ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକାଟୀକା

ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ।

ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକାଟୀକା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭ

ୟସ୍ସ ଞାଣଂ ସଦା ଞାଣଂ, ନାଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଞାଣକଂ ୱିନା ।

ନିସ୍ସେସଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ସ ନତ୍ୱା ମହେସିନୋ ॥

ସତ୍ଥନ୍ତରା ସମାଦାୟ, ସାରଂ ସବ୍ବଧରା ତଥା ।

କରିୟ୍ୟତେ’ଭିଧାନପ୍ପ-ଦୀପକସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ॥

ପଣାମାଦିୱଣ୍ଣନା

[କ] ଇଧାୟଂ ଗନ୍ଥକାରୋ ପଠମମତ୍ତନୋ ପରେସମ୍ପି ସମ୍ମା ହିତତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦ’ମାଚିନୋତି ‘‘ତଥାଗତୋ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ତତ୍ଥ କରୁଣାକରୋ ମହାକରୁଣାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତୋ ୟୋ ତଥାଗତୋ ଭଗୱା କରୋପୟାତଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ ସୁଖପ୍ପଦଂ ସୁଖସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ସୁଖକାରଣଂ ୱା ସୁଖଦାୟକଂ ୱା ପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ଓସଜ୍ଜ ଚଜିତ୍ୱା କଲିସମ୍ଭୱେ ଦୁକ୍ଖକାରଣଭୂତେ ଭୱେ ସଂସାରେ କେୱଲଦୁକ୍କରଂ ସୁକରେନାସମ୍ମିସ୍ସଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଦୁକ୍କରଂ ପଞ୍ଚୱିଧପରିଚ୍ଚାଗାଦିକଂ କରଂ କରୋନ୍ତୋ ପରତ୍ଥଂ ପରେସମତ୍ଥଂୟେୱ ଅକା କତୱା, ତମେଦିସଂ ତଥାଗତଂ ଅହଂ ନମାମି ।

[ଖ] ୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଜରାରୁଜାଦିମୁତ୍ତା ଜରାରୋଗାଦୀହି ୱିମୁତ୍ତା ମୁନିକୁଞ୍ଜରା ମୁନିସେଟ୍ଠା ଭଗୱନ୍ତୋ ଅପୂଜୟୁଂ ପୂଜିତୱନ୍ତୋ, ତଥା ଉତ୍ତରେ ଉତ୍ତମେ ସତ୍ତାନଂ ୱା ସଂସାରମହୋଘପକ୍ଖନ୍ଦାନଂ ତତୋ ଉତ୍ତରଣସମତ୍ଥେ ୟହିଂ ତରେ ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମପ୍ଲୱେ ଠିତା ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନୱସେନ ଆରୂଳ୍ହା ନରାନରା ମନୁସ୍ସା ଚ ଦେୱା ଚ ତିୱଟ୍ଟମ୍ବୁନିଧିଂ କିଲେସକମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ୱଟ୍ଟେହି ଆକୁଲିତଂ ସଂସାରମହମ୍ବୁରାସିଂ ତରିଂସୁ ତିଣ୍ଣା, ଅଘପ୍ପହଂ କିଲେସପ୍ପହାନକରଂ, ସଂସାରଦୁକ୍ଖପ୍ପହାନକରଂ ୱା ତଂ ଧମ୍ମମପି ଅହଂ ନମାମି ।

[ଗ] ମୁନିନ୍ଦୋରସସୂନୁତଂ ଭଗୱତୋ ଉରେ ସମ୍ଭୱଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅରିୟଭାୱପ୍ପତ୍ତତାୟ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ ଓରସପୁତ୍ତଭାୱଂ ଗତଂ ପତ୍ତଂ ନୁତଂ କିଲେସଖେପନକଂ ସୁପୁଞ୍ଞଖେତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକାନଂ ପୁଞ୍ଞବୀଜୱିରୁହନଟ୍ଠାନଂ ସୁଖେତ୍ତଭୂତଂ ଭୁୱନେ ଲୋକେ ସୁତଂ ୱିସ୍ସୁତଂ, ସୁତଧରଂ ୱା କିଲେସସୱନାଭାୱେନ ଅସ୍ସୁତଂ ଅପାଣୋପି ପାଣୋ କରୀୟିତ୍ଥାତି ପାଣୀକତୋ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ସୋୱ ସଂୱରୋ ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ପାଣୀକତସଂୱରୋ, ତଂ ପାଣୀକତସଂୱରଂ, ୱରଂ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସଦେୱକେହି ଲୋକେହି ପତ୍ଥନୀୟଂ । ‘‘ଦେୱାପି ତସ୍ସ ପିହୟନ୍ତି ତାଦିନୋ’’ତି [ଉଦା॰ ୨୭] ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦା ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ଗୁଣୋଘେନ ସୀଲାଦିଗୁଣସମୂହେନ ନିରନ୍ତରନ୍ତରଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନମାନସଂ, ପରିପୁଣ୍ଣଚିତ୍ତଂ ୱା ଗଣମ୍ପି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସମୂହଂ ଅପି ଅହଂ ନମାମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

[ଘ-ଙ] ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦମାଚିନିତ୍ୱା କିମଭିମତଂ ସାଧନୀୟମିଚ୍ଚାହ ‘‘ପକାସିସ୍ସମଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକ’’ନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧାଦୀନମଭିଧାନାନଂ ସରୂପୱସେନ, ଲିଙ୍ଗୱସେନ ଚ ପରିଦୀପନତୋ ପକାସନତୋ ‘‘ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ସତ୍ଥଂ ପକାସିସ୍ସଂ ଅନ୍ତୋଭାୱେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ବହିଭାୱେନ ପକାସିସ୍ସଂ । ଅନ୍ତୋଭାୱସ୍ସ ହି ବହିଭାୱମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଭାୱିତମୁପପନ୍ନଂ । ନନୁ ସନ୍ତେୱ ପୁବ୍ବାଚରିୟାନଂ ନାମଲିଙ୍ଗପ୍ପକାସନାନ୍ୟମରକୋସତିକଣ୍ଡୋପ୍ପଲିନ୍ୟାଦ୍ୟଭିଧାନସତ୍ଥାନି, ପାଣିନି ବ୍ୟାଡିୱରରୁଚିଚନ୍ଦଗୋମି ରୁଦ୍ଦୱାମନାଦିୱିହିତାନି ଚ ଲିଙ୍ଗସତ୍ଥାନି, ତତୋ କିମିଦମୁଚ୍ଚତେ ଇଚ୍ଚାହ ‘‘ନାମଲିଙ୍ଗାନି ବୁଦ୍ଧଭାସିତସ୍ସାରହାନି ଦସ୍ସୟନ୍ତୋ’’ତି । ଏତେନ ସନ୍ତେସ୍ୱପି ପୁବ୍ବାଚରିୟାନଂ ସତ୍ଥେସୁ ୟସ୍ମା ନ ତେସୁ ନାମଲିଙ୍ଗାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନାନୁରୂପାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଦନୁରୂପାନି ନାମଲିଙ୍ଗାନି ଦସ୍ସୟନ୍ତୋ ଅଭିଧାନସତ୍ଥଂ ପକାସିସ୍ସାମୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ନମ୍ୟତେ ଅଭିଧୀୟତେ ଅତ୍ଥୋ ଅନେନାତି ନାମଂ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ନମୁଧାତୁୱସେନ । ଲିଙ୍ଗୟତେ ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ’’ତ୍ୟାଦିନା ୱିଭଜ୍ଜତେତି, ଇତ୍ଥାଦୟୋ ୱାନେନ ଲିଙ୍ଗୀୟନ୍ତେ ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟନ୍ତେତି ଲିଙ୍ଗଂ, ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକଂ । କିମେତସ୍ସ ଅଭିଧାନସତ୍ଥସ୍ସ କରଣେ ପୟୋଜନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟଂ ୟସ୍ମିଂ ସତି ତଂ ସୋତାରୋ ସୋତୁମୁସ୍ସହନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନାମଲିଙ୍ଗେସ୍ୱି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟତୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ପଟୁନୋ ଭାୱୋ ପାଟୱଂ, ତଦେୱ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ, ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପାଟୱତ୍ଥିନୋ, ତେସଂ ପାଟୱତ୍ଥୀନଂ ସୋତୂନଂ ନାମଲିଙ୍ଗେସୁ କୋସଲ୍ଲଂ କୁସଲତା ଛେକଭାୱୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ମହବ୍ବଲଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଚ୍ଛୟକାରଣଂ ହୋତି, ଅତୋ ତସ୍ମା କାରଣା ବୁଦ୍ଧଭାସିତସ୍ସାରହାନି ନାମଲିଙ୍ଗାନି ଦସ୍ସୟନ୍ତୋ ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକଂ ସତ୍ଥଂ ପକାସିସ୍ସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

[ଚ] ଇଦାନି ସତ୍ଥଲହୁଭାୱତ୍ଥମାହ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ଭିୟ୍ୟୋ ବାହୁଲ୍ଲେନ ରୂପନ୍ତରା ରୂପଭେଦେନ ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟପୁମ୍ଭାୱାଦିକାରିୟକତେନ ଥୀପୁନ୍ନପୁଂସକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ସୋ ଚ ନାମାନଂ ନାମୱିସେସନସ୍ସ, ନାମପରାମସିସବ୍ବନାମସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଞେୟ୍ୟୋ ପକାରନ୍ତରାଭାୱା । ତତ୍ର ନାମାନଂ ରୂପଭେଦୋ ୟଥା – ଛୁରିକା ସତ୍ୟ’ସିପୁତ୍ତି [ଅଭିଧାନ ୩୯୨ ଗାଥା]। ଅସି ଖଗ୍ଗୋ ଚ ସାୟକୋ [ଅଭିଧାନ ୩୯୧ ଗାଥା]। ପାନୀୟଂ ସଲିଲଂ ଦକନ୍ତି [ଅଭିଧାନ ୬୬୧ ଗାଥା]। ନାମୱିସେସନସ୍ସ ୟଥା – ନିସୀଥୋ ମଜ୍ଝିମା ରତ୍ତୀତି [ଅଭିଧାନ ୭୦ ଗାଥା]। ନାମପରାମସିସବ୍ବନାମସଦ୍ଦସ୍ସ ୟଥା – ଆକଙ୍ଖା ରୁଚି ୱୁତ୍ତା ସା, ତ୍ୱଧିକା ଲାଲସା ଦ୍ୱିସୂତି [ଅଭିଧାନ ୧୬୩ ଗାଥା]। ସାହଚରିୟେନ ନିୟତଲିଙ୍ଗେନାୱିପ୍ପୟୋଗତୋ ଥୀପୁନ୍ନପୁଂସକଂ ଞେୟ୍ୟଂ । କତ୍ଥଚୀତି ୟତ୍ର ରୂପଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ତଂ ୟଥା – ମରୀଚି ମିଗତଣ୍ହିକା [ଅଭିଧାନ ୬୫ ଗାଥା]। ରଂସିମା ଭାକରୋ ଭାନୁ [ଅଭିଧାନ ୬୩ ଗାଥା]। ଆପୋ ପୟୋ ଜଲଂ ୱାରି [ଅଭିଧାନ ୬୬୧ ଗାଥା]। ମରୀଝାଦୟୋ ହ୍ୟଭିନ୍ନରୂପତ୍ତା ଲିଙ୍ଗନ୍ତରେପି ସମ୍ଭାୱିୟନ୍ତେହି ନିୟତଲିଙ୍ଗେହି ମିଗତଣ୍ହିକାଭାକରଜଲାଦିସଦ୍ଦେହି ସାହଚରିୟେନ ତଂଲିଙ୍ଗେ ନିଚ୍ଛୀୟନ୍ତେ । ଆହଚ୍ଚୱିଧାନେନ ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକାନଂ ୱିସେସେତ୍ୱା କଥନେନ ଥୀପୁନ୍ନପୁଂସକଂ ଞେୟ୍ୟଂ । କ୍ୱଚୀତି ୟତ୍ର ନ ରୂପଭେଦୋ ଲିଙ୍ଗନିଣ୍ଣୟସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ, ନ ଚ ସାହଚରିୟଂ ଲିଙ୍ଗଭେଦୋଭିମତୋ, ନେକମେୱ ୱା ଲିଙ୍ଗମିଚ୍ଛତେ, ତଂ ୟଥା – ୱଲ୍ଲରୀ ମଞ୍ଜରୀ ନାରୀ [ଅଭିଧାନ ୫୫୦ ଗାଥା]। ୱିଟପୋ ୱିଟଭୀତ୍ଥିୟଂ [ଅଭିଧାନ ୫୪୭ ଗାଥା]। ଭୀତିତ୍ଥୀ ଭୟମୁତ୍ତାସୋ [ଅଭିଧାନ ୧୬୬ ଗାଥା]। ୱଜିରଂ ପୁନ୍ନପୁଂସକେଚ୍ଚାଦି [ଅଭିଧାନ ୨୪ ଗାଥା]।

[ଛ] ଇଦାନି ରୂପଭେଦୋତି ଲିଙ୍ଗନିଣ୍ଣୟସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିହେତୁକୋ ୟୋ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ତକ୍କରଣପଟିସେଧେନ ଅଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାନମେୱ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ କତୋତି ପରିଭାସିତୁମୁପକ୍କମତେ ‘‘ଅଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗିନ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ଅଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗୀନଂୟେୱ ନାମାନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ କତୋ, ନ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗୀନଂ, ୟଥା – ୱିମୁତ୍ୟସଙ୍ଖତଧାତୁ, ସୁଦ୍ଧିନିବ୍ବୁତିୟୋ ସିୟୁନ୍ତି [ଅଭିଧାନ ୯ ଗାଥା]। ନ କେୱଲଂ ଦ୍ୱନ୍ଦୋୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଏକସେସୋପ୍ୟଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାନଂୟେୱ କତୋ, ୟଥା – ନଗ୍ଗୋ ଦିଗମ୍ବରାୱତ୍ଥା । [ଅଭିଧାନ ୭୩୪ ଗାଥା]ସବ୍ବଧରକତେ ପନ ‘‘ଜୀମୂତା ମେଘପବ୍ବତା’’ ଇଚ୍ଚୁଦାହଟଂ । ନନୁ ଚ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାନମ୍ପି ଏକସେସୋ କତୋ, ୟଥା – ମାତା ପିତା ତୁ ପିତରୋ, ପୁତ୍ତା ତୁ ପୁତ୍ତଧୀତରୋ [ଅଭିଧାନ ୨୪୯ ଗାଥା]। ସସୁରା ସସ୍ସୁ ସସୁରା, ଭାତୁଭଗିନି ଭାତରୋତି [ଅଭିଧାନ ୨୫୦ ଗାଥା]। ଏତ୍ଥ ହି ମାତା ଚ ପିତା ଚ ପିତରୋ, ପୁତ୍ତୋ ଚ ଧୀତା ଚ ପୁତ୍ତା, ସସ୍ସୁ ଚ ସସୁରୋ ଚ ସସୁରା, ଭାତା ଚ ଭଗିନୀ ଚ ଭାତରୋତି ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାନମ୍ପି ଏକସେସୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ଠାନନ୍ତରେ ତେସଂ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗତାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ନ ଦୋସୋ । ତାତୋ ତୁ ଜନକୋ ପିତା [ଅଭିଧାନ ୨୪୩ ଗାଥା]। ଅମ୍ମା’ମ୍ବା ଜନନୀ ମାତା [ଅଭିଧାନ ୨୪୪ ଗାଥା]। ଅପଚ୍ଚଂ ପୁତ୍ତୋତ୍ରଜୋ ସୁତୋ [ଅଭିଧାନ ୨୪୦ ଗାଥା]। ନାରିୟଂ ଦୁହିତା ଧୀତା [ଅଭିଧାନ ୨୪୧ ଗାଥା]। ଜାୟାପତୀନଂ ଜନନୀ, ସସ୍ସୁ ୱୁତ୍ତାଥ ତପ୍ପିତା । ସସୁରୋତି ଇଚ୍ଚାଦିକଞ୍ହି ତେସଂ [ଅଭିଧାନ ୨୪୬ ଗାଥା] ଠାନନ୍ତରନ୍ତି । ତଥା ଏତ୍ଥ କମଂ ୱିନା ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାନଂ ଗଣନପାଠୋ ୱିୟ ସଙ୍କରୋପି ନ କତୋ । ତତ୍ର ହି ସଗ୍ଗଦିସାଦୟୋ ଅତ୍ଥା ୟଥାକ୍କମଂ ତଂସମ୍ବନ୍ଧା ଚ ସକ୍କୱିଦିସାଦୟୋ ଅତ୍ଥା ସକସକସମ୍ବନ୍ଧସହିତା ୟଥାଭିଧାନଂ ସରୂପପଟିପତ୍ୟମତ୍ଥଭିଧେୟ୍ୟା, ତଥା ତପ୍ପରିୟାୟସମ୍ବନ୍ଧାନି ଚ ୟାନି ନାମାନି, ତାନି ସବ୍ବାନି ତଦଭିଧାନାୱସରେ ଅଭିଧେୟ୍ୟାନୀତି ସୁଖେନେକତ୍ରେୱ ସକଲନାମପଟିପତ୍ତି ସରୂପପଟିପତ୍ତି ଚ ୟଥା ସିୟାତିଚ୍ଚେତଦତ୍ଥଂ କମୋ ଅଭ୍ୟୁପଗମ୍ୟତେ, ତଥା ଚ ସତ୍ୟାୱସ୍ସଂ ସଗ୍ଗାଦିପରିୟାୟେ ଦିୱସଦ୍ଦାଦୟୋ, ହରାଦ୍ୟୱସରେ କୁମାରାଦୟୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟା ଇତି କମାନୁରୋଧେନ ଲିଙ୍ଗସଙ୍କରୋ ପରିହରିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତନ୍ତୁ କମଂ ୱିନା ନେହ ସଙ୍କରୋ କତୋ, ଇତି ପରିୟାୟେନ ଇତ୍ଥିପ୍ପକରଣାଦିକ୍କମେନ ୟଥାସମ୍ଭୱମଭିଧାନତୋ, ତଂ ୟଥା – ଈତି ତ୍ୱିତ୍ଥୀ ଅଜଞ୍ଞଞ୍ଚ, ଉପସଗ୍ଗୋ ଉପଦ୍ଦୱୋତି [ଅଭିଧାନ ୪୦୧ ଗାଥା]। ଅତ୍ର ହି ୟେ ତିଲିଙ୍ଗା, ତେ ତିଲିଙ୍ଗାୱସରେ ଏୱ ନିବଦ୍ଧା, ନ ଗଣନପାଠା ୱିୟ ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ର ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନୀୟତେ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ଭେଦାଖ୍ୟାନାୟ ନ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ନେକସେସୋ ନ ସଙ୍କରୋ ।

କତୋତ୍ର ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗାନ-ମୱୁତ୍ତାନଂ କମଂ ୱିନା’’ତି [ଅମର ୧.୪]॥

ଇଦାନି ଲିଙ୍ଗୱାଚକାନଂ ଠାନୱସେନତ୍ଥେସୁ ଗମନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଲିଙ୍ଗୱାଚକେ’’ଚ୍ଚାଦି । ଗାଥାପାଦନ୍ତମଜ୍ଝଟ୍ଠା ଗାଥାନଂ ପାଦାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତମଜ୍ଝଟ୍ଠା ଲିଙ୍ଗୱାଚକା ଅନେକତ୍ଥଲିଙ୍ଗୱାଚକାନି ଞାଣଦସ୍ସନାଦୀନି ଲିଙ୍ଗାନି ପୁବ୍ବମତ୍ଥଂ ୱାଚକୱସେନ ୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅପରେ ଗାଥାପାଦାନମାଦିଟ୍ଠା ଲିଙ୍ଗୱାଚକା ପରମତ୍ଥଂ ୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ୟଥା –

ଫଲେ ୱିପସ୍ସନାଦିବ୍ବ-ଚକ୍ଖୁସବ୍ବଞ୍ଞୁତାସୁ ଚ ।

ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣମ୍ହି, ମଗ୍ଗେ ଚ ଞାଣଦସ୍ସନଂ[ଅଭିଧାନ ୭୯୪ ଗାଥା]॥

ଣାଦୋ ସଦ୍ଧାଚୀୱରାଦି-ହେତ୍ୱାଧାରେସୁ ପଚ୍ଚୟୋ ।

କୀଳାଦିବ୍ବୱିହାରାଦୋ, ୱିହାରୋ ସୁଗତାଲୟେ [ଅଭିଧାନ ୮୫୭ ଗାଥା]॥

ଖଗ୍ଗେ କୁରୂରେ ନେତ୍ତିଂସୋ, ପରସ୍ମିଞ୍ଚାତ୍ର ତୀସ୍ୱମୁ[ଅଭିଧାନ ୧୦୮୯ ଗାଥା]।

କୁସଲେ ସୁକତଂ ସୁଟ୍ଠୁ-କତେ ଚ ସୁକତୋ ତିସୁ [ଅଭିଧାନ ୯୩୮ ଗାଥା]॥

ସମୟୋ ସମୱାୟେ ଚ, ସମୂହେ କାରଣେ ଖଣେ ।

ପଟିୱେଧେ ସିୟା କାଲେ, ପହାନେ ଲାଭଦିଟ୍ଠିସୁ [ଅଭିଧାନ ୭୭୮ ଗାଥା]॥

କନ୍ତାରୋ ୱନଦୁଗ୍ଗେସୁ [ଅଭିଧାନ ୧୧୦୭ ଗାଥା]।

ଏତ୍ଥ ଚ –

ୟେଭୁୟ୍ୟତାବ୍ୟାମିସ୍ସେସୁ, ୱିସଂୟୋଗେ ଚ କେୱଲଂ ।

ଦଳ୍ହତ୍ଥେନତିରେକେ ଚା-ନୱସେସମ୍ହି ତଂ ତିସୁ [ଅଭିଧାନ ୭୮୬ ଗାଥା]॥

ସମାଧିସ୍ମିଂ ପୁମେକଗ୍ଗୋ-ନାକୁଲେ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗିକୋ [ଅଭିଧାନ ୧୦୩୫ ଗାଥା]।

ଜଳେ ଥୂଲୋ ମହତ୍ୟପି [ଅଭିଧାନ ୧୦୬୬ ଗାଥା] ଚ୍ଚାଦୀସୁ

ଗାଥାମଜ୍ଝଟ୍ଠାନଂ, ପାଦନ୍ତମଜ୍ଝଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଲିଙ୍ଗୱାଚକାନଂ ପୁବ୍ବପରତ୍ଥେସ୍ୱପି ଗମନଭାୱତୋ ‘‘ପୁବ୍ବଂ ୟନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଗାଥାନଂ ମଜ୍ଝନ୍ତଟ୍ଠା ପୁବ୍ବଂ ୟନ୍ତି, ଗାଥାମଜ୍ଝଟ୍ଠା, ପାଦନ୍ତମଜ୍ଝଟ୍ଠା ଚ ପୁବ୍ବାପରଞ୍ଚ ୟନ୍ତୀତି ୟଥାଲାଭୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

[ଜ] ଇଦାନି ୱିସେସୱିଧିମ୍ହି ସତ୍ଥଲହୁଭାୱତ୍ଥଂ ପରିଭାସତେ ‘‘ପୁମିତ୍ଥିୟ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ପୁମିତ୍ଥିୟଂ ‘‘ଦ୍ୱୀସୂ’’ତି ପଦଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ୟଥା – ଅସନି ଦ୍ୱୀସୁ [ଅଭିଧାନ ୨୪ ଗାଥା]। ସବ୍ବଲିଙ୍ଗେ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେ ‘‘ତୀସୂ’’ତି ପଦଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ୟଥା – ସତ୍ତନ୍ନଂ ପୂରଣେ ସେଟ୍ଠେ’ତିସନ୍ତେ ସତ୍ତମୋ ତିସୁ [ଅଭିଧାନ ୯୪୨ ଗାଥା]। ଏତ୍ଥ ଚ ନିସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗନାମଂ ପାରିସେସତୋ ‘‘ସେସଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଞେୟ୍ୟଂ [ନିସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗ ସେସତ୍ଥଂ (ଅମର ୧.୫.)], ୟଥା – ୱସ୍ସ ସଂୱଚ୍ଛରା ନିତ୍ଥୀତି [ଅଭିଧାନ ୮୧ ଗାଥା]। ଅତ୍ର ଚେକଲିଙ୍ଗନିସେଧବ୍ୟାଖ୍ୟାନେନ ଲିଙ୍ଗଦ୍ୱୟୱିଧାନନ୍ତି [ଏକଲିଙ୍ଗନିସେଧବ୍ୟାଜେନ ଲିଙ୍ଗଦ୍ୱୟାଭିଧାନମିତି (ଅମରକୋସଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]।

ଗନ୍ଥଲାହୱଂ ୱିଧାୟେଦାନି ପଟିପତ୍ତିଲାହୱତ୍ଥମାହ ‘‘ଅଭିଧାନନ୍ତରାରମ୍ଭେ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଭିଧାନନ୍ତରସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭିଧାନସ୍ସ ଆରମ୍ଭେ ସତି, ତୁ ଅନ୍ତୋ ୟସ୍ସ ଅଭିଧାନସ୍ସ, ଅଥ ଆଦି ୟସ୍ସ ଅଭିଧାନସ୍ସାତି ଇଦଂ ଅଭିଧାନଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଂ । ତ୍ୱନ୍ତମଥାଦିକଂ ନାମାଦିପଦଂ ପୁବ୍ବେନ ନ ସମ୍ବଜ୍ଝତେତି ଭାୱୋ । ତତ୍ର ନାମପଦଂ ୟଥା – ଜିନୋ ସକ୍କୋ ତୁ ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ [ଅଭିଧାନ ୪ ଗାଥା]। କେସୱୋ ଚକ୍କପାଣ୍ୟଥ [ଅଭିଧାନ ୧୬ ଗାଥା]। ମହିସ୍ସରୋ ସିୱୋ ସୂଲୀ [ଅଭିଧାନ ୧୬ ଗାଥା]। ଲିଙ୍ଗପଦଂ ୟଥା – ପୁମେ ତୁ ପଣ୍ହି ପାସଣି [ଅଭିଧାନ ୨୭୭ ଗାଥା]। ପୁମେ ତୂତୁ ରଜୋ ପୁପ୍ଫଂ [ଅଭିଧାନ ୨୩୮ ଗାଥା]। ସା ତିରୋକରଣୀପ୍ୟଥ [ଅଭିଧାନ ୨୯୮ ଗାଥା]। ପୁନ୍ନପୁଂସକମୁଲ୍ଲୋଚଂ [ଅଭିଧାନ ୨୯୯ ଗାଥା]। ଅତ୍ଥପଦଂ ୟଥା – ଉଦରେ ତୁ ତଥା ପାଚା’ନଲସ୍ମିଂ ଗହଣୀତ୍ଥିୟଂ [ଅଭିଧାନ ୯୭୩ ଗାଥା]। ପଣୀତୋ ତୀସୁ ମଧୁରେ, ଉତ୍ତମେ ୱିହିତେପ୍ୟଥ । ଅଞ୍ଜସେ ୱିସିଖାୟଞ୍ଚ, ପନ୍ତିୟଂ ୱୀଥି ନାରିୟଂ [ଅଭିଧାନ ୯୪୦ ଗାଥା]। ଅଥସଦ୍ଦେନ ଚତ୍ର ଅନନ୍ତରିୟତ୍ଥେନ ସକପରିୟାୟୋପଲକ୍ଖଣତୋ ଅଥୋ ସଦ୍ଦାଦୀସୁ ଚ ନ ପୁବ୍ବେନ ସମ୍ବଜ୍ଝତେ । ପାଣକୋ ଚାପ୍ୟଥୋ ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗୋ ଲୋମସପାଣକୋତି [ଅଭିଧାନ ୬୨୩ ଗାଥା]।

[ଝ] ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନାନମନୁରୂପାନମ୍ପି ପଚୁରପ୍ପୟୋଗାନମେୱ କେସଞ୍ଚି ଗହଣଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥନ୍ତରାପସୟ୍ହତାୱସେନ ଅହଂକାରପୁବ୍ବିକାଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋ ପୟୋଗ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ସୋଗତେ ସୁଗତସ୍ସ ୱଚନଭୂତେ ଆଗମେ ପିଟକତ୍ତୟେ, ତଞ୍ହି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ତିୱିଧସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଏତେନାତି ଆଗମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ଭିୟ୍ୟୋ ପୟୋଗଂ ବାହୁଲ୍ଲେନ ପୟୁଜ୍ଜତେତି ପୟୋଗୋ, ତଂ ଆଗମ୍ମ ଗହେତ୍ୱା କ୍ୱଚି ଅରଞ୍ଞୱଗ୍ଗାଦୀସୁ ନିଘଣ୍ଟୁୟୁତ୍ତିଞ୍ଚ ନିଘଣ୍ଟୁନାମକେ ସତ୍ଥେ ଆଗତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନାନୁରୂପଂ ୟୁତ୍ତିଞ୍ଚ ଆନୀୟ ଆନେତ୍ୱା ନାମଲିଙ୍ଗଂ କଥୀୟତି ଅନ୍ତୋଭାୱେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ବହିଭାୱେନ ପକାସୀୟତେ । ଆୱିଭାୱତ୍ତମେୱ ହି ଜଞ୍ଞତ୍ତଂ ସନ୍ତକାରିୟକାରିନୋ । ଆସୀସାୟଂ ୱା ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିନୋପି ୱଚନସ୍ସ ୱତ୍ତମାନତ୍ଥୱତ୍ତିଚ୍ଛାୟ ୱତ୍ତମାନତ୍ତଂ, ତଥା ହି ଲୋକେ ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିନୋ ସିଦ୍ଧିମଭିସନ୍ଧାୟ ଭାୱିନମପ୍ପତ୍ତଂ ୱତ୍ତମାନତ୍ତେନ ୱା ଅତୀତତ୍ତେନ ୱା ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛତି, ତଂ ୟଥା – ‘‘ଇଦଂ ମମମପାପୟେ’’ତି କୋଚି କେନଚାଭିହିତୋ ସନ୍ତୋ ଅୱସ୍ସଂ ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପାପିୟମାନଂ ପତ୍ତଂ ୱା ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛତି, ତତୋୟେୱ ‘‘ଆସୀସାୟଂ ଭୂତମିୱ ଚେ’’ତି [ପାଣିନି ୩.୩.୧୩୨] ତଦତିଦେସୱଚନଂ ପଚ୍ଚାଖ୍ୟାୟତେ ।

ପଣାମାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ସଗ୍ଗକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

୧. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ନାମ ପଞ୍ଞତ୍ତିପରମତ୍ଥତ୍ଥୱସେନ ଦୁୱିଧୋ, ତେସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥତୋ ପରମତ୍ଥତ୍ଥୋୱ ସେଟ୍ଠୋ, ତେସୁପି ଓଧିସୋ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିକରତ୍ତା ୟଥାକ୍କମଂ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା ସେଟ୍ଠା, ତତୋପି ନିବ୍ବାନମେୱ ସେଟ୍ଠଂ, ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋୱ ସେଟ୍ଠୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ୱିରାଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମାନଂ, ଦ୍ୱିପଦାନଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁମା’’ତି [ଧ॰ ପ॰ ୨୭୩; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୫]। ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ୫.୩୨; ଇତିୱୁ॰ ୯୦] ୱଚନତୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ୱିରାଗସଙ୍ଖାତୋ ନିବ୍ବାନମେୱ ସେଟ୍ଠୋ, ଚକ୍ଖୁମା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ, ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିଭେଦାନଂ ଦ୍ୱିପଦାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥାନଂ ସେଟ୍ଠୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥସେଟ୍ଠତ୍ଥାଭିଧାୟକାଭିଧାନଭୂତଂ ବୁଦ୍ଧାତିଧାନମେୱ ପଠମଂ ସଗ୍ଗକଣ୍ଡସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ପତ୍ଥିୟୱସେନ [ସତ୍ଥିୟୱସେନ (କ॰)] ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥ ଜିନସଦ୍ଦନ୍ତଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧସ୍ସ ନାମଂ । ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ସକମ୍ମକା କତ୍ତରି ତପଚ୍ଚୟୋ । ୱିସିଟ୍ଠା ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ସତ୍ଥୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ପସଂସାୟଂ ୟଦାଦିନା ଣପଚ୍ଚୟୋ । ଦାନସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଠାନାଟ୍ଠାନଞାଣାଦୟୋ ୱା ଦସ ବଲାନି ୟସ୍ସେତି ଦସବଲୋ । ସାସତି ୱିନୟତି ସତ୍ତେତି ସତ୍ଥା । ସବ୍ବଧମ୍ମଜାନନସୀଲତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ । ଦ୍ୱିପଦାନଂ, ଦ୍ୱିପଦେସୁ ୱା ଉତ୍ତମୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ, ବୁଦ୍ଧୱଂସୱଣ୍ଣନାୟଂ[ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭ ନିଦାନକଥା] ନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣାୟ ଛଟ୍ଠିୟା ସମାସସ୍ସ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ନେଦିସୀ ନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣା ଛଟ୍ଠୀ ଗମ୍ୟତେ । କସ୍ମା ପନ ସୋ ତତ୍ଥ ପଟିସିଦ୍ଧୋତି ? ସମାସେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ୱିକଲାଭାୱତୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି ତତ୍ଥ ଛଟ୍ଠିୟାୟେୱ ପଟିସିଦ୍ଧୋ, ସତ୍ତମିୟା ପନ ନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣାୟ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ତସ୍ସାପି ସୋ ପଟିସେଧନୀୟୋୟେୱ । ମୁନୀନଂ ଇନ୍ଦୋ ରାଜା ମୁନିନ୍ଦୋ । ପୁଞ୍ଞଞାଣଭାଗ୍ୟାଦୟୋ ଭଗଂ ନାମ, ତଂୟୋଗା ଭଗୱା । ନାଥତି ସତ୍ତାନଂ ହିତଂ ୟାଚତି, କିଲେସେ ୱା ଉପତାପେତି, ସତ୍ତେସୁ ୱା ଇସ୍ସରିୟଂ କରୋତି, ତେସଂ ୱା ହିତଂ ଆସୀସତୀତି ନାଥୋ । ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସମନ୍ତଞାଣଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସଙ୍ଖାତେହି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁମା । ସବ୍ବଦା ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ କାୟତୋ ନିଚ୍ଛରଣୱସେନ ଅଙ୍ଗୀରସୋ । ସବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ମୁନନତୋ ମୁନି, ଧମ୍ମୱାଦେସୁ ୱା ମୋନକରଣତୋ ମୁନି ।

୨. ଲୋକାନଂ, ଲୋକେସୁ ୱା ନାଥୋ ଲୋକନାଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅଧିକସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଉତ୍ତମପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନଧିୱରୋ, ସବ୍ବପରିୟନ୍ତଗତତ୍ତଭାୱତ୍ତା ୱା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଇତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅଧିକୋ ପତ୍ଥେତବ୍ବୋ ଅତ୍ତଭାୱୋତି ଅନଧିୱରୋ । ମହନ୍ତାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏସନତୋ ଗୱେସନତୋ ମହେସି, ମହନ୍ତୋ ୱା ଈସୋ ୱିଭୂତି ଏତସ୍ସାତି ମହେସି । ହିତଂ ୱିନୟତି ଅନୁସାସତୀତି ୱିନାୟକୋ, ୱିସିଟ୍ଠଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ସତ୍ତେ ନେତୀତି ୱିନାୟକୋ । ସବ୍ବଧମ୍ମଦସ୍ସନସୀଲତାୟ ‘‘ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂ’ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ । ସୋଭନଂ ଗତଂ ଞାଣମସ୍ସ, ସଂସାରା ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଅପୁନରାୱତ୍ତିୟା ଗତୱାତି ସୁଗତୋ, ସପରସୁଖସିଦ୍ଧତ୍ଥଂ ୱା ସମ୍ମା ଗତୱାତି ସୁଗତୋ । ଭୂରି ବହୁକା ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ, ଅନନ୍ତତ୍ତା ୱା ଭୂରିସମା ପଞ୍ଞା ଏତସ୍ସାତି ଭୂରିପଞ୍ଞୋ, ଅନନ୍ତାୟ ମହାପଥୱିୟା ସଦିସପଞ୍ଞୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । କିଲେସାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ ମାରଂ ଜିତୱାତି ମାରଜି ।

୩. ନରାନଂ ସୀହୋ ସେଟ୍ଠୋ, ପରପ୍ପୱାଦମଦ୍ଦନସହନତୋ ୱା ନରୋ ଚ ସୋ ସୀହୋ ଚାତି ନରସୀହୋ, ସହତୀତି ସୀହୋ, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପୁବ୍ବୱଣ୍ଣାକାରସ୍ସୀକାରୋ, ସୀହସଦିସତ୍ତା ୱା ନରୋ ଚ ସୋ ସୀହୋ ଚାତି ନରସୀହୋ । ୟଥା ହି ସୀହୋ ମିଗରାଜା ଚତୂହି ଦାଠାହି ସବ୍ବସତ୍ତେ ହିଂସତି ଅଭିଭୱତି, ତଥା ଭଗୱାପି ସୀଲପଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତେହି ଚତୂହି ଧମ୍ମେହି ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ହିଂସତି ଅଭିଭୱତୀତି ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ । ସବ୍ବପୁରିସାନଂ ସେଟ୍ଠତ୍ତା ନରୱରୋ, ନରାନଂ ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ସେଟ୍ଠତ୍ତା ନରୱରୋ, ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩] ଏତ୍ଥ ୱିୟ ନରସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବେ ଦେୱମନୁସ୍ସା ସଙ୍ଗହିତା । ଧମ୍ମସ୍ସ ରାଜପୱତ୍ତକତ୍ତା ଧମ୍ମରାଜା, ଧମ୍ମତୋ ୱା ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ରାଜା ଜାତୋ, ନାଧମ୍ମତୋତି ଧମ୍ମରାଜା, ଧମ୍ମେନ ରାଜତୀତି ୱା ଧମ୍ମରାଜା, ଧମ୍ମପାଲକୋ ୱା ରାଜା ଧମ୍ମରାଜା । ମୁନୀନଂ ସେଟ୍ଠତ୍ତା ମହାମୁନି । ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱୋତି ଦେୱଦେୱୋ, ଦେୱାନଂ ଅଧିକୋ ୱା ଦେୱୋ ଦେୱଦେୱୋ । ଲୋକାନଂ ଗରୁ ଆଚରିୟୋ ଲୋକଗରୁ, ଲୋକାନଂ ଗରୁଭାଜନତ୍ତା ୱା ଲୋକଗରୁ । ଧମ୍ମସ୍ସ ସାମି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ । ୟଥା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ଗତା, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ୱା ସମ୍ମା ଗତଂ ଞାଣମସ୍ସାତି ତଥାଗତୋତ୍ୟାଦିନା ତଥାଗତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥପପଞ୍ଚୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୭୮; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୭୦; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨ ନିଦାନ କଥା; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪; ପଟି॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୭; ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୭; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଭି॰ ଟୀ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୨; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧.୧୭୦] ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪. ସୟମେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱତି, ଅନଞ୍ଞବୋଧିତୋତି ସୟମ୍ଭୂ । ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତେନ ସ’ମତ୍ତନାୟେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ବୁଜ୍ଝତି ଅବୁଜ୍ଝି ବୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ସେଟ୍ଠପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱରପଞ୍ଞୋ । ସତ୍ତେ ସଂସାରଣ୍ଣୱତୋ ନିବ୍ବାନପାରଂ ନେତୀତି ନାୟକୋ । ଜିତପଞ୍ଚମାରତ୍ତା ଜିନୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମନ୍ତଭଦ୍ର, ଲୋକଜି, ଛଳଭିଞ୍ଞ, ଅଦ୍ୱୟୱାଦୀ, ସିରୀଘନ, ଅକନିଟ୍ଠଗ [ଅକନିଟ୍ଠକ (କ॰)], ଧମ୍ମଚକ୍କ, ରାଗାସନି [ରାଗାରି (କ॰)], ତିସରଣ, ଖସମ [ଖଣସମ (କ॰) ଖେନ ଆକାସେନ ସମା ତୁଲ୍ୟା ଗୁଣା ୟସ୍ସ ସୋ (ତିକଣ୍ଡସେସଟୀକା ୧.୧.୮)], ଗୁଣାକର, ମହାସୁଖ, ୱଜିର, ମେତ୍ତାବଲ, ଅସମ, ଜିତାରି, ମହାବୋଧି, ଧମ୍ମଧାତୁ, ସେତକେତୁ, ଖଜି, ତିମୁତ୍ତି [ଖଜିରୱିମୁତ୍ତି (କ॰) ଖେନ ଆକାସଜ୍ଝାନେନ – ସୁଞ୍ଞଭାୱନାୟାତି ଭାୱୋ – ଜୟତି ସଂସାରଭାୱଂ ୟୋ, ଜି+ କ୍ୱିପ ସୁଞ୍ଞୱାଦୀନଂ ବୋଦ୍ଧାନଂ ‘‘ସୁଞ୍ଞଂ ସବ୍ବମେୱ’’ ଇତ୍ୟାକାରଭାୱନାୟ ସଂସାରଭାୱଜୟନତୋ ତଥାଭାୱୋ (ସଦ୍ଦକପ୍ପଦ୍ଦୁମ)], ଦସଭୂମିସ୍ସର, ପଞ୍ଚଞାଣ, ବହୁକ୍ଖମ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧ, ସବ୍ବଦସ୍ସୀ, ମହାବଲ, ସବ୍ବବୋଧ [ସମ୍ବୋଧଧମ୍ମ (କ॰)], ଧମ୍ମକାୟ, ସଂଗୁତ୍ତ, ଅରହ, ଦ୍ୱାଦସକ୍ଖ, ୱୀତରାଗାଦୀନିପି ଅନେକାନି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ନାମାନି [ଇମାନି ପରିୟାୟୱଚନାନି ପାୟସୋ ଅମରକୋସତୋ, ତିକଣ୍ଡସେସାଭିଧାନତୋ ଚ ଗହିତାନି]। ସମନ୍ତତୋ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରତୋ ଚ ଞାଣସମ୍ଭାରତୋ ଚ ଭଦ୍ରୋ ସେଟ୍ଠୋତି ସମନ୍ତଭଦ୍ରୋତ୍ୟାଦୀନି ଚ ନିବ୍ବଚନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ ।

ଗୁଣେନ ନାମମୁଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ, ଅପି ନାମସହସ୍ସତୋ’’ତି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୧୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୭୬; ନେତ୍ତି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮]॥

ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧେୟ୍ୟନ୍ତି ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ । ଅପି ନାମସହସ୍ସତୋତି ଅନେକେହି ନାମସହସ୍ସେହୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧନାମକଥା ।

ସକ୍କାଦିସତ୍ତକଂ ଅମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ନାମଂ । ପଞ୍ଚମାରେ ଜେତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ସକ୍କୋ, ଭଗିନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସକରଣତୋ ୱା ଲୋକମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ସକ୍କୁଣନ୍ତୀତି ସକ୍କା, ସାକିୟରାଜୂନଂ ପୁବ୍ବରାଜାନୋ, ତେସଂ ୱଂସଭୂତତ୍ତା ଭଗୱା ‘‘ସକ୍କୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅସ୍ସ ଚ ଜାତିସମନନ୍ତରଂ ନିଧୟୋ ରତନାନି ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାନୀତି ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋତି ନାମଂ କତଂ, ସବ୍ବେସଂ ୱା ଲୋକାନଂ ସିଦ୍ଧା ଅତ୍ଥା ଏତେନ ହେତୁଭୂତେନାତି ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ । ସୁଦ୍ଧଂ ଓଦନଂ ଅସ୍ସାତି ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ, ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ସୁଦ୍ଧୋଦନି । ଗୋତମୱଂସସ୍ସ କପିଲସ୍ସ ମୁନିନୋ ସିସ୍ସତାୟ ସକ୍ୟା ଗୋତମା, ଭଗୱା ପନ ଗୋତମୱଂସେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଗୋତମସ୍ସ ମୁନିନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ଗୋତମୋ ।

୫. ସକ୍ୟୱଂସାୱତିଣ୍ଣୋ [ସକ୍ୟୱଂସା ପିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ (କ॰)] ସକ୍ୟମୁନି ୟୋ ବୁଦ୍ଧୋ ସୋ ସକ୍ୟସୀହୋ, ସକ୍ୟାନଂ ୱା ସେଟ୍ଠତ୍ତା ସକ୍ୟସୀହୋ । ସକ୍ୟକୁଲତୋ ଜାତୋ ମୁନି ସକ୍ୟମୁନି । ସୂରିୟଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନତ୍ତା ଭଗୱା ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୂତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ବନ୍ଧୁ ଞାତୀତି ନିବ୍ବଚନଂ କତ୍ୱା । ଏତ୍ଥପି ମାୟାଦେୱୀସୁତ, ମହାସମଣ, କଲିସାସନାଦୀନି [କୁଲିସାସନାଦୀନି (କ॰) କଲିମ୍ହି ୟୁଗେ ସାସନଂ ଅନୁସାସନଂ ୟସ୍ସ ସୋ, ଅଥୱା କଲିମ୍ହି ପାପେ ୱିୱାଦେ ୱା ସାସନଂ ହିତସାଧନଂ ୟସ୍ସ ସୋ (ତିକଣ୍ଡସେସଟୀକା ୧.୧.୧୧)] ଗୋତମପରିୟାୟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

୬.ମୋକ୍ଖାଦୀନି ନିବ୍ବୁତିପରିୟନ୍ତାନି ଛଚତ୍ତାଲୀସ ନାମାନି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ନାମାନି । ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା ରାଗାଦୀହୀତି ମୋକ୍ଖୋ । ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରାଗାଦୟୋତି ନିରୋଧୋ, ରୁନ୍ଧତି ୱା ନିବ୍ବାନନ୍ତି ରୋଧୋ, କିଲେସୋ, ସୋ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ନିରୋଧୋ । ୱାନସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା, ନିବ୍ବାତି ୱା ଏତେନ ରାଗଗ୍ଗିଆଦିକୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ୟଥା ପକତିଦୀପୋ ନଦୀସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନାନଂ ପତିଟ୍ଠା ହୋତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ନିବ୍ବାନଂ ସଂସାରମହୋଘେନ ୱୁୟ୍ହମାନାନଂ ପତିଟ୍ଠାତି ଦୀପୋ ୱିୟାତି ଦୀପୋ, ନିକ୍କିଲେସାନଂ ୱା ପଦୀପସଦିସଭାୱକରଣତୋ ଦୀପୋ ୱିୟାତି ଦୀପୋ, ‘‘ନିବ୍ବନ୍ତି ଧୀରା ୟଥୟଂ ପଦୀପୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ଦିପ୍ପତି ୱା ଅରିୟାନଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ପକାସତୀତି ଦୀପୋ । ତଣ୍ହାନଂ ଖୟହେତୁତ୍ତା ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ । ରାଗାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା, ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ୱା ପରଂ । ତାୟତି ରକ୍ଖତି ଅପାୟାଦିତୋତି ତାଣଂ । ନିଲୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଂସାରଭୟଭୀରୁକାତି ଲେଣଂ । ନତ୍ଥି ଦୀଘରସ୍ସାଦିକଂ ରୂପଂ ସଣ୍ଠାନମେତସ୍ସାତି ଅରୂପଂ, ଅପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ୱା ଅରୂପଂ । ରାଗାଦୀନଂ ସନ୍ତକରଣତ୍ତା ସନ୍ତଂ । ରାଗକ୍ଖୟହେତୁଭାୱେନ ଅୱିପରୀତତ୍ତା, ଚତୁସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ୱା ସଚ୍ଚଂ । ନତ୍ଥି ଆଲୟୋ ତଣ୍ହା ଏତ୍ଥାତି ଅନାଲୟଂ ।

୭. ପଚ୍ଚୟେହି ନ ସଙ୍କରୀୟତେତି ଅସଙ୍ଖତଂ । ସିୱଂ ଖେମଭାୱଂ କରୋତୀତି ସିୱଂ, ସଂସାରଭୀରୁକେହି ସେୱିତବ୍ବତ୍ତା ୱା ସିୱଂ, ୟଦାଦିନା ୱପଚ୍ଚୟୋ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ମତଂ ମରଣଂ, ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଅଧିଗତେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମତନ୍ତି ଅମତଂ । ପସ୍ସିତୁଂ ସୁଦୁକ୍କରତାୟ ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ । ପରେହି ଉତ୍ତମେହି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେହି ଅୟିତବ୍ବଂ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପରାୟଣଂ, ପରତୋ ୱା ଅୟିତବ୍ବଂ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପରାୟଣଂ, ସଂସାରସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞସଭାୱୱସେନ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ, ପରେସଂ ୱା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପତିଟ୍ଠାନତ୍ତା ପରାୟଣଂ । ୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଓଧିସୋ କିଲେସେ ସରନ୍ତି ହିଂସନ୍ତି ତଂ ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ, ଅରିୟାନଂ ୱସିତଗେହତ୍ତା ୱା ସରଣଂ । ଈତି ଉପଦ୍ଦୱୋ ପୱାସୋ ଚ ତେ ୟତ୍ଥ ନ ସନ୍ତି, ତଂ ଅନୀତିକଂ, ସତ୍ତେ ସଂସାରଂ ନେତୀତି ‘‘ନୀତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱତୋ ୱା ଅନୀତିକଂ । ଆସୱାନଂ ଅନାରମ୍ମଣତାୟ ଅନାସୱଂ । ନିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ଧୁୱଂ, ଧୱତି ୱା ମଗ୍ଗାନମାରମ୍ମଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଧୁୱଂ, ‘‘ଧୁ ଗତିଥେରିୟେସୂ’’ତି ହି କାତନ୍ତଧାତୁ । ଦଟ୍ଠବ୍ବସଭାୱସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଅନିଦସ୍ସନଂ । ପଚ୍ଚୟେହି ଅକତତ୍ତା ଅକତଂ । ସଦା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଅପଲୁଜ୍ଜନସଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେନ ୱା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅପଲୋକିତଂ । ‘‘ଇତଂ ଗତେ ଚ ୱିଞ୍ଞାତେ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକସଭାୱେନ ୱା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଲୋକିତଂ, ତବ୍ଭାୱାପଗମନତୋ ଅପଲୋକିତଂ । ସଣ୍ହଟ୍ଠେନ ନିପୁଣଂ, ୟେନ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଓଧିସୋ କିଲେସେ ନିସ୍ସେସତୋ ପୁନନ୍ତି ସୋଧେନ୍ତି, ତଂ ନିପୁଣଂ । ନ କଦାଚିପି ୟସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ୱିନାସୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅନନ୍ତଂ । ଖରନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତୀତି ଖରା, ସଙ୍ଖତା, ତେ ୟତ୍ଥ ନ ସନ୍ତି, ତଂ ଅକ୍ଖରଂ, ଖରସଙ୍ଖାତାନଂ ୱା ସଙ୍ଖତାନଂ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅକ୍ଖରଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତ୍ୟାଦିକା ଗାଥା ରୁଚିରା ନାମ ।

୮. ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାନଂ ଖୟକାରଣତ୍ତା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ । ବ୍ୟାବାଧତୀତି ବ୍ୟାବାଧୋ, ସୋ ଏୱ ବ୍ୟାବାଦୋ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ବ୍ୟାବଜ୍ଜଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନାଦ୍ୟତ୍ଥୋ, ତଂ ୟତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ତଂ ଅବ୍ୟାବଜ୍ଜଂ, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ବ୍ୟାପଜ୍ଜନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତୀତି ବ୍ୟାପାଦା, ସଙ୍ଖତା, ତେସଂ ଭାୱୋ ବ୍ୟାପଜ୍ଝଂ, ସଙ୍ଖତାନଂ ୱିନସ୍ସନଭାୱୋ, ତଂ ୟତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ତଂ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଚ ଦ୍ୟସ୍ସ ଜ୍ଝକାରୋ । କିଲେସକମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟାନମଭାୱତୋ ୱିୱଟ୍ଟଂ । ନିବ୍ଭୟଟ୍ଠେନ ଖେମଂ, ଖୟନ୍ତି ୱା ଏତେନ ରାଗଗ୍ଗିଆଦୟୋତି ଖେମଂ । ସଙ୍ଖାରେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସତାୟ, ୱିସଂୟୋଗତାୟ ଚ କେୱଲଂ । ଅପୱଜ୍ଜନ୍ତି ସଙ୍ଖାରା ଏତସ୍ମାତି ଅପୱଗ୍ଗୋ । ୟସ୍ମା ରାଗୋ ୱିଗତୋ, ସୋ ୱିରାଗୋ । ପଧାନଭାୱଂ ନୀତଂ ପଣୀତଂ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଗତେ ଅରିୟାନଂ ଚୁତଂ ଚୱନନ୍ତି ଅଚ୍ଚୁତଂ । ଅରିୟେହି ପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ପଦଂ ।

୯. ଚତ୍ତାରୋ ୟୋଗା ଖୟନ୍ତି ଏତେନାତି ୟୋଗକ୍ଖେମୋ । ପାରେତି ସକ୍କୋତି ସଂସାରଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପଂ ସମେତୁନ୍ତି ପାରଂ, ‘‘ସଂସାରଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପତତ୍ତସ୍ସା’ଲଂ ସମେତୱେ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପଗତା ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରା ଏତସ୍ମାତି ୱା ପାରଂ । କିଲେସେହି ମୁଚ୍ଚନତୋ ମୁତ୍ତି, ନିକାୟନ୍ତରିୟା ପନ ‘‘ସରୀରେନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଅତ୍ତନୋ ମୁତ୍ତତ୍ତା ମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କିଲେସସମନତୋ ସନ୍ତି । ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟ ରାଗାଦିମଲେହୀତି ୱିସୁଦ୍ଧି। ସବ୍ବସଙ୍ଖାରା ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ୱିମୁତ୍ତି । ଅସଙ୍ଖତମେୱ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ, ସନ୍ତିଲକ୍ଖଣଧାରଣତୋ ୱା ଧାତୂତି ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ । ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟ ରାଗାଦିମଲେହୀତି ସୁଦ୍ଧି । ଆୱୁଣୋତି ସଂସାରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୁମପ୍ପଦାନୱସେନାତି ୱୁତି, ତଣ୍ହା, ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ନିବ୍ବୁତି ।

୧୦.ଖୀଣାସୱାଦିଚତୁକ୍କଂ ଅରହନ୍ତେ । ଖୀଣା ଆସୱା ୟସ୍ସ ସୋ ଖୀଣାସୱୋ । ତତୋ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟାଭାୱତୋ ନତ୍ଥି ସିକ୍ଖା ଏତସ୍ସାତି ଅସେକ୍ଖୋ । ୱିଗତୋ ରାଗୋ ୟସ୍ମାତି ୱୀତରାଗୋ । ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରେ ହତୱାତି ଅରହା, ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ ।

ଦେୱଲୋକାଦିପଞ୍ଚକଂ ସଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଂ । ଦେୱାନଂ ଲୋକୋ ଭୱନଂ ଦେୱଲୋକୋ । ଦିବ୍ବନ୍ତ୍ୟତ୍ର ଦିୱୋ । ଅଜ ଗତିୟଂ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଠିତିୟଂ, ଚିରଂ ଠିୟତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ଅଗ୍ଗୋ, ଠାନଂ, ସୋଭନୋ ଅଗ୍ଗୋ ସଗ୍ଗୋ, ପୁଞ୍ଞେନ ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଅଜୀୟତେତି ସଗ୍ଗୋ । ତୟୋ ଦେୱା ଦିବ୍ବନ୍ତ୍ୟତ୍ରେତି ତିଦିୱୋ । ପଧାନତୋ ହି ତୀହି ହରିହରବ୍ରହ୍ମେହି ବ୍ୟପଦେସୋ । ତିଦସାନଂ ଦେୱାନଂ ଆଲୟୋ ଠାନନ୍ତି ତିଦସାଲୟୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଦେୱଲୋକାଦିତ୍ତୟଂ ସଗ୍ଗସାମଞ୍ଞସ୍ସ ନାମଂ, ତିଦିୱାଦିଦ୍ୱୟଂ ତାୱତିଂସସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅମରକୋସାଦୀସୁ ସାମଞ୍ଞସ୍ମିଂୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଗହଣତୋ ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାପି ନାକ, ସୁରଲୋକ, ତିପିଟ୍ଠପ [ୱିସନ୍ତି ସୁକତିନୋ ଅସ୍ମିଂ ଇତି ପିଟ୍ଠପଂ ପିସୋଦରାଦି ତିଦସାନଂ ପିଟ୍ଠପଧିତି ଦସସଦ୍ଦଲୋପୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)], ଅୱରୋହ, ଫଲୋଦୟ [ଫଲସ୍ସ କମ୍ମଫଲସ୍ସ ଉଦୟୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗ୍ୟଟ୍ଠାନଂ (ତିକଣ୍ଡଟୀକା)], ମନ୍ଦର, ସେରିକ, ସକ୍କଭୱନ, ଖଂ, ନଭାଦୀନି ଦେୱଲୋକସାମଞ୍ଞାନି ଇଧାନାଗତାନିପି ଗହେତବ୍ବାନି ।

୧୧-୧୨.ତିଦସାଦିଚତୁଦ୍ଦସକଂ ଦେୱତାସାମଞ୍ଞସ୍ସ ନାମଂ । ଜାତୀସୁ [ଜାତିଜାତୀସୁ (କ॰)] ୱୁତ୍ତାସୁ ବ୍ୟତ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ବ୍ୟତ୍ତୀନଂ ବହୁତ୍ତା ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ଜାତିସତ୍ତାୱିନାସସଙ୍ଖାତା ତିସ୍ସୋ ଦସା ପରିମାଣା ଏତେସନ୍ତି ତିଦସା । ଏତେ ହି ମନୁସ୍ସାଦୟୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧିୱିପରିଣାମଖୟେହି ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ପଞ୍ଚୱୀସତିୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିୟା ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି ଚ । ମରଣଂ ମରୋ, ସୋ ୟେସଂ ନତ୍ଥି, ତେ ଅମରା । ଦିବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାଦୀହି କୀଳନ୍ତୀତି ଦେୱା । ୱିବୁଜ୍ଝନ୍ତି ନ ସୁପନ୍ତୀତି ୱିବୁଧା, ଅତୀତାନାଗତଜାତିଂ ୱିବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱା ୱିବୁଧା । ସୁଧାଭୋଜନଭୁଞ୍ଜନସୀଲତାୟ ସୁଧାସିନୋ । ସମୁଦ୍ଦୁଟ୍ଠା [ଅମତମଥନୋଟ୍ଠା (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)] ସୁରା ଅତ୍ଥି ୟେସଂ, ତେ ସୁରା, ସୁରନ୍ତି ୱା କୀଳନ୍ତୀତି ସୁରା, ସୁଖେନ ରମନ୍ତୀତି ୱା ସୁରା । ଦୀଘାୟୁକାପି ସମାନା ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଂ ସମ୍ପତ୍ତକାଲେ ମରନ୍ତି ସୀଲେନାତି ମରୂ । ଦିୱୋ ଦେୱଲୋକୋ ଓକୋ ଆସୟୋ ୟେସଂ ତେ ଦିୱୋକା । ସୁଧାହାରସ୍ସ ପାତବ୍ବସ୍ସପି ସମ୍ଭୱତୋ ଅମତଂ ପିୱନ୍ତୀତି ଅମତପା, ଅମତୋସଧଂ ୱା ପିୱନ୍ତୀତି ଅମତପା । ସଗ୍ଗେ ୱସନସୀଲତ୍ତା ସଗ୍ଗୱାସିନୋ । ସଦା ପଞ୍ଚୱୀସତିୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିୟତ୍ତା ନିରାକତା ଜରା ଏତେସନ୍ତି ନିଜ୍ଜରା । ନ ନିମିସନ୍ତୀତି ଅନିମିସା, ଭମୁକା ନିଚ୍ଚଲଂ କରୋନ୍ତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଦିୱେ ୱସନ୍ତୀତି ଦିବ୍ବା । ଦେୱା ଏୱ ଦେୱତା, ସକତ୍ଥେ ଦେୱସଦ୍ଦତୋ ତାପଚ୍ଚୟୋ, ଦେୱତା ଏୱ ଦେୱତାନି, ସକତ୍ଥେ ନିପଚ୍ଚୟୋ । ‘‘ଅପୁମେ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଠମସକତ୍ଥିକୱସେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ, ଦୁତିୟସକତ୍ଥିକୱସେନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଦୁତିୟସକତ୍ଥିକୱସେନେୱ ୱା ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପକ୍ଖେ ୟଦାଦିନା ନିକାରାଦେସୋ । ଅମରକୋସେ ପନ ‘‘ଦେୱତାନି ପୁମେ ୱା’’ତି [ଅମର ୧.୯] ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଦେୱତାନିସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ନିଚ୍ଚଂ ନପୁଂସକେତି । ଟୀକାୟଞ୍ଚ ‘‘ସକତ୍ଥିକା ପକତିତୋ ଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ଅତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପୁନ୍ନପୁଂସକତ୍ତ’’ନ୍ତି [ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା, ସକତ୍ଥେ ତା, ସକତ୍ଥିକା ଅପି ପଚ୍ଚୟା ପକତିତୋ ଲିଙ୍ଗୱଚନାଦ୍ୟତିୱତ୍ତନ୍ତେ, ଅପୀତି ଇତ୍ଥିତ୍ତଂ ଦେୱତା ଏୱ ଦେୱତଂ ପଞ୍ଞାଦିତ୍ତା ଅଣ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)] ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସକତ୍ଥିକାତି ଦୁତିୟସକତ୍ଥିକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପକତିତୋତି ପଠମସକତ୍ଥିକଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁନ୍ନପୁଂସକତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଇତରଥା ତାପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତାୟ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତମେୱ ୱଦେୟ୍ୟ । ସୁପବ୍ବା, ସୁମନା, ତିଦିୱେସା, ଆଦିତେୟ୍ୟା, ଦିୱିସଦା, ଲେଖା, ଅଦିତିନନ୍ଦନା, ଆଦିଚ୍ଚା, ରିଭୱୋ [ୱିଭୱା (କ॰), ରିକାରୋ ଦେୱମାତା ସିୟା ଇତି ତିକଣ୍ଡେ, ତତୋ ଭୱନ୍ତୀତି (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)] ଅସୋପ୍ପା, ଅମଚ୍ଚା [ମରଣଂ ମତି ଇତି ତି, ମତିୟଂ ଭୱା ମଚ୍ଚା… ନ ମଚ୍ଚା ଅମଚ୍ଚା (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)], ଅମତାସନା, ଅଗ୍ଗିମୁଖା, ହୱିଭୋଜନା, ଗିରବ୍ବାଣା, ଦାନୱାରୟୋ, ବିନ୍ଦାରକା, ପୂଜିୟା, ଚିରାୟୁକା, ସଗ୍ଗିନୋ, ନଭୋସଦାଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଦେୱତାନଂ ସାମଞ୍ଞନାମାନେୱ ।

୧୩.ସିଦ୍ଧାଦୟୋ ଇମେ ଦେୱୟୋନିୟୋ ଦେୱପ୍ପଭୱା ଦେୱୱଂସା ଏତେସମୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଦେୱାନମେୱ ଆଦିକାରଣତ୍ତା । ଅଣିମାଦିଗୁଣୋପେତତ୍ତା ସିଜ୍ଝନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୟଥିଚ୍ଛିତା ଅତ୍ଥାତି ସିଦ୍ଧୋ । ୟସ୍ସ ଭାସାୟ ବ୍ରୂହତି କଥା, ସୋ ଭୂତୋ, ପିସାଚପ୍ପଭେଦୋ ଅଧୋମୁଖାଦି । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନ ଭୱନ୍ତି ବ୍ରୂହନ୍ତି କଥା ଏତସ୍ମାତି ଭୂତୋତି । ଗନ୍ଧଂ ଅବ୍ବତି ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ଗନ୍ଧବ୍ବୋ, ଦେୱଗାୟନା ‘‘ହାହା ହୂହୂ’’ ପଭୁତୟୋ [ଅମର ୧.୫୫]। ନିଧୟୋ ଗୁୟ୍ହତୀତି ଗୁୟ୍ହକୋ, ସଞ୍ଞାୟଂ କୋ, ମଣିଭଦ୍ରାଦିକୋ କୁୱେରାନୁଚରୋ । ୟକ୍ଖ ପୂଜାୟଂ, ୟକ୍ଖୀୟତେ ପୂଜୀୟତେତି ୟକ୍ଖୋ, କୁୱେରାଦିକୋ । ରକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ଏତସ୍ମାତି ରକ୍ଖସୋ, ୱିଭୀସଣାଦି । କୁମ୍ଭପ୍ପମାଣଣ୍ଡତାୟ କୁମ୍ଭଣ୍ଡୋ । ପିସିତଂ ମଂସଂ ଅସତି ଭକ୍ଖତୀତି ପିସାଚୋ, ସକୁନି ସକୁନ୍ତିଆଦିକୋ କୁୱେରାନୁଚରୋ, ୟଦାଦିନା ପିସିତସ୍ସ ପିଭାୱୋ, ଅସସ୍ସ ଚ ସାଚାଦେସଭାୱୋ [ପାଣିନି ୬.୩.୧୦୯; ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକା ୧.୪୭]। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱିଜ୍ଜାଧର, ଅପସର, କିନ୍ନରେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱିଜ୍ଜଂ ଗୁଳିକାଞ୍ଜନମନ୍ତାଦିକଂ ଧରତୀତି ୱିଜ୍ଜାଧରୋ । ଅପସାରୟନ୍ତି ଖଲୟନ୍ତୀତି ଅପସରା, ଉବ୍ବସ୍ୟାଦିକା ସୁରୱେସିୟୋ [ଅମର ୧.୫୫], ଅପସରସଦ୍ଦସ୍ସ ଜାତିୟଂ ସୟଂ ବହୁତ୍ତଂ, ବ୍ୟତ୍ତିୟନ୍ତୁ ତଦୱୟୱଂ ୱା ସୟଂ, ତଥା ଚ ବହୁତ୍ତଂୱ । ୱନାଦିସଦ୍ଦୋ କଦାଚି ଜାତିୟଂ ପୟୁଜ୍ଜତେ, କଦାଚି ବ୍ୟତ୍ତିୟଂ । ତତ୍ର ୟଦା ଜାତିୟଂ, ତଦା ବ୍ୟତ୍ତିଗତଂ ସଙ୍ଖ୍ୟମାଦାୟ ପୱତ୍ତତି । ୟଦା ବ୍ୟତ୍ତିୟଂ ପୟୁଜ୍ଜତେ, ତଦା ତଂବ୍ୟତ୍ତାୱୟୱାନଂ ପାଣିପାଦାଦୀନଂ ବହୁତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟମାଦାୟ ପୱତ୍ତତି । ୱନସଦ୍ଦୋ ତୁ ଜାତିଗତେକସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସିଟ୍ଠଦବ୍ବାଭିଧାନତୋ ଧୱାଦିବ୍ୟତ୍ତିଗତଜାତ୍ୟାଭିଧାନତୋ ୱା ଏକୱଚନନ୍ତି ଅପସରସଦ୍ଦୋ ୱାମନାଦିମତେନ ଇତ୍ଥିୟଂ ବହୁୱଚନେ ଚ, ତଦଞ୍ଞେସଂ ପନ ମତେନ ପୁମିତ୍ଥିୟଂ ୱଚନଦ୍ୱୟେ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅସ୍ସମୁଖନରସରୀରତ୍ତା କୁଚ୍ଛିତୋ ନରୋ, କିଞ୍ଚି ୱା ନରୋ, ନରସଦିସତ୍ତା ୱା କିନ୍ନରୋ । ଏତା ଦେୱୟୋନିୟୋ । ଗଣଦେୱତା ପନ –

‘‘ଆଦିଚ୍ଚା ୱିସୁ ୱସୱୋ, ତୁସିତା’ଭସ୍ସରା’ନିଲା ।

ମହାରାଜିକା ସାଧ୍ୟା ଚ, ରୁଦ୍ଦା ଚ ଗଣଦେୱତା’’ତି [ଅମର ୧.୧୦]॥

ଅମରକୋସେ କଥିତା ॥

ତତ୍ରାଦିଚ୍ଚା ଦ୍ୱାଦସକା, ୱିସୁଦେୱା ଦସ ଠିତା ।

ୱସୱୋ ଅଟ୍ଠସଙ୍ଖ୍ୟାତା, ଛତ୍ତିଂସ ତୁସିତା ମତା ॥

ଆଭସ୍ସରା ଚତୁସଟ୍ଠି, ୱାତା ପଣ୍ଣାସେକୂନକା ।

ମହାରାଜିକନାମାୟୋ, ଦ୍ୱିସତଂ ୱୀସତାଧିକା ॥

ସାଧ୍ୟା ଦ୍ୱାଦସ ୱିଖ୍ୟାତା, ରୁଦ୍ଦା ଚେକାଦସ ଠିତା ।

ସମୟନ୍ତରତୋ ଏତା, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଗଣଦେୱତା ॥

୧୪.ପୁବ୍ବଦେୱାଦିଚତୁକ୍କଂ ଅସୁରେ । ପୁବ୍ବଂ ଦେୱା ପୁବ୍ବଦେୱା, ଦୁତିୟାସମାସୋ, ପୁବ୍ବେ ୱା ଦେୱା ପୁବ୍ବଦେୱା, ପୁବ୍ବେ ହ୍ୟେତେ ଦେୱପୁରେ ଠିତା, ଅନନ୍ତରଂ ସକ୍କାଦୀହି ତତୋ ଚାଲିତା । ସୁରାନଂ ରିପୂ ସତ୍ତୱୋ ସୁରରିପୂ । ସୁରାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଅସୁରା, ଦେୱା ୱିୟ ନ ସୁରନ୍ତି ନ କୀଳନ୍ତୀତି ୱା ଅସୁରା, ସମୁଦ୍ଦୁଟ୍ଠା ୱା ସୁରା ଦେୱେହି ଅଭ୍ୟୁପଗତା, ନାସୁରେହୀତି ନତ୍ଥି ସୁରା ଏତେସନ୍ତି ଅସୁରାତି ନିକାୟନ୍ତରିୟା । ଦନୁନାମାୟ ମାତୁୟା ଅପଚ୍ଚଂ ଦାନୱା । ଦନୁ ନାମ ତେରସସୁ ରକ୍ଖସଦୁହିତୀସୁ ଏକିସ୍ସା ଦୁହିତୁ ନାମଂ । ଏତେ ପୁବ୍ବଦେୱାଦୟୋ ସଦା ପୁମେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ଦେଚ୍ଚା, ଦେତେୟ୍ୟା, ଦନୁଜା, ଇନ୍ଦାରୀ, ସୁରଦିସା, ସୁକ୍କସିସ୍ସା, ଦିତିସୁତା, ପୁବ୍ବଜାଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଅସୁରସ୍ସ ସାମଞ୍ଞନାମାନି ।

ତବ୍ବିସେସା ଅସୁରପ୍ପଭେଦା । ସୁରେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗାମତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ବଲକାୟାନଂ ପହାରଂ ଆୟୁଧଂ ଦଦାତୀତି ପହାରଦୋ, ସୋ ଏୱ ପହାରାଦୋ । ସଂ ପସତ୍ଥୋ ୱରୋ ଜାମାତା ୟସ୍ସ ସୋ ସମ୍ବରୋ, ତସ୍ସ ହି ସକ୍କୋ ଜାମାତା [ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୫୬], ପୁଞ୍ଞାହରୀସୁ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଂୱୁଣୋତୀତି ସମ୍ବରୋ । ବଲମେତସ୍ସତ୍ଥୀତି ବଲୀ, ଅତିସୟବଲକାୟତ୍ତା ୱା ବଲୀ, ସୋ ଏୱ ବଲି, ‘‘ବଲିଆଦୟୋ’’ତି ଇମିନା ସମାସେପି ସନ୍ଧି ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ଆଦିନା ମଚ୍ଛସକୁଣାଦିକେପି କୁଞ୍ଚାଦିକେପି ଅସୁରଭେଦେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୧୫.ପିତାମହାଦ୍ୟଟ୍ଠକଂ ବ୍ରହ୍ମନି । ପିତୂନଂ ପଜାପତୀନଂ ଲୋକପିତୂନମ୍ପି ପିତା ପିତାମହୋ, ଆମହପଚ୍ଚୟୋ [ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ ୪.୩୮]। ସବ୍ବଲୋକାନଂ ପିତୁଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା ପିତା, ସବ୍ବଲୋକଂ ୱା ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ପିତା, ରିତୁପଚ୍ଚୟୋ । ମହନ୍ତସରୀରତାୟ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ ୱୁଡ୍ଢିୟଂ ମପଚ୍ଚୟୋ । ଲୋକାନଂ ଈସୋ ଇନ୍ଦୋ ଲୋକେସୋ । କମଲସମ୍ଭୱତ୍ତା କମଲଂ, ପଦ୍ମଂ । ତଂ ଆସନମୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନମସ୍ସ କମଲାସନୋ । ହିରଞ୍ଞଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ ଅଣ୍ଡଂ ହିରଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ ଗବ୍ଭୋ ଭୂଣୋ [ଗୁଣୋ (କ॰)]ହିରଞ୍ଞଗବ୍ଭୋ । ଝାନାଦିଗୁଣେହି ସୁରାନଂ ଜେଟ୍ଠତ୍ତା ସୁରଜେଟ୍ଠୋ । ପଜାନଂ ସତ୍ତାନଂ ପତି ସାମିଭୂତୋ ପଜାପତି, ପଜଂ ପାଲେତୀତି ୱା ପଜାପତି । ଅତ୍ତଭୂ, ପରମେଟ୍ଠି, ସୟମ୍ଭୂ, ଚତୁରାନନୋ, ଧାତା, କମଲୟୋନି, ଦୁହିଣୋ, ୱିରିଞ୍ଚି, ସଜିତା, ୱେଧା, ୱିଧାତା, ୱିଧି, ହଂସରଥୋ, ୱିରିଞ୍ଚୋ, ପପିତାମହୋ ଇଚ୍ଚାଦୟୋପି ବ୍ରହ୍ମନାମାନି ।

୧୬-୧୭.ୱାସୁଦେୱାଦିପଞ୍ଚକଂ କଣ୍ହେ । ୱସୁଦେୱସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ୱାସୁଦେୱୋ । ମଚ୍ଚାନଂ ଜୀୱିତଂ ହରତି ସୀଲେନାତି ହରି । କଣ୍ହଗୁଣୟୋଗତୋ କଣ୍ହୋ । କେସିଂ ନାମ ଅସୁରଂ ହତୱାତି କେସୱୋ, ଈକାରସ୍ସ ଅକାରୋ, ହନସ୍ସ ଚ ୱୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ୟସ୍ମା ତୟା ହତୋ କେସୀ,

ତସ୍ମା ମେ ସାସନଂ ସୁଣ ।

କେସୱୋ ନାମ ନାମେନ,

ସେୟ୍ୟୋ ଲୋକେ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକାୟମ୍ପି]॥

ଚକ୍କଂ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସ ଚକ୍କପାଣି । ୱିସଣୁ [ପିଣ୍ହୁ (କ॰)], ନାରାୟନୋ, ୱେକୁଣ୍ଠୋ, ଦାମୋଦରୋ, ମାଧୱୋ, ସମ୍ଭୂ, ଦେଚ୍ଚାରି, ପୁଣ୍ଡରୀକକ୍ଖୋ, ଗୋୱିନ୍ଦୋ, ଗରୁଳଦ୍ଧଜୋ, ପୀତମ୍ବରୋ, ଅଚ୍ଚୁତୋ, ମଙ୍ଗଲୋ, ସିଙ୍ଗୀ, ଜନାଦ୍ଦନୋ, ଉପେନ୍ଦୋ, ଇନ୍ଦାୱରଜୋ, ଚତୁଭୁଜୋ, ପଦ୍ମନାଭୋ, ମଧୁରିପୁ, ତିୱିକ୍କମୋ, ଦେୱକୀନନ୍ଦନୋ, ସୋରୀ, ସିରୀପତି, ପୁରିସୋତ୍ତମୋ, ୱନମାଲୀ, ବଲିଧଂସୀ, କଂସାରାତି, ଅଧୋକ୍ଖଜୋ, ସବ୍ବମ୍ଭରୋ, କେଟଭଜି [କେଟଭଂ ଜିତୱା (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)], ୱିଧୁ, ସସବିନ୍ଦୁ, ସିରୀକରୋ, ସିରୀୱରାହୋ, ଅଜିତୋ, ପରପୁରିସୋ, ସିରୀଗବ୍ଭୋ, ଛବିନ୍ଦୁ, ଅନନ୍ତୋ, ନରକଜି, କେସରୋ, ଜାତିକୀଲୋ, ନରସୀହୋ, ପୁରାଣପୁରିସୋ, ନଲିନେସୟୋ, ୱାସୁ, ନରାୟନୋ, ପୁନବ୍ବସୁ, ସବ୍ବରୂପୋ, ଧରଣୀଧରୋ, ୱାମନୋ, ଏକସିଙ୍ଗୋ, ସୋମଗବ୍ଭୋ, ଆଦିଦେୱୋ, ଆଦିୱରାହୋ, ସୁୱଣ୍ଣବିନ୍ଦୁ, ସଦାୟୋଗୀ, ସନାତନୋ, ରାହୁମୁଦ୍ଧଭିଦୋ, କାଳନେମି, ପଣ୍ଡୱୋ, ୱଡ୍ଢମାନୋ, ସତାନନ୍ଦୋ, ପଜାନାଥୋ, ସୁୟାମୁନୋଇଚ୍ଚାଦୀନି ୱିସଣୁନାମାନି । ଅସ୍ସ ପନ ପିତୁ ନାମାନି ୱସୁଦେୱୋ, ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭି [ଅମର ୧.୨୩] ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ରଥୱାହୋ ପନସ୍ସ ଦାରୁକୋ ନାମ [ତିକଣ୍ଡସେସ ୧.୧.୩୪]। ମନ୍ତୀ ପନ ପୱନବ୍ୟାଧି ନାମ [ମନ୍ତୀ ପୱନବ୍ୟାମି ଉଦ୍ଧୱୋ (ତିତଣ୍ଡସେସ ୧.୧.୩୫) ପୱନବ୍ୟାଧି… ଉଦ୍ଧୱୋ ଇତି ଦ୍ୱେ ପିଣ୍ହୁସ୍ସ ମନ୍ତିନୋ (କଟ୍ଟୀକା)]।

ମହିସ୍ସରାଦିଛକ୍କଂ ହରେ । ମହନ୍ତୋ ଇସ୍ସରୋ ୱିଭୂତି ଏତସ୍ସାତି ମହିସ୍ସରୋ । ଗୁଣାୱତ୍ଥାରହିତୋ ସମ୍ପତି ପରମାନନ୍ଦରୂପତ୍ତା ନିବ୍ବିକାରୋ ସମତି ଭୱତୀତି ସିୱୋ, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଅକାରସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ମସ୍ସ ୱୋ ଚ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଦାଦିନା ୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱା ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବାତି । ସୂଲପାଣିତ୍ତା ସୂଲୀ । ଇଟ୍ଠେ ପଭୱତୀତି ଇସ୍ସରୋ, ଇସ୍ସତି ଅଭିଭୱତୀତି ୱା ଇସ୍ସରୋ । ପସୂନଂ ପମଥାନଂ ପତି ପସୁପତି । ‘‘ପସୁ ମିଗାଦୋ ଛଗଲେ, ପମଥେପି ପସୁ ପୁମେ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ [ରଭସୋ (କ॰)]। ( ) [(ଗୁଣେ) (କ॰)] ୱିସିଟ୍ଠତମୋଗୁଣତ୍ତା ସବ୍ବଂ ହରତୀତି ହରୋ । ୱୁତ୍ତୋତି କ୍ରିୟାପଦଂ । ସମ୍ଭୁ, ଈସୋ, ସବ୍ବୋ, ଈସାନୋ, ସଙ୍କରୋ, ଚନ୍ଦସେଖରୋ, ଭୂତେସୋ, ଖଣ୍ଡପରସୁ, ଗିରୀସୋ, ମଚ୍ଚୁଞ୍ଜୟୋ, ପିନାକୀ, ପମଥାଧିପୋ, ଉଗ୍ଗୋ, କପଦ୍ଦି, ସିରୀକଣ୍ଠୋ, କାଳକଣ୍ଠୋ, କପାଲଭରୋ, ୱାମଦେୱୋ, ମହାଦେୱୋ, ୱିରୂପକ୍ଖୋ, ତିଲୋଚନୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ନୀଲଲୋହିତୋ, ମାରହରୋ, ଭଗ୍ଗୋ, ତ୍ୟମ୍ବକୋ, ତିପୁରନ୍ତକୋ, ଗଙ୍ଗାଧରୋ, ଅନ୍ଧକରିପୁ, ବ୍ୟୋମକେସୋ, ଭୱୋ, ଭୀମୋ, ରୁଦ୍ଦୋ, ଉମାପତି, ଭଗାଲୀ, କପିସଞ୍ଜନୋ, ହୀରୋ, ପଞ୍ଚାନନୋ, ଖକୁନ୍ତଲୋ, ଗୋପାଲକୋ, ପିଙ୍ଗକ୍ଖୋ [ୱିଭଙ୍ଗୋ (କ॰)], କୂଟକରୋ, ଚନ୍ଦାପୀଳୋ, ମହାନଟୋ, ସମୀରୋ, ହୋ, ନନ୍ଦିୱଡ୍ଢନୋ, ଗୁଳାକେସୋ [ମିଗୂହୋ (କ॰)], ମିହିରାଣୋ, ମେଘୱାହନୋ, ସୁପ୍ପତାପୋ [ସୁପ୍ପସାଦୋ (କ॰)], ଉ, ଥାଣୁ [ଉପାଣ୍ଡୋ (କ॰)], ସିପିୱିଟ୍ଠୋ, କୀଲୋ, ଧମ୍ମୱାହନୋଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ହରନାମାନି ।

କୁମାରାଦିତ୍ତୟଂ ହରସ୍ସ ପୁତ୍ତେ । କୁମାର କୀଳାୟଂ, କୁମାରେତି କୀଳତୀତି କୁମାରୋ, ସୋଳସୱସ୍ସିକୋ, ଅୟଞ୍ଚ ସୋଳସୱସ୍ସିକୋ । ‘‘ବାଲୋ ଚ ସୋଳସ ଭୱେ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଖଣ୍ଡତି ଦାନୱବଲନ୍ତି ଖନ୍ଦୋ, ଣ୍ଡସ୍ସ ନ୍ଦୋ । ସତ୍ତିଂପହରଣୱିସେସଂ ଧରତୀତି ସତ୍ତିଧରୋ, ପଭାୱୁସ୍ସାହମନ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ୱା ସତ୍ତିତ୍ତୟଂ ଧରତୀତି ସତ୍ତିଧରୋ । ଅମରକୋସେ ପନ –

‘‘କତ୍ତିକେୟ୍ୟୋ ମହାସେନୋ,

ସରଜାତୋ ଛଳାନନୋ ।

ପବ୍ବତୀନନ୍ଦନୋ ଖନ୍ଦୋ,

ସେନାନୀ ଅଗ୍ଗିଭୂ ଗୁହୋ ॥

ବାହୁଲେୟ୍ୟୋ ତାରକଜି,

ୱିସାଖୋ ସିଖିୱାହନୋ ।

ଛମାତୁରୋ ସତ୍ତିଧରୋ,

କୁମାରୋ କୋଞ୍ଚଦାରଣୋ’’ତି [ଅମର ୧.୪୧-୨] ୱୁତ୍ତଂ ॥

୧୮-୨୧.ସକ୍କାଦୀନି ୱୀସତି ସକ୍କସ୍ସ ନାମାନି । ଅସୁରେ ଜେତୁଂ ସକ୍କୁଣାତୀତି ସକ୍କୋ । ପୁରେ, ପୁରଂ ୱା ଦଦାତୀତି ପୁରିନ୍ଦଦୋ। ଦେୱାନଂ ରାଜା ଦେୱରାଜା । ୱଜିରଂ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସ ୱଜିରପାଣି । ସୁଜାୟ ଅସୁରକଞ୍ଞାୟ ପତି ସୁଜମ୍ପତି । ବହୂନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଚିନ୍ତିତତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନସମତ୍ଥତାୟ ସହସ୍ସକ୍ଖୋ । ମହତଂ ଦେୱାନଂ ଇନ୍ଦୋ ରାଜା ମହିନ୍ଦୋ, ଦେୱେହି ମହିତବ୍ବୋ ୱା ଇନ୍ଦୋ ରାଜା ମହିନ୍ଦୋ, ମହନ୍ତୋ ଚ ସୋ ଇନ୍ଦୋ ଚାତି ୱା ମହିନ୍ଦୋ । ୱଜିରଂ ଆୱୁଧଂ ୟସ୍ସ ୱଜିରାୱୁଧୋ, ‘‘ୱଜିରାୟୁଧୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ୱସୂନି ରତନାନି ସନ୍ତ୍ୟସ୍ସେତି ୱାସୱୋ । ଦସସତାନି ନୟନାନି ୟସ୍ସ ସୋ ଦସସତନୟନୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦେୱଲୋକାନଂ ଅଧିପତିଭୂତତ୍ତା ତିଦିୱାଧିଭୂ । ସୁରାନଂ ନାଥୋ ସୁରନାଥୋ । ୱଜିରଂ ହତ୍ଥେ ୟସ୍ସ ସୋ ୱଜିରହତ୍ଥୋ । ଭୂତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ପତି ଭୂତପତି । ମହିତବ୍ବତ୍ତା ମଘୱା । ମହ ପୂଜାୟଂ, ହସ୍ସ ଘୱୋ । କୋସସଙ୍ଖାତାନି ଧନାନି ସନ୍ତି ୟସ୍ସ, ସୋ କୋସିୟୋ, ‘‘କୋସିୟଗୋତ୍ତତାୟ କୋସିୟୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଇନ୍ଦତି ପରମିସ୍ସରିୟେନ ୟୁଜ୍ଜତେତି ଇନ୍ଦୋ । ୱତ୍ରଂ ନାମ ଅସୁରଂ ଅଭିଭୱତୀତି ୱତ୍ରଭୂ । ପାକୋ ନାମୱତ୍ରାସୁରସ୍ସ ଭାତା, ତସ୍ସ ସାସନତୋ ନିଗ୍ଗହତୋ ପାକସାସନୋ । ୱିଡଂ ବ୍ୟାପକଂ ଓଜୋ ଏତସ୍ସ ୱିଡୋଜୋ । ସୁନାସୀରୋ, ପୁରନ୍ଦରୋ, ଲେଖାସଭୋ [ଲେଖନଂ ଦେୱାନଂ ଉସତୋ ଉତ୍ତମୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)], ଦିୱପତି, ସୁରପତି, ବଲାରାତି, ସଚୀପତି, ଜମ୍ଭଭେଦୀ, ହରିହୟୋ, ନମୁଚିସୂଦନୋ, ସଂକନ୍ଦନୋ, ମେଘୱାହନୋ, ଆଖଣ୍ଡଲୋ [ଆଖଣ୍ଡୟତି ପରବଲଂ ଉସାଦିତ୍ତା କଲଚ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)], କୋସିକୋ, ସୁରଗାମଣୀ, ନାକନାଥୋ, ହରୀ ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ସକ୍କସ୍ସ ନାମାନି ।

ଅସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ଭରିୟା ସୁଜାତା ନାମ । ସୁଖେନ ଜାତା, ସୁନ୍ଦରା ୱା ଜାତି ୟସ୍ସା ସା ସୁଜାତା । ପୁଲୋମଜା, ସଚୀ, ଇନ୍ଦାନୀ ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ସକ୍କଭରିୟାୟ ନାମାନି ।

ଅସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ପୁରଂ ମସକ୍କସାରାଦୟୋ ତୟୋ ଭୱେ । ମୋ ଚ ସକ୍କୋ ଚ ମସକ୍କା, ତେ ସରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୀଳାୱସେନାତି ମସକ୍କସାରା, ମହିସ୍ସରାଦୀନଂ ପରିସାନଂ, ସକ୍କସ୍ସ ଚ କୀଳାନୁଭୱନଟ୍ଠାନନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋତି ଚିନ୍ତାମଣିଥୁତିଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଗହଟୀକାୟଂ ପନ ‘‘ମସକ୍କନ୍ତି ୱା ୱସୋକନ୍ତି ୱା ଅସୁରପୁରସ୍ସ ନାମଂ, ଇଦଂ ପନ ତେସଂ ଉତ୍ତମତ୍ତା ମସକ୍କସାରୋ, ୱସୋକସାରୋତି ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅମରା ଏତିସ୍ସଂ ସନ୍ତି ଅମରୱତୀ, ସା ଏୱ ଅମରାୱତୀ, ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତା [ପାଣିନୀ ୬.୩.୧୧୯]।

ଅସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ପାସାଦୋ ୱେଜୟନ୍ତୋ ନାମ । ୱେଜୟନ୍ତୀ ପଟାକା ପସତ୍ଥା, ଭୂତା ୱା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱେଜୟନ୍ତୋ ।

ଅସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ସଭା ସୁଧମ୍ମା ମତା । ସୋଭନୋ ଧମ୍ମୋ ଅସ୍ସାତି ସୁଧମ୍ମା, ଦେୱମଣ୍ଡପୋ ।

୨୨.ତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ରଥୋ ୱେଜୟନ୍ତୋ ନାମ । ୱେଜୟନ୍ତୀନାମାୟ ପଟାକାୟ ୟୋଗତୋ ୱେଜୟନ୍ତୋ । ତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ସାରଥି ସୂତୋ ମାତଲିନାମ । ମତଲସ୍ସ [ମାତଲାୟ (କ॰)] ଅପଚ୍ଚଂ ମାତଲି, ତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ଗଜୋ ଏରାୱଣୋ ନାମ, ଇରାୱଣୋ ସମୁଦ୍ଦୋ, ତତ୍ରଜାତୋ ଏରାୱଣୋ[ଇରାୱତି ସମୁଦ୍ଦେ ଜାତୋ (ଏରାୱତୋ), ସେସେ ଅଣ… ପିସୋଦରାଦିତ୍ତା ଣତ୍ତେ ଏରାୱଣୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]। ତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ସିଲାସନଂ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲୋ ନାମ । ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣକମ୍ବଲସଦିସତ୍ତା ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲୋ । ସିଲା ପାସାଣୋ ଏୱ ଆସନଂ ସିଲାସନଂ ।

୨୩.ତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ପୁତ୍ତା ସୁୱୀର, ଜୟନ୍ତଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ଅତିସୟେନ ସୂରତ୍ତା ସୁୱୀରୋ । ଅସୁରେ ଜୟତୀତି ଜୟନ୍ତୋ । ତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ପୋକ୍ଖରଣୀ ନନ୍ଦା ନାମ ଭୱେ । ନନ୍ଦୀୟତୀତି ନନ୍ଦା । ପୋକ୍ଖରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଦୁମଂ, ସଲିଲଞ୍ଚ, ତେହି ସତ୍ତାନଂ ମନଂ ଅତ୍ତାନଂ ନୟତୀତି ପୋକ୍ଖରଣୀ, ପୋକ୍ଖରେନ ୱା ସୁନ୍ଦରେନ ଅଣ୍ଣେନ ଜଲେନ ସହିତତ୍ତା ପୋକ୍ଖରଣ୍ଣୀ, ସା ଏୱ ପୋକ୍ଖରଣୀ । ତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ୱନାନି ଉୟ୍ୟାନାନି ନନ୍ଦନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି । ନନ୍ଦୟତୀତି ନନ୍ଦନଂ । ନାନାଦିବ୍ବରୁକ୍ଖେହି ମିସ୍ସକତ୍ତା ମିସ୍ସକଂ । ନାନାଲତାହି ୱଲ୍ଲୀହି ଚିତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତଲତା, ନାନାୱିରାଗୱଣ୍ଣୱିଚିତ୍ତାୟ ୱା ଲତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚିତ୍ତଲତା, ଦେୱତାନଂ ୱା ଚିତ୍ତାସା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଚିତ୍ତା, ଆସାୱତୀ ନାମ ଲତା, ସା ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଚିତ୍ତଲତା । ଦେୱତାନଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ଲନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତଲା, ଦିବ୍ବରୁକ୍ଖା, ତେସଂ ସମୂହୋ ଚିତ୍ତଲତା, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ୱନସ୍ସ ନାମଂ, ୟଥା ‘‘ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖା’’ତି । ଫାରୁସକାନି ୟତ୍ଥ ସନ୍ତି, ତଂ ଫାରୁସକଂ ।

୨୪.ଅସନ୍ୟାଦିତ୍ତୟଂ ତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ଆୟୁଧଂ । ଅସ୍ସତେ ଭୁଜ୍ଜତେ ଲୋକଧାତୁକମନେନାୟୁଧେନାତି ଅସନି, ଅୟଂ ଅସନିସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱୀସୁ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେସୁ ୱତ୍ତତି । କୁଲିମ୍ହି ସକ୍କସ୍ସ ହତ୍ଥେ ସେତି ତିଟ୍ଠତୀତି କୁଲିସଂ, କୁଲି ହତ୍ଥୋ ଭୁଜାଦଲୋତି ହି ତିକଣ୍ଡସେସୋ[ତିକଣ୍ଡସେସ ୨.୬.୨୬]। କୁୟଂ ୱା ପଥୱିୟଂ ଲିସତି ତନୁ ଭୱତୀତି କୁଲିସଂ । ୱଜ ଗତିୟଂ, ୱଜତେୱ ନ ପଟିହଞ୍ଞତେ ୟସ୍ସ ଗମନଂ କେନଚୀତି ୱଜିରଂ, ଇରପଚ୍ଚୟୋ । ୱଜିରସହଚରଣତୋ କୁଲିସସଦ୍ଦୋପି ପୁନ୍ନପୁଂସକେ । ଭିଦୁରଂ, ପୱି, ସତକୋଟି, ସୁରୁ, ସମ୍ବୋ, ଦମ୍ଭୋଲିଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ୱଜିରସ୍ସ ନାମାନି । ତତ୍ର ଭିଦୁରଂ ପୁନ୍ନପୁଂସକେ, ପୱିଆଦୟୋ ପୁମେ ।

ରମ୍ଭା ଚ ଅଲମ୍ବୁସା ଚ ଇଚ୍ଚାଦିକା ଦେୱିତ୍ଥିୟୋ ଅଚ୍ଛରାୟୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତା । ଅଚ୍ଛରାୱିସେସା ହି ଏତା । ଅଚ୍ଛୋ ନିମ୍ମଲୱଣ୍ଣୋ ଏତାସମତ୍ଥୀତି ଅଚ୍ଛରାୟୋ । ‘‘ଅପସରା’’ତିପି ଏତାସମେୱ ସାମଞ୍ଞସଞ୍ଞା । ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ରତିଂ ଭାୱେନ୍ତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି ରମ୍ଭା, ରଂ କାମଗ୍ଗିଂ ଭନ୍ତି ଦୀପୟନ୍ତି ଜାଲେନ୍ତୀତି ୱା ରମ୍ଭା, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ । କାମରତିୱସେନ ଦେୱପୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନି ୱସାପେତୁଂ ଅଲଂ ସମତ୍ଥାତି ଅଲମ୍ବୁସା, ଅସ୍ସୁକାରୋ । ଦେୱାନଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ, ଦେୱୀଭୂତା ୱା ଇତ୍ଥିୟୋ ଦେୱିତ୍ଥିୟୋ ।

‘‘ପଞ୍ଚସିଖୋ, ହାହା, ହୂହୂ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଗନ୍ଧବ୍ବା ନାମ । ପଞ୍ଚ ସିଖା ଚୂଳା ୟସ୍ସ ସୋ ପଞ୍ଚସିଖୋ । ‘‘ହା’’ତି ଅନନ୍ଦିତଂ ଧନିଂ [ନିନ୍ଦିଭଦ୍ଧନିଂ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)] ଜହତୀତି ହାହା । ‘‘ହୂ’’ତି ଗୀତୱିସେସସଦ୍ଦଂ ହୂୟତେତି ହୂହୂ । ଗନ୍ଧଂ ଅବ୍ବନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଗନ୍ଧବ୍ବା, ଗାୟନଂ ୱା ଧମ୍ମୋ ଏତେସଂ ଗନ୍ଧବ୍ବା, ମ୍ମସ୍ସ ବ୍ବୋ ।

୨୫.ୱିମାନାଦିଦ୍ୱୟଂ ୱିମାନେ । ଦେୱାନମାକାସେ ଗମନଂ ୟେନ ତଂ ୱିମାନଂ, ୱିଗତଂ [ୱିନା (କ॰)] ମାନଂ ଉପମାନମସ୍ସ ୱିମାନଂ । ୱିହେ ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତୀତି ବ୍ୟମ୍ହଂ, ହକାରତୋ ପୁବ୍ବେ ଅମପଚ୍ଚୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିମାନବ୍ୟମ୍ହସଦ୍ଦା ଦ୍ୱେପି ଅନିତ୍ଥିୟଂ ପୁନ୍ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତନ୍ତି ।

ପୀୟୁସାଦିତ୍ତୟଂ ଅମତେ । ପୀୟତେତି ପୀୟୁସଂ, ‘‘ଅମତପା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ଉସପଚ୍ଚୟୋ [ଉଣାଦି ୪.୭୬ ଣ୍ୱାଦି ୨୧୫ ସୁତ୍ତେସୁ ପନ ‘‘ପୀୟୂସ’’ମିତି ଦିସ୍ସତି]। ‘‘ପେୟୁସୋ’’ତିପି ନାମମସ୍ସ । ନ ମତଂ ମରଣମନେନ ଅମତଂ । ସୁଖେନ ଧୟନ୍ତି ପିୱନ୍ତି ତଂ ଇତି ସୁଧା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅମତସଦ୍ଦୋ ୟଞ୍ଞସେସପୀୟୁସସଲିଲଘତାଦୀସୁ ନପୁଂସକେ, ଧନ୍ୱନ୍ତରିଦେୱାଦୀସୁ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ଗଳୋଝାଭୟାମଲକ୍ୟାଦୀସୁ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେତି ତୀସୁ ୱତ୍ତତି [ଅମତଂ ୟଞ୍ଞସେସେ ଚ, ପୀୟୂସେ ସଲିଲେ ଘତେ ଅୟାଚିତେ ଚ ମୋକ୍ଖେ ଚ, ନା ଧନ୍ୱନ୍ତରିଦେୱସୁ ଅମତା ମାଗଧୀପଥ୍ୟା ଗୁଳୁଚ୍ୟାମଲକୀସୁ ଚ (ମେଦିନୀକୋସ ୧୬ ୭୭-୮)], ତଂସହଚରଣତୋ ପୀୟୁସସଦ୍ଦୋପି ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ । ସୁଧାସଦ୍ଦୋ ପନ ଅମତନୁହୀଲେପାଦୀସୁପି ନିଚ୍ଚମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋୱ [ସୁଧା ଲେପୋ’ମତଂ ନୁହୀ (ଅମର ୨୩.୧୦୧)]।

ସିନେରୁଆଦିପଞ୍ଚକଂ ପବ୍ବତରାଜେ । ସିନା ସୋଚେୟ୍ୟେ, ସିନାତି ସୋଚେତି ଦେୱେତି ସିନେରୁ, ଏରୁପଚ୍ଚୟୋ । ମୀ ହିଂସାୟଂ, ମିନାତି ହିଂସତି ସବ୍ବେ ପବ୍ବତେ ଅତ୍ତନୋ ଉଚ୍ଚତରଟ୍ଠେନାତି ମେରୁ, ରୁପଚ୍ଚୟୋ । ତିଦିୱାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦେୱଲୋକାନଂ ଆଧାରୋ ପତିଟ୍ଠାତି ତିଦିୱାଧାରୋ । ଦେୱେ ନୟତୀତି ନେରୁ । ସୁମେରୂତି ଉପସଗ୍ଗେନ ନାମଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ହେମଦ୍ଦି, ରତନସାନୁ, ସୁରାଲୟାଦୀନିପି ପବ୍ବତରାଜସ୍ସ ନାମାନି ।

୨୬.ୟୁଗନ୍ଧରାଦୀନି ସିନେରୁସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ପରିଭଣ୍ଡପବ୍ବତାନଂ ନାମାନି । ଚନ୍ଦସୂରିୟସଙ୍ଖାତଂ ୟୁଗଂ ଧାରେତି ତଦୁବ୍ବେଧମଗ୍ଗଚାରିତ୍ତାତି ୟୁଗନ୍ଧରୋ । ଈସଂ ମହିସ୍ସରଂ ଧାରେତି ତସ୍ସ ନିୱାସଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ଈସଧରୋ । କରୱୀରା ଅସ୍ସମାରକା ବହୱୋ ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି କରୱୀରୋ, କେ ୱା ମୟୂରା ରୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କରୱୀରୋ, ‘‘କରୱୀକୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଇଧାପି ପଚ୍ଛିମୋୟେୱତ୍ଥୋ, କରୱୀକସକୁଣା ୱା ବହୱୋ ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି କରୱୀକୋ । ସୁଦସ୍ସନା ଓସଧିୱିସେସା ବହୁକା ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ସୁଦସ୍ସନୋ, ସୁଖେନ ପସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତା ୱା ସୁଦସ୍ସନୋ, ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଦସ୍ସନଂ ଏତ୍ଥାତି ସୁଦସ୍ସନୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପବ୍ବତଚକ୍କାନଂ ନେମିସଦିସଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେତୀତି ନେମିନ୍ଧରୋ, ନେମିଭାୱେନ ୱା ଧାରେତବ୍ବୋ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବୋତି ନେମିନ୍ଧରୋ, ନେମିଂୱା ରଥଦ୍ଦୁମଂ ଧାରେତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ନେମିନ୍ଧରୋ । ୱିନତା ନାମ ସୁପଣ୍ଣମାତା, ତସ୍ସା ନିୱାସଟ୍ଠାନତ୍ତା ୱିନତକୋତି ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା । ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣା ୱା ନତା ନଦିୟୋ ଏତ୍ଥାତି ୱିନତକୋ । ଅସ୍ସକଣ୍ଣା ସଜ୍ଜଦୁମା ବହୱୋ ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ, ଅସ୍ସକଣ୍ଣସଦିସକୂଟତ୍ତା ୱା ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ । କୁଲାଚଲାତି ଏତେ ସିନେରୁଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ପବ୍ବତା ଅଚଲସଙ୍ଖାତାନଂ ପବ୍ବତାନଂ କୁଲାନି ୟୋନିୟୋ ପଭୱା, ଏତେ ଚ ସିନେରୁଆଦୟୋ ଅନୁପୁବ୍ବସମୁଗ୍ଗତା, ସବ୍ବବାହିରୋ ଚେତ୍ଥ ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ । ନିମିଜାତକେ ପନ –

‘‘ସୁଦସ୍ସନୋ କରୱୀକୋ, ଈସଧରୋ ୟୁଗନ୍ଧରୋ ।

ନେମିନ୍ଧରୋ ୱିନତକୋ, ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ଗିରି ବ୍ରହା’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୬୮]॥

ୱତ୍ୱା ସିନେରୁଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିନତକୋ ନାମ ପବ୍ବତୋତି ଏୱମଞ୍ଞୋୟେୱାନୁକ୍କମୋ କଥିତୋ । କିଞ୍ଚାପି କଥିତୋ, ନାମଭେଦମତ୍ତକତୋୟେୱ ପନେତ୍ଥ ଭେଦୋ, ନାତ୍ଥଭେଦକତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୭. ଆକାସୱାହୀଗଙ୍ଗାୟଂ ମେରୁସିଙ୍ଗୋବ୍ଭୱାୟଂ ମନ୍ଦାକିନ୍ୟାଦିନାମତ୍ତୟଂ । ମନ୍ଦଂ ଅକିତୁଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ମନ୍ଦାକିନୀ । ଆକାସେ ସନ୍ଦମାନା ଗଙ୍ଗା ଆକାସଗଙ୍ଗା । ସୁରାନଂ ଦେୱାନଂ ନଦୀ ସୁରନଦୀ । ସୁରଦୀଘିକାତିପି ଏତିସ୍ସା ନାମଂ ।

୨୮.କୋୱିଳାରାଦିତ୍ତୟଂ ‘‘ଫଲହରୋ’’ତିଖ୍ୟାତେ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକେ । କୁଂ ପଥୱିଂ ୱିଦାରୟତି ମୂଲେନାତି କୋୱିଳାରୋ,ଦସ୍ସ ଳୋ । ପରି ସମନ୍ତତୋ ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ । ପାରିନୋ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଜାତୋ ଅପଚ୍ଚଂ ପାରିଜାତକୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ପାରିଭଦ୍ଦୋ, ନିମ୍ବତରୁ, ମନ୍ଦାରୋଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକସ୍ସ ନାମାନି ।

କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ଚ ସନ୍ତାନୋ ଚ ଆଦିନା ମନ୍ଦାରୋ ପାରିଜାତକୋ ଚ ହରିଚନ୍ଦନଞ୍ଚ ଏତେ ପଞ୍ଚ ଦେୱଦ୍ଦୁମା[ଅମର ୧.୫୩] ଦେୱତରୱୋ ଦେୱଭୂମୀସ୍ୱେୱ ସମ୍ଭୱତୋ । କପ୍ପୋ ସଙ୍କପ୍ପିତୋ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖୋ ଜଞ୍ଞଜନକଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କପ୍ପଂ ୱା ଠିତୋ ରୁକ୍ଖୋ କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ । ତନନଂ ତାନୋ, ଭାୱେ ଣୋ । ଗନ୍ଧସ୍ସ ସମ୍ମା ତାନୋ ଅସ୍ସେତି ସନ୍ତାନୋ, ସିରୀସରୁକ୍ଖୋ । ମନ୍ଦନ୍ତେ ମୋଦନ୍ତେ ଦେୱା ଅନେନାତି ମନ୍ଦାରୋ, ଆରପଚ୍ଚୟୋ । ହରିମିନ୍ଦଂ ଚଦୟତି ସୁଖୟତୀତି ହରିଚନ୍ଦନଂ । ଏତେ ପଞ୍ଚ ଦେୱତରୱୋ ଅମରକୋସନୟେନ ୱୁତ୍ତା, ସୋଗତନୟେନ ପନ ସତ୍ତ ଦେୱତରୱୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ପାଟଲୀ ସିମ୍ବଲୀ ଜମ୍ବୂ, ଦେୱାନଂ ପାରିଛତ୍ତକୋ ।

କଦମ୍ବୋ କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ଚ, ସିରୀସେନ ଭୱତି ସତ୍ତମ’’ନ୍ତି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮୪; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୧ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା]॥

ତତ୍ଥ ପାଟଲୀତି ଚିତ୍ରପାଟଲୀ, ସା ଅସୁରଲୋକେ ତିଟ୍ଠତି । ତଥା ସିମ୍ବଲୀ ଗରୁଳେସୁ, ଜମ୍ବୂ ଜମ୍ବୁଦୀପେ, ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ ତାୱତିଂସେ, କଦମ୍ବୋ ଅପରଗୋୟାନେ । କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ, ସିରୀସୋ ପୁବ୍ବୱିଦେହେତି । ଏତେ ସତ୍ତ ଦେୱାନମେୱ ପତିଟ୍ଠାନଭୂମୀସୁ ସମ୍ଭୱତୋ ଦେୱତରୱୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ସଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୨୯. ପୁବ୍ବପଚ୍ଛିମଉତ୍ତରା ଦିସା ୟଥାକ୍କମଂ ପାଚୀ ପତୀଚୀ ଉଦୀଚୀ ନାମ ଭୱନ୍ତି । ପଠମଂ ପାତୋ ଅନ୍ଚତି ରୱି ୟସ୍ସଂ ସା ପାଚୀ, ନକାରଲୋପୋ । ପଚ୍ଛା ଦିୱାୱସାନେ ଅନ୍ଚତି ରୱି ୟସ୍ସଂ ସା ପତୀଚୀ । ଉଦ୍ଧଂ ଅନ୍ଚତି ରୱି ୟସ୍ସଂ ସା ଉଦୀଚୀ, ୟସ୍ସଂ ୱା ସୀତୱିୟୋଗଂ ଦତ୍ୱା ଅନ୍ଚତି ସା ଉଦୀଚୀ, ୱିୟୋଗତ୍ଥୱାଚକୋ ହେତ୍ଥ ଉକାରୋ, ଦସଦ୍ଦୋ ଦାନତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପନ୍ଚତି ପୁବ୍ବଭାୱମାପଜ୍ଜତେତି ପାଚୀ । ପତିନ୍ଚତି ପଚ୍ଛାଭାୱମାପଜ୍ଜତେତି ପତୀଚୀ । ଉଦଞ୍ଚତି ସୀତୱିୟୋଗଦାନତ୍ତମାପଜ୍ଜତେତି ଉଦୀଚୀ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉଦୀଚୀସହଚରଣତୋ ପତୀଚୀ ଇତ୍ଥିୟଂ, ପତୀଚୀସହଚରଣତୋ ପାଚୀ ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ତଂତଂସହଚରଣଭାୱେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଂତଂଲିଙ୍ଗତ୍ତମୁପନେୟ୍ୟୁଂ । ପୁବ୍ବପଚ୍ଛିମଉତ୍ତରାତି ସବ୍ବନାମସ୍ସ ୱୁତ୍ତମତ୍ତେ ପୁମ୍ଭାୱୋ ।

ଦକ୍ଖିଣାଦିଦ୍ୱୟଂ ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟଂ । ମଜ୍ଝେ ଅପାୟଂ ଅଞ୍ଚତି ୟସ୍ସଂ ରୱି, ସା ଅପାଚୀ । ମଜ୍ଝତ୍ଥୋୟଂ ଅପସଦ୍ଦୋ, ୟଥା ‘‘ଅପଦିସ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅୱାଚୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୱପୁବ୍ବୋ ଅଞ୍ଚ ଅଧୋମୁଖୀଭାୱେ । ଅୱଞ୍ଚତି ଅଧୋମୁଖୀ ଭୱତି ୟସ୍ସଂ ରୱି, ସା ଅୱାଚୀ । ଉଣ୍ହାଦିକେ ୱା ତବ୍ବିୟୋଗେ କରୋନ୍ତୋ ୟସ୍ସଂ ରୱି ଅଞ୍ଚତି, ସା ଅୱାଚୀ । ୱିଦିସାଦିଦ୍ୱୟଂ ଦିସାମଜ୍ଝେ । ଦିସାହି ୱିନିଗ୍ଗତା ୱିଦିସା । ଦିସାନମନୁରୂପା, ଅନୁୱତ୍ତକା ୱା ଦିସା ଅନୁଦିସା । ଅପଦିସନ୍ତିପି ୱିଦିସାୟ ନାମଂ [ନପୁଂସକାବ୍ୟୟଂ ତ୍ୱ’ପଦିସଂ (ଅମର ୩.୬)]।

୩୦.ଏରାୱତାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଗଜା ପୁବ୍ବାଦୀନଂ ଦିସାନଂ ରକ୍ଖଣତୋ ଦିସାଗଜା ନାମ, ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ନାମ ସିତମ୍ବୋଜଂ, ତଂସଦିସୱଣ୍ଣତାୟ ପୁଣ୍ଡରୀକୋ । ରସ୍ସସରୀରତାୟ ୱାମନୋ । କୁୟଂ ପଥୱିୟଂ ମୋଦତେ କୁମୁଦୋ । ଅଞ୍ଜନୱଣ୍ଣତାୟ ଅଞ୍ଜନୋ । ପୁପ୍ଫା ପକାସମାନା ଦନ୍ତା ଅସ୍ସ ପୁପ୍ଫଦନ୍ତୋ । ସବ୍ବଭୂମିୟଂ ଚରତୀତି ସବ୍ବଭୁମ୍ମୋ, ସବ୍ବଭୁମ୍ମୋ ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ତସ୍ସାନୁରୂପତ୍ତା ସବ୍ବଭୁମ୍ମୋ । ସୋଭନଦନ୍ତାୱୟୱତ୍ତା ସୁପ୍ପତୀକୋ[ସୋଭନା ପତୀକା ଅୱୟୱା’ସ୍ସ ସୁପ୍ପତୀକୋ (କ॰)]। ‘‘ସୁପ୍ପତୀକୋ ସୋଭନଙ୍ଗେ, ଭୱେ ଈସାନଦିସାଗଜେ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତଂ । ଏରାୱତାଦୀନଂ ଦିସାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧକଥନଂ ପାଚୀୱାରଣାଦିନାମସୂଚନତ୍ଥଂ, ଏସଂ କରେଣୁୟୋ ପନ –

ଅବ୍ଭମୁ କପିଲା ଚେୱ, ପିଙ୍ଗଲା ନୁପମା ମତା ।

ତମ୍ବକଣ୍ଣୀ ସୁଭଦନ୍ତୀ, ଅଙ୍ଗନା ଅଞ୍ଜନାୱତୀ [ଅମର ୩.୫]॥

୩୧.ଧତରଟ୍ଠାଦିଦ୍ୱୟଂ ପୁବ୍ବଦିସାଧିପତିଦେୱେ । ଧାରିତଂ ରଟ୍ଠମନେନାତି ଧତରଟ୍ଠୋ, ରସ୍ସ ତୋ । ପଞ୍ଚସିଖାଦୀନଂ ଗନ୍ଧବ୍ବାନଂ ଅଧିପୋ ନାୟକୋ ଗନ୍ଧବ୍ବାଧିପୋ । କୁମ୍ଭଣ୍ଡସାମ୍ୟାଦିଦ୍ୱୟଂ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଧିପତିଦେୱେ । କୁମ୍ଭଣ୍ଡାନଂ ସାମି ନାୟକୋ କୁମ୍ଭଣ୍ଡସାମି । ୱିରୁହନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିମାପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ କୁମ୍ଭଣ୍ଡାତି ୱିରୂଳ୍ହକୋ । ୱିରୂଳ୍ହଂ ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତଂ ୱା କଂ ସୁଖମେତସ୍ସାତି ୱିରୂଳ୍ହକୋ । ୱିରୂପକ୍ଖାଦିଦ୍ୱୟଂ ପଚ୍ଛିମଦିସାଧିପତିଦେୱେ । ୱିରୂପାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସ ୱିରୂପକ୍ଖୋ, ୱିୱିଧସଣ୍ଠାନାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସ ୱା ୱିରୂପକ୍ଖୋ । ନାଗାନଂ ଅଧିପତି ନାଗାଧିପତି ।

୩୨.ୟକ୍ଖାଧିପାଦିଚତୁକ୍କଂ କୁୱେରେ । ଆଳୱକାଦିୟକ୍ଖାନଂ ଅଧିପୋ ୟକ୍ଖାଧିପୋ । ୱିସ୍ସୱଣସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ୱେସ୍ସୱଣୋ । ତିଚରଣାଟ୍ଠଦାଠାଭୟାନକମତ୍ଥିତାୟ କୁଚ୍ଛିତଂ ୱେରୋ ସରୀରମସ୍ସ କୁୱେରୋ । ଖୁଦ୍ଦେନାସ୍ସ ନରୟୁତ୍ତା ସିୱିକାରଥେତି ନରୋ ୱାହନମସ୍ସ ନରୱାହନୋ । ତ୍ୟମ୍ବକସଖୋ, ୟକ୍ଖରାଜୋ, ଗୁୟ୍ହକେସରୋ, ମନୁସ୍ସଧମ୍ମା, ଧନଦୋ, ରାଜରାଜୋ, ଧନାଧିପୋ, କିନ୍ନରେସୋ, ୟକ୍ଖୋ, ଏକପିଙ୍ଗଲୋ, ସିରିଦୋ, ପୁଞ୍ଞଜନେସ୍ସରୋଇଚ୍ଚାଦୀନିପି କୁୱେରସ୍ସ ନାମାନି ।

ଅସ୍ସ କୁୱେରସ୍ସ ପୁରୀ ‘‘ଅଳକା, ଅଳକମନ୍ଦା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଲଂ ୱିଭୂସନେ, ଅଲଂ ୱିଭୂସନଂ କରୋତୀତି ଅଲକା, ସା ଏୱ ଅଳକା । ଅଳକା ଏୱ ମୋଦକରଣତୋ ଅଳକମନ୍ଦା, ଉକାରସ୍ସ ଅକାରୋ, ନାଗମୋ ଚ । କେଲାସୋତିପି ତସ୍ସ ନାମଂ, କେଲି ପୟୋଜନଂ ଅସ୍ସ କେଲୋ, ଆସତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ଆସୋ, କେଲୋ ଚ ସୋ ଆସୋ ଚେତି କେଲାସୋ, କଣ୍ହସପ୍ପାଦି ୱିୟ ନିଚ୍ଚଂ କମ୍ମଧାରୟୋ । ଅସ୍ସ କୁୱେରସ୍ସ ପହରଣଂ ଆୟୁଧଂ ଗଦା, ଗଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱଜିରଂ, ତଂ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖଂ ଦଦାତୀତି ଗଦା । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଧତରଟ୍ଠାଦୟୋ ଦେୱା କମତୋ ପୁବ୍ବାଦୀନଂ ଚତୁଦ୍ଦିସାନଂ ଅଧିପା ଅଧିପତୟୋ ନାମ । ଅମରକୋସେ ପନ –

‘‘ଇନ୍ଦୋ ଅଗ୍ଗି ପିତୁପତି, ନେରିତୋ ୱରୁଣୋ’ନିଲୋ ।

କୁୱେରୋ ଈସୋ ପତୟୋ, ପୁବ୍ବାଦୀନଂ ଇମେ କମା ॥

ରୱି ସୁକ୍କୋ ମହୀସୂନୁ, ତମୋ ଚ ଭାନୁଜୋ ୱିଧୁ ।

ବୁଧୋ ସୁରଗୁରୁ ଚେତି, ଦିସାଧିପା ତଥା ଗହା’’ତି [ଅମର ୩.୩-୪]॥

ଅଞ୍ଞେୟେୱ ଦିସାଧିପତୟୋ କଥିତା, ଇନ୍ଦରୱିମାଦୀନଞ୍ଚ ଦିସାଧିପଚ୍ଚକଥନଂ ପାଝାଦୀନଂ ଇନ୍ଦଦିସାରୱିଦିସାଦିନାମସୂଚନଫଲଂ ।

୩୩-୩୪.ଜାତୱେଦାଦ୍ୟଟ୍ଠାରସକଂ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି । ଜାତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱିନ୍ଦତି ଘାତୟତୀତି ଜାତୱେଦୋ । ଅନ୍ଧକାରେ ଜାତଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱିନ୍ଦତି ଲଭତି, ୱିଦତି ଜାନାତି ଏତେନାତି ୱା ଜାତୱେଦୋ, ଜନନଂ ଜାତଂ ୱେଦୋ ପାକଟୋ ୟସ୍ସ ୱା ସୋ ଜାତୱେଦୋ । ସିଖା ୱୁଚ୍ଚତି ଜାଲା, ତାୟ ୟୋଗତୋ ସିଖୀ । ଜୋତତି ଦିପ୍ପତୀତି ଜୋତି । ପୁନାତୀତି ପାୱକୋ, ଣ୍ୱୁ । ଦହତୀତି ଦହନୋ । ଅନନ୍ତି ପାଲେନ୍ତ୍ୟନେନେତି ଅନଲୋ, ଅଲପଚ୍ଚୟୋ । ୱେଦେ ହୁତଂ ୱହତି ପାପୟତି, ସୟଂ ୱା ଲଭତେତି ହୁତାୱହୋ । ଅଚ୍ଚି ୱୁଚ୍ଚତି ଜାଲା, ତାୟ ୟୋଗତୋ ଅଚ୍ଚିମା । ଧୂମୋ କେତୁ ଧଜୋ ୟସ୍ସାତି ଧୂମକେତୁ । ଅଜତି ଜଲମାନୋ କୁଟିଲଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଗ୍ଗି, ଇ । ଗୋ ରଂସି ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ଗିନି, ଅସ୍ସତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥେ ଇନି, ଅଗ୍ଗିନୀତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଅଗ୍ଗିସଦିସୋ । ଭାନୁ ପଭା ୟସ୍ସତ୍ଥି, ସୋ ଭାନୁମା । ତେଜେତି ସେସଭୂତୋପାଦାରୂପାନୀତି ତେଜୋ । ଧୂମୋ ସିଖା ଚୂଳା ୟସ୍ସ ଧୂମସିଖୋ । ୱାୟୁ ସଖା ଅସ୍ସ ୱାୟୁସଖୋ । ଦହିତ୍ୱା [ଦହତୋ (କ॰)] ଗଚ୍ଛତୋ କଣ୍ହା ୱତ୍ତନୀ ମଗ୍ଗୋ ୟସ୍ସ କଣ୍ହୱତ୍ତନୀ । ୱିସ୍ସାନରସ୍ସ ଇସିନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ୱେସ୍ସାନରୋ । ହୁତଂ ହୱିଂ ଅସତି ଭୁଞ୍ଜତୀତି ହୁତାସୋ । ଧନଞ୍ଜୟୋ, ଜଲନୋ, ଆସୟାସୋ, ରୋହିତସ୍ସୋ, ସତ୍ତାଚ୍ଚି, ସୁକ୍କୋ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ୱିଭାୱସୁ, ସୁଚିଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ନାମାନି ।

ସିଖାଦିତ୍ତୟଂ ଅଗ୍ଗିଜାଲାୟଂ । ସିନୋତି ନିସାନୀ ଭୱତୀତି ସିଖା, ‘‘ସି ନିସାନେ’’ତି କାତନ୍ତ ଧାତୁ, ଖପଚ୍ଚୟୋ । ଜଲତୀତି ଜାଲା । ଅଚ୍ଚତେ ପୁଜ୍ଜତେ ଅନେନେତି ଅଚ୍ଚି । ସିଖା ଜାଲା ଭିୟ୍ୟୋ ରୂପନ୍ତରା ଇତ୍ଥିୟଂ, ଅଚ୍ଚି ପନ ଅପୁମେ ।

୩୫. ଦ୍ୱୟଂ ଅଗ୍ଗିକଣେ [ତୀସୁ ଫୁଲିଙ୍ଗୋ’ଗ୍ଗିକଣୋ (ଅମର ୧.୬୦) ଫୁଲିଙ୍ଗାନୀତି ଅଗ୍ଗିକଣାନି (ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୩.୬୫)]। ୱିୱିଧାସୁ ଦିସାସୁ ଫୁଲ୍ଲଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱିପ୍ଫୁଲିଙ୍ଗଂ । ତଥା ଫୁଲିଙ୍ଗଂ । ସବ୍ବଧରକତେ ପନ ‘‘ଫୁଲିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଫୁଲିଙ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତିକଂ ଛାରିକାୟଂ । ମଲୀନକଂସୱତ୍ଥାଦୀନଂ ତଂ ଦିତ୍ତିଂ ସେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଭସ୍ମଂ, ମପଚ୍ଚୟୋ, ଭସତି ୱା ଅଧୋ ପତତି ୱତ୍ଥାଦୀନଂ ମଲମେତେନାତି ଭସ୍ମଂ । କଂସାଦୀନଂ ସୁକ୍କଭାୱତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଇଟ୍ଠି ଅଭିଲାସୋ ସୋଭନଂ ଏତସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ସେଟ୍ଠି, ‘‘ସପକ୍ଖକୋ ସଲୋମକୋ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ୱିୟ ସସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥତ୍ତା । ମଲସ୍ସ ସରଣଂ କରୋତୀତି ସାରିକା, ସା ଏୱ ଛାରିକା, ୟଥା ‘‘ସଳାୟତନ’’ନ୍ତ୍ୟାଦୀସୁ ।

୩୬. ଦ୍ୱୟଂ ଉଣ୍ହଛାରିକାୟଂ । ଉଣ୍ହତ୍ତା କୁକ୍କୁଂ କୁଚ୍ଛିତଂ ଲାତୀତି କୁକ୍କୁଲୋ, ‘‘କୁକ୍କୁ ୱିଦତ୍ଥିୟଂ ହତ୍ଥେ, ପକୋଟ୍ଠେ କୁଚ୍ଛିତେପି ଚେ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତଂ । କୁକ୍କୁଂ ୱା ହତ୍ଥଂ ଲୁନାତି ଛିନ୍ଦତି ଦହତୀତି କୁକ୍କୁଲୋ, ସୋ ଏୱ କୁକ୍କୁଳୋ। ଉଣ୍ହମେୱ ଭସ୍ମଂ ଉଣ୍ହଭସ୍ମଂ, ତସ୍ମିଂ । ତିକଂ ଦିତ୍ତକଟ୍ଠାଦିନ୍ଧନେ । ଅଙ୍ଗତି ହାନିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଙ୍ଗାରୋ, ଆରପଚ୍ଚୟୋ, ପୁନ୍ନପୁଂସକୋୟଂ । ‘‘ଅଲାତେ’ନିତ୍ଥି କୁଜେ’ଙ୍ଗାରୋ’’ତି ହି ତିକଣ୍ଡସେସେ[ତିକଣ୍ଡସେସ ୩.୩୨୯] ୱୁତ୍ତଂ । ହାନିମେୱ ଲାତି, ନ ଠିତିଂ ୱିସେସଞ୍ଚାତି ଅଲାତଂ । ଉଦ୍ଧଂ ଧୂମଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ଉମ୍ମୁତଂ, ତଦେୱ ଉମ୍ମୁକଂ । ପଞ୍ଚକଂ କଟ୍ଠାଦିନ୍ଧନେ । ସନ୍ତମଗ୍ଗିଂ ଏଧୟତି ୱଡ୍ଢୟତୀତି ସମିଧା । ଏଧୟତୀତି ଇଧୁମଂ, ଉମୋ । ଏଧୟତୀତି ଇଧୋ । ଉପାଦିୟତେ ଅଗ୍ଗିନେତି ଉପାଦାନଂ । ଏଧୟତୀତି ଇନ୍ଧନଂ ।

୩୭. ପଞ୍ଚକଂ ଆଲୋକେ । ଓଭାସତି ଦିପ୍ପତୀତି ଓଭାସୋ । ପକାସତି ଦିପ୍ପତୀତି ପକାସୋ । ଆଲୋଚୟତି ପସ୍ସତି ଏତେନାତି ଆଲୋକୋ, ଆଲୋକେତି ୱା ଏତେନାତି ଆଲୋକୋ, ‘‘ଲୋକ, ଲୋଚ ଦସ୍ସନେ’’ତି ଧାତୁଦ୍ୱୟପାଠତୋ । ଉଜ୍ଜୋତତୀତି ଉଜ୍ଜୋତୋ, ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୋ ଜୋତତୀତି ୱା ଉଜ୍ଜୋତୋ । ଆ ସମନ୍ତତୋ ତପତି ଦିପ୍ପତୀତି ଆତପୋ । ସମାତି ଏତେ ପଞ୍ଚ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥାତି ଭାୱୋ ।

ଦସକଂ ୱାତେ । ଆହାରୋ ୱିୟ ପାଣଭୂତୋପି କଦାଚି ସତ୍ତେ ମାରେତୀତି ମାରୁତୋ, ସୋୱ ମାଲୁତୋ । ପୁନାତି ସଙ୍କାରାଦିକନ୍ତି ପୱନୋ । ୱାୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱାୟୁ, ୱାୟତି ୱା ପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ଗନ୍ଧୋ ୟେନ ସୋ ୱାୟୁ । ତଥା ୱାତୋ । ଅନନ୍ତି ପାଣନ୍ତ୍ୟନେନେତି ଅନିଲୋ, ଇଲୋ । ସନ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଲଂ ଈରୟତି କମ୍ପେତୀତି ସମୀରଣୋ, ସମୀରିତୁଂ କମ୍ପିତୁଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ୱା ସମୀରଣୋ । ଗନ୍ଧଂ ୱହତୀତି ଗନ୍ଧୱାହୋ, ଣୋ । ୱାୟୋ ୱାୟୁସଦିସୋ, ଉଭୟତ୍ରାପି ୟାଗମୋ । ସମନ୍ତତୋ ଈରତି ଖିପତି ରୁକ୍ଖାଦୟୋତି ସମୀରୋ । ସଦା ସବ୍ବଦା ଗତି ୟସ୍ସ ସଦାଗତି । ସସନୋ, ଗନ୍ଧୱହୋ, ଆସୁଗୋ, ମରୁତୋ, ଜଗତିପାଣୋ, ପୱମାନୋ, ପଭଞ୍ଜନୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ୱାତନାମାନି ।

୩୮. ଇମେ ଛ ୱକ୍ଖମାନା ୱାୟୁଭେଦା ୱାୟୁୱିସେସା, ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମୋ, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାଦୀନଂ ନୀହରଣୱସେନ ଅଧୋଭାଗଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଧୋଗମୋ । କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଉଦରେ ତିଟ୍ଠତୀତି କୁଚ୍ଛିଟ୍ଠୋ । କୋଟ୍ଠେ ଅନ୍ତେ ସେତି ତିଟ୍ଠତୀତି କୋଟ୍ଠାସୟୋ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ସସନ୍ତି ୟେନ ଅସ୍ସାସୋ, ବହିନିକ୍ଖନ୍ତୱାତୋ । ପସ୍ସାସୋତି ଅନ୍ତୋପୱିସନକୱାତୋପି ‘‘ଅସ୍ସାସୋ’’ତି ଏତେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହତେ ସହଚାରିତତ୍ତା । ସବ୍ବଙ୍ଗେସୁ ଅନୁସରତି ସୀଲେନ ସେଦଲୋହିତାଦିସମ୍ପାଦନତୋତି ଅଙ୍ଗାନୁସାରୀ । ଅମରକୋସେ ପନାୟଂ ୱାତୋ ଠାନବ୍ୟାପାରଭେଦେନ ପଞ୍ଚଧା କଥିତୋ [ପାଣୋ’ପାନୋ ସମାନୋଚୋଦାନବ୍ୟାନା ଚ ୱାୟୱୋ ସରୀରଟ୍ଠା ଇମେ (ଅମର ୧.୬୭)], ଟୀକାୟଞ୍ଚସ୍ସ –

‘‘ହଦୟେ ପାଣୋ ଗୁଦେ’ପାନୋ, ସମାନୋ ନାଭିମଜ୍ଝଟ୍ଠୋ ।

ଉଦାନୋ କଣ୍ଠଦେସେ ତୁ, ବ୍ୟାନୋ ସବ୍ବଙ୍ଗସନ୍ଧିସୁ [ହଦୟେ ପାଣୋ ଗୁଦେ’ପାନୋ, ସମାନୋ ନାଭିସଣ୍ଠିତୋ । ଉଦାନୋ କଣ୍ଠଦେସଟ୍ଠୋ, ବ୍ୟାନୋ ସବ୍ବସରୀରଗୋ ଇତି ଠାନନିଣ୍ଣୟୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]॥

ତତ୍ରପାଣୋଅନ୍ନପ୍ପୱେସାଦିକରୋ। ଅପାନୋ ମୁତ୍ତକରୀସସୁକ୍କୱିସଟ୍ଠିକରୋ । ସମାନୋ ମଜ୍ଝେ ଅନ୍ନପଚନାଦିକରୋ । ଉଦାନୋ ଭାସିତଗୀତାଦିକରୋ । ବ୍ୟାନୋ ସେଦରତ୍ତସୱନୁମ୍ମେସନିମେସଗତ୍ୟାଦିକରୋ [ଖେଦଚେଟ୍ଠାଉମ୍ମେସନିମ୍ମେସଗତ୍ୟାଦିକରୋ (କ॰)]। ପକଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତ୍ୟନେନ ଭତ୍ତାଦିପ୍ପୱେସନତୋତି ପାଣୋ । ମୁତ୍ତାଦିକଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅନନ୍ତ୍ୟନେନାତି ଅପାନୋ । ସମ୍ମା ଅନନ୍ତି ଅନେନ ଭୁତ୍ତପରିପାଚନତୋତି ସମାନୋ । ଉଦ୍ଧମନନ୍ତ୍ୟନେନ ଭାସିତାଦୋ ସାମତ୍ଥିୟଜନନତୋତି ଉଦାନୋ । ୱିସେସେନ ଅନନ୍ତ୍ୟନେନ ସେଦରତ୍ତସେମ୍ହାଦି [ଖେଦଚେଟ୍ଠାଦି (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)] ସମ୍ପାଦନତୋତି ବ୍ୟାନୋ’’ତି [ତଂବ୍ୟାପାରା ଚ ୟଥା – ଅନ୍ନପ୍ପୱେସନଂ ମୁତ୍ତା-ଦ୍ୟୁସ୍ସଗ୍ଗୋ’ନ୍ନୱିପାଚନଂ ଭାସଣାଦି ନିମେସାଦି, ତଂବ୍ୟାପାରା କମା ଇମେ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)] ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୯. ଦ୍ୱୟଂ ଅନ୍ତୋପୱିସନକୱାତେ । ଆନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବହିନିକ୍ଖମନୱାତୋ, ତତୋ ଅପଗତଂ ଅପାନଂ । ଅସ୍ସାସତୋ ଅପଗତୋ ପସ୍ସାସୋ । ଦ୍ୱୟଂ ବହିନିକ୍ଖମନୱାତେ । ଆଦିମ୍ହି ପୱତ୍ତୋ ସାସୋ ଅସ୍ସାସୋ । ଅନନ୍ତି ପାଣନ୍ତ୍ୟନେନେତି ଆନଂ, ଆଦିମ୍ହି ପୱତ୍ତଂ ଆନଂ ଆନଂ, ଏକସ୍ସାକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ।

୪୦.ୱେଗଖିପ୍ପାଦୟୋ ୱାତଧମ୍ମତ୍ତେନ ନିଚ୍ଚପ୍ପୱତ୍ତିକା ଇତି ତପ୍ପକ୍କମେ [ତପ୍ପକ୍କମେନ ତକ୍କମେନ (କ॰)] ଉଚ୍ଚନ୍ତେ । ତତ୍ର ରୟନ୍ତଂ ୱେଗେ । ସବ୍ବତ୍ର କରଣସାଧନଂ । ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ୱଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି ଏତେନାତି ୱେଗୋ ।

‘‘କ୍ରିୟାୱାଚିତ୍ତମାଖ୍ୟାତୁଂ, ଏକେକତ୍ଥୋ ନିଦସ୍ସିତୋ ।

ପୟୋଗତୋନୁଗନ୍ତବ୍ବା, ଅନେକତ୍ଥା ହି ଧାତୱୋ’’ତି [ଚନ୍ଦ୍ରଧାତୁପାଠେ]॥

ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱଜଧାତୁ ପାପୁଣନେପି ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ର, ଅକାରସ୍ସ ଏ । ଜୱନ୍ତି ଏତେନାତି ଜୱୋ, ରୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ରୟୋ ।

ଖିପ୍ପାଦିନୱକଂ ସୀଘେ । ଅଥ ଜୱସୀଘାନଂ କୋ ଭେଦୋ ? ସୱେଗଗତିୱଚନା ଜୱାଦୟୋ, ସୀଘାଦୟୋ ତୁ ଧମ୍ମୱଚନା, ତଥା ଚ ‘‘ସୀଘଂ ପଚତି [ପସ୍ସତି (କ॰)], ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପୟୋଗୋ, ନ ତୁ ‘‘ଜୱଂ ପଚତି, ଜୱଂଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପନ ପୟୋଗୋ । ‘‘ୱେଗେନ ଗଚ୍ଛତି, ଜୱେନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ କଥଂ ? ତତ୍ର ଭେଦସ୍ସ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ତା ନ ଦୋସୋ । ଖିପ୍ପତି ପେରତୀତି ଖିପ୍ପଂ, ଖିପ ପେରଣେ । ସୟତୀତି ସୀଘଂ, ସୀ ସୟେ, ଘପଚ୍ଚୟୋ । ବ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି ହି ୟଥା କଥଞ୍ଚିପି ଭୱତି, ସଞ୍ଞା ତୁ ଲୋକତୋୱାୱଗନ୍ତବ୍ବା, ସବ୍ବତ୍ରେୱଂ । ତରତୀତି ତୁରିତଂ । ଲଙ୍ଘତୀତି ଲହୁ, ଲଙ୍ଘ ଗତିସୋସନେସୁ, ଘସ୍ସ ହୋ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ଉପଚ୍ଚୟୋ ଚ, ଲହୁପରିୟାୟୋ ଲଘୁସଦ୍ଦୋପ୍ୟତ୍ଥି । ଅସତି ଖେପତୀତି ଆସୁ, ଉ । ତରତୀତି ତୁଣ୍ଣଂ, ରସ୍ସ ଣୋ । ଅରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅରଂ । ନ ୱିଲମ୍ବୀୟତି ନ ଓହୀୟତୀତି ଅୱିଲମ୍ବିତଂ, ଲବି ଅୱସଂସନେ । ତୁୱଟ୍ଟତି ସୟତୀତି ତୁୱଟ୍ଟଂ, ତୁରିତଭାୱେନ ୱତ୍ତତୀତି ୱା ତୁୱଟ୍ଟଂ, ରିତଲୋପୋ ।

୪୧. ଅରିୟାସାମଞ୍ଞସ୍ସ ପୁବ୍ବଡ୍ଢଂ ସନ୍ତତେ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଟ୍ଠସୁ ଗଣେସୁ ଛଟ୍ଠୋ ସବ୍ବଲହୁକୋ, ତତୋପରେ ଛଗ୍ଗଣା ସ, ଭ, ସ, ଭ, ଭ, ଭା, ଅଟ୍ଠମୋ ଗୋ । ସମନ୍ତତୋ ତନୋତୀତି ସତତଂ । ନାସଭାୱେନ ନ ଇଚ୍ଚଂ ନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ନିଚ୍ଚଂ, ନାସଂ ୱା ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିଚ୍ଚଂ । ‘‘ନାଗୋ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ୱିୟାତି ଏତ୍ଥାପି ନ ଦୋସୋ, ତସ୍ସ ଚୋ । ନ ୱିରମତୀତି ଅୱିରତଂ । ନ ଆରମତୀତି ଅନାରତଂ । ସମନ୍ତତୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱା ତନୋତୀତି ସନ୍ତତଂ । ନ ଅୱରମତୀତି ଅନୱରତଂ । ସଦା ଧୱତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଧୁୱଂ । ‘‘ଧୁ ଗତିଥେରିୟେସୂ’’ତି କାତନ୍ତଧାତୁ ।

ୱିପୁଲାଡ୍ଢଂ ଅତିସୟେ । ଏତ୍ଥ ହି ଅୟୁଗପାଦେ ଦ୍ୱାଦସମତ୍ତା, ୟୁଗେ ଅଟ୍ଠାରସମତ୍ତା, ସବ୍ବାସୁ ଅରିୟାସୁ ପଠମେ ପାଦେ ଦ୍ୱାଦସମତ୍ତା, ଦୁତିୟେ ଅଟ୍ଠାରସ, ତତିୟେ ଦ୍ୱାଦସ, ଚତୁତ୍ଥେ ପଞ୍ଚଦସ । ୟଦା ପନ ପଠମତତିୟେସୁ ପରିହାୟନ୍ତି, ତଦା ୟୁଗେ ଅଧିକା ହୋନ୍ତି, ଇଦଂ ୱିପୁଲାଲକ୍ଖଣଂ । ଅଥ ସତତାତିସୟାନଂ କୋ ଭେଦୋ ? ସତତଂ ସନ୍ତତି ଅୱିଚ୍ଛେଦୋକ୍ରିୟନ୍ତରେହି ଅବ୍ୟୱଧାନଂ, ଅତିସୟୋ ତୁ ପୋନୋପୁଞ୍ଞଂ, ପକଟ୍ଠୋ ଚ । ତେସୁ ପୋନୋପୁଞ୍ଞଂ କ୍ରିୟାବ୍ୟାୱୁତ୍ତି, ପକଟ୍ଠୋ ତୁ କ୍ରିୟାୱୟୱାନଂ ଉକ୍କଂସତା । ଭାସତି ସବ୍ବେସନ୍ତି ଭୁସଂ, ଆସ୍ସ ଉ । ଭସ୍ସତି ଅଧୋ ପତତୀତି ୱା ଭୁସଂ । ଭସ ଅଧୋପତନେ, ଅସ୍ସ ଉ । ଅତିସୟନଂ ଅତିସୟୋ, ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱାସୟନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଅତିସୟୋ । ଦହତି ସବ୍ବନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ, ହତୋ ପୁବ୍ବେ ଳୋ, ଦଲତି ୱିଦାରୟତୀତି ୱା ଦଳ୍ହଂ, ହପଚ୍ଚୟୋ, ଦହନ୍ତୋ ଲାତୀତି ୱା ଦଳ୍ହଂ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ, ଅଭିସୟୋ ଚ ଦଳ୍ହଞ୍ଚ ଅତିସୟଦଳ୍ହା । ତରତି ଅତିକ୍କମତୀତି ତିବ୍ବଂ, ରସ୍ସ ୱୋ, ଅସ୍ସ ଇ । ଏତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଏକୋ, ସୋ ଏୱ ଏକନ୍ତଂ, ଏକଂ ତରତି ଅତିକ୍କମତୀତି ୱା ଏକନ୍ତଂ । ମତ୍ତତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିମତ୍ତଂ । ବହୁଂ ଲାତୀତି ବାଳ୍ହଂ, ଉଲୋପୋ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ ଚ ହସଦ୍ଦୋ । ଅତିୱେଲଂ, ଅଚ୍ଚତ୍ଥଂ, ନିବ୍ଭରଂ, ନିତନ୍ତଂ, ଗାଳ୍ହଂଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଅତିସୟେ ।

ଦବ୍ବଂ ସତ୍ୱଂ, ତଂୱିପରୀତେ ଧମ୍ମମତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନା ବାଳ୍ହପରିୟନ୍ତା ଖିପ୍ପାଦୟୋ ଅତିସୟଂ ୱିନା ପଣ୍ଡକେ ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତନ୍ତି। ଖିପ୍ପଂ ଭୱତି [‘‘ଖିପ୍ପ ଭୱଭୀ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ଅଧିକଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି], ଅତିସୟୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, ଅସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସାତିସୟୋ, ଅସ୍ସ ଦବ୍ବସ୍ସାତିସୟୋ ଇତି । ‘‘ଖିପ୍ପଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ସତତଂ ଜୁହୋତି, ସତତଂ ରମଣୀୟୋ’’ଇଚ୍ଚତ୍ର ତୁ କ୍ରିୟାୱିସେସନତ୍ତାୟେୱ ପଣ୍ଡକତ୍ତଂ । ତେସୁ ଖିପ୍ପାଦୀସୁ ୟେ ଦବ୍ବଗା ଦବ୍ବାଭିଧାୟିନୋ, ତେ ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ । ‘‘ଦବ୍ବଧମ୍ମୋ ଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନନ୍ତରଂ । ୟଥା ଖିପ୍ପା ଜରା, ଖିପ୍ପୋ ମଚ୍ଚୁ, ଖିପ୍ପଂ ଗମନଂ । ସନ୍ତତା ତଣ୍ହା, ସନ୍ତତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ସନ୍ତତୋ ଆକାସୋ । ଅତିମତ୍ତା କ୍ରିୟା, ଅତିମତ୍ତୋ ନରୋ, ଅତିମତ୍ତଂ ପଦଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।

୪୨-୪୩. ଦ୍ୱାଦସକଂ ମାରେ । ହରନୟନଗ୍ଗିଦଡ୍ଢତ୍ତା [ତିନୟନଗ୍ଗିଦଡ୍ଢତ୍ତା (କ॰)] ନତ୍ଥି ୱିଗ୍ଗହୋ ସରୀରମେତସ୍ସ ଅୱିଗ୍ଗହୋ । କାମୟତି ରତିଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦୟତୀତି କାମୋ, କାରିତନ୍ତା ଅପଚ୍ଚୟୋ । ସିଙ୍ଗାରରୂପେନ ପାଣୀନଂ ମନସି ଭୱତୀତି ମନୋଭୂ । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ ମଦୟତୀତି ମଦନୋ । ଲୋକାନଂ ଅନ୍ତଂ ୱିନାସଂ କରୋତୀତି ଅନ୍ତକୋ । ୱସେ ୱତ୍ତେତି ସୀଲେନାତି ୱସୱତ୍ତୀ । ପାପଂ ଇଚ୍ଛତି କରୋତି, ତେନ ୟୁତ୍ତୋତି ୱା ପାପିମା । ପରତୋ ଜାୟତୀତି ପଜା, ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକା, ତାସଂ ପତି ପଜାପତି । ୟେ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ପମତ୍ତା, ତେସମେୱ ବନ୍ଧୁ ପମତ୍ତବନ୍ଧୁ । କଣ୍ହଧମ୍ମୟୁତ୍ତତାୟ କଣ୍ହୋ । କୁସଲଧମ୍ମେ ମାରେତୀତି ମାରୋ । ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ନ ମୁଞ୍ଚତୀତି ନମୁଚି । ମୀନକେତନୋ, କନ୍ଦପ୍ପୋ, ଦପ୍ପକୋ, ଅନଙ୍ଗୋ, ପଞ୍ଚସରୋ, ସମ୍ବରାରି, ମନସିଜୋ, କୁସୁମେସୁ, ଅନଞ୍ଞଜୋ, ପୁପ୍ଫଧନ୍ୱା, ରତିପତି, ମକରଦ୍ଧଜୋଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ୱିଣ୍ହୁସୁତସ୍ସ କାମସ୍ସ ନାମାନି ।

ତଣ୍ହା ଅରତୀ ରଗା ଚେତି ଏତା ତିସ୍ସୋ ତସ୍ସ ମାରସ୍ସ ଧୀତରୋ । ୟୋ ତଂ ପସ୍ସତି, ତଂ ତସିତଂ କରୋତୀତି ତଣ୍ହା, ସଲୋପୋ, ଣ୍ହା ଚ । ପରେସଂ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଅରତିଂ କରୋତୀତି ଅରତୀ । ରଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ରଗା । ତସ୍ସ ମାରସ୍ସ ହତ୍ଥୀ ଗିରିମେଖଲୋ ନାମ । ସରୀରମହନ୍ତଭାୱେନ ଗିରିସଦିସତ୍ତା ଗିରି ୱିୟାତି ଗିରି । ମାରେନ ମମାୟନୱସେନ ‘‘ଅୟଂ ମେ ହତ୍ଥୀ ମେଖଲୋ ନାମ ହୋତୂ’’ତି କତନାମତ୍ତା ମେଖଲା ୱିୟାତି ମେଖଲୋତି ସମୁଦିତନାମଦ୍ୱୟେନ ଏକମେୱ ହତ୍ଥିଂ ୱଦତି, ୟଥା ‘‘ୱଜିରାସନି, ସୀତୁଣ୍ହ’’ନ୍ତି ।

୪୪. ତିକଂ ୟମେ । ପଜାସଂୟମନତୋ ୟମା, ମଚ୍ଚୁପ୍ପଭୁତୟୋ ଅସ୍ସ କିଙ୍କାରା, ତେସୁ ରାଜତେତି ୟମରାଜା । ତେଧାତୁକେସୁପି ଆଣାପୱତ୍ତକତ୍ତା ମହନ୍ତୋ ୱିସୟୋ ଏତସ୍ସ ୱିସୟୀ, ଣୀ, ସୋ ଏୱ ୱେସାୟୀ । ୟତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେନ ନ ସିଜ୍ଝତି, ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ର ‘‘ୟଦାଦିନା ୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱା ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖଜନକତ୍ତା ୱା ୱିସଦିସଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱେସା, ନେରୟିକା, ତେସଂ ଅଧିପତିଭାୱେନ ଅୟତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱେସାୟୀ, ଈ । ୟମାନଂ ରାଜା ୟମୋ । ଧମ୍ମରାଜୋ, କତନ୍ତୋ, ସମୱତ୍ତୀ, କାଲୋ, ଦଣ୍ଡଧରୋ, ଅନ୍ତକୋଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ୟମସ୍ସ ନାମାନି । ଅସ୍ସ ୟମସ୍ସ ଆୱୁଧଂ ନୟନମେୱ । ତେନ କିର କୋଧଚିତ୍ତେନ ଓଲୋକିତମତ୍ତେନ ସତ୍ତାନଂ ସରୀରାନି ଆତପେ ଖିତ୍ତଘତପିଣ୍ଡାନି ୱିୟ ୱିଲୀୟନ୍ତୀତି ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅସୁରଭେଦେ । ଏତେସଞ୍ହି ସତିପି ଦେୱଭାୱେ ହେଟ୍ଠା ନିୱାସିତଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ଏତ୍ଥ ୱଚନଂ, ମାରସ୍ସ ପନ ସତ୍ତାନମନତ୍ଥକାରକତାସାମଞ୍ଞେନ ୟମେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱଚନଂ ତକ୍କରତ୍ତା । ୟୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ୱେପିତଂ କମ୍ପିତଂ ଚିତ୍ତମେତସ୍ସ ୱେପଚିତ୍ତି[ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୫୬]। ପୁଣ୍ଣଂ ଲୋମଂ ୟସ୍ସ ସୋ ପୁଲୋମୋ, ପୁଲାମହତୀ ଉମା କିତ୍ତି, କନ୍ତି ୱା ୟସ୍ସାତି ପୁଲୋମୋ । ‘‘ଉମାତସୀହେମୱତି-ହଲିଦ୍ଦାକିତ୍ତିକନ୍ତିସୂ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ସକ୍କସ୍ସ ଭରିୟାୟ ସୁଜାତାୟ ପିତା । ଦ୍ୱୟଂ କିନ୍ନରେ । ଅସ୍ସମୁଖନରସରୀରତାୟ କୁଚ୍ଛିତୋ ପୁରିସୋ, କିଞ୍ଚି ୱା ପୁରିସୋ, ପୁରିସସଦିସୋତି ୱା କିମ୍ପୁରିସୋ । ଏୱଂ କିନ୍ନରୋ । ତୁରଙ୍ଗୱଦନ, ଅସ୍ସମୁଖାଦୀନିପି କିନ୍ନରସ୍ସ ନାମାନି ।

୪୫-୪୬. ଅଦ୍ଧପଜ୍ଜେନ ଆକାସସ୍ସ ନାମାନି । ତେସଂ ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅନ୍ତରଂ ନାନତ୍ତଂ ଇକ୍ଖତେ ଲୋକୋ ଏତ୍ଥ, ଅନେନାତି ୱା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଂ, ରସ୍ସ ଲୋ । ଇକ୍ଖନଂ ୱା ଦସ୍ସନଂ ଇକ୍ଖା, ତସ୍ସ ଅନ୍ତରଂ କାରଣଂ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଂ । ଖନତି ବ୍ୟୱଧାନନ୍ତି ଖଂ, କ୍ୱି । ସବ୍ବଗହଗାମଣିନୋ ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ପଥୋ ମଗ୍ଗୋ ଆଦିଚ୍ଚପଥୋ । ନ ଭୱତୀତି ଅବ୍ଭଂ । ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ୟନେନ ଦେୱାତି ଗଗନଂ, ୟୁ, ମସ୍ସ ଗୋ । ଅମ୍ବତେ ସଦ୍ଦାୟତେ ଅତ୍ରାତି ଅମ୍ବରଂ, ରୋ । ହୟ ଗତିମ୍ହି, ୱିସେସେନ ହୟତି ଗଚ୍ଛତି ସବ୍ବତ୍ରାତି ୱେହାସୋ, ୟସ୍ସ ସୋ, ୱିଗତୋ ୱା ହାସୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏତ୍ଥାରମ୍ମଣାଲାଭତୋତି ୱେହାସୋ । ଅନିଲସ୍ସ ୱାତସ୍ସ ପଥୋ ଅନିଲପଥୋ । ଭୁସଂ କାସନ୍ତେ ଦିପ୍ପନ୍ତେ ପଦତ୍ଥା ଏତେନାତି ଆକାସୋ, ନ କସ୍ସତି ନ ୱିଲେଖୀୟତୀତି ୱା ଆକାସୋ । ନ ଭୱତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚିପି ୱତ୍ଥୂତି ନଭଂ, ନତ୍ଥି ଭୂମି ଏତ୍ଥାତି ୱା ନଭଂ, ନ ଭାୟନ୍ତି ପକ୍ଖିନୋ ଅନେନ, ଏତ୍ଥାତି ୱା ନଭଂ । ୱିନୋ ପକ୍ଖିନୋ ହୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱେହାୟସଂ, ଅସୋ । ତାରା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ନକ୍ଖତ୍ତାଦୟୋ, ତେସଂ ପଥୋ ତାରାପଥୋ । ସୁରାନଂ ଦେୱାନଂ ପଥୋ ସୁରପଥୋ । ନ ହଞ୍ଞତେତି ଅଘଂ, ହନସ୍ସ ଘୋ । ଅନନ୍ତଂ, ୱିସଣୁପଦଂଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଆକାସସ୍ସ ନାମାନି ।

୪୭-୪୮.ମେଘାଦ୍ୟେକାଦସକଂ ମେଘେ । ମେହତି ଘରତି ସେଚତୀତି ମେଘୋ । ୱାରିଂ ୱହତୀତି ୱଲାହକୋ, ୱାରିସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୋ, ୱସ୍ସ ଲୋ[ପାଣିନି ୬.୩.୧୦୯; ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକା ୧.୪୭; ନୀତି-ସୁତ୍ତ ୧୩୪୦, ୧୩୪୩]। ଦିବ୍ବନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଲୋକା ଅନେନାତି ଦେୱୋ । ପଜାନଂ ଲୋକାନଂ ଅନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ଭୱତି ଏତେନାତି ପଜ୍ଜୁନ୍ନୋ, ଅକାରସ୍ସୁକାରୋ । ଅମ୍ବୁଂ ଉଦକଂ ଧାରେତୀତି ଅମ୍ବୁଧରୋ । ଲୋକାନଂ ସନ୍ତାପଂ ହନ୍ତୀତି ଘନୋ, ହସ୍ସ ଘୋ । ଜଲଧାରଂ ଧାରେତୀତି ଧାରାଧରୋ । ଜୀୱନଂ ଜଲଂ ମୂତଂ ବନ୍ଧମନେନେତି ଜୀମୂତୋ, ୱନସଦ୍ଦଲୋପୋ, ଲୋକାନଂ ୱା ଜୀୱିତଂ ମୁନାତି ବନ୍ଧତୀତି ଜୀମୂତୋ, ୱିତଲୋପୋ, ଜୀୱିତସ୍ସ ଜୀ ଆଦେସୋ ୱା [ପାଣିନି ୬.୩.୧୦୯; ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକା ୧.୪୭; ନୀତି-ସୁତ୍ତ ୧୩୪୦, ୧୩୪୩]। ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର । ୱାରିଂ ୱହତୀତି ୱାରିୱାହୋ । ଅମ୍ବୁଂ ଦଦାତୀତି ଅମ୍ବୁଦୋ । ଆପଂ ଭରତୀତି ଅବ୍ଭଂ, କ୍ୱି, ପସ୍ସ ବୋ ।

ତିକଂ ୱୁଟ୍ଠିୟଂ । ୱସ୍ସତି ସିଞ୍ଚତୀତି ୱସ୍ସଂ, ୱସ୍ସ ସେଚନେ । ଏୱଂ ୱସ୍ସନୱୁଟ୍ଠିୟୋ ।

ପଞ୍ଚକଂ ୱିଜ୍ଜୁୟଂ । ସତତଂ ଈରତି କମ୍ପତୀତି ସତେରୋ, ତଲୋପୋ, ସୋ ଏୱ ସତେରିତା । ଖଣମତ୍ତମ୍ପି ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅକ୍ଖଣା । କୁଟିଲଂ ଅଚିରଟ୍ଠାୟିତତ୍ତା ୱିରୂପଂ ହୁତ୍ୱା ଜୱତୀତି ୱିଜ୍ଜୁ । ୱିଜ୍ଜୋତତୀତି ୱିଜ୍ଜୁତା । ଅଚିରଂ ପଭା ୟସ୍ସ ଅଚିରପ୍ପଭା ।

୪୯. ଚତୁକ୍କଂ ମେଘନାଦେ । ମେଘାନଂ ନାଦୋ ମେଘନାଦୋ । ଧନୀୟତେ ଧନିତଂ[ଥନିତଂ (ସୀ॰)], ଧନ ସଦ୍ଦେ । ଗଜ୍ଜନଂ ଗଜ୍ଜିତଂ, ଗଜ୍ଜ ସଦ୍ଦେ । ରସୀୟତେ ରସିତଂ । ଆଦିନା ହରାଦାଦି [ସବ୍ବତ୍ର ନପୁଂସକେଭାୱେ ତୋ, ଆଦିନା ସ୍ୱନିତଧନିତାଦୟୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା), ଆଦିନା ଧନିତହରାଦରାସାଦୟୋ (ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧାଟୀକା)]। ଦ୍ୱୟଂ ସକ୍କଧନୁମ୍ହି । ଇନ୍ଦସ୍ସ ଆୱୁଧଂ ଧନୁ ଚ ଇନ୍ଦାୱୁଧଂ, ଇନ୍ଦଧନୁ ଚ । ୱାତେନ ଖିତ୍ତମମ୍ବୁ ୱାତକ୍ଖିତ୍ତମ୍ବୁ, ବିନ୍ଦୁ । ସୀତଂ କରୋତୀତି ସୀକରୋ, ସିଞ୍ଚତୀତି ୱା ସୀକରୋ, ଚସ୍ସ କୋ, ଅରୋ ଚ, ୱାତୱସେନ ୱା ତତୋ ତତୋ ସରତୀତି ସୀକରୋ, ଅସ୍ସ ଈ, ମଜ୍ଝେ କାଗମୋ ଚ ।

୫୦. ତିକଂ ଜଲଧାରାୟଂ । ୱେଗତୋ ଜଲଧାରାନଂ ସଂ ଭୁସଂ ପତନଂ ଆସାରୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ସରତୀତି ଆସାରୋ । ୱେଗଂ ଧାରେତୀତି ଧାରା । ଅଧୋ ପତତୀତି ସମ୍ପାତୋ, ସଂସଦ୍ଦୋ ଅଧୋଭାଗେ [ୱେଗତୋ ଜଲଧାରାନଂ ସମ୍ଭୂୟ ପତନଂ ଧାରାସମ୍ପାତୋ, ସର ଗତିୟଂ ଘଉ ଇତି ଆସାରୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]। ଦ୍ୱୟଂ ୱସ୍ସୋପଲେ । କରେନ ହତ୍ଥେନ ଗୟ୍ହୁପଗତ୍ତା କରକା, ଜଲଂ ପିଣ୍ଡଂ କରୋତୀତି ୱା କରକା, ‘‘ୱସ୍ସୋପଲେ ତୁ କରକା, କରକୋପି ଚ ଦିସ୍ସତେ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ, କରସଦ୍ଦୋତ୍ର । ‘‘କରୋ ୱସ୍ସୋପଲେ ପାଣି-ସୋଣ୍ଡାପଚ୍ଚାୟରଂସିସୂ’’ତି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତଂ । ଘନତୋ, ଘନକାଲେ ୱା ସଞ୍ଜାତଂ ଉପଲଂ ସିଲା ଘନୋପଲଂ । ଦୁଟ୍ଠୁ ଦିନଂ ଦୁଦ୍ଦିନଂ, ଅୟଂ ଦୁଦ୍ଦିନସଦ୍ଦୋ ମେଘଚ୍ଛନ୍ନାହେ ୱତ୍ତତି, ଅସୋଭନତ୍ଥୋପ୍ୟତ୍ଥି ଦୁଦ୍ଦିନସଦ୍ଦୋ, ଅଗୁଣୱଚନତାୟଂ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗୋ ।

୫୧-୫୨. ଛକ୍କଂ ତିରୋଧାନେ । ଧର ଆୱରଣେ, ଅପାଦିପୁବ୍ବୋ । ଅପିଧରତି ଆୱୁଣୋତୀତି ପିଧାନଂ, ଅଲୋପୋ । ଅପଧରତୀତି ଅପଧାରଣଂ । ତିରୋ ଧରତି ପିଦହତୀତି ତିରୋଧାନଂ । ଅନ୍ତରଂ ଧରତୀତି ଅନ୍ତରଧାନଂ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ । ଅପିଧରତୀତି ଅପିଧାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅପାଦିଉପସଗ୍ଗା ଧାତୁନୋ ଆୱରଣତ୍ଥଜୋତକା । ଛାଦୟତୀତି ଛାଦନଂ । ବ୍ୟୱଧା, ଅନ୍ତରଧିଇଚ୍ଚାଦୟୋପି ତିରୋଧାନେ ।

ସାଦ୍ଧପଜ୍ଜେନ ଚନ୍ଦସ୍ସ ନାମାନି । ଇନ୍ଦତି ନକ୍ଖତ୍ତାନଂ ପରମିସ୍ସରିୟଂ କରୋତୀତି ଇନ୍ଦୁ । ଚନ୍ଦତି ହିଲାଦୟତି ସୁଖୟତି ପଜନ୍ତି ଚନ୍ଦୋ । ନକ୍ଖତ୍ତାନଂ ରାଜା ନକ୍ଖତ୍ତରାଜା । ଉମା କନ୍ତି, ତାୟ ସହ ୱିଜ୍ଜତୀତି ସୋମୋ, ସୁଖଂ ଅଭିସ୍ସୱତୀତି ୱା ସୋମୋ, ମପଚ୍ଚୟୋ । ନିସଂ ରତ୍ତିଂ କରୋତି, ତତ୍ଥ ୱା କରୋ ରଂସି ଏତସ୍ସ ନିସାକରୋ । ଅନ୍ଧକାରଂ ଉସେନ୍ତି ଦହନ୍ତି ୱିନାସେନ୍ତୀତି ଓସା, ରଂସୟୋ, ତେ ଏତ୍ଥ ଧିୟନ୍ତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଓସଧି, ତାରାୱିସେସୋ, ତସ୍ସ ଈସୋ ପତି ଓସଧୀସୋ । ହିମୋ ସୀତଲୋ ରଂସି ୟସ୍ସ ହିମରଂସି । ସସୋ ଅଙ୍କୋ ଲକ୍ଖଣଂ ୟସ୍ସ ସସଙ୍କୋ । ଚନ୍ଦଂ କପ୍ପୂରଂ ମାତି ସଦିସଂ ନୟତୀତି ଚନ୍ଦିମା । ଇକାରାଦେସୋ । ସସଲକ୍ଖଣମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ସସୀ। ସସତି ୱା ହିଂସତି ଉଣ୍ହଗୁଣନ୍ତି ସସୀ, ଈପଚ୍ଚୟୋ ତଦୁପଲକ୍ଖିତେ ତଦୁପଚାରଂ । ସୀତା ରଂସୟୋ ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି ସୀତରଂସି । ନିସାୟ ରତ୍ତିୟା ନାଥୋ ତଦାଲଙ୍କାରଭାୱତୋତି ନିସାନାଥୋ । ଉଳୂନଂ ତାରାନଂ ରାଜା ଉଳୁରାଜା । ମାତି ଅତ୍ତାନଂ କପ୍ପୂରେନ ସଦିସଂ କରୋତୀତି ମା, ମାସଦ୍ଦୋୟଂ ପୁମେ, ତଂସହଚରଣତୋ ଉଳୁରାଜାଦୟୋପି । ହିମଂସୁ, କୁମୁଦବନ୍ଧୁ, ୱିଧୁ, ସୁଧଂସୁ, ସୁବ୍ଭଂସୁ, ନିସାପତି, ମିଗଙ୍କୋ, କଲାନିଧି, ଦ୍ୱିଜରାଜୋ, ସସଧରୋ, ନକ୍ଖତ୍ତେସୋଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଚନ୍ଦସ୍ସ ନାମାନି ।

୫୩-୫୪. ସୋଳସନ୍ନଂ ଭାଗାନଂ ପୂରଣୋ ସୋଳସମୋ ଭାଗୋ ଚନ୍ଦସ୍ସ କଲା, କଲ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, କଲୀୟତେ ଏକାଦିନା ସଙ୍ଖ୍ୟାୟତେତି କଲା । ଦ୍ୱୟଂ ଚନ୍ଦସ୍ସ ସରୀରେ । ମଞ୍ଞତେ ଞାୟତେ ଅନେନେତି ବିମ୍ବଂ । ମନତୋ ୱପଚ୍ଚୟୋ, ନିପାତନା ମସ୍ସ ବୋ, ଅସ୍ସି, ନସ୍ସ ମୋ, ୱସ୍ସ ବୋ, ବିମ୍ବସଦ୍ଦୋ ଅନିତ୍ଥିୟଂ । ମଣ୍ଡୟତେତି ମଣ୍ଡଲଂ, ଅଲୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ମଣ୍ଡଲୀ, ଅୟଂ ତୀସ୍ୱପି [ବିମ୍ବୋ ଅନିତ୍ଥୀ, ମଣ୍ଡଲଂ ତୀସୁ (ଅମର ୩.୧୫)]।

ପାଦହୀନପଜ୍ଜେନ ଅଦ୍ଧଭାଗୋ । ଅସତି ଖେପେତି ସମୁଦାୟନ୍ତି ଅଡ୍ଢୋ, ତୋ । ତଥା ଅଦ୍ଧୋ । ଉପଡ୍ଢୋତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ, ଏତେ ତୟୋ ପୁମେ । ଖଣ୍ଡୟତି ସମୁଦାୟନ୍ତି ଖଣ୍ଡଂ । ସକ୍ୟତେ ଉବ୍ବାହନାଦୀସୁ ଥୋକତ୍ତାତି ସକଲଂ, ଅଲୋ, ଖଣ୍ଡସକଲା ୱା ପୁମେ, ସତ୍ଥେ ରୂପଭେଦତୋ ନପୁଂସକେ । ଏତେ ଚ ଅଡ୍ଢାଦୟୋ ତୟୋ ଅସମେ ଭାଗେ ପୁମେ, ସମେ ତୁ ନପୁଂସକେତି ରୂପଭେଦେନାହ ‘‘ଅଦ୍ଧଂ ୱୁତ୍ତଂ ସମେ ଭାଗେ’’ତି । ଖଣ୍ଡାଦିଦ୍ୱୟଂ ପନ ଅସମେପି ୱତ୍ତମାନଂ ପୁନ୍ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଦ୍ଧଂ ୱୁତ୍ତଂ ସମେ ଭାଗେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅଡ୍ଢଂ, ଉପଡ୍ଢ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ [ଅସମଭାଗେ ପୁମାନି, ସମେ ଅଂସେ ନପୁଂସକତ୍ତଂ ରୂପଭେଦତୋ, ଉପଚାରତୋ ତବ୍ଭାଗୱତି ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗୋ – ଅଦ୍ଧା ସାଟୀ, ଅଦ୍ଧଂ ୱତ୍ଥଂ ଅଦ୍ଧୋ କମ୍ବଲୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]।

ପସାଦାଦୟୋ ଚନ୍ଦେ ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିନୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ତୁ ପାସଙ୍ଗିକା ଇତି ଚନ୍ଦପକ୍କମେ ଉଚ୍ଚନ୍ତେ । ୱିସେସେନ ସାଦୟତି ପସାଦୟତୀତି ପସାଦୋ । ଏୱଂ ପସନ୍ନୋ, ସୋ ଏୱ ପସନ୍ନତା ।

ତିକଂ ଚନ୍ଦପ୍ପଭାୟଂ । କୁମୁଦସ୍ସାୟଂ ୱିକାସୋ [ୱିକାରୋ (କ॰)]କୋମୁଦୀ । ଚନ୍ଦଂ ଆଚିକ୍ଖତି ପଟିପାଦୟତୀତି ଚନ୍ଦିକା । ଜୁତି ଅସ୍ସାତ୍ଥୀତି ଜୁଣ୍ହା । ତସ୍ସ ଣୋ, ହପଚ୍ଚୟୋ ଚ, ଚନ୍ଦସ୍ସ ୱା ଜୁତିଂ ସୋଭଂ ନୟ୍ହତି ବନ୍ଧତୀତି ଜୁଣ୍ହା ।

ଚତୁକ୍କଂ ସୋଭନମତ୍ତେ । କନତି ଦିପ୍ପତୀତି କନ୍ତି, କନ ଦିତ୍ତିୟଂ, କାମୀୟତୀତି ୱା କନ୍ତି । ସୁନ୍ଦରଂ ଭାତି ଦିପ୍ପତୀତି ସୋଭା । ଜୋତୟତୀତି ଜୁତି । ଛାଦୟତୀତି ଛୱି । ଛଦ ସଂୱରଣେ, ୱିପଚ୍ଚୟୋ, ଦଲୋପୋ ।

୫୫. ସତ୍ତକଂ ଲକ୍ଖଣେ । କଂ ଅତ୍ତାନଂ ଲଙ୍କୟତି ହୀନଂ କରୋତୀତି କଲଙ୍କୋ । ଲଞ୍ଛତେ ଲକ୍ଖତେ ଅନେନେତି ଲଞ୍ଛନଂ। ଲକ୍ଖ୍ୟତେ ଅନେନେତି ଲକ୍ଖଂ । ତଥା ଲକ୍ଖଣଂ । ଅଙ୍କୀୟତେ ଲକ୍ଖ୍ୟତେ ଅନେନେତି ଅଙ୍କୋ । ଅଭି ୱିସେସଂ ଜାନାତି ଏତେନାତି ଅଭିଞ୍ଞାଣଂ । ଚିହୀୟତି ଲକ୍ଖୀୟତି ଅନେନେତି ଚିହନଂ । ଚିହ ଲକ୍ଖଣେ ।

ସବ୍ବାସଂ ସୋଭାନଂ ମଜ୍ଝେ ପରମା ସୋଭା ସୁସମା ନାମ, ସୋଭନଂ ସମଂ ସବ୍ବଂ ଅସ୍ସଂ ସୁସମା, ସେଟ୍ଠା ସୋଭା ।

୫୬. ଗୁଣେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱିସେସେ ସୀତନ୍ତି ନପୁଂସକଂ ଭୱତି । ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ସୀତଂ ୱତ୍ତତି । ସୀତାଦୟୋ ତୟୋ ଗୁଣୀଲିଙ୍ଗା ଗୁଣିନୋ ଲିଙ୍ଗଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତଂ ୟଥା – ସୀତଲା ଭୂମି, ସୀତଲଂ ଜଲଂ, ସୀତଲୋ ୱାତୋ । ଉଣ୍ହାଭିତତ୍ତେହି ସେୱୀୟତୀତି ସୀତଂ, ତେନ ୟୁତ୍ତୋ ସୀତୋ । ସସ ଗତିୟଂ, ଇରୋ, ଇତ୍ତଞ୍ଚ, ସୀତତ୍ଥିକେନ ସରୀୟତୀତି ୱା ସିସିରଂ । ସୀତଂ ଗୁଣଂ ଲାତୀତି ସୀତଲୋ ।

ମହିକାନ୍ତଂ ହିମେ । ହିଂସତୀତି ହିମଂ, ସସ୍ସ ମୋ,ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ଚ । ତୁହ ଅଦନେ, ତୋହତି ହିଂସତୀତି ତୁହିନଂ, ଇନୋ । ଉପରିତୋ ସୱତୀତି ଉସ୍ସାୱୋ । ନୀହରନ୍ତି ନିସ୍ସସନ୍ତ୍ୟନେନେତି ନୀହାରୋ, ନତ୍ଥି ଈହା ୱା ଏତସ୍ମା ହେତୁଭୂତାତି ନୀହାରୋ, ଆରୋ । ମହୀୟତେ ରାଗୀହୀତି [ୱାଚାଭି (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]ମହିକା, ଣ୍ୱୁ ।

୫୭. ଛକ୍କଂ ନକ୍ଖତ୍ତେ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉଦୟତ୍ତା ନ ଖୀୟତେ ନକ୍ଖତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋ ଗମନଟ୍ଠାନଂ ନ ଖରତି ନ ୱିନାସେତୀତି ୱା ନକ୍ଖତ୍ତଂ, ଅଥ ୱା ନକ୍ଖ ଗତିୟଂ, ନକ୍ଖତୀତି ନକ୍ଖତ୍ତଂ । ଜୋତତି ସୁଭାସୁଭନିମିତ୍ତଂ ପକାସେତୀତି ଜୋତି, ନକ୍ଖତ୍ତ ଭଂସଦ୍ଦେହି ସହଚରଣତୋ ନପୁଂସକେ । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଭାତି ପକାସେତୀତି ଭଂ । କତ୍ତବ୍ବଂ ତରନ୍ତି ଲୋକା ଏତାୟାତି ତାରା, ଅତ୍ତନୋ ୱୀଥିଂ ତାୟତି ଅରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ତାରା, ତାରେତି ୱା ଲୋକେ ଅହିତତୋତି ତାରା, ଅୟଞ୍ଚ ତାରକା, ଉଳୁ ଚ ଏତେ ତୟୋ ଅପୁମେ । ତରା ଏୱ ଣ୍ୱୁ, ତାରକା[ତାରା ଏୱ ତାରକା ଣ୍ୱୁ (କ॰)]। ଉଚ୍ଚଂ ଲୱତି [ଉଲୟତି (କ॰)] ଗଚ୍ଛତୀତି ଉଲୁ । ସୋ ଏୱ ଉଳୁ । ନ କେୱଲଂ ତାରକା ଏୱ ଅପୁମେ, ଅଥ ଖୋ ଉଳୁ ଚାତି ଚସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ଉଳୁସହଚରିୟତୋ ପକ୍ଖେ ନପୁଂସକେ ଚ ।

୫୮-୬୦.ଅସ୍ସୟୁଜାଦୟୋ ରେୱତ୍ୟନ୍ତା ସତ୍ତାଧିକୱୀସତାରକା ନକ୍ଖତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତାନି ଚ ନକ୍ଖତ୍ତାନି ଆକାସେ ୟଥାଠିତାନି କମତୋୟେୱ ଏତ୍ଥ କଥିତାନି, ନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘କମତୋ ସତ୍ତାଧିକୱୀସତି ନକ୍ଖତ୍ତା’’ତି । ଅସ୍ସରୂପୟୋଗତୋ ଅସ୍ସୟୁଜୋ । ୟମସଦିସତ୍ତାସବ୍ବତ୍ର ଭରତୀତି ଭରଣୀ । ୟୁ, ଈ । ଅଗ୍ଗିସଦିସତ୍ତା କନ୍ତତି ଛିନ୍ଦତୀତି କତ୍ତିକା, କରୋତି ତସ୍ମା ୱା କତ୍ଥିକା, କତ୍ତିକାୟ ସହିତା ସକତ୍ତିକା । ଭରଣୀ, ରୋହିଣୀ ୱା । କମଲସମ୍ଭୱତ୍ତା କମଲେ ରୁହତି ୱଡ୍ଢତୀତି ରୋହିଣୀ । ମିଗସୀସଣ୍ଠାନତ୍ତା ତାରାପୁଞ୍ଜୋ ମିଗସିରଂ, ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ ଉତ୍ତରପ୍ପଧାନତ୍ତା ନପୁଂସକତ୍ତଂ । ରୁଦ୍ଦରସାୱଟ୍ଠିତକୋଧରୁଦ୍ଦସଦିସତ୍ତା କଦାଚି ଅଦତି ଘସତୀତି ଅଦ୍ଦା । ପୁନପ୍ପୁନଂ ସତ୍ତେସୁ ହିତଂ ୱସ୍ସତୀତି ପୁନବ୍ବସୁ, ୱସ୍ସ ସେଚନେ । ପୋସେତି କ୍ରିୟାନି, ପୋସେନ୍ତ୍ୟସ୍ମିନ୍ତି ୱା ପୁସ୍ସୋ । ଭୁଜଗସଦିସତ୍ତା ନ ସିଲିସ୍ୟତେ ନାଲିଙ୍ଗ୍ୟତେତି ଅସିଲେସୋ ।

ମହୀୟତେ କାରିୟତ୍ଥିକେହୀତି ମଘା[ମାଘା (କ॰)], ହସ୍ସ ଘୋ । ଫଲଂ ଗଣ୍ହାପେତୀତି ଫଗ୍ଗୁନୀ, ୟୁ, ଈ । ଦ୍ୱେତି ପୁବ୍ବଫଗ୍ଗୁନୀ, ଉତ୍ତରଫଗ୍ଗୁନୀ ଚେତି ଦ୍ୱେ । ହତ୍ଥସଣ୍ଠାନତାୟ ହତ୍ଥୋ । ତଚ୍ଛକସଦିସତ୍ତା ୱିଚିତ୍ତଂ ଫଲଂ ଦଦାତୀତି ଚିତ୍ତା । ସୋଭନା ଆତି, ସାତି ୱା ତନୁଂ କରୋତି ସୁଭାସୁଭନ୍ତି ସାତି[ସ୍ୱାତି (କ॰)], ସୁଭାସୁଭଫଲଦାନତୋ ୱା ସାତି, ‘‘ସାତି ଦାନାୱସାନେସୂ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଂ ଦ୍ୱୀସୁ । ୱିସଦିସଂ ଫଲଂ ଖଣତୀତି ୱିସାଖା, ୱିୱିଧା ୱା ସଖା ମିତ୍ତା ୟସ୍ସା ସା ୱିସାଖା । ଅନୁରାଧୟତି ସଂସିଜ୍ଝତି ସୁଭାସୁଭଫଲମେତାୟାତି ଅନୁରାଧା । ଗୁଣେହି ସବ୍ବାସଂ ୱୁଡ୍ଢତ୍ତା ଜେଟ୍ଠା । ମୂଲତି ପତିଟ୍ଠାତି ସୁଭାସୁଭଫଲମେତ୍ଥାତି ମୂଲଂ । ଆସାଳ୍ହୋ ନାମ ଭତୀନଂ ଦଣ୍ଡୋ, ତଂସଣ୍ଠାନତ୍ତା ଆସାଳ୍ହା ନାମ ଦ୍ୱେ ନକ୍ଖତ୍ତା ପୁବ୍ବାସାଳ୍ହଉତ୍ତରାସାଳ୍ହୱସେନ ।

ସୱତି ସୁଭାସୁଭଫଲମେତେନାତି ସୱଣୋ, ସୱଣଂ ୱା । ଧନମେସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଧନିଟ୍ଠା, ଧନତି ୱା ୱିଭୂତି ନିଧାନଂ ଧନିଟ୍ଠା । ସତଂ ଭିସଜା ଏତ୍ଥ, ସତଭିସଜାନଂ ୱା ଅଧିପତି ସତଭିସଜୋ । ଭଦ୍ଦୋ ଗୋ, ତସ୍ସେୱ ପଦାନି ପାଦା ଅସ୍ସଂ ଭଦ୍ଦପଦା, ପୁବ୍ବଭଦ୍ଦପଦା ଦ୍ୱେ, ଉତ୍ତରଭଦ୍ଦପଦା ଦ୍ୱେ, ସମୂହୋ ଚେସଂ ଚତୁସଙ୍ଖ୍ୟାତି ବହୁୱଚନଂ । ରା ୱୁଚ୍ଚତି ଧନଂ, ତବ୍ବନ୍ତତାୟ ରେୱତୀ, ଆକାରସ୍ସେ, ରେୱତୋ ୱା ଇସିଭେଦୋ, ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ରେୱତୀ ।

୬୧. ଦ୍ୱୟଂ ରାହୁଗ୍ଗହେ । ସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସଗ୍ଗୋ, ତତ୍ଥ ଭାତୀତି ସୋବ୍ଭାନୁ । ରହତି ଚନ୍ଦାଦୀନଂ ସୋଭଂ ଜହାପେତୀତି ରାହୁ । ତମୋ, ୱିଧୁନ୍ତୁଦୋ, ଚନ୍ଦାଦୋ, ସେହିକେୟୋତିପି ରାହୁସ୍ସ ନାମାନି ।

ସୂର, ଚନ୍ଦ, ଅଙ୍ଗାରକ, ବୁଧ, ଜୀୱ, ସୁକ୍କ, ଅସିତ, ରାହୁ, କେତୂତି ଏତେ ସୂରାଦୟୋ ନୱଗ୍ଗହା ନାମ ।

ମେସାଦିକୋ ଦ୍ୱାଦସକୋଟ୍ଠାସୋ ରାସି ନାମ । ଆଦିନା ଉସଭ, ମେଥୁନ, କକ୍କଟ, ସୀହ, କଞ୍ଞା, ତୁଲା, ୱିଚ୍ଛିକ, ଧନୁ, ମକର, କୁମ୍ଭ, ମୀନେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଦ୍ୱୟଂ ଭଦ୍ଦପଦନକ୍ଖତ୍ତାନଂ ନାମଂ । ପୋଟ୍ଠୋ ଗୋ [ପାଠୋ ଭଦ୍ଦୋ ଗୋ (କ॰)], ତସ୍ସେୱ ପଦାନି ପାଦା ଅସ୍ସଂ ପୋଟ୍ଠପଦା ।

୬୨-୬୩. ପଜ୍ଜଦ୍ୱୟେନ ସୂରିୟସ୍ସ ନାମାନି । ଆ ଭୁସୋ ଦିପ୍ପତୀତି ଆଦିଚ୍ଚୋ, ପ୍ପସ୍ସ ଚ୍ଚୋ । ଲୋକାନଂ ସୂରଭାୱଂ ଜନେତୀତି ସୂରିୟୋ । ତଥା ସୂରୋ । ସତଂ ବହୱୋ ରଂସୟୋ ୟସ୍ସ ସତରଂସି । ଦିୱା ଦିୱସଂ କରୋତୀତି ଦିୱାକରୋ, ଦିୱସେ ୱା କରୋ ଆଭା ୟସ୍ସ ଦିୱାକରୋ, ଦିୱାସଦ୍ଦୋୟଂ ସବ୍ବକାରକୱଚନୋ, ନ ତୁ ଆଧାରୱଚନୋ ଏୱ । ୱିସେସେନ ରୋଚତେ ଦିପ୍ପତେତି ୱେରୋଚନୋ । ଦିନଂ କରୋତି, କୁମୁଦାନଂ ୱା ଦିନଂ ମାକୁଲ୍ୟଂ କରୋତୀତି ଦିନକରୋ, ଉଣ୍ହୋ ରଂସି ୟସ୍ସ ଉଣ୍ହରଂସି । ପଭଂ କରୋତୀତି ପଭଙ୍କରୋ ।

ଅଂସୁନୋ ମାଲା, ସା ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଅଂସୁମାଲୀ । ଦିନାନଂ ପତି ଦିନପତି । ତପତୀତି ତପନୋ । ରୱନ୍ତି ଏତେନ ସତ୍ତା ପଭାୱିତ୍ତାତି ରୱି । ଭାନୁ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭାନୁମା । ରଂସି ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରଂସିମା । ଭଂ ଆଭଂ କରୋତି, ତାସଂ ୱା ଆକରୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଭାକରୋ । ଭାତି ଦିପ୍ପତୀତି ଭାନୁ । ଦେୱେହିପି ଅଚ୍ଚତେ ପୂଜୀୟତେତି ଅକ୍କୋ । ସହସ୍ସଂ ବହୱୋ ରଂସୟୋ ୟସ୍ସ ସହସ୍ସରଂସି । ଦ୍ୱାଦସତ୍ତା, ପଭାକରୋ, ୱିଭାକରୋ, ୱିକତ୍ତନୋ [ୱିସ୍ସକମ୍ମୁନା ୱିକତ୍ତିତୋ, କମ୍ମନି ୟୁ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)], ମତ୍ତଣ୍ଡୋ, ଦିୱମଣି, ତରଣି, ମିତ୍ତୋ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ୱିଭାୱସୁ, ଗହପ୍ପତି, ହଂସୋ, ସୱିତାଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ସୂରିୟସ୍ସ ନାମାନି ।

୬୪. ପଜ୍ଜେନ ସୂରିୟାଦୀନଂ ରଂସିପ୍ପଭାନଂ ନାମାନି । ରସନ୍ତି ତଂ ସତ୍ତାତି ରଂସି । ଆ ଭୁସୋ ଭାତୀତି ଆଭା । ପକାରେନ ଭାତୀତି ପଭା । ଦିପ୍ପତୀତି ଦିତ୍ତି । ରୋଚତେ ଦିପ୍ପତେତି ରୁଚି । ଦୀଧ୍ୟତି ଦିପ୍ପତୀତି ଦୀଧିତି । ଦିପ୍ପତୀତି ୱା ଦୀଧିତି, ପସ୍ସ ଧୋ, ଇକାରାଗମୋ । ମିୟ୍ୟନ୍ତେ ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୱୋ ଅନେନେତି ମରୀଚି, ଈଚି । ଅସତି ଗଚ୍ଛତି ଦିସନ୍ତନ୍ତି ଅଂସୁ, ଉସ୍ସାଗମୋ । ମରୀଚିସହଚରଣତୋ ଦୀଧିତ୍ୟାଦୟୋ [ଖଲିତପାଠୋ ( ?), ସୱରସାମୀ ତୁ ଅଙ୍ଗୁଲି କାକଲିସାରି ସରାରି ତୁମ୍ବିଅରି ସୁସି ଦୀମିତ୍ୟତ୍ତୟୋ ଥୀପୁମେସୁ ଇଚ୍ଚାହ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]ଭାନୁ ଅଂସୁ ଚ ଦ୍ୱୀସୁ । ମୟ ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ [ଦଣ୍ଡକପ୍ପକରଣେ ଆଗତଧାତୂତି ଅତ୍ଥୋ, ନିରୁତ୍ତିସାରମଞ୍ଜୁସାଟୀକାୟଂ ୨୫୩.୪୧୩ ପିଟ୍ଠେସୁ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ], ଖପଚ୍ଚୟୋ ଊକାରାଗମୋ, ଅଥ ୱା ମା ମାନେ, ଉଖ ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ [ଦଣ୍ଡକପ୍ପକରଣେ ଆଗତଧାତୂତି ଅତ୍ଥୋ, ନିରୁତ୍ତିସାରମଞ୍ଜୁସାଟୀକାୟଂ ୨୫୩.୪୧୩ ପିଟ୍ଠେସୁ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ], ମାୟ ମାନାୟ ଉଖତୀତି ମୟୂଖୋ[ମାପସଂ ଗଗନଂ ପମାଣୟଂ ଉଖତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପିସୋଦରାଦି (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]। କିରତି ତିମିରଂ କିରଣୋ । କିରତି ତିମିରଂ କରୋ ।

୬୫. ଦ୍ୱୟଂ ଆଦିଚ୍ଚମଣ୍ଡଲୋତିଖ୍ୟାତେ ଉପ୍ପାତାଦିଜାତେ ରଂସିମଣ୍ଡଲେ । ସୂରିୟସ୍ସ ପରି ସମନ୍ତତୋ ଧୀୟତେ ପରିଧୀ, ପରି ସମନ୍ତତୋ ୱିସତୀତି ପରିୱେସୋ, ସୂରିୟଂ ୱା ପରିୱେଠୟତୀତି ପରିୱେସୋ । ଠସ୍ସ ସୋ । ଉପସୂରିୟକଂ, ମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଦ୍ୱେପି ପରିଧିନୋ ନାମାନି ।

ଦ୍ୱୟଂ ମରୀଚିକାୟଂ । ମରୀଚିସଦିସତାୟ ମରୀଚି । ମିଗାନଂ ତଣ୍ହା ପିପାସା ୟସ୍ସଂ ଜଲାଭାସତ୍ତା ସା ମିଗତଣ୍ହିକା ।

ସୂରିୟସ୍ସ ଉଦୟତୋ ପୁବ୍ବେ ଉଟ୍ଠିତରଂସି ଉଗ୍ଗତରଂସି ଅରୁଣୋ ନାମ ସିୟା । ଅରୁଣୱଣ୍ଣତାୟ ଅରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅରୁଣୋ । ସୂରସୂତୋ, ଅନୂରୁ, କସ୍ସପେୟ୍ୟୋ, କସ୍ସପି, ଗରୁଡାଗ୍ଗଜୋତିପି ଅରୁଣସ୍ସ ନାମାନୀତି । ଆକାସୱଣ୍ଣନା ।

୬୬-୬୭. ଚତୁକ୍କଂ କାଲେ । କଲ୍ୟନ୍ତେ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟନ୍ତେ ଆୟୁପ୍ପମାଣାଦୟୋ ଅନେନାତି କାଲୋ, କରଣଂ ୱା କାରୋ, ଭାୱେ ଣୋ, ସୋ ଏୱ କାଲୋ, ନ ହି କ୍ରିୟାୱିନିମୁତ୍ତୋ କାଲୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି, ମହାକାଲସ୍ସ ପନ ସସ୍ସତଭାୱତୋ ଅତୀତାଦିୱୋହାରୋ ନତ୍ଥେୱାତି ଅୱୟୱକାଲାନଂ ସମୂହଭାୱତୋ ସୋପି ‘‘କାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ଅସତି ଖେପେତୀତି ଅଦ୍ଧା, ତସ୍ସ ଧୋ, ଆକାରନ୍ତୋୟଂ ଅଦ୍ଧାସଦ୍ଦୋ ପୁମେ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଏତୀତି ସମୟୋ । ୱିନାସଂ ଲାତୀତି ୱେଲା, ୱଣ୍ଣଲୋପୋ । ଦିଟ୍ଠୋ, ଅନେହୋତିପି କାଲସ୍ସେୱନାମାନି ।

ଖଣାଦୟୋ ପନ ତବ୍ବିସେସା ତସ୍ସ କାଲସ୍ସ ୱିସେସା ଭେଦା । କେ ତେ, କିତ୍ତକପ୍ପମାଣା ଚେତ୍ୟାହ ‘‘ଖଣୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଦସହି ଅଚ୍ଛରାହି ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟନେହି ଲକ୍ଖିତୋ କାଲୋ ଖଣୋ ନାମ, ଖଣୁ ହିଂସାୟଂ, ଖଣୋତୀତି ଖଣୋ, ଅ । ଦସ ଖଣା ଲୟୋ ନାମ ଭୱେ ଭୱନ୍ତି, ଏତେନ ୱା ୱଚନେନ ୱିକଭିସଙ୍ଖ୍ୟାପେକ୍ଖିନୋପି ୱାଚକା ସନ୍ତୀତି ଗମ୍ୟତେ । ଲୟତି ଗଚ୍ଛତି, ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ଲୁନନ୍ତୋ ୱା ଅୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଲୟୋ । ଦସ ଲୟା ଖଣଲୟୋ ନାମ, ଖଣଲୟାନଂ ସମୂହଭାୱତୋ । ତେ ଦସ ଖଣଲୟା ମୁହୁତ୍ତୋ ନାମ ସିୟା ସିୟୁଂ ୱା, ଅୟମନିତ୍ଥୀ । ହୁଚ୍ଛ କୋଟିଲ୍ୟେ, କୁଟିଲୟତି ରତ୍ତିଦିୱସେ ସୁଭାସୁଭଦସ୍ସନତୋତି ମୁହୁତ୍ତୋ, ତୋ, ଧାତୁୟାଦିମ୍ହି ମୁକାରାଗମୋ, ଚ୍ଛଲୋପୋ ଚ । ତେ ଦସ ମୁହୁତ୍ତା ଖଣମୁହୁତ୍ତୋ ନାମ ।

ତିକଂ ଦିନେ । ଦିବ୍ବନ୍ତି କୀଳନ୍ତ୍ୟସ୍ମିଂ ଦିୱସୋ, ସୋ । ନ ଜହାତି ପଚ୍ଚାଗମନଂ ଅହଂ । ଆଦଦାତି ନିବ୍ୟାପାରନ୍ତି ଦିନଂ, ଇନୋ, ଆଲୋପୋ ଚ, ଦିବ୍ବତି ୱା ଏତ୍ଥାତି ଦିନଂ, ୱସ୍ସ ନୋ । ଘସରୋ [ଘସତି ଅନ୍ଧକାରଂ ରୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)], ୱାସରୋତିପି ଦିନସ୍ସ ନାମାନି ।

୬୮.କଲ୍ଲନ୍ତଂ ପଚ୍ଚୂସେ । ପଭାତ୍ୟସ୍ମିଂ ଲୋକୋତି ପଭାତଂ । ତଥା ୱିଭାତଂ । ଉସ ରୁଜାୟଂ, ପଚ୍ଚୂସତି ୱିନାସେତି ତିମିରନ୍ତି ପଚ୍ଚୂସୋ । କଲ୍ୟନ୍ତେ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟନ୍ତେ ଅନେନ ସଙ୍ଖ୍ୟାଦୟୋତି କଲ୍ଲଂ । ଅହୋମୁଖଂ, ଊସୋତିପି ପଚ୍ଚୂସସ୍ସ ନାମାନି ।

ଦ୍ୱୟଂ ପଦୋସେ । ଦୋସାୟ ରତ୍ତିୟା ଆରମ୍ଭୋ ଅଭିଦୋସୋ । ଦୋସାୟ ରତ୍ତିୟା ପାରମ୍ଭୋ ପଦୋସୋ । ଅଭିଧାନତୋ ପାସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁବ୍ବନିପାତୋ, ଅପ୍ପଧାନରସ୍ସୋ ଚ, ଅଥ ୱା ଅଭିଦୁସ୍ସନ୍ତି ପଦୁସ୍ସନ୍ତି ଚ ୟତ୍ଥ ସବ୍ବକମ୍ମାନି ଅଭିଦୋସୋ ପଦୋସୋ ଚ ।

ତିକଂ ସାୟନ୍ହେ । ସାୟତି ଦିନଂ ଅୱସାୟତୀତି ସାୟୋ, ସାୟନ୍ତୋ ୱା ଦିନନ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ଅୟତୀତି ସାୟୋ, ପୁନ୍ନପୁଂସକେ । ସମ୍ମାଝାୟନ୍ତି ତଂ ସଞ୍ଝା, (‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ତନୁ ପିତା ଲୋକସ୍ସ ଜନେତ୍ତୀ’’ତି ହି ଆଗମୋ ନିକାୟନ୍ତରିକାନଂ ।) [( ) ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପାଠୋ ଅଧିକୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି] ଦିନାନଂ ଅଚ୍ଚୟୋ ଅତିକ୍କମୋ, ଅୱସାନଂ ୱା ଦିନଚ୍ଚୟୋ । ଦିନନ୍ତୋତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ ।

ପୁବ୍ବଣ୍ହାପରଣ୍ହମଜ୍ଝନ୍ହୱସେନ ତିୱିଧା ସଞ୍ଝା [ଅମର ୪.୩]। ପୁବ୍ବଞ୍ଚ ତଂ ଅହଞ୍ଚାତି ପୁବ୍ବଣ୍ହଂ । ଅପରଞ୍ଚ ତଂ ମଜ୍ଝଞ୍ଚ ତଂ ଅହଞ୍ଚେତି ଅପରଣ୍ହଂ ମଜ୍ଝନ୍ହଂ । ସବ୍ବତ୍ରାୱୟୱେ ସମୁଦାୟୋପଚାରତୋ ଅହସ୍ସେକଦେସେ ଅହସଦ୍ଦୋତି କମ୍ମଧାରୟୋ, ତାସଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସଞ୍ଝାନଂ ସମାହାରୋତି ସଞ୍ଝମିତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ସମାହରଣଂ ସମାହାରୋ, ଏକୀଭାୱୋ, ସୋ ଚ ଭିନ୍ନକାଲାନଂ ନ ଭୱତୀତି ବୁଦ୍ଧିୟା ସମକାଲଗ୍ଗହଣତୋ ଏକକାଲତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟେ ଦିଗୁସମାସୋ, ତଥା ହି ସମାହାରୋ ସମୂହୋ ତଂସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠିୟାୟେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଆଚରିୟୋ ନ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ ଅୟନ୍ତି ଆକାରସ୍ସାପ୍ପଧାନେ ରସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ସଞ୍ଝଂ । ସମାହାରୋ ଭାୱୋ ତସ୍ସେକତ୍ତା ଏକୱଚନଂ, କମ୍ମୱଚନେ ତୁ ସମାହାରେ ତିସ୍ସୋ ସଞ୍ଝା ସମାହଟାତି ପଠମନ୍ତାନଂ ସମାସେ ସପଦତ୍ଥପାଧାନ୍ୟା ବହୁୱଚନଂ, ରସ୍ସାଭାୱୋ ଚ ।

୬୯. ପଞ୍ଚକଂ ରତ୍ତିୟଂ । ନିସତି ତନୁଂ କରୋତି ସବ୍ବବ୍ୟାପାରଂ ନିସା । ରଜ୍ଜନ୍ତି ରାଗିନୋ ଅତ୍ର ରଜନୀ, ୟୁ, ଈ । ରାତି ଗଣ୍ହାତି ଅବ୍ୟାପାରନ୍ତି ରତ୍ତି,ତି, ରଜ୍ଜନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ରତ୍ତି । ପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମୟାମୱସେନ ତୟୋ ୟାମା ପହାରା ୟସ୍ସା ତିୟାମା । ସଂୱୁଣୋତି ଦିନଂ ସଂୱରୀ । ନିସୀଥିନୀ, ଖଣଦା, ଖପା, ୱିଭାୱରୀ, ତମସ୍ସିନୀ, ୟାମିନୀ, ତମୀଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ରତ୍ତିୟା ନାମାନି ।

ଚନ୍ଦିକାୟୁତ୍ତା ଚନ୍ଦପ୍ପଭାୟ ୟୁତ୍ତା ରତ୍ତି ଜୁଣ୍ହା ନାମ, ଜୁଣ୍ହାୟୋଗତୋ ଜୁଣ୍ହା । ତମୋ ଉସ୍ସନ୍ନୋ ୟସ୍ସଂ ସା ତମୁସ୍ସନ୍ନା ରତ୍ତି ତିମିସିକା ନାମ, ତିମିସଂ ଉସ୍ସନ୍ନଂ ଏତ୍ଥାତି ତିମିସିକା, ଉପଧାୟ ଇତ୍ତଞ୍ଚ ।

୭୦. ତିକଂ ଅଡ୍ଢରତ୍ତିୟଂ । ମଜ୍ଝିମାରତ୍ତି କମ୍ମଭୂତା ‘‘ନିସୀଥୋ, ଅଡ୍ଢରତ୍ତୋ, ମହାନିସା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ନିସ୍ସତେ ସୟତେ ଅସ୍ମିଂ ନିସୀଥୋ । ଅଡ୍ଢଞ୍ଚ ତଂ ରତ୍ତି ଚାତି ଅଡ୍ଢରତ୍ତୋ, ରତ୍ତେକଦେସେ ରତ୍ତିସଦ୍ଦୋ, ରତ୍ତିୟା ଅଡ୍ଢନ୍ତି ୱା ଅଡ୍ଢରତ୍ତୋ । ମହତୀ ଚ ସା ନିସା ଚାତି ମହାନିସା ।

ଚତୁକ୍କଂ ଅନ୍ଧକାରେ । ଅନ୍ଧଂ ହତଂ ଦିଟ୍ଠସତ୍ତିକଂ ଲୋକଂ କରୋତୀତି ଅନ୍ଧକାରୋ । ତମତୀତି ତମୋ, ଅଥ ୱା ତମନ୍ତି ଆକଙ୍ଖନ୍ତି ରତିଂ ଲୋକା ଏତ୍ଥ ତମୋ, ତମୁ ଆକଙ୍ଖାୟଂ, ତମସଦ୍ଦୋ ଅନିତ୍ଥୀ, ତଂସହଚରଣତୋ ଅନ୍ଧକାରୋପି । ତିମିସଂ ଇସୋ, ଅଥ ୱା ତିମୁ ତେମନେ, ତିମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରାଗେନାତି ତିମିସଂ । ତିମିରଂ, ପୁବ୍ବେୱ ଇରପଚ୍ଚୟୋ ।

୭୧. ଚତୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ରତ୍ତୀନଂ ପୂରଣୀ ଚତୁଦ୍ଦସୀସଙ୍ଖାତୋ କାଳପକ୍ଖୋ ଚ ଏକଗ୍ଘନୋ ୱନସଣ୍ଡୋ ଚ ମେଘପଟଲଞ୍ଚ ଅଡ୍ଢରତ୍ତି ଚ ଏତେହି ଚତୂହି ସମନ୍ନାଗତୋ ତମୋ ଚତୁରଙ୍ଗତମଂ ନାମ ।

୭୨. ଅନ୍ଧଞ୍ଚ ତଂ ତମଞ୍ଚାତି ଅନ୍ଧତମଂ, ୟଂ ଲୋକଂ ଅନ୍ଧକାରଂ କରୋତି । ଅୟଂ ଅନ୍ଧତମସଦ୍ଦୋ ଘନତମେ ବାଳ୍ହତମେ ୱତ୍ତତି ।

ଦ୍ୱୟଂ ପହାରେ । ପହରୀୟତେ ଭେରିୟାଦି ଅତ୍ରାତି ପହାରୋ, ପୁମେ ସଞ୍ଞାୟଂ ଅପଚ୍ଚୟୋ । ୟା ପାପୁଣେ ମୋ, ଉପୟମେତି ୱା ଅହୋ ରତ୍ତି ଚାନେନ ୟାମୋ, ୟମିତୋ ଣୋ । ପହାରୋ ଏୱ ୟାମୋ ଇତି ସଞ୍ଞିତୋ ୟାମସଞ୍ଞିତୋ ।

ଦୁତିୟା ତିଥି ପାଟିପଦୋ ନାମ । ପଟିପଜ୍ଜତେ ଚନ୍ଦୋ ଖୟଂ, ଉଦୟଂ ୱା ୟସ୍ସଂ ପାଟିପଦୋ । ତତିୟାଦୀ ତିଥିୟେୱ, ନ ପାଟିପଦୋ । ତନୋତୀତି ତିଥି, ଅଥ ୱା ତା ପାଲନେ ଇଥି । ତିଥିସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱୀସୁ ।

୭୩. ଦ୍ୱୟଂ ପନ୍ନରସିୟଂ, ପନ୍ନରସନ୍ନଂ ତିଥୀନଂ ପୂରଣୀ ପନ୍ନରସୀ, ପଣ୍ଣରସୀତିପି ପାଠୋ ଅତ୍ଥି । ଦ୍ୱୟଂ ପୁଣ୍ଣମାୟଂ ତିଥିୟଂ । ମିୟ୍ୟତେ ତିଥୀନଂ ଖୟୋ ୱୁଡ୍ଢି ଚାନେନ ମାସୋ, ଚନ୍ଦୋ, ପୁଣ୍ଣୋ ଚ ସୋ ମାସୋ ଚାତି ପୁଣ୍ଣମାସୋ, ତସ୍ସାୟଂ ତିଥି, ପୁଣ୍ଣମାସୋ ୟସ୍ସମତ୍ଥୀତି ୱା ପୁଣ୍ଣମାସୀ । ପୁଣ୍ଣୋ ମା ଚନ୍ଦୋ ୟତ୍ଥ, ପୁଣ୍ଣମସ୍ସାୟଂ ୱା ତିଥି ପୁଣ୍ଣମା, ‘‘ପୁଣ୍ଣିମା’’ତି ପାଠେ ପନ ସତି ଚନ୍ଦସ୍ସ ପୁଣ୍ଣଭାୱୋ ପୁଣ୍ଣୋ, ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତା ଭାୱପଚ୍ଚୟନ୍ତା ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଇମୋ ଦିସ୍ସତି, ଲୋକାସୟତ୍ତା ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ, ସା ପୁଣ୍ଣମା ଏକକଲାହୀନେ ଚନ୍ଦେ ସତି ଅନୁମତି ନାମ, ଅନୁମଞ୍ଞନ୍ତେ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦେୱତାପିତୂହି ସହ ୟସ୍ସଂ ସା ଅନୁମତି । ପୁଣ୍ଣେ ପନ ଚନ୍ଦେ ସା ପୁଣ୍ଣମା ରାକା ନାମ, ରାତି ଦସ୍ସନାୱକାସଂ ରାକା, କୋ [କଲାହୀନେ ସା’ନୁମତି ପୁଣ୍ଣେ ରାକା ନିସାକରେ (ଅମର ୪.୮)]।

ଅପରା କାଳପକ୍ଖସମ୍ଭୂତାପନ୍ନରସୀ ପନ ଅମାୱସୀ, ଅମାୱାସୀତିପି ଉଚ୍ଚତେ । ଅମା ସହ ୱସନ୍ତି ରୱିଚନ୍ଦା ୟସ୍ସଂ ଅମାୱସୀ, ଅମାୱାସୀ ଚ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା, ଅମାସଦ୍ଦୋ ସହତ୍ଥୋ ଅବ୍ୟୟଂ । ଦସ୍ସୋ [ଦସ୍ସଲା (କ॰), ଦିସ୍ସନ୍ତେ ରୱିଚନ୍ଦା ଅତ୍ର, ‘‘ଗଣକେହୀ’’ତି ଘ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)], ସୂରିୟିନ୍ଦୁସଙ୍ଗମୋତି ତସ୍ସାୟେୱ ନାମାନି ।

୭୪. ସଟ୍ଠିଘଟିକାହି ଲକ୍ଖିତୋ କାଲୋ ଅହୋରତ୍ତୋ ନାମ । ଘଟେନ୍ତି ଅହୋରତ୍ତିୟୋତି ଘଟିକା । ଅହୋ ଚ ରତ୍ତି ଚ ଅହୋରତ୍ତୋ, ପୁମେ । ଅଦିଗୁତ୍ତେପି ଅହୋରତ୍ତନ୍ତି ନପୁଂସକେପି । ତେ ପଞ୍ଚଦସ ଅହୋରତ୍ତା ପକ୍ଖୋ ନାମ । ପଚନ୍ତି ପରିଣମନ୍ତି ଭୂତାନ୍ୟନେନେତି ପକ୍ଖୋ । ପୁବ୍ବାପରଭୂତା ତେ ଚ ପକ୍ଖା ୟଥାକ୍କମଂ ସୁକ୍କକାଳା ସୁକ୍କପକ୍ଖକାଳପକ୍ଖା ନାମ । ଜୋତିସତ୍ଥକ୍କମେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ପୁବ୍ବସଞ୍ଞିତୋ, କଣ୍ହପକ୍ଖୋ ଅପରସଞ୍ଞିତୋ । ତତୋ ଏୱ ମାସୱିସେସେ ଲୋକେ ସକପରପକ୍ଖୋତି [ଲୋକେପ୍ୟପରପକ୍ଖୋତି (କ॰)] ରୂଳ୍ହୀ । ସୁଚ ସୋକେ, ସୁକ୍କୋ, ସୋଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ଧକାରାଭିଲାସିନୋତି କତ୍ୱା, ସୂଚେତି ପକାସେତୀତି ୱା ସୁକ୍କୋ । କିରତି ସୁକ୍କନ୍ତି କାରୋ, ଣୋ, ସୋୱ କାଳୋ, କେନ ୱା ଜୋତିନା ଅରତି ଏତ୍ଥ କାରୋ, ସୋୱ କାଳୋ । ତେ ଦୁୱେ ସୁକ୍କକାଳପକ୍ଖା ସମୁଦିତା ମାସୋ ନାମ । ମସି ପରିମାଣେ, କମ୍ମନିଣୋ ।

୭୫-୭୬. ସାଦ୍ଧପଜ୍ଜେନ ଦ୍ୱାଦସମାସାନଂ ନାମାନି । ଚିତ୍ତାୟ ପରିପୁଣ୍ଣେନ୍ଦୁୟୁତ୍ତାୟ ୟୁତ୍ତୋ, ଉପଲକ୍ଖିତୋ ୱା ମାସୋ ଚିତ୍ତୋ, ସଂୟୋଗନ୍ତତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ର । ପରିପୁଣ୍ଣେନ୍ଦୁୟୁତ୍ତତଂତଂନକ୍ଖତ୍ତନାମୱସେନ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ମାସାନଂ ନାମାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଚିତ୍ତମାସାଦୟୋ ଫଗ୍ଗୁନମାସପରିୟନ୍ତା ଦ୍ୱାଦସ କୋଟ୍ଠାସା କମେନ ମାସାତି ଞେୟ୍ୟା । ପସତ୍ଥତମତ୍ତା ଜେଟ୍ଠା, ତଂୟୋଗା ଜେଟ୍ଠୋ । ଅସୟ୍ହୋ ରୱି ଅତ୍ରେତି ଆସାଳ୍ହୋ । ୟସ୍ସ ଳୋ, ସୱନ୍ତ୍ୟସ୍ମିଂ ସାୱଣୋ, ୟୁ । ଫଲନ୍ତ୍ୟତ୍ର ଫଗ୍ଗୁନୋ, ୟୁ, ଲସ୍ସ ଗୋ, ଅସ୍ସ ଉ । କତ୍ତିକମାସୋ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକୋ ନାମ । ଅସ୍ସୟୁଜମାସୋ ପୁବ୍ବକତ୍ତିକୋ ନାମ ।

୭୭. ଦ୍ୱୟଂ ସାୱଣମାସେ । ଅନ୍ତୋୱୀଥିତୋ ବହି ନିକ୍ଖମତି ସୂରିୟୋ ଏତ୍ଥ, ଅଧିକରଣେ ଅନୀୟୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଚିତ୍ତମାସେ । ନାନାପୁପ୍ଫଫଲୱିଚିତ୍ତତାୟ ଲୋକାନଂ ରମ୍ମଂ କରୋତି, ରମନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥାତି ରମ୍ମକୋ ।

୭୮.କତ୍ତିକକାଳପକ୍ଖତୋ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତୁରୋ ଚତୁରୋ ମାସା କମା କମତୋ ହେମନ୍ତଗିମ୍ହାନୱସ୍ସାନସଞ୍ଞିତା ଉତୁୟୋ ନାମ ହୋନ୍ତି । ହିମାନି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତି ହେମୋ, ସୋ ଏୱ ହେମନ୍ତୋ, ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତୋ ୱନନ୍ତୋ’’ତି ୟଥା, ହିନୋତି ୱା ହାନିଂ ଗଚ୍ଛତି ସବ୍ବମେତ୍ଥାତି ହେମନ୍ତୋ, ଅନ୍ତପଚ୍ଚୟୋ, ମାଗମୋ ଚ । ଗିରତି ପୀଳୟତୀତି ଗିମ୍ହାନୋ, ମାନୋ, ରସ୍ସ ହୋ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ ଚ । ୱସ୍ସତି ଏତ୍ଥ ୱସ୍ସାନୋୟୁ । ଉତୁୟୋ ଦ୍ୱୀସୂତି ପଚ୍ଚାସତ୍ୟା ଉତୁସଦ୍ଦୋ ଏୱ ଦ୍ୱୀସୁ, ନ ହେମନ୍ତାଦୟୋ, ଅମରକୋସେ ପନ ଉତୁସଦ୍ଦୋ ପୁମେ ୱୁତ୍ତୋ [ଅମର ୪.୨୦]।

୭୯. ଅଞ୍ଞଥାପି ଉତୁଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅରିୟସାମଞ୍ଞମାହ ‘‘ହେମନ୍ତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱା ଅଥ ୱା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଉତୁତ୍ତୟପଭେଦେ ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସାନୁସାରେନ । ଇଦଂ ପନ ‘‘କତ୍ତିକକାଳପକ୍ଖତୋ’’ତି ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା କତ୍ତିକକାଳପକ୍ଖତୋ ପଭୁତି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ମାସା କମା କମତୋ ହେମନ୍ତୋ, ସିସିରୋ, ୱସନ୍ତୋ, ଗିମ୍ହୋ, ୱସ୍ସାନୋ, ସରଦୋ ଉତୂତି ଛ ଉତୂ ଭୱନ୍ତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଏତୀତି କତ୍ୱା, ତୁ, ଇସ୍ସ ଉ । ସିସିରଂ ସୀତଲଂ, ତଂୟୋଗା ସିସିରଂ, ୱାୱିଧାନତୋ ନ ୱୁଦ୍ଧି, ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ୱସ କନ୍ତିୟଂ । ୱସୀୟତେତି ୱସନ୍ତୋ । ପୁପ୍ଫଧନୁତ୍ତା [ପୁପ୍ଫୱନ୍ତତ୍ତା (କ॰)] ୱା ୱସତି କାମୋ ଏତ୍ଥ ୱସନ୍ତୋ । ସରତି ପୀଳୟତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ସରଦୋ, ତସ୍ସ ଦୋ । ସା ସୁନଖା ରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ସରଦୋ, ମସ୍ସ ଦୋ ।

୮୦-୮୧. ତିକଂ ଗିମ୍ହେ । ଉସତି ଦହତୀତି ଉଣ୍ହୋ, ଣ୍ହୋ, ସଲୋପୋ ଚ । ନିଦହନ୍ତେ ୟସ୍ମିନ୍ତି ନିଦାଘୋ, ହସ୍ସ ଘୋ । ଗିରତି ପୀଳୟତୀତି ଗିମ୍ହୋ, ମୋ, ରସ୍ସ ହୋ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ ଚ । ତିକଂ ୱସ୍ସାନୋତୁମ୍ହି । ୱସ୍ସତି ପୱସ୍ସତି ଏତ୍ଥାତି ୱସ୍ସୋ, ୱସ୍ସାନୋ, ପାୱୁସୋ ଚ । ଅସ୍ସ ଉ, ସଂୟୋଗଲୋପୋ ଚ ।

ୱସ୍ସାନାଦିକେହି ତୀହି ଉତୂହି ଦକ୍ଖିଣାୟନଂ ସୂରିୟସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଗମନଂ ଭୱତି, ଅଞ୍ଞେହି ତୀହି ସିସିରୱସନ୍ତଗିମ୍ହେହି ଉତ୍ତରାୟନଂ ଉତ୍ତରଦିସାଗମନଂ ଭୱତି । ଇ ଗତିୟଂ, ଭାୱେ ୟୁ, ଅୟନଂ । ପୁସ୍ସସଙ୍କନ୍ତିମାରବ୍ଭ ଆସାଳ୍ହଂ ୟାୱ ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ଉତ୍ତରା ଗତି ଉତ୍ତରାୟନଂ । ଆସାଳ୍ହସଙ୍କନ୍ତିମାରବ୍ଭ ପୁସ୍ସଂ ୟାୱ ଦକ୍ଖିଣା ଗତି ଦକ୍ଖିଣାୟନଂ । ୱସ୍ସୋୟନଦ୍ୱୟନ୍ତି ଇଦଂ ଅୟନଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ ୱସ୍ସୋ ନାମ । ୱସ୍ସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱସ୍ସୋ, ୱସ୍ସକାଲେନ ୱା ଉପଲକ୍ଖିତୋ ୱସ୍ସୋ, ‘‘ଚିତ୍ତୋ, ଚକ୍ଖୁଦସକ’’ନ୍ତି ୟଥା ।

ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ୱସ୍ସେ । ସଂୱସତି ଏତ୍ଥ ସଂୱଚ୍ଛରୋ, ଛରୋ, ସସ୍ସ ଚୋ, ‘‘ୱଚ୍ଛରୋ’’ତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ନତ୍ଥି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତମେତେସୁ ଅନିତ୍ଥୀ । ପଚ୍ଚାସତ୍ୟା ସରଦୋପି ତଂପଚ୍ଚାସତ୍ୟା ହାୟନୋପି । ସରଦକାଲେନ ଲକ୍ଖିତୋ ସରଦୋ, ୟଥା ‘‘ସୋତଦସକଂ, ୱେସାଖୋ’’ତି । ଜହାତି ଭାୱେତି ହାୟନୋ, ପଦତ୍ଥେ ୱା ଜହନ୍ତୋ ଅୟତୀତି ହାୟନୋ । ସମୟତି ୱିକଲୟତି ଭାୱେତି ସମା, ସମ ୱେକଲ୍ୟେ । ‘‘ସମା ୱସ୍ସେ ଥୀଲିଙ୍ଗୋ ତୁ, ସମଂ ସବ୍ବସମାନେସୂ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ ।

ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବପାରିସଦତ୍ତା [ସବ୍ବପଟିପଦତ୍ତା (କ॰)] ସବ୍ବୱୋହାରକୁସଲତ୍ଥଂ କାଲାଧିକାରତ୍ତା ପରସମୟେ କଥିତଂ ଦେୱାନଂ ୱସ୍ସପ୍ପମାଣମ୍ପି ଇଧାହରିତ୍ୱା ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ମାସେନ ପିତୂନଂ ଅହୋରତ୍ତୋ, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱସ୍ସେନ ଦେୱାନଂ ଅହୋରତ୍ତୋ, ତତ୍ରୋତ୍ତରାୟନଂ ଦେୱାନଂ ଦିନଂ, ରତ୍ତି ପନ ଦକ୍ଖିଣାୟନଂ, ଦେୱତାନଂ ସଟ୍ଠ୍ୟାଧିକାହୋରତ୍ତିସତତ୍ତୟେନ ୱସ୍ସେନ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଦେୱାନଂ ୟୁଗଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଏସା ଦ୍ୱାଦସସହସ୍ସୀ, ୟୁଗାଖ୍ୟା ପରିକିତ୍ତିତା ।

ଏତଂ ସହସ୍ସଗୁଣିତଂ, ଅହୋ ବ୍ରହ୍ମମୁଦାହଟ’’ନ୍ତି [‘‘ୱେଦଦୀପକଗନ୍ଥେ’’ତି ନିସ୍ସୟେ]॥

ତଞ୍ଚ ନରାନଂ ଚତୁୟୁଗଂ ଦିବ୍ବସହସ୍ସଦ୍ୱୟେନ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଦ୍ୱେ ଦିୱେତି । କତ, ତେତା, ଦ୍ୱାପର, କଲିୱସେନ ଚତୁୟୁଗଂ । ତତ୍ର କତୟୁଗସ୍ସ ମନୁସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ପମାଣଂ ଅଟ୍ଠୱୀସତିସହସ୍ସାଧିକାନି ସତ୍ତରସୱସ୍ସଲକ୍ଖାନି, ତେତାୟ ଛନ୍ନୱୁତିସହସ୍ସାଧିକାନି ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସଲକ୍ଖାନି, ଦ୍ୱାପରସ୍ସ ଚତୁସଟ୍ଠିସହସ୍ସାଧିକାନି ଅଟ୍ଠୱସ୍ସଲକ୍ଖାନି, କଲିସ୍ସ ବାତ୍ତିଂସସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ୱସ୍ସଲକ୍ଖାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ସୁଞ୍ଞଂ ସୁଞ୍ଞଂ ଖଂ ନାଗା, କରମୁନିସସିନୋ ।

ମାନ’ମାଦୋ ୟୁଗସ୍ସ, ତେତାୟ ଖଂଖଂସୁଞ୍ଞଂ ॥

ରସନୱସୂରିୟା, ୱସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ପସିଦ୍ଧା ।

ସୁଞ୍ଞଂ ସୁଞ୍ଞଂ ଖଂ ୱେଦା, ରସଭୁଜଗମିତି ॥

ଦ୍ୱାପରେ ୱସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା, ସୁଞ୍ଞାକାସଂଖଂନେତ୍ତ- ।

ଗୁଣଜଲନିଧୟୋ, ୱସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା କଲିସ୍ସେ’’ତି ॥

ପିଣ୍ଡୋ ଚେସ ୱୀସତିୱସ୍ସସହସ୍ସାଧିକାନି ତେଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସଲକ୍ଖାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ଖାକାସସୁଞ୍ଞମ୍ବରଦନ୍ତସାଗରା ଚତୁୟୁଗାନଂ ପରିମାଣସଙ୍ଗହୋ’’ତି । ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଅହୋରତ୍ତେନ ନରାନଂ ଦ୍ୱେ କପ୍ପା ।

ତତ୍ର ଅଟ୍ଠ ନାଗା, ଦ୍ୱେ କରା, ସତ୍ତ ମୁନୟୋ, ଏକୋ ସସୀ, ଛ ରସା, ଦ୍ୱାଦସ ସୂରିୟା, ଚତ୍ତାରୋ ୱେଦା ଜଲନିଧୟୋ ଚ । ଦ୍ୱେ ନେତ୍ତାନି, ତୟୋ ଗୁଣା, ବାତ୍ତିଂସ ଦନ୍ତା, ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ପସିଦ୍ଧେହେତେହି ସଙ୍ଖ୍ୟା ଗହେତବ୍ବା । ଖାକାସମ୍ବରସଦ୍ଦା ସୁଞ୍ଞପରିୟାୟା । ସୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ଗଣିତେ ବିନ୍ଦୁନା ସଙ୍ଗହିତଂ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ପଟିୟୁଗଂ ପଟିଲୋମେନ ପତ୍ଥାରୟେ । ତତ୍ର କତୟୁଗସ୍ସ ପତ୍ଥାରୋ ୟଥା – ୧୭୨୮୦୦୦ । ତେତାୟ ୟଥା – ୧୨୯୬୦୦୦। ଦ୍ୱାପରସ୍ସ ୟଥା – ୮୬୪୦୦୦ । କଲିସ୍ସ ୟଥା – ୪୩୨୦୦୦ । ଚତୁୟୁଗପିଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ୟଥା – ୪୩୨୦୦୦୦ । ୟୁଗାନଂ ପଟିପତ୍ଥାରଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଅନ୍ତିମଂ ବିନ୍ଦୁମାଦାୟ ପଟିଲୋମେନ ଗଣୟେ । ତଂ ୟଥା –

‘‘ଏକଂ ଦସ ସତଞ୍ଚେୱ, ସହସ୍ସ’ମୟୁତଂ ତଥା ।

ଲକ୍ଖଞ୍ଚ ନିୟୁତଞ୍ଚେୱ, କମା ଦସଗୁଣୋତ୍ତର’’ନ୍ତି ॥

ତତ୍ର ଦସସହସ୍ସାନି ଅୟୁତଂ । ଦସଲକ୍ଖାନି ନିୟୁତଂ । ତଞ୍ଚ କଲିଦ୍ୱାପରେସୁ ନତ୍ଥୀତି ଲକ୍ଖପରିୟନ୍ତମେୱ ତତ୍ର ଗଣୟେ, ତଦେୱଂ ୟୁଗାନଂ, ତଂପିଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ଅଙ୍କତୋ ପୁବ୍ବୱୁତ୍ତା ୱସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ସଞ୍ଞାତା ଭୱତୀତି ।

ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଦିନଂ ନରାନଂ ଉଦୟକପ୍ପୋ, ରତ୍ତି ପନ ଖୟକପ୍ପୋ । ଏକସ୍ମିଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଦିନେ ମନୁସଞ୍ଞିତା ଚତୁଦ୍ଦସ ବ୍ରହ୍ମସୁତା ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ରେକସ୍ସ ମନ୍ୱନ୍ତରସ୍ସ ଏକସତ୍ତତିଦିବ୍ବୟୁଗାନି ପମାଣଂ, ତଞ୍ଚ ମାନୁସଂ ଚତୁଦ୍ଦସଭି ଉତ୍ତରଂ [ଚତୁରାସୀତିଉତ୍ତରଂ ( ?)] ୟୁଗସତଦ୍ୱୟଂ । ତଦେୱଂ ଚତୁଦ୍ଦସଭି ମନ୍ୱନ୍ତରେହି ଚତୁନୱୁତ୍ୟୁତ୍ତରାନି ନୱଦିବ୍ବୟୁଗସତାନି ଭୱନ୍ତି । ମାନୁସଂ ତୁ ଚତୁୱୀସତିୟୁଗସହସ୍ସଚତୁକ୍କଂ । ଏସଞ୍ଚ [ଛସତ୍ତତ୍ୟାଧିକନୱତିଂସୟୁଗସତଂ ( ?)] ମନ୍ୱନ୍ତରାନଂ ଅଟ୍ଠୱୀସସହସ୍ସାଧିକସତ୍ତରସମାନୁସୱସ୍ସଲକ୍ଖସଙ୍ଖ୍ୟା ୱା କତୟୁଗପ୍ପମାଣକା ପଞ୍ଚ ସନ୍ଧୟୋ ଭୱନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ସୂରିୟସିଦ୍ଧନ୍ତେ[୧.୧୮-୧୯] –

‘‘ୟୁଗାନଂ ସତ୍ତତି ସେକା, ମନ୍ୱନ୍ତର’ମିହୋ’ଚ୍ଚତେ ।

କତସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟା ତସ୍ସନ୍ତେ, ସନ୍ଧି ୱୁତ୍ତୋ ଜଲପ୍ଲୱୋ ॥

ସସନ୍ଧୟୋ ତେ ମନୱୋ, କପ୍ପେ ଞେୟ୍ୟା ଚତୁଦ୍ଦସ ।

କତପ୍ପମାଣା କପ୍ପାଦୋ, ସନ୍ଧୀ ପଞ୍ଚଦସଟ୍ଠିତା’’ତି ॥

କତୟୁଗସ୍ସ ଚ ପାଦେନ କଲିନୋ ପମାଣଂ, ପାଦଦ୍ୱୟେନ ଦ୍ୱାପରସ୍ସ, ପାଦତ୍ତୟେନ ତେତାୟ । ଚତୁୟୁଗଞ୍ଚେତଂ ଚକ୍କମିୱ ଭମତୀତି ପଞ୍ଚଦସହି ସନ୍ଧୀହି ନରାନଂ ୟୁଗାନି ଚତୁୱୀସତି ଭୱନ୍ତି । ଦେୱାନଂ ତୁ ୟୁଗଚକ୍କଂ । ଏତାନି ଚ ସସନ୍ଧିଚତୁଦ୍ଦସମନ୍ୱନ୍ତରାନ୍ୟେକତୋପି ପିଣ୍ଡିତାନି ଦେୱାନଂ ୟୁଗସହସ୍ସଂ ଭୱତି, ନରାନଂ ଚତୁୟୁଗସହସ୍ସଂ, ତଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଦିନମେକଂ । ଅଞ୍ଞୋ ମନୁ ଅସ୍ମିଂ ମନ୍ୱନ୍ତରଂ, ବ୍ରହ୍ମସୁତା ଏୱ ମନୱୋ ।

୮୨. ପଞ୍ଚକଂ ଖୟକପ୍ପେ । କପ୍ପତେ ଜଗତୀ ୱିନସ୍ସତେତି କପ୍ପୋ । ଖୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖୟୋ । କପ୍ପୋ ଚ ଖୟୋ ଚାତି କପ୍ପକ୍ଖୟା । ସଂୱତ୍ତତେ ଉପରମତେ, ୱିନସ୍ସତେ ୱା ଜଗତୀ ଅସ୍ମିନ୍ତି ସଂୱଟ୍ଟୋ । ଚତୁୟୁଗାନମନ୍ତେ ଜାତୋ ୟୁଗନ୍ତୋ । ପଲୀୟତେ ଖୀୟତେ ୟତ୍ଥ ଲୋକୋତି ପଲୟୋ, ପୁମେ, ସଞ୍ଞାୟଂ ଣୋ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘କପ୍ପକ୍ଖୟୋ ତୂ’’ତି ପାଠଂ ୱତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନମେକାଭିଧାନତ୍ତଂ କପ୍ପେନ୍ତି, ତଂ ଅମରକୋସେନ ଚ ତଟ୍ଟୀକାୟ ଚ ନ ସମେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ସଂୱଟ୍ଟୋ, ପଲୟୋ, କପ୍ପୋ, ଖୟୋ, କପ୍ପନ୍ତମିଚ୍ଚପୀ’’ତି [ଅମର ୪.୨୨] ଚ ‘‘ପଞ୍ଚକଂ ଖୟକପ୍ପେ’’ତି ଚ ।

ଦ୍ୱୟଂ କାଳକଣ୍ଣିୟଂ । ନିନ୍ଦିତବ୍ବତ୍ତା ନ ଲକ୍ଖୀୟତେତି ଅଲକ୍ଖୀ । ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଂ କାଳୱଣ୍ଣସଦିସଂ କରୋତି ଅପ୍ପକାସକତ୍ତାତି କାଳକଣ୍ଣୀ, କରତୋ ଣୋ, ରସ୍ସ ଣୋ, ଈ ଚ । ଦ୍ୱୟଂ ସିରିୟଂ । ପସଂସିତବ୍ବତ୍ତା ଲକ୍ଖୀୟତେତି ଲକ୍ଖୀ । କତପୁଞ୍ଞେହି ସେୱୀୟତେ, ତେ ୱା ସେୱତୀତି ସିରୀ, ରୋ, ଈ ଚ ।

୮୩. ଦ୍ୱୟଂ ଦାନୱାନଂ ମାତରି । ଦା ଅୱଖଣ୍ଡନେ, ଦାୟତୀତି ଦନୁ । ଦ୍ୱୟଂ ଦେୱାନଂ ମାତରି । ଦିତୀତି ଅସୁରାନମେୱ ୱେମାତିକା ମାତା, ତସ୍ସା ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଅଦିତି ।

୮୪.ଆଗୁନ୍ତଂ ପାପେ । ପାନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ତାନମସ୍ମାତି ପାପଂ, ପକାରୱଣ୍ଣାଗମୋ, ଦୁଗ୍ଗତିଂ ପାପନତୋ ୱା ପାପଂ । କିଲ୍ୟତେ ସିଥିଲୀ କରିୟ୍ୟତେ ୟେନେତି କିବ୍ବିସଂ, ଲସ୍ସ ୱୋ, ଇସୋ ଚ, କରୋତି ଅନିଟ୍ଠଫଲନ୍ତି ୱା କିବ୍ବିସଂ, ଇବ୍ବିସୋ । ୱିରୂପେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେରଂ । ନ ହନ୍ତି ଧଞ୍ଞନ୍ତି ଅଘଂ, ହନସ୍ସ ଘୋ, ସାଧୂହି ଅଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱା ଅଘଂ, ହନ ଗତିୟଂ । କୁଚ୍ଛିତଂ ଚରିତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ଦୁ ନିନ୍ଦିତଂ କରଣମସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ନ ପୁନାତୀତି ଅପୁଞ୍ଞଂ । କୁସଲାନଂ ପଟିପକ୍ଖଂ ଅକୁସଲଂ । କଂ ସୁଖଂ ହନତୀତି କଣ୍ହଂ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ । କଲ୍ୟତେ ଅନେନ କଲୁସଂ, ଉସୋ, କଂ ୱା ସୁଖଂ ଲୁନନ୍ତୋ ସେତୀତି କଲୁସଂ । ଦୁ ନିନ୍ଦିତଂ ଇତଂ ଗମନମସ୍ସ ଦୁରିତଂ । ଅଗନ୍ତବ୍ବଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ଆଗୁ, ଆ ପୀଳୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ଆଗୁ, ‘‘ଆ ତୁ କୋଧମୁଦାଟ୍ଟୀସୂ’’ତି ହି ଏକକ୍ଖରକୋସେ ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୫-୮୬. ଛକ୍କଂ ଧମ୍ମେ । କୁଚ୍ଛିତେନାକାରେନ ସନ୍ତାନେ ସେନ୍ତୀତି କୁସା, ରାଗାଦୟୋ, ତେ ଲୁନାତି ଛିନ୍ଦତୀତି କୁସଲଂ । ସୁଖଂ କରୋତି, ସୋଭନଂ ୱା କରଣମସ୍ସ ସୁକତଂ । ସୁଖଂ କରୋତୀତି ସୁକ୍କଂ । ପୁନାତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ । ଧରତି ସବ୍ବନ୍ତି ଧମ୍ମଂ । ଅପରେ ପନିଦଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମ’’ମିତ୍ୟେକପଦଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅମରକୋସେନ[ଅମର ୪.୨୪] ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୁନ୍ଦରଂ ଚରଣମସ୍ସ ସୁଚରିତଂ ।

ତିକଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ନାମ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ । ଇହଲୋକେ ଜାତଂ ଇହଲୋକିକଂ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠେ ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଜାତଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ । ଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ପରାୟିକେ । ତଂ ୱଚନତ୍ଥତୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ତକ୍କାଲେ । ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ଜାତଂ, ନାସନ୍ନକାଲାଦୀସୂତି ତକ୍କାଲଂ । ତଦା ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ଜାତଂ ତଦାତ୍ୱଂ, ତ୍ୱଂ, ତଦାତ୍ତନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଆୟତିକାଲେ । ଉତ୍ତରକାଲୋ ପଚ୍ଛିମୋ କାଲୋ । ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଆୟତି, ଆପୁବ୍ବୋ ଇ ଗତିମ୍ହି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଦୂରମାସନ୍ନଂ ୱା, ତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ । ୟଂ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱା ସମ୍ପରାୟେ ୱା ଦୂରତରଂ, ତଂ ଆୟତି ।

୮୭-୮୮.ପମୋଦନ୍ତଂ ପାମୋଜ୍ଜେ । ହସତି ୟେନାତି ହାସୋ । ଅତ୍ତା ମନୋ ୟସ୍ସ ଅତ୍ତମନୋ । ଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ହି ମନୋ ଅତ୍ତା ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅତ୍ତମନତା, ପାମୋଜ୍ଜଂ । ପୀଣେତି ତପ୍ପେତୀତି ପୀତି । ୱିନ୍ଦତି ସୁଖଂ ଏତାୟାତି ୱିତ୍ତି । ତୁସ୍ସନ୍ତି ଏତାୟାତି ତୁଟ୍ଠି, ତଂସହଚରଣତୋ ୱିତ୍ତି, ତଂସହଚରଣତୋ ପୀତି ଚ ନାରିୟଂ, ଅତ୍ତମନତା ପନ ନିଦ୍ଦେସତୋ ରୂପଭେଦୋ । ଆ ଭୁସୋ ନନ୍ଦୟତୀତି ଆନନ୍ଦୋ । ମୁଦ ହାସେ, ପମୁଦୋ, ଆମୋଦୋପି । ସନ୍ତୁସ୍ସନଂ ସନ୍ତୋସୋ। ନନ୍ଦନଂ ନନ୍ଦି । ସମ୍ମଦୋ ସମ୍ମଦାପି[ସମ୍ମୁଦୋ, ସମ୍ମଦୋପି ( ?)], ଉକାରସ୍ସ ଅ । ପମୋଦିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଭାୱୋ ପାମୋଜ୍ଜଂ ।

ତିକଂ ସୁଖେ । ସୁଟ୍ଠୁ ଖଣତୀତି ସୁଖଂ, କ୍ୱି । ସାଦୀୟତି ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ସାତଂ । ଫସ୍ସତି ସିନେହତୀତି ଫାସୁ, ଫୁସତି ୱା ବାଧତି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଫାସୁ । ସତ୍ତକଂ କଲ୍ୟାଣେ । ଭଦି କଲ୍ୟାଣେ, ଭଦ୍ଦତୀତି ଭଦ୍ଦଂ । ପସତ୍ଥତରତ୍ତା ସେୟ୍ୟୋ । ସୋଭତୀତି ସୋଭଂ । ଖୀ ଖୟେ, ଖେପେତି ଅସୁଖଂ ଖେମଂ, ମୋ । କଲ୍ୟଂ ନିରୋଗଂ ଅଣତି ଗଚ୍ଛତି, କଲ୍ୟଂ ୱା ହିତଂ ଅଣୟତି ପାପୟତୀତି କଲ୍ୟାଣଂ, କମ୍ମନି ଣୋ [କମ୍ମନି ଉପପଦେ ଣପଚ୍ଚୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ]। ମଙ୍ଗ ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ, ମଙ୍ଗତି ଧଞ୍ଞଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ଅଲୋ । ସମେତି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସିୱଂ, ୱୋ ।

୮୯. ଛକ୍କଂ ଦୁକ୍ଖେ । ଦୁକ୍କରଂ ଖମନମେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ । କସ ଗମନେ, କସତି ଅପୁଞ୍ଞନ୍ତି କସିରଂ, ଇରୋ, କୁଚ୍ଛିତେନାକାରେନ ସେତୀତି ୱା କସିରଂ । କିର ୱିକ୍ଖିପନେ, କିରତି ସୁଖନ୍ତି କିଚ୍ଛଂ, କତା ୱା ପୁଞ୍ଞକରଣିଚ୍ଛା ୟେନାତି କିଚ୍ଛଂ, ‘‘ଦୁକ୍ଖୂପନିସା ସଦ୍ଧା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ନତ୍ଥି ଅଧିଗମନତ୍ଥଂ ଈହା ଏତ୍ଥାତି ନୀଘୋ, ହସ୍ସ ଘୋ, ଅଥ ୱା ନିହନ୍ତ୍ୟପୁଞ୍ଞଂ ହିଂସତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ନୀଘୋ, ପୁଞ୍ଞଂ ୱା ନ ହନ୍ତି ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ନୀଘୋ । ୱିରୂପମସତି ୟେନାତି ବ୍ୟସନଂ, ୱିସିଟ୍ଠଂ ୱା ଅସତି ଖେପେତୀତି ବ୍ୟସନଂ । ନ ହନ୍ତି ଧଞ୍ଞନ୍ତି ଅଘଂ । ଏତେ ପାପାଦୟୋ ଗୁଣେ ୟଥାୱୁତ୍ତଲିଙ୍ଗା । ପାପପୁଞ୍ଞାନି ସୁଖାଦି ଚ ଆକିଚ୍ଛଂ କିଚ୍ଛନ୍ତଂ ଗୁଣୟୋଗତୋ ଦବ୍ବେ ୱିସେସ୍ୟେ ୱତ୍ତମାନାନି ତୀସୁ । ୟଥା –

ପାପା ଉତୁମତୀ କଞ୍ଞା, ପାପୋ ରାଜାପ୍ୟରକ୍ଖକୋ ।

ପାପଂ ବ୍ୟାଧକୁଲଂ ହିଂସଂ, ପାପୋ ୱିପ୍ପୋ ଚ ସେୱକୋ ।

ପୁଞ୍ଞଂ ତିତ୍ଥମିଦଂ ପୁଞ୍ଞା, ନଦୀ ପୁଞ୍ଞୋ’ୟ’ମସ୍ସମୋ ॥

ସୁଖଂ କାମିକୁଲଂ ଦବ୍ବଂ [ସବ୍ବଂ ( ?)], ସୁଖୋ ୱାସୋ ସହା’ମ୍ବୟା [ସହାନ୍ୱୟୋ (କ॰)]।

ସୁଖା ୟୁୱତି’ରିଚ୍ଛନ୍ତୀ, ସୁଖା ୱେ ମଘୱଗ୍ଗହା [ସୁଖା ୟୁୱତିକା ଗହା (କ॰)]॥

ୟଦା ତୁ ସକତ୍ଥପ୍ପଧାନଂ ସୁଖାଦିକମେୱ ୱିସେସ୍ୟତ୍ତେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛତେ, ନ ତୁ ଦବ୍ବଂ (ପୁବ୍ବମିୱ ୱିସେସନଂ,) [( ) ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକାୟଂ ନ ଦିସ୍ସତି] ତଦା ରୂପଭେଦୋତ୍ତମେୱ ଲିଙ୍ଗଂ । ୟଥା –

‘‘ଦାଲିଦ୍ଦେପି [ୱଲିତ୍ତେପି (କ॰)] ଧନିତ୍ତେପି, ୱସୋ ପରିଜନୋ ସୁଖଂ ।

ସୁଖଂ ସଜ୍ଜନୱାସୋ ଚ, ସୁଖଂ ସନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରା’’ତି ॥

ନନୁ ‘‘ଦୁକ୍କଟୋୟଂ ବ୍ୟାପାରୋ, ସୁକତଂ କମ୍ମଂ, କଲୁସୋୟଂ ମେ ବ୍ୟାପାରୋ’’ତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତୀସୁ ୱୁତ୍ତି ଅତ୍ଥେୱେତି କିଂ ପାପପୁଞ୍ଞାନମେୱ ଗହଣଂ ଭୱତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁ କତୋ ଦୁକ୍କଟୋ, ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ ସୁକତ’’ମିଚ୍ଚେୱଂ କ୍ରିୟାନିବନ୍ଧନାପି ତୀସୁ ୱୁତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି, ନାୱସ୍ସଂ ଗୁଣନିବନ୍ଧନା ଏୱ । କଲୁସସ୍ସପି ୟଦା ସିଟ୍ଠପୟୋଗେସୁ ୱିସେସ୍ୟୱୁତ୍ତି ତିଲିଙ୍ଗତା ଉପଲବ୍ଭତେ, ତଦା ପାପଗ୍ଗହଣ’ମତ୍ଥପ୍ପଧାନଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତବ୍ବଂ ।

୯୦. ପଞ୍ଚକଂ ସୁଭାସୁଭକମ୍ମମତ୍ତେ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପାକଭାଗୋ ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଭାଗ୍ୟଂ । ସୁଭାସୁଭଫଲଂ ନେତୀତି ନିୟତି,ତି । ସୁଭାସୁଭଫଲଂ ଭାଜେତୀତି ଭାଗୋ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିଭାଗଭାଗୋଧୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଭାଗଧେୟ୍ୟଂ । ସୁଭାସୁଭଫଲଂ ୱିଦଧାତୀତି ୱିଧି । ଅୟୋ, ସୁଭାୱହୋ, ଦେୱଂ, ଦିଟ୍ଠଂଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ସୁଭାସୁଭକମ୍ମମତ୍ତସ୍ସ ନାମାନି । ପଞ୍ଚକଂ ଜାତିୟଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି, ନିପ୍ପଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ପଦ ଗତିୟଂ, ନିପୁବ୍ବୋ,ତି, ପସ୍ସ ବୋ । ଜନନଂ ଜାତି । ଜନୀୟତେ ଜନନଂ । ଉଦ୍ଧଂ ଭୱନଂ ଉବ୍ଭୱୋ ।

୯୧. ପଜ୍ଜଂ ହେତୁମ୍ହି । ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ନିମିନାତୀତି ନିମିତ୍ତଂ, ମା ପରିମାଣେ, ନିପୁବ୍ବୋ । କରୋତି ଫଲନ୍ତି କାରଣଂ । ତିଟ୍ଠତି ଫଲମେତ୍ଥାତି ଠାନଂ । ପଜ୍ଜତି ନିପଜ୍ଜତି ଫଲମେତେନାତି ପଦଂ, ୱିସେସେନ ଜାୟତେତି ବୀଜଂ, ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତା । ନିସ୍ସେସେନ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ବନ୍ଧତି ପୱତ୍ତେତୀତି ନିବନ୍ଧନଂ । ନିଦୀୟତେ ନିଚ୍ଛୀୟତେ ଅନେନେତି ନିଦାନଂ, ୟୁ, ନିଦଦାତି ଫଲନ୍ତି ୱା ନିଦାନଂ । ପଭୱତି ଫଲମେତସ୍ମାତି ପଭୱୋ, ହିନୋତି ଗଚ୍ଛତି ପରିଣମତି କାରିୟରୂପତନ୍ତି ହେତୁ, ତୁ, ହିନୋତି ୱା ପତିଟ୍ଠାତି ଫଲମେତ୍ଥାତି ହେତୁ, ହି ପତିଟ୍ଠାୟଂ । ସମ୍ଭୱତି ୟେନ ଫଲନ୍ତି ସମ୍ଭୱୋ । ସିନୋତି ଫଲଂ ବନ୍ଧତୀତି ସେତୁ । ପଟିଚ୍ଚ ଫଲମେତସ୍ମା ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ ।

୯୨. ୟଂ କାରଣଂ ସମାସନ୍ନଂ ଆସନ୍ନତରଂ ଫଲେନ, ତଂ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ମତଂ । ପଦାନଂ ହେତୂନଂ ଠାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ୟଥା ‘‘ରାଜରାଜା’’ତି । ତିୱିଧଂ କାରଣଂ ଉପାଦାନକାରଣଂ ସହକାରୀକାରଣଂ କାରଣକାରଣନ୍ତି । ୟଥା ବୀଜଂ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ଉପାଦାନକାରଣସଙ୍ଖାତଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଭୂମିଜଲାଦି ସହକାରୀକାରଣଂ, ‘‘କମ୍ମସ୍ସ [କମ୍ପସ୍ସ ( ?)] କାରଣଂ ଜରୋ, ତସ୍ସ କାରଣଂ କଫୋ’’ତି କଫୋ କାରଣକାରଣଂ କମ୍ମସ୍ସ [କମ୍ପସ୍ସ ( ?)]।

ତିକଂ ସରୀରାଧିପତିଦେୱେ । ଜୀୱନ୍ତି ସତ୍ତା ୟେନାତି ଜୀୱୋ । ପୂରେତି ନିସ୍ସୟସ୍ସାଭିଲାସନ୍ତି ପୁରିସୋ, ଇସୋ । ଅତନ୍ତି ସତତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସତ୍ତା ୟେନାତି ଅତ୍ତା । ଦ୍ୱୟଂ ସତ୍ତରଜୋତମୋସାମ୍ୟାୱତ୍ଥାୟଂ । ପଧୀୟନ୍ତେ ପଲୀୟନ୍ତେ ଅତ୍ର ଗୁଣା ସତ୍ତରଜୋତମୋ ରୂପାତି ପଧାନଂ, ୟୁ । ପକରୋତି ପୁରିସୋପଭୋଗତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦାଦିକାରିୟନ୍ତି ପକତି,ତି । ମୋହରାଗଦୋସାନଂ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ସତ୍ତରଜୋତମାନୀତି ସଞ୍ଞା । ସତୋ ଭାୱୋ ସତ୍ତଂ, ଠିତିପରତା । ରଜ୍ଜନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ରଜୋ, ସଟ୍ଠିପରତା । ତମନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ତମୋ, ପଲୟପରତା ।

୯୩. ପଜ୍ଜେନ ପାଣିନୋ ନାମାନି । ପଣନ୍ତି ଜୀୱନ୍ତି ସତ୍ତା ୟେନାତି ପାଣୋ, ସୋ ୟସ୍ସତ୍ଥି, ସୋ ପାଣୋ । ସରୀରସଙ୍ଖାତୋ କାୟୋ ୟସ୍ସତ୍ଥି, ସୋ ସରୀରୀ । କମ୍ମେନ ଭୱତୀତି ଭୂତଂ, ନପୁଂସକେ, ପୁମେୱାତି ୱାସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ରୂପାଦୀସୁ ସଞ୍ଜତୀତି ସତ୍ତୋ, ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗାପି ରୂଳ୍ହିୟା ସତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଦେହୋ କାୟୋ ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି ଦେହୀ । ପୂରେତୀତି ପୂତି, ପୂତିସଙ୍ଖାତଂ ଆହାରଂ ଗିଲତି ଅଦତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତିସ୍ସ ଲୋପୋ, ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ପୁଗ୍ଗୋ, ତଂ ଲାତି ଭକ୍ଖତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଜୀୱନ୍ତି ୟେନାତି ଜୀୱଂ, ତମସ୍ସତ୍ଥୀତି ଜୀୱୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥୋ ପାଣୋ ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି ପାଣୀ । ପକାରେନ ଜାତତ୍ତା ପଜା । ଜାୟତୀତି ଜନ୍ତୁ, ତୁ । କୁସଲାକୁସଲଂ ଜନେତୀତି ଜନୋ । ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଲୋକୋ, ଲୁଜ ୱିନାସେ, ଜସ୍ସ କୋ । ୟଥା ପୁରିମକା ସତ୍ତା ଜାତିଜରାମରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଗଚ୍ଛତୀତି ତଥାଗତୋ ।

୯୪. ରୂପାଦୟୋ ଛ ଚକ୍ଖାଦିଗୟ୍ହା ଧମ୍ମା ‘‘ଗୋଚରା’’ତି ‘‘ଆଲମ୍ବା’’ତି ‘‘ୱିସୟା’’ତି ‘‘ଆରମ୍ମଣାନୀ’’ତି ‘‘ଆଲମ୍ବଣାନୀ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ରୂପୟତି ପକାସେତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱନ୍ତି ରୂପଂ । ସପ୍ପତି ଉଚ୍ଚାରୀୟତୀତି ସଦ୍ଦୋ, ସପ୍ପ ଗତିୟଂ ୱା, ସପ୍ପତେ ଞାୟତେ ୟେନେତି ସଦ୍ଦୋ । ଗନ୍ଧ ଅଦ୍ଦନେ, ଅଦ୍ଦନଂ ହିଂସନଂ, ୟାଚନଞ୍ଚ, ହିଂସତେ ଅଭିଲସୀୟତେ ୱା ଗନ୍ଧୋ, ଗନ୍ଧେତି ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ସୂଚେତି ପକାସେତି ‘‘ଇଦମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଗନ୍ଧୋ । ରସନ୍ତି ତଂ ସତ୍ତା ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତି ରସୋ । ଫୁସୀୟତୀତି ଫସ୍ସୋ । ଗାୱୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚରନ୍ତ୍ୟେତେସୁ ଗୋଚରା । ଚିତ୍ତଚେତସିକେହି ଆଲମ୍ବୀୟନ୍ତେତି ଆଲମ୍ବା । ସି ବନ୍ଧନେ ୱିପୁବ୍ବୋ, ୱିସିନୋନ୍ତି ୱିବନ୍ଧନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ୱିସୟା । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆରମ୍ମଣାନି, ୟୁ । ଏତେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ଥାତିପ୍ୟୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଅତ୍ଥ୍ୟନ୍ତେ ଅଭିଲସୀୟନ୍ତେତି କତ୍ୱା ।

୯୫. ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ସୁକ୍କେ । ସୁଚ ସୋକେ, ସୋଚନ୍ତି ଏତେନ ତଦତ୍ଥିକାତି ସୁକ୍କୋ, ଅ । ଗୁ ସଦ୍ଦେ, ଗୁୟତେ କିତ୍ତୀୟତେତି ଗୋରୋ, ରୋ । ସି ସେୱାୟଂ, ସେୱୀୟତେତି ସିତୋ, ସିନୋତି ୱା ବନ୍ଧତି ଚିତ୍ତନ୍ତି ସିତୋ । ଅୱଦାୟତି ସବ୍ବୱଣ୍ଣେତି ଓଦାତୋ । ଦା ଅୱଖଣ୍ଡନେ ଅୱପୁବ୍ବୋ । ଧାୱତି ସୁଜ୍ଝତ୍ୟନେନେତି ଧୱଲୋ, ଅଲୋ । ସିତ ୱଣ୍ଣେ, ଣୋ, ସେତୋ। ପଡି ଗତିୟଂ, ପଣ୍ଡତି ପକାସେତୀତି ପଣ୍ଡରୋ, ଅରୋ । ସୁଚି, ୱିସଦୋ, ଅଜ୍ଜୁନୋତିପି ସୁକ୍କନାମାନି ।

ଛକ୍କଂ ରତ୍ତେ । ସୋଣ ୱଣ୍ଣେ, ଣୋ, ରତ୍ତୁପ୍ପଲୱଣ୍ଣୋ, ରୁହ ଜନନେ, ଇତୋ, ଲତ୍ତେ ଲୋହିତୋ । ରଞ୍ଜନ୍ତ୍ୟନେନେତି ରତ୍ତୋ, ରନ୍ଜ ରଙ୍ଗେ । ତମ୍ବୋ ଉଦୁମ୍ବରସଙ୍ଖାତୋ ଲୋହୱିସେସୋ, ତବ୍ବଣ୍ଣତାୟ ତମ୍ବୋ । ମଞ୍ଜେଟ୍ଠା ନାମ ରତ୍ତୱଲ୍ଲି, ୟାୟ ହତ୍ଥିଦନ୍ତାଦିୱିକତିୟୋ ରତ୍ତା ଭୱନ୍ତି, ତବ୍ବଣ୍ଣତାୟ ମଞ୍ଜେଟ୍ଠୋ । ରୋହିତୋ ଲୋହିତସମୋ, ଅଲତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ ।

୯୬.ସାମଲନ୍ତଂ କଣ୍ହେ । ନୀଲ ୱଣ୍ଣେ, ଅ । କସ୍ସତେତି କଣ୍ହୋ, କସ ୱିଲେଖନେ, ଣ୍ହୋ । ନ ସିତୋ ଅସିତୋ । ୱଣ୍ଣେସୁ ଏକକୋଟ୍ଠାସଭାୱେନ କଲ୍ୟତେତି କାଲୋ, ସୋ ଏୱ କାଳୋ । ମଚ, ମଚି କକ୍କନେ, କକ୍କନଂ ପିସନଂ, ସେତାଦିକଂ ମଚତୀତି ମେଚକୋ, ଣ୍ୱୁ, ଅସ୍ସେତ୍ତଂ । ସା ତନୁକରଣେ, ସାୟତି ତନୁକରୀୟତି ପଟିପକ୍ଖୱଣ୍ଣେହୀତି ସାମୋ । ସାମଲୋ ସାମସଦିସୋ, ମଲପଚ୍ଚୟୋୱ ୱିସେସୋ ।

ପଣ୍ଡୁସଦ୍ଦୋ ସିତପୀତେ ଉତ୍ତୋ, ସିତପୀତସମ୍ମିସ୍ସିତୱଣ୍ଣେ ପଣ୍ଡୁସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ସିତପୀତସମାୟୁତ୍ତୋ, ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣୋ ପକିତ୍ତିତୋ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୫.୧୩]। ପଣ୍ଡତି ଏକଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଣ୍ଡୁ, ପଡି ଗତିୟଂ, ଉ । ହରିଣୋ, ପଣ୍ଡୁରୋତିପି ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣନାମାନି । ଈସଂପଣ୍ଡୁ ଅବ୍ୟତ୍ତପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣୋ ଧୂସରୋ ନାମ, ୟଥା ଧୂଲିୱଣ୍ଣୋ । ଧୂସ କନ୍ତିକରଣେ, ଚୁରାଦି, ଅରୋ ।

୯୭.କିଞ୍ଚିରତ୍ତୋ ଅବ୍ୟତ୍ତରତ୍ତୱଣ୍ଣୋ ଅରୁଣୋ ନାମ, ୟଥା ମଚ୍ଛସ୍ସ ଚକ୍ଖୁ [ୟଥା ମଦମତ୍ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁରାଗୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୫.୧୫)], ସୂରିୟାଦୋ ତରୁଣୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ସେତଲୋହିତୋ ସେତରତ୍ତମିସ୍ସୋ ୱଣ୍ଣୋ ପାଟଲୋ ନାମ, ୟଥା ପାଟଲକୁସୁମଂ । ପାଟୟତେତି ପାଟଲୋ, ଅଲୋ, ପଟ ୱିଭାଜନେ ।

ଦ୍ୱିକଂ ପୀତେ । ପା ପାନେ, କମ୍ମନି ତୋ, ଈତ୍ତଞ୍ଚ । ହଲିଦ୍ଦିୟା ଇୱ ଆଭା ୟସ୍ସ ହଲିଦ୍ୟାଭୋ ।

ତିକଂ ତିଣପତ୍ତାଦିଗତେ ୱଣ୍ଣେ । ଲସ କନ୍ତିୟଂ, ଅତିସୟେନ ଲସ୍ୟତେତି ପଲାସୋ । ‘‘ପାଲାସୋ’’ତି ପାଠେ ତୁ ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତା । ହର ହରଣେ, ମନଂ ହରତୀତି ହରିତୋ, ଇତୋ । ଇ, ହରି ।

୯୮. ନୀଲପୀତସମ୍ମିସ୍ସୱଣ୍ଣେ କଳାରୋ, କପିଲୋ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି । କଲ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ । ଅରୋ, ଲସ୍ସ ଳୋ, କଳାରୋ । କବ ୱଣ୍ଣେ, ଇଲୋ, ବସ୍ସ ପୋ, କପିଲୋ ।

ରୋଚନପ୍ପଭେ ଗୋରୋଚନସଦିସପ୍ପଭାୟଂ ପିଙ୍ଗୋ, ପିସଙ୍ଗୋ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି । ପଭାସଦ୍ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗତ୍ତମେୱ । ପିଜି ଭାସତ୍ଥୋ, ପିଙ୍ଗୋ । ପରତ୍ର ସକାରୱଣ୍ଣାଗମୋ, ପିସଙ୍ଗୋ ।

କଳାରାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପିଙ୍ଗଲୱିସେସତ୍ଥୱାଚକତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପିଙ୍ଗଲସାମଞ୍ଞତ୍ଥୱାଚକତ୍ତମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କଳାରାଦି’’ଚ୍ଚାଦି । ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ – ନ କେୱଲଂ କଳାରାଦୟୋ ପିଙ୍ଗଲୱିସେସତ୍ଥେୟେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପିଙ୍ଗଲସାମଞ୍ଞତ୍ଥେପି ୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଅମରକୋସେ ‘‘କଳାରୋ କପିଲୋ ପିଙ୍ଗୋ, ପିସଙ୍ଗୋ କଦ୍ଦୁ ପିଙ୍ଗଲୋ’’ତି [ଅମର ୫.୧୬]। କେଚି ପନ କଳାରାଦୟୋ ପିସଙ୍ଗପରିୟନ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ସଦ୍ଦା ପିଙ୍ଗଲଗୁଣେ ୱତ୍ତମାନା ପୁମେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ଗୁଣିନି ପନ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଛିମେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅମରକୋସେନ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ଇଧ ଚ ‘‘ସୁକ୍କାଦୟୋ’’ତି ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଗହଣତୋ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

୯୯. ତିକଂ ସବଲେ କୋକିଲକଣ୍ଠସଦିସେ । କଲ୍ୟତେତି କଲୋ, ମସି ପରିମାଣେ, କମ୍ମନି ଣୋ, କଲୋ ଏୱ ମାସୋ କମ୍ମାସୋ, ଲସ୍ସ ମୋ, କଲନଂ ୱା କଲୋ, ତଂ ମସତୀତି କମ୍ମାସୋ, ୟଥା ‘‘କୁମ୍ଭକାରୋ’’ତି । ସବ ଗତିୟଂ, ସବତୀତି ସବଲୋ, ଅଲୋ । ଚିୟ୍ୟତେତି ଚିତ୍ତୋ, ତ । ତ୍ରଣପଚ୍ଚୟେ ଚିତ୍ରୋ । କମ୍ମୀରୋ, କବ୍ବୁରୋତିପି ସବଲସ୍ସ ନାମାନି ।

କଣ୍ହପୀତମିସ୍ସେ ସାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସେ ଗତିମ୍ହି, ସୟତୀତି ସାୱୋ, ଅୱୋ । କପିସୋତିପି ସାୱସ୍ସ ନାମଂ । କଣ୍ହଲୋହିତମିସ୍ସେ ଧୂମାଭେ ପନ ଧୂମ, ଧୂମଲା ୱତ୍ତନ୍ତି । ଧୂମୋ ୱିୟାତି ଧୂମୋ । ଧୂମଂ ଲାତୀତି ଧୂମଲୋ । ଏତେ ସୁକ୍କାଦୟୋ ସାୱନ୍ତା ୟଦା ଅଭେଦୋପଚାରା ଗୁଣିନି ଗୁଣିମ୍ହି ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗା, ୟଥା ସୁକ୍କୋ ହଂସୋ, ସୁକ୍କା ହଂସୀ, ସୁକ୍କଂ ହଂସକୁଲଂଇଚ୍ଚାଦି ୟୋଜ୍ଜଂ । ୟଦା ଗୁଣେ ଗୁଣମତ୍ତେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ପୁମେ, ୟଥା ହଂସସ୍ସ ସୁକ୍କୋ, ମୟୂରସ୍ସ ଚିତ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ୟୋଜ୍ଜଂ ।

୧୦୦.ଲାସନନ୍ତଂ ନଚ୍ଚେ । ନତ ଗତ୍ତୱିନାମେ, ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିତ୍ତା ନଚ୍ଚାଦେସୋ । ନତନଂ ନଚ୍ଚଂ, ନଟନଂ ୱା ନଚ୍ଚଂ, ସବ୍ବତ୍ର ଭାୱସାଧନଂ । ନତୀୟତେ ନତ୍ତନଂ । ଲସ୍ୟତେ ଲାସନଂ, ଲସ କନ୍ତିୟଂ, ଲସିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ଲାସନଂ ।

ନଚ୍ଚଂ, ୱାଦିତଂ, ଗୀତଂ ଇତି ଇଦଂ ଭୋରିୟତ୍ତିକଂ ନାଟ୍ୟଂ ନାମେତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ [ଅମର ୭.୧୦]। ତୁର ତୁରଣହିଂସାସୁ । ତୁରୀୟନ୍ତେନେନେତି ତୂରିୟଂ, ମୁରଜାଦି । ତବ୍ଭୱୋ ସଦ୍ଦୋ ତୋରିୟୋ, ଣୋ । ତେନ ଲକ୍ଖିତଂ ତିକଂ ତୋରିୟତ୍ତିକଂ । ନଟସ୍ସେଦଂ ନାଟ୍ୟଂ । ତତିୟସ୍ସ ତୋରିୟସାମଞ୍ଞସ୍ସ ତୁ ପାସଙ୍ଗା ନାଟକା ।

୧୦୧. ନଚ୍ଚଟ୍ଠାନଂ ରାଜଙ୍ଗଣାଦି ରଙ୍ଗୋ ନାମ ସିୟା ‘‘ରମନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ରଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥା’’ତି ୱା କତ୍ୱା । ସୂଝସୂଚନଂ ହତ୍ଥାଦୀହି ସୂଚିତବ୍ବସ୍ସ ପକାସେତବ୍ବସ୍ସ ସତ୍ଥପ୍ପହାରାଦିନୋ ସୂଚନଂ ପକାସନଂ ଅଭିନୟୋ ନାମ ‘‘ନୟନଂ ନୟୋ, ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅଭିମୁଖଂ ନୟୋ’’ତି କତ୍ୱା । ବ୍ୟଞ୍ଜକୋତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ ।

ଭରତସତ୍ଥୱୁତ୍ତଅଟ୍ଠୁତ୍ତରସତକରଣନିପ୍ଫନ୍ନଥିରହତ୍ଥପରିୟତ୍ଥକାଦିନାମକୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂ ସପ୍ପକାରୋ [ୱିତ୍ଥାରୋ ଭରତମୁନିକତେ ନାଟ୍ୟସତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାୟେ ପସ୍ସିତବ୍ବୋ] ନଚ୍ଚୱିସେସୋ ଅଙ୍ଗୱିକ୍ଖେପୋ, ଅଙ୍ଗହାରୋ ନାମ ‘‘ଅଙ୍ଗସ୍ସ ହାରୋ, ୱିକ୍ଖେପୋ’’ତି କତ୍ୱା। ତିକଂ ନଟେ । ସବ୍ବତ୍ର କତ୍ତୁସାଧନଂ, ‘‘ନଚ୍ଚତୀତି ନଟ୍ଟକୋ’’ତ୍ୟାଦିନା ।

୧୦୨. ସିଙ୍ଗାରାଦୟୋ ନୱ ରସା ନାଟ୍ୟରସା ଅସ୍ସାଦନୀୟତ୍ତା । ୟଥା ହି ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍ଖତମନ୍ନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ରସେ ଅସ୍ସାଦୟନ୍ତି ସୁମନା ପୁରିସା ହାସଂୱ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଥା ନାନାଭିନୟବ୍ୟଞ୍ଜିତେ ଅଙ୍ଗସତ୍ତୋପେତେ ଠାୟୀଭାୱେ ଅସ୍ସାଦୟନ୍ତି ସୁମନାତି [ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରସ୍ସ ମହାସାମିଟୀକାୟ ୩୫୨ ଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟମ୍ପି]।

୧୦୩. ତେସୁ ସିଙ୍ଗାରସ୍ସେୱ ସରୂପଂ, ପଭେଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପୋସସ୍ସେ’’ଚ୍ଚାଦି । ନାରିୟଂ ସଙ୍ଗମଂ ପଟିଚ୍ଚ କାରଣଂ କତ୍ୱା ପୋସସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ୟା ପିହା ଇଚ୍ଛା ମନୋୱିକାରୱିସେସୋ ପୋସେ ଚ ପୁରିସେ ସଙ୍ଗମଂ ପଟିଚ୍ଚ କାରଣଂ କତ୍ୱା ଇତ୍ଥିୟା ୟା ପିହା ଇଚ୍ଛା ମନୋୱିକାରୱିସେସୋ, ଏସୋ ରତିକୀଳାଦୀନଂ କାରଣଭୂତୋ, ରତିକୀଳାଦିକାରଣସହିତୋ ୱା ରସୋ ସିଙ୍ଗାରୋ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଦସ୍ସନସୱନଫୁସନୱସେନ ୱା ୱିପ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱା ୟା ପିହା ସଞ୍ଜାତା, ସୋ ରସୋ ନାମ । ୟଂ ପନ ତଂ କାରଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଗୀତଂ, ତମେୱ ଲୋକାନଂ ଅସ୍ସାଦଜନକତ୍ତା ରସୋ ନାମ । ଫଲୂପଚାରୱସେନ ପନ ପିହା ରସୋତି ୱୁତ୍ତା, ସବ୍ବତ୍ରେୱଂ ।

୧୦୪. ଉତ୍ତମାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ପକତି ସଂୟୋଗୱିୟୋଗସଭାୱୋ ସା ଏତ୍ଥ ସିଙ୍ଗାରେ ପାୟୋ ବହୁଲନ୍ତି ଉତ୍ତମପକତିପ୍ପାୟୋ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉତ୍ତମାନଂ ସଂୟୋଗୱିୟୋଗପ୍ପୱତ୍ତଂ ଗୀତମେୱ ସିଙ୍ଗାରୋ ନାମାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ପିହା ହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ଇତ୍ଥିପୁରିସହେତୁକୋ । ସୋ ସିଙ୍ଗାରୋ ସମ୍ଭୋଗୋ, ୱିୟୋଗୋତି ଇମିନା ପଭେଦେନ ଦୁୱିଧୋ ମତୋ । ତତ୍ର ଚ –

ୱାପିୱନଗେହୁୟ୍ୟାନ-ମାଲାଚନ୍ଦନାଦୟୋ ।

ସମ୍ଭୋଗସ୍ସ ୱିଭାୱା ତେ, ୟେ ଚଞ୍ଞେ ଲଲିତଙ୍କରା ॥

ୱିୟୋଗସ୍ସ ତୁ ପିୟାଦସ୍ସନଂ ୱିଭାୱୋ, ରସଜନକୋ ଚ ୱିଭାୱୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ଜୟନ୍ତେ ଚ ରସା ୟେନ,

ସ ୱିଭାୱୋ ପକିତ୍ତିତୋ ।

ତେସମେୱା’ନୁଭାୱୋ’ୟଂ,

ଖ୍ୟାତୋ କୱୀହି ବ୍ୟଞ୍ଜକୋ’’ତି ॥

ସହ ଭୁଞ୍ଜନମନୁଭୱନଂ ସମ୍ଭୋଗୋ । ୱିୟୁଜ୍ଜନଂ ନାନାଭୱନଂ ୱିୟୋଗୋ । ସିଙ୍ଗଂ ନାମଧାତୁ, ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ସିଙ୍ଗଂ, ନାଗରିକଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ କିଲେସସିଙ୍ଗସ୍ସେତଂ ନାମଂ, ତଂ କରୋତି, ସିଙ୍ଗଂ ୱା ପଭୁତ୍ତଂ, ତଂ କରୋତି ରାଗୀସୂତି ସିଙ୍ଗାରୋ, ଆରୋ, କିଲେସସିଙ୍ଗକରଣଂ ୱିଲାସୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଚି, ଉଜ୍ଜଲୋତିପି ସିଙ୍ଗାରସ୍ସ ନାମାନି ।

ସୋକୋପଚୟସଭାୱୋ କରୁଣୋ ।

ଇଟ୍ଠନାସଙ୍ଗନାସାୟ [ଇଟ୍ଠନାସଧନାପାୟ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)],

ୱଧବନ୍ଧନତାଳନା ।

ସାପକ୍ଲେସୋପତାପେହି,

ଜାୟତେ କରୁଣୋ ରସୋ ॥

ଉସ୍ସାହୱଦ୍ଧନୋ ୱୀରୋ । ୱିଭାୱା ତସ୍ସ ୱିନୟୁପତାପବଲୱିକ୍କମା । ସ ଚାୟଂ ଦାନୱୀରୋ ଧମ୍ମୱୀରୋ ୟୁଦ୍ଧୱୀରୋତି ତିୱିଧୋ ।

ୱିମ୍ହୟୋପଚୟସଭାୱୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ।

ପାସାଦୁୟ୍ୟାନସେଲାଦି-ଗମନା ଦିବ୍ବଦସ୍ସନା ।

ସଭାୱିମାନମାୟେନ୍ଦ-ଜାଲସିପ୍ପାଦିଦସ୍ସନା [ଜାଲୱିଜ୍ଜାଦିଦସ୍ସନା (କ॰)]।

ହଦୟେଚ୍ଛିତଲାଭେହି, ୱିଭାୱେହିସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ॥

ହାସୋପଚୟସଭାୱୋ ହାସୋ ।

ସାବହିତ୍ଥା ସୱିକତା, ନେପଥ୍ୟା ବ୍ୟଙ୍ଗଦସ୍ସନା ।

ଅସମ୍ବନ୍ଧକଥାଲାପା, ହାସୋ ସୋ କୁହକାଦିଭି ॥

ଭୟୋପଚୟସଭାୱୋ ଭୟାନକୋ ।

ଉଚ୍ଚଭେରୱସଂରାୱ-ୟକ୍ଖପେତାଦିଦସ୍ସନା ।

ସୁଞ୍ଞାଗାରମହାରଞ୍ଞ-ୱଧବନ୍ଧନଦସ୍ସନା ॥

ତାସାୟାସଙ୍କତୋବ୍ବେଗୋ, ସିୱୋଲୂକରୁଣାଦିଭି ।

ୱିଭାୱେହି ଚ ଇତ୍ଥୀନଂ, ନୀଚାନଞ୍ଚ ଭୟାନକୋ ॥

ସମଣୋପଚୟସଭାୱୋ ସନ୍ତୋ ।

ଦସ୍ସନା ସନ୍ତୱେସାନଂ, ସନ୍ତଚିତ୍ତାନ ତାଦିନଂ ।

ସନ୍ତକାରଣଧମ୍ମାନଂ, ସନ୍ତୋ ନାମ ରସୋ ଭୱେ ॥

ଜିଗୁଚ୍ଛୋପଚୟସଭାୱୋ ବୀଭଚ୍ଛୋ ।

ପୂତିମଂସାଦିକାନଂ ତୁ, ଦସ୍ସନସୁତିକିତ୍ତନା ।

ୱିଗତେହି ୱିଭାୱେହି, ବୀଭଚ୍ଚୋ ଜାୟତେ ରସୋ ॥

କୋଧୋପଚୟସଭାୱୋ ରୁଦ୍ଦଂ ।

ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାମହେତୁକଂ, ଉଗ୍ଗକମ୍ମଉପଘାତ- ।

ମୁସାୱାଦାଦିଫରୁସା, ୱଚନାଦୀହି ଭୱତି ॥

ଏତେସୁ ଚ ବୀଭଚ୍ଛରୁଦ୍ଦାନି ନପୁଂସକେ, ଅଞ୍ଞେ ତୁ ପୁମେ ରୂପଭେଦା । ଏତେ ଚ ନୱ ନାଟ୍ୟରସା ରତନକୋସନୟେନ ୱୁତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ –

‘‘ସିଙ୍ଗାରୱୀର ବୀଭଚ୍ଛ-ରୁଦ୍ଦ ହାସ ଭୟାନକା ।

କରୁଣା’ବ୍ଭୁତ ସନ୍ତାଚ, ନୱ ନାଟ୍ୟରସା ଇମେ’’ତି ॥

ଅମରକୋସେ ପନ –

‘‘ସିଙ୍ଗାରୱୀର କରୁଣା-ବ୍ଭୁତ ହାସ ଭୟାନକା ।

ବୀଭଚ୍ଛ ରୁଦ୍ଦାତି ରସା’’ତି [ଅମର ୭.୧୭]॥

ଅଟ୍ଠେୱ ରସା ୱୁତ୍ତା । ଅଥେହ ନୱମୋ ସନ୍ତୋ ରସୋ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ –

ହାସୋ ରତି ଚ କାରୁଞ୍ଞଂ,

କୋଧୁସ୍ସାହଭୟଂ ତଥା ।

ଜିଗୁଚ୍ଛା ୱିମ୍ହୟୋ ଚେତି,

ଠାୟୀଭାୱା ପକିତ୍ତିତା ॥

ଠାୟୀ ଏୱ ତୁ ରସୀଭୱତିପ୍ୟାଗମୋ, ତସ୍ମା ପକତିୟା ଅଟ୍ଠସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା ଅଟ୍ଠେୱ ତୁ ତେ ୱୁତ୍ତାତି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ସନ୍ତରସୋ ଚାୟଂ ଧମ୍ମସିଙ୍ଗାରତ୍ତା ସିଙ୍ଗାରରସେ ଏୱାନୁପୱିଟ୍ଠୋ । ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧକାମତ୍ତେନ ତିୱିଧୋ ହି ସିଙ୍ଗାରୋ । କେଚି ପନ ପିୟସମାଗମାଦିୱିଭାୱଜପରମଂ ୱସ୍ସଲ୍ୟାଖ୍ୟଂ ରସମାହୁ ।

ରଭସୋପ୍ୟାହ –

‘‘ସିଙ୍ଗାର ୱୀର ବୀଭଚ୍ଛ-ରୁଦ୍ଦ ହାସ ଭୟାନକା ।

କରୁଣା’ବ୍ଭୁତସନ୍ତା ଚ, ୱସ୍ସଲ୍ୟଞ୍ଚ ରସା ଦସେ’’ତି ॥

ଅଞ୍ଞେ ତୁ –

‘‘ସିଙ୍ଗାରାନୁଗତୋ ହାସୋ,

କରୁଣୋ ରୁଦ୍ଦକମ୍ମଜୋ ।

ୱୀରତୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ଜାତୋ,

ବୀଭଚ୍ଛା ଚ ଭୟାନକୋ’’ତି –

ଚତ୍ତାରୋ ରସା ଇଚ୍ଚାହୁ ।

ବୀଭଚ୍ଛନ୍ତି ୱଧ ବନ୍ଧନେ, ଛୋ, ଅବ୍ଭାସିକାରସ୍ସ ଦୀଘୋ । ୱସ୍ସ ଭୋ, ଧସ୍ସ ଚୋ ବୀଭଚ୍ଛୋ । ରୁଦ୍ଦୋ ଦେୱତା ଅସ୍ସେତି ରୁଦ୍ଦଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ସିଙ୍ଗାରୋ ହରିଦେୱୋହି, ହାସୋ ପମଥଦେୱତୋ ।

କରୁଣୋ ୟମଦେୱୋ ତୁ, ରୁଦ୍ଦୋ ରୁଦ୍ଦାଧିଦେୱତୋ’’ତି [ସଦ୍ଦକପ୍ପଦ୍ଦୁମେ ରୋଦ୍ରପଦେପି]॥

ଏତ୍ଥ ଚ କାମକୋଧହାସାଦିକତୋ ଚିତ୍ତୱିକାରୋ ଭାୱୋ ‘‘ଭାୱୟତି ପକାସୟତି କୱିନୋ ଅଧିପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା । ସୋ ଚ ଠାୟୀ ବ୍ୟଭିଚାରୀ ସାତ୍ତିକୋ ଚେତି ତିୱିଧୋ । ତତ୍ର –

ହାସୋ ରତି ଚ କାରୁଞ୍ଞଂ,

କୋଧୁ’ସ୍ସାହ ଭୟଂ ତଥା ।

ଜିଗୁଚ୍ଛା ୱିମ୍ହୟୋ ଚେତି,

ଠାୟୀଭାୱା ପକିତ୍ତିତା ॥

ବ୍ୟଭିଚାରୀ ତୁ ତେତ୍ତିଂସପ୍ପଭେଦା । ୟଥା –

ସଙ୍କା ଗିଲାନି ନିବ୍ବେଦୋ,

ତଥା ଇସ୍ସା ମଦୋ ସମୋ ।

ଆଲସ୍ୟଂ ଦୀନତା ଚିନ୍ତା,

ମୋହୋ ସତି ମତୀ ଧିତି ॥

ଚାପଲ୍ୟଂ ହରିସୋ ପୀଳା,

ଆୱେଗୋ ଜଳତୁ’ଗ୍ଗତା ।

ସୁତ୍ତଂ ୱିତକ୍କୋ ତାସୋ ଚ,

ଗବ୍ଭୁ’ସ୍ସୁକ୍କୋ ୱିସାଦତା ॥

ନିଦ୍ଦା’ବହିତ୍ଥା’ମରିସା,

ମରଣଂ ବ୍ୟାଧିରେୱ ଚ ।

ଅପମାରୋ ଚ ଉମ୍ମାଦୋ,

ୱିବୋଧୋ ତିଂସ ତୁତ୍ତରା ॥

ସାତ୍ତିକୋ ଅଟ୍ଠୱିଧୋ । ୟଥା –

ଥମ୍ଭୋ ସେଦୋ ଚ ରୋମଞ୍ଚୋ,

ସରଭେଦୋ ତୁ ୱେପଥୁ ।

ୱେୱଣ୍ଣ’ମସ୍ସୁପଲୟା,

ଇଚ୍ଚେତେ ଅଟ୍ଠ ସାତ୍ତିକାତି ॥

ଥିରତ୍ତା ଏକନ୍ତିକତ୍ତା ଠାୟୀ । ବ୍ୟଭିଚାରୀ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା । ୟଥା ନାଟିକାୟ ସିଙ୍ଗାରୋ ଠାୟୀ, ତଦୁପକାରା ହାସାଦୟୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ, ମୋହରାଗଦୋସା ଏୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଭାସାୟ ସତ୍ତରଜୋତମାନୀତ୍ୟୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ତତ୍ର ସତ୍ତେନ ଆସୟେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସାତ୍ତିକୋ । ଭାୱସ୍ସ ବୋଧକୋ ଅଭିନୟୋ ଅନୁଭାୱୋ ‘‘ଅନୁ ପଚ୍ଛା ଭାୱୟତି ପକାସୟତୀ’’ତି କତ୍ୱା ।

ତତ୍ର ସମ୍ଭୋଗସଭାୱୋ ୟୋ ରତ୍ୟାଖ୍ୟୋ ଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଲୋଚନଚାତୁରିୟଭମୁକ୍ଖେପମିହିତୱିବ୍ଭମଚିତ୍ତଙ୍ଗହାରିୱାକ୍ୟାଦି ଅନୁଭାୱୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ତସ୍ସ ଲୋଚନଚାତୁର-ଭମୁକ୍ଖେପସିତୱିବ୍ଭମୋ ।

ଚିତ୍ତଙ୍ଗହାରିୱାକ୍ୟାଦି, ଅନୁଭାୱୋ ପକିତ୍ତିତୋ’’ତି ॥

ୱିୟୋଗସ୍ସ ତୁ ଅନୁଭାୱୋ –

ଅଭିଲାପୋ ତଥା ଚିନ୍ତା,

ତସ୍ସ ସରଣକିତ୍ତନା ।

ଉବ୍ବେଗୋ ଚ ୱିଲାପୋ ଚ,

ଉମ୍ମାଦୋ ବ୍ୟାଧିରେୱ ଚ ।

ଜଳତା ମରଣଞ୍ଚେୱ,

ଦସେୱେତ୍ଥ ପକିତ୍ତିତା ॥

ହାସସ୍ସ ତୁ ୱିକାରକାଲାଦି ଅନୁଭାୱୋ, ୟୋ ତୁ କରୁଣୋ ।

ଅସ୍ସୁସାସେହି ୱେୱଣ୍ଣ-

ଥମ୍ଭଗତ୍ତସତିକ୍ଖୟା ।

ପରିଦେୱିତସୋକେହି,

ଅଭିନୟୋ ସସୂରିଭି ॥

କରଚରଣୱଦନୱେପଥୁଗତ୍ତଥମ୍ଭହଦୟକମ୍ପନସୁକ୍ଖୋଟ୍ଠତାଲୁକଣ୍ଠେହି ଭୟାନକୋ ନିଚ୍ଚମଭିନୟୋ ।

ରୁଦ୍ଦସ୍ସ ତୁ ଭୂକୁଟ୍ୟାଦି ଅନୁଭାୱୋ ।

ୱୀରୋ’ଭିନୀୟତେ ଚାଗ-

ୱେସାରଜ୍ଜାଦିତୋ ତଥା ।

ଅକ୍ଖେପସୂଚତାଦୀହି,

ଥେରସୋରାଦିତୋ ଭୱେ ॥

ବୀଭଚ୍ଛସ୍ସ ତୁ –

ଅୟଂ ପଚ୍ଛାଦନା ବ୍ୟତ୍ତ-

ପାଦବାହଚ୍ଛିକୂଲନା ।

ଉବ୍ବେଜନାଦୀହି ମତୋ,

ତଜ୍ଜେହି’ଭିନୟୋ ସଦା ॥

ଅବ୍ଭୁତଂ ପନ –

ଦନ୍ତଲୋଚନୱିତ୍ଥାରା,

ପସାଦୋପସମାଦିହି ।

ରୋମଞ୍ଚସେଦତାସସ୍ସୁ,

ସାଧୁୱାଦେହି ଦସ୍ସୟେ ॥

ସାତ୍ତିକାନଂ ତ୍ୱଟ୍ଠନ୍ନଂ ଥମ୍ଭସେଦରୋମଞ୍ଚସରଭେଦୱେପଥୁୱେୱଣ୍ଣମସ୍ସୁପଲୟାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ନିକ୍ରିୟତା, ୱାତ, ଚ୍ଚାସୀତ, ଦୋଭଗ୍ଗଳା’ପାଙ୍ଗପୂରଣ, ମୁଖଚ୍ଛାୟାୱିପଲ୍ଲାସ, ଲୋଚନମଜ୍ଜନ, ମହିପାତାଦୟୋ ଅଭିନୟା ।

ଏୱଂ ବ୍ୟଭିଚାରୀନମ୍ପି ନିବ୍ବେଦ, ଗିଲାନି, ସଙ୍କି’ସ୍ସା, ମଦ, ସମା’ଲସ୍ୟାଦୀନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସାସ, ସନ୍ତାପ, ଦିସାୱଲୋକନ, ଗୁଣମଚ୍ଛେର, ଭୀତ, ଙ୍ଗମଦ୍ଦନ, ସମାଦୟୋ ଅଭିନୟାତି ।

ବ୍ୟଭିଚାରୀସୁ ସଙ୍କା ନାମ ଆସଙ୍କଚିତ୍ତତା । ଗିଲାନି ଗେଲଞ୍ଞତା । ନିବ୍ବେଦୋ ଅତ୍ତାୱମାନନଂ । ମଦୋ ପମାଦୁକ୍କଂସୋ । ସମୋ ଖେଦୋ । ଦୀନତା ଚେତସୋ ଦୁକ୍ଖତା । ଧିତି ସନ୍ତୋସୋ । ହରିସୋ ଚେତୋପସାଦୋ । ପୀଳା ରୁଦ୍ଦାଚାରାଦୀହି ମୁଖୱିକାରୋ । ଆୱେଗୋ ସମ୍ଭମୋ । ଜଳତା ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି, ଉଗ୍ଗତା ଦାରୁଣତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତଂ ସୁପନଂ । ତାସୋ ଚିତ୍ତକ୍ଖୋଭୋ । ଉସ୍ସାହୋ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ । ୱିସାଦୋ ଖେଦୋ । ଅବହିତ୍ଥା ଆକାରଗୁତ୍ତତା । ଅମରିସୋ ଅକ୍ଖମତା । ୱିବୋଧୋ ୱିନିଦ୍ଦତା । ସେସା ପପଞ୍ଚଭୟା ନ ୱିତ୍ଥାରିତାତି । ରସୱଣ୍ଣନା ।

୧୦୫. ସିଲୋକେନ ୱଚସୋ ନାମାନି । ଭାସିତବ୍ବନ୍ତି ଭାସିତଂ । ଲପ ୱଚନେ, ଲପିତଂ । ଭାସୀୟତେତି ଭାସା । ୱୋହରୀୟତେତି ୱୋହାରୋ, ହର ହରଣେ ୱିପୁବ୍ବୋ, ‘‘ୱୋହାର ୱଚନେ’’ତି ୱା ଧାତୁ । ୱୁଚ୍ଚତେତି ୱଚନଂ । ୱଚୋପି, ମନୋଗଣୋୟଂ । ଉଚ୍ଚତେତି ଉତ୍ତି,ତି । ୱୁଚ୍ଚତେତି ୱାଚା, ଅ । ଗିଣନ୍ତି ସଦ୍ଦାୟନ୍ତି ତନ୍ତି ଗିରା, ଗେ ସଦ୍ଦେ, ଇରୋ, ଗାୟିତବ୍ବାତି ୱା ଗିରା । ୱାୟତେ ସଦ୍ଦାୟତେତି ୱାଣୀ, ୟୁ, ଈ ଚ, ପରେସଂ ମମ୍ମୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱାଣୋ ୱିୟାତି ୱା ୱାଣୀ, ଈ । ଭରତୋ ନାମ ସତ୍ଥକାରୋ ଇସି, ତସ୍ସେସା ଭାରତୀ । କଥୀୟତେତି କଥିତା । ୱୁଚ୍ଚତେତି ୱଚୀ, ଈ । ବ୍ରହ୍ମୀ, ସରୋୱତୀତିପି ୱଚସୋ ନାମାନି ।

୧୦୬. ଏକମେୱାଖ୍ୟାତପଦଂ ୟତ୍ଥ ଏକାଖ୍ୟାତୋ ସୱିସେସନେନ କାରକପଦେନ ସହିତତ୍ତା ସକାରକୋ ପଦଚୟୋ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥୋ ପଦସମୁଦାୟୋ ୱାକ୍ୟଂ ନାମ ସିୟା, ୟଥା – ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ରାଜା ସୁଖୱିପାକଂ କମ୍ମଂ କରୋତି, ପୁରିସୋ ଗଚ୍ଛତି । ଆଖ୍ୟାତଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ କ୍ରିୟାସଦ୍ଦୋପଲକ୍ଖଣଂ, ତେନ ଦେୱଦତ୍ତୋ କଟଂ କତୱା ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ୱାକ୍ୟଂ ନାମ ସିୟା । ଅମରକୋସେ ପନ – ‘‘ତିସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଚୟୋ ୱାକ୍ୟଂ, କ୍ରିୟା ୱା କାରକାନ୍ୱିତା’’ତି [ଅମର ୬.୨] ଦ୍ୱୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ୱାକ୍ୟମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତିସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଚୟୋ ତ୍ୟାଦିସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦାନଂ ଚୟୋ ସମୂହୋ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥୋ ୱାକ୍ୟଂ, ତଂ ୟଥା – ଉଚ୍ଚଂ ପଠତି, ଓଦନଂ ପଚତି । ତଥା ଚ ଭାୱାଖ୍ୟଂ ଆଖ୍ୟାତଂ ସାବ୍ୟୟକାରକୱିସେସନଂ ୱାକ୍ୟଂ, ଆଖ୍ୟାତଂ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ସାବ୍ୟୟଂ ୱା ସକାରକଂ ୱା ସୱିସେସନଂ ୱା ୱାକ୍ୟମୁଚ୍ଚତେ । ତ୍ୟାଦିଗ୍ଗହଣଂ କ୍ରିୟାସଦ୍ଦୋପଲକ୍ଖଣଂ, ତେନ ଦେୱଦତ୍ତୋ କଟଂ କତୱା ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ୱାକ୍ୟଂ । ଉପଲକ୍ଖଣନିରପେକ୍ଖଂ ଅପରଂ ୱାକ୍ୟଲକ୍ଖଣମାହ ‘‘କ୍ରିୟା ୱା କାରକାନ୍ୱିତା’’ତି । କ୍ରିୟାପଦଂ ୱା କାରକସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱାକ୍ୟଂ, ୟଥା – ରାଜା ଗଚ୍ଛତି, ରାଜା ଗତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ସାବ୍ୟୟସ୍ସପି ଅନବ୍ୟୟସ୍ସପି ସବ୍ବସ୍ସ କ୍ରିୟାକାରକପଦସମୂହସ୍ସ ୱାକ୍ୟତ୍ତମାହ ।

ଭୟାଦୀହି ୟଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଉଦୀରଣଂ କଥନଂ ‘‘ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ, ୱିଜ୍ଝ ୱିଜ୍ଝା’’ତ୍ୟାଦିକଂ, ତଂ ଆମେଡିତଂ ଞେୟ୍ୟଂ । ମେଡି ଉମ୍ମାଦନେ, ଆପୁବ୍ବୋ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁମୁଚ୍ଚାରଣେ ୱତ୍ତତି । ୟଥା ‘‘ଏତଦେୱ ୟଦା ୱାକ୍ୟଂ, ଆମେଡୟତି ୱାସୱୋ’’ [‘‘ହରିୱଂସେ’’ତି ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ]। ‘‘ଦେୱଦତ୍ତେନାମେଡୋ କତୋ’’ ଇଚ୍ଚତ୍ରାପ୍ୟୟମେୱତ୍ଥୋ, ସୋକାଦିନା ହି ‘‘ଭାତା ଭାତା’’ଇତ୍ୟୁଚ୍ଚାରୀୟତେ, ଭାୱେ କମ୍ମନି ଚ ତୋ । କମ୍ମଞ୍ଚ ପଦଂ ୱାକ୍ୟମ୍ହା ।

୧୦୭. ଆମେଡିତସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଭୟେ’’ଚ୍ଚାଦି । ‘‘ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ, ଚୋରୋ ଚୋରୋ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ଭୟେ । ‘‘ୱିଜ୍ଝ ୱିଜ୍ଝ, ପହର ପହରା’’ତ୍ୟାଦୀସୁ କୋଧେ । ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ପସଂସାୟଂ । ‘‘ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛ, ଲୁନାହି ଲୁନାହୀ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ତୁରିତେ । ‘‘ଆଗଚ୍ଛ ଆଗଚ୍ଛା’’ତ୍ୟାଦୀସୁ କୋତୂହଲେ । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ଅଚ୍ଛରେ । ‘‘ଅଭିକ୍କମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅଭିକ୍କମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ହାସେ । ‘‘କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ, କହଂ ଏକପୁତ୍ତକା’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ସୋକେ । ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତ୍ୟାଦୀସୁ ପସାଦେ । ଚସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ଗରହା’ସମ୍ମାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ପାପୋ ପାପୋ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ଗରହାୟଂ । ‘‘ଅଭିରୂପକ, ଅଭିରୂପକା’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ଅସମ୍ମାନେ । ଏୱମେତେସୁ ନୱସୁ, ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଆମେଡିତୱଚନଂ ବୁଧୋ ପଣ୍ଡିତୋ କରେ କରେୟ୍ୟ ୟୋଜେୟ୍ୟ ଆମେଡନଂ ପୁନପ୍ପୁନୁଚ୍ଚାରଣଂ ଆମେଡିୟତି ୱା ପୁନପ୍ପୁନୁଚ୍ଚାରୀୟତୀତି ଆମେଡିତନ୍ତି କତ୍ୱା ।

୧୦୮. ଇରୁ, ୟଜୁ, ସାମନ୍ତି ତୟୋ ୱେଦା ସିୟୁଂ, ତତ୍ର ଇରୁସଦ୍ଦୋ ନାରୀ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ । ଇଚ ଥୁତିୟଂ, ଇଚ୍ଚନ୍ତେ ଦେୱା ଏତାୟାତି ଇରୁ, ଉ, ଚସ୍ସ ରୋ । ୟଜନ୍ତେ ଅନେନେତି ୟଜୁ, ଉ । ସୋ ଅନ୍ତକମ୍ମନି, କରଣେ ମୋ, ସୋୟନ୍ତି ପାପମନେନେତି ସାମଂ, ଓସ୍ସା, ‘‘ସା ତନୁକରଣାୱସାନେସୂ’’ତି ୱା ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ । ୱିଦନ୍ତି ଧମ୍ମମେତେହୀତି ୱେଦା ।

ଏତେ ଏୱ ତୟୋ ୱେଦା ତୟୀ ନାମ, ତୟୋ ଅୱୟୱା ଅସ୍ସାତି ତୟୀ । ଅୟଂ ତୟୀସଦ୍ଦୋ ନାରୀ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ । ତିକଂ ୱେଦେ । ମୁନାତି ଜାନାତି ଧମ୍ମଂ ଅନେନାତି ମନ୍ତୋ, ତୋ, ଉସ୍ସ ଅ । ସୁୟ୍ୟତେ ଧମ୍ମଂ ଏତାୟାତି ସୁତି । ଇତ୍ଥିୟଂ ସୁତିସଦ୍ଦୋ ।

୧୦୯. ୱେଦସତ୍ଥକାରକେ ଦସ ଇସୟୋଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଟ୍ଠକୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ଥଂ ହିତଂ, ଅତ୍ଥେ ୱା ସତ୍ଥେ କରୋତୀତି ଅଟ୍ଠକୋ । ୱାମଂ କଲ୍ୟାଣୱଚନଂ କରୋତୀତି ୱାମକୋ, ରସ୍ସସରୀରତ୍ତା ୱା ୱାମନୋ, ସୋ ଏୱ ୱାମକୋ, ନସ୍ସ କକାରତ୍ତଂ କତ୍ୱା । ୱାମୋ ନାମ ହରୋ, ସୋ ଦେୱୋ ଅସ୍ସ ୱାମଦେୱୋ ।

‘‘ୱାମଂ ସବ୍ୟେ ପତୀପେ [ପତୀପେତି ପଟିକୂଲେ] ଚ, ଦୱିଣେ [ଦୱିଣେତି ଧନେ] ଚାତିସୁନ୍ଦରେ ।

ପୟୋଧରେ ହରେ କାମେ, ଜଞ୍ଞା ୱାମ’ମପିତ୍ଥିୟ’’ନ୍ତି ॥

ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ।

ଅଙ୍ଗିରସସ୍ସ ଇସିନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ଅଙ୍ଗିରସୋ, ଚିତ୍ରସିଖଣ୍ଡିନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ପୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଅଙ୍ଗିମ୍ହି କାୟେ ରସୋ ସିଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ ପାରଦୋ ୟସ୍ସାତି ଅଙ୍ଗିରସୋ । ତେନେୱ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତଂ ସୁରାଚରିୟଂ ‘‘ଜୀୱୋ’’ତି ୱଦତି । ଜୀୱୟତି ରଣେ ଅସୁରନିହତେ ଦେୱେତି ଜୀୱୋ[ଅମର ୩.୨୪ ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ଓଲୋକେତବ୍ବା]। ଭରତୀତି ଭଗୁ, ଭଂ ୱାନକ୍ଖତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି ଜାନାତୀତି ଭଗୁ, ଉ । ୟମଂ ସଂୟମଂ ଦଦାତି ପରେସନ୍ତି ୟମଦୋ ଚ ସୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଗ୍ଗିତ୍ତା ଅଗ୍ଗି ଚେତି ୟମଦଗ୍ଗି, ରାମସ୍ସ ପିତା [ପରସୁରାମସ୍ସ ପିତା (ସଦ୍ଦକପ୍ପଦ୍ଦୁମେ)]। ୱସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ୱାସିଟ୍ଠୋ । ଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ । କସ୍ସପସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ କସ୍ସପୋ । ୱେସ୍ସାମିତ୍ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ୱେସ୍ସାମିତ୍ତୋ । ଇତି ଇମେ ଦସ ଇସୟୋ ମନ୍ତାନଂ ୱେଦାନଂ କତ୍ତାରୋ କାରକା ।

୧୧୦. ୱେଦେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଛଳଙ୍ଗାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘କପ୍ପୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ୟଞ୍ଞକମ୍ମାନମୁପଦେସକୋ କପ୍ପୋ ‘‘କପ୍ପତେ ପଭୱତୀ’’ତି କତ୍ୱା । ସାଧୁସଦ୍ଦାନମନ୍ୱାଖ୍ୟାୟକଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ୱିସେସେନ ଆକରୀୟନ୍ତେ ପକତିଚ୍ଚାଦିନା ଆବ୍ୟାପାଦ୍ୟନ୍ତେ ଅନେନ ସଦ୍ଦାତି, ୟୁ । ଜୋତିସତ୍ଥଂ ଗଣନସତ୍ଥଂ ସୁଭାସୁଭକମ୍ମଫଲଜୋତନକଂ । ସିକ୍ଖ୍ୟନ୍ତେ ଅବ୍ଭସ୍ୟନ୍ତେ [ଅଜ୍ଝୟନ୍ତେ (କ॰)] ଏତାୟାତି ସିକ୍ଖା, ଅକାରାଦିୱଣ୍ଣାନଂ ଠାନକରଣପୟତନାନଂ ପଟିପାଦିକା । ନିଚ୍ଛୟେନ, ନିସ୍ସେସତୋ ୱା ଉତ୍ତି ନିରୁତ୍ତି, ୱଣ୍ଣାଗମୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋଚ୍ଚାଦିକା । ଛନ୍ଦସି ଅନୁଟ୍ଠୁଭାଦିୱୁତ୍ତାନଂ ପଟିପାଦିକା ଛନ୍ଦୋୱିଚିତି, ଏତାନି ଛ ୱେଦାନଂ ଅଙ୍ଗାନୀତି ୱଦନ୍ତି ।

୧୧୧. ପୁରାୱୁତ୍ତନିବନ୍ଧନପାୟତ୍ତା ପୁରାୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପବନ୍ଧୋ ୱିତ୍ଥାରୋ, ସନ୍ତାନୋ ୱା ଭାରତାଦିକୋ ଭାରତୟୁଦ୍ଧକଥାଦିକୋ ବ୍ୟାସାଦିପକତୋ ଗନ୍ଥୋ ଇତିହାସୋ ନାମ, ଇତିହସଦ୍ଦୋ ପାରମ୍ପରିୟୋପଦେସେ ନିପାତୋ, ଇତିହା’ତ୍ଥି ଅସ୍ମିନ୍ତି ଇତିହାସୋ ।

ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ନାମପରିୟାୟେହି ନାମପ୍ପକାସକଂ ରତନମାଲାଦିକଂ ସତ୍ଥଂ ନିଘଣ୍ଟୁ ନାମ, ସୋତିମିନା ନିଘଣ୍ଟୁସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ଦୀପେତି, ସବ୍ବତ୍ରେୱଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାଗତାନି ନାମାନି ନିସ୍ସେସତୋ ଘଟେନ୍ତି ରାସୀକରୋନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ନିଘଣ୍ଟୁ, ବିନ୍ଦାଗମୋ, ୱଚନୀୟୱାଚକଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ନିଖଣ୍ଡତି ଭିନ୍ଦତି ୱିଭଜ୍ଜ ଦସ୍ସେତୀତି ୱା ନିଖଣ୍ଟୁ, ସୋ ଏୱ ଖସ୍ସ ଘକାରଂ କତ୍ୱା ନିଘଣ୍ଟୂତି ୱୁତ୍ତୋ । ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ନାମପ୍ପକାସକନ୍ତିମିନା ଏକେକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକପରିୟାୟନାମପ୍ପକାସକତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ଅନେକେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଏକସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାପକାସକୱସେନପି ତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା [ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୫୬; ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୨୨; ଅ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୨.୩.୫୯; ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା]।

୧୧୨. ଲୋକେ ୟଂ ୱିତଣ୍ଡୱାଦୀନଂ ସତ୍ଥଂ, ତଂ ଲୋକାୟତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧଂ, ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ତନୋନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିତଣ୍ଡୋ, ଡୋ, ଣତ୍ତଂ, ୱିରୁଦ୍ଧେନ ୱା ୱାଦଦଣ୍ଡେନ ତାଳେନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱାଦିନୋତି ୱିତଣ୍ଡୋ, ତଡି ତାଳନେ, ଅଦେସମ୍ପି ହି ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ୱାଦୀନଂ ୱାଦୋ ପୱତ୍ତୋ, ତଂ ତେସଂ ଦେସତୋପି ଉପଚାରୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ପହୀୟମାନା ପହୀୟତି, ଏତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝମାନା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୪; ୱିଭ॰ ୨୦୪]। ଲୋକାତି ବାଲଲୋକା, ତେ ଏତ୍ଥ ଆୟତନ୍ତି ଉସ୍ସହନ୍ତି ୱାୟମନ୍ତି ୱାଦସ୍ସାଦେନାତି ଲୋକାୟତଂ, ଆୟତିଂ ହିତଂ ତେନ ଲୋକୋ ନ ୟତତି ନ ଈହତୀତି ୱା ଲୋକାୟତଂ, ତଞ୍ହି ଗନ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ।

ୟୋ କୱୀନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ହିତୋ କୱିତ୍ତଭୋଗସମ୍ପତ୍ତାଦିପୟୋଜନକରୋ କ୍ରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ କୱୀନଂ କ୍ରିୟାସଙ୍ଖାତକପ୍ପବନ୍ଧନୱିଧିୱିଧାୟକୋ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରାଦିକୋ ଗନ୍ଥୋ, ସୋ କେଟୁଭଂ ନାମ, କିଟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି କୋସଲ୍ଲଂ କୱୟୋ ବନ୍ଧନେସୁ ଏତେନାତି କେଟୁଭଂ, କିଟ ଗତିୟଂ, ଅଭୋ, ଅସ୍ସୁକାରୋ, ଅଥ ୱା କିଟତି ଗମେତି କ୍ରିୟାଦିୱିଭାଗଂ, ତଂ ୱା ଅନୱସେସେନ ପରିୟାଦାନତୋ ଗମେନ୍ତୋ ପୂରେତୀତି କେଟୁଭଂ, ଉଭ, ଉମ୍ଭ ପୂରଣେ ।

ୱଚୀଭେଦାଦିଲକ୍ଖଣା କ୍ରିୟା କପ୍ପୀୟତି ୱିକପ୍ପୀୟତି ଏତେନାତି କ୍ରିୟାକପ୍ପୋ । ସୋ ପନ ୱଣ୍ଣପଦସମ୍ବନ୍ଧପଦତ୍ଥାଦିୱିଭାଗତୋ ଅତିବହୁ ୱିକପ୍ପୋତି ଆହ ‘‘କ୍ରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ’’ତି, ଇଦଞ୍ଚ ମୂଲକ୍ରିୟାକପ୍ପଗନ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ମହାୱିସୟୋ ସତସହସ୍ସପରିମାଣୋ ନୟଚରିତାଦିପକରଣଂ [ନଲଚରିତାଦିପକରଣଂ ( ?)]।

୧୧୩. ଉପଲଦ୍ଧୋ କେନପ୍ୟତ୍ଥୋ ୟସ୍ସଂ ସା ଉପଲଦ୍ଧତ୍ଥା, ଇତି ଆଖ୍ୟାୟିକାତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ ଆଖ୍ୟାୟତେ ନାୟକାନୁସାସକଚରିତମସ୍ସନ୍ତି, ସଞ୍ଞାୟଂ ଣ୍ୱୁ ।

ପବନ୍ଧେନେୱ ଚ ସୱିତ୍ଥାରେନ କପ୍ପନଂ ୟସ୍ସଂ ସା ପବନ୍ଧକପ୍ପନା, କାଦମ୍ବରୀପଭୁତି । କଥୀୟତୀତି କଥା ।

ଅତ୍ଥା ଭୂମିହିରଞ୍ଞାଦୟୋ, ତତ୍ର ପଧାନଂ ଭୂମି ଇତରେସଂ ତପ୍ପଭୱତ୍ତା, ତେସଂ ଅଜ୍ଜନେ ପାଲନେ ଚ ଉପାୟଭୂତଂ ସତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥସତ୍ଥଂ, ପୟାନକ୍ୟାଦିପଣୀତଂ [ବହସ୍ୱତିଚାବ୍ବୀକ୍ୟାଦିପ୍ରଣୀତଂ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୬.୫)], ତସ୍ମିଂ ଦଣ୍ଡନୀତିସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତୋ । ସାମାଦୀନଂ ଚତୁତ୍ଥୋପାୟୋ ୱଧବନ୍ଧନାଦିଲକ୍ଖଣୋ ଦଣ୍ଡୋ, ତସ୍ସ ନୀତି ପଣୟନଂ ଦଣ୍ଡନୀତି, ପାୟେନ ନୀତିସ୍ସ ଦଣ୍ଡେନ ବ୍ୟପ୍ପଦେସୋ, ୱଧଦୋସବାହୁଲ୍ୟେନ ପାୟସୋ ଦଣ୍ଡସ୍ସ ପଣୟନତୋ, ଦଣ୍ଡନୀତ୍ୟତ୍ଥତ୍ତା ସତ୍ଥଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡନୀତି ।

ଦ୍ୱୟଂ କଥାୟଂ । ୱୁତ୍ତୋ ଅନୁୱତ୍ତନୀୟୋ ଅନ୍ତୋ ପରିସମତ୍ତି ୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କାରିୟଭାଗସ୍ସ ପାପନତୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତୋ । ପୱତ୍ତନ୍ତେ କାରିୟା ୟସ୍ସଂ ପୱତ୍ତି,ତି । ଚକାରେନ ୱୁତ୍ତଉଦନ୍ତାଦୟୋ ଗହିତା । କାରିୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତି ଅତ୍ରତ୍ଥୀତି ଅସ୍ସତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥେ ଣୋ । ଉଗ୍ଗତୋ ଅନ୍ତୋ ପରିସମତ୍ତି ୟସ୍ସ ଉଦନ୍ତୋ ।

୧୧୪.ଅଧିୱଚନନ୍ତଂ ନାମେ । ସଞ୍ଜାନନ୍ତି ଏତାୟାତି ସଞ୍ଞା, ଅ । ଆଖ୍ୟାୟତେ ଏତାୟାତି ଆଖ୍ୟା । ଅହ୍ୱୟତେ ଏତାୟାତି ଅୱ୍ହା, ହୁ ସଦ୍ଦେ, ୱ୍ହେ ଅୱ୍ହାନେତି ୱା ଧାତୁ, ଅ । ସମ୍ମା ଆଜାନାତି, ସମଂ ୱା ଜାନାତି ଏତାୟାତି ସମଞ୍ଞା । ଅଭିଧୀୟତେ ୟେନ, ୟୁ । ନମ୍ୟତେ ଅବ୍ଭସ୍ସତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ନାମଂ, ନମତି ନାମୟତୀତି ୱା ନାମଂ । ଅହ୍ୱାୟତେତି ଅୱ୍ହୟୋ, କମ୍ମେ ୟୋ । ନାମମେୱ ନାମଧେୟ୍ୟଂ । ନାମରୂପେହି [ନାମସଦ୍ଦେହି (କ॰) ଭାଗରୂପନାମେହି ଧେୟ୍ୟୋ (ପାଣିନି ୫.୪.୩୬ ୱା)] ସକତ୍ଥେ ଧେୟ୍ୟୋ ୟଦାଦିନା, ତିଟ୍ଠତି ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଧେୟ୍ୟଂ, ଧରୀୟତେ ଉଚ୍ଚାରିୟତେତି ୱା ଧେୟ୍ୟଂ, ନାମମେୱ ଧେୟ୍ୟଂ ନାମଧେୟ୍ୟଂ । ଅଧୀନଂ ୱଚନଂ ଅଧିୱଚନଂ, କେନ ଅଧୀନଂ ? ଅତ୍ଥେନ । ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ପଟିୱଚନଂ ପଟିୱାକ୍ୟଂ । ପଟିଗତଂ ପଚ୍ଛାଗତଂ ୱାକ୍ୟଂ ପଟିୱାକ୍ୟଂ । ଉତ୍ତରୀୟତେ ଅତିକ୍କମ୍ୟତେ ୟେନାତି ଉତ୍ତରଂ ।

୧୧୫. ତିକଂ ପୁଚ୍ଛାୟଂ । ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ପଞ୍ହୋ, ଞାତୁମିଚ୍ଛିତୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ପଞ୍ହୋ ନାମ । ପୁଚ୍ଛ ପୁଚ୍ଛନେ, ଚସ୍ସ ଞୋ,ଛସ୍ସ ହୋ, ଉସ୍ସ ଅ, ପଞ୍ହ ପୁଚ୍ଛନେତିପି ଧାତୁ । ୟୁଜ ୟୋଗେ, ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଅନୁୟୋଗୋ । ପୁଚ୍ଛନଂ, ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ୱା ପୁଚ୍ଛା । ଏତେନେୱ ନୟେନ ଦ୍ୱୀସୁପି ଭାୱସାଧନମ୍ପି କତ୍ତବ୍ବମେୱ ।

ଚତୁକ୍କଂ ନିଦସ୍ସନେ । ପକତେନ ସଦିସଂ ନିଦସ୍ସେତି ଏତେନାତି ନିଦସ୍ସନଂ, ପକତସ୍ସୋପପାଦନଂ ୱାକ୍ୟଂ । ଉପୋଗ୍ଘଞ୍ଞତେ [ଉପୋହଞ୍ଞତେ ( ?)] ପଟିପାଦୀୟତେ ଅନେନାତି ଉପୋଗ୍ଘାତୋ । ଉପ ଉପୁବ୍ବୋ ହନଧାତୁ ପଟିପାଦନତ୍ଥୋ । ଦସ୍ସୀୟତେ ଅନେନାତି ଦିଟ୍ଠନ୍ତୋ, ଅନ୍ତୋ, ଦିଟ୍ଠୋ ୱା ପକତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିସମତ୍ତି ୟେନାତି ଦିଟ୍ଠନ୍ତୋ । ସବ୍ବତ୍ରାପି ୱା କମ୍ମସାଧନମ୍ପି କତ୍ତବ୍ବଂ । ଉଦାହରୀୟତି ପକତସ୍ସୋପପାଦନାୟାତି ଉଦାହରଣଂ ।

୧୧୬. ଚତୁକ୍କଂ ସଙ୍ଖେପେ । ସମାତି ତୁଲ୍ୟତ୍ଥା । ସଙ୍ଖିପୀୟତେ ଏକଦେସତୋ କଥୀୟତୀତି ସଙ୍ଖେପୋ, ଖିପ ପେରଣେ । ସଂହରୀୟତେ ସଙ୍ଖେପେନ ପଚ୍ଚାଖ୍ୟାୟତେ ଏତେନାତି ସଂହାରୋ । ସମସ୍ୟତେ ସଙ୍ଖିପୀୟତେତି ସମାସୋ, ଅସୁ ଖେପନେ । ସଙ୍ଖେପେନ ଗୟ୍ହତେ ଅନେନାତି ସଙ୍ଗହୋ ।

‘‘ତ୍ୱଂ ସତଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ଧାରୟସି’’ଇତ୍ୟାଦିକଂ ତୁଚ୍ଛଭାସନଂ ଅଭୂତଭାସନଂ ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ନାମ । ଅସଚ୍ଚେନ ଅକ୍ଖାନଂ ଭାସନଂ ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ।

୧୧୭. ଦ୍ୱୟଂ ୱିୱାଦାୟ ୱିଭାଗୱିସୟେ [ଇଣୱାଦାଦିୱିସୟେ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୬.୯)]। ୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଅୱହରତି ୱଦତି ୟନ୍ତି ୱୋହାରୋ । ୱିରୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୱଦତି ୟନ୍ତି ୱିୱାଦୋ । ସବ୍ବତ୍ର ଭାୱସାଧନଂ ୱା ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ମୁସାୱାଦଂ ୱଦନ୍ତୋ ଘୋରାନି ତ୍ୱଂ ନରକାନି ୟସ୍ସସୀ’’ତ୍ୟାଦିସରୂପଂ ସପନଂ । ସପ ଅକ୍କୋସେ, ଥୋ, ସପଥୋ ।

ତିକଂ ଖ୍ୟାତେ । ୟଜତି ଏତେନାଥି ୟସୋ, ଜସ୍ସ ସୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ୟାତୀତି ୱା ୟସୋ, ସୋ, ୟସତି ପୟସତୀତି ୱା ୟସୋ । ସିଲୋକତି ପତ୍ଥରତୀତି ସିଲୋକୋ, ସିଲୋକ ସଙ୍ଘାତେ । କିତ୍ତ ସଦ୍ଦନେ, କିତ୍ତୀୟତେ କଥୀୟତେତି କିତ୍ତି, ଇ । ସମଞ୍ଞା ଚ ଖ୍ୟାତେ, ସଂ ଆପୁବ୍ବୋ ଜାନାତି ଖ୍ୟାତେ । ତଥା ହି ‘‘ଞାତୋ, ଅଭିଞ୍ଞାତୋ, ସଙ୍ଖ୍ୟାତୋ, ୱିସ୍ସୁତୋ, ସମଞ୍ଞାତୋ’’ତି ରତନକୋସେ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଚ୍ଚଧନିନା ସଦ୍ଦନଂ ଘୋସନା ନାମ, ଘୁସ ସଦ୍ଦେ, ଘୁସନଂ ସଦ୍ଦନଂ ଘୋସନା ।

୧୧୮-୧୧୯. ଦ୍ୱୟଂ ପଟିସଦ୍ଦେ । ଘୁସନଂ ଘୋସୋ, ତଂ ପଟିଗତୋ, ଦୁତିୟାସମାସୋ । ଏୱଂ ରୱଂ ପଟିଗତୋ ପଟିରୱୋ । ଅଥ ୱା ଘୋସସ୍ସ ପତିରୂପୋ ପଟିଘୋସୋ । ରୱସ୍ସ ପତିରୂପୋ ପଟିରୱୋ । ପଟିସୁତି, ପଟିଦ୍ଧନୀତିପି ପଟିସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମାନି, ୱଚୀମୁଖଂ ୱଚନୋପକ୍କମୋ ଉପଞ୍ଞାସୋ ନାମ, ଉପନିପୁବ୍ବୋ ଆସ ଉପୱେସନେ, ଉପ ପଠମଂ ପୁରିମୱଚନସ୍ସ ସମୀପଂ ୱା ନ୍ୟାସୋ ଠପନଂ ଉପଞ୍ଞାସୋ, ନ୍ୟସ୍ସ ଞୋ ।

ସତ୍ତକଂ ଥୁତିୟଂ । କତ୍ଥ ସିଲାଘାୟଂ, ୟୁ, କଥନଂ ୱାଅସରୂପଦ୍ୱିଭାୱୱସେନ କତ୍ଥନା । ସିଲାଘ କତ୍ଥନେ, ସିଲାଘା । ସୀଲସ୍ସ ୱା ସଭାଗଗୁଣସ୍ସ ଆହନନଂ ସୀଲାଘା, ସା ଏୱ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ସିଲାଘା । ୱଣ୍ଣ ପସଂସାୟଂ, ୱଣ୍ଣୀୟତେତି ୱଣ୍ଣନା । ନୁ ଥୁତିୟଂ,ତି, ନୁତି । ଥୁ ଅଭିତ୍ଥୱେ,ତି, ଥୁତି । ଥୋମ ସିଲାଘାୟଂ, ଥୋମନଂ । ପପୁବ୍ବୋ ସଂସ ପସଂସନେ, ଅ ।

ସିଖଣ୍ଡୀନଂ ମୟୂରାନଂ ନାଦୋ ନଦରୱୋ କେକା ନାମ, କା ସଦ୍ଦେ, କେଇତି କାୟତୀତି କେକା, କମ୍ମନି ଅ, ଅଥ ୱା କାୟତି, କାୟନଂ ୱା କା, କେ ମୟୂରେ ପୱତ୍ତା କା କେକା, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ । ଗଜାନଂ ନାଦୋ କୋଞ୍ଚନାଦୋ ନାମ, କୋଞ୍ଚସକୁଣନାଦସଦିସୋ ନାଦୋ କୋଞ୍ଚନାଦୋ । ହୟାନଂ ଅସ୍ସାନଂ ଧନି ସଦ୍ଦୋ ହେସା ନାମ, ହେସ ଅବ୍ରତ୍ତସଦ୍ଦେ, ହେସନଂ ହେସା, ହେ ଇତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱା ହେସା ।

୧୨୦-୧୨୧. ଦ୍ୱୟଂ ପରିୟାୟେ । ପରିବ୍ୟତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ଏତେନାତି ପରିୟାୟୋ । ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୟେନାତି ୱେୱଚନଂ । ଦ୍ୱୟଂ ସାକଚ୍ଛାୟଂ । ସହ, ସମ୍ମା ୱା ଅୱିରୋଧେନ କଥା ସାକଚ୍ଛା, ସଂକଥା ଚ । ତୋ, ଥସ୍ସ ଚୋ, ତସ୍ସ ଛୋ ।

ସାଦ୍ଧପଜ୍ଜେନ ଗରହସ୍ସ ନାମାନି । ଦୋସକ୍ଖାନେନ ୱଦନଂ ଉପୱାଦୋ । କୁସ ଅୱ୍ହାନେ ଭେଦନେ ଚ, କ୍ୱଚି ‘‘ଅପକ୍କୋସୋ’’ତି ପାଠୋ, ଣୋ । ୱଣ୍ଣୋ ଥୁତି, ତସ୍ସ ଅୱଦନଂ ଅୱଣ୍ଣୱାଦୋ । ହୀଳନେନ ୱଦନଂ ଅନୁୱାଦୋ । ଜନାନଂ ୱାଦୋ ଗରହଣଂ ଜନୱାଦୋ । ଗରହଣେନ ୱାଦୋ ଅପୱାଦୋ । ପରିୱଦନଂ ପରିୱାଦୋ, ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତା । ଏତେ ଉପୱାଦାଦୟୋ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥା ସମାନତ୍ଥା । ୱିସମୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେସୁ ୱତ୍ତମିଦଂ । ଖିପ ପେରଣେ, ଖିପନଂ ବହିକରଣଂ ଖେପୋ । ନିଦି କୁଚ୍ଛାୟଂ, ଅ, ନିନ୍ଦା । ୟଥା ଉପୱାଦାଦୟୋ ଗରହତ୍ଥା, କୁଚ୍ଛାଦୟୋପି ତଥାତି ତଥାତ୍ଥୋ । କୁଚ୍ଛ ଅୱକ୍ଖେପନେ, ଚୁରାଦି, କୁସ ଅକ୍କୋସେତିମସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିତ୍ତା ‘‘କୁଚ୍ଛା’’ତି ରୂପଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ଗୁପ, ଗୋପ କୁଚ୍ଛନେସୁ, ‘‘ତିଜଗୁପକିତମାନେହି ଖଛସା ୱା’’ତି ଛୋ । ଗରହ କୁଚ୍ଛନେ । ତତ୍ଥ କେଚି ‘‘ଉପୱାଦାଦୟୋ ଅବ୍ଭକ୍ଖାନତ୍ଥା, ଖେପାଦୟୋ ନିନ୍ଦତ୍ଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅମରକୋସେନ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ଅବ୍ଭକ୍ଖାନତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତେ ଉପୱାଦାଦୟୋ ସତ୍ତ ଅବ୍ଭକ୍ଖାନେପି ୱତ୍ତନ୍ତି ।

ୱିୱାଦକାମସ୍ସ ଦୁବ୍ବାଦୋ ଉପାରମ୍ଭୋ, ସୋ ଚ ଈଦିସେ ସବ୍ବଲୋକଚୂଳାମଣିଭୂତେ ସକ୍ୟକୁଲେ ସମ୍ଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ କିମିଦଂ କମ୍ମମୁଚିତନ୍ତି ଗୁଣାୱିକରଣପୁବ୍ବକୋପ୍ୟତ୍ଥି, ବନ୍ଧକୀସୁତସ୍ସ ତୱେଦମୁଚିତମେୱାତି ନିନ୍ଦାପୁବ୍ବକୋପି ଉପାରମ୍ଭୋ । ତତ୍ର ୟୋ ନିନ୍ଦାପୁବ୍ବୋ ସନିନ୍ଦୋ ଉପାରମ୍ଭୋ, ସୋ ପରିଭାସନମୁଚ୍ଚତେ । ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପରେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ଭନଂ ୱିକୋପନଂ ଉପାରମ୍ଭୋ । ଦୋସକ୍ଖାନେନ ଭାସନଂ ପରିଭାସନଂ ।

୧୨୨.ଅନରିୟାନଂ ଲାମକାନଂ ୱୋହାରତୋ, ଅରିୟାନଂ ଉତ୍ତମଜନାନଂ ୱା ଅୱୋହାରତୋ ଅନରିୟୱୋହାରୋତି ସଙ୍ଖାତାନଂ ଅଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠୱାଦାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱୋହାରାନଂ ୱସେନ ୟା ୱାଚା ଲାମକଜନେହି ପୱତ୍ତିତା ୱୁତ୍ତା, ୱୀତିକ୍କମଦୀପନୀ ଅଜ୍ଝାଚାରୱୀତିକ୍କମସାଧନୀ ସା ୱାଚା ଅରିୟଜନେହି ୱତ୍ତବ୍ବମରିୟାଦାତିକ୍କମତ୍ତା ଅଭିୱାକ୍ୟଂ ନାମ ସିୟା ।

୧୨୩.ମୁହୁଂଭାସା ବହୁସୋ ଅଭିଧାନଂ ଅନୁଲାପୋ ନାମ, ଅନୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲାପୋ ଅନୁଲାପୋ । ଅନତ୍ଥିକା ଗିରା ନିପ୍ପୟୋଜନଂ ଉମ୍ମତ୍ତାଦିୱଚନଂ ପଲାପୋ, ପୟୋଜନରହିତୋ ଲାପୋ ପଲାପୋ, ପସଦ୍ଦୋ ୱିୟୋଗତ୍ଥଜୋତକୋ ।

ଗମନାଗମନାଦିସମୟେ ଆଦିମ୍ହି ଭାସନଂ ପିୟୱଚନଂ ଆଲାପୋ, ଆଦିମ୍ହି ଲାପୋ ଆଲାପୋ, ଆପୁଚ୍ଛାସଦ୍ଦୋପ୍ୟତ୍ର । ଦୋସେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ ପରିଦ୍ଦୱୋ ପରିଦେୱନଂ ଅନୁସୋଚନଂ ଅତିକ୍କମଲାପୋ ୱିଲାପୋ ନାମ, ୱିୱିଧେନ, ୱିୱିଧଂ ୱା ଲାପୋ ୱିଲାପୋ । ପରିଦେୱନଂ ପରିଦେୱୋ, ସୋ ଏୱ ପରିଦ୍ଦୱୋ, ଦେୱ ପରିଦେୱନେ ।

୧୨୪. ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱଚନଂ ୱିରୋଧୋତ୍ତି । ୱିରୁଦ୍ଧଂ ପଲାପୋ ୱିପ୍ପଲାପୋ । ସନ୍ଦିସ୍ସତେତି ସନ୍ଦେସୋ, ସନ୍ଦିସ୍ସମାନୋ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସୋତ୍ତି । ୟାୟ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିଧୀୟତେ, ସା ସନ୍ଦେସୋତ୍ତି ୱାଚିକମୁଚ୍ଚତେ । ୱଚ ସନ୍ଦେସେ, ସକତ୍ଥେ ଣିକୋ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ଥା ୱାଚା ଏୱ ୱାଚିକମିଚ୍ଚତ୍ଥୋ ।

ମିଥୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୋଧରହିତଂ ୱଚନଂ ‘‘ସମ୍ଭାସନଂ, ସଲ୍ଲାପୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଏକୋ ବ୍ରୂତେ ‘‘ଅଜ୍ଜ ସୋଭନଂ ନକ୍ଖତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଇତରୋପ୍ୟାହ ‘‘ତଥେୱା’’ତି ।

୧୨୫.ନିଟ୍ଠୁରଂ ୱାକ୍ୟଂ କକ୍କସୱଚନଂ ଫରୁସଂ ନାମ, ପରେ ଜନେ ଉସ୍ସାପେତି ଦାହେତୀତି ପରୁସଂ, ତଦେୱ ପସ୍ସ ଫକାରଂ କତ୍ୱା ଫରୁସଂ । ଅସୱନୀୟତ୍ତା ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ନିଟ୍ଠୁରଂ, ଉରୋ, ୟଥା ‘‘ନାଗୋ’’ତି । ଦ୍ୱୟଂ କଣ୍ଣସୁଖୱଚନେ । ମନଂ ଆ ଭୁସଂ ଞାପେତି ତୋସେତୀତି ମନୁଞ୍ଞଂ, ଞା ପରିମାଣତୋସନନିସାନେସୁ, ଅସ୍ସୁକାରୋ । ହଦୟଂ ମନଂ ଗଚ୍ଛତି ପୱିସତୀତି ହଦୟଙ୍ଗମଂ ।

ସଂକୁଲାଦିଦ୍ୱୟଂ ପୁବ୍ବାପରୱିରୋଧିନି ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧେ ୱାକ୍ୟେ, ୟଥା –

ୟାୱଜୀୱମହଂ ମୋନୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଚ ମେ ପିତା ।

ମାତା ଚ ମମ ୱଞ୍ଝାସି, ଅପୁତ୍ତୋ ଚ ପିତାମହୋ ॥

ସଂକୁଲନ୍ତି ଜଳୀଭୱନ୍ତ୍ୟନେନାତି ସଂକୁଲଂ । କିଲିସ୍ସନ୍ତେ ଏତ୍ଥାତି କିଲିଟ୍ଠଂ ।

୧୨୬. ସମୁଦାୟତ୍ଥରହିତଂ ଦସଦାଳିମାଦିୱାକ୍ୟଂ [ଦସ ଦାଠିମାନି ଠଳପୂପା କୁଣ୍ଡ’ ମଜାଜିନଂ ପଲାଲପିଣ୍ଡା (ନ୍ୟାୟଭାସ୍ସ ୫.୨.୧୦ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକା ୧.୧)] ଅସମ୍ବଦ୍ଧତ୍ତା ଅବଦ୍ଧମିତି କିତ୍ତିତଂ କଥିତଂ, ନ ବଜ୍ଝତେ ହଦୟମତ୍ରାତି ଅବଦ୍ଧଂ, ତୋ ।

ନତ୍ଥି ତଥଂ ସଚ୍ଚମତ୍ରାତି ୱିତଥଂ । ଫରୁସାଦୟୋ ୱିତଥସଦ୍ଦଂ ୟାୱ ତିଲିଙ୍ଗିକା ।

୧୨୭. ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ସଚ୍ଚୱଚନେ । ସମ୍ମାସଦ୍ଦୋୟଂ ଅବ୍ୟୟଂ, ସବ୍ବଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନେସୁ ଚ ସମାନୋ । ନ ୱିତଥଂ ଅୱିତଥଂ । ସନ୍ତେସୁ ସାଧୂସୁ ଭୱଂ ସଚ୍ଚଂ । ସତ ସାତଚ୍ଛେ ୱା, ୱଜାଦିନା ୟୋ, ସଚ୍ଚଂ । ତଥସଦ୍ଦୋ ଭୂତପରିୟାୟୋ, ‘‘ତଥେନ ମଗ୍ଗେନ ୟଥାତ୍ଥଭାଜିନା’’ତି [ତଥାଗତା ଜିନାତି (କ॰)] ପୟୋଗୋ । ତଥେ ସାଧୁ ତଚ୍ଛଂ, ସାଧ୍ୱତ୍ଥେ ୟୋ । ୟଥାତଥସଦ୍ଦାପି ଚ ସଚ୍ଚତ୍ଥା ଅଲିଙ୍ଗା । ତବ୍ବନ୍ତା ସଚ୍ଚୱଚନୱନ୍ତୱାଚକା ସମ୍ମା ସଚ୍ଚଂ ୟଥାତଥଂସଦ୍ଦୱଜ୍ଜିତା ସେସା ଅୱିତଥାଦୟୋ ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ୱତ୍ତନ୍ତି । ସଚ୍ଚଂସଦ୍ଦୋ ତୁ ଅଲିଙ୍ଗୋ । ଅମରକୋସେ ପନ ସମ୍ମା ସଚ୍ଚସଦ୍ଦାନମ୍ପି ତବ୍ବତି ତିଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା – ସଚ୍ଚଂ ତଚ୍ଛଂ ରିତଂ ସମ୍ମା, ଅମୂନି ତୀସୁ ତବ୍ବତି [ଅମର ୬.୨୨]। ୟଥା – ସଚ୍ଚୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସଚ୍ଚା ନାରୀ, ସଚ୍ଚଂ ୱିପ୍ପକୁଲଂ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବଲିଙ୍ଗୱଚନୱିଭତ୍ତୀସୁ ରୂପଭେଦାଭାୱା ସମ୍ମାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅବ୍ୟୟତ୍ତଂ, ତିଲିଙ୍ଗେସ୍ୱପି ରୂପଭେଦାଭାୱା ସଚ୍ଚଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଲିଙ୍ଗତ୍ତଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା – ସମ୍ମା ୱାଚା, ସମ୍ମା ୱୋହାରୋ, ସମ୍ମା ୱଚନଂ । ସଚ୍ଚଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସଚ୍ଚଂ ନାରୀ, ସଚ୍ଚଂ ୱିପ୍ପକୁଲଂ । ମିଚ୍ଛାମୁସାସଦ୍ଦା ପନ ସବ୍ବତ୍ରାପି ଅବ୍ୟୟମେୱ ଭୱନ୍ତି । ୟଥା – ମିଚ୍ଛା ୱାଚା, ମିଚ୍ଛା ୱୋହାରୋ, ମିଚ୍ଛା ୱଚନଂ । ମୁସା ୱାଚା, ମୁସା ୱୋହାରୋ, ମୁସା ୱଚନଂ ।

୧୨୮. ସୋଳସ ସଦ୍ଦମତ୍ତପରିୟାୟେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଉପଜାତିଂ ‘‘ରୱୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିମାହ । ରୁୟତେ ସଦ୍ଦାୟତେତି ରୱୋ, ରୁ ସଦ୍ଦେ । ନଦନଂ ନାଦୋ, ନିରତ୍ଥୋ ନାଦୋ ନିନାଦୋ, ନଦ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ । ଏୱଂ ନିନଦୋ, ରସ୍ସତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ । ସପ୍ପତି ଉଚ୍ଚାରୀୟତୀତି ସଦ୍ଦୋ । ଘୁସ ସଦ୍ଦେ, ପାତୁଭାୱୋ ଘୋସୋ ନିଗ୍ଘୋସୋ । ନଦନଂ ନାଦୋ । ଧନ ସଦ୍ଦେ, ଧନୀୟତୀତି ଧନି । ନିଗ୍ଘୋସୋ ଚ ନାଦୋ ଚ ଧନି ଚ ନିଗ୍ଘୋସନାଦଧନୟୋ । ରୱୋ ଏୱ ରାୱୋ । ଆରାୱୋତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ତଥା ସଂରାୱୱିରାୱଆରୱା । ଘୁସନଂ ଘୋସୋ । ଆରାୱୋ ଚ ସଂରାୱୋ ଚ ୱିରାୱୋ ଚ ଘୋସୋ ଚ ଆରୱୋ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ସୁ ସୱନେ, ସୁୟ୍ୟତେତି ସୁତି । ସରତି ସୁୟ୍ୟମାନତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସରୋ । ନିସ୍ସନତି ଏତେନାତି ନିସ୍ସନୋ, ସନ ସମ୍ଭତ୍ତିୟଂ ନିପୁବ୍ବୋ । ସରୋ ଚ ନିସ୍ସନୋ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ ।

୧୨୯. ୱିସଜ୍ଜୀୟତେ ନ ଲଗ୍ଗୀୟତେ ସେମ୍ହାଦୀହୀତି ୱିସଟ୍ଠୋ । ମନିତବ୍ବନ୍ତି ମଞ୍ଜୁ, ଜୁ, ମନ ଞାଣେ, ସୁଣନ୍ତାନଂ ୱା ମନଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ମଞ୍ଜୁ, ଉ, ନ ରଲୋପୋ । ସୁଖେନେୱ ୱିଜାନିତବ୍ବତ୍ତା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତୋ ସୋତବ୍ବୋତି ସୱନୀୟୋ । ବହିଦ୍ଧାପରିସା ଅଙ୍ଗୁଲିମତ୍ତମ୍ପି ନ ୱିସରତି ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅୱିସାରୀ, ତସ୍ସୀଲତ୍ଥେ ଣୀ, ୱିୱିଧେନ ୱା ନ ସରତୀତି ଅୱିସାରୀ, ଛିନ୍ନସ୍ସରାନଂ ୱିୟ ଦ୍ୱେଧା ନ ହୋତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ୱିନ୍ଦ୍ୟତେ ଲବ୍ଭତେତି ବିନ୍ଦୁ, ୱସ୍ସ ବୋ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ଉ ଚ, ୱଟ୍ଟତ୍ତା ୱା ବିନ୍ଦୁ, ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିନା ରୂପସିଦ୍ଧି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଠାନଗତୀନଂ ଦୂରଟ୍ଠାନତୋ ଜାତତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରୋ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ନାଦୋ ନିନ୍ନାଦୋ, କ୍ରିୟାଭିକ୍ଖଞ୍ଞତ୍ତା ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଅସ୍ସ ଇ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ସୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ନିନ୍ନାଦୀ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଭଗୱତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ସରୋ ହୋତି ।

୧୩୦. ଖଗ୍ଗାଦୀନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ରୁତଂ ୱସ୍ସିତନ୍ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ରୁ ସଦ୍ଦେ, ରୁତଂ । ୱସ୍ସ ସଦ୍ଦେ, ୱସ୍ସନଂ ରୱନଂ ୱସ୍ସିତଂ ।

କୋଲାହଲାଦିଦ୍ୱୟଂ ବହୂହି ସମ୍ଭୂୟ କତେ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ । କୁଲ ସଙ୍ଘାତେ [ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ (କ॰)], କୋଲନଂ କୋଲୋ, ଏକୀଭାୱୋ, ତଂ ଆହଲତି ୱିନ୍ଦତୀତି କୋଲାହଲୋ । କରୋତି ହିଂସତି ମଧୁରନ୍ତି କଲୋ, ତଂ ହଲତୀତି କଲହଲୋ । ହଲ ୱିଲେଖନେ ।

ତିକଂ ଗାୟନେ । ଗେ ସଦ୍ଦେ, ଗେତବ୍ବଂ ଗୀତଂ ଗାନଂ ଗୀତିକା ଚ । ସବ୍ବତ୍ର ଭାୱସାଧନଂ ।

୧୩୧. ତନ୍ତିକଣ୍ଠୋଟ୍ଠିତା [ଅମର ୭.୧] ଉସଭାଦୟୋ ସତ୍ତ ସରା । ଛଜ୍ଜାଦୟୋ ତୟୋ ଗାମା ସମୂହାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ଗାମୋ ନାମ ସରସମୂହସ୍ସ ସନ୍ଧାନ’’ନ୍ତି । ମନୁସ୍ସଲୋକୱାଦନୱିଧିନା ଏକେକସ୍ସ ସରସ୍ସ ୱସେନ ତୟୋ ତୟୋ ମୁଚ୍ଛନା କତ୍ୱା ଏକୱୀସତି ମୁଚ୍ଛନା, ଦେୱଲୋକୱାଦନୱିଧିନା ପନ ସମପଞ୍ଞାସ ମୁଚ୍ଛନା ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ଏକେକସ୍ସ ସରସ୍ସ ୱସେନ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ମୁଚ୍ଛନା, ଅନ୍ତସରସ୍ସ ଚ ଏକାତି ସମପଞ୍ଞାସ ମୁଚ୍ଛନା ଆଗତା, ତେନେୱ ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ସମପଞ୍ଞାସ ମୁଚ୍ଛନା ମୁଚ୍ଛିତ୍ୱା’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୪୫] ପଞ୍ଚସିଖସ୍ସ ୱୀଣାୱାଦନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଚ୍ଛ ମୋହସମୁସ୍ସୟେସୁ, ୟୁ, ମୁଚ୍ଛନା । ୟଥା କମେନ ୱୀଣା ୱାଦିତୁଂ ସକ୍କା, ଏୱଂ ସଜ୍ଜନାହି ମୁଚ୍ଛନଟ୍ଠାନାନି ଏକୂନପଞ୍ଞାସାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଏକେକସ୍ସ ସରସ୍ସ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ଠାନାନି । ୟତୋ ସରସ୍ସ ମନ୍ଦତାରୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତି, ତେନ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ଠାନାନି । ଇଚ୍ଚେତଂ ସରମଣ୍ଡଲଂ ସରସମୂହୋ ।

୧୩୨. ସରାଦୀନଂ ନାମସରୂପପ୍ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଉସଭୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ଇସ ଗତିୟଂ । ଇସତି ଚିତ୍ତଂ ପୱିସତୀତି ଉସଭୋ, ଅଭୋ, ଇସ୍ସୁ ଚ । ‘‘ଉସ ଦାହେ’’ତି ୱା ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ସରୋ ଉସଭୋ ୱିୟ ନଦତି, ତସ୍ମା ଉସଭୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧୀମନ୍ତେହି ଗୀୟତେତି ଧେୱତୋ, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ, ୱତ୍ତଂ ।

ନାସଂ କଣ୍ଠମୁରୋ ତାଲୁଂ,

ଜିୱ୍ହଂ ଦନ୍ତେ ଚ ନିସ୍ସିତୋ ।

ଛଧା ସଞ୍ଜାୟତେ ୟସ୍ମା,

ତସ୍ମା ଛଜ୍ଜୋ ସ ଉଚ୍ଚତେ [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୭.୧]॥

ଗନ୍ଧଂ ଲେସଂ ଅରତୀତି ଗନ୍ଧରୋ, ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତ୍ତେ ଗନ୍ଧାରୋ ଚେତ୍ୟଞ୍ଞେ [ଅଞ୍ଞେସମପୀତି (ପାଣିନି ୩.୧୩୭) ଦୀଘୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୭.୧)], ଗନ୍ଧାରା ନାମ ଜନପଦା, ତେହ୍ୟୟଂ ଗୀୟତେତି ଗନ୍ଧାରୋ, ଣୋ । ମଜ୍ଝେ ଲୟୱିସେସେ ଭୱୋ ମଜ୍ଝିମୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଧେୱତାଦୀନଂ ପୂରଣୋ ପଞ୍ଚମୋ, (ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା ମହାଭୂତାନଂ ପୂରଣୋ ପଞ୍ଚମୋ ।) [( ) ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପାଠୋ ଅଧିକୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି] ନିସ୍ସେସତୋ ସୀଦନ୍ତି ସରା ୟସ୍ମିନ୍ତି [ୟସ୍ମାତି (କ॰) – ସଦତୋ ଅଧିକରଣେ ଘଉ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୭.୧)], ଣୋ । ‘‘ନିସୀଦନ୍ତି ସରା ୟସ୍ମିଂ, ନିସାଦୋ ତେନ ହେତୁନା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେ ସତ୍ତ ସରାତି ଗଦିତା କଥିତା ।

୧୩୩-୧୩୫. ଉସଭାଦୟୋ ୟେ ନଦନ୍ତି, ତେ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ନଦନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ଉସଭଂ ନାମ ସରଂ ଗାୱୋ ନଦନ୍ତି । ତଥା ଧେୱତଂ ତୁରଙ୍ଗା ଅସ୍ସା, ଛଜ୍ଜଂ ମୟୂରା ସିଖଣ୍ଡିନୋ, ଗନ୍ଧାରଂ ଅଜା, ମଜ୍ଝିମଂ କୋଞ୍ଚା ସକୁଣୱିସେସା, ପଞ୍ଚମଂ ପରପୁଟ୍ଠାଦୀ କୋକିଲାଦୟୋ, ନିସାଦଂ ୱାରଣା ହତ୍ଥିନୋ ନଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ନାରଦମୁନିନା –

‘‘ଛଜ୍ଜଂ ନଦତି ମୟୂରୋ, ଗାୱୋ ନଦନ୍ତି ଉସଭଂ ।

ଅଜୋ ରୋତି ଚ [ଅଜାୱିକା ତୁ (କ॰)] ଗନ୍ଧାରଂ, କୋଞ୍ଚା ନଦନ୍ତି ମଜ୍ଝିମଂ ॥

ପୁପ୍ଫସାଧାରନେ କାଲେ, କୋକିଲୋ ରୋତି ପଞ୍ଚମଂ ।

ଅସ୍ସୋ ତୁ ଧେୱତଂ ରୋତି, ନିସାଦଂ ରୋତି କୁଞ୍ଜରୋ’’ତି ॥

ମୟୂରାଦୟୋପି ସବ୍ବେ ଇମେ ସତ୍ତା ସମଦା [ସନ୍ତୋ (କ॰) ଏତେ ଚ ସମଦା ପଞ୍ଚମଂ ଗାୟନ୍ତି (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୭.୧)] ପଞ୍ଚମଂ ନଦନ୍ତି ।

ଛଜ୍ଜୋ ଗାମୋ, ମଜ୍ଝିମୋ ଗାମୋ, ସାଧାରଣୋ ଗାମୋତି ତୟୋ ଗାମା । ତତ୍ର ୱୀଣାଦଣ୍ଡଂ ୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ଅଧୋଭାଗସ୍ସ ‘‘ଛଜ୍ଜଗାମୋ’’ତି ସଞ୍ଞା, ମଜ୍ଝଭାଗସ୍ସ ‘‘ମଜ୍ଝିମଗାମୋ’’ତି, ଉପରିଭାଗସ୍ସ ‘‘ସାଧାରଣଗାମୋ’’ତି ସଞ୍ଞା । କିଂ ପନ ଗାମଭେଦେ କାରଣଂ ? ୟସ୍ମା ଏକସ୍ସେୱ ସରସ୍ସ ଗାମନ୍ତରେ ଭେଦୋ, ତଂଭେଦେ ଗାମାନମ୍ପିଭେଦୋ । ମାଘଟୀକାୟଂ ପନ ସାଧାରଣଗାମଟ୍ଠାନେ ଗନ୍ଧାରଗାମୋ କଥିତୋ, ଏକେକସ୍ମିଞ୍ଚ ଗାମେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ମୁଚ୍ଛନା । ଇଧ ପନ ଉସଭାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ସରେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ତିସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ ମୁଚ୍ଛନା କଥିତା । କିଂକାରଣା ? ଇଧ ମନୁସ୍ସଲୋକୱାଦନୱିଧିନା, ତତ୍ଥ ଚ ଦେୱଲୋକୱାଦନୱିଧିନା କଥିତତ୍ତା ତଥେୱ ଠାନାନି ସତ୍ତ ସତ୍ତେୱ ଲବ୍ଭରେତି । ୟଥା ଉସଭାଦୀସୁ ତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ସରେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ସରେ ତିସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ ମୁଚ୍ଛନା ସିୟୁଂ, ତଥେୱ ଠାନାନିପି ସତ୍ତ ସତ୍ତେୱ ଲବ୍ଭରେତ୍ୟତ୍ଥୋ ।

୧୩୬. ସରାନଂ ଗାମେସୁ ଭିନ୍ନସୁତିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ତିସ୍ସୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି । ଉସଭସ୍ସ ସରସ୍ସ ତାରକଲମନ୍ଦୱସେନ ତିସ୍ସୋ ସୁତିୟୋ । ଧେୱତସ୍ସ ସରସ୍ସ ତାର ମନ୍ଦୱସେନ ଦୁୱେ । ଛଜ୍ଜସ୍ସ ତାରକଲ ମନ୍ଦ କାକଲୀୱସେନ ଚତସ୍ସୋ । ଗନ୍ଧାରସ୍ସ ଚ ତଥା । ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ତାରକଲ କାକଲୀୱସେନ ତିସ୍ସୋ । ପଞ୍ଚମସ୍ସ କଲ କାକଲୀୱସେନ ଦୁୱେ । ନିସାଦସ୍ସ ତାରାଦିୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ସୁତିୟୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ସତ୍ତସୁ ସରେସୁ କମତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ଦ୍ୱାୱୀସତି ସୁତିୟୋ ସିୟୁଂ । ମାଘଟୀକାୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞଥା ସୁତିଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ –

‘‘ଚତୁସ୍ସୁତି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ମଜ୍ଝିମୋ ମଜ୍ଜିମଟ୍ଠିତୋ ।

ଦ୍ୱିସ୍ସୁତି ଚାପି ଗନ୍ଧାରୋ, ତିସ୍ସୁତି ଉସଭୋ ତଥା ॥

ଛଜ୍ଜୋ ଚତୁସ୍ସୁତି ଞେୟ୍ୟୋ, ନିସାଦୋ ଦ୍ୱିସ୍ସୁତୀ ତଥା ।

ଚତୁସ୍ସୁତି ଧେୱତୋ ତୁ, ପଞ୍ଚମୋ ତିସ୍ସୁତୀ ମତୋ’’ତି ॥

ସବ୍ବମେତଂ ନାଟକସତ୍ଥତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ।

୧୩୭.‘‘ଉଚ୍ଚତରେ’’ତ୍ୟାଦିନା ସୁତିଭେଦେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ଉଚ୍ଚତରେ ରୱେ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚଧନିମ୍ହି ତାରୋ, ତାରୟତି ବୋଧୟତୀତି ତାରୋ । ଅବ୍ୟତ୍ତେ ଅବ୍ୟତ୍ତକ୍ଖରେ ମଧୁରେ ସୁତିସୁଖେ କଲୋ, କଲ ମଦେ । ଗମ୍ଭୀରେ ଧନିମ୍ହି ମନ୍ଦୋ । ମଦି ଥୁତିମୋଦମଦମୋହସୁପନଗତୀସୁ । ମନ୍ଦୟତେ ବୁଜ୍ଝତେନେନାତି ମନ୍ଦୋ ।

ତାରାଦୟୋ ତୟୋ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗତ୍ତା ତୀସୁ । ତାରୋ ଧନି, ତାରା ୱାଣୀ, ତାରଂ ରୁତଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅବ୍ୟତ୍ତମଧୁରସଦ୍ଦୋ କଲୋ । ତତ୍ର କଲେ ସୁଖୁମେ କାକଲୀସଦ୍ଦୋ, ଈପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ, ଈସଂ କଲା ୱାଣୀ କାକଲୀ ନାମ, କାସଦ୍ଦୋୟମୀସତ୍ଥୋ । କ୍ରିୟାଦିସମତାତି ଗୀତୱାଦିତପାଦନ୍ୟାସାଦିକ୍ରିୟାନଂ, କାଲସ୍ସ ଚ ସମତ୍ତଂ ଲୟୋ ନାମ, ଲୟ ସାମ୍ୟଗତୀସୁ, ଆଧାରେ ଅପଚ୍ଚୟୋ, ସବ୍ବାଭିନୟାନମ୍ପି ସାମ୍ୟଂ ଲୟୋତି କେଚି ।

୧୩୮. ଦ୍ୱୟଂ ୱୀଣାୟଂ । ୱି ଜନନେ, ତୋ, ଈଣତ୍ତଂ, ୱୀଣ ୱେଠନେତି ୱା ଧାତୁ, ଆ, ୱୀଣା । ୱଲ୍ଲ ସଂୱରଣେ, ୱଲ୍ଲତେ ଧନିୱିସେସଂ, ଣ୍ୱୁ, ୱଲ୍ଲକୀ, ନଦାଦି । ୱିପଞ୍ଚୀତିପି ୱୀଣାୟ ନାମଂ । ୱିପଞ୍ଚୟତୀତି ୱିପଞ୍ଚୀ[ୱିପଞ୍ଚୟତି ୱିତ୍ଥାରୟତିସଦ୍ଦଂ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୭.୩)], ନଦାଦି ।

ସା ୱୀଣା ସତ୍ତତନ୍ତୀ ସତ୍ତହି ତନ୍ତୀହି ୱିସିଟ୍ଠା ପରିୱାଦିନୀ ନାମ, ପରିତୋ ୱଦତୀତି ପରିୱାଦିନୀ, ଇନୀ । ୱୀଣାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋପି ୱୀଣାସାମଞ୍ଞୱାଚକା ଇଚ୍ଚେକେ, ତେସଂ ମତେ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ଥଦୀପକତା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ତଥାପି ଅମରକୋସେନ[ଅମର ୭.୩] ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ତେସଂ ମତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

କଟ୍ଠାଦୀହି ଦୋଣିସଣ୍ଠାନେନ କତଂ ୱଜ୍ଜଭଣ୍ଡଂ ୱୀଣାୟ ପୋକ୍ଖରୋ ନାମ, ପୋସେତି ୱଡ୍ଢେତି ସଦ୍ଦେତି ପୋକ୍ଖରୋ, ଖରୋ, ୱୁଦ୍ଧି, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ ଚ । ଦୁ ଗମନେ, ଣି, ଦୋଣି । କକୁଭୋ, ପସେୱକୋତିପି ପୋକ୍ଖରସ୍ସ ନାମାନି । କଂ ୱାତଂ କୁଭତି ବନ୍ଧତୀତି କକୁଭୋ । ପସିବ୍ବନ୍ତି ତମିତି ପସେୱକୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ପୋକ୍ଖରୱେଠକେ ଚମ୍ମନି । ୱୀଣାଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ୟେନାତି ଉପୱୀଣୋ । ୱେଠତି ପୋକ୍ଖରନ୍ତି ୱେଠକୋ, ଣ୍ୱୁ ।

୧୩୯. ଆତତାଦିପଞ୍ଚକଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସ୍ସ ନାମାନି ।

୧୪୦.ଚମ୍ମାୱନଦ୍ଧେସୁ ଚମ୍ମେନ ବନ୍ଧନୀୟେସୁ ଭେରିୟାଦୀସୁ ମଜ୍ଝେ ତଲେକେକୟୁତଂ ଏକେକେନ ତଲେନ ୟୁତ୍ତଂ କୁମ୍ଭଥୁଣଦଦ୍ଦରିକାଦିକଂ ତୂରିୟଂ ଆତତଂ ନାମ, ଆତନୋତୀତି ଆତତଂ, ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ । ମହତୀଆଦିୱୀଣାୱିସେସୋପି [‘‘ମହତୀ’’ତି ନାରଦସ୍ସ ୱୀଣା (ସଦ୍ଦକପ୍ପଦ୍ଦୁମେ)] ଆତତମେୱାତି ‘‘ଚମ୍ମାୱନଦ୍ଧେସୂ’’ତି ୱିସେସନଂ କତଂ । କୁମ୍ଭସଣ୍ଠାନତ୍ତା କୁମ୍ଭୋ ଚ ତଂ ଥୁନନଗରସମ୍ଭୂତତ୍ତା ଥୁନଞ୍ଚେତି କୁମ୍ଭଥୁନଂ । ତଦେୱ କୁମ୍ଭଥୁଣଂ, ଅଥ ୱା ଥୁ ଅଭିତ୍ଥୱେ, କମ୍ମନି ଣୋ । କୁମ୍ଭୋ ଚ ସୋ ଥୁଣୋ ଚେତି କୁମ୍ଭଥୁଣୋ, ଥୁଣ ପୂରଣେତି ୱା ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ । ଦର ୱିଦାରଣଦାହେସୁ, ଦ୍ୱେଭାୱୋ, କାପୁବ୍ବସ୍ସିକାରୋ ଚ, ଦଦ୍ଦରସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ୱା ଦଦ୍ଦରିକା ।

୧୪୧. ଉଭୟତଲଂ ମୁରଜାଦିକଂ ତୂରିୟଂ ୱିତତଂ ନାମ, ୱିସେସେନ ସଦ୍ଦଂ ତନୋତୀତି ୱିତତଂ, ସବ୍ବୱିନଦ୍ଧଂ ସବ୍ବପସ୍ସେସୁ, ପୁବ୍ବପଚ୍ଛାଭାଗେସୁ ଚ ପରିୟୋନଦ୍ଧଂ ପଣୱାଦିକଂ, ଆଦିନା ଚତୁରସ୍ସଆଲମ୍ବରଗୋମୁଖୀଆଦୟୋ ଆତତୱିତତଂ ନାମ, ‘‘ଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ତନ୍ତିବଦ୍ଧଂ ଆତତୱିତତ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପଣ ବ୍ୟୱହାରଥୁତୀସୁ, ପଣୀୟତୀତି ପଣୱୋ, ଅୱୋ ।

୧୪୨. ୱଂସସଙ୍ଖାଦିକଂ ସୁସିରଂ ନାମ, ରନ୍ଧଂ ସୁସିରଂ, ତଂୟୋଗା ସୁସିରଂ । ୱନ, ସନ ସମ୍ଭତ୍ତିୟଂ, ସୋ, ୱଂସୋ । ସମ ଉପସମଖେଦେସୁ, ଖୋ, ସଙ୍ଖୋ । ସମ୍ମତାଳାଦିକଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ପୀଳନତୋ, ଅନଲସଂୟୋଗତୋ ୱା ଦ୍ରୱୀଭୂତଂ ପୁନ ଘନାୟତେତି ଘନାଖ୍ୟଂ । ହନ ହିଂସାୟଂ, କମ୍ମନି ଣୋ, ହସ୍ସ ଘୋ । ଘନଭାୱେନ ସମଂ ଭୱତୀତି ସମ୍ମଂ, ଦଣ୍ଡାଦୀହି ତାଳିତବ୍ବତୋ ତାଳଂ, ତଳ ତାଳନେ, ସମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ତାଳଞ୍ଚେତି ସମ୍ମତାଳଂ । ଆଦିନା କଂସତାଳସିଲାତାଳାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମତାଳଂ ନାମ କଟ୍ଠମୟତାଳଂ । କଂସତାଳଂ ନାମ ଲୋହମୟଂ । ସିଲାୟ ଚ ଅୟୋପଟ୍ଟେନ ଚ ୱାଦନତାଳଂ ସିଲାତାଳଂ ।

ଚତୁକ୍କଂ ଆତତାଦୀନଂ ନାମଂ । ଆ ସମନ୍ତତୋ ତୁଜ୍ଜତେ ତାଳୀୟତେତି ଆତୋଜ୍ଜଂ । ୱଂସାଦିକେପି ମୁଖୱାୟୁନା ଆତୋଜ୍ଜନମତ୍ଥେୱ । ୱାଦୟନ୍ତି ଧନୟନ୍ତି ତନ୍ତି ୱାଦିତ୍ତଂ ୱାଦିତଞ୍ଚ, ଇତ୍ତୋ, ତୋ ଚ । ୱାଦୟନ୍ତି ତନ୍ତି ୱଜ୍ଜଂ, ୟୋ ।

୧୪୩. ଦ୍ୱୟଂ ଭେରିୟଂ । ଭାୟନ୍ତି ସତ୍ତୁଜନା ଏତେନାତି ଭେରି, ରି । ଉଭ ପୂରଣେ, ଉଭନଂ ଉଭି । ‘‘ଦୁନ୍ଦ’’ଇତି ସଦ୍ଦେନ ଉଭି ୟତ୍ର ସ ଦୁନ୍ଦୁଭି । ପୁମିତ୍ଥିୟମେତେ ଦ୍ୱେ [ସେରୀ ଥୀ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ପୁମା (ଅମର ୭.୬)]। ଦ୍ୱୟଂ ମୁଦିଙ୍ଗେ । ମୁଦଂ ମୋଦଂ ଇଙ୍ଗତି ଗଚ୍ଛତି ୟେନାତି ମୁଦିଙ୍ଗୋ । ମୁରା ଅସୁରା ଜାତୋ ମୁରଜୋ ।

ଅସ୍ସ ମୁରଜସ୍ସ ଭେଦା ୱିସେସା ଆଲିଙ୍ଗଙ୍କ୍ୟୋଦ୍ଧକା ଭୱନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ହରିତକ୍ୟାକତି ତ୍ୱଙ୍କ୍ୟୋ,

ୟୱମଜ୍ଝୋ ତଥୋ’ଦ୍ଧକୋ ।

ଆଲିଙ୍ଗ୍ୟୋ ଚେୱ ଗୋପୁଚ୍ଛୋ,

ଆକତ୍ୟା ସମ୍ପକିତ୍ତିତୋ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକାୟମ୍ପି]॥

ଆଲିଙ୍ଗ୍ୟତେତି ଆଲିଙ୍ଗୋ, ଣୋ । ଉଚ୍ଛଙ୍କେ ଭୱୋ ଅକ୍ୟୋ । ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଏକେନ ମୁଖେନ ୱାଦନତୋ ଉଦ୍ଧୋ ସନ୍ତୋ କାୟତି ସଦ୍ଦାୟତୀତି ଉଦ୍ଧକୋ, ଉଦ୍ଧସଦ୍ଦୋୟଂ ତିଲିଙ୍ଗିକୋ । ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ଉଦ୍ଧୋ, ତୋ, ଗମିସ୍ସ ଦୋ, ନେରୁତ୍ତୋ । ୟୋ ତୁ ଉପରିପରିୟାୟୋ ଉଦ୍ଧଂସଦ୍ଦୋ, ସୋ ଅବ୍ୟୟମେୱ ।

ତିଣୱାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ପଣୱସ୍ସ ନାମାନି । ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ, ଅୱୋ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଣତ୍ତଞ୍ଚ, ତିଣୱୋ । ମା ମାନେ ସଦ୍ଦେ ଚ, ‘‘ଡିଣ୍ଡି’’ଇତି ମାୟତେ ସଦ୍ଦାୟତେତି ଡିଣ୍ଡିମୋ, ଣୋ ।

୧୪୪. ‘‘ଆଲମ୍ବ’’ଇତି ସଦ୍ଦାୟତେତି ଆଲମ୍ବରୋ । ‘‘ଆଲମ୍ବରୋ ତୂରିୟରୱେ, ଗଜେନ୍ଦାନଞ୍ଚ ଗଜ୍ଜିତେ’’ତି [ଅମର ୨୩.୧୬୭] ହି ଅମରକୋସ ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେସୁ ।

ୱୀଣାଦୀନଂ ୱାଦନକଟ୍ଠକୁଟିଲାଦିକଂ କୋଣୋ, କୁଣ୍ୟତେ ସଦ୍ଦାୟତେନେନାତି କୋଣୋ, ଣୋ । ‘‘ଦଦ୍ଦ’’ଇତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ଦଦ୍ଦରି, ଦଦ୍ଦତି ୱା ସଦ୍ଦୱିସେସେନ ପରିଣମତୀତି ଦଦ୍ଦରି, ରି । ‘‘ପଟ’’ଇତି ସଦ୍ଦଂ ଜହାତୀତି ପଟହୋ, ପଟଂ ହନ୍ତୀତି ୱା ପଟହୋ । ହନ ହିଂସାଗତୀସୁ, କ୍ୱି । ଅପରେ ମଦ୍ଦଲାଦୟୋ ଭେରିପ୍ପଭେଦା। ‘‘ମଦ୍ଦ’’ଇତି ସଦ୍ଦଂ ଲାତୀତି ମଦ୍ଦଲା, ଲା ଆଦାନେ, ଅ । ‘‘ମନ୍ଦଲା’’ତିପି ପାଠୋ, ମନ୍ଦଂ ସଦ୍ଦଂ ଲାତୀତି ମନ୍ଦଲା । ଆଦିନା ଡମରୁଆଦୟୋପି ଭେରିପ୍ପଭେଦା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ।

୧୪୫.ଜନପ୍ପିୟେ ଜନେହି ପିୟାୟିତବ୍ବେ ୱିମଦ୍ଦୋଟ୍ଠେ ୱିଲେପନକୁଙ୍କୁମାଦୀନଂ, ନାନାଗନ୍ଧଦବ୍ବାନଞ୍ଚ ୱିମଦ୍ଦନୋବ୍ଭୂତେ ପରିମଲୋ ଭୱେ, ପରିମଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତୟତ୍ୟାସୟନ୍ତି, ଅ, ନେରୁତ୍ତୋ, ମଲ, ମଲ୍ଲ ଧାରଣେ ୱା । ପରିମଲ୍ୟତେ ଧାରୀୟତେତି, ଣୋ । ୱିମଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେନ ୱାପିକୂପାଦିନୋ [ୱିମଦ୍ଦଗନ୍ଧାଦିନୋ (କ॰)] ନିରାସୋ, ଜନଗ୍ଗହଣେନ ମକ୍ଖିକାଦିନୋ । ସୋ ପରିମଲୋ ଗନ୍ଧୋ ଦୂରଗାମୀ ଅତିନିହାରୀ ଅତିଦୂରପାତୀ ଆମୋଦୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ଆମୋଦନ୍ତେ ଅନେନ, ଣୋ । ଇତୋ ପରଂ ଇଟ୍ଠଗନ୍ଧାଦୟୋ ୱିସ୍ସସଦ୍ଦପରିୟନ୍ତା ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ୱତ୍ତନ୍ତେ ।

୧୪୬. ଚତୁକ୍କଂ ଇଟ୍ଠଗନ୍ଧେ । ଇଟ୍ଠୋ ଗନ୍ଧୋ ଇଟ୍ଠଗନ୍ଧୋ, ଅଥ ୱା ଇଟ୍ଠୋ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ଇଟ୍ଠଗନ୍ଧୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ରଭନ୍ତି ତୁସ୍ସନ୍ତ୍ୟନେନାତି ସୁରଭି, ଇ । ସୁନ୍ଦରୋ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ସୁଗନ୍ଧୋ, ସୁଗନ୍ଧି ଚ, ଅନ୍ତସ୍ସିକାରାଦେସୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧେ । ପୂତି ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସ, ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଇକାରାଦେସୋ, କମ୍ମଧାରୟସମାସଂ ଅସ୍ସତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥେପି କତ୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତି, ପକ୍ରିୟାଲାଘୱତ୍ଥଂ ବହୁବ୍ବୀହିୟେୱ ନ୍ୟାୟୋତି । ଦୁଟ୍ଠୁ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସାତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ କଚ୍ଚାୟନେନ – ‘‘କମ୍ମଧାରୟମନ୍ତତ୍ଥିୟେହି ବହୁବ୍ବୀହି ଲଘୁତରୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞେ ତୁ ଲାଘୱ’ମନାଦରମାନା ଇଚ୍ଛନ୍ତେୱ ମନ୍ତତ୍ଥିୟଂ । ଦୁୱିଧୋ ୱା ୱାଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଲହୁ ଗରୁ ଚ, ତତ୍ର ବହୁବ୍ବୀହିନା ଲହୁ, କମ୍ମଧାରୟମନ୍ତତ୍ଥିୟେନଗରୁ । କିଞ୍ଚ ବହୁବ୍ବୀହିନା ଅତିସାୟନାଦ୍ୟତ୍ଥୋ ନ ଗମ୍ୟତେତି ଅୱସ୍ସଂ ତପ୍ପଟିପାଦନାୟ କମ୍ମଧାରୟପୁବ୍ବକୋ ମନ୍ତତ୍ଥିୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଚିତାଧୂମାଦିଗନ୍ଧେ । ୱିସ ୱିପ୍ପୟୋଗେ, ସୋ । ଆମସ୍ସ ୱସାଦିୱତ୍ଥୁନୋ ଗନ୍ଧୋ ତଂୟୋଗା, ଇ, ୟଂସଦ୍ଦୋ ତସ୍ସ ନପୁଂସକତ୍ତଦୀପକୋ ।

୧୪୭.କୁଙ୍କୁମାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚତୁଜ୍ଜାତିଗନ୍ଧୋ ନାମ । କୁକ, ୱକ ଆଦାନେ, ଉମୋ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ଚ, କୁଙ୍କୁମଂ, ଲୋହିତଚନ୍ଦନଂ, ୟଂ ‘‘କସ୍ମୀରଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, କମିସ୍ସ ୱା କୁଙ୍କାଦେସୋ, କୁଙ୍କୁମଂ । ୟୁ ମିସ୍ସନେ, ୟୁ, ୟୱନଂ, ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ୟୱନପୁପ୍ଫଂ, ଦେୱକୁସୁମଂ, ୟୱନଦେସେ ଜାତଂ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ୱା ୟୱନପୁପ୍ଫଂ । ୟଂ ‘‘ଲୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଂ ପୁପ୍ଫଂ ନୁହୀପୁପ୍ଫସମାନଂ । ତଗି ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ, ଅରୋ, ତଗରଂ, କୁଟିଲଂ । ତରୁତୋ ଜାତୋ ତୁରୁକ୍ଖୋ, ଖୋ, ଉତ୍ତଞ୍ଚ, ସଲ୍ଲକୀଦୱୋ ହି ‘‘ତୁରୁକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୧୪୮. ପଜ୍ଜେନ ଛରସାନଂ ନାମାନି । କଂ ପାନୀୟଂ ସେୱତେତି କସାୱୋ, ଅୱୋ, ଅଥ ୱା କଂ ସୱାପେତୀତି କସାୱୋସୁ ସୱନେ । ତୁୱରୋପି କସାୟୋପି କସାୱପରିୟାୟୋ । ତିଜ ନିସାନେ, ତୋ, ତିତ୍ତୋ, କଟୁ । ମଧୁ ମାଧୁରିୟଂ, ତଂୟୋଗା ମଧୁରୋ । ଲୁନାତି ଜଳତ୍ତନ୍ତି ଲୱଣୋ, ୟୁ । ଅମ୍ବସଦ୍ଦେ, ଅରୋ, ଇତ୍ତଂ, ଲତ୍ତଞ୍ଚ । କଟ ଗତିୟଂ, ଣ୍ୱୁ, ଉତ୍ତଂ । ଇମେ ଛ ରସା ନାମ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତବ୍ବତି ଦବ୍ବେ କସାୱାଦିସଦ୍ଦା ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ୱତ୍ତନ୍ତି ।

୧୪୯. ଦ୍ୱୟଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ । ଫୁସିତବ୍ବୋ ଫସ୍ସୋ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ଚ, ତବ୍ବୋ, ସସ୍ସ ଟୋ, ତସ୍ସ ଠୋ । ତିକଂ ୱିସୟିମ୍ହି । ୱିସୟୋ ଅସ୍ସ ଗୟ୍ହଟ୍ଠେନାତ୍ଥୀତି ୱିସୟି । ଉଖତି ଗଚ୍ଛତି ୱିସୟେତି ଅକ୍ଖଂ, ଉସ୍ସତ୍ତଂ ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ, ନତ୍ଥି ଖଂ ୱେଦନା ଏତ୍ଥାତି ୱା ଅକ୍ଖଂ, ନ ହି ସୁଖୱେଦନାଦୟୋ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ପଞ୍ଚସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଜୱନାଦୀସୁ ଏୱ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ମନିନ୍ଦ୍ରିୟେ ତୂପଚାରା [ମନିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁପଚାରା (କ॰)] ଅକ୍ଖଂ । ଇନ୍ଦୋ ଅତ୍ତା, ତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇୟୋ । ନା’ନନ୍ତରେନ ପୟୋଜକଂ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ବ୍ୟାପାରୟନ୍ତେ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥି ଅତ୍ତା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପୟୋଜକୋତି ଚକ୍ଖାଦିକଂ ଲିଙ୍ଗମତ୍ତନୋ ଭୱତୀତି ନିକାୟନ୍ତରିକା । ସୟଂ ତିକ୍ଖମନ୍ଦାଦିଭାୱେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ତିକ୍ଖମନ୍ଦାଦିଭାୱସମ୍ଭୱତୋ ତେସୁ ଇନ୍ଦତି ପରମିସ୍ସରିୟଂ କରୋତୀତି ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।

ଛକ୍କଂ ନୟନେ । ନେତି ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସିତଂ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ନୟନଂ, ୟୁ । ଅସୁ ବ୍ୟାପନେ, ଅସତି ୱିସୟେସୁ ବ୍ୟାପୀ ୱିୟ ଭୱତୀତି ଅକ୍ଖି, ସସ୍ସ କୋ, ଅଥ ୱା ଅକ୍ଖ ବ୍ୟାପନଦସ୍ସନେସୁ, ଅକ୍ଖତି ୱିସୟେସୁ ବ୍ୟାପୀଭୱତି, ଅକ୍ଖତି ୱା ପସ୍ସତି ଏତେନାତି ଅକ୍ଖି । ନେତୀତି ନେତ୍ତଂ । ଲୋଚତି ପସ୍ସତି ଏତେନାତି ଲୋଚନଂ । ଅଚ୍ଛ ଦସ୍ସନବ୍ୟାପନେସୁ, ଇ, ଅଚ୍ଛି । ଚକ୍ଖତି ଅସ୍ସାଦେତି ରୂପନ୍ତି ଚକ୍ଖୁ, ଉ, ଚକ୍ଖତି ପସ୍ସତୀତି ୱା ଚକ୍ଖୁ ।

୧୫୦. ପଞ୍ଚକଂ ସୋତେ । ସୁଣାତି ଏତେନାତି ସୋତଂ । ସଦ୍ଦୋ ଗୟ୍ହତେ ଅନେନାତି ସଦ୍ଦଗ୍ଗହୋ । କର କରଣେ, ଣୋ, କଣ୍ଣୋ, କଣ୍ଣତି ସୁଣାତି ଏତେନାତି ୱା କଣ୍ଣୋ, କଣ୍ଣ ସୱନେ । ସୁଣାତି ୟେନାତି ସୱନଂ, ସୁତି ଚ, ୟୁ,ତି ଚ ।

ଚତୁକ୍କଂ ଘାନେ । ନସନ୍ତି ଏତାୟାତି ନତ୍ଥୁ, ଥୁ, ଆ, ନାସା । ଣ୍ୱୁ, ଅକ ଚ ଇକାରୋ ଚ ନାସିକା । ଘା ଗନ୍ଧୋପାଦାନେ, ଘାୟତି ଗନ୍ଧୋପାଦାନଂ କରୋତୀତି ଘାନଂ, ୟୁ, ଘାୟନ୍ତ୍ୟନେନାତି ୱା ଘାନଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଜିୱ୍ହାୟଂ । ଜୀୱତି ଏତାୟାତି ଜିୱ୍ହା, ହୋ, ଜୀୱ ପାଣଧାରଣେ । ଜୀୱିତନିମିତ୍ତଂ ରସୋ ଜୀୱିତଂ ନାମ, ତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ୱା ଜିୱ୍ହା, ୱଣ୍ଣଲୋପୋ । ରସନ୍ତି ଏତାୟାତି ରସନା, ରସ ଅସ୍ସାଦନେ, ରସଂ ଜାନାତୀତି ୱା ରସନା, ଞାସ୍ସ ନା, ନୀ ନୟେ ୱା, ଅ ।

୧୫୧. ପଜ୍ଜଂ ସରୀରେ । ସରତି ଗଚ୍ଛତି, ସରନ୍ତି ୱା ତଂ ହିଂସନ୍ତୀତି ସରୀରଂ, ଈରୋ । ୱପ ବୀଜସନ୍ତାନେ । ୱପତି କୁସଲାକୁସଲବୀଜମେତ୍ଥାତି ୱପୁ, ଉ । ଗଚ୍ଛତି, ଗଣ୍ହାତି ୱା କୁସଲାକୁସଲମେତେନାତି ଗତ୍ତଂ, ଗମୁ ଗତିୟଂ, ଗହ ଉପାଦାନେ ୱା । ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିଧାନଂ, ବୁଦ୍ଧି ଚ ଭୱନ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ଅତ୍ତଭାୱୋ । ୱୁଣୋତି ସଂୱରତି ଏତ୍ଥାତି ବୋନ୍ଦି, ୱୁ ସଂୱରଣେ, ଦି, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ । ୱିୱିଧଂ ଗଣ୍ହାତି ଏତ୍ଥାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଦିହ ଉପଚୟେ, ଦିହତି ୱଡ୍ଢତି ଏତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲନ୍ତି ଦେହଂ । ଅୟଂ ଦେହସଦ୍ଦୋ ପୁରିସେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେୱତ୍ତତି । କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟୋ । ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ, ଉ, ତନୁ, ତନୁସଦ୍ଦୋୟଂ ଇତ୍ଥିୟଂ । ଏତ୍ଥାପି ୱାସଦ୍ଦୋ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅଙ୍ଗେନାଙ୍ଗଂ ତନୁ ଚ ତନୁନା ଗାଳ୍ହତତ୍ତେନ ତତ୍ତ’’ନ୍ତି [ଉତ୍ତରମେଘ ୪୨] ହି ମେଘଦୂତେ ୱୁତ୍ତଂ । କଳେ ରେତସି ୱରଂ କଳେୱରଂ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋୟଂ ।

୧୫୨-୧୫୪. ଛକ୍କଂ ଚିତ୍ତେ । ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ । ଚେତୋ ଚ, ନଲୋପୋ । ମନତି ଜାନାତୀତି ମନୋ । ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟୁ । ହରତି ଅତ୍ତନୋ ଆଧାରନ୍ତି ହଦୟଂ, ୟୋ, ରସ୍ସ ଦୋ ଚ । ମନୋ ଏୱ ମାନସଂ, ସକତ୍ଥେ ସଣ ।

ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧାଖ୍ୟସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ନାମାନି । ଝାୟତୀତି ଧୀ, ଝେ ଚିନ୍ତାୟଂ, ଝସ୍ସ ଧୋ, ନଦାଦି, ଧୀ, ଧାରେତୀତି ୱା ଧୀ, କ୍ୱି, ନଦାଦି, ଧୀ, ସଙ୍ଖାରେସୁ ଧୀକାରୋ ଜାୟତି ଏତାୟାତି ୱା ଧୀ, ନଦାଦି । ପଞ୍ଞାୟତେ ଏତାୟାତି ପଞ୍ଞା, ଅ । ବୁଜ୍ଝତେ ତାୟାତି ବୁଦ୍ଧି,ତି । ମେଧ ହିଂ ସାସଙ୍ଗମେସୁ, କରଣେ ଅ, ମି ହିଂସାୟଂ ୱା, ଧୋ, ମେଧା । ମନତି ଜାନାତୀତି ମତି, ମୁତି ଚ, ଉତ୍ତଂ, ମୁନାତୀତି ୱା ମୁତି, ମୁନ ଞାଣେ,ତି, ମୁତି । ଭୂ ସତ୍ତାୟଂ, ରି, ନଦାଦି, ଭୂରୀ, ଭୂସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ ରମତୀତି ୱା ଭୂରୀ, କ୍ୱି, ନଦାଦି । ମନତି ଜାନାତୀତି ମନ୍ତା, ଅନ୍ତ, ଆ । ୱିଦତି ଜାନାତୀତି ୱିଜ୍ଜା, ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିନା ସିଦ୍ଧଂ । ୟୁ ମିସ୍ସନେ । ୟମତି ମିସ୍ସୀଭୱତି ଞେୟ୍ୟେସୂତି ୟୋନି । ପଟିମୁଖଂ ଭନ୍ତି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ଞେୟ୍ୟା ଏତେନାତି ପଟିଭାନଂ, ୟୁ । ନ ମୁୟ୍ହତି ଏତେନାତି ଅମୋହୋ । ୱୀମଂସା ୱିଚୟୋ ସମୁପେକ୍ଖା ଉପଲଦ୍ଧି ପଟିପତ୍ତି ଉତ୍ତିଚେତନାଦୀନିପି ବୁଦ୍ଧିନାମାନି ।

ୱିପସ୍ସନାଦୟୋ ନେପକ୍କନ୍ତା ପରିୟାୟା ପଞ୍ଞାଭେଦା ପଞ୍ଞାୱିସେସା । ତତ୍ଥ ୱିୱିଧଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିକଂ ସଙ୍ଖାରେସୁ ପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସନା, ୟୁ । ସମ୍ମାଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ସା ଦୁୱିଧା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ । ତତ୍ଥ ପୁରିମା ଛବ୍ବିସୁଦ୍ଧିପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ, ଇତରା ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ଆଦିପରିୟାୟେନ ପଭୁତିନା ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ ଗହିତା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କାରିୟେସୁ ୱିଚାରଣା । ମାନ ୱୀମଂସାୟଂ, ସୋ, ଚିତ୍ତାଭୋଗାଦି । ୱିଚାରୟତେ ଏତାୟାତି ୱିଚାରଣା, ଚର ସଞ୍ଚୟେ, ଚୁରାଦିଗଣୋ, ୟୁ । ସମ୍ପଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜାନୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଧମ୍ମସମୂହୋ ୱା, ଞାସ୍ସ ଜା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ନ୍ୟସ୍ସ ଞୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ତଂ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ନିସ୍ସେସତୋ ପାଚେତି କୁସଲଧମ୍ମେତି ନିପକୋ, ଞାଣୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନେପକ୍କଂ । ଦ୍ୱୟଂ ୱେଦନାୟଂ । ୱେଦୟତୀତି ୱେଦୟିତଂ, ୱିଦ ଅନୁଭୱନେ, ଚୁରାଦିତ୍ତା ଣୟୋ, ତୋ, ଇକାରାଗମୋ ଚ । ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନା, ୟୁ ।

୧୫୫. ପଞ୍ଚକଂ ୱିତକ୍କେ । ତକ୍କ ୱିତକ୍କେ । ତକ୍କେତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିନିରୋପେତୀତି ତକ୍କୋ । ୱିତକ୍କୋତି ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ । ସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି ପଭୱନ୍ତ୍ୟନେନାତି ସଙ୍କପ୍ପୋ, ଣୋ, କପ୍ପ ୱିତକ୍କେ, କପ୍ପ ସାମତ୍ଥିୟେ ୱା, ଭୂୱାଦି, ସଙ୍କପ୍ପୟନ୍ତି ପଭୱନ୍ତ୍ୟନେନାତି ୱା ସଙ୍କପ୍ପୋ, କପ୍ପ ୱିତକ୍କେ, ଚୁରାଦି । ଅପ ପାପୁଣନେ, ଅପ୍ପେତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ପାପେତି ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଅପ୍ପନା, ୟୁ, ଆ । ଊହ ୱିତକ୍କେ । ଊହନ୍ତ୍ୟନେନାତି ଊହୋ । ତକ୍କଊହସଦ୍ଦା ଚେତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାହାରୱାଚକାପି ଭୱନ୍ତି, ଅଜ୍ଝାହାରଂ ନାମ ଊନପୂରଣତ୍ଥମଧିକପ୍ପଭେଦାହରଣଂ [ମଧିକୋପାଦାନଂ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]। ‘‘ଅଜ୍ଝାହାରୋ ତକ୍କ ଊହା’’ତି [ଅମର ୫.୩] ହି ଅମରକୋସେ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ । ଅୟଇତି ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ । ଅୟତି ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି ୟେନାତି ଆୟୁ, ଣୁ, ଏତି ଏତେନାତି ୱା ଆୟୁ, ଇ ଗତିମ୍ହି, ଣୁ, ଇସ୍ସେ, ଏ ଅୟ । ଜୀୱନ୍ତି ଅନେନାତି ଜୀୱିତଂ, ଜୀୱ ପାଣଧାରଣେ ।

ଚତୁକ୍କଂ ସମାଧିମ୍ହି । ନାନାଲମ୍ବଣୱିସାରଣାଭାୱତୋ ଏକଂ ଅଗ୍ଗଂ ଆରମ୍ମଣମେତସ୍ସାତି ଏକଗ୍ଗଂ, ଚିତ୍ତଂ, ‘‘ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଆଲମ୍ବଣୱାଚକୋ’’ତି ହି ସଦ୍ଧମ୍ମଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଏକଗ୍ଗତା, ଏକଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଅଜତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଏକଗ୍ଗଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଏକଗ୍ଗତା । କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ସମେତୀତି ସମଥୋ, ଥୋ, ସମୁ ଉପସମେ, ‘‘ସମାଧି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ’’ତି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬୦] ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିକ୍ଖିପନଂ ନାନାରମ୍ମଣପେରଣଂ ୱିକ୍ଖେପୋ, ସୋ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥାତି ଅୱିକ୍ଖେପୋ । ଏକାରମ୍ମଣେ ସୁଟ୍ଠୁ ଆଧାନଂ ସମାଧି, ସଞ୍ଞାୟମି, ନାନାଲମ୍ବଣୱିକ୍ଖେପୱସପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅଧିସଙ୍ଖାତଂ ଚିତ୍ତବ୍ୟଧଂ ସମେତୀତି ୱା ସମାଧି, ନେରୁତ୍ତୋ ।

୧୫୬. ପଜ୍ଜେନ ୱୀରିୟସ୍ସ ନାମାନି । ଉ ଦୁକ୍ଖଲାଭଂ, ଉଦ୍ଧଂ ୱା ସହତି ଖମତୀତି ଉସ୍ସାହୋ, ଣୋ । ଆ ଭୁସୋ କାୟଂ, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତାପେତୀତି ଆତପ୍ପୋ[ଆତାପୋ ( ?) ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକାଟୀକା ୧୧୩୫ ଗାଥାୟଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ], ତପ ସନ୍ତାପେ । ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଉକ୍ଖିପତୀତି ପଗ୍ଗହୋ । ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଂ ପରମତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହାପେତୀତି ୱା ପଗ୍ଗହୋ । ‘‘ପସଦ୍ଦୋ ପରମତ୍ଥେପୀ’’ତି ହି ଏକକ୍ଖରକୋସେ ୱୁତ୍ତଂ । ୱାୟମନ୍ତି ୟେନାତି ୱାୟାମୋ, ୱାୟମ ଉସ୍ସାହନେ, ଅଥ ୱା ୱୟ ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ, ୱୟତି ସବ୍ବକାଲନ୍ତି ୱାୟାମୋ, ଅମୋ, ୱାୟୋ ୱିୟ ସଦା ଅମତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ୱାୟାମୋ । ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମତୀତି ପରକ୍କମୋ, ପରଂ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତଂ କୋସଜ୍ଜଂ ଅକ୍କମତୀତି ୱା ପରକ୍କମୋ । ପଦହତି ୟେନାତି ପଧାନଂ, ୟୁ । ଦହସ୍ସ ଧୋ, ଦହ ଭସ୍ମୀକରଣେ [ପପୁବ୍ବଧାଧାତୁନା ସାଧେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞେ]। ୱୀରେ ସାଧୁ, ୱୀରାନଂ ୱା କମ୍ମଂ, ୱିଧିନା ୱା ଈରୟିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ୱୀରିୟଂ, ଈର ଗତିୟଂ, ଈହତି ଏତି ୱା ୟାୟ ସୁଭାସୁଭଫଲନ୍ତି ଈହା, ଈହ ଚେଟ୍ଠାୟଂ, ଇ ୱା ଗତିମ୍ହି, ପଚ୍ଛିମେ ହପଚ୍ଚୟୋ, ଉଦ୍ଧଂ ୟନ୍ତି ୟେନାତି ଉୟ୍ୟାମୋ, ଅମୋ । ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ସୁଭାସୁଭଫଲନ୍ତି ଧିତି,ତି, ଠା ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ ।

୧୫୭. ପଜ୍ଜେନ ୱୁତ୍ତପରିୟାୟସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ଦସ୍ସେତି । ତଚାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅୱସିସ୍ସନଂ ଅୱସେସତା ମଂସଲୋହିତେହି ଅୱଧିଭୂତେହି, ମଂସଲୋହିତାନଂ ପନ ସୁସ୍ସନଂ ସୁକ୍ଖତା। ଏତାନି ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନୱସପ୍ପୱତ୍ତାନି ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି କାରଣାନି ହୋନ୍ତି । ଅଙ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ । ଅଙ୍ଗତି ସିଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତି ୱୀରିୟଫଲମେତେହୀତି ଅଙ୍ଗାନି । ତଚ ପାଲନେ, ଣୋ, ତଚୋ । ନହ ବନ୍ଧନେ ଆରୁ । ନ୍ହାରୂତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ନନ୍ତସ୍ସ ଲୋପୋ । ସିସ ଅସବ୍ବପ୍ପୟୋଗେ, ୟୁ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ଅସତି ଖେପେତି ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଅଟ୍ଠି,ତି, ନପୁଂସକେ, ନେରୁତ୍ତୋ, ଆ ଭୁସୋ ତିଟ୍ଠତି ଏତେନାତି ୱା ଅଟ୍ଠି, ଇ । ମନ ଞାଣେ, ସୋ, ନସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତଂ, ମଂସଂ । ରୁହ ଜନନେ, ଇତୋ, ଲତ୍ତଂ, ଲୋହିତଂ ।

୧୫୮. ଅସାଝସାଧନେପି ୟସ୍ସା ୱସେନ ଉୟ୍ୟାମୋ, ସା ଅଧିମତ୍ତେହା ଅଧିକସତ୍ତିୟୁତ୍ତା ଈହା ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀ ନାମ, ଉ ପବଲଂ ଦୁକ୍କରକମ୍ମଂ ସହତି ୟାୟାତି ଉସ୍ସୋଳୀ, ସହସ୍ସ ସୋଳ୍ହୋ, ନଦାଦି, ଉସ୍ସାହାନଂ ଊହାତି ୱା ଉସ୍ସୋଳୀ, ୟଥା ‘‘ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି, ଆକାରସ୍ସୋ, ହସ୍ସ ଳୋ, ଊଲୋପୋ, ନଦାଦି, ୱାୟାମମତ୍ତେପି । ଦ୍ୱୟଂ ସତିୟଂ । ସରତି, ସରନ୍ତି ୱା ତାୟ, ସରଣମତ୍ତମେୱ ୱା ଏସାତି ସତି,ତି, ପମାଦଂ ୱା ସରତି ହିଂସତୀତି ସତି । ଅନୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସତି ଅନୁସ୍ସତି, ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତମେୱ ୱା ୱିସେସୋ, ଦ୍ୱେପି ଇତ୍ଥିୟଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଲଜ୍ଜାୟଂ । ଲଜି ପୀଳେ, କାତନ୍ତଧାତୁ । ଲଜ୍ଜ ଲଜ୍ଜନେ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଧାତୁ, ଲଜ୍ଜତି ପାପାତି ଲଜ୍ଜା, ଅ । ହିରୀ ଲଜ୍ଜିୟଂ, ଇ । ହିରିୟତି ପାପାତି ହିରୀ । ସମାନା ତୁଲ୍ୟତ୍ଥା ଦ୍ୱେ । ଦ୍ୱୟଂ ଓତ୍ତପ୍ପେ । ଓତ୍ତପ୍ପତି ଭାୟତି ପାପତୋତି ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ତପ ଭୟେ ଅୱପୁବ୍ବୋ । ପାପତୋ ଭାୟତି ସୀଲେନାତି ପାପଭୀରୁ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଚିତ୍ତଂ ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତଥା ।

୧୫୯. ପଜ୍ଜଦ୍ଧେନ ଉପେକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ନାମାନି । ମଜ୍ଝତ୍ତେ ମଜ୍ଝତ୍ତସଭାୱେ ପୱତ୍ତା ମଜ୍ଝତ୍ତିକା । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ସମୀପେ ପୱତ୍ତା ଇକ୍ଖା ଅନୁଭୱନନ୍ତି ଉପେକ୍ଖା, ଇକ୍ଖ ଦସ୍ସନେ । ଅଦୁକ୍ଖା ଚ ସା ଅସୁଖା ଚେତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା, ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ମନସିକାରେ । ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆଭୁଜନତୋ ଆୱଟ୍ଟାପନତୋ ଚିତ୍ତାଭୋଗୋ । ପାଲନଜ୍ଝୋହାରତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ଭୁଜଧାତୁ ଆୱଟ୍ଟନତ୍ଥୋ ଆପୁବ୍ବତ୍ତା, ଇଦଂ ପନ ୱୀଥିଜୱନପଟିପାଦକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସାରମ୍ମଣେ ଆଭୁଜନଂ ପୱତ୍ତନଂ ୱା ଚିତ୍ତାଭୋଗୋ, ଇଦଂ ପନ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱଙ୍ଗମନତୋ ୱିସଦିସଂ ମନଂ କରୋତୀତି ମନକ୍କାରୋ, କରଣଂ ୱା କାରୋ, ମନସ୍ମିଂ କାରୋ ମନକ୍କାରୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମୱିକପ୍ପେନ ଦ୍ୱେ ପଟିପାଦକା ୱୁତ୍ତା, ପଚ୍ଛିମେନ ତୁ ଇତରୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅଧିମୋକ୍ଖେ । ମୁଚ ମୋଚନେ, ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ‘‘ଇଦମେୱା’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନକରଣଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ । ନିଚ୍ଛୟନଂ ନିଣ୍ଣୟନଂ ନିଚ୍ଛୟୋ, ଚୟ ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ, ଚସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଛତ୍ତଂ, ନି ଭୁସଂ ଛେଦନଂ ୱା ନିଚ୍ଛୟୋ, ଛିଦି ଦ୍ୱିଧାକରଣେ, ଇସ୍ସତ୍ତଂ, ଦସ୍ସ ୟୋ, ଅସରୂପଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।

୧୬୦. ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ଦୟାୟଂ । ଦୟ ଦାନଗତିହିଂସାରକ୍ଖଣେସୁ । ଦୟତି ପରଦୁକ୍ଖଂ, ଅତ୍ତସୁଖଞ୍ଚ ହିଂସତୀତି ଦୟା, ଅ । କପି ଚଲନେ, ଅନୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ କମ୍ପେତି ଅତ୍ତାଧାରସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅନୁକମ୍ପା । କଂ ସୁଖଂ ରୁନ୍ଧତୀତି କରୁଣା, ରୁଧି ଆୱରଣେ, ଧସ୍ସ ଣୋ, ଅଥ ୱା କରୋନ୍ତି ଅତ୍ତାନମଧୀନମେତାୟାତି କରୁଣା, ୟୁ, ଆ, କରୁଣା, ସା ଏୱ କାରୁଞ୍ଞଂ । ଅନୁଦ୍ଦୟାତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ।

ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ୱିରତିୟଂ । ରମୁ ଉପରମେ ୱିପୁବ୍ବୋ, ୱିରମଣଂ ୱେରମଣୀ, ୟୁ, ନଦାଦି, ୱେରଂ ମଣତି ୱିନାସେତୀତି ୱା ୱେରମଣୀ । ୱିରମଣଂ ୱିରତି,ତି । ଦୂରତୋ ୱିରମଣଂ ଆରତି ।

୧୬୧. ଚତୁକ୍କଂ ଖନ୍ତିୟଂ । ତିତିକ୍ଖନଂ ଖମନଂ ତିତିକ୍ଖା, ତିଜ ଖନ୍ତିୟଂ, ଖୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, କତ୍ତାଦି, ଆ । ଖମନଂ ସହନଂ ଖନ୍ତି,ତି । ଖମତେ ଖମନଂ, ଖମା ଚ, ଖମୁ ସହନେ । ଦ୍ୱୟଂ ମେତ୍ତିୟଂ । ମିଦ ସ୍ନେହେ, ମିଜ୍ଜତି ସିନେହତୀତି ମେତ୍ତା, ତ, ଆ । ମେତ୍ତି,ତି । ଅଥ ୱା ମିତ୍ତେ ଭୱା ମେତ୍ତା, ମେତ୍ତି ଚ ।

ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ଦିଟ୍ଠିୟଂ । ଦସ୍ସୀୟତେ ଦସ୍ସନଂ, ଦିସ ପେକ୍ଖନେ, ୟୁ । ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠି । ଲଭ ଲାଭେ,ତି, ଲଦ୍ଧି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟମେୱ । ସେସା ତୁ ଉଭୟତ୍ର । ଠିତପକ୍ଖୋ ସିଦ୍ଧନ୍ତୋ[ଠିତୋ ପକ୍ଖୋ ସିଦ୍ଧନ୍ତୋ, ପୁବ୍ବପକ୍ଖଂ ନିରସ୍ୟ ସିଦ୍ଧପକ୍ଖଟ୍ଠାପନେ ଇତି ଭାୱୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)], ସିଦ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋ ଅନେନାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସମନ୍ତତୋ ଅୟନଂ ଗତି ସମୟୋ ।

୧୬୨.ଦୋହଳନ୍ତଂ ତଣ୍ହାୟଂ । ତସ ପିପାସାୟଂ, ୟାୟ ତସନ୍ତି, ସା ତଣ୍ହା, ଣ୍ହୋ । ଇଣମ୍ହି ତସିଣା । ଏଜ କମ୍ପନେ, ଏଜା। ସଂସାରତୋ ନିସ୍ସରିତୁମପ୍ପଦାନୱସେନ ଜାଲସଦିସତ୍ତା ଜାଲିନୀ, ଉପମାନେ ଇନୀ । ୱିସ ପୱେସନେ, ସବ୍ବତ୍ର ୱିସତା ପତ୍ଥତାତି ୱିସତ୍ତିକା, ସକତ୍ଥେ ଣିକୋ । ଛନ୍ଦ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଛନ୍ଦନଂ ଛନ୍ଦୋ, କତ୍ତୁକମ୍ୟତାପି । ତେସୁ ତେସ୍ୱାରମ୍ମଣେସୁ ଆକୁଲୀଭୂତତ୍ତା ଜଟା ୱିୟାତି ଜଟା । କମୁ ଇଚ୍ଛାୟଂ,ତି, ନିକନ୍ତି । ଇସୁ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଅ, ଇସ୍ସ ଆ, ଆସା । ସିୱୁ ତନ୍ତସନ୍ତାନେ, ଭୱାଦୀହି ଭୱାଦୟୋ ସିବ୍ବତୀତି ସିବ୍ବିନୀ, ଅ, ଇନୀ । ସତ୍ତେ ଭୱଂ ନେତୀତି ଭୱନେତ୍ତି,ତି ।

୧୬୩.ଝେଚିନ୍ତାୟଂ, ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ଝାୟତୀତି ଅଭିଜ୍ଝା, ଆ । ୱନ ସମ୍ଭତ୍ତିୟଂ, ୱନତି ୟେନ ସୋ ୱନଥୋ, ଥୋ । ୱା ଗତିୟଂ, ୱାତି ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ୱାନଂ, ୟୁ । ଲୁଭ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଲୁବ୍ଭନଂ ଲୋଭୋ, ଣୋ । ରନ୍ଜ ରାଗେ, ରଜ୍ଜନଂ, ରଜ୍ଜନ୍ତି ୱା ୟେନ ସୋ ରାଗୋ, ଣୋ । ଲୟ ଗତିୟଂ, ଆ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲୟତ୍ୟାରମ୍ମଣେସୂତି ଆଲୟୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲୟତି ସଂସିଲେସତି ୟେନାତି ୱା ଆଲୟୋ । ‘‘ଲୟୋ ୱିନାସେ ସଂସିଲେସେ, ସାମ୍ୟେ ତୋରିୟତ୍ତିକସ୍ସ ଚେ’’ତି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ । ପିହ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଚୁରାଦି, ଅ, ପିହୟତି ୟାୟାତି ପିହା । ଚିତ୍ତସ୍ସ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱିବ୍ଭମକରଣତୋ ମନସୋ ରଥୋ ଇୱ ମନୋରଥୋ, ମନୋ ଏୱ ରଥୋ ୱିୟାତି ୱା ମନୋରଥୋ । ଇସୁ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଅ, ସସ୍ସ ଚ୍ଛାଦେସୋ । ଲସ କନ୍ତିୟଂ, ଅଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ଲସତି ୟେନାତି ଅଭିଲାସୋ, ଣୋ । କମୁ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଣୋ, କାମୋ। ଦୁହ ପପୂରଣେ, ଦୁହନଂ ଦୋହୋ, ତଂ ଲାତୀତି ଦୋହଳୋ, ଦୁଟ୍ଠଂ ହଦୟମେତେନାତି ୱା ଦୋହଳୋ, ହଦୟସ୍ସ ହଳୋ, ହଲ କମ୍ପନେ ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୂପପଦୋ, ଦ୍ୱୀହି ହଲତି କମ୍ପତୀତି ୱା ଦୋହଳୋ, ଅ, ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦୋ, ଲସ୍ସ ଳୋ । ଦ୍ୱେ ହଦୟା ଅସ୍ସ ପରମତ୍ଥସ୍ସାତି ୱା ଦୋହଳୋ । ଅ, ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦୋ, ହଦୟସ୍ସ ହଳୋ, ଦସ୍ସ ଳୋ ୱା, ୟଲୋପୋ, ଇଚ୍ଛାୱିସେସତ୍ତେପି ଦୋହଳସ୍ସ ସାମଞ୍ଞୱତ୍ତିଚ୍ଛାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ।

ଅତଣ୍ହାସଭାୱମ୍ପି ରୁଚିଂ ଆଲମ୍ବଣିଚ୍ଛାସଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଇଧେୱ ୱତ୍ତୁମାହ ‘‘ଆକଙ୍ଖାତୁ’’ଇଚ୍ଚାଦି । କଙ୍ଖ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଅ । ରୁଚ ରୋଚନେ, ରୋଚନଂ କତ୍ତୁକାମତା, ଇ, ରୁଚ ଦିତ୍ତିୟଂ ୱା, ରୁଚି । କତ୍ତୁକାମତେୱ । ସା ରୁଚି ଅଧିକା ଲାଲସା ନାମ, ଲସ କନ୍ତିୟଂ, ପୁନପ୍ପୁନଂ, ଅତିସୟଂ ୱା ଲସତୀତି ଲାଲସା, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଅସ୍ସା । ‘‘ୟାଚନାୟଂ ମହିଚ୍ଛାୟଂ [ତଣ୍ହାତିରେକେ ୟାଚନାୟଂ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୭.୨୮)], ଉସ୍ସୁକ୍କେ ଲାଲସା ଦ୍ୱିସୂ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ ।

୧୬୪. ତିକଂ ୱିରୋଧେ । ପାୟେନ ୱୀରେସୁ ଭୱଂ ୱେରଂ, ପଟିଘପାପେସୁପି । ରୁଧ ପଟିଘାତେ, ୱିରୁଜ୍ଝନଂ ୱିରୋଧୋ । ଦିସ ଅପ୍ପୀତିୟଂ, ୱିଦ୍ଦେସନଂ ୱିଦ୍ଦେସୋ ।

ରୋସନ୍ତଂ କୋଧେ । ଦୁସ ଅପ୍ପୀତିୟଂ, ଦୁସ୍ସନଂ ଦୋସୋ । ଆରମ୍ମଣେ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ପଟିଘଂ, ହନ ହିଂସାୟଂ, ପଟିଘସଦ୍ଦୋୟଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୱା ଭୱତି । କୁଧ କୋପେ, କୁଜ୍ଝନଂ କୋଧୋ । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ହଞ୍ଞତୀତି ଆଘାତୋ । କୁପ କୋପେ, କୁପ୍ପତୀତି କୋପୋ, କୋପୟତି ୱା ଚିତ୍ତନ୍ତି କୋପୋ । ରୁସ ରୋସନେ, ରୁସନଂ ଦୁସ୍ସନଂ ରୋସୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ପରାନତ୍ଥଚିନ୍ତନେ । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ଚିତ୍ତମେତେନାତି ବ୍ୟାପାଦୋ, ପଟିଘେପି । ପଦ ଗତିମ୍ହି । ପରସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ନାଭିରମତୀତି ଅନଭିରତି, ରମୁ ରମଣେ,ତି ।

୧୬୫. ଦ୍ୱୟଂ ଉପନାହେ । ନହ ବନ୍ଧନେ, ପୁନପ୍ପୁନଂ, ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱା ନୟ୍ହତି ଚିତ୍ତନ୍ତି ଉପନାହୋ । ବଜ୍ଝତି ୱେରମନେନାତି ବଦ୍ଧୱେରଂ । ଦ୍ୱୟଂ ସୋକେ । ସୁଚ ସୋକେ, ଣୋ, ସୁଚନଂ ସୋକୋ । ସୁଚତେ ସୋଚନଂ ।

ତିକଂ ରୁଦିତେ । ରୁଦି ଅସ୍ସୁୱିମୋଚନେ, ସବ୍ବତ୍ର ଭାୱେ ତୋ । କଦି ଅୱ୍ହାନେ, ରୋଦନେ ଚ, ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଣ୍ଣାଦେସେ ରୁଣ୍ଣଂ । ଦ୍ୱୟଂ ପରିଦେୱନେ । ଦେୱନଂ ସୋକେନ ୱିଲାପୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ, ସମନ୍ତତୋ ୱା ଦେୱୋ ପରିଦେୱୋ, ପରିଦ୍ଦୱୋ ଚ ।

୧୬୬. ତିକଂ ଭୟେ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସସଙ୍ଖାତେ । ସବ୍ବତ୍ର ଭାୱସାଧନଂ । ଭୀ ଭୟେ, ଭାୟନଂ ଭୀତି,ତି । ଭୟଂ, ଣୋ । ତସ ଉବ୍ବେଜେ, ଉତ୍ତସତେ ଉତ୍ତାସୋ, ଣୋ । ଦ୍ୱୟଂ ମହତି ଭୟେ । ଭୀରୁନୋ ଇଦଂ ଭେରୱଂ, ଣୋ । ମହନ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ଭୟଜନକତ୍ତା ଭୟଞ୍ଚାତି ମହବ୍ଭୟଂ । ମହାଭୟନ୍ତିପି ପାଠୋ ।

୧୬୭. ପଜ୍ଜଂ ଭାୟିତବ୍ବସାମଞ୍ଞେ । ଭେରୱସଦ୍ଦୋୟଂ ସାମଞ୍ଞୱାଚକୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଇଧ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଭାୟତି ୟସ୍ମାତି ଭିଂସନଂ, ସୋ, ୟୁ, ବିନ୍ଦାଗମୋ । ଭାୟତି ୟସ୍ମାତି ଭୀମଂ, ମୋ । ଦର ୱିଦାରଣେ, ଦରୀୟତୀତି ଦାରୁଣଂ, ଉଣୋ । ଭାୟତି ୟସ୍ମାତି ଭୟାନକଂ, ଣ୍ୱୁ, ଅନକାଦେସୋ । ଘୁର ଭୀମେ, ଘୁରତି ଭିଂସତୀତି ଘୋରଂ, ଣୋ । ପଟିୱତ୍ତତି ଭୟଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ୟସ୍ମାତି ପଟିଭୟଂ । ଭାୟତି ୟସ୍ମାତି ଭେସ୍ମଂ, ସ୍ମପଚ୍ଚୟୋ । ଭୟଂ କରୋତୀତି ଭୟଙ୍କରଂ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋୟଂ । ଇମେ ନୱ ଭେରୱାଦୟୋ ଭୟଭେରୱାଦିହେତୁମ୍ହି ଦବ୍ବେ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱତ୍ତନ୍ତେ, ତଦା ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ, ସାମଞ୍ଞେନ ତୁ ନପୁଂସକେ ।

୧୬୮. ଦ୍ୱୟଂ ପରାଭ୍ୟୁଦୟାସହନେ । ଇସ୍ସ ଇସ୍ସତ୍ଥେ, ଇସ୍ସ ଇସ୍ସାୟନ୍ତି ୱା ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ, ଇସ୍ସତି ସନ୍ତେସୁପି ଗୁଣେସୁ ୱଚସା, ମନସା ୱା ଦୋସାରୋପନଂ କରୋତୀତି ଇସ୍ସା, ଅ । ଉସ୍ସୁୟ[ଉସୂୟ ( ?)] ଦୋସାୱିକରଣେ । ତିକଂ ମଚ୍ଛେରେ । ମସୁ ଆମସନେ, ଚ୍ଛେରଚ୍ଛରପଚ୍ଚୟା, ମଚ୍ଛରମେୱ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ସକତ୍ଥେ ଇୟୋ, ଅଥ ୱା ମସୁଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ପାଟିପଦିକସ୍ସ ସୁସ୍ସ ଣମ୍ହି ଚ୍ଛେରଚ୍ଛରା, ମସୁ ମଚ୍ଛେରେତିପି ଧାତୁ ।

ତିକଂ ଅଞ୍ଞାଣେ । ମୂହ ୱେଚିତ୍ତେ, ମୁୟ୍ହନ୍ତି ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ସୟଂ ୱା ମୁୟ୍ହତି, ମୁୟ୍ହନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୋହୋ । ୱିଦ ଞାଣେ, ନ ୱିଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ନ ୱିଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞାଣଂ । ତିକଂ ମାନେ । ଭୂତେନାଭୂତେନ ୱା ପରତୋ ଉକ୍କଂସକପ୍ପନେନ ଚେତସୋ ଉନ୍ନତି ମାନୋ, ୟଥା ‘‘ସୂରୋ ଅତ୍ଥୱାହ’ମସ୍ମି ସୀଲୱା ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି [ଅୱେହି ଭଲୱା ଅସ୍ମି, ସୀଲୱା ବୁଦ୍ଧିସଂୟୁତୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୭.୨୨)]। ମାନ ପୂଜାୟଂ, ଚୁରାଦି, ଅ । ଧାରଣତ୍ଥୋ ଧାଧାତୁ, କରୋତ୍ୟତ୍ଥେ ୱିପୁବ୍ବୋ, ସେୟ୍ୟାଦିଭାୱେ ଅତ୍ତାନଂ ୱିଦଧାତି ୟାୟ ସା ୱିଧା, ତୀସୁ । ଉଦ୍ଧଂ ନମତି ୟାୟ ସା ଉନ୍ନତି, ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ।

୧୬୯. ଦ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ । ହନ ଗତିୟଂ, ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ହନତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଉଦ୍ଧତୋ, ତୋ, ହନସ୍ସ ଧୋ, ଅସରୂପଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତଂ, ଉଦ୍ଧତସ୍ସ ଭାୱୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ । ଧାୱ ଗତିୟଂ, ଉଦ୍ଧଂ ଧାୱତି ଚିତ୍ତମେତେନାତି ଉଦ୍ଧୱଂ, ଅ, ରସ୍ସୋ ।

ତାପାଦିପଞ୍ଚକଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେ । ତପ, ଧୁପ ସନ୍ତାପେ, ତପତି ଚିତ୍ତମେତେନାତି ତାପୋ, ଣୋ । କୁଚ୍ଛିତଂ କରୋତୀତି କୁକ୍କୁତଂ, ଚିତ୍ତଂ, ତଂସମଙ୍ଗୀ ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ପଚ୍ଛା ତପତି ଏତେନାତି ପଚ୍ଛାତାପୋ । ଅନୁ ପଚ୍ଛା ତପତି ୟେନ ସୋ ଅନୁତାପୋ । ସର ଗତିୟଂ, ୱିରୂପେନ ପତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସରତି ଚିତ୍ତମେତେନାତି ୱିପ୍ପଟିସାରୋ, ତସ୍ସ ଟୋ ।

୧୭୦. ପଜ୍ଜଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟଂ । ଲିଖ ଲେଖନେ, ମନଂ ୱିଲେଖତି ଦ୍ୱିଧାକରଣୱସେନାତି ମନୋୱିଲେଖୋ । ଦିହ ଉପଚୟେ । ଇଧ ପନ ସଂପୁବ୍ବତ୍ତା ସଂସୟେ, କରଣେ ଣୋ । ସୀ ସୟେ, ଇଧ ସଂପୁବ୍ବତ୍ତା କଙ୍ଖାୟଂ, ସବ୍ବତ୍ରେୱଂ । ‘‘କଥମିଦ’’ମିତି କଥୟତି ୟାୟ ସା କଥଂକଥା । କିତ ରୋଗାପନୟନେ, ଛପଚ୍ଚୟୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦି, ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛା ଞାଣପ୍ପଟିକାରୋ ଏତାୟାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ଇଲ ଗତିକମ୍ପନେସୁ, ଦ୍ୱିଧା ଇଲତି ଚିତ୍ତମେତେନାତି ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ, ହପଚ୍ଚୟୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ ଚ । କଙ୍ଖ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟଂ, ଅ, ଇତ୍ଥିୟଂ । ସଙ୍କ ସଙ୍କାୟଂ । ୱିୱିଧେନାକାରେନ ମଞ୍ଞତି ୟସ୍ମା, ସା ୱିମତି । ମନ ଞାଣେ, ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ।

୧୭୧. ତିକଂ ନୀଚପକତିଦୋସସମ୍ଭୂତରୂପିସ୍ସରିୟାଦିନିମିତ୍ତିକେ ମଦେ, ୟସ୍ମିଂ ସତି ଉତ୍ତରଦାନସାଦରୋଲୋକନାଦିୱିମୁଖୋ ପୁରିସୋ ଜାୟତେ । ମଦୋପ୍ୟତ୍ର ‘‘କତ୍ଥୂରୀଗବ୍ବରେତେସୁ, ମଦୋହସ୍ସେଭଦାନେସୂ’’ତି [କତ୍ତରି ଗବ୍ଭରେତେସୁ, ମଦୋ ପୁରିସମାନେସୂତି (ନିସ୍ସୟ)]ରଭସୋ । ଗବ୍ବ ମାନେ, ଚୁରାଦି, ଅ, ଅଥ ୱା ଗର ସେଚନେ, ବୋ । ମାନ ପୂଜାୟଂ, ୱିସେସତୋ ମାନେତୀତି ଅଭିମାନୋ । ଅହଂକାରେ ଅହଂସଦ୍ଦୋ ନିପାତୋ, ଅମ୍ହସଦ୍ଦୋପ୍ୟତ୍ର, ‘‘ଅହ’’ମିତି ଅତ୍ତାନଂ କରୋତି ୟେନାତି ଅହଂକାରୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଚିନ୍ତାୟଂ । ଚିନ୍ତ ଚିନ୍ତାୟଂ, ଅ । ଝେ ଚିନ୍ତାୟଂ, ଝାୟତେ ଝାନଂ, ଦ୍ୱୀସୁପି ଭାୱସାଧନଂ, ଅ । ୱିତକ୍କଚିନ୍ତାନଂ କୋ ଭେଦୋ ? ୱିତକ୍କୋ ତାୱ ୱାଚାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପୱତ୍ତୋ, ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ, ଗହପତି, ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮] ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରା ପନ ତସ୍ସା ଅପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପୱତ୍ତାପୀତି ଅୟମେତାସଂ ୱିସେସୋ । ଅଥ ୱା ୱିତକ୍କୋ ପକିଣ୍ଣକପରିୟାପନ୍ନୋ ଏକୋ ଚେତସିକଧମ୍ମୋ, ଇତରା ପନ ସବ୍ବସାଧାରଣପରିୟାପନ୍ନୋ ମନସିକାରନାମକୋ ଏକୋ ଚେତସିକଧମ୍ମୋତି ଅୟମେତାସଂ ୱିସେସୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ନିଚ୍ଛୟେ । ନୟ ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ, ଆରମ୍ମଣଂ ନିଚ୍ଛିନନ୍ତୋ ନୟତୀତି ନିଣ୍ଣୟୋ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ । ଅଥ ଅଧିମୋକ୍ଖନିଣ୍ଣୟାନଂ କୋ ଭେଦୋ ? ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ନିଣ୍ଣୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟମତ୍ତମେୱାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଅଥ ୱା ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ପସାଦେପି ସମ୍ଭୱତି, ଇତରୋ ପନ ନ ତଥାତି ଅୟଂପ୍ୟେତେସଂ ଭେଦୋ। ତତ୍ର ନିଚ୍ଛୟସଦ୍ଦୋ ଇଧାପି ପୱତ୍ତତୀତି ଦ୍ୱୀସୁପି ୱୁତ୍ତୋ ।

ପାଦେନ ଅଭ୍ୟୁପଗମସ୍ସ ନାମାନି । ପତିପୁବ୍ବୋ ଜାନାତି ଅଭ୍ୟୁପଗମେ, ଇତ୍ଥିୟଂ ଅ, ପଟିଞ୍ଞା । ତଥା ସୁଣୋତି ଚ, ଅ, ପଟିସ୍ସୱୋ, ଦ୍ୱୀସୁପି ଭାୱସାଧନଂ । ସଂୱିଦା’ଗୂ, ପଟିଞ୍ଞାନଂ, ନିୟମୋ, ଅସ୍ସୱୋ, ସଂସୱୋ, ଅଙ୍ଗୀକାରୋ, ଅଭ୍ୟୁପଗମୋ, ସମାଧିଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଅଭ୍ୟୁପଗମସ୍ସ ନାମାନି [ଅମର ୫.୫]।

୧୭୨. ଛହି ପଦେହି ଅନାଦରସ୍ସ ନାମାନି । ମାନ ପୂଜାୟଂ, ଚୁରାଦି, ମନ ଞାଣେ ୱା, ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ଜାନନଂ ଅୱମାନଂ, ଭାୱେ ୟୁ । ୟୋ ୟେନାନାଦରିତୋ, ସ ତତୋ ଅୱସ୍ସମେୱ କାୟୱଚୀମନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନାୱଧୀୟତେତି ଅନାଦରେପି ବ୍ୟୱଧାନାଭିଚାରତୋ ତିରସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ତରଧାନେ ୱତ୍ତମାନୋ ସମ୍ବଜ୍ଝତେତି ତିରୋଧାନକରଣଂ ତିରକ୍କାରୋ । ପରି ପରାପୁବ୍ବୋ ଭୂଧାତୁ ଅୱଞ୍ଞାଣେ, ଅୱପୁବ୍ବୋ ଜାନାତି ଚ, ସବ୍ବତ୍ର ଭାୱେ ଣୋ, ଅ ଚ । ଦର ଆଦରେ, ଆଦରୋ ସକ୍କାରୋ, ତବ୍ବିପରୀତୋ ଅନାଦରୋ । ପରାଭୱନଂ ପରାଭୱୋ । ଅୱଜାନନଂ ଅୱଞ୍ଞା ।

ଦ୍ୱୟଂ ଉମ୍ମାଦେ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିବ୍ଭମୋ ଭନ୍ତି ଉମ୍ମାଦୋ । ମଦ ଉମ୍ମାଦେ, ଉଗ୍ଗତେହି, ଉମ୍ମଗ୍ଗସଣ୍ଠିତେହି ୱା ଦୋସେହି ମଦନଂ ଉମ୍ମାଦୋ ।

୧୭୩.ସ୍ନେହନ୍ତଂ ସ୍ନେହେ । ପିୟସ୍ସ ଭାୱୋ ପେମଂ, ଇମୋ, ପିୟସ୍ସ ପତ୍ତଂ, ପୀନୟତୀତି ୱାପୀ, ପିନୋ ଭାୱୋ ପେମଂ, ଇମୋ । ସିନିହ, ସ୍ନିହ ପୀତିୟଂ, ଭାୱେ ଣୋ । ଦ୍ୱୟଂ ମୁଚ୍ଛାୟଂ । ପୀଳ ୱିବାଧାୟଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୀଳା ଚିତ୍ତପୀଳା, ୱିଗତା ନୀଲାଦିସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା ସଞ୍ଞା ଏତସ୍ମାତି ୱିସଞ୍ଞୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱିସଞ୍ଞିତା ।

ଦ୍ୱୟଂ ପମାଦେ । ୟେନ ସକ୍କୋ ସମାନୋ ସୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ନ କରୋତି, ସୋ ପମାଦୋ, ମଦ ପମାଦେ ପପୁବ୍ବୋ, ପମଜ୍ଜନଂ ପମାଦୋ, ଣୋ । ସଜ ୱିସଜ୍ଜନାଲିଙ୍ଗନନିମ୍ମାନେସୁ । ସତିୟା ୱିସଜ୍ଜନଂ ସତିୱୋସଗ୍ଗୋ, ଇସ୍ସ ଓ । ଅପୁବ୍ବୱତ୍ଥୁପରିକ୍ଖାତିସୟେ କୋତୂହଲାଦିଦ୍ୱୟଂ । ତୁଜ ହିଂସାୟଂ, କୁଂ ପାପଂ ତୋଜତୀତି କୋତୂହଲଂ, ଅଲୋ, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ ଚ । ତୁଲ ନିକ୍କସେ, କୁଂ ପାପଂ ତୁଲୟତୀତି କୁତୂହଲଂ, ଅ, ହକାରୱଣ୍ଣାଗମୋ । କୋତୁକଂ, କୁତୁକଞ୍ଚ ଏତେସଂ ପରିୟାୟାନି ।

୧୭୪.ୱିଲାସାଦୟୋ କ୍ରିୟା ଚେଟ୍ଠା, କିଂୱିସିଟ୍ଠା ? ସା କ୍ରିୟା ନାରିସିଙ୍ଗାରଭାୱଜା ଇତ୍ଥୀନଂ ରତିଭାୱଜା, ୟା ହାୱସଦ୍ଦେନୋଚ୍ଚନ୍ତେ । ହୁୟନ୍ତେ ରାଗିନୋ ଅତ୍ରାତି ହାୱୋ, ହୁ ହୱନେ, ଣୋ । ଆଦିନା ୱିଚ୍ଛିତ୍ତିପଭୁତୀନଂ ଗହଣଂ, ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ନାଟକରତନକୋସେ –

‘‘ଲୀଲା ୱିଲାସୋ ୱିଚ୍ଛିତ୍ତି, ୱିବ୍ଭମୋ କିଲକିଞ୍ଚିତଂ ।

ମୋଟ୍ଟାୟିତଂ କୁଟ୍ଟମିତଂ, ୱିବ୍ବୋକୋ ଲଲିତଂ ତଥା ॥

ୱିକତଞ୍ଚେତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ଦସ ଥୀନଂ [ଥୀନଂ ଚେଟ୍ଠା (କ॰)] ସଭାୱଜା ।

ହାୱୋ ଚ ହେଲା ୱିକ୍ଖେପ-ସମ୍ମୂଳ୍ହମଦକପଣ୍ୟ’’ନ୍ତି ॥

ତତ୍ର ପିୟସମୀପଗମନେ ୟୋ ଠାନାସନଗମନୱିଲୋକିତେସୁ ୱିକାରୋ, ଅକସ୍ମା ଚ କୋଧମିହିତଚମକ୍କାରମୁଖୱିକୂଣନଂ, ସୋ ୱିଲାସୋ, ୱିପୁବ୍ବା ଲସଧାତୁମ୍ହା ଣୋ । ସୁକୁମାରୱିଧାନେନ ଭମୁକନେତ୍ତାଦିକ୍ରିୟାସଚିୱକରଚରଣଙ୍ଗୱିନ୍ୟାସୋ ଲଲିତଂ, ଲଲ ୱିଲାସେ, ତୋ । ଅଲଦ୍ଧପିୟସମାଗମେନ କୁଚିତ୍ତୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ପିୟସ୍ସ ୟା ୱେସଗତିଦିଟ୍ଠିହସିତଭଣିତେହାନୁକତି କରୀୟତେ, ସା ଲୀଲା, ଲଲ ୱିଲାସେ, ଲଲ ଉପସେୱାୟନ୍ତି ୱା ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ, ଅ । ସୁରତେ ପୱଡ୍ଢେଚ୍ଛା ହେଳା, ହେଲା ୱା, ହିଲ ହାୱକରଣେ, ଅ । ମଦରାଗହସ୍ସଜନିତୋ ୱିପରିୟାସୋ ୱିବ୍ଭମୋ । ଆଭରଣୱିଲେପନାଦୀନଂ କୁତୋଚି ପିୟାପରାଧତୋ ଇସ୍ସାୟାନାଦରେନ ଚତ୍ତାନଂ ସଖୀନଂ ପୟତନେନ ୱାରଣଂ ୱିଚ୍ଛିତ୍ତି, ଛିଦି ଦ୍ୱେଧାକରଣେ,ତି । ପିୟେନ ଦତ୍ତଂ ପୀତିନିବନ୍ଧନଂ ସ୍ୱପ୍ପମପି ଭୂସନଂ ୱିଚ୍ଛିତ୍ତୀତ୍ୟଞ୍ଞେ । କିଲକିଞ୍ଚିତାଦୟୋ ନାଟକସତ୍ଥାନୁସାରତୋ [ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧାଟୀକାଟୀପ୍ପଣେ] ଞେୟ୍ୟା ।

୧୭୫. ତିକଂ ହସିତେ । ହସ ହସନେ, ସବ୍ବତ୍ର ଭାୱସାଧନଂ । ସୋ ହାସୋ ମନ୍ଦୋ ସମାନୋ ମିହିତଂ, ସିତଞ୍ଚୁଚ୍ଚତେ । ମିହ ଈସଂହସନେ । ମନ୍ଦସ୍ସିତଂ ମ୍ହିତନ୍ତିପି ପାଠୋ, ମ୍ହି ଈସଂହସନେତିପି ଧାତୁ, ମ୍ହିସ୍ସ, ମିହିସ୍ସ ୱା ସ୍ୟାଦେସୋ, ସିତଂ । ସବ୍ବତ୍ର ଭାୱେ ତୋ ।

ଈସଂଫୁଲ୍ଲିତଦନ୍ତେହି, କଟାକ୍ଖେହି ସୋଟ୍ଠୱେହି ଚ ।

ଅଲକ୍ଖିତଦ୍ୱିଜଦ୍ୱାରଂ, ସିତମିଚ୍ଛନ୍ତି ସୂରୟୋ [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୭.୩୪]॥

ଦ୍ୱୟଂ ମହାହସିତେ । ଅଟ ଗତିୟଂ, ଦୂରଗାମିହାସୋ ଅଟହାସୋ, ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ୱା ହାସୋ ଅଟହାସୋ, ତସ୍ସ ଟୋ, ଇକାରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ । ସିତାତିହସିତାନଂ ଅନ୍ତରାଳିକଂ ୱିହସିତଂ ।

ଆକୁଞ୍ଚିତକପୋଲ’କ୍ଖଂ, ସସ୍ସନଂ ନିସ୍ସନଂ ତଥା ।

ପତ୍ଥାୱୋତ୍ଥଂ ସାନୁରାଗଂ, ଆହୁ ୱିହସିତଂ ବୁଧା [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୭.୩୫]॥

ଦ୍ୱୟଂ ଲୋମୁଗ୍ଗମେ । ରୋମାନଂ ଅଞ୍ଚନଂ ରୋମଞ୍ଚୋ, ଅଞ୍ଚ ଗମନେ, ଣୋ । ଲୋମାନଂ ହଂସନଂ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଭାୱୋ ଲୋମହଂସନୋ ।

୧୭୬.ପରିହାସାଦିଛକ୍କଂ ୱଲ୍ଲଭାଦୀନଂ ପରିହାସେ । ପରିହସନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ପରିହାସୋ, ଣୋ, ପରିଭୱିତୁକାମେନ ହାସୋତି ୱା ପରିହାସୋ । ଦୁ ପରିହାସେ, ଦୁ ଅନାଦରେତି ୱା ଧାତୁ, ଅ, ଦୱ ଦାହେତି ୱା ଧାତୁ । ଖିଡ କୀଳାୟଂ, ଖିଡ୍ଡା, ଖିଦ୍ଦାତିପି ପାଠୋ, ଅଥ ୱା ଖଂ ତୁଚ୍ଛଂ ଇଡ୍ଡା ୱାଚା, ସା ଏତ୍ଥାତି ଖିଡ୍ଡା । କୀଳ ପୀତିୟକୀଳନେସୁ, କୀଳ ୱିହାରେତି ୱା, କୀଳନଂ କେଳି କୀଳା ଚ କୀଳିତଞ୍ଚ । ପରିହାସାଦିଛକ୍କେସୁପି ଅଧିକରଣସାଧନମ୍ପି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି ।

ତିକଂ ନିଦ୍ଦାୟଂ । ନିପୁବ୍ବୋ ଦା ସୁପନେ, ଅ । ସୁପ ସୟେ, ଇନୋ, ସୁପିନଂ । ଅ, ସୋପ୍ପଂ । ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିସ୍ସମାଦିକାରଣା ସବ୍ବଙ୍ଗନିମୀଲନଂ ମିଦ୍ଧଂ । ମୁଚ୍ଛାପାୟଂ ମିଦ୍ଧଂ । ମିଦ କାରିୟକ୍ଖମନେ, ତୋ । ମେଧୟତି ୱା ମିଦ୍ଧଂ, ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେନ ୱିହିଂ ସତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, କମ୍ପନତ୍ଥୋ ଚଲଧାତୁ ମୁଚ୍ଛାପାୟେ ପପୁବ୍ବୋ । ଅକ୍ଖିଦଲାନଂ ପଚଲଭାୱେନ ଅୟତି ପୱତ୍ତତୀତି ପଚଲାୟିକା, ଣ୍ୱୁ, ଅସ୍ସିତ୍ତଂ ।

୧୭୭-୧୭୮.କେତୱନ୍ତଂ କୂଟେ । କରଣଂ କତି, ନିନ୍ଦିତା କତି ନିକତି । ଅଟ ଗମନେ, କୁଚ୍ଛିତେନାକାରେନ ଅଟତୀତି କୂଟଂ । କୁଟ ଛେଦନେତି ୱା ଧାତୁ [ସଦ୍ଦନୀତିଧାତୁମାଲାୟଂ ପନ ‘‘କୂଟ ଅପ୍ପସାଦେ’’ତି ଧାତୁନା ସାଧିତଂ]। ରଭି ବ୍ୟାଜେ, ବ୍ୟାଜୋ ନାମ କେତୱଂ । ସଠ କେତୱେ, ସଠଂ, ସଠୟତି ନ ସମ୍ମା ଭାସତି ୟେନାତି ୱା ସଠଂ । କିତୱସ୍ସ ଧମ୍ମୋ କେତୱଂ, କିତୱୋ ନାମ ଜୂତକାରୋ, ଚୋରୋ ୱା, କିତ ନିୱାସେ, ଅୱୋ । କପଟୋ, ବ୍ୟାଜୋ, ଉପଧି, କୁସତି ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି କେତୱସ୍ସ ନାମାନି ।

ସତ୍ତକଂ ସଭାୱେ । ଭୱନଂ ଭାୱୋ, ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ, ସନ୍ତୋ ୱା ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ ଭାୱୋ ସଭାୱୋ । ସଜ ୱିସଜ୍ଜନାଲିଙ୍ଗନନିମ୍ମାନେସୁ, ନତ୍ଥି ୱିସଜ୍ଜନମେତସ୍ସାତି ନିସ୍ସଗ୍ଗୋ । ରୂପ ପକାସନେ, ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ ରୂପଂ ସରୂପଂ । କରଣଂ ଭୱନଂ କତି, ପଠମଂ କତି ପକତି । ୟଥା ପଠମକାଲେ ସମ୍ଭୂତା, ତଥେୱ ସବ୍ବଦାପୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସୀଲ ସମାଧିମ୍ହି, ସମାଧି ନିୟମୋ । ଲକ୍ଖ ଦସ୍ସନଙ୍କେସୁ, ତଥେୱ ଲକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ, ୟୁ । ତଥେୱ ଭୱତୀତି ଭାୱୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଉସ୍ସୱେ । ଉସ ଦାହେ । କଂ ଉସୱନ୍ତି ଉଗ୍ଗିରୟନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ଉସ୍ସୱୋ, ନାନାସମିଦ୍ଧୀହି ସୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ଉସ୍ସୱୋ । ଛି ଛେଦନେ, ଛିନ୍ଦତି ସୋକମେତ୍ଥାତି ଛଣୋ । ୟୁ । ଇସ୍ସ ଲୋପୋ । ସୋକଂ, ପାପଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦନ୍ତା ଅଣନ୍ତି ସଦ୍ଦାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ଛଣୋ । ଛି ଛେଦନେ । ଅଣ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ ।

୧୭୯. ୟଥା ସସ୍ନେହଂ ପକତିତିଲତେଲାଦିସ୍ନେହସହିତଂ ଦୀପକଂ ପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେନ୍ତୋ ଜନ୍ତୁ ନରୋ ଅତ୍ୟନ୍ଧକାରଗବ୍ଭାଦୀସ୍ୱପି ଠିତାନି ଖୁଦ୍ଦକାନ୍ୟତ୍ଥଜାତାନି ଅତିସୁଖୁମାନିପି ନାନାଦବ୍ବସମୂହାନି ସୁଖଂୱ ସମ୍ପସ୍ସତି, ତଥା ସସ୍ନେହଂ ବୁଦ୍ଧପରିୟାୟାଦିଅନେକପରିୟାୟସ୍ନେହସହିତଂ ଇମଂ ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକଂ ଗନ୍ଥଂ ଉଗ୍ଗହଣଧାରଣାଦିନା ଧାରେନ୍ତୋ ଜନ୍ତୁ ସୋତୁଜନୋ ଖୁଦ୍ଦକାନି ଅତ୍ଥଜାତାନି ନାନାସତ୍ଥେସୁ ଆଗତାନି ଅତିଗମ୍ଭୀରାନି ଅତ୍ଥଜାତାନି ସୁଖଂ ସମ୍ପସ୍ସତୀତି ୟୋଜନା ।

ଇତି ସକଲବ୍ୟାକରଣମହାୱନାସଙ୍ଗଞାଣଚାରିନା କୱିକୁଞ୍ଜରକେସରିନା ସିରିମହାଚତୁରଙ୍ଗବଲେନ ମହାମଚ୍ଚେନ ୱିରଚିତାୟଂ ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକାୱଣ୍ଣନାୟଂ ସଗ୍ଗକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ସଗ୍ଗକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଭୂକଣ୍ଡ

୧. ଭୂମିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୮୦.ଇଧ ଭୂକଣ୍ଡେ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗେହି ଭୂମ୍ୟାଦୀହି ଦସହି, ପାତାଲେନ ଚାତି ଏକାଦସହି କୋଟ୍ଠାସେହି କମତୋ ୱଗ୍ଗା ଭୂମିୱଗ୍ଗାଦିନାମକା ୱଗ୍ଗା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ସପ୍ପଧାନୋପକାରକାନି ଅଙ୍ଗାନି ଖାରାଦୀନି, ଅଙ୍ଗାନଂ ଉପକାରକାନି ଚ ଉପଙ୍ଗାନି ଅଦ୍ଧାଦୀନି ।

୧୮୧. ସାଦ୍ଧପଜ୍ଜେନ ଭୂମିୟା ନାମାନି । ୱସୂନି ରତନାନି ଧାରୟତୀତି ୱସୁନ୍ଧରା । ଖମୁ ସହନେ, ଖସ୍ସ ଛୋ, ଛମା, ଅଥ ୱା ଛି ଛେଦନେ, ସତ୍ତାନମଧୋପତନଂ ଛିନ୍ଦତୀତି ଛମା, ମୋ, ଇତ୍ଥିୟମା ଚ । ଭୱନ୍ତ୍ୟସ୍ସଂ ଭୂତାନୀତି ଭୂମି । ଭୂ ସତ୍ତାୟଂ, ମି । ପୁଥଇତି ପାଟିପଦିକେ ଠିତେ ନଦାଦି, ଈ, ପୁଥସ୍ସ ପୁଥୁଆଦେସେ, ୱୁଦ୍ଧିମ୍ହି ଚ କତେ ପୁଥୱୀ । ଉସ୍ସୁୱାଦେସେ ପୁଥୁୱୀ । ପଥାଦେସେ ତୁ ପଥୱୀ, ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅୱାଗମୋ, ଅଥ ୱା ଥୱ ଗତିୟଂ, ପଥୱତି ଏତ୍ଥାତି ପଥୱୀ, ନଦାଦି, ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥରତୀତି ୱା ପଥୱୀ, ଥର ସନ୍ଥରଣେ ପପୁବ୍ବୋ, ରସ୍ସ ୱୋ, ନଦାଦି, ପୁଥୱୀ, ଅସ୍ସୁ ।

‘‘ମଧୁନୋ କେଟଭସ୍ସାପି, ମେଦମଂସପରିପ୍ଲୁତା ।

ତେନାୟଂ ମେଦିନୀ ଦେୱୀ, ୱୁଚ୍ଚତେ ବ୍ରହ୍ମୱାଦିଭୀ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୧.୩]॥ –

ୱଚନତୋ ମେଦୟୋଗା ମେଦିନୀ, ଈ, ଇନୀ ଚ । ମିଦ ସ୍ନେହନେ ୱା, ୟୁ, ନଦାଦି, ଇସ୍ସେତ୍ତଞ୍ଚ । ମହ ପୂଜାୟଂ, ନଦାଦି । ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣତ୍ତା ଉବ୍ବୀ, ନଦାଦି, ଅୱତି ଭୂତାନୀତି ୱା ଉବ୍ବୀ, ଅସ୍ସୁ । ୱସୂନି ସନ୍ତ୍ୟସ୍ସଂ ୱସୁମତୀ । ଗଚ୍ଛନ୍ତି ୟସ୍ସଂ ଲୋକା, ସା ଗୋ, ପୁମିତ୍ଥିୟଂ । କା ସଦ୍ଦେ, କାୟତି ଏତ୍ଥ, କାୟତି ମାରୱିଜୟକାଲେତି ୱା କୁ, ଉ । ୱସୂନି ଧାରୟତୀତି ୱସୁଧା । ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ଧରୟତୀତି ଧରଣୀ, ୟୁ, ନଦାଦି । ଧରତୀତି ଧରା, ଇତ୍ଥିୟଂ ଆ । ଗମୁ ଗମନେ, ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ୟସ୍ସଂ ଜଗତୀ, ଅନ୍ତପଚ୍ଚୟୋ, ଗସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଜତ୍ତଞ୍ଚ, ନଲୋପୋ, ନଦାଦି । ଭୂ ସତ୍ତାୟଂ, ରି, ନଦାଦି, କ୍ୱିମ୍ହି ଭୂ । ଭୂତେ ସତ୍ତେ ଧରତୀତି ଭୂତରୋ । ଅୱ ରକ୍ଖଣେ, ୟୁ, ନଦାଦି, ଅୱନୀ ।

୧୮୨. ଖାରା ଲୱଣରସା ମତ୍ତିକା ଊସୋତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ଖାଦତୀତି ଖାରା, ଦସ୍ସ ରୋ । ପଦେସକତ୍ତା ମତ୍ତେନ ପମାଣେନ ୟୁତ୍ତା ମତ୍ତିକା । ଊସ ରୁଜାୟଂ, ଊସୋ । ଊସୟୋଗା ଊସୱା, ୱନ୍ତୁ । ରପଚ୍ଚୟେ ଊସରୋ । ଦ୍ୱେପି ତୀସୁ ୱତ୍ତନ୍ତେ ।

ଥଲ ଠାନେ, ଅଧିକରଣେ ଅ । କିତ୍ତିମଂ ଥଲଂ, ଅକିତ୍ତିମା ଥଲୀ, ନଦାଦି । ଥଦ୍ଧଲୂଖମ୍ହି ଭୂଭାଗେ ଭୂମିପ୍ପଦେସେ ଜଙ୍ଗଲସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ନିଜ୍ଜଲତ୍ତା କକ୍ଖଳତ୍ତା ଥଦ୍ଧୋ । ତିକ୍ଖସକ୍ଖରାଦିୱିଦାରଗୱାଦିଖୁରଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦୱଚ୍ଚାଦିସହିତତ୍ତା ଲୂଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗଲ ଚୱନାଧୋପତନାଦନେସୁ । ଜଲଂ ଗଲତି ଏତ୍ଥ, ଜଲେନ ୱା ଗଲନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଜଙ୍ଗଲୋ, ନିଜ୍ଜଲୋ ଦେସୋ, ‘‘ଜଙ୍ଗଲୋ ନିଜ୍ଜଲେ ଦେସେ, ତିଲିଙ୍ଗୋ ପିସିତେ ଥିୟ’’ନ୍ତି [ତିକଣ୍ଡସେସ ୩.୩.୩୯୩] ହି ତିକଣ୍ଡସେସୋ, ଲସ୍ସ ଲୋପୋ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ଚ ।

୧୮୩. ୱେଦେନ ପଞ୍ଞାୟ ଈହନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱେଦେହୋ । ସୋ ଏୱ ୱିଦେହୋ, ଇମଂ ଦୀପମୁପାଦାୟ ସିନେରୁନୋ ପୁବ୍ବଦିସାଭାଗତ୍ତା ପୁବ୍ବୋ ଚ ସୋ ୱିଦେହୋ ଚେତି ପୁବ୍ବୱିଦେହୋ । ଏୱମପରୁତ୍ତରେସୁ । ଗୱେନ ୟନ୍ତ୍ୟେତ୍ଥାତି ଗୋୟାନୋ । ଅପରୋ ଚ ସୋ ଗୋୟାନୋ ଚେତି ଅପରଗୋୟାନୋ । ଜମ୍ବୁୟା ଲକ୍ଖିତୋ, କପ୍ପଟ୍ଠାୟିତାଦିପ୍ପଭାୱେନ ୱା ତପ୍ପଧାନୋଦୀପୋତି ଜମ୍ବୁଦୀପୋ । ଧମ୍ମତାସିଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଚସୀଲସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ କଂ ସୁଖଂ ଉରୁ ମହନ୍ତମେତ୍ଥାତି କୁରୁ, କୁଂ ପାପଂ ରୁନ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା କୁରୁ, କ୍ୱି । ଦୀପ ଦିତ୍ତିପ୍ପକାସନେସୁ, ଜଲମଜ୍ଝେ ଦିପ୍ପନ୍ତୀତି ଦୀପା, ଦିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଧମ୍ମାତି ୱା ଦୀପା, ପମାଣତୋ ମହନ୍ତା ଦୀପା ମହାଦୀପା ।

୧୮୪.କୁରୁଆଦୟୋ ଏକୱୀସତି ଜନପଦନ୍ତରା ଜନପଦୱିସେସା, ଆଦିନା ସୁରମହପଚ୍ଚୁଗ୍ଗତା ତଲକୁଟା ଅସ୍ମାକାଦୟୋ ଚ ପୁମ୍ବହୁତ୍ତେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ବହୁତ୍ତେ ଚ ସିୟୁଂ । କୁରୁ ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ‘‘କୁରୂ’’ତି ବହୁୱଚନେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ର । କୁଂ ପାପଂ ରୁନ୍ଧତୀତି କୁରୁ, ଖତ୍ତିୟକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ କୁରୂ, ପଚ୍ଚୟଲୋପତୋ ନ ୱୁଦ୍ଧି, ସବ୍ବତ୍ରେୱଂ [ପାଣିନି ୧.୨.୫୨ ୪.୨.୮୧ ସୁତ୍ତେସୁ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ]। ଅରିୱିଜୟଲୋକମରିୟାଦାତିକ୍କମାଦୀସୁ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ସକ୍କା । କୋସଂ ଲନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, କୁସଲଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱା କୋସଲା । ମଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଧାୱନ୍ତୀତି ମଗଧା, କ୍ୱି, ମଂସେସୁ ଗିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱା ମଗଧା । ଗିଧ ଅଭିକଙ୍ଖାୟଂ । ସେୱନ୍ତି ୟେନାତି ସିୱି, ସି ସେୱାୟଂ, ୱି । ସିୱଂ କରୋନ୍ତୀତି ୱା ସିୱୀ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଇ । କଲ ସଦ୍ଦେ, ଇଙ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ, କଲିଙ୍ଗା, ତେସଂ ନିୱାସୋ କଲିଙ୍ଗା, ଉତ୍ତରାପଥୋ [‘‘ଜଗନ୍ନାଥା ପୁବ୍ବଭାଗେ କଣ୍ହାତୀରନ୍ତରଂ ସିୱେ କଲିଙ୍ଗଦେସୋ ସଂୱୁତ୍ତୋ’’ ଇତ୍ୟୁତ୍ତଦେସେ (ଥୋମନିଧି)], କଲିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱା କଲିଙ୍ଗା, କ୍ୱି, କଲଂ ମଧୁରସଦ୍ଦଂ ଗାୟନ୍ତୀତିୱା କଲିଙ୍ଗା, ଅସ୍ସିତ୍ତଂ, କେନ ସୁଖେନ ଲିଙ୍ଗନ୍ତୀତି ୱା କଲିଙ୍ଗା, ଲିଙ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ । ଅତ୍ତନା ଖାଦିତଂ ଲଞ୍ଜଂ ପରାଜିତେହି ୟାଚିତେପି ପୁନ ନ ୱମନ୍ତୀତି ଅୱନ୍ତୀ । ପଞ୍ଚାଲସ୍ସ ପୁତ୍ତା ପଞ୍ଚାଲା । ୱଜ୍ଜେତବ୍ବାତି ୱଜ୍ଜୀ, ‘‘ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା ଇମେ’’ତ୍ୟାଦିନା ପୱତ୍ତୱଚନମୁପାଦାୟ ୱଜ୍ଜୀତି ଲଦ୍ଧନାମା ରାଜାନୋ । ୱଜ୍ଜୀରଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ରାଜାନୋ ୱଜ୍ଜୀ । ରଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପନ ତଂସମଞ୍ଞା ତଂନିୱାସିରାଜକୁମାରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଗଂ ପଥୱିଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଗନ୍ଧାରା, କିତ୍ତିଗନ୍ଧେନ ଅରନ୍ତୀତି ୱା ଗନ୍ଧାରା । ଚିତ ଉସ୍ସାହନେ, ଚେତନ୍ତି ଉସ୍ସହନ୍ତି ୟୁଦ୍ଧକମ୍ମାଦୀସୂତି ଚେତୟୋ ।

୧୮୫.ୱଙ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ । ୱିସିଟ୍ଠାନି ଦେହାନି ୟେସଂ ୱିଦେହା, ପୁବ୍ବୱିଦେହଦୀପତୋ ଆଗତତ୍ତା ୱା ୱିଦେହା । ଓଜ ଦିତ୍ତିୟଂ, କମ୍ବୁନା ସମ୍ବୁକେନ ଓଜନ୍ତି ତସ୍ସଂ ୱୋହାରକରଣତୋତି କମ୍ବୋଜା, କମ୍ବୁକଜୋ ଓଜୋ ବଲମେତେସନ୍ତି ୱା କମ୍ବୋଜା । ମଦ ମଦ୍ଦନେ, ମଦ୍ଦନ୍ତୀତି ୱା ମଦ୍ଦା, ମଂ ସିୱଂ ଦଦନ୍ତୀତି ୱା ମଦ୍ଦା, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାଦୀହି ମୋଦନ୍ତୀତି ୱା ମଦ୍ଦା, ମଦ ହାସେ । ଭଞ୍ଜ ଅୱମଦ୍ଦନେ, ଭଗ୍ଗା । ଅଙ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ । ସୀହଂ ଲନ୍ତୀତି ସୀହଳା । କାସ ଦିତ୍ତିୟଂ, ସମ୍ପତ୍ତିୟା କାସନ୍ତୀତି କସ୍ମୀରା, ମୀରୋ । କାସ ଦିତ୍ତିୟଂ, ଇ, କାସୀ । ପଡି ଗତିୟଂ, ପଣ୍ଡୁ, ଉ । ଅଥ ୱା କୁଂ ପାପଂ ରୁନ୍ଧତି ଏତ୍ଥାତି କୁରୁ, ଇତି ଏକୋପି ଜନପଦୋ ନିସ୍ସିତାନଂ ବହୁତ୍ତା ବହୁୱଚନେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

୧୮୬. ଦ୍ୱୟଂ ଭୁୱନେ । ଲୁଜ ଅଦସ୍ସନେ, ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଲୋକୋ, ଗସ୍ସ କୋ, ଜସ୍ସ ୱୋ । ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୁୱନଂ, ୟୁ । ଜଗତି, ୱିଟ୍ଠପାଦୀନିପି ଭୁୱନପରିୟାୟାନି । ଦ୍ୱୟଂ ଦେସସାମଞ୍ଞେ । ଦିସ ଅତିସଜ୍ଜନେ, ଅତିସଜ୍ଜନଂ ପବୋଧନଂ, ‘‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ’’ତି ଦିସତି ଅପଦିସତୀତି ଦେସୋ । ସି ସେୱାୟଂ, ସଞ୍ଞାୟଂ ଅ, ୱିସୟୋ ।

ସିଟ୍ଠାଚାରରହିତୋ ମିଲକ୍ଖଦେସୋ କାମରୂପାଦି ପଚ୍ଚନ୍ତୋ ନାମ । ମିଲକ୍ଖ ଅବ୍ୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ, ମିଲକ୍ଖନ୍ତି ଅବ୍ୟତ୍ତୱାଚଂ ଭାସନ୍ତୀତି ମିଲକ୍ଖା । ସିଟ୍ଠାଚାରମଗ୍ଗଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନୋ ଅଭାୱା ରାଗାଦିମଲଂ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ୟେସନ୍ତି ୱା ମିଲକ୍ଖା, ଅସ୍ସିତ୍ତଂ, ତେସଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ମିଲକ୍ଖଦେସୋ । ପଚ୍ଚନ୍ତେ ମଜ୍ଝିମଦେସସ୍ସ ବହିଦ୍ଧାଭାଗେ ଜାତୋ ପଚ୍ଚନ୍ତୋ ।

ବ୍ୟୱତ୍ଥା ଚତୁୱଣ୍ଣାନଂ, ୟସ୍ମିଂ ଦେସେ ନ ୱିଜ୍ଜତେ ।

ମିଲକ୍ଖଦେସୋ ସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ମଜ୍ଝଭୂମି ତତୋ ପରଂ [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୧.୭]॥

ଅରିୟାଚାରଭୂମିତ୍ତା ମଜ୍ଝୋ ଚ ସୋ ଦେସୋ ଚେତି ମଜ୍ଝଦେସୋ, ନୱୟୋଜନସତପରିକ୍ଖେପୋ ମଜ୍ଝିମଦେସୋ ।

୧୮୭.ସଲିଲପ୍ପାୟୋ ବହୂଦକୋ ଦେସୋ ଅନୂପୋ ନାମ, ଅନୁଗତା ଆପା ଅତ୍ରାତି ଅନୂପୋ, ଆପସ୍ସ ଆଦିନୋ ଉତ୍ତଂ, ପରଲୋପୋ ୱା । କଚ ବନ୍ଧନେ, ଛୋ, କଚ୍ଛଂ । ଅନୂପଦେସୋ ଚ । ଅଭିନୱୋଗ୍ଗମନେନ ତିଣେନ ଲକ୍ଖିତେ ହରିତେ ଦେସେ ସଦ୍ଦଲୋ, ଦଲ ଦିତ୍ତିୟଂ, ଭାୱେ ଅ । ୱିଜ୍ଜତି ଦଲୋ ୟତ୍ଥ ସଦ୍ଦଲୋ ।

୧୮୮. ନଦିୟା ଆଭତେନ ଅମ୍ବୁନା ଉଦକେନ ଜୀୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ନଦ୍ୟମ୍ବୁଜୀୱନୋ ଦେସୋ ନଦୀ ମାତା ଅସ୍ସାତି ନଦୀମାତିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ବହୁବ୍ବୀହିମ୍ହି କୋ । ୱୁଟ୍ଠିୟା ୱସ୍ସେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ସସ୍ସମେତ୍ଥାତି ୱୁଟ୍ଠିନିପ୍ଫଜ୍ଜସସ୍ସକୋ ଦେସୋ ଦେୱୋ ମାତା ଅସ୍ସାତି ଦେୱମାତିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ବହୁବ୍ବୀହିମ୍ହିୟେୱ କୋ, ଦେୱସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ୱୁଟ୍ଠିମାହ ।

୧୮୯.ଅନୂପାଦୟୋ ଦେୱମାତିକାନ୍ତା ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ । ଚନ୍ଦସୂରାଦୋ ଚନ୍ଦସୂରିୟସିନେରୁପବ୍ବତାଦିମ୍ହି ସସ୍ସତିସଦ୍ଦୋ ଈରିତୋ କଥିତୋ । ସବ୍ବଦା ସରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସସ୍ସତିୟୋ, ସର ଗତିୟଂ, ସରସଦ୍ଦସ୍ସ ସୋ,ତି ।

ରଠ ଗତିୟଂ, ରଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନଗରାଦୟୋତି ରଟ୍ଠଂ, ତୋ । ନାଗରେହି ୱିଜିନିତବ୍ବନ୍ତି ୱିଜିତଂ । ଆଳିୟଂ ପୱତ୍ତମାନୋ ୟୋ ସେତୁ, ସୋ ପୁରିସେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତତି । ସି ବନ୍ଧନେ, ତୁ । ଅଲ ଭୂସନେ, ଇ, ଆଳି, ତସ୍ସଂ ଆଳିୟଂ ।

ନଗରପବ୍ବତାଦିନୋ ଉପାନ୍ତଭୂ ସମୀପଭୂମି ପରିସରୋ ପରିତୋ ସରନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି, ଣୋ ।

ତିକଂ ୱଜେ । ଗାୱୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ଗୋଟ୍ଠଂ । କୁଲ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ଗାୱୋ କୁଲନ୍ତ୍ୟେତ୍ଥାତି ଗୋକୁଲଂ, ଗୁନ୍ନଂ କୁଲଂ ଘରନ୍ତି ୱା ଗୋକୁଲଂ । ୱଜ ଗତିୟଂ, ୱଜନ୍ତି ୟଂ ଗାୱୋ ନିୱାସନତ୍ଥାୟାତି ୱଜୋ । ଗୋଟ୍ଠାନକଂ, ଗୋଟ୍ଠାନନ୍ତିପି ୱଜସ୍ସ ନାମାନି ।

୧୯୦. ସିଲୋକେନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମାନି । ପଥିକେହି ମଜ୍ଜତେ ନିତ୍ତିଣଂ କରୀୟତେତି ମଗ୍ଗୋ, ମଜ୍ଜ ସୁଦ୍ଧିୟଂ, ଣୋ, ଜସ୍ସ ଗତ୍ତଂ, ପଥିକେହି ମଗ୍ଗୀୟତେତି ୱା ମଗ୍ଗୋ, ମଗ୍ଗ ଅନ୍ୱେସନେ, ମଂ ସିୱଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ମଗ୍ଗୋ, ‘‘ମୋ ସିୱେ ପରିସାୟଞ୍ଚେ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ, ସିୱଂ ଗମନଂ କରୋତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, କ୍ରିୟାୱିସେସନମେତଂ । ପଥି ଗତିୟଂ, ଚୁରାଦି, ନାଗମୋ । ପନ୍ଥୟନ୍ତି ୟନ୍ତ୍ୟନେନାତି ପନ୍ଥୋ, ଅ, କାରିତଲୋପୋ । ପଥତି ୟାତ୍ୟନେନାତି ପଥୋ । ଅଦ ଗମନେ, ଅଦତି ୟତ୍ଥ ସା ଅଦ୍ଧା, ଧୋ, ଅଦ୍ଧା ମଗ୍ଗୋ, ଅଦ୍ଧାସଦ୍ଦୋୟଂ କାଲେପି, ସମଭାଗତ୍ଥୱଚନେ ତୁ ଅଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ଅଦ୍ଧସଦ୍ଦୋ ପୁମନପୁଂସକୱସେନ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୋ, ରାଜାଦିତ୍ତେ ଅଦ୍ଧା, ଅରାଜାଦିତ୍ତେ ଅଦ୍ଧଂ । ଅଞ୍ଜ ଗତିୟଂ, ଅସୋ । ୱଜ ଗତିୟଂ, ଉମୋ, ଜସ୍ସ ଟୋ । ପଦ ଗତିୟଂ, ଅ, ଦସ୍ସ ଜୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ପଜ୍ଜୋ । ଅୟ ଗତିୟଂ, ୟୁ, ପଦ ଗତିୟଂ, ଅୱୋ, ନଦାଦି । ୱତ୍ତ ୱତ୍ତନେ, ୱତ୍ତନଂ ଗମନାଦି, ଅନି, ନଦାଦି, ୱତ୍ତନୀ । କନ୍ତନଦଣ୍ଡେ ପୁନ୍ନପୁଂସକଂ । ପଥିକେହି ପାଦେହି ହଞ୍ଞତେତି ପଦ୍ଧତି । ପାଦସଦ୍ଦସମାନତ୍ଥେନ ପଦସଦ୍ଦେନ ନିୟତପ୍ପୟୋଗତୋ ୱୁତ୍ତିନା ସିଦ୍ଧୋ, ପଦସଦ୍ଦୂପପଦୋ ହନଧାତୁ,ତି, ହନସ୍ସ ଧୋ, ଅଲୋପୋ । ପଦ୍ଧତିସହଚରଣତୋ ୱତ୍ତନୀ, ତଂସହଚରଣତୋ ପଦୱୀ ଚ ଇତ୍ଥିୟଂ ।

୧୯୧-୧୯୨.ତବ୍ଭେଦା ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିସେସା ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗାଦୟୋ ଅପଥନ୍ତା । ଜଙ୍ଘାହି ଗତୋ ମଗ୍ଗୋ ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗୋ । ସକଟେହି ଗତୋ ମଗ୍ଗୋ ସକଟମଗ୍ଗୋ । ତେ ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗସକଟମଗ୍ଗା ମହାମଗ୍ଗେ ୱତ୍ତନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତେଥା’’ତି ଅଥସଦ୍ଦୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ‘‘ତେ ଚା’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ‘‘ମତାଦ୍ଧନୀ’’ତି ପାଠେ ପନ ସତି ‘‘ତେଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋୟେୱ, ତଦା ଏକପଦିକେ ଅଦ୍ଧନି ମଗ୍ଗେ ଏକପଦୀ ମତାତି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଗଚ୍ଛତଂ ଏକୋ ଅସହାୟୋ ପାଦୋ ୟସ୍ସଂ, ନ ନିସିନ୍ନସ୍ସେୱ ୟମକୋତି ଏକପଦୀ, ସମାସନ୍ତେ ନିଚ୍ଚମୀପଚ୍ଚୟୋ, କପଚ୍ଚୟେ ଏକପଦିକୋ, ଈସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ ।

ଚୋରକଣ୍ଟକାଦିଦୋସେ ଦୁଗ୍ଗମେ ପଥେ କନ୍ତାରୋ, ପୁନ୍ନପୁଂସକେ, କେନ ପାନୀୟେନ ତରନ୍ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତି ୟନ୍ତି କନ୍ତାରୋ, ତର ତରଣେ, ଚୋରକନ୍ତାରାଦୀସୁ ପନାୟଂ ରୂଳ୍ହିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ ୱା କତି ଛେଦନେ, ସପ୍ପଟିଭୟତ୍ତା କନ୍ତତି ନିଚ୍ଚଗମନାଗମନମେତ୍ଥାତି କନ୍ତାରୋ, ଆରୋ, ନାଗମୋ ଚ । ଦୁକ୍ଖେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ୟେତ୍ଥାତି ଦୁଗ୍ଗମୋ ।

୧୯୩. ଦ୍ୱୟଂ ପଟିମଗ୍ଗେ । ପଟି ଅଭିମୁଖେନ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ମଗ୍ଗୋ, ପଥୋ ଚ ପଟିମଗ୍ଗୋ, ପଟିପଥୋ ଚ । ଦୀଘମଞ୍ଜସଂ ଅତିଦୂରୋ ମଗ୍ଗୋ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତେ । ଅଦ୍ଧାନଂ ଅୟନଂ ଅଦ୍ଧାନଂ, ଅଚ୍ଚାୟତୋ ମଗ୍ଗୋ, ୟଥା ‘‘ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି, ୟଲୋପୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ପସତ୍ଥେଦ୍ଧନି । ସୋଭନୋ ପଥୋ, ପନ୍ଥୋ ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଗନ୍ତବ୍ବପଥଭାୱତୋ ଅପେତଂ ଉପ୍ପଥଂ, ଅପଥଞ୍ଚ, ଅବ୍ୟୟୀଭାୱସମାସୋ, ଅସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ର ନିପାତୋ ।

୧୯୪-୧୯୬. ପରମାଣୂନଂ ଛତ୍ତିଂସ ଏକୋ ଅଣୁ ନାମ, ଅଣୁତୋପି ଅଣୁତରତ୍ତା ପରମୋ ଅଣୁ, ଅଣୁତୋ ୱା ପରମୋତି ପରମାଣୁ, ଅଣ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ, ଉ । ତେ ଅଣୱୋ ଛତ୍ତିଂସ ତଜ୍ଜାରୀ ନାମ, ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଂ ମଲୀନକରଣୱସେନ ଜରାପେତୀତି ତଜ୍ଜାରୀ, ଜର ଜୀରଣେ, ଜର ୱୟୋହାନିମ୍ହି ୱା, ଅ, ନଦାଦି । ତାପି ତଜ୍ଜାରିୟୋ ଛତ୍ତିଂସ ରଥରେଣୁ ନାମ, ରଥାନଂ ସଞ୍ଚରଣୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ରେଣୁ ରଥରେଣୁ । ତେ ରଥରେଣୱୋ ଛତ୍ତିଂସ ଲିକ୍ଖା ନାମ । ଲକ୍ଖ ଦସ୍ସନେ, ପକତିଚକ୍ଖୁନାପି ଲକ୍ଖ୍ୟତେତି ଲିକ୍ଖା, ଅସ୍ସିତ୍ତଂ ।

ତା ଲିକ୍ଖା ସତ୍ତ ଊକା ନାମ, ଊକାତି ୱୁଚ୍ଚତି ସିରୋୱତ୍ତକିମି, ତପ୍ପମାଣତ୍ତା ଊକା । ତା ସତ୍ତ ଊକା ଧଞ୍ଞମାସୋ ନାମ, ଧଞ୍ଞୋ ୱୀହିୟେୱ ପରିମାଣିତବ୍ବତ୍ତା ମାସୋ ଚାତି ଧଞ୍ଞମାସୋ, ମସି ପରିମାଣେ । ତେ ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞମାସା ଅଙ୍ଗୁଲଂ ନାମ, ଅଙ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ, ଉଲୋ, ଅଙ୍ଗୁଲଂ, ପମାଣଂ, ଉଲିପଚ୍ଚୟେ ଅଙ୍ଗୁଲି, କରସାଖା । ଅମୁଦ୍ୱିଚ୍ଛେତି ଅଦୁଂ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗୁଲଂ ୱିଦତ୍ଥି ନାମ, କଣିଟ୍ଠସହିତେନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ୱିତ୍ଥାରୀୟତେ, ୱିଧୀୟତେତି ୱା ୱିଦତ୍ଥି, ୱିପୁବ୍ବୋ ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ । ଧା ଧାରଣେ, ଉଭୟତ୍ରାପିତି, ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ତସ୍ସ ଥୋ, ନସ୍ସ ତୋ, ତସ୍ସ ଦୋ । ପଚ୍ଛିମେ ଧସ୍ସ ଦୋ, ତସ୍ସ ଥୋ, ଅସରୂପଦ୍ୱିଭାୱୋ ଚ । ତା ଦୁୱେ ୱିଦତ୍ଥୀ ରତନଂ ସିୟୁଂ, ରମୁ କୀଳାୟଂ, ତନୋ, ମଲୋପୋ । ତାନି ସତ୍ତେୱ ରତନାନି ୟଟ୍ଠି ନାମ, ୟତ ପୟତନେ,ତି, ତସ୍ସ ଠୋ, ତସ୍ସ ଟୋ । ତା ୱୀସତି ୟଟ୍ଠିୟୋ ଉସଭଂ ନାମ, ଉସ ଦାହେ, ଅଭୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଉସଭନଦନ୍ତରଂ ଉସଭଂ । ଉସଭାନଂ ଅସୀତିପ୍ପମାଣଂ ଗାୱୁତଂ ନାମ, ଗୱଂ, ଗୱେହି ୱା ୟୁତଂ ଗାୱୁତଂ । ୟୁଜ ସମାଧିମ୍ହି, ଗୋନଦନ୍ତରେହି ଗହିତପ୍ପମାଣସମାଧାନନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ, ତଂ ଚତୁଗାୱୁତଂ ୟୋଜନଂ ନାମ, ୟୁଜ ସମାଧିମ୍ହି, ୟୁ, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ୟୋଜନଂ ନାମ ହୋତୂ’’ତି ଚତୁଗାୱୁତେହି ସମାଧାନନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ ।

୧୯୭. ଆରୋପିତାନଂ ଆଚରିୟଧନୂନଂ ପଞ୍ଚସତଂ କୋସୋ ନାମ, ଅନାରୋପିତାନନ୍ତ୍ୟପରେ । କୁସ ଅୱ୍ହାନେ, ଣୋ, କୁସନଂ ଅୱ୍ହାନଂ କୋସୋ, ଇଧ ପନ କୋସପ୍ପମାଣତ୍ତା କୋସୋ, ଦ୍ୱିସହସ୍ସକରପ୍ପମାଣୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ –

‘‘ଚତୁକ୍କାଧିୱୀସତିୟା, ଅଙ୍ଗୁଲେହି କରୋ ଭୱେ ।

ଖ୍ୟାତମଟ୍ଠସହସ୍ସେହି, କୋସମାନଂ ୱିଭାୱିନା’’ତ୍ୟୁତ୍ତଂ ॥

ଚତୁରମ୍ବଣନ୍ତି ଚତୁରମ୍ବଣୱୀହିବୀଜଜାତରୋପନୟୋଗ୍ୟୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ କରୀସଂ ନାମ, କରୋନ୍ତି ଏତ୍ଥ କସନରୋପନାଦିକନ୍ତି କରୀସଂ, ଈସୋ । ଚତୁରମ୍ବଣବୀଜଜାତାନି ରୋପେନ୍ତ୍ୟେତ୍ଥାତି ଚତୁରମ୍ବଣଂ, ଅମ୍ବଣଂ ଏକାଦସଦୋଣମତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ଚତୁରମ୍ବଣଂ ଚତୁୟଟ୍ଠିକଂ ଠାନଂ କରୀସଂ ନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ କରୀସବ୍ଭନ୍ତରାନଂ ପରିୟାୟଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗା ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ପମାଣତୋ ହତ୍ଥାନମଟ୍ଠୱୀସପ୍ପମାଣଂ ଠାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ନାମ, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅନ୍ତୋକୋଟ୍ଠାସେ ଜାତଂ, ନ ବହିକୋଟ୍ଠାସେତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ୟୋ ୟୋ ଠିତୋ, ନିସିନ୍ନୋ ୱା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମନ୍ତା ଅଟ୍ଠୱୀସତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ଠାନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଠାନଂ ନାମ । ଭୂମ୍ୟାଦିତ୍ତା ଭୂମିୱଗ୍ଗୋ, ଅଥ ୱା ଅଙ୍ଗାପେକ୍ଖାୟ ଭୂମିୟେୱ ପଧାନଂ, ପଧାନେନ ଚ ବ୍ୟପ୍ପଦେସୋ ଭୱତୀତି ଭୂମିୱଗ୍ଗବ୍ୟପ୍ପଦେସୋ ।

ଭୂମିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ପୁରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୯୮. ଛକ୍କଂ ନଗରେ ।

‘‘ପଟ୍ଟନଞ୍ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ନଗରଂ ପୁଟଭେଦନଂ ।

ଥିୟୋ ପୂ ନଗରୀ ପୂରିୟୋ, ଠାନୀୟଂ କବ୍ବଟଂ ପୁଟ’’ନ୍ତି ॥

ହି ସିଲୋକପରିୟାୟେସୁ ୱୋପାଲିତୋ ।

‘‘ୱିଚିତ୍ତଦେୱାୟତନଂ, ପାସାଦାପଣମନ୍ଦିରଂ ।

ନଗରଂ ଦସ୍ସୟେ ୱିଦ୍ୱା, ରାଜମଗ୍ଗୋପସୋଭିତ’’ନ୍ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧.୨.୧]॥ –

ନଗରଲକ୍ଖଣଂ । ପୁ ପାଲନେ, ପୁର ପାଲନେତି ଚ, ପୁନାତି ପୁରେତି ଚ ରକ୍ଖତି ପରଚକ୍କା ଦୁଗ୍ଗତାୟାତି ପୁରଂ, ରୋ, ଅ ଚ, ପୁର ଅଗ୍ଗଗମନେତିପି ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ । ନଗା ପାସାଦାଦୟୋ ଅସ୍ସ ସନ୍ତି ନଗରଂ, ରୋ । ୱାକାରେନ ନଗରସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି [ନଗରିୟୋ ୱା ପତ୍ତନଂ (ଅମର ୧.୨.୧) ପକ୍ଖେ ପତ୍ତନସାହଚରିୟା ନପୁଂସକତ୍ତଂ । (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧.୨.୧)], ପୁରସଦ୍ଦସ୍ସାପୀତ୍ୟାଚରିୟା । ଅକୁତୋଭୟତ୍ତା ଠାନାୟ ହିତଂ ଠାନୀୟଂ, ଈୟୋ । ପଣିକାନଂ ପୁଟା ଭିଜ୍ଜନ୍ତେ ଅତ୍ରାତି ପୁଟଭେଦନଂ ।

ନିଚ୍ଚନିୱାସନଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଥିୟ’’ମିଚ୍ଚାଦି । ରାଜା ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ରାଜଠାନୀ, ୟୁ, ନଦାଦି, ନିଚ୍ଚନିୱାସନଟ୍ଠାନେପି ‘‘ଚତୁରାସୀତିନଗରସହସ୍ସାନି କୁସୱତୀରାଜଠାନୀପମୁଖାନୀ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୬୩]। ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ଆ ସମନ୍ତତୋ ୱରନ୍ତି ପରିକ୍ଖିପୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଖନ୍ଧାୱାରୋ, ପତ୍ଥନତ୍ଥୋ ୱରଧାତୁ ଆପୁବ୍ବତ୍ତା ପରିକ୍ଖିପନତ୍ଥୋ ହୋତି । ପଞ୍ଚକଂ ନଗରେ, ‘‘ଖନ୍ଧାୱାରୋ’’ତି ପନ ଏକମେୱ ଅଚିରନିୱାସନଟ୍ଠାନସ୍ସ ନାମଂ ।

୧୯୯.ମୂଲପୁରା ଅଞ୍ଞତ୍ର ମୂଲପୁରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟଂ ପୁରମତ୍ଥି ୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣପାକାରାଦିପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ମୂଲପୁରସ୍ସ ତରୁଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ସାଖାସଦିସତ୍ତା ସାଖାନଗରଂ ନାମ ।

୨୦୦-୨୦୧. ସାଦ୍ଧପଜ୍ଜଦ୍ୱୟେନ ମୂଲପୁରସ୍ସ ନାମାନି । ୱାନରସୀସଂ, ତଂସଣ୍ଠାନୋ ୱା ପାସାଣୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ୱାନରସୀସ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱସ୍ସ ବତ୍ତଂ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟଂ, ଦୀଘଂ, ଣତ୍ତଂ, ସସ୍ସ ଲୋପଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ବାରାଣସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୱତ୍ଥସ୍ସ ଇସିନୋ ନିୱାସନଟ୍ଠାନତ୍ତା ସାୱତ୍ଥି, ସବ୍ବଂ ଧନମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ୱା ସାୱତ୍ଥି[ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪], ସବ୍ବସ୍ସ ସାୱୋ, ଧନୱାଚକୋ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ, ଇ । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିସାଲୀଭୂତତ୍ତା ୱେସାଲୀ, ଅସ୍ସତ୍ଥୁତ୍ଥେ ଈ । ମଥି ହିଂସାୟଂ, ଇଲୋ, ଅସ୍ସିତ୍ତଂ, ମିଥିଲା । ଅଲଂ ଭୂସନମେତ୍ଥାତି ଆଳୱୀ, ୱୀ, ଳତ୍ତଞ୍ଚ । କୁସ ଅୱ୍ହାନେ, ‘‘ଖାଦଥ ପିୱଥା’’ତ୍ୟାଦୀହି ଦସହି ସଦ୍ଦେହି କୋସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କୋସମ୍ବୀ, ବୋ, ନଦାଦି, କୁସମ୍ବରୁକ୍ଖୱନ୍ତତାୟ ୱା କୋସମ୍ବୀ, କୁସମ୍ବସ୍ସ ଇସିନୋ ଅସ୍ସମତୋ ଅୱିଦୂରେ ମାପିତତ୍ତାତି ଏକେ [ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫; ମ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୧୪; ୨.୨୮୪]। ଉଗ୍ଗଂ ରିପୁଂ ଜୟତି ୟତ୍ଥ, ସା ଉଜ୍ଜେନୀ, ୟୁ, ନଦାଦି । ତକ୍କ ଊହେ, ଊହୋ ଊନପୂରଣଂ, ତକ୍କନଂ ତକ୍କୋ, ସୋ ସୀଲଂ ସଭାୱୋ ୟତ୍ଥ ସା ତକ୍କସୀଲା, ୟୋ ହି ପୁରିସକାରେନ ଊନୋ, ସୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତମୂନଂ ପୂରେତୀତି । ଚମ ଅଦନେ, ପୋ, ଚମ୍ପା । ସାନଂ ଧନାନଂ ଆକରଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ସାକରୋ, ସୋ ଏୱ ସାଗଲଂ । ସଂସୁମାରସଣ୍ଠାନୋ ଗିରି ଏତ୍ଥାତି ସଂସୁମାରଗିରଂ, ସଂସୁମାରୋ ଗାୟତି ଏତସ୍ସ ମାପିତକାଲେତି ୱା ସଂସୁମାରଗିରଂ, ଗେ ସଦ୍ଦେ, ଇରୋ । ରାଜୂନମେୱ ଆଧିପଚ୍ଚୱସେନ ପରିଗ୍ଗହିତବ୍ବତ୍ତା ରାଜଗହଂ । ଆଦିକାଲେ କପିଲନାମସ୍ସ ଇସିନୋ ନିୱାସନଟ୍ଠାନତ୍ତା କପିଲୱତ୍ଥୁ, ପୁମନପୁଂସକେ ।

ସାକୋ ରାଜୂନଂ ୟୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସତ୍ତି ସଞ୍ଜାତା ଏତ୍ଥାତି ସାକେତଂ, ‘‘ସାକୋ ସତ୍ତିମ୍ହି ଭୂପାଲେ, ଦୁମଦୀପନ୍ତରେସୁ ଚେ’’ତି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ । ସଞ୍ଜାତତ୍ଥେ ଇତୋ, ସାକୋ ନାମ ରାଜା, ଦୁମୋ ୱା ଏତ୍ଥ ଆଦିକାଲେ ସଞ୍ଜାତୋତି ୱା ସାକେତଂ । ଇନ୍ଦଂ ପରମିସ୍ସରିୟଭାୱଂ ପାପୁଣନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଇନ୍ଦପତ୍ତଂ, ଇନ୍ଦୋ ୱା ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା, ସୋ ପତ୍ତୋ ଏତ୍ଥାତି ଇନ୍ଦପତ୍ତଂ । ଉକ୍କଂ ଧାରୟତି ଏତସ୍ସ ମାପିତକାଲେତି ଉକ୍କଟ୍ଠା, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ । ୟସ୍ସ ମାପିତଟ୍ଠାନେ ପାଟଲୀନାମକୋ ଏକୋ ତରୁଣରୁକ୍ଖୋ ଅତ୍ଥୀତି ତଂ ପାଟଲିପୁତ୍ତକଂ, ଅଥ ୱା ପଟଲି ନାମ ଏକୋ ଗାମଣୀ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଏତ୍ଥ ୱସତିଆଦିକାଲେତି ପାଟଲିପୁତ୍ତକଂ । ଚେତିୟରଟ୍ଠେ ଉତ୍ତମତ୍ତା ଚେତୁତ୍ତରଂ, ‘‘ଜେତୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ପାଠେ ପନ ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ, ୱେରିଜୟଟ୍ଠାନତ୍ତା ଜେତଞ୍ଚ ତଂ ଉତ୍ତମତ୍ତା ଉତ୍ତରଞ୍ଚେତି ୱା ଜେତୁତ୍ତରଂ । ୟସ୍ସ ମାପିତକାଲେ ଦୀପୋ ଦିପ୍ପତି, ତଂ ସଙ୍କସ୍ସଂ, କାସ ଦିତ୍ତିୟଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ସମ୍ମା କସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ସଙ୍କସ୍ସଂ, କସ ୱିଲେଖନେ, ୟସ୍ସ ମାପିତକାଲେ ନିମିତ୍ତମୋଲୋକେନ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣା କୁସହତ୍ଥଂ ନରଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ମାପେନ୍ତି, ତଂ କୁସିନାରଂ । ଆଦିନା ମଥୁର [ମଧୁର, ମାଧୁର (କ॰)] ପାସାଣପୁରସୋଣିକାଦୟୋପ୍ୟନେକପୁରୱିସେସା ସଙ୍ଗହିତା ।

୨୦୨. ଚତୁକ୍କଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗାମମଗ୍ଗେ । ରଥସ୍ସ ହିତା ରଚ୍ଛା, ପବ୍ବଜ୍ଜାଦି । ୱିସୟନ୍ତେ ପକାସୟନ୍ତେ ୱିକ୍କୟେନ ଦବ୍ବାନି ୟସ୍ସଂ, ସା ୱିସିଖା, ୱିପୁବ୍ବୋ ସି ସେୱାୟଂ, ଖୋ, ୱିସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ୱିସିଖା, ୱିସ ପୱେସନେ, ଖୋ । ରଥସ୍ସ ହିତା ରଥିକା, ଇକୋ । ୱୀ ଗମନେ, ଥି, ୱୀଥି ।

ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧା ରଚ୍ଛନ୍ତରେନ ମଜ୍ଝେ ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧା ରଚ୍ଛା ବ୍ୟୂହୋ ନାମ । ବ୍ୟୂହେତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ଜନେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତୁମପ୍ପଦାନୱସେନାତି ବ୍ୟୂହୋ, ଊହ ସମ୍ପିଣ୍ଡନେ ୱିପୁବ୍ବତ୍ତା । ନ ନିବ୍ବିଜ୍ଝତେ ରଚ୍ଛନ୍ତରେନାତି ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧୋ, ୱିଧ ସମ୍ପହାରେ, ଅ । ନିବ୍ବିଦ୍ଧା ରଚ୍ଛନ୍ତରେନ ରଚ୍ଛା ପଥୋ, ଅଦ୍ଧୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ପଥ ଗମନେ, ପଥୋ । ଅଦ ଗମନେ,ତି, ଅଦ୍ଧି ।

୨୦୩. ଚତୁକ୍କଂ ଚଚ୍ଚରେ । ଚତୁନ୍ନଂ ପଥାନଂ ସମାହାରୋ ଚତୁକ୍କଂ, ଚର ଗତିଭକ୍ଖନେସୁ, ଚରୋ, ରସ୍ସ ଚୋ, ଚଚ୍ଚରଂ, ଅଙ୍ଗଣୱାଚକୋ ଚାୟଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ମଗ୍ଗାନଂ ସନ୍ଧି ମଗ୍ଗସନ୍ଧି । ସିଙ୍ଘ ଘାୟନେ, ଆଟକୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ୱପ୍ପସ୍ସୋପରି ଇଟ୍ଠକାଦିରଚିତେ ୱେଠନେ । ୱପ୍ପଂ ନାମ ଦୁଗ୍ଗନଗରେ ପରିଖାମତ୍ତିକଂ କୂଟଂ [କୁଟିଂ (କ॰)] କତ୍ୱା ଗୋହି, ହତ୍ଥୀହି ଚ ୱିମଦ୍ଦାପେତ୍ୱା ତିଂସହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ପାକାରସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲଂ, ତଥା ହତ୍ଥସତଂ ତତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପଂସୁନା ୱପ୍ପଂ କାରୟେ, ତସ୍ସୋପରି ପାକାରନ୍ତି, ପକୁବ୍ବନ୍ତି ତନ୍ତି ପାକାରୋ, ସମନ୍ତତୋ କରୀୟତେତି ୱା ପାକାରୋ, ଅକତ୍ତରି ଚ କାରକେ ସଞ୍ଞାୟଂ ଣୋ, ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତା । ୱୁ ସଂୱରଣେ, ୱୁଣୋତୀତି ୱରଣୋ, ୟୁ, ରାଗମୋ ଚ । ‘‘ସାଲୋ’’ତିପି ପାକାରସ୍ସ ନାମଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ରାଜଭୱନସାମଞ୍ଞେ । ସବ୍ବଗେହାନଂ ୱିସେସେନ ପକାସନତୋ ଉଦ୍ଦାପୋ, ଦୀପ ପକାସନେ, ଈସ୍ସାକାରୋ । ସଙ୍ଗମ୍ମ କରୋନ୍ତି ତନ୍ତି ଉପକାରିକା, ଣ୍ୱୁ । କେ ପଚ୍ଚୟେ ଥୀକତାକାରପରେ ପୁବ୍ବୋ ଅକାରୋ ଦୀଘଂ [କାତନ୍ତ ୨.୨.୬୫], ଅକାଦେସୋପି ହି ‘‘କୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତୋ ‘‘ଦତ୍ତୋ’’ତି । କପଚ୍ଚୟୋ ୱା ।

୨୦୪. ଦ୍ୱୟଂ ଗେହାଦିନୋ ମତ୍ତିକେଟ୍ଠକାଦିମୟଭିତ୍ତିୟଂ । କୁଟ ଛେଦନେ, କୁଟତି ଛିନ୍ଦତି ମଗ୍ଗନ୍ତି କୁଟ୍ଟଂ । ଭିଦି ଦ୍ୱିଧାକରଣେ,ତି, ଭିତ୍ତି । ଗୁନ୍ନଂ ୱାଚାନଂ ପୁରଂ ଗୋପୁରଂ । ଦ୍ୱାରସମୀପେ କତୋ କୋଟ୍ଠକୋ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକୋ, କୁସ ଅକ୍କୋସେ, ଠକୋ, କୋଟ୍ଠକୋତି ଗେହୱିସେସୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଇନ୍ଦଖୀଲେ । ଇସ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଏସ ଗୱେସନେ ୱା, ଇକୋ । ଇନ୍ଦସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ଖୀଲୋ କଣ୍ଟକୋ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱାରପସ୍ସୋପସାଲାୟଂ’ହମ୍ୟାଦିପିଟ୍ଠେ ଚ ୱାତକୁଟିକାୟଂ । ଅଡ୍ଡ ଅତିକ୍କମହିଂସାସୁ, ଅ । ଆଲକପଚ୍ଚୟେ ଅଟ୍ଟାଲକୋ ।

୨୦୫. ଉପରି ମାଲାଦିୟୁତ୍ତଂ ସୋଭନଥମ୍ଭଦ୍ୱୟମୁଭୟତୋ ନିଖନିତ୍ୱା ୟଂ ବହିଦ୍ୱାରଂ କପ୍ପୀୟତେ, ତଂ ତୋରଣଂ । ତୁର ୱାରଣେ, ୟୁ, ଥୱନ୍ତା ୱା ରଣନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ତୋରଣଂ, ତୁ ଅଭିତ୍ଥୱେ । ରଣ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ । ଦ୍ୱାରସ୍ସ ବହି ବହିଦ୍ୱାରଂ । ପରି ସମନ୍ତତୋ ଖଞ୍ଞତେତି ପରିଖା । ଦୀଘଭାୱେନ ୟୁତ୍ତା ଦୀଘିକା ।

୨୦୬-୨୦୭.ସଦୁମନ୍ତଂ ଗେହେ । ମନ୍ଦ ମୋଦନଥୁତିଜଳତ୍ତେସୁ, ମନ୍ଦନ୍ତେ ୟତ୍ଥାତି ମନ୍ଦିରଂ, ଇରୋ । ସୀଦନ୍ତି ତତ୍ଥାତି ସଦନଂ, ୟୁ । ସଦ ୱିସରଣଗତ୍ୟାୱସାନେସୁ । ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଗା, ଥମ୍ଭାଦୟୋ, ତେ ରାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ଅଗାରଂ । ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତ୍ତେ ଆଗାରଂ । ଚି ଚୟେ, ନିଚୀୟତେ ଛାଦୀୟତେତି ନିକାୟୋ, ୟମ୍ହି ଚିସ୍ସ କାଦେସୋ ନିପାତନା । ଲୀ ସିଲେସନେ, ଣୋ, ନିଲୟୋ, ଆଲୟୋ ଚ । ୱସ ନିୱାସେ, ଆୱସନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ଆୱାସୋ, ଣୋ । ଭୂ ସତ୍ତାୟଂ, ଭୱନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ଭୱନଂ । ୱିସନ୍ତି ତନ୍ତି ୱେସ୍ମଂ, ମୋ । କିତ ନିୱାସେ, ଅଧିକରଣେ ୟୁ, ନିକେତନଂ । ନିୱିସନ୍ତି, ନିୱସନ୍ତି ୱା ୟତ୍ର, ତଂ ନିୱେସନଂ । ଘର ସେଚନେ, ଘରତି କିଲେସମେତ୍ଥାତି ଘରଂ, ଗୟ୍ହତୀତି ୱା ଘରଂ, ଣୋ । ଗହସ୍ସ ଘରାଦେସୋ । ଗଣ୍ହାତି ପୁରିସେନ ଆନୀତଂ ଧନନ୍ତି ଗହଂ । ଅଧିକରଣେ ଥୋ, ଆୱସଥୋ । ସର ଗତିଚିନ୍ତାହିଂସାସୁ, ସରନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଭାସୁଭକମ୍ମାନି, ସରତି ୱା ସୂରିୟସନ୍ତାପାଦିକନ୍ତି ସରଣଂ । ସି ସେୱାୟଂ, ଣୋ, ପତିସ୍ସୟୋ । ଉଚ ସମୱାୟେ, ଓକଂ । ସଲ ଗମନେ, ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତିୟୱୋ ୱା’’ତି ଅ, ସାଲା, ସରଧାତୁମ୍ହି ସତି ଲତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ । ଚି ଚୟେ, କମ୍ମନି ଣୋ, ଚୟୋ । କୁଟ ଛେଦନେ, ଇ । ୱସ ନିୱାସେ,ତି । ଉପଧସ୍ସ ଏତ୍ତେ ଗେହଂ । ସଦଧାତୁମ୍ହା ଉମୋ, ସଦୁମଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ମୁଖରହିତଦେୱକୁଲସଦିସେ ୟଞ୍ଞାୟତନେ । ଚିତ ପୂଜାୟଂ, କମ୍ମନି ଇୟୋ । ୟତ ୟତନେ, ଆୟତନ୍ତି ୱାୟମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଫଲକାମାତି ଆୟତନଂ, ଅଥ ୱା ଆୟନ୍ତୀତି ଆୟାନି, ତାନି ତନୋତୀତି ଆୟତନଂ, ଫଲକାରକନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ତୁସଦ୍ଦୋ ସମାଗତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁବ୍ବାପରଗମନତ୍ଥୋ । ‘‘ଚେତିୟାୟତନାନି ଚା’’ତିପି ପାଠୋ ।

୨୦୮. ଦ୍ୱୟଂ ଦେୱାନଂ, ନରପତୀନଞ୍ଚ ଇଟ୍ଠକାଦିମୟେ ଭୱନେ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ସାଦିସ୍ୟା । ପସୀଦନ୍ତି ନୟନମନାନ୍ୟତ୍ରାତି ପାସାଦୋ । ୟୁ ମିସ୍ସନେ, ପୋ, ଦୀଘୋ ଚ, ଦୀଘୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟା ଓତ୍ତାଭାୱୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ରାଜତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଧନୀନଂ ବ୍ୟୱହାରକାଦୀନଂ ଭୱନେ । ମୁଣ୍ଡୋ ଛଦନମେତସ୍ସ, ନ ପାସାଦସ୍ସ ୱିୟାତି ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ହର ହରଣେ, ୟୋ, ୟମ୍ହି ମିଆଗମୋ ଚ ।

ଦୁଗ୍ଗପୁରଦ୍ୱାରେ ୱା, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱା ମତ୍ତିକାଦିମୟେ ଗଜକୁମ୍ଭମ୍ହି ୟୋ ୟୂପୋ ପାସାଦୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ସୋ ହତ୍ଥିନଖୋ ନାମ, ହତ୍ଥିସ୍ସେୱ ନଖୋ ୟସ୍ସାତି ହତ୍ଥିନଖୋ, ନଖସଦ୍ଦେନ ୱା ନଖସହିତୋ ପାସାଦୋ ଗୟ୍ହତେ ।

୨୦୯. ସୁପଣ୍ଣସ୍ସ ଗରୁଳସ୍ସ ୱଙ୍କେନ ପକ୍ଖେନ ସଦିସଛଦନଂ ଗେହଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଙ୍କଚ୍ଛଦନଂ । ୱଙ୍କ ଗମନେ । ଏକପସ୍ସେୟେୱ ଛଦନତୋ ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ।

ଏକେନେୱ କୂଟେନ ୟୁତ୍ତୋ ଅନେକକୋଣୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ ମାଳୋ ନାମ, ୱଟ୍ଟାକାରେନ କତସେନାସନନ୍ତି କେଚି । ମା ମାନେ, ଳୋ, ମାଳୋ ।

ଚତୁରସ୍ସୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ ପାସାଦୋ ନାମ, ଆୟତଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋତି କେଚି ।

୨୧୦. ସନ୍ତେହି ଭାତି ଦିବ୍ବତୀତି ସଭାୟଂ, ସଭା ଚ, ପୁରିମେ ୟପଚ୍ଚୟୋ, ସନ୍ତସ୍ସ ସାଦେସୋ ତୂଭୟତ୍ର । ମଣ୍ଡା ରୱିରଂସୟୋ, ତେ ପିୱତି ନାସୟତୀତି ମଣ୍ଡପୋ, ୱାସଦ୍ଦେନ ମଣ୍ଡପପଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି, ଜନାନଂ ଆଲୟୋ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନଂ ଜନାଲୟୋ । ଆସନତ୍ଥାୟ କତା ସାଲା ଆସନସାଲା । ପଟିକ୍କମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପଟିକ୍କମନଂ, କମୁ ପଦୱିକ୍ଖେପେ, ଅଧିକରଣେ ୟୁ ।

୨୧୧. ଜିନସ୍ସ ୱାସଭୂତଂ ଭୱନଂ ଗନ୍ଧକୁଟି ନାମ, ଦିବ୍ବଗନ୍ଧେହି ପରିଭାୱିତା କୁଟି ଗନ୍ଧକୁଟି ।

ତିକଂ ପାକଟ୍ଠାନେ । ରସାନି ସନ୍ତ୍ୟସ୍ସଂ ରସୱତୀ, ପଚନଂ ପାକୋ, ତସ୍ସ ଠାନଂ ପାକଟ୍ଠାନଂ । ମହନ୍ତାନି ବହୂନି ଅସିତବ୍ବାନି ସନ୍ତେତ୍ଥ ମହାନସଂ, ଅସ ଭକ୍ଖନେ, ୟୁ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ ।

୨୧୨. ସୁୱଣ୍ଣକାରାଦିସିପ୍ପୀନଂ କମ୍ମସାଲା ଆୱେସନଂ । ଆୱିସନ୍ତ୍ୟସ୍ମିଂ ଆୱେସନଂ, ୟୁ । ପାନମନ୍ଦିରଂ ସୁରାପାନତ୍ଥଂ କତମନ୍ଦିରଂ ସୋଣ୍ଡା ନାମ, କତ୍ତବ୍ବାକତ୍ତବ୍ବଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତୱତ୍ଥୁକାରଣା ସବ୍ବଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ସନୋନ୍ତୀତି ସୋଣ୍ଡା, ସନ ଦାନେ, ତନାଦି । ଡୋ, ଅସ୍ସୋତ୍ତଂ, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ ଚ, ତେସଂ ଏସା ୱସତି ସୋଣ୍ଡା । ପାନସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନା ସୁରାସୋଣ୍ଡାୟେୱିଧ ଗହିତା । ୱଚ୍ଚସ୍ସ ଗୂଥସ୍ସ ୱିସଜ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ ୱଚ୍ଚଟ୍ଠାନଂ । ୱଚ୍ଚସ୍ସ ୱିସଜ୍ଜନଟ୍ଠାନା କୁଟି ୱଚ୍ଚକୁଟି । ମୁନୀନଂ ଇସୀନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଅସ୍ସମୋ ନାମ, ଆ କୋଧଂ ସମେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅସ୍ସମୋ, ଆ ଭୁସୋ ସମେନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରାଗାଦୟୋତି ୱା ଅସ୍ସମୋ ।

୨୧୩. ତିକଂ ପଣ୍ୟୱିକ୍କୟସାଲାୟଂ । ପଣ ବ୍ୟୱହାରେ, ପଣିତବ୍ବାତି ପଣ୍ୟା, ୱତ୍ଥାଦୟୋ, ତେ ଏତ୍ଥ ୱିକ୍କିଣନ୍ତୀତି ପଣ୍ୟୱିକ୍କୟୋ, କୀ ଦବ୍ବୱିନିମୟେ, ସୋ ଏୱ ସାଲା ଗେହନ୍ତି ପଣ୍ୟୱିକ୍କୟସାଲା । ଆପଣୟନ୍ତେ ବ୍ୟୱହରନ୍ତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ଆପଣୋ, ଣୋ । ପଣ୍ୟାନଂ ୱିକ୍କୟାୟ ନୀୟମାନାନଂ ୱୀଥି ପନ୍ଥୋ ପଣ୍ୟୱୀଥିକା । ୱସ ଅଚ୍ଛାଦନେ, ତୋ, ଉଦକଂ ୱସିତଂ ଅଚ୍ଛାଦନଂ କତମନେନାତି ଉଦୋସିତୋ, ୱସ୍ସୋତ୍ତଂ, ଭଣ୍ଡଟ୍ଠପନସ୍ସ ସାଲା ଭଣ୍ଡସାଲା । କମୁ ପଦୱିକ୍ଖେପେ, ଚଙ୍କମତ୍ୟତ୍ରାତି ଚଙ୍କମନଂ, ଚଙ୍କମୋ ଚ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦି ।

୨୧୪. ଜଲନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଜନ୍ତା, ଜଲ ଦିତ୍ତିୟଂ, ଅନ୍ତୋ, ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତିୟୱୋ ୱା’’ତି ଅ, ଆ, ଲଲୋପୋ, ଜନେତ୍ୟତ୍ର ଅଗ୍ଗିନ୍ତି ୱା ଜନ୍ତା, ଜନ ଜନନେ, ଅନ୍ତୋ, ସା ଏୱ ଘରଂ ଜନ୍ତାଘରଂ । ଅଗ୍ଗିନୋ ସାଲା ଅଗ୍ଗିସାଲା । ପା ପିୱନେ, ପପିୱନ୍ତ୍ୟସ୍ସନ୍ତି ପପା, ଅ । ପାନୀୟଟ୍ଠା ସାଲା ପାନୀୟସାଲା, ସା ଏୱ ପାନୀୟସାଲିକା ।

ଗସ ଗମନେ, ଭୋ, ସସ୍ସ ବୋ । ଅୱତି ରକ୍ଖତୀତି ଓୱରକୋ, ଅରୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ, ଅସ୍ସୋତ୍ତଞ୍ଚ । ୱସନଂ ୱାସୋ, ତଦତ୍ଥଂ ଅଗାରଂ ୱାସାଗାରଂ । ସୟତି ଏତ୍ଥାତି ସୟନୀ, ୟୁ, ନଦାଦି, ସା ଏୱ ଗହଂ ସୟନିଗ୍ଗହଂ ।

୨୧୫. ଚତୁକ୍କଂ ରାଜିତ୍ଥାଗାରେ, ତଦତ୍ଥିୟତୋ [ତଦଟ୍ଠିୟତୋ (କ॰)] ଉପଚାରେନ ରାଜିତ୍ଥୀସୁପି । ରାଜିତ୍ଥୀନମଗାରଂ ଇତ୍ଥାଗାରଂ । ଅୱରୁନ୍ଧୀୟନ୍ତେ ରାଜିତ୍ଥିୟୋ ଅନେନାତି ଓରୋଧୋ, ରୁଧ ଆୱରଣେ । ସୁଦ୍ଧା କାମାପଗମତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧା ରକ୍ଖକା ଅନ୍ତେ ସମୀପେ ୟସ୍ସାତି ସୁଦ୍ଧନ୍ତୋ । ଅନ୍ତେ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପୁରଂ ଗେହଂ ଅନ୍ତେପୁରଂ, ପୁରସ୍ସ ଅନ୍ତେତି ୱା ଅନ୍ତେପୁରଂ । ‘‘ଅନ୍ତୋପୁର’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ ।

ରଞ୍ଞଂ ରାଜୂନଂ ଅସବ୍ବୱିସୟଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବେହ୍ୟସାଧାରଣଟ୍ଠାନଂ ‘‘କଚ୍ଛନ୍ତର’’ନ୍ତି ମତଂ କଥିତଂ, ୟଂ ‘‘ପମଦୱନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପମଦୱନଂ ନାମ ଉପକାରିକାସନ୍ନିହିତଂ ୱା ପୁରସନ୍ନିହିତଂ ୱା ଅନ୍ତେପୁରୋଚିତଂ, ୟତ୍ର ଅନ୍ତେପୁରସହିତୋ ଏୱ ରାଜା ୱିହରତି, ନାଞ୍ଞଜନପ୍ପୱେସୋ [ଅମର ୧୪.୩]। ପମଦାନଂ ୱନଂ ପମଦୱନଂ । ନିପାତନା ୟାକାରାନଂ [ଈକାର ଆକାରାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ] ଇତ୍ଥିଗତାନଂ ରସ୍ସୋ କ୍ୱଚୀତିରସ୍ସୋ । କଚ୍ଛସ୍ସ ପକୋଟ୍ଠସ୍ସ ଅନ୍ତରଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ କଚ୍ଛନ୍ତରଂ । ପକୋଟ୍ଠଂ ନାମ ଅବ୍ଭନ୍ତରଦ୍ୱାରଂ ।

୨୧୬. ଦ୍ୱୟଂ ଇଟ୍ଠକାଦିରଚିତେ ଆରୋହନେ । ଉପାନେନ ସହ ୱତ୍ତତେତି ସୋପାନୋ, ସୋପାନଂ ୱା ନପୁଂସକେପି । ଆରୂୟ୍ହତେ ୟେନ ତଂ ଆରୋହନଂ, ୟୁ, ରୁହ ଜନନେ ।

ଦ୍ୱୟଂ କଟ୍ଠାଦିରଚିତାୟଂ । ନିଚ୍ଛୟେନ ସୟନ୍ତି ପାକାରାଦିକମେତାୟାତି ନିସ୍ସେଣୀ, ସି ସେୱାୟଂ, ଣୀ, ନଦାଦି । ଉଦ୍ଧମାରୋହତେ ଏତାୟାତି ଅଧିରୋହିଣୀ, ସାସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ଜୋତେତି ।

୨୧୭. ପଞ୍ଚକଂ ଜାଲକେ । ୱାତଂ ପିୱତୀତି ୱାତପାନଂ । ଗୱଂ ଅକ୍ଖି ଗୱକ୍ଖୋ, ସମାସନ୍ତତ୍ତା ଅ, ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦତୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ, ଅକ୍ଖି ସଦ୍ଦେ ୱା, ଗୱଂ ଅକ୍ଖି ଗୱକ୍ଖୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଜଲ ଦିତ୍ତିୟଂ, ଜାଲଂ । ସୀହରୂପୟୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଜରଂ ସୀହପଞ୍ଜରଂ । ଆଲୋକାନଂ ଆତପାନଂ ପୱିସନଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧି ଛିଦ୍ଦନ୍ତି ଆଲୋକସନ୍ଧି, ଆଲୋକୀୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଆଲୋକୋ, ସୋ ଏୱ ସନ୍ଧୀତି ୱା ଆଲୋକସନ୍ଧି ।

ଦ୍ୱୟଂ ଲଙ୍ଗିୟଂ । ଲଗି ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅ, ନଦାଦି । ପରି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗମନାଗମନୱସେନ ହନ୍ତୀତି ପଲିଘୋ, ଣୋ । କପିରୂପମତ୍ଥକତ୍ତା କପିସୀସୋ । ଅଗ୍ଗଳଂ ନାମ କୱାଟକୋ [କୱାଟଫଲୱିଧାରଣୋ (କ॰)], ତସ୍ସ ଥମ୍ଭୋ ଅଗ୍ଗଳତ୍ଥମ୍ଭୋ, ‘‘ଅଗ୍ଗଳଂ ତୀସୁ କଲ୍ଲୋଲେ, ଦଣ୍ଡେ ଚାନ୍ତକୱାଟେସୂ’’ତି ରଭସୋ, ଇତ୍ଥିୟମତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ, ଅଗ୍ଗଳା । ନିସ୍ସେସତୋ ଅବ୍ବତି ୱସ୍ସୋଦକମନେନାତି ନିବ୍ବଂ, ଅବ୍ବ ଗତିହିଂସାସୁ । ଛଦ୍ଦସ୍ସ ଛଦନସ୍ସ କୋଟି ହେଟ୍ଠିମାୱସାନଂ ଛଦ୍ଦକୋଟି, ତସ୍ସଂ ।

୨୧୮. ତିକଂ ଗେହଚ୍ଛଦନେ । ଛାଦେତି ଏତେନାତି ଛଦନଂ, ଛଦ ସଂୱରଣେ, ଚୁରାଦି । ପଟଗମନେ, ‘‘ପଟ୍ୟାଦୀହ୍ୟଲ’’ନ୍ତି ଅଲୋ । ଛାଦେତି ଏତେନାତି ଛଦ୍ଦଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦି ।

ତିକଂ ଗେହଙ୍ଗଣେ । ଅଜ ଗତିମ୍ହି, ଇରୋ, ଅଜିରଂ । ଚର ଗତିଭକ୍ଖନେସୁ, ଚରୋ । ଅଙ୍ଗ ଗମନେ, କରଣାଧିକରଣେସୁ ୟୁ, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ, ଣତ୍ତଂ ।

ପଞ୍ଚକଂ ଗେହଦ୍ୱାରତୋ ବହିପକୋଟ୍ଠକେ, ୱୀଥିୟଂ ଦ୍ୱାରପିଣ୍ଡକେ ଚ । ଅଲିନ୍ଦୋ ତ୍ୱଞ୍ଞପିଣ୍ଡକେପିଚ୍ଛତେ । ପଠମଂ ହନନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପଘାଣୋ, ପଘଣୋ ଚ, ହନସ୍ସ ଘଣାଦେସୋ । ଅଲି ସଖା ଇନ୍ଦୋ ଏତ୍ଥାତି ଅଲିନ୍ଦୋ, ‘‘ଗେହେକଦେସେ ଅଲିନ୍ଦୋ, ପଘାଣୋ ପଘଣୋଭୱେ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୨.୧୨]ଅମରମାଲାୟଂ । ଆଲିନ୍ଦୋ, ଦୀଘାଦି । ପଧାନଂ ମୁଖଂ ପମୁଖଂ, ଗେହସ୍ସ ହି ଚତୂସୁ ମୁଖେସୁ ତଦେୱ ପଧାନଂ, ୟତ୍ଥ ସାଧୁଜନାପି ଆଗନ୍ତୁକାପି ନିସୀଦନ୍ତି । ଦ୍ୱାରଂ ବନ୍ଧତି ପିଦହତି ଏତ୍ଥାତି ଦ୍ୱାରବନ୍ଧନଂ ।

୨୧୯. ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱାରବାହାୟଂ । ପୀଠାନି ଲୋହୱିକତିଆଦୀହି ସଙ୍ଘଟୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପୀଠସଙ୍ଘାଟକଂ, ପୀଠେହି ସଙ୍ଘଟୀୟତୀତି ୱା ପୀଠସଙ୍ଘାଟକଂ, ଘଟ ଘଟନେ । ଦ୍ୱିଭାଗେନ ବାହାସଦିସତ୍ତା ବାହା, ଦ୍ୱାରସ୍ସ ବାହା ଦ୍ୱାରବାହା । ‘‘କପାଟଂ, କୱାଟ’’ନ୍ତିପି ଦ୍ୱାରବାହାୟ ନାମାନି, କଂ ୱାତଂ ପାଟୟତି, ୱାଟୟତି ଚେତି କମ୍ମନି ଣୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ କପାଟୀ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଗେହାଦୀନଂ କୂଟେ । କୁଟ ଛେଦନେ, କମ୍ମନି ଣୋ । ନୟ ଗମନତ୍ଥୋ, କେ ସୀସେ ନୟତୀତି କଣ୍ଣୀକା, ଣ୍ୱୁ, ଇତ୍ତଂ, ଣତ୍ତଞ୍ଚ ।

୨୨୦. ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱାରେ । ଦ୍ୱେ ଅରନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ଦ୍ୱାରଂ, ଦୁଜ୍ଜନେ ୱାରୟନ୍ତ୍ୟସ୍ମା ରକ୍ଖକାତି ୱା ଦ୍ୱାରଂ, ଉଲୋପୋ । ପଟିହରନ୍ତି ଅପନେନ୍ତି ଏତସ୍ମା ରକ୍ଖକା ଅଞ୍ଞାତନ୍ତି ପଟିହରୋ, ପଟିପକ୍ଖେ ହରତି ଏତସ୍ମାତି ୱା ପଟିହରୋ, ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତ୍ତେ ପଟିହାରୋ ।

ଚତୁକ୍କଂ ଉମ୍ମାରେ, ୟଂ ‘‘ଦ୍ୱାରପିଣ୍ଡିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉର ଗତିମ୍ହି, ମାରୋ କରଣେ । ଦେହଂ ନେତି ପୱେସେନାତି ଦେହନୀ, ‘‘ଦେହଲୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ଦେହଂ ଲାତି ପୱେସେନାତି ଦେହଲୀ । ଇଲ ଗତିମ୍ହି, ଣ୍ୱୁ । ଇନ୍ଦୋ ଏୱ ପାଦଂ ଖିପତି ଏତ୍ଥାତି ଇନ୍ଦଖୀଲୋ, ଖିପ ପେରଣେ । ପସ୍ସ ଲୋପୋ, ଅଥ ୱା ଇଂ ଗମନଂ ଦଦାତୀତି ଇନ୍ଦୋ, ଦ୍ୱାରଂ, ତତ୍ଥ ଠପିତୋ ଖୀଲୋ କଣ୍ଟକୋତି ଇନ୍ଦଖୀଲୋ, ୱେଗଗଭିଘାତନତୋ ହି ସୋ ଖୀଲୋ ୱିୟ ହୋତି ।

ଥମ୍ଭ ପଟିବନ୍ଧନେ, ଥମ୍ଭୋ, ଧାରେତୀତି ୱା ଥମ୍ଭୋ, ଧର ଧରଣେ, ରମ୍ଭପଚ୍ଚୟୋ, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ ଚ । ଥୁ ଅଭିତ୍ଥୱେ, ଉଣୋ, ୟୁ ୱା, ଧାରେତୀତି ୱା ଥୂଣୋ, ୟୁ, ରଲୋପୋ, ଅସ୍ସୂ ।

ଅଡ୍ଢେନ୍ଦୁପାସାଣେ ଅଦ୍ଧଚନ୍ଦାକାରେ ପାସାଣେ ପଟିକାସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ପଟ ଗତିୟଂ, ଣ୍ୱୁ । ଇତ୍ଥିକତାକାରପରେ କେ ଅସ୍ସିତ୍ତଂ । ଗଜି ସଦ୍ଦେ, ଣ୍ୱୁ, ଅସ୍ସିତ୍ତଂ, ବିନ୍ଦାଗମୋ ଚ । ଇସ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଠକୋ ।

୨୨୧.ୱଲଭୀତି ଚୂଳା, ‘‘ସିଖାୟଂ ୱଲଭୀ ଚୂଳେ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ[ରସ୍ସନ୍ତା ଚ, ସିଖାୟଂ ୱଳଭିୟଂ ଚୂଳେତି ରୁଦ୍ଦୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୨.୧୫)]। ତଚ୍ଛାଦନେ ଦାରୁମ୍ହି କଟ୍ଠେ ଗୋପାନସୀ ମତା । ୱଙ୍କେତି ଦାରୁୱିସେସନଂ । ଗଂ ୱସ୍ସୋଦକଂ, ସୂରିୟାଦିକିରଣଞ୍ଚ ପିୱନ୍ତି ୱିନାସୟନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରମପ୍ପୱେସନୱସେନାତି ଗୋପାନା, ଇଟ୍ଠକାଦୟୋ, ତାନି ସିନୋନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋପାନସୀ ।

ସୋଧାଦିଗେହେସୁ ଛେକପକ୍ଖାୱାସତ୍ଥଂ ୟୋ ବହି କରିୟ କଟ୍ଠେକଦେସୋ ଠପୀୟତେ, ସୋ ୱିଟଙ୍କୋ । କପୋତେ ପାଲୟତୀତି କପୋତପାଲିକା, କମ୍ମନି ଣ୍ୱୁ । ଟକି ନିୱାସଗତୀସୁ । ୱିନୋ ପକ୍ଖିନୋ ଟଙ୍କନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିଟଙ୍କୋ । ଣୋ ।

୨୨୨. ଦ୍ୱୟଂ କୁଞ୍ଚିକାଛିଦ୍ଦେ । କୁଞ୍ଚିକାୟ ୱିୱରଂ ଛିଦ୍ଦଂ କୁଞ୍ଚିକାୱିୱରଂ । ତାଳସ୍ସ ପୱେସନଟ୍ଠାନଭୂତୋ ଛିଗ୍ଗଳୋ ଛିଦ୍ଦଂ ତାଳଚ୍ଛିଗ୍ଗଳୋ ।

ତିକଂ କୁଞ୍ଚିକାୟଂ । କୁଞ୍ଚ କୋଟିଲ୍ୟେ, ଣ୍ୱୁ । ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ତାଲୋ । ଅଲୋ, ତଲତି ତିଟ୍ଠତି ଏତେନାତି ୱା ତାଲୋ, ତଲ ପତିଟ୍ଠାୟଂ । ଅୱାପୁରତି ୱିୱରତି ୟେନାତି ଅୱାପୁରଣଂ, ୱର ସଂୱରଣେ, ୟୁ, ୱସ୍ସ ପୋ, ଉତ୍ତଂ, ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଦୀଘତା ଚ, ‘‘ଅପାରୁତା ତେସଂ ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରା’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୭୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩] ୱଚନତୋ ପୁର, ପାର ସଂୱରଣେତିପି ଧାତ୍ୱତ୍ଥଂ ପଠନ୍ତି । ଅୱପୁବ୍ବୋ ୱୁ ସଂୱରଣେତିପି ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ପନ ସତି ୱସ୍ସ ରତ୍ତଂ, ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଦୀଘତା ଚ, ‘‘ଅପାରୁତା, ସଙ୍ଘାଟିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ପନ ପକାରୱଣ୍ଣାଗମେନ ସିଦ୍ଧୋ । ୱିଦ ଲାଭେ, ଇମ୍ହି ୱେଦିକା, ସକତ୍ଥେ କୋ । ଇତରତ୍ଥ ଇୟେୱ ।

୨୨୩.ସଙ୍ଘାଟାଦୟୋ ମନ୍ଦିରଙ୍ଗା ଗେହଙ୍ଗୱିସେସା । ସମ୍ମା ଘଟେନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗୋପାନସ୍ୟାଦୟୋତି ସଙ୍ଘାଟୋ, ପୁବ୍ବପଚ୍ଛିମଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରାୟାମୱସେନ ଥମ୍ଭାନମୁପରି ଠିତୋ କଟ୍ଠୱିସେସୋ, ତେ ପନ ପୁବ୍ବପଚ୍ଛିମୟାମା ତୟୋ କଟ୍ଠା, ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରୟାମା ପନ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦତୋ ତୟୋ କଟ୍ଠା, ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ପନ ପଞ୍ଚସତ୍ତନୱାଦୟୋପି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପକ୍ଖାନଂ ଅପତନତ୍ଥଂ ବନ୍ଧନତୋ ପାସୋ ୱିୟାତି ପକ୍ଖପାସୋ । ତୁଲତି ସଙ୍ଘାଟେସୁ ପତିଟ୍ଠତୀତି ତୁଲା, ତଲ ପତିଟ୍ଠାୟଂ, ଅସ୍ସୁତ୍ତଂ, ପକ୍ଖାନଂ ୱା ସମୱାହିତଭାୱକରଣତୋ ତୁଲୟତି ମିନାତି ଏତାୟାତି ତୁଲା, ତୁଲ ଉମ୍ମାନେ ।

ତିକଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନିୟଂ । ମୁଜି ସୋଧନେ, ୟୁ । ମଜ୍ଜ ସଂସୁଦ୍ଧିୟଂ, ୟୁ । ସୁଧ ସୁଦ୍ଧିୟଂ, ସବ୍ବତ୍ର କରଣେ ୟୁ ।

୨୨୪. ତିକଂ ସଙ୍କାରଛଡ୍ଡନପ୍ପଦେସେ । କଟ ଛଡ୍ଡନମଦ୍ଦନେସୁ, ସଙ୍କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଙ୍କଟୀରଂ, ଈରୋ, ‘‘ସଙ୍କଟୋ’’ତି ୱା ସଙ୍କାରୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଈରୟନ୍ତି ଖିପନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଙ୍କଟୀରଂ, ଈର ଖେପେ । ସଙ୍କାରସ୍ସ ଠାନଂ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନଂ । ସଙ୍କାରଂ କଟତି ଛଡ୍ଡେତି ଏତ୍ଥାତି ସଙ୍କାରକୂଟଂ, ଅସ୍ସୂ, ସକତ୍ଥେ କୋ ।

ଚତୁକ୍କଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନିୟା ନିରାକତେ [ନିରସ୍ସତେ (କ॰)] ଥୁସାଦିମ୍ହି । ନାନାୱିଧେ ସଙ୍କାରେ ରାସୀକରଣୱସେନ କଚତି ବନ୍ଧତି ଏତେନାତି କଚୋ, ସୋ ଏତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି କଚୱରୋ, ୱର ଇଚ୍ଛାୟଂ । ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠୋ କଲାପୋ ସମୂହୋ ଉକ୍ଲାପୋ, କସ୍ସାକାରଲୋପୋ । ନାନାୱିଧେହି ତିଣାଦୀହି ସଙ୍କରୀୟତେ ମିସ୍ସୀକରୀୟତେତି ସଙ୍କାରୋ, ଣୋ । ଅୱକରୋତିପ୍ୟତ୍ର । ଅୱକରୀୟତେ ନିରସ୍ସତେତି, ଅ । ‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜୋ ମଜ୍ଜନୀ ଚେୱ, ସଙ୍କାରୋ’ୱକରୋ ମତୋ’’ତି ହଲାୟୁଧୋ । କସ ୱିଲେଖନେ, ଅମ୍ବୁ ।

୨୨୫.ଘରାଦିଭୂମି ଘରଖେତ୍ତୱିହାରାଦୀନଂ ୟୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ ୱତ୍ଥୁ ନାମ, ତଂ ନପୁଂସକେ, ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୁ, ରତ୍ଥୁ । ଗସ ମଦନେ, ଗସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗାମୋ, ମୋ । ସଂୱସନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ସଂୱସଥୋ, ଅଥୋ ।

ପାକଟୋ ଖ୍ୟାତୋ ଗାମୋ, ସୋ ନିଗମୋ ନାମ, ଅତିରେକୋ ଗାମୋ ନିଗମୋ, ଭୁସତ୍ଥୋ ନି, ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦତ୍ତା ରସ୍ସୋ ।

ଉପଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଭୋଗମନୁସ୍ସାଦୀହି ( ) [(ଇଭ୍ୟୋ) ( ?)] ୱଡ୍ଢିତୋ ଅଧିକୋ ଗାମୋ ନିଗମତୋପି ଅଧିକତରତ୍ତା ‘‘ଅଧିଭୂ’’ତି ଈରିତୋ କଥିତୋ, ଅଧିକୋ ଭୱତୀତି ଅଧିଭୂ ।

୨୨୬. ଦ୍ୱୟଂ ଗାମାଦିପରିୟନ୍ତଭାଗେ । ସି ବନ୍ଧନେ, ମୋ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆଦୀୟତେତି ମରିୟାଦା, ପସ୍ସ ମୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଆଭୀରକୁଟିୟଂ [ଘୋସୋ ଆଭୀରପଲ୍ଲୀ ସିୟା (ଅମର ୧୨.୨୦)]। ଘୁ ସଦ୍ଦେ, ଘୋସନ୍ତ୍ୟତ୍ରାତି ଘୋସୋ । ଗୋପାଲାନଂ ଗାମୋ ଗୋପାଲଗାମକୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ ।

ପୁରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୨୨୭-୨୨୮.ପୋରିସନ୍ତାନି ମନୁସ୍ସଜାତିୟା ନାମାନି । ମନୋ ଉସ୍ସନ୍ନମସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସୋ, ସତିସୂରଭାୱବ୍ରହ୍ମଚରିୟୟୋଗ୍ୟତାଦିଗୁଣୱସେନ ଉପଚିତମାନସା ଉକ୍କଟ୍ଠଗୁଣଚିତ୍ତା, କେ ପନ ତେ ? ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ସତ୍ତୱିସେସା । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠାନେହି ଜମ୍ବୁଦୀପକା ମନୁସ୍ସା ଉତ୍ତରକୁରୁକେ ମନୁସ୍ସେ ଅଧିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଦେୱେ ଚ ତାୱତିଂସେ । କତମେହି ତୀହି, ସୂରା ସତିମନ୍ତୋ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୧]। ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ମହାନୁଭାୱା ସତ୍ତା ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସମାନରୂପାଦିତାୟ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ପରିତ୍ତଦୀପୱାସୀହି ଇତରମହାଦୀପୱାସିନୋପି ମନୁସ୍ସାତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିଂସୂତି ଏକେ, ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ଲୋଭାଦୀହି, ଅଲୋଭାଦୀହି ଚ ସହିତସ୍ସ ମନସ୍ସ ଉସ୍ସଦତାୟ ମନୁସ୍ସା, ୟେ ହି ସତ୍ତା ମନୁସ୍ସଜାତିକା, ତେସୁ ୱିସେସତୋ ଲୋଭାଦୟୋ, ଅଲୋଭାଦୟୋ ଚ ଉସ୍ସଦା, ତେ ଲୋଭାଦୀହି ଉସ୍ସଦତାୟ ଅପାୟମଗ୍ଗଂ, ଅଲୋଭାଦୀହି ଉସ୍ସଦତାୟ ସୁଗତିମଗ୍ଗଂ, ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗଞ୍ଚ ପୂରେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଲୋଭାଦୀହି, ଅଲୋଭାଦୀହି ଚ ସହିତସ୍ସ ମନସ୍ସ ଉସ୍ସଦତାୟ ପରିତ୍ତଦୀପୱାସୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁମହାଦୀପୱାସିନୋ ସତ୍ତୱିସେସା ମନୁସ୍ସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି । ଲୋକିୟା ପନ ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଭାୱେନ ମନୁସ୍ସାତି ୱଦନ୍ତି, ମନୁ ନାମ ପଠମକପ୍ପିକୋ ଲୋକମରିୟାଦାୟ ଆଦିଭୂତୋ ହିତାହିତୱିଧାୟକୋ ସତ୍ତାନଂ ପିତୁଟ୍ଠାନିୟୋ, ୟୋ ସାସନେ ‘‘ମହାସମ୍ମତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ, ପରମ୍ପରତାୟ ଚ ତସ୍ସ ଓୱାଦାନୁସାସନିୟଂ ଠିତା ତସ୍ସ ପୁତ୍ତସଦିସତାୟ ମନୁସ୍ସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତୋ ଏୱ ହି ତେ ‘‘ମାନୱା, ମନୁଜା’’ତି ଚ ୱୋହରୀୟନ୍ତି, ଉସ୍ସପଚ୍ଚୟୋ । ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମାନୁସୋ, ଉସୋ । ମର ପାଣଚାଗେ, ଚୋ, ମଚ୍ଚୋ, ପବ୍ବଜ୍ଜାଦିନା ୱା ତ୍ୟପଚ୍ଚୟୋ, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଲୋପୋ ଚ । ତତୋ ‘‘ୟୱତ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା ଚୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମାନୱୋ । ମାଣୱୋପ୍ୟତ୍ର, ଣୱୋ । ମନୁମ୍ହା ଜାତୋ ମନୁଜୋ । ନୀ ନୟେ, ନେତୀତି ନରୋ, ଅରୋ । ପୁସ ପୋସନେ, ଣୋ, ପୁରେତୀତି ୱା ପୋସୋ । ପୁର ପୂରଣେ, ସୋ, ଉସ୍ସୋତ୍ତଂ, ରଲୋପୋ । ପୁନାତୀତି ପୁମା,ପୁ ପୱନେ, ମୋ, ସିସ୍ସା । ପୁରେତୀତି ପୁରିସୋ, ପୋରିସୋ ଚ, ଇସୋ, ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତାୟ ପୂରିସୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ମନୁସ୍ସାଦିପଞ୍ଚକଂ ଇତ୍ଥିୟମ୍ପି ୱତ୍ତତେ, ନରାଦୟୋ ତୁ ପୁମେୟେୱ ୱିସିଟ୍ଠଲିଙ୍ଗତ୍ତା । ତତ୍ର ମନୁସ୍ସ ମାନୁସ ମନୁଜ ମାଣୱେହି ନଦାଦିତ୍ତା ଈପଚ୍ଚୟୋ, ଏକସକାରଲୋପୋ, ମନୁସୀ, ମାନୁସୀ, ମନୁଜୀ, ମାଣୱୀ । ମଚ୍ଚା, ଇତ୍ଥିୟମତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ ।

ୱିଦ୍ଦସୁପରିୟନ୍ତଂ ପଣ୍ଡିତେ । ପଣ୍ଡା ବୁଦ୍ଧି ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସାତି ପଣ୍ଡିତୋ, ତରତ୍ୟାଦି । ପଡି ଗତିୟଂ ୱା, ତୋ । ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଧୋ । ୱିଦତି ଜାନାତୀତି ୱିଦ୍ୱା, ୱିଦ ଞାଣେ, ୱୋ, ସିସ୍ସା । ଭୂ ସତ୍ତାୟଂ, ଅତ୍ଥେ ୱିଭାୱେତି ପକାସେତି ସୀଲେନାତି ୱିଭାୱୀ, ଣୀ । ରାଗାଦୟୋ ସମେତୀତି ସନ୍ତୋ, ତୋ, ସୁନ୍ଦରୋ ଅନ୍ତୋ ଅୱସାନମେତସ୍ସାତି ୱା ସନ୍ତୋ । ସୁନ୍ଦରା ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ । କିନ୍ନାମ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି କୋୱିଦୋ, ନେରୁତ୍ତୋ, କୁଂ ପାପଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ୱା କୋୱିଦୋ । ଧୀ ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି ସୋ ଧୀମା, ସୋଭନଂ ଝାୟତୀତି ସୁଧୀ, ଝେ ଚିନ୍ତାୟଂ । ଝସ୍ସ ଧୋ, ଈ, ସୁନ୍ଦରା ଧୀ ୟସ୍ସାତି ୱା ସୁଧୀ । କୱି ୱଣ୍ଣେ, ଇ, ଇତ୍ଥିୟଂ କୱୀ ଚ, କୁ ସଦ୍ଦେ ୱା, ଇ, କୱି । ବ୍ୟଞ୍ଜୟତୀତି ବ୍ୟତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଜ ଗତିୟଂ, ତୋ । ଭୁଜାଦୀନମନ୍ତୋ ନୋ ଦ୍ୱି ଚ । ୱିସିଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତା ୟସ୍ସାତି ୱା ବ୍ୟତ୍ତୋ । ଚକ୍ଖ ଦସ୍ସନେ, ୟୁ, ୱିଚକ୍ଖଣୋ, ୱିଚାରେତୀତି ୱା ୱିଚକ୍ଖଣୋ, ନେରୁତ୍ତୋ । ୱିଗତୋ ସାରଦୋ ଏତସ୍ମାତି ୱିସାରଦୋ ।

୨୨୯. ମେଧା ଧାରଣା ମତି ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସାତି ମେଧାୱୀ, ୱୀ । ଅତିସୟମତିୟୁତ୍ତତାୟ ମତିମା । ପଞ୍ଞାୟ ୟୋଗତୋ ପଞ୍ଞୋ । ୱିସେସଂ ଜାନାତି ସୀଲେନାତି ୱିଞ୍ଞୂ, ରୂ । ୱିଦ ଞାଣେ, ଉରୋ, ୱିଦୁରୋ[ୱିଦୂରୋ (କ॰)]। ରୂପଚ୍ଚୟେ ୱିଦୂ । ଧୀୟୋଗା ଧୀରୋ, ରୋ । ୱିସିଟ୍ଠଦସ୍ସନସୀଲତାୟ ୱିପସ୍ସୀ, ଣୀ । ଦୋସଂ ଜାନାତୀତି ଦୋସଞ୍ଞୂ, ରୂ । ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ତୋ । ଦୁ ଗତିୟଂ, ଅ, ଉସ୍ସାୱୋ [ଦୁ ଗତିୟଂ ଅବ୍ବୋ (ସୂଚି)], ଦବ୍ବୋ । ୱିଦ ଞାଣେ, ଦସୁ ।

୨୩୦-୨୩୧.ମହିଲାନ୍ତଂ ଇତ୍ଥିସାମଞ୍ଞେ । ଇସୁ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ତୋ, ନଦାଦି । ସୀମସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ସୀମନ୍ତୋ, କେସୱେସୋ, ତଂୟୋଗା ସୀମନ୍ତିନୀ, ଇନୀ । ନରସ୍ସାୟଂ ନାରୀ, ଇଦମତ୍ଥେ ଣୋ । ତିଟ୍ଠତି ଗବ୍ଭୋ ୟସ୍ସଂ, ସା ଥୀ । ଧା ଧାରଣେ ୱା, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ, ଈ । ବନ୍ଧ ବନ୍ଧନେ, ଊ, ବନ୍ଧସ୍ସ ୱଧାଦେସୋ ଚ [ଣ୍ୱାଦି ୩], ୱଧୂସଦ୍ଦୋ ସୁଣିସାଭରିୟାନମ୍ପି ୱାଚକୋ । ୱନ ସମ୍ଭତ୍ତିୟଂ, ତୋ, ଇକାରାଗମୋ ଚ । ଅଙ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ, ୟୁ, ଅଙ୍ଗନା, ୱିସିଟ୍ଠନାରିୟମ୍ପି ଅଙ୍ଗନା, ତଦା କଲ୍ୟାଣଙ୍ଗନାରୀଲକ୍ଖଣୋପେତଂ ପସତ୍ଥଂ ହତ୍ଥପାଦାଦିକମଙ୍ଗମସ୍ସତ୍ଥୀତି ଅସ୍ସତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥେ ଅଙ୍ଗା କଲ୍ୟାଣେ ନପଚ୍ଚୟୋ [ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ ୪.୯୨]। ୱିରୂପେସୁପି ମଦୋ ରାଗମଦୋ ୟସ୍ସା ସା ପମଦା, ୱିସିଟ୍ଠନାରିୟଂପ୍ୟତ୍ର ପମଦା, ତଦା ପକଟ୍ଠୋ ମଦୋ ରୂପସୋଭଗ୍ଗଜନିତୋ ଚେତୋୱିକାରୋ ୟସ୍ସା ସା ପମଦା । ରୂପଲାୱଣ୍ୟସମ୍ପନ୍ନତାୟ ସୁନ୍ଦରୀ, ୱିସିଟ୍ଠାୟମ୍ପି । କମନୀୟୱୁତ୍ତିତାୟ କନ୍ତା, କମୁ କନ୍ତିୟଂ, ତୋ । କନ୍ତିୟୋଗା ୱା କନ୍ତା, ୱିସିଟ୍ଠାୟମ୍ପି । ରମୟତି ୱିନୋଦୟତି ନାୟକଂ, ସା ରମଣୀ, ନନ୍ଦାଦୀହି ୟୁ, ନଦାଦି, ୱିସିଟ୍ଠାୟମ୍ପି । ଦୟ ରକ୍ଖଣେ, କମ୍ମନି ତୋ । ଅପ୍ପଂ ବଲଂ ୟସ୍ସା ସା ଅବଲା, ଅପ୍ପତ୍ଥୋୟଂ ଅକାରୋ । ମାତୁୟା ଗାମୋ ୱିୟ ଗାମୋ ୟସ୍ସା ସା ମାତୁଗାମୋ, ମାତା ୱିୟ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ମାତୁଗାମୋ, ଗମୁ ଗମନେ, ଣୋ, ମାତା ୱିୟ ଗସତୀତି ୱା ମାତୁଗାମୋ, ଗସ ଅଦନେ, ମୋ, ମାତା ୱିୟ ଗାୟତୀତି ୱା ମାତୁଗାମୋ, ଗା ସଦ୍ଦେ, ମୋ । ମହୀ ୱିୟ ସୁଚିଂ ଅସୁଚିମ୍ପି ଲାତୀତି ମହିଲା, ମହନ୍ତେସୁ ବହୂସୁପି ରତ୍ତଚିତ୍ତେସୁ ଇଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ମହିଲା, ଇଲ ଗମନେ, ମହ ପୂଜାୟଂ ୱା, ଇରୋ, ଲତ୍ତଂ, ଆ, ମହିଲା । ମହେଲାପ୍ୟତ୍ର ।

ତିକଂ ୱିସିଟ୍ଠନାରିୟମେୱ । ଲଲ ୱିଲାସେ, ନନ୍ଦାଦୀହି ୟୁ । ଲଲ ଇଚ୍ଛାୟନ୍ତି ଚୁରାଦିଗଣତୋ ୱା ୟୁ । ଭୟପକତି ଭୀରୁ, ଭୀ ଭୟେ, ରୁ, ‘‘ଭୀରୁ ଅତ୍ତେ ଜନେ’ତ୍ଥିୟ’’ନ୍ତି ରଭସୋ । ଅତିସୟିତକାମା କାମିନୀ, କାମୋ ସିଙ୍ଗାରରୂପୋ ମଦୋ ୟସ୍ସାତ୍ଥୀତି ଇନୀ, ସବ୍ବତ୍ରେୱଂ । ୱାମଲୋଚନା, ଭାୱିନୀ, ନିତମ୍ବିନୀ, ରାମାଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ୱିସିଟ୍ଠନାରୀନାମାନି ।

ଦ୍ୱୟଂ ପଠମୱୟସି ୱତ୍ତମାନାୟଂ ।

ଅଟ୍ଠୱସ୍ସା ଭୱେ ଗୋରୀ, ଦସୱସ୍ସା ତୁ କଞ୍ଞକା ।

ସମ୍ପତ୍ତେ ଦ୍ୱାଦସେ ୱସ୍ସେ, କୁମାରୀତ୍ୟ’ଭିଧୀୟତେ [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୮]॥

ଇହ ତ୍ୱଭେଦୋପଚାରେନେକତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେ ପନାହୁ ‘‘କଞ୍ଞାସଦ୍ଦୋୟଂ ପୁମୁନାଭିସମ୍ବନ୍ଧପୁବ୍ବକେ ସମ୍ପୟୋଗେ ନିୱତ୍ତେତୀ’’ତି । କୁମାର କୀଳାୟଂ, ଚୁରାଦି, କୁମାରୟତୀତି କୁମାରୀ, ଅ, ନଦାଦି, ସକତ୍ଥେ କୋ, ଣ୍ୱୁନା ୱା ସିଦ୍ଧୋ । କମନୀୟତେତି କଞ୍ଞା, କନ ଦିତ୍ତିକନ୍ତିଗତୀସୁ, ୟୋ, ନ୍ୟସ୍ସ ଞତ୍ତଂ, ଅ, ଆ ।

ୟୁୱସଦ୍ଦତୋ ପାଟିପଦିକତୋତି, ୟୁୱତି । ୱରିତ୍ଥିପରିୟାୟସାମଞ୍ଞେପି ୟୁୱତିସଦ୍ଦୋ ପକତ୍ୟନ୍ତରମତ୍ଥୀତି । ତର ତରଣେ, ୟୁ, ଉତ୍ତଂ, ଈ ଚ ।

୨୩୨.ସାଭିସେକା ଲଦ୍ଧାଭିସେକା ରାଜିତ୍ଥୀ ମହେସୀ ନାମ, ମହ ପୂଜାୟଂ, କମ୍ମନି ଇସୋ, ଇସ୍ସେ, ତତୋ ଈ, ମହତିୟୋ ରାଜିତ୍ଥିୟୋ ଈସତି ଅଭିଭୱତୀତି ୱା ମହେସୀ, ଈସ ଇସ୍ସରିୟେ, ଈ । ମହେସିତୋ ଅଞ୍ଞା ରାଜନାରିୟୋ ଭୋଗିନିୟୋ ଭୋଗୟୋଗା, ଈ, ଇନୀ ଚ । ୟାନାରୀ ପୁରିସସ୍ସ ସଙ୍କେତଂ ୟାତି, ସା ‘‘ଧୱତ୍ଥିନୀ, ଅଭିସାରିକା’’ତି ଚୋଚ୍ଚତେ । ଧୱଂ ପତିଂ ଅତ୍ଥୟତି ଇଚ୍ଛତୀତି ଧୱତ୍ଥିନୀ, ଅତ୍ଥ ୟାଚନିଚ୍ଛାସୁ, ଇନୀ, ଅସତୀୱିସେସୋ । ସର ଗତିୟଂ, ଅଭିସରତି ସଙ୍କେତନ୍ତି, ଣ୍ୱୁ ।

୨୩୩. ଛକ୍କଂ ୱେସିୟଂ । ଚତୁସଟ୍ଠିକଲାକୁସଲତାୟ, ସୀଲରୂପାଦିମତ୍ତାୟ ଚ ଗଣ୍ୟତେ ଆଦୀୟତେ ଗଣିକା, ଗଣ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ଣ୍ୱୁ । ୱେସୋ ଆକପ୍ପୋ, ତେନାତିସୋଭତେ, କମ୍ମୱେସେହି ୱା ଇଚ୍ଛୀୟତେତି । ଅତିସୋଭନେ, ଇଚ୍ଛତ୍ଥେ ୱା ୟପଚ୍ଚୟୋ । ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନା ଦାସୀ ୱଣ୍ଣଦାସୀ, ଦାସିମ୍ପି ହି ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନଂ କେଚି ସାମିକା ଧନଲୋଭେନ ଗଣିକଂ କରୋନ୍ତି । ନଗରଂ ସୋଭେତୀତି ନଗରସୋଭିନୀ । ରୂପେନ ଉପଜୀୱତୀତି ରୂପୂପଜୀୱିନୀ । ଅତିସୟୱେସୟୁତ୍ତତାୟ ୱେସୀ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅସତୀସାମଞ୍ଞେ । କୁଲାନି ଅଟତି ନାସୟତୀତି କୁଲଟା । ବନ୍ଧମନୁବନ୍ଧଂ କାୟତୀତି ବନ୍ଧକୀ, ନଦାଦି ।

୨୩୪. ଚତୁକ୍କଂ ଉତ୍ତମନାରିୟଂ । ୱରୋ ଆରୋହୋ ସୋଣି ୟସ୍ସା ସା ୱରାରୋହା । ଉତ୍ତମଗୁଣୟୋଗା ଉତ୍ତମା । ସୋଣିଗାରୱେନ ମତ୍ତଗଜୋ ୱିୟ ବନ୍ଧନଗାମିନୀ ମତ୍ତକାସିନୀ, କସ ଗତିୟଂ । ୱରୱଣ୍ଣୟୋଗା ୱରୱଣ୍ଣିନୀ, ଇନୀ ।

‘‘ସୀତେ ସୁଖୋଣ୍ହସବ୍ବଙ୍ଗୀ, ଗିମ୍ହେ ୟା ସୁଖସୀତଲା ।

ଭତ୍ତୁ ଭତ୍ତା ଚ ୟା ନାରୀ, ସା ଭୱେ ୱରୱଣ୍ଣିନୀ’’ତି ॥ ରୁଦ୍ଦୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅଖଣ୍ଡିତଚରିତ୍ରାୟଂ । ପତି ସାମିକୋୱ କମନୀୟୋ ୟସ୍ସା ପତିବ୍ବତା, ପତିମ୍ହି ୱତମସ୍ସାତି ୱା ପତିବ୍ବତା । ଅସ ଭୁୱି, ଅନ୍ତୋ, ଈ, ଆଦିଲୋପୋ । ସମେତୀତି ୱା ସତୀ, ସମୁ ଉପସମେ, ଅନ୍ତୋ, ଈ ।

ଦ୍ୱୟଂ କାମରତ୍ତରାଜପୁତ୍ତାଦିନୋ କୁଲସ୍ସ ନିୟତପତିୟଂ । କୁଲାନୁରୂପା ଇତ୍ଥୀ କୁଲିତ୍ଥୀ, କୁଲଂ ପାଲେତି ରକ୍ଖତୀତି କୁଲପାଲିକା, ଣ୍ୱୁ ।

୨୩୫. ଦ୍ୱୟଂ ମତଭତ୍ତିକାୟଂ । ୱିଗତୋ ଧୱୋ ଭତ୍ତା ୟସ୍ସା ୱିଧୱା । ପତି ସୁଞ୍ଞୋ ନଟ୍ଠୋ ୟସ୍ସାତି ପତିସୁଞ୍ଞା ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅତ୍ତିଚ୍ଛାୟ ପତ୍ୟନ୍ୱେସିନିୟଂ କଞ୍ଞାୟଂ । ପତିଂ ୱରତି ଗୱେସତୀତି ପତିମ୍ବରା, ଦୁତିୟାୟାଲୋପୋ । ସୟମେୱ ପତିଂ ୱରତୀତି ସୟମ୍ବରା, ପଠମାୟାଲୋପୋ, ୱର ପତ୍ଥନାୟଂ ।

ଚତୁକ୍କଂ ୱିଜାତାୟଂ । ୱିଜନୀ ଗବ୍ଭୱିମୋକ୍ଖନେ, ତୋ, ୱିଜାୟିତ୍ଥାତି ୱିଜାତା । ସୂ ଅଭିସୱେ, ତୋ । ଜାତଂ ଅପଚ୍ଚଂ ପୁତ୍ତୋ ଏତିସ୍ସାତି ଜାତାପଚ୍ଚା । ପସୂତାୱ ପସୂତିକା, କପଚ୍ଚୟୋ, ଇତ୍ତଞ୍ଚ ।

୨୩୬. ଦ୍ୱୟଂ ଦୂତିୟଂ । ୟା ପେସୀୟତେ, ସା ଦୂତୀ, ଦୁ ଗମନେ,ତି, ଈମ୍ହି ଦୂତୀ । ସଞ୍ଚାରୟତି ୟଥାଭିମତନ୍ତି, ଣ୍ୱୁ ।

ତିକଂ ଦାସିୟଂ । ଦୁ କୁଚ୍ଛିତଂ ଅସତି ଭକ୍ଖତୀତି ଦାସୀ, ଈ, ଦୀୟନ୍ତେ ତାୟାତି ୱା ଦାସୀ, ଦା ଦାନେ, ସୋ, ଈ ଚ । ଚିଟ ପେସନେ, କମ୍ମନି ଣୋ, ଈ । କୁଟଂ ଉଦକକୁମ୍ଭଂ ଧାରେତୀତି କୁଟଧାରିକା, ଣ୍ୱୁ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସୁଭାସୁଭନିରୂପିନିୟଂ ସଂୱରିକାଦିମ୍ହି । ୱର ଗତିୟଂ, କତ୍ତରି ଇନୀ । ସୁଭାସୁଭସ୍ସ ଇକ୍ଖଣଂ ନିରୂପନଂ ୟସ୍ସାତ୍ଥୀତି, ଇ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ଇମେ ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଦା ତୁଲ୍ୟତ୍ଥା ।

ୟା ସୟଂ ଖତ୍ତିୟଜାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଭରିୟା, ସା ଖତ୍ତିୟାନୀ, ଖତ୍ତିୟା ଚ । ଖତ୍ତିୟସ୍ସାପଚ୍ଚଂ ଖତ୍ତିୟାନୀ, ଆନୋ, ଈ । ଣମ୍ହି ଖତ୍ତିୟା ।

୨୩୭. ପଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗିସକ୍ଖିପୁବ୍ବକତପାଣିଗହିତାୟଂ ଭରିୟାୟଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ତୂପଚାରା । ଦାରୟନ୍ତେ ୟେନାତି ଦାରୋ, ଦର ୱିଦାରଣେ, ଅକତ୍ତରି ଚ କାରକେ ସଞ୍ଞାୟଂ ଣୋ । ଜାୟତି ପୁତ୍ତୋ ୟାୟାତି ଜାୟା, ଜନ ଜନନେ, ୟୋ, ଜନିସ୍ସ ଜା ଚ, ଆ, ଜୟତୀତି ୱା ଜାୟା, ଜି ଜୟେ, ୟୋ, ଜିସ୍ସ ଜା, ଆ, ଜାୟା । କଲ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ଅତ୍ତୋ । ଘରଂ ନେତୀତି ଘରଣୀ, ଣତ୍ତଂ । ଭରିତବ୍ବତୋ ଭରିୟା, ଭର ଭରଣେ, ୟୋ । ପିୟାୟିତବ୍ବତୋ ପିୟା,ପୀ ତପ୍ପନକନ୍ତୀସୁ, ୟୋ । ପଜଂ ପୁତ୍ତଂ ପାଲେତୀତି ପଜାପତି, ପା ପାଲନେ,ତି, ଆତ୍ତଂ, ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ। ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୂରଣୀ ଦୁତିୟା । ପଠମୋ ଭତ୍ତା, ଭରିୟା ଦୁତିୟା । ସାମିକସ୍ସ ପାଦେ ପରିଚରତୀତି ପାଦପରିଚାରିକା, ଣ୍ୱୁ । ପତିନୀ, ପାଣିଗହିତା, ସହଧମ୍ମିନୀତିପି ତସ୍ସାୟେୱ ନାମାନି ।

୨୩୮. ତିକଂ ସଖିୟଂ । ତେସୁ ତେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ସହ ଖାୟତି ପକାସତୀତି ସଖୀ, ସହପୁବ୍ବୋ ଖା ପକାସନକଥନେସୁ, ଈ । ଅଲ ଭୂସନେ ଆପୁବ୍ବୋ, ଇ । ୱୟସା ତୁଲ୍ୟା ୱୟସା, ତୁଲ୍ୟେ ସଞ୍ଞାୟଂ ସୋ [ପାଣିନି ୪.୪.୯୧ ସୁତ୍ତେ ୟପଚ୍ଚୟୋ ଦିସ୍ସତି]।

ଜରୋୱୁଚ୍ଚତି ଚୋରସ୍ସାମିକୋ, ତସ୍ସାୟଂ ଜାରୀ, ଣୋ, ଈ । ସାମିକଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଚରତୀତି, ଇନୀ ।

୨୩୯.ପୁମେ ତୂତି ଲିଙ୍ଗନ୍ତୋ ତୁସଦ୍ଦୋ ନ ପୁବ୍ବଂ ଭଜତେ । ଅର ଗମନେ, ତୁ, ଅରସ୍ସୁତ୍ତଂ । ରତିୟା ଜାୟତୀତି ରଜୋ, ତିଲୋପୋ । ପୁପ୍ଫ ୱିକସନେ, ପୁପ୍ଫଂ ।

ତିକଂ ରଜସ୍ସଲାୟଂ । ଉତୁୟୋଗାଉତୁନୀ, ଇନୀ । ରଜୟୋଗା ରଜସ୍ସଲା, ସଲୋ । ପୁପ୍ଫୱନ୍ତତାୟ ପୁପ୍ଫୱତୀ । ଥୀଧମ୍ମିନୀ, ଅୱୀ, ଅତ୍ତେୟୀ, ମଲିନୀ, ଉତୁମତୀ, ଉଦକୀଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ତସ୍ସା ନାମାନି ।

ତିକଂ ଗବ୍ଭିନିୟଂ । ଗରୁ ଅଲହୁକୋ ଗବ୍ଭୋ କୁଚ୍ଛି ଏତିସ୍ସାତି ଗରୁଗବ୍ଭା । ଆପନ୍ନୋ ପତ୍ତୋ ଗବ୍ଭଟ୍ଠୋ ସତ୍ତୋ ଏତାୟାତି ଆପନ୍ନସତ୍ତା । ଗବ୍ଭୟୋଗା ଗବ୍ଭିନୀ ।

ତିକଂ ୟେନ ୱେଠିତୋ ଗବ୍ଭୋ କୁଚ୍ଛିୟଂ ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ରାସୟେତି ଖ୍ୟାତେ । ଗବ୍ଭୋ ଆସୟତେ ତିଟ୍ଠତ୍ୟତ୍ରାତି, ଣୋ । ଜରଂ ଏତୀତି ଜଲାବୁ । ଉ, ରସ୍ସ ଲୋ, ୟସ୍ସ ବୋ, ଜରାପୁବ୍ବୋ ଇ ଗତିୟଂ । କଲଂ ଜରତଂ ଲାତୀତି କଲଲୋ, କଲ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ ୱା, ଅଲୋ ।

୨୪୦-୨୪୧. ସତ୍ତକଂ ଭତ୍ତରି । ଧୂ କମ୍ପନେ, ସନ୍ତାସଂ ଧୁନୋତୀତି ଧୱୋ, ଅ । ସଂ ଏତସ୍ସତ୍ଥୀତି ସାମିକୋ, ଆମିପଚ୍ଚୟୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ, ଇପଚ୍ଚୟୋ ୱା, ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ମୋ, ଅସ୍ସ ଚ ଦୀଘୋ, ସାମିକୋ । ଭର ଭରଣେ, ଭରତୀତି ଭତ୍ତା, ରିତୁ । କମୁ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ତୋ, ‘‘ପକ୍କମାଦୀହି ନ୍ତୋ ଚା’’ତି ନ୍ତତ୍ତଂ । ପା ରକ୍ଖଣେ, ଅତି, ପତି । ୱର ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଅ, ୱରୋ । ପୀ ତପ୍ପନକନ୍ତୀସୁ, ୟୋ ।

ରତିକାରଣତ୍ତା ପତିନୋ ଉପ ଉପପତି, ସମାସେ କତେ ଅଭିଧାନତୋ ପୁବ୍ବନିପାତୋ, ଅପ୍ପଧାନଭୂତୋ ୱା ପତି ଉପପତି । ଜର ୱୟୋହାନିମ୍ହି, ଜୀୟନ୍ତେ ଅନେନାତି ଜାରୋ, ଦାରୋ ଚ ।

ସତ୍ତକଂ ପୁତ୍ତେ । ନରକେ ନ ପତନ୍ତ୍ୟନେନ ଜାତେନାତି ଅପଚ୍ଚଂ, ପତ ଗତିୟଂ, ୟୋ, ତ୍ୟସ୍ସ ଚୋ, ନ ପତତି ନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦତି ୱଂସୋ ଏତେନାତି ୱା ଅପଚ୍ଚଂ, ପୁତ୍ତେ, ଧୀତରି ଚ ନିଚ୍ଚନପୁଂସକୋୟଂ । ପୂ ପୱନେ । ପୁନାତି ପିତରୋ ତେନାତି ପୁତ୍ତୋ । ‘‘ଛଦାଦୀହି ତତ୍ରଣ’’ତି ତୋ । ପୂରେତୀତି ୱା ପୁତ୍ତୋ । ଅତ୍ତତୋ ଜାତୋ ଅତ୍ରଜୋ, ‘‘ଅତ୍ତଜୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ସୁୟତେତି ସୁତୋ । ସୁ ଅଭିସୱେ, ସୁଣାତୀତି ୱା ସୁତୋ, ତୋ, ସୁ ସୱନେ । ତନୁମ୍ହା ଜାତୋ ତନୁଜୋ, ତନୟୋ ଚ, ୟୋ, ତନୋତି ମୁଦନ୍ତି ୱା ତନୟୋ, ଅୟୋ । ସୂୟତେତି ସୂନୁ, କମ୍ମନି ନୁ, ସୂ ପସୱେ ।

ପୁତ୍ତାଦୟୋ ସୂନୁପରିୟନ୍ତା ଧୀତରି ୱତ୍ତମାନା ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତନ୍ତି । ଦୁହିତା, ଧୀତା ଚ ସଦା ନାରିୟମେୱ । ଦୁହ ପପୂରଣେ, ରାତୁ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ, ଇକାରାଗମୋ ଚ । ଧା ଧାରଣେ, ରାତୁ, ଆସ୍ସୀ । ପୁତ୍ତାଦୟୋ ଚ ତେ ସାମଞ୍ଞେନେୱ କୁଣ୍ଡଗୋଲକାଦୀନଂ ୱାଚକା । ସୱଣ୍ଣାୟଂ ତୁ ଊଢାୟଂ ସଜାତୋ ସୟଂ ଜନିତୋ ସୁତୋ ଓରସୋ ନାମ । ସଜାତସଦ୍ଦେନ କୁଣ୍ଡକଗୋଲକଖତ୍ତାଦିବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦୋ । ଜୀୱତି ଭତ୍ତରି ଜାରଜୋ ସୁତୋ କୁଣ୍ଡାଖ୍ୟୋ । ମତେ ଭତ୍ତରି ଜାରଜୋ ଗୋଲକାଖ୍ୟୋ । ଅରିୟାସୁଦ୍ଦଜୋ ସୁତୋ ଖତ୍ତା ନାମ [ଖତ୍ତା ଅରିୟାସୁଦ୍ଦାନଂ (ଅମର ୨୦.୩)]। ଆଦିନା ମାଗଧାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଅମତେ ଜାରଜୋ କୁଣ୍ଡୋ,

ମତେ ଭତ୍ତରି ଗୋଲକୋ’’ତି [ଅମର ୧୬.୩୬]॥

‘‘ମାଗଧୋ ସୁଦ୍ଦଖତ୍ତାଜୋ’’ତି [ଅଭିଧାନୁ ୫୦୩ ଗାଥା] ଚ ।

ଉରସା ମନସା ନିମ୍ମିତୋ, ଉରସଦ୍ଦା ତତିୟନ୍ତା ନିମ୍ମିତତ୍ଥେ ଣୋ, ନିୱିଟ୍ଠତ୍ତା ତେନ ନିମ୍ମିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉରସି ଭୱୋତି ୱା ଓରସୋ ।

୨୪୨. ଚତୁକ୍କଂପତିପତିନୀନଂ ୟୁଗେ, ‘‘ଦାରା ପୁମେ ବହୁତ୍ତେ ଚ, ଦଂ କଲତ୍ରେ ନପୁଂସକେ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୩୮]ଅମରମାଲା, ଜଂସଦ୍ଦୋ ତ୍ୱବ୍ୟୟୋ ଦାରୱଚନୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଜମ୍ପତି, ଦମ୍ପତୀ’’ତିପି ଭୱିତବ୍ବଂ, ଇଧ ପନ କଚ୍ଚାୟନମତେନୋଦାହଟା । ଜାୟା ଚ ପତି ଚ ଜାୟାପତି । ଇତରୀତରୟୋଗଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ଜାୟା ଚ ପତି ଚ ଜାନିପତି, ତଥା ଜାୟମ୍ପତିଆଦୟୋ, ଜାୟାସଦ୍ଦସ୍ସ ପତିମ୍ହି ପରେ ଜାନି, ତୁଦଞ୍ଚ, ଜାୟଞ୍ଚ ୟଦାଦିନା ।

ତିକଂ ନପୁଂସକେ । ୱିଗତୋ ରାଗସ୍ସୱୋ ୟସ୍ମା ୱସ୍ସୱରୋ । ସୁ ସୱନେ, ଅରୋ । ପଣ ବ୍ୟୱହାରେ, ଡୋ, ପଡି ଲିଙ୍ଗୱେକଲ୍ୟେ ୱା, ଭୂୱାଦି । ନ ଇତ୍ଥୀ ନ ପୁମା ନପୁଂସକଂ, ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଇତ୍ଥିପୁମାନଂ ପୁଂସକଭାୱୋ, ନସ୍ସ ଚ ପକତି । ତତିୟାପକତି, ସଣ୍ଡୋ, କଲୀବନ୍ତିପି ତସ୍ସ ନାମାନି । ତତିୟା ପକତି ତତିୟପ୍ପକାରୋ, ସମଜାତିକେ ଇତ୍ଥିପୁରିସେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତତିୟତ୍ତଂ ପକାରସ୍ସ । ପଠମା ହି ପକତି ଇତ୍ଥୀ, ଦୁତିୟା ପକତି ପୁରିସୋ, ଇତରପକତି ତତିୟା ପକତି ।

୨୪୩. ଛକ୍କଂ ଞାତିମତ୍ତେ, ବନ୍ଧୁୟେୱ ବନ୍ଧୱୋ, ଅ, ଉସ୍ସାୱୋ । ବନ୍ଧତୀତି ବନ୍ଧୁ, ଉ । ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଜନୋ ସଜନୋ । ସମାନଂ ଗୋତ୍ତଂ କୁଲଂ ଅସ୍ସାତି ସଗୋତ୍ତୋ, ସମାନସ୍ସ ସଭାୱୋ । ଞା ଅୱବୋଧନେ, କମ୍ମେତି, ଞାତିୟେୱ ଞାତକୋ, ଅତ୍ତଂ, ସକତ୍ଥେ କୋ ଚ । ସୁସଦ୍ଦୋପ୍ୟତ୍ର [ସ୍ୱ (ଅମର ୧୬.୩୬)]।

ଦ୍ୱୟଂ ସତ୍ତପୁରିସାୱଧିକେସୁ ନିକଟଞାତୀସୁ । ଲୋହିତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସାଲୋହିତୋ, ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ସାଦେସୋ, ପୁବ୍ବନିପାତୋ ଚ, ସମାନଂ ପିଣ୍ଡଦାନଂ ୟସ୍ସ ସପିଣ୍ଡୋ, ସନାଭୟୋପ୍ୟତ୍ର [ନାଭି ସତ୍ତପୁରିସାୱଧିକକୁଲେ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୩୩)]। ତିକଂ ପିତରି । ତା ପାଲନେ, ତୋ କତ୍ତରି । ଜନୟତୀତି ଜନକୋ, ଣ୍ୱୁ । ପା ରକ୍ଖଣେ, ରିତୁ, ଅସ୍ସିତ୍ତଂ ।

୨୪୪. ଛକ୍କଂ ମାତରି । ଅମ ପୂଜାୟଂ, କମ୍ମନି ମୋ, ବୋ ଚ, ଅମ୍ମା, ଅମ୍ବା । ଜନୟତୀତି ଜନନୀ, ୟୁ, ନଦାଦି । ମାନ ପୂଜାୟଂ, ପୁତ୍ତଂ ମାନେତୀତି ମାତା, ରାତୁ, ପାତୀତି ୱା ମାତା, ପାତିସ୍ସ ମୋ । ଜନେତୀତି ଜନେତ୍ତି,ତି । ଜନେତୀତି ଜନିକା, ଣ୍ୱୁ, ଇତ୍ତଂ ।

ଅପ୍ପଧାନଭୂତା ମାତା ଉପମାତା, କୁମାରେ ଧାରେତୀତି ଧାତି । ଧା ଧାରଣେ,ତି । ଜାୟାୟ ଭରିୟାୟ ଭାତିକୋ କନିଟ୍ଠୋ ଚ ଜେଟ୍ଠୋ ଚ ସାଲୋ ନାମ, ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଏସା ସା, ଭରିୟା, ତସ୍ସା ଭାତା ସାଲୋ, ଜାୟାୟ ଭାତରି ଅଲୋ । ସର ଗତିଚିନ୍ତାହିଂସାସୁ ୱା, ଣୋ, ଲତ୍ତଂ, ସାଲ ୱିତକ୍କେ ୱା, ଚୁରାଦି ।

୨୪୫.ସାମିନୋ ଭତ୍ତୁ ଭଗିନୀ ନନନ୍ଦା ନାମ, ନ ନନ୍ଦତୀତି ନନନ୍ଦା, ଅତ୍ତାଭାୱୋ ନସ୍ସ ୱିଭାସାଧିକାରା । ନନ୍ଦ ସମିଦ୍ଧିୟଂ, ଭୂୱାଦି ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅୟ୍ୟିକାୟଂ । ମାତୁୟା ମାତା ମାତାମହୀ । ପିତୂନଂ ପିତରି ଚ ମାତରି ଚ ଆମହଂ ୟଦାଦିନା, ନଦାଦି । ଅରହ ପୂଜାୟଂ, ଣ୍ୱୁ, ରହସ୍ସ ୟୋ, ଅୟ ଗତିମ୍ହି ୱା, ଣ୍ୱୁ, ଅୟ୍ୟିକା ।

ମାତୁୟା ଭାତା ମାତୁଲୋ ନାମ, ମାତୁୟା ଭାତା ମାତୁଲୋ, ମାତୁ ଭାତରି ଉଲପଚ୍ଚୟୋ । ଅସ୍ସ ମାତୁଲସ୍ସ ପଜାପତି ଜାୟା ମାତୁଲାନୀ ନାମ, ମାତୁଲସ୍ସ ଭରିୟା ମାତୁଲାନୀ, ମାତୁଲଭରିୟାୟଂ ଆନୋ, ନଦାଦି, ଅଥ ୱା ମାତୁଲସ୍ସ ଏସା ମାତୁଲାନୀ, ଈ, ଅସ୍ସ ଆନୋ ।

୨୪୬.ଜାୟାପତୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଜନନୀ ମାତା ସସ୍ସୁ ୱୁତ୍ତା, ସସ ଗତିହିଂସାପାନେସୁ । ତପ୍ପିତା ତେସଂ ଜାୟାପତୀନଂ ପିତା ପନ ସସୁରୋ ନାମ, ସସଧାତୁମ୍ହା ଉରୋ । ଭଗିନିୟା ପୁତ୍ତୋ ପନ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ନାମ, ଭଗିନିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ, ଣେୟ୍ୟୋ ।

୨୪୭. ଦ୍ୱୟଂ ସୁତସ୍ସ, ସୁତାୟ ଚ ପୁତ୍ତେସୁ । ନହ ବନ୍ଧନେ, ରିତୁ, ନୀ ନୟେ ୱା । ପୁତ୍ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ପପୁତ୍ତୋ, ତ୍ତଲୋପୋ, ଉସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ । ସାମିଭାତା ଦେୱରୋ ନାମ, ଅଥ ୱା ସାମିଭାତା କନିଟ୍ଠୋ ସାମିନୋ ଭାତା ଦେୱରୋ ନାମ । ଜେଟ୍ଠୋ ତୁ ସସୁରୋ ଏୱୋଚ୍ଚତେ । ଦିୱୁ କୀଳାୟଂ, ଅରୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଧୀତୁପତିମ୍ହି । ଜନ ଜନନେ, ରିତୁ, ଅସ୍ସାତ୍ତଂ, ନସ୍ସ ମାଦେସୋ ଚ । ଦ୍ୱୟଂ ପିତୁପିତରି । ପିତୁନୋ ପିତା ପିତାମହୋ ।

୨୪୮.ହୁସାନ୍ତାନି ପଦେନ ପଦେନ ନାମାନି । ମାତୁୟା ଭଗିନୀ ମାତୁଚ୍ଛା, ଚ୍ଛୋ । ପିତୁନୋ ଭଗିନୀ ପିତୁଚ୍ଛା, ପିତୁଭଗିନୀ ପିତୁଚ୍ଛା ଭୱେତ୍ୟତ୍ଥୋ ।

ପିତାମହସଦ୍ଦୋ ନ କେୱଲଂ ଜନକପିତରମେୱ ୱଦତି, ଅଥ ଖୋ ଜନକପିତୁପିତାଦୟୋପୀତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ପପିତାମହୋ’’ ଇଚ୍ଚୁଦାହଟୋ । ପିତୁନୋ ଅୟ୍ୟକୋ ପୟ୍ୟକୋ, ତୁଲୋପୋ । ସୁ ସୱନେ, ଣ୍ହା । ଣିସମ୍ହି ସୁଣିସା । ସମ୍ହି ହୁସା, ହତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ର ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆ ।

୨୪୯. ଚତୁକ୍କଂ ଏକୋଦରେ ଭାତରି । ସମାନୋଦରେ ଠିତୋ ସୋଦରିୟୋ, ସମାନସ୍ସ ସୋ । ସମାନୋ ଗବ୍ଭୋ ସଗବ୍ଭୋ, ତତ୍ର ଭୱୋ ସଗବ୍ଭୋ, ଣୋ । ସମାନୋଦରେ ଜାତୋ ସୋଦରୋ । ସମାନୋଦରେ ଜାତୋ ସହଜୋ । ସହସଦ୍ଦୋ ତୁଲ୍ୟୱଚନୋ ।

ମାତାପିତୂ ତେ ଦ୍ୱେ ଜନା ପିତରୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଜନକବ୍ୟପ୍ପଦେସନିୟତତ୍ତା ଅଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ପିତୁତ୍ତମତ୍ଥେୱ । ନନ୍ୱଭେଦା ଜାତି, ତସ୍ସା ଚୋଭୟତ୍ର ସତ୍ତାଦେକତ୍ତଂ, ନ ଚ ଜାତିୟା ଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟା ଭୱନ୍ତି, ଅଦବ୍ବତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ ନ ସିୟାତି ? ନେସ ଦୋସୋ, ନ ହି ଜାତିପଦତ୍ଥିକସ୍ସ ନ ଦବ୍ବଂ, ଦବ୍ବପଦତ୍ଥିକସ୍ସ ୱା ନ ଜାତୀତି । କିନ୍ତୁଭୟେସଂପ୍ୟୁଭୟପଦତ୍ଥୋ ଇହାତ୍ଥୱିସେସୋ । ଜାତିପଦତ୍ଥିକସ୍ସ ଜାତି ପଧାନଭୂତା ଦବ୍ବଂ ଗୁଣଭୂତଂ, ଦବ୍ବପଦତ୍ଥିକସ୍ସ ତୁ ୱିପରିୟୟୋ, ତତ୍ର ଜାତିୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ଦବ୍ବେ ୱିୟ ଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟା ୱତ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ସ ଚ ବହୁତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ । ପୁବ୍ବେ ୱିୟାଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ପୁତ୍ତୋ ଚ ଧୀତା ଚ ପୁତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ଜଞ୍ଞତ୍ତଞ୍ହି ପୁତ୍ତବ୍ୟପଦେସନିୟତଂ ଧୀତରିପ୍ୟତ୍ଥି, ୱିପରିୟୟେ ତୁ ନ ଭୱତ୍ୟନଭିଧାନତୋ । ଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ପୁତ୍ତଧୀତରୋତି ଭୱତି ।

୨୫୦. ସସ୍ସୁ ଚ ସସୁରୋ ଚ ସସୁରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ତଦପଚ୍ଚୋହନସମ୍ବନ୍ଧିନିବନ୍ଧନା ହି ବ୍ୟପ୍ପଦେସୋ ସସ୍ସୁୟମ୍ପି ଠିତୋ । ଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ତୁ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ପଚ୍ଚତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦନିୱେସୋ । ଭାତା ଚ ଭଗିନୀ ଚ ଭାତରୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ଏକଗବ୍ଭୋସିତତ୍ତଂ ଭାତୁବ୍ୟପ୍ପଦେସନିୟତଂ ଭଗିନିୟଂପ୍ୟତ୍ଥି । ତତୋ ଏକଗବ୍ଭୋସିତତ୍ତସ୍ସାଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ଉଭୋ ଭାତରୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ଏତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବତ୍ରାପି ୱିରୂପେକସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁୱିଧୋ ହି ଏକସେସୋ ସରୂପାସରୂପୱସେନ । ତତ୍ର ସରୂପେକସେସେ ବହୁୱଚନମେୱ, ଇତରତ୍ର ପନ ଦ୍ୱିୱଚନଂ, ୟଥା ପୁରିସୋ ଚ ପୁରିସୋ ଚ ପୁରିସା, ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଂ, ମାତା ଚ ପିତା ଚ ପିତରୋତି ।

ବାଲ୍ୟୟୋବ୍ବନୱୁଡ୍ଢତ୍ତାନି ତୀଣି ୱୟାନି । ତତ୍ର ତିକଂ ବାଲ୍ୟେ । ଦ୍ୱୟଂ ୟୋବ୍ବନେ । ବାଲସ୍ସ ଭାୱୋ ବାଲତ୍ତଂ, ତ୍ତଂ । ତାପଚ୍ଚୟେ ବାଲତା । ଣ୍ୟମ୍ହି ବାଲ୍ୟଂ, ଅଥ ୱା ବଲ ପାଣନେ, ବଲନ୍ତି ଅସ୍ସସିତପସ୍ସସିତମତ୍ତେନ ପଣନ୍ତୀତି ବାଲା, ବଲ୍ୟନ୍ତେ ସଂୱରୀୟନ୍ତେତି ୱା ବାଲା, ବଲ ସଂୱରଣେ । ତେସଂ ଭାୱୋ ବାଲତ୍ତାଦି । ୟୁୱସ୍ସ ଭାୱୋ ୟୋବ୍ବଞ୍ଞଂ, ୟୋବ୍ବନଞ୍ଚ, ଭାୱେ ଣ୍ୟୋ, ଣୋ ଚ, ଅଥ ୱା ୟୁ ମିସ୍ସନେ, ୟୁ, ଉସ୍ସ ଉୱାଦେସୋ, ୱୁଦ୍ଧି । ତେସଂ ଭାୱୋ ୟୋବ୍ବଞ୍ଞାଦି ।

୨୫୧. ୟେ ଜରାକତା ସୁକ୍କା କେସାଦୟୋ, ତେ ପଲିତଂ ନାମ ସିୟୁଂ, ତେସଂ ୱା ୟଂ ସୁକ୍କତ୍ତଂ, ତଂ ପଲିତଂ ନାମ । ପଚ ପାକେ, ଇତୋ, ଚସ୍ସ ଲତ୍ତଞ୍ଚ ।

ଦ୍ୱୟଂ ୱଲିପଲିତାଦିମତି କାୟପରିପାକେ । ଜୀୟନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢା ଭୱନ୍ତି ଅସ୍ସଂ ଜରା, ଜର ୱୟୋହାନିମ୍ହି, ଜରା ଏୱ ଜରତା, ସକତ୍ଥେ ତାପଚ୍ଚୟୋ । ୱିସ୍ସସାତିପି ଜରାୟ ନାମଂ । ୱିସେସେନ ସଂସତେ ଅଧୋ ପାତୟତୀତି ୱିସ୍ସସା । ସଂସତି’ରୟଂ ପମାଦତ୍ଥୋ, ଅୱସଂସନତ୍ଥୋ ଚ, ଇହ ଅୱସଂସନତ୍ଥୋ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ ।

ବାଲ୍ୟୟୋବ୍ବନୱୁଡ୍ଢତ୍ତାନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି । ଇଦାନି ତବ୍ବତିନାମାନ୍ୟାହ । ତତ୍ର ଅଦ୍ଧଂ ଛାପସାମଞ୍ଞେ । ପୁଥ, ପଥ ୱିତ୍ଥାରେ, ଉକୋ, ପୁଥୁକୋ, ପଲ ଗମନେ, ଣ୍ୱୁ, ଅସ୍ସିତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ, ପିଲ୍ଲକୋ । ଛୁପ ସମ୍ଫସ୍ସେ, ଉସ୍ସାତ୍ତଂ, ଛାପୋ । କୁମାର କୀଳାୟଂ, କୁମାରୋ । ବଲ ପାଣନେ, ଣୋ, ବାଲୋ, ପୂ ପୱନେ, ତୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ, ପୋତକୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ପୋତକୀ । ପୋତୋ, ସାୱୋ, ସାୱକୋ, ଅବ୍ଭକୋ, ଡିମ୍ଭୋ, ସୁସୁକୋ, ସୁସୁଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଛାପସାମଞ୍ଞତ୍ଥାନି ।

୨୫୨. ବାଲସାମଞ୍ଞୱାଚକାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିସେସବାଲନାମାନି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ଅଥୁ’’ଚ୍ଚାଦି । ଉତ୍ତାନୋ, ଉତ୍ତାନଂ ୱା ସୟତୀତି ଉତ୍ତାନସୟୋ । କପଚ୍ଚୟେ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋ । ଥନଂ ପିୱତୀତି ଥନପୋ, ଡିମ୍ଭସଦ୍ଦୋପ୍ୟତ୍ର ।

୨୫୩. ସତ୍ତକଂ ତରୁଣେ ।

ଆସୋଳସା ଭୱେ ବାଲୋ,

ତରୁଣୋ ତୁ ତତୋ ଭୱେ ।

ୱୁଦ୍ଧୋ ତୁ ସତ୍ତତ୍ୟାୟୁମ୍ହା,

ତୀଣି ୱୟାନି ଲକ୍ଖୟେ ॥

ତର ତରଣେ, ଉଣୋ । ୱୟସି ୟୋବ୍ବନେ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱୟଟ୍ଠୋ, ତୋ, ‘‘ୱୟୋ ବାଲ୍ୟାଦି ପକ୍ଖୀ ଚ, ୟୋବ୍ବନଞ୍ଚ ୱୟୋ କ୍ୱଚୀ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୪୨]ରୁଦ୍ଦୋ, ଦହ ଭସ୍ମୀକରଣେ, ଅରୋ, ୟୁ ମିସ୍ସନେ, ଅ, ଉୱାଦେସୋ, ସିସ୍ସାକାରୋ । ସସ ପ୍ଲୁତଗତିମ୍ହି, ଉ, ଅସ୍ସୁତ୍ତଂ, ସୁସୁ, ତରୁଣସ୍ସ ୱା ପାଟିପଦିକସ୍ସ ସୁସ୍ୱାଦେସୋ । ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମାନୱୋ, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ, ମାଣୱୋ । କୁଚ୍ଛାୟଂ କପଚ୍ଚୟୋ, ମାଣୱକୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ଅପଚ୍ଚେ କୁଚ୍ଛିତେ ମୂଳ୍ହେ, ମନୁତୋସ୍ସଗ୍ଗିକୋ ମତୋ’’ତି [ମହାଭାସ୍ସ ୪.୧.୧୬୧]ଦର ୱିଦାରଣେ, ଣ୍ୱୁ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସୁଖୱଡ୍ଢିତେ କୁମାରେ, ସୁଖୋ କୁମାରୋ ସୁକୁମାରୋ, ଖଲୋପୋ, ସୁଖେନ ଏଧତି ୱଦ୍ଧତୀତି ସୁଖେଧିତୋ । ‘‘ସୁଖୋଚିତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୁଖଂ ଉଚିତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ ଏତ୍ଥାତି ସୁଖୋଚିତୋ, ଉଚ ସମୱାୟେ ।

୨୫୪-୨୫୫. ଦ୍ୱିପାଦେନ ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ନାମାନି । ଆୟୁମହତ୍ତଂ ଲାତୀତି ମହଲ୍ଲକୋ, ଣ୍ୱୁ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ୱଡ୍ଢ ୱଡ୍ଢନେ, କତ୍ତରି ତୋ, ତସ୍ସ ଢୋ, ଡ୍ଢସ୍ସ ଡୋ, ଅସ୍ସୁତ୍ତଂ, ଧା ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ, ଇରୋ, ଧସ୍ସ ଥତ୍ତଂ, ଇସ୍ସ ଏତ୍ତଂ । ଜର ୱୟୋହାନିମ୍ହି, କତ୍ତରି ତୋ, ତସ୍ସ ଇନ୍ନାଦେସୋ, ଧାତ୍ୱନ୍ତଲୋପୋ, ଣତ୍ତଞ୍ଚ, ଜିଣ୍ଣୋ, ସକତ୍ଥେ କମ୍ହି ଜିଣ୍ଣକୋ । ପକତଂ ୱୟୋ ୟୋବ୍ବନମସ୍ସାତି ପୱୟୋତିପି ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ନାମଂ ।

ୱଲିନନ୍ତାନି ପାଦେନ ନାମାନି । ତତ୍ର ତିକଂ ଜେଟ୍ଠଭାତରି । ଅଗ୍ଗେ ପୁରେ କାଲେ, ପୁବ୍ବେ ଚ କାଲେ ଜାୟତୀତି ଅଗ୍ଗଜୋ, ପୁବ୍ବଜୋ ଚ । ଅୟଞ୍ଚ ୱୁଡ୍ଢୋ ଅୟଞ୍ଚ ୱୁଡ୍ଢୋ, ଅୟମିମେସଂ ୱିସେସେନ ୱୁଡ୍ଢୋତି ଜେଟ୍ଠୋ, ୱୁଡ୍ଢସଦ୍ଦା ଇଟ୍ଠପଚ୍ଚୟୋ, ‘‘ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ଜୋ ଇୟିଟ୍ଠେସୂ’’ତି ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ଜୋ । ଅଲୋପେ ପରସ୍ସାସୱଣ୍ଣତ୍ତଂ ।

ତିକଂ ପଚ୍ଛାଜାତେ ଭାତରି । ଅୟଞ୍ଚ ୟୁୱା ଅୟଞ୍ଚ ୟୁୱା, ଅୟମିମେସଂ ୱିସେସେନ ୟୁୱାତି କନିଟ୍ଠୋ, କନିୟୋ[କଣିଟ୍ଠୋ କଣିୟୋ (କ॰)] ଚ । ଇୟିଟ୍ଠେସୁ ୟୁୱସଦ୍ଦସ୍ସ କନାଦେସୋ [କଣାଦେସୋ (କ॰)]। ଅନୁ ପଚ୍ଛାକାଲେ ଜାତୋ ଅନୁଜୋ । ଜଘଞ୍ଞେ ପଚ୍ଛାକାଲେ ଜାତୋ ଜଘଞ୍ଞଜୋ । ଅପରସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛାକାଲେ ଜାତୋ ଅପରଜୋତି ଦ୍ୱେପ୍ୟତ୍ର ।

ୱଲି ସିଥିଲଂ ତଚୋ ଚମ୍ମଂ ୟସ୍ସ ୱଲିତ୍ତଚୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ୱଲି ଚମ୍ମମେତସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱଲିନୋ, ଇନୋ । ଉତ୍ତାନସୟାଦୟୋ ୱଲିନନ୍ତା ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗତ୍ତା ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ୱତ୍ତନ୍ତି, ୟଥା – ଉତ୍ତାନସୟୋ ବାଲୋ, ଉତ୍ତାନସୟା କୁମାରୀ, ଉତ୍ତାନସୟଂ ନପୁଂସକଂ ।

୨୫୬. ପଞ୍ଚକଂ ମତ୍ଥକେ । ସି ସୟେ, ସୋ, ଦୀଘୋ ଚ, ଅଙ୍ଗେସୁ ଉତ୍ତମଙ୍ଗତ୍ତା ଉତ୍ତମଙ୍ଗଂ, ଉତ୍ତମୋ ଚ ତଂ ଅଙ୍ଗଞ୍ଚାତିପି ଉତ୍ତମଙ୍ଗଂ । ସୀସଞ୍ଚ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଞ୍ଚ ସୀସୋତ୍ତମଙ୍ଗାନି । ସି ସେୱାୟଂ, ରୋ, ସେୱନ୍ତି ଏତେନାତି ସିରୋ । ମୁଦ ତୋସେ, ଧୋ । ସିସ୍ସାକାରୋ । ମସ ଆମସନେ, ତ୍ଥୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ ଚ, ମସି ପରିମାଣେ ୱା ।

ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ କେସେ । କେ ମତ୍ଥକେ ସେତି ତିଟ୍ଠତୀତି କେସୋ । ସତ୍ତମିୟାଲୋପୋ, କତି ଛେଦନେ, ଅଲୋ, ଅସ୍ସୁତ୍ତଂ । ୱଲ ସଂୱରଣେ, କମ୍ମନି ଣପଚ୍ଚୟୋ, ୱାଲୋ । ଉତ୍ତମଙ୍ଗେ ସୀସେ ରୁହତୀତି ଉତ୍ତମଙ୍ଗରୁହୋ । ମୁଦ୍ଧନି ଜାୟତୀତି ମୁଦ୍ଧଜୋ । ୱାଲୋ ଚ ଉତ୍ତମଙ୍ଗରୁହୋ ଚ ମୁଦ୍ଧଜୋ ଚେତି ଇତରୀତରୟୋଗଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ଚିକୁରୋ, କଚୋତିପ୍ୟତ୍ର । ଚି ଚୟନେ, କୁର ସଦ୍ଦେ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଛେଦନେ । ୱଡ୍ଢମାନୋ ଚିକରୀୟତେତି ଚିକୁରୋ, କଚ ବନ୍ଧନେ, ଅ ।

୨୫୭. କୁସୁମଗବ୍ଭା କେସା କେସଚୂଳା ମୁତ୍ତିକାଦିନା ବହି ସଂୟତା ସନ୍ଥତା ଧମ୍ମିଲୋ ନାମ । ଏକତୋ କତ୍ୱା ଧରୀୟତି ବନ୍ଧୀୟତୀତି ଧମ୍ମିଲୋ, କମ୍ମନି ଇଲୋ । ଧମ୍ମେନ ନାନାଦେସିୟମନୁସ୍ସାନଂ ସମାଚାରେନ ଇଲତୀତି ୱା ଧମ୍ମିଲୋ, ଇଲ ଗମନେ ।

ଦ୍ୱୟଂ କୁମାରାନଂ ସିଖାପଞ୍ଚକେ, ଚୂଳତ୍ତୟେତି କେଚି । କାକାନଂ ପକ୍ଖସଣ୍ଠାନତ୍ତା କାକପକ୍ଖୋ । ସିଖା ଏୱ ସିଖଣ୍ଡକୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ସିଖାସିଖଣ୍ଡସଦ୍ଦାନମଭେଦତ୍ତାୟେୱ ହି ‘‘ସିଖଣ୍ଡୀ, ସିଖୀ ଚା’’ତି ମୋରୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ପାସୋ, ହତ୍ଥୋ ଚ ଇମେ ଦ୍ୱେ କେସଚୟେ କେସପରିୟାୟତୋ ପରେ ହୁତ୍ୱା କେସାନଂ କଲାପେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ନ କେୱଲା, ୟଥା – କେସପାସୋ କେସହତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ପା ରକ୍ଖଣେ, ପାତି ରକ୍ଖତି ଅୱୟୱେତି ପାସୋ, ସୋ, ପସ ବନ୍ଧନେତି କେଚି, ଣୋ । ହନ ଗତିୟଂ, ଅୱୟୱା ନିହନନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ହତ୍ଥୋ, ଥୋ, ପକ୍ଖୋପ୍ୟତ୍ର ।

ତାପସାନଂ ୱତୀନଂ ତହିଂ କେସଚୟେ ଜଟାସଦ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ଜଟ ଜଟନେ, ଜଟ ସଙ୍ଘାତେ ୱା, ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତିୟୱୋ ୱା’’ତି ଅ ।

୨୫୮. ପୋସିତଭତ୍ତାଦୀହି ୟା ବନ୍ଝତେ, ତତ୍ର ୱେଣୀ, ପୱେଣୀ ଚ । ୱୀ ପଜନେ, ପଜନଂ ଗବ୍ଭୱିମୋକ୍ଖୋ, ୱୀ ତନ୍ତସନ୍ତାନେ ୱା, ଣୀ । ପକ୍ଖେ ପୱେଣୀ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସୀସମଜ୍ଝଟ୍ଠଚୂଳାୟଂ । ଚୂଳ ସଞ୍ଚୋଦନେ, ଚୂଳ ହାୱକରଣେ ୱା, ଅ । ସିଖା ୱୁତ୍ତା । କେସପାସୀପ୍ୟତ୍ର, ନଦାଦି ।

ନାରୀନଂ କେସମଜ୍ଝମ୍ହି ପଦ୍ଧତି ଉଜୁଗତମଗ୍ଗୋ ସୀମନ୍ତୋତି ମତୋ କଥିତୋ । ସୀମସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ସୀମନ୍ତୋ, ସୀ ସୟେ ୱା, ଅନ୍ତୋ, ମଜ୍ଝେ ମକାରୱଣ୍ଣାଗମୋ ।

୨୫୯. ତିକଂ ଲୋମେ । ଲୂ ଛେଦନେ, ୱଡ୍ଢମାନଂ ଲୂୟତେତି ଲୋମଂ, ମୋ । ତନୁମ୍ହି ରୁହତୀତି ତନୁରୁହଂ, ଅ । ରୁହ ଜନନେ, ରୂହ ପାତୁଭାୱେ ୱା, ମୋ, ହଲୋପୋ, ଓତ୍ତଞ୍ଚ, ଲୂ ଛେଦନେ ୱା, ମୋ, ଲସ୍ସ ରତ୍ତଂ, ରୋମଂ । ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଜାତଂ ଲୋମଂ ପମ୍ହଂ, ପଖୁମଞ୍ଚୋଚ୍ଚତେ । ପମିନୋତି ତେନାତି ପମ୍ହଂ,ପପୁବ୍ବୋ ମା ପରିମାଣେ, ହପଚ୍ଚୟୋ । ଅକ୍ଖିନୋ ପକ୍ଖଦ୍ୱୟେ ଜାତଂ ପଖୁମଂ, ଉମୋ, କଲୋପୋ ଚ ।

ପୁମମୁଖେ ପୁରିସାନଂ ମୁଖେ ୱୁତ୍ତଂ [ପୱୁଟ୍ଠଂ (କ॰)] ଲୋମଂ ମସ୍ସୁ ନାମ, ମସ ଆମସନେ, ସୁ, ମସ୍ସୁ ।

ତିକଂ ଭମୁମ୍ହି । ଭମ ଅନୱଟ୍ଠାନେ, ଊ, ମଲୋପୋ, ଭୂ । ଉମ୍ହି ଭମୁ, କପଚ୍ଚୟେ ଭମୁକୋ । ଭମୁକସହଚରଣତୋ ଭମୁ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ।

୨୬୦. ତିକଂ ନେତ୍ତୋଦକେ । ଖିପ ପେରଣେ, ପୋ, ଇସ୍ସତ୍ତଂ । ନେତ୍ତେ ଜାତଂ ଜଲଂ ନେତ୍ତଜଲଂ । ଅସ ଅଧୋପତନେ, ସୁ, ଅସ୍ସୁ । ନେତ୍ତଜଲଞ୍ଚ ଅସ୍ସୁ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ଅସ୍ସୁ ନପୁଂସକେ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅକ୍ଖିପୁତ୍ତଲିକାୟଂ । ନେତ୍ତେ ଦିସ୍ସମାନା ତାରା ନେତ୍ତତାରା । କଞ୍ଞାସଦ୍ଦତୋ ତଦ୍ଧିତୋ ଅପଚ୍ଚୟୋ, କଞ୍ଞାସଦ୍ଦସ୍ସ କନୀନାଦେସୋ, ଇତ୍ଥିକତାକାରପରେ କେ ପୁବ୍ବୋ ଅକାରୋ ଇକାରମାପଜ୍ଜତେ [କାତନ୍ତ ୨.୨.୬୫], କନୀନିକା । ତାରକାପ୍ୟତ୍ର ।

ଛକ୍କଂ ମୁଖୱିୱରେ, କୱୟୋ ପନ ତଦୁପଲକ୍ଖିତେପି ସମୁଦାୟେ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତେ । ୱଦ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ, କରଣେ ୟୁ । ମୁ ବନ୍ଧନେ, ଖୋ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ ନିପାତନା, ମୁଖଂ । ସବ୍ବଧରକତେ ପନ ଖଞ୍ଞତେତି ଧାତୁନା ମୁଖନ୍ତି ନିପାତିତଂ, ଖନୁ ଅୱଦାରଣେ । ତୁଡି ତୋଡନେ, ଅ । ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ ୱା, ଡୋ, ଅସ୍ସୁତ୍ତଂ । ୱଦତି ତେନାତି ୱତ୍ତଂ, ତୋ, ୱୁଚ୍ଚତେ ଅନେନାତି ୱା ୱତ୍ତଂ । ୱଦ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ, ତୋ । ଲପ ୱଚନେ, କରଣେ ୟୁ । ଆନନ୍ତି ଅସନ୍ତି ଅନେନାତି ଆନନଂ, ଅନ ପାଣନେ, ୟୁ । ଅସ୍ସଂପ୍ୟତ୍ର । ଅସ ଭକ୍ଖନେ । କରଣେ ସୋ ।

୨୬୧. ଅଡ୍ଢଂ ଦନ୍ତେ । ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଜାୟତେତି ଦ୍ୱିଜୋ । ଲପନେ ମୁଖେ ଜାୟତୀତି ଲପନଜୋ । ଦା ଅୱଖଣ୍ଡନେ, ଦାୟତି ଭକ୍ଖମନେନାତି ଦନ୍ତୋ, ଅନ୍ତୋ, ଦସ ଅଦନେ ୱା, ଦସନ୍ତି ଭୋଜ୍ଜମନେନାତି ଦନ୍ତୋ, ଅନ୍ତୋ, ଧାତ୍ୱନ୍ତଲୋପୋ । ଦମୁ ଦମନେ ୱା, ତୋ । ଦଂସ ଦଂସନେ, ଦଂସତେ ୱିଲିଖ୍ୟତେ ଭକ୍ଖମନେନାତି ଦଂସନୋ, ୟୁ । ରଦ ୱିଲେଖନେ, ୟୁ, ରଦନୋ । ଅମ୍ହି ରଦୋ ।

ଦନ୍ତଭେଦସ୍ମିଂ ଦନ୍ତୱିସେସେ ଦାଠାସଦ୍ଦୋ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋୟଂ । ଦଂସଧାତୁତୋ ଠୋ, ଦଂସିସ୍ସ ଚ ଦା, ଦାଠା, ମୁଦ୍ଧଜଦୁତିୟୋୟଂ । ଅକ୍ଖିକୋଟୀସୁ ୱାମଦକ୍ଖିଣନେତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତେସୁ ଅପାଙ୍ଗୋ ୱତ୍ତତି, ସରୀରଙ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ କଣ୍ଣସ୍ସ ଅପ ସମୀପଂ ଅପାଙ୍ଗୋ ।

୨୬୨. ଚତୁକ୍କଂ ଓଟ୍ଠେ । ଦନ୍ତେ ଆୱରତି ଛାଦୟତୀତି ଦନ୍ତାୱରଣଂ । ଉସ ଦାହେ, ତୋ, ‘‘ସାଦିସନ୍ତପୁଚ୍ଛଭନ୍ଜହଂସାଦୀହି ଟ୍ଠୋ’’ତି ସହାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଟ୍ଠୋ, ଓତ୍ତଦ୍ୱିତ୍ତାନି, ଓଟ୍ଠୋ । ଗଦ୍ରଭେପ୍ୟୟଂ । ଅଥ ୱା ଉସ ଦାହେ, ଟ୍ଠୋ, ଓତ୍ତଦ୍ୱିତ୍ତାଦି, ଉଭୟତ୍ରାପି ମୁଦ୍ଧଜଦୁତିୟୋ, ଈସଂ କିଞ୍ଚି କାଲଂ ଧାରେତି ଭକ୍ଖମେତ୍ଥାତି ଅଧରୋ, ଈସତ୍ଥୋ ହ୍ୟତ୍ର ଅକାରୋ ।

‘‘ଅ ପୁମେ ମାଧୱେ ଞେୟ୍ୟୋ,

ପଟିସେଧେ ତଦବ୍ୟୟଂ ।

ଈସତ୍ଥେ ଚ ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥେ,

ସଦିସତ୍ଥେ ପୟୋଗତୋ’’ତି ॥ –

ହି ଏକକ୍ଖରକୋସେ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସନେ ଦନ୍ତେ ଛାଦୟତୀତି ଦସନଚ୍ଛଦୋ । ଏତ୍ଥ କେଚି ଅଧରସଦ୍ଦେନ ହେଟ୍ଠିମୋଟ୍ଠମେୱାହୁ, ତେସଂ ୱଚନଂ ‘‘ନେତ୍ତନ୍ତାଧରପାଣିପାଦୟୁଗଲେହି’’ଚ୍ଚାଦୀହି ମହାକୱିପୟୋଗେହି ଅସଂସନ୍ଦନତୋ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ତିକଂ କପୋଲେ । ଗଡି ୱଦନେକଦେସେ, ଅ, ଧାତୁପ୍ପକ୍ରିୟତ୍ଥଞ୍ହି ଧାତୁପାଠୱଚନଂ, ସବ୍ବତ୍ରାପ୍ୟେୱଂ । କେନ ଜଲେନ ପୂରିୟତେତି କପୋଲୋ, ଅଲୋ, କପ ଅଚ୍ଛାଦନେ ୱା, ଓଲୋ, କପୋଲୋ, ନଦାଦି । ଗଣ୍ଡୀ । ଅଧରା ଅଧୋଭାଗୋ ଚୁବୁକଂ ନାମ, ଚିବୁକଂପ୍ୟତ୍ର । ଚିବୁ ଓଲମ୍ବକେ, ଣ୍ୱୁ, ଅସ୍ସୁତ୍ତଂ ।

୨୬୩. ଦ୍ୱୟଂ ଗୀୱାୟ ପୁରୋଭାଗେ । ଗଲ ଅଦନେ, କରଣେ ଅ, ଗିଲ ଗିଲନେ ୱା, ଗିଲତି ଅନେନାତି ଗଲୋ, ଇସ୍ସତ୍ତଂ । କଣ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ, ଠୋ, କଣ୍ଠୋ, ମୁଦ୍ଧଜଦୁତିୟୋୟଂ ।

ତିକଂ ଏକତ୍ଥଂ । ଗା ସଦ୍ଦେ, ଈୱୋ । କଂ ସୀସଂ ଧରତୀତି କନ୍ଧରା । ସିରଂ ଧରତୀତି ସିରୋଧରା, ସିରୋ ଧିୟ୍ୟତେ ଅସ୍ସନ୍ତି ୱା ସିରୋଧରା, ଧା ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ, ଅରୋ ।

ସୁୱଣ୍ଣମୟୋ ଆଲିଙ୍ଗୋ ମୁରଜଭେଦୋ, ତେନ ସନ୍ନିଭା ସଦିସା ୟା ଗୀୱା, ସା କମ୍ବୁଗୀୱା ମତା, ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣମେତଂ । ଅଥ ୱା ୟା ଗୀୱା ତୀହି ଲେଖାହି ଅଙ୍କିତା ଲକ୍ଖିତା, ସା କମ୍ବୁଗୀୱା ମତା, ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣମେତଞ୍ଚ । କମ୍ବୁ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁୱଣ୍ଣଂ, କମ୍ବୁମୟେନ ଆଲିଙ୍ଗେନ ସନ୍ନିଭା ଗୀୱା କମ୍ବୁଗୀୱା, କମ୍ବ ସଂୱରଣେ, ଉ, କମ୍ବୁ ।

୨୬୪. ତିକଂ ଖନ୍ଧେ । ଅନ ଗତିୟଂ, ସୋ । ଭୁଜାନଂ ସିରୋ ମତ୍ଥକଂ ଭୁଜସିରୋ । କଂ ମତ୍ଥକଂ ଦଧାତୀତି କନ୍ଧୋ, ସୋ ଏୱ ଖନ୍ଧୋ କକାରସ୍ସ ଖକାରକରଣୱସେନ, ଖମତି ଭାରନ୍ତି ୱା ଖନ୍ଧୋ, ଖମୁ ସହନେ, ତୋ, ତସ୍ସ ଧୋ, ମସ୍ସ ନୋ, ନିଗ୍ଗହୀତଂ ୱା। ତସ୍ସନ୍ଧି ତସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ମଜ୍ଝଂ ଜତ୍ତୁ ନାମ, ୟଂ ଖନ୍ଧାନଂ ମଜ୍ଝେ ତିଟ୍ଠତି । ଜନ ଜନନେ, ଜର ୱୟୋହାନିମ୍ହି ୱା, ତୁ, ଜତ୍ତୁ, ତଂ ନପୁଂସକଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ବାହୁମୂଲେ । ବାହୂନଂ ଭୁଜାନଂ ମୂଲଂ ବାହୁମୂଲଂ । କଚ ବନ୍ଧନେ, ଛୋ । ଅସ୍ସ କଚ୍ଛସ୍ସ ଅଧୋଭାଗଟ୍ଠାନଂ ପସ୍ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଦିସ ପେକ୍ଖନେ, ଅପଚ୍ଚୟୋ, ଦିସସ୍ସ ପସ୍ସାଦେସୋ ।

୨୬୫. ତିକଂ ବାହୁମ୍ହି । ୱହତି ଅନେନାତି ୱାହୁ, ୱାହୁ ଏୱ ବାହୁ, କୁ [ଣ୍ୱାଦି ୬]। ଭୁଞ୍ଜତେ ଅନେନାତି ଭୁଜୋ । ଭୁଜ ପାଲନଜ୍ଝୋହାରେସୁ । ବାହୁ ଚ ଭୁଜୋ ଚେତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ଏତେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱୀସୁ, ଇତ୍ଥିୟଂ ଭୁଜା । ୱହତି ୟାୟାତି ବାହା । ଅପରୋସଦ୍ଦୋପ୍ୟତ୍ର [ଅ ପାରୋସଦ୍ଦୋପ୍ୟତ୍ର (କ॰), ଅ ପୱେଟ୍ଠସଦ୍ଦୋପ୍ୟତ୍ର ( ?)]।

ତିକଂ ହତ୍ଥେ । ହସ ହସନେ, ଥୋ । ହର ହରଣେ ୱା । ନକ୍ଖତ୍ତେପ୍ୟୟଂ । କର କରଣେ, ଅ । ପଣ ବ୍ୟୱହାରଥୁତୀସୁ, ଇ । ପା ରକ୍ଖନେ ୱା, ଣି । କରୋ ଚ ପାଣି ଚ କରପାଣୟୋ । ପଞ୍ଚସାଖୋ, ସୟୋପ୍ୟତ୍ର ।

ପକୋଟ୍ଠନ୍ତୋ ହତ୍ଥଗଣ୍ଠି ମଣିବନ୍ଧୋ ନାମ । ପକୋଟ୍ଠୋ ନାମ ଆମଣିବନ୍ଧଂ କପ୍ପରସ୍ସ ଅଧୋଭାଗୋ । ମଣିୱିକତିଂ ବନ୍ଧତି ଏତ୍ଥାତି ମଣିବନ୍ଧୋ । କୁସ ଅକ୍କୋସେ, ଠୋ, ପକୋଟ୍ଠୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଭୁଜମଜ୍ଝଗଣ୍ଠିମ୍ହି । କପୁ ହିଂସାୟଂ, ଅରୋ । କୁପ୍ପରୋତିପି ପାଠୋ, ତଦା ଅସ୍ସୁତ୍ତଂ । କପୁ ହିଂସାୟଂ, ଓଣି, କପୋଣି, ଇତ୍ଥିୟଂ । କଫୋଣୀପ୍ୟତ୍ର, ତତ୍ଥ ପସ୍ସ ଫତ୍ତଂ ।

୨୬୬.ପାଣିସ୍ସ ପାଣିତଲସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ମଣିବନ୍ଧକନିଟ୍ଠାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରଂ ବହିଟ୍ଠାନଂ କରଭୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟେନ କୁମାରକା ସତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପହରନ୍ତି, କର ହିଂସାୟଂ, ଅଭୋ, କର କରଣେ ୱା ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲିମତ୍ତେ । କରସ୍ସ ପାଣିସ୍ସ ସାଖା କରସାଖା । ଅଗି ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅଙ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ ୱା, ଉଲି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋୟଂ [(ନଦାଦି) (କ॰)], ଅଙ୍ଗୁଲି ।

ତା ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ପଞ୍ଚପ୍ପଭେଦା, ୟଥା – ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠୋ ତଜ୍ଜନୀ ମଜ୍ଝିମା ଅନାମିକା କନିଟ୍ଠା ଚେତି କମା ସିୟୁଂ । ଅଙ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ, ଅସ୍ସୁତ୍ତଂ, ଅଗ୍ଗେ ପୁରେ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱା ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠୋ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ଅସ୍ସୁତ୍ତଞ୍ଚ । ତଜ୍ଜ ହିଂସାୟଂ, ତଜ୍ଜେତି ୟାୟ, ସା ତଜ୍ଜନୀ, ୟୁ, ନଦାଦି । ମଜ୍ଝେ ତିଟ୍ଠତୀତି ମଜ୍ଝିମା । ନତ୍ଥି ନାମମସ୍ସାତି ଅନାମିକା, ସକତ୍ଥେ କୋ । ଅତିସୟେନ ଖୁଦ୍ଦକାତି କନିଟ୍ଠା । ୟୁୱପ୍ପାନଂ କନ, କଣ ୱା ଇୟିଟ୍ଠେସୁ ।

୨୬୭. ତଜ୍ଜନ୍ୟାଦୀହି ୟୁତେ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ତତେ ପସାରିତେ ସତି ପଦେସାଦିକା ଚତସ୍ସୋ ସଞ୍ଞା କମତୋ ସିୟୁଂ, ୟଥା – ତଜ୍ଜନୀୟୁତେ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ତତେ ପଦେସୋ । ଦିସ ପେକ୍ଖନେ । ମଜ୍ଝିମୟୁତେ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ତତେ ତାଲୋ, ତଲ ପତିଟ୍ଠାୟଂ । ଅନାମିକାସହିତେ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ତତେ ଗୋକଣ୍ଣୋ, ଗୋକଣ୍ଣସଦିସତ୍ତା, ତପ୍ପମାଣତ୍ତା ୱା ଗୋକଣ୍ଣୋ, ଅଥ ୱା ଗୋକଣ୍ଣୋ ନାମ ଏକୋ ମିଗୱିସେସୋ, ତକ୍କଣ୍ଣସଦିସପ୍ପମାଣତ୍ତା ଗୋକଣ୍ଣୋ, ତାଲୋ ଚ ଗୋକଣ୍ଣୋ ଚ ତାଲଗୋକଣ୍ଣା । ଲିଙ୍ଗଭେଦା ‘‘ତାଲଗୋକଣ୍ଣୱିଦତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, କନିଟ୍ଠାୟୁତେ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ତତେ ୱିଦତ୍ଥି, ୱିତନୋତୀତି ୱିତତ୍ଥି, ୱିତତ୍ଥି ଏୱ ୱିଦତ୍ଥି, ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ,ତି, ତସ୍ସ ଥୋ । ୱିଦତ୍ଥି । ‘‘କମା ତତୋ’’ତିପି ପାଠୋ ।

କୁଞ୍ଚିତୋ ସଙ୍କୋଚିତୋ ପାଣି ପସତାଖ୍ୟୋ, ପପୁବ୍ବୋ ସର ଗତିୟଂ, ତୋ । ପମାଣପ୍ପକରଣତୋ ୱିତତଞ୍ଜଲିୟେୱାୟଂ କୱୀହି ଇଚ୍ଛିତୋ । ସମ୍ପୁଟଞ୍ଜଲି ପନାୟଂ, ପସାରିତସହିତା [ପସାରିତସହିତତ୍ତା (କ॰)] ୟସ୍ସ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଭୱନ୍ତୀତି ।

କୁଞ୍ଚିତୋ ଚ ତତଙ୍ଗୁଟ୍ଠୋ, ସପତାକୋତି ସମ୍ମତୋ ।

ପତାକେହି ତୁ ହତ୍ଥେହି, ସମ୍ପୁଟଞ୍ଜଲି ଇଚ୍ଛିତୋ ॥

ଦେୱତାନଂ ଗରୂନଞ୍ଚ, ପିତୂନଞ୍ଚେ’ଚ୍ଛିତୋ ପୁରେ ।

ଅତ୍ଥପ୍ପକରଣାଦୀହି, ଭେଦୋ ଞେୟ୍ୟୋ ତହିଂ ତହିଂ ॥

ୟଥା ଜଲଞ୍ଜଲିଂ ଦଦାତି, ଅଞ୍ଜଲିନା ପିୱତି, ଦେୱୋୟଂ କତଞ୍ଜଲିରିତି । ପୁଟଞ୍ଜଲିସ୍ସ ୱା ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଇଧ ୱିତତଞ୍ଜଲିୟେୱ ।

୨୬୮. ତିକଂ ସପ୍ପକୋଟ୍ଠେ ୱିତତକରେ । ରମୁ କୀଳାୟଂ, ତନୋ, ମଲୋପୋ, ରତନଂ, ମଣିବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଚ । କୁକ ଆଦାନେ, ଉ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ହସ ଧାତୁମ୍ହା ଥୋ, ତୋ ୱା, ହତ୍ଥୋ, ହତ୍ଥସହିତତ୍ତା ୱା ପକୋଟ୍ଠୋ ହତ୍ଥୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ପୁଟଞ୍ଜଲିମ୍ହି । କରମୟୋ ପୁଟୋ କରପୁଟୋ, ଅଞ୍ଜ ବ୍ୟତ୍ତିଗତିକନ୍ତୀସୁ, ଅଲି, ଅଞ୍ଜଲି । କରପୁଟୋ ଚ ଅଞ୍ଜଲି ଚେତି କରପୁଟଞ୍ଜଲୀ ।

ଦ୍ୱୟଂ ନଖେ । କରେ ଜାୟତି ରୁହତୀତି କରଜୋ । ନତ୍ଥି ଖଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଏତ୍ଥାତି ନଖୋ, ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦତ୍ତା ନ ଅତ୍ତଂ, ଅୱିସୟତ୍ତା ୱା । ପୁନବ୍ଭୱୋ, କରରୁହୋ, ନଖରୋତିପି ନଖସ୍ସ ନାମାନି ।

ଦ୍ୱୟଂ ପୁଟଙ୍ଗୁଲିକରେତିଖ୍ୟାତେ ମୁଟ୍ଠିମ୍ହି । ଖଟ ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଣ୍ୱୁ, ଖଦ ହିଂସାୟଂ ୱା, ଦସ୍ସ ଟୋ । ମୁ ବନ୍ଧନେ,ତି, ତସ୍ସ ଠୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।

୨୬୯.ପସ୍ସଦ୍ୱୟୱିତ୍ଥତା ପସ୍ସଦ୍ୱୟେପି ୱିତତା ପସାରିତା ସହକରା ସପାଣୟୋ ଦ୍ୱେ ବାହୂ ବ୍ୟାମୋ ନାମ, ବ୍ୟାମୀୟତେ ଅନେନାତି ବ୍ୟାମୋ, ୱିପୁବ୍ବୋ ୟାମ ଅଞ୍ଛେ । ଉଦ୍ଧଂ ଉପରି ତତା ୱିତତା ଭୁଜା ଚ ପୋସୋ ଚ ତେସଂ ସମୁଦିତାନଂ ପମାଣସଦିସଂ ପମାଣଂ ୟସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଧନ୍ତତଭୁଜପୋସପ୍ପମାଣେ ପୋରିସସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ଭୁଜସଦ୍ଦେନ ସହକରା ଭୁଜା ଗୟ୍ହତେ, ଏକସ୍ସ ପମାଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ, ପୁରିସସ୍ସ ପମାଣଂ ପୋରିସଂ । ପୁରିସସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସକରଭୁଜପୁରିସଂ ୱଦତି, ତୀସୁ, ୟଥା – ପୋରିସଂ ଜଲଂ, ପୋରିସୋ ହତ୍ଥୀ, ପୋରିସୀ ୟଟ୍ଠି ।

୨୭୦. ଦ୍ୱୟଂ ଉରସି । ଉସ ଦାହେ, ରୋ, ସଲୋପୋ, ଅର ଗତିମ୍ହି ୱା, ଅସ୍ସୁକାରୋ । ହର ହରଣେ, ୟୋ, ରସ୍ସ ଦୋ । କୋଳଂ [କୋଟ୍ଠ (କ॰)], ଭୁଜନ୍ତରଂ, ୱକ୍ଖୋତିପି ଉରୋନାମାନି । ତିକଂ ଉରୋଜେ । ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ, ତନୋତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଥନୋ, ତସ୍ସ ଥୋ, ଥନ ଦେୱସଦ୍ଦେ, ଥନ ଚୋରିୟେ ୱା । କୁଚ ସଙ୍କୋଚନେ, କୁଚୋ । ପୟୋ ଖୀରଂ ଧାରେତୀତି ପୟୋଧରୋ । କୁଚୋ ଚ ପୟୋଧରୋ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ ।

ଥନଗ୍ଗସ୍ମିଂ ଥନସ୍ସ ଅଗ୍ଗେ ଚୂଚୁକଂ, ନପୁଂସକେ । ‘‘ଚୂଚୁକୋ ସୋ କୁଚାନନ’’ନ୍ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୭୭] ତୁ ରତନକୋସୋ, ଚୁ ଚୱନେ, ଉକୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଦୀଘୋ ଚ, ଚୂଚୁକଂ, ଚନ୍ଚୁ ଗତିୟଂ ୱା, ଉକୋ, ନଲୋପୋ, ଅସ୍ସୂକାରୋ, ଚୂଚୁକଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ପିଟ୍ଠେ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭାଗେ । ପିଟ ସଦ୍ଦସଙ୍ଘାତେସୁ, ତୋ । ଇତରତ୍ର ତି, ପିସୁ ସେଚନେ ୱା ।

୨୭୧. ତିକଂ ତନୁମଜ୍ଝେ । ମଜ୍ଝେ ଭୱୋ ମଜ୍ଝୋ । ଲଗ ସଙ୍ଗେ, ଅ । ମଜ୍ଝେ ଭୱଂ ମଜ୍ଝିମଂ । ଚତୁକ୍କଂ ଉଦରେ । କୁସ ଅକ୍କୋସେ, ଛି, ସସ୍ସ ଚୋ । ଗହ ଉପାଦାନେ, ଅନି, ଈମ୍ହି ଗହଣୀ, ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି ଧାରେତୀତି ୱା ଗହଣୀ, ଗବ୍ଭାସୟସଞ୍ଞିତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିପ୍ପଦେସୋ, ତେଜୋଧାତୁମ୍ହି ପନ ୟଥାଭୁତ୍ତାହାରସ୍ସ ୱିପାଚନୱସେନ ଗଣ୍ହନତୋ ଅଛଡ୍ଡନତୋ ଗହଣୀ । ଉପୁବ୍ବୋ ଦର ଗମନେ । ଉଦରତି ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତି ୱାୟୁ ୟତ୍ରାତି ଉଦରଂ । ଗୁ ସଦ୍ଦେ, ଅଭୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦି, ଗବ୍ଭୋ । ପିଚଣ୍ଡ ଜଠର ତୁନ୍ଦାପ୍ୟତ୍ର ।

କୁଚ୍ଛିସମ୍ଭୱେ କୁଚ୍ଛିଟ୍ଠେ କୋଟ୍ଠୋ, ଅନ୍ତୋ ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ୱତ୍ତନ୍ତି, କୁସ ଅକ୍କୋସେ, ତୋ, ଠୋ ୱା । ଅମ ଗମନତ୍ଥୋ, ତୋ ।

୨୭୨. ଚତୁକ୍କଂ କଟିୟଂ । ହନଧାତୁମ୍ହା ୟୁ, ହସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ହସ୍ସ ଜୋ, ହନସ୍ସ ଘୋ ଚ, ଜଘନଂ । ନିଚ୍ଛୟେନ ତମତୀତି ନିତମ୍ବୋ, ତମୁଧାତୁମ୍ହା ବୋ । ସୂ ପସୱେ, ଣି । କଟ ୱସ୍ସାୱରଣେସୁ, କଟ୍ୟତେ ଆୱରୀୟତେ ୱତ୍ଥାଦୀହି କଟି, ଇ, ଏତେ ଦ୍ୱେ ନାରିୟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଜଘନସଦ୍ଦେନ ଇତ୍ଥିକଟିୟା ଅଗ୍ଗଭାଗୋ, ନିତମ୍ବସଦ୍ଦେନ ଇତ୍ଥିକଟିୟା ପଚ୍ଛାଭାଗୋ, ସେସଦ୍ୱୟେନ କଟିସାମଞ୍ଞଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ପଚ୍ଛା ନିତମ୍ବୋ ଥୀକଟ୍ୟା, ଜଘନଂ ତୁ ପୁରୋ ଭୱେ’’ତି [ଅମର ୧୬.୭୪]।

୨୭୩.ଲିଙ୍ଗନ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସାମଞ୍ଞେ । ଅଙ୍ଗେ ସରୀରେ ଜାୟତୀତି ଅଙ୍ଗଜାତଂ, ଅଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ସରୀରୱାଚକୋ, ଅଙ୍ଗମେତସ୍ସତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା । ରହସି ଠାନେ ଜାତଂ ଅଙ୍ଗଂ ରହସ୍ସଙ୍ଗଂ, ସତ୍ତମିୟାଲୋପୋ, ଇସ୍ସତ୍ତଂ, ସସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ । ୱତ୍ଥେନ ଗୁୟ୍ହିତବ୍ବନ୍ତି ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଂ । ମିହ ସେଚନେ, କରଣେ ୟୁ, ମିହତି ରେତୋମୁତ୍ତାନି ୟେନାତି ମେହନଂ । ନିପୁବ୍ବୋ ମିହ ସେଚନେ, ତୋ, ନିମିତ୍ତଂ । ଉତ୍ତମଙ୍ଗତ୍ତା ୱରଙ୍ଗଂ । ୱଜ ଗତିୟଂ, ଅସ୍ସୀକାରୋ, ପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା ଜାୟତୀତି ୱା ବୀଜଂ, ୱିରହତ୍ତଜୋତକୋ ହ୍ୟେତ୍ଥ ୱିକାରୋ । ଫଲ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ, ଫଲତି ଏତେନ ପୁତ୍ତନ୍ତି ଫଲଂ । ଲିଙ୍ଗତି ‘‘ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋ’’ତି ୱିଭାଗଂ ଗଚ୍ଛତି ୟେନାତି ଲିଙ୍ଗଂ ।ଲିଙ୍ଗ ଗମନେ, ଲୀନଂ ଅପାକଟଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ୱା ଲିଙ୍ଗଂ । ଏତେସୁ ବୀଜଫଲସଦ୍ଦା ଅଣ୍ଡେପି ୱତ୍ତନ୍ତି ।

ଦ୍ୱୟଂ ପୁରିସଲିଙ୍ଗପସିବ୍ବକେ । ଅମ ଗମନେ, ଡୋ, ଅଣସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱା, ଡୋ, ଅଡି ଅଣ୍ଡତ୍ଥେ ୱା, ତୋ । କୁସ ଅକ୍କୋସେ, ଣୋ । ଅଣ୍ଡସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ବୀଜେପି, ଅଣ୍ଡକୋସୋତି ସମୁଦିତମ୍ପି କୋସସ୍ସ ନାମଂ, ‘‘କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକସ୍ସେୱ ଅଣ୍ଡକୋସମ୍ହା’’ତି [ପାରା॰ ୧୩, ୧୪] ହି ୱୁତ୍ତଂ, ଅମରକୋସେପି[ଅମରକୋସେ ୧୬.୭୬] ଅଣ୍ଡକୋସୋତି ସମୁଦିତେନେୱ ନାମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଣ୍ଡସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ କୋସୋ ଅଣ୍ଡକୋସୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଇତ୍ଥିୟା ଅଙ୍ଗଜାତେ । ୟୁ ମିସ୍ସନେ, ଅଧିକରଣେନି, ୟୋନି, ଇତ୍ଥିୟଂ ପୁମେ ଚାୟଂ, ଇତ୍ଥୀ ଚ ପୁମା ଚ ଇତ୍ଥିପୁମଂ, ତସ୍ମିଂ । ଭଜନ୍ତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ଭଗଂ । ମାରମନ୍ଦିର ମାରକୂପା ଚାତ୍ର ।

୨୭୪-୨୭୫. ତିକଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ସମ୍ଭୱେ । ସୁଚିସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅସୁଚି, ଇକାରନ୍ତୋ, ଦ୍ୱୀସୁ, ସମ୍ଭୱଲିଙ୍ଗୋ ୱା । ସଂପୁବ୍ବା ଭୂଧାତୁମ୍ହା ଅ । ସକ ସାମତ୍ଥିୟଂ, ତୋ, ତସ୍ସ କୋ, ଅସ୍ସୁତ୍ତଂ, ସୁଚ ସୋକେ ୱା, କୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ । ପୁନନ୍ତି ଅନେନାତି ପାୟୁ । ପୂ ପୱନେ, ଉ, ଊସ୍ସାୟୋ, ପୟ ଗମନତ୍ଥୋ ୱା, ପୟତି ୱଚ୍ଚମନେନାତି ପାୟୁ, କରଣେ ଉ, ଅୟଂ ପୁରିସେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତତି । ଗୁଦ କୀଳାୟଂ, ଅ । ଅପାନଂପ୍ୟତ୍ର ।

ଅଟ୍ଠକଂ ୱଚ୍ଚେ । ଗୂଥ କରୀସୋସ୍ସଗ୍ଗେ, ଗୁପ ଗୋପନେ ୱା, ଥୋ । କିର ୱିକିରଣେ, ଈସୋ, କରୀସଂ । ୱର ୱରଣସମ୍ଭତ୍ତୀସୁ, ଚୋ, ଗୂଥଞ୍ଚ କରୀସଞ୍ଚ ୱଚ୍ଚଞ୍ଚେତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ତାନି ୱିକପ୍ପେନ ପୁମେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ନିଚ୍ଚଂ ନପୁଂସକେ, ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ତେସଂ କତ୍ଥଚିୟେୱ, ସବ୍ବତ୍ର ନପୁଂସକତ୍ତମେୱ ବହୁଲନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ । ମଲ ଚଲନେ, ଅ, ମଲ ଧାରଣେ ୱା । ସକ ସତ୍ତିୟଂ, ସସ୍ସ ଛୋ । ଉଚ୍ଚାରୀୟତେ ଜହ୍ୟତେତି ଉଚ୍ଚାରୋ, ଉପୁବ୍ବୋ ଚରଧାତୁ ଚଜନେ, ଉକ୍ଖିପନେ ଚ ୱତ୍ତତି । ମିହ ସେଚନେ, ଲୋ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ, ଳତ୍ତଞ୍ଚ । ଅୱକରୀୟତେତି ଉକ୍କାରୋ, ଅୱସ୍ସୁତ୍ତଂ, କିର ୱିକ୍ଖିପନେ । ସମଲଂପ୍ୟତ୍ର । ସମୁ ଉପସମେ, ଅଲୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ମୁତ୍ତେ । ସୁ ସୱନେ, ସୱନଂ ସନ୍ଦନଂ, ଚୁରାଦି, ଣୋ । ମୁଚ ମୋଚନେ, ତୋ, ମୁତ୍ତ ପସ୍ସାୱେ ୱା । ଉଚ୍ଚତେ କଥୀୟତେ । ଗୋମୁତ୍ତେ ଗୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧିନି ମୁତ୍ତେ ପୂତିମୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ଅଜ୍ଜ ପୱତ୍ତମ୍ପି ହି ତଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱେନ ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ‘‘ପୂତିକାୟୋ’’ତି । ଅସ୍ସାଦୀନଂ ମଲେ ଛକଣସଦ୍ଦୋ, ସକ ସତ୍ତିୟଂ, ୟୁ, ସସ୍ସ ଛୋ ।

୨୭୬. ନାଭିୟା ଅଧୋଭାଗୋ ୱତ୍ଥି ନାମ, ସୋ ଦ୍ୱୀସୁ । ୱତ୍ଥି ମୁତ୍ତପୁଟଂ । ‘‘ମୁତ୍ତାସୟପୁଟୋ ୱତ୍ଥି’’ରିତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୭୩]ରତନମାଲା । ୱସତି ମୁତ୍ତମେତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥି, ୱସ ନିୱାସେ,ତି, ତସ୍ସ ଥୋ, ତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ୱା ସିଦ୍ଧଂ । ଉଚ୍ଛଙ୍ଗଂ ଅଙ୍କଞ୍ଚ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଉଭୋ ସଦ୍ଦା ପୁମେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ଉସ୍ସଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ଉଚ୍ଛଙ୍ଗଂ, ସଜ ସଙ୍ଗେ, ସସ୍ସ ଛୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ଅଙ୍କ ଗମନତ୍ଥୋ, ଅ, ଅଙ୍କୋ, ଅଥ ୱା ଅଙ୍କ ଲକ୍ଖଣେ, ଅ, ଅଙ୍କୋ, ‘‘ଉଚ୍ଛଙ୍ଗଚିହନେସ୍ୱ’ଙ୍କୋ’’ତି ଅମରକୋସେ[ଅମର କୋସେ ୨୩.୪]।

ଦ୍ୱୟଂ ଜାଣୂପରିଭାଗେ । ଅର ଗମନେ, ଉ, ଅସ୍ସୂକାରୋ । ସନ୍ଜ ସଙ୍ଗେ, ଆସଜ୍ଜତି ୱତ୍ଥମତ୍ରାତି ସତ୍ଥି, ଥି । ଊରୁ ଚ ସତ୍ଥି ଚେତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ନପୁଂସକେପି ।

ତିକଂ ଜାଣୁମ୍ହି, ଊରୁନୋ ପବ୍ବଂ ଗଣ୍ଠି ଊରୁପବ୍ବଂ । ଜନ ଜନନେ, ଣୁ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଜଣ୍ଣୁ ।

୨୭୭. ଦ୍ୱୟଂ ପାଦଗଣ୍ଠିମ୍ହି । ଗୁପ ରକ୍ଖଣେ ଫୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ପାଦସ୍ସ ଗଣ୍ଠି ପାଦଗଣ୍ଠି । ଘୁଟିକାପ୍ୟତ୍ର । ଘୁଟ ପରିୱତ୍ତନେ, ଘୁଟ୍ୟତେ ଅନେନେତି ଘୁଟିକା, ଣ୍ୱୁ ।

ଦ୍ୱୟଂ ପାଦସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭାଗେ ଗୋପ୍ଫକସ୍ସାଧୋ ଭାଗେ । ପୁମେ ତୂତି ତ୍ୱନ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗପଦଂ । ପସ ବାଧନଫୁସନେସୁ,ତି, ତସ୍ସ ଣୋ, ସସ୍ସ ହୋ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ, ଣିପଚ୍ଚୟେନ ୱା ସିଦ୍ଧଂ । ସକାରୱଣ୍ଣାଗମେ ୱୁଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ପାସଣ୍ହି । ଏଲିପ୍ୟତ୍ର, ଇଲ ଗତିୟଂ,ତି, ତଲୋପୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ପାଦଗ୍ଗେ । ପାଦସ୍ସ ଅଗ୍ଗଂ ପାଦଗ୍ଗଂ । ପକଟ୍ଠଂ ପଦଂ ପପଦନ୍ତି କମ୍ମଧାରୟୋ । ‘‘ପପଦୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ତିକଂ ପାଦେ । ପଦ ଗତିମ୍ହି, ଣୋ, ପଜ୍ଜତେତି ପାଦୋ । ପଜ୍ଜତେ ଗଚ୍ଛତୀତି, ଅ । ଚରମ୍ହା କରଣେ ୟୁ, ଚରଣଂ, ଇଦଂ ପୁମେ ୱିକପ୍ପେନ, ନିଚ୍ଚଂ ନପୁଂସକେ । ଅଙ୍ଘିପ୍ୟତ୍ର, ଅହି ଗତିୟଂ । ଇ, ହସ୍ସ ଘୋ ।

୨୭୮. ଦ୍ୱୟଂ ହତ୍ଥାଦ୍ୟୱୟୱେ । ଅଙ୍ଗି ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅ । ଅୱପୁବ୍ବୋ ୟୁ ମିସ୍ସନେ, ଅ । ପତୀକୋ, ଅପଘନୋପ୍ୟତ୍ର । ପତିପୁବ୍ବା ଇମ୍ହା କୋ । ଅପପୁବ୍ବା ହନିମ୍ହା ଅ, ଘନାଦେସୋ ଚ ।

ଦ୍ୱୟଂ ପସ୍ସଟ୍ଠିମ୍ହି । ପା ରକ୍ଖଣେ, ସୁ, ଳିକାରୱଣ୍ଣାଗମୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ, ପସ୍ସ ଫୋ । ଅଳାଗମେ ଫାସୁକା । ‘‘ପାସୁଳିକା, ପାସୁକା’’ତିପି ପାଠୋ । ଫୁସ ସମ୍ଫସ୍ସେତିପି ଧାତୁ, ତଦା ଉପଚ୍ଚୟାଦି ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅଟ୍ଠିମତ୍ତେ । ଅସୁ ଖେପନେ, ଇ, ସସ୍ସ ଟ୍ଠୋ, ଅଟ୍ଠି, ଇଦଂ ପଣ୍ଡକେ ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତତି । ଧା ଧାରଣେ, ତୁ, ଇତ୍ଥୀ । କୀକସଂ, କୁଲ୍ଲଂପ୍ୟତ୍ର । ଗଲସ୍ସ କଣ୍ଠସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେ ଜାତମଟ୍ଠି ଗଲନ୍ତଟ୍ଠି । ଅକ ଗମନେ, ଖୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ ।

୨୭୯-୨୮୦. ଦ୍ୱୟଂ ସିରସୋଟ୍ଠିଖଣ୍ଡେ । ସମୁଦିତେ ତୁ କରୋଟି, ଇତ୍ଥୀ [ଅମର ୧୬.୬୯]। କପୁ ସାମତ୍ଥିୟେ, ଅରୋ, କଂ ସୀସଂ ପାଲେତୀତି ୱା କପ୍ପରୋ, ରସ୍ସୋ, ଲସ୍ସ ରତ୍ତଞ୍ଚ । କଂ ପାଲୟତୀତି, କମ୍ମାଦିମ୍ହି ଣୋ । ‘‘ସିରୋଟ୍ଠିମ୍ହି କପାଲୋ’ଥୀ, ଘଟାଦିସକଲେପିଚେ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ[ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୬୮]। କପାଲୋ ଅଥୀତି [ଅନିତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ] ଛେଦୋ । କପାଲସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ । କଡି ଛେଦେ, ଅରୋ । ମହତୀ ସିରା ମହାସିରା, ସିରାତି ଚ । ସି ବନ୍ଧନେ, ରୋ ।

ତିକଂ ସୁସିରୱତ୍ୟଂ ୱାୟୁୱହନ୍ତସିରାୟଂ । ତିୱିଧା ହି କାୟସିରା ଏକା ୱାୟୁୱହା, ଅପରା ସୁତ୍ତମିୱାଟ୍ଠିବନ୍ଧିନୀ, ଅଞ୍ଞା ଆହାରୱାହିନୀ ଅନ୍ତଖ୍ୟା । ତତ୍ର ତତିୟେନ ପଠମା, ପଠମଦୁତିୟେହି ଦୁତିୟା ଚ ଦୀପିତା, ତତିୟା ପନ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି । ନହ ବନ୍ଧନେ, ଅରୁ । ସି ବନ୍ଧନେ, ରୋ । ଧମ ସଦ୍ଦେ, ୟୁ । ନଦାଦି, ଅନି ୱା, ଧମନୀ ।

ତତିୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ରସଗ୍ଗସା’’ତ୍ୟାଦି । ରସଂ ଗସତୀତି ରସଗ୍ଗସା, ଗସ ଅଦନେ । ରସଂ ହରତି ନେତୀତି ରସହରଣୀ, ୟୁ, ନଦାଦି ।

ତିକଂ ମଂସେ । ମନ ଞାଣେ, ସୋ । ମିସ ସଦ୍ଦେ, ଆପୁବ୍ବୋ ଆମସନେ ୱା । ପିସ ଅୱୟୱେ, ତୋ । ପଲଲଂ, କବ୍ବଂପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ଆତପାଦିନା ସୁକ୍ଖମଂସେ । ତିଲିଙ୍ଗକନ୍ତୂତି ତ୍ୱନ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗପଦଂ । ୱଲ, ୱଲ୍ଲ ସଂୱରଣେ, ଊରୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆ, ୱଲ୍ଲୂରା । ଉଦ୍ଧଂ ତତ୍ତଂ ଉତ୍ତତ୍ତଂ । ତପ ସନ୍ତାପେ, ତୋ ।

୨୮୧. ଚତୁକ୍କଂ ଲୋହିତେ । ରୁହ ଜନନେ, ତୋ, ଇତୋ ୱା । ରୁନ୍ଝତେ ଚମ୍ମେନାତି ରୁଧିରଂ, ଇରୋ । ସୋଣ ୱଣ୍ଣେ, ତୋ । ରଞ୍ଜ ରାଗେ, ତୋ । ଅସଂ, ଖତଜଂପ୍ୟତ୍ର [ଖତା ଜାୟତେ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୬୪)]।

ତିକଂ ଖେଳେ । ଲା ଆଦାନେ, ଅଲୋ, ଇତ୍ଥିୟମା, ଲଲ ଇଚ୍ଛାୟଂ ୱା, ଇତ୍ଥିୟମା । ଖେଲ ଗତିୟଂ, ଅ । ଖଲ ଚଲନେ, ସଞ୍ଚୟେ ୱା, ଣୋ, ଳତ୍ତଂ, ଖଂ ୱା ଆକାସଂ ଇଲତୀତି ଖେଳୋ । ଇଲ ଗତିୟଂ, କମ୍ମନି ଣୋ, ଇଲ ଗତିମ୍ହି ୱା, ଅ, ଇସ୍ସେ ।

ଦ୍ୱୟଂ ପିତ୍ତେ । ମା ପରିମାଣେ, ଧୁ । ମଦ ଉମ୍ମାଦେ ୱା, ଣୁ, ଦସ୍ସ ଧୋ । ମାୟୂତି ପାଠେ ମୟ ଗତିୟଂ, ଣୁ । ମାଧୁମାୟୁସଦ୍ଦା ଦ୍ୱେ ପୁରିସେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଅପିଦଧାତୀତି ପିତ୍ତଂ । ଅପିପୁବ୍ବୋ ଧା ପିଧାନେ, ତୋ, ଅଲୋପୋ, ଭୁଜାଦି, ପିତ୍ତଂ, ନପୁଂସକେ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସେମ୍ହେ । ସିଲିସ ସିଲେସନେ, ଚୁରାଦି, ସିଲିସ୍ୟତେ ଅତ୍ରେତି ସେମ୍ହୋ, ମନ, ଲିସସ୍ସ ହୋ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ । ଇତରତ୍ର ଉମୋ, ସିଲେସୁମୋ । କଫୋପ୍ୟତ୍ର, କେନ ତୋୟେନ ଫାତି ୱୁଦ୍ଧି ୟସ୍ସ କଫୋ, ନେରୁତ୍ତୋ ।

୨୮୨-୨୮୩. ୱିଲୀନୋ ୱିଭୂତୋ ସ୍ନେହୋ ୱସାତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ୱସ ନିୱାସେ, ଆ । ଦ୍ୱୟଂ ଅୱିଲୀନସ୍ନେହେ । ମିଦ ସ୍ନେହନେ, ଣୋ । ୱପ ବୀଜସନ୍ତାନେ, ଅ, ୱପା । ‘‘ୱପା ୱିୱରମେଦେସୂ’’ତି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ, ଅମରକୋସେ ପନ ମେଦାଦୀନମେକତ୍ଥତା ଦୀପିତା, ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ମେଦୋ ତୁ ୱପା ୱସା’’ତି [ଅମର ୧୬.୬୪]।

ତିକଂ ଚନ୍ଦନସୁୱଣ୍ଣାଦ୍ୟଲଙ୍କାରକତସରୀରସୋଭାୟଂ । କପୁ ସାମତ୍ଥିୟେ, ଆକପ୍ପନଂ ଆକପ୍ପୋ, ଣୋ । ‘‘ନେପଚ୍ଛେ ଗେହମତ୍ତେ ଚ, ୱେସୋ ୱେସ୍ୟାଗହେପି [ୱେସ୍ସଗହେପି (କ॰)] ଚେ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୯୯]ରଭସୋ । ୱସ କନ୍ତିୟଂ, ୱିସି ବ୍ୟାପନେ ୱା, ଣୋ । ନିସ୍ସେସତୋ ପଥନଂ ପଖ୍ୟାନଂ ନେପଚ୍ଛଂ, ପଥ ପଖ୍ୟାନେ ଘ୍ୟଣ । ପଟିକମ୍ମଂ, ପସାଧନଂପ୍ୟତ୍ର ।

ଛକ୍କଂ ହାରାଦ୍ୟାଭରଣେ । ମଡି ଭୂସାୟଂ, କରଣେ ୟୁ । ସାଧ ସଂସିଦ୍ଧିୟଂ, ୟୁ, ସାଠ ସଙ୍ଖାରଗତୀସୁ ୱା, ପସାଠନଂ, ମୁଦ୍ଧଜଦୁତିୟୋତ୍ର । ଭୂସ ଅଲଙ୍କାରେ, କରଣେୟେୱ ୟୁ । ଆଭରିୟ୍ୟତେ ତନ୍ତି ଆଭରଣଂ, ଭର ଭରଣେ, କମ୍ମନି ୟୁ । ଅଲଂ ୱିଭୂସନଂ କରିୟ୍ୟତେନେନେତି ଅଲଙ୍କାରୋ, ଣୋ । ପିଳନ୍ଧ ଭୂସନେ, କରଣେ ୟୁ । ପରିକ୍ଖାରୋପ୍ୟତ୍ର [ପରିକରୋପ୍ୟତ୍ର (କ॰)]।

ଦ୍ୱୟଂ ମକୁଟେ । କିର ୱିକିରଣେ, ଈଟୋ । ମକି ମଣ୍ଡନେ, ଉଟୋ । ମୁକୁଟୋତିପି ପାଠୋ, ଏତେ ଦ୍ୱେ ଅନିତ୍ଥୀ ।

ଦ୍ୱୟଂ ମକୁଟଗ୍ଗଟ୍ଠେ ନାୟକମଣିମ୍ହି । ମକୁଟଚୂଳାୟଂ ଚୁମ୍ବିତା ମଣି ଚୂଳାମଣି । ମକୁଟସିରସି ଚୁମ୍ବିତା ମଣି ସିରୋମଣି ।

୨୮୪. ଦ୍ୱୟଂ ଉଣ୍ହୀସପଟ୍ଟେ । ସିରସୋ ୱେଠନଂ ସିରୋୱେଠନଂ । ଉପୁବ୍ବୋ ନହ ବନ୍ଧନେ, ଈସୋ, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ । ୟଂ ବହୁକାଲଂ ଦେବ୍ୟାମନୁସ୍ସେସ୍ୱପି ଭୱତି, ତତ୍ର କଣ୍ଣାଭରଣେ କୁଣ୍ଡଲାଦିଦ୍ୱୟଂ । କୁଡି ଦାହେ, ଅଲୋ । ୱେଠ ୱେଠନେ, କଣ୍ଣସ୍ସ ୱେଠନଂ କଣ୍ଣୱେଠନଂ, ମୁଦ୍ଧଜଦୁତିୟୋୟଂ ।

ତିକଂ ତାଳକାଖ୍ୟେ କଣ୍ଣାଭରଣେ । କଣ୍ଣାନଂ ଭୂସନଂ କଣ୍ଣିକା, କଣ୍ଣା ଭୂସନେ ବହୁଲଲକ୍ଖଣେ ଣିକୋ । କଣ୍ଣଚ୍ଛଦନଂ ପୂରତି ୟେନ ସୋ କଣ୍ଣପୂରୋ । କଣ୍ଣସ୍ସ ୱିଭୂସନଂ କଣ୍ଣୱିଭୂସନଂ, କରଣେ ୟୁ । ତାଲପତ୍ତଂପ୍ୟତ୍ର ।

୨୮୫. ଦ୍ୱୟଂ ଗୀୱାଭରଣେ । କଣ୍ଠସ୍ସ ଭୂସା କଣ୍ଠଭୂସା, ଥୀ । ଗୀୱାୟଂ ଭୱଂ ଗୀୱେୟ୍ୟଂ, ଭୱତ୍ଥେ ଏୟ୍ୟୋ, ଗୀୱାୟ ଆଭରଣଂ ୱା ଗୀୱେୟ୍ୟଂ, ଗୀୱତୋ ଆଭରଣେ ଏୟ୍ୟୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ମୁତ୍ତାୱଲିୟଂ । ହରୀୟତେ ମନୋ ୟେନ ହାରୋ । ମୁତ୍ତାନଂ ଆୱଲି ପନ୍ତି ମୁତ୍ତାୱଲି । ହାରାସଦ୍ଦୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଚତୁକ୍କଂ ପକୋଟ୍ଠାଭରଣେ । ପକୋଟ୍ଠୋ ନାମ କପ୍ପରସ୍ସାଧୋଭାଗୋ । ନୀ ନୟେ, ଉରୋ, ଇୟାଦେସୋ । ୱଲ ସଂୱରଣେ, ଅୟୋ, ଅନିତ୍ଥୀ, ନିୟୁରୋପି । କଟ ୱସାୱରଣଗତୀସୁ, ଣ୍ୱୁ । ପରି ସମନ୍ତତୋ ହରତି ଚିତ୍ତଂ ୟନ୍ତି ପରିହାରକଂ, ଣ୍ୱୁ । ଅୱାପକୋପ୍ୟତ୍ର ।

୨୮୬-୨୮୭. ଦ୍ୱୟଂ ମୁତ୍ତାଦିଘଟିତୱଲୟୱିକତ୍ୟାଭରଣେ । କା ସଦ୍ଦେ, କଣପଚ୍ଚୟୋ, କଣ ସଦ୍ଦେ ୱା, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, କଙ୍କଣଂ, କକି ଗତ୍ୟତ୍ଥେ ୱା, ୟୁ, କକି ଲୋଲ୍ୟେ ୱା, କଙ୍କତି ୟେନାତି କଙ୍କଣଂ, କରଣେ ୟୁ । କରସ୍ସ ଭୂସା କରଭୂସା, ଥୀ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଖୁଦ୍ଦଘଣ୍ଟିକାୟଂ । କିଂ କୁଚ୍ଛିତଂ କଣତୀତି କିଙ୍କଣୀ, ନଦାଦି । କିଙ୍କିଣୀତିପି ପାଠନ୍ତରଂ, ତଦା ୟଦାଦି । ଖୁଦ୍ଦା ଏୱ ଘଣ୍ଟା ଖୁଦ୍ଦଘଣ୍ଟିକା, ସକତ୍ଥେ କୋ, ଘଟ ଚଲନେ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲ୍ୟାଭରଣେ । ଅଙ୍ଗୁଲିୟଂ ଭୱଂ ଅଙ୍ଗୁଲୀୟକଂ, ଈୟୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ, ଅଙ୍ଗୁଲୀନମାଭରଣଂ ଅଙ୍ଗୁଲ୍ୟାଭରଣଂ । ଉମ୍ମିକାପ୍ୟତ୍ର । ତମେୱାଙ୍ଗୁଲୀୟକଂ ସାକ୍ଖରମକ୍ଖରୱନ୍ତଂ ‘‘ମୁଦ୍ଦିକା, ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦା’’ତି ଚୋଚ୍ଚତେ । ମୁଦ ତୋସେ, ଣ୍ୱୁ, ଆ, ମୁଦ୍ଦିକା, ଫଲୱିସେସେପ୍ୟୟଂ । ଅଙ୍ଗୁଲିୟଂ ଭୱା ମୁଦ୍ଦା ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦା ।

ଦ୍ୱୟଂ ଇତ୍ଥିକଟ୍ୟାଭରଣେ । ରସ ସଦ୍ଦେ, କତ୍ତରି ୟୁ, ଆ, ରସନା । ସାୟେୱ ଇନୀମ୍ହି ରସନୀ । ‘‘ସାରେ ଧନିମ୍ହି ରସନଂ, ଜିୱ୍ହାୟଂ ରସନା ନ ସୋ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ । ମେହନସ୍ସ ଖସ୍ସ ମାଲା ମେଖଲାତି ନିରୁତ୍ତି, ମେହନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ମାଲାତ୍ୟତ୍ଥୋ । କାଞ୍ଚୀ ସତ୍ତକୀ, ସାରସନଂପ୍ୟତ୍ର ।

ଏକୟଟ୍ଠି ଭୱେ କାଞ୍ଚୀ, ମେଖଲା ତ୍ୱ’ଟ୍ଠୟଟ୍ଠିକା ।

ରସନା ସୋଳସା ଞେୟ୍ୟା, କଲାପା ପଞ୍ଚୱୀସତି [କଲାପୋ ପଞ୍ଚୱୀସକୋ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୧୦୮)]॥

ତିକଂ ସୋୱଣ୍ଣେ ପଗଣ୍ଡଭୂସନେ । ପଗଣ୍ଡୋ ନାମ କପ୍ପରସ୍ସୋପରିଭାଗୋ । କେ ସଦ୍ଦେ, ଉରୋ, ୟାଗମୋ । ଅଙ୍ଗ ଗମନେ । ଦୋ । ବାହୁମୂଲସ୍ସ, ବାହୁମୂଲେ ୱା ଭୱଂ ୱିଭୂସନଂ ବାହୁମୂଲୱିଭୂସନଂ ।

୨୮୮. ଚତୁକ୍କଂ ଇତ୍ଥିଚରଣୱିଭୂସନେ । ଅଙ୍ଗଦାକାରଂ ପାଦଭୂସନଂ ପାଦଙ୍ଗଦଂ । ମଜି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ଈରୋ, ପାଦେ କଟକଂ ପାଦକଟକଂ । ଊନଂ ପାଦଂ ପୂରେତୀତି ନୂପୁରୋ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ । ପାଦକଟକୋ ଚ ନୂପୁରୋ ଚେତି କଟକସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେପି ପୱତ୍ତନତୋ ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସୋ । ତୁଲାକୋଟି, ହଂସକୋପ୍ୟତ୍ର । ତୁଲ ଗତିକୋଟିଲ୍ୟେ । କୁଟିଲକୋଟିତ୍ତା ତୁଲାକୋଟି, ପୁମେ । ହଂସଗତିତ୍ତା ହଂସକୋ ।

୨୮୯. ମୁଖଫୁଲ୍ଲାଦୟୋ ଅଲଙ୍କାରପ୍ପଭେଦା ସିୟୁଂ । ମୁଖଫୁଲ୍ଲଂ ନାମ ସୁୱଣ୍ଣମୟୋ ମୁଖାଲଙ୍କାରୋ, ମୁଖେ ଫୁଲ୍ଲତୀତି ମୁଖଫୁଲ୍ଲଂ, ଫୁଲ୍ଲ ୱିକସନେ, ଦନ୍ତାଦୀସୁ ସୁୱଣ୍ଣମୟାଲଙ୍କାରୋପି ମୁଖଫୁଲ୍ଲମେୱ । ଉଣ୍ଣତଂ ସୁୱଣ୍ଣାଦିରଚିତଂ ନଲାଟାଭରଣଂ, ଉପୁବ୍ବୋ ନମୁ ନମନେ । ଏତ୍ଥ ଚ ମୁଖଫୁଲ୍ଲୁଣ୍ଣତାନଂ ୱିସେସଂ ୱିପରିୟୟେନାପୀତି ୱଦନ୍ତି । ଗାୱୀନଂ ଥନାକାରତ୍ତା ଗତ୍ଥନଂ, ଓସ୍ସତ୍ତଂ, ତମେୱ ଉତ୍ତମତ୍ତା ଉଗ୍ଗତ୍ଥନଂ, ଚତୁୟଟ୍ଠିକୋ ହାରଭେଦୋ । ଗମୁ ଗମନେ, ଣ୍ୱୁ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଅସ୍ସିତ୍ତଞ୍ଚ, ଗିଙ୍ଗମକଂ, ବାତ୍ତିଂସୟଟ୍ଠିକୋ ହାରଭେଦୋୱ । ଆଦିନା ଅଦ୍ଧହାରୋ, ମାଣୱକୋ, ଏକାୱଲୀ, ନକ୍ଖତ୍ତମାଲାଦୟୋ ହାରଭେଦା ଚ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି [ଅମର ୧୬.୧୦୬]।

୨୯୦. ପଜ୍ଜଂ ୱତ୍ଥମତ୍ତେ । ଚିଲ ୱସ୍ସନେ, ଚିଲ୍ୟତେ ଅଚ୍ଛାଦୀୟତେତି, ଣୋ, ଥିୟଂ ଚେଲୀ । ଛଦ ସଂୱରଣେ, ଆପୁବ୍ବୋ କରଣେ, ୟୁ । ୱସ ଅଚ୍ଛାଦନେ, ୱସ୍ୟତେ ଅଚ୍ଛାଦୀୟତେତି ୱତ୍ଥଂ, ଥୋ । ଣମ୍ହି ୱାସୋ । ୟୁମ୍ହି ୱସନଂ । ଅମ ଗମନେ, କରଣେ ୟୁ, ଅଂସୁକଂ, ରଂସିପରିୟାୟୋପ୍ୟୟଂ । ଅମ୍ବ ସଦ୍ଦେ, କତ୍ତରି ଅରୋ । ପଟ ଗମନେ, କରଣେ ଅ, ସୋଭନଚେଲେପ୍ୟୟଂ । ଦୁ ଗମନେ, କରଣେ ସୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଦୁରୂପଂ ଅସତି ଖେପତୀତି ୱା ଦୁସ୍ସଂ, ଦୁରୂପଂ ଅସତି ଦୀପେତୀତି ୱା ଦୁସ୍ସଂ, ଦୁପୁବ୍ବୋ ଅସ ଦିତ୍ତିୟଂ। ଚଲ ୱସନେ, ଅସ୍ସୋତ୍ତଂ, ଳତ୍ତଞ୍ଚ । ସଟ ରୁଜାୱିସରଣଗତ୍ୟାୱସାନେସୁ, ଣ୍ୱୁ ।

୨୯୧. ପଜ୍ଜଂ ୱତ୍ଥଭେଦେ । ତତ୍ରାଦିଦ୍ୱୟଂ ଦୁକୂଲଖ୍ୟେ ୱତ୍ଥେ । ଖୁ ସଦ୍ଦେ, ମୋ, ଖୁମସଦ୍ଦା ୱିକାରେ ଣୋ, ଖୁମାୟ ୱିକାରୋ ଖୋମଂ, ଖୁମା ନାମ ଅତସୀ, ତବ୍ବକ୍କଲସମ୍ଭୱଂ ୱତ୍ଥଂ, ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗୋୟଂ । କୂଲ ଆୱରଣେ, ଦୁକ୍ଖେନ କୁଲ୍ୟତେତି ଦୁକୂଲଂ, ଦୁମେହି ଜାତଂ କୂଲନ୍ତି ୱା ଦୁକୂଲଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଦୁକୂଲମ୍ପି ଏକଂ ୱତ୍ଥନ୍ତରଂ, ନ ଖୋମନାମ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ‘‘ଖୋମ’ମଟ୍ଟେ ଦୁକୂଲେ ଚ, ଅତସୀୱସନେପି ଚ’’, ‘‘ଖୋମ’ମଟ୍ଟେ ଦୁକୂଲେଚା’’ତି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହତିକଣ୍ଡସେସେସୁ[ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହ ୩.୩.୨୯୫] ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ଗହେତବ୍ବଂ । କୋସୋ ନାମ କିମିଗବ୍ଭୋ, ତତୋ ଜାତତ୍ତା କୋସେୟ୍ୟଂ, ଏୟ୍ୟୋ, ‘‘କୋସେୟ୍ୟଂ କିମିକୋସୋତ୍ଥ’’ନ୍ତି [ଅମର ୧୬.୧୧୧] ହି ୱୁତ୍ତଂ । କୋସେୟ୍ୟମେୱ ଧୋତଂ ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଂ ନାମ, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଂ ଧୋତକୋସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି [ଅମର ୧୬.୧୧୩]। ପତ୍ତୁଣ୍ଣନ୍ତିପି ପାଠନ୍ତରଂ । ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣରଟ୍ଠେ ଜାତତ୍ତା ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । କମୁ କନ୍ତିୟଂ, କମନୀୟତ୍ତା କମ୍ବଲୋ, ରଙ୍କୁନାମକସ୍ସ ହରିଣୱିସେସସ୍ସ ଲୋମେନସଞ୍ଜାତୱତ୍ଥଂ [ରାଙ୍କୱଂ ୱିଗରୋମଜଂ (ଅମର ୧୬.୧୧୧)], ଅଲୋ, ୱାଗମୋ ଚ ମଜ୍ଝେ । ୱାସଦ୍ଦୋ କମ୍ବଲସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକତ୍ତଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ରଲ୍ଲକୋପି [ଅମର ୧୬.୧୧୬] କମ୍ବଲପରିୟାୟୋ । ସଣ ସଦ୍ଦେ, କତ୍ତରି ଅ, ସଣୋ ନାମ ଥିରତ୍ତଚୋ ଏକୋ ରୁକ୍ଖୟୋନି, ୟସ୍ସ ତଚେନ କେୱଟ୍ଟାଦୟୋ ଜାଲାଦୀନି କରୋନ୍ତି, ସଣସ୍ସ ୱିକାରୋ ସାଣଂ, ୱତ୍ଥଂ । ମିଗଲୋମାନି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ସୁଖୁମାନି କତ୍ୱା କତମମ୍ବରଂ କୋଟୁମ୍ବରଂ, କୁଟ ଛେଦନେ, ଉସ୍ସୋ, ଅସ୍ସୁ, କୋଟୁମ୍ବରଟ୍ଠେଜାତତ୍ତା ୱା କୋଟୁମ୍ବରଂ । ଭଙ୍ଗଂ ନାମ ଖୋମାଦୀନି ସବ୍ବାନି ଏକଜ୍ଝାନି ୱୋମିସ୍ସେତ୍ୱା କତୱତ୍ଥଂ, ଭନ୍ଜ ଅୱମଦ୍ଦନେ, ଅଥ ୱା ଭଙ୍ଗଂ ନାମ ସାଣଫଲଂ, ତବ୍ବିକାରତ୍ତା ୱତ୍ଥଂ ଭଙ୍ଗଂ, ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ‘‘ଭଙ୍ଗା ସାଣାଖ୍ୟସସ୍ସେପୀ’’ତି । ସସ୍ସସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଫଲଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଫଲଂ ସସ୍ସ’’ନ୍ତି [ଅମର ୧୪.୧୫] ୱଚନତୋ । ଭଙ୍ଗମ୍ପି ୱାକମୟମେୱାତି କେଚି । ୱତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱତ୍ଥୱିସେସୋ । ଆଦିନା କପ୍ପାସାଦୟୋପି ଗହିତା ।

୨୯୨-୨୯୩. ଚତୁକ୍କଂ ପରିଧାନଭୂତେ ଅଧୋୱତ୍ଥେ । ଅଧୋଭାଗେ ୱସୀୟତେତି ନିୱାସନଂ, ନିସଦ୍ଦୋ ଅଧୋଭାଗସ୍ସ ଜୋତକୋ । ୱସ ଅଚ୍ଛାଦନେ, କମ୍ମନି ୟୁ । ବାହୁଲ୍ୟେନ ଅନ୍ତରେ ମଜ୍ଝେ ଭୱଂ ଅନ୍ତରୀୟଂ, ଈୟୋ । ସମାନଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ଅନ୍ତରେ ଭୱଂ ଅନ୍ତରଂ, ଣୋ । ଅନ୍ତରେ ମଜ୍ଝେ ଭୱୋ ୱାସୋ ଅନ୍ତରୱାସକୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ଉପସଂବ୍ୟାନଂପ୍ୟତ୍ର [ଅମର ୧୬.୧୧୭]।

ପଞ୍ଚକଂ ଉପରିଧାନେ । ୱର ଅଚ୍ଛାଦନେ, ପପୁବ୍ବୋ, କମ୍ମନି ଣୋ, ଉଭୟତ୍ରାପି ୱୁଦ୍ଧି, ପାୱାରୋ । ଉତ୍ତରସ୍ମିଂ ଦେହଭାଗେ ଆସଜ୍ଜତେତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ, ଆ ପୁବ୍ବୋ ସଞ୍ଜ ସଙ୍ଗେ । ଉପରି ସଂୱୀୟତେ ପିଧୀୟତେ ବାହୁଲ୍ୟେନାତି, ୟୁ । ଉପସଂପୁବ୍ବୋ ୱୀ ତନ୍ତସନ୍ତାନେ । ଉତ୍ତରସ୍ମିଂ ଦେହଭାଗେ ଭୱଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଉତ୍ତରଂ, ଉତ୍ତରୀୟଞ୍ଚ, ଣୋ, ଈୟୋ ଚ । ସଂବ୍ୟାନଂପ୍ୟତ୍ର ।

ନୱଂ ୱତ୍ଥଂ ଅହତନ୍ତି ମତଂ କଥିତଂ, ନ ହଞ୍ଞତି ୟଂ ପାସାଣାଦୀହୀତି ଅହତଂ । ତନ୍ତତୋ ଅଚିରମାହରିତଂ ୱତ୍ଥଂ । ଅନାହତଂ, ନିପ୍ପୱାଣି, ତନ୍ତକଂପ୍ୟତ୍ର । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ଅନାହତଂ ନିପ୍ପୱାଣି, ତନ୍ତକଞ୍ଚ ନୱମ୍ବରେ’’ତି [ଅମର ୧୬.୧୧୨]।

ଦ୍ୱୟଂ ଚିରକାଲତ୍ତା ନିଦ୍ଦସେ ଜିଣ୍ଣୱତ୍ଥେ । ନତ୍ଥି ଅନ୍ତୋ ଦସା ୟସ୍ସ ନନ୍ତକଂ, ସକତ୍ଥେ କୋ । କୁଚ୍ଛିତୋ ପଟୋ କପ୍ପଟୋ, କପ୍ପ ୱିତକ୍କେ ୱା, ଅଟୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଅଥିରୱତ୍ଥେ, ଜିଣ୍ଣୱସନଂ ଅଥିରଂ ୱତ୍ଥଂ । ‘‘ପଟ’’ଇତି ଚରତି ଫୋଟତୀତି ପଟଚ୍ଚରଂ, ପଟଚ୍ଚରମେୱ ପଳଚ୍ଚରଂ, ଳତ୍ତଂ ।

୨୯୪. ଦ୍ୱୟଂ କୋଟିକାଦିସନ୍ନାହେ, ଚୋଳେ ଚ । କଚ ବନ୍ଧନେ, ଉକୋ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ଚ । ୱାଣଂ ସରଂ ୱାରୟତୀତି ୱାରୱାଣୋ, କମ୍ମନି ଣୋ, ଅଭିଧାନତୋ ୱାରସ୍ସ ପୁବ୍ବନିପାତୋ, ଅନିତ୍ଥିୟମେତେ । ୱତ୍ଥସ୍ସ ଅୱୟୱେ ଦସାସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥୀ । ‘‘ଦସା ୱତ୍ୟମୱତ୍ଥାୟଂ, ୱତ୍ଥଂସେ ବହୁମ୍ହି ଦ୍ୱିସୂ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୧୧୪]ରଭସୋ । ଦା ଛେଦନେ, କମ୍ମନି ସୋ, ରସ୍ସୋ ।

ଉତ୍ତମଙ୍ଗମ୍ହି ସୀସେ ୟୋ କଞ୍ଚୁକୋ ସୁୱଣ୍ଣାଦିମୟୋ, ସୋ ‘‘ନାଳିପତ୍ତୋ’’ତି କଥିତୋ । ନାଳିପତ୍ତୋ ତଂସଣ୍ଠାନୋ ସୁୱଣ୍ଣାଦିପଟୋ ନାଳିପତ୍ତୋ । ସୀସକଂ, ସିରିୟଂ, ସିରୋହନ୍ତିପି ତସ୍ସ ନାମାନି ।

୨୯୫. ତିକଂ ଦୀଘତ୍ତେ । ଆପୁବ୍ବୋ ୟମୁ ଉପରମେ, ଣୋ । ଆ ଭୁସୋ ୟାତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ଆୟାମୋ, ୟା ଗତିପାପୁଣେସୁ, ମୋ । ଦୀଘସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୀଘତା । ରୁହ ଜନନେ, ଣୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ୱିତ୍ଥାରେ । ୱତ୍ଥୱିସୟେ ‘‘ଓସାରୋ’’ତି ରୂଳ୍ହେ । ସମନ୍ତତୋ ନୟ୍ହତୀତି ପରିଣାହୋ, ନହ ବନ୍ଧନେ, ଣୋ । ୱିତ୍ଥାରେନ ସରଣଂ ୱିସାରୋ, ସୋ ଏୱ ୱିସାଲତା ।

୨୯୬. ଚତୁକ୍କଂ ଚୀୱରେ । ଅରହତଂ ଧଜୋ ଅରହଦ୍ଧଜୋ, ରୂଳ୍ହିୟା ତଦଞ୍ଞଚୀୱରେସୁ । କସାୟେନ, କସାୱେନ ଚ ରତ୍ତଂ କାସାୟଂ, କାସାୱଞ୍ଚ, ସମାନଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ଚି ଚୟେ, ଈୱରୋ । ୱତ୍ଥଖନ୍ଧେହି ଚୀୟତେତି ଚୀୱରଂ ।

ମଣ୍ଡଲାଦୟୋ ତଦଙ୍ଗାନି ସମୂହଭୂତସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଅୱୟୱାନି । ମଡି ଭୂସାୟଂ, ଅଲୋ, ମଣ୍ଡଲଂ । ଚୀୱରପରିୟନ୍ତୋୟଂ ମହାପଥୱିୟା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଚୀୱରସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ତିଟ୍ଠତି । ୱିୱଟ୍ଟୋ ନାମ ଚୀୱରମଜ୍ଝଗତମଗ୍ଗୋ, ସୋ ହି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱିୱଟ୍ଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୱଟ୍ଟ ଆୱଟ୍ଟନେ । କୁସି ନାମ ମଗ୍ଗାନଂ ମଜ୍ଝଗତୱତ୍ଥଖଣ୍ଡଂ, କୁସ ଛେଦନେ, କମ୍ମନି ଇ, କୁସି, ପୁମିତ୍ଥିୟଂ ।

୨୯୭. ଫଲାଦୀନଂ ୟାନି ଚତ୍ତାରି ସନ୍ତି, ଏତା ୱତ୍ଥସ୍ସ ୟୋନିୟୋ କାରଣାନି ତତୋ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । କପ୍ପାସିକଂ ୱତ୍ଥଂ ଫାଲଂ ନାମ ଫଲୱିକାରତ୍ତା, ୱିକାରେ ଣୋ, ତୀସୁ । ୟଥା – ଫାଲୋ ପଟୋ, ଫାଲା ଚେଲୀ, ଫାଲଂ ୱତ୍ଥଂ । ଖୋମାଦୟୋ ପନ ପଟା ତଚବ୍ଭୱା ତଚତୋ ସଞ୍ଜାତା ।

୨୯୮. କୋସେୟ୍ୟଂ ୱତ୍ଥଂ କିମିଜଂ ନାମ । ମିଗଲୋମମୟନ୍ତୁ କମ୍ବଲଂ । ଦ୍ୱୟଂ ବ୍ୟୱଧାୟକପଟେ, କଣ୍ଡପଟେପୀତି କେଚି । ସମାନତ୍ଥା ଏତେ ଦ୍ୱେ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଜୁ ଗତିୟଂ, ଭୂୱାଦି, ଜୁ ବନ୍ଧନେ ୱା, ୟୁ, ଅନକାଦେସୋ, ସା ଇତ୍ଥୀ । ତିରୋ କରୀୟତି ପିଧୀୟତି ୟାୟ, ସା ତିରୋକରଣୀ, ୟୁ । ପତିସୀରାପ୍ୟତ୍ର । ପତିପୁବ୍ବୋ ସି ବନ୍ଧନେ, ରୋ ।

୨୯୯. ଦ୍ୱୟଂ ଉପରିବନ୍ଧପଟେ, ଅଥସଦ୍ଦୋତ୍ର ଲିଙ୍ଗାଦିଜୋତକୋ । ଉଦ୍ଧଂ ଲୋଚତେ ବନ୍ଧୀୟତେତି ଉଲ୍ଲୋଚଂ, ଲୁଚ ଦସ୍ସନେ । ଚନ୍ଦାତପେ ୱିତନ୍ୟତେତି ୱିତାନଂ, ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ, ଣୋ, ଚୁରାଦି । ଦ୍ୱୟମ୍ପି ପୁନ୍ନପୁଂସକନ୍ତି ଈରିତଂ କଥିତଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସିନାନେ । ନହ ସୋଚେ, କରଣେ ୟୁ, ସିନା ସୋଚେ, କରଣେ ୟୁ, ‘‘ସିନାନେ’’ତି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତଂ ପଦଂ । ଦ୍ୱୟଂ କୁଲ୍ୟାଦିନା [କୁଟ୍ୟାଦିନା (କ॰), କୁଜ୍ଜନାଦିନା (ନିସ୍ସୟ), କୁଙ୍କୁମହଲିଦ୍ଦାଦିନା (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୧୨୧)] ଅଙ୍ଗନିମ୍ମଲୀକରଣେ । ଉବ୍ବତ୍ତୀୟତେ ୱିସାରୀୟତେ ମଲମନେନେତି ଉବ୍ବତ୍ତନଂ, ୱତୁ ୱତ୍ତନେ, ଭୂୱାଦି । ମଜ୍ଜ ସୁଦ୍ଧିୟଂ, ୟୁ । ସମନ୍ତି ଦ୍ୱୟମିଦଂ ସମାନତ୍ଥଂ ।

୩୦୦. ତିକଂ ନଲାଟକତେ ଚିତ୍ତକେ । ତିଲକାକତି ତିଲକୋ । ଚିତ୍ତକାକତି ଚିତ୍ତକଂ । ଚକାରେନ ତମାଲପତ୍ତାକତି ତମାଲପତ୍ତଂ। ସାମଞ୍ଞେନ ୱିସେସକଂ, ଉଭୋ ୱିସେସକତିଲକା ଅନିତ୍ଥୀ, ସେସଦ୍ୱୟଂ ନପୁଂସକଂ [ଅମର ୧୬.୧୨୩]।

ତିକଂ ଚନ୍ଦନେ, ଚଦି ହିଲାଦନେ, ହିଲାଦନଂ ସୁଖାପନଂ, ୟୁ । ଗନ୍ଧାନଂ ସାରୋ ଉତ୍ତମୋ ଗନ୍ଧସାରୋ, ଗନ୍ଧୟୁତ୍ତୋ ସାରୋ ଥିରଂସୋ ୱା ଗନ୍ଧସାରୋ । ମଲୟଦୀପଗିରିମ୍ହି ଜାୟତୀତି ମଲୟଜୋ । ଭଦ୍ଦସିରୀପ୍ୟତ୍ର ।

୩୦୧. ତିକଂ ପୀତଚନ୍ଦନେ । ‘‘ଗୋସୀସ’’ଇତି ପବ୍ବତେ ମଲୟେ ଦେସେ ଜାତଂ ଗୋସୀସଂ, ଗୋ ୱିୟ ଜଲଂ ୱିୟ ସୀତନ୍ତି ୱା ଗୋସୀତଂ, ତଦେୱ ତସ୍ସ ସକାରଂ କତ୍ୱା ଗୋସୀସଂ । ତିଲପଣ୍ଣପ୍ପମାଣପଣ୍ଣୟୁତ୍ତତାୟ ତେଲପଣ୍ଣିକଂ । ମନଂ ହରତୀତି ହରି, ତମେୱ ଚନ୍ଦନନ୍ତି ହରିଚନ୍ଦନଂ । ପୀତସାରୁ, ସୁସୀତଂପ୍ୟତ୍ର । ଗୋସୀସାଦୟୋ ତୟୋ ପୁମେ, ନପୁଂସକେ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି ।

ଚତୁକ୍କଂ ରତ୍ତଚନ୍ଦନେ । ତିଲପଣ୍ଣପ୍ପମାଣପଣ୍ଣୟୁତ୍ତତାୟ ତିଲପଣ୍ଣୀ । ପୁରିମେନ ଭେଦକରଣତ୍ଥଂ ନ ୱୁଦ୍ଧି । ପତ୍ତମଙ୍ଗମସ୍ସେତି ପତ୍ତଙ୍ଗଂ, ଖୁଦ୍ଦପଣ୍ଣତାୟ ଅପ୍ପଧାନପତ୍ତମିଚ୍ଚତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଙ୍ଗଂ ଗତ୍ତନ୍ତି କୋପାୟ-ପତୀକେସ୍ୱପ୍ପଧାନକେ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ । ରଞ୍ଜ ରାଗେ, ହେତୁକତ୍ତରି ୟୁ । ରତ୍ତୱଣ୍ଣତାୟ ରତ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ଚନ୍ଦନଞ୍ଚେତି ରତ୍ତଚନ୍ଦନଂ, ଅମରକୋସେ ପନ ‘‘ଗୋସୀସାଦୀନି ରତ୍ତଚନ୍ଦନନ୍ତାନି ୱିସେସେ ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି [ଅମର ୧୬.୧୩୧] ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ର ଗୋସୀସସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱତ୍ଥୋ । ଧୱଲଂ, ସୁସୀତଲଂ, ଚନ୍ଦନଂ, ତେଲପଣ୍ଣିକଂ ମଲୟପବ୍ବତଦେସଜମେୱ । ହରି ମଣ୍ଡୂକୋ, ତଦାକାରେ ପବ୍ବତେ ଜାତଂ ଚନ୍ଦନଂ ହରିଚନ୍ଦନଂ । ପକ୍କମ୍ବଫଲଗନ୍ଧି ପୀତୱଣ୍ଣଂ । ତିଲପଣ୍ଣୀପତ୍ତଙ୍ଗାନି ରତ୍ତଚନ୍ଦନସଦିସସ୍ସ ରତ୍ତସାରସ୍ସ ଏକସ୍ସ ଚନ୍ଦନସ୍ସ ନାମାନି ।

ଦ୍ୱୟଂ ରତ୍ତଚନ୍ଦନେ । ଅଥ ୱା ତିଲପଣ୍ୟାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଲୋହିତଚନ୍ଦନସଦିସସ୍ସ ରତ୍ତସାରସ୍ସ ଏକସ୍ସ ଚନ୍ଦନୱିସେସସ୍ସ ନାମାନି । କୁଚନ୍ଦନଂପ୍ୟତ୍ର । ‘‘ପତ୍ତଙ୍ଗଂ ରଞ୍ଜନଂ ରତ୍ତଂ, ପତ୍ରଙ୍ଗଞ୍ଚ କୁଚନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ରତନମାଲାୟଂ ।

୩୦୨. ଦ୍ୱୟଂ ୱଣିଜାଦୀନଂ ‘‘କାଳେୟା’’ଇତି ରୂଳ୍ହେପୀତକଟ୍ଠେ । କାଳୱଣ୍ଣଂ ଅନୁସରତି ସୀଲେନାତି କାଳାନୁସାରୀ, କାଳୱଣ୍ଣଜନକୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । କାଳଂ ଜନେତୀତି କାଳିୟଂ, ‘‘କାଳୀୟକନ୍ତୁ କାଳେୟଂ, ୱଣ୍ଣଦଂ କନ୍ତିଜାସକ’’ନ୍ତି [ଜାସକଂ କନ୍ତିଦାୟକଂ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୧୨୬)]ବ୍ୟାଡି ।

ତିକଂ ଅଗରୁସାମଞ୍ଞେ । ଲୂ ଛେଦନେ, ହୋ । ଲହୁନାମତ୍ତା ଅଗରୁ । ରସ୍ସ ଲତ୍ତେ ଅଗଲୁ, ଦ୍ୱୟଂ ପୁମେ । ୱଂସିକଂ, ରାଜାରହଂ, କିମିଜଂ, ଜୋଙ୍ଗକଂପ୍ୟତ୍ର ।

ଅସ୍ମିଂ ଅଗରୁମ୍ହି କାଳେ ସତି ‘‘କାଳାଗରୂ’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ମଲ୍ଲିକାପୁପ୍ଫଗନ୍ଧି ଅଗରୁ ପନ ମଙ୍ଗଲ୍ୟୋଚ୍ଚତେ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସଲ୍ଲକୀଦୱେ । ତୁରୁକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପିଡି ସଙ୍ଘାତେ, ଣ୍ୱୁ । ସିହଲୋ, ୟାୱଣୋପ୍ୟତ୍ର ।

୩୦୩. ଦ୍ୱୟଂ ମିଗନାଭିୟଂ । କତ୍ଥ ସିଲାଘାୟଂ, ଊରୋ, ନଦାଦି, ସକତ୍ଥେ କୋ । ମିଗସ୍ସ ମଦୋ ମିଗମଦୋ, ମିଗୋ ମରତି ୟେନାତି ୱା ମିଗମରୋ, ସୋ ଏୱ ମିଗମଦୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ କୁଟ୍ଠେ । କୁଟ ଛେଦନେ, ଠୋ, ତୋ ୱା, ‘‘କୁଟାଦୀହି ଠୋ’’ତି ଠୋ, କୁଟ୍ଠଂ, ରୋଗଭେଦେପି । ଅତ୍ତନୋ ଛାୟୂପଗତେ ଅଜେ ପାଲେତୀତି ଅଜପାଲକଂ, ଣ୍ୱୁ । ପାରିଭାବ୍ୟଂ, ପାକଲଂ [ଫାଲକୀ (କ॰)], ଉପ୍ପଲଂ, ୱାପ୍ପଂପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ପିଡଙ୍ଗେ । ରୋଗଂ ଲୁନନ୍ତୋ ଅଙ୍ଗତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଲୱଙ୍ଗୋ । ଦେୱାନଂ କୁସୁମଂ ପୁପ୍ଫଂ ଦେୱକୁସୁମଂ । ସିରିସଞ୍ଞଂପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ କୁଙ୍କୁମେ । କସ୍ମୀରରଟ୍ଠେ ଜାତଂ କସ୍ମୀରଜଂ । ଅଗ୍ଗିସିଖଂ, ୱରଂ, ୱଲ୍ଲୀକଂ, ପୀତନଂ, ରତ୍ତସଙ୍କୋଚଂ, ପିସୁନଂ, ଧୀରଂ ଲୋହିତଚନ୍ଦନଂପ୍ୟତ୍ର ।

୩୦୪. ଦ୍ୱୟଂ ଧୁନକେ । ୟକ୍ଖେହି କତୋ ଧୂପୋ ୟକ୍ଖଧୂପୋ, ୟକ୍ଖୋ ଦେୱୋ । ସଜ୍ଜରୁକ୍ଖସ୍ସ ସିଲେସୋ ସଜ୍ଜୁଲସୋ । ଅସ୍ସୁ, ସିଲୋପୋ, ଏସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ, ସଜ୍ଜସ୍ସ ରସୋ ଦୱୋ ସଜ୍ଜୁଲସୋ, ଅସ୍ସୁ, ଲତ୍ତଞ୍ଚ । ସଜ୍ଜରସୋତିପି ପାଠୋ । ରାଲୋ, ସବ୍ବରସୋ, ବହୁରୂପୋପ୍ୟତ୍ର ।

ତିକଂ ତକ୍କୋଲେ । ତକ୍କ ୱିତକ୍କେ, ଓଲୋ । କୁଲ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ଣ୍ୱୁ । କୋସୟୁତ୍ତଂ ଫଲମେତସ୍ସାତି କୋସଫଲଂ । ଦ୍ୱୟଂ ଜାତିଫଲେ । କୋସସହିତଂ ଜାତିଫଲମେତସ୍ସାତି ଜାତିକୋସଂ । ଜାତିଫଲମେତସ୍ସ, ନ କିତ୍ତିମନ୍ତି ଜାତିଫଲଂ ।

୩୦୫. ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ କପ୍ପୂରେ, ଘନୋ ହୁତ୍ୱା ସରତୀତି ଘନସାରୋ । ଅବ୍ଭମିୱ ସିତଂ ସିତବ୍ଭୋ, ଅଭିଧାନତୋ ପୁବ୍ବନିପାତୋ, କପ୍ପ ସାମତ୍ଥିୟେ, ଊରୋ । ଚନ୍ଦସଞ୍ଞୋ, ହିମୱାଲୁକୋ, ହିମାୱ୍ହୟୋପ୍ୟତ୍ର ।

ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ଲାଖାୟଂ, ଆ ଭୁସୋ ରତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଅଲତ୍ତକୋ, ଲତ୍ତଂ, କ୍ୱି । ୟୁ ମିସ୍ସନେ, ଣ୍ୱୁ । ଲାଖ ସୋସନେ, ଅ, ଲା ଆଦାନେ ୱା, ଖୋ । ଜନ ଜନନେ, ତୁ, ନଲୋପୋ । ଦୁମାମୟୋପ୍ୟତ୍ର ।

୩୦୬. ଦ୍ୱୟଂ ସରଲଦ୍ଦୱେ । ସିରିୟା ଲକ୍ଖିୟା ଆୱାସୋ ସିରିୱାସୋ । ସରଲନାମକସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଦୱୋ ରସୋ ସରଲଦ୍ଦୱୋ । ପାୟସୋ, ୱକଧୂପୋ, ସିରିୱେଟ୍ଠୋପ୍ୟତ୍ର । ‘‘ସିରିୱାସେ ପରମନ୍ନେ ଚ, ପାୟସୋ ସମ୍ମତୋ ପୁମେ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୬.୧୨୯]ରୁଦ୍ଦୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଅଞ୍ଜନେ । ଅଞ୍ଜୁ ବ୍ୟତ୍ତିମକ୍ଖନଗତିକନ୍ତୀସୁ, ୟୁ । କଜ୍ଜ ବ୍ୟସନେ । କଜ୍ଜତି ରୋଗନ୍ତି କଜ୍ଜଲଂ, ଅଲୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଗନ୍ଧଗାହାପନଚୁଣ୍ଣେ, ୱସ ହିଂସତ୍ଥୋ, ୱସତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧନ୍ତି ୱାସୋ, ଣୋ, ୱାସ ଉପସେୱାୟଂ ୱା, ୱସ ନିୱାସେ ୱା । ସୋ ଏୱ ଚୁଣ୍ଣଂ । ୟୁଜ ୟୋଗେ, କମ୍ମନି ଣୋ, ୱାସୋ ଏୱ ୟୋଗୋ ୱାସୟୋଗୋ । ଦ୍ୱୟଂ ୱିଲେପନମତ୍ତେ । ୱଣ୍ଣ ୱଣ୍ଣକ୍ରିୟାୱିତ୍ଥାରଗୁଣୱଚନେସୁ, ଚୁରାଦି । ୱଣ୍ଣୟତୀତି ୱଣ୍ଣକଂ । ଣ୍ୱୁ । ଲିପ ଉପଦେହେ । ୱିଲେପୀୟତେତି ୱିଲେପନଂ, କମ୍ମନି ୟୁ ।

୩୦୭. ୟୋ ଗନ୍ଧମାଲ୍ୟଧୂପାଦୀହି ୱତ୍ଥତମ୍ବୁଲାଦୀନଂ ସଙ୍ଖାରୋ, ତଂ ‘‘ୱାସନ’’ମିତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ୱାସ ଉପସେୱାୟଂ, ୱାସୀୟତେ ସଙ୍ଖରୀୟତେତି ୱାସନଂ, ୟୁ ।

ତିକଂ ପୁପ୍ଫଦାମେ । ମା ମାନେ, ଲୋ, ମଲ ଧାରଣେ ୱା, ଅ । ମାଲୋୱ ମାଲ୍ୟଂ । ଦମ ଗତିୟଂ, ପୁପ୍ଫାନି ଦମନ୍ତ୍ୟତ୍ରେତି ପୁପ୍ଫଦାମଂ, ପୁପ୍ଫାନଂ ରାସିକରଣଟ୍ଠାନମିଚ୍ଚତ୍ଥୋ । ଦା ଲୱନେ ୱା, ମୋ । ଅମରକୋସେ ପନ ‘‘ମାଲାମାଲ୍ୟାନି ମୁଦ୍ଧନି ପୱତ୍ତାୟ ମାଲାୟ ନାମାନୀ’’ତି [ଅମର ୧୬.୧୩୫] ୱଦତି । ମାଲମାଲ୍ୟସଦ୍ଦା ପୁପ୍ଫେପି, ‘‘ମାଲା ମାଲ୍ୟଂ ପସୁନେ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ । ଦ୍ୱୟଂ ଗନ୍ଧଗ୍ଗାହିତେ ୱତ୍ଥାଦୋ । ଭୂ ସତ୍ତାୟଂ, କମ୍ମନି ତୋ, ୱୁଦ୍ଧାଦି । ୱାସାପେତି ଗନ୍ଧଂ ଗାହାପେତି ୟନ୍ତି ୱାସିତଂ, ୱସ ନିୱାସେ, କମ୍ମେ ତୋ, ତୀସୁ, ୟଥା – ଭାୱିତୋ ପଟୋ, ଭାୱିତା ଚେଲୀ, ଭାୱିତଂ ୱତ୍ଥଂ । ୱାସିତୋ, ୱାସିତା, ୱାସିତଂ ୱତ୍ଥଂ ।

୩୦୮. ପଞ୍ଚକଂ ମୁଦ୍ଧମାଲାୟଂ । ତସି ଅଲଙ୍କାରେ, ଭୂୱାଦି । ଉଦ୍ଧଂ ତସୀୟତେତି ଉତ୍ତଂସୋ । ସିଖାୟଂ ଜାତୋ ସେଖରୋ, ରୋ । ମୁଦ୍ଧଂ ଅୱତି ରକ୍ଖତୀତି ଅୱେଳା, ଅୱ ରକ୍ଖଣେ, ଏଲୋ, ଳତ୍ତଂ । ‘‘ଆୱେଳା’’ତିପି ପାଠୋ, ଦୀଘତ୍ତଂ । ସେଖରୋ ଚ ଆୱେଳା ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ମୁଦ୍ଧନି ଅଲଙ୍କତଂ ମାଲ୍ୟଂ ମୁଦ୍ଧମାଲ୍ୟଂ, ତସ୍ମିଂ । ଅୱପୁବ୍ବୋ ତସି ଅଲଙ୍କାରେ, ଉଦ୍ଧଂ ତସୀୟତେତି ଅୱତଂସୋ, ସୋ ଏୱ ୱଟଂସକୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ, ତସ୍ସ ଟୋ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଉପସଗ୍ଗନିପାତାନଂ ଉଦ୍ଧଂଭାୱଜୋତକୋ ଚେତ୍ଥ ଅୱସଦ୍ଦୋତି ତଥୋତ୍ତଂ ।

ତିକଂ ସେୟ୍ୟାୟଂ । ସୟନ୍ତ୍ୟସ୍ସଂ ସେୟ୍ୟା, ୟୋ । ସୟନ୍ତ୍ୟତ୍ରେତି ସୟନଂ, ସେନଞ୍ଚ । ଉଭୟତ୍ରପି ଅଧିକରଣେ ୟୁ, ଇସ୍ସେ, ଏ ଅୟ, ଇତରତ୍ର ଏତ୍ତଂ, ‘‘ୱା ପରୋ ଅସରୂପା’’ତି ଅଲୋପୋ ଚ, ସୟନୀପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ମଞ୍ଚେ । ପରିପୁବ୍ବୋ ଅକି ଲକ୍ଖଣେ, ଣୋ, ଇଲୋପୋ, ରସ୍ସ ଲତ୍ତଂ । ମଚି ଧାରଣୋଚ୍ଛାୟପୂଜନେସୁ, ଭୂୱାଦି ଅ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ଖଟାପ୍ୟତ୍ର, ଖଟ୍ୟତେ ଆକଙ୍ଖତେ ସୟନତ୍ଥିକେହୀତି ଖଟା, ଖଟ ଆକଙ୍ଖାୟଂ ।

୩୦୯. ଦ୍ୱୟଂ ମଞ୍ଚାଧାରେ । ମଞ୍ଚସ୍ସ ଆଧାରୋ ମଞ୍ଚାଧାରୋ । ପଟିପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତି ସେୟ୍ୟା ୟେନ, ସୋ ପଟିପାଦୋ । ମଞ୍ଚଙ୍ଗେ ମଞ୍ଚାୱୟୱେ ଅଟନିସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିୟଂ, ଅଟ ଗମନତ୍ଥୋ, ଅନି, ୟୁ ୱା, ନଦାଦି, ରସ୍ସୋ ।

୩୧୦. କୁଳୀରପାଦାଦୟୋ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ମଞ୍ଚନ୍ତରା ମଞ୍ଚଭେଦା ସିୟୁଂ । ତତ୍ଥ କୁଳୀରୋ କକ୍କଟକୋ ତସ୍ସ ସଣ୍ଠାନପାଦତ୍ତା କୁଳୀରପାଦୋ । ଅଟନିୟଂ ଆହଚ୍ଚୋ, ଆହଚ୍ଚ ୱା ପାଦୋ ତିଟ୍ଠତି ୟସ୍ସାତି ଆହଚ୍ଚପାଦୋ, ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ‘‘ରିଚ୍ଚା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗେନ ରିଚ୍ଚପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ ଆହଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ, ପରପକ୍ଖେ ତୁ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ, ୟସ୍ସ ଅଟନିଛିଦ୍ଦେ ପାଦୋ ପୱିସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ଆହଚ୍ଚପାଦୋ । ମସ ଆମସନେ, ଆରୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ୟସ୍ସ ପାଦଚ୍ଛିଦ୍ଦେ ଅଟନି ପୱିସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ମସାରକୋ । ବୁନ୍ଦେନ ପାଦେନ ସହ ଏକାବଦ୍ଧା ଅଟନି ୟସ୍ସ ସୋ ବୁନ୍ଦିକାବଦ୍ଧୋ, ଏକାରସ୍ସିତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ମଜ୍ଝେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଞ୍ଚାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱିପରିୟୟେନାପି ୱଦନ୍ତି ।

୩୧୧. ଦ୍ୱୟଂ ସୀସାଧାରେ । ୱିସେସେନ ସୀସଂ ୱହତୀତି ବିବ୍ବୋହନଂ, ୟୁ, ବତ୍ତଂ, ଅସ୍ସୋତ୍ତଞ୍ଚ । ଉପଧୀୟତେ ସୀସାସନଂ କରୀୟତେତି ଉପଧାନଂ, ୟୁ, ଧା ଧାରଣେ ।

ତିକଂ ସାମଞ୍ଞପୀଠେ । ପୀଠ ହିଂସାସଂକିଲେସେସୁ, ଭୂୱାଦି, ଣ୍ୱୁ, ଆ । ୟଦାଦିନା କେ ପଚ୍ଚୟେ ଇତ୍ଥିକତାକାରେ ପରେ ପୁବ୍ବୋ ଅକାରୋ ଇକାରମାପଜ୍ଜତେ, ‘‘କେ’’ତି କିଂ ? ଚେତନା । ‘‘ପଚ୍ଚୟେ’’ତି କିଂ ? ବକା । ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି କିଂ ? ପାଚକା । ‘‘କତ’’ଇତି କିଂ ? ୱୁତ୍ତକମ୍ମା, କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋୟଂ, ତପଚ୍ଚୟେ ପୀଠଂ [ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ ୪.୧୪୨ ସୁତ୍ତମ୍ପି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ]। ଆସତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ଆସନଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଉତ୍ତମାରହପୀଠେ । କୁଚ ସଂପଚ୍ଚନକୋଟିଲ୍ୟପତିଥମ୍ଭୱିଲେଖନେସୁ, ଛୋ । ଭଦ୍ଦଂ କଲ୍ୟାଣଂ ପୀଠଂ ଭଦ୍ଦପୀଠଂ । ଗଜଦନ୍ତାଦିମୟକେସମଜ୍ଜନିୟମ୍ପି ଦ୍ୱୟମିଦମାହୁ । ତଦା ପସାଧନୀ, କଙ୍କତିକାପ୍ୟତ୍ର । ପୀଠନ୍ତରେ ଦୀଘପୀଠେ ଆସନ୍ଦୀ ମତା । ସଦ ୱିସରଣଗତ୍ୟାୱସାନେସୁ, ନଦାଦି, ବିନ୍ଦାଗମୋ ଚ ।

୩୧୨. ଆୟାମୱିତ୍ଥାରୱସେନ ମହନ୍ତୋ ଆସନପ୍ପଭେଦୋ ‘‘କୋଜୱୋ’’ତି ମତୋ, କୁଜୁ ଥେୟ୍ୟକରଣେ, ଣୋ, କୁୟଂ ପଥୱିୟଂ ଜୱତୀତି ୱା କୋଜୱୋ, ଜୁ ଗତିୟଂ । ଦୀଘେନ ଲୋମେନ ୟୁତ୍ତୋ ଆସନପ୍ପଭେଦୋ ‘‘ଗୋନକୋ’’ତି ମତୋ, ଗୁ ସଦ୍ଦେ, ୟୁ, ସକତ୍ଥେ କୋ, ଉସ୍ସୋତ୍ତଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅତ୍ଥରଣେ । ମିଗଲୋମପୁଣ୍ଣତାୟ ଜାତଂ ଉଣ୍ଣାମୟଂ । ଥର ସନ୍ଥରଣେ, ପାଦିପୁବ୍ବୋୱ, ନ କଦାଚିପି ପାଦିରହିତୋ, ଆ ଭୁସୋ ଥରୀୟତେତି ଅତ୍ଥରଣଂ, ୟୁ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସଂସିବ୍ବନଚିତ୍ତକେ । ଚିତ୍ତରୂପମସ୍ସତ୍ଥୀତି ଚିତ୍ତକଂ । ବାହୁଲ୍ୟେନ ନ ଇକାରାଗମୋ । ୱାନେନ ସଂସିବ୍ବନେନ ସଞ୍ଜାତଂ ଚିତ୍ତରୂପମସ୍ସାତି ୱାନଚିତ୍ତକଂ, ସକତ୍ଥେ କୋ ।

୩୧୩. ଦ୍ୱୟଂ ନିରନ୍ତରପୁପ୍ଫପଟେ । ଘନଂ ସନ୍ଧିଭୂତଂ ପୁପ୍ଫରୂପମେତ୍ଥାତି ଘନପୁପ୍ଫଂ । ପଟଲମେତିସ୍ସାତ୍ଥୀତି ପଟଲିକା, ଇକୋ । ଦ୍ୱୟଂ ବହୁମୁଦୁଲୋମେ ସେତୱତ୍ଥେ । ସି ସେୱାୟଂ, ସିୱତ୍ଥିକେହି ସେୱୀୟତେତି ସେତୋ, ତୋ । ପଟ ଗମନେ, ଣ୍ୱୁ, ପଟିକା, ଅଦ୍ଧେନ୍ଦୁପାସାଣେପି ।

ଦ୍ୱୀସୁପି ପରିୟନ୍ତେସୁ ୟସ୍ସା ଦସା ସନ୍ତି, ସା ଉଦ୍ଦଲୋମୀ, ଉଦିତଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଲୋମଂ ଦସା ୟସ୍ସା ସା ଉଦ୍ଦଲୋମୀ, ଇସ୍ସତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ । ଏକସ୍ମିଂ ପରିୟନ୍ତେୟେୱ ଦସା ୟସ୍ସା ଏକନ୍ତଲୋମୀ, ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ ପରିୟନ୍ତେ ଲୋମଂ ଦସା ୟସ୍ସାତ୍ଥୀତି ଏକନ୍ତଲୋମୀ, ଉଦ୍ଦଲୋମୀ ଚ ଏକନ୍ତଲୋମୀ ଚେତି ଉଦ୍ଦଲୋମିଏକନ୍ତଲୋମିନୋ, ‘‘ପଦାନଂ ସନ୍ଧି ୱତ୍ତିଚ୍ଛାତୋ, ନ ସମାସନ୍ତରଗେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଗାଥାଭାୱତୋ ଛନ୍ଦୋହାନିଭୟା ୱିସନ୍ଧି । ୟତ୍ଥ ପନ ଗାଥାୟମ୍ପି [ଅଗାଥାୟମ୍ପି ( ?)] ୱିସନ୍ଧି ‘‘ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାୟ’ନ୍ତିଆଦିମାହା’’ତ୍ୟାଦୀସୁ, ତତ୍ଥ କଥନ୍ତି ? ‘‘ନ ସମାସନ୍ତରଙ୍ଗେସୂ’’ତି ଇମସ୍ସାନିଚ୍ଚତ୍ତା ତତ୍ଥାପି ନ ଦୋସୋ, ‘‘ନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠମନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ହି ପରିଭାସିତଂ [ନଘଟିତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ (ପରିଭାସେନ୍ଦୁସେଖର ୯୭)]।

୩୧୪.ତଦେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଦ୍ୱୟମେୱ ସୋଳସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ନଚ୍ଚୟୋଗ୍ଗଂ ନଚ୍ଚସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟଟ୍ଠାନଭୂତଂ ‘‘କୁତ୍ତକ’’ମିତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ହି ପଦପୂରଣେ । ‘‘ନଚ୍ଚୟୋଗ୍ୟମ୍ହୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ତଦା ଭାୱସତ୍ତମୀ । କରୋନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନଚ୍ଚନ୍ତି କୁତ୍ତକଂ, କର କରଣେ, ତୋ, ଅସ୍ସୁ, ଭୁଜାଦି, ସକତ୍ଥେ କୋ ।

ସୀହାଦିରୂପେହି ୱିଚିତ୍ତରୂପଂ ୱତ୍ଥଂ, ଆସନଂ ୱା ୱିକତିକା ନାମ ଭୱେ, ଏକସ୍ସେୱ ହି କତ୍ତୁନୋ ପକତିୱିକତିସଙ୍ଖାତାୱତ୍ଥାୱସେନ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୱସେନ ଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟାୱିଭତ୍ତିଭେଦଞ୍ଚ ହୋତି, ୟଥା – ମନୁସ୍ସା ୟକ୍ଖଭତ୍ତଂ ଅହେସୁଂ, ସତ୍ତପ୍ପକରଣାନି ଅଭିଧମ୍ମୋ ନାମ ଭୱନ୍ତି, ଦେୱଦତ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣାତୀତି । ୟତ୍ର ହି ପକତିୟା ୱା ୱିକତିୟା ୱାତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱୁତ୍ତତା ସିୟା, ତତ୍ର ୱାଚକୋ ପକତିୟାୟେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଣ୍ହାତି, ନେତରସ୍ସ ତନ୍ନିସ୍ସିତଭାୱେନାପ୍ପଧାନତୋ [କଚ୍ଚାୟନସାରେ ୬-୭ ଗାଥାସୁ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ]। ୟଦା ପନ ପକତିୟା ସମ୍ବନ୍ଧାଦିଭାୱଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛତି, ତଦା ଅତ୍ତନା ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସାଭାୱା ୱିକତିପ୍ୟୁଚ୍ଚତେ ୱାଚକେନ, ୟଥା – ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣାତି, ଇଧ ପନ ଲିଙ୍ଗଭେଦେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ୱିକତିକା ଭୱେ’’ତି । ୱିକରୀୟତେତି ୱିକତି ।

୩୧୫. କଟ୍ଟିସ୍ସକୋସେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମତ୍ଥରଣାନଂ କରଣପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅରିୟାସାମଞ୍ଞମାହ ‘‘କଟ୍ଟିସ୍ସ’’ମିଚ୍ଚାଦି । କୋସିୟକଟ୍ଟିସ୍ସମୟଂ କୋସିୟସୁତ୍ତକଟ୍ଟିସ୍ସୱାକେହି ପକତମତ୍ଥରଣଂ କଟ୍ଟିସ୍ସଂ ନାମ, ୱିରୂପେକସେସୱସେନ କୋସିୟଞ୍ଚ କଟ୍ଟିସ୍ସଞ୍ଚ କଟ୍ଟିସ୍ସାନି, ତେହି ପକତଂ ଅତ୍ଥରଣଂ କଟ୍ଟିସ୍ସଂ । କୋସିୟସୁତ୍ତେନ ପକତନ୍ତୁ ଅତ୍ଥରଣଂ କୋସେୟ୍ୟଂ ନାମ । ରତନପତିସିବ୍ବିତନ୍ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱିସେସନଂ, ଅତ୍ଥରଣଞ୍ଚ ଇତି କମା କମତୋ ‘‘ଭୱେ’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥରଣସଦ୍ଦସ୍ସାନୁଣ୍ଣାମୟେସ୍ୱପି ପୱତ୍ତନତୋ ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅତ୍ଥରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା – ସୁତ୍ତଂ କମ୍ମନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚକାରୋ ପାଦନ୍ତତ୍ତା ଗରୂସୁ ଗଣ୍ହିତବ୍ବୋ, ତେନେୱ ହି ସତ୍ତପଞ୍ଞାସମତ୍ତା ପରିପୁଣ୍ଣା ହୋନ୍ତି, ଅରିୟାୟ ହି ପଠମପାଦେ ଦ୍ୱାଦସମତ୍ତା, ତଥା ତତିୟେ, ଦୁତିୟେ ଅଟ୍ଠାରସ, ଚତୁତ୍ଥେ ପନ୍ନରସମତ୍ତାତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ସତ୍ତପଞ୍ଞାସମତ୍ତା ହୋନ୍ତି ।

୩୧୬. ତିକଂ ଦୀପେ । ଦୀପ ଦିତ୍ତିୟଂ, ଦିୱାଦି । ଦିପ୍ପତୀତି ଦୀପୋ, ଣୋ । ‘‘ପଦୀପୋ’’ତି ଅଞ୍ଞପଦନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଜୁତି ଦିତ୍ତିୟଂ, ଭୂୱାଦି, ଣୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଆଦାସେ । ‘‘ପୁମେ ତୂ’’ତି ତ୍ୱନ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗପଦଂ । ଆଦିସ୍ସତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ଆଦାସୋ, ଣୋ, ଆପୁବ୍ବୋ ଦିସ ପେକ୍ଖନେ, ଇସ୍ସା । ଦିପ୍ପତି ଏତ୍ଥାତି ଦପ୍ପଣୋ, ୟୁ, ଇସ୍ସତ୍ତଂ । ମକୁରୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ଚମ୍ମମୟକୀଳାଗୁଳକେ । ୱାସଭୱନେହି ୟୁୱତୀହି ସହ କୀଳାସମ୍ଭୱା ଞେୟ୍ୟା, ତପ୍ପକ୍କମେନସ୍ସାଭିଧାନଂ । ଗୁଡି ୱେଧନେ, ଣୁକୋ, ଉସ୍ସେ, ଗୁଦ୍ଦ କୀଳାୟମେୱ ୱା, ତଦା ଦସ୍ସ ଣ୍ଡୋ । କଦି ଅୱ୍ହାନେ ରୋଦନେ ଚ, ଣୁକୋ, କୁଦ୍ଦ କୀଳାୟମେୱ ୱା, ଉସ୍ସତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବଦସ୍ସ ନୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ବୀଜନୀମତ୍ତେ । ୱଟି ୱିଭାଜନେ, ତାଲୱଣ୍ଟେହି କତତ୍ତା ତାଲୱଣ୍ଟଂ । ୱଣ୍ଟଂ ନାମ ବୀଜନାଦିକରଣତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଭାଜିତୋ ତାଲପତ୍ତାୱୟୱୋ, ତାଲୱଣ୍ଟସଦ୍ଦସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନତ୍ଥୟୋଗେପି ସତି ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦତ୍ତା ବୀଜନୀସାମଞ୍ଞେ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦା ପନ ତାଲୱଣ୍ଟେହି କତବୀଜନିମେୱ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛତି, ତଦା ଏକେନ ତାଲସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ତାଲତାଲୱଣ୍ଟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥା – ତିଲସ୍ସ ତେଲଂ, ସୁଗତସ୍ସ ସୁଗତଚୀୱରନ୍ତି । ବିଜନ୍ତି ୱାୟୁନା ୟୋଜୟନ୍ତି ୟାୟ, ସା ବୀଜନୀ, ୟୁ, ନଦାଦି, ୟୁଜ ୟୋଗେ, ୟସ୍ସ ୱୋ, ଉସ୍ସୀ, ୱଜ ଗତିୟଂ ୱା ଅସ୍ସୀ । ବ୍ୟଜନଂପ୍ୟତ୍ର ।

୩୧୭. ଦ୍ୱୟଂ ଚଙ୍କୋଟକେ । କୁଟ ଛେଦନେ, ସକତ୍ଥେ କୋ । କରଡି ଭାଜନତ୍ଥେ, କୋ । ଦ୍ୱୟଂ କପ୍ପୂରାଦିସମ୍ପୁଟେ [ସରୂପକାଦିସମ୍ପୁଟେ (କ॰)]। ସମୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ସମୁଗ୍ଗୋ, କ୍ୱି । ପୁଟ ସଂସିଲେସନେ, ଭୂୱାଦି, ଅ ।

ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ମେଥୁନେ । ଗାମୱାସୀନଂ ଧମ୍ମୋ ଆଚାରୋ ଗାମଧମ୍ମୋ, ଗାମସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଗାମୱାସିନୋ ୱୁତ୍ତା, ୟଥା ‘‘ଗାମୋ ଆଗତୋ’’ତି । ଅସତଂ ଅସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ୱା ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ବ୍ୟୟ ଖୟେ, ବ୍ୟୟତି ବଲମେତେନାତି ବ୍ୟୱାୟୋ, ମଜ୍ଝେ ୱାଗମୋ, ଅଥ ୱା ୱିଗତୋ ଅୟୋ ୱୁଡ୍ଢି ତସ୍ମାତି ଅୱାୟୋ, ଅତିସୟୋ ଅୱାୟୋ ବ୍ୟୱାୟୋ । ମିଥୁନାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦାନଂ ଆଚାରୋ ମେଥୁନଂ, ତଦଞ୍ଞେସୁ ଉପଚାରୋ, ରମୁ ରମନେ, ଭାୱେ, କରଣେ ୱାତି ।

୩୧୮. ଚତୁକ୍କଂ ୱିୱାହେ । ୱହ ପାପୁଣେ, ଣୋ । ଉପପୁବ୍ବୋ ୟମୁ ଉପରମେ, ଅ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପାଣିନୋ ଗହଣଂ ପାଣିଗ୍ଗହୋ । ନୀ ନୟେ, ଅ । ଉବ୍ବାହୋ, ପାଣିପୀଳନଂପ୍ୟତ୍ର ।

ଧମ୍ମକାମତ୍ଥା ତୟୋ ୱଗ୍ଗା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ଆଗମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମାଚାରୋ ଧମ୍ମୋ । ୱିସୟୱିସୟିସନ୍ନିପାତଜଂ ସୁଖଂ କାମୋ । ସବ୍ବୋପକରଣଂ ଅତ୍ଥୋ । ସମୋକ୍ଖକା ମୋକ୍ଖସହିତା ଧମ୍ମକାମତ୍ଥା ଚତୁବ୍ବଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ତିୱଗ୍ଗେନ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ମୋକ୍ଖୋ ନିବ୍ବାନଂ । ତୁଲ୍ୟବଲେହି ପନ ଧମ୍ମାଦୀହି ଚତୂହି ପଧାନେହି ଚତୁଭଦ୍ର[ଅମର ୧୭.୫୭] ମୁଚ୍ଚତେ ।

୩୧୯-୩୨୦. ଦ୍ୱୟଂ ଖୁଜ୍ଜେ । କୁଚ୍ଛିତଂ ୱଜ୍ଜତୀତି ଖୁଜ୍ଜୋ, କସ୍ସ ଖୋ, ୱଲୋପୋ, ଣୋ । ଗଡି ନିନ୍ଦାୟଂ, ଉଲୋ ।

ତିକଂ ରସ୍ସସରୀରେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ରସ ସଦ୍ଦେ, ସୋ । ବ୍ୟାମପ୍ପମାଣଂ ନ ଲାତୀତି ୱାମନୋ, ନେରୁତ୍ତୋ । ରସ୍ସୋ ଚ ୱାମନୋ ଚେତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ଲକୁଡି ୱାମନତ୍ଥେ, ଅ, ସକତ୍ଥେ କୋ, ଲକୁ ୱିୟ ଘଟିକା ୱିୟ ଡେତି ପୱତ୍ତେତୀତି ୱା ଲକୁଣ୍ଡକୋ ।

ପଞ୍ଚକଂ ପଙ୍ଗୁଳଜନେ । ପରେନ ଅଙ୍ଗତୀତି ପଙ୍ଗୁଳୋ, ଉଲୋ । ପୀଠେନ ସପ୍ପତି ସୀଲେନାତି ପୀଠସପ୍ପୀ, ସପ୍ପ ଗମନେ, ଉପଚ୍ଚୟେ ପଙ୍ଗୁ, ଦ୍ୱୀସୁ । ଛିନ୍ନୋ ଗମନାଦିଇରିୟାପଥୋ ୟସ୍ସାତି ସୋ ଛିନ୍ନିରିୟାପଥୋ । ୱିଗତା ଅକ୍ଖସଦିସା ଜଙ୍ଘା ୟସ୍ସାତି ପକ୍ଖୋ, ୟଥା ହି ରଥସ୍ସ ଅକ୍ଖେ ଭିନ୍ନେ ଗମନଂ ନ ସିଜ୍ଝତି, ତଥେୱ ତସ୍ସାପି ଅକ୍ଖଜଙ୍ଘାୟ ଭିନ୍ନାୟାତି ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଖଞ୍ଜେ । ଖଜି ଗତିୱେକଲ୍ୟେ, ଭୂୱାଦି, ଖଞ୍ଜତୀତି, ଅ । ଖୋଡି ଗତିପଟିଘାତେ, କୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅୱାକ୍ୟେ । ୱତ୍ତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ମିଗସଦିସୋତି ମୂଗୋ, ଇସ୍ସୂ । ସୁଞ୍ଞଂ ୱଚୋ ୟସ୍ସାତି ସୋ ସୁଞ୍ଞୱଚୋ ।

ହତ୍ଥାଦିୱଙ୍କୋ ପୁରିସୋ ‘‘କୁଣୀ’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । କୁଣନଂ କୁଣୋ ହତ୍ଥାଦିୱେକଲ୍ୟଂ, ତମେତସ୍ସତ୍ଥୀତି କୁଣୀ, ଅଥ ୱା କୁଣ ସଙ୍କୋଚନେ, ଈ, କୁଚ୍ଛିତଂ ନୟତୀତି ୱା କୁଣୀ, ଣତ୍ତଂ, ‘‘ହତ୍ଥେନ କୁଣୀ, ପାଦେନ କୁଣୀ’’ଇଚ୍ଚାଦିପୟୋଗା । ଦ୍ୱୟଂ ଅପାଙ୍ଗଦସ୍ସନେ ଜନେ । ୱଲ ସଂୱରଣେ, ଇରୋ । କୁଚ୍ଛିତଂ କରୋତୀତି କେକରୋ, ଉସ୍ସେ ।

୩୨୧. ଦ୍ୱୟଂ ନିକ୍କେସସୀସେ । ନିକ୍କେସଂ ସୀସମେତସ୍ସ, ଖଲ ଖଲନେ, ସଞ୍ଚୟେ ଚ, ଆଟୋ, ନିକ୍କେସତ୍ତା ଖଂ ତୁଚ୍ଛଂ ସୀସଂ ଲାତୀତି ଖଲ୍ଲାଟୋ, ଟୋ ।

ତିକଂ ଖୁରମୁଣ୍ଡସୀସେ । ମୁଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡନେ, ଭୂୱାଦି, ଅ । ଭଣ୍ଡ ପରିଭାସନେ, ଉ, ସକତ୍ଥେ କୋ, ମୁଣ୍ଡକୋ, ମୁଣ୍ଡିକୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଅକ୍ଖୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଏକେନାକ୍ଖିନା ସୁଞ୍ଞୋ କାଣୋ ନାମ, କଣ ସଦ୍ଦଗତିନିମୀଲନେସୁ, ଣୋ, କଣତି ନିମୀଲତୀତି କାଣୋ, ତଂ ପନସ୍ସ ନିମୀଲନଂ ଏକେନେୱକ୍ଖିନା । ଅଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ପନ ‘‘କାଣୋତି ଏକଚ୍ଛିକାଣୋ, ଉଭୟଚ୍ଛିକାଣୋ ୱା’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୩୨] ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୟେନ ଅକ୍ଖିଦ୍ୱୟେନ ସୁଞ୍ଞୋ ଅନ୍ଧୋ ନାମ, ଅନ୍ଧ ଦସ୍ସନୂପସଂହାରେ, ଅ ।

୩୨୨. ଦ୍ୱୟଂ ନଟ୍ଠସୋତପ୍ପସାଦେ । ବନ୍ଧ ବନ୍ଧନେ, ଇରୋ । ନଲୋପୋ । ସୁତି କଣ୍ଣୋ ହୀନୋ ୱିକଲୋ ୟସ୍ସାତି ସୁତିହୀନୋ । ଏଳୋପ୍ୟତ୍ର ।

ତିକଂ ଗିଲାନସାମଞ୍ଞେ । ଗିଲ ହାସକ୍ଖୟେ, ୟୁ, ବ୍ୟାଧିରୋଗୋସଞ୍ଜାତୋ ୟସ୍ସ ବ୍ୟାଧିତୋ । ଅତ ସାତଚ୍ଚଗମନେ, ଅଧିକରଣେ, କତ୍ତରି ୱା ଉରୋ, ଆତୁରୋ, ଦୀଘାଦି । ଆମୟାୱୀ, ୱିକତୋ, ଅପଟୁ, ଅବ୍ଭମିତୋ, ଅବ୍ଭାନ୍ତୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଉମ୍ମାଦୋ ୱାତାଦିପକୋପୋ ରୋଗୱିସେସୋ, ତବ୍ବତି ଉମ୍ମତ୍ତୋ, ମଦ ଉମ୍ମାଦେ, ଉଗ୍ଗତେହି ୱାତାଦିଦୋସେହି ମଦୟତୀତି ଉମ୍ମାଦୋ, ଣୋ । ଖୁଜ୍ଜାଦୟୋ ଉମ୍ମତ୍ତନ୍ତା ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗେ ୟୁତ୍ତତାୟ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗିକା, ୟଥା – ଖୁଜ୍ଜୋ ପୁରିସୋ, ଖୁଜ୍ଜା ଇତ୍ଥୀ, ଖୁଜ୍ଜଂ ନପୁଂସକଂ । ଉମ୍ମତ୍ତୋ ପୁରିସୋ, ଉମ୍ମତ୍ତା ଇତ୍ଥୀ, ଉମ୍ମତ୍ତଂ ନପୁଂସକଂ ।

୩୨୩. ନୱକଂ ରୋଗମତ୍ତେ । ତକି କିଚ୍ଛଜୀୱନେ, ଭୂୱାଦି, ଆ ଭୁସୋ ତଙ୍କତୀତି ଆତଙ୍କୋ, ଅ । ଅମ ରୋଗେ, ୟୋ, ମୟ ଗତିମ୍ହି ୱା, ଅଥ ୱା ଅମ ରୋଗେ, ଚୁରାଦି, ଆମୟତି ରୁଜ୍ଜତୀତି ଆମୟୋ, ଅ, କାରିତଲୋପାଭାୱୋ । ୱିଧ ୱିଜ୍ଝନେ, ୱିଜ୍ଝତୀତି ବ୍ୟାଧି, ଇ, ଅକାରୱଣ୍ଣାଗମୋ, ବାଧ ୱିବାଧାୟଂ ୱା, ତଦା ୟାଗମୋ, ୱିୱିଧା ୱା ଆଧୟୋ ମନୋପୀଳା ୟସ୍ମିଂସ ବ୍ୟାଧି, ‘‘ପୁମେ ଆଧି ମାନସୀ ବ୍ୟଥା’’ତି [ଅମର ୮.୨୮] ହି ଅମରକୋସେ ୱୁତ୍ତଂ । ରୋଗେଗଦୋ, କୁୱେରାୟୁଧେ ଗଦା, ଗଦୋ ଭାଥରିକଣ୍ହସ୍ସ, ‘‘ଆମୟେ ଚାୟୁଧେ ଗଦା’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ । ରୁଜ ରୋଗେ, କତ୍ତରି ଣୋ, ରୁଜା ଇତ୍ଥୀ । ଗିଲାନସ୍ସ ଭାୱୋ ଗେଲଞ୍ଞଂ । କଲ ଗତିସଙ୍ଖ୍ୟାନେସୁ, ନ କଲତି ୟେନ ତଂ ଅକଲଂ, ତମେୱ ଅକଲ୍ଲଂ, ଲୋ । ବାଧ ୱିବାଧାୟଂ, ଭୂୱାଦି, ଅ । ଉପତାପୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ଖୟରୋଗେ, ରସାଦିସତ୍ତଧାତୁୟୋ ସୋସୟତୀତି ସୋସୋ, ସୁସ ସୋସନେ, ଦିୱାଦି, ଣୋ । ଖି ଖୟେ, ଖୟତୀତି, ଅ । ୟକ୍ଖା, ରାଜୟକ୍ଖାପ୍ୟତ୍ର । ୟକ୍ଖ ପୂଜାୟଂ, ଚୁରାଦି ।

୩୨୪. ଦ୍ୱୟଂ ନାସରୋଗେ । ଅପିହିତା ନାସା ଅନେନାତି ପୀନାସୋ, ପୀନସୋପି । ଉପସଗ୍ଗତୋ ନାସାୟ ବହୁବ୍ବୀହିମ୍ହି ନସାଦେସଂ କୁବ୍ବନ୍ତି [ପାଣିନି ୫.୪.୧୧୯], ଅପିସ୍ସାକାରଲୋପୋ ୱଣ୍ଣନାସୋ, ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତା । ‘‘ସୋସୋ ୟକ୍ଖା ରାଜୟକ୍ଖା, ପତୀସ୍ସାୟୋ ତୁ ପୀନସୋ, ଆପୀନସୋ ପତିସ୍ସାୟୋ’’ତି ରଭସୋ । ପତିସ୍ସୟୋପ୍ୟତ୍ର । ୱେଜ୍ଜଗନ୍ଥେ ଇମେସଂ ପୀନସପତିସ୍ସାୟାନଂ ଭେଦୋ ଅଭିହିତୋ –

ଆନହ୍ୟତେ ୟସ୍ସ ୱିସୁସ୍ସତେ ଚ,

କିଲିଦ୍ୟତେ ଧୂପତି ଚେୱ ନାସା ।

ନ ଞାୟତେ ଗନ୍ଧରସେ ଚ ଜନ୍ତୁ,

ଦୁଟ୍ଠଂ ୱିଜଞ୍ଞା ତମପୀନସେନାତି ॥

ଆନଦ୍ଧା ପିହିତା ନାସା,

ତନୁସାୱପ୍ପସେକିନୀ ।

ଗଲତାଲୋଟ୍ଠସୋସୋ ଚ,

ନିତ୍ତୋଦୋ ସଙ୍ଖକଦ୍ୱୟେ ।

ଭୱେ ସରୋ ପଘାତୋ ଚ,

ପତିସ୍ସାୟୋତି ଲକ୍ଖିତୋତି ॥

ଇହ ତ୍ୱଭେଦେନୋତ୍ତଂ । ପତିପୁବ୍ବୋ ସିଧାତୁ ରୁଜତ୍ୟତ୍ଥୋ । ନାସିକାୟ ଜାତୋ ରୋଗୋ ନାସିକାରୋଗୋ ।

ଘାନେ ପୱତ୍ତୋ ଅସ୍ସୱୋ ସିଙ୍ଘାନିକା ନାମ, ସିଙ୍ଘ ଆଘାନେ, ଭୂୱାଦି, ସିଙ୍ଘତୀତି ସିଙ୍ଘାନଂ, ୟୁ, ତତ୍ଥ ଜାତା ସିଙ୍ଘାନିକା । ଆ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସୱତି ସନ୍ଦତୀତି ଅସ୍ସୱୋ, ସୂ ଅଭିସୱେ । ଦ୍ୱୟଂ ୱଣମତ୍ତେ । ଅର ଗମନେ, ଉ, ଅରୁ, ନପୁଂସକେୟେୱ । ୱଣ ଗତ୍ତୱିଚୁଣ୍ଣନେ, ଚୁରାଦି, ଅ, ୱଣୋ, ଅନିତ୍ଥୀ । ଦ୍ୱୟଂ ଫୋଟେ । ଫୁଟ ସଂସିଲେସନେ, ଭୂୱାଦି, ଫୋଟୋ, ଣୋ । ପୀଳ ୱିବାଧାୟଂ, ଚୁରାଦି, ଣ୍ୱୁ, ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆ, ପୀଳକୋ, ପୀଳକା, ପୀଳକଂ, ତୀସ୍ୱପି, ତଥା ଫୋଟୋ ।

୩୨୫. ଦ୍ୱୟଂ ପକ୍କୱଣାଦୀସୁ ସଞ୍ଜାତଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୱିସେସେ । ପୁବ୍ବ ପୂରଣେ, ଭୂୱାଦି, ଅ । ପୂୟ ୱିସରଣେ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧେ ଚ, ଭୂୱାଦି ।

ଦ୍ୱୟଂ ଲୋହିତନିସ୍ସରଣରୋଗେ । ରତ୍ତସ୍ସ ଲୋହିତସ୍ସ ସଣ୍ଠାନମତିକ୍କମିତ୍ୱା ସରଣଂ ଗମନଂ ରତ୍ତାତିସାରୋ । ପକ୍ଖନ୍ଦତି ନିସ୍ସରତୀତି ପକ୍ଖନ୍ଦିକା । କମୁ ପଦୱିକ୍ଖେପେ । ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତିୟୱୋ ୱା’’ତିତି । ‘‘ପକ୍କମାଦୀହିନ୍ତୋ ଚେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚକାରେନ ତିସ୍ସନ୍ତି, ଧାତ୍ୱନ୍ତଲୋପୋ ଚ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ । ୟଦାଦିନା ପରକକାରସ୍ସ ଖୋ, ପକ୍ଖନ୍ଦିକା ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅପମାରେ । ସରଣଂ ସାରୋ, ଅପଗତୋ ସାରୋ ୟେନ ଅପମାରୋ, ସସ୍ସ ମୋ । ଇତରତ୍ର ମକାରାଗମୋ । ଦ୍ୱୟଂ ପାଦଭେଦେ । ପାଦସ୍ସ ଫୋଟୋ ଭେଦନଂ ଦରଣଂ ପାଦଫୋଟୋ, ଫୁଟ ଭେଦେ । ୱିରୂପୋ ପାଦୋ ଏତାୟ ହେତୁଭୂତାୟାତି ୱିପାଦିକା । ସମାସନ୍ତେ କୋ, ପୁବ୍ବାକାରସ୍ସିତ୍ତଂ, ୱିଦାରୀୟମାନତ୍ତା ୱିପଜ୍ଜମାନୋ ପାଦୋ ଅସ୍ସନ୍ତି ୱା ୱିପାଦିକା ।

୩୨୬. ଦ୍ୱୟଂ ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତଣ୍ଡକୋସରୋଗେ । ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ ରୋଗୋ ୱୁଡ୍ଢିରୋଗୋ । ୱାତପୂରିତଂ ଅଣ୍ଡଂ କୋସୋ ୱାତଣ୍ଡଂ । ଦ୍ୱୟଂ ଥୂଲପାଦରୋଗେ । ଘନାଭାୱତୋ ସିଥିଲଂ ପଦଂ ସୀପଦଂ, ୱଣ୍ଣନାସୋ, ଦୀଘାଦି । ଭାରୋ ପାଦୋ ୟସ୍ସ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଭାରପାଦତା ।

ପଞ୍ଚକଂ କଣ୍ଡୁୟଂ । କଣ୍ଡ ଭେଦନେ, ଉ, ଦୀଘେ କଣ୍ଡୂ, ୱଧୂସଦ୍ଦୋୱ । ତିମ୍ହି କଣ୍ଡୂତି, ଅସ୍ସୂ, ଚୁରାଦିତ୍ତା ୟମ୍ହି କଣ୍ଡୂୟା, ୟଲୋପାଭାୱୋ । ଖଜ୍ଜ ଥେୟ୍ୟକରଣବ୍ୟଥନେସୁ, ଭୂୱାଦି, ଉ । ୟୁମ୍ହି କଣ୍ଡୂୱନଂ, ଅସ୍ସୂ । ଉୱାଦେସୋ, ଦୀଘୋ ଚ ।

୩୨୭. ତିକଂ କଚ୍ଛୁୟଂ । ୟା ‘‘ଖସୁରୋଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାତ୍ୟତ୍ତାନନ୍ତି ପାମଂ, ମନ, ପାମାପ୍ୟତ୍ଥି, ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, ରାଜାଦି, ୱିସେସେନ ତଚ୍ଛତି କାସନ୍ତି ୱିତଚ୍ଛିକା, ତଚ୍ଛ ତନୁକରଣେ, ଣ୍ୱୁ, ‘‘ୱିୱଚ୍ଛିକା’’ [ୱିଚ୍ଚଚ୍ଚିକା (ଅମର ୧୬.୫୩)] ତିପି ପାଠୋ । ୱଚ୍ଛ ପରିଭାସନତଜ୍ଜନେସୁ, ଭୂୱାଦି । କଚ ବନ୍ଧନେ, ଉ, ଚସ୍ସ ଛତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦି । ତିଲକାଳକନ୍ତଂ ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱୟଂ ସମତ୍ଥଂ । ତତ୍ର ଦ୍ୱୟଂ ସୋଥେ । ସୁ ଗତିୱୁଡ୍ଢୀସୁ, ଭୂୱାଦି, ଥୋ । ଥୁପଚ୍ଚୟେ ସୟଥୁ, ଉସ୍ସତ୍ତଂ, ୟାଗମୋ ଚ । ସୋଫୋପ୍ୟତ୍ର । ସୋକଂ ଫାୟତି ବହୁଲଂ କରୋତୀତି ସୋଫୋ, ଫାୟ ୱୁଡ୍ଢିୟଂ, ଫାୟସ୍ସ ଫୋ, ନେରୁତ୍ତୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅରିସରୋଗେ । ଅମଙ୍ଗଲତାୟ ଦୁ ନିନ୍ଦିତଂ ନାମମସ୍ସ ଦୁନ୍ନାମଂ, ସକତ୍ଥେ, କୁଚ୍ଛାୟଂ ୱା କୋ, ଦୀଘକୋସିକାୟଂ ଦୁନ୍ନାମା, ଇତ୍ଥୀ । ଅରି ୱିୟ ସସତି ହିଂ ସତୀତି ଅରିସଂ, ସସ ହିଂସାୟଂ, କ୍ୱି, ଅର ଗମନେ ୱା, ଇସୋ । ଦ୍ୱୟଂ ୱମନରୋଗେ । ଛଦ୍ଦ ୱମନେ, ଚୁରାଦି, ଣ୍ୱୁ । ୱମୁ ଉଗ୍ଗିରଣେ, ଥୁ । ୱମିଧୁପ୍ୟତ୍ର । ଛଦ୍ଦିକା, ୱମି ଇତ୍ଥିୟଂ, ୱମଥୁ ପୁମେ ।

୩୨୮-୩୨୯. ଦ୍ୱୟଂ ପରିତାପେ । ଦୁ ପରିତାପେ, ତନାଦି, ଥୁ । ପରିତପନଂ ସନ୍ତାପନଂ ପରିତାପୋ । ଦ୍ୱୟଂ ତିଲକାଳକେ । ତିଲସଣ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଜାୟତୀତି ତିଲକୋ । ତିଲଂ ୱିୟ କାଳୋ ହୁତ୍ୱା ଜାୟତୀତି ତିଲକାଳକୋ ।

ମହାୱିରେକୋ ‘‘ୱିସୂଚିକା’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ନିସ୍ସେସତୋ ସୁଚତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସୂଚିକା । ସୁଚି, ସୁଚ ଗତିୟଂ, ଭୂୱାଦି । ସୁଚ ସୋଚେୟ୍ୟେ ୱା, ନିସ୍ସେସତୋ ସୋଚେତୀତି ୱିସୂଚିକା, ୱିସେସେନ ସୂଚି ୱିୟ ୱିଜ୍ଝତୀତି ୱା ୱିସୂଚିକା । ବହୁମୋସରଣତ୍ତା ମହନ୍ତୋ ୱିରେକୋ ମହାୱିରେକୋ, ରିଚ ୱିୟୋଜନସମ୍ପୁଚ୍ଛନେସୁ, ଣୋ ।

ଭଗନ୍ଦଲାଦୟୋ ସତ୍ତ ଆମୟନ୍ତରା ରୋଗଭେଦା ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ର ଗୁଦସମୀପଜୋ ୱଣୱିସେସୋ ଭଗନ୍ଦଲା, ଇତ୍ଥୀ । ଭଗଂ ୟୋନି, ତଂ ଦାରୟତୀତି ରୂଳ୍ହୀତୋ ଅପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ ନିପାତିତୋ । ଦର ୱିଦାରଣେ, ଭୂୱାଦି, ଲତ୍ତେ ଭଗନ୍ଦଲା । ଭଗନ୍ଦରୋପ୍ୟତ୍ର । ମେହୋ ମୁତ୍ତମେହୋ, ସୋ ଚ ବହୁମୁତ୍ତତାୟ ମଧୁମେହୋ, ରତ୍ତମେହୋ, ସୁକ୍କମେହୋତ୍ୟନେକୱିଧୋ । ମିହ ସେଚନେ, ଭୂୱାଦି, ମିହତି ମୁତ୍ତନ୍ତି ମେହୋ, ଣୋ । ଜର ରୋଗେ । ଭୂୱାଦି, ଜରତୀତି, ଅ । ଜରୋ ପସିଦ୍ଧୋ । କାସ ସଦ୍ଦକୁଚ୍ଛାୟଂ, ଦିତ୍ତିୟଞ୍ଚ, ଭୂୱାଦି, କାସତୀତି କାସୋ, ଣୋ, କୁଚ୍ଛିତଂ ଅସତୀତି ୱା କାସୋ, କୁଆପୁବ୍ବୋ । ସସ ପାଣନେ, ସସନଂ ସାସୋ, ଭୁସଂ ସସନମେତସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱା ସାସୋ, କୁଟ ଛେଦନେ, ଠୋ, କୁଟ୍ଠଂ । ସାମଞ୍ଞେନ ତଚୋୱିକାରେ । ସୁକ୍କେ ତୁ ସିତ୍ତଂ । ସୂଲ ରୁଜାୟଂ, ଭୂୱାଦି, ସୂଲଂ । ୱିଦ୍ଦଧି, ଅସ୍ମରୀ, ମୁତ୍ତକିଚ୍ଛାଦୟୋପ୍ୟନେକା ରୋଗଭେଦା ।

ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ୱେଜ୍ଜେ । ଆୟୁବ୍ବେଦସଙ୍ଖାତଂ ୱିଜ୍ଜଂ ଜାନାତୀତି ୱେଜ୍ଜୋ, ‘‘ଣ ରାଗା ତସ୍ସେଦମଞ୍ଞତ୍ଥେସୁ ଚା’’ତି ଣୋ, ୱିଦ ଞାଣେ ୱା, ୱିନ୍ଦତୀତି ୱେଜ୍ଜୋ, ଣ୍ୟୋ, ଦ୍ୟସ୍ସ ଜୋ । ଭିସଜ୍ଜତି ଚିକିଚ୍ଛତୀତି ଭିସକ୍କୋ, ଅ, ଜସ୍ସ କୋ । ରୋଗଂ ହରତି ସୀଲେନାତି ରୋଗହାରୀ, ଣୀ । ହରସଦ୍ଦୋୟଂ କେୱଲୋପି ଆନୟନାପନୟନେସୁ ୱତ୍ତତି ‘‘ମନୋହରୋ, ଦୁକ୍ଖହରୋ’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ, ଇଧ ଅପନୟନେ । କିତ ରୋଗାପନୟନେ, ଭୂୱାଦି । ତିକିଚ୍ଛତୀତି ତିକିଚ୍ଛକୋ, ଛପଚ୍ଚୟୋ, ଣ୍ୱୁ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦି । ଅଗଦକରୋପ୍ୟତ୍ର, ଅଗଦଂ ଅରୋଗଂ ପାଣୀନଂ କରୋତୀତି ଅଗଦକରୋ, କମ୍ମାଦିମ୍ହି ଣୋ ।

୩୩୦. ଦ୍ୱୟଂ ସଲ୍ଲନୀହରଣେ ୱେଜ୍ଜେ । କାୟେ ପୱିଟ୍ଠସରାଦିସଲ୍ଲସ୍ସ ନୀହରଣୋ ୱେଜ୍ଜୋ ସଲ୍ଲୱେଜ୍ଜୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସଲ୍ଲଂ ନୀହରଣୱସେନ କନ୍ତତି ଛିନ୍ଦତୀତି ସଲ୍ଲକତ୍ତୋ, କତି ଛେଦନେ, ତୋ । ଦ୍ୱୟଂ ପଟିକାରେ । ତିକିଚ୍ଛନଂ ତିକିଚ୍ଛା, ଭାୱେ ଅ । ପତିପୁବ୍ବୋ କରୋତି ତିକିଚ୍ଛାୟଂ, କରତୋ ରିରିୟା ।

ଚତୁକ୍କଂ ଓସଧେ । ଭିସଜାନମିଦଂ ଭେସଜ୍ଜଂ, ଣ୍ୟ । ନ ୱିଜ୍ଜତେ ଗଦୋ ୟସ୍ମିନ୍ତି ଅଗଦୋ । ଭିସଜାନମିଦଂ ଭେସଜଂ, ଣୋ । ଉସ ଦାହେ । ରୋଗମୋସାପେତୀତି ଓସଧଂ, ଧୋ, ଅଥ ୱା ଓସଧୀ ନାମ ଅସଂୟୋଗଦବ୍ବଂ, ତେହି ସଂୟୋଜିତଂ ଓସଧଂ । ଜାୟୁପ୍ୟତ୍ର । ଜି ଜୟେ, ଣୁ ।

୩୩୧. ତିକଂ ଆରୋଗ୍ୟେ । ଅନତ୍ଥକାରକତ୍ତା କୁଚ୍ଛିତାକାରେନ ସରୀରେ ସେନ୍ତୀତି କୁସା, ରୋଗା, ତେ ଲୁନାତି ଛିନ୍ଦତୀତି କୁସଲଂ । ଆମୟସ୍ସାଭାୱୋ ଅନାମୟଂ, ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ । ଅରୋଗସ୍ସ ଭାୱୋ ଆରୋଗ୍ୟଂ । କୁସଲାନାମୟାରୋଗ୍ୟନ୍ତି ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଅନାମୟଜନେ । କଲ ଗତିସଙ୍ଖ୍ୟାନେସୁ । କଲତି ୟଥାସୁଖଂ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୂତି କଲ୍ଲୋ, ଲୋ । ‘‘କାଲଂ ଖମତୀତି କଲ୍ୟଂ, ଅରୋଗତା, ତସ୍ସଂ ନିୟୁତ୍ତୋ କଲ୍ୟୋ’’ତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟଟୀକାୟଂ । ନତ୍ଥି ଆମୟୋ ୟସ୍ମିଂ ନିରାମୟୋ । ୱୁତ୍ତୋପ୍ୟତ୍ର । ୱୁତ୍ତି ଜୀୱିତୱୁତ୍ତି ପସତ୍ଥା ଅସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ରୋଗତୋ ନିଗ୍ଗତଜନେ ପନ ଉଲ୍ଲାଘୋ, ଲାଘ ସାମତ୍ଥିୟେ, ଉସଦ୍ଦୋୟଂ ରୋଗୱିମୁତ୍ୟତ୍ଥୋ । ନରାଦିତ୍ତା, ନରପ୍ପଧାନତ୍ତା ଚ ନରୱଗ୍ଗୋ ।

ନରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁବ୍ବଣ୍ଣୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୩୩୨.ସନ୍ତତିପରିୟନ୍ତଂ ୱଂସେ । କୁଲ ସନ୍ତାନବନ୍ଧୂସୁ, ଭୂୱାଦି, ଣୋ, କୁଲଂ, ୱନ ସମ୍ଭତ୍ତିୟଂ, ସୋ । ସଂତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ, ଣୋ । ଅଭିମୁଖଂ ଜନେତୀତି ଅଭିଜନୋ, ଣୋ । ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଭିଧାନଂ, ବୁଦ୍ଧି ଚ, ତେ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ଗୋତ୍ରମ୍ପି । ଗୱଂ ସଦ୍ଦଂ ତାୟତୀତି ୱା ଗୋତ୍ତଂ, ତା ପାଲନେ । ଅନୁପୁବ୍ବୋ ଇ ଗତିୟଂ, କରଣେ ଅ । ତନୋତିସ୍ମାତି, ସନ୍ତତି, ନଲୋପୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ।

ସନ୍ତତି ପନ୍ତିୱିତ୍ଥାର-ଗୋତ୍ତେସୁ କୱିଭୀ ମତା ।

ପରମ୍ପରା ଭୱେ ଚାପି, ପୁତ୍ତକଞ୍ଞାସୁ ସନ୍ତତି ॥

ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦା ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା କୁଲାନି ଭୱନ୍ତି, ଏତେ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମସଙ୍କରତୋ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବତୋ ଠପେତବ୍ବତୋ ୱଣ୍ଣାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ୱଣ୍ଣ ଠପନେ ।

୩୩୩-୩୩୪. ଛକ୍କଂ କୁଲୀନେ । କୁଲସ୍ସାପଚ୍ଚଂ କୁଲିନୋ, ଇନୋ ଅପଚ୍ଚେ । ସୋଭନୋ ଜନୋ ସଜ୍ଜନୋ । ସପରତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ସାଧୁ, ସାଧ ସଂସିଦ୍ଧିମ୍ହି, ଉ । ସଭାୟଂ ସାଧୁ ସଭ୍ୟୋ । ସାଧ୍ୱତ୍ଥେ ୟୋ । ଅୟ ଗତିୟଂ । ଅୟିତବ୍ବୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅୟ୍ୟୋ, କମ୍ମନି ୟୋ । ମହାକୁଲସ୍ସାପଚ୍ଚଂ ମହାକୁଲୋ, ଣୋ ।

ଭୂଭୁଜନ୍ତଂ ରାଜସାମଞ୍ଞେ । ଅତିତେଜୱନ୍ତତାୟ ୱିସେସେନ ରାଜତେ ଦିବ୍ବତେତି ରାଜା, ରାଜ ଦିତ୍ତିୟଂ । ଭୁୟା ଭୂମିୟା ପତି ଭୂପତି, ଭୁଂ ପାଲେତୀତି ୱା ଭୂପତି, ପା ରକ୍ଖଣେ,ତି, ରସ୍ସୋ । ପଥୱିୟା ଇସ୍ସରୋ ପତ୍ଥିୱୋ, ଣୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଇତ୍ତଞ୍ଚ । ଜଗତିଂ ଭୂମିଂ ପାଲେତୀତି ଜଗତିପାଲୋ, କମ୍ମନି ଣୋ । ଦିସାନଂ ପତି ଦିସମ୍ପତି, ଦିସା, ଦିସଟ୍ଠେ ୱା ପାଲେତୀତି ଦିସମ୍ପତି, ରସ୍ସତ୍ତଂ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ଚ । ଭୁଂ ଭୂମିଂ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଭୂଭୁଜୋ, ଭୁଜ ପାଲନଜ୍ଝୋହରଣେସୁ, ଇଧ ପାଲନେ, ରୁଧାଦି । ମହିଖିତୋପ୍ୟତ୍ର । ଖି ନିୱାସଗତୀସୁ, ମହିଂ ଅଖି ଗତୱା ମହୀଖିତୋ ।

୩୩୫. ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ମୁଦ୍ଧାଭିସିତ୍ତେ ଜାତିଖତ୍ତିୟେ, ‘‘ରାଜଜଚ୍ଚେ ଚ ଖତ୍ତିୟେ’’ତି ୱଚନତୋ । ରଞ୍ଞୋ ଖତ୍ତିୟସ୍ସାପଚ୍ଚଂ ରାଜଞ୍ଞୋ, ଞ୍ଞୋ ଅପଚ୍ଚେ । ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ତୁ ୱିରା ଖତ୍ତଂ, ରାଜଞ୍ଞଦ୍ୱିଜଲିଙ୍ଗନୋ’’ତି ରଭସ, ରତନକୋସେସୁ ପରିୟାୟା । ଖତ୍ତସ୍ସାପଚ୍ଚଂ ଖତ୍ତିୟୋ, ଅପଚ୍ଚେ ଇୟପଚ୍ଚୟୋ ଦିସ୍ସତେ, ଖେତ୍ତାନଂ ଅଧିପତିଭୂତତ୍ତା ୱା ଖତ୍ତିୟୋତିଆଦିକପ୍ପିକରାଜା ୱୁଚ୍ଚତି, ତପ୍ପଭୱତ୍ତା ପନ ମୁଦ୍ଧାଭିସିତ୍ତେସ୍ୱପି ତଂସମଞ୍ଞା, ଏସ୍ସତ୍ତଂ । ଖତ୍ତସ୍ସାପଚ୍ଚଂ ଖତ୍ତଂ, ଣୋ । ରଜ୍ଜାରୋପନସମୟେ ଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟସଙ୍ଖୋଦକେନ ଗଙ୍ଗାନୀତେନ ମୁଦ୍ଧନି ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞାଦୀହି ଅଭିସିତ୍ତତ୍ତା ମୁଦ୍ଧାଭିସିତ୍ତୋ, ପଠମଖତ୍ତିୟୋ । ତପ୍ପଭୱତାୟ ପନ ଅନଭିସିତ୍ତା ଚ ମୁଦ୍ଧାଭିସିତ୍ତାଖ୍ୟା, ୟଥା – ବ୍ରହ୍ମବାହୁଜସ୍ସ ୱଂସେ ଜାତସ୍ସାପି ବ୍ରହ୍ମବାହୁଜୋ । ବ୍ରହ୍ମବାହୁତୋ ଜାତତ୍ତା ବାହୁଜୋତି ହି ନିକାୟନ୍ତରିକାନଂ ଲଦ୍ଧି । ୟସ୍ମିଂ ପନ ରାଜିନି ଅସେସା ସାମନ୍ତା ପଣମନ୍ତି, ସୋ ଅଧିସ୍ସରାଖ୍ୟୋ [ଅମର ୧୮.୨]। ସଂ ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋ ଅନ୍ତୋ ୟସ୍ସା ସା ସମନ୍ତା, ସୱିସୟାନନ୍ତରା ଭୂମି, ସମନ୍ତାୟ ଇମେ ସାମନ୍ତା, ଅନନ୍ତରରାଜାନୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିନି । ସବ୍ବଭୂମିୟା ଇସ୍ସରୋ ସବ୍ବଭୁମ୍ମୋ, ଣ୍ୟୋ । ପୁଞ୍ଞୋପନୀତେନ ଚକ୍କରତନେନ ୱତ୍ତତେ ଅସାଧୁଦମନିକାଦିରାଜୱତ୍ତଂ ଅନୁତିଟ୍ଠତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ଣୀ, ଚକ୍କରତନଂ ୱତ୍ତେତି ଆକାସେ ଅତ୍ତନୋ ପୁରତୋ ଗମୟତୀତି ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ପୁଞ୍ଞଚକ୍କଂ, ଚତୁଚକ୍କଂ ୱା ସତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତେତି, ତେ ୱା ଅସ୍ମିଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ଚକ୍କରତନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସଚରିତଂ ଦସରାଜଧମ୍ମଂ ୱତ୍ତମେତସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଜନସ୍ମିଂ ବଲକାୟେ ଧମ୍ମିକାରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା ସଂୱିଧାନଂ, ଖତ୍ତିୟେସୁ, ଅନୁୟୁତ୍ତେସୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକେସୁ, ନେଗମଜାନପଦେସୁ, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ, ମିଗପକ୍ଖୀସୁ, ଅଧମ୍ମକାରପଟିକ୍ଖେପୋ, ଅଧନାନଂ ଧନୁପ୍ପାଦନଂ, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନନ୍ତି ଇଦଂ ଦସୱିଧଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତଂ, ଇଦମେୱ ଚ ଗହପତିକେ, ପକ୍ଖିଜାତେ ଚ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧମ୍ପି ଦୀପେସୁ । ଚତୂସ୍ୱପି ଦୀପେସୁ ଆଣାଧମ୍ମଚକ୍କାନି ସତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତେତୀତି ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ଅଞ୍ଞୋ ଅସବ୍ବଭୁମ୍ମୋ ଅନୱକାସୋ ସାମନ୍ତୋ ଭୂପୋ ମଣ୍ଡଲିସ୍ସରୋ ନାମ । ସୟମାଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସେୱ ମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଇସ୍ସରୋ, ନ ସବ୍ବମଣ୍ଡଲସ୍ସାତି ମଣ୍ଡଲିସ୍ସରୋତିପି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସବ୍ବଭୁମ୍ମୋ, ଚକ୍କୱତ୍ତୀ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ନାମେହି ଚତୁଦୀପିସ୍ସରୋ ରାଜା ଦୀପିତୋ, ଇଧାନାଗତେପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା କଥିତେନ ଅଧିସ୍ସରପଦେନ ଏକଦୀପିସ୍ସରୋ ରାଜା, ମଣ୍ଡଲିସ୍ସରପଦେନ ପଦେସିସ୍ସରୋ ରାଜା ଦୀପିତୋ । ଅଥ ୱା ମଣ୍ଡଲିସ୍ସରପଦେନ ଏକଦୀପିସ୍ସରୋ ରାଜା, ସେସେହି ରାଜରାଜଞ୍ଞାଦୀହି ବାହୁଜପରିୟନ୍ତେହି ପଦେସିସ୍ସରୋ ଦୀପିତୋ ।

୩୩୬. ଦ୍ୱୟଂ ରାଜଭେଦେ । ସୁଖୁମତାୟ ଲୀନା ଅପାକଟା ଛୱିୟୋ ୟେସଂ ତେ ଲିଚ୍ଛୱିନୋ । ଲିଚ୍ଛୱୀ ଚ ୱଜ୍ଜୀ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକୁଲେ ରାଜିନି । ପୁରିମତରସମ୍ଭୂତେ ସକ୍ୟକୁଲେ ସଞ୍ଜାତତ୍ତା ସକ୍ୟୋ, ଣୋ । ସକ୍କୋପି । ସକ୍ୟେ ଭୱୋ ସାକିୟୋ, ଇୟୋ, ୟଲୋପୋ, ଦୀଘୋ ଚ ।

ପଞ୍ଚକଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ରାହୁଲସ୍ସ ମାତରି । ଭଦ୍ଦ କଲ୍ୟାଣେ, ସୋଖ୍ୟେ ଚ । କୁଲାଚାରରୂପାଦିୱସେନ କଲ୍ୟାଣତ୍ତା ଭଦ୍ଦା । କଚ୍ଚସ୍ସାପଚ୍ଚଂ କଚ୍ଚାନା, ଅପଚ୍ଚସଦ୍ଦୋୟଂ ନିଚ୍ଚଂ ନପୁଂସକେ ପୁତ୍ତେ, ପୁତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଭୱତୀତି । ‘‘ରାହୁ ୱିୟ ଚନ୍ଦଂ ମମ ନିକ୍ଖମନଂ ଲାତୁକାମୋ ଚାୟଂ ମେ ପୁତ୍ତୋତି ରାହୁଲୋତି ନାମେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମନସି କତ୍ୱା ‘‘ରାହୁ ଜାତୋ, ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ପିତରା ୱୁତ୍ତୋ ସିକ୍ଖାକାମୋ ଆୟସ୍ମା ରାହୁଲୋୟେୱେତ୍ଥ ରାହୁଲୋ, ତସ୍ସ ମାତା ରାହୁଲମାତା, ବିମ୍ବଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସରୀରଂ, ଅତିସୟୱଣ୍ଣସରୀରୟୁତ୍ତତାୟ ବିମ୍ବା, ୱମିଧାତୁମ୍ହା ୱା ବୋ, ୱସ୍ସ ବତ୍ତଂ । ୟସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିୱାରୋ, କିତ୍ତି ଚ, ତେ ଧାରେତୀତି ୟସୋଧରା, ମନାଦିତ୍ତା ଅସ୍ସୋ ।

୩୩୭-୩୩୯. ୟେସଂ ଖତ୍ତିୟାନଂ ଧନଂ ସତଂ ହୋତି, କୀଦିସଂ ତଂ ଧନଂ ? ନିଧାନଗଂ ପଥୱାଦୀସୁ ନିଧାନୱସେନ ଗତଂ ପୱତ୍ତଂ, ତେସଂ ଧନାନଂ ସତଂ କହାପଣାନଂ, କିତ୍ତକପ୍ପମାଣାନଂ ? କୋଟୀନଂ ସତଂ । କେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ? ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ ହେଟ୍ଠିମକୋଟ୍ଠାସେନ, ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା କୋଟୀନଂ ସତଂ ହୋତି । ଦିୱସୱଳଞ୍ଜୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୱଳଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ପନ କହାପଣୋ ୱୀସତମ୍ବଣମତ୍ତଂ ହୋତି, ତେ ଖତ୍ତିୟା ‘‘ଖତ୍ତିୟମହାସାଲା’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ମହନ୍ତୋ ଧନସାରୋ ୟେସନ୍ତେ ମହାସାଲା, ଲତ୍ତଂ, ଅମ୍ବଣମତ୍ର ଏକାଦସଦୋଣମତ୍ତଂ ।

ୟେସଂ ଦ୍ୱିଜାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନିଧାନଗାନି ନିଧାନୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ଅସୀତିକୋଟିଧନାନି ହୋନ୍ତି, ଦିୱସୱଳଞ୍ଜୋ ପନ କହାପଣୋ ଦସମ୍ବଣମତ୍ତଂ ହୋତି, ତେ ଦ୍ୱିଜା ‘‘ଦ୍ୱିଜମହାସାଲା’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।

ନିଧାନଗେ, ୱଳଞ୍ଜେ ଚ ଧନେ ତଦୁପଡ୍ଢେ ତେସଂ ଦ୍ୱିଜମହାସାଲାନଂ ଧନସ୍ସ ଉପଡ୍ଢଭାଗେ ସତି ଗହପତିମହାସାଲା ନାମ ସିୟୁଂ, ଉଭୟତ୍ରାପି ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନେୱ ଧନପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୩୪୦. ୟୋ ନ ହୀନୋ, ନ ଚୁକ୍କଟ୍ଠୋ, ମଜ୍ଝିମାଧିକାରବ୍ୟୱଟ୍ଠିତୋ ରାଜପୁତ୍ତସେନାପତିମହାକଣିତ୍ଥରାଦି, ସୋ ମହାମତ୍ତୋ । ମହତୀ ମତ୍ତା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୟସ୍ସ ମହାମତ୍ତୋ, ରୂପଭେଦେନ ପଟ୍ଠାନଂ କ୍ଲୀୱଂ ।

‘‘ପକତିୟଂ ମହାମତ୍ତେ, ପଞ୍ଞାୟଂ ପରମତ୍ତନି ।

ନପୁଂସକଂ ପଧାନଂ ତଂ, ଏକତ୍ତେ ତୁ’ତ୍ତମେ ସଦା’’ତି ॥

ରଭସୋ ଚ । ‘‘ମହାମତ୍ତୋ, ପଟ୍ଠାନୋ ଚା’’ତି ତୁ ପୁଂସକଣ୍ଡେ ୱୋପାଲିତୋ । ପକଟ୍ଠେ ତିଟ୍ଠତୀତି ପଟ୍ଠାନଂ, ୟୁ [ଅଭିଧାନପ୍ପଦୀପିକା ଟୀକା ୯୮୩, ୧୧୨୩ ଗାଥାସୁପି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ]।

ପଞ୍ଚକଂ ମନ୍ତିନିମ୍ହି । ମତିପ୍ପଧାନୋ ସଚିୱୋ ସହାୟୋ । ଇତିକତ୍ତବ୍ବତାୱଧାରଣଂ ମନ୍ତୋ, ତଂୟୋଗା ମନ୍ତିନୀ । ଅସ୍ସତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥେ ଇନୀ, ଅଥ ୱା ମନ୍ତେନ ନୟତୀତି ମନ୍ତିନୀ, ଅଥ ୱା ମନ୍ତୟୋଗା ମନ୍ତି, ନେତୀତି ନୀ, ମନ୍ତି ଚ ନୀ ଚାତି ମନ୍ତିନୀ । ‘‘ମତିସଚିୱମନ୍ତିନୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ତଦା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ରଞ୍ଞା ସହ ଜୀୱତୀତି ସଜୀୱୋ । ସଚତେ ସମୱେତୋ ଭୱତୀତି ସଚିୱୋ । ସଚ ସମୱାୟେ, ୱୋ, ଇକାରାଗମୋ ଚ । ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ରଞ୍ଞା ମନ୍ତେନ ଅମା ସହ ଭୱତୀତି ଅମଚ୍ଚୋ, ଅମାସଦ୍ଦୋୟଂ ନିପାତୋ ସହତ୍ଥେ ଚ୍ଚପଚ୍ଚୟୋ । ସଜୀୱମତ୍ତେ ଚାମଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ଦ୍ୱୟଂ ସେନାପତିମ୍ହି । ସେନଂ ନୟତୀତି ସେନାନୀ । ଚମୂନଂ ସେନାନଂ ପତି ଚମୂପତି ।

୩୪୧.ନ୍ୟାସାଦୀନଂ ଇଣାଦାନଦାୟୱିଭାଗାଦୀନଂ ୱିୱାଦାନଂ ୱୋହାରାନଂ ଉପଦଟ୍ଠରି ଉପଦସ୍ସିତେ ଅକ୍ଖଦସ୍ସୋ, ଅକ୍ଖେ ୱୋହାରେ ପସ୍ସତୀତି ଅକ୍ଖଦସ୍ସୋ, ଣୋ, ଧମ୍ମାଧିକରଣିୟୋ । ପୁଚ୍ଛାୱିୱାକୋ, ପଞ୍ହୱିୱାକୋପ୍ୟତ୍ର ।

ପଜ୍ଜଡ୍ଢଂ ପଟିହାରେ । ଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଦୋୱାରିକୋ, ଣିକୋ, ଓକାରାଗମୋ । ପଟିହରତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ତେନାତି ପଟିହାରୋ, ଣୋ । ଦ୍ୱାରେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଦ୍ୱାରଟ୍ଠୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ଦ୍ୱାରପାଲକୋ । ଦ୍ୱାରଟ୍ଠିତୋ, ଦସ୍ସକୋପ୍ୟତ୍ର ।

୩୪୨. ରାଜୂନଂ ଅଙ୍ଗରକ୍ଖଗଣୋ ଅନୀକଟ୍ଠୋତି ମତୋ । ‘‘ରକ୍ଖିୱଗ୍ଗୋ ତୁ ୟୋ ରଞ୍ଞଂ, ସୋ’ନୀକଟ୍ଠୋ’ଭିଧୀୟତେ’’ତି ଅମରମାଲାୟଞ୍ଚ, ଅନୀକେନ ସମୂହେନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅନୀକଟ୍ଠୋ, ଣୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ମହଲ୍ଲକେ । କଞ୍ଚୁକଂ ଚୋଳଂ, ତଂୟୋଗା କଞ୍ଚୁକୀ । ସୋକଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ସୋୱିଦଲ୍ଲୋ । ୱିଦ ଲୋଭେ, ଲୋ, କଲୋପୋ । ଥାପତି, ସୋୱିଦୋପ୍ୟତ୍ର । ଦ୍ୱୟଂ ସେୱକେ । ପଭୁନୋ ପଚ୍ଛା ଜୀୱତୀତି ଅନୁଜୀୱୀ, ଣୀ । ସେୱ ସେୱନେ, ଭୂ, ଣ୍ୱୁ । ଅତ୍ଥୀପ୍ୟତ୍ର । ଅତ୍ଥ ୟାଚନାୟଂ । ଅତ୍ଥନମତ୍ଥୋ, ଆସୀସୋ, ତଂୟୋଗା ଅତ୍ଥୀ ।

୩୪୩. ଦ୍ୱୟଂ ଅଧିକମତ୍ତେ । ଗାମେସୁ ଅଧିକତ୍ତା ଅଧିକା ଇକ୍ଖା ଅନୁଭୱନମେତସ୍ସ ଅଜ୍ଝକ୍ଖୋ, ଇସ୍ସତ୍ତଂ । ଅଧିକଂ କରୋତୀତି ଅଧିକତୋ । ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଥାୟୁକଗୋପାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନାମଂ । ତତ୍ର ଏକଗାମେ ଅଧିକତୋ ଥାୟୁକୋ, ବହୂସୁ ଗାମେସ୍ୱଧିକତୋ ଗୋପୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚାମରକୋସେ ‘‘ଥାୟୁକୋଧିକତୋ ଗାମେ, ଗୋପୋ ଗାମେସୁ ଭୂରିସୂ’’ତି । [ଅମର ୧୮.୭]ରୁଦ୍ଦେନାପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗାମେସ୍ୱଧିକତେ ଗୋପୋ, ଗୋଟ୍ଠଜ୍ଝକ୍ଖେପି ୱଲ୍ଲଭୋ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୮.୭]।

ଦ୍ୱୟଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତଜ୍ଝକ୍ଖାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନାମଂ । ହିରଞ୍ଞଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅକତସୁୱଣ୍ଣାଦି, ତତ୍ର ନିୟୁତ୍ତୋ ହେରଞ୍ଞିକୋ । କନ ଦିତ୍ତିଗତିକନ୍ତୀସୁ, ନିପୁବ୍ବୋ, ଖୋ, ନିକ୍ଖୋ, ସୁୱଣ୍ଣାଦିୱିକାରୋ, ତତ୍ର ନିୟୋଗୋ ନିକ୍ଖିକୋ । ୱିସେସତୋ ପନ ସୁୱଣ୍ଣଜ୍ଝକ୍ଖେ ଭୋରିକୋ । ଭୂରିସଦ୍ଦୋ ସୁୱଣ୍ଣେ, ତଂୟୋଗା ଭୋରିକୋ । ରୂପ୍ୟାଜ୍ଝକ୍ଖେନିକ୍ଖିକୋ, ତସ୍ମା’ୟ’ମୁଭୟତ୍ରାପି ହେରଞ୍ଞିକୋତି ସାମଞ୍ଞସ୍ମିଂୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ଭୋରିକୋ କନକାଜ୍ଝକ୍ଖୋ,

ରୂପ୍ୟା’ଜ୍ଝକ୍ଖୋ ତୁ ନିକ୍ଖିକୋ’’ତି [ଅମର ୧୮.୭]॥

ସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜିଗୀସଭୂତସ୍ସ ଦେସାନନ୍ତରୋ ସମନ୍ତତୋ ମଣ୍ଡଲୀଭୂତୋ ରାଜା ସତ୍ତୁରୁଚ୍ଚତେ ଏକତ୍ଥାଭିନିୱେସିତତ୍ତା । ତତୋ ପରଂ ୱିଜିଗୀସଭୂମ୍ୟେକନ୍ତରିକୋ ମିତ୍ତୋ ଏକତ୍ଥକାରିତ୍ତନୋପକାରତ୍ତା । ଅରିୱିଜିଗୀସମିତ୍ତାନଂ ପନ ମଣ୍ଡଲାନଂ ବହିଭୂତୋ ଦୂରମଣ୍ଡଲଟ୍ଠୋ ୱିଜିଗୀସଭୂମିୟା ଅଚ୍ଚନ୍ତବ୍ୟୱହିତୋ ବଲାଧିକୋପି ୟୋ ନାପକରୋତ୍ୟୁପକାରୋତି ୱା, ସ ଉଦାସୀନୋ ଦୂରମଣ୍ଡଲତ୍ତେନୋପକାରତ୍ତା । ଦୂରମଣ୍ଡଲେ ଆସତୀତି ଉଦାସୀନୋ, ଉପୁବ୍ବୋ ଆସ ଉପସେୱନେ, ୟୁ, ଅସ୍ସି, ଦାଗମୋ ଚ । ସତ୍ତୁମଭିୟୁଞ୍ଜମାନସ୍ସ ୱିଜିଗୀସସ୍ସ ସତ୍ତୁହିତାୟ ୟୋ ପଣ୍ହିଂ ଗଣ୍ହତି ପିଟ୍ଠିତୋ ୱତ୍ତତି, ସୋ ପଣ୍ହିଗ୍ଗାହୋ । ‘‘ପଣ୍ହି ପଚ୍ଛା ପଦଂ ୱିଜିଗୀସସ୍ସା’’ତି ରତନକୋସେ । ‘‘ପଣ୍ହିପାଦେ ବ୍ୟୂହପିଟ୍ଠେ’’ତି [ତିକଣ୍ଡସେସ ୩.୩.୧୩୪]ତିକଣ୍ଡସେସୋ । ‘‘ପଣ୍ହି ପଚ୍ଛିମଭାଗେ ଚ, ପାଦମୂଲୋମଦିଟ୍ଠିସୁ । ସେନାପିଟ୍ଠେ କୁମ୍ଭିୟଞ୍ଚେ’’ତି ତୁ ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ।

୩୪୪-୩୪୫.ଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ ରିପୁମ୍ହି । ମିତ୍ତପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅମିତ୍ତୋ, ରପତ୍ୟୱଣ୍ଣଂ ରଜତେତି ରିପୁ, ଉ, ଇତ୍ତଂ, ରପ, ଲପ, ଜପ, ଜପ୍ପ ୱଚନେ ୱା । ୱେରଂ ୱିରୋଧୋ ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱେରୀ, ଈ, ଦୁକ୍ଖହେତୁତ୍ତା ସପତ୍ତି ଇୱ ସପତ୍ତୋ, ଇୱତ୍ଥେ ଅକାରପଚ୍ଚୟୋ । ଅର ଗମନେ,ତି, ଭୂୱାଦିତ୍ତା ଆଗମୋ । ସଦ ସାଦନେ, ତୁ, ଭୂୱାଦି, ସତ୍ତୁ, ୟୱାଦିଚୁଣ୍ଣେପି । ଅର ଗମନେ, ୱେରମରତୀତି ଅରି, ରସ୍ସନ୍ତୋ ଇ । ସପତ୍ତାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଚ ୱିସଂୟୋଗୋ’’ତି ସୁତ୍ତେ ଚଗ୍ଗହଣେନ ଏକତକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ଚ । ପତିୟମତ୍ଥନଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ତଂୟୋଗା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ, ପତିୟଂ ୱିପରୀତଗମନଂ । ପନ୍ଥ ଗତିୟଂ, ଚୁରାଦି । ପରିପନ୍ଥୋ ପରିସ୍ସୱଟ୍ଠାନଂ, ତଂୟୋଗା ପରିପନ୍ଥୀ । ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋ ପକ୍ଖୋ ସହାୟୋ ପଟିପକ୍ଖୋ, ତଥା ୱିପକ୍ଖୋ । ନ ହିତୋ ଅହିତୋ । ହିଂସାୟଂ ରମତୀତି [ପରତୀତି ( ?)]ପରୋ, କ୍ୱି । ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଅମତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋ, ଅମ ଗମନେ, ତୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ମା ଈତି ଉପଦ୍ଦୱୋତି ଅନୀତୋ, ମିତ୍ତୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ପଚ୍ଚନୀତୋ, ସୋ ଏୱ ପଚ୍ଚନୀକୋ, ତସ୍ସ କୋ, ୟଥା ନିୟକୋ । ୱିରୋଧୋସ୍ସତ୍ଥୀତି ୱିରୋଧୀ, ଈ । ଦିସ, ଦୁସ ଅପ୍ପୀତିୟଂ, ଦିୱାଦି । ୱିଦୁସ୍ସନସୀଲତାୟ ୱିଦ୍ଦେସୀ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଇସ୍ସେତ୍ତଂ । ଦୁସ୍ସତୀତି ଦିସୋ, ଅ । ତପଚ୍ଚୟେ ଦିଟ୍ଠୋ, ଧାତ୍ୱନ୍ତେନ ସହ ଟ୍ଠାଦେସୋ । ଦ୍ୱେସଣୋ, ଦୁହଦୟୋ, ଦସ୍ସୁ, ସାତ୍ତୱୋ, ଅଭିଘାତୀପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅନୁକୂଲନେ । ଅନୁରୋଧନଂ ଅନୁରୋଧୋ, ଣୋ । ରୁଧ ଆୱରଣେ । ଅନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତନଂ ଅନୁୱତ୍ତନଂ, ୱତୁ ୱତ୍ତନେ, ଭୂ, ୟୁ ।

୩୪୬. ପଞ୍ଚକଂ ମିତ୍ତସାମଞ୍ଞେ । ମିଦ ସ୍ନେହେ, ଭୂୱାଦି, ତୋ, ୱୟସା ତୁଲ୍ୟୋ ୱୟସୋ, ମୂଲୱୟୋସଦ୍ଦେହି ସଞ୍ଞାୟଂ ସପଚ୍ଚୟୋ [ୟପଚ୍ଚୟୋ ( ?) ପାଣିନି ୪.୪.୯୧ ସୁତ୍ତଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ], ସବ୍ବକାରିୟେସୁ ସହ ୱୟତୀତି ୱା ୱୟସୋ, ୱୟ ଗମନେ, ସହସ୍ସ ସୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ । ସହ ଅୟତି କିଚ୍ଚେସୂତି ସହାୟୋ, ଅୟ ଗମନେ, ସହସ୍ସ ସାଭାୱୋ, ୟଥା ସହଧମ୍ମିକୋ । ସହ ୱା ହାନି, ଅୟୋ ୱା ୱୁଡ୍ଢି ୟସ୍ସ ସହାୟୋ, ତିପଦବହୁବ୍ବୀହି, ୟଥା ପରକ୍କମାଧିଗତସମ୍ପଦା । ଅଥ ୱା ହାନି ଚ ଆୟୋ ଚ ହାୟା, ନିଲୋପୋ, ତେ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ସୋ ସହାୟୋ, ‘‘ସପକ୍ଖକୋ, ସଲୋମକୋ’’ତ୍ୟାଦୀସୁ ୱିୟ ସସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥତ୍ତା । ସୁନ୍ଦରଂ ହଦୟମେତସ୍ସାତି ସୁହଦୟୋ, ଅଲୋପୋ, ଦ୍ୟସ୍ସ ଜୋ, ସୋୱ ସୁହଜ୍ଜୋ । ସହ ପରିସହନେ । ପରିସହନଂ ଅଦୁସ୍ସନଂ, ଖୋ, ହଲୋପୋ, ସଖା, ରାଜାଦି, ସମାନୋ ଖ୍ୟାତୋ ପତୀତୋ ୱା ସଖା, ୟଲୋପୋ, ସମାନସ୍ସ ଚ ସଭାୱୋ । ସିନିଦ୍ଧୋ, ସ୍ନିଦ୍ଧୋ, ସୱୟୋପ୍ୟତ୍ର । ସଖ୍ୟସତ୍ତପଦିନା ପନ ମେତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତନ୍ତି । ସଖିମ୍ହି ଭୱଂ ସଖ୍ୟଂ । ସତ୍ତହି ପଦେହି ଅୱଗମ୍ୟତେତି ସତ୍ତପଦିନଂ[ସତ୍ତପଦୀନ (ଅମର ୧୮.୧୨)], ଇନୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅଭେଜ୍ଜମିତ୍ତେ । ସବ୍ବକାଲଂ ଭଜତୀତି ସମ୍ଭତ୍ତୋ, ଭଜ ସେୱାୟଂ, ଭୂୱାଦି । ଦଳ୍ହୋ ଥିରୋ ମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତମିତ୍ତେ । କିଞ୍ଚି କାଲଂ ପସ୍ସିତବ୍ବୋତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ସଂସଦ୍ଦୋୟମପ୍ପତ୍ଥୋ । ଦିସ ପେକ୍ଖନେ, ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ମତ୍ତା ପମାଣମେତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତକୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ ।

୩୪୭. ଦ୍ୱୟଂ ଚରପୁରିସେ ତାପସାଦିରୂପେନ ଚରମତ୍ତେ । ଚରତି ଜାନାତି ପରଚକ୍କନ୍ତି ଚରୋ, ଅ, ଚାରୋପି, ଣୋ । ଗୁଳ୍ହପୁରିସୋ ଗୁତ୍ତପୁରିସୋ । ୟଥାରହୱଣ୍ଣୋ, ପଣିଧି, ଅପ୍ପସପୋ, ଫସ୍ସୋପ୍ୟତ୍ର । ତତ୍ରାଦିଦ୍ୱୟଂ ୱାଣିଜକସିବଲଲିଙ୍ଗଭିକ୍ଖୁକଚ୍ଚାୟନାଦିଲେସେନ ଥାୟିନିଚରେ । ଇତରେ ଇଧାଗତସଦିସତ୍ଥେ । ୱଣ୍ଣୋ ପକାରୋ, ୟଥାରହୱଣ୍ଣୋ ୟଥାରହପ୍ପକାରୋ । ୟେନ ପରଚକ୍କଂ ସକ୍କା ଞାତୁଂ ତପ୍ପକାରୱା ଇଚ୍ଚତ୍ଥୋ । ପଣିଧିୟ୍ୟତେ ଞେୟ୍ୟମସ୍ମିଂ ପଣିଧି, ଇ । ଅପକଟ୍ଠଂ ସପ୍ପତି ଚରତୀତି ଅପସପ୍ପୋ, ଅ । ଫୁସ ବାଧନଫୁସନେସୁ, ଅ, ଫସ୍ସୋ ।

ତିକଂ ପଥିକେ । ପଥେ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଥାୱୀ, ୱୀ, ଦୀଘୋ । ଇକୋ, ପଥିକୋ । ଅଦ୍ଧନି ମଗ୍ଗେ ଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ଅଦ୍ଧଗୂ । ଅଦ୍ଧଗୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ଦୂତେ । ଦୁ ପରିତାପେ, ତୋ । ସନ୍ଦେସଂ ୱାଚିକଂ ହରତ୍ୟନେନେତି [ହରତୀତି ( ?)]।

ଦ୍ୱୟଂ ଜୋତିସିକେ । ଗଣୟତୀତି ଗଣକୋ, ଣ୍ୱୁ । ମୁହୁତ୍ତଂ କାଲୱିସେସଂ ଜାନାତୀତି ମୁହୁତ୍ତିକୋ, ୱାଗ୍ଗହଣେନ ନ ୱୁଦ୍ଧି । ସଂୱଚ୍ଛରୋ, ଜୋତିସିକୋ, ଦେୱଞ୍ଞୂ, ମୋହୁତ୍ତୋ, ଞାଣିକୋ, କାତନ୍ତିକୋପ୍ୟତ୍ର । କତନ୍ତୋ ଦେୱମତ୍ତଂ, ତଂ ଜାନାତୀତି କାତନ୍ତିକୋ ।

୩୪୮. ଦ୍ୱୟଂ ଲେଖକେ । ଲିଖ ଲେଖନେ, ଭୂ, ଣ୍ୱୁ । ଲିପେନ ମସ୍ୟୋପଦେସେନ ଭୱତୀତି ଲିପି, ଇ, ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୋ, ତଂ କରୋତୀତି ଲିପିକାରୋ । ଅକ୍ଖରଚଣୋ, ଅକ୍ଖରଚୁଞ୍ଚୁପ୍ୟତ୍ର । ଚନ ଦାନେ, ଭୂ । ଚଞ୍ଚୁ ଗତିୟଂ ।

ମେଲାନନ୍ଦା ମସିମଣି, ମେଲନ୍ଧୁ ୱଣ୍ଣକୂପିକା ।

ମସିଜଲନ୍ତୁ ମେଲା ଚ, ପତ୍ତଞ୍ଜନଂ ମସି ଦ୍ୱିସୁ ॥

ଲେଖନୀ ୱଣ୍ଣତୂଲୀ ଚ, ୱଣ୍ଣକକ୍ଖରତୂଲିକା ।

ୱଣ୍ଣଦୂତୋ ସୋତ୍ଥିମୁଖୋ, ଲେଖୋ ୱାଚିକହାରକୋ ॥

କାଚନକିତଲିକୋ ଚ, କାଚନଂ ତନ୍ନିବନ୍ଧନଂ ।

ଲେଖ୍ୟଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ଥକୁଟି, ମୁଦ୍ଦା ପଚ୍ଚୟକାରିନୀ [ତିକଣ୍ଡସେସ ୨.୮.୨୭, ୨୮, ୨୯]॥

ଦ୍ୱୟଂ ୱଣ୍ଣେ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ପକାସୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ୟେନ, ସୋ ୱଣ୍ଣୋ, ୱଣ୍ଣ ପକାସନେ । ନ ଖରତି ନ ଖୀୟତୀତି ଅକ୍ଖରୋ, ଖର ୱିନାସେ, ଖି ଖୟେ ୱା, ତଦା ଅରୋ । ଲିଖନଂ, ଲିପି, ଲିଖି ଇମେ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ଲିପିଲିଖିୟୋ ଇତ୍ଥିୟଂ ।

ଭେଦାଦୟୋ ଇମେ ଚତୁରୋ ଉପାୟା ସତ୍ତୁୱିଜୟକାରଣାନି । ସତ୍ତୁୱିଜୟମୁପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେହୀତି ଉପାୟା । ପରସ୍ମା ୱିସିଲେସନଂ ଭେଦୋ ।

ସ୍ନେହରାଗାପନୟନଂ, ସଂହାସୋପ୍ପାଦନଂ ତଥା ।

ସନ୍ତଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଭେଦୋୟଂ, ୱିଞ୍ଞୂହି ତିୱିଧୋ ମତୋ [କାମନ୍ଦକୀୟନୀତିସାର ୧୭.୮]॥

ତତ୍ରାୟଂ ତୱାନୁଗ୍ଗତେନ ପୱୁଦ୍ଧୋ ପାସାଦତରୱୋ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚୋଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ସଙ୍କାୟଂ ଜନିତାୟଂ ସ୍ନେହଭତ୍ତିଞ୍ଚାପନୟତି । ଅଭିଭୱନଞ୍ଚୋପାଦୟତି [ପଦ୍ଧଞ୍ଚୋପାଦୟତି (କ॰)]। ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ପରିୟପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନୁଗ୍ଗହଣସ୍ସ ମରଣମେୱନ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତ୍ୟେୱଂପକାରମଭିଭୟନଂ ସନ୍ତଜ୍ଜନଂ ।

ୱଧୋତ୍ଥଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେୱ, ପରିକ୍ଲେସୋ ତଥେୱ ଚ ।

ଇତି ଦଣ୍ଡୱିଧଞ୍ଞୂହି, ଦଣ୍ଡୋପି ତିୱିଧୋ ମତୋ [କାମନ୍ଦକୀୟନୀତିସାର ୧୭.୯]॥

ପରିକ୍ଲେସୋ ବନ୍ଧନତାଳନାଦି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପକାରାନଂ, ଦସ୍ସନଂ ଗୁଣକିତ୍ତନଂ ।

ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ସମକ୍ଖାନଂ, ଆୟତିଂ ସମ୍ପକାସନଂ ॥

ୱାଚା ପେସଲୟା ସାଧୁ, ତୱାହମିତି ଚପ୍ପଣଂ ।

ଇତି ସାମୱିଧଞ୍ଞୂହି, ସାମଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ମତଂ [କାମନ୍ଦକୀୟନୀତିସାର ୧୭.୪-୫]॥

‘‘ଅସ୍ମିଂ ଏୱଂ କତେ ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆସାଦସ୍ସନଂ ଆୟତିସମ୍ପକାସନଂ । ଅପ୍ପଣମିତ୍ୟଙ୍ଗସ୍ସ ଦାନଂ ।

ଦାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା ସାରସ୍ସାସାରସ୍ସ ଚ ଦବ୍ବସ୍ସ ଗହିତସ୍ସ ସମପ୍ପଣଂ, ତଥାଗହିତସ୍ସାନୁମୋଦନଂ, ତଥା ଅପୁବ୍ବଦାନଂ, ତଥା ‘‘ଅମୁସ୍ସ ଦବ୍ବଂ ଗଣ୍ହାହି, ତଥେୱ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପରସେସୁ ସୟଂ ଗାହପ୍ପୱତ୍ତନଂ, ତଥା ଇଣପ୍ପମୋଚନଞ୍ଚେତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟୋ ସମ୍ପତ୍ତଧନୋସ୍ସଗ୍ଗୋ, ଉତ୍ତମମଜ୍ଝିମାଧମୋ ।

ପତିଦାନଂ ତଥା ତସ୍ସ, ଗହିତସ୍ସାନୁମୋଦନଂ ॥

ଦବ୍ବଦାନ’ମପୁବ୍ବଞ୍ଚ, ସୟଂ ଗାହପ୍ପୱତ୍ତନଂ ।

ଦେୟ୍ୟସ୍ସ ପଟିମୋକ୍ଖୋ ଚ, ଦାନଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ମତ’’ନ୍ତି [କାମନ୍ଦକୀୟନୀତିସାର ୧୭.୬-୭]॥

ଏତେ ଚତ୍ତାରୋ ଉପାୟା ମାୟାଦୀସ୍ୱେୱନ୍ତୋଗଧା, ତଥା ହି ମାୟୋପେକ୍ଖା ଚ ଦଣ୍ଡନ୍ତୋଗଧା । ଇନ୍ଦଜାଲଞ୍ଚ ଭେଦେ ଅନ୍ତୋଗଧଂ । କେଚି ପନାହୁ

‘‘ସାମଂ ଦାନଞ୍ଚ ଭେଦୋ ଚ, ଦଣ୍ଡୋ ଚେତି ଚତୁକ୍କକଂ ।

ମାୟୋପେକ୍ଖିନ୍ଦଜାଲଞ୍ଚ, ସତ୍ତୋପାୟା ପକିତ୍ତିତା’’ତି [କାମନ୍ଦକୀୟନୀତିସାର ୧୭.୩]॥

୩୪୯. ନାମମତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ଭେଦାଦୀନମିଦାନି ପରିୟାୟାନ୍ୟାହ । ତତ୍ର ଦ୍ୱୟଂ ଭେଦେ । ଜପ ମାନସେ ଚ [ଜପୋ ଚିନ୍ତନୱାଚାସୁ (ଧାତ୍ୱତ୍ଥସଙ୍ଗହ, ୧୩୫ ଗାଥା)], ଭୂ, ଣୋ । ଭିଦି ଦ୍ୱିଧାକରଣେ, ଣୋ ।

ତିକଂ ଦଣ୍ଡେ । ଦଣ୍ଡ ନିପାତନେ, ଚୁରାଦି । ସହୋ ୱୁଚ୍ଚତି ବଲଂ, ତବ୍ଭୱଂ ସାହସଂ । ଦମନଂ ଦମୋ, ଦୀଘପଟିସେଧୋ ।

୩୫୦. ସାମଂ ସୁଦ୍ଦୱଗ୍ଗେ, ଦାନଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗେ କଥେସ୍ସତି । ସାମ୍ୟାଦୟୋ ସତ୍ତରେୱାଚରିୟମତେ । ପରମ୍ପରୋପକାରିତ୍ତା ରଜ୍ଜସ୍ସଙ୍ଗାନି । ପକଟ୍ଠମୁପକୁବ୍ବନ୍ତି ରଜ୍ଜନ୍ତି ପକତିୟୋତି ଚୋଚ୍ଚନ୍ତେ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ କାମନ୍ଦକୀୟେ –

‘‘ସାମ୍ୟ’ମଚ୍ଚଞ୍ଚ ରଟ୍ଠଞ୍ଚ, ଦୁଗ୍ଗଂ କୋସୋ ବଲଂ ସଖା ।

ପରମ୍ପରୋପକାରୀଦଂ, ସତ୍ତଙ୍ଗଂ ରଜ୍ଜମୁଚ୍ଚତେ [କାମନ୍ଦକୀୟନୀତିସାର ୪.୧]॥

ଅମଚ୍ଚରଟ୍ଠଦୁଗ୍ଗାନି, କୋସୋ ଦଣ୍ଡୋ ଚ ପଞ୍ଚମୋ ।

ଏତା ପକତିୟୋ ୱୁତ୍ତା, ୱିଜିଗୀସସ୍ସ ରାଜିନୋ ॥

ଏତା ପଞ୍ଚ ତଥା ମିତ୍ତଂ, ସତ୍ତମୋ ପଥୱୀପତି ।

ସତ୍ତପ୍ପକତିକଂ ରଜ୍ଜଂ, ଇଚ୍ଚାହ ସୂରପୂଜିତୋ’’ତି ॥

ତତ୍ର ପୋରସେଣୀନଂ ପଧାନଭାୱେପି ସତି ରଟ୍ଠଗ୍ଗହଣେନ, ବଲଗ୍ଗହଣେନ ୱା ଗହଣସିଦ୍ଧନ୍ତି ନେହ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ କତଂ, ଅମରକୋସେ ପନ ଦ୍ୱୀହି ଗହଣେ ସିଦ୍ଧେପି ପଧାନତ୍ତାଖ୍ୟାପନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଗହିତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ର –

‘‘ସାମ୍ୟ’ମଚ୍ଚୋ ସଖା କୋସୋ, ରଜ୍ଜଦୁଗ୍ଗବଲାନି ଚ ।

ରଜ୍ଜଙ୍ଗାନି ପକତୟୋ, ପୋରାନଂ ସେଣିୟୋପି ଚେ’’ତି [ଅମର ୧୮.୧୭]॥

ଏସଞ୍ଚ ସାମ୍ୟମଚ୍ଚରଟ୍ଠଦୁଗ୍ଗକୋସବଲସଖୀନଂ ପୁବ୍ବତରସ୍ସ ଗରୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଇହ ତୁ ନାମଲିଙ୍ଗାନୁସାସନେ ଅଭିଧାନସତ୍ଥେ ଅନୁପୟୋଗତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଗରୁତ୍ତଂ ନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛତୀତି ବ୍ୟତିକ୍କମେନୋପଞ୍ଞାସୋ କତୋ ।

ସୁୱଣ୍ଣାଦିମୟଭଣ୍ଡାଗାରଂ କୋସୋ, ପବ୍ବତୋଦକରୁକ୍ଖାଦୀହି ଦୁଗ୍ଗମଂ ପୁରଂ ଦୁଗ୍ଗଂ, ୱିଜିତଂ ଜନପଦୱତୀ ଭୂମି, ବଲଂ ଚକ୍କଂ, ତଞ୍ଚ ମୋଲଭତସେଣିସହାୟାମିତ୍ତାଟୱିକଭେଦେନ ଛବ୍ବିଧଂ । ତତ୍ର କମାଗତଂ ମୋଲଂ, ୱେତନସମ୍ବନ୍ଧଂ ଭତଂ, ପୋରଂ ବଲଂ ସେଣୀ, ସହାୟଭୂତଂ ସହାୟୋ, ଅମିତ୍ତଭୂତଂ ଅମିତ୍ତଂ, ଅଟୱିକଂ ଅଟୱିସହାୟୋ ମିତ୍ତଂ । ତଦପି ସହଜ୍ଜଂ, ପାକତଂ, କିତ୍ତିମଞ୍ଚେତି ତିୱିଧଂ । ‘‘ଲିଙ୍ଗେ ସଭାୱେ ପକତି, ପୋରାମଚ୍ଚାଦିୟୋନିସୁ । ତିଲିଙ୍ଗଂ ଗୁଣସାମ୍ୟେପୀ’’ତି [ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧା ୧.୪.୨୯]ରୁଦ୍ଦୋ ।

୩୫୧. ପଭାୱାଦୀନଂ ୱସା ସତ୍ତିୟୋ ନାମ ତିସ୍ସୋ ଭୱନ୍ତି । ସକ ସତ୍ତିୟଂ,ତି । ତତ୍ର ୟଂ ସନ୍ଧାଦୀନଂ, ଭେଦାଦୀନଞ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ଅୱଟ୍ଠାପନଂ, ତଂ ଞାଣବଲଂ ମନ୍ତସତ୍ତି, ସକସମ୍ପତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ କୋସଦଣ୍ଡା ପଭୂସତ୍ତି, ତେସଂୟେୱ ପଭୁତ୍ତସମ୍ପାଦନେ ସାମତ୍ଥିୟତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘କୋସଦଣ୍ଡବଲଂ ପଭୂସତ୍ତି’’ରିତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକାୟମ୍ପି]। ବଲୱତୀ ଉସ୍ସାହଚେଟ୍ଠା ଉସ୍ସାହସତ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ୱିକ୍କମବଲମୁସ୍ସାହସତ୍ତି’’ରିତି [ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧା ୨.୮.୧୯ ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକାୟମ୍ପି]।

ପଭାୱାଦୀନଂ ସକାରଣଂ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ପଭାୱୋ’’ଚ୍ଚାଦି । ଦମନଂ ଦଣ୍ଡୋ, ତଦତ୍ଥିୟା ବଲମ୍ପି ଦଣ୍ଡୋ । ତତୋ ଜାତଂ ୟଂ ତେଜୋ, ତଂ ପଭାୱୋ । ତତୋ ଜାତୋ ୟୋ ତେଜୋ, ସୋ ‘‘ପଭାୱୋ’’ତିପି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ୟୋଜନୀୟଂ । ପଭୱନ୍ତି ତେଜସ୍ସିନୋ ଅନେନେତି ପଭାୱୋ, ଣୋ । ପକଟ୍ଠୋ ୱା ଭାୱୋ ପଭାୱୋ । କୋସୋ ଧନଂ, ତତୋ ଜାତୋ ୟୋ ତେଜୋ, ସୋ ପଭାୱୋ ନାମ । ତଥା କୋସଜୋ ତେଜୋ ଧନେନ ସତ୍ତୂନମୁପକରଣଂ । ପତପନ୍ତି ତେଜସ୍ସିନୋ ଭୱନ୍ତ୍ୟନେନେତି ପତାପୋ, ଣୋ ।

୩୫୨. ଦ୍ୱୟଂ ମନ୍ତେ । ମନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ସା ଏତସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜତି ତାୟ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବତ୍ତାତି ମନ୍ତୋ, ଅଥ ୱା ମନ୍ତ ଗୁତ୍ତଭାସନେ, ଭାୱେ ଣୋ । ଇତରତ୍ର ଭାୱେ ୟୁ ।

ସୋ ମନ୍ତୋ ଦ୍ୱିଗୋଚରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଜନାନଂ ୱିସୟଭୂତୋ ଚତୁକ୍କଣ୍ଣୋ ନାମ । ଚତ୍ତାରୋ କଣ୍ଣା ଏତ୍ଥ ଚତୁକ୍କଣ୍ଣୋ । ସୋ ମନ୍ତୋ ତିଗୋଚରୋ ତିଣ୍ଣଂ ଜନାନଂ ୱିସୟଭୂତୋ ଛକ୍କଣ୍ଣୋ ନାମ । ମନ୍ତୋ ନାମ ଚତୁକ୍କଣ୍ଣୋ ୱା ଛକ୍କଣ୍ଣୋ ୱା କତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ତତୋ ପରନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱେତ୍ଥ ଗହଣଂ । ଅମରକୋସେ ପନ ଛକ୍କଣ୍ଣୋପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଅଛକ୍କଣ୍ଣୋ, ୟୋ ତତିୟାଦ୍ୟଗୋଚରୋ’’ତି [ଅମର ୧୮.୨୨]।

ସବ୍ବପାରିସଦତ୍ତା [ସବ୍ବପାଠିପଦତ୍ତା (କ॰)] ବ୍ୟାକରଣସ୍ସ ସୋତୂନଂ ସମୟନ୍ତରେସ୍ୱପି ପଟୁଭାୱଜନନତ୍ଥଂ ଇଧାନାଗତାପି ଛଗ୍ଗୁଣାଦୟୋ ଆନେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ସବ୍ବପାରିସଦଂ [ସବ୍ବପାଟିପଦଂ (କ॰)] ହିଦଂ, ସବ୍ବସତ୍ଥ’ମତୋ ମତଂ ।

ନିସ୍ସୀୟତେ କ୍ୱଚି କିଞ୍ଚି, ସବ୍ବେସ’ମତ୍ର ୱାଦିନ’’ନ୍ତି ॥

ୟଥା ଛଗ୍ଗୁଣା ସନ୍ଧି ୱିଗ୍ଗହୟାନାସନଦ୍ୱେଧାସୟା [ଅମର ୧୮.୧୮-୯]। ତତ୍ର ସନ୍ଧି ଉପହାରଲକ୍ଖଣୋ ତିୱିଧୋ କୋସଦଣ୍ଡଭୂମିପ୍ପଦାନହେତୁକୋ । ଅପହାରଲକ୍ଖଣୋ ୱିଗ୍ଗହୋ, ସୋପି ତିୱିଧୋ ପକାସୟୁଦ୍ଧଂ କୂଟୟୁଦ୍ଧଂ ତୁଣ୍ହିୟୁଦ୍ଧନ୍ତି ।

ପରବ୍ୟସନତାସପତ୍ତିଦେସକାଲାତ୍ୟୁଦୟାୱାପୟାନମତ୍ତେନ ସାଦ୍ଧେ ପରସ୍ମିଂ କତାଚରସ୍ସ ଗୁଣାନୁରତ୍ତପକତିସ୍ସ ୱିଜିଗୀସସ୍ସ ୟାତ୍ରା ୟାନଂ[କାମନ୍ଦକୀୟନୀତିସାରେ ୧୧ ସଗ୍ଗେ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ], ତଞ୍ଚ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହୟାନଂ ସନ୍ଧାୟୟାନଂ ସମ୍ଭୂୟୟାନଂ ପସଙ୍ଗୟାନଂ ଉପେକ୍ଖିୟୟାନମିତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ପତିଗ୍ଗାହୀନଂ ନିଗ୍ଗୟ୍ହ, ସନ୍ଧାୟ, ଉପେକ୍ଖିୟ ୱା ୟଂ ୟାନଂ, ତଂ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହୟାନାଦି । ୟଦା ନ ସକ୍କୋତି, ତଦା ସାମନ୍ତେହି ସହେକୀଭୂୟ ୟାନଂ ସମ୍ଭୂୟୟାନଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତବ୍ବେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପସଙ୍ଗତୋ ଗମନଂ ପସଙ୍ଗୟାନଂ ।

‘‘ନ ମଂ ପରୋ ହନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ନାହମ୍ପି ପର’’ମିତି କାଲାଦିକେ ପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିଜିଗୀସସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗାଦୀନି ୱଡ୍ଢୟତୋ ଠିତି ଆସନଂ, ତଦପି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହାସନସନ୍ଧାୟାସନାଦିଭେଦେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ବଲୀନଂ ସତ୍ତୂନଂ ମଜ୍ଝେ କାକକ୍ଖିୱା’ଲକ୍ଖିତସ୍ସୋ’ଭୟତ୍ର ୱଚନେନତ୍ତନୋ ସମପ୍ପଣଂ ଦ୍ୱେଧଂ । ଅଞ୍ଞତରେନ ୱା ବଲୱତରେନ ସନ୍ଧି, ଅଞ୍ଞତରେନ ଅବଲେନ ୱିଗ୍ଗହୋ ଦ୍ୱେଧଂ । ସତ୍ତୁନୋ ୱା ପକତୀହି ସନ୍ଧାୟ ୟୋ ତେନ ୱିଗ୍ଗହୋ, ସତ୍ତୁନେୱ ୱା ୟୋ ସନ୍ଧିୱିଗ୍ଗହସମୁଦାୟହେତୁକୋ [ସତ୍ତୁନୋୱ ୱା ସନ୍ଧିୱିଗ୍ଗହସମୁଦାୟହେତୁନୋ (ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧା ୧.୮.୧୮)] ଦୁଗ୍ଗାସୟସ୍ସ ବ୍ୟାପାରୋ, ସୋପି ଦ୍ୱେଧଂ । ପରସନ୍ତାନମପ୍ୟୋଭୟୱେଦନାନଂ ଉଭୟତୋ ୱୁତ୍ତି ଦ୍ୱେଧମୁଚ୍ଚତେ ।

‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ରିପୁନା ନିରୁପାୟ ପତିକ୍ରିୟୋ । ସତ୍ତିହୀନୋ ସମାସିୟତେ’’ତି [ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧା ୧.୮.୧୮] ହୀନେନାଞ୍ଞସ୍ସ ବଲୱତରସ୍ସ ଧମ୍ମୱିଜୟିନୋ ସମାସୟନଂ [ବଲୱତା ଅରିନା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ହୀନସତ୍ତିନୋ ୟଂ ବଲୱଧମ୍ମୱିଜୟିସମାସୟନଂ (ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧା ୧.୮.୧୮)], ତସ୍ସେୱ ୱା ବଲିନୋ ସତ୍ତୁନୋ କୋସାଦିପ୍ପଦାନେନ ଆସୟନଂ ଆସୟୋ ୱୁଚ୍ଚତେ । ଏତେ ଛଗ୍ଗୁଣା ।

ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଗୁଣେ ଠିତୋ ୱିଜିଗୀସୋ ସକ୍କୋତ୍ୟତ୍ତନୋ ଅଟ୍ଠୱଗ୍ଗିୟକମ୍ମାନି ପୱତ୍ତୟିତୁଂ, ପରସ୍ସ ଚେତାନ୍ୟୁପହନ୍ତୁଂ, ଗୁଣମାଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ସା ୱୁଡ୍ଢି ।

କସି ୱଣିଜ୍ଜଂ ପଥୋ ଦୁଗ୍ଗଂ, ସେତୁ କୁଞ୍ଜରବନ୍ଧନଂ ।

ଖନ୍ୟାକରଧନାଦାନଂ, ସୁଞ୍ଞାନଞ୍ଚ ନିୱେସନଂ [କାମନ୍ଦକୀୟନୀତିସାର ୫.୭୮]॥

ଇତ୍ୟେସୋ ଅଟ୍ଠୱଗ୍ଗୋ ।

ୟସ୍ମିଂ ୱା ଗୁଣେ ଠିତୋ ସକମ୍ମାନଂ ୱୁଡ୍ଢି, ଖୟଂ ୱା ନାଭିପସ୍ସତି, ତଂ ଠାନଂ, ୟସ୍ମିଂ ୱା ଗୁଣେ ଠିତୋ ସକମ୍ମାନମୁପଘାତଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ମିଂ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ସୋ ଖୟୋ, ଅୟଂ ନୀତିୱେଦୀନଂ ତିୱଗ୍ଗୋ [ଅମର ୧୮.୧୯]। ଇତରେସଂ ଧମ୍ମତ୍ଥକାମା ତିୱଗ୍ଗୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଗୁୟ୍ହେ । ରହସି ଭୱଂ ରହସ୍ସଂ, ସୋ, ରହେ ୱା ଭୱଂ ରହସ୍ସଂ । ଗୁହ ସଂୱରଣେ, କମ୍ମନି ୟୋ । ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ତୀସୁ । ରହସ୍ସୋ ମନ୍ତୋ, ରହସ୍ସା ୱାଚା, ରହସ୍ସଂ ମନ୍ତନଂ ।

୩୫୩. ପଞ୍ଚକଂ ୱିଜନେ । ୱିଜି ପୁଥଭାୱେ, ଭୂ, ତୋ ଚ । ୱିଚି ୱିୱେଚନେ, ପୁଥୁଭାୱେ ଚ ୱା । ‘‘ୱିୱିତ୍ତଂ ତୀସୁ ୱିଜନେ, ଅସଂପକ୍କପୱିତ୍ତେସୂ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ । ୱିଗତୋ ଜନୋ ଅସ୍ମାତି ୱିଜନୋ । ଛାଦେତୀତି ଛନ୍ନୋ । ଛଦ ସଂୱରଣେ । ୱିତ୍ତମରହତୀତି ରହୋ, ରହ ଚାଗେ, ରମନ୍ତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ୱା ରହୋ, ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ । ‘‘ରହୋ ନିଧୁୱନେ ଚାପି, ରହୋ ଗୁୟ୍ହେ ନପୁଂସକ’’ନ୍ତି [ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧା ୨.୮.୨୨]ରଭସୋ । ଦୁତିୟୋ ରହୋସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ୟୟଂ । ନିସ୍ସଲାକା, ଉପାସୁପ୍ୟତ୍ର । ନିସ୍ସଲାକା ଥୀ, ଉପାସୁ ଅବ୍ୟୟଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ୱିସ୍ସାସେ । ସସ ପାଲନେ, ଣୋ । ସମ୍ଭ ୱିସ୍ସାସେ । ‘‘ୱିସ୍ସମ୍ଭୋ କେଲିକଲହେ, ୱିସ୍ସାସେ’ପଣୟେପି ଚେ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକାୟମ୍ପି]ରୁଦ୍ଦୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ନ୍ୟାୟେ । ୟୁଜ ସମାଧିମ୍ହି, ସମାଧି ଅଭ୍ୟୁପଗମୋ, ତୋ । ଉପଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଉପାୟିକଂ । ଉପାୟା ସକତ୍ଥେ ଇକୋ, ଓପାୟିକଂ, ଓପୟିକମ୍ପି [ପାଣିନି ୫.୪.୩୪ (ଗଣ)], ଲବ୍ଭଂ, ଭଜମାନଂ, ଅଭିନୀତଂ, ନ୍ୟାୟଂ, ଞାୟଂପ୍ୟତ୍ର ।

୩୫୪. ସିଲୋକଂ ଓୱାଦେ । ଅୱପୁବ୍ବୋ ୱଦ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ, ଭାୱେ ଣୋ । ସାସ ଅନୁସିଟ୍ଠିମ୍ହି,ତି, ଆସ୍ସି, ଅନୁସିଟ୍ଠି। ଅନୁସାସତେ ଅନୁସାସନଂ । ପୁମୱଜ୍ଜେ ଇତ୍ଥିୟଂ, ନପୁଂସକେ ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ ଏକସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଭିନ୍ନଲିଙ୍ଗେହି ତୀହି ନାମେହି କଥନଂ ନ କେୱଲଂ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗୋୟେୱ ସଦ୍ଦୋ, ଅଥ ଖୋ ୱାଚକଲିଙ୍ଗୋପ୍ୟତ୍ଥୀତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଆଣାୟଂ । ଆଣ ପେସନେ, ଭାୱେ ଅ, ଆଣା, ଇତ୍ଥୀ । ଅୱୱାଦୋ, ନିଦ୍ଦେସୋ, ସିଟ୍ଠିପ୍ୟତ୍ର । ଦ୍ୱୟଂ ବନ୍ଧନେ । ଦା ଦାନେ, ଭାୱେ ୟୁ, ଦା ଅୱଖଣ୍ଡନେ ୱା, ୱିୟୋଗଦାନତୋ ଉଦ୍ଦାନଂ ।

୩୫୫-୩୫୬. ଦ୍ୱୟଂ ଅପରାଧେ । ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ୟନେନାତି ଆଗୁ, ଣୁ, ପଲୋପୋ, ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘତା, ନପୁଂସକେ ଆଗୁ । ଅପଗତୋ ରାଧୋ ୟେନ ଅପରାଧୋ, ରାଧ ସଂସିଦ୍ଧିମ୍ହି । ଦ୍ୱୟଂ ରାଜଗୟ୍ହେ । କିର ୱିକିରଣେ, କତ୍ତରି ଅ, ଅତ୍ତଂ । ବଲ ପାଣନେ, ଇ । କରସାହଚରିୟତୋ ବଲି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଭାଗଧେୟ୍ୟୋପ୍ୟତ୍ର । ଭାଗାସକତ୍ଥେ ଧେୟ୍ୟୋ [ପାଣିନି ୫.୪.୩୬ (ୱା॰)], ଭାଗତ୍ତେନ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱା ଭାଗଧେୟ୍ୟୋ, ଇୟୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ତୁଟ୍ଠିଦାୟେ । ମନୋରଥପୁଣ୍ଣତ୍ତା ପତ୍ତବ୍ବୋ ଭାଗୋ ପୁଣ୍ଣପତ୍ତୋ । ତୁସ୍ସନଂ ତୁଟ୍ଠୋ, ସୋସ୍ସତ୍ଥୀତି ତୁଟ୍ଠୀ, ତେନ ଦାତବ୍ବୋ ଦାୟୋ ତୁଟ୍ଠିଦାୟୋ, ଆକାରନ୍ତାନମାୟୋ ।

ଛକ୍କଂ ପାଭତେ । ତଥା ହି –

‘‘ହେମଂ ସୀହାସନଂ ୱେସଂ, ୱୁତ୍ତଂ ଭଦ୍ଦାସନଂ ତଥା ।

ଉପାୟନ’ମୁପଗ୍ଗୟ୍ହଂ, ପାଭତଞ୍ଚୋ’ପଦା ଥିୟ’’ନ୍ତି ॥

ସିଲୋକାଦ୍ଧଂ ନାମ ଅମରମାଲା ।

ଉପଗନ୍ତ୍ୱାଦାତବ୍ବାତି ଉପଦା, ଅ, ଇତ୍ଥୀ, ତଂ ତମତ୍ଥଂ ପତ୍ଥେନ୍ତେହି ଆଭରୀୟତେ ଆନୀୟତେତି ପାଭତଂ, ପତ୍ଥନତ୍ଥଜୋତକୋୟଂ ପସଦ୍ଦୋ । ଉପେୟ୍ୟତେତି ଉପାୟନଂ, ଇତୋ ୟୁ, ଉପଗଚ୍ଛତି ୟେନାତି ୱା ଉପାୟନଂ । କୁଚ ସଙ୍କୋଚନେ, ଣୋ, ୱିଗତୋ କୋଚୋ ୟେନ ଉକ୍କୋଚୋ । ପଣ୍ଣେନ ସତ୍ଥପଣ୍ଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆକରୀୟତେ ଆନୀୟତେତି ପଣ୍ଣାକାରୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଉପଚାରା । ପହିଣନ୍ତ୍ୟନେନେତି ପହେଣକଂ, ହି ଗତିୟଂ, ୟୁ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ପଦେସନଂ, ଉପଗ୍ଗୟ୍ହଂ, ଉପହାରୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଗୁମ୍ବାଦିଦେୟ୍ୟୋ ଗୁମ୍ବଘଟାଦିକୋ [ଗୁମ୍ବଘଟାଦିତୋ ( ?)] ଦେୟ୍ୟୋସୁଙ୍କଂ, ଅନିତ୍ଥୀ, ଗୁମ୍ବୋ ନାମ ଜଲଥଲମଗ୍ଗାଦୀସୁ ଲଦ୍ଧବ୍ବଭାଗୋ, ତଥା ଘଟ୍ଟୋପି, ସମାନତ୍ଥା ହେତେ । ଆଦିନା ପାଭତମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୁଙ୍କ ଗମନେ, ସୁଙ୍କତି ୟେନ, ତଂ ସୁଙ୍କଂ । ଗମୁ ଗମନେ, ବୋ, ଅସ୍ସୁ, ଗୁମ୍ବୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଗାମଜନପଦାଦିତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବଭାଗେ । ଅୟ ଗମନେ, ଣୋ, ଆୟୋ । ଅପଚ୍ଚୟେ ଅୟୋ । ଧନାନଂ ସମ୍ପତ୍ତକାଲେ ଆଗମୋ ଧନାଗମୋ ।

୩୫୭. ଦ୍ୱୟଂ ଛତ୍ତସାମଞ୍ଞେ । ଆତପତୋ ସୂରିୟାଲୋକତୋ ତାୟତୀତି ଆତପତ୍ତଂ, ତୋ । ଛାଦୟତୀତି ଛତ୍ତଂ, ଛଦ ଅପୱାରଣେ, ତୋ, ତ୍ରଣପଚ୍ଚୟେ ଛତ୍ରଂ, ହେମଂ ସୁୱଣ୍ଣଖଚିତଂ ରଞ୍ଞଂ ରାଜୂନଂ ଆସନଂ ସୀହାସନାଖ୍ୟଂ । ସୀହାକତିପ୍ପଧାନତ୍ତା ସୀହାକତିପ୍ପଧାନଂ ଆସନନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଚାମରେ । ୱାଲେନ କତା ବୀଜନୀ ୱାଲବୀଜନୀ । ଚମରୋ ମିଗୋ ତସ୍ସେଦଂ ଚାମରୀ । ‘‘ଚାମରା ଚାମରଂ ରୋମଂ, ଗୁଚ୍ଛକଞ୍ଚାୱଚୂଲକ’’ନ୍ତି [ତିକଣ୍ଡସେସ ୨.୮.୪୦୬]ତିକଣ୍ଡସେସୋ । ପକିଣ୍ଣକଂପ୍ୟତ୍ର । ପକରୀୟତେ ୱିକ୍ଖିପତେ ପକିଣ୍ଣକଂ, ସକତ୍ଥେ କୋ ।

୩୫୮. ଖଗ୍ଗାଦୟୋ ଇମେ ପଞ୍ଚ ରାଜୂନଂ କକୁଧଭଣ୍ଡାନି ଭୱନ୍ତି । କୁକ ଆଦାନେ, ଧୋ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ । ରଞ୍ଞୋ ଗମନକାଲେ ସଦା ଆଦାତବ୍ବତୋ କକୁଧାନି ଚ ତାନି ରାଜଧନତ୍ତା ଭଣ୍ଡାନି ଚେତି କକୁଧଭଣ୍ଡାନି ।

୩୫୯. ଦ୍ୱୟଂ ପୁଣ୍ଣଘଟେ । ଜଲପୁଣ୍ଣତ୍ତା ଭଦ୍ଦୋ କଲ୍ୟାଣୋ କୁମ୍ଭୋ ଭଦ୍ଦକୁମ୍ଭୋ । ଦ୍ୱୟଂ ହେମଭାଜନେ । ଭର ଭରଣେ, ଭରଣଂ ଧାରଣଂ ପୋସନଞ୍ଚ, ଧାରଣତ୍ଥସ୍ସ ଭରତିସ୍ସ ଭିଙ୍ଗାଦେସୋ, ଭରତି ଦଧାତି ଉଦକନ୍ତି ଭିଙ୍ଗାରୋ, ଆରୋ । କରକୋ, କୁଣ୍ଡିକାପ୍ୟତ୍ର ।

ହତ୍ଥୀ ଚ ଅସ୍ସୋ ଚ ରଥୋ ଚ ପତ୍ତି ଚ, ତେସଂ ସମୂହୋ ହତ୍ଥିସ୍ସରଥପତ୍ତି ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ ସେନାତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ସେନଙ୍ଗତ୍ତା ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦୋୟଂ । ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ୟସ୍ସଂ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ସା ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ, ଈ, ଇନୀ ।

୩୬୦.ଦନ୍ତ୍ୟନ୍ତଂ ହତ୍ଥିନି । କୁଞ୍ଜୋ ହନୁ, ଦନ୍ତୋ ଚ, ତଂୟୋଗା କୁଞ୍ଜରୋ, ଅତିସୟେ ରୋ, କୁଂ ପଥୱିଂ ଜରାପେତୀତି ୱା କୁଞ୍ଜରୋ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ, କୁଞ୍ଜେ ୱା ଗିରିକୂଟେ ରମତି, କୋଞ୍ଚନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ୱା ଚରତି, କୁଂ ୱା ପଥୱିଂ ତଦାଘାତେନ ଜରୟତୀତି କୁଞ୍ଜରୋ । ୱାରୟତି ପରବଲଂ ୱାରଣୋ, ନନ୍ଦାଦୀହି ୟୁ । ହତ୍ଥୟୋଗା ହତ୍ଥୀ । ମତଙ୍ଗସ୍ସ ଇସିନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମାତଙ୍ଗୋ, ମହନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଂ ସରୀରମେତସ୍ସାତି ୱା ମାତଙ୍ଗୋ, ହ ନଲୋପୋ, ଅସ୍ସାକାରୋ ଚ । ଦ୍ୱେ ରଦା ଦନ୍ତା ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିରଦୋ, ‘‘ରଦ ୱିଲେଖନେ ଦନ୍ତେ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ । ଗଜ ସଦ୍ଦେ, ଗଜତୀତି, ଅ । ନଗୋ ପବ୍ବତୋ, ସୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ନାଗୋ, ଣୋ । କରେନ, ମୁଖେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ପିୱତୀତି ଦ୍ୱିପୋ । ଇ ଗମନେ, ଭୋ । ଦନ୍ତୟୋଗା ଦନ୍ତୀ । ସଟ୍ଠିହାୟନୋ, ଦନ୍ତାୱଲୋ, ଅନେକପୋ, ମତଙ୍ଗଜୋ, କରୀ, ଥମ୍ଭେରମୋ, ପଦ୍ମୀ, ମହାମିଗୋ, ପୀଲୁ, ସିନ୍ଧୁରୋ, ଦୀଘମାରୁତୋ, ରାଜୀୱୋ, ଜଲକକ୍ଖୋ, ନିଲ୍ଲୁରୋ, କରଟୀ, ୱରଙ୍ଗୋ, ସୁପ୍ପକଣ୍ଣୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ହତ୍ଥିନୋ ନାମାନି । ସଟ୍ଠିୱସ୍ସିକତ୍ତା, ଜାତିୟା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସକାଲେ ଥାମେନ ହାୟନତୋ ୱା ସଟ୍ଠିହାୟନୋ ।

ୱନକରୀନଂ ୟୋ ୟୂଥଜେଟ୍ଠୋ, ସୋ ସୟୂଥାନଂ ଜେଟ୍ଠତ୍ତା ୟୂଥଜେଟ୍ଠୋ । ସୟୂଥେ ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ୟୂଥପୋତି ଚୋଚ୍ଚତେ ।

୩୬୧. କାଳାୱକାଦୀନି ଏତାନି ହତ୍ଥିରାଜାନଂ କୁଲାନି । କଲମ୍ବତେ ସଦ୍ଦାୟତେତି କାଳାୱକୋ, ଣ୍ୱୁ, ମଲୋପୋ । ଗଙ୍ଗାୟଂ ଜାତୋ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟୋ, ଠାନୱସେନ ସା ସଞ୍ଞା । ପଣ୍ଡରୱଣ୍ଣତାୟ ପଣ୍ଡରୋ । ୱଣ୍ଣୱସେନ ତମ୍ବୱଣ୍ଣତାୟ ତମ୍ବୋ । ପିଙ୍ଗଲୱଣ୍ଣତାୟ ପିଙ୍ଗଲୋ । ଗନ୍ଧୟୁତ୍ତତାୟ ଗନ୍ଧୋ । ମଙ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ, ସୋଭନଗମନୟୁତ୍ତତାୟ ମଙ୍ଗଲୋ, ଅତିସାୟନେ, ପସଂସାୟଂ ୱା ଲୋ । ହେମୱଣ୍ଣତାୟ ହେମୋ । ଉପୋସଥକୁଲେ ଜାତତ୍ତା ଉପୋସଥୋ, ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅରୟୋ ଉସତୀତି ୱା ଉପୋସଥୋ, ଥୋ, ଉସ ଦାହେ, ଉପପୁବ୍ବୋ ୱସ ନିୱାସେ ୱା, ୱସ୍ସୋ, ଉପୋସଥୋ, ତିଥୀୱିସେସୋ ଚ । ଛବ୍ବଣ୍ଣଦନ୍ତତାୟ ଛଦ୍ଦନ୍ତୋ । ଏତେସଞ୍ଚ କାଳାୱକୋ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ ବଲଂ ଧାରେତି, ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟୋ ଦସନ୍ନଂ କାଳାୱକାନଂ, ଏୱଂ ୟାୱଛଦ୍ଦନ୍ତା ନେତବ୍ବୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପନ ଦସନ୍ନଂ ଛଦ୍ଦନ୍ତାନଂ ବଲଂ ଧାରେତି, ତେନେୱ ଭଗୱା କାଳାୱକହତ୍ଥିଗଣନାୟ କୋଟିସହସ୍ସବଲଂ ଧାରେତି, ପୁରିସଗଣନାୟ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସକୋଟିସହସ୍ସାନଂ ବଲଂ ।

୩୬୨. ପାଦୋ କରିପୋତେ । ପଞ୍ଚୱସ୍ସାନି ୟାୱ କଲଭୋ, କଲ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ଅଭୋ, କଲଭୋ, ଳତ୍ତେ କଳଭୋ, ମାତାପିତୂହି ଭରିତବ୍ବତ୍ତା ଭିଙ୍କୋ, ଭରତିସ୍ସ ଭିଙ୍କୋ । କରିସାୱକୋପ୍ୟତ୍ର । ପାଦୋ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗେ । ଦାନଂ ପଭିନ୍ନୋ ୟସ୍ସ ପଭିନ୍ନୋ । ମଜ୍ଜତୀତି ମତ୍ତୋ, ମଦ ଉମ୍ମାଦେ । ଗଜେ ଜାୟତୀତି ଗଜ୍ଜୋ, ଣ୍ୟୋ, ମଦୋ । ସୋ ସଞ୍ଜାତୋ ୟସ୍ସ ଗଜ୍ଜିତୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ହତ୍ଥିସମୂହେ । ହତ୍ଥୀନଂ ସମୂହୋ ହତ୍ଥିଘଟା । ଗଜାନଂ ସମୂହୋ ଗଜତା, ଗାମଜନବନ୍ଧୁସହାୟାଦୀହି ତା । ପାଦୋ ହତ୍ଥିନିୟଂ । ହତ୍ଥୟୋଗା ହତ୍ଥିନୀ, ଈ, ଇନୀ । କଣ ସଦ୍ଦେ, ଇରୁ, ସକତ୍ଥେ କୋ । କରେଣୁକାତିପି, ତଦା କରୟୋଗା କରେଣୁକା, ଇଣୁ । କରିଣୀ, ଧେନୁକା, ୱସା, କରେଣୁପ୍ୟତ୍ର ।

୩୬୩.ହତ୍ଥିସିରୋପିଣ୍ଡା ହତ୍ଥିନୋ ସିରସି ଦ୍ୱେ ପିଣ୍ଡା କୁମ୍ଭାଖ୍ୟା । କେ ସିରସି ଭୱତୀତି କୁମ୍ଭୋ, ଅସ୍ସୁ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ଚ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ କୁମ୍ଭାନଂ ମଜ୍ଝିମଂ ୱିଦୁ ନାମ [ଅମର ୧୮.୩୭]। ଅଙ୍କୁସସଙ୍ଘାତଂ ୱିନ୍ଦତ୍ୟସ୍ମିନ୍ତି ୱିଦୁ, ପୁମେ, ଉ । ଦ୍ୱୟଂ କଣ୍ଣମୂଲେ । ଚୂଳ ନିମଜ୍ଜନେ, ଣ୍ୱୁ, ଚୂଳିକା, ଚୁଦ ସଞ୍ଚୋଦନେ ୱା, ଚୋଦେନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଙ୍କୁସାଦୀହି ଅଦନ୍ତନ୍ତି ଚୂଳିକା, ଦସ୍ସ ଳୋ, ଣ୍ୱୁ ।

ଆସତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ଆସନଂ, ଖନ୍ଧଦେସୋ । ଖନ୍ଧୋ ଏୱ ଦେସୋ ଖନ୍ଧଦେସୋ, ତସ୍ମିଂ । ଦ୍ୱୟଂ ପୁଚ୍ଛମୂଲେ । ପୁଚ୍ଛସ୍ସ ମୂଲଂ ହେଟ୍ଠିମଭାଗୋ ।

୩୬୪. ତିକଂ ଗଜବନ୍ଧନଥମ୍ଭେ । ଆଲନ୍ତ୍ୟସ୍ମିଂ, ଅନେନ ୱା ବନ୍ଧନ୍ତି ଆଲାନଂ, ୟୁ । ଆପୁବ୍ବୋ ବନ୍ଧନତ୍ଥୋ ଲାଧାତୁ । ଆହନନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତ୍ୟସ୍ମିଂ, ଅନେନ ୱା ଆଳ୍ହକୋ, ହନଧାତୁ, ନସ୍ସ ଳୋ, ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋ ଚ, ଣ୍ୱୁ । ଥମ୍ଭ ପଟିବନ୍ଧନେ । ବନ୍ଧୋପ୍ୟତ୍ର ।

ତିକଂ ସଙ୍ଖଲେ । ଅନିତ୍ଥୀ ତୂତି ତ୍ୱନ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗପଦଂ । ଗଲ ସେଚନେ । ନିଗଳତି ବନ୍ଧତି ୟେନାତି ନିଗଳୋ, ଅ, କତ୍ତୁସାଧନଂ ୱା । ଅଦି ବନ୍ଧନେ, ଅନ୍ଦତୀତି ଅନ୍ଦୁକୋ । ଣ୍ୱୁ, ଅସ୍ସୁ । ଭୁସଂ ଖଲତ୍ୟନେନ ସଙ୍ଖଲଂ, କଟି ୱତ୍ଥବନ୍ଧନେପି, ‘‘ଥୀକଟୀୱତ୍ଥବନ୍ଧେପି, ନିଗଳେ ସଙ୍ଖଲଂ ତିସୂ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୮.୪୧]ରଭସୋ । ସଙ୍ଖଲିକାପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ଗଜଗଣ୍ଡେ । ଗଣ୍ଡ ୱଦନେକଦେସେ, ଅଧାତୂନମ୍ପି ଧାତୂସୁ ପାଠୋ, ଧାତୁ ହି କ୍ରିୟତ୍ଥୋ । ଗଣ୍ଡୋ କପୋଲସାମଞ୍ଞେପି । କଟ ୱସ୍ସାୱରଣେସୁ, ଅ । ଦ୍ୱୟଂ କରିମଦଜଲେ । ଦୀୟତେତି ଦାନଂ । ମଦ ଉମ୍ମାଦେ, କରଣେ ଅ ।

୩୬୫. ଦ୍ୱୟଂ ହତ୍ଥିକରେ । ସୋଣ ୱଣ୍ଣଗତୀସୁ, ଡୋ, ସୋଡ ଗବ୍ବେ ୱା, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ଣୋ ଚ । ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱେପି ।

ଦ୍ୱୟଂ ସୋଣ୍ଡଗ୍ଗେ । କରସ୍ସ ସୋଣ୍ଡସ୍ସ ଅଗ୍ଗଂ । ପୁସ ପୋସନେ । ଖରୋ, ସସ୍ସ କୋ, ଉସ୍ସୋତ୍ତଂ, ପୁସ ୱୁଡ୍ଢିମ୍ହି ୱା, ଭୂ, ପୁସ ସ୍ନେହସେଚନପୂରଣେସୁ ୱା, କିୟାଦି, ପୁସ ଧାରଣେ ୱା, ଚୁରାଦି ।

ହତ୍ଥିସ୍ସ କାୟମଜ୍ଝମ୍ହି ବନ୍ଧନରଜ୍ଜୁ କଚ୍ଛା ନାମ । କଚ ବନ୍ଧନେ, ଛୋ । ଦୂସା, ୱରତ୍ରାପ୍ୟତ୍ର । କୁଥୋ ନାମ ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠତ୍ଥରିତଚିତ୍ରକମ୍ବଲଂ, ସୋ ଆଦି ୟେସନ୍ତେ କୁଥାଦୟୋ । କୁଥାଦୟୋ ଏୱ କପ୍ପନୋ ନାମ ଭୱନ୍ତି । କପ୍ପ ସାମତ୍ଥିୟେ, ସଜ୍ଜନାୟଞ୍ଚ, କରଣେ ୟୁ । କପ୍ପନାପି । କଚ ସଜ୍ଜନାୟଂ, ଥୋ, କୁଥୋ, ତୀସୁ । ‘‘ନପୁଂସକମତ୍ଥରଣଂ, ଥୀ ପୱେଣୀ କୁଥଂ ତିସୂ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୮.୪୨] ହି ୱୋପାଲିତୋ । ପୱେଣୀ, ଅତ୍ଥରଣଂ, ୱଣ୍ଣୋ, ପରିତ୍ଥୋମୋତି ଏତେ କୁଥପରିୟାୟା ।

୩୬୬. ଦ୍ୱୟଂ ରାଜାରହେ ହତ୍ଥିନି । ରାଜାନମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ୱହିତୁମରହତୀତି ଓପୱୟ୍ହୋ, ଅରହତ୍ଥେ ଣ୍ୟୋ । ରାଜାନଂ ୱହିତୁଂ ଅରହତୀତି ରାଜୱୟ୍ହୋ, ଣ୍ୟୋ । ଦ୍ୱୟଂ କପ୍ପିତହତ୍ଥିନି । ସଜ୍ଜା ସଜ୍ଜନା ସଞ୍ଜାତା ୟସ୍ମିଂ ସଜ୍ଜିତୋ । କପ୍ପା କପ୍ପନା ସଞ୍ଜାତା ୟସ୍ମିଂ କପ୍ପିତୋ । ଏତସ୍ମାୟେୱ ପାଠା ସଜ୍ଜକପ୍ପା ସଜ୍ଜନାକପ୍ପନାନଂ ପରିୟାୟାତି ଞେୟ୍ୟା ।

ହତ୍ଥିନୋ ପାଦେ ୱିଜ୍ଝନକଣ୍ଟକୋ ‘‘ତୋମରୋ’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ତୁଜ୍ଜତେନେନେତି ତୋମରୋ, ତୁଦ ବ୍ୟଥନେ, ଅରୋ, ଦସ୍ସ ମୋ, ଓତ୍ତଂ । ୱେଣୁକଂପ୍ୟତ୍ର [କୋତ୍ରଂ ୱେଣୁକମାଲାନଂ (ଅମର ୧୮.୪୧)], କ୍ୱଚି ୱେଳୁକନ୍ତିପି ପାଠୋ ।

୩୬୭. ହତ୍ଥିନୋ କଣ୍ଣମୂଲମ୍ହି ୱିଜ୍ଝନକଣ୍ଟକୋ ‘‘ତୁତ୍ତ’’ମିତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ତୁଜ୍ଜତେନେନେତି ତୁତ୍ତଂ, ତୋ । ହତ୍ଥିନୋ ମତ୍ଥକମ୍ହି ୱିଜ୍ଝନକଣ୍ଟକୋ ‘‘ଅଙ୍କୁସୋ’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ଅଙ୍କତେ ଅନେନେତି ଅଙ୍କୁସୋ, ଅଙ୍କ ଲକ୍ଖଣେ, ସୋ, ଅସ୍ସୁ ।

ପଜ୍ଜଦ୍ଧଂ ହତ୍ଥାରୋହେ । ମଡି ଭୂସାୟଂ, ହତ୍ଥିଂ ମଣ୍ଡୟତି ରକ୍ଖତୀତି ହତ୍ଥିମଣ୍ଡୋ, ସୋୱ ହତ୍ଥିମେଣ୍ଡୋ, ମି ହିଂସାୟଂ ୱା, ଡୋ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ । ହତ୍ଥିଂ ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ହତ୍ଥିପୋ, କମ୍ମନି ଣୋ । ହତ୍ଥିଂ ଗୋପୟତି ରକ୍ଖତୀତି ହତ୍ଥିଗୋପକୋ । ଗୁପ ରକ୍ଖଣେ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ଆଧୋରଣୋ, ନିସାଦିନୋପ୍ୟତ୍ର ।

୩୬୮. ମାତଙ୍ଗହୟାଦୀନଂ ଗମନାଦିକ୍ରିୟାସିକ୍ଖାପକୋ ଆଚରିୟୋ ‘‘ଗାମଣୀୟୋ’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ଗମନଂ ଗାମୋ, ଭାୱେ ଣୋ । ହତ୍ଥାଦୀନଂ ଗମନକ୍ରିୟା ଗାମୋ, ତଂ ନେତି ସିକ୍ଖାପେତୀତି ଗାମଣୀୟୋ, ଅଞ୍ଞକ୍ରିୟାସିକ୍ଖାପନେତୂପଚାରା, ଗାମଂ ୱା ହତ୍ଥାଦିସମୂହଂ ନେତୀତି ଗାମଣୀୟୋ, ଗମନଂ ୱା ସିକ୍ଖାପେତୀତି ଗାମଣୀୟୋ, ସବ୍ବତ୍ର ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।

ପାଦଦ୍ୱୟଂ ଅସ୍ସେ । ହୟ ଗତିୟଂ, ଅ । ତୁରଂ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତୁରଙ୍ଗୋ, କ୍ୱି, ବିନ୍ଦାଲୋପୋ, ଲୋପେ ସତି ତୁରଗୋ । ୱାହ ପୟତନେ, ଅ । ଅସ ଭକ୍ଖନେ, ଅ । ସିନ୍ଧୂନମଦୂରଭୱୋ ଜନପଦୋପି ସିନ୍ଧୱୋ, ତତ୍ର ଭୱୋ ସିନ୍ଧୱୋ, ସଂୟୋଗନ୍ତତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି । ଘୋଟକୋ, ପୀତି, ତୁରଙ୍ଗମୋ, ୱାଜୀ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ, ସତ୍ତିରିଚ୍ଚାଦୀନିପି ଅସ୍ସେ । ଘୁଟ ପରିୱତ୍ତନେ, ଣ୍ୱୁ । ପା ପାନେ,ତି । ‘‘ପାନେ ଥୀ ପୀତି ଅସ୍ସେ ସୋ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ । ୱାଜୟୋଗା ୱାଜୀ, ଈ । ‘‘ଏସଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଂ ପକ୍ଖୋ ଆସି, ସ ତୁ ଦେୱେତ୍ୟତ୍ୟତ୍ଥିତେନ ସାଲୀଭୂତମୁନିନା ସକ୍କଂ ପୟୋଜେତ୍ୱା ୱଜିରଛେଦିତୋ’’ତି ନିକାୟନ୍ତରିୟା । ସପ ସମୱାୟେ,ତି, ସତ୍ତି, ସାମତ୍ଥିୟେପି ।

୩୬୯.ତସ୍ସ ଅସ୍ସସ୍ସ ଭେଦୋ ୱିସେସୋ ଅସ୍ସତରୋ, ଅସ୍ସଂ ତରତୀତି ଅସ୍ସତରୋ, ତର ଅତିକ୍କମନେ, ତରପଚ୍ଚୟେନାପି ସିଦ୍ଧଂ । ପଧାନସ୍ସଭୂମିଭୱୋ ସୁଜାତିକୋ ଅୱିକାରୀ କୁଲୀନକୋ ଅସ୍ସୋ ଆଜାନୀୟୋ ନାମ, ଆ ଭୁସୋ କାରଣାକାରଣଂ ଜାନାତୀତି ଆଜାନୀୟୋ, ଅନୀୟୋ, ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟେନ ୱା ସିଦ୍ଧଂ, ତଦା ‘‘କିୟାଦିତୋ ନା’’ତି ନାଗମୋ, ଈକାରାଗମୋ ଚ [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୮.୪୪ ଗାଥାୟମ୍ପି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ]। କୁଲେ ସମ୍ଭୂତୋ କୁଲୀନକୋ, ଈନୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ସଙ୍ଗାମେ ଗରୁସତ୍ଥପ୍ପହାରେନ ନିହତୋ ସନ୍ତୋ ପିୟୋ ସାମିକଂ ନ ଜହତି ସୁଖଂ ୱହନସୀଲୋ ୟୋ ଅସ୍ସୋ, ସୋ ୱିନୀତସଦ୍ଦେନୋଚ୍ଚତେ । ୱିସେସେନ ଦମ୍ମତଂ ନେତି ୟନ୍ତି ୱିନୀତୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅସ୍ସପୋତେ । କସ ଗମନେ, ଓରୋ, ଅସ୍ସି, କିଞ୍ଚି ସରତୀତି ୱା କିସୋରୋ, ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ, ଅସ୍ସୋ ଚ, ହୟୋ ଏୱ ବାଲତ୍ତା ହୟପୋତକୋ, ଅପ୍ପତ୍ଥେ କୋ ।

୩୭୦. ଦ୍ୱୟଂ ଅଥାମସ୍ସେ । ଘୁଟ ପରିୱତ୍ତନେ, ଣ୍ୱୁ, ଘୋଟକୋ, ଅସ୍ସସାମଞ୍ଞେପ୍ୟୟଂ, ଖରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଖଲୁଙ୍ଗୋ, ସୋ ଏୱ ଖଳୁଙ୍କୋ, ଗକାରସ୍ସ କକାରଂ କତ୍ୱା, ରସ୍ସ ଲୋ, ଳତ୍ତମୁତ୍ତଞ୍ଚ, ଖଳୁକୋତିପି । ଜୱେନ ସବ୍ବେସମଧିକୋ ଅସ୍ସୋ ଜୱନୋ, ୟୁ ।

ଦ୍ୱୟଂ କୱୀତିଖ୍ୟାତେ ମୁଖବନ୍ଧନେ । ମୁଖମାତିଟ୍ଠତୀତି ମୁଖାଠାନଂ । ଖେ ମୁଖୱିୱରେ ଲୀନୋ ଖଲୀନୋ । ‘‘କୱିକା ତୁ ଖଲୀନୋତି [ଖଲୀନେ ଥୀ ( ?)], କୱିୟଂ କଥନଂତ୍ୟପୀ’’ତି ରଭସୋ । କୱି, କୱିକାପ୍ୟତ୍ର । କୁ ସଦ୍ଦେ । ଇ, ଈ ଚ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ୱାସଦ୍ଦେନ ନପୁଂସକତ୍ତଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅମରକୋସେ ‘‘କୱିକା ତୁ ଖଲୀନୋ’ନିତ୍ଥୀ’’ତି [ଅମର ୧୮.୪୯]।

ଅସ୍ସାଭିତାଳିନୀ ୱେତ୍ତୱିକତାଦି କସା ନାମ । କସ ଗମନେ, ଅ, କରଣସାଧନଂ ।

୩୭୧. ଅସ୍ସସ୍ସ ନାସାଗତରଜ୍ଜୁମ୍ହି କୁସା, କୁସ ସିଲେସନେ । ଦ୍ୱୟଂ ଅସ୍ସାୟଂ । ୱଲ ସଂୱରଣେ, ୱୋ, ଳତ୍ତଂ, ଆ, ୱଳୱା । ଅସତୀତି ଅସ୍ସା, ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତିୟୱୋ ୱା’’ତି ଅ, ଆ ଚ, ଅସ୍ସା । ୱାମୀପ୍ୟତ୍ର । ଦ୍ୱୟଂ ଖୁରେ । ଖୁର ଛେଦନେ । ସଂ ସୁଖଂ ଫରତ୍ୟନେନ ସଫଂ, ନେରୁତ୍ତୋ । ‘‘ସଫଂ କ୍ଲୀୱେ ଖୁରୋ ପୁମା’’ତି [ଅମର ୧୮.୪୯]ଅମରକୋସୋ ।

ଦ୍ୱୟଂ ପୁଚ୍ଛମତ୍ତେ । ପୁଚ୍ଛ ପମାଦେ । ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠୋ, ଅଙ୍ଗ ଗମନେ, ଠୋ, ଅସ୍ସୁ, ଦ୍ୱେପି ଅନିତ୍ଥିୟଂ । ଲୂମଂପ୍ୟତ୍ର । ଦ୍ୱୟଂ କେସୱତି ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠମତ୍ତେ, ନ ତୁ ହତ୍ଥିନୋ ଏୱ । ୱାଲସମୂହୟୋଗା ୱାଲହତ୍ଥୋ, ୟଥା କେସହତ୍ଥୋ ଚୟେ, ତଥାତ୍ରାପି । ୱାଲୋ ଧିୟ୍ୟତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ୱାଲଧି, ଇ ।

ଏତ୍ଥାନାଗତାପି ଅସ୍ସସ୍ସ ଧାରାଖ୍ୟା [ଧାୱାଖ୍ୟା (କ॰)] ପଞ୍ଚ ଗତିୟୋ କଥେତବ୍ବା । ୟଥା –

ଅକ୍କନ୍ଦିତଂ ଧୋରିତକଂ, ରେଚିତଂ ୱଗ୍ଗିତଂ ପ୍ଲୁତଂ ।

ଗତିୟୋମେ ପଞ୍ଚ ଧାରା [ଧାୱା (କ॰)], ଅସ୍ସାନଂ ୱିଞ୍ଞୁନା ମତା [ଅମର ୧୮.୪୮-୯]॥

ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥମ୍ଭା ସମାୱଗତି ଅକ୍କନ୍ଦିତଂ, କନ୍ଦି ଗତିସୋସନେସୁ, ତୋ । ତତୋ ଅଧିକା ଚତୁରାଗତି ଧୋରିତକଂ, ଧୋର ଗତିଚାତୁରିୟେ, ତୋ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ମଣ୍ଡଲିକାୟାନେନ ଗମନଂ ରେଚିତଂ, ରିଚ ୱିୟୋଜନସମ୍ବଜ୍ଝନେସୁ, ସମ୍ବଜ୍ଝନଂ ମିସ୍ସନଂ । ୱେଗେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ପରିଚରଣଂ ୱଗ୍ଗିତଂ, ୱଗ୍ଗ ଗମନତ୍ଥୋ । ତୁରଂ ସମେନ ଗମନଂ ପ୍ଲୁତଂ, ପ୍ଲୁ ଗତିୟଂ । ତ’ଦୁତ୍ତ’ମସ୍ସସତ୍ଥେ ‘‘ସମୋ’ଧିକୋ ଲୟୋ ୱେଗୀ, ତୁରିତସ୍ସୋ ଭୱେ କମା’’ତି ।

୩୭୨. ଦ୍ୱୟଂ ୟୁଦ୍ଧତ୍ଥେ ଚକ୍କୟୁତ୍ତୟାନେ । ସନ୍ଦ ଗମନେ, ସନ୍ଦତେ ଗମ୍ୟତେନେନେତି ସନ୍ଦନୋ, ୟୁ । ରମତେନେନେତି ରଥୋ, ଥୋ, ମଲୋପୋ । ସତଙ୍ଗୋପ୍ୟତ୍ର । ସତମଙ୍ଗାନ୍ୟସ୍ସ ।

ୟଂ ନ ରଣାୟ ୟୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଚକ୍କୟୁତ୍ତଂ ୟାନଂ, ଅପି ତୁ କୀଳାଭମନାଦ୍ୟତ୍ଥଂ, ସୋ ପୁସ୍ସରଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅମରକୋସେ ‘‘ଅୟଂ ପୁସ୍ସରଥୋ ଚକ୍କ-ୟାନଂ ନ ସମରାୟ ୟ’’ନ୍ତି [ଅମର ୧୮.୫୧]। ପୁସ ପାସନେ, ସୋ, ପୁସନାମକେନ ଫଲୱିସେସେନ ୟୁତ୍ତୋ ରଥୋ ପୁସ୍ସରଥୋ, ପୁସ୍ସନକ୍ଖତ୍ତେନ କତୋ, ସଜ୍ଜିତୋ ୱା ରଥୋତି ପୁସ୍ସରଥୋ ।

ବ୍ୟଗ୍ଘସ୍ସ ଚମ୍ମାୱୁତୋ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ରଥୋ ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘୋ ନାମ, ବ୍ୟଗ୍ଘସ୍ସ ୱିକାରୋ ଚମ୍ମଂ ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘଂ, ଣୋ, ତେନ ପରିୱୁତୋ ରଥୋ ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘୋ, ଣୋ, ଉଭୟତ୍ରାପି ୱୁଡ୍ଢାଗମୋ । ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତଂ [ପଚ୍ଚତ୍ଥଂ (କ॰)] ଅୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱଚନତ୍ଥତୋ ପଚ୍ଚତ୍ତମେୱ [ପଚ୍ଚତ୍ଥମେୱ ( ?)] ପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତି, ୟଥା କାରିତନ୍ତସ୍ମାପି ପୟୋଜକୱସେନ ଅନେକକାରିତପଚ୍ଚୟା । ଦୀପିନୋ ଚମ୍ମାୱୁତୋ ରଥୋ ଦୀପୋ ନାମ, ଦୀପିନୋ ୱିକାରୋ ଚମ୍ମଂ ଦୀପଂ, ଣୋ, ତେନ ପରିୱୁତୋ ରଥୋ ଦୀପୋ, ଣୋ ।

୩୭୩. ଦ୍ୱୟଂ ପୁରିସୟୁତ୍ତୟାନେ । ସି ସେୱାୟଂ । ସୁଖତ୍ଥିକେହି ସେୱୀୟତେତି ସିୱିକା, ଣ୍ୱୁ, ୱାଗମୋ, ଇତ୍ତଂ, କିତପଚ୍ଚୟା ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କମ୍ମାଦୀସୁପି ୱତ୍ତନ୍ତି, କିଚ୍ଚପଚ୍ଚୟା ଚ କତ୍ତରିପି, ୟଥା ‘‘ୱିନୟୋ, ନିସ୍ସୟୋ, ତପନୀୟା ଧମ୍ମା’’ତ୍ୟାଦୀସୁ, ମହାପଦେସେନ ୱା କିତକିଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାନଂ କତ୍ତୁକମ୍ମାଦୀସ୍ୱପି ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ସିୱଂ କରୋତୀତି ୱା ସିୱିକା, ଇକୋ । ୟାପ୍ୟେହି ଅଧମେହି ୟାୟତେ ନିୟ୍ୟତେତି ୟାପ୍ୟୟାନଂ । ‘‘ୟାପ୍ୟ ପାନୀୟକେ ନିନ୍ଦ୍ୟେ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସକଟେ । ଅନିତ୍ଥୀ ତୂତି ତ୍ୱନ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗପଦଂ । ସକ ସତ୍ତିୟଂ, ଅଟୋ । ଅନ ପାଣନେ, କରଣସାଧନଂ, ନତ୍ଥି ନାସା ୟସ୍ସାତି ୱା ଅନଂ, ସାଲୋପୋ, ରସ୍ସୋ ଚ । କ୍ଲୀୱେ’ନଂ, ସକଟୋ, ନିତ୍ଥୀତ୍ୟମରକୋସୋ[ଅମର ୧୮.୫୨]।

ଦ୍ୱୟଂ ଚକ୍କେ । କରୋତି ଗମନମନେନେତି ଚକ୍କଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଚକ୍କାଦି । ରଥସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ରଥଙ୍ଗଂ । ତସ୍ସ ଚକ୍କସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅୱସାନଂ ନେମି, ସା ନାରିୟଂ ଇତ୍ଥିୟଂ । ନୟତି ଚକ୍କଂ ନେମି । ୟା ଭୂମିଂ ଫୁସତି, ନୀ ନୟେ, ମି, ଈପଚ୍ଚୟେ ନେମୀ ଚ । ପଧିପ୍ୟତ୍ର ।

୩୭୪.ତମ୍ମଜ୍ଝେ ତସ୍ସ ରଥସ୍ସ, ଚକ୍କସ୍ସ ୱା ମଜ୍ଝେ ଚକ୍କାକାରୋ ପିଣ୍ଡିକା, ୟସ୍ସଂ ସବ୍ବାନି କଟ୍ଠାନି ଆସଜ୍ଜନ୍ତେ । ପିଣ୍ଡିକାସାହଚରିୟା ନାଭି ଇତ୍ଥୀ, ଈପଚ୍ଚୟେ ନାଭୀ ଚ । ସବ୍ବାନି କଟ୍ଠାନି ପିଣ୍ଡେତୀତି ପିଣ୍ଡିକା, ପିଣ୍ଡ ସଙ୍ଘାତେ, ଅ, ସକତ୍ଥେ କୋ । ପିଣ୍ଡୀପି, ନାଭି ୱିୟାତି ନାଭି ।

ରଥସ୍ସ ୟୁଗକଟ୍ଠଂ ୟତ୍ର ଆସଜ୍ଜତେ, ସ ୟୁଗନ୍ଧରୋ । କୁଂ ପଥୱିଂ ୱୁଣୋତି ଅଚ୍ଛାଦୟତୀତି କୁବ୍ବରୋ, ୱୁ ସଂୱରଣେ, ରୋ, ଉସ୍ସତ୍ତଂ । ୟୁଗଂ ଧାରେତୀତି ୟୁଗନ୍ଧରୋ, ସଞ୍ଞାୟଂ ଅ, ଅଭିଧାନା ରସ୍ସୋ ।

ଅକ୍ଖୋ ସକଟଂ, ତଦୱୟୱୋ ୱା, ତଥା ଚାହାଜୟାଚରିୟୋ –

‘‘ଅକ୍ଖୋ ୱିଭୀଟକେ ନିମ୍ବେ, ସକଟେ ଚ ବ୍ୟୱହାରେ ।

ରଥସ୍ସାୱୟୱେ କସ୍ସେ, ପାସକେପ୍ୟ’କ୍ଖ’ମିନ୍ଦ୍ରିୟେ’’ତି ॥

ତସ୍ସଗ୍ଗଗତେ କୀଲେ ଆଣୀ, ଇତ୍ଥୀ । ଅଣିପି, ‘‘ସୀମାସ୍ସିକ୍ଖଗ୍ଗକୀଲେସୁ, ଅଣୀ ଆଣୀ ଇମେ ଦ୍ୱିସୂ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୮.୫୬] ହି ରୁଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଧା ପଠତି । ‘‘ଅଣୀ ଆଣୀ ଚ ଅକ୍ଖଗ୍ଗକୀଲେ ସୀମାସ୍ସିସୁ ମତା’’ତି ଚ ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହୋପି । ଅସ୍ସି କୋଣୋ । ଅଣ ସଦ୍ଦେ, ଣି । ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ନ ୱୁଡ୍ଢି, ଅନ ପାଣନେ ୱା, ଣତ୍ତଂ । କଣ୍ଡକାଦିସତ୍ଥେହି ପରିରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ କତୋ ରଥାୱରଣୋ ୱରୁଥୋ, ୟୋ ‘‘ରଥଗୁତ୍ତୀ’’ତି ଖ୍ୟାତୋ । ୱର ୱରଣେ, ୱରଣମେତ୍ଥାୱରଣଂ, ୟଥା ରଥଂ ଥିରତ୍ଥଂ ତଟ୍ଠଞ୍ଚ ଗୋପତୀତି ରଥଗୁତ୍ତି, ଇତ୍ଥୀ, ‘‘ଗୁତ୍ତି କାରାଗାରେ ୱୁତ୍ତା, ଭୂଗତେ ରକ୍ଖଣେ ୟମେ’’ତି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ।

୩୭୫. ରଥାଦୀନଂ ପୁରୋଭାଗସଙ୍ଖାତେ ମୁଖେ ଧୁରୋ । ଧର ଧାରଣେ, ଅସ୍ସୁ, ୟାନମୁଖଂପ୍ୟତ୍ର । ଅକ୍ଖୋପକ୍ଖରାଦୟୋ ରଥସ୍ସ ଅଙ୍ଗା ନାମ । ଅକ ଗମନେ, ଖୋ, ଅକ୍ଖୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରଥଚକ୍କାନଂ ଅନ୍ତରଗତୋ କଟ୍ଠୱିସେସୋ । ଉପରି କରୀୟତେତି ଉପକ୍ଖରୋ, ଅକ୍ଖସ୍ସୋପରି କଟ୍ଠୱିସେସୋ । ଅମରକୋସେ ପନ ଉପକ୍ଖରସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବରଥାୱୟୱୱାଚକତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରଥଙ୍ଗନ୍ତୁ ଉପକ୍ଖରୋ’’ତି [ଅମର ୧୮.୫୫]। ‘‘ଅପକ୍ଖରୋ’’ତିପି ପାଠୋ ।

ସବ୍ବସ୍ମିଂ ହତ୍ଥାଦିକେ ୱାହନେ ୟାନାଦିତ୍ତୟଂ, ସବ୍ବତ୍ର କରଣସାଧନଂ । ୟୋଜନୀୟଂ ୟୁଜ୍ଜତେନେନାତି ୟୋଗ୍ଗଂ, ଣ୍ୟୋ । ପତ୍ତଂ ଧୋରଣଞ୍ଚାତ୍ର । ପତ ଗତିୟଂ । ଧୋର ଗତିଚାତୁରିୟେ, ଏତ୍ଥାପି କରଣସାଧନଂ ।

୩୭୬. ଚତୁକ୍କଂ ସାରଥିମ୍ହି । ରଥେନ ଚରତି ସୀଲେନାତି ରଥଚାରୀ । ସୱତି ପେରୟତୀତି ସୂତୋ, ସୂ ପେରଣେ, ତୋ । ଅଜ ଗମନେ । ପାଜେତୀତି ପାଜିତା, ରିତୁ, ଦୀଘାଦି । ସର ଗତିୟଂ, ଥି, ରଥେନ ସହ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱା ସାରଥି, ଇଣ, ଅଞ୍ଞତ୍ରୋପଚାରା । ନିୟନ୍ତା, ୟନ୍ତା, ଖତ୍ତା, ସବ୍ୟଟ୍ଠୋ, ଦକ୍ଖିଣତ୍ଥୋ, ରଥକୁଟୁମ୍ବୀପ୍ୟତ୍ର ।

‘‘ନିୟନ୍ତା ପାଜିତା ୟନ୍ତା, ସୂତୋ ଖତ୍ତା ଚ ସାରଥି ।

ସବ୍ୟଟ୍ଠୋ ଦକ୍ଖିଣତ୍ଥୋ ଚ, ସଞ୍ଞା ରଥକୁଟୁମ୍ବିନୋ’’ତି [ଅମର ୧୮.୫୬-୬୦]॥ –

ୱୁତ୍ତଂ। ଅତ୍ଥତୋ ସାରଥିନୋ ରଥକୁଟୁମ୍ବୀ ଚ ନାମଂ । ରଥନାୟକେ ତୁ ‘‘ରଥାରୋହୋ ଚ ରଥିକୋ ରଥୀ’’ତି ପଚ୍ଛା ୱକ୍ଖତି । ଖୁଦି ସଂପେସନେ, ତୁ, ଦସ୍ସ ତୋ, ଉସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ, ଖତ୍ତା ।

ତିକଂ ରଥେ ପାଜିତତରା ଅଞ୍ଞେ ୟୋଧା, ଅତ୍ର ୟେ ‘‘ରଥନାୟକା’’ତିପ୍ୟୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ରଥମାରୋହତୀତି ରଥିକୋ, ରଥୀ ଚ । ରଥେନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱା ରଥିକୋ, ରଥୀ ଚ । ରଥିନୋ, ସନ୍ଦନାରୋହୋପ୍ୟତ୍ର । ଦ୍ୱୟଂ ୟୋଧେ । ୟୁଧ ସମ୍ପହାରେ, ଣୋ । ଭଟତି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଭଟୋ, ଅ । କ୍ୱଚି ୟୋଦ୍ଧୋପି ।

୩୭୭-୩୭୯. ଚତୁକ୍କଂ ପଦାତିକେ । ପଦେହି ଅତତି ଅଜତୀତି ପଦାତି, ଅତ ସାତଚ୍ଚଗମନେ, ଇ । ପଦ ଗମନେ । ପଦତୀତି ପତ୍ତି, ଇ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ପଦେନ ଅଦତୀତି ୱା ପତ୍ତି, ଅଲୋପୋ, ଦସ୍ସ ତୋ, ଇମେ ଦ୍ୱେ, ୱକ୍ଖମାନା ଦ୍ୱେ ଚ ପୁମେ । ପଦେହି ଗଚ୍ଛତୀତି ପଦଗୋ, ପଦିକୋ । ପାଦାତିକୋ, ପଦାଜୟୋପ୍ୟତ୍ର [ପାଦେହି ଅଜତି ଈ, ରସ୍ସୋ ଚ ପଦାଜିଂ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୮.୬୬)]।

ଛକ୍କଂ କୱଚେ । ନହ ବନ୍ଧନେ, କରଣେ ଣୋ । କଙ୍କ ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅଟୋ । ୱରୀୟତେ ତନ୍ତି ୱମ୍ମଂ, ୱର ୱରଣେ, ୱର ଇଚ୍ଛାୟଂ ୱା, ମୋ, ରସ୍ସ ମୋ । କଚ ବନ୍ଧନେ, ଅ, ୱକାରୱଣ୍ଣାଗମୋ । ଉରୋ ଛାଦୟନ୍ତ୍ୟନେନାତି ଉରଚ୍ଛଦୋ । ୱାସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁନ୍ନପୁଂସକତ୍ତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଜଲ ଦିତ୍ତିୟଂ, ଣ୍ୱୁ । ତନୁତ୍ତଂ, ଦଂସନଂ, ଜଗରୋପ୍ୟତ୍ର । ‘‘ଜଗରୋ କଙ୍କଟୋ ୟୋଗୋ, ସନ୍ନାହୋ ଚ ଉରଚ୍ଛଦୋ’’ତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୮.୬୪ ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧା ୨.୮.୬୪]ୱୋପାଲିତୋ ।

ତିକଂ କତସନ୍ନାହେ । ଚମ୍ମେନ ସମ୍ମା ନଦ୍ଧୱାତି ସନ୍ନଦ୍ଧୋ, ଧୋ । ସଜ୍ଜୁ ଗତିୟଂ, ଅ । ୱମ୍ମେନ ନଦ୍ଧୱା ୱମ୍ମିକୋ । ଦଂସିତୋ, ଉରଚ୍ଛଦିକୋ, ବ୍ୟୂଳ୍ହକଙ୍କଟୋ, ଜଗରିକୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ପରିଦହିତେ ୱତ୍ଥାଦୋ । ଆପତିପୁବ୍ବୋ ମୁଚଧାତୁ ପରିଦହନେ, ଉଭୟତ୍ଥ ତୋ, ଭୂଜାଦି । ପକ୍ଖେ ‘‘ସୁସପଚସକତୋ କ୍ଖକ୍କା ଚେ’’ତି ସୁତ୍ତେ ଚକାରେନ ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ କ୍କୋ, ଧାତ୍ୱନ୍ତଲୋପୋ ଚ । ପିନଦ୍ଧୋ, ଅପିନଦ୍ଧୋପ୍ୟତ୍ର । ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ଅପିସ୍ସାକାରଲୋପୋ ।

ଚତୁକ୍କଂ ଅଭିଚାରପଦାତିମ୍ହି । ପୁରେ ଚରଣସୀଲୋ, ସତ୍ତମିୟା ଅଲୋପୋ ଉଭୟତ୍ରାପି । ପୁବ୍ବେ ଣୀ । ପରପକ୍ଖେ ଅ, ପୁବ୍ବଂ, ପୁବ୍ବେ ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ, ଦୁତିୟାୟାଲୋପୋ । ପୁରୋଗୋ, ଅଗ୍ଗେସରୋ, ପଟ୍ଠୋ, ଅଗ୍ଗତୋସରୋ, ପୁରସ୍ସରୋ, ପୁରୋଗମୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅସୀଘଗାମିନି । ମନ୍ଦଂ ଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ମନ୍ଦଗାମୀ, ଣୀ । ମନ୍ଥ ୱିଲୋଳନେ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ସଂକିଲେସେ ଚ । ସଂକିଲିସ୍ସତେତି ମନ୍ଥରୋ, ଅରୋ ।

ତିକଂ ୱେଗିନି । ତୁରମେତି ଗଚ୍ଛତୀତି ତୁରିତୋ, ଇ ଗତିୟଂ, ତୋ । ତୁରସ୍ସି, ପଜୱୀ, ଜୱୋପ୍ୟତ୍ର । ଦ୍ୱୟଂ ଜେତୁୟୋଗ୍ଗତାମତ୍ତେ । ଜି ଜୟେ, ତବ୍ବୋ, ଜେତବ୍ବଂ, ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟେ ଜେୟ୍ୟଂ ।

୩୮୦. ତିକଂ ସୂରେ । ସୁର ୱୀର ୱିକ୍କନ୍ତେତି ଚୁରାଦିଧାତୁ । ସୁରୟତି, ୱୀରୟତୀତି ସୂରୋ, ୱୀରୋ ଚ, ଅ, ଦୀଘାଦି, କନ୍ତ ଛେଦନେ । ୱିକ୍କନ୍ତୋ । ଦ୍ୱୟଂ ସହାୟମତ୍ତେ । ସହ ଏତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସହାୟୋ, ସବ୍ବତ୍ର କତ୍ତରି ଚ ଅ । ଅନୁସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଛାତ୍ଥୋ । ସମାତି ଏତେ ଦ୍ୱେ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥା । ଅନୁପ୍ଲପୋ, ଅଭିସରୋପି । ସନ୍ନଦ୍ଧପ୍ପଭୁତୀ ସନ୍ନଦ୍ଧସଦ୍ଦାଦୟୋ ଅନୁଚରନ୍ତା ତୀସୁ ।

ପାଥେୟ୍ୟଂ ନାମ ରାଜାଦୀନଂ ୟାତ୍ରାସ୍ୱେୱ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଇଧ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପଥେ ହିତଂ ପାଥେୟ୍ୟଂ, ଏୟ୍ୟୋ । ସମ୍ବ ମଣ୍ଡଲେ, ଅଲୋ, ସମେତି ଅଦ୍ଧାନପରିସ୍ସମମେତେନାତି ୱା ସମ୍ବଲଂ, ଅଲୋ, ବାଗମୋ ଚ ।

୩୮୧. ଚତୁକ୍କଂ ସେନାୟଂ । ୱାହୟୋଗା ୱାହିନୀ । ଧଜୟୋଗା ଧଜିନୀ । ସି ବନ୍ଧନେ, ନୋ, ସେନା । ଚମୁ ଅଦନେ, ଊ । ଚମତି ଭୀରୁନ୍ତି ଚମୂ । ପୁତନା, ଅନୀକିନୀ, ୱରୂଥିନୀପ୍ୟତ୍ର । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁତନା ଅନୀକିନୀ ୱାହିନୀ ଚମୂ ସେନାଭେଦେପି । ‘‘ପୁତନା’ନୀକିନୀ ଚମୂ, ସେନା ସେନାନ୍ତରେପି ଚେ’’ତି ରୁଦ୍ଦୋ, ‘‘ସେନାପଭେଦେ ସେନାୟଂ, ସୱନ୍ତ୍ୟମପି ୱାହିନୀ’’ତି ରଭସୋ ଚ । ଚକ୍କାଦିତିକଂ ସାମଞ୍ଞେନ ସେନାୟଂ, ସେନଙ୍ଗେ ଚ । ଚାଣକ୍ୟେ ତୁ ସେନାୱିସେସେ ଅନୀକୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ତୀଣି ତିକାନ୍ୟନୀକ’’ନ୍ତି ।

ଅସ୍ସେୱ କାମନ୍ଦକୀୟେ ୱିୱରଣଂ, ୟଥା –

‘‘ଅସ୍ସସ୍ସ ପତ୍ତିୟୋଧା ୟେ, ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ପୁରିସା ତୟୋ ।

ଇତି କପ୍ପା ତୁ ପଞ୍ଚସ୍ସା, ୱିଧେୟ୍ୟା କୁଞ୍ଜରସ୍ସ ତୁ ।

ପାଦଙ୍ଗୋ ପାଜିତାୱନ୍ତୋ, ପୁରିସା ଦସ ପଞ୍ଚ ଚ ।

ୱିଧାନମିତି ନାଗସ୍ସ, ଚତୁକ୍କଂ ସନ୍ଦନସ୍ସ ଚ ।

ଅନୀକମିତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ-ମିତି କପ୍ପା ନୱ ଦ୍ୱିପା’’ତି ॥

କରୀୟତେ ୱିଗ୍ଗହୋ ୟେନେତି ଚକ୍କଂ । ବଲ ସଂୱରଣେ, ଅ । ଅଣ ସଦ୍ଦେ, ଇକୋ । ୱାକାରୋ ନପୁଂସକତ୍ତଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ।

ଚତୁରଙ୍ଗବଲାୟ ସୁସନ୍ନଦ୍ଧାୟ ସେନାୟ ୟୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଦେସୱିଦେସେ ୱିନ୍ୟାସୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନ୍ୟସନଂ ଠପନଂ ବ୍ୟୂହୋ କଥ୍ୟତେ । ୱିଭଜିତ୍ୱା ଊହନଂ ଠପନଂ ବ୍ୟୂହୋ । ତବ୍ଭେଦା ଦଣ୍ଡଭୋଗମଣ୍ଡଲାସଂହତା ଚତ୍ତାରୋ ପକତିବ୍ୟୂହା । ତତ୍ର ଅନୀକାନଂ ତିରିୟତୋ ୱୁତ୍ତି ଦଣ୍ଡୋ । ସମତ୍ଥାନମନୀକାନମନ୍ୱାୱୁତ୍ତି ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତି ଭୋଗୋ । ମଣ୍ଡଲରଚନାୟ ସରନ୍ତାନମନୀକାନଂ ସବ୍ବତୋ ୱୁତ୍ତି ସପ୍ପସରୀରମିୱ ମଣ୍ଡଲୋ । ଠିତାନମିତରେତରାସଂ ହତାନଂ ୱିସିଲିଟ୍ଠତରାନଂ ଅନୀକାନଂ ପୁଥୁୱୁତ୍ତି ଅସଂହତୋ । ତଦୁତ୍ତଂ କାମନ୍ଦକେନ –

‘‘ତିରିୟତୋ ୱୁତ୍ତି ଦଣ୍ଡାଖ୍ୟା, ଭୋଗୋନ୍ୱାୱୁତ୍ତିରେୱ ଚ ।

ମଣ୍ଡଲୋ ସବ୍ବତୋୱୁତ୍ତି, ପୁଥୁୱୁତ୍ତି ଅସଂହତୋ’’ତି ॥

ବ୍ୟୂହସମୱେତୋ ଏୱ ବ୍ୟୂହସ୍ସେକଦେସୋ ପଚ୍ଛାଭାଗୋ ବ୍ୟୂହପଣ୍ହି, ବ୍ୟୂହସ୍ସ ପଚ୍ଛା, ବ୍ୟୂହନ୍ତରମେୱ ୱା । ୟତ୍ର ଠିତୋ ରାଜା ସସେନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତି, ତଂ ସେନାୟ ପଚ୍ଛା ଧନୁସତଦ୍ୱୟନ୍ତରେନ ଠିତପରିସସହିତଂ ଅନୀକଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହୋ’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ ।

୩୮୨-୩୮୩. ଏକୋ ହତ୍ଥୀ ଦ୍ୱାଦସପୁରିସସହିତୋ ‘‘ଏକୋ ହତ୍ଥୀ’’ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ଏତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ଅଧମନ୍ତତୋ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ତୟୋ ହତ୍ଥିନୋ ହତ୍ଥାନୀକଂ ନାମ, ତଥା ଏକୋ ତୁରଙ୍ଗୋ ତିପୁରିସସହିତୋ, ଏକୋ ଚ ରଥୋ ଚତୁପୁରିସସହିତୋ ଏକୋ ହୟୋ, ଏକୋ ରଥୋତି ଏତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ଅଧମନ୍ତତୋ ତୟୋ ହୟା ଚ ତୟୋ ରଥା ଚ ହୟାନୀକଂ, ରଥାନୀକଂ ନାମ, ତେନାହ ‘‘ତୟୋ ତୟୋ ଗଜାଦୟୋ’’ତି । ସସତ୍ଥା ଖଗ୍ଗାଦିସତ୍ଥହତ୍ଥା ଚତୁଜ୍ଜନା ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା ପତ୍ତାନୀକଂ ନାମ ୱୁତ୍ତା । ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋୟେୱେତ୍ଥାପି ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଅମରକୋସେ ତ୍ୱଞ୍ଞଥା କଥିତା –

‘‘ଏକକେଭରଥା ତ୍ୟସ୍ସା, ପତ୍ତି ପଞ୍ଚପଦାତିକା ।

ପତ୍ୟଙ୍ଗେହି ତିଗୁଣେହି, କମା ସଞ୍ଞା ୟଥୋତ୍ତରଂ ॥

ସେନାମୁଖଂ ଗୁମ୍ବଗଣା, ୱାହିନୀ ପୁତନା ଚମୂ ।

ଅନୀକିନୀ ଚ ତାସନ୍ତୁ, ଦସ ଅକ୍ଖୋଭିନୀ ମତ’’ନ୍ତି [ଅମର ୧୮.୮୦-୧]॥

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତୀହି ଅସ୍ସେହି ଗଜେନେକେନ ରଥେନ ଚ ପଦାତୀଭି ଚ ପଞ୍ଚହି ପତ୍ତି ନାମ ସେନନ୍ତରଂ । ପତ୍ୟଙ୍ଗେହି ସବ୍ବେହି ଗଜାଦୀହି ୟଥାପୁବ୍ବଂ ଗୁଣେହି ୟଥୋତ୍ତରଂ କମେନ ସେନାମୁଖାଦିକା ସଞ୍ଞା ଭୱତି । ୟଥୋତ୍ତରନ୍ତି ୱଚନେନ ୟଥାପୁବ୍ବମିତ୍ୟତ୍ଥମାହ, ତେନେଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୱତି ତୟୋ ପତ୍ତିନୋ ସେନାମୁଖଂ । ତୀହି ସେନାମୁଖେହି ଗୁମ୍ବୋ । ଗୁମ୍ବତ୍ତୟେନ ଗଣୋ । ଗଣତ୍ତୟଂ ୱାହିନୀ । ୱାହିନିତ୍ତୟଂ ପୁତନା । ପୁତନତ୍ତୟଂ ଚମୂ । ଚମୁତ୍ତୟଂ ଅନୀକିନୀ । ତାସଂ ଅନୀକିନୀନଂ ଦସ ଅକ୍ଖୋଭିନୀ’’ତି ।

ତତ୍ର ରଥାନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟା ସତ୍ତତିସହିତେହି ଅଟ୍ଠସତେହାଧିକାନ୍ୟେକୱୀସତିସହସ୍ସାନି, ଏୱମେୱ ଗଜାନମ୍ପି ସଙ୍ଖ୍ୟା, ତଥା ଚ –

ପଞ୍ଚସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି, ଛସତାନି ଦସେୱ ତୁ ।

ସଙ୍ଖ୍ୟା ତା ତୁରଙ୍ଗାନଞ୍ହି, ୱିନା ରଥେ ତୁରଙ୍ଗମେ ॥

ନରାନଂ ସତସହସ୍ସଂ, ସହସ୍ସାନି ନୱେୱ ଚ ।

ସତାନି ତୀଣି ଚ’ଞ୍ଞାନି, ପଞ୍ଞାସଞ୍ଚ ପଦାତୟୋତି [ବ୍ୟାଖ୍ୟାସୁଧା ୨.୮.୮୦]॥

୩୮୪. ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ସେନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘‘ସଟ୍ଠି…ପେ॰… ୟନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦି । ୟନ୍ତିୟା ୟାନଂ କୁବ୍ବନ୍ତିୟା ସେନାୟ କତ୍ତୁଭୂତାୟ ଧୂଲୀକତେସୁ ସନ୍ତେସୁ । କେସୁ ? ସଟ୍ଠିୱଂସକଲାପେସୁ । କିତ୍ତକପ୍ପମାଣେସୁ ? ପଚ୍ଚେକଂ ସଟ୍ଠିଦଣ୍ଡୱନ୍ତେସୁ, ଏସା ଅକ୍ଖୋଭିନୀ ନାମ ସେନା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ । କେନଚି ଖୋଭେତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅକ୍ଖୋଭିନୀ, ୟୁ, ନଦାଦି । ଖୁଭ ଚଲନେ ।

୩୮୫. ଚତୁକ୍କଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ । ଧନୁକ୍କଂସୋ ସମ୍ପତ୍ତି । ପଦ ଗମନେ, ଭାୱେତି । ୟୁପକ୍ଖେ ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତିୟୱୋ ୱା’’ତି ଅ । ଲକ୍ଖ ଦସ୍ସନଙ୍କେସୁ, ଈ, ଲକ୍ଖୀ, ସିରୀ ଚ ପୁବ୍ବେ ଦେୱତାୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ଧନୁକ୍କଂସୱସେନ ।

ଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପରୀତାୟଂ । ୱିରୂପଂ ପଜ୍ଜତୀତି ୱିପତ୍ତି, ପଦିମ୍ହା କତ୍ତରିତି । ୱିରୂପଂ ପଜ୍ଜନଂ ୱା ୱିପତ୍ତି, ଭାୱେତି । ଆପଦାସହଚରଣତୋ ୱିପତ୍ତି ଥିୟଂ ।

ଚତୁକ୍କଂ ସତ୍ଥମତ୍ତେ । ଆଦାୟ ୟୁଜ୍ଝନ୍ତେ ୟନ୍ତି ଆୱୁଧଂ, ୟସ୍ସ ୱୋ । ଆୟୁଧଂ ୱା । ହର ହରଣେ । ହରତି ଜୀୱିତନ୍ତି ହେତି,ତି, ଅସ୍ସେ, ରଲୋପୋ, ହନତିୱସେନ ୱା ସିଦ୍ଧଂ । ସସ ହିଂସାୟଂ, ଥୋ । ଅତ୍ଥଂପ୍ୟତ୍ର । ଅସୁ ଖେପନେ ।

୩୮୬-୩୮୭. ସଙ୍ଖେପେନାୟୁଧଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ । ମୁତ୍ତାମୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅମୁତ୍ତଞ୍ଚ ପାଣିତୋ ମୁତ୍ତଞ୍ଚ ୟନ୍ତମୁତ୍ତଞ୍ଚେତି ସକଲଂ ତଂ ଆୟୁଧଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ବହୂନମ୍ପି ତବ୍ଭେଦାନତିୱତ୍ତନତୋ ।

ଚତୁନ୍ନଂ ସରୂପମାହ ‘‘ମୁତ୍ତାମୁତ୍ତଞ୍ଚା’’ଦି । ୟଟ୍ଠି ନାମ ସତ୍ଥୱିସେସୋ, ନ କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋ ।

‘‘ୟଟ୍ଠି ହାରଲତାସତ୍ଥ-ଭେଦେସୁ ଧନୁଦଣ୍ଡକେ’’ତି ହି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ।

ତଦାଦି ଆୟୁଧଂ ମୁତ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ଅମୁତ୍ତଞ୍ଚେତି ମୁତ୍ତାମୁତ୍ତଂ, କମ୍ମଧାରୟୋ, ୟଥା କତାକତଂ । ଛୁରିକା ଅସିପୁତ୍ତି, ତଦାଦିକଂ ଅମୁତ୍ତଂ । ୟନ୍ତ ସଙ୍କୋଚନେ, ୟନ୍ତଂ, ଧନ୍ୱାଦି ।

୩୮୮-୩୮୯. ପଞ୍ଚକଂ ଧନୁମ୍ହି । ଉସୁଂ ଅସତି ଖିପତୀତି, କମ୍ମନି ଣୋ, ଉସ୍ସି । ଧନ ଧଞ୍ଞେ, ଉ, ହନ ହିଂସାୟଂ ୱା, ଉ, ହସ୍ସ ଧୋ, ଧନୁ । ‘‘ଧନୁ ୱଂସୱିସୁଦ୍ଧୋପି, ନିଗ୍ଗୁଣୋ କିଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି [ହିତୋପଦେସ କଥାମୁଖ ୨୩] ପୁମେ ପୟୋଗୋ । ‘‘ସରା ୱାପୋ ଧନୁ ଇତ୍ଥୀ, ତୁଣତା ତିଣତାପିଚେ’’ତି [ତିକଣ୍ଡସେସ ୨.୮.୫୧]ତିକଣ୍ଡସେସୋ । କିଂ ନାମେନ ଦଣ୍ଡୟତୀତି କୋଦଣ୍ଡଂ, ଦଣ୍ଡ ନିପାତନେ, କିଂ ନାମେନ ଦମ୍ୟତୀତି ୱା କୋଦଣ୍ଡଂ, ଦମୁଧାତୁମ୍ହା ଡୋ, କିଂ ନାମେନ ଦୁନୋତୀତି ୱା କୋଦଣ୍ଡଂ, ଦୁ ପରିତାପେ, ଡୋ ନିପାତିତୋ, କୁଟିଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତୋ ଦଣ୍ଡୋ ୟସ୍ସତ୍ଥୀତି କୋଦଣ୍ଡଂ । ଚପ ସନ୍ତାପେ, ଅ, ଚପୋ, ୱଂସଭେଦୋ, ତବ୍ବିକାରୋ ଚାପୋ, ଣୋ । ସରମସତି ଖିପତୀତି ସରାସନଂ । କମ୍ମୁକମ୍ପି । କମ୍ମାୟ ପଭୱତୀତି କମ୍ମୁକଂ ।

ତିକଂ ଗୁଣେ । ଗଚ୍ଛତି ସରୋ ୟେନାତି ଗୁଣୋ, ମସ୍ସ ଣୋ, ଅସ୍ସୁ, ଗୁ ସଦ୍ଦେ ୱା, ଗୱତି ଏତେନାତି ଗୁଣୋ, ୟୁ, ଣତ୍ତଂ । ଜର ୱୟୋହାନିମ୍ହି, ଅ, ଜିୟାଦେସୋ । ପକ୍ଖେ ଇକାରଲୋପୋ, ଜୟା । ‘‘ଜିୟା ଚାଥା’’ତିପି ପାଠୋ, ତଦା ଦ୍ୱୟଂ ଗୁଣେ । ମୁବ୍ବୀ, ସିଞ୍ଜିନୀପ୍ୟତ୍ର । ମୁବ୍ବୱିକାରୋ ମୁବ୍ବୀ । ସିଞ୍ଜ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ, ଇନୀ ।

ତିପାଦୋ କଣ୍ଡେ । ସର ହିଂସାୟଂ । ସରନ୍ତ୍ୟନେନାତି, ପୁମେ, ସଞ୍ଞାୟଂ ଣୋ । ପତ୍ତଂ ୱାଜୋ, ତଂୟୋଗା ପତ୍ତୀ, ଈ । ସା ତନୁକରଣାୱସାନେସୁ, ଦିୱାଦି, ଣ୍ୱୁ, ୟସ୍ସାଲୋପୋ । ୱଣ୍ୟତେ ସଦ୍ଦାୟତେନେନେତି ୱାଣୋ, ଣୋ, ୱଣ ସଦ୍ଦେ । କଣ୍ୟତେନେନେତି କଣ୍ଡଂ, କଣ ସଦ୍ଦେ, ଡୋ, କଣ୍ଡ ଭେଦେ ୱା । ଇସ ଗମନେ, ଉ, ଇସ୍ସୁ, ଉସ ଦାହେ ୱା । ଖୁର ଛେଦନେ, ଅପୋ, ଅଥ ୱା ଖେ ଅରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଖୁରୋ, ଅସ୍ସୁ, ତଂ ପାତୀତି ଖୁରପ୍ପୋ । ତିଜ ନିସାନେ, ୟୁ । ଅସ ଖିପନେ, କମ୍ମେ ୟୁ । ୱିସିଖୋ, ଅଜିମ୍ହଗୋ, ଖଗୋ, ଆସୁଗୋ, କଲମ୍ବୋ, ମଗ୍ଗଣୋ, ରୋପୋପ୍ୟତ୍ର । ୱିସନ୍ତୋ ଖଣତୀତି ୱିସିଖୋ । କଲ ମଦେ, ଅମ୍ବୋ । ମଗ୍ଗ ଅନ୍ୱେସନେ, ୟୁ । ରୁପ ୱିମୋହନେ, ଦିୱାଦି, ଅ, ରୋପୋ । ‘‘ଥୂଲଖେଡୋ ୱିପାଟୋ ଚ, ଚିତ୍ରପୁଙ୍ଖୋ ସରୋପି ଚେ’’ତି [ତିକଣ୍ଡସେସ ୨.୮.୫୨]ତିକଣ୍ଡସେସେ ।

ପଞ୍ଚକଂ କଲାପେ । ତୂଣ ପୂରଣେ, ଚୁରାଦି, ନଦାଦି । ‘‘ତୂଣୋ ନିସଙ୍ଗୋ ତୂଣିରୋ, ଉପାସଙ୍ଗୋ ଚ ୱାଣଧି’’ରିତି [ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା ୧୮.୮୮]ଅମରମାଲାୟଂ ପୁଂସକଣ୍ଡେ । ‘‘ତୂଣା’’ତିପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନ ‘‘ତୁଣୀ, ତୂଣୋ’’ତି ଦ୍ୱୀସୁ, ସରସମୂହାନଂ ଠାନତ୍ତା କଲାପୋ । ଇରପଚ୍ଚୟେ ତୂଣିରୋ । ୱାଣା ସରା ଧିୟନ୍ତେତ୍ରେତି ୱାଣଧି । ‘‘ତୂଣୋ ପସଙ୍ଗ ତୂଣିର-ନିସଙ୍ଗା ୱାଣଧି ଦ୍ୱିସୂ’’ତ୍ୟମରସୀହେ ।

୩୯୦. ଦ୍ୱୟଂ ୱାଜେ, ୟଂ ‘‘କଣ୍ଡପତ୍ତ’’ମିତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । ପତ ଗମନେ, କରଣେ ଖୋ, ତସ୍ସ କୋ, ପକ୍ଖେନ କତତ୍ତା ୱା ପକ୍ଖୋ। ୱଜତ୍ୟନେନାତି ୱାଜୋ, ଣୋ । ୱିସମପିୱିତ୍ଥାତି ୱିସପ୍ପୀତୋ ସରୋ ଦିଦ୍ଧୋ ନାମ । ଦିସ ଅପ୍ପୀତିୟଂ, ତୋ । ଲିତ୍ତୋପ୍ୟତ୍ର ।

ତିକଂ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବେ । ୱିଜ୍ଝନତ୍ଥଂ ଲକ୍ଖ୍ୟତେତି ଲକ୍ଖଂ । ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ୱେଜ୍ଝଂ, ଣ୍ୟୋ, ଝସ୍ସ ଜ୍ଝୋ, ଇସ୍ସେ । ସରୋ ୱୟତି ଗଚ୍ଛତି ୟସ୍ମିଂ ସରବ୍ୟଂ, ୱସ୍ସାକାରଲୋପୋ । ନିଚ୍ଚଂ ସରାନମଭ୍ୟାସନଂ ୱସୀକରଣଂ ସରାଭ୍ୟାସୋ । ‘‘ବ୍ୟାଧେପ୍ୟୁପାସନାୟଞ୍ଚ, ୱାଣାଭ୍ୟାସେପ୍ୟୁପାସନ’’ନ୍ତି ରୁଦ୍ଦୋ । ଲକ୍ଖମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଅସନଂ ଖିପନଂ ଉପାସନଂ ।

୩୯୧. ପଞ୍ଚକଂ ଖଗ୍ଗେ । ମଣ୍ଡଲଂ ଅଗ୍ଗଂ ୟସ୍ସ । ନିଗ୍ଗତୋ ତିଂସତୋ’ଙ୍ଗୁଲିତୋ ନେତ୍ତିଂସୋ । ଅସ ଖେପନେ, ଅସତେ ଖିପ୍ପତେତି ଅସି, ଇ । ଖଗ୍ଗ ଖଣ୍ଡଭେଦେ । ସାୟକୋ ସରେପି । ଚନ୍ଦହାସୋ, ରିଟ୍ଠି, କକ୍ଖଲକୋ, କରୱାଲୋପ୍ୟତ୍ର । ତସ୍ସ ଖଗ୍ଗସ୍ସ ପିଧାନେ କୋସି, ଇତ୍ଥୀ । କୁସ ସିଲେସନେ, ଇ, କୋସି, ରସ୍ସନ୍ତୋ । ଖଗ୍ଗଛୁରିକାଦୀନଂ ମୁଟ୍ଠିୟଂ ଥରୁସଦ୍ଦୋ । ଥର ସତ୍ଥଗତିୟଂ, ଉ ।

୩୯୨. ତିକଂ ଖଗ୍ଗାଦୀନଂ ସତ୍ଥାନଂ ୱାରଣଫଲକେ । ଖେଟ ଭକ୍ଖନେ, ଣ୍ୱୁ । ଫଲ ୱିସାରଣେ, ଣ୍ୱୁ । ଫଲତୀତି ଫଲକଂ, ଅନିତ୍ଥୀ । ଚର ଗତିଭକ୍ଖନେସୁ, ମୋ, ଚମୁ ଅଦନେ ୱା, ଅ । ଫଲମ୍ପି ।

ୱଣ୍ଟାନିହାରସ୍ସାଖଗ୍ଗାକତି ହତ୍ଥକୁଣ୍ଡାଦି ଇଲ୍ଲୀ, ଇଲୀପି, ଇଲ ଗତିୟଂ, ନଦାଦି । କରଂ ପାଲୟତୀତି କରପାଲିକା, ଣ୍ୱୁ ।

ଦ୍ୱୟଂ ଅସିପୁତ୍ତିୟଂ । ଛୁର ଛେଦନେ, ଣ୍ୱୁ । ସସୁ ହିଂସାୟଂ,ତି, ନଦାଦି । ଅସିନୋ ପୁତ୍ତୀ, ଅସିଧେନୁକାପି ।

ଦ୍ୱୟଂ ୱଡ୍ଢକୀନଂ ମୁଗ୍ଗରେହି ସମାନାକାରାୟୁଧଭେଦେ । ଲଗ ସଙ୍ଗେ, ଅଲୋ, ଅସ୍ସୁ, ଳତ୍ତଞ୍ଚ । ମୁରଂ ଗିରତୀତି ମୁଗ୍ଗରୋ, ରସ୍ସ ଗୋ, ଗିର ନିଗ୍ଗିରଣେ, ମୁଚ୍ଚତୀତି ୱା ମୁଗ୍ଗରୋ, ଅରୋ । ଦୁଘଣୋ, ଘନୋପି ।

୩୯୩. ଦ୍ୱୟଂ ସଲ୍ଲେ । ସଲ ଆସୁଗତିୟଂ, ଅ, ସର ହିଂସାୟଂ ୱା, ଲୋ, ରସ୍ସ ଲୋ । ସଙ୍କ ସଙ୍କାୟଂ, ଉ । ସୂଲମ୍ପି । ସୂଲ ରୁଜାୟଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ୱାସିୟଂ । ୱସ ଛେଦନସ୍ନେହାୱହାରଣେସୁ, ଣୀ । ତଚ୍ଛ ତନୁକରଣେ, ୟୁ, ନଦାଦି ।

ଦ୍ୱୟଂ ଫରସୁମ୍ହି । ଛେଦକତ୍ତା କୁଚ୍ଛିତା ଧାରା ୟସ୍ସାତି କୁଧାରୀ । କୁଧାରୋପି । ପରଂ ସସତି ହିଂସତୀତି ଫରସୁ । ଉ, ପସ୍ସ ଫୋ, ସଲୋପୋ ଚ । ପରସୁପି, ସୋ ପରସୁସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକୋ । ପରସୁଧୋପ୍ୟତ୍ର ।

ଦ୍ୱୟଂ ପାସାଣୱିଦାରଣେ । ଟଙ୍କ ବନ୍ଧନେ । ଦର ୱିଦାରଣେ । ପାସାଣଂ ଦାରୟତୀତି ପାସାଣଦାରଣୋ, ୟୁ । ପାସାଣଦାରକୋପି ।

୩୯୪. ଦ୍ୱୟଂ ହତ୍ଥପ୍ପମାଣେ କଣୟେ [କଣ୍ଡେ (ଚିନ୍ତାମଣିଟୀକା)]। ଚକ୍କପୂରଣାଦିୱାୟୁୱସେନ ଖିପ୍ପତେ । କଣ ସଦ୍ଦେ, ଅୟୋ । ଭିନ୍ଦନସୀଲତାୟ ଭିନ୍ଦୀ, ୱାତି ଗଚ୍ଛତି ତେନାତି ୱାଲୋ, ଅଲୋ, ଭିନ୍ଦୀ ଚ ସୋ ୱାଲୋ ଚାତି ଭିନ୍ଦିୱାଲୋ, ଳତ୍ତେ ଭିନ୍ଦିୱାଳୋ, ରସ୍ସୋ ।

ଚକ୍କାଦୟୋ ସତ୍ଥଭେଦା । ତତ୍ର ଚକ୍କାକାରୋ ଆୟୁଧୱିସେସୋ ଚକ୍କଂ । କନ୍ତ ଛେଦନେ, ଅସ୍ସୁ, କୁନ୍ତୋ ଦୀଘଦଣ୍ଡୋ । ଗଦା, ସତ୍ତି ଚ ପସିଦ୍ଧା ।

ତିକଂ କୋଣଭାଗେ । କୁଣ ସଦ୍ଦୋପକରଣେସୁ, କୁଣ ସଙ୍କୋଚନେ ୱା, ଣୋ । ସି ସେୱାୟଂ, ଅ, ରସ୍ସୋ, ଅସ୍ସୋ । କୁଟ କୋଟିଲ୍ଲେ, ଇଣ ।

୩୯୫. ଦ୍ୱିପାଦଂ ୱିଜିଗୀସସ୍ସ ୟାତ୍ରାୟଂ, ସବ୍ବତ୍ର ଭାୱସାଧନଂ । ୟା ପାପୁଣେ, ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟାୟତେ ନିୟ୍ୟାନଂ, ୟୁ । ‘‘ଛଦାଦୀହି ତତ୍ରଣ’’ତି ତ୍ରଣ । ୟାତ୍ରା, ଆ । ନଦାଦିନୋ ଆକତିଗଣତ୍ତା ଈପଚ୍ଚୟାଭାୱୋ । ଠା ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ, ପପୁବ୍ବୋ ୟାନେ, ୟୁ, ପତିଟ୍ଠୀୟତେ ପଟ୍ଠାନଂ, ପୁରେଚାରିମ୍ହି ପଟ୍ଠୋ ।

ପଞ୍ଚକଂ ଧୂଲୀମତ୍ତେ । ତଥା ଚ ‘‘ପଂସୁ ଖୋଦୋ ମତୋ ରେଣୁ, ଚୁଣ୍ଣୋ ଧୂଲି’ତ୍ଥିୟଂ ଭୱେ’’ତ୍ୟମରମାଲା । ଚୁଣ୍ଣ ପିସନେ, ଚୁଣ୍ଣ ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣନେ ୱା । ପଂସ ନାସନେ, ଉ । ରନ୍ଜ ରାଗେ, ରଜୋ, ମନୋଗଣୋପି ନପୁଂସକେ, ତଂସହଚରଣତୋ ପଂସୁପି । ‘‘କ୍ଲିୱଂ’ପରାଧେ ରେଣୁମ୍ହୀ’’ତି ରଭସୋ । ଅଥ ୱା ଚୁଣ୍ଣରଜୋସହଚରଣତୋ ପଂସୁ ନପୁଂସକେ । ଧୂ ୱିଧୁନନେ, ଧୂ କମ୍ପନେ ୱା, ଲି, ନଦାଦି । ରି ଗତିୟଂ, ଣୁ, ଇସ୍ସେ ।

୩୯୬. ୱଂସକ୍କମୱେଦୀୱଂସଥୁତିଂ ୟୋ କୁବ୍ବତି, ସୋ ମାଗଧୋ । ତସ୍ମିଂ ମଧୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ଚ ଖତ୍ତିୟାୱେସ୍ସସମ୍ଭୱୋ ଭୱତି, ୱଂସମଗ୍ଗଂ ଥୱତୀତି ମାଗଧୋ, ଥସ୍ସ ଧୋ । ମଗ୍ଗଂ ଧୱତୀତି ମଧୁକୋ, ଣ୍ୱୁ, ଗ୍ଗଲୋପୋ ।

ୱୀରିୟାଦିଥୁତିଂ ସୀଲେନ ୟୋ ପଠତି, ସୋ ୱନ୍ଦୀ, ତସ୍ସୀଲାଦୀସୁ ଣୀ ।

ୟୋ ନିସାୱସାନଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ବୋଧୟତି, ସୋ ୱେତାଳିକୋ, ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ତାଳସଦ୍ଦେନ ବୋଧୟତୀତି ୱେତାଳିକୋ, ଣିକୋ ।

ଚକ୍କେନ ଚରନ୍ତୋ ବହୂହି ପୀଳେତ୍ୱା ୟୋ ପଠତି, ସୋ ଚକ୍କିକୋ, ଉଭୟତ୍ର ଚରତ୍ୟତ୍ଥେ ଇକୋ । ଘଣ୍ଟ ଭାସତ୍ଥୋ, ଚୁରାଦି ।

୩୯୭. ପଞ୍ଚକଂ ଧଜେ । କିତ ନିୱାସେ, ରୋଗାପନୟନେ ଚ, ଉ, କିତତି ଅପନେତି ଏତେନାତି କେତୁ । ଧଜ ଗମନେ, ଅ । ଉପ୍ପତତୀତି ପଟାକା, ଆକୋ, ପଟ ଗତିୟଂ ୱା, ପଟାକା । କେନ ୱାତେନ ଦଲୀୟତେ ୱିଦାରୀୟତେତି କଦଲୀ, ନଦାଦି, ଛିନ୍ନଭିନ୍ନତ୍ତା କୁଚ୍ଛିତଂ ଦଲଂ ପତ୍ତମେତିସ୍ସାତ୍ଥୀତି ୱା କଦଲୀ, ପଟାକା ସହଚରଣତୋ ଇତ୍ଥିୟଂ । କଦଲୀ ମୋଚେପି । ୟୁମ୍ହି କେତନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଧଜସହଚରଣତୋ କେତୁ ପୁନ୍ନପୁଂସକେ । ‘‘ପଟାକା ୱେଜୟନ୍ତୀ ଚ, କେତନଂ ଧଜ’ମନିତ୍ଥୀ’’ତ୍ୟ [ଅମର ୧୮.୯୯]ମରକୋସେ ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସେତି ଏକମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅପରସ୍ସାପରଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ୟୋ ଅହଂକାରୋ ଅଭିମାନୋ, ସୋ ‘‘ଅହଂ ଅହ’’ମିତି କରୋତୀତି ଅହମହମିକା ଭୱେ । ‘‘ଅହଂ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱାମି, ଅହଂ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମତିକ୍କମ୍ମ ୟୋଧାନଂ ସମଗ୍ଗେ ଧାୱନଂ, ତତ୍ର ତୁ ଅହଂପୁବ୍ବିକା । ଅହଂସଦ୍ଦୋ ୱିଭତ୍ତିପତିରୂପକୋ ନିପାତୋ, ସକତ୍ଥେ କପଚ୍ଚୟେ କତେ ୱିଚ୍ଛାୟଂ ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ଦ୍ୱିତ୍ତାଭାୱୋ ।

୩୯୮. ଚତୁକ୍କଂ ବଲେ । ବଲ ପାଣନେ, କରଣେ ଅ । ଧା ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ, କରଣେ ମୋ, ଧସ୍ସ ଥୋ । ସହତେନେନାତି ସହଂ, ସହୋପି । ସକ ସତ୍ତିୟଂ,ତି । ଦ୍ରୱିଣଂ, ତରୋ, ପରକ୍କମୋ, ପାଣୋପି ।

ଅତିସୂରତା ୱିକ୍କମୋ ନାମ ।

ଜୟେ ଜିତେ ସତି, କାରଣଭୂତେ ୱା କତଂ ପାନଂ ଜୟପାନଂ । ଅମରକୋସେ ପନ ‘‘ୱୀରପାନଂ ତୁ ୟଂ ପାନଂ, ଜାତେ ଭାୱିନି ୱା ରଣେ’’ତି [ଅମର ୧୮.୧୦୩] ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭୱିସ୍ସତିରଣେ ଜୀୱିତସଂସୟା ସଂହାସୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ଦେୱତାୟାଚନପୁବ୍ବକଂ ସଜାତିୟେହି ସହ ସମ୍ଭୂୟ ୟୋଧାନଂ ୟଂ ପାନଂ ଜାତେ ଚ ରଣେ ୱିଜୟସ୍ସ ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତଂ ୱୀରପାନମୁଚ୍ଚତେ ।

୩୯୯-୪୦୦. ସାଡ୍ଢପଜ୍ଜଂ ୟୁଦ୍ଧେ । ସଙ୍ଗାମ ୟୁଦ୍ଧେ, ଚୁରାଦି, ଅ । ହର ହରଣେ, ପସୟ୍ହକରଣେ ଚ । ଅର ଗମନେ, ଅ । ସମରଂ । ରଣ ସଦ୍ଦେ, ଦ୍ୱେପ୍ୟନିତ୍ଥିୟଂ । ଅଜ ଗମନେ, ଣି, ଆଜି, ରସ୍ସନ୍ତୋ । ଆହୁୟ୍ୟନ୍ତେ ଅସ୍ମିଂୟୋଧା, ହୁ ସଦ୍ଦେ, ଅ । ୟୁଧ ସମ୍ପହାରେ, ତୋ । ଆଦାୟ ୟୁଜ୍ଝନ୍ତେତ୍ର ଆୟୋଧନଂ, ୟୁ । ୟୁଜ ୟୋଗେ, ସଂୟୁଗଂ, ସଂୟୁତ୍ତମ୍ପି । ଭଣ୍ଡ ପରିଭାସନେ, ୟୁ । ୱିଗ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ୟୁଜ୍ଝନ୍ତ୍ୟସ୍ମିଂ ୱିଗ୍ଗହୋ । କଲହନ୍ତ୍ୟସ୍ମିଂ କଲହୋ । ମେଧ ମେଧାହିଂସାସଙ୍ଗମେସୁ, ଣ୍ୱୁ । ଜଞ୍ଞଂ, ପୱିଦାରଣଂ, ଅକ୍କନ୍ଦନଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟଂ, ସମୀକଂ, ସମ୍ପରାୟକଂ, ଅନୀକଂ, ଅଭିସମ୍ପାତୋ, କଲିସଂ, ଫୋଟୋ, ଅତ୍ୟାମଦ୍ଦୋଇଚ୍ଚାଦୟୋପି ୟୁଦ୍ଧେ । କେଚି ପନ ‘‘ଭଣ୍ଡନାଦିପଞ୍ଚକଂ କଲହେ, ନ ୟୁଦ୍ଧେ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ‘‘ଭଣ୍ଡନଂ କୱଚେ ୟୁଦ୍ଧେ, ଖଲିକାରେପି ୱତ୍ତତେ’’ତି ନାନତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଦ୍ୱୟଂ ମୁଚ୍ଛାୟଂ । ମୁଚ୍ଛ ମୋହସମୁସ୍ସୟେସୁ । ମୁହ ୱେଚିତ୍ତେ । ତିକଂ ବଲକ୍କାରେ । ପସହନଂ ପସୟ୍ହୋ, ସହ ସତ୍ତିୟଂ, ଣ୍ୟୋ । ବଲିନୋ, ବଲେନ ୱା କରଣଂ ବଲକ୍କାରୋ । ହଠ ବଲକ୍କାରେ, ଣୋ । ପସଙ୍ଗୋପି ।

୪୦୧.ସୁଭାସୁଭାନଂ ଫଲାନଂ ସୂଚିକା ପକାସକା ୟା ଭୂତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ୱିକତି ଅଞ୍ଞଥା ଉପ୍ପତ୍ତି, ସା ଉପ୍ପାତୋ । ସୁଭାସୁଭଫଲଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପତତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଉପ୍ପାତୋ । ଉପ୍ପାଦୋପି । ତସଦ୍ଦୋ’ୟଂ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସ, ଅପରପଦସ୍ସ ୱା ଲିଙ୍ଗମାଦତ୍ତେ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ, ୱିଗ୍ଗହୋ ଚ ତଂ ୱାକ୍ୟଞ୍ଚେତି ୱିଗ୍ଗହୱାକ୍ୟ’’ନ୍ତ୍ୟାଦୀସୁ, ଇଧ ପନ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସ ଲିଙ୍ଗମାଦତ୍ତେ । ଉପ୍ପାତସ୍ସ ତତ୍ର ୟୁଦ୍ଧପକ୍କମେନାଭିଧାନଂ ।

ଚତୁକ୍କଂ ଉପ୍ପାତସ୍ସ ପରିୟାୟେ । ଇ ଗମନେ,ତି, ଦୀଘାଦି । ସବ୍ବକାଲଂ ନ ଜାୟତୀତି ଅଜଞ୍ଞଂ, ଣ୍ୟୋ, ଫଲଂ ନ ଜନେତୀତି ୱା ଅଜଞ୍ଞଂ, ତଞ୍ହି ଧୂମୋ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ କମ୍ମଫଲସ୍ସ ପକାସନମତ୍ତମେୱ କରୋତି, ନ ତଂ ଜନେତୀତି ଅଜଞ୍ଞଂ ନାମ । ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସଜ୍ଜତି ପକାସେତୀତି ଉପସଗ୍ଗୋ, ଣୋ । ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁନୋତୀତି ଉପଦ୍ଦୱୋ, ଦୁ ପରିତାପେ, ଅ । ଏତ୍ଥ ଚ ଈତ୍ୟାଦୟୋ ଜନକେପି ୱତ୍ତନ୍ତି, ୟଥା ଜରାଦୀନମୁପଦ୍ଦୱା ।

୪୦୨.ମଲ୍ଲୟୁଦ୍ଧମ୍ହି ବାହୁୟୁଦ୍ଧମ୍ହି ନିବ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ଅଧୋଭାଗଂ ବନ୍ଧନଂ ୱା କତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତ୍ୟତ୍ର ନିବ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ୟସ୍ସ ବୋ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱେଧଂ ନିବ୍ବେଧେନ୍ତ୍ୟତ୍ରେତି ୱା ନିବ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ୱେଧ ୱେଧନେ, ତୋ, ଏସ୍ସୁ, ଅଞ୍ଞତ୍ରୋପଚାରା । ଦ୍ୱୟଂ ଜୟକ୍ରିୟାୟଂ । ଜି ଜୟେ, ‘‘ଭାୱେ ଚା’’ତି ଣୋ । ରଣେ ୟୁଦ୍ଧେ ୟୋ ଭଙ୍ଗୋ, ସୋ ପରାଜୟୋ । ପରାପୁବ୍ବୋ ଜି ୟୁଦ୍ଧଭଙ୍ଗେ । ଦ୍ୱୟଂ ପଲାୟନମତ୍ତେ, ନ ତୁ ସଙ୍ଗାମତୋୟେୱ ପଲାୟନେ । ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୟନଂ ଗମନଂ ପଲାୟନଂ । ଅପୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗମନଂ ଅପକ୍କମୋ । ପଦାୱୋ, ଦାୱୋ, ସନ୍ଦାୱୋ, ୱିଦ୍ଦୱୋ, ଦୱୋ, ଅପୟାନଂପ୍ୟତ୍ର ।

୪୦୩. ପଜ୍ଜଂ ମାରଣେ । ମର ପାଣଚାଗେ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଭାୱସାଧନଂ । ମାରୀୟତେ ମାରଣଂ, ୟୁ । ହନ ହିଂସାୟଂ, ଣମ୍ହି ‘‘ହନସ୍ସ ଘାତୋ’’ତି ଘାତାଦେସୋ । ନସ ଅଦସ୍ସନେ । ସୂଦ ଧାରଣେ । ହିଂସ ହିଂସାୟଂ । ସର ହିଂସାୟଂ, ଇତ୍ଥିୟମାପଚ୍ଚୟୋ, ହିଂସା । ଣମ୍ହି ହନସ୍ସ ୱଧାଦେସୋ । ସସ ହିଂସାୟଂ । ୟୁମ୍ହି ହନସ୍ସ ଘାତୋ, ଘାତନଂ, ନିବ୍ବରହନଂ, ନିକାରଣଂ, ପୱାସନଂ, ସଞ୍ଞାପନଂ, ପମଥନଂ, କଥନଂ, ଉଜ୍ଜାସନଂ, ଆରମ୍ଭୋ, ପିଞ୍ଜୋପ୍ୟତ୍ର । ୱରହ ବାଧାନ୍ୟପରିଭାସନହିଂସାଦାନେସୁ । କର ହିଂସାୟଂ । ୱସ ନିୱାସେ, ପପୁବ୍ବୋ ହିଂସତ୍ଥୋ । ଞା ମାରଣତୋସନନିସାମନେସୁ, ପାଗମୋ, ସଞ୍ଞାପନଂ । ମଥ ୱିଲୋଳନେ । କଥ ହିଂସତ୍ଥୋ । ଜସୁ ହିଂସାୟଂ, ଜସି ତାଳନେ ୱା, ଚୁରାଦି । ଆପୁବ୍ବୋ ରଭି ମାରଣେ । ପିଞ୍ଜ ହିଂସାବଲଦାନନିକେତନେସୁ । ଏତେ ୟଥାକ୍କମମିଧାନାଗତାନଂ ଧାତୱୋ ।