀହି ଗୁଣୱିସେସେହି ସଂୟୁତ୍ତା ସତୀ କେନଚି ଆଭରଣେନ ଅମଣ୍ଡିତା ଅପସାଧିତାପି କିନ୍ନାମ ମଧୁରା କୱୀନଂ ପସାଧନଂ କିନ୍ନାମ ମନୋହରା ହୋତି, ଏୱମୟଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲିପି ମନୋହରା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬. ଇଦାନି ଦୋସପରିଚ୍ଚାଗେନ ଗୁଣାଦାନେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସା’ଲଙ୍କାରୱିୟୁତ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସା ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱଲି ଅଲଙ୍କାରେହି ୱିୟୁତ୍ତା ସତୀପି ନିଦ୍ଦୋସା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଦୋସରହିତା ଗୁଣୟୁତ୍ତା ତତୋୟେୱ ଗୁଣୀଭୂତା ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରେନ ୟୁତ୍ତା ଦୋସରହିତା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନାଦିଦୋସେହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ଗୁଣୟୁତ୍ତା ହଦୟଙ୍ଗମଗୁଣୟୁତ୍ତା ୱଧୂ ୱିୟ ଅଙ୍ଗନା ୱିୟ ମନୋହରା ସାଧୁଜନେ ଆରାଧେତି ।
ପଦେ ୱାକ୍ୟେ ତଦତ୍ଥେ ଚ, ଦୋସା ୟେ ୱିୱିଧା ମତା ।
ସୋଦାହରଣମେତେସଂ, ଲକ୍ଖଣଂ କଥୟାମ୍ୟ’ହଂ॥
୧୭. ୟତୋ ଏୱଂ ଗୁଣାଲଙ୍କାରସଂୟୁତ୍ତାୟପି ଦୋସଲୱଙ୍କିତାୟ ୱିଞ୍ଞୂନମନାଦରଣୀୟତା, ଅଲଙ୍କାରୱିୟୁତ୍ତାପି ଦୋସାଭାୱେନ ଗୁଣୟୁତ୍ତାୟ ମନୋହରତା, ଏୱମନତ୍ଥାୱହସ୍ସାପି ଦୋସସ୍ସ ପରିହରିତବ୍ବତା ସତ୍ଥଦିଟ୍ଠିୟା, ତସ୍ମା ତେ ଦୋସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଟିଜାନାତି ‘‘ପଦେ’’ତିଆଦିନା । ତେସଂ ପଦାନଂ ୱାକ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥୋ ତଦତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ । ଉଦାହରୀୟତି ଲକ୍ଖ୍ୟଭାୱେନାତି ଉଦାହରଣଂ, ସହ ଉଦାହରଣେହୀତି ସୋଦାହରଣଂ। ଲକ୍ଖିୟତି ଲକ୍ଖିୟମନେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ।
୧୭. ଏୱଂ ଅଲଙ୍କାରୟୁତ୍ତାପି ଅପ୍ପକେନ ଦୋସେନ ୟୁତ୍ତବନ୍ଧସ୍ସ ଅନୁପାଦେୟ୍ୟତ୍ତା, ଅଲଙ୍କାରଅଲଙ୍କରଣେ ଅସତିପି ଦୋସରହିତେ ୱିଞ୍ଞୂହି ଉପାଦେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ ମୁଖ୍ୟସ୍ସ ଦୋସପରିହାରସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଇଦାନି ଅଧିଗତଦୋସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଟିଜାନାତି ‘‘ପଦେ ୱାକ୍ୟେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ପଦେ ନାମାଦିଚତୁବ୍ବିଧପଦେ ଚ, ୱାକ୍ୟେ ‘‘ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାନଂ ଚୟୋ ୱାକ୍ୟଂ ସକାରକକିରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ୱାକ୍ୟେ ଚ, ତଦତ୍ଥେ ଚ ତେସଂ ପଦୱାକ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥେ ଚ ୱିୱିଧା ଅନେକପ୍ପକାରା ୟେ ଦୋସା ୱିଞ୍ଞୂହି ଦୋସଭାୱେନ ମତା ଞେୟ୍ୟା, ଏତେସଂ ପଦାଦିଦୋସାନଂ ସୋଦାହରଣଂ ଉଦାହରଣସହିତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଅହଂ କଥୟାମି । ଏତ୍ଥ ଚ–
‘‘ପଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନାମାଖ୍ୟାତୋପସଗ୍ଗିକଂ ।
ନିପାତକଞ୍ଚ ତଞ୍ଞୂହି, ଅସ୍ସୋ ଖଲ୍ୱାଭିଧାୱତୀ’’ତି [ରୂପଭିଦ୍ଧିଟୀକାୟଂ ନାମକଣ୍ଡେ]॥
ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ପଦଂ ତାୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଦାହରୀୟନ୍ତି ଲକ୍ଖିୟଭାୱେନାତି ଉଦାହରଣାନୀତି ଚ, ସହ ଉଦାହରଣେନାତି ସୋଦାହରଣନ୍ତି ଚ, ଲକ୍ଖୀୟତି ଲକ୍ଖିୟମନେନାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପଦଦୋସଉଦ୍ଦେସ
ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରାଝତ୍ଥ-କିଲିଟ୍ଠାନି ୱିରୋଧି ଚ ।
ନେୟ୍ୟଂ ୱିସେସନାପେକ୍ଖଂ, ହୀନତ୍ଥକମନତ୍ଥକଂ॥
ୱାକ୍ୟଦୋସଉଦ୍ଦେସ
ଦୋସା ପଦାନ, ୱାକ୍ୟାନ-ମେକତ୍ଥଂ ଭଗ୍ଗରୀତିକଂ ।
ତଥା ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଗାମ୍ମାନି, ୟତିହୀନଂ କମଚ୍ଚୁତଂ ।
ଅତିୱୁତ୍ତମପେତତ୍ଥଂ, ସବନ୍ଧଫରୁସଂ ତଥା
ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସଉଦ୍ଦେସ
ଅପକ୍କମୋ’ଚିତ୍ୟହୀନଂ, ଭଗ୍ଗରୀତି ସସଂସୟଂ ।
ଗାମ୍ମଂ ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କତୀତି, ଦୋସା ୱାକ୍ୟତ୍ଥନିସ୍ସିତା॥
ପଦଦୋସାଦିଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୮-୧୯-୨୦. ଇଦାନି ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତେ ଦୋସେ ଉଦ୍ଦିସତି ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତର’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ୟସ୍ସ ତଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଂ। କିଂ ତଂ ? ପଦଂ । ଏୱମୁପରିପି ୟଥାୟୋଗଂ । ଅଧିକୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ ୟେନ ତଂ ଅଧ୍ୟତ୍ଥଂ। ନୀୟତି ଅୱୁତ୍ତୋ ହେତୁ ଏତ୍ଥ ଆନୀୟତୀତି ନେୟ୍ୟଂ । ଦୋସା ପଦାନନ୍ତି ୟେହି ଦୋସେହି ପଦାନି ଦୁଟ୍ଠାନି, ତେ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରତାଦୟୋ ପଦାନଂ ଦୋସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମୁପରିପି ୟଥାୟୋଗଂ । ୱାକ୍ୟାନଂ ଦୋସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭଗ୍ଗା ରୀତି କମୋ ୟସ୍ମିଂ ତଂ ଭଗ୍ଗରୀତିକଂ, ୱାକ୍ୟଂ । ଅପକ୍କମତାଦୟୋ ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସା, ୱାକ୍ୟତ୍ଥାନଂ ଦୋସତୋ । ୱାକ୍ୟଂ ଦୁଟ୍ଠଂ ସିୟାତି ୱାକ୍ୟମେୱ ୱିସେସ୍ୟତେ । ତେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ।
୧୮-୧୯-୨୦. ଇଦାନି କଥେତବ୍ବଭାୱେନ ପଟିଞ୍ଞାତେ ଦୋସେ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧ…ପେ॰… ନିସ୍ସିତା’’ତି ଆହ । କୱୀହି ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥତୋ ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ପଦସ୍ସାତି ତଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଂ ନାମ । ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ ଅଧିକତ୍ଥଭାୱକରଣତୋ ଅଝତ୍ଥଂ ନାମ । କୱୀହି ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସାୱୀକରଣେ ଅୱିସଦତ୍ତା କିଲିଟ୍ଠଂ ନାମ । ଦେସକାଲକଲାଦୀନଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିରୋଧି ନାମ । ଅଞ୍ଞମାହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ନେୟ୍ୟଂ ନାମ । ୱିସେସନଂ ପତ୍ୱାୱ ସାତ୍ଥକଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ୱିସେସନାପେକ୍ଖଂ ନାମ । ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ ହୀନତାପାଦନତୋ ହୀନତ୍ଥକଂ ନାମ । ଅତ୍ଥରହିତତ୍ତା ଅନତ୍ଥକଂ ନାମାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପଦନିସ୍ସିତତ୍ତା ପଦଦୋସା ନାମ ।
ୱୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସେୱ ପୁନ ୱଚନତୋ ଏକତ୍ଥଂ ନାମ । ଭିନ୍ନକ୍କମତ୍ତା ଭଗ୍ଗରୀତିକଂ ନାମ । ତଥା ସମ୍ମୋହକାରଣତ୍ତା ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଂ ନାମ । ୱିସିଟ୍ଠୱଚନୱିରହତୋ ଗାମ୍ମଂ ନାମ । ୟତିସମ୍ପତ୍ତିୱିରହତୋ ୟତିହୀନଂ ନାମ । ପଦତ୍ଥକ୍କମତୋ ଚୁତତ୍ତା କମଚ୍ଚୁତଂ ନାମ । ଲୋକିୟଂ ୱୋହାରମତିକ୍କମ୍ମ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତିୱୁତ୍ତଂ ନାମ । ସମୁଦାୟତ୍ଥତୋ ଅପଗତତ୍ତା ଅପେତତ୍ଥଂ ନାମ । ବନ୍ଧଫରୁସୟୁତ୍ତତ୍ତା ବନ୍ଧଫରୁସଂ ନାମ, ତେନ ସହିତଂ ସବନ୍ଧଫରୁସନ୍ତି ଇମେ ନୱ ୱାକ୍ୟାନଂ ତଥା ଦୋସା ନାମ । ଏତ୍ଥ ତଥାସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦୋସା’’ତି ପଦଂ ଉପସଂହରତି ।
ଅପଗତକ୍କମତ୍ତା ଅପକ୍କମଂ ନାମ । ଉଚିତଭାୱସ୍ସ ପରିହୀନତ୍ତା ଓଚିତ୍ୟହୀନଂ ନାମ । ଭିନ୍ନୱିଭତ୍ତିକ୍କମତ୍ତା ଭଗ୍ଗରୀତି ନାମ । ସଂସୟଜନନତୋ ସସଂସୟଂ ନାମ । ଦୁପ୍ପତୀତିକରତ୍ତା ଗାମ୍ମଂ ନାମ । ଦୂସିତାଲଙ୍କାରତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କତି ନାମାତିମେ ଛ ୱାକ୍ୟତ୍ଥନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସା ନାମ ।
ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରୋ । ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରୋ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଦୋସପକାସକପଦମ୍ପି ଦୋସତୋ ଅବ୍ୟତିରିତ୍ତତ୍ତା ଦୋସୋ ନାମ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସମାସେନ ପଦସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ନପୁଂସକଂ ହୋତି । ଏସେୱନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ ଅଧିକୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ତଂ, କିଲିଟ୍ଠଂ ୱିୟ କିଲିଟ୍ଠଂ। ୟଥା ହି ମଲଗ୍ଗହିତୋ ଆଦାସୋ ଅତ୍ତନୋ କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ମୁଖାଦୀନଂ ପକାସନେ ଅୱିସଦୋ ହୋତି, ଏୱମଧିପ୍ପେତତ୍ଥପ୍ପକାସନେ ଅସମତ୍ଥଂ ପଦଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ନାମ । ୱିରୋଧୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିରୋଧି। ନୀୟତି ଅୱୁତ୍ତୋ ହେତୁ ଏତ୍ଥାତି ନେୟ୍ୟଂ। ୱିସେସନେ ଅପେକ୍ଖା ୟସ୍ସ ତଂ । ହୀନୋ ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୟେନ ତଂ । ନତ୍ଥି ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ତନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପଦଦୋସାନଂ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେପି ୱିକପ୍ପନାଭେଦତୋ ‘‘ପଦାନଂ ଦୋସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି । ୱାକ୍ୟାନଂ ଦୋସାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ତଂ । ଭଗ୍ଗାରୀତି କମୋ ୟସ୍ସ ତଂ । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଆକିଣ୍ଣଂ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଂ। ଗାମେ ଭୱୋ ଗାମ୍ମୋ, ଅବ୍ୟତ୍ତାନଂ ୱୋହାରୋ । ତପ୍ପକାସକପଦମ୍ପି ଉପଚାରତୋ ଗାମ୍ମଂ ନାମ । ୟତି ହୀନା ଏତ୍ଥାତି ୟତିହୀନଂ। କମତୋ ଚୁତଂ କମଚ୍ଚୁତଂ। ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱୁତ୍ତଂ ଅତିୱୁତ୍ତଂ। ଅତ୍ଥତୋ ଅପେତଂ ଅପେତତ୍ଥଂ। ବନ୍ଧେ ଫରୁସଂ ଫରୁସତା ୟତ୍ଥ ତଂ । ଅପଗତୋ କମୋ ୟସ୍ମା ତଂ । ଓଚିତ୍ୟଂ ହୀନଂ ୟତ୍ଥ ତଂ । ଭଗ୍ଗା ରୀତି ୟତ୍ଥ ତଂ । ସହ ସଂସୟେନ ୱତ୍ତତୀତି ତଂ । ଗାମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଦୁଟ୍ଠା ଦୂସିତା ଅଲଙ୍କତି ଅଲଙ୍କାରୋ ୟତ୍ଥ ତଂ । ୱାକ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥୋ, ତନ୍ନିସ୍ସିତା ୱାକ୍ୟତ୍ଥନିସ୍ସିତାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ଅନତ୍ଥକାପେତତ୍ଥଦୋସଦ୍ୱୟଂ ପଦୱାକ୍ୟତୋ ଭିନ୍ନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଭଗ୍ଗରୀତିଦୋସଦ୍ୱୟଂ, ଗାମ୍ମଦ୍ୱୟଂ, କମଚ୍ଚୁତଅପକ୍କମଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ୱାକ୍ୟୱାକ୍ୟତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନଂ ।
ପଦଦୋସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଂ ତଞ୍ହି, ୟସ୍ସ’ଞ୍ଞତ୍ଥୋ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।
ଅଧିପ୍ପେତେ ୟଥା ମେଘୋ, ୱିସଦୋ ସୁଖୟେ ଜନଂ॥
୨୧. ଅଥୋଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ପଦାଦିଦୋସେ ଉଦାହରତି ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧି’’ ଚ୍ଚାଦିନା । ହି ୟସ୍ମା କାରଣା, ପସିଦ୍ଧିୟଂ ୱା ହିସଦ୍ଦୋ । ୟସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ଅଧିପ୍ପେତତୋ ଅପରୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତେ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତର’’ନ୍ତି ୱିଧୀୟତେ । ‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି । ୟଥା ଇଦଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଂ, ତଥା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତାଦିସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ତ୍ୱିଦମେୱେତି ୟଥାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ମେଘୋ ୱିସଦୋ ସୁଖୟେ ଜନନ୍ତି । ୱିସଂ ଉଦକଂ, ତଂ ଦଦାତୀତି ୱିସଦୋ ମେଘୋ ୱାରିୱହୋ ଜନଂ ଲୋକଂ ସୁଖୟେ ସୁଖୟତୀତି କୱିଚ୍ଛିତତ୍ଥୋ । ୱିସସଦ୍ଦୋ ଗରଳସ୍ସ ଚ ୱାଚକୋ ସିୟାତି ଗରଳଦୋ ମେଘୋ ମାରୟତି, ନ ପନ ସୁଖୟତୀତି ‘‘ୱିସଦୋ’’ତି ୱିସେସନପଦସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧତା ।
୨୧. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୁକ୍କମେନ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରାଦୀନଂ ସଲକ୍ଖଣଲକ୍ଖିୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧି’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ୟସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ କୱିଚ୍ଛିତତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତେ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥେ ହି ୟସ୍ମା ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ପଦଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଂ ନାମ । ପସିଦ୍ଧିୟଂ ୱା ହିସଦ୍ଦୋ । ତଥା ହେସ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତେ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ପକାସେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପକାସିତତ୍ଥୱିସୟେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ତଂ ହୀ’’ତି ୟୋଜିତତ୍ତା ‘‘ୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତେ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଲକ୍ଖଣଂ ପସିଦ୍ଧଭାୱେନ ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ତଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରନ୍ତି ଅନୁୱଦିତବ୍ବଅପ୍ପସିଦ୍ଧୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱିଧୀୟତେ, ୟଥା ‘‘ୟୋ କୁଣ୍ଡଲୀ, ସୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତି । ଉପରି ପସିଦ୍ଧାନୁୱାଦେନ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୱିଧାନମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୟଥା…ପେ॰… ଜନ’’ନ୍ତି ଉଦାହରଣଂ ଲକ୍ଖିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ‘‘ମେଘୋ ୱିସଦୋ’’ଚ୍ଚାଦି ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ, ଏୱମୀଦିସମଞ୍ଞମ୍ପି ଇମସ୍ସୁଦାହରଣଂ, ନ କେୱଲଂ ‘‘ମେଘୋ’’ଚ୍ଚାଦିମେୱ ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଇୱସଦ୍ଦପରିୟାୟତ୍ଥେପି ଉଦାହରଣତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଉପରିପ୍ୟେୱଂ । ମେଘୋ ଅମ୍ବୁଧରୋ ୱିସଦୋ ୱିସସଙ୍ଖାତଂ ଜଲଂ ଦଦନ୍ତୋ ଜନଂ ସୁଖୟେ ସୁଖୟତୀତି କୱୀହି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ୱିସସଦ୍ଦସ୍ସ ଗରଳସଙ୍ଖାତସପ୍ପୱିସୱାଚକତ୍ତା, ‘‘ୱିସଂ ଦଦାତୀତି ୱିସଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିସସ୍ସ ଉଦକୱିସାନଂ ସାଧାରଣତ୍ତା ୱିସଦାୟକୋ ମେଘୋ ନାସେତିୟେୱ, ନ ସୁଖୟତୀତି କୱିନା ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ସୁଖକାରଣସ୍ସ ମେଘୱିସେସନୱିସସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧଅଞ୍ଞତ୍ଥତାତି ୱିସପଦଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଦୋସେନ ଦୁଟ୍ଠନ୍ତି ।
ୱିସେସ୍ୟମଧିକଂ ୟେନା’-
ଧ୍ୟତ୍ଥମେତଂ ଭୱେ ୟଥା ।
ଓଭାସିତାସେସଦିସୋ,
ଖଜ୍ଜୋତୋ’ୟଂ ୱିରାଜତେ॥
୨୨.ୟେନ ପଦେନ ୱିସେସ୍ୟଂ ୱିସେସିତବ୍ବଂ ଅପରଂ ପଦଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ଅଧିକଂ ଭୱତୀତ୍ୟନୁୱଦିତ୍ୱା ଏତଂ ଅଝତ୍ଥଂ ଭୱେତି ୱିଧୀୟତେ । ‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି ‘‘ଓଭାସିତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଏୱମୁପରିପି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ଓଭାସିତା ଦୀପିତା ଅସେସା ନିଖିଲା ଦିସାୟେନ ସୋୟଂ ଖଜ୍ଜୋତୋ ୱିରାଜତେ ଦିପ୍ପତି । ଏତ୍ଥ ଖଜ୍ଜୋତସ୍ସାଖିଲଦିସାଭାଗାୱଭାସନମତିୱୁତ୍ତୀତି ଅଧିକତ୍ଥଂ ।
୨୨.ୟେନ ୱିସେସନପଦେନ ୱିସେସ୍ୟଂ ୱିସେସିତବ୍ବଂ ପଦଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ଅଧିକଂ ହୋତି, ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋପେତଂ ପଦଂ ଅଝତ୍ଥଂ ଭୱେ ଅଝତ୍ଥଂ ନାମ ପଦଦୋସୋ ଭୱେ । ୟଥା ତସ୍ସୁଦାହରଣମେୱଂ । ଓଭାସିତାସେସଦିସୋ ଜୋତିତସବ୍ବଦିସୋ ଅୟଂ ଖଜ୍ଜୋତୋ ଅୟଂ ଜୋତିରିଙ୍ଗଣୋ ୱିରାଜତେ ଦିପ୍ପତି । ଏତ୍ଥ ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ ଖଜ୍ଜୋତସ୍ସ ସକଲଦିସୋଭାସନସ୍ସ ଅଝତ୍ଥତ୍ତା [ଅତ୍ୟୁତ୍ତତ୍ତା (କ॰)] ‘‘ଓଭାସିତାସେସଦିସୋ’’ତି ୱିସେସନପଦଂ ଅଝତ୍ଥପଦଦୋସୋ ନାମ । ଓଭାସିତା ଅସେସଦିସା ୟେନାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟସ୍ସ’ତ୍ଥାୱଗମୋ ଦୁକ୍ଖୋ,
ପକତ୍ୟାଦିୱିଭାଗତୋ ।
କିଲିଟ୍ଠଂ ତଂ ୟଥା ତାୟ,
ସୋ’ୟମାଲିଙ୍ଗ୍ୟତେ ପିୟା॥
୨୩.ପକତ୍ୟାଦିୱିଭାଗତୋତି ପଚ୍ଚୟା ପଠମଂ କରୀୟତୀତି ପକତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ । ପକତ୍ୟାଦୀନଂୱିଭାଗତୋ ୱିଭଜନତୋ, ‘‘ଅୟଂ ପକତି, ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅୟମାଦେସୋ’’ତିଆଦିନା ପକତିପଚ୍ଚୟୱିଭାଗକପ୍ପନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୀଣେତୀତି ପୀ, ତାୟ ପିୟା ୱଲ୍ଲଭାୟ ସୋୟଂ ସାମୀ ଆଲିଙ୍ଗ୍ୟତେ ସିଲିସ୍ସତେ । ଏତ୍ଥ ‘‘ପିୟା’’ତି କିଲିଟ୍ଠଂ ।
୨୩.ୟସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥାୱଗମୋ ଅତ୍ଥାୱବୋଧୋ ପକତ୍ୟାଦିୱିଭାଗତୋ ‘‘ଅୟଂ ପକତି, ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅୟମାଦେସୋ’’ତିଆଦିନା ପକତ୍ୟାଦୀନଂ ୱିଭଜନଜାନନେନ, ‘‘ପକତ୍ୟାଦି ନାମ କି’’ନ୍ତି ଗୱେସନତୋ ୱା ଦୁକ୍ଖୋ, ତଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ନାମ । ୟଥା ତସ୍ସୁଦାହରଣମେୱଂ । ତାୟ ପିୟା ୱନିତାୟ ସୋ ଅୟଂ ୱଲ୍ଲଭୋ ଆଲିଙ୍ଗ୍ୟତେ ସିଲିସ୍ସତେ । ପଚ୍ଚୟା ପଠମଂ କରୀୟତୀତି ପକତି। ସା ଆଦି ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ, ତେସଂ ୱିଭାଗୋତି ୱାକ୍ୟଂ । ପୀଣେତୀତି ପୀ, ନାରୀ । ତାୟ ପିୟା ଏତ୍ଥ ପିୟାସଙ୍ଖାତାୟ ୱଲ୍ଲଭାୟ କଥନେ ପୀସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱିସଦତ୍ତା ‘‘ପିୟା’’ତି ପଦଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ।
ୟଂ କିଲିଟ୍ଠପଦଂ ମନ୍ଦା-ଭିଧେୟ୍ୟଂ ୟମକାଦିକଂ ।
କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସେୱ, ତମ୍ପି ଅନ୍ତୋ କରୀୟତି॥
୨୪. ଇଦାନି ୟମକାଦିକମନଧିପ୍ପେତମ୍ପି କିଲିଟ୍ଠେୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ଅନିୟମୱଚନଂ, ତସ୍ସ ନିୟମୱଚନଂ ୟମକାଦିକନ୍ତି । ୟମକମାଦି ୟସ୍ସ ପହେଳିକାଜାତସ୍ସ ତଂ ୟମକାଦିକଂ। କୀଦିସନ୍ତି ଆହ ‘‘କିଲିଟ୍ଠପଦ’’ନ୍ତିଆଦି । କିଲିଟ୍ଠାନି ଅପ୍ପତୀତଦୋସସଭାୱେ ଠିତତାୟ ମଲିତାନ୍ୟୱିସଦାନି ପଦାନି ୟସ୍ସ ତଂ କିଲିଟ୍ଠପଦଂ। ମନ୍ଦୋ ଅପ୍ପକୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ତଂ ମନ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟଂ, ତାଦିସଂ ତମ୍ପି ୟମକାଦିକଂ କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସେୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅନ୍ତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ କରୀୟତି ୱିଧୀୟତି ତତ୍ଥେୱ ପକ୍ଖିପୀୟତି, କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସତୋ ନ ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୪. ଇଦାନି ଅନଧିପ୍ପେତମପି ୟମକାଦିଂ କିଲିଟ୍ଠଦୋସେୟେୱ ଅନ୍ତୋକରଣବ୍ୟାଜେନ ଆୱୀକରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଂ କିଲିଟ୍ଠେ’’ଚ୍ଚାଦି । କିଲିଟ୍ଠପଦଂ ଅପ୍ପତୀତଦୋସେନ ମିସ୍ସକତ୍ତା ଅୱିସଦପଦଂ ମନ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟଂ ଅପ୍ପକାଭିଧେୟ୍ୟଂ ୟଂ ୟମକାଦିକଂ ୟଂ ୟମକପ୍ପହେଳିକାଜାତମତ୍ଥି, ତମ୍ପି କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସେୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତକିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସେୟେୱ ଅନ୍ତୋ କରୀୟତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ କରୀୟତି, କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସତୋ ଅବ୍ୟତିରିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଲିଟ୍ଠାନି ପଦାନି ୟସ୍ସ, ମନ୍ଦୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ୟସ୍ସ, ୟମକଂ ଆଦି ୟସ୍ସ ପହେଳିକାଜାତସ୍ସ, କିଲିଟ୍ଠପଦାନଂ ଦୋସୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପତୀତସଦ୍ଦରଚିତଂ, ସିଲିଟ୍ଠପଦସନ୍ଧିକଂ ।
ପସାଦଗୁଣସଂୟୁତ୍ତଂ, ୟମକଂ ମତ’ମେଦିସଂ॥
୨୫. ହୋତୁ କାମମନଭିମତମେଦିସଂ ୟମକାଦିକଂ, କିଞ୍ଚରହି ଅଭିମତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପତୀତି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ତନୋ ୱଚନୀୟତ୍ଥପ୍ପତୀତୱସେନ ୱାଚକାପି ସଦ୍ଦା ପତୀତାୟେୱ ନାମାତି ପତୀତେହି ପସିଦ୍ଧେହି ସଦ୍ଦେହି ପାଟିପଦିକେହି ରଚିତଂ କତଂ ପତୀତସଦ୍ଦରଚିତଂ। ସିଲିଟ୍ଠା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଲିଙ୍ଗନେନ ମଟ୍ଠା ପଦାନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାଦୀନଂ ସନ୍ଧୟୋ ସନ୍ଧନା ୟସ୍ସ ତଂ ସିଲିଟ୍ଠପଦସନ୍ଧିକଂ। ପତୀତସଦ୍ଦରଚିତତ୍ତାୟେୱ ପସାଦସଙ୍ଖାତେନ ଗୁଣେନ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରେନ ସଂୟୁତ୍ତଂ ସମ୍ମଦେୱୋପେତଂ ଏଦିସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣାସୟଂ ରମଣୀୟଂ ୟମକଂ ମତଂ ଅଭିମତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫. ଇଦାନି ଅଧିଗତେସୁ ୟମକେସୁ ଈଦିସଂ ୟମକମିଟ୍ଠମିତି ସିସ୍ସାନଂ ଉପଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପତୀତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ପତୀତସଦ୍ଦରଚିତଂ ‘‘ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସାୟଂ ୱାଚକୋ’’ତି ପତୀତେହି ପସିଦ୍ଧେହି ସଦ୍ଦେହି ରଚିତଂ ପାଟିପଦିକେହି କତଂ ସିଲିଟ୍ଠପଦସନ୍ଧିକଂ ସିଲିଟ୍ଠା ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାଦିପଦାନଂ ସନ୍ଧୟୋ ୟସ୍ସ ତଂ ପସାଦଗୁଣସଂୟୁତ୍ତଂ ପତୀତସଦ୍ଦରଚିତତ୍ତାୟେୱ ପସାଦସଙ୍ଖାତେନ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରଗୁଣେନ ସଂୟୁତ୍ତଂ ଈଦିସଂ ଏୱଂଭୂତଂ ଗୁଣାଧିକତୋ ରମଣୀୟଂ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନୟମକସଦିସଂ ୟମକଂ ମତଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ଅଭିମତଂ । ପତୀତା ଚ ତେ ସଦ୍ଦା ଚ, ତେହି ରଚିତଂ, ସିଲିଟ୍ଠା ପଦାନଂ ସନ୍ଧୟୋ ୟସ୍ସ, ପସାଦୋତି ଗୁଣୋ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରୋ, ତେନ ସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅବ୍ୟପେତଂ ବ୍ୟପେତ’ଞ୍ଞ-ମାୱୁତ୍ତାନେକୱଣ୍ଣଜଂ ।
ୟମକଂ ତଞ୍ଚ ପାଦାନ-ମାଦିମଜ୍ଝନ୍ତଗୋଚରଂ॥
୨୬. ଇଦାନି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତମଭିମତଂ ଦସ୍ସେତୁମୁପକ୍କମତେ ‘‘ଅବ୍ୟପେତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଆୱୁତ୍ତା ଅଧିୱୁତ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନୁଚ୍ଚାରଣୁପେତା ଅନେକେସଂ ପତିରୂପତ୍ତା, ବହୁୱଣ୍ଣା ସରବ୍ୟଞ୍ଜନରୂପା, ନ ଏକୋ ୱଣ୍ଣୋ ତସ୍ସାନୁପ୍ପାସତ୍ତା, ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ୱଣ୍ଣାୱୁତ୍ତି ପରୋ ୟଥା’’ତି [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାର ୧୨୭ ଗାଥା], ତେହି ଜାତଂ ୟମକନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତେ । କତିୱିଧଂ ତଂ ୱିକପ୍ପୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅବ୍ୟପେତଂ ବ୍ୟପେତଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱଣ୍ଣନ୍ତରାବ୍ୟୱହିତଂ ୱଣ୍ଣସମୁଦାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦବ୍ୟପେତଂ ୟମକଂ । ୟଂ ତୁ ବ୍ୟୱହିତଂ, ତଂ ବ୍ୟପେତଂ। ୟଂ ପନ ଉଭୟମିସ୍ସଂ, ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ଅପରଂ ଅବ୍ୟପେତବ୍ୟପେତନ୍ତି ତିଧା ୟମକଂ ତାୱ ୱିକପ୍ପୀୟତେ । ତମେତଂ ତିୱିଧଂ ୟମକଂ ୱିସୟୱିଭାଗନିରୂପନାୟଂ ଆଦି ଚ ମଜ୍ଝୋ ଚ ଅନ୍ତୋ ଚ ଗୋଚରୋ ୱିସୟୋ ୟସ୍ସେତି ଆଦିମଜ୍ଝନ୍ତଗୋଚରଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । କେସଂ ପାଦାନଂ ? ପଚ୍ଚେକଂ ଚତୁନ୍ନଂଗାଥାୱୟୱାନଂ । ସାପେକ୍ଖତ୍ତେପି ସମାସୋ ଗମ୍ମକତ୍ତା ।
ତତ୍ଥ ପାଦଚତୁକ୍କସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝନ୍ତଭାୱୀନଂ ୟମକାନଂ ୟାୱନ୍ତୋ ପକାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତେ ମୂଲା ସତ୍ତ । କଥଂ ? ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପାଦେ କ୍ୱଚି ଆଦିୟମକଂ, କ୍ୱଚି ମଜ୍ଝୟମକଂ, କ୍ୱଚି ଅନ୍ତୟମକଂ, କ୍ୱଚି ମଜ୍ଝନ୍ତୟମକଂ, କ୍ୱଚି ମଜ୍ଝାଦିୟମକଂ, କ୍ୱଚି ଆଦ୍ୟନ୍ତୟମକଂ, କ୍ୱଚି ସବ୍ବୟମକନ୍ତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକଂ ମୂଲଭୂତା ସତ୍ତାତି ଚତୂସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତି ହୋନ୍ତି । ପାଦାଦିୟମକଞ୍ଚ ପଠମପାଦାଦିୟମକମବ୍ୟପେତଂ ତଥା ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥପାଦାଦିୟମକମବ୍ୟପେତଂ ପଠମଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକମବ୍ୟପେତଂ ପଠମତତିୟପାଦାଦିୟମକମବ୍ୟପେତଂ ପଠମଚତୁତ୍ଥପାଦାଦିୟମକମବ୍ୟପେତନ୍ତିଆଦିନା ଅନେକଧା ପସଂସନ୍ତି । ୟଦା ଚ ସବ୍ବତୋୟମକଂ, ତଦା ମହାୟମକାଦୟୋ ୱିକପ୍ପା ଜାୟନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୬. ଇଦାନି ଅଭିମତୟମକଂ ଦୀପେତି ‘‘ଅବ୍ୟପେତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଆୱୁତ୍ତେହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁତ୍ତେହି ଅନେକୱଣ୍ଣେହି ସମୁଦାୟରୂପତ୍ତା ଅନେକେହି ସରବ୍ୟଞ୍ଜନସରୀରେହି ୱଣ୍ଣେହି ଜାତଂ ୟମକଂ ଅଞ୍ଞେହି ୱଣ୍ଣେହି ଅବ୍ୟୱହିତତ୍ତା ଅବ୍ୟପେତଂ, ୱଣ୍ଣନ୍ତରେହି ବ୍ୟୱହିତତ୍ତା ବ୍ୟପେତଂ, ଉଭୟମିସ୍ସକତ୍ତା ତେହି ଅଞ୍ଞଂ ଅବ୍ୟପେତବ୍ୟପେତଞ୍ଚାତି ତିୱିଧଂ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ୟମକଂ ୱିସୟୱିଭାଗନିୟମେନ ଗାଥାପାଦାନଂ ଆଦିଗୋଚରଂ ମଜ୍ଝଗୋଚରଂ ଅନ୍ତଗୋଚରମିତି ତିୱିଧଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରେ ପୱତ୍ତତି, ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରଂ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତଅବ୍ୟପେତାଦିଭେଦତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ସମୁଖୀଭୂତଂ ପାଦାନଂ ଆଦିମଜ୍ଝାୱସାନନ୍ତରଂ, ଉପନ୍ୟାସୋ ୱାକ୍ୟାରମ୍ଭୋତି ଚ ଏତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ୱିସଦିସେନ ୱଣ୍ଣେନ ଅପେତଂ ବ୍ୟପେତଂ। ତବ୍ବିପରୀତମବ୍ୟପେତଂ। ଅବ୍ୟପେତଞ୍ଚ ବ୍ୟପେତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚାତି ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ଅନେକେ ଚ ତେ ୱଣ୍ଣା ଚ, ଆୱୁତ୍ତାୟେୱ ଅନେକୱଣ୍ଣା, ତେହି ଜାତଂ, ଆଦି ଚ ମଜ୍ଝୋ ଚ ଅନ୍ତୋ ଚ, ତେ ଗୋଚରା ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ତତ୍ଥ ପାଦଚତୁକ୍କସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝାୱସାନେସୁ ଲବ୍ଭମାନୟମକଭେଦା ଏକେକସ୍ମିଂ ପାଦେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ଭୱନ୍ତି । କଥଂ ? ପାଦାଦିୟମକଂ ପାଦମଜ୍ଝୟମକଂ ପାଦନ୍ତୟମକଂ ମଜ୍ଝନ୍ତୟମକଂ ମଜ୍ଝାଦିୟମକଂ ଆଦ୍ୟନ୍ତୟମକଂ ସବ୍ବତୋୟମକନ୍ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସତ୍ତ ସତ୍ତ କତ୍ୱା ଚତୂସୁ ମୂଲଭୂତୟମକା ଅଟ୍ଠୱୀସ ଭୱନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପାଦାଦିୟମକାଦିକମ୍ପି ଅବ୍ୟପେତପଠମପାଦାଦିୟମକଂ ତଥା ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥପାଦାଦିୟମକମିତି ଚ ଅବ୍ୟପେତପଠମଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକଂ ତଥା ପଠମତତିୟପାଦାଦିୟମକଂ ପଠମଚତୁତ୍ଥପାଦାଦିୟମକମିତି ଚ ଅବ୍ୟପେତଦୁତିୟତତିୟପାଦାଦିୟମକଂ ତଥା ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥପାଦାଦିୟମକମିତି ଚ ଅବ୍ୟପେତତତିୟଚତୁତ୍ଥପାଦାଦିୟମକମିତି ଚ ଏୱମବ୍ୟପେତପାଦାଦିୟମକା ଦସ ହୋନ୍ତି । ତଥା ବ୍ୟପେତାପି ଦସାତି ୱୀସତି, ଅବ୍ୟପେତପଠମପାଦମଜ୍ଝୟମକଂ ତଥା ଦୁତିୟପାଦମଜ୍ଝୟମକମିଚ୍ଚାଦିନା ମଜ୍ଝୟମକମ୍ପି ୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତି । ଅବ୍ୟପେତପଠମପାଦନ୍ତୟମକଂ ତଥା ଦୁତିୟପାଦନ୍ତୟମକମିଚ୍ଚାଦିନା ଅନ୍ତୟମକମ୍ପି ୱୀସତିୱିଧଂ । ସଂସଗ୍ଗଭେଦତୋ ପନ ଅନେକୱିଧଂ ହୋତି ।
ଅବ୍ୟପେତପଠମପାଦାଦିୟମକୱଣ୍ଣନା
ସୁଜନା’ସୁଜନା ସବ୍ବେ, ଗୁଣେନାପି ୱିୱେକିନୋ ।
ୱିୱେକଂ ନ ସମାୟନ୍ତି, ଅୱିୱେକିଜନନ୍ତିକେ॥
୨୭.‘‘ସୁଜନା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସୁଜନା ସଜ୍ଜନା, ଅସୁଜନା ଅସଜ୍ଜନାତି ଏତେ ସବ୍ବେ ଉଭୟପକ୍ଖପାତିନୋ ୱିସେସା ଜନା ଗୁଣେନ ସୀଲାଦିନା କରଣଭୂତେନ, ହେତୁଭୂତେନ ୱା ୱିୱେକିନୋପି ସାଧୂସୁ ଲବ୍ଭମାନାନମସାଧୂସ୍ୱନୁପଲବ୍ଭନତୋ ପୁଥୁଭୂତାପି ଅୱିୱେକୀନଂ ଜନାନଂ ଅନ୍ତିକେ ସମୀପେ ତେସଂ ସନ୍ନିଧାନେ ୱିୱେକଂ ୱିଭାଗଂ ନ ସମାୟନ୍ତି ନପାପୁଣନ୍ତି, ୱିଭାଗୱିଜାନନପଞ୍ଞାୱେକଲ୍ଲେନ ଚ ୱିୱେକିନୋପି ଜନା ତେ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତୀତି । ଇଦଂ ପଠମପାଦାଦିୟମକମବ୍ୟପେତଂ ।
୨୭. ଇଦାନି ଅବ୍ୟପେତପଠମପାଦାଦିୟମକସ୍ସ ମୁଖମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୁଜନି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୁଜନା ସାଧୁଜନା, ଅସୁଜନା ଅସାଧୁଜନା ଚେତି ସବ୍ବେ ଉଭୟପକ୍ଖିକା ସୀଲାଦିନା, ପାଣାତିପାତାଦିନା ଗୁଣେନ ହେତୁନା ୱିୱେକିନୋ ଅପି ସାଧୂସୁ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ, ଅସାଧୂସୁ ସୀଲାଦୀନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଗୁଣେନ ପୁଥୁଭୂତାପି ଅୱିୱେକିଜନନ୍ତିକେ ୱିୱେକଞାଣରହିତାନଂ ଜନାନଂ ସନ୍ତିକେ ୱିୱେକଂ ୱିଭାଗଂ ନ ସମାୟନ୍ତି ନ ପାପୁଣନ୍ତି । ୱିୱେକୋ ୱିନାଭୱନମେତେସମତ୍ଥୀତି ୱିୱେକିନୋ। ଏତ୍ଥ ୱିସୟୋପଚାରେନ ୱିୱେକୋତି ପଞ୍ଞା, ନ ୱିୱେକିନୋତି ଅୱିୱେକିନୋ, ତେୟେୱ ଜନା, ତେସଂ ଅନ୍ତିକମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଇଦଂ ଅବ୍ୟପେତପଠମପାଦାଦିୟମକଂ ।
ଅବ୍ୟପେତପଠମଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକୱଣ୍ଣନା
କୁସଲା’କୁସଲା ସବ୍ବେ, ପବଲା’ପବଲା’ଥୱା ।
ନୋ ୟାତା ୟାୱ’ହୋସିତ୍ତଂ, ସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଦା ସିୟୁଂ॥
୨୮.‘‘କୁସଲା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ପବଲା ଆସେୱନପ୍ପଟିଲାଭୱସେନ ବଲୱନ୍ତୋ ଚ । ଅଥାତି ଅନନ୍ତରତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅପବଲା ତଦଭାୱତୋ ଦୁବ୍ବଲା ଚ ସବ୍ବେ କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା ୟାୱ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅହୋସିତ୍ତଂ ୱିନା ଉପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତଂ ଫଲଦାନାସମ୍ଭୱତୋ କେୱଲଂ ‘‘ଅହୋସୀ’’ତି ୱଚନୀୟତ୍ଥନିମିତ୍ତମତ୍ତକମ୍ମଭାୱେନ ଅହୋସିକମ୍ମତ୍ତଂ ନୋ ୟାତା ନ ସମ୍ପତ୍ତା, ତାୱ ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ତଂ ପଦନ୍ତୀତି ସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଦା ସିୟୁଂ। ୟାୱ ସଂସାରପୱତ୍ତି, ତାୱ ସୁଖଦୁକ୍ଖଦାୟକା ହୋନ୍ତୀତି । ଇଦଂ ପଠମଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକମବ୍ୟପେତଂ ।
୨୮.ପବଲା ଆସେୱନାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ବଲୱନ୍ତୋ ୱା ଅଥ ଅପବଲା ତଦଭାୱେନ ଦୁବ୍ବଲା ୱା ସବ୍ବେ କୁସଲାକୁସଲା ଅହୋସିତ୍ତଂ ଫଲଦାନାଭାୱତୋ ପୱତ୍ତିମତ୍ତତଂ ୟାୱ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ନୋ ୟାତା ଅପ୍ପତ୍ତା, ତାୱ ତତ୍ତକଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଦା ୟଥାକ୍କମଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖପଦାୟିନୋ ସିୟୁଂ ଭୱନ୍ତି । ଇଦଂ ଅବ୍ୟପେତପଠମଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକଂ । କୁସଲପଟିପକ୍ଖା ଅକୁସଲା। ‘‘ଅହୋସୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଭାୱୋ ଅହୋସିତ୍ତଂ। ‘‘ଏହିପସ୍ସିକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କ୍ରିୟାପଦତୋପି ଣାଦିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ଅବ୍ୟପେତପଠମଦୁତିୟତତିୟପାଦାଦିୟମକୱଣ୍ଣନା
ସାଦରଂ ସା ଦରଂ ହନ୍ତୁ, ୱିହିତା ୱିହିତା ମୟା ।
ୱନ୍ଦନା ୱନ୍ଦନାମାନ-ଭାଜନେ ରତନତ୍ତୟେ॥
୨୯.‘‘ସାଦର’’ମିଚ୍ଚାଦି । ୱନ୍ଦନା ଦ୍ୱାରତ୍ତୟୋପଦସ୍ସିୟମାନା ମାନୋ ଚ ପୂଜା, ତେସଂ ଭାଜନେ ଆଧାରଭୂତେ ରତିଜନନାଦିନା ଅତ୍ଥେନ ରତନସଙ୍ଖାତାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ତୟେ ସମୂହଭୂତେ ରତନତ୍ତୟେ ସାଦରଂ ଆଦରସହିତଂ କତ୍ୱା ମୟା ୱିହିତା କତା, ୱିହିତା ଅଲଂସଂସାରଦୁକ୍ଖୱିସଟନିରାକରଣତୋ ୱିସେସେନ ହିତା ପଧ୍ୟା ସା ୱନ୍ଦନା ସୋ ପଣାମୋ ଦରଂ ଦରଥଂ କାୟଚିତ୍ତପରିଳାହଂ ହନ୍ତୁ ହିଂସତୁ । ମୟାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମେତି ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଇଦଂ ପନ ପଠମଦୁତିୟତତିୟପାଦାଦିୟମକମବ୍ୟପେତଂ ।
୨୯.ୱନ୍ଦନାମାନଭାଜନେ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟେନ ୱିଧିୟମାନପଣାମପୂଜାନଂ ଆଧାରଭୂତେ ରତନତ୍ତୟେ ରତିଜନନାଦିଅତ୍ଥେନ ରତନସଙ୍ଖାତାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ତୟେ ମୟା ୟା ୱନ୍ଦନା ସାଦରଂ ଆଦରସହିତଂ ୱିହିତା କତା, ୱିହିତା ଲୋକିୟ ଲୋକୁତ୍ତର ସମ୍ପତ୍ତିସାଧନତୋ ୱିସେସେନ ହିତା ସା ୱନ୍ଦନା ଦରଂ ମୟ୍ହଂ କାୟଚିତ୍ତଦରଥଂ ହନ୍ତୁ ୱିନାସେତୁ । ଇଦଂ ଅବ୍ୟପେତପଠମଦୁତିୟତତିୟପାଦାଦିୟମକଂ । ସହ ଆଦରେନ ୱତ୍ତମାନଂ ସାଦରଂ, କ୍ରିୟାୱିସେସନଂ । ଏତ୍ଥ କ୍ରିୟା ନାମ ୱିହିତାସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକରଣଂ । କରଣଞ୍ହି ୱିହିତାସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତକମ୍ମତ୍ତେପି ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣସାମତ୍ଥିୟତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜମାନଂ ‘‘ଅକାସି’’ନ୍ତି କ୍ରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧମୁପେନ୍ତଂ କମ୍ମଞ୍ଚ ହୋତି, ଭାୱେ ୱିହିତସ୍ସ ୟୁପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସ ନପୁଂସକତ୍ତା ନପୁଂସକଞ୍ଚ, ସତ୍ତାୟ ଏକତ୍ତା ଏକୱଚନଞ୍ଚ ତବ୍ବିସେସନତ୍ତା ସାଦରସଦ୍ଦୋପି ନପୁଂସକଦୁତିୟେକୱଚନୋ ହୋତି ।
ଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟାୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ ଭିୟ୍ୟୋ,
କାତବ୍ବା ତା ୱିସେସନେ’’ତି [ସମ୍ବନ୍ଧଚିନ୍ତୋ ୧୫ ଗାଥା ଭେଦଚିନ୍ତା ୧୯୪ ଗାଥା]॥
ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ କ୍ରିୟାୱିସେସନେ ଗହିତେ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ‘‘ମୟା’’ତି ତତିୟନ୍ତସ୍ସ ପଠମନ୍ତତ୍ତଂ, ‘‘ୱନ୍ଦନା’’ତି ପଠମନ୍ତସ୍ସ ଛଟ୍ଠୁନ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି । ୱନ୍ଦନା ଚ ମାନୋ ଚ, ତେସଂ ଭାଜନଂ । ତିଣ୍ଣଂ ସମୂହୋ ତୟଂ, ରତନାନଂ ତୟନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅବ୍ୟପେତଚତୁକ୍କପାଦାଦିୟମକୱଣ୍ଣନା
କମଲଂ କ’ମଲଂ କତ୍ତୁଂ-ୱନଦୋ ୱନଦୋ’ମ୍ବରଂ ।
ସୁଗତୋ ସୁଗତୋ ଲୋକଂ, ସହିତଂ ସହିତଂ କରଂ॥
୩୦.‘‘କମଲ’’ମିଚ୍ଚାଦି । କମଲଂ ଅରୱିନ୍ଦଂ କଂ ଜଲଂ ଅଲଙ୍କତ୍ତୁଂ ସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ହୋତି, ୱିକସିତାରୱିନ୍ଦସନ୍ଦୋହସମ୍ଭାୱିତୋଦକସ୍ସ ୱାପାଦୀସୁ ତାଦିସରମଣୀୟତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ, ଅୱନଂ ରକ୍ଖଂ ଦଦାତି ସସ୍ସସମ୍ପତ୍ୟାଦିକାରଣଭାୱେନାତି ଅୱନଦୋ। ୱନଂ ଜଲଂ ଦଦାତି ନ ତୁଚ୍ଛୋତି ୱନଦୋ ମେଘୋ ଅମ୍ବରଂ ଆକାସଂ ଜଲଧାରଭାରଭରିତମ୍ବରକୁହରସ୍ସ ଦସ୍ସନୀୟତାଗୁଣୟୋଗତୋ ଅଲଂକତ୍ତୁନ୍ତି ଅଧିକତଂ । ସହିତଂ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ ହିତଂ ଅଭିୱୁଦ୍ଧିଂ କରଂ କରୋନ୍ତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଗଦତୀତି ସୁଗତୋ ମଞ୍ଜୁଭାଣୀ ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା ୱିୟ ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିନା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିକେ ପଜହନ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସୱାସନସକଲକିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୋଭନଂ ନିବ୍ବାନପୁରଂ ଗତୋତି ୱା ସୁଗତୋତି ୱୁତ୍ତୋ ସୋ ମହାମୁନି ଅତ୍ତନୋ ଅପରିମିତପାରମିତାସିମ୍ପକଚଗଲିତତିଲକଭାୱେନ ଲୋକଂ ଲୋକତ୍ତୟଂ, ସହିତଂ ଲୋକନ୍ତି ୱା ୟୋଜନୀୟଂ ଅଲଙ୍କତ୍ତୁଂ ଅଲଂକରଣାୟାତି । ଇଦଂ ପାଦଚତୁକ୍କାଦିୟମକମବ୍ୟପେତଂ ।
୩୦.କମଲଂ ପଦୁମଂ କଂ ଜଲଂ ଅଲଙ୍କତ୍ତୁଂ ପଞ୍ଚୱିଧପଦୁମସଞ୍ଛନ୍ନସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ରମଣୀୟତ୍ତା ସଜ୍ଜେତୁଂ ହୋତି । ଅୱନଦୋ କାଲେ ୱୁଟ୍ଠିସମ୍ପଦାୟ ସସ୍ସସମ୍ପଦାଦୀନଂ କାରଣତ୍ତା ଆରକ୍ଖଂ ଦେନ୍ତୋ ୱନଦୋ ମେଘୋ ଅମ୍ବରଂ ଆକାସଂ ଅଲଙ୍କତ୍ତୁଂ ଜଲଧାରଭାରଭରିତମ୍ବରକୁଚ୍ଛିୟା ଦସ୍ସନୀୟତ୍ତା ସଜ୍ଜେତୁଂ ହୋତି, ସହିତଂ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ ହିତଂ ଅଭିୱୁଡ୍ଢିଂ କରଂ କରୋନ୍ତୋ ସୁଗତୋ ଚିତ୍ରକଥୀ ସୁନ୍ଦରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ ୱା ସୋ ସୁଗତୋ ସୋ ତଥାଗତୋ ଲୋକଂ ଲୋକତ୍ତୟଂ, ସହିତଂ ଲୋକଂ ୱା ଅଲଙ୍କତ୍ତୁଂ ଚିତ୍ରକଥାଦିକାରଣେହି ତାଦିସସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଲୋକରାମଣେୟ୍ୟସ୍ସାଭାୱା ସଜ୍ଜେତୁଂ ହୋତି । ସବ୍ବପଦତ୍ଥାନଂ ସତ୍ତାବ୍ୟଭିଚାରିତ୍ତା ହୋତୀତି ଗମ୍ମଂ । ତତୋୟେୱ ସବ୍ବେ ପଠମନ୍ତଭୱନକ୍ରିୟାୟ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ଅବ୍ୟପେତଚତୁକ୍କପାଦାଦିୟମକଂ ।
ଅବ୍ୟପେତାଦିୟମକ-ସ୍ସେସୋ ଲେସୋ ନିଦସ୍ସିତୋ ।
ଞେୟ୍ୟାନି’ମାୟେୱ ଦିସା-ୟ’ଞ୍ଞାନି ୟମକାନିପି॥
୩୧. ଇଚ୍ଚେୱମଭିମତୟମକେ ଅବ୍ୟପେତପାଦାଦିୟମକସ୍ସ ଦିସାମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପସଂହରତି ‘‘ଅବ୍ୟପେତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅବ୍ୟପେତସ୍ସ ଅବ୍ୟୱହିତସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ପାଦାନଂ ଆଦୋ, ଆଦିଭୂତସ୍ସ ୱା ୟମକସ୍ସ ଏସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଲେସୋ କୋଚିଦେୱ ଭେଦୋ ନିଦସ୍ସିତୋ ୱିକପ୍ପିତୋ । ଅପରାନିପି କିଂ ନ ୱିକପ୍ପିୟନ୍ତୀତିଚେତି ଆହ ‘‘ଞେୟ୍ୟାନି’’ଚ୍ଚାଦି । ଇମାୟ ଦିସାୟ ଇମିନା ଉପାୟେନ ମଗ୍ଗେନେୱ ଅଞ୍ଞାନି ୱୁତ୍ତତୋ ଅପରାନି ଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକତତିୟପାଦାଦିୟମକଚତୁତ୍ଥପାଦାଦିୟମକାଦୀନି ଅବ୍ୟପେତାନିପି ପଠମଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକପଠମତତିୟପାଦାଦିୟମକାନିପି ବ୍ୟପେତାନି, ପଠମଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟତତିୟପାଦାଦିୟମକାଦୀନିପି ଅବ୍ୟପେତବ୍ୟପେତାନି, ତଥା ମଜ୍ଝନ୍ତପାଦୟମକାନି ଞେୟ୍ୟାନି ଜାନିତବ୍ବାନି, ୱିଞ୍ଞୂନଂ ତାଦିସାୟ ଦିସାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତାତି । ତତ୍ଥ ଚ –
‘‘ଗୁଣାଗୁଣେନ ସହ ତେ, ସାଧୱୋ’ସାଧୱୋ ଜନା ।
ୱିଗାହନ୍ତେ ସମଂ ନାଥ, ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେ କଥଂ ନୁ ତେ’’ ॥
ଇଚ୍ଚାଦିନା ଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକାଦୀନି ଅବ୍ୟପେତାନି,
‘‘ପିୟେନ ୱଚସା ସବ୍ବେ,
ପିୟେନ’ପ୍ପିୟଭାଣିନୋ ।
ପାଦାନତେ ଜିନୋକାସି,
ସୋ ଧମ୍ମୋ ହନ୍ତୁ ୱୋ’ପ୍ପିୟଂ’’ ॥
ଇଚ୍ଚାଦିନା ପଠମଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକାଦୀନି ଅବ୍ୟପେତାନି,
‘‘ସ’ମଲଂ ସମଲଂ କତ୍ତୁଂ, ସୁଚିରଂସୁଚି ରଂଜୟେ ।
ସୁଚିରଂ ସୁଚିରଂଗଂ ତଂ, ସ’ମଲଂ ସମଲଂଭି ୟୋ’’ ॥
ଇଚ୍ଚାଦିନା ପଠମଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟତତିୟପାଦାଦିୟମକାଦୀନି ଅବ୍ୟପେତବ୍ୟପେତାନି,
‘‘ମନୋହର ହର କ୍ଲେସଂ, ଜିନ ଚେତୋଭୱଂ ମମ ।
ନନୁ ତ୍ୱଂ ପାରମୀସାରା-ମତଭାୱିତମୋସଧଂ’’ ॥
ଇଚ୍ଚାଦିନା ମଜ୍ଝପାଦୟମକାନି,
‘‘ସାଧୁନା ରଂଜୟ ଜୟ-ଦ୍ଧନିନା’ପୂରୟି ମହିଂ ।
ୟୋ ତଂ ଜିନୱରଂ ଧୀର-ମତ୍ଥକାମୋସି ଚେ ତୁୱଂ’’ ॥
ଇଚ୍ଚାଦିନା ଅନ୍ତପାଦୟମକାନି ଜାନିତବ୍ବାନି ।
୩୧. ଏୱଂ ଅଭିମତୟମକେନ ଅବ୍ୟପେତୟମକାନମୁପାୟାଦୀନି ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅବ୍ୟପେତି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅବ୍ୟପେତାଦିୟମକସ୍ସ ୱିସଦିସୱଣ୍ଣେହି ଅବ୍ୟୱହିତାଦିୟମକସ୍ସ, ଅବ୍ୟପେତପାଦାଦିୟମକସ୍ସ ୱା ଏସୋ ଲେସୋ ‘‘ସୁଜନି’’ଚ୍ଚାଦିକୋ ଅପ୍ପକୋଦାହରଣନୟୋ ନିଦସ୍ସିତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଅଞ୍ଞାନି ୟମକାନିପି ଇମାୟେୱ ଦିସାୟ ଇମିନା ନୟେନେୱ ଞେୟ୍ୟାନି ୱିଞ୍ଞୂହି ଞାତବ୍ବାନି । ଆଦୋ ୟମକଂ, ଆଦିଭୂତଂ ୱା ୟମକଂ, ଅବ୍ୟପେତଞ୍ଚ ତଂ ଆଦିୟମକଞ୍ଚାତି ୱାକ୍ୟଂ । ଏୱଂ ଦସ୍ସିତେନ ଇମିନା କମେନ ଅବ୍ୟପେତଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକାଦୟୋ ଞାତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟପେତଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକମେୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ –
ଗୁଣାଗୁଣେନ ସହ ତେ, ସାଧୱୋ’ସାଧୱୋ ଜନା ।
ୱିଗାହନ୍ତେ ସମଂ ନାଥ, ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେ କଥଂ ନୁ ତେ ॥
ଭୋ ନାଥ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତେ ସାଧୱୋ ଅସାଧୱୋ ତେ ଜନା ଗୁଣାଗୁଣେନ ସକସକଗୁଣେନ ଅଗୁଣେନ ଚ ସହ ସମଂ ଏକଜ୍ଝଂ କଥଂ ନୁ ୱିଗାହନ୍ତେ, ଚିତ୍ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ସୁଜନଦୁଜ୍ଜନେସୁ ସମମେତ୍ତା ଅଚ୍ଛରିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅବ୍ୟପେତପଠମଦୁତିୟପାଦାଦିୟମକମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ –
ପିୟେନ ୱଚସା ସବ୍ବେ, ପିୟେନ’ପ୍ପିୟଭାଣିନୋ ।
ପାଦାନତେ ଜିନୋକାସି, ସୋ ଧମ୍ମୋ ହନ୍ତୁ ୱୋ’ପ୍ପୀୟଂ ॥
ଜିନୋ ଅପ୍ପିୟଭାଣିନୋପି ସବ୍ବେ ଜନେ ପିୟେନ ୟେନ ୱଚସା ପାଦାନତେ ଅକାସି, ସୋ ଧମ୍ମୋ ୱୋ ଅପ୍ପିୟଂ ହନ୍ତୁ । ଏତ୍ଥ ଅପିସଦ୍ଦପରିୟାୟସ୍ସ ପିସଦ୍ଦସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ୟତିଭଙ୍ଗୋ ନତ୍ଥି ।
ପଠମଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟତତିୟପାଦାଦିଅବ୍ୟପେତବ୍ୟପେତୟମକମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ –
ସ’ମଲଂ ସମଲଂ କତ୍ତୁଂ, ସୁଚିରଂସୁଚି ରଂଜୟେ ।
ସୁଚିରଂ ସୁଚିରଂଗଂ ତଂ, ସ’ମଲଂ ସମଲଂଭି ୟୋତି ॥
ଏତ୍ଥ ‘‘ସମଲଂ ସମଲଂ, ସୁଚିରଂ ସୁଚିର’’ନ୍ତି ୱିସଦିସୱଣ୍ଣେହି ଅବ୍ୟୱହିତତ୍ତା ଅବ୍ୟପେତଂ, ‘‘ସମଲଂ ସମଲ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବପରୟୁଗଳଂ [ପୁବ୍ବପରୟୁଗଳଦ୍ୱୟଂ (କ॰)] ‘‘କତ୍ତୁ’’ମିତି ଭିନ୍ନୱଣ୍ଣେହି, ‘‘ସୁଚିରଂ ସୁଚିର’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବପରୟୁଗଳଂ [ପୁବ୍ବପରୟୁଗଳଦ୍ୱୟଂ (କ॰)] ‘‘ଜୟେ’’ତି ଭିନ୍ନୱଣ୍ଣେହି ଚ ବ୍ୟୱହିତତ୍ତା ବ୍ୟପେତଞ୍ଚ ହୋତି । ସୁଚିରଂସୁଚି ସୋଭନରଂସିନା ଉଚି ୟୁତ୍ତୋ ୟୋ ଜିନୋ ସଂ ସନ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ ସମଲଂଭି ଅଲଭି, ଅଲଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅତିସୟେନ ସୁଚିରଂଗଂ ୱିସୁଦ୍ଧଦେହଂ ତଂ ଜିନଂ ସମଲଂ ଜଲ୍ଲିକାସଙ୍ଖାତେନ, ରାଗାଦିକୁଚ୍ଛିତସଙ୍ଖାତେନ ୱା ମଲେନ ସହିତଂ ସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅଲଂକତ୍ତୁଂ ନିମ୍ମଲଂ କତ୍ୱା ସଜ୍ଜେତୁଂ ସୁଚିରଂ ସୁଚିରକାଲଂ ରଂଜୟେ ଅତ୍ତନି ଅଭିରମାପେୟ୍ୟ ।
ପାଦମଜ୍ଝୟମକମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ –
ମନୋହର ହର କ୍ଲେସଂ, ଜିନ ଚେତୋଭୱଂ ମମ ।
ନନୁ ତ୍ୱଂ ପାରମୀସାରା-ମତଭାୱିତମୋସଧନ୍ତି ॥
ମନୋହର ଜିନ ମମ ଚେତୋଭୱଂ କ୍ଲେସଂ ସନ୍ତାପଂ ହର ଅପନୟ, ତ୍ୱଂ ପାରମୀସାରାମତଭାୱିତଂ ଓସଧଂ ଦିବ୍ବୋସଧଂ ନନୁ ।
ପାଦନ୍ତୟମକମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ –
ସାଧୁନା ରଂଜୟ ଜୟ-ଦ୍ଧନିନା’ପୂରୟି ମହିଂ ।
ୟୋ ତଂ ଜିନୱରଂ ଧୀର-ମତ୍ଥକାମୋସି ଚେ ତୁୱନ୍ତି ॥
ୟୋ ଜିନୱରୋ ସାଧୁନା ଜୟଦ୍ଧନିନା ୱେନେୟ୍ୟଜୟଘୋସେନ ମହିଂ ଆପୂରୟି, ଧୀରଂ ତଂ ଜିନୱରଂ ତୁୱଂ ସପ୍ପୁରିସ ଚେ ଅତ୍ଥକାମୋ ଅସି, ରଂଜୟ ଅଭିରମାପେହି । ଇମିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୟମକେହେୱ ଅୱସେସା ତତିୟପାଦାଦିୟମକାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ।
ଅଚ୍ଚନ୍ତବହୱୋ ତେସଂ,
ଭେଦା ସମ୍ଭେଦୟୋନିୟୋ ।
ତତ୍ଥାପି କେଚି ସୁକରା,
କେଚି ଅଚ୍ଚନ୍ତଦୁକ୍କରା॥
୩୨. କିଂ ପନ ସାକଲ୍ଲେନ ନ ୱିକପ୍ପିତାନୀତି ଆହ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ତେସଂ ୱିକପ୍ପାନଂ ସମ୍ଭେଦୋ ସଙ୍କରୋ ମିସ୍ସତ୍ତମୁଚ୍ଚାରଣପ୍ପକାରୋ ୟୋନି ପଭୱୋ ୟେସଂ ତେ ସମ୍ଭେଦୟୋନିୟୋ, ଭେଦା ପକାରା ଅଚ୍ଚନ୍ତବହୱୋ ଅତିସୟେନ ବହୁଲା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି ତେସୁ ୱିକପ୍ପେସୁପି କେଚି ୱିକପ୍ପା ସୁଖେନ କରୀୟନ୍ତି ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସୁକରା, ତବ୍ବିପରୀତୋ ଚ କେଚି ୱିକପ୍ପା ଅଚ୍ଚନ୍ତଦୁକ୍କରା । ଇତି ଦ୍ୱିଧା ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତେସୁ ସୁକରାନଂ କେସଞ୍ଚି ଅଭିମତୟମକାନଂ ମୁଖମତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଇଦାନି ଦୁକ୍କରାନଂ କେସଞ୍ଚି ମୁଖମତ୍ତଂ ନ ସବ୍ବମେୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସମୁନ୍ନତେନ ତେ ସତା,
କଥଂ ନ ତେ ନ ତେ ସିୟୁଂ ।
ୟତୋ ନତେନତେପି’ତୋ,
ସିୟୁଂ ନ ତେ ନତେ ସୁଭା ॥
ଇଦଂ ପାଦଚତୁକ୍କମଜ୍ଝୟମକମବ୍ୟପେତବ୍ୟପେତମେକରୂପଂ ଦୁକ୍କରଂ ।
ନ ଭାସୁରା ତେପି ସୁରା ୱିଭୂସିତା,
ତଥାସୁରା ଭୂରି ସୁରାପରାଜିତା ।
ସଭାସୁ ରାଜାପି ତଥା ସୁରାଜିତୋ,
ୟଥା ସୁରାଜନ୍ତି ସୁରାୱିନିସ୍ସଟା ॥
ଇଦଂ ଚତୁକ୍କପାଦମଜ୍ଝୟମକମେକରୂପବ୍ୟପେତଂ ।
୩୨. ସବ୍ବମିଦମନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣାତିଦେସେନ ନିଗମନଂ କିମତ୍ଥମିଚ୍ଚାସଙ୍କାୟମାହ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ତେସଂ ୟମକାନଂ ସମ୍ଭେଦୟୋନିୟୋ ପଭେଦୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଭୂତା ଭେଦା ଉଚ୍ଚାୱଚପକାରା ଅଚ୍ଚନ୍ତବହୱୋ, ତତ୍ଥାପି ତେସୁପି କେଚି ୟମକା ସୁକରା ସୁସାଧିୟା, କେଚି ଅଚ୍ଚନ୍ତଦୁକ୍କରା ଅତିସୟେନ ଦୁସ୍ସାଧିୟା । ସମ୍ଭେଦୋ ୟୋନି ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଇହ ସୁକରସ୍ସ ଉପଦିସିତତ୍ତା ଦୁକ୍କରୟମକପୱେସୋପାୟମତ୍ତମୁପଦିସୀୟତେ –
‘‘ମନଂ ମନଂ ସତ୍ଥୁ ଦଦେୟ୍ୟ ଚେ ୟୋ,
ମନଂ ମନଂ ପୀଣୟତ’ସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ।
ମନଂ ମନଂ ତେନ ଦଦେୟ୍ୟ ଚେ ନ,
ମନଂ ମନଂପ’ସ୍ସ ନ ସାଧୁପୁଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ॥
ଇଦଂ ପାଦଚତୁକ୍କାଦିୟମକମେକରୂପଂ ଅବ୍ୟପେତବ୍ୟପେତଂ ।
ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମନଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ସତ୍ଥୁ ଜିନସ୍ସ ମନଂ ଖଣମତ୍ତମ୍ପି ଦଦେୟ୍ୟ ଚେ, ସତ୍ଥୁ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ମନଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମନଂ ଚିତ୍ତଂ ପୀଣୟତି ସମ୍ପୀଣେତି, ତେନ ତସ୍ମା ମନଂ ମନଂ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଦଦେୟ୍ୟ ଚେ ନ ୟଦି ନୋ ଦଦେୟ୍ୟ, ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମନଂ ଚିତ୍ତଂ ମନଂପି ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁପୁଜ୍ଜଂ ସାଧୂହି ପୂଜିତବ୍ବଂ ନ ଭୱତି ।
‘‘ସମୁନ୍ନତେନ ତେ ସତା,
କଥଂ ନ ତେ ନ ତେ ସିୟୁଂ ।
ୟତୋ ନତେ’ନତେପି’ତୋ,
ସିୟୁଂ ନ ତେ ନତେ ସୁଭା’’ତି ॥
ଇଦଂ ପାଦଚତୁକ୍କମଜ୍ଝୟମକମେକରୂପମବ୍ୟପେତବ୍ୟପେତଂ ।
ୟତୋ ୟେନ କାରଣେନ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ସତା ସୋଭନେନ ସମୁନ୍ନତେନ ସମ୍ମା ଉନ୍ନତେନ ହେତୁନା ନତେପି ଅୱନତେପି ଅନତେପି ଅନୱନତେପି ତେ ତେ ସୁଭା ତେ ତେ ସୋଭନା ନ ନ ସିୟୁଂ, ଭୱନ୍ତେୱ, ଅତୋ ତେନ କାରଣେନ ତେ ସୁଭା ତେ ସୋଭନା ନତେ ଅୱନତେ କଥଂ ନ ସିୟୁଂ, ଭୱନ୍ତେୱ ।
‘‘ଜିନଂ ପଣାମୋନତସଜ୍ଜନଂ ଜନଂ,
ଗୁଣେ ନିୱେସେନ୍ତମସଜ୍ଜନଂ’ଜନଂ ।
ୱେନେୟ୍ୟନେତ୍ତେ ଗୁଣଭାଜନଂ ଜନଂ,
ନମେ ମମେନ୍ତଂ ଖଲୁ ସଜ୍ଜନଂଜନ’’ନ୍ତି ॥
ଇଦଂ ପାଦଚତୁକ୍କନ୍ତୟମକମେକରୂପମବ୍ୟପେତବ୍ୟପେତୟମକଂ ଦୁକ୍କରଂ ।
ପଣାମୋନତସଜ୍ଜନଂ ପଣାମିତୁକାମୋନତସାଧୁଜନୱନ୍ତଂ ଜନଂ ୱେନେୟ୍ୟଜନଂ ଅସଜ୍ଜ ପମାଦମକତ୍ୱା ଗୁଣେ ସୀଲାଦିଗୁଣେ ନିୱେସେନ୍ତଂ ନିୟୋଜେନ୍ତଂ ୱେନେୟ୍ୟନେତ୍ତେ ଅଞ୍ଜନଂ ଅଞ୍ଜନଭୂତଂ ଗୁଣଭାଜନଂ ଗୁଣାନମାଧାରଭୂତଂ ସଜ୍ଜନଂଜନଂ ଇମିନା କାରଣେନ ସାଧୁଜନାନଂ ଅଞ୍ଜନଭୂତଂ ଜନଂ ସାଧୁଜନଂ ଖଲୁ ଏକନ୍ତେନ ମମେନ୍ତଂ ମମାୟନ୍ତଂ ନଂ ଜିନଂ ନମେ ନମାମି ।
ସାଭାୟ ସା ଭାସତିୟେୱ ଜାତୁ ।
ସାଭାୟ ସା ଭାତି ନ ଚେ କଥଂ ନ,
ସାଭା ସସାଭାନମତିଚ୍ଚ ଭାତୀ’’ତି ॥
ଇଦଂ ପାଦଚତୁକ୍କାଦିୟମକେକରୂପବ୍ୟପେତଂ ।
ଭୁୱନେ ସତ୍ତଲୋକେ ସାଭାସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାଭାସୁ ଜିନସ୍ସ ସାଭା ସୋଭନା ଆଭା ସାଭାୟ ୱିଜ୍ଜମାନାୟ, ସୋଭନାୟ ୱା ଆଭାୟ ଆଭାତୋ ଜାତୁ ଏକନ୍ତେନ ଭାସତିୟେୱ ଦିପ୍ପତେୱ, ସା ଜିନାଭା ସାଭାୟ ୱିଜ୍ଜମାନାଭାତୋ ଅଧିକା ହୁତ୍ୱା ଚେ ନ ଭାତି ୟଦି ନ ଭାସତି, ସସାଭାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନସୋଭନାଭାନଂ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନଂ ସାଭା ସୋଭନାଭାୟୋ ଅତିଚ୍ଚ ଅତିକ୍କମ୍ମ କଥଂ ନ ଭାତି, ଭାସତିୟେୱ ।
‘‘ନ ଭାସୁରା ତେପି ସୁରା ୱିଭୂସିତା,
ତଥାସୁରା ଭୂରି ସୁରାପରାଜିତା ।
ସଭାସୁ ରାଜାପି ତଥା ସୁରାଜିତୋ,
ୟଥା ସୁରାଜନ୍ତି ସୁରାୱିନିସ୍ସଟା’’ତି ॥
ଇଦଂ ପାଦଚତୁକ୍କମଜ୍ଝୟମକେକରୂପବ୍ୟପେତଂ ।
ସୁରାୱିନିସ୍ସଟା ସୁରାପାନତୋ ଅପଗତା ଜନା ୟଥା ସୁରାଜନ୍ତି, ତଥା ୱିଭୂସିତା ୱିସେସେନ ଅଲଙ୍କତା ତେପି ସୁରା ତେ ଦେୱା ଅପି ନ ଭାସୁରା ସୋଭମାନା ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଏୱଂ ସୁରାପରାଜିତା ସୁରାପାନହେତୁ ପରାଜିତଭାୱଂ ପତ୍ତା ଭୂରି ଅସୁରା ବହୱୋ ୱେପଚିତ୍ତିଆଦୟୋ ଅସୁରାପି ନ ଭାସୁରା ନ ସୋଭନ୍ତି, ତଥା ଏୱଂ ସୁରାଜିତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଲଙ୍କତୋ ରାଜାପି ସଭାସୁ ନ ଭାସୁରୋ।
‘‘ଜିନାଣତ୍ତିୟଂ ୟୋ’ହିତାସା ସିତାସା,
ଅୱସ୍ସଂୱ ତେ ହୋନ୍ତ୍ୟ’ତାସା ହତାସା ।
ଅତୋ ସବ୍ବପାପେ ସତାସା ୱତାସା,
କରୋନ୍ତେୱ ସନ୍ତିସ୍ସିତା ସାମିତାସା’’ତି ॥
ଇଦଂ ପାଦଚତୁକ୍କନ୍ତୟମକମେକରୂପବ୍ୟପେତଂ ।
ୟେ ସପ୍ପୁରିସା ଜିନାଣତ୍ତିୟଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତାଣତ୍ତିୟଂ ଓହିତାସା ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତଆସା ହୋନ୍ତି ସିତାସା ପରିସୁଦ୍ଧାସା, ତେ ସାଧୱୋ ହତାସା ଅନୁକ୍କମେନ ହତତଣ୍ହା ଅୱସ୍ସଂୱ ଏକନ୍ତେନେୱ ଅତାସା ଭୟରହିତା ୟତୋ ହୋନ୍ତି, ଅତୋ ତସ୍ମା ସବ୍ବପାପେ ସବ୍ବାକୁସଲେ ସତାସା ଭୟସହିତା ୱତାସାୱ ନିରୱଜ୍ଜୱତାଭିଲାସୱନ୍ତୋ ସାଧୁଜନା ସନ୍ତିସ୍ସିତା ସନ୍ତିନିସ୍ସିତାୟୋ ସାମିତାସା ସାମିଭାୱାସାୟୋ କରୋନ୍ତେୱ ।
ୟମକଂ ତଂ ପହେଳୀ ଚ, ନେକନ୍ତମଧୁରାନି’ତି ।
ଉପେକ୍ଖିୟନ୍ତି ସବ୍ବାନି, ସିସ୍ସଖେଦଭୟା ମୟା॥
୩୩. ନନୁ ୟମକଂ ନାମ କୱୀନଂ ସାମତ୍ଥିୟୱିସେସସୂଚକନ୍ତି ତତ୍ଥ ତଂ ସୋପୟୋଗଂ, ପହେଳିକା ଚ ସୋପୟୋଗା କୀଳାୱିନୋଦନେ ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନମନ୍ତନେ ପରବ୍ୟାମୋହନେ [ପରମବ୍ୟାମୋହନେ (କ॰), କାବ୍ୟାଦାସ ୩.୯୭] ଚ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କଥମୁପେକ୍ଖା ଭୱତୋତି ଆହ ‘‘ୟମକ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୟମକଞ୍ଚ ସୁକରଦୁକ୍କରପ୍ପଭେଦଂ । ପହେଳିକା ପନ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ସୋଳସ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସମାଗତାୱଞ୍ଚିତାଦିକା । ତତ୍ଥିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ –
ସମାଗତା ନାମ ସିୟା, ଗୁଳ୍ହତ୍ଥା ପଦସନ୍ଧିନା ।
ୱଞ୍ଚିତାଞ୍ଞତ୍ଥ ରୁଳ୍ହେନ, ୟତ୍ଥ ସଦ୍ଦେନ ୱଞ୍ଚନା ॥
ଉକ୍କନ୍ତାତିବ୍ୟୱହିତ-ପ୍ପୟୋଗା ମୋହକାରିନୀ ।
ସିୟା ପମୁସ୍ସିତା ୟସ୍ସା, ଦୁବ୍ବୋଧତ୍ଥା ପଦାୱଲି ॥
ସମାନରୂପା’ମୁଖ୍ୟତ୍ଥା-ରୋପାହିତପଦା ସିୟା ।
ଫରୁସା ପଚ୍ଚୟାଦୀହି, ଜାତସଦ୍ଦା କଥଞ୍ଚିପି ॥
ସଙ୍ଖ୍ୟାତା ନାମ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ, ୟତ୍ଥ ବ୍ୟାମୋହକାରଣଂ ।
ଅଞ୍ଞଥା’ଭାସତେ ୟତ୍ଥ, ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ସା ପକପ୍ପିତା॥
ସା ନାମନ୍ତରିକା ୟସ୍ସା, ନାମେ ନାନତ୍ଥକପ୍ପନା ।
ନିଭୂତା’ୱଟ୍ଠିତଞ୍ଞତ୍ଥା, ତୁଲ୍ୟତ୍ଥସୁତିହେତୁତୋ ॥
ସମାନସଦ୍ଦା ସା ଇଟ୍ଠ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟସାଧିତା ।
ସମ୍ମୁଳ୍ହା ମୂଳ୍ହତାୟେୱ, ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ଥାପି ସାଧୁକଂ ॥
ୟସ୍ସା ସମ୍ବନ୍ଧବାହୁଲ୍ୟା, ନାମଂ ସା ପାରିହାରିକୀ।
ଏକଚ୍ଛନ୍ନା ଭୱେ ବ୍ୟଞ୍ଜା-ଧେୟ୍ୟଂ ନିସ୍ସୟଗୋପନା ॥
ସା ଭୱେ ଉଭୟଚ୍ଛନ୍ନା, ୟସ୍ସା ଉଭୟଗୋପନା ।
ସଂକିଣ୍ଣା ନାମ ସା ୟସ୍ସା, ନାନାଲକ୍ଖଣସଙ୍କରୋତି ॥
ଦୋସତ୍ତେପି ଚେସଂ ସବ୍ବେସଂ ଉକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ଦୋସଭାୱେ ନାରୋପିତବ୍ବା । ଏସା ହି [ମନସୋତି (କ॰)] ‘‘ବହୁଗୁଣେ ପଣମତି’’ଚ୍ଚାଦିନା [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାର ୪୪ ଗାଥା] ୱାକ୍ୟସଂକିଣ୍ଣନାମେନ ନ ୱୁତ୍ତା, ପକପ୍ପିତା ଚ ସଂସୟଦୋସପରିହାରେନ ‘‘ୟାତେ ଦୁତିୟଂ ନିଲୟ’’ନ୍ତି [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାର ୧୧୨ ଗାଥା] ଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।
‘‘ପଭୱା’ନତୱିତ୍ତିଣ୍ଣା, ତୱା’ଣା ମହତୀ ସତି ।
ଚିରାୟ ଜୟତଂ ନାଥ, ପହୁତଫଲସାଧନୀ’’ତି ॥
ଅୟଂ ସମାଗତା।
‘‘ଭଦ୍ଦମେୱୋ’ପସେୱେୟ୍ୟ, ୱିଧୂତମଦକିବ୍ବିସଂ ।
ସମ୍ପାପୟେ ପୁରଂ ଖେମଂ, ସ ଦନ୍ତୋ’ତ୍ତନିସେୱିନ’’ନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ୱଞ୍ଚିତା।
ପମୁସ୍ସିତାଦୟୋ ତୁ ଲକ୍ଖଣାନୁସାରେନ, ତତ୍ଥୋଦାହରଣାନୁସାରେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ପରିକପ୍ପିତା ପହେଳିକା ଚେତି ଏତାନି ସବ୍ବାନି ଏକନ୍ତେନ ନିୟମେନ ନ ମଧୁରାନି ଅତ୍ଥରସସ୍ସ ୱା ସଦ୍ଦରସସ୍ସ ୱା କସ୍ସଚି ଅଭାୱେନ ଅସ୍ସାଦିତବ୍ବାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଇମିନା କାରଣେନ ସିସ୍ସାନମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଖେଦୋୟେୱ ଭୟଂ ତତୋ ତେସଂ ଖେଦତୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଭୟତୋ ମୟା ଉପେକ୍ଖିୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ ।
୩୩. ଏୱଂ ସୁକରଦୁକ୍କରୱସେନ ଦୁୱିଧତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା କୱୀନଂ ସାମତ୍ଥିୟପ୍ପକାସନେ ସପ୍ପୟୋଜନୟମକାନଞ୍ଚ, କୀଳାୱିନୋଦନେ ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନସମ୍ମନ୍ତନେ ପରବ୍ୟାମୋହନେ ଚାତି ଇମେସୁ ସପ୍ପୟୋଜନାନଞ୍ଚ ପହେଳିକାନମୱଚନେ କାରଣଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ୟମକ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ତଂ ୟମକଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସୁକରଦୁକ୍କରାଦିଭେଦଂ ୟମକଜାତଞ୍ଚ ପହେଳି ଚ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସମାଗଭାଦିକା ପହେଳିକା ଚ ଇତି ଇମାନି ସବ୍ବାନି ଏକନ୍ତମଧୁରାନି ନ ଇତି ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥରସସ୍ସ, ସଦ୍ଦରସସ୍ସ ୱା ନିୟମତୋ ଅଭାୱା ଏକନ୍ତେନ ଅମଧୁରାନି, ଇତି ଇମିନା କାରଣେନ ଚ ସିସ୍ସଖେଦଭୟା ସିସ୍ସାନଂ ଅସହନସଙ୍ଖାତାୟ ଅସହନେନ ଜାତାୟ ୱା ଭୀତିୟା ଚ ମୟା ଉପେକ୍ଖୀୟନ୍ତି । ସିସ୍ସାନଂ ଖେଦୋୟେୱ ଭୟଂ, ସିସ୍ସଖେଦତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ଭୟଂ, ତତୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଏତ୍ଥ ପହେଳିକା ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା –
ସମାଗତା ଚ ୱଞ୍ଚିତୁ-କ୍କନ୍ତା ପମୁସ୍ସିତାପି ଚ ।
ସମାନରୂପା ଫରୁସା, ସଙ୍ଖ୍ୟାତା ଚ ପକପ୍ପିତା ॥
ଅଥୋପି ନାମନ୍ତରିକା, ନିଭୂତା ଚ ପହେଳିକା ।
ଅଥୋ ସମାନସଦ୍ଦା ଚ, ସମ୍ମୁଳ୍ହା ପାରିହାରିକୀ ।
ଏକଚ୍ଛନ୍ନୋଭୟଚ୍ଛନ୍ନା, ସଂକିଣ୍ଣାତି ଚ ସୋଳସାତି ॥
ତତ୍ରିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ –
ସମାଗତା ନାମ ସିୟା, ଗୁଳ୍ହତ୍ଥା ପଦସନ୍ଧିନା ।
ୱଞ୍ଚିତାଞ୍ଞତ୍ଥ ରୁଳ୍ହେନ, ୟତ୍ଥ ସଦ୍ଦେନ ୱଞ୍ଚନା ॥
ଉକ୍କନ୍ତାତିବ୍ୟୱହିତ-ପ୍ପୟୋଗା ମୋହକାରିନୀ ।
ସିୟା ପମୁସ୍ସିତା ୟସ୍ସା, ଦୁବ୍ବୋଧତ୍ଥା ପଦାୱଲି ॥
ସମାନରୂପା’ମୁଖ୍ୟତ୍ଥା-ରୋପାହିତପଦା ସିୟା ।
ଫରୁସା ପଚ୍ଚୟାଦୀହି, ଜାତସଦ୍ଦା କଥଞ୍ଚିପି ॥
ସଙ୍ଖ୍ୟାତା ନାମ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ, ୟତ୍ଥ ବ୍ୟାମୋହକାରଣଂ ।
ଅଞ୍ଞଥା’ଭାସତେ ୟତ୍ଥ, ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ସା ପକପ୍ପିତା॥
ସା ନାମନ୍ତରିକା ୟସ୍ସା, ନାମେ ନାନତ୍ଥକପ୍ପନା ।
ନିଭୂତା’ୱଟ୍ଠିତଞ୍ଞତ୍ଥା, ତୁଲ୍ୟତ୍ଥସୁତିହେତୁତୋ ॥
ସମାନସଦ୍ଦା ସା ଇଟ୍ଠ-ସଦ୍ଦପରିୟାୟସାଧିତା ।
ସମ୍ମୁଳ୍ହା ମୂଳ୍ହତାୟେୱ, ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ଥାପି ସାଧୁକଂ ॥
ୟସ୍ସା ସମ୍ବନ୍ଧବାହୁଲ୍ୟା, ନାମଂ ସା ପାରିହାରିକୀ।
ଏକଚ୍ଛନ୍ନା ଭୱେ ବ୍ୟଞ୍ଜା-ଧେୟ୍ୟଂ ନିସ୍ସୟଗୋପନା ॥
ସା ଭୱେ ଉଭୟଚ୍ଛନ୍ନା, ୟସ୍ସା ଉଭୟଗୋପନା ।
ସଂକିଣ୍ଣା ନାମ ସା ୟସ୍ସା, ନାନାଲକ୍ଖଣସଙ୍କରୋତି ॥
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ପଦସନ୍ଧିନା ପଦାନଂ ସନ୍ଧାନତୋ ଗୁଳ୍ହତ୍ଥା ଅପାକଟତ୍ଥା ସମାଗତା ନାମ ସିୟା । ଗୁଳ୍ହତ୍ଥାତି ପସିଦ୍ଧାନୁୱାଦେନ ଅପସିଦ୍ଧା ସମାଗତା ୱିଧୀୟତେ । ଇତୋ ପରମ୍ପି ଅନୁୱାଦାନୁୱାଦ୍ୟଭାୱୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥ ପହେଳିକାୟଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ରୁଳ୍ହେନ ସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପସିଦ୍ଧେନ ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନ ୱଞ୍ଚନା ୱଞ୍ଚିତା ନାମ ସିୟା ।
ଅତିବ୍ୟୱହିତପ୍ପୟୋଗା ଅତିସୟେନ ଅନ୍ତରିତପୟୁଜ୍ଜମାନପଦୟୁତ୍ତା ତତୋୟେୱ ମୋହକାରିନୀ ସମ୍ମୋହକାରିକା ପହେଳିକା ଉକ୍କନ୍ତା ନାମ । ୟସ୍ସା ପହେଳିକାୟ ପଦାୱଲି ପଦପନ୍ତି ଦୁବ୍ବୋଧତ୍ଥା ଦୁରନୁବୋଧାଭିଧେୟ୍ୟା, ସା ପମୁସ୍ସିତା ନାମ ।
ଅମୁଖ୍ୟତ୍ଥାରୋପାହିତପଦା ଅପ୍ପଧାନତ୍ଥେ ମୁଖ୍ୟତ୍ଥପକାସକସଦ୍ଦାନଂ କିଞ୍ଚି ସଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଆରୋପନତୋ ଉପଟ୍ଠିତପଦୟୁତ୍ତା ସମାନରୂପା ନାମ ସିୟା । ପଚ୍ଚୟାଦୀହି ପଚ୍ଚୟାଦେସାଦୀହି କଥଞ୍ଚିପି ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ଜାତସଦ୍ଦା ନିପ୍ଫନ୍ନସଦ୍ଦା ଫରୁସା ନାମ ।
ୟତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ପହେଳିକାୟଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ଗଣନଂ ୱୁତ୍ତମପି ବ୍ୟାମୋହକାରଣଂ ହୋତି, ସା ପହେଳିକା ସଙ୍ଖ୍ୟାତା ନାମ ସିୟା । ୟତ୍ଥ ୟସ୍ସଂ ପହେଳିକାୟଂ ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ ଆଭାସତେ ୱିଞ୍ଞାୟତେ, ସା ପକପ୍ପିତା ନାମ ।
ୟସ୍ସା ପହେଳିକାୟ ନାମେ ପୟୁତ୍ତାଭିଧାନେ ନାନତ୍ଥକପ୍ପନା ୱିୱିଧାଭିଧେୟ୍ୟକପ୍ପନା ସମ୍ଭୱତି, ସା ପହେଳିକା ନାମନ୍ତରିକା ନାମ । ତୁଲ୍ୟତ୍ଥସୁତିହେତୁତୋ ସମାନତ୍ଥସଦ୍ଦାନଂ ପୟୋଗହେତୁୟା ଅୱଟ୍ଠିତଞ୍ଞତ୍ଥା ପତିଟ୍ଠିତଅଞ୍ଞତ୍ଥା ହୋତି, ସା ନିଭୂତା ନାମ ।
ୟା ପହେଳିକା ଇଟ୍ଠସଦ୍ଦପରିୟାୟସାଧିତା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସଦ୍ଦସ୍ସ ୱେୱଚନେହି ନିପ୍ଫାଦିତା ହୋତି, ସା ସମାନସଦ୍ଦା ନାମ । ସାଧୁକଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ଥାପି ଦସ୍ସିତଅତ୍ଥୟୁତ୍ତାପିୟା ମୂଳ୍ହତାୟେୱ ସମ୍ମୋହଭାୱତ୍ଥଂ ଏୱ ଭୱତି, ସା ସମ୍ମୁଳ୍ହା ନାମ ।
ୟସ୍ସା ପହେଳିକାୟ ୱିରଚନେ ନାମଂ ଦସ୍ସିୟମାନଂ ନାମଂ ସମ୍ବନ୍ଧବାହୁଲ୍ୟା ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ବହୁଲଭାୱତୋ ଭୱତି, ସା ପାରିହାରିକୀ ନାମ । ୟସ୍ସା ଆଧେୟ୍ୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜ ଅଭିବ୍ୟଞ୍ଜିୟ ପକାସେତ୍ୱା ନିସ୍ସୟଗୋପନା ଆଧାରଗୁତ୍ତି ଭୱତି, ସା ଏକଚ୍ଛନ୍ନା ନାମ ।
ୟସ୍ସା ପୟୋଗେ ଉଭୟଗୋପନା ଉଭିନ୍ନମାଧାରାଧେୟ୍ୟାନଂ ଗୋପନା ଭୱତି, ସା ଉଭୟଚ୍ଛନ୍ନା ନାମ । ୟସ୍ସା ନାନାଲକ୍ଖଣସଙ୍କରୋ ସମାଗତାଦିନାନାୱିଧଲକ୍ଖଣାନଂ ସଙ୍କରୋ ହୋତି, ସା ସଂକିଣ୍ଣା ନାମ ସିୟା ।
ଇଦାନି ସମାଗତାଦୀନଂ ଲକ୍ଖିୟଂ କମେନ ଏୱଂ ଞାତବ୍ବଂ –
‘‘ପଭୱା’ନତୱିତ୍ତିଣ୍ଣା, ତୱା’ଣା ମହତୀ ସତୀ ।
ଚିରାୟ ଜୟତଂ ନାଥ, ପହୁତଫଲସାଧିନୀ’’ତି ॥
ଅୟଂ ସମାଗତା।
ନାଥ ତୱ ପଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନତୱିତ୍ତିଣ୍ଣା ଓଣତୱସେନ ପତ୍ଥଟା, ଏୱଂ ସତି ନଦୀ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ପଭୱ ପକଟ୍ଠତ୍ତ ସୋଭାୱନ୍ତ । ଭୋ ନାଥ ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ମହତୀ ସତୀ ମହନ୍ତୀ ସମାନା ଆଣା ଆନତୱିତ୍ତିଣ୍ଣା ଅତ୍ତନି ନତେସୁ ଜନେସୁ ପତ୍ଥଟା ପହୁତଫଲସାଧିନୀ ବହୁଲତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନୀ ଚିରାୟ ଚିରକାଲଂ ଜୟତଂ ଉକ୍କଂସଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୁ । ଏତ୍ଥ ପଭୱଆନତଇତିସନ୍ଧିନା ଅତ୍ଥୋ ଗୁଳ୍ହୋ ।
‘‘ଭଦ୍ଦମେୱୋ’ପସେୱେୟ୍ୟ, ୱିଧୂତମଦକିବ୍ବିସଂ ।
ସମ୍ପାପୟେ ପୁରଂ ଖେମଂ, ସ ଦନ୍ତୋ’ତ୍ତନିସେୱିତ’’ନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ୱଞ୍ଚିତା।
ୱିଧୂତମଦକିବ୍ବିସଂ ୱିନାସିତମଦଦୋସଂ ଭଦ୍ଦମେୱ ମନ୍ଦପିୟ [ପିନ୍ଦପିସ୍ସ (କ॰)] – ଭଦ୍ଦଜାତିକେସୁ ହତ୍ଥୀସୁ ଭଦ୍ଦଜାତିକହତ୍ଥିମେୱ ଉପସେୱେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଭଦ୍ଦମେୱ ଉତ୍ତମପୁରିସମେୱ ସେୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେୱନଂ କିମତ୍ଥନ୍ତି ଚେ ? ହତ୍ଥିପକ୍ଖେ ଦନ୍ତୋ ସିକ୍ଖିତୋ ସୋ ହତ୍ଥି ଅତ୍ତନିସେୱିତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଭଜିତଂ ଜନଂ ଖେମଂ ନିବ୍ଭୟଂ ପୁରଂ ନଗରଂ ସମ୍ପାପେତି । ପୁରିସପକ୍ଖେ ପନ ଦନ୍ତୋ ଦମିତୋ ସୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନିସେୱିତଂ ଅତ୍ତାନମୁପସେୱିତଂ ଜନଂ ଖେମଂ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଂ ପୁରଂ ନିବ୍ବାନପୁରଂ ପାପେତି । ଏତ୍ଥ କୱିଚ୍ଛିତଉତ୍ତମତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞେନ ହତ୍ଥିଅତ୍ଥେ ରୁଳ୍ହେନ ସଦ୍ଦେନ ୱଞ୍ଚନା ନାମ ।
‘‘ବହୁଗୁଣେ ପଣମତି, ଦୁଜ୍ଜନାନଂପ୍ୟୟଂ ଜନୋ ।
ହିତଂ ପମୁଦିତୋ ନିଚ୍ଚଂ, ସୁଗତଂ ସମନୁସ୍ସର’’ନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ଉକ୍କନ୍ତା। ଇମସ୍ସତ୍ଥୋ ଉପରି ଆଗମିସ୍ସତି ।
ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଦୋସତ୍ତେ ସତିପି ପହେଳିକାରୁଳ୍ହତ୍ତା ଏସା ଇଟ୍ଠା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ପହେଳିକାୟମାରୁଳ୍ହା, ନ ହି ଦୁଟ୍ଠା କିଲିଟ୍ଠତା’’ତି । ଇହ ସମ୍ବନ୍ଧୀପଦାନଂ ଅଟ୍ଠାନଟ୍ଠାପନେନ ବ୍ୟୱହିତତ୍ତଂ ହୋତି ।
‘‘ମୁଖଫୁଲ୍ଲଂ ଗିଙ୍ଗମକଂ, ନିୟୁରୁଗ୍ଗତ୍ଥନୁନ୍ନତଂ ।
ପଟଚ୍ଚରୀ ୱରଂ ପୋସୋ, ଭୀରୁୟା ଧାରୟନ୍ତିୟା’’ତି ॥
ଅୟଂ ପମୁସ୍ସିତା।
ମୁଖଫୁଲ୍ଲଂ ତିଲକାଦିଂ ଗିଙ୍ଗମକଂ ଏୱଂନାମକଂ ପସାଧନଂ ନିୟୁରୁଗ୍ଗତ୍ଥନୁନ୍ନତଂ ନିୟୁରଂ ୱଲୟଂ, ଉଗ୍ଗତ୍ଥନଂ ପୟୋଧରପଟଂ, ଉନ୍ନତଂ ନଲାଟପଟାଦିକଂ, ମୁଖତୋ ଉନ୍ନତାଭରଣଞ୍ଚ ଧାରୟନ୍ତିୟା ଭୀରୁୟା ଇତ୍ଥିୟା ପଟଚ୍ଚରୀ ଜିଣ୍ଣୱତ୍ଥନିୱାସୀ ପୋସୋ ପୁରିସୋ ୱରଂ ଉତ୍ତମୋ । ଏତ୍ଥ ବହୁପୟୋଗରହିତେହି ସଦ୍ଦେହି ରଚିତତ୍ତା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୁରୱବୋଧତା ।
‘‘ନୱ’ଗ୍ଗରତନାନ’ସ୍ମିଂ, ଦିସ୍ସନ୍ତି ରତନାକରେ ।
ପୁରିସାନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ, ଅଟ୍ଠା’ସାଧାରଣା’ପର’’ନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ସମାନରୂପା।
ଅସ୍ମିଂ ରତନାକରେ ଅଗ୍ଗରତନାନି ନୱ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ଇମେସୁ ରତନେସୁ ଅଟ୍ଠ ରତନାନି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ ଅସାଧାରଣାନି, ଅପରଂ ରତନଂ ସାଧାରଣଂ । ଇମାନି ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ଚିତ୍ତୀକତାଦିଅତ୍ଥେନ ‘‘ରତନାନୀ’’ତି ଚ ତପ୍ପଭୱୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ‘‘ଆକରୋ’’ତି ଚ କପ୍ପିତୋତି ଅମୁଖ୍ୟତ୍ଥେସୁ ରତନାଦିସଦ୍ଦାନମାରୋପନଂ ହୋତି ।
‘‘ୱିନ୍ଦନ୍ତି ଦେୱଗନ୍ଧବ୍ବା, ହିମୱନ୍ତମହାତଲେ ।
ରସୱନ୍ତେ ସରେ ସତ୍ତ, ନ ନାଗାପି ଉପୋସଥା’’ତି ॥
ଅୟଂ ଫରୁସା।
ହିମୱନ୍ତମହାତଲେ ହିମାଲୟସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ରସୱନ୍ତେ ସୋଦକେ ସତ୍ତ ସରେ ଅନୋତତ୍ତାଦିକେ ଦେୱଗନ୍ଧବ୍ବା ୱିନ୍ଦନ୍ତି ସେୱନ୍ତି, ଉପୋସଥା ନାଗାପି ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି । ଅୟମପରତ୍ଥୋ । ହିମୱନ୍ତମହାତଲେ ଚନ୍ଦରଂସିୟୁତ୍ତେ ମହାପାସାଦତଲେ ଦେୱଗନ୍ଧବ୍ବା କୀଳମାନା ଗନ୍ଧବ୍ବା ରସୱନ୍ତେ ମଧୁରଗୁଣୟୁତ୍ତେ ସତ୍ତ ସରେ ୱୀଣାୟ ଛଜ୍ଜାଦିକେ ସତ୍ତ ସରେ ୱିନ୍ଦନ୍ତି, ନାଗାପି ଅରିୟାପି ଉପୋସଥାପି ଉପୱୁତ୍ଥାପି ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି ନାନୁଭୱନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଦେୱା। ଉପୋସଥୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଉପୋସଥାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଲକ୍ଖଣକ୍କମତୋ ପସିଦ୍ଧପଚୁରପୟୋଗତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥା ୟେନ କେନଚି ଲେସେନ ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଜାତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିତା ।
‘‘ଗୀତସଦ୍ଦେ ସରା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱେ ଛଜ୍ଜଞ୍ଞତ୍ର ଛସ୍ସରା ।
ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣଂ ୟଥା ଚକ୍ଖୁ, ଛବ୍ବଣ୍ଣା ନାସିକା ତଥା’’ତି ॥
ଅୟଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାତା।
ଗୀତସଦ୍ଦେ ସରା ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି, ଛଜ୍ଜ’ଞ୍ଞତ୍ର ଛଜ୍ଜତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଛଜ୍ଜଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉସଭୋ ଗନ୍ଧାରୋ ମଜ୍ଝିମୋ ପଞ୍ଚମୋ ଧେୱତୋ ନିସାଦୋତି । ଏତ୍ଥ ୟୁଗଳତୋ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଛସ୍ସରା ଛସରୱନ୍ତୋ । ୟଥା ଚକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣଂ ହୋତି, ତଥା ଏୱଂ ନାସିକା ଛବ୍ବଣ୍ଣା ହୋତି, ଗୀତସଦ୍ଦେ ଈକାରଅକାରସରଦ୍ୱୟସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ଛଜ୍ଜଂ ଠପେତ୍ୱା ଉସଭାଦୀସୁ ସରାନଂ ତିୱିଧତ୍ତା ଚ ‘‘ଚକ୍ଖୂ’’ତି ସରବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ‘‘ନାସିକା’’ତି ଛନ୍ନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟାଗୀତାଦିସଦ୍ଦସନ୍ନିଟ୍ଠାନତୋ ସମ୍ମୋହକାରିନୀ ହୋତି ।
‘‘ପାତୁ ୱୋ ଉଦିତୋ ରାଜା, ସିରିମା ରତ୍ତମଣ୍ଡଲୋ ।
ସକନ୍ତିଗହନକ୍ଖତ୍ତ-ସଙ୍ଘୟୁତ୍ତୋ ସୁଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ॥
ଅୟଂ ପକପ୍ପିତା।
ସିରିମା ସିରିମନ୍ତୋ ରତ୍ତମଣ୍ଡଲୋ ଅନୁରତ୍ତଜନପଦମଣ୍ଡଲୋ, ଅନୁରତ୍ତଅମଚ୍ଚମଣ୍ଡଲୋ ୱା ସକନ୍ତିଗହନକ୍ଖତ୍ତସଙ୍ଘୟୁତ୍ତୋ ସକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତେ ସମୀପେ ଗହନେହି ଅୱିରଳେହି ଖତ୍ତସଙ୍ଘେହି ଖତ୍ତିୟସମୂହେହି ୟୁତ୍ତୋ ସଂୟୁତ୍ତୋ ସୁଲକ୍ଖଣୋ ପସତ୍ଥପୁରିସଲକ୍ଖଣୋ ଉଦିତୋ ପସିଦ୍ଧୋ ରାଜା ନରିନ୍ଦୋ ୱୋ ତୁମ୍ହେ ପାତୁ ରକ୍ଖତୂତି ଅୟଂ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ । ସିରିମା ‘‘ଲକ୍ଖିୟା ୱାସଟ୍ଠାନତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସିରିମନ୍ତୋ ରତ୍ତମଣ୍ଡଲୋ ଉଗ୍ଗମନେ ରତ୍ତମଣ୍ଡଲୋ ସକନ୍ତିଗହନକ୍ଖତ୍ତସଙ୍ଘୟୁତ୍ତୋ କନ୍ତିସହିତେହି ଗହନକ୍ଖତ୍ତତାରଗଣେହି ୟୁତ୍ତୋ ସୁଲକ୍ଖଣୋ ସୁଟ୍ଠୁ ସସଲକ୍ଖଣୋ ଉଦିତୋ ଉଗ୍ଗତୋ ରାଜା ଚନ୍ଦୋ ୱୋ ତୁମ୍ହେ ପାତୂତି ଉଭୟପକ୍ଖସ୍ସ ସାଧାରଣଗୁଣଗୁଣୀପଦପରିଗ୍ଗହେନ ଇଧ ୱାକ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥା ଦିସ୍ସମାନତା ହୋତି ।
‘‘ୱୁଚ୍ଚତା’ଦୋ ଇସିତ୍ୟେ’କୋ, ସୁମହନ୍ତୋପକାରୱା ।
ସନାତନୋ ଚ ନ ଇସି, ନ ସଖା ନ ସନାତନୋ’’ତି ॥
ଅୟଂ ନାମନ୍ତରିକା।
ଏକୋ ଆଦୋ ପୁବ୍ବେ ‘‘ଇସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୁମହନ୍ତୋପକାରୱା ଅତିମହନ୍ତୋପକାରସମନ୍ନାଗତୋ ସନାତନୋ ଚ ସସ୍ସତୋ ଚ ହୋତି, ତଥାପି ନ ଇସି ଇସି ନାମ ନ ହୋତି, ନ ସଖା ମିତ୍ତୋପି ନ ହୋତି, ନ ସନାତନୋ ସସ୍ସତୋପି ନ ହୋତି, ଅୟଂ ଗମ୍ୟମାନତ୍ଥୋ । ସୁମହା ଅତିମହନ୍ତୋ ଏକୋ ଆଦୋ ନାମାଦିମ୍ହି ଇସୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅନ୍ତୋ ମଜ୍ଝେ ପକାରୱା ପ-କାରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ସନାତନୋ ଚ ସସ୍ସତୋ ଚ ହୋତି, ଇସିପି ନାମ ନ ହୋତି, ମିତ୍ତୋପି ନ ହୋତି, ସୋ ନାତନୋ ତନଇତି ଅକ୍ଖରଦ୍ୱୟରହିତୋ ନ ହୋତି । ଆଦିମଜ୍ଝାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନ୍ତେତି ଞାୟତି, ‘‘ଇସିପତନୱିହାରୋ’’ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଇସିପତନନାମେନ ଇସିଆଦୀନଂ ଗମ୍ୟମାନତ୍ଥତ୍ତା ନାନତ୍ଥକପ୍ପନା ହୋତି ।
‘‘ଧାୱନ୍ତଂ ଉଦୟା ଅତ୍ଥଂ, ମୁହୁତ୍ତଂ ନ ନିୱତ୍ତତି ।
ନ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଏତଂ, ନାପି ଆଦିଚ୍ଚମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ନିଭୂତା।
ଉଦୟା ଉଦୟତୋ ପଭୁତି ଅତ୍ଥଂ ୟାୱ ଅତ୍ଥଂ ଧାୱନ୍ତଂ ଜୱନ୍ତଂ ମୁହୁତ୍ତଂ ମୁହୁତ୍ତକାଲଂ ନ ନିୱତ୍ତତି ନ ପୁନାୱତ୍ତତି । ଏତଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲମ୍ପି ନ ହୋତି, ଆଦିଚ୍ଚମଣ୍ଡଲମ୍ପି ନ ହୋତି । ଉଦୟା ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଅତ୍ଥଂ ୟାୱଚୁତି । ଧାୱନ୍ତନ୍ତି ଆୟୁକିଚ୍ଚତୋ ଆୟୁଚନ୍ଦାଦୀନମତ୍ଥାନଂ, ତପ୍ପକାସକସଦ୍ଦାନଞ୍ଚ ତୁଲ୍ୟତ୍ତା ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତଚନ୍ଦାଦିଅତ୍ଥନ୍ତରାନଂ ସମ୍ଭୱୋ ।
‘‘ଦେୱିଂ କିତ୍ତିମହୀନାମଂ, କଳାରତ୍ଥୱ୍ହୟଂ ପୁରିଂ ।
ହିତ୍ୱା ନ ସରି ସୋ ଧୀରୋ, କରୋନ୍ତୋପ୍ୟୁ’ୟ୍ୟମୱ୍ହୟ’’ନ୍ତି [କରୋନ୍ତୋମୁତ୍ତମୱ୍ହୟନ୍ତି (କ॰)]॥
ଅୟଂ ସମାନସଦ୍ଦା।
କିତ୍ତିମହୀନାମଂ କିତ୍ତିମହୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନାମେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ଦେୱିଂ ଅଗ୍ଗମହେସିଂ କଳାରତ୍ଥୱ୍ହୟଂ ପୁରିଂ କଳାରଅତ୍ଥାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନାମେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ପୁରିଂ ନଗରଞ୍ଚ ସୋ ଧୀରୋ ହିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟମୱ୍ହୟଂ ଉୟ୍ୟମନାମେନ ସମନ୍ନାଗତଂ କରୋନ୍ତୋ ଅପି ନ ସରି ସମ୍ପତ୍ତିଂ ନାନୁସରି, ୟସୋଧରାଦେୱିଞ୍ଚ କପିଲୱତ୍ଥୁପୁରିଞ୍ଚ ହିତ୍ୱା ୱୀରିୟସଙ୍ଖାତପଧାନଂ କରୋନ୍ତୋ ମହାସତ୍ତୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ନ ସରି, ଏତ୍ଥାଭିମତୟସୋଧରାଦିସଦ୍ଦାନଂ ପରିୟାୟେହି କିତ୍ତିମହୀସଦ୍ଦାଦୀହି ରଚିତତା ।
‘‘ଚତୁଦ୍ଦିସାମୁଖା ବନ୍ଧା, ଚତ୍ତାରୋ ସିନ୍ଧୱା ସୟଂ ।
ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତିଣଂ ମଜ୍ଝେ ୟଥାସୁଖ’’ନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ସମ୍ମୁଳ୍ହା।
ସିନ୍ଧୱା ଚତ୍ତାରୋ ଅସ୍ସା ଚତୁଦ୍ଦିସାମୁଖା ୟଥା ଚତୁଦ୍ଦିସାସମ୍ମୁଖା ହୋନ୍ତି, ତଥା ବନ୍ଧା ମଜ୍ଝେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ତିଣଂ ସୟଂ ୟଥାସୁଖଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପିଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧା ୱିୟ ଖାୟତି, ତେ ପନ ସମ୍ମୁଖଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଚତୁଦ୍ଦିସାମୁଖାବନ୍ଧା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପିଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧାତି ସମ୍ମୁଳ୍ହତା ହୋତି ।
‘‘ଜନୋ ଜୀୱନଜାନନ୍ଦ-କରବନ୍ଧୁସ୍ସ ଭାସିତଂ ।
ସକ୍କରୋନ୍ତୋୱ ପପ୍ପୋତି, ପୁଞ୍ଞାରିକ୍ଖୟଗୋଚରେ’’ତି ॥
ଅୟଂ ପାରିହାରିକୀ।
ଜୀୱନଜାନନ୍ଦକରବନ୍ଧୁସ୍ସ ଜୀୱନତୋ ଉଦକତୋ ଜାତାନଂ ପଦୁମାନଂ ଆନନ୍ଦକରସ୍ସ ସୂରିୟସ୍ସ ବନ୍ଧୁସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭାସିତଂ ୱଚନଂ ସକ୍କରୋନ୍ତୋ ପୂଜେନ୍ତୋ ଜନୋ ପୁଞ୍ଞାରିକ୍ଖୟଗୋଚରେ ପୁଞ୍ଞାନଂ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ପୁଞ୍ଞାରିସଙ୍ଖାତାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଖୟସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତଂ ନିବ୍ବାନମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ମଗ୍ଗଫଲେ ପପ୍ପୋତି ପାପୁଣାତି । ଏତ୍ଥ ଜୀୱନଜାନଂ ଆନନ୍ଦକରସ୍ସ ବନ୍ଧୁସ୍ସେତି ଚ, ପୁଞ୍ଞାରୀନଂ ଖୟନିମିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତେତି ଚ ଇମିନା ବୁଦ୍ଧୋ ମଗ୍ଗଫଲା ଚ ପାରମ୍ପରିୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ବାହୁଲ୍ଲଭାୱୋ ।
‘‘ନ ଗଣ୍ହାତି ମହନ୍ତମ୍ପି, ସଦ୍ଦଂ ନ ଚ ୱିଭୂସନଂ ।
ଚତୁପ୍ପଦସ୍ସ କସ୍ସାପି, କଣ୍ଣୋୟଂ ନ କିଲାଫଲୋ’’ତି ॥
ଅୟଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନା।
କସ୍ସାପି ଚତୁପ୍ପଦସ୍ସ କଣ୍ଣୋ ମହନ୍ତମ୍ପି ସଦ୍ଦଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଆରମ୍ମଣଂ ନ କରୋତି, ୱିଭୂସନମ୍ପି ନ ଗଣ୍ହାତି । ତଥାପି ଅୟଂ କଣ୍ଣୋ ଅଫଲୋ ନ କିଲ, ସଫଲତୋ ନିପ୍ଫଲୋ ନ ହୋତି କିର । ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ରୁକ୍ଖୋ । ଏତ୍ଥ କଣ୍ଣୋତି ଆଧେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ତଦାଧାରସ୍ସ ଅୱଚନତୋ ନିସ୍ସୟଗୁତ୍ତି ।
‘‘ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତୋ ଭୁୱନଂ, ସସ୍ସିରିକୋ ସଦେୱକଂ ।
କସ୍ମିଂ ସଞ୍ଜାତସଂୱଦ୍ଧୋ, କୋ କେନ ନୁପଲିମ୍ପତୀ’’ତି ॥
ଅୟଂ ଉଭୟଚ୍ଛନ୍ନା।
ସସ୍ସିରିକୋ ସଦେୱକଂ ଭୁୱନଂ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତୋତି ବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ଖାୟତି । ଭୁୱନଂ ଭୁୱନସଙ୍ଖାତଂ କଂ ଜଲଂ ସଦା ଏୱ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତୋ ସସ୍ସିରିକୋ ଲକ୍ଖିୟସମନ୍ନାଗତୋ କସ୍ମିଂ ଜଲେ ସଞ୍ଜାତସଂୱଦ୍ଧୋ କୋ କତରୋ କେନ ଜଲେନ ନ ଉପଲିମ୍ପତି ନ ଲିମ୍ପତି । ପଦୁମୋତି ୱିସଜ୍ଜନଂ । ପଦୁମୋ ହି ପୁଂନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ । ଇହ ଜଲପଦୁମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଛାଦିତତ୍ତା ଉଭୟଚ୍ଛନ୍ନା ନାମ ।
‘‘ଆଦୋ ସୋୟେୱ ୟୋ ଅନ୍ତେ, ମଜ୍ଝିମସ୍ସାଦି ମଜ୍ଝିମୋ ।
ସିଦ୍ଧନ୍ତାଦୀସୁ ୱତ୍ତନ୍ତଂ, ଅସଙ୍ଖତପଦଂ ୱଦା’’ତି ॥
ଅୟଂ ସଂକିଣ୍ଣା।
ଅନ୍ତେ ଅୱସାନେ ୟୋ ହୋତି, ଆଦୋପି ସୋୟେୱ ହୋତି, ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଆଦିଭୂତୋ ମଜ୍ଝିମୋ ଏୱ ହୋତି, ସିଦ୍ଧଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ତାଦୀସୁ ଅରିୟେସୁ ୱତ୍ତନ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖତପଦଂ ୱଦ କଥେହୀତି ଅୟମପରତ୍ଥୋ । ଆଦୋ ଆଦିମ୍ହି ସୋୟେୱ ସକାରୋ ଏୱ ଅନ୍ତେ ପରିୟୋସାନେ ୟୋ ୟକାରୋୟେୱ, ମଜ୍ଝିମୋ ମଜ୍ଝିମୱଣ୍ଣୋ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଆଦି ମକାରୋ, ସିଦ୍ଧନ୍ତାଦୀସୁ ମତସମୟକାଲାଦୀସୁ ୱତ୍ତନ୍ତଂ ୱାଚକଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖତପଦଂ ସଙ୍ଖତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା ଅସଙ୍ଖତଭୂତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୱଦ କଥେହୀତି । ସମୟସଦ୍ଦୋ ହି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ସିଦ୍ଧନ୍ତସଦ୍ଦେନ ଆଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତାଦିଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗୁଳ୍ହତାୟ ସମାଗତାଲକ୍ଖଣେନ ଚ ‘‘ସୋ’’ତି ‘‘ୟୋ’’ତି ‘‘ଅସଙ୍ଖତପଦ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥରୁଳ୍ହସଦ୍ଦେନ ୱଞ୍ଚିତତ୍ତା ୱଞ୍ଚିତାଲକ୍ଖଣେନ ଚ ସମୟସଦ୍ଦେ ନାନତ୍ଥକପ୍ପନତୋ ନାମନ୍ତରିକାଲକ୍ଖଣେନ ଚାତି ତୀହିପି ଲକ୍ଖଣେହି ମିସ୍ସିତୋତି । ସେସେସୁପି ସଂକିଣ୍ଣତ୍ତଂ ଏୱମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାନୁସାରେନେୱ ସମାଗତାଦୀନଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦେସକାଲକଲାଲୋକ-ଞାୟାଗମୱିରୋଧି ୟଂ ।
ତଂ ୱିରୋଧିପଦଂ ଚେ’ତ-ମୁଦାହରଣତୋ ଫୁଟଂ॥
୩୪.‘‘ଦେସି’’ଚ୍ଚାଦି । ଦେସୋ ଥଲଜଲଦେସାଦି । କାଲୋ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱୋ । କଲା ନଚ୍ଚଗୀତାଦୟୋ । ଲୋକୋ ଚରାଚରଭୂତପ୍ପୱତ୍ତି । ଞାୟୋ ୟୁତ୍ତି । ଆଗମୋ ଇଧ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତୁ ସୁତିଧମ୍ମସଂହିତା, ତେ ଚ । ତେହି ୱିରୋଧୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦେସ…ପେ॰… ୱିରୋଧି। ୟନ୍ତି ଅନୁୱଦିତ୍ୱା । ତଂ ୱିରୋଧିପଦନ୍ତି ୱିଧୀୟତେ । ଏତଞ୍ଚ ପଦଂ ଉଦାହରଣତୋ ଲକ୍ଖିୟତୋ ଫୁଟଂ ପାକଟଂ । ୟତୋ ଜଲଜାଦୀନଂ ଥଲାଦୀସୁ ପାତୁଭାୱାଦି, ରତ୍ୟାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ କୁସୁମାଦୀନଂ ଦିୱାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱୋ ଚ, ‘‘ନଚ୍ଚଗୀତାଦିଚତୁସଟ୍ଠିୟା କଲାସୁ ଭିନ୍ନଛଜ୍ଜୋ ନାମ ସତ୍ତସରୋ’’ତିଆଦିନା କଲାସତ୍ଥାଭିହିତଲକ୍ଖଣାତିକ୍କମୱିରୋଧୋ ଚ, ‘‘ଅଗ୍ଗିସୀତଲୋ, ନିସ୍ସାରୋ ଖଦିରୋ’’ତିଆଦିନା ଲୋକସୀମାତିକ୍କମୋ ଚ, ୱୁତ୍ତାୟପା’ନରୁପ୍ପତ୍ତସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ମିଦ୍ଧସ୍ସ ରୂପଭାୱାପାଦନାଦିଞାୟୱିରୋଧୋ ଚ, ୟଥାସକମାଗମେନ ୱିରୋଧୋ ଚ ସୁଖେନ ଚ ସକ୍କା ପାକଟତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ତତୋ ସବ୍ବମେତଂ ନୋଦାହଟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୪. ଏୱଂ ୟମକପହେଳିକାନମଦସ୍ସନେ କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ସମ୍ପତ୍ତୱିରୋଧିଦୋସଂ ‘‘ଦେସକାଲି’’ଚ୍ଚାଦିନା ୱଦତି । ୟଂ ପଦଂ ଦେସୋ ଥଲଜଲପବ୍ବତାଦି । କାଲୋ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱୋ ହେମନ୍ତାଦିୱସେନ ତିୱିଧୋ, ୱସନ୍ତାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋ । କଲା ନଚ୍ଚଗୀତାଦିଚତୁସଟ୍ଠି । ଲୋକୋ ଥାୱରଜଙ୍ଗମଭୂତପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ । ଞାୟୋ ୟୁତ୍ତି । ଆଗମୋ ଇହ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ସୁତିଧମ୍ମସଂହିତୋ ଚ । ତେହି ୱିରୋଧୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦେସ…ପେ॰… ୱିରୋଧି । ତଂ ୱିରୋଧିପଦଂ ନାମ । ଏତଂ ୱିରୋଧିପଦଂ ଉଦାହରଣତୋ ଲକ୍ଖିୟତୋ ଫୁଟଂ ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ । ୱସ୍ସିକଜାତିସୁମନାଦୀନଂ ଜଲଜାଦିଭାୱୋ ଚ, ପଦୁମକୁମୁଦାଦୀନଂ ଥଲଜାଦିଭାୱୋ ଚ, ରତ୍ତିଆଦୀସୁ ଲବ୍ଭମାନାନଂ କୁମୁଦାଦୀନଂ ଦିୱାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱୋ ଚ, ନଚ୍ଚଗୀତାଦିଚତୁସଟ୍ଠିୟା କଲାସୁ ‘‘ଛଜ୍ଜୋ ଉସଭୋ ଗନ୍ଧାରୋ ମଜ୍ଝିମୋ ପଞ୍ଚମୋ ଧେୱତୋ ନିସାଦୋ’’ତି ଦସ୍ସିତସତ୍ତସରାନମେକଦେସସ୍ସ ଛଜ୍ଜସ୍ସ ଭିନ୍ନସତ୍ତସରୋ ଛଜ୍ଜୋ ନାମାତି ସମୁଦାୟୱସେନ ୱୋହାରକରଣାଦୀହି ସତ୍ଥାଗତତଂ, ଲକ୍ଖଣାତିକ୍କମଞ୍ଚ, ‘‘ଅଗ୍ଗି ସୀତଲୋ, ଚନ୍ଦନଂ ଉଣ୍ହଂ, ଖଦିରରୁକ୍ଖୋ ନିସ୍ସାରୋ, ଏରଣ୍ଡୋ ସସାରୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ଲୋକମରିୟାଦାତିକ୍କମୋ ଚ, ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅରୂପଭାୱୁପପତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତାୟପି ରୂପଭାୱସାଧନସଦିସୟୁତ୍ତିୱିରୋଧିକଥନଞ୍ଚ, ୟଥାସକମାଗମମତିକ୍କମ୍ମ କଥନଞ୍ଚାତି ସବ୍ବେସଂ ୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ଉଦାହରଣଂ ନ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମେସମେୱ ଦେସାଦିୱିରୋଧୀନମୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଏତ୍ଥେୱ ୱିରୋଧିପଦଦୋସପରିହାରେ ‘‘ବୋଧିସତ୍ତପ୍ପଭାୱେନା’’ତିଚ୍ଚାଦିନା ଦିସ୍ସତି । ଦେସ…ପେ॰… ଗମେହି ୱିରୋଧୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦେସ…ପେ॰… ୱିରୋଧି । ନିନ୍ଦାୟଂ ଅୟମସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱିୱଚ୍ଛିତା ।
ୟ’ଦପ୍ପତୀତ’ମାନୀୟ, ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟମାହୁ ତଂ ।
ୟଥା ସବ୍ବାପି ଧୱଲା, ଦିସା ରୋଚନ୍ତି ରତ୍ତିୟଂ॥
୩୫.‘‘ୟ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଅପ୍ପତୀତଂ ସଦ୍ଦତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ୱା ଅନଧିଗତଂ ନହ୍ୟଞ୍ଞଥାୱଗମୋ ଗନ୍ଥନ୍ତରାଭାୱତୋ । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ଦୁଲ୍ଲଭାୱଗତୀ ସଦ୍ଦ-ସାମତ୍ଥିୟୱିଲଙ୍ଘିନୀ’’ତି । ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଦଂ ସମାନୀୟ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ନେୟ୍ୟମାହୁ । ୟଥେତ୍ୟୁଦାହରତି । ସବ୍ବାପି ସକଲାପି ଦିସା ପୁବ୍ବଦିସାଦୟୋ ଦସ ଦିସା ରତ୍ତିୟଂ ରଜନ୍ୟଂ ଧୱଲା ଉଜ୍ଜଲା ରୋଚନ୍ତି ଦିପ୍ପନ୍ତୀତି ଏତ୍ତକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଚନ୍ଦମରୀଚିନୋ ଏତ୍ଥ ନେୟ୍ୟତ୍ତଂ ।
୩୫. ଇଦାନି ନେୟ୍ୟଦୋସମୁଦାହରତି ‘‘ୟ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ୟଂ ପଦଂ ଅପ୍ପତୀତଂ ପଦନ୍ତରେନ, ତେନାଭିହିତତ୍ଥେନ ୱା ‘‘ଇମସ୍ସତ୍ଥୋୟ’’ମିତି ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ଆନୀୟ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତତୋୟେୱ ପଦନ୍ତରମାନୀୟ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ତଂ ନେୟ୍ୟମାହୁ ‘‘ନେୟ୍ୟଦୋସୋ’’ତି ପୋରାଣା ଆହୁ । ୟଥା ତତ୍ଥୋଦାହରଣମୀଦିସଂ ‘‘ସବ୍ବାପି ଧୱଲା ଦିସା ରୋଚନ୍ତି ରତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବାପି ଦିସା ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣାଦୟୋ ଦସ ଦିସା ଧୱଲା ସେତା ରତ୍ତିୟଂ ରଜନ୍ୟଂ ରୋଚନ୍ତି ଦିପ୍ପନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଦିସାୟ ୱିସେସନଂ ଧୱଲଗୁଣଂ କେଲାସକୂଟସୁଧାଭିତ୍ତିଚନ୍ଦରଂସିଆଦୀସୁ କୁତୋ ସଞ୍ଜାତମିତି ଅନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ଅଞ୍ଞନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଚନ୍ଦକିରଣାଦିୱାଚକପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ଧୱଲତା ଇମିନେତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଧୱଲ ପଦଂ ନେୟ୍ୟଦୋସେନ ଦୁଟ୍ଠଂ ହୋତି । ପତୀତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ନ ପତୀତଂ ଅପ୍ପତୀତଂ। ଏତ୍ଥ ଅକାରୋ ପସଜ୍ଜପଟିସେଧେ ।
ନେଦିସଂ ବହୁ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ସବ୍ବେ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞୁନୋ ।
ଦୁଲ୍ଲଭା’ୱଗତୀ ସଦ୍ଦ-ସାମତ୍ଥିୟୱିଲଙ୍ଘିନୀ॥
୩୬. ଅପ୍ପତୀତଂ ନିଚ୍ଛନ୍ତି ୱିଞ୍ଞୂତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନେ’’ତିଆଦି । ଈଦିସଂ ଅନନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବେପି ୱିଞ୍ଞୁନୋ ଞେୟ୍ୟୱିଦୂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗଜ୍ଜାଦିକେ ନ ବହୁ ମଞ୍ଞନ୍ତି ନ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତି ନପ୍ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । କିଂ ନ ବହୁମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଚେ ଆହ ‘‘ଦୁଲ୍ଲଭା’’ତିଆଦି । ତଥା ହି ଅୱଗତୀ ଅତ୍ଥାୱଗମୋ ସଦ୍ଦଂ ୱାଚକଂ, ସାମତ୍ଥିୟଞ୍ଚ ଞାୟଂ ୱିଲଙ୍ଘୟତି ଚଜତି ଅନୁପଦସ୍ସନତୋତି ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟୱିଲଙ୍ଘିନୀ ଦୁଲ୍ଲଭା ନ ଲଭ୍ୟତେ । ଞାୟୋପତ୍ଥୋ ୱା ସଦ୍ଦୋପତ୍ଥୋ ୱା ୟୋତ୍ଥୋ ନ ହୋତି । ସୋ ନପ୍ପତୀୟତେ ୟଥା ମନସି ଅୱଟ୍ଠିତମତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ସଦ୍ଦତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ୱା ପତୀତବ୍ବମନେୟ୍ୟଂ, ତବ୍ବିପରୀତଂ ନେୟ୍ୟନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।
୩୬. ଇମଂ ଅପ୍ପତୀତପଦଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ନାଭିମତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନେଦିସ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଈଦିସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବେ ୱିଞ୍ଞୁନୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗଜ୍ଜପଜ୍ଜାଦିକେ ନ ବହୁ ମଞ୍ଞନ୍ତି ନ ସମ୍ଭାୱେନ୍ତି ନପ୍ପୟୋଜେନ୍ତି । ଅୱଗତୀ ଅତ୍ଥାୱବୋଧୋ ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟୱିଲଙ୍ଘିନୀ ସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତୱାଚକଞ୍ଚ ସାମତ୍ଥିୟସଙ୍ଖାତଞାୟଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପୱତ୍ତିନୀ ଦୁଲ୍ଲଭା ତାଦିସପୟୋଗାଭାୱତୋ ଦୁଲ୍ଲଭା ହୋତି । ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦାଗତୋ, ଞାୟାଗତୋ ୱା ନ ହୋତି, ସୋ କତ୍ତୁନୋ ମନସି ପତିଟ୍ଠିତମତ୍ତେନ ପତୀତୋ ନ ହୋତୀତି ତଂ ପଦଂ ନେୟ୍ୟଦୋସମିତି ସବ୍ବେ କୱିନୋ ପରିହରନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବହୁମାନଂ କରୋନ୍ତୀତି ୱାକ୍ୟେ ବହୁମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ନାମଧାତୁ । ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟଂ ୱିଲଙ୍ଘୟତି ସୀଲେନାତି ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟୱିଲଙ୍ଘିନୀ।
ସିୟା ୱିସେସନାପେକ୍ଖଂ,
ୟଂ ତଂ ପତ୍ୱା ୱିସେସନଂ ।
ସାତ୍ଥକଂ ତଂ ୟଥା ତଂ ସୋ,
ଭିୟ୍ୟୋ ପସ୍ସତି ଚକ୍ଖୁନା॥
୩୭.‘‘ସିୟା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୟଂ ପଦଂ ୱିସେସନଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ଥେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସାତ୍ଥକଂ। ନିବ୍ବିସେସନନ୍ତୁ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ହୋତି । ତଂ ୱିସେସନାପେକ୍ଖଂ ସିୟା । ‘‘ତଂ ୟଥେ’’ତ୍ୟାଦିନା ଉଦାହରତି । ‘‘ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା’’ତି ଲବ୍ଭତେୱ ।
୩୭.‘‘ସିୟା’’ମିଚ୍ଚାଦି । ୟଂ ପଦଂ ୱିସେସନଂ ପତ୍ୱା ସାତ୍ଥକଂ ଅତ୍ଥସହିତଂ, ତଦଭାୱେ ନିରତ୍ଥକଂ ହୋତି, ତଂ ୱିସେସନାପେକ୍ଖଂ ନାମ ସିୟା । ତଂ ୟଥା ତସ୍ସୋଦାହରଣମେୱଂ ‘‘ତଂ ସୋ ଭିୟ୍ୟୋ ପସ୍ସତି ଚକ୍ଖୁନା’’ତି । ସୋ ପୁରିସୋ ତଂ ପୁରିସଂ ଭିୟ୍ୟୋ ୟେଭୁୟ୍ୟସା ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା’’ତି ଞାୟତି । ଚକ୍ଖୁନାତି ୱିସେସ୍ୟପଦଂ ୱିସେସନଂ ଲଦ୍ଧାୱ ସାତ୍ଥକଂ ହୋତି । ୱିସେସନେ ଅପେକ୍ଖା ଅସ୍ସାତି ଚ, ସହ ଅତ୍ଥେନ ୱତ୍ତମାନଂ ସାତ୍ଥକମିତି ଚ ସମାସୋ ।
ହୀନଂ କରେ ୱିସେସ୍ୟଂ ୟଂ, ତଂ ହୀନତ୍ଥଂ ଭୱେ ୟଥା ।
ନିପ୍ପଭୀକତଖଜ୍ଜୋତୋ, ସମୁଦେତି ଦିୱାକରୋ॥
୩୮.‘‘ହୀନ’’ମିଚ୍ଚାଦି। ୟଂ ୱିସେସନପଦଂ ୱିସେସ୍ୟଂ ୱିସେସିତବ୍ବଂ ହୀନଂ ଲାମକଂ କରେ କରେୟ୍ୟ, ତଂ ୱିସେସନପଦଂ ହୀନତ୍ଥଂ ହୀନୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ତଂ ହୀନତ୍ଥଂ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ । ‘‘ୟଥା’’ଇତ୍ୟାଦିନା ଉଦାହରତି । ନିପ୍ପଭୀକତୋ ଖଜ୍ଜୋତୋ ୟେନ ସୋ ଦିୱାକରୋ ପଭାକରୋ ସମୁଦେତି ଉପଗଚ୍ଛତୀତି । ଏତ୍ଥ ଖଜ୍ଜୋତପ୍ପଭାପହରଣେ ନ ଥୁତି ଦିୱାକରସ୍ସାତି ।
୩୮.‘‘ହୀନଂ କରେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୟଂ ପଦଂ ୱିସେସ୍ୟଂ ହୀନଂ କରୋତି, ତଂ ହୀନତ୍ଥଂ ଭୱେ । ୟଥା ତତ୍ଥୋଦାହରଣମେୱଂ ‘‘ନିପ୍ପଭୀକତଖଜ୍ଜୋତୋ, ସମୁଦେତି ଦିୱାକରୋ’’ତି । ପଭାରହିତକତା ଖଜ୍ଜୋତା ୟେନ ସୋ ଦିୱାକରୋ ସୂରିୟୋ ସମୁଦେତି ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ନିପ୍ପଭୀକତଖଜ୍ଜୋତୋ’’ତି ଇମିନା ୱିସେସନେନ ଲାମକାଲୋକଲଦ୍ଧୟୁତ୍ତସ୍ସ ଖଜ୍ଜୋପନକସ୍ସ ଅଭିଭୱନପ୍ପକାସନଂ ସହସ୍ସରଂସିନୋ ନିନ୍ଦାୟେୱ, ନ ଥୁତୀତି ୱିସେସ୍ୟଂ ହୀନତ୍ଥଂ ହୋତି । ହୀନୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସେତି ଚ, ନତ୍ଥି ପଭା ଏତେସନ୍ତି ଚ, ନିପ୍ପଭା କତାତି ଚ, ନିପ୍ପଭୀକତା ଖଜ୍ଜୋତା ୟେନାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପାଦପୂରଣମତ୍ତଂ ୟଂ, ଅନତ୍ଥମିତି ତଂ ମତଂ ।
ୟଥା ହି ୱନ୍ଦେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ପାଦପଙ୍କେରୁହମ୍ପିଚ॥
୩୯.ହି ଅପି ଚସଦ୍ଦାନଂ ପାଦପୂରଣମତ୍ତତ୍ତା ଅନତ୍ଥକତ୍ତଂ । ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟପଦଦୋସୋ ।
୩୯.‘‘ପାଦପୂରଣି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟଂ ପଦଂ ପାଦପୂରଣମତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥଂସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପାଦସ୍ସ ପୂରଣମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ତଂ ଅନତ୍ଥମିତି ମତଂ ଞାତଂ । ୟଥାସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାଦପଙ୍କେରୁହଂ ପାଦମ୍ବୁଜଂ ୱନ୍ଦେତି । ଏତ୍ଥ ହି ଅପିଚାତି ଇମେସଂ ସମତ୍ତନାଦିଅତ୍ଥେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ କେୱଲଂ ପାଦପୂରଣମତ୍ତତୋ ଅନତ୍ଥକତ୍ତଂ । ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ । ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟପଦଦୋସୋ ।
ପଦଦୋସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱାକ୍ୟଦୋସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତମେକତ୍ଥଂ ୟଥା’ଭାତି, ୱାରିଦୋୱାରିଦୋ ଅୟଂ॥
୪୦.‘‘ସଦ୍ଦତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସଦ୍ଦତୋ ୱାଚକେନ ତସ୍ମିଂୟେୱତ୍ଥେ ତସ୍ସେୱ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁନ ପୟୋଗତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟେନ ପୁବ୍ବପଟିପାଦିକସ୍ସେୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ସାୱିସେସେନ ପୁନ ପଟିପାଦନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ପୟୁତ୍ତଂ ୟଂ ପଦତ୍ଥରୂପଂ ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ଭିୟ୍ୟୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ପୁନପି ପୟୁଜ୍ଜତେ, ତମେକତ୍ଥନ୍ତି ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ‘‘ୟଥେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ୱିଧୀୟତେ । ୱାରିଂ ଦଦାତୀତି ୱାରିଦୋ। ଅୟଂ ୱାରିଦୋ ମେଘୋ ଆଭାତି ଦିପ୍ପତୀତି । ଜଲଦାନମତ୍ତାପେକ୍ଖାୟ ଇଦଂ ସଦ୍ଦତୋ ଏକତ୍ଥଂ ।
୪୦. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମେନ ୱାକ୍ୟଦୋସଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ସଦ୍ଦତୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସଦ୍ଦତୋ ୱାଚକେନ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ପୟୁତ୍ତଂ ୟଂ ପଦତ୍ଥରୂପଂ ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ଭିୟ୍ୟୋପି ପୁନପି ୱୁଚ୍ଚତି ୟୁଜ୍ଜତେ, ତଂ ୱାକ୍ୟଂ ଏକତ୍ଥଂ ନାମ ଦୋସୋ । ଉଦାହରଣଂ ‘‘ୟଥି’’ଚ୍ଚାଦି । ୱାରିଦୋ ଜଲଦାୟକୋ ଅୟଂ ୱାରିଦୋ ମେଘୋ ଆଭାତି ଦିପ୍ପତି । ସମ୍ପତ୍ତିସାଧକଂ ‘‘ଜଲଦାୟକୋ’’ଚ୍ଚାଦିୱିସେସନଂ ୱିନା ଜଲଦାନମତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଦ୍ଦତୋ ଏକତ୍ଥଂ ନାମ ହୋତି ।
ୟଥା ଚ
ତିତ୍ଥିୟଙ୍କୁରବୀଜାନି, ଜହଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି’ହ ।
ପସାଦେତି ପସନ୍ନେ ସୋ, ମହାମୁନି ମହାଜନେ॥
୪୧. ତିତ୍ଥିୟସଙ୍ଖାତାନଂ ଅଙ୍କୁରାନଂ ବୀଜାନି ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଜହଂ ଜହନ୍ତୋ ଦୂରୀକରୋନ୍ତୋ ସୋ ମହାମୁନି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଇହ ଲୋକେ ଅତ୍ତନି ପସନ୍ନେ ପସାଦବହୁଲେ ମହାଜନେ ପସାଦେତୀତି ଅପରମୁଦାହରଣଂ । ପସାଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ପସନ୍ନେ ପସାଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦମତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ଥଂ ।
୪୧.‘‘ତିତ୍ଥିୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୋ ମହାମୁନି ତିତ୍ଥିୟଙ୍କୁରବୀଜାନି ତିତ୍ଥିୟସଙ୍ଖାତାନଂ ଅଙ୍କୁରାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଭୂତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ସସ୍ସତାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୟୋ ଜହଂ ଜହନ୍ତୋ ଅପନେନ୍ତୋ ଇହ ଲୋକେ ପସନ୍ନେ ଅତ୍ତନି ପସନ୍ନେ ମହାଜନେ ପସାଦେତି । ପସନ୍ନସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପସାଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପସାଦେତୀତି କ୍ରିୟାପଦେନପି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଦ୍ଦେ ଭିନ୍ନେପି ଅତ୍ଥତୋ ଏକନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ଥସ୍ସୁଦାହରଣଂ । ତିତ୍ଥିୟା ଏୱ ଅଙ୍କୁରାନି, ତେସଂ ବୀଜାନି, ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଗତାନି, ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ଗତାନୀତି ୱା ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଆରଦ୍ଧକ୍କମୱିଚ୍ଛେଦା, ଭଗ୍ଗରୀତି ଭୱେ ୟଥା ।
କାପି ପଞ୍ଞା, କୋପି ଗୁଣୋ, ପକତୀପି ଅହୋ ତୱ॥
୪୨.ଆରଦ୍ଧୋ ୱତ୍ତୁମୁପକ୍କମନ୍ତୋ, କମୋ ୱଚନପଟିପାଟି । ତସ୍ସ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ଭଙ୍ଗୋ, ତତୋ । ‘‘ୟଥେ’’ତିଆଦିନା ଉଦାହରତି । ଅୱୁତ୍ତସ୍ସପି ପସାଦୱସା ଅଜ୍ଝାହାରୋତି । ମହାମୁନି ତୱ ତେ ପଞ୍ଞା କାପି ସାତିସୟତ୍ତା ଅନିଦ୍ଧାରିତଂ ସଭାୱୱିସେସା କାଚିୟେୱ, ଅହୋ ପୱତ୍ତମାନାୟପି ୱସଭାୱସ୍ସାନିଦ୍ଧାରିତତ୍ତା ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ କାପି କୋପୀତି ସବ୍ବନାମପଦକ୍କମସ୍ସ ପକତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଭଗ୍ଗରୀତି ।
୪୨.‘‘ଆରଦ୍ଧକ୍କମି’’ଚ୍ଚାଦି । ଆରଦ୍ଧକ୍କମୱିଚ୍ଛେଦା ୱତ୍ଥୁମାରଦ୍ଧପଦକ୍କମସ୍ସ ୱିଚ୍ଛେଦହେତୁ ଭଗ୍ଗରୀତି ଭୱେ ଭଗ୍ଗରୀତିୱାକ୍ୟଦୋସୋ ଭୱତି । ଉଦାହରତି ‘‘ୟଥି’’ଚ୍ଚାଦି । ମହାମୁନି ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ପଞ୍ଞା ସାତିସୟଭୂତା ପଞ୍ଞା କାପି ୱଚନୱିସୟାତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା କାପିୟେୱ । ଗୁଣୋ ସୀଲସମାଧିଆଦିଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣସମୂହୋ କୋପି ପମାଣପରିଗ୍ଗହସ୍ସ କେନଚି ଲେସେନପି କତ୍ତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା କୋପିୟେୱ । ପକତୀପି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଭୂତା ପକତୀପି ଏୱମେୱ ଅହୋ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂୟେୱ ପଞ୍ଞାଦୀନଂ ସଭାୱାୱବୋଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରତା ଅଚ୍ଛରିୟା । କାପି କୋପୀତି ପଦକ୍କମସ୍ସ ‘‘ପକତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତ୍ତା ରୀତିଭଙ୍ଗୋ । ଆରଦ୍ଧୋୟେୱ କମୋ, ତସ୍ସ ୱିଚ୍ଛେଦୋ, ଭଗ୍ଗା ରୀତି ଅସ୍ସ, ଏତ୍ଥ ୱାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପଦାନଂ ଦୁବ୍ବିନିକ୍ଖେପା, ବ୍ୟାମୋହୋ ୟତ୍ଥ ଜାୟତି ।
ତଂ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ତଦୁଦାହରଣଂ ୟଥା॥
୪୩.‘‘ପଦାନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ପଦାନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାଖ୍ୟାତିକାନଂ ଦୁବ୍ବିନିକ୍ଖେପା ଦୁଟ୍ଠପନତୋ ବ୍ୟାମୋହୋ ସଂମୁଳ୍ହତା ଜାୟତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ୱାକ୍ୟଂ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଞାତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ ଲକ୍ଖିୟଂ ‘‘ୟଥେ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଇଦଂ, ତଥା ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୩.‘‘ପଦାନି’’ଚ୍ଚାଦି । ପଦାନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦାନଂ ଦୁବ୍ବିନିକ୍ଖେପା ଦୁଟ୍ଠପନତୋ ୟତ୍ଥ ୱାକ୍ୟେ ବ୍ୟାମୋହୋ ସଂମୋହୋ ଜାୟତି, ତଂ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଦୋସୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ତଦୁଦାହରଣଂ ତସ୍ସ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଦୋସସ୍ସ ଲକ୍ଖିୟଂ ୟଥା ଇମିନା ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ।
ବହୁଗୁଣେ ପଣମତି, ଦୁଜ୍ଜନାନଂ ପ୍ୟୟଂ ଜନୋ ।
ହିତଂ ପମୁଦିତୋ ନିଚ୍ଚଂ, ସୁଗତଂ ସମନୁସ୍ସରଂ ॥
୪୪. ବହୁଅନନ୍ତତ୍ତା ବହୁଭୂତେ ଗୁଣେ ସୀଲାଦିକେ ସମନୁସ୍ସରଂ ସମ୍ମଦେୱ ଉଟ୍ଠାୟ ସମୁଟ୍ଠାୟ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଗୁଣୱିସୟସତିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ତେନେୱ କାରଣେନ ପମୁଦିତୋ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ଅୟଂ ଜନୋ ସବ୍ବୋପି ଲୋକୋ ଦୁଜ୍ଜନାନଂ ସୁଜନେତରାନମ୍ପି ଦେୱଦତ୍ତାଦୀନଂ ନିଚ୍ଚଂ କାଲଂ ହିତଂ ସୁଗତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପଣମତି ନମସ୍ସତୀତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ କୱିୱଞ୍ଚିତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ବହୁଗୁଣେ ପଣମତୀ’’ତ୍ୟାଦି ବ୍ୟୱହିତପଦପ୍ପୟୋଗା ମୋହୋ ଜାୟତୀତି ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଂ ।
୪୪.‘‘ବହୁଗୁଣେ’’ଚ୍ଚାଦି । ବହୁଗୁଣେ ଅନନ୍ତତ୍ତା ବହୁଭୂତେ ସୀଲସମାଧିଆଦିଗୁଣେ ସମନୁସ୍ସରଂ ୱିସେସତୋ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ପମୁଦିତୋ ତତୋୟେୱ ପହଟ୍ଠୋ ଅୟଂ ଜନୋ ସତ୍ତନିକାୟୋ ଦୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଅସପ୍ପୁରିସାନମ୍ପି ନିଚ୍ଚଂ ସତତଂ ହିତଂ ମିତ୍ତଭୂତଂ ସୁଗତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଂ ପଣମତି ୱନ୍ଦତି । ଏତ୍ଥ ପଦାନଂ ଅଟ୍ଠାନପୟୋଗତୋ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣତ୍ତଂ ପଦତ୍ଥାନୁସାରେନେୱ ଗମ୍ୟତେ ।
ୱିସିଟ୍ଠୱଚନା’ପେତଂ, ଗାମ୍ମଂ’ତ୍ୟ’ଭିମତଂ ୟଥା ।
କଞ୍ଞେ କାମୟମାନଂ ମଂ, ନ କାମୟସି କିଂ ନ୍ୱି’ଦଂ॥
୪୫. ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନତୋ କଥନତୋ ଅପେତଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ । କଞ୍ଞେଇତ୍ୟାମନ୍ତନଂ । ଅହଂ ତଂ ଇଚ୍ଛାମି, ତାଦିସଂ ମଂ ତ୍ୱଂ କସ୍ମା ନିଚ୍ଛସି, ଇଦଂ କିଂ ନୁ ଇତି ଗାମିକଜନୱଚନତ୍ତା ‘‘କଞ୍ଞି’’ଚ୍ଚାଦିକଂ ଗାମ୍ମଂ ।
୪୫.‘‘ୱିସିଟ୍ଠେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୱିସିଟ୍ଠୱଚନାପେତଂ ପିୟଭୂତେନ ଉତ୍ତିୱିସେସେନ ୱିସେସିତବ୍ବସ୍ସ କଥନତୋ ପରିହୀନଂ ୱାକ୍ୟଂ ‘‘ଗାମ୍ମଦୋସ’’ନ୍ତି କୱୀହି ଅଭିମତଂ । ଉଦାହରତି ‘‘ୟଥି’’ଚ୍ଚାଦି । କଞ୍ଞେ ହେ କଞ୍ଞେ କାମୟମାନଂ ମଂ ତୁୱଂ ଇଚ୍ଛୟମାନଂ ମଂ ନ କାମୟସି ତ୍ୱଂ ନ ଇଚ୍ଛସି, ଇଦଂ କିଂ ନୁ । ଈଦିସେ ଇଚ୍ଛାୱିଘାତେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଏୱଂ–
‘‘ୟାଚନା ମଦୀୟା ତୱ କାରଣାୟଂ,
ଦିନେ ଦିନେ ନିପ୍ଫଲତଂ ଉପେତି ।
ଦକ୍ଖୋ ସଦା ମାନିନିମାନଭଙ୍ଗେ,
ସ ମନ୍ମଥୋନ୍ୟତ୍ର ଗତୋ ମତୋ ନୁ’’ଇତି ୱିୟ ॥
ପିୟତ୍ଥସ୍ସ କଥନାଭାୱତୋ ‘‘କଞ୍ଞେ’’ତ୍ୟାଦିକଂ ୱଚନଂ ମିଲକ୍ଖୁକାନଂ ୱଚନତ୍ତା ଗାମ୍ମଂ। ଏତ୍ଥ କଞ୍ଞାସଦ୍ଦୋ ଦସୱସ୍ସିକାୟ ୱତ୍ତତୀତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି । ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନତୋ ଅପେତନ୍ତି ୱାକ୍ୟଂ ।
ପଦସନ୍ଧାନତୋ କିଞ୍ଚି, ଦୁପ୍ପତୀତିକରଂ ଭୱେ ।
ତମ୍ପି ଗାମ୍ମଂତ୍ୟ’ଭିମତଂ, ୟଥା ୟାଭୱତୋ ପିୟା॥
୪୬.‘‘ପଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ପଦସନ୍ଧାନତୋ ପୁବ୍ବାପରାନଂ ପଦାନଂ ସନ୍ଧିୱସେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱାକ୍ୟଂ ଦୁଟ୍ଠୁ ଅସୁତିସୁଭଗଂ ପତୀତିମୱବୋଧଂ କରୋତୀତି କରଂ ଭୱେ, ତମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଗାମ୍ମନ୍ତ୍ୟଭିମତଂ । ୟଥାତ୍ୟୁଦାହରତି । ଭୱତୋ ୟା କାଚି ୱନିତା ପିୟା ହୋତୀତି ଏକୋତ୍ଥୋ । ୟଭ ମେଥୁନେ । ୟଭନଂ ୟାଭୋ । ସୋ ୱିଜ୍ଜତେ ୟସ୍ସ ସୋ ୟାଭୱା। ତସ୍ସ ୟାଭୱତୋ ପିୟାଇତ୍ୟପି ଭୱତି ।
୪୬.‘‘ପଦସନ୍ଧାନି’’ଚ୍ଚାଦି । କିଞ୍ଚି ୱାକ୍ୟଂ ପଦସନ୍ଧାନତୋ ପୁବ୍ବାପରପଦାନଂ ଘଟନତୋ ଦୁପ୍ପତୀତିକରଂ ଭୱେ ଅସବ୍ଭଭୂତଦୁଟ୍ଠତ୍ଥସ୍ସ ପକାସକୋ ହୋତି, ତମ୍ପି ଗାମ୍ମନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଗାମ୍ମଦୋସେନ ଦୂସିତନ୍ତି [ଦୁପ୍ପସିତନ୍ତି (କ॰)] ସବ୍ବେହି କୱୀହି ଅଭିମତଂ ଞାତଂ । ୟଥାତି ଉଦାହରତି । ଭୱତୋ ଭୱନ୍ତସ୍ସ ୟା କାଚି ଇତ୍ଥୀ ପିୟା ଭୱତୀତି ଅୟଂ କୱିନା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥୋ । ୟାଭୱତୋ ମେଥୁନୱନ୍ତସ୍ସ ପିୟାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଭ ମେଥୁନେ’’ତି ହି ଧାତୁ । ୟଭନଂ ୟାଭୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୟାଭୱା, ତସ୍ସ ୟାଭୱତୋତି ଗହିତେ ଅସୋତବ୍ବତ୍ତା ଦୁପ୍ପତୀତିକରତା । ଦୁଟ୍ଠାୟେୱ ପତୀତି ଅୱବୋଧୋ, ତଂ କରୋତୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୱୁତ୍ତେସୁ ସୂଚିତେ ଠାନେ, ପଦଚ୍ଛେଦୋ ଭୱେ ୟତି ।
ୟଂ ତାୟ ହୀନଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟତିହୀନନ୍ତି ସା ପନ॥
୪୭.‘‘ୱୁତ୍ତେସ୍ୱି’’ଚ୍ଚାଦି । ୱୁତ୍ତେସୁ ଛନ୍ଦୋସତ୍ଥପରିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଅନୁଟ୍ଠୁଭାଦୀସୁ ସୂଚିତେ ଠାନେ ‘‘ଏତ୍ଥୟତୀ’’ତି ଛନ୍ଦୋୱିଚିତିୟା ପକାସିତଟ୍ଠାନେ ପଦାନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାନଂ ଛେଦୋ ୱିଚ୍ଛିତି ୱିଭାଗୋ ଅନୁୱାଦୋ ୟଂ ୟତି ଭୱେତି ୱିଧୀୟତି । ତାୟ ୟତିୟା ହୀନଂ ପରିହୀନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୟଂ ୱାକ୍ୟଂ, ତଂ ୟତିହୀନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୟମନଂ ୱିରାମୋ ୟତି, ସା ହୀନା ଏତ୍ଥା’’ତି କତ୍ୱା । ପନାତି ୱିସେସେ, ସା ୟତି ପନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୪୭.‘‘ୱୁତ୍ତେସ୍ୱ’’ଚ୍ଚାଦି । ୱୁତ୍ତେସୁ ଛନ୍ଦୋସତ୍ଥେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଅନୁଟ୍ଠୁଭାଦୀସୁ ସୂଚିତେ ଠାନେ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ୟତୀ’’ତି ପକାସିତେ ଠାନେ ପଦଚ୍ଛେଦୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାଦୀନଂ ପଦାନଂ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ୟତି ନାମ ଭୱେ, ତାୟ ୟତିୟା ୟଂ ୱାକ୍ୟଂ ହୀନଂ ଅଭିମତଟ୍ଠାନେ ୱଣ୍ଣୱିଚ୍ଛେଦେନ ପରିହୀନଂ, ତଂ ୱାକ୍ୟଂ ୟତିହୀନନ୍ତି ୟତିହୀନଦୋସେନ ଦୁଟ୍ଠନ୍ତି ୱିଞ୍ଞୂହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଦନ୍ତେ, ୱୁତ୍ତଡ୍ଢେ ଚ ୱିସେସତୋ ।
ପୁବ୍ବାପରାନେକୱଣ୍ଣ-ପଦମଜ୍ଝେପି କତ୍ଥଚି॥
୪୮.‘‘ୟତି’’ଚ୍ଚାଦି । ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଦନ୍ତେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥଂସସଙ୍ଖାତାନଂ ଗାଥାପାଦାନଂ ଅନ୍ତେ ଅୱସାନେ ଚ ୱିସେସତୋ ୱିସେସେନ ଏକନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଡ୍ଢେ ଚ ୱୁତ୍ତାନଂ ପାଦଦ୍ୱୟସଙ୍ଖାତେ ଅଡ୍ଢେ ଚ, ତଦୱସାନେ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସିୟା’’ତି ସେସୋ । ନନୁ ‘‘ପଦଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଦମଜ୍ଝେ ୟତି ନ ହୋତେୱାତି ଚେତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବ’’ଇଚ୍ଚାଦି । କତ୍ଥଚି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଠାନେ, ନ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପୁବ୍ବାପରାନେକୱଣ୍ଣପଦମଜ୍ଝେପି ୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବେ ଚ ଅପରେ ଚ ପୁବ୍ବାପରେ। ଅନେକେ ୱଣ୍ଣା ଅନେକୱଣ୍ଣା। ପୁବ୍ବାପରେ ଅନେକୱଣ୍ଣା ୟସ୍ସ ତଂ ତଥା । ତଞ୍ଚ ତଂ ପଦଞ୍ଚ, ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେପି ।
୪୮. ଇଦାନି ୟତିମ୍ହି ଲବ୍ଭମାନଂ ସବ୍ବୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସା ପନ ୟତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଦନ୍ତେ ଚତୁତ୍ଥଂସସଙ୍ଖାତଗାଥାପାଦାନଂ ଅନ୍ତେ ଚ ୱିସେସତୋ ନିୟମତୋ ୱୁତ୍ତଡ୍ଢେ ଚ ୱୁତ୍ତାନଂ ପାଦଦ୍ୱୟସଙ୍ଖାତେ ଅଡ୍ଢେ ଚ, ତଦୱସାନେ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କତ୍ଥଚି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଠାନେ ପୁବ୍ବାପରାନେକୱଣ୍ଣପଦମଜ୍ଝେପି ପୁବ୍ବାପରଭୂତଅନେକୱଣ୍ଣସମନ୍ନାଗତପଦାନଂ ମଜ୍ଝେ ଚ ସିୟା । ପଦଚ୍ଛେଦସ୍ସ ‘‘ୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଦମଜ୍ଝେ ନ ହୋତୀତି ସଙ୍କାପରିହରଣତ୍ଥଂ ‘‘ପୁବ୍ବାପରାନେକୱଣ୍ଣପଦମଜ୍ଝେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପାଦନ୍ତୋ, ୱୁତ୍ତଡ୍ଢୋ, ପଦମଜ୍ଝଞ୍ଚ ୟତିଟ୍ଠାନନ୍ତି । ପଦମଜ୍ଝେୟେୱ ଲବ୍ଭମାନା ୟତି କତ୍ଥଚି ହୋତି, ଦ୍ୱକ୍ଖରତ୍ୟକ୍ଖରପଦମଜ୍ଝେ ପନ ନ ହୋତି ।
ତତ୍ଥୋଦାହରଣପଚ୍ଚୁଦାହରଣାନି ୟଥା –
ତଂ ନମେ ସିରସା ଚାମୀ-କରୱଣ୍ଣଂ ତଥାଗତଂ ।
ସକଲାପି ଦିସା ସିଞ୍ଚ-ତୀୱ ସୋଣ୍ଣରସେହିୟୋ॥
୪୯. ଉଦାହରୀୟତୀତି ଉଦାହରଣଂ। ପଟିପକ୍ଖମୁଦାହରଣଂ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ। ଚାମୀକରସ୍ସେୱ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସ ତଂ ତଥାଗତଂ ସିରସା ନମାମି । କୀଦିସଂ ? ୟୋ ତଥାଗତୋ ସକଲାପି ଦିସା ସବ୍ବାୟେୱ ଦସ ଦିସା ସୋଣ୍ଣରସେହି ଚାମୀକରୱଣ୍ଣତ୍ତା ରସେହି ସୁୱଣ୍ଣରସେହି ସିଞ୍ଚତୀୱ ସିଞ୍ଚତୀତି ମଞ୍ଞେ, ତଂ ତଥାଗତନ୍ତି ଅପେକ୍ଖତେ । ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବପାଦନ୍ତେ ୱୁତ୍ତଡ୍ଢେ ଚ ନିୟତା ୟତି । ଚାମୀକରସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଚତୁରକ୍ଖରୋ । ତତ୍ଥ ଚାମୀଇତି ପୁବ୍ବଭାଗୋ, କରଇତି ପରୋ । ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବାପରାନେକୱଣ୍ଣପଦମଜ୍ଝେ ୟତି । ସିଞ୍ଚତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ପୁବ୍ବାପରାନେକୱଣ୍ଣପଦମଜ୍ଝତ୍ତାଭାୱା ସିଞ୍ଚଇତ୍ୟତ୍ର ୟତି ଦୁଟ୍ଠାତି । ଇଦଂ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ ।
୪୯.ତତ୍ଥ ପାଦନ୍ତୱୁତ୍ତଡ୍ଢେସୁ ୟତିୟା ପାକଟତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ପଦମଜ୍ଝେ ୟତିୟା ଉଦାହରଣପଚ୍ଚୁଦାହରଣାନି ଇଟ୍ଠୋଦାହରଣପଟିପକ୍ଖୋଦାହରଣାନି ୟଥା । ‘‘ତଂ ନମେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୟୋ ତଥାଗତୋ ସକଲାପି ଦିସା ସୋଣ୍ଣରସେହି ସୁୱଣ୍ଣରସଧାରାହି ସିଞ୍ଚତୀୱ ସିଞ୍ଚତି ମଞ୍ଞେ, ଇୱସଦ୍ଦୋ ୱିତକ୍କେ । ଚାମୀକରୱଣ୍ଣଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣସଦିସଛୱିୱଣ୍ଣଂ ତଂ ତଥାଗତଂ ସିରସା ନମେ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଚାମୀକରୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୟତିୟା ଚାମୀତି ଅକ୍ଖରଦ୍ୱୟମତିକ୍କମ୍ମ ଠିତତ୍ତା ଅନ୍ତେପି କରଇତି ଅକ୍ଖରଦ୍ୱୟେନାନୂନତ୍ତା ପଦଚ୍ଛେଦସ୍ସ ପୁବ୍ବାପରୱଣ୍ଣାନମନେକତ୍ତମିତିଟ୍ଠୋଦାହରଣଂ । ସିଞ୍ଚତୀତି ପଦେ ସିଞ୍ଚାତି ୱଣ୍ଣଦ୍ୱୟମତିକ୍କମ୍ମ ୟତିୟା ଦିସ୍ସମାନତ୍ତେପି ତିଇତି ପରଭାଗେ ଏକୱଣ୍ଣତ୍ତା ଅନେକୱଣ୍ଣାଭାୱୋତି ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ । ଏତ୍ଥ ଅନେକୱଣ୍ଣତ୍ତଂ ପଦୱସେନେୱ ଞାତବ୍ବଂ । ଚାମୀକରସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସ ସୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସରୋ ସନ୍ଧିମ୍ହି ପୁବ୍ବନ୍ତୋ, ୱିୟ ଲୋପେ ୱିଭତ୍ତିୟା ।
ଅଞ୍ଞଥା ତ୍ୱ’ଞ୍ଞଥା ତତ୍ଥ, ୟାଦେସାଦି ପରାଦି’ୱ॥
୫୦.‘‘ସରୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ୱିଭତ୍ତିୟା ଲୋପେ ସତି ସନ୍ଧିମ୍ହି ସଂହିତାୟଂ କତାୟଂ ସରୋ ପରପଦାଦିଭୂତୋ ପୁବ୍ବନ୍ତୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସ ଅନ୍ତଭୂତୋ ୟୋ ସରୋ, ସୋ ୱିୟ ହୋତି, ଅନେକୱଣ୍ଣତ୍ତାଭାୱେପି ତତୋ ୱିହିତୟତିୟା ନେୱତ୍ଥି ଭଙ୍ଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞଥା ତୁ ୱିଭତ୍ତିୟା ଅଲୋପେ ତୁ ସତି ସଂହିତାୟଂ କତାୟଂ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତଭୂତୋ ସରୋ ଚେ, ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ ହୋତି, ପରପଦସ୍ସାଦିସରୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱିଭତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱିହାୟ କତୟତିୟା ନତ୍ଥି ଭଙ୍ଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସଂ ୟତିୟଂ ୟାଦେସାଦି ଇୱଣ୍ଣାଦୀନଂ କାତବ୍ବୋ ୟକାରାଦେସାଦି ପରାଦିୱ ପରପଦସ୍ସ ଆଦିସରୋ ୱିୟ ହୋତି । କତୟାଦେସାଦିସହିତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱିହାୟ କତାୟ ୟତିୟା ନତ୍ଥି ଭଙ୍ଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୫୦. ଇଦାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତେପି ୟତିଭଙ୍ଗାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସରୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ୱିଭତ୍ତିୟା ଲୋପେ ସନ୍ଧିମ୍ହି ସତି ସରୋ ସନ୍ଧିସରୋ ପୁବ୍ବନ୍ତୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ତୁ ୱିଭତ୍ତିୟା ଅଲୋପେ ସଂହିତାୟଂ କତାୟଂ ଅଞ୍ଞଥା ହୋତି, ପୁବ୍ବପଦନ୍ତଭୂତୋ ସରୋ ପରପଦସ୍ସ ଆଦିସରୋ ୱିୟ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟତିୟଂ ୟାଦେସାଦି ଇୱଣ୍ଣାଦୀନଂ କତ୍ତବ୍ବୟକାରାଦେସାଦି ପରାଦିୱ ପରପଦସ୍ସ ଆଦିସରୋ ୱିୟ ହୋତି, ପୁବ୍ବନ୍ତସଦିସସରମତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ପରପଦାଦିସରସଦିସୱଣ୍ଣମାଗମ୍ମ ତଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ପରପଦାଦିସରସଦିସୟାଦେସାଦିମତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ୟତିୟା ପୟୁତ୍ତାୟ ସତି ଅନେକୱଣ୍ଣତ୍ତାଭାୱେପି ୟତିଭଙ୍ଗୋ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅନ୍ତୋତି ଚ, ୟୋ ଚ ସୋ ଆଦେସୋ ଚ, ସୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ମକାରାଦିନୋତି ଚ, ପରସ୍ସ ଆଦୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଚାଦୀ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତାୱ, ନିଚ୍ଚଂ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସିତା ।
ପାଦୟୋ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧା, ପରାଦୀୱ ପରେନ ତୁ॥
୫୧.ନିଚ୍ଚଂ ଅନୱରତଂ ପୁବ୍ବପଦଂ ସିତା ନିସ୍ସିତା ଚାଦୀ ଚକାରାଦୟୋ ନିପାତା ପୁବ୍ବସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅନ୍ତା ଅୱୟୱା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତେ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ୟତି କାତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରେନ ପରପଦେନ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧା ସତତୟୋଗିନୋ, ତୁସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ପାଦୟୋ ତୁ ପରାଦୀୱ ପରପଦସ୍ସ ଆଦୀ ଅୱୟୱା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତଂ ୱିହାୟ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତେ ୟତି କାତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୫୧.‘‘ଚାଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ନିଚ୍ଚଂ ସତତଂ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସିତା ପୁବ୍ବପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତା ଚାଦୀ ଚକାରାଦିନିପାତା ପୁବ୍ବପଦନ୍ତାୱ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସ ଅନ୍ତା ଅୱୟୱା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ପରେନ ପରପଦେନ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧା ନିରନ୍ତରୟୋଗିନୋ ପାଦୟୋ ତୁ ପାଦିଉପସଗ୍ଗା ପନ ପରାଦୀୱ ପରପଦସ୍ସ ଆଦୀ ଅୱୟୱାୱିୟ ହୋନ୍ତି । ଚାଦୟୋ ଆଗମ୍ମ ତେ ବହି କତ୍ୱାପି ପାଦୟୋ ଆଗମ୍ମ ତେ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱାପି ପୱତ୍ତୋ ୱିରାମୋ ୟତିଭଙ୍ଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚୋଆଦି ୟେସନ୍ତି ଚ, ପୁବ୍ବପଦଂ ସିତାତି ଚ, ପୋ ଆଦି ୟେସନ୍ତି ଚ, ନିଚ୍ଚଂ ସମ୍ବନ୍ଧାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣତ୍ତା ଚକାରପକାରାଦୀନମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ସବ୍ବତ୍ଥୋଦାହରଣାନି ୟଥା
ନମେ ତଂ ସିରସା ସବ୍ବୋ-ପମାତୀତଂ ତଥାଗତଂ ।
ୟସ୍ସ ଲୋକଗ୍ଗତଂ ପତ୍ତ-ସ୍ସୋ’ପମା ନ ହି ୟୁଜ୍ଜତି॥
ମୁନିନ୍ଦଂ ତଂ ସଦା ୱନ୍ଦା-ମ୍ୟ’ନନ୍ତମତି’ମୁତ୍ତମଂ ।
ୟସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଚ ମେତ୍ତା ଚ, ନିସ୍ସୀମାତି ୱିଜମ୍ଭତି॥
୫୨-୫୩.ସବ୍ବତ୍ଥାତି ପୁବ୍ବନ୍ତସଦିସାଦୀସୁ । ‘‘ନମେତ’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାଦ୍ୱୟେ ପଦତ୍ଥୋ ପାକଟୋ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ତୁ ୟତୋ ଲୋକଗ୍ଗତଂ ପତ୍ତୋ, ତତୋ ସବ୍ବୋପମାତୀତୋ, ୟତୋ ପଞ୍ଞାମେତ୍ତା ଲୋକେ ନିରନ୍ତରମିୱ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତତୋ ଅନନ୍ତମତି, ଉତ୍ତମୋ ଚାତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବା ଉପମା’’ତି ସମାସଂ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତିଲୋପେ ସଂହିତାୟଞ୍ଚ କତାୟଂ ପରପଦାଦିଉକାରୋ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତବ୍ବକାରଟ୍ଠଅକାରୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ସବ୍ବୋ ଇଚ୍ଚତ୍ର ପାଦନ୍ତୟତି । ପତ୍ତସ୍ସୋପମା ଇଚ୍ଚତ୍ର ୟକାରାଦେସସ୍ସ ପରାଦିସଦିସଭାୱୋ ୱିୟ ହୋତି, ୱିଭତ୍ତିୟା ଅଲୋପେ ସଂହିତାୟଂ କତାୟଂ ସୱିଭତ୍ତିୟା ଅକାରୋ ପରପଦାଦି ଉକାରୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ତଂୱିଭତ୍ତିୟା ପସିଦ୍ଧଂ ୱିହାୟ ପତ୍ତଇଚ୍ଚତ୍ର ପାଦନ୍ତୟତି । ତଥା ୱନ୍ଦାମ୍ୟନନ୍ତଇଚ୍ଚତ୍ର ୟକାରାଦେସସ୍ସ ପରାଦିସଦିସଭାୱୋ ୱିହିତୋତି ମ୍ୟସଦ୍ଦଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦାଇଚ୍ଚତ୍ର ପାଦନ୍ତୟତି । ପୁବ୍ବପଦସ୍ସିତାନଂ ଚାଦୀନଂ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତସଦିସତା ୱୁତ୍ତାତି ମେତ୍ତା ଚାତି ଚସଦ୍ଦତୋ ୟତି, ଅପରପଦସମ୍ବନ୍ଧା ପାଦୟୋ ପରପଦାଦିସଦିସା ହୋନ୍ତୀତି ନିସ୍ସୀମାତି ଏତ୍ଥ ନିସଦ୍ଦଂ ୱିହାୟ ତତୋ ଆଦିମ୍ହି ୟତି ।
୫୨-୫୩. ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁବ୍ବନ୍ତସଦିସସରାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଉଦାହରଣାନିୟଥା । ‘‘ନମେ ତ’’ମିଚ୍ଚାଦି, ଲୋକଗ୍ଗତଂ ପତ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପମା ନ ହି ୟୁଜ୍ଜତି ସକଲପଦତ୍ଥାନଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠିତତ୍ତା ନ ହି ୟୁଜ୍ଜତି । ସବ୍ବୋପମାତୀତଂ ତଂ ତଥାଗତଂ ସିରସା ନମେ ନମାମି । ସବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ଓକାରସ୍ସ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତସରସଦିସତ୍ତା ତତୋ ପରାୟ ୟତିୟା ଚ ସ୍ସୋପମାତି ପରପଦାଦିସଦିସଂ ୱଣ୍ଣମନତିକ୍କମ୍ମ ଠିତାୟ ୟତିୟା ଚ ଉଦାହରଣଂ ।
‘‘ମୁନିନ୍ଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୟସ୍ସ ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଚ ମେତ୍ତା ଚନିସ୍ସୀମା ଅନନ୍ତସତ୍ତଅନନ୍ତଞେୟ୍ୟୱିସୟକରଣତୋ ସୀମାରହିତା ଅତିୱିଜମ୍ଭତି । ଅନନ୍ତମତିଂ ଉଦୟବ୍ବୟସମ୍ଭୱେପି ଞେୟ୍ୟସ୍ସାନନ୍ତତ୍ତା ୱିସୟିମ୍ହି ୱିସୟୱୋହାରେନ ଅନନ୍ତପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ ଉତ୍ତମଂ ତତୋ ଏୱ ପୱରଂ ତଂ ମୁନିନ୍ଦଂ ସଦା ୱନ୍ଦାମି, ୟାଦେସସ୍ସ ପରାଦିସଦିସତ୍ତା ତମନାଗମ୍ମ ୟତି ଭୱତି । ମେତ୍ତାଚନିସ୍ସୀମାତି ଏତ୍ଥ ଚାଦୀନଂ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତସଦିସତ୍ତାଚ ପାଦୀନଂ ପରପଦାଦିସଦିସତ୍ତା ଚ ‘‘ଚା’’ତି ‘‘ନୀ’’ତି ଇମେସମ୍ପି ୟତି ଭୱତି ।
ଚାଦିପାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣାନି ୟଥା
ମହାମେତ୍ତା ମହାପଞ୍ଞା, ଚ ୟତ୍ଥ ପରମୋଦୟା ।
ପଣମାମି ଜିନଂ ତଂ ପ-ୱରଂ ୱରଗୁଣାଲୟଂ॥
୫୪.‘‘ମହା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଜିନେ । ପରମୋଦୟାତି ମହାମେତ୍ତାଦୟୋ ଉକ୍କଟ୍ଠାଭିୱୁଡ୍ଢିୟୋ । ତତୋୟେୱ ୱରଗୁଣାଲୟଂ, ତେନେୱ ପୱରଂ ଉତ୍ତମଂ ତଂ ଜିନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବପଦନିସ୍ସିତଂ ଚକାରଂ ପରପଦାଦିଭୂତଂ କତ୍ୱା ତତୋ ପୁବ୍ବେ କତା ୟତି ଚ, ପରପଦାଦିସମ୍ବନ୍ଧପକାରଂ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତଭୂତଂ କତ୍ୱା ପକାରତୋ ପରଂ କତା ୟତି ଚ ୱିରୁଦ୍ଧାତି ଉଭୟତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ ।
୫୪.ଚାଦିପାଦୀସୁ ୱିସୟଭୂତେସୁ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ ୟଥା । ‘‘ମହାମେତ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଜିନେ ମହାମେତ୍ତା ଚ ମହାପଞ୍ଞା ଚ ଇମା ପରମୋଦୟା ଉକ୍କଟ୍ଠାଭିୱୁଡ୍ଢିୟୋ ହୋନ୍ତି । ୱରଗୁଣାଲୟଂ ଉତ୍ତମଗୁଣାକରଂ ପୱରଂ ତତୋୟେୱ ଉତ୍ତମଂ ତଂ ଜିନଂ ପଣମାମି । ଏତ୍ଥ ଚକାରଂ ପରପଦାଦିଂ କତ୍ୱା ପକାରଂ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତଂ କତ୍ୱା ୟତିୟା ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଚ ୟତ୍ଥ, ତଂ ପା’’ତିଦ୍ୱୟମପି ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ ।
ପଦତ୍ଥକ୍କମତୋ ମୁତ୍ତଂ, କମଚ୍ଚୁତମିଦଂ ୟଥା ।
ଖେତ୍ତଂ ୱା ଦେହି ଗାମଂ ୱା, ଦେସଂ ୱା ମମ ସୋଭନଂ॥
୫୫.‘‘ପଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ପଦାନଂ ଅତ୍ଥକ୍କମତୋ ମୁତ୍ତଂ ଗଳିତଂ କମଚ୍ଚୁତମିଦନ୍ତି ୱିଧୀୟତେ । ଖେତ୍ତଂ ୱା ଇଚ୍ଚାଦିନା ଅରୁଚିତୋୟଂ ୟାଚନକ୍କମୋ ୱତ୍ତୁନୋ ଅୱିଞ୍ଞୁତଂ ଗମେତି । ୟୋ ହି ଖେତ୍ତମ୍ପି ଦାତୁଂ ନିଚ୍ଛତି, କଥଂ ସୋ ଗାମାଦିକଂ ଦସ୍ସତୀତି ।
୫୫.‘‘ପଦତ୍ଥି’’ଚ୍ଚାଦି । ପଦତ୍ଥକ୍କମତୋ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥକ୍କମତୋ ମୁତ୍ତଂ ଗଳିତଂ ଇଦଂ ୱାକ୍ୟଂ କମଚ୍ଚୁତଂ ନାମ । ଉଦାହରତି ‘‘ୟଥି’’ଚ୍ଚାଦି । ମମ ସୋଭନଂ ଖେତ୍ତଂ ୱା ଗାମଂ ୱା ଦେସଂ ୱା ଜନପଦଂ ୱା ଦେହି । ଏତ୍ଥ ଖେତ୍ତମିଚ୍ଚାଦି ୟାଚନକ୍କମୋ ୱତ୍ତୁନୋ ଅୱିଞ୍ଞୁଭାୱଂ ୱିନା ଉଚିତପଦତ୍ଥକ୍କମଂ ନପ୍ପକାସେତି, ତଥା ହି ଖେତ୍ତମପି ଦାତୁମନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାମନିଗମଜନପଦାଦିଂ କଥଂ ଦସ୍ସତୀତି କମହାନି ।
ଲୋକିୟତ୍ଥ’ମତିକ୍କନ୍ତଂ, ଅତିୱୁତ୍ତଂ ମତଂ ୟଥା ।
ଅତିସମ୍ବାଧ’ମାକାସ-ମେତିସ୍ସା ଥନଜମ୍ଭନେ[ଥନଜୁମ୍ଭନେ (ସୀ॰)]॥
୫୬.‘‘ଲୋକି’’ଚ୍ଚାଦି । ଲୋକେ ୱିଦିତୋ ଲୋକିୟୋ, ତଂ ଲୋକିୟତ୍ଥମଭିଧେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଅନନୁୱୁତ୍ତଂ ୟଂ ତଂ ଅତିୱୁତ୍ତଂ ମତନ୍ତି ୱିଧୀୟତେ । ୟଥେତ୍ୟାଦିନା ଉଦାହରତି । ଏତିସ୍ସା ୱନିତାୟ ଥନାନଂ ପୟୋଧରାନଂ ଜମ୍ଭନେ ବ୍ୟାପନେ ଆକାସଂ ଗଗନଂ ଅତିସମ୍ବାଧଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପକଂ ।
୫୬.‘‘ଲୋକିୟତ୍ଥି’’ଚ୍ଚାଦି । ଲୋକିୟତ୍ଥଂ ଲୋକେ ପସିଦ୍ଧମଭିଧେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ କଥନାକାରେନ ଅତିକ୍କମିତଂ ୱାକ୍ୟଂ ଅତିୱୁତ୍ତମିତି ମତଂ । ଉଦାହରତି ‘‘ୟଥି’’ଚ୍ଚାଦି । ଏତିସ୍ସା ଥନଜମ୍ଭନେ ଥନାନଂ ୱିଜମ୍ଭନେ ଆକାସଂ ଅତିସମ୍ବାଧଂ ଅନୋକାସଂ । ଏତ୍ଥ ପୟୋଧରାନଂ ମହନ୍ତତ୍ତଂ ୱଦାମାତି ଲୋକେ ମହନ୍ତନ୍ତି ପସିଦ୍ଧଂ ଗଗନମପି ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ୱାକ୍ୟମତିୱୁତ୍ତଦୋସେନ ଦୂସିତଂ ।
ସମୁଦାୟତ୍ଥତୋ’ପେତଂ, ତଂ ଅପେତତ୍ଥକଂ ୟଥା ।
ଗାୱିପୁତ୍ତୋ ବଲୀବଦ୍ଧୋ, ତିଣଂ ଖାଦୀ ପିୱୀ ଜଲଂ॥
୫୭.‘‘ସମୁଦାୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ସମୁଦାୟସ୍ସ ପକରଣତୋ ପଦସନ୍ଧିନୋ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟଂ ଅଙ୍ଗଙ୍ଗିଭୂତଂ କ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧୀୱିସେସଲକ୍ଖଣଂ ସଂୱୋହାରିକଂ, ତତୋ ଅପେତଂ ଅପଗତଂ ସୁଞ୍ଞଂ, ୱିନା [ନ (କ॰)] ପଦତ୍ଥମତ୍ତେନ ତସ୍ସ କତ୍ଥଚି ବ୍ୟଭିଚାରାଭାୱତୋ ଏତାଦିସଂ ୟଂ ତମପେତତ୍ଥକନ୍ତି ୱିଧି । ନ ହି ‘‘ଗାୱିପୁତ୍ତୋ’’ଚ୍ଚାଦୀସୁ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି ।
୫୭.‘‘ସମୁଦାୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ସମୁଦାୟତ୍ଥତୋ ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟଭୂତକ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧେହି ୟୁତ୍ତୱାକ୍ୟସଙ୍ଖାତପଦସମୁଦାୟସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧପଦତ୍ତା ୱୋହାରାନୁରୂପଅତ୍ଥତୋ ଅପେତଂ ଅପଗତଂ, ଅୱୟୱତ୍ଥମତ୍ତସ୍ସ ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ସମୁଦାୟତ୍ଥତୋ ସୁଞ୍ଞଂ, ତଂ ୱାକ୍ୟଂ ଅପେତତ୍ଥକଂ ନାମ । ୟଥିଚ୍ଚାଦିନା ଉଦାହରତି ‘‘ଗାୱିପୁତ୍ତୋ ବଲୀବଦ୍ଧୋ ଉସଭୋ ତିଣଂ ଖାଦି, ଜଲଂ ପିୱୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଅୱୟୱତ୍ଥମତ୍ତେନ ୱିନା ସମୁଦାୟେନ ଗମ୍ୟମାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱିସେସତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱା ସମୁଦାୟତ୍ଥତୋ ଅପଗତଂ ନାମ ହୋତି ।
ବନ୍ଧେ ଫରୁସତା ୟତ୍ଥ, ତଂ ବନ୍ଧଫରୁସଂ ୟଥା ।
ଖରା ଖିଲା ପରିକ୍ଖୀଣା, ଖେତ୍ତେ ଖିତ୍ତଂ ଫଲତ୍ୟ’ଲଂ॥
୫୮.‘‘ବନ୍ଧେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଖରାଇଚ୍ଚାଦିକଂ ବନ୍ଧଫରୁସଂ ସୁତିସୁଭଗତ୍ତାଭାୱତୋ ଖରା କକ୍କସା ଖିଲା ଖାଣୁକାଦୟୋ ପରିକ୍ଖୀଣା ଖୟଂ ପତ୍ତା ୟତୋ, ତସ୍ମା ଖେତ୍ତେ କେଦାରେ ଖିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଲମଚ୍ଚନ୍ତଂ ଫଲତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ॥ ୱାକ୍ୟଦୋସୋ ।
୫୮.‘‘ବନ୍ଧେ’’ଚ୍ଚାଦି । ବନ୍ଧେ ବନ୍ଧସରୀରେ ଫରୁସତା ସୁତିସୁଖତାଭାୱତୋ ଫରୁସଭାୱୋ ୟତ୍ଥ ୱାକ୍ୟେ ଭୱତି, ତଂ ୱାକ୍ୟଂ ବନ୍ଧଫରୁସଂ ନାମ ହୋତି । ୟଥାତି ଉଦାହରତି । ଖରା କକ୍କସା ଖିଲା ଖାଣୁକାଦୟୋ ପରିକ୍ଖୀଣା ୟସ୍ମା ଖୀଣା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଖେତ୍ତେ ଖିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ବୀଜଂ ଅଲଂ ଅତିସୟେନ ଫଲତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ।
ୱାକ୍ୟଦୋସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଞେୟ୍ୟଂ ଲକ୍ଖଣମନ୍ୱତ୍ଥ-ୱସେନା’ପକ୍କମାଦିନଂ ।
ଉଦାହରଣମେତେସଂ, ଦାନି ସନ୍ଦସ୍ସୟାମ୍ୟ’ହଂ॥
୫୯.‘‘ଞେୟ୍ୟ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଅପକ୍କମାଦୀନଂ ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଲକ୍ଖୀୟତି ଉଦାହରଣମନେନାତି ଅତ୍ଥେନ ଲକ୍ଖଣଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ଅପଗତୋ କମୋ ୟତ୍ଥ ତଂ ଅପକ୍କମନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥାନୁଗମନୱସେନ ଞେୟ୍ୟଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ । ଇଦାନି ୱାକ୍ୟଦୋସେ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅୱସରପ୍ପତ୍ତେ ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଏତେସଂ ଅପକ୍କମାଦୀନଂ ଉଦାହରଣଂ ଲକ୍ଖିୟଂ ଅହଂ ସନ୍ଦସ୍ସୟାମି ପକାସେସ୍ସାମି ।
୫୯. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୁକ୍କମେନ ଅପକ୍କମାଦିଅତ୍ଥଦୋସାନି ୱିଭାୱେତି ‘‘ଞେୟ୍ୟ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଅପକ୍କମାଦୀନଂ ଅପକ୍କମୋଚିତ୍ୟହୀନାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଅପକ୍କମାଦିୱିସୟବୁଦ୍ଧିୟା ଅୱିପରୀତୱୁତ୍ତିୟା ପୱତ୍ତିକାରଣଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ଅପଗତୋ କମୋ ୟତ୍ଥିଚ୍ଚାଦିୱଚନତ୍ଥାନୁଗତଞାଣୱସେନ ଞେୟ୍ୟଂ ଞାତବ୍ବଂ, ୱିସୁଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ୱଦାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦାନି ଅହଂ ଏତେସଂ ଅପକ୍କମାଦୀନଂ ଉଦାହରଣଂ ଲକ୍ଖିୟଂ ସନ୍ଦସ୍ସୟାମି । ଅତ୍ଥାନୁଗତମନ୍ୱତ୍ଥଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱସୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ତତ୍ଥାପକ୍କମଂ ୟଥା
ଭାୱନାଦାନସୀଲାନି, ସମ୍ମା ସମ୍ପାଦିତାନି’ହ ।
ଭୋଗସଗ୍ଗାଦିନିବ୍ବାନ-ସାଧନାନି ନ ସଂସୟୋ॥
୬୦.‘‘ଭାୱନା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସମ୍ମା ଅଲୋଭାଦିହେତୁସମ୍ପତ୍ତିୟା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦିତାନି ନିପ୍ଫାଦିତାନି । ଏତ୍ଥ ଭୋଗସଗ୍ଗାଦିନିବ୍ବାନାନଂ ହେତୱୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଦାନସୀଲଭାୱନାୟୋ, ନ ତୁ ଭାୱନାଦାନସୀଲାନି ।
୬୦.ତତ୍ଥ ତେସୁ ଅପକ୍କମାଦୀସୁ ଅପକ୍କମଂ ୟଥା ଅପକ୍କମସ୍ସୋଦାହରଣମେୱଂ । ଓଚିତ୍ୟହୀନଂ ୟଥାତ୍ୟାଦୀସୁପି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଭାୱନି’’ଚ୍ଚାଦି । ଇହ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ସମ୍ମା ସମ୍ପାଦିତାନି ଅଲୋଭାଦିହେତୁସମ୍ପତ୍ତିୟା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦିତାନି ରାସିକତାନି ଭାୱନାଦାନସୀଲାନି ଭୋଗସଗ୍ଗାଦିନିବ୍ବାନସାଧନାନି ଉପଭୋଗପରିଭୋଗାନି, ସଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିଆୟୁଆରୋଗ୍ୟାଦୀନି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚେତି ଏତେସଂ ସାଧକାନି । ନ ସଂସୟୋ ସଦିସୱିସଦିସୱିପାକଦାନେ ସଂସୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏତ୍ଥ ଭୋଗସଗ୍ଗନିବ୍ବାନାନଂ ହେତୁଭୂତା ପନ କମତୋ ଦାନସୀଲଭାୱନାୟୋ ଭୱନ୍ତୀତି ଫଲକ୍କମସ୍ସ ହେତୁକ୍କମଂ ୱିରୁଦ୍ଧମିତି କମାପେତଂ ନାମ ହୋତି ।
ଓଚିତ୍ୟହୀନଂ ୟଥା
୬୧.ପୂଜନୀୟତରୋ ଲୋକେ, ଅହ’ମେକୋ ନିରନ୍ତରଂ ।
ମୟେକସ୍ମିଂ ଗୁଣା ସବ୍ବେ, ୟତୋ ସମୁଦିତା ଅହୁଂ॥
୬୧.‘‘ପୂଜନୀୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟତୋ ୟସ୍ମା କାରଣା ସବ୍ବେ ଗୁଣା ସୀଲାଦୟୋ ଏକସ୍ମିଂ କେୱଲେ ମୟି ଏୱ ସମୁଦିତା ରାସିଭୂତା ଅହୁଂ ଅହେସୁଂ, ତସ୍ମା କାରଣା ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ ଏକୋ କେୱଲୋ ଅହମେୱ ନିରନ୍ତରଂ ସତତଂ ପୂଜନୀୟତରୋ ଅତିସୟେନ ପୁଜ୍ଜୋତି । ଏୱମତ୍ତପସଂସନମରୁଚିତଂ ସପ୍ପୁରିସସ୍ସ ।
୬୧.‘‘ପୂଜନୀୟତରେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୟତୋ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେ ଗୁଣା ସୀଲାଦୟୋ ଏକସ୍ମିଂ ମୟି ଅଦୁତିୟେ ମୟି ଏୱ ସମୁଦିତା ରାସିଭୂତା ଅହୁଂ ଅହେସୁଂ, ତସ୍ମା ଲୋକେ ସତ୍ତଲୋକେ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ଅହମେୱ ନିରନ୍ତରଂ ସତତଂ ପୂଜନୀୟତରୋ ଅତିସୟେନ ପୂଜନୀୟୋ । ଏୱଂ ଅତ୍ତପ୍ପସଂସନତୋ ଉଚିତତାୟ ପରିହାନୀତି ଓଚିତ୍ୟହୀନଂ ନାମ ।
ୟଥା ଚ
ୟାଚିତୋହଂ କଥଂ ନାମ, ନ ଦଜ୍ଜାମ୍ୟପି ଜୀୱିତଂ ।
ତଥାପି ପୁତ୍ତଦାନେନ, ୱେଧତେ ହଦୟଂ ମମ॥
୬୨.‘‘ୟାଚିତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଦି ୟାଚିଂସୁ, ଜୀୱିତମ୍ପି ୟାଚକାନଂ ଦଜ୍ଜାମୀ’’ତି ଦସ୍ସିତୋଦାରତାୟାନୁଚିତଂ ପୁତ୍ତଦାନେ ହଦୟପୱେଧନକଥନଂ ୱେସ୍ସନ୍ତରସ୍ସ ୟଜ୍ଜେୱମୱୋଚ ।
୬୨.ୟଥା ଚ, ଏୱମ୍ପି ଓଚିତ୍ୟହୀନସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ୟାଚିତୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ୟାଚିତୋ ୟାଚକେହି ୟାଚିତୋ ଅହଂ ଜୀୱିତମପି କଥଂ ନାମ ନ ଦଜ୍ଜାମି, ତଥାପି ଏୱଂ ଦାନଜ୍ଝାସୟେ ସତିପି ପୁତ୍ତଦାନେନ ମମ ହଦୟଂ ୱେଧତେ କମ୍ପତେ । ଏତ୍ଥ ୱେସ୍ସନ୍ତରସ୍ସ ‘‘ୟଦି ୟାଚେୟ୍ୟୁଂ, ଜୀୱିତମପି ୟାଚକାନଂ ଦଜ୍ଜାମୀ’’ତି କତପଟିଞ୍ଞାୟ ପୁତ୍ତଦାନେନ ହଦୟକମ୍ପନସ୍ସ କଥନଂ ଚାଗାତିସୟୟୋଗସଙ୍ଖାତଉଦାରଗୁଣସ୍ସ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ଓଚିତ୍ୟହୀନଂ ।
ଭଗ୍ଗରୀତି ୟଥା
ଇତ୍ଥୀନଂ ଦୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ, ୱିସ୍ସାସୋ ନୋପପଜ୍ଜତେ ।
ୱିସେ ସିଙ୍ଗିମ୍ହି ନଦିୟଂ, ରୋଗେ ରାଜକୁଲମ୍ହୀ ଚ॥
୬୩.‘‘ଇତ୍ଥୀନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ନୋପପଜ୍ଜତେ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠିୟା ପରିଚ୍ଚାଗେନ ୱିସେଇଚ୍ଚାଦିନା ଆଧାରେ ସତ୍ତମୀନିଦ୍ଦେସୋ ଅତ୍ଥରୀତିୟା ଭଙ୍ଗୋ । ଆଦୋ ମଜ୍ଝେ ଚ ଚକାରପରିଚ୍ଚାଗା ସଦ୍ଦରୀତିୟା ଭଙ୍ଗୋ, ରୀତୀନଂ ଅନନ୍ତତ୍ତା ଭଙ୍ଗାପ୍ୟନନ୍ତା । ଉଦାହରଣଂ ତୁ ଦିସାମତ୍ତଂ ।
୬୩.‘‘ଇତ୍ଥୀନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଇତ୍ଥୀନଞ୍ଚ ଦୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ୱିସ୍ସାସୋ ସହୱାସାଦୀହି ୱିସ୍ସାସୋ ନୋପପଜ୍ଜତେ ଅନତ୍ଥସଂସୟାନିୱତ୍ତିକାରଣତ୍ତା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୱିସେ ଗରଳେ ଚ ସିଙ୍ଗିମ୍ହି ସିଙ୍ଗୱତି ମହିଂ ସାଦୋ ଚ ନଦିୟଞ୍ଚ ରୋଗେ ୱଡ୍ଢମାନକେ ରୋଗେ ଚ ରାଜକୁଲମ୍ହି ଚ ୱଧବନ୍ଧନାଦିକାରକେ ରାଜକୁଲେ ଚ ୱିସ୍ସାସୋ ନୋପପଜ୍ଜତେ । ଏତ୍ଥ ଆଦୋ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠିୟା ଆରଭିତ୍ୱା ତଂ ପହାୟ ସତ୍ତମିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ଥରୀତି ଚ, ଆଦିମଜ୍ଝେସୁ ଚସଦ୍ଦପରିଚ୍ଚାଗତୋ ସଦ୍ଦରୀତି ଚ ଭିନ୍ନା । ଚସଦ୍ଦଂ ପୟୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ଆଦୋ ଏୱ ୱା ଅନ୍ତେ ଏୱ ୱା ପଚ୍ଚେକଂ ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ହୋତି । ଈଦିସୋ ପୟୋଗୋ ରୀତିଭଙ୍ଗୋ ନାମ ହୋତି । ରୀତୀନଂ ବହୁତ୍ତା ରୀତିଭଙ୍ଗଦୋସାପି ବହୁୱିଧା । ଇଦଂ ପନ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ ।
ସସଂସୟଂ ୟଥା
ମୁନିନ୍ଦଚନ୍ଦିମାଲୋକ-ରସଲୋଲୱିଲୋଚନୋ ।
ଜନୋ’ୱକ୍କନ୍ତପନ୍ଥୋ’ୱ, ଗୋପଦସ୍ସନପୀଣିତୋ॥
୬୪.‘‘ମୁନିନ୍ଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ ଚନ୍ଦିମା, ମୁନିନ୍ଦୋୟେୱ ଚନ୍ଦିମା, ତସ୍ସ ଆଲୋକନଂ ଦସ୍ସନଂ, ଆଲୋକୋ ପକାସୋ ୱା, ତସ୍ମିଂ ରସୋ ଅନୁରାଗୋ, ତେନ ଲୋଲାନି ଚପଲାନି ଲୋଚନାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସ ସୋ ଜନୋ ଅୱକ୍କନ୍ତୋ ଓକ୍କନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠୋ ପନ୍ଥୋ ମଗ୍ଗୋ ୟେନ ଅୱକ୍କନ୍ତପନ୍ଥୋ ଏୱ ଗୁନ୍ନଂ ରଂସୀନଂ, ଇଟ୍ଠତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିସୂଚକଭାୱେନ ଗୋପଦତ୍ଥସ୍ସ ୱା ପଦସ୍ସନେନ ପୀଣିତୋ ମୁଦିତୋତି ଏତ୍ଥ ଗୋରୂପସ୍ସ ପଦସ୍ସନେନାତିପି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ସନ୍ଦେହୋ ।
୬୪.‘‘ମୁନିନ୍ଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦଚନ୍ଦିମାଲୋକରସଲୋଲୱିଲୋଚନୋ ମୁନିନ୍ଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚନ୍ଦିମସ୍ସ ଆଲୋକେ ଦସ୍ସନେ ପାତୁଭାୱେ ୱା ରସେନ ଆଲୟେନ ଚଞ୍ଚଲନେତ୍ତୋ ଜନୋ ଅୱକ୍କନ୍ତପନ୍ଥୋୱ ଓତିଣ୍ଣମଗ୍ଗୋୱ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ମଗ୍ଗମୋତିଣ୍ଣୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗୋପଦସ୍ସନପୀଣିତୋ ଗୋସଙ୍ଖାତରଂସିପଦସ୍ସନେନ, ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଗୋପଦସ୍ସନେନ ୱା ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଗୋପଦସ୍ସନେନାତି ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ସଂସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସସଂସୟଂ ନାମ । ଅୱକ୍କନ୍ତୋ ପନ୍ଥୋ ୟେନାତି ଚ, ଗୁନ୍ନଂ ରଂସୀନଂ, ଗାୱସ୍ସ ୱା ପଦସ୍ସନନ୍ତି ଚ, ଗୋପଦସ୍ସନେନ ପୀଣିତୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୱାକ୍ୟତ୍ଥତୋ ଦୁପ୍ପତୀତି-କରଂ ଗାମ୍ମଂ ମତଂ ୟଥା ।
ପୋସୋ ୱୀରିୟୱାସୋ’ୟଂ, ପରଂ ହନ୍ତ୍ୱାନ ୱିସ୍ସମି॥
୬୫.‘‘ୱାକ୍ୟ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ପରଂ ସତ୍ତୁଂ ହନ୍ତ୍ୱାନ ପହରିତ୍ୱା ୱୀରିୟୱା ସୂରୋ ସୋୟଂ ପୋସୋ ପୁରିସୋ ୱିସ୍ସମି ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ତାୱ ନ ଦୁପ୍ପତୀତୋ । ପରଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ହନ୍ତ୍ୱାନ ୱୀରିୟୱା ଉଚିତସମ୍ଭୱୋ ସୋୟଂ ପୋସୋ ୱିସ୍ସମୀତି ଦୁପ୍ପତୀତୋୟମତ୍ଥୋ ।
୬୫. ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅପାକଟତ୍ତା ସଲକ୍ଖଣଂ ଲକ୍ଖିୟମୁଦାହରତି ‘‘ୱାକ୍ୟତ୍ଥତୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱାକ୍ୟତ୍ଥତୋ ଦୁପ୍ପତୀତିକରଂ ୱିରୁଦ୍ଧପ୍ପକାସକଂ ଗାମ୍ମନ୍ତି ମତଂ । ୟଥାତି ଉଦାହରତି । ପରଂ ସତ୍ତୁଂ ହନ୍ତ୍ୱାନ ମାରେତ୍ୱାନ ୱୀରିୟୱା ସୂରୋ ସୋ ଅୟଂ ପୋସୋ ୱିସ୍ସମି ୱିଗତପରିସ୍ସମୋ ଅହୋସି, ଅୟମତ୍ଥୋ ଇଟ୍ଠୋ । ପରଂ ଅତିସୟେନ ହନ୍ତ୍ୱାନ ୱୀତିକ୍କମଂ କତ୍ୱା ୱୀରିୟୱା ଉପଚିତସମ୍ଭୱୋ ଉପଚିତସୁକ୍କୋ ସୋ ଅୟଂ ପୁରିସୋ ୱାୟାମେନ ୱିସ୍ସମି ୱିଗତୱାୟାମୋ ଅହୋସୀତି । ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅସବ୍ଭାରହତ୍ତା ଗାମ୍ମତ୍ତଂ । ୱୀରିୟଂ ଉସ୍ସାହୋ ସମ୍ଭୱୋ ୱା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କରଣଂ ତେତଂ, ୟତ୍ଥାଲଙ୍କାରଦୂସନଂ ।
ତସ୍ସାଲଙ୍କାରନିଦ୍ଦେସେ, ରୂପମାୱୀଭୱିସ୍ସତି॥
୬୬.‘‘ଦୁଟ୍ଠା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ଅଲଙ୍କାରାନଂ ଦୂସନଂ ୱିକଟତା, ଏତନ୍ତୁ ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କରଣଂ ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କରଣଂ ନାମ, ତସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କାରସ୍ସ ରୂପଂ ସରୂପଂ ଅଲଙ୍କାରନିଦ୍ଦେସେ ତଂନାମକେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଆୱୀଭୱିସ୍ସତି ପକାସିସ୍ସତି, ତତ୍ଥେୱ ତଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୬୬.‘‘ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କରି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟତ୍ଥ ୱାକ୍ୟେ ଅଲଙ୍କାରଦୂସନଂ ଅଲଙ୍କାରାନଂ ୱିରୋଧୋ ହୋତି, ଏତଂ ୱାକ୍ୟତ୍ଥନିସ୍ସିତଂ ଏତଂ ୱାକ୍ୟଂ ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କରଣଂ ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କାରୋ ନାମ, ତସ୍ସ ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କରଣଦୋସୋପଲକ୍ଖିତୱାକ୍ୟସ୍ସ ରୂପଂ ସରୂପଂ ଲକ୍ଖିୟଂ ଅଲଙ୍କାରନିଦ୍ଦେସେ ଅଲଙ୍କାରାନଂ ନିଦସ୍ସନଟ୍ଠାନଭୂତେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଆୱୀଭୱିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତେପି ପୁନ ତତ୍ଥାପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଦ୍ଦେସେ ‘‘ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କରଣ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅଲଙ୍କତି ଅଲଙ୍କରଣଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦାନଂ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥତ୍ତା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।
କତୋ’ତ୍ର ସଙ୍ଖେପନୟା ମୟା’ୟଂ,
ଦୋସାନମେସଂ ପୱରୋ ୱିଭାଗୋ ।
ଏସୋ’ୱ’ଲଂ ବୋଧୟିତୁଂ କୱୀନଂ,
ତମତ୍ଥି ଚେ ଖେଦକରଂ ପରମ୍ପି॥
ଇତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମହାସାମିପାଦୱିରଚିତେ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ
ଦୋସାୱବୋଧୋ ନାମ
ପଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୬୭. ଏୱଂ ‘‘ସୋଦାହରଣମେତେସଂ, ଲକ୍ଖଣଂ କଥୟାମ୍ୟହ’’ନ୍ତି କତପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ପଟିପଜ୍ଜ ଦାନି ‘‘କତୋତ୍ରି’’ଚ୍ଚାଦିନା ନିକ୍ଖିପନନୟଂ ସଙ୍ଖିପତି । ଅତ୍ର ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ, ପରିଚ୍ଛେଦେ ୱା ଏସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଦୋସାନଂ ପଦଦୋସାଦୀନଂ ପୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ୱିଭାଗୋ ୱିଭଜନଂ ସଙ୍ଖେପନୟା ସଙ୍ଖେପକ୍କମେନ, ନ ୱିତ୍ଥାରତୋ, ୟତୋ ଅପରିସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ନତ୍ଥି ପରିୟନ୍ତୋ ମୟା କତୋ ନିଟ୍ଠାପିତୋ । ନନୁ ‘‘ସଙ୍ଖେପନୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁରାତନେହି [ପୁରାତରେହି (କ॰)] ଦୀପିତା ସନ୍ତି ବହୂ ଦୋସା, ତେ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ସିୟୁନ୍ତି ? ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ, ୱିତ୍ଥାରକ୍କମସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଖେପନୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସବ୍ବଥା ପରିଚ୍ଚାଗେନ । ତଥା ହି–
‘‘ନିହନ୍ତୁ ସୋୟଂ ଜଲିତଂ, ପତଙ୍ଗୋ ଅରିପାୱକ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ
ଅକ୍ଖମତ୍ଥନ୍ତରାଦିକଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରାନୁଗତନ୍ତି ଚ । ଏତ୍ଥ ହି ପତଙ୍ଗସଦ୍ଦେନ ଜୋତିରିଙ୍ଗଣସଙ୍ଖାତମତ୍ଥନ୍ତରମସମତ୍ଥମିଚ୍ଛିତତ୍ଥେ ‘‘ୱଚନ୍ତି ଗଣ୍ଡା’’ତ୍ୟେୱମାଦିକଂ ଅମଙ୍ଗଲଅପୟୁତ୍ତପଦାଦିକଂ କିଲିଟ୍ଠେ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ଚ ।
ଗଜହେସାଦି ସମ୍ବନ୍ଧଦୂସିତଂ ଲୋକୱିରୋଧି, ସୋଗତାଗମାଦୀସୁ ପସିଦ୍ଧଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିକମଞ୍ଞତ୍ର ୱୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପତୀତଂ ନାମ । ଇଦଂ ଆଗମୱିରୋଧିଇତି, ସମ୍ବନ୍ଧଦୂସିତପ୍ପତୀତାଦିକଂ ୱିରୋଧିମ୍ହି ପୱିଟ୍ଠନ୍ତି ଚ, ଆନେତବ୍ବହେତୁତ୍ତା ହେତ୍ୱପେକ୍ଖଂ ନେୟ୍ୟତୋ ନ ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚତୀତି ଚ ।
‘‘ଦେୱୋ ୱୋହରତୁ କ୍ଲେସଂ, ରାହୁଖିନ୍ନୋ ଦିୱାକରୋ’’
ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ଅସାମତ୍ଥ୍ୟାଭିଧେୟ୍ୟାଦିକଂ ଓଚିତ୍ୟହୀନେ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଚ । ଜିଗୁଚ୍ଛଅସବ୍ଭସଂସୂଚକଅତ୍ଥନ୍ତରକଞ୍ଚ ଗାମ୍ମଂ ଦୁପ୍ପତୀତିକରେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ଚ । ( ) [(ଦୁରୁଚ୍ଚାରଣଂ) ?] ସବନ୍ଧଫରୁସମେୱେତି ଚ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଓଚିତ୍ୟହୀନଦୁପ୍ପତୀତିକରାନଂ ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସତ୍ତେପି ଫନ୍ଧଫରୁସସ୍ସ ଚ ୱାକ୍ୟଦୋସତ୍ତେ ପଦପଦତ୍ଥାନଂ ଦୋସତୋ ୱାକ୍ୟମେୱ ଦୁଟ୍ଠଂ ସିୟା, ୱାକ୍ୟଞ୍ଚ ପଦେହି ୱିରିଚ୍ଚତେ, ପଦେ ଦୁଟ୍ଠେ ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ଚ ଦୁଟ୍ଠୋ ସିୟା । ପଦଦୋସତୋ ୱାକ୍ୟୱାକ୍ୟତ୍ଥାନଂ ନାନାଭାୱାଭାୱଞାପନତ୍ଥଂ ଅସାମତ୍ଥିୟାଭିଧେୟ୍ୟାଦିକଂ ପଦଂ ଓଚିତ୍ୟହୀନାଦିୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସାଦୀସୁ ଅନ୍ତୋ କଥିତଂ । ତଥା ହି ପୁରାତନେହି ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରାଦୀହି ପଦେହି ୱିରଚିତଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତିଆଦିନା ବହୂନି ଦୁଟ୍ଠାନି ୱାକ୍ୟାନି ଦସ୍ସିତାନି । ‘‘ହରିସମାନୟୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହପୁବ୍ବଂ ରିସ’ମାନୟୀତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥା ପରି ଭଟ୍ଠଂ ଭଟ୍ଠଂ। ନାନତ୍ଥମପ୍ପସିଦ୍ଧେହି ୟୁତ୍ତଂ ଗୁଳ୍ହଂ, ୟଥା ‘‘ସକ୍କୋ ସହସ୍ସଗୂ’’ତି । ଇତି ଭଟ୍ଠଗୁଳ୍ହତ୍ଥାଦୟୋ ପସାଦାଲଙ୍କାରୱିରୁଦ୍ଧାତି ଚ ।
ୱାକ୍ୟେପି ୱିସନ୍ଧିକମିହାନୁପୟୋଗୀତି ଚ, ୱାକ୍ୟନ୍ତରୋପଗତଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱାକ୍ୟଗବ୍ଭଂ, ୱାକ୍ୟନ୍ତରପଦସମ୍ମିସ୍ସଂ ‘‘ଅପାଥ୍ୟମେସୋ ଦିସ୍ସତି, ୱେଜ୍ଜଂ ଖାଦତ୍ୟନାରତ’’ମିଚ୍ଚାଦିକଂ ୱାକ୍ୟସଂକିଣ୍ଣଞ୍ଚ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣେ ସମୋହିତନ୍ତି ଚ ।
‘‘କାଚୁୟ୍ୟାନେ ମୟା ଦିଟ୍ଠା, ୱଲ୍ଲରୀ ପଞ୍ଚପଲ୍ଲୱା ।
ପଲ୍ଲୱେ ପଲ୍ଲୱେ ମୁଧା, ୟସ୍ସା କୁସୁମମଞ୍ଚରୀ’’ତି ॥
ଇଦମୱାଚକଂ ପହେଳିକାୟ ପମୁସ୍ସିତାସନ୍ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଚ, ତତ୍ଥ ଚ କୱିନା ଉୟ୍ୟାନସଦ୍ଦେନ ଗେହଂ, ଲତାୱାଚିନା ୱଲ୍ଲରୀସଦ୍ଦେନ ଅଙ୍ଗନା, ପଲ୍ଲୱସଦ୍ଦେନ କରଚରଣଦସନଚ୍ଛଦା, ମଞ୍ଚରୀସଦ୍ଦେନ ନଖସୋଭା ଦନ୍ତକନ୍ତିୟୋ ଚ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତା, ୱାକ୍ୟତ୍ଥେପି ପଦୁମିନୀନଂ ରତ୍ତିୟମୁନ୍ନିଦ୍ଦତାଦିକଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିରୋଧିନିଲୀନନ୍ତି ଚ ନାତ୍ୟନୁଞ୍ଞାତା, ନ ତୁ ସବ୍ବଥା ପରିଚ୍ଚାଗେନ । ଏସୋୱ ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ନିଟ୍ଠାପିତୋ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପନୟୋ ଏୱ କୱୀନଂ ପଣ୍ଡିତଜନାନଂ ଖେଦକରଂ ‘‘କଥଂ ନାମ ବନ୍ଧେପୀଦିସଂ ସତି ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାସୁହନୋପଜନଂ ପରଂ ପଦଦୋସେ ଅସାଧୁସନ୍ଦିଦ୍ଧପରିୟାୟ ଞେୟ୍ୟଅପ୍ପତୀତତ୍ଥଅପ୍ପୟୋଜକ ଦୁବ୍ବୋଧଦେସିୟାଦିକଂ, ୱାକ୍ୟଦୋସେ ଅଧିକଊନଭଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ଦାଦିକଂ, ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସେ ଉପକ୍କମୋପସଂହାରୱିସମଞ୍ଚେତି ଇଚ୍ଚେୱମାଦିକମପରମ୍ପି ଦୂସନଂ ଅତ୍ଥି ଚେ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ତମ୍ପି ବୋଧୟିତୁମୱଗମେତୁଂ ଅଲଂ ସମତ୍ଥଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାନୁସାରେନ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତେହି ସକ୍କା ଊହିତୁନ୍ତି ।
ଏୱଂ ୱଦତୋ ଚ ଗନ୍ଥକାରସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟେ ଦୋସା ୱିଭାଗସୋ ନ ୱୁତ୍ତା, ତେ ମୟା ଗନ୍ଥଗାରୱଭୟା ସଙ୍ଖେପିତା, ଲକ୍ଖଣତୋ ତୁ ସଙ୍ଗହିତା । ନ ହି ତେସମନ୍ତଂ କୋ ଜହାପେତି ।
ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିରୁଦ୍ଧମସାଧୁ। ୟଂ କ୍ରିୟାଦିନିମିତ୍ତମୁପାଦାୟ ଅତ୍ଥନ୍ତରେପି ୱତ୍ତତେ, ତଂ ସଞ୍ଞାଭାୱେନେୱ ପୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ଦିଦ୍ଧଂ, ୟଥା ‘‘ରୱିମ୍ହିହିମହା’’ତି, ଇଦଂ ପନ ୱିସେସନତ୍ଥେ ସାଧୁ ହୋତି । ପସିଦ୍ଧସଞ୍ଞାସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ପରିକପ୍ପିତପଦଂ ପରିୟାୟଞେୟ୍ୟଂ, ୟଥା ‘‘ୱଳୱାମୁଖେନେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସୱନିତାନନେନ’’ ଇତି । ୟଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତାବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେନ ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱଦତି, ତଂ ଅପ୍ପତୀତତ୍ଥଂ, ୟଥା ‘‘କଣ୍ହମସୀ’’ତି । ଅଧିଗତତ୍ଥାନୁପୟୋଗଂ ଅପ୍ପୟୋଜକଂ, ୟଥା ‘‘ଅତିଫେନିଲଂ ସାଗରମଲଙ୍ଘୀ’’ତି । ‘‘ମନୁଞ୍ଞଦ୍ଧନୟୋ ପାଦେ, ଖାଦୟୋ କନି ଭନ୍ତି ତେ’’ ଇଚ୍ଚାଦିକୋ ଦୁବ୍ବୋଧୋ, କନି କଞ୍ଞେ ଖାଦୟୋ ଗଗ୍ଘରିକା । ‘‘ଇମେ ଲାୱଣ୍ୟତଲ୍ଲା ତେ, ଗଲ୍ଲା ଲୋଲୱିଲୋଚନେ’’ଇଚ୍ଚାଦିକୋ ଦେସିୟୋ, ତଲ୍ଲୋ ଜଲାସୟୱିସେସୋ, ଗଲ୍ଲୋ କପୋଲୋ । ‘‘ସଗ୍ଗସେୱୀନଂ ରିପୂନମିତ୍ଥୀନମକଙ୍କଣୋ ପାଣି । ନେତ୍ତମନଞ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଅଧିକଂ। ‘‘ଅକଙ୍କଣୋ ପାଣୀ’’ତିଆଦିନା ୱେଧବ୍ୟସ୍ସ ଗମ୍ମମାନତ୍ତା ‘‘ସଗ୍ଗସେୱୀନ’’ନ୍ତି ଅଧିକନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଊନତା, ତଂ ଊନଂ, ୟଥା ‘‘ତିଲୋକତିଲକଂ ମୁନି’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ‘‘ୱନ୍ଦାମୀ’’ତି ଊନଂ, ଛନ୍ଦୋଭଙ୍ଗାନ୍ୱିତଂ ୱଚୋ ଭଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ଦଂ ପାକଟଂ । ଆରମ୍ଭାୱସାନେନ ୱିସମଂ ଉପକ୍କମୋପସଂହାରୱିସମଂ, ତଂ ପନ ଆରଦ୍ଧକ୍କମପରିଚ୍ଚାଗେନାପରେନ ନିକ୍ଖିପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇତି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ ମହାସାମିନାମିକାଟୀକାୟଂ
ଦୋସାୱବୋଧପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୬୭. ଏୱଂ ‘‘ସୋଦାହରଣମେତେସଂ, ଲକ୍ଖଣଂ କଥୟାମ୍ୟହ’’ନ୍ତି କତପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘କତୋତ୍ରେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ନିଗମେନ୍ତୋ ଦୋସେ ସଙ୍ଖିପତି । ଅତ୍ର ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ, ପରିଚ୍ଛେଦେ ୱା ଏସଂ ଦୋସାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପଦଦୋସାଦୀନଂ ପୱରୋ ଲକ୍ଖଣାୱିରୋଧଲକ୍ଖିୟତୋ ଉତ୍ତମୋ ୱିଭାଗୋ ଅସଙ୍କରତୋ ୱିଭଜନଂ ସଙ୍ଖେପନୟା ୱିତ୍ଥାରାପନିୟସଙ୍ଖେପକ୍କମେନ ମୟା କତୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏସୋୱ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଏସୋ ସଙ୍ଖେପକ୍କମୋ ଏୱ କୱୀନଂ ୱିରଚୟନ୍ତାନଂ ଖେଦକରଂ ବନ୍ଧସରୀରେ ଈଦିସଂ ଈଦିସପ୍ପୟୋଗଂ କଥଂ ନାମ କରୋମୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଖେଦମୁପ୍ପାଦୟନ୍ତଂ ପରମ୍ପି ଅସାଧୁସନ୍ଦିଦ୍ଧାଦି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଦୂସନମତ୍ଥି ଚେ, ତଂ ସବ୍ବଂ ବୋଧୟିତୁଂ ବୋଧେତୁଂ ଅଲଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ନିୟତି ଅୱୁତ୍ତୋପି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ଚ, ସଙ୍ଖେପୋ ଚ ସୋ ନୟୋ ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଇହାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ
‘‘ନିହନ୍ତୁ ସୋୟଂ ଜଲିତଂ, ପତଙ୍ଗୋ ଅରିପାୱକ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ
ଅକ୍ଖମତ୍ଥନ୍ତରାଦିକଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରେ ଅନୁପତତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥ ସୂରିୟୱାଚକୋ ପତଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଜୋତିରିଙ୍ଗଣୱାଚକୋପି ହୋତୀତି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତଅମିତ୍ତଗ୍ଗିୱିନାସେ ଅସମତ୍ଥଞ୍ଞତ୍ଥୋ ହୋତି ।
‘‘ୱଚନ୍ତି ଗଣ୍ଡି’’ଚ୍ଚାଦିକଂ ଆଗମେ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧଂ ଲକ୍ଖଣମତ୍ତେନ ସାଧିୟଂ । ଅପ୍ପୟୁତ୍ତପଦାଦିଦୋସୋ କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସେ ଅନ୍ତୋଗଧୋ ହୋତୀତି ନ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଗଜହେସାତୁରଙ୍ଗକୋଞ୍ଚନାଦାଦିସମ୍ବନ୍ଧଦୂସିତଞ୍ଚ । ଜିନାଗମାଦୀସୁ ପସିଦ୍ଧରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିକମଞ୍ଞତ୍ର ପୟୁତ୍ତମପ୍ପତୀତନ୍ନାମାତୀଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଲୋକୱିରୋଧମାଗମୱିରୋଧଞ୍ଚ ହୋତୀତି ୱିରୋଧିପଦେ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ହୋତି । ହେତ୍ୱପେକ୍ଖଂ ଆନେତବ୍ବହେତୁତ୍ତା ନେୟ୍ୟେ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଦେୱୋ ୱୋହରତୁ କ୍ଲେସଂ, ରାହୁଖିନ୍ନୋ ଦିୱାକରୋ’’
ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ଅସମତ୍ଥାଭିଧାୟିଚ୍ଚାଦି ଓଚିତ୍ୟହୀନେ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଦିୱାକରୋ ସୟଂ ରାହୁଗହିତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ କିଲେସାପନୟନେ ଅସମତ୍ଥୋତି ତମସାମତ୍ଥିୟଂ ୱିସେସନଭୂତେନ ‘‘ରାହୁଖିନ୍ନୋ’’ତି ପଦେନ ଞାୟତି ।
ଜିଗୁଚ୍ଛାୱମଙ୍ଗଲଅସବ୍ଭାନଂ ତିଣ୍ଣମଞ୍ଞତ୍ରସ୍ସ ଜୋତକଂ ୱାଚକଂ ୱା ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱା ଗାମ୍ମଂ ଦୁପ୍ପତୀତିକରତ୍ତା ୱାକ୍ୟତ୍ଥଗାମ୍ମଦୋସେୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁରୁଚ୍ଚାରଣଭୂତଲକ୍ଖଣଂ କଟ୍ଠଂ ବନ୍ଧଫରୁସତୋ ଅବ୍ୟତିରିତ୍ତନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ହରିସମାନୟୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ହପୁବ୍ବଂ ରିସ’ମାନୟିଇଚ୍ଚାଦିକଂ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥତୋ ପରିଭଟ୍ଠତ୍ତା ଭଟ୍ଠଞ୍ଚ ‘‘ସକ୍କୋ ସହସ୍ସଗୂ’’ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ଅପସିଦ୍ଧୱିସୟେ ପରିୟୁତ୍ତଗୁଳ୍ହଞ୍ଚେତି ଇମେ ଅତ୍ଥଗୁଳ୍ହାଦୟୋ ପସାଦାଲଙ୍କାରୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ପସାଦଗୁଣାଦାନେନେୱ ପରିଚ୍ଚତ୍ତାତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ସହସ୍ସଂ ଗାୱୋ ଚକ୍ଖୂନି ଅସ୍ସାତି ସହସ୍ସଗୂତି ସକ୍କସ୍ସ ନାମଂ ଗୁଳ୍ହଂ ନାମ ହୋତି ।
ୱାକ୍ୟଦୋସେପି ୱିସନ୍ଧିୱାକ୍ୟଂ ଇଧ ଅନୁପୟୋଗିତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱାକ୍ୟମଜ୍ଝପତିତୱାକ୍ୟୟୁତ୍ତଂ ୱାକ୍ୟଗବ୍ଭଞ୍ଚ, ୱାକ୍ୟନ୍ତରପଦସମ୍ମିସ୍ସଂ ।
‘‘ଅପାଥ୍ୟମେସୋ ଦିସ୍ସତି, ୱେଜ୍ଜଂ ଖାଦତ୍ୟନାରତଂ’’
ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ୱାକ୍ୟସଂକିଣ୍ଣଞ୍ଚ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣେ ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଏସୋ ଭିସକ୍କୋ ଅନାରତଂ ନିଚ୍ଚଂ ଅପାଥ୍ୟଂ ରୋଗସ୍ସ ଅହିତଂ ଦିସ୍ସତି ୱଦତି । ଏସୋ ରୋଗୀ ଅନାରତଂ ସତତଂ ଅପାଥ୍ୟଂ ଅହିତଂ ଖାଦତି । ୱେଜ୍ଜଂ ଭିସକ୍କଂ ଦିସ୍ସତି କୁଜ୍ଝତି । ଏୱଂ ଅନେକୱାକ୍ୟେହିପି ସନ୍ଧିୱାକ୍ୟଂ ସଂକିଣ୍ଣଂ ନାମ ।
‘‘କାଚୁୟ୍ୟାନେ ମୟା ଦିଟ୍ଠା, ୱଲ୍ଲରୀ ପଞ୍ଚପଲ୍ଲୱା ।
ପଲ୍ଲୱେ ପଲ୍ଲୱେ ମୁଧା, ୟସ୍ସା କୁସୁମମଞ୍ଚରୀ’’ତି ॥
ଇଦମୱାଚକଂ ପହେଳିକାସୁ ପମୁସ୍ସିତାସନ୍ନିସ୍ସିତମିତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ପହେଳିକାୟ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା ଅୱାଚକସ୍ସ ପମୁସ୍ସିତାୟ ଅନ୍ତୋଗଧକରଣଂ ଅସିଦ୍ଧେନ ଅସିଦ୍ଧସାଧନନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ‘‘ଉପେକ୍ଖିୟନ୍ତି ସବ୍ବାନି, ସିସ୍ସଖେଦଭୟା ମୟା’’ତି ଚ ଉପରି କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସପରିହାରେ ‘‘ପହେଳିକାୟମାରୁଳ୍ହା, ନ ହି ଦୁଟ୍ଠା କିଲିଟ୍ଠତା’’ତି ଚେତି ଇମିନା ପୁରାତନେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସୋଳସପହେଳିକାୟୋପି ଦସ୍ସିତାତି ସିଦ୍ଧେନ ଅସିଦ୍ଧସାଧନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କୱିନା ଉୟ୍ୟାନସଦ୍ଦେନ ଗେହଞ୍ଚ ଲତାପରିୟାୟୱଲ୍ଲରୀସଦ୍ଦେନ ଅଙ୍ଗନା ଚ ପଲ୍ଲୱସଦ୍ଦେନ କରଚରଣାଧରା ଚ ମଞ୍ଚରୀସଦ୍ଦେନ ନଖଦନ୍ତକନ୍ତିୟୋ ଚ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତା ।
ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସେପି ପଦୁମିନୀନଂ ରତ୍ତିୟଂ ପବୁଜ୍ଝନାଦିକଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିରୋଧିପଦେୟେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତୋତ୍ର ସଙ୍ଖେପନୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତେସଂ ସବ୍ବଥା ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥ ଓଚିତ୍ୟହୀନଦୁପ୍ପତୀତିକରାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସତ୍ତେ ସତି ବନ୍ଧଫରୁସସ୍ସ ୱାକ୍ୟଦୋସତ୍ତେ ସତି ୱିରୋଧିନୋ ପଦଦୋସତ୍ତେ ସତି ‘‘ଅସମତ୍ଥାଭିଧାୟି’’ଆଦିପଦଂ, ‘‘ଜିଗୁଚ୍ଛାଦିତ୍ତୟପକାସକା’’ଦିପଦଂ, କଟ୍ଠପଦଂ, ପଦୁମିନୀନଂ ରତ୍ତିୟଂ ଫୁଲ୍ଲତାଦି [ଦୁନ୍ନିଦ୍ଦତାଦି (କ॰)] ୱାକ୍ୟତ୍ଥଞ୍ଚେତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଦୋସା ଭିନ୍ନଜାତିକେସୁ ଓଚିତ୍ୟାଦୀସୁ କଥଂ ସଙ୍ଗହିତାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ପଦାନଂ ଦୁଟ୍ଠତ୍ତେ ସତି ୱାକ୍ୟୱାକ୍ୟତ୍ଥାନମଦୁଟ୍ଠତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ପଦଦୋସେନ ସନ୍ଧିୱାକ୍ୟୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସାନମନଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିସ୍ସାନଂ ଞାପନତ୍ଥଂ ପଦଦୋସାଦିକଂ ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସାଦୀସୁ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମିନାୟେୱ ପୁରାତନେହି ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରାଦିପଦେହି ୱିଚରିତଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତିଆଦିନା ଦୁଟ୍ଠାନି ବହୂନି ୱାକ୍ୟାନି ଦସ୍ସିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇମାୟେୱ [ଇମିସ୍ସାୟେୱ (କ॰)] ଗାଥାୟ ‘‘ତମତ୍ଥି ଚେ ଖେଦକରଂ ପରମ୍ପୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପରସଦ୍ଦେନଅସାଧୁସନ୍ଦିଦ୍ଧପରିୟାୟଞେୟ୍ୟାପ୍ପତୀତତ୍ଥଅପ୍ପୟୋଜକ- ଦୁବ୍ବୋଧଦେସିୟାଦିପଦଦୋସେ ଚ ଅଧିକଊନଭଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ଦାଦିୱାକ୍ୟଦୋସେ ଚ ଉପକ୍କମୋପସଂହାରୱିସମସଙ୍ଖାତେ ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସେ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିରୁଦ୍ଧମସାଧୁ ନାମ । କ୍ରିୟାନିପ୍ଫତ୍ତିକାରଣମୁପାଦାୟ ଅତ୍ଥନ୍ତରେ ପୱତ୍ତନାମଂ ୱିସେସନତ୍ଥେନ ୱିନା ସଞ୍ଞାଭାଜନେ ପୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ଦିଦ୍ଧଂ ନାମ, ୟଥା ‘‘ରୱିମ୍ହି ହିମହା’’ତି । ଏତ୍ଥ ହିମହା ରୱୀତି ୱିସେସନେ କତେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ପସିଦ୍ଧସଞ୍ଞାସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୟାୟନାମେନ କପ୍ପିତପଦଂ ପରିୟାୟଞେୟ୍ୟଂ ନାମ, ୟଥା ‘‘ୱଳୱାମୁଖସ୍ସ ଅସ୍ସୱନିତାନନ’’ନ୍ତି । ଅତିସୟା ୱିନା ଭାୱିତତ୍ଥେନ ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ ଗୁଣୱାଚକଂ ପଦଂ ଅପ୍ପତୀତତ୍ଥଂ ନାମ, ୟଥା ‘‘କଣ୍ହମସୀ’’ତି । ଅଧିଗତତ୍ତାନୁପୟୋଗିପଦଂ ଅପ୍ପୟୋଜକଂ ନାମ, ୟଥା ‘‘ଅତିଫେନିଲଂ ସାଗରମଲଙ୍ଘୀ’’ତି । ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୱଚନଂ ଦୁବ୍ବୋଧଂ ନାମ, ୟଥା–
‘‘ମନୁଞ୍ଞଦ୍ଧନୟୋ ପାଦେ, ଖାଦୟୋ କନି ଭନ୍ତି ତେ’’ତି ।
କନି ହେ କଞ୍ଞେ ତେ ତୱପାଦେ ମନୁଞ୍ଞଦ୍ଧନୟୋ ମନୋହରସଦ୍ଦସମନ୍ନାଗତା ଖାଦୟୋ ଗଗ୍ଘରିକା ଭନ୍ତି ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି । କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଦେସେୟେୱ ସିଦ୍ଧନାମଂ ଦେସିୟଂ ନାମ । ୟଥା–
‘‘ଇମେ ଲାୱଣ୍ୟତଲ୍ଲା ତେ, ଗଲ୍ଲା ଲୋଲୱିଲୋଚନେ’’ତି ।
ହେ ଲୋଲୱିଲୋଚନେ ତେ ତୱ ଇମେ ଗଲ୍ଲା କପୋଲା ଲାୱଣ୍ୟତଲ୍ଲା ମନୁଞ୍ଞତଲ୍ଲା ଜଲାସୟୱିସେସା ଭୱନ୍ତି । କେନଚି ଲେସେନ ପକାସିତମତ୍ଥମୁପାଦାୟ ପୟୁତ୍ତମଧିକଂ ନାମ । ୟଥା–
‘‘ତ୍ୱୟି ରାଜତି ରାଜିନ୍ଦ, ରିପୂନଂ ସଗ୍ଗସେୱିନଂ ।
ଥୀନଂ ଅକଙ୍କଣୋ ପାଣି, ସିୟା ନେତ୍ତମନଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ॥
ଏତ୍ଥ ‘‘ଅକଙ୍କଣୋ ପାଣି, ନେତ୍ତମନଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଇମିନାୟେୱଥୀନଂ ୱିଧୱତ୍ତଂ ଗମ୍ୟମାନଂ ହୋତୀତି ତପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ପୟୁତ୍ତଂ ‘‘ସଗ୍ଗସେୱିନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଧିକଂ ନାମ । ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତତୋ ଊନଂ ୱାକ୍ୟଂ ଊନଂ ନାମ । ‘‘ତିଲୋକତିଲକଂ ମୁନି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱନ୍ଦାମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଊନଂ । ଛନ୍ଦୋହାନିସଂୟୁତ୍ତଂ ଭଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ଦଂ ନାମ । ଇଦଂ ତେସଂ ତେସଂ ଛନ୍ଦାନଂ ଅକ୍ଖରଗଣନତୋ ଊନାଧିକୱସେନ ପାକଟଂ ହୋତି । ଆଦ୍ୟନ୍ତତୋ ୱିସମଂ ଉପକ୍କମୋପସଂହାରୱିସମଂ ନାମ । ଇଦଂ ଆରଦ୍ଧକ୍କମଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା କମନ୍ତରେନ ନିୟମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇତି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରନିସ୍ସୟେ
ପଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୨. ଦୋସପରିହାରାୱବୋଧପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା
କଦାଚି କୱିକୋସଲ୍ଲା, ୱିରୋଧୋ ସକଲୋପ୍ୟ’ୟଂ ।
ଦୋସସଙ୍ଖ୍ୟମତିକ୍କମ୍ମ, ଗୁଣୱୀଥିଂ ୱିଗାହତେ॥
ତେନ ୱୁତ୍ତୱିରୋଧାନ-ମୱିରୋଧୋ ୟଥା ସିୟା ।
ତଥା ଦୋସପରିହାରା-ୱବୋଧୋ ଦାନି ନୀୟତେ॥
୬୮-୬୯. ଇଚ୍ଚେୱଂ ଦୋସୱିଭାଗଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସପରିହାରକ୍କମମୁପଦିସିତୁମାହ ‘‘କଦାଚୀ’’ତ୍ୟାଦି । ସକଲୋପି ଅୟଂ ୱିରୋଧୋ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରାଦିକତୋ ନ କୋଚି ଏକୋ ଏୱ ଦୋସେସୁ, ଦୋସାନଂ ୱା ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଣନଂ ଦୋସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗୁଣାନଂ ୱୀଥିଂ ପଦୱିଂ ଗୁଣସଭାୱତଂ ୱିଗାହତେ ଅବ୍ଭୁପଗଚ୍ଛତି କଦାଚି, ନ ସବ୍ବଦା । କୱିନୋ ପୟୁଜ୍ଜକସ୍ସ କୋସଲ୍ଲା ତାଦିସୱିସୟପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣନେପୁଞ୍ଞକାରଣା, ନ ତୁ ୟଥା ତଥା ଚେତି । ‘‘ତେନେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୟେନେୱଂ, ତେନ କାରଣେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରାଦୀନଂ ୱିରୋଧାନଂ ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଅୱିରୋଧୋ ନିଦ୍ଦୋସତା ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ଦୋସାନଂ ପରିହାରୋ ଦୂରୀକରଣଂ ଅୱବୁଜ୍ଝତି ଞାୟତି ଏତେନାତି ଅୱବୋଧୋ, ତସ୍ସ ଅୱବୋଧୋ, ତନ୍ନାମିକୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଇଦାନି ନୀୟତେ ଆନୀୟତେ ୱୁଚ୍ଚତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୮-୬୯. ଏୱଂ ଦୋସୱିଭାଗଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାନଂ ପରିହାରତ୍ଥମାରଭନ୍ତୋ ‘‘କଦାଚୀ’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ସକଲୋପି ଅୟଂ ୱିରୋଧୋ ପଦଦୋସାଦିକୋ ଦୋସସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଦୋସାନଂ, ଦୋସେସୁ ୱା ଗଣନଂ ଦୋସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ କଦାଚି କୱିକୋସଲ୍ଲା କୱିନୋ ବ୍ୟାକରଣାଭିଧାନଛନ୍ଦୋଅଲଙ୍କତିଆଦୀସୁ ପରିଚୟଲକ୍ଖଣେନ ପଞ୍ଞାପାଟୱେନ ୟତୋ ଗୁଣୱୀଥିଂ ଗୁଣପଦୱିଂ କେୱଲଂ ଗୁଣସଭାୱଂ ୱିଗାହତେ ଅବ୍ଭୁପଗଚ୍ଛତି, ତେନ କାରଣେନ ୱୁତ୍ତୱିରୋଧାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପଦଦୋସାଦିୱିରୋଧାନଂ ଅୱିରୋଧୋ ଅୱିରୁଦ୍ଧତା ୟଥା ସିୟା ୟେନ ପକାରେନ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ଦୋସପରିହାରାୱବୋଧୋ ୟଥାୱୁତ୍ତପଦଦୋସାଦିସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ପରିହରଣକ୍କମସ୍ସ ଅୱବୋଧକାରଣତ୍ତା ତନ୍ନାମିକପରିଚ୍ଛେଦୋ ଇଦାନି ଲଦ୍ଧାୱସରେ ନୀୟତେ ୱୁଚ୍ଚତେ । ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସା କୱିସାମତ୍ଥିୟେନ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତଂ ଭଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ଉପଦେସଂ ଦସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ପଦଦୋସପରିହାରୱଣ୍ଣନା
ତତ୍ଥ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ପରିହାରୋ ୟଥା –
ୱିନ୍ଦନ୍ତଂ ପାକସାଲୀନଂ, ସାଲୀନଂ ଦସ୍ସନା ସୁଖଂ ।
ତଂ କଥଂ ନାମ ମେଘୋ’ୟଂ, ୱିସଦୋ ସୁଖୟେ ଜନଂ॥
୭୦.‘‘ୱିନ୍ଦନ୍ତ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ପାକେନ ପରିଣତଭାୱେନ ସାଲୀନଂ ୟୁତ୍ତାନଂ, ମନୁଞ୍ଞାନଂ ୱା ସାଲୀନଂ ରତ୍ତସାଲିଆଦୀନଂ ସାଲିଜାତୀନଂ ଦସ୍ସନା ସୁଖଂ ଚେତସିକଂ ସୋମନସ୍ସଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତଂ ତଂ ଜନଂ ୱିସଦୋ ଅୟଂ ମେଘୋ ଅମ୍ବୁଦୋ କଥଂ ନାମ ସୁଖୟେତି । ଏତ୍ଥ ତାଦିସସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଅସୁଖପ୍ପଦାନଂ ଗରଳସ୍ସ ମେଘସ୍ସାନୁରୂପନ୍ତି ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରତା ପରିହଟା ।
୭୦. ତତ୍ଥ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ପରିହାରୋ ୟଥା ଏୱଂ । ‘‘ୱିନ୍ଦନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ପାକସାଲୀନଂ ପରିଣାମେନ ୟୁତ୍ତାନଂ, ମନୁଞ୍ଞାନଂ ୱା ସାଲୀନଂ ରତ୍ତସାଲିଆଦୀନଂ ଦସ୍ସନା ଦସ୍ସନହେତୁ ସୁଖଂ ଚେତସିକସୋମନସ୍ସଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତଂ ଅନୁଭୋନ୍ତଂ ତଂ ଜନଂ ତଂ କସ୍ସକଜନଂ ୱିସଦୋ ଜଲଦାୟକୋ ଅୟଂ ମେଘୋ କଥଂ ନାମ ସୁଖୟେ, ନ ସୁଖୟତେୱ । ତାଦିସସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଦାନଂ ଗରଳଦାୟକସ୍ସ ମେଘସ୍ସାପି ଅନୁରୂପମିତି ୱିରୁଦ୍ଧଞ୍ଞତ୍ଥୋ ଅପନୀତୋ ହୋତି । ପାକେନ ସାଲିନୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସୁଖଂ କରୋତୀତି ସୁଖୟେତି ନାମଧାତୁ ।
ୟଥା ୱା –
ଗୋତମୋପି ମହାମତି ।
ପଣୀତୋପି ରସାପେତୋ,
ଚିତ୍ତା ମେ ସାମି ତେ ଗତି॥
୭୧.‘‘ୱିନାୟକୋପି’’ଚ୍ଚାଦି । ୱୀନଂ ପକ୍ଖୀନଂ ନାୟକୋ, ଗରୁଳୋ, ସତ୍ତେ ୱିନେତୀତି ୱିନାୟକୋ, ୱୁଦ୍ଧୋ, ଭଗୱା ଚ । ତତ୍ଥ ୟଦା ୱିନାୟକୋ ଗରୁଳୋ, ତଦା ତୁ ନାଗୋ ପନ୍ନଗୋସୀତି ୱିରୁଦ୍ଧଂ, ପକ୍ଖନ୍ତରେ ତ୍ୱୱିରୁଦ୍ଧଂ ଭଗୱତୋ ଆଗୁସ୍ସ ରାଗାଦିନୋ ଅଭାୱତୋ । ଇମେସଂ ଗୁନ୍ନଂ ଅତିସୟେନ ଗୋ ଗୋତମୋ ହୀନପସୁ, ଗୋତମୱଂସାୱତିଣ୍ଣତ୍ତା ଗୋତମୋ ଭଗୱା ଚ । ହୀନପସୁ ଚ ତ୍ୱଂ ମହାମତି ଅସୀତି ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତହୀନପସୁନୋ ମହତିୟା ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ । ପକ୍ଖନ୍ତରେ ତୁ ନ ବ୍ୟାଘାତୋ । ପଣୀତୋ ମଧୁରୋ ରସୋ, ଉତ୍ତମୋ ଚ ସୁଗତୋ । ତତ୍ଥ ମଧୁରରସତୋ ଅପେତୋ ଅପଗତୋସୀତି ୱିରୁଜ୍ଝତି, ଭଗୱତୋ ତୁ ରସେହି ସିଙ୍ଗାରାଦୀହି ଅପେତୋତି ୟୁଜ୍ଜତି । ମେ ମମ । ସାମୀତି ଆମନ୍ତନଂ । ତେ ତୱ ଗତି ପୱତ୍ତି ଚିତ୍ତା ଅବ୍ଭୁତାତି । ଏତ୍ଥ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱିରୋଧାଲଙ୍କାରଂ ସିଲାଘନୀୟନ୍ତି ତେନ ତଂ ପରିହଟଂ ।
୭୧.ୟଥା ୱା ଉତ୍ତଦୋସସ୍ସ ପରିହାରୋ ଈଦିସୋ ୱା । ‘‘ୱିନାୟକୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ହେ ସାମି ତ୍ୱଂ ୱିନାୟକୋପି ଗରୁଳୋପି ନାଗୋସି ପନ୍ନଗୋ ଅସି । ନୋ ଚେ, ୱିନାୟକୋପି ସତ୍ତେ ୱିନେନ୍ତୋ ଏୱ ନାଗୋସି ନିକ୍କିଲେସୋ ଅସି । ଗୋତମୋପି ପସୁତମୋପି ମହାମତି ମହାପଞ୍ଞୱାସି । ନୋ ଚେ, ଗୋତମୋପି ଗୋତ୍ତତୋ ଗୋତମୋୟେୱ ମହାମତି ମହାପଞ୍ଞୱାସି । ପଣୀତୋପି ମଧୁରୋପି ରସାପେତୋ ମଧୁରରସତୋ ଅପଗତୋସି । ନୋ ଚେ, ପଣୀତୋପି ଉତ୍ତମୋ ଏୱ ରସାପେତୋ ସିଙ୍ଗାରାଦିରସତୋ ଅପଗତୋସି । ତେ ତୁୟ୍ହଂ ଗତି ପୱତ୍ତି ମେ ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତା ଅଚ୍ଛରିୟା । ଏତ୍ଥ ଗରୁଳସ୍ସ ନାଗତ୍ତଞ୍ଚ ପସୁତମସ୍ସ ପଞ୍ଞୱନ୍ତତ୍ତଞ୍ଚ ପଣୀତସ୍ସ ନିରସତ୍ତଞ୍ଚ ୱିରୁଦ୍ଧଂ, ତଥାପି ଅଞ୍ଞପକ୍ଖସ୍ସ ଅୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତରଦୋସୋ ପସତ୍ଥେନ ୱିରୁଦ୍ଧାଲଙ୍କାରେନ ନିରାକତୋ । ୱୀନଂ ପକ୍ଖୀନଂ ନାୟକୋ, ଗରୁଳୋ । ସତ୍ତେ ୱିନେତୀତି ୱିନାୟକୋ, ବୁଦ୍ଧୋ । ନତ୍ଥି ଆଗୁ [ଅଗୋ (କ॰)] ଏତସ୍ସାତି ନାଗୋ, ବୁଦ୍ଧୋ । ଗୁନ୍ନମତିସୟେନ ଗୋତମୋ, ପସୁ । ମହତୀ ମତି ଅସ୍ସାତି ମହାମତି, ବୁଦ୍ଧୋ । ପଧାନତ୍ତଂ ନୀତୋ ପଣୀତୋ, ମଧୁରୋ ରସୋ । ରସତୋ ଅପେତୋତି ରସାପେତୋ, ବୁଦ୍ଧୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅଝତ୍ଥସ୍ସ ୟଥା –
କଥଂ ତାଦିଗୁଣାଭାୱେ,
ଲୋକଂ ତୋସେତି ଦୁଜ୍ଜନୋ ।
ଓଭାସିତାସେସଦିସୋ,
ଖଜ୍ଜୋତୋ ନାମ କିଂ ଭୱେ॥
୭୨.‘‘କଥ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଦୁଜ୍ଜନୋ ତାଦିନୋ ଗୁଣା ଲୋକଂ ତୋସେନ୍ତି, ତାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ଅତ୍ତନି ଅଭାୱେ ସତି ଲୋକଂ ସତ୍ତଲୋକଂ କଥଂ ତୋସେତି, ନ ତୋସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥନ୍ତରେନ ସାଧେତି ‘‘ଖଜ୍ଜୋତୋ ନାମ ଓଭାସିତା ଦୀପିତା ଅସେସଦିସା ୟେନ ତଥାୱିଧୋ କିଂ ଭୱେ, ନ ଭୱେୟ୍ୟ ତାଦିନୋ ଗୁଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଖଜ୍ଜୋତସ୍ସ ଅଧିକତ୍ଥଭାୱେନ ସିତୋ ଓଭାସିତାସେସଦିସତ୍ତଦୋସୋ ‘‘କଥଂ ତାଦିଗୁଣାଭାୱେ’’ତିଆଦିୱଚୋଭଙ୍ଗିୟା ପରିହଟୋ ।
୭୨.ଅଝତ୍ଥସ୍ସ ୟଥାତି ଏତ୍ଥ ପରିହାରୋ ଅଜ୍ଝାହାରୋ, ଏୱମୁପରିପି । ‘‘କଥି’’ଚ୍ଚାଦି । ଦୁଜ୍ଜନୋ ଗୁଣହୀନଜନୋ ତାଦିଗୁଣାଭାୱେ ସନ୍ତୋସଜନନକାରଣାନଂ ତାଦିସାନଂ ସୀଲାଦିଗୁଣାନଂ ଅତ୍ତନି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେ ସତି ଲୋକଂ ସତ୍ତଲୋକଂ କଥଂ ତୋସେତି, ନ ତୋସେତିୟେୱ, ତଥା ହି ଖଜ୍ଜୋତୋ ନାମ ଓଭାସିତାସେସଦିସୋ କିଂ ଭୱେ, ନ ଭୱତ୍ୟେୱ । ଏତ୍ଥ ଖଜ୍ଜୋତସ୍ସ ସକଲଦିସୋଭାସନସଙ୍ଖାତମଧିକତ୍ଥଦୋସୋ ‘‘କଥଂ ତାଦିଗୁଣାଭାୱେ’’ଚ୍ଚାଦିୱାକ୍ୟଲୀଲାୟ ନିରାକତୋ । ତାଦୀ ଚ ତେ ଗୁଣା ଚେତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପହେଳିକାୟମାରୁଳ୍ହା, ନ ହି ଦୁଟ୍ଠା କିଲିଟ୍ଠତା ।
ପିୟା ସୁଖା’ଲିଙ୍ଗିତଂ କ-ମାଲିଙ୍ଗତି ନୁ ନୋ ଇତି॥
୭୩.‘‘ପହେଳିକାୟଂ’’ଇଚ୍ଚାଦି । କିଲିଟ୍ଠତା କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସୋ ପହେଳିକାୟ ୱିସୟେ ଆରୁଳ୍ହା ସହୀ ନ ହି ନୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ସିୟା । କୀଦିସୀତି ଆହ ‘‘ପିୟେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନେ । ପିୟା ୱଲ୍ଲଭାୟ ଆଲିଙ୍ଗିତଂ କଂ ଜନଂ ସୁଖଂ କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ନୋ ଆଲିଙ୍ଗତି ନ ସଂୟୁଜ୍ଜତି ନୁ । ନୁଇତି ପରିୱିତକ୍କେ ନିପାତୋ । ଏତ୍ଥ ପିୟାତି କିଲିଟ୍ଠଂ ପହେଳିକାୟ ସମାରୋପେନ ପରିହଟଂ ।
୭୩.‘‘ପହେଳିକେ’’ଚ୍ଚାଦି । କିଲିଟ୍ଠତା କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସସଙ୍ଖାତା ପହେଳିକାୟଂ ୱିସୟେ ଆରୁଳ୍ହା ଚେ, ନ ହି ଦୁଟ୍ଠା ଦୁଟ୍ଠା ନ ହୋତି । କିମୁଦାହରଣଂ ? ପିୟା ସୁଖାଲିଙ୍ଗିତଂ କମାଲିଙ୍ଗତି ନୁ ନୋ ଇତି, ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥତ୍ତା ସେସଉଦାହରଣାନମେତମୁପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ, ଏୱଂପକାରାନମୁଦାହରଣାନମପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଇତିସଦ୍ଦୋ ପକାରତ୍ଥୋତି । ପିୟା ୱଲ୍ଲଭାୟ ଆଲିଙ୍ଗିତଂ ଉପଗୁହିତଂ କଂ ନାମ ଜନଂ ସୁଖଂ କାୟିକମାନସିକଂ ନୋ ଆଲିଙ୍ଗତି ନୁ, ଆଲିଙ୍ଗତେୱାତି । ଏତ୍ଥ ପିୟାତି କିଲିଟ୍ଠପଦଂ ପହେଳିକାୟମାରୋପନେନ ନିରାକତଂ ହୋତି ।
ୟମକେ ନୋ ପୟୋଜେୟ୍ୟ, କିଲିଟ୍ଠପଦ’ମିଚ୍ଛିତେ ।
ତତୋ ୟମକ’ମଞ୍ଞଂ ତୁ, ସବ୍ବମେତଂମୟଂ ୱିୟ॥
୭୪.‘‘ୟମକେ’’ଚ୍ଚାଦି । ତତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତୟମକତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ତୁଇତି ୱିସେସଜୋତକୋ । ଏତଂମୟଂ ୱିୟାତି ଏତେନ କିଲିଟ୍ଠପଦେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱିୟ ।
୭୪.‘‘ୟମକେ’’ଚ୍ଚାଦି । କିଲିଟ୍ଠପଦଂ ଇଚ୍ଛିତେ ୟମକେ ଇଟ୍ଠୟମକେ ନୋ ପୟୋଜେୟ୍ୟ ନପ୍ପୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତତୋ ଇଟ୍ଠୟମକତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଂ ୟମକଂ ପନ ଏତଂମୟଂ ୱିୟ ଇମିନା କିଲିଟ୍ଠପଦଦୋସେନ କତଂ ୱିୟ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଇଟ୍ଠୟମକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞାତବ୍ବଂ, ଏତେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଏତଂମୟନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଦେସୱିରୋଧିନୋ ୟଥା –
ବୋଧିସତ୍ତପ୍ପଭାୱେନ, ଥଲେପି ଜଲଜାନ୍ୟ’ହୁଂ ।
ନୁଦନ୍ତାନି’ୱ ସୁଚିରା-ୱାସକ୍ଲେସଂ ତହିଂ ଜଲେ॥
୭୫.‘‘ବୋଧିସତ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମାୟାଦେୱିୟା ସୁତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ତଦୁପ୍ପନ୍ନଦିନେ ସମ୍ଭୱା ପଭାୱେନ ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱତୋ ଜଲଜାନି ଅମ୍ବୁଜାନି ଥଲେପି ଅହୁଂ ଅହେସୁଂ ଅଚିନ୍ତନୀୟତ୍ତା ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱସ୍ସ । କିଂ ପନ ୱାପ୍ୟାଦୀସୁ କିଂ କରୋନ୍ତାୱ ତହିଂ ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଜଲେ ସୁଚିରଂ ସବ୍ବଦାୱ ଆୱସନମାୱାସୋ ତେନ ଜାତୋ କ୍ଲେସୋ ତଂ ନୁଦନ୍ତାନିୱ ଦୂରତୋ ଜହନ୍ତାନିୱେତି । ଅଚିନ୍ତନୀୟତ୍ତା ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱସ୍ସ ଈଦିସମ୍ପି ଅଚ୍ଛରିୟମହୋସୀତି ନ ଦେସୱିରୋଧୋ ।
୭୫.ବୋଧିସତ୍ତପ୍ପଭାୱେନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱେନ ଜଲଜାନି ଜଲଜସଦିସତ୍ତା ତନ୍ନାମକାନି ପଦୁମକେରୱାଦୀନି ତହିଂ ଜଲେ ୱିସୟତ୍ତେନ ପସିଦ୍ଧେ ତସ୍ମିଂ ଉଦକେ ସୁଚିରାୱାସକ୍ଲେସଂ ଅତିଚିରଂ ନିୱାସତୋ ଜାତଆୟାସଂ ନୁଦନ୍ତାନି ଇୱ ଚଜନ୍ତାନି ଇୱ ଥଲେପି ଅହୁଂ ଅହେସୁଂ, ୱାପିଆଦୀସୁ କା କଥା । ଏତ୍ଥ ଜଲଜାନଂ ଥଲୁପ୍ପତ୍ତିକଥନସଙ୍ଖାତଂ ଦେସୱିରୋଧଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱେନ ଈଦିସାନଂ ଅଚ୍ଛରିୟାନଂ ପାତୁଭାୱତୋ ‘‘ବୋଧିସତ୍ତପ୍ପଭାୱେନା’’ତି ଇମିନା ନିରାକରୋତି । ବୋଧିୟଂ ଚତୁମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟଂ ସତ୍ତୋତି ଚ, ତସ୍ସ ପଭାୱୋତି ଚ, ସୁଚିରଂ ଆୱାସୋତି ଚ, ତେନ ଭୂତୋ କ୍ଲେସୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
କାଲୱିରୋଧିନୋ ୟଥା –
ମହାନୁଭାୱପିସୁନୋ, ମୁନିନୋ ମନ୍ଦମାରୁତୋ ।
ସବ୍ବୋତୁକମୟଂ ୱାୟି, ଧୁନନ୍ତୋ କୁସୁମଂ ସମଂ॥
୭୬.‘‘ମହା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମନ୍ଦୋ ମୁଦୁଭୂତୋ ମାରୁତୋ ଅୟଂ ସବ୍ବୋତୁକଂ ସବ୍ବେସୁ ଉତୂସୁ ପୁପ୍ଫନକଂ କୁସୁମଂ ପୁପ୍ଫଂ ସମଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଧୁନନ୍ତୋ ୱିକିରନ୍ତୋ ମୁନିନୋ ମୁନିସଦିସତ୍ତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତମୁନିଭାୱେନ ଚ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ, ମୁନିନୋୟେୱ ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମସମୟେ ମହାନୁଭାୱସ୍ସ ପିସୁନୋ ସୂଚକୋ ୱାୟି ପୱାୟତୀତି । ଏତ୍ଥ ୟଦ୍ୟପେକଦା ସବ୍ବୋତୁକାସମ୍ଭୱୋ ନାନାଉତୂସୁ ନାନାକୁସୁମସ୍ସ ସମ୍ଭୱା, ତଥାପି ଭଗୱତୋ ମହାନୁଭାୱପିସୁନମୀଦିସମେକପଦିକଂ ସମ୍ଭୱତୀତି କାଲୱିରୋଧୋ ଇମିନା ପରିହଟୋ ।
୭୬.‘‘ମହାନୁଭାୱେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ମନ୍ଦମାରୁତୋ ଅଚଣ୍ଡସମୀରଣୋ ସବ୍ବୋତୁକଂ ୱସନ୍ତାଦୀସୁ ସବ୍ବଉତୂସୁ ୱିକସନ୍ତଂ କୁସୁମଂ ପୁପ୍ଫଜାତଂ ସମଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଧୁନନ୍ତୋ କମ୍ପେନ୍ତୋ ମୁନିନୋ ଏକନ୍ତଭାୱିତ୍ତା ମୁନିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମସମୟେ ଭୂତତ୍ତା ମୁନିନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ୱା ମହାନୁଭାୱପିସୁନୋ ମହନ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ୱାୟି ସମ୍ପୱାୟୀତି । ଏତ୍ଥ ନାନାକାଲେ ସମ୍ଭୱନ୍ତାନମ୍ପି କୁସୁମାନଂ ଏକକାଲେ ସମ୍ଭୱସ୍ସ କାଲୱିରୋଧତ୍ତେପି ଭଗୱତୋ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱୋ ତାଦିସମଚ୍ଛରିୟମେକକ୍ଖଣେ ଜନେତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି କାଲୱିରୋଧଂ ‘‘ମହାନୁଭାୱପିସୁନୋ’’ତି ଇମିନା ନିରାକରୋତି । ମହାନୁଭାୱସ୍ସ, ମହାନୁଭାୱଂ ୱା ପିସୁନୋତି ୱାକ୍ୟଂ ।
କଲାୱିରୋଧିନୋ ୟଥା –
ନିମୁଗ୍ଗମନସୋ ବୁଦ୍ଧ-ଗୁଣେ ପଞ୍ଚସିଖସ୍ସପି ।
ତନ୍ତିସ୍ସରୱିରୋଧୋ ସୋ, ନ ସମ୍ପୀଣେତି କଂ ଜନଂ॥
୭୭.‘‘ନିମୁଗ୍ଗି’’ଚ୍ଚାଦି । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗୁଣେ ସୀଲାଦିକେ ଅପରିମାଣେ ନିମୁଗ୍ଗଂ ଓଗାଳ୍ହଂ ମନଂ ଚିତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ତସ୍ସ ପଞ୍ଚସିଖସ୍ସ ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସପି ୱୀଣାୟ ତନ୍ତିୟା ସରୋ କିରିୟାକାଲମାନଲକ୍ଖଣୱିଲମ୍ବିତଦୁତମଜ୍ଝଭେଦଭିନ୍ନୋ ଛଜ୍ଜାଦିକୋ ତସ୍ସ ୱିରୋଧୋ କଲାସତ୍ଥପରିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକମୱେସମଂ କଂ ଜନଂ ନ ସମ୍ପୀଣେତି, ପୀଣେତିୟେୱ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଲୋକିୟଗୁଣାନୁବନ୍ଧବୁଦ୍ଧୀନଂ ୱିକ୍ଖେପପ୍ପୱତ୍ତିପି ତଥାୱିଧଂ ପୀଣେତୀତି । ‘‘ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ନିମୁଗ୍ଗମନସୋ’’ତି ଇମିନା କଲାୱିରୋଧୋ ପରିହଟୋ ।
୭୭.‘‘ନିମୁଗ୍ଗି’’ଚ୍ଚାଦି । ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ୱିମ୍ହୟଜନକସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ଭାରେ ନିମୁଗ୍ଗମନସୋ ଓତିଣ୍ଣଚିତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚସିଖସ୍ସପି ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସାପି ସୋ ତନ୍ତିସ୍ସରୱିରୋଧୋ ୱୀଣାୟ ତନ୍ତିୟା ଘଟ୍ଟନକିରିୟା, ଅଦ୍ଧମତ୍ତିକାଦିକାଲୋ, ହତ୍ଥାଦୀନଂ ସନ୍ନିୱେସଲକ୍ଖଣୋ ମାନୋତି ଇମେହି ତୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ୟୁତ୍ତସ୍ସ ମନ୍ଦସୀଘମଜ୍ଝିମପ୍ପମାଣେହି ଭିନ୍ନସ୍ସ ଛଜ୍ଜାଦିସତ୍ତସରସ୍ସ କଲାସତ୍ଥାଗତକ୍କମସ୍ସ ୱିନାସସଙ୍ଖାତୋ ୱିରୋଧୋ କଂ ଜନଂ ନ ସମ୍ପୀଣେତି, ସମ୍ପୀଣେତି ଏୱ । ଏତ୍ଥ ଅକନ୍ତିୟା କାରଣଭୂତୋ କଲାସତ୍ଥାଗତକ୍କମଭଙ୍ଗୋ ଲୋକୁତ୍ତରବୁଦ୍ଧଗୁଣାନୁଗତବୁଦ୍ଧିୟା ଜାତୋତି ସୋ ଭଙ୍ଗୋ ‘‘ନିମୁଗ୍ଗମନସୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୀତିୟା କାରଣମେୱେତି ନ ୱିରୋଧୋ । ନିମୁଗ୍ଗୋ ମନୋ ଅସ୍ସାତି ଚ, ତନ୍ତିୟା ସରୋତି ଚ, ତେସଂ ୱିରୋଧୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଲୋକୱିରୋଧିନୋ ୟଥା –
ଗଣୟେ ଚକ୍କୱାଳଂ ସୋ, ଚନ୍ଦନାୟପି ସୀତଲଂ ।
ସମ୍ବୋଧିସତ୍ତହଦୟୋ, ପଦିତ୍ତଙ୍ଗାରପୂରିତଂ॥
୭୮.‘‘ଗଣୟେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଚନ୍ଦନାୟ ଅପି ସୀତଲଂ ଗଣୟେ ଚିନ୍ତେସି । କିନ୍ତଂ ? ପଦିତ୍ତଙ୍ଗାରପୂରିତଂ ଚକ୍କୱାଳଂ । କୋ ସୋ ? ସମ୍ବୋଧିୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେ ସତ୍ତଂ ପରିବଦ୍ଧଂ ହଦୟଂ ଚିତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ସୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାନୁବନ୍ଧବୁଦ୍ଧିନୋ ହି ତାଦିସୋ ମନୋବନ୍ଧୋତି ନ ଲୋକୱିରୋଧୋ ।
୭୮.‘‘ଗଣୟେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସମ୍ବୋଧିସତ୍ତହଦୟୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେ ଆସତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ପଦିତ୍ତଙ୍ଗାରପୂରିତଂ ଆଦିତ୍ତଙ୍ଗାରେହି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ଚନ୍ଦନାୟପି ଚନ୍ଦନତୋ ଅପି ସୀତଲଂ ଅତିସୀତଲଂ କତ୍ୱା ଗଣୟେ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟାତି । ଇଟ୍ଠତ୍ଥଲୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଈଦିସତ୍ତା ଅଗ୍ଗିନୋ ଚନ୍ଦନତୋପି ଅଧିକସୀତତ୍ତକପ୍ପନା ‘‘ଚନ୍ଦନଂ ସୀତଲଂ, ଅଗ୍ଗି ଉଣ୍ହୋ’’ତି ପୱତ୍ତଲୋକସୀମାୟ ୱିରୁଦ୍ଧା ନ ହୋତି । ସମ୍ବୋଧିୟଂ ସତ୍ତହଦୟଂ ୟସ୍ସେତି ଚ, ପଦିତ୍ତାନି ଅଙ୍ଗାରାନୀତି ଚ, ତେହି ପୂରିତନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଞାୟୱିରୋଧିନୋ ୟଥା –
ପରିଚ୍ଚତ୍ତଭୱୋପି ତ୍ୱ-ମୁପନୀତଭୱୋ ଅସି ।
ଅଚିନ୍ତ୍ୟଗୁଣସାରାୟ, ନମୋ ତେ ମୁନିପୁଙ୍ଗୱ॥
୭୯.‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିପୁଙ୍ଗୱ ମୁନୀନଂ ଉତ୍ତମ ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ ୱିସଟ୍ଠୋ ଭୱୋ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିସଙ୍ଖାତୋ ୟେନାତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତଭୱୋପି ତ୍ୱଂ ଉପନୀତୋ ଆନୀତୋ ପୱତ୍ତିତୋ ଭୱୋ ୱୁଡ୍ଢି ୟେନାତି ଉପନୀତଭୱୋ ଅସି । ତସ୍ମା କାରଣା ଅଚିନ୍ତ୍ୟଗୁଣସାରାୟ ତେ ନମୋ ଅତ୍ଥୂତି ସେସୋ । ଈଦିସଂ ନ ଞାୟୱିରୁଦ୍ଧମେୱଂୱିଧତ୍ତା ମୁନିପୁଙ୍ଗୱସ୍ସ ।
୭୯.‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିପୁଙ୍ଗୱ ମୁନିସେଟ୍ଠ ତ୍ୱଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଭୱୋପି ଅପନୀତସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିଭୱୋପି ଉପନୀତଭୱୋ ଲୋକସ୍ସାନୀତଅଭିୱୁଦ୍ଧିକୋ ଅସି ଭୱସି, ଅଚିନ୍ତ୍ୟଗୁଣସାରାୟ ତତୋ ଏୱ ଚିନ୍ତାୱିସୟାତିକ୍କନ୍ତସାରଗୁଣସ୍ସ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ନମୋ ଅତ୍ଥୂତି ସବ୍ବାକାରତୋ ଭୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନି ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ସୁଗତିଭୱଂ ଲୋକସ୍ସ ଦେତୀତି ଏତଂ ଞାୟାଗତଂ ନ ହୋତୀତି ପଟିଭାତି, ତଥାପି ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୂନଂ ପୱତ୍ତି ଈଦିସାୟେୱାତି ଞାୟୱିରୋଧୋ ନିରାକତୋ । ଅଚିନ୍ତ୍ୟା ଗୁଣସାରା ୟସ୍ମିନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଆଗମୱିରୋଧିନୋ ୟଥା –
ନେୱାଲପତି କେନାପି, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ୟତି ।
ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦା, ଫୁସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ॥
୮୦.‘‘ନେୱେ’’ତିଆଦି । ୟତୀତି ଭିକ୍ଖୁ କେନାପି ସହ ନେୱାଲପତି ନ ୱଦତ୍ୟେୱ, ତଥାପି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ଚୋପନୱାଚାସଙ୍ଖାତେନ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁନା ପୱତ୍ତିତୋ ସମ୍ପଜାନନ୍ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦତୋ କାରଣା ଆପତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ଫୁସେୟ୍ୟ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଏତ୍ଥ ଅନାଲପତୋ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କଥଂ ମୁସାୱାଦୋତି ଅଭିଧମ୍ମାପନ୍ନୱିରୋଧୋ ନତ୍ଥି, ଅପରୱଚନତ୍ଥେ ତ୍ୱୀଦିସୋ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ।
୮୦.‘‘ନେୱି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟତି ସମଣୋ କେନାପି କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ନେୱାଲପତି ନୋ ଭାସତି, ତଥାପି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ଚୋପନୱାଚାସଙ୍ଖାତୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାରଣା ପୱତ୍ତନତୋ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦା ସମ୍ପଜାନନ୍ତସ୍ସ ମୁସାଭଣନତୋ ଆପତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିଂ ଫୁସେୟ୍ୟ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ଏତ୍ଥ ଅନାଲପନ୍ତସ୍ସ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ମୁସାୱାଦୋ କଥଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅଭିଧମ୍ମାପନ୍ନୱିରୋଧୋ, ‘‘ସନ୍ତିଂ ଆପତ୍ତିଂ ନାୱିକରେୟ୍ୟ, ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦ’ସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ନିଦାନୁଦ୍ଦେସେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଆଗମୱିରୋଧୋ ନିରାକତୋ । ମୁସାଭଣନଂ ୱିନା ଆପତ୍ତି କଥଂ ଭୱତୀତି ? ୟଥା କାଲେ ଅୱସ୍ସମାନମେଘତୋ ସଞ୍ଜାତଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ‘‘ମେଘକତଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ଏୱଂ କଥେତବ୍ବକାଲେ ଅକଥନତୋ ସଞ୍ଜାତା ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିପି ତତୋ ସଞ୍ଜାତାତି ୱତ୍ତବ୍ବା ହୋତି । ସମ୍ପଜାନନ୍ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦୋତି ଚ, ଆପତ୍ତିୟେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ନେୟ୍ୟସ୍ସ ୟଥା –
ମରୀଚିଚନ୍ଦନାଲେପ-ଲାଭା ସୀତମରୀଚିନୋ [ସିତମରୀଚିନୋ (ସୀ॰)]।
ଇମା ସବ୍ବାପି ଧୱଲା, ଦିସା ରୋଚନ୍ତି ନିବ୍ଭରଂ॥
୮୧.‘‘ମରୀଚୀ’’ତ୍ୟାଦି । ସୀତମରୀଚିନୋ ଚନ୍ଦସ୍ସ ମରୀଚିୟୋ ଦୀଧିତିୟୋ ଏୱ ଚନ୍ଦନଂ, ତସ୍ସ ଆଲେପୋ ଉପଦେହୋ, ତସ୍ସ ଲାଭେନ ଇମା ସବ୍ବାପି ଦିସା ନିବ୍ଭରମତିସୟଂ ଧୱଲା ସେତା ରୋଚନ୍ତୀତି ନତ୍ଥେତ୍ଥ ନେୟ୍ୟତା ମରୀଚିୟା ସଦ୍ଦୋପାତ୍ତତ୍ଥାୟ ତୁ ।
୮୧.‘‘ମରୀଚି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୀତମରୀଚିନୋ ଚନ୍ଦସ୍ସ ମରୀଚିଚନ୍ଦନାଲେପଲାଭା ମରୀଚିସଙ୍ଖାତଚନ୍ଦନାଲେପସ୍ସ ପଟିଲାଭତୋ ଇମା ସବ୍ବାପି ଦିସା ନିବ୍ଭରମତିସୟଂ ଧୱଲା ସେତା ରୋଚନ୍ତି ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି । ଦିସାନଂ ଧୱଲକାରଣସ୍ସ ‘‘ମରୀଚିଚନ୍ଦନାଲେପଲାଭା ସୀତମରୀଚିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନେୟ୍ୟଦୋସୋ ନ ପତିଟ୍ଠାତି, ଚନ୍ଦନମିୱ ଚନ୍ଦନଂ, ମରୀଚିୟୋୟେୱ ଚନ୍ଦନମିତି ଚ, ତସ୍ସ ଆଲେପୋତି ଚ, ତସ୍ସ ଲାଭୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟଥା ୱା –
ମନୋନୁରଞ୍ଜନୋ ମାର-ଙ୍ଗନାସିଙ୍ଗାରୱିବ୍ଭମୋ ।
ଜିନେନା’ସମନୁଞ୍ଞାତୋ, ମାରସ୍ସ ହଦୟାନଲୋ॥
୮୨.‘‘ମନୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ମନଂ ପସ୍ସନ୍ତାନମନୁସ୍ସରନ୍ତାନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଅନୁରଞ୍ଜେତୀତି ମନୋନୁରଞ୍ଜନୋ, ମାରଙ୍ଗନାନଂ ସିଙ୍ଗାରକତୋ ୱିବ୍ଭମୋ ୱିଲାସୋ ଜିନେନ ଅସମନୁଞ୍ଞାତୋ ଅବ୍ଭୁପଗତୋ ମାରସ୍ସ ୱସୱତ୍ତିନୋ ହଦୟାନଲୋ ହଦୟଗ୍ଗି ଜାତୋ । ସୋକୋ ଚେତ୍ଥ ଅନଲତ୍ଥେ ନିରୁପ୍ପିତୋ ତସ୍ସ ତାଦିସତ୍ଥାନତିୱତ୍ତନତୋ, କାରଣନ୍ତୁପଚାରେନାତି । ଏତ୍ଥ ୟଜ୍ଜପି ମାରଙ୍ଗନାପରାଜୟୋ ନ ସଦ୍ଦୋପାତ୍ତତ୍ଥୋ, ତଥାପି ‘‘ସିଙ୍ଗାରୱିବ୍ଭମୋ ମାରସ୍ସ ହଦୟଗ୍ଗୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସାମତ୍ଥିୟା ମାରଙ୍ଗନାପରାଜୟୋ ଗମ୍ୟତେ, ତଥାୱିଧସ୍ସ ମାରସୋକସ୍ସ ମାରଙ୍ଗନାପରାଜୟାବ୍ୟଭିଚାରତୋ । ନେୱେଦିସସ୍ସ ନେୟ୍ୟତା, ୱଙ୍କୱୁତ୍ତୀଦିସୀ ଗୁଣୋୟେୱ ବନ୍ଧସ୍ସ ।
୮୨. ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଞାୟୋପାତ୍ତତ୍ତା ନେୟ୍ୟଦୋସପରିହାରତ୍ଥମୁଦାହରତି ‘‘ମନୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ମନୋନୁରଞ୍ଜନୋ ଦସ୍ସନସୱନାନୁସ୍ସରଣଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଜନାନଂ ଚିତ୍ତମତ୍ତନି ଅନୁରଞ୍ଜନ୍ତୋ ମାରଙ୍ଗନାସିଙ୍ଗାରୱିବ୍ଭମୋ ମାରୱଧୂନଂ ରତିକୀଳାହେତୁଭୂତକାମପତ୍ଥନାସଙ୍ଖାତସିଙ୍ଗାରେନ କତଲୀଲା ଜିନେନ ଜିତପଞ୍ଚମାରେନ ସତ୍ଥୁନା ଅସମନୁଞ୍ଞାତୋ ଅନବ୍ଭୁପଗତୋ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୋ ମାରସ୍ସ ୱସୱତ୍ତିନୋ ହଦୟାନଲୋ ହଦୟଗ୍ଗି ଅହୋସୀତି । ଅନଲତ୍ତେନ କପ୍ପିତକାରିୟଭୂତୋ ସୋକୋ ମାରଙ୍ଗନାସିଙ୍ଗାରୱିବ୍ଭମସଙ୍ଖାତକାରଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭେଦକପ୍ପନାୟ [ଅନଲତ୍ତକପ୍ପନାୟ (କ॰)] ‘‘ଗୁଳୋ ସେମ୍ହଂ, ତିପୁସଂ ଜରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ମାରଙ୍ଗନାନଂ ପରାଜୟୱାଚକୋ ସଦ୍ଦୋ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ‘‘ସିଙ୍ଗାରୱିବ୍ଭମୋ ମାରସ୍ସ ହଦୟାନଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ମାରଙ୍ଗନାପରାଜୟଂ ୱିନା ତାଦିସସୋକୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣସାମତ୍ଥିୟେନ ତାସଂ ପରାଜୟୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ଈଦିସୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ବନ୍ଧଗୁଣତ୍ତା ନେୟ୍ୟଦୋସୋ ନିରାକତୋ ହୋତୀତି । ମନୋ ଅନୁରଞ୍ଜେତୀତି ଚ, ମାରଙ୍ଗନାନଂ ସିଙ୍ଗାରୋତି ଚ, ତେନ କତୋ ୱିବ୍ଭମୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୱିସେସନାପେକ୍ଖସ୍ସ ୟଥା –
ଅପୟାତାପରାଧମ୍ପି, ଅୟଂ ୱେରୀ ଜନଂ ଜନୋ ।
କୋଧପାଟଲଭୂତେନ, ଭିୟ୍ୟୋ ପସ୍ସତି ଚକ୍ଖୁନା॥
୮୩.‘‘ଅପୟାତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ୱେରୀ ଜନୋ ଅପୟାତାପରାଧମ୍ପି ଜନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅପୟାତୋ ଅପଗତୋ ଅପରାଧୋ ୟସ୍ସ ତଂ, କୋଧେନ ପାଟଲଭୂତେନ ସେତରତ୍ତେନ । ଇମିନା ୱିସେସନାପେକ୍ଖଦୋସୋ ପରିହଟୋ ।
୮୩.‘‘ଅପୟାତି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ୱେରୀ ଜନୋ ଅପୟାତାପରାଧମ୍ପି ଅପଗତାପରାଧମ୍ପି ଜନଂ କୋଧପାଟଲଭୂତେନ କୋଧେନ ଭୂତସେତଲୋହିତୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେନ ଚକ୍ଖୁନା ଭିୟ୍ୟୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପସ୍ସତୀତି । ‘‘ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେପି ‘‘ଚକ୍ଖୁନା’’ତି ୱିସେସ୍ୟୱଚନଂ ‘‘କୋଧପାଟଲଭୂତେନା’’ତି ୱିସେସନସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ସାତ୍ଥକଂ ହୋତୀତି ୱିସେସନାପେକ୍ଖଦୋସୋ ନିରାକତୋତି । ଅପୟାତୋ ଅପଗତୋ ଅପରାଧୋ ଅସ୍ମାତି ଚ, କୋଧେନ ପାଟଲଭୂତନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ହୀନତ୍ଥସ୍ସ ୟଥା –
ଅପ୍ପକାନମ୍ପି ପାପାନଂ,
ପଭାୱଂ ନାସୟେ ବୁଧୋ ।
ଅପି ନିପ୍ପଭତାନୀତ-
ଖଜ୍ଜୋତୋ ହୋତି ଭାଣୁମା॥
୮୪.‘‘ଅପ୍ପକାନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ବୁଧୋ ପଣ୍ଡିତପୋସୋ ଅପ୍ପକାନଂ ପାପାନମ୍ପି କିମୁତମଧିକାନଂ ପଭାୱଂ ଆନୁଭାୱଂ ନାସୟେ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପାପେୟ୍ୟ । ତଂ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସେନ ସାଧେତି । ଭାଣୁମା ସୂରିୟୋ ନିପ୍ପଭତଂ ଆନୀତୋ ଖଜ୍ଜୋତୋ ୟେନ ତଥାୱିଧୋ ଅପି ହୋତି । ‘‘ମନ୍ଦପ୍ପଭୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜୋତିରିଙ୍ଗଣମ୍ପି ନୋପେକ୍ଖତି ଚକ୍କୱାଳକୁହରାନୁଚରିତମହାନୁଭାୱୋପୀତି । ଏତ୍ଥ ଅପୀତ୍ୟାଦିନା ୱଚୋଭଙ୍ଗିୟା ହୀନତ୍ଥଦୋସୋ ପରିହଟୋ ।
୮୪.‘‘ଅପ୍ପକାନି’’ଚ୍ଚାଦି । ବୁଧୋ ପଞ୍ଞୱା ଅପ୍ପକାନମ୍ପି ଅତିମନ୍ଦାନମ୍ପି ପାପାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ପଭାୱଂ ୱିପାକଦାନସାମତ୍ଥିୟସଙ୍ଖାତାନୁଭାୱଂ ନାସୟେ ଅହୋସିକମ୍ମତାପାଦନେନ ନାସେୟ୍ୟ, ବହୂନଂ ପାପାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତମତ୍ଥମତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସାଲଙ୍କାରେନ ସମତ୍ଥେତି ଅପିଚ୍ଚାଦି । ଭାଣୁମା ସୂରିୟୋ ନିପ୍ପଭତାନୀତଖଜ୍ଜୋତୋ ଅପି ନିପ୍ପଭତମାପାଦିତଜୋତିରିଙ୍ଗଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋପି ହୋତୀତି । ହୀନପଭାୱୋ ହୋତି ଖଜ୍ଜୋପନକେ ପହାୟ ଅତ୍ତନୋ ଆଲୋକଂ କରୋନ୍ତୋ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଅପି ନିପ୍ପଭତିଚ୍ଚାଦିୱଚନୱିଲାସୱସେନ ହୀନପକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱାପି ସୂରିୟଉଦାରତ୍ତସ୍ସେୱ ପୋସିତତ୍ତା ‘‘ନିପ୍ପଭତାନୀତଖଜ୍ଜୋତୋ’’ତି ୱିସେସନପଦଂ ହୀନତ୍ଥଦୋସଂ ନ ନିସ୍ସୟତି । ନତ୍ଥି ପଭା ୟେସନ୍ତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋତି ଚ, ତଂ ଆନୀତା ଖଜ୍ଜୋତା ୟେନେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅନତ୍ଥସ୍ସ ୟଥା –
ନ ପାଦପୂରଣତ୍ଥାୟ, ପଦଂ ୟୋଜେୟ୍ୟ କତ୍ଥଚି ।
ୟଥା ୱନ୍ଦେ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ, ପାଦପଙ୍କେରୁହଂ ୱରଂ॥
୮୫.‘‘ନ ପାଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ୱନ୍ଦେଇଚ୍ଚାଦୋ ହେଟ୍ଠା ୱିୟ ପାଦପୂରଣସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱେନ ଅନତ୍ଥାଭାୱୋ ।
୮୫.‘‘ନ ପାଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ପାଦପୂରଣତ୍ଥାୟ ଗାଥାପାଦାନଂ ପୂରଣସଙ୍ଖାତପୟୋଜନତ୍ଥାୟ ପଦଂ ନାମାଦିକଂ କତ୍ଥଚି ନ ୟୋଜେୟ୍ୟ ୱିଞ୍ଞୂତି, ୟଥା ନିରତ୍ଥକପଦାୟୋଜନେ ଉଦାହରଣମେୱଂ ‘‘ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ୱରଂ ପାଦପଙ୍କେରୁହଂ ୱନ୍ଦେ’’ତି । ହେଟ୍ଠା ଦୁଟ୍ଠୋଦାହରଣେ ୱିୟ ପାଦପୂରଣତ୍ଥଂ କସ୍ସଚି ପଦସ୍ସ ଅୟୋଜିତତ୍ତା ସାତ୍ଥକପଦେହି ନିରତ୍ଥକଦୋସୋ ନିରାକତୋତି । ମୁଦୁନିମ୍ମଲସୋଭାଦିସାଧାରଣଗୁଣୟୋଗତୋ ପଙ୍କେରୁହସଦିସଂ ଉପଚାରତୋ ପଙ୍କେରୁହଂ ନାମ । ପାଦମେୱ ପଙ୍କେରୁହନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ॥ ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟପଦଦୋସପରିହାରୋ ।
ଭୟକୋଧପସଂସାଦି-
ୱିସେସୋ ତାଦିସୋ ୟଦି ।
ୱତ୍ତୁଂ କାମୀୟତେ ଦୋସୋ,
ନ ତତ୍ଥେ’କତ୍ଥତାକତୋ॥
୮୬.‘‘ଭୟେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଭୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ କୋଧୋ ଚ ଦୋସୋ ପସଂସା ଚ ଥୁତି, ତା ଆଦି ୟସ୍ସ ତୁରିତାଦିନୋ ସୋ ତାଦିସୋ ୱିସେସୋ ୟଦି ୱତ୍ତୁଂ କାମୀୟତେ ଇଚ୍ଛୀୟତେ, ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଭୟାଦିୱିସେସେ ୱିସୟେ ଏକତ୍ଥତାୟ ଏକତ୍ଥଭାୱେନ କତୋ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି ।
୮୬. ଇଦାନି ୱାକ୍ୟଦୋସପରିହାରତ୍ଥମାରଭତି ‘‘ଭୟକୋଧେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଭୟକୋଧପସଂସାଦି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସପଟିଘଥୁତିଆଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ତାଦିସୋ ୱିସେସୋ ୱତ୍ତୁଂ ୟଦି କାମୀୟତେ ଚେ ୱିଞ୍ଞୂହି ଇଚ୍ଛୀୟତେ, ତତ୍ଥ ଭୟକୋଧାଦିକେ ୱିସେସେ ଏକତ୍ଥତାକତୋ ଏକତ୍ଥଭାୱେନ କତୋ ଦୋସୋ ୱାକ୍ୟଦୋସୋ ନ ଭୱତି । ଭୟାଦିୱିସେସେ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତେ ପୁବ୍ବୁଚ୍ଚାରିତପଦସ୍ସ ପୁନୁଚ୍ଚାରଣେ ଏକତ୍ଥଦୋସୋ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୟଞ୍ଚ କୋଧୋ ଚ ପସଂସା ଚାତି ଚ, ତା ଆଦି ୟସ୍ସ ତୁରିତକୋତୂହଲଅଚ୍ଛରାହାସସୋକପସାଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସତ୍ତା ଭୟାଦୀସୁ କଥିତମପି ଗହେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ କଥନମୱିରୋଧଂ । ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ୟେସଂ ପଦାଦୀନଂ ତେ ଏକତ୍ଥା, ତେସଂ ଭାୱୋ ଏକତ୍ଥତା, ତାୟ କତୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟଥା –
ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ ଅୟଂ ହନ୍ଦ, ନିୱତ୍ତତୁ ଭୱଂ ତତୋ ।
ୟଦି ଜୀୱିତୁକାମୋ’ସି, କଥଂ ତମୁପସପ୍ପସି॥
୮୭.‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି ‘‘ସପ୍ପୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଅୟଂ ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ’’ତି ଭୟେନାମେଡିତଂ ହନ୍ଦାତି ଖେଦେ ତତୋ ତମ୍ହା ଠାନା, ସପ୍ପତୋ ୱା ଭୱଂ ଭୱନ୍ତୋ ନିୱତ୍ତତୁ ଗତମଗ୍ଗାଭିମୁଖୋ ଆୱତ୍ତତୁ । ତଂ ଠାନଂ, ସପ୍ପଂ ୱା । ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଏକତ୍ଥତାଦୋସୋ ଭୟେନାମେଡିତପ୍ପୟୋଗତୋ ।
୮୭.‘‘ସପ୍ପୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ହନ୍ଦ ନଟ୍ଠୋ ୱତ, ଅୟଂ ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ ଭୱଂ ତତୋ ଠାନତୋ, ସପ୍ପତୋ ୱା ନିୱତ୍ତତୁ ଆୱତ୍ତତୁ ୟଦି ଜୀୱିତୁକାମୋ ଅସି, ତଂ ଠାନଂ, ସପ୍ପଂ ୱା କଥମୁପସପ୍ପସି କଥମୁପଗଚ୍ଛସୀତି । ଭୟେ ଆମେଡିତୱଚନତ୍ତା ଏକତ୍ଥତାଦୋସୋ ନତ୍ଥି, ଜୀୱିତୁକାମୋସୀତି ଏତ୍ଥ ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ ।
ପଦଦୋସପରିହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱାକ୍ୟଦୋସପରିହାରୱଣ୍ଣନା
ଭଗ୍ଗରୀତିନୋ ୟଥା –
ୟୋ କୋଚି ରୂପାତିସୟୋ,
କନ୍ତି କାପି ମନୋହରା ।
ୱିଲାସାତିସୟୋ କୋପି,
ଅହୋ ବୁଦ୍ଧମହୋଦୟୋ॥
୮୮.‘‘ୟୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ରୂପସ୍ସ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜିତବାତ୍ତିଂସୱରପୁରିସଲକ୍ଖଣୋପସୋଭିତସ୍ସ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାକେତୁମାଲାୱିରାଜିତସ୍ସ ଅତିସୟୋ ଆଧିକ୍କଂ ୱାଚାଗୋଚରଭାୱାତିକ୍କମେନ ଅୱଚନୀୟତ୍ତା ୟୋ କୋଚିୟେୱ । ମନୋ ଅନେକଲୋକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ହରତୀତି ମନୋହରା ଚିତ୍ତମୱହରନ୍ତୀ କନ୍ତି ସୋଭା କାପି ଅୱଚନପଥା କାପିୟେୱ । ୱିଲାସସ୍ସ ଗତ୍ୟାଦିନୋ ଅତିସୟୋ ୱଚନପଥାତିକ୍କନ୍ତୋ କୋପିୟେୱ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମହନ୍ତୋ ଉଦୟୋ ଅଭିୱୁଡ୍ଢି ଅହୋ ଅବ୍ଭୁତୋତି । ଏତ୍ଥ କିଂସଦ୍ଦେନାରଦ୍ଧା ରୀତି ନ କତ୍ଥଚି ଭଗ୍ଗା ।
୮୮.‘‘ୟୋ କୋଚି’’ଚ୍ଚାଦି । ରୂପାତିସୟୋ ସୁପ୍ପହିଟ୍ଠିତପାଦତାଦିଦ୍ୱତ୍ତିଂସପୁରିସଲକ୍ଖଣେହି ସୋଭିତସ୍ସ ଚିତ୍ତଙ୍ଗୁଲିତାଦିଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଅଲଙ୍କତସ୍ସ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାକେତୁମାଲାହି ଉଜ୍ଜଲସ୍ସ ରୂପକାୟସ୍ସ ଆଧିକ୍ୟଂ ୟୋ କୋଚିୟେୱ ମନୋଗୋଚରଭାୱଂ ୱିନା ୱଚନୱିସୟାତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ୟୋ କୋଚିୟେୱ । ମନୋହରା ଲୋକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ହରନ୍ତୀ କନ୍ତି ସୋଭା କାପିୟେୱ ୱଚୀୱିସୟାତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା କାପିୟେୱ । ୱିଲାସାତିସୟୋ ୱିସୟଭୂତପିୟଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଗମନାଦିୱିଲାସସ୍ସ ଆଧିକ୍ୟମ୍ପି କୋପିୟେୱ ୱୁତ୍ତକାରଣେନେୱକୋପିୟେୱ । ତତୋ ବୁଦ୍ଧମହୋଦୟୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମହାଭିୱୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତୋ ଉଦୟୋ ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋତି । ଏତ୍ଥ ସବ୍ବନାମିକେନ କିଂ ସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧକ୍କମୋ ନ କତ୍ଥଚି ଭିନ୍ନୋତି ଭଗ୍ଗରୀତିଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ।
ଅବ୍ୟାମୋହକରଂ ବନ୍ଧଂ, ଅବ୍ୟାକିଣ୍ଣଂ ମନୋହରଂ ।
ଅଦୂରପଦୱିନ୍ୟାସଂ, ପସଂସନ୍ତି କୱିସ୍ସରା॥
୮୯.‘‘ଅବ୍ୟାମୋହ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ନତ୍ଥି ଦୂରମେସନ୍ତି ଅଦୂରାନି, ତାନିୟେୱ ପଦାନି, ତେସଂ ୱିନ୍ୟାସୋ ୟାଥାୱତୋ ଠପନଂ ୟସ୍ସ ତଂ । ତତୋୟେୱ ଅବ୍ୟାକିଣ୍ଣୋ ଅସମ୍ମିସ୍ସୋ ଚ । ସୋ ଅବ୍ୟାକିଣ୍ଣତାୟ ଏୱ ମନୋହରୋ ଚାତି ଅବ୍ୟାକିଣ୍ଣଂ ମନୋହରଂ। ତେନେୱ ‘‘ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଅୟଂ ୱା’’ତି ଏୱଂ ବ୍ୟାମୋହଂ ନ କରୋତୀତି ଅବ୍ୟାମୋହକରୋ, ତଂ । ପସାଦାଲଙ୍କାରାଲଙ୍କିତଂ ବନ୍ଧଂ। କୱୀନଂ ଇସ୍ସରା ପଧାନା । ୟେ କନିଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲିଗଣନାନିଟ୍ଠା, ତେ ପସଂସନ୍ତି ଥୁୱନ୍ତି ତାଦିସବନ୍ଧଗୁଣସ୍ସାତିସୟପସଂସାରହଭାୱେନ ।
୮୯.‘‘ଅବ୍ୟାମୋହେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଦୂରପଦୱିନ୍ୟାସଂ ନାମାଦିପଦାନଂ ୱୋହାରକାଲେ ଅଦୂରସମ୍ବନ୍ଧୋ ୟଥା ସିୟା, ତଥା ପଟିପାଟିୟା ପଦଟ୍ଠପନେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ଅବ୍ୟାକିଣ୍ଣଂ, ତତୋୟେୱ ଅଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧୀପଦେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ମନୋହରଂ, ତତୋୟେୱ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଚିତ୍ତମାରାଧେନ୍ତଂ ଅବ୍ୟାମୋହକରଂ ‘‘ଇମସ୍ସତ୍ଥୋ ଇମସ୍ସତ୍ଥୋ ଏସୋ ଏସୋ ୱା’’ତି ସଂସୟମନୁପ୍ପାଦେନ୍ତଂ ବନ୍ଧଂ ପସାଦାଲଙ୍କାରସଂୟୁତ୍ତଂ ବନ୍ଧନଂ କୱିସ୍ସରା କୱୀନଂ ପଧାନା ପଣ୍ଡିଭଜନା, କନିଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲିୟା ଗଣିତବ୍ବା ଅଗ୍ଗକୱିନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପସଂସନ୍ତି ଥୋମେନ୍ତି । ବ୍ୟାମୋହଂ ନ କରୋତୀତି ଅବ୍ୟାମୋହକରୋ । ୱି ଆକିଣ୍ଣୋ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣୋ, ନ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣୋ ଅବ୍ୟାକିଣ୍ଣୋ। ନତ୍ଥି ଦୂରଂ ୟେସଂ, ତାନିୟେୱ ପଦାନି, ତେସଂ ୱିନ୍ୟାସୋ ଠପନଂ ୟସ୍ସ ବନ୍ଧସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟଥା –
ନୀଲୁପ୍ପଲାଭଂ ନୟନଂ,
ବନ୍ଧୁକରୁଚିରୋ’ଧରୋ ।
ନାସା ହେମଙ୍କୁସୋ ତେନ,
ଜିନୋୟଂ ପିୟଦସ୍ସନୋ॥
୯୦.‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି ‘‘ନୀଲୁପ୍ପଲାଭ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ୟସ୍ସ ଜିନସ୍ସ ନୟନଂ ନେତ୍ତଂ ନୀଲୁପ୍ପଲାଭଂ ଇନ୍ଦୀୱରଦ୍ୱୟନିଭଂ, ଅଧରୋ ଅଧରୋଟ୍ଠୋ ବନ୍ଧୁକମିୱ ବନ୍ଧୁକକୁସୁମମିୱ ରୁଚିରୋ କନ୍ତୋ, ନାସା ନାସିକା ସୟଂ ହେମଙ୍କୁସୋ ସୁୱଣ୍ଣଙ୍କୁସୋୟେୱ, ତେନ କାରଣେନ ଅୟଂ ଜିନୋ ପିୟଂ ମଧୁରଂ ଦସ୍ସନମସ୍ସାତି ପିୟଦସ୍ସନୋ। ଈଦିସୋ ନ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଦୋସୋ, ଅବ୍ୟାକିଣ୍ଣୋ ପସାଦୋୟେୱାତି ।
୯୦. ଇଦାନି ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଦୋସପରିହାରଂ ପରିହରତି ‘‘ନୀଲୁପ୍ପଲି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ନୟନଂ ୟସ୍ସ ନେତ୍ତୟୁଗଳଂ ନୀଲୁପ୍ପଲାଭଂ ନୀଲୁପ୍ପଲଦଲସଦିସଂ, ଅଧରୋ ଅଧରୋଟ୍ଠୋ ବନ୍ଧୁକରୁଚିରୋ ବନ୍ଧୁକପୁପ୍ଫମିୱ ମନୁଞ୍ଞୋ, ନାସା ନାସିକା ହେମଙ୍କୁସୋ ସୁୱଣ୍ଣଙ୍କୁସୋୟେୱ, ତେନ କାରଣେନ ଅୟଂ ଜିନୋ ପିୟଦସ୍ସନୋ ମନୁଞ୍ଞଦସ୍ସନୋ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ପସାଦାଲଙ୍କାରେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ନ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣଦୋସୋ । ଆଭାସଦ୍ଦୋ ନିଭାସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଇୱତ୍ଥୋ । ନୋ ଚେ, ପଭାପରିୟାୟୋ ୱା ହୋତି । ବନ୍ଧୁକମିୱ ରୁଚିରୋତି ଚ, ପିୟଂ ଦସ୍ସନଂ ୟସ୍ସେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଇହ ଦସ୍ସନସ୍ସ କତ୍ତୁଭୂତସାଧୁଜନସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତେପି ୱିସୟତ୍ତେନେୱ ଜିନସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେନ ତଥାଗତୋ ଗହିତୋତି ।
ସମତିକ୍କନ୍ତଗାମ୍ମତ୍ତ-କନ୍ତୱାଚାଭିସଙ୍ଖତଂ ।
ବନ୍ଧନଂ ରସହେତୁତ୍ତା, ଗାମ୍ମତ୍ତଂ ଅତିୱତ୍ତତି॥
୯୧.‘‘ସମତିକ୍କନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ସମ୍ମା ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ନିଗ୍ଗତଂ । ଗାମ୍ମସ୍ସ ଭାୱୋ ଗାମ୍ମତ୍ତଂ। ୟାସଂ କନ୍ତାନଂ ମଧୁରାନଂ ୱାଚାନଂ ତାହି ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ରଚିତଂ ବନ୍ଧନଂ ରସସ୍ସ ମାଧୁରିୟସ୍ସ ହେତୁତ୍ତା କାରଣଭାୱେନ ଗାମ୍ମତ୍ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅତିୱତ୍ତତି ଅତିକ୍କମତି ।
୯୧.‘‘ସମତି’’ଚ୍ଚାଦି । ସମତିକ୍କନ୍ତଗାମ୍ମତ୍ତକନ୍ତୱାଚାଭିସଙ୍ଖତଂ ୱିସେସତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତଗାମ୍ମଭାୱାହି କନ୍ତୱାଚାହି ରଚିତଂ ବନ୍ଧନଂ ମୁତ୍ତକାଦିବନ୍ଧନଂ ରସହେତୁତ୍ତା ପଣ୍ଡିତାନଂ ପୀତିରସସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତଗାମ୍ମଦୋସଂ ଅତିୱତ୍ତତି ଅତିକ୍କମ୍ମ ପୱତ୍ତତୀତି । ସମ୍ମା ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଗାମ୍ମତ୍ତଂ ୟାସଂ, ତାହିୟେୱ କନ୍ତୱାଚାହି ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ଚ, ରସସ୍ସ ହେତୁ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟଥା –
ଦୁନୋତି କାମଚଣ୍ଡାଲୋ,
ସୋ ମଂ ସଦୟ ନିଦ୍ଦୟୋ ।
ଈଦିସଂ ବ୍ୟସନାପନ୍ନଂ,
ସୁଖୀପି କିମୁପେକ୍ଖସେ॥
୯୨.‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି । କାମାତୁରା କାଚି ୱନିତା ଅତ୍ତନୋ ପିୟଂ ପତିଂ ୱିରୱତି ‘‘ଦୁନୋତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଦୟାୟ ସହ ପୱତ୍ତୀତି ସଦୟଇତି ଅନୁନୟୱସେନ ପିୟସ୍ସ ଆମନ୍ତନଂ, ସାନୁନୟାମନ୍ତନଞ୍ହି ତତୋନୁଗ୍ଗହାଭିକଙ୍ଖାୟମଚ୍ଚନ୍ତମୁଚିତଂ, ସୋ କାମୋ କନ୍ଦପ୍ପୋ ଏୱ ଚଣ୍ଡାଲୋ ଅକଣ୍ଡୋ ୱା ଅସୟ୍ହୋପତାପାୱହତ୍ତା । କାମେ ଚଣ୍ଡାଲତ୍ତାରୋପନଞ୍ଚ ଉଚିତମେୱ ୟତୋନେନ କୟିରମାନମସହନମୁପତାପମସହମାନା ତଂ ପରିଭୱନ୍ତଂ ୱିପ୍ପଲପତି, ନିଦ୍ଦୟୋ ନିକ୍କରୁଣୋ, ଇଦମପି ଉଚିତମୁପତାପେ ନିକ୍କରୁଣାନଂ ତାଦିସୀ ଗତୀତି । ମଂ ଦୁନୋତି ଅଧିକମୁପତାପେତି ନିଦ୍ଦୟତ୍ତା, ନ ଭୱନ୍ତଂ, ତେନେୱ ଭୱଂ ସୁଖୀ । ଇମିନା ଅଞ୍ଞାସତ୍ତତଂ ତସ୍ସ ଦୀପେତି । ୟଦି ନାଞ୍ଞାସତ୍ତୋସି, ନାହମେକାକିନୀ ଭୱାମି । ଅସହାୟାନଞ୍ହି ପଟିସତ୍ତୱୋ ହୋନ୍ତି । ଏକାକିତ୍ତାୟେୱାହମପ୍ପଟିସରଣତ୍ତାନେନ ଦୁସାମୀତି [ଦୁଞ୍ଞାମୀତି ( ?)] ତୱ କାମଂ ତ୍ୱଂ ସୁଖୀ ହୋସି । ସନାଥାନଂ ତାଦିସୀ ୱୁତ୍ତୀତି ଏୱଂ ସୁଖୀପି ତ୍ୱଂ ଈଦିସଂ ବ୍ୟସନମାପନ୍ନଂ କିଂ କସ୍ମା ଉପେକ୍ଖସେତି । ଏୱମୟଂ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ, ତଂ ୱିସୟମନୁଭୱନ୍ତସ୍ସ ଚ ୱିମୁଖତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତୀତୀଦିସଂ ନ ଗାମ୍ମଂ ।
୯୨. ଗାମ୍ମଦୋସପରିହାରେ ଲକ୍ଖିୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦୁନୋତି’’ଚ୍ଚାଦି । କାମତଣ୍ହାଭିଭୂତା ଅଙ୍ଗନା ଅତ୍ତନୋ ୱଲ୍ଲଭଂ ନିସ୍ସାୟ ଏୱଂ ୱିଲପତି ‘‘ସଦୟ ହେ କାରୁଣିକ ସୋ କାମଚଣ୍ଡାଲୋ ସୋ ଅନଙ୍ଗନୀଚୋ ନିଦ୍ଦୟୋ ନିକ୍କାରୁଣିକୋ ମଂ ଦୁନୋତି ପୀଳେତି, ସୁଖୀପି ମମ ୱିୟ ଅନାଥଭାୱାଭାୱତୋ ସୁଖିତୋପି ତ୍ୱଂ ଈଦିସଂ ବ୍ୟସନାପନ୍ନଂ ଏୱଂ କାମଚଣ୍ଡାଲେନ ଅକାରୁଣେନ କତଅସୟ୍ହସନ୍ତାପସଙ୍ଖାତବ୍ୟସନମନୁପ୍ପତ୍ତଂ ମଂ କିମୁପେକ୍ଖସେ କସ୍ମା ଉଦାସୀନୋସୀ’’ତି । ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖାତୁରତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଦୂରୀକରଣଂ କାରୁଣିକାନଂୟେୱ ୱିସୟନ୍ତି ‘‘ସଦୟେ’’ତି ଅନୁନୟୱସେନ ଆମନ୍ତନୁଚିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖାତୁରତଂ ପୋସେତୁଂ ପୀଳାକାରକେ କାମେ ଚଣ୍ଡାଲତ୍ତାରୋପନଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦୟତ୍ତକଥନଞ୍ଚ ଉଚିତମେୱ ଅତ୍ତନି ଉପେକ୍ଖକତ୍ତା । ସୁଖୀପୀତି ଇମିନା ତସ୍ସ ପରୱିସୟାସତ୍ତତାୟ ଅତିଚାରଂ ଅବ୍ଭୁପଗମେତି । ଏୱଂ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ୱଲ୍ଲଭେ ସାନୁରାଗତ୍ତଞ୍ଚ ଅତ୍ତନି ତସ୍ସ ତଦଭାୱତ୍ତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୀତି । ‘‘କଞ୍ଞେ କାମୟମାନଂ ମଂ, ନ କାମୟସି କିଂନ୍ୱିଦ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଇହ ଗାମ୍ମଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଗାମ୍ମଦୋସପରିହାରମିଦଂ । କାମୋୟେୱ ଚଣ୍ଡାଲୋ କାମଚଣ୍ଡାଲୋ, ସହ ଦୟାୟ ୟୋ ୱତ୍ତତୀତି ଚ, ନତ୍ଥି ଦୟା ଅସ୍ସେତି ଚ, ସୁଖମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅପିସଦ୍ଦୋ ଅକ୍ଖମେ ।
ୟତିହୀନପରିହାରୋ, ନ ପୁନେ’ଦାନି ନୀୟତେ ।
ୟତୋ ନ ସୱନୁବ୍ବେଗଂ, ହେଟ୍ଠା ୟେତଂ ୱିଚାରିତଂ॥
୯୩.‘‘ୟତି’’ଚ୍ଚାଦି । ୱିଚାରିତନ୍ତି ‘‘ତଂ ନମେ ସିରସା ଚାମୀ-କରୱଣ୍ଣଂ ତଥାଗତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ପକାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୩.‘‘ୟତିହୀନି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟତୋ ୟସ୍ମା ସୱନୁବ୍ବେଗଂ ‘‘ଦୋସାନମୁଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ଦୋସପରିହାରକ୍କମୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞୂନମୁପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଇମସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ସୱନାସହନଂ ନତ୍ଥି, ତତୋ ୟତିହୀନପରିହାରୋ ୟତିହୀନଦୋସସ୍ସ ପରିହରଣୱସେନ ପୱତ୍ତମୁଦାହରଣଂ ଇଦାନି ପୁନ ନ ନୀୟତେ ନାହରୀୟତେତି । ଇମିନାଧିଗତମାଦୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ସମତ୍ଥେତି । ହେଟ୍ଠା ୟେତଂ ୱିଚାରିତନ୍ତି ଏୱଂ ୟତିହୀନଦୋସପରିହରଣଂ ହେଟ୍ଠା ଅନନ୍ତରପରିଚ୍ଛେଦେ ୱିଚାରିତଂ ‘‘ତଂ ନମେ ସିରସା ଚାମୀ-କରୱଣ୍ଣଂ ତଥାଗତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପକାସିତନ୍ତି । ଆଦୋ ୟତିହୀନଦୋସପାତୁଭାୱେୟେୱ ପରିହାରକ୍କମସ୍ସାପି ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଇହାଦସ୍ସନେପି ଗନ୍ଥସ୍ସ ଊନତା ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟତି ହୀନା ଏତ୍ଥେତି ଚ, ତସ୍ସ ପରିହାରୋତି ଚ, ସୱନେ ଉବ୍ବେଗନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
କମଚ୍ଚୁତସ୍ସ ୟଥା –
ଉଦାରଚରିତୋ’ସି ତ୍ୱଂ, ତେନେୱା’ରାଧନା ତ୍ୱୟି ।
ଦେସଂ ୱା ଦେହି ଗାମଂ ୱା, ଖେତ୍ତଂ ୱା ମମ ସୋଭନଂ॥
୯୪.‘‘ଉଦାର’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଉଦାରଂ ଉଦାରତ୍ତଂ ଚାଗାତିସୟସମ୍ବନ୍ଧତୋ ଚରିତଂ ଅତିଗୁଣପୱତ୍ତି ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ଉଚିତତ୍ତା ଦେସାଦୀନଂ ୟାଚନକ୍କମସ୍ସ କମଚ୍ଚୁତସ୍ସ ପରିହାରୋୟଂ ।
୯୪.‘‘ଉଦାରି’’ଚ୍ଚାଦି । ତ୍ୱଂ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତ ଉଦାରଚରିତୋସି ଚାଗାତିସୟୟୋଗତୋ ୱିସାରଦପୱତ୍ତିୟୁତ୍ତୋସି, ତେନେୱ ତେନ କାରଣେନେୱ ଆରାଧନା ମମ ୟାଚନା ତ୍ୱୟି ହୋତି । ଦେସଂ ୱାଜନପଦଂ ୱା, ନୋ ଚେ, ଗାମଂ ୱା ସଂୱସଥଂ ୱା, ନୋ ଚେ, ସୋଭନଂ ଖେତ୍ତଂ ୱା କେଦାରଂ ୱା ମମ ଦେହୀତି ଅନୁପୁବ୍ବଂ ହୀନପଦତ୍ଥୟାଚନା ଦାୟକସ୍ସ ଦାନସ୍ସାପି ୟାଚକସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଟିଲାଭସ୍ସାପି ଅନୁରୂପତ୍ତା କମଚ୍ଚୁତଦୋସମପନେତି । ଉଦାରଂ ଚରିତଂ ଅସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅତିୱୁତ୍ତସ୍ସ ୟଥା –
ମୁନିନ୍ଦଚନ୍ଦସମ୍ଭୂତ-
ୟସୋରାସିମରୀଚିନଂ ।
ସକଲୋପ୍ୟ’ୟମାକାସୋ,
ନା’ୱକାସୋ ୱିଜମ୍ଭନେ॥
୯୫.‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦୋୟେୱ ଚନ୍ଦୋ, ତତୋ ସମ୍ଭୂତା ପାତୁଭୂତା, ୟସୋରାସୀ ଏୱ ମରୀଚିୟୋ, ତାସଂ । ଅୟଂ ସକଲୋ ଆକାସୋପି ଗଗନମେୱ, ନ ତସ୍ସେକୋ ପଦେସୋ । ୱିଜମ୍ଭନେ ବ୍ୟାପନେ ନାୱକାସୋ ତାଦିସତ୍ତା ତାସଂ ମରୀଚିନନ୍ତି ନାତିୱୁତ୍ତଂ ।
୯୫.‘‘ମୁନିନ୍ଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦଚନ୍ଦସମ୍ଭୂତୟସୋରାସିମରୀଚିନଂ ମୁନିନ୍ଦସଙ୍ଖାତଚନ୍ଦତୋ ପାତୁଭୂତାନଂ କିତ୍ତିସମୂହସଙ୍ଖାତକିରଣାନଂ ୱିଜମ୍ଭନେ ବ୍ୟାପନେ ଅୟଂ ସକଲୋପି ଆକାସୋ ନାୱକାସୋ ନ ଓକାସୋ ହୋତୀତି । ହେତୁଫଲାଦିଏକେକକାରଣେନାପି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣାନଂ ପୱତ୍ତିୟା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟସାମଞ୍ଞଭୂତାକାସସ୍ସ ନିରୱକାସସ୍ସ ଇୱ କଥନମୁଚିତନ୍ତି ଅତିୱୁତ୍ତଦୋସୋ ଇହ ନ ଭୱତି । ଚନ୍ଦୋ ଇୱ ଚନ୍ଦୋ, ମୁନିନ୍ଦୋ ଏୱ ଚନ୍ଦୋ, ତତୋ ସମ୍ଭୂତାନଂୟେୱ ୟସାନଂ ରାସୀ ଚ ତା ମରୀଚିୟୋ ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୱାକ୍ୟଂ ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ, ଅପେତତ୍ଥଂ ଅନିନ୍ଦିତଂ ।
ତେନୁ’ମ୍ମତ୍ତାଦିକାନଂ ତଂ, ୱଚନା’ଞ୍ଞତ୍ର ଦୁସ୍ସତି॥
୯୬.‘‘ୱାକ୍ୟ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ବ୍ୟାପନ୍ନଂ ନଟ୍ଠଂ ଅୟଥାପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୟେସଂ, ତେସଂ । ୱାକ୍ୟଂ ୱାକ୍ୟଲକ୍ଖଣୋପେତଂ । ଅପେତୋ ଅପଗତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟଂ ସଂୱୋହାରିକଂ ୟସ୍ସ, ତଂ । ଅନିନ୍ଦିତଂ ଅହୀଳିତଂ । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କାରଣେନ । ତଂ ୱାକ୍ୟଂ ଉମ୍ମତ୍ତୋ ଧାତୁକ୍ଖୋଭାଦିନା ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ବାଲାଦୀନଂ ତେସଂ ୱଚନା ଅସଙ୍ଗତାୟ ୱାଚାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୱିସୟେ ଦୁସ୍ସତି ଦୁଟ୍ଠଂ ଜାୟତେ, ଉମ୍ମତ୍ତାଦୀନଂୟେୱ ତଥାୱିଧାୟ ୱାଚାୟ ଉଚିତତ୍ତାତି ।
୯୬.‘‘ୱାକ୍ୟ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଭାୱମାପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ୱାକ୍ୟଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦସମୁଦାୟରୂପଂ ୱାକ୍ୟଂ ଅପେତତ୍ଥଂ ଅପଗତସମୁଦାୟତ୍ଥଂ ଅନିନ୍ଦିତଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତଂ ନ ହୋତି, ତେନ କାରଣେନ ଉମ୍ମତ୍ତାଦିକାନଂ ଉମ୍ମତ୍ତୱେଦନଟ୍ଟାଦୀନଂ ୱଚନାଞ୍ଞତ୍ର ୱଚନଂ ୱିନା ଅନୁମ୍ମତ୍ତାଦିୱଚନେ ତଂ ସମୁଦାୟତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧରହିତଂ ୱଚନଂ ଦୁସ୍ସତି ଦୋସଦୁଟ୍ଠଂ ହୋତି । ବ୍ୟାପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ୟେସନ୍ତି ଚ, ଅପେତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି ଚ, ଉମ୍ମତ୍ତୋ ଆଦି ୟେସନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟଥା –
ସମୁଦ୍ଦୋ ପୀୟତେ ସୋ’ୟ-ମହ’ମଜ୍ଜ ଜରାତୁରୋ ।
ଇମେ ଗଜ୍ଜନ୍ତି ଜୀମୂତା, ସକ୍କସ୍ସେ’ରାୱଣୋ ପିୟୋ॥
୯୭.‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ନ ହେତ୍ଥ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ ପୀୟତେ’’ଇଚ୍ଚାଦିନୋ ପଦସମୁଦାୟସ୍ସ କୋଚି ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ଗୟ୍ହତି, ୟୋ ସୋ ବନ୍ଧତ୍ଥୋ ସିୟା । ଅୱୟୱତ୍ଥା ଏୱ ତୁ ଅୟୋସଲାକାକପ୍ପାପଟିଭନ୍ତୀତି ଈଦିସମପେତତ୍ଥମନିନ୍ଦିତଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ।
୯୭.‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ସୋ ଅୟଂ ସମୁଦ୍ଦୋ ପୀୟତେ ୟେନ କେନଚି ପୀୟତେ, ଅହଂ ଅଜ୍ଜ ଜରାତୁରୋ ଜରରୋଗାଭିଭୂତୋ, ଇମେ ଜୀମୂତା ମେଘା ଗଜ୍ଜନ୍ତି ଥନୟନ୍ତି । ସକ୍କସ୍ସ ଏରାୱଣୋ ପିୟୋତି । ଇଦଂ ନିନ୍ଦିତାନିନ୍ଦିତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମୁଦାହରଣଂ । ଇଦଂ ୱାକ୍ୟଂ ଅୱୟୱତ୍ଥମନ୍ତରେନ ସମୁଦାୟତୋ ଗମ୍ୟମାନତ୍ଥସ୍ସାଭାୱା ଅପେତତ୍ଥଂ ନାମ ହୋତି । ଈଦିସଂ ୱାକ୍ୟଂ ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀହି ୱୁତ୍ତମପ୍ପୀତିକରଂ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞେହି ୱୁତ୍ତଂ ପନ କଣ୍ଣେ ଅୟୋସଲାକା ୱିୟ ଅପ୍ପୀତିକରଂ । ଜରାୟ ଆତୁରୋତି ୱାକ୍ୟଂ ।
ସୁଖୁମାଲାୱିରୋଧିତ୍ତ-ଦିତ୍ତଭାୱପ୍ପଭାୱିତଂ ।
ବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧଫରୁସ-ଦୋସଂ ସଂଦୂସୟେୟ୍ୟ ତଂ॥
୯୮.‘‘ସୁଖୁମାଲି’’ଚ୍ଚାଦି । ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ସୀଲେନାତି ଅୱିରୋଧୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅୱିରୋଧିତ୍ତଂ । ସୁଖୁମାଲସ୍ସ ଅୱିରୋଧିତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ସୋ ଦିତ୍ତଭାୱୋ, ତେନ ପଭାୱିତଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ସଂୟୁତ୍ତଂ ତଂ ବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧଫରୁସଦୋସଂ ସଂଦୂସୟେୟ୍ୟ ନାସୟେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୮.‘‘ସୁଖୁମାଲି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୁଖୁମାଲାୱିରୋଧିତ୍ତଦିତ୍ତଭାୱପ୍ପଭାୱିତଂ ‘‘ଅନିଟ୍ଠୁରକ୍ଖରପ୍ପାୟେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ୱୁଚ୍ଚମାନସୁଖୁମାଲଗୁଣସ୍ସ ଅୱିରୁଦ୍ଧଭାୱସମନ୍ନାଗତେନ ୱଣ୍ଣାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଗଭିଲକ୍ଖଣେନ ଦିତ୍ତଭାୱେନ ପିୟଭାୱେନ ଅନୁବ୍ରୂହିତଂ ତଂ ବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧଫରୁସଦୋସଂ ବନ୍ଧଫରୁସସଙ୍ଖାତଦୋସଂ ସଂଦୂସୟେୟ୍ୟ ନାସେୟ୍ୟ, ତଂ ବନ୍ଧଫରୁସଦୋସନ୍ତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋତି । ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ସୀଲେନାତି ଅୱିରୋଧୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ସୁଖୁମାଲସ୍ସ ଅୱିରୋଧିତ୍ତଂ ୟସ୍ସାତି ଚ, ସୋୟେୱ ଦିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ତେନ ପଭାୱିତନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୟଥା –
ପସ୍ସନ୍ତା ରୂପୱିଭୱଂ, ସୁଣନ୍ତା ମଧୁରଂ ଗିରଂ ।
ଚରନ୍ତି ସାଧୂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧ-କାଲେ କେଳିପରମ୍ମୁଖା॥
୯୯.‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି ‘‘ପସ୍ସନ୍ତା’’ଇଚ୍ଚାଦି । କେଳିୟା କୀଳାୟ ପରମ୍ମୁଖା ୱିଗତଚ୍ଛନ୍ଦା ଚରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୯୯.‘‘ପସ୍ସନ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସାଧୂ ସଜ୍ଜନା ସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧରମାନକାଲେ ରୂପୱିଭୱଂ ତସ୍ସ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ପସ୍ସନ୍ତା ଚକ୍ଖୁଂ ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତା ମଧୁରଂ ଗିରଂ ତସ୍ସେୱ ଭଗୱତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ମଧୁରୱଚନଂ ସୁଣନ୍ତା କେଳିପରମ୍ମୁଖା କୀଳାୟ ୱିମୁଖା କୀଳାଭିରତିରହିତା ଚରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । କେୱଲଂ ଫରୁସସିଥିଲୱଣ୍ଣେହି ୱିନା ସୁଖୁଚ୍ଚାରଣୀୟୱଣ୍ଣେହି ସମ୍ଭୂତସୁଖୁମାଲଗୁଣାୱିରୋଧଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଗତୱଣ୍ଣୱିସଦପ୍ପୱତ୍ତଗୁଣୟୁତ୍ତତ୍ତା ଏତ୍ଥ ବନ୍ଧଫରୁସଦୋସୋ ନତ୍ଥି । କେଳିୟା ପରାନି ପରିୱତ୍ତିତାନି ମୁଖାନି ଏତେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ କାଲୋତି କିରିୟା । ସା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ତଦାକାରପ୍ପୱତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୋୟେୱ । ଲୋକୋ ପନ ୱିସୁଂ ଏକୋ ପଦତ୍ଥୋୟେୱାତି ୱୋହରତି ॥ ୱାକ୍ୟଦୋସପରିହାରୋ ।
ୱାକ୍ୟଦୋସପରିହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସପରିହାରୱଣ୍ଣନା
ଅପକ୍କମସ୍ସ ୟଥା –
ଭାୱନାଦାନସୀଲାନି, ସମ୍ମା ସମ୍ପାଦିତାନି’ହ ।
ନିବ୍ବାନଭୋଗସଗ୍ଗାଦି-ସାଧନାନି ନ ସଂସୟୋ॥
୧୦୦.‘‘ଭାୱନା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ଭାୱନାଦୀନି ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ନିବ୍ବାନାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସେନ ଅପକ୍କମଦୋସୋ ପରିହଟୋ ।
୧୦୦.‘‘ଭାୱନେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଇହ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ସମ୍ମା ସମ୍ପାଦିତାନି କମ୍ମଫଲଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ୟଥାୱିଧି ସମ୍ପାଦିତାନି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତାପିତାନି ଭାୱନାଦାନସୀଲାନି ନିବ୍ବାନଭୋଗସଗ୍ଗାଦିସାଧନାନି ୟଥାକ୍କମଂ ନିବ୍ବାନଉପଭୋଗପରିଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିସଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିଆଦୀନଂ ହେତୁଭାୱେନ ସାଧକାନି ହୋନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ସାଧନେ ନ ସଂସୟୋ ହୋତୀତି । ଇହ ଭାୱନାଦୟୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସକ୍କମଂ ଅନତିକ୍କମ୍ମ ନିବ୍ବାନାଦୀନମନୁଦ୍ଦେସସ୍ସ କତତ୍ତା ଅପକ୍କମୱାକ୍ୟତ୍ଥଦୋସସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ହୋତି ।
ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିସୟୋ କୋଚି [କୋପି (କ॰ ସୀ॰)], ୱିସେସୋ ତାଦିସୋ ୟଦି ।
ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ [ଅନୁଦିଟ୍ଠେସୁ ( ?)] ନେୱ’ତ୍ଥି, ଦୋସୋ କମୱିଲଙ୍ଘନେ॥
୧୦୧.‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ପଠମଂ ୟୁତ୍ତା ଅତ୍ଥା ୱିସୟୋ ଗୋଚରୋ ୟସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସାନୁଦ୍ଦେସସମ୍ବନ୍ଧୱିଜାନନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ସୋ ତାଦିସୋ କୋଚି ୱିସେସୋ ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ୟଥାକ୍କମମୁଦ୍ଦେସକମାନମତିକ୍କମେନ ପୁନ ଅତ୍ଥନ୍ତରନିସ୍ସୟେନ ପରାମଟ୍ଠେସୁ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, କମସ୍ସ ୟଥୋଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଅନୁକ୍କମସ୍ସ ୱିଲଙ୍ଘନେ ଅତିକ୍କମେ ଦୋସୋ ନେୱତ୍ଥି ।
୧୦୧.‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିସୟୋ ପଠମଂ ପୟୁତ୍ତତ୍ଥୱିସୟୋ ତାଦିସୋ କୋଚି ୱିସେସୋ ଉଦ୍ଦେସାନୁଦ୍ଦେସାନଂ ‘‘ଇଦମସ୍ସ ପୁବ୍ବକଥନଂ, ଇଦମସ୍ସ ପଚ୍ଛାକଥନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖଲକ୍ଖଣସମ୍ବନ୍ଧପରିଜାନନଲକ୍ଖଣୋ ୱିସେସୋ ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁନ ୱୁତ୍ତେସୁ ୟଦି ‘‘ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ସେସୋ । କମୱିଲଙ୍ଘନେ ଉଦ୍ଦେସାନୁଦ୍ଦେସାନଂ କମାତିକ୍କମେ ଦୋସୋ ସତ୍ଥଞ୍ଞୂନଂ ସୁତିକାଲେ ଅସହନକାରଣଂ ନେୱତ୍ଥୀତି । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ପଠମୁଚ୍ଚାରିତା ଅତ୍ଥା ୱିସୟୋ ଗୋଚରୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, କମସ୍ସ ୱିଲଙ୍ଘନନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୟଥା –
କୁସଲାକୁସଲଂ ଅବ୍ୟା-କତ’ମିଚ୍ଚେସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ।
ଅବ୍ୟାକତଂ ପାକଦଂ ନ, ପାକଦଂ ପଠମଦ୍ୱୟଂ॥
୧୦୨.‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି ‘‘କୁସଲେ’’ଚ୍ଚାଦି । କୁସଲଂ କାମାୱଚରାଦିକମେକୱୀସତିୱିଧଂ, ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ, ଅବ୍ୟାକତଂ ୱିପାକକ୍ରିୟାସଙ୍ଖାତମିତି ଏତେସୁ ତୀସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ଅବ୍ୟାକତଂ, ପାକଂ ୱିପାକଂ ଦଦାତୀତି ପାକଦଂ । ନେତି ନିପାତପଦଂ । ପଠମଦ୍ୱୟଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ପାକଂ ଦଦାତୀତି ପାକଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଅପାକଦତ୍ତଂ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସେୱ, ପାକଦତ୍ତଂ ତେସମେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୧୦୨.‘‘କୁସଲେ’’ଚ୍ଚାଦି । କୁସଲଂ କାମାୱଚରାଦିଏକୱୀସତିକୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଂ ୱିପାକକ୍ରିୟାରୂପନିବ୍ବାନୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧମବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଇଚ୍ଚେସୁ ଏୱମେତେସୁ ତୀସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ପଚ୍ଛିମମବ୍ୟାକତଂ ପାକଦଂ ନ ୱିପାକଦାୟକଂ ନ ହୋତି, ପଠମଦ୍ୱୟଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ପାକଦଂ ୟଥାସକଂ ୱିପାକଦାୟକଂ ହୋତୀତି । ‘‘ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟମନୁଦେସୋ ସମାନ’’ନ୍ତି [ପାଣିନି ୧.୩.୧୦ ସୁତ୍ତମିଦଂ । ଅନୁଦିସ୍ସତେ ଇତି ଅନୁଦେସୋ, ପଚ୍ଛା ଉଚ୍ଚାରିତୋ ଇଚ୍ଚତ୍ଥୋ ‘‘ସମାନଂ’’ଇତି ସମ୍ବନ୍ଧେଛଟ୍ଠୀ (କତ୍ୱବୋଧିନୀ)] ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେହି ସମାନମନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠାନମେୱ ସମସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ସଙ୍ଖ୍ୟାୟାନତିକ୍କମୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପନ କୁସଲାଦିସଭାୱତୋ ତିୱିଧତ୍ତେପି ୱିପାକଦାନାଦାନୱସେନ ଦୁୱିଧକୁସଲାକୁସଲାଦିୱିସୟଭୂତୱିସେସସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ୱତ୍ତିଚ୍ଛାତୋ ପଠମଂ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ୱିନା କମେନ ନିସ୍ସୟନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅପକ୍କମଦୋସୋ ନ ହୋତୀତି ।
ସଗୁଣାନା’ୱିକରଣେ, କାରଣେ ସତି ତାଦିସେ ।
ଓଚିତ୍ୟହୀନତାପତ୍ତି, ନତ୍ଥି ଭୂତତ୍ଥସଂସିନୋ॥
୧୦୩.‘‘ସଗୁଣାନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ସୋତୂନଂ ଅତ୍ତତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନାଦିକେ ତାଦିସେ କାରଣେ ହେତୁମ୍ହି ସତି ଭୂତଂ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଚରିତଲକ୍ଖଣଂ ସଂସିନୋ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ, ସାନଂ ୱା ଗୁଣାନଂ ଆୱିକରଣେ ଅଧିକାରୱସେନ ‘‘ପୂଜନୀୟତରୋ ଲୋକେ’’ଇଚ୍ଚାଦିକଥନେ ଓଚିକ୍ୟହୀନତାୟ ଆପତ୍ତି ପାପୁଣନଂ ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି ।
୧୦୩.‘‘ସଗୁଣି’’ଚ୍ଚାଦି । ତାଦିସେ କାରଣେ ସତି ସୋତୂନଂ ଅତ୍ତତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନାଦିକେ ତାଦିସେ ହେତୁମ୍ହି ୱିଜ୍ଜମାନେ ଭୂତତ୍ଥସଂସିନୋ ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନକାୟାଦିସଂୱରଲକ୍ଖଣଗୁଣସଙ୍ଖାତମତ୍ଥଂ ‘‘ପୂଜନୀୟତରୋ ଲୋକେ ଅହମେକୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା ତାଦିସାୱସରେ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ସଗୁଣାନଂ ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ, ସାନଂ ୱା ସକାନଂ ଗୁଣାନଂ ଆୱିକରଣେ ପାକଟୀକରଣେ ଓଚିତ୍ୟହୀନତାପତ୍ତି ଓଚିତ୍ୟହୀନସଙ୍ଖାତଦୋସସ୍ସାପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି । ସସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ତଅତ୍ତନିୟୱାଚକତ୍ତା ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣା ସେ ଚ ତେ ଗୁଣା ଚେତି ୱା ୱିଗ୍ଗହୋ । ଭୂତୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ସଂସତି ୱଦତି ସୀଲେନାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଓଚିତ୍ୟଂ ନାମ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଲୋକେ ୱିଖ୍ୟାତମାଦରା ।
ତତ୍ଥୋ’ପଦେସପଭୱା, ସୁଜନା କୱିପୁଙ୍ଗୱା॥
୧୦୪.‘‘ଓଚିତ୍ୟ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଲୋକେ ସତ୍ତଲୋକେ ୱିଖ୍ୟାତଂ ପସିଦ୍ଧଂ ଆବାଲଜନଂ [ଆବାଲଜନାନଂ (କ॰)] ୟଥାସକମନୁରୂପଂ ୱିଜାନନତୋ ଓଚିତ୍ୟଂ ଉଚିତଭାୱୋ ନାମେତି ପସିଦ୍ଧିୟଂ ଆଦରା ଆଦରେନ ଉସ୍ସାହେନ ତତୋ ପରମାଦରଣୀୟସ୍ସାଭାୱତୋ, ନ ହି ଅନୁଚିତଂ କିଞ୍ଚି କେନାପ୍ୟାଦରଣୀୟଂ ସବ୍ବଥା ଅନସ୍ସାଦନୀୟତ୍ତା, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ‘‘ସୋତୂନ’’ନ୍ତି ସେସୋ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଓଚିତ୍ୟେ ଉପଦେସସ୍ସ ପଠମୁଚ୍ଚାରଣସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପନୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ପଭୱା ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତା ସୁଜନା ସୁଟ୍ଠୁଜନା କୱିପୁଙ୍ଗୱା ଉତ୍ତମା, [କୱିଉତ୍ତମା ( ?)] କୱିସେଟ୍ଠାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୦୪.‘‘ଓଚିତ୍ୟେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଲୋକେ ସତ୍ତଲୋକେ ୱିଖ୍ୟାତଂ ଆବାଲପସିଦ୍ଧଂ ଓଚିତ୍ୟଂ ନାମ ଆଦରା ଗାରୱେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ଞାତବ୍ବଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଓଚିତ୍ୟୱିସୟେ ଉପଦେସପଭୱା ପଠମୁଚ୍ଚାରଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତା ସୁଜନା ସାଧୁଜନଭୂତା କୱିପୁଙ୍ଗୱା ଉତ୍ତମକୱୟୋ ଭୱନ୍ତୀତି, ପସିଦ୍ଧଓଚିତ୍ୟପଦେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଏତ୍ଥ ନାମସଦ୍ଦୋ ପସିଦ୍ଧିୟଂ । ଉପଦେସସ୍ସ ପଭୱାତି ଚ, ପୁମାନୋ ଚ ତେ ଗାୱୋ ଚେତି ଚ, କୱୀନଂ ପୁଙ୍ଗୱାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୱିଞ୍ଞାତୋଚିତ୍ୟୱିଭୱୋ-
ଚିତ୍ୟହୀନଂ ପରିହରେ ।
ତତୋ’ଚିତ୍ୟସ୍ସ ସମ୍ପୋସେ,
ରସପୋସୋ ସିୟା କତେ॥
୧୦୫.‘‘ୱିଞ୍ଞାତ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ୱିଞ୍ଞାତୋ ଅୱବୁଦ୍ଧୋ ୟଥାୱୁତ୍ତକୱିୱରପସାଦା ଓଚିତ୍ୟମେୱ ୱିଭୱୋ ସମ୍ପତ୍ତି ୟେନ ସୋ ଓଚିତ୍ୟହୀନଂ ନାମ ଦୂସନଂ ପରିହରେ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତତୋ ତସ୍ମା ପରିହାରତୋ ହେତୁତୋ ଓଚିତ୍ୟସ୍ସ ସମ୍ପୋସେ ସୁଟ୍ଠୁ ୱଡ୍ଢିଭାୱେ ୱଡ୍ଢନେ କତେ ରସସ୍ସ ଅସ୍ସାଦିତବ୍ବତାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମାଧୁରିୟସ୍ସ ସମ୍ପୋସୋ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ ।
୧୦୫.‘‘ୱିଞ୍ଞାତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୱିଞ୍ଞାତୋଚିତ୍ୟୱିଭୱୋ ତାଦିସକୱୀନମନୁଗ୍ଗହେନ ୱିଞ୍ଞାତଓଚିତ୍ୟସଙ୍ଖାତସମ୍ପତ୍ତିସମନ୍ନାଗତୋ କୱି ଓଚିତ୍ୟହୀନଂ ନାମ ଦୂସନଂ ପରିହରେ ନିରାକରେୟ୍ୟ, ତତୋ ଦୋସପରିହାରତୋ ଓଚିତ୍ୟସ୍ସ ସମ୍ପୋସେ ଉପବ୍ରୂହନେ କତେ ସତି ରସପୋସୋ ମାଧୁରିୟସଙ୍ଖତସ୍ସ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବସ୍ସ ପୂରଣଂ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟାତି । ଓଚିତ୍ୟମେୱ ୱିଭୱୋତି ଚ, ୱିଞ୍ଞାତୋ ଓଚିତ୍ୟୱିଭୱୋ ୟେନେତି ଚ, ରସସ୍ସ ପୋସୋ ପୁଟ୍ଠଭାୱୋ [ୱୁଦ୍ଧଭାୱୋ (କ॰)] ପୋସେତବ୍ବଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୟଥା –
ୟୋ ମାରସେନମାସନ୍ନ-ମାସନ୍ନୱିଜୟୁସ୍ସୱୋ ।
ତିଣାୟପି ନ ମଞ୍ଞିତ୍ଥ, ସୋ ୱୋ ଦେତୁ ଜୟଂ ଜିନୋ॥
୧୦୬.‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି ‘‘ୟୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱିଜୟୋ ପରାଭିଭୱୋ ଆସନ୍ନୋ ୱିଜୟୋ ଏୱ ଉସ୍ସୱୋ ଅବ୍ଭୁଦୟୋ ନିପ୍ପଟିପକ୍ଖା ପୱତ୍ତି ୟସ୍ସ ଏଦିସୋ ୟୋ ଆସନ୍ନଂ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପମୁପଗତଂ ମାରସେନଂ ତିଣାୟପି ନ ମଞ୍ଞିତ୍ଥ ତିଣମ୍ପି ନ ମଞ୍ଞିତ୍ଥ, ତିଣତୋପି ହୀନଂ ମଞ୍ଞିତ୍ଥ, ସୋ ଜିନୋ ମାରଜି ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଜୟଂ ଦେତୂତି ୱିଦଧାତୁ । ଏତ୍ଥ ଜୟାସୀସନା ‘‘ଜିନୋ’’ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତମୁଚିତଂ, ୟୋ ଅଜିନି ପଞ୍ଚମାରେତି ଜିନୋ ପରାଭିଭୱେକରସୋ, ତସ୍ସ ପରେସଂ ୱିଜୟପ୍ପଦାନେ ସାମତ୍ଥିୟେକୟୋଗୋ ସିୟାତି । ‘‘ମାରସେନମାସନ୍ନଂ ତିଣାୟପି ନ ମଞ୍ଞିତ୍ଥା’’ତି ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଅତିସମୁଚିତଂ ୟତୋ ସମୀପମୁପଗତମ୍ପି ତାଦିସଂ ମାରସେନଂ ତିଣତୋପି ହୀନଂ ମଞ୍ଞି, ତେନସ୍ସ ପରେସଂ ୱିଜୟପ୍ପଦାନେକରସତା ୱିସେସତୋ ୟୁତ୍ତାତି ।
୧୦୬. ଇହ ସତ୍ଥେ ସବ୍ବତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପକ୍କମମିଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଆଚରିୟୋ ଓଚିତ୍ୟଂ ନାମ ଆଦରେନ ସଗ୍ଗରୂହି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବମିଚ୍ଚେୱଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ସିସ୍ସେ ଅନୁସାସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଓଚିତ୍ୟହୀନପରିହରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୟୋ ମାରସେନମାସନ୍ନେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ଲକ୍ଖିୟମୁଦାହରତି । ଆସନ୍ନୱିଜୟୁସ୍ସୱୋ ଅଦୂରସତ୍ତୁୱିଜୟସଙ୍ଖାତଉସ୍ସୱୋ, ଅଥ ୱା ଅଚ୍ଚାସନ୍ନପଟିପକ୍ଖୱିରହପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତଅଭିୱୁଦ୍ଧିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ୟୋ ଜିନୋ ଆସନ୍ନଂ ଅନେକପ୍ପକାରଭିଂସନକରୂପେନ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପମାଗତଂ ମାରସେନଂ ମାରବଲଂ ତିଣାୟପି ତିଣଲୱଂ କତ୍ୱାପି ନ ମଞ୍ଞିତ୍ଥ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ନାକାସି, ସୋ ଜିନୋ ସୋ ଜିତପଞ୍ଚମାରୋ ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଜୟଂ ଦେତୂତି । ଏତ୍ଥ ୟୋ ପଞ୍ଚମାରେ ଜିତତ୍ତା ଜିନୋ ନାମ ହୋତି, ସୋ ପରାଭିଭୱନେ ଅସହାୟକିଚ୍ଚତ୍ତା ପରେସଂ ଜୟଦାନେ ସାମତ୍ଥିୟୟୁତ୍ତୋତି ‘‘ଜୟଂ ଦେତୂ’’ତି କତଂ ଜୟାସୀସନମତିଉଚିତଂ ହୋତି, ଜୟଦାନେ ସାମତ୍ଥିୟସ୍ସେୱ ପୋସକତ୍ତା । ‘‘ମାରସେନମାସନ୍ନଂ ତିଣାୟପି ନ ମଞ୍ଞିତ୍ଥା’’ତି ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି । ଏୱଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଉଚିତପୟୋଗେନ ଓଚିତ୍ୟହୀନଦୋସୋ ନିରାକତୋତି । ୱିଜୟୋ ଏୱ ଉସ୍ସୱୋ, ଆସନ୍ନୋ ୱିଜୟୁସ୍ସୱୋ ୟସ୍ସେତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଆରଦ୍ଧକତ୍ତୁକମ୍ମାଦି-କମାତିକ୍କମଲଙ୍ଘନେ ।
ଭଗ୍ଗରୀତିୱିରୋଧୋ’ୟଂ, ଗତିଂ ନ କ୍ୱାପି ୱିନ୍ଦତି॥
୧୦୭.‘‘ଆରଦ୍ଧ’’ଇଚ୍ଚାଦି । କତ୍ତା ଚ କମ୍ମଞ୍ଚ ତାନି ଆଦୀନି ୟେସଂ କରଣାଦୀନଂ ଆରଦ୍ଧାନି ୱତ୍ତୁଂ ପଟ୍ଠପିତାନି କତ୍ତୁକମ୍ମାଦୀନି ତେସଂ କମୋ ତସ୍ସ ଅତିକ୍କମୋ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ତସ୍ସ ଲଙ୍ଘନେ ସତି, ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧକତ୍ତୁକମ୍ମାଦିକମାନତିକ୍କମେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଭଗ୍ଗରୀତିୱିରୋଧୋ କ୍ୱାପି କତ୍ଥଚିପି ଠାନେ ଗତିଂ ନ ୱିନ୍ଦତି ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭତେ ।
୧୦୭.‘‘ଆରଦ୍ଧି’’ଚ୍ଚାଦି । ଆରଦ୍ଧକତ୍ତୁକମ୍ମାଦିକମାତିକ୍କମଲଙ୍ଘନେ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧକତ୍ତୁକମ୍ମାଦୀନଂ କମପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସାତିକ୍କମେ ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଭଗ୍ଗରୀତିୱିରୋଧୋ କ୍ୱାପି କତ୍ଥଚିପି ଠାନେ ଗତିଂ ପତିଟ୍ଠଂ ନ ୱିନ୍ଦତି ନ ଲଭତେତି । ଆରଦ୍ଧାନି ଚ ତାନି କତ୍ତୁକମ୍ମାଦୀନି ୟେସଂ କରଣାଦୀନଂ ତେସଂ କମସ୍ସ ଅତିକ୍କମୋ ତସ୍ସ ଲଙ୍ଘନନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟଥା –
ସୁଜନଞ୍ଞାନ’ମିତ୍ଥୀନଂ, ୱିସ୍ସାସୋ ନୋ’ପପଜ୍ଜତେ ।
ୱିସସ୍ସ ସିଙ୍ଗିନୋ ରୋଗ-ନଦୀରାଜକୁଲସ୍ସ ଚ॥
ଭେସଜ୍ଜେ ୱିହିତେ ସୁଦ୍ଧ-ବୁଦ୍ଧାଦିରତନତ୍ତୟେ ।
ପସାଦ’ମାଚରେ ନିଚ୍ଚଂ, ସଜ୍ଜନେ ସଗୁଣେପି ଚ॥
୧୦୮-୧୦୯. ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୁଜନ’’ମିଚ୍ଚାଦିକେ ‘‘ଭେସଜ୍ଜେ’’ଇଚ୍ଚାଦିକେ ଚ ଗାଥାଦ୍ୱୟେ ଛଟ୍ଠିୟା, ସତ୍ତମିୟା ଚ ଅପରିଚ୍ଚାଗେନ ନାତ୍ଥରୀତିୟା ଭଙ୍ଗୋ, ଚକାରସ୍ସେକସ୍ସ କତତ୍ତା ନ ସଦ୍ଦରୀତିୟା ଭଙ୍ଗୋ । ବହୂନମତ୍ଥାନଞ୍ହି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ ୱାକ୍ୟେ ଏକୋ ୱା ଚକାରୋ କାତବ୍ବୋ ପଟିପଦଂ ୱା ।
୧୦୮.‘‘ସୁଜନେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସୁଜନଞ୍ଞାନଂ ସଜ୍ଜନେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ଦୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ଇତ୍ଥୀନଞ୍ଚ ୱିସସ୍ସ ଜୀୱିତହରଣସମତ୍ଥସ୍ସ ସିଙ୍ଗିନୋ ୱିସାଣୱତୋ ଚ ରୋଗନଦୀରାଜକୁଲସ୍ସ ଚ ୱିସ୍ସାସୋ ସଂସଗ୍ଗୋ ନ ଉପପଜ୍ଜତେ କିଞ୍ଚିକାଲେ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତେତି । ଏତ୍ଥ ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ଛଟ୍ଠୁନ୍ତକ୍କମସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପରିଚ୍ଚାଗତୋ ଅତ୍ଥରୀତିଭଙ୍ଗୋ ଚ, ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଏକସ୍ସେୱ ଚକାରସ୍ସ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ସଦ୍ଦରୀତିଭଙ୍ଗୋ ଚ ନତ୍ଥି । ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନେକତ୍ଥସମୁଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘ସୁଜନଞ୍ଞାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମ୍ହି ୱା, ଇହ ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ଅୱସାନେ ୱା, ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ୟୋଜନମରହତି ।
୧୦୯.‘‘ଭେସଜ୍ଜେ’’ଚ୍ଚାଦିଗାଥାୟମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ ସତ୍ତମୀମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ । ୱିହିତେ ପଥ୍ୟେ ଭେସଜ୍ଜେ ଓସଧେ ଚ ସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧାଦିରତନତ୍ତୟେ ଚ ସଜ୍ଜନେ ସାଧୁଜନେ ଚ ଅପି ପୁନପି ସଗୁଣେ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେ ଚ ପସାଦଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତପସାଦଂ ନିଚ୍ଚଂ ସତତଂ ଆଚରେ ସପ୍ପୁରିସୋ କରେୟ୍ୟ ସେୱେୟ୍ୟାତି ।
ସସଂସୟସ୍ସ ୟଥା –
ମୁନିନ୍ଦଚନ୍ଦିମାଲୋକ-
ରସଲୋଲୱିଲୋଚନୋ ।
ଜନୋ’ୱକ୍କନ୍ତପନ୍ଥୋ’ୱ,
ରଂସିଦସ୍ସନପୀଣିତୋ॥
୧୧୦.‘‘ମୁନିନ୍ଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ରଂସିସଦ୍ଦୋ ସସଂସୟଂ ପରିହରତି ।
୧୧୦. ସସଂସୟପରିହାରଲକ୍ଖିୟଭୂତା ‘‘ମୁନିନ୍ଦି’’ଚ୍ଚାଦିଗାଥା ଅନନ୍ତରପରିଚ୍ଛେଦେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୱ । ରଂସିସଦ୍ଦୋୟେୱ ହି ୱିସେସୋ, ଏତ୍ଥ ରଂସିସଦ୍ଦେନ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସଂସୟେନ ସସଂସୟଭୂତଂ ବନ୍ଧଦୋସମୋହତୀତି ।
ସଂସୟାୟେୱ ୟଂ କିଞ୍ଚି, ୟଦି କୀଳାଦିହେତୁନା ।
ପୟୁଜ୍ଜତେ ନ ଦୋସୋ’ୱ, ସସଂସୟସମପ୍ପିତୋ॥
୧୧୧.‘‘ସଂସୟେ’’ଚ୍ଚାଦି । କୀଳାଦୀତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଆକିଣ୍ଣସମ୍ମନ୍ତନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, କୀଳାଦିହେତୁନା ୟଂ କିଞ୍ଚି ସଂସୟାୟେୱ ୟଦି ପୟୁଜ୍ଜତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୧୧.‘‘ସଂସୟାୟେୱେ’’ଚ୍ଚାଦି । କୀଳାଦିହେତୁନା କୀଳାସମ୍ବାଧସମ୍ମନ୍ତନାଦିକାରଣେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସଂସୟୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଦଂ ସଂସୟାୟ ଏୱ ସୋତୂନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସଂସୟତ୍ଥମେୱ ୟଦି ପୟୁଜ୍ଜତେ ତସ୍ମିଂ ବନ୍ଧନେ ୱତ୍ତାରେହି ପୟୁଜ୍ଜତେ ଚେ, ସସଂସୟସମପ୍ପିତୋ ସସଂସୟଦୋସସହିତୋ ବନ୍ଧୋ ନ ଦୋସୋୱ ଅଦୁଟ୍ଠୋୱାତି । ସସଂସୟେନ ସମପ୍ପିତୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟଥା –
ୟାତେ ଦୁତିୟଂନିଲୟଂ, ଗୁରୁମ୍ହି ସକଗେହତୋ ।
ପାପୁଣେୟ୍ୟାମ ନିୟତଂ, ସୁଖ’ମଜ୍ଝୟନାଦିନା॥
୧୧୨.‘‘ୟାତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଗୁରୁମ୍ହି ଅଜ୍ଝାପକେ ସକଗେହତୋ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲନିଲୟତୋ ଦୁତିୟଂ ନିଲୟଂ ଦୁତିୟଂ ଘରଂ ୟାତେ ସତି ନିୟତମେକନ୍ତମଜ୍ଝୟନାଦିନା ସୁଖଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟାମାତି ଅୟମନିଚ୍ଛିତତ୍ଥୋ । ଗୁରୁମ୍ହି ସୁରାଚରିୟେ [ସୁରଚ୍ଚାଚରିୟେ (କ॰)]ସକଗେହତୋ ଅତ୍ତନୋ ଜାତରାସିତୋ ଦୁତିୟଂ ନିଲୟଂ ଦୁତିୟଂ ରାସିଂ ୟାତେ ସତି ନିୟତମଜ୍ଝୟନାଦିନା ସୁଖଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟାମାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥୋ ।
୧୧୨.‘‘ୟାତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଗୁରୁମ୍ହି ଆଚରିୟେ ସକଗେହତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱାସାଗାରତୋ ଦୁତିୟଂ ନିଲୟଂ ଦୁତିୟଂ ଘରଂୟାତେ ସତି, ଅୟମନିଚ୍ଛିତତ୍ଥୋ । ଗୁରୁମ୍ହି ସୁରାଚରିୟେ ସକଗେହତୋ ଅତ୍ତନୋ ଜାତରାସିତୋ ଦୁତିୟଂ ନିଲୟଂ ଦୁତିୟଂ ରାସିଂ ୟାତେ ଗତେ ସତି ଅନୁକୂଲତ୍ତା ନିୟତମେକନ୍ତେନ ଅଜ୍ଝୟନାଦିନା ଉଗ୍ଗହଣାଦିନା ସୁଖଂ ମାନସିକସୁଖଂ, ନୋ ଚେ ସୁଖକାରଣଂ ଗନ୍ଥପରିସମତ୍ତିଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟାମାତି । ଉଭୟପକ୍ଖସ୍ସାପି ଅପରତ୍ଥେ ଅତ୍ଥୋ ସାଧାରଣୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଅଜ୍ଝୟନସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ପୟୁତ୍ତଗୁରୁସଦ୍ଦସ୍ସ ଆଚରିୟତ୍ଥୱାଚକତ୍ତେପି ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥଗୋପନତ୍ଥଂ ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅଦୁଟ୍ଠୋତି ।
ସୁଭଗା ଭଗିନୀ ସା’ୟଂ, ଏତସ୍ସି’ଚ୍ଚେୱମାଦିକଂ ।
ନ ‘‘ଗାମ୍ମ’’ମିତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, କୱୀହି ସକଲେହିପି॥
୧୧୩.‘‘ସୁଭଗା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଇଚ୍ଚେୱମାଦିକଂ ଭଗିନୀଇଚ୍ଚେୱମାଦିକଂ ।
୧୧୩.‘‘ସୁଭଗେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଏତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସା ଅୟଂ ଭଗିନୀ ସୁଭଗା ସୁନ୍ଦରାତି ଇଚ୍ଚେୱମାଦିକଂ ସକଲେହି କୱୀହି ଅପି ନ ଗାମ୍ମମିତି ଗାମ୍ମଦୋସେନ ନ ଦୁଟ୍ଠମିତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି । ସୁଭଂ ସୁନ୍ଦରଭାୱଂ ଗତାତି ‘‘ସୁଭଗା’’ତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ବହୁବ୍ବୀହିସମାସେ କତେ ଲବ୍ଭମାନତ୍ଥସ୍ସ ଅସବ୍ଭଭାୱେପି କୱୀନଂ ଚିତ୍ତଖେଦଂ ନ ଜନେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତି ଏୱଂ ଅୟଂ ପକାରୋ ଆଦି ଅସ୍ସ ଈଦିସସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସାତି ୱାକ୍ୟଂ ।
ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କାରୱିଗମେ, ସୋଭନାଲଙ୍କତିକ୍କମୋ ।
ଅଲଙ୍କାରପରିଚ୍ଛେଦେ, ଆୱିଭାୱଂ ଗମିସ୍ସତି॥
୧୧୪.‘‘ଦୁଟ୍ଠ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କାରସ୍ସ ଦୋସଦୂସିତସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରସ୍ସ ୱିଗମେ ଅପଗମେ ସତି ।
୧୧୪.‘‘ଦୁଟ୍ଠି’’ଚ୍ଚାଦି । ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କାରୱିଗମେ ଦୋସଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରସ୍ସ ଅପଗମେ ସତି ସୋଭନାଲଙ୍କତିକ୍କମୋ ପସତ୍ଥାନମଲଙ୍କାରାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ ଅଲଙ୍କାରପରିଚ୍ଛେଦେ ଅଲଙ୍କାରପକାସକତ୍ତା ତନ୍ନାମକେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଆୱିଭାୱଂ ପକାସତ୍ତଂ ଗମିସ୍ସତି ପାପୁଣିସ୍ସତୀତି । ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଅଲଙ୍କାରପକାସକତ୍ତା ତଦତ୍ଥେନ ଅଲଙ୍କାରୋ ଚ ସୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚେତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସତ୍ଥନ୍ତରାନୁସରଣେନ କତୋ ମୟେୱଂ ।
ୱିଞ୍ଞାୟି’ମଂ ଗୁରୁୱରାନ’ଧିକପ୍ପସାଦା,
ଦୋସେ ପରଂ ପରିହରେୟ୍ୟ ୟସୋଭିଲାସୀ॥
ଇତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମହାସାମିପାଦୱିରଚିତେ
ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ
ଦୋସପରିହାରାୱବୋଧୋ ନାମ
ଦୁତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୧୫.‘‘ଦୋସେ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଦୋସେ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପଦଦୋସାଦିକେ ପରିହରିତୁଂ ପରିଚ୍ଚଜିତୁଂ ଏସୋ ୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ଉପଦେସୋ ସତ୍ଥନ୍ତରାନଂ ବହୂନଂ ଅନୁସରଣେନ ଅନୁଗମେନ [ଅନୁପଗମେନ (କ॰)] ମୟା ଏୱଂ କତୋ ନିପ୍ଫାଦିତୋ, ଇମଂ ଉପଦେସଂ ଗୁରୁୱରାନଂ ଅଧିକପ୍ପସାଦା ମହତା ପସାଦେନ ନ ଅପ୍ପକେନ, ତଥାୱିଧେନ ତାଦିସସ୍ସ ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅପସିଜ୍ଝନତୋ, ୱିଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ଆଦରତୋ କରେୟ୍ୟ ଦୋସେ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଦୋସେ ୟସୋ ପରିସୁଦ୍ଧବନ୍ଧନଂ କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣତୋ ଏକନ୍ତେନ କିତ୍ତିହେତୁତ୍ତା, ତଂସବ୍ଭାୱା କିତ୍ତି ୱା, ତଂ ଅଭିଲସତି ସୀଲେନେତି ୟସୋଭିଲାସୀ ପରଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ପରିହରେୟ୍ୟ ଦୂରତୋ କରେୟ୍ୟ ।
ଇତି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ ମହାସାମିନାମିକାୟଂ ଟୀକାୟଂ
ଦୋସପରିହାରାୱବୋଧପରିଚ୍ଛେଦୋ ଦୁତିୟୋ ।
୧୧୫.‘‘ଦୋସେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଦୋସେ ୟଥାୱୁତ୍ତପଦଦୋସାଦିକେ ପରିହରିତୁମପନେତୁଂ ୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ଏସୋ ଉପଦେସୋ ସତ୍ଥନ୍ତରାନୁସରଣେନ ବହୂନଂ ବାହିରସତ୍ଥାନଂ ଅନୁସ୍ସତିୟା ମୟା ଏୱଂ ଅନନ୍ତରୁଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମେନ କତୋ ୱିରଚିତୋ, ଇମଂ ଉପଦେସଂ ଗୁରୁୱରାନଂ ଅଧିକପ୍ପସାଦା ଅଧିକପ୍ପସାଦେନ ୱିଞ୍ଞାୟ ସଭାୱତୋ ଞତ୍ୱା ୟସୋଭିଲାସୀ ୟସପଟିଲାଭକାରଣତ୍ତା କାରଣେ କାରିୟୋପଚାରେନ ଦୋସାପଗମେନ ପରିସୁଦ୍ଧବନ୍ଧନଂ ୱା ତାଦିସବନ୍ଧନହେତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକିତ୍ତିଂ ୱା ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଞ୍ଞୱା ଦୋସେ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସେ ପରଂ ଅତିସୟେନ ପରିହରେୟ୍ୟ ଦୂରତୋ କରେୟ୍ୟାତି । ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବଦ୍ଧେନ ଦୋସପରିହାରପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ପସତ୍ଥଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅପରଦ୍ଧେନ ସିସ୍ସଜନାନୁସାସନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତଥା ପୁବ୍ବଦ୍ଧେନ କରୁଣାପୁବ୍ବଙ୍ଗମପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଅପରଦ୍ଧେନ ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମକରୁଣାକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତଥା ପୁବ୍ବଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ଅପରଦ୍ଧେନ ପରହିତସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତାତି । ଏୱମନେକାକାରଦୀପିକାୟ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ନିଗମେତି । ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ଥା ସତ୍ଥନ୍ତରା, ଅନ୍ତରସଦ୍ଦୋ ହି ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ । ୟଥା ‘‘ଗାମନ୍ତରଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ୟସଂ ଅଭିଲସତି ସୀଲେନାତି ୱାକ୍ୟଂ ।
ଇତି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରନିସ୍ସୟେ
ଦୁତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୩. ଗୁଣାୱବୋଧପରିଚ୍ଛେଦ
ଅନୁସନ୍ଧିୱଣ୍ଣନା
ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଗୁଣା ୟସ୍ମା,
ଦୋସାନେ’ୱ’ମତିକ୍କମେ ।
ଦସ୍ସେସ୍ସଂ ତେ ତତୋ ଦାନି,
ସଦ୍ଦେ ସମ୍ଭୂସୟନ୍ତି ୟେ॥
୧୧୬. ଏୱଂ ଦୋସପରିହାରୋପଦେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦୋସପରିହାରା ସମୁପଗତଗୁଣଂ ଉପଦସ୍ସିତୁମଧିକାରଂ ୱିରଚୟନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ଭୱନ୍ତି’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଦୋସାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପଦଦୋସାଦୀନଂ ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତିକ୍କମେ ସତି ଗୁଣା ଧମ୍ମା ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରସଭାୱା ପସାଦାଦୟୋ ୟସ୍ମା କାରଣା ସମ୍ଭୱନ୍ତି ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ‘‘ପସାଦୋ କିଲିଟ୍ଠାଦୀନଂ ୱଜ୍ଜନା ସମ୍ଭୱତୀ’’ତ୍ୟାଦିନା ୟଥାୟୋଗଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ତତୋ ତସ୍ମା କାରଣା ୟେ ଗୁଣା ସଦ୍ଦେ ସମ୍ଭୂସୟନ୍ତି ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି, ତେ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖାତେ ଗୁଣେ ଇଦାନି ଦସ୍ସେସ୍ସଂ ଉପଦିସିସ୍ସାମି ।
୧୧୬. ଏୱଂ ଦୋସପରିହାରପୱେସୋପାୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାନଂ ପରିହାରେନ ‘‘ବନ୍ଧନିସ୍ସିତଗୁଣା ଏତେ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁବ୍ବାପରପରିଚ୍ଛେଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଘଟେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ଭୱନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିଗାଥମାହ । ଦୋସାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପଦଦୋସାଦୀନଂ ଏୱଂ ଅନନ୍ତରପରିଚ୍ଛେଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମେନ ଅତିକ୍କମେ ସତି ଗୁଣା ପସାଦାଦିସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖାତା ପସାଦାଦୟୋ ସଦ୍ଦଧମ୍ମା ୟସ୍ମା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତତୋ ୟେ ସଦ୍ଦଧମ୍ମା ସଦ୍ଦେ ସମ୍ଭୂସୟନ୍ତି ସଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ସଦ୍ଦଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେସ୍ସଂ ପକାସିସ୍ସାମୀତି । ଏତ୍ଥ କିଲିଟ୍ଠଦୋସବ୍ୟାକିଣ୍ଣଦୋସପରିହାରେହି ପସାଦାଲଙ୍କାରୋ ସିଜ୍ଝତି, ସେସାପି ୟଥାଲାଭତୋ ଞାତବ୍ବା ।
ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ପସାଦୋ’ଜୋ ମଧୁରତା,
ସମତା ସୁଖୁମାଲତା ।
ସିଲେସୋ’ଦାରତା କନ୍ତି,
ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତିସମାଧୟୋ॥
୧୧୭. ଇଦାନି ତେ ୱିଭଜତି ‘‘ପସାଦୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା ପସତ୍ଥି ପସାଦୋ ପକାସତ୍ଥତା, ଓଜୋ ସମାସୱୁତ୍ତିବାହୁଲ୍ଲଂ ଅତ୍ଥପାରିଣତ୍ୟଞ୍ଚ, ମଧୁରତା ସଦ୍ଦାନଂ ରସୱନ୍ତତା, ସମତା ପଜ୍ଜାପେକ୍ଖାୟ ଚତୁନ୍ନଂ ପାଦାନମେକଜାତିୟସମ୍ବନ୍ଧତା, ଗଜ୍ଜାପେକ୍ଖାୟ ତୁ ପଦାନଂ, ସୁଖୁମାଲତା ଅଫରୁସକ୍ଖରବାହୁଲ୍ଲଂ, ସିଲେସନଂ ସିଲେସୋ ବନ୍ଧଗାରୱଂ, ଉଦାରତା ଉକ୍କଂସତା କେନଚି ଅତ୍ଥେନ ସନାଥତା ୱିସିଟ୍ଠୱିସେସନୟୁତ୍ତତା ଚ, କନ୍ତି ସବ୍ବଲୋକମନୋହରତା, ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତି ସିଦ୍ଧେନ ଞାୟେନ ୱା ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଗହଣଂ, ସମାଧି ଲୋକପ୍ପତୀତ୍ୟନୁସାରିଅମୁଖ୍ୟତ୍ଥତା, ତେସୁ ଓଜଉଦାରତା ସଦ୍ଦତ୍ଥଗୁଣା, ସମାଧି ଅତ୍ଥଗୁଣୋ, ଅତ୍ଥାନୁଗାମିତ୍ତା ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦାନଂ, ଅଞ୍ଞେ ତୁ ସଦ୍ଦଗୁଣାୱ ।
୧୧୭. ଇଦାନି ‘‘ପସାଦୋଜୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା ତେ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରେ କମେନ ୱିଭଜିତୁଂ ଉଦ୍ଦିସତି । ପସାଦୋ ପସନ୍ନଫଳିକାୱଲି ଅତ୍ତନି ଆୱୁନିତରତ୍ତକମ୍ବଲସୁତ୍ତମିୱ ସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପସାଦନସଙ୍ଖାତୋ ପସାଦାଲଙ୍କାରୋ ଚ, ଓଜୋ ସମାସୱୁତ୍ତିବାହୁଲ୍ୟଅତ୍ଥପାରିଣତ୍ୟସଙ୍ଖତୋ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ଗୁଣୋ ଚ, ମଧୁରତା ସଦ୍ଦାନଂ ରସୱନ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତକଣ୍ଣମଧୁରତା ଚ, ସମତା ପଜ୍ଜେ ପାଦସ୍ସ ସୁତିତୋ ସଦିସତା ଚ, ଗଜ୍ଜେ ପଦାନଂ ତଥେୱ ସଦିସତାତି ଏୱଂ ପାଦାନଂ ପଦାନଞ୍ଚ ତୁଲ୍ୟଗୁଣତା ଚ, ସୁଖୁମାଲତା ୱଣ୍ଣାନଂ ଅତିଫରୁସଅତିସିଥିଲଭାୱଂ ୱିନା ସମପ୍ପମାଣମୁଦୁଗୁଣୋ ଚ, ସିଲେସୋ ଠାନକରଣାଦିସମ୍ଭୂତସଭାଗୱଣ୍ଣସୁତୀହି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦଗୁରୁଗୁଣୋ ଚ, ଉଦାରତା ଉକ୍କଟ୍ଠେନ କେନଚି ଅତ୍ଥେନ ବନ୍ଧସ୍ସ ସଜ୍ଜିତଭାୱୋ ଚ, ୱିସିଟ୍ଠୱିସେସନପଦେନ ୟୁତ୍ତତା ଚ, କନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ପିୟଗୁଣତା ଚ, ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧେନ ୱା ନ୍ୟାୟେନ ୱା ସୁପାକଟଭାୱୋ ଚ, ସମାଧୟୋ ଲୋକପ୍ପତୀତିଅନତିକ୍କନ୍ତଅଞ୍ଞଧମ୍ମାରୋପନେନ ଅମୁଖ୍ୟତ୍ଥତା ଚାତି ଇମେ ସଦ୍ଦତ୍ଥଗୁଣା ଦସ ହୋନ୍ତି । ‘‘ସମାଧୟୋ’’ତି ତସ୍ସେୱ ବହୁତ୍ତଂ ଦୀପେତି, ଇମେସୁ ଦସସୁ ଓଜୋଦାରତାତି ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଦତ୍ଥଗୁଣା, ସମାଧି ଅତ୍ଥଗୁଣୋ ପରିୟାୟେନ ତଦତ୍ଥଜୋତକସଦ୍ଦଗୁଣୋପି, ସେସା ସତ୍ତ ସଦ୍ଦଗୁଣା ଏୱ, ଏତେ ସବ୍ବେପି ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି ବନ୍ଧମନେନାତି ୱାକ୍ୟେନ ଅଲଙ୍କାରା ନାମ ।
ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରପୟୋଜନୱଣ୍ଣନା
ଗୁଣେହେ’ତେହି ସମ୍ପନ୍ନୋ, ବନ୍ଧୋ କୱିମନୋହରୋ ।
ସମ୍ପାଦୟତି କତ୍ତୂନଂ, କିତ୍ତିମଚ୍ଚନ୍ତନିମ୍ମଲଂ॥
୧୧୮.‘‘ଗୁଣେହି’’ଚ୍ଚାଦି । ଏତେହିୟେୱ ୱୁତ୍ତେହି ଦସହି ଗୁଣେହି ଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରସବ୍ଭାୱେହି ସମ୍ପନ୍ନୋ ୟୁତ୍ତୋ ସମିଦ୍ଧୋ ୱା କୱୀନଂ ମନୋ ହରତି ସୱସେ ୱତ୍ତେତୀତି କୱିମନୋହରୋ କୱିହଦୟହିଲାଦକାରୀ ବନ୍ଧୋ କତ୍ତୂନଂ ବନ୍ଧନ୍ତାନଂ କୱୀନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିମ୍ମଲଂ ଅତିସୟପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅଗୁଣଲେସେନାପ’ନାଲିମ୍ପତ୍ତା କିତ୍ତିଂ ଗୁଣଘୋସଂ ସମ୍ପାଦୟତି ନିପ୍ଫାଦେତି ।
୧୧୮.‘‘ଗୁଣେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଏତେହି ଗୁଣେହି ଇମେହି ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖାତଦସୱିଧସଦ୍ଦଧମ୍ମେହି ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ସମିଦ୍ଧୋ ୱା ବନ୍ଧୋ ପଜ୍ଜାଦିବନ୍ଧୋ କୱିମନୋହରୋ ଅତ୍ତନୋ ନିରୱଜ୍ଜତ୍ତା କୱୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ପୀଣେନ୍ତୋ କତ୍ତୂନଂ ରଚୟନ୍ତାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିମ୍ମଲଂ ଅପ୍ପକଦୋସେନାପି ଅସମ୍ମିସ୍ସତ୍ତା ଅତିପରିସୁଦ୍ଧଂ କିତ୍ତିଂ ବନ୍ଧନୱିସୟଭୂତୟସୋରାସିଂ ସମ୍ପାଦୟତି ନିପ୍ଫାଦେତୀତି । ଇମିନା କାରଣେନ ବନ୍ଧସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଦସୱିଧଗୁଣପରିଗ୍ଗହୋ ସଉସ୍ସାହଂ କାତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମନୋ ହରତୀତି ମନୋହରୋ, କୱୀନଂ ମନୋହରୋ କୱିମନୋହରୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଅଦୂରାହିତସମ୍ବନ୍ଧ-ସୁଭଗା ୟା ପଦାୱଲି ।
ସୁପସିଦ୍ଧାଭିଧେୟ୍ୟା’ୟଂ, ପସାଦଂ ଜନୟେ ୟଥା॥
୧୧୯. ଇଦାନି ୟଥୋଦ୍ଦେସାନମେସଂ ନିଦ୍ଦେସଂ ସୋଦାହରଣଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଦୂର’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଦୂରେ ଆସନ୍ନେ ଅଦୂରେନ ୱା ଅଦୂରାହିତକ୍ରିୟାକତ୍ତୁକମ୍ମାଦିପଦୱସେନ ଆହିତୋ ଠପିତୋ କତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅନ୍ୱୟୋ, ତେନ ସୁଭଗା ମନୋହରା ସୁପସିଦ୍ଧୋ ସୁପ୍ପକାସୋ ସୁଗମ୍ମୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସା ସାତି ତଥା, ନ ତୁ ଭାୱତ୍ଥୋ ତସ୍ସ ସଭାୱଗମ୍ଭୀରତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘କୱୀନ’ଧିପ୍ପାୟ’ମସଦ୍ଦଗୋଚରଂ,
ୱିସନ୍ତି ଭାୱାୱଗମା କତସ୍ସମା,
ପକାସୟନ୍ତ୍ୟା’କତିୟୋ ତୁ ତାଦିସା’’ତି ॥
ତାଦିସା ୟା ପଦାୱଲି ପଦପନ୍ତି ଅୟଂ ପସାଦଂ ତନ୍ନାମକଂ ଗୁଣଂ ଜନୟେ ଉପ୍ପାଦୟତି । ୟଥାତି ତମୁଦାହରତି ।
୧୧୯. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ଏତେସଂ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସଂ ସୋଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଦୂରାହିତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଦୂରେ ଆସନ୍ନପଦେସେ ତଦୁପଚାରେନ ଆସନ୍ନେ ୱା ଆହିତୋ କ୍ରିୟାୟ, ଲଦ୍ଧକ୍ରିୟାୟୋଗକତ୍ତୁକମ୍ମାଦିପଦାନଂ ୱସେନ ଚ କତୋ, ନୋ ଚେ ୱିନ୍ୟାସୱସେନ ଠପିତୋ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପତୀତିକ୍କମେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖଲକ୍ଖଣକ୍ରିୟାକାରକୟୋଗୋ ତେନ ସୁଭଗା ମନୋହରା, ସୁପସିଦ୍ଧୋ ପସିଦ୍ଧତ୍ଥୱିସୟେ ସଦ୍ଦପୟୋଗତୋ ଅତିପାକଟୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୟସ୍ସା ସା ଅୟଂ ପଦାୱଲି ପଦପନ୍ତି ପସାଦଂ ପସାଦନାମକଂ ଗୁଣଂ ଜନୟେ ଉପ୍ପାଦୟତି । ୟଥାତି ଲକ୍ଖିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଦୂରେ ଆହିତୋତି ୱା, ଉପଚରିତତ୍ତା ଅଦୂରୋ ଚ ସୋ ଆହିତୋ ଚାତି ୱା, ସୋ ଚ ସୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚେତି ଚ, ତେନ ସୁଭଗାତି ଚ, ସୁ ଅତିସୟେନ ପସିଦ୍ଧୋତି ଚ, ସୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅସ୍ସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଏତ୍ଥ ସୁପସିଦ୍ଧୋ ନାମ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥୋ ପନ ପକତିଗମ୍ଭୀରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘କୱୀନ’ଧିପ୍ପାୟ’ମସଦ୍ଦଗୋଚରଂ,
ପଦେ ଫୁରନ୍ତଂ ମୁଦୁକମ୍ହି କେୱଲଂ ।
ୱିସନ୍ତି ଭାୱାୱଗମା କତସ୍ସମା,
ପକାସୟନ୍ତ୍ୟା’କତିୟୋ ତୁ ତାଦିସା’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅସଦ୍ଦଗୋଚରଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱିସୟଂ ହୁତ୍ୱା ମୁଦୁକମ୍ହି ପଦେ କେୱଲଂ ୱିସୁଂ ଫୁରନ୍ତଂ ଚାପେନ୍ତଂ କୱୀନଧିପ୍ପାୟଂ କୱୀନମଜ୍ଝାସୟଂ କତସ୍ସମା ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିସୟେ କତପରିଚୟା ପଣ୍ଡିତା ଭାୱାୱଗମା ପଦତ୍ଥାୱବୋଧେନ ୱିସନ୍ତି ପୱିସନ୍ତି, ତାଦିସା ଆକତିୟୋ ତୁ ସଦ୍ଦସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ଆକାରା ପକାସୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥଂ ଜୋତେନ୍ତୀତି ।
ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତା ୱଦନଂ, ମୁନିନୋ’ଧରରଂସିୟୋ ।
ସୋଭନ୍ତେ’ରୁଣରଂସୀ’ୱ, ସମ୍ପତନ୍ତା’ମ୍ବୁଜୋଦରେ॥
୧୨୦.‘‘ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଦନଂ ସଭାୱମଧୁରପକତିମୁଖଂ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତା ସଜ୍ଜନ୍ତା ସୋଭୟମାନା ଅଧରାନଂ ରଂସିୟୋ ସୁପକ୍କବିମ୍ବଫଲୋପମଓଟ୍ଠୟୁଗଳୱିନିସ୍ସଟବହୁତରକନ୍ତିଚ୍ଛିତାଭା ମୁନିନୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ସୁତତ୍ତା । ଅମ୍ବୁଜୋଦରେ ତା କାଲୋପନତପୁପ୍ଫକାସରମଣୀୟେ ପଦୁମବ୍ଭନ୍ତରେ ସମ୍ପତନ୍ତା ପୱତ୍ତମାନା ଅରୁଣରଂସୀୱ ବାଲସୂରିୟରଂସିୟୋ ୱିୟ ସୋଭନ୍ତେ ୱିରାଜନ୍ତି ।
୧୨୦.‘‘ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ୱଦନଂ ପକତିସୁନ୍ଦରମୁଖଂ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତା ସଜ୍ଜନ୍ତା ଅଧରରଂସିୟୋ ତସ୍ସେୱ ମୁନିନୋ ଓଟ୍ଠଦ୍ୱୟତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତକନ୍ତିସମୂହା ଅମ୍ବୁଜୋଦରେ ୱିକସନାନୁରୂପକାଲାଭିମୁଖେ ପଦୁମଗବ୍ଭେ ଉପଡ୍ଢୱିକସିତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମ୍ପତନ୍ତା ପୱତ୍ତମାନା ଅରୁଣରଂସୀ ଇୱ ବାଲସୂରିୟରଂସୀୱ ସୋଭନ୍ତେ ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ଅଦୂରସମ୍ବନ୍ଧଂ ପସିଦ୍ଧତ୍ଥଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ପସାଦଗୁଣୋ ପାକଟୋ । ଅଧରରଂସୀନଂ ମୁନିସମ୍ବନ୍ଧୋ ସୁତାନୁମିତସମ୍ବନ୍ଧେସୁ ସୁତସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ବଲୱତ୍ତା [ସୁତାନୁମିତେସୁ ସୁତସମ୍ବନ୍ଧୋ ବଲୱା (ପରିଭାସେନ୍ଦୁସେରେ ୧୧୨)], କାକକ୍ଖିଗୋଳକନୟେନ ୱା ଲବ୍ଭତୀତି । ଅଧରେ ରଂସୀତି ଚ, ଅମ୍ବୁଜସ୍ସ ଉଦରନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଓଜୋ ସମାସବାହୁଲ୍ୟ-
ମେସୋ ଗଜ୍ଜସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ।
ପଜ୍ଜେପ୍ୟ’ନାକୁଲୋ ସୋ’ୟଂ,
କନ୍ତୋ କାମୀୟତେ ୟଥା॥
୧୨୧.‘‘ଓଜୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସମାସସ୍ସ ଏକତ୍ଥୱୁତ୍ତିୟା ବାହୁଲ୍ୟଂ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱୋ ଇତ୍ୟନୁୱଦିତ୍ୱା ପୁନ ଓଜୋ ୱିଧୀୟତେ, ଏସୋ ଓଜୋ ସମାସବାହୁଲ୍ଲଲକ୍ଖଣୋ ଗଜ୍ଜସ୍ସ ୱୁତ୍ତିରୂପସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ହଦୟଂ ସାରଂ ତପ୍ପଧାନତ୍ତା ଗଜ୍ଜସ୍ସ, ନ ପଜ୍ଜସ୍ସ, ସୋୟଂ ଓଜୋ ଅନାକୁଲୋ ଅଗହନୋ ଅତୋୟେୱ କନ୍ତୋ ହଦୟଙ୍ଗମୋ, ପଜ୍ଜେପି ନ କେୱଲଂ ଗଜ୍ଜେ କାମୀୟତେ ପୟୁଜ୍ଜତେ । ୟଥେତ୍ୟୁଦାହରତି ।
୧୨୧. ଇଦାନି ଓଜଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଓଜୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଓଜୋ ନାମ ସମାସବାହୁଲ୍ୟଂ ଭିନ୍ନତ୍ଥେସୁ ପୱତ୍ତସଦ୍ଦାନଂ ଏକତ୍ଥପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସମାସସ୍ସ ବହୁଲତା, ଏସୋ ଓଜୋ ଗଜ୍ଜସ୍ସ ଗଜ୍ଜବନ୍ଧସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ହଦୟଂ, ଜୀୱିତସୀସେନ ହଦୟସଙ୍ଖତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋ ଅୟଂ ଓଜୋ ଅନାକୁଲୋ ନିବ୍ୟାକୁଲୋ କନ୍ତୋ ତତୋୟେୱ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପିୟଭୂତୋ ପଜ୍ଜେପି ପଜ୍ଜବନ୍ଧେପି କାମୀୟତେ କୱୀହି ପୟୁଜ୍ଜତେତି । ବହୁଲସ୍ସ ଭାୱୋ ବାହୁଲ୍ୟଂ, ସମାସସ୍ସ ବାହୁଲ୍ୟନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଗଜ୍ଜବନ୍ଧାଧିକାରସ୍ସାଭାୱା ପଜ୍ଜୱିସୟସ୍ସ ଓଜଗୁଣସ୍ସ ଲକ୍ଖିୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଥେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ।
ମୁନିନ୍ଦମନ୍ଦସଞ୍ଜାତ-ହାସଚନ୍ଦନଲିମ୍ପିତା ।
ପଲ୍ଲୱା ଧୱଲା ତସ୍ସେ-ୱେକୋନା’ଧରପଲ୍ଲୱୋ॥
୧୨୨. ‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ମନ୍ଦଂ ଈସକଂ ସଞ୍ଜାତୋ ପୱତ୍ତୋ ତଂସଭାୱତ୍ତା ଭଗୱତୋ ହାସସ୍ସ [ୟସସ୍ସ (କ॰)]ହାସୋ ହସିତଂ ସୋୱ ଚନ୍ଦନମିୱ ଚନ୍ଦନଂ ଧୱଲତ୍ତରୂପତ୍ତା, ତେନ ଲିମ୍ପିତା ଉପଦେହିତା ପଲ୍ଲୱା ସବ୍ବାନି କିଲସୟାନି ‘‘ଇଦମେୱେ’’ତି ନିୟମାଭାୱତୋ, ଧୱଲା ପକତିୱଣ୍ଣପରିଚ୍ଚାଗେନ ସୁକ୍କା ଅହେସୁଂ ଗାହାପିତତ୍ତା ସଗୁଣସ୍ସ ତାଦିସୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ପଟିଲାଭତୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତସ୍ସ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସେୱ ଏକୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସାଭାୱା ଅଧରପଲ୍ଲୱୋ ନ ଧୱଲୋ ଧୱଲୋ ନାହୋସି । ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଦେସିୟୋପି ବହୁମନ୍ତବ୍ବୋ’ୟ’ମସ୍ସାନୁଭାୱୋତି ।
‘‘ପେମାୱବନ୍ଧହଦୟେ ସଦୟେ ଜିନସ୍ମିଂ,
ତସ୍ମିଂ ନୁ କିଂ କୁମତୟୋ ଭୱଥ’ପ୍ପସନ୍ନା ।
କିଂ ତେନ ୱୋ ନ ୱିହିତଂ ହିତ’ମୁଗ୍ଗଦୁଗ୍ଗ-
ସଂସାରସାଗରସମୁତ୍ତରଣାୱସାନଂ’’ ॥
ଇଚ୍ଚପରମୁଦାହରଣଂ । ଏୱମେତାଦିସୋ ଅନାକୁଲୋ କନ୍ତୋ ଓଜୋ ଜାନିତବ୍ବୋତି । ନନୁ ଚ ୟ-ତସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତସ୍ମା କଥଂ ‘‘ତସ୍ସେୱେକୋ ନାଧରପଲ୍ଲୱୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟସଦ୍ଦାଭାୱୋତି ? ସଚ୍ଚଂ, କିନ୍ତୁ ପକ୍କନ୍ତୱିସୟୋ, ତଥା ପସିଦ୍ଧୱିସୟୋ, ଅନୁଭୂତୱିସୟୋ ଚ ତସଦ୍ଦୋ ୟସଦ୍ଦଂ ନାପେକ୍ଖତେ । ୟଥା –
‘‘ସୱାସନେ କିଲେସେ ସୋ, ଏକୋ ସବ୍ବେ ନିଘାତିୟ ।
ଅହୁ ସୁସୁଦ୍ଧସନ୍ତାନୋ, ପୂଜାନଞ୍ଚ ସଦାରହୋ’’ ॥
ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିମାଦିତୋ’’ତି ପକ୍କନ୍ତୋ॥
ପସିଦ୍ଧୱିସୟୋ ୟଥା –
‘‘ଅଗ୍ଗିଂ ପକ୍ଖନ୍ଦ’ ଅଥ ୱା, ‘ପବ୍ବତଗ୍ଗା ପତେ’ତି ୱା ।
ୟଦି ୱକ୍ଖତି କତ୍ତବ୍ବଂ, ଞାତକାରୀହି ସୋ ଜିନୋ’’ ॥
ଇଚ୍ଚାଦି ॥
ଅନୁଭୂତୱିସୟୋ ୟଥା –
‘‘ଅତୀତଂ ନାନୁସୋଚାମି, ନପ୍ପଜପ୍ପାମ’ନାଗତଂ ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୟାପେମି, ତେନ ୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତି’’ ॥
ଇଚ୍ଚାଦି ॥
ୟସଦ୍ଦୋ ତୁତ୍ତରୱାକ୍ୟଟ୍ଠୋ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେ ତସଦ୍ଦମେୱ ଗମୟତି । ୟଥା –
‘‘ବୋଧିଂ ନମାମି ନତିଭାଜନମଚ୍ଚୁଳାରଂ,
ପୁଞ୍ଞାକରଂ ଭୁୱନମଣ୍ଡଲସୋତ୍ଥିଭୂତଂ ।
ୟୋ ଚକ୍ଖୁସୋତସତିଗୋଚରତଂ ସମେତୋ,
ଦୋସାରିଦପ୍ପମଥନେ’କରସୋ ବୁଧାନଂ’’ ॥
ଇଚ୍ଚାଦି ॥
ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟୋପାତ୍ତୋ ତୁ ୟସଦ୍ଦୋ ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟେତସଦ୍ଦୋପାଦାନଂ ୱିନା ସାକଙ୍ଖେ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଊନତ୍ତଂ ଜନେତି । ଏତ୍ଥ ପକ୍କନ୍ତୱିସୟୋ ତସଦ୍ଦୋ ।
୧୨୨. ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ମନ୍ଦଂ ଈସକଂ ସଞ୍ଜାତୋ ପୱତ୍ତୋ ହାସୋୟେୱ ସିତଂ ଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣମିୱ ତେନ ଲିମ୍ପିତା ଆଲେପିତା ପଲ୍ଲୱା ରୁକ୍ଖଲତାଦୀନଂ ପକତିରତ୍ତାନି କିସଲୟାନି ଧୱଲା ସଗୁଣପରିଚ୍ଚାଗେନ ସେତା ଅହେସୁଂ, ତଥାପି ତସ୍ସେୱ ତଥାଗତସ୍ସ ଏକୋ ଅତୁଲୋ ଅସହାୟୋ ୱା ଅଧରପଲ୍ଲୱୋ ଦନ୍ତାୱରଣସଙ୍ଖାତପଲ୍ଲୱୋ ନ ରଂସିସଂସଟ୍ଠୋପି ସମୀପଟ୍ଠୋପି ଧୱଲୋ ସେତୋ ନାହୋସି । ଏୱମେତ୍ଥ ଅଗହନସମାସବାହୁଲ୍ୟଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି ।
‘‘ପେମାୱବନ୍ଧହଦୟେ ସଦୟେ ଜିନସ୍ମିଂ,
ତସ୍ମିଂ ନୁ କିଂ କୁମତୟୋ ଭୱଥ’ପ୍ପସନ୍ନା ।
କିଂ ତେନ ୱୋ ନ ୱିହିତଂ ହିତ’ମୁଗ୍ଗଦୁଗ୍ଗ-
ସଂସାରସାଗରସମୁତ୍ତରଣାୱସାନ’’ନ୍ତି ॥
ଅପରମୁଦାହରଣଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – କୁମତୟୋ ହେ ଅଞ୍ଞାଣା ! ପେମାୱବନ୍ଧହଦୟେ ସବ୍ବେସୁ ତୁମ୍ହେସୁ ନିଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତିତଦଳ୍ହପେମାନୁବନ୍ଧଚିତ୍ତେ ସଦୟେ ତତୋୟେୱ ଦୟାସହିତେ ତସ୍ମିଂ ଜିନସ୍ମିଂ ୱିସୟଭୂତେ କିଂ ନୁ କସ୍ମା ଅପ୍ପସନ୍ନା ଭୱଥ, ତଥା ହି ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ତେନ ଜିନେନ ଉଗ୍ଗୋ ଦାରୁଣୋ ଚ, ଦୁଗ୍ଗୋ ଗନ୍ତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ଚ, ସୋୟେୱ ସଂସାରସାଗରୋ ତସ୍ସ ସମୁତ୍ତରଣଂ ପରିୟନ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଅୱସାନଂ ୟସ୍ସ ତଂ ନ ୱିହିତଂ ଅକତଂ ହିତଂ ୱୁଦ୍ଧି ନାମ କିଂ ହୋତି, ନ ହୋତେୱ । ଏତ୍ଥାପି ସମାସସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ଓଜୋ ଗୁଣୋ କନ୍ତୋ ହୋତୀତି ।
ନନୁ ୟ-ତସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧୋତି କଥଂ ‘‘ତସ୍ସେୱେକୋ’’ତି ଚ ‘‘ତସ୍ମିଂ ନୁ କିଂ କୁମତୟୋ’’ତି ଚ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୟସଦ୍ଦୋ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ପକ୍କନ୍ତତ୍ଥୱିସୟୋ, ପସିଦ୍ଧତ୍ଥୱିସୟୋ, ଅନୁଭୂତତ୍ଥୱିସୟୋ ୱା ତସଦ୍ଦୋ ୟସଦ୍ଦଂ ନାପେକ୍ଖତି । ତଥା ହି –
‘‘ସୱାସନେ କିଲେସେ ସୋ, ଏକୋ ସବ୍ବେ ନିଘାତିୟ ।
ଅହୁ ସୁସୁଦ୍ଧସନ୍ତାନୋ, ପୂଜାନଞ୍ଚ ସଦାରହୋ’’ତି ॥
ଏୱମାଦୀସୁ ‘‘ସୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତସଦ୍ଦୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିମାଦିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତୀତେନ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦେନ ୱଚନୀୟୱିସୟୋ ହୋତି ।
‘‘ଅଗ୍ଗିଂ ପକ୍ଖନ୍ଦ’ ଅଥୱା, ‘ପବ୍ବତଗ୍ଗା ପତେ’ତି ୱା ।
ୟଦି ୱକ୍ଖତି କତ୍ତବ୍ବଂ, ଞାତକାରୀହି ସୋ ଜିନୋ’’ତି ॥
ଏୱମାଦୀସୁ ତସଦ୍ଦୋ ଞାତକାରୀହି କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ପସିଦ୍ଧବୁଦ୍ଧପଦତ୍ଥୱିସୟୋ ।
‘‘ଅତୀତଂ ନାନୁସୋଚାମି, ନପ୍ପଜପ୍ପାମ’ନାଗତଂ ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୟାପେମି, ତେନ ୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତୀ’’ତି ॥
ଏୱମାଦୀସୁ ତସଦ୍ଦୋ ଅନନୁସୋଚନନପ୍ପଜପ୍ପନୟାପନସଙ୍ଖାତୱିଜାନନୱସେନ ଅନୁଭୂତତ୍ଥୱିସୟୋ, ତସ୍ମା ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ତସଦ୍ଦୋ ୟସଦ୍ଦଂ ନାପେକ୍ଖତେ । ଏତ୍ଥ ପନ ପକ୍କନ୍ତୱିସୟୋ ତସଦ୍ଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅପିଚ ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟେ ଠିତୋ ୟସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେ ତସଦ୍ଦେ ଅସତିପି ତମେୱ ଦୀପେତି । ତଥା ହି –
ବୋଧିଂ ନମାମି ନତିଭାଜନମଚ୍ଚୁଳାରଂ,
ପୁଞ୍ଞାକରଂ ଭୁୱନମଣ୍ଡଲସୋତ୍ଥିଭୂତଂ ।
ୟୋ ଚକ୍ଖୁସୋତସତିଗୋଚରତଂ ସମେତୋ,
ଦୋସାରିଦପ୍ପମଥନେ’କରସୋ ବୁଧାନନ୍ତି ॥
ୟୋ ବୁଧାନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତସତୀନଂ ଗୋଚରତଂ ୱିସୟଭାୱଂ ସମେତୋ ପତ୍ତୋ, ତେସଂୟେୱ ଦୋସାରୀନଂ କିଲେସପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ଦପ୍ପମଥନେ ଦପ୍ପମଦ୍ଦନେ ଏକରସୋ ପଧାନକିଚ୍ଚୋ ସମିଦ୍ଧିୱନ୍ତୋ ୱା ହୋତି, ତଂ ବୋଧିଂ ନମାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେ ପୟୋଜିତୋ ୟସଦ୍ଦୋ ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟେ ତସଦ୍ଦୋପାଦାନେ ଅସତି ସଂସୟମୁପ୍ପାଦୟମାନୋ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଊନତ୍ତଂ କରୋତି । ଉଦାହରଣଂ ପନ ପାକଟଂ ।
ପଦାଭିଧେୟ୍ୟୱିସୟଂ,
ସମାସବ୍ୟାସସମ୍ଭୱଂ ।
ୟଂ ପାରିଣତ୍ୟଂ ହୋତି’ହ,
ସୋପି ଓଜୋୱ ତଂ ୟଥା॥
୧୨୩.‘‘ପଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ପଦସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସୋ ୱିସୟୋ ୟସ୍ସ । ୟତ୍ଥ ପଚୁରସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସଂଖିତ୍ତପଦେହି ୱୁଚ୍ଚତେ, ସୋ ସମାସୋ। ୟତ୍ଥପ୍ପକେହି ପଦେହି ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ପଚୁରପଦେହି ୱୁଚ୍ଚତେ, ସୋ ବ୍ୟାସୋ। ତତୋ ସମାସବ୍ୟାସତୋ ସମ୍ଭୱୋ ୟସ୍ସ । ତଂ ତଥାୱିଧଂ ୟଂ ପାରିଣତ୍ୟଂ ପରିଣତଭାୱୋ ହୋତୀତି ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ସୋପି ଇହ ସସତ୍ଥେ ଓଜୋୱାତି ୱିଧୀୟତେ । ତଂ ୟଥେତ୍ୟୁଭୟମ୍ପି ଉଦାହରତି ।
୧୨୩.‘‘ପଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ପଦାନଂ ବହୂନଂ ଅପ୍ପକାନଂ ୱା ପଦାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟୱିସୟଂ ୱିତ୍ଥାରସଂଖିତ୍ତତ୍ଥୱିସୟୱନ୍ତଂ ସମାସବ୍ୟାସସମ୍ଭୱଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରଦ୍ୱୟେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିୱନ୍ତଂ ୱା ୟଂ ପାରିଣତ୍ୟଂ କତ୍ତୂନଂ ଗନ୍ଥୱିସୟେ ପରିଣତିପ୍ପକାସକୋ ୟୋ ସଦ୍ଦଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥଧମ୍ମୋ ହୋତି, ସଦ୍ଦଗୁଣୋ ଅତ୍ଥଗୁଣୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସୋପି ଇହ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ ଓଜୋ ନାମ ସଦ୍ଦଗୁଣୋ ଅତ୍ଥଗୁଣୋ । ତଂ ୟଥାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଲକ୍ଖିୟଂ ଦସ୍ସେତି, ପଦାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ୱିସୟୋ ୟସ୍ସ ପାରିଣତ୍ୟସ୍ସେତି ଚ, ସମାସୋ ଚ ବ୍ୟାସୋ ଚାତି ଚ, ତତୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଚ, ତତୋ ସମ୍ଭୱୋ ଅସ୍ସାତି ଚ, ପରିଣତସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ ଗନ୍ଥସ୍ସ ଏୱ ୱା ଭାୱୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । କତ୍ତୁ ପାରିଣତ୍ୟପକ୍ଖେ ତପ୍ପକାସକଗନ୍ଥସ୍ସ ତଦତ୍ଥେନ ପାରିଣତ୍ୟଂ ସିଦ୍ଧଂ ।
ଜୋତୟିତ୍ୱାନ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ,
ସନ୍ତାରେତ୍ୱା ସଦେୱକେ ।
ଜଲିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଖନ୍ଧୋ’ୱ,
ନିବ୍ବୁତୋ ସୋ ସସାୱକୋ॥
୧୨୪.‘‘ଜୋତୟିତ୍ୱାନେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଇମିନା ହେଟ୍ଠା ପଚୁରପଦାଭିହିତୋ ବୁଦ୍ଧୱଂସୋ ସଙ୍ଖେପରୂପେନ ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୨୪.‘‘ଜୋତୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୋ ତଥାଗତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସପରିୟତ୍ତିକଂ ନୱଲୋକୁତ୍ତରସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଜୋତୟିତ୍ୱାନ ଞାଣାଲୋକେନ ଓଭାସେତ୍ୱା ସଦେୱକେ ସତ୍ତେ ସନ୍ତାରେତ୍ୱା ସଂସାରସାଗରପରିୟନ୍ତମୁପନେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଖନ୍ଧୋୱ ମହାତେଜେନ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଜଲିତ୍ୱା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ପଜ୍ଜଲିତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ସସାୱକୋ ସାୱକେହି ସହ ନିବ୍ବୁତୋ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋତି । ଇମିନା ସକଲବୁଦ୍ଧୱଂସେ ବହୂହି ପଦେହି ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋ ସଙ୍ଖେପକ୍କମେନ ୱୁତ୍ତୋ । ସତଂ ଧମ୍ମୋ, ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱା ଧମ୍ମୋତି ଚ, ସହ ଦେୱେହି ୱତ୍ତମାନାତି ଚ, ସହ ସାୱକେହି ୱତ୍ତମାନୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ମତ୍ଥକଟ୍ଠୀ ମତସ୍ସାପି, ରଜୋଭାୱଂ ୱଜନ୍ତୁ ମେ ।
ୟତୋ ପୁଞ୍ଞେନ ତେ ସେନ୍ତି [ସେନ୍ତୁ (କ॰)], ଜେନପାଦମ୍ବୁଜଦ୍ୱୟେ॥
୧୨୫.‘‘ମତ୍ଥକଟ୍ଠୀ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମତସ୍ସାପି ମରଣମାପନ୍ନସ୍ସାପି ମେ ମତ୍ଥକେ ମୁଦ୍ଧନି ଅଟ୍ଠୀ ରଜୋଭାୱଂ ଧୂଲିତ୍ତଂ ୱଜନ୍ତୁ ପାପୁଣନ୍ତୁ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟତୋ ୟସ୍ମା କାରଣା ପୁଞ୍ଞେନ କୁସଲେନ କମ୍ମେନ ହେତୁନା ତେ ରଜା ଜିନସ୍ସ ଇମେ ଜେନା, ପାଦା, ତେୟେୱ ଅମ୍ବୁଜାନିୱ ଅମ୍ବୁଜାନି, ତେସଂ ଦ୍ୱୟେ ସେନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଥା ହୋତୁ ୱା ମା ୱା, ପଣତିଗେଧେନେୱ ୱଦତି । ଏତ୍ଥ ‘‘କଥମହଂ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ନିଚ୍ଚଂ ସିରସା ପଣମାମୀ’’ତ୍ୟଧିପ୍ପାୟୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୨୫.‘‘ମତ୍ଥକି’’ଚ୍ଚାଦି, ମତସ୍ସାପି ମେ ମୟ୍ହଂ ମତ୍ଥକଟ୍ଠୀ ମୁଦ୍ଧନି ଅଟ୍ଠୀନି ରଜୋଭାୱଂ ଅତିସୁଖୁମରଜତ୍ତଂ ୱଜନ୍ତୁ ପାପୁଣନ୍ତୁ । କସ୍ମା ଆସୀସନଂ କରୋତୀତି ଚେ ? ୟତୋ ୟସ୍ମା କାରଣା ପୁଞ୍ଞେନ ମୟ୍ହଂ ତଥାୱିଧେନ କୁସଲକମ୍ମେନ ହେତୁନା ତେ ରଜା ଜେନପାଦମ୍ବୁଜଦ୍ୱୟେ ଜିନପଟିବଦ୍ଧଚରଣପଦୁମୟୁଗଳେ ସେନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିରିପାଦେ କିଞ୍ଚିପି ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ନ ଉପଲିମ୍ପତେୱ, ତଥାପି ୱନ୍ଦନାଭିଲାସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘କଥମହଂ ଭଗୱତୋ ସିରିପାଦେ ମୁଦ୍ଧନା ନିଚ୍ଚଂ ପଣମାମୀ’’ତ୍ୟଭିଲାସୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱୁତ୍ତୋ । ମତ୍ଥକେ ଅଟ୍ଠୀତି ଚ, ରଜସୋ ଭାୱୋତି ଚ, ଜିନସ୍ସ ଇମେତି ଚ, ଜେନା ଚ ତେ ପାଦା ଚେତି ଚ, ତେୟେୱ ଅମ୍ବୁଜାନୀତି ଚ, ତେସଂ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଇଚ୍ଚତ୍ର ନିଚ୍ଚଂପଣତି-ଗେଧୋ ସାଧୁ ପଦିସ୍ସତି ।
ଜାୟତେ’ୟଂ ଗୁଣୋ ତିକ୍ଖ-ପଞ୍ଞାନ’ମଭିୟୋଗତୋ॥
୧୨୬. ବ୍ୟାସତ୍ତମେୱସ୍ସ ୱିୱରତି ‘‘ଇଚ୍ଚତ୍ରି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଅତ୍ର ଗାଥାୟଂ ପଣତିୟଂ ପଣାମେ ଗେଧୋ ଅଧିକଚ୍ଛନ୍ଦୋ ସାଧୁ ସୁନ୍ଦରଂ ପଦିସ୍ସତି ୱିଞ୍ଞାୟତେ, ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଓଜୋ ଗୁଣୋ ପରିଣତଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞାନଂ ସାତିସୟମତୀନଂ ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଭିୟୋଗତୋ ପୁନପ୍ପୁନପ୍ପୱତ୍ତିତପରିଚୟବଲେନ ଜାୟତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୧୨୬. ଇଦାନି ସଂଖିତ୍ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ପକାସିତଭାୱଂ ‘‘ଇଚ୍ଚତ୍ର’’ଇଚ୍ଚାଦିନା ନିଦ୍ଦିସତି । ଇତି ଇମିନା ଅନନ୍ତରଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ ଅତ୍ର ଇମିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ନିଚ୍ଚଂପଣତିଗେଧୋ ନିରନ୍ତରପଣାମେ ଅଧିକକତ୍ତୁକାମତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ ସାଧୁ ୱିଭୂତୋ ୱିଭୂତଂ ୱା ପଦିସ୍ସତି ପଞ୍ଞାୟତି, ଅୟଂଗୁଣୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅୟଂ ପରିଣତଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଓଜୋ ନାମ ସଦ୍ଦତ୍ଥଗୁଣୋ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞାନଂ ସୁଖୁମବୁଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଅଭିୟୋଗତୋ ଗନ୍ଥୱିସୟଭୂତେନ ନିରନ୍ତରାଭ୍ୟାସେନେୱ ଜାୟତେ ସିଜ୍ଝତି, ୱତ୍ତୁ ପାରିଣତ୍ୟେନେୱ ଭୱନତୋ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ନ ସିଜ୍ଝତୀତି । ନିଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତା ପଣତୀତି ଚ, ତସ୍ସଂ ଗେଧୋତି ଚ, ତିକ୍ଖା ପଞ୍ଞା ୟେସନ୍ତି ଚ, ଅଭି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟୋଗୋ ୟୁଞ୍ଜନନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ମଧୁରତ୍ତଂ ପଦାସତ୍ତି-ରନୁପ୍ପାସୱସା ଦ୍ୱିଧା ।
ସିୟା ସମସୁତି ପୁବ୍ବା, ୱଣ୍ଣାୱୁତ୍ତି ପରୋ ୟଥା॥
୧୨୭. ମାଧୁରିୟମୱଧାରୟମାହ ‘‘ମଧୁରତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ସୱନୀୟତ୍ତେନ ମନୋହରତ୍ତଂ ମଧୁରତ୍ତଂ। ତଂ ପଦାନି ୱାକ୍ୟାଲଙ୍କାରାନି ସମାନାନି ଉତ୍ତରୁତ୍ତରେହି, ତେସଂ ଆସତ୍ତି ଠାନାଦିନାୟଥାକଥଞ୍ଚି ସମସୁତୀନଂ ଆସନ୍ନତା ପଦାସତ୍ତି, ପଠମପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସକ୍ଖରସ୍ସ ପଚ୍ଛା ପାସୋ ପକ୍ଖେପୋ ଅନୁପ୍ପାସୋ, ପଦାସତ୍ତି ଚ ଅନୁପ୍ପାସୋ ଚ, ତେସଂ ୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ହୋତି । ‘‘କୀଦିସା ତେ’’ତି ଆହ ‘‘ସିୟା’’ତିଆଦି । ପୁବ୍ବା ପଠମାଭିହିତା ପଦାସତ୍ତି ସମା ୟେନ କେନଚି ଠାନମତ୍ତାସଂୟୋଗାଦିନା ପଦନ୍ତରେନ ସୁତି ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସା ସା ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ, ପରୋ ପଚ୍ଛିମୋ ଅନୁପ୍ପାସୋ ତୁ ୱଣ୍ଣସ୍ସ ସରବ୍ୟଞ୍ଜନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଆୱୁତ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନୁଚ୍ଚାରଣଂ ସିୟାତି । ଏୱଂ କତ୍ଥଚି ବନ୍ଧେ ସମାନପଦାସତ୍ତି କତ୍ଥଚି ଅନୁପ୍ପାସୋ କତ୍ଥଚି ତଦୁଭୟଂ, ଦ୍ୱୟେନ ରହିତୋ ୱିରସୋ ବନ୍ଧୋ ନସ୍ସାଦୀୟତେ କୱୀହି, ତାଦିସଂ ମଧୁରତ୍ତଂ ଦୁୱିଧଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ସିଲେସସମତାନ୍ୱିତନ୍ତୁଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ରମଣୀୟଂ ସିୟାତି ଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ୟଥେ’’ତି ଲକ୍ଖିୟମୁଭୟତ୍ଥୋଦାହରତି ‘‘ୟଦେ’’ଚ୍ଚାଦିନା, ‘‘ମୁନିନ୍ଦି’’ଚ୍ଚାଦିନା ଚ ।
୧୨୭. ଇଦାନି ମଧୁରଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମଧୁରି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ମଧୁରତ୍ତଂ ସୱନୀୟଭାୱତୋ ମନୋହରତ୍ତଂ ମଧୁରଗୁଣଂ, ପଦାନଂ ୱାକ୍ୟାୱୟୱସଙ୍ଖାତାନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାଦୀନଂ ଉପରୂପରିପଦେହି ସମାନାନଂ ଆସତ୍ତି ଠାନକରଣାଦିନା ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆସନ୍ନତା, ଅନୁପ୍ପାସୋ ପୁବ୍ବୁଚ୍ଚାରିତୱଣ୍ଣାନଂ ପୁନ ପକ୍ଖିପନଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସା ୱିଭାଗେନ ଦ୍ୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବା ପଦାସତ୍ତି ସମସୁତି ସିୟା, ପୁବ୍ବାପରୱଣ୍ଣାନଂ ଠାନମତ୍ତାକରଣାଦୀହି ଆସନ୍ନସୁତିସଙ୍ଖତୱଣ୍ଣୱୁତ୍ତି ହୋତି, ପରୋ ଅନୁପ୍ପାସୋ ପନ ୱଣ୍ଣାୱୁତ୍ତି ସରବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାୱାନଂ ପୁବ୍ବୁଚ୍ଚାରିତୱଣ୍ଣାନଂ ପୁନପ୍ପୁନୁଚ୍ଚାରଣଂ ସିୟାତି । ୟଥାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଉଦାହରଣମାଦିସତି । ଏୱଂ କତ୍ଥଚି ବନ୍ଧେ ପଦାସତ୍ତି କତ୍ଥଚି ଅନୁପ୍ପାସୋ କତ୍ଥଚି ତଦୁଭୟଂ, ଦ୍ୱୀହି ୱିନିମୁତ୍ତୋ ପନ ବନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞୂହି ଅସ୍ସାଦନୀୟୋ ନ ହୋତି । ଉପରି ୱକ୍ଖମାନାହି ସିଲେସସମତାହି ୟୁତ୍ତଂ ମଧୁରତ୍ତଂ ପନ ୱିସେସତୋ ଅସ୍ସାଦନୀୟଂ ହୋତୀତି । ମଧୁରସ୍ସ ବନ୍ଧସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ପଦାନଂ ଆସତ୍ତୀତି ଚ, ଅନୁ ପଚ୍ଛା ପାସୋ ପକ୍ଖେପୋତି ଚ, ପଦାସତ୍ତି ଚ ଅନୁପ୍ପାସୋ ଚାତି ଚ, ତେସଂ ୱସୋ ଭେଦୋତି ଚ, ସମା ସୁତି ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସାତି ଚ, ୱଣ୍ଣସ୍ସ ଆୱୁତ୍ତୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟଦା ଏସୋ’ଭିସମ୍ବୋଧିଂ,
ସମ୍ପତ୍ତୋ ମୁନିପୁଙ୍ଗୱୋ ।
ତଦା ପଭୁତି ଧମ୍ମସ୍ସ,
ଲୋକେ ଜାତୋ ମହୁସ୍ସୱୋ॥
୧୨୮. ଏସୋ ମୁନିପୁଙ୍ଗୱୋ ୟଦା ୟତୋ ପଭୁତି ଅଭିସମ୍ବୋଧିଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ ସମଧିଗତୋ, ତଦା ପଭୁତି ତତୋ ଆରବ୍ଭ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାଦିଭେଦସ୍ସ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମହୁସ୍ସୱୋ ମହନ୍ତୋ ଅବ୍ଭୁଦୟୋ ନିପ୍ପଟିପକ୍ଖା ପୱତ୍ତି ଲୋକେ ତିୱିଧେ ଜାତୋ ଅହୋସୀତି । ଇହ କ୍ୱଚି ଦୀଘତାକତଂ ସଦିସତ୍ତଂ, କ୍ୱଚି ଠାନକତଂ, କ୍ୱଚି ସଂୟୋଗକତଂ, କ୍ୱଚି ଅଞ୍ଞଥା, ତେନାହ ‘‘ସିୟା ସମସୁତି ପୁବ୍ବା’’ତି ।
୧୨୮.‘‘ୟଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ଏସୋ ମୁନିପୁଙ୍ଗୱୋ ୟଦା ଅଭିସମ୍ବୋଧିଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ ସସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ସମ୍ପାପୁଣି, ତଦା ପଭୁତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମସ୍ସ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନାଦିପଭେଦସ୍ସ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମସ୍ସ ମହୁସ୍ସୱୋ ମହାଭିୱୁଦ୍ଧି ଲୋକେ କାମାଦିଲୋକତ୍ତୟେ ଜାତୋତି । ଇହ ‘‘ୟଦା ଏସୋ’’ତି ଦୀଘକାଲୱସେନ ଆସନ୍ନତା, ‘‘ୟ ଏ’’ତି ଠାନୱସେନ ଆସନ୍ନତା, ‘‘ଅଭିସମ୍ବୋଧିଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ସଂୟୋଗୱସେନ ଆସନ୍ନତା, ‘‘ଭି ଧି’’ନ୍ତି ଧନିତତୋ ଆସନ୍ନତାତି ଇଚ୍ଚାଦିନା ପଦାସତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ଏତାୟାତି ଚ, ପୁମା ଚ ସୋ ଗୋଚେତି ଚ, ମୁନୀନଂ ପୁଙ୍ଗୱୋତି ଚ, ମହନ୍ତୋ ଚ ସୋ ଉସ୍ସୱୋ ଚାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ମୁନିନ୍ଦମନ୍ଦହାସା ତେ, କୁନ୍ଦସନ୍ଦୋହୱିବ୍ଭମା ।
ଦିସନ୍ତ’ମନୁଧାୱନ୍ତି, ହସନ୍ତା ଚନ୍ଦକନ୍ତିୟୋ॥
୧୨୯.କୁନ୍ଦାନଂ କୁସୁମାନଂ ସନ୍ଦୋହୋ ସମୂହୋ, ତସ୍ସ ୱିବ୍ଭମୋ ୟେସଂ ତେ, ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ମନ୍ଦହାସା ମନୁଞ୍ଞା ହସିତାନି ଚନ୍ଦସ୍ସ କନ୍ତିୟୋ ସୋଭାୟୋ ହସନ୍ତା ୱିଡମ୍ବୟନ୍ତା ଦିସନ୍ତମନୁଧାୱନ୍ତି ଅନୁୱିଚରନ୍ତି । ଇଚ୍ଚତ୍ର ନକାରସହିତସ୍ସ ଦକାରସ୍ସ, ତକାରସ୍ସ ଚାନୁୱତ୍ତନଂ ।
‘‘ଇନ୍ଦନୀଲଦଲଦ୍ୱନ୍ଦ-ସୁନ୍ଦରଂ ସିରିମନ୍ଦିରଂ ।
ମୁନିନ୍ଦନୟନଦ୍ୱନ୍ଦଂ, ୱିନ୍ଦତି’ନ୍ଦୀୱରଜ୍ଜୁତିଂ’’ ॥
ଇଚ୍ଚପରମୁଦାହରଣଂ ॥
୧୨୯.‘‘ମୁନିନ୍ଦି’’ଚ୍ଚାଦି । କୁନ୍ଦସନ୍ଦୋହୱିବ୍ଭମା ସୁପୁପ୍ଫିତକୁନ୍ଦକୁସୁମରାସିସଦିସଲୀଲାୱନ୍ତା ତେ ମୁନିନ୍ଦମନ୍ଦହାସା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମନୁଞ୍ଞା ହସିତା ଚନ୍ଦକନ୍ତିୟୋ ନିମ୍ମଲଚନ୍ଦକିରଣେ ହସନ୍ତା ନିନ୍ଦନ୍ତା ଦିସନ୍ତଂ ତଂ ତଂ ଦିସଂ, ଦିସାପରିୟନ୍ତଂ ୱା ଅନୁଧାୱନ୍ତି ୱିଧାୱନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ନକାରସହିତଦକାରସ୍ସ, ନକାରସହିତତକାରସ୍ସ ଚ ଆୱୁତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ମନ୍ଦା ଚ ତେ ହାସା ଚେତି ଚ, ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ମନ୍ଦହାସାତି ଚ, କୁନ୍ଦାନଂ ସନ୍ଦୋହୋତି ଚ, ତସ୍ସ ୱିବ୍ଭମୋ ୟେସନ୍ତି ଚ, ଦିସାୟେୱ ଦିସନ୍ତଂ, ଦିସାନଂ ୱା ଅନ୍ତନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
‘‘ଇନ୍ଦନୀଲଦଲଦ୍ୱନ୍ଦ-ସୁନ୍ଦରଂ ସିରିମନ୍ଦିରଂ ।
ମୁନିନ୍ଦନୟନଦ୍ୱନ୍ଦଂ, ୱିନ୍ଦତି’ନ୍ଦୀୱରଜ୍ଜୁତି’’ନ୍ତି ॥
ଇଦମ୍ପି ନକାରସହିତଦକାରୱଣ୍ଣାୱୁତ୍ତିୟା ଅପରମୁଦାହରଣଂ ।
ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦନୀଲଦଲଦ୍ୱନ୍ଦସୁନ୍ଦରଂ ଇନ୍ଦନୀଲମଣିସକଲିକାୟୁଗଳମିୱ ମନୋହରଂ ସିରିମନ୍ଦିରଂ ତତୋୟେୱ ସୋଭାୟ ନିୱାସଟ୍ଠାନଭୂତଂ ମୁନିନ୍ଦନୟନଦ୍ୱନ୍ଦଂ ଇନ୍ଦୀୱରଜ୍ଜୁତିଂ ନୀଲୁପ୍ପଲକନ୍ତିଂ ୱିନ୍ଦତି ଅନୁଭୋତି, ଇନ୍ଦୀୱରଜ୍ଜୁତିସମାନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ସବ୍ବକୋମଲୱଣ୍ଣେହି, ନା’ନୁପ୍ପାସୋ ପସଂସିୟୋ ।
ୟଥା’ୟଂ ମାଲତୀମାଲା, ଲିନଲୋଲାଲିମାଲିନୀ॥
୧୩୦. ୟେହି କେହିଚି ଆୱୁତ୍ତିତୋ ଅନୁପ୍ପାସୋତି ଚେ ? ନେତ୍ୟାହ ‘‘ସବ୍ବ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସବ୍ବେହି କୋମଲେହି ସୁକୁମାରେହି ୱଣ୍ଣେହି ଅକ୍ଖରେହି ଅନୁପ୍ପାସୋ ନ ପସଂସିୟୋ ସିଲାଘନୀୟୋ ନ ହୋତି ସିଲେସୱିରୋଧିତ୍ତା । ‘‘ୟଥେ’’ତି ତଂ ଉଦାହରତି । ଅୟଂ ମାଲତୀମାଲା ଜାତିକୁସୁମଦାମଂ ଲିନାନଂ ବ୍ୟାଧିତାନଂ ଲୋଲାନଂ କୁସୁମରସାରବ୍ଭ ଲୋଲୁପାନଂ ଅଲୀନଂ ଭମରାନଂ ମାଲା ପନ୍ତି ସା ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଲିନଲୋଲାଲିମାଲିନୀ ।
୧୩୦. ୱୁତ୍ତାନୁପ୍ପାସୋପି ସବ୍ବକୋମଲୱଣ୍ଣେହି ୱିରଚିତୋ ନ ପସଂସିୟୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବକୋମଲୱଣ୍ଣେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବକୋମଲୱଣ୍ଣେହି ସବ୍ବେହି ସୁକୁମାରକ୍ଖରେହି କତୋ ଅନୁପ୍ପାସୋ ୱଣ୍ଣାୱୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣୋ ନ ପସଂସିୟୋ ସିଲେସାଲଙ୍କାରୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ପସତ୍ଥୋ ନ ହୋତି । ‘‘ୟଥା’’ତି ତମୁଦାହରତି । ଅୟଂ ମାଲତୀମାଲା ଏସା ଜାତିସୁମନମାଲିକା ଲିନାନଂ ବ୍ୟାୱଟାନଂ ପତନ୍ତାନଂ ଲୋଲାନଂ ଗନ୍ଧଲୁଦ୍ଧାନଂ ଅଲୀନଂ ଭମରାନଂ ମାଲିନୀ ପନ୍ତିୟୁତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥ ଲକାରସ୍ସେୱ ପୁନପ୍ପୁନପ୍ପୟୋଗେନ କୋମଲୱଣ୍ଣାୱୁତ୍ତି । ମାଲତୀନଂ ମାଲାତି ଚ, ଲୋଲା ଚ ତେ ଅଲୟୋ ଚାତି ଚ, ଲିନା ଚ ତେ ଲୋଲାଲୟୋ ଚାତି ଚ, ତେସଂ ମାଲାତି ଚ, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ମୁଦୂହି ୱା କେୱଲେହି,
କେୱଲେହି ଫୁଟେହି ୱା ।
ମିସ୍ସେହି ୱା ତିଧା ହୋତି,
ୱଣ୍ଣେହି ସମତା ୟଥା॥
୧୩୧. ସମତଂ ସମ୍ଭାୱେତି ‘‘ମୁଦୂହି’’ଚ୍ଚାଦିନା । କେୱଲେହି କେୱଲଫୁଟାଦିଭାୱାପୱତ୍ତେହି ସକଲେହି ମୁଦୂହି ଚତୂସୁପି ପାଦେସୁ ସଜାତିୟେହି ଅସିଥିଲକୋମଲେହି ୱା କକାରାଦୀହି ୱା ସିଥିଲକୋମଲସ୍ସ ସିଲେସପଟିପକ୍ଖତ୍ତା କେୱଲେହି ଫୁଟେହି ୱା ଅଧିମତ୍ତସୁତୀହି ଭକାରାଦୀହି [ରାଗାଦୀହି (କ॰)] ୱା ଅକିଚ୍ଛୱଚନୀୟେ କିଚ୍ଛୱଚନୀୟସ୍ସ ସୁଖୁମାଲୱିପରିୟୟତ୍ତା ମିସ୍ସେହି ୱା ମଜ୍ଝିମସୁତୀହି ମୁଦୁଭୂତସଂସଟ୍ଠେହି ୱା ୱଣ୍ଣେହି ଅକ୍ଖରେହି କରଣଭୂତେହି ସମତା ତିଧା ହୋତି ଗଜ୍ଜେ ପଜ୍ଜେ ୱା । ‘‘ୟଥେ’’ତି ତିୱିଧମୁଦାହରତି ।
୧୩୧. ଇଦାନି ସମତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ମୁଦୂହି’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । କେୱଲେହି ଫୁଟମିସ୍ସେହି ଅଞ୍ଞତ୍ତା ସକଲେହି ମୁଦୂହି ସିଥିଲକୋମଲେହି ୱଣ୍ଣେହି କକାରାଦୀହି ୱା କେୱଲେହି ଫୁଟେହି କେୱଲକୋମଲୱଣ୍ଣରହିତତ୍ତା ସକଲେହି ଅକିଚ୍ଛୁଚ୍ଚାରଣୀୟେହି ଅଧିମତ୍ତସୁତୀହି ଭକାରାଦୀହି ୱଣ୍ଣେହି ୱା ମିସ୍ସେହି ୟଥାୱୁତ୍ତମୁଦୁଫୁଟସମ୍ମିସ୍ସେହି ୱଣ୍ଣେହି ୱା କରଣଭୂତେହି ସମତା ଗଜ୍ଜେ ୱା ପଜ୍ଜେ ୱା ତିଧା ହୋତୀତି । ୟଦି ସିଥିଲକୋମଲୱଣ୍ଣେହି ୱିଚରିତଂ ସିଲେସାଲଙ୍କାରସ୍ସ, କିଚ୍ଛୁଚ୍ଚାରଣୀୟେହି ଫୁଟୱଣ୍ଣେହି କତଂ ସୁଖୁମାଲାଲଙ୍କାରସ୍ସ ଚ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି । ‘‘ୟଥା’’ତି ତିୱିଧମୁଦାହରତି ।
କେୱଲମୁଦୁସମତା
କୋକିଲାଲାପସଂୱାଦୀ,
ମୁନିନ୍ଦାଲାପୱିବ୍ଭମୋ ।
ହଦୟଙ୍ଗମତଂ ୟାତି,
ସତଂ ଦେତି ଚ ନିବ୍ବୁତିଂ॥
୧୩୨.‘‘କୋକିଲେ’’ଚ୍ଚାଦି । କୋକିଲାନଂ କରୱୀକସକୁଣାନଂ ଆଲାପୋ କୂଜିତଂ, ତଂ ସଂୱଦତି ପକାସତି ସୀଲେନାତି କୋକିଲାଲାପସଂୱାଦୀ, ତଂସଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ, ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ଆଲାପୋ ୱିସଟ୍ଠାଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ସରୋ ତସ୍ସ ୱିବ୍ଭମୋ ୱିଲାସୋ ସତଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ହଦୟଙ୍ଗମତଂ ମନୋନୁସାରିତଂ ମଧୁରଭାୱଂ ୟାତି, ନିବ୍ବୁତିଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ତେସଂ ଦେତି ।
୧୩୨.‘‘କୋକିଲି’’ଚ୍ଚାଦି । କୋକିଲାନଂ କରୱୀକସକୁଣାନଂ ଆଲାପଂ ନାଦଲୀଲଂ ସଂୱାଦୀ ପକାସନସୀଲୋ, ତଂସଦିସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ଆଲାପସ୍ସ ୱିସଟ୍ଠାଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକନାଦସ୍ସ ୱିବ୍ଭମୋ ୱିଲାସୋ ସତଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ହଦୟଙ୍ଗମତଂ ଚିତ୍ତାରାଧିତଭାୱଂ ୟାତି ଚ, ନିବ୍ବୁତିଂ ସୁତସମ୍ବନ୍ଧେନ ତେସଂୟେୱ ସାଧୂନଂ ନିବ୍ବାନଂ ଦେତି ଚ ଦେନ୍ତୋପି ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ କୋକିଲାଲାପସଦ୍ଦେନ ନିସ୍ସିତେ ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ଲୀଲା ଗହିତା ।
କେୱଲଫୁଟସମତା
ସମ୍ଭାୱନୀୟସମ୍ଭାୱଂ,
ଭଗୱନ୍ତଂ ଭୱନ୍ତଗୁଂ ।
ଭୱନ୍ତସାଧନାକଙ୍ଖୀ,
କୋ ନ ସମ୍ଭାୱୟେ ୱିଭୁଂ॥
୧୩୩.‘‘ସମ୍ଭାୱନୀୟେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ ଆଦରଣୀୟୋ । ସଦେୱକେ ଲୋକେ ସନ୍ତୋ ସୋଭନୋ ଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟସ୍ସ ତଂ । ଭୱନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋତି ଭୱନ୍ତଗୁ, ତଂ ୱିଭୁଂ । ଭଗୱନ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ଭୱସ୍ସ ସଂସାରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅୱସାନଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ସାଧନଂ ସମ୍ପାଦନମାକଙ୍ଖତି ସୀଲେନାତି ଭୱନ୍ତସାଧନାକଙ୍ଖୀ, କୋ ନାମ ସଂସାରୱତ୍ତିଜନୋ । ନ ସମ୍ଭାୱୟେ ଆଦରଂ ନ କରେୟ୍ୟ, କରୋତ୍ୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୩.‘‘ସମ୍ଭାୱନୀୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ସମ୍ଭାୱନୀୟସମ୍ଭାୱଂ ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ଆଦରଣୀୟସୋଭନାଧିପ୍ପାୟଂ ଭୱନ୍ତଗୁଂ ଭୱସ୍ସ ଅନ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତଂ ୱିଭୁଂ ପଭୁଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଭୱନ୍ତସାଧନାକଙ୍ଖୀ ନିବ୍ବାନସାଧନାଭିଲାସୀ କୋ କତମୋ ସଂସାରୱତ୍ତିଜନୋ ନ ସମ୍ଭାୱୟେ ଆଦରଂ ନ କରେୟ୍ୟ, କରୋତ୍ୟେୱ । ସନ୍ତୋ ଚ ସୋ ଭାୱୋ ଚାତି ଚ, ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ ସମ୍ଭାୱୋ ୟସ୍ସେତି ଚ, ଭୱସ୍ସ ଅନ୍ତନ୍ତି ଚ, ଭୱନ୍ତଂ ଗତୋତି ଚ, ତସ୍ସ ସାଧନନ୍ତି ଚ, ତଂ ଆକଙ୍ଖତି ସୀଲେନାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ମିସ୍ସକସମତା
ଲଦ୍ଧଚନ୍ଦନସଂସଗ୍ଗ-ସୁଗନ୍ଧିମଲୟାନିଲୋ ।
ମନ୍ଦ’ମାୟାତି ଭୀତୋୱ, ମୁନିନ୍ଦମୁଖମାରୁତା॥
୧୩୪.‘‘ଲଦ୍ଧି’’ଚ୍ଚାଦି । ଲଦ୍ଧୋ ଚନ୍ଦନତରୂନଂ ସଂସଗ୍ଗୋ ପରିଚୟୋ ତେନ ସୋଭନୋ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସାତି ସୁଗନ୍ଧୀ ସୁରଭି ମଲୟାନିଲୋଦକ୍ଖିଣପୱମାନୋ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ମୁଖମାରୁତା ଭୀତୋୱ ତାଦିସମୁଦୁତ୍ତସୀତଲତ୍ତସୁଗନ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ଦୂରତରତ୍ତା ଆୟାତି ଅନୁୱତ୍ତତି । ମନ୍ଦନ୍ତି ଆଗମନକ୍ରିୟାୱିସେସନଂ ।
୧୩୪.‘‘ଲଦ୍ଧି’’ଚ୍ଚାଦି । ଲଦ୍ଧଚନ୍ଦନସଂସଗ୍ଗସୁଗନ୍ଧିମଲୟାନିଲୋ ପଟିଲଦ୍ଧଚନ୍ଦନତରୁସାରସମୱାୟେନ ସୋଭନଗନ୍ଧସମନ୍ନାଗତୋ ମଲୟଦେସତୋ ଆଗଚ୍ଛମାନମାଲୁତୋ ମୁନିନ୍ଦମୁଖମାରୁତା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମୁଖସୁରଭିୱାସିତପୱନତୋ ଭୀତୋ ଇୱ ତାଦିସମୁଦୁସୁରଭିସୀତଲତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନି ଅସମ୍ଭୱତୋ ଭୀତୋୱ ମନ୍ଦଂ ସଣିକଂ ୟାତି ଅଭିମୁଖମେତୀତି । ଚନ୍ଦନାନଂ ସଂସଗ୍ଗୋତି ଚ, ଲଦ୍ଧୋ ଚ ସୋ ଚନ୍ଦନସଂସଗ୍ଗୋତି ଚ, ସୋଭନୋ ଗନ୍ଧୋ ୟସ୍ସାତି ଚ, ଲଦ୍ଧଚନ୍ଦନସଂସଗ୍ଗେନ ସୁଗନ୍ଧୀତି ଚ, ମଲୟତୋ ଆଗତୋ ଅନିଲୋତି ଚ, ମୁନିନ୍ଦମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ମାରୁତୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ମନ୍ଦନ୍ତି କ୍ରିୟାୱିସେସନଂ । ଏତ୍ଥ ତିୱିଧସମତାୟଂ ‘‘କୋକିଲାଲାପସଂୱାଦି’’ଚ୍ଚାଦିତିୱିଧଲକ୍ଖିୟସ୍ସାପି ‘‘ମୁଦୂହି ୱା କେୱଲେହି’’ଚ୍ଚାଦିନା ଦସ୍ସିତଲକ୍ଖଣତ୍ତୟେନ ତୁଲ୍ୟତା ସୁପାକଟାୱାତି ।
ଅନିଟ୍ଠୁରକ୍ଖରପ୍ପାୟା, ସବ୍ବକୋମଲନିସ୍ସଟା ।
କିଚ୍ଛମୁଚ୍ଚାରଣାପେତ-ବ୍ୟଞ୍ଜନା ସୁଖୁମାଲତା॥
୧୩୫. ସୁଖୁମାଲତା କଥୀୟତି ‘‘ଅନିଟ୍ଠୁରକ୍ଖରେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅନିଟ୍ଠୁରାନି ଅଫରୁସାନି ଅକ୍ଖରାନି ୱଣ୍ଣାନି ପାୟାନି ବହୂନି ୟସ୍ସା ସା ତଥା, ‘‘ନିଟ୍ଠୁରାନି ଅପ୍ପକାନୀ’’ତି ପାୟଗ୍ଗହଣେନ ସୂଚିତଂ, ତତୋୟେୱ ସବ୍ବେହି କେୱଲେହି କୋମଲେହି ସିଥିଲେହି ଲଘୂହି ଅକ୍ଖରେହି ନିସ୍ସଟା ନିଗ୍ଗତା କିଚ୍ଛେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଉଚ୍ଚାରଣା ତତୋ ଅପେତାନି ଅପଗତାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ୟସ୍ସା ସାତି ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ସୁଖୁମାଲତା ୱିଧୀୟତେ ।
୧୩୫. ଇଦାନି ସୁଖୁମାଲତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅନିଟ୍ଠୁରେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅନିଟ୍ଠୁରକ୍ଖରପ୍ପାୟା ଅକକ୍କସୱଣ୍ଣବହୁଲା ସବ୍ବକୋମଲନିସ୍ସଟା ଅନିଟ୍ଠୁରକ୍ଖରାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟଗ୍ଗହଣତୋୟେୱ ସକଲସିଥିଲୱଣ୍ଣୱିରହିତା କିଚ୍ଛମୁଚ୍ଚାରଣାପେତବ୍ୟଞ୍ଜନା ଦୁକ୍ଖୁଚ୍ଚାରଣୀୟୱଣ୍ଣେହି ୱିଗତଅକ୍ଖରସମନ୍ନାଗତା ସୁଖୁମାଲତା ନାମାତି । ଅନିଟ୍ଠୁରାନି ଅକ୍ଖରାନି ପାୟାନି ବହୂନି ୟସ୍ସନ୍ତି ଚ, ସବ୍ବେ ଚ ତେ କୋମଲା ଚେତି ଚ, ତେହି ନିସ୍ସଟାତି ଚ, କିଚ୍ଛେନ ଉଚ୍ଚାରଣାତି ଚ, ତେହି ଅପେତାନୀତି ଚ, ତାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ୟସ୍ସାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ।
ପସ୍ସନ୍ତା ରୂପୱିଭୱଂ, ସୁଣନ୍ତା ମଧୁରଂ ଗିରଂ ।
ଚରନ୍ତି ସାଧୂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧ-କାଲେ କେଳିପରମ୍ମୁଖା॥
୧୩୬. ଉଦାହରତି ‘‘ପସ୍ସନ୍ତା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ରୂପୱିଭୱଂ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ପସ୍ସନ୍ତା ମଧୁରଂ ଗିରଂ ୱାଚଂ ସୁଣନ୍ତା ସାଧୱୋ କେଳିପରମ୍ମୁଖା କୀଳାୟ ନିଚ୍ଛନ୍ତା ଚରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କତ୍ଥାତି ଆହ ‘‘ସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ’’ତି ।
୧୩୬.‘‘ପସ୍ସନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିନା ଲକ୍ଖିୟମୁଦାହରତି, ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।
ଅଲଙ୍କାରୱିହୀନାପି, ସତଂ ସମ୍ମୁଖତେ’ଦିସୀ ।
ଆରୋହତି ୱିସେସେନ, ରମଣୀୟା ତଦୁଜ୍ଜଲା॥
୧୩୭. ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସାଞ୍ଞଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱେପିମିନାୱୋପାଦେୟୋ ବନ୍ଧୋତି ଆହ ‘‘ଅଲଙ୍କାରେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଲଙ୍କାରେହି ୱିହୀନାପି ଏଦିସୀ ସୁଖୁମାଲତା ସତଂ ପଣ୍ଡିତଜନାନଂ ସମ୍ମୁଖତଂ ଅଭିମୁଖଭାୱଂ ୱାଚାଗୋଚରତ୍ତଂ ଆରୋହତି ଉପଗଚ୍ଛତି, କିମୁତଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଲଙ୍କିତେତ୍ୟପିସଦ୍ଦୋ । ତେନ ସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦିନା ଅଲଙ୍କାରେନ ଉଜ୍ଜଲା ଦିତ୍ତା ପନ ୱିସେସେନାତିସୟେନ ରମଣୀୟା ମନୁଞ୍ଞାତି ।
୧୩୭.‘‘ଅଲଙ୍କାରେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଏଦିସୀ ଏୱଂୱିଧା ସୁଖୁମାଲତା ଅଲଙ୍କାରୱିହୀନାପି ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରୱିରହିତାପି ସତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ସମ୍ମୁଖତଂ ଅଭିମୁଖଭାୱଂ ତେସଂ ୱଚନୱିସୟଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଆରୋହତି ପାପୁଣାତି । ତଦୁଜ୍ଜଲା ତେନ ସଭାୱୱୁତ୍ତିୱଙ୍କୱୁତ୍ତିସମ୍ଭୂତେନ ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେନ ଜୋତମାନା ୱିସେସେନ ଅତିସୟେନ ରମଣୀୟା ମନୁଞ୍ଞା ହୋତି । ଅଲଙ୍କାରେହି ୱିହୀନାତି ଚ, ତେନ ଉଜ୍ଜଲାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ରୋମଞ୍ଚପିଞ୍ଛରଚନା, ସାଧୁୱାଦାହିତଦ୍ଧନୀ ।
ଲଳନ୍ତି’ମେ ମୁନୀମେଘୁ-ମ୍ମଦା ସାଧୁ ସିଖାୱଲା॥
୧୩୮. ତମୁଦାହରତି ‘‘ରୋମଞ୍ଚେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ରୋମଞ୍ଚା ଲୋମହଂସା ଇୱ ରୋମଞ୍ଚା ଏୱ ୱା, ପିଞ୍ଛାନି ବରିହାନି [ପରିହାରାନି (କ॰)] ତେସଂ ରଚନା ଛତ୍ତାକାରେନ ୱିଧାନଂ ୟେସଂ ତେ ତଥା, ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱାଦୋ ୱଚନଂ ତଂସଦିସୋୟେୱ ୱା, ଆହିତୋ ଧନି କେକାସଙ୍ଖାତୋ ୟେସଂ ତେ ତଥା, ମୁନିମେଘେନ ମୁନିସଦିସେନ ମୁନିସଙ୍ଖାତେନ ୱା ୱାରିଦେନ ଉମ୍ମଦା ମତ୍ତା ସାଧୁସଦିସା ସାଧୁ ଏୱ ୱା ସିଖାୱଲା ମୟୂରା ଲଳନ୍ତି ଲୀଲୋପେତା ୱିଚରନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ରମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୩୮. ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରୟୁତ୍ତସୁଖୁମାଲତମୁଦାହରତି ‘‘ରୋମେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ରୋମଞ୍ଚପିଞ୍ଛରଚନା ଲୋମହଂସସଦିସା ରୋମା ଏୱ ୱା ପିଞ୍ଛାନଂ ବରିହାନଂ ରଚନା ଛତ୍ତାକାରେନ ୱିତ୍ଥାରୱନ୍ତା ସାଧୁୱାଦାହିତଦ୍ଧନୀ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱଚନସଦିସେହି ସାଧୁୱାଦେହି ୱା ପୱତ୍ତକେକାନିନ୍ନାଦେହି ସମନ୍ନାଗତା ମୁନିମେଘୁମ୍ମଦା ମୁନିସଦିସେନ ମୁନିସଙ୍ଖାତେନ ୱା ମେଘେନ ସଞ୍ଜାତମଦା ଇମେ ସାଧୁସିଖାୱଲା ସଜ୍ଜନସଦିସା ସାଧୁନୋ ଏୱ ୱା ମୟୂରା ଲଳନ୍ତି ଲୀଲୋପେତା ଭୱନ୍ତୀତି । ଇଦଂ ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟଂ ସମାସରୂପକଂ ଅମୁଖ୍ୟପକ୍ଖେ ‘‘ରୋମଞ୍ଚା ୱିୟ ସାଧୁୱାଦୋ ୱିୟ ମୁନି ୱିୟ ସାଧୱୋ ୱିୟା’’ତି ଚ, ମୁଖ୍ୟପକ୍ଖେ ‘‘ପିଞ୍ଛରଚନା ୱିୟ ଆହିତଦ୍ଧନୀ ୱିୟ ମେଘୋ ୱିୟ ସିଖାୱଲା ୱିୟା’’ତି ଉପଚରିତବ୍ବଂ । ରୋମଞ୍ଚା ଏୱ ପିଞ୍ଛାନୀତି ଚ, ତେସଂ ରଚନା ୟେସନ୍ତି ଚ, ‘‘ସାଧୁ’’ଇତି ୱାଦୋତି ଚ, ଆହିତୋ ଚ ସୋ ଧନି ଚେତି ଚ, ସାଧୁୱାଦୋ ଆହିତଦ୍ଧନି ୟେସନ୍ତି ଚ, ମୁନି ଏୱ ମେଘୋତି ଚ, ତେନ ଉମ୍ମଦାତି ଚ, ସାଧୱୋ ଏୱ ସିଖାୱଲାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ‘‘ମୁନୀମେଘୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଦୀଘତ୍ତଂ ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ।
ସୁଖୁମାଲତ୍ତମତ୍ଥେୱ, ପଦତ୍ଥୱିସୟମ୍ପି ଚ ।
ୟଥା ମତାଦିସଦ୍ଦେସୁ, କିତ୍ତିସେସାଦିକିତ୍ତନଂ॥
୧୩୯. ନ କେୱଲଂ ସୁଖୁମାଲତା ସଦ୍ଦେୱ, ଅତ୍ଥେପୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସୁଖୁମାଲତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ଥେୱାତି ୱିଜ୍ଜତେୱ, ତଂ ତୁ ଅନୋଚିତ୍ୟଗାମ୍ମାଦିୱଜ୍ଜନା ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ୟଥେ’’ତି ତମୁଦାହରତି । ମତାଦିସଦ୍ଦେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ କିତ୍ତିସେସାଦୀନଂ ସଦ୍ଦାନଂ କିତ୍ତନଂ କଥନଂ ।
୧୩୯. ଅୟଂ ସୁଖୁମାଲତା ନ କେୱଲଂ ସଦ୍ଦେୱ, ଅତ୍ଥେପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ ‘‘ସୁଖୁମାଲତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ସୁଖୁମାଲତ୍ତମତ୍ଥେୱ ପଦତ୍ଥୱିସୟମ୍ପି ଚ ପଦାଭିଧେୟ୍ୟଗୋଚରମ୍ପି ସୁଖୁମାଲତ୍ତଂ ଅତ୍ଥେୱ, ତଞ୍ଚ ଓଚିତ୍ୟହୀନଗାମ୍ମଦୋସପରିହାରେନ ସିଜ୍ଝତି । ‘‘ୟଥା’’ତି ତମୁଦାହରତି । ମତାଦିସଦ୍ଦେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ କିତ୍ତିସେସାଦିସଦ୍ଦାନଂ କିତ୍ତନଂ କଥନନ୍ତି । ମତୋ ଇତିଆଦି ୟେସଂ ‘‘ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନମିତି ଚ, କିତ୍ତିସେସୋ ଇତିଆଦିୟେସଂ ‘‘ଦେୱତ୍ତଂ ଗତୋ, ସଗ୍ଗକାୟମଲଙ୍କରୀ’’ତ୍ୟାଦୀନମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସିଲିଟ୍ଠପଦସଂସଗ୍ଗ-
ରମଣୀୟଗୁଣାଲୟୋ ।
ସବନ୍ଧଗାରୱୋ ସୋ’ୟଂ,
ସିଲେସୋ ନାମ ତଂ ୟଥା॥
୧୪୦. ସିଲେସଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସିଲିଟ୍ଠେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସିଲିଟ୍ଠାନଂ ବନ୍ଧଲାଘୱାଭାୱେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସିଲିଟ୍ଠାନଂ ପଦାନଂ ସଂସଗ୍ଗେନ ରମଣୀୟୋ ମନୁଞ୍ଞୋ ଗୁଣୋ ତସ୍ସ ଆଲୟୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ବନ୍ଧସ୍ସ ରଚନାୟ ଗାରୱୋ ଅସିଥିଲତା, ସହ ତେନ ୱତ୍ତତୀତି ସବନ୍ଧଗାରୱୋତି ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ସୋୟଂ ସିଲେସୋ ନାମାତି ୱିଧୀୟତେ । ‘‘ତଂ ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି । ୟଥା ଅୟଂ ସିଲେସୋ, ତଥା ଅଞ୍ଞୋପି ତାଦିସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ତ୍ୱୟମେୱେତି ‘‘ତଂ ୟଥା’’ ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୋ ।
୧୪୦. ଇଦାନି ସିଲେସଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ସିଲିଟ୍ଠେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସିଲିଟ୍ଠପଦସଂସଗ୍ଗରମଣୀୟଗୁଣାଲୟୋ ଠାନକରଣାଦୀହି ଆସନ୍ନୱଣ୍ଣାନଂ ୱିନ୍ୟାସହେତୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସିତାନଂ ପଦାନଂ ସମୱାୟେନ ମନୁଞ୍ଞଗୁଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତୋ ସବନ୍ଧଗାରୱୋ ବନ୍ଧଗାରୱସଙ୍ଖାତରଚନାୟ ଅସିଥିଲଭାୱେନ ସହ ପୱତ୍ତୋ ସୋ ଅୟଂ ବନ୍ଧୋ ସିଲେସୋ ନାମାତି । ସିଲେସୋ ନାମ ବନ୍ଧଗାରୱୋ, ତପ୍ପଟିପାଦକବନ୍ଧୋପ୍ୟେତ୍ଥ ସିଲେସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସିଲିଟ୍ଠା ଚ ତେ ପଦା ଚେତି ଚ, ତେସଂ ସଂସଗ୍ଗୋତି ଚ, ତେନ ରମଣୀୟୋତି ଚ, ସୋ ଏୱ ଗୁଣୋତି ଚ, ତସ୍ସ ଆଲୟୋତି ଚ, ବନ୍ଧସ୍ସ ଗୁରୁନୋ ଭାୱୋତି ଚ, ତେନ ସହ ପୱତ୍ତତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ତଂ ୟଥା ‘‘ବାଲିନ୍ଦୁ’’ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବାଲିନ୍ଦୁୱିବ୍ଭମଚ୍ଛେଦି-ନଖରାୱଲିକନ୍ତିଭି ।
ସା ମୁନିନ୍ଦପଦମ୍ଭୋଜ-କନ୍ତି ୱୋ ୱଲିତା’ୱତଂ॥
୧୪୧.‘‘ବାଲିନ୍ଦୁ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ବାଲିନ୍ଦୁନୋ ପଞ୍ଚମୀ [ପଞ୍ଚମୀଚନ୍ଦସ୍ସ ( ?)] ପଞ୍ଚଦସକଲସ୍ସ ୱିବ୍ଭମୋ ମନୋହରତ୍ତଂ, ତଂ ଛିନ୍ଦତି ସୀଲେନାତି ବାଲିନ୍ଦୁୱିବ୍ଭମଚ୍ଛେଦିୟୋ ପଞ୍ଚମୀଚନ୍ଦସ୍ସ କଲାସନ୍ନିଭାନଂ ନଖରାନଂ ନଖାନଂ ଆୱଲିୟୋ ତାସଂ କନ୍ତିଭି ସୋଭାହି ସହ ୱଲିତା ସଂୟୁତ୍ତା ସା, ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ପଦାନିୟେୱ ଅମ୍ଭୋଜାନି ପଦୁମାନି ତେସଂ କନ୍ତି । ୱୋ ତୁମ୍ହେ ସାମଞ୍ଞେନ ୱଦତି । ଅୱତଂ ପାଲୟତୁ ।
୧୪୧.ବାଲିନ୍ଦୁ…ପେ॰… କନ୍ତିଭି ତରୁଣଚନ୍ଦୱିଲାସୱିନାସନସଭାୱସମନ୍ନାଗତନଖପନ୍ତିସୋଭାହି ସହ ୱଲିତା ସଂୟୁତ୍ତା ସା ମୁନିନ୍ଦପଦମ୍ଭୋଜକନ୍ତି ସା ସମ୍ବୁଦ୍ଧପାଦପଦୁମସୋଭା ୱୋ ତୁମ୍ହେ ଅୱତଂ ରକ୍ଖତୂତି । ବାଲୋ ଚ ସୋ ଇନ୍ଦୁ ଚାତି ଚ, ତସ୍ସ ୱିବ୍ଭମୋତି ଚ, ତଂ ଛିନ୍ଦତି ସୀଲେନାତି ଚ, ନଖାନଂ ଆୱଲିୟୋତି ଚ, ତାସଂ କନ୍ତୀତି ଚ, ବାଲିନ୍ଦୁୱିବ୍ଭମଚ୍ଛେଦିୟୋ ଚ ତା ନଖରାୱଲିକନ୍ତିୟୋ ଚାତି ଚ, ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ପଦାନୀତି ଚ, ତାନିୟେୱ ଅମ୍ଭୋଜାନୀତି ଚ, ତେସଂ କନ୍ତୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଗୁଣୋ ୟଦି ପତୀୟତେ ।
ଉଦାରୋ’ୟଂ ଭୱେ ତେନ,
ସନାଥା ବନ୍ଧପଦ୍ଧତି॥
୧୪୨. ଉଦାରତ୍ତମୱଧାରୟମାହ ‘‘ଉକ୍କଂସୱନ୍ତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୟୋ କୋଚି ‘‘ଇଦମେୱେ’’ତି ନିୟମାଭାୱା ଗୁଣୋ ଚାଗାତିସୟାଦିକୋ ଉକ୍କଂସୱନ୍ତୋ ଅଧିମତ୍ତୋ ୟଦି ପତୀୟତେ ୱିଞ୍ଞାୟତେ ବନ୍ଧେତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ବନ୍ଧପଦ୍ଧତୀ’’ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା, ଅୟଂ ଉଦାରୋ ଭୱେତି ୱିଧି । ଉଦାରୋୟଂ ହୋତୁ, କିଂ ତତୋ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ତେନି’’ଚ୍ଚାଦି । ତେନ ଉକ୍କଂସୱତା ଗୁଣେନ ବନ୍ଧପଦ୍ଧତି ରଚନକ୍କମୋ ନାଥଭୂତେନ ଉଦାରଗୁଣେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସନାଥା, ସମ୍ପଦାୱାତି [ସମ୍ପଦାୱତୀତି ( ?)] ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୪୨. ଇଦାନି ଉଦାରତ୍ତମୁଦ୍ଦିସତି ‘‘ଉକ୍କଂସେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଉକ୍କଂସୱନ୍ତୋ ଅତିସୟୱା ୟୋକୋଚି ଗୁଣୋ ଚାଗାତିସୟାଦିକୋ ସଦ୍ଦାୱଲିୟା ପଟିପାଦନୀୟୋ ଆନୁଭାୱୋ ୟଦି ପତୀୟତେ ସଚେ କତ୍ଥଚି ବନ୍ଧେ ୱିଞ୍ଞାୟତେ, ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣୋ ଉଦାରୋ ନାମ ଭୱେ । ତେନ କିଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ଚେ ? ବନ୍ଧବନ୍ଧତି ପଦାୱଲି ତେନ ଉକ୍କଂସୱତା ଗୁଣେନ ସନାଥା ସପ୍ପତିଟ୍ଠା ହୋତି । ଉକ୍କଂସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ନାଥେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ଚ, ବନ୍ଧସ୍ସ ପଦ୍ଧତୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପାଦମ୍ଭୋଜରଜୋଲିତ୍ତ-ଗତ୍ତା ୟେତୱ ଗୋତମ ।
ଅହୋ ତେ ଜନ୍ତୱୋ ୟନ୍ତି, ସବ୍ବଥା ନିରଜତ୍ତନଂ॥
୧୪୩. ତମୁଦାହରତି ‘‘ପାଦେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଗୋତମାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି । ତୱ ଭଗୱତୋ ପାଦମ୍ଭୋଜାନଂ ରଜାନି ରେଣୱୋ, ତେହି ଲିତ୍ତାନି ଉପଦେହିତାନି ଗତ୍ତାନି ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ୟେ ଜନା ତେ ଜନ୍ତୱୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ରଜୋଲୱେନାପ୍ୟନୁପଲିତ୍ତତ୍ତା ରଜେହି କିଲେସସଙ୍ଖାତେହି ନିଗ୍ଗତା ନିରଜା, ତେସଂ ଭାୱୋ ନିରଜତ୍ତନଂ ନିକ୍କିଲେସଭାୱଂ ୟନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି । ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୟତୋ ରଜସା ଲିତ୍ତା ନାମ ସଂକିଲିଟ୍ଠାୟେୱ ସିୟୁଂ, ଭୱଂ ପନ ପାଦରଜସା ୱିଲେପନେ ଜନେ ନିରଜେ କରୋତି । ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଭୱତୋ ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୪୩. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ପାଦମ୍ଭୋଜେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଭୋ ଗୋତମ ୟେ ସତ୍ତା ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ପାଦମ୍ଭୋଜରଜୋଲିତ୍ତଗତ୍ତା ପାଦପଦୁମରେଣୁଲିତ୍ତମତ୍ଥକନଲାଟାଦିସରୀରାୱୟୱୟୁତ୍ତା ତେ ଜନ୍ତୱୋ ସତ୍ତା ସବ୍ବଥା କିଲେସସଙ୍ଖାତରଜୋଜଲ୍ଲେହି ଅନୁପଲିତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ନିରଜତ୍ତନଂ ୱିଗତକିଲେସରଜୋଭାୱଂ ୟନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ । ରଜୋଲିତ୍ତା ନାମ ସଂକିଲିଟ୍ଠା ସିୟୁଂ, ତ୍ୱଂ ପନ ପାଦରଜସା ଉପଲିତ୍ତେପି ସତ୍ତେ ନିରଜେ କରୋସୀତି ଭାୱୋ । ଇହ ଭଗୱତୋ ଉକ୍କଂସଗୁଣୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ପାଦାନିୟେୱ ଅମ୍ଭୋଜାନୀତି ଚ, ତେସଂ ରଜାନୀତି ଚ, ତେହି ଲିତ୍ତାନି ଗତ୍ତାନି ୟେସନ୍ତି ଚ, ରଜେହି କିଲେସେହି ନିଗ୍ଗତାତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଏୱଂ ଜିନାନୁଭାୱସ୍ସ, ସମୁକ୍କଂସୋ’ତ୍ରଦିସ୍ସତି ।
ପଞ୍ଞୱା ୱିଧିନା’ନେନ, ଚିନ୍ତୟେ ପରମୀଦିସଂ॥
୧୪୪. କୋ ପନେତ୍ଥ ଉକ୍କଂସୱନ୍ତୋ ଗୁଣୋ ୟେନ ବନ୍ଧୋ ସନାଥୋ ସିୟାତି ଚେ ? ଆହ ‘‘ଏୱ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଏୱମିତି ଜିନାନୁଭାୱସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଭାୱସ୍ସ ସମୁକ୍କଂସୋ ଅତିସୟୋ ଦିସ୍ସତି ପଦିସ୍ସତେ ଅତ୍ର ବନ୍ଧେ, ତସ୍ମା ଜିନାନୁଭାୱେନ ଉକ୍କଂସୱତା ଗୁଣେନ ବନ୍ଧୋ ସନାଥୋ ସିୟାତି । ପକାରମିମମଞ୍ଞତ୍ରପିଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞୱା’’ତିଆଦି । ପଞ୍ଞୱା ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ ଅନେନ ୱିଧିନା ଇମିନା ପକାରେନ ଏଦିସଂ ଏୱରୂପଂ ପରଂ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତୟେ ୱିତକ୍କେୟ୍ୟ ।
୧୪୪. ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣନିଦସ୍ସନଞ୍ଚ ସିସ୍ସାନୁସାସନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏୱ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଅତ୍ର ଇମିସ୍ସଂ ଅନନ୍ତରଗାଥାୟଂ ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍କମେନ ଜିନାନୁଭାୱସ୍ସ ତଥାଗତପ୍ପଭାୱସ୍ସ ସମୁକ୍କଂସୋ ଆଧିକ୍କଂ ଦିସ୍ସତି ପଦିସ୍ସତେ, ତସ୍ମା ଜିନାନୁଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ଉକ୍କଂସୱତା ଗୁଣେନ ବନ୍ଧୋ ସନାଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ପଞ୍ଞୱା ପସତ୍ଥଞାଣୱନ୍ତୋ ଅନେନ ୱିଧିନା ଇମିନା କମେନ ଈଦିସଂ ପରଂ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତୟେ କପ୍ପେୟ୍ୟ ।
ଉଦାରୋ ସୋପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ,
ୟଂ ପସତ୍ଥୱିସେସନଂ ।
ୟଥା କୀଳାସରୋ ଲୀଲା-
ହାସ[ହାସୋ (କ॰)]ହେମଙ୍ଗଦାଦୟୋ॥
୧୪୫. ଅପରମୁଦାରପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉଦାରୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୟଂ ପସତ୍ଥଂ ସିଲାଘନୀୟଂ ୱିସେସନଂ ଉପାଦିୟତି, ସୋପି ନ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ ଉଦାରୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି । କୀଳାୟ କୀଳତ୍ଥଂ ସରୋ, ଲୀଲାୟ ୟୁତ୍ତୋ ହାସୋ, ହେମଂ ହେମମୟମଙ୍ଗଦନ୍ତି ସମାସୋ, ତଂ ଆଦି ୟେସନ୍ତି ବାହିରତ୍ଥୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ କୁସୁମଦାମମଣିମେଖଲାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅୟଂ ତୁ ବନ୍ଧଫରୁସଗାମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗା ସମ୍ଭୱତି ।
୧୪୫. ଅଞ୍ଞମପି ଉଦାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉଦାରୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୟଂ ପସତ୍ଥୱିସେସନଂ ପସଂସନୀୟୱିସେସନଂ ହୋତି, ସୋପି ଉଦାରୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ‘‘ୟଥା’’ତି ତମୁଦାହରତି । କୀଳାସରୋ କୀଳାୟ କତୋ ସରୋ । ଲୀଲାହାସୋ ଲୀଲାୟ ୟୁତ୍ତୋ ହାସୋ । ହେମଙ୍ଗଦାଦୟୋ ସୁୱଣ୍ଣକେୟୂରାଇଚ୍ଚାଦୟୋତି । କୀଳତ୍ଥାୟ ସରୋତି ଚ, ଲୀଲାୟ ୟୁତ୍ତୋ ହାସୋତି ଚ, ହେମଂ ହେମମୟଂ ଅଙ୍ଗଦନ୍ତି ଚ, ଲୀଲାହାସୋ ଚ ହେମଙ୍ଗଦଞ୍ଚାତି ଚ, ତାନି ଆଦୀନି ୟେସଂ କୁସୁମଦାମମଣିମେଖଲାଦୀନନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅୟମୁଦାରୋ ବନ୍ଧଫରୁସଗାମ୍ମାଦିଦୋସପରିଚ୍ଚାଗେନ ସିଜ୍ଝତି ।
ଲୋକିୟତ୍ଥାନତିକ୍କନ୍ତା,
କନ୍ତି ନାମା’ତିୱୁତ୍ତସ୍ସ,
ୱୁତ୍ତା ସା ପରିହାରତୋ॥
ୟଥା ‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି।
୧୪୬. କନ୍ତିଂ କଥୟତି ‘‘ଲୋକିୟି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଲୋକେ ୱିଦିତୋ ଲୋକିୟୋ, ତଂ ଲୋକିୟଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଂ ଅନତିକ୍କନ୍ତା ଅନତୀତା ସବ୍ବେସଂ କୱୀନମିତରେସଂ ୱା ଜନାନଂ ଏୱ କନ୍ତା ମନୋହରା କନ୍ତି ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ପନ ସଦ୍ଦଗୁଣୋ ଅତିୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱାକ୍ୟଦୋସସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗେନ ସମ୍ଭୱତି । ତେନାହ ‘‘ଅତିୱୁତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଉଦାହରଣତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।
୧୪୬. ଇଦାନି କନ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଲୋକିୟି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଲୋକିୟତ୍ଥାନତିକ୍କନ୍ତା ଲୋକେ ପସିଦ୍ଧସଦ୍ଦତ୍ଥମନତିକ୍କନ୍ତା ସବ୍ବଜନାନଂ ସକଲକୱୀନଂ କନ୍ତା ମନୁଞ୍ଞା କନ୍ତି ନାମ ୱୁଚ୍ଚତେ, ସା ଅତିୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତିୱୁତ୍ତଦୋସସ୍ସ ପରିହାରତୋ ୱୁତ୍ତା ଦୋସପରିହାରପରିଚ୍ଛେଦେ କଥିତା ହୋତି । ଅତିୱୁତ୍ତଦୋସପରିହାରତୋ ଏୱ କନ୍ତିୟା ସିଦ୍ଧତ୍ତା ତସ୍ସ ଲକ୍ଖିୟୋ ଏୱ ଏତିସ୍ସା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଲୋକେ ୱିଦିତୋତି ଚ, ସୋ ଚ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ଚେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ‘‘ୟଥା’’ତି କନ୍ତିୟା ଉଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତା’ଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସା-
ନେୟ୍ୟତା ସଦ୍ଦତୋ’ତ୍ଥତୋ ।
ସା’ୟଂ ତଦୁଭୟା ନେୟ୍ୟ-
ପରିହାରେ ପଦସ୍ସିତା॥
ୟଥା ‘‘ମରୀଚି’’ଚ୍ଚାଦି ଚ, ‘‘ମନୋନୁରଞ୍ଜନୋ’’ଚ୍ଚାଦି ଚ।
୧୪୭. ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତିଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟତି ‘‘ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତାଭିଧେୟ୍ୟି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଅତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ସାମତ୍ଥିୟତୋ ୱା ଅନେୟ୍ୟତା ପତୀତି ଅଞ୍ଞଥା ୱଗମୋ ଗତ୍ୟନ୍ତରାଭାୱା, ୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁଲ୍ଲଭାୱଗତୀ ସଦ୍ଦ-ସାମତ୍ଥିୟୱିଲଙ୍ଘିନୀ’’ତି । ତମନୁୱଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତି ୱିଧୀୟତେ । ସା ପନ ବ୍ୟାକିଣ୍ଣନେୟ୍ୟାଦିଦୋସୱଜ୍ଜନାୟ ଜାୟତେ । ତଦୁଭୟା ଜାତା ସାୟଂ ଅନେୟ୍ୟତା ନେୟ୍ୟପରିହାରେ ପଦସ୍ସିତା ପକାସିତା । ପଠମଦୁତିୟୋଦାହରଣସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୪୭. ଇଦାନି ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥସାମତ୍ଥିୟତୋ ଚ ଅନେୟ୍ୟତା ତତ୍ଥେୱ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତି ନାମ, ତଦୁଭୟା ତେହି ଦ୍ୱୀହି ଜାତା ସା ଅୟଂ ଅନେୟ୍ୟତାସଙ୍ଖତା ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତି ନେୟ୍ୟପରିହାରେ ନେୟ୍ୟଦୋସପରିହାରପଦେସେ ପଦସ୍ସିତା ପକାସିତାତି । ‘‘ଦୁଲ୍ଲଭାୱଗତୀ ସଦ୍ଦ-ସାମତ୍ଥିୟୱିଲଙ୍ଘିନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ଥପତୀତି ପନ ୱିନା ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ସାମତ୍ଥିୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଥାନୁପଲବ୍ଭତୀତି ଇହ ‘‘ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ୟତ୍ତି ପତୀତୀତି ଚ, ନତ୍ଥି ନେୟ୍ୟଂ ଆହରିତବ୍ବଂ ଅସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସାତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ତେ ଚ ତେ ଉଭୋ ସଦ୍ଦତ୍ଥା ଚାତି ଚ, ତେ ଅୱୟୱା ଏତିସ୍ସାତି ଚ, ନେୟ୍ୟସ୍ସ ପରିହାରୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଇଦାନି ‘‘ୟଥେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରାୟ ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତିୟା ୟଥାକ୍କମଂ ଉଦାହରଣମନୁସ୍ସାରେତି ‘‘ମରି’’ଚ୍ଚାଦିଗାଥାଦ୍ୱୟେନ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ପୁନ ଅତ୍ଥେନ ୟଥା –
ସଭାୱାମଲତା ଧୀର,
ମୁଧା ପାଦନଖେସୁ ତେ ।
ୟତୋ ତେ’ୱନତାନନ୍ତ-
ମୋଳିଚ୍ଛାୟା ଜହନ୍ତି ନୋ॥
୧୪୮. ପୁନ ଦୁତିୟେ ତୁ ଧୀରାତି ଆମନ୍ତନଂ । ତେ ତୱ ପାଦନଖେସୁ ସଭାୱାମଲତା ପକତିପରିସୁଦ୍ଧତା ମୁଧା ତୁଚ୍ଛା । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟତୋ ୟସ୍ମା କାରଣା ତେ ପାଦନଖା ଅୱନତସ୍ସ ସନ୍ନତସ୍ସ ଅନନ୍ତସ୍ସ ନାଗରାଜସ୍ସ ମୋଳିନୋ କିରୀଟସ୍ସ ଅୱନତାନଂ ୱା ନରମରାନଂ ଅନନ୍ତାନଂ ମୋଳୀନଂ ଛାୟା ଛୱିୟୋ ନୋ ଜହନ୍ତି ନ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ସଞ୍ଛୱିୟୋ ପନ ଜହନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ନଖେସୁ ସଞ୍ଛୱିତ୍ତା ପାଦନଖସ୍ସ ମୋଳୀନଂ ନିରନ୍ତରପ୍ପଣାମାବ୍ୟଭିଚାରାନରମରାଦୀନଂ ଭଗୱତୋ ପାଦାରୱିନ୍ଦୱନ୍ଦନଂ ସାମତ୍ଥିୟା ଫୁଟଂ ଗମ୍ୟତେ ।
୧୪୮.‘‘ପୁନ ଅତ୍ଥେନ ୟଥା ସଭାୱି’’ଚ୍ଚାଦି । ଧୀର ତେ ତୱ ପାଦନଖେସୁ ସଭାୱାମଲତା ପକତିପରିସୁଦ୍ଧତା ମୁଧା ତୁଚ୍ଛା । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟତୋ ୟସ୍ମା ତେ ଚରଣନଖା ଅୱନତାନନ୍ତମୋଳିଚ୍ଛାୟା ପାଦାନତସ୍ସ ଅନନ୍ତନାଗରାଜସ୍ସ କିରୀଟସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀ, ଅୱନତାନଂ ୱା ଅନନ୍ତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ମୋଳୀନଂ ଛାୟା କନ୍ତିୟୋ ନୋ ଜହନ୍ତି ନ ୱିଜହନ୍ତି, ପକତିୱଣ୍ଣଂ ପହାୟ କିରୀଟକନ୍ତିସଦିସା ତେ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଚନ୍ଦକିରଣସନ୍ନିଭାନଂ ନଖରଂସୀନଂ ସମୀପେ ମୋଳୀନଂ ନଖରଂସୀହି ଅମଦ୍ଦିତସକକନ୍ତିୟୁତ୍ତଭାୱମାପଜ୍ଜନଂ ତାଦିସାନଂ ନିରନ୍ତରପ୍ପଣାମାଭାୱାଭାୱତୋ ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ମୁନିନ୍ଦପାଦାରୱିନ୍ଦଦ୍ୱନ୍ଦେ ନିରନ୍ତରପ୍ପଣାମୋ ସାମତ୍ଥିୟା ୱିଭୂତଂ ଗମ୍ୟତେ । ସସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ତେନ ଅମଲାତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋତି ଚ, ପଠମପକ୍ଖେ ଅୱନତୋ ଚ ସୋ ଅନନ୍ତୋ ଚାତି ଚ, ତସ୍ସ ମୋଳୀତି ଚ, ତସ୍ସ ଛାୟାୟୋତି ଚ, ଦୁତିୟପକ୍ଖେ ଅନନ୍ତା ଚ ତେ ମୋଳୀ ଚେତି ଚ, ଅୱନତାନଂ ଅନନ୍ତମୋଳୀତି ଚ, ତେସଂ ଛାୟାୟୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
‘‘ବନ୍ଧସାରୋ’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ୟଂ ସମଗ୍ଗାପି ୱିଞ୍ଞୁନୋ ।
ଦସ୍ସନାୱସରଂ ପତ୍ତୋ, ସମାଧି ନାମ’ୟଂ ଗୁଣୋ॥
୧୪୯. ସମାଧିଫଲଂ କିଚ୍ଚାହ ‘‘ବନ୍ଧେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୟନ୍ତି ୟଂ ସମାଧିଂ ବନ୍ଧସ୍ସ ଗଜ୍ଜପଜ୍ଜମିସ୍ସଭାୱସ୍ସ ସାରୋତି ସବ୍ବସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ତପ୍ପରାୟତ୍ତା ବନ୍ଧସ୍ସ ସମଗ୍ଗାପି ୱିଞ୍ଞୁନୋ ସବ୍ବେପି କୱିନୋ ମଞ୍ଞନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତି ଜାନନ୍ତି, ଅୟଂ ସମାଧି ନାମ ସମାଧିଖ୍ୟୋ ଗୁଣୋ ଦସ୍ସନେ ପକାସନେ ଅୱସରଂ ଓକାସଂ ଅନୋତ୍ତରତ୍ତା ପରସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୁକ୍କମେନାତି ।
୧୪୯. ଇଦାନି ସମାଧୟୋ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ବନ୍ଧି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସମଗ୍ଗା ଅପି ୱିଞ୍ଞୁନୋ ସବ୍ବେପି କୱୟୋ ୟଂ ସମାଧିଂ ‘‘ବନ୍ଧସାରୋ’’ତି ପଜ୍ଜଗଜ୍ଜୱିମିସ୍ସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବନ୍ଧସ୍ସ ଜୀୱିତମିତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ଅୟଂ ସମାଧି ନାମ ଗୁଣୋ ଦସ୍ସନାୱସରଂ ପତ୍ତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୁକ୍କମେନ ଦସ୍ସନୋକାସଂ ପତ୍ତୋ ହୋତି । ବନ୍ଧସ୍ସ ସାରୋତି ଚ, ଦସ୍ସନେ ଅୱସରନ୍ତି ଚ, ତଂ ପତ୍ତୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅଞ୍ଞଧମ୍ମୋ ତତୋ’ଞ୍ଞତ୍ଥ,
ଲୋକସୀମାନୁରୋଧତୋ ।
ସମ୍ମା ଆଧୀୟତେ’ଚ୍ଚେ’ସୋ,
ସମାଧୀତି ନିରୁଚ୍ଚତି॥
୧୫୦. କଥମୟଂ ସଦ୍ଦୱୋହାରୋ ବନ୍ଧେ ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତ୍ୟାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ପକତାପେକ୍ଖାୟ ଧମ୍ମୋ ଗୁଣୋ ପସିଦ୍ଧୋ, ତତୋ ତସ୍ମା ମୁଖ୍ୟୱିସୟା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅମୁଖ୍ୟେ ୱିସୟେ ଲୋକସୀମାନୁରୋଧତୋ ଲୋକପ୍ପତୀତ୍ୟନୁୱତ୍ତନେନ ସମ୍ମା ସାଧୁ ଲୋକସୀମାନୁୱତ୍ତନମେୱେହ ସାଧୁତ୍ତଂ ଆଧୀୟତେ ଆରୋପ୍ୟତେ, ଇତି ଇମିନା କାରଣେନ ଏସୋ ଏୱଂୱିଧୋ ଧମ୍ମୋ ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ନିରୁଚ୍ଚତୀତିଧ ସମ୍ମା ଆଧୀୟତୀତି ଏୱଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫୦. ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ଅୟଂ ୱୋହାରୋ ବନ୍ଧୱିସୟେ କଥଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଆସଙ୍କାୟଂ ପଠମଂ ନିବ୍ବଚନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞଧମ୍ମୋ ସମାଧାନସ୍ସ ୱିସୟଭୂତଅମୁଖ୍ୟତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ମୁଖ୍ୟୱତ୍ଥୁନୋ ପସିଦ୍ଧଗୁଣୋ, ତତୋ ମୁଖ୍ୟୱିସୟତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅମୁଖ୍ୟୱିସୟେ ଲୋକସୀମାନୁରୋଧତୋ ଲୋକୱୋହାରମରିୟାଦାୱିରୋଧଭାୱେନ ଲୋକପ୍ପତୀତ୍ୟନୁୱତ୍ତନେନେୱ ସମ୍ମା ଆଧୀୟତି ଠପୀୟତି, ଇତି ଇମିନା କାରଣେନ ଏସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣୋ ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ନିରୁଚ୍ଚତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଧମ୍ମୋତି ଚ, ଲୋକସ୍ସ ସୀମାତି ଚ, ତସ୍ସା ଅନୁରୋଧୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସମାଧିଉଦ୍ଦେସ
ଅପାଣେ ପାଣିନଂ ଧମ୍ମୋ, ସମ୍ମା ଆଧୀୟତେ କ୍ୱଚି ।
ନିରୂପେ ରୂପୟୁତ୍ତସ୍ସ, ନିରସେ ସରସସ୍ସ ଚ॥
ଅଦ୍ରୱେ ଦ୍ରୱୟୁତ୍ତସ୍ସ, ଅକତ୍ତରିପି କତ୍ତୁତା ।
କଠିନସ୍ସା’ସରୀରେପି, ରୂପଂ ତେସଂ କମା ସିୟା॥
୧୫୧-୧୫୨. ସମାଧାନୱିସୟମାହ ‘‘ଅପାଣେ’’ଇଚ୍ଚାଦି । କ୍ୱଚି ଠାନେ ପାଣିନଂ ପାଣୱନ୍ତାନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ଧମ୍ମୋ ଗୁଣୋ ଅପାଣେ ପାଣୱିରହିତେ ୱତ୍ଥୁନି ସମ୍ମା ଲୋକପତୀତ୍ୟନୁୱତ୍ତନେନ ଆଧୀୟତେ ଆରୋପ୍ୟତେ, ଏୱମୁପରିପି ୟଥାନୁରୂପଂ । ନିରୂପେତି ରୂପୱିରହିତେ ୱତ୍ଥୁନି, କ୍ୱଚୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁୱତ୍ତତି । ଅସରୀରେ ଅଘନେ ଅସଂହତେ ୱତ୍ଥୁନି କଠିନସ୍ସ ଦଳ୍ହସ୍ସ, ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସମାଧୀନଂ ରୂପଂ ଉଦାହରଣଂ କମା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୁକ୍କମେନ ।
୧୫୧-୧୫୨. ଉଦ୍ଦେସେ ‘‘ସମାଧୟୋ’’ତି ବହୁୱଚନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସମାଧୀନଂ ୱିସୟମୁପଦସ୍ସେତି ‘‘ଅପାଣେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । କ୍ୱଚି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଠାନେ ପାଣିନଂ ଧମ୍ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ଗୁଣୋ ଅପାଣେ ପାଣରହିତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସମ୍ମା ଲୋକପତୀତିଅନୁସାରେନ ଆଧୀୟତେ ଆରୋପ୍ୟତେ, କ୍ୱଚି ରୂପୟୁତ୍ତସ୍ସ ରୂପୱନ୍ତୱତ୍ଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ନିରୂପେ ରୂପରହିତୱତ୍ଥୁମ୍ହି, କ୍ୱଚି ସରସସ୍ସ ରସୱନ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ନିରସେ ରସରହିତେ ଚ, କ୍ୱଚି ଦ୍ରୱୟୁତ୍ତସ୍ସ ଦ୍ରୱୱନ୍ତୱତ୍ଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ଅଦ୍ରୱେ ଦ୍ରୱରହିତେ ଚ, କ୍ୱଚି କତ୍ତୁତା କତ୍ତୁଗୁଣୋ ଅକତ୍ତରିପି, କ୍ୱଚି କଠିନସ୍ସ ଥଦ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ଅସରୀରେପି ସରୀରରହିତେପି ସମ୍ମା ଆଧୀୟତେ । ତେସଂ ଛନ୍ନଂ ସମାଧୀନଂ ରୂପଂ ଉଦାହରଣଂ କମା ‘‘ଅପାଣେ ପାଣିନ’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୁକ୍କମେନ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟାତି । ନ ସନ୍ତି ପାଣା ଅସ୍ସେତି ଚ, ରୂପା ନିଗ୍ଗତୋତି ଚ, ରୂପେନ ୟୁତ୍ତୋତି ଚ, ରସା ନିଗ୍ଗତୋତି ଚ, ରସେନ ସହ ୱତ୍ତମାନୋତି ଚ, ଦ୍ରୱାଅଞ୍ଞୋତି ଚ, ଦ୍ରୱେନ ଦ୍ରୱଭାୱେନ ୟୁତ୍ତୋତି ଚ, କତ୍ତୁତୋ ଅଞ୍ଞୋତି ଚ, କତ୍ତୁନୋ ଭାୱୋତି ଚ, ନତ୍ଥି ସରୀରଂ ଅସ୍ସାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସମାଧିନିଦ୍ଦେସ
ଅପାଣେ ପାଣିନଂ ଧମ୍ମୋ
ଉଣ୍ଣାପୁଣ୍ଣିନ୍ଦୁନା ନାଥ, ଦିୱାପି ସହ ସଙ୍ଗମା ।
ୱିନିଦ୍ଦା ସମ୍ପମୋଦନ୍ତି, ମଞ୍ଞେ କୁମୁଦିନୀ ତୱ॥
୧୫୩.‘‘ଉଣ୍ଣା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ନାଥାତି ଲୋକତ୍ତୟେକପଟିସରଣଭୂତତାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପତି । ତୱ ଉଣ୍ଣାରୋମଧାତୁସଙ୍ଖାତେନ ପୁଣ୍ଣିନ୍ଦୁନା ସହ ସଙ୍ଗମା ସଂୟୋଗେନ କୁମୁଦିନୀ କୁମୁଦିନିୟୋ କୁମୁଦାକରା ଦିୱାପି ୱିନିଦ୍ଦା ୱିଗତସୋପ୍ପା ସମ୍ପମୋଦନ୍ତି ମଞ୍ଞେ ସୁଟ୍ଠୁୟେୱ ପମୋଦନ୍ତୀତି ପରିକପ୍ପେମୀତି । ଏତ୍ଥ ପାଣିଧମ୍ମସ୍ସ ସୁରତରୂପସ୍ସ ସଙ୍ଗମସ୍ସ ୱିନିଦ୍ଦାୟ ସମ୍ପୀଣନସ୍ସ ଚ ଅପାଣିନି ଆରୋପିତପୁମ୍ଭାୱେ ଉଣ୍ଣାପୁଣ୍ଣିନ୍ଦୁମ୍ହି, ତଥା ଆରୋପିତଇତ୍ଥିଭାୱାସୁ କୁମୁଦିନୀସୁ ଲୋକସୀମାନୁରୋଧେନ ସମାଧାନତୋ ସୋୟଂ ପସିଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମୋ ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦଭିଧାୟୀ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଉପଚାରତୋ ଅତ୍ଥାନୁଗାମିତ୍ତା ସଦ୍ଦିକୱୋହାରଂ ଦସ୍ସେତି, ଏୱମୁପରିପି ୟଥାୟୋଗଂ ।
୧୫୩. ତେସୁ ପାଣିଧମ୍ମସମାଧିନୋ ଉଦାହରଣମାଦିସତି ‘‘ଉଣ୍ଣା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ନାଥ ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ଉଣ୍ଣାପୁଣ୍ଣିନ୍ଦୁନା ଉଣ୍ଣାରୋମମଣ୍ଡଲସଙ୍ଖାତପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦେନ ସହ ସଙ୍ଗମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମୱାୟହେତୁନା କୁମୁଦିନୀ କେରୱାକରସଙ୍ଖାତା କୁମୁଦିନିୟୋ ଦିୱାପି ୱିନିଦ୍ଦା ୱିକସିତା ସମ୍ପମୋଦନ୍ତି ମଞ୍ଞେ ଅତିସନ୍ତୁଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀତି କପ୍ପେମୀତି ଇନ୍ଦୁସମ୍ପମୋଦୋ ସହସଦ୍ଦେନ ଞାୟତେ । ଏତ୍ଥ ପାଣିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ସୁରତସଙ୍ଗମୋ ଚ ନିଦ୍ଦାପଗମୋ ଚ ସମ୍ପମୋଦନଞ୍ଚାତି ତିଣ୍ଣଂ ଉଣ୍ଣାପୁଣ୍ଣିନ୍ଦୁକୁମୁଦିନୀସଙ୍ଖାତେସୁ ଅପାଣେସୁ ଲୋକୱୋହାରାନତିକ୍କମ୍ମ ବୁଦ୍ଧିୟା ଆରୋପନେନ ପାଣିଧମ୍ମତୋ ପସିଦ୍ଧା ତୟୋ ଅତ୍ଥା ଇଧ ସମାଧୟୋ ନାମ, ତପ୍ପଟିପାଦକଗନ୍ଥୋପି ଅତ୍ଥାନୁଗାମିତ୍ତା ତଦୁପଚାରେନ ସମାଧୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁଣ୍ଣୋ ଚ ସୋ ଇନ୍ଦୁ ଚେତି ଚ, ଉଣ୍ଣା ଏୱ ପୁଣ୍ଣିନ୍ଦୁ ଚାତି ଚ, ୱିଗତା ନିଦ୍ଦା ୟେହୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ନିରୂପେ ରୂପୟୁତ୍ତସ୍ସ
ଦୟାରସେସୁ ମୁଜ୍ଜନ୍ତା, ଜନା’ମତରସେସ୍ୱି’ୱ ।
ସୁଖିତା ହତଦୋସା ତେ, ନାଥ ପାଦମ୍ବୁଜାନତା॥
୧୫୪.‘‘ଦୟା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ନାଥ ତେ ପାଦମ୍ବୁଜେସୁ ଆନତା ପଣାମୱସେନ ଜନା ତିଲୋକକୁହରପୱତ୍ତିନୋ ସତ୍ତା ଅମତରସେସ୍ୱିୱ ପୀୟୂସରସେସୁ ୱିୟ ଦୟାରସେସୁ କରୁଣାରସେସୁ ଗୁଣେସୁ । ‘‘ସିଙ୍ଗାରାଦୋ ୱିସେ ୱୀରିୟେ, ଗୁଣେ ରାଗେ ଦ୍ରୱେ ରସୋ’’ତି [ଅମରକୋସ ୩.୩.୨୨୬] ହି ନିଘଣ୍ଟୁ । ମୁଜ୍ଜନ୍ତା ନିମୁଜ୍ଜମାନା ହତା ନଟ୍ଠା ଦୋସା ୱାତାଦୟୋ ଅମତପକ୍ଖେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତୁ ହତା ନଟ୍ଠା ଦୋସା ରାଗାଦୟୋ ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ତତୋୟେୱ ସୁଖିତା ସୁଖଂ କାୟିକଚେତସିକସୁଖଂ ଇତା ପତ୍ତା ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫୪. ଇଦାନି ରୂପଧମ୍ମସମାଧିନୋ ଉଦାହରଣଂ ଉଦ୍ଦିସତି ‘‘ଦୟା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ନାଥ ତେ ତୱ ପାଦମ୍ବୁଜାନତା ଚରଣପଦୁମେ ପଣତା ଜନା ଦେୱମନୁସ୍ସା ଅମତରସେସୁ ଇୱ ସୁଧାଜଲେସୁ ୱିୟ ଦୟାରସେସୁ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣକରୁଣାଗୁଣେସୁ ମୁଜ୍ଜନ୍ତା ନିମୁଜ୍ଜମାନା ହତଦୋସା ୱିନଟ୍ଠୱାତପିତ୍ତାଦୟୋ ୱିନଟ୍ଠରାଗାଦିଦୋସା ୱା ସୁଖିତା ତତୋୟେୱ ଅଜରାମରସଙ୍ଖାତସୁଖଂ ଇତା ପତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥ ରୂପୟୁତ୍ତଜଲେ ଲବ୍ଭମାନଂ ମୁଜ୍ଜନଂ ନିରୂପେ ଦୟାଗୁଣେ ଆରୋପିତଂ ହୋତି । ଦୟା ଏୱ ରସା ଗୁଣାତି ଚ, ଅମତା ଏୱ ରସାତି ଚ, ହତା ୱାତାଦୟୋ ରାଗାଦୟୋ ୱା ଦୋସା ୟେସନ୍ତି ଚ, ପାଦାନି ଏୱ ଅମ୍ବୁଜାନୀତି ଚ, ତେସୁ ଆନତାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
‘‘ସିଙ୍ଗାରାଦୋୱିସେ ୱୀରିୟେ, ଗୁଣେ ରାଗେ ଦ୍ରୱେରସୋ’’ତି [ଅମରକୋସ ୩.୩.୨୨୬] ଏତ୍ଥ ରସସଦ୍ଦୋ ଗୁଣଜଲେସୁ ୱତ୍ତତି ।
ନିରସେ ସରସସ୍ସ
ମଧୁରେପି ଗୁଣେ ଧୀର, ନପ୍ପସୀଦନ୍ତି ୟେ ତୱ ।
କୀଦିସୀମନସୋ ୱୁତ୍ତି, ତେସଂ ଖାରଗୁଣାନଭୋ[ହେ (ସୀ॰)]॥
୧୫୫.‘‘ମଧୁରେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଧିୟା ଈରତୀତି ଧୀରୋ, ଭୋ ଧୀର ତୱ ମଧୁରେପି ମନୋହରେପି ଗୁଣେ କରୁଣାଦିକେ ୟେ ନପ୍ପସୀଦନ୍ତି ପସାଦଂ ନ କରୋନ୍ତି, ଖାରଗୁଣାନଂ ଅମଧୁରଗୁଣାନଂ ତେସଂ ଜନାନଂ ମନସୋ ୱୁତ୍ତି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି କୀଦିସୀତି କିମିୱ ଦିସ୍ସତି, ନ ୱିଞ୍ଞାୟତେ ‘‘ଈଦିସୀ’’ତି । ୟତୋ ତାଦିସଗୁଣାୱବୋଧପରମ୍ମୁଖା ମୋହନ୍ଧକାରସମ୍ବନ୍ଧିତାତି ।
୧୫୫. ଇଦାନି ସରସଧମ୍ମସମାଧିନୋ ଉଦାହରଣମୁଦ୍ଦିସତି ‘‘ମଧୁରି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଭୋ ଧୀର ତୱ ତେ ମଧୁରେ ଅପି ଗୁଣେ ପକତିସୁନ୍ଦରେ କରୁଣାପଞ୍ଞାଗୁଣେପି ୟେ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ଜନା ନପ୍ପସୀଦନ୍ତି, ଖାରଗୁଣାନଂ ଅମଧୁରଗୁଣାନଂ ତେସଂ ଜନାନଂ ମନସୋ ୱୁତ୍ତି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି କୀଦିସୀ କଥଂ ରୁହତି । ଧିୟା ଈରତି ପୱତ୍ତତୀତି ଚ, କା ୱିୟ ସା ଦିସ୍ସତୀତି ଚ, ଖାରା ଗୁଣା ୟେସନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ସମାଧି ନାମ ରସହୀନେ ଆରୋପିତରସୟୁତ୍ତଧମ୍ମଭୂତଂ ମଧୁରଖାରଗୁଣଦ୍ୱୟଂ ।
ଅଦ୍ରୱେ ଦ୍ରୱୟୁତ୍ତସ୍ସ
ସବ୍ବତ୍ଥସିଦ୍ଧ ଚୂଳକ-ପୁଟପେୟ୍ୟା ମହାଗୁଣା ।
ଦିସା ସମନ୍ତା ଧାୱନ୍ତି, କୁନ୍ଦସୋଭାସଲକ୍ଖଣା॥
୧୫୬.‘‘ସବ୍ବତ୍ଥସିଦ୍ଧି’’ଚ୍ଚାଦି । ସବ୍ବତ୍ଥସିଦ୍ଧସ୍ସ ମହାମୁନିନୋ ଚୂଳକପୁଟେନ ପେୟ୍ୟା ପାତବ୍ବା କୁନ୍ଦସୋଭାସଲକ୍ଖଣା କୁନ୍ଦକୁସୁମସ୍ସ ସୋଭାସୱନ୍ତା ଜୁତିୱିଜମ୍ଭିନୋ ମହାଗୁଣା ସମନ୍ତା ପରିତୋ ଦିସା ଦିସନ୍ତାନି ଧାୱନ୍ତି ।
୧୫୬. ଇଦାନି ଦ୍ରୱୟୁତ୍ତସମାଧିନୋ ଉଦାହରଣମୁଦ୍ଦିସତି ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସବ୍ବତ୍ଥସିଦ୍ଧ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନ, ନିପ୍ଫନ୍ନେହି ସବ୍ବତ୍ଥେହି ୱା ସମନ୍ନାଗତ ହେ ତଥାଗତ ତୱ ଚୂଳକପୁଟପେୟ୍ୟା ଚୂଳକପୁଟେନ ପାତବ୍ବା କୁନ୍ଦସୋଭାସଲକ୍ଖଣା କୁନ୍ଦସୋଭାହି ସମାନଲକ୍ଖଣା କୁନ୍ଦସୋଭାସଦିସା ୱା ମହାଗୁଣା ସଙ୍ଖ୍ୟାମହନ୍ତତ୍ତା ଆନୁଭାୱମହନ୍ତତ୍ତା ୱା ମହନ୍ତା ୱା ଅରହତ୍ତାଦୟୋ ଗୁଣା ସମନ୍ତା ସମନ୍ତତୋ ଦିସା ଦସଦିସାସୁ ଧାୱନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ଦ୍ରୱୟୁତ୍ତଗୁଣଭୂତୋ ଚୂଳକପୁଟପେୟ୍ୟଭାୱୋ ଦ୍ରୱରହିତେ ଗୁଣେ ଆରୋପିତୋ ସମାଧି ନାମ ହୋତି । ସବ୍ବେ ଚ ତେ ଅତ୍ଥା ଚେତି ଚ, ତେ ସିଦ୍ଧା ୟସ୍ସେତି ଚ, ଚୂଳକମେୱ ପୁଟମିତି ଚ, ତେନ ପେୟ୍ୟାତି ଚ, ମହନ୍ତା ଚ ତେ ଗୁଣା ଚେତି ଚ, କୁନ୍ଦାନଂ ସୋଭାତି ଚ, ତାହି ସମାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୟେସନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅକତ୍ତରି କତ୍ତୁତା
ମାରାରିବଲୱିସ୍ସଟ୍ଠା, କୁଣ୍ଠା ନାନାୱିଧା’ୟୁଧା ।
ଲଜ୍ଜମାନା’ଞ୍ଞୱେସେନ, ଜିନ ପାଦାନତା ତୱ॥
୧୫୭.‘‘ମାରା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମାରୋୟେୱ ଅରି ସତ୍ତୂତି ମାରାରୀ, ତେନ, ବଲେନ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ତିୟା, ତସ୍ସ ୱା ବଲେନ ସେନାୟ ୱିସ୍ସଟ୍ଠା ଅଭିମୁଖଂ ଛଡ୍ଡିତା ନାନାୱିଧା ଅନେକପ୍ପକାରା ଆୟୁଧା ଭିନ୍ଦିୱାଳାଦୟୋ କୁଣ୍ଠା[ଭେଣ୍ଡିୱାଲାଦୟୋ (କ॰)] ପରିଚ୍ଚତ୍ତତିଖିଣଭାୱା ତାୟେୱ କୁଣ୍ଠଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଲଜ୍ଜମାନା ‘‘ଲୋକପ୍ପତୀତାନୁଭାୱାନମମ୍ହାକମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଲଜ୍ଜନ୍ତା ଅଞ୍ଞୱେସେନ ‘‘କଥଂ ନାମ ପରେ ଅମ୍ହେ ନ ଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଆୱୁଧୱେସଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା କୁସୁମୱେସେନ, ଜିନାତି ଆମନ୍ତନଂ, ତୱ ପାଦାନତା ପାଦେସୁ ସନ୍ନତା ।
୧୫୭. ଇଦାନି କତ୍ତୁଧମ୍ମସମାଧିନୋ ଉଦାହରଣମୁଦ୍ଦିସତି ‘‘ମାରାରି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ହେ ଜିନ ମାରାରିବଲୱିସ୍ସଟ୍ଠା ମାରସତ୍ତୁନା ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ତିୟା ୱିସ୍ସଟ୍ଠା, ମାରାରିନୋ ୱା ସେନାୟ ୱିସ୍ସଟ୍ଠା ଅଭିମୁଖେ ପାତିତା ନାନାୱିଧାୟୁଧା ଅନେକପ୍ପକାରଭିନ୍ଦିୱାଳଉସୁସତ୍ତିତୋମରାଦୟୋ ଆୱୁଧା କୁଣ୍ଠା ଅତିଖିଣା ଲଜ୍ଜମାନା ‘‘କସ୍ମା ଏୱଂ ଲୋକପସିଦ୍ଧାନୁଭାୱାନମମ୍ହାକମ୍ପି ଈଦିସଂ ୱିପ୍ପକାରମହୋସୀ’’ତି ଲଜ୍ଜନ୍ତା ଅଞ୍ଞୱେସେନ ‘‘କଥମମ୍ହେ ପରେ ନ ଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଆୱୁଧୱେସଂ ହିତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞଭୂତେନ ପୁପ୍ଫୱେସେନ ତୱ ପାଦାନତା ପାଦସମୀପେ ନତା ଅହେସୁନ୍ତି । ଏତ୍ଥ କତ୍ତୁଧମ୍ମଭୂତଂ ଲଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞୱେସେନ ପରିୱତ୍ତନଞ୍ଚ ଆନତଞ୍ଚେତି ଇମେ ଲଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଅକତ୍ତୁଭୂତେସୁ ୱିସୟେସୁ ଆରୋପିତା ସମାଧୟୋ ନାମ ହୋନ୍ତି । ମାରୋ ଏୱ ଅରୀତି ଚ, ବଲେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠାତି ଚ, ମାରାରିନା ବଲୱିସ୍ସଟ୍ଠାତି ଚ ମାରାରିନୋ ବଲଂ ସେନାତି ଚ, ତେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠାତି ଚ, ନାନା ଅନେକୱିଧା ପକାରା ୟେସନ୍ତି ଚ, ଅଞ୍ଞେସଂ ୱେସୋତି ଚ, ଅଞ୍ଞୋ ଚ ସୋ ୱେସୋ ଚାତି ଚ, ପାଦେସୁ ଆନତାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
କଠିନସ୍ସ ଅସରୀରେ
ମୁନିନ୍ଦଭାଣୁମା କାଲୋ-
ଦିତୋ ବୋଧୋଦୟାଚଲେ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମରଂସିନା ଭାତି,
ିନ୍ଦମନ୍ଧତମଂ ପରଂ॥
୧୫୮.‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ବୋଧୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଦିସୋ ସୋୟେୱ ୱା ଉଦୟାଚଲୋ ଉଦୟପବ୍ବତୋ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତେ ଅଭିନିକ୍ଖନ୍ତସମୟେ ଉଦିତୋ ପାତୁଭୂତୋ ମୁନିନ୍ଦୋ ମୁନିନ୍ଦସଦିସୋ ସୋୟେୱ ୱା ଭାଣୁମା ସୂରିୟୋ ଅନ୍ଧତମଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ମୋହଂ ୱା ପରଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସଦ୍ଧମ୍ମରଂସିନା ସଦ୍ଧମ୍ମସଦିସେନ ସଦ୍ଧମ୍ମସଙ୍ଖତେନ ୱା ରଂସିନା ଭିନ୍ଦଂ ପଦାଲେନ୍ତୋ ଭାତି ସୋଭତୀତି ।
୧୫୮. ଇଦାନି କଠିନଧମ୍ମସମାଧିନୋ ଉଦାହରଣମୁଦ୍ଦିସତି ‘‘ମୁନିନ୍ଦି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ବୋଧୋଦୟାଚଲେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଦିସେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତେ ୱା ଉଦୟପବ୍ବତେ କାଲୋଦିତୋ ରତ୍ତିକ୍ଖୟେ ମାରପରାଜିତସମୟେ ୱା ଉଦିତୋ ପାତୁଭୂତୋ ମୁନିନ୍ଦଭାନୁମା ମୁନିନ୍ଦସଦିସୋ ମୁନିନ୍ଦୋୟେୱ ୱା ସୂରିୟୋ ଅନ୍ଧତମଂ ପକତିଘନନ୍ଧକାରଂ ବହଲମୋହନ୍ଧକାରଂ ସଦ୍ଧମ୍ମରଂସିନା ସଦ୍ଧମ୍ମସଦିସେନ ସଦ୍ଧମ୍ମଭୂତେନ ୱା କିରଣେନ ପରମତିସୟେନ ଭିନ୍ଦଂ ପଦାଲେନ୍ତୋ ଭାତି ସୋଭତୀତି । ଏତ୍ଥ ଥଦ୍ଧଧମ୍ମଭୂତଂ ଭେଦନଂ ଅସରୀରଭୂତେ ଅନ୍ଧକାରେ ବୁଦ୍ଧିୟା ଆରୋପିତଂ ସମାଧି ନାମ ହୋତି । ମୁନୀନଂ ଇନ୍ଦୋତି ଚ, ସୋୟେୱ ଭାନୁମାତି ଚ, ବୋଧୋ ଏୱ ଉଦୟାଚଲୋତି ଚ, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଏୱ ରଂସୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୱମନୁଗ୍ଗିରନାଦ୍ୟେ’ତଂ, ଗୁଣୱୁତ୍ୟପରିଚ୍ଚୁତଂ ।
ଅତିସୁନ୍ଦରମଞ୍ଞଂ ତୁ, କାମଂ ୱିନ୍ଦତି ଗାମ୍ମତଂ॥
୧୫୯. କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଅମୁଖ୍ୟୱିସୟେ ବନ୍ଧେ ସୋଭତେ, ନ ମୁଖ୍ୟୱିସୟେତି ଦସ୍ସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱମନଂ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱମନଞ୍ଚ ଉଗ୍ଗିରନଞ୍ଚ, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱିରେଚନାଦିପରିଗ୍ଗହୋ । ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଗୁଣା ପଧାନେତରା ପସିଦ୍ଧୱିସୟା ୱିସୟନ୍ତରପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା ୱୁତ୍ତି ପୟୋଗରୂପା, ତତୋ ଅପରିଚ୍ଚୁତଂ ଅପରିଗଳିତଂ ସନ୍ତଂ ଅମୁଖ୍ୟଭୂତଂ ଅତିସୁନ୍ଦରଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମନୋହରମଲଙ୍କାରରୂପତ୍ତା, ଅଞ୍ଞଂ ତୁ ଇତରଂ ପନ ମୁଖ୍ୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାମଂ ଏକନ୍ତେନ ଗାମ୍ମତଂ ଅସବ୍ଭସଭାୱଂ ବନ୍ଧେ ତସ୍ସାନୁଚିତଭାୱତୋ ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତି ପସୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫୯. ଇଦାନି ଇମେସୁୟେୱ ପାଣିଧମ୍ମାଦୀସୁ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଅମୁଖ୍ୟୱିସୟେ ପୟୁତ୍ତୋ ପସତ୍ଥୋ, ମୁଖ୍ୟୱିସୟେ ପୟୁତ୍ତୋ ଅପସତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱମନୁଗ୍ଗି’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ଏତଂ ୱମନୁଗ୍ଗିରନାଦି ୱମନଉଗ୍ଗିରନୱିରେଚନାଦିକଂ ଗୁଣୱୁତ୍ୟପରିଚ୍ଚୁତଂ ଅମୁଖ୍ୟପୟୋଗତୋ ଅଗଳିତଂ ଅମୁଖ୍ୟଭୂତଂ ଅତିସୁନ୍ଦରଂ ସବ୍ବେସଂ ଅତିପିୟଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଂ ତୁ ଉତ୍ତତୋ ବ୍ୟତିରେକଂ ମୁଖ୍ୟୱିସୟେ ପୟୁତ୍ତଂ ୱମନୁଗ୍ଗିରନାଦିକଂ ପନ କାମଂ ଏକନ୍ତେନ ଗାମ୍ମତଂ ସଭାୱଅପ୍ପିୟଗାମ୍ମଦୋସତଂ ୱିନ୍ଦତି ସେୱତୀତି । ୱମନଞ୍ଚ ଉଗ୍ଗିରନଞ୍ଚେତି ଚ, ତାନି ଆଦୀନି ୟସ୍ସେତି ଚ, ଗୁଣା ଅପ୍ପଧାନା ୱୁତ୍ତୀତି ଚ, ତତୋ ଅପରିଚ୍ଚୁତନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
କନ୍ତୀନଂ ୱମନବ୍ୟାଜା, ମୁନିପାଦନଖାୱଲୀ ।
ଚନ୍ଦକନ୍ତୀ ପିୱନ୍ତୀୱ, ନିପ୍ପଭଂ ତଂ କରୋନ୍ତିୟୋ॥
୧୬୦. ଉଦାହରତି ‘‘କନ୍ତୀନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାଦନଖାନଂ ଆୱଲୀ ସେଣିୟୋ କନ୍ତୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ନିରନ୍ତରଂ ନିସ୍ସରନ୍ତୀନଂ ସୋଭାୱିସେସାନଂ ୱମନବ୍ୟାଜା ଉଗ୍ଗିରନଲେସେନ ଚନ୍ଦକନ୍ତୀ ଚନ୍ଦଚ୍ଛୱିୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥଟତ୍ତା ପିୱନ୍ତୀୱ ପାନଂ କରୋନ୍ତୀତି ତକ୍କେମି । କୀଦିସୀ ୱିୟାତି ପରିକପ୍ପନାବୀଜମାହ ‘‘ନିପ୍ପଭ’’ନ୍ତିଆଦି । ତଂ ଚନ୍ଦଂ ନିପ୍ପଭଂ ପଭାୱିରହିତଂ କରୋନ୍ତିୟୋ ୱିଦହମାନା । ଇଦଞ୍ହି କପ୍ପନାବୀଜଂ ୟତୋ ନଖସୋଭାଲିଙ୍ଗନେନ ଚନ୍ଦସ୍ସ ସୋଭାୱତୋ ନିପ୍ପଭତ୍ତଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ମହତ୍ତଞ୍ଚ ତସ୍ସା ନଖାୱଲିୟୋ ଚନ୍ଦକନ୍ତୀ ପିୱନ୍ତୀତି ପରିକପ୍ପେତି କନ୍ତୀନଞ୍ଚ ୱମନବ୍ୟାଜଂ ।
୧୬୦. ଇଟ୍ଠୱିସୟେ ପୟୁତ୍ତୱମନୁଗ୍ଗିରନାଦୀନମୁଦାହରଣମୁଦ୍ଦିସତି ‘‘କନ୍ତୀନ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ମୁନିପାଦନଖାୱଲୀ ମୁନିପାଦନଖସେଣିୟୋ କନ୍ତୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ଚନ୍ଦମରୀଚିସଦିସସୋଭାନଂ ୱମନବ୍ୟାଜା ଉଗ୍ଗିରନଲେସେନ ତଂ ନିମ୍ମଲଚନ୍ଦଂ ନିପ୍ପଭଂ କରୋନ୍ତିୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥଟତ୍ତା ନିପ୍ପଭଂ କରୋନ୍ତିୟୋ ଚନ୍ଦକନ୍ତୀ ଚନ୍ଦରଂସିୟୋ ପିୱନ୍ତି ମଞ୍ଞେ । ନଖରଂସୀନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥଟତ୍ତା ସପ୍ପଭସ୍ସାପି ଚନ୍ଦସ୍ସ ନିପ୍ପଭତ୍ତଞ୍ଚ ନଖରଂସୀନଂ ଅଧିକତ୍ତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଚନ୍ଦକନ୍ତୀ ପିୱନ୍ତି ଇୱେତି ନଖାୱଲୀନଂ ଚନ୍ଦକନ୍ତିପିୱନଞ୍ଚ ସକକନ୍ତିୱମନଞ୍ଚ ପକତି ନ ହୋତି, ବ୍ୟାଜମିତି କୱିନା ପରିକପ୍ପିତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଭତ୍ତସିତ୍ଥାଦିମୁଖ୍ୟୱିସୟତୋ ଅଞ୍ଞକନ୍ତିସଙ୍ଖତଅମୁଖ୍ୟୱିସୟେ ପୟୁତ୍ତଂ ୱମନଂ ଗୁଣୱୁତ୍ତୀତି ଞାତବ୍ବଂ । ୱମନମେୱ ବ୍ୟାଜମିତି ଚ, ମୁନିନୋ ପାଦାତି ଚ, ତେସୁ ନଖାତି ଚ, ତେସଂ ଆୱଲିୟୋତି ଚ, ଚନ୍ଦସ୍ସ କନ୍ତିୟୋତି ଚ, ନିଗ୍ଗତୋ ପଭାହୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅଚିତ୍ତକତ୍ତୁକଂ ରୁଝ-ମିଚ୍ଚେୱଂ ଗୁଣକମ୍ମ ତଂ[ଗୁଣକମ୍ମକଂ (ସୀ॰)] ।
ସଚିତ୍ତକତ୍ତୁକଂ ପେ’ତଂ, ଗୁଣକମ୍ମଂ ୟଦୁ’ତ୍ତମଂ॥
୧୬୧. ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନିଗମେତି ‘‘ଅଚିତ୍ତ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଅଚିତ୍ତୋ କତ୍ତା ୟସ୍ସ ତଂ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତୁକଂ। ଗୁଣୋ କମ୍ମଂ ୟସ୍ସ ତଂ ଗୁଣକମ୍ମଂ । ତଞ୍ଚ ୱମନାଦି ରୁଝମତିମନୋହରଂ ଭୱତି ବନ୍ଧୋଚିତତ୍ତା । ନଖାୱଲିୟୋ ହି ଅଚିତ୍ତକତ୍ତାରୋ, କନ୍ତିୟୋ ଗୁଣକମ୍ମନ୍ତି ୱମନମତ୍ରାତିସୁନ୍ଦରଂ । ନେଦମେୱ ରୁଝନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଚିତ୍ତ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତଂ ୱମନାଦିକଂ ସଚିତ୍ତକତ୍ତୁକମ୍ପିୟଦିଗୁଣକମ୍ମଂ, ଉତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠଂ ବନ୍ଧୋଚିତତ୍ତା ।
୧୬୧. ଅନନ୍ତରୋଦାହରଣସ୍ସ ପସତ୍ଥତ୍ତଞ୍ଚ କମ୍ମନି ଗୁଣେ ସତି ସଚିତ୍ତକତ୍ତୁକୱମନାଦିକଞ୍ଚ ଇଟ୍ଠମିତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଚିତ୍ତକତ୍ତୁକ’’ମିଚ୍ଚାଦିମାହ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ଅଚିତ୍ତକତ୍ତୁକଂ ନଖାୱଲିସଙ୍ଖାତଅୱିଞ୍ଞାଣକକତ୍ତୁୱନ୍ତଂ ଗୁଣକମ୍ମଂ ନଖକନ୍ତିସଙ୍ଖାତଅପ୍ପଧାନକମ୍ମୱନ୍ତଂ ୱମନାଦିକଂ ରୁଝଂ ରଚନାୟ ଉଚିତତ୍ତା ରୁଚିଜନକଂ ହୋତି, ଏତଂ ୱମନାଦିକଂ ସଚିତ୍ତକତ୍ତୁକମ୍ପି ସୱିଞ୍ଞାଣକକତ୍ତୁୱନ୍ତମ୍ପି ୟଦି ଗୁଣକମ୍ମଂ ଅମୁଖ୍ୟକମ୍ମଂ ଚେ, ଉତ୍ତମଂ ୱିସିଟ୍ଠମେୱ, ‘‘କନ୍ତୀନ’’ନ୍ତି ଭାୱସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠିୟା ସତିପି ୱମନକ୍ରିୟାୟ କମ୍ମତ୍ତଂ ନାତିୱତ୍ତତି । ନତ୍ଥି ଚିତ୍ତଂ ୟେସନ୍ତି ଚ, ଅଚିତ୍ତା କତ୍ତାରୋ ୟସ୍ସାତି ଚ, ଗୁଣୋ କମ୍ମଂ ୟସ୍ସେତି ଚ, ସହ ଚିତ୍ତେନ ୱତ୍ତମାନୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଇତି ନିଦସ୍ସନେ ଏୱଂ ପକାରେ ନିପାତୋ, ଅଥ ୱା ୱଚନୱଚନୀୟାନଂ [ୱଚନୱଚନୀୟାଦୀନଂ (କ॰)] ନିଗମାରମ୍ଭେ ନିପାତସମୁଦାୟୋ ।
ଉଗ୍ଗିରନ୍ତୋୱ ସ ସ୍ନେହ-ରସଂ ଜିନୱରୋ ଜନେ ।
ଭାସନ୍ତୋ ମଧୁରଂ ଧମ୍ମଂ, କଂ ନ ସମ୍ପୀଣୟେ ଜନଂ॥
୧୬୨. ତଦୁଦାହରତି ‘‘ଉଗ୍ଗିରନ୍ତୋୱା’’ତିଆଦିନା । ସୋ ଜିନୱରୋ ଜନେ ସକଲସତ୍ତନିକାୟେ ସ୍ନେହରସଂ ଅତ୍ତନୋ ପେମସଙ୍ଖାତଂ ଅନୁରାଗଂ ଉଗ୍ଗିରନ୍ତୋୱ ୱମନ୍ତୋ ୱିୟ ମଧୁରଂ ଅତିପଣୀତଂ ଧମ୍ମଂ ଭାସନ୍ତୋ କଂ ଜନଂ ନ ସମ୍ପୀଣୟେ, ସବ୍ବମେୱ ସମ୍ପୀଣେତି । ଏତ୍ଥ ଜିନୱରୋ କତ୍ତା ସଚିତ୍ତୋ, ସ୍ନେହରସୋ ଗୁଣକମ୍ମଂ ।
୧୬୨. ଇଦାନି ସଚିତ୍ତକକତ୍ତୁପକ୍ଖେ ଉଦାହରଣମୁଦ୍ଦିସତି ‘‘ଉଗ୍ଗିରନ୍ତୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସୋ ଜିନୱରୋ ଜନେ ସକଲସତ୍ତନିକାୟେ ସ୍ନେହରସଂ ଅତ୍ତନୋ ପେମସଙ୍ଖାତଅନୁରାଗଂ ଉଗ୍ଗିରନ୍ତୋ ଇୱ ୱମନ୍ତୋ ୱିୟ ମଧୁରଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଭାୱେନ ପଣୀତଂ ଧମ୍ମଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଭାସନ୍ତୋ ଦେସେନ୍ତୋ ୟଥାସୟଂ ୱଦନ୍ତୋ କଂ ଜନଂ କୀଦିସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ସମ୍ପୀଣୟେ, ପୀଣେତି ଏୱାତି । ଏତ୍ଥ ଉଗ୍ଗିରନଂ ଜିନୱରସଙ୍ଖତସଚିତ୍ତକକତ୍ତୁୱନ୍ତମ୍ପି ସ୍ନେହରସସଙ୍ଖାତଅମୁଖ୍ୟକମ୍ମୟୁତ୍ତତ୍ତା ପସତ୍ଥଂ ହୋତି । ସ୍ନେହୋ ଏୱ ରସୋ ଅନୁରାଗୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୟୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥକୁସଲୋ କୁସଲୋ ନିଘଣ୍ଟୁ-
ଛନ୍ଦୋଅଲଙ୍କତିସୁ ନିଚ୍ଚକତାଭିୟୋଗୋ ।
ସୋ’ୟଂ କୱିତ୍ତୱିକଲୋପି କୱୀସୁ ସଙ୍ଖ୍ୟ-
ମୋଗୟ୍ହ ୱିନ୍ଦତି ହି କିତ୍ତି’ମମନ୍ଦରୂପଂ॥
ଇତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମହାସାମିପାଦୱିରଚିତେ
ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ
ଗୁଣାୱବୋଧୋ ନାମ ତତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୬୩. ଗନ୍ଥନ୍ତରାହିତୱାସନାୟ, ତଦନୁବନ୍ଧପଟିଭାନେ ଚାୱିଜ୍ଜମାନେପି ସୁତେନ ଅଭିୟୋଗବଲେନ କୱିତା କିତ୍ତି ଚ ତଦନୁଗତା ସମୁପଲବ୍ଭତୀତି ସମନୁସାସତି ‘‘ୟୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ବ୍ୟାକରଣେ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ‘‘ଇଦମେୱେ’’ତି ନିୟମାଭାୱା କୁସଲୋ ଛେକୋ ନିଘଣ୍ଟୁମ୍ହି ଅଭିଧାନସତ୍ଥେ ଚ ଛନ୍ଦସି ୱୁତ୍ତିଜାତିପ୍ପପଞ୍ଚପକାସକଛନ୍ଦୋୱିଚିତିସତ୍ଥେ ଚ ଅଲଙ୍କତିସୁ ଅଲଙ୍କାରସତ୍ଥେ ଚ କୁସଲୋ ନ କେୱଲଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେୟେୱ, ଅଥ ଚ ପନ ନିଚ୍ଚମନୱରତଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ କତୋ ଅଭିୟୋଗୋ ୱାୟାମୋ ରଚନାୱିସୟେ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ କୱିତ୍ତୱିକଲୋପି ବନ୍ଧକରଣସଙ୍ଖାତକୱିଗୁଣପରିହୀନୋପି କୱୀସୁ କୱିଗୁଣୋପେତେସୁ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଣନଂ ଓଗୟ୍ହ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଅମନ୍ଦରୂପଂ ଅତିବହୁଂ କିତ୍ତିଂ ପରିସୁଦ୍ଧବନ୍ଧରଚନାଲକ୍ଖଣଂ ତପ୍ପଭୱଂ ଖ୍ୟାତଂ ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତେୱାତି ।
ଇତି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ ମହାସାମିନାମିକାୟଂ
ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରଟୀକାୟଂ
ଗୁଣାୱବୋଧପରିଚ୍ଛେଦୋ ତତିୟୋ ।
୧୬୩. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରେ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ବ୍ୟାକରଣନିଘଣ୍ଟୁଛନ୍ଦୋପରିୱାରିତେ ଇମସ୍ମିଂ ନିରନ୍ତରାଭିୟୋଗୋ ଇହଲୋକିୟାଦିମହନ୍ତୟସସ୍ସ କାରଣମିତି ସିସ୍ସାନମନୁସାସନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥକୁସଲୋ’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ୟୋ ଥେରନୱମଜ୍ଝିମେସୁ କୋଚି ସଦ୍ଦସତ୍ଥକୁସଲୋ ସଦ୍ଦାନୁସାସନବ୍ୟାକରଣୱିସୟେ ପକତିପଚ୍ଚୟାଦିୱିଭାଗକପ୍ପନାୟ ଛେକୋ ନିଘଣ୍ଟୁଛନ୍ଦୋଅଲଙ୍କତୀସୁ ଅଭିଧାନଛନ୍ଦୋଅଲଙ୍କାରସତ୍ଥେସୁପି କୁସଲୋ ତଂତଂୱିଭାଗବୁଦ୍ଧୀନଂ ପଟିପାଦନେନ ଛେକୋ ନିଚ୍ଚକତାଭିୟୋଗୋ ଧାରଣମନସିକାରୱସେନ ନିଚ୍ଚଂ କତୁସ୍ସାହୋ ହୋତି । ସୋ ଅୟଂ ଅପ୍ପମାଦୀ କୱିତ୍ତୱିକଲୋପି ପକତିସିଦ୍ଧକବ୍ବରଚନଗୁଣରହିତୋପି କୱୀସୁ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ କବ୍ବକତ୍ତୂସୁ ଗଣନଂ ଓଗୟ୍ହ କବ୍ବକରଣଟୀକାକରଣାଦିପକାରେନ ଓଗାହେତ୍ୱା ତଂ ଗଣନଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଅମନ୍ଦରୂପଂ ଅନପ୍ପକସଭାୱଂ ଅତିବହୁଂ କିତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦୋସଂ ସତ୍ଥରଚନଲକ୍ଖଣଂ ପୁଞ୍ଞସଞ୍ଚୟଂ, ତପ୍ପଭୱଂ ପସିଦ୍ଧିଂ ୱା ୱିନ୍ଦତି ଲଭତେୱାତି । ୟଥାୱୁତ୍ତସତ୍ଥେସୁ ଅଭିୟୋଗୋ ବନ୍ଧସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣମେୱ । ୱୁତ୍ତଂ ହି–
‘‘ସାଭାୱିକୀ ଚ ପଟିଭା,
ସୁତଞ୍ଚ ବହୁନିମ୍ମଲଂ ।
ଅମନ୍ଦୋ ଚାଭିୟୋଗୋ’ୟଂ,
ହେତୁ ହୋତି’ହ ବନ୍ଧନେ’’ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୧.୧୦୩]॥
ତତ୍ଥ ସାଭାୱିକୀ ସଭାୱସିଦ୍ଧା ପଟିଭା ଚ ପଞ୍ଞା ଚ ବହୁ ନିମ୍ମଲଂ ଅନପ୍ପକଂ ନିଜ୍ଜଟଂ ସୁତଞ୍ଚ ଅମନ୍ଦୋ ଅଭିୟୋଗୋ ଚ ଅନପ୍ପକୋ ଅଭ୍ୟାସୋ ଚେତି ଅୟମେସୋ ସବ୍ବୋପି ଇହ ବନ୍ଧନେ ଇମିସ୍ସଂ କବ୍ବରଚନାୟଂ ହେତୁ ହୋତି କାରଣଂ ଭୱତୀତି । ସଦ୍ଦେ ସାସତି ଏତ୍ଥ ଏତେନାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଥାଦେସଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସଦ୍ଦସତ୍ଥନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ କୁସଲୋତି ଚ, ନିଘଣ୍ଟୁ ଚ ଛନ୍ଦୋ ଚ ଅଲଙ୍କତି ଅଲଙ୍କାରଞ୍ଚେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ, ଏତ୍ଥ ଅଲଙ୍କତିସଦ୍ଦୋ ସତ୍ଥାପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକୋ ହୋତି, ନିଚ୍ଚଂ କତୋ ଅଭିୟୋଗୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, କୱିନୋ ଭାୱୋତି ଚ, ତେନ ୱିକଲୋତି ଚ, ଅମନ୍ଦଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ୟସ୍ସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଇତି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରନିସ୍ସୟେ
ତତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୪. ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରାୱବୋଧପରିଚ୍ଛେଦ
ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରସହିତା, ସଗୁଣା ବନ୍ଧପଦ୍ଧତି ।
ଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତା କନ୍ତାୱ[ୟତୋଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତାୱ (କ॰)], ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେତେ ତତୋ’ଧୁନା॥
୧୬୪. ଏୱଂ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରେ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ସମ୍ପତ୍ୟତ୍ଥାଲଙ୍କାରଂ ବୋଧୟିତୁମାହ ‘‘ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାର’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସଗୁଣା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ପସାଦାଦୀହି ସଦ୍ଦଗୁଣେହି ସହିତା ବନ୍ଧପଦ୍ଧତି କବ୍ବରଚନଂ । ଅଲଙ୍କରୀୟତି କନ୍ତିଂ ନୀୟତି ବନ୍ଧୋ ଏତେହି ସରୀରମିୱ ହାରାଦୀହୀତି ଅଲଙ୍କାରା, ତେହି ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ଜାତ୍ୟାଦିଲକ୍ଖଣେହି ସହିତା ସଂୟୁତ୍ତା ସତୀ ସଗୁଣା ପତିବ୍ବତାଦିଗୁଣୋପେତା ଅତ୍ଥେନ ଧନେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଆଭରଣେନ ସହିତା ୟୁତ୍ତା କନ୍ତାୱ ଅଙ୍ଗନା ୱିୟ । ୟତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତା ଅତିସୟରମଣୀୟା ସିୟା, ତତୋ ତେନ କାରଣେନ ୟେ ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରା ଅୱସରଂ ପତ୍ତା, ତେ ଅଧୁନା ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ କଥୀୟନ୍ତି ।
୧୬୪. ଏୱଂ ସଦ୍ଦାଲଙ୍କାରୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତନ୍ନିସ୍ସୟଂୟେୱ ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରବନ୍ଧମାରଭନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରି’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ସଗୁଣା ୟଥାୱୁତ୍ତପସାଦାଦିସଦ୍ଦଗୁଣୟୁତ୍ତା ବନ୍ଧପଦ୍ଧତି ପଜ୍ଜଗଜ୍ଜାଦିପଭେଦା ରଚନାୱଲି ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରସହିତା ସଭାୱୱୁତ୍ତିୱଙ୍କୱୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେନ ସଂୟୁତ୍ତା ସଗୁଣା ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରସହିତା କନ୍ତା ଇୱ ପତିବ୍ବତାଦୀହି ଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତା ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୁତ୍ତାଦିଧନେହି ଗୀୱେୟ୍ୟକଟକନୂପୁରାଦୀହି ଆଭରଣେହି ଚ ୟୁତ୍ତା ଅଙ୍ଗନାୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତା ୟତୋ ଅତିସୟେନ ରମଣୀୟା, ତତୋ ତସ୍ମା ତେ ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରା ଅଧୁନା ଦାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି ବନ୍ଧଂ ସରୀରଂ ୱା ଏତେହୀତି ଚ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରାତି ଚ, ତେହି ସହିତାତି ଚ, ଗୁଣେହି ସହ ୱତ୍ତତୀତି ଚ, ବନ୍ଧସ୍ସ ପଦ୍ଧତୀତି ଚ, ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅତିସୟେନ କନ୍ତାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସଭାୱୱଙ୍କୱୁତ୍ତୀନଂ, ଭେଦା ଦ୍ୱିଧା ଅଲଂକ୍ରିୟା ।
ପଠମା ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୂନଂ, ନାନାୱତ୍ଥାୱିଭାୱିନୀ॥
୧୬୫. କତିପ୍ପଭେଦା ତେ ଇଚ୍ଚାହ ‘‘ସଭାୱ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସଭାୱୱୁତ୍ତି ୱଙ୍କୱୁତ୍ତୀତି ଇମେସଂ ଭେଦା ପଭେଦେନ ଅଲଂକ୍ରିୟା ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦ୍ୱିଧାଦ୍ୱିପ୍ପକାରା । ତେସୁ ସଭାୱୱୁତ୍ତି କୀଦିସୀତି ଆହ ‘‘ପଠମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତାସୁ ପଠମା ସଭାୱୱୁତ୍ତି ୱତ୍ଥୂନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାଦବ୍ବସଭାୱାନଂ ନାନା ୱିଚିତ୍ତା, ନ ଦ୍ୱେକାୱ ଅୱତ୍ଥା ଅୱସରା ୱିଭାୱିନୀ ପକାସିକା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ଜାତ୍ୟାଦୀନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ୟଥାସଭାୱମନେକପ୍ପକାରଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱିୱରନ୍ତୀ ସଭାୱଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ୱିଚିତ୍ତଂ ୱଦତୀତି ସଭାୱୱୁତ୍ତି ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ସାୱ ଜାତିୟା ପଦତ୍ଥସରୂପସ୍ସ ତଥାତଥାପଟିପାଦକତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତିୟା [ଦତ୍ତିୟା (କ॰)] ଜାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୬୫. ପସତ୍ଥାଲଙ୍କାରା [ପସତ୍ଥାଦିଅଲଙ୍କାରା (କ॰)] ପଭେଦତୋ ଏତ୍ତକାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଭାୱି’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ଅଲଂକ୍ରିୟା ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରା ସଭାୱୱଙ୍କୱୁତ୍ତୀନଂ ଭେଦା ପଭେଦତୋ ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତାସୁଦ୍ୱୀସୁ ପଠମା ସଭାୱୱୁତ୍ତି ୱତ୍ଥୂନଂ ଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାଦବ୍ବଲକ୍ଖଣାନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ନାନାୱତ୍ଥାୱିଭାୱିନୀ ଅନେକପ୍ପକାରସ୍ସ ପକାସିନୀ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଜାତ୍ୟାଦୀନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ଅନେକପ୍ପକାରସଭାୱପକାସିନୀ ସଭାୱୱୁତ୍ତି ନାମ । ଏସାୱ ଜାତି ଗୁଣାଦିଚତୁବ୍ବିଧପଦତ୍ଥାନଂ ସରୂପସଙ୍ଖାତଜାତିୟା ତେହି ଆକାରେହି ପଟିପାଦନତୋ ଉପଚାରତୋ ଜାତି ନାମ ହୋତି । ଜାତ୍ୟାଦିପଦତ୍ଥାନଂୟେୱ ୟଥାସଭାୱଂ ହିତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁପରିକପ୍ପିତଅତିସୟୋପମାରୂପକାଦିସରୂପସଙ୍ଖାତଂ ୱଙ୍କସଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୀ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତି ନାମ । ୟଭାୱୋ ଚ ୱଙ୍କୋ ଚାତି ଚ, ତେସଂ ୱୁତ୍ତୀତି ଚ, ଅଲଂକରୋନ୍ତି ଏତାହୀତି ଚ, ନାନା ଅନେକା ଚ ସା ଅୱତ୍ଥା ଚାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୟଥା –
ଲୀଲାୱିକନ୍ତିସୁଭଗୋ,
ଦିସାଥିରୱିଲୋକନୋ ।
ବୋଧିସତ୍ତଙ୍କୁରୋ ଭାସଂ,
ୱିରୋଚି ୱାଚମାସଭିଂ॥
୧୬୬.‘‘ୟଥେ’’ତି ତଂ ଉଦାହରତି । ଲୀଲାୟ ୱିଲାସେନ ୱିହିତାୟ ୱିକନ୍ତିୟା ଗମନେନ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରସଙ୍ଖାତେନ ସୁଭଗୋ ସୁନ୍ଦରୋ ଦିସାସୁ ଦସସୁ ଥିରମଚଲଂ ୱିଲୋକନଂ ୟସ୍ସ ସୋ ବୋଧିସତ୍ତଙ୍କୁରୋ ତଦହୁଜାତୋ ମହାବୋଧିସତ୍ତୋ ଆସଭିଂ ୱାଚଂ ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିକମୁତ୍ତମଂ ନିବ୍ଭୟୱଚନଂ ଭାସଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିରୋଚି ୱିସେସେନ ରମଣୀୟତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଅୟଂ ସଭାୱୱୁତ୍ତି । ଏୱଂ ଜାତିସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦୟୋପି ପରିକପ୍ପନୀୟା ।
୧୬୬. ଇଦାନି ସଭାୱୱୁତ୍ତିୟା ଉଦାହରଣଂ ଆହ ‘‘ୟଥା – ଲୀଲାୱିକନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ଲୀଲାୱିକନ୍ତିସୁଭଗୋ ୱିଲାସଗମନେନ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ସୁନ୍ଦରୋ ଦିସାଥିରୱିଲୋକନୋ ଦସଦିସାସୁ ଅଚଲଓଲୋକନୋ ବୋଧିସତ୍ତଙ୍କୁରୋ ମହାବୋଧିସତ୍ତଙ୍କୁରୋ ଆସଭିଂ ୱାଚଂ ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ଅଭୀତୱଚନଂ ଭାସଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିରୋଚି ଅସୋଭୀତି । ଇହ ବୋଧିସତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦବ୍ବସ୍ସ ଲୀଲାୱିକନ୍ତିଦିସାଥିରୱିଲୋକନୱଚୋନିଚ୍ଛାରଣସଙ୍ଖତାନଂ ଅୱତ୍ଥାନଂ ପକାସିତତ୍ତା ଦବ୍ବସଭାୱୱୁତ୍ତୀତି ଞାତବ୍ବା । ଏସାୟେୱ ଦବ୍ବଗତଗତ୍ୟାଦିୱିଚିତ୍ରସରୂପଂ ଅଲଙ୍କରଣତୋ ଅଲଙ୍କାରୋ ନାମ, ଦବ୍ବଗତଗତ୍ୟାଦୟୋ ପନ ଅଲଂକିରିୟମାନତ୍ତା ଅଲଂକିରିୟା ନାମ । ଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାସଭାୱୱୁତ୍ତିୟୋପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଲୀଲାୟ ୟୁତ୍ତା ୱିକନ୍ତୀତି ଚ, ତାୟ ସୁଭଗୋତି ଚ, ଦିସାସୁ ଥିରଂ ୱିଲୋକନଂ ୟସ୍ସେତି ଚ, ବୋଧିୟା ପଞ୍ଞାୟ ସତ୍ତୋତି ଚ, ସୋୟେୱ ଅଙ୍କୁରୋତି ଚ, ଉସଭସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଉସଭସ୍ସ ଭାୱସଙ୍ଖାତା ଅକମ୍ପନୀୟା ଠିତି ଆସଭଂ ନାମ, ଅକମ୍ପଭାୱତୋ ତେନ ସମାପି ୱାଚା ଉପଚାରତୋ ଆସଭୀ ନାମ ହୋତି ।
ୱୁତ୍ତି ୱତ୍ଥୁସଭାୱସ୍ସ, ୟା’ଞ୍ଞଥା ସା ପରାଭୱେ ।
ତସ୍ସା’ନନ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ତା, ହୋତି ବୀଜୋପଦସ୍ସନଂ॥
୧୬୭. ଦୁତିୟମାହ ‘‘ୱୁତ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱତ୍ଥୁନୋ ଜାତ୍ୟାଦିରୂପସ୍ସ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସଭାୱୋ ୟସ୍ସଂ ଅୱତ୍ଥାୟଂ ୟାଦିସଂ ରୂପଂ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱେନ ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ତଥେତଂ ଦବ୍ବାପନେନ ୱୁତ୍ତି ୱଚନଂ । ପରା ଭୱେ ଅଞ୍ଞା ୱଙ୍କୱୁତ୍ତି ନାମ ସିୟା । କିଂ ସା ସାକଲ୍ଲେନ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ତସ୍ସା ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ତା ଅପରିମିତଭେଦକତ୍ତା ବୀଜସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ସକଲବ୍ୟତ୍ତିବ୍ୟାପିସାମଞ୍ଞରୂପସ୍ସ ୟତୋ ପରେ ୱିଚିତ୍ତାଲଙ୍କାରା ପସୱନ୍ତି, ଉପଦସ୍ସନଂ କଥନଂ ହୋତି ନିରୱସେସାଭିଧାନସ୍ସ କେନାପ୍ୟସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ।
୧୬୭. ଇଦାନି ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱୁତ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱତ୍ଥୁସଭାୱସ୍ସ ଜାତ୍ୟାଦିପଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ତାସୁ ତାସୁ ଅୱତ୍ଥାସୁ ୟୋ ସଭାୱୋ ୱିଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥା ୱିଜ୍ଜମାନାକାରଂ ହିତ୍ୱା ୱତ୍ତୁପରିକପ୍ପିତେନ ଅତିସୟଉପମାରୂପକାଦିଅଞ୍ଞପକାରେନ ୟା ୱୁତ୍ତି ୟଂ କଥନଂ ଅତ୍ଥି, ସା ପରାଭୱେ ସଭାୱୱୁତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞା ୱଙ୍କୱୁତ୍ତି ନାମ ସିୟା । ତସ୍ସା ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ତା ଅପ୍ପମାଣପକ୍ଖତ୍ତା କଥନେନ ପରିସମାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ନୟତୋ ତସ୍ସ ଅନନ୍ତପକ୍ଖସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ବୀଜୋପଦସ୍ସନଂ କାରଣମତ୍ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ହୋତି । ୱକ୍ଖମାନଭେଦତୋ ଏକମେକମ୍ପି ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ ଅନନ୍ତଭେଦପରିଗ୍ଗହଜାନନତ୍ଥଂ ପହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱତ୍ଥୂନଂ ସଭାୱୋତି ଚ, ଅନନ୍ତା ୱିକପ୍ପା ୟସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସେତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ବୀଜସ୍ସ ଉପଦସ୍ସନନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ତତ୍ଥା’ତିସୟଉପମା-
ରୂପକାୱୁତ୍ତିଦୀପକଂ ।
ଅକ୍ଖେପୋ’ତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ,
ବ୍ୟତିରେକୋ ୱିଭାୱନା॥
ହେତୁକ୍କମୋ ପିୟତରଂ, ସମାସପରିକପ୍ପନା ।
ସମାହିତଂ ପରିୟାୟ-ୱୁତ୍ତିବ୍ୟାଜୋପୱଣ୍ଣନଂ॥
ୱିସେସ ରୁଳ୍ହାହଙ୍କାରା,
ସିଲେସୋ ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତା ।
ନିଦସ୍ସନଂ ମହନ୍ତତ୍ତଂ,
ୱଞ୍ଚନା’ପ୍ପକତତ୍ଥୁତି॥
ଏକାୱଲି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ସହୱୁତ୍ତି ୱିରୋଧିତା ।
ପରିୱୁତ୍ତିବ୍ଭମୋଭାୱୋ, ମିସ୍ସ’ମାସୀ ରସୀ ଇତି॥
ଏତେ ଭେଦା ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଭାୱୋ ଜୀୱିତମୁଚ୍ଚତେ ।
ୱଙ୍କୱୁତ୍ତୀସୁ ପୋସେତି, ସିଲେସୋ ତୁ ସିରିଂ ପରଂ॥
୧୬୮-୧୭୨. ୟଥୋଦ୍ଦେସଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁକାମୋ ଉଦ୍ଦିସତି ‘‘ତତ୍ଥେ’’ଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଏତେ ଭେଦା ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ସଙ୍ଖେପନୟେନ ୱୁତ୍ତା । ଅତିସୟୋ ଉପମା ରୂପକଂ ଆୱୁତ୍ତି ଦୀପକଞ୍ଚ, ସମାସୋ ସମାସୱୁତ୍ତି ପରିକପ୍ପନା ଚ, ୱିସେସୋ ରୁଳ୍ହାହଙ୍କାରୋ ଚ, ଜୀୱିତମୁଚ୍ଚତେତି ତଦଭାୱେ ବନ୍ଧସ୍ସ ଛୱସ୍ସେୱ ହେୟ୍ୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ସିଲେସୋ ତୁ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତୀସୁ ସଭାୱୱୁତ୍ତିଂ ହିତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଥା ୟଥା ତଥା ପରିକପ୍ପନରୂପାସୁ ଅତିସୟାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତୀସୁ ପରଂ ସିରିଂ କନ୍ତିଂ ପୋସେତି ତଂ ପୂରେତି ଆୱହତୀତି ।
୧୬୮-୧୭୨. ଭେଦୱନ୍ତାନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ସଭାୱକଥନଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ୱତ୍ତମାନେହି ଅଲଙ୍କାରେହି ଉଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥାତିସୟ…ପେ॰… ରସୀ’’ତି ଗାଥାଚତୁକ୍କମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟଂ ଇତି ଏୱଂ ଏତେ ପଞ୍ଚତିଂସ ଭେଦା ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତାତି । ଏତେସଂ ପନ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦେସେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ଇମିନା ଭାୱୋ ଚ ସିଲେସୋ ଚ ଅତିପ୍ପସତ୍ଥୋତି ଦୀପେତି । ଭାୱୋ ଭାୱାଲଙ୍କାରୋ ଜୀୱିତଂ ବନ୍ଧସ୍ସ ପାଣଭୂତୋତି ୱୁଚ୍ଚତେ, ଭାୱରହିତସ୍ସ ବନ୍ଧସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସ ୱିୟ ଅନୁପାଦେୟ୍ୟତ୍ତା, ସିଲେସୋ ତୁ ସିଲେସାଲଙ୍କାରୋ ପନ ୱଙ୍କୱୁତ୍ତୀସୁ ଅତିସୟୋପମାଦିୱଙ୍କୱୁତ୍ତୀସୁ ପରମୁକ୍କଂସଭୂତଂ ସିରିଂ ସୋଭଂ ପୋସେତି ପୂରେତି ।
ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ପକାସିକା ୱିସେସସ୍ସ,
ସିୟା’ତିସୟୱୁତ୍ତି ୟା ।
ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତୱିସୟା,
ଲୋକିୟାତି ଚ ସା ଦ୍ୱିଧା॥
୧୭୩. ତତ୍ଥାତିସୟୱୁତ୍ତୀନଂ ତାୱ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପକାସିକା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱିସେସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଗତସ୍ସାତିମତ୍ତସ୍ସ ପକାସିକାୟାତି ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ସା ଅତିସୟୱୁତ୍ତି ସିୟାତି ୱିଧୀୟତେ, ଅତିସୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଉକ୍କଂସସ୍ସ ପଟିପାଦିକା ୱୁତ୍ତି ଅତିସୟୱୁତ୍ତି। ସା ଚ ଦୁୱିଧାତି ଆହ ‘‘ଲୋକ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଲୋକଂ ଲୋକପ୍ପତୀତିଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ୱିସୟୋ ଗୋଚରୋ ୟସ୍ସା ସା ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତୱିସୟା ଚ ଲୋକେ ଭୱା ଲୋକଠିତିମନତିକ୍କନ୍ତତ୍ତାତି ଲୋକିୟା ଚାତି ଅତିସୟୱୁତ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ଭୱତି ।
୧୭୩. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ଅତିସୟୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପକାସି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱିସେସସ୍ସ ଜାତ୍ୟାଦିପଦତ୍ଥଗତଅଧିକୱିସେସସ୍ସ ୟା ୱୁତ୍ତି ପକାସିକା, ସା ଅତିସୟୱୁତ୍ତି ନାମ ସିୟା, ସା ଅତିସୟୱୁତ୍ତି ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତୱିସୟା ଚ ଜାତ୍ୟାଦିପଦତ୍ଥାନଂ ୟଥାସଭାୱସଙ୍ଖତଲୋକଠିତ୍ୟାତିକ୍କନ୍ତୱିସୟତ୍ତା ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତ ୱିସୟାତି ଚ ଲୋକିୟାତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକମନତିକ୍କମ୍ମ ପୱତ୍ତନତୋ ଲୋକିୟାତି ଚେୱଂ ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ହୋନ୍ତି । ୱଦତୀତି ୱୁତ୍ତି, ଅତିସୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତୀତି ଚ, ଲୋକଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ୱିସୟୋ ଏତିସ୍ସାତି ଚ, ଲୋକେ ଭୱାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ‘‘ୱିସେସସ୍ସ ପକାସିକା’’ତି ପସିଦ୍ଧଗୁଣାନୁୱାଦେନ ସା ଅତିସୟୱୁତ୍ତି ସିୟାତି ଅପସିଦ୍ଧଂ ଅତିସୟୱୁତ୍ତିୱିଧାନଂ କରୋତି, ୟଥା ‘‘ୟୋ କୁଣ୍ଡଲୀ, ସୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତି । ଅନୁୱାଦକଅନୁୱାଦନୀୟଭେଦୋ ଉପରିପ୍ୟେୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଲୋକିୟାତିସୟସ୍ସେ’ତେ,
ଭେଦା ୟେ ଜାତିଆଦୟୋ ।
ପଟିପାଦୀୟତେ ତ୍ୱ’ଜ୍ଜ,
ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତଗୋଚରା॥
୧୭୪. ଅୟଂ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା ଅତିସୟୱୁତ୍ତି ସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦୀହି ଭିନ୍ନାତି ଚେ ? ଆହ ‘‘ଲୋକ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଜାତିଆଦୟୋ ୟତୋ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତଂ ସରୂପଂ ୱଦତୀତି ୱିଚିତ୍ତସରୂପପଟିପାଦିକା ସଭାୱୱୁତ୍ତିପି ଅଲଙ୍କାରୋ, ଅଲଙ୍କାରିୟଂ ତୁ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତଂ, ତତୋ ସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦୟୋ ୟେ ଭେଦା ୱିସେସା, ଏତେ ଲୋକିୟାତିସୟସ୍ସ ଭେଦା, ୟଥା ସରୀରେ ୟଂ ସହଜଂ ସୁନ୍ଦରତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପୋସକାପି ମୁତ୍ତାୱଲିପ୍ପଭୁତି ଅଲଙ୍କାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ବନ୍ଧେପ୍ୟଲଙ୍କାରିୟୱତ୍ଥୁନିମିତ୍ତଂ ଧମ୍ମତ୍ତଂ ୟାୟ ଉକ୍କଂସୀୟତି, ସା ଉକ୍କଂସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଚ ୱୁତ୍ତି ଅଲଙ୍କାରସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତେ । ସା ପନ ଅତିସୟୱୁତ୍ତିୟେୱ । ତେନେୱାହ ‘‘ଲୋକିୟାତିସୟସ୍ସେତେ, ଭେଦା ୟେ ଜାତିଆଦୟୋ’’ତି । ୟତୋ ଏୱଂ, ତତୋ ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତୱିସୟା ଚ ୱିସୁଂ ଦସ୍ସନୀୟାତି ଆହ ‘‘ପଟୀ’’ତିଆଦି । ତୁସଦ୍ଦୋ ଭେଦେ । ଅଜ୍ଜ ତୁ ଇଦାନି ପନ ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତଗୋଚରା ପଟିପାଦୀୟତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୭୪. ଇଦାନି ଏସା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରାପି ଅତିସୟୱୁତ୍ତିସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦୀହି ଅନଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକିୟେ’’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ଜାତିଆଦୟୋ ଜାତିଗୁଣାଦିପଦତ୍ଥଗତୱିଚିତ୍ତସରୂପସ୍ସ ପକାସନତୋ ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ‘‘ଜାତ୍ୟାଦୟୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଜାତିସଭାୱୱୁତ୍ତିଗୁଣସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦୟୋ ୟେ ଭେଦା ୱିସେସା, ଏତେ ଲୋକିୟାତିସୟସ୍ସ ଲୋକିୟାତିସୟୱୁତ୍ତିୟାୟେୱ ଭେଦା ଅୱୟୱା । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟାତିସୟୱୁତ୍ତି ନାମ ଜାତିସଭାୱୱୁତ୍ତିଗୁଣସଭାୱୱୁତ୍ୟାଦୟୋୟେୱାତି । ଏସାୟେୱ ୱିଚିତ୍ରରୂପପଟିପାଦିକା ଉକ୍କଂସାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଲୋକିୟାତିସୟୱୁତ୍ତିୟା ‘‘ଲୀଲାୱିକନ୍ତିସୁଭଗୋ’’ତି ଉଦାହରଣସ୍ସ ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ୱକ୍ଖମାନଂ ପଟିଜାନାତି ‘‘ପଟିପାଦୀୟତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅଜ୍ଜ ତୁ ଇଦାନି ପନ ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତଗୋଚରା ଅତିସୟୱୁତ୍ତି ପଟିପାଦୀୟତେ ଉଦାହରଣତୋ ନିପ୍ଫାଦୀୟତି । ଲୋକେ ଭୱୋତି ଚ, ତସ୍ସ ଅତିସୟୋ ଆଧିକ୍କମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ପିୱନ୍ତି ଦେହକନ୍ତୀ ୟେ,
ନେତ୍ତଞ୍ଜଲିପୁଟେନ ତେ ।
ନା’ଲଂ ହନ୍ତୁଂ ଜିନେ’ସଂ ତ୍ୱଂ,
ତଣ୍ହଂ ତଣ୍ହାହରୋପି କିଂ॥
୧୭୫. ତମୁଦାହରତି ‘‘ପିୱନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଜିନ ତେ ଦେହକନ୍ତୀ ସରୀରସୋଭାୟୋ ୟେ ଜନା ନେତ୍ତଞ୍ଜଲିପୁଟେନ ଅତ୍ତନୋ ନୟନଦ୍ୱନ୍ଦସଙ୍ଖାତେନ ଅଞ୍ଜଲିପୁଟେନ ପିୱନ୍ତି, ଏସଂ ଜନାନଂ ତଣ୍ହଂ ପିପାସଂ ଲୋଭମେୱ ୱା ହରତି ଅନୁପତତି [ଅପନୟତି ( ?)]। ତଣ୍ହାହରୋପି ସମାନୋ ତ୍ୱଂ ହନ୍ତୁଂ ନିୱତ୍ତିତୁଂ କିଂ ନାଲଂ କସ୍ମା ଅସମତ୍ଥୋସି । ତଣ୍ହାହରା ନାମ ତଣ୍ହମେୱ ନୁଦନ୍ତି । ଅତ୍ର ହନନ୍ତାମପିହ ସମ୍ପନୁଦତି ଲୋକଠିତିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଦେହକନ୍ତିୟା ବହୁତ୍ତନଧମ୍ମୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୭୫. ଇଦାନି ପଟିଞ୍ଞାତାନୁସାରେନ ପଟିପାଦେତି ‘‘ପିୱନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଭୋ ଜିନ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ଦେହକନ୍ତୀ ସରୀରସୋଭାୟୋ ୟେ ଜନା ନେତ୍ତଞ୍ଜଲିପୁଟେନ ନେତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ହତ୍ଥପୁଟେନ ପିୱନ୍ତି, ଏସଂ ସାଧୁଜନାନଂ ତଣ୍ହଂ ପିପାସଂ ଲୋଭମେୱ ୱା ତଣ୍ହାହରୋପି ତ୍ୱଂ ସବ୍ବେସଂ ତଣ୍ହାୱିନାସକୋପି ହନ୍ତୁଂ ନିୱାରେତୁଂ କିଂ ନାଲଂ କସ୍ମା ଅସମତ୍ଥୋସୀତି । ଏତ୍ଥ ପିୱନଂ ନାମ ପିପାସଂ ୱିନେତୀତି ଲୋକସଭାୱୋ । ତଣ୍ହଂ ହନ୍ତୁଂ ନାଲମିତି ଲୋକସଭାୱମତିକ୍କନ୍ତତ୍ଥୋ । କନ୍ତୀନଂ ଅଧିକପିୟତା ଅତିସୟଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତି ପନ ତଣ୍ହଂ ହନ୍ତୁଂ ନାଲମିତି ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତଅତ୍ଥଂ ୱିସୟଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ହୋତି । ସା ପନ କଥେତୁମିଚ୍ଛିତଂ କନ୍ତୀନଂ ଅଧିକପିୟତଂ ତଣ୍ହାହନନେ ଅସମତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଦୀପେତୀତି ୱଙ୍କୱୁତ୍ତି ନାମ । ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଉପମାରୂପକାଦୀନମ୍ପି ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିତା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସ ପକାରନ୍ତରେନ ପକାସନତୋୟେୱ । ୟଥା ନାମ ସରୀରସହଜଂ ପୀନତ୍ତାଦିସୁନ୍ଦରତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦୀପନାକାରେନ ଠିତା କଟକଉଣ୍ହୀସହାରାଦୟୋ ଅଲଙ୍କାରା ନାମ ଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ବନ୍ଧସରୀରସଙ୍ଖାତେ ଅଲଙ୍କରଣୀୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱିଜ୍ଜମାନଅତିପିୟତାଦିମେୱ ଉଦ୍ଦୀପେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କୁରୁମାନା ‘‘ତଣ୍ହାହରୋସି ତ୍ୱଂ ଏସଂ କନ୍ତୀ ପିୱନ୍ତାନଂ ତଣ୍ହଂ ହନ୍ତୁଂ ନାଲ’’ମିତି ୱାଚାଭଙ୍ଗୀ ଅଲଙ୍କାରୋ ନାମ । ଅଲଙ୍କାରିୟଂ ନାମ ଅଲଙ୍କାତବ୍ବକନ୍ତିପିୟତାୟ ବହୁତ୍ତନ୍ତି । ଉତ୍ତରିପି ଅଲଙ୍କାରଅଲଙ୍କାରିୟୱିଭାଗୋ ଚ ଅନୁରୂପତୋ ୟୋଜନକ୍କମୋ ଚ ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦେହେ କନ୍ତୀତି ଚ, ଅଞ୍ଜଲୀୟେୱ ପୁଟୋତି ଚ, ନେତ୍ତାନିୟେୱ ଅଞ୍ଜଲିପୁଟୋତି ଚ, ତଣ୍ହଂ ହରତୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ, ସଧମ୍ମତ୍ତଂ ସିୟୋ’ପମା ।
ସଦ୍ଦତ୍ଥଗମ୍ମା ୱାକ୍ୟତ୍ଥ-ୱିସୟାତି ଚ ସା ତିଧା॥
୧୭୬. ଉପମଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଉପମାନେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଉପମୀୟତେ ଅନେନାତି ଉପମାନଂ, ପଦୁମାଦିକୱତ୍ଥୁ । ପଦୁମାଦିକୋ ତୁ ସଦ୍ଦୋ ଉପମାନୱାଚକୋ । ଉପମୀୟତୀତି ଉପମେୟ୍ୟଂ, ମୁଖାଦିକୱତ୍ଥୁ । ମୁଖାଦିକୋ ସଦ୍ଦୋ ତୁ ଉପମେୟ୍ୟୱାଚକୋ । ତେସଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ପଦୁମାଦିମୁଖାଦିୱତ୍ଥୂନଞ୍ଚ । ସଧମ୍ମତ୍ତନ୍ତି ସମାନୋ ଧମ୍ମୋ କନ୍ତିମନ୍ତତା ୟସ୍ସ ସୋ ସଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତସମାନେନ ଧମ୍ମେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସଧମ୍ମତ୍ତଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠିତଂ ଉପମା ସିୟା, ଉପମୀୟତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି କତ୍ୱା । ସା ପନାଲଙ୍କାରିୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତିସୟପଟିପାଦନପ୍ପକାରୋ । କତିୱିଧା ସାତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସଦ୍ଦୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚ, ତେହି ଗମ୍ମା ପତୀୟମାନା ସଦ୍ଦତ୍ଥଗମ୍ମା । ୱାକ୍ୟଂ ପଦସମୁଦାୟୋ । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିସୟୋ ଗୋଚରୋ ୟସ୍ସା ୱାକ୍ୟତ୍ଥୱିସୟାତି ଚ ସା ଉପମା ତିୱିଧା ସଦ୍ଦଗମ୍ମଅତ୍ଥଗମ୍ମୱାକ୍ୟତ୍ଥୱିସୟାତି ତିଧା ହୋତି ।
୧୭୬. ଇଦାନି ଉପମାଲଙ୍କାରଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଉପମାନୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ଚନ୍ଦନୀଲୁପ୍ପଲଦଲାଭାଦୀନଂ ଆନନନୟନାଦୀନଞ୍ଚ ପଦତ୍ଥାନଂ ସଧମ୍ମତ୍ତଂ କନ୍ତିମନ୍ତତାପୀନତାଦିତୁଲ୍ୟଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୋ ଉପମା ନାମ ସିୟା, ସା ଅଲଙ୍କରଣୀୟୱତ୍ଥୁନୋ ଆଧିକ୍କପଟିପାଦନପ୍ପକାରା ଉପମା ସଦ୍ଦତ୍ଥଗମ୍ମା ସଦ୍ଦଗମ୍ମା ଚ ଅତ୍ଥଗମ୍ମା ଚ ୱାକ୍ୟତ୍ଥୱିସୟା ଚ, ଇତି ଏୱଂ ତିଧା ତିପ୍ପକାରା ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଭୂତାନଂ ଚନ୍ଦାନନାଦିପଦତ୍ଥାନଂ ସଧମ୍ମସଙ୍ଖତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୁଲ୍ୟକନ୍ତିମନ୍ତତାପୀନତାଦିଧମ୍ମୟୋଗୋ ପଦତ୍ଥାନଂ ଉପମତ୍ଥସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଉପଟ୍ଠାନତାୟ ଉପମା ନାମ ହୋତି, ତନ୍ନିସ୍ସୟଚନ୍ଦାଦୟୋ ପନ ନିସ୍ସିତୱୋହାରେନ ଉପମା ନାମ ହୋତି, ଉପମାନଭୂତଚନ୍ଦାଦିଅତ୍ଥପଟିପାଦକୋ ଚନ୍ଦିମାଦିସଦ୍ଦୋପି ତଦତ୍ଥେନ ଉପମା ନାମ ହୋତି, ଉପମେୟ୍ୟୁପମେୟ୍ୟନିସ୍ସୟତପ୍ପଟିପାଦକାନମ୍ପି ଉପମେୟ୍ୟଭାୱୋ ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉପମୀୟତେ ଅନେନାତି ଉପମାନନ୍ତି କତ୍ୱା ଚନ୍ଦାଦି ଉପମାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଉପମୀୟତୀତି ଉପମେୟ୍ୟଂ, ଆନନାଦି, ଉପମାନଞ୍ଚ ଉପମେୟ୍ୟଞ୍ଚାତି ଚ, ସମାନୋ ଚ ସୋ ଧମ୍ମୋ ଚେତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ସଦ୍ଦୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚାତି ଚ, ତେହି ଗମ୍ମାତି ଚ, ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ଚ, ସୋ ୱିସୟୋ ୟସ୍ସା ଉପମାୟାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସମାସପଚ୍ଚୟେୱାଦୀ, ସଦ୍ଦା ତେସଂ ୱସା ତିଧା ।
ସଦ୍ଦଗମ୍ମା ସମାସେନ, ମୁନିନ୍ଦୋ ଚନ୍ଦିମାନନୋ॥
୧୭୭. ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦଗମ୍ମାପି ତିଧା ସିୟାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସମାସ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସମାସୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଇୱାଦି ଚ, ତେ ସଦ୍ଦା ନାମ, ସଦ୍ଦସଦ୍ଦେନ ସମାସାଦୟୋ ୱତ୍ତୁମଧିପ୍ପେତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ସମାସାଦୀନଂ ୱସା ସଦ୍ଦଗମ୍ମା ତିଧା ହୋତି ସମାସସଦ୍ଦଗମ୍ମା ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦଗମ୍ମା ଇୱାଦିସଦ୍ଦଗମ୍ମାତି, ସମାସେନ ସମାସସଦ୍ଦେନ ଗମ୍ମା ଉପମା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସେସୋ । ଉଦାହରତି ‘‘ମୁନିନ୍ଦୋ ଚନ୍ଦିମାନନୋ’’ତି, ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ ରୁଚିରମାନନଂ ମୁଖଂ ୟସ୍ସ ସୋ ଚନ୍ଦିମାନନୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ଚନ୍ଦିମଂ ଉପମାନଂ, ଆନନଂ ଉପମେୟ୍ୟଂ, ରୁଚିରତ୍ତଂ ଧମ୍ମୋ, ଚନ୍ଦିମାନନାନଂ ସମାନଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧିଜୋତକୋ ୱିୟସଦ୍ଦୋ, ତେସୁ ସାଧାରଣଧମ୍ମୱାଚକସ୍ସ ୱିୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଚୋପମାଜୋତକସ୍ସାପ୍ପୟୋଗୋ ସମାସେନେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଏତ୍ଥ ପନ ୱିୟସଦ୍ଦୋ ଚନ୍ଦିମାସଦ୍ଦେନ ଉପମାନୱାଚକେନ ସମ୍ବନ୍ଧମୁପଗତୋ ଚନ୍ଦଗତମେୱ ସଦିସତ୍ତଂ ୱଦତି, ମୁଖଗତଂ ପନ ସାମତ୍ଥିୟା ପଦୀୟତେ, ଏୱମୀଦିସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୧୭୭. ତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ସଦ୍ଦଗମ୍ମସ୍ସ ତିୱିଧତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ ‘‘ସମାସେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସମାସପଚ୍ଚୟେୱାଦୀ ସମାସୋ, ଆୟାଦିପଚ୍ଚୟା, ଇୱାଦୟୋ ଚ ସଦ୍ଦା ନାମ, ତେସଂ ସମାସାଦୀନଂ ୱସା ଭେଦେନ ସଦ୍ଦଗମ୍ମା ତିଧା ସମାସସଦ୍ଦଗମ୍ମା ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦଗମ୍ମା ଇୱାଦିସଦ୍ଦଗମ୍ମାତି ତିୱିଧା ହୋତି । ସମାସେନ ସମାସସଦ୍ଦେନ ଗମ୍ମୋପମା ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ମୁନିନ୍ଦୋ ଚନ୍ଦିମାନନୋ’’ତି । ମୁନିନ୍ଦୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଚନ୍ଦିମାନନୋ ଚନ୍ଦସମାନମନୋହରମୁଖମଣ୍ଡଲେନ ୟୁତ୍ତୋ ହୋତି, ସମାସୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଇୱଇତି ଇଦଂ ଆଦି ୟେସଂ ୱାଦୀନନ୍ତି ଚ, ସଦ୍ଦେନ ଗମ୍ମାତି ଚ, ମୁନୀନଂ ଇନ୍ଦୋତି ଚ, ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ ରୁଚିରଂ ଆନନଂ ମୁଖଂ ୟସ୍ସେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଚନ୍ଦିମା’’ତି ଉପମାନଂ, ‘‘ଆନନ’’ନ୍ତି ଉପମେୟ୍ୟଂ, ରୁଚିରତ୍ତଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ସାଧାରଣଧମ୍ମୋ, ‘‘ୱିୟା’’ତି ସଦ୍ଦୋ ଚନ୍ଦାନନାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆନନଗତରୁଚିରତ୍ତଂ ଚନ୍ଦେ ଚ, ଚନ୍ଦଗତରୁଚିରତ୍ତଂ ଆନନେ ଚ ଅତ୍ଥୀତି ସମାନଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧଂ ଜୋତେତି, ଇହ ସାଧାରଣଧମ୍ମୱାଚକସ୍ସ ରୁଚିରସଦ୍ଦସ୍ସ, ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋପମାଜୋତକସ୍ସ ୱିୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଅପ୍ପୟୋଗୋ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ସମାସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଉପମାନୱାଚକେନ ଚନ୍ଦିମାସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତୋ ୱିୟ ସଦ୍ଦୋ ଚନ୍ଦଗତସଦିସତ୍ତଂ ଜୋତେତି, ମୁଖଗତସଦିସତ୍ତଂ ପନ ସାମତ୍ଥିୟା ପତୀୟତେ । ତଥା ହି ମୁଖଂ ଚନ୍ଦସମାନମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଚନ୍ଦସ୍ସ ମୁଖସଦିସତ୍ତଂ ୱିନା ନ ଭୱତୀତି ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟନ୍ତି ।
ଆୟାଦୀ ପଚ୍ଚୟା ତେହି, ୱଦନଂ ପଙ୍କଜାୟତେ ।
ମୁନିନ୍ଦନୟନଦ୍ୱନ୍ଦଂ, ନୀଲୁପ୍ପଲଦଲୀୟତି॥
୧୭୮. ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦଗମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଆୟାଦି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଆୟାଦୀତି ଆୟଈୟକପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦା ନାମ, ତେହି ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦେହି ଗମ୍ମା ଉପମା ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦାହରତି ‘‘ୱଦନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ପଙ୍କଜମିୱ ରୁଚିରମାଚରତି ପଙ୍କଜାୟତେ। ଏତ୍ଥାପି ପଙ୍କଜମୁପମାନଂ, ଆଚରଣକ୍ରିୟାୟ କତ୍ତୁଭୂତଂ ଆନନମୁପମେୟ୍ୟଂ, ରୁଚିରତ୍ତଂ ସଧମ୍ମୋ, ପଙ୍କଜାନନାନଂ ସମାନଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧଜୋତକୋ ଇୱସଦ୍ଦୋ । ତତ୍ଥ ରୁଚିର ଇୱସଦ୍ଦାନଂ ପୁବ୍ବେ ୱିୟାପ୍ପୟୋଗୋ ପଚ୍ଚୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ଏୱମୁପରିପି ।
୧୭୮. ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦଗମ୍ମୋପମଂ ନିଦସ୍ସେତି ‘‘ଆୟାଦି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଆୟାଦୀ ‘‘ଆୟ ଈୟ କ’’ଇତିଆଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦା ନାମ, ତେହି ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦେହି ଗମ୍ମୋପମା ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୱଦନଂ…ପେ॰… ଦଲୀୟତୀ’’ତି । ୱଦନଂ ମୁଖଂ ପଙ୍କଜାୟତେ ପଦୁମମିୱ ରୁଚିରଂ ଆଚରତି । ମୁନିନ୍ଦନୟନଦ୍ୱନ୍ଦଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ନେତ୍ତୟୁଗଳଂ ନୀଲୁପ୍ପଲଦଲୀୟତି ନୀଲୁପ୍ପଲପତ୍ତମିୱ ରୁଚିରମାଚରତି । ଆୟୋ ଆଦି ୟେସଂ ଈୟାଦୀନନ୍ତି ଚ, ପଙ୍କଜମିୱ ରୁଚିରମାଚରତି ପୱତ୍ତତୀତି ଚ, ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ନୟନଦ୍ୱନ୍ଦମିତି ଚ, ନୀଲୁପ୍ପଲସ୍ସ ଦଲମିତି ଚ, ତମିୱ ରୁଚିରମାଚରତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ପଙ୍କଜ’’ମିତି ଚ ‘‘ନୀଲୁପ୍ପଲ’’ମିତି ଚ ଉପମାନଂ, ଆଚରଣକ୍ରିୟାୟ କତ୍ତୁଭୂତଂ ୱଦନଂ ନୟନଦ୍ୱନ୍ଦଞ୍ଚ ଉପମେୟ୍ୟଂ, ରୁଚିରତ୍ତଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ସଧମ୍ମୋ, ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ସମାନଧମ୍ମଜୋତକୋ ଇୱସଦ୍ଦୋ, ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ପଚ୍ଚୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେସମପ୍ପୟୋଗୋ । ଏୱରୂପେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱମେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇୱାଦୀ ଇୱ ୱା ତୁଲ୍ୟ-ସମାନ ନିଭ ସନ୍ନିଭା ।
ୟଥାସଙ୍କାସ ତୁଲିତ-ପ୍ପକାସ ପତିରୂପକା॥
ସରୀସରିକ୍ଖ ସଂୱାଦୀ, ୱିରୋଧୀ ସଦିସା ୱିୟ ।
ପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚନୀକ-ସପକ୍ଖୋ’ପମିତୋ’ପମା॥
ପଟିବିମ୍ବ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନ-ସରୂପ ସମ ସମ୍ମିତା ।
ସୱଣ୍ଣା’ଭା ପଟିନିଧି, ସଧମ୍ମାଦି ସଲକ୍ଖଣା॥
ଜୟତ୍ୟ’କ୍କୋସତି ହସତି, ପତିଗଜ୍ଜତି ଦୂଭତି ।
ଉସୂୟତ୍ୟ’ୱଜାନାତି, ନିନ୍ଦତି’ସ୍ସତି ରୁନ୍ଧତି॥
ତସ୍ସ ଚୋରେତି ସୋଭଗ୍ଗଂ, ତସ୍ସ କନ୍ତିଂ ୱିଲୁମ୍ପତି ।
ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିୱଦତି, ତୁଲ୍ୟଂ ତେନାଧିରୋହତି॥
କଚ୍ଛଂୱିଗାହତେ ତସ୍ସ, ତମନ୍ୱେତ୍ୟ’ନୁବନ୍ଧତି ।
ତଂସୀଲଂ, ତଂ ନିସେଧେତି, ତସ୍ସ ଚାନୁକରୋତି’ମେ॥
୧୭୯-୧୮୪.ଇୱାଦୀ ଇୱାଦୟୋ ନାମ ଇମେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇୱୋ ଚ ୱା ଚ ତୁଲ୍ୟୋ ଚ ସମାନୋ ଚ ନିଭୋ ଚ ସନ୍ନିଭୋ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦେ ଇୱ…ପେ॰… ସନ୍ନିଭା। ସଦ୍ଦମପେକ୍ଖିୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତା । ଏୱମୁପରିପି ୟଥାୟୋଗଂ । ‘‘ସଧମ୍ମାଦୀ’’ତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସାଧାରଣସଚ୍ଛାୟାଦୀନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ । ଜୟତିଚ୍ଚାଦୀସୁ କମ୍ମଂ ।
୧୭୯- ୧୮୪. ଇୱାଦିସଦ୍ଦଗମ୍ମୋପମାଧିକାରେ ପଠମଂ ତାୱ ‘‘ଇୱାଦୟୋ ନାମ ଏତେ’’ତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇୱାଦି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଇୱାଦୀତି ପଦସ୍ସ ଛଟ୍ଠମଗାଥାୟ ଇମେତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତସ୍ସ ଚାତି ଚସଦ୍ଦଂ ୟୁଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ୟୋଜେତ୍ୱା ସନ୍ନିଭା ଚାତିଆଦୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘ସଧମ୍ମାଦୀ’’ତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ସାଧାରଣସଚ୍ଛାୟାଦୟୋ ଗହିତା । ନିନ୍ଦତି ଇସ୍ସତୀତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ଇମେ ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସ ଇୱାଦୟୋ ନାମ । ‘‘ଜୟତି ଅକ୍କୋସତି ହସତି’’ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ତଂତଂକ୍ରିୟାପଦସଙ୍ଖତଅନୁକାରିୟାନଂ ଅନୁକରଣନ୍ତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱନ୍ଦୋୟେୱ, ‘‘ସନ୍ଧିସମାସା ଅଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି [ସନ୍ଧିସମାସୋ ତଦଦ୍ଧସ୍ସାତି (କ॰)] ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସନ୍ଧିସମାସାନଂ ଗାଥଦ୍ଧସ୍ସ ୱିନା ଉଭୟଦ୍ଧମଜ୍ଝେ ଅଲବ୍ଭନତୋ ଦୂଭତିପଦତୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ ସମାସୋ କାତବ୍ବୋ, ନୋ ଚେ, ଅସମାସୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ଚୋରେତି ସୋଭଗ୍ଗମିଚ୍ଚାଦିକମ୍ପି ୱାକ୍ୟାନୁକରଣନ୍ତି କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସମାସୋ, ୱାକ୍ୟେ କେୱଲପଦାନୀତି ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ଇମେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଇୱ ସଦ୍ଦପରିୟାୟତ୍ତା ସଦିସତ୍ଥାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଭାୱତ୍ଥୋ, ଅୱୟୱତ୍ଥୋ ପନ ପାକଟୋୟେୱ ।
ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ, ସଧମ୍ମତ୍ତଂ ୱିଭାୱିହି ।
ଇମେହି ଉପମାଭେଦା, କେଚି ନିୟ୍ୟନ୍ତି ସମ୍ପତି॥
୧୮୫. ଇୱାଦୀନଂ ୱିନିୟୋଗୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପମାଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଟିଜାନାତି ‘‘ଉପମାନ’’ଇଚ୍ଚାଦି । କେଚୀତି ଇମିନା ଅପରିୟନ୍ତତ୍ତମେସଂ [ଅପରିୟନ୍ତପଭେଦଂ (କ॰)] ଦସ୍ସେତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ‘‘ପରିୟନ୍ତୋ ୱିକପ୍ପାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ନିୟ୍ୟନ୍ତି ଉଦାହରୀୟନ୍ତି ।
୧୮୫. ଇଦାନି ଇୱାଦିସଦ୍ଦଗମ୍ମୋପମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଟିଜାନାତି ‘‘ଉପମାନୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ସଧମ୍ମତ୍ତଂ ସମାନଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିଭାୱିହି ପକାସକେହି । ଇମେହି ଇୱାଦୀହି ସଦ୍ଦେହି ଜାନିତବ୍ବା କେଚି ଉପମାଭେଦା ଅପରିୟନ୍ତତ୍ତା ସମ୍ପତି ଦାନି ଲଦ୍ଧାୱସରେ ନିୟ୍ୟନ୍ତି ଉଦାହରଣମତ୍ତେନ ପଟିପାଦୀୟନ୍ତି ।
ୱିକାସିପଦୁମଂ’ୱା’ତି-ସୁନ୍ଦରଂ ସୁଗତାନନଂ ।
ଇତି ଧମ୍ମୋପମା ନାମ, ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମନିଦସ୍ସନା॥
୧୮୬.‘‘ୱିକାସି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୁଗତାନନଂ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ୱଦନଂ ଅତିସୁନ୍ଦରଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତରମଣୀୟଂ । କିମିୱ ? ୱିକାସିପଦୁମଂୱ ପବୁଜ୍ଝମାନପଦୁମଂୱିୟ । ଇତି ଅୟମେୱଂୱିଧା ଧମ୍ମୋପମା ନାମ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଆନନପଦୁମାନଂ ସମାନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ସୁନ୍ଦରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ନିଦସ୍ସନା ସୁନ୍ଦରତ୍ତନ୍ତି ପଟିପାଦନତୋ ।
୧୮୬. ଉଦାହରଣମାହ ‘‘ୱିକାସି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସୁଗତାନନଂ ଭଗୱତୋ ମୁଖଂ ୱିକାସିପଦୁମଂୱ ବୁଜ୍ଝମାନପଙ୍କଜମିୱ ଅତିସୁନ୍ଦରଂ ହୋତି । ଇତି ଈଦିସା ଉପମା ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମନିଦସ୍ସନା ଅତିସୁନ୍ଦରମିତି ସମାନଗୁଣଦସ୍ସନେନ ଧମ୍ମୋପମା ନାମ ହୋତି । ପଦୁମାନନାନଂ ସାଧାରଣଗୁଣସ୍ସ ପକାସନତୋ ଅତିସୁନ୍ଦରମିତି ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମୋ ନାମ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପଦୁମଗତତୁଲ୍ୟଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧସଙ୍ଖାତାୟ ଉପମାୟ ଇୱସଦ୍ଦେନ ଜୋତିୟମାନତ୍ତେପି ଅତିସୁନ୍ଦରନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତୋପମାୟ ଧମ୍ମେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଧମ୍ମୋପମା ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଧମ୍ମହୀନା ମୁଖ’ମ୍ଭୋଜ-ସଦିସଂ ମୁନିନୋ ଇତି ।
ୱିପରୀତୋପମା ତୁଲ୍ୟ-ମାନନେନ’ମ୍ବୁଜଂ ତୱ॥
୧୮୭.‘‘ଧମ୍ମ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମୁଖଂ ଅମ୍ଭୋଜେନ ପଦୁମେନ ସଦିସଂ ସମାନଂ । ଇତି ଅୟଂ ଧମ୍ମହୀନୋପମା ନାମ ସୁନ୍ଦରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ସା ତୁ ଅତ୍ଥୱସା ଗମ୍ୟତେ । କଥମଞ୍ଞଥା ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ଏତ୍ଥ ପନ ସଦିସସଦ୍ଦୋ ଉପମେୟ୍ୟସ୍ସ ମୁଖସ୍ସ ୱିସେସନନ୍ତି ମୁଖଗତମେୱ ସଦିସତ୍ତଂ ୱଦତି, ଅମ୍ଭୋଜଗତଂ ତୁ ସାମତ୍ଥିୟା ଗମ୍ୟତେ । ଏୱମୀଦିସଂ ଞେୟ୍ୟଂ । ‘‘ୱିପରୀତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନୀତି ଗମ୍ୟତେ ସୁତତ୍ତା, ଭୋ ମୁନି ତୱ ଆନନେନ ମୁଖେନ ଅମ୍ବୁଜଂ ତୁଲ୍ୟନ୍ତି ଅୟଂ ୱିପରୀତୋପମା । ଧମ୍ମହୀନତ୍ତେପି ପସିଦ୍ଧିୱିପରିୟୟେନାଭିହିତତ୍ତା ତନ୍ନାମେନେୱ ୱୁତ୍ତା । ଏୱମୁପରିପି ।
୧୮୭.‘‘ଧମ୍ମହୀନେ’’ଚ୍ଚାଦି । ‘‘ମୁଖମ୍ଭୋଜସଦିସଂ ମୁନିନୋ’’ତ୍ୟୟଂ ଉପମା । ଧମ୍ମହୀନା ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମପକାସକସୁନ୍ଦରାଦିସଦ୍ଦହୀନତ୍ତା ଧମ୍ମହୀନା ନାମ । ୱାଚକାଭାୱେ ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମୋ କଥଂ ପତୀୟତୀତି ଚେ ? ମୁନିନୋ ମୁଖଂ ୱଦନଂ ଅମ୍ଭୋଜସଦିସଂ ପଦୁମସଦିସମିତି । ଏତ୍ଥ ମୁଖସ୍ସ ଅମ୍ଭୋଜସମାନତ୍ତଂ ମୁଖମ୍ଭୋଜାନଂ ସାଧାରଣଧମ୍ମେ ଅସତି କଥଂ ଭୱତୀତି ? ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣସାମତ୍ଥିୟାତି, ଇୱପରିୟାୟୋ ସଦିସସଦ୍ଦୋ ମୁଖସ୍ସ ୱିସେସନଂ ୟସ୍ମା ହୋତି, ତସ୍ମା ମୁଖଗତସଦିସତ୍ତଂ ୱଦତି, ଅମ୍ଭୋଜଗତସଦିସତ୍ତଂ ପନ ସାମତ୍ଥିୟା ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତେ । ହେ ମୁନି ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ଆନନେନ ଅମ୍ଭୋଜଂ ତୁଲ୍ୟଂ ସମାନନ୍ତି ଅୟଂ ୱିପରୀତୋପମା । ‘‘ଅମ୍ବୁଜେନ ଆନନଂ ତୁଲ୍ୟ’’ନ୍ତି ଲୋକପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା ୱିପରିୟୟେନ ‘‘ଆନନେନ ଅମ୍ବୁଜଂ ତୁଲ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଧମ୍ମହୀନତ୍ତେ ସତିପି ୱିପରୀତୋପମା ନାମ ହୋତି । ‘‘ସୁତାନୁମିତେସୁ ସୁତସମ୍ବନ୍ଧୋ ବଲୱା’’ତି [ପରିଭାସେନ୍ଦୁସେଖର ୧୧୨] ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏତ୍ଥ ‘‘ମୁନୀ’’ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ପୁବ୍ବଦ୍ଧେ ‘‘ମୁନିନୋ’’ତି ସୁତତ୍ତା ଲବ୍ଭମାନୋ ‘‘ତୱା’’ତି ତୁମ୍ହସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ଆମନ୍ତନତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏତ୍ଥ ଇୱପରିୟାୟୋ ତୁଲ୍ୟସଦ୍ଦୋ ଅମ୍ବୁଜୱିସେସନଭୂତୋ ଅମ୍ବୁଜଗତସଦିସତ୍ତଂ ୱଦତି, ଆନନଗତସଦିସତ୍ତଞ୍ଚ ଅମ୍ବୁଜାନନାନଂ ସାଧାରଣଧମ୍ମୋ ଚ ସାମତ୍ଥିୟା ଞାୟତିଚ୍ଚାଦିକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞାତବ୍ବଂ । ଉପରିପି ପାକଟଟ୍ଠାନଂ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ତୱାନନ’ମିୱ’ମ୍ଭୋଜଂ, ଅମ୍ଭୋଜ’ମିୱ ତେ ମୁଖଂ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପମା ସା’ୟଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପମାନତୋ॥
୧୮୮.‘‘ତୱ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପମାନତୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ମୁଖସ୍ସ ଅମ୍ଭୋଜସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ତଂଦ୍ୱୟେନ ଉପମାନତୋ ।
୧୮୮.‘‘ତୱାନନି’’ଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଅମ୍ଭୋଜଂ ତୱାନନମିୱ, ତେ ମୁଖଂ ଅମ୍ଭୋଜମିୱା’’ତି ଅୟମୁପମା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପମାନତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଉପମାନତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପମା ନାମ ହୋତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଉପମାତି ଚ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଉପମାନନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ୱିଗ୍ଗହଦ୍ୱୟେପି ପୁବ୍ବୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ । ସବ୍ବାଦୀନଂ ବ୍ୟତିହାରଲକ୍ଖଣେନ ଉତ୍ତରୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ । ସମାସଲକ୍ଖଣେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧତ୍ତା ମୁଖାପେକ୍ଖାୟ ଅଞ୍ଞଂ ଅମ୍ଭୋଜଞ୍ଚ, ଅମ୍ଭୋଜାପେକ୍ଖାୟ ଅଞ୍ଞଂ ମୁଖଞ୍ଚ କମେନ ଉପମେୟ୍ୟା ନାମ । ଅମ୍ଭୋଜାପେକ୍ଖାୟ ଅଞ୍ଞଂ ମୁଖଞ୍ଚ, ମୁଖାପେକ୍ଖାୟ ଅଞ୍ଞଂ ଅମ୍ଭୋଜଞ୍ଚ ଉପମାନଂ ନାମ ।
ୟଦି କିଞ୍ଚି ଭୱେ’ମ୍ଭୋଜଂ,
ଲୋଚନବ୍ଭମୁୱିବ୍ଭମଂ ।
ଧାରେତୁଂ ମୁଖସୋଭଂ ତଂ,
ତୱେ’ତି ଅବ୍ଭୁତୋପମା॥
୧୮୯.‘‘ୟଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ଲୋଚନାନି ଚ ଭମୁୟୋ ଚ, ତାସଂ ୱିବ୍ଭମୋ ୟସ୍ମିଂ, ତଂ, ତାଦିସମମ୍ଭୋଜଂ କିଞ୍ଚି କିମପି ୟଦି ଭୱେ । ତମୀଦିସମମ୍ଭୋଜଂ ତୱ ମୁଖସୋଭଂ ୱଦନକନ୍ତିଂ ଧାରେତୁଂ ନିସିଜ୍ଝତେ । କିଂ ନ୍ୱଚ୍ଛରିୟମୀଦିସନ୍ତି ଅବ୍ଭୁତତ୍ଥୱିଭାୱନେନ ୱଦନମମ୍ବୁଜେନୋପମୀୟତୀତି ଅୟମବ୍ଭୁତୋପମା ଞାତବ୍ବାତି ।
୧୮୯.‘‘ୟଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ଲୋଚନବ୍ଭମୁୱିବ୍ଭମଂ ଲୋଚନଭମୂନଂ ଲୀଲାୱନ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ଅମ୍ଭୋଜଂ କିଞ୍ଚି ଅଚ୍ଛରିୟଂ ପଦୁମଂ ୟଦି ଭୱେ ଚେ ସିୟା, ତମମ୍ଭୋଜଂ ତୱ ମୁଖସୋଭଂ ୱଦନକନ୍ତିଂ ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ଇତି ଈଦିସୀ ଉପମା ଅବ୍ଭୁତୋପମା ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପକାସକତ୍ତା ଅବ୍ଭୁତୋପମା ନାମ । ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେନ ପରିକପ୍ପିତୋ ପଦୁମଗତୋ ଲୋଚନବ୍ଭମୁୱିବ୍ଭମସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅମ୍ଭୋଜୱିସେସନେନ ‘‘ଲୋଚନବ୍ଭମୁୱିବ୍ଭମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଜୋତିତୋ । ତସ୍ମା ଅମ୍ଭୋଜଂ ଲୋଚନବ୍ଭମୁୱିବ୍ଭମସମ୍ବନ୍ଧସଙ୍ଖତଉପମାୟ ଜୋତକତ୍ତା ନିସ୍ସିତୱୋହାରେନ ଉପମା, ମୁଖଂ ଉପମେୟ୍ୟନ୍ତି ମୁଖଗତୋ ଲୋଚନବ୍ଭମୁୱିବ୍ଭମସମ୍ବନ୍ଧୋ ୟଦି ମୁଖେ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ତାଦିସଂ ମୁଖସୋଭଂ ଧାରେତୁଂ କଥଂ ସମତ୍ଥୋତି ସାମତ୍ଥିୟା ଞାୟତି । ଲୋଚନବ୍ଭମୁୱିବ୍ଭମସଙ୍ଖାତସାଧାରଣଧମ୍ମୋ ପନ ‘‘ଲୋଚନାନି ଚ ଭମୁୟୋ ଚେତି ଚ, ତାସଂ ୱିବ୍ଭମୋ ୟସ୍ମି’’ନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହେ ନିପ୍ଫନ୍ନେନ ଭିନ୍ନାଧିକରଣଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେନ ଗୁଣୀଭୂତସ୍ସପି ଗହିତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାୟତି [ଗହଣସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା (କ॰)]।
ସୁଗନ୍ଧି ସୋଭସମ୍ବନ୍ଧି, ସିସିରଂସୁୱିରୋଧି ଚ ।
ମୁଖଂ ତୱ’ମ୍ବୁଜଂୱେ’ତି, ସା ସିଲେସୋପମା ମତା॥
୧୯୦.‘‘ସୁଗନ୍ଧି’’ଚ୍ଚାଦି । ତୱ ମୁଖଂ ଅମ୍ଭୋଜମିୱ ସିସିରଂସୁନୋଚନ୍ଦସ୍ସ ୱିରୋଧି ପଚ୍ଚନୀକଂ, ମୁଖଂ ତଂସମାନକନ୍ତିତ୍ତା ଅମ୍ବୁଜଞ୍ଚ ତଦୁଦୟେ ସଙ୍କୋଚଭଜନତୋ । ସୋଭସମ୍ବନ୍ଧି କନ୍ତିୟୁତ୍ତଂ, ମୁଖମମ୍ବୁଜଞ୍ଚ । ସୁଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁଗନ୍ଧି ଚ ଦ୍ୱୟମପୀତି ଏୱଂ ସିଲେସପରିଗ୍ଗହେନ ମୁଖମ୍ବୁଜାନଂ ଉପମାୟୋଗତୋ ସା ୟଥାୱୁତ୍ତା ସିଲେସୋପମା ମତା ।
୧୯୦.‘‘ସୁଗନ୍ଧି’’ଚ୍ଚାଦି । ତୱ ମୁଖଂ ଅମ୍ଭୋଜମିୱ ସିସିରଂସୁୱିରୋଧି ଚନ୍ଦସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି ତୁଲ୍ୟତ୍ତା । ପଦୁମଂ ପନ ଚନ୍ଦୋଦୟେନ ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍କୋଚନତ୍ତା ତସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ସୋଭସମ୍ବନ୍ଧି ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣମୁଖଗତକନ୍ତିସମ୍ବନ୍ଧୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି । ପଦୁମଂ ପନ ପଦୁମଗତକନ୍ତିସମ୍ବନ୍ଧିନା ୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଗନ୍ଧି ଚ ଚତୁଜ୍ଜାତିସୁଗନ୍ଧୱହନତୋ […ୱମନତୋ (କ॰)] ସୁଗନ୍ଧି ଚ ହୋତି । ଅମ୍ବୁଜଂ ପନ ପଦୁମସୁଗନ୍ଧେନେୱ ୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତି ଈଦିସୀ ଉପମା ସିଲେସୋପମା ଏକପଦାତିହିତଉଭୟତ୍ଥଲକ୍ଖଣେନ ସିଲେସୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସିଲେସୋପମା ନାମ ହୋତି । ସିସିରା ସୀତଲା ଅଂସୁ କନ୍ତି ଅସ୍ସେତି ଚ, ତସ୍ସ ୱିରୁଜ୍ଝତି ସୀଲେନେତି ଚ, ପଚ୍ଚୟସାମତ୍ଥିୟୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଲବ୍ଭନତୋ ସିଲିସ୍ସତି ଅପରୋପି ଅତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥ ଅଲଙ୍କାରେତି ଚ, ସିଲେସୱସେନ ୱୁତ୍ତା ଉପମାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ସୁଗନ୍ଧୋ ଚ ସୋତସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ସିସିରଂସୁୱିରୋଧିତ୍ତଞ୍ଚେତି ଇମେ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନମମ୍ବୁଜମୁଖାନଂ ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମୋ, ତେସୁ ଅମ୍ବୁଜଗତତୁଲ୍ୟଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୋ ସଧମ୍ମତ୍ତା ଉପମା ନାମ ହୋତି, ସା ଅମ୍ବୁଜସମ୍ବନ୍ଧିନା ଇୱସଦ୍ଦେନ ଜୋତିତା, ମୁଖଗତତୁଲ୍ୟଧମ୍ମୋ ପନ ଅସ୍ସତ୍ଥିତସ୍ସୀଲତ୍ଥେ କତପଚ୍ଚୟେ ସତିପି ସାମତ୍ଥିୟାୟେୱ ଗମ୍ୟତେ ।
ସରୂପସଦ୍ଦୱାଚ୍ଚତ୍ତା, ସା ସନ୍ତାନୋପମା ୟଥା ।
ବାଲା’ୱୁ’ୟ୍ୟାନମାଲା’ୟଂ, ସାଲକାନନସୋଭିନୀ॥
୧୯୧.‘‘ସରୂପ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୟମୁୟ୍ୟାନମାଲା ବାଲାୱ ଇତ୍ଥୀ ୱିୟ । କଥଂ ? ସାଲକାନନସୋଭିନୀ ବାଲା ତାୱ ସହାଲକେନ କେସସନ୍ନିୱେସୱିସେସେନ ୱତ୍ତତେ ସାଲକମାନନଂ ତେନ ସୋଭତେ । ସାଲକାନନସୋଭିନୀ ଉୟ୍ୟାନମାଲାପି ସାଲାନଂ ରୁକ୍ଖୱିସେସାନଂ କାନନେନ ଗହନେନ ସୋଭତେ, ଏୱରୂପା ସା ତାଦିସୀ ସନ୍ତାନୋପମା ଆଖ୍ୟାୟତେ, କସ୍ମା ? ସିଲେସୋପମତ୍ତସଭାୱେପି ସରୂପେନ ସଦିସେନ ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସାଲକାନନସୋଭିନୀ’’ତ୍ୱେୱଂୱିଧେନ ସଦ୍ଦସନ୍ତାନେନ ୱିସେସଭୂତେନ ୱାଚ୍ଚତ୍ତା ପକାସିୟତ୍ତା ତସ୍ସାଇତି ଗମ୍ୟତେ । ୟଥେତି ନିଦସ୍ସନେ ।
୧୯୧.‘‘ସରୂପେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସରୂପସଦ୍ଦୱାଚ୍ଚତ୍ତା ତୁଲ୍ୟସୁତିୟା ଅଚ୍ଛିନ୍ନସମ୍ବନ୍ଧୱଚନମାଲାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ସା ଉପମା ସନ୍ତାନୋପମା ନାମ ହୋତି, ସିଲେସତ୍ତେ ସତିପି କତସମାସେହି ପଦସନ୍ତାନେହି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ସନ୍ତାନୋପମା ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ୟଥେ’’ତି ଉଦାହରତି । ଅୟଂ ଉୟ୍ୟାନମାଲା ଏସା ଉୟ୍ୟାନପନ୍ତି ସାଲକାନନସୋଭିନୀ ଅଲକସଙ୍ଖାତକେସସନ୍ନିୱେସସହିତେନ ମୁଖେନ ସୋଭମାନା ବାଲାୱ ଅଙ୍ଗନା ଇୱ ସାଲକାନନସୋଭିନୀ ସାଲୱନେହି ସୋଭମାନା ହୋତି । ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ସମାନଂ ରୂପଂ ୟେସନ୍ତି ଚ, ସରୂପା ଚ ତେ ସଦ୍ଦା ଚେତି ଚ, ତେହି ୱାଚ୍ଚା ଉପମାତି ଚ, ତସ୍ସା ଭାୱୋତି ଚ, ସନ୍ତାନେନ ୟୁତ୍ତା ଉପମାତି ଚ, ଉୟ୍ୟାନାନଂ ମାଲାତି ଚ, ସହ ଅଲକେନ ୱତ୍ତମାନନ୍ତି ଚ, ତଞ୍ଚ ତଂ ଆନନଞ୍ଚାତି ଚ, ତେନ ସୋଭତି ସୀଲେନାତି ଚ, ସାଲାନଂ କାନନନ୍ତି ଚ, ତେନ ସୋଭତି ସୀଲେନାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଖୟୀ ଚନ୍ଦୋ ବହୁରଜଂ, ପଦୁମଂ ତେହି ତେ ମୁଖଂ ।
ସମାନମ୍ପି ସମୁକ୍କଂସୀ-ତ୍ୟ’ୟଂ ନିନ୍ଦୋପମା ମତା॥
୧୯୨.‘‘ଖୟୀ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଚନ୍ଦୋ ଖୟୀ ଖୟୋ ଅଚ୍ଚୟୋ ୟସ୍ସେତି, ପଦୁମଂ ବହୁରଜଂ ବହୂନି ରଜାନି ପରାଗାୱୟୱା ୟସ୍ମିନ୍ତି, ତେହି ଏୱଂଭୂତେହି ଚନ୍ଦପଦୁମେହି କନ୍ତିଆଦିନା ସମାନମ୍ପି ସଦିସମ୍ପି ସନ୍ତଂ ତୱ ମୁଖଂ ସମୁକ୍କଂସି ପରମୁକ୍କଂସୱନ୍ତଂ, ଖୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ରଜସ୍ସ ଚ ଦୋସେପି ୱତ୍ତନତୋ, ସଦ୍ଦଚ୍ଛଲେନ ଖୟସ୍ସ ଦୋସରୂପସ୍ସ ବହୁରଜତ୍ତସ୍ସ ଚ ତତ୍ଥାଭାୱତୋତି । ଇତି ଏୱରୂପା ଅୟଂ ନିନ୍ଦୋପମା ମତା ନିନ୍ଦିତେନ ଚନ୍ଦାଦିନା ଖୟସ୍ସୋପମିତତ୍ତା ।
୧୯୨.‘‘ଖୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ଚନ୍ଦୋ ଖୟୀ ପାଟିପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦିନେ ଦିନେ ଏକମେକାୟ କଲାୟ ସୂରିୟସ୍ସ ଆସନ୍ନହେତୁ ଖୀୟନସଭାୱୟୁତ୍ତୋ ହୋତି, ପଦୁମଂ ବହୁରଜଂ ବହୁରେଣୁସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତି, ତେହି ଚନ୍ଦପଦୁମେହି ସମାନମ୍ପି କନ୍ତିସୁଗନ୍ଧାଦୀହି ସଦିସମ୍ପି ତେ ମୁଖଂ ତୱାନନଂ ସମୁକ୍କଂସି ଖୟରଜସଦ୍ଦେହି ଦୋସସ୍ସାପି ୱାଚ୍ଚତ୍ତା ସଦ୍ଦଚ୍ଛଲେହି ଗମ୍ୟମାନସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ମୁଖେ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଅଧିକୁକ୍କଂସଗୁଣୱନ୍ତଂ ହୋତି, ଇତି ଈଦିସୀ ଅୟଂ ଉପମା ନିନ୍ଦୋପମା ନିନ୍ଦିତାନଂ ଚନ୍ଦପଦୁମାନଂ ମୁଖସ୍ସ ଉପମିତାତି ନିନ୍ଦୋପମା ନାମ ହୋତି, ମୁଖୱିସେସନେନ ଇୱସଦ୍ଦପରିୟାୟେନ ସମାନସଦ୍ଦେନ ମୁଖଗତସଧମ୍ମୋ ଜୋତିତୋ ହୋତି, ଉପମାସଙ୍ଖତଚନ୍ଦପଦୁମଗତସଧମ୍ମୋପି ଦ୍ୱୀସୁ ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମୋପି ସାମତ୍ଥିୟା ଗମ୍ୟତେ, ଅପିସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ, ସମୁକ୍କଂସୋତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରୋ ।
ଅସମତ୍ଥୋ ମୁଖେନି’ନ୍ଦୁ, ଜିନ ତେ ପଟିଗଜ୍ଜିତୁଂ ।
ଜଳୋ କଲଙ୍କୀ’ତି ଅୟଂ, ପଟିସେଧୋପମା ସିୟା॥
୧୯୩.‘‘ଅସମତ୍ଥୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଜିନ ତେ ମୁଖେନ ଜଳୋ ସୀତୋ ଅକୁସଲୋ ଚ କଲଙ୍କୋ ମିଗଲଞ୍ଛନଲକ୍ଖଣୋ ଦୋସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କଲଙ୍କୀ। ସଦ୍ଦଚ୍ଛଲେନ ଦୋସକଥନଂ । ତାଦିସୋ ଇନ୍ଦୁ ଚନ୍ଦୋ ପଟିଗଜ୍ଜିତୁଂ ୱିୱଦିତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ, ମୁଖନ୍ତୁ ୱିସଦଂ ଅଲଙ୍କତଞ୍ଚେତି କଥମନେନାୟଂ ସଦିସୋତି ନିସେଧଦ୍ୱାରେନ ସଧମ୍ମତାୱ ଗମ୍ମତେ, ଅୟଂ ପଟିସେଧୋପମା ସିୟା ।
୧୯୩.‘‘ଅସମତ୍ଥୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ହେ ଜିନ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ମୁଖେନ ପଟିଗଜ୍ଜିତୁଂ ୱିୱଦିତୁଂ ଜଳୋ ସୀତଲୋ ଅୱିସଦୋ କଲଙ୍କୀ ସସଲକ୍ଖଣୋ ୱା ସଦୋସୋ ୱା ଇନ୍ଦୁ ଚନ୍ଦୋ ଅସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି, ଅୟଂ ଏଦିସୀ ଉପମା ପଟିସେଧୋପମା ନାମ । କଲଙ୍କୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱାକ୍ୟଂ । ଏତ୍ଥ ୱିସଦେନ କଲଙ୍କରହିତେନ ମୁଖେନ ସୀତଲୋ ଅୱିସଦୋ ସଦୋସୋ ଚନ୍ଦୋ ସମାନୋ ଭୱିତୁମସମତ୍ଥୋତି ଏୱଂ ପଟିସେଧଦ୍ୱୟେନ ଇନ୍ଦମୁଖସଙ୍ଖାତାନଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପକାସିତତ୍ତା ସତିପି ନିନ୍ଦୋପମାଭାୱେ ପଟିସେଧୋପମା ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ପଟିଗଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଚନ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ତା ଚନ୍ଦଗତସଧମ୍ମଂ ଜୋତେତି ।
କଚ୍ଛଂ ଚନ୍ଦାରୱିନ୍ଦାନଂ, ଅତିକ୍କମ୍ମ ମୁଖଂ ତୱ ।
ଅତ୍ତନାୱ ସମଂ ଜାତ-ମିତ୍ୟ’ସାଧାରଣୋପମା॥
୧୯୪.‘‘କଚ୍ଛ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଚନ୍ଦସ୍ସ ଅରୱିନ୍ଦସ୍ସ ଚ କଚ୍ଛଂ ପଦୱିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅୱତ୍ଥରିୟ ତେସ’ମୱକଂସତୋ [ଅୱତ୍ଥୁୟତେସମଣଂସତୋ (କ॰)], ତୱ ମୁଖଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୂପେନେୱ ସମଂ ଜାତମିତି ଏୱରୂପା ଅସାଧାରଣତାଭିଧାନେନ ସଦିସତ୍ତପତୀତିୟା ଅସାଧାରଣୋପମେତି ନିଗଦ୍ୟତେ ।
୧୯୪.‘‘କଚ୍ଛ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ହେ ମୁନି ତୱ ମୁଖଂ ଚନ୍ଦାରୱିନ୍ଦାନଂ ଲୋକପୂଜିତାନଂ ସସିଅମ୍ବୁଜାନଂ କଚ୍ଛଂ ପଦୱିଂ ଅୱତ୍ଥଂ ୱା ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅତ୍ତନୋ ଅତୁଲ୍ୟତ୍ତେନ ଅତ୍ତନା ଏୱ ସମାନତ୍ତୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭାୱା ସମଂ ଜାତଂ, ଇତି ଈଦିସା ଉପମା ଅସାଧାରଣୋପମା ଅତୁଲ୍ୟଧମ୍ମଭାୱସ୍ସ ପକାସନତୋ ଅସାଧାରଣୋପମା ନାମ ହୋତି । ଇହ ଉପମାଭୂତାନଂ ଚନ୍ଦାରୱିନ୍ଦାନଂ ମୁଖସ୍ସ ହୀନଭାୱପଟିପାଦନଦ୍ୱାରେନ ଚନ୍ଦାରୱିନ୍ଦେହି ମୁଖଂ ତୁଲ୍ୟନ୍ତି ପଞ୍ଞାପନତୋ ଚନ୍ଦାରୱିନ୍ଦା ଅସାଧାରଣୋପମା ନାମ ହୋତି । ସମସଦ୍ଦୋ ମୁଖଗତସ୍ସ ସାଧାରଣଧମ୍ମଂ ଜୋତେତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।
ସବ୍ବମ୍ଭୋଜପ୍ପଭାସାରୋ, ରାସିଭୂତୋୱ କତ୍ଥଚି ।
ତୱା’ନନଂ ୱିଭାତୀତି, ହୋତା’ଭୂତୋପମା ଅୟଂ॥
୧୯୫.‘‘ସବ୍ବ’’ଇଚ୍ଚାଦି । କତ୍ଥଚି ଏକଟ୍ଠାନେ ରାସିଭୂତୋ ସବ୍ବେସମମ୍ଭୋଜାନଂ ପଭାସାରୋୱ ତୱାନନଂ ୱିଭାତୀତି ଏୱଂଭୂତା ଅୟଂ ଅଭୂତୋପମା ହୋତି ।
୧୯୫.‘‘ସବ୍ବ’’ମିଚ୍ଚାଦି । କତ୍ଥଚି ଠାନେ ରାସିଭୂତୋ ସବ୍ବମ୍ଭୋଜପ୍ପଭାସାରୋୱ ସକଲପଦୁମାନଂ ଉତ୍ତମକନ୍ତିପୁଞ୍ଜୋ ୱିୟ ତୱାନନଂ ୱିଭାତି ୱିସେସେନ ପଭାତି, ଇତି ଈଦିସୀ ଉପମା ଅଭୂତୋପମା ଅୱିଜ୍ଜମାନୱତ୍ଥୁନୋ ଉପମିତତ୍ତା ଅଭୂତୋପମା ନାମ ହୋତି । ଅରାସି ରାସିଭୂତୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ୟୋଜନାୱିଭୂତୋ ତାଦିସପଭାସାରାଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥେନ ପରିକପ୍ପିତୋ ।
ପତୀୟତେ’ତ୍ଥଗମ୍ମା ତୁ, ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟା କ୍ୱଚି ।
ସମାସପ୍ପଚ୍ଚୟେୱାଦି-ସଦ୍ଦୟୋଗଂ ୱିନା ଅପି॥
୧୯୬. ଅତ୍ଥଗମ୍ମୋପମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପତୀୟତେ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ଥଗମ୍ମା ତୁ’ପମା କ୍ୱଚି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଠାନେ ସମାସାଦିସଦ୍ଦାନଂ ୟୋଗଂ ୱିନା ଅପି ସଦ୍ଦାନଂ ପୟୋଗୱିସେସାଦିଗାଳ୍ହେନ ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣେନ ସାମତ୍ଥିୟେନ ପତୀୟତେ ।
୧୯୬. ତିୱିଧଂ ସଦ୍ଦଗମ୍ମୋପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ଥଗମ୍ମୋପମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପତୀୟତେ’’ତ୍ୟାଦିନା । ଅତ୍ଥଗମ୍ମା ତୁ ଅତ୍ଥଗମ୍ମୋପମା ପନ କ୍ୱଚି ଠାନେ ସମାସପଚ୍ଚୟେୱାଦିସଦ୍ଦୟୋଗଂ ୱିନାପି ତେସଂ ସଦ୍ଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ହିତ୍ୱାପି ସଦ୍ଦସାମତ୍ଥିୟା ସମ୍ବନ୍ଧେ ପୟୁତ୍ତାୱସେସସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥସତ୍ତିୟା ପତୀୟତେ । ସଦ୍ଦାନଂ ସାମତ୍ଥିୟନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଭିଙ୍ଗାନେ’ମାନି ଚକ୍ଖୂନି, ନା’ମ୍ବୁଜଂ ମୁଖ’ମେୱି’ଦଂ ।
ସୁବ୍ୟତ୍ତସଦିସତ୍ତେନ, ସା ସରୂପୋପମା ମତା॥
୧୯୭. ଉଦାହରତି ‘‘ଭିଙ୍ଗେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ନ ଭିଙ୍ଗା ଏତେ, କିଞ୍ଚରହି ଚକ୍ଖୂନିମାନି, ନମ୍ବୁଜମେତଂ, କିନ୍ତୁ ମୁଖମେୱିଦନ୍ତି ଏୱରୂପା ସା ସରୂପୋପମା ମତା ଭିଙ୍ଗାଦୀନମୱିପରୀତସରୂପସ୍ସ ଦୀପନତୋ । ତେନାହ ‘‘ସୁବ୍ୟତ୍ତେ’’ତ୍ୟାଦି । ସୁବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିଙ୍ଗଚକ୍ଖୂନଂ ଅମ୍ବୁଜମୁଖାନଞ୍ଚ ପରିଫୁଟେନ ସଦିସତ୍ତେନ ଚଞ୍ଚଲତ୍ତକନ୍ତ୍ୟାଦିଲକ୍ଖଣେନ ତେନେୱାଭେଦସଙ୍କାପୁବ୍ବମେୱ ୱିୱେଚିତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ୟଂ ଭିଙ୍ଗାଦିଞ୍ଞାଣମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନତୋ ଉପମାଜୋତକାନମିୱାଦୀନମଭାୱେପି ଭିଙ୍ଗଲୋଚନାଦୀନଂ ସଦିସତ୍ତଂ ପତୀୟତେ ସାମତ୍ଥିୟତୋ । ଏୱମୁପରିପି ୟଥାୟୋଗଂ ।
୧୯୭. ଇଦାନି ଉଦାହରଣମାହରତି ‘‘ଭିଙ୍ଗାନି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଇମାନି ଭିଙ୍ଗାନି ଭମରା ନ ଭୱନ୍ତି, କିଞ୍ଚରହି ଚକ୍ଖୂନି । ଅମ୍ବୁଜଂ ନ ଇଦଂ ପଦୁମଂ ନ ହୋତି, କିନ୍ତୁ ମୁଖମେୱାତି । ଈଦିସୀ ସା ଉପମା ସୁବ୍ୟତ୍ତସଦିସତ୍ତେନ ସୁପାକଟେନ ଭିଙ୍ଗଲୋଚନାନଂ ଅମ୍ବୁଜମୁଖାନଞ୍ଚ ତୁଲ୍ୟଭାୱେନ ସରୂପୋପମା ନାମ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ସମାସପଚ୍ଚୟଇୱାଦିସଦ୍ଦପୟୋଗାଭାୱେପି ‘‘ଭିଙ୍ଗାନେମାନି ଚକ୍ଖୂନି’’ଚ୍ଚାଦିନା ଚକ୍ଖୁମୁଖେସୁ ଭିଙ୍ଗଅମ୍ବୁଜନ୍ତି ୱିପରୀତପୱତ୍ତବୁଦ୍ଧିଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁମୁଖୱିଧାନତୋ ଚଞ୍ଚଲତ୍ତକନ୍ତିମତ୍ତାଦୀସୁ ସୁବ୍ୟତ୍ତଂ ତୁଲ୍ୟତ୍ତଂ ୱିନା ଚକ୍ଖୁମୁଖେସୁ ଭିଙ୍ଗମ୍ବୁଜବୁଦ୍ଧିଂ କୀଦିସମୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣସାମତ୍ଥିୟା ଉପମାନଭୂତାନଂ ଭିଙ୍ଗମ୍ବୁଜାନଂ ଉପମେୟ୍ୟଭୂତାନଂ ଚକ୍ଖୁମୁଖାନଞ୍ଚ ସଦିସତ୍ତଂ ଞାୟତି । ସୁଟ୍ଠୁ ବ୍ୟତ୍ତଂ ପାକଟନ୍ତି ଚ, ତଞ୍ଚ ତଂ ସଦିସତ୍ତଞ୍ଚାତି ଚ, ସମାନଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ୟସ୍ସା ଉପମାୟାତି ଚ, ସା ଚ ସା ଉପମା ଚାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ମୟେୱ ମୁଖସୋଭା’ସ୍ସେ-ତ୍ୟଲ’ମିନ୍ଦୁ ୱିକତ୍ଥନା ।
ୟତୋ’ମ୍ବୁଜେପିସା’ତ୍ଥୀତି, ପରିକପ୍ପୋପମା ଅୟଂ॥
୧୯୮.‘‘ମୟେୱି’’ଚ୍ଚାଦି । ଇନ୍ଦୁ ଚନ୍ଦ, ଅସ୍ସ ମୁନିନୋ ମୁଖସୋଭା ୱଦନଜୁତି ମୟେୱ, ନାଞ୍ଞତ୍ରାତି ଏୱରୂପା ୱିକତ୍ଥନା ଅତ୍ଥପସଂସନେନ ଅଲମିତି ପଟିସେଧୋ । କିମିତି ? ୟତୋ ୟସ୍ମା କାରଣା ସା ମୁଖସୋଭା ଅମ୍ବୁଜେପି ନ କେୱଲମିନ୍ଦୁମ୍ହି ଅତ୍ଥି, ନୋ ନତ୍ଥୀତି ଅସତୋପି ତଥା ୱିକତ୍ଥନସ୍ସ ପରିକପ୍ପନତୋ ୱଦନମିନ୍ଦୁନୋପମୀୟତୀତି ଏୱରୂପା ଅୟଂ ପରିକପ୍ପୋପମା ।
୧୯୮.‘‘ମୟେ’’ଚ୍ଚାଦି । ହେ ଇନ୍ଦୁ ଅସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଲୋକସାମିନୋ ମୁଖସୋଭା ୱଦନକନ୍ତି ଏକକେ ମୟି ଏୱ, ଈଦିସୀ ୱିକତ୍ଥନା ଅତ୍ତସିଲାଘେନ ଅଲଂ ନିପ୍ପୟୋଜନଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟତୋ ସା ମୁଖସୋଭା ଅମ୍ବୁଜେପି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମାତି । ଇତି ଈଦିସା ଅୟଂ ଉପମା ପରିକପ୍ପୋପମା ନାମ ହୋତି । ୟତୋତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରଣଂ ପନ ଅମ୍ବୁଜେପି ସା ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସିୟମାନଂ ପଦୁମେପି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତ୍ତମେୱ । ପରିକପ୍ପନାୟ ୱୁତ୍ତା ଉପମାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଇଧ ଚନ୍ଦସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନୱିକତ୍ଥନସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେନ ପରିକପ୍ପନତୋ ସଧମ୍ମଜୋତକସଦ୍ଦନ୍ତରେ ଅସତିପି ଉପମାନଭୂତଇନ୍ଦୁନୋ ଚ ଉପମେୟ୍ୟଭୂତମୁଖସ୍ସ ଚ ସଦିସତ୍ତଂ ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଦିସତ୍ତଂ ୱିନା ୱତ୍ତୁନୋ ତାଦିସକପ୍ପନା କଥଂ ହୋତୀତି ଇମାୟ ଅତ୍ଥସତ୍ତିୟା ଗମ୍ୟତେ ।
କିଂ ୱା’ମ୍ବୁଜ’ନ୍ତୋଭନ୍ତାଲି,
କିଂ ଲୋଲନୟନଂ ମୁଖଂ ।
ମମ ଦୋଲାୟତେ ଚିତ୍ତ-
ମିଚ୍ଚ’ୟଂ ସଂସୟୋପମା॥
୧୯୯.‘‘କିଂ ୱା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅନ୍ତୋ ଭନ୍ତା ଅଲୀ ଭମରା ୟସ୍ମିଂ, ତମୀଦିସମମ୍ବୁଜଂ କିଂ ୱା । ଲୋଲାନି ଚପଲାନି ନୟନାନି ୟସ୍ମିଂ, ତାଦିସଂ ୱା । ଜିନ ତୱେଦଂ ମୁଖଂ କିନ୍ତି ମମ ଚିତ୍ତଂ ଦୋଲାୟତେ ଦୋଲେୱାଚରତି । ଏୱଂ ପକ୍ଖଦ୍ୱୟପରିଗ୍ଗହେନ ସଂସୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଚ୍ଚୟମୀଦିସୀ ସଂସୟୱେସେନ ଅମ୍ବୁଜମୁଖାନମୋପମାୱଗମା ସଂସୟୋପମା ।
୧୯୯.‘‘କିଂ ୱା’ମ୍ବୁଜେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅନ୍ତୋଭନ୍ତାଲି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଭମମାନଭମରୱନ୍ତଂ ଅମ୍ବୁଜଂ କିଂ ୱା, ତୁୟ୍ହଂ ଲୋଲନୟନଂ ଚଞ୍ଚଲନେତ୍ତଂ ମୁଖଂ କିଂ ୱାତି ମମ ଚିତ୍ତଂ ଦୋଲାୟତେ ଉଭୟସମ୍ଭମଜନନତୋ ଦୋଲା ୱିୟ ହୋତି । ଇତି ଅୟଂ ଏୱରୂପା ଉପମା ସଂସୟୋପମା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଦିସତ୍ତସ୍ସ ସଂସୟେନ ପକାସିତତ୍ତା ସଂସୟୋପମା ନାମ ହୋତି । ଅନ୍ତୋ ଭନ୍ତା ଅଲୀ ୟସ୍ମିନ୍ତି ଚ, ଲୋଲାନି ନୟନାନି ୟସ୍ମିନ୍ତି ଚ, ଦୋଲା ୱିୟ ଆଚରତୀତି ଚ, ସଂସୟେନ ୱୁତ୍ତା ଉପମାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଇହାପି ସଧମ୍ମପକାସକେ ସଦ୍ଦନ୍ତରେ ଅସତିପି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସନଦ୍ୱୟେନ ୱିସିଟ୍ଠାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅମ୍ବୁଜମୁଖାନଂ ସଂସୟନିମିତ୍ତେ ତୁଲ୍ୟତ୍ତେ ଅସତି କଥଂ ସଂସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମିନା ସାମତ୍ଥିୟେନେୱ ତୁଲ୍ୟଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୋ ଗମ୍ୟତେ ।
କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ ପଦସ୍ସେତ୍ୱା,
ସଧମ୍ମସ୍ସା’ଭିଧାନତୋ ।
ସାମ୍ୟପ୍ପତୀତିସବ୍ଭାୱା,
ପତିୱତ୍ଥୂପମା ୟଥା॥
୨୦୦.‘‘କିଞ୍ଚି’’ଇଚ୍ଚାଦି । କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁମିଚ୍ଛିତଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧାଦିକଂ ଉପଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଧମ୍ମସ୍ସ ତେନ ୱତ୍ଥୁନା କେନଚି ଆକାରେନ ସଦିସସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭିଧାନତୋ ସାମ୍ୟସ୍ସ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଦିସତ୍ତସ୍ସ ପତୀତିୟା ଅୱସାୟସ୍ସ ସମ୍ଭାୱା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେନ ପତିୱତ୍ଥୂପମା ୱୁଚ୍ଚତେ । ପତିୱତ୍ଥୁନା ତଥାୱିଧେନାଧିଗତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ତୁଲ୍ୟତା ପଟିପାଦିତା । ୟଥେତ୍ୟୁଦାହରତି ।
୨୦୦.‘‘କିଞ୍ଚି’’ଚ୍ଚାଦି । କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁମିଚ୍ଛିତଂ ଜିନାଦିକିଞ୍ଚିପଦତ୍ଥଂ ଉପଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଠମଂ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିପାଦନୀୟଅତ୍ଥେନ ସହ କିଞ୍ଚି ଆକାରେନ ସଦିସଭାୱସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭିଧାନତୋ କଥନତୋ ସାମ୍ୟପ୍ପତୀତିସବ୍ଭାୱା ସଦିସତାସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ପରିଜାନନସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପତିୱତ୍ଥୂପମା ୱତ୍ଥୁନୋ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସ ଜିନାଦିପଦତ୍ଥସ୍ସ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥପକାସନତୋ ନାମେନ ପତିୱତ୍ଥୂପମା ନାମ । ସମାନୋ ଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ୱା ପାରିଜାତାଦିନୋ ଇତି ଚ, ସମାନାନଂ ତୁଲ୍ୟାନଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ଭାୱୋତି ଚ, ସାମ୍ୟସ୍ସ ପତୀତି ଚ, ସାମ୍ୟପ୍ପତୀତିୟା ସବ୍ଭାୱୋତି ଚ, ପତିୱତ୍ଥୁନା ୱୁତ୍ତା ଉପମାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ୟଥାତି ଉଦାହରତି ।
ଜନେସୁ ଜାୟମାନେସୁ,
ନେ’କୋପି ଜିନସାଦିସୋ ।
ଦୁତିୟୋ ନନୁ ନତ୍ଥେୱ,
ପାରିଜାତସ୍ସ ପାଦପୋ॥
୨୦୧.‘‘ଜନେସୁ’’ଚ୍ଚାଦି । ଜାୟମାନେସୁ ଜନେସୁ ମଜ୍ଝେ ଏକୋପି ଜନୋ ଗୁଣୱା ଜିନସାଦିସୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସମାନୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତ୍ୟେକଂ ତାୱ ୱତ୍ଥୁ ଉପଦସ୍ସିତଂ, ଦୁତିୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ପତିୱତ୍ଥୂପମଦସ୍ସନଂ, ନନୂତ୍ୟନୁମତିୟଂ, ପାରିଜାତସ୍ସ ଦିବ୍ବରୁକ୍ଖୱିସେସସ୍ସ ଦୁତିୟୋ ସମାନୋ ପାଦପୋ ନତ୍ଥେୱ । ପାରିଜାତୋୟେୱ ରୁକ୍ଖଜାତୀସୁ ଉତ୍ତମୋ, ତଥା ଜିନୋ ଜନେସୂତି ।
୨୦୧.‘‘ଜନେସୁ’’ଚ୍ଚାଦି । ଜାୟମାନେସୁ ଜନେସୁ ଏକୋପି ଜିନସାଦିସୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧସଦିସୋ ନତ୍ଥି, ପାରିଜାତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଦୁତିୟୋ ତେନ ସମୋ ଦୁତିୟୋ ପାଦପୋ ରୁକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି ଏୱ ନନୁ, ନନୂତି ଅନୁଞ୍ଞାୟଂ । ତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅତୁଲ୍ୟଭାୱଂ ଅନୁଜାନାତି । ଇହ ପାରିଜାତରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ରୁକ୍ଖେହି ଉତ୍ତମତ୍ତଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଉତ୍ତମତ୍ତଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଭୂତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ସାମ୍ୟଂ ନାମ, ଏତଂ ସାମ୍ୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ସମତ୍ଥନୱସେନ ପତିୱତ୍ଥୁଭୂତପାରିଜାତସ୍ସ ରୁକ୍ଖେହି ଅସମାନତ୍ତକଥନେନେୱ ଜୋତିତଂ ହୋତି ।
ୟଦି କୋଚ୍ୟୁ’ପମୀୟତେ ।
ଇୱୟୁତ୍ତୱିୟୁତ୍ତତ୍ତା,
ସା ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋପମା ଦ୍ୱିଧା॥
୨୦୨. ୱାକ୍ୟତ୍ଥୱିସୟୋପମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱାକ୍ୟତ୍ଥେନେୱି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ କ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧୱିସେସୋ, ତେନେୱ, ନ ପଦତ୍ଥମତ୍ତେନ ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ କୋଚି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତୋ କୋଚି ୟଦି ଉପମୀୟତେ ସଦିସୋ କଥ୍ୟତେ, ସା ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋପମା ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜତେ । କଥଂ ? ୟୁତ୍ତା ଚ ୱିୟୁତ୍ତା ଚ ୟୁତ୍ତୱିୟୁତ୍ତା, ଇୱେନ ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋୟଂ ୟୁତ୍ତୱିୟୁତ୍ତା ଉପମା, ତସ୍ସା ଭାୱା କାରଣା ଦ୍ୱିଧାତି ଅଧିକତଂ ।
୨୦୨. ଇଦାନି ୱାକ୍ୟତ୍ଥୱିସୟୋପମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱାକ୍ୟତ୍ଥେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱାକ୍ୟତ୍ଥେନେୱ କ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧୱିସେସସଙ୍ଖତସମୁଦାୟଭୂତେନ ୱାକ୍ୟତ୍ଥେନ କୋଚି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତୋ ୟୋ କୋଚି ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ୟଦି ଉପମୀୟତେ ସଦିସଭାୱେନ କଥୀୟତେ, ସା ଉପମା ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋପମା ନାମ ହୋତି । ଇୱୟୁତ୍ତୱିୟୁତ୍ତତ୍ତା ଇୱୟୁତ୍ତୱିୟୁତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରା । ଏତ୍ଥ ‘‘ଇୱା’’ତି ଇୱାଦୀନମତ୍ଥସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଇୱସଦ୍ଦୋପି ତପ୍ପରିୟାୟସଦ୍ଦାପି ଗୟ୍ହନ୍ତେ ।
ଇୱୟୁତ୍ତ
ଜିନୋ ସଂକ୍ଲେସତତ୍ତାନଂ,
ଆୱିଭୂତୋ ଜନାନ’ୟଂ ।
ଘମ୍ମସନ୍ତାପତତ୍ତାନଂ,
ଘମ୍ମକାଲେ’ମ୍ବୁଦୋ ୱିୟ॥
୨୦୩. ଉଦାହରତି ‘‘ଜିନୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସଂକ୍ଲେସେହି ଦସୱିଧେହି ତତ୍ତାନଂ ସନ୍ତାପଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତାନଂ ଜନାନଂ ଅୟଂ ଜିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଆୱିଭୂତୋ କତକିଚ୍ଚତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧାଧିଗମେନ ଲୋକେ ପାତୁଭୂତୋ । ଏକଂ ତାୱ ୱାକ୍ୟମୁପମେୟ୍ୟଭୂତଂ । କିମିୱେତ୍ୟାହ ‘‘ଘମ୍ମେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଘମ୍ମସନ୍ତାପେନ ତତ୍ତାନଂ ଜନାନଂ ଘମ୍ମକାଲେ ଗିମ୍ହାନସମୟେ ଅମ୍ବୁଦୋ ମେଘୋ ୱିୟାତି ଦୁତିୟୱାକ୍ୟମୁପମାନଭୂତମିତ୍ୟୟମିୱୟୁତ୍ତା ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋପମା । ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବୁତ୍ତରୱାକ୍ୟତ୍ଥାନଂ ୱିସେସ୍ୟୱିସେସନଭାୱୋ ଏକୱାକ୍ୟତ୍ଥତ୍ତାୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମୁପରିପି ।
୨୦୩. ଉଦାହରତି ‘‘ଜିନୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅୟଂ ଜିନୋ ଏସୋ ଜିତପଞ୍ଚମାରୋ ସତ୍ଥା ସଂକ୍ଲେସତତ୍ତାନଂ ଅନେକପ୍ପକାର କିଲେସସନ୍ତାପତତ୍ତାନଂ ଜନାନଂ ଆୱିଭୂତୋ କତକିଚ୍ଚୋ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଧିଗମେନ ଲୋକେ ଉପଟ୍ଠିତୋ । କେନ ସନ୍ତତ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି କିମିୱେତି ଚେ ? ଘମ୍ମସନ୍ତାପତତ୍ତାନଂ ଜନାନଂ ଘମ୍ମକାଲେ ଗିମ୍ହସମୟେ ଅମ୍ବୁଦୋୱିୟ ମେଘୋ ଇୱ । ଇହ ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ଭେଦକତ୍ତା ୱିସେସନଂ ହୋତି, ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ପନ ଭେଦ୍ୟତ୍ତା ୱିସେସ୍ୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ୱାକ୍ୟଭେଦେ ସତିପି ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ଏକୋୱେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱମୁତ୍ତରତ୍ରାପି । ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟେ ଇୱସଦ୍ଦୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗୁଣଗୁଣୀପଦତ୍ଥାନଂ ସଦିସତ୍ତଂ ଦୀପେତି, ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେ ଗୁଣଗୁଣୀନଂ ସଦିସତ୍ତଂ ପନ ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେନ ସମାନତ୍ତଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିୟା ଞାୟତି । ସଂକ୍ଲେସେହି ତତ୍ତାତି ଚ, ଘମ୍ମୋ ଏୱ ସନ୍ତାପୋତି ଚ, ତେନ ତତ୍ତାତି ଚ, ଘମ୍ମୋ ଏୱ କାଲୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଇୱୱିୟୁତ୍ତ
ମୁନିନ୍ଦାନନ’ମାଭାତି, ୱିଲାସେକମନୋହରଂ ।
ଉଦ୍ଧଂ ସମୁଗ୍ଗତସ୍ସାପି, କିଂ ତେ ଚନ୍ଦ ୱିଜମ୍ଭନା॥
୨୦୪. ଦୁତିୟମାହ ‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱିଲାସେନ ଏକମତୁଲ୍ୟଂ ମନୋହରଂ ଦୁତିୟସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସାଭାୱତୋ ମୁନିନ୍ଦାନନଂ ଆଭାତି ଅତିସୟେନ ସୋଭତେତି ଏକଂ ତାୱ ୱାକ୍ୟମୁପମେୟ୍ୟଭୂତଂ । ଭୋ ଚନ୍ଦ ଉଦ୍ଧଂ ଗଗନତଲଂ ସମୁଗ୍ଗତସ୍ସାପି ଅବ୍ଭୁଟ୍ଠିତସ୍ସାପି ତେ ତୱ ୱିଜମ୍ଭନା ସାହଂକାରପରିବ୍ଭମନେନ କିଂ ପୟୋଜନଂ ନ କିଂପି, ତଂସଦିସସୋଭାସମ୍ପତ୍ତିୟାଭାୱତୋ । ଅସଦିସତ୍ତଂ ମୁନିନ୍ଦାନନସ୍ସ ତସ୍ସ ତତୋପି ଉଦ୍ଧମୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୋ ୱିଲାସମତ୍ତମେୱ [ପିୟାସମତ୍ତମେୱ (କ॰)] ଫଲସମ୍ଭୱତୋତି ଦୁତିୟୱାକ୍ୟମୁପମାନଭୂତଂ । ତଥା ହେତ୍ଥ ସବ୍ବଥା ସଦିସତାପତୀତିୟା କରିୟମାନାନମୁଗ୍ଗମନୱିଜମ୍ଭନାନଂ ପଟିକ୍ଖେପେନ କଥଞ୍ଚିପି ମୁଖଚନ୍ଦାନଂ ସାଧମ୍ମପତୀତି ଉପମାୱଗମୋତି ଅୟମିୱୱିୟୁତ୍ତୱାକ୍ୟତ୍ଥୋପମା ।
୨୦୪. ଇଦାନି ଇୱୱିୟୁତ୍ତୱାକ୍ୟତ୍ଥୋପମଂୟେୱ ଉଦାହରତି ‘‘ମୁନିନ୍ଦାନନି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱିଲାସେକମନୋହରଂ ଲୀଲାୟ ଅତୁଲ୍ୟଂ ତତୋୟେୱ ମନୋହରଂ ମୁନିନ୍ଦାନନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ୱଦନଂ ଆଭାତି ଅତିଦିବ୍ବତି, ତସ୍ମା ହେ ଚନ୍ଦ ଉଦ୍ଧଂ ଉଚ୍ଚଂ ନଭଂ ସମୁଗ୍ଗତସ୍ସାପି ତେ ତୁୟ୍ହଂ ୱିଜମ୍ଭନା ଅହଂକାରେନ ପରିବ୍ଭମନେନ କିଂ ପୟୋଜନଂ । ଇହ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ଇୱୱିୟୁତ୍ତୋପମା ନାମ ହୋତି । ତଥା ହି ‘‘ସବ୍ବଥା ମୁଖେନ ସଦିସୋ ଭୱାମୀ’’ତି ମାନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚନ୍ଦସ୍ସ ଗଗନତଲାରୋହୋପି ୱିଜମ୍ଭନଞ୍ଚେତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଟିକ୍ଖେପେନ ମୁଖଚନ୍ଦାନଂ ୱିଲାସେକମନୋହରତ୍ତଂ କନ୍ତିମତ୍ତସଙ୍ଖାତସଦିସତ୍ତଂ ଇୱାଦୀନମଭାୱେପି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି କତ୍ୱା ଉତ୍ତରୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ଉପମା ଚ ୱିସେସନଞ୍ଚ ହୋତି । ୱିଲାସେନ ଏକମତୁଲ୍ୟନ୍ତି ଚ, ତଞ୍ଚ ତଂ ମନୋହରଞ୍ଚାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅପିସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ ।
ସମୁବ୍ବେଜେତି ଧୀମନ୍ତଂ, ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାଦିକଂ ତୁ ୟଂ ।
ଉପମାଦୂସନାୟା’ଲ-ମେତଂ କତ୍ଥଚି ତଂ ୟଥା॥
୨୦୫. ଦୋସପରିଚ୍ଛେଦେ ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କତୀତିମୁପମାଲଙ୍କାରଦୂସନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସମୁବ୍ବେଜେତି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟଂ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାଦିକଂ ତୁ, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଭିନ୍ନୱଚନହୀନତାଅଧିକତାଦୀନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ । ତୁସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଜୋତକୋ, ତଥାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୀମନ୍ତଂ ମେଧାୱିଂ ସମୁବ୍ବେଜେତି ନ ପୀଣେତି, ଏତଂ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗଦିକଂ କତ୍ଥଚି ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପମାଦୂସନାୟ ୱିରୋଧତ୍ଥଂ ଅଲଂ ସମତ୍ଥଂ । ‘‘ତଂ ୟଥେ’’ତି ଉଦାହରତି ।
୨୦୫. ଦୋସପରିଚ୍ଛେଦେ ଦୋସାନମନୁଦ୍ଦେସାୱସାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କତିୟା ଦସ୍ସେତବ୍ବଉଦାହରଣେ –
‘‘ଦୁଟ୍ଠାଲଙ୍କରଣଂ ତେତଂ, ୟତ୍ଥାଲଙ୍କାରଦୂସନଂ ।
ତସ୍ସାଲଙ୍କାରନିଦ୍ଦେସେ, ରୂପମାୱିଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
କତପଟିଞ୍ଞାନୁସାରେନ ଇଦାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସମୁବ୍ବେଜେତି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟଂ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାଦିକଂ ତୁ ୱକ୍ଖମାନଂ ୟଂ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗୱଚନାଦିକଂ ପନ ଧୀମନ୍ତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତଂ କୱିଂ ସମୁବ୍ବେଜେତି ‘‘ଏୱଂ ନାମ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା’’ତି ଉବ୍ବେଗଂ ଜନେତି, ଏତଂ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାଦିକଂ ଉପମାଦୂସନାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଉପମାୱିନାସନତ୍ଥଂ କତ୍ଥଚି ‘‘ଇତ୍ଥୀୱାୟଂ ଜନୋ ୟାତି’’ଇଚ୍ଚାଦିୱତ୍ତବ୍ବୱିସୟତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଲଂ ସମତ୍ଥଂ । ‘‘ତଂ ୟଥା’’ତି ଉଦାହରତି । ଭିନ୍ନଂ ୱିସଦିସଞ୍ଚ ତଂ ଲିଙ୍ଗଞ୍ଚେତି ଚ, ତଂ ଆଦି ୟସ୍ସ ୱିସଦିସୱଚନାଦିନୋତି ଚ, ଉପମାୟ ଦୂସନମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ହଂସୀୱା’ୟଂ ସସୀ ଭିନ୍ନ-
ଲିଙ୍ଗା’କାସଂ ସରାନିୱ ।
ୱିଜାତିୱଚନା ହୀନା,
ସା’ୱ ଭତ୍ତୋ ଭଟୋ’ଧିପେ॥
୨୦୬.‘‘ହଂସୀୱାୟ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ସସୀ ଚନ୍ଦୋ ହଂସୀୱ ହଂସୀସଦିସୋ । ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗା ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗୋପମା । ‘‘ଆକାସଂ ସରାନିୱା’’ତି ୱିଜାତିୱଚନା ୱିସଦିସୱଚନୋପମା । ‘‘ଭଟୋ ଅଧିପେ ସାମିନି ସାୱ ଭତ୍ତୋ’’ତି ହୀନା ହୀନୋପମା କୁକ୍କୁରସ୍ସ ହୀନେନ ଜାତ୍ୟାଦିନା ଅଧିକସ୍ସ ଉପମିତତ୍ତା ।
୨୦୬.‘‘ହଂସି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ସସୀ ଚନ୍ଦୋ ହଂସୀ ଇୱ ହଂସିଧେନୂୱ ହୋତି । ଇଚ୍ଚାଦିକୋପମା ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗା ଉପମେୟ୍ୟତୋ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗୋପମା ନାମ ହୋତି । ଆକାସଂ ନଭଂ ସରାନିୱାତି ଅୟଂ ୱିଜାତିୱଚନା ଉପମେୟ୍ୟେନ ୱିସଦିସୱଚନତ୍ତା ୱିଜାତିୱଚନୋପମା ନାମ ହୋତି । ଅଧିପେ ସାମିନି ଭଟୋ ସେୱକୋ ସାୱ ସୁନଖୋ ଇୱ ଭତ୍ତୋତି ଅୟଂ ହୀନା ଜାତିହୀନେନ ସୁନଖେନ ଉତ୍ତମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଉପମିତତ୍ତା ହୀନୋପମା ନାମ ହୋତି । ଭିନ୍ନଂ ଲିଙ୍ଗମେତିସ୍ସାତି ଚ, ୱିୱିଧା ଜାତି ସଭାୱୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ୱିଜାତି ୱଚନଂ ଅସ୍ସା ଉପମାୟାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଖଜ୍ଜୋତୋ ଭାନୁମାଲୀୱ,
ୱିଭାତୀତ୍ୟଧିକୋପମା ।
ଅଫୁଟ୍ଠତ୍ଥା ବଲମ୍ଭୋଧି,
ସାଗରୋ ୱିୟ ସଂଖୁଭି॥
୨୦୭.‘‘ଖଜ୍ଜୋତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଖଜ୍ଜୋତୋ ଭାନୁମାଲୀୱ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ୱିଭାତୀତ୍ୟଧିକୋପମା ଅଧିକେନ ହୀନସ୍ସ ଉପମିତତ୍ତା । ବଲମ୍ଭୋଧି ସେନାସାଗରୋ ସାଗରୋ ୱିୟ ସଂଖୁଭୀତି ଅଫୁଟ୍ଠତ୍ଥୋପମା ‘‘ବଲମ୍ଭୋଧୀ’’ତି ରୂପକେନ ସେନାୟ ମହନ୍ତତ୍ତାୱଗମତୋ ପୁନ ‘‘ସାଗରୋ ୱିୟା’’ତି ଉପମାୟ କସ୍ସଚି ୱିସେସତ୍ଥସ୍ସ ଅସଂଫୁଟ୍ଠତ୍ତା ।
୨୦୭.‘‘ଖଜ୍ଜୋତୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଖଜ୍ଜୋତୋ ଭାନୁମାଲୀୱ ୱିଭାତୀ’’ତି ଅୟଂ ଅଧିକୋପମା ଅଧିକାୟ ଉପମାୟ ଉପମିତତ୍ତା ଅଧିକୋପମା ନାମ ହୋତି । ‘‘ବଲମ୍ଭୋଧି ସେନାସମୁଦ୍ଦୋ ସାଗରୋ ୱିୟ ସଂଖୁଭୀ’’ତି ଅୟଂ ଅଫୁଟ୍ଠତ୍ଥା ସେନାୟ ମହତ୍ତଂ ‘‘ବଲମ୍ଭୋଧୀ’’ତି ତିରୋଭୂତଉପମାୟେୱ ଅୱଗତଂ, ତସ୍ମା ପୁନ ‘‘ସାଗରୋ ୱିୟା’’ତି ଉପମାୟ ଫୁସିତବ୍ବତ୍ଥସ୍ସାଭାୱା ଅଫୁଟ୍ଠତ୍ଥୋପମା ନାମ ହୋତି । ଅଫୁଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥୋ ଏତିସ୍ସାତି ଚ, ବଲଂ ଏୱ ଅମ୍ଭୋଧୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଚନ୍ଦେ କଲଙ୍କୋ ଭିଙ୍ଗୋୱେ-
ତ୍ୟୁ’ପମାପେକ୍ଖିନୀ ଅୟଂ ।
ଖଣ୍ଡିତା କେରୱାକାରୋ,
ସକଲଙ୍କୋ ନିସାକରୋ॥
୨୦୮.‘‘ଚନ୍ଦେ’’ଇଚ୍ଚାଦି । କଲଙ୍କୋ ଭିଙ୍ଗୋ ୱିୟାତ୍ୟୟମୁପମା ‘‘ଚନ୍ଦେ କୁସୁମଗଚ୍ଛସଦିସେ’’ ଇତ୍ୟୁପମନ୍ତରମପେକ୍ଖତେତି ୟତୋ ଚନ୍ଦେ ଭିଙ୍ଗୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ପୁପ୍ଫଗଚ୍ଛେ ତୁ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅୟମୁପମା ଉପମାପେକ୍ଖିନୀ । ସକଲଙ୍କୋ ସସଲକ୍ଖଣୋ ନିସାକରୋ ଚନ୍ଦୋ କେରୱାକାରୋ କୁମୁଦସନ୍ନିଭୋତି ଖଣ୍ଡିତୋପମା କେରୱସ୍ସ ଅନ୍ତୋକଣ୍ହତ୍ତଂ ପଟିପାଦେତୁଂ ‘‘ସଭିଙ୍ଗକେରୱାକାରୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ।
୨୦୮.‘‘ଚନ୍ଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଚନ୍ଦେ କଲଙ୍କୋ ଭିଙ୍ଗୋ ଇୱା’’ତି ଅୟଂ ଉପମାପେକ୍ଖିନୀ ଚନ୍ଦସ୍ସଉପମାଭୂତପୁପ୍ଫଗଚ୍ଛକାଦିଅପେକ୍ଖନତୋ ଉପମାପେକ୍ଖିନୀ ନାମ ହୋତି । ଚନ୍ଦେ ଭିଙ୍ଗପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ତସ୍ସ ୱିସୟଭୂତପୁପ୍ଫଗଚ୍ଛକାଦି ଚନ୍ଦସ୍ସ ଉପମତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସକଲଙ୍କୋ କଲଙ୍କସହିତୋ ନିସାକରୋ ଚନ୍ଦୋ କେରୱାକାରୋ କୁମୁଦସଦିସୋତି ଅୟଂ ଖଣ୍ଡିତା ଚନ୍ଦଗତଂ କଣ୍ହତ୍ତଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ସଭିଙ୍ଗକେରୱାକାରୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭିଙ୍ଗୋପମାଭାୱସ୍ସ ଖଣ୍ଡିତତ୍ତା ଖଣ୍ଡିତୋପମା ନାମ ହୋତି । ଉପମଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ଚ, ଖଣ୍ଡଂ ଇତା ଗତାତି ଚ, ଖଣ୍ଡେନ ଇତା ୟୁତ୍ତା ୱାତି ଚ, କେରୱସ୍ସାକାରୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ସହ କଲଙ୍କେନ ୱତ୍ତତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଇଚ୍ଚେୱମାଦିରୂପେସୁ, ଭୱନ୍ତି ୱିଗତାଦରା ।
କରୋନ୍ତି ଚା’ଦରଂ ଧୀରା, ପୟୋଗେ କ୍ୱଚିଦେୱ ତୁ॥
୨୦୯. ୱୁତ୍ତଂ ନିଗମେତି ‘‘ଇଚ୍ଚେୱ’’ମାଦିନା । ରୂପେସୁ ପୟୋଗେସୁ । ୱିଗତୋ ଅପଗତୋ ଆଦରୋ ସମ୍ଭାୱନା ୟେସଂ ତଥା ଭୱନ୍ତି । କିଂ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାଦିକଂ ନିୟମେନାନାଦରଣୀୟମେୱ, ଅନିୟମେନେତି [ନିୟମେନେତି (କ॰)] ଚେ ଗୟ୍ହୂପଗମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘କରୋନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିଂ । କ୍ୱଚିଦେୱ ତୁ ପୟୋଗେ ଧୀରା କୱୟୋ ଆଦରଂ କରୋନ୍ତି ଚାତି । ଚସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରତ୍ଥଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ।
୨୦୯.‘‘ଇଚ୍ଚେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଇତି ଅନନ୍ତରଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଏୱମାଦିରୂପେସୁ ପୟୋଗେସୁ ଧୀରା ୱିଗତାଦରା ଭୱନ୍ତି । ଇମେୟେୱ ଧୀରା କ୍ୱଚିଦେୱ ତୁ ପୟୋଗେ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାଦିକେ ଆଦରଂ କରୋନ୍ତି ଚ । ଇତି ଏୱଂ ଅୟଂ ପକାରୋ ଆଦି ୟେସମିତି ଚ, ତାନି ଚ ତାନି ରୂପାନି ଚେତି ଚ, ୱିଗତୋ ଆଦରୋ ୟେସମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଚସଦ୍ଦୋ ୱାକ୍ୟନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ । ତସ୍ମା ୱିଗତାଦରତ୍ଥେନ ଅଞ୍ଞମାଦରକରଣଂ ୱୁଚ୍ଚମାନକଥାସନ୍ତତିଂ ଆକଡ୍ଢତି ।
ଇତ୍ଥୀୱା’ୟଂ ଜନୋ ୟାତି,
ୱଦତ୍ୟେସା ପୁମା ୱିୟ ।
ପିୟୋ ପାଣା ଇୱା’ୟଂ ମେ,
ୱିଜ୍ଜା ଧନମିୱ’ଚ୍ଚିତା॥
୨୧୦. ଉଦାହରତି ‘‘ଇତ୍ଥି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ଜନୋ ଇତ୍ଥୀୱ ୟାତି କ୍ରିୟାନୁୱତ୍ତିତୋ । ଏସା ଇତ୍ଥୀ ପୁମାୱ ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଦତି ତାଦିସସ୍ସ ପାଗବ୍ଭିୟୟୋଗତୋ । ଏତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗନାନତ୍ତମୁପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ । ଅୟମିଚ୍ଛିତୋ କୋଚି ମେ ପାଣା ଇୱ ପିୟୋ ଇଟ୍ଠୋ, ୱିଜ୍ଜା ବ୍ୟାକରଣାଦୟୋ ଧନମିୱ ଅଚ୍ଚିତା ରାସିକତାତି ୱଚନଭେଦୋ ।
୨୧୦. ଇଦାନି ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାନଂ ଗହେତବ୍ବୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇତ୍ଥୀୱା’ୟ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଅୟଂ ଜନୋ ଇତ୍ଥୀୱ ଅୱିସଦଗମନେନ ମହିଲା ୱିୟ ୟାତି । ଏସା ଇତ୍ଥୀ ପୁମା ୱିୟ ତାଦିସପାଗବ୍ଭିୟୟୁତ୍ତତ୍ତା ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଦତୀତି । ଇହ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ଲିଙ୍ଗଭେଦେ ସତିପି କୱୟୋ ଆଦରଂ କରୋନ୍ତି । ଅୟଂ ପୁରିସୋ ମେ ମମ ପାଣା ଇୱ[ପାଣା ଇୱ ଜୀୱୋ ଇୱ (କ॰)] ଆୟୱୋୱ ପିୟୋ । ଅଚ୍ଚିତା ସଞ୍ଚିତା ୱିଜ୍ଜା ବ୍ୟାକରଣନିଘଣ୍ଟୁଆଦୟୋ ଧନମିୱ ହୋନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ୱଚନତୋ ୱିସେସତ୍ତେ ସତିପି ଇଟ୍ଠମେୱ ।
ଭୱଂ ୱିୟ ମହୀପାଲ, ଦେୱରାଜା ୱିରାଜତେ ।
ଅଲ’ମଂସୁମତୋ କଚ୍ଛଂ, ତେଜସା ରୋହିତୁଂ ଅୟଂ॥
୨୧୧. ହୀନାଧିକମୁତ୍ତମୁଦାହରଣମାହ ‘‘ଭୱଂ ୱିୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ମହୀପାଲେତ୍ୟାମନ୍ତନଂ, ଦେୱରାଜା ଭୱଂ ୱିୟ ୱିରାଜତେ । ଇତି ହୀନେନାପି ହୋତି । ଏୱଂୱିଧେ ସମୁଚିତେ ୱିସୟେ ଲିଙ୍ଗୱଚନଭେଦାଦିକଂ ନୋପମଂ ଦୂସେତୀତି [ଦସ୍ସେତୀତି (କ॰)]।
୨୧୧.‘‘ଭୱ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ମହୀପାଲ ଭୋ ରାଜ, ଦେୱରାଜା ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଭୱଂ ୱିୟ ୱିରାଜତେତି । ଏତ୍ଥ ସକ୍କମୁପାଦାୟ ‘‘ଭୱଂ ୱିୟା’’ତି ହୀନତ୍ତେପି ଇଟ୍ଠମେୱ । ଅୟଂ ରାଜା ଅଂସୁମତୋ ସୂରିୟସ୍ସ କଚ୍ଛଂ ପଦୱିଂ ତେଜସା ଆରୋହିତୁଂ ପତ୍ତୁଂ ଅଲଂ ସମତ୍ଥୋତି । ଏତ୍ଥ ତେଜସା ଅଧିକୋପି ସୂରିୟୋ ଉପମାଭୂତୋ ଇଟ୍ଠୋୱ, ‘‘କଚ୍ଛଂ ଆରୋହିତୁ’’ନ୍ତି ଇୱସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ । ଈଦିସଂ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାଦିକୋପମାଦିକଂ ଉପମାଦୂସନଂ ନ କରୋତି ।
ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ, ଅଭେଦସ୍ସ ନିରୂପନା ।
ଉପମେୱ[ଉପମାୱ (ସୀ॰ କ॰)]ତିରୋଭୂତ-ଭେଦା ରୂପକମୁଚ୍ଚତେ॥
୨୧୨. ରୂପକଂ ନିରୂପୟତି ‘‘ଉପମାନେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଅଭେଦସ୍ସ ନାନତ୍ତାଭାୱସ୍ସ ନିରୂପନା ଆରୋପନେନ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନମଭେଦଂ ରୂପୟତି ଦସ୍ସେତୀତି ରୂପକମୁଚ୍ଚତେ । ଉପମାନସ୍ସ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନମଭେଦାରୋପନେନ ତିରୋଭୂତୋ ଅପାକଟୋ ଭେଦୋ ନାନତ୍ତଂ ୟସ୍ସାତି ତାଦିସୀ ଉପମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ରୂପକମୁଚ୍ଚତେ ‘‘ରୂପକ’’ନ୍ତି । ‘‘ପଦମ୍ବୁଜ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଦମେୱ ଅମ୍ବୁଜସଦିସତ୍ତା ଅମ୍ବୁଜଂ ରୁପ୍ୟତେ । ଇତ୍ୟୁପମେୟ୍ୟୋପମାନଭୂତାନଂ ପଦମ୍ବୁଜାନମଭେଦାରୋପନେନ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଗତସାଧମ୍ମସଙ୍ଖାତାୟପି ଉପମାୟ ଭେଦୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋପି ତିରୋହିତୋ । ନ ତୁ ଆୱିଭୂତୋ [ଅବ୍ଭୁତୋ (କ॰)] ‘‘ପଦଂ ଅମ୍ବୁଜମିୱେ’’ତି । ସା ଚୋପମା ତଥାୱିଧା ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନମଭେଦମାୟାତି ନାମାତି ରୂପକମୁଚ୍ଚତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୧୨. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମେନ ରୂପକାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉପମାନୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ଅନନ୍ତରନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ଅଭେଦସ୍ସ ସଭାୱତୋ ଭେଦେ ସତିପି ୱିଭୂତସଦିସତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ସୋ ଏସୋ, ଏସୋ ସୋ’’ତି ୱତ୍ତାରେହି ପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅଭେଦସ୍ସ ନିରୂପନା ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟପଦତ୍ଥେସୁ ବୁଦ୍ଧିୟା ଆରୋପନଂ ନିସ୍ସାୟ ତିରୋଭୂତଭେଦା ‘‘ପଦଂ ଅମ୍ବୁଜମିୱା’’ତି ଏୱଂ ପାକଟନାନତ୍ତଂ ୱିନା ‘‘ପଦମ୍ବୁଜ’’ନ୍ତି ତିରୋହିତଭେଦା ଉପମେୱ ପଦତ୍ଥାନଂ ସାଧମ୍ମସଙ୍ଖାତା ଉପମା ଏୱ ରୂପକଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତେ । ୱିଭୂତସଦିସତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂନି ଅଭେଦେନ ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତେସମଭେଦଗ୍ଗହଣେନେୱ ତେ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତମାନଭିନ୍ନସାଧମ୍ମସଙ୍ଖାତାୟ ଉପମାୟପି ଭେଦୋ ତିରୋହିତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ତିରୋଭୂତନାନତ୍ତୱନ୍ତସାଧମ୍ମସଙ୍ଖାତା ଉପମା ଏୱ ୱତ୍ଥୂନମଭେଦଂ ଦୀପେତୀତି ରୂପକଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତିରୋଭୂତୋ ଭେଦୋ ୟସ୍ସେତି ଚ, ଅଭେଦଂ ରୂପୟତି ପକାସେତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟଂ, ଏକଦେସୱିୱତ୍ତି ଚ ।
ତଂ ଦ୍ୱିଧା ପୁନ ପଚ୍ଚେକଂ, ସମାସାଦିୱସା ତିଧା॥
୨୧୩. ତସ୍ସ ଭେଦଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଅସେସ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅସେସୱତ୍ଥୁ ୱିସୟୋ ୟସ୍ସ ତଂ ତଥାୱିଧଞ୍ଚ, ଏକଦେସେ ଅୱୟୱେ ୱିୱତ୍ତତୀତି ଏକଦେସୱିୱତ୍ତି ଚେତି ତଂ ରୂପକଂ ଦ୍ୱିଧା, ପୁନ ପଚ୍ଚେକଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସମାସାଦିୱସା ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ କତସମାସତ୍ତା ସମାସରୂପକ ଅସମାସରୂପକ ସମାସାସମାସରୂପକୱସେନ ତିଧା ସିୟା ।
୨୧୩.‘‘ଅସେସି’’ଚ୍ଚାଦି । ତଂ ରୂପକଂ ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟଂ ଏକଦେସୱିୱତ୍ତି ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ହୋତି, ପୁନ ପଚ୍ଚେକଂ ତଂ ଦ୍ୱୟମ୍ପି ସମାସାଦିୱସା ସମାସରୂପକଂ ଅସମାସରୂପକଂ ସମାସାସମାସରୂପକଞ୍ଚେତି ଇମେସଂ ଭେଦେନ ତିଧା ହୋତି । ଅସେସଂ ୱତ୍ଥୁ ୱିସୟୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ଏକଦେସେ ୱିୱତ୍ତତୀତି ଚ, ଏକଂ ଏକଂ ପତୀତି ଚ, ସମାସୋ ସମାସରୂପକଂ ଆଦି ୟେସମିତି ଚ, ତେସଂ ୱସୋ ଭେଦୋତି ଚ, ତୀହି ପକାରେହୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟସମାସ
ଅଙ୍ଗୁଲୀଦଲସଂସୋଭିଂ, ନଖଦୀଧିତିକେସରଂ ।
ସିରସା ନ ପିଳନ୍ଧନ୍ତି, କେ ମୁନିନ୍ଦପଦମ୍ବୁଜଂ॥
୨୧୪. ଉଦାହରତି ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଙ୍ଗୁଲୀହିୟେୱ ଉପମାନଗମ୍ମତ୍ତା ସିନିଦ୍ଧତମ୍ବାହି ଦଲେହି ପତ୍ତେହି ସଂସୋଭିଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱିରୋଚମାନଂ ନଖାନଂ ଦୀଧିତିୟୋ କିରଣା ଏୱ କେସରାନି ୟତ୍ଥ ତାଦିସଂ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ପଦମେୱ ଅମ୍ବୁଜଂ ସିରସା ମୁଦ୍ଧନା କେ ନାମ ଜନା ନ ପିଳନ୍ଧନ୍ତି ପସାଧନୱସେନ ନ ଧାରେନ୍ତୀତି । ଇଦମସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟଂ ସମାସରୂପକଂ ଅଙ୍ଗିନୋ ପଦସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନମଙ୍ଗୁଲ୍ୟାଦୀନମସେସାନଂ ରୂପନତୋ । ଏୱମୁପରିପି ୟଥାୟୋଗଂ ।
୨୧୪. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଙ୍ଗୁଲୀଦଲସଂସୋଭିଂ ଅଙ୍ଗୁଲିସଙ୍ଖତେହି ପତ୍ତେହି ସଂସୋଭିଂ ନଖଦୀଧିତିକେସରଂ ନଖରଂସିସଙ୍ଖତକେସରଂ ମୁନିନ୍ଦପଦମ୍ବୁଜଂ ସିରସା କେ ନ ପିଳନ୍ଧନ୍ତି । ୱିସେସ୍ୟଭୂତଂ ଚରଣଂ ୱିସେସନଭୂତା ଅଙ୍ଗୁଲୀ ନଖଦୀଧିତି ଚେତି ଇମେସଂ ଉପମାଭୂତେହି ଅମ୍ବୁଜଦଲକେସରେହି ଅଭେଦକପ୍ପନାୟ ଏକତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସମାସେନେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଇଦଂ ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟସମାସରୂପକଂ ନାମ । ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଏୱ ଦଲାନୀତି ଚ, ତେହି ସଂସୋଭୀତି ଚ, ନଖେସୁ ଦୀଧିତିୟୋତି ଚ, ତା ଏୱ କେସରାନି ଅସ୍ସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟଅସମାସ
ରତନାନି ଗୁଣା ଭୂରୀ, କରୁଣା ସୀତଲଂ ଜଲଂ ।
ଗମ୍ଭୀରତ୍ତମଗାଧତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ’ୟଂ ଜିନୋ’ମ୍ବୁଧି॥
୨୧୫.‘‘ରତନାନି’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ଜିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ନ ପରୋକ୍ଖୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅମ୍ବୁଧି ସାଗରୋ । କଥଂ ? ୟେ ତସ୍ସ ଭୂରୀ ବହୱୋ ଗୁଣା ମେତ୍ତାଦୟୋ, ତେ ରତନାନି ଅତୁଲ୍ୟଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନାଦିସାଧମ୍ମେନ । ୟା ତସ୍ସ କରୁଣା, ସା ସୀତଲଂ ଜଲଂ ସକଲଜନସନ୍ତାପାପହତ୍ତସାଧମ୍ମେନ । ୟଂ ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତମନୁତ୍ତାନତା ଲାଭାଦୀସୁ, ତଂ ଅଗାଧତ୍ତମକଲଲମ୍ଭସୋ ଅମ୍ବୁଧିଟ୍ଠତାସାଧମ୍ମେନାତି ଇଦମସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟଂ ଅସମାସରୂପକଂ ।
୨୧୫.‘‘ରତନାନି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ଜିନୋ ଅମ୍ହାକଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅମ୍ବୁଧି ସାଗରୋ, ତଥା ହି ତସ୍ସ ଭୂରୀ ଗୁଣା ସୀଲସମାଧିଆଦୟୋ ରତନାନି ଚିତ୍ତୀକତାଦିସାଧମ୍ମତୋ ରତନାନେୱ, କରୁଣା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣକରୁଣା ସୀତଲଂ ଜଲଂ ସନ୍ତାପୱିନୋଦନସାଧମ୍ମେନ ସୀତଲଜଲମେୱ ହୋତି, ଗମ୍ଭୀରତ୍ତଂ ଲାଭାଲାଭାଦୀସୁ ଏକାକାରତା ଅଗାଧତ୍ତଂ ଗମ୍ଭୀରତା ଏୱ ହୋତି । ଇଦଂ ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟଅସମାସରୂପକଂ । ‘‘ଭୂରୀ’’ତି ଅବ୍ୟୟଂ ।
ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟମିସ୍ସକ
ଚନ୍ଦିକା ମନ୍ଦହାସା ତେ, ମୁନିନ୍ଦ ୱଦନିନ୍ଦୁନୋ ।
ପବୋଧୟତ୍ୟ’ୟଂ ସାଧୁ-ମନୋକୁମୁଦକାନନଂ॥
୨୧୬.‘‘ଚନ୍ଦିକା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାମନ୍ତନଂ, ତେ ୱଦନମେୱ ଇନ୍ଦୁ ୱଦନିନ୍ଦୁନୋ ଇତି ସମାସରୂପକଂ, ଅୟଂ ମନ୍ଦହାସା ଚନ୍ଦିକା ଚନ୍ଦକନ୍ତିୟୋ, ଅସମାସରୂପକଂ । ସାଧୂନଂ ମନାନିୟେୱ କୁମୁଦାନି କେରୱାନି, ସମାସରୂପକଂ । ତେସଂ କାନନଂ ୱନଂ, ପବୋଧୟତି ୱିକାସୟତୀତି ଇଦଂ ସମାସାସମାସରୂପକଂ ।
୨୧୬.‘‘ଚନ୍ଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ହେ ମୁନିନ୍ଦତେ ତୁୟ୍ହଂ ୱଦନିନ୍ଦୁନୋ ମୁଖଚନ୍ଦସ୍ସ ମନ୍ଦହାସା ମନ୍ଦମିହିତଭୂତା ଚନ୍ଦିକା ଚନ୍ଦକନ୍ତିୟୋ, ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାତ୍ୟେକୱଚନେନ ମନ୍ଦହାସଚନ୍ଦିକା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଅଥ ୱା ଅୟଂ ୱଦନିନ୍ଦୁ । ସାଧୁମନୋକୁମୁଦକାନନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତକେରୱକାନନଂ ପବୋଧୟତି ୱିକାସୟତି । ‘‘ଚନ୍ଦିକା ମନ୍ଦହାସା’’ତି ଅସମାସରୂପକଂ । ‘‘ୱଦନିନ୍ଦୁନୋ’’ତି ଚ ‘‘ମନୋକୁମୁଦକାନନ’’ନ୍ତି ଚ ସମାସରୂପକଂ । ତସ୍ମା ଇଦଂ ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟସମାସାସମାସରୂପକଂ । ମନ୍ଦା ଚ ତେ ହାସା ଚାତି ଚ, ୱଦନମେୱ ଇନ୍ଦୂତି ଚ, ସାଧୂନଂ ମନାନୀତି ଚ, ତାନିୟେୱ କୁମୁଦାନୀତି ଚ, ତେସଂ କାନନମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟେ, ପଭେଦୋ ରୂପକେ ଅୟଂ ।
ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିମ୍ହି, ଭେଦୋ ଦାନି ପୱୁଚ୍ଚତି॥
୨୧୭. ନିଗମୟତି ‘‘ଅସେସି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଦୁତିୟସ୍ସ ପଭେଦଂ ୱତ୍ତୁଂ ପଟିଜାନାତି ‘‘ଏକି’’ଚ୍ଚାଦିନା ।
୨୧୭.‘‘ଅସେସେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅସେସୱତ୍ଥୁୱିସୟେ ରୂପକେ ଅୟଂ ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲୀଦଲସଂସୋଭିଂ’’ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ଉଦାହରଣତ୍ତୟଂ ପଭେଦୋ ହୋତି । ଇଦାନି ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିମ୍ହି ରୂପକେ ଭେଦୋ ୱିସେସୋ ପୱୁଚ୍ଚତି ।
ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିସମାସ
ୱିଲାସହାସକୁସୁମଂ, ରୁଚିରାଧରପଲ୍ଲୱଂ ।
ସୁଖଂ କେ ୱା ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି, ପସ୍ସନ୍ତା ମୁନିନୋ ମୁଖଂ॥
୨୧୮.‘‘ୱିଲାସ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱିଲାସେନ ୟୁତ୍ତୋ ହାସୋୟେୱ କୁସୁମଂ ୟସ୍ସ । ରୁଚିରୋ ମନୁଞ୍ଞୋ ଅଧରୋୟେୱ ପଲ୍ଲୱୋ ୟସ୍ସ । ତାଦିସଂ ମୁନିନୋ ମୁଖଂ ପସ୍ସନ୍ତା କେ ନାମ ଜନା ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି ସବ୍ବେପୀତି । ଇଦଂ ଅଙ୍ଗାନି ହାସାଦୀନି ରୂପୟିତ୍ୱା ମୁଖମଙ୍ଗି ନ ରୂପିତନ୍ତି ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିସମାସରୂପକଂ । ଏୱଂ ଉପରିପି ୟଥାୟୋଗଂ ।
୨୧୮.‘‘ୱିଲାସି’’ଚ୍ଚାଦି । ୱିଲାସହାସକୁସୁମଂ ଲୀଲାୟୁତ୍ତହାସସଙ୍ଖତପୁପ୍ଫଂ ରୁଚିରାଧରପଲ୍ଲୱଂ ମନୁଞ୍ଞଅଧରସଙ୍ଖାତକିସଲୟଂ ମୁନିନୋ ମୁଖଂ ପସ୍ସନ୍ତା କେ ୱା କେ ନାମ ଜନା ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି ପୀତିସୁଖଂ ନାନୁଭୋନ୍ତି, ଅନୁଭୱନ୍ତେୱ । ୱିସେସନଭୂତାନଂ ହାସଅଧରାନଂ ଉପମାଭୂତକୁସୁମପଲ୍ଲୱେହି ଅଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିସେସ୍ୟଭୂତସ୍ସ ମୁଖସ୍ସ ଅଞ୍ଞତରଉପମାୱତ୍ଥୁନା ଅଭେଦେନ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଭେଦାରୋପନଂ ଏକଦେସେୟେୱ ୱିୱତ୍ତୀତି ଇଦଂ ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିସମାସରୂପକଂ । ୱିଲାସେନ ୟୁତ୍ତୋ ହାସୋତି ଚ, ସୋୟେୱ କୁସୁମଂ ଅସ୍ସେତି ଚ, ରୁଚିରୋ ଚ ସୋ ଅଧରୋ ଚେତି ଚ, ସୋୟେୱ ପଲ୍ଲୱୋ ଅସ୍ସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିଅସମାସ
ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦଂ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ, ଦଦାତୁ ୱିଜୟଂ ତୱ ।
ନଖରଂସୀ ପରଂ କନ୍ତା, ୟସ୍ସ ପାପଜୟଦ୍ଧଜା॥
୨୧୯.‘‘ପାଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ୱିଜୟିନୋ ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦଂ ତୱ ୱିଜୟଂ ପଟିପକ୍ଖପରାଭୱଂ ଦଦାତୁ । କୀଦିସଂ ? ୟସ୍ସ ପରମଚ୍ଚନ୍ତଂ କନ୍ତା ମନୁଞ୍ଞା ନଖରଂସୀ ପାପାନଂ ଲୋଭାଦୀନଂ ଜୟେ ଉସ୍ସିତା ଧଜା କେତୱୋତି । ଇଦମେକଦେସୱିୱତ୍ତିଅସମାସରୂପକଂ ।
୨୧୯.‘‘ପାଦେ’’ଚ୍ଚାଦି ।ୟସ୍ସ ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରଂ ଅତିସୟେନ କନ୍ତା ମନୁଞ୍ଞା ନଖରଂସୀ ଚରଣନଖକନ୍ତିୟୋ ପାପଜୟଦ୍ଧଜା ପାପୱିଜୟେ ଉସ୍ସାପିତଧଜାୟେୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦଂ ଚରଣୟୁଗଳଂ ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ୱିଜୟଂ ପଟିପକ୍ଖପରାଭୱଂ ଦଦାତୂତି । ନଖରଂସୀନଂ ଉପମାଭୂତଧଜେହି ଅଭେଦମାରୋପେତ୍ୱା ‘‘ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦ’’ମିତି ଅନିରୂପିତତ୍ତା ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିଅସମାସରୂପକଂ ନାମ । ପାପାନଂ ଜୟୋତି ଚ, ତସ୍ମିଂ ଧଜାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିମିସ୍ସକ
ସୁନିମ୍ମଲକପୋଲସ୍ସ, ମୁନିନ୍ଦୱଦନିନ୍ଦୁନୋ ।
ସାଧୁପ୍ପବୁଦ୍ଧହଦୟଂ, ଜାତଂ କେରୱକାନନଂ॥
୨୨୦.‘‘ସୁନିମ୍ମଲ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସୁନିମ୍ମଲୋ କପୋଲୋ ୟସ୍ସ, ତସ୍ସ ମୁନିନ୍ଦୱଦନିନ୍ଦୁନୋ ସାଧୂନଂ ପବୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମାୱବୋଧୱସେନ ୱିକସିତଂ ହଦୟଂ ଚିତ୍ତଂ କେରୱକାନନଂ ଜାତନ୍ତି ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିସମାସାସମାସରୂପକଂ ।
୨୨୦.‘‘ସୁନିମ୍ମଲି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୁନିମ୍ମଲକପୋଲସ୍ସ ମୁନିନ୍ଦୱଦନିନ୍ଦୁନୋ ସାଧୁପ୍ପବୁଦ୍ଧହଦୟଂ ସଜ୍ଜନାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚାୱବୋଧେନ ପସନ୍ନମାନସଂ କେରୱକାନନଂ କୁମୁଦୱନଂ ଜାତନ୍ତି । ୱଦନହଦୟାନଂ ଉପମାଭୂତେହି ଇନ୍ଦୁକେରୱେହି ଅଭେଦାରୋପନଂ କତ୍ୱା କପୋଲସ୍ସ ମଣ୍ଡଲାଦୀହି ଉପମାୱିସେସେହି ଅନିରୂପିତତ୍ତା ଏକଦେସୱିୱତ୍ତିସମାସାସମାସରୂପକଂ । ଏତ୍ଥ ସମାସୋ ନାମ ୱଦନିନ୍ଦୂନମେୱ । ଅସମାସୋ ନାମ ହଦୟକେରୱାନମେୱାତି । ତଥା ହି ରୂପକୱିସୟେ ସମାସାସମାସତ୍ତଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟପଦାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱାତି । ସୁଟ୍ଠୁ ନିମ୍ମଲୋତି ଚ, ସୋ କପୋଲୋ ଅସ୍ସାତି ଚ, ମୁନିନ୍ଦୱଦନମେୱ ଇନ୍ଦୂତି ଚ, ପବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ତଂ ହଦୟଞ୍ଚାତି ଚ, ସାଧୂନଂ ପବୁଦ୍ଧହଦୟମିତି ଚ, କେରୱାନଂ କାନନମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ରୂପକାନି ବହୂନ୍ୟେୱ, ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତାଦିଭେଦତୋ ।
ୱିସୁଂ ନ ତାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଏତ୍ଥେ’ୱ’ନ୍ତୋଗଧାନି’ତି॥
ଏତ୍ତକୋୟେୱ କିଂ ରୂପକଭେଦୋତି ଆହ
‘‘ରୂପକାନି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୁବୋଧଂ । ତତ୍ଥ –
‘‘ସିତପୁପ୍ଫୁଜ୍ଜଲଂ ଲୋଲ-ନେତ୍ତଭିଙ୍ଗଂ ତୱାନନଂ ।
କସ୍ସ ନାମ ମନୋ ଧୀର, ନାକଡ୍ଢତି ମନୋହର’’ନ୍ତି ॥
ୟୁତ୍ତରୂପକଂ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ପୁପ୍ଫଭିଙ୍ଗାନଂ, ତଦନୁସାରେନ ଅୟୁତ୍ତରୂପକାଦିପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ।
୨୨୧. ରୂପକାନି ପୁନପି ସନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ରୂପକାନି’’ଚ୍ଚାଦି । ରୂପକାନି ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତାଦିଭେଦତୋ ୟୁତ୍ତରୂପକଅୟୁତ୍ତରୂପକାଦିଭେଦେନ ବହୂନି ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତାନି ରୂପକାନି ଏତ୍ଥେୱ ରୂପକେ ଅନ୍ତୋଗଧାନି । ଇତି ତସ୍ମା କାରଣା ତାନି ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅନ୍ତୋ ମଜ୍ଝେ ଗଧାନି ପୱତ୍ତାନୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
‘‘ସିତପୁପ୍ଫୁଜ୍ଜଲଂ ଲୋଲ-ନେତ୍ତଭିଙ୍ଗଂ ତୱାନନଂ ।
କସ୍ସ ନାମ ମନୋ ଧୀର, ନାକଡ୍ଢତି ମନୋହର’’ନ୍ତି ॥
ଏତ୍ଥ ପୁପ୍ଫଭିଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୟୁତ୍ତତ୍ତା ୟୁତ୍ତରୂପକଂ ନାମ ।
ହେ ଧୀର ସିତପୁପ୍ଫୁଜ୍ଜଲଂ ମନ୍ଦହସିତସଙ୍ଖାତେହି କୁସୁମେହି ୱିଜୋତନ୍ତଂ ଲୋଲନେତ୍ତଭିଙ୍ଗଂ ମନୋହରଂ ତୱାନନଂ କସ୍ସ ନାମ ମନୋ ନାକଡ୍ଢତୀତି । ଇମସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅୟୁତ୍ତରୂପକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚନ୍ଦିମା’କାସପଦୁମ-ମିଚ୍ଚେତଂ ଖଣ୍ଡରୂପକଂ ।
ଦୁଟ୍ଠ’ମମ୍ଭୋରୁହୱନଂ, ନେତ୍ତାନି’ଚ୍ଚାଦି ସୁନ୍ଦରଂ॥
୨୨୨. ରୂପକସ୍ସ ୱିରୋଧାୱିରୋଧୋ ଉପମାୟମିୱୋ’ହିତୁଂ ସକ୍କାତି ଉପଲକ୍ଖେତି ‘‘ଚନ୍ଦିମା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଏତ୍ଥ ଆକାସସ୍ସ ତଳାକେ ରୂପିତେ ଚନ୍ଦସ୍ସ ପଦୁମତ୍ତଂ ରୂପକଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଏତଂ ଖଣ୍ଡରୂପକଂ ଦୁଟ୍ଠଂ, ‘‘ଅମ୍ଭୋରୁହୱନଂ ନେତ୍ତାନି’’ଚ୍ଚାଦି ତୁ ୱଚନଭେଦେପି ସୁନ୍ଦରଂ ।
୨୨୨. ରୂପକେ ଦୋସାଦୋସଂ ଉପମାୟଂ ୱିୟ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଉପଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚନ୍ଦିମି’’ଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଚନ୍ଦିମା ଚନ୍ଦୋ ଆକାସପଦୁମ’’ନ୍ତି ଏତଂ ଖଣ୍ଡରୂପକଂ ଆକାସସ୍ସ ତଳାକତ୍ତେନ ଅନିରୂପିତତ୍ତା ଖଣ୍ଡରୂପକଂ ନାମ । ଦୁଟ୍ଠଂ ଖଣ୍ଡିତୋପମା ୱିୟ ଦୋସଦୁଟ୍ଠଂ ନାମ । ‘‘ଅମ୍ଭୋରୁହୱନଂ ନୀଲୁପ୍ପଲୱନଂ ନେତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦିକଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ୱଚନନାନତ୍ତେପି ସୁନ୍ଦରମେୱ ।
ପରିୟନ୍ତୋ ୱିକପ୍ପାନଂ, ରୂପକସ୍ସୋ’ପମାୟ ଚ ।
ନତ୍ଥି ୟଂ ତେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଅୱୁତ୍ତ’ମନୁମାନତୋ॥
୨୨୩. କିମେତ୍ତକା ଏୱୋପମାରୂପକଭେଦା ? ନେତି ପରିଦୀପେନ୍ତୋ ଅୱୁତ୍ତଂ ଅତିଦିସତି ‘‘ପରିୟନ୍ତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ରୂପକସ୍ସ ଉପମାୟ ଚ ୱିକପ୍ପାନଂ ପଭେଦାନଂ ପରିୟନ୍ତୋ ଅୱସାନଂ ନତ୍ଥି ୟଂ ୟସ୍ମା କାରଣା, ତେନ କାରଣେନ ଅୱୁତ୍ତଂ ଇହାନୁପାତଂ ୱିକପ୍ପଜାତଂ ସବ୍ବୱିକପ୍ପବ୍ୟାପକସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାନୁଗତରୂପକୱିକପ୍ପାନୁସାରେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । କସ୍ମା ? ଅନୁମାନତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପସଙ୍ଖାତଲିଙ୍ଗତୋ ଅୱୁତ୍ତସେସରୂପକାୱଗମସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁମାନଞାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୨୩. ଇଦାନି ଇମେସମେୱ ଉପମାରୂପକାନଂ ଅୱୁତ୍ତାନନ୍ତଭେଦୋ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ଞାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପରିୟନ୍ତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ରୂପକସ୍ସ ଚ ରୂପକାଲଙ୍କାରସ୍ସ ଚ ଉପମାୟ ଚ ଉପମାଲଙ୍କାରସ୍ସ ଚ ୱିକପ୍ପାନଂ ୱିୱିଧାକାରେନ କପ୍ପିତପକ୍ଖାନଂ ପରିୟନ୍ତୋ କୋଟି ୟଂ ୟସ୍ମା ନତ୍ଥି, ତେନ କାରଣେନ ଅୱୁତ୍ତଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ ଅୱୁତ୍ତପକ୍ଖଂ ସମୂହଂ ଅନୁମାନତୋ ଅନୁମାନଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି । ଉପମାରୂପକାନଂ ସକଲମୱୁତ୍ତପକ୍ଖଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେହି ତେହି ତେହି ପକ୍ଖସଙ୍ଖାତେହି ଲିଙ୍ଗେହି ସିଦ୍ଧାନୁମାନଞାଣେନ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେ ଅନ୍ତୋଗଧାନମନୁତ୍ତରୂପକସଙ୍ଖାତାନୁମେୟ୍ୟାନଂ ଅୱବୋଧୋ ସକ୍କାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରୂପକସ୍ସ ପନ ଉପମନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଉପମାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଦୋସାଦୋସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମପି ଉତ୍ତାନୁତ୍ତପକ୍ଖସ୍ସ ସାଧାରଣଂ ହୋତି ।
ପୁନପ୍ପୁନମୁଚ୍ଚାରଣଂ, ୟ’ମତ୍ଥସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଚ ।
ଉଭୟେସଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ସା’ୟ’ମାୱୁତ୍ତି ନାମତୋ॥
୨୨୪. ଆୱୁତ୍ତିମଧିକିଚ୍ଚାହ ‘‘ପୁନ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ ପଦସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଉଭୟେସଂ ଅତ୍ଥପଦାନଞ୍ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ୟଂ ଉଚ୍ଚାରଣଂ, ସାୟଂ ତିୱିଧା ନାମତୋ ଆୱୁତ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନ ଆ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱତ୍ତନମାୱୁତ୍ତୀତି ।
୨୨୪. ଇଦାନି ଆୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୁନପ୍ପୁନେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦାଭିହିତଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ପଦସ୍ସ ଚ ଉଭୟେସଂ ଅତ୍ଥପଦାନଞ୍ଚ ୟଂ ପୁନପ୍ପୁନୁଚ୍ଚାରଣଂ, ସା ଅୟଂ ତିୱିଧା ନାମତୋ ଆୱୁତ୍ତି ଇତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ପୁନପ୍ପୁନେତି ଏତଦବ୍ୟୟଂ କ୍ରିୟାବାହୁଲ୍ୟେ ୱତ୍ତତେ । ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନ ଆ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱତ୍ତନମାୱୁତ୍ତି।
ଅତ୍ଥାୱୁତ୍ତି
ମନୋ ହରତି ସବ୍ବେସଂ, ଆଦଦାତି ଦିସା ଦସ ।
ଗଣ୍ହାତି ନିମ୍ମଲତ୍ତଞ୍ଚ, ୟସୋରାସି ଜିନସ୍ସ’ୟଂ॥
୨୨୫. ଉଦାହରତି ‘‘ମନୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଜିନସ୍ସ ଅୟଂ ୟସୋରାସି ସବ୍ବେସଂ ଜନାନଂ ମନୋ ଚିତ୍ତଂ ହରତି, ଦସ ଦିସା ଆଦଦାତି ସବ୍ବଦା [ସବ୍ବଧା (କ॰)] ତଂୱିସୟତ୍ତା, ନିମ୍ମଲତ୍ତଂ ନିମ୍ମଲଭାୱଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏତ୍ଥ ଗହଣଲକ୍ଖଣସ୍ସ [ଦସଗହଣଲକ୍ଖଣସ୍ସ (କ॰)] ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକେହି ପରିୟାୟୱଚନେହି ଆୱତ୍ତିତତ୍ତା ଅୟଂ ଅତ୍ଥାୱୁତ୍ତି ।
୨୨୫. ଉଦାହରତି ‘‘ମନୋ ହରତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଜିନସ୍ସ ଅୟଂ ୟସୋରାସି ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ମନୋ ଚିତ୍ତଂ ହରତି ଗଣ୍ହାତି, ଦସ ଦିସା ଆଦଦାତି ଅୱିସୟଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ଗଣ୍ହାତି, ନିମ୍ମଲତ୍ତଞ୍ଚ ଭୂତପରିସୁଦ୍ଧଗୁଣେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଏକସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ହରତି, ଆଦଦାତି, ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞେହି ପରିୟାୟୱଚନେହି ଆୱତ୍ତିତତ୍ତା ଅୟମତ୍ଥାୱୁତ୍ତି ନାମ । ନିଗ୍ଗତୋ ମଲେହୀତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ୟସସୋ ରାସିଇତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପଦାୱୁତ୍ତି
ୱିଭାସେନ୍ତି ଦିସା ସବ୍ବା, ମୁନିନୋ ଦେହକନ୍ତିୟୋ ।
ୱିଭା ସେନ୍ତି ଚ ସବ୍ବାପି, ଚନ୍ଦାଦୀନଂ ହତା ୱିୟ॥
୨୨୬.‘‘ୱିଭାସେନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ଦେହକନ୍ତିୟୋ ସବ୍ବା ଦିସା ୱିଭାସେନ୍ତି ୱିସେସେନ ଦୀପେନ୍ତି, ୟତୋ ଏୱଂ ତସ୍ମା କାରଣା ଚନ୍ଦାଦୀନଂ ସବ୍ବାପି ୱିଭା ସୋଭା ହତା ପହତା ୱିୟ ସେନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପଦାୱୁତ୍ତି ।
୨୨୬.‘‘ୱିଭାସେନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ଦେହକନ୍ତିୟୋ ସବ୍ବା ଦିସା ୱିଭାସେନ୍ତି ୟସ୍ମା ୱିସେସେନ ପକାସେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଚନ୍ଦାଦୀନଂ ସବ୍ବାପି ୱିଭା କନ୍ତିୟୋ ହତା ପହତା ୱିୟ ସେନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଚ, ‘‘ୱିଭାସେନ୍ତୀ’’ତି ପଦସ୍ସେୱ ଆୱତ୍ତନତୋ ଅୟଂ ପଦାୱୁତ୍ତି ନାମ । ଦେହେ କନ୍ତିୟୋତି ୱାକ୍ୟଂ ।
ଉଭୟାୱୁତ୍ତି
ଜିତ୍ୱା ୱିହରତି କ୍ଲେସ-ରିପୁଂ ଲୋକେ ଜିନୋ ଅୟଂ ।
ୱିହରତ୍ୟା’ରିୱଗ୍ଗୋ’ୟଂ, ରାସୀଭୂତୋୱ ଦୁଜ୍ଜନେ॥
୨୨୭.‘‘ଜିତ୍ୱା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ଜିନୋ କ୍ଲେସରିପୁଂ ଜିତ୍ୱା ଲୋକେ ୱିହରତି ପୱତ୍ତତି, ଅୟଂ ତେନ ଜିତୋ ଅରିୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତୁସମୂହୋ ଦୁଜ୍ଜନେ ରାସୀଭୂତୋ ୱିୟ ତତୋ ଅଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠତ୍ତା । ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଦାନଞ୍ଚ ଆୱୁତ୍ତିତୋ ଉଭୟାୱୁତ୍ତି ।
୨୨୭.‘‘ଜିତ୍ୱା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ଜିନୋ କ୍ଲେସରିପୁଂ ଜିତ୍ୱା ଲୋକେ ୱିହରତି, ଅୟଂ ଅରିୱଗ୍ଗୋ କ୍ଲେସରିପୁସମୂହୋ ଦୁଜ୍ଜନେ ରାସୀଭୂତୋୱ ୱିହରତୀତି । ୱାସସଙ୍ଖତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଚ ପୁନ [ପୁନପ୍ପୁନଂ ( ?)] ଉଚ୍ଚାରଣତୋ ଅୟଂ ଉଭୟାୱୁତ୍ତି ନାମ ହୋତି । କ୍ଲେସୋ ଏୱ ରିପୂତି ଚ, ଅରୀନଂ ୱଗ୍ଗୋତି ଚ, ଅରାସି ରାସି ଅଭୱୀତି ଚ, କୁଚ୍ଛିତୋ ଜନୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଏକତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନମ୍ପି, ସବ୍ବୱାକ୍ୟୋପକାରକଂ ।
ଦୀପକଂ ନାମ ତଞ୍ଚାଦି-ମଜ୍ଝନ୍ତୱିସୟଂ ତିଧା॥
୨୨୮. ଦୀପକଂ ପରିଦୀପୟମାହ ‘‘ଏକତ୍ଥେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଏକତ୍ଥ ୱାକ୍ୟସ୍ସାଦୋ ମଜ୍ଝେ ଅନ୍ତେ ୱା ୱତ୍ତମାନମ୍ପି କ୍ରିୟାଜାତ୍ୟାଦିକଂ ସବ୍ବସ୍ସ ଅଭିମତସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱାକ୍ୟସ୍ସ କ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧାଭିଧାୟିନୋ ପଦସନ୍ତାନସ୍ସ ଉପକାରକଂ ୱାକ୍ୟତ୍ଥାନ୍ୱୟୱସେନ ଦୀପକଂ ନାମ, ଦୀପୋ ୱିୟ ଏକଦେସେ ୱତ୍ତିତୋପି ସକଲପଦତ୍ଥୱସେନ ସବ୍ବୱାକ୍ୟଂ ଦୀପୟତି ପକାସେତୀତି । ତଞ୍ଚ ଦୀପକଂ ଆଦି ଚ ମଜ୍ଝଞ୍ଚ ଅନ୍ତଞ୍ଚ ୱିସୟୋ ଗୋଚରୋ ୟସ୍ସ ତାଦିସଂ ତିଧା ଆଦିଦୀପକଂ ମଜ୍ଝଦୀପକଂ ଅନ୍ତଦୀପକନ୍ତି ତିୱିଧଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତମ୍ପି କ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ତିୱିଧଂ ହୋତି ।
୨୨୮. ଇଦାନି ଦୀପକାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଏକତ୍ଥେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଏକତ୍ଥ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝାୱସାନେସ୍ୱେକସ୍ମିଂ ୱତ୍ତମାନମ୍ପି କ୍ରିୟାଜାତିଗୁଣତ୍ତୟଂ ସବ୍ବୱାକ୍ୟୋପକାରକଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତକ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧପ୍ପକାସକପଦସନ୍ତାନସଙ୍ଖାତୱାକ୍ୟସ୍ସ ୱାକ୍ୟତ୍ଥାୱବୋଧୱସେନ ପୟୋଜନଂ ଦୀପକଂ ନାମ ଏକଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ୱିସୟୀଭୂତସବ୍ବଟ୍ଠାନଗତଦବ୍ବପକାସକପଦୀପସମାନତ୍ତା ଦୀପକଂ ନାମ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ଦୀପକଂ ଆଦିମଜ୍ଝନ୍ତୱିସୟଂ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଆଦିୱିସୟଂ ମଜ୍ଝୱିସୟଂ ଅନ୍ତୱିସୟଞ୍ଚେତି ତିଧା ହୋତି । ଏତେସୁ ଏକେକମପି କ୍ରିୟାଜାତିଗୁଣଭେଦେନ ପୁନପି ତିୱିଧଂ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ଦୀପେତୀତି ଦୀପୋ, ପଦୀପୋ । ପଟିଭାଗତ୍ଥେ କପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ଦୀପୋ ୱିୟାତି ଦୀପକଂ। ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଆଦି ଚ ମଜ୍ଝଞ୍ଚ ଅନ୍ତଞ୍ଚେତି ଚ, ତଂ ୱିସୟୋ ଅସ୍ସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଆଦିଦୀପକ
ଅକାସି ବୁଦ୍ଧୋ ୱେନେୟ୍ୟ-ବନ୍ଧୂନମମିତୋଦୟଂ ।
ସବ୍ବପାପେହି ଚ ସମଂ-ନେକତିତ୍ଥିୟମଦ୍ଦନଂ॥
୨୨୯. ଉଦାହରତି ‘‘ଅକାସି’’ଚ୍ଚାଦି । ବୁଦ୍ଧୋ ୱେନେୟ୍ୟା ୱିନେତବ୍ବାୟେୱ ବନ୍ଧୱୋ ତେସଂ ଅମିତମପରିମିତଂ ଉଦୟମଭିୱୁଦ୍ଧିଂ ଅକାସି । ନ କେୱଲଂ ତମେୱ, ସବ୍ବପାପେହି ସମଂ ଏକତୋ ଅନେକାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ମଦ୍ଦନଞ୍ଚ ଅକାସୀତି । ଇହ ‘‘ଅକାସୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦେନାଦିୱତ୍ତିନା ସବ୍ବମେୱ ୱାକ୍ୟଂ ଦୀପୟତୀତି କ୍ରିୟାଦିଦୀପକମେତଂ ।
୨୨୯.‘‘ଅକାସି’’ଚ୍ଚାଦି । ବୁଦ୍ଧୋ ୱେନେୟ୍ୟବନ୍ଧୂନଂ ଅମିତୋଦୟଂ ପମାଣରହିତାଭିୱୁଦ୍ଧିଂ ଅକାସି । ନ କେୱଲଂ ତମେୱ, ସମଂ ଏକକ୍ଖଣେ ସବ୍ବପାପେହି ସହାନେକତିତ୍ଥିୟମଦ୍ଦନଞ୍ଚ ଅକାସୀତି । ୱାକ୍ୟାଦିମ୍ହି କ୍ରିୟାୟ ଠିତତ୍ତା ଇଦଂ କ୍ରିୟାଦିଦୀପକଂ ନାମ । ଅମିତୋ ଚ ସୋ ଉଦୟୋ ଚେତି ଚ, ଅନେକା ଚ ତେ ତିତ୍ଥିୟା ଚେତି ଚ, ତେସଂ ମଦ୍ଦନମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ମଜ୍ଝେଦୀପକ
ଦସ୍ସନଂ ମୁନିନୋ ସାଧୁ-ଜନାନଂ ଜାୟତେ’ମତଂ ।
ତଦଞ୍ଞେସଂ ତୁ ଜନ୍ତୂନଂ, ୱିସଂ ନିଚ୍ଚୋପତାପନଂ॥
୨୩୦.‘‘ଦସ୍ସନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ଦସ୍ସନଂ ସାଧୁଜନାନଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଜାୟତେ ଅମତସ୍ସ ସାଧନତୋ, ତେହି ସାଧୁଜନେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ଜନ୍ତୂନଂ ନିଚ୍ଚମୁପତାପେତୀତି ନିଚ୍ଚୋପତାପନଂ ୱିସଂ ଜାୟତେ, ତସ୍ମିଂ ମନୋପଦୋସସ୍ସ ୱିସସଦିସତ୍ତା ନିରୟାଦିଦୁକ୍ଖାୱହଭାୱତୋତି । କ୍ରିୟାମଜ୍ଝଦୀପକମେତଂ ।
୨୩୦.‘‘ଦସ୍ସନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ଦସ୍ସନଂ ସାଧୁଜନାନଂ ଅମତଂ ଅମତସଙ୍ଖାତନିବ୍ବାନସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣତ୍ତା କାରିୟୋପଚାରେନ ଅମତଂ ଭୂତଂ ଜାୟତେ, ତଦଞ୍ଞେସଂ ତେହି ସାଧୁଜନେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ଜନ୍ତୂନଂ ତୁ ନିଚ୍ଚୋପତାପନଂ ସତତମୁପତାପକରଣତୋ ୱିସଂ ଜାୟତେ ୱିସତୁଲ୍ୟପଟିଘକାରଣତ୍ତା କାରିୟୋପଚାରେନ ୱିସଂ ଭୱତୀତି । ଇଦଂ କ୍ରିୟାୟ ମଜ୍ଝେ ଠିତତ୍ତା କ୍ରିୟାମଜ୍ଝଦୀପକଂ । ସାଧୱୋ ଚ ତେ ଜନା ଚେତି ଚ, ତେହି ଅଞ୍ଞେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅନ୍ତଦୀପକ
ଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତଲାୱଣ୍ୟ-ଚନ୍ଦାତପମନୋହରୋ ।
ଜିନାନନିନ୍ଦୁ ଇନ୍ଦୁ ଚ, କସ୍ସ ନା’ନନ୍ଦକୋ ଭୱେ॥
୨୩୧.‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ କନ୍ତଂ ମନୁଞ୍ଞଂ ଲାୱଣ୍ୟଂ ପିୟଭାୱୋ, ତମେୱ, ତମିୱ ୱାଚନ୍ଦାତପୋ ଚନ୍ଦିକା, ତେନ ମନୋହରୋ ଜିନାନନିନ୍ଦୁ ଇନ୍ଦୁ ଚନ୍ଦୋ ଚ କସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଆନନ୍ଦକୋ ନ ଭୱତୀତି । କ୍ରିୟାନ୍ତଦୀପକଂ ।
୨୩୧.‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତଲାୱଣ୍ୟଚନ୍ଦାତପମନୋହରୋ ଅତିସୟେନ ମନୁଞ୍ଞପିୟଭାୱସଙ୍ଖାତୱିଲାସନାମକେନ ଚନ୍ଦକିରଣେନ, ନୋ ଚେ, ଅତିସୟେନ ମନୁଞ୍ଞପିୟତାସଙ୍ଖାତୱିଲାସସଦିସେନ ଚନ୍ଦକିରଣେନ ମନୋହରୋ ଜିନାନନିନ୍ଦୁ ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମୁଖଚନ୍ଦୋ ଚ ଇନ୍ଦୁ ଚ ପକତିଚନ୍ଦୋ ଚ କସ୍ସ ଆନନ୍ଦକୋ ନ ଭୱେ । ଇଦଂ କ୍ରିୟାୟ ଅନ୍ତେ ଠିତତ୍ତା କ୍ରିୟାନ୍ତଦୀପକଂ ନାମ । ଅନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଚ, ତଞ୍ଚ ତଂ କନ୍ତଞ୍ଚେତି ଚ, ଲୱଣସ୍ସ ଭାୱୋ ଲାୱଣ୍ୟଂ, ମଧୁରଭାୱୋ, ତଂସଦିସତ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ଲାୱଣ୍ୟଞ୍ଚାତି ଚ, ଚନ୍ଦସ୍ସ ଆତପୋ କିରଣୋତି ଚ, ଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତଲାୱଣ୍ୟମେୱ ଚନ୍ଦାତପୋତି ଚ, ଚନ୍ଦପକ୍ଖେ ଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତଲାୱଣ୍ୟମିୱ ଚ ସୋ ଚନ୍ଦାତପୋ ଚାତି ଚ, ତେନ ମନୋହରୋତି ଚ, ଜିନାନନମେୱ ଇନ୍ଦୂତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଇମିନା କ୍ରିୟାଦୀପକତ୍ତୟେନେୱ ଅୱୁତ୍ତଜାତିଦୀପକଗୁଣଦୀପକାନିପି ଞାତବ୍ବାନି ।
ମାଲାଦୀପକ
ହୋତା’ୱିପ୍ପଟିସାରାୟ,
ସୀଲଂ ପାମୋଜ୍ଜହେତୁ ସୋ ।
ତଂ ପୀତିହେତୁ, ସା ଚା’ୟଂ,
ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିପସିଦ୍ଧିୟା॥
୨୩୨. ଆଦିଦୀପକାଦୀସୁପି ତେସୁ ପୟୋଗକ୍କମେନ ପକାରନ୍ତରମତ୍ଥୀତି ୱଦତି ‘‘ହୋତି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୀଲଂ ପଞ୍ଚସୀଲାଦିକଂ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରାୟ ପଚ୍ଛାନୁତାପାଭାୱାୟ ହୋତି, ସୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତାୟ ପୀତିୟା ହେତୁ ହୋତି, ତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତିୟା ବଲୱଭୂତାୟ ହେତୁ ହୋତି, ସା ଚାୟଂ ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିସୁଖାଦୀନଂ ପସିଦ୍ଧିୟା ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ହୋତୀତି ୟୋଜନୀୟଂ ।
୨୩୨. ଇଦାନି ନୱସୁ ଦୀପକେସୁ ପୟୋଗୱିସେସେନ ସାଧେତବ୍ବେ ଅଞ୍ଞପ୍ପକାରେ ଦସ୍ସେତି ‘‘ହୋତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସୀଲଂ ସୁରକ୍ଖିତଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗଦସଙ୍ଗାଦିସୀଲଂ ଅୱିପ୍ପଟିସାରାୟ ହୋତି, ସୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜହେତୁ ହୋତି ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତାୟ ତରୁଣପୀତିୟା କାରଣଂ ଭୱତି, ତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତିହେତୁ ବଲୱପୀତିକାରଣଂ ହୋତି, ସା ଅୟଞ୍ଚ ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିପସିଦ୍ଧିୟା କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀନଂ ସିଦ୍ଧିୟା ହେତୁ ହୋତି । ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ, ନସଦ୍ଦୋ ପସଜ୍ଜପଟିସେଧେ ୱତ୍ତତେ । ପମୁଦିତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ତସ୍ସ ହେତୂତି ଚ, ପସ୍ସଦ୍ଧି ଆଦି ୟେସଂ ସୁଖାଦୀନନ୍ତି ଚ, ତେସଂ ପସିଦ୍ଧୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଇଚ୍ଚା’ଦିଦୀପକତ୍ତେପି, ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବମପେକ୍ଖିନୀ ।
ୱାକ୍ୟମାଲା ପୱତ୍ତାତି, ତଂ ମାଲାଦୀପକଂ ମତଂ॥
୨୩୩. କିମିଦଂ ତୱ ପକାରନ୍ତରମିଚ୍ଚାହ ‘‘ଇଚ୍ଚାଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ଇଚ୍ଚେୱମିମଂ ୟଂ ତଂ ମାଲାଦୀପକଂ ମତଂ । ନନୁ କ୍ରିୟାଦିଦୀପକମେତମିଚ୍ଚାହ ‘‘ଆଦିଦୀପକତ୍ତେପୀ’’ତି । ୟଜ୍ଜପ୍ୟାଦିଦୀପକମେତଂ ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ୱାକ୍ୟଂ ‘‘ହୋତାୱିପ୍ପଟିସାରାୟ ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଅପେକ୍ଖିନୀ ଅପେକ୍ଖମାନା ୱାକ୍ୟାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ମାଲା ପରମ୍ପରା ପୱତ୍ତାତି । ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ମାଲାଦୀପକଂ ମତଂ, ନାଦିଦୀପକନ୍ତି ।
୨୩୩.‘‘ଇଚ୍ଚାଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ଆଦିଦୀପକତ୍ତେପି କ୍ରିୟାଦିଦୀପକଭାୱେ ସତିପି ୱାକ୍ୟମାଲା ଅନେକୱାକ୍ୟେନ ସମ୍ବଜ୍ଝମାନା ପରମ୍ପରା ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ‘‘ହୋତାୱିପ୍ପଟିସାରାୟା’’ତିଆଦିକଂ ୱାକ୍ୟଂ ଅପେକ୍ଖିନୀ ପୱତ୍ତା । ଇତି ଇଦଂ ଅନନ୍ତରଗତପ୍ପକାରଂ ଦୀପକଂ ‘‘ମାଲାଦୀପକ’’ନ୍ତି ମତନ୍ତି । ଆଦିମ୍ହି ଦୀପକମିତି ଚ, ୱିସୟୋପଚାରେନ ଆଦି ଚ ତଂ ଦୀପକଞ୍ଚାତି ଚ, ମାଲା ଏୱ ଦୀପକମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅନେନେୱ ପକାରେନ, ସେସାନମପି ଦୀପକେ ।
ୱିକପ୍ପାନଂ ୱିଧାତବ୍ବା-ନୁଗତୀ ସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିଭି॥
୨୩୪. ଅୱୁତ୍ତେ ଦୀପକୱିକପ୍ପେ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ନିଗମେତି ‘‘ଅନେନି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅନେନେୱ ଅନନ୍ତରା ୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ ୱିଧିନା ଦୀପକେ ଦୀପକୱିସୟେ [ଦୀପକୱିସେସେ (କ॰)]ସେସାନମୱୁତ୍ତାନଂ ୱିକପ୍ପାନଂ ଜାତ୍ୟାଦିଦୀପକାଦିଭେଦାନଂ ଅନୁଗତି ଅୱବୋଧୋ ସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିଭି ପରିସୁଦ୍ଧମତୀହି କୱୀହି ୱିଧାତବ୍ବା କାତବ୍ବାତି ।
୨୩୪. ଇଦାନି ଅୱୁତ୍ତଦୀପକାନିପି ଅତିଦିସତି ‘‘ଅନେନେୱି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅନେନେୱ ପକାରେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୀପକପ୍ପକାରେନ ଦୀପକେ ଦୀପକୱିସୟେ ସେସାନଂ ଅପି ୱିକପ୍ପାନଂ ଅୱୁତ୍ତଜାତିଦୀପକଗୁଣଦୀପକସଙ୍ଖାତାନଂ ପକ୍ଖାନଂ ଜାତ୍ୟାଦିଦୀପକଗୁଣାଦିଦୀପକାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ମାଲାଦୀପକାନଞ୍ଚ ଅନୁଗତି ଅୱବୋଧୋ ସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିଭି କୱୀହି ୱିଧାତବ୍ବା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ କାତବ୍ବା । ୱିସେସତୋ ଅସଙ୍କରତୋ କପ୍ପୀୟନ୍ତୀତି ଚ, ସୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧି ୟେସନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୱିସେସୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ,
ନିସେଧୱଚନଂ ତୁ ୟଂ ।
ଅକ୍ଖେପୋ ନାମ ସୋ’ୟଞ୍ଚ,
ତିଧା କାଲପ୍ପଭେଦତୋ॥
୨୩୫. ଅକ୍ଖେପମୁପକ୍ଖିପତି ‘‘ୱିସେସି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱିସେସସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ୟଂ ନିସେଧସ୍ସ ପଟିସେଧସ୍ସ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତି, ସୋ ଅକ୍ଖେପୋ ନାମ ଅକ୍ଖିପନଂ ପଟିସେଧୋତି କତ୍ୱା । ସୋୟମକ୍ଖେପୋ ଚ କାଲପ୍ପଭେଦତୋ ଅତୀତାଦିତୋ ତିଧା ତିପ୍ପକାରୋ ।
୨୩୫. ଇଦାନି ଅକ୍ଖେପଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିସେସେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱିସେସୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ତୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଦତ୍ଥୱିସେସସ୍ସ କଥନିଚ୍ଛାୟ ଏୱ ୟଂ ନିସେଧୱଚନଂ ପଟିସେଧୱଚନଂ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପଟିସେଧୋ ଅକ୍ଖେପୋ ନାମ ଅକ୍ଖେପାଲଙ୍କାରୋ ନାମ । ଅୟଞ୍ଚ ଅକ୍ଖେପୋ କାଲପ୍ପଭେଦତୋ ଅତୀତାଦିକାଲୱିସେସେନ ତିଧା ହୋତି । ୱିସେସସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱଚନନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମିଂ ଇଚ୍ଛାତି ଚ, ନିସେଧସ୍ସ ପଟିସେଧସ୍ସ ୱଚନମିତି ଚ, ଅକ୍ଖିପନଂ ପଟିକ୍ଖିପନନ୍ତି ଚ, କାଲସ୍ସ କ୍ରିୟାୟ ୱା ପଭେଦୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଏକାକୀ’ନେକସେନଂ ତଂ, ମାରଂସୱିଜୟୀଜିନୋ ।
କଥଂ ତ’ମଥ ୱା ତସ୍ସ, ପାରମୀବଲମୀଦିସଂ॥
ଅତୀତକ୍ଖେପୋ ।
୨୩୬.‘‘ଏକାକି’’ଚ୍ଚାଦି । ସୋ ଜିନୋ ଏକାକୀ ଏକୋ ସମାନୋ ଅନେକସେନଂ ତଂ ମାରଂ ୱିଜୟି ପରାଜେସି, ତଂ କଥଂ ୟୁଜ୍ଜତେ । ଅଥ ୱା କିଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତେ, ୟତୋ ତସ୍ସ ଜିନସ୍ସ ପାରମୀ ସମତିଂସୱିଧା ପାରମିତା ଏୱ ବଲଂ ଈଦିସଂ ୟାଦିସଂ ତସ୍ସ ୱିଜୟକାରଣନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଏକାକିତ୍ତକାରଣସାମତ୍ଥିୟା ମାରୱିଜୟାୟୋଗବୁଦ୍ଧି ‘‘ସସେନଂ ମାରଂ ୱିଜିତୱାତି କଥଂ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱମାକାରା ଅତୀତା ଅକ୍ଖିତ୍ତାତି ଅତୀତକ୍ଖେପୋୟଂ ।
୨୩୬. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ଏକାକି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସ ଜିନୋ ସୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଏକାକୀ ଅସହାୟୋ ଅଦୁତିୟୋ ଅନେକସେନଂ ତଂ ମାରଂ ୱିଜୟୀ ଅଜିନୀତି, ତଂ କଥଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଥ ୱା ୟୁଜ୍ଜତେୱ, ତସ୍ସ ଜିନସ୍ସ ପାରମୀବଲଂ ସମତିଂସପାରମୀବଲଂ ସମତିଂସପାରମୀତାସଙ୍ଖତସେନା ଈଦିସମୀଦିସାତି । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଦୁତିୟଭାୱଞ୍ଚ ମାରସ୍ସ ସପରିୱାରଭାୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ କସ୍ସଚି ଉପ୍ପନ୍ନା ‘‘ଏକାକିନା କଥମନେକସେନୋ ମାରୋ ଜିତୋ’’ତି ୱିପରୀତବୁଦ୍ଧି ଅତୀତମାରୱିଜୟୱିସୟତ୍ତା ଅତୀତା ହୋତି, ‘‘ତସ୍ସ ପାରମୀବଲଂ ଈଦିସ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସ କଥନିଚ୍ଛାୟ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପଟିସେଧୱଚନେନ ଅକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଅତୀତସ୍ସ ଅକ୍ଖେପନତୋ ଅତୀତକ୍ଖେପୋ ନାମ ।
କିଂ ଚିତ୍ତେ’ଜାସମୁଗ୍ଘାତଂ,
ଅପ୍ପତ୍ତୋ’ସ୍ମିତି ଖିଜ୍ଜସେ ।
ପଣାମୋ ନନୁ ସୋୟେୱ,
ସକିମ୍ପି ସୁଗତେ କତୋ॥
ୱତ୍ତମାନକ୍ଖେପୋ ।
୨୩୭.‘‘କିଂ ଚିତ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଚିତ୍ତ ଏଜାୟ ତଣ୍ହାୟ ସମୁଗ୍ଘାତଂ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମୀତି କିଂ ଖିଜ୍ଜସେ, ତୁଚ୍ଛୋ ତୱ ଖେଦୋ । ସୁଗତେ ସକିମ୍ପି ଏକୱାରମ୍ପି କତୋ ପଣାମୋ ସୋୟେୱ ତଣ୍ହାୟ ସମୁଗ୍ଘାତୋୟେୱ ନନୁ ଏକନ୍ତକାରଣତ୍ତା ତସ୍ସାତି ୱତ୍ତମାନକ୍ଖେପୋୟଂ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଖେଦସ୍ସାକ୍ଖିତତ୍ତା ।
୨୩୭.‘‘କିଂ ଚିତ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ହେ ଚିତ୍ତ ଏଜାସମୁଗ୍ଘାତଂ ଏଜାସଙ୍ଖତାୟ ତଣ୍ହାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦପହାନଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମୀତି କିଂ ଖିଜ୍ଜସେ, ତୁଚ୍ଛୋ ତୱ ଖେଦୋ । ତଥା ହି ସୁଗତେ ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ ସକିମ୍ପି କତୋ ପଣାମୋ ସୋୟେୱ ନନୁ ତଣ୍ହାସମୁଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଏକନ୍ତକାରଣତ୍ତା କାରଣକାରିୟାନମଭେଦବୁଦ୍ଧିୟା ସୋ ଏଜାସମୁଗ୍ଘାତୋୟେୱ କିଂ ନ ଭୱତି, ଭୱତ୍ୟେୱ । ‘‘ପଣାମୋ’’ତ୍ୟାଦିୱିସେସକଥନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କିଂ ଖିଜ୍ଜସେ’’ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ତମାନଖେଦସ୍ସ ପଟିସେଧିତତ୍ତା ଅୟଂ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖେପୋ ନାମ । ଏଜାୟ ସମୁଗ୍ଘାତୋତି ୱାକ୍ୟଂ ।
ସଚ୍ଚଂ ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ସିୱଂ ସୁଜନଗୋଚରଂ ।
ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରିକ୍କନ୍ତ-ମାନସା ୟେ ସୁଦୁଜ୍ଜନା॥
ଅନାଗତକ୍ଖେପୋ ।
୨୩୮.‘‘ସଚ୍ଚ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ସୁଜନଗୋଚରଂ ସିୱଂ ସନ୍ତିପଦଂ ତେ ସଚ୍ଚଂ ନିୟତଂ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସସ୍ସତାଦିକାୟ ପରିକ୍କନ୍ତଂ ଅଭିଭୂତଂ ମାନସଂ ଚିତ୍ତଂ ୟେସଂ ତାଦିସା ସୁଟ୍ଠୁ ଅତିସୟେନ ଦୁଜ୍ଜନାତି ୟୋଜନୀୟଂ । ଅୟମନାଗତକ୍ଖେପୋ ଭାୱିନୋ ଗମନସ୍ସାକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ।
‘‘ଜୀୱିତାସା ବଲୱତୀ, ଧନାସା ଦୁବ୍ବଲା ମମ ।
ଗଚ୍ଛ ୱା ତିଟ୍ଠ ୱା କନ୍ତ, ମମାୱତ୍ଥା ନିୱେଦିତା’’ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୨.୧୩୯]॥
ଅୟମନାଦରକ୍ଖେପୋତି ଏୱମାଦୟୋ ତୁ ତବ୍ଭେଦାୟେୱାତି ଉପେକ୍ଖିତା ।
୨୩୮.‘‘ସଚ୍ଚ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ସୁଜନଗୋଚରଂ ସାଧୂନଂ ୱିସୟଗତଂ ସିୱଂ ସନ୍ତିପଦଂ ତେ ସଚ୍ଚମେକନ୍ତେନ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି । କେ ? ୟେ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରିକ୍କନ୍ତମାନସା ସୁଦୁଜ୍ଜନା, ତେୟେୱାତି । ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିୱିସେସସ୍ସ କଥନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ତେ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଭାୱିନୋ ନିବ୍ବାନଗମନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିୟା ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ଅୟଂ ଅନାଗତକ୍ଖେପୋ ନାମ । ମିଚ୍ଛା ୱିପରୀତା ଚ ସା ଦିଟ୍ଠି ଚାତି ଚ, ତାୟ ପରିକ୍କନ୍ତଂ ମାନସଂ ୟେସନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
‘‘ଜୀୱିତାସା ବଲୱତୀ, ଧନାସା ଦୁବ୍ବଲା ମମ ।
ଗଚ୍ଛ ୱା ତିଟ୍ଠ ୱା କନ୍ତ, ମମାୱତ୍ଥା ନିୱେଦିତା’’ –
ତ୍ୟାଦିକୋ ଅନାଦରକ୍ଖେପୋପି ଦସ୍ସିତାତୀତକ୍ଖେପାଦୀହି ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ହେ କନ୍ତ ୱଲ୍ଲଭ ମମ ଜୀୱିତାସା ବଲୱତୀ ହୋତି, ଧନାସା ଦୁବ୍ବଲା, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛ ୱା ତିଟ୍ଠ ୱା, ମମାୱତ୍ଥା ମମ ପକତି ନିୱେଦିତା ୱିଞ୍ଞାପିତା । ‘‘ଏତ୍ଥ ମମାୱତ୍ଥା ନିୱେଦିତା’’ତି ୱିସେସସ୍ସ କଥନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଗଚ୍ଛ ୱା ତିଟ୍ଠ ୱା’’ତି ଇମିନା ଅନାଦରୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ୱଲ୍ଲଭସ୍ସ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଅନାଗତସ୍ସ ୱା ଗମନସ୍ସ ପଟିସେଧିତତ୍ତା ୱତ୍ତମାନକ୍ଖେପୋ ୱା ଅନାଗତକ୍ଖେପୋ ୱା ହୋତି ।
ଞେୟ୍ୟୋ ସୋତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ,
ୟୋ’ଞ୍ଞୱାକ୍ୟତ୍ଥସାଧନୋ ।
ସବ୍ବବ୍ୟାପୀ ୱିସେସଟ୍ଠୋ,
ହିୱିସିଟ୍ଠ’ସ୍ସ ଭେଦତୋ॥
୨୩୯. ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସଂ ନ୍ୟାସୟତି ‘‘ଞେୟ୍ୟି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅଞ୍ଞୱାକ୍ୟତ୍ଥସାଧନୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱାକ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନୋ ସମତ୍ଥକୋ କସ୍ସଚିଦେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପରସ୍ସ ନ୍ୟାସୋ ୟୋ, ସୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ ଞେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱତ୍ଥୁନୋ ନ୍ୟାସୋ ପୟୋଗୋତି କତ୍ୱା । ତସ୍ସ ଭେଦମାହ ‘‘ସବ୍ବେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସସ୍ସ ଭେଦତୋ ୱିକପ୍ପତୋ ହିୱିସିଟ୍ଠା ହିସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତା ସବ୍ବବ୍ୟାପୀ ଚ ୱିସେସଟ୍ଠୋ ଚାତି ଇମେ ଭୱନ୍ତି । ନନୁ ପତିୱତ୍ଥୂପମାୟ ଇମସ୍ସ ଚ କୋ ଭେଦୋତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ଉଭୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସମତ୍ତେନ ସଦିସତ୍ତେପି ୟତ୍ଥ ମୁଖ୍ୟତୋ ସାମ୍ୟପ୍ପତୀତିସବ୍ଭାୱୋ, ସା ପତିୱତ୍ଥୂପମା । ୟତ୍ଥ ପନ ସାଧନରୂପସ୍ସେୱତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ, ସୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋତି ପାକଟୋୟେୱୁଭିନ୍ନଂ ଭେଦୋତି ।
୨୩୯. ଇଦାନି ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଞେୟ୍ୟ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୟୋ ଅଞ୍ଞୱାକ୍ୟତ୍ଥସାଧନୋ ଅଞ୍ଞୱାକ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନୋ ହୋତି, ଅଞ୍ଞୱାକ୍ୟତ୍ଥଂ ସାଧେତି, ସୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ ସାଧିୟୱାକ୍ୟତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ଠପନଂ କଥନଂ ‘‘ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ’’ତି ଞେୟ୍ୟୋ, ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସସ୍ସ ଭେଦତୋ ପଭେଦେନ ସବ୍ବବ୍ୟାପୀ ୱିସେସଟ୍ଠୋ ଚ, ଏତେୟେୱ ହିୱିସିଟ୍ଠା ଚାତି ଚତ୍ତାରୋ ଭୱନ୍ତି । ଅତ୍ଥୋ ଚ ସୋ ଅନ୍ତରୋ ଅଞ୍ଞୋ ଚେତି ଚ, ତସ୍ସ ନ୍ୟାସୋତି ଚ, ସବ୍ବଂ ବ୍ୟାପେତି ସୀଲେନାତି ଚ, ୱିସେସେ ପଦେସେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଚ, ହିସଦ୍ଦେନ ୱିସିଟ୍ଠାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ହି-ରହିତସବ୍ବବ୍ୟାପୀ
ତେପି ଲୋକହିତାସତ୍ତା, ସୂରିୟୋ ଚନ୍ଦିମା ଅପି[ଚନ୍ଦିମାରପି (ସୀ॰)] ।
ଅତ୍ଥଂ ପସ୍ସ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ନିୟମୋ କେନ ଲଙ୍ଘ୍ୟତେ॥
୨୪୦. ଉଦାହରତି ‘‘ତେପି’’ଚ୍ଚାଦି । ଲୋକସ୍ସ ହିତେ ଅଭିୱୁଦ୍ଧିୟଂ ଆସତ୍ତା ଅଭିରତ୍ତା ସୂରିୟୋ ଚନ୍ଦିମା ଅପୀତି ତେ ମହନ୍ତାପି ଅତ୍ଥଂ ଉଦୟୱିପରିୟାସ’ମଭାୱଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ନ [ଗମିସ୍ସନ୍ତା ପୁନ (କ॰)] ତଥେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ‘‘ପସ୍ସେ’’ତି ତମୱବୋଧୟତି । ତଥା ହି ନିୟମୋ ‘‘ଭାୱୋ ନାମ ନ ପାୟିନି । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ୱୟଧମ୍ମିନୋ’’ତି ଅୟଂ ନିୟତି । କେନ ନାମ ୱତ୍ଥୁନା ଲଙ୍ଘ୍ୟତେ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ସକ୍କାତି । ଅୟଂ ହିସଦ୍ଦରହିତୋ ସବ୍ବବ୍ୟାପୀ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ ତାଦିସସ୍ସ ନିୟମସ୍ସ ସବ୍ବଗତତ୍ତା ।
୨୪୦.‘‘ତେପି’’ଚ୍ଚାଦି । ଲୋକହିତାସତ୍ତା ଲୋକାଭିୱୁଦ୍ଧିୟଂ ଲଗ୍ଗା ସୂରିୟୋ ଅପି ଚନ୍ଦିମା ଅପି ତେପି ମହାନୁଭାୱା ଅତ୍ଥଂ ୱିନାସଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ପସ୍ସ ଏତେସଂ ପାକଟଂ ୱିନାସଂ ଓଲୋକେହି । ତଥା ହି ନିୟମୋ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ସବ୍ବପଦତ୍ଥମନତିକ୍କମ୍ମ ପୱତ୍ତନିୟମୋ କେନ ଲଙ୍ଘ୍ୟତେ ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନେନ କେନ ପଦତ୍ଥେନ ଅତିକ୍କମ୍ୟତେତି । ଅୟଂ ହିସଦ୍ଦରହିତୋ ଅତ୍ଥଗମନସଙ୍ଖାତୋ ନିୟମୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗତୋତି ସବ୍ବବ୍ୟାପୀ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ । ପତିୱତ୍ଥୂପମାୟ ଚ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସତ୍ତେନ ତୁଲ୍ୟତ୍ତେପି ତତ୍ଥ ସାଧମ୍ମପକାସତ୍ତସଭାୱୋ, ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନସଭାୱୋତି ଏୱମିମେସଂ ନାନତ୍ତଂ ସୁବ୍ୟତ୍ତଂ । ଅପୀତି ସମ୍ଭାୱନାୟଂ, ଦୁତିୟୋ ଅପିସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟେ ।
ହି-ସହିତସବ୍ବବ୍ୟାପୀ
ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ୱସୀ ସୋପି ମୁନିସ୍ସରୋ ।
ଗତୋୱ ନିବ୍ବୁତିଂ ସବ୍ବେ, ସଙ୍ଖାରା ନ ହି ସସ୍ସତା॥
୨୪୧.‘‘ସତ୍ଥା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଦେୱାନଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସତ୍ଥା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକେହି ପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ଅନୁସାସତୀତି, ୱସୀ ପଞ୍ଚହି ୱସିତାହି ଅତିସୟୱସୀହି ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ସୋପି ମୁନିସ୍ସରୋ ନିବ୍ବୁତିଂ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋୟେୱ, ହିସଦ୍ଦୋ ସମତ୍ଥନେ । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନା ନ ସସ୍ସତା ନ ନିଚ୍ଚା ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚା । ଅୟମ୍ପି ହିସଦ୍ଦସହିତସବ୍ବବ୍ୟାପୀ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ସବ୍ବଗତତ୍ତାତି ।
୨୪୧.‘‘ସତ୍ଥା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ସତ୍ଥା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେହି ୟଥାରହମନୁସାସକୋ ୱସୀ ୱୁଟ୍ଠାନଅଧିଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୱସିଭାୱେସୁ ସାତିସୟଂ ଇସ୍ସରିୟୱା ସୋ ମୁନିସ୍ସରୋ ଅପି ନିବ୍ବୁତିଂ ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ ଏୱ । ହି ତଥେୱ, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ସସ୍ସତା ନ ହୋନ୍ତୀତି । ଅୟଂ ହିସଦ୍ଦସହିତୋ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ସବ୍ବଗତତ୍ତା ସବ୍ବବ୍ୟାପୀ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ । ୱସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱାକ୍ୟଂ ।
ହି-ରହିତୱିସେସଟ୍ଠ
ଜିନୋ ସଂସାରକନ୍ତାରା, ଜନଂ ପାପେତି ନିବ୍ବୁତିଂ ।
ନନୁ ୟୁତ୍ତା ଗତି ସା’ୟଂ, ୱେସାରଜ୍ଜସମଙ୍ଗିନଂ॥
୨୪୨.‘‘ଜିନୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଜିନୋ ସଂସାରୋୟେୱ କନ୍ତାରୋ ଦୁଗ୍ଗମତ୍ତା, ତତୋ ଜନଂ ସକଲମ୍ପି ଲୋକଂ ନିବ୍ବୁତିଂ ପାପେତି । ନନୁ ପସିଦ୍ଧିୟମନୁମତିୟଂ ୱା । ସାୟଂ ଗତି ନିବ୍ବୁତିପାପନସଙ୍ଖାତା ପୱତ୍ତି, ୱିଗତୋ ସାରଦୋ ଭୟମସ୍ସାତି ୱିସାରଦୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନିବ୍ଭୟତା [ନିବ୍ଭୟତାୟ (କ॰)]ୱେସାରଜ୍ଜଂ, ତେନ ସମଙ୍ଗୀନଂ ୟୁତ୍ତାନଂ । ୟୁତ୍ତାତି ଅନୁରୂପାତି । ଅୟଂ ହିସଦ୍ଦୱିରହିତୋ ୱିସେସଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ, ୱେସାରଜ୍ଜସମଙ୍ଗୀନମେୱ ତଥାଭାୱତୋ ନ ସବ୍ବବ୍ୟାପୀ ।
୨୪୨.‘‘ଜିନୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଜିନୋ ଜନଂ ସତ୍ତଲୋକଂ ସଂସାରକନ୍ତାରା ନିବ୍ବୁତିଂ ପାପେତି, ସା ଅୟଂ ଗତି ପୱତ୍ତି ୱେସାରଜ୍ଜସମଙ୍ଗୀନଂ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଗୁଣସମନ୍ନାଗତାନଂ ତଥାଗତାନଂ ୟୁତ୍ତା ନନୂତି । ଅୟଂ ଜନାନଂ ନିବ୍ବାନଂ ପାପନା ୱେସାରଜ୍ଜସମଙ୍ଗୀନଂୟେୱ ଆୱେଣିକତ୍ତା ୱିସେସଟ୍ଠୋ ହିସଦ୍ଦରହିତୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ । ୱିଗତୋ ସାରଦୋ ଭୟଂ ଅସ୍ସେତି ଚ, କସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ତେନ ସମଙ୍ଗିନୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ନନୂତି ପସିଦ୍ଧିୟଂ ଅନୁମତିୟଂ ୱା ୱତ୍ତତେ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞାତବ୍ବୋ ।
ହି-ସହିତୱିସେସଟ୍ଠ
ସୁରତ୍ତଂ ତେ’ଧରପୁଟଂ, ଜିନ ରଞ୍ଜେତି ମାନସଂ ।
ସୟଂ ରାଗପରୀତା ହି, ପରେ ରଞ୍ଜେନ୍ତି ସଙ୍ଗତେ॥
୨୪୩.‘‘ସୁରତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଜିନ ତେ ତୱ ସୁରତ୍ତଂ ବିମ୍ବଫଲସମାନୱଣ୍ଣତ୍ତା ଅଧରପୁଟଂ ମାନସଂ ପସ୍ସତଂ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ରଞ୍ଜେତି ପୀଣେତୀତି । ହି ସମତ୍ଥନେ, ତଥା ହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୟଂ ୟେନ କେନଚି ରାଗେନ ରତ୍ତୱଣ୍ଣେନ ଅନୁରାଗେନ ୱା ପରୀତା ଗତା ସଙ୍ଗତେ ଅତ୍ତନା ସଂସଟ୍ଠେ ପରେ ଅଞ୍ଞେ ରଞ୍ଜେନ୍ତି ରତ୍ତୱଣ୍ଣେ ଅନୁରତ୍ତେ ୱା କରୋନ୍ତୀତି ସସିଲେସୋ ସାଧନୋ । ଅୟଞ୍ଚ ହିସଦ୍ଦସହିତୋ ୱିସେସଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ ତଥାଭାୱସ୍ସ ତଥାୱିଧାନମେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ।
୨୪୩.‘‘ସୁରତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଭୋ ଜିନ ତେ ତୱ ସୁରତ୍ତଂ ଅଧରପୁଟଂ ଓଟ୍ଠୟୁଗଳଂ ମାନସଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ [ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ (କ॰)] ଚିତ୍ତଂ ରଞ୍ଜେତି ପୀଣୟତି । ହି ତଥେୱ, ସୟଂ ରାଗପରୀତା ରତ୍ତୱଣ୍ଣେନ ଅନୁରାଗେନ ୱା ୟୁତ୍ତା ସଙ୍ଗତେ ଅତ୍ତନା ସଂସଟ୍ଠେ ପରେ ଅଞ୍ଞେ ରଞ୍ଜେନ୍ତି ରତ୍ତୱଣ୍ଣେ ଅନୁରତ୍ତେ ୱା କରୋନ୍ତି । ଇଦଂ ତେସଂ ସଭାୱମେୱେତି । ଅୟଂ ଈଦିସାନମେୱ ଆୱେଣିକତ୍ତା ୱିସେସଟ୍ଠୋ ହିସଦ୍ଦସହିତୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରନ୍ୟାସୋ । ପୁଟସଦିସତ୍ତା ଅଧରୋ ଏୱ ପୁଟମିତି ଚ, ରାଗେନ ପରୀତା ୟୁତ୍ତାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୱାଚ୍ଚେ ଗମ୍ମେ’ଥ ୱତ୍ଥୂନଂ,
ସଦିସତ୍ତେ ପଭେଦନଂ ।
ବ୍ୟତିରେକୋ’ୟ’ମପ୍ୟେ’କୋ-
ଭୟଭେଦା ଚତୁବ୍ବିଧୋ॥
୨୪୪. ବ୍ୟତିରେକୱିକପ୍ପମାହ ‘‘ୱାଚ୍ଚେ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱତ୍ଥୂନଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତାନଂ କେସଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୂନଂ ସଦିସତ୍ତେ କଥଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୂନଂ ତୁଲ୍ୟତ୍ତେ ୱାଚ୍ଚେ ସଦ୍ଦେନ ୱାଚକେନ ପଟିପାଦିତେ ଅଥ ଗମ୍ମେ ଅସଦ୍ଦପଟିପାଦିତେ ସବ୍ବତ୍ଥବଲେନ ପକରଣାଦିନା ଞାତେ ୱା, ନ କେୱଲଂ ସଦ୍ଦପଟିପାଦିତେ । ପଭେଦନଂ ତେସମେୱ ୱତ୍ଥୂନଂ ୱିସେସକଥନଂ ବ୍ୟତିରେକୋ ବ୍ୟତିରେଚନଂ ପୁଥକ୍କରଣନ୍ତି କତ୍ୱା । ଅୟଂ ବ୍ୟତିରେକୋପି ଏକୋଭୟଭେଦା ଏକବ୍ୟତିରେକୋ ଉଭୟବ୍ୟତିରେକୋତି ୱାଚ୍ଚଗମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱିସେସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
୨୪୪. ଇଦାନି ବ୍ୟତିରେକଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱାଚ୍ଚେ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱତ୍ଥୂନଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତାନଂ କେସଞ୍ଚି ପଦତ୍ଥାନଂ ସଦିସତ୍ତେ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ସମାନତ୍ତେ ୱାଚ୍ଚେ ୱାଚକସଦ୍ଦେନ ପଟିପାଦନୀୟେ ଅଥ ପୁନ ଗମ୍ମେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସଦିସତ୍ତେ ଅତ୍ଥସତ୍ତିସଙ୍ଖାତସାମତ୍ଥିୟେନ ଗମ୍ମମାନେ ପଭେଦନଂ ତେସଂୟେୱ ୱତ୍ଥୂନଂ ନାନତ୍ତକଥନଂ ବ୍ୟତିରେକୋ ନାମ । ଅୟମ୍ପି ବ୍ୟତିରେକୋ ଏକୋଭୟଭେଦା ବ୍ୟତିରେଚନସଙ୍ଖାତପୁଥକ୍କରଣସାମଞ୍ଞେନ ଅଭିନ୍ନୋପି ୱାଚ୍ଚଗମ୍ମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚେକମେୱ ଏକବ୍ୟତିରେକୋ ଉଭୟବ୍ୟତିରେକୋତି ୱିସେସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ସଦିସାନଂ ଭାୱୋତି ଚ, ପକାରେନ ଭେଦନଂ କଥନମିତି ଚ, ବ୍ୟତିରେଚନଂ ପୁଥକ୍କରଣମିତି ଚ, ଏକୋ ଚ ଉଭୟୋ ଚାତି ଚ, ତେସଂ ଭେଦୋ ୱିସେସନନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୱାଚ୍ଚଏକବ୍ୟତିରେକ
ଗମ୍ଭୀରତ୍ତମହତ୍ତାଦି-
ଗୁଣା ଜଲଧିନା ଜିନ ।
ତୁଲ୍ୟୋ ତ୍ୱ’ମସି ଭେଦୋ ତୁ,
ସରୀରେନେ’ଦିସେନ ତେ॥
୨୪୫. ଉଦାହରତି ‘‘ଗମ୍ଭୀର’’ଇଚ୍ଚାଦି । ତ୍ୱଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତଂ ଅଗାଧତା ଅଜ୍ଝାସୟୱିସିଟ୍ଠତା ଚ ମହତ୍ତଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଗୁଣମହନ୍ତତା ଚ ତଂ ଆଦି ୟସ୍ସ ଉପକାରିତାଦିନୋ, ତସ୍ମା ଗୁଣା ଜଲଧିନା ସାଗରେନ ତୁଲ୍ୟୋ । ‘‘ଅସୀ’’ତିସଦ୍ଦପଟିପାଦିତଂ ସଦିସତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭେଦୋ ତୁ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଭେଦୋ ତୁ ୱିସେସୋ ପନ ସାଗରେନ ସହ ଈଦିସେନ ଦିସ୍ସମାନେନ କରଚରଣାଦିମତା ରୁଚିରେନ ତେ ସରୀରେନେୱ ହେତୁନା, ନାଞ୍ଞଥା, ତସ୍ସେଦିସଂ ସରୀରଂ ନତ୍ଥୀତି । ସଦିସତ୍ତେ ପଟିପାଦିତେ ଏକବ୍ୟତିରେକୋୟଂ ଏକସ୍ମିଂ ଜିନେ ୱତ୍ତମାନେନ ଧମ୍ମେନ ଉପମେୟ୍ୟୋପମାନଭୂତଜିନସାଗରାନଂ ତସ୍ସ ଭେଦସ୍ସ ପତୀୟମାନତ୍ତା ।
୨୪୫. ଇଦାନି ତମୁଦାହରତି ‘‘ଗମ୍ଭୀରତ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ହେ ଜିନ ତ୍ୱଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତମହତ୍ତାଦିଗୁଣା ଜଲଧିନା ତୁଲ୍ୟୋ ଅସି । ଇମିନା ୱାକ୍ୟେନ ଜିନସାଗରାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଦ୍ଦେନ ୱାଚ୍ଚସଦିସତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭେଦୋ ତୁ ସାଗରେନ ସହ ତୱ ୱିସେସୋ ପନ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ଈଦିସେନ ଏୱରୂପେନ ଦିସ୍ସମାନହତ୍ଥପାଦାଦିଅୱୟୱୟୁତ୍ତେନ ସରୀରେନ ସରୀରହେତୁନା ହୋତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ୱତ୍ତବ୍ବସଦିସତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଇମିନା ୱାକ୍ୟେନ ‘‘ଈଦିସେନ ସରୀରେନା’’ତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଜିନପଦତ୍ଥେ ୱିସେସକଥନେନ ଜଲଧିତୋ ଜିନପଦତ୍ଥସ୍ସ ୱିସୁଂ କତତ୍ତା ସଦିସତ୍ତେ ସଦ୍ଦେନ ୱାଚ୍ଚେ ସତି ଅୟମେକବ୍ୟତିରେକୋ ନାମ । ଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ସାଗରସ୍ସ ୱା ଗମ୍ଭୀରଜ୍ଝାସୟସମଙ୍ଗିନୋ ଜିନସ୍ସ ୱା ଭାୱୋତି ଚ, ମହତୋ ପକତିୟା ମହତୋ ସାଗରସ୍ସ ୱା ଗୁଣେହି ମହତୋ ଜିନସ୍ସ ୱା ଭାୱୋତି ଚ, ଗମ୍ଭୀରତ୍ତଞ୍ଚ ମହତ୍ତଞ୍ଚାତି ଚ, ତଂ ଆଦି ୟସ୍ସ ଉପକାରିତାଦିନୋତି ଚ, ସୋ ଚ ସୋ ଗୁଣୋ ଚେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୱାଚ୍ଚଉଭୟବ୍ୟତିରେକ
ମହାସତ୍ତା’ତିଗମ୍ଭୀରା, ସାଗରୋ ସୁଗତୋପି ଚ ।
ସାଗରୋ’ଞ୍ଜନସଙ୍କାସୋ, ଜିନୋ ଚାମୀକରଜ୍ଜୁତି॥
୨୪୬.‘‘ମହା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସାଗରୋ ସୁଗତୋପି ଚାତି ତେ ଉଭୋ ମହନ୍ତା ସତ୍ତା ମକରାଦୟୋ ୟତ୍ଥ ସାଗରେ, ମହନ୍ତଂ ୱା ସତ୍ତଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ୟସ୍ସ ସୁଗତସ୍ସ, ଅତିଗମ୍ଭୀରା ଅତିସୟେନ ଅଗାଧା ଇତି । ସଦିସତାଭେଦମାହ ‘‘ସାଗରୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସାଗରୋ ଅଞ୍ଜନସଙ୍କାସୋ ଅଞ୍ଜନେନ ତୁଲ୍ୟୋ, କଣ୍ହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜିନୋ ତୁ ଚାମୀକରସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସେୱ ଜୁତି ସୋଭା ଅସ୍ସେତି ଚାମୀକରଜ୍ଜୁତି। ୱାଚ୍ଚେ ସଦିସତ୍ତେ ଉଭୟବ୍ୟତିରେକୋୟଂ ଉଭୟତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନେନ ଗୁଣେନ ଉଭିନ୍ନମୁପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ଭେଦସ୍ସ ପତୀୟମାନତ୍ତା ।
୨୪୬.‘‘ମହା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସାଗରୋ ସୁଗତୋପି ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ମହାସତ୍ତା କମେନ ତିମିତିମିଙ୍ଗଲାଦିମହାସତ୍ତା ଚ, ଲାଭାଲାଭାଦୀସୁ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା ମହନ୍ତତାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତସଦିସତ୍ତୟୁତ୍ତା ଚ, ଅତିଗମ୍ଭୀରା ଅୱଗାହିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ, ଅଜ୍ଝାସୟଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଚ ଦ୍ୱେପି ଅତିଗମ୍ଭୀରା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ସାଗରୋ ଅଞ୍ଜନସଙ୍କାସୋ, ଜିନୋ ଚାମୀକରଜ୍ଜୁତି ସୁୱଣ୍ଣସଦିସକନ୍ତିୟୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବଦ୍ଧେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ସଦିସତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଅପରଦ୍ଧେନ ତଦୁଭୟୱତ୍ଥୁଗତୱିସେସେନ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସିତତ୍ତା ସଦିସତ୍ତେ ସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ସତି ଅୟଂ ଉଭୟବ୍ୟତିରେକୋ ନାମ । ମହନ୍ତା ସତ୍ତା ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୟୋ ୟତ୍ଥ ସାଗରେତି ୱା, ମହନ୍ତଂ ସତ୍ତଂ ସମାନଭାୱୋ ୟସ୍ସ ସୁଗତସ୍ସାତି ୱା, ଅତିସୟେନ ଗମ୍ଭୀରାତି ଚ, ଅଞ୍ଜନେନ ସଙ୍କାସୋ ସଦିସୋତି ଚ, ଚାମୀକରସ୍ସ ଇୱ ଜୁତି ଅସ୍ସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଗମ୍ମଏକବ୍ୟତିରେକ
ନ ସନ୍ତାପାପହଂ ନେୱି-ଚ୍ଛିତଦଂ ମିଗଲୋଚନଂ ।
ମୁନିନ୍ଦ ନୟନଦ୍ୱନ୍ଦଂ, ତୱ ତଗ୍ଗୁଣଭୂସିତଂ॥
୨୪୭.‘‘ନି’’ଚ୍ଚାଦି । ମିଗସ୍ସ ଲୋଚନଂ ସନ୍ତାପଂ କିଲେସପରିଳାହଂ ଅପହନତି ହିଂସତୀତି ସନ୍ତାପାପହଂ ନ ଭୱତି । ନେୱ ଇଚ୍ଛିତଂ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦଦାତୀତି ନେୱିଚ୍ଛିତଦଂ। ମୁନିନ୍ଦ ତୱ ନୟନାନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦଂ ୟୁଗଳଂ ତୁ ତେହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ସନ୍ତାପାପହତ୍ତଇଚ୍ଛିତଦତ୍ତଗୁଣେହି ଭୂସିତମଲଙ୍କତଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ମିଗଲୋଚନନୟନାନଂ ଦୀଘତ୍ତାଦିନା ସଦିସତ୍ତଂ ପତୀୟତେ । ଗମ୍ମେ ସଦିସତ୍ତେ ଏକବ୍ୟତିରେକୋୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।
୨୪୭.‘‘ନ ସନ୍ତା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମିଗଲୋଚନଂ ମିଗପୋତକଚକ୍ଖୁୟୁଗଳଂ ସନ୍ତାପାପହଂ କିଲେସସନ୍ତାପାପହଂ ନ ହୋତି । ଇଚ୍ଛିତଦଂ ଲୋକେହି ପତ୍ଥିତଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରତ୍ଥାନଂ ଦାୟକଂ ନ ହୋତି । ହେ ମୁନିନ୍ଦ ତୱ ନୟନଦ୍ୱନ୍ଦଂ ପନ ତଗ୍ଗୁଣଭୂସିତଂ ଜନସନ୍ତାପାପହାନାଦିୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣେହି ସୋଭିତଂ ହୋତି, ଇହ ସନ୍ତାପାପହନନାଦୀନଂ ପଟିସେଧଦ୍ୱାରେନ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଭୂତଉଭୟଲୋଚନସଙ୍ଖାତୱତ୍ଥୂନଂ ଦୀଘପୁଥୁଲତାଦିସଦିସଧମ୍ମଂ ସାମତ୍ଥିୟେନ ପକାସେତ୍ୱା ଅପରଦ୍ଧେନ ସନ୍ତାପାପହନନାଦିଗୁଣହେତୁ ଜିନନୟନାନଂ ୱିସୁଂ କତତ୍ତା ସଦିସତ୍ତେ ଗମ୍ମମାନେ ଅୟମେକବ୍ୟତିରେକୋ ନାମ । ସନ୍ତାପଂ ଅପହନତି ହିଂ ସତୀତି ଚ, ଇଚ୍ଛିତଂ ଦଦାତୀତି ଚ, ତେ ଚ ତେ ଗୁଣା ଚାତି ଚ, ତେହି ଭୂସିତନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଗମ୍ମଉଭୟବ୍ୟତିରେକ
ମୁନିନ୍ଦାନନ’ମମ୍ଭୋଜ-ମେସଂ ନାନତ୍ତ’ମୀଦିସଂ ।
ସୁୱୁତ୍ତାମତସନ୍ଦାୟି, ୱଦନଂ ନେ’ଦିସ’ମ୍ବୁଜଂ॥
୨୪୮.‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦାନନଂ ଅମ୍ଭୋଜଞ୍ଚେତି ୟାନି ୱତ୍ଥୂନି କନ୍ତାଦିନା ପତୀୟମାନତ୍ତା ସଦିସତ୍ଥାନି, ଏସଂ ନାନତ୍ତଂ ଭେଦୋ ଈଦିସଂ । କଥଂ ? ୱଦନଂ ସୁୱୁତ୍ତାମତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମାମତଂ ସନ୍ଦଦାତୀତି ସୁୱୁତ୍ତାମତସନ୍ଦାୟି, ଅମ୍ବୁଜଂ ତୁ ନେଦିସନ୍ତି । ଇମିନା ଭେଦେନ ଇମେସଂ ୱିସଦିସତ୍ତା ‘‘ଏସ’’ନ୍ତ୍ୟାଦିନାହୁ । ପତୀୟମାନେନ ସଦିସାନୀତି ଗମ୍ମେ ସଦିସତ୍ତେ ଉଭୟବ୍ୟତିରେକୋୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେତି ।
୨୪୮.‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦାନନଂ ଅମ୍ଭୋଜଞ୍ଚେତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନାନତ୍ତଂ ଈଦିସଂ । କଥନ୍ତି ଚେ ? ଏସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱଦନଂ ସୁୱୁତ୍ତାମତସନ୍ଦାୟି ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୁୱୁତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମାମତସ୍ସ ଦାୟକଂ ହୋତି, ଅମ୍ବୁଜଂ ତୁ ଏଦିସଂ ନ ଈଦିସଂ ନ ହୋତି, ତାଦିସଂ ଧମ୍ମାମତଂ ନ ଦଦାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଏସଂ ନାନତ୍ତମୀଦିସ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ସୁଗନ୍ଧକନ୍ତିମତ୍ତାଦୀହି ଗୁଣେହି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଭେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ଗମ୍ମମାନତ୍ତା ତଂ ପକାସେତ୍ୱା ଅପରଦ୍ଧେନ ୱଦନତୋ ଅମ୍ବୁଜସ୍ସ, ଅମ୍ବୁଜତୋ ୱଦନସ୍ସ ୱିସୁଂ କତତ୍ତା ସଦିସତ୍ତେ ଗମ୍ମମାନେ ଅୟମୁଭୟବ୍ୟତିରେକୋ ନାମ । ନାନା ଅନେକପ୍ପକାରାନଂ ଭାୱୋତି ଚ, ସାଧୁ ୱୁତ୍ତମିତି ଚ, ତମେୱ ଅମତନ୍ତି ଚ, ତଂ ସମ୍ମା ଦେତି ସୀଲେନାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ପସିଦ୍ଧଂ କାରଣଂ ୟତ୍ଥ, ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା’ଞ୍ଞକାରଣଂ ।
ସାଭାୱିକତ୍ତ’ମଥ ୱା, ୱିଭାବ୍ୟଂ ସା ୱିଭାୱନା॥
୨୪୯. ୱିଭାୱନଂ ସମ୍ଭାୱେତି ‘‘ପସିଦ୍ଧ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ୟତ୍ଥ ଅଲଙ୍କତିୟଂ ପସିଦ୍ଧଂ ଲୋକପ୍ପତୀତଂ କାରଣଂ କିଞ୍ଚି ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନିରସ୍ୟ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ପସିଦ୍ଧକାରଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ୱିଭାବ୍ୟଂ ଅୱଗମ୍ୟତେ । ୟତ୍ଥ କାରଣନ୍ତରଂ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ କା ଗତୀତି ଆହ ‘‘ସାଭାୱିକତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଥ ୱା ପକ୍ଖନ୍ତରେ, ସାଭାୱିକଂ [ସାଭାୱିକତ୍ତଂ (କ॰)] ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସାଭାୱିକତ୍ତଂ ୱିଭାବ୍ୟଂ, ସା ତାଦିସୀ ୱିଭାୱନା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ୱିଭାୱୀୟତେ ପକାସୀୟତେ କାରଣନ୍ତରଂ ସାଭାୱିକତ୍ତଂ ୱା ଏତାୟାତି, ଏତିସ୍ସନ୍ତି ୱା କତ୍ୱା ।
୨୪୯. ଇଦାନି ୱିଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପସିଦ୍ଧ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ୟତ୍ଥ ଅଲଙ୍କାରେ ପସିଦ୍ଧଂ ଲୋକପ୍ପତୀତଂ କାରଣଂ ତଂତଂଗୁଣସାଧନହେତୁଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଟିସେଧେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞକାରଣଂ ଲୋକପ୍ପସିଦ୍ଧକାରଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ, ଅଥ ୱା ନୋ ଚେ ପସିଦ୍ଧକାରଣତୋ ଅଞ୍ଞକାରଣେ ଲବ୍ଭମାନେ ସାଭାୱିକତ୍ତଂ ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧଗୁଣଂ ୱିଭାବ୍ୟଂ ପକାସନୀୟଂ ହୋତି, ସା ୱିଭାୱନା ନାମ ହୋତି, କାରଣନ୍ତରୱିଭାୱନା ସାଭାୱିକୱିଭାୱନାତି ଦୁୱିଧା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ କାରଣଞ୍ଚେତି ଚ, ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଭାୱୋତି ଚ, ତେନ ସମ୍ଭୂତମିତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ୱିଭାୱୀୟତି ଅଞ୍ଞକାରଣଂ ସାଭାୱିକତ୍ତଂ ୱା ଏତାୟ ୱିଭାୱନାୟ, ଏତିସ୍ସଂ ୱିଭାୱନାୟନ୍ତି ଚ ୱାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
କାରଣନ୍ତରୱିଭାୱନା
ଅନଞ୍ଜିତା’ସିତଂ ନେତ୍ତଂ, ଅଧରୋ ରଞ୍ଜିତା’ରୁଣୋ ।
ସମାନତା ଭମୁ ଚା’ୟଂ, ଜିନା’ନାୱଞ୍ଛିତା ତୱ॥
୨୫୦. ଉଦାହରତି ‘‘ଅନଞ୍ଜିତ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଜିନ ତୱ ନେତ୍ତଞ୍ଚ ଅନଞ୍ଜିତଂ ଅଞ୍ଜନସଲାକାୟ ୟୱତଟ୍ଠୀନମଫୁଟ୍ଠମେୱ ଅସିତଂ କଣ୍ହଂ, ଅଧରୋ ଚ ଅନଞ୍ଜିତୋୟେୱ ଲାଖାରାଗାଦିନା ଅରୁଣୋ ରତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଭମୁ ଚ ଅନାୱଞ୍ଛିତା ଉସ୍ସାହେନ ୟେନ କେନଚି ଅନାମିତା ସମାନା ସମାନତା ସୁଟ୍ଠୁ ଆନତା, ତତୋ ସବ୍ବଂ ଲୋକିୟଂ ତୱେତି । ଏତ୍ଥ ପସିଦ୍ଧକାରଣମଞ୍ଜନାଦି, ତନ୍ନିୱତ୍ତନେପି କାରଣନ୍ତରମତ୍ଥାଦିନାୱଗମ୍ୟତେ, ତଞ୍ଚ କମ୍ମଂ, କାରିୟସ୍ସ ଅକାରଣତ୍ତାୟୋଗତୋତି କାରଣନ୍ତରୱିଭାୱନା’ୟଂ ।
୨୫୦. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ଅନଞ୍ଜି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ହେ ଜିନ ତୱ ନେତ୍ତଂ ପକତିମଧୁରଂ ନୟନୟୁଗଳଞ୍ଚ ଅନଞ୍ଜିତଂ ୱିଲୋଚନାନଂ କଣ୍ହତ୍ତସାଧନତ୍ଥଂ ଲୋକପ୍ପସିଦ୍ଧଅଞ୍ଜନେହି ଅନଞ୍ଜିତଂ ସମାନଂ ଅସିତଂ ଭୱନ୍ତରସିଦ୍ଧେନ କୁସଲକମ୍ମେନ ନୀଲଂ ହୋତି, ଅଧରୋ ଚ ଅରଞ୍ଜିତୋ କେନଚି ରାଗେନ ଅରଞ୍ଜିତୋ ସମାନୋ ଅରୁଣୋ ରତ୍ତୋହୋତି, ଅୟଂ ଭମୁ ଚ ଅନାୱଞ୍ଛିତା କେନଚି ୱାୟାମେନ ଅନାମିତା ସମାନା ସମାନତା ସୁଟ୍ଠୁ ଆନତା ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ନୟନଅଧରଭମୂନଂ କଣ୍ହରତ୍ତକୁଟିଲଗୁଣସାଧନେ ଲୋକପ୍ପସିଦ୍ଧାନି ଅଞ୍ଜନାନି କାରଣାନି ପଟିସେଧେତ୍ୱା ନେତ୍ତାଦୀନଂ ଅସିତାଦିଭାୱକଥନେନେୱ କାରଣୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କାରିୟସ୍ସ ଲୋକେ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଅତ୍ଥପ୍ପକରଣାଦିନା ଅସିତାଦିଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ନାମ ପୁବ୍ବଜାତିୟଂ ସିଦ୍ଧକୁସଲକମ୍ମମେୱାତି ପତୀୟମାନତ୍ତା ଅୟଂ କାରଣନ୍ତରୱିଭାୱନା ନାମ । ନ ଅଞ୍ଜିତନ୍ତି ଚ, ନ ରଞ୍ଜିତୋତି ଚ, ନ ଆୱଞ୍ଛିତୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ନସଦ୍ଦୋ ପସଜ୍ଜପଟିସେଧେ ୱତ୍ତତେ । ସଂ ସମ୍ମା ଆନତାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସାଭାୱିକୱିଭାୱନା
ମପି ଦୁଜ୍ଜନସଙ୍ଗମେ ।
ସଭାୱନିମ୍ମଲତରେ,
ସାଧୁଜନ୍ତୂନ ଚେତସି॥
୨୫୧.‘‘ନ ହୋତି’’ଚ୍ଚାଦି । ଦୁଜ୍ଜନେହି ସହ ସଙ୍ଗମେ ସମାଗମେ ସତ୍ୟପି ସାଧୁଜନ୍ତୂନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ସଭାୱେନ ତାଦିସେନ ପୟୋଗେନ ୱିନାୱ ନିମ୍ମଲତରେ ଅତିସୟେନ ନିମ୍ମଲେ ଚେତସି ଦୁଜ୍ଜନ୍ୟଂ ସୁଜନେତରଭାୱୋ ନ ହୋତି ତାଦିସାତିସୟସାଧୁତ୍ତସମାୟୋଗତୋତି । ଇହ କିଞ୍ଚାପି ସଭାୱସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବଥା ହେତୁନିୱତ୍ତନଂ କତଂ, ତଥାପି ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିତଥାୱିଧନିମିତ୍ତମତ୍ଥେୱ । ତଥାପି ଲୋକୋ ତମନପେକ୍ଖମାନୋ, ପସିଦ୍ଧଞ୍ଚ କାରଣଂ ତାଦିସମପସ୍ସନ୍ତୋ ସାଭାୱିକଂ ଫଲଂ ୱୋହରତି, ତଦନୁସାରେନ ଚ ସାଭାୱିକଂ ଫଲଂ ୱିଭାବ୍ୟତେତି, ଅୟଂ ସାଭାୱିକଫଲୱିଭାୱନା ।
୨୫୧.‘‘ନ ହୋତି’’ଚ୍ଚାଦି । ଦୁଜ୍ଜନସଙ୍ଗମେ ଅପି ଦୁଜ୍ଜନେହି ସହ ୱାସେ ସତିପି ସାଧୁଜନ୍ତୂନଂ ସଭାୱନିମ୍ମଲତରେ କିଞ୍ଚି ପୟୋଗଂ ୱିନା ପକତିୟା ଏୱ ଅତିନିମ୍ମଲେ ଚେତସି ଦୁଜ୍ଜନ୍ୟଂ ଦୁଜ୍ଜନଗୁଣଂ ଖଲୁ ଏକନ୍ତେନ ନ ହୋତୀତି । ଇହ ଚିତ୍ତନିମ୍ମଲହେତୁଭୂତାନଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦୀନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେପି ଲୋକେନ ତଂ କାରଣଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପସିଦ୍ଧକାରଣଂ ଚିତ୍ତନିମ୍ମଲକାରଣମଦିସ୍ୱା ସଭାୱସିଦ୍ଧଂ ନିମ୍ମଲନ୍ତି ୱୋହରିୟମାନତ୍ତାତେନେୱ ଲୋକୱୋହାରାନୁସାରେନ ‘‘ସଭାୱନିମ୍ମଲତରେ’’ତି ସବ୍ବାକାରେନ କାରଣଂ ପଟିସେଧଂ କତ୍ୱା ସଭାୱସିଦ୍ଧନିମ୍ମଲତ୍ତସଙ୍ଖାତଫଲସ୍ସ ପକାସିତତ୍ତା ଅୟଂ ସାଭାୱିକଫଲୱିଭାୱନା ନାମ । ଦୁଜ୍ଜନାନଂ ଭାୱୋତି ଚ, ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଭାୱୋତି ଚ, ତେନ ନିମ୍ମଲତରନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଦୁୱିଧା ହେତୱୋ ସିୟୁଂ ।
ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ତେସଂ,
ଅଲଙ୍କାରତୟୋ’ଦିତଂ॥
୨୫୨. ହେତୁଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଜନକୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଜନକୋ ଭାୱାଭାୱରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ୟାଦିକାରିୟସ୍ସ କାରକୋ ଞାପକୋ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ କସ୍ସଚି ସମ୍ବନ୍ଧତୋ କୁତୋଚି ପଟିବୋଧକୋ ଚାତି ହେତୱୋ ଦୁୱିଧା ସିୟୁଂ । ନନୁ କିମେତ୍ଥ ଅସନଂ [ଭୂସନଂ ( ?)], କେୱଲଂ ‘‘ଅନେନେତଂ କରୀୟତୀ’’ତି ସରୂପକଥନମତ୍ତ, [ନ ତୁ ( ?)] ୱିସେସୋ ତୁ ନ [ନ ତୁ ( ?)] କୋଚି ୱିସେସରୂପୋ ୱାଚାଲଙ୍କାରୋତି ୱିସେସଂ ୟୋଜୟତି ‘‘ପଟୀ’’ତିଆଦିନା । ତେସଂ କାରିୟୁପ୍ପାଦୟୋଗୀନଂ ହେତୂନଂ ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ଉପବ୍ରୂହନଂ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱେନ ପରିଫୁଟଂ କତ୍ୱା ୟାଥାୱତୋ କଥନଂ ଅଲଙ୍କାରତାୟ ବନ୍ଧଭୂସନରୂପେନ ଉଦିତଂ ଅଭିହିତଂ ୱିସେସରୂପତ୍ତା, ନ ପନେତେନେତଂ କରୀୟତୀତି ।
୨୫୨. ଇଦାନି ହେତ୍ୱାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଜନକୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଜନକୋ ଚ କସ୍ସଚି ‘‘ସତ୍ତା ଅସତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଭାୱାଭାୱସଙ୍ଖାତକାରିୟସ୍ସ ଜନକହେତୁ ଚ ଞାପକୋ ଚ କସ୍ସଚି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ସମ୍ବନ୍ଧେନ ଅୱବୋଧେନ୍ତୋ ଞାପକହେତୁ ଚାତି ଏୱଂ ହେତୱୋ ଦୁୱିଧା ସିୟୁଂ । ଇହ ଫଲପକାସକହେତୁମ୍ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘‘ଇମିନା ହେତୁନା ଇଦଂ ଫଲଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ସରୂପକଥନମତ୍ତଂ ୱିନା ୱିସେସରୂପାଲଙ୍କାରୋ ଇଧ ନତ୍ଥୀତି ଆସଙ୍କିୟ ଅଲଙ୍କାରସରୂପୱିସେସୋ ଏସୋତି ଦସ୍ସେତୁମପରଦ୍ଧମାହ । ତେସଂ ଫଲପକାସନଖମାନଂ ହେତୂନଂ ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ୱିସିଟ୍ଠଭାୱେନ ପକାସଂ କତ୍ୱା ତତ୍ୱତୋ କଥନଂ ଅଲଙ୍କାରତାୟ ଅଲଙ୍କାରସଭାୱେନ ଉଦିତଂ ପସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, କୱୀହି ପତ୍ଥିତଂ ୱା ହୋତି । ସାଲିଅଙ୍କୁରାଦୀନଂ ସାଲିବୀଜାଦୟୋ ୱିୟ ଜନ୍ୟସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତୋପକାରକୋ ଜନକହେତୁ ନାମ, ୱିଜ୍ଜମାନଅଗ୍ଗିଆଦୀନଂ ଧୂମାଦୟୋ ୱିୟ କସ୍ସଚି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଞାପକୋ ଞାପକହେତୁ ନାମ । ଅଲଙ୍କାରସ୍ସ ଭାୱୋ ଅଲଙ୍କାରତା । ଅଲଙ୍କାରତୟାତି ଛନ୍ଦଂ ନିସ୍ସାୟ ମତ୍ତାହାନି ।
ଭାୱାଭାୱକିଚ୍ଚୱସା,
ଚିତ୍ତହେତୁୱସାପି ଚ ।
ଭେଦା’ନନ୍ତା ଇଦଂ ତେସଂ,
ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ॥
୨୫୩. ଉଦାହରତି ‘‘ଭାୱ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱୋ ସତ୍ତା ଚ, ଅଭାୱୋ ଅସତ୍ତା ଚ, ତେୟେୱ କିଚ୍ଚାନି ତେସଂ ୱସେନ ଚ, ଚିତ୍ତା ପସିଦ୍ଧହେତୁୱିପରୀତା ଅଚ୍ଛରିୟାରହା ହେତୱୋ ତେସଂ ୱସେନାପି ଚ ଭେଦା ହେତୁୱିକପ୍ପା ଅନନ୍ତା ଅନୱୱିୟୋ [ଅନୱଧୟୋ ( ?)], ୟତୋ ଏୱଂ ତସ୍ମା ତେସଂ ହେତୂନଂ ଇଦଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ମା ତମ୍ମୁଖେନ ସକ୍କା ହେତୁୱିସେସେ ପୱିସିତୁନ୍ତି ।
୨୫୩.‘‘ଭାୱା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱାଭାୱକିଚ୍ଚୱସା ଭାୱଅଭାୱସଙ୍ଖତସତ୍ତାଅସତ୍ତାକ୍ରିୟାୱସେନ ଚ, ଚିତ୍ତହେତୁୱସାପି ଚ ପସିଦ୍ଧହେତୁନୋ ୱିରୁଦ୍ଧେନ ଅଚ୍ଛରିୟହେତୂନଂ ପଭେଦେନ ଚ, ଭେଦା ହେତୁୱିସେସା ଅନନ୍ତା ୟସ୍ମା ଅପରିୟନ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ୱକ୍ଖମାନଂ ତେସଂ ହେତୂନଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ ଅୱସେସହେତୂନଂ ଓଗାହଣଦ୍ୱାରମତ୍ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ହୋତି । ଭାୱୋ ଚ ଅଭାୱୋ ଚାତି ଚ, ତେୟେୱ କିଚ୍ଚାନୀତି ଚ, ତେସଂ ୱସୋ ଭେଦୋତି ଚ, ଚିତ୍ତା ୱିଚିତ୍ତା ଚ ତେ ହେତୱୋ ଚାତି ଚ, ତେସଂ ୱସୋତି ଚ, ମୁଖମେୱ ମୁଖମତ୍ତଂ, ମୁଖଞ୍ଚ ତଂ ୱା ମତ୍ତଂ ସାମଞ୍ଞଞ୍ଚେତି ଚ, ତସ୍ସ ନିଦସ୍ସନମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ ସାମଞ୍ଞେ ୱା ୱତ୍ତତେ ।
ପରମତ୍ଥପକାସେକ-
ମୁନିନୋ ଦେସନା’ୟଂ ମେ,
କାମଂ ତୋସେତି ମାନସଂ॥
ଭାୱକିଚ୍ଚୋ କାରକହେତୁ ।
୨୫୪. ଉଦାହରତି ‘‘ପରମତ୍ଥ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ପରମତ୍ଥସଭାୱସ୍ସ ନାମରୂପାଦିନୋ ପକାସୋୟେୱ ଏକରସୋ ଅସହାୟକିଚ୍ଚଂ ୟସ୍ସା ସା ତାଦିସୀ । ସବ୍ବେସଂ ମନୋ ହରତୀତି ସବ୍ବମନୋହରା ମୁନିନୋ ଅୟଂ ଦେସନା ମେ ମାନସଂ ଚିତ୍ତଂ କାମମେକନ୍ତେନ ତୋସେତୀତି ଅୟଂ ଭାୱକିଚ୍ଚୋ କାରକହେତୁ ସନ୍ତୋସସତ୍ତାୟ କାରଣତୋ ।
୨୫୪. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ପରମତ୍ଥ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ପରମତ୍ଥପକାସେକରସା ନାମରୂପଖନ୍ଧଆୟତନାଦିଉତ୍ତମତ୍ଥାନଂ ପକାସନସଙ୍ଖାତ ଅସହାୟକିଚ୍ଚୱତୀ ସବ୍ବମନୋହରା ୱୋହାରାନୁରୂପେନ ୱିସୟଭାୱୂପଗମନେନ ସବ୍ବେସଂ ମନୋହରା ମୁନିନୋ ଅୟଂ ଦେସନା ମେ ମୟ୍ହଂ ମାନସଂ କାମଂ ଏକନ୍ତେନ ତୋସେତୀତି । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ସତ୍ତାସଙ୍ଖାତସମୁପ୍ପାଦଂ କରୋତୀତି କାରକହେତୁ ନାମ ହୋତି । ସା ଚ ଦେସନା ‘‘ମାନସଂ ତୋସେତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ପରମତ୍ଥପକାସେକରସା’’ତି ସୱିସେସନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଲଙ୍କାରୋତି ଅଭିମତା । ଏକୋ ଚ ସୋ ରସୋ ଚେତି ଚ, ପରମତ୍ଥପକାସୋୟେୱ ଏକରସୋ ଏକକିଚ୍ଚମସ୍ସେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଭାୱକିଚ୍ଚୋ ଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ସତ୍ତାକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ କାରକହେତୁ ଜନକହେତୁ ।
ଧୀରେହି ସହ ସଂୱାସା, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସା’ଭିୟୋଗତୋ ।
ନିଗ୍ଗହେନି’ନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସୁ’ପସମୋ ସିୟା॥
ଅଭାୱକିଚ୍ଚୋ କାରକହେତୁ ।
୨୫୫.‘‘ଧୀରେହି’’ଚ୍ଚାଦି । ଧୀରେହି ସପ୍ପଞ୍ଞେହି ସହ ସଂୱାସା ସଂସଗ୍ଗେନ ଚ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଦେସିତସ୍ସ ଅଭିୟୋଗତୋ ଅଭ୍ୟାସେନ ଚ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ନିଗ୍ଗହେନ ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିନିରୋଧରୂପେନ ୱିଜୟେନ ଚ ହେତୁନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ଉପସମୋ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅୟଂ ଅଭାୱକିଚ୍ଚୋ କାରକହେତୁ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଭାୱସ୍ସ କାରଣତୋ ।
୨୫୫.‘‘ଧୀରେହି’’ଚ୍ଚାଦି । ଧୀରେହି ସହ ସଂୱାସା ସମଗ୍ଗୱାସେନ ଚ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଦେସିତସ୍ସ ଅଭିୟୋଗତୋ ନିରନ୍ତରାଭ୍ୟାସେନ ଚ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଚକ୍ଖୁଆଦୀନଂ ନିଗ୍ଗହେନ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେସୁ ସୁଭାଦିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ନିୱାରଣେନ ଚାତି ଇମେହି କାରଣେହି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିକସ୍ସ ଉପସମୋ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନଂ ୱା ସିୟାତି । ଅଭିଣ୍ହସୋ ୟୋଗୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅଭାୱକିଚ୍ଚୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପସମସଙ୍ଖାତଂ ଅସତ୍ତାକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ କାରକହେତୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନସଙ୍ଖାତାୟ ଅସତ୍ତାୟ ଉପ୍ପାଦନତୋ ଜନକହେତୁ ନାମ । ଅଭାୱୋ କିଚ୍ଚମସ୍ସେତି ଚ, କାରକୋ ଚ ସୋ ହେତୁ ଚାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଭାୱକିଚ୍ଚୋପି ୱୁତ୍ତବ୍ୟତିରେକତୋ ଞାୟତି ।
ମୁନିନ୍ଦ ଚନ୍ଦସଂୱାଦି-କନ୍ତଭାୱୋପସୋଭିନା ।
ମୁଖେନେୱ ସୁବୋଧଂ ତେ, ମନଂ ପାପାଭିନିସ୍ସଟଂ॥
ଭାୱକିଚ୍ଚୋ ଞାପକହେତୁ ।
୨୫୬.‘‘ମୁନିନ୍ଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦେତି ଆମନ୍ତନଂ । ତେ ତୱ ଚନ୍ଦସଂୱାଦିନା ଚନ୍ଦସଦିସେନ କନ୍ତଭାୱେନ ଉପସୋଭିନା ସୋଭମାନେନ ମୁଖେନେୱ ପାପେହି ରାଗାଦୀହି ଅଭିନିସ୍ସଟଂ ବ୍ୟପଗତଂ ମନଂ ଚିତ୍ତଂ ସୁବୋଧଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅୟଂ ଭାୱକିଚ୍ଚୋ ଞାପକହେତୁ ଅୱବୋଧସତ୍ତାୟ ଞାପନତୋ ।
୨୫୬.‘‘ମୁନିନ୍ଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ହେ ମୁନିନ୍ଦ ତେ ତୱ ଚନ୍ଦସଂୱାଦିକନ୍ତଭାୱୋପସୋଭିନା ଚନ୍ଦକନ୍ତଭାୱସଦିସେନ କନ୍ତଭାୱେନ ସୋଭମାନେନ ମୁଖେନ ମନଂ ତୁୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତଂ ପାପାଭିନିସ୍ସଟଂ ରାଗାଦୀହି କିଲେସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତନ୍ତି ସୁବୋଧଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ଇହ ମୁଖଂ ମନକନ୍ତଭାୱସମ୍ବନ୍ଧେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ସୟଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ କିଲେସାପଗମସ୍ସ ଅୱବୋଧସତ୍ତଂ ଞାପେତୀତି ଭାୱକିଚ୍ଚୋ ଞାପକହେତୁ ନାମ ଜାତୋ । ଚନ୍ଦେନ ଅଭେଦୋପଚାରତୋ ଚନ୍ଦଲାୱଣ୍ୟେନ ସଂୱାଦୀ ସଦିସୋତି ଚ, ସୋ ଚ ସୋ କନ୍ତଭାୱୋ ଚେତି ଚ, ତେନ ଉପସୋଭିତୋତି ଚ, ପାପେହି ଅଭିନିସ୍ସଟନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସାଧୁହତ୍ଥାରୱିନ୍ଦାନି, ସଙ୍କୋଚୟତିତେ କଥଂ ।
ମୁନିନ୍ଦ ଚରଣଦ୍ୱନ୍ଦ-ରାଗବାଲାତପୋ ଫୁସଂ॥
ଅୟୁତ୍ତକାରୀ ଚିତ୍ତହେତୁ ।
୨୫୭.‘‘ସାଧୁ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦ ତେ ଚରଣାନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦସ୍ସ ରାଗୋ ବାଲୋ ଚ ସୋ ଆତପୋ ଚେତି ରାଗବାଲାତପୋ ତରୁଣକିରଣସମୂହୋ ଲୋହିତତ୍ତାଦିନା ସାଧୂନଂ ହତ୍ଥାରୱିନ୍ଦାନି କନ୍ତାଦିନା ଫୁସଂ ୱିସାରିତ୍ତେନା’ମସନ୍ତୋ କଥଂ ସଙ୍କୋଚୟତି ମକୁଲୟତି, ଅଞ୍ଜଲିପଣାମବନ୍ଧେନ ଅୟୁତ୍ତମେତଂ । ବାଲାତପୋ ହି ପଦୁମାନମୁମ୍ମୀଲନହେତୁ, ଅୟଂ ତୁ ଅପୁବ୍ବୋ ବାଲାତପୋ ୟୋ ପଦୁମାନି ନିମୀଲେତୀତି ଅନୁଚିତକାରିୟକାରଣା ଅୟୁତ୍ତକାରୀ ଚିତ୍ତହେତୁ, ଏୱଂୱିଧୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଭାୱକିଚ୍ଚତ୍ତେପୀତି ।
୨୫୭.‘‘ସାଧୁ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ହେ ମୁନିନ୍ଦ ତେ ତୱ ଚରଣଦ୍ୱନ୍ଦରାଗବାଲାତପୋ ପାଦୟୁଗଳସ୍ସ ଅରୁଣୱଣ୍ଣସଙ୍ଖତଅଭିନୱସୂରିୟକିରଣୋ ସାଧୁହତ୍ଥାରୱିନ୍ଦାନି ସୁଜନାନଂ କରପଦୁମାନି ଫୁସଂ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବବ୍ୟାପିତ୍ତା ଫୁସନ୍ତୋ କଥଂ ସଙ୍କୋଚୟତି କରସମ୍ପୁଟରୂପେନ ମକୁଲୟତୀତି । ବାଲାତପୋ ନାମ ପଦୁମୱିକସନଂ ୱିନା ସଙ୍କୋଚନଂ ନ କରୋତି, ଏସୋ ଆତପୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ୱିଚିତ୍ତୋତି ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ଅୟୁତ୍ତସଙ୍କୋଚସତ୍ତାକରଣତୋ ଅୟଂ ଅୟୁତ୍ତକାରୀ ଚିତ୍ତହେତୁ ନାମ । ଅୟୁତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଚ, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ହେତୁ ଚାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସଙ୍କୋଚୟନ୍ତି ଜନ୍ତୂନଂ, ପାଣିପଙ୍କେରୁହାନି’ହ ।
ମୁନିନ୍ଦଚରଣଦ୍ୱନ୍ଦ-ନଖଚନ୍ଦାନ’ମଂସୱୋ॥
ୟୁତ୍ତକାରୀ ଚିତ୍ତହେତୁ ।
୨୫୮.‘‘ସଙ୍କୋଚୟନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ପାଦାନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦେ ନଖା ଏୱ ଚନ୍ଦା କନ୍ତାଦିନା ତେସଂ ଅଂସୱୋ କିରଣା ଇହ ଲୋକେ ଜନ୍ତୂନଂ ସତ୍ତାନଂ ପାଣୟୋ ଏୱ ପଙ୍କେରୁହାନି କନ୍ତାଦିନା ସଙ୍କୋଚୟନ୍ତି ପଣାମକରଣସମ୍ପୁଟରୂପେନ ମିଲୀୟନ୍ତୀତି [ମିଲାୟୟନ୍ତୀତି ( ?)] ୟୁତ୍ତକାରୀ ଚିତ୍ତହେତୁ ଚନ୍ଦତୋ ପଙ୍କଜସଙ୍କୋଚସ୍ସ ଉଚିତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତନୟେପୀତି ।
୨୫୮.‘‘ସଙ୍କୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦଚରଣଦ୍ୱନ୍ଦନଖଚନ୍ଦାନଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦେ ନଖାୱଲିସଙ୍ଖାତାନଂ ଚନ୍ଦାନଂ ଅଂସୱୋ ରଂସୟୋ ଇହ ଲୋକେ ଜନ୍ତୂନଂ ପାଣିପଙ୍କେରୁହାନି ସଙ୍କୋଚୟନ୍ତି କରସମ୍ପୁଟାକାରେନ ସଙ୍କୋଚୟନ୍ତି ମକୁଲଂ କରୋନ୍ତୀତି । ଚନ୍ଦକିରଣେହି କତ୍ତବ୍ବାୟ ଏୱ ପଦୁମସଙ୍କୋଚସତ୍ତାୟ କତତ୍ତା ଚ, ପକତିଚନ୍ଦକିରଣକତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଚନ୍ଦମରୀଚିସମାନଅଞ୍ଞାଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୱିଚିତ୍ରଅଂସୂହି କତତ୍ତା ଚ ଅୟଂ ୟୁତ୍ତକାରୀ ଚିତ୍ତହେତୁ ନାମ । ପାଣୟୋ ଚ ତେ ପଙ୍କେରୁହାନି ଚେତି ଚ, ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ଚରଣଦ୍ୱନ୍ଦମିତି ଚ, ତସ୍ମିଂ ନଖାନୀତି ଚ, ତେୱ ଚନ୍ଦାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ, ଅନୁଦ୍ଦେସୋ[ଅନୁଦେସୋ ( ?)]ୟଥାକ୍କମଂ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାନ’ମିତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ କମୋପି ଚ॥
୨୫୯. କମଂ ୱିୱରିତୁମୁପକ୍କମତି ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ କେସଞ୍ଚି ୟଥାକ୍କମଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମାନତିକ୍କମେନ ଅନୁଦ୍ଦେସୋ ପୁନ ଅତ୍ଥନ୍ତରନିଦ୍ଦେସନୟେନ ଅନୁକଥନଂ [କଥନଂ ( ?)] ‘‘ସଙ୍ଖ୍ୟାନ’’ମିତ୍ୟପି ଚ, ‘‘ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟ’’ମିତ୍ୟପି ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଧେୟ୍ୟତ୍ତା ତେସଂ ପଧାନତ୍ତମିତି ତଦପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକତ୍ତଂ, ଅନୁୱଦିତବ୍ବତ୍ତାନୁଦ୍ଦେସସ୍ସାପ୍ପଧାନତ୍ତମିତି ନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପରିଗ୍ଗହୋ । ‘‘କମୋ’’ଇଚ୍ଚପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଲିଙ୍ଗୱିପରିଣାମୋ ।
୨୫୯. ଇଦାନି କମାଲଙ୍କାରଂ ଉଦ୍ଦିସତି ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ପଠମକଥିତାନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମମନତିକ୍କମ୍ମ ଅନୁଦ୍ଦେସୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁନକଥନଂ ‘‘ସଙ୍ଖ୍ୟାନ’’ମିତି ଚ, ‘‘ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟ’’ମିତି ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, କମୋପି ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏତ୍ଥ ପସିଦ୍ଧଂ ଅନୁଦ୍ଦେସଂ ପୁବ୍ବଦ୍ଧେନ ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ଅପ୍ପସିଦ୍ଧଂ କମମ୍ପି କମପରିୟାୟଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଦ୍ୱୟମ୍ପି ଅପରଦ୍ଧେନ ୱିଦଧାତି । ଏତ୍ଥ ୱିଧାତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନୁୱାଦସ୍ସ ଆହରିୟମାନତ୍ତା ଅନୁୱାଦୋ ଅପ୍ପଧାନୋ, ୱିଧାତବ୍ବୋ ପଧାନୋ । ୟଞ୍ହି ୱିଧାତବ୍ବଂ, ତଂ ପଧାନଂ, ଇତରମପ୍ପଧାନନ୍ତି ଇମିନା କାରଣେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ‘‘ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ, ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱୟଂ ଅପେକ୍ଖାୟ (ତସ୍ସ ଅପ୍ପଧାନତ୍ତା) [ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ସୀହଳବ୍ୟାଖ୍ୟାୟଂ ନ ଦିସ୍ସତି] ନପୁଂସକଂ ହୋତି । ‘‘କମୋ’’ତି ଅପେକ୍ଖାୟ ‘‘ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ହୋତି । ଅପ୍ପଧାନୋ ଅନୁଦ୍ଦେସୋତି ନାପେକ୍ଖତି । କମମନତିକ୍କମ୍ମାତି ଚ, ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ଅନଭିକ୍କମୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଆଲାପହାସଲୀଲାହି, ମୁନିନ୍ଦ ୱିଜୟା ତୱ ।
କୋକିଲା କୁମୁଦାନି ଚୋ-ପସେୱନ୍ତେ ୱନଂ ଜଲଂ॥
୨୬୦. ତମୁଦାହରତି ‘‘ଆଲାପି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ମୁନିନ୍ଦ ତୱ ଆଲାପହାସା ଚ ତେସଂ ଲୀଲାହି, ଉଦ୍ଦେସୋୟଂ । ୱିଜୟା କୋକିଲକୁମୁଦାନଂ ପରାଭୱେନ କୋକିଲା କରୱୀକା କୁମୁଦାନି ଚ, ୟଥୋଦ୍ଦେସମନୁଦ୍ଦେସୋୟଂ ୱୁତ୍ତାପେକ୍ଖାୟ । ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖାୟ ତୁ ଅୟମ୍ପି ଉଦ୍ଦେସୋୱ, ‘‘କୋକିଲା ୱନଂ, କୁମୁଦାନି ଜଲ’’ମିତି ୟଥୋଦ୍ଦେସମନୁଦ୍ଦେସୋୟଂ । ଉପସେୱନ୍ତେ ଇୱ ନିସ୍ସୟନ୍ତି ମଞ୍ଞେ । ଇତି ୱତ୍ଥୁତୋ ଏୱ ସମ୍ଭୱୋ ଇୱେତି ପରିକପ୍ପତେ । ୟଜ୍ଜେୱଂ ପରିକପ୍ପନାୟ କଥଂ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟନ୍ତି ଚେ ? ଅତ୍ରୋଚ୍ଚତେ – ୟତ୍ଥାଲଙ୍କାରନ୍ତରମପି ପତୀୟତେ । ତତ୍ଥୁଦ୍ଦେସାନୁରୂପାନୁଦ୍ଦେସସମ୍ଭୱେ ସଙ୍ଖ୍ୟାନମେୱାଲଙ୍କାରୋ ୱୋହରୀୟତେ ତସ୍ସେୱ ମୁଖ୍ୟତୋ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ତା । ୟତ୍ଥାଲଙ୍କାରନ୍ତରଂ ନ ଗମ୍ୟତେ, ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ କମୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।
୨୬୦. ଉଦାହରତି ‘‘ଆଲାପି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ହେ ମୁନିନ୍ଦ ତେ ତୱ ଆଲାପହାସଲୀଲାହି ମଧୁରସରଲୀଲାହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ଦହସିତଲୀଲାହି ସଞ୍ଜାତା ୱିଜୟା ଜୟହେତୁ କୋକିଲା କରୱୀକା ଚ କୁମୁଦାନି କେରୱାନି ଚ ୱନଂ ଜଲଞ୍ଚ କମେନ ଉପସେୱନ୍ତେ ଇୱ ନିସ୍ସୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ମଞ୍ଞେତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଆଲାପହାସଲୀଲାହୀ’’ତି ଉଦ୍ଦେସୋ, ‘‘କୋକିଲା କୁମୁଦାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାପେକ୍ଖାୟ ଅନୁଦ୍ଦେସୋ, ‘‘ୱନଂ ଜଲ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖାୟ ଉଦ୍ଦେସୋୱ ହୋତି, ତତ୍ୱତୋ ଈଦିସୱିଜୟେନ କୋକିଲାଦୀନଂ ୱନାଦିନିସ୍ସୟକାରଣାଭାୱତୋ ଇୱସଦ୍ଦପୟୋଗେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏୱଂ ସତି ଅୟଂ ପରିକପ୍ପନା ନ ଭୱତି । କସ୍ମା ? ନାନାଲଙ୍କାରସନ୍ନିପାତେ ସତି ୟୋ ୟୋ ଅଲଙ୍କାରୋ ୱତ୍ତୁନା ଇଚ୍ଛିତୋ, ତସ୍ସେୱ ମୁଖ୍ୟତୋ ୱୋହରୀୟମାନତ୍ତା । ଏୱଂ ପରିକପ୍ପନାଲଙ୍କାରସଂସଗ୍ଗେ ସତିପି ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ଦସ୍ସିତସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ମୁଖ୍ୟତ୍ତା ଅୟଂ କମାଲଙ୍କାରୋ ନାମ । ଈଦିସଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆଲାପୋ ଚ ହାସୋ ଚେତି ଚ, ତେସଂ ଲୀଲାୟୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସିୟା ପିୟତରଂ ନାମ, ଅତ୍ଥରୂପସ୍ସ କସ୍ସଚି ।
ପିୟସ୍ସା’ତିସୟେନେ’କଂ, ୟଂ ହୋତି ପଟିପାଦନଂ॥
୨୬୧. ପିୟତରମାହରତି ‘‘ସିୟା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅତିସୟେନ ପିୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥରୂପସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟସଭାୱସ୍ସ ୟଂ ପଟିପାଦନମାଖ୍ୟାନଂ ହୋତି, ଏତଂ ପିୟତରଂ ନାମ ସିୟା ।
୨୬୧. ଇଦାନି ପିୟତରାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସିୟା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା, ଅତିସୟେନ ପିୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥରୂପସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟସଭାୱସ୍ସ ୟଂ ପଟିପାଦନଂ କଥନଂ ହୋତି, ଏତଂ ପଟିପାଦନଂ ପିୟତରଂ ନାମ ପିୟତରାଲଙ୍କାରୋ ନାମ ହୋତି । ଅତିସୟେନ ପିୟନ୍ତି ଚ, ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ରୂପଂ ସଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ପୀତି ୟା ମେ ସମୁପ୍ପନ୍ନା, ସନ୍ତ ସନ୍ଦସ୍ସନା ତୱ ।
କାଲେନା’ୟଂ ଭୱେ ପୀତି, ତୱେୱ ପୁନ ଦସ୍ସନା॥
୨୬୨. ଉଦାହରତି ‘‘ପୀତି’’ଚ୍ଚାଦି । ସନ୍ତ ସପ୍ପୁରିସ ମହାମୁନି ତୱ ସନ୍ଦସ୍ସନା ଚକ୍ଖୁପଥାପାଥମତ୍ତେନ ମଧୁରକଥାସୱନା ୟା ପୀତି ମେ ମମ ସମୁପ୍ପନ୍ନା, ଅୟଂ ପୀତି କାଲେନ ଈଦିସେନ ସୁଖେନ [ସୁଖଣନେ ( ?)]ତୱେୱ ନାଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚି, କୋ ହି ନାମୋଞ୍ଞୋ ତୱାଦିସୋତି, ପୁନ ଦସ୍ସନା ଭୱେୟ୍ୟାତି ।
୨୬୨.‘‘ପୀତି’’ଚ୍ଚାଦି । ହେ ସନ୍ତ ସପ୍ପୁରିସ ତଥାଗତ ତୱ ସନ୍ଦସ୍ସନା ମମ ନେତ୍ତେ ଆପାଥଗମନତୋ ୟା ପୀତି ମେ ସମୁପ୍ପନ୍ନା, ଅୟଂ ପୀତି କାଲେନ ଈଦିସକ୍ଖଣେନ ତୟା ସଦିସସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସାଭାୱା ତୱେୱ ପୁନ ଦସ୍ସନା ଦସ୍ସନତୋ ଭୱେତି । ଏତ୍ଥ ପୀତିୟା’ତିସୟହେତୁଭୂତଂ ଅତିଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସନେ ଅତିଗେଧଞ୍ଚ ପକାସନେନ ଅତିପୀତୀତି ପଦତ୍ଥଂ [ଅତିପିୟଂ ପୀଭିପଦତ୍ଥଂ (କ॰)], ପକାସିତଂ ହୋତି । ‘‘ଅୟଂ ପୀତି ଭୱେ’’ତି ପୁବ୍ବକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିୟା ପୁନାସମ୍ଭୱତୋ ତଂସଦିସାୟେୱ ପୀତି ଗହିତା ୟଥା ‘‘ସୋୟେୱ ୱଟ୍ଟକୋ [ୱଦ୍ଧକୋ (ସୀ॰ ବ୍ୟାଖ୍ୟାୟଂ)], ତାନିୟେୱ ଓସଧାନୀ’’ତି ।
ୱଣ୍ଣିତେନୋ’ପମାନେନ, ୱୁତ୍ୟା’ଧିପ୍ପେତୱତ୍ଥୁନୋ ।
ସମାସୱୁତ୍ତି ନାମା’ୟଂ, ଅତ୍ଥସଙ୍ଖେପରୂପତୋ॥
୨୬୩. ସମାସୱୁତ୍ତିଂୱତ୍ତୁମାହ ‘‘ୱଣ୍ଣିତେନି’’ଚ୍ଚାଦି । ୱଣ୍ଣିତେନ ପସଂସିତେନ ଉପମାନେନ ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ମନସି ନିହିତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ୟା କଥନେନ ଅୟଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ସମାସୱୁତ୍ତି ନାମ । କସ୍ମା ? ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତସ୍ସ ସଙ୍ଖେପୋ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା କଥନଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ, ତସ୍ମା ତତୋୟମନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖେପୱୁତ୍ତି ସମାସୱୁତ୍ତୀତି କତ୍ୱା । କସ୍ମା ? ଅୟଂ ଗୁଣୀଭୂତା ସକତ୍ଥା ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱିଦଧାତି, ନ ତୁ ସକତ୍ଥପଧାନା ।
୨୬୩. ଇଦାନି ସମାସୱୁତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ୱଣ୍ଣିତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱଣ୍ଣିତେନ ପସଂସିତେନ ଉପମାନେନ ଉପମାନୱତ୍ଥୁନା କରଣଭୂତେନ ଅଧିପ୍ପେତୱତ୍ଥୁନୋ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ୟା କଥନେନ ଅତ୍ଥସଙ୍ଖେପରୂପତୋ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଗହରୂପତ୍ତା ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ସମାସୱୁତ୍ତି ନାମ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପମାଭୂତତ୍ଥସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାୟ ମନସି କତସ୍ସ ପକାସନତୋ ଅୟଂ ସମାସୱୁତ୍ତି ନାମ । ଏତିସ୍ସା ପଦାଭିହିତୋ ସକତ୍ଥୋ ଅପ୍ପଧାନୋ, ଗମ୍ମମାନତ୍ଥୋ ପନ ପଧାନୋ ହୋତି । ଅଧିପ୍ପେତଞ୍ଚ ତଂ ୱତ୍ଥୁ ଚେତି ଚ, ସମାସେନ ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତି କଥନମିତି ଚ, ସଙ୍ଖେପୋୟେୱ ରୂପଂ ସରୂପନ୍ତି ଚ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଖେପରୂପନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସା’ୟଂ ୱିସେସ୍ୟମତ୍ତେନ, ଭିନ୍ନା’ଭିନ୍ନୱିସେସନା ।
ଅତ୍ଥେୱ ଅପରାପ୍ୟ’ତ୍ଥି, ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନୱିସେସନା॥
୨୬୪. ତସ୍ସା ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସାୟ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ସା ଅୟଂ ସମାସୱୁତ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁ ସାମଞ୍ଞାକାରପ୍ପତୀତଂ ‘‘ଈଦିସମିଦଂ ନାଞ୍ଞଥା’’ତି କୁତୋଚି ବ୍ୟୱଚ୍ଛିଜ୍ଜତେ କେନଚି ଗୁଣାଦିନା ୱୱତ୍ଥାପୀୟତେ, ତଂ ୱିସେସ୍ୟଂ, ତମେୱ ମତ୍ତଂ ୱିସେସନଭେଦବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦତୋ, ତେନ । ଭିନ୍ନା ଅତୁଲ୍ୟା ଅୱୟୱଧମ୍ମସ୍ସ ସମୁଦାୟେ ୱତ୍ତନତୋ । ଅଭିନ୍ନଂ ତୁଲ୍ୟାକାରଂ ୱିସେସନଂ ୟସ୍ସଂ ସା ଅଭିନ୍ନୱିସେସନାପି ଅତ୍ଥେୱ । ଅପରାପ୍ୟତ୍ଥି, ନ କେୱଲଂ ସାୟେୱ । କୀଦିସୀ ? ଭିନ୍ନଞ୍ଚ ଅଭିନ୍ନଞ୍ଚ ୱିସେସନଂ ୟସ୍ସନ୍ତି ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନୱିସେସନା। ୱିସେସ୍ୟଂ ତୁ ଭିନ୍ନନ୍ତି ।
୨୬୪. ଇଦାନି ତସ୍ସା ସମାସୱୁତ୍ତିୟା ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସାୟ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ସା ଅୟଂ ସମାସୱୁତ୍ତି ୱିସେସ୍ୟମତ୍ତେନ ଗୁଣାଦିସଦିସଧମ୍ମେନ କରଣଭୂତେନ କେନଚି ଉପମାନୱତ୍ଥୁନା ମନସି କତଂ ‘‘ଇଦଂ ଉପମେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ ଈଦିସ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞାୱତ୍ଥତୋ ୱିସୁଂ କତୱିସେସ୍ୟେନ ଭିନ୍ନା ୱିସୁଂ ଜାତା, ତତ୍ତକେନ ଅତୁଲ୍ୟା ୱା, ଅଭିନ୍ନୱିସେସନା ତୁଲ୍ୟୱିସେସନୟୁତ୍ତା ଅତ୍ଥେୱ ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନୱିସେସନା ଅତୁଲ୍ୟତୁଲ୍ୟୱିସେସନୟୁତ୍ତା ଭିନ୍ନୱିସେସ୍ୟୟୁତ୍ତା ଅପରାପି ଅତ୍ଥି । ଏୱଂ ସମାସୱୁତ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ହୋତି । ୱିସେସ୍ୟମେୱ ମତ୍ତମିତି ଚ, ଅୱୟୱେନ ସମ୍ଭୱଭେଦସଭାୱସ୍ସ ସମୁଦାୟେପି ପୱତ୍ତତ୍ତା ଭିନ୍ନାତି ୱୁତ୍ତା । ଅଭିନ୍ନାନି ୱିସେସନାନି ୟସ୍ସମିତି ଚ, ଭିନ୍ନାନି ଚ ଅଭିନ୍ନାନି ଚେତି ଚ, ତାନି ୱିସେସନାନି ୟସ୍ସମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅଭିନ୍ନୱିସେସନ
ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟୀ,
ପସତ୍ଥରତନାଲୟୋ ।
ଗମ୍ଭୀରୋ ଚା’ୟ’ମମ୍ଭୋଧି,
ପୁଞ୍ଞେନା’ପାଦିତୋ[ପୁଞ୍ଞେନାସାଦିତୋ (ସୀ॰)]ମୟା॥
୨୬୫. ଉଭୟମୁଦାହରତି ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅୟମମ୍ଭୋଧି ସାଗରୋ ପୁଞ୍ଞେନ ଚିରାନୁଚିତକୁସଲମୂଲେନ ହେତୁନା ମୟା ଆପାଦିତୋ ପତ୍ତୋ, କୀଦିସୋ ? ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଲୋକୱୋହାରତୋ ଦେୱାସୁରାନଂ ମଥନେ ୱିସେନାସମ୍ମିସ୍ସତ୍ତା ଅମତଂ ପୀୟୂସଂ ସନ୍ଦଦାତୀତି ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟୀ, ଅମ୍ଭୋଧି । ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଦୋସଲେସେନାପ୍ୟସମ୍ଫୁଟ୍ଠତ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତନିମ୍ମଲଂ ଅମତଂ ମରଣାଭାୱେନ ଅମତସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ସନ୍ଦଦାତି ଉପଦେସକଭାୱେନାତି ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟୀ, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ପସତ୍ଥାନି ନିରୱଜ୍ଜତ୍ତା ରତନାନି ମୁତ୍ତାମଣିଆଦୀନି, ତେସଂ ଆଲୟୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ଅମ୍ଭୋଧି । ପସତ୍ଥାନି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଅନେକଧା, ୱଣ୍ଣିତାନି ରତନାନି ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମସଙ୍ଖତାନି, ତେସଂ ଆଲୟୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ଗମ୍ଭୀରୋ ଚ ଅଗାଧତ୍ତା ସାଗରୋ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଚ ଅୟମାପାଦିତୋତି ପକତଂ । ଅୟଂ ୱିସେସ୍ୟମତ୍ତଭିନ୍ନା ଅଭିନ୍ନୱିସେସନା ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ ଅମ୍ଭୋଧିନୋ ୱିୱଚ୍ଛିତା ସଦ୍ଧମ୍ମା ଭିନ୍ନତ୍ତା, ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟିତ୍ତାଦିନୋ ଚ ୱିସେସନସ୍ସ ୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନାଭିନ୍ନତ୍ତାତି ।
୨୬୫. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟୀ ଲୋକୱୋହାରତୋ ଦେୱାସୁରାନଂ ସମୁଦ୍ଦମଥନେ ୱିସେନ ଅମିସ୍ସତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧଭୂତପୀୟୂସଦାୟକୋ, ଉପମାଭୂତସମୁଦ୍ଦୱଣ୍ଣନାୟ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପକାସନତୋ ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟୀ କାମାମିସାଦିଦୋସଲୱେନାପି ଅମିସ୍ସିତତ୍ତା ଅତିନିମ୍ମଲଂ ଜରାମରଣରହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଉପଦେସଦାନେନ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଦାୟକୋ, ପସତ୍ଥରତନାଲୟୋ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା ପସତ୍ଥାନଂ ମୁତ୍ତାମଣିଆଦୀନଂ ରତନାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତୋ ସମୁଦ୍ଦପକ୍ଖେ, ସଦ୍ଧମ୍ମପକ୍ଖେ ପନ ପସତ୍ଥରତନାଲୟୋ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପସତ୍ଥାନଂ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମସଙ୍ଖତରତନାନଂ ପୱତ୍ତିଦେସଭୂତୋ, ଗମ୍ଭୀରୋ ପକତିୟାୟେୱ ଅଗାଧୋ, ଏକତ୍ତନୟାଦିଚତୁବ୍ବିଧନୟେହି ଗମ୍ଭୀରୋ ଅୟଂ ଅମ୍ଭୋଧି ଚ ଏସୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଚ, ଚିତ୍ତେନ ଗହିତସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଚ ପୁଞ୍ଞେନ ଭୱନ୍ତରୋପଚିତକୁସଲକମ୍ମେନ ମୟା ଆପାଦିତୋ ପତ୍ତୋତି ୱିସେସ୍ୟଭୂତସ୍ସ ଅମ୍ଭୋଧିନୋ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତସଦ୍ଧମ୍ମତୋ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଚ, ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟୀ’’ତି ଇଚ୍ଚାଦିକାନଂ ୱିସେସନାନଂ ଉଭୟୱିସେସ୍ୟେପି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା ଚ ଅୟଂ ସମାସୱୁତ୍ତି ୱିସେସ୍ୟମତ୍ତେନ ଭିନ୍ନା ଅଭିନ୍ନୱିସେସନା ହୋତି ।
ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନୱିସେସନ
ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଦୋ ସାରୋ,
ଫଲପୁପ୍ଫୋପସୋଭିତୋ ।
ସଚ୍ଛାୟୋ’ୟ’ମପୁବ୍ବୋୱ,
କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ସମୁଟ୍ଠିତୋ॥
୨୬୬.‘‘ଇଚ୍ଛିତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟମପୁବ୍ବୋୱ ୱୁତ୍ତଗୁଣୟୋଗେନ ଅଚ୍ଛରିୟରୂପତ୍ତା କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ସମୁଟ୍ଠିତୋ, କୀଦିସୋ ? ଇଚ୍ଛିତଂ ଲୋକିୟଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ପଦଦାତୀତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଦୋ, କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ । ଇଚ୍ଛିତଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ପଦଦାତୀତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଦୋ, ଜିନୋ । ସାରୋ ସେଟ୍ଠୋ, କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ଜିନୋ ଚ । ଫଲାନି ପୁପ୍ଫାନି, ତେହି ଉପସୋଭିତୋ, କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ । ସହ ଛାୟାୟ ଚନ୍ଦସୂରିୟାଲୋକୱିଲୋମରୂପାୟ ୱତ୍ତତେ ସଚ୍ଛାୟୋ, କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ । ଜିନୋ ତୁ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାୟ କାୟକନ୍ତାଦିରୂପାୟ ଛାୟାୟ ୟୁତ୍ତୋତି ସଚ୍ଛାୟୋତି । ଅୟଂ ୱିସେସ୍ୟମତ୍ତଭିନ୍ନା ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନୱିସେସନା ଜିନତୋ ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ କପ୍ପରୁକ୍ଖସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା, ଫଲପୁପ୍ଫୋପସୋଭିତତ୍ଥସ୍ସ କପ୍ପରୁକ୍ଖେୟେୱ ସମ୍ଭୱା, ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଦତ୍ଥସ୍ସ ସାରତାୟ ସଚ୍ଛାୟତାୟ ଉଭୟତ୍ଥେୱ ଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତୱିଧିନାତି ।
୨୬୬.‘‘ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥି’’ଚ୍ଚାଦି । ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଦୋ ସତ୍ତେହି ଇଚ୍ଛିତାନଂ ଲୋକିୟଅୱିଞ୍ଞାଣକୱତ୍ଥାଭରଣାଦୀନଂ ଦାୟକୋ କପ୍ପରୁକ୍ଖୱଣ୍ଣନାୟ ଚିତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଜିନପଦତ୍ଥସ୍ସ କଥେତୁକାମତାୟ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଦୋ ସତ୍ତେହି ପତ୍ଥିତାନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ସକଲତ୍ଥାନଂ ଅନୁରୂପୱସେନ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଦାୟକୋ, ସାରୋ ରୁକ୍ଖେସୁ ଈଦିସରୁକ୍ଖସ୍ସାଭାୱତୋ ଉତ୍ତମୋ, ସାରୋ ସଦେୱକାଦିସତ୍ତଲୋକେସୁ ତାଦିସସତ୍ତୱିସେସାଭାୱତୋ ଉତ୍ତମୋ, ଫଲପୁପ୍ଫୋପସୋଭିତୋ କପ୍ପଦ୍ଦୁମାନୁରୂପଫଲେହି ପୁପ୍ଫେହି ଚ ଉପସୋଭିତୋ, ସଚ୍ଛାୟୋ ଚନ୍ଦସୂରିୟାଲୋକେହି ଆୱରଣୀୟରୁକ୍ଖଚ୍ଛାୟାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ, ସଚ୍ଛାୟୋ ନୀଲପୀତାଦିଛବ୍ବିଧରଂସିଜାଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅପୁବ୍ବୋ ପୁବ୍ବେ ଅସଞ୍ଜାତୋ ଅୟଂ କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ଏସୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ କପ୍ପପାଦପୋ ସମୁଟ୍ଠିତୋ ସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଲୋକେ ପାତୁଭୂତୋତି । ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ଥଜିନପଦତ୍ଥତୋ ୱିସେସ୍ୟସ୍ସ କପ୍ପରୁକ୍ଖସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଚ, ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥଦାନସାରଭାୱସଚ୍ଛାୟସଙ୍ଖତାନଂ ୱିସେସନାନଂ ଉଭୟସାଧାରଣତ୍ତା ଚ, ଫଲପୁପ୍ଫୋପସୋଭିତତାୟ ରୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ୱିସେସନତ୍ତା ଚ ଅୟଂ ସମାସୱୁତ୍ତି ୱିସେସ୍ୟଭିନ୍ନାୱ ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନୱିସେସନା ହୋତି । ଇଚ୍ଛିତୋ ଚ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ଚେତି ଚ, ତଂ ପଦଦାତୀତି ଚ, ଫଲପୁପ୍ଫେହି ଉପସୋଭିତୋତି ଚ, ସହ ଛାୟାୟ ୱତ୍ତମାନୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସାଗରତ୍ତେନ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ,
ରୁକ୍ଖତ୍ତେନୋ’ଦିତୋ ଜିନୋ ।
ସବ୍ବେ ସାଧାରଣା ଧମ୍ମା,
ପୁବ୍ବତ୍ରା’ଞ୍ଞତ୍ର ତୁ’ତ୍ତୟଂ॥
୨୬୭. ତଦୁଭୟଂ ୱିୱରତି ‘‘ସାଗରତ୍ତେନି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାସିତୋ ସାଗରତ୍ତେନ ସାଗରଗୁଣସଦିସତ୍ତା ସାଗରରୂପେନ ଉଦିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କିତ୍ତିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜିନୋ ରୁକ୍ଖତ୍ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଦିତୋ ତଂ ପତ୍ତୋ ଅନୁପେକ୍ଖିତସ୍ସ କକ୍ଖୱୁତ୍ତିୟା ଅମ୍ଭୋଧିଆଦିସଦ୍ଦାନଂ । ପକରଣାଦିନା ତୁ ତଥା ପତୀତ୍ୟୁଦୟୋ, ଅଞ୍ଞଥା କଥଂ ଅମ୍ଭୋଧିଆଦିସଦ୍ଦାନଂ ଧମ୍ମାଦିସଚ୍ଛାୟକତ୍ତଂ ସିୟା । ଭେଦୋ ତୁ ଅୟଂ ପୁବ୍ବତ୍ର ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟି’’ଚ୍ଚାଦିକେ ସବ୍ବେ ୟେ କେଚି ତତ୍ରୋପାତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟିତ୍ତାଦୟୋ ସାଧାରଣା ତୁଲ୍ୟା ଧମ୍ମା ୱିସେସନାନି ଉଭୟତ୍ରାପି ସମ୍ଭୱା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ତୁ ଅନନ୍ତରୱୁତ୍ତ ‘‘ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଦୋ’’ଇଚ୍ଚାଦୋ ପନ ତୟଂ ସାଧାରଣଂ [ଦ୍ୱୟଂ ସାଧାରଣଞ୍ଚ (କ॰)], ଅସାଧାରଣଞ୍ଚ ୱିସେସନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେତି ।
୨୬୭. ଇଦାନି ତେହି ଦ୍ୱୀହି ସମାସୱୁତ୍ତେହି ୱୁତ୍ତତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ପକାସେତି ‘‘ସାଗରି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସାଗରତ୍ତେନ ସାଗରରୂପେନ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଉଦିତୋ କଥିତୋ, ରୁକ୍ଖତ୍ତେନ ଜିନୋ ଉଦିତୋ । ସାଗରକପ୍ପରୁକ୍ଖାଦିସଦ୍ଦା ଅତ୍ତନୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟଭୂତସାଗରରୁକ୍ଖାଦିକେ ଅତ୍ଥେ ମୁଖ୍ୟଭାୱେନ ଅପୱତ୍ତିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତଅତ୍ଥସ୍ସାପି ସାଧାରଣଭୂତୱିସେସନପରିଗ୍ଗହେନ ଗମ୍ମମାନେ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତସଦ୍ଧମ୍ମଜିନପଦତ୍ଥେୟେୱ ପକରଣାଦିତୋ ତାଦିସଅତ୍ଥପ୍ପତୀତିୟାସମ୍ଭୱତୋ ମୁଖ୍ୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥା ହି ୟଦି ଏତେ ମୁଖ୍ୟତ୍ଥେନ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଅମ୍ଭୋଧିକପ୍ପରୁକ୍ଖସଦ୍ଦା ସଦ୍ଧମ୍ମଜିନପଦତ୍ଥେ କଥଂ ପକାସେନ୍ତୀତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଉଦାହରଣେସୁ ପୁବ୍ବତ୍ର ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟୀ’’ଇଚ୍ଚାଦିପୁବ୍ବୁଦାହରଣେ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧାମତସନ୍ଦାୟୀ’’ତି ସବ୍ବେ ୱିସେସନଧମ୍ମା ସାଧାରଣା ଅମ୍ଭୋଧିସଦ୍ଧମ୍ମାନଂ ସମାନା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ତୁ ‘‘ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଦୋ’’ତିଆଦିକେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଉଦାହରଣେ ପନ ତୟଂ ‘‘ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥପଦୋ, ସାରୋ, ସଚ୍ଛାୟୋ’’ତି ୱିସେସନତ୍ତୟଂ ସାଧାରଣଂ । ଫଲପୁପ୍ଫୋପସୋଭିତଭାୱୋ ପନ ରୁକ୍ଖାୱେଣିକୋ, ‘‘ଅପୁବ୍ବୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ୱିସେସନମେୱ । ତଥା ହି ଇମିନା ରୁକ୍ଖଧମ୍ମଭୂତୋ କୋଚି ୱିସେସୋ ପକାସିତୋ ନ ହୋତୀତି ୱିସେସନତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେସୁୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱତ୍ଥୁନୋ’ଞ୍ଞପ୍ପକାରେନ, ଠିତା ୱୁତ୍ତି ତଦଞ୍ଞଥା ।
ପରିକପ୍ପୀୟତେ ୟତ୍ଥ, ସା ହୋତି ପରିକପ୍ପନା॥
୨୬୮. ପରିକପ୍ପନଂ ପରିକପ୍ପେତି ‘‘ୱତ୍ଥୁନୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱତ୍ଥୁନୋ ସଜୀୱସ୍ସ ନିଜ୍ଜୀୱସ୍ସ ୱା ୱୁତ୍ତି ଅୱତ୍ଥା ଅଞ୍ଞପ୍ପକାରେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତପ୍ପକାରାପେକ୍ଖାୟ ଅଞ୍ଞେନେୱ ରୂପେନ ଠିତା, ତସ୍ସେୱ ତତୋ ୟଥାୱଟ୍ଠିତପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ ପରିକପ୍ପୀୟତେ ୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିୟଂ, ସା ପରିକପ୍ପନା ହୋତି, ପରିକପ୍ପୀୟତେ ଅଞ୍ଞଥା କରୀୟତେ ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠିତି ଏତିସ୍ସନ୍ତି କତ୍ୱା ।
୨୬୮. ଇଦାନି ପରିକପ୍ପନଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱତ୍ଥୁନୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱତ୍ଥୁନୋ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୱିଞ୍ଞାଣକଅୱିଞ୍ଞାଣକପଦତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତି ପୱତ୍ତି ଅଞ୍ଞପ୍ପକାରେନ କପ୍ପନୀୟପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱିଜ୍ଜମାନପ୍ପକାରେନ ଠିତା ପୱତ୍ତମାନା, ତଦଞ୍ଞଥା ତତୋ ୱିଜ୍ଜମାନପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞେନାୱିଜ୍ଜମାନପ୍ପକାରେନ ୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିୟଂ ପରିକପ୍ପୀୟତେ, ସା ପରିକପ୍ପନା ନାମ ହୋତି । ପରିକପ୍ପୀୟତେ ଅଞ୍ଞଥା କରୀୟତେ ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠିତି ଏତିସ୍ସମିତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଉପମାବ୍ଭନ୍ତରତ୍ତେନ, କିରିୟାଦିୱସେନ ଚ ।
କମେନୋ’ଦାହରିସ୍ସାମି, ୱିୱିଧା ପରିକପ୍ପନା॥
୨୬୯. ଭେଦଂ ତସ୍ସା ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉପମା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଉପମା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୟସ୍ସା, ତସ୍ସା ଭାୱୋ, ତେନ ଚ, କିରିୟାଦିୱସେନ ଚ ୱିୱିଧା ନାନପ୍ପକାରା ପରିକପ୍ପନା ଇଦାନି କମେନ ଉଦାହରିସ୍ସାମି ।
୨୬୯. ଇଦାନି ତସ୍ସ ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉପମାବ୍ଭନ୍ତରେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଉପମାବ୍ଭନ୍ତରତ୍ତେନ ଉପମାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଚ କିରିୟାଦିୱସେନ ଚ ୱିୱିଧା ପରିକପ୍ପନା କମେନ ଉଦାହରିସ୍ସାମି । ଉପମା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅସ୍ସା ପରିକପ୍ପନାୟେତି ଚ, ତସ୍ସା ଭାୱୋତି ଚ, ଅନେକେ ୱିଧା ପକାରା ୟାସମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଉପମାବ୍ଭନ୍ତରପରିକପ୍ପନା
ଇଚ୍ଛାଭଙ୍ଗାତୁରା’ସୀନା,
ତା’ତିନିଚ୍ଚଲ’ମଚ୍ଛରା ।
ୱସଂ ନେନ୍ତୀୱ ଧୀରଂ ତଂ,
ତଦା ୟୋଗାଭିୟୋଗତୋ॥
୨୭୦. ଉଦାହରତି ‘‘ଇଚ୍ଛା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଇଚ୍ଛାଭଙ୍ଗେନ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱସେ ୱତ୍ତେସ୍ସାମା’’ତି ବୋଧିମୂଲେ କତାଭିଲାସୱିନାସେନ ଆତୁରା ଦୁକ୍ଖିତା ଅତିନିଚ୍ଚଲସଭାୱପ୍ପତ୍ତା ଅତିନିଚ୍ଚଲଂ ନାସିକଗ୍ଗେ ନୟନେ କତାନତାୱସେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତମକ୍ରିୟମାସୀନା ନିସିନ୍ନା ତା ଅଚ୍ଛରା ୟୋଗିନିସଙ୍କାସା ମାରଙ୍ଗନାତି ୟଥାୱଟ୍ଠିତାୟ ସଚେତନାନଂ ମାରଙ୍ଗନାଲକ୍ଖଣାନଂ [ମାରଙ୍ଗନାୱଲକ୍ଖଣାନଂ (କ॰)] ୱତ୍ଥୂନଂ ୱୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ସାୟମଞ୍ଞଥା ପରିକପ୍ପୀୟତେ । ଧୀରଂ ଦେୱଙ୍ଗନାନମ୍ପି ସିଙ୍ଗାରଭାୱୋପଚରିତୱିଲାସାତିସୟେନାପି ଅକମ୍ପତ୍ତା । ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ । ୟୋଗୋ ମନ୍ତାନୁଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ଅଭିୟୋଗତୋ ୟୁଞ୍ଜନେନ ୱସମତ୍ତନୋ ଆୟତ୍ତଭାୱଂ ତଦା ନେନ୍ତୀୱ ୱହନ୍ତି ମଞ୍ଞେତି । ଏତ୍ଥ ଇୱ ସଦ୍ଦସୁତିୟା ଉପମାସନ୍ଦେହୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ସୱସାନୟନମକୁବ୍ବନ୍ତିୟୋ ମାରଙ୍ଗନା ୱସଂ ନେନ୍ତୀୱାତି ପରିକପ୍ପୀୟନ୍ତେ । ହୋତି ଚ–
‘‘ୱସଂ ନେନ୍ତୀୱ ଧୀର’’ନ୍ତି, ନୟନେ ନୋ’ପମାନତା ।
ନ ହି କତ୍ତୁକ୍ରିୟାୟ’ତ୍ଥି, ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟତାତି ॥
କ୍ରିୟାପରିକପ୍ପତ୍ତେପି ଅୟମୁପମାବ୍ଭନ୍ତରା ପରିକପ୍ପନା, ନ କେୱଲକ୍ରିୟାପରିକପ୍ପନା ମାରଙ୍ଗନାନମଚଲୋପୱେସନସ୍ସ ୟୋଗାଭିୟୋଗେନ ସାମ୍ୟସନ୍ଦସ୍ସନତୋ, ତଥାଭୂତାୟ ଚୋପୱେସନକ୍ରିୟାୟ ଧୀରସ୍ସାପି ତାଦିସସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅୱସାନୟନତ୍ତନ୍ତି ପରିକପ୍ପନତୋତି ।
୨୭୦. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ଇଚ୍ଛା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଇଚ୍ଛାଭଙ୍ଗାତୁରା ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ‘‘ପଲୋଭେସ୍ସାମା’’ତି ମାରଙ୍ଗନା ଅତ୍ତନାୟେୱ କତାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ଅନିବ୍ବତ୍ତିୟା ପୀଳିତା, ଅତିନିଚ୍ଚଲଂ ହୁତ୍ୱା ନାସିକଗ୍ଗେ ପତିତଦିଟ୍ଠେହି ସମନ୍ନାଗତାନଞ୍ଞୱୁତ୍ତିୟା କ୍ରିୟନ୍ତରୱିରହତୋ । ଆସୀନା ଝାୟମାନା ନିସିନ୍ନା ତା ଅଚ୍ଛରା ୟୋଗିନିସଦିସା ତଣ୍ହାଅରତିରଗାସଙ୍ଖାତା ମାରଙ୍ଗନାୟୋ ଧୀରଂ ସିଙ୍ଗାରାଧିପ୍ପାୟେନ କତାନେକଲୀଲାୱିଲାସେନାପି ଅକମ୍ପମାନଂ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ୟୋଗାଭିୟୋଗତୋ ମନ୍ତଜପ୍ପନସଙ୍ଖାତୟୋଗେ ୟୁଞ୍ଜନେନ ୱସଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ତଦା ଅତ୍ତନୋ ପରାଜିତକାଲେ ନେନ୍ତୀୱ ପାପେନ୍ତି ମଞ୍ଞେତି । ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବଦ୍ଧେନ ମାରଙ୍ଗନାସଙ୍ଖାତସଜୀୱପଦତ୍ଥାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସିତଂ । ପୁନ ଅପରଦ୍ଧେନ ତେସମେୱ ଅୱିଜ୍ଜମାନୟୋଗାଭିୟୋଗେନ ୱସୀକରଣଂ କପ୍ପିତଂ । ମାରଙ୍ଗନାନଂ ନିଚ୍ଚଲନିସଜ୍ଜାୟ ୟୋଗିନୀନଂ ମନ୍ତଜ୍ଝୟନସଦିସତ୍ତା ମାରଙ୍ଗନାନଂ ୟୋଗିନୀନଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟତ୍ତଂ ସାମତ୍ଥିୟା ଗମ୍ୟତେତି ଏସା ଉପମାବ୍ଭନ୍ତରପରିକପ୍ପନା ନାମ । ‘‘ନେନ୍ତି ଇୱା’’ତି ପୟୋଗେ କତେପି କ୍ରିୟାପରିକପ୍ପନଂ ନ ହୋତେୱ । ଇଚ୍ଛାୟ ଭଙ୍ଗୋତି ଚ, ତେନ ଆତୁରାତି ଚ, ନିଗ୍ଗତଂ ଚଲଂ ଚଲନଂ ଅସ୍ମା ଆସନସ୍ମାତି ଚ, ଅତିସୟେନ ନିଚ୍ଚଲନ୍ତି ଚ, କ୍ରିୟାୱିସେସନଂ, ୟୋଗେ ଅଭିୟୋଗୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
‘‘ନେନ୍ତି ଇୱା’’ତି ଇଧ ଇୱସଦ୍ଦସୁତିୟା ଉପମାଜୋତନତ୍ଥଂ ଚେତି ସଂସୟୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ସାଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଗୁଣୱିସେସସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଅସତି କ୍ରିୟାମତ୍ତସ୍ସ ଉପମାଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହି–
‘‘ୱସଂ ନେନ୍ତୀୱ ଧୀର’’ନ୍ତି, ନୟେନ ନୋ’ପମାନତା ।
ନ ହି କତ୍ତୁକ୍ରିୟାୟ’ତ୍ଥି, ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟତାତି ॥
‘‘ୱସଂ ନେନ୍ତୀୱ ଧୀର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନୟନେ ଗମ୍ୟମାନେ ପାପନେ ଉପମାନତା ଉପମାନଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ହି ତଥେୱ, କତ୍ତୁକ୍ରିୟାୟ କତ୍ତୁସମ୍ବନ୍ଧିୟା କ୍ରିୟାୟ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟତା ଉପମାନଭାୱୋ ଉପମେୟ୍ୟଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ହେତ୍ଥତ୍ଥୋ ।
କ୍ରିୟାପରିକପ୍ପନା
ଗଜଂ ମାରୋ ସମାରୁଳ୍ହୋ, ୟୁଦ୍ଧାୟ’ଚ୍ଚନ୍ତ’ମୁନ୍ନତଂ ।
ମଗ୍ଗ’ମନ୍ୱେସତି ନୂନ, ଜିନଭୀତୋ ପଲାୟିତୁଂ॥
୨୭୧.‘‘ଗଜ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ୟୁଦ୍ଧାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତମତିସୟେନ ଉନ୍ନତମୁଚ୍ଚଂ ଗଜଂ ହତ୍ଥିଂ ସମାରୁଳ୍ହୋ ମାରୋ ୱସୱତ୍ତୀ ତଂ ଜିନାତୀତି ଅତ୍ଥେନ ଜିନତୋ ଭୀତୋ ପଲାୟିତୁଂ କିଞ୍ଚି ନିଲୀୟନଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗଂ ପଥଂ ଅନ୍ୱେସତି ନୂନ ମଞ୍ଞେ । ଇତି କ୍ରିୟାପରିକପ୍ପନା ଆରୋହନକ୍ରିୟାୟ ମଗ୍ଗମନ୍ୱେସନତ୍ଥନ୍ତି ପରିକପ୍ପିତତ୍ତା ।
୨୭୧.‘‘ଗଜ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ୟୁଦ୍ଧାୟ ୟୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅତିସୟେନ ଉନ୍ନତଂ ଦିୟଡ୍ଢସତୟୋଜନାୟାମାନୁରୂପଉଚ୍ଚଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ଗଜଂ ଗିରିମେଖଲଂ ସମାରୁଳ୍ହୋ ମାରୋ ଜିନା ଭୀତୋ ପଲାୟିତୁଂ ମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ଭୟଂ ପଥଂ ଅନ୍ୱେସତି ନୂନ ଗୱେସତି ମଞ୍ଞେ । ୟୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ କୁରୁମାନୋ ଗଜାରୋହନଂ ମଗ୍ଗାନ୍ୱେସନତ୍ଥମିତି କୱିନା ପରିକପ୍ପିତତ୍ତା ଏସା କ୍ରିୟାପରିକପ୍ପନା ନାମ । ଅଚ୍ଚନ୍ତମିତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ସସଙ୍ଖ୍ୟଭାୱେପି ପକରଣତୋ ଆଧିକ୍କେ ଏୱ ୱତ୍ତତି ।
ଗୁଣପରିକପ୍ପନା
ମୁନିନ୍ଦ ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦେ ତେ, ଚାରୁରାଜୀୱସୁନ୍ଦରେ ।
ମଞ୍ଞେ ପାପାଭିସମ୍ମଦ୍ଦ-ଜାତସୋଣେନ ସୋଣିମା॥
୨୭୨. ମୁନିନ୍ଦ ତେ ଚାରୁ ଚ ତଂ ରାଜୀୱଂ ପଦୁମଞ୍ଚ ତମିୱ ସୁନ୍ଦରଂ ତସ୍ମିଂତେ ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦେ ସୋଣିମା ଲୋହିତତ୍ତଗୁଣୋ, ଇତି ୟଥାୱଟ୍ଠିତା ଅଚେତନସ୍ସ ଲୋହିତତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ୱୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ସାୟମଞ୍ଞଥା ପରିକପ୍ପୀୟତେ । ପାପାନଂ କିଲେସାରୀନଂ ଅଭିସମ୍ମଦ୍ଦେନ ଅତିସୟଂ ସମ୍ପିସନେନ ଜାତଂ ସୋଣଂ ରୁଧିରଂ, ତେନ ଜାତୋତି ମଞ୍ଞେ । ଇତି ଗୁଣପରିକପ୍ପନା ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦସନ୍ନିହିତଲୋହିତତ୍ତଗୁଣସ୍ସ ‘‘ପାପା…ପେ॰… ସୋଣେନେ’’ତି ପରିକପ୍ପିତତ୍ତା ।
୨୭୨.‘‘ମୁନିନ୍ଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ହେ ମୁନିନ୍ଦ ତେ ତୱ ଚାରୁରାଜୀୱସୁନ୍ଦରେ ମନୁଞ୍ଞପଦୁମସୁନ୍ଦରେ ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦେ ସୋଣିମା ରତ୍ତୱଣ୍ଣଂ ପାପାଭିସମ୍ମଦ୍ଦଜାତସୋଣେନ ମଞ୍ଞେ ସପରସନ୍ତାନଗତପାପାନଂ ସମ୍ମଦ୍ଦନେନ ଜାତେନ ରୁଧିରେନାତି ମଞ୍ଞେ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ପାଦେ ଭୱନ୍ତରସିଦ୍ଧପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ଜାତରତ୍ତୱଣ୍ଣଂ ‘‘ପାପାଭିସମ୍ମଦ୍ଦନେନା’’ତି ପରିକପ୍ପିତତ୍ତା ଅୟଂ ଗୁଣପରିକପ୍ପନା ନାମ । ଚାରୁ ଚ ତଂ ରାଜୀୱଞ୍ଚାତି ଚ, ପାପାନଂ ଅଭିସମ୍ମଦ୍ଦୋତି ଚ, ତେନ ଜାତଞ୍ଚାତି ଚ, ତଞ୍ଚ ତଂ ସୋଣଞ୍ଚାତି ଚ, ସୋଣସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ମଞ୍ଞେସଙ୍କେ ଧୁୱଂ ନୂନ-ମିୱ’ମିଚ୍ଚେୱମାଦିହି ।
ସା’ୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟତେ କ୍ୱାପି, କ୍ୱାପି ୱାକ୍ୟେନ ଗମ୍ୟତେ॥
୨୭୩. ୱୋହାରତ୍ଥଂ ପରିକପ୍ପନାସୂଚକେ ସଦ୍ଦେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମଞ୍ଞେ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଇତି ଏୱରୂପୋ ସଦ୍ଦରାସି ଆଦି ୟେସଂ ‘‘ତକ୍କେମି, ପରିକପ୍ପେମି, ଚିନ୍ତୟାମି, ୟଥେ’’ତ୍ୟେୱମାଦୀନଂ, ତେହି ସାୟଂ ପରିକପ୍ପନା କ୍ୱାପି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟତେ ପକାସୀୟତେ, କ୍ୱାପି କତ୍ଥଚି ପନ ୱାକ୍ୟେନ ଗମ୍ୟତେ ମଞ୍ଞେଇଚ୍ଚାଦୀନମଭାୱେପୀତି ।
୨୭୩. ୱୋହାରସୁଖତ୍ଥଂ ପରିକପ୍ପନାପକାସକେ ସଦ୍ଦେ ଦସ୍ସେତି ‘‘ମଞ୍ଞେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ମଞ୍ଞେ, ସଙ୍କେ, ଧୁୱଂ, ନୂନ, ଇୱ, ଏୱମାଦୀହି ସଦ୍ଦେହି ସାୟଂ ପରିକପ୍ପନା କ୍ୱାପି ଏତ୍ଥ ୱିୟ କତ୍ଥଚି ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟତେ ପକାସୀୟତେ, କ୍ୱାପି କତ୍ଥଚି ୱାକ୍ୟେନ କ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧସହିତପଦସମୁଦାୟେନ ଗମ୍ୟତେ ଇୱାଦିସଦ୍ଦୟୋଗାଭାୱେପି କେୱଲଂ ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟେନେୱ ଞାୟତେ । ‘‘ମଞ୍ଞେ’’ଚ୍ଚାଦିପଦପଞ୍ଚକଂଦ୍ୱନ୍ଦସମାସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଇତି ଏୱଂ ପକାରୋ ସଦ୍ଦସମୁଦାୟୋ ଆଦି ୟେସଂ ‘‘ତକ୍କେମି, ପରିକପ୍ପେମି, ଚିନ୍ତୟାମି, ୟଥା’’ତିଆନୀନନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଗମ୍ମପରିକପ୍ପନା
ଦୟାସଞ୍ଚାରସରସା[ଦୟାସଞ୍ଜାତସରସା (କ॰)], ଦେହା ନିକ୍ଖନ୍ତକନ୍ତିୟୋ ।
ପୀଣେନ୍ତା ଜିନ ତେ ସାଧୁ-ଜନଂ ସରସତଂ ନୟୁଂ॥
୨୭୪. ଉଦାହରତି ‘‘ଦୟା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ରସୋ ସିନେହୋ, ତେନ ସହ ୱତ୍ତମାନୋ ସରସୋ। ଦେହୋ । ଦୟାୟ କରୁଣାୟ ସଞ୍ଚାରୋ ଦୁକ୍ଖିତସତ୍ତୱିସୟା ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତି, ତେନ ସରସୋ, ତତୋ । ଜିନ ତେ ଦେହା ସରୀରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତକନ୍ତିୟୋ ସାଧୁଜନଂ ପୀଣେନ୍ତା ତପ୍ପେନ୍ତା ତମେୱ ଜନଂ ସରସତଂ ସପେମତଂ ନୟୁଂ ପାପେସୁଂ, ତାଦିସଂ ତଥାୱିଧଦେହନିକ୍ଖନ୍ତକନ୍ତୀ ନଂ ସାଧୁଜନଂ ପୀଣେନ୍ତି । ଗମ୍ମମାନପରିକପ୍ପନାୟଂ ୟତୋ କନ୍ତିୟୋ ଲଦ୍ଧସରସସରୀରସଂସଗ୍ଗା ସୟମ୍ପି ସରସା ଇୱ ଅତ୍ତାନଂ ସେୱମାନମ୍ପି ସାଧୁଜନଂ ସରସତଂ ନେନ୍ତୀତି ଗମ୍ୟତେ ।
୨୭୪. ୱାକ୍ୟଗମ୍ମପରିକପ୍ପନମୁଦାହରତି ‘‘ଦୟେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ହେ ଜିନ ତେ ଦୟାସଞ୍ଚାରସରସା ଦୁକ୍ଖିତସତ୍ତୱିସୟାୟ କରୁଣାୟ ସୱିସୟେ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସଞ୍ଜାତସ୍ନେହତୋ ଦେହା ସରୀରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତକନ୍ତିୟୋ ଦସଦିସାସୁ ନିଗ୍ଗତା ନୀଲାଦିଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୟୋ ସାଧୁଜନଂ କତପୁଞ୍ଞଂ ଉତ୍ତମଜନଂ ପୀଣେନ୍ତା ସରସତଂସସ୍ନେହଭାୱଂ ପେମସହିତତ୍ତଂ ନୟୁଂ ତମେୱ ସାଧୁଜନଂ ପାପେସୁଂ । ‘‘ସରସତଂ ନୟୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସାଧୁଜନ’’ନ୍ତି ସୁତସମ୍ବନ୍ଧେନ ଞାୟତି । କରୁଣାସିନେହସୋମ୍ମଦେହସଂସଗ୍ଗତୋ କନ୍ତିୟୋ ସୟମ୍ପି ନିସ୍ସୟଗୁଣତୋ ସୋମ୍ମଭୂତା ଅତ୍ତାନଂ ୱିସୟଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତଜନେପି ମୁଦୁଂ କରୋନ୍ତେୱାତି ଇୱାଦୀନଂ ଅଭାୱେପି ୱାକ୍ୟଗମ୍ମପରିକପ୍ପନା । ଏତ୍ଥ ଅଚେତନାନଂ କନ୍ତିୱତ୍ଥୂନଂ ଜନପସାଦସଙ୍ଖାତୱତ୍ଥୁଟ୍ଠିତି ‘‘ଦୟାସଞ୍ଚାରସରସା ଇୱା’’ତି ଏୱମାଦିଅଞ୍ଞପ୍ପକାରେନ ପରିକପ୍ପିତୋ । ଦୟାୟ ସଞ୍ଚାରୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତୀତି ଚ, ସହ ରସେନ ସ୍ନେହେନ ୱତ୍ତମାନୋତି ଚ, ଦୟାସଞ୍ଚାରେନ ସରସୋତି ଚ, ନିକ୍ଖନ୍ତା ଚ ତା କନ୍ତିୟୋ ଚେତି ଚ, ସାଧୁ ଚ ସୋ ଜନୋ ଚେତି ଚ, ସରସସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଆରଭନ୍ତସ୍ସ ୟଂ କିଞ୍ଚି, କତ୍ତୁଂ ପୁଞ୍ଞୱସା ପୁନ ।
ସାଧନନ୍ତରଲାଭୋ ୟୋ, ତଂ ୱଦନ୍ତି ସମାହିତଂ॥
୨୭୫. ସମାହିତଂ ସମାହରତି ‘‘ଆରଭନ୍ତସ୍ସି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରିୟଂ କତ୍ତୁଂ ସତ୍ତୁଭଙ୍ଗାଦିକଂ ଆରଭନ୍ତସ୍ସ ସଜ୍ଜୀଭୂତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପୁମୁନୋ ପୁଞ୍ଞୱସା କୁସଲବଲେନ କାରଣେନ କୁସଲସାମତ୍ଥିୟେନ ପୁନ ସାଧ୍ୟତେ ସାଧିୟମନେନେତି ସାଧନଂ, ତତୋ ତମେୱ ୱା ଅନ୍ତରମଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ ଲାଭୋ, ଅଞ୍ଞକାରଣଲାଭୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ସମାହିତଂ ୱଦନ୍ତି, ସମାଧାନଂ ସମାହିତଂ।
୨୭୫. ଇଦାନି ସମାହିତାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଆରଭ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅମିତ୍ତୱିଜୟାଦିକଂ କତ୍ତୁଂ ଆରଭନ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱସା କୁସଲବଲେନ ପୁନ ୟୋ ସାଧନନ୍ତରଲାଭୋ ତସ୍ସେୱ କାରିୟସିଦ୍ଧିୟା ଉପକାରକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସାଧନସ୍ସ ୟୋ ଲାଭୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ କାରଣଲାଭଂ ସମାହିତଂ ୱଦନ୍ତି ତସ୍ସେୱ କାରିୟସ୍ସ ସମାଧାନତ୍ତା ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ସମାହିତଂ ଇତି କୱିନୋ କଥେନ୍ତି । ସାଧ୍ୟତେ ସାଧିୟମନେନେତି ଚ, ତଞ୍ଚ ତଂ ଅନ୍ତରମଞ୍ଞଞ୍ଚେତି ଚ, ତସ୍ସ ଲାଭୋତି ଚ, ସମାଧାନମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ମାରାରିଭଙ୍ଗାଭିମୁଖ-ମନସୋ ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ।
ମହାମହୀ ମହାରାୱଂ, ରୱୀ’ୟ’ମୁପକାରିକା॥
୨୭୬. ଉଦାହରତି ‘‘ମାର’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମାରାରିନୋ ମାରସତ୍ତୁନୋ ଭଙ୍ଗେ ଅଭିଭୱେ ଅଭିମୁଖଂ ନ ପରମ୍ମୁଖଂ ମନଂ ୟସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଉପକାରିକା ଆରଦ୍ଧମାରଭଙ୍ଗକ୍ରିୟାନୁଗ୍ଗାହିକା ମହାମହୀ ଅୟଂ ମହାରାୱଂ ମାରାରିଦୁସ୍ସହଂ ମହାନାଦଂ ରୱୀ ଅକାସି । ଇଧ ମାରାରିଭଞ୍ଜନଂ କାରିୟମାରଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱସେନେୱ ମହୀରାୱୋ ଅପରଂ ସାଧନଂ ସମାପନ୍ନନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ ୟୋଜନୀୟଂ ।
୨୭୬.‘‘ମାରାରି’’ଚ୍ଚାଦି । ମାରାରିଭଙ୍ଗାଭିମୁଖମନସୋ ମାରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସତ୍ତୁନୋ ମଦ୍ଦନେ ଅଭିମୁଖଚିତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଉପକାରିକା ଆରଦ୍ଧମାରୱିଜୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିକା ଅୟଂ ମହାମହୀ ମହାରାୱଂ ମାରସ୍ସ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ [ମଦ୍ଦନ୍ତୀ ( ?)] ୱିୟ ସହିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ମହାନାଦଂ ରୱୀ ଅକାସି । ଏତ୍ଥ ମାରଭଙ୍ଗଜନନଂ ସତ୍ଥୂହି ଆରଦ୍ଧକାରିୟଂ, ତସ୍ସେୱ ସିଦ୍ଧିୟା ହେତୁଭୂତଂ ଅଞ୍ଞକାରଣଂ ନାମ ମହୀରାୱୋ । ମାରୋ ଏୱ ଅରି ସତ୍ତୂତି ଚ, ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗୋତି ଚ, ତସ୍ମିଂ ଅଭିମୁଖଂ ମନଂ ୟସ୍ସେତି ଚ, ମହନ୍ତୀ ଚ ସା ମହୀ ଚେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅୱତ୍ୱା’ଭିମତଂ ତସ୍ସ, ସିଦ୍ଧିୟା ଦସ୍ସନ’ଞ୍ଞଥା ।
ୱଦନ୍ତି ତଂ ପରିୟାୟ-ୱୁତ୍ତୀତି ସୁଚିବୁଦ୍ଧୟୋ॥
୨୭୭. ପରିୟାୟୱୁତ୍ତିଂ ପଟିପାଦେତି ‘‘ଅୱତ୍ୱା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅଭିମତଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଧନଦାନାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଅୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଜସା ୱାଚକବ୍ୟାପାରେନ ଅନାଖ୍ୟାୟ ତସ୍ସାଭିମତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା ନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିଅନୁଗୁଣେନ ୟଂ ଦସ୍ସନଂ ୱଚନଂ, ତଂ ସୁଚିବୁଦ୍ଧୟୋ ପରିୟାୟୱୁତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ପରିୟାୟେନ ୱଚନଂ ପରିୟାୟୱୁତ୍ତୀତି ।
୨୭୭. ଇଦାନି ପରିୟାୟୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅୱତ୍ୱା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅଭିମତଂ ଇଟ୍ଠଂ ଧନଦାନାଦିସରୂପଂ [ଧନଧଞ୍ଞାଦିଂ (ସୀହଳବ୍ୟାଖ୍ୟାୟଂ)] ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଅୱତ୍ୱା ଉଜୁମକଥେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଭିମତତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞଥା ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସାନୁରୂପେନାଞ୍ଞପ୍ପକାରେନ ଦସ୍ସନଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦସ୍ସନଂ କଥନମତ୍ଥି, ସୁଚିବୁଦ୍ଧୟୋ ପରିୟାୟୱୁତ୍ତୀତି ତଂ ୱଦନ୍ତି । ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତି କଥନମିତି ଚ, ସୁଚି ବୁଦ୍ଧି ୟେସମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୱିୱଟଙ୍ଗଣନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଧନ’ମାରକ୍ଖୱଜ୍ଜିତଂ ।
ଧନକାମ ୟଥାକାମଂ, ତୁୱଂ ଗଚ୍ଛ ୟଦି’ଚ୍ଛସି॥
୨୭୮. ଉଦାହରତି ‘‘ୱିୱଟଙ୍ଗଣେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଧନଂ ୱିୱଟେ କେନଚି ଅନାୱଟତ୍ତା ଅଙ୍ଗଣେ ପକାସପ୍ପଦେସେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅଥ ଚ ପନ ଆରକ୍ଖୱଜ୍ଜିତଂ । ଧନଂ କାମେତୀତି ଧନକାମାତି ଆମନ୍ତନଂ । ତୁୱଂ ୟଦି ଇଚ୍ଛସି ଗନ୍ତୁଂ ଧନଂ ୱା, ୟଥାକାମଂ ଗଚ୍ଛେତି ଧନାୱହରଣମିଚ୍ଛିତମଞ୍ଜସା ଅୱତ୍ୱା ତଂସିଦ୍ଧିୟା ବ୍ୟାଜେନ ୱଦତି । ପରିୟାୟୱୁତ୍ତି ।
୨୭୮. ଉଦାହରତି ‘‘ୱିୱଟ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଧନଂ ମୁତ୍ତାମଣିଆଦି ୱିୱଟଙ୍ଗଣନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ପାକାରାଦିପରିକ୍ଖେପରହିତତ୍ତା ନିରାୱରଣଟ୍ଠାନେ ୟେନ କେନଚି ଠପିତଂ ଅପିଚ ଆରକ୍ଖୱଜ୍ଜିତଂ । ଭୋ ଧନକାମ ତୁୱଂ ୟଦିଚ୍ଛସି ଧନଂ ଗମନଂ ୱା, ୟଥାକାମଂ ଗଚ୍ଛାତି ଚିତ୍ତେନିଚ୍ଛିତଧନାୱହରଣୱିଧାନଂ ‘‘ଧନମାହରା’’ତି ଉଜୁମୱତ୍ୱା ଏୱଂ ବ୍ୟାଜେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦଂ ପରିୟାୟୱୁତ୍ତି ନାମ । ୱିୱଟଞ୍ଚ ତଂ ଅଙ୍ଗଣଞ୍ଚେତି ଚ, ତସ୍ମିଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଚ, ଆରକ୍ଖେନ ୱଜ୍ଜିତମିତି ଚ, ଧନଂ କାମେତୀତି ଚ, କାମଂ ତଣ୍ହଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତମନତିକ୍କମ୍ମାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଥୁତିଂ କରୋତି ନିନ୍ଦନ୍ତୋ, ୱିୟ ତଂ ବ୍ୟାଜୱଣ୍ଣନଂ ।
ଦୋସାଭାସା ଗୁଣା ଏୱ, ୟନ୍ତି ସନ୍ନିଧି’ମତ୍ରହି॥
୨୭୯. ବ୍ୟାଜୱଣ୍ଣନଂ ୱଣ୍ଣେତି ‘‘ଥୁତି’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ଦୋସଂ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ଥୁତିଂ କରୋତି ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ତଂ ବ୍ୟାଜଥୁତିଲକ୍ଖଣଂ ବ୍ୟାଜୱଣ୍ଣନଂ ନାମ । କଥମେତ୍ଥ ଗୁଣା ପତୀୟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦୋସି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ର ୱୁତ୍ତିୱିସେସେ ଦୋସା ୱିୟ ଆଭାସନ୍ତି ପଟିଭନ୍ତି । ତାଦିସପଦାଦିନା ଦୋସାଭାସା ଗୁଣା ଏୱ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତତାଦୟୋ ନ ଦୋସୋପି କୋଚି ସନ୍ନିଧିମୱଟ୍ଠାନଂ ୟନ୍ତି । ହୀତି ଅୱଧାରଣେ ଅତ୍ର ବ୍ୟାଜୱଣ୍ଣନମେୱିଦଂ, ନ ନିନ୍ଦକମିତି ।
୨୭୯. ଇଦାନି ବ୍ୟାଜୱଣ୍ଣନଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଥୁତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ଥୁତିଂ କରୋତି ୱଣ୍ଣନଂ କରୋତି, ତଂ ୱଣ୍ଣନାକରଣଂ ବ୍ୟାଜୱଣ୍ଣନଂ ନାମ ହୋତି । ନିନ୍ଦାସଭାୱେନ ପୱତ୍ତଥୁତିତ୍ତା ନିନ୍ଦା ଏୱେତି ଚେ ? ଅତ୍ର ଅସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତିୱିସେସେ ଦୋସାଭାସା ଦୋସା ୱିୟ ପଟିଭାସମାନା ଗୁଣା ଏୱ ତାଦିସପଦପ୍ପୟୋଗେନ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତତାଦୟୋ ଗୁଣାୱ ସନ୍ନିଧିଂ ଗୁଣସଭାୱାୱଟ୍ଠାନଂ ୟନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତୀତି । ବ୍ୟାଜେନ ୱଣ୍ଣନମିତି ଚ, ଦୋସା ଇୱ ଆଭାସନ୍ତି ପଟିଭାସନ୍ତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସଞ୍ଚାଲେତୁ’ମଲଂ ତ୍ୱଂ’ସି, ଭୁସଂ କୁୱଲୟା’ଖିଲଂ ।
ୱିସେସଂ ତାୱତା ନାଥ, ଗୁଣାନଂ ତେ ୱଦାମ କିଂ॥
୨୮୦. ଉଦାହରତି ‘‘ସଞ୍ଚାଲେତୁ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ନାଥ ତ୍ୱଂ ଅଖିଲଂ କୁୱଲୟଂ ଉପ୍ପଲଂ ପଥୱୀୱଲୟଞ୍ଚେତି ସିଲିଟ୍ଠଂ ସଞ୍ଚାଲେତୁଂ ଭମୟିତୁମିତୋ ଚିତୋ ଚ ଭୁସମଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅଲଂ ସମତ୍ଥୋପି ତାୱତା ତଂମତ୍ତେନ ତେ ଗୁଣାନଂ ୱିସେସଂ ଅତିସୟଲକ୍ଖଣଂ କିଂ କେନ କାରଣେନ ୱଦାମ । ଇହ ଉପ୍ପଲଚାଲନସାମତ୍ଥିୟୱିଭାୱନୱସେନ ନିନ୍ଦତି, ତାୱ ନିଖିଲଭୂମଣ୍ଡଲସଞ୍ଚାଲାୱିକରଣତୋ ପରମାୟ ଥୁତିୟା ସଂୟୋଜିତୋୟଂ ଭଗୱା ମହାନୁଭାୱଂ ୱିଚିତୱାତି ଭୁୱନମଣ୍ଡଲସିଖାମଣୀତି । ବ୍ୟାଜୱଣ୍ଣନମୀଦିସମଚ୍ଚନ୍ତଂ ରମଣୀୟଂ, ତଦିଦଞ୍ଚ ସବ୍ବଥା ସିଲେସମୁପଜୀୱତି ।
୨୮୦. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ସଞ୍ଚାଲେତୁ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ନାଥ ତ୍ୱଂ ଅଖିଲଂ କୁୱଲୟଂ ନିସ୍ସେସଂ ନୀଲୁପ୍ପଲୱନଂ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲଂ ୱା ସଞ୍ଚାଲେତୁଂ କମ୍ପେତୁଂ ଭୁସମତିସୟେନ ଅଲଂ ସମତ୍ଥୋ, ତାୱତା ତେ ଗୁଣାନଂ ୱିସେସମତିସୟଂ କିଂ ୱଦାମ କଥଂ ଭଣାମାତି । କୁୱଲୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପଲୱିସେସୱାଚକତ୍ତା ପଠମଂ ନିନ୍ଦାୱ, ତସ୍ସେୱ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲୱାଚକତ୍ତା ‘‘ଇଦ୍ଧିମତୋ ତୱ ଇଦଂ କିଂ ୱିସେସ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତମଗୁଣୱଣ୍ଣନା କତା ହୋତି । ଈଦିସା ବ୍ୟାଜୱଣ୍ଣନା ପସତ୍ଥା, ସା ଚ ସବ୍ବଥା ସିଲେସଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତୀତି । କୁୟା ପଥୱିୟା ୱଲୟଂ ମଣ୍ଡଲମିତି ସମାସୋ ।
ୱିସେସି’ଚ୍ଛାୟଂ ଦବ୍ବସ୍ସ, କ୍ରିୟାଜାତିଗୁଣସ୍ସ ଚ ।
ୱେକଲ୍ଲଦସ୍ସନଂ ୟତ୍ର, ୱିସେସୋ ନାମ’ୟଂ ଭୱେ॥
୨୮୧. ୱିସେସୱୁତ୍ତିଂ ୱତ୍ତେତି ‘‘ୱିସେସିଚ୍ଛାୟ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ୱିସେସେ ଅତିସୟେ କିସ୍ମିଞ୍ଚିପି କାରିୟୱିସେସେ ଇଚ୍ଛାୟଂ ଦବ୍ବାଦୀନଂ ୟତ୍ର ୱେକଲ୍ଲସ୍ସ ଅଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ୱଚନଂ, ଅୟଂ ୱିସେସୋ ନାମ ୱିସେସୱୁତ୍ତି ନାମ ଭୱେ ।
୨୮୧. ଇଦାନି ୱିସେସାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିସେସି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱିସେସିଚ୍ଛାୟଂ ଅତିସୟେ କାରିୟୱିସେସେ ଇଚ୍ଛାୟଂ ସତି ଦବ୍ବସ୍ସ ଚ କ୍ରିୟାଜାତିଗୁଣସ୍ସ ଚ ୟତ୍ର ୟସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତିୱିସେସେ ୱେକଲ୍ଲଦସ୍ସନଂ ଅଭାୱକଥନମତ୍ଥି, ଅୟଂ ୱିସେସୋ ନାମ ଭୱେ ୱିସେସୱୁତ୍ତି ନାମ ସିୟାତି । ୱିକଲସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ନ ରଥା ନ ଚ ମାତଙ୍ଗା, ନ ହୟା ନ ପଦାତୟୋ ।
ଜିତୋ ମାରାରି ମୁନିନା, ସମ୍ଭାରାୱଜ୍ଜନେନ ହି॥
ଦବ୍ବୱିସେସୱୁତ୍ତି ।
୨୮୨. ଉଦାହରତି ‘‘ନ ରଥା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସୁବୋଧଂ । ଅତ୍ର ଚ ୱିଜୟୋପକରଣଚତୁରଙ୍ଗାନୀକଲକ୍ଖଣଦବ୍ବାଭାୱେନ ସମତିଂସପାରମିତାସଙ୍ଖତସମ୍ଭାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ମାରାରିୱିଜୟଲକ୍ଖଣୋ ୱିସେସୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୮୨.‘‘ନ ରଥା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ରଥା ତୟୋ ଅନ୍ତମସୋ ସପରିୱାରାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ରଥାନଂ ଅନୀକୱୋହାରତୋ ତାଦିସା ତୟୋ ରଥା ଚ ନତ୍ଥି । ମାତଙ୍ଗା ତୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନୀକସଙ୍ଖାତା ତୟୋ ମାତଙ୍ଗା ଚ ନତ୍ଥି । ନ ହୟା ତୟୋ ତାଦିସା ଅନୀକସଙ୍ଖାତା ତୟୋ ଅସ୍ସା ଚ ନତ୍ଥି । ପଦା ନ ଅନ୍ତମସୋ ସାୟୁଧାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ ଅନୀକୱୋହାରତୋ ତାଦିସା ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା ପଦା ଚ ନତ୍ଥି । ତଥାପି ମୁନିନା ସମ୍ଭାରାୱଜ୍ଜନେନ ହି ସମତିଂସପାରମିଧମ୍ମାନଂ ଆଭୋଗକରଣେନେୱ ମାରାରି ମାରପଚ୍ଚତ୍ତିକୋ ଜିତୋ ଅଭିଭୱିତୋ । ଇହ ଜୟୋପକରଣଭାୱେନ ଠିତାନଂ ରଥାନୀକାଦୀନଂ ଦବ୍ବାନଂ ୱେକଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସତ୍ତୁୱିଜୟସଭାୱାନଂ ସମ୍ଭାରାନଂ ଆୱଜ୍ଜନୱିସେସସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏସା ଦବ୍ବୱିସେସୱୁତ୍ତି ନାମ । ରଥୋ ନାମ ଚତୁପୁରିସପରିୱାରୋ, ତାଦିସଂ ରଥତ୍ତୟଂ ରଥାନୀକଂ ନାମ । ହତ୍ଥୀ ପନ ଦ୍ୱାଦସପୁରିସପରିୱାରୋ ହୋତି, ତାଦିସଂ ହତ୍ଥିତ୍ତୟଂ ହତ୍ଥାନୀକଂ ନାମ । ଅସ୍ସୋ ତିପୁରିସପରିୱାରୋ, ତାଦିସଂ ହୟତ୍ତୟଂ ହୟାନୀକଂ ନାମ । ସାୟୁଧା ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା ପଦାନୀକଂ ନାମ । ଇହ ରଥାଦୀସୁ ଠିତା ୱିୟ ସୀଘଂ ପାଦବଲେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝମାନା ପୁରିସା ପାଦୋପଚାରେନ ‘‘ପାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ରଥାଦୀନଂ ପମାଣଂ ତୟୋତି ଅନୀକଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁରିସପମାଣସ୍ସାୱୁତ୍ତେପି ଅନ୍ତମସୋ ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା ଅନୀକଂ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ପକରଣତୋ ଚତ୍ତାରୋତି ଞାୟତି । ନୋ ଚେ ? ସାୱୁଧପୁରିସୱାଚକସ୍ସ ପଦାତିସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ପଦାତୟୋ’’ତି ବହୁୱଚନେନ ରୂପସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ରଥା ନ, ମାତଙ୍ଗା ନ, ହୟା ନ, ପଦାତୟୋ ନ’’ ଇତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦବ୍ବୱିସେସୱୁତ୍ତି ଦବ୍ବେନ ଦବ୍ବପଟିସେଧନତୋ ୱିସେସକଥନଂ ୱିସେସସ୍ସ ୱୁତ୍ତୀତି ଚ, ଦବ୍ବେନ ଦବ୍ବପଟିସେଧେନ ୱିସେସୱୁତ୍ତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । କ୍ରିୟାୱିସେସୱୁତ୍ୟାଦିତ୍ତୟମ୍ପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନ ବଦ୍ଧା ଭୂକୁଟିନେୱ, ଫୁରିତୋ ଦସନଚ୍ଛଦୋ ।
ମାରାରିଭଙ୍ଗଞ୍ଚା’କାସି, ମୁନିୱୀରୋ ୱରୋ ସୟଂ॥
କ୍ରିୟାୱିସେସୱୁତ୍ତି ।
୨୮୩.‘‘ନ ବଦ୍ଧା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଭୂକୁଟି ଭମୁଭଙ୍ଗୋ କୋପଜନିତୋ ନ ବଦ୍ଧା ନ ରଚିତା, ଦସନଚ୍ଛଦୋ ଚାଧରୋ ନେୱ ଫୁରିତୋ ନେୱ କମ୍ପିତୋ କୋପେନ । ତଥାପି ଚ ୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ମୁନିୱୀରୋ ସୟଂ ମାରାରିନୋ ଭଙ୍ଗଂ ପରାଜୟଂ ଅକାସୀତି । ଭୂକୁଟିବନ୍ଧନାଦିକ୍ରିୟାୱିଗମେନ ନିବ୍ବିକାରୱିଜୟଲକ୍ଖଣୋ ୱିସେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
୨୮୩.‘‘ନ ବଦ୍ଧା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଭୂକୁଟି କୋପୱିକାରଭୂତୋ ଭମୁଭଙ୍ଗୋପି ନ ବଦ୍ଧା ନ କତା, ଦସନଚ୍ଛଦୋ ଦନ୍ତାୱରଣୋ ନେୱ ଫୁରିତୋ ନ କମ୍ପାପିତୋ । ତଥାପି ୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ମୁନିୱୀରୋ ମୁନିଗୁଣୱୀରଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ତଥାଗତୋ ସୟଂ ମାରାରିଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅକାସୀତି । ଏତ୍ଥ ଭମୁଭଙ୍ଗରଚନାଦିକଂ କ୍ରିୟଂ ଅକତ୍ୱା ନିବ୍ବିକାରସ୍ସ ମାରଭଙ୍ଗସଭାୱୱିସେସସ୍ସ [ନିବ୍ବିକାରମାରଭଙ୍ଗସ୍ସ (କ॰)] ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏସା କ୍ରିୟାୱିସେସୱୁତ୍ତି ନାମ । ଭୂନଂ କୁଟି ୱଙ୍କତାତି ଚ, ମାରୋ ଏୱ ଅରୀତି ଚ, ତେସଂ ଭଙ୍ଗୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ନ ଦିସାସୁ ବ୍ୟତ୍ତା[ତତା (ସୀ॰)]ରଂସି,
ନା’ଲୋକୋ ଲୋକପତ୍ଥଟୋ ।
ତଥାପ୍ୟ’ନ୍ଧତମହରଂ,
ପରଂ ସାଧୁସୁଭାସିତଂ॥
ଜାତିୱିସେସୱୁତ୍ତି ।
୨୮୪.‘‘ନି’’ଚ୍ଚାଦି । ଦିସାସୁ ଦସସୁ ବ୍ୟତ୍ତା ପତ୍ଥଟା ରଂସି ନ ଭୱତି । ଲୋକେ ସକଲସ୍ମିଂ ପତ୍ଥଟୋ ୱିତ୍ଥତୋ ଆଲୋକୋନ ଭୱତି । ତଥାପୀତି ୱିସେସନିଚ୍ଛାୟଂ, ତଜ୍ଜାତିକତ୍ତାଭାୱେପି ସାଧୂନଂ ସୁଭାସିତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ପରମଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଅନ୍ଧତମଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାୱେକଲ୍ଲତୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରଂ ମୋହନ୍ଧକାରଂ ହରତୀତି ଅନ୍ଧତମହରନ୍ତି । ରଂସିୟା ଅନ୍ଧକାରାପହାରସମତ୍ଥାୟ ନିୱତ୍ତିୟା ୱିସେସୋ ସୁଭାସିତସ୍ସ ଦସ୍ସିତୋ ।
୨୮୪.‘‘ନ ଦିସାସୁ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଦିସାସୁ ବ୍ୟତ୍ତା ପତ୍ଥଟା ରଂସିପି ନତ୍ଥି, ଲୋକପତ୍ଥଟୋ ଆଲୋକୋପି ନତ୍ଥି । ତଥାପି ସାଧୁସୁଭାସିତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ପରମଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅନ୍ଧତମହରଂ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥତୀରଣକ୍ଖମସ୍ସ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରକମୋହତମଂ ହରଂ ହୋତୀତି । ଇଧ ଅନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସନେ ସମତ୍ଥଂ ରଂସିଜାତ୍ୟାଦିକଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ସୁଭାସିତସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରାପହରଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୟଂ ଜାତିୱିସେସୱୁତ୍ତି ନାମ । ଲୋକେ ପତ୍ଥଟୋତି ଚ, ଅନ୍ଧେତୀତି ଅନ୍ଧୋ ମୋହୋ, ତମସଦିସତ୍ତା ଅନ୍ଧୋୟେୱ ତମୋତି ଚ, ତଂ ହରତୀତି ଚ, ସାଧୂନଂ ସୁଭାସିତମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ନ ଖରଂ ନ ହି ୱା ଥଦ୍ଧଂ, ମୁନିନ୍ଦ ୱଚନଂ ତୱ ।
ତଥାପି ଗାଳ୍ହଂ ଖନତି, ନିମ୍ମୂଲଂ ଜନତାମଦଂ॥
ଗୁଣୱିସେସୱୁତ୍ତି ।
୨୮୫.‘‘ନ ଖର’’ମିଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦ ତୱ ୱଚନଂ ନ ଖରଂ ନ ଲୂଖଂ, ନ ଥଦ୍ଧଂ ୱା କଠିନଞ୍ଚ ନ ହି । ତଥାପି ତାଦିସଖରତ୍ତାଦିଗୁଣାଭାୱେପି ଜନତାୟ ଜନସମୂହସ୍ସ ମଦଂ ଗାଳ୍ହଂ ଦଳ୍ହଂ [ତଣ୍ହଂ (କ॰)] କତ୍ୱା ନିମ୍ମୂଲଂ ଖନତୀତି । ଅୟୋସଙ୍କୁମ୍ହି ପସିଦ୍ଧଖରତ୍ତାଦିଗୁଣନିସେଧେନ ମୁନିନ୍ଦୱଚନସ୍ସ ୱିସେସୋ ଆୱିକତୋ ।
୨୮୫.‘‘ନ ଖର’’ମିଚ୍ଚାଦି । ହେ ମୁନିନ୍ଦ ତୱ ୱଚନଂ ଖରଂ କକ୍କସଂ ନ ହୋତି, ଥଦ୍ଧଂ ୱା ନ ହୋତି । ତଥାପି ଜନତାମଦଂ ଜନସମୂହସ୍ସ ଜାତ୍ୟାଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଂ ଗବ୍ବଂ ଗାଳ୍ହଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ନିମ୍ମୂଲଂ ମୂଲମସେସେତ୍ୱା ଖନତୀତି । ଖଣନକ୍ଖମଅୟୋସଙ୍କୁଆଦୀସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ଖରତ୍ତାଦିଗୁଣଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ମଦଖଣନସଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୟଂ ଗୁଣୱିସେସୱୁତ୍ତି ନାମ ହୋତି । ନତ୍ଥି ମୂଲମସ୍ସ ଖଣନସ୍ସାତି ଚ, ଜନାନଂ ସମୂହୋତି ଚ, ତାୟ ମଦୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ‘‘ଗାଳ୍ହଂ ନିମ୍ମୂଲ’’ନ୍ତି ଖଣନକ୍ରିୟାୟ ୱିସେସନତ୍ତା ଗାଳ୍ହଂ ନିମ୍ମୂଲଂ ଖଣନଂ କରୋତୀତି ୟୋଜନା ।
ଦସ୍ସୀୟତେ’ତିଦିତ୍ତଂ[…ତିରିତ୍ତଂ (କ॰)]ତୁ,
ସୂରୱୀରତ୍ତନଂ ୟହିଂ ।
ୱଦନ୍ତି ୱିଞ୍ଞୂ ୱଚନଂ,
ରୁଳ୍ହାହଙ୍କାରମୀଦିସଂ॥
୨୮୬. ଇଦାନି ରୁଳ୍ହାହଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦସ୍ସୀୟତେ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସୂରୱୀରତ୍ତନଂ ସୂରଭାୱୱୀରଭାୱଂ ଅତିଦିତ୍ତଂ ତୁ ଅତିସୟେନ ପନ ଦିତ୍ତଂ ୟହିଂ ୱାକ୍ୟେ ଦସ୍ସୀୟତେ, ଈଦିସଂ ୱଚନଂ ୱିଞ୍ଞୂ କୱୟୋ ରୁଳ୍ହାହଙ୍କାରମିତି ୱଦନ୍ତୀତି । ସୂରୋ ଚ ୱୀରୋ ଚାତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋତି ଚ, ରୁଳ୍ହୋ ଉଗ୍ଗତୋ ଅହଙ୍କାରୋ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିୱିସେସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
କିଂ ମେ ବ୍ୟାପାରଦସ୍ସନା ।
ପୁତ୍ତା ମେ ପାଦସମ୍ଭତ୍ତା,
ସଜ୍ଜା ସନ୍ତେୱ ତାଦିସେ॥
୨୮୭. ଉଦାହରତି ‘‘ଦମେ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସ୍ସ ନାଗରାଜସ୍ସ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟମହାନୁଭାୱସ୍ସ ଦମେ ଦମନେ ମେ ମମ ନିରୱଧିସରନ୍ତିପ୍ପମେୟ୍ୟପ୍ପଭାୱାନୁଚରିତକିତ୍ତିନୋପି ପରସ୍ସ ବ୍ୟାପାରଦସ୍ସନା ପୟୋଗପଟିପାଦନେନ କିଂ ପୟୋଜନଂ, ନ କିମ୍ପି, ୟତୋ ମେ ପାଦସମ୍ଭତ୍ତା ପାଦାୱନତା ତାଦିସେ କମ୍ମନି ସଜ୍ଜା ବଦ୍ଧକଚ୍ଛା ସନ୍ତେୱ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେୱ, ତତୋତି ୟୋଜନୀୟଂ ।
୨୮୭.‘‘ଦମେ’’ଚ୍ଚାଦି । ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସ୍ସ ନାଗରଞ୍ଞୋ ଦମେ ଦମକରଣେ ବ୍ୟାପାରଦସ୍ସନା ଭୁୱନତ୍ତୟେ ପୱତ୍ତମାନଆନୁଭାୱେନ ଚ ସମ୍ପୱତ୍ତିତକିତ୍ତିସମୂହେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ତାଦିସପୟୋଗଦସ୍ସନେନ କିଂ ପୟୋଜନଂ । ୟସ୍ମା ମେ ପାଦସମ୍ଭତ୍ତା ମୟ୍ହଂ ଚରଣାୱନତା ତାଦିସେ କିଚ୍ଚେ ସଜ୍ଜା ସନ୍ନଦ୍ଧା ପୁତ୍ତା ବହୱୋ ସନ୍ତି ଏୱ, ତସ୍ମାତି । ଚେତୋୱସିତାୟ ସୂରୱୀରଭାୱୋ ଇହ ଅତିଦିତ୍ତୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଦସ୍ସନମିତି ଚ, ପାଦେସୁ ସମ୍ଭତ୍ତାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସିଲେସୋ ୱଚନା’ନେକା-
ଭିଧେୟ୍ୟେ’କପଦାୟୁତଂ ।
ଅଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟାଦି-
ୱସା ତେଧା’ୟ’ମୀରିତୋ॥
୨୮୮. ସିଲେସଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ସିଲେସୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅନେକଂ ଭିନ୍ନମଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତ୍ୟନେକାଭିଧେୟ୍ୟଂ । ଏକେନ ସମାନେନ ପଦେନ ସରୂପେନ ଆୟୁତମନ୍ୱିତଂ ୟଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତୀତି ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ସୋ ସିଲେସୋତି ୱିଧୀୟତେ, ୟେନ କେନଚି ରୂପେନ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଲକ୍ଖଣତ୍ଥାନଂ ସିଲେସନତୋ । ଅୟଞ୍ଚେୱଂଲକ୍ଖଣୋ ସିଲେସୋ ତେଧା ଈରିତୋ । କଥଂ ? ଅଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟାଦିୱସା ଅଭିନ୍ନମେକଂ ପଦଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତରୂପଂ ୟତ୍ର, ତମେୱ ୱାକ୍ୟଂ ୱାକ୍ୟଲକ୍ଖଣୋପେତତ୍ତା । ତଂ ଆଦି ୟେସଂ, ତେସଂ ୱସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୮. ଇଦାନି ସିଲେସାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସିଲେସୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅନେକାଭିଧେୟ୍ୟଂ ଏକପଦାୟୁତଂ ଉଭୟତ୍ଥ ସାଧାରଣତ୍ତା ତୁଲ୍ୟେନ ସଦ୍ଦରୂପେନ ୟୁତ୍ତଂ ୟଂ ୱଚନଂ ଅତ୍ଥି, ସୋ ସିଲେସୋ ନାମ । ସୋ ପନ ୟେନ କେନଚି ସାଧମ୍ମରୂପେନ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଭୂତାନମତ୍ଥାନଂ ସିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ସିଲେସୋ ନାମ । ଅୟଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ସିଲେସୋ ଅଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟାଦିୱସା ଅକତୱିକାରାନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦସମନ୍ନାଗତାନଂ ୱାକ୍ୟଲକ୍ଖଣୋପେତୱାକ୍ୟାନଂ ପଭେଦେନ ତେଧା ଈରିତୋତି । ଅନେକମଭିଧେୟ୍ୟଂ ୟସ୍ସେତି ଚ, ଏକଞ୍ଚ ତଂ ପଦଞ୍ଚେତି ଚ, ତେନ ଆୟୁତନ୍ତି ଚ, ଅଭିନ୍ନାନି ପଦାନି ୟସ୍ମିନ୍ତି ଚ, ତଞ୍ଚ ତଂ ୱାକ୍ୟଞ୍ଚାତି ଚ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ଅଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟାନନ୍ତି ଚ, ତେସଂ ୱସୋ ଭେଦୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅନ୍ଧନ୍ତମହରୋ ହାରୀ, ସମାରୁଳ୍ହୋ ମହୋଦୟଂ ।
ରାଜତେ ରଂସିମାଲୀ’ୟଂ, ଭଗୱା ବୋଧୟଂ ଜନେ॥
ଅଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋ ।
୨୮୯. ଉଦାହରତି ‘‘ଅନ୍ଧନ୍ତମି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ଭଗୱା ସୂରିୟୋ ମହାମୁନି ଚ । ତତ୍ଥ ସୂରିୟୋ ତାୱ ଅନ୍ଧନ୍ତମହରୋ ପକତିୟନ୍ଧକାରୋପହାରୀ, ମହାମୁନି ତୁ ଅନ୍ଧକାରମୋହତମାପହାରୀ । ହାରୀ ମନୁଞ୍ଞୋ ସୂରିୟୋ ମହାମୁନି ଚ, ସୂରିୟୋ ମହୋଦୟଂ ମହନ୍ତଂ ଉଦୟଂ ପବ୍ବତଂ ସମାରୁଳ୍ହୋ, ମହାମୁନି ତୁ ମହୋଦୟଂ ମହନ୍ତମବ୍ଭୁଦୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମରୂପଂ ସମାରୁଳ୍ହୋ ପତ୍ତୋ । ରଂସୀନଂ ମାଲା, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରଂସିମାଲୀ, ସୂରିୟୋ ମହାମୁନି ଚ । ଜନେ ବୋଧୟଂ ନିଦ୍ଦାପଗମନେନ କିଲେସନିଦ୍ଦାପଗମନେନ ୱା ପବୋଧୟନ୍ତୋ ରାଜତେ ଦିବ୍ବତୀତି । ଅଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋ ଭଙ୍ଗେନ ୱିନା ୟଥାୱଟ୍ଠାନମୁଭୟତ୍ଥ ପଦୟୋଜନତୋ ।
୨୮୯. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ଅନ୍ଧ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ମହୋଦୟଂ ମହନ୍ତଂ ଉଦୟଂ ପବ୍ବତଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଦୱିସଙ୍ଖାତମହାଭିୱୁଦ୍ଧିଂ ୱା ସମାରୁଳ୍ହୋ ଆରୁଳ୍ହୋ, ସମ୍ପତ୍ତୋ ୱା, ଅନ୍ଧନ୍ତମହରୋ ଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭେ ପତ୍ଥଟପକତିଘନନ୍ଧକାରସ୍ସ, ଞାଣଲୋଚନସ୍ସ ଅନ୍ଧକରଣତୋ ଅନ୍ଧକାରୋତି ୱୁତ୍ତମୋହସ୍ସ ୱା ୱିଦ୍ଧଂସକୋ, ହାରୀ ତେନେୱ ମନୁଞ୍ଞୋ ରଂସିମାଲୀ ଅତ୍ତନୋ ରଂସିମାଲାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଜନେ ପକତିନିଦ୍ଦାୟ କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ୱା ସମନ୍ନାଗତେ ସତ୍ତେ ବୋଧୟଂ ବୋଧୟନ୍ତୋ ଅୟଂ ଭଗୱା ଦିୱାକରୋ, ଛହି ଭଗଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ୱା ରାଜତେ ଦିବ୍ବତୀତି । ଦ୍ୱୀସୁ ପକ୍ଖେସୁ ପଦାନଂ ସମାନଭାୱେନ ଠିତତ୍ତା ଅୟଂ ଅଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋ। ଅନ୍ଧୋ ଚ ସୋ ତମୋ ଚେତି ଚ, ତଂ ହରତୀତି ଚ, ମହନ୍ତୋ ଚ ସୋ ଉଦୟୋ ପବ୍ବତୋ ଚାତି ଚ, ମହନ୍ତୋ ଚ ସୋ ଉଦୟୋ ଅବ୍ଭୁଦୟୋ ଅଭିୱୁଦ୍ଧି ଚାତି ଚ, ରଂସୀନଂ ମାଲାତି ଚ, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ଭଗୋ ସିରୀ ଅସ୍ସ ସୂରିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ଭଗୋ ସିରୀକାମପୟତନାଦିପ୍ପକାରୋ ଅସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସଙ୍ଖାତୋ ସିଲେସୋ । ଅପରୋପି ଅତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥ ସିଲିସ୍ସତୀତି ସିଲେସୋ। ‘‘ଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋ’’ତିଆଦିକମ୍ପି ଇମିନା ନୟେନ ଞାତବ୍ବଂ ।
ସାରଦାମଲକାଭାସୋ, ସମାନୀତପରିକ୍ଖୟୋ ।
କୁମୁଦାକରସମ୍ବୋଧୋ, ପୀଣେତି ଜନତଂ ସୁଧୀ॥
ଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋ ।
୨୯୦.‘‘ସାରଦେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସୁଧା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁଧୀ, ଚନ୍ଦୋ । ସୋଭନା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣରୂପଂ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁଧୀ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ସାରଦୋ ସରଦକାଲେ ସମ୍ଭୂତୋ ଅମଲକୋ ନିମ୍ମଲୋ ଆଭା ସୋଭା ୟସ୍ସ ସୋ, ଚନ୍ଦୋ । ପରେସଂ ନିବ୍ବାନସାରଂ ଦଦାତୀତି ସାରଦୋ, ଅମଲକୋ ଆଭାସୋ, ଅମଲକସ୍ସ ହତ୍ଥାମଲକସ୍ସେୱ ୱା ଆଭାସୋ ଅସେସଞେୟ୍ୟାୱବୋଧୋ ୟସ୍ସ ସୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ସଂ ସମ୍ମା କମେନାନୀୟମାନତ୍ତା ଆନୀତୋ ପରିକ୍ଖୟୋ କଣ୍ହପକ୍ଖୋ ୟେନ ସୋ, ଚନ୍ଦୋ । ସମଂ ୱୂପସମଂ ଆନୀତୋ ପରିକ୍ଖୟୋ ହାନି କିଲେସସତ୍ତୁକତୋ ଅଧିଗତକ୍ଖୟତ୍ତା ୟେନସୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । କୁମୁଦାକରସ୍ସ କୁମୁଦସ୍ସ ରଂସିୟା ସମ୍ବୋଧି ୱିକାସୋ ୟସ୍ସ [ରଂସିୟୋ ସମ୍ବୋଧି ୱିକାସ’ସ୍ସ (କ॰)] ସୋ, ଚନ୍ଦୋ । କୁୟା ପଥୱିୟା ମୁଦଂ ପୀତିଂ କରୋତୀତି କୁମୁଦାକରୋ, ସମ୍ବୋଧୋ ଚତୁସଚ୍ଚାୱବୋଧୋ ୟସ୍ସ ସୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଜନତଂ ଜନସମୂହଂ ପୀଣେତୀତି । ଅୟଂ ଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ପଦାନଂ ଭିନ୍ନତ୍ତା ।
୨୯୦.‘‘ସାର’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସାରଦୋ ସରଦକାଲେ ସମ୍ଭୂତୋ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ନିବ୍ବାନସାରଦାୟକୋ ୱା, ଅମଲକାଭାସୋ ନିମ୍ମଲସୋଭୋ, ନିମ୍ମଲକେତୁମାଲାସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତାଦିସମତ୍ଥକସୋଭୋ ୱା, ଅଥ ୱା ସାରଦାମଲକାଭାସୋ ସରଦକାଲେ ସଞ୍ଜାତନିମ୍ମଲସୋଭୋ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ନିବ୍ବାନସାରଦାୟକନିମ୍ମଲସୋଭୋ ୱା, ଅଥ ୱା ସାରଦଆମଲକଆଭାସୋ ନିବ୍ବାନସାରଦାୟକହତ୍ଥାମଲକସଦିସଞେୟ୍ୟାୱବୋଧୋ । ସମାନୀତପରିକ୍ଖୟୋ କଣ୍ହପକ୍ଖେ ସୁଟ୍ଠୁ କମେନ ଆନୀତୋ ପରିକ୍ଖୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ୱା ଚନ୍ଦୋ, ସମସଙ୍ଖତସନ୍ତିଂ ଆନୀତକିଲେସପରିହାନିସଙ୍ଖାତପରିକ୍ଖୟୋ ୱା । କୁମୁଦାକରସମ୍ବୋଧୋ କୁମୁଦୱିକାସନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, କୁସଙ୍ଖାତପଥୱୀନିସ୍ସିତାନଂ ଜନାନଂ ପୀତିଜନନଚତୁସଚ୍ଚାୱବୋଧେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୱା । ସୁଧୀ ସୁଧାସଙ୍ଖାତଅମତୱନ୍ତତାୟ ତନ୍ନାମକୋ ଚନ୍ଦୋ, ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୱନ୍ତତାୟ ତନ୍ନାମକୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱା । ଜନତଂ ଜନସମୂହଂ ପୀଣେତୀତି । ଉଭୟପକ୍ଖେସୁ ପଦଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ୟୋଜନତୋ ଅୟଂ ଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋ। ସରଦେ ଭୱୋ ସାରଦୋ, ଚନ୍ଦୋ । ସାରଂ ଦଦାତୀତି ସାରଦୋ, ଭଗୱା । ‘‘ସାରଦୋ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଆଭାସୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ୱିସେସନଂ ହୋତି । ଅମଲକୋନିମ୍ମଲୋ ଆଭାସୋ ଅସ୍ସ ଚନ୍ଦସ୍ସାତି ଚ, କମ୍ହି ମତ୍ଥକେ ଆଭାସୋତି ଚ, ଅମଲୋ କାଭାସୋ ଅସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋତି ଚ, ସାରଦୋ ଅମଲକୋ ଆଭାସୋ ୟସ୍ସ ଚନ୍ଦସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱାତି ଚ, ସାରଦୋ ଆମଲକସ୍ସ ୱିୟ ଆଭାସୋ ଞେୟ୍ୟାୱବୋଧୋ ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋତି ଚ, ସଂ ସମ୍ମା ଆନୀତୋ ପରିକ୍ଖୟୋ କଲାହାନି ଅନେନେତି ଚ, ସମଂ ୱୂପସମଂ ଆନୀତୋ ପରିକ୍ଖୟୋ ହାନି କିଲେସସତ୍ତୁତୋ ୟେନେତି ଚ, କୁମୁଦାନଂ ଆକରୋତି ଚ, ତେସଂ ସମ୍ବୋଧୋ ୱିକାସୋ ୟସ୍ସେତି ଚ, ମୁଦଂ ପୀତିଂ କରୋତୀତି ମୁଦାକରୋ । କୁୟା ପଥୱିୟା ମୁଦାକରୋତି ଚ, ସୋ ସମ୍ବୋଧୋ ଚତୁସଚ୍ଚାୱବୋଧୋ ୟସ୍ସେତି ଚ, ସୁଧା ଅମତଂ ଅସ୍ସ ଚନ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ସୁ ସୋଭନା ଧୀ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ସ ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ସମାହିତତ୍ତୱିନୟୋ, ଅହୀନମଦମଦ୍ଦନୋ ।
ସୁଗତୋ ୱିସଦଂ ପାତୁ, ପାଣିନଂ ସୋ ୱିନାୟକୋ॥
ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋ ।
୨୯୧.‘‘ସମାହିତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସଂ ସମ୍ମା ଆହିତୋ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ ଅତ୍ତସ୍ସ ୱିନୟୋ ୱିନୟନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୱିସୟେ ଅପ୍ପଟିହତଚାରୱସେନ ୟସ୍ସ ସୋ, ଗରୁଳୋ । ୱିନୟନଂ ପୱିୱିତ୍ତକାୟଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ଦମନଂ ୟସ୍ସ ସୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଇତି ଅଭିନ୍ନପଦଂ । ଅହୀନଂ ସପ୍ପାନଂ ଇନା ନାୟକା, ତେସଂ ମଦଂ ମଦ୍ଦତୀତି ଅହୀନମଦମଦ୍ଦନୋ, ଗରୁଳୋ । ଅହୀନାନମୁତ୍ତମପୁରିସାନମ୍ପି ମହାବ୍ରହ୍ମାଦୀନଂ ମଦଂ ମଦ୍ଦତୀତି ଅହୀନମଦମଦ୍ଦନୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ସୁନ୍ଦରଂ ଗତଂ ଗମନଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜଲସଙ୍ଗମତୋ ପଠମମେୱଉଗ୍ଗମନସାମତ୍ଥିୟୟୋଗତୋ ୟସ୍ସ ସୋ, ଗରୁଳୋ । ସୁନ୍ଦରଂ ଗମନମସ୍ସ ନାଗୱିକ୍କନ୍ତଚାରତ୍ତା ସୁଗତୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଅଭିନ୍ନପଦଂ । ସୋ ୱୀନଂ ପକ୍ଖୀନଂ ନାୟକୋ, ଗରୁଳୋ । ୱିସଂ ଦଦାତୀତି ୱିସଦଂ ପାଣିନଂ ନାଗଲୋକଂ ପାତୁ ଅହିଂସନୱସେନ ପାଲୟତୁ, ସୋ ୱିନେତି ୱେନେୟ୍ୟେତି ୱିନାୟକୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ପାଣିନଂ ସକଲସତ୍ତଲୋକଂ ୱିସଦଂ ଅସଲ୍ଲୀନଂ ପାତୁ । ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଦାନଂ [ପନ (କ॰)] ଉଭୟମିସ୍ସତ୍ତା ।
୨୯୧.‘‘ସମାହିତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସମାହିତତ୍ତୱିନୟୋ ସମ୍ମା ଆହିତାୟ ଠପିତାୟ ସରୀରସ୍ସ ସୱିସୟେ ଗତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ସମ୍ମା ଆହିତେନ ଠପିତେନ ଚିତ୍ତଦମନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୱା, ଅହୀନମଦମଦ୍ଦନୋ ନାଗରାଜୂନଂ ମଦମଦ୍ଦନୋ, ଅହୀନାନଂ ଉତ୍ତମାନଂ ବକବ୍ରହ୍ମାଦୀନମ୍ପି ମଦମଦ୍ଦନୋ ୱା, ସୁଗତୋ ପକ୍ଖୱାତୱେଗେନ ସମୁଦ୍ଦଜଲଂ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଜଲେ ଅନେକୀଭୂତେୟେୱ ନାଗଭୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନାଗେ ଗହେତ୍ୱା ଗମନେ ସମତ୍ଥତ୍ତା ସୁନ୍ଦରଗମନୋ, ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକଅନେକପ୍ପକାରଗମନୋ ୱା, ୱିନାୟକୋ ପକ୍ଖୀନଂ ନାୟକୋ ସୋ ଗରୁଳରାଜା ୱିସଦଂ ଘୋରୱିସତ୍ତା ୱିସଦାୟକଂ ପାଣିନଂ ନାଗଲୋକଂ ପାତୁ ଅହିଂସନୱସେନ ପାଲେତୁ । ନୋ ଚେ, ୱିନାୟକୋ ୱେନେୟ୍ୟେ ୱିନେନ୍ତୋ ସୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପାଣିନଂ ସକଲସତ୍ତଲୋକଂ ୱିସଦଂ ୱିସାରଦଂ କତ୍ୱା ପାତୁ ଅହିତାପନୟନହିତୋପନୟନେନ ରକ୍ଖତୂତି । ଉଭୟପକ୍ଖେସୁ ‘‘ଅହୀନମଦମଦ୍ଦନୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିକେହି ଭିନ୍ନେହି ଚ ‘‘ସମାହିତତ୍ତୱିନୟୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିକେହି ଅଭିନ୍ନେହି ଚ ପଦେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅୟଂ ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନପଦୱାକ୍ୟସିଲେସୋ। ଅତ୍ତସ୍ସ ୱିନୟୋତି ଚ, ସମାହିତୋ ଅତ୍ତୱିନୟୋ ୟସ୍ସ ଗରୁଳସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ୱାତି ଚ, ଅହୀନଂ ଇନା ନାୟକାତି ଚ, ଅହୀନାନଂ ନାଗରାଜୂନଂ ମଦୋତି ଚ, ହୀନେହି ଅଞ୍ଞେ ଅହୀନା ଉତ୍ତମା, ତେସଂ ମଦୋତି ଚ, ତଂ ମଦ୍ଦତୀତି ଚ, ୱୀନଂ ପକ୍ଖୀନଂ ନାୟକୋତି ଚ, ୱେନେୟ୍ୟଜନେ ୱିନେତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଦୁତିୟପକ୍ଖେ ‘‘ୱିସଦ’’ନ୍ତି କ୍ରିୟାୱିସେସନଂ ।
ୱିରୁଦ୍ଧାୱିରୁଦ୍ଧାଭିନ୍ନ-କମ୍ମା ନିୟମୱା ପରୋ ।
ନିୟମକ୍ଖେପୱଚନୋ, ଅୱିରୋଧି ୱିରୋଧ୍ୟ’ପି॥
ଓଚିତ୍ୟସମ୍ପୋସକାଦି, ସିଲେସୋ ପଦଜାଦି’ତି[ପଦଜାତିପି (କ॰)] ।
ଏସଂ ନିଦସ୍ସନେସ୍ୱେୱ, ରୂପ’ମାୱିଭୱିସ୍ସତି॥
୨୯୨-୩. ସିଲେସଭେଦମଞ୍ଞଥାପି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱିରୁଦ୍ଧାନି ଚାୱିରୁଦ୍ଧାନି ଚ ଅଞ୍ଞମଭିନ୍ନଞ୍ଚ, ତାନିୟେୱ କମ୍ମାନି କ୍ରିୟାନି ୟେସଂ, ତେ ତୟୋ ସିଲେସା । ନିୟମୋ’ୱଧାରଣମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ନିୟମୱା, ପରୋ ଅଞ୍ଞୋ ସିଲେସୋପି । ନିୟମସ୍ସ ଅକ୍ଖେପୋ ନିସେଧନଂ ୟସ୍ସ, ତଂ ୱଚନମଭିଧାନଂ ୟସ୍ସ, ତାଦିସୋପି । ନାସ୍ସ ୱିରୋଧୋ ଅତ୍ଥୀତ୍ୟୱିରୋଧି, ସୋପି । ୱିରୋଧୋ ଅସଙ୍ଗତି ଏତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୱିରୋଧି, ସୋପି । ଓଚିତ୍ୟଂ ସମ୍ପୋସେତୀତି ଓଚିତ୍ୟସମ୍ପୋସକୋ, ସୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରନ୍ତରଗୋଚରସ୍ସ ସିଲେସସ୍ସ, ସୋ ପଦତୋ ଜାତାଦିସିଲେସୋପି । ଇତିତେ ପରେପି ସିଲେସଭେଦା ସନ୍ତି । ଏସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ନିଦସ୍ସନେସୁ ପୟୋଗେସ୍ୱେୱ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଆୱିଭୱିସ୍ସତୀତି ।
୨୯୨-୩. ଅୱୁତ୍ତସିଲେସୱିସେସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଉଦ୍ଦିସତି ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱିରୁଦ୍ଧାୱିରୁଦ୍ଧାଭିନ୍ନକମ୍ମା ଅପି ଉଭୟତ୍ଥସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧେନ ଚ ଅୱିରୁଦ୍ଧେନ ଚ ଅଭିନ୍ନେନ ଚ କମ୍ମେନ ସମନ୍ୱିତା ତୟୋ ସିଲେସା ଚ, ପରୋ ଅଞ୍ଞୋ ନିୟମୱାପି ଅୱଧାରଣେନ ୟୁତ୍ତସିଲେସୋ ଚ, ନିୟମକ୍ଖେପୱଚନୋପି ଅୱଧାରଣସ୍ସ ପଟିସେଧପକାସକାଭିଧାନସିଲେସୋ ଚ, ଅୱିରୋଧିପି ଉଭୟପକ୍ଖାୱିରୋଧିସିଲେସୋ ଚ, ୱିରୋଧିଅପି ଉଭୟତ୍ଥସ୍ସ ୱିରୋଧିସିଲେସୋ ଚ, ପଦଜାଦି ପଦେନ ଜାତୋ ୱାକ୍ୟେନ ଜାତୋ ଓଚିତ୍ୟସମ୍ପୋସକାଦିସିଲେସୋପୀତି ଏସଂ ସିଲେସାନଂ ନିଦସ୍ସନେସ୍ୱେୱ ନିଦସ୍ସନସଙ୍ଖତଉଦାହରଣେସ୍ୱେୱ ରୂପଂ ସରୂପଂ ତେସଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱା ଆୱିଭୱିସ୍ସତି, ନିଦସ୍ସିୟମାନଉଦାହରଣେନେୱ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଗମ୍ମମାନତ୍ତା ୱିସୁଂ ନ କଥେସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିରୁଦ୍ଧାନି ଚ ଅୱିରୁଦ୍ଧାନି ଚ ଅଭିନ୍ନଞ୍ଚେତି ଚ, ତମେୱ କମ୍ମଂ କ୍ରିୟା ୟେସଂ ସିଲେସାନମିତି ଚ, ନିୟମୋ ଅୱଧାରଣଂ ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ନିୟମସ୍ସ ଅକ୍ଖେପୋ ପଟିସେଧୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ତଂ ୱଚନଂ ଅଭିଧାନଂ ୟସ୍ସ ସିଲେସସ୍ସାତି ଚ, ନାସ୍ସ ୱିରୋଧୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ଓଚିତ୍ୟଂ ସମ୍ପୋସେତୀତି ଚ, ସୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ଉପମାସିଲେସାଦିନୋତି ଚ, ପଦତୋ ଜାତୋତି ଚ, ସୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୱିରୁଦ୍ଧକମ୍ମସିଲେସ
ସୱସେ ୱତ୍ତୟଂ ଲୋକଂ, ଅଖିଲଂ କଲ୍ଲୱିଗ୍ଗହୋ[କଲୱିଗ୍ଗହୋ (ସୀ॰)] ।
ପରାଭୱତି ମାରାରି, ଧମ୍ମରାଜା ୱିଜମ୍ଭତେ॥
୨୯୪. ତତୋ କମେନ ତେଦସ୍ସୀୟନ୍ତି ‘‘ସୱସେ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଖିଲଂ ଲୋକଂ ସୱସେ ୱତ୍ତୟଂ ମାରାରି ଧମ୍ମରାଜା ଚ, କଲ୍ଲୋ ମନୁଞ୍ଞୋ ୱିଗ୍ଗହୋ କଲହୋ ୟସ୍ସ ମାରାରିନୋ, ୱିଗ୍ଗହୋ ସରୀରସମ୍ପଦା ୟସ୍ସ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ, ତେସୁ ମାରାରି ପରାଭୱତି ପରାଭୱମପେତି ବୋଧିୟଂ ପଟିଲଦ୍ଧପରାଜୟୱସେନ, ଧମ୍ମରାଜା ସମନ୍ତଭଦ୍ଦୋ ତୁ ୱିଜମ୍ଭତେ ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପିସମୁଲ୍ଲପିତୱିଜୟଦ୍ଧନିପୱତ୍ତିୱସେନ ସମଂ ଭୱତୀତି ଅୟଂ ୱିରୁଦ୍ଧକମ୍ମସିଲେସୋ ପରାଭୱୱିଜମ୍ଭନାନମଞ୍ଞୋଞ୍ଞୱିରୋଧତୋ ।
୨୯୪. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ଉଦାହରତି ‘‘ସୱସେ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଖିଲଂ ଲୋକଂ ସୱସେ ୱତ୍ତୟଂ ଅନତ୍ଥେ ୟୁଞ୍ଜନତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତୟନ୍ତୋ, ନୋ ଚେ, ସକଲଲୋକଂ ହିତେ ୟୁଞ୍ଜନତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତୟନ୍ତୋ କଲ୍ଲୱିଗ୍ଗହୋ ମନୁଞ୍ଞକଲହୋ, ନୋ ଚେ, ମନୁଞ୍ଞସରୀରସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତୋ ମାରାରି ପରାଭୱତି ବୋଧିମୂଲେ ଲଦ୍ଧପରାଜୟୱସେନ ପରାଭୱଂ ପାପୁଣାତି, ଧମ୍ମରାଜା ତଥାଗତୋ ପନ ୱିଜମ୍ଭତେ ଲୋକତ୍ତୟେ ପତ୍ଥଟଜୟଘୋସୱସେନ ୱିଜମ୍ଭତୀତି । ପରାଭୱନୱିଜମ୍ଭନକ୍ରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅୟଂ ୱିରୁଦ୍ଧକମ୍ମସିଲେସୋ ନାମ । ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱସୋ ଇସ୍ସରିୟମିତି ଚ, କଲ୍ଲୋ ମନୁଞ୍ଞୋ ୱିଗ୍ଗହୋ ୱିୱାଦୋ ଦେହୋ ୱା ୟସ୍ସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅୱିରୁଦ୍ଧକମ୍ମସିଲେସ
ସଭାୱମଧୁରଂ ପୁଞ୍ଞ-ୱିସେସୋଦୟସମ୍ଭୱଂ ।
ସୁଣନ୍ତି ୱାଚଂ ମୁନିନୋ, ଜନା ପସ୍ସନ୍ତି ଚା’ମତଂ॥
୨୯୫.‘‘ସଭାୱେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସଭାୱେନେୱ ମଧୁରା ପିୟା ୱାଚା, ମଧୁରଂ ଅମତଂ, ପୁଞ୍ଞୱିସେସସ୍ସ ଉଦୟୋ ଅଭିୱଡ୍ଢି, ତେନ ସମ୍ଭୱୋ, ୟସ୍ସ ୱା ତଂ, ମୁନିନୋ ୱାଚଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ଜନା ସୁଣନ୍ତି, ତସ୍ସୟଂ ଅମତଞ୍ଚ [ତସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସୟଂ ଅମତନ୍ତି (କ॰)] ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୟମୱିରୁଦ୍ଧକମ୍ମସିଲେସୋ ସୱନଦସ୍ସନାନଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ।
୨୯୫.‘‘ସଭାୱ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ସଭାୱମଧୁରଂ ‘‘ୱାଚାମଧୁରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି କତ୍ତବ୍ବପୟୋଗଂ ୱିନାପି ମଧୁରତ୍ତା ପକତିମଧୁରଂ, ନୋ ଚେ, କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସଙ୍ଖରୱିସେସଂ ୱିନାପି ପକତିପଣୀତଂ, ପୁଞ୍ଞୱିସେସୋଦୟସମ୍ଭୱଂ ପୁଞ୍ଞୱିସେସଦେସକସ୍ସ ମୁନିନୋ କସ୍ସଚି କୁସଲୱିସେସସ୍ସ ଅଭିୱୁଦ୍ଧିୟା ସମ୍ଭୂତଂ, ନୋ ଚେ, ୱେନେୟ୍ୟଜନାନଂ ନିବ୍ବାନାଧିପ୍ପାୟେନ କତକୁସଲୱିସେସସ୍ସ ଅଭିୱୁଦ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣତ୍ତେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ମୁନିନୋ ୱାଚଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ସୁଣନ୍ତି, ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଜନା ୱେନେୟ୍ୟଜନା ପସ୍ସନ୍ତୀତି । ସୱନଦସ୍ସନକ୍ରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅୟଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧକମ୍ମସିଲେସୋ । ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଭାୱୋତି ଚ, ତେନ ମଧୁରା, ମଧୁରମିତି ଚ, ପୁଞ୍ଞମେୱ ୱିସେସୋତି ଚ, ତସ୍ସୋଦୟୋତି ଚ, ତେନ ସମ୍ଭୱୋ ୟସ୍ସେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅଭିନ୍ନକମ୍ମସିଲେସ
ଅନ୍ଧକାରାପହାରାୟ,
ସଭାୱମଧୁରାୟ ଚ ।
ମନୋ ପୀଣେତି[ଧିନୋତି (ସୀ॰ ଅଭିନୱଟୀକା ଚ)]ଜନ୍ତୂନଂ,
ଜିନୋ ୱାଚାୟ ଭାୟ ଚ॥
୨୯୬.‘‘ଅନ୍ଧକାରେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅନ୍ଧକାରଂ ମୋହସଙ୍ଖାତଂ ପକତିଅନ୍ଧକାରଂ ୱା ଅପହରତୀତି ଅନ୍ଧକାରାପହାରା, ୱାଚା, ଭା ଚ । ତାୟ ସଭାୱଭାସାୟ, ସୋଭାୟ ଚ ଜିନୋ ଜନ୍ତୂନଂ ମନୋ ଚିତ୍ତଂ ପୀଣେତୀତି ଅୟମଭିନ୍ନକମ୍ମସିଲେସୋ ପୀଣନଲକ୍ଖଣାୟେକାୟ କ୍ରିୟାୟ ୱାଚାୟ ଭାୟ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋତି ।
୨୯୬.‘‘ଅନ୍ଧକାରା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅନ୍ଧକାରାପହାରାୟ ମୋହନ୍ଧକାରଂ ପକତିଅନ୍ଧକାରଂ ୱା ଅପହରଣାୟ ସଭାୱମଧୁରାୟ ଚ ସଭାୱତୋ କଣ୍ଣସୁଖାୟ, ସଭାୱତୋ ନେତ୍ତାଭିରାମାୟ ୱାଚାୟ ଭାୟ ସରୀରକନ୍ତିୟା ଚ ଜିନୋ ଜନ୍ତୂନଂ ମନୋ ଚିତ୍ତଂ ଧିନୋତି ପୀଣେତୀତି । ପୀଣୟନସଭାୱାୟ ଏକାୟ କ୍ରିୟାୟ ସଦ୍ଧିଂ କରଣଭୂତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାଚାଭାନଂ ୟୋଜିତତ୍ତା ଅୟଂ ଅଭିନ୍ନକମ୍ମସିଲେସୋ । ଅନ୍ଧକାର’ମପହରତୀତି ଚ, ସଭାୱେନ ମଧୁରାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ନିୟମୱନ୍ତସିଲେସ
କେସକ୍ଖୀନଂୱ କଣ୍ହତ୍ତଂ, ସମୂନଂୟେୱ ୱଙ୍କତା ।
ପାଣିପାଦାଧରାନଂୱ, ମୁନିନ୍ଦସ୍ସା’ତିରତ୍ତତା॥
୨୯୭.‘‘କେସି’’ଚ୍ଚାଦି । କଣ୍ହତ୍ତଂ କେସକ୍ଖୀନଂୟେୱ, ନ ମନସି, କଣ୍ହତ୍ତଗୁଣୋ ପାପତ୍ତଞ୍ଚ ସିଲିଟ୍ଠଂ । ୱଙ୍କତା ଭମୂନଂୟେୱ, ନ ଅଜ୍ଝାସୟେ, ୱଙ୍କତାନତତ୍ତଂ ସଠତ୍ତଞ୍ଚ ସିଲିଟ୍ଠଂ । ଅତିରତ୍ତତା ପାଣିପାଦାଧରାନଂୟେୱ, ନ ଚିତ୍ତେ, ଅତିରତ୍ତତାଗୁଣୋ ରାଗୋ ଚ ସିଲିସ୍ସତେ । ‘‘ମୁନିନ୍ଦସ୍ସା’’ତି ‘‘କଣ୍ହତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ନିୟମୱା ସିଲେସୋ କେସକ୍ଖୀନଂୱାତି ଅୱଧାରଣପ୍ପୟୋଗାତି ।
୨୯୭.‘‘କେସକ୍ଖୀନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ କଣ୍ହତ୍ତଂ କେସକ୍ଖୀନଂ ଏୱ ହୋତି, କଣ୍ହତ୍ତସଙ୍ଖତମକୁସଲଂ ନ ଚିତ୍ତେ । ୱଙ୍କତା ଭମୂନଂୟେୱ, ନଜ୍ଝାସୟେ । ଅତିରତ୍ତତା ପାଣିପାଦାଧରାନଂ ଏୱ, ନ କେସୁଚି ୱତ୍ଥୂସୂତି । ‘‘କେସକ୍ଖୀନଂୱା’’ତିଆଦୀସୁ ନିୟମସଙ୍ଖାତଅୱଧାରଣପଦସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା କଣ୍ହଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାପତ୍ତସ୍ସ ଚ, ୱଙ୍କଗୁଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସାଠେୟ୍ୟସ୍ସ ଚ, ରତ୍ତଗୁଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ରାଗସ୍ସ ଚ ସିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ଅୟଂ ନିୟମୱନ୍ତସିଲେସୋ ନାମ । କେସାନି ଚ ଅକ୍ଖୀନି ଚେତି ଚ, କଣ୍ହସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ୱଙ୍କସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ପାଣୟୋ ଚ ପାଦାନି ଚ ଅଧରାନି ଚାତି ଚ, ଅତିରତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ନିୟମକ୍ଖେପସିଲେସ
ପାଣିପାଦାଧରେସ୍ୱେୱ, ସାରାଗୋ ତୱ ଦିସ୍ସତି ।
ଦିସ୍ସତେ ସୋ’ୟ’ମଥ ୱା, ନାଥ ସାଧୁଗୁଣେସ୍ୱପି॥
୨୯୮.‘‘ପାଣି’’ଚ୍ଚାଦି । ନାଥ ତୱ ପାଣିପାଦାଧରେସ୍ୱେୱ ସାରାଗୋ ସୋଭନୋ ରତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ଦିସ୍ସତି, ନ ଚିତ୍ତେ, ସାରାଗୋ ରତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଚାତି ସିଲିଟ୍ଠଂ । ଅୟଂ ନିୟମୋ ଅକ୍ଖିପ୍ୟତେ । ଅଥ ୱା କଥଂ ନିୟମ୍ୟତେ, ୟତୋ ସୋ ଅୟଂ ସାରାଗୋ ସାଧୂନଂ ଗୁଣେସ୍ୱେୱ ୱିରାଗଲକ୍ଖଣୋ ଦିସ୍ସତେ ଇତି । ତସ୍ମା କଥମୱଧାରୀୟତୀତି ନିୟମକ୍ଖେପୱଚନୋ ସିଲେସୋୟଂ ।
୨୯୮.‘‘ପାଣି’’ଚ୍ଚାଦି । ହେ ନାଥ ତୱ ସାରାଗୋ ସୋଭନୋ ରତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ପାଣିପାଦାଧରେସ୍ୱେୱ ଦିସ୍ସତି, ଚିତ୍ତେ ଲୋଭୋ ପନ ନ ଦିସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ସୋ ଅୟଂ ସାରାଗୋ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦଭୂତୋ ସାଧୁଗୁଣେସ୍ୱପି ସଜ୍ଜନାନଂ ସୀଲାଦିଗୁଣେସୁପି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଏୱା’’ତି ଦସ୍ସିତନିୟମସ୍ସ ପଟିସେଧକେନ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତି ୱଚନେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ରତ୍ତୱଣ୍ଣସଙ୍ଖାତରାଗେନ ଲୋଭସ୍ସ ସିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ଅୟଂ ନିୟମକ୍ଖେପୱଚନସିଲେସୋ । ସଂ ସୋଭନୋ ରାଗୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅୱିରୋଧିସିଲେସ
ସଲକ୍ଖଣୋ’ତିସୁଭଗୋ,
ତେଜସ୍ସୀ ନିୟତୋଦୟୋ ।
ଲୋକେସୋ ଜିତସଂକ୍ଲେସୋ,
ୱିଭାତି ସମଣିସ୍ସରୋ॥
୨୯୯.‘‘ସଲକ୍ଖଣୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସହ ଲକ୍ଖଣେନ ସସରୂପେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂ ସୱରପୁରିସଲକ୍ଖଣେନ ୱା ୱତ୍ତମାନୋ ସଲକ୍ଖଣୋ, ଚନ୍ଦୋ ମୁନିନ୍ଦୋ ଚ, ଅତିସୁଭଗୋ ସୋ ଚ, ତେଜସ୍ସୀ ସୂରିୟୋ ପଭାୱିସେସୟୁତ୍ତୋ ଚ, ନିୟତୋ ପତିଦିନମୁଦୟୋ ପଭାଲକ୍ଖଣୋ ୟସ୍ସ ସୋ ନିୟତୋଦୟୋ, ସୂରିୟୋ, ନିୟତୋ ଥିରୋ ଉଦୟୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସମ୍ବୋଧିରୂପୋ ୟସ୍ସ ସୋ ନିୟତୋଦୟୋ, ମୁନିନ୍ଦୋ, ଲୋକେସୋ ବ୍ରହ୍ମା ମୁନିନ୍ଦୋ ଚ, ଜିତୋ ସଂକ୍ଲେସୋ ଝାନରତିୱସେନ କାୟଚିତ୍ତାବାଧୋ ୟେନ ସୋ, ବ୍ରହ୍ମା, ଜିତୋ ସଂକ୍ଲେସୋ ଦସୱିଧୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣଲାଭା ୟେନ ସୋ । ସୋ ମଣୀନଂ ଇସ୍ସରୋ ଉପମଣି [ଉତ୍ତମମଣି ( ?)], ସମଣାନଂ ଇସ୍ସରୋ ମୁନିନ୍ଦୋ ୱିଭାତୀତି ୟୋଜ୍ଜଂ । ଅୟମୱିରୋଧିସିଲେସୋ ଲକ୍ଖଣସୁଭଗାଦୀନମୁଭୟତ୍ଥାପି ଅବ୍ୟୱହିତତ୍ତା ।
୨୯୯.‘‘ସଲକ୍ଖଣୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସଲକ୍ଖଣୋ ଲକ୍ଖଣେନ ସହିତୋ, ଅତିସୁଭଗୋ ଅତିସୁନ୍ଦରାୟ ଲକ୍ଖିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ନୋ ଚେ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେହି ସହିତୋ ଅତିୱିୟ ସୋଭାଦୀହି ୟୁତ୍ତୋ, ତେଜସ୍ସୀ ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନସଙ୍ଖତମହାନୁଭାୱେନ ୟୁତ୍ତୋ, ନିୟତୋଦୟୋ ପତିଦିନଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହକାଲେ ନିୟମିତଗଗନୁଗ୍ଗମନୋ, ନୋ ଚେ, ନିରନ୍ତରପୱତ୍ତବୁଦ୍ଧତେଜସା ୟୁତ୍ତୋ ଥିରସବ୍ବଞ୍ଞୁପଦୱିସଙ୍ଖାତାଭିୱୁଡ୍ଢିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ଲୋକେସୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ, ଜିତସଂକ୍ଲେସୋ ଝାନପୀତିୟା ୱିଜିତକାୟଚିତ୍ତଦରଥୋ, ନୋ ଚେ, ତିଲୋକସ୍ସ ଇସ୍ସରଭୂତୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣେନ ହତଦସୱିଧସଂକିଲେସୋ, ସମଣିସ୍ସରୋ ସୋ ଉତ୍ତମୋ ମଣି ୱିଭାତି ସୋଭତି, ନୋ ଚେ, ସମଣାନଂ ଇସ୍ସରୋ ୱିଭାତି ଦିବ୍ବତୀତି । ‘‘ସଲକ୍ଖଣୋ ସୁଭଗୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚ, ପଠମପାଦେ ଚନ୍ଦେନ ଦୁତିୟେ ସୂରିୟେନ ତତିୟେ ବ୍ରହ୍ମୁନା ଚତୁତ୍ଥେ ମଣିନା ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଦତ୍ଥସ୍ସ ସିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ଅୟଂ ଅୱିରୋଧିସିଲେସୋ ନାମ । ସହ ଲକ୍ଖଣେନ ୱତ୍ତମାନୋତି ଚ, ଅତିସୋଭନୋ ଭଗୋ ସିରୀ ୱା ସିରୀକାମପୟତନାଦିକୋ ୱା ଅସ୍ସାତି ଚ, ତେଜୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ନିୟତୋ ଉଦୟୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ଲୋକସ୍ସ ଇସୋ ଇସ୍ସରୋତି ଚ, ଜିତୋ ସଂକ୍ଲେସୋ ୟେନେତି ଚ, ମଣୀନଂ ସମଣାନଂ ୱା ଇସ୍ସରୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୱିରୋଧିସିଲେସ
ଅସମୋପି ସମୋ ଲୋକେ,
ଲୋକେସୋପି ନରୁତ୍ତମୋ ।
ସଦୟୋପ୍ୟ’ଦୟୋ ପାପେ,
ଚିତ୍ତା’ୟଂ ମୁନିନୋ ଗତି॥
୩୦୦.‘‘ଅସମୋପି’’ଚ୍ଚାଦି । ନତ୍ଥି ସମୋ ରାଜଗୁଣାଦୀହି ଅସ୍ସାତି ଅସମୋ, କୋଚି ରାଜାଦି, ‘‘ଅସମୋ’’ତି ଲୋକେକସିଖାମଣିଭାୱେନ ମୁନି । ତତ୍ଥ ୟଦା ଅସମୋ ରାଜାଦି, ତଦା ଲୋକେ ସମୋତି ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଅସମତ୍ତା ତସ୍ସ । ଅପିସଦ୍ଦୋ ୱିରୋଧଂ ଜୋତେତି । ପକ୍ଖନ୍ତରେ ତ୍ୱୱିରୁଦ୍ଧଂ, ଲୋକେ ଦେୱଦତ୍ତାଦୀନଂ ୱିରୋଧିସତ୍ତାନଂ ରାହୁଲାଦୀନଂ ଅୱିରୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ଚ ସମତ୍ତା, ତତୋୟେୱାୟଂ ୱିରୋଧାଭାସାନଞ୍ଚସା ୱିରୋଧୋୟେୱ । ଲୋକେସୋ ବ୍ରହ୍ମା ମୁନି ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ନରୁତ୍ତମୋ’’ତି ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଦିବ୍ବୟୋନିତ୍ତା ତସ୍ସ । ପକ୍ଖନ୍ତରେ ତ୍ୱବ୍ୟାଘାତୋ ଉତ୍ତମନରତ୍ତା ତସ୍ସ । ଦୟୋ ଦାନଂ, ସହ ଦୟେନାତି ସଦୟୋ, କୋଚି ପୁରିସୋ । ସହ ଦୟାୟ ୱତ୍ତତୀତି ସଦୟୋ, ମୁନି । ତତ୍ଥ ପୁରିସୋ ଦାୟକୋ ପାପେ ଜନେ କଥମଦୟୋତି ୱିରୁଜ୍ଝତି । ମୁନି ପାପେ ରାଗାଦିକେ ଅଦୟୋତି ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ମୁନିନୋ ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଗତି ପୱତ୍ତି ଚିତ୍ତା ଅବ୍ଭୁତାତି ଅୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିରୋଧିସିଲେସୋ ଉଦାହଟୋ ।
୩୦୦.‘‘ଅସମୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅସମୋପି ଅତୁଲ୍ୟୋପି କୋଚି ରାଜାଦିକୋ ଲୋକେ ସମୋ ତୁଲ୍ୟୋ, ନୋ ଚେ, ସଦିସପୁଗ୍ଗଲରହିତୋ ଏୱ ରାହୁଲଭଦ୍ରଦେୱଦତ୍ତାଦିସବ୍ବଲୋକେ ଅନୁନୟପଟିଘାଭାୱେନ ସମୋ ହୋତି । ଲୋକେସୋପି ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋପି ନରୁତ୍ତମୋ ନରୱରୋ ହୋତି, ନୋ ଚେ, ସକଲଲୋକାଧିପତି ହୁତ୍ୱା ଏୱ ନରୁତ୍ତମୋ । ସଦୟୋପି ୟାଚକେସୁ ଦୟସଙ୍ଖାତେନ ଦାନେନ ୟୁତ୍ତୋପି ପାପେ ପାପିଟ୍ଠେ ଅଦୟୋ ଦାନରହିତୋ, ନୋ ଚେ, ଦୟାସହିତୋ ଏୱ ଅକୁସଲେ ନିଦ୍ଦୟୋ । ମୁନିନୋ ଅୟଂ ଗତି ପୱତ୍ତି ଚିତ୍ତା ୱିଚିତ୍ତାତି ରାଜାଦିନୋ ଅସମସମତା ଚ, ବ୍ରହ୍ମା ହୁତ୍ୱା ଉତ୍ତମନରଭାୱୋ ଚ, ଦାନସହିତସ୍ସ କସ୍ସଚି ପୁରିସସ୍ସ ଦାନରହିତଭାୱୋ ଚ ୱିରୁଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ରାଜବ୍ରହ୍ମପୁରିସେହି ମୁନିନୋ ସିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ଅୟଂ ୱିରୋଧିସିଲେସୋ ନାମ । ପୁବ୍ବପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ୱିରୋଧୋ ଅପରାପରପକ୍ଖେହି ନିରାକତୋ ହୋତି । ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ଅପିସଦ୍ଦୋ ୱିରୋଧଂ ଜୋତେତି, ଅପରପକ୍ଖେ ଅୱଧାରଣନ୍ତି । ନତ୍ଥି ସମୋ ୟସ୍ସେତି ଚ, ନରୋ ଚ ସୋ ଉତ୍ତମୋ ଚେତି ଚ, ସହ ଦୟେନ ଦୟାୟ ୱା ୱତ୍ତମାନୋତି ଚ, ନତ୍ଥି ଦୟୋ ଦୟା ୱା ଅସ୍ସେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଓଚିତ୍ୟସମ୍ପୋସକପଦସିଲେସ
ସଂସାରଦୁକ୍ଖୋପହତା-ୱନତା ଜନତା ତ୍ୱୟି ।
ସୁଖ’ମିଚ୍ଛିତ’ମଚ୍ଚନ୍ତଂ, ଅମତନ୍ଦଦ ୱିନ୍ଦତି॥
୩୦୧. ଉଦାହରତି ‘‘ସଂସାରେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସଂସାରୋ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖମତ୍ତାଦିନା, ତେନ ଉପହତା ପହଟା ଜନତା, ଅମତଂ ସୁଖଂ ଅମତଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଦଦାତୀତି ଅମତନ୍ଦଦାତି ଆମନ୍ତନଂ, ତ୍ୱୟି ଅୱନତା ପଣାମୱସେନ ଇଚ୍ଛିତମତିମତଂ ଦୁକ୍ଖାପଗମନିବ୍ବତ୍ତଂ କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ସୁଖଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତୀତି । ଏତ୍ଥ ଅମତଂ ସୁଧା ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ଅମତନ୍ଦଦୋ ଦୁକ୍ଖୋପହତେ ସୁଖୟତୀତି ଉଚିତନ୍ତି ‘‘ଅମତଂ ଦଦାତୀ’’ତି ପଦମଧିଗତେ ୱତ୍ଥୁନି ଓଚିତ୍ୟଂ ସମ୍ପୋସୟତୀତି ଓଚିତ୍ୟସମ୍ପୋସକୋ ପଦସିଲେସୋୟଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ସୁଗନ୍ଧିସୋଭାସମ୍ବନ୍ଧୀ’’ତ୍ୟାଦ୍ୟୁପମାସିଲେସାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତାତି ।
୩୦୧.‘‘ସଂସାର’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସଂସାରଦୁକ୍ଖୋପହତା ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନଂ ନିରନ୍ତରପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଉପହତା ଜନତା, ଅମତନ୍ଦଦ ହେ ସୁଧାଦାୟକ ନୋ ଚେ, ନିବ୍ବାନଦାୟକ ତଥାଗତ ତ୍ୱୟି ଅୱନତା ପଣମନୱସେନ ଓନତା ଇଚ୍ଛିତଂ ଅଭିମତଂ ସୁଖଂ କାୟିକଚେତସିକସୁଖଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅତିସୟେନ ୱିନ୍ଦତି ସେୱତୀତି । ଅମତଦାୟକା ଦୁକ୍ଖିତେ ସୁଖିତେ କରୋନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଉଚିତମେୱେତି ଉଭୟତ୍ଥସ୍ସାପି ୱାଚକଂ ‘‘ଅମତଂ ଦଦାତୀ’’ତି ପଦଂ ତାଦିସଜନସ୍ସ ସୁଖଦାନେ ଓଚିତ୍ୟଂ ପୋସେତୀତି ଅୟଂ ଓଚିତ୍ୟସମ୍ପୋସକପଦସିଲେସୋ । ସଂସାରୋୟେୱ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଚ, ତେନ ଉପହତାତି ଚ, ଅମତଂ ସୁଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱା ଦଦାତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଗୁଣୟୁତ୍ତେହି ୱତ୍ଥୂହି, ସମଂ କତ୍ୱାନ କସ୍ସଚି ।
ସଂକିତ୍ତନଂ ଭୱତି ୟଂ, ସା ମତା ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତା॥
୩୦୨. ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତଂ ୟୋଜୟତି ‘‘ଗୁଣେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଗୁଣୋ ଧମ୍ମୋ ସାଧୁ ଅସାଧୁ ୱା, ତେନ ୟୁତ୍ତେହି ୱତ୍ଥୂହି ସହ ସମଂ କତ୍ୱାନ ୱତ୍ଥୁତୋ ଅସାମ୍ୟେପି ତଥାଭାୱମାରୋପ୍ୟ କସ୍ସଚି ପୁରିସାଦିନୋ ଥୁତିନିନ୍ଦତ୍ଥଂ ୟଂ କିତ୍ତନମାଖ୍ୟାନଂ, ସା ତୁଲ୍ୟକ୍ଖଣା ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତା ମତା, ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତେନ ଗୁଣେନ ତାଦିସାନଂ ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତାପଟିପାଦନତୋ ତଦତ୍ଥିୟେନ ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତା ତଥା ଦ୍ୱିଧା ୱତ୍ତତି ।
୩୦୨. ଇଦାନି ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଗୁଣୟୁତ୍ତେହି’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଗୁଣୟୁତ୍ତେହି ସୁନ୍ଦରାସୁନ୍ଦରେହି ୟେହି କେହିଚି ଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତେହି ୱତ୍ଥୂହି, ସମଂ କତ୍ୱାନ ତତ୍ୱତୋ ଅସମାନେସୁପି ସମାନତ୍ତବୁଦ୍ଧିୟା ଆରୋପନଂ କତ୍ୱା, କସ୍ସଚି ପୁରିସାଦିନୋ ଥୁତିଂ ନିନ୍ଦଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ୟଂ ସଂକିତ୍ତନଂ ଗୁଣାଗୁଣକଥନଂ ଭୱତି, ସା ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତାତି ମତାତି । ଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତାତି ଚ, ତୁଲ୍ୟେନ ଗୁଣେନ ସହ ୟୋଗୋତି ଚ, ସୋ ଏତେସଂ ରଂସିମାଲୀଭଗୱନ୍ତାଦୀନମତ୍ଥୀତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋ ତୁଲ୍ୟଗୁଣସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥ ତୁଲ୍ୟଗୁଣୟୁତ୍ତପଦତ୍ଥାନଂ ତଗ୍ଗୁଣସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତାଭାୱତୋ ତପ୍ପଟିପାଦକୋ ଉତ୍ତିୱିସେସୋ ତଦତ୍ଥିୟେନ ତୁଲ୍ୟୟୋଗିତାତି ଞେୟ୍ୟା ।
ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ମଦୋ ଲୋକୋ,
ସମ୍ପତ୍ତାଲୋକସମ୍ପଦୋ ।
ଉଭୋହି ରଂସିମାଲୀ ଚ,
ଭଗୱା ଚ ତମୋନୁଦୋ॥
୩୦୩. ଉଦାହରତି ‘‘ସମ୍ପତ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ତମଂ ନୁଦତୀତି ତମୋନୁଦୋ । ରଂସିମାଲୀ ସୂରିୟୋ ଚ, ଅଥ ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଚାତି ଉଭୋହି କରଣଭୂତେହି ହେତୁଭୂତେହି ୱା ଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ, ସମ୍ପତ୍ତୋ ସମ୍ମଦୋ ପୀତି ୟେନ ତଥାୱିଧୋ ଚ, ସମ୍ପତ୍ତୋ ଆଲୋକସ୍ସ ସମ୍ପଦା ୟେନ ତଥାୱିଧୋ ଚାପୀତି । ଏତ୍ଥ ପୀତିଦାନାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେନ ରଂସିମାଲିନା ସମଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଥୁତିୱସେନ କିତ୍ତନନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ ୟୋଜନୀୟଂ ।
୩୦୩. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ସମ୍ପତ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ତମୋନୁଦୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ପହରନ୍ତୋ ରଂସିମାଲୀ ଚ ଭଗୱା ଚ ଉଭୋହି କରଣଭୂତେହି ହେତୁଭୂତେହି ୱା, ଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ମଦୋ ପଟିଲଦ୍ଧପୀତିକୋ ଚ ସମ୍ପତ୍ତାଲୋକସମ୍ପଦା ଚ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ପୀତିଦାନାଲୋକକରଣସଙ୍ଖାତଗୁଣୟୁତ୍ତେନ ସୂରିୟେନ ତୁଲ୍ୟଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଥୁତିୱସେନ ଗୁଣକଥନଂ ହୋତି । ସମ୍ପତ୍ତୋ ସମ୍ମଦୋ ପୀତି ୟେନେତି ଚ, ଆଲୋକସ୍ସ ସମ୍ପଦାତି ଚ, ସମ୍ପତ୍ତା ଆଲୋକସମ୍ପଦା ୟେନେତି ଚ, ତମଂ ନୁଦତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଉଦାହରଣେ ଅଦସ୍ସିତେପି ଅସାଧୁଗୁଣୟୁତ୍ତେନ କେନଚି ୱତ୍ଥୁନା ସମଂ କତ୍ୱା କସ୍ସଚି କାତବ୍ବନିନ୍ଦାପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ସାଧୟତା, କିଞ୍ଚି ତଂସଦିସଂ ଫଲଂ ।
ଦସ୍ସୀୟତେ ଅସନ୍ତଂ ୱା, ସନ୍ତଂ ୱା ତଂ ନିଦସ୍ସନଂ॥
୩୦୪. ନିଦସ୍ସନଂ ପଦସ୍ସେତି ‘‘ଅତ୍ଥନ୍ତର’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବାପେକ୍ଖାୟ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଉଚିତଂ କାରିୟଂ ସାଧୟତା କେନଚି ୱତ୍ଥୁନା ହେତୁଭୂତେନ, ତେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରେନେୱ ସଦିସଂ ତୁଲ୍ୟଂ ଫଲଂ କିଞ୍ଚି ଅସନ୍ତଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ୱା ସନ୍ତଂ ଇଟ୍ଠଂ ୱା ଦସ୍ସୀୟତେ ପଟିପାଦୀୟତେ, ତଂ ଏୱଂଲକ୍ଖଣଂ ନିଦସ୍ସନଂ ସିୟା ।
୩୦୪. ଇଦାନି ନିଦସ୍ସନାଲଙ୍କାରଂ ନିଦସ୍ସେତି ‘‘ଅତ୍ଥନ୍ତରି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଉଚିତକାରିୟସଙ୍ଖାତମତ୍ତଂ [ଉଚିତକିଚ୍ଚ… (କ॰)]ସାଧୟତା ସାଧୟନ୍ତେନ କେନଚି ୱତ୍ଥୁନା ତଂସଦିସଂ ତେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରେନ ସମାନଂ ଅସନ୍ତଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ୱା ସନ୍ତଂ ଇଟ୍ଠଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଫଲଂ ଦସ୍ସୀୟତେ ୱତ୍ଥୂହି ପଟିପାଦୀୟତେ, ତଂ ତାଦିସଂ ଫଲଂ ନିଦସ୍ସନଂ ନାମାତି । ଅତ୍ଥୋ ଚ ସୋ ଅନ୍ତରୋ ଅଞ୍ଞୋ ଚାତି ଚ, ତେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରେନ ସଦିସମିତି ଚ, ନିଦସ୍ସୀୟତେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଅସନ୍ତଫଲନିଦସ୍ସନ
ଉଦୟା ସମଣିନ୍ଦସ୍ସ, ୟନ୍ତି ପାପା ପରାଭୱଂ ।
ଧମ୍ମରାଜୱିରୁଦ୍ଧାନଂ, ସୂଚୟନ୍ତା[ଦୀପୟନ୍ତା (ସୀ॰)]ଦୁରନ୍ତତଂ॥
୩୦୫.‘‘ଉଦୟା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସମଣିନ୍ଦସ୍ସ ମହାମୁନିନୋ ଉଦୟା ପାତୁଭାୱେନ ପାପା ଲୋଭାଦୟୋ ପରାଭୱଂ ନିଧନଂ ୟନ୍ତି, ପରାଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଦୟପୁବ୍ବକେନ ପାପପରାଭୱନତ୍ଥନ୍ତରେନ ସଦିସଂ ଫଲଂ ନିଦସ୍ସେତି । କିଂ କରୋନ୍ତା ? ଧମ୍ମରାଜା ଧମ୍ମାନପେତୋ ରାଜା, ମୁନିନ୍ଦୋ ଚାତି ସିଲିଟ୍ଠଂ, ତେନ ୱିରୁଦ୍ଧାନଂ, ଦୁଟ୍ଠୋ ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋ ଅୱସାନଂ ୟସ୍ସ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, ତଂ ସୂଚୟନ୍ତାତି ଧମ୍ମରାଜୱିରୋଧହେତୁକଂ ଅସନ୍ତଫଲମେତଂ ନିଦସ୍ସନଂ ପରାଭୱସ୍ସାନିଟ୍ଠତ୍ତା ।
୩୦୫. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ଉଦୟା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସମଣିନ୍ଦସ୍ସ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ଉଦୟା ଲୋକେ ପାତୁଭାୱେନ ପାପା ଲୋଭାଦୟୋ ଧମ୍ମରାଜୱିରୁଦ୍ଧାନଂ ରାଜଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତରାଜୂହି, ଧମ୍ମାଧିପତିନା ମୁନିନ୍ଦେନ ୱା ୱିରୁଦ୍ଧାନଂ ଦୁରନ୍ତତଂ ଅନିଟ୍ଠାୱସାନତଂ ସୂଚୟନ୍ତା ପକାସେନ୍ତୋ ପରାଭୱଂ ପରିହାନିଂ ୟନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବଦ୍ଧେନ ଉଦୟପୁବ୍ବକୋ ପାପପରାଭୱନସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅପରଦ୍ଧେନ ତଂସଦିସୱିରୋଧହେତୁକଂ ଦୁରନ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଅସନ୍ତଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମରାଜୱିରୋଧହେତୁକଂ ଅସନ୍ତଫଲମେତଂ ପରାଭୱସ୍ସାନିଟ୍ଠତ୍ତା । ସମଣାନମିନ୍ଦୋତି ଚ, ଧମ୍ମେନ ୟୁତ୍ତୋ ରାଜାତି ୱା ଧମ୍ମେସୁ ରାଜାତି ୱାତି ଚ, ତେନ ୱିରୁଦ୍ଧାତି ଚ, ଦୁଟ୍ଠୋ ୱିରୂପୋ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ ୟେସମିତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସନ୍ତଫଲନିଦସ୍ସନ
ସିରୋନିକ୍ଖିତ୍ତଚରଣୋ-
ଚ୍ଛରିୟାନ’ମ୍ବୁଜାନ’ୟଂ ।
ପରମବ୍ଭୁତତଂ ଲୋକେ,
ୱିଞ୍ଞାପେତ’ତ୍ତନୋ ଜିନୋ॥
୩୦୬.‘‘ସିରୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଚ୍ଛରିୟାନଂ ଭଗୱତୋ ଚରଣାରୱିନ୍ଦଦ୍ୱନ୍ଦସମ୍ପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସମୁଗ୍ଗତାନମଚ୍ଛରିୟଗୁଣୋପେତାନମମ୍ବୁଜାନଂ ସିରସି ମତ୍ଥକେ ନିକ୍ଖିତ୍ତା ଚରଣା ୟେନ ସୋ ଜିନୋ । ଅମ୍ବୁଜୋପରିଚରଣନିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣେନତ୍ଥନ୍ତରେନ ସଦିସଂ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ତନୋ ପରମଚ୍ଛରିୟଭାୱଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି । ସନ୍ତଫଲମିଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ ଜିନବ୍ଭୁତତ୍ଥଦୀପନସ୍ସ ଇଟ୍ଠତ୍ତାତି ।
୩୦୬.‘‘ସିରୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ଜିନୋ ଅଚ୍ଛରିୟାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପାଦପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତତ୍ତା ଅଚ୍ଛରାପହରଣୟୋଗ୍ଗାନଂ ଅମ୍ବୁଜାନଂ ସିରୋନିକ୍ଖିତ୍ତଚରଣୋ ମତ୍ଥକେ ଠପିତପାଦୋ ଲୋକେ ସତ୍ତଲୋକେ ଅତ୍ତନୋ ପରମବ୍ଭୁତତଂ ଅତିଅଚ୍ଛରିୟଗୁଣଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି ଅୱବୋଧେତୀତି । ଏତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରିୟପଦୁମାନଂ ମତ୍ଥକେ ଚରଣନିକ୍ଖେପସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରେନ ପରମବ୍ଭୁତତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ଅୟଂ ସଦିସସନ୍ତଫଲଂ ଜିନବ୍ଭୁତତ୍ଥଦୀପନସ୍ସ ଇଟ୍ଠତ୍ତା । ସିରସି ନିକ୍ଖିତ୍ତାନି ଚରଣାନି ୟେନେତି ଚ, ଅଚ୍ଛରଂ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତଂ ଅରହନ୍ତୀତି ଚ, ପରମୋ ଉତ୍ତମୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ଗୁଣୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ୱିଭୂତିୟାମହନ୍ତତ୍ତଂ, ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ୱା ସିୟା ।
ପରମୁକ୍କଂସତଂ ୟାତଂ, ତଂ ମହନ୍ତତ୍ତ’ମୀରିତଂ॥
୩୦୭. ମହନ୍ତତ୍ତମୁପଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିଭୂତିୟା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱିଭୂତିୟା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ୱା ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱା ପରମୁକ୍କଂସତଂ ପରମାତିସୟଭାୱଂ ୟାତଂ ଉପଗତଂ ମହନ୍ତତ୍ତଂ ନାମ ଈରିତଂ କଥିତଂ ।
୩୦୭. ଇଦାନି ମହନ୍ତତ୍ତାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିଭୂତି’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱିଭୂତିୟା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱା ପରମୁକ୍କଂସତଂ ଅତ୍ୟୁକ୍କଂସଭାୱଂ ୟାତଂ ୟଂ ମହନ୍ତତ୍ତଂ ସିୟା, ତଂ ମହନ୍ତତ୍ତମିତି ଈରିତନ୍ତି । ମହତୋ ଭାୱୋତି ଚ, ପରମୋ ଉକ୍କଂସୋ ଅତିସୟୋ ୟସ୍ସେତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୱିଭୂତିମହନ୍ତତ୍ତ
କିରୀଟରତନଚ୍ଛାୟା-ନୁୱିଦ୍ଧାତପୱାରଣୋ ।
ପୁରା ପରଂ ସିରିଂ ୱିନ୍ଦି, ବୋଧିସତ୍ତୋ’ଭିନିକ୍ଖମା॥
୩୦୮. ଉଦାହରତି ‘‘କିରୀଟେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅଭିନିକ୍ଖମା ପୁରା ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ମାୟାଦେୱିୟା ପୁତ୍ତୋ ପରମୁକ୍କଟ୍ଠଂ ଅନାଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ସିରିଂ ୱିଭୂତିଂ ୱିନ୍ଦି ପଟିଲଭି । କୀଦିସୋ ? କିରୀଟେ ମକୁଟେ ରତନାନଂ ଛାୟାହି ସୋଭାହି ଅନୁୱିଦ୍ଧୋ ଛୁରିତୋ ଆତପୱାରଣୋ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ସୋ ତାଦିସୋତି ୱିଭୂତିୟା ମହନ୍ତତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆତପୱାରଣୋ ରତନଚ୍ଛାୟାନୁୱିଦ୍ଧୋ’’ତି ।
୩୦୮. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘କିରୀଟ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅନ୍ତିମଜାତିୟଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତୋ ଅଭିନିକ୍ଖମା ଅଭିନିକ୍ଖମନତୋ ପୁରା ପୁବ୍ବେ କିରୀଟରତନଚ୍ଛାୟାନୁୱିଦ୍ଧାତପୱାରଣୋ ମୋଲିରତନରଂସୀହି ରଞ୍ଜିତସେତଚ୍ଛତ୍ତୋ ପରମୁକ୍କଟ୍ଠଂ ସିରିଂ ୱିଭୂତିଂ ୱିନ୍ଦି ଅନୁଭୱୀତି । ଏତ୍ଥ ମୋଲିରତନକନ୍ତିୟା ସେତଚ୍ଛତ୍ତସ୍ସ ଓୱିଦ୍ଧଭାୱକଥନେନ ୱିଭୂତିୟା ମହନ୍ତତ୍ତଂ ହୋତି । କିରୀଟେ ରତନାନୀତି ଚ, ତେସଂ ଛାୟାୟୋତି ଚ, ତାହି ଅନୁୱିଦ୍ଧୋ ଛୁରିତୋ ଆତପୱାରଣୋ ୟସ୍ସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅଧିପ୍ପାୟମହନ୍ତତ୍ତ
ସତ୍ତୋ ସମ୍ବୋଧିୟଂ ବୋଧି-
ସତ୍ତୋ ସତ୍ତହିତାୟ ସୋ ।
ହିତ୍ୱା ସ୍ନେହରସାବଦ୍ଧ-
ମପି ରାହୁଲମାତରଂ॥
୩୦୯.‘‘ସତ୍ତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସ୍ନେହେନ ପିୟଭାୱେନ ଜାତେନ ରସେନ ରାଗେନ ଆବଦ୍ଧମତ୍ତନି ରାହୁଲମାତରଂ ବିମ୍ବାଦେୱିମ୍ପି, କିମୁତଞ୍ଞଂ ୟୁୱତିଜନଂ, ହିତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅନାସତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ହିତାୟ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ୱଡ୍ଢିୟା ବୋଧିସତ୍ତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ସମ୍ବୋଧିୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେୟେୱ ସତ୍ତୋ ଆସତ୍ତୋ, ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମହନ୍ତତ୍ତମୁକ୍କଟ୍ଠଂ ତାଦିସୱନିତାରତନାନାସଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣମାଲକ୍ଖୀୟତୀତି ।
୩୦୯.‘‘ସତ୍ତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ସ୍ନେହରସାବଦ୍ଧଂ ପିୟଭାୱସଙ୍ଖାତରାଗେନ ଆବଦ୍ଧଂ ରାହୁଲମାତରଂ ଅପି ବିମ୍ବାଦେୱିମ୍ପି ହିତ୍ୱା ସତ୍ତହିତାୟ ସତ୍ତାନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରତ୍ଥାୟ ସମ୍ବୋଧିୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେୟେୱ ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋତି । ତାଦିସଇତ୍ଥିରତନେପି ଅଲଗ୍ଗତାକଥନେନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠଜ୍ଝାସୟମହନ୍ତତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମ୍ମା ବୁଜ୍ଝତି ଏତାୟାତି ଚ, ବୋଧିୟଂ ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋତି ଚ, ସତ୍ତାନଂ ହିତମିତି ଚ, ସ୍ନେହେନ ପିୟଭାୱେନ ଜାତୋ ରସୋ ରାଗୋତି ଚ, ତେନ ଆବଦ୍ଧାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଗୋପେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣନୀୟଂ ୟଂ,
କିଞ୍ଚି ଦସ୍ସୀୟତେ ପରଂ ।
ଅସମଂ ୱା ସମଂ ତସ୍ସ,
ୟଦି ସା ୱଞ୍ଚନା ମତା॥
୩୧୦. ୱଞ୍ଚନଂ ୱଦତି ‘‘ଗୋପେତ୍ୱା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା, ୱଣ୍ଣନୀୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ ଗୋପେତ୍ୱା ନିରଂକତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନୀୟସ୍ସ ଅସମଂ ୱିସମଂ ୱିସଦିସଂ ପରମଞ୍ଞଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁ ୟଦି ଦସ୍ସୀୟତେ କୱିନାତି ଅନୁୱଦିତ୍ୱା ସା ୱଞ୍ଚନା ମତାତି ୱିଧୀୟତେ ।
୩୧୦. ଇଦାନି ୱଞ୍ଚନାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଗୋପେତ୍ୱା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱଣ୍ଣନୀୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ ଗୋପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନୀୟସ୍ସ ସମଂ ସଦିସଂ ୱା ଅସମଂ ୱିସଦିସଂ ୱା ପରଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁ ୟଦି ଦସ୍ସୀୟତେ କୱିନା, ସା ୱଞ୍ଚନାଇତି ମତାତି । ୱଞ୍ଚେତି ୱଣ୍ଣନୀୟଂ ଏତାୟ ୱୁତ୍ତିୟାତି ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅସମୱଞ୍ଚନା
ପୁରତୋ ନ ସହସ୍ସେସୁ,
ନ ପଞ୍ଚେସୁ ଚ ତାଦିନୋ ।
ମାରୋ ପରେସୁ ତସ୍ସେ’ସଂ,
ସହସ୍ସଂ ଦସୱଡ୍ଢିତଂ॥
୩୧୧. ଉଦାହରତି ‘‘ପୁରତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମାରୋ କାମୋ ତାଦିନୋ ଲୋଭାଦୀସୁ ତାଦିସତ୍ତା ମୁନିନୋ ପୁରତୋ ସମ୍ମୁଖେ ସହସ୍ସଂ ଇସୱୋ ଅସ୍ସାତି ସହସ୍ସେସୁ ଚ ନ ହୋତି । ପଞ୍ଚ ଇସୱୋ ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଚେସୁ ଚ ନ ହୋତୀତି ୱଣ୍ଣନୀୟୋ ମାରୋତ୍ର ଗୋପ୍ୟତେ । ତସ୍ସ ୟୋ ତିଭୁୱନଂ ଜୟୀ । ପରେସୁ ଅଞ୍ଞସତ୍ତେସୁ ସରାଗେସୁ ଏସମିସୂନଂ ଦସୱଡ୍ଢିତଂ ଦସହି ଗୁଣିତଂ ସହସ୍ସଂ, କଥମଞ୍ଞଥାଭୁୱନତ୍ତୟଂ ଜୟେୟ୍ୟାତି ମାରଂ ଗୋପେତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସୋପଲକ୍ଖିତୱତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଅସମୱଞ୍ଚନାୟଂ ।
୩୧୧. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ପୁରତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ମାରୋ ତାଦିନୋ ଲାଭାଲାଭାଦୀସୁ ଅୱିକାରିନୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପୁରତୋ ଅଭିମୁଖେ ସହସ୍ସେସୁ ଚ ସହସ୍ସସରୋପି ନ ହୋତି, ପଞ୍ଚେସୁ ପଞ୍ଚ ଇସୁ ଚ ତାଦିସେ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଇସୁ ନ ହୋତି । ପରେସୁ ସୁଗତସମ୍ମୁଖେ ଈଦିସେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ସଂକିଲେସେସୁ ତସ୍ସ ତିଲୋକଜେତୁନୋ ମାରସ୍ସ ଏସଂ ସରାନଂ ଦସୱଡ୍ଢିତଂ ଦସଗଣନାୟ ୱଡ୍ଢିତଂ ସହସ୍ସଂ ହୋତି ଦସସହସ୍ସଂ ହୋତୀତି । ୱଣ୍ଣନୀୟଂ ମାରଂ ଗୋପେତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାହି ଗଣିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସରସଙ୍ଖାତୱତ୍ଥୁନୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଅୟଂ ଅସମୱଞ୍ଚନା ନାମ । ସହସ୍ସଂ ଇସୱୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ପଞ୍ଚ ଇସୱୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ଦସହି ୱଡ୍ଢିତନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସମୱଞ୍ଚନା
ୱିୱାଦ’ମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ,
ମୁନିନ୍ଦୱଦନିନ୍ଦୁନା ।
ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ ଚନ୍ଦିମା ନା’ୟଂ ।
ଛତ୍ତ’ମେତଂ ମନୋଭୁନୋ॥
୩୧୨.‘‘ୱିୱାଦ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ମନୋଭୁନୋତି କାମସ୍ସ । ସମୱଞ୍ଚନାୟଂ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦଂ ନିରଂକତ୍ୱା ଛତ୍ତସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ।
୩୧୨.‘‘ୱିୱାଦ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନ୍ଦୱଦନିନ୍ଦୁନା ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ମୁଖଚନ୍ଦେନ ୱିୱାଦଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ ଅୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଚନ୍ଦିମା ନ ହୋତି । କିଞ୍ଚରହି ଏତଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ମନୋଭୁନୋ ଅନଙ୍ଗସ୍ସ ଉବ୍ଭୂତିୟଂ ଛତ୍ତଂ ସମୁସ୍ସିତସେତଚ୍ଛତ୍ତନ୍ତି । ୱଣ୍ଣନୀୟଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚନ୍ଦସଦିସସ୍ସ ଛତ୍ତସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଅୟଂ ୱୁତ୍ତି ସମୱଞ୍ଚନା ନାମ । ମୁନୀନଂ ଇନ୍ଦୋତି ଚ, ତସ୍ସ ୱଦନମିତି ଚ, ଇନ୍ଦୁସଦିସୋ ଇନ୍ଦୁ, ମୁନିନ୍ଦୱଦନମେୱ ଇନ୍ଦୂତି ଚ, ସମନ୍ତତୋ ପୁଣ୍ଣୋତି ଚ, ମନସି ଭୂତୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପରାନୁୱତ୍ତନାଦୀହି, ନିବ୍ବିନ୍ଦେନି’ହ ୟା କତା ।
ଥୁତିର’ପ୍ପକତେ ସା’ୟଂ, ସିୟା ଅପ୍ପକତତ୍ଥୁତି॥
୩୧୩. ଅପ୍ପକତତ୍ଥୁତିଂ ପକାସେତି ‘‘ପରି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ପରେସଂ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ଅନୁୱତ୍ତନଂ ସେୱା, ତମାଦି ୟେସଂ ତେହି ନିବ୍ବିନ୍ଦେନ ୱିରତ୍ତେନ ଅପ୍ପକତେ ଅସନ୍ନିହିତେ ବୁଦ୍ଧିୱିସୟେୟେୱ ଇହ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁମ୍ହି କତା ୟା ଥୁତି ସଂରାଧନଂ, ସାୟଂ ଅପ୍ପକତତ୍ଥୁତି ସିୟା ।
୩୧୩. ଇଦାନି ଅପ୍ପକତତ୍ଥୁତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପରାନୁ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ପରାନୁୱତ୍ତନାଦୀହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅନୁୱତ୍ତନାଦୀହି ନିବ୍ବିନ୍ଦେନ ଉବ୍ବେଗଂ ପତ୍ତେନ ଅପ୍ପକତେ ଅନଧିଗତେ ବୁଦ୍ଧିୱିସୟେ ଏୱ ଇହ ଇମସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁମ୍ହି କତା ୟା ଥୁତି ସଂରାଧନସଙ୍ଖାତା ପସଂସା ଅତ୍ଥି, ସା ଅୟଂ ଅପ୍ପକତତ୍ଥୁତି ନାମ ସିୟାତି । ପରେସମନୁୱତ୍ତନମିତି ଚ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ପରପୀଳାଦୀନମିତି ଚ, ନ ପକତୋତି ଚ, ରକାରୋ ସନ୍ଧିଜୋ, ଅପ୍ପକତେ କତା ଥୁତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସୁଖଂ ଜୀୱନ୍ତି ହରିଣା, ୱନେସ୍ୱ’ପରସେୱିନୋ ।
ଅନାୟାସୋପଲାଭେହି, ଜଲଦବ୍ବଙ୍କୁରାଦିଭି॥
୩୧୪. ଉଦାହରତି ‘‘ସୁଖ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଜଲେହି ଦବ୍ବଙ୍କୁରେହି ଦବ୍ବତିଣୁଗ୍ଗମେହି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତରୁପଲ୍ଲୱାଦୀହି । କୀଦିସେହି ? ଅନାୟାସେନ ସେୱାପରିକ୍ଲେସାଦିନା ୱିନା ଉପଲାଭେହି ପାପୁଣିତବ୍ବେହି । ପରମଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ନ ସେୱନ୍ତି ସୀଲେନେତି ଅପରସେୱିନୋ। ପରଚିତ୍ତାରାଧନବ୍ୟସନପରମ୍ମୁଖା ହରିଣା ୱନେସୁ ସୁଖଂ ନିରାକୁଲଂ ଜୀୱନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ରାଜାନୁୱତ୍ତନକ୍ଲେସନିବ୍ବିନ୍ଦେନ ସନ୍ନିହିତା ମିଗୱୁତ୍ତି ପସଂସିତାତି ।
୩୧୪. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ସୁଖ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ହରିଣା ମିଗା ଅପରସେୱିନୋ ୱୁତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ପରଂ ଅସେୱମାନା ଅନାୟାସୋପଲାଭେହି ପରପରିଗ୍ଗହାଭାୱତୋ ପରସେୱାପରିସ୍ସମଂ ୱିନା ଲବ୍ଭନୀୟେହି ଜଲଦବ୍ବଙ୍କୁରାଦିଭି ଉଦକଦବ୍ବଙ୍କୁରରୁକ୍ଖଲତାପଲ୍ଲୱାଦୀହି ୱନେସୁ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତାରଞ୍ଞେସୁ ସୁଖଂ ଜୀୱନ୍ତି ସୁଖଜୀୱନଂ କରୋନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ରାଜସେୱାବ୍ୟସନପ୍ପତ୍ତେନ କେନଚି ଅନଧିଗତାପି ମିଗଜୀୱିକା ପସଂସିତା ହୋତି । ପରଂ ନ ସେୱନ୍ତି ସୀଲେନାତି ଚ, ଅଭାୱୋ ଆୟାସସ୍ସେତି ଚ, ତେନ ଉପଲଭିତବ୍ବାତି ଚ, ଦବ୍ବାନଂ ଅଙ୍କୁରାନୀତି ଚ, ଜଲଞ୍ଚ ଦବ୍ବଙ୍କୁରାନି ଚେତି ଚ, ତାନି ଆଦି ୟେସଂ ପଲ୍ଲୱାଦୀନମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ୟତ୍ଥ, ପୁବ୍ବପୁବ୍ବୱିସେସନଂ ।
ସିୟା ଏକାୱଲୀ ସା’ୟଂ, ଦ୍ୱିଧା ୱିଧିନିସେଧତୋ॥
୩୧୫. ଏକାୱଲିଂ କଥୟତି ‘‘ଉତ୍ତର’’ମିଚ୍ଛାଦିନା । ୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିୟଂ ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ଉପରିଟ୍ଠାନମୁପରିଟ୍ଠାନଂ ପୁବ୍ବସ୍ସ ପୁବ୍ବସ୍ସ ୱିସେସନଂ ୱିଧିନିସେଧନୱସେନ ଏକାୱଲି ନାମ ସିୟା । ଅୟଂ ଏକାୱଲି ୱିଧିନିସେଧତୋ ୱିଧିୱସେନ ନିସେଧନୱସେନ ଚ ଦ୍ୱିଧା ।
୩୧୫. ଇଦାନି ଏକାୱଲିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଉତ୍ତର’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ୟତ୍ଥ ଉତ୍ତିୟଂ ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ଉପରୂପରିଭୱଂ ପଦଂ ପୁବ୍ବପୁବ୍ବୱିସେସନଂ ପୁବ୍ବପୁବ୍ବପଦସ୍ସ ୱିଧିନିସେଧନୱସେନ ୱିସେସନଂ ହୋତି, ସା ଏକାୱଲି ନାମ ସିୟା । ଅୟଂ ଏକାୱଲି ୱିଧିନିସେଧତୋ ୱିଧିନିସେଧୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ହୋତୀତି । ଉତ୍ତରଂ ପୁବ୍ବନ୍ତି ଠାନୂପଚାରେନ ଠାନୀଭୂତଂ ପଦମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁବ୍ବସ୍ସ ପୁବ୍ବସ୍ସ ୱିସେସନମିତି ଚ, ଏକତୋ ଆୱଲିୟନ୍ତି ସଂୱଲିୟନ୍ତି ପଦାନି ଏତାୟାତି ଚ, ୱିଧିୱିଧାନଞ୍ଚ ନିସେଧୋ ପଟିସେଧୋ ଚାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଉତ୍ତରଂ ଉତ୍ତର’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ପୁବ୍ବସ୍ସ ପୁବ୍ବସ୍ସ’’ଇତି ଚ କମେନ ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟଗୁଣେନ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୟଂ ନିବ୍ବଚନଂ, ୱିସେସ୍ୟଗୁଣଂ ଗମ୍ମମାନମେୱ ।
ୱିଧିଏକାୱଲି
ପାଦା ନଖାଲିରୁଚିରା,
ନଖାଲୀ ରଂସିଭାସୁରା ।
ରଂସୀ ତମୋପହାନେକ […ପହାରେକ (ସୀ॰)] -
ରସା ସୋଭନ୍ତି ସତ୍ଥୁନୋ॥
୩୧୬. ଉଦାହରତି ‘‘ପାଦା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସୁଗମ୍ମଂ । ଏତ୍ଥ ପାଦାଦୀନଂ ୱିସେସ୍ୟାନଂ ନଖାଲିରୁଚିରତ୍ତାଦିୱିଧାନେନ ୱିସେସନେନ ୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା ଅୟଂ ୱିଧିଏକାୱଲି ।
୩୧୬. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ପାଦା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସତ୍ଥୁନୋ ପାଦା ନଖାଲିରୁଚିରା ନଖପନ୍ତୀହି ମନୁଞ୍ଞା ନଖାଲୀ ନଖପନ୍ତିୟୋ ରଂସିଭାସୁରା ରଂସୀହି ଦିବ୍ବମାନା ରଂସୀ କନ୍ତିୟୋ ତମୋପହାନେକରସା ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନେ ଅସହାୟକିଚ୍ଚା ହୁତ୍ୱା ସୋଭନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ପାଦାଦୀନଂ ପୁବ୍ବପଦାନଂ ନଖାଲିରୁଚିରତ୍ତାଦିୱିଧାୟକେହି ଉତ୍ତରଉତ୍ତରୱିସେସନେହି ୱିସେସିତତ୍ତା ଅୟଂ ୱିଧିଏକାୱଲି ନାମ । ନଖାନଂ ଆଲି ପାଳୀତି ଚ, ନଖାଲୀହି ରୁଚିରାତି ଚ, ରଂସୀହି ଭାସୁରାତି ଚ, ତମସୋ ଅପହାରୋ ଅପହରଣମିତି ଚ, ସୋ ଏକୋ ରସୋ କିଚ୍ଚଂ ଏତାସଂ ରଂସୀନମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ନିସେଧଏକାୱଲି
ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ୟତୀ ନେୱ,
ସନ୍ତୋସୋ ନା’ଲୟାହତୋ ।
ନା’ଲୟୋ ୟୋ ସଜନ୍ତୂନଂ,
ନା’ନନ୍ତବ୍ୟସନାୱହୋ॥
୩୧୭.‘‘ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୱସେନ ୟୋ କୋଚି ୟତି ନାମ ନେୱ ସିୟା । ଆଲୟେନ ତଣ୍ହାୟ ଆହତୋ ଚ ୟୋ, ସୋ ସନ୍ତୋସୋ ନାମ ନ ହୋତି । ୟୋ ଜନ୍ତୂନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନନ୍ତବ୍ୟସନାୱହୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଆଲୟୋ ନାମ ନ ଭୱତୀତି । ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠାଦୀନଂ ୟତିତ୍ତାଦିନିସେଧନୱସେନ ୱିସେସନାନଂ ପୱତ୍ତିୟା ନିସେଧଏକାୱଲି ଅୟଂ ।
୩୧୭.‘‘ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚୀୱରାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଦସ୍ସିତଦ୍ୱାଦସୱିଧସନ୍ତୋସାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ୟତି ନ ଏୱ ଭିକ୍ଖୁ ନାମ ନ ହୋତି । ଆଲୟାହତୋ ତଣ୍ହାୟ ପହତୋ ସନ୍ତୋସୋ ନ ହୋତି । ୟୋ ଜନ୍ତୂନଂ ଅନନ୍ତବ୍ୟସନାୱହୋ ନ ୟୋ ସତ୍ତାନଂ ଅପରିୟନ୍ତପୀଳାପାପକୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଆଲୟୋ ନ ହୋତୀତି । ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠାଦୀନଂ ୟତିଭାୱାଦିପଟିସେଧୱସେନ ୱିସେସନାନଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅୟଂ ନିସେଧଏକାୱଲି ନାମ । ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠପଦଂ ୟତିସହିତସକଲସତ୍ତସମୁଦାୟସ୍ସ ସାଧାରଣଭାୱେନ ଠିତଂ, ୟତି ନ ଭୱତୀତି ୟତିତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସକଲସତ୍ତସଙ୍ଖାତେସୁ ଅୱୟୱେସୁ ପତିଟ୍ଠାପନତୋ ‘‘ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱିସେସ୍ୟୋ, ‘‘ୟତି ନେ’’ତି ଇଦଂ ୱିସେସନଂ । ସେସେସୁପି ୱିସେସନୱିସେସ୍ୟତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନ ସନ୍ତୁସ୍ସତୀତି ଚ, ଆଲୟେନ ହତୋତି ଚ, ନତ୍ଥି ଅନ୍ତୋ ଏତେସମିତି ଚ, ତାନି ଚ ତାନି ବ୍ୟସନାନି ଚେତି ଚ, ତାନି ଆୱହତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୟହିଂ ଭୂସିୟଭୂସତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ତୁ ୱତ୍ଥୁନଂ ।
ୱିନାୱ ସଦିସତ୍ତଂ ତଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିଭୂସନଂ॥
୩୧୮. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମାହ ‘‘ୟହି’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ୟହିଂ ସଦିସତ୍ତଂ ୱିନା ଏୱ ୱତ୍ଥୁନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭୂସିୟଭୂସତ୍ତଂ, ତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନାମ ୱିଭୂସନମଲଙ୍କାରୋତି ।
୩୧୮. ଇଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟହି’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ୟହିଂ ଅଲଙ୍କାରେ ସଦିସତ୍ତଂ ୱିନା ଏୱ ୱତ୍ଥୁନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ତୁ ଭୂସିୟଭୂସତ୍ତଂ ଅଲଙ୍କାରିୟଅଲଙ୍କାରତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିଭୂସନଂ ହୋତୀତି । ଭୂସିୟଞ୍ଚ ଭୂସା ଚାତି ଚ, ତାସଂ ଭାୱୋତି ଚ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୁନ୍ତଅସଙ୍ଖ୍ୟମବ୍ୟୟଂ, ସସଙ୍ଖ୍ୟେ ଚେତି ‘‘ଭୂସିୟଭୂସତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସନଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଲଙ୍କାରିୟମପେକ୍ଖାୟ ଅଲଙ୍କାରୱତ୍ଥୁ ଚ, ତମପେକ୍ଖାୟ ଅଲଙ୍କାରିୟୱତ୍ଥୁ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନାମ । ତନ୍ଦୀପକାଲଙ୍କାରୋପି ତଦତ୍ଥିୟେନ ତନ୍ନାମକୋ ହୋତି ।
ବ୍ୟାମଂସୁମଣ୍ଡଲଂ ତେନ, ମୁନିନା ଲୋକବନ୍ଧୁନା ।
ମହନ୍ତିଂ ୱିନ୍ଦତୀ କନ୍ତିଂ, ସୋପି ତେନେୱ ତାଦିସିଂ॥
୩୧୯. ଉଦାହରତି ‘‘ବ୍ୟାମଂସୁ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସୁବୋଧଂ ।
୩୧୯. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ବ୍ୟାମଂସୁ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ବ୍ୟାମଂସୁମଣ୍ଡଲଂ ବ୍ୟାମପଭାମଣ୍ଡଲଂ ଲୋକବନ୍ଧୁନା ତେନ ମୁନିନା କରଣଭୂତେନ ମହନ୍ତିଂ ମହତିଂ ପୂଜନୀୟଂ ୱା କନ୍ତିଂ ସୋଭଂ ୱିନ୍ଦତି ସେୱତି, ସୋପି ମୁନି ତେନ ଏୱ ବ୍ୟାମଂସୁମଣ୍ଡଲେନ ତାଦିସିଂ କନ୍ତିଂ ୱିନ୍ଦତୀତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସାନଂ ବ୍ୟାମଂସୁମଣ୍ଡଲମୁନିସଙ୍ଖାତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ବ୍ୟାମଂସୁମଣ୍ଡଲଂ ପଠମୱାକ୍ୟେ ଅଲଙ୍କାରିୟଂ ହୋତି, ମୁନିପଦତ୍ଥୋ ଅଲଙ୍କାରୋ ହୋତି । ଅପରୱାକ୍ୟେ ଇମେ ଦ୍ୱେ ୱିପଲ୍ଲାସେନ ଅଲଙ୍କାରିୟଅଲଙ୍କାରା ହୋନ୍ତି । ଅଂସୂନଂ ମଣ୍ଡଲମିତି ଚ, ବ୍ୟାମଂ ଏୱ ଅଂସୁମଣ୍ଡଲମିତି ଚ, ଲୋକୋ ବନ୍ଧୁ ଅସ୍ସେତି ଚ, ସା ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
କଥନଂ ସହଭାୱସ୍ସ, କ୍ରିୟାୟ ଚ ଗୁଣସ୍ସ ଚ ।
ସହୱୁତ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ତଦୁଦାହରଣଂ ୟଥା॥
୩୨୦. ସହୱୁତ୍ତିଂ ୱଦତି ‘‘କଥନ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ସୁବୋଧଂ ।
୩୨୦. ଇଦାନି ସହୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କଥନ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । କ୍ରିୟାୟ ଗୁଣସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସହଭାୱସ୍ସ ସହତ୍ତସ୍ସ କଥନଂ ସହୱୁତ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ତଦୁଦାହରଣଂ ୟଥା ତସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ ଏୱଂ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ସହ ସଦ୍ଧିଂ ଭୱନମିତି ଚ, ସହଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତି କଥନମିତି ଚ, ତସ୍ସ ଉଦାହରଣମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ସହଭାୱୋ ଚନ୍ଦରସ୍ମିନଖଂସୁଆଦୀନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତେସଂ ତଂସହତ୍ତଂ ୟସ୍ସଂ କ୍ରିୟାୟଂ ଗୁଣେ ୱା ଭୱତୀତି ସହତ୍ତଂ କ୍ରିୟାଗୁଣାନଂ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘କଥନଂ ସହଭାୱସ୍ସ କ୍ରିୟାୟ ଚ ଗୁଣସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
କ୍ରିୟାସହୱୁତ୍ତି
ଜଲନ୍ତି ଚନ୍ଦରଂସୀହି, ସମଂ ସତ୍ଥୁ ନଖଂସୱୋ ।
ୱିଜମ୍ଭତି ଚ ଚନ୍ଦେନ, ସମଂ ତମ୍ମୁଖଚନ୍ଦିମା॥
୩୨୧.‘‘ଜଲନ୍ତି’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସମନ୍ତି ସହ, ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ମୁଖଚନ୍ଦିମା । ସେସଂ ସୁବୋଧଂ । ଏତ୍ଥ ଜଲନୱିଜମ୍ଭନାନଂ ଉଭୟସାଧାରଣାନଂ କ୍ରିୟାନଂ ସହଭାୱୋ ୱିହିତୋତି କ୍ରିୟାସହୱୁତ୍ତି ଅୟନ୍ତି ।
୩୨୧. ଇଦାନି ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତଉଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଜଲନ୍ତି’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସତ୍ଥୁ ସତ୍ଥୁନୋ ନଖଂସୱୋ ନଖକିରଣା ଚନ୍ଦରଂସୀହି ସମଂ ଜଲନ୍ତି, ତମ୍ମୁଖଚନ୍ଦିମା ଚ ଚନ୍ଦେନ ସମଂ ୱିଜମ୍ଭତୀତି । ଏତ୍ଥ ଉଭୟପଦତ୍ଥାନଂ ସାଧାରଣଭୂତଜଲନୱିଜମ୍ଭନକ୍ରିୟାନଂ ସହଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏସା କ୍ରିୟାସହୱୁତ୍ତି ନାମ । ଚନ୍ଦସ୍ସ ରଂସିୟୋତି ଚ, ନଖାନଂ ଅଂସୱୋତି ଚ, ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ମୁଖନ୍ତି ଚ, ତମେୱ ଚନ୍ଦିମସଦିସତ୍ତା ଚନ୍ଦିମାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ସମଂଇତି ସହପରିୟାୟୋ ନିପାତୋ ।
ଗୁଣସହୱୁତ୍ତି
ଜିନୋଦୟେନ ମଲିନଂ, ସହ ଦୁଜ୍ଜନଚେତସା ।
ପାପଂ ଦିସା ସୁୱିମଲା, ସହ ସଜ୍ଜନଚେତସା॥
୩୨୨.‘‘ଜିନୋଦୟେନ’’ଚ୍ଚାଦି । ଜିନୋଦୟେନ କରଣଭୂତେନ, ହେତୁଭୂତେନ ୱା ଦୁଜ୍ଜନଚେତସା ସହ ପାପଂ ମଲିନଂ କିଲିଟ୍ଠଂ, ସଜ୍ଜନଚେତସା ସହ ଦିସା ଦସୱିଧାପି ସୁୱିମଲା ଅଚ୍ଚନ୍ତନିମ୍ମଲା ସୁୱିମଲୟସୋମାଲାୱଲୟିତତ୍ତା ସଜ୍ଜନଚେତୋ ପାପାପଗମେନେତି । ଏତ୍ଥ ମଲିନତ୍ତସ୍ସ ଚ ସୁୱିମଲତ୍ତସ୍ସ ଞାୟସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ସହଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଅୟଂ ଗୁଣସହୱୁତ୍ତି ।
୩୨୨.‘‘ଜିନୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଜିନୋଦୟେନ ଜିତମାରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାତୁଭାୱେନ, କରଣଭୂତେନ ହେତୁଭୂତେନ ୱା ପାପଂ ଲୋଭାଦିଧମ୍ମଂ ଦୁଜ୍ଜନଚେତସା ଦୁଜ୍ଜନାନଂ ଚିତ୍ତେନ ସହ ମଲିନଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ହୋତି । ଇମିନାୟେୱ ଜିନୋଦୟେନ ଦିସା ଦସ ଦିସାୟୋ ସଜ୍ଜନଚେତସା ସହ ସୁୱିମଲା ସଜ୍ଜନଚେତସନ୍ତାନତୋ ପାପାନଂ ଅପଗମେନ କିତ୍ତିମାଲାୟ ଭୁୱନତ୍ତୟେ ପତ୍ଥଟତ୍ତା ଅତିନିମ୍ମଲାତି ଉଭୟପଦତ୍ଥାନଂ ସାଧାରଣଭୂତମଲିନଭାୱସୁୱିମଲଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ସହଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏସା ଗୁଣସହୱୁତ୍ତି ନାମ । ଜିନସ୍ସ ଉଦୟୋତି ଚ, ଦୁଜ୍ଜନାନଂ ଚେତୋତି ଚ, ୱିଗତଂ ମଲଂ ଏତାହିତି ଚ, ସୁ ଅତିସୟେନ ୱିମଲାତି ଚ, ସନ୍ତୋ ଚ ତେ ଜନା ଚେତି ଚ, ତେସଂ ଚେତୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୱିରୋଧୀନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ, ୟତ୍ଥ ସଂସଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ ।
ସମୁକ୍କଂସାଭିଧାନତ୍ଥଂ, ମତା ସା’ୟଂ ୱିରୋଧିତା॥
୩୨୩. ୱିରୋଧଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ୱିରୋଧୀନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ୱିରୋଧୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧାନଂ କ୍ରିୟାଦୀନଂ ୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିୱିସେସେ ସଂସଗ୍ଗସ୍ସ ସନ୍ନିଧିନୋ ଦସ୍ସନଂ, କିମତ୍ଥଂ ? ସମୁକ୍କଂସସ୍ସ ଅତିସୟସ୍ସ ଅଭିଧାନତ୍ଥଂ କଥନତ୍ଥାୟ, ସା ଅୟଂ ୱିରୋଧିତା ୱିରୋଧୀତି ମତା ।
୩୨୩. ଇଦାନି ୱିରୋଧାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିରୋଧୀନ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ୟତ୍ଥ ଉତ୍ତିୱିସେସେ ସମୁକ୍କଂସାଭିଧାନତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣନୀୟୱତ୍ଥୁଗତଅଧିକକଥନାୟ ୱିରୋଧୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧାନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ କ୍ରିୟାଗୁଣାଦୀନଂ ସଂସଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଦସ୍ସନଂ ହୋତି, ସା ଅୟଂ ଉତ୍ତି ୱିରୋଧିତାତି ମତାତି । ୱିରୋଧୋ ଏତେସଂ ଗୁଣାଦୀନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ସଂସଗ୍ଗସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଦସ୍ସନମିତି ଚ, ସମୁକ୍କଂସସ୍ସ ଅଧିକସ୍ସ ଅଭିଧାନନ୍ତି ଚ, ୱିରୋଧୀନଂ ଭାୱୋ ଅସଙ୍ଗହିତୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ୱିରୋଧିତାଦୀପକୱୁତ୍ତି ତଦତ୍ଥେନ ତନ୍ନାମିକା ହୋତି ।
ଗୁଣା ସଭାୱମଧୁରା, ଅପି ଲୋକେକବନ୍ଧୁନୋ ।
ସେୱିତା ପାପସେୱୀନଂ, ସମ୍ପଦୂସେନ୍ତି[ସମ୍ପଦୂସନ୍ତି (କ॰)]ମାନସଂ॥
୩୨୪. ଉଦାହରତି ‘‘ଗୁଣା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଲୋକେକବନ୍ଧୁନୋ ଲୋକନାଥସ୍ସ ସଭାୱମଧୁରା ସାଧୁଜନସମ୍ପୀଣନେକଚାତୁରା ଅପି ଗୁଣା ଅରହନ୍ତତାଦୟୋ ସେୱିତା ପାପସେୱୀହି ତେସଂ ପାପସେୱୀନଂ ମାନସଂ ସମ୍ପଦୂସେନ୍ତି ଦୋସଦୁଟ୍ଠାପାଦନୱସେନାୱିକରୋନ୍ତି ‘‘ତାଦିସୋ ଗୁଣାତିସୟୋ ତସ୍ସା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଗୁଣାନଂ ସଭାୱମଧୁରାନଂ ପୀତିୱିସେସୁପ୍ପାଦନୟୋଗ୍ଗାନଂ ସମ୍ପଦୂସନେନ ସହ ୱିରୋଧୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୩୨୪. ଉଦାହରତି ‘‘ଗୁଣା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଲୋକେକବନ୍ଧୁନୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗୁଣା ଅରହତ୍ତାଦୟୋ ସଭାୱମଧୁରା ଅପି ପକତିମଧୁରା ଅପି ସେୱିତା ପାପସେୱୀହି ସେୱିତା ସମାନା ପାପସେୱୀନଂ ମାନସଂ ସମ୍ପଦୂସେନ୍ତି ଅତିସୟେନ କୋପେନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେହି ସହିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ତସ୍ସ ଗୁଣାତିସୟୋ ୱତ୍ତତି । ନନୁ ସଭାୱମଧୁରୋ ଗୁଣୋ ପୀତିଂ ୱିନା ସମ୍ପଦୂସନଂ ନ କରେୟ୍ୟ, ସମ୍ପଦୂସନମ୍ପି ତାଦିସସଭାୱମଧୁରଂ ୱିନା ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧାନମେସଂ ମଧୁରଗୁଣସମ୍ପଦୂସନକ୍ରିୟାନଂ ସଂସଗ୍ଗଗୁଣାଧିକଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଲକ୍ଖଣେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅପିସଦ୍ଦୋ ୱିରୋଧତ୍ଥେ ୱତ୍ତତେ । ସଭାୱେନ ମଧୁରାତି ଚ, ଏକୋ ଚ ସୋ ବନ୍ଧୁ ଚାତି ଚ, ଲୋକସ୍ସ ଏକବନ୍ଧୂତି ଚ, ପାପଂ ସେୱନ୍ତି ସୀଲେନାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଦାନେନ, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱତ୍ଥୁନୋ ।
ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ୟ’ମାଦାନଂ, ପରିୱୁତ୍ତୀତି ସା ମତା॥
୩୨୫. ପରିୱୁତ୍ତିଂ ପୱତ୍ତେତି ‘‘ୟସ୍ସ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ପଟିଗ୍ଗାହକଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ୟଂ ଆଦାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସଂ ସୁବୋଧଂ ।
୩୨୫. ଇଦାନି ପରିୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱତ୍ଥୁନୋ ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁନୋ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଦାନେନ ହେତୁଭୂତେନ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଉତ୍ତମୱତ୍ଥୁନୋ ୟଂ ଆଦାନଂ ଗହଣଂ ଅତ୍ଥି, ସା ପରିୱୁତ୍ତୀତି ମତାତି । ଦାନଗ୍ଗହଣପରିୱୁତ୍ତତ୍ତା ପରିୱୁତ୍ତି ନାମ ।
ପୁରା ପରେସଂ ଦତ୍ୱାନ, ମନୁଞ୍ଞଂ ନୟନାଦିକଂ ।
ମୁନିନା ସମନୁପ୍ପତ୍ତା, ଦାନି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାସିରୀ[ମୁନିନ୍ଦ ସମନୁପ୍ପତ୍ତା, ଦାନି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାସିରିଂ (କ॰)]॥
୩୨୬. ଉଦାହରତି ‘‘ପୁରା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ସୁବୋଧଂ । ଏତ୍ଥ ନୟନାଦିଦାନେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାସିରିୟା ଆଦାନନ୍ତି ପରିୱୁତ୍ତି ଅୟଂ ।
୩୨୬. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ପୁରା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ମୁନିନା ପୁରା ପୁବ୍ବେ ପରେସଂ ମନୁଞ୍ଞଂ ନୟନାଦିକଂ ଦତ୍ୱାନ ଇଦାନି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାସିରୀ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାସଙ୍ଖାତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ସିରୀ ସମନୁପତ୍ତାତି । ଇହ ୟସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ତତୋ ଏୱ ଗହଣେ ପରିୱୁତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ନୟନାଦୀନଂ ଦାନେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାସିରିୟା ଆଦାନତୋ, ଦାନାଭାୱେ ଆଦାନାଭାୱତୋ ଚ ପଟିଗ୍ଗାହକଜନେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେନ ପରିକପ୍ପିତାତି ପରିୱୁତ୍ତି ହୋତି । ତେନେୱ ଦଣ୍ଡିୟଂ–
‘‘ସତ୍ଥପ୍ପହରଣଂ ଦତ୍ୱା, ଭୁଜେନ ତୱ ରାଜୁନଂ ।
ଚିରଂ ଚିତାଭଟୋ ତେସଂ, ୟସୋ କୁମୁଦପଣ୍ଡରୋ’’ତି [କାବ୍ୟାଦାସ ୨.୩୫୬]॥
ଇମସ୍ମିଂ ଉଦାହରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ଆୟୁଧପ୍ପହାରଂ ଦତ୍ୱା ତୱ ବାହୁନା ତେସଂ ରାଜୂନଂ ଚିରଂ ରାସିକତୋ କେରୱନିମ୍ମଲୋ ୟସୋ ଆଭଟୋତି । ଦଦାତି କମ୍ମୟୁତ୍ତତୋ ଏୱ ଆଦାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିୱୁତ୍ତିଫୁଟା କତା । ନୟନାନି ଆଦୀନି ୟସ୍ସ ଉତ୍ତମଙ୍ଗାଦିନୋତି ଚ, ସବ୍ବଂ ଜାନାତୀତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
କିଞ୍ଚି ଦିସ୍ୱାନ ୱିଞ୍ଞାତା,
ପଟିପଜ୍ଜତି ତଂସମଂ ।
ସଂସୟାପଗତଂ ୱତ୍ଥୁଂ,
ୟତ୍ଥ ସୋ’ୟଂ ଭମୋ ମତୋ॥
୩୨୭. ଭମଂ ସମ୍ଭାୱେତି ‘‘କିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦିନା । ୱିଞ୍ଞାତା ପୁରିସୋ କିଞ୍ଚି ଦିସ୍ୱା ଉଜ୍ଜଲନାଦିକଂ ଦିସ୍ୱାନ ତଂସମଂ ତସ୍ସ ପୁରେ ଦିସ୍ସମାନସ୍ସ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସଦିସମଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁଂ ସଂସୟାପଗତଂ ଅସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜତି ଜାନାତି ୟତ୍ଥ ୱିସେସେ, ସାୟଂ ଭମୋ ମତୋ ।
୩୨୭. ଇଦାନି ଭମାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କିଞ୍ଚି’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୟତ୍ଥ ଉତ୍ତିୱିସେସେ ୱିଞ୍ଞାତା ଅୱବୋଧକାରକୋ କିଞ୍ଚି ଦିସାୱିଲୋଚନାଦିକଂ ଦିସ୍ୱାନ ତଂସମଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତେନ ଦିସ୍ସମାନୱତ୍ଥୁନା ତୁଲ୍ୟମଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁଂ ସଂସୟାପଗତଂ ନିସ୍ସଂସୟଂ କତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜତି ଜାନାତି, ସୋ ଅୟଂ ଅଲଙ୍କାରୋ ଭମୋତି ମତୋତି । ତେନ ତସ୍ସ ୱା ସମନ୍ତି ଚ, ସଂସୟୋ ଅପଗତୋ ଏତସ୍ମାତି ଚ, ଭମନଂ ଅନୱଟ୍ଠାନଂ ୱତ୍ଥୂନନ୍ତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ସଂସୟାପଗତନ୍ତି କ୍ରିୟାୱିସେସନଂ ।
ସମଂ ଦିସାସୁ’ଜ୍ଜଲାସୁ, ଜିନପାଦନଖଂସୁନା ।
ପସ୍ସନ୍ତା ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି, ଚନ୍ଦାତପମନା ଜନା॥
୩୨୮. ଉଦାହରତି ‘‘ସମ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଜିନସ୍ସ ପାଦେସୁ ନଖଂସୁନା ଦିସାସୁ ସବ୍ବାସୁ ସମଂ ଏକତୋ ଉଜ୍ଜଲାସୁ ସଜୋତୀସୁ ତା ଉଜ୍ଜଲା ଦିସା ପସ୍ସନ୍ତା ଜନା, ଚନ୍ଦାତପୋତି ମନୋ ୟେସଂ ତେ ତଥାୱିଧା । ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି ସନ୍ତୁସ୍ସନ୍ତୀତି ।
୩୨୮. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ସମ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଜିନପାଦନଖଂସୁନା କରଣଭୂତେନ ଦିସାସୁ ଦସସୁ ସମଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଉଜ୍ଜଲାସୁ ତା ଉଜ୍ଜଲା ଦିସା ପସ୍ସନ୍ତା ଜନା ଚନ୍ଦାତପମନା ଚନ୍ଦାତପୋତି ପୱତ୍ତଚିତ୍ତା ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୀତି । ୱିଜ୍ଜମାନନଖମରୀଚିୟଂ ବୁଦ୍ଧିମକତ୍ୱା ଚନ୍ଦାତପେ ବୁଦ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତାପନତୋ ଭମୋ ନାମ । ସମନ୍ତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ । ଚନ୍ଦାତପୋଇତି ମନୋ ୟେସନ୍ତି ୱାକ୍ୟଂ ।
କୱୀନଂ ଭାୱବୋଧନଂ ।
ୟେନ କେନଚି ୱଣ୍ଣେନ,
ଭାୱୋନାମା’ୟ’ମୀରିତୋ॥
୩୨୯. ଭାୱଂ ଭାୱେତି ‘‘ପୱୁଚ୍ଚତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । କୱୀନଂ ଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତଂ ବୋଧେତୀତି ଭାୱବୋଧନଂ ୟଂ ନାମାଦି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱିସେସନୱାକ୍ୟାନଂ ଗହଣଂ । ୟେନ କେନଚି ନିସେଧନରୂପେନ ଆକାରେନ ପୱୁଚ୍ଚତେ, ଅୟଂ ଭାୱୋ ନାମ ଈରିତୋତି ।
୩୨୯. ଇଦାନି ଭାୱାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପୱୁଚ୍ଚତେ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା । କୱୀନଂ ୱତ୍ତୂନଂ ଭାୱବୋଧନଂ ଅଧିପ୍ପାୟପକାସକଂ ୟଂ ନାମାଦି ନାମପଦୱିସେସନପଦାଦି ୟେନ କେନଚି ୱଣ୍ଣେନ ଆକାରେନ ସାଗରାଦିଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ୱା ନୋ ୱା ପୱୁଚ୍ଚତେ, ଅୟଂ ଭାୱୋ ନାମାତି ଈରିତୋତି । ନାମଂ ଆଦି ୟସ୍ସ ୱିସେସନୱାକ୍ୟଦ୍ୱୟସ୍ସେତି ଚ, ଭାୱଂ ବୋଧେତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । କୱୀନଂ ଅଧିପ୍ପାୟସଙ୍ଖାତଭାୱପକାସକୋ ଉତ୍ତିୱିସେସୋ ତଦତ୍ଥେନ ଭାୱୋ ନାମ, ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତଂ ନାମାଦିପଦସନ୍ତାନଂ ଇହ ନିସ୍ସିତୋପଚାରେନ ଭାୱୋ ନାମାତି ଈରିତଂ ।
ନନୁ ତେୟେ’ୱ ସନ୍ତା ନୋ,
ସାଗରା ନ କୁଲାଚଲା ।
ମନମ୍ପି ମରିୟାଦଂ ୟେ,
ସଂୱଟ୍ଟେପି ଜହନ୍ତି ନୋ॥
୩୩୦. ଉଦାହରତି ‘‘ନନୁ’’ଚ୍ଚାଦି । ମନମ୍ପୀତି ଈସକମ୍ପି । ମରିୟାଦନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଆଚାରସୀମଂ, ସଂୱଟ୍ଟେପି ପଲୟକାଲେପି । ସେସଂ ସୁବୋଧଂ । ଏତ୍ଥ ନ ଇମେ ପକତିସମୁଦ୍ଦାଦୟୋ ସମୁଦ୍ଦାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ୟେ ପଲୟକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ୱେଲାନୁଲ୍ଲଙ୍ଘନସଙ୍ଖାତଂ ଅଚଲତ୍ତସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ମରିୟାଦଂ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି । କିଞ୍ଚରହି ସନ୍ତା ଏୱେତେ ସମୁଦ୍ଦାଦୟୋ, ୟେ ୟଦି ପଲୟକାଲେପି ସମାପତେୟ୍ୟୁଂ, ତଦାପି ଅତ୍ତନୋ ମରିୟାଦଂ ନ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି । କୋଚି ୱିପତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋ ନିରତିସୟଂ ଧୀରତ୍ତମତ୍ତନୋୱବୋଧେତୀତି ଅଞ୍ଞନିସେଧେନ କଥିତଂ ନାମଂ କୱିସଭାୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ବୋଧେତୀତି ଭାୱୋୟମିତି ।
୩୩୦. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ନନୁ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସାଗରା ସଂୱଟ୍ଟକାଲେ ତୀରମରିୟାଦଂ ଅତିକ୍କମେନ୍ତା ପକତିସମୁଦ୍ଦା ସାଗରା ନ ଭୱନ୍ତି । କୁଲାଚଲା ତାଦିସକାଲେ ଅଚଲସଙ୍ଖାତମରିୟାଦମତିକ୍କମେନ୍ତା ସତ୍ତ କୁଲପବ୍ବତା କୁଲାଚଲା ନାମ ନ ଭୱନ୍ତି । କିଞ୍ଚରହି ସାଗରାଦୟୋ । ୟେ ସାଧୱୋ ସଂୱଟ୍ଟେପି ସବ୍ବୱତ୍ଥୁୱିନାସକକପ୍ପୱିନାସକାଲେପି ମରିୟାଦଂ ଅତ୍ତନୋ ଆଚାରମରିୟାଦଂ ମନମ୍ପି ଈସକମ୍ପି ନୋ ଜହନ୍ତି । ସନ୍ତା ଏୱ ତେ ସାଗରାଦୟୋ ନାମ ହୋନ୍ତି ନନୂତି । କୋଚି ବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଧୀରତ୍ତଂ ପକାସେତୀତି ଇହ ସାଗରାଦିଅତ୍ଥନ୍ତରପଟିସେଧରୂପେନ ଦସ୍ସିତସାଗରାଦିନା ୱତ୍ତୁନୋ ଅକମ୍ପନାଧିପ୍ପାୟଂ ଅୱବୋଧେତୀତି ଅୟଂ ଭାୱାଲଙ୍କାରୋ ନାମ । ମନନ୍ତି ଅପ୍ପକାଲୱାଚକମସଙ୍ଖ୍ୟଂ । ଅପୀତି ସମ୍ଭାୱନେ ।
ଅଙ୍ଗଙ୍ଗୀଭାୱା ସଦିସ-ବଲଭାୱା ଚ ବନ୍ଧନେ ।
ସଂସଗ୍ଗୋ’ଲଙ୍କତୀନଂ ୟୋ, ତଂ ମିସ୍ସନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି॥
୩୩୧. ମିସ୍ସଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅଙ୍ଗମୁପକାରକଂ, ଅଙ୍ଗୀ ଉପକାରିୟଂ, ତେସଂ ଭାୱୋ ଅଙ୍ଗଙ୍ଗିଭାୱୋ ସାଧିୟସାଧନତ୍ତଂ, ତତୋ ଚ । ସଦିସଂ ସମଂ ବଲଂ ୟେସଂ ତେ, ତେସଂ ଭାୱୋ ଅଙ୍ଗଙ୍ଗିଭାୱମନ୍ତରେନ ଅପ୍ପଧାନଭାୱେନାୱଟ୍ଠାନଂ ତତୋ ଚ ହେତୁତୋ । ବନ୍ଧନେ ୱିସୟେ, ୟୋ ଅଲଙ୍କତୀନଂ ସଂସଗ୍ଗୋ ଏକତ୍ଥ ସନ୍ନିଧାନଂ, ତଂ ମିସ୍ସନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ।
୩୩୧. ଇଦାନି ମିସ୍ସାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅଙ୍ଗଙ୍ଗୀ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅଙ୍ଗଙ୍ଗୀଭାୱା ଉପକାରକଉପକାରିୟସଙ୍ଖାତପଟିପାଦକପଟିପାଦନୀୟସଭାୱେନ ହେତୁଭୂତେନ ସଦିସବଲଭାୱା ଚ ସାଧିୟସାଧନଭାୱଂ ୱିନା ସମାନବଲୱନ୍ତଭାୱେନ ଚ ବନ୍ଧନେ ପଜ୍ଜାଦିବନ୍ଧନୱିସୟେ ଅଲଙ୍କତୀନଂ ଅଲଙ୍କାରାନଂ ୟୋ ସଂସଗ୍ଗୋ ସନ୍ନିଧାନଂ, ତଂ ମିସ୍ସନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅଙ୍ଗଂ ସାଧନଂ ଅସ୍ସ ସାଧିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ଅଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୀ ଚେତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋ ସାଧିୟସାଧନସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଚ, ସଦିସଂ ବଲଂ ୟେସମଲଙ୍କାରାନମିତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖତାତି ଚ, ମିସ୍ସନଂ ମିସ୍ସୀଭୱନମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅଙ୍ଗଙ୍ଗିଭାୱମିସ୍ସ
ପସତ୍ଥା ମୁନିନୋ ପାଦ-ନଖରଂସିମହାନଦୀ ।
ଅହୋ ଗାଳ୍ହଂ ନିମୁଗ୍ଗେପି, ସୁଖୟତ୍ୟେ’ୱ ତେ ଜନେ॥
୩୩୨. ଉଦାହରତି ‘‘ପସତ୍ଥା ମୁନି’’ଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ପାଦେସୁ ନଖା ତେସଂ ରଂସି ଏୱ ମହାନଦୀସଦିସତ୍ତା ମହାନଦୀ, ସା ପସତ୍ଥା ଅଚ୍ଛରିୟପ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ଗାଳ୍ହମଚ୍ଚନ୍ତଂ ନିମୁଗ୍ଗେପି ତେ ଜନେ ସୁଖୟତ୍ୟେୱ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୟତୋ ସେସନଦୀୱିଧୁରଂ । ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତନି ଗାଳ୍ହଂ ନିମୁଗ୍ଗେପି ସୁଖୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନିମୁଗ୍ଗେପୀ’’ତି ସମାଧିନୋ ସାଧିୟତ୍ତେନଙ୍ଗିତାୟାୱଟ୍ଠିତସ୍ସ ‘‘ପାଦନଖରଂସିମହାନଦୀ’’ତି ରୂପକଂ ସାଧନତ୍ତେନଙ୍ଗତାୟାୱଟ୍ଠିତନ୍ତି ମିସ୍ସମିଦମଲଙ୍କରଣଂ ।
୩୩୨. ଇଦାନି ଉଦାହରତି ‘‘ପସତ୍ଥା’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା । ମୁନିନୋ ପସତ୍ଥା ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ତା ପସଂସନୀୟା ପାଦନଖରଂସିମହାନଦୀ ଚରଣନଖକିରଣସଙ୍ଖାତମହାଗଙ୍ଗା ଗାଳ୍ହଂ ଅତିସୟେନ ନିମୁଗ୍ଗେପି ତେ ଜନେ ସାଧୁସପ୍ପୁରିସେ ସୁଖୟତି ଏୱ ସୁଖିତେ କତୋ ଏୱ । ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ସେସନଦୀନମେସା ପୱତ୍ତି ୱିରୁଦ୍ଧାତି । ଏତ୍ଥ ସାଧନୀୟଭାୱେନ ଅଙ୍ଗିନୋ ‘‘ନିମୁଗ୍ଗେ’’ତି ସମାଧିଅଲଙ୍କାରସ୍ସ ‘‘ପାଦନଖରଂସିମହାନଦୀ’’ତି ରୂପକାଲଙ୍କାରୋ ସାଧନଭାୱେନ ଅଙ୍ଗନ୍ତି କତ୍ୱା ଅଙ୍ଗାଅଙ୍ଗୀଭାୱେନ ଇମେସଂ ଅଲଙ୍କାରାନଂ ମିସ୍ସିତା । ପାଦେସୁ ନଖାତି ଚ, ତେସଂ ରଂସୀତି ଚ, ମହତୀ ଚ ସା ନଦୀ ଚେତି ଚ, ମହାନଦୀ ୱିୟ ମହାନଦୀ ପାଦନଖରଂସିୟୋ ଏୱ ମହାନଦୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଗାଳ୍ହନ୍ତି କ୍ରିୟାୱିସେସନଂ । ଗାଳ୍ହଂ ନିମୁଜ୍ଜନଂ ୟେ ଅକଂସୁ, ତେପୀତି ୟୋଜନା । ସୁଖସମଙ୍ଗିନୋ ଜନା ସୁଖିତେ ସୁଖେ କରୋତୀତି ୱାକ୍ୟଂ ।
ସଦିସବଲଭାୱମିସ୍ସ
ୱେସୋ ସଭାୱମଧୁରୋ, ରୂପଂ ନେତ୍ତରସାୟନଂ ।
ମଧୂୱମୁନିନୋ ୱାଚା, ନ ସମ୍ପୀଣେତି କଂ ଜନଂ॥
୩୩୩.‘‘ୱେସୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି ସୁବୋଧଂ । ଇଦଂ ପନ ସମାଧିରୂପକୋପମାମିସ୍ସସଦିସବଲନ୍ତି ।
୩୩୩.‘‘ୱେସୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ମୁନିନୋ ସଭାୱମଧୁରୋ ପକତିମଧୁରୋ ୱେସୋ ଜିନାୱେଣିକୋ ବୁଦ୍ଧୱେସୋ ଚ ନେତ୍ତରସାୟନଂ ରୂପଂ ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଞ୍ଚ ମଧୂୱ ମଧୁରତ୍ତେନ ମଧୁସମାନା ୱାଚା ଭାରତୀ ଚ କଂ ଜନଂ ନ ସମ୍ପୀଣେତୀତି । ‘‘ସଭାୱମଧୁରୋ’’ତି ସମାଧିଅଲଙ୍କାରୋ ଚ, ‘‘ନେତ୍ତରସାୟନ’’ନ୍ତି ରୂପକାଲଙ୍କାରୋ ଚ, ‘‘ମଧୂୱା’’ତି ଉପମାଲଙ୍କାରୋ ଚାତି ଇମେ ତୟୋ ପୀଣନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖରହିତତ୍ତା ତୁଲ୍ୟବଲାତି ଇମେସଂ ମିସ୍ସତ୍ତଂ ହୋତି । ସଭାୱେନ ମଧୁରୋତି ଚ, ରସୀୟତି ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ଚ, ରସୋ ରସଭୂତୋ ଆୟନଂ ଗତି ପୱତ୍ତି ଅସ୍ସାତି ରସାୟନଂ, ରସୱତ୍ଥୁ । ରସାୟନମିୱ ରୂପଂ ରସାୟନଂ, ନେତ୍ତାନଂ ରସାୟନନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଆସୀ ନାମ ସିୟା’ତ୍ଥସ୍ସ,
ଇଟ୍ଠସ୍ସା’ସୀସନଂ ୟଥା ।
ତିଲୋକେକଗତୀ ନାଥୋ,
ପାତୁ ଲୋକ’ମପାୟତୋ॥
୩୩୪. ଆସିଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଆସି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭିମତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଆସୀସନଂ ପତ୍ଥନମିତ୍ୟନୁୱଦିତ୍ୱା ଆସୀ ନାମ ସିୟାତି ୱିଧୀୟତେ । ‘‘ୟଥେ’’ତ୍ୟୁଦାହରତି । ତିଲୋକସ୍ସ ଲୋକତ୍ତୟୱତ୍ତିନୋ ଜନସ୍ସ ଏକଗତି ଅସହାୟଗତି ପଟିସରଣଭୂତୋ ନାଥୋ ଲୋକଂ ସତ୍ତଲୋକଂ ଅପାୟତୋ ପାତୁ ପାଲେତୂତି । ଏତ୍ଥାତିଲସିତଂ ପାଲନମାସୀସିତନ୍ତି ।
୩୩୪. ଇଦାନି ଆସୀଅଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଆସୀ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତୱତ୍ଥୁନୋ ଆସୀସନା ପତ୍ଥନା ଆସୀ ନାମ ସିୟା । ୟଥା ତତ୍ଥୋଦାହରଣମେୱଂ । ତିଲୋକେକଗତି ତିଭୱସ୍ସ ଅସହାୟସରଣଭୂତୋ ନାଥୋ ଲୋକସାମି ଲୋକଂ ସତ୍ତଲୋକଂ ଅପାୟତୋ ପାତୁ ରକ୍ଖତୂତି । ଆସୀ ନାମ ପତ୍ଥନା, ତଦ୍ଦୀପିକାପି ଉତ୍ତି ତନ୍ନାମିକାୱ ହୋତି । ‘‘ତିଲୋକେକଗତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଉଦାହରଣେ ପାଲନଂ ଆସୀସିତଂ । ତିଣ୍ଣଂ ଲୋକାନଂ ସମାହାରୋତି ଚ, ଏକୋୟେୱ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ଚ, ତିଲୋକସ୍ସ ଏକଗତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ରସପ୍ପତୀତିଜନକଂ, ଜାୟତେ ୟଂ ୱିଭୂସନଂ ।
ରସୱନ୍ତନ୍ତି ତଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ରସୱନ୍ତୱିଧାନତୋ॥
୩୩୫. ରସୱନ୍ତମୁଦାହରତି ‘‘ରସ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୟଂ ୱିଭୂସନମଲଙ୍କରଣଂ ରସାଭାସାଦିନୋ ପତୀତିଜନକଂ ଅୱଗମସମ୍ପାଦକଂ ଜାୟତେ, ତଂ ୱିଭୂସନଂ ରସୱନ୍ତୱିଧାନତୋ ସମ୍ପାଦନତୋ ‘‘ରସୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ୟଥା ଅତ୍ଥପ୍ପତୀତି ଜନକୋ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅତ୍ଥୱା’’ତି ।
୩୩୫. ଉଦ୍ଦେସେ ରସୀତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠରସାଲଙ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ରସ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୟଂ ୱିଭୂସନଂ ୱୁତ୍ତାଲଙ୍କାରାନମନ୍ତରେ ୟୋ କୋଚି ଅଲଙ୍କାରୋ ରସପ୍ପତୀତିଜନକଂ ସିଙ୍ଗାରାଦିନୱୱିଧରସେସୁ ଏକସ୍ସ ରସସ୍ସ ୱା ତସ୍ସେୱ ରସାଭାସସ୍ସ ୱା ଅୱବୋଧନଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଜାୟତେ, ତଂ ୱିଭୂସନଂ ରସୱନ୍ତୱିଧାନତୋ ଅତ୍ତନୋ ରସସହିତଭାୱସ୍ସ ପକାସନତୋ ରସୱନ୍ତନ୍ତି ରସୀତି ଞେୟ୍ୟନ୍ତି । ୟଥା ଅତ୍ଥପ୍ପତୀତିଜନକୋ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅତ୍ଥୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ରସପ୍ପତୀତିଜନକୋ ଅଲଙ୍କାରୋ ରସୱନ୍ତୋ ‘‘ରସୀ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ରସସ୍ସ ପତୀତି ଚ, ତଂ ଜନେତୀତି ଚ, ରସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ରସୱତୋ ଭାୱୋତି ଚ, ତସ୍ସ ୱିଧାନଂ ସମ୍ପାଦନନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ରାଗାନତବ୍ଭୁତସରୋଜମୁଖଂ ଧରାୟ,
ପାଦା ତିଲୋକଗୁରୁନୋ’ଧିକବଦ୍ଧରାଗା ।
ଆଦାୟ ନିଚ୍ଚସରସେନ କରେନ ଗାଳ୍ହଂ,
ସଞ୍ଚୁମ୍ବୟନ୍ତି ସତତାହିତସମ୍ଭମେନ॥
୩୩୬. ଉଦାହରତି ‘‘ରାଗ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଧରାୟ ପଥୱୀଅଙ୍ଗନାୟ ରାଗେନ ଆନତଂ, ମୁଖଂ । ରାଗଂ ରତ୍ତୱଣ୍ଣଂ ଆନତଂ ନିନ୍ନମିତଂ, ସରୋଜଂ । ପଠମେ ଅବ୍ଭୁତସରୋଜସଦିସତାୟ ମୁଖଂ, ତେନ ସମାନାଧିକରଣନ୍ତି ରାଗାନତେନ ସମାସୋ । ଦୁତିୟେ ତୁ ରାଗାନତଞ୍ଚ ତଂ ଅବ୍ଭୁତସରୋଜଂ ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସିରୀପାଦସମ୍ପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଉଟ୍ଠହମଚ୍ଛରିୟପଦୁମଞ୍ଚ, ତମେୱ ତସ୍ସା ମୁଖସଦିସତ୍ତା ମୁଖନ୍ତି ରାଗାନତବ୍ଭୁତସରୋଜମୁଖଂ । ତିଲୋକଗୁରୁନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାଦା । କୀଦିସା ? ଅଧିକବନ୍ଧୋ ରାଗୋ ଅନୁରାଗୋ, ରତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ୱା ୟେସଂ ତେ, ତଥାୱିଧା । ନିଚ୍ଚମନୱରତଂ ସରସେନ ରସୱତା କରେନ ହତ୍ଥେନ, ରଂସିନା ୱା ଗାଳ୍ହଂ ଆଦାୟ ଗହେତ୍ୱା ସତତଂ ନିଚ୍ଚଂ ଆହିତୋ ସମ୍ଭମୋ ଆଦରୋ, ତଦଭିମୁଖତା ୱା, ତେନ ସଞ୍ଚୁମ୍ବୟନ୍ତି, ନିକ୍ଖିପନ୍ତି ୱା । ଏତ୍ଥ ସିଲେସରୂପକେହି ସମ୍ଭୋଗସିଙ୍ଗାରରସାଭାସୋ ଜନ୍ୟତେ । ସିଙ୍ଗାରୋ ଦୁୱିଧୋ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭୋ, ସମ୍ଭୋଗୋ ଚେତି । ତେସୁ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭୋୱ ସମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନାଧାରତ୍ତା ମନୋହରୋ, ନେଦିସୋ ସମ୍ଭୋଗୋ । ସମ୍ଭୋଗାଭାସେ ତୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତଥାପି’ହା’ଧିଗତଂ ସମ୍ଭୋଗାଭାସୋଦାହରଣଂ ବାଲପ୍ପବୋଧନତ୍ଥଂ କିଞ୍ଚି ୱିଚାରେସ୍ସାମ । ତତ୍ର ପାଦାନଂ କାମୁକତ୍ତଂ ଧରାୟ କାମିନିତ୍ତଞ୍ଚ ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟା ୱିଞ୍ଞାୟତେ । ସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଅତ୍ର ପାଦାନଂ ତଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ରତ୍ୟୁକ୍କଂସାଭାସୋ ୟଦି କୱିନା ପଟିପାଦେତବ୍ବୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଦା ଗାଥାୟମନନୁପପନ୍ନଂ ସିୟାତି ଏୱଂୱିଧୱଚନତୋୱ ପାଦା ରତ୍ୟାଭାସୱନ୍ତୋତି ଗମ୍ୟତେ । ରତିୟା ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱାଭାସୋ ଧରାକାମିନି, ରମ୍ମଦେସାଦିୱିସେସାଭାୱେ ଅଚ୍ଛରିୟପଦୁମୁଗ୍ଗମନାଭାୱତୋ ଅବ୍ଭୁତସରୋଜସଦ୍ଦସୱନେନ ଗମ୍ମମାନା ରମ୍ମଦେସାଦୟୋ ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱାଭାସା, ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱାଭାସବୋଧକାନି କୱିୱଚନାନି ଅନୁଭାୱାଭାସୋ । ତଥା ହି ‘‘ନିଚ୍ଚସରସେନ କରେନ ଗାଳ୍ହଂ ଆଦାୟା’’ତି କରସ୍ସ ସରସତାଗାଳ୍ହଗ୍ଗହଣକଥନେନ ହରିସାଦୟୋ ଗମ୍ୟନ୍ତେ । ‘‘ସତତାହିତସମ୍ଭମେନା’’ତି ଇମିନା ଉସ୍ସୁକ୍କତ୍ତାଦୟୋ ପହୀୟନ୍ତୀତି ଏୱଂ ବନ୍ଧୱୁତ୍ତୀତି ୱିଭାୱାଦୀହି ବନ୍ଧତ୍ଥାଭାସାନଂ ମନସି ୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଆନନ୍ଦାଭାସୋ, ସୋ ରସାଭାସୋ ସମ୍ଭୋଗରସାଭାସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।
୩୩୬. ଇଦାନି ଉଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଉତ୍ତରିପି ଦସ୍ସେତବ୍ବସିଙ୍ଗାରହସ୍ସକରୁଣାଦିରସୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ସିଙ୍ଗାରରସୟୁତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତି ‘‘ରାଗା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଧରାୟ ମହୀଅଙ୍ଗନାୟ ରାଗାନତବ୍ଭୁତସରୋଜମୁଖଂ ରାଗେନ ଅନୁରାଗେନ ଅଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ନମିତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଗୁଣୋପେତପଦୁମସଦିସାନନଂ ନୋ ଚେ, ରତ୍ତୱଣ୍ଣଂ ଆନତଂ ଅବ୍ଭୁତସରୋଜସଙ୍ଖତମୁଖଂ ତିଲୋକଗୁରୁନୋ ଭୁୱନତ୍ତୟାନୁସାସକସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାଦା ଅଧିକବଦ୍ଧରାଗା ଅଧିକବଦ୍ଧାନୁରାଗୱନ୍ତା ନୋ ଚେ, ପୁବ୍ବକମ୍ମେନ କତଅଧିକରତ୍ତୱଣ୍ଣା ନିଚ୍ଚସରସେନ କରେନ ସତତାନୁରାଗୟୁତ୍ତେନ ହତ୍ଥେନ ନୋ ଚେ, ଅୱିକଲତ୍ତା ସତତସମ୍ପତ୍ତିସହିତେନ କିରଣେନ ଗାଳ୍ହଂ ଆଦାୟ ଗାଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ନୋ ଚେ, ଫୁସିତ୍ୱା ସତତାହିତସମ୍ଭମେନ ନିଚ୍ଚଂ କତାଦରେନ ନୋ ଚେ, ନିରନ୍ତରାହିତଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସଞ୍ଚୁମ୍ବୟନ୍ତି ଚୁମ୍ବନ୍ତି ନୋ ଚେ, ଠିତିକ୍ରିୟାସାଧନତ୍ତେନ ଫୁସନ୍ତୀତି ।
ରାଗେନ ଅନୁରାଗେନ ଆନତଂ ଅଭିମୁଖୀକତମିତି ଚ, ଅବ୍ଭୁତଞ୍ଚ ତଂ ସରୋଜଞ୍ଚେତି ଚ, ତେନ ସଦିସତାୟ ଅବ୍ଭୁତସରୋଜଞ୍ଚ ତଂ ମୁଖଞ୍ଚେତି ଚ, ରାଗାନତଞ୍ଚ ତଂ ଅବ୍ଭୁତସରୋଜମୁଖଞ୍ଚେତି ଚ, ରାଗଂ ରତ୍ତୱଣ୍ଣଂ ଆନତଂ ନିନ୍ନମିତି ଚ, ତଞ୍ଚ ତଂ ଅବ୍ଭୁତସରୋଜଞ୍ଚେତି ଚ, ତମେୱ ତାଦିସମୁଖସଦିସତ୍ତା ମୁଖମିତି ଚ, ତିଲୋକସ୍ସ ଗୁରୂତି ଚ, ଅଧିକଂ କତ୍ୱା ବଦ୍ଧୋ, ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମେନ ୱା କତୋ, ରାଗୋ ଅନୁରାଗୋ ରତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ୱା ୟେସମିତି ଚ, ରସେନ ଅନୁରାଗେନ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ସହ ୱତ୍ତମାନୋତି ଚ, ଆହିତୋ ୱିହିତୋ ଚ ସୋ ସମ୍ଭମୋ ଆଦରୋ ତଦଭିମୁଖଭାୱୋ ୱା ଚେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ରାଗାନତା’’ତିଆଦିକେନ ସିଲେସାଲଙ୍କାରେନ ଚ ‘‘ଅବ୍ଭୁତସରୋଜମୁଖ’’ନ୍ତି ରୂପକାଲଙ୍କାରେନ ଚ ସମ୍ଭୋଗସିଙ୍ଗାରରସାଭାସୋ ଉପ୍ପାଦୀୟତି । ତାଦିସଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ସମ୍ଭୋଗାଭାୱେନ, ତଦାକାରେନ ଚ କପ୍ପିତତ୍ତା ରସାଭାସୋ ନାମାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସିଙ୍ଗାରସ୍ସ ଆୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗସମ୍ଭୋଗୱସେନ ତିୱିଧତ୍ତେପି ଆୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗଦ୍ୱୟଂ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭମେୱାତି ୱିପ୍ପଲମ୍ଭୋ, ସମ୍ଭୋଗୋ ଚେତି ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତେସୁ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭୋୱ ଅନୂନୱଣ୍ଣନାୟ ଭୂମିତ୍ତା ମନୋହରୋ । ସମ୍ଭୋଗୋ ପନ ତାଦିସୋ ନ ହୋତି । ସମ୍ଭୋଗାଭାସୋପି ହୀନୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପୟୋଗଂ କତ୍ୱା କୁରୁମାନାୟ ୱଣ୍ଣନାୟ ଉଚିତଭାୱେନ ଇହାଧିଗତସମ୍ଭୋଗସିଙ୍ଗାରରସାଭାସେନ ରସିଭୂତାଲଙ୍କାରସ୍ସ ଉଦାହରଣେ ରସାଭାସୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପାଦାନଂ କାମୁକଭାୱାଭାସେ ଚ ଧରାୟ କାମିନୀଭାୱାଭାସେ ଚ ୱାଚକପଦେନ ଅୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଧରାୟ ପାଦା ତିଲୋକଗୁରୁନୋ’’ତି ଇଦଂ ଠପେତ୍ୱା ପାଣିଧମ୍ମପକାସକେହି ଅୱସେସପଦେହି ଞାୟତେ ।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ରତିଆଭାସୋ ‘‘ଅଧିକବଦ୍ଧରାଗା ରାଗାନତ’’ନ୍ତି ଇମେହି ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟଂ ରତିଆଭାସୋ ଇଧ ଠାୟୀଭାୱୋ ପୁରିସରତିୟା ଇତ୍ଥିୟା ଚ, ଇତ୍ଥିରତିୟା ପୁରିସସ୍ସ ଚ ଆଲମ୍ବଣତ୍ତା ପାଦକାମୁକଧରାକାମିନିୟୋ ଦ୍ୱେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱାଭାସା ହୋନ୍ତି । ରମ୍ମଦେସାଦିୱିସେସଂ ୱିନା ଅଚ୍ଛରିୟପଦୁମୋଦୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅବ୍ଭୁତସରୋଜସଦ୍ଦସ୍ସ ଉଚ୍ଚାରଣେନ ଗମ୍ମମାନା ରମ୍ମଦେସାଦୟୋ ରତିଂ ଉଦ୍ଦୀପୟନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱାଭାସା ନାମ । ‘‘ନିଚ୍ଚସରସେନ କରେନ ଗାଳ୍ହମାଦାୟା’’ତି ଇମିନା କରସ୍ସ ସରସଭାୱସ୍ସ ଚ ଗାଳ୍ହଂ ଗହଣସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ହରିସାଦୟୋ ଞାୟନ୍ତେ । ‘‘ସତତାହିତସମ୍ଭମେନା’’ତି ଇମିନା ଉସ୍ସାହାଦୟୋ ଞାୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହରିସଉସ୍ସାହାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱାଭାସା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱାଭାସେ ପକାସେନ୍ତାନି ୟଥାୱୁତ୍ତକୱିୱଚନାନି ଅନୁଭାୱାଭାସା ନାମାତି ଏୱଂ ବନ୍ଧେ ଦିସ୍ସମାନଠାୟୀଭାୱବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱୱିଭାୱଅନୁଭାୱେହି ଅତ୍ଥାୱବୋଧଂ କରୋନ୍ତାନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ୟୋ ସନ୍ତୋସାଭାସସଙ୍ଖାତୋ ରସାଭାସୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଇଧ ସମ୍ଭୋଗରସାଭାସୋତି କଥିତୋତି । ଠାୟୀଭାୱାଦୟୋ ଉପରି ଆୱିଭୱିସ୍ସନ୍ତି ।
ଇଚ୍ଚା’ନୁଗମ୍ମ ପୁରିମାଚରିୟାନୁଭାୱଂ,
ସଙ୍ଖେପତୋ ନିଗଦିତୋ’ୟ’ମଲଙ୍କତୀନଂ ।
ଭେଦୋ’ପରୂପରି କୱୀହି ୱିକପ୍ପିୟାନଂ,
କୋ ନାମ ପସ୍ସିତୁ’ମଲଂ ଖଲୁ ତାସ’ମନ୍ତଂ॥
ଇତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମହାସାମିପାଦୱିରଚିତେ
ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ
ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରାୱବୋଧୋ ନାମ
ଚତୁତ୍ଥୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୩୩୭. ଏୱମୁଦ୍ଦେସାନୁକ୍କମେନ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିଗମନପୁବ୍ବକଂ ବହୁତ୍ତମେସଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁମାହ ‘‘ଇଚ୍ଚି’’ଚ୍ଚାଦି । ଇତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପୁରିମାନଂ ଦଣ୍ଡୀଆଦୀନଂ ଆଚରିୟାନଂ ଆନୁଭାୱଂ ବନ୍ଧଲକ୍ଖଣାନି ଅନୁଗମ୍ମ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତୀନମଲଙ୍କାରାନଂ ଅୟଂ ଭେଦୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ନିଗଦିତୋ କଥିତୋ । ସଙ୍ଖେପତୋତି ୱୁତ୍ତୋ, କସ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଉପରୂପରୀ’’ତିଆଦି । ଉପରୂପରି ଦୀଘକାଲମାରବ୍ଭ ୟାୱେଦାନି ମତ୍ଥକମତ୍ଥକେ କୱୀହି ୱିକପ୍ପିୟାନଂ ପଭେଦିୟମାନାନଂ ତାସମଲଙ୍କତୀନଂ ଅନ୍ତଂ ପରିୟନ୍ତଂ ପସ୍ସିତୁଂ ଖଲୁ ଏକନ୍ତେନ କୋ ନାମ ଜନୋ ଅଲଂ ସମତ୍ଥୋ ।
ଇତି ମହାସାମିନାମିକାୟଂ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରଟୀକାୟଂ
ଚତୁତ୍ଥୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୩୩୭. ଏୱଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତେ ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରେ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିଗମନମୁଖେନ ଏସଂ ଅତ୍ଥାଲଙ୍କାରାନଂ ବହୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇଚ୍ଚାନୁଗମ୍ମ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଇତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପୁରିମାଚରିୟାନୁଭାୱଂ ପୁବ୍ବକାଲିକାନଂ ଦଣ୍ଡୀଭଦ୍ଦପାଣାଦୀନଂ ଅଲଙ୍କାରସତ୍ଥସଙ୍ଖାତାନୁଭାୱଂ ଅନୁଗମ୍ମ ଅଲଙ୍କତୀନଂ ଅୟଂ ଭେଦୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ନିଗଦିତୋ ମୟା ୱୁତ୍ତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ଉପରୂପରି ଦୀଘକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱଜ୍ଜତନା କୱୀହି ରଚନାକତ୍ତାରେହି ୱିକପ୍ପିୟାନଂ ଅନେକପ୍ପକାରତୋ କପ୍ପିୟମାନତ୍ତା ପୁଥକ୍କରିୟମାନାନଂ ତାସମଲଙ୍କତୀନଂ ଅନ୍ତଂ ପରିୟନ୍ତଂ ପସ୍ସିତୁଂ ଖଲୁ ଏକନ୍ତେନ କୋ ନାମ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଲଂ ସମତ୍ଥୋତି । ସଙ୍ଗହମନାଦିୟିତ୍ୱା କେନାପି ପରିୟନ୍ତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁରେ ଭୱାତି ଚ, ପୁରିମା ଚ ତେ ଆଚରିୟା ଚେତି ଚ, ତେସମାନୁଭାୱୋତି ଚ, ୱିସେସତୋ ଅସଙ୍କରତୋ କପ୍ପିୟନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଇତି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରନିସ୍ସୟେ
ଚତୁତ୍ଥୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୫. ଭାୱାୱବୋଧପରିଚ୍ଛେଦ
ପଟିଭାନୱତା ଲୋକ-ୱୋହାର’ମନୁସାରିନା ।
ତତୋ’ଚିତ୍ୟସମୁଲ୍ଲାସ-ୱେଦିନା କୱିନା ପରଂ॥
୩୩୮. ତଦେୱ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତମଲଙ୍କାରୱିଭାଗଂ ବୋଧେତ୍ୱା ସମ୍ପତି ରସୱନ୍ତାଲଙ୍କାରପ୍ପସଙ୍ଗେନାଧିଗତଂ ରସଂ ସକଲ ସଂସାରଦୁକ୍ଖନିସ୍ସ ରଣେକନିମିତ୍ତୱିମୁତ୍ତିରସେକରସୱିସୁଦ୍ଧସଦ୍ଧମ୍ମାଗମୱିଗ୍ଗାହସପ୍ପୀଣନୋଣତମତୀନଂ ପରମସଦ୍ଧାଲୂନମନଧିଗତତ୍ତେପି ଲକ୍ଖଣମତ୍ତେନ ଲୋକୱୋହାରକୋସଲ୍ଲମତ୍ତପରିଗ୍ଗହାୟ କିଞ୍ଚିମତ୍ତମୁପଦିସିତୁଂ ନ ସାକଲ୍ଲେନ ‘‘ପଟିଭାନୱତା’’ତିଆଦିମାହ । ପଟିଭାନଂ ତଂତଂଠାନାନୁରୂପପ୍ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା । ସା ହି ସରସରଚନାୟଚ୍ଚନ୍ତୋପକାରିକା, ତତୋୱ କବ୍ବଂ ‘‘ପଟିଭାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ପଟିଭାନୱତା’’ତି । କୱିନା ଲୋକୱୋହାରାନୁଗନ୍ତବ୍ବୋ । ୟୋ ହି ସକଲଂ ଲୋକୱୋହାରଂ ନାନୁସରତି, ସୋ କୱିୟେୱ ନ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଲୋକୱୋହାରମନୁସାରିନା’’ତି । ୟତୋ ଓଚିତ୍ୟଂ ନାମ କୱୀନଂ ପରମଂ ରହସ୍ସଂ ଲୋକୱୋହାରେପି ଉଚିତଞ୍ଞୂୟେୱ ପସଂସୀୟତେ, ସମୁଚିତଲୋକୱୋହାରାନୁସାରେନେୱ ଚ ୱକ୍ଖମାନାନୁକ୍କମେନ ୱିରଚିତା ରଚନା ସଚେତନାନଂ ରସସ୍ସାଦାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ, ତସ୍ମା ଓଚିତ୍ୟେ ସମୁଲ୍ଲସତ୍ତଂ ଦିତ୍ତଂ ଫୁଟମେୱ ବନ୍ଧନଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତୋୱଚ୍ଚନ୍ତମୋଚିତ୍ୟସମୁଲ୍ଲାସୱେଦିନା କୱିନା ଭୱିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ପରଂ ଓଚିତ୍ୟସମୁଲ୍ଲାସୱେଦିନା’’ତି । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ‘‘କୱିନା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସନଂ, ‘‘କୱିନା’’ତି ଚେତଂ ‘‘ନିବନ୍ଧା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତୋ କତ୍ତା ।
୩୩୮. ଏୱଂ ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତାନମଲଙ୍କାରାନଂ ଦସ୍ସନାୱସରେ ରସୱନ୍ତାଲଙ୍କାରପ୍ପସଙ୍ଗେନାଧିଗତନୱୱିଧସିଙ୍ଗାରାଦିରସେ ସକଲସଂସାରଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣଅସହାୟକରଣଭୂତୱିମୁତ୍ତିରସେନ ଏକରସଭୂତେ ଅତିପଣୀତେ ସଦ୍ଧମ୍ମାମତରସେୟେୱ ଲୁଦ୍ଧାନଂ ସଦ୍ଧାବାହୁଲ୍ଲସୁଦ୍ଧସଂୟମାନଂ ୱିମୁଖେପି ଲକ୍ଖଣମତ୍ତପରିଞ୍ଞାଣେନ ଲୋକୱୋହାରେସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଇଦାନି ‘‘ପଟିଭାନୱତା’’ଇଚ୍ଚାଦିମାହ । ପଟିଭାନୱତା ସରସରଚନାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୋପକାରଟ୍ଠାନୋଚିତପଞ୍ଞାୱିସେସୱତା ଲୋକୱୋହାରମନୁସାରିନା ସକଲଲୋକେ ୱୋହାରାନୁରୂପମନୁଗତେନ ତତୋ ୟସ୍ମା ଓଚିତ୍ୟଂ ନାମ ହଦୟତୋ ଅବହି କାତବ୍ବଂ, ରହସ୍ସମିୱ ବନ୍ଧତୋ ୱିୟୋଜନୀୟଂ ନ ହୋତି । ତସ୍ମା ପରମତିସୟେନ ଓଚିତ୍ୟସମୁଲ୍ଲାସୱେଦିନା ଉଚିତଭାୱେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ଥସ୍ସ ଉଦ୍ଦୀପନସ୍ସେୱ ଅନୁରୂପପ୍ପକାରେନ ଇଟ୍ଠତ୍ଥସ୍ସ ସମୁଲ୍ଲାସନଂ ଦିତ୍ତିଂ ଜାନନ୍ତେନ କୱିନା ବନ୍ଧକାରକେନ ନିବନ୍ଧାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଟିଭା ପଟିଭାନନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟେତଂ ନାମଂ, ତତୋ ଜାତକବ୍ବସ୍ସପି ପଟିଭାତି ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଅୟଂ ପଞ୍ଞାୱିସେସୋ ରଚନାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୋପକାରୋତି ଞାତବ୍ବୋ । ପଟିଭାନମସ୍ସତ୍ଥୀତି ଚ, ଲୋକସ୍ସ ୱୋହାରୋତି ଚ, ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ଚ, ଓଚିତ୍ୟେନ ସମୁଲ୍ଲାସୋତି ଚ, ତଂ ୱିଜାନାତି ସୀଲେନାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଠାୟୀସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଭାୱ-ୱିଭାୱା ସାନୁଭାୱକା ।
ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ନିବନ୍ଧା ତେ, ରସସ୍ସାଦାୟ ସାଧୁନଂ॥
୩୩୯.‘‘ଠାୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ଠାୟିନୋ ୱକ୍ଖମାନରତ୍ୟାଦୟୋ ତେହି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱିଭାୱାଦୀହି ୟୋଗେ ରତ୍ୟାଦୀନମସ୍ସାଦିୟତ୍ତମାନୀୟମାନତ୍ତା ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଠାୟୀସମ୍ବନ୍ଧିନୋ। ସହ ଅନୁଭାୱେହି ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣେହୀତି ସାନୁଭାୱକା, ଭାୱୋ ୱିଭାୱୋ ଚ, ୱକ୍ଖମାନୋ ଭାୱେନ ଭାୱାଭାସୋପି ଇମିନାୱ ସଙ୍ଗହିତୋ, ରସସ୍ସାଦାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୩୩୯.‘‘ଠାୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ଠାୟୀସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଠାୟୀପଦେନ, ତେନ ୱାଚ୍ଚରତିହାସାଦିଅତ୍ଥେନ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୁପଗତା ସାନୁଭାୱକା ୱକ୍ଖମାନାନୁଭାୱେହି ସହ ପୱତ୍ତା ଭାୱୱିଭାୱା ୱକ୍ଖମାନଭାୱୱିଭାୱା ନିବନ୍ଧା ୱୁତ୍ତଗୁଣୋପେତକୱିନା ବନ୍ଧିତା ଏକତ୍ଥ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା ସାଧୁନଂ ଇସ୍ସାଦିଦୋସରହିତାନଂ ସଜ୍ଜନାନଂ ରସସ୍ସାଦାୟ ସିଙ୍ଗାରାଦିୱକ୍ଖମାନରସସ୍ସ ଅସ୍ସାଦନତ୍ଥଂ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଠାୟୀଭାୱୋ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱୋ କେୱଲଭାୱୋ ୱିଭାୱୋ ଅନୁଭାୱୋ ରସୋ ଚେତି ଇମେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଭୱନ୍ତି, କଥନ୍ତି ଚେ ? ଭାୱୱିଭାୱାନଂ ‘‘ଠାୟୀସମ୍ବନ୍ଧିନୋ’’ତି ୱିସେସନଂ ଭୱତି, ତେନ ଭାୱସ୍ସ ଠାୟୀ ଚ ସୋ ଭାୱୋ ଚେତି ଚ ଠାୟୀପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ଠାୟୀଭାୱୋ ଚ, ପୁନ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେ ସତି ‘‘ଠାୟୀଭାୱୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ସାଧକତ୍ତା ଇମସ୍ସେୱ ଠାୟୀଭାୱପଦସ୍ସ ପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟେନ ଗମ୍ମମାନୋ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱୋ ଚ, ପୁନ ଠାୟୀପଦେନ ସମାସମକତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଦସ୍ସିତଭାୱସଦ୍ଦସୁତିୟା ଠାୟୀଭାୱବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେହି ଅଞ୍ଞୋ ଭାୱୋ ଚ, ତଥା ଏୱ ଠାୟୀପଦେନ ୱାଚ୍ଚରତିହାସାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଉଦ୍ଦୀପନଦ୍ୱୟଂ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ତେହି ରତିହାସାଦୀହି ଅତ୍ଥେହି ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଆଲମ୍ବଣଉଦ୍ଦୀପନସଙ୍ଖତୱିୱିଧୱିଭାୱା ଚ, ଏୱମେୱ ସାନୁଭାୱକପଦେନ ସମାୟୋଗେନ ଦସ୍ସିତାନୁଭାୱୋ ଚ, ‘‘ରସସ୍ସାଦାୟା’’ତି ଇମିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠରସୋ ଚାତି ଏୱମିମେ ଠାୟୀଭାୱାଦୟୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ଠାୟିନା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଚ, ସୋ ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଚ, ଭାୱୋ ଚ ୱିଭାୱୋ ଚେତି ଚ, ସହ ଅନୁଭାୱେହି ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଚ, ରସସ୍ସ ଅସ୍ସାଦୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଭାୱଅଧିପ୍ପାୟ
ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୱିସେସା ତୁ, ଭାୱୟନ୍ତି ରସେ ୟତୋ ।
ରତ୍ୟାଦୟୋ ତତୋ ଭାୱ-ସଦ୍ଦେନ ପରିକିତ୍ତିତା॥
୩୪୦. ଇଦାନି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଠାୟାଦୀହି ଭାୱୱିଭାୱାନୁଭାୱରସେସୁ ପଠମଂ ଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଭାୱସଦ୍ଦମନ୍ୱତ୍ଥୟତି ‘‘ଚିତ୍ତ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟୋ ରମଣହସନାଦିଆକାରେନ ପୱତ୍ତିୟୋ, ତାୱ ୱିସେସା ୱିସିଟ୍ଠସଭାୱତ୍ଥାତି ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୱିସେସା । ରତ୍ୟାଦୟୋ ଠାୟୀବ୍ୟଭିଚାରୀସାତ୍ତିକା । ତୁସଦ୍ଦୋ ୱିସେସେ । ୟତୋ ରସେ ସିଙ୍ଗାରାଦୟୋ ଭାୱୟନ୍ତି ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି । ତତୋ ଭାୱସଦ୍ଦେନ ପରିକିତ୍ତିତା ଭରତାଦୀହି କଥିତା । ଏତ୍ଥ ହି ଣ୍ୟନ୍ତୋ ଭୂଧାତୁ କରଣେ ୱତ୍ତତେ । ୟତୋ ଚାୟଂ ନ କେୱଲଂ କରଣେୟେୱ ୱତ୍ତତେ, ଅଥ ଖୋ ବ୍ୟାପନେ, ପଟିପାଦନେ ଚ, ତସ୍ମାସ୍ସ ପଟିଭାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱୟନ୍ତି ବ୍ୟାପେନ୍ତି । ଅଥ ୱା କୱିନୋ ଲୋକଟ୍ଠିତିଞାଣଲକ୍ଖଣଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଭାୱୟନ୍ତି ପଟିପାଦେନ୍ତୀତି ଭାୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୩୪୦. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଠାୟୀଭାୱାଦୀସୁ ଠାୟୀଆଦୀନଂ [ଠାୟୀଭାୱାଦୀନଂ (କ॰)] ତିଣ୍ଣଂ ସାଧାରଣୋ ଭାୱୋ ନାମ ଏସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଚିତ୍ତ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୱିସେସା ତୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତରି ୱକ୍ଖମାନାରମ୍ମଣହସନସୋଚନାଦୀହି, ନିବ୍ବେଦାଦୀହି, ଥମ୍ଭାଦୀହି ଚ ଆକାରେହି ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରାକାରସଙ୍ଖାତା ୱିସେସା ପନ ଠାୟୀବ୍ୟଭିଚାରୀସାତ୍ତିକା ୟତୋ ୟସ୍ମା ରସେ ସିଙ୍ଗାରାଦିରସେ ଭାୱୟନ୍ତି ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି କରୋନ୍ତି । ନୋ ଚେ, ରସେ ସିଙ୍ଗାରାଦିରସୱିସୟେ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱୟନ୍ତି ବ୍ୟାପନଂ କରୋନ୍ତି । ନୋ ଚେ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ରସୱିସୟେ କୱିନୋ ଲୋକସଭାୱଂ ୱିସୟଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତଞାଣଲକ୍ଖଣଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଭାୱୟନ୍ତି ପଟିପାଦନଂ କରୋନ୍ତି । ତତୋ ଭାୱସଦ୍ଦେନ ହେତୁକତ୍ତରି ନିପ୍ଫନ୍ନେନ ରତ୍ୟାଦୟୋ ରତିହାସାଦୟୋ ପରିକିତ୍ତିତା ଭରତାଦୀହି ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି । ‘‘ରତ୍ୟାଦୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ହାସାଦୟୋ ଠାୟୀଭାୱା ଚ, ନିବ୍ବେଦାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା ଚ, ଥମ୍ଭପଲୟାଦୟୋ ସାତ୍ତିକଭାୱା ଚ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟୋତି ଚ, ତା ଏୱ ୱିସେସାତି ଚ, ଭାୱୋ ଇତି ସଦ୍ଦୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଠାୟୀଭାୱଅଧିପ୍ପାୟ
ୱିରୋଧିନା’ଞ୍ଞଭାୱେନ,
ସୀଲେନ ତିଟ୍ଠତି’ଚ୍ଚେ’ସୋ,
ଠାୟୀଭାୱୋତି ସଦ୍ଦିତୋ॥
୩୪୧. ଠାୟାଦିକେ ତିୱିଧେ ଭାୱେ କମେନାହ ‘‘ୱିରୋଧିନା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱିରୋଧିନା ଅଞ୍ଞେନ ଜିଗୁଚ୍ଛାଦିନା ଭାୱେନ ୟୋ ଭାୱୋ ରତ୍ୟାଦିକୋ ନ ତିରୋହିତୋ ନଚ୍ଛାଦିତୋ, ଏସୋ ଭାୱୋ ଅନୁଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଏୱ ତିଟ୍ଠତି ସୀଲେନାତି, ଠାୟୀ ଏୱ ଭାୱୋତି ଠାୟୀଭାୱୋତି ସଦ୍ଦିତୋ କଥିତୋ । ୟୋ ଭାୱାଦୀହି ଆଲୋକିତସ୍ସାଦଂ ନୀତୋ ସମାନୀତୋ, ସୋ ସାମାଜିକେହି ଅସ୍ସାଦିୟମାନତ୍ତା ରସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ସୱିଭାୱ’’ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୪୧. ଇଦାନି ଠାୟୀଆଦିକେ ତିୱିଧଭାୱେ କମେନ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ୱିରୋଧି’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ୱିରୋଧିନା ଅଞ୍ଞଭାୱେନ ରତିହାସାଦୀନଂ ୱିରୁଦ୍ଧେନ ଜିଗୁଚ୍ଛାଦିନା ଅଞ୍ଞଭାୱେନ ୟୋ ଭାୱୋ ରତିହାସାଦିକୋ ତିରୋହିତୋ ନ ବ୍ୟୱହିତୋ ନ ହୋତି, ଏସୋ ୱିରୁଦ୍ଧଭାୱେନ ଅବ୍ୟୱହିତୋ ଭାୱୋ ତିଟ୍ଠତି ସୀଲେନାତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଠାୟୀ ନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଠାୟୀଭାୱୋତି ସଦ୍ଦିତୋ କଥିତୋତି । ୟୋ ୱିଭାୱାନୁଭାୱାଦୀହି ଅସ୍ସାଦନୀୟତ୍ତଂ ପାପିତୋ ସବ୍ଭେହି ଅସ୍ସାଦନୀୟତ୍ତା ରସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଠାୟୀ ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞୋ ଚ ସୋ ଭାୱୋ ଚେତି ଚ, ତିରୋ କୟିରିତ୍ଥାତି ଚ, ଠାୟୀ ଚ ସୋ ଭାୱୋ ଚେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଠାୟୀଭାୱପ୍ପଭେଦଉଦ୍ଦେସ
ରତିହାସା ଚ ସୋକୋ ଚ,
କୋଧୁସ୍ସାହଭୟ’ମ୍ପି ଚ ।
ଜିଗୁଚ୍ଛାୱିମ୍ହୟା ଚେୱ,
ସମୋ ଚ ନୱ ଠାୟିନୋ॥
୩୪୨. ରତ୍ୟାଦୀନଂ ନୱନ୍ନମେୱ ଠାୟିତ୍ୱଂ ସମ୍ଭୱତୀତ୍ୟାହ ‘‘ରତି’’ଚ୍ଚାଦି । ସମୋ ଚେତି ଏୱଂ ଠାୟିନୋ ନୱାତି ୟୋଜନା । ନୱେୱେତେ ସକସକୱିଭାୱାନୁଭାୱେହି ସମୁଲ୍ଲାସିତା ୱିସୁମ୍ପି ବନ୍ଧିତବ୍ବା କୱିନା, ଅଭିନେତବ୍ବା ଚ ନଟେନ, ତଥା ସେସଭାୱାପି । ତତ୍ଥ ୟଦି ପନାୟଂ ରତି ଅସେସଇତ୍ଥିପୁରିସଗୁଣୟୁତ୍ତାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଜନିତା, ଚନ୍ଦାଦୀହି ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱେହି ଉଦ୍ଦୀପିତା, ଉସ୍ସୁକ୍କତାଦିବାଧକେହି ଅନୁଭାୱେହି ପରିପୋସିତା, ସକସକାନୁଭାୱସାମତ୍ଥିୟା ପତୀୟମାନେହି ଅନେକରୂପେହି ବ୍ୟଭିଚାରୀହି ଚିତ୍ତତା ସିୟା, ତଦା ତୁ ଠାୟୀ ରତି ନଟାଭିନୟେନ, ସୁବନ୍ଧସୱନେନ ୱା ସବ୍ଭେହି ଅସ୍ସାଦିୟମାନା ସିଙ୍ଗାରରସତ୍ତମାପଜ୍ଜତେ । ଏୱଂ ୟଥାୟୋଗଂ ହାସାଦିଠାୟୀଭାୱାନଂ ହସ୍ସରସାଦିଭାୱାପଜ୍ଜନେ ୟୁତ୍ତିଂ ସମନ୍ନେୟ୍ୟ ।
୩୪୨. ଠାୟୀଭାୱୋ ନାମ ରତ୍ୟାଦୟୋ ନୱେୱେତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରତିହାସା’’ତିଆଦିମାହ । ରତିହାସା ଚ ସୋକୋ ଚ କୋଧୁସ୍ସାହଭୟମ୍ପି ଚ ଜିଗୁଚ୍ଛାୱିମ୍ହୟା ଚେୱ ସମୋ ସନ୍ତଗୁଣୋ ଚାତି ଏୱଂ ଠାୟିନୋ ନୱ ହୋନ୍ତି । ଇମେସଂ ରତ୍ୟାଦୀନଂ ନୱନ୍ନଂ ସରୂପକଥନଂ ‘‘ସିଙ୍ଗାରହସ୍ସକରୁଣା’’ତିଆଦିକାୟ ଉଦ୍ଦେସଗାଥାୟ ଅନନ୍ତରେ ନିଦ୍ଦେସେ ପାକଟୋ ହୋତି । ରତି ଚ ହାସୋ ଚାତି ଚ, କୋଧୋ ଚ ଉସ୍ସାହୋ ଚ ଭୟଞ୍ଚେତି ଚ, ଜିଗୁଚ୍ଛା ଚ ୱିମ୍ହୟା ଚେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଇମେ ନୱ ଚ ଏୱଂ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱସାତ୍ତିକାଭାୱୋ ଚେତି ଇମେ ୟଥାସକମନୁରୂପୱିଭାୱାନୁଭାୱେହି ଦିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକଂ କୱିନା ବନ୍ଧିତବ୍ବା, ନଟେନ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତବ୍ବା ଚ । ଇମେସୁ ତିୱିଧଭାୱେସୁ ଅୟଂ ରତି ଅସେସପୁମିତ୍ଥିଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତେହି ନରନାରୀହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦିତା, ଚନ୍ଦାଦୀହି ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱେହି ଉଦ୍ଦୀପିତା, ଉସ୍ସାହାଦିପକାସକକାୟିକୱାଚସିକପୟୋଗସଙ୍ଖାତାନୁଭାୱେନ ପୋସିତା, ସକସକାନୁଭାୱସାମତ୍ଥିୟେହି ଗମ୍ମମାନାନେକପ୍ପକାରବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେହି ୱିଚିତ୍ତକତା ହୋତି । ଈଦିସା’ୟଂ ରତି ନଟସ୍ସ ଅଭିନୟେନ ଚ ପସତ୍ଥବନ୍ଧସୱନେନ ଚ ସବ୍ଭେହି ଅସ୍ସାଦିୟମାନସିଙ୍ଗାରାଦିରସତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା । ହାସାଦୀନଂ ସେସଠାୟୀଭାୱାନଂ ହସ୍ସରସାଦିଭାୱାପତ୍ତିୟଂ ୟୁତ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାରହଂ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱଅଧିପ୍ପାୟ
ତିରୋଭାୱାୱିଭାୱାଦି-
ୱିସେସେନା’ଭିମୁଖ୍ୟତୋ ।
ୟେତେ ଚରନ୍ତି ସୀଲେନ,
ତେ ହୋନ୍ତି ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ॥
୩୪୩. ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଆହ ‘‘ତିରୋଭାୱ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ତିରୋଭାୱୋ ଠାୟୀନଂ ଏକସ୍ସାପି ଭାୱସ୍ସ ନିବ୍ବେଦାଦିନୋ ଅଚିରଟ୍ଠାୟିତା ଚ ଆୱିଭାୱୋ ପାକଟତା ଚ ନାନାରସନିସ୍ସୟତ୍ତା ତେ ଆଦୟୋ ୟସ୍ସ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଠାୟୀଧମ୍ମସ୍ସ ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦିରୂପସ୍ସ ଗହଣଂ, ସୋୱ ୱିସେସୋ, ତେନ । ଠାୟୀଧମ୍ମସ୍ସ ସୁଖଦୁକ୍ଖରୂପସ୍ସ ଗହଣଂ, ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ସୁଖଦୁକ୍ଖରୂପସ୍ସ ଠାୟିନି ସମାରୋପନଞ୍ଚାଭିମୁଖ୍ୟଂ। ତଥା ହି ରତିୟଂ ପରିସମୋ ସୁଖାନୁୱିଦ୍ଧୋ ଭୱତି, ସୋକେ ଦୁକ୍ଖାନୁୱିଦ୍ଧୋ । ରତିୟଂ ସୁଖସଭାୱାପି ଗିଲାନିପ୍ପଭୁତୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ସକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖମିମଂ ସମାରୋପୟନ୍ତେୱ । ତତୋ ତେନ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ୟେ ଏତେ ଭାୱା ସୀଲେନ ଚରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ହୋନ୍ତୀତି ।
୩୪୩. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତିରୋଭାୱା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ତିରୋଭାୱାୱିଭାୱାଦିୱିସେସେନ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନେକରସଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ଲୋକସ୍ସ ଭିନ୍ନରୁଚିକତ୍ତା ଚ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଠାୟୀଭାୱେ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱାନମତ୍ତନୋ ଗୁଣସ୍ସ ଲୀନତ୍ତଞ୍ଚ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ତସ୍ସେୱ ଗୁଣସ୍ସ ପାକଟତ୍ତଞ୍ଚାତିଆଦିକେନ ୱିସେସେନ ଅଭିମୁଖ୍ୟତୋ ଠାୟୀଭାୱାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖରୂପଂ ଅତ୍ତନି ଚ ଅତ୍ତନୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖରୂପଂ ଠାୟୀଭାୱେସୁ ଚ ଆରୋପନସଙ୍ଖାତେନ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ୟେତେ ଭାୱା ସୀଲେନ ଚରନ୍ତି ପକତିୟା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଭାୱା ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ଏୱମେୱ [ଏୱରୂପା (କ॰)] ପୀଳା ସରୂପେନ ଏକୋ ପରିସମସଙ୍ଖତବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱୋ ରତିୟଂ ସଗୁଣେନ ଲୀନୋ ସୁଖାନୁୱିଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା, ସୋକେ ସଗୁଣେନ ପାକଟୋ ଦୁକ୍ଖାନୁୱିଦ୍ଧୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତେ । ଏୱମେୱ ସୁଖସଭାୱରତିୟଂ ଗିଲାନାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ସକିୟଂ ଦୁକ୍ଖସରୂପଂ ଆରୋପେନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ତିରୋଭାୱୱିଭାୱାଦିୱିସେସେନ ଅଭିମୁଖଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତିରୋଭୱନମିତି ଚ, ଆୱିଭୱନମିତି ଚ, ତିରୋଭାୱୋ ଚ ଆୱିଭାୱୋ ଚେତି ଚ, ତେ ଆଦୟୋ ୟସ୍ସ ଠାୟୀଭାୱେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖସଭାୱାନଂ ଅତ୍ତନି ଆରୋପନସ୍ସେତି ଚ, ସୋୟେୱ ୱିସେସୋତି ଚ, ଅଭିମୁଖାନଂ ଭାୱୋତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ବ୍ୟଭିଚାରୀପଦେ ୱିସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥେ ଅଭିସଦ୍ଦୋ ଅଭିମୁଖଭାୱେ ୱତ୍ତତି ।
ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱପ୍ପଭେଦ
ନିବ୍ବେଦୋ ତକ୍କସଙ୍କା ସମ-
ଧିତିଜଳତା ଦୀନତୁଗ୍ଗାଲସତ୍ତଂ,
ସୁତ୍ତଂ ତାସୋ ଗିଲାନୁ’ସ୍ସୁକହରିସ-
ସତିସ୍ସାୱିସାଦାବହିତ୍ଥା॥
ଚିନ୍ତା ଗବ୍ବା’ପମାରୋ’ମରିସମଦ-
ମତୁମ୍ମାଦମୋହା ୱିବୋଧୋ,
ନିଦ୍ଦାୱେଗା ସବିଳଂ ମରଣ-
ସଚପଲାବ୍ୟାଧି ତେତ୍ତିଂସମେ’ତେ॥
୩୪୪. ତେ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନିବ୍ବେଦୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଦୀନତୁଗ୍ଗାଲସତ୍ତନ୍ତି ଦୀନତା ଚ ଉଗ୍ଗତଞ୍ଚ ଆଲସତ୍ତଞ୍ଚ, ଗିଲାନି ଉସ୍ସୁକଇତି ଉସ୍ସୁକ୍କଂ । ଚପଲଇତି ଚାପଲ୍ଲଂ, ସହ ଚପଲେନ ସଚପଲୋ, ସୋ ଚାୟଂ ବ୍ୟାଧି ଚ, ମରଣଞ୍ଚ ସଚପଲବ୍ୟାଧି ଚ ସମାହାରେ । ତଞ୍ଚ ସହ ବିଳାୟ ୱତ୍ତତୀତି ସବିଳନ୍ତି ଏତେ ୟଥାୱୁତ୍ତବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା ତେତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତୀତି । ଉସ୍ସାହୱତା ୱୀରରସୋ ତଂୱସେନେୱ ଅସ୍ସାଦୀୟତି । ଭୀରୁନା ତୁ ସୋୱ ଭୟାନକରସୱସେନେତି ଲୋକସଭାୱସ୍ସ ଅନେକତ୍ତା ତଦତ୍ଥମେତେ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଏକେକସ୍ସରସସ୍ସ ବହୱୋ ୱଣ୍ଣନୀୟା, ୟତୋ ତଂୱଣ୍ଣନାଦ୍ୱାରେନ ସବ୍ବୋପି ତେସୁ କିଞ୍ଚି ଅସ୍ସାଦେତୀତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପନ ମାରଣୋପଗତୱେରିଦସ୍ସନମେକମେୱ ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ଭିନ୍ନଂ ପକତିୱସେନ ଭୀରୁନୋ ଭୟସ୍ସ ହେତୁ, ସଙ୍ଗାମଲୋଲସ୍ସ ତୁ ଉସ୍ସାହନିମିତ୍ତଂ ସିୟା । ତଥା ନଟେନ କତଂ ୱିକତମାଭରଣଂ କ୍ରିୟାୱା ନୀଚପକତୀନଂ ଠାୟିନୋ ହାସସ୍ସ ହେତୁ, ଗମ୍ଭୀରପକତୀନଂ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ହାସସ୍ସ, ତସ୍ମା ଭାୱେ ୱଣ୍ଣୟତା କୱିନା ଭାୱା ତଥା ୱଣ୍ଣନୀୟା, ୟଥୋଚିତ୍ୟପରିପୋସୋ ସିୟା । ଓଚିତ୍ୟଭଙ୍ଗୋ ତୁ ମହତା ୱାୟାମେନ ପରିହରିତବ୍ବୋ ।
ତେସୁ ନିବ୍ବେଦୋ ଅତ୍ତାୱମାନନଂ । ତସ୍ସ ଚ ଇତ୍ଥୀନଞ୍ଚ ନୀଚାନଞ୍ଚ ଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ୱିଭାୱୋ, ୟୋଗୀନଂ ତୁ ତତ୍ୱସଂୱେଦନଂ ୱିଭାୱୋ, ଅସ୍ସୁପତନଚିନ୍ତାଦୟୋ ଏତ୍ଥ ଅନୁଭାୱା ।
ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କନଂ । ତସ୍ସ ସନ୍ଦେହୋ ୱିଭାୱୋ, ସିରୋକମ୍ପାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ସଙ୍କାୟ ୱିରୁଦ୍ଧଚରଣଂ ୱିଭାୱୋ, କମ୍ପାଦୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
ସମୋ ଖେଦୋ । ତତ୍ଥ ଗତ୍ୟାଦି ୱିଭାୱୋ, ସେଦାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଧିତି ସନ୍ତୋସୋ । ଞାଣାଦି ୱିଭାୱୋ, ଅନୁଭାୱୋ ଭୋଗାଲୋଲତାଦି ।
ଜଳତା ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି । ତସ୍ସା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଦସ୍ସନାଦି ୱିଭାୱୋ, ଅନିମିସନୟନାଲୋଚନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଦୀନତା ଚେତସୋ ଅନୋଜତା । ତସ୍ସା ୱିଭାୱୋ ଦୁଗ୍ଗତତାଦି, ଅନୁଭାୱୋ ମଲିନୱତ୍ଥତାଦି ।
ଉଗ୍ଗତା ଦାରୁଣତ୍ତଂ । ତସ୍ସା ୱିଭାୱୋ ବଲୱାପରାଧାଦି, ତସ୍ସ ଅନୁଭାୱୋ ତଜ୍ଜନାଦି ।
ଆଲସତ୍ତସ୍ସ ପରିସମାଦି ୱିଭାୱୋ, ଜିମ୍ହତାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦା ୱିଭାୱୋ, ତସ୍ସାଦାଦୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
ତାସୋ ଚିତ୍ତକ୍ଖୋଭୋ । ୱିଭାୱୋ ଅସ୍ସ ଗଜ୍ଜିତାଦି, କମ୍ପନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଆୟାସପିପାସାଦି ୱିଭାୱୋ ଗିଲାନିୟା, ୱିୱଣ୍ଣତାଦୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
କାଲକ୍ଖମତା ଉସ୍ସୁକଂ। ୱିଭାୱୋ ତସ୍ସ ରମଣୀୟଦସ୍ସନିଚ୍ଛାଦି, ଅନୁଭାୱୋ ତୁରିତତାଦି ।
ଚେତୋପସାଦୋ ହରିତୋ। ତତ୍ର ଉସ୍ସୱାଦି ୱିଭାୱୋ, ଅସ୍ସୁସେଦାଦୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
ସଦିସଦସ୍ସନାଦି ୱିଭାୱୋ ସତିୟା, ଅନୁଭାୱୋ ଭମୁସମୁନ୍ନମନାଦି ।
ପରେସମୁକ୍କଂସାସହନତା ଇସ୍ସା। ତସ୍ସା ଦୁଜ୍ଜନତ୍ତଗବ୍ବାଦୟୋ ୱିଭାୱୋ, ଦୋସକଥନାୱଜାନନାଦୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
ୱିସାଦୋ ଖେଦୋ । ୱିଭାୱୋ ତସ୍ସ ଆରଦ୍ଧକାରିୟାସିଦ୍ଧାଦି, ବାଧୟତାପାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଅବହିତ୍ଥା କାୟସଂୱରଣଂ । ତସ୍ସା ୱିଭାୱୋ ଲଜ୍ଜାଦି, ଅନୁଭାୱୋ’ଞ୍ଞୱିକ୍ରିୟା ।
ଚିନ୍ତା ଇଟ୍ଠାଲାଭାଦୀହି, ଅନୁଭାୱୋ ମୁକୁଲିତନୟନାଦି ।
ଗବ୍ବୋ ଅଭିମାନୋ । ୱିଭାୱୋସ୍ସ ଇସ୍ସରିୟାଦି, ଅନୁଭାୱୋ ଅୱଜାନନାଦି ।
ଅପମାରୋ ଗାହରୁକ୍ଖାଦୀହି [ଗାହରୁକ୍ଖପତନାଦୀହି ( ?)], ଭୂପାତାଦୟୋ ଏତ୍ଥ ଅନୁଭାୱୋ ।
ଅମରିସୋ ଅକ୍ଖମତା । ୱିଭାୱୋ ଅସ୍ସାୱମାନନାଦି, ସିରୋକମ୍ପନତଜ୍ଜନାଦୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
ମଦୋ ପମାଦୁକ୍କଂସୋ । ତସ୍ସ ୱିଭାୱୋ ପାନଂ, ଚଲମାନଙ୍ଗୱଚୋଗତିହାସାଦୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
ମତି କଙ୍ଖଚ୍ଛେଦୋ । ଉପଦେସାଦି ୱିଭାୱୋ, ମୁଖୱିକାସାଦି ଏତ୍ଥ ଅନୁଭାୱୋ ।
ଅସମେକ୍ଖିତକାରିତା ଉମ୍ମାଦୋ। ତସ୍ସ ୱିଭାୱୋ ସନ୍ନିପାତଗହଣାଦି, ଅଟ୍ଠାନରୁଦିତଗୀତହାସାଦୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
ମୋହୋ ଭୟାଦୀହି, ଅନୁଭାୱୋ ଥମ୍ଭକମ୍ପାଦି ।
ଦୁରାଚାରାଦୀହି ବିଳଂ, ଅଧୋମୁଖତାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ମରଣଂ ୱିଭାୱଅନୁଭାୱେହି ସୁପସିଦ୍ଧଂ ।
ଚପଲତା ରାଗଦୋସାଦୀହି, ସଚ୍ଛନ୍ଦଚରଣାଦି ଅନୁଭାୱୋ । ବ୍ୟାଧି ପାକଟୋ ।
ୟେ ୱା ପନଞ୍ଞେ ଇଧ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୱିସେସାପି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ସୁଖୁମଭେଦା, ତେସୁ କେଚି ୱୁତ୍ତେସ୍ୱନ୍ତୋଗଧା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ହି ଇଚ୍ଛାସଭାୱା ସବ୍ବେ କାମା ରତିୟଂ ଅନ୍ତୋଗଧା, ତଥା ଦୋସପ୍ପକାରା କୋଧା ମରିସଇସ୍ସାଦୀସ୍ୱନ୍ତୋଗଧା, ଦୁକ୍ଖସଭାୱା ସୋକସମବ୍ୟାଧିଗିଲାନି ୱିସାଦାଦୀସ୍ୱନ୍ତୋଗଧା । ପୀତ୍ୟାଦୟୋ ସୁଖସଭାୱା ହରିସେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେସୁ ଭୟା ତାସୋ ଅଞ୍ଞୋ, ସଙ୍କା ତଥା ଅମରିସୋ । ତସ୍ମା ଇସ୍ସା, ତଥା ଗିଲାନିତୋ ସମୋ, ନିଦ୍ଦାୟ ସୁତ୍ତଂ, ଉସ୍ସୁକା ଚପଲତା, ତଥା ମୋହା ପଲୟୋ ୱକ୍ଖମାନୋ ଅଞ୍ଞୋତି ମନ୍ତବ୍ବଂ ।
୩୪୪. ଇଦାନି ତେ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେ ସରୂପେନ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନିବ୍ବେଦୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ନିବ୍ବେଦୋ ଅତ୍ତନିନ୍ଦାସଙ୍ଖତୋ ଚ, ତକ୍କସଙ୍କା ଚ, ସମଧିତିଜଳତା ପରିସମୋ ସନ୍ତୋସଲକ୍ଖଣା ଧିତି ଜଳତା ଚ, ଦୀନତୁଗ୍ଗାଲସତ୍ତଂ ଦୀନଭାୱଦାରୁଣଭାୱଅଲସଭାୱା ଚ, ସୁତ୍ତଂ ସୟନଞ୍ଚ, ତାସୋ ଚିତ୍ତକ୍ଖୋଭୋ ଚ, ଗିଲାନପରିମଦ୍ଦିତଭାୱୋ ଚ, ଉସ୍ସୁକହରିସସତିସ୍ସାୱିସାଦାବହିତ୍ଥା ଉସ୍ସାହପିତିସତିଇସ୍ସାଖେଦଆକାରସଂୱରା ଚ, ଚିନ୍ତା ଚ, ଗବ୍ବୋ ଅଭିମାନୋ ଚ, ଅପମାରୋ ଚ, ଅମରିସମଦମତୁମ୍ମାଦମୋହା ଅକ୍ଖନ୍ତିପମାଦାଧିକ୍କା କଙ୍ଖଚ୍ଛେଦଉମ୍ମାଦମୋହା ଚ, ୱିବୋଧୋ ପବୋଧୋ ଚ, ନିଦ୍ଦାୱେଗା ନିଦ୍ଦା ଚ, ଆୱେଗସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ଭମୋ ଚ, ସବିଳଂ ଲଜ୍ଜାସହିତଂ ମରଣସଚପଲାବ୍ୟାଧି ମରଣଞ୍ଚ ଚାପଲ୍ୟସହିତା ବ୍ୟାଧି ଚେତି । ଏତେ ତେତ୍ତିଂସ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତକ୍କୋ ଚ ସଙ୍କା ଚେତି ଚ, ସମୋ ଚ ଧିତି ଚ ଜଳତା ଚେତି ଚ, ଦୀନତା ଚ ଉଗ୍ଗୋ ଚ ଅଲସତ୍ତଞ୍ଚାତି ଚ, ଉସ୍ସୁକଞ୍ଚହରିସୋ ଚ ସତି ଚ ଇସ୍ସା ଚ ୱିସାଦୋ ଚ ଅବହିତ୍ଥା ଚେତି ଚ, ଅମରିସୋ ଚ ମଦୋ ଚ ମତି ଚ ଉମ୍ମାଦୋ ଚ ମୋହୋ ଚେତି ଚ, ନିଦ୍ଦା ଚ ଆୱେଗୋ ଚେତି ଚ, ସହ ବିଳାୟ ୱତ୍ତତୀତି ଚ, ସହ ଚପଲେନ ଚାପଲ୍ୟେନ ୱତ୍ତତୀତି ଚ, ସଚପଲୋ ଚ ସୋ ବ୍ୟାଧିଚେତି ଚ, ମରଣଞ୍ଚ ସଚପଲବ୍ୟାଧି ଚେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ମରଣସଚପଲାବ୍ୟାଧୀତି ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ତସ୍ମା ‘‘ସବିଳ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଏତସ୍ସ ୱିସେସନଂ ହୋତି ।
ଲୋକସଭାୱସ୍ସ ଅନେକୱିଧତ୍ତା ଏକୋୟେୱ ୱୀରରସୋ ଉସ୍ସାହୱତା ୱୀରରସାକାରେନ ଅସ୍ସାଦନୀୟୋ ହୋତି, ସୋୟେୱ ଭୀରୁନା ଭୟାକାରେନ ଅସ୍ସାଦନୀୟୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏକେକସ୍ସ ରସସ୍ସ ଇମେ ବହୂ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ଅନେକାଧିପ୍ପାୟକୋ ଲୋକୋ ତେସୁ କିଞ୍ଚି ଅସ୍ସାଦେତି । ଏୱଂ ସତି ବନ୍ଧୋ ସବ୍ବଜନସ୍ସ କନ୍ତୋ ହୋତି । ତସ୍ସଂ ଭାୱୱଣ୍ଣନାୟଂ ୟସ୍ମା ମାରେତୁମାଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ସତ୍ତୂନଂ ଦସ୍ସନମେକମେୱ ତଙ୍ଖଣେ ଜନାଧିପ୍ପାୟତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପକତିଭୀରୂନଂ ପୁରିସାନଂ ଭୟସ୍ସ ଚ ୟୁଦ୍ଧଲୋଲସ୍ସ ଉସ୍ସାହନସ୍ସ ଚ କାରଣଂ ହୋତି । ଏୱଂ ନଟେନ ହସନତ୍ଥଂ କତୱିକତମାଭରଣଞ୍ଚ ତାଦିସକିରିୟା ଚ ଉତ୍ତାନପକତିକାନଂ ପୁରିସାନଂ ଠାୟୀହାସସ୍ସ ଚ ଗମ୍ଭୀରପକତିକାନଂ ବ୍ୟଭିଚାରୀହାସସ୍ସ ଚ ହେତୁ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ଭାୱେ ୱଣ୍ଣେନ୍ତେନ କୱିନା ଓଚିତ୍ୟଭଙ୍ଗମକତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚମୋଚିତ୍ୟଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭାୱପ୍ପକାସକାନି ସୱିଭାୱାନୁଭାୱକୱିୱଚନାନି ୱଣ୍ଣେତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଭାୱାୱବୋଧକୱିଭାୱାଦୀନଂ ଜାନିତବ୍ବତ୍ତା ତେହି ତେହି ଭାୱେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତେସୁ ଭାୱେସୁ ଅତ୍ତାୱମାନନଲକ୍ଖଣୋ ନିବ୍ବେଦୋ। ଇତ୍ଥୀନଂ, ହୀନାନଂ [ହୀନାଚାରାନଂ (କ॰)] ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେ, ଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱୋ ନାମ, ୟୋଗୀନଂ ଚେ, ତଥାୱବୋଧୋ ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱୋ, ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସୁପତନଚିନ୍ତାଦିକଂ ଅନୁଭାୱୋ ନାମ ।
ୱିତକ୍କସ୍ସ ସନ୍ଦେହୋ ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱୋ ନାମ, ସିରୋକମ୍ପାଦିକଂ ଅନୁଭାୱୋ ନାମ ।
ସଙ୍କାୟ ୱିରୁଦ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତି ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱୋ, କମ୍ପାଦିକୋ ଅନୁଭାୱୋ । ଉପରି ‘‘ୱିଭାୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଆଲମ୍ବଣୁଦ୍ଦୀପନେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଖେଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସମସ୍ସ ଗମନାଦିକଂ ୱିଭାୱୋ, ସେଦାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ସନ୍ତୋସଲକ୍ଖଣାୟ ଧିତିୟା ଞାଣାଦି ୱିଭାୱୋ, ଭୋଗେସୁ ଅଲୋଲଭାୱାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଅୟୋଗ୍ଗତାଲକ୍ଖଣାୟ ଜଳତାୟ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାନଂ ଅଜାନନାଦି ୱିଭାୱୋ, ୱିୱଟନୟନେହି ଅଭିମୁଖୱିଲୋକନତାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଚିତ୍ତସ୍ସନିତ୍ତେଜଲକ୍ଖଣାୟ ଦୀନତାୟ ଦୁଗ୍ଗତତାଦି ୱିଭାୱୋ, ମଲିନୱତ୍ଥତାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଦାରୁଣତାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଉଗ୍ଗଭାୱସ୍ସାତିସୟାପରାଧାଦି ୱିଭାୱୋ, ତଜ୍ଜନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଅଲସତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନପରିସମାଦି ୱିଭାୱୋ, ୱଙ୍କିକଭାୱୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
ସୟନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦାଦି ୱିଭାୱୋ, ଅସ୍ସାଦାଦି ଅନୁଭାୱୋ । ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦନଂ ନାମ ସେୟ୍ୟସୁଖପସ୍ସସୁଖାଦିକଂ ।
ଚିତ୍ତକ୍ଖୋଭସଙ୍ଖାତସ୍ସ ତାସସ୍ସ ଗଜ୍ଜିତାଦି ୱିଭାୱୋ, ଗଜ୍ଜିତଂ ନାମ ଭୟଜନକୱଚନଂ । କୋପେନ କମ୍ପନା ଅନୁଭାୱୋ ।
ପୀଳାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଗିଲାନସ୍ସ ଆୟାସପିପାସାଦି ୱିଭାୱୋ, ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଅନୁରୂପକାଲସ୍ସ ଅନୋଲୋକନସ୍ସ ଉସ୍ସୁକ୍କସ୍ସ ରମ୍ମୱତ୍ଥୁଦସ୍ସନିଚ୍ଛାଦି ୱିଭାୱୋ, ତୁରିତତାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଚେତୋପସାଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ହରିସସ୍ସ ମଙ୍ଗଲକୀଳାଦି ୱିଭାୱୋ, ସନ୍ତୋସୱଚନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ସରଣଲକ୍ଖଣାୟ ସତିୟା ସଞ୍ଞାଣଦସ୍ସନାଦି ୱିଭାୱୋ, ଭମୁକ୍ଖେପାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ପରସମ୍ପତ୍ତିଅସହନଲକ୍ଖଣାୟ ଇସ୍ସାୟ ଦୁଜ୍ଜନଭାୱଗବ୍ବାଦି ୱିଭାୱୋ, ଦୋସକଥନାୱଜାନନାଦି ଅନୁଭୱୋ ।
ଖେଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିସାଦସ୍ସ ଆରଦ୍ଧକାରିୟାସିଦ୍ଧିକାରିୟବ୍ୟାପତ୍ତିଆଦି ୱିଭାୱୋ, ମନୋସନ୍ତାପାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଆକାରସଂୱରଣଲକ୍ଖଣାୟ, ରସସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣାୟ ୱା ଅବହିତ୍ଥୟଲଜ୍ଜାଦି ୱିଭାୱୋ, ତଦଞ୍ଞକ୍ରିୟାକରଣଂ, ଅଧୋମୁଖକରଣଂ, ପାଦେହି ଭୂମିଖଣନନ୍ତିଆଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଚିନ୍ତାୟ ଇଟ୍ଠତ୍ଥାଲାଭାଦୀ ୱିଭାୱୋ, ମକୁଲିତନୟନାଦି ଅଧୋଖିତ୍ତଚକ୍ଖାଦି ୱା ଅନୁଭାୱୋ ।
ଗବ୍ବସ୍ସ ଇସ୍ସରିୟାଦି ୱିଭାୱୋ, ଅୱଜାନନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଅପମାରସ୍ସ ୟକ୍ଖପୀଳାଦି ୱିଭାୱୋ, ଭୂମିପତନାଦୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ।
ଅକ୍ଖମଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅମରିସସ୍ସ ଅୱମାନନାଦି ୱିଭାୱୋ, ସିରୋକମ୍ପନତଜ୍ଜନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ପମାଦାଧିକ୍କଲକ୍ଖଣସ୍ସ ମଦସ୍ସ ସନ୍ତୋସପାନଂ ୱିଭାୱୋ, କମ୍ପମାନହତ୍ଥପାଦୱଚନଗମନହାସାଦୀ ଅନୁଭାୱୋ ।
କଙ୍ଖାଚ୍ଛେଦନଲକ୍ଖଣାୟ ମତିୟା ଉପଦେସାଦି ୱିଭାୱୋ, ମୁଖସନ୍ତୋସାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଅନୁପପରିକ୍ଖକାରିତାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ସନ୍ନିପାତଜ୍ଜରୟକ୍ଖାଦି ୱିଭାୱୋ, ଅକାରଣରୋଦନହସନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ମୁୟ୍ହନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ଅଧିକଭୟାଦି ୱିଭାୱୋ, ସଭାୱାନୱବୋଧନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ନିଦ୍ଦାପଗମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିବୋଧସ୍ସ କାଲପରିଣାମାଦି ଆଲୋକସରଣାଦି ୱା ୱିଭାୱୋ, ଅକ୍ଖିମଦ୍ଦନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ମନୋସମ୍ପୀଳନଲକ୍ଖଣାୟ ନିଦ୍ଦାୟ କସ୍ସଚି ଅଚିନ୍ତନଅକରଣାଦି ୱିଭାୱୋ, ଅକ୍ଖିପିଦହନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଭୟାଗମନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଆୱେଗସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଦସ୍ସନାଦି ୱିଭାୱୋ, ଉତ୍ରାସକମ୍ପାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଲଜ୍ଜାଲକ୍ଖଣାୟ ବିଳାୟ ଦୁରାଚାରାଦି ୱିଭାୱୋ, ଅଧୋମୁଖତାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ମରଣସ୍ସ ସତ୍ଥପହାରରୋଗାଦି ୱିଭାୱୋ, ମୁଖୱିକାରାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଚାପଲ୍ଲସ୍ସ ରାଗଦୋସାଦି ୱିଭାୱୋ, ଅତ୍ତନୋ ସଚ୍ଛନ୍ଦଚରଣାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ବ୍ୟାଧିୟା ୱାତପିତ୍ତାଦୀନଂ ଉସ୍ସଦଭାୱାଦି ୱିଭାୱୋ, ନିତ୍ଥୁନନାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।
ଇମସ୍ମିଂ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ ଅଦସ୍ସିତସୁଖୁମଭେଦା ଅଞ୍ଞାପି ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୱିସେସା ସନ୍ତି, ତେସୁ ଇଚ୍ଛାସଭାୱା ସବ୍ବେ ଭେଦା କାମରତିୟଞ୍ଚ, ଦୋସପକାରା କୋଧଅମରିସଇସ୍ସାଦୀସୁ ଚ, ଦୁକ୍ଖସଭାୱା ସୋକସମବ୍ୟାଧିଗିଲାନୱିସାଦାଦୀସୁ ଚ, ପିତିଆଦୟୋ ହରିସେ ଚ ଅନ୍ତୋଗଧାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ସମାନାନଂ ସଙ୍ଗହେ ସତିପି ତାସତୋ ଭୟସ୍ସ ଚ, ସଙ୍କାୟ ଅମରିସ୍ସ ଚ, ଅମରିସତୋ ଇସ୍ସାୟ ଚ, ଗିଲାନତୋ ସମସ୍ସ ଚ, ନିଦ୍ଦାୟ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଚ, ଉସ୍ସୁକ୍କତୋ ଚପଲତାୟ ଚ, ମୋହତୋ ୱକ୍ଖମାନପଲୟସ୍ସ ଚ ପାକଟୱିସେସେନ ଅଞ୍ଞଥା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସାତ୍ତିକଭାୱଅଧିପ୍ପାୟ
ସମାହିତତ୍ତପ୍ପଭୱଂ, ସତ୍ତଂ ତେନୋ’ପପାଦିତା ।
ସାତ୍ତିକା’ପ୍ୟ’ନୁଭାୱତ୍ତେ, ୱିସୁଂ ଭାୱାଭୱନ୍ତି ତେ॥
୩୪୫. ସାତ୍ତିକେ ୱଦତି ‘‘ସମାହିତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ସମାହିତୋ ଏକଗ୍ଗତାଭାୱାପାଦନେନ କତସମାଧାନୋ ଅତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ତତୋ ପଭୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୟଂ, ତଂ ସତ୍ତଂ ନାମ । ତେନ ସତ୍ତେନ ଉପପାଦିତା ନିବ୍ବତ୍ତିତା ଥମ୍ଭାଦୟୋ ସାତ୍ତିକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ତେ ଚ ପୁନ ଅନୁଭାୱାପି ଭୱନ୍ତି ଥମ୍ଭାଦିଭାୱସଂସୂଚନସଭାୱୱିକାରରୂପତ୍ତା । ତଞ୍ଚ ‘‘ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୱିସେସତ୍ତା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା ୱକ୍ଖତି । ତେନାହ ‘‘ଅନୁଭାୱତ୍ତେପୀ’’ତି । ଏୱଂ ସତ୍ୟପି ତେ ସାତ୍ତିକା ୱିସୁଂ ପୁଥଗେୱ ଭାୱା ଭୱନ୍ତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚିତ୍ତଭୱତ୍ତୱିରୂପତ୍ତା ତେସନ୍ତି ।
୩୪୫. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନାଧିଗତକେୱଲଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ସାତ୍ତିକାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସମାହିତ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସମାହିତତ୍ତପ୍ପଭୱଂ ଏକଗ୍ଗତାଭାୱାପାଦନେନ କତସମାଧାନଚିତ୍ତତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ସତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ତେନ ଲାଭାଲାଭାଦୀସୁ ଏକାକାରସ୍ସ ହେତୁନା ଥିରଭାୱେନ ଉପପାଦିତା ନିପ୍ଫାଦିତା ଥମ୍ଭାଦୟୋ ସାତ୍ତିକା ନାମ ଭୱନ୍ତି । ତେ ସାତ୍ତିକା ଅନୁଭାୱତ୍ତେପି ଚିତ୍ତାକାରସଙ୍ଖାତଥମ୍ଭାଦିପକାସନସଭାୱୱିକାରସରୂପତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅନୁଭାୱତ୍ତେ ସତିପି ୱିସୁଂ ଭାୱା ଭୱନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତ ‘‘ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୱିସେସା ତୁ, ଭାୱୟନ୍ତି ରସେ ୟତୋ’’ତିଆଦିନା ଭାୱା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ଇମେ ସାତ୍ତିକାଭାୱାନୁଭାୱୱସେନ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି । ସମାହିତୋ ଚ ସୋ ଅତ୍ତା ଚେତି ଚ, ତତୋ ପଭୱମିତି ଚ, ସନ୍ତୋ ଉପସନ୍ତୋ ଚ ସୋ ଅତ୍ତା ଚେତି ଚ, ସତ୍ତତୋ ଭୱନ୍ତୀତି ଚ, ସତ୍ତେନ ଉପ୍ପାଦିତାତି ଚ, ଅନୁଭାୱାନଂ ଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଅପୀତି ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥେ ନିପାତୋ ।
ସାତ୍ତିକଭାୱପ୍ପଭେଦ
ଥମ୍ଭୋ ପଲୟରୋମଞ୍ଚା,
ତଥା ସେଦସ୍ସୁୱେପଥୁ ।
ୱେୱଣ୍ଣିୟଂ ୱିସ୍ସରତା,
ଭାୱା’ଟ୍ଠେ’ତେ ତୁ ସାତ୍ତିକା॥
୩୪୬. ତେ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଥମ୍ଭୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଏତ୍ଥ ଥମ୍ଭୋ ଅୱିସ୍ସରକାୟଚିତ୍ତତା । ପଲୟୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସମତ୍ତାୱସେସୋ ସୁତ୍ତାୱତ୍ଥାସଭାୱୋ ନିଦ୍ଦାପଭୱୋ । ସୁବ୍ୟତ୍ତଲକ୍ଖଣା ସେସା ।
୩୪୬. ଇଦାନି ସାତ୍ତିକେ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଥମ୍ଭୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଥମ୍ଭୋ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅୱିସରଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଚ ପଲୟରୋମଞ୍ଚା ନିଦ୍ଦାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଅସ୍ସାସପସ୍ସାସମତ୍ତାତିରିତ୍ତସୁତ୍ତାୱତ୍ଥା ଚ ପସାଦାଦିସମ୍ଭୱୋ ରୋମୁଗ୍ଗମୋ ଚ ତଥା ଏୱଂ ସେଦସ୍ସୁୱେପଥୁ ଚ ଭୟାଦୀହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଦାହୋ ଚ ସନ୍ତୋସାଦୀହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଅସ୍ସୁ ଚ କମ୍ପା ଚ ୱେୱଣ୍ଣିୟଂ ୱିରୂପତା ଚ ୱିସ୍ସରତା ୱିରୂପସଦ୍ଦତା ଚାତି ଏତେ ଅଟ୍ଠ ସାତ୍ତିକା ଭାୱା ନାମ ହୋନ୍ତି । ରୋମାନଂ ଅଞ୍ଚୋ ଉଗ୍ଗମୋତି ଚ, ପଲୟୋ ଚ ରୋମଞ୍ଚୋ ଚେତି ଚ, ୱେପନଂ କମ୍ପନମିତି ଚ, ସେଦୋ ଚ ଅସ୍ସୁ ଚ ୱେପଥୁ ଚାତି ଚ, ୱିରୂପୋ ୱଣ୍ଣୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ, ୱିରୂପୋ ସରୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୟଦା ରତ୍ୟାଦୟୋ ଭାୱା,
ଠିତିସୀଲା ନ ହୋନ୍ତି ଚେ ।
ତଦା ସବ୍ବେପି ତେ ଭାୱା,
ଭୱନ୍ତି ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ॥
୩୪୭. ନ କେୱଲଂ ୱୁତ୍ତାୟେୱ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ, ରତ୍ୟାଦୟୋପୀତି ଆହ ‘‘ୟଦା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଭୱନ୍ତି ବ୍ୟଭିଚାରିନୋତି ୟଥାୟୋଗଂ ୟଥାସମ୍ବନ୍ଧଂ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁବୋଧଂ ।
୩୪୭. ଇଦାନି ନିବ୍ବେଦାଦୟୋ ୱିୟ ରତିହାସାଦୟୋପି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଦା’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା । ରତ୍ୟାଦୟୋ ରତିହାସାଦୟୋ ଭାୱା ନୱ ଠାୟୀଭାୱା ୟଦା ଠିତିସୀଲା ନ ହୋନ୍ତି ଚେ ୱିରୋଧୀହି ତେହି ତେହି ଭାୱନ୍ତରେହି ବ୍ୟୱହିତତ୍ତା ସଭାୱତୋ ଠିତିସଭାୱା ୟଦି ନ ହୋନ୍ତି, ତଦା ତେ ଭାୱା ରତ୍ୟାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଭୱନ୍ତୀତି । ୟଥାସକଂ ବ୍ୟଭିଚାରିତାନୁରୂପୱିଭାୱାନୁଭାୱାନଂ ୟୋଗାନୁରୂପେନ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା ହୋନ୍ତି । ରତିଆଦି ୟେସଂ ହାସାଦୀନମିତି ଚ, ଠିତି ସୀଲଂ ୟେସଂ ରତ୍ୟାଦୀନମିତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ପ୍ପତ୍ତିୟୁ’ଦ୍ଦୀପନେ ତଥା ।
ୟୋ ସିୟା ବୋଧକୋ ତେସ-
ମନୁଭାୱୋ’ୟ’ମୀରିତୋ॥
୩୪୮. ଇଦାନି ୱିଭାୱାନୁଭାୱେ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିଭାୱୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ତେସଂ ରତ୍ୟାଦୀନଂ ଭାୱାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା, ତଥା ଉଦ୍ଦୀପନେ ଚ କାରଣଂ ଆଲମ୍ବଣଉଦ୍ଦୀପନୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ୱିଭାୱୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱୋ କନ୍ତାଦି, ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱୋ ଚନ୍ଦାଦି । ତେସଂ ବୋଧକୋ ଞାପକୋ କାୟିକୋ ଚ ୱାଚସିକୋ ଚ ବ୍ୟାପାରୋ ସିୟା, ଅୟଂ ଅନୁଭାୱୋ ଈରିତୋ ।
୩୪୮. ଇଦାନି ୱିଭାୱାନୁଭାୱେ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିଭାୱୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ତେସଂ ଠାୟୀଭାୱାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତଥା ଉଦ୍ଦୀପନେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଦୀପନେ ଚ କାରଣଂ ଆଲମ୍ବଣଉଦ୍ଦୀପନୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହେତୁ ୱିଭାୱୋ ନାମ, ତେସଂ ଠାୟୀଭାୱାଦୀନଂ ବୋଧକୋ କାୟିକୱାଚସିକୋ ୟୋ ସିୟା ନଟକୱୀନଂ ବ୍ୟାପାରୋ ଅତ୍ଥି, ଅୟଂ ଅନୁଭାୱୋତି ଈରିତୋତି । ୱିସେସେନ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ୱିଭାୱୋ। ଅନୁଭାୱେତି ବୋଧେତୀତି ଅନୁଭାୱୋ। ଏତ୍ଥ ୱିଭାୱୋ ନାମ ରତିୱିସୟେ ନରନାରୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱୋ, ଚନ୍ଦରମ୍ମଦେସାଦି ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱୋ ଚେତି ଦୁୱିଧୋ । ହାସାଦୀନମ୍ପି ଦୁୱିଧୱିଭାୱଂ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନୁଭାୱୋ ନାମ ଠାୟୀଭାୱାଦୀନଂ ତେସଂ ତେସଂ ଭାୱାନଂ ପକାସକୱାଚସିକବ୍ୟାପାରସଙ୍ଖାତକୱିପୟୋଗୋ ଚ କାୟିକପୟୋଗଭୂତୋ ନଟାନଂ ଅଭିନୟସଙ୍ଖାତୋ ତଂତଂଭାୱସରୂପନିରୂପକୋ ଚେତି ଦୁୱିଧୋ ବ୍ୟାପାରୋ ।
ନେକହେତୁଂ ମନୋୱୁତ୍ତି-ୱିସେସଞ୍ଚ ୱିଭାୱିତୁଂ ।
ଭାୱଂ ୱିଭାୱାନୁଭାୱା, ୱଣ୍ଣିୟା ବନ୍ଧନେ ଫୁଟଂ॥
୩୪୯. ୱିଭାୱାଦିୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ଭାୱୱିସେସାୱବୋଧୋ ସିୟା, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ସାସ୍ସୁଲୋଚନୟୁଗଂ ସଞ୍ଜାତ’’ମିତି ୱୁତ୍ତେ ସୋକା ଆନନ୍ଦା ରୋଗା ଚେତି କୋ ନାମ ସକ୍କୋତି କାରଣଂ ନିଚ୍ଛିତୁଂ, ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୱିସେସଞ୍ଚ ଭାୱଂ ୱିନା ୱିଭାୱାନୁଭାୱଂ କୱି ୱଣ୍ଣେତୁଂ ନଟୋଭିନେତୁଂ ସାମଜ୍ଜିକୋ ୱା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ କୋ ସକ୍କୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନେକ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ନେକହେତୁଂ ବହୁହେତୁଂ ମନୋୱୁତ୍ତିୱିସେସଞ୍ଚ ଭାୱଂ ୱିଭାୱିତୁଂ ପକାସେତୁଂ ୱିଭାୱାନୁଭାୱା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ବନ୍ଧନେ ସଭାୱନିରୂପକପଦେ ଫୁଟଂ ୱଣ୍ଣନୀୟା, ୱିଭାୱାଦିରୂପକେନେୱ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି କିଞ୍ଚି ପତୀୟତେ ।
୩୪୯. ‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୂନି ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋକେନ ସନ୍ତୋସେନ ରୋଗେନ ୱାତି ୟଥା ଅସ୍ସୁକାରଣକଥନଂ ୱିନା ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ରତିହାସାଦୟୋ ତେ ତେ ଭାୱା ଅତ୍ତନୋ ପତୀତିୟାନୁରୂପଂ ୱିଭାୱାନୁଭାୱକଥନଂ ୱିନା କୱୀହି ୱଣ୍ଣେତବ୍ବା, ନଟେହି ଦସ୍ସେତବ୍ବା, ସବ୍ଭେହି ଅସ୍ସାଦନୀୟା ନତ୍ଥୀତି ଠାୟୀଆଦୀନଂ ୱଣ୍ଣନମେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ଇଦାନି ଅନୁସାସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନେକ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ନେକହେତୁଂ ତେସଂ ତେସଂ ଭାୱାନଂ ଉପ୍ପତ୍ୟାଦୋ ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱାଦିବହୁକାରଣୱନ୍ତଂ ମନୋୱୁତ୍ତିୱିସେସଂ ଭାୱଞ୍ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିସେସସଙ୍ଖାତଭାୱଞ୍ଚ ୱିଭାୱିତୁଂ ପକାସେତୁଂ ୱିଭାୱାନୁଭାୱା ଅନନ୍ତରନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ବନ୍ଧନେ ରସଭାୱପ୍ପକାସନେ ଫୁଟଂ ପକାସଂ କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣିୟା କୱିନା ୱଣ୍ଣନୀୟା ହୋନ୍ତୀତି । ନ ଏକୋତି ଚ, ସୋ ହେତୁ ଅସ୍ସେତି ଚ, ମନସୋ ୱୁତ୍ତୀତି ଚ, ତାୟ ୱିସେସୋତି ଚ, ୱିଭାୱୋ ଚ ଅନୁଭାୱୋ ଚେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସୱିଭାୱାନୁଭାୱେହି, ଭାୱା ତେ ତେ ୟଥାରହଂ ।
ୱଣ୍ଣନୀୟା ୟଥୋଚିତ୍ୟଂ, ଲୋକରୂପାନୁଗାମିନା॥
୩୫୦. ଇଦାନି ତେ ଭାୱା ଲୋକସଭାୱାନତିକ୍କମେନ ୱିଭାୱାଦୀହି ୱଣ୍ଣନୀୟାତି ଆହ ‘‘ସୱିଭାୱେ’’ଚ୍ଚାଦି । ସହ ୱିଭାୱେହି ସୱିଭାୱା, ତେ ଚ ତେ ଅନୁଭାୱା ଚ, ତେହି । ୟଥାରହନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ୱସେନ ୟଥାରହଂ ୱଣ୍ଣନୀୟା ।
୩୫୦. ଇଦାନି ୱିଭାୱାନୁଭାୱେ ନିସ୍ସାୟ ୱଣ୍ଣନୀୟା ତେ ଭାୱା ଲୋକସଭାୱମନତିକ୍କମ୍ମ କାତବ୍ବାତି ଅନୁସାସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୱିଭାୱା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଲୋକରୂପାନୁଗାମିନା ଲୋକୱୋହାରମନୁୱତ୍ତମାନେନ ତେ ତେ ଭାୱା ଠାୟୀଭାୱାଦୟୋ ତୟୋ ୟଥୋଚିତ୍ୟଂ ଓଚିତ୍ୟାନୁରୂପଂ ସୱିଭାୱାନୁଭାୱେହି ୱିଭାୱସହିତେହି ଅନୁଭାୱେହି କରଣଭୂତେହି ୟଥାରହଂ ତେହି ତେହି ଭାୱେହି ସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ୱିଭାୱାଦୀନଂ ୱସେନ ଅନୁରୂପତୋ ୱଣ୍ଣନୀୟା ୱଣ୍ଣେତବ୍ବା ହୋନ୍ତୀତି । ୱିଭାୱେହି ସହ ୟେ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଚ, ତେ ଚ ତେ ଅନୁଭାୱା ଚେତି ଚ, ଅନତିକ୍କମ୍ମ ଅରହନ୍ତି ଚ, ଅନତିକ୍କମ୍ମ ଓଚିତ୍ୟମିତି ଚ, ଲୋକସ୍ସ ରୂପଂ ସରୂପମିତି ଚ, ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତି ୱିସେସତ୍ତା, ମାନସା ସାତ୍ତିକ’ଙ୍ଗତୋ ।
ବହିନିସ୍ସଟସେଦାଦି-ଅନୁଭାୱେହି ୱଣ୍ଣିୟା॥
୩୫୧. ସାତ୍ତିକା କଥଂ ୱଣ୍ଣନୀୟାତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୱିସେସୋ ୟେସଂ, ତେସଂ ଭାୱୋ, ତସ୍ମା ମାନସା ମନସି ଭୱା ସାତ୍ତିକା ଅଙ୍ଗତୋ ସରୀରତୋ ବହିନିସ୍ସଟେହି ନିଗ୍ଗତେହି ସେଦାଦୀହି ଅନୁଭାୱେହି ୱଣ୍ଣନୀୟା, ନ ପନ ସେଦସଲିଲମେୱ ଭାୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୫୧. ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞେନ ଭାୱୱଣ୍ଣନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିସେସେନ ସାତ୍ତିକଭାୱୱଣ୍ଣନା ଈଦିସାତି ଦସ୍ସେତି ‘‘ଚିତ୍ତ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୱିସେସତ୍ତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିସେସତ୍ତା ମାନସା ଚିତ୍ତେ ଭୱା ସାତ୍ତିକାଭାୱା ଅଙ୍ଗତୋ ସରୀରତୋ ବହିନିସ୍ସଟସେଦାଦିଅନୁଭାୱେହି ବହିନିକ୍ଖନ୍ତସେଦାଦୀହି ଅନୁଭାୱେହି କରଣଭୂତେହି ୱଣ୍ଣିୟା ୱଣ୍ଣନୀୟା ହୋନ୍ତୀତି, ଅଙ୍ଗତୋ ବହି ନିସ୍ସଟନ୍ତି ୱିସେସନେନ ୱିସିଟ୍ଠଭୂତସେଦାଦୀନମେୱ ଭାୱାନୁଭାୱତ୍ତଂ ୱିନା କେୱଲଂ ସେଦାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ସମାନା ଭାୱାଦୟୋ ନାମ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତୀତି ଚ, ସା ଏୱ ୱିସେସୋ ୟେସଂ ସାତ୍ତିକାନମିତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋତି ଚ, ମନସି ଭୱାତି ଚ, ସେଦୋ ଆଦି ୟେସଂ ଖେଳାଦୀନମିତି ଚ, ନିସ୍ସଟା ନିଗ୍ଗତା ଚ ତେ ସେଦାଦୟୋ ଚେତି ଚ, ତେ ଏୱ ଅନୁଭାୱାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ରସଅଧିପ୍ପାୟ
ସାମଜ୍ଜିକାନ’ମାନନ୍ଦୋ, ୟୋ ବନ୍ଧତ୍ଥାନୁସାରିନଂ ।
ରସୀୟତୀତି ତଞ୍ଞୂହି, ରସୋ ନାମା’ୟ’ମୀରିତୋ॥
୩୫୨. ଇଦାନି ‘‘ରସସ୍ସାଦାୟ ସାଧୂନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ରସେ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସାମଜ୍ଜିକାନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ବନ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ତଦନୁସ୍ସରନ୍ତି ମନୋଭାୱନାୱସେନାତି ବନ୍ଧତ୍ଥାନୁସାରିନୋ, ତେସଂ ସାମଜ୍ଜିକାନଂ ସବ୍ଭାନଂ ମନସି ୟୋ ଆନନ୍ଦୋ, ଅୟଂ ଲୋକମଧୁରାଦିରସୋ ୱିୟ ବନ୍ଧେ ସିଙ୍ଗାରାଦି ରସୋ ନାମ ଈରିତୋ ତଞ୍ଞୂହି ରସଞ୍ଞୂହି । କଥମିତ୍ୟାହ ‘‘ରସୀୟତୀ’’ତି, ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚ ? ୟଥା ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍ଖତମନ୍ନଂ ଭୁଞ୍ଜମାନା ରସେ ଅସ୍ସାଦିୟନ୍ତି ସୁମାନସା ପୁରିସା ସନ୍ତୋସଞ୍ଚାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଥା ନାନାଭିନୟବ୍ୟଞ୍ଜିତେ ୱାଚଙ୍ଗସତ୍ଥୋପେତେ ଠାୟୀଭାୱେ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି ସୁମାନସାପେକ୍ଖକା, ତସ୍ମା ଏତେ ନାଟ୍ୟାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
୩୫୨. ଇଦାନି ‘‘ରସସ୍ସାଦାୟ ସାଧୂନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମେନ ସମ୍ପତ୍ତଂ ରସଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସାମ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ବନ୍ଧତ୍ଥାନୁସାରିନଂ ବନ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥାନୁରୂପସାରୀନଂ ବୁଦ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତାନଂ ସାମଜ୍ଜିକାନଂ ସବ୍ଭାନଂ ଚିତ୍ତେ ଭୱୋ ୟୋ ଆନନ୍ଦୋ ସନ୍ତୋସୋ ଅତ୍ଥି, ଅୟଂ ଲୋକେ ମଧୁରାଦିରସୋ ୱିୟ ଅସ୍ସାଦନୀୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତେନ ‘‘ରସୀୟତୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନତ୍ଥେନ ରସୋ ନାମାତି ତଞ୍ଞୂହିରସଞ୍ଞୂହି ଈରିତୋ କଥିତୋତି । ସମଜ୍ଜାୟଂ ନିୟୁତ୍ତାତି ଚ, ବନ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ଚ, ତଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ଚ, ତଂ ଜାନନ୍ତୀତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ୟଥା ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଅଭିସଙ୍ଖତମାହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ସତ୍ତା ଲୱଣମ୍ବିଲାଦୟୋ ତେ ତେ ରସେ ଅସ୍ସାଦେୟ୍ୟୁଂ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ଚ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱମେୱ ନାନପ୍ପକାରଅଭିନୟେହି ପକାସିତୱଣ୍ଣନାୟ ଅଙ୍ଗଭୂତେହି ଅନୁରୂପେହି ସତ୍ଥେହି ୟୁତ୍ତେ ଠାୟୀଭାୱେ ଇସ୍ସାଦିରହିତପଞ୍ଞୱନ୍ତା ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇମେ ଠାୟୀଭାୱା ନଟାଭିନୟେହି ବ୍ୟଞ୍ଜିତତ୍ତା ଚ ସବ୍ଭାନଂ ସନ୍ତୋସସଙ୍ଖତରସସ୍ସ ହେତୁତ୍ତା ଚ ନଟରସାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ରସପ୍ପଭେଦ
ସୱିଭାୱାନୁଭାୱେହି,
ସାତ୍ତିକାବ୍ୟଭିଚାରିହି ।
ଅସ୍ସାଦିୟତ୍ତ’ମାନୀୟ-
ମାନୋ ଠାୟେୱ ସୋ ରସୋ॥
୩୫୩. ଠାୟୀନମେୱ ରସତ୍ତାପତ୍ତିମାହ ‘‘ସୱିଭାୱେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଠାୟେୱ ସୋତି ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ରସୋ ଠାୟୀଭାୱୋୟେୱ, ନାଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୫୩. ଇଦାନି ଠାୟୀଭାୱାନମେୱ ରସସରୂପସ୍ସ ପାପୁଣନତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି ‘‘ସୱିଭାୱା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସୋ ରସୋ ଅନନ୍ତରନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସୱିଭାୱାନୁଭାୱେହି ତେସଂ ତେସଂ ଠାୟୀନଂ ଅନୁରୂପେହି ୱିଭାୱସହିତେହି ଅନୁଭାୱେହି ଚ, ସାତ୍ତିକାବ୍ୟଭିଚାରିହି ପକାସେତବ୍ବଠାୟୀଭାୱସ୍ସେୱ ଅନୁକୂଲସାତ୍ତିକଭାୱବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେହି କରଣଭୂତେହି ଅସ୍ସାଦିୟତ୍ତଂ ଆନୀୟମାନୋ କୱିନୋ ସାମତ୍ଥିୟା ପାପୁଣିୟମାନୋ ଠାୟେୱ ଠାୟୀଭାୱୋ ଏୱାତି କାରିୟୋପଚାରେନ ରସୋ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ସହ ଭାୱେହି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଚ, ସୱିଭାୱା ଚ ତେ ଅନୁଭାୱା ଚେତି ଚ, ସାତ୍ତିକା ଚ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଚେତି ଚ, ଅସ୍ସାଦିୟସ୍ସ ଭାୱୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ସିଙ୍ଗାରହସ୍ସକରୁଣା, ରୁଦ୍ଦୱୀରଭୟାନକା ।
ବୀଭଚ୍ଛବ୍ଭୁତସନ୍ତା ଚ, ରସା ଠାୟୀନ’ନୁକ୍କମା॥
୩୫୪. ତେସଂ ନାମୱସେନ ୱିଭାଗମାହ ‘‘ସିଙ୍ଗାରେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଠାୟୀନନୁକ୍କମାତି ‘‘ରତିହାସା ଚ ସୋକୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତାନଂ ଠାୟୀଭାୱାନଂ ଅନୁକ୍କମା, ପଟିପାଟିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୫୪. ରସାୱତ୍ଥାସମ୍ପତ୍ତରତିହାସାଦୀନଂ ଠାୟୀଭାୱାନଂ ଇଦାନି କମେନ ନାମନ୍ତରଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସିଙ୍ଗାର’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଠାୟୀନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନଂ ରତିହାସାଦିଠାୟୀଭାୱାନଂ ଅନୁକ୍କମା ପଟିପାଟିୟା ସିଙ୍ଗାରହସ୍ସକରୁଣା ସିଙ୍ଗାରୋ ହସ୍ସୋ କରୁଣା ଚ ରୁଦ୍ଦୱୀରଭୟାନକା ରୁଦ୍ଦୋ ୱୀରୋ ଭୟାନକୋ ଚ ବୀଭଚ୍ଛବ୍ଭୁତସନ୍ତା ଚ ବିଭଚ୍ଛୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ସନ୍ତୋ ଚେତି ନୱ ରସା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ସିଙ୍ଗାରରସୋ ହସ୍ସରସୋତିଆଦିନା ରସସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସିଙ୍ଗାରୋ ଚ ହସ୍ସୋ ଚ କରୁଣା ଚେତି ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ । ସେସେସୁପି ଲିଙ୍ଗସମାସା ଇମେୟେୱ । ଇମେ ସିଙ୍ଗାରାଦୀନଂ ରତ୍ୟାଦୀହି ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ଉପରି ରତ୍ୟାଦିୱିୱରଣେୟେୱ ଞାତବ୍ବା ।
ଦୁକ୍ଖରୂପେ’ୟ’ମାନନ୍ଦୋ,
କଥଂ ନୁ କରୁଣାଦିକେ ।
ସିୟା ସୋତୂନ’ମାନନ୍ଦୋ,
ସୋକୋ ୱେସ୍ସନ୍ତରସ୍ସ ହି॥
୩୫୫. ସୋକାଦିରୂପୋକରୁଣାଦି କଥଂ ରସୋ ସିୟାତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୱେସ୍ସନ୍ତରସ୍ସ ପୁତ୍ତଦାରୱିୟୋଗା କରୁଣା ସୋକରୂପୋ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଅହୋସି, ସମ୍ପତି ପନ ସୋତୂନଂ ସବ୍ଭାନଂ ଆନନ୍ଦୋୟେୱାତି ଏତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୫୫. ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତରସୋ ସନ୍ତୋସୋୱ, ସୋକକୋଧାଦିଲକ୍ଖଣୋ କରୁଣାରୁଦ୍ଦାଦିକୋ କଥଂ ରସୋ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଆସଙ୍କାୟମାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖରୂପେ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ଆନନ୍ଦୋ ‘‘ସାମଜ୍ଜିକାନମାନନ୍ଦୋ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖରୂପେ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣେ କରୁଣାଦିକେ କରୁଣାରୁଦ୍ଦାଦିକେ ୱିସୟେ କଥଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଚେ, ନେସ ଦୋସୋ ହି ତଥେୱ ୱେସ୍ସନ୍ତରସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସୋକୋ ପୁତ୍ତଦାରୱିରହତୋ ଜାତସୋକୋ ସୋତୂନଂ ଇଦାନି ସୁଣନ୍ତାନଂ ସବ୍ଭାନଂ ଆନନ୍ଦୋ ସିୟା ଆନନ୍ଦସ୍ସ କାରଣତ୍ତା କାରିୟୋପଚାରେନ ସନ୍ତୋସୋ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ୱତ୍ତୁନୋ ସାମତ୍ଥିୟା କରୁଣାରସାଦିକଂ ପାପେତ୍ୱା ପକାସିୟମାନସ୍ସ ସୋକାଦିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖରୂପେନ ଠିତତ୍ତା ସୁଣନ୍ତାନଂ ପୀତି ଉପ୍ପାଦିୟତେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ୟସ୍ସ କରୁଣାଦିନୋତି ଚ, କରୁଣା ଆଦି ୟସ୍ସ ରୁଦ୍ଦାଦିନୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଠାୟୀଭାୱନିଦ୍ଦେସ
ରତିଠାୟୀଭାୱ
ରମ୍ମଦେସକଲାକାଲ-ୱେସାଦିପଟିସେୱନା ।
ୟୁୱାନ’ଞ୍ଞୋଞ୍ଞରତ୍ତାନଂ, ପମୋଦୋରତି ରୁଚ୍ଚତେ॥
୩୫୬. ସିଙ୍ଗାରାଦୟୋ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ରମ୍ମେ’’ଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ରମ୍ମଦେସ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ୟୁୱାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱୋ । ଇତ୍ଥୀ ହି ପୁରିସସ୍ସ, ପୁରିସୋ ଇତ୍ଥିୟା ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱୋ । ପମୋଦୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଭିରମଣୱସେନ ଆମୋଦରୂପୋ ।
୩୫୬. ଇଦାନି ସିଙ୍ଗାରାଦିନାମକେ ତେରତ୍ୟାଦିକେ କମେନ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ରମ୍ମ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ରମ୍ମଦେସକଲାକାଲୱେସାଦିପଟିସେୱନା ରମଣୀୟନିରାୱରଣସୁଚିପୱିତ୍ତୱାସାରହଦେସୋ ରମ୍ମଗୀତିକାଦିକଲା ରତିଜନକୱସନ୍ତାଦିଅନୁରୂପକାଲୋ ମାଲାଗନ୍ଧାଦି ଉପସୋଭିତକିରିୟାଦି ମନୁଞ୍ଞୱେସୋ, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଭାସିତମିହିତାଦିଚେତି ଇମେସଂ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତାଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠାଦିମତ୍ତମକତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ତେନ ତେନାକାରେନ ପୁନପ୍ପୁନାନୁଭୱନେନ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞରତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍କପ୍ପୱସେନାତିରତ୍ତାନଂ ୟୁୱାନଂ ତରୁଣିତ୍ଥି ପୁରିସାନଂ ପମୋଦୋ ଅଭିରମଣୱସେନ ସନ୍ତୋସୋ ପୀତି ରତି ରୁଚ୍ଚତେ ରୁଚ୍ଚନତୋ ‘‘ରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ରକାରୋ ସନ୍ଧିଜୋ । ଦେସୋ ଚ କଲା ଚ କାଲୋ ଚ ୱେସୋ ଚେତି ଚ, ତେ ଆଦୟୋ ୟେସମିତି ଚ, ରମ୍ମା ଚ ତେ ଦେସ…ପେ॰… ୱେସାଦୟୋ ଚେତି ଚ, ତେସଂ ପଟି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସେୱନମିତି ଚ, ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଚେତି ଚ, ତେସୁ ରତ୍ତାତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୟୁତ୍ୟା ଭାୱାନୁଭାୱା ତେ,
ନିବନ୍ଧା ପୋସୟନ୍ତି ନଂ ।
ସୋପ୍ୟା’ୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗ-
ସମ୍ଭୋଗାନଂ ୱସା ତିଧା॥
୩୫୭.‘‘ୟୁତ୍ୟା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଭାୱାନୁଭାୱା ୟୁତ୍ୟା ଆଲସିୟଉଗ୍ଗତାଜିଗୁଚ୍ଛାୱଜ୍ଜିତା ୟେ ସଙ୍କାଉସ୍ସୁକ୍କାଦୟୋ ଭାୱା ତଂବ୍ୟଞ୍ଜକା ତଦନୁରୂପା ଅନୁଭାୱା ଚ ଅୟୋଗାଦିକେ ସିଙ୍ଗାରେ ୟଥା ୟଥା ୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତାଦିସିୟାୱ ୟୁତ୍ତିୟା ନିବନ୍ଧା ନଂ ରତିଂ ସମ୍ପୋସୟନ୍ତି, ସୋୟେୱମେୱଂ ପୋସିତୋ ସିଙ୍ଗାରୋ ନାମ ରସୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ । ସୋପି ତିଧାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଅୟୋଗୋ ନାମ ପୁବ୍ବେ ଅସଙ୍ଗତାନଂ ଅନୁରାଗେନ ସଙ୍ଗମମିଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନମସଙ୍ଗମୋ । ଅତିସୟୱିରୁଳ୍ହପେମାନମୁଭିନ୍ନମ୍ପି ସିଲେସୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ। ବଲୱକାମାୱେସୱିସେସାନଂ କାମୀନଂ ଦସ୍ସନାଦିସମଞ୍ଜନଂ ସମ୍ଭୋଗୋ।
୩୫୭. ଇଦାନି ରତିୟା ପୁଟ୍ଠକାରଣଂ ପୁଟ୍ଠପୟୋଗଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟୁତ୍ୟା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ତେ ଭାୱାନୁଭାୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେସୁ ରତ୍ୟାନୁରୂପବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱୋ ତପ୍ପକାସକୋ ଅନୁଭାୱୋ ଚେତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ୟୁତ୍ୟା ହେତୁଭୂତାୟ ଅୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗସମ୍ଭୋଗସଙ୍ଖତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସିଙ୍ଗାରାନଂ ଅନୁକୂଲତ୍ଥେନ ରତିୟା ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଆଲସିୟଉଗ୍ଗଜିଗୁଚ୍ଛାଦିକେ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଙ୍କାଉସ୍ସୁକ୍କାଦୀନଂ ରତ୍ୟାନୁକୂଲଭାୱାନଂ ୱସେନ ୟଥାୟୋଗଂ ନିବନ୍ଧା କୱୀହି ବନ୍ଧା ନଂ ରତିଂ ପୋସୟନ୍ତି ୟଥା ତପ୍ପକାସନେନ ପୂରେନ୍ତି ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ଏୱଂ ସଜ୍ଜିତୋ ରତିସିଙ୍ଗାରୋ ନାମ ରସୋ ହୋତି । ସୋପି ସାମଞ୍ଞେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସିଙ୍ଗାରରସୋପି ଅୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗସମ୍ଭୋଗାନଂ ସିଙ୍ଗାରାନଂ ୱସା ଭେଦେନ ତିଧା ଭୱତୀତି । ତତ୍ଥ ଅୟୋଗୋ ନାମ ପୁବ୍ବେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଗମରହିତାନଂ ଅଭିନୱାନୁରାଗବଲେନ ସଙ୍ଗମଂ ପତ୍ଥେନ୍ତାନଂ ଥୀପୁମାନଂ ଅସଙ୍ଗମୋ । ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ସଙ୍ଗମାତିସୟେନ ୱିରୁଳ୍ହପେମାନଂ ଥୀପୁମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଲେସୋ । ସମ୍ଭୋଗୋ ନାମ ବଲୱକାମତଣ୍ହାୱିସେସୱସେନ ୟୁତ୍ତାନଂ କାମିନିକାମୁକାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସନାଦିଅସ୍ସାଦୋ । ଭାୱୋ ଚ ଅନୁଭାୱୋ ଚେତି ଚ, ଅୟୋଗୋ ଚ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚ ସମ୍ଭୋଗୋ ଚେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଇମମଲଙ୍କାରଂ କରୋନ୍ତେନ ଆଚରିୟସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମହାସାମିପାଦେନ ପନ ପରମମଧୁରସଦ୍ଧମ୍ମାମତଲୁଦ୍ଧସୁଦ୍ଧସନ୍ତାନାନଂ ତପୋଧନାନଂ ଅଞ୍ଞରସାୱବୋଧନେ ପୟୋଜନାଭାୱେପି ଲୋକିୟେସୁ ତେସୁ ତେସୁ ୱୋହାରେସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ସିଙ୍ଗାରାଦିନୱୱିଧରସାନଂ ଲକ୍ଖଣମତ୍ତସ୍ସେୱ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ତଦନୁରୂପଲକ୍ଖିୟପରିଗ୍ଗହେ ଅସତି ଲକ୍ଖଣାୱବୋଧସ୍ସ ସୁବ୍ୟତ୍ତାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାୱବୋଧତ୍ଥଂ ତଂତଂଲକ୍ଖଣକଥନାନନ୍ତରଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଲକ୍ଖିୟସ୍ସ ମୁଖମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ହୋତି । ହେଟ୍ଠା ‘‘ରାଗାନତବ୍ଭୁତସରୋଜମୁଖଂ ଧରାୟା’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭୋଗସିଙ୍ଗାରରସାଭାସେନେୱ ହସାଭାସାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ରସାଭାସରୂପସ୍ସ ଭାୱାଭାସସ୍ସ, ୱିଭାୱାଭାସସ୍ସ, ଅନୁଭାୱାଭାସସ୍ସ ଚ ଞାତବ୍ବତ୍ତା ସିଙ୍ଗାରରସସ୍ସ ଲକ୍ଖିୟମେୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଗୀତସ୍ସରେନ ଉପକଡ୍ଢିୟ ନେତ୍ତରସ୍ମି-
ବନ୍ଧଂ କରଂୱ ୱିୱସଞ୍ଚ କରଗ୍ଗହେନ ।
ୟା ତାଦିସେପି ୱିନିୟୋଜୟି ଦୁକ୍କରେ ମଂ,
ସେରନ୍ଦତୀ ଅଧିଗତା ୱିଧିନା ମୟଜ୍ଜାତି ॥
ଗୀତସ୍ସରେନ ହତ୍ଥୀନଂ ଗୀତିକାୟ ପିୟତ୍ତା ଗୀତିକାଧନିନା ଉପକଡ୍ଢିୟ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ନେତ୍ତରସ୍ମିବନ୍ଧଂ ନେତ୍ତସଙ୍ଖାତହତ୍ଥାଚରିୟସ୍ସ ରଜ୍ଜୁନା ବନ୍ଧଂ କରଗ୍ଗହେନ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହେନ ସୋଣ୍ଡଗ୍ଗହଣେନ ୱିୱସଞ୍ଚ ଅପଗତଇଚ୍ଛାଚାରଂ ପରୱସଂ କରଂ ଇୱ ହତ୍ଥଂ ଇୱ ଗୀତସ୍ସରେନ ଅତ୍ତନୋ ଲୀଲୋପେତଗୀତିକାଧନିନା ଉପକଡ୍ଢିୟ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପଂ ନେତ୍ୱା ନେତ୍ତରସ୍ମିବନ୍ଧଂ ଅତ୍ତନୋ ନୟନକନ୍ତିୟା ପଟିବନ୍ଧଂ କରଗ୍ଗହେନ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହେନ ୱିୱସଞ୍ଚ ଅପଗତଧିତିଂ ମୂଳ୍ହଂ ମଂ ୟା କନ୍ତା ତାଦିସେପି ଦୁକ୍କରେ ୱିନିୟୋଜୟି, ସା ଇରନ୍ଦତୀ ଇରନ୍ଦତୀ ନାମ ନାଗମାନୱିକା ମୟା ଅଜ୍ଜ ୱିଧିନା ଭାଗ୍ୟେନ ଅଧିଗତା ଲଦ୍ଧାତି ।
ଏତ୍ଥ ଗୀତସ୍ସରନେତ୍ତରସ୍ମିକରଗ୍ଗହସଙ୍ଖତାହି ଇମାହି ପଦାୱଲୀହି ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଥିୟା ପୁରିସୋ ଚ, ପୁରିସସ୍ସ ଥୀ ଚ ଆଲମ୍ବଣଂ ହୋତୀତି ‘‘ସା ଇରନ୍ଦତୀ ମୟା’’ତି ଇମିନା ଆରମ୍ମଣୱିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ଉପକଡ୍ଢିୟ ବନ୍ଧଂ ୱିୱସ’’ନ୍ତି ଇମେହି କାମେନ ଉଦ୍ଦୀପିତଠାୟୀଭାୱସଙ୍ଖତା ରତି ଦସ୍ସିତା । ‘‘ତାଦିସେପି ଦୁକ୍କରେ ୱିନିୟୋଜୟୀ’’ତି ଇମେହି ଉସ୍ସାହାଦିକା ଚ ‘‘ୱିଧିନା ଅଧିଗତା ମୟଜ୍ଜା’’ତି ଇମେହି ହରିସାଦିକା ଚ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା ଦସ୍ସିତା । ରତିୟା ୱିରୁଦ୍ଧେ ନିବ୍ବେଦଆଲସିୟଉଗ୍ଗତଜିଗୁଚ୍ଛାଦିକେ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱିଭାୱାଦିକେ ପକାସନ୍ତୋ ‘‘ଗୀତସ୍ସରେନେ’’ଚ୍ଚାଦିକା ରତିପ୍ପତୀତିୟା ଅନୁରୂପଂ ପୟୁତ୍ତା କୱିପ୍ପୟୋଗା ଇଧ ଅନୁଭାୱା ନାମ ହୋନ୍ତି । ନାଟକାଦିଦସ୍ସନୀୟସତ୍ଥେ ଅଭିନୟୋ ଅନୁଭାୱୋ । ରମ୍ମଦେସରମ୍ମକାଲରମ୍ମୱେସାଦୟୋ ତଦଭାୱେ ରତିୟା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସାମତ୍ଥିୟା ଗମ୍ୟା ଭୱନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାନୁଗତଲକ୍ଖିୟପରିଗ୍ଗାହୋ ସବ୍ବତ୍ଥ କାତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସତିବନ୍ଧତ୍ଥାୱବୋଧକାନଂ ସବ୍ଭାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟପୀତିୟା କାରଣତ୍ତା କାରିୟୋପଚାରେନ ଏସୋ ବନ୍ଧୋ ରସୋ ନାମ ହୋତୀତି । ଉପରିପି ଏୱମେୱ ।
ହସ୍ସଠାୟୀଭାୱ
ୱିକାରାକତିଆଦୀହି,
ଅତ୍ତନୋ’ଥ ପରସ୍ସ ୱା ।
ହାସୋ ନିଦ୍ଦା ସମାଲସ୍ୟ-
ମୁଚ୍ଛାଦିବ୍ୟଭିଚାରିଭି ।
ପରିପୋସେ ସିୟା ହସ୍ସୋ,
ଭିୟ୍ୟୋ’ତ୍ଥିପଭୁତୀନ ସୋ॥
୩୫୮.‘‘ୱିକାରେ’’ଚ୍ଚାଦି । ୱିକାରାକତି ଦେସୱୟାଦୀନଂ ୱିପରୀତୋ କେସବନ୍ଧନାଦି, ସୋ ଆଦି ୟେସଂ ଅଞ୍ଞାକତ୍ୟାଦିନଚ୍ଚନାଦୀନଂ, ତେହି ୱିଭାୱେହି ହାସୋ ଚେତୋୱିକାସୋ, ସୋପି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ୱା ଅଥ ପରସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ୱା, ତତ୍ଥ ୟୋ ୱିଭାୱସାମତ୍ଥିୟାୟେୱାଭିବ୍ୟତ୍ତିଂ ୟାତି, ସୋ ଅତ୍ତଟ୍ଠୋ । ୟୋ ପନ ୱିଭାୱଦସ୍ସନା ଉପ୍ପନ୍ନାପି ପୁରିସସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତାଦିନା ଛାଦିତୋ ସମାନୋ ପୁରିସନ୍ତରେ ହସତ୍ୟାଭିବ୍ୟତ୍ତୋ, ସୋ ପରଟ୍ଠୋ । ସୋ ହାସୋ ନିଦ୍ଦାଦୀହି ବ୍ୟଭିଚାରୀହିୟେୱ, ଅନୁଭାୱପକ୍ଖେ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅକ୍ଖିଫନ୍ଦନାଦୟୋ ଗହିତା । ପରିପୋସେ ସତି ହସ୍ସୋ ନାମ ରସୋ ସିୟା । ସୋ ହସ୍ସୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଇତ୍ଥିପଭୁତୀନଂ ସିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ପଭୁତିସଦ୍ଦେନ ନୀଚପକତୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ।
୩୫୮. ଇଦାନି ହସ୍ସରସସ୍ସ ପୋସନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ୱିକାର’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱିକାରାକତିଆଦୀହି ଦେସୱୟୋଲିଙ୍ଗାନଂ ୱିପରୀତେହି କେସବନ୍ଧଗତିଟ୍ଠିତିଆଦିକେହି, ନଚ୍ଚଗୀତଆଦିକେହି ଚ ଦୁୱିଧେହି ଆକତିସଙ୍ଖତେହି ହେତୁଭୂତେହି ଅତ୍ତନୋ ୱା ଅଥ ପରସ୍ସ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୀ ସୋ ହାସୋ ଚେତୋ ୱିକାସଲକ୍ଖଣୋ ନିଦ୍ଦାସମାଲସ୍ୟମୁଚ୍ଛାଦିବ୍ୟଭିଚାରିଭି ନିଦ୍ଦାସମଆଲସ୍ୟମୁଚ୍ଛାଅକ୍ଖିଫନ୍ଦନାଦୀହି ଅନୁଭାୱେହି ସୁତସମ୍ବନ୍ଧେନ ତେହେୱ ନିଦ୍ଦାସମାଲସ୍ୟମୁଚ୍ଛାସଙ୍ଖତବ୍ୟଭିଚାରୀହି କରଣଭୂତେହି ପରିପୋସେ ସତି ହସ୍ସୋ ହସ୍ସୋ ନାମ ରସୋ ସିୟା, ସୋ ହସ୍ସୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଇତ୍ଥିପଭୁତୀନଂ, ନୀଚପକତୀନଞ୍ଚ ସିୟାତି । ୱିକାରା ଚ ସା ଆକତି ଚେତି ଚ, ସୋ ଆଦି ୟେସନ୍ତି ଚ, ନିଦ୍ଦା ଚ ସମୋ ଚ ଆଲସ୍ୟଞ୍ଚ ମୁଚ୍ଛା ଚେତି ଚ, ତେ ଆଦି ୟେସଂ ଅକ୍ଖିଫନ୍ଦନାଦୀନଂ ଅନୁଭାୱାନନ୍ତି ଚ, ତେ ଚ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଚେତି ଚ, ଇତ୍ଥୀ ପଭୁତି ୟେସଂ ନୀଚପକତୀନନ୍ତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ହସ୍ସପ୍ପଭେଦ
ସିତମିହ ୱିକାସିନୟନଂ,
କିଞ୍ଚା’ଲକ୍ଖିୟଦିଜନ୍ତୁ ତଂ ହସିତଂ ।
ମଧୁରସ୍ସରଂ ୱିହସିତଂ,
ସଂସସିରୋକମ୍ପମୁପହସିତଂ॥
ଅପହସିତଂ ସଞ୍ଜଲ’କ୍ଖି,
ୱିକ୍ଖିତ୍ତଙ୍ଗଂ ଭୱତ୍ୟ’ତିହସିତଂ ।
ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ହସ୍ସା କଥିତା ଚେ’ସଂ,
ଜେଟ୍ଠେ ମଜ୍ଝେ’ଧମେପି ଚ କମସୋ॥
୩୫୯-୩୬୦. ହସ୍ସେ ଭେଦମାହ ‘‘ସିତ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଇହ ହସ୍ସେ ୱିକାସୀନି ନୟନାନି ୟସ୍ସ ତଂ ସିତଂ, କିଞ୍ଚି ଆଲକ୍ଖିୟା ଦିଜା ଦନ୍ତା ୟସ୍ସ ତଂ ହସିତଂ । ଏୱଂ ମଧୁରୋ ସରୋ ସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ସ ତଂ ୱିହସିତଂ । ଅଂସସିରୋକମ୍ପେନ ସହ ୱତ୍ତମାନଂ ଉପହସିତଂ, ସହ ଜଲେନ ଅସ୍ସୁନା ୱତ୍ତମାନାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସ ତଂ ଅପହସିତଂ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତାନି ଇତୋ ତତୋ ପସାରିତାନି ଅଙ୍ଗାନି ୟସ୍ସ ତଂ ଅତିହସିତଂ ନାମ । ଏସଞ୍ଚ ସିତାଦୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ହସ୍ସା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କମସୋ ୟଥାକ୍କମେନ ଜେଟ୍ଠେ ମଜ୍ଝେ ଅଧମେପି ଚ କଥିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁରାତନେହୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
୩୫୯-୩୬୦. ଇଦାନି ହସ୍ସଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସିତ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଇହ ଇମସ୍ମିଂ ହସ୍ସୱିସୟେ ୱିକାସିନୟନଂ ୱିୱଟନୟନଂ ସିତଂ ନାମ । କିଞ୍ଚି ଆଲକ୍ଖିୟଦିଜଂ ତୁ କିଞ୍ଚି ଦିସ୍ସମାନଦନ୍ତଂ, ତଂ ହସିତଂ ନାମ । ମଧୁରସ୍ସରଂ ମଧୁରନାଦଂ ୱିହସିତଂ ନାମ । ସଂସସିରୋକମ୍ପଂ ଅଂସସିରୋକମ୍ପସହିତଂ ଉପହସିତଂ ନାମ । ସଜଲକ୍ଖି ଅସ୍ସୁୱିଲୋଚନସହିତଂ ଅପହସିତଂ ନାମ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତଙ୍ଗଂ ଅଟ୍ଠାନେ ପସାରଣୱସେନ ୱିକ୍ଖିତ୍ତହତ୍ଥପାଦାଦିଅୱୟୱୱନ୍ତଂ ଅତିହସିତଂ ନାମ ଭୱତି । ଏସଂ ଛନ୍ନଂ କମସୋ କମେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଜେଟ୍ଠେ ମଜ୍ଝେ ଅଧମେପି ୱିସୟେ କଥିତା ପୁରାତନେହି ଭାସିତାତି । ୱିକାସୀନି ନୟନାନି ଅସ୍ସେତି ଚ, କିଞ୍ଚି ଈସକଂ ଆଲକ୍ଖିୟା ଦିଜା ୟସ୍ସେତି ଚ, ମଧୁରୋ ସରୋ ଅସ୍ସେତି ଚ, ଅଂସୋ ଚ ସିରୋ ଚେତି ଚ, ଅଂସସିରସୋ କମ୍ପୋତି ଚ, ତେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ଚ, ସହ ଜଲେନ ୱତ୍ତମାନାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସେତି ଚ, ଅନୁସ୍ୱରାଗମୋ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତାନି ଅଙ୍ଗାନି ୟସ୍ସେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ସିତହସିତଦ୍ୱୟଂ ଉତ୍ତମେ, ୱିହସିତଉପହସିତଦ୍ୱୟଂ ମଜ୍ଝିମେ, ଅପହସିତଅତିହସିତଦ୍ୱୟଂ ଅଧମେ ୱତ୍ତତେ । ଏୱଂ ସିତାଦୟୋ ଅନୁରୂପୱିଭାୱାଦିନା ପୟୁତ୍ତା ଇମେ ରସା’ୱତ୍ଥଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ହସ୍ସରସସ୍ସ ଏୱମୁଦାହରଣଂ ଞାତବ୍ବଂ –
ପୂଜେସି କଣ୍ଠମଣିନା ଅପି ୟୋ ପସନ୍ନୋ,
ଧମ୍ମେ ପୁରା’ସମଧୁରଂ ୱିଧୁରଂ ସ ହନ୍ତୁଂ ।
ଗୋପେନ୍ତିୟାପି ୱଚନେନ ଥିୟା ସଭାୱଂ ।
ଭତ୍ତିଂ ଅକାସି ଫରୁସେ ମୟି ନାଗରାଜାତି ॥
ୟୋ ପୁରା ପୁବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ତସ୍ସ ଧମ୍ମକଥନେ ପସନ୍ନୋ କଣ୍ଠମଣିନା ଅପି ଅତ୍ତନୋ ଅନଗ୍ଘକଣ୍ଠମଣିନାପି ତଂ ପୂଜେସି, ସୋ ନାଗରାଜା ସଭାୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଗୋପେନ୍ତିୟା ଅପି ଥିୟା ୱଚନେନ ଇତ୍ଥିୟା ୱଚନେନ ଅସମଧୁରଂ ତୁଲ୍ୟରହିତଂ ୱିଧୁରଂ ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତଂ ହନ୍ତୁଂ ୱିନାସନତ୍ଥଂ ଫରୁସେ ଚଣ୍ଡେ ମୟି ଭତ୍ତିଂ ଅକାସୀତି । ଇହ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୱତ୍ଥୁନି ନାଗରାଜସ୍ସ ପସାଦୱଧୱିଧାନାଦିୱିପରୀତପ୍ପୱତ୍ତି ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱୋ, ପଠମଂ ଅନଗ୍ଘପିୟୱତ୍ଥୂହି ପୂଜିତଭାୱୋ ଚ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅତୁଲ୍ୟଭାୱୋ ଚ ଇତ୍ଥିୱଚନସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଭାୱୋ ଚ ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତଭାୱୋ ଚ ପୁଣ୍ଣକସ୍ସ ଚଣ୍ଡଭାୱୋ ଚେତି ଇମେହି ସବ୍ବୱଚନେହି ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇମେହି ଉଦ୍ଦୀପିତଠାୟୀଭାୱସଙ୍ଖତୋ ହାସୋ ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟା ପକାସିତୋ ହାସୱିରୋଧିନିବ୍ବେଦାଦିୱଜ୍ଜିତା ସମାଲସିୟସନ୍ତୋସଅସ୍ସୁୱେପଥାଦିକା ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା ସାତ୍ତିକାଭାୱା ଚ ଏୱଂ ସାମତ୍ଥିୟେନ ଦୀପିତା । ତଦନୁରୂପୱିଭାୱାଦିପକାସକା ୟଥାୱୁତ୍ତକୱିପ୍ପୟୋଗା ଅନୁଭାୱା ନାମ ହୋନ୍ତି । ହସ୍ସଭେଦେନ ମଜ୍ଝିମେ ପୁରିସେ ୱତ୍ତବ୍ବାପି ହସିତଉପହସିତା ଦ୍ୱେ ଇମା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କରୁଣାଠାୟୀଭାୱ
ସୋକରୂପୋ ତୁ କରୁଣୋ-
ନିଟ୍ଠପତ୍ତିଟ୍ଠନାସତୋ ।
ତତ୍ଥା’ନୁଭାୱା ରୁଦିତ-
ପଲୟତ୍ଥମ୍ଭକାଦୟୋ ।
ୱିସାଦାଲସ୍ୟମରଣ-
ଚିନ୍ତାଦୀ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ॥
୩୬୧.‘‘ସୋକେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ପୁତ୍ତୱିୟୋଗାଦିନୋ ଦେସନିକ୍କଡ୍ଢନାଦିନୋ ପତ୍ତି ଚ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ, ଧନାଦିନୋ ୱା ନାସୋ ଚ ତତୋ ୱିଭାୱଭୂତେହି ସମ୍ପନ୍ନୋ ସୋକରୂପୋ ସୋକସଭାୱୋ ତୁ କରୁଣୋ ରସୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଉତ୍ତମାନଂ ସୋକୋ ପୁତ୍ତୱିୟୋଗାଦିଅନିଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଧମ୍ମାଦିଇଟ୍ଠନାସତୋ ଚ ଜାୟତେ । ନୀଚାନଂ ତୁ ଦେସନିକ୍କଡ୍ଢନାଦିଅନିଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଧନାଦିଇଟ୍ଠନାସତୋ ଚ, ପରେସଂ ଧନାଦିନାସତୋ ତୁ ଉତ୍ତମସ୍ସେୱ ମହାକାରୁଣିକତ୍ତା, ସେସଂ ସୁବୋଧଂ । ଅନୁଭାୱୋ ପନେତ୍ଥ ୟଥୋଚିତ୍ୟଂ ନିରୂପୟିତବ୍ବୋ ।
୩୬୧. ଇଦାନି କରୁଣାରସପୋସନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସୋକ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠନାସତୋ ପୁତ୍ତୱିୟୋଗାଦିନୋ, ଦେସଚାଗାଦିନୋ ୱା ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଚ ସୀଲାଦିନୋ, ଧନାଦିନୋ ୱା ଇଟ୍ଠସ୍ସ କନ୍ତିୱତ୍ଥୁନୋ ୱିନାସୋ ଚାତି ଇମେହି ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱେହି କରଣଭୂତେହି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସୋକରୂପୋ ତୁ ସୋକସଭାୱୋ ପନ କରୁଣୋ କରୁଣାରସୋ ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ କରୁଣାରସେ ରୁଦିତପଲୟତ୍ଥମ୍ଭକାଦୟୋ ରୁଦିତୋ ପଲୟୋ ଥମ୍ଭୋତିଆଦୟୋ ଅନୁଭାୱା ନାମ ଭୱନ୍ତୀତି । ଥମ୍ଭାଦୀନଂ ସରୂପୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ । ୱିସାଦଆଲସ୍ୟମରଣଚିନ୍ତାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଭୱନ୍ତି । ଇହ ପୁତ୍ତୱିୟୋଗାଦିଅନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ସୀଲଧମ୍ମାଦିଇଟ୍ଠନାସନେନ ଚ ଉତ୍ତମାନଂ ସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦେସଚାଗାଦିଅନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଧନାଦିଇଟ୍ଠନାସନେନ ଚ ନୀଚାନଂ । ଅଞ୍ଞେସଂ ଧନାଦିୱିନାସନେନ ପନ ମହାକରୁଣିକତ୍ତା ଉତ୍ତମସ୍ସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ସୋ ସୋକୋ ସେସାନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ୟଥାରହଂ ପୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ । ସୋକସ୍ସ ରୂପୋ ସଭାୱୋତି ଚ, ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ପତ୍ତୀତି ଚ, ଇଟ୍ଠସ୍ସ ନାସୋତି ଚ, ଅନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତି ଚ ଇଟ୍ଠନାସୋ ଚେତି ଚ, ରୁଦିତଞ୍ଚ ପଲୟୋ ଚ ଥମ୍ଭକୋ ଚେତି ଚ, ତେ ଆଦି ୟେସମିତି ଚ, ୱିସାଦୋ ଚ ଆଲସ୍ୟଞ୍ଚ ମରଣଞ୍ଚ ଚିନ୍ତା ଚେତି ଚ, ତା ଆଦି ୟେସମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଇମସ୍ସ କରୁଣାରସସ୍ସ ଲକ୍ଖିୟମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ –
ଧମ୍ମେନ ଆସନମଲଂକୁରୁତେ ଜିନୋୱ ।
ସୋ ଅସ୍ସୱାଲମୱଲମ୍ବିୟ ଦାନି ନୀତୋ,
ୟକ୍ଖେନ ଲୋକତିଲକୋ କୁରୁତେ କିମେକୋତି ॥
ୟୋ ଏକସତରାଜପୁରକ୍ଖତୋ ରାଜୂନଂ ଏକସତେନ ପରିୱାରିତୋ ଜିନୋ ଇୱ ବୁଦ୍ଧୋ ଇୱ ଧମ୍ମେନ ମଧୁରଧମ୍ମକଥନେନ ଆସନଂ ଧମ୍ମାସନଂ ଅଲଂକୁରୁତେ ସଜ୍ଜେତି, ଲୋକତିଲକୋ ଲୋକସ୍ସ ପିୟତାୟ ତିଲକାଲଙ୍କାରଭୂତୋ ସୋ ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତୋ ୟକ୍ଖେନ ପୁଣ୍ଣକେନ ଆକଡ୍ଢିତୋ ହୁତ୍ୱା ନୀତୋ ଅସ୍ସୱାଲଂ ଅୱଲମ୍ବିୟ ଇଦାନି ଏକୋ କିଂ କୁରୁତେତି । ଇହାନୀତୋତି ଦସ୍ସିତପିୟୱତ୍ଥୁୱିୟୋଗୋ ସୋକସ୍ସ ଆଲମ୍ବଣୱିଭାୱୋ ହୋତି । ‘‘ଆକଡ୍ଢିତେକସତରାଜେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ସକଲେନ ୱାକ୍ୟେନ ଉଦ୍ଦୀପନୱିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଉଦ୍ଦୀପିତସୋକସଙ୍ଖାତଠାୟୀଭାୱୋ ଚ ୱିସାଦାଲସ୍ୟଚିନ୍ତାଦିକୋ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱୋ ଚ ରୁଦିତପଲୟଥମ୍ଭକାଦିକା ୱିଭାୱାଦିବୋଧକଅନୁଭାୱା ଚ ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟେନ ଦୀପିତା ହୋନ୍ତି ।
ରୁଦ୍ଦଠାୟୀଭାୱ
କୋଧୋ ମଚ୍ଛରିୟାଦୀହି, ପୋସେ ତାସମଦାଦିଭି ।
ନୟନାରୁଣତାଦୀହି, ରୁଦ୍ଦୋ ନାମ ରସୋ ଭୱେ॥
୩୬୨.‘‘କୋଧୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି, ସୁବୋଧଂ । ଏତ୍ଥ ପଠମେନ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅୱିକ୍ଖେପଉପହାସାଦୟୋ ୱିଭାୱା ଗହିତା, ଦୁତିୟେନ ଉଗ୍ଗସମ୍ଭମାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ, ତତିୟେନ ଭୂକୁଟିପୁରଣଓଟ୍ଠନିପ୍ପୀଳନାଦୟୋ ଅନୁଭାୱା ।
୩୬୨. ଇଦାନି ରୁଦ୍ଦରସସ୍ସ ପୋସନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କୋଧୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । କୋଧୋ ମଚ୍ଛରିୟାଦୀହି ମଚ୍ଛରିୟଅୱିକ୍ଖେପଉପହାସାଦୀହି ଆଲମ୍ବଣାଦୀହି ୱିଭାୱେହି ଚ ହେତୁଭୂତେହି ତାସମଦାଦୀହି ତାସମଦଉଗ୍ଗତସମ୍ଭମାଦୀହି ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେହି ଚ ନୟନାରୁଣତାଦୀହି ନେତ୍ତରତ୍ତସୁଭଙ୍ଗଓଟ୍ଠପୀଳନାଦୀହି ଅନୁଭାୱେହି ଚ କରଣଭୂତେହି ପୋସେ ସତି ରୁଦ୍ଦୋ ନାମ ରସୋ ଭୱେତି । ମଚ୍ଛରିୟଂ ଆଦି ୟେସନ୍ତି ଚ, ତାସୋ ଚ ମଦୋ ଚେତି ଚ, ତେ ଆଦି ୟେସମିତି ଚ, ନୟନାନି ଚ ତାନି ଅରୁଣାନି ଚାତି ଚ, ତେସଂ ଭାୱୋତି ଚ, ସା ଆଦି ୟେସମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ରୁଦ୍ଦରସସ୍ସ ଉଦାହରଣମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ –
ୟକ୍ଖେନ ଭୋ ଅଧିଗତୋସି ମନୁସ୍ସଭକ୍ଖେ,
ନା’ସ୍ସସ୍ସ ୱାଲ’ମୱଲମ୍ବ ପୁରଂ ଅୱେକ୍ଖ ।
ୱେରମ୍ଭୱାତମୁଖଚୁଣ୍ଣିତସବ୍ବଗତ୍ତୋ,
ମଚ୍ଚୋ କଥଂ ପୁନପି ପସ୍ସତି ଜୀୱଲୋକନ୍ତି ॥
ଭୋ ମନୁସ୍ସଭକ୍ଖେନ ୟକ୍ଖେନ ଅଧିଗତୋସି ଗହିତୋ ଅସି, ଅସ୍ସସ୍ସ ୱାଲମୱଲମ୍ବ ୱାଲଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଦାନେୱ ପୁରଂ ଅୱେକ୍ଖ ତୁୟ୍ହଂ ନଗରଂ ଓଲୋକେହି, ତଥେୱ ହି ୱେରମ୍ଭୱାତମୁଖଚୁଣ୍ଣିତସବ୍ବଗତ୍ତୋ ୱେରମ୍ଭୱାତସ୍ସ ଅଭିମୁଖିଚୁଣ୍ଣିତସକଲସରୀରୋ ମଚ୍ଚୋ ମନୁସ୍ସୋ ଜୀୱଲୋକଂ ସତ୍ତଲୋକଂ ପୁନପି କଥଂ ପସ୍ସତୀତି । ଇହ ମଚ୍ଛରିୟାଦିୱିଭାୱା ଚ କୋଧାଦିସଙ୍ଖାତୋ ଠାୟୀଭାୱୋ ଚ ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟା ଦୀପିତା ହୋନ୍ତି, ଅପରଦ୍ଧେନ ତାସମଦଉଗ୍ଗତାଦିବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା ୱିଭାୱିତା ହୋନ୍ତି । ସମୁଦାୟେନ ନୟନାରୁଣତାଦୟୋ ଅନୁଭାୱା ସୂଚିତା ହୋନ୍ତି ।
ୱୀରଠାୟୀଭାୱ
ପତାପୱିକ୍କମାଦୀହୁ-ସ୍ସାହୋ ୱିରୋତି ସଞ୍ଞିତୋ ।
ରଣଦାନଦୟାୟୋଗା, ୱୀରୋ’ୟଂ ତିୱିଧୋ ଭୱେ ।
ତେୱା’ନୁଭାୱା ଧିତିମ-ତ୍ୟାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ॥
୩୬୩.‘‘ପତାପି’’ଚ୍ଚାଦି । ପତାପୋ ସତ୍ତୁସନ୍ତାପକାରୀ ତେଜୋ, ୱିକ୍କମୋ ପରମଣ୍ଡଲକ୍କମନ୍ତଂ, ତେ ଆଦୟୋ ୟେସଂ ବଲାୱିକ୍ଖେପାଦୀନଂ ପଟିପୁଗ୍ଗଲଗତାନଂ ୱିଭାୱାନଂ, ତେହି ଜାତୋ ଉସ୍ସାହୋ ରସତ୍ତମାପନ୍ନୋ ୱୀରୋ ରସୋତି ସଞ୍ଞିତୋ, ଅୟଂ ୱୀରୋ ରଣଦାନଦୟାୟୋଗା ତିୱିଧୋ ଭୱେ ୟୁଦ୍ଧୱୀରୋ ଦାନୱୀରୋ ଦୟାୱୀରୋତି, ତେ ୟୁଦ୍ଧକରଣାଦୟୋ ଏୱ ତତ୍ଥ ଅନୁଭାୱା ଭୱନ୍ତି । ଧିତିମତିଉଗ୍ଗତାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଭୱନ୍ତୀତି ।
୩୬୩. ଇଦାନି ୱୀରରସଭେଦଂ, ପୋସନକ୍କମଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପତାପ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ପତାପୱିକ୍କମାଦୀହି ଅଞ୍ଞରାଜୂନଂ ଦଣ୍ଡଜତେଜସଙ୍ଖତପତାପୋ, ତେସମେୱ ପରମଣ୍ଡଲକ୍କମନସଙ୍ଖାତୱିକ୍କମୋ ଫଲଭେଦୋ ଚେତିଆଦୀହି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଉସ୍ସାହୋ ୱୀରୋତି ୱୀରରସୋତି ସଞ୍ଞିତୋ କୱୀହି ଞାତୋ, ଅୟଂ ୱୀରରସୋ ରଣଦାନଦୟାୟୋଗା ୟୁଦ୍ଧଚାଗକରୁଣାୟୋଗେନ ହେତୁଭୂତେନ ତିୱିଧୋ ଭୱେ । ତେ ଏୱ ରଣଦାନଦୟା ଏୱ ଇମା ଅନୁଭାୱା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଧିତିମତ୍ୟାଦୟୋ ଧିତିମତିଉଗ୍ଗତଗବ୍ବାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଭାୱା ହୋନ୍ତୀତି । ୟୁଦ୍ଧୱୀରଦାନୱୀରଦୟାୱୀରୱସେନ ୱୀରରସୋ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ପତାପୋ ଚ ୱିକ୍କମୋ ଚେତି ଚ, ତେ ଆଦି ୟେସମିତି ଚ, ରଣୋ ଚ ଦାନଞ୍ଚ ଦୟା ଚେତି ଚ, ତାହି ୟୋଗୋତି ଚ, ତୟୋ ୱିଧା ପକାରା ଅସ୍ସାତି ଚ, ଧିତି ଚ ମତି ଚେତି ଚ, ତା ଆଦି ୟେସମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ୱୀରରସସ୍ସ ଉଦାହରଣମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ –
ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା କୁୱେରଂ ସୁମହତି-
ମପି ଚେ’କୋୱକୁମ୍ଭଣ୍ଡସେନଂ,
ଉତ୍ତାସେତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ମଣିରତନୱରଂ
ଲକ୍ଖମାଧାୟ ଜୂତେ ।
ଜେତ୍ୱା କୋରବ୍ୟରାଜଂ ସଚିୱରତନ-
ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚ ରଞ୍ଞଂ ସତମ୍ହା,
ଏତ୍ଥାନେତ୍ୱା’ଦିୟିସ୍ସଂ ସୁୟୁୱତିରତନଂ
କୋ ମମେ’ତ୍ଥ’ତ୍ଥି ଭାରୋତି ॥
କୁୱେରଂ ୱେସ୍ସୱଣମହାରାଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ବୋଧେତ୍ୱା ସୁମହତିମପି କୁମ୍ଭଣ୍ଡସେନଂ ଅତିମହନ୍ତିଂ କୁମ୍ଭଣ୍ଡସେନଂ ଏକୋୱ ଉତ୍ତାସେତ୍ୱା ଭୟଂ ଜନେତ୍ୱା ମଣିରତନୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଜୂତେ ଅକ୍ଖକୀଳାୟଂ ଲକ୍ଖଂ ଆଧାୟ ଠପେତ୍ୱା କୋରବ୍ୟରାଜଂ ଜେତ୍ୱା ରଞ୍ଞଂ ସତମ୍ହା ରାଜସମ୍ବନ୍ଧିନା ସତେନ ସଚିୱରତନଂ ଅମଚ୍ଚରତନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଏତ୍ଥାନେତ୍ୱା ସୁୟୁୱତିରତନଂ ସୋଭନଇତ୍ଥିରତନଂ ଆଦିୟିସ୍ସଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ଏତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ମମ କୋ ଭାରୋ ଅତ୍ଥୀତି । ଏତ୍ଥ ‘‘କୋ ମମେତ୍ଥତ୍ଥି ଭାରୋ’’ତି ଇମିନା ଉସ୍ସାହସଙ୍ଖାତୋ ଠାୟୀଭାୱୋ ପକାସିତୋ । ଏତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଉଦ୍ଦୀପନେସୁ କାରଣଭୂତସ୍ସ ଇତ୍ଥିରତନସ୍ସ ଆଦାନଖ୍ୟାତନାଗରାଜଗତପତାପୱିକ୍କମାଦିୱିଭାୱୋ ଚ, ତଂତଂରୂପପ୍ପକାସକକୱିୱଚନସଙ୍ଖାତାନୁଭାୱୋ ଚ ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟେନ ପଟିପାଦନୀୟା ହୋନ୍ତି । ‘‘ସୁମହତିମପି କୁମ୍ଭଣ୍ଡସେନଂ ଏକୋ’’ତି ଚ, ‘‘ରଞ୍ଞଂ ସତମ୍ହା ସଚିୱରତନମୁଦ୍ଧଚ୍ଚା’’ତି ଚ ଇମେହି ଧିତିଉଗ୍ଗତଗବ୍ବାଦୟୋ ଚ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା କୁୱେର’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ଉତ୍ତାସେତ୍ୱା କୋରବ୍ୟରାଜ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ଏତ୍ଥାନେତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦୟୋ’’ତି ଚ ଇମେହି ମତ୍ୟାଦୟୋ ଚ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଭାୱା ୱିଭାୱିତା ହୋନ୍ତି । ଇମେହି ୱିଭାୱାନୁଭାୱବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେହି ୟୁଦ୍ଧୱୀରରସୋ ପୋସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇମିନାୟେୱ ନୟେନ ଦାନୱୀରାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ।
ଭୟଠାୟୀଭାୱ
ୱିକାରିସନସତ୍ତାଦି-
ଭୟୁକ୍କଂସୋ ଭୟାନକୋ ।
ସେଦାଦୟୋ’ନୁଭାୱେ’ତ୍ଥ,
ତାସାଦୀ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ॥
୩୬୪.‘‘ୱିକାରି’’ଚ୍ଚାଦି । ୱିକାରି ଅସଭାୱପ୍ପୱତ୍ତୋ ୱିରୁଦ୍ଧୋ ସନୋ ସଦ୍ଦୋ ସତ୍ତୋ ଚ, ତେ ଆଦୟୋ ୟେସଂ ସୁଞ୍ଞାରଞ୍ଞାଦୀନଂ ଇତ୍ଥିନୀଚପ୍ପକତିସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ, ୱିଭାୱାନଂ, ଗୁରୁଆଦୀନଂ ୱା ଉତ୍ତମାନଂ, ତେହି ଜାତସ୍ସ ଭୟସ୍ସ, କିତ୍ତିମସ୍ସ ୱା ଉକ୍କଂସୋ ଭୟାନକୋ ନାମ ରସୋ । ଏତ୍ଥ ସେଦକମ୍ପନପାଦଚଲନାଦୟୋ ଅନୁଭାୱା, ତାସାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ।
୩୬୪. ଇଦାନି ଭୟାନକରସସ୍ସ ପୋସନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିକାରି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱିକାରିସନସତ୍ତାଦିଭୟୁକ୍କଂସୋ ପକତିୱିରହେନ ୱିକାରୱନ୍ତେହି ୱିରୁଦ୍ଧେହି ଅସନିସଦ୍ଦାଦିସଦ୍ଦେହି, ରକ୍ଖସାଦିସତ୍ତେହି ୱା ୱିଭାୱେହି ହେତୁଭୂତେହି ସଞ୍ଜାତୋ ସାଭାୱିକୋ, କିତ୍ତିମୋ ୱା ଭୟପଟିବନ୍ଧୋ ଉକ୍କଂସୋ ଭୟାନକରସୋ ନାମ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଭୟାନକରସୱିସୟେ ସେଦାଦୟୋ ଦାହସରୀରକମ୍ପନାଦୟୋ ଅନୁଭାୱା କାୟିକୱାଚସିକପ୍ପୟୋଗସଙ୍ଖତା ଅନୁଭାୱା ହୋନ୍ତି । ତାସାଦୀ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ତାସସଙ୍କାଦୟୋ ଇହ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା ହୋନ୍ତୀତି । ସନୋ ଚ ସତ୍ତୋ ଚେତି ଚ, ୱିକାରୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, ୱିକାରିନୋ ଚ ତେ ସନସତ୍ତା ଚେତି ଚ, ତେ ଆଦୟୋ ୟେସଂ ସୁଞ୍ଞାରଞ୍ଞାଦୀନମିତି ଚ, ତେହି ଜାତଂ ଭୟମିତି ଚ, ମଜ୍ଝେ ପଦଲୋପୋ, ତସ୍ସ ଉକ୍କଂସୋତି ଚ, ସେଦୋ ଆଦି ୟେସଂ କମ୍ପନାଦୀନମିତି ଚ, ତାସୋ ଆଦି ୟେସଂ ସଙ୍କାଦୀନମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ । ଇତ୍ଥିନୀଚପ୍ପକତିକାନଂ ଭୟହେତୁ ୱିକାରିସନସତ୍ତାଦି, ଉତ୍ତମାନଂ ଗୁରୁଆଦି ।
ଏତ୍ଥ ଲକ୍ଖିୟମେୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ –
ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସତ୍ଥପତନେନ ପରିପ୍ଫୁରନ୍ତୀ,
କୁମ୍ଭଣ୍ଡରକ୍ଖସଚମୂ ଗମିତା ସମନ୍ତା ।
ଆଚକ୍କୱାଳନଗ’ମସ୍ସଗତଂ ପୁରୀୱ,
ଭୋତୋ ମୁହୁଂ ମୁହୁ’ମପସ୍ସି ସ ପୁଣ୍ଣକୋ’ହନ୍ତି ॥
ଦିଟ୍ଠିସତ୍ଥପତନେନ ଦିଟ୍ଠିସଲ୍ଲସମ୍ପାତନେନ ପରିପ୍ଫୁରନ୍ତୀ କମ୍ପମାନା ସମନ୍ତା ପରିସମନ୍ତତୋ ଆଚକ୍କୱାଳନଗଂ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତାୱଧି ଗମିତା ପଲାପିତା କୁମ୍ଭଣ୍ଡରକ୍ଖସଚମୂ କୁମ୍ଭଣ୍ଡରକ୍ଖସାନଂ ସେନା ୟଂ ଅସ୍ସଗତଂ ଅସ୍ସପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନକଂ ଭୋତୋ ଭୱତଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପୁରୀ ଇୱ ପୁରିୟା ଦସ୍ସନମିୱ ମୁହୁଂ ମୁହୁଂ ଅପସ୍ସି ଖଣେ ଖଣେ ଅପସ୍ସିତ୍ଥ, ସୋ ଅହଂ ପୁଣ୍ଣକୋ ନାମ ୟକ୍ଖୋତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଦିଟ୍ଠିସତ୍ଥପତନେନା’’ତି ଦିଟ୍ଠିସତ୍ଥାରୋପନେନ ଚ ‘‘ସ ପୁଣ୍ଣକୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ଭୟଜନନସ୍ସ ହେତୁଭୂତୱିରୁଦ୍ଧସତ୍ତସଙ୍ଖାତା ୱିଭାୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ‘‘ମୁହୁଂ ମୁହୁ’ମପସ୍ସୀ’’ତି ରସାୱତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତଭୟୁକ୍କଂସସଙ୍ଖତୋ ଠାୟୀଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋ, ‘‘କୁମ୍ଭଣ୍ଡରକ୍ଖସଚମୂ ଗମିତା ସମନ୍ତା ଆଚକ୍କୱାଳନଗ’’ନ୍ତି ତାସସଙ୍କାଦିକା ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଭାୱା ଜୋତିତା । ‘‘ପରିପ୍ଫୁରନ୍ତୀ’’ତି ସେଦକମ୍ପାଦୟୋ ଅନୁଭାୱା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ।
ଜିଗୁଚ୍ଛାଠାୟୀଭାୱ
ଜିଗୁଚ୍ଛା ରୁଧିରାଦୀହି,
ପୂତ୍ୟାଦୀହି ୱିରାଗତୋ ।
ବୀଭଚ୍ଛୋ ଖୋଭନୁ’ବ୍ବେଗୀ,
କମେନ କରୁଣାୟୁତୋ ।
ନାସାୱିକୁନନାଦୀହି,
ସଙ୍କାଦୀହି’ସ୍ସ ପୋସନଂ॥
୩୬୫.‘‘ଜିଗୁଚ୍ଛା’’ଇଚ୍ଚାଦି । ରୁଧିରନ୍ତାଦୀହି ପୂତିକିମିଆଦୀହି ୱିରାଗତୋ ଚ ଜାତା ଜିଗୁଚ୍ଛା ଗରହା କମେନ ଖୋଭନୋ ଉବ୍ବେଗୀ କରୁଣାୟୁତୋ ଚ ବୀଭଚ୍ଛୋ ଭୱତି, ନାସାୱିକୁନନମୁଖଚ୍ଛଦନାଦୀହି ଅନୁଭାୱେହି, ସଙ୍କାୱେଗାଦୀହି ବ୍ୟଭିଚାରୀହି ଚ ଅସ୍ସ ପୋସନଂ ଭୱତୀତି ।
୩୬୫. ଇଦାନି ବୀଭଚ୍ଛରସସ୍ସ ପୋସନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଜିଗୁଚ୍ଛା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ରୁଧିରାଦୀହି ରତ୍ତନ୍ତଗୁଣାଦୀହି ଚ, ପୂତ୍ୟାଦୀହି ପୂତିକିମିଆଦୀହି ଚ, ୱିରାଗତୋ ୱିରତ୍ତଭାୱେନ ଚାତି ଇମେହି ତୀହି ୱିଭାୱେହି ହେତୁଭୂତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଜିଗୁଚ୍ଛା କମେନ ରୁଧିରାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱିଭାୱାନଂ ପଟିପାଟିୟା ଖୋଭନୋ ଅନୱଟ୍ଠାନୋ ଅସମାହିତୋ ଉବ୍ବେଗୀ ଉବ୍ବେଗୱା କରୁଣାୟୁତୋ ସୋକରୂପେନ ସହିତୋ ଚାତି ଏୱଂ ବୀଭଚ୍ଛୋ ରସୋ ନାମ ହୋତି । ନାସାୱିକୁନନାଦୀହି ନାସସଙ୍କୋଚନମୁଖପିଦହନାଦୀହି ଅନୁଭାୱେହି ଚ ସଙ୍କାଦୀହି ଚ ସଙ୍କାଆୱେଗାଦୀହି ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱେହି ଚ କରଣଭୂତେହି ଅସ୍ସ ବୀଭଚ୍ଛରସସ୍ସ ପୋସନଂ ହୋତୀତି । ରୁଧିରାଦୀସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ, ଖୋଭନାଦୀସୁ ତୀସୁ ଚ ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ଅୱୁତ୍ତୋପି ଚସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଖୋଭନାଦୀହି ତୀହି ୟୁତ୍ତୋୱ ବୀଭଚ୍ଛରସୋ ନାମାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ରୁଧିରଂ ଆଦି ୟେସଂ ଅନ୍ତାଦୀନମିତି ଚ, ପୂତିଆଦି ୟେସଂ କିମିଆଦୀନମିତି ଚ, ଉବ୍ବେଗୋ ଅସ୍ସ ବୀଭଚ୍ଛସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚ, କରୁଣେନ ଆୟୁତୋତି ଚ, ନାସାୟ ୱିକୁନନଂ ସଙ୍କୋଚନମିତି ଚ, ତଂ ଆଦି ୟେସଂ ମୁଖଚ୍ଛାଦନାଦୀନମିତି ଚ, ସଙ୍କା ଆଦି ୟେସଂ ଆୱେଗାଦୀନମିତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଇମସ୍ସ ବୀଭଚ୍ଛସ୍ସୋଦାହରଣମେୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ –
ୟକ୍ଖା ମଚ୍ଚକରଙ୍କକଙ୍କନଧରା ୟେ ନିମ୍ମିତା ପୁଣ୍ଣକେ-
ନୁ’ତ୍ତଂସୀକତପାଣିପଲ୍ଲୱଧରା ହାରୀକତନ୍ତୋରଗା ।
ଲିତ୍ତା ଲୋହିତକୁଙ୍କୁମେହି ୱିଧୁରେନେ’ତେ ପିୱନ୍ତା ୱସା-
ମଜ୍ଜଂ ସୀସକପାଲପାତିହି ପୁରେ ଧୁତ୍ତା ୱିୟୋ’ପେକ୍ଖିତାତି ॥
ପୁଣ୍ଣକେନ ୟକ୍ଖେନ ନିମ୍ମିତା ମଚ୍ଚକରଙ୍କକଙ୍କନଧରା ମନୁସ୍ସଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତକରଭୂସନଧାରିନୋ ଉତ୍ତଂସୀକତପାଣିପଲ୍ଲୱଧରା ମତ୍ଥକମାଲିକତହତ୍ଥତଲସଙ୍ଖତପଲ୍ଲୱଧାରିନୋ ହାରୀକତନ୍ତୋରଗା ମୁତ୍ତାହାରୀକତମନୁସ୍ସନ୍ତସଙ୍ଖାତଉରଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଲୋହିତକୁଙ୍କୁମେହି ରୁଧିରସଙ୍ଖାତକୁଙ୍କୁମକକ୍କେହି ଲିତ୍ତା ସୀସକପାଲପାତିହି ସୀସକପାଲସଙ୍ଖାତେହି ସରାୱେହି ୱସାମଜ୍ଜଂ ୱସାସଙ୍ଖାତସୁରଂ ପୁରେ ଅଭିମୁଖେ ପିୱନ୍ତା ୟେ ୟକ୍ଖା ସିୟୁଂ, ଏତେ ୟକ୍ଖା ୱିଧୁରେନ ପଣ୍ଡିତେନ ଧୁତ୍ତା ୱିୟ ନଗରେ ସୁରାଧୁତ୍ତା ୱିୟ ଉପେକ୍ଖିତା ହୋନ୍ତୀତି । ଇହ ‘‘ଲିତ୍ତା ଲୋହିତକୁଙ୍କୁମେହୀ’’ତି ଚ ‘‘ଉତ୍ତଂସୀକତପାଣିପଲ୍ଲୱଧରା’’ତି ଚ ‘‘ହାରୀକତନ୍ତୋରଗା’’ତି ଚ ଇମେହି ଚିତ୍ତକ୍ଖୋଭକାରଣଭୂତୋ ରୁଧିରାଦିୱିଭାୱୋ ଚ, ‘‘ମଚ୍ଚକରଙ୍କକଙ୍କନରୋ’’ତି ଚ ‘‘ସୀସକପାଲପାତିହି ୱସାମଜ୍ଜଂ ପିୱନ୍ତା’’ତି ଚ ଇମେହି ଉବ୍ବେଗୱନ୍ତସଭାୱସ୍ସ ହେତୁଭୂତୋ ପୂତ୍ୟାଦିୱିଭାୱୋ ଚ ପକାସିତୋ । କରୁଣାୟୁତସଭାୱସ୍ସ କାରଣଭୂତୱିରଜ୍ଜନୱିଭାୱୋ ଚ ନାସାୱିକୁନନାଦିଅନୁଭାୱୋ ଚ ସଙ୍କାୱେଗାଦିବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱୋ ଚ ବୀଭଚ୍ଛସଙ୍ଖାତଠାୟୀଭାୱୋ ଚାତି ଇମେ ସବ୍ବେ ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟେନ ଗମ୍ମାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱିମ୍ହୟଠାୟୀଭାୱ
ଅତିଲୋକପଦତ୍ଥେହି,
ୱିମ୍ହୟୋ’ୟଂ ରସୋ’ବ୍ଭୁତୋ ।
ତସ୍ସା’ନୁଭାୱା ସେଦସ୍ସୁ-
ସାଧୁୱାଦାଦୟୋ ସିୟୁଂ ।
ତାସାୱେଗଧିତିପ୍ପଞ୍ଞା,
ହୋନ୍ତେ’ତ୍ଥ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ॥
୩୬୬.‘‘ଅତି’’ଚ୍ଚାଦି । ଅତିଲୋକେହି ଲୋକାତିୱୁତ୍ତୀହି ମାୟାଦିବ୍ବଗେହାରାମାଦୀହି ପଦତ୍ଥେହି ଜାତୋ ଅୟଂ ୱିମ୍ହୟୋ ଚିତ୍ତୱିକାରସଙ୍ଖାତୋ ଠାୟୀଭାୱୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ରସୋ ନାମ । ସେଦଅସ୍ସୁସାଧୁୱାଦରୋମଞ୍ଚାଦୟୋ ତସ୍ସ ଅନୁଭାୱା ସିୟୁଂ, ତାସାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ହୋନ୍ତୀତି ।
୩୬୬. ଇଦାନି ୱିମ୍ହୟରସସ୍ସ ପୋସନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅତି’’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ଅତିଲୋକପଦତ୍ଥେହି ଲୋକଟ୍ଠିତିମତିକ୍କମ୍ମ ପୱତ୍ତେହି ମାୟାଦିବ୍ବଭୱନଆରାମୱିମାନାଦିପଦତ୍ଥେହି ହେତୁଭୂତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅୟଂ ୱିମ୍ହୟୋ ଚିତ୍ତବ୍ୟାପନସଙ୍ଖାତୋ ଠାୟୀଭାୱୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ରସୋ ଅବ୍ଭୁତରସୋ ନାମ ଭୱେ, ସେଦସ୍ସୁସାଧୁୱାଦାଦୟୋ ତସ୍ସ ଅବ୍ଭୁତରସସ୍ସ ଅନୁଭାୱା ସିୟୁଂ, ତାସାୱେଗଧିତିପ୍ପଞ୍ଞା ଏତ୍ଥ ଅବ୍ଭୁତରସୱିସୟେ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଭାୱା ହୋନ୍ତୀତି । ଅତିକ୍କନ୍ତା ଲୋକମିତି ଚ, ତେ ଚ ତେ ପଦତ୍ଥା ଚେତି ଚ, ସାଧୁଇତି ୱାଦୋତି ଚ, ସେଦୋ ଚ ଅସ୍ସୁ ଚ ସାଧୁୱାଦୋ ଚେତି ଚ, ତେ ଆଦି ୟେସଂ ରୋମଞ୍ଚାଦୀନମିତି ଚ, ତାସୋ ଚ ଆୱେଗୋ ଚ ଧିତି ଚ ପଞ୍ଞା ଚେତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଇମସ୍ସ ଅବ୍ଭୁତରସସ୍ସୋଦାହରଣମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ –
ସ ପୁଣ୍ଣକେନା’ହଟନେକଭିଂସନେ-
ସ୍ୱ’ହୋ ନଟେନେୱ ସୁନିଚ୍ଚଲୋ’ଚଲା ।
ନିପାତିତୋ ତେନ ଅୱଂସିରୋପତଂ,
ଅସନ୍ତସଂ ତଂ ମିନି ଦିଟ୍ଠିୟଟ୍ଠିୟାତି ॥
ସୋ ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତୋ ପୁଣ୍ଣକେନ ୟକ୍ଖେନ ନଟେନ ଇୱ ଅନେକୱିକାରଦସ୍ସନକେନ ନାଟକେନ ୱିୟ ଆହଟନେକଭିଂସନେସୁ ଭୟତ୍ତମାନୀତାନେକୱିଧଭିଂସନେସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁ ସୁନିଚ୍ଚଲୋ ତେନ ପୁଣ୍ଣକେନ ଅଚଲା ସଟ୍ଠିୟୋଜନୁବ୍ବେଧକାଳାଗିରିପବ୍ବତମତ୍ଥକତୋ ନିପାତିତୋ ଅୱଂସିରୋପତଂ ଅଧୋସୀସଂ ପତନ୍ତୋ ଅସନ୍ତସଂ ଏୱଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠେପି ଅନୁତ୍ତସନ୍ତୋ ତଂ ପବ୍ବତଂ ଦିଟ୍ଠିୟଟ୍ଠିୟା ମିନି ପମାଣମକାସି, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଭୟହେତୁମ୍ହି ସତି ଭୀତିୟା ଚ ତତ୍ଥ ପରିଜାନନାଭାୱସ୍ସ ଚ ଲୋକସଭାୱତ୍ତା ତମତିକ୍କମ୍ମ ଭୟକରଣେ ଅସନ୍ତାସସ୍ସ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ପବ୍ବତମିନନସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତଭାୱକଥନେନ ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତପଦତ୍ଥସଙ୍ଖାତୋ ୱିଭାୱୋ ‘‘ଅସନ୍ତସଂ ତଂ ମିନି ଦିଟ୍ଠିୟଟ୍ଠିୟା’’ତି ଇମିନା ପକାସିତୋ । ‘‘ଅହୋ’’ତି ୱଚନେନ, ତସ୍ସ ସାମତ୍ଥିୟେନ ଚ ସାଧୁୱାଦସେଦଅସ୍ସୁଆଦୟୋ ଅନୁଭାୱା ୱିଭାୱିତା । ତାସଆୱେଗଧିତିଚ୍ଚାଦିବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା, ୱିମ୍ହୟସଙ୍ଖାତଠାୟୀଭାୱୋ ଚ ସମୁଦିତୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟେନ ଜୋତିତୋ ।
ସମଠାୟୀଭାୱ
ଦୟାମୋଦାଦିସମ୍ଭୱୋ ।
ଭାୱାଦୀହି ତଦୁ’କ୍କଂସୋ,
ସନ୍ତୋ ସନ୍ତନିସେୱିତୋ॥
ଇତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମହାସାମିପାଦୱିରଚିତେ
ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ
ରସଭାୱାୱବୋଧୋ ନାମ ପଞ୍ଚମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରୋ ସମତ୍ତୋ ।
୩୬୭.‘‘ଠାୟି’’ଚ୍ଚାଦି । ମେତ୍ତାଦିସମ୍ଭୱୋ ସମୋ ଉପସମସଙ୍ଖାତୋ ଠାୟୀଭାୱୋ ଭୱତି, ତଦନୁରୂପେହି ଭାୱାନୁଭାୱେହି ତସ୍ସ ଉକ୍କଂସୋ ୟସ୍ସ, ସୋ ସନ୍ତୋ ନାମ ରସୋ ଭୱତି, ସୋ ଚ ସନ୍ତନିସେୱିତୋତି ।
ଇତି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ ମହାସାମିନାମିକାୟଂ ଟୀକାୟଂ
ରସଭାୱାୱବୋଧୋ ପଞ୍ଚମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୩୬୭. ଇଦାନି ସନ୍ତରସସ୍ସ ପୋସନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଠାୟି’’ଚ୍ଚାଦିନା । ମେତ୍ତାଦୟାମୋଦାଦିସମ୍ଭୱୋ ମେତ୍ତାକରୁଣାପୀତିଆଦିୱିଭାୱେହି ସମ୍ଭୂତୋ ସମୋ କାୟଚିତ୍ତୋପସମୋ ଠାୟୀଭାୱୋ ନାମ ହୋତି, ଭାୱାଦୀହି ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱାଦୀହି କରଣଭୂତେହି, ଅପିଚ ତସ୍ସ ସମସ୍ସ ଅନୁରୂପେହି ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱାନୁଭାୱେହି ତଦୁକ୍କଂସୋ ତସ୍ସ ଠାୟୀଭାୱସ୍ସ ଉକ୍କଂସୟୁତ୍ତୋ ସନ୍ତନିସେୱିତୋ ସାଧୂହି ସେୱିତୋ ସନ୍ତୋ ସନ୍ତରସୋ ନାମ ହୋତୀତି । ମେତ୍ତା ଚ ଦୟା ଚ ମୋଦୋ ଚେତି ଚ, ତେ ଆଦୟୋ ୟେସମିତି ଚ, ତେହି ସମ୍ଭୱୋ ୟସ୍ସେତି ଚ, ତସ୍ସ ଉକ୍କଂସୋ ଅସ୍ସ ସନ୍ତସ୍ସେତି ଚ, ସତଂ ନିସେୱିତୋତି ଚ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅସ୍ସ ସନ୍ତରସସ୍ସୋଦାହରଣମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ –
ଏନ୍ତେସୁ କେସରିକରୀସ୍ୱ’ପି ୱେଠୟନ୍ତେ,
ନାଗେ ନଗଂ ମଦଗଜେ ୱିୟ ୱେଳୁଗୁମ୍ବଂ ।
ୟକ୍ଖେ ୱିଚାଲୟତି ନୋଚଲି ଈସକମ୍ପି,
ସନ୍ତିଂ ଗତୋୱ ୱିଧୁରୋ ମଧୁରାପି ଭାୱୋତି ॥
କେସରିକରୀସୁ ସୀହହତ୍ଥୀସୁ ଏନ୍ତେସୁ ଅପି ଭିଂସନାକାରେନ ସମୀପମାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁପି ନାଗେ ୱେଠୟନ୍ତେପି ନାଗେସୁ ସରୀରଂ ୱେଠୟନ୍ତେସୁପି । ଜାତ୍ୟାପେକ୍ଖାୟେକୱଚନଂ, ୱେଳୁଗୁମ୍ବଂ ମଦଗଜେ ୱିୟ ୱିଚାଲୟତି ମଦଗଳିତହତ୍ଥିମ୍ହି ଚାଲେନ୍ତେ ଇୱ ୟକ୍ଖେ ପୁଣ୍ଣକେ ନଗଂ କାଳାଗିରିପବ୍ବତଂ ୱିଚାଲୟତିପି ଅନେକପ୍ପକାରେ ଚାଲେନ୍ତେପି ୱିଧୁରୋ ପଣ୍ଡିତୋ ସନ୍ତିଂ ଗତୋୱ ନିବ୍ବାନଂ ଆଲମ୍ବଣକରଣୱସେନ ସମ୍ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପନ୍ନୋ ଇୱ ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନସଙ୍ଖତନିରୋଧସମାପତ୍ତିସମାପନ୍ନୋ ୱିୟ ଈସକମ୍ପି ଅପ୍ପକମ୍ପି ମଧୁରା ଭାୱା ଅପି ମଧୁରସଭାୱତୋପି ନୋ ଚଲି, ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ପଗେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଧାୱନରୋଦନକମ୍ପନାଦୀନଂ କରଣଭୂତଂ ସୀହାଦୀନମାଗମନଂ ନାଗୱେଠନଂ ପବ୍ବତକମ୍ପନନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁପି ନିବ୍ବିକାରତ୍ତେନ ସନ୍ତିଂ ଗତୋତି ଇମିନା ସନ୍ତରସସ୍ସ ପକତିଭୂତେ ଉଦ୍ଦେସେ ଦସ୍ସିତୋ ନୱମୋ ଠାୟୀଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ଏତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଉଦ୍ଦୀପନାନଂ କାରଣଭୂତା ମେତ୍ତାଦୟାମୋଦାଦିୱିଭାୱା ସାମତ୍ଥିୟା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି । ଧିତିମତିସତିଆଦୟୋ ତଦନୁରୂପବ୍ୟଭିଚାରୀଭାୱା ଚ ତାଦିସାନୁଭାୱା ଚ ‘‘ଏନ୍ତେସୁ ୱେଠୟନ୍ତେ ୱିଚାଲୟତୀ’’ତି ଇମିନା, ସକଲୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟେନ ଚ ପକାସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଇତି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରନିସ୍ସୟେ
ରସଭାୱାୱବୋଧୋ ନାମ ପଞ୍ଚମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରଟୀକା ସମତ୍ତା ।