ପୟୋଗସିଦ୍ଧିପାଳି
ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ।
ପୟୋଗସିଦ୍ଧିପାଳି
୧. ସଞ୍ଞାଦିକଣ୍ଡ
ସିଦ୍ଧ-ମ୍ବତ୍ଥୁଂ ସମ୍ମା ୱନ୍ଦେ
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
ସିଦ୍ଧ+ମିଟ୍ଠଦଦଂ ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମଂ ମଣିଂୱ ସ୍ୱତ୍ଥଦଂ ।
ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସାଦରଂ ନତ୍ୱା, ପୟୋଗସିଦ୍ଧି ୱୁଚ୍ଚତେ ॥
ପଭାୱୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ, ବ୍ୟାକରଣେ ଚ ପେଟକେ ।
ନିସ୍ସେସେୱ କବ୍ବାତିତ୍ତୋ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ୱତ ॥
ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ପୁବ୍ବସୀହଳାଚରିୟ+ପାଚରିୟେହି –
ୟା ସତ୍ତି ପାଣିନେ ୟା ଚ, ଚନ୍ଦ୍ର+କାତ୍ୟାୟନାଦିସୁ ।
ସା+ୟଂ ମୁତ୍ତିମତୀ ମଞ୍ଞେ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାୟନରୂପିନୀ-ତି ॥
ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତି ଚ ତେନେୱ, କତା ଏକେନ ପଞ୍ଚିକା ।
ତସ୍ମା+ସ୍ସ ସତ୍ଥ+ମଞ୍ଞେହି, ସୁପସଟ୍ଠଂ+ତିସୁନ୍ଦରଂ ॥
ତମ୍ହି ଚ ଦୁବ୍ବିଧଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ସୁତ୍ତଂ କମ୍ମତ୍ଥଭେଦତୋ ।
ତେସ୍ୱା+ଦି ମୀତିସଦ୍ଦେନ, ଦୁତିୟଂ ତିପ୍ପକାରତୋ ॥
ସୁୱିସଦଂ ପକାସେତ୍ୱା, ସୁବୋଧ+ମାକୁମାରକଂ ।
ବ୍ୟାପିକାୱଳିୟା କସ୍ସଂ, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତାତି ॥
୧. ଅଆଦୟୋ ତିତାଲୀସ ୱଣ୍ଣା
ଅକାରାଦୟୋ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତା ତେଚତ୍ତାଲୀସକ୍ଖରା ୱଣ୍ଣା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ଅ, ଆ, ଇ, ଈ, ଉ, ଊ, ଏ, ଐ, ଓ, ଔ, କ ଖ ଗ ଘ ଙ, ଚ ଛ ଜ ଝ ଞ, ଟ ଠ ଡ ଢ ଣ, ତ ଥ ଦ ଧ ନ, ପ ଫ ବ ଭ ମ, ୟ ର ଲୱ ସ ହ ଳ ଅଂ । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ‘‘ଏ ଓନ+ମ ୱଣ୍ଣେ’’ତି । ତିତାଲୀସାତି ୱଚନଂ କତ୍ଥଚି ୱଣ୍ଣଲୋପଂ ଞାପେତି, ତେନ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’’ତିଆଦି ସିଦ୍ଧଂ ।
ଅକାରୋ ଆଦି ମରିୟାଦଭୂତୋ ୟେସଂ ତେ ଅଆଦୟୋ । ତୟୋ ଚ ଚତ୍ତାଲୀସ ଚେତି ତିତାଲୀସ, ଇମିନା ନିପାତନେନ ୱା ଚତଭାଗଲୋପୋ । ୱଣ୍ଣୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେହୀତି ୱଣ୍ଣା ।
ଏତ୍ଥା+ହ – ‘‘କସ୍ମା ଆଚରିୟକଚ୍ଚାୟନାଦୀହି ୱିୟ ଏକଚତ୍ତାଲୀସକ୍ଖରାନ+ମକ୍ଖରସଞ୍ଞ+ମକତ୍ୱା ତିତାଲୀସକ୍ଖରାନଂ ୱଣ୍ଣସଞ୍ଞା କତା’’ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ –
ସା ମାଗଧୀ ମୂଲଭାସା, ନରା ୟାୟା+ଦିକପ୍ପିକା ।
ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚା-ସୁତାଲାପା, ସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଚାପି ଭାସରେତି –
ୱଚନତୋ ମାଗଧିକାନଂ ଏତ୍ଥ, ସେୟ୍ୟୋ, ଓଟ୍ଠୋ, ସୋତ୍ଥି-ତ୍ୟାଦୀସୁପି ଅସେସବ୍ୟାପିକାନଂ ତିତାଲୀସକ୍ଖରାନଂୱ ଉଜୁକାନ୍ୱତ୍ଥପ୍ପକ୍ଖରଗୁଣିକା, ନେୱ ପନ ‘ରୁକ୍ଖା ୱନଂ’ତ୍ୟାଦୋ ୱିୟ ଅୱୟୱେ ସମୁଦାୟୱୋହାରୋ, ‘ସମୁଦ୍ଦୋ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ’ତ୍ୟାଦୋ ୱିୟ ଚ ସମୁଦାୟେ ଅୱୟୱୱୋହାରୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱଣ୍ଣସଞ୍ଞା କତାତି ।
‘‘ସକ୍କଚ୍ଚସୱନଂ ବୁଦ୍ଧସାସନସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ‘‘ସିଥିଲଧନିତାଦି ଅକ୍ଖରୱିପତ୍ତିୟଞ୍ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୁନ୍ନୟତା ହୋତୀ’’ତି ଚ ୟସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ।
ତସ୍ମା ଅକ୍ଖରକୋସଲ୍ଲଂ, ସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।
ଉପଟ୍ଠହଂ ଗରୁଂ ସମ୍ମା, ଉଟ୍ଠାନାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ॥
ତତ୍ଥ ଅକାରାଦୀନ+ମନୁକ୍କମୋ ପନେ+ସ ଠାନାଦିକ୍କମସନ୍ନିସ୍ସିତୋ । ତଥା ହି ଠାନ+କରଣ+ପୟତନେହି ୱଣ୍ଣା ଜାୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଛ ଠାନାନି କଣ୍ଠ+ତାଲୁ+ମୁଦ୍ଧ+ଦନ୍ତ+ଓଟ୍ଠ+ନାସିକାୱସେନ ।
ତତ୍ଥ ଅୱଣ୍ଣ+କୱଗ୍ଗ+ହାନଂ କଣ୍ଠୋ ଠାନଂ, ଇୱଣ୍ଣ+ଚୱଗ୍ଗ+ୟାନଂ ତାଲୁ, ଟୱଗ୍ଗ+ର+ଳାନଂ ମୁଦ୍ଧା, ତୱଗ୍ଗ+ଲ+ସାନଂ ଦନ୍ତା, ଉୱଣ୍ଣ+ପୱଗ୍ଗାନଂ ଓଟ୍ଠୋ, ଏ ୱଣ୍ଣସ୍ସ କଣ୍ଠତାଲୂ, ଓ ୱଣ୍ଣସ୍ସ କଣ୍ଠୋ+ଟ୍ଠା, ୱକାରସ୍ସ ଦନ୍ତୋ+ଟ୍ଠା, ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ନାସିକା, ଙ, ଞ୍ଞ, ଣ, ନ, ମାନଂ ସକଠାନଂ ନାସିକା ଚ । ଏତ୍ଥ ଚ –
ହକାରୋ ପଞ୍ଚମେହେୱ, ଅନ୍ତଟ୍ଠାହି ଚ ସଂୟୁତୋ ।
ଓରସୋ ଇତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, କଣ୍ଠଜୋ ତଦସଂୟୁତୋ ॥
ୟଥା ଅୱଙ୍ହୋତି (ଅୱଙ ହୋତି., ତଞ୍ହି, ତଣ୍ହା, ପୁବ୍ବନ୍ହୋ, ଅମ୍ହେ, ଗୁୟ୍ହଂ, ଗାରୟ୍ହା, ଆରୁଲ୍ହୋ, ବହ୍ୱକ୍ଖରନ୍ତି ।
କରଣଂ –
ଜିୱ୍ହାମଜ୍ଝଂ ତାଲୁଜାନଂ,
ଜିୱ୍ହୋପଗ୍ଗଂ ମୁଦ୍ଧଜାନଂ,
ଜିୱ୍ହଗ୍ଗଂ ଦନ୍ତଜାନଂ ସେ-
ସା ସକଠାନକରଣା ॥
ୱଣ୍ଣାନଂ ଉଚ୍ଚାରଣୁସ୍ସାହୋ ପୟତନଂ, ତଂ କିଂ – ସଂୱୁତାଦିକରଣୱିସେସୋ, ସଂୱୁତତ୍ତ+ମକାରସ୍ସ, ୱିୱଟତ୍ତଂ ସେସସରାନଂ ସକାର+ହକାରାନଞ୍ଚ, ଫୁଟ୍ଠତ୍ତଂ ୱଗ୍ଗାନଂ, ଈସଂଫୁଟ୍ଠତ୍ତଂ ୟ+ର+ଲ+ୱାନଂ ।
ଏୱଂ ଠାନ+କରଣ+ପୟତନ+ସୁତି କାଲଭିନ୍ନେସୁ ଅକ୍ଖରେସୁ ସରା ନିସ୍ସୟା, ଇତରେ ନିସ୍ସିତା । ତତ୍ଥ –
ନିସ୍ସୟା+ଦୋ ସରା ୱୁତ୍ତା, ନିସ୍ସିତା ବ୍ୟଞ୍ଜନା ତତୋ ।
ୱଗ୍ଗେ+କଜା ବହୁତ୍ତା+ଦୋ, ତତୋ ଠାନ+ଲହୁକ୍କମା ॥
‘‘ଅଆଦୟୋ’’ତି ୱତ୍ତତେ ୟାୱ ‘‘ବିନ୍ଦୁ ନିଗ୍ଗହୀତ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ‘‘ଅତ୍ଥୱସା ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମୋ’’ତି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତ+ମଭିସମ୍ବନ୍ଧୀୟତେ, ‘‘ୱଣ୍ଣା’’ତି ୱତ୍ତତେ –
୨. ଦସା+ଦୋ ସରା
ଅଆଦୀସ୍ୱା+ଦିମ୍ହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଓଦନ୍ତା ଦସ ୱଣ୍ଣା ସରା ନାମ ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଅ ଆ, ଇ ଈ, ଉ ଊ, ଏ ଐ, ଓ ଔ । ସରନ୍ତି=ସପ୍ପଧାନଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା ସାରେନ୍ତୀତି ସରା ।
‘‘ଦସା+ଦୋ ସରା’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୩. ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସୱଣ୍ଣା
ଅଆଦୀସ୍ୱା+ଦିମେସୁ ଦସସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସୱଣ୍ଣା ନାମ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ୟଥା ଅ ଆଇତି, ଇ ଈଇତି, ଉ ଊ ଇତି, ଏ ଏଇତି, ଓ, ଓଇତି । ସମାନା ସଦିସା ୱଣ୍ଣା ସୱଣ୍ଣା, ସମାନତ୍ତଞ୍ଚ ଠାନତୋ । ‘‘ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ।
୪. ପୁବ୍ବୋ ରସ୍ସୋ
ତେସ୍ୱେୱ ଦସସୁ ୟେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସୱଣ୍ଣା, ତେସୁ ୟୋ ୟୋ ପୁବ୍ବୋ, ସୋ ସୋ ରସ୍ସସଞ୍ଞୋ ହୋତି । ୟଥା ଅ ଇ ଉ ଏ ଓ । ତେସୁ ‘ସଂୟୋଗତୋ ପୁବ୍ବାୱ ଦିସ୍ସନ୍ତି ଦ୍ୱେ ପନନ୍ତିମା’ତ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥ ସାଧୁତ୍ତା ତେସମ୍ପି ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ, ୟଥା ଏତ୍ଥ ସେୟ୍ୟୋ ଓଟ୍ଠୋ ସୋତ୍ଥି । ରସ୍ସକାଲୟୋଗା ତବ୍ବନ୍ତତାୟ ୱା ରସ୍ସା । ରସ୍ସକାଲୋ ନାମ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତୋ ଅକ୍ଖିନିମ୍ମିଲନସଙ୍ଖାତୋ ୱା କାଲୋ, ତେନ ଏକମତ୍ତୋ ରସ୍ସୋ, ଦ୍ୱିମତ୍ତୋ ଦୀଘୋ, ଅଡ୍ଢମତ୍ତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ । ଛନ୍ଦସି ଦିୟଡ୍ଢମତ୍ତମ୍ପି ରସ୍ସନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି ଆଚରିୟା ।
୫. ପରୋ ଦୀଘୋ
ଅଆଦୀସ୍ୱା+ଦିଭୂତେସୁ ଦସସୁ ୟେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସୱଣ୍ଣା, ତେସୁ ୟୋ ୟୋ ପରୋ, ସୋ ସୋ ଦୀଘସଞ୍ଞୋ ହୋତି । ତଂ ୟଥା ଆ ଈ ଊ ଏ ଓ । ଦୀଘକାଲୟୋଗା ତବ୍ବନ୍ତତାୟ ୱା ଦୀଘା ।
୬. କାଦୟୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନା
ଅଆଦୀସୁ କାଦୟୋ ନିଗ୍ଗହୀତପରିୟନ୍ତା ତେତ୍ତିଂସ ବ୍ୟଞ୍ଜନା ନାମ ହୋନ୍ତି । ୟଥା କ ଖ ଗ ଘ ଙ, ଚ ଛ ଜ ଝ ଞ, ଟ ଠ ଡ ଢ ଣ, ତ ଥ ଦ ଧ ନ, ପ ଫ ବ ଭ ମ, ୟ ର ଲୱ ସ ହ ଳ ଅଂ ଇତି । ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେହୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନା । କକାରାଦୀସ୍ୱ+କାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ ।
‘‘କାଦୟୋ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୭. ପଞ୍ଚପଞ୍ଚକା ୱଗ୍ଗା
ଅଆଦୀସୁ କକାରାଦୟୋ ମକାରନ୍ତା ପଞ୍ଚପଞ୍ଚକା ୱଗ୍ଗା ନାମ ହୋନ୍ତି । ୟଥା କ ଖ ଗ ଘ ଙ, ଚ ଛ ଜ ଝ ଞ, ଟ ଠ ଡ ଢ ଣ, ତ ଥ ଦ ଧ ନ, ପ ଫ ବ ଭ ମ ଇତି । ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ପରିମାଣ+ମେସଂ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚକା । ୱଜ୍ଜେନ୍ତି ୟକାରାଦୟୋତି ୱଗ୍ଗା । ତେ ପନ ପଠମକ୍ଖରୱସେନ କୱଗ୍ଗ+ଚୱଗ୍ଗାଦିୱୋହାରଂ ଗତା କୁସଲତ୍ତିକାଦୟୋ ୱିୟ ।
୮. ବିନ୍ଦୁ ନିଗ୍ଗହୀତଂ
ଅକାରାଦୀସ୍ୱ+ୟଂ ୱଣ୍ଣୋ ବିନ୍ଦୁମତ୍ତୋ, ସୋ ନିଗ୍ଗହୀତସଞ୍ଞୋ ହୋତି । ରସ୍ସସରଂ ନିସ୍ସାୟ ଗହିତ+ମୁଚ୍ଚାରିତଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ, କରଣଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ।
କରଣଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱାନ, ମୁଖେନା+ୱିୱଟେନ ୟଂ ।
ୱୁଚ୍ଚତେ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତି, ୱୁତ୍ତଂ ବିନ୍ଦୁ ସରାନୁଗଂ ॥
ବହ୍ୱକ୍ଖରସଞ୍ଞାକରଣଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞତ୍ଥଂ, ଝ+ଲାଦୟୋ ତୁ ରୁଳ୍ହୀସଞ୍ଞା ।
ୱଣ୍ଣା ସରା ସୱଣ୍ଣା ଚ, ରସ୍ସା ଦୀଘା ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନା ।
ୱଗ୍ଗା ଚ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତି, ହୋତି ସଞ୍ଞାୱିଧିକ୍କମୋ ॥
(ସଞ୍ଞାୱିଧାନଂ ।)
ସନ୍ଧି ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଲୋକ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ, ପଞ୍ଞା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତୀଣି ଇମାନି, ନୋ ହି ଏତଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ଓୱାଦୋ, ମାତୁ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ସମେତୁ ଆୟସ୍ମା, ଅଭିଭୂ ଆୟତନଂ, ଧନଂ ମେ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବେ ଏୱ, ତୟୋ ଅସ୍ସୁ ଧମ୍ମା, ଅସନ୍ତୋ ଏତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି ଇତୀ+ଧ ସରସଞ୍ଞାୟଂ –
୨୬. ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ
ସରେ ସରୋ ଲୋପନୀୟୋ ହୋତି । ସରୋତି କାରିୟୀନିଦ୍ଦେସୋ, ଲୋପୋତି କାରିୟନିଦ୍ଦେସୋ । ଲୋପୋ= ଅଦସ୍ସନଂ ଅନୁଚ୍ଚାରଣଂ, ସରୋତି ଜାତ୍ୟେକୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସରେତି ଓପସିଲେସିକାଧାରସତ୍ତମୀ, ତତୋ ୱଣ୍ଣ କାଲ ବ୍ୟୱଧାନେ କାରିୟଂ ନ ହୋତି, ତ୍ୱ+ମସି, କତମା ଚାନନ୍ଦ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାତି । ଏୱଂ ସବ୍ବସନ୍ଧୀସୁ ।
ୱିଧୀତି ୱତ୍ତତେ ।
୧୪. ସତ୍ତମିୟଂ ପୁବ୍ବସ୍ସ
ଥେରୟଟ୍ଠିନ୍ୟାୟେନ ପୱତ୍ତତେ ପରିଭାସା ଦୁବ୍ବଲୱିଧିନୋ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ । ସତ୍ତମୀନିଦ୍ଦେସେ ପୁବ୍ବସ୍ସେୱ ୱିଧୀତି ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ । ଲୋକଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତୀଣିମାନି, ନୋ ହେତଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦୋ, ମାତୁପଟ୍ଠାନଂ, ସମେତାୟସ୍ମା, ଅଭିଭାୟତନଂ, ଧନଂମତ୍ଥି, ସବ୍ବେୱ, ତୟସ୍ସୁ ଧମ୍ମା, ଅସନ୍ତେ+ତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ପୁବ୍ବସ୍ସ କାରିୟୱିଧାନା ସତ୍ତମୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପରତା+ୱ ଗମ୍ୟତେତି ପରେତି ପରୱଚନମ୍ପି ଘଟତେ ।
ୟସ୍ସ ଇଦାନି, ସଞ୍ଞା ଇତି, ଛାୟା ଇୱ, ଇତି ଅପି, ଅସ୍ସମଣୀ ଅସି, ଚକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅକତଞ୍ଞୂ ଅସି, ଆକାସେ ଇୱ, ତେ ଅପି, ୱନ୍ଦେ ଅହଂ, ସୋ ଅହଂ, ଚତ୍ତାରୋ ଇମେ, ୱସଲୋ ଇତି, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଅସି ବୀଜକୋ, କଥା ଏୱ କା, ପାତୋ ଏୱାତୀ+ଧ ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପେ ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ’’ ତ୍ୱେୱ ।
୨୭. ପରୋ କ୍ୱଚି
ସରମ୍ହା ପରୋ ସରୋ କ୍ୱଚି ଲୋପନୀୟୋ ହୋତି । ୟସ୍ସ ଦାନି, ସଞ୍ଞାତି, ଛାୟାୱ, ଇତିପି, ଅସ୍ସମଣୀସି, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅକତଞ୍ଞୂସି, ଆକାସେୱ, ତେପି, ୱନ୍ଦେହଂ, ସୋହଂ, ଚତ୍ତାରୋମେ, ୱସ- ଲୋଭି, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋସି ବୀଜକୋ, କଥାୱ କା, ପାତୋୱ । କ୍ୱଚୀତି କିଂ, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ସତ୍ତୁତ୍ତମୋ, ଏକୂନୱୀସତି, ୟସ୍ସେତେ, ସୁଗତୋୱାଦୋ, ଦିଟ୍ଠାସୱୋ, ଦିଟ୍ଠୋଘୋ, ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭା । ‘‘ୱିୱକ୍ଖାତୋ ସନ୍ଧୟୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଞାୟା ୱତ୍ତିଚ୍ଛାପି ଇଧ ସିଜ୍ଝତି । କ୍ୱଚୀତ୍ୟ+ଧିକାରୋ ସବ୍ବସନ୍ଧୀସୁ, ତେନ ନାତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ । (ଲୋପସନ୍ଧି) ।
ସରୋ ପରୋ ୱେତି ଚ ୱତ୍ତତେ ।
ତସ୍ସ ଇଦଂ, ୱାତ ଈରିତଂ, ନ ଉପେତି, ୱାମ ଊରୁ, ଅତି ଇୱ ଅଞ୍ଞେହି, ୱି ଉଦକଂ ଇତୀଧ ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପେ –
୨୯. ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେଓ ଲୁତ୍ତା
ଲୁତ୍ତା ସରା ପରେସଂ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ଏ+ଓ ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । ୟଥାସଂଖ୍ୟାନୁଦ୍ଦେସୋ ସମାନାନଂ ।
୨୪. ୱଣ୍ଣପରେନ ସୱଣ୍ଣୋପି
ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ପରୋ ୟସ୍ମା, ତେନ ସୱଣ୍ଣୋପି ଗୟ୍ହତି ସୟଞ୍ଚ ରୂପଂତି ଈଊନମ୍ପି ଏ+ଓ । ସବ୍ବତ୍ଥ ରସ୍ସସ୍ସ ଜାତିନିଦ୍ଦେସେ ଦୀଘସ୍ସାପି ଗହଣତ୍ଥଂ ଇଦ+ମାରଦ୍ଧଂ । ତସ୍ସେଦଂ, ୱାତେରିତଂ, ନୋପେତି, ୱାମୋରୁ, ଅତେୱଞ୍ଞେହି, ୱୋଦକଂ । ଇଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମୋଦାହରଣଦ୍ୱୟଂ ‘‘ଅୱଣ୍ଣେ ଲୁତ୍ତେ ଏୱ ଏ+ଓ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଗାହସ୍ସ ନିସେଧନତ୍ଥଂ । ୱାତ୍ୱେୱ, ତସ୍ସିଦଂ । କଥଂ ‘‘ପଚ୍ଚୋରସ୍ମି’’ନ୍ତି, ୟୋଗୱିଭାଗା । ପତି ଉରସ୍ମିନ୍ତି ୱିଭଜ୍ଜ ‘‘ୟୱା ସରେ’’ତି ୟକାରେ ‘‘ତୱଗ୍ଗୱରଣା’’ଦିନା ଚୋ, ‘‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’’ତି ପୁବ୍ବରୂପଞ୍ଚ, ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେଓ’’ତି (ୟୋଗୱିଭାଗା) ଉସ୍ସ ଓ ଚ । ଲୁତ୍ତାତି କିଂ, ଦସ ଇମେ ଧମ୍ମା, ୟଥା ଇଦଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା । ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗବାଧକସ୍ସ କ୍ୱଚିସଦ୍ଦସ୍ସାନୁୱତ୍ତନତୋ ନ ୱିକପ୍ପୱିଧି ନିୟତା, ତେନ ଉପେତୋ, ଅୱେଚ୍ଚାତି ଏୱମାଦୀସୁ ୱିକପ୍ପୋ । ତାରକିତା, ୟସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ମହିଦ୍ଧିକୋ, ସବ୍ବୀତିୟୋ, ତେନୁପସଙ୍କମି, ଲୋକୁତ୍ତରୋତିଆଦୀସୁ ୱିଧି ଚ ନ ହୋତି ।
ପଟିସନ୍ଥାରୱୁତ୍ତି ଅସ୍ସ, ସବ୍ବୱିତ୍ତି ଅନୁଭୂୟତେ, ୱି ଅଞ୍ଜନଂ, ୱି ଆକତୋ, ଦାସୀ ଅହଂ, ଅହୁୱା ପୁରେ, ଅନୁ ଅଦ୍ଧମାସଂ, ଅନୁ ଏତି, ସୁ ଆଗତଂ, ସୁ ଆକାରୋ, ଦୁ ଆକାରୋ, ଚକ୍ଖୁ ଆପାଥଂ, ବହୁ ଆବାଧୋ, ପାତୁ ଅକାସି, ନ ତୁ ଏୱ, ଭୂ ଆପନଲାନିଲଂ ଇତୀ+ଧ ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନଂ’’ ‘‘ୱେ’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ,
୩୦. ୟୱା ସରେ
ସରେ ପରେ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ୟକାର+ୱକାରା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । ପଟିସନ୍ଥାରୱୁତ୍ୟସ୍ସ, ସବ୍ବୱିତ୍ୟନୁଭୂୟତେ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ବ୍ୟାକତୋ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ଦୀଘେ ଦାସ୍ୟାହଂ, ଅହାପୁରେ, ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ, ଅନ୍ୱେତି, ସ୍ୱାଗତଂ, ସ୍ୱାକାରୋ, ଦ୍ୱାକାରୋ, ଚକ୍ଖ୍ୱାପାଥଂ, ବହ୍ୱାବାଧୋ, ପାତ୍ୱାକାସି, ନ ତ୍ୱେୱ, ଭ୍ୱାପନଲାନିଲଂ । ୱାତ୍ୱେୱ, ୱିଆକତୋ, ସାଗତଂ ।
ଅଧିଗତୋ ଖୋ ମେ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ପୁତ୍ତୋ ତେ ଅହଂ, ତେ ଅସ୍ସ ପହୀନା ପଞ୍ଚ, ତେ ଅହଂ, ୟେ ଅସ୍ସ, ତେ ଅଜ୍ଜ, ୟାୱତକୋ ଅସ୍ସ କାୟୋ, ତାୱତକୋ ଅସ୍ସ ବ୍ୟାମୋ, କୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅଥ ଖୋ ଅସ୍ସ, ଅହଂ ଖୋ ଅଜ୍ଜ, ସୋ ଅହଂ, ସୋ ଅଜ୍ଜ, ସୋ ଏୱ, ୟତୋ ଅଧିକରଣଂ, ସୋ ଅହଂ ଇତୀ+ଧ ‘‘ୟୱା ସରେ’’ ‘‘ୱେ’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ,
୩୦. ଏଓନଂ
ଏଓନଂ ୟକାର+ୱକାରା ହୋନ୍ତି ୱା ସରେ ପରେ ୟଥାକ୍କମଂ । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ଦୀଘେ ଅଧିଗତୋ ଖୋ ମ୍ୟାୟଂ ଧମ୍ମୋ, ପୁତ୍ତୋ ତ୍ୟାହଂ, ତ୍ୟାସ୍ସ ପହୀନା ପଞ୍ଚ, ତ୍ୟାହଂ, ୟ୍ୟସ୍ସ, ତ୍ୟଜ୍ଜ, ୟାୱତକ୍ୱସ୍ସ କାୟୋ, ତାୱତକ୍ୱସ୍ସ ବ୍ୟାମୋ, କ୍ୱତ୍ଥୋ, ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ, ଅହଂ ଖ୍ୱଜ୍ଜ, ସ୍ୱାହଂ, ସ୍ୱଜ୍ଜ, ସ୍ୱେୱ, ୟତ୍ୱାଧିକରଣଂ, ସ୍ୱାହଂ । ୱାତ୍ୱେୱ, ତେଜ୍ଜ, ସୋହଂ । କ୍ୱଚି ତ୍ୱେୱ, ଧନମତ୍ଥି, ପୁତ୍ତାମତ୍ଥି, ତେ ନାଗତା, ଅସନ୍ତେତ୍ଥ, ଚତ୍ତାରୋ ଇମେ ।
ଗୋ ଏଳକଂ, ଗୋ ଅସ୍ସଂ, ଗୋ ଅଜିନଂ ଇତୀ+ଧ ‘‘ସରେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୩୨. ଗୋସ୍ସା+ୱଙ
ସରେ ପରେ ଗୋସ୍ସ ଅୱୱାଦେସୋ ହୋତି । ସ ଚ ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସା’’ତି ସବ୍ବସ୍ସ ପସଙ୍ଗେ ‘ଅନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୧୮. ଙ+ନୁବନ୍ଧୋ
ଙ-କାରୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ ୟସ୍ସ, ସୋ ଅନେକୱଣ୍ଣୋପି ଅନ୍ତସ୍ସ ହୋତୀତି ଓକାରସ୍ସେୱ ହୋତି । ‘‘ସଂକେତୋ+ନୱୟୱୋ+ନୁବନ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନା ଙ-କାରସ୍ସା+ପ୍ପୟୋଗୋ । ଉଚ୍ଚାରିତାନନ୍ତରପ୍ପଧଂସିନୋ ହି ଅନୁବନ୍ଧା, ପୟୋଜନଂ ଅନୁବନ୍ଧୋତି ସଂକେତୋ । ଗୱେଳକଂ, ଗୱାସ୍ସଂ, ଗୱାଜିନଂ ।
ଇତି ଏୱା+ତୀ+ଧ –
୩୬. ୱୀ+ତିସ୍ସେ+ୱେ ୱା
ଏୱସଦ୍ଦେ ପରେ ଇତିସ୍ସ ୱୋ ହୋତି ୱା । ସ ଚ –
୧୭. ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସ
ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ୟଂ କାରିୟଂ, ତ+ଦନ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଇକାରସ୍ସା+ଦେସୋ । ଆଦେସିଟ୍ଠାନେ ଆଦିସ୍ସତୀତି ଆଦେସୋ । ଇତ୍ୱେୱ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ୟାଦେସୋ, ‘‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’’ତି ତସ୍ସ ଚୋ, ‘‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’’ତି ୟସ୍ସ ଚକାରୋ, ଇଚ୍ଚେୱ । ଏୱେତି କିଂ, ଇଚ୍ଚାହ । (ଆଦେସସନ୍ଧି) ।
ତି ଅଙ୍ଗୁଲଂ,ତି ଅଙ୍ଗିକଂ, ଭୂ ଆଦୟୋ, ମିଗୀ ଭନ୍ତା ଉଦିକ୍ଖତିତ୍ୟାଦିସନ୍ଧୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ‘‘ମୟଦା ସରେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୪୫. ୱନତରଗା ଚା+ଗମା
ଏତେ ମୟଦା ଚ ଆଗମା ହୋନ୍ତି ୱା ସରେ କ୍ୱଚି । ଆଗମିନୋ ଅନିୟମେପି –
ସରୋୟେୱା+ଗମି ହୋତି, ୱନାଦିନନ୍ତୁ ଞାପକା ।
ଅଞ୍ଞଥା ହି ପଦାଦୀନଂ, ୟୁକୱିଧାନ+ମନତ୍ଥକଂ ॥
ଏତ୍ଥା+ଗମା ଅନିୟତାଗମୀନମେୱ ଭୱନ୍ତି ଚେ, ୟକାରାଗମେନେୱ ‘‘ନିପଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ସିଦ୍ଧେ ‘‘ପଦାଦୀନଂ କ୍ୱଚୀ’’ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ୟୁକା+ଗମୋ ନିରତ୍ଥକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତିୱଙ୍ଗୁଲଂ, ତିୱଙ୍ଗିକଂ, ଭୂୱାଦୟୋ, ମିଗୀ ଭନ୍ତା ୱୁଦିକ୍ଖତି, ପୱୁଚ୍ଚତି, ପାଗୁଞ୍ଞୱୁଜୁତା । ଇତୋ ନାୟତି, ଚିନିତ୍ୱା । ୟସ୍ମାତିହ, ତସ୍ମାତିହ, ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ । ନିରନ୍ତରଂ, ନିରାଲୟୋ, ନିରିନ୍ଧନୋ, ନିରୀହକଂ, ନିରୁତ୍ତରୋ, ନିରୋଜଂ, ଦୁରତିକ୍କମୋ, ଦୁରାଗତଂ, ଦୁରୁତ୍ତରଂ, ପାତୁରହୋସି, ପୁନରାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପୁନରୁତ୍ତଂ, ପୁନରେୱ, ପୁନରେତି, ଧୀରତ୍ଥୁ, ପାତରାସୋ, ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ, ଚତୁରାରକ୍ଖଂ, ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦପଟିଲାଭୋ, ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ, ଭତ୍ତୁରତ୍ଥେ, ୱୁତ୍ତିରେସା, ପଥୱୀଧାତୁରେୱେସା, ନକ୍ଖତ୍ତରାଜାରିୱ ତାରକାନଂ, ୱିଜ୍ଜୁରିୱବ୍ଭକୁଟେ, ଆରଗ୍ଗେରିୱ ସାସପୋ, ଉସଭୋରିୱ, ସବ୍ଭିରେୱ ସମାସେଥ । ପୁଥଗେୱ, ରସ୍ସେ ପଗେୱ । ଲହୁମେସ୍ସତି, ଗୁରୁମେସ୍ସତି, ଇଧମାହୁ, କେନ ତେ ଇଧ ମିଜ୍ଝତି, ଭଦ୍ରୋ କସାମିୱ, ଆକାସେ ମଭିପୂଜୟେ, ଏକମେକସ୍ସ, ୟେନ ମିଧେକଚ୍ଚେ । ଭାତିୟେୱ, ହୋତିୟେୱ, ୟଥାୟିଦଂ, ୟଥାୟେୱ, ମାୟିଦଂ, ନୟିଦଂ, ନୟିଧ, ଛୟିମାନି, ନୱୟିମେ ଧମ୍ମା, ବୋଧିୟାୟେୱ, ପଥୱୀୟେୱ ଧାତୁ, ତେସୁୟେୱ, ତେୟେୱ, ସୋୟେୱ, ପାଟିୟେକ୍କଂ, ୱିୟଞ୍ଜନଂ, ୱିୟାକାସି, ପରିୟନ୍ତଂ, ପରିୟାଦାନଂ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ, ପରିୟେସତି, ପରିୟୋସାନଂ, ନିୟାୟୋଗୋ । ଉଦଗ୍ଗୋ, ଉଦୟୋ, ଉଦାହଟଂ, ଉଦିତୋ, ଉଦୀରିତଂ, ଉଦେତି, ସକିଦେୱ, କିଞ୍ଚିଦେୱ, କେନଚିଦେୱ, କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ, କୋଚିଦେୱ, ସମ୍ମଦତ୍ତୋ, ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତାନଂ, ସମ୍ମଦେୱ, ୟାୱଦତ୍ଥଂ, ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ, ୟାୱଦେୱ, ତାୱଦେୱ, ପୁନଦେୱ, ୟଦତ୍ଥଂ, ୟଦନ୍ତରଂ, ତଦନ୍ତରଂ, ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତି, ଏତଦତ୍ଥଂ, ଅତ୍ତଦତ୍ଥଂ, ତଦତ୍ଥଂ, ସଦତ୍ଥପସୁତୋ ସିୟା, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ, ମନସାଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତାନଂ, ବହୁଦେୱ ରତ୍ତି । ୱାତ୍ୱେୱ, ଅତ୍ତଅତ୍ଥଂ, ଦ୍ୱାଧିଟ୍ଠିତଂ, ପାତୁଅହୋସି । ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତା ୱାଧିକାରସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋପି, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ଚିରଂ ନାୟତି, ତଂୟେୱ ।
ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଛ ଅଙ୍ଗଂ, ଛ ଅସୀତି, ଛ ଅଂସା, ଛ ଆୟତନଂ ଇତୀ+ଧ ‘‘ୱା ସରେ’’ ‘‘ଆଗମୋ’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ ।
୪୯. ଛା ଳୋ
ଛସଦ୍ଦା ପରସ୍ସ ସରସ୍ସ ଳକାରୋ ଆଗମୋ ହୋତି ୱା । ଛାତି ଅନୁକରଣତ୍ତା ଏକୱଚନଂ । ଛଳଭିଞ୍ଞା, ଛଳଙ୍ଗଂ, ଛଳସୀତି, ଛଳଂସା, ଛଳାୟତନଂ । ୱାତ୍ୱେୱ, ଛଅଭିଞ୍ଞା । (ଆଗମସନ୍ଧି) ।
ଲୋପୋ ଅଦସ୍ସନଂ, ଠାନିଂ, ୟ+ମାମଦ୍ଦିୟ ଦିସ୍ସତି ।
ଆଦେସୋ ନାମ ସୋ ୟା ତୁ, ଅସନ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଆଗମୋ ॥
ସରସନ୍ଧି ।
କଞ୍ଞା ଇୱ, କଞ୍ଞାୱ ଇଚ୍ଚାଦି ସରସନ୍ଧିନିସେଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ପସଙ୍ଗପୁବ୍ବକୋ ହି ପଟିସେଧୋ । ପୁବ୍ବସରାନଂ ଲୋପେ ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ସରୋ’’ ‘‘ୱେ’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ ।
୨୮. ନ ଦ୍ୱେ ୱା
ପୁବ୍ବପରସ୍ସରା ଦ୍ୱେପି ୱା କ୍ୱଚି ନ ଲୁପ୍ୟନ୍ତେ । କଞ୍ଞା ଇୱ, କଞ୍ଞେୱ, କଞ୍ଞାୱ ।
ସାରିପୁତ୍ତ ଇଧେକଚ୍ଚୋ, ଏହି ସିୱକ ଉଟ୍ଠେହି, ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ, ଗାଥା ଅଭାସି, ଦେୱା ଆଭସ୍ସରା ୟଥା, ତେୱିଜ୍ଜା ଇଦ୍ଧିପତ୍ତା ଚ, ଭଗୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା, ଭଗୱା ଏତ+ଦୱୋଚ, ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି, ଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ଭୂତୱାଦୀ ଅତ୍ଥୱାଦୀ, ୟଂ ଇତ୍ଥୀ ଅରହଂ ଅସ୍ସ, ସାମାୱତୀ ଆହ, ପାପକାରୀ ଉଭୟତ୍ଥ ତପ୍ପତି, ନଦୀ ଓତ୍ଥରତି, ୟେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା, ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି, ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାୟିଂସୁ, ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ+ମାହଂସୁ, ଇମସ୍ମିଂ ଗାମେ ଆରକ୍ଖକା, ସବ୍ବେ ଇମେ, କତମେ ଏକାଦସ, ଗମ୍ଭୀରେ ଓଦକନ୍ତିକେ, ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତଂ ପଦଂ, ସଙ୍ଘୋ ଆଗଚ୍ଛତୁ, କୋ ଇମଂ ପଥୱିଂ ୱିଚେସ୍ସତି, ଆଲୋକୋ ଉଦପାଦି, ଏକୋ ଏକାୟ, ଚତ୍ତାରୋ ଓଘା, ଅରେ ଅହମ୍ପି, ସଚେ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ, ନୋ ଅତିକ୍କମୋ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ, ଅଥୋ ଅନ୍ତୋ ଚ, ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା, ଅଥୋ ଓଟ୍ଠୱ+ଚିତ୍ତକା, ତତୋ ଆ- ମନ୍ତୟି ସତ୍ଥାତି ଏୱମାଦୟୋ ଇଧ କାଲବ୍ୟୱଧାନେନେୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । କ୍ୱଚୀତି କିଂ, ଆଗତା+ତ୍ଥ, ଆଗତା+ମ୍ହା, କତମ+ସ୍ସ ୱାରୋ, ଅପ୍ପସ୍ସୁତା+ୟଂ ପୁରିସୋ, ଚମରୀ+ୱ, ସବ୍ବେ+ୱ, ସ୍ୱେ+ୱ, ଏସେ+ୱ ନୟୋ, ପରିସୁଦ୍ଧେ+ତ୍ଥା+ୟସ୍ମନ୍ତୋ, ନେ+ତ୍ଥ, କୁତେ+ତ୍ଥ ଲବ୍ଭା, ସଚେ+ସ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତଥୂ+ପମଂ, ୟଥା+ହ, ଜୀୱ୍ହା+ୟତନଂ, ଅୱିଜ୍ଜୋ+ଘୋ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଭିଭା+ୟତନଂ, ଭୟତୂ+ପଟ୍ଠାନଂ, ସଦ୍ଧୀ+ଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠଂ । (ସରସନ୍ଧିନିସେଧୋ)
ତତ୍ର ଅଭିରତି, ତତ୍ର ଅୟଂ, ବୁଦ୍ଧ ଅନୁସ୍ସତି, ସ ଅତ୍ଥିକା, ସଞ୍ଞାୱା ଅସ୍ସ, ତଦା ଅହଂ, ୟାନି ଇଧ ଭୂତାନି, ଗଚ୍ଛାମି ଇତି, ଅତି ଇତୋ, କିକୀ ଇୱ, ବହୁ ଉପକାରଂ, ମଧୁ ଉଦକଂ, ସୁ ଉପଧାରିତଂ, ସୋପି ଅୟଂ, ଇଦାନି ଅହଂ, ସଚେ ଅୟଂ, ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ ଅୟଂ, ଇତର ଇତରେନ, ସଦ୍ଧା ଇଧ ୱିତ୍ତଂ, କମ୍ମ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ତଥା ଉପମଂ, ରତ୍ତି ଉପରତୋ, ୱି ଉପସମୋ, ଲୋକସ୍ସ ଇତି, ଦେୱ ଇତି, ୱି ଅତିପତନ୍ତି, ୱି ଅତିନାମେନ୍ତି, ସଙ୍ଘାଟି ଅପି, ଜୀୱିତହେତୁ ଅପି, ୱିଜ୍ଜୁ ଇୱ, କିଂସୁ ଇଧ ୱିତ୍ତଂ, ସାଧୁ ଇତି, ତେ ଅସ୍ସ ପହୀନା, ସୋ ଅସ୍ସ, ମଧୁୱା ମଞ୍ଞତି ବାଲୋ, ଏୱଂ ଗାମେ ମୁନି ଚରେ, ଖନ୍ତି ପରମଂ ତପୋ ତିତିକ୍ଖା, ନ ମଂକୁ ଭୱିସ୍ସାମି, ସୁ ଅକ୍ଖାତୋ, ୟୋ ଅହଂ, ସୋ ଅହଂ, କାମତୋ ଜାୟତି ସୋକୋ, କାମତୋ ଜାୟତି ଭୟଂ, ସକ୍କୋ ଉଜୁ ଚ ସୁହୁଜୁଚ, ଅନୁପଘାତୋ, ଦୁରକ୍ଖଂ, ଦୁରମଂ, ଦୁଭରତା । ୟିଟ୍ଠଂ ୱା ହୁତଂ ୱା ଲୋକେ, ୟଦି ୱା ସାୱକେ, ପୁଗ୍ଗଲା ଧମ୍ମଦସା ତେ, ଭୋୱାଦୀ ନାମ ସୋ ହୋତି, ୟଥାଭାୱୀ ଗୁଣେନ ସୋ, ୟଥା ଇଦଂ, ସମ୍ମା ଦକ୍ଖାତୋ, ପରା କମୋ, ତଣ୍ହା କ୍ଖୟୋ, ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀ ଅମ୍ହି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୋ ଇତୀ+ଧ –
୩୩. ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା
ରସ୍ସ+ଦୀଘାନଂ କ୍ୱଚି ଦୀଘ+ରସ୍ସା ହୋନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ତତ୍ରାଭିରତି, ତତ୍ରାୟଂ, ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି, ସାତ୍ଥିକା, ସଞ୍ଞାୱା+ସ୍ସ, ତଦାହଂ, ୟାନୀ+ଧ ଭୂତାନି, ଗଚ୍ଛାମୀତି, ଅତୀତୋ, କିକୀୱ, ବହୂପକାରଂ, ମଧୂଦକଂ, ସୂପଧାରିତଂ, ସୋପାୟଂ, ଇଦାନାହଂ, ସଚାୟଂ, ଅପ୍ପସ୍ସୁତାୟଂ, ଇତରୀତରେନ, ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତଂ, କମ୍ମୂପନିସ୍ସୟୋ, ତଥୂପମଂ, ରତ୍ତୂପରତୋ, ୱୂପସମୋ, ଲୋକସ୍ସାତି, ଦେୱାତି, ୱୀତିପତନ୍ତି, ୱୀତିନାମେନ୍ତି, ସଙ୍ଘାଟୀପି, ଜୀୱିତହେତୂପି, ୱିଜ୍ଜୂୱ, କିଂସୂଧ ୱିତ୍ତଂ, ସାଧୂତି, ତ୍ୟାସ୍ସ ପହୀନା, ସ୍ୱାସ୍ସ, ମଧୁୱା ମଞ୍ଞତୀ ବାଲୋ, ଏୱଂ ଗାମେ ମୁନୀ ଚରେ, ଖନ୍ତୀ ପରମଂ ତପୋ ତିତିକ୍ଖା, ନ ମଂକୂ ଭୱିସ୍ସାମି, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ, ୟ୍ୱାହଂ, ସ୍ୱାହଂ, କାମତୋ ଜାୟତୀ ସୋକୋ, କାମତୋ ଜାୟତୀ ଭୟଂ, ସକ୍କୋ ଉଜୂ ଚ ସୁହୁଜୂ ଚ, ଅନୂପଘାତୋ, ଦୂରକ୍ଖଂ, ଦୂରମଂ, ଦୂଭରତା । ୟିଟ୍ଠଂୱ ହୁତଂୱ ଲୋକେ, ୟଦିୱ ସାୱକେ, ପୁଗ୍ଗଲ ଧମ୍ମଦସା ତେ, ଭୋୱାଦି ନାମ ସୋ ହୋତି, ୟଥାଭାୱି ଗୁଣେନ ସୋ, ୟଥୟିଦଂ, ସମ୍ମଦକ୍ଖାତୋ, ପରକ୍କମୋ, ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ, ଝାନସ୍ସ ଲାଭିମ୍ହି, ୱସିମ୍ହି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୋ । କ୍ୱଚୀତି କିଂ, ତ୍ୟଜ୍ଜ, ସ୍ୱସ୍ସ, ପତିଲିୟତୀତି ଦୀଘନିସେଧୋ, ମାୟିଦଂ, ମନସାଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତାନଂ, ୟଥାକ୍କମଂ, ଆରକ୍ଖାତୀତଂ, ଦୀୟତି, ସୂୟତୀତି ରସ୍ସକାରିୟନିସେଧୋ । କଥଂ ୟାନିୱ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେତି, ‘‘ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା । (ଦୀଘ+ରସ୍ସସନ୍ଧି) ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନେତି ୱତ୍ତତେ ।
୩୪. ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ
ସରମ୍ହା ପରସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ କ୍ୱଚି ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆୱୁତ୍ତିଦ୍ୱିୱଚନଂ ଠାନେଦ୍ୱିୱଚନନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେଦ୍ୱିୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତାନି ଚ ପ+ପତି+ପଟି+କମ+କୁସ+କୁଧ+କୀ+ଗହ+ଜୁତ+ଞା+ସି+ ସୁ+ସୂ+ସମ୍ଭୂ+ସର+ସସାଦୀନମାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନାନଞ୍ଚ ହୋତି । ଇଧ ପମାଦୋ=ଇଧପ୍ପମାଦୋ, ଏୱଂ ଅପ୍ପମାଦୋ, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସୁପ୍ପସନ୍ନୋ, ସମ୍ମା ପଧାନଂ=ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ଅପ୍ପତିୱତ୍ତିୟୋ, ଅଧିପ୍ପତିପଚ୍ଚୟୋ, ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ, । ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ, ୱିପ୍ପଟିସାରୋ, ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି । ପକ୍କମୋ, ପଟିକ୍କମୋ, ହେତୁକ୍କମୋ, ଆକମତି=ଅକ୍କମତି, ଏୱଂ ପକ୍କମତି, ୟଥାକ୍କମଂ । ଅକ୍କୋସତି, ପଟିକ୍କୋସତି, ଅନୁକ୍କୋସତି, ଆକୋସତି=ଅକ୍କୋସତି । ଅକ୍କୁଦ୍ଧୋ, ଅଭିକ୍କୁଦ୍ଧୋ । ଧନକ୍କୀତୋ, ୱିକ୍କୟୋ, ଅନୁକ୍କୟୋ । ପଗ୍ଗହୋ, ୱିଗ୍ଗହୋ, ଅନୁଗ୍ଗହୋ, ଚନ୍ଦଗ୍ଗାହୋ, ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋ । ପଜ୍ଜୋତୋ, ୱିଜ୍ଜୋତୋ, ଉଜ୍ଜୋତୋ । କତଞ୍ଞୂ, ୱିଞ୍ଞୂ, ପଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଅନଞ୍ଞାଣଂ । ଅୱସ୍ସୟୋ, ନିସ୍ସୟୋ, ସମୁସ୍ସୟୋ । ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ, ୱିସ୍ସୁତୋ, ବହୁସ୍ସୁତୋ । ଆସୱା=ଅସ୍ସୱା । ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ, ୱିସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ । ଅଟ୍ଟସ୍ସରୋ, ୱିସ୍ସରତି, ଅନୁସ୍ସରତି, ଅନୁସ୍ସତି । ପସ୍ସସନ୍ତୋ, ୱିସ୍ସସନ୍ତୋ, ମୁହୁସ୍ସସନ୍ତୋ, ଆସାସୋ=ଅସ୍ସାସୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅୱିସ୍ସଜେନ୍ତୋ, ୱିସ୍ସଜେନ୍ତୋ, ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ, ପରିଚ୍ଚଜେନ୍ତୋ, ଉପଦ୍ଦୱୋ, ଉପକ୍କିଲେସୋ, ମିତ୍ତଦ୍ଦୁନୋ, ଆୟବ୍ୟୟୋ, ଅବ୍ବହି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିକ+ତୟ+ତିଂସ+ୱତାଦୀନ+ମାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଚ । କୁସଲତ୍ତିକଂ, ପୀତିତ୍ତିକଂ, ହେତୁତ୍ତିକଂ । ଲୋକତ୍ତୟଂ, ବୋଧିତ୍ତୟଂ, ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ । ଏକତ୍ତିଂସ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ, ତେତ୍ତିଂସ, ଚତୁତ୍ତିଂସ । ସୀଲବ୍ବତଂ, ସୁବ୍ବତୋ । ସପ୍ପୀତିକୋ, ସମନ୍ନାଗତୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱତୁ+ୱଟ+ଦିସାନ+ମନ୍ତେ, ୟଥା ୱତ୍ତତି, ୱଟ୍ଟତି, ଦସ୍ସନଂ, ଫସ୍ସୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉ+ଦୁ+ନିଉପସଗ୍ଗ+ତ+ଚତୁ+ଛ+ସନ୍ତସଦ୍ଦାଦେସାଦୀହି ପରେସଞ୍ଚ । ଉକଂସୋ=ଉକ୍କଂସୋ, ଏୱଂ ଦୁକ୍କରଂ, ନିକ୍କଙ୍ଖୋ, ଉଗ୍ଗତଂ, ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ନିଜ୍ଜଟଂ, ଉଜ୍ଜହଂ, ଉଚ୍ଚଙ୍ଗଂ, ଉନ୍ନମତି, ଦୁକ୍କରୋ, ନିଦ୍ଦରୋ, ଉନ୍ନତୋ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ, ନିମ୍ମଲୋ, ଉୟ୍ୟୁତ୍ତୋ, ଦୁଲ୍ଲଭୋ, ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଉସ୍ସାହୋ, ନିସ୍ସାରୋ । ତକ୍କରୋ, ତଜ୍ଜୋ, ତନ୍ନିନ୍ନୋ, ତପ୍ପଭୱୋ, ତମ୍ମୟୋ, ଚତୁକ୍କଂ, ଚତୁଦ୍ଦିସଂ, ଚତୁପ୍ପଦୋ, ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ଚତୁସ୍ସାଲଂ, ଛକ୍କଂ, ଛନ୍ନୱୁତି, ଛପ୍ପଦିକୋ, ଛବ୍ବସ୍ସାନି । ସକ୍କାରୋ, ସଗ୍ଗୁଣୋ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠି, ସପ୍ପୁରିସୋ, ମହବ୍ବଲୋ ।
ଅପଦନ୍ତଆକାରୱଜ୍ଜିତଦୀଘତୋ ୟକାରସ୍ସ ଚ, ନିୟ୍ୟାତି, ସୁୟ୍ୟତି, ଅଭିଭୁୟ୍ୟ, ୱିଚେୟ୍ୟ, ୱିନେୟ୍ୟ, ଧେୟ୍ୟଂ, ନେୟ୍ୟଂ, ସେୟ୍ୟୋ, ଜେୟ୍ୟୋ, ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ । ଆକାରୱଜ୍ଜିତନ୍ତି କିଂ, ମାଲାୟ, ଦୋଲାୟ, ସମାଦାୟ ।
ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣେ-ନପ୍ପଜହେ ୱଣ୍ଣବଲଂ ପୁରାଣଂ, ଉଜ୍ଜୁଗତେସୁ ସେୟ୍ୟୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସୁଗ୍ଗତିଂ । ସରମ୍ହାତି କିଂ, ଞାୟୋ, ତଂଖଣଂ । କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ, ନିକାୟୋ, ନିଦାନଂ, ନିୱାସୋ, ତତୋ, ଛସଟ୍ଠି, ଉପନୀୟତି, ସୂୟତି ।
୩୫. ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେ+ସଂ ତତିୟପଠମା
ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସୁ ପରେସ୍ୱେ+ସଂ ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଂ ତବ୍ବଗ୍ଗେ ତତିୟପଠମା ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚାସତ୍ୟା । ୱଗ୍ଗେ ଘ+ଝ+ଢ+ଧ+ଭା ଚତୁତ୍ଥା, ଖ+ଛ+ଠ+ଥ+ଫା ଦୁତିୟା, ଗ+ଜ+ଡ+ଦ+ବା ତତିୟା, କ+ଚ+ଟ+ତ+ପା ପଠମା । ପ+ଉ+ଦୁ-ନିଆଦୀହି ପରେସଂ ଘାଦୀନଂ ଦ୍ୱିଭାୱେ ତତିୟପଠମା ହୋନ୍ତି । ପଗରତି=ପଗ୍ଘରତି, ଏୱଂ ଉଗ୍ଘରତି, ନିଗ୍ଘୋସୋ, ଉଗ୍ଘାଟେତି । ଏସୋୱ ତଜ୍ଝାନଫଲୋ, ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ଅଭିଜ୍ଝା-ୟତି, ଉଜ୍ଝାୟତି । ଦଡ୍ଢୋ, ବୁଡ୍ଢୋ । ୱିଦ୍ଧଂସେତି, ଉଦ୍ଧଂସିତୋ, ଉଦ୍ଧାରୋ, ନିଦ୍ଧନୋ, ନିଦ୍ଧୁତୋ । ୱିବ୍ଭନ୍ତୋ, ଉବ୍ଭନ୍ତୋ, ସମୁବ୍ଭନ୍ତୋ, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ, ନିବ୍ଭୟଂ, ତବ୍ଭାୱୋ, ଚତୁବ୍ଭି । ସଦ୍ଧା, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ମହବ୍ଭୟଂ ।
ରସ୍ସସରେହି ପରେସଂ ୱଗ୍ଗଦୁତିୟାନଂ ଦ୍ୱିଭାୱୋ ଚେ, ପଠମା । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଏୱଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅକ୍ଖମୋ, ଅଭିକ୍ଖଣଂ, ଅୱିକ୍ଖେପୋ, ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ, ଧାତୁକ୍ଖୋଭୋ, ଆୟୁକ୍ଖୟୋ । ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବଚ୍ଛନ୍ନଂ, ୱିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ବୋଧିଚ୍ଛାୟା, ଜମ୍ବୁଚ୍ଛାୟା, ସମୁଚ୍ଛେଦୋ । ତତ୍ର ଠିତୋ=ତତ୍ରଟ୍ଠିତୋ, ଏୱଂ ଥଲଟ୍ଠଂ, ଜଲଟ୍ଠଂ, ଅଟ୍ଠିତଂ, ନିଟ୍ଠିତଂ, ଚତ୍ତାରିଟ୍ଠାନାନି, ଗରୁଟ୍ଠାନିୟୋ, ସମୁଟ୍ଠିତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାମେନ, ୟସତ୍ଥେରୋ, ପତ୍ଥରତି, ୱିତ୍ଥାରୋ, ଅଭିତ୍ଥୁତୋ, ୱିତ୍ଥମ୍ଭିତୋ, ଅନୁତ୍ଥୁନଂ । ପପ୍ଫୋଟେତି, ମହପ୍ଫଲଂ, ଅନିପ୍ଫଲଂ, ୱିପ୍ଫାରୋ, ପରିପ୍ଫୁଟେୟ୍ୟ, ମଧୁପ୍ଫାଣିତଂ । ଆକାରତୋ, ଆଖାତୋ=ଅକ୍ଖାତୋ, ଏୱଂ ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୋ, ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତଂ, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଆଛାଦୟି=ଅଚ୍ଛାଦୟି, ଏୱଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ନାୱଟ୍ଠଂ, ଅତ୍ଥରତି, ଅପ୍ଫୋଟେତି । କ୍ୱଚି ତ୍ୱେୱ, ପୁୱଖଜ୍ଜକଂ, ତସ୍ସ ଛୱିଆଦୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ୟଥାଠିତଂ, କମ୍ମଫଲଂ, ସୀଲଂ ତସ୍ସ ଝାୟିନୋ, ୟେ ଝାନପ୍ପସୁତା ଧୀରା, ନିଧନଂ, ମହାଧନଂ । (ଦ୍ୱିଭାୱସନ୍ଧି) ।
ଅକରମ୍ହ ସେ ତେ, ସୋ ଖୋ ବ୍ୟନ୍ତି କାହିତି, ସୋ ଗଚ୍ଛଂ ନ ନିୱତ୍ତତି, ଏସୋ ଅତ୍ଥୋ, ଏସୋ ଆଭୋଗୋ, ଏସୋ ଇଦାନି ଇତୀ+ଧ ‘‘ୱେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୩୭. ଏଓନ+ମ ୱଣ୍ଣେ
ଏଓନଂ ୱଣ୍ଣେ କ୍ୱଚି ଅ ହୋତି ୱା । ଅକରମ୍ହ ସ ତେ, ଅକରମ୍ହ ସେ ତେ, ଏୱଂ ସ ଖୋ ବ୍ୟନ୍ତି କାହିତି, ସ ଗଚ୍ଛଂ ନ ନିୱତ୍ତତି, ଏସ ଅତ୍ଥୋ, ଏସ ଆଭୋଗୋ, ଏସ ଇଦାନି । ୱଣ୍ଣେତି କିଂ, ଅମୋଘୱଚନୋ ଚ ସୋ, ଗନ୍ଧବ୍ବାନଂ ଅଧିପତି, ମହାରାଜା ୟସସ୍ସି ସୋତି । ‘‘ନ ସନ୍ଧିସମାସା ୱଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଗାଥାମଜ୍ଝେ ସନ୍ଧି ନ ହୋତୀତି ‘‘ତିୱିଧସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତିମ୍ହି ପରେପି ୱଣ୍ଣୋ ପରୋ ନାମ ନ ଇତି । (ସରବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧି) ।
ଅତ ୟନ୍ତଂ, ତଥ ୟଂ, ମଦ ୟଂ, ବୁଧ ୟତି, ଧନ ୟଂ, ସେୱ ୟୋ, ପର ୟେସନା, ପୋକ୍ଖରଣ ୟୋ ଇତୀ+ଧ –
୪୮. ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗ ବୟଞା
ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ୟକାରେ । ‘‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’’ତି ପୁବ୍ବରୂପଂ । ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ, ତଚ୍ଛଂ, ମଜ୍ଜଂ, ବୁଜ୍ଝତି, ଧଞ୍ଞଂ, ସେବ୍ବୋ, ପୟ୍ୟେସନା, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞୋ । ଅପୁଚ୍ଚଣ୍ଡକାୟଂ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ, ୟଜ୍ଜେୱଂ, ଅଜ୍ଝଗମା, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଅଜ୍ଝୁପଗତୋ, ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା, ଦିବ୍ବଂ । କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ, ରତ୍ୟା ।
ସକ ୟତେ, ରୁଚ ୟତେ, ପଚ ୟତେ, ଅଟ ୟତେ, ଲୁପ ୟତେ, କୁପ ୟତେ, ସଲ ୟତେ, ଫଲ ୟତେ, ଦିସ ୟତେ, ଅସ ୟତେ ଇତୀ+ଧ ‘‘ୟେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ।
୪୯. ୱଗ୍ଗଲସେହିତେ
ୱଗ୍ଗଲସେହି ପରସ୍ସ ୟକାରସ୍ସ କ୍ୱଚି ତେ ୱଗ୍ଗଲସା ହୋନ୍ତି । ସକ୍କତେ, ରୁଚ୍ଚତେ, ପଚ୍ଚତେ, ଅଟ୍ଟତେ, ଲୁପ୍ପତେ, କୁପ୍ପତେ, ସଲ୍ଲତେ, ଫଲ୍ଲତେ, ଦିସ୍ସତେ, ଅସ୍ସତେ । କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ, କ୍ୟାହଂ ।
ମୁହ ୟତି, ଗୁହ ୟତି ଇତୀ+ଧ –
୫୦. ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ
ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ହୋତି ୟକାରେ । ମୁୟ୍ହତି, ଗୁୟ୍ହତି ।
ବହୁ ଆବାଧୋ ଇତୀ+ଧ ଉସ୍ସୱକାରେ ‘‘ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୫୧. ୱେ ୱା
ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ହୋତି ୱା ୱକାରେ । ବୱ୍ହାବାଧୋ । ୱାତ୍ୱେୱ, ବହ୍ୱାବାଧୋ ।
୫୨. ତଥନରାନଂ ଟଠଣଲା
ତଥନରାନଂ ଟଠଣଲା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । ଦୁକ୍କତଂ=ଦୁକ୍କଟଂ, ଏୱଂ ସୁକଟଂ, ପତ୍ଥଟୋ, ପତଟୋ, ଉଦ୍ଧଟୋ, ୱିସଟୋ । ଅଟ୍ଠକଥା । ପଣିଧାନଂ, ପଣିପାତୋ, ପଣାମୋ, ପଣୀତଂ, ପରିଣତୋ, ପରିଣାମୋ, ଦୁଣ୍ଣୟୋ, ନିଣ୍ଣୟୋ, ଓଣତୋ । ପରିପନ୍ନୋ=ପଲିପନ୍ନୋ, ଏୱଂ ପଲିବୋଧୋ, ପଲ୍ଲଙ୍କଂ, ତଲୁନୋ, ମହାସାଲୋ, ମାଲୁତୋ, ସୁଖୁମାଲୋ । (ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧି) ।
ଚକ୍ଖୁ ଉଦପାଦି, ଅକ୍ଖି ରୁଜତି, ପୁରିମ ଜାତି, ଅଣୁ ଥୂଲାନି, କତ୍ତବ୍ବ କୁସଲଂ ବହୁଂ, ତ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତତ ସଭାୱତୋ ଇତୀ+ଧ ‘‘ୱେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ୟାୱ ‘‘ମୟଦା ସରେ’’ତି ।
୩୮. ନିଗ୍ଗହୀତଂ
ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି । ସାମତ୍ଥିୟେନା+ଗମୋୱ, ସ ଚ ରସ୍ସସରସ୍ସେୱ ହୋତି… ତସ୍ସ ରସ୍ସସରାନୁଗତତ୍ତା । ଠାନୀନ+ମାଲିଙ୍ଘିୟ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆଗମୋ । ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି, ଅକ୍ଖିଂ ରୁଜତି, ପୁରିମଂ ଜାତି, ଅଣୁଂ ଥୂଲାନି, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ବହୁଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତଂତଂସଭାୱତୋ । ୱାଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖୁ ଉଦପାଦି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୱଂସିରୋ, ୟାୱଞ୍ଚିଦଂତିଆଦି ନିଚ୍ଚଂ… ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତା ୱାଧିକାରସ୍ସ, ୱୱତ୍ଥିତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସା+ନୁରୋଧେନ ଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିତା ୱିଭାସା ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସା । ୱାସଦ୍ଦୋ ହି ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ୱତ୍ତତେ କତ୍ଥଚି ୱିକପ୍ପେ, କତ୍ଥଚି ୟଥାୱୱତ୍ଥିତରୂପପରିଗ୍ଗହେତି । ୟଦା ପଚ୍ଛିମେ, ତଦା ନିଚ୍ଚ+ମନିଚ୍ଚ+ମସନ୍ତଞ୍ଚ ୱିଧିଂ ଦୀପେତି । ଏତ୍ଥ ପନ କ୍ୱଚିସଦ୍ଦସ୍ସା+ନୁୱତ୍ତନା ତେନେୱା+ସନ୍ତୱିଧି ସିଦ୍ଧୋତି ୱାସଦ୍ଦେନି+ତରଦ୍ୱୟଂ । କ୍ୱଚି ତ୍ୱେୱ, ନ ହି ଏତେହି, ଇଧ ଚେୱ ।
ସଂ ରମ୍ଭୋ, ସଂ ରତ୍ତୋ, ସଂ ରାଗୋ, ତାସଂ ଅହଂ ସନ୍ତିକେ, ଏୱଂ ଅୟଂ, ପୁଂ ଲିଙ୍ଗଂ, କିଂ ଅହଂ, ତସ୍ସ ଅଦାସିଂ ଅହଂ ଇତୀ+ଧ ‘‘ନିଗ୍ଗହୀତା’’ଧିକାରୋ ଆ ‘‘ମୟଦା ସରେ’’ତି ।
୩୯. ଲୋପୋ
ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି । ଦୀଘେ ସାରମ୍ଭୋ ସଂରମ୍ଭୋ, ସାରତ୍ତୋ ସଂରତ୍ତୋ, ସାରାଗୋ ସଂରାଗୋ, ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପେ ତାସାହଂ ସନ୍ତିକେ, ଏୱାୟଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ପୁଂଲିଙ୍ଗଂ, କ୍ୟାହଂ, ତସ୍ସ ଅଦାସହଂ । ପଟିସଲ୍ଲାନୋ, ସଲ୍ଲେଖୋ, ପାତୁକାମୋ, ଗନ୍ତୁମନୋ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନ ଦସ୍ସନଂ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନଂ, ଅୱିସାହାରୋ, ଚିରପ୍ପୱାସିନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିଚ୍ଚଂ । କ୍ୱଚୀତି କିଂ, ଏୱ+ମୟଂ, କି+ମହଂ, ଏତଂ ମଙ୍ଗଲ+ମୁତ୍ତମଂ ।
କତଂ ଇତି, ଅଭିନନ୍ଦୁଂ ଇତି, ଉତ୍ତତ୍ତଂ ଇୱ, ଚକ୍କଂ ଇୱ, କଲିଂଇୱ, ହଲଂ ଇଦାନି, କିଂ ଇଦାନି, ତ୍ୱଂ ଅସି, ଇଦଂ ଅପି, ଉତ୍ତରିଂ ଅପି, ଦାତୁଂ ଅପି, ସଦିସଂ ଏୱ ଇତୀ+ଧ –
୪୦. ପରସରସ୍ସ
ନିଗ୍ଗହୀତମ୍ହା ପରସରସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି । କତନ୍ତି, ଅଭିନନ୍ଦୁନ୍ତି, ଉତ୍ତତ୍ତଂୱ, ଚକ୍କଂୱ, କଲିଂୱ, ହଲଂଦାନି, କିଂଦାନି, ତ୍ୱଂସି, ଇଦମ୍ପି, ଉତ୍ତରିମ୍ପି, ଦାତୁମ୍ପି, ସଦିସଂୱ । ୱାତି କିଂ, କତଂଇତି, କିମିତି, ଦାତୁମପି, ସଦିସଂ ଏୱ ।
ପୁପ୍ଫଂ ଅସ୍ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଅସ୍ସ ତେ ଆସୱା ଇତୀ+ଧ ପରସ୍ସରଲୋପେ –
୫୩. ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ
ଅବ୍ୟୱହିତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଏକତ୍ର ଠିତି ସଂୟୋଗୋ, ତସ୍ମିଂ ସଂୟୋଗେ ୟୋ ଆଦିଭୂତାୱୟୱୋ, ତସ୍ସ ୱା କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତୀତିଆଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ । ପୁପ୍ଫଂସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂସ ତେ ଆସୱା । ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଗାନଂ ୱିସୟେ ଅଗ୍ୟାଗାରଂ, ୱୁତ୍ୟସ୍ସ ଇତି ହୋତି ।
ତଂ କରୋତି, ତଂ ଖଣଂ, ସଂ ଗତୋ, ତଂ ଘତଂ, ଧମ୍ମଂ ଚରେ, ତଂ ଛନ୍ନଂ, ତଂ ଜାତଂ, ତଂ ଝାନଂ, ତଂ ଞାଣଂ, ତଂ ଠାନଂ, ତଂ ଡହତି, ତଂ ତନୋତି, ତଂ ଥିରଂ, ତଂ ଦାନଂ, ତଂ ଧନଂ, ତଂ ନିଚ୍ଚୁତଂ, ତଂ ପତ୍ତୋ, ତଂ ଫଲଂ, ତେସଂ ବୋଧୋ, ସଂ ଭୂତୋ, ତଂ ମିତ୍ତଂ, କିଂ କତୋ, ଦାତୁଂ ଗତୋ ଇତୀ+ଧ –
୪୧. ୱଗ୍ଗେ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ
ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଖୋ ୱଗ୍ଗେ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ ୱା ହୋତୀତି ନିମିତ୍ତାନୁସ୍ସରାନଂ ପଚ୍ଚାସତ୍ୟା ତବ୍ବଗ୍ଗପଞ୍ଚମୋ ହୋତି । ପଚ୍ଚାସତ୍ତି ନାମ ଠାନତୋ ଆସନ୍ନତା ଗୁଣତୋ ୱା, ଗୁଣତୋତି ୱଣ୍ଣସଞ୍ଞାଦିଗୁଣତୋ । ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଅନୁସରୀୟତୀତି ପଚ୍ଛା କତ୍ୱା ସରୀୟତୀତି ଅନୁସ୍ସରୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଙ୍କରୋତି=ତଂ କରୋତି, ଏୱଂ ତଙ୍ଖଣଂ, ସଙ୍ଗତୋ, ତଙ୍ଘତଂ । ଧମ୍ମଞ୍ଚରେ, ତଞ୍ଛନ୍ନଂ, ତଞ୍ଜାତଂ, ତଞ୍ଝାନଂ, ତଞ୍ଞାଣଂ । ତଣ୍ଠାନଂ, ତଣ୍ଡହତି । ତନ୍ତନୋତି, ତନ୍ଥିରଂ, ତନ୍ଦାନଂ, ତନ୍ଧନଂ, ତନ୍ନିଚ୍ଚୁତଂ, ତମ୍ପତ୍ତୋ, ତମ୍ଫଲଂ, ତେସମ୍ମୋଧୋ, ସମ୍ଭୂତୋ, ତମ୍ମିତ୍ତଂ । କିଙ୍କତୋ, ଦାତୁଙ୍ଗତୋ, ତଣ୍ହଙ୍କରୋ, ରଣଞ୍ଜହୋ, ସଣ୍ଠିତୋ, ଜୁତିନ୍ଧରୋ, ସମ୍ମତୋତିଆଦୀସୁ ନିଚ୍ଚଂ ।
ଆନନ୍ତରିକଂ ୟ+ମାହୁ, ୟଂ ୟଦେୱ, ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଏୱ, ତଂ ହିଇତୀ+ଧ –
୪୨. ୟେୱହିସୁ ଞୋ
ୟ+ଏୱ+ହିସଦ୍ଦେସୁ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ୱା ଞୋ ହୋତି । ‘‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’’ତି ୟସ୍ସ ଞକାରୋ । ଆନନ୍ତରିକଞ୍ଞ+ମାହୁ=ଆନନ୍ତରିକଂ ୟ+ମାହୁ, ୟଞ୍ଞଦେୱ=ୟଂୟଦେୱ, ଞସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱ, ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଏୱ, ତଞ୍ହି, ତଞ୍ହି । ‘‘ଅବ୍ୟଭିଚାରିନା ବ୍ୟଭିଚାରୀ ନିୟମ୍ୟତେ’’ତି ଞାୟା ଏୱସଦ୍ଦସହଚରିୟା ‘‘ୟ’’ ଇତି ସବ୍ବାଦିୟସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ।
ସଂୟୋଗୋ, ସଂୟୋଜନଂ, ସଂୟତୋ, ସଂୟାଚିକାୟ ଇତୀ+ଧ –
୪୩. ୟେ ସଂସ୍ସ
ସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ୟଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ, ତସ୍ସ ୱା ଞୋ ହୋତି ୟକାରେ । ସଞ୍ଞୋଗୋ=ସଂୟୋଗୋ, ଏୱଂ ସଂୟୋଜନଂ, ସଞ୍ଞତୋ, ସଞ୍ଞାଚିକାୟ । ଇଧ ୟକାରମତ୍ତୋୱ ଗୟ୍ହତେ । ସଂସ୍ସାତି କିଂ, ଏତଂ ୟୋଜନଂ, ତଂ ୟାନଂ, ତଂ ସରଣଂ ୟନ୍ତି ।
ତଂ ଏୱ, ତଂ ଅହଂ ବ୍ରୂମି, ୟଂ ଆହୁ, ଧନଂ ଏୱ, କିଂ ଏତଂ, ନିନ୍ଦିତୁଂ ଅରହତି, ତଂ ଇଦଂ, ୟଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଅନତ୍ତା, ଏତଂ ଅୱୋଚ, ଏତଂ ଏୱ ଇତୀ+ଧ –
୪୪. ମୟଦା ସରେ
ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ମ ୟ ଦା ହୋନ୍ତି ୱା ସରେ କ୍ୱଚି । ତମେୱ ତଂ ଏୱ, ତମହଂ ବ୍ରୂମି=ତଂ ଅହଂ ବ୍ରୂମି, ୟମାହୁ, ଧନମେୱ, କିମେତଂ, ନିନ୍ଦିତୁମରହତି । ତୟିଦଂ । ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଦନତ୍ତା, ଏତଦୱୋଚ, ଏତଦେୱ । ‘‘ମୟଦା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ବୁଦ୍ଧମ ସରଣମ ଇଚ୍ଚାଦି ଭୱତି ।
୪୭. ତଦମିନାଦୀନି
ତଦମିନାଦୀନି ନିପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ‘‘ୟ+ଦଲକ୍ଖଣିକଂ, ତଂ ନିପାତନା’’ତି ଞାୟା ଲକ୍ଖଣନ୍ତରେନ ଅୱିହିତା ଦେସ+ଲୋପା+ଗମ+ୱିପଲ୍ଲାସା, ସବ୍ବତ୍ଥ ଇମିନାୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଇଦଞ୍ଚ ପରେସଂ ପିସୋଦରାଦିମିୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଫୁସିତଂ=ଜଲବିନ୍ଦୁ, ଫୁସିତ+ମୁଦର+ମସ୍ସ ପିସୋଦରଂ । ଇସ୍ସ ଅକାରେ ତଂ ଇମିନା=ତଦମିନା, ସକିଂ ଆଗାମୀ=ସକଦାଗାମୀ, ଧସ୍ସ ଦକାରେ ଏକଂ ଇଧ ଅହଂ=ଏକ+ମିଦା+ହଂ, ୱିଧସ୍ସ ୱିଦାଦେସୋ ସଂୱିଧାୟ ଅୱହାରୋ=ସଂୱିଦାୱହାରୋ, ୱାରିସଦ୍ଦସ୍ସ ୱକାରେ, ହସ୍ସ ଲକାରେ ଚ କତେ ୱାରିୱାହକୋ=ୱଲାହକୋ, ଜୀୱନସ୍ସ ଜୀଆଦେସୋ, ଜୀୱନସ୍ସ ମୁତୋ=ଜୀମୂତୋ । ଛୱସ୍ସ ସୁଆଦେସେ, ସୟନସ୍ସ ସାନାଦେସେ ଚ କତେ ଛୱସ୍ସ ସୟନଂ=ସୁସାନଂ । ଉଦ୍ଧସ୍ସ ଉଦୁଆଦେସେ, ଖସ୍ସ ଖଲଆଦେସେ ଚ ‘‘ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ’’ତି ଦ୍ୱିତ୍ତାଦିମ୍ହି ଚ କତେ ଉଦ୍ଧଂ ଖଂ ଅସ୍ସ ଉଦୁକ୍ଖଲଂ । ପିସିତସ୍ସ ପିଆଦେସେ, ଅସସ୍ସ ସାଚାଦେସେ ଚ କତେ ପିସିତାସୋ=ପିସାଚୋ ।
ମହୀସଦ୍ଦସ୍ସ ମୟୂଆଦେସେ, ରୱତିସ୍ସ ରାଦେସେ ଚ କତେ ମହିୟଂ ରୱତୀତି ମୟୂରୋ । ଏୱ+ମଞ୍ଞେପି ପୟୋଗତୋ+ନୁଗନ୍ତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ –
ୱଣ୍ଣାଗମୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋ,
ଦ୍ୱେ ଚା+ପରେ ୱଣ୍ଣୱିକାର+ନାସା ।
ଧାତୁସ୍ସ ଅତ୍ଥାତିସୟେନ ୟୋଗୋ,
ତ+ଦୁଚ୍ଚତେ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ନିରୁତ୍ତଂତି ॥
ୟଥା ଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ=ଦୋୱାରିକୋତି ଓକଆଗମୋ । ହିଂସସଦ୍ଦସ୍ସ ସୀହୋତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ । ନିଜକୋ=ନିୟକୋତି ୱିକାରୋ । ମେହନସ୍ସ ଖସ୍ସ ମାଲା ମେଖଲାତି ୱଣ୍ଣଲୋପୋ, ହ+ନ+ମକାରାନଂ ଲୋପୋ । ମୟୂରୋତି ଅତ୍ଥେ ରୱତିସ୍ସ ଅତିସ୍ସୟୟୋଗୋତି ।
ୟଥରିୱ ତଥରିୱେତି ନିପାତାୱ । ‘‘ଜରଗ୍ଗୱା ୱିଚିନ୍ତେସୁଂ, ୱର+ମ୍ହାକଂ ଭୁସାମିୱେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇୱସଦ୍ଦୋ ଏୱକାରତ୍ଥୋ । ନିଗ୍ଗହୀତସନ୍ଧି ।
ସନ୍ଧିସ୍ସରାନଂ ପଟିସେଧସନ୍ଧି,
ଅଥୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନ+ସରବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ।
ସନ୍ଧି ଚ+ଥୋ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ସନ୍ଧି,
ଭୱନ୍ତି ସନ୍ଧି ପନ ପଞ୍ଚଧା ୱେ ॥
ଇତି ପୟୋଗସିଦ୍ଧିୟଂ ସନ୍ଧିକଣ୍ଡୋ ପଠମୋ ।
୨. ନାମକଣ୍ଡ
ଅଥ ନାମାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ତଂ ଅତ୍ଥାଭିମୁଖଂ ନମନତୋ, ଅତ୍ତନା ଚ+ତ୍ଥସ୍ସ ନାମନତୋ ନାମଂ, ଦବ୍ବାଭିଧାନଂ । ତଂ ଦୁୱିଧଂ ସଲିଙ୍ଗା+ଲିଙ୍ଗତୋ, ଅନ୍ୱତ୍ଥରୁଳ୍ହିତୋ ଚ, ତିୱିଧଂ ପୁମି+ତ୍ଥି+ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତୋ, ରୁକ୍ଖୋ, ଲତା, ୱନନ୍ତି । ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସାମଞ୍ଞ+ଗୁଣ+କ୍ରିୟା+ୟଦିଚ୍ଛାନାମତୋ, ରୁକ୍ଖୋ, ନୀଲୋ, ପାଚକୋ, ସିରିୱଡ୍ଢୋତି । ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଅୱଣ୍ଣି+ୱଣ୍ଣୁ+ୱଣ୍ଣୋ+କାର+ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପକତିଭେଦତୋ, ଏତ୍ଥ କିଂସଦ୍ଦୋ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତୋ । ପଚ୍ଚୟା ପଠମଂ କରୀୟତୀତି ପକତି, ସଦ୍ଦୋ, ଧାତୁ ଚ ।
ତତ୍ଥ ସଲିଙ୍ଗେସୁ ତାୱ ଅକାରନ୍ତତୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗା ସୁଗତସଦ୍ଦା ସତ୍ତ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ପରା ୟୋଜୀୟନ୍ତେ । ସୁଗତଇତି ଠିତେ –
୧. ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ+କାନେକେସୁ ନାମସ୍ମା ସିୟୋ ଅଂୟୋ ନା ହି ସ ନଂ ସ୍ମା ହି ସ ନଂ ସ୍ମିଂ ସୁ
ଏତେସଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ଏକାନେକତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତମାନତୋ ନାମସ୍ମା ୟଥାକ୍କମଂ । ୟତୋ ଇମେ ସତ୍ତ ଦୁକା ହୋନ୍ତି, ‘‘ଅତ୍ଥୱନ୍ତ+ମଧାତୁକ+ମପଚ୍ଚୟଂ ପାଟିପଦିକଂ କିତକ+ତଦ୍ଧିତ+ସମାସା ଚେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂ ନାମଂ ପାଟିପଦିକଂ ନାମ । କେଚି ସକତ୍ଥ+ଦବ୍ବ+ଲିଙ୍ଗ+ସଙ୍ଖ୍ୟା+କମ୍ମାଦିପଞ୍ଚକଂ ପାଟିପଦିକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତେନେ+ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ସକତ୍ଥ+ଦବ୍ବ+ଲିଙ୍ଗାନି, ସଦ୍ଦତ୍ଥ+ମବ୍ରୱୁଂ ପରେ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟା+କମ୍ମାଦିକାନନ୍ତୁ, ୱିଭତ୍ତି ୱାଚକା ମତା ॥
ସକତ୍ଥ+ଦବ୍ବ+ଲିଙ୍ଗାନି, ସଙ୍ଖ୍ୟା+କମ୍ମାଦିପଞ୍ଚକଂ ।
ସଦ୍ଦତ୍ଥ+ମବ୍ରୱୁଂ କେଚି, ୱିଭତ୍ତି ପନ ଜୋତକାତି ଚ ॥
ତତୋ ଏକମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକୱଚନଂ ବହୁମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଞ୍ଚାତି ଅନିୟମେନ ପସଙ୍ଗେ ‘‘ନାମସ୍ମା’’ତି ଅଧିକାରୋ ।
୩୭. ପଠମା+ତ୍ଥମତ୍ତେ
ନାମସ୍ସା+ଭିଧେୟ୍ୟମତ୍ତେ ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତୀତି ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୱସା ପଠମାୟେ+କୱଚନବହୁୱଚନାନି । ସି ୟୋଇତି ପଠମା । ସିସ୍ସି+କାରସ୍ସା+ନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଅପ୍ପୟୋଗୋ । ପୟୋଜନଂ ‘‘କି+ମଂସିସୂ’’ତି ସଂକେତୋ, ତଥା ଅଂୱଚନସ୍ସା+କାରସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ତଥାତି ୱୁତ୍ତସ୍ସାତିଦେସୋ ଅଞ୍ଞଦୀୟଧମ୍ମାନ+ମଞ୍ଞତ୍ଥପାପନ+ମତିଦେସୋ । ଏକମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ପଠମେକୱଚନଂ ସି ।
ଅତୋତି ୱତ୍ତତେ, ଅତୋତି ନାମୱିସେସନତ୍ତା ‘‘ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପରିଭାସତୋ ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ୱିଧି ।
୧୦୯. ସିସ୍ସୋ
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ସିସ୍ସ ଓ ହୋତି । ପୁବ୍ବସରଲୋପେ ସୁଗତୋ ତିଟ୍ଠତି । ବହୁମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଂ ୟୋ । ଏୱଂ ଉପରିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୪୧. ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ପଠମାଦୁତିୟାୟୋନଂ ଟାଟେ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଟକାରାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧା+ନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସା’’ତି ସବ୍ବାଦେସୋ । ସୁଗତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
‘‘ପଠମା+ତ୍ଥମତ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୩୮. ଆମନ୍ତଣେ
ଆମନ୍ତଣାଧିକେ ଅତ୍ଥମତ୍ତେ ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତୀତି ଏକସ୍ମିଂ ଏକୱଚନଂ ସି ।
୧୧୨. ଗୋ ସ୍ୟା+ଲପନେ
ଆଲପନେ ସି ଗସଞ୍ଞୋ ହୋତି ।
‘‘ଲୋପୋ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୧୧୭. ଗସୀନଂ
ନାମସ୍ମା ଗ+ସୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି । ଭୋ ସୁଗତ ଚିରଂ ତିଟ୍ଠ ।
‘‘ଗେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୫୯. ଅୟୁନଂ ୱା ଦୀଘୋ
ଅଇଉଇଚ୍ଚେତେସଂ ୱା ଦୀଘୋ ହୋତି ଗେ ପରେ ତିଲିଙ୍ଗେ+ତି ଦୀଘେ ଭୋ ସୁଗତ ସୁଗତା ଚିରଂ ତିଟ୍ଠ । ସକ୍କତେ ସୁଗତାତି ଦୀଘଂ ଦୂରାଲପନେୟେୱି+ଚ୍ଛନ୍ତି, ସମୀପାଲପନେପି ଦସ୍ସନତୋ ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ବହୁୱଚନେ ୟୋସ୍ସ ଟା, ସୁଗତା ଚିରଂ ତିଟ୍ଠଥ ।
୨. କମ୍ମେ ଦୁତିୟା
ତସ୍ମିଂ କମ୍ମକାରକେ ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ଅଂୟୋଇତି ଦୁତିୟା । ଏତ୍ଥ ଦୁତିୟାତତିୟାଦିଭାୱୋ ୱିଭତ୍ତିସୁତ୍ତେ ସିୟୋ ଇତି ପଠମାୱିଭତ୍ୟାଦୀନି+ମୁପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । ଦୁତିୟେକୱଚନଂ ଅଂ, ଅକାରସ୍ସା+ପୟୋଗୋ । ସୁଗତଂ ପସ୍ସ । ଦୁତିୟାବହୁୱଚନଂ ୟୋ, ତସ୍ସ ଟେ, ସୁଗତେ ପସ୍ସ ।
୧୯. କତ୍ତୁକରଣେସୁ ତତିୟା
ତସ୍ମିଂ କତ୍ତରି କରଣେ ଚ କାରକେ ତତିୟାୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ନା+ହିଇତି ତତିୟାୱିଭତ୍ତି । ତତିୟାଏକୱଚନଂ ନା ।
‘‘ନାସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୧୦୮. ଅତେ+ନ
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ପରସ୍ସ ନାୱଚନସ୍ସ ଏନାଦେସୋ ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ । ସୁଗତେନ କତଂ ।
୯୮. ସୁହିସ୍ୱ+ସ୍ସେ
ଅକାରନ୍ତସ୍ସ ସୁହିସ୍ୱେ+ହୋତି । ସୁଗତେହି ।
‘‘ୱେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୯୫. ସ୍ମାହିସ୍ମିଂନଂ ମ୍ହାଭିମ୍ହି
ନାମସ୍ମା ପରେସଂ ସ୍ମାହିସ୍ମିଂନଂ ମ୍ହାଭିମ୍ହି ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂତି ହିସ୍ସ ଭିଆଦେସେ ସୁଗତେଭି । କରଣେ ସୁଗତେନ ଲୋକୋ ପୁଞ୍ଞଂ କରୋତି, ସୁଗତେହି ସୁଗତେହି ୱା ।
୨୪. ଚତୁତ୍ଥୀ ସମ୍ପଦାନେ
ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପଦାନକାରକେ ଚତୁତ୍ଥୀ ସିୟା । ସ+ନଂଇତି ଚତୁତ୍ଥୀ । ଚତୁତ୍ଥେ+କୱଚନଂ ସ । ୱିଭତ୍ତିସୁତ୍ତେ ସ୍ସ+ନଂତି ଦୀଘପାଠେନ ସୁଗତସ୍ସାତି ସିଦ୍ଧେପି ‘‘ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ’’ ତ୍ୟାଦିକାରିୟସୁତ୍ତେସୁ ସ୍ସସ୍ସାତି ଅକ୍ଖରଗାରୱତା ହୋତୀତି ଲାଘୱତ୍ଥ+ମିଦ+ମାରଦ୍ଧଂ –
୫୧. ସୁଞ ସସ୍ସ
ନାମସ୍ମା ପରସ୍ସ ସସ୍ସ ସୁଞାଗମୋ ହୋତି । ସ ଚ ‘‘ଛଟ୍ଠିୟା’’ତି ୱତ୍ତମାନେ –
୧,୨୦. ଞାକାନୁ ବନ୍ଧା+ଦ୍ୟନ୍ତା
ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଞାନୁବନ୍ଧ+କାନୁବନ୍ଧା ଆଦ୍ୟନ୍ତାହୋନ୍ତୀତି ଆଦ୍ୟୱୟୱୋ । ଉକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ, ଞ୍ଞକାରୋ ଅସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସଂକେତତ୍ଥୋ । ସୁଗତସ୍ସ ଦାନଂ ଦେତି ।
୧,୫୮. ‘‘ବହୁଲଂ’’ତ୍ୟ+ଧିକାରୋ
ବହୁଲାଧିକାରଂ କପ୍ପଦୁମମିୱ ମଞ୍ଞନ୍ତି ସଦ୍ଦିକା । ତଞ୍ଚ –
କ୍ୱଚି ପୱତ୍ତ୍ୟ+ପୱତ୍ତି, କ୍ୱଚ+ଞ୍ଞଂ କ୍ୱଚି ୱା କ୍ୱଚି ।
ସିୟା ବହୁଲସଦ୍ଦେନ, ୱିଧି ସବ୍ବୋ ୟଥାଗମଂତି –
ଚତୁବ୍ବିଧଂ ବହୁଲଂ ସମିକ୍ଖନ୍ତି ।
‘‘ଅତୋ ୱା’’ତ୍ୱେୱ,
୪୪. ସସ୍ସାୟ ଚତୁତ୍ଥିୟା
ଅକାରନ୍ତତୋ ପରସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥିୟା ସସ୍ସ ଆୟୋ ହୋତି ୱା ବହୁଲଂ । ସୁଗତାୟ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତାଦତ୍ଥେୟେୱା+ୟ+ମାୟୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଇତୋ ପରଂ ନୋ+ଦାହରୀୟତେ । ଚତୁତ୍ଥୀବହୁୱଚନଂ ନଂ,
‘‘ଦୀଘୋ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୮୯. ସୁନଂହିସୁ
ନାମସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ସୁନଂହିସୁ । ସୁଗତାନଂ ।
୨୯. ପଞ୍ଚମ୍ୟ+ୱଧିସ୍ମା
ଏତସ୍ମା ଅୱଧିକାରକା ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ସ୍ମା+ହିଇତି ପଞ୍ଚମୀ । ପଞ୍ଚମ୍ୟେକୱଚନଂ ସ୍ମା,
‘‘ଅତୋ’’ ‘‘ଟାଟେ’’ ‘‘ୱେ’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ ।
୪୩. ସ୍ମା+ସ୍ମିଂନଂ
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ପରେସଂ ସ୍ମା+ସ୍ମିଂନଂ ଟା+ଟେ ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । ସୁଗତା ଅପେହି ସୁଗତମ୍ହା ସୁଗତସ୍ମା ୱା । ପଞ୍ଚମୀବହୁୱଚନଞ୍ହି, ସୁଗତେଭି ସୁଗତେହି ।
୩୯. ଛଟ୍ଠୀ ସମ୍ବନ୍ଧେ
କାରକେହି ଅଞ୍ଞୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତତ୍ର ଛଟ୍ଠୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ସ+ନଂଇତି ଛଟ୍ଠୀ, ଛଟ୍ଠେକୱଚନଂ ସ, ସୁଗତସ୍ସ ୱିହାରୋ, ଛଟ୍ଠୀବହୁୱଚନଂ ନଂ, ସୁଗତାନଂ ।
୧୪. ସତ୍ତମ୍ୟା+ଧାରେ
ଆଧାରକାରକେ ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ସ୍ମିଂ+ସୁଇତି ସତ୍ତମୀ । ସତ୍ତମ୍ୟେକୱଚନଂ ସ୍ମିଂ, ସୁଗତେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ସୁଗତମ୍ହି ସୁଗତସ୍ମିଂ ୱା । ସତ୍ତମୀବହୁୱଚନଂ ସୁ, ‘‘ସୁ+ହିସ୍ୱ+ସ୍ସେ’’ତି ଏ, ସୁଗତେସୁ ।
ସୁଗତୋ, ସୁଗତା । ଭୋ ସୁଗତ, ଭୋ ସୁଗତା, ଭୱନ୍ତୋ ସୁଗତା । ସୁଗତଂ, ସୁଗତେ । ସୁଗତେନ, ସୁଗତେଭି, ସୁଗତେହି । କରଣେ ସୁଗତେନ, ସୁଗତେଭି, ସୁଗତେହି । ସୁଗତସ୍ସ, ସୁଗତାୟ, ସୁଗତାନଂ । ସୁଗତା, ସୁଗତମ୍ହା, ସୁଗତସ୍ମା, ସୁଗତେଭି, ସୁଗତେହି । ସୁଗତସ୍ସ, ସୁଗତାନଂ । ସୁଗତେ, ସୁଗତମ୍ହି, ସୁଗତସ୍ମିଂ, ସୁଗତେସୁ ।
ସୁଗତୋ ସୁଗତୋ । ସୁଗତଂ ନମତି । ସୁଗତେନ କତୋ । ସୁଗତେନ ଜିତୋ । ସୁଗତସ୍ସ ଦଦେ । ସୁଗତା ୱିଗତୋ । ସୁଗତସ୍ସ ସୁତୋ । ସୁଗତେ ରମତେ । ଏୱଂ –
ସୂରା+ସୁର+ନରୋ+ରଗ+ନାଗ+ୟକ୍ଖା,
ଗନ୍ଧବ୍ବ+କିନ୍ନର+ମନୁସ୍ସ+ପିସାଚ+ପେତା ।
ମାତଙ୍ଗ+ଜଙ୍ଗମ+ତୁରଙ୍ଗ+ୱରାହ+ସୀହା,
ବ୍ୟଗ୍ଘ+ଚ୍ଛ+କଚ୍ଛପ+ତରଚ୍ଛ+ମିଗ+ସ୍ସ+ସୋଣା ॥
ଆଲୋକ+ଲୋକ+ନିଲୟା+ନିଲ+ଚାଗ+ୟୋଗା,
ୱାୟାମ+ଗାମ+ନିଗମା+ଗମ+ଧମ୍ମ+କାମା ।
ସଙ୍ଘୋ+ଘ+ଘୋସ+ପଟିଘା+ସୱ+କୋଧ+ଲୋଭା,
ସାରମ୍ଭ+ଥମ୍ଭ+ମଦ+ମାନ+ପମାଦ+ମକ୍ଖା ॥
ପୁନ୍ନାଗ+ପୂଗ+ପନସା+ସନ+ଚମ୍ପକ+ମ୍ବ-
ହିନ୍ତାଲ+ତାଲ+ୱକୁଲ+ଜ୍ଜୁନ+କିଂସୁକା ଚ ।
ମନ୍ଦାର+କୁନ୍ଦ+ପୁଚିମନ୍ଦ+କରଞ୍ଜ+ରୁକ୍ଖା,
ଞେୟ୍ୟା ମୟୂର+ସକୁଣ+ଣ୍ଡଜ+କୋଞ୍ଚ+ହଂସା ॥
ସୁଗତସଦ୍ଦୋୱ, ୟତୋ ସବ୍ବୋ ସଦ୍ଦୋ, ନ ସଦ୍ଦତାଲିତତ୍ଥୋୱ, ଅଥ ଖୋ ସଂୟୋଗାଦିୱସେନପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ତେନେ+ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ସଂୟୋଗା ୱିପ୍ପୟୋଗା ଚ, ସାହଚରିୟା+ୱିରୋଧତୋ ।
ଅତ୍ଥା ପକରଣା ଲିଙ୍ଗା, ସଦ୍ଦନ୍ତରସମୀପତୋ ॥
ସାମତ୍ଥ୍ୟୋ+ଚିତ୍ର+ଦେସେହି, କାଲ+ବ୍ୟତ୍ତା+ନୁରୂପତୋ ।
ଉପଚାର+କାକୁଭେଦ, ସମ୍ବନ୍ଧେହୁ+ପଲକ୍ଖଣା ॥
ୱଚନା ଚ ତଦଙ୍ଗତ୍ତା, ପଧାନତ୍ତାତିଆଦିହି ।
ସଦ୍ଦ+ତ୍ଥା ପୱିଭଜ୍ଜନ୍ତେ, ନ ସଦ୍ଦାଦେୱ କେୱଲାତି ॥
ଏତ୍ଥ ସଂୟୋଗତୋ ତାୱ, ‘‘ସକିସୋରା ଧେନୁ ଦୀୟତୂ’’ତି, କିସୋରୋ ଅସ୍ସପୋତକୋ, ତଂସଂୟୋଗତୋ ୱଳୱା ଏୱ ପତୀୟତେ ।
ୱିପ୍ପୟୋଗତୋ – ‘‘ଅକିସୋରା ଆନୀୟତୂ’’ତି ତପ୍ପଟିସେଧା ୱଳୱା ଏୱ ପତୀୟତେ ।
ସହଚରଣତୋ – ‘‘ରାମ+ଲକ୍ଖଣ’’ଇତି ଉଭିନ୍ନଂ ସହଚରଣେନ ରାମୋତି ଦାସରଥି ଏୱ ରାମୋ, ନ ଅଞ୍ଞାଭିଧାନୋ ଜାମଦଗନ୍ୟାଦି । ଲକ୍ଖଣୋପି ସୋମିତ୍ତି ଏୱ, ନ ତୁ ୟୋ କୋଚି ଲକ୍ଖଣୋ ।
ୱିରୋଧତୋ – ‘‘ରାମ+ଜ୍ଜୁନା’’ ଇତି ଭଗ୍ଗୱୋ ସହସ୍ସବାହୁ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧାତି ତେ ଏୱ ପତୀୟନ୍ତେ, ନ ଦାସରଥି ସବ୍ୟସାଚି ଚ ।
ଅତ୍ଥତୋ – ‘‘ସିନ୍ଧୱ+ମାନୟ, ପୱିସାମି ରଣଙ୍ଗଣ’’ମିତି ରଣଙ୍ଗଣପୱେସୋ ୱାହନୱିସେସେନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ତୁରଙ୍ଗପତୀତି, ନ ତୁ ଲୱଣୱିସେସଂ ।
ପକରଣତୋ-ଭୋଜନୱିଧିମ୍ହି ଉପସଙ୍ଖରିୟମାନେ ‘‘ସିନ୍ଧୱ+ମାନୟେ’’ତି, ଅତ୍ର ହି ସଦ୍ଦନ୍ତରସ୍ସା+ଭାୱେପି ଭୋଜନୋପକରଣସମୱାୟ+ମାଲୋକିତଭାୱତୋ ଲୱଣେ ପଟିପତ୍ତି, ତାଦିସୋ ହି ପତ୍ଥାୱୋତି ।
ଲିଙ୍ଗତୋ – ‘‘ଦେୱଦତ୍ତଂ ପଠମ+ମୁପୱେସୟ ସମାରାଧିତଗୁରୁଂ’’ତି, ଅତ୍ର ସମାରାଧିତଗୁରୁତ୍ତେନ ଲିଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ବାହୁସ୍ସଚ୍ଚ+ମୱଗମ୍ୟତେ, ନ ତୁ ୟୋ କୋଚି ଦେୱଗୁଣୋ ।
ସନ୍ନିଧାନତୋ – ‘‘ଅଜ୍ଜୁନୋ କତୱୀରିୟୋତି’’ ପତୀୟତେ, ନୋ ଅକତୱୀରିୟୋ ଅଜ୍ଜୁନୋତି ।
ସାମତ୍ଥିୟତୋ – ‘‘ଅନୁଦରା କଞ୍ଞା’’ତି ଉଦରେ ଅସତି କଞ୍ଞା ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ସା କିସାଙ୍ଗିୟା ମଜ୍ଝପଦେସୋତି ପତୀୟତେ ।
ଓଚିତ୍ରତୋ – ‘‘ରାମସଦିସୋ+ୟଂ’’ ଇତି, ଅତ୍ର ହି ରାମୋ ପୟୁତ୍ତଦାସରଥିସ୍ମିଂ ଭିୟ୍ୟୋ ସାଧାରଣୋ ପରିଚୟୋତି ଦାସରଥି ଏୱ ପତୀୟତେ, ନ ଭଗ୍ଗୱରାମୋ ।
ଦେସତୋ – ‘‘ପୋଟ୍ଠପା’’ ଇତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଦେସେ ପସଂସାୱଚନଂ । କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଅକ୍କୋସୱଚନଂ ।
କାଲତୋ – ‘‘ପଚେ’’ତି ଦକ୍ଖିଣାପଥେ କତ୍ଥଚି ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ୟାଗୁପାକେ, ସାୟଣ୍ହେ ତୁ ଓଦନପାକେ ।
ବ୍ୟତ୍ତିତୋ – ‘‘ଗାମସ୍ସ ଅଦ୍ଧ’’ ମିତି ସମଭାଗେ, ନପୁଂସକତ୍ତା । ‘‘ଗାମସ୍ସ ଅଦ୍ଧୋ’’ତି ପୁମତ୍ତେନ ତୁ ଅସମଭାଗେ ।
ଅନୁରୂପତୋ – ‘‘ନରପତି ସାଧୁ ରକ୍ଖତି ଗୋମଣ୍ଡଲ’’ମିତି ମହୀମଣ୍ଡଲପାଲନଂ ରାଜିନୋ+ନୁରୂପ+ମିତି ମହୀମଣ୍ଡଲପାଲନେୱ ପତୀତି, ନ ତୁ ଗୋୟୂଥରକ୍ଖନେ ।
ଉପଚାରତୋ – ଅତଂସଭାୱେ ତଂସଭାୱାରୋପନ+ମୁପଚାରୋ, ସ ଚ ତଦଟ୍ଠୋ, ତଦ୍ଧମ୍ମୋ, ତଂସହଚରିୟୋ, ତଂସମୀପୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ, ତତ୍ଥ ୟଥାକ୍କମଂ ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୋସନ୍ତି, ଅଗ୍ଗି ମାଣୱୋ, ୟଟ୍ଠିଂ ପୱେସୟ, ଗଙ୍ଗାୟଂ ୱଜୋତି ।
କାକୁତୋ-କାକୁସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିୟଂ, ସ ଚ ୱିକାର+ସୋକ+ଭୀତି+ଧନିରୂପେସୁ ଦିସ୍ସତି, ୱତ୍ତୁ କାୟୱିକାରା କଥଞ୍ଚି ତଂ ଅକତୱାଅପି କେନଚି ଅଞ୍ଞେନ ‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ ତଂ ଅକାସି ‘‘ଇତି ପୁଟ୍ଠୋ କୋପେନ ଭମୁଭେଦା ‘‘ଅହଂ କତୱା ଅମ୍ହୀ’’ତି କଥେତି, ତସ୍ସ ଭମୁଭେଦକ୍ରିୟା ଅକ୍ରିୟାପଟିଞ୍ଞଂ ସୂଚୟତି ।
ସମ୍ବନ୍ଧ ତୋ – ‘‘ମାତରି ସମ୍ମା ୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, ପିତରି ସୁସ୍ସୂୟିତବ୍ବଂ’’ ଇତି, ଅତ୍ର ହି ସମାତରି ସପିତରୀତି ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦାଭାୱେପି ସା ମାତା ସୋ ପିତା ଚ ଅସ୍ସ ପୁତ୍ତସ୍ସାତି ପତୀୟତେ ।
ଉପଲକ୍ଖଣତୋ – ‘‘କାକେହି ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଦଧୀ’’ତି କାକସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବେସ+ମୁପଘାତକାନଂ ସାମଞ୍ଞଂ ଉପଲକ୍ଖେତୀତି ସୁନଖାଦିସବ୍ବେହିପି ନିୱାରୀୟତେ ।
ୱଚନତୋ – ‘‘ଦାରା’’ଇତି ଦାରସଦ୍ଦୋ କଲତ୍ତେ ବହୁୱଚନନ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନିୟତୱଚନୋ ।
ତଦଙ୍ଗତ୍ତା – ‘‘ସଜ୍ଜିତଂ ଭୋଜନ’’ମିତି ୱୁତ୍ତେ ତପ୍ପରିକ୍ଖାରତ୍ତା ତଦୁପକରଣ ଆସନ, ପାତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନାଦୀନଂ ସମ୍ପାଦନମ୍ପି ପତୀୟତେ ।
ପଧାନଭାୱତୋ – ‘‘ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି ଅୱନିନାଥୋ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ନିଗ୍ଗମନେନ ତଦୁପଜୀୱୀନମ୍ପି ନିଗ୍ଗମନଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
ନେୟ୍ୟନୀତତ୍ଥସୁତ୍ତେସୁ, ଞେୟ୍ୟଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥମତ୍ତକଂ ।
ନେ+ତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଅତ୍ଥେନ, ସୁତ୍ତଂ ନୀତତ୍ଥକଂ ଭୱେତି ॥
ଏୱ+ମଞ୍ଞେସମ୍ପି ଅକାରନ୍ତାନଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ରୂପନୟୋ କ୍ରିୟା+ଭିସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ । ସୁଗତସଦ୍ଦତୋ ୟସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ୱକ୍ଖାମ । ଇତୋ ପରଂ ଛଟ୍ଠିୟା ଚତୁତ୍ଥୀସମତ୍ତା ପଞ୍ଚମୀବହୁୱଚନସ୍ସ ଚ ତତିୟାବହୁୱଚନେନ ସମତ୍ତା ନ ତା ଦସ୍ସିୟନ୍ତେ ।
ଗୁମ୍ବ ସି, ‘‘ଅତୋ’’ ‘‘ସିସ୍ସା’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ ।
୧୧୦. କ୍ୱଚେ+ୱା ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ପରସ୍ସ ସିସ୍ସ ଏ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି । ଗୁମ୍ବେ ଗୁମ୍ବୋ, ଗୁମ୍ବା । ଭୋ ଗୁମ୍ବ ଗୁମ୍ବା, ଭୱନ୍ତୋ ଗୁମ୍ବା ଇଚ୍ଚାଦି ସୁଗତସମଂ । ଏୱଂ ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗେ ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗୋ, ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ସିସ୍ସୋ+କାରସ୍ସ ନିଚ୍ଚତ୍ତା କତ୍ଥଚି ପକ୍ଖେ ଏକାରତ୍ତ+ମିଦ+ମାରଦ୍ଧନ୍ତି ସିସ୍ସୋ+କାରପକ୍ଖେ ଏୱ ଭୱତୀତି ‘‘ଅଂ ନପୁଂସକେ’’ତି ଅ+ମାଦେସେନ ଏକାରସ୍ସ ନପୁଂସକୱିସୟେ ବାଧିତତ୍ତା ‘‘ବହୁଲଂ’’ ୱିଧାନା ନପୁଂସକେପି ସୁଖେ ଦୁକ୍ଖେତି କ୍ୱଚି ହୋତେୱ ।
‘‘ୟୋସ୍ସ’’ ‘‘ଟେ’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ ।
୧୩୫. ଏକଚ୍ଚାଦୀହ+ତୋ
ଅକାରନ୍ତେହି ଏକଚ୍ଚାଦୀହି ୟୋନଂ ଟେ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚୋ, ଏକଚ୍ଚେ । ଭୋ ଏକଚ୍ଚ ଏକଚ୍ଚା, ଏକଚ୍ଚେ । ଏକଚ୍ଚଂ, ଏକଚ୍ଚେ । ଏୱଂ ଏସ+ସ+ପଠମସଦ୍ଦାନଂ ।
କୋଧୋ, କୋଧା । ଭୋ କୋଧ କୋଧା, କୋଧା । କୋଧଂ, କୋଧେ ।
‘‘ନାସ୍ସ’’ ‘‘ସା’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ ।
୧୦୭. କୋଧାଦୀହି
କୋଧାଦୀହି ନାସ୍ସ ସା ହୋତି ୱା । କୋଧସା କୋଧେନ । ଅତ୍ଥସା ଅତ୍ଥେନ । ‘‘ୟେ ଉତ୍ତମତ୍ଥାନି ତୟି ଲଭିମ୍ହା’’ତି ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋପି ଦିସ୍ସତି ।
‘‘ସ୍ମିନୋ ଟୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ ।
୧୭୫. ଦିୱାଦିତୋ
ଦିୱାଦୀହି ନାମେହି ସ୍ମିନୋ ଟି ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ । ଦିୱି, ଏୱଂ ଭୁୱି । ଏତ୍ଥଟିମ୍ହି ନିଚ୍ଚଂ ୱକାରାଗମୋ ରସ୍ସୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ଭୂସଦ୍ଦୋ ୱଧୂସଦ୍ଦସମଂ ।
‘‘ୱେ’’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୧୪୪. ମନାଦୀହି ସ୍ମିଂ+ସଂ+ନା+ସ୍ମାନଂ ସି+ସୋ+ଓ+ସା+ସା
ମନାଦୀହି ସ୍ମି+ମାଦୀନଂ ସି+ସୋ+ଓ+ସା+ସା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । ମନୋ, ମନା । ଭୋ ମନ ମନା, ମନା । ମନୋ, ମନଂ, ମନେ । ମନସା ମନେନ, ମନେହି ମନେଭି । ମନସୋ ମନସ୍ସ, ମନାନଂ । ମନସା ମନା ମନମ୍ହା ମନସ୍ମା, ମନେହି ମନେଭି । ମନସି ମନମ୍ହି ମନସ୍ମିଂ, ମନେସୁ ।
ତପୋ ଚେତୋ ତମୋ ୟସୋ ॥
ଅୟୋ ୱୟୋ ସିରୋ ସରୋ,
ଉରୋ+ତ୍ୟେ+ତେ ମନାଦୟୋ ॥
ରୂପସିଦ୍ଧିୟଂ ଅହ+ରହସଦ୍ଦା ମନାଦୀସୁ ପଠିତା । ଅହସ୍ସ ଆପାଦିତ୍ତା ରହୋତି ନିପାତତ୍ତା ରହସୀତି ୱିଭତ୍ୟନ୍ତପଟିରୂପକନିପାତତ୍ତା ଇଧ ନ ଗହିତା ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତ ସି, ‘‘ସିସ୍ସ’’ ‘‘ୱେ’’ତି ଚ ୱତ୍ତତେ । ପରତୋ ଭିୟ୍ୟୋ ନାନୁୱତ୍ତୟିସ୍ସାମ, ୱୁତ୍ତିୟା ଏୱ ଅନୁୱତ୍ତସ୍ସ ଗମ୍ୟମାନତ୍ତା ।
୧୪୮. ନ୍ତସ୍ସଂ
ସିମ୍ହି ନ୍ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ୱା । ‘‘ସୁତାନୁମିତେସୁ ସୁତସମ୍ବନ୍ଧୋୱ ବଲୱା’’ତି ଞାୟା ‘‘ନ୍ତସ୍ସା’’ତି ସୁତତ୍ତା ନ୍ତସ୍ସେୱ ଅଂ, ନ ତଦନ୍ତସ୍ସ ଅନୁମିତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ । ଏୱ+ମୁପରିପି ନ୍ତ+ନ୍ତୂନଂ ଆଦେସୱିଧାନଟ୍ଠାନେସୁ । ‘‘ଗସିନଂ’’ତି ସିଲୋପୋ । ଗଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ।
୨୧୫. ନ୍ତ+ନ୍ତୂନଂ ନ୍ତୋ ୟୋମ୍ହି ପଠମେ
ପଠମେ ୟୋମ୍ହି ନ୍ତ+ନ୍ତୂନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ନ୍ତୋଇଚ୍ଚାଦେସୋ ହୋତି ୱା । ସ ଚ ବହୁଲାଧିକାରା ପୁମେୱ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ।
୨୧୮. ଟ+ଟା+ଅଂ ଗେ
ଗେ ପରେ ନ୍ତ+ନ୍ତୂନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ଟ+ଟା+ଅଂଇଚ୍ଚାଦେସା ନିଚ୍ଚଂ ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ । ଭୋ ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ।
୯୨. ନ୍ତସ୍ସ ଚ ଟ ୱଂ+ସେ
ଅଂସେସୁ ନ୍ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଟ ହୋତି ୱା ନ୍ତୁସ୍ସ ଚ । ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସା+ୟଂ । ଗଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ।
୨୧୭. ତୋ+ତା+ତି+ତା ସ+ସ୍ମା+ସ୍ମିଂ ନାସୁ
ସ+ସ୍ମା+ସ୍ମିଂ+ନାସୁ ନ୍ତ+ନ୍ତୂନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୋ+ତା+ତି+ତା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । ଗଚ୍ଛତା ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଗଚ୍ଛନ୍ତେଭି । ଗଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛସ୍ସ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ।
୨୧୬. ତଂ ନଂମ୍ହି
ନଂମ୍ହି ନ୍ତ+ନ୍ତୂନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତଂ ୱା ହୋତି । ଗଚ୍ଛତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ । ଗଚ୍ଛତା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ହା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ମା । ଗଚ୍ଛତି ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ହି ଗଚ୍ଛନ୍ଥସ୍ମିଂ, ଚ୍ଛେନ୍ତେସୁ ।
ଏୱଂ ମହଂ ଚରଂ ତିଟ୍ଠଂ, ଦଦଂ ଭୁଞ୍ଜଂ ସୁଣଂ ପଚଂ ।
ଜୟଂ ଜୀରଂ ୱଚଂ ପୀୟଂ, ସରଂ କୁବ୍ବଂ ଜପଂ ୱଜଂ ॥
ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ଭୱନ୍ତ ସି,
୧୪୯. ଭୂତୋ
ନିୟମସୁତ୍ତ+ମିଦଂ । ଭୂଧାତୁତୋ ନ୍ତସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ସିମ୍ହି ନିଚ୍ଚଂ ପୁନବ୍ବିଧାନା । ଭୱଂ ।
୧୪୬. ଭୱତୋ ୱା ଭୋନ୍ତୋଗ+ୟୋ+ନା+ସେ
ଭୱନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଭୋନ୍ତାଦେସୋ ୱା ହୋତି ଗ+ୟୋ+ନା+ସେ । ନ୍ତୋଆଦେସୋ, ଭୋନ୍ତୋ ଭୋନ୍ତା ଭୱନ୍ତୋ ଭୱନ୍ତା । ଗେ ପନ ଭୋ ଭୋନ୍ତ ଭୋନ୍ତା ଭୱ ଭୱା ଭୱଂ, ଭୋନ୍ତୋ ଭୋନ୍ତା ଭୱନ୍ତୋ ଭୱନ୍ତା । ଭୋନ୍ତାଦେସପକ୍ଖେ ଟ+ଟା+ଅଂଆଦେସା ବହୁଲାଧିକାରା ନ ହୋନ୍ତି । ଭୱଂ ଭୱନ୍ତଂ, ଭୋନ୍ତେ ଭୱନ୍ତେ । ଭୋତା ଭୋନ୍ତେନ ଭୱତା ଭୱନ୍ତେନ, ଭୱନ୍ତେହି ଭୱନ୍ତେଭି । ଭୋତୋ ଭୋନ୍ତସ୍ସ ଭୱତୋ ଭୱସ୍ସ ଭୱନ୍ତସ୍ସ, ଭୱତଂ ଭୱନ୍ତାନଂ । ଭୱତା ଇଚ୍ଚାଦି ଗଚ୍ଛନ୍ତସମଂ ।
ଭୋଇତି ଆମନ୍ତଣେ ନିପାତୋ, ‘‘କୁତୋ ନୁ ଆଗଚ୍ଛଥ ଭୋ ତୟୋ ଜନା’’ତି ବହୁୱଚନେପି ଦସ୍ସନତୋ । ଏୱଂ ଭନ୍ତେତି । ଭଦ୍ଦେତି ଭଦ୍ଦସଦ୍ଦନ୍ତରେନ ସିଦ୍ଧଂ । ଭଦ୍ଦନ୍ତଇତି ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିଭାୱେନ ।
ସଂ ସନ୍ତୋ, ସନ୍ତୋ ସନ୍ତା । ଭୋ ସ ସା ସଂ, ସନ୍ତୋ ସନ୍ତା । ସଂ ସନ୍ତଂ ‘‘ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋତି ନସ୍ସ ଲୋପେ ‘‘ୟଂ ୟଞ୍ହି ରାଜ ଭଜତି, ସନ୍ତଂ ୱା ୟଦି ୱା ଅସଂ’’, ସନ୍ତେ । ସତା ସନ୍ତେନ ।
୧୪୫. ସତୋ ସବ ଭେ
ସନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ ଭୱତି ଭକାରେ । ସବ୍ଭି ସନ୍ତେହି । ନିଚ୍ଚତ୍ତା ସନ୍ତେଭୀତି ନ ହୋତି । ସତୋ ସସ୍ସ ସନ୍ତସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି ଗଚ୍ଛନ୍ତସମଂ ।
୧୫୦. ମହନ୍ତା+ରହନ୍ତାନଂ ଟା ୱା
ସିମ୍ହି ମହନ୍ତା+ରହନ୍ତାନଂ ନ୍ତସ୍ସ ଟା ୱା ହୋତି । ମହା ମହଂ ମହନ୍ତୋ, ମହନ୍ତୋ ମହନ୍ତା । ଅରହା ଅରହଂ, ଅରହନ୍ତୋ ଅରହନ୍ତା ଇଚ୍ଚାଦି ଗଚ୍ଛନ୍ତସମଂ ।
ଅସ୍ମ ସି,
୧୫୪. ରାଜାଦୀୟୁୱାଦିତ୍ୱା
ରାଜାଦୀହି ୟୁୱାଦୀହି ଚ ପରସ୍ସ ସିସ୍ସ ଆ ହୋତି । ଅସ୍ମା,
୧୫୬. ୟୋନ+ମାନୋ
ରାଜାଦୀହି ୟୁୱାଦୀହି ଚ ୟୋନ+ମାନୋ ୱା ହୋତି । ଅସ୍ମାନୋ ଅସ୍ମା । ଭୋ ଅସ୍ମ ଅସ୍ମା, ଅସ୍ମାନୋ ଅସ୍ମା ।
୧୫୫. ୱା+ମ୍ହା+ନଙ
ରାଜାଦୀନଂ ୟୁୱାଦୀନଞ୍ଚ ଆନଙ ହୋତି ୱା ଅଂମ୍ହି । ଅସ୍ମାନଂ ଅସ୍ମଂ, ଅସ୍ମାନୋ ଅସ୍ମେ ।
୮୦. ନାସ୍ସେ+ନୋ
କମ୍ମାଦିତୋ ନାୱଚନସ୍ସ ଏନୋ ୱା ହୋତି । ଅସ୍ମେନ ଅସ୍ମନା, ଅସ୍ମେହି ଅସ୍ମେଭି । ଅସ୍ମସ୍ସ, ଅସ୍ମାନଂ । ଅସ୍ମା ଅସ୍ମମ୍ହା ଅସ୍ମସ୍ମା ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୯. କମ୍ମାଦିତୋ
କମ୍ମାଦିତୋ ସ୍ମିନୋ ନି ହୋତି ୱା । ଅସ୍ମନି ଅସ୍ମେ ଅସ୍ମମ୍ହି ଅସ୍ମସ୍ମିଂ, ଅସ୍ମେସୁ । କମ୍ମ ଚମ୍ମ ୱେସ୍ମ ଭସ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ଅତ୍ତ ଆତୁମ ଘମ୍ମ ମୁଦ୍ଧଇତି କମ୍ମାଦୟୋ । ମୁଦ୍ଧ ଗଣ୍ଡିୱଧନ୍ୱ ଅଣିମ ଲଘିମାଦୟୋ ଅସ୍ମସମା । ରାଜ ବ୍ରହ୍ମ ସଖ ଅତ୍ତ ଆତୁମ ଗଣ୍ଡିୱଧନ୍ୱ ଅସ୍ମ ଅଣିମ ଲଘିମାଦୟୋ ରାଜାଦୟୋ ।
‘‘ଧମ୍ମୋ ୱା+ଞ୍ଞତ୍ଥେ’’ତି ଗଣସୁତ୍ତେନ ରାଜାଦୀସୁ ପଟ୍ଠିତତ୍ତା ଦଳଧମ୍ମୋ ଦଳଧମ୍ମାତି ୱା ହୋତି । ୟୁୱ ସା ସୁୱା ମଘୱ ପୁମ ୱତ୍ତହାତି ୟୁୱାଦୟୋ । ରାଜା, ରାଜାନୋ ରାଜା । ଭୋରାଜ ରାଜା, ରାଜାନୋ ରାଜା । ରାଜାନଂ ରାଜଂ, ରାଜାନୋ ରାଜେ ।
୧୨୩. ରାଜସ୍ସି ନାମ୍ହି
‘‘ସବ୍ବଦତ୍ତେନ ରାଜିନା’’ତି ପାଠମ୍ପତି ଇଦ+ମାରଦ୍ଧଂ । ରାଜସ୍ସି ୱା ହୋତି ନାମ୍ହି । ରାଜିନା ।
୨୨୨. ନା+ସ୍ମାସୁ ରଞ୍ଞା
ନା+ସ୍ମାସୁ ରାଜସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରଞ୍ଞା ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ । ଅନେକୱଣ୍ଣତ୍ତା ସବ୍ବସ୍ସ । ରଞ୍ଞା ।
୧୨୪. ସୁ+ନଂ+ହିସୂ
ରାଜସ୍ସ ଊ ହୋତି ୱା ସୁ+ନଂ+ହିସୁ । ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସାତି ଅନ୍ତସ୍ସ ହୋତି । ରାଜୂହି ରାଜେହି ରାଜୂଭି ରାଜେଭି ।
୨୨୩. ରଞ୍ଞୋ+ରଞ୍ଞସ୍ସ+ରାଜିନୋ ସେ
ସେ ରାଜସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଏତେ ଆଦେସା ହୋନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋ ରଞ୍ଞସ୍ସ ରାଜିନୋ, ରାଜୂନଂ ।
୨୨୧. ରାଜସ୍ସ ରଞ୍ଞଂ
ନଂମ୍ହି ରାଜସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରଞ୍ଞଂ ୱା ହୋତି । ରଞ୍ଞଂ । ରଞ୍ଞା, ରାଜୂହି ରାଜେହି ରାଜୂଭି ରାଜେଭି ।
୨୨୪. ସ୍ମିମ୍ହି ରଞ୍ଞେ+ରାଜିନି
ସ୍ମିମ୍ହି ରାଜସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରଞ୍ଞେ+ରାଜିନି ହୋନ୍ତି ନିଚ୍ଚଂ । ରଞ୍ଞେ ରାଜିନି, ରାଜୂସୁ ରାଜେସୁ ।
୨୨୫. ସମାସେ ୱା
ଇତି ଗଣସୁତ୍ତେନ ରାଜସ୍ସ ନା+ସ୍ମା+ସ୍ମିଂସୁ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱା ହୋତି । କାସିରଞ୍ଞା କାସିରାଜିନା କାସିରାଜେନ, କାସିରାଜୂଭି କାସିରାଜେଭି କାସିରାଜୂହି କାସିରାଜେହି । କାସିରଞ୍ଞୋ କାସିରଞ୍ଞସ୍ସ କାସିରାଜିନୋ କାସିରାଜସ୍ସ । କାସିରଞ୍ଞା କାସିରାଜସ୍ମା । କାସିରାଜୂନଂ କାସିରାଜାନଂ । କାସିରଞ୍ଞେ କାସିରାଜିନି କାସିରାଜେ କାସିରାଜମ୍ହି କାସିରାଜସ୍ମିଂ, କାସିରାଜୂସୁ କାସିରାଜେସୁ ।
ଅଦ୍ଧା, ଅଦ୍ଧାନୋ ଅଦ୍ଧା । ଭୋ ଅଦ୍ଧ ଅଦ୍ଧା, ଅଦ୍ଧାନୋ ଅଦ୍ଧା । ଅଦ୍ଧାନଂ ଅଦ୍ଧଂ, ଅଦ୍ଧାନୋ ଅଦ୍ଧେ ।
୧୯୨. ପୁମ+କମ୍ମ+ଥାମ+ଦ୍ଧାନଂ ସ+ସ୍ମାସୁ ଚ
ପୁମାଦୀନ+ମୁ ହୋତି ୱା ସ+ସ୍ମାସୁ ନାମ୍ହି ଚେ+ତି ଉତ୍ତେ ଅଦ୍ଧୁନା, କମ୍ମାଦିତ୍ତା ‘‘ନାସ୍ସେ+ନୋ’’ତି ୱା ଏନୋ, ଅଦ୍ଧେନ ଅଦ୍ଧନା, ଅଦ୍ଧେହି ଅଦ୍ଧେଭି । ସେ ଉକାରେ ଚ –
୧,୯. ଇୟୁୱଣ୍ଣା ଝଲା ନାମସ୍ସ+ନ୍ତେ
ନାମଂ ପାଟିପଦିକଂ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତେ ୱତ୍ତମାନା ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା ଝଲସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଇ ଚ ଉ ଚ ଇୟୁ, ଇୟୁ ଚ ତେ ୱଣ୍ଣା ଚେତି ଇୟୁୱଣ୍ଣା, ‘‘ଦ୍ୱନ୍ଦନ୍ତେ ସୂୟମାନଂ ପଚ୍ଚେକ+ମଭିସମ୍ବନ୍ଧିୟ ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦଂ ପଚ୍ଚେକ+ମଭିସମ୍ବନ୍ଧିୟ ‘‘ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୧. ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ
ଝଲତୋ ସସ୍ସ ନୋ ୱା ହୋତି । ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଦ୍ଧୁସ୍ସ ଅଦ୍ଧସ୍ସ, ଅଦ୍ଧାନଂ ।
୮୨. ନା ସ୍ମାସ୍ସ
ଝଲତୋ ସ୍ମାସ୍ସ ନା ହୋତି ୱା, ଅଦ୍ଧୁନା ଅଦ୍ଧୁମ୍ହା ଅଦ୍ଧୁସ୍ମା ଅଦ୍ଧା ଅଦ୍ଧମ୍ହା ଅଦ୍ଧସ୍ମା । ‘‘କମ୍ମାଦିତୋ’’ତି ସ୍ମିନୋ ନି, ଅଦ୍ଧନି ଅଦ୍ଧେ ଅଦ୍ଧମ୍ହି ଅଦ୍ଧସ୍ମିଂ, ଅଦ୍ଧେସୁ । ଅଦ୍ଧସଦ୍ଦୋ ଚେ+ତ୍ଥକାଲ+ଦ୍ଧାନୱାଚି, ନ ଭାଗୱାଚୀ ।
ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତାନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ୟାୱ ଦୁତିୟା ରାଜାୱ, କମ୍ମାଦିତ୍ତା ଏନେ ଅତ୍ତେନ ଅତ୍ତନା ।
୧୯୫. ସୁ+ହିସୁ ନକ
ଅତ୍ତ+ଆତୁମାନଂ ସୁ+ହିସୁ ନକାଗମୋ ହୋତି । ‘‘ଞକାନୁବନ୍ଧା+ଦ୍ୟନ୍ତା’’ତି ପରିଭାସତୋ କକାରୋ ଅନ୍ତାୱୟୱତ୍ଥୋ, ଅତ୍ତନେହି ଅତ୍ଥେହି ଅତ୍ତନେଭି ଅତ୍ତେଭି ।
୧୯୪. ନୋ+ତ୍ତାତୁମା
ଅତ୍ତ+ଆତୁମେହି ସସ୍ସ ନୋ ୱା ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତସ୍ସ, ଅତ୍ତାନଂ ।
୧୯୬. ସ୍ମାସ୍ସ ନା ବ୍ରହ୍ମା ଚ
ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ତ+ଆତୁମେହି ଚ ପରସ୍ସ ସ୍ମାସ୍ସ ନା ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ । ଅତ୍ତନା । ସ୍ମିମ୍ହି କମ୍ମାଦିତ୍ତା ନି, ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତେ ଅତ୍ତମ୍ହି ଅତ୍ତସ୍ମିଂ, ଅତ୍ତନେସୁ ଅତ୍ତେସୁ । ଆତୁମା ଅତ୍ତାୱ ।
ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାନୋ ବ୍ରହ୍ମା, ‘‘ବ୍ରହ୍ମସ୍ସୁ ୱା’’ତି ସୁତ୍ତେ ‘‘ବ୍ରହ୍ମସ୍ସୂ’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଆନୋମ୍ହି ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ଉ, ପରସ୍ସରଲୋପେ ବ୍ରହ୍ମୁନୋତିପି ସିଜ୍ଝତି । ଅୟଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମସଂୟୁତ୍ତେ ଦିସ୍ସତି । ବ୍ରହ୍ମା ଗେ-
୬୦. ଘ+ବ୍ରହ୍ମାଦିତେ
ଆକତିଗଣୋ+ୟଂ, ଆକତୀତି ଜାତି, ଜାତିପଧାନଗଣୋତ୍ୟ+ତ୍ଥୋ । ଘସଞ୍ଞତୋ ବ୍ରହ୍ମ+କତ୍ତୁ+ଇସି+ସଖାଦୀହି ଚ ଗସ୍ସେ+ୱା ହୋତି । ଭୋ ବ୍ରହ୍ମେ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାନୋ ବ୍ରହ୍ମା । ବ୍ରହ୍ମାନଂ ବ୍ରହ୍ମଂ, ବ୍ରହ୍ମାନୋ ବ୍ରହ୍ମେ ।
୧୯୧. ନାମ୍ହି
ବ୍ରହ୍ମସ୍ସୁ ହୋତି ନାମ୍ହି ନିଚ୍ଚଂ । ବ୍ରହ୍ମୁନା, ବ୍ରହ୍ମେହି ବ୍ରହ୍ମେଭି ।
୧୯୦. ବ୍ରହ୍ମସ୍ସୁ ୱା
ବ୍ରହ୍ମସ୍ସୁ ୱା ହୋତି ସ+ନଂସୁ । ‘‘ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ’’ତି ନୋ । ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ବ୍ରହ୍ମୁସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ, ବ୍ରହ୍ମୂନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ । ‘‘ସ୍ମାସ୍ସ ନା ବ୍ରହ୍ମା ଚେ’’ତି ସ୍ମାସ୍ସ ନା, ଉକାରେ ବ୍ରହ୍ମୁନା । ‘‘ଅମ୍ବ୍ୱାଦୀହି’’ତି ସ୍ମିନୋ ନି, ଇମସ୍ସ ଆକତିଗଣତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ କମ୍ମାଦିତ୍ତେପି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା । ବ୍ରହ୍ମନି ବ୍ରହ୍ମେ ବ୍ରହ୍ମମ୍ହି ବ୍ରହ୍ମସ୍ମିଂ, ବ୍ରହ୍ମେସୁ ।
ସଖା, ରାଜାଦିତ୍ତା ଆ ।
୨,୧୫୭. ଆୟୋ ନୋ ଚ ସଖା
ସଖତୋ ୟୋନ+ମାୟୋ ନୋ ହୋନ୍ତି ୱା ଆନୋ ଚ । ସଖାୟୋ ସଖାନୋ ।
୧୫୯. ନୋ+ନା+ସେସ୍ୱି
ସଖସ୍ସ ଇ ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ ନୋ+ନା+ସେସୁ । ସଖିନୋ ।
୧୬୧. ୟୋ+ସ୍ୱଂ+ହିସୁ ଚା+ରଙ
ସଖସ୍ସ ୱା ଆରଙ ହୋତି ୟୋ+ସ୍ୱଂ+ହିସୁ ସ୍ମା+ନଂସୁଚ ।
୧୭୧. ଆରଙସ୍ମା
ଆରୱାଦେସତୋ ପରେସଂ ୟୋନଂ ଟୋ ହୋତି । ସଖାରୋ ସଖା । ଗେ ତୁ ‘‘ଘ+ବ୍ରହ୍ମାଦିତେ’’ତି ଏ, ସଖେ ସଖ ସଖା । ବହୁୱଚନଂ ପଠମା ୱିୟ । ଅଂମ୍ହି ‘‘ୱା+ମ୍ହା+ନଙ’’ତି ଆନଙ, ସଖାନଂ ସଖାରଂ ସଖଂ, ସଖାୟୋ ସଖାନୋ ସଖିନୋ ।
୧୭୨. ଟୋ ଟେ ୱା
ଆରୱାଦେସମ୍ହା ୟୋନଂ ଟୋ ଟେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂତି ଟେ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ‘‘ଆରଙସ୍ମା’’ତି ଟୋ । ସଖାରେ ସଖାରୋ ସଖେ । ଟୋଗ୍ଗହଣଂ ଲାଘୱତ୍ଥଂ । ସଖିନା, ସଖାରେହି ସଖେହି । ‘‘ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ’’ତି ଝତୋ ସସ୍ସ ନୋ, ସଖିନୋ ସଖିସ୍ସ, ସଖାରାନଂ ।
୧୬୦. ସ୍ମା+ନଂସୁ ୱା
ସଖସ୍ସ ୱା ଇ ହୋତି ସ୍ମା+ନଂସୁ । ସଖୀନଂ ସଖାନଂ ।
୧୭୧. ଟା ନା+ସ୍ମାନଂ
ଆରୱାଦେସମ୍ହା ନା+ସ୍ମାନଂ ଟା ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ । ସଖାରା, ବହୁଲାଧିକାରା ସଖାରସ୍ମା । ‘‘ନା ସ୍ମାସ୍ସା’’ତି ନା, ସଖିନା ସଖିସ୍ମା ସଖା ସଖମ୍ହା ସଖସ୍ମା ।
୧୫୮. ଟେ ସ୍ମିନୋ
ସଖତୋ ସ୍ମିନୋ ଟେ ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ । ସଖେ, ସଖାରେସୁ ସଖେସୁ । ସଖି ସଖୀତି ଇତ୍ଥିୟଂୟେୱ ପୟୋଗୋ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘ନଦାଦିତୋ ଙୀ’’ତି ୱୀମ୍ହି ଆଲପନତ୍ତା ୱା ରସ୍ସୋ ।
୧୮୧. ୟୋନଂ ନୋ+ନେ ୱା
ୟୁୱାଦୀହି ୟୋନଂ ନୋ+ନେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ‘‘ୟୋନ+ମାନୋ’’ତି ଆନୋମ୍ହି ସିଦ୍ଧେପି ‘‘ଦୁତିୟସ୍ସ ନେ’’ତି ଗନ୍ଥଗାରୱୋ ହୋତୀତି ୟଥାକ୍କମଂପତି ଲାଘୱତ୍ଥଂ ନୋଗ୍ଗହଣଂ ।
୧୭୯. ନୋ+ନା+ନେସ୍ୱା
ନୋ+ନା+ନେସୁ ୟୁୱାଦୀନ+ମା ହୋତି । ୟୁୱାନୋ ୟୁୱା । ଭୋ ୟୁୱ ୟୁୱା, ୟୁୱାନୋ ୟୁୱା । ୟୁୱାନଂ ୟୁୱଂ, ୟୁୱାନୋ ୟୁୱାନେ ୟୁୱେ । ୟୁୱାନା ।
୧୭୮. ୟୁୱାଦୀନଂ ସୁ+ହିସ୍ୱା+ନଙ
ସୁ+ହିସୁ ୟୁୱାଦୀନ+ମାନଙ ହୋତି । ୟୁୱାନେହି ୟୁୱାନେଭି ।
୧୯୩. ୟୁୱା ସସ୍ସି+ନୋ
ୟୁୱା ସସ୍ସ ୱା ଇନୋ ହୋତି । ୟୁୱିନୋ ୟୁୱସ୍ସ, ୟୁୱାନଂ ।
୧୮୦. ସ୍ମା+ସ୍ମିଂନଂ ନା+ନେ
ୟୁୱାଦହି ସ୍ମା+ସ୍ମିଂନଂ ନା+ନେ ନିଚ୍ଚଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ୟୁୱାନା, ୟୁୱାନେହି ୟୁୱାନେଭି । ୟୁୱାନେ, ୟୁୱାନେସୁ । ମଘୱ+ପୁମ+ୱତ୍ତହସଦ୍ଦା ୟୁୱସଦ୍ଦସମା । ଅୟଂ ୱିସେସୋ –
୧୮୭. ଗସ୍ସଂ
ପୁମସଦ୍ଦତୋ ଗସ୍ସ ଅଂ ୱା ହୋତି । ପୁମଂ ପୁମ ପୁମା, ପୁମାନୋ ପୁମା । ପୁମାନଂ ପୁମଂ, ପୁମାନୋ ପୁମାନେ ପୁମେ ।
୧୮୫. ନାମ୍ହି
ପୁମସ୍ସା ହୋତି ନାମ୍ହି । ପୁମାନା । ‘‘ଲକ୍ଖଣିକପଟିପଦୋତ୍ତେସୁ ପଟିପଦୋତ୍ତସ୍ସେୱ ଗହଣଂ, ନ ଲକ୍ଖଣିକସ୍ସା’’ତି ଞାୟା ପଟିପଦୋତ୍ତନାୱିଭତ୍ତି ଏୱ ଗୟ୍ହତି, ନ ନାସ୍ମାସ୍ସ, କତଲକ୍ଖଣିକତ୍ତା । ପଟିପଦନ୍ତି ଚ ‘‘ନାମ୍ହୀ’’ତି ନାୱିଭତ୍ତିୟା ପଟିପଦଭୂତୋ ଅନୁକରଣସଦ୍ଦୋ । ନ ଲକ୍ଖଣିକୋ ନା । ‘‘ପୁମ+କମ୍ମ+ଥାମ+ଦ୍ଧାନଂ ୱା ସ+ସ୍ମାସୁ ଚେ’’ତି ୱା ଉତ୍ତେ ପୁମୁନା ପୁମେନ । ପୁମୁନୋ ପୁମୁସ୍ସ ପୁମସ୍ସ । ପୁମୁନା ପୁମା ।
୧୮୪. ପୁମାତି
ସ୍ମିନୋ ନେ ୱା ହୋତି । ପୁମାନେ ପୁମେ ପୁମମ୍ହି ପୁମସ୍ମିଂ ।
୧୮୬. ସୁମ୍ହା ଚ
ପୁମସ୍ସ ସୁମ୍ହି ପୁମାଦୀନଂ ୟଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱା ହୋତୀତି ଆନଙ ୱା ହୋତି ଆ ଚ । ପୁମାନେସୁ ପୁମାସୁ ପୁମେସୁ । ୱତ୍ତହା, ୱତ୍ତହାନୋ ୱତ୍ତହା ଇଚ୍ଚାଦି ୟୁୱସଦ୍ଦସମଂ ।
୧୮୯. ୱତ୍ତହା ସ+ନଂନଂ ନୋ+ନାନଂ
ୱତ୍ତହା ସନଂନଂ ନୋନାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ୱତ୍ତହାନୋ ୱତ୍ତହାନାନଂ ।
ଅକାରନ୍ତଂ ।
ସା ସି,
୬୪. ଏକୱଚନ+ୟୋସ୍ୱ+ଘୋନଂ
ଘୋ ଚ ଓ ଚ ଘୋ, ନ ଘୋ ଅଘୋ । ‘‘ଅଘୋନଂ’’ତି ଘପ୍ପଟିସେଧେ ଅକତେ ସ୍ସ+ମାଦୀସୁ ପରେସୁ ଘସ୍ସ ୱିକପ୍ପେନ ରସ୍ସୋ, ଏକୱଚନାଦୀସୁ ୟୋସୁ ଚ ପରେସୁ ଘସ୍ସ ନିଚ୍ଚେନ ରସ୍ସୋତି ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥଗହଣନିୱତ୍ତନତ୍ଥୋ ଘପଟିସେଧୋ । ଓଗ୍ଗହଣ+ମୁତ୍ତରତ୍ଥଂ । ଏକୱଚନେ ୟୋସୁ ଚ ଘ+ଓକାରନ୍ତୱଜ୍ଜିତାନଂ ନାମାନଂ ରସ୍ସୋ ହୋତି ତିଲିଙ୍ଗେତି ରସ୍ସେ ସମ୍ପତ୍ତେ –
୬୬. ସିସ୍ମିଂ ନା+ନପୁଂସକସ୍ସତି
ଅନପୁଂସକସ୍ସ ରସ୍ସୋ ନ ହୋତୀତି ସିମ୍ହି ତୁ ନ ରସ୍ସୋ । ସା । ‘‘ପଜ୍ଜୁନ୍ନୋୱ ଲକ୍ଖଣପୱୁତ୍ତି ଜଲେପି ୱସ୍ସତି, ଥଲେପି ୱସ୍ସତୀ’’ତି ଞାୟା ୟୁୱାଦିତ୍ତା ସିସ୍ସ ଆ । ୟୋସୁ ରସ୍ସେ ‘‘ୟୋନଂ ନୋ+ନେ ୱା’’ତି ୟୋସ୍ସ ନୋ । ‘‘ନୋ ନାନେସ୍ୱା’’ତି ଆ, ସାନୋ । ନୋତ୍ତାଭାୱପକ୍ଖେ ‘‘ୟୋନ+ମାନୋ’’ତି ୱାଧିକାରସ୍ସ ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତା ନିଚ୍ଚ+ମାନୋ, ତସ୍ମା ନୋ+ନେଅଭାୱପକ୍ଖେ ସା, ସେତି ରୂପପସଙ୍ଗୋ ନ ହୋତି । ସାନୋ । ତଥା ନେତ୍ତାଭାୱପକ୍ଖେ ।
୧୮୮. ସାସ୍ସଂ+ସେ ଚା+ନଙ
ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ଆନଙ ହୋତି ଅଂ+ସେ ଗେ ଚ ନିଚ୍ଚଂ । ଭୋ ସାନ ସାନା, ସାନୋ । ସାନଂ, ସାନେ ସାନୋ । ସାନା, ସାନେହି ସାନେଭି । ସାନସ୍ସ, ସାନଂ । ସାନା, ସାନେହି ସାନେଭି । ସାନେ, ସାନେସୁ ।
ସୁୱା ୟୁୱାୱ । ‘‘ଏକୱଚନୟୋସ୍ୱ+ଘୋନଂ’’ତି ରସ୍ସତ୍ତଂ ୱିସେସୋ । ଗେ ତୁ –
୧୩୦. ଗେ ୱା
ଅଘୋନଂ ଗେ ୱା ରସ୍ସୋ ହୋତି ତିଲିଙ୍ଗେ । ଭୋ ସୁୱ ସୁୱା ।
ଆକାରନ୍ତଂ ।
୯୩. ୟୋସୁ ଝିସ୍ସ ପୁମେ
ଝସଞ୍ଞସ୍ସ ଇସ୍ସ ୟୋସୁ ୱା ଟ ହୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ମୁନୟୋ, ଝଗ୍ଗହଣଂ କିଂ, ଇକାରନ୍ତସମୁଦାୟସ୍ସ ମା ସିୟା । ଇଗ୍ଗହଣଂ କିଂ, ଈକାରସ୍ସ ୱାତି । ଅତୋତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସା ଲକ୍ଖଣିକଅକାରତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ ସମ୍ପତ୍ତାପି ଅୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟା ନ ହୋନ୍ତି । ସାମତ୍ଥିୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଅନୁପପତ୍ତି ।
୧୧୪. ଲୋପୋ
ଝଲତୋ ୟୋନଂ ଲୋପୋ ହୋତୀତି ୟୋଲୋପେ –
୮୮. ୟୋଲୋପ+ନିସୁ ଦୀଘୋ
ୟୋନଂ ଲୋପେନିସୁ ଚ ଦୀଘୋ ହୋତି । ମୁନି । ମୁନୟୋତି ଏତ୍ଥ ୟୋଲୋପୋ କିମତ୍ଥଂ ନ ହୋତି, ଅକ୍କେନ ଝତ୍ତସ୍ସ ନାସିତତ୍ତା । କିନ୍ତି ପଠମଂ ନ ହୋତି, ଅନ୍ତରଙ୍ଗତ୍ତା ଝତ୍ତସ୍ସ । ଭୋ ମୁନି ମୁନୀ, ମୁନୟୋ ମୁନୀ । ମୁନିଂ, ମୁନୟୋ ମୁନୀ । ମୁନିନା, ମୁନୀହି ମୁନୀଭି । ‘‘ୟୋଲୋପନିସୁ’’ ‘‘ୱୀମନ୍ତୁୱନ୍ତୂନ’’ ମିଚ୍ଚାଦିଞାପକା ଇକାରୁକାରାନଂ ସୁନଂହିସୁ ଦୀଘସ୍ସା+ନିଚ୍ଚତ୍ତା ମୁନିହି ମୁନିନଂ ମୁନିସୁ ଇତିପି ହୋତି । ‘‘ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ’’ତି ନୋ, ମୁନିନୋ ମୁନିସ୍ସ, ମୁନୀନଂ । ‘‘ନାସ୍ମାସ୍ସା’’ତି ନା, ମୁନିନା ମୁନିମ୍ହା ମୁନିସ୍ମା । ମୁନିମ୍ହି ମୁନିସ୍ମିଂ, ମୁନୀସୁ । ‘‘ଇତୋ କ୍ୱଚି ସସ୍ସ ଟାନୁବନ୍ଧୋ’’ (ଗଣସୁତ୍ତ)ତି ବ୍ରହ୍ମାଦୀସୁ ପାଠା ‘‘ୟୋ ଚ ସିସ୍ସୋ ମହାମୁନେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଘ+ବ୍ରହ୍ମାଦିତେ’’ତି ସସ୍ସ ଏଟ ।
ଏୱଂ –
ଜୋତି ପାଣି ଗଣ୍ଠି ମୁଟ୍ଠି, କୁଚ୍ଛି ୱତ୍ଥି ସାଲି ୱୀହି ।
ବ୍ୟାଧି ଓଧି ବୋଧି ସନ୍ଧି, ରାସି କେସି ସାତି ଦୀପି ॥
ଇସି ଗିନି ମଣି ଧନି, ଗିରି ରୱି କୱି କପି ।
ଅସି ମସି ନିଧି ୱିଧି, ଅହି କିମି ପତି ହରି ॥
ଅରି ତିମି କଲି ବଲି, ଜଲଧି ଚ ଗହପତି ।
ଉରମିତି ୱରମତି, ନିରୁପଧି ଅଧିପତି ।
ଅଞ୍ଜଲି ସାରଥି ଅତିଥି, ସମାଧି ଉଦଧିପ୍ପଭୁତୟୋ ॥
ଅଗ୍ଗି+ଇସୀନଂ ଅୟଂ ୱିସେସୋ –
୧୪୭. ସିସ୍ସା+ଗ୍ଗିତୋ ନି
ଅଗ୍ଗିସ୍ମା ସିସ୍ସ ନି ହୋତି ୱା । ଅଗ୍ଗିନି ଅଗ୍ଗି, ଅଗ୍ଗୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ମୁନିସଦ୍ଦସମଂ ।
୧୩୩. ଟେ ସିସ୍ସି+ସିସ୍ମା
ଇସିସ୍ମା ସିସ୍ସ ଟେ ୱା ହୋତି । ଇସେ ଇସି । ‘‘ଘ+ବ୍ରହ୍ମାଦିତେ’’ତି ଗସ୍ସ ଏ ୱା, ଭୋ ଇସେ ଇସି, ଇସୟୋ ଇସୀ । ଇସିଂ ।
୧୩୪. ଦୁତିୟସ୍ସ ୟୋସ୍ସ
‘‘ଦୁତିୟା ୟୋସ୍ସା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଦୁତିୟସ୍ସ ୟୋସ୍ସା’’ତି ୱିସୁଂ କରଣଂ ‘‘ଏକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନ+ମପ୍ୟେ+କଦେସୋ+ନୁୱତ୍ତତେ, ନ ତ୍ୱେ+କୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାନଂ’’ତି ଞାୟା ଦୁତିୟାୟୋସ୍ସାତି ନାନୁୱତ୍ତିୟ ୟୋସ୍ସାତି ସାମଞ୍ଞେନ ଅନୁୱୁତ୍ତିୟ ଏକଚ୍ଚାଦିତୋ ପଠମା ୟୋସ୍ସାପି ଟେୱିଧାନତ୍ଥଂ । ଇସିସ୍ମା ପରସ୍ସ ଦୁତିୟା ୟୋସ୍ସ ଟେ ୱା ହୋତି । ଇସେ ଇସୟୋ ଇସୀ, ସେସଂ ମୁନିସମଂ ।
ଆଦି, ଆଦୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି, ସ୍ମିମ୍ହି –
୫୫. ରତ୍ୟାଦୀହି ଟୋ ସ୍ମିନୋ
ରତ୍ୟାଦୀହି ସ୍ମିନୋ ଟୋ ୱା ହୋତି । ଆଦୋ ଆଦିମ୍ହି ଆଦିସ୍ମିଂ, ଆଦୀସୁ ।
ସମାସେ ଇକାରନ୍ତତୋ ୟୋ+ସ୍ମିଂସୁ ୱିସେସୋ ।
୧୮୨. ଇତୋ+ଞ୍ଞତ୍ଥେ ପୁମେ
ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ ଇକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ୟୋନଂ ନୋ+ନେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଅରିୟୱୁତ୍ତିନୋ ଅରିୟୱୁତ୍ତୟୋ ଅରିୟୱୁତ୍ତୀ । ଭୋ ଅରିୟୱୁତ୍ତି ଅରିୟୱୁତ୍ତୀ, ଅରିୟୱୁତ୍ତିନୋ ଅରିୟୱୁତ୍ତୟୋ ଅରିୟୱୁତ୍ତୀ । ଅରିୟୱୁତ୍ତିଂ, ଅରିୟୱୁତ୍ତିନୋ ଅରିୟୱୁତ୍ତୟୋ ଅରିୟୱୁତ୍ତୀ । ଅରିୟୱୁତ୍ତିନା ଇଚ୍ଚାଦି ତୁ ମୁନିସଦ୍ଦସମଂ ।
୧୮୩. ନେ ସ୍ମିନୋ କ୍ୱଚି
ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଇକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ସ୍ମିନୋ ନେ ୱା ହୋତି କ୍ୱଚି । ଅରିୟୱୁତ୍ତିନେ ଅରିୟୱୁତ୍ତିମ୍ହି ଅରିୟୱୁତ୍ତିସ୍ମିଂ, ଅରିୟୱୁତ୍ତୀସୁ । ଏୱଂ ତୋମରଙ୍କୁସପାଣିନୋ ସାରମତିନୋ ଇଚ୍ଚାଦି । କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣା ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ନେଆଦେସୋ ।
ଇକାରନ୍ତଂ ।
ଦଣ୍ଡୀ, ସିଲୋପୋ । ‘‘ଏକୱଚନେ’’ ଚ୍ଚାଦିନା ରସ୍ସେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଅନପୁଂସକତ୍ତା ‘‘ସିସ୍ମିଂନା+ନପୁଂସକସ୍ସା’’ତି ନିସେଧୋ । ୟୋମ୍ହି ଏକୱଚନେ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ରସ୍ସୋ ।
୭୫. ୟୋନଂ ନୋ+ନେ ପୁମେ
ଝସଞ୍ଞିତୋ ୟୋନଂ ନୋ+ନେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଦଣ୍ଡିନୋ ।
୧୧୫. ଜନ୍ତୁହେତ୍ୱୀଘପେହି ୱା
ଜନ୍ତୁ+ହେତୂହି ଈକାରନ୍ତେହି ଘ+ପସଞ୍ଞେହି ଚ ପରେସଂ ୟୋନଂ ୱା ଲୋପୋ ହୋତି । ‘‘ୟୋଲୋପନିସୁ ଦୀଘୋ’’ତି ଦୀଘେ ଦଣ୍ଡୀ ଦଣ୍ଡିୟୋ । ଗେ ତୁ ‘‘ଗେ ୱା’’ତି ୱା ରସ୍ସୋ । ଭୋ ଦଣ୍ଡି ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡିନୋ ଦଣ୍ଡୀ ଦଣ୍ଡିୟୋ ।
୭୪. ନଂ ଝୀତୋ
ଝସଞ୍ଞୀତୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ନଂ ୱା ହୋତି । ଦଣ୍ଡିନଂ ଦଣ୍ଡିଂ, ଦଣ୍ଡିନେ ।
୭୬. ନୋ
ଝୀତୋ ୟୋନଂ ନୋ ୱା ହୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଦଣ୍ଡିନୋ ଦଣ୍ଡୀ ଦଣ୍ଡିୟୋ । ଦଣ୍ଡିନା, ଦଣ୍ଡୀହି ଦଣ୍ଡୀଭି । ‘‘ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ’’ତି ନୋମ୍ହି କତେ ଦଣ୍ଡିନୋ ଦଣ୍ଡିସ୍ସ, ଦଣ୍ଡୀନଂ । ‘‘ନା ସ୍ମାସ୍ସା’’ତି ସ୍ମାସ୍ସ ନା, ଦଣ୍ଡିନା ଦଣ୍ଡିମ୍ହା ଦଣ୍ଡିସ୍ମା ।
୭୭. ସ୍ମିନୋ ନି
ଝୀତୋ ସ୍ମିଂୱଚନସ୍ସ ନି ହୋତି ୱା । ଦଣ୍ଡିନି ଦଣ୍ଡିସ୍ମିଂ, ଦଣ୍ଡୀସୁ, ବହୁଲାଧିକାରା ସ୍ମିମ୍ହି ଗାମଣୀ+ସେନାନୀ+ସୁଧୀପଭୁତୀନଂ ନିଆଦେସାଭାୱୋ ଚ ୱିସେସୋ । ଏୱଂ –
ଧମ୍ମୀ ସଙ୍ଘୀ ଞାଣୀ ହତ୍ଥୀ, ଚକ୍କୀ ପକ୍ଖୀ ଦାଠୀ ରଟ୍ଠୀ ।
ଛତ୍ତୀ ମାଲୀ ଚମ୍ମୀ ୟୋଗୀ, ଭାଗୀ ଭୋଗୀ କାମୀ ସାମୀ ॥
ଧଜୀ ଗଣୀ ସସୀ କୁଟ୍ଠୀ, ଜଟୀ ୟାନୀ ସୁଖୀ ସିଖୀ ।
ଦନ୍ତୀ ମନ୍ତୀ କରୀ ଚାଗୀ, କୁସଲୀ ମୁସଲୀ ବଲୀ । (ୱାଚୀ, ରୂ)
ପାପକାରୀ ସତ୍ତୁଘାତୀ, ମାଲ୍ୟକାରୀ ଦୀଘଜୀୱୀ ।
ଧମ୍ମୱାଦୀ ସୀହନାଦୀ, ଭୂମିସାୟୀ ସୀଘୟାୟୀ ॥
ଈକାରନ୍ତଂ ।
ଭିକ୍ଖୁ, ସିଲୋପୋ । ଲସଞ୍ଞାୟଂ –
୮୩. ଲା ୟୋନଂ ୱୋ ପୁମେ
ଲତୋ ୟୋନଂ ୱୋ ହୋତି ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ।
୯୪. ୱେ+ୱୋସୁ ଲୁସ୍ସ
ଲସଞ୍ଞସ୍ସ ଉସ୍ସ ୱେ+ୱୋସୁ ଟ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁମାଲପନେ ୱେୱୋ’’ ତ୍ୟ+ତ୍ର ୱୋସ୍ସ ସହଚରିତଞାୟା ଅନିସ୍ସିତତ୍ତା ଜାତିୱସେନ ‘‘ଲା ୟୋନଂ’’ ତ୍ୟାଦୋ ୱୋ ଚ ଗୟ୍ହତି । ଭିକ୍ଖୱୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ‘‘ଲୋପୋ’’ତି ୟୋଲୋପୋ । ‘‘ୟୋଲୋପନିସୁ ଦୀଘୋ’’ତି ଦୀଘେ ଭିକ୍ଖୂ । ଭୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂ ।
୯୬. ପୁମା+ଲପନେ ୱେୱୋ
ଲସଞ୍ଞତୋ ଉତୋ ୟୋସ୍ସା+ଲପନେ ୱେ+ୱୋ ହୋନ୍ତି ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୱୋ ଭିକ୍ଖୂ । ଭିକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୱୋ ଭିକ୍ଖୂ । ଭିକ୍ଖୁନା, ଭିକ୍ଖୂହି ଭିକ୍ଖୂଭି । ‘‘ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ’’ତି ଲତୋ ସସ୍ସ ନୋ ୱା, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୂନଂ । ‘‘ନା ସ୍ମାସ୍ସା’’ତି ଲତୋ ୱା ସ୍ମାସ୍ସ ନା, ଭିକ୍ଖୁନା ଭିକ୍ଖୁମ୍ହା ଭିକ୍ଖୁସ୍ମା । ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ । ଏୱଂ –
ସେତୁ କେତୁ ରାହୁ ଭାଣୁ, ସଂକୁ ଉଚ୍ଛୁ ୱେଳୁ ମଚ୍ଚୁ । (ପଙ୍ଗୁ, ରୂ) ସିନ୍ଧୁ ବନ୍ଧୁ ନେରୁ ମେରୁ, ସତ୍ତୁ କାରୁ ହେତୁ ଜନ୍ତୁ । ରୁରୁ ପଟୁ – ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ଜନ୍ତୁ+ହେତୂନଂ ୟୋସ୍ୱ+ୟଂ ଭେଦୋ । ‘‘ଜନ୍ତୁ+ହେତ୍ୱୀ+ଘ+ପେହି ୱା’’ତି ୟୋଲୋପେ –
୮୪. ଜନ୍ତ୍ୱାଦିତୋ ନୋ ଚ
ଜନ୍ତ୍ୱାଦିତୋ ୟୋନଂ ନୋ ହୋତି ୱୋ ଚ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଜନ୍ତୁନୋ ଜନ୍ତୱୋ ଜନ୍ତୁୟୋ । ଭୋ ଜନ୍ତୁ ଜନ୍ତୂ, ଜନ୍ତୁନୋ, ‘‘ପୁମାଲପନେ ୱେୱୋ’’ତି ୱେ+ୱୋ, ଜନ୍ତୱେ ଜନ୍ତୱୋ ଜନ୍ତୁୟୋ । ଜନ୍ତୁଂ, ଜନ୍ତୂ ଜନ୍ତୁନୋ ଜନ୍ତୱୋ ଜନ୍ତୁୟୋ । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୁସମଂ ।
ହେତୁ, ହେତୂ ହେତୱୋ । ‘‘ୟୋମ୍ହି ୱା କ୍ୱଚୀ’’ତି ଲସଞ୍ଞସ୍ସ ଉସ୍ସ ୱା ଟାଦେସୋ, ହେତୟୋ । ୟୋମ୍ହି ଅନ୍ତରଙ୍ଗତ୍ତା ପଠମଂ ଟାଦେସେ କତେ ପଚ୍ଛା ୟୋଲୋପାଭାୱୋ, ତଥା ହି ଅନ୍ତରଙ୍ଗ+ବାହିରଙ୍ଗୱିଧାନେସ୍ୱ+ନ୍ତରଙ୍ଗୱିଧିୟେୱ ବଲୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ପକତିନିସ୍ସିତ+ମନ୍ତରଙ୍ଗଂ, ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସିତଂ ବାହିରଙ୍ଗଂ । ହେତୁୟୋ । ଭୋ ହେତୁ, ହେତୂ ହେତୱେ ହେତୱୋ ହେତୟୋ ହେତୁୟୋ । ସେସଂ ପୁବ୍ବସମଂ ।
୪୮. ବହୁକତିନ୍ନଂ
ନଂମ୍ହି ବହୁନୋ କତିସ୍ସ ଚ ନୁକ ହୋତି ତିଲିଙ୍ଗେ । ବହୁନ୍ନଂ । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୁସମଂ ।
ୱତ୍ତୁ ସି,
୫୭. ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମା ସିମ୍ହି
ଲ୍ତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ପିତୁ+ମାତୁ+ଭାତୁ+ଧୀତୁ+ଦୁହିତୁ+ଜାମାତୁ+ନତ୍ତୁ+ହୋତୁ+ପୋତୂନଞ୍ଚା ହୋତି ସିମ୍ହି । ୱତ୍ତା । ‘‘କତ୍ତରି ଲ୍ତୁ+ଣକା’’ତି ୱିହିତଲ୍ତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଗହଣା ୟତୋ ଧାତୁତୋ ହି ସୋ ୱିହିତୋ, ‘‘ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ୟସ୍ମା ସୋ ୱିହିତୋ, ତଦାଦିନୋ ତଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ’’ତି ଞାୟା ତଦୱିନାଭାୱତୋ ତଦନ୍ତଧାତୁନୋପି ଗହଣଂତି ଲ୍ତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୬୨. ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମ ସେ
ଲ୍ତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ପିତାଦୀନଞ୍ଚା+ରଙ ହୋତି ସତୋ+ଞ୍ଞତ୍ର । ‘‘ଆରଙସ୍ମା’’ତି ଟୋ, ୱତ୍ତାରୋ ।
୫୮. ଗେ ଅ ଚ
ଗେଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନଂ ଅ ହୋତି ଆ ଚ । ଭୋ ୱତ୍ତ ୱତ୍ତା, ୱତ୍ତାରୋ । ୱତ୍ତାରଂ, ୱତ୍ତାରେ ୱତ୍ତାରୋ । ନାୱଚନସ୍ସ ‘‘ଟା ନାସ୍ମାନଂ’’ତି ଟା, ୱତ୍ତାରା ।
୧୬୬. ସୁ+ହିସ୍ୱା+ରଙ
ସୁ+ହିସୁ ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମାରଙ ୱା ହୋତି । ୱତ୍ତାରେହି ୱତ୍ତାରେଭି ୱତ୍ତୂହି ୱତ୍ତୂଭି ।
୧୬୫. ସଲୋପୋ
ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀହି ସସ୍ସ ଲୋପୋ ୱା ହୋତି । ୱତ୍ତୁ ୱତ୍ତୁନୋ ୱତ୍ତୁସ୍ସ ।
୧୬୩. ନଂମ୍ହି ୱା
ନଂମ୍ହି ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମାରଙ ୱା ହୋତି । ୱତ୍ତାରାନଂ ।
୧୬୪. ଆ
ନଂମ୍ହି ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମା ୱା ହୋତି । ୱତ୍ତାନଂ ୱତ୍ତୂନଂ । ସ୍ମାସ୍ସ ଟା, ୱତ୍ତାରା ।
୧୭୪. ଟି ସ୍ମିନୋ
ଆରୱା+ଦେସମ୍ହା ସ୍ମିନୋ ଟି ହୋତି ।
୧୭୬. ରସ୍ସା+ରଙ
ସ୍ମିମ୍ହି ଆରୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି । ୱତ୍ତରି, ୱତ୍ତାରେସୁ ୱତ୍ତୂସୁ ୱତ୍ତୁସୁ । ଏୱଂ –
ଏୱଂ ଭତ୍ତୁ କତ୍ତୁ ନେତୁ, ସୋତୁ ଞାତୁ ଜେତୁ ଛେତ୍ତୁ ।
ଭେତ୍ତୁ ଦାତୁ ଧାତୁ ବୋଦ୍ଧୁ, ୱିଞ୍ଞାପେତାଦୟୋପି ଚ ॥
ସତ୍ଥୁସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ନାମ୍ହି ବହୁଲାଧିକାରା ‘‘ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମସେ’’ତି ୱା ଆରୱାଦେସେ ସତ୍ଥାରା ସତ୍ଥୁନା । ସେସଂ ୱତ୍ତୁସମଂ ।
ସିମ୍ହି ଆ, ପିତା । ‘‘ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମସେ’’ତି ଆରୱାଦେସେ –
୧୭୭. ପିତାଦୀନ+ମନତ୍ୱାଦୀନଂ
ନତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତାନଂ ପିତାଦୀନ+ମାରୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ । ‘‘ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମସେ’’ ‘‘ସୁ+ହିସ୍ୱା+ରଙ’’ ‘‘ନଂମ୍ହି ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିଭତ୍ତୀସୁ ପରେସୁ ଆରଙ ହୋତୀତି ତା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ପଟିଚ୍ଚ ସବ୍ବାସୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ପିତରୋ । ଭୋ ପିତ ପିତା, ପିତରୋ । ପିତରଂ, ପିତରେ ପିତରୋ । ପିତରା, ପିତରେହି ପିତରେଭି ପିତୂହି ପିତୂଭି । ପିତୁ ପିତୁନୋ ପିତୁସ୍ସ, ପିତରାନଂ ପିତୂନଂ । ‘‘ପିତୁନ୍ନଂ’’ତି ନଂମ୍ହି ଦୀଘେ ରସ୍ସ+ଦ୍ୱିତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସାନୁୱୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ’’ତି ଞାୟା ‘‘ବହୁକତିନ୍ନଂ’’ତି ଏତ୍ଥ ନୁକ-ଇତି ୟୋଗୱିଭାଗେନପି ସିଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥ ଅନୁୱତ୍ତିତନଂମ୍ହି । ପଞ୍ଚମୀଛଟ୍ଠୀ ତତିୟାଚତୁତ୍ଥୀସମଂ । ପିତରି, ପିତରେସୁ ପୀତୂସୁ, ରସ୍ସାଭାୱୋ । ନତ୍ତା, ନତ୍ତାରୋ । ଭୋ ନତ୍ତ ନତ୍ତା, ନତ୍ତାରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ୱତ୍ତୁସମଂ ।
ଗୁଣୱନ୍ତୁ ସି,
୧୫୧. ନ୍ତୁସ୍ସ
ସିମ୍ହି ନ୍ତୁସ୍ସ ଟା ହୋତି । ଗୁଣୱା । ୟୋମ୍ହି ‘‘ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ନ୍ତୋ ୟୋମ୍ହି ପଠମେ’’ତି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ନ୍ତୁସ୍ସ ନ୍ତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନ୍ତୁ ୱନ୍ତୁ+ମନ୍ତା+ୱନ୍ତୁ+ତୱନ୍ତୁସମ୍ବନ୍ଧୀ’’ତି ପରିଭାସତୋ ନ୍ତୁ ଚ ୱନ୍ତ୍ୱାଦିସମ୍ବନ୍ଧୀୟେୱ ଗୟ୍ହତେ, ନ ଜନ୍ତୁ ତନ୍ତାଦୀନଂ । ଗୁଣୱନ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର –
୯୧. ୟ୍ୱାଦୋ ନ୍ତୁସ୍ସ
ୟୋଆଦୀସୁ ନ୍ତୁସ୍ସ ଅ ହୋତି । ଗୁଣୱନ୍ତଇତି ଅକାରନ୍ତା ଟା+ଟେଆଦେସା ହୋନ୍ତି, ଗୁଣୱନ୍ତା । ‘‘ଟଟାଅଂ ଗେ’’ତି ଟାଦୟୋ, ଭୋ ଗୁଣୱ ଗୁଣୱା ଗୁଣୱଂ, ଗୁଣୱନ୍ତୋ ଗୁଣୱନ୍ତା । ‘‘ନ୍ତସ୍ସ ଚ ଟ ୱଂ+ସେ’’ତି ଅଂସେସୁ ନ୍ତସ୍ସ ଟୋ ୱା, ଗୁଣୱଂ ଗୁଣୱନ୍ତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତେ । ‘‘ତୋ+ତା+ତି+ତା ସ+ସ୍ମା+ସ୍ମିଂ+ନାସୂ’’ତି ତାଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ଗୁଣୱତା ଗୁଣୱନ୍ତେନ, ଗୁଣୱନ୍ତେହି ଗୁଣୱନ୍ତେଭି । ‘‘ଲକ୍ଖଣିକପଟିପଦୋତ୍ତେସୁ ପଟିପଦୋତ୍ତସ୍ସେୱ ଗହଣଂ, ନ ଲକ୍ଖଣିକସ୍ସା’’ତି ଞାୟା ‘‘ନ ଲକ୍ଖଣିକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତବ୍ୟତ୍ତିପକ୍ଖ+ମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅତୋ’’ତି ରସ୍ସାକାରଜାତିୟା ପେକ୍ଖିତତ୍ତା ଗୁଣୱନ୍ତେନାତି ‘‘ଅତେନା’’ ତ୍ୟ+ନେନ ସିଜ୍ଝତି । ଜାତି=ସାମଞ୍ଞଂ, ବ୍ୟତ୍ତି=ୱିସେସୋ । ଗୁଣୱତୋ ଗୁଣୱସ୍ସ ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ସ, ‘‘ତଂ ନଂମ୍ହି’’ତି ନଂମ୍ହୀ ତଂ ୱା, ଗୁଣୱତଂ ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ । ଗୁଣୱତା ଗୁଣୱନ୍ତା ଗୁଣୱନ୍ତମ୍ହା ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ମା । ଗୁଣୱତି ଗୁଣୱନ୍ତେ ଗୁଣୱନ୍ତମ୍ହି ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ମିଂ, ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ । ‘‘ନ୍ତସ୍ସ ଚ ଟ ୱା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ୟୋସୁ ଚ ନ୍ତୁସ୍ସ ୱା ଟାଦେସେ କତେ ୟୋସ୍ସ ଟା, ‘‘ଚକ୍ଖୁମା ଅନ୍ଧିତା ହୋନ୍ତି’’, ‘‘ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟା ଭିକ୍ଖୁ ୱଣ୍ଣୱା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀ ହୋନ୍ତି ।
ଏୱଂ ଗଣୱା କୁଲୱା ଫଲୱା ୟସୱା ଧନୱା ସୁତୱା ଭଗୱା ହିମୱା ବଲୱା ସୀଲୱା ପଞ୍ଞୱା ଇଚ୍ଚାଦୀ ।
୧୫୩. ହିମୱତୋ ୱା ଓ
ହିମୱତୋ ସିମ୍ହି ନ୍ତୁସ୍ସ ଓ ୱା ହୋତି, ହିମୱନ୍ତୋ ହିମୱା । ସେସଂ ପୁରିମସମଂ ।
ଆୟସ୍ମନ୍ତୁସଦ୍ଦୋ କମ୍ମୱାଚାୟ କ୍ୱଚି ବହୁଲାଧିକାରା ଦ୍ୱିୱଚନେନ ଆୟସ୍ମନ୍ତା, ତିଣ୍ଣଂ ୱଚନେନ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋତି ଦିସ୍ସତି ।
ଏୱଂ ସତିମା ଧିତିମା ଗତିମା ମୁତିମା ମତିମା ଜୁତିମା ସିରିମା ହିରିମା ଥୁତିମା ରତିମା ୟତିମା ସୁଚିମା କଲିମା ବଲିମା କସିମା ରୁଚିମା ବୁଦ୍ଧିମା ଚକ୍ଖୁମା ବନ୍ଧୁମା ହେତୁମା ସେତୁମା କେତୁମା ରାହୁମା ଭାଣୁମା ଖାଣୁମା ୱିଜ୍ଜୁମା ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ଉକାରନ୍ତଂ ।
ୱେସ୍ସଭୂ ସିଲୋପୋ । ତେ ଚ ରସ୍ସାଭାୱୋୱ ୱିସେସୋ । ‘‘ଏକୱଚନୟୋସ୍ୱ+ଘୋନଂ’’ତି ରସ୍ସେ ‘‘ଲା ୟୋନଂ ୱୋ ପୁମେ’’ତି ୱୋ, ୱେସ୍ସଭୁୱୋ, ‘‘ୱେୱୋସୁ ଲୁସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ଟାଦେସୋ, ‘‘ଲୋପୋତି ୟୋଲୋପେ ୱେସ୍ସଭୂ । ‘‘ଗେ ୱା’’ତି ୱା ରସ୍ସେ ଭୋ ୱେସ୍ସଭୁ ୱେସ୍ସଭୂ, ୱେସ୍ସଭୁୱୋ ୱେସ୍ସଭୂ । ୱେସ୍ସଭୁଂ, ୱେସ୍ସଭୁୱୋ ୱେସ୍ସଭୂ । ୱେସ୍ସଭୁନା ଇଚ୍ଚାଦି ଭିକ୍ଖୁସମଂ । ଏୱଂ ସୟମ୍ଭୂ ପରାଭିଭୂ ଅଭିଭୂଆଦୟୋ । ଗୋତ୍ରଭୂ+ସହଭୂସଦ୍ଦେହି ପନ ୟୋନଂ ‘‘ଜନ୍ତ୍ୱାଦିତୋ ନୋ ୱା’’ତି ନୋ, ୱୋ ୱା, ଗୋତ୍ରଭୁନୋ ଗୋତ୍ରଭୁୱୋ ଗୋତ୍ରଭୂ । ସହଭୁନୋ ସହଭୁୱୋ ସହଭୂ, ସେସଂ ୱେସ୍ସଭୂସମଂ ।
୮୫. କୂତୋ
କୂପଚ୍ଚୟନ୍ତତୋ ୟୋନଂ ନୋ ୱା ହୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ‘‘ଲା ୟୋନଂ ୱୋ ପୁମେ’’ତି ନ ୱୋ, ‘‘କୂତୋ’’ତି ଜନ୍ତ୍ୱାଦୀହି ପୁଥକ୍କରଣା । ୟୋଲୋପେ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ । ଭୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ କାଲଞ୍ଞୂ ରତ୍ତଞ୍ଞୂ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ କତଞ୍ଞୂ କଥଞ୍ଞୂ ୱିଞ୍ଞୂ ୱିଦୂ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିଦା କୂ’’ ‘‘ୱିତୋ ଞାତୋ’’ ‘‘କମ୍ମା’’ତି ତୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ କୂପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ୱେଦଗୂଆଦୟୋ ରୂପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନ ଗହିତା ।
ଊକାରନ୍ତଂ ।
ଗୋ, ସି, ସିଲୋପୋ । ଗୋ ।
୬୭. ଗୋସ୍ସା+ଗ+ସି+ହି+ନଂସୁ ଗାୱ+ଗୱା
ଗ+ସି+ହି+ନଂୱଜ୍ଜିତାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଗାୱ+ଗୱା ହୋନ୍ତି ନିଚ୍ଚଂ ।
୧୭୦. ଉଭ+ଗୋହି ଟୋ
ଉଭ+ଗୋହି ୟୋନଂ ଟୋ ହୋତି । ଗାୱୋ ଗୱୋ । ଭୋ ଗୋ, ଗାୱୋ ଗୱୋ ।
୭୨. ଗାୱୁ+ମ୍ହି
ଅଂୱଚନେ ଗୋସ୍ସ ଗାୱୁ ୱା ହୋତି । ଗାୱୁଂ ଗାୱଂ ଗୱଂ, ଗାୱୋ ଗୱୋ ।
୭୧. ନାସ୍ସା
ଗୋତୋ ନାସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା । ଏକୱଣ୍ଣତ୍ତା ନ ସବ୍ବାଦେସୋ । ‘‘ପଞ୍ଚମିୟଂ ପରସ୍ସେ’’ତି ୱତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ଆଦିସ୍ସା’’ତି ନାସ୍ସ ଆ ହୋତି, ପରଲୋପୋ, ଗାୱା ଗାୱେନ ଗୱା ଗୱେନ, ଗୋହି ଗୋଭି ।
୬୯. ଗୱଂ ସେନ
ଗୋସ୍ସ ସେ ୱା ଗୱଂ ହୋତି ସହ ସେନ । ଗୱଂ ଗାୱସ୍ସ ଗୱସ୍ସ । କଚ୍ଚାୟନେ ‘‘ଗୱଂ ଚେ ତରମାନାନଂ’’ତି ପାଳିଂ ପଟିଚ୍ଚ ନଂମ୍ହି ବହୁୱଚନମେୱ ସାଧିତଂ, ଇଧ ‘‘ଗୱଂୱ ସିଙ୍ଗିନୋ ସଙ୍ଗଂ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ଏକୱଚନଞ୍ଚ ।
୭୦. ଗୁନ୍ନଞ୍ଚ ନଂନା
ନଂୱଚନେନ ସହ ଗୋସ୍ସ ଗୁନ୍ନଂ ହୋତି ଗୱଞ୍ଚ ୱା । ଗୁନ୍ନଂ ଗୱଂ ଗୋନଂ । ଗାୱା ଗାୱମ୍ହା ଗାୱସ୍ମା ଗୱା ଗୱମ୍ହା ଗୱସ୍ମା । ଗାୱେ ଗାୱମ୍ହି ଗାୱସ୍ମିଂ ଗୱେ ଗୱମ୍ହି ଗୱସ୍ମିଂ ।
୬୮. ସୁମ୍ହି ୱା
ସୁମ୍ହି ଗୋସ୍ସ ଗାୱ+ଗୱା ହୋନ୍ତି ୱା । ଗାୱେସୁ ଗୱେସୁ ଗୋସୁ । ଗୋସ୍ସ ଗୋଣାଦେସୋ ନ କତୋ, ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ତା । ଗୋଣସଦ୍ଦୋ ହି ସତ୍ତସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଦିସ୍ସତୀତି ।
ଉସୁ+ଭୂମି+ପସୁ+ରଂସି-ଦିସା+ୱାଚା+ମ୍ବୁ+ଚକ୍ଖୁସୁ ।
ଦସସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଲଗ୍ଗେ ଚ ୱଜିରେ ଇତି ॥
ଓକାରନ୍ତଂ ।
ଇତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
କଞ୍ଞା, ସିଲୋପୋ ।
୧,୧୧. ଘା
ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ନାମସ୍ସ+ନ୍ତେ ୱତ୍ତମାନୋ ଆକାରୋ ଘସଞ୍ଞୋ ହୋତି । ‘‘ଜନ୍ତୁ+ହେତ୍ୱୀ+ଘ+ପେହି ୱା’’ତି ୟୋଲୋପୋ ୱା । କଞ୍ଞା କଞ୍ଞାୟୋ । ‘‘ଘ+ବ୍ରହ୍ମାଦିତେ’’ତି ଗସ୍ସ ଏ ୱା, କଞ୍ଞେ କଞ୍ଞା, ୟୋମ୍ହି କଞ୍ଞା କଞ୍ଞାୟୋ । ‘‘ଘୋ ସ୍ସଂ+ସ୍ସା ୟଂ+ତିଂସୂ’’ତି ଅଂମ୍ହି ରସ୍ସୋ । କଞ୍ଞଂ, କଞ୍ଞା କଞ୍ଞାୟୋ ।
୪୫. ଘ+ପତେ+କସ୍ମିଂ ନାଦୀନଂ ୟ+ୟା
ଘପତୋ ସ୍ମିଂୱିଭତ୍ତିପରିୟନ୍ତାନଂ ଏକତ୍ତେ ନାଦୀନଂ ୟ+ୟା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । କଞ୍ଞାୟ, କଞ୍ଞାଭି କଞ୍ଞାହି । କଞ୍ଞାୟ, କଞ୍ଞାନଂ ।
୧୦୩. ୟଂ
ଘପତୋ ସ୍ମିନୋ ୟଂ ୱା ହୋତି । କଞ୍ଞାୟଂ କଞ୍ଞାୟ । ‘‘ଘ+ ପତେ+କସ୍ମିଂ ନାଦୀନଂ ୟ+ୟା’’ ‘‘ୟଂ’’ତି ଚ ଇମେସଂ ଅପୱାଦାଦୀନଂ ୱିସୟେ ମ୍ହିସ୍ସ ଉସ୍ସଗ୍ଗତ୍ତା ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ସ୍ମିନୋ ବହୁଲାଧିକାରା ‘‘ସ୍ମା+ହି+ସ୍ମିନ୍ନ’’ ମିଚ୍ଚାଦିନା ମ୍ହିକତେ ‘‘ଦସସହସ୍ସିମ୍ହି ଧାତୁମ୍ହୀ’’ତି ସିଜ୍ଝତି । କଞ୍ଞାସୁ । ଏୱଂ –
ସଦ୍ଧା ମେଧା ପଞ୍ଞା ୱିଜ୍ଜା, ଚିନ୍ତା ମନ୍ତା ତଣ୍ହା ୱୀଣା ।
ଇଚ୍ଛା ମୁଚ୍ଛା ଏଜା ମାୟା, ମେତ୍ତା ମତ୍ତା ସିକ୍ଖା ଭିକ୍ଖା ॥
ଜଙ୍ଘା ଗୀୱା ଜୀୱ୍ହା ୱାଚା, ଛାୟା ଆସା ଗଙ୍ଗା ନାୱା ।
ଗାଥା ସେନା ଲେଖା ସାଲା, ମାଲା ୱେଲା ପୂଜା ଖିଡ୍ଡା ॥
ପିପାସା ୱେଦନା ସଞ୍ଞା, ଚେତନା ତସିନା ପଜା ।
ଦେୱତା ୱଟ୍ଟକା ଗୋଧା, ବଲାକା ପରିସା ସଭା ॥
ଊକା ସେଫାଲିକା ଲଙ୍କା, ସଲାକା ୱାଲୁକା ସିଖା ।
ୱିସାଖା ୱିସିଖା ସାଖା, ୱାଚା ୱଞ୍ଝା ଜଟା ଘଟା ॥
ଜେଟ୍ଠା ସୋଣ୍ଡା ୱିତଣ୍ଡା ଚ, କରୁଣା ୱନିତା ଲତା ।
କଥା ନିଦ୍ଦା ସୁଧା ରାଧା, ୱାସନା ସିଂସପା ପପା ॥
ପଭା ସୀମା ଖମା ଛାୟା, ଖତ୍ତିୟା ସକ୍ଖରା ସୁରା ।
ଦୋଲା ତୁଲା ସିଲା ଲିଲା, ଲାଲେ+ଲା ମେଖଲା କଲା ॥
ୱଳୱା+ଲମ୍ବୁସା ମୂସା, ମଞ୍ଜୁସା ସୁଲସା ଦିସା ।
ନାସା ଜୁଣ୍ହା ଗୁହା ଈହା, ଲସିକା ୱସୁଧାଦୟୋ ॥
‘‘ନ+ମ୍ମାଦୀହୀ’’ତି ଅମ୍ମା+ଅନ୍ନା+ଅମ୍ବାହି ଗସ୍ସ ଏକାରା+ଭାୱେ –
୬୨. ରସ୍ସୋ ୱା
ଅମ୍ମାଦୀନଂ ଗେ ରସ୍ସୋ ୱା ହୋତି । ଅମ୍ମ ଅମ୍ମା ଇଚ୍ଚାଦି । ସେସଂ କଞ୍ଞାୱ । ଏୱଂ ଅନ୍ନା ଅମ୍ବା । ସଭାପରିସାହି ସ୍ମିନୋ ‘‘ତିଂ ସଭାପରିସାୟା’’ତି ତିଂ ୱା ହୋତି । ‘‘ଘୋସ୍ସ’’ ମାଦିନା ରସ୍ସେ ସଭତିଂ ସଭାୟଂ ସଭାୟ । ପରିସତିଂ ପରିସାୟଂ ପରିସାୟ ।
ଆକାରନ୍ତଂ ।
ମତି, ୟୋମ୍ହି –
୧,୧୦. ପି+ତ୍ଥିୟଂ
ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ନାମସ୍ସ+ନ୍ତେ ୱତ୍ତମାନା ଇୱଣ୍ଣୁ+ୱଣ୍ଣା ପସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି ।
୧୧୬. ୟେ ପସ୍ସି+ୱଣ୍ଣସ୍ସ
ପସଞ୍ଞସ୍ସ ଇୱଣ୍ଣସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା ୟକାରେ । ‘‘ପରୋ କ୍ୱଚୀ’’ତି ଅନୁୱତ୍ତିତକ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣା ୟେ ପରେ ଚ-କାର+ପୁବ୍ବରୂପା- ନି ନ ହୋନ୍ତି । ମତ୍ୟୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ‘‘ଜନ୍ତ୍ୱା’’ଦିନା ୟୋଲୋପୋ, ଦୀଘୋ, ମତୀ ମତିୟୋ । ଭୋ ମତି ମତୀ, ମତ୍ୟୋ ମତୀ ମତିୟୋ । ମତିଂ, ମତ୍ୟୋ ମତୀ ମତିୟୋ । ମତିୟା, ମତୀହି ମତୀଭି । ମତ୍ୟା ମତିୟା, ମତୀନଂ । ସ୍ମିନୋ ୟଂ, ମତ୍ୟଂ ମତିୟଂ ମତ୍ୟା ମତିୟା, ମତୀସୁ । ଏୱଂ –
ପତ୍ତି ୟୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତି କିତ୍ତି, ମୁତ୍ତି ତିତ୍ତି ଖନ୍ତି କନ୍ତି ।
ସନ୍ତି ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧି ସୁଦ୍ଧି, ଇଦ୍ଧି ୱୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧି ବୋଧି ॥
ଭୂମି ଜାତି ପୀତି ସୁତି, ନନ୍ଦି ସନ୍ଧି ସୋଣି କୋଟି ।
ଦିଟ୍ଠି ୱୁଟ୍ଠି ତୁଟ୍ଠି ୟଟ୍ଠି, ପାଳି ଆଳି ନାଳି କେଳି ॥
ସତି ମୁତି ଗତି ଚୁତି, ଧିତି ୟୁୱତି ୱିକତି ।
ରତି ରୁଚି ରସ୍ମି ଅସନି, ୱସନି ଓସଧି ଅଙ୍ଗୁଲି ।
ଧୂଲି ଦୁଦ୍ରଭି ଦୋଣି, ଅଟୱି ଛୱି ଇଚ୍ଚାଦି ॥
୫୫. ରତ୍ୟାଦୀହି ଟୋ ସ୍ମିନୋ
ରତ୍ୟାଦୀହି ସ୍ମିନୋ ଟୋ ୱା ହୋତି । ରତ୍ତୋ ରତ୍ୟଂ ରତ୍ତିୟଂ ରତ୍ୟା ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ତୀସୁ । ସେସଂ ମତିସମଂ ।
ଇକାରନ୍ତଂ ।
ଦାସୀ, ସିଲୋପୋ । ‘‘ଏକୱଚନେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ରସ୍ସୋ । ‘‘ୟେ ପସ୍ସି+ୱଣ୍ଣସ୍ସା’’ତି ଈଲୋପୋ, ଦାସ୍ୟୋ । ‘‘ଜନ୍ତ୍ୱା’’ ଦିନା ୟୋଲୋପୋ । ଦାସୀ ଦାସିୟୋ । ‘‘ଗେ ୱା’’ତି ରସ୍ସୋ । ଭୋ ଦାସି ଦାସୀ, ଦାସ୍ୟୋ ଦାସୀ ଦାସିୟୋ ।
୭୩. ୟଂ ପିତୋ
ପସଞ୍ଞୀତୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ୟଂ ୱା ହୋତି । ଦାସ୍ୟଂ ଦାସିୟଂ ଦାସିଂ, ଦାସ୍ୟୋ ଦାସୀ ଦାସିୟୋ । ‘‘ଘପତେକା’’ଦିନା ୟା । ଦାସ୍ୟା ଦାସିୟା, ଦାସୀହି ଦାସୀଭି । ଦାସ୍ୟା ଦାସିୟା, ଦାସୀନଂ । ଦାସ୍ୟଂ ଦାସିୟଂ ଦାସ୍ୟା ଦାସିୟା, ଦାସୀସୁ । ଏୱଂ –
ମହୀ ୱେତରଣୀ ୱାପୀ, ପାଟଲୀ କଦଲୀ ଘଟୀ ।
ନାରୀ କୁମାରୀ ତରୁଣୀ, ୱାରୁଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ସଖୀ ॥
ଗନ୍ଧବ୍ବୀ କିନ୍ନରୀ ନାଗୀ, ଦେୱୀ ୟକ୍ଖୀ ଅଜୀ ମିଗୀ ।
ୱାନରୀ ସୂକରୀ ସୀହୀ, ହଂସୀ କାକୀ ଚ କୁକ୍କୁଟୀ ॥
ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଈକାରଲୋପେ ଞ୍ଞକାରପୁବ୍ବରୂପୋ, ୱେତରଞ୍ଞୋ ୱେତରଣିୟୋ । ୱେତରଞ୍ଞଂ ୱେତରଣିୟଂ ୱେତରଣିଂ, ୱେତରଞ୍ଞୋ ୱେତରଣିୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ୟୋସୁ –
୧୬୭. ନଜ୍ଜା ଧୟାସ୍ୱାମ
ୟୋସୁ ନଦୀସଦ୍ଦସ୍ସ ଆମ ୱା ହୋତି । ସୁଞ+ନକ+ଆମ ଇତ୍ୟାଦି ଞ୍ଞକାର+କକାର+ମକାରା ଆଗମଲିଙ୍ଗା । ସ ଚ ‘‘ମାନୁବନ୍ଧୋ ସରାନ+ମନ୍ତା ପରୋ’’ତି ମାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ସରାନ+ମନ୍ତା ପରୋ ହୋତୀତି ଈକାରା ପରୋ । ‘‘ୟୱା ସରେ’’ତି ୟେ ଦସ୍ସ ଜୋ, ୟସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବରୂପଂ, ନଜ୍ଜାୟୋ । ୱା ପ-ଲୋପ+ୟୋଲୋପେସୁ ନଜ୍ଜୋ ନଦୀ ନଦିୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଈକାରନ୍ତଂ ।
ୟାଗୁ, ୟାଗୂ ୟାଗୁୟୋ । ଭୋ ୟାଗୁ, ୟାଗୂ ୟାଗୁୟୋ । ୟାଗୁଂ, ୟାଗୂ ୟାଗୁୟୋ । ୟାଗୁୟା, ୟାଗୂହି ୟାଗୂଭି । ୟାଗୁୟା, ୟାଗୂନଂ । ୟାଗୁୟଂ ୟାଗୁୟା, ୟାଗୂସୁ । ଏୱଂ ଧାତୁ+ଧେନୁ+କାସୁ+ଦଦ୍ଦୁ+କଣ୍ଡୁ+କଚ୍ଛୁ+ରଜ୍ଜୁ+କରେଣୁ+ସସ୍ସୁ+ପିୟଙ୍ଗୁ ଆଦୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ‘‘ମନୋଧାତୁନା’’ତି ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେପି ଦିସ୍ସତି, ତଂ ସକ୍କଟମତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି ।
ମାତା, ମାତରୋ । ଭୋ ମାତ ମାତା, ମାତରୋ । ମାତରଂ, ମାତରେ ମାତରୋ । ମାତରା, ନାସ୍ସ ୟାଦେସେ ‘‘ୟେ ପସ୍ସା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ପଲୋପୋ, ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଅହଂ ମତ୍ୟା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ମାତୁୟା, ମାତରେହି ମାତରେଭି ମାତୂହି ମାତୂଭି । ସଲୋପେ ମାତୁ, ପସଞ୍ଞତ୍ତା ‘ନୋ’ ନ ହୋତି, ମତ୍ୟା ମାତୁୟା, ମାତରାନଂ ମାତାନଂ ମାତୂନଂ । ଛଟ୍ଠିୱିସୟେ ‘‘ମାତୁସ୍ସ ସରତୀ’’ତିପି ଦିସ୍ସତି । ମାତରି, ମାତରେସୁ ମାତୂସୁ । ୱିସେସା+ଞ୍ଞତ୍ର ପିତୁସମଂ । ଏୱଂ ଧୀତୁ+ଦୁହିତୁସଦ୍ଦା ।
ଉକାରନ୍ତଂ ।
ରସ୍ସନିସେଧେ ସିଲୋପେ ଚ କତେ ଜମ୍ବୂ । ‘‘ଜନ୍ତ୍ୱା’’ଦିନା ୟୋଲୋପେ, ଜମ୍ବୂ ଜମ୍ବୁୟୋ । ‘‘ଗେ ୱା’’ତି ରସ୍ସେ ଭୋ ଜମ୍ବୁ, ଜମ୍ବୂ ଜମ୍ବୁୟୋ । ଜମ୍ବୁଂ, ଜମ୍ବୂ ଜମ୍ବୁୟୋ । ଜମ୍ବୁୟା, ଜମ୍ବୂହି ଜମ୍ବୂଭି । ଜମ୍ବୁୟା, ଜମ୍ବୂନଂ । ଜମ୍ବୁୟଂ ଜମ୍ବୁୟା, ଜମ୍ବୂସୁ ।
ଏୱଂ ୱଧୂ ଚ ସରଭୂ, ସରବୂ ସୁତନୂ ଚମୂ ।
ୱାମୂରୂ ନାଗନାସୁରୂ, ସମାନା ଖଲୁ ଜମ୍ବୁୟା ॥
ଊକାରନ୍ତଂ ।
ଗୋ, ଗାୱୋ ଗୱୋ ଇଚ୍ଚାଦି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ।
୧୧୧. ଅଂ ନପୁଂସକେ
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ସିସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ନପୁଂସକେ । ନପୁଂସକଂ ।
୧୧୨. ୟୋନଂ ନି
ଅକାରନ୍ତତୋ ୟୋନଂ ନି ହୋତି ନପୁଂସକେ । ନୀନଂ ନିଚ୍ଚୱିଧାନେପି ‘‘ନିନଂ ୱା’’ତି ପକ୍ଖେ ଟାଟେ ହୋନ୍ତି, ଦୀଘେ ନପୁଂସକା ନପୁଂସକାନି । ଭୋ ନପୁଂସକ ନପୁଂସକା, ନପୁଂସକା ନପୁଂସକାନି । ନପୁଂସକଂ, ନପୁଂସକେ ନପୁଂସକାନି । ନପୁଂସକେନ, ଇଚ୍ଚାଦି ସୁଗତସଦ୍ଦସମଂ । ଏୱଂ –
ପୁଞ୍ଞ+ପାପ+ଫଲ+ରୂପ+ସାଧନଂ,
ସୋତ+ଘାନ+ସୁଖ+ଦୁକ୍ଖ+କାରଣଂ ।
ଦାନ+ସୀଲ+ଧନ+ଝାନ+ଲୋଚନଂ,
ମୂଲ+କୂଲ+ବଲ+ଜାଲ+ମଙ୍ଗଲଂ ॥
ନଳିନ+ଲିଙ୍ଗ+ମୁଖ+ଙ୍ଗ+ଜଲ+ମ୍ବୁଜଂ,
ପୁଲିନ+ଧଞ୍ଞ+ହିରଞ୍ଞ+ଫଲା+ମତଂ ।
ପଦୁମ+ପଣ୍ଣ+ସୁସାନ+ୱନା+ୟୁଧଂ,
ହଦୟ+ଚୀୱର+ୱତ୍ଥ+କୁଲି+ନ୍ଦ୍ରିୟଂ ॥
ନୟନ+ୱଦନ+ୟାନୋ+ଦନ+ସୋପାନ+ପାନଂ,
ଭୱନ+ଭୁୱନ+ଲୋହା+ଲାତ+ତୁଣ୍ଡ+ଣ୍ଡ+ପୀଠଂ,
କରଣ+ମରଣ+ଞାଣା+ରମ୍ମଣା+ରଞ୍ଞ+ତାଣଂ,
ତଗର+ନଗର+ତୀର+ଚ୍ଛତ୍ତ+ଛିଦ୍ଦୋ+ଦକାନି ॥ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏକଚ୍ଚଂ,
ଏକଚ୍ଚାଦୀହି ପରସ୍ସ ନିସ୍ସ ଟା ନ ହୋତି, ଏକଚ୍ଚାନି । ଭୋ ଏକଚ୍ଚ, ଏକଚ୍ଚା ଏକଚ୍ଚାନି । ଏକଚ୍ଚଂ, ଏକଚ୍ଚେ ଏକଚ୍ଚାନି । ସେସଂ ନପୁଂସକଂୱ ।
ଏୱଂ ପଠମଂ, ପଠମାନି ଇଚ୍ଚାଦି । ପଦଂ, ପଦା ପଦାନି ଇଚ୍ଚାଦି ନପୁଂସକସମଂ । ନାସ୍ମିଂସୁ ଭେଦୋ ।
୧୦୬. ନାସ୍ସ ସା
ପଦାଦୀହି ନାସ୍ସ ସା ହୋତି ୱା । ପଦସା ପଦେନ ।
୧୦୫. ପଦାଦୀହି
ପଦାଦୀହି ସ୍ମିନୋ ସି ହୋତି ୱା । ପଦସି ପଦେ ପଦମ୍ହି ପଦସ୍ମିଂ, ପଦେସୁ । ଏୱଂ ବିଲସଦ୍ଦୋ ।
କମ୍ମସଦ୍ଦତୋ ନାସ୍ସ ‘‘ନାସ୍ସେ+ନୋ’’ତି ଏନୋ ୱା, କମ୍ମେନ, ‘‘ପୁମକମ୍ମଥାମା’’ଦିନା ଉତ୍ତେ କମ୍ମୁନା କମ୍ମନା । ଇମିନାୱ ସସ୍ମାସୁ ଉତ୍ତଂ, ଉସ୍ସ ଲସଞ୍ଞାୟଂ ସ+ସ୍ମାନଂ ୟଥାୟୋଗଂ ନୋ+ନା ନିଚ୍ଚଂ, ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତା ୱାଧିକାରସ୍ସ । କମ୍ମୁନୋ କମ୍ମସ୍ସ । କମ୍ମୁନା କମ୍ମା କମ୍ମମ୍ହା କମ୍ମସ୍ମା । ‘‘କମ୍ମାଦିତୋ’’ତି ସ୍ମିନୋ ୱା ନିମ୍ହି କମ୍ମନି କମ୍ମେ କମ୍ମମ୍ହି କମ୍ମସ୍ମିଂ, ସେସଂ ନପୁଂସକସମଂ । ଚମ୍ମ+ୱେସ୍ମ+ଭସ୍ମାଦୟୋ କମ୍ମସମା ଉତ୍ତତୋ+ଞ୍ଞତ୍ର ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତ, ସି । ‘‘ନ୍ତସ୍ସଂ’’ତି ୱା ଅଂମ୍ହି ସିଲୋପୋ ଗଚ୍ଛଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସିସ୍ସ ଦଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି । ଭୋ ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି । ଗଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି । ଗଚ୍ଛତା ଗଚ୍ଛନ୍ତେନେ+ଚ୍ଚାଦି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ । ଏୱଂ ୟଜନ୍ତ+ୱଜନ୍ତାଦୟୋ ।
ଅକାରନ୍ତଂ ।
୧୧୩. ଝଲା ୱା
ଝଲତୋ ୟୋନଂ ନି ହୋତି ୱା ନପୁଂସକେ । ଅଟ୍ଠୀନି । ‘‘ଲୋପୋ’’ତି ୟୋଲୋପେ ଦୀଘୋ, ଅଟ୍ଠୀ । ଭୋ ଅଟ୍ଠି ଅଟ୍ଠୀ, ଅଟ୍ଠୀନି ଅଟ୍ଠୀ । ଅଟ୍ଠିଂ, ଅଟ୍ଠୀନି ଅଟ୍ଠୀ । ଅଟ୍ଠିନା ଇଚ୍ଚାଦି ମୁନିସଦ୍ଦସମଂ । ଏୱଂ ପଚ୍ଛି+ଅକ୍ଖି+ଦଧି+ସତ୍ଥି+ୱାରି+ଅଚ୍ଚିଆଦୟୋ ।
ଇକାରନ୍ତଂ ।
ଦଣ୍ଡି, ନପୁଂସକତ୍ତା ‘‘ଏକୱଚନେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ରସ୍ସେ ସିଲୋପୋ । ଦଣ୍ଡୀନି ଦଣ୍ଡୀ । ‘‘ଗେ ୱା’’ତି ରସ୍ସେ ଭୋ ଦଣ୍ଡି ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡୀନି ଦଣ୍ଡୀ । ‘‘ନଂ ଝୀତୋ’’ତି ନଂ । ଦଣ୍ଡିନଂ ଦଣ୍ଡିଂ, ଦଣ୍ଡୀନି ଦଣ୍ଡୀ । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ଦଣ୍ଡୀସମଂ । ଏୱଂ ସୁଖକାରୀ+ସୀଘୟାୟୀଆଦୟୋ ।
ଈକାରନ୍ତଂ ।
ଚକ୍ଖୁ, ଚକ୍ଖୂନି ଚକ୍ଖୂ । ସେସଂ ଅଟ୍ଠିସମଂ । ଏୱଂ ଆୟୁ+ୱସୁ+ଧନୁ+ଦାରୁ+ତିପୁ+ମଧୁ+ସିଙ୍ଗୁ+ହିଙ୍ଗୁ+ୱତ୍ଥୁ+ଜତୁ+ଅମ୍ବୁ+ ଅସ୍ସୁଆଦୀନି । ଆୟୁସଦ୍ଦତୋ ନାସ୍ସ କୋଧାଦିତ୍ତା ସାୱ ୱିସେସୋ ।
ଉକାରନ୍ତଂ ।
ଗୋତ୍ରଭୁ, ରସ୍ସେ ସିଲୋପୋ । ଗୋତ୍ରଭୂନି ଗୋତ୍ରଭୂ । ଭୋ ଗୋତ୍ରଭୁ ଗୋତ୍ରଭୂ, ଗୋତ୍ରଭୂନି ଗୋତ୍ରଭୂ । ଗୋତ୍ରଭୁଂ, ଗୋତ୍ରଭୂନି ଗୋତ୍ରଭୂ ଇଚ୍ଚାଦି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୱେସ୍ସଭୂସମଂ । ଏୱଂ ସୟମ୍ଭୂ+ଅଭିଭୂ+ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ ଆଦୟୋ ।
ଊକାରନ୍ତଂ ।
ୱିସଦା+ୱିସଦାକାର-ୱୋହାରୋ+ଭୟମୁତ୍ତକୋ।
ପୁମାଦିଜାନନେ ହେତୁ-ଭାୱତୋ ଲିଙ୍ଗ+ମୀରିତୋ ॥
ଥନ+କେସାୱତୀ ନାରୀ, ମସ୍ସୁୱା ପୁରିସୋ ସିୟା ।
ଉଭିନ୍ନ+ମନ୍ତରଂ ଏତଂ, ଇତରୋ+ଭୟମୁତ୍ତକୋ ॥
ଏସେ+ସା ଏତ+ମୀତି ଚ,
ପସିଦ୍ଧିଅତ୍ଥେସୁ ୟେସୁ ଲୋକସ୍ସ ।
ଥୀ+ପୁମ+ନପୁଂସକାନୀ+ତି,
ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ତାନି ନାମାନି ॥
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ଅଥ ସବ୍ବାଦୀନଂ ରୂପନୟୋ ନିଦ୍ଦିସିୟତେ,
ସବ୍ବ କତର କତମ ଉଭୟ ଇତର ଅଞ୍ଞ ଅଞ୍ଞତର ଅଞ୍ଞତମ, ପୁବ୍ବ+ପରା+ପର+ଦକ୍ଖିଣୁ+ତ୍ତରା+ଧରାନି ୱୱତ୍ଥାୟ+ମସଞ୍ଞାୟଂ । ‘‘ଊନପୂରତ୍ଥ+ମଧିକପଦୋଦାହରଣ+ମଜ୍ଝାହାରୋ’’ତି ଞାୟା ସବ୍ବାଦୀସୁ ପଠୀୟନ୍ତେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟ ତ୍ୟ ତ ଏତ ଇମ ଅମୁ କିଂ ଏକ ତୁମ୍ହ ଅମ୍ହ ଇଚ୍ଚେତେ ସବ୍ବାଦୟୋ । କଚ୍ଚାୟନେ ଅଦସ୍ସିତସ୍ସାପି ତ୍ୟସଦ୍ଦସ୍ସ –
ଖିଡ୍ଡା ପଣିହିତା ତ୍ୟାସୁ, ରତି ତ୍ୟାସୁ ପତିଟ୍ଠିତା ।
ବୀଜାନି ତ୍ୟାସୁ ରୁହନ୍ତି, ୟଦିଦଂ ସତ୍ତା ପଜାୟରେତି –
ପାଳିୟଂ ଦିସ୍ସମାନତ୍ତା ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ ନିରୱସେସତ୍ଥୋ । କତର+କତମସଦ୍ଦା ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥା । ଉଭୟସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଅୱୟୱସମୁଦାୟୱଚନୋ । ଇତରସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତପଟିୟୋଗୀୱଚନୋ । ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ଅଧିକତାପରୱଚନୋ । ଅଞ୍ଞ- ତର+ଅଞ୍ଞତମସଦ୍ଦା ଅନିୟମତ୍ଥା । ପୁବ୍ବାଦୟୋ ଦିସାଦିୱୱତ୍ଥାୱଚନା । ୟସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ତ୍ୟ+ତସଦ୍ଦା ପରମ୍ମୁଖୱଚନା । ଏତ+ଇମ+ଅମୁ+କିଂ ଇଚ୍ଚେତେ ସମୀପ+ଅଚ୍ଚନ୍ତସମୀପ+ଦୂର+ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥୱଚନା । ଏକସଦ୍ଦୋ ସଂଖ୍ୟାଦିୱଚନୋ । ତୁମ୍ହ+ଅମ୍ହସଦ୍ଦା ପର+ଅତ୍ତ ନିଦ୍ଦେସୱଚନା ।
ସବ୍ବୋ, ସିସ୍ସ ଓ,
୧୩୮. ୟୋନ+ମେଟ
ଅକାରନ୍ତେହି ସବ୍ବାଦୀହି ୟୋନଂ ଏଟ ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ । ସବ୍ବେ । ଭୋ ସବ୍ବ ସବ୍ବା, ସବ୍ବେ । ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବେ । ସବ୍ବେନ, ସବ୍ବେହି ସବ୍ବେଭି । ଏୱଂ କରଣେ । ସବ୍ବସ୍ସ ।
୯୯. ସବ୍ବାଦୀନଂ ନଂମ୍ହି ଚ
ଅକାରନ୍ତାନଂ ସବ୍ବାଦୀନଂ ଏ ହୋତି ନଂମ୍ହି ସୁ+ହିସୁ ଚ । ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦୋ ଅୱୟୱେ, ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
ମରିୟାଦାୟଂ ପକାରେ ଚ, ସମୀପେ+ୱୟୱେ ତଥା ।
ଚତୂସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ମେଧାୱୀ, ଆଦିସଦ୍ଦଂ ପକାସୟେତି ॥
୧୦୦. ସଂ+ସାନଂ
ସବ୍ବାଦିତୋ ନଂୱଚନସ୍ସ ସଂ+ସାନଂ ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବେସାନଂ । ସବ୍ବା ସବ୍ବମ୍ହା ସବ୍ବସ୍ମା । ସବ୍ବେ ସବ୍ବମ୍ହି ସବ୍ବସ୍ମିଂ, ସବ୍ବେସୁ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ‘‘ଇତ୍ଥିୟ+ମତ୍ୱା’’ତି ଆପଚ୍ଚୟେ ତସ୍ସ ଘସଞ୍ଞା । ସେସଂ କଞ୍ଞାୱ । ସବ୍ବା, ସବ୍ବା ସବ୍ବାୟୋ । ଭୋ ସବ୍ବେ, ସବ୍ବା ସବ୍ବାୟୋ । ‘‘ଘୋ ସ୍ସଂ+ସ୍ସା+ସ୍ସାୟଂ+ତିଂ ସୂ’’-ତି ରସ୍ସେ ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବା ସବ୍ବାୟୋ । ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବାହି ସବ୍ବାଭି ।
୧୦୧. ଘପା ସସ୍ସ ସ୍ସା ୱା
ସବ୍ବାଦୀନଂ ଘପତୋ ସସ୍ସ ସ୍ସା ୱା ହୋତି । ଅମୁସ୍ସାତି ରୂପସ୍ସ ‘‘ସ୍ସା ୱା ତେ+ତି+ମା+ମୂହୀ’’ତି ସ୍ସାଦେସେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱାଗ୍ଗହଣ+ମୁତ୍ତରତ୍ଥଂ । ରସ୍ସେ ସବ୍ବସ୍ସା ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବାସଂ ସବ୍ବାସାନଂ । ପଞ୍ଚମିୟଂ ସବ୍ବାୟ ।
୧୦୨. ସ୍ମିନୋ ସ୍ସଂ
ସବ୍ବାଦୀନଂ ଘପତୋ ସ୍ମିନୋ ସ୍ସଂ ୱା ହୋତି । ସବ୍ବସ୍ସଂ ସବ୍ବାୟଂ ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବାସୁ ।
ନପୁଂସକେ ସବ୍ବଂ । ‘‘ୟୋନଂ ନୀ’’ତି ନପୁଂସକେ ୟୋସ୍ସ ନିମ୍ହି –
୧୩୭. ସବ୍ବାଦୀହି
ସବ୍ବାଦୀହି ପରସ୍ସ ନିସ୍ସ ଟା ନ ହୋତି । ଦୀଘେ ସବ୍ବାନି । ଭୋ ସବ୍ବ ସବ୍ବା, ସବ୍ବାନି । ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବେ ସବ୍ବାନି । ନାଦୀସୁ ପୁମେୱ । କତରକତମଉଭୟା ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ସବ୍ବସମା । ଏୱଂ ଇତରଅଞ୍ଞସଦ୍ଦା । ସ୍ସା+ସ୍ସଂସୁ ୱିସେସୋ ।
୫୨. ସ୍ସଂ+ସ୍ସା+ସ୍ସାୟେସ୍ୱି-ତରେ+କ+ଞ୍ଞେ+ତି+ମାନ+ମି
ସ୍ସମାଦୀସୁ ଇତର+ଏକ+ଅଞ୍ଞ+ଏତ+ଇମ ଇଚ୍ଚେତେସଂ ଇ ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ । ଇତରିସ୍ସା ଇତରାୟ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଅଞ୍ଞାୟ, ଅଞ୍ଞାସଂ ଅଞ୍ଞାସାନଂ । ଅଞ୍ଞିସ୍ସଂ ଅଞ୍ଞାୟଂ ଅଞ୍ଞାୟ । ଅଞ୍ଞତର+ଞ୍ଞତମା ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେ ସବ୍ବସମା ।
ପୁବ୍ବୋ,
୧୪୩. ପୁବ୍ବାଦୀହି ଛହି
ଏତେହି ଛହି ସୱିସୟେ ଏଟ ୱା ହୋତୀତି ୟୋସ୍ସ ଏଟ, ପୁବ୍ବେ ପୁବ୍ବା । ଭୋ ପୁବ୍ବ ପୁବ୍ବା, ପୁବ୍ବେ ପୁବ୍ବା । ପୁବ୍ବଂ, ପୁବ୍ବେ । ପୁବ୍ବେନ । ସେସଂ ସବ୍ବଲିଙ୍ଗେ ସବ୍ବସମଂ । ଏୱଂ ପରାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ।
୧୩୯. ନା+ଞ୍ଞଞ୍ଚ ନାମ+ପ୍ପଧାନା
ତଂନାମଭୂତେହି ଅପ୍ପଧାନେହି ଚ ସବ୍ବାଦୀହି ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ନ ହୋତି । ତେ ସବ୍ବା, ସବ୍ବନାମା ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ପିୟସବ୍ବା, ତେ ଅତିସବ୍ବା । ନାମଭୂତେ ଚ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥାଦୋ ଅପ୍ପଧାନୱିସୟେ ଚ ସବ୍ବାଦିକାରିୟନିସେଧେନ ‘‘ପରମସବ୍ବେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି’’ ତ୍ୟାଦିତୋ ପଧାନପଦନ୍ତତୋ ଏଟଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ୱିସେସନସମାସସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପଧାନତ୍ତା ।
୧୪୦. ତତିୟତ୍ଥୟୋଗେ
ତତିୟତ୍ଥେନ ୟୋଗେ ଚ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ନ ହୋତି । ମାସେନ ପୁବ୍ବା ମାସପୁବ୍ବା ଇଚ୍ଚାଦି ।
୧୪୧. ଚତ୍ଥସମାସେ
ଚତ୍ଥସମାସୱିସୟେ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ନ ହୋତି । ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରପୁବ୍ବାନନ୍ତିଆଦି ।
୧୪୨. ୱେ+ଟ
ଇତି ଚତ୍ଥସମାସେ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ନ ହୋତି, ନିଚ୍ଚେନ ଏଟଆଦେସପ୍ପସଙ୍ଗେ ଅୟଂ ସମ୍ପତ୍ତୱିଭାସା । ପୁବ୍ବୁତ୍ତରେ ପୁବ୍ବୁତ୍ତରା । ସେସଂ ସୁଗତସମଂ ।
ୟୋ, ୟେ । ୟା, ୟାୟୋ । ୟଂ, ୟାନି ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବସମଂ । ୟାଦୀନ+ମାଲପନେ ରୂପଂ ନ ସମ୍ଭୱତି ।
ତ୍ୟ ସି –
୧୨୮. ତ୍ୟ+ତେ+ତାନଂ ତସ୍ସ ସୋ
ତ୍ୟ+ତେ+ତାନ+ମନପୁଂସକାନଂ ତସ୍ସ ସୋ ହୋତି ସିମ୍ହି । ସ୍ୟୋ, ତ୍ୟେ । ସ୍ୟା, ତ୍ୟା, ତ୍ୟାୟୋ । ତ୍ୟଂ, ତ୍ୟାନି ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବସମଂ ।
ସୋ,
୧୩୧. ତତସ୍ସ ନୋ ସବ୍ବାସୁ
ତସଦ୍ଦସ୍ସ ତସ୍ସ ନୋ ୱା ହୋତି ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ । ‘‘ତ୍ୟ+ତେ+ତାନଂ ତସ୍ସା’’ତି ଚ ଏତ୍ଥ ତ୍ୟାଦୀନଂ ତକାରଗ୍ଗହଣଂ ସ୍ୟା ସା ଏସା ନାୟୋତି ଇତ୍ଥିୟଂ ସବ୍ବସମା ହୋତୀତି । ନେ ତେ । ନଂ ତଂ, ନେ ତେ । ନେନ ତେନେ, ନେହି ନେଭି ତେହି ତେଭି ।
୧୩୨. ଟ ସସ୍ମାସ୍ମିଂସ୍ସାୟସ୍ସଂସ୍ସାସଂମ୍ହାମ୍ହିସ୍ୱି+ମସ୍ସ ଚ
‘‘ଟ ସ+ସ୍ମା+ସ୍ମିଂ+ନଂସ୍ମି+ମସ୍ସ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ତେସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଆଦେସେସୁ ସ୍ସାୟାଦୀସୁ ପରେସୁ ‘‘ତଦାଦେସା ତଦିୱ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଞାୟା ଟାଦେସେ ସିଦ୍ଧେପି ୟାଦିଆଦେସନ୍ତରେ ପରେ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ସ୍ସାଦୀନଂ ଗହଣଂ ।
ସାଦୀସ୍ୱି+ମସ୍ସ ତସଦ୍ଦତକାରସ୍ସ ଚ ଟୋ ୱା ହୋତି । ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ । ଏୱ+ମୁପରିପି । ଅସ୍ସ ନସ୍ସ ତସ୍ସ, ନେସଂ ନେସାନଂ ତେସଂ ତେସାନଂ । ଅମ୍ହା ଅସ୍ମା ନମ୍ହା ନସ୍ମା ତମ୍ହା ତସ୍ମା । ଅମ୍ହି ଅସ୍ମିଂ ନମ୍ହି ନସ୍ମିଂ ତମ୍ହି ତସ୍ମିଂ, ନେସୁ ତେସୁ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ସା, ନା ନାୟୋ ତା ତାୟୋ । ନଂ ତଂ, ନା ନାୟୋ ତା ତାୟୋ । ନାମ୍ହି –
୪୬. ସ୍ସା ୱା ତେ+ତି+ମା+ମୂହି
ଘପସଞ୍ଞେହି ତ+ଏତ+ଇମ+ଅମୂହି ଏକତ୍ତେ ନାଦୀନଂ ସ୍ସା ୱା ହୋତି । ଅନ୍ତସ୍ସରାନଂ ଘପୱୋହାରେନ ତଂସହଚରିତାପି ସଦ୍ଦା ‘‘କୁନ୍ତେ ପୱେସୟା’’ତି ଞାୟା ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ‘‘ଘପସଞ୍ଞେହି ତ+ଏତ+ଇମ+ଅମୂହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାଟାଦେସେ ଅସ୍ସା ନସ୍ସା ନାୟ ।
୫୩. ତାୟ ୱା
ସ୍ସଂସ୍ସାସ୍ସା ୟେସୁ ତସ୍ସ ୱା ଇ ହୋତି । ତିସ୍ସା ତସ୍ସା ତାୟ, ନାହି ନାଭି ତାହି ତାଭି । ସସ୍ସ ୱା ସ୍ସାମ୍ହି ଅସ୍ସା ନସ୍ସା ତିସ୍ସା ତସ୍ସା ।
୫୪. ତେ+ତି+ମାତୋ ସସ୍ସ ସ୍ସାୟ
ତା+ଏତା+ଇମାତୋ ସସ୍ସ ସ୍ସାୟୋ ହୋତି ୱା । ଅସ୍ସାୟ ନସ୍ସାୟ ତିସ୍ସାୟ ତସ୍ସାୟ, ‘‘ଘପତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ୟାଦେସେ ନାୟ ତାୟ । ନଂୱଚନସ୍ସ ସ+ମାଦେସେ ତକାରସ୍ସ ଚ ୱା ଟାଦେସେ ଆସଂ ନାସଂ ନାସାନଂ ତାସଂ ତାସାନଂ । ସତ୍ତମିୟଂ ଅସ୍ସଂ ଅସ୍ସା ନସ୍ସଂ ନସ୍ସା ନାୟଂ ନାୟ ତିସ୍ସଂ ତିସ୍ସା ତସ୍ସଂ ତସ୍ସା ତାୟଂ ତାୟ, ନାସୁ ତାସୁ ।
ନପୁଂସକେ ନଂ ତଂ, ନାନି ତାନି । ନଂ ତଂ, ନେ ନାନି ତେ ତାନି । ସେସଂ ପୁମେୱ ।
‘‘ୟଂତଂସଦ୍ଦା ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧା’’ତି ଞାୟା ୟଂସଦ୍ଦେନ ଅନିୟମିତତ୍ଥଂ ତଂସଦ୍ଦୋ ନିୟମେତି ।
ପସିଦ୍ଧେ ଅନୁଭୂତତ୍ଥେ, ପକ୍କନ୍ତୱିସୟେ ତଥା ।
ୟଂସଦ୍ଦ+ମନପେକ୍ଖେୱ, ତଂସଦ୍ଦୋ ୟୁଜ୍ଜତେ ସଦାତି –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏତ୍ଥେୱ ତଂସଦ୍ଦୋ ୟଂସଦ୍ଦଂ ନାପେକ୍ଖତି । ୟଥାକ୍କମଂ ତତ୍ରି+ଦ+ମୁଦାହରଣଂ –
( ।) ‘‘ନମୋ ତସ୍ସା’’ତି ଚ, ( ॥) ‘‘ଅଗ୍ଗିମ୍ପ+କ୍ଖିନା…ପେ॰… ଞାତକାରୀ ହି ସୋ ଜିନୋ’’ତି ଚ, ( ॥ ।) ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତମୁନିସଦ୍ଦ+ମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ସୱାସନେ କିଲେସେ ସୋ’’ତି ଚ ।
ଏସୋ, ଏତେ । ଏସା, ଏତା ଏତାୟୋ, ଏତଂ, ଏତାନି ଇଚ୍ଚାଦି ଟ+ନାଦେସାଭାୱୋୱ ୱିସେସୋ ।
ଇମ ସି,
୧୨୭. ସିମ୍ହ+ନପୁଂସକସ୍ସା+ୟଂ
ଇମସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନପୁଂସକସ୍ସ ଅୟଂ ହୋତି ସିମ୍ହି । ଅୟଂ, ଇମେ । ଇମଂ, ଇମେ ।
୧୨୬. ନାମ୍ହ+ନି+ମି
ଇମସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନିତ୍ଥିୟଂ ନାମ୍ହି ଅନ+ଇମିଇଚ୍ଚାଦେସା ହୋନ୍ତି । ‘‘ଅତେ+ନା’’ତି ଏନେ ଅନେନ ଇମିନା । ହିମ୍ହି –
୧୨୫. ଇମସ୍ସା+ନିତ୍ଥିୟଂ ଟେ
ଇମସ୍ସା+ନିତ୍ଥିୟଂ ଟେ ହୋତି ୱା ସୁ+ନଂ+ହିସୁ । ‘‘ନାମଗ୍ଗହଣେ ଲିଙ୍ଗୱିସିଟ୍ଠସ୍ସାପି ଗହଣଂ’’ତି ଞାୟା ‘ଅନିତ୍ଥିୟଂ’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିସେଧା ଇମସ୍ସାତି ନାମଗ୍ଗହଣୱିସୟେ ଲିଙ୍ଗୱିସେସିତସ୍ସ ଇମସଦ୍ଦସ୍ସାପି ଗହଣଂ । ତସ୍ସ ଫଲଂ ‘‘ତତସ୍ସ ନୋ ସବ୍ବାସୁ’’ ତ୍ୟାଦୋ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେ କାରିୟସିଦ୍ଧି । ଏହି ଏଭି ଇମେହି ଇମେଭି । ‘‘ଟ ସସ୍ମାସ୍ମି’’ମିଚ୍ଚାଦିନା ସବ୍ବସ୍ସି+ମସ୍ସ ୱା ଟାଦେସେ ଅସ୍ସ ଇମସ୍ସ, ୱା ଟେ ଏସଂ ଏସାନଂ ଇମେସଂ ଇମେସାନଂ । ଅମ୍ହା ଅସ୍ମା ଇମମ୍ହା ଇମସ୍ମା । ଅମ୍ହି ଅସ୍ମିଂ ଇମମ୍ହି ଇମସ୍ମିଂ, ଏସୁ ଇମେସୁ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ଅୟଂ, ଇମା ଇମାୟୋ । ଇମଂ, ଇମା ଇମାୟୋ । ନା ‘‘ସ୍ସା ୱା ତେ+ତି+ମା+ମୂହୀ’’ତି ସ୍ସା ୱା, ୱା ଟାଦେସେ ‘‘ସ୍ସ’’ ମିଚ୍ଚାଦିନା ଇଆଦେସେ ଚ କତେ ଅସ୍ସା ଇମିସ୍ସା ଇମାୟ, ଇମାହି ଇମାଭି । ଅସ୍ସା ଇମିସ୍ସା ଅସ୍ସାୟ ଇମିସ୍ସାୟ ଇମାୟ । ନଂୱଚନସ୍ସ ସ+ମାଦେସେ ଇମସ୍ସ ଚ ୱା ଟାଦେସେ ଅସ୍ସ ‘‘ସୁନଂହି ସୂ’’ତି ଦୀଘେ ଚ କତେ ଆସଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଇମାସଂ ଇମାସାନଂ । ସତ୍ତମିୟଂ ଅସ୍ସଂ ଇମିସ୍ସଂ ଅସ୍ସା ଇମିସ୍ସା ଇମାୟଂ ଇମାୟ, ଇମାସୁ ।
ନପୁଂସକେ –
୨୦୧. ଇମସ୍ସି+ଦଂ ୱା
ଅଂସିସୁ ସହ ତେହି ଇମସ୍ସି+ଦଂ ହୋତି ୱା ନପୁଂସକେ । ଇଦଂ ଇମଂ, ଇମେ ଇମାନି । ଇଦଂ ଇମଂ, ଇମେ ଇମାନି । ଅନେନ ଇମିନା ଇଚ୍ଚାଦି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
୧୯୭. ଇମେ+ତାନ+ମେନା+ନ୍ୱାଦେସେ ଦୁତିୟାୟଂ
ଇମଏତସଦ୍ଦାନଂ କଥିତାନୁକଥନୱିସୟେ ଦୁତିୟାୟ+ମେନାଦେସୋ ହୋତି । ଇମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱିନୟ+ମଜ୍ଝାପୟ, ଅଥୋ ଏନଂ ଧମ୍ମ+ମଜ୍ଝାପୟ । ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିନୟ+ମଜ୍ଝାପୟ, ଅଥୋ ଏନେ ଧମ୍ମ+ମଜ୍ଝାପୟ । ଏୱ+ମେତସ୍ସ ଚ ୟୋଜନୀୟଂ ।
ଅମୁ ସି,
୧୨୯. ମସ୍ସା+ମୁସ୍ସ
ଅନପୁଂସକସ୍ସା+ମୁସ୍ସ ମକାରସ୍ସ ସୋ ହୋତି ସିମ୍ହି । ଅସୁ, ୟୋ –
୮୬. ଲୋପୋ+ମୁସ୍ମା
ନିୟମସୁତ୍ତ+ମିଦଂ, ଅମୁସଦ୍ଦତୋ ୟୋନଂ ଲୋପୋ ହୋତି ନିଚ୍ଚଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଦୀଘେ ଅମୂ । ଝଲତୋ ୟୋନଂ ‘‘ଲୋପୋ’’ତି ଲୋପେ ସିଦ୍ଧେପି ୱୋ+ପୱାଦୋ+ୟ+ମାରମ୍ଭୋ ।
ଆରମ୍ଭୋ ୱଚନମ୍ପତ୍ତି, ଲକ୍ଖଣଂ ୟୋଗଲକ୍ଖଣଂ ।
ୱାକ୍ୟଂ ସତ୍ଥଞ୍ଚ ଇଚ୍ଚାଦି, ସୁତ୍ତାନ+ମଭିଧାୟକା ॥
ଅମୁଂ, ଅମୂ । ଅମୁନା, ଅମୂହି ଅମୂଭି ।
୮୭. ନ ନୋ ସସ୍ସ
ଅମୁସ୍ମା ସସ୍ସ ନୋ ନ ହୋତି । ଅମୁସ୍ସ, ଅମୂସଂ ଅମୂସାନଂ । ‘‘ନାସ୍ମାସ୍ସା’’ତି ଲତୋ ସ୍ମାସ୍ସ ନା, ଅମୁନା ଅମୁମ୍ହା ଅମୁସ୍ମା । ଅମୁମ୍ହି ଅମୁସ୍ମିଂ, ଅମୂସୁ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ଅସୁ, ଅମୂ ଅମୁୟୋ । ଅମୁଂ, ଅମୂ ଅମୁୟୋ । ନା, ‘‘ସ୍ସା ୱା ତେ+ତି+ମା+ମୂହୀ’’ତି ନାଦ୍ୟେକୱଚନାନଂ ସ୍ସା ୱା, ଅମୁସ୍ସା ଅମୁୟା, ଅମୂହି ଅମୂଭି । ଅମୁସ୍ସା ଅମୁୟା, ଅମୂସଂ ଅମୂସାନଂ । ସତ୍ତମିୟଂ ଅମୁସ୍ସଂ ଅମୁସ୍ସା ଅମୁୟଂ ଅମୁୟା, ଅମୂସୁ ।
ନପୁଂସକେ –
୨୦୨. ଅମୁସ୍ସା+ଦୁଂ
ଅଂସିସୁ ସହ ତେହି ଅମୁସ୍ସ ଅଦୁଂ ହୋତି ୱା ନପୁଂସକେ । ଅଦୁଂ, ସିଲୋପୋ, ଅମୁଂ । ‘‘ଝଲା ୱା’’ତି ୱାନିଆଦେସେ ଅମୂନି ଅମୂ । ଅଦୁଂ ଅମୁଂ, ଅମୂନି ଅମୂ । ଅମୁନା ଇଚ୍ଚାଦି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
‘‘ସକତ୍ତେ’’ତି କପଚ୍ଚୟେ –
୧୩୦. କେ ୱା
ଅମୁ ଏୱ ଅମୁକୋତି ସକତ୍ଥେ କପଚ୍ଚୟେ ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତିତ୍ତା ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟଂ’’ତି ସିଲୋପେ ଚ କତେ ‘‘ନିମିତ୍ତାଭାୱେ ନେମିତ୍ତିକସ୍ସାଭାୱୋ’’ତି ଞାୟା ନିମିତ୍ତଭୂତସ୍ସ ସିସ୍ସା+ଭାୱେ ନେମିତ୍ତିକସ୍ସ ‘‘ମସ୍ସା+ମୁସ୍ସା’’ତି କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ସକାରସ୍ସ ନିୱୁତ୍ତୀତି ‘କେ ୱା’ତି ୱିକପ୍ପେନ ମସ୍ସ ସକାରତ୍ଥ+ ମିଦ+ମାରଦ୍ଧଂ। ଅମୁସ୍ସ ମସ୍ସ କେ ସ ହୋତି ୱା । ଅସୁକୋ ଅମୁକା, ଅସୁକା ଅମୁକା । ଅସୁକଂ ଅମୁକଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କିଂ ସି ।
୧୯୮. କିସ୍ସ କୋ ସବ୍ବାସୁ
ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ କିସ୍ସ କୋ ହୋତି । ସିସ୍ସୋ, କୋ, କେ । କଂ, କେ । କେନ, କେହି କେଭି ।
୧୯୯. କି ସସ୍ମିଂସୁ ୱା ନିତ୍ଥିୟଂ
ଅନିତ୍ଥିୟଂ କିସ୍ସ କି ୱା ହୋତି ସସ୍ମିଂସୁ । କିସ୍ସ କସ୍ସ, କେସଂ କେସାନଂ । କମ୍ହା କସ୍ମା । କିମ୍ହି କିସ୍ମିଂ କମ୍ହି କସ୍ମିଂ, କେସୁ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ପରେସୁ କାଦେସେ କତେ ଅକାରନ୍ତତ୍ତା ମଜ୍ଝେ ଆପଚ୍ଚୟକରଣ+ମୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଆ, କା, କାୟୋ । କଂ, କା କାୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବାୱ ।
ନପୁଂସକେ –
୨୦୦. କି+ମଂସିସୁ ସହ ନପୁଂସକେ
ଅଂସିସୁ ସହ ତେହି କିଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ କିଂହୋତି ନପୁଂସକେ । କାଦେସସ୍ସ ସାମଞ୍ଞତ୍ତା ‘‘ୱିସେସୱିହିତା ୱିଧୟୋ ସାମଞ୍ଞୱିଧୟୋ ନିସେଧେନ୍ତୀ’’ତି ଞାୟା କିଂଆଦେସେନ କାଦେସନିୱୁତ୍ତି । କିଂ, କାନି । କିଂ, କେ କାନି । କେନେ+ଚ୍ଚାଦି ପୁବ୍ବେୱ ।
ଏକସଦ୍ଦୋ ସଂଖ୍ୟା+ତୁଲ୍ୟ+ଞ୍ଞ+ସହାୟୱଚନୋ । ୟଦା ସଂଖ୍ୟାୱଚନୋ, ତଦା ଏକୱଚନନ୍ତୋ, ଅତ୍ର ଏକସଦ୍ଦୋ ସଂଖ୍ୟେୟ୍ୟୱାପୀ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ତୁଲ୍ୟାଦୀସୁ ବହୁୱଚନନ୍ତୋପି । ଏକୋ, ଏକେ । ଏକା, ଏକା ଏକାୟୋ । ଏକଂ, ଏକାନି+ଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବସମଂ ତିଲିଙ୍ଗେ ।
ତୁଲ୍ୟେ ଏକୋ ୱିଲାସୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁମାରାନଂ, ଏକେ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁମାରାନଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଏକୋ ଆଚରିୟୋ ଏୱ+ମାହ, ଏକେ ଆଚରିୟା ଏୱ+ମାହଂସୁ । ଅସହାୟତେ ଏକୋୱ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ।
ଏକୋ, ଏକେ । ଏକା, ଏକା ଏକାୟୋ । ଏକଂ ଏକାନି+ଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବସମଂ ତିଲିଙ୍ଗେ । ସ୍ସା+ସ୍ସଂସୁ ପନ ‘‘ସ୍ସ’’ମାଦିନା ଇ, ଏକିସ୍ସା ଏକାୟ, ଏକିସ୍ସଂ ଏକାୟଂ ଏକାୟ ।
ଇଧ ଅତ୍ତପରଗାରୱୱସେନ ଏକସ୍ସାପି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ’’ତିପି ‘‘ଏକେ ଆଚରିୟା’’ତିପି ବହୁୱଚନସ୍ସ ଲୋକେନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ବହୁଲୱିଧାନା ବହୁୱଚନେନେୱ ସିଜ୍ଝତି ।
ତୁମ୍ହ+ଅମ୍ହସଦ୍ଦା ଅଲିଙ୍ଗା, ତଥା ଉଭ+କତି+ଦ୍ୱିସଦ୍ଦା, ପଞ୍ଚାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ତା ଚ । ତୁମ୍ହ ସି, ଅମ୍ହ ସି ।
୨୧୨. ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୁୱଂତ୍ୱ+ମମ୍ହି ଚ
ଅମ୍ହି ସିମ୍ହି ଚ ତୁମ୍ହସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ତୁୱଂ+ତ୍ୱଂ ହୋନ୍ତି । ତୁୱଂ ତ୍ୱଂ ।
୨୧୧. ସିମ୍ହ+ହଂ
ସିମ୍ହି ଅମ୍ହସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଅହଂ ହୋତି । ଅହଂ, ୟେୱସ୍ୱେ+ଟ, ତୁ ମ୍ହେ ।
୨,୨୦୯. ମୟ+ମସ୍ମା+ମ୍ହସ୍ସ
ୟୋସ୍ୱ+ମ୍ହସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ମୟ+ମସ୍ମା ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ମୟଂ ଅମ୍ହେ ।
୨୨୭. ଅଂମ୍ହି ତଂ+ମଂ+ତୱଂ+ମମଂ
ଅଂମ୍ହି ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତଂ+ମଂ+ତୱଂ+ମମଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ତଂ, ମଂ, ତୱଂ, ମମଂ ।
୨୩୧. ଦୁତିୟା ୟୋମ୍ହି ୱା
ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଙଂ+ଙାକଂ ୱା ହୋନ୍ତି ୟୋମ୍ହି ଦୁତିୟେ, ତୁମ୍ହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ତୁମ୍ହେ, ଅମ୍ହଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅମ୍ହେ ।
୨୨୮. ନାସ୍ମାସୁ ତୟା+ମୟା
ନାସ୍ମାସୁ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୟା+ମୟା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ‘‘ନାସ୍ମାସୂ’’ତି ବହୁୱଚନେସୁପି ୱିଭତ୍ତିକ୍କମ+ମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସଦ୍ଦକ୍କମେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ।
୨୧୩. ତୟାତୟୀନଂ ତ୍ୱ ୱା ତସ୍ସ
ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୟାତୟୀନଂ ତକାରସ୍ସ ତ୍ୱ ହୋତି ୱା । ତ୍ୱୟା ତୟା, ମୟା । ତୁମ୍ହେହି ତୁମ୍ହେଭି, ଅମ୍ହେହି ଅମ୍ହେଭି ।
୨୨୯. ତୱ+ମମ+ତୁୟ୍ହଂ+ମୟ୍ହଂ ସେ
ସେ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ଏତେ ଆଦେସା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ତୱ ତୁୟ୍ହଂ, ମମ ମୟ୍ହଂ ।
୨୧୧. ନଂସେସ୍ୱ+ସ୍ମାକଂ+ମମଂ ।
ନଂସେସ୍ୱ+ମ୍ହସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଅସ୍ମାକଂ+ମମଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ମମଂ ।
୨୩୦. ଙଂ+ଙାକଂ ନଂମ୍ହି
ନଂମ୍ହି ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିତତ୍ତୀନଂ ଙଂ+ଙାକଂ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ । ତୁମ୍ହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଅମ୍ହଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅସ୍ମାକଂ । କଚ୍ଚାୟନେ ଏକୱଚନସ୍ସ ଅଂୱିଧାନତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତ+ମାରଦ୍ଧଂ, ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ତଗାରୱୱସେନ ଅଂମ୍ହି ତୁମ୍ହଂ ଅମ୍ହଂଭି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ବହୁଲାଧିକାରା ।
୨୧୪. ସ୍ମାମ୍ହି ତ୍ୱମ୍ହା
ସ୍ମାମ୍ହି ତୁମ୍ହସ୍ସ ସୱିତତ୍ତିସ୍ସ ତ୍ୱମ୍ହା ହୋତି ୱା । ତ୍ୱମ୍ହା ତ୍ୱୟା ତୟା, ମୟା ।
୨୨୬. ସ୍ମିମ୍ହି ତୁମ୍ହମ୍ହାନଂ ତୟି+ମୟି
ସ୍ମିମ୍ହି ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୟି+ମୟି ହୋତି ୟଥାକ୍କମଂ । ତ୍ୱୟି ତୟି, ମୟି । ତୁମ୍ହେସୁ ।
୨୦୩. ସୁମ୍ହା+ମ୍ହସ୍ସା+ସ୍ମା
ଅମ୍ହସ୍ସ ଅସ୍ମା ହୋତି ୱା ସୁମ୍ହି । ଅସ୍ମାସୁ ଅମ୍ହେସୁ । ସବ୍ବାଦୟୋ ୱୁତ୍ତ+ମପେକ୍ଖନ୍ତା ୱକ୍ଖମାନଂ ୱାତି ଇଦ+ମେସଂ ଲକ୍ଖଣଂ ।
୨୩୨. ଅପାଦାଦୋ ପଦତେ+କୱାକ୍ୟେତି
ଅଧିକାରୋ । ଏତ୍ଥ ପାଦୋ ନାମ ଗାଥାୟ ଚତୁତ୍ଥଂସୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକଂ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୋ ନ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତ ସଦ୍ଦୋ ସଭାୱତୋ –
ସମୁଚ୍ଚରଂ ୱତ୍ତ+ମୁପେତି ନାଦୋ ।
ଠାନନ୍ତରେ ସୁପ୍ପଟିହଞ୍ଞମାନୋ,
ୱଣ୍ଣତ୍ତ+ମାଗଚ୍ଛତି ସୋ ତୁ ସଦ୍ଦୋତି –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକେକୋ ୱଣ୍ଣୋ ସଦ୍ଦୋ ନାମ, ତବ୍ବଣ୍ଣସମୂହୋ ପଦଂ, ତପ୍ପଦସମୂହୋ ୱାକ୍ୟଞ୍ଚ । ତଥା ହି –
ୱିତତ୍ୟନ୍ତଂ ପଦଂ ତସ୍ସ, ଚ ୟୋ ୱାକ୍ୟନ୍ତି ମନ୍ୱୟଂ ।
ଉପଚାରା ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦ-ୱାଚ୍ଚଂ ତଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜେ ॥
ତଂ ପଦଞ୍ଚ –
ପଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନାମା+ଖ୍ୟାତୋ+ପସଗ୍ଗଜଂ ।
ନିପାତଜଞ୍ଚ ତଞ୍ଞୂ ହି, ଅସ୍ସୋ ଖଲ୍ୱା+ଭିଧାୱତୀତି ॥
ତଂ ୱାକ୍ୟଞ୍ଚ –
ଏକାଖ୍ୟାତୋ ପଦଚ୍ଚୟୋ, ସିୟା ୱାକ୍ୟଂ ସକାରକୋତି –
ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ୱିଭତ୍ୟନ୍ତଂ ପଦଂ, ପଦସମୂହୋ ୱାକ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୨୩୩. ୟୋନଂହିସ୍ୱ+ପଞ୍ଚମ୍ୟା ୱୋ+ନୋ
ଅପଞ୍ଚମିୟାୟୋନଂହିସ୍ୱ+ପାଦାଦୋ ୱତ୍ତମାନାନଂ ପଦସ୍ମା ପରେସ+ମେକୱାକ୍ୟେ ଠିତାନଂ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱୋ+ନୋ ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । ଗାମଂ ୱୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ଗାମଂ ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ । ଗାମଂ ନୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ, ଗାମଂ ଅମ୍ହେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ । ପହାୟ ୱୋ ଗମିସ୍ସାମି, ମା ନୋ ୱିକନ୍ତିଂସୁ । ଦୀୟତେ ୱୋ, ଦୀୟତେ ତୁମ୍ହଂ । ଦୀୟତେ ନୋ, ଦୀୟତେ ଅମ୍ହଂ । ତୁଟ୍ଠୋ+ସ୍ମି ୱୋ ପକତିୟା, ତୁଟ୍ଠୋ+ସ୍ମି ତୁମ୍ହଂ । ସତ୍ଥା ନୋ ଭଗୱା, ଏସୋ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା । କତଂ ୱୋ, କତଂ ତୁମ୍ହେହି । କତଂ ନୋ, କତଂ ଅମ୍ହେହି ।
୨୩୪. ତେ+ମେ ନାସେ
ନାମ୍ହି ସେ ଚ ଅପାଦାଦୋ ୱତ୍ତମାନାନଂ ଦସ୍ମା ପରେସ+ମେକୱାକ୍ୟେ ଠିତାନଂ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତେ+ମେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । କତଂ ତେ, କତଂ ତୟା । କତଂ ମେ, କତଂ ମୟା । ଦୀୟତେ ତେ, ଦୀୟତେ ତୱ । ଦୀୟତେ ମେ, ଦୀୟତେ ମମ । ଧନଂ ତେ, ଧନଂ ତୱ । ଧନଂ ମେ, ଧନଂ ମମ ।
୨୩୭. ନ ଚ+ୱା+ହା+ହେ+ୱୟୋଗେ
ଚାଦୀହି ୟୋଗେ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ୱୋ+ନୋ, ତେ+ମେ ନ ହୋନ୍ତି । ଗଚ୍ଛାମ ତୁମ୍ହେ ଚ ମୟଞ୍ଚ, ପସ୍ସତି ତୁମ୍ହେ ଚ ଅମ୍ହେ ଚ, କତଂ ତୁମ୍ହେହି ଚ ଅମ୍ହେହି ଚ, ଦୀୟତେ ତୁମ୍ହଞ୍ଚ ଅମ୍ହଞ୍ଚ, ଧନଂ ତୁମ୍ହଞ୍ଚ ଅମ୍ହଞ୍ଚ, କତଂ ତୟା ଚ ମୟା ଚ, ଦୀୟତେ ତୱ ଚ ମମ ଚ, ଧନଂ ତୱ ଚ ମମ ଚ । ଏୱଂ ୱାଦିୟୋଗେପି ।
୨୩୫. ଅନ୍ୱାଦେସେ
କଥିତାନୁକଥିତୱିସୟେ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ଆଦେସା ନିଚ୍ଚଂ ହୋନ୍ତି ପୁନବ୍ବିଧାନା । ଗାମୋ ତୁମ୍ହଂ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଅଥୋ ଜନପଦୋ ୱୋ ପରିଗ୍ଗହୋ । ଅନ୍ୱାଦେସେ ଅଥୋ ଅଥୋତି ୱାରଦ୍ୱୟାଭାୱା ନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥୋସଦ୍ଦୋ କଥିତସ୍ସେୱ ପୁନ କଥନତୋ ଅନ୍ୱାଦେସଜୋତକୋ ।
୨୩୬. ସପୁବ୍ବା ପଠମନ୍ତା ୱା
ୱିଜ୍ଜମାନପୁବ୍ବସ୍ମା ପଠମନ୍ତା ପରେସଂ ତୁମ୍ହାମ୍ହାନଂ ଆଦେସା ୱା ହୋନ୍ତି ଅନ୍ୱାଦେସେ । ଗାମେ ପଟୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଅଥୋ ନଗରେ କମ୍ବଲୋ ୱୋ ଅଥୋ ନଗରେ କମ୍ବଲୋ ତୁମ୍ହାକଂ, ଅଥୋତି ଅନୁକଥନୱାରଦ୍ୱୟତ୍ତା ୱିକପ୍ପୋ ସପୁବ୍ବାତି କିଂ, ପଟୋ ତୁମ୍ହାକଂ, ଅଥୋ କମ୍ବଲୋ ୱୋ । ପଠମନ୍ତାତି କିଂ, ପଟୋ ନଗରେ ତୁମ୍ହାକଂ, ଅଥୋ କମ୍ବଲୋ ଗାମେ ୱୋ ।
୨୩୮. ଦସ୍ସନତ୍ଥେ+ନାଲୋଚନେ
ଦସ୍ସନତ୍ଥେ ଆଲୋୱଚନୱଜ୍ଜିତେ ପୟୁଜ୍ଜମାନେ ତୁମ୍ହଅମ୍ହାନ+ମାଦେସା ନ ହୋନ୍ତି । ଗାମୋ ତୁମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଆଗତୋ, ଗାମୋ ଅମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଆଗତୋ । ଅନାଲୋଚନେତି କିଂ, ଗାମୋ ୱୋ ଆଲୋଚେତି, ଗାମୋ ନୋ ଆଲୋଚେତି ।
୨୩୯. ଆମନ୍ତଣଂ ପୁବ୍ବ+ମସନ୍ତଂୱ
ଆମନ୍ତଣଂ ପୁବ୍ବ+ୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ହୋତି ତୁମ୍ହାମ୍ହାନ+ମାଦେସୱିସୟେ । ଦେୱଦତ୍ତ ତୱ ପରିଗ୍ଗହୋ । ଆମନ୍ତଣନ୍ତି କିଂ, କମ୍ବଲୋ ତେ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
୨୪୦. ନ ସାମଞ୍ଞୱଚନ+ମେକତ୍ଥେ
ସମାନାଧିକରଣେ ପରତୋ ସାମଞ୍ଞୱଚନ+ମାମନ୍ତଣଂ ଏକତ୍ଥେ ଅସନ୍ତଂ ୱିୟ ନ ହୋତି ମାଣୱକ ଜଟିଲକ ତେ ପରିଗ୍ଗହୋ । ପରାମନ୍ଥଣେ ଅସତିପି ପୁବ୍ବ+ମୁପାଦାୟ ଆଦେସୋ ।
୨୪୧. ବହୂସୁ ୱା
ବହୂସୁ ୱତ୍ତମାନ+ମାମନ୍ତଣଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନ+ମେକତ୍ଥେ ଅସନ୍ତଂ ୱିୟ ୱା ନ ହୋତି । ‘‘ସିଦ୍ଧେ ସତ୍ୟାରମ୍ଭୋ ନୀୟମାୟ ୱା ୱିକପ୍ପାୟୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିକପ୍ପତ୍ଥ+ମିଦଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗୁଣୱନ୍ତୋ ତୁମ୍ହାକଂ ପରିଗ୍ଗହୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗୁଣୱନ୍ତୋ ୱୋ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ଉଭ+କତିସଦ୍ଦା ବହୁୱଚନନ୍ତା । ‘‘ଉଭ+ଗୋହି ଟୋ’’ତି ୟୋନଂ ଟୋ, ଉଭୋ । କଥଂ ‘‘ଉଭୟୋ ୱସେମସେ’’ତି, ଟୋମ୍ହି ୟକାରାଗମୋ । ଉଭୋ ।
୫୯. ସୁହିସୁ+ଭସ୍ସୋ
ଉଭସ୍ସ ସୁହିସ୍ୱୋ ହୋତି । ଉଭୋହି ଉଭୋଭି ।
୫୦. ଉଭି+ନ୍ନଂ
ଉଭା ନଂୱଚନସ୍ସ ଇନ୍ନଂ ହୋତି । ଉଭିନ୍ନଂ, ଉଭୋସୁ ।
୧୬୮. ଟି କତିମ୍ହା
କତିମ୍ହା ୟୋନଂ ଟି ହୋତି । କତି, କତି । ଝତୋ ୟୋଲୋପପସଙ୍ଗେ ଦୀଘନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଟିଆଦେସୋ । କତୀହି କତୀଭି । ‘‘ବହୁକତିନ୍ନଂ’’ତି ନୁକ, କତିନ୍ନଂ, କତୀସୁ ।
୧,୫୪. ୱିଚ୍ଛା+ଭିକ୍ଖଞ୍ଞେସୁ ଦ୍ୱେ
ୱିଚ୍ଛାୟ+ମାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ଚ ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି । କ୍ରିୟା+ଗୁଣ+ଦବ୍ବେହି ବ୍ୟାପେତୁ+ମିଚ୍ଛା ୱିଚ୍ଛା । ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ସିଞ୍ଚନ୍ତି, ଗାମୋ ଗାମୋ ରମଣୀୟୋ, ଗାମେ ଗାମେ ପାନୀୟଂ । ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞଂ=ପୋନୋପୁଞ୍ଞଂ, ପଚତି ପଚତି, ପପଚତି ପପଚତି ।
୧,୫୫. ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ପୁବ୍ବସ୍ସେ+କସ୍ସ
ୱିଚ୍ଛାୟ+ମେକସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ହୋତି । ଏକସ୍ସ ଏକସ୍ସାତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଏକେକସ୍ସ । କଥଂ ‘‘ମତ୍ଥକମତ୍ଥକେନା’’ତି, ‘‘ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ପୁବ୍ବସ୍ସା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା, ୟୋଗୱିଭାଗା ଚ ଇଟ୍ଠପସିଦ୍ଧୀତି ।
୧,୫୬. ସବ୍ବାଦୀନଂ ୱୀତିହାରେ
ସବ୍ବାଦୀନଂ ୱୀତିହାରେ ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତି । ପୁବ୍ବସ୍ସ ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ଚ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୋଜକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଭୋଜକା, ଏୱଂ ଇତରୀତରସ୍ସ ।
୧,୫୭. ୟାୱବୋଧଂ ସମ୍ଭମେ
ତୁରିତେନା+ପାୟହେତୁପଦସ୍ସନଂ ସମ୍ଭମୋ, ତସ୍ମିଂ ସତି ୱତ୍ତୁ ୟାୱନ୍ତେହି ସଦ୍ଦେହି ସୋ+ତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତେ, ତାୱନ୍ତୋ ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତେ । ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ, ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ, ଭିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ, ଭିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ।
ଭୟେ କୋଧେ ପସଂସାୟଂ, ତୁରିତେ କୋତୂହଲ+ଚ୍ଛରେ ।
ହାସେ ସୋକେ ପସାଦେ ଚ, କରେ ଆମେଡିତଂ ବୁଧୋ ॥
ସଙ୍ଖ୍ୟାକଣ୍ଡ
ଅଥ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ଏକାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ତା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୱଚନା । ୱୀସତିଆଦୟୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱୀସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱଚନା, ‘‘ୱୀସତି ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୱଚନା । ଏକସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତୋୱ । ଦ୍ୱାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ତା ବହୁୱଚନନ୍ଥାୱ ।
୨୧୯. ୟୋମ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁୱେ+ଦ୍ୱେ
ୟୋମ୍ହି ଦ୍ୱିସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଦୁୱେ+ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ । ଦୁୱେ ଦ୍ୱେ, ଦୁୱେ ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀଭି ।
୨୨୦. ଦୁୱିନ୍ନଂ ନଂମ୍ହି ୱା
ନଂମ୍ହି ଦ୍ୱିସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଦୁୱିନ୍ନଂ ହୋତି ୱା । ଦୁୱିନ୍ନଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର –
୪୭. ନଂମ୍ହି ନୁକ ଦ୍ୱାଦୀନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ
ଦ୍ୱାଦୀନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ନୁକ ହୋତି ନଂମ୍ହି ୱିଭତ୍ତିମ୍ହି । ଉକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ, କକାରୋ ଅନ୍ତାୱୟୱତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ନାଗମୋ ୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଆଦ୍ୟାୱୟୱୋ ଚେ, ‘‘ଆଗମା ତଗ୍ଗୁଣୀଭୂତା ତଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହନ୍ତେ’’ତି ଞାୟା ନାଗମୋପି ତଂଗହଣେନ ଗୟ୍ହତୀତି ‘‘ସୁନଂହିସୂ’’ତି ଦୀଘପ୍ପସଙ୍ଗେ ପକତିୟା ଅନ୍ତାୱୟୱଭୂତେ ସରନ୍ତତା ନତ୍ଥୀତି ନ ଦୀଘୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଦ୍ୱୀସୁ ।
୨୦୭. ପୁମେ ତୟୋ+ଚତ୍ତାରୋ
ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତି+ଚତୁନ୍ନଂ ତୟୋ+ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ତୟୋ, ତୟୋ, ତୀହି ତୀଭି ।
୪୯. ଣ୍ଣଂ+ଣ୍ଣନ୍ନଂ ତିତୋ ଝା
ଝସଞ୍ଞିତୋ ତିତୋ ନଂୱଚନସ୍ସ ଣ୍ଣଂ+ଣ୍ଣନ୍ନଂ ହୋନ୍ତି । ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ତୀସୁ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ –
୨୦୫. ତିସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ
ୱିଭତ୍ତିସହିତାନଂ ତିଚତୁନ୍ନଂ ୟୋମ୍ହି ତିସ୍ସୋ+ଚତସ୍ସୋ ହୋନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟଂ ୟଥାକ୍କମଂ । ତିସ୍ସୋ, ତିସ୍ସୋ, ତୀହି ତୀଭି ।
୨୦୪. ନଂମ୍ହି ତିଚତୁନ୍ନ+ମିତ୍ଥିୟଂ ତିସ୍ସ+ଚତସ୍ସା
ନଂମ୍ହି ତିଚତୁନ୍ନଂ ତିସ୍ସ+ଚତସ୍ସା ହୋନ୍ତି+ତ୍ଥିୟଂ ୟଥାକ୍କମଂ । ନଂମ୍ହୀତି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନଂ, ନୋ ଚେ ନଂସୂତି ୱଦତି, ୟଥାକ୍କମଂତି ସଦ୍ଦଦ୍ୱୟାପେକ୍ଖଂ । ଏୱ+ମୀଦିସ+ମଞ୍ଞମ୍ପି । ତିସ୍ସନ୍ନଂ ତୀସୁ ।
୨୦୬. ତୀଣି+ଚତ୍ତାରି ନପୁଂସକେ
ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତିଚତୁନ୍ନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ତୀଣି+ଚତ୍ତାରି ହୋନ୍ତି ନପୁଂସକେ । ତୀଣି, ତୀଣି, ତୀହି ଇଚ୍ଚାଦି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେୱ ।
ଚତୁ ୟୋ,
୨୦୮. ଚତୁରୋ ୱା ଚତୁସ୍ସ
ଚତୁସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ୟୋମ୍ହି ଚତୁରୋ ହୋତି ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଚତୁରୋ ଚତ୍ତାରୋ । କଥଂ ‘‘ଚତୁରୋ ନିମିତ୍ତେ ନାଦ୍ଦସାସି’’ନ୍ତି, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ସିଦ୍ଧଂ, ଚତ୍ତାରି ନିମିତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପଲ୍ଲାସୋ ତିୱିଧୋ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋତି । ଚତୂହି ଚତୂଭି । ଚତୁନ୍ନଂ, ଚତୂସୁ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ଚତସ୍ସୋ । ଚତସ୍ସୋ । ଚତୂହି ଚତୂଭି । ଚତସ୍ସନ୍ନଂ । ଚତସ୍ସନ୍ନଂ । ଚତୂସୁ ।
ନପୁଂସକେ ଚତ୍ତାରି । ଚତ୍ତାରି । ଚତୂହି ଚତୂଭି । ଇଚ୍ଚାଦି ପୁମେୱ ।
୧୬୯. ଟ ପଞ୍ଚାଦୀହି ଚୁଦ୍ଦସହି
‘‘ସୁତ୍ତେ ଲିଙ୍ଗୱଚନମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଞାୟା ଟ-ଇତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚାଦୀହି ଚୁଦ୍ଦସହି ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ୟୋନଂ ଟ ହୋତି । ପଞ୍ଚ । ପଞ୍ଚ । ୟୋନଂ ଟା+ଟେନିୱତ୍ଥନତ୍ଥଂ ଟ-ୱିଧାନଂ ।
୯୦. ପଞ୍ଚାଦୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନ+ମ
ପଞ୍ଚାଦୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ସୁନଂହିସ୍ୱ ହୋତି । ଏତ୍ତ+ଦୀଘାପୱାଦୋ+ୟଂ । ଅପୱାଦତି ବାଧେତୀତି ଅପୱାଦୋ । ତସ୍ମା ‘‘ପକପ୍ୟାପୱାଦୱିସୟମୁସ୍ସଗ୍ଗା ଅଭିନିୱିସନ୍ତେ’’ତି ଞାୟା ‘‘ସୁହିସ୍ୱ+ସ୍ସେ’’ ‘‘ସୁନଂହିସୁ’’ତି ଚ ଉସ୍ସଗ୍ଗା ‘‘ପଞ୍ଚାଦୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନ+ମ’’ ଇତି ଅପୱାଦୱିସୟଂ ନ ପୱିସନ୍ତି, ସାମଞ୍ଞତ୍ତା । ଏୱ+ମୁପରିପି ‘‘ପଞ୍ଚମିୟଂ ପରସ୍ସ’’ ‘‘ଆଦିସ୍ସା’’ତି । ପଞ୍ଚହି ପଞ୍ଚଭି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ । ପଞ୍ଚସୁ । ଏୱଂ ଛାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ତା ।
‘‘ଚତ୍ଥେ’’ତି ଏକୋ ଚ ଦସ ଚାତି ଚତ୍ତସମାସେ ‘‘ଅମାଦୀ’’ତି ଏକେନ ଅଧିକା ଦସାତି ତତିୟାସମାସେ ୱା କତେ ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟ’’ନ୍ତି ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ । ଏୱ+ମୁପରି ଚ ।
୩,୧୦୨. ଏକଟ୍ଠାନ+ମା
ଏକଅଟ୍ଠାନଂ ଆ ହୋତି ଦସେ ପରେ ।
୩,୧୦୩. ର ସଂଖ୍ୟାତୋ ୱା
ସଂଖ୍ୟାତୋ ପରସ୍ସ ଦସସ୍ସ ର ହୋତି ୱିଭାସା । ସ ଚ ‘‘ପଞ୍ଚମିୟଂ ପରସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତମାନେ ‘‘ଆଦିସ୍ସା’’ତି ଦକାରସ୍ସେୱ ହୋତି । ଏକାରସ ଏକାଦସ । ଏକାରସହି ଏକାଦସହି । ଏକାରସନ୍ନଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ । ଏକାରସସୁ ଏକାଦସସୁ । ଏୱ+ମେକାଦସଇଚ୍ଚାଦିପି ।
୩,୯୪. ଆ ସଂଖ୍ୟାୟା ସତାଦୋ ନାଞ୍ଞତ୍ଥେ
ସଂଖ୍ୟାୟ+ମୁତ୍ତରପଦେ ଦ୍ୱିସ୍ସା ହୋତି ଅସତାଦୋ ନାଞ୍ଞତ୍ଥେ ।
ଆୱିଟ୍ଠଲିଙ୍ଗତ୍ତା ସଂଖ୍ୟାୟଂ ଉତ୍ତରପଦେ ସଲିଙ୍ଗେନେୱ ୱିସେସନଂ ଭୱତି ।
ସୁଦ୍ଧଂ ମିସ୍ସଞ୍ଚ ସଂକିଣ୍ଣଂ, ଉପସଜ୍ଜନମେୱ ଚ ।
ଆୱିଟ୍ଠ+ମଥ ୱା+ବ୍ୟତ୍ତଂ, ଛଧା ଲିଙ୍ଗଂ ୱିୱଂୟତେ ॥
ଏତ୍ଥ ୟଥାକ୍କମଂ ରୁକ୍ଖୋ ଲତା ପଣ୍ଣଂତି ସୁଦ୍ଧଂ । ଘଟୋ ଘଟୀ, ୱଜିରୋ ୱଜିରଂ, ୱେଦନା ୱେଦନଂତି ମିସ୍ସଂ । ତଟୋ ତଟୀ ତଟଂତି ସଂକିଣ୍ଣଂ । ସୁକ୍କୋ ପଟୋ, ସୁକ୍କା ପଟି, ସୁକ୍କଂ ୱତ୍ଥଂତି ଉପସଜ୍ଜନଂ । ରାଜା ସରଣଂ, ଗୁଣୋ ପମାଣଂତି ଆୱିଟ୍ଠଂ । ତୁୱଂ ଅହଂ କତି ପଞ୍ଚାତି ଅବ୍ୟତ୍ତଂ । ଇତି ଲିଙ୍ଗଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱାଦସ ।
୩,୯୮. ବା ଚତ୍ତାଲୀସା ଦୋ
ଦ୍ୱିସ୍ସ ବା ୱା ହୋତି ଚତ୍ତାଲୀସା ଦୋ ନାଞ୍ଞତ୍ଥେ । ରାଦେ ସେ ବାରସ ।
୩,୯୫. ତିସ୍ସେ
ସଂଖ୍ୟାୟ+ମୁତ୍ତରପଦେ ତିସ୍ସ ଏ ହୋତ+ସତାଦୋ ନା+ଞ୍ଞତ୍ଥେ ।
୩,୧୦୪. ଛତୀହି ଳୋ ଚ
ଛତୀହି ପରସ୍ସ ଦସସ୍ସ ଳୋ ହୋତି ରୋ ଚ । ତେଳସ ତେରସ ।
୩,୧୦୦. ଚତୁସ୍ସ ଚୁଚୋ ଦସେ
ଚତୁସ୍ସ ଚୁ+ଚୋ ହୋନ୍ତି ୱା ଦସେ ପରେ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଚୁଦ୍ଦସ ଚୋଦ୍ଦସ ଚତୁଦ୍ଦସ ।
୩,୯୯. ୱୀସତିଦସେସୁ ପଞ୍ଚସ୍ସ ପଣ୍ଣ+ପନ୍ନା
ୱୀସତି ସେସୁ ପରେସୁ ପଞ୍ଚସ୍ସ ପଣ୍ଣ+ପନ୍ନା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ପନ୍ନରସ ପଞ୍ଚଦସ ।
୩,୧୦୧. ଛସ୍ସ ସୋ
ଛସ୍ସ ସୋ-ଇଚ୍ଚ+ୟ+ମାଦେସୋ ହୋତି ସେ ପରେ । ସୋଳସ ସୋରସ । ସତ୍ତରସ ସତ୍ତଦସ । ‘‘ଏକଟ୍ଠାନ+ମା’’ତି ଆ, ଅଟ୍ଠାରସ ଅଟ୍ଠାଦସ ।
ଊନା ଚ ସା ୱୀସତି ଚାତି ‘‘ୱିସେସନ+ମେକତ୍ଥେନେ’’ତି ୱିସେସନସମାସେ ‘‘ଇତ୍ଥିୟଂ ଭାସିତପୁମି+ତ୍ଥୀ ପୁମେ+ୱେକତ୍ଥେ’’ତି ପୁମତ୍ତେ ଚ କତେ ଏକେନ ଊନା ୱୀସତୀତି ତତିୟାସମାସେ ଏକୂନୱୀସତି ।
ୱୀସତିଆଦୟୋ ଆନୱୁତିୟା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ+କୱଚନା । ଭୋ ଏକୂନୱୀସତି । ଏକୂନୱୀସତିଂ । ଏକୂନୱୀସତ୍ୟା ଏକୂନୱୀସତିୟା । ଏକୂନୱୀସତ୍ୟଂ ଏକୂନୱୀସତିୟଂ ଏକୂନୱୀସତ୍ୟା ଏକୂନୱୀସତିୟା । ମତିସମଂ ।
ଏୱଂ ୱୀସତି, ଏକୱୀସତି, ଦ୍ୱାୱୀସତି ବାୱୀସତି, ତେୱୀସତି ଚତୁୱୀସତିପ୍ପଭୁତୟୋ । ପଣ୍ଣଆଦେସେ ପଣ୍ଣୱୀସତି ପଞ୍ଚୱୀସତି । ଏୱଂ ଛବ୍ବୀସତି, ସତ୍ତୱୀସତି, ଅଟ୍ଠୱୀସତି ।
ଏକେନ ଊନା ତିଂସତି ତିଂସା ୱାତି ଏକୂନତିଂସତି ଏକୂନତିଂସା ୱା । କରଣେ ଏକୂନତିଂସାୟ । ଏକୂନତିଂସାୟ, ଏକୂନତିଂସାୟ, ଏକୂନତିଂସାୟ, ଏକୂନତିଂସାୟଂ । ଏୱଂ ତିଂସତିଣିଂସାୱଭୁତୟୋ। ତିଂସାସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ସିଲୋପେ ‘‘ଦୀଘସ୍ସୋ’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ରସ୍ସୋ, ତିଂସ । ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ତିଂସଂ । ଭୋତିଂସେ+ଚ୍ଚାଦି ପୁମେୱ ।
ଚତ୍ତାଲୀସାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଏୱମେୱ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଏକତ୍ତିଂସତି ଏକତ୍ତିଂସା । ରସ୍ସଦ୍ୱିତ୍ତେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ । ଏୱଂ ତେତ୍ତିଂସତି ତେତ୍ତିଂସାଦୟୋ ୟାୱ ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସତି ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସା । ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ସିମ୍ହି ଚତ୍ତାରୀସା ଚତ୍ତାଲୀସା ଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଭୋ ଚତ୍ତାଲୀସେ+ଚ୍ଚାଦି ହୋତି । ଏୱଂ ଏକଚତ୍ତାରୀସା ।
୩,୯୭. ଦ୍ୱୀସ୍ସା ଚ
ଅସତାଦୋ ନାଞ୍ଞତ୍ଥେ ଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଏ ୱା ହୋତି ଆ ଚ । ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସା ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଏୱଂ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ-ଇଚ୍ଚାଦି । ଦ୍ୱେଚତ୍ତାରୀସା ଦ୍ୱେଚତ୍ତାରୀସ ଦ୍ୱେଚତ୍ତାରୀସଂ, ଏୱଂ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାରୀସା ଦ୍ୱାଚତ୍ତାରୀସ ଇଚ୍ଚାଦି । ଚତ୍ତାଲୀସତି ଏକଚତ୍ତାଲୀସତି ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସତି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସତି ଇଚ୍ଚାଦି ଏକୂନୱୀସତିସମଂ ।
୩,୯୮. ଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ ୱା
ଅସତାଦୋ ନାଞ୍ଞତ୍ଥେ ଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ ତିସ୍ସେ ହୋତି ୱା । ତେଚତ୍ତାଲୀସା ତେଚତ୍ତାଲୀସ ତେଚତ୍ତାଲୀସଂ । ଭୋ ତେଚତ୍ତାଲୀସେ ଇଚ୍ଚାଦି ହୋତି । ଏୱଂ ତିଚତ୍ତାଲୀସା ତେଚତ୍ତାରୀସା ତିଚତ୍ତାରୀସା ଇଚ୍ଚାଦି, ତେଚତ୍ତାଲୀସତି ତିଚତ୍ତାଲୀସତି ଇଚ୍ଚାଦି ପୁବ୍ବେୱ ।
ଏୱଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସା ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସା ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସତି ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସତି ଇଚ୍ଚାଦି ୟାୱ ଏକୂନପଞ୍ଞାସା ।
ପଞ୍ଞାସା ପଞ୍ଞାସ ପଞ୍ଞାସଂ ଇଚ୍ଚାଦି ହୋତି । ଏୱଂ ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସା ଦ୍ୱାପଞ୍ଞାସା ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସା ଦ୍ୱେପଣ୍ଣାସା ଦ୍ୱାପଣ୍ଣାସା ଦ୍ୱିପଣ୍ଣାସା । ତେପଞ୍ଞାସା ତିପଞ୍ଞାସା ତିପଞ୍ଞାସଂ ତେପଣ୍ଣାସା ତିପଣ୍ଣାସା । ଚତୁପଣ୍ଣାସା ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସା ଇଚ୍ଚାଦି ୟାୱ ଏକୂନସଟ୍ଠି ।
ଏୱଂ ସଟ୍ଠି, ଏକସଟ୍ଠି, ଦ୍ୱେସଟ୍ଠି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦ୍ୱିସଟ୍ଠି, ତେସଟ୍ଠି ତିସଟ୍ଠି, ଚତୁସଟ୍ଠି ପଞ୍ଚସଟ୍ଠି ଇଚ୍ଚାଦି ୟାୱ ଏକୂନସତ୍ତତି ।
ସତ୍ତତି, ଏକସତ୍ତତି, ଦ୍ୱେସତ୍ତତି ଦ୍ୱାସତ୍ତତି ଦ୍ୱିସତ୍ତତି, ତେସତ୍ତତି ତିସତ୍ତତି । ଦ୍ୱେସତ୍ତରି ଦ୍ୱାସତ୍ତରି ଦ୍ୱିସତ୍ତରି, ଚତୁସତ୍ତତି, ପଞ୍ଚସତ୍ତତି, ଚତୁସତ୍ତରି, ପଞ୍ଚସତ୍ତରୀତି ୟାୱ ଏକୂନାସୀତି ।
ଅସୀତି, ଏକାସୀତି, ଦ୍ୱାସୀତି, ୟାଗମେ ଦ୍ୱିୟାସୀତି, ତେଅସୀତି ତିୟାସୀତି, ଚତୁରାସୀତି, ପଞ୍ଚାସୀତି ଇଚ୍ଚାଦି ୟାୱ ଏକୂନନୱୁତି ।
ନୱୁତି, ଏକନୱୁତି, ଦ୍ୱେନୱୁତି ଦ୍ୱାନୱୁତି ଦ୍ୱିନୱୁତି, ତେନୱୁତି ତିନୱୁତି, ଚତୁନୱୁତି, ପଞ୍ଚନୱୁତି ଇଚ୍ଚାଦି ୟାୱ ଏକୂନସତଂ, ଏତଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ+ମେକୱଚନନ୍ତଂ ।
ସତଂ, ଭୋ ସତ ସତା, ସତଂ, ସତଂ । ସତେନ, କରଣେ ସତେନ । ସତସ୍ସ, ସତା ସତମ୍ହା ସତସ୍ମା, ସତସ୍ସ, ସତେ ସତମ୍ହି ସତସ୍ମିଂ । ଏୱଂ ଏକସତତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ସହସ୍ସଂ ।
କୋଟି ପକୋଟି କୋଟିପ୍ପକୋଟି ଅକ୍ଖୋଭିଣିୟୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ+କୱଚନନ୍ତା । ୱଗ୍ଗଭେଦେ ତୁ ସବ୍ବାସମ୍ପି ସଂଖ୍ୟାନଂ ବହୁୱଚନୋପି ହୋତେୱ ‘‘ଦ୍ୱେୱୀସତିୟୋ ଜିନଦନ୍ତା’’ ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱୀସତିୟୋ ଦିନଘଟିକା’’ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦସଦସକଂ ସତଂ ନାମ, ଦସସତଂ ସହସ୍ସଂ ନାମ, ଦସସହସ୍ସଂ ନହୁତଂ, ଦସନହୁତଂ ଲକ୍ଖଂ, ସତସହସ୍ସନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଲକ୍ଖସତଂ କୋଟି, କୋଟିଲକ୍ଖସତଂ ପକୋଟି, ପକୋଟିଲକ୍ଖସତଂ କୋଟିପ୍ପକୋଟି, ଏୱଂ ନହୁତଂ, ନିନ୍ନହୁତଂ, ଅକ୍ଖୋଭିଣୀ, ବିନ୍ଦୁ, ଅବ୍ବୁଦଂ, ନିରବ୍ବୁଦଂ, ଅହହଂ, ଅବବଂ, ଅଟଟଂ, ସୋଗଣ୍ଡିକଂ, ଉପ୍ପଲଂ, କୁମୁଦଂ, ପୁଣ୍ଡରୀକଂ, ପଦୁମଂ, କଥାନଂ, ମହାକଥାନଂ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ସତଲକ୍ଖଗୁଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଚ୍ଚେୱଂ ଠାନତୋ ଠାନଂ, ସତଲକ୍ଖଗୁଣଂ ମତଂ ।
କୋଟିପ୍ପଭୁତୀନଂ ୱୀସ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମନ୍ତି ॥
ଅଥା+ସଂଖ୍ୟା ୱୁଚ୍ଚତେ, ଅବ୍ୟୟନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତେ । ତଂ ପାଦି ଚାଦି, ଉପସଗ୍ଗନିପାତାତି ଚ ଦୁୱିଧଂ ।
ପ ପରା ଅପ ସଂ ଅନୁ ଅୱ ଓ ନି ଦୁ ୱି ଅଧି ଅପି ଅତି ସୁ ଉ ଅଭି ପତି ପରି ଉପ ଆ ଇମେ ୱୀସତି ପାଦୟୋ । ପାଦୟୋ ହି ଜୋତକା, ନ ୱାଚକା ।
ତତ୍ଥ ପ-ସଦ୍ଦୋ ପକାରା+ଦିକମ୍ମ, ପଧାନ+ନ୍ତୋଭାୱ, ୱିୟୋଗ, ତପ୍ପର, ଭୁସତ୍ଥ, ସମ୍ଭୱ, ତିତ୍ତି, ଅନାୱିଲ, ପତ୍ଥନାଦୀସୁ । ୟଥା ପକାରେ-ପଞ୍ଞା । ଆଦିକମ୍ମେ-ୱିପ୍ପକତଂ, ପଧାନେ-ପଣୀତଂ, ଅନ୍ତୋଭାୱେ-ପକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଖିତ୍ତନ୍ତି ପେରଣଂ, ପକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଅନ୍ତୋକରଣଂ, ଧାତ୍ୱତ୍ଥସ୍ସ ବାଧିତତ୍ତା । ୱୁତ୍ଥଞ୍ହି –
ଧାତ୍ୱତ୍ଥଂ ବାଧତେ କୋଚି, କୋଚି ତଂ ଅନୁୱତ୍ତତେ ।
ତମେୱ+ଞ୍ଞୋ ୱିସେସେତି, ଉପସଗ୍ଗଗତୀ ତିଧାତି ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନୁରୁଦ୍ଧକା ମେ ସଙ୍ଗାମୟୁଦ୍ଧେ’’ତି ଚ ଇମେ ଉପସଗ୍ଗା ଧାତ୍ୱତ୍ଥଂ ୱିସେସେନ୍ତି ନାମ । ୱିୟୋଗେ-ପୱାସୀ, ତପ୍ପରେ-ପାଚରିୟୋ, ଭୁସତ୍ଥେ-ପୱୁଦ୍ଧକାୟୋ, ସମ୍ଭୱେ-ହିମୱନ୍ତା ଗଙ୍ଗା ପଭୱତି, ତିତ୍ତିୟଂ-ପହୂତ+ମନ୍ନଂ, ଅନାୱିଲେ-ପସନ୍ନ+ମୁଦକଂ, ପତ୍ଥନେ-ପଣିହିତଂ ।
ପରାଇତି ପରିହାନି, ପରାଜୟ, ଗତି, ୱିକ୍କମା+ମସନାଦୀସୁ । ୟଥା ପରିହାନିୟଂ-ପରାଭୱୋ । ପରାଜୟେ-ପରାଜିତୋ, ଗତିୟଂ-ପରାୟନଂ, ୱିକ୍କମେ-ପରକ୍କମତି, ଆମସନେ-ଅଙ୍ଗସ୍ସ ପରାମସନଂ ।
ଅପଇତି ଅପଗତ, ଗରହ, ୱଜ୍ଜନ, ପୂଜା, ପଦୁସ୍ସନାଦୀସୁ । ୟଥା ଅପଗତେ-ଅପମାନୋ ଅପେତୋ, ଗରହେ-ଅପଗବ୍ଭୋ, ୱଜ୍ଜନେ-ଅପସାଲାୟ ଆୟନ୍ତି ୱାଣିଜା, ପୂଜାୟଂ-ୱୁଦ୍ଧାପଚାୟୀ, ପଦୁସ୍ସନେ-ଅପରଜ୍ଝନ୍ତି ।
ସଂଇତି ସମୋଧାନ, ସମ୍ମାସମ, ସମନ୍ତଭାୱ, ସଂଗତ, ସଂଖେପ, ଭୁସତ୍ଥ, ସହ+ପ୍ପତ୍ଥ, ପଭୱା+ଭିମୁଖଭାୱ, ୱିଧାନ, ପୁନପ୍ପୁନ, କରଣ, ସମିଦ୍ଧାଦୀସୁ । ୟଥା ସମୋଧାନେ-ସନ୍ଧି, ସମ୍ମାସମେ-ସମାଧି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସମନ୍ତଭାୱେ-ସଂକିଣ୍ଣଂ, ସମୁଲ୍ଲପନା, ସଂଗତେ-ସଙ୍ଗମୋ, ସଂଖେପେ-ସମାସୋ, ଭୁସତ୍ଥେ-ସାରତ୍ଥୋ, ସହତ୍ଥେ-ସଂୱାସୋ, ଅପ୍ପତ୍ଥେ-ସମଗ୍ଘୋ, ପଭୱେ-ସମ୍ଭୱୋ, ଅଭିମୁଖଭାୱେ-ସମ୍ମୁଖଂ । ସଂଗତେ-ସଂଗଣ୍ହାତି, ୱିଧାନେ-ସଂୱୁତଂ, ପୁନପ୍ପୁନକରଣେ-ସନ୍ଧାୱତି, ସମିଦ୍ଧିୟଂ-ସମ୍ପନ୍ନୋ ।
ଅନୁଇତି ଅନୁଗତା+ନୁପଚ୍ଛିନ୍ନ, ପଚ୍ଛାତ୍ଥ, ଭୁସତ୍ଥ, ସାଦିସ୍ସ, ହୀନ, ତତିୟତ୍ଥ, ଲକ୍ଖଣି+ତ୍ଥମ୍ଭୂତକ୍ଖାନ, ଭାଗ, ୱିଚ୍ଛାଦୀସୁ । ଅନୁଗତେ-ଅନ୍ୱେତି, ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେ-ଅନୁସୟୋ, ପଚ୍ଛାତ୍ଥେ-ଅନୁରଥଂ, ଭୁସତ୍ଥେ-ଅନୁରତ୍ତୋ, ସାଦିସ୍ସେ-ଅନୁରୂପଂ, ହୀନେ-ଅନୁସାରିପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ, ତତିୟତ୍ଥେ-ନଦି+ମନ୍ୱୱସିତା ସେନା, ଲକ୍ଖଣେରୁକ୍ଖ+ମନୁୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଖ୍ୟାନେ-ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତର+ମନୁ, ଭାଗେ-ୟ+ଦେତ୍ଥ ମଂ ଅନୁ ସିୟା, ତଂ ଦୀୟତୁ, ୱିଚ୍ଛାୟଂ-ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ଅନୁ ୱିଜ୍ଜୋତତେ ଚନ୍ଦୋ ।
ଅୱଇତି ଅଧୋଭାଗ, ୱିୟୋଗ, ପରିଭୱ, ଜାନନ, [ସୁଦ୍ଧି] ନିଚ୍ଛୟ, ଦେସ, ଥେୟ୍ୟାଦୀସୁ । ଅଧୋଭାଗେ-ଅୱକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ, ୱିୟୋଗେ-ଅୱକୋକିଲଂ ୱନଂ, ପରିଭୱେ-ଅୱଜାନନଂ, ଅୱମଞ୍ଞତି, ଜାନନେ-ଅୱଗଚ୍ଛତି । [ସୁଦ୍ଧିୟଂ–ୱୋଦାନଂ (ରୂପସିଦ୍ଧି)], ନିଚ୍ଛୟେ-ଅୱଧାରଣଂ, ଦେସେ-ଅୱକାସୋ, ଥେୟ୍ୟେ-ଅୱହାରୋ ।
ଓଇତି ଓରୋହରଣ, ନୀହରଣ, ସୁଦ୍ଧିଆଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ଓରୋହଣେ-ପାସାଦା ଓରୋହତି, ନୀହରଣେ-ଓମୁକ୍କୁପାହନୋ, ସୁଦ୍ଧିୟଂ-ଓଦାତଂ ।
ନିଇତି, ନିସ୍ସେସ, ନିଗ୍ଗତ, ନୀହରଣ,+ନ୍ତୋପୱେସନା+ଭାୱ, ନିସେଧନ, ନିକ୍ଖନ୍ତ, ପାତୁଭାୱା+ୱଧାରଣ, ୱିଭଜନ, ଉପମୁ+ପଧାରଣା+ୱସାନ, ଛେକ, ନୀହରଣା+ୱରଣାଦୀସୁ । ନିସ୍ସେସେ-ନିରୁତ୍ତି, ନିଗ୍ଗତେ-ନିକ୍କିଲେସୋ, ନିୟ୍ୟାତି, ନୀହରଣେ-ନିଦ୍ଧାରଣଂ, ଅନ୍ତୋପୱେସନେ-ନିଖାତୋ, ଅଭାୱେ-ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ, ନିସେଧେ-ନିୱାରେତି, ନିକ୍ଖନ୍ତେ-ନିବ୍ବାନଂ, ପାତୁଭାୱେ-ନିମ୍ମିତଂ, ଅୱଧାରଣେ-ନିଚ୍ଛୟୋ, ୱିଭଜନେ-ନିଦ୍ଦେସୋ । ଉପମାୟଂ-ନିଦସ୍ସନଂ, ଉପଧାରଣେ-ନିସାମନଂ, ଅୱସାନେ-ନିଟ୍ଠିତଂ, ଛେକେ-ନିପୁଣୋ, ନୀହରଣେ-ନୀହରତି, ଇସ୍ସ ଦୀଘୋ । ଆୱରଣେ-ନୀୱରଣଂ ।
ଦୁଇତି ଅସୋଭଣା+ଭାୱ, କୁଚ୍ଛିତା+ସମିଦ୍ଧି, କିଚ୍ଛ, ୱିରୂପତାଦୀସୁ । ଅସୋଭଣେ-ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ, ଅଭାୱେ-ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ, କୁଚ୍ଛିତେ – ଦୁକ୍କଟଂ। ଅସମିଦ୍ଧିୟଂ-ଦୁସ୍ସସ୍ସଂ, କିଚ୍ଛେ-ଦୁକ୍କରଂ, ୱିରୂପତାୟଂ-ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଦୁମ୍ମୁଖୋ ।
ୱିଇତି ୱିସେସ, ୱିୱିଧ, ୱିରୁଦ୍ଧ, ୱିଗତ, ୱିୟୋଗ, ୱିରୂପତାଦୀସୁ । ୱିସେସେ-ୱିମୁତ୍ତି, ୱିସିଟ୍ଠୋ, ୱିୱିଧେ-ୱିମତି, ୱିରୁଦ୍ଧେ-ୱିୱାଦୋ, ୱିଗତେ-ୱିମଲଂ, ୱିୟୋଗେ-ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ୱିରୂପତାୟଂ-ୱିରୂପୋ ।
ଅଧିଇତି ଅଧିକି+ସ୍ସରୂ+ପରିଭାୱା+ଧିଭୱନ+ଜ୍ଝାୟା+ଧିଟ୍ଠାନ, ନିଚ୍ଛୟ, ପାପୁଣନାଦୀସୁ । ଅଧିକେ-ଅଧିସୀଲଂ, ଇସ୍ସରେ-ଅଧିପତି, ଅଧି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ପଞ୍ଚାଲା, ଉପରିଭାୱେ-ଅଧିରୋହତି, ପଥୱିଂ ଅଧିସେସ୍ସତି, ଅଧିଭୱନେ-ଅଧିଭୱତି, ଅଜ୍ଝାୟନେ-ବ୍ୟାକରଣ+ମଧୀତେ, ଅଧିଟ୍ଠାନେ-ଭୂମିକମ୍ପାଦିଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ନିଚ୍ଛୟେ-ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ପାପୁଣନେ-ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ।
ଅପିଇତି ସମ୍ଭାୱନା+ପେକ୍ଖା, ସମୁଚ୍ଚୟ, ଗରହ, ପଞ୍ହାଦୀସୁ । ସମ୍ଭାୱନାୟଂ-ଅପି ଦିବ୍ବେସୁ କାମେସୁ, ମେରୁମ୍ପି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଅପେକ୍ଖାୟଂ-ଅୟମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ଅନିୟତୋ, ସମୁଚ୍ଚୟେ-ଇତିପି ଅରହଂ, ଅନ୍ତମ୍ପି ଅନ୍ତଗୁଣମ୍ପି ଆଦାୟ, ଗରହେ-ଅପି ଅମ୍ହାକଂ ପଣ୍ଡିତକ, ପଞ୍ହେ-ଅପି ଭନ୍ତେ ଭିକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ଥ ।
ଅତିଇତି ଅତିକ୍କମନା+ତିକ୍କନ୍ତା+ତିସୟ, ଭୁସତ୍ଥାଦୀସୁ । ଅତିକ୍କମେ-ଅତିରୋଚତି ଅମ୍ହେହି, ଅତୀତୋ, ଅତିକ୍କନ୍ତେ-ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ, ଅତିସୟେ-ଅତିକୁସଲୋ, ଭୁସତ୍ଥେ-ଅତିକୋଧୋ, ଅତିୱୁଦ୍ଧି ।
ସୁଇତି ସୋଭଣ, ସୁଟ୍ଠୁ, ସମ୍ମା, ସମିଦ୍ଧି, ସୁଖତ୍ଥାଦୀସୁ । ସୋଭଣେ-ସୁଗନ୍ଧୋ, ସୁଟ୍ଠୁ+ସମ୍ମାଦତ୍ଥେସୁ-ସୁଟ୍ଠୁ ଗତୋ ସୁଗତୋ, ସମ୍ମା ଗତୋତିପି ସୁଗତୋ, ସମିଦ୍ଧିୟଂ-ସୁଭିକ୍ଖଂ, ସୁଖତ୍ଥେ-ସୁକରୋ ।
ଉଇତି ଉଗ୍ଗତୁ+ଦ୍ଧକମ୍ମ, ପଧାନ, ୱିୟୋଗ, ସମ୍ଭୱ, ଅତ୍ତଲାଭ, ସତ୍ତି, ସରୂପକଥନାଦୀସୁ । ଉଗ୍ଗତେ-ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଉଦ୍ଧକମ୍ମେ-ଆସନା ଉଟ୍ଠିତୋ, ଉକ୍ଖେପୋ, ପଧାନେ-ଉତ୍ତମୋ, ଲୋକୁତ୍ତରୋ, ୱିୟୋଗେ-ଉବ୍ଭାସିତୋ, ସମ୍ଭୱେ-ଉବ୍ଭୁତୋ, ଅତ୍ତଲାଭେ-ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣଂ, ସତ୍ତିୟଂ-ଉସ୍ସହତି ଗନ୍ତୁଂ, ସରୂପକଥନେ-ଉଦ୍ଦିସତି ସୁତ୍ତଂ ।
ଅଭିଇତି ଅଭିମୁଖଭାୱ, ୱିସିଟ୍ଠା+ଧିକୁ+ଦ୍ଧକମ୍ମ, କୁଲ, ସାରୁପ୍ପ, ୱନ୍ଦନ, ଲକ୍ଖଣି+ତ୍ଥମ୍ଭୂତକ୍ଖାନ, ୱିଚ୍ଛାଦୀସୁ । ଅଭିମୁଖଭାୱେ-ଅଭିମୁଖୋ, ଅଭିକ୍କମତି, ୱିସିଟ୍ଠେ-ଅଭିଧମ୍ମୋ, ଅଧିକେ-ଅଭିୱସତି, ଉଦ୍ଧକମ୍ମେ-ଅଭିରୁହତି । କୁଲେ-ଅଭିଜାତୋ, ସାରୁପ୍ପେ-ଅଭିରୂପୋ, ୱନ୍ଦନେ-ଅଭିୱାଦେତି, ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ପୁରିମସମଂ ।
ପତିଇତି ପଟିଗତ, ପଟିଲୋମ, ପଟିନିଧି, ପଟିଦାନ, ନିସେଧ, ନିୱତ୍ତନ, ସାଦିସ୍ସ, ପଟିକରଣା+ଦାନ, ପଟିବୋଧ, ପଟିଚ୍ଚ, ଲକ୍ଖଣିତ୍ଥମ୍ଭୂତକ୍ଖାନ, ଭାଗ, ୱିଚ୍ଛାଦୀସୁ । ପଟିଗତେ-ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ, ପଟିଲୋମେ-ପଟିସୋତଂ, ପଟିନିଧିମ୍ହି-ଆଚରିୟତୋ ପତି ସିସ୍ସୋ, ପଟିଦାନେ-ତେଲତ୍ଥିକସ୍ସ ଘତଂ ପଟିଦଦାତି, ନିସେଧେ-ପଟିସେଧେତି, ନିୱତ୍ତନେ-ପଟିକ୍କମତି, ସାଦିସ୍ସେ-ପଟିରୂପକଂ, ପଟିକରଣେ-ପଟିକାରୋ, ଆଦାନେ-ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ପଟିବୋଧେ-ପଟିୱେଧୋ, ପଟିଚ୍ଚେ-ପଚ୍ଚୟୋ, ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ପୁରିମସମଂ ।
ପରିଇତି ସମନ୍ତତୋଭାୱ, ପରିଚ୍ଛେଦ, ୱଜ୍ଜନା+ଲିଙ୍ଗନ, ନିୱସନ, ପୂଜା, ଭୋଜନା+ୱଜାନନ, ଦୋସକ୍ଖାନ, ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ । ସମନ୍ଥ- ତୋଭାୱେ-ପରିୱୁତୋ, ପରିଚ୍ଛେଦେ-ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ୱଜ୍ଜନେ-ପରିହରତି, ଆଲିଙ୍ଗନେ-ପରିସ୍ସଜତି, ନିୱସନେ-ୟୋ ୱତ୍ଥଂ ପରିଦହେସ୍ସତି, ପୂଜାୟଂ-ପରିଚରିୟା, ଭୋଜନେ-ଭିକ୍ଖୁଂ ପରିୱିସତି, ଅୱଜାନନେ-ପରିଭୱତି । ଦୋସକ୍ଖାନେ-ପରିଭାସତି, ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ-ରୁକ୍ଖଂ ପରି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉପଇତି ଉପଗମନ, ସମୀପୂ+ପପତ୍ତି, ସାଦିସ୍ସା+ଧିକୁ+ପରିଭାୱା+ନସନ, ଦୋସକ୍ଖାନ, ସଞ୍ଞା, ପୁବ୍ବକମ୍ମ, ପୂଜା, ଗୟ୍ହାକାର, ଭୁସତ୍ଥାଦୀସୁ । ଉପଗମନେ-ନିସିନ୍ନଂ ୱା ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟ, ସମୀପେ-ଉପନଗରଂ, ଉପପତ୍ତିୟଂ-ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ଅଥ ୱା ଉପପତ୍ତି=ୟୁତ୍ତି, ୟଥା ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ସାଦିସ୍ସେ-ଉପମାନଂ, ଉପମା, ଅଧିକେ-ଉପଖାରିୟଂ ଦୋଣୋ, ଉପରିଭାୱେ-ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅନସନେ-ଉପୱାସୋ, ଦୋସକ୍ଖାନେ-ପରଂ ଉପୱଦତି, ସଞ୍ଞାୟଂ-ଉପଧା, ଉପସଗ୍ଗୋ, ପୁବ୍ବକମ୍ମେ-ଉପକ୍କମୋ, ଉପକାରୋ, ପୂଜାୟଂ-ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ, ମାତୁପଟ୍ଠାନଂ, ଗୟ୍ହାକାରେ-ସୋଚେୟ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଭୁସତ୍ଥେ-ଉପାଦାନଂ, ଉପାୟାସୋ, ଉପନିସ୍ସୟୋତି ।
ଆଇତି ଅଭିମୁଖଭାୱୁ+ଦ୍ଧକମ୍ମ+ମରିୟାଦା+ଭିୱିଧି, ପତ୍ତି+ଚ୍ଛା, ପରିସ୍ସଜନ, ଆଦିକମ୍ମ, ଗହଣ, ନିୱାସନ, ସମୀପ, ଆୱ୍ହାନାଦୀସୁ । ଅଭିମୁଖଭାୱେ-ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଦ୍ଧକମ୍ମେ-ଆରୋହତି, ମରିୟାଦାୟଂ-ଆପବ୍ବତା ଖେତ୍ତଂ, ଅଭିୱିଧିମ୍ହି-ଆକୁମାରଂ ୟସୋ କଚ୍ଚାୟନସ୍ସ, ପତ୍ତିୟଂ-ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ଇଚ୍ଛାୟଂ-ଆକଙ୍ଖା, ପରିସ୍ସଜନେ-ଆଲିଙ୍ଗନଂ, ଆଦିକମ୍ମେ-ଆରମ୍ଭୋ, ଗହଣେ-ଆଦୀୟତି, ଆଲିଙ୍ଗତି, (ଆଲିମ୍ପତି, ରୂ), ନିୱାସେ-ଆୱସଥୋ, ଆୱାସୋ, ସମୀପେ-ଆସନ୍ନଂ, ଆୱ୍ହାନେ-ଆମନ୍ତେତି ।
ପ ପରା+ପ ସ+ମନ୍ୱ+ୱ, ଓ ନି ଦୁ ରଭି ବ୍ୟା+ଧିସୁ ।
ଅତି ନି ପ୍ପତି ପରି ଅପୟୋ, ଉପ ଆ ଇତି ୱୀସତି ।
ଏସ ହି ଭୋ ଉପସଗ୍ଗ-ୱିଧି+କ୍କମତୋ କଥିତୋ ॥
ଏତ୍ଥ ଚ –
ଉପସଗ୍ଗ+ନିପାତା ଚ, ପଚ୍ଚୟା ଚ ଇମେ ତୟୋ ।
ନେକେ+ନେକତ୍ଥୱାଚକା, ଇତି ନେରୁତ୍ତିକା+ବ୍ରୱୁଂ ॥
୧୧୮. ଅସଂଖ୍ୟେହି ସବ୍ବାସଂ
ଅୱିଜ୍ଜମାନସଂଖ୍ୟେହି ପରାସଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି । ନ ସନ୍ତି ଏକୱଚନାଦିସଂଖ୍ୟା ଏତେସନ୍ତି ଅସଂଖ୍ୟା, ତେସଂ ଅସଂଖ୍ୟାନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଭେଦେ ଅସତିପି ସ୍ୟାଦିୱିଧାନଂ ‘‘ମା ନୋ ଅଜ୍ଜ ୱିକନ୍ତିଂସୂ’’ତିଆଦୋ ୱିଭତ୍ୟନ୍ତତ୍ତା ପଦତ୍ତସିଦ୍ଧୀତି ୱୋ+ନୋଆଦୀନଂ ସିଦ୍ଧିୟା ଚ ତେସଂ ପଠମାଦିଅତ୍ଥେ ଦସ୍ସନତୋ ଚ ହୋତି । ପହାରୋ ପରାଭୱୋ ଅପହାରୋ ସଂହାରୋ ଅୱହାରୋ ଓହାରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ହୋତି ।
ଉପେଚ୍ଚ+ତ୍ଥଂ ସଜନ୍ତୀତି, ଉପସଗ୍ଗା ହି ପାଦୟୋ ।
ଚାଦୀ ପଦାଦିମଜ୍ଝନ୍ତେ, ନିପାତା ନିପତନ୍ତୀତି ॥
ଓପସଗ୍ଗିକପଦଂ ।
ସମୁଚ୍ଚୟ+ୱିକପ୍ପନ+ପଟିସେଧ+ପୂରଣାଦିଅତ୍ଥଂ ଅସତ୍ତୱାଚିକଂ ନେପାତିକଂ ।
ଚ-ଇତି ସମୁଚ୍ଚୟା+ନ୍ୱାଚୟ+ଇତରେତରୟୋଗ+ସମାହାରା+ୱଧାରଣାଦୀସୁ । ୱା-ଇତି ୱିକପ୍ପନୁ+ପମାନ+ସମୁଚ୍ଚୟ+ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସାଦୀସୁ । ନ, ନୋ, ମା, ଅ, ଅଲଂ, ହଲଂ ଇଚ୍ଚେତେ ପଟିସେଧେ। ‘‘ଦ୍ୱେ ପଟିସେଧା ପକତିଅତ୍ଥଂ ଗମୟନ୍ତୀ’’ତି ଞାୟା ‘‘ନ ତେସଂ ପନ ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟା ନ ଚ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ଚ ନ ହୋନ୍ତି-ହୋନ୍ତେୱାତି ପକତିଅତ୍ଥଂ ଗମୟତି । ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତି+ଭୂସନେସୁ ଚ ।
ପୂରଣତ୍ଥଂ ଦୁୱିଧଂ ଅତ୍ତପୂରଣଂ ପଦପୂରଣଞ୍ଚ, ତତ୍ଥ ଅଥ, ଖଲୁ, ୱତ, ଅଥୋ, ଅସ୍ସୁ, ୟଗ୍ଘେ, ହି, ଚରହି, ନଂ, ତଂ, ଚ, ତୁ, ୱା, ୱୋ, ପନ, ହୱେ, କୀୱ, ହ, ତତୋ, ୟଥା, ସୁଦଂ, ଖୋ, ୱେ, ହଂ, ଏନଂ, (ଏୱଂ, ରୂ) ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ଇଚ୍ଚେୱମାଦି ପଦପୂରଣେ । ତତ୍ଥ ଅଥ-ଇତି ପଞ୍ହା+ନନ୍ତରିୟା+ଧିକାରାଦୀସୁ ଚ । ଖଲୁ-ଇତି ପଟିସେଧା+ୱଧାରଣ, ପସିଦ୍ଧୀସୁ ଚ । ୱତ+ଇତି ଏକଂସ, ଖେଦା+ନୁକମ୍ପ, ସଂକପ୍ପେସୁ ଚ । ଅଥୋ-ଇତି ଅନ୍ୱାଦେସେ ଚ । ହି-ଇତି ହେତୁ, ଅୱଧାରଣେସୁ ଚ । ତୁ-ଇତି ୱିସେସ, ହେତୁ, ନିୱତ୍ତନାଦୀସୁ ଚ । ପନ-ଇତି ୱିସେସେପି । ହୱେ+ୱେ ଇଚ୍ଚେତେ ଏକଂସତ୍ଥେପି । ହଂ-ୱିସାଦ, ୱିମ୍ହେସୁପି । (ୱିସାଦ, ସମ୍ଭୱେସୁ, ରୂ) । ସେୟ୍ୟଥିଦଂତି ତଂ କତମଂତି ଅତ୍ଥେପି ।
ଅତ୍ଥପୂରଣଂ ଦୁୱିଧଂ ୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତଂ ଅୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତଞ୍ଚ । ଅତ୍ଥି, ସକ୍କା, ଲବ୍ଭା ଇଚ୍ଚେତେ ପଠମାୟଂ । ଆୱୁସୋ ଅମ୍ଭୋ ହମ୍ଭୋ ଅରେ ହରେ ରେ ଜେ ଇଚ୍ଚେତେ ଆମନ୍ତଣେ । ଦିୱା ଭିୟ୍ୟୋ (ନମୋ, ରୂ) ଇଚ୍ଚେତେ ପଠମାଦୁତିୟାସୁ । ସୟଂ ସାମଂ ସଂ ସମ୍ମା କିନ୍ତି ଇଚ୍ଚେତେ ତତିୟତ୍ଥେ । ସୋ+ତୋ+ଧାପଚ୍ଚୟନ୍ତା ଚ ସୁତ୍ତସୋ ପଦସୋ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଏକଧା ଦ୍ୱିଧା ଇଚ୍ଚାଦି । ତୱେ+ତୁଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତା ଚତୁତ୍ଥିୟାୱ, କାତୱେ ଦାତୱେ, କାତୁଂ କାରେତୁଂ, (ଦାତୁଂ, ରୂ) ଦାପେତୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ସୋ+ତୋପଚ୍ଚୟନ୍ତା ପଞ୍ଚମିୟତ୍ଥେ, ଦୀଘସୋ ଓରସୋ ରାଜତୋ ୱା ଚୋରତୋ ୱା ଇଚ୍ଚାଦି । ତୋ ସତ୍ତ- ମ୍ୟତ୍ଥେପି ତ୍ର+ତ୍ଥାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତା ଚ, ଏକତୋ ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ପସ୍ସତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ପାଦତୋ ସୀସତୋ ଅଗ୍ଗତୋ ମୂଲତୋ, ୟତ୍ର ୟତ୍ଥ ୟହିଂ ତତ୍ର ତତ୍ଥ ତହିଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ସମନ୍ତା ସାମନ୍ତା ପରିତୋ ଅଭିତୋ ସମନ୍ତତୋ ଏକଜ୍ଝଂ ଏକମନ୍ତଂ ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟଂ ସମ୍ମୁଖା ପରମୁଖା ଆୱି ରହୋ ତିରୋ ଉଚ୍ଚଂ ନୀଚଂ ଅନ୍ତୋ ଅନ୍ତରା ଅନ୍ତରଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ବାହିରା ବାହିରଂ ବହି ଓରଂ ପାରଂ ଆରା ଆରକା ପଚ୍ଛା ପୁରେ ହୁରଂ ପେଚ୍ଚ ଇଚ୍ଚେତେ ସତ୍ତମିୟା । ସମ୍ପତି ଆୟତି ଅଜ୍ଜ ଅପରଜ୍ଝ ସୁୱେ ସ୍ୱେ ଉତ୍ତରସୁୱେ (କିସୁ, ରୂ) ହିୟ୍ୟୋ ପରେ (ପରସୁୱେ, ରୂ) ସଜ୍ଜୁ ସାୟଂ ପାତୋ କାଲଂ କଲ୍ଲଂ ଦିୱା ରତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଂ ସତତଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ଅଭିକ୍ଖଣଂ ମୁହୁଂ ମୁହୁତ୍ତଂ ଭୂତପୁବ୍ବଂ ପୁରା ୟଦା ତଦା (କଦା, ରୂ) ଇଚ୍ଚାଦୟୋ କାଲସତ୍ତମିୟଂ । ଇତି ୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାନି ।
ଅୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତେସୁ ଅପ୍ପେୱ ଅପ୍ପେୱନାମ ନୁ ଇଚ୍ଚେତେ ସଂସୟତ୍ଥେ । ଅଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତଗ୍ଘ ଜାତୁ କାମଂ ସସକ୍କଂ ଇଚ୍ଚେତେ ଏକଂସତ୍ଥେ । ଏୱଂ ଇତି ଅୱଧାରଣେ । କଚ୍ଚି ନୁ ନନୁ କଥଂ (କିଂସୁ, ରୂ) କିଂ ଇଚ୍ଚେତେ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ । ଏୱଂ ଇତି ଇତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଚେତେ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ । ଇତି ହେତୁ+ୱାକ୍ୟପରିସମତ୍ତୀସୁ ଚ । ୟାୱ ତାୱ ୟାୱତା ତାୱତା କିତ୍ତାୱତା ଏତ୍ତାୱତା କୀୱ ଇଚ୍ଚେତେ ପରିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥେ । ଏୱଂ ସାହୁ ଲହୁ ଓପାୟିକଂ ପଟିରୂପଂ ଆମ ସାଧୁ ଇଚ୍ଚେତେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥେ । ତଥା ୟଥା ୟଥେୱ ତଥେୱ ଏୱଂ ଏୱମେୱ ଏୱମ୍ପି ୟଥାପି ସେୟ୍ୟଥାପି ସେୟ୍ୟଥାପିନାମ ୱିୟ ଇୱ ୟଥରିୱ ତଥରିୱ ୟଥାନାମ ତଥାନାମ ୟଥାହି ତଥାହି ୟଥାଚ ତଥାଚ ଇଚ୍ଚେତେ ପଟିଭାଗତ୍ଥେ । ୟଥାଇତି ୟୋଗ୍ଗତା+ୱିଚ୍ଛା+ପଦତ୍ଥାନତିୱତ୍ତି+ନିଦସ୍ସନେସୁ ଚ । ଏୱଂଇତି ଉପଦେସ+ପଞ୍ହାଦୀସୁ ଚ । କିଞ୍ଚାପିଇତି ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥେ । ଧିଇତି ଗରହେ । ଅହୋଇତି ଗରହ+ପସଂସନ+ପତ୍ଥନେସୁ । ନାମଇତି ଗରହ+ପସଂସନ+ସଞ୍ଞା+ପଞ୍ହେସୁ । ସାଧୂତି ପସଂସନ+ୟାଚନେସୁ । ଇଙ୍ଘ ହନ୍ଦ ଇଚ୍ଚେତେ ଚୋଦନତ୍ଥେ । ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ଏୱମେତଂତି ଅନୁମୋଦନେ । କିରଇତି ଅନୁସ୍ସୱନ+ଅସଦ୍ଧେୟ୍ୟେସୁ । ନୁନଇତି ଅନୁମାନା+ନୁସ୍ସରଣ+ପରିୱିତକ୍କେସୁ । କସ୍ମାତି କାରଣପୁଚ୍ଛନେ । ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ତଥା ହି ତେନ ଇଚ୍ଚେତେ କାରଣଚ୍ଛେଦନତ୍ଥେ । ସହ ସଦ୍ଧିଂ ଅମା (ସମଂ, ରୂ) ଇତି ସମକ୍ରିୟାୟଂ । ୱିନା ରିତେ ୱିପ୍ପୟୋଗେ । ନାନା ପୁଥୁ ବହୁପକାରେ । ପୁଥୁ ୱିସୁଂ ଅସଙ୍ଘାତେ ଚ । ଦୁଟ୍ଠୁ କୁ କୁଚ୍ଛାୟଂ (ଜିଗୁଚ୍ଛାୟଂ, ରୂ) । ପୁନ ଅପ୍ପଠମେ । କଥଂ ଚିକିଚ୍ଛତ୍ଥେ । ଧା କ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୋ କିଞ୍ଚଇତି ସଂଖ୍ୟାୱିଭାଗେ । ଈସକଂ ଅପ୍ପମାନେସୁ (ଅପ୍ପମତ୍ତେ, ରୂ) । ସଣିକଂ ମନ୍ଦତ୍ଥେ । ଖିପ୍ପଂ ଅରଂ ଲହୁଂ ଆସୁ ତୁଣ୍ହଂ ଅଚିରଂ ସୀଘତ୍ଥେ । ଚିରଂ ଚିରସ୍ସଂ ଦୀଘକାଲେ । ଚେ ୟଦି ସଂକା+ୱଟ୍ଠାନେ । ଧୁରଂ ଥିରା+ୱଧାରଣେସୁ (ଧୁୱଂ ଥିରା+ୱଧାରଣେସୁ, ରୂ) । ହା ୱିସାଦେ । ତୁଣ୍ହୀ ଅଭାସନେ । ସଚ୍ଛି ପଚ୍ଚକ୍ଖେ । ମୁସା ମିଚ୍ଛାଅଲିକଂ ଅସଚ୍ଚେ । ସୁୱତ୍ଥି ଆସିଟ୍ଠେ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତୁନ+କ୍ତ୍ୱାନ+କ୍ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତା ଉସ୍ସୁକ୍କନତ୍ଥେ ଭୱନ୍ତି । ୟଥା ପସ୍ସିତୁନ ପସ୍ସିୟ ପସ୍ସିତ୍ୱାନ ପସ୍ସିତ୍ୱା, ଦିସ୍ୱା ଦିସ୍ୱାନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦାତୁନ ଦତ୍ୱାନ ଦତ୍ୱା ଉପାଦାୟ ଦାପେତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାୟ ୱିଚେୟ୍ୟ ୱିନେୟ୍ୟ ସମେଚ୍ଚ ନିହଚ୍ଚ ଉପେଚ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ଆଗମ୍ମ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିଭତ୍ତିୟା କତୋ ଭେଦୋ, ସଲିଙ୍ଗାନଂ ଭୱେ ତଥା ।
ତୁମ୍ହାଦୀନଂ ତ୍ୱ+ଲିଙ୍ଗେସୁ, ନେୱ+ତ୍ଥି ପାଦି+ଚାଦିନଂ ॥
ଏୱଂ ନାମାଖ୍ୟାତୋପସଗ୍ଗେହି ୱିନିମୁତ୍ତଂ ଏତଂ ନିପାତପଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନେପାତିକପଦଂ ।
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ, ନପୁଂସକ+ମଥା+ପରଂ ।
ତିଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ, ନାମିକଂ ପଞ୍ଚଧା ଠିତଂ ॥
ଇତି ପୟୋଗସିଦ୍ଧିୟଂ ନାମକଣ୍ଡୋ ଦୁତିୟୋ ।
୩. କାରକକଣ୍ଡ
ଅଥ ୱିଭତ୍ତୀନ+ମତ୍ଥଭେଦା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ତତ୍ଥ ଏକମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ କମ୍ମାଦିୱସେନ ଏକତ୍ତାଦିୱସେନ ଚ ୱିଭଜନ୍ତୀତି ୱିଭତ୍ତିୟୋ, ସ୍ୟାଦୟୋ । ତା ପନ ପଠମାଦିଭେଦେନ ସତ୍ତୱିଧା । ତା ୟଥା ‘‘ପଠମା+ତ୍ଥମତ୍ତେ’’ତି ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ସିସ୍ସ ଓକାର+ଲୋପ+ଅ-ମାଦେସେସୁ ନରୋ ଇତ୍ଥୀ ନପୁଂସକଂ ।
ସକତ୍ଥ+ଦବ୍ବ+ଲିଙ୍ଗାନି, ସଂଖ୍ୟା+କମ୍ମାଦିପଞ୍ଚକଂ ।
ନାମତ୍ଥୋ ତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞ-ମତ୍ଥମତ୍ଥଂ ପୱୁଚ୍ଚତେ ॥
ସୋ ନାମତ୍ଥୋ ଚ –
ଜାତି କ୍ରିୟା ଗୁଣୋ ଦବ୍ବଂ, ତଥା ନାମନ୍ତି ପଞ୍ଚଧା ।
ସଦ୍ଦସ୍ସ+ତ୍ଥୋ ସ ସଦ୍ଦୋପି, ପଞ୍ଚଧାୱ+ତ୍ର ଭିଜ୍ଜତେ ॥
କଥଂ ଜାତିସଦ୍ଦୋ ଗୁଣସଦ୍ଦୋତ୍ୟାଦିନା ।
ଭିନ୍ନେସ୍ୱ+ଭିନ୍ନଧୀ+ସଦ୍ଦା, ସବଲାଦୀସୁ ୟବ୍ବଲା ।
ୱତ୍ତନ୍ତେ ଜାତି ଏସା+ସ୍ସ, ମାଲା ସୁତ୍ତ+ମିୱା+ନ୍ୱିତା ॥
ଅଦବ୍ବଭୂତଂ କତ୍ତାଦି-କାରକଗ୍ଗାମସାଧିୟଂ ।
ପଦତ୍ଥଂ କତ୍ତୁକମ୍ମଟ୍ଠଂ, କ୍ରିୟ+ମିଚ୍ଛନ୍ତି ତବ୍ବିଦୂ ॥
ଦବ୍ବସ୍ସିତୋ ତତୋ ଭିନ୍ନୋ, ନିମିତ୍ତୋ ତପ୍ପତୀତିୟା ।
ୱିନସ୍ସନସଭାୱୋ ଚ, ନିଗ୍ଗୁଣୋୱ ଗୁଣୋ+ଚ୍ଚତେ ॥
ଏତ୍ଥ ପଟୋ ସୁକ୍କୋତି ୱିନସ୍ସନସଭାୱୋ ଚ ଚସଦ୍ଦେନ ୱିପୁଲୋ ଆକାସୋତି ଅୱିନସ୍ସନସଭାୱୋ ଚ ଅତ୍ତନି ୱିସୁଂ ଗୁଣରହିତୋ ଗୁଣୋ+ଚ୍ଚତେ ତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ୟଂ ୟଂ ୱିସେସ୍ସତେ କିଞ୍ଚି, ତଂ ତଂ ଦବ୍ବ+ମିହୋ+ଚ୍ଚତେ ।
ଜାତ୍ୟାଦିନୋପ୍ୟ+ତୋ ତାଦି, ଦବ୍ବତ୍ତଂ ପରିକପ୍ପତେ ॥
ଏତ୍ଥ ଗୋଜାତି ଅସ୍ସଜାତୀତି ୱୁତ୍ତେ ଜାତି ଦବ୍ବଂ । ନୀଲୋ ଗୁଣୋତି ଚ ଗୁଣୋ ଦବ୍ବଂ । ପଚନକ୍ରିୟାତି ଚ ଗମନାଦିକ୍ରିୟାତୋ ୱିସେସିୟତୀତି କ୍ରିୟାୱ ଦବ୍ବଂ ।
ନାମରୂପେନ ସଦବ୍ବେ, କ୍ୱଚି ସଞ୍ଞୀ କଥୀୟତେ ।
ନାମନ୍ତି ତଂ ୟଥା ଚିତ୍ତୋ, ସଞ୍ଞା ସଦ୍ଦୋ ତୁ ତଦ୍ଧନୀ ॥
ନାମସ୍ସ ଦବ୍ବତ୍ତେପି ଚିତ୍ତୋତ୍ୟାଦି ନାମେନେୱ ପସିଜ୍ଝତି, ନୋ ଘଟ+ପଟାଦୟୋୱ ଦବ୍ବତ୍ତେନ, ତସ୍ମା ନାମ+ମିତି ସଞ୍ଞୀ କଥୀୟତେ, ତଂୱାଚକତ୍ତା ତବ୍ବତୀ ଚିତ୍ତାଦି ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦୋତି ନିଚ୍ଛିୟତେୟ୍ୟ+ଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅୟଂ ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଚେୱ ସାମତ୍ଥିୟା ଗମ୍ୟମାନତ୍ଥୋ ଚାତି ଦୁବ୍ବିଧୋ । ତଥା ହି ‘‘ପୀନୋ ଦିୱା ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ’’ମିତି ଭୁତ୍ତିନିରାକତି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ରତ୍ତିଭୁତ୍ତି ତୁ ସାମତ୍ଥିୟା+ୱଗମ୍ୟତେ । ତେନେ+ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ଅତ୍ଥପ୍ପତୀତିୟଂ ସଦ୍ଦ-ବ୍ୟାପାରୋ ତିୱିଧୋ ଭୱେ ।
ମୁଖ୍ୟୋ ଲକ୍ଖଣ+ବ୍ୟଞ୍ଜନ-ସଭାୱୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ତୁ ॥
ମୁଖ୍ୟୋ ତୁ ନିରନ୍ତରତ୍ଥେ, ଲକ୍ଖଣୋ ତୁ ତିରୋହିତେ ।
ଅତ୍ଥେ+ତରୋ ତୁ ୱାକ୍ୟସ୍ସ, ଅତ୍ଥେୟେୱ ପୱତ୍ତତି ॥
‘‘ମଞ୍ଚେ’’ତି ନିରନ୍ତରତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ମୁଖ୍ୟୋ, ‘‘ମଞ୍ଚା ଉଗ୍ଘୋସନ୍ତୀ’’ତି ତିରୋହିତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ଲକ୍ଖଣୋ, ଗାଥାଦିସକଲୱାକ୍ୟସ୍ସ+ତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାୱୋ ।
ବ୍ୟାପାରସ୍ସ ପଭେଦେନ, ତିଧା ସଦ୍ଦୋପି ୱାଚକୋ ।
ଲକ୍ଖଣିକୋ ବ୍ୟଞ୍ଜକୋତି, ତଦତ୍ଥୋପି ତିଧା ମତୋ ॥
ୱଚ୍ଚୋ ଲକ୍ଖଣିକୋ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟୋ, ଚେୱଂ ସଦ୍ଦୋ ସୁୱାଚକୋ ।
ୱୁତ୍ତକମେନ ଜାତ୍ୟାଦି-ଭେଦେନ ପଞ୍ଚଧା ଭୱେତି ॥
୩୮. ଆମନ୍ତଣେ –
ତି ଆମନ୍ତଣାଧିକେ ଅତ୍ଥମତ୍ତେ ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ଭୋ ନର, ଭୋ ଇତ୍ଥି, ଭୋ ନପୁଂସକ ।
ସଦ୍ଦେନା+ଭିମୁଖୀକାରୋ, ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ।
ଆମନ୍ତଣଂ ୱିଧାତବ୍ବେ, ନତ୍ଥି ‘‘ରାଜା ଭୱେ’’ତି+ଦଂ ॥
କ୍ରିୟା ନିମିତ୍ତଂ କାରକନ୍ତୁ କମ୍ମ, କତ୍ତୁ, କରଣ, ସମ୍ପଦାନ, ଅୱଧି, ଆଧାରଭେଦେନ ଛବ୍ବିଧଂ, ତଂ ୟଥା –
୨,୨. କମ୍ମେ ଦୁତିୟା
କରୀୟତି କତ୍ତୁକିରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତୀତି କମ୍ମଂ, ତସ୍ମିଂ କମ୍ମକାରକେ ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ତଂ ତିୱିଧଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ୱିକତି, ପତ୍ତି ଭେଦେନ, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମେ ମାତା ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟତି, ଆହାରୋ ସୁଖଂ ଜନୟତି, କଟଂ କରୋତି ଦତ୍ତୋ । ୱିକତିୟଂ କଟ୍ଠ+ମଙ୍ଗାରଂ କରୋତି, ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକଂ କରୋତି, ୱୀହୟୋ ଲୁନାତି । ପତ୍ତିୟଂ ଦତ୍ତୋ ଘରଂ ପୱିସତି, ଆଦିଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି, ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ପଣ୍ଡିତେ ପୟିରୁପାସତି ।
ନିବ୍ବତ୍ତି+ୱିକତି+ପତ୍ତି-ଭେଦା କମ୍ମଂ ତିଧା ମତଂ ।
କତ୍ତୁକ୍ରିୟାଭିଗମ୍ମନ୍ତଂ, ସୁଖ+ମଙ୍ଗାରଂ+ଘରଂ ୟଥାତି ॥
କଟଂ କରୋତି ୱିପୁଲଂ ଦସ୍ସନୀୟନ୍ତି ଅତ୍ଥେୱ ଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମତା, ୱିପୁଲଂ କରୋତି, ଦସ୍ସନୀୟଂ କରୋତୀତି କ୍ରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧିୟମାନତ୍ତା । ଓଦନୋ ପଚ୍ଚତେତି ଓଦନସଦ୍ଦତୋ କମ୍ମତା ନପ୍ପତୀୟତେ, କିଞ୍ଚରହି ଆଖ୍ୟାତତୋ ।
ଇଚ୍ଛିତକମ୍ମଂ ୟଥା-ଗାୱୁଂ ପୟୋ ଦୋହତି, ଗୋମନ୍ତଂ ଗାୱଂ ୟାଚତି, ଗାୱ+ମୱ ରୁନ୍ଧତି ୱଜଂ, ମାଣୱକଂ ମଗ୍ଗଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଗୋମନ୍ତଂ ଗାୱଂ ଭିକ୍ଖତେ, ରୁକ୍ଖ+ମୱଚିନାତି ଫଲାନି, ରୁକ୍ଖାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସିସ୍ସଂ ଧମ୍ମଂ ବ୍ରୂତେ । ଏତ୍ଥ ପୟୋ, ଗାୱଂ ଇଚ୍ଚାଦି ଇଚ୍ଛିତଂ, ଗାୱୁଂ, ଗୋମନ୍ତ+ମିଚ୍ଚାଦି ଅନିଚ୍ଛିତଂ । ଏୱ+ମନିଚ୍ଛିତେପି କଣ୍ଟକଂ ମଦ୍ଦତି, ୱିସଂ ଗିଲତି । ୟଂ ନେୱି+ଚ୍ଛିତଂ, ନାପି ଅନିଚ୍ଛିତଂ, ତତ୍ରାପି ଗାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖମୂଲ+ମୁପସପ୍ପତି ।
ଆଧାରେ ଅଧିସି+ଠା+ସାନଂ ପୟୋଗେ ଚ, ପଥୱିଂ ଅଧିସେସ୍ସତି, ଗାମ+ମଧିତିଟ୍ଠତି, ରୁକ୍ଖ+ମଜ୍ଝାସତେତି । ଏତ୍ଥ ପଥୱିନ୍ତି ପଥୱିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱ+ମଭି, ନିପୁବ୍ବୱିସସ୍ସାପି, ଧମ୍ମ+ମଭିନିୱିସତେ, ଧମ୍ମେ ୱା । ତଥା ଉପ, ନ୍ୱ+ଜ୍ଝା+ପୁବ୍ବୱସତିସ୍ସ, ଗାମ+ମୁପୱସତି, ଗାମ+ମନୁୱସତି, ୱିହାର+ମଧିୱସତି, ଗାମ+ମାୱସତି, ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝୱସତି, ଏତ୍ଥ ଗାମନ୍ତି ଗାମେତ୍ୟତ୍ଥୋ । ତଥା ତପ୍ପାନା+ଚାରେପି, ନଦିଂ ପିବତି, ଗାମଂ ଚରତି, ନଦିୟଂତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସଚେ ମଂ ନାଲପିସ୍ସତୀତି ମୟା ସଦ୍ଧିଂତ୍ୟତ୍ଥୋ । ୱିହିତାୱ ପଟି-ୟୋଗେପି ଦୁତିୟା, ପଟିଭନ୍ତୁ ତଂ ଚୁନ୍ଦ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ତମ୍ପଟି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଭାସନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପମା ମଂ ପତିଭାତି, ଉପମା ମଂ ଉପଟ୍ଠାତିତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଧାତୁନାୟୁତ୍ତେ ‘‘ତସ୍ସ ନପ୍ପଟିଭାତୀ’’ତି ଛଟ୍ଠୀ ।
୩. କାଲଦ୍ଧାନ+ମଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ
କାଲଦ୍ଧାନଂ ଦବ୍ବ+ଗୁଣ+କ୍ରିୟାହି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ତେହି କାଲଦ୍ଧାନୱାଚୀହି ଦୁତିୟା ହୋତି । କାଲେ-ସତ୍ତାହଂ ଗୱପାନଂ, ମାସଂ ମଂସୋଦନଂ, ସରଦଂ ରମଣୀୟା ନଦୀ, ସବ୍ବକାଲଂ ରମଣୀୟଂ ନନ୍ଦନଂ, ତୟୋ ମାସେ ଅଭିଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଅଦ୍ଧନି-ୟୋଜନଂ ୱନରାଜି, ୟୋଜନଂ ଦୀଘୋ ପବ୍ବତୋ, କୋସଂ ସଜ୍ଝାୟତି ।
ପୁବ୍ବନ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା, ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା, ଇମଂ ରତ୍ତିଂ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋତି ଏୱମାଦୀସୁ କାଲୱାଚୀହି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଦୁତିୟା, ବହୁଲଂୱିଧାନା ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱା । ମାସେନା+ନୁୱାକୋ+ଧୀତୋ, କୋସେନା+ନୁୱାକୋ+ଧୀତୋତି କରଣତ୍ଥେ ତତିୟା ।
୪. ଗତିବୋଧାହାରସଦ୍ଦତ୍ଥାକମ୍ମକଭଜ୍ଜାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ
ଗତ୍ୟତ୍ଥାନଂ ବୋଧତ୍ଥାନଂ ଆହାରତ୍ଥାନଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନ+ମକମ୍ମକାନଂ ଭଜ୍ଜାଦୀନଞ୍ଚ ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରି ଦୁତିୟା ହୋତି । ଦତ୍ତୋ ଗମୟତି ମାଣୱକଂ ଗାମଂ, ୟାପୟତି ୱା । ଗୁରୁ ବୋଧୟତି ମାଣୱକଂ ଧମ୍ମଂ, ୱେଦୟତି ୱା । ମାତା ଭୋଜୟତି ପୁତ୍ତ+ମୋଦନଂ, ଆସୟତି ୱା । ଗୁରୁ ଅଜ୍ଝାପୟତି ସିସ୍ସଂ ୱେଦଂ, ପାଠୟତି ୱା । ପୟୋଜ୍ଜତୋ+ଞ୍ଞତ୍ର କମ୍ମେ ଦୁତିୟା । ପୋସୋ ଆସୟତି ଦତ୍ତଂ, ସାୟୟତି ୱା । ପୋସୋ ଅଞ୍ଞଂ ଭଜ୍ଜାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ କୋଟ୍ଟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଥରାପେତି ।
୫. ହରାଦୀନଂ ୱା
ହରାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରି ଦୁତିୟା ହୋତି ୱା । ପୋସୋ ହାରେତି ଭାରଂ ଦତ୍ତଂ, ଦତ୍ତେନେତି ୱା । ଦସ୍ସୟତେ ଜନଂ ରାଜା, ଜନେନେତି ୱା । ଅଭିୱାଦୟତେ ଗୁରୁଂ ଦତ୍ତଂ, ଦତ୍ତେନେତି ୱା । ଅଜ୍ଝୋହାରେତି ସତ୍ତୁଂ ଦତ୍ତଂ, ଦତ୍ତେନେତି ୱା । କାରେତି ଦତ୍ତୋ ଦତ୍ତଂ, ଦତ୍ତେନେତି ୱା । ପକ୍ଖେ ସବ୍ବତ୍ର କତ୍ତରି ତତିୟା ।
୬. ନ ଖାଦାଦୀନଂ
ଖାଦାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରି ଦୁତିୟା ନ ହୋତି । ଗତ୍ୟତ୍ଥାଦୀସୁ କ୍ୱଚି ପଟିସେଧତ୍ଥ+ମିଦଂ । ଖାଦୟତି ଦତ୍ତୋ ଦତ୍ତେନ, ଆଦୟତି ଦତ୍ତେନ, ଅୱ୍ହାପୟତି ଦତ୍ଥେନ, ସଦ୍ଦାୟୟତି ଦତ୍ତେନ, ନାୟୟତି ଦତ୍ତେନ, କନ୍ଦୟତି ଦତ୍ତେନ ।
୭. ଝାଦୀହି ୟୁତ୍ତା
ଧିଆଦୀହି ୟୁତ୍ତତୋ ଦୁତିୟା ହୋତି । ଧି+ରତ୍ଥୁ+ମଂ ପୁତିକାୟଂ, ଅନ୍ତରା ଚ ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଲନ୍ଦଂ, ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ନାଲନ୍ଦସ୍ସ ଚ ୱିୱରଭୂତେ ମଜ୍ଝେତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଧାନ+ମନ୍ତରେନ, ମୁଚଲିନ୍ଦ+ମଭିତୋ ସରଂ । ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ+ୟଂ ଦୁତିୟା ।
୮. ଲକ୍ଖଣିତ୍ଥମ୍ଭୂତୱିଚ୍ଛାସ୍ୱ+ଭିନା
ଲକ୍ଖଣାଦୀସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ଅଭିନା ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି । ରୁକ୍ଖ+ମଭିୱିଜ୍ଜୋତତେ ଚନ୍ଦୋ, ଏତ୍ଥ ରୁକ୍ଖୋ ଲକ୍ଖଣଂ, ଚନ୍ଦୋ ଲକ୍ଖିତବ୍ବୋ, ତତ୍ର ଅଭିନା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଲକ୍ଖଣୱୁତ୍ତିତା ପକାସୀୟତୀତି ରୁକ୍ଖୋ ଅଭିନା ୟୁତ୍ତୋ ନାମ । ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତର+ମଭି, ମାତରି ସାଧୁତ୍ତଂ ପତ୍ତୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂଅଭି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ଚନ୍ଦୋ, ରୁକ୍ଖେ ରୁକ୍ଖେତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
୯. ପତିପରୀହି ଭାଗେ ଚ
ପତିପରୀହି ୟୁତ୍ତତୋ ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ଭାଗେ ଚ+ତ୍ଥେ ଦୁତିୟା ହୋତି । ରୁକ୍ଖଂପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେ, ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରଂପତି, ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂପତି ତିଟ୍ଠତି, ୟ+ଦେତ୍ଥ ମଂ ପତି ସିୟା, ୟୋ ମମ ଭାଗୋ, ସୋ ଦୀୟତୁତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ରୁକ୍ଖଂପରିତ୍ୟାଦିପି ।
୧୦. ଅନୁନାତି
ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ଦୁତିୟା । ରୁକ୍ଖମନୁ ୱିଜ୍ଜୋତତେ, ସଚ୍ଚକିରିୟ+ମନୁ ୱସ୍ସି, ହେତୁ ଚ ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତି, ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତର+ମନୁ, ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖ+ମନୁ ୱିଜ୍ଜୋତତେ, ୟଦେତ୍ଥ ମଂଅନୁ ସିୟା ।
୧୧. ସହତ୍ଥେ
ସହତ୍ଥେ ଅନୁନା ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଦୁତିୟା । ପବ୍ବତ+ମନୁ ତିଟ୍ଠତି, ପବ୍ବତେନ ସହ ତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
୧୨. ହୀନେ
ହୀନତ୍ଥେ ଅନୁନା ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଦୁତିୟା । ଅନୁସାରିପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ, ସାରିପୁତ୍ତତୋ ପଞ୍ଞାୟ ହୀନାତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
୧୩. ଉପେନ
ହୀନତ୍ଥେ ଉପେନ ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଦୁତିୟା । ଉପସାରିପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ।
୧୬. କତ୍ତୁକରଣେସୁ ତତିୟା
କତ୍ତରି କରଣେ ଚ କାରକେ ତତିୟା ହୋତି । ଜିନେନ ଦେସିତୋ ଧମ୍ମୋ, ବୁଦ୍ଧେନ ଜିତୋ ମାରୋ, ଅହିନା ଦଟ୍ଠୋ ନରୋ । ୟତ୍ଥ କାରଣକାରଣମ୍ପି କାରଣୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥାପି ତତିୟା, ଚୋରେହି ଗାମୋ ଦଡ୍ଢୋ, ତିଣେହି ଭତ୍ତଂ ସିଦ୍ଧଂ, ସଦ୍ଧେହି କାରିତା ୱିହାରା ।
ଅତ୍ତପଧାନୋ କିରିୟଂ, ୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି କାରକୋ ।
ଅପୟୁତ୍ତୋ ପୟୁତ୍ତୋ ୱା, ସ କତ୍ତାତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥
କରଣେ-ତଂ ପନ ଦୁୱିଧଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱସେନ, ୟଥା ହତ୍ଥେନ କମ୍ମଂ କରୋତି, ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ମନସା ଧମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଦତ୍ତେନ ୱିହୟୋ ଲୁନାତି, ଅଗ୍ଗିନା କୁଟିଂ ଝାପେତି ।
ବାହିରଞ୍ଚ ତଥା+ଜ୍ଝତ୍ତଂ, କରଣଂ ଦୁୱିଧଂ ୟଥା ।
ୱୀହିଂ ଲୁନାତି ଦତ୍ତେନ, ନେତ୍ତେନ ଚନ୍ଦ+ମିକ୍ଖତେ ॥
ପକତିୟା ଅଭିରୂପୋ, ଗୋତ୍ତେନ ଗୋତମୋ ଇଚ୍ଚାଦି ଭୂଧାତୁସ୍ସ ସମ୍ଭୱା କରଣେ ତତିୟା । ତଥା ସାରିପୁତ୍ତୋତି ନାମେନ ୱିସ୍ସୁତୋ, ଜାତିୟା ଖତ୍ତିୟୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ, ସିପ୍ପେନ ନଳକାରୋ ସୋ, ଏକୂନତିଂସୋ ୱୟସା, ଏୱଂ ସମେନ ଧାୱତି, ୱିସମେନ ଧାୱତି, ଦ୍ୱିଦୋଣେନ ଧଞ୍ଞଂ କିଣାତି ।
୧୭. ସହତ୍ଥେନ
ସହତ୍ଥେନ ୟୋଗେ ତତିୟା ସିୟା । ତତିୟାପି ଛଟ୍ଠୀୱ ଅପ୍ପଧାନେ ଏୱ ଭୱତି । ପୁତ୍ତେନ ସହା+ଗତୋ, ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତୋ, ୱିତକ୍କେନ ସହ ୱତ୍ତତି, ପୁତ୍ତେନ ସହ ଥୂଲୋ, ନିସୀଦି ଭଗୱା ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ, ସହସ୍ସେନ ସମଂ ମିତା, ସବ୍ବେହି ମେ ପିୟେହି ମନାପେହି ନାନାଭାୱୋ ।
୧୮. ଲକ୍ଖଣେ
ଲକ୍ଖଣେ ୱତ୍ତମାନତୋ ତତିୟା । ଭିନ୍ନେନ ସୀସେନ ପଗ୍ଘରନ୍ତେନ ଲୋହିତେନ ପଟୀୱିସ୍ସକେ ଉଜ୍ଝାପେସି, ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନ ପତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞଂ ନୱଂ ପତ୍ତଂ ଚେତାପେୟ୍ୟ, ତିଦଣ୍ଡକେନ ପରିବ୍ବାଜକ+ମଦ୍ଦକ୍ଖି, ଅକ୍ଖିନା କାଣୋ, ହତ୍ଥେନ କୁଣୀ, ପାଦେନ ଖଞ୍ଜୋ, ପିଟ୍ଠିୟା ଖୁଜ୍ଜୋ । ତେନ ହି ୱିକଲଙ୍ଗେନ ୱିକଲଙ୍ଗିନୋ ୱିକାରୋ ଲକ୍ଖିୟତେ ।
୧୯. ହେତୁମ୍ହି
ୱାସାଦିଲକ୍ଖଣକ୍ରିୟାୟ ହେତୁତୋ ତତିୟା । ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ୱିଜ୍ଜାୟ ୱସତି, ନ ଜଚ୍ଚା ୱସଲୋ ହୋତି, କମ୍ମୁନା ୱସଲୋ ହୋତି, ଦାନେନ ଭୋଗୱା, ଆଚାରେନ କୁଲଂ, ତେନ ପାଣି କାମଦଦୋ ।
୨୦. ପଞ୍ଚମୀ+ଣେ ୱା
ଇଣେ ହେତୁମ୍ହି ପଞ୍ଚମୀ ୱା । ସତସ୍ମା ବଦ୍ଧୋ, ସତେନ ୱା ।
୨୧. ଗୁଣେ
ପରଙ୍ଗଭୂତେ ହେତୁମ୍ହି ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି ୱା । ଜଳତ୍ତା ବଦ୍ଧୋ, ଜଳତ୍ତେନୱା, ପଞ୍ଞାୟ ମୁତ୍ତୋ, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚା, ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ । ବହୁଲଂୱିଧାନା ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେହିପି, ତେନ ସମୟେନ, କାଲେନ ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା, ପୁରତ୍ଥିମେନ ଧତରଟ୍ଠୋ, ଦକ୍ଖିଣେନ ୱିରୂଳ୍ହକୋ, ଉତ୍ତରେନ କପିଲୱତ୍ଥୁ, ୟେନ ଭଗୱା, ତେନୁପସଙ୍କମି, ସୋ ୱୋ ମମ+ଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥାତି । ମାସେନ ଭୁଞ୍ଜତି, ଏକାହେନେୱ ବାରାଣସିଂ ପାୱିସି, ନୱହି ମାସେହି ୱିହାରଂ କାରାପେସି, କହାପଣେନ ଊନୋ, ଧନେନ ୱିକଲୋ, ଅସିନା କଲହୋ, ଆଚାରେନ ନିପୁଣୋ, ଗୁଳେନ ମିସ୍ସକଂ, ୱାଚାୟ ସଖିଲୋ, ମଣିନା ଅତ୍ଥୋ, ଧନେନ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋଜନେନ ଗଚ୍ଛତି ଇଚ୍ଚାଦି ହେତୁମ୍ହି କରଣେ ୱା ତତିୟା । ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମନ୍ନତୀତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ବହୁଲଂୱିଧାନା କତ୍ତରି ତତିୟା । ଏୱଂ ତିଲେହି ଖେତ୍ତେ ୱପତୀତି କମ୍ମତ୍ଥେ, ସୁମୁତ୍ତା ମୟଂ ତେନ ମହାସମଣେନାତି ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେ ଚ ।
୨୪. ଚତୁତ୍ଥୀ ସମ୍ପଦାନେ
ଅଚେତନଂ ସଚେତନଂ ୱା ପଟିଗ୍ଗାହକଭାୱେନା+ପେକ୍ଖିତଂ, ତଂ ସମ୍ପଦାନଂ, ତଞ୍ଚ ଦା-ଦାନେତି ଧାତୁତୋ ବ୍ୟପ୍ପେନ ୟୁତ୍ତମେୱ, ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥୀ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ଦୀୟମାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅନିୱାରଣ+ଜ୍ଝେସନା+ନୁମତିତୋ ତିୱିଧୋ, ୟଥା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ଦେତି, ବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସ ଜଲଂ ଦେତି, ୟାଚକସ୍ସ ଧନଂ ଦେତି, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦାନଂ ଦେତି ।
ଅନିରାକରଣା+ରାଧ-ନ+ବ୍ଭନୁଞ୍ଞୱସେନ ହି ।
ସମ୍ପଦାନଂ ତିଧା ୱୁତ୍ତଂ, ରୁକ୍ଖ+ୟାଚକ+ଭିକ୍ଖୱୋ ॥
ଆଧାରୱିୱକ୍ଖାୟଂ ସତ୍ତମୀପି, ସଙ୍ଘେ ଗୋତମି ଦେହି, ସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନେ ଅହଞ୍ଚେୱ ପୂଜିତୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ୟା ପଲାଲମୟଂ ମାଲଂ, ନାରୀ ଦତ୍ୱାନ ଚେତିୟେତି ।
୨୫. ତାଦତ୍ଥ୍ୟେ
ତାଦତ୍ଥ୍ୟେ ଚତୁତ୍ଥୀ ସିୟା । ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଭାୱେ, ତାଦତ୍ଥ୍ୟଂ, ତସ୍ମିଂ ତଦତ୍ଥଭାୱେ ଜୋତନୀୟେୱ ଚତୁତ୍ଥୀ ସିୟା । ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଭାୱୋତି ନିମିତ୍ତନିମିତ୍ତୀସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ତସ୍ମା ଛଟ୍ଠାପୱାଦୋ+ୟଂ । ସମେପି ନିମିତ୍ତନିମିତ୍ତୀନଂ ସମ୍ବନ୍ଧେ ନିମିତ୍ତଭୂତୟୂପତୋୱ ଚତୁତ୍ଥୀ, ନୋ ନିମିତ୍ତୀଭୂତଦାରୁତୋ । ୟୂପାୟ ଦାରୁ, ପାକାୟ ୱଜତି, ବୁଦ୍ଧସ୍ସତ୍ଥାୟ ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ନେୱ ଦୱାୟ, ନ ମଦାୟ, ଊନସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା, ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ, ଫାସୁ ୱିହାରାୟ ।
ଇଚ୍ଚାୟଂ କଚ୍ଚାୟନେ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥୀତି ସାଧିତତ୍ତା ଇଧ ଛଟ୍ଠୀତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତେ –
କସ୍ସ ସାଦୁ ନରୁଚ୍ଚତି, ମା ଅୟସ୍ମନ୍ତାନମ୍ପି ସଙ୍ଘଭେଦୋ ରୁଚ୍ଚିତ୍ଥ, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ଭତ୍ତ+ମସ୍ସ ନଚ୍ଛାଦେତୀତି ଛଟ୍ଠୀ ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ, ନ ଚେ+ୱଂ ୱିରୋଧୋ ସିୟା, ସଦିସରୂପତ୍ତା, ଏୱଂୱିଧେସୁ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ସଦ୍ଦିକାନୁମତତ୍ତା । ତଥା ହି ଭାଗୱୁତ୍ତିୟା ‘‘ଉପପଦୱିଭତ୍ତି ଛଟ୍ଠିୟା+ପୱାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସଦ୍ଦନ୍ତରେ ୱିହିତା ୱିଭତ୍ତି ଉପପଦୱିଭତ୍ତି ।
କସ୍ସ ୱା ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମଂ ରୋଚେସୀତି ଅତ୍ଥମତ୍ତେ ପଠମା, କସ୍ସ ୱା ତୁୟ୍ହନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା କସ୍ସ ୱା ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମଂ ରୋଚେସୀତି ଅତ୍ଥମତ୍ତେ ପଠମାୱସେନ ବ୍ୟଭିଚାରଦସ୍ସନା । ଏୱ+ମଞ୍ଞାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ପରତୋପି ୟଥାଗମଂ ।
ରଞ୍ଞୋ ସତଂ ଧାରେତି ରଞ୍ଞୋ ଛତ୍ତଂ ଧାରେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀୱ । ସିଲାଘ=କଥନେ, ଏୱଂ ରଞ୍ଞୋ ସିଲାଘତେ ଇଚ୍ଚାଦି, ଥୁତିଂ କରୋତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ହନୁ=ଅପନୟନେ, ରଞ୍ଞୋ ହନୁତେ, ୱଞ୍ଚେତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ସକ୍ୟପୁତ୍ତାନଂ ୱଡ୍ଢକୀ, ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସପ=ଅକ୍କୋସେ, ମୟ୍ହଂ ସପତେ, ସଚ୍ଚଂ କୁରୁତେତ୍ୟତ୍ଥୋ। ଧର=ଧାରଣେ, ସୁୱଣ୍ଣଂ ତେ ଧାରୟତେ, ଇଣଂ ତେ ଧାରୟତି, ଅସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ନାଗଂ ଧାରୟାମ । ପିହ=ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଦେୱାପି ତସ୍ସ ପିହୟନ୍ତି ତାଦିନୋ, ତେସଂ ପିହୟନ୍ତି ସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ସତୀମତଂ, ପିହୟନ୍ତି=ପତ୍ଥେନ୍ତି । ତସ୍ସ କୁଜ୍ଝ ମହାୱୀର, ୟଦି+ହଂ ତସ୍ସ ପକୁପ୍ପେୟ୍ୟଂ, ଦୁଭୟତି ଦିସାନଂ ମେଘୋ, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୂଭତି, ୟୋ ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ନରସ୍ସ ଦୁସ୍ସତି । ଇସ୍ସ=ଇସ୍ସାୟଂ, ତିତ୍ଥିୟା ଇସ୍ସୟନ୍ତି ସମଣାନଂ । ଉସୂୟ=ଦୋସାୱିକରଣେ, ଦୁଜ୍ଜନା ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ ଉସ୍ସୂୟନ୍ତି, କା ଉସୁୟା ୱିଜାନତଂ । ଇଧ+ସିଧ+ରାଧ+ସାଧ=ସଂସିଦ୍ଧିୟଂ, ଆରାଧୋ ମେ ରଞ୍ଞୋ, ରଞ୍ଞୋ ଭାଗ୍ୟ+ମାରଜ୍ଝତି, କ୍ୟା+ହଂ ଅୟ୍ୟାନଂ ଅପରଜ୍ଝାମି, ଆୟସ୍ମତୋ ଉପାଲିତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ ଉପତିସ୍ସୋ । ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁଂ, ଆସୁଣନ୍ତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଜନୋଅନୁଗିଣାତି, ପତିଗିଣାତି, ସାଧୁକାରଦାନାଦିନା ତଂ ଉସ୍ସହତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଆରୋଚୟାମି ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିୱେଦୟାମି ୱୋ, ଆମନ୍ତୟାମି ତେ ମହାରାଜ, ଧମ୍ମଂ ତେ ଦେସିସ୍ସାମି, ଦେସେତୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ୟଥା ନୋ ଭଗୱା ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ, ନିରୁତ୍ତିଂ ତେ ପୱକ୍ଖାମି, ଅଲଂ ମେ ରଜ୍ଜଂ, ଅଲଂ ଭିକ୍ଖୁ ପତ୍ତସ୍ସ, ଅଲଂ ମଲ୍ଲୋ ମଲ୍ଲସ୍ସ, ଅରହତି ମଲ୍ଲୋ ମଲ୍ଲସ୍ସ, ଅଲଂ ତେ ଇଧ ୱାସେନ, କିଂ ମେ ଏକେନ ତିଣ୍ଣେନାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ ।
ଏୱଂ ଆୟୁ ଭୋତୋ ହୋତୁ, ଚିରଂ ଜୀୱିତଂ, ଭଦ୍ଦଂ, କଲ୍ୟାଣଂ, ଅତ୍ଥଂ, ପୟୋଜନଂ, କୁସଲଂ, ଅନାମୟଂ, ହିତଂ, ପତ୍ଥଂ, ସୁଖଂ, ସାତଂ, ଭୋତୋ ହୋତୁ, ସାଧୁ ସମ୍ମୁତି ମେ ତସ୍ସ, ପୁତ୍ତସ୍ସା+ୱିକରେୟ୍ୟ ଗୁୟ୍ହ+ମତ୍ଥଂ, ତସ୍ସ ମେ ସକ୍କୋ ପାତୁରହୋସି, ତସ୍ସ ପହିଣେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦୂତଂ ପାହେସି, କପ୍ପତି ସମଣାନଂ ଆୟୋଗୋ, ଏକସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱା ପହୋତି, ଉପମଂ ତେ କରିସ୍ସାମି, ଅଞ୍ଜଲିଂତେ ପଗ୍ଗଣ୍ହାମି, ତସ୍ସ ଫାସୁ, ଲୋକସ୍ସ+ତ୍ଥୋ, ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ, ସୋତ୍ଥି ତସ୍ସ, ସମତ୍ଥୋ ମଲ୍ଲୋ ମଲ୍ଲସ୍ସ, ତସ୍ସ ହିତଂ, ତସ୍ସ ସୁଖଂ, ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ ।
୨୬. ପଞ୍ଚମ୍ୟ+ୱଧିସ୍ମା
ପଦତ୍ଥାୱଧିସ୍ମା ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ସମେପ୍ୟ+ପଗମେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ପୁବ୍ବରୂପା ୟ+ଦଚ୍ଚୁତଂ ।
ୱୁଚ୍ଚତେ ତ+ଦପାଦାନଂ, ତଂ ଚଲାଚଲତୋ ଦ୍ୱିଧା ।
ୟଥା+ସ୍ସା ଧାୱତା ପୋସୋ, ପତୋ, ରୁକ୍ଖାଫଲନ୍ତି ଚ ॥
ତତ୍ଥ ଚଲାୱଧି ଧାୱତା ଅସ୍ସା ପୁରିସୋ ପତତି, ଅଚଲାୱଧି ପବ୍ବତା ଓତରନ୍ତି ୱନଚାରକାତି ।
ତଞ୍ଚ ଅୱଧି ୱିସୟକ୍ରିୟାୱିସେସସ୍ସ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିସୟଂ, ୟତ୍ଥ ଅପ ଅପଗମନକ୍ରିୟଂ ଉପାତ୍ତଂ=ଅଜ୍ଝାହଟଂ ୱିସୟଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତଂ ଉପାତ୍ତଂ । ୟଂ କେନଚି ଗୁଣେନ ଉକ୍କଂସିୟତି, ତଂ ଅନୁମେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଗାମା ଅପେନ୍ତି ମୁନୟୋ, ନଗରା ନିଗ୍ଗତୋ ରାଜା, ପାପା ଚିତ୍ତଂ ନିୱାରେନ୍ତି । ୱଲାହକା ୱିଜ୍ଜୋତତେ, କୁସୁଲତୋ ପଚତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱଳାହକା ନିକ୍ଖମ୍ମ, କୁସୁଲତୋ ଅପନେତ୍ୱାତି ଚ ପୁବ୍ବକ୍ରିୟା ଅଜ୍ଝାହରୀୟତି । ମଥୁରା ପାଟଲିପୁତ୍ତକେହି ଅଭିରୂପାତି ଅନୁମୀୟତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିସୟଂ କିଞ୍ଚି, ଉପାତ୍ତୱିସୟଂ ତଥା ।
ଅନୁମେୟ୍ୟୱିସୟଞ୍ଚେତି, ତିଧା+ହୁ ଅୱଧିଂ ବୁଧାତି ॥
ଭୟହେତୁମ୍ହି-ଚୋରା ଭୟଂ ଜାୟତି, ତଣ୍ହାୟ ଜାୟତି ଭୟଂ, ପାପତୋ ଉତ୍ତସତି, ନତ୍ଥି ସୋକୋ କୁତୋ ଭୟଂ । ଅକ୍ଖାତରି-ଉପଜ୍ଝାୟା ସିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହାତି, ଆଚରିୟମ୍ହା ଅଧୀତୋ ସୁଣାତି ୱା । ବୁଦ୍ଧସ୍ମା ପରାଜେନ୍ତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା, ପରାଜିତା ଭୱନ୍ତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ହିମୱତା ପଭୱତି ଗଙ୍ଗା, ଅଚିରୱତିୟା ପଭୱନ୍ତି କୁନ୍ନଦିୟୋ । ଉରସ୍ମା ଜାତୋ ପୁତ୍ତୋ, କମ୍ମତୋ ଜାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଉପଜ୍ଝାୟା ଅନ୍ତରଧାୟତି ସିସ୍ସୋ, ମାତାପିତୂହି ଅନ୍ତରଧାରୟତି ପୁତ୍ତୋ, ନିଲୀୟତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଦୂରତ୍ଥୟୋଗେକୀୱଦୂରୋ ଇତୋ ନଳକାରଗାମୋ, ତତୋ ହୱେ ଦୂରତରଂ ୱଦନ୍ତି, ଗାମତୋ ନାତିଦୂରେ, ଆରକା ତେ ମୋଘପୁରିସା ଇମସ୍ମା ଧମ୍ମୱିନୟା, ଆରକା ତେହି ଭଗୱା ଦୂରତୋୱ ନମସ୍ସନ୍ତି, ଅଦ୍ଦସ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ । ଅନ୍ତିକତ୍ଥୟୋଗେ-ଅନ୍ତିକଂ ଗାମା, ଆସନ୍ନଂ ଗାମା, ସମୀପଂ ଗାମା । ପରିମାଣେ-ଇତୋ ମଥୁରାୟ ଚତୂସୁ ୟୋଜନେସୁ ସଂକସ୍ସଂ, ରାଜଗହତୋ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନମତ୍ଥକେ ସାୱତ୍ଥି । କାଲପରିମାଣେ-ଇତୋ ଏକନୱୁତିକପ୍ପମତ୍ଥକେ, ଇତୋ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ପାସାଦା ସଂକମେୟ୍ୟ, ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସଂକମେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ତଥା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧା ସଂକମେୟ୍ୟ, ଅଭିଧମ୍ମା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଭିଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଆସନା ୱୁଟ୍ଠହେୟ୍ୟ । ଦିସତ୍ଥୱାଚୀହି ୟୋଗେ-ଇତୋ ସା ପୁରିମା ଦିସା, ଇତୋ ସା ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା, ଅୱୀଚିତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗଂ, ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲା, ଅଧୋ କେସମତ୍ଥକା । ୱିଭଜନେ-ୟତୋ ପଣୀତତରୋ ୱା ୱିସିଟ୍ଠତରୋ ୱା ନତ୍ଥି, ଅତ୍ତଦନ୍ତୋ ତତୋ ୱରଂ, କିଞ୍ଚାପି ଦାନତୋ ସୀଲଂ ୱରଂ, ତତୋ ମୟା ବହୁତରଂ ସୁତଂ, ସୀଲମେୱ ସୁତା ସେୟ୍ୟୋ । ଆରତିପ୍ପୟୋଗେ-ଆରତି ୱିରତି ପାପା, ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣି, ଅଦିନ୍ନାଦାନା ପଟିୱିରତୋ, ଅପ୍ପଟିୱିରତା ମୁସାୱାଦା । ସୁଦ୍ଧତ୍ଥୟୋଗେ-ଲୋଭନୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ସୁଦ୍ଧୋ, ମାତୁତୋ ଚ ପିତୁତୋ ଚ ସୁଦ୍ଧୋ ଅନୁପକ୍କୁଟ୍ଠୋ । ପମୋଚନତ୍ଥୟୋଗେ-ପରିମୁତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମି, ମୁତ୍ତୋ+ସ୍ମି ମାରବନ୍ଧନା, ନ ତେ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନା, ମୁତ୍ତୋ+ହଂ+ସବ୍ବପାସେହି । ୱିୱେଚନେ-ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି, ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି । ପମାଣତ୍ଥେ-ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ୟୋଜନଂ, ଗମ୍ଭୀରତୋ ଚ ପୁଥୁଲତୋ ଚ ୟୋଜନଂ ଚନ୍ଦଭାଗାୟ ପରିମାଣଂ, ପରିକ୍ଖେପତୋ ନୱୟୋଜନସତପରିମାଣୋ ମଜ୍ଝିମଦେସୋ । ପୁବ୍ବାଦିୟୋଗେ-ପୁବ୍ବେୱ ମେ ଭିକ୍ଖୱେ ସମ୍ବୋଧା, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ନାହୋସି, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ତତୋ ଅପରେନ ସମୟେନ । ପଞ୍ହେ-କୁତୋ+ସି ତ୍ୱଂ, କୁତୋ ଭୱଂ, ପାଟଲିପୁତ୍ତତୋ । କିଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଗୁଣେ ପଞ୍ଚମୀ, କିଚ୍ଛେନ ମେ ଅଧିଗତନ୍ତି ହେତୁମ୍ହି କରଣେ ୱା ତତିୟା, ଏୱଂ ଥୋକା ମୁତ୍ତୋ, ଥୋକେନ ମୁତ୍ତୋତି ।
କଥଂ ‘‘ଥୋକଂ ଚଲତୀ’’ତି, କ୍ରିୟାୱିସେସନେ କମ୍ମନି ଦୁତିୟା, ଥୋକଂ ଚଲନଂ କରୋତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଥୋକନ୍ତି ଚଲନକ୍ରିୟାୟ ୱିସେସନତ୍ତା କ୍ରିୟାୱିସେସନଂ ।
କ୍ରିୟାୱିସେସନଂ ନାମ, କମ୍ମତ୍ତେ+କତ୍ତସଣ୍ଠିତା ।
ନ୍ୟାୟସିଦ୍ଧଂ ୟତୋ ତସ୍ମା, ତଦତ୍ଥଂ ନ ୱିସୁଂ ୱିଧି ॥
ନ୍ୟାୟସିଦ୍ଧଂୱ=ଚଲନନ୍ତି ୟସ୍ମା ଭାୱେ ଅନୋ, ତସ୍ମା ଭାୱସ୍ସେ+କତ୍ତା ଏକୱଚନନ୍ତି ଞାୟା ଏକତ୍ତଞ୍ଚ, ଭାୱେ ଅନତ୍ତା ନପୁଂସକତ୍ତଞ୍ଚ, କରୋତିକ୍ରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧେନ କମ୍ମତ୍ତଞ୍ଚ ସିଜ୍ଝତୀତି । କର+ଭୂଧାତୱୋ ଚ –
କାରିୟରୂପାଭିଧାତ୍ୱତ୍ଥା, ସବ୍ବେ ସତ୍ତାୟ ୟୁଜ୍ଜରେ ।
ତତୋ କ୍ରିୟା ଚ ଭାୱୋ ଚ, ସାମଞ୍ଞଂ ତେସୁ ଗମ୍ୟତେ –
ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ।
ଥୋକତ୍ଥେ-ଥୋକା ମୁଚ୍ଚତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ସୱିସୟେ ପଞ୍ଚମୀ । ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିୱକ୍ଖା ଲୋକିକା ସା ଚ, ନ ସକ୍କା ଅନିୱତ୍ତିତୁଂ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନ ସିୟା । ମରିୟାଦାୟଂ-ଆପବ୍ବତା ଖେତ୍ତଂ । ଅଭିୱିଧିମ୍ହି-ଆବ୍ରହ୍ମଲୋକା ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ପବ୍ବତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ବ୍ରହ୍ମଲୋକମ୍ହି ବ୍ୟାପେତ୍ୱାତି ଚ ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ୱଜ୍ଜମାନସୀମା ମରିୟାଦା, ଗୟ୍ହମାନସୀମା ଅଭିୱିଧି ।
୨୭. ଅପପରୀହି ୱଜ୍ଜନେ
ୱଜ୍ଜନେ ୱତ୍ତମାନେହୀ ଅପପରୀହି ୟୋଗେ ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି । ଅପସାଲାୟ ଆୟନ୍ତି ୱାଣିଜା, ପରିସାଲାୟ ଆୟନ୍ତି ୱାଣିଜା, ସାଲଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮. ପଟିନିଧିପତିଦାନେସୁ ପତିନା
ପଟିନିଧିମ୍ହି ପତିଦାନେ ଚ ୱତ୍ତମାନେନ ପତିନା ୟୋଗେ ନାମସ୍ମା ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧସ୍ମା ପତି ସାରିପୁତ୍ତୋ, ଘତ+ମସ୍ସ ତେଲସ୍ମା ପତି ଦଦାତି ।
୨୯. ରିତେ ଦୁତିୟା ଚ
ରିତେସଦ୍ଦୟୋଗେ ନାମସ୍ମା ଦୁତିୟା ହୋତି ପଞ୍ଚମୀ ଚ । ରିତେ ସଦ୍ଧମ୍ମା, ରିତେ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ।
୩୦. ୱିନା+ଞ୍ଞତ୍ର ତତିୟା ଚ
ୱିନା+ଞ୍ଞତ୍ରୟୋଗେ ନାମସ୍ମା ତତିୟା ଦୁତିୟା ପଞ୍ଚମୀ ଚ । ୱିନା ୱାତେନ, ୱିନା ୱାତଂ, ୱିନା ୱାତସ୍ମା । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଏକେନ ପିଣ୍ଡପାତନୀହାରକେନ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମା ।
୩୧. ପୁଥନାନାହି
ଏତେହି ୟୋଗେ ତତିୟା ହୋତି ପଞ୍ଚମୀ ଚ । ଭିନ୍ନୟୋଗକରଣଂ ଦୁତିୟାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ । ପୁଥଗେୱ ଜନେନ, ପୁଥଗେୱ ଜନସ୍ମା, ଜନେନ ନାନା, ଜନସ୍ମା ନାନା ।
୩୯. ଛଟ୍ଠୀ ସମ୍ବନ୍ଧେ
ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ ହୋତି । ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋତି ୱୁତ୍ତେ ୟସ୍ମା ରାଜା ଦଦାତି, ପୁରିସୋ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ରାଜପୁରିସୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏୱମେୱ ୟୋ ୟସ୍ସ ଆୟତ୍ତୋ ସେୱକାଦିଭାୱେନ ଭଣ୍ଡଭାୱେନ ୱା ସମୀପ+ସମୂହା+ୱୟୱ+ୱିକାର+କାରିୟ+ଅୱତ୍ଥା+ଜାତି+ଗୁଣ+କ୍ରିୟାଦିୱସେନ ୱା, ଠାନୀୱସେନ ୱା, ଆଗମୀୱସେନ ୱା, ସୋ ତିୱିଧୋପି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
କ୍ରିୟାକାରକସଞ୍ଜାତୋ, ଅସ୍ସେ+ଦଂଭାୱହେତୁକୋ ।
ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ସୋ ଅତ୍ଥୋ, ତତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୀ ୱିଧୀୟତେ ॥
ପାରତନ୍ତ୍ୟଞ୍ହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୀ ଭୱେ ତିତୋ ।
ଉପାଧି+ଠାନ୍ୟା+ଗମିତୋ, ନ ୱିସେସ୍ସାଦିତୋ ତିତୋତି ॥
ଉପାଧିସଙ୍ଖାତୱିସେସନତୋ ତାୱ-ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିସାମିତୋ ନିୱତ୍ତେତୀତି ରାଜା ୱିସେସନଂ, ପୁରିସୋ ତେନ ୱିସେସିୟତୀତି ୱିସେସ୍ସୋ । ଭଣ୍ଡସମ୍ବନ୍ଧତୋ-ପହୁତଂ ମେ ଧନଂ ସକ୍କ, ଏକସ୍ସ ପଟିୱୀସୋ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ । ସମୀପତୋ-ଅମ୍ବୱନସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ, ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ । ସମୂହେ-ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ରାସି, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମୂହୋ । ଅୱୟୱେ-ମନୁସ୍ସସ୍ସେୱ ତେ ସୀସଂ, ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖା । ୱିକାରେ-ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିକତି, ଭଟ୍ଠଧଞ୍ଞାନଂ ସତ୍ତୁ । କାରିୟେ-ୟୱସ୍ସ ଅଙ୍କୁରୋ, ମେଘସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ, ପୁତ୍ତାପି ତସ୍ସ ବହୱୋ, କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ୱିପାକୋ । ଅୱତ୍ଥାୟଂ-ଖନ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱୋ, ଜରା, ଭେଦୋ ୱା । ଜାତିୟଂ-ମନୁସ୍ସସ୍ସ ଭାୱୋ, ମନୁସ୍ସାନଂ ଜାତି । ଗୁଣେ-ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ, ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗୁଣଘୋସୋ, ପୁପ୍ଫାନଂ ଗନ୍ଧୋ, ଫଲାନଂ ରସୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଫୁସନା, ସିପ୍ପିକାନଂ ସତଂ ନତ୍ଥି, ତିଲାନଂ ମୁଟ୍ଠି, ତେସଂ ସମାୟୋଗୋ, ସନ୍ଧିନୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ତଥାଗତସ୍ସ ପଞ୍ଞାପାରମିଂ ଆରବ୍ଭ, ସୁଖଂ ତେ, ଦୁକ୍ଖଂ ତେ, ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି, ପଞ୍ଞାୟ ପଟୁଭାୱୋ, ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା, ମୁଦୁତା ୱା, ଉପଚୟୋ ୱା । କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧେ-ପାଦସ୍ସ ଉକ୍ଖେପନଂ, ଅୱକ୍ଖେପନଂ ୱା, ହତ୍ଥସ୍ସ ସମିଞ୍ଜନଂ, ଦାନଂ, ପସାରଣଂ, ଧାତୂନଂ ଗମନଂ, ଠାନଂ, ନିସଜ୍ଜା, ସୟନଂ ୱା, ତଥାଗତସ୍ସ ନାମଗୋତ୍ତାଦି, ତସ୍ସ କାରଣଂ, ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ, ତସ୍ସ ପୁରତୋ ପାତୁରହୋସି, ନଗରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣତୋ, ୱସ୍ସାନଂ ତତିୟେ ମାସେ, ନ ତସ୍ସ ଉପମା, କୁୱେରସ୍ସ ବଲି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅପି ଚ –
ଗାୱସ୍ସ ଜାତି, ଧୱଲୋ, ଗତି, ସିଙ୍ଗଂ, ନାମନ୍ତି+ଧ ।
ଦବ୍ବସ୍ସାପି ଚ ଜାତ୍ୟାଦି, ୱିସେସ୍ସା ହୋନ୍ତି କାମତୋ ॥
ଗୋତ୍ତଞ୍ଚ ସବଲୋଦିସ୍ସ, ପାକ+ମନ୍ନସ୍ସ ସୁକ୍କତା ।
ପଟସ୍ସ, ସିଙ୍ଗଂମେଣ୍ଡସ୍ସ, ନା+ଞ୍ଞେସଂତି ୱିସେସ୍ସତେ ॥
ଠାନିତୋ-ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେଓ ଲୁତ୍ତା । ଆଗମିତୋ-ସୁଞ ସସ୍ସ । ସାମିୟୋଗେ-ଦେୱାନ+ମିନ୍ଦୋ, ମିଗାନଂ ରାଜା । ରୁଜାଦିୟୋଗେ-ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ରୁଜତି, ତସ୍ସ ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ମହାସେନାପତୀନଂ ଉଜ୍ଝାପେତବ୍ବଂ, ରଜକସ୍ସ ୱତ୍ଥଂ ଦଦାତି, ମୁସାୱାଦସ୍ସ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ୟଜସ୍ସ ୟୋଗେ-ପୁପ୍ଫସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୟଜତି, ପୁପ୍ଫେନାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଘତସ୍ସ ଅଗ୍ଗିଂ ଜୁହତି । ସୁହିତତ୍ଥେ-ପତ୍ତଂ ଓଦନସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା, ପୂରଂ ନାନାପକାରସ୍ସ ଅସୁଚିନୋ, ପୂରଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ, ପୂରତି ବାଲୋ ପାପସ୍ସ । କିତକପ୍ପୟୋଗେ-ବହୁଲଂୱିଧାନା ଛଟ୍ଠୀ, ରଞ୍ଞୋ ସମ୍ମତୋ, ପୂଜିତୋ, ସକ୍କତୋ, ଅପଚିତୋ, ମାନିତୋ ୱା, ଅମତଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅପରିଭୁତ୍ତଂ, ୟେସଂ କାୟଗତା ସତି ଅପରିଭୁତ୍ତା, ସାଧୁସମ୍ମତୋ ବହୁଜନସ୍ସ, ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମଧାତୁ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଗୁତ୍ତୋ ମେଧାୱୀ । କମ୍ମତ୍ଥେ-ତସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋ, ସହସା କମ୍ମସ୍ସ କତ୍ତାରୋ, ଅମତସ୍ସ ଦାତା, ଭିନ୍ନାନଂ ସନ୍ଧାତା, ସହିତାନଂ ଅନୁପ୍ପଦାତା, ବୋଧେତା ପଜାୟ, କମ୍ମସ୍ସ କାରକୋ ନତ୍ଥି, ୱିପାକସ୍ସ ଚ ୱେଦକୋ, ଅୱିସଂୱାଦକୋ ଲୋକସ୍ସ, ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋ । ସରତି+ଚ୍ଛାୟୋଗେ-ମାତୁ ସରତି, ନ ତେସଂ କୋଚି ସରତି, ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା, ପୁତ୍ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛତି । କରୋତିସ୍ସ (ୟୋଗେ) – ଉଦକସ୍ସ ପତିକୁରୁତେ, କଣ୍ଡସ୍ସ ପତିକୁରୁତେ, ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚମିୟତ୍ଥେ ପରିହାନିଭୟତ୍ଥୟୋଗେପି ଛଟ୍ଠୀ, ଅସ୍ସୱନତାୟ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିୟାୟନ୍ତି, କିନ୍ନୁ ଖୋ ଅହଂ ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଭାୟାମି, ସବ୍ବେ ତସନ୍ତି ଦଣ୍ଡସ୍ସ, ସବ୍ବେ ଭାୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋ, ଭୀତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୀୱିସାନଂ ଘୋରୱିସାନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୦. ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେନ ୱା ତତିୟା
ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେନ ୟୋଗେ ୱା ଛଟ୍ଠୀ ହୋତି ତତିୟା ଚ । ପିତୁ ତୁଲ୍ୟୋ, ପିତରା ୱା, ମାତୁ ତୁଲ୍ୟୋ, ମାତରା ୱା ।
୩୨. ସତ୍ତମ୍ୟା+ଧାରେ
କତ୍ତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିସଜ୍ଜ+ପଚନାଦିକ୍ରିୟାନଂ ୟୋ ଆଧାରୋ, ତଂ ଆଧାରକାରକଂ ନାମ । କଥଂ କଟେ ନିସୀଦତି ଦେୱଦତ୍ତୋ, ଥାଲିୟଂ ଓଦନଂ ପଚତି, ଦେୱଦତ୍ତ+ତଣ୍ଡୁଲାନଂ କତ୍ତୁ+କମ୍ମାନଂ ଧାରଣତୋ ତଦଟ୍ଠଆସନ+ପଚନକ୍ରିୟଂ କଟ+ଥାଲିୟୋ ଧାରେନ୍ତି ନାମ, ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ସୋ ବ୍ୟାପିକୋ, ଓପସିଲେସିକୋ, ୱେସୟିକୋ, ସାମୀପିକୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଆଧେୟ୍ୟସ୍ସ ନିସ୍ସେସାଧାରଭୂତୋ, ସୋ ବ୍ୟାପିକୋ, ୟଥା ତିଲେସୁ ତେଲଂ ଅତ୍ଥି, ଖୀରେସୁ ଜଲଂ, ଦଧିମ୍ହି ସପ୍ପି । ପଚ୍ଚେକସିଦ୍ଧାନଂ ଭାୱାନଂ ୟଂ ଆଧେୟ୍ୟଭାୱେନ ଉପସିଲେସନଂ ଅଲ୍ଲୀୟନଂ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଓପସିଲେସିକୋ । ୟଥା ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ, ଥାଲିୟଂ ଓଦନଂ ପଚତି, ଘଟେ ଉଦକ+ମତ୍ଥି, ଦୂରେ ଠିତୋ, ସମୀପେ ଠିତୋ । ୟତ୍ଥ ସମୀପେ ସମୀପୀୱୋହାରଂ କତ୍ୱା ତଦାୟତ୍ତତାଦୀପନତ୍ଥଂ ଆଧାରଭାୱୋ ଉପଚରୀୟତି, ତଂ ସାମୀପିକଂ, ୟଥା ଗଙ୍ଗାୟଂ ଘୋସୋ, ଗଙ୍ଗାୟ ସମୀପେ ୱଜୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ । ୟତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୱସେନ ଦେସନ୍ତରାୱଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱା ଆଧାରପରିକପ୍ପୋ, ସୋ ୱେସୟିତୋ । ୟଥା ଆକାସେ ସକୁଣା ଚରନ୍ତି, ଭୂମିୟଂ ମନୁସ୍ସା, ଜଲେ ମଚ୍ଛା, ପାସାଦେସୁ ପତିତୋ, ପାପସ୍ମିଂ ରମତୀ ମନୋ, ପସନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେ, ପଞ୍ଞାୟ ସାଧୁ, ୱିନୟେ ନିପୁଣୋ, ମାତରି ସାଧୁ, ପିତରି ନିପୁଣୋ ।
କିରିୟା କତ୍ତୁ+କମ୍ମଟ୍ଠା, ଆଧାରୀୟତି ୟେନ ସୋ ।
ଆଧାରୋ ଚତୁଧା ୱୁତ୍ତୋ, ବ୍ୟାପକାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ॥
ବ୍ୟାପକୋ ତିଲଖୀରାଦି, କଟୋ ଓପସିଲେସିକୋ ।
ସାମୀପିକୋ ତୁ ଗଙ୍ଗାଦି, ଆକାସୋ ୱିସୟୋ ମତୋ ॥
୩୩. ନିମିତ୍ତେ
ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ସତ୍ତମୀ ହୋତି । ଅଜିନମ୍ହି ହଞ୍ଞତେ ଦୀପି, କୁଞ୍ଜରୋ ଦନ୍ତେସୁ ହଞ୍ଞତେ, ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ, ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ନିମିତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
୩୪. ୟବ୍ଭାୱୋ ଭାୱଲକ୍ଖଣଂ
ୟସ୍ସ ଭାୱୋ ଭାୱନ୍ତରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତି, ତତୋ ସତ୍ତମୀ । କାଲେ ଗାୱୀସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁଗତୋ, ଦୁଦ୍ଧାସୁ ଆଗତୋ । ଏତ୍ଥଗମନକ୍ରିୟାୟ ଦୋହନକ୍ରିୟାଚିହନଂ, ଆଗମନକ୍ରିୟାୟ ଦୁଦ୍ଧାକ୍ରିୟାଚିହନଂ, ଏୱ+ମୁପରିପି । ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ଗତୋ, ସାୟନ୍ହସମୟେ ଆଗତୋ, ଜାୟମାନେ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତ ବୋଧିସତ୍ତେ ଅୟଂ ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ସମ୍ପକମ୍ପି ।
ପାସାଣା ସକ୍ଖରା ଚେୱ, କଠଲା ଖାଣୁକଣ୍ଟକା ।
ସବ୍ବେ ମଗ୍ଗା ୱିୱଜ୍ଜନ୍ତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଲୋକନାୟକେ ॥
ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଅକାଲେ ୱସ୍ସତୀ ତସ୍ସ, କାଲେ ତସ୍ସ ନ ୱସ୍ସତୀ’’ତି ୱିସୟସତ୍ତମୀ ।
୩୫. ଛଟ୍ଠୀ ଚା+ନାଦରେ
ୟସ୍ସ ଭାୱୋ ଭାୱନ୍ତରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତି, ତତୋ ଛଟ୍ଠୀ ହୋତି ସତ୍ତମୀ ଚା+ନାଦରେ ଗମ୍ୟମାନେ । ଅକାମକାନଂ ମାତାପିତୂନଂ ରୁଦନ୍ତାନଂ ପବ୍ବଜି, ମାତାପିତୂସୁ ରୁଦନ୍ତେସୁ ୱା । ‘‘ଆକୋଟୟନ୍ତୋ ସୋ ନେତି, ସିୱିରାଜସ୍ସ ପେକ୍ଖତେ’’, ‘‘ମଚ୍ଚୁ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତି, ପେକ୍ଖମାନେ ମହାଜନେ’’ ।
ଗୁନ୍ନଂ ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ଗୋସୁ ସାମୀତି ୱିସୟସତ୍ତମୀ । ଏୱଂ ଗୁନ୍ନମିସ୍ସରୋ, ଗୋସ୍ୱି+ସ୍ସରୋ, ଗୁନ୍ନଂ ଅଧିପତି, ଗୋସୁ ଅଧିପତି, ଗୁନ୍ନଂ ଦାୟାଦୋ, ଗୋସୁ ଦାୟାଦୋ, ଗୁନ୍ନଂ ସକ୍ଖୀ, ଗୋସୁ ସକ୍ଖୀ, ଗୁନ୍ନଂ ପତିଭୂ, ଗୋସୁ ପତିଭୂ, ଗୁନ୍ନଂ ପସୁତୋ, ଗୋସୁ ପସୁତୋ, କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତସ୍ସ, କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତେ, ଆୟୁତ୍ତୋ କଟକରଣସ୍ସ, ଆୟୁତ୍ତୋ କଟକରଣେ । ତଥା ଆଧାରୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ସତ୍ତମୀ, ଭିକ୍ଖୂସୁ ଅଭିୱାଦେନ୍ତି, ମୁଦ୍ଧନି ଚୁମ୍ବିତ୍ୱା, ବାହାସୁ ଗହେତ୍ୱା, ହତ୍ଥେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତି, କଦଲୀସୁ ଗଜେ ରକ୍ଖନ୍ତି, ଞାଣସ୍ମିଂ ପସନ୍ନୋ, ଞାଣସ୍ମିଂ ଉସ୍ସୁକ୍କୋତି ୱିସୟସତ୍ତମୀ ।
୩୬. ୟତୋ ନିଦ୍ଧାରଣଂ
ଜାତିଗୁଣକ୍ରିୟାହି ସମୁଦାୟତେ+କଦେସସ୍ସ ପୁଥକ୍କରଣଂ ନିଦ୍ଧାରଣଂ, ୟତୋ ତଂ କରୀୟତି, ତତୋ ଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମିୟୋ ହୋନ୍ତି । ସାଲୟୋ ସୂକଧଞ୍ଞାନଂ ପଥ୍ୟତମା, ସୂକଧଞ୍ଞେସୁ ସାଲୟୋ ପଥ୍ୟତମା । କଣ୍ହା ଗାୱୀନଂ ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା, କଣ୍ହା ଗାୱୀସୁ ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା । ଗଚ୍ଛତଂ ଧାୱନ୍ତୋ ସୀଘତମା, ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଧାୱନ୍ତୋ ସୀଘତମା ।
୧୪. ସତ୍ତମ୍ୟା+ଧିକ୍ୟେ
ଆଧିକ୍ୟେ ଅତ୍ଥେ ଉପେନ ୟୁତ୍ତମ୍ହା ସତ୍ତମୀ ହୋତି । ଉପଖାରିୟଂ ଦୋଣୋ, ଖାରିୟା ଦୋଣୋ ଅଧିକୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । ତଥା ଉପନିକ୍ଖେ କହାପଣଂ ।
୧୫. ସାମିତ୍ଥେ+ଧିନା
ସାମିଭାୱତ୍ଥେ ଅଧିନା ୟୁତ୍ତମ୍ହା ସତ୍ତମୀ ହୋତି । ଅଧିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ପଞ୍ଚାଲା, ଅଧିପଞ୍ଚାଲେସୁ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତିସ୍ସରା ପଞ୍ଚାଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିଦେୱେସୁ ବୁଦ୍ଧୋ, ସମ୍ମୁତିଦେୱାଦୀହି ବୁଦ୍ଧୋ ଅଧିକୋତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଅୟଂ ଭେଦୋ –
କାରକଂ ସାଧକଂ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ କ୍ରିୟାନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ, ତଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡୋ, ଧୱଲୋ, ପଚନଂ, ଚିତ୍ତୋ, ଗୋତି ଦବ୍ବ+ଗୁଣ+କ୍ରିୟା+ନାମ+ଜାତିଭେଦେନ ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି କମ୍ମ+କତ୍ତାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧଂ, ତଂ ସତ୍ତିକାରକଂ, ତଦାଧାରଭୂତଦବ୍ବାଦୟୋ ତତ୍ରଟ୍ଠକାରକଂ, ନ ମୁଖ୍ୟତୋ । ମୁଖ୍ୟତୋ ଚେ ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ସତ୍ତିଦବ୍ବାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞବ୍ୟାୱଟରୂପତ୍ତା ୟୋ ଆଧାରୋ, ସୋ ଆଧାରୋୟେୱ, କିସ୍ମିଞ୍ଚିକାଲେ କରଣଂ ୱା କତ୍ତୁରୂପଭୂତୋ ୱା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଥାଲି ପଚତି, ଥାଲିୟା ପଚତି, ଥାଲିୟଂ ପଚତୀତ୍ୟାଦିନା ଏକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ କତ୍ତୁ+କରଣା+ଧାରଭେଦୋ ନ ସିୟା । ସତ୍ତିପକ୍ଖେ ପନ ଦବ୍ବାଦୀନଂ ଅନେକସତ୍ତିୟା ଆଧାରତ୍ତା ସତ୍ତିୟା ଦବ୍ବାଦୟୋ ୱିୱକ୍ଖିତା ତଂ ତଂ କାରକଂ ହୋତୀତି ଦବ୍ବାଦୀନଂ ଅଭେଦେପି କାରକଭେଦୋ ୟୁଜ୍ଜତେ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
ୱିଚିତ୍ତକତ୍ତୁଆଦୀହି, ସଂୟୋଗା ଏକୱତ୍ଥୁନୋ ।
ନାନାତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜତେ ନାଟ୍ୟ-ଭେଦେନ ନଟକସ୍ସି+ୱାତି ॥
ଥାଲି ୱତ୍ଥୁତୋ ଏକା ଚେଦପି ସତ୍ତିକାରକଭୂତକତ୍ତୁ+କରଣା+ଧାରାଦୀନଂ ଭେଦେନ ଭେଦ+ମୁପୟାତି, କିମିୱ ରାମ+ରାୱଣାଦିୱେସଧାରୀନଟକୋ ତେସଂ ନାମୱସେନ ରାମୋ, ରାୱଣୋତି ଭେଦ+ମୁପୟାତି, ତ+ମିୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ପୁନ+ରପି –
ୟଥେ+କୋପି ପଟୋ ସୁତ୍ତ, ପୀତାଦିଗୁଣସଂୟୁତୋ ।
ସୁକ୍କୋ ପଟୋତି ପୀତୋତି, ଭେଦଂ ୟାତ୍ୟେ+ୱମେୱ+ୟଂ ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ସତ୍ତିଭୂତକତ୍ତାଦୟୋ ମୁଖ୍ୟକାରକଂ, ତଂୟୋଗେନ ଦବ୍ବଭୂତଥାଲୀ ଗୁଣକାରକଂ, ତେ ଚ କଥଂ କ୍ରିୟାୟ କାରକା ହୋନ୍ତି । କତ୍ତା ଅତ୍ତନା ପତିଟ୍ଠିତାୟ ହସତି+ନଚ୍ଚତିଚ୍ଚାଦିକ୍ରିୟାୟ ନିମିତ୍ତଂ ହୋତି । କମ୍ମଞ୍ଚ ଅତ୍ତନା ପତିଟ୍ଠିତକ୍ରିୟାୟ ତଦତ୍ଥଭୂତଇନ୍ଧନାଦୀନି ପୱତ୍ତେନ୍ତଂ ‘‘ଓଦନଂ ପଚତୀ’’ତ୍ୟାଦୋ ନିମିତ୍ତଂ । ‘କଟ୍ଠେହି ପଚ୍ଚତୀ’ତ୍ୟାଦୋ କଟ୍ଠାନି ଜଲନକ୍ରିୟାୟ ସାଧେତବ୍ବପାକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ନିମିତ୍ତଂ । ‘ଫରସୁନା ଛିନ୍ଦତୀ’ତ୍ୟାଦୋ ଫରସୁ ଚ କଟ୍ଠାନଂ ଦ୍ୱିଧାପୱତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତଂ । କମ୍ମଞ୍ଚ କ୍ରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟମାନବ୍ୟାପ୍ୟେ ସତି ନିମିତ୍ତଭାୱେନ କ୍ରିୟାୟ ନିମିତ୍ତଂ । ତଥା ସମ୍ପଦାନା+ୱଧି+ଆଧାରାନଂ ‘ଗାୱୋ ଦଦାତି’ ‘ଗାମସ୍ମା ଅପନୟତି’ ‘ଥାଲିୟଂ ପଚତୀ’ତ୍ୟାଦୀସୁ ଗୋଦାନା+ପନୟନ+ପଚନକ୍ରିୟାନଂ ନିମିତ୍ତତ୍ତା କ୍ରିୟାୟ ନିମିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ୟଥାସକଂ କ୍ରିୟାୟ ପୱତ୍ତକୋ କତ୍ତା, ତସ୍ମା ସ ଏୱ ପଧାନୋ କତ୍ତାତି ୱୋହାରଂ ଲଭତି, ଅଞ୍ଞେସଂ କରଣାଦୀନଂ କତ୍ତୁଭାୱେ ସତିପି ଅପ୍ପଧାନତ୍ତା ତଂ ନ ଲଭତି ।
ଚୋଦକେନ ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
ନନୁ ସାମଗ୍ୟମୀନାୟଂ, କ୍ରିୟାସିଦ୍ଧି କଥଂ ୱଦ ।
ଏକସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ ଏୱ, ସବ୍ବେସଂ କତ୍ତୁତଂ ୱିନା ॥
ସବ୍ବେସଂ କରଣାଦୀନଂ, କତ୍ତୁତାୟ ୱିୟୋଗତୋ ।
କରଣାଦୀନଂ ଅଭାୱତ୍ତା, କାରକଂ ନ ହି ଛବ୍ବିଧନ୍ତି ॥
ୱୁଚ୍ଚତେ –
ୟଦ୍ୟପ୍ୟ+ତ୍ଥି ହି କତ୍ତୁତ୍ତଂ, ସଭାୱା କରଣାଦିସୁ ।
କ୍ରିୟାସିଦ୍ଧ୍ୟା ତଥାପ୍ୟେ+ତ+ମପ୍ପଧାନଂ ପରଙ୍ଗତୋ ॥
ଏତଂ ସଭାୱତୋ ଉପଲବ୍ଭମାନଂ କରଣାଦୀସୁ କତ୍ତୁତ୍ତଂ ପରେସଂ କରଣାଦୀନଂ ଜଲନ+ଧାରଣାଦିକ୍ରିୟାୟ ଅଙ୍ଗଂ ଉପାୟତି ଅପ୍ପଧାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
କାରକଂ ଛବ୍ବିଧଂ ସଞ୍ଞା-ୱସା ଛବ୍ବୀସତିୱିଧଂ ।
ପଭେଦା ସତ୍ତଧା କମ୍ମଂ, କତ୍ତା ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଭୱେ ॥
କରଣଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି, ସମ୍ପଦାନଂ ତିଧା ମତଂ ।
ଅପାଦାନଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ, ଆଧାରୋ ତୁ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ॥
ୱିଭତ୍ତିୟୋ ପନ –
ପଚ୍ଚତ୍ତ+ମୁପୟୋଗଞ୍ଚ, କରଣଂ ସମ୍ପଦାନିୟଂ ।
ନିସ୍ସକ୍କଂ ସାମିୱଚନଂ, ଭୁମ୍ମ+ମାଲପନ+ଟ୍ଠମଂତି ॥
ଇତି ପୟୋଗସିଦ୍ଧିୟଂ କାରକକଣ୍ଡୋ ତତିୟୋ ।
୪. ସମାସକଣ୍ଡ
ଅଥ ନାମାନମେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ସମାସୋତି ନାମନିସ୍ସିତତ୍ତା, ସୟଞ୍ଚ ନାମିକତ୍ତା ନାମାନନ୍ତରଂ ସମାସୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୧. ସ୍ୟାଦି ସ୍ୟାଦିନେ+କତ୍ଥନ୍ତି
ଇଦ+ମଧିକତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱିଧିଗ୍ଗହଣଞାୟେନ ସ୍ୟାଦୀତି ତଦନ୍ତସ୍ସ ଗହଣଂ । ସୋ ଚ ଭିନ୍ନତ୍ଥାନଂ ନାମାନ+ମେକତ୍ଥୀଭାୱୋ ସମାସୋତି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୨. ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୱିଭତ୍ତି+ସମ୍ପତ୍ତି+ସମୀପ+ସାକଲ୍ୟା+ଭାୱ+ୟଥା+ ପଚ୍ଛା+ୟୁଗପଦତ୍ଥେ
ପୁବ୍ବସ୍ସ+ତ୍ଥପରଂ ୟସ୍ସ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥପରମଞ୍ଚ ୟଂ ।
ନପୁଂସକଂ ଭୱେ ୟଞ୍ଚ, ତ+ଦାସଂଖ୍ୟ+ମିହେ+ସ୍ସତେ ॥
ସତ୍ଥନ୍ତରେ ପସିଦ୍ଧଂ ୟଂ, ଅବ୍ୟୟୀଭାୱନାମତୋ ।
ଉପକୁମ୍ଭଂ ତିଟ୍ଠଗୁ ଚ, ପାତମେଘଂତି ତଂ ୟଥା ॥
ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ୱିଭତ୍ୟାଦୀନ+ମତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେ+କତ୍ଥଂ ଭୱତି । ‘‘ଅୱିଗ୍ଗହୋ ନିଚ୍ଚସମାସୋ, ପଦନ୍ତରୱିଗ୍ଗହୋ ଚେ’’ତି ପଦନ୍ତରୱିଗ୍ଗହୋ । ଇତ୍ଥୀସୁ ତଥା ପୱତ୍ତାତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେ ସମାସେ କତେ –
୨,୧୧୯. ଏକତ୍ଥତାୟଂ
ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ପକତିପଚ୍ଚୟାଦିସମୁଦାୟସ୍ସ ସୋ ଏକତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ଏକତ୍ଥତା, ଈୟାଦି+ଣାଦି+ସମାସୱିଧାନଂ, ତସ୍ମିଂ ସତି ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ହୋତି ।
୯. ତଂ ନପୁଂସକନ୍ତି
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ଚ ‘‘ପୁବ୍ବସ୍ମା+ମାଦିତୋ’’ତି ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପେ ଚ କତେ ଅଧିତ୍ଥି ତିଟ୍ଠତି, ଭୋ ଅଧିତ୍ଥି, ଅଧିତ୍ଥି ପସ୍ସ, ଅଧିତ୍ଥି କତଂ, ଅଧିତ୍ତି ଚରତି, ଅଧିତ୍ଥି ଦେହି, ଅଧିତ୍ଥି ଅପେହି, ଅଧିତ୍ଥି ଆୟତ୍ତଂ, ଅଧିତ୍ଥି ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଏୱଂ ଅଧିକୁମାରି, ଅନ୍ତଭୂତସ୍ସ ଅପ୍ପଧାନସ୍ସ ଘପସ୍ସ ‘‘ଘପସ୍ସ+ନ୍ତସ୍ସା+ପ୍ପଧାନସ୍ସା’’ତି ପସ୍ସ ରସ୍ସୋ ।
ସହ=ସମ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ସବ୍ରହ୍ମଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏତ୍ଥ ଚ ଉପରି ଚ ସମାସାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ‘‘ଅକାଲେ ସତତ୍ଥେ’’ତି ସହସ୍ସ ସାଦେସୋ । ସ୍ୟାଦିମ୍ହି କତେ ‘‘ପୁବ୍ବସ୍ମା+ମାଦିତୋ’’ତି ସ୍ୟାଦୀନଂ ଲୋପେ ଚ ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ନା+ତୋ+ମପଞ୍ଚମିୟା’’ତି ଅପଞ୍ଚମିୟା ପଟିସେଧୋ ଚ ଅକାରନ୍ତଅସଂଖ୍ୟସମାସତୋ ପରାସଂ ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀନଂ ଅଂଆଦେସୋ ଚ ହୋତି । ଏୱ+ମୁପରିପି ।
ଭିକ୍ଖାନଂ ସମିଦ୍ଧି ସୁଭିକ୍ଖଂ, ଏତ୍ଥ ଘସ୍ସ ରସ୍ସୋ । ସୁଭିକ୍ଖଂ ତିଟ୍ଠତି ଭୋ ସୁଭିକ୍ଖଂ, ସୁଭିକ୍ଖଂ ପସ୍ସ । ନା+ସ୍ମିଂସୁ ‘‘ୱା ତତିୟା ସତ୍ତମୀନଂ’’ତି ୱିକପ୍ପେନ ଅଂ, ସୁଭିକ୍ଖଂ ସୁଭିକ୍ଖେନ ୱା କତଂ, ସୁଭିକ୍ଖଂ ସୁଭିକ୍ଖେନ ୱା ଚରତି, ସୁଭିକ୍ଖଂ ଦେହି । ପଞ୍ଚମିୟଂ ଅ+ମବ୍ଭାୱା ସୁଭିକ୍ଖା ଅପଗଚ୍ଛ, ସୁଭିକ୍ଖ+ମାୟତ୍ତଂ, ସୁଭିକ୍ଖଂ ସୁଭିକ୍ଖେ ୱା ପତିଟ୍ଠିତଂ ।
ସମୀପତ୍ଥେ-କୁମ୍ଭସ୍ସ ସମୀପଂ ଉପକୁମ୍ଭଂ, ଏୱଂ ଉପନଗରଂ, ଭୋ ଉପକୁମ୍ଭଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସାକଲ୍ୟେ-ତିଣମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱାତି ସତିଣଂ, ତିଣମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟ+ମଜ୍ଝୋହରତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ରହ୍ମସମଂ। ଅଗ୍ଗିମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱାତି ସାଗ୍ଗି, ଅଗ୍ଗିଗନ୍ଥଂପି ଅସେସେତ୍ୱା ଅଧୀତେତ୍ୟତ୍ଥୋ । ୱାରଗ୍ଗହଣଂ ଅଧିତ୍ଥିସମଂ ।
ଅଭାୱୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀଭେଦା ବହୁୱିଧୋ, ତତ୍ର ଇଦ୍ଧାଭାୱେୱିଗତା ଇଦ୍ଧି=ୱିଭୂତି ସଦ୍ଦିକାନନ୍ତି ଦୁସ୍ସଦ୍ଦିକଂ । ଅତ୍ଥାଭାୱେମକ୍ଖିକାନଂ ଅଭାୱୋ ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ, ନିଦ୍ଦରଥଂ, ନିମ୍ମସକଂ । ଅତିକ୍କମାଭାୱେ-ଅତିଗତାନି ତିଣାନି ନିତ୍ତିଣଂ । ଉପଭୋଗସମ୍ବନ୍ଧୀୱତ୍ତମାନକାଲସ୍ସ ଅଭାୱେ-ଅତିଗତଂ ଲହୁପାୱୁରଣଂ ଅତିଲହୁପାୱୁରଣଂ, ଲହୁପାୱୁରଣସ୍ସ ନା+ୟଂ ଉପଭୋଗତା ଲୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଥାତ୍ଥୋ+ନେକୱିଧୋ, ତତ୍ର ୟୋଗ୍ଗତାୟଂ-ୟୋଗ୍ଗଂ ରୂପ+ମନୁରୂପଂ । ୱିଚ୍ଛାୟଂ-ଅଦ୍ଧମାସଂ ଅଦ୍ଧମାସଂ ଅନୁ ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥାନତିୱତ୍ତିୟଂ-ସତ୍ତିଂ ଅନତିକ୍କମ୍ମ ୟଥାସତ୍ତି । ଏୱଂ ୟଥାକ୍କମଂ, ୟଥାବଲଂ । ବହୁଲାଧିକାରା ୟା ୟା ପରିସା ୟଥାପରିସା । ସଦିସତ୍ଥେ-କିଖିୟା କଣ୍ହୱିଚ୍ଛିତଧେନୁୟା ସଦିସୋ ସକିଖି, ସହସ୍ସ ସାଦେସୋ । ଆନୁପୁବ୍ବିୟଂ-ଜେଟ୍ଠାନୁକ୍କମେନ ଅନୁଜେଟ୍ଠଂ ।
ପଚ୍ଛାଅତ୍ଥେ-ରଥସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଅନୁରଥଂ ।
ୟୁଗପଦତ୍ଥେ-ଚକ୍କେନ ସହ=ଏକକାଲଂ ସଚକ୍କଂ, ଚକ୍କେନ ଏକକ୍ଖଣେ ନିଧେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩. ୟଥା ନ ତୁଲ୍ୟେ
ୟଥାସଦ୍ଦୋ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେ+କତ୍ଥୋ ନ ଭୱତି । ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତୋ, ତଥା ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଉପମାନଭୂତୋ ୟଥାସଦ୍ଦୋ ‘ତଥା ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ’ତି ଉପମେୟ୍ୟ+ମପେକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ‘‘ସାପେକ୍ଖ+ମସମତ୍ଥଂ ଭୱତୀ’’ତି ଞାୟା ଅସମାସେ ‘‘ନ ତୁଲ୍ୟେ’’ତି ପଟିସେଧୋ କିମତ୍ଥ+ମିତି ଚେ । ୟସ୍ମା ‘‘ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତି ସମୁଦାୟମେୱ ଉପମାନଂ ଭୱତି, ନ ୱିସୁଂ ୟଥାସଦ୍ଦୋ, ତସ୍ମା ସମୁଦାୟସ୍ସେୱ ଉପମେୟ୍ୟସାପେକ୍ଖତ୍ତେ ନ ଅସାମତ୍ଥିୟତା ନ ୱିସୁଂ ୟଥାସଦ୍ଦସ୍ସ, ତସ୍ମା ସାଦିସ୍ସେ ପତ୍ତସମାସସ୍ସ ପଟିସେଧତ୍ଥ+ମିଦଂ । ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତୁଲ୍ୟଂ ୱିନା ତୁଲ୍ୟତା ନତ୍ଥୀତି ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେତି ଅୱତ୍ୱା ତୁଲ୍ୟେତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟଥାକଥଞ୍ଚି ସାଦିସ୍ସଂ, ଞାୟତେ ୟତ୍ଥ ସମ୍ଭୱଂ ।
ଉପମା ନାମ ସା ତସ୍ସା, ପପଞ୍ଚୋ ବହୁଧା ଭୱେ ॥
୪. ୟାୱା+ୱଧାରଣେ
ୟାୱସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ ୱତ୍ତମାନୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେ+କତ୍ଥୋ ଭୱତି । ଅୱଧାରଣଂ=ଏତ୍ତକତାପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୟାୱନ୍ତାନି ଅମତ୍ତାନି=ଭାଜନାନି ୟାୱାମତ୍ତଂ, ଇମିନା ସମାସେ କତେ ସେସଂ ପୁବ୍ବସମଂ । ଜୀୱସ୍ସ ୟତ୍ତକୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୟାୱଜୀୱଂ । ୟାୱତାୟୁକଂ, ‘‘ସକତ୍ଥେ’’ତି କପଚ୍ଚୟୋ । ୟତ୍ତକେନ ଅତ୍ଥୋ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ।
୫. ପୟ୍ୟପା ବହି ତିରୋ ପୁରେ ପଚ୍ଛା ୱା ପଞ୍ଚମ୍ୟା
ପରିଆଦୟୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତେନ ସହେ+କତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ୱା । ପରି ପବ୍ବତା ପରିପବ୍ବତଂ । ୱାସ୍ସ ୱାକ୍ୟୱିକପ୍ପତ୍ଥତ୍ତା ପରି ପବ୍ବତା ଇଚ୍ଚାଦୟୋପି ହୋନ୍ତି । ଅପ ପବ୍ବତା ଅପପବ୍ବତଂ, ଆ ପାଟଲିପୁତ୍ତା ଆପାଟଲିପୁତ୍ତଂ, ବହି ଗାମା ବହିଗାମଂ, ତିରୋ ପବ୍ବତା ତିରୋପବ୍ବତଂ, ପୁରେ ଭତ୍ତା ପୁରେଭତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛା ଭତ୍ତା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ଉପକୁମ୍ଭସମଂ, ଇମିନା ସମାସୋ ୱିସେସୋ । ଏୱ+ମୁପରିସୁତ୍ତେପି ।
୬. ସମୀପା+ୟାମେସ୍ୱ+ନୁ
‘‘ଅସଂଖ୍ୟ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା ନିଚ୍ଚସମାସସ୍ସ ୱିକପ୍ପତ୍ଥଂ ସମୀପଗ୍ଗହଣଂ । ଅନୁସଦ୍ଦୋ ସାମୀପ୍ୟେ ଆୟାମେ ଚ ୱତ୍ତମାନୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେ+କତ୍ଥୋ ୱା ହୋତି । ଏତ୍ଥ ସମୀପଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଭାୱପ୍ପଧାନତ୍ତା ସାମୀପ୍ୟମେୱ ଗମ୍ୟତେତି ସାମୀପ୍ୟେତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱନସ୍ସ ଅନୁ=ସମୀପଂ ଅନୁୱନଂ, ଗଙ୍ଗାୟ ଅନୁ=ଆୟାମୋ ଅନୁଗଙ୍ଗଂ, ଗଙ୍ଗାୟ ଅନୁ ୱା ବାରାଣସୀ ।
୭. ତିଟ୍ଠଗ୍ୱାଦୀନି
ତିଟ୍ଠଗୁଆଦୀନି ଅଞ୍ଞତ୍ଥେନ ସିଦ୍ଧାପି ଅସ୍ମିଂ ଅସଂଖ୍ୟସମାସେ ନିପାତିୟନ୍ତି । ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଗାୱୋ ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ତିଟ୍ଠନ୍ତସଦ୍ଦ+ଗୋସଦ୍ଦେହି ପଠମାୟୋମ୍ହି କତେ ‘‘ୱା+ନେକଞ୍ଞତ୍ଥେ’’ତି ସମାସୋ, ଇମିନା ନିପାତନା ଲୋପେ ନପୁଂସକତ୍ଥେ ଚ କତେ ସିମ୍ହି ଗୋସ୍ସ ‘‘ଗୋସ୍ସୁ’’ତି ଉକାରେ ‘‘ପୁବ୍ବସ୍ମା+ମାଦିତୋ’’ତି ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ । ଏୱଂ ୱହନ୍ତୀ ଗାୱୋ ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ୱହଗ୍ଗୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ୱେଲାପ୍ପକାସକପାତୋଆଦୀନମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହୋ, ପାତୋ ନହାନନ୍ତି ସତ୍ତମୀଅମାଦିସମାସେ ପାତନହାନଂ, ଏୱଂ ସାୟନହାନଂ, ପାତକାଲଂ, ସାୟକାଲଂ, ପାତମେଘଂ, ସାୟମେଘଂ, ପାତମଗ୍ଗଂ, ସାୟମଗ୍ଗଂ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଏଓନ+ମ ୱଣ୍ଣେ’’ତି ଅକାରୋ, ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଲୋପୋ ଚ ହୋତି ।
୮. ଓରେ+ପରି+ପଟି+ପାରେ+ମଜ୍ଝେ+ହେଟ୍ଠୁ+ଦ୍ଧା+ଧୋ+ନ୍ତୋ ୱା ଛଟ୍ଠିୟା ।
ଓରାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତେନ ସହେ+କତ୍ଥା ୱା ହୋନ୍ତି । ଓରଂ ଗଙ୍ଗାୟ ଓରେଗଙ୍ଗା, ଉପରି ସିଖରସ୍ସ ଉପରିସିଖରଂ, ପଟି=ମୁଖଂ ସୋତସ୍ସ ପଟିସୋତଂ, ପାରଂ ୟମୁନାୟ ପାରେୟମୁନଂ, ମଜ୍ଝଂ ଗଙ୍ଗାୟ ମଜ୍ଝେଗଙ୍ଗଂ, ହେଟ୍ଠା ପାସାଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠାପାସାଦଂ, ଉଦ୍ଧଂ ଗଙ୍ଗାୟ ଉଦ୍ଧଗଙ୍ଗଂ, ଅଧୋ ଗଙ୍ଗାୟ ଅଧୋଗଙ୍ଗଂ, ଅନ୍ତୋ ପାସାଦସ୍ସ ଅନ୍ତୋପାସାଦଂ । ଇମିନା ନିପାତନାୱ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପେ ଚ ଏକାରେ ଚ କତେ ଓରେଚ୍ଚାଦି ହୋତି ।
୧୦. ଅ+ମାଦି
ଅ+ମାଦିସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହ ବହୁଲ+ମେକତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଉତ୍ତରସ୍ସ ପଦସ୍ସ+ତ୍ଥୋ, ପଧାନଂ ଲିଙ୍ଗ+ମସ୍ସ ଚ ।
ଦୁତିୟନ୍ତାଦିପଦେକତ୍ଥୋ, ବହୁଧା ତଂ ୱିଭଜ୍ଜତେ ॥
ପରେସ+ମିସ୍ସତେ ତଞ୍ଚ, ଭିୟ୍ୟୋ ତପ୍ପୁରିସା+ଖ୍ୟୟା ।
ତଂ ୟଥା+ତ୍ର ରାଜାପଚ୍ଚଂ, କତ୍ଥଚୀତି+ମିତୀଦିସଂ ॥
ଅ+ମାଦ୍ୟନ୍ତାନଂ କାରକାନଂ ଅକାରକାନଞ୍ଚ ସମାସୋ କତ୍ଥଚିମେୱ ୱା ହୋତି । ତଞ୍ଚ ବହୁଲଂୱିଧାନେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଦୁତିୟାତପ୍ପୁରିସୋ ଅମାଦି ଗତ+ନିସ୍ସିତା+ତୀତା+ତିକ୍କନ୍ତ+ପତ୍ତା+ପନ୍ନାଦୀହି ଭୱତି । ସରଣଂ ଗତୋତି ସମାସେ କତେ ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟଂ’’ତି ୱିଭତ୍ତିଲୋପାଦି ଉପରି ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁବ୍ବସମଂ । ସରଣଗତୋ, ସରଣଗତା । ସରଣଗତା, ସରଣଗତାୟୋ । ସରଣଗତଂ କୁଲଂ, ସରଣଗତାନି କୁଲାନି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅରଞ୍ଞଗତୋ, ଭୂମିଗତୋ । ଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସିତୋ ଧମ୍ମନିସ୍ସିତୋ, ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତୋ । ଭୱଂ ଅତୀତୋ ଭୱାତୀତୋ, କାଲାତୀତୋ । ପମାଣଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ, ଲୋକାତିକ୍କନ୍ତଂ । ସୁଖଂ ପତ୍ତୋ ସୁଖପ୍ପତ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତୋ । ସୋତଂ ଆପନ୍ନୋ ସୋତାପନ୍ନୋ, ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ, ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ । ରଥଂ ଆରୁଳ୍ହୋ ରଥାରୁଳ୍ହୋ। ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ସୋଭଣୋ ସବ୍ବରତ୍ତିସୋଭଣୋ, ମୁହୁତ୍ତସୁଖଂ । ଅକାରକାନଂ ସମାସୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ । ୱୁତ୍ତିୟେୱୋ+ପପଦସମାସେ, ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚତ୍ତା । ୟଥା କମ୍ମଂ କରୋତୀତି କମ୍ମକାରୋ, କୁମ୍ଭକାରୋ, ଅତ୍ଥଂ କାମେତୀତି ଅତ୍ଥକାମୋ, ଧମ୍ମକାମୋ, ଧମ୍ମଂ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମଧରୋ, ୱିନୟଧରୋ । ସାନଂ ପଚତୀତି ସପାକୋ, ତନ୍ତଂ ୱାୟତୀତି ତନ୍ତୱାୟୋ, ୱରଂ ଆହରତୀତି ୱରାହରୋ । ନ୍ତ+ମାନ+କ୍ତୱନ୍ତେହି ୱାକ୍ୟମେୱ । ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ, ଧମ୍ମଂ ସୁଣମାନୋ, ଓଦନଂ ଭୁତ୍ତୱା ।
ତତିୟାତପ୍ପୁରିସୋ କିତକ+ପୁବ୍ବ+ସଦିସ+ସମୋ+ନତ୍ଥ+କଲହ+ନିପୁଣ+ମିସ୍ସ+ସଖିଲାଦୀହି । ବୁଦ୍ଧେନ ଭାସିତୋ ବୁଦ୍ଧଭାସିତୋ ଧମ୍ମୋ, ଏୱଂ ଜିନଦେସିତୋ । ସତ୍ଥାରା ୱଣ୍ଣିତୋ ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣିତୋ । ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତୋ ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତୋ, ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥୋ, ଇସ୍ସରକତଂ, ସୟଂ କତଂ, ସୁକେହି ଆହଟଂ ସୁକାହଟଂ, ରଞ୍ଞା ହତୋ ରାଜହତୋ, ରାଜପୀଳିତୋ । ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢୋ ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢୋ, ସପ୍ପେନ ଦଟ୍ଠୋ ସପ୍ପଦଟ୍ଠୋ, ସଲ୍ଲେହି ୱିଦ୍ଧୋ ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋ, ଇଚ୍ଛାୟ ପକତୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ, ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ । ଏୱଂ ସୁଖସହଗତଂ, ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗୋ, ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗୋ, ଜାତିଥଦ୍ଧୋ, ଗୁଣହୀନୋ, ଗୁଣୱୁଦ୍ଧୋ, ଚତୁୱଗ୍ଗକରଣୀୟଂ, ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିକତ୍ତବ୍ବଂ । କାକେହି ପେୟ୍ୟା କାକପେୟ୍ୟା, ନଦୀ । କ୍ୱଚି ୱୁତ୍ତିୟେୱ, ଉରସା ଗଚ୍ଛତୀତି ଉରଗୋ, ପାଦେନ ପିୱତୀତି ପାଦପୋ । କ୍ୱଚି ୱାକ୍ୟମେୱ, ଫରସୁନା ଛିନ୍ନୱା, କାକେହି ପାତବ୍ବା, ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା । ପୁବ୍ବାଦିୟୋଗେ-ମାସେନ ପୁବ୍ବୋ ମାସପୁବ୍ବୋ । ଏୱଂ ମାତୁସଦିସୋ, ମାତୁସମୋ । ଏକୂନୱୀସତି, ସୀଲୱିକଲୋ, ଅସିକଲହୋ, ୱାଚାନିପୁଣୋ, ୟାୱକାଲିକସମ୍ମିସ୍ସଂ, ୱାଚାସଖିଲୋ। ସତ୍ଥାରା ସଦିସୋ ସତ୍ଥୁସଦିସୋ, ସତ୍ଥୁକପ୍ପୋ, ପୁଞ୍ଞେନ ଅତ୍ଥିକୋ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକୋ, ଗୁଣାଧିକୋ । ଦଧିନା ଉପସିତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ଦଧିଭୋଜନଂ, ଗୁଳେନ ସଂସଟ୍ଠୋ ଓଦନୋ ଗୁଳୋଦନୋ । କାରକସମ୍ବନ୍ଧୋ କ୍ରିୟାୟ କତୋ, ଉପସିତ୍ତାଦିକ୍ରିୟାନଂ ଅପଞ୍ଞାୟନେପି ୱୁତ୍ତିୟେୱୋ+ପସିତ୍ତାଦିକ୍ରିୟାନ+ମାଖ୍ୟାପନତୋ ନତ୍ଥା+ୟୁତ୍ତତ୍ଥତା । ଏୱଂ ଖୀରୋଦନୋ । ଅସ୍ସେନ ୟୁତ୍ତୋ ରଥୋ ଅସ୍ସରଥୋ, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ଜମ୍ବୁୟା ପଞ୍ଞାତୋ ଲକ୍ଖିତୋ ଦୀପୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ, ଏକେନ ଅଧିକା ଦସ ଏକାଦସ, ଜାତିୟା ଅନ୍ଧୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ, ପକତିୟା ମେଧାୱୀ ପକତିମେଧାୱୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଚତୁତ୍ଥୀତପ୍ପୁରିସୋ ତଦତ୍ଥ+ଅତ୍ଥ+ହିତ+ଦେୟ୍ୟାଦୀହି । ତଦତ୍ଥେ-କଥିନସ୍ସ ଦୁସ୍ସଂ କଥିନଦୁସ୍ସଂ, କଥିନଚୀୱରସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଚୀୱରଦୁସ୍ସଂ, ଚୀୱରମୂଲଂ, ୟାଗୁୟା ଅତ୍ଥାୟ ତଣ୍ଡୁଲା ୟାଗୁତଣ୍ଡୁଲା, ଭତ୍ତତଣ୍ଡୁଲା, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଭତ୍ତଂ ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ, ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଗମିକଭତ୍ତଂ, ପାସାଦାୟ ଦବ୍ବଂ ପାସାଦଦବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚା+ୟଂ ନିଚ୍ଚସମାସୋ, ତସ୍ସ ତିଲିଙ୍ଗତା ଚ-ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିହାରୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତ୍ଥୋ ୱିହାରୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତ୍ଥା ୟାଗୁ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତ୍ଥଂ ଚୀୱରଂ । ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୟଦତ୍ଥୋ, ୟଦତ୍ଥା, ୟଦତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ତଦତ୍ଥୋ, ତଦତ୍ଥା, ତଦତ୍ଥଂ । ତଥା ଲୋକହିତୋ । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧଦେୟ୍ୟଂ ପୁପ୍ଫଂ । ସଙ୍ଘଦେୟ୍ୟଂ ଚୀୱରଂ । ଇଧ ନ ହୋତି ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ’’ ।
ପଞ୍ଚମୀତପ୍ପୁରିସୋ ଅପଗମନ+ଭୟ+ୱିରତି+ମୋଚନତ୍ଥାଦୀହି । ମେଥୁନସ୍ମା ଅପେତୋ ମେଥୁନାପେତୋ, ଏୱଂ ପଲାପଗତୋ, ନଗରନିଗ୍ଗତୋ, ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ, କାମତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ କାମନିକ୍ଖନ୍ତଂ, ରୁକ୍ଖଗ୍ଗା ପତିତୋ ରୁକ୍ଖଗ୍ଗପତିତୋ, ସାସନଚ୍ଚୁତୋ, ଆପତ୍ତି- ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଧରଣୀତଲଗ୍ଗତୋ, ସବ୍ବଭୱେହି ନିସ୍ସଟୋ ସବ୍ବଭୱନିସ୍ସଟୋ । ଭୟତାଦିୟୋଗେ-ରାଜତୋ ଭୟଂ ରାଜଭୟଂ, ଚୋରଭୟଂ, ଅମନୁସ୍ସଭୟଂ, ଅଗ୍ଗିଭୟଂ, ପାପଭୀତୋ, ପାପଭୀରୁକୋ । ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ ୱିରତି ଅକତ୍ତବ୍ବୱିରତି, ଏୱଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି । ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତୋ ବନ୍ଧନମୁତ୍ତୋ, ୱନମୁତ୍ତୋ, ବନ୍ଧନମୋକ୍ଖୋ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତଂ, ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠଂ, ଓମକୋମକଂ । କ୍ୱଚି ୱୁତ୍ତିୟେୱ, କମ୍ମତୋ ଜାତଂ କମ୍ମଜଂ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତଜଂ, ଉତୁଜଂ, ଆହାରଜଂ । ଇଧ ନ ହୋତି ‘ପାସାଦା ପତିତୋ’ ।
ଛଟ୍ଠୀତପ୍ପୁରିସୋ ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ରାଜପୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ରାଜପୁରିସୋ, ଆଚରିୟପୂଜକୋ, ବୁଦ୍ଧସାୱକୋ, ବୁଦ୍ଧରୂପଂ, ଜିନୱଚନଂ, ସମୁଦ୍ଦଘୋସୋ, ଧଞ୍ଞାନଂ ରାସି ଧଞ୍ଞରାସି, ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ, ଫଲରସୋ, କାୟସ୍ସ ଲହୁତା କାୟଲହୁତା । ମରଣସ୍ସତି, ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ଅୟସ୍ସ ପତ୍ତୋ ଅୟୋପତ୍ତୋ, ଏତ୍ଥ ‘‘ମନାଦ୍ୟାପାଦୀନ+ମୋ ମୟେ ଚେ’’ତି ଓ । ଏୱଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହଂ, ପାନୀୟଥାଲକଂ, ସପ୍ପିକୁମ୍ଭୋ, ଦେୱାନଂ ରାଜା ଦେୱରାଜା । ପୁମସ୍ସ ଲିଙ୍ଗଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ‘‘ପୁଂ ପୁମସ୍ସୱା’’ତି ପୁମସ୍ସ ପୁଂ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ଲସ୍ସ ଦ୍ୱିଭାୱୋ ଚ । ହତ୍ଥିପଦଂ, ଇତ୍ଥିରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ, ଜମ୍ବୁସାଖା, ଏତ୍ଥ ଈକାରୂକାରାନଂ ରସ୍ସୋ । ବହୁଲାଧିକାରା ନ୍ତ+ମାନ+ନିଦ୍ଧାରିୟ+ପୂରଣ+ଭାୱ+ତିତ୍ତତ୍ଥେହି ନ ହୋତି । ମମା+ନୁକୁବ୍ବଂ, ମମା+ନୁକୁରୁମାନୋ, ଗୁନ୍ନଂ କଣ୍ହା ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା, ସିସ୍ସାନଂ ପଞ୍ଚମୋ, ପଟସ୍ସ ସୁତ୍ତତା । କ୍ୱଚି ହୋତେୱ ‘ୱତ୍ତମାନସାମୀପ୍ୟଂ’ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସୁକ୍କା ଦନ୍ତାତି ସାପେକ୍ଖତାୟ ନ ହୋତି । ଫଲାନଂ ତିତ୍ତୋ, ଫଲାନ+ମାସିତୋ, ଫଲାନଂ ସୁହିତୋ । ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଉଚ୍ଚଂ ଗେହଂ’’ତି ସାପେକ୍ଖତାୟ ନ ହୋତି । ‘‘ରଞ୍ଞୋ ପାଟଲିପୁତ୍ତକସ୍ସ ଧନଂ’’ତି ଧନସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀତି ପାଟଲିପୁତ୍ତକେନ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱା ନ ହୋତି । ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଗୋ ଚ ଅସ୍ସୋ ଚ ପୁରିସୋ ଚା’’ତି ଭିନ୍ନତ୍ଥତାୟ ୱାକ୍ୟମେୱ । ରଞ୍ଞୋ ଗୱସ୍ସପୁରିସା ରାଜଗୱସ୍ସପୁରିସାତି ୱୁତ୍ତି ହୋତେୱ, ଏକତ୍ଥୀଭାୱା । ସମ୍ବନ୍ଧୀସଦ୍ଦାନଂ ପନ ନିଚ୍ଚସାପେକ୍ଖତ୍ତେପି ଗମକତ୍ତା ସମାସୋ, ଗମକତ୍ତମ୍ପି ହି ସମାସସ୍ସ ନିବନ୍ଧନଂ, ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଗୁରୁକୁଲଂ, ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋତିଆଦି ।
ସତ୍ତମୀତପ୍ପୁରିସୋ ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା, ଏୱଂ ରୂପସଞ୍ଚେତନା, ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ । ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଧମ୍ମେ ରତୋ ଧମ୍ମରତୋ, ଧମ୍ମାଭିରତି, ଧମ୍ମରୁଚି, ଧମ୍ମଗାରୱୋ, ଧମ୍ମେସୁ ନିରୁତ୍ତି ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତି, ଦାନାଧିମୁତ୍ତି, ଭୱନ୍ତରକତଂ । ଦସ୍ସନେ ଅସ୍ସାଦୋ ଦସ୍ସନସ୍ସାଦୋ । ଅରଞ୍ଞେ ୱାସୋ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ, ୱିକାଲଭୋଜନଂ, କାଲୱସ୍ସଂ, ୱନପୁପ୍ଫଂ, ୱନମହିସୋ, ଗାମସୂକରୋ, ସମୁଦ୍ଦମଚ୍ଛା, ଆୱାଟକଚ୍ଛପୋ, ଆୱାଟମଣ୍ଡୂକୋ, କୂପମଣ୍ଡୂକୋ, ତିତ୍ଥନାୱା । ଇତ୍ଥୀସୁ ଧୁତ୍ତୋ ଇତ୍ଥିଧୁତ୍ତୋ, ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତୋ । ଛାୟାୟଂ ସୁକ୍ଖୋ ଛାୟାସୁକ୍ଖୋ, ଅଙ୍ଗାରପକ୍କଂ, ଚାରକୱନୋ । କ୍ୱଚି ୱୁତ୍ତିୟେୱ, ୱନେ ଚରତୀତି ୱନଚରକୋ, କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ସୟନ୍ତୀତି କୁଚ୍ଛିସୟା, ଥଲେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଥଲଟ୍ଠୋ, ଜଲଟ୍ଠୋ, ପବ୍ବତଟ୍ଠୋ, ମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ । ପଙ୍କେ ଜାତଂ ପଙ୍କଜଂ, ସରୋରୁହ+ମିଚ୍ଚାଦି । ଇଧ ନ ହୋତି, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ, ଆସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ।
୧୧. ୱିସେସନ+ମେକତ୍ଥେନ
ୱିସେସନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ୱିସେସ୍ସେନ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସମାନାଧିକରଣେନସହେ+କତ୍ଥଂ ହୋତି ।
ସମାନତ୍ଥେ ପଦେ ୟତ୍ଥ, ଭେଦ୍ୟଭେଦକୱାଚକେ ।
ୱିସେସନସମାସୋ+ୟଂ, ୱିସେସ୍ସତ୍ଥପଧାନତୋ ॥
ୱିସେସ୍ସଗତ+ମେୱ+ତ୍ର, ଲିଙ୍ଗ+ମେତଂ ପରଂ ତତୋ ।
କମ୍ମଧାରୟ+ମିଚ୍ଚେ+ସ, ସମାସୋ+ଞ୍ଞେହି ସଞ୍ଞିତୋ ॥
ସୁତ୍ତେ ୱିସେସ୍ସେନାତି ଅୱୁତ୍ତେପି ୱିସେସନସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀସଦ୍ଦତ୍ତା ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଲବ୍ଭମାନଆକଡ୍ଢିତସଦ୍ଦଂ ପତି ‘‘ୱିସେସ୍ସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
ସାମଞ୍ଞୱତ୍ଥୁ ୟା ୱତ୍ଥ+ନ୍ତରତୋ ତୁ ୱିସେସିୟ ।
ଏକପ୍ପକାରେ ଠପନା, ୱିସେସନ+ମିତୀ+ରିତଂ ॥
ଏକପ୍ପକାରଗଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱିସେସ୍ସନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ।
ପଦାନି ୟାନି ୟାନେୱ, ସମ୍ବନ୍ଧ+ମୁପୟନ୍ତି+ହ ।
ଗମ୍ୟତେ କାମଚାରେନ, ୱିସେସନ+ୱିସେସ୍ସତାତି ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପଲଦବ୍ବଂ ରତ୍ତୁପ୍ପଲାଦିତୋ ୱିସେସୟତୀତି ନୀଲସଦ୍ଦୋ ୱିସେସନଂ । ତେନ ୱିସେସିୟତୀତି ଉପ୍ପଲସଦ୍ଦୋ ୱିସେସ୍ସଂ । ଅପି ଚ ଭମର+ଙ୍ଗାରାଦିସାମଞ୍ଞ ନୀଲତ୍ଥତୋ ୱିସେସିୟତୀତି ନୀଲଂ ୱିସେସ୍ସଂ । ନ ୱତ୍ଥାଦୀନଂ, ଉପ୍ପଲସ୍ସେୱାତି ୱିସେସନତୋ ଉପ୍ପଲଂ ୱିସେସନଂତି କାମଚାରେନେତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପି ଚ –
ପରିତୋ ଅୟନ୍ତ୍ୟ+ନେନ+ତ୍ଥା, ପରିୟାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଗୋୱାଚାତି ପୱୁତ୍ତେ ତୁ, ୱାଚତ୍ଥୋ ତୁ ୱିସେସନଂ ॥
ୱିସେସ୍ସେ ଦିସ୍ସମାନା ୟା, ଲିଙ୍ଗ+ସଂଖ୍ୟା+ୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ ଭିୟ୍ୟୋ, କତ୍ତବ୍ବା ତା ୱିସେସନେତି –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମହନ୍ତୋ+ଚ୍ଚାଦୀସୁ ସମାନଲିଙ୍ଗାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭିୟ୍ୟୋତି କିଂ, ଦେୱା ପମାଣଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୋ ଚ ଛବ୍ବିଧୋ ୱିସେସନପୁବ୍ବପଦୋ, ୱିସେସନୁତ୍ତରପଦୋ, ୱିସେସନୋଭୟପଦୋ, ଉପମାନୁତ୍ତରପଦୋ, ସମ୍ଭାୱନାପୁବ୍ବପଦୋ, ଅୱଧାରଣପୁବ୍ବପଦୋତି ।
ତତ୍ଥ ୱିସେସନପୁବ୍ବପଦେ ତାୱ-ମହନ୍ତୋ ଚ ସୋ ପୁରିସୋ ଚାତି ୱାକ୍ୟେ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ସମାସୋ । ‘‘ଟ ନ୍ତ+ନ୍ତୂନଂ’’ତି ନ୍ତସ୍ସ ଟାଦେସେ ଦୀଘୋ ହୋତି, ମହାପୁରିସୋ, ମହାପୁରିସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱାକ୍ୟେ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଭାୱ ପକାସନତ୍ଥଂ ଚ+ତ-ସଦ୍ଦପୟୋଗୋ । ୱୁତ୍ତିୟନ୍ତୁ ସମାସେନେୱ ତପ୍ପକାସନତୋ ନ ତପ୍ପୟୋଗୋ । ଏୱ+ମଞ୍ଞତ୍ରାପି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନ+ମପ୍ପୟୋଗୋ । ଏୱଂ ମହାୱୀରୋ, ମହାମୁନି । ମହନ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ବଲଞ୍ଚାତି ମହାବଲଂ, ମହବ୍ଭୟଂ । ସନ୍ତୋ ଚ ସୋ ପୁରିସୋ ଚାତି ସପ୍ପୁରିସୋ । ତଥା ପୁବ୍ବପୁରିସୋ, ଅପରପୁରିସୋ, ପଠମପୁରିସୋ, ମଜ୍ଝିମପୁରିସୋ, ଉତ୍ତମପୁରିସୋ, ପରପୁରିସୋ, ସେତହତ୍ଥୀ, କଣ୍ହସପ୍ପୋ, ନୀଲୁପ୍ପଲଂ, ରତ୍ତୁପ୍ପଲଂ, ଲୋହିତଚନ୍ଦନଂ । କ୍ୱଚି ନ ହୋତି, ପୁଣ୍ଣୋ ମନ୍ତାନୀପୁତ୍ତୋ, ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି । ପୁମା ଚ ସୋ କୋକିଲୋ ଚାତି ପୁଙ୍କୋକିଲୋ, ଉତ୍ତରପଦେ ପୁମସ୍ସ ପୁଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପୁନ୍ନାଗୋ ।
ଖତ୍ତିୟା ଚ ସା କଞ୍ଞା ଚାତି ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞା ।
୬୭. ଇତ୍ଥିୟଂ ଭାସିତପୁମି+ତ୍ଥୀ ପୁମେୱେ+କତ୍ଥେତି
ଭାସିତପୁମା ଇତ୍ଥୀ ପୁମେୱ ହୋତୀତି ପୁମ୍ଭାୱା ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟାନଂ ନିୱତ୍ତି ହୋତି । ଏୱଂ ରତ୍ତଲତା, ଦୁତିୟଭିକ୍ଖା । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚ ସା ଦାରିକା ଚାତି ବ୍ରାହ୍ମଣଦାରିକା, ନାଗମାଣୱିକା । ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି କିଂ, କୁମାରିରତନଂ, ସମଣିପଦୁମଂ । ଭାସିତପୁମାତି କିଂ, ଗଙ୍ଗାନଦୀ, ତଣ୍ହାନଦୀ, ପଥୱୀଧାତୁ । ପୁରତ୍ଥିମୋ ଚ ସୋ କାୟୋ ଚାତି ପୁରତ୍ଥିମକାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କାୟେକଦେସେ କାୟସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ପଚ୍ଛିମକାୟୋ, ଉପରିମକାୟୋ, ହେଟ୍ଠିମକାୟୋ, ସବ୍ବକାୟୋ, ନୱାୱାସୋ, କତରନିକାୟୋ, ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଜୀୱିତପ୍ପଧାନଂ ନୱକଂ ଜୀୱିତନୱକ+ମିଚ୍ଚାଦି ।
ୱିସେସନୁତ୍ତରପଦେ ଥେରା+ଚରିୟ+ପଣ୍ଡିତା ୱିସେସନଂ ପରଞ୍ଚ ଭୱତି । ୟଥା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଚ ସୋ ଥେରୋ ଚାତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ, ଏୱଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ, ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ, ବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟୋ, ଧମ୍ମପାଲାଚରିୟୋ, ଆଚରିୟଗୁତ୍ତିଲୋ ୱା । ମହୋସଧୋ ଚ ସୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଚାତି ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ, ଏୱଂ ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତୋ ।
ୱିସେସନୋଭୟପଦେ ୟଥା-ସୀତଞ୍ଚ ତଂ ଉଣ୍ହଞ୍ଚାତି ସୀତୁଣ୍ହଂ, ସିନିଦ୍ଧୋ ଚ ସୋ ଉଣ୍ହୋ ଚାତି ସିନିଦ୍ଧୁଣ୍ହୋ ମାସୋ । ଖଞ୍ଜୋ ଚ ସୋ ଖୁଜ୍ଜୋ ଚାତି ଖଞ୍ଜଖୁଜ୍ଜୋ, ଏୱଂ ଅନ୍ଧବଧିରୋ, କତାକତଂ, ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ, ଉଚ୍ଚାୱଚଂ, ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଂ, ଗତପଚ୍ଚାଗତଂ । କ୍ୱଚି ପୁବ୍ବକାଲସ୍ସାପି ପରନିପାତୋ, ୱାସିତୋ ଚ ସୋ ଲିତ୍ତୋ ଚାତି ଲିତ୍ତୱାସିତୋ, ଏୱଂ ନଗ୍ଗମୂସିତୋ, ସିତ୍ତସମ୍ମଟ୍ଠୋ, ଭଟ୍ଠଲୁଞ୍ଜିତୋ ।
ଉପମନୁତ୍ତରପଦେ ଉପମାନଭୂତଂ ୱିସେସନଂ ପରଂ ଭୱତି, ୟଥା ସୀହୋତି ୱୁତ୍ତେ ଉପଚରିତା+ନୁପଚରିତସୀହାନଂ ସାମଞ୍ଞପ୍ପତୀତିୟଂ ମୁନିସଦ୍ଦୋ ୱିସେସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ –
ଉପମାନୋ+ପମେୟ୍ୟାନଂ, ସଧମ୍ମତ୍ତଂ ସିୟୋ+ପମା ।
ସା ଚ ୱତ୍ଥୁ+ୱଣ୍ଣ+ଆକାରାନଂ ସାମ୍ୟେନ ହୋତି । ସୀହୋୱ ସୀହୋ, ମୁନି ଚ ସୋ ସୀହୋ ଚାତି ମୁନିସୀହୋ, ମୁନିୱସଭୋ, ମୁନିପୁଙ୍ଗୱୋ, ବୁଦ୍ଧନାଗୋ, ବୁଦ୍ଧାଦିଚ୍ଚୋ । ରଂସୀ ୱିୟ ରଂସୀ, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ରଂସୀ ଚାତି ସଦ୍ଧମ୍ମରଂସୀ, ଏୱଂ ୱିନୟସାଗରୋ । ପୁଣ୍ଡରିକମିୱ ପୁଣ୍ଡରିକୋ, ସମଣୋ ଚ ସୋ ପୁଣ୍ଡରିକୋ ଚାତି ସମଣପୁଣ୍ଡରିକୋ, ସମଣପଦୁମୋ । ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ଚନ୍ଦୋ, ମୁଖଞ୍ଚ ତଂ ଚନ୍ଦୋ ଚାତି ମୁଖଚନ୍ଦୋ, ମୁଖପଦୁମଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସମ୍ଭାୱନାପୁବ୍ବପଦେ ୟଥା-ଧମ୍ମୋତି ବୁଦ୍ଧି ଧମ୍ମବୁଦ୍ଧି, ଏୱଂ ଧମ୍ମସଞ୍ଞା, ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ, ଧମ୍ମସମ୍ମତୋ, ପାଣସଞ୍ଞିତା, ଅସୁଭସଞ୍ଞା, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ଧାତୁସଞ୍ଞା, ଅତ୍ତସଞ୍ଞା, ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅୱଧାରଣପୁବ୍ବପଦେ ୟଥା-ଗୁଣୋ ଏୱ ଧନଂ ଗୁଣଧନଂ, ଏୱଂ ସଦ୍ଧାଧନଂ, ସୀଲଧନଂ, ପଞ୍ଞାରତନଂ, ଚକ୍ଖୁ ଏୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଏୱଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଂ, ରୂପାରମ୍ମଣ+ମିଚ୍ଚାଦି ।
ୱିସେସନ+ୱିସେସ୍ସେହି, କ୍ରିୟାୟ ଚ ସହେ+ରିତୋ ।
ତେସଂ ଭାୱଂ ୱିୱେଚେତା, ନିପାତୋ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ଦତି ॥
ଅୟୋଗ+ମଞ୍ଞୟୋଗଞ୍ଚ, ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟୋଗ+ମେୱି+ତି ।
ୱିୱକ୍ଖାତୋ ପୟୁତ୍ତୋପି, ଏୱତ୍ଥୋ ଞାୟତେ ୟତୋ ॥
ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦଫଲଂ ୱାକ୍ୟଂ, ତତୋ ଚିତ୍ତୋ ଧନୁଦ୍ଧରୋ ।
ପାତ୍ଥୋ ଧନୁଦ୍ଧରୋ ନୀଲୁ+ପ୍ପଲ+ମତ୍ଥୀତି ତଂ ୟଥା ॥
ଏତ୍ଥ ନିପାତୋତି ଏୱ-ଇତିନିପାତୋ, ଅପ୍ପୟୁତ୍ତୋପି ଏୱସଦ୍ଦୋ ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ – ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଧନୁଦ୍ଧରୋ ଏୱା’’ତି ୱିସେସନେନ ୟୁତ୍ତୋ ଅୟୋଗୱିୱଚ୍ଛେଦକୋ, ଧନୁନା ୟୋଗେ ପତିଟ୍ଠାପନତୋ ‘‘ପାତ୍ଥୋ ଏୱ ଧନୁଦ୍ଧରୋ’’ତି ୱିସେସ୍ସେନ ୟୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୟୋଗୱିୱଚ୍ଛେଦକୋ, ଧନୁଦ୍ଧରତ୍ତସ୍ସ ପାତ୍ଥସଂଖାତଅଜ୍ଜୁନେ ଏୱ ପତିଟ୍ଠାପନତୋ । ‘‘ନୀଲୁପ୍ପଲ+ମତ୍ଥେୱା’’ତି କ୍ରିୟାୟ ୟୁତ୍ତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତାୟୋଗୱିୱଚ୍ଛେଦକୋ, ନୀଲୁପ୍ପଲସ୍ସ ସବ୍ଭାୱେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାପନତୋ ।
୨୧. ସଂଖ୍ୟାଦି
ଏକତ୍ଥେ ସମାହାରେ ସଂଖ୍ୟାଦି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ଭୱତି । ତୟୋ ଲୋକା ସମାହଟା=ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା, ତିଣ୍ଣଂ ଲୋକାନଂ ସମାହାରୋତି ୱା ୱାକ୍ୟେ ୱିସେସନସମାସେ କତେ ଇମିନା ନପୁଂସକତ୍ତଂ ଭୱତି । ସମାହାରସ୍ସେ+କତ୍ତା ଏକୱଚନମେୱ, ତିଲୋକଂ, ଭୋ ତିଲୋକ, ତିଲୋକଂ, ତିଲୋକେନ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ତୟୋ ଦଣ୍ଡା ତିଦଣ୍ଡଂ, ତୀଣି ମଲାନି ସମାହଟାନି, ତିଣ୍ଣଂ ମଲାନଂ ସମାହାରୋତି ୱା ତିମଲଂ, ତିଲକ୍ଖଣଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଂ, ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦଂ, ଛଟ୍ଠାୟତନଂ, ସତ୍ତାହଂ, ଅଟ୍ଠସୀଲଂ, ନୱଲୋକୁତ୍ତରଂ, ଦସସୀଲଂ, ସତୟୋଜନଂ । ଦ୍ୱେ ରତ୍ତିୟୋ ସମାହଟା ଦ୍ୱିରତ୍ତଂ ।
୧୨. ନଞ
ନଊଚ୍ଚେତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେ+କତ୍ଥଂ ହୋତି । ଞ୍ଞକାରୋ ‘‘ଟ ନଞସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ ‘ପାମନପୁତ୍ତାଦୀସୁ ନସ୍ସ ଟୋ ମା ହୋତୂ’ତି । ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ‘‘ଟ ନଞସ୍ସା’’ତି ନସ୍ସ ଟାଦେସୋ । ଞ୍ଞ-କାରୋ ଏତ୍ଥେୱ ୱିସେସନତ୍ଥୋ ।
ନ-ନିସେଧୋ ସତୋ ୟୁତ୍ତୋ, ଦେସାଦିନିୟମଂ ୱିନା ।
ଅସତୋ ୱା+ଫଲୋ ତସ୍ମା, କଥ+ମବ୍ରାହ୍ମଣୋତିଚେ ॥
ନିସେଧତ୍ଥାନୁୱାଦେନ, ପଟିସେଧୱିଧି କ୍ୱଚି ।
ପରସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଞାଣତ୍ତା+ଖ୍ୟାପନାୟୋ+ପପଜ୍ଜତେ ॥
ଦୁୱିଧୋ ଚ+ସ୍ସ ନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ପସଜ୍ଜପଟିସେଧ+ପରିୟୁଦାସୱସେନ । ତତ୍ଥ ୟୋ ‘‘ଅସୂରିକପସ୍ସାରାଜଦାରା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥସ୍ସ ସବ୍ବଦା ଅଭାୱଂ ଦୀପେତି, ସୋ ପସଜ୍ଜପଟିସେଧୱାଚୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ‘‘ଅବ୍ରାହ୍ମଣ+ମାନୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥଂ ପରିୟୁଦାସିତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂସଦିସେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି କାରିୟଂ ପଟିପାଦୟତି, ସୋ ପରିୟୁଦାସୱାଚୀ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
ପସଜ୍ଜପଟିସେଧସ୍ସ, ଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ଥୁନତ୍ଥିତା ।
ୱତ୍ଥୁତୋ+ଞ୍ଞତ୍ର ୟା ୱୁତ୍ତି, ପରିୟୁଦାସଲକ୍ଖଣଂ ॥
ୟତ୍ର ଅବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀସୁ, ୱତ୍ଥୁଂ ପରିୟୁଦସ୍ସତି ।
ତକ୍ରିୟାୟୁତ୍ତରାଜାଦିଂ, ୱଦେ ସୋ ପରିୟୁଦାସକୋ ॥
ପସଜ୍ଜପଟିସେଧୋ ତୁ, ୱତ୍ଥନ୍ତର+ମନାଦିୟ ।
କିଞ୍ଚିୱତ୍ଥୁନିସେଧସ୍ସ, ପସଙ୍ଗୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ ସୋ ॥
ତଦଞ୍ଞୋ ଚ ତଂୱିରୁଦ୍ଧୋ,
ତଦଭାୱୋ ଚ ନଞ୍ଞତ୍ଥୋ ॥
ତଦଞ୍ଞତ୍ଥେ – ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞୋ ତଂସଦିସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅମନୁସ୍ସୋ, ଅସ୍ସମଣୋ, ନ ବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା । ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧତ୍ଥେ-ନ କୁସଲା ଅକୁସଲା, କୁସଲପଟିପକ୍ଖାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅଲୋଭୋ, ଅମିତ୍ତୋ, ଅୟଂ ପରିୟୁଦାସନୟୋ । ତଦଭାୱେ-ନ କତ୍ୱା ଅକତ୍ୱା, ଅକାତୁନ ପୁଞ୍ଞଂ, ଅକରୋନ୍ତୋ, ଅଭାୱୋ ଭୱତି । ଅୟଂ ପସଜ୍ଜପଟିସେଧନୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଉଭୋସୁ ପରିୟୁଦାସେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଞ୍ଞୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମେ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ଖତ୍ତିୟାଦି ବ୍ରାହ୍ମଣସଦିସୋୱ ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୱୁତ୍ତେ ପତୀୟତେ । ଇତରସ୍ମିଂ ପନ ପକ୍ଖେ କେନଚି ସଂସୟନିମିତ୍ତେନ ଖତ୍ତିୟାଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଞାଣନିୱୁତ୍ତି କରୀୟତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ+ୟଂ ନ ଭୱତି ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ତଜ୍ଝାସିତୋ ନ ଭୱତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସଦିସତ୍ତଂ ୱିନା ମିଚ୍ଛାଞାଣାସମ୍ଭୱା ପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟା ଚ ସଦିସପଟିପତ୍ତି, ତଗ୍ଗତା ଚ ଲିଙ୍ଗ+ସଙ୍ଖ୍ୟା ଭୱନ୍ତି । ଅତୋୟେୱ ଉଚ୍ଚତେ ‘‘ନଞ୍ଞିୱୟୁତ୍ତ+ମଞ୍ଞସଦିସାଧିକରଣେ, କଥା ହି ଅତ୍ଥସମ୍ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।
୭୫. ଅନ ସରେତି
ନଞସଦ୍ଦସ୍ସ ସରେ ଅନ, ନ ଅସ୍ସୋ ଅନସ୍ସୋ, ନ ଅରିୟୋ ଅନରିୟୋ । ଏୱଂ ଅନିସ୍ସରୋ, ଅନିଟ୍ଠୋ, ଅନାସୱୋ । ନ ଆଦାୟ ଅନାଦାୟ, ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଇଚ୍ଛାଦି । ବହୁଲାଧିକାରା ଅୟୁତ୍ତତ୍ଥେହି କେହିଚି ହୋତି । ପୁନ ନ ଗୀୟନ୍ତୀତି ଅପୁନଗେୟ୍ୟା ଗାଥା, ଅନୋକାସଂ କାରେତ୍ୱା, ଅମୂଲାମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଅଚନ୍ଦମୁଲ୍ଲୋକିକାନି ମୁଖାନି, ଅସଦ୍ଧଭୋଜୀ, ଅଲୱଣଭୋଜୀ ।
୧୩. କୁପାଦୟୋ ନିଚ୍ଚ+ମସ୍ୟାଦିୱିଧିମ୍ହି
କୁସଦ୍ଦୋ ପାଦୟୋ ଚ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେ+କତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ନିଚ୍ଚଂ ସ୍ୟାଦିୱିଧିୱିସୟତୋ+ଞ୍ଞତ୍ଥ । ଏତ୍ଥ ଅବ୍ୟଭିଚାରିପାଦିସହଚରଣତ୍ଥେନ କୁଇତି ନିପାତୋୱ, ନ ପଥୱୀୱାଚକୋ କୁସଦ୍ଦୋ । ସ୍ୟାଦିୱିଧିୱିସୟୋ ନାମ ‘‘ଲକ୍ଖଣିତ୍ଥମ୍ଭୂତା’’ ଦିନା ପତିଆଦୀନଂ ୱିସୟେ କତଦୁତିୟା, ତଞ୍ଚ ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସନ୍ତି ଅସଂଖ୍ୟସମାସ+ମିୱ ମା ହୋତୂତି ‘‘ଅସ୍ୟାଦିୱିଧିମ୍ହୀ’’ତି ନିସେଧୋ । କୁଚ୍ଛିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କୁବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ନିଚ୍ଚସମାସତ୍ତା ଅସପଦେନ ୱିଗ୍ଗହୋ ।
୧୦୭. ସରେ କଦ କୁସ୍ସୁ+ତ୍ତରତ୍ଥେ
କୁସ୍ସୁ+ତ୍ତରତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସରାଦୋ ଉତ୍ତରପଦେ କଦାଦେସୋ ହୋତି । ଈସକଂ ଉଣ୍ହଂ କଦୁଣ୍ହଂ, କୁଚ୍ଛିତଂ ଅନ୍ନଂ କଦନ୍ନଂ, କଦସନଂ । ସରେତି କିଂ, କୁପୁତ୍ତା, କୁଦାରା, କୁଦାସା, କୁଦିଟ୍ଠି ।
୧୦୮. କା+ପ୍ପତ୍ଥେ
ଅପ୍ପତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ କୁସ୍ସ କା ହୋତୁ+ତ୍ତରପଦେ । ଅପ୍ପକଂ ଲୱଣଂ କାଲୱଣଂ । ଏୱଂ କାପୁପ୍ଫଂ ।
୧୦୯. ପୁରିସେ ୱାତି
କୁସ୍ସ କା ୱା । କୁଚ୍ଛିତୋ ପୁରିସୋ କାପୁରିସୋ, କୁପୁରିସୋ ୱା । ପକଟ୍ଠୋ ନାୟକୋ ପନାୟକୋ, ପଧାନଂ ୱଚନଂ ପାୱଚନଂ ଭୁସଂ ୱଦ୍ଧଂ ପୱଦ୍ଧଂ ସରୀରଂ, ସମଂ ସମ୍ମା ୱା ଆଧାନଂ ସମାଧାନଂ, ୱିୱିଧା ମତି ୱିମତି, ୱିୱିଧୋ ୱିସିଟ୍ଠୋ ୱା କପ୍ପୋ ୱିକପ୍ପୋ, ଅଧିକୋ ଦେୱୋ ଅତିଦେୱୋ, ଏୱଂ ଅଧିଦେୱୋ, ଅଧିସୀଲଂ । ସୁନ୍ଦରୋ ଗନ୍ଧୋ ସୁଗନ୍ଧୋ, କଚ୍ଛିତୋ ଗନ୍ଧୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ, ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ ସୁକତଂ, ଦୁଟ୍ଠୁ କତଂ ଦୁକ୍କତଂ ଅଭି ସିଞ୍ଚନଂ ଅଭିସେକୋତି ସନନ୍ତୋ, ଅତିସୟେନ କତ୍ୱା, କତଂ ପକରିତ୍ୱା, ପକତଂ, ଅତିସୟେନ ଥୁତଂ ଅତିତ୍ଥୁତଂ, ଅତିକ୍କମ୍ମ ଥୁତଂ ଅତିତ୍ଥୁତଂ, ଈସଂ କଳାରୋ ଆକଳାରୋ, ସୁଟ୍ଠୁ ବଦ୍ଧୋ ଆବଦ୍ଧୋ ।
ପାଦୟୋ ଗତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ପଠମାୟ
ପଗତୋ ଆଚରିୟୋ ପାଚରିୟୋ, ଏୱଂ ପନ୍ତେୱାସୀ ।
ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ମଞ୍ଚଂ ଅତିମଞ୍ଚୋ । ଅତିମାଲୋ, ‘‘ଘପସ୍ସ+ନ୍ତସ୍ସା+ପ୍ପଧାନସ୍ସା’’ତି ମାଲାସଦ୍ଦେ ଘସ୍ସ ରସ୍ସୋ । ଏୱ+ମୁପରିପି ଘପାନଂ ରସ୍ସୋ ।
ଅୱାଦୟୋ କୁଟ୍ଠାଦ୍ୟତ୍ଥେ ତତିୟାୟ
ଅୱକୁଟ୍ଠଂ କୋକିଲାୟ ୱନଂ ଅୱକୋକିଲଂ, ଅୱମୟୂରଂ । ଅୱକୁଟ୍ଠନ୍ତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ।
ପରିୟାଦୟୋ ଗିଲାନାଦ୍ୟତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥିୟା
ପରିଗିଲାନୋ+ଜ୍ଝେନାୟ ପରିୟଜ୍ଝେନୋ ।
ନ୍ୟାଦୟୋ କନ୍ତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ପଞ୍ଚମିୟା
ନିକ୍ଖନ୍ତୋ କୋସମ୍ବିୟା ନିକ୍କୋସମ୍ବି । ଅସ୍ୟାଦିୱିଧିମ୍ହୀତି କିଂ, ରୁକ୍ଖଂ ପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ।
୧୪. ଚୀ କ୍ରିୟତ୍ଥେହି
ଚୀପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେହି ସହେ+କତ୍ଥୋ ହୋତି । ଅମଲୀନଂ ମଲୀନଂ କରିତ୍ୱାତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ‘‘ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ କରା+ସ+ଭୂୟୋଗେ ୱିକାରାଚୀ’’ତି ଚୀପଚ୍ଚୟେକତେ ଇମିନା ସମାସୋ । ଏତ୍ଥ ଚ-କାରୋ ‘‘ଚୀ କ୍ରିୟତ୍ଥେହୀ’’ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ । ‘‘ପ୍ୟୋ ୱା ତ୍ୱାସ୍ସ ସମାସେ’’ତି ପ୍ୟ ହୋତି, ପ-କାରୋ ‘‘ପ୍ୟେ ସିସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ । ମଲିନୀକରିୟ ।
୧୫. ଭୂସନା+ଦରା+ନାଦରେସ୍ୱ+ଲଂ+ସା+ସାତି
ଭୂସନାଦୀସ୍ୱ+ତ୍ଥେସ୍ୱ+ଲ+ମାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଏକତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ଅଲଂ କରିତ୍ୱା ସକ୍କରିତ୍ୱା ଅସକ୍କରିତ୍ୱାତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ସମାସେ କତେ ପ୍ୟେ ଚ ‘‘ସା ସାଧିକରା ଚ ଚରିଚ୍ଚା’’ତି ଚାଦେସୋ ପରରୂପଞ୍ଚ । ଅଲଂକରିୟ, ସକ୍କଚ୍ଚ, ଅସକ୍କଚ୍ଚ ।
୧୬. ଅଞ୍ଞେଚା+ତି ସୁତ୍ତେନ ସମାସେ କତେ… ଏତ୍ଥ ୟଥା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରାତି ୱୁତ୍ତେ ପକରଣତୋ ଅଗ୍ଗଲ+ମିତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱ+ମିଧାପି ନିପାତପଭାୱେ ଅଞ୍ଞେ ଚାତି ସାମଞ୍ଞଂ ଚେ+ତି ଆଗମାନୁସାରେନ ଲବ୍ଭମାନୱିଭତ୍ୟନ୍ତପଟିରୂପନିପାତାୱ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଅଗ୍ଗତୋ ଭୱିତ୍ୱା ପୁରୋଭୁୟ୍ୟ, ଅନ୍ତରହିତୋ ହୁତ୍ୱା ତିରୋଭୂୟ, ଅନ୍ତରଧାନଂ କତ୍ୱା ତିରୋକରିୟ, ଉରସି କତ୍ୱା ଉରସିକରିୟ, ମନସି କତ୍ୱା ମନସିକରିୟ, ମଜ୍ଝେ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝେକରିୟ, ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଭୂୟ ।
୧୭. ୱା+ନେକ+ଞ୍ଞତ୍ଥେ
ଅନେକଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଏକତ୍ଥଂ ୱା ହୋତି ।
ପଦନ୍ତରସ୍ସ ୟସ୍ସ+ତ୍ଥୋ, ପଧାନଂ ଲିଙ୍ଗ+ମସ୍ସ ଚ ।
ସମାସୋ ସୋ+ୟ+ମଞ୍ଞତ୍ଥୋ, ବହୁବ୍ବୀହିପରୱ୍ହୟୋ ॥
ସୋ ଚ ନୱୱିଧୋ ଦ୍ୱିପଦୋ, ଭିନ୍ନାଧିକରଣୋ, ତିପଦୋ, ନ-ନିପାତପୁବ୍ବପଦୋ, ସହପୁବ୍ବପଦୋ, ଉପମାନପୁବ୍ବପଦୋ, ସଙ୍ଖ୍ୟୋଭୟପଦୋ, ଦିସନ୍ତରାଲତ୍ଥୋ, ବ୍ୟତିହାରଲକ୍ଖଣୋ ଚାତି ।
୧. ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିପଦୋ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣୋ କମ୍ମାଦୀସୁ ଛସୁ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେସୁ ଭୱତି ।
(କ) ତତ୍ଥ ଦୁତିୟତ୍ଥେ ତାୱ-ଆଗତା ସମଣା ଇମଂ ସଙ୍ଘାରାମନ୍ତି ଆଗତସମଣୋ ସଙ୍ଘାରାମୋ । ସୋ ଚ ଦୁୱିଧୋ ତଗ୍ଗୁଣା+ତଗ୍ଗୁଣୱସେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
ସୋ ସମାସୋ ଦ୍ୱିଧା ମତୋ ॥
ତଂ ୟଥା ‘ନୀୟତଂ ଲମ୍ବ-
କଣ୍ଣୋ+’ ‘ୟଂ ଦିଟ୍ଠସାଗରୋ’ ॥
ତେସୁ ୟତ୍ଥ ୱିସେସନଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହତି, ସୋ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ, ୟଥା ‘ଲମ୍ବକଣ୍ଣ+ମାନୟା’ତି । ୟତ୍ଥ ପନ ନ ଗୟ୍ହତି, ସୋ ଅତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ, ୟଥା ‘ବହୁଧନ+ମାନୟା’ତି ।
ଇଧ ୱିସେସନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିପାତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଆଗତସଦ୍ଦୋ ଚ ସମଣସଦ୍ଦୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ୟତ୍ଥଭୂତେ ସଙ୍ଘାରାମସଙ୍ଖାତେ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତତୋ ସମାସେନେୱ କମ୍ମତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିହିତତ୍ତା ପୁନ ଦୁତିୟା ନ ହୋତି । ତଥା ଆଗତସମଣା ସାୱତ୍ଥି, ଆଗତସମଣଂ ଜେତୱନଂ । ପଟିପନ୍ନା ଅଦ୍ଧିକା ୟଂ ପଟିପନ୍ନଦ୍ଧିକୋ ପଥୋ, ଅଭିରୂଳ୍ହାୱ, ଣିଜାୟଂ ନାୱଂ ସା ଅଭିରୂଳ୍ହୱାଣିଜା ନାୱା ।
(ଖ) ତତିୟତ୍ଥେ-ଜିତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟେନ ସୋ ଜିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସମଣୋ, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ, ପତ୍ତଧମ୍ମୋ, କତକିଚ୍ଚୋ । ୱିଜିତା ମାରା ଅନେନାତି ୱିଜିତମାରୋ ଭଗୱା, ପଟିୱିଦ୍ଧସବ୍ବଧମ୍ମୋ । କରଣତ୍ଥେ-ଛିନ୍ନୋ ରୁକ୍ଖୋ ୟେନ ସୋ ଛିନ୍ନରୁକ୍ଖୋ ଫରସୁ ।
(ଗ) ଚତୁତ୍ଥିୟତ୍ଥେ-ଦିନ୍ନୋ ସୁଙ୍କୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଦିନ୍ନସୁଙ୍କୋ ରାଜା, ଦିନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ଅସ୍ସାତି ଦିନ୍ନଭୋଜନୋ ।
(ଘ) ପଞ୍ଚମିୟତ୍ଥେ-ନିଗ୍ଗତା ଜନା ୟସ୍ମା ସୋ ନିଗ୍ଗତଜନୋ ଗାମୋ, ନିଗ୍ଗତୋ ଅୟୋ=ସୁଖଂ ୟସ୍ମାତି ନିରୟୋ, ନିକ୍କିଲେ- ସୋ। ଅପେତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅସ୍ମାତି ଅପେତୱିଞ୍ଞାଣୋ ମତକାୟୋ, ଅପଗତଭୟଭେରୱୋ ଅରହା ।
(ଙ) ଛଟ୍ଠିୟତ୍ଥେ-ଛିନ୍ନା ହତ୍ଥା ୟସ୍ସ ସୋ ଛିନ୍ନହତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପୋ ଖୀଣାସୱୋ, ୱୀତୋ ରାଗୋ ଅସ୍ସାତି ୱୀତରାଗୋ । ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଅସ୍ସାତି ଦ୍ୱିପଦୋ, ଦ୍ୱିହତ୍ଥୋ ପଟୋ । ତେୱିଜ୍ଜୋତି ଏତ୍ଥ ତିୱିଜ୍ଜୋ ଏୱାତି ସକତ୍ଥେ ଣୋ ୱୁଦ୍ଧି ଚ । ଚତୁପ୍ପଦୋ, ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୂନି ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଚଚକ୍ଖୁ ଭଗୱା, ଛଳଭିଞ୍ଞୋ, ‘‘ଘପସ୍ସା’’ଦିନା ରସ୍ସତ୍ତଂ । ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ । ଦସବଲୋ, ଅନନ୍ତଞାଣୋ । ତୀଣି ଦସ ପରିମାଣ+ମେସଂତି ତିଦସା ଦେୱା, ଇଧ ପରିମାଣସଦ୍ଦସନ୍ନିମାନତୋ ଦସସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ ୱତ୍ତତେ । ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଉତ୍ତରପଦେ ‘‘ଇମସ୍ସି+ଦଂ ୱା’’ତି ଇମସ୍ସ ଇଦଂ । କୋ ପଭୱୋ ଅସ୍ସାତି କିଂ ପଭୱୋ କାୟୋ । ୱିଗତଂ ମଲଂ ଅସ୍ସାତି ୱିମଲୋ, ସୁନ୍ଦରୋ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସାତି ସୁଗନ୍ଧଂ ଚନ୍ଦନଂ, ଏୱଂ ସୁସୀଲୋ, ସୁମୁଖୋ, କୁଚ୍ଛିତୋ ଗନ୍ଧୋ ଅସ୍ସାତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ କୁଣପଂ, ଦୁମ୍ମୁଖୋ, ଦୁଟ୍ଠୁ ମନୋ ଅସ୍ସାତି ଦୁମ୍ମନୋ, ଏୱଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋ । ତପୋ ଏୱ ଧନଂ ଅସ୍ସାତି ତପୋଧନୋ । ଖନ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ବଲଂ ଅସ୍ସାତି ଖନ୍ତିବଲୋ । ଇନ୍ଦୋତି ନାମଂ ଏତସ୍ସାତି ଇନ୍ଦନାମୋ ।
ଛନ୍ଦଜାତାଦୀସୁ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବାନଂ ୟଥିଚ୍ଛିତତ୍ତା ଉଭୟଂ ପୁବ୍ବଂ ନିପତତି, କମାତିକ୍କମେ ପୟୋଜନାଭାୱା । ଜାତୋ ଛନ୍ଦୋ ଅସ୍ସାତି ଜାତଛନ୍ଦୋ, ଏୱଂ ଛନ୍ଦଜାତୋ । ସଞ୍ଜାତପୀତିସୋମନସ୍ସୋ, ପୀତିସୋମନସ୍ସସଞ୍ଜାତୋ । ମାସଜାତୋ, ଜାତମାସୋ । ଛିନ୍ନହତ୍ଥୋ, ହତ୍ଥଛିନ୍ନୋ ।
ଦୀଘାଜଙ୍ଘା ଅସ୍ସାତି ଦୀଘଜଙ୍ଘୋ, ଏତ୍ଥ ପୁମ୍ଭାୱୋ, ‘‘ଘପସ୍ସା’’ଦିନା ରସ୍ସୋ ଚ । ତଥା ପହୂତଜିୱ୍ହୋ । ମହନ୍ତୀ ପଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ମହାପଞ୍ଞୋ । ‘‘ଇତ୍ଥିୟଂ ଭାସିତପୁମି+ତ୍ଥୀ ପୁମେ+ୱେ+କତ୍ଥେ’’ତି ୱୀପଚ୍ଚୟାଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଟାଦେସୋ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ । ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି କିଂ, ଖମାଧନୋ । ଭାସିତପୁମାତି କିଂ, ସଦ୍ଧାଧୁରୋ । ପଞ୍ଞାପକତିକୋ, ପଞ୍ଞାୱିସୁଦ୍ଧିକୋ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଲ୍ତ୍ୱିତ୍ଥିୟୂହି କୋ’’ତି କୋ । ଗଣ୍ଡୀୱଧନ୍ୱାତି ପକତନ୍ତରେନ ସିଦ୍ଧଂ ।
ନାନା=ପ୍ପକାରା ଦୁମା ନାନାଦୁମା, ନାନାଦୁମେହି ପତିତାନି ନାନାଦୁମପତିତାନି, ନାନାଦୁମପତିତାନି ଚ ତାନି ପୁପ୍ଫାନି ଚେତି ନାନାଦୁମପତିତପୁପ୍ଫାନି, ତେହି ୱାସିତା ନାନାଦୁମପତିତପୁପ୍ଫୱାସିତା, ନାନାଦୁମପତିତପୁପ୍ଫୱାସିତାସାନୁୟସ୍ସସୋ ନାନାଦୁମପତିତପୁପ୍ଫୱାସିତସାନୁ ପବ୍ବତୋ, ଅୟଂ ୱିସେସନ+ଅମାଦିସମାସଗବ୍ଭୋ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ ।
(ଚ) ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ-ସମ୍ପନ୍ନାନି ସସ୍ସାନି ୟସ୍ମିଂ ସୋ ସମ୍ପନ୍ନସସ୍ସୋ ଜନପଦୋ । ସୁଲଭୋ ପିଣ୍ଡୋ ଇମସ୍ମିନ୍ତି ସୁଲଭପିଣ୍ଡୋ ଦେସୋ । ଆକିଣ୍ଣା ମନୁସ୍ସା ୟସ୍ସଂ ସା ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସା ରାଜଧାନୀ । ବହୱୋ ତାପସା ଏତସ୍ମିନ୍ତି ବହୁତାପସୋ ଅସ୍ସମୋ । ଉପଚିତଂ ମଂସଲୋହିତଂ ଅସ୍ମିନ୍ତି ଉପଚିତମଂସଲୋହିତଂ ସରୀରଂ । ବହୱୋ ସାମିନୋ ଅସ୍ମିନ୍ତି ବହୁସାମିକଂ ନଗରଂ, ବହୂ ନଦିୟୋ ଅସ୍ମିନ୍ତି ବହୁନଦିକୋ, ଈକାରନ୍ତତ୍ତା କପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱଂ ବହୁଜମ୍ବୁକଂ ୱନଂ, ବହୱୋ କତ୍ତାରୋ ଅସ୍ମିଂ ଅସ୍ସ ୱାତି ବହୁକତ୍ତୁକୋ ଦେସୋ, ଏୱଂ ବହୁଭତ୍ତୁକୋ, ‘‘ଲ୍ତ୍ୱିତ୍ଥିୟୂହି କୋ’’ତି କୋ ।
୨. ଭିନ୍ନାଧିକରଣୋ ୟଥା-ଏକରତ୍ତିଂ ୱାସୋ ଅସ୍ସାତି ଏକରତ୍ତିୱାସୋ, ସମାନେନ ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱାସୋ ଅସ୍ସାତି ସମାନୱାସୋ ପୁରିସୋ । ଉଭତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନ+ମସ୍ସାତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ, ୱିଭତ୍ୟଲୋପୋ ‘‘ୱା+ଞ୍ଞତୋ’’ତି କୋ ଚ, ଛତ୍ତଂ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସାତି ଛତ୍ତପାଣି, ଏୱଂ ଦଣ୍ଡପାଣି, ସତ୍ଥପାଣି, ୱଜିରପାଣି, ଖଗ୍ଗହତ୍ଥୋ, ପତ୍ତହତ୍ଥୋ, ଦାନେ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅସ୍ସାତି ଦାନଜ୍ଝାସୟୋ ଦାନାଧିମୁତ୍ତିକୋ, ବୁଦ୍ଧଭତ୍ତିକୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମଗାରୱୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩. ତିପଦୋ ୟଥା-ପରକ୍କମେନା+ଧିଗତା ସମ୍ପଦା ୟେହି ତେ ପରକ୍କମାଧିଗତସମ୍ପଦା ମହାପୁରିସା । ଏୱଂ ଧମ୍ମାଧିଗତଭୋଗା । ଓନୀତୋ ପତ୍ତତୋ ପାଣି ୟେନ ସୋ ଓନୀତପତ୍ତପାଣି । ସୀହସ୍ସ ପୁବ୍ବଦ୍ଧମିୱ କାୟୋ ଅସ୍ସାତି ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧକାୟୋ । ମତ୍ତା ବହୱୋ ମାତଙ୍ଗା ଅସ୍ମିନ୍ତି ମତ୍ତବହୁମାତଙ୍ଗଂ ୱନଂ ।
୪. ନ-ନିପାତପୁବ୍ବପଦୋ ୟଥା-ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସମୋତି ଅସ୍ସମୋ, ‘‘ଟ ନଞସ୍ସା’’ତି ନସ୍ସ ଟୋ । ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅପୁତ୍ତକୋ, ଅହେତୁକୋ, କପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱ+ମୁପରିପି ଞେୟ୍ୟଂ । ନତ୍ଥି ସଂୱାସୋ ଏତେନାତି ଅସଂୱାସୋ, ନ ୱିଜ୍ଜତେ ୱୁଟ୍ଠି ଏତ୍ଥାତି ଅୱୁଟ୍ଠିକୋ ଜନପଦୋ, ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ୱିହାରୋ । ଏୱଂ ଅନୁତ୍ତରୋ ‘‘ଅନ ସରେ’’ତି ଅନ, ଏୱଂ ଅନନ୍ତଂ, ଅନାସୱୋ ।
୫. ପଠମାତ୍ଥେ ସହପୁବ୍ବପଦୋ ୟଥା-ସହ ହେତୁନା ୱତ୍ତତି ସୋ ସହେତୁକୋ ସହେତୁ ୱା, ‘‘ସହସ୍ସ ସୋ+ଞ୍ଞତ୍ଥେ’’ତି ସହସ୍ସ ସୋ, ଏୱଂ ସପ୍ପୀତିକା, ସପ୍ପଚ୍ଚୟା, ସକିଲେସୋ, ସଉପାଦାନୋ, ସପରିୱାରୋ ସହପରିୱାରୋ ୱା, ସହ ମୂଲେନ ଉଦ୍ଧଟୋ ସମୂଲୁଦ୍ଧଟୋ ରୁକ୍ଖୋ ।
୬. ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଜୋତକଇୱୟୁତ୍ତୋ ଉପମାନପୁବ୍ବପଦୋ ପଠମାୟ ୟଥା-ନିଗ୍ରୋଧୋ ଇୱ ପରିମଣ୍ଡଲୋ ୟୋ ସୋ ନିଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲୋ । ସଙ୍ଖୋ ୱିୟ ପଣ୍ଡରୋ ଅୟନ୍ତି ସଙ୍ଖପଣ୍ଡରୋ, କାକୋ ୱିୟ ସୂରୋ ଅୟନ୍ତି କାକସୂରୋ । ଚକ୍ଖୁ ଇୱ ଭୂତୋ ଅୟଂ ପରମତ୍ଥଦସ୍ସନତୋତି ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ ଭଗୱା । ଏୱଂ ଅତ୍ଥଭୂତୋ, ଧମ୍ମଭୂତୋ, ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ, ଅନ୍ଧଭୂତୋ । ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜମିୱ ଭୂତା ଅୟଂ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଭୂତା କୁଦିଟ୍ଠି । ତନ୍ତାକୁଲମିୱ ଜାତା ଅୟଂତି ତନ୍ତାକୁଲଜାତା ।
ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ-ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସ ସୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ଭଗୱା, ମଜ୍ଝପଦଲୋପୋ । ନାଗସ୍ସ ଗତି ୱିୟ ଗତି ଅସ୍ସାତି ନାଗଗତି । ଏୱଂ ସୀହଗତି, ନାଗୱିକ୍କମୋ, ସୀହୱିକ୍କମୋ, ସୀହହନୁ । ଏଣିସ୍ସ ୱିୟ ଜଙ୍ଘା ଅସ୍ସାତି ଏଣିଜଙ୍ଘୋ । ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱିୟ ସରୋ ଅସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରୋ ।
୭. ୱାସଦ୍ଦତ୍ଥେ ସଙ୍ଖ୍ୟାଉଭୟପଦୋ ୟଥା-ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଦ୍ୱତ୍ତି, ଦ୍ୱତ୍ତୟୋ ଚ ତେ ପତ୍ତା ଚେତି ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତା, ‘‘ତିସ୍ୱ’’ଇତି ତିସଦ୍ଦେ ପରେ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଅତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୀହଂ ୱା ତୀହଂ ୱା ଦ୍ୱୀହତୀହଂ, ଛ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ୱାଚା ଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚା, ଏୱଂ ସତ୍ତଟ୍ଠମାସା, ଏକୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନାନି ।
୮. ଦିସନ୍ତରାଲତ୍ଥୋ ୟଥା-ପୁବ୍ବସ୍ସା ଚ ଦକ୍ଖିଣସ୍ସା ଚ ଦିସାୟ ୟଦନ୍ତରାଲଂ ସା ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣା ୱିଦିସା । ଏତ୍ଥ –
୬୯. ସବ୍ବାଦୟୋ ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେତି
ଇତ୍ଥିୱାଚକା ସବ୍ବାଦୟୋ ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେ ପୁମେୱ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ପୁବ୍ବୁତ୍ତରା, ଅପରଦକ୍ଖିଣା, ପଚ୍ଛିମୁତ୍ତରା । ପୁବ୍ବା ଚ ସା ଦକ୍ଖିଣା ଚେତି ୱା ।
୯. ବ୍ୟତିହାରଲକ୍ଖଣୋ ୟଥା – ‘‘ତତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ପହରିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧେ ସରୂପଂ’’ତି ସୁତ୍ତେନ ସମାସେ କତେ କେସେସୁ ଚ କେସେସୁ ଚ ଗହେତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତଂ କେସାକେସୀ, ଦଣ୍ଡେହି ଚ ଦଣ୍ଡେହି ଚ ପହରିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତଂ ଦଣ୍ଡାଦଣ୍ଡୀତି ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଚୀ ୱୀତିହାରେ’’ତି ଚୀପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଚିସ୍ମିଂ’’ତି ଆକାରୋ, ଏୱଂ ମୁଟ୍ଠାମୁଟ୍ଠୀ ।
ସୋଭଣୋ ଗନ୍ଧୋ ସୁଗନ୍ଧୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁଗନ୍ଧୀହି ଅତ୍ଥିଅତ୍ଥେ ଈପଚ୍ଚୟେନ ସିଦ୍ଧଂ । ୟସ୍ମା ଚ ଭଦ୍ଦାୟ କାପିଲାନିୟା ଅପଦାନେ ‘‘ପୁନୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାନ, ସୋଧୟିତ୍ୱା ସୁଗନ୍ଧିନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତିୟଂ ଇକାରନ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ସୁଗନ୍ଧି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୀତି ପୟୋଗା ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଗନ୍ଧିନାତି ଏକୱଚନେ ରସ୍ସୋ ।
୧୯. ଚତ୍ଥେ
ଅନେକଂସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ଚତ୍ଥେ ଏକତ୍ଥଂ ୱା ହୋତି । ସମୁଚ୍ଚୟୋ ଅନ୍ୱାଚୟୋ ଇତରୀତରୟୋଗୋ ସମାହାରୋତି ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
ତତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚୟା+ନ୍ୱାଚୟେସୁ ସମାସୋ ନ ହୋତି, କ୍ରିୟାସାପେକ୍ଖତାୟ ନାମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୟୁତ୍ତତ୍ଥତ୍ତା, ୟଥା-ଚୀୱରଂ ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଂ ସୟନାସନଂ ଅଦାସି, ଦାନଞ୍ଚ ଦେହି, ସୀଲଞ୍ଚରକ୍ଖାହି । ଇତରୀତରୟୋଗେ ସମାହାରେ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖତ୍ତା ସମାସୋ ।
ଉଭୟତ୍ଥପଧାନେ ଚତ୍ଥେ କଥ+ମେକତ୍ଥୀଭାୱୋ ସମ୍ଭୱେ+ତି ଚେ, ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
ସପ୍ପଧାନାପି ୟତ୍ଥ+ତ୍ଥା, ମିଥୋ ସାପେକ୍ଖତା ଇୱ ।
କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧସାମଞ୍ଞା, ଚତ୍ଥେ+କତ୍ଥଂ ତ+ଦୁଚ୍ଚତେତି ॥
ୟସ୍ମା ଏକତ୍ଥୀଭାୱେପି ସତୀୟସତୀୟତ୍ଥେ ପଧାନଂ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତେ –
ନ+ଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସେସେନ୍ତି, ଚତ୍ଥେ ଅତ୍ଥା ପଦାନିୱ ।
ସତ୍ଥୱୁତ୍ୟୀ ଅତୋ ତେସଂ, ପଧାନତ୍ଥଂ+ଭିୟୁଜ୍ଜତେ ॥
ଇତରୀତରୟୋଗୋ ଚ, ସମାହାରୋତ୍ୟ+ୟଂ ଦ୍ୱିଧା ।
ସମାସୋ ତୁ ଇମଂ ଅଞ୍ଞେ, ଜାନନ୍ତେ ଦ୍ୱନ୍ଦନାମତୋ ॥
ଇତରୀତରୟୋଗସ୍ମିଂ+ୱୟୱତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ।
ସମୁଦାୟତିରୋଭାୱୋ, ପରଂୱ ଲିଙ୍ଗ+ମସ୍ସ ଚ ॥
ସମୁଦାୟବ୍ଭୱୋ ୟସ୍ମିଂ+ୱୟୱା ଚ ତିରୋହିତା ।
ସମାହାରୋତ୍ୟ+ୟଂ ଚତ୍ଥୋ, ସୋ ଚ ହୋତି ନପୁଂସକେ ॥
ଇତରୀତରୟୋଗୋ ୟଥା-ସାରିପୁତ୍ତୋ ଚ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଚ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା, ଭୋ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୱୟୱପଧାନତ୍ତା ବହୁୱଚନମେୱ । ସମଣା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା, ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା, ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣା, ଦେୱମନୁସ୍ସା, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ।
୬୪. ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧୀନ+ମା ତତ୍ର ଚତ୍ଥେତି
ୱିଜ୍ଜାସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧୀନଞ୍ଚ ଚତ୍ଥେ ଆ ହୋତୀତି ଉକାରସ୍ସ ଆ, ହୋତା ଚ ପୋତା ଚ ହୋତାପୋତାରୋ । ଏୱଂ ମାତାପିତରୋ ।
୬୫. ପୁତ୍ତେତି
ପୁତ୍ତେ ଉତ୍ତରପଦେ ପିତାଦୀନ+ମା ହୋତି ଚତ୍ଥେ । ପିତା ଚ ପୁତ୍ତୋ ଚ ପିତାପୁତ୍ତା, ଏୱଂ ମାତାପୁତ୍ତା ।
୭୮. ଜାୟାୟ ଜୟଂ ପତିମ୍ହି
ପତିମ୍ହି ପରେ ଜାୟାୟ ଜୟଂ ହୋତି । ଜାୟା ଚ ପତି ଚ ଜୟମ୍ପତୟୋ । ଜାନିପତୀତି ପକତନ୍ତରେନ ସିଦ୍ଧଂ, ଜାନି ଚ ପତି ଚ ଜାନିପତି । ଏୱଂ ଜମ୍ପତି ଦମ୍ପତୀତି ।
କ୍ୱଚି ଅପ୍ପସରଂ ପୁବ୍ବଂ ନିପତତି, ୟଥା-ଚନ୍ଦୋ ଚ ସୂରିୟୋ ଚ ଚନ୍ଦସୂରିୟା, ନିଗମା ଚ ଜନପଦା ଚ ନିଗମଜନପଦା । ଏୱଂ ସୁରାସୁରଗରୁଡମନୁଜଭୁଜଗଗନ୍ଧବ୍ବା ।
କ୍ୱଚି ଇୱଣ୍ଣୁ+ୱଣ୍ଣନ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବନିପାତୋ, ୟଥା-ଅଗ୍ଗିଧୁମା, ଗତିବୁଦ୍ଧିଭୁଜପଠହରକରସୟା, ଧାତୁଲିଙ୍ଗାନି ।
କ୍ୱଚି ସରାଦିଅକାରନ୍ତଂ ପୁବ୍ବଂ ନିପତତି, ୟଥା-ଅତ୍ଥଧମ୍ମା, ଅତ୍ଥସଦ୍ଦା, ସଦ୍ଦତ୍ଥା ୱା ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସାପେକ୍ଖାନମେୱ ତିରୋହିତାୱୟୱଭେଦୋ ସମୁଦାୟପଧାନୋ ସମାହାରୋ, ୟଥା-ଛତ୍ତଞ୍ଚ ଉପାହନା ଚ ଛତ୍ତୁପାହନଂ ।
୨୦. ସମାହାରେ ନପୁଂସକନ୍ତି
ସମାହାରେ ସବ୍ବତ୍ଥ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ଭୱତି, ସମାହାରସ୍ସେ+କତ୍ତା ଏକୱଚନମେୱ ।
୨୩. ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋତି
ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ । ଭୋ ଛତ୍ତୁପାହନ, ଛତ୍ତୁପାହନଂ, ଛତ୍ତୁପାହନେନ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତେ ଚ ସମାହାରିତରୀତରୟୋଗା ବହୁଲଂୱିଧାନା ନିୟତୱିସୟାୟେୱ ହୋନ୍ତି, ତତ୍ରା+ୟଂ ୱିସୟୱିଭାଗୋ-ନିରୁତ୍ତିପିଟକାଗତୋ-ପାଣି+ତୂରିୟ+ୟୋଗ୍ଗ+ସେନଙ୍ଗାନଂ, ନିଚ୍ଚୱେରୀନଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣସଞ୍ଞାନଂ, ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୁକାନଂ, ପଚନଚଣ୍ଡାଲାନଂ, ଚରଣସାଧାରଣାନଂ, ଏକଜ୍ଝାୟନପାୱଚନାନଂ, ଲିଙ୍ଗୱିସେସାନଂ, ୱିୱିଧୱିରୁଦ୍ଧାନଂ, ଦିସାନଂ, ନଦୀନଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚସମାହାରେକତ୍ଥଂ ଭୱତି ।
ପାଣଙ୍ଗାନଂ-ଚକ୍ଖୁ ଚ ସୋତଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସୋତଂ, ମୁଖଞ୍ଚ ନାସିକା ଚ ମୁଖନାସିକଂ, ‘‘ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ’’ତି ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ରସ୍ସୋ । ହନୁ ଚ ଗୀୱା ଚ ହନୁଗୀୱଂ, କଣ୍ଣା ଚ ନାସା ଚ କଣ୍ଣନାସଂ, ପାଣି ଚ ପାଦୋ ଚ ପାଣିପାଦଂ, ଛୱି ଚ ମଂସଞ୍ଚ ଲୋହିତଞ୍ଚ ଛୱିମଂସଲୋହିତଂ, ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଂ, ଜରା ଚ ମରଣଞ୍ଚ ଜରାମରଣଂ ।
ତୂରିୟଙ୍ଗାନଂ-ଅଲସୋ ଚ ତାଲମ୍ବରୋ ଚ ଅଲସତାଲମ୍ବରଂ, ମୁରଜୋ ଚ ଗୋମୁଖୋ ଚ ମୁରଜଗୋମୁଖଂ, ସଂଖୋ ଚ ପଣୱୋ ଚ ଦେଣ୍ଡିମୋ ଚ, ସଂଖା ଚ ପଣୱା ଚ ଦେଣ୍ଡିମା ଚାତି ୱା ସଂଖପଣୱଦେଣ୍ଡିମଂ, ପଣୱାଦୟୋ ଦ୍ୱେପି ଭେରିୱିସେସା, ମଦ୍ଦୱିକୋ ଚ ପାଣୱିକୋ ଚ ମଦ୍ଦୱିକପାଣୱିକଂ, ଗୀତଞ୍ଚ ୱାଦିତଞ୍ଚ ଗୀତୱାଦିତଂ, ସମ୍ମଞ୍ଚ ତାଳଞ୍ଚ ସମ୍ମତାଳଂ, ସମ୍ମଂତି କଂସତାଲଂ, ତାଳଂତି ହତ୍ଥତାଳଂ ।
ୟୋଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ-ଫାଲୋ ଚ ପାଚନଞ୍ଚ ଫାଲପାଚନଂ, ୟୁଗଞ୍ଚ ନଙ୍ଗଲଞ୍ଚ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ ।
ସେନଙ୍ଗାନଂ-ହତ୍ଥିନୋ ଚ ଅସ୍ସା ଚ ହତ୍ଥିଅସ୍ସଂ, ରଥା ଚ ପତ୍ତିକା ଚ ରଥପତ୍ତିକଂ, ଅସି ଚ ସତ୍ତି ଚ ତୋମରଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡଞ୍ଚ ଅସିସତ୍ତିତୋମରପିଣ୍ଡଂ, ଅସି ଚ ଚମ୍ମଞ୍ଚ ଅସିଚମ୍ମଂ, ଚମ୍ମନ୍ତି ସରୱାରଣ-ଫଲକଂ। ଧନୁ ଚ କଲାପୋ ଚ ଧନୁକଲାପଂ, କଲାପୋ=ତୁଣୀରଂ । ପହରଣଞ୍ଚ ଆୱରଣଞ୍ଚ ପହରଣାୱରଣଂ ।
ନିଚ୍ଚୱେରୀନଂ-ଅହି ଚ ନକୁଲୋ ଚ, ଅହୀ ଚ ନକୁଲା ଚାତି ୱା ଅହିନକୁଲଂ । ଏୱଂ ବିଳାରମୂସିକଂ, ଅନ୍ତସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ । କାକୋଲୁକଂ, ସପ୍ପମଣ୍ଡୂକଂ, ଗରୁଳସପ୍ପଂ, ନାଗସୁପଣ୍ଣଂ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣସଞ୍ଞାନଂ-ଏକକଞ୍ଚ ଦୁକଞ୍ଚ ଏକକଦୁକଂ । ଏୱଂ, ଦୁକତିକଂ, ତିକଚତୁକ୍କଂ, ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଂ । ଦସକଞ୍ଚ ଏକାଦସକଞ୍ଚ ଦସେକାଦସକଂ, ‘‘ତିତାଲୀସ’’ ଇତି ଚକ-ଭାଗଲୋପନିଦ୍ଦେସେନ କକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ।
ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୁକାନଂ-କୀଟା ଚ ପଟଙ୍ଗା ଚ କୀଟପଟଙ୍ଗଂ, କୀଟା=କପାଲପିଟ୍ଠିକପାଣା । ଏୱଂ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ, ଡଂସା ଚ ମକସା ଚ ଡଂସମକସଂ, ମକ୍ଖିକା ଚ କିପିଲ୍ଲିକା ଚ ମକ୍ଖିକକିପିଲ୍ଲିକଂ, କୀଟା ଚ ସରିଂସପା ଚ କୀଟସରିଂସପଂ । ତତ୍ଥ କୁନ୍ଥା=ସୁଖୁମକିପିଲ୍ଲିକା ।
ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୁ ଅନଟ୍ଠୀ ୱା, ଅଥ ଖୋ ଖୁଦ୍ଦକୋପି ୱା ।
ସତଂ ୱା ପସତୋ ୟେସଂ, କେଚି ଆନତୁଲା ଇତି ॥
ପଚନଚଣ୍ଡାଲାନଂ-ଓରବ୍ଭିକା ଚ ସୂକରିକା ଚ ଓରବ୍ଭିକସୂକରିକଂ, ଏୱଂ ସାକୁନ୍ତିକମାଗୱିକଂ । ସପାକୋ ଚ ଚଣ୍ଡାଲୋ ଚ ସପାକଚଣ୍ଡାଲଂ, ପୁକ୍କୁସଛୱଡାହକଂ, ୱେନରଥକାରଂ, ତତ୍ଥ ୱେନା=ତଚ୍ଛକା, ରଥକାରା=ଚମ୍ମକାରା ।
ଚରଣସାଧାରଣାନଂ-ଅତିସୋ ଚ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ ଚ ଅତିସଭାରଦ୍ୱାଜଂ, କଟ୍ଠୋ ଚ କପାଲୋ ଚ କଟ୍ଠକପାଲଂ, ସୀଲଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ସୀଲପଞ୍ଞାଣଂ, ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ, ୱିଜ୍ଜା ଚ ଚରଣଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ, ଏୱଂ ନାମରୂପଂ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ, ସତିସମ୍ପ-ଜଞ୍ଞଂ, ଲୋଭମୋହଂ, ଦୋସମୋହଂ, ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଂ, ଥିନମିଦ୍ଧଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚ+ମିଚ୍ଚାଦି ।
ଏକଜ୍ଝାୟନପାୱଚନାନଂ-ଦୀଘୋ ଚ ମଜ୍ଝିମୋ ଚ ଦୀଘମଜ୍ଝିମଂ, ଏୱଂ ଏକୁତ୍ତର ସଂୟୁତ୍ତକଂ, ଖନ୍ଧକୱିଭଙ୍ଗଂ ।
ଲିଙ୍ଗୱିସେସାନଂ-ଇତ୍ଥୀ ଚ ପୁମା ଚ ଇତ୍ଥିପୁମଂ, ଦାସୀ ଚ ଦାସୋ ଚ ଦାସିଦାସଂ, ଚୀୱରଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଚ ସେନାସନଞ୍ଚ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରୋ ଚ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ, ତିଣଞ୍ଚ କଟ୍ଠୋ ଚ ସାଖା ଚ ପଲାସଞ୍ଚ ତିଣକଟ୍ଠସାଖାପଲାସଂ । ‘‘ଲାଭୀ ହୋତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନଂ’’ତିପି ଦିସ୍ସତି ।
ୱିୱିଧୱିରୁଦ୍ଧାନଂ-କୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ କୁସଲାକୁସଲଂ, ଏୱଂ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ, ହୀନପଣୀତଂ, କଣ୍ହସୁକ୍କଂ, ଛେକପାପକଂ, ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ, ଅଧମୁତ୍ତମଂ, ପଟିଘାନୁନୟଂ, ଛାୟାତପଂ, ଆଲୋକନ୍ଧକାରଂ । ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ, ‘‘ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଦାରଗୱଚତୁରସ୍ସା’’ତି ଅପଚ୍ଚୟେ କତେ ନୁମଆଗମୋ । ଅହୋ ଚ ରତ୍ତି ଚ ଅହୋରତ୍ତଂ, ‘‘ଦୀଘା+ହୋୱସ୍ସେକଦେସେହି ଚ ରତ୍ୟା’’ତି ଅପଚ୍ଚୟେ କତେ ‘‘ମନାଦ୍ୟାପାଦୀନ+ମୋ ମୟେ ଚେ’’ତି ଓକାରୋ ।
ଦିସାନଂ-ପୁବ୍ବା ଚ ଅପରା ଚ ପୁବ୍ବାପରଂ, ଏୱଂ ପୁରତ୍ଥିମପଚ୍ଛିମଂ, ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରଂ, ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣଂ, ପୁବ୍ବୁତ୍ତରଂ, ଅପରଦକ୍ଖିଣଂ, ଅପରୁତ୍ତରଂ ।
ନଦୀନଂ-ଗଙ୍ଗା ଚ ୟମୁନା ଚ ଗଙ୍ଗାୟମୁନଂ, ଏୱଂ ମହୀସରଭୂ ।
ତିଣ+ରୁକ୍ଖ+ପସୁ+ସକୁଣ+ଧନ+ଖଞ୍ଞ+ବ୍ୟଞ୍ଜନ+ଜନପଦାନଂ ୱା । ତିଣୱିସେସାନଂ-ଉସୀରାନି ଚ ବୀରଣାନି ଚ ଉସୀରବୀରଣଂ ଉସୀରବୀରଣାନି ୱା । ଏୱଂ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଂ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜାନି ୱା, କାସକୁସଂ କାସକୁସା ୱା ।
ରୁକ୍ଖୱିସେସାନଂ-ଅସ୍ସତ୍ଥା ଚ କପିଟ୍ଠା ଚ ଅସ୍ସତ୍ଥକପିଟ୍ଠଂ ଅସ୍ସତ୍ଥକପିଟ୍ଠା ୱା, ଏୱଂ ଅମ୍ବପନସଂ ଅମ୍ବପନସା, ଖଦିରପଲାସଂ ଖଦିରପଲାସା, ଧୱାସ୍ସକଣ୍ଣଂ ଧୱାସ୍ସକଣ୍ଣା, ପିଲକ୍ଖନିଗ୍ରୋଧଂ ପିଲକ୍ଖନିଗ୍ରୋଧା, ସାକସାଲଂ ସାକସାଲା ।
ପସୁୱିସେସାନଂ-ଗଜା ଚ ଗୱଜା ଚ ଗଜଗୱଜଂ ଗଜଗୱଜା ୱା, ଅଜା ଚ ଏଳକା ଚ ଅଜେଳକଂ ଅଜେଳକା, ହତ୍ଥୀ ଚ ଗାୱୋ ଚ ଅସ୍ସା ଚ ୱଳୱା ଚ ହତ୍ଥୀଗୱସ୍ସୱଳୱଂ ହତ୍ଥୀଗୱସ୍ସୱଳୱା, ରସ୍ସତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଗୋମହିସଂ ଗୋମହିସା, ଏଣେୟ୍ୟୱରାହଂ ଏଣେୟ୍ୟୱରାହା, ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘତରଚ୍ଛଂ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘତରଚ୍ଛା, କୁକ୍କୁଟସୂକରଂ କୁକ୍କୁଟସୂକରା, ଏଣେୟ୍ୟଗୋମହିସଂ ଏଣେୟ୍ୟଗୋମହିସା ।
ସକୁଣୱିସେସାନଂ-ହଂସା ଚ ବକା ଚ ହଂସବକଂ ହଂସବକା । ଏୱଂ କାରଣ୍ଡୱଚକ୍କୱାକଂ କାରଣ୍ଡୱଚକ୍କୱାକା, ମୟୂରକୋଞ୍ଚଂ ମୟୂରକୋଞ୍ଚା, ସୁକସାଲିକଂ ସୁକସାଲିକା, ବକବଲାକଂ ବକବଲାକା ।
ଧନାନଂ-ହିରଞ୍ଞଞ୍ଚ ସୁୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାନି । ଏୱଂ ଜାତରୂପରଜତଂ ଜାତରୂପରଜତାନି, ମଣିସଙ୍ଖମୁତ୍ତୱେଳୁରିୟଂ ମଣିସଙ୍ଖମୁତ୍ତୱେଳୁରିୟା ।
ଧଞ୍ଞାନଂ-ସାଲୀ ଚ ୟୱା ଚ ସାଲିୟୱଂ ସାଲିୟୱା ୱା । ଏୱଂ ତିଲମୁଗ୍ଗମାସଂ ତିଲମୁଗ୍ଗମାସାନି, ନିପ୍ପାୱକୁଲତ୍ଥଂ ନିପ୍ପାୱକୁଲତ୍ଥା ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ-ସାକୋ ଚ ସୁୱା ଚ ସାକସୁୱଂ ସାକସୁୱା । ଏୱଂ ଗବ୍ୟମାହିସଂ ଗବ୍ୟମାହିସା, ଏଣେୟ୍ୟୱରାହଂ ଏଣେୟ, ୱରାହା । ମିଗମୟୂରଂ ମିଗମୟୂରା ।
ଜନପଦାନଂ-କାସି ଚ କୋସଲା ଚ କାସିକୋସଲଂ କାସିକୋସଲା, ୱଜ୍ଜୀ ଚ ମଲ୍ଲା ଚ ୱଜ୍ଜିମଲ୍ଲଂ ୱଜ୍ଜିମଲ୍ଲା, ଅଙ୍ଗା ଚ ମଗଧା ଚ ଅଙ୍ଗମଗଧଂ ଅଙ୍ଗମଗଧା, ଏୱଂ ଚେତିୱଂସଂ ଚେତିୱଂସା, ମଚ୍ଛସୂରସେନଂ ମଚ୍ଛସୂରସେନା, କୁରୁପଞ୍ଚାଲଂ କୁରୁପଞ୍ଚାଲା । ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପନାମରୂପନ୍ତି ଚତୁରେକପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁଲାଧିକାରା ସରୂପେକସେସଂ କତ୍ୱା ନାମରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏତସ୍ମିଂ ଏକତ୍ଥୀଭାୱକଣ୍ଡେ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଂ, ତଦେୱ ପୁବ୍ବଂ ନିପତତି, କମାତିକ୍କମେ ପୟୋଜନସ୍ସା+ଭାୱା । କ୍ୱଚି ୱିପଲ୍ଲାସୋପି ହୋତି, ବହୁଲାଧିକାରତୋ, ଦନ୍ତାନଂ ରାଜା ରାଜଦନ୍ତୋ । ଚତ୍ଥେ ସମାହାରେ ‘‘ସଭାପରିସାୟା’’ତି ଞାପକା କ୍ୱଚି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ନ ଭୱତି, ଆଧିପଚ୍ଚଞ୍ଚ ପରିୱାରୋ ଚ ଆଧିପଚ୍ଚପରିୱାରୋ । ଏୱଂ ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧି, ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୟଂ ।
୪୦. ସମାସନ୍ତ୍ୱ
ଉପରି ଅୟ+ମଧିକରୀୟତି ।
୪୧. ପାପାଦୀହି ଭୂମିୟା
ପାପାଦୀହି ପରା ୟା ଭୂମି, ତସ୍ସା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ପାପା ଭୂମି ୟସ୍ମିନ୍ତି ପାପଭୂମଂ, ଜାତିୟା ଉପଲକ୍ଖିତା ଭୂମି ଜାତିଭୂମଂ ।
୪୨. ସଂଖ୍ୟାହିତି
ସଂଖ୍ୟାହି ପରାୟ ଭୂମିୟା ଅ ହୋତି । ଦ୍ୱେ ଭୂମିୟୋ ଅସ୍ସ ଦ୍ୱିଭୂମଂ । ଏୱଂ ତିଭୂମଂ ।
୪୩. ନଦୀଗୋଧାୱରୀନଂ
ସଂଖ୍ୟାହି ପରାସଂ ନଦୀଗୋଧାୱରୀନଂ ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ନଦୀନଂ ସମାହାରୋ ପଞ୍ଚନଦଂ । ଏୱଂ ସତ୍ତଗୋଧାୱରଂ ।
୪୪. ଅସଂଖ୍ୟେହି ଚା+ଙ୍ଗୁଲ୍ୟା+ନାଞ୍ଞାସଂଖ୍ୟତ୍ଥେସୁତି
ଅସଂଖ୍ୟେହି ସଂଖ୍ୟାହି ଚ ପରାୟ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ନିଗ୍ଗତ+ମଙ୍ଗୁଲୀହି ନିରଙ୍ଗୁଲଂ, ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ସମାହଟା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ । ଅନଞ୍ଞାସଂଖ୍ୟତ୍ଥେସୂତି କିଂ, ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଅସ୍ମିଂ ହତ୍ଥେତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲି, ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ସମୀପଂ ଉପଙ୍ଗୁଲି ।
୪୫. ଦୀଘାହୋୱସ୍ସେକଦେସେହି ଚ ରତ୍ତ୍ୟାତି
ଦୀଘାଦୀହି ପରାୟ ରତ୍ତିୟା ଅ ହୋତି । ଦୀଘା ଚ ସା ରତ୍ତି ଚାତି ଦୀଘରତ୍ତଂ । ଅହୋ ଚ ରତ୍ତି ଚ ଅହୋରତ୍ତଂ, ଆପାଦିତ୍ତା ଓ । ୱସ୍ସାସୁ ରତ୍ତି ୱସ୍ସାରତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବା ଚ ସା ରତ୍ତି ଚାତି ପୁବ୍ବରତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅପରରତ୍ତଂ, ଅଡ୍ଢରତ୍ତଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ରତ୍ତିଂ ଅତିରତ୍ତୋ । ଦ୍ୱେ ରତ୍ତିୟୋ ସମାହଟା ଦ୍ୱିରତ୍ତଂ । ଅନଞ୍ଞାସଂଖ୍ୟତ୍ଥେସୁ ତ୍ୱେୱ, ଦୀଘା ରତ୍ତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ଦୀଘରତ୍ତି, ହେମନ୍ତୋ । ରତ୍ତିୟା ସମୀପଂ ଉପରତ୍ତି । ବହୁଲଂୱିଧାନା କ୍ୱଚି ହୋତେୱ, ରତ୍ତିପରିମାଣାନୁରୂପଂ ୟଥାରତ୍ତଂ ।
୪୬. ଗୋତ୍ୱ+ଚତ୍ଥେ ଚା+ଲୋପେ
ଗୋସଦ୍ଦା ଅଲୋପୱିସୟେ ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ନ ଚେ ଚତ୍ଥାଦୀସୁ ସମାସୋ । ରଞ୍ଞୋ ଗୋ ରାଜଗୱୋ । ପରମୋ ଚ ସୋ ଗୋ ଚାତି ପରମଗୱୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଗୁନ୍ନଂ ସମାହାରୋ ପଞ୍ଚଗୱଂ, ‘‘ଗୋସ୍ସା+ୱଙ’’ତି ଅୱଙ । ତଂ ଧନ+ମସ୍ସାତି ପଞ୍ଚଗୱଧନୋ । ଦସଗୱଂ ।
୪୭. ରତ୍ତିନ୍ଦିୱ+ଦାରଗୱ+ଚତୁରସ୍ସା
ଏତେ ସଦ୍ଦା ଅ-ଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ରତ୍ତି ଚ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ, ଇମିନାୱ ନୁମାଗ ମା । ଦାରା ଚ ଗୱୋ ଚ ଦାରଗୱଂ । ଚତସ୍ସୋ ଅସ୍ସିୟୋ ଅସ୍ସ ଚତୁରସ୍ସୋ ।
୪୮. ଆୟାମେ+ନୁଗୱଂ
ଅନୁଗୱଂତି ନିପଚ୍ଚତେ ଆୟାମେଗମ୍ୟମାନେ । ଗୱସ୍ସ ଆୟାମୋ ଅନୁଗୱଂ ସକଟଂ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ ।
୪୯. ଅକ୍ଖିସ୍ମା+ଞ୍ଞତ୍ଥେ
ଅକ୍ଖିସ୍ମା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ । ୱିସାଲାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସ ସୋ ୱିସାଲକ୍ଖୋ ।
୫୦. ଦାରୁମ୍ୟ+ଙ୍ଗୁଲ୍ୟା
ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତା ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଦାରୁମ୍ହି ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଅୱୟୱା ଅସ୍ସେତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ଦାରୁ, ଏୱଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲଂ । ଅଙ୍ଗୁଲିସଦିସାୱୟୱଂ ଧଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱିକ୍ଖେପକଂ ଦାରୂତି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୫୪. ଉତ୍ତରପଦେ
ଇଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଧିକାତବ୍ବଂ ।
୫୫. ଇମସ୍ସି+ଦନ୍ତି
ଉତ୍ତରପଦେ ଇମସ୍ସ ଇଦଂ, ଇମାୟ ଅତ୍ଥୋ ଇଦମଟ୍ଠୋ, ଥସ୍ସ ଠୋ, ଇଦମଟ୍ଠୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଇଦମଟ୍ଠୀ, ଇଦମଟ୍ଠିନୋ ଭାୱୋ ଇଦମଟ୍ଠିତା । ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ପସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱିଭାୱୋ ।
୫୭. ଟ ନ୍ତନ୍ତୂନନ୍ତି
ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ଉତ୍ତରପଦେ ଟ ହୋତି । ଭୱନ୍ତୋ ପତିଟ୍ଠା ଅମ୍ହନ୍ତି ଭୱଂପତିଟ୍ଠା ମୟଂ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ, ୟୋସ୍ସ ଟା ଚ । ଭଗୱା ମୂଲଂ ଏତେସଂତି ଭଗୱଂମୂଲକା ନୋ ଧମ୍ମା ।
୫୮. ଅ
ଇତି ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ଅ ହୋତି । ଗୁଣୱନ୍ତୋ ପତିଟ୍ଠା ମମାତି ଗୁଣୱନ୍ତପତିଟ୍ଠୋ+ସ୍ମି ।
୬୦. ପରସ୍ସ ସଂଖ୍ୟାସୁତି
ସଂଖ୍ୟାସୁ ପରସ୍ସ ଓ, ପରୋ ସତସ୍ମା ଅଧିକା ପରୋସତଂ ।
୬୧. ଜନେ ପୁଥସ୍ସୁତି
ପୁଥସ୍ସ ଜନେ ଉ ହୋତି । ପୁଥଗେୱା+ୟଂ ଜନୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ଜସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
୬୨. ସୋ ଛସ୍ସା+ହା+ୟତନେ ୱା
ଅହେ ଆୟତନେ ଚ ଉତ୍ତରପଦେ ଛସ୍ସ ସୋ ହୋତି ୱା । ସାହଂ ଛାହଂ, ସଳାୟତନଂ ଛଳାୟତନଂ । (ସମ୍ବରଂ)
୬୩. ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମାରୱରଙ
ଲ୍ତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ପିତାଦୀନଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମ+ମାରୱରଙ ୱା ହୋନ୍ତୁ+ତ୍ତରପଦେ । ସତ୍ଥୁନୋ ଦସ୍ସନଂ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ, କତ୍ତାରନିଦ୍ଦେସୋ । ମାତରପିତରୋ । ୱାତ୍ୱେୱ, ସତ୍ଥୁଦସ୍ସନଂ, ମାତୁଜାୟୋ ।
୬୮. କ୍ୱଚି ପଚ୍ଚୟେତି
ପଚ୍ଚୟେ ପୁମଭାୱେ ଅତିସୟେନ ବ୍ୟତ୍ତା ବ୍ୟତ୍ତତରା, ବ୍ୟତ୍ତତମା । ‘‘ତସ୍ସଂ ତତ୍ର, ତାୟ ତତୋ, ତସ୍ସଂ ୱେଲାୟଂ ତଦା’’[‘‘… ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ରୂପାନି ଆଚରିୟସଂଘରକ୍ଖିତ ମହାସାମିତ୍ଥେରମତେନ ଇମିନାୱ ‘‘କ୍ୱଚି ପଚ୍ଚୟେତି ସୁତ୍ତେନ ସିଦ୍ଧାନି, ତେନେୱ ତାନି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଉଦାହଟାନି । ଆଚରିୟମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନମହାଥେରମତେନ ପନେ+ତାନି ‘‘ସବ୍ବାଦୟୋ ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେତି ସୁତ୍ତେନ ସିଦ୍ଧାନି । ତୋଆଦୀନଂ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେ ୱିହିତପଚ୍ଚୟତ୍ତା, ତଦନ୍ଥାନଞ୍ଚ ଣାଦିୱୁତ୍ତିତ୍ତା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଥେରାନଂ ମତା ଅୱିରୁଦ୍ଧା ।]
୭୧. ସଞ୍ଞାୟ+ମୁଦୋ+ଦକସ୍ସ
ସଞ୍ଞାୟ+ମୁଦକସ୍ସୁ+ତ୍ତରପଦେ ଉଦାଦେସୋ ହୋତି । ଉଦଧି, ଉଦପାନଂ ।
୭୨. କୁମ୍ଭାଦୀସୁ ୱା
କୁମ୍ଭାଦୀସୁ+ତ୍ତରପଦେସୁ ଉଦକସ୍ସ ଉଦାଦେସୋ ୱା ହୋତି । ଉଦକୁମ୍ଭୋ, ଉଦକକୁମ୍ଭୋ । ଉଦପତ୍ତୋ ଉଦକପତ୍ତୋ । ଉଦବିନ୍ଦୁ ଉଦକବିନ୍ଦୁ । ଆକତିଗଣୋ+ୟଂ ।
୭୩. ସୋତାଦୀସୂ+ଲୋପୋ
ସୋତାଦୀସୁ+ତ୍ତରପଦେସୁ ଉଦକସ୍ସ ଉସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । ଦକସୋତଂ, ଦକରକ୍ଖସୋ ।
୨୬. ଇତ୍ଥିୟ+ମତ୍ୱା
ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନତୋ ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ଆପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ।
୨୭. ନଦାଦିତୋ ଙୀ
ନଦାଦୀହି ଇତ୍ଥିୟଂ ୱୀପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନଦୀ ମହୀ କୁମାରୀ ତରୁଣୀ ୱାରୁଣୀ ଗୋତମୀ ।
ଗୋତୋ ୱା
ଗାୱୀ ଗୋ । ଆକତିଗଣୋ+ୟଂ । ୱ-କାରୋ ‘‘ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ୱୀମ୍ହି ତୋ ୱା’’ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ ।
୨୮. ୟକ୍ଖାଦିତ୍ୱି+ନୀ ଚ
ୟକ୍ଖାଦିତୋ ଇତ୍ଥିୟଂ ଇନୀ ହୋତି ୱୀ ଚ । ୟକ୍ଖିନୀ ୟକ୍ଖୀ, ନାଗିନୀ ନାଗୀ, ସୀହିନୀ ସୀହୀ ।
୨୯. ଆରାମିକାଦୀହି
ଆରାମିକାଦିତୋ ଇନୀ ହୋତି+ତ୍ଥିୟଂ । ଆରାମିକିନୀ, ଅନନ୍ତରାୟିକିନୀ ।
ସଞ୍ଞାୟଂ ମାନୁସୋ ମାନୁସିନୀ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ମାନୁସୀ ।
୩୦. ୟୁୱଣ୍ଣେହି ନୀ
ଇତ୍ଥିୟ+ମିୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣନ୍ତେହି ନୀ ହୋତି ବହୁଲଂ । ସଦାପୟତପାଣିନୀ, ଦଣ୍ଡିନୀ, ଭିକ୍ଖୁନୀ, ଖତ୍ତବନ୍ଧୁନୀ, ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନୀ । ମାତୁଆଦିତୋ କସ୍ମା ନ ହୋତି, ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଂ ୱିନାପି ଇତ୍ଥତ୍ତାଭିଧାନତୋ ।
୩୧. ତ୍ତିମ୍ହା+ଞ୍ଞତ୍ଥେ
ତ୍ତିମ୍ହା+ଞ୍ଞତ୍ଥେୟେୱ ଇତ୍ଥିୟଂ ନୀ ହୋତି ବହୁଲଂ । ସା+ହଂ ଅହିଂସାରତିନୀ, ତସ୍ସା ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନିୟା, ସା ଗାୱୀ ୱଚ୍ଛଗିଦ୍ଧିନୀ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି କିଂ, ଧମ୍ମରତି ।
୩୨. ଘରଣ୍ୟାଦୟୋତି
ଘରଣିପଭୁତୟୋ ନୀପଚ୍ଚୟନ୍ତା ସାଧୱୋ ହୋନ୍ତି । ଘର+ମସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଈମ୍ହି ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣେହି ନୀ’’ତି ନୀ, ଘରଣୀ । ଇମିନା ନସ୍ସ ଣୋ, ଈସ୍ସ ଅତ୍ତଞ୍ଚ ।
ଆଚରିୟା ୱା ୟଲୋପୋ ଚ ଇତି ଗଣସୁତ୍ତେନ ନିୟାମିତତ୍ତା ଇମିନାୱ ନୀମ୍ହି ୟଲୋପୋ ଚ, ଆଚରିନୀ ଆଚରିୟା ।
୩୩. ମାତୁଲାଦିତ୍ୱା+ନୀ ଭରିୟାୟନ୍ତି
ମାତୁଲାଦିତୋ ଭରିୟାୟ+ମାନୀ ହୋତି । ମାତୁଲାନୀ, ୱରୁଣାନୀ, ଗହପତାନୀ, ଆଚରିୟାନୀ ।
ଅଭରିୟାୟଂ ଖତ୍ତିୟା ୱା ଇତି ଗଣସୁତ୍ତେନ ନିୟମିତତ୍ତା ଇମିନା ୱା ଆନୀ, ଖତ୍ତିୟାନୀ । ନଦାଦିପାଠା ଭରିୟାୟନ୍ତୁ ଈ, ଖତ୍ତିୟୀ ।
୩୪. ଉପମା+ସଂହିତ+ସହିତ+ସଞ୍ଞତ+ସହ+ସଫ+ୱାମ+ଲକ୍ଖଣାଦିତୂ+ରୁତୂତି
ଊରୁସଦ୍ଦତୋ ଇତ୍ଥିୟ+ମୂ ହୋତି । କରଭୋ ୱିୟ ଊରୁ ୟସ୍ସା ସା କରଭୋରୂ, ସଂହିତୋ ଊରୁ ଅସ୍ସାତି ସଂହିତୋରୂ, ଏୱଂ ସହିତୋରୂ, ସଞ୍ଞତୋରୂ, ସହୋରୂ, ସଫୋରୂ, ୱାମୋରୂ, ଲକ୍ଖଣୋରୂ । ଊତି ୟୋଗୱିଭାଗା ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂ ।
୩୫. ୟୁୱାତି
ୟୁୱସଦ୍ଦତୋତି ହୋତି+ତ୍ଥିୟଂ । ୟୁୱତି ।
୩୬. ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ୱୀମ୍ହି ତୋ ୱାତି
ୱୀମ୍ହି ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ତୋ ୱା ହୋତି । ଗଚ୍ଛତୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ, ସୀଲୱତ ସୀଲୱନ୍ତୀ ।
୩୭. ଭୱତୋ ଭୋତୋତି
ୱୀମ୍ହି ଭୱତୋ ଭୋତାଦେସୋ ୱା ହୋତି । ଭୋତୀ ଭୱନ୍ତୀ ।
୩୯. ପୁଥୁସ୍ସ ପଥୱପୁଥୱାତି
ୱୀମ୍ହି ପୁଥୁସ୍ସ ପଥୱପୁଥୱା ହୋନ୍ତି । ପଥୱୀ ପୁଥୱୀ, ଠେ ପଥୱୀ ।
ଇତି ପୟୋଗସିଦ୍ଧିୟଂ ସମାସକଣ୍ଡୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।
୫. ଣାଦିକଣ୍ଡ
ସମାସୋ ପଦସଂଖେପୋ, ପଦପଚ୍ଚୟସଂହିତଂ ।
ତଦ୍ଧିତଂ ନାମ ହୋତୀତି, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ତେସ+ମନ୍ତରଂ ॥
୧. ଣୋ ୱା+ପଚ୍ଚେ
ଛଟ୍ଠୀୟନ୍ତା ନାମସ୍ମା ୱା ଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅପଚ୍ଚେ+ଭିଧେୟ୍ୟେ । ଅପଚ୍ଚସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତେନ ଅପଚ୍ଚୱନ୍ତତୋ କତସରପଚ୍ଚୟୋ ସମତ୍ଥ୍ୟତୋ ଛଟ୍ଠ୍ୟନ୍ତତୋ ହୋତୀତି ‘‘ଛଟ୍ଠୀୟନ୍ତା ନାମସ୍ମା’’ତି ସୁତ୍ତେ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ । ଣାଦୀନଂ ତଦ୍ଧିତନ୍ତି ପୁବ୍ବାଚରିୟସଞ୍ଞା । ଣକାରୋ ୱୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ । ଏୱ+ମଞ୍ଞତ୍ରାପି । ଣାଦିୱୁତ୍ତିତ୍ତା ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟଂ’’ତି ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ ।
୧୨୪. ସରାନ+ମାଦିସ୍ସା+ୟୁୱଣ୍ଣସ୍ସା+ଏଓ ଣାନୁବନ୍ଧେ
ସରାନ+ମାଦିଭୂତା ୟେ ଅକାରି+ୱଣ୍ଣୁ+ୱଣ୍ଣା, ତେସଂ ଆ+ଏ+ଓ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ଣାନୁବନ୍ଧେତି ଅକାରସ୍ସ ଆକାରୋ । ଆ+ଏ+ଓନଂ ୱୁଦ୍ଧୀତିପି ପୁବ୍ବାଚରିୟସଞ୍ଞା । ୱସିଟ୍ଠସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ ୱାସିଟ୍ଠୋ । ୱୀମ୍ହି ୱାସିଟ୍ଠୀ । ୱେତି ୱସିଟ୍ଠସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂତି ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଚ ୱସିଟ୍ଠାପଚ୍ଚଂତି ସମାସସ୍ସ ଚ ୱିକପ୍ପତ୍ଥଂ । ସୋ ଚ ୱାସଦ୍ଦୋ ୟାୱ ‘‘ସକତ୍ଥେ’’ତି ଅଧିକରୀୟତି ।
ନପୁଂସକେନ ଲିଙ୍ଗେନ, ସଦ୍ଦୋ+ଦାହୁ ପୁମେନ ୱା ।
ନିଦ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଞାତବ୍ବ+ମୱିସେସେ ପନି+ଚ୍ଛିତେତି –
ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ଅପଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକତ୍ଥେପି ପୁତ୍ତପୁତ୍ତୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱାଚକୋ ହୋତି ।
ଣାଦୟୋ+ଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗା, ଅପଚ୍ଚେ ତ୍ୱ+ନପୁଂସକା ।
ନପୁଂସକେ ସକତ୍ଥେ ଣ୍ୟୋ, ଭିୟ୍ୟୋ ଭାୱସମୂହଜା ।
ତା ତୁ+ତ୍ଥିୟ+ମସଂଖ୍ୟାନେ, ତ୍ୱାଦିଚୀପଚ୍ଚୟନ୍ତକା ॥
ଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ=ପୁତ୍ତୋ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ, ଏୱଂ ୱେସ୍ସାମିତ୍ତୋ, ଗୋତମୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅ+ୟୁୱଣ୍ଣନ୍ତାଭାୱା ଆ+ଏ+ଓନଂ ନ ୱୁଦ୍ଧି । ୱାସୁଦେୱସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ୱାସୁଦେୱୋ, ବଲଦେୱୋ । ଚିତ୍ତକୋତିଆଦୀସୁ ପନ ସଂୟୋଗନ୍ତତ୍ତା ‘‘ସଂୟୋଗେ କ୍ୱଚୀ’’ତି କ୍ୱଚି ନ ୱୁଦ୍ଧି । ଉପଗୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ଓପଗୱୋ ଓପଗୱୀ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଉୱଣ୍ଣସ୍ସା+ୱଙ ସରେ’’ତି ଉକାରସ୍ସ ଅୱଙ ।
ୱଚ୍ଛସ୍ସା+ପଚ୍ଚନ୍ତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ପୁବ୍ବସୁତ୍ତେନ ଣପଚ୍ଚୟେ କତେ ପୁନ ୱଚ୍ଛସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।
୨. ୱଚ୍ଛାଦିତୋ ଣାନ+ଣାୟନା
ୱଚ୍ଛାଦୀହି ଅପଚ୍ଚପଚ୍ଚୟନ୍ତେହି ଗୋତ୍ତାଦୀହି ଚ ସଦ୍ଦେହି ଣାନ+ଣାୟନପଚ୍ଚୟା ୱା ହୋନ୍ତି ଅପଚ୍ଚେ । ୱଚ୍ଛାନୋ, ୱଚ୍ଛାୟନୋ, ‘‘ସଂୟୋଗେ କ୍ୱଚୀ’’ତି ନ ୱୁଦ୍ଧି । କତିସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ କଚ୍ଚୋ, ‘‘ଣ୍ୟ ଦିଚ୍ଚାଦୀହୀ’’ତି ଣ୍ୟୋ, ‘‘ଲୋପୋ+ୱଣ୍ଣି+ୱଣ୍ଣାନଂ’’ତି ଅକାରଲୋପେ ଚୱଗ୍ଗପୁବ୍ବରୂପାନି । କଚ୍ଚସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ କଚ୍ଚାନୋ, କଚ୍ଚାୟନୋ, ୟାଗମେ କାତିୟାନୋ । ମୁଗ୍ଗସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ=ନତ୍ତାଦୀତି ୱାକ୍ୟେ ୱୁଦ୍ଧି+ଇକାରଲୋପ+ପୁବ୍ବରୂପାନି । ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂତି ପୁନଣାନ+ଣାୟନା ହୋନ୍ତି, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାୟନୋ । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଅପଚ୍ଚପଚ୍ଚୟନ୍ତା । ଗୋତ୍ତାଦିତୋ ୟଥାସକଟସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ ନତ୍ତାଦୀହି ସକଟାନୋ ସକଟାୟନୋ । କଣ୍ହସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ ନତ୍ତାଦି କଣ୍ହାନୋ କଣ୍ହାୟନୋ । ଏୱଂ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସାନୋ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସାୟନୋ, ମୁଞ୍ଜାନୋ ମୁଞ୍ଜାୟନୋ, କୁଞ୍ଜାନୋ କୁଞ୍ଜାୟନୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ସଂୟୋଗତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି । ଆକତିଗଣୋ+ୟଂ ।
୩. କତ୍ତିକାୱିଧୱାଦୀହି ଣେୟ୍ୟଣେରା
କତ୍ତିକାଦୀହି ୱିଧୱାଦୀହି ଚ ଣେୟ୍ୟଣେରପ୍ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । କତ୍ତିକାୟ ଅପଚ୍ଚଂ କତ୍ତିକେୟ୍ୟୋ, ଗରୁଳୋ ୱିନତାୟ=ସୁପଣ୍ଣମାତୁୟା ଅପଚ୍ଚଂ ୱେନତେୟ୍ୟୋ । ରୋହିଣିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ରୋହିଣେୟ୍ୟୋ, ଗଙ୍ଗାୟ ଅପଚ୍ଚଂ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟୋ । ଏୱଂ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ, ନାଦେୟ୍ୟୋ, ଅନ୍ତେୟ୍ୟୋ, ଆହେୟ୍ୟୋ, କାପେୟ୍ୟୋ, ସୁଚିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ସୋଚେୟ୍ୟୋ, ବାଲେୟ୍ୟୋ । ଣେରେ-ୱିଧୱାୟ ଅପଚ୍ଚଂ ୱେଧୱେରୋ । ବନ୍ଧକିୟା=ଅଭିସାରିକାୟ ଅପଚ୍ଚଂ ବନ୍ଧ-କେରୋ । ସମଣସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ ସାମଣେରୋ, ନାଳିକେରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪. ଣ୍ୟ ଦିଚ୍ଚାଦୀହି
ଦିତିପ୍ପଭୁତୀହି ଣ୍ୟୋ ହୋତି ଅପଚ୍ଚେ ।
୧୨୫. ସଂୟୋଗେ କ୍ୱଚି
ସଂୟୋଗୱିସୟେ କ୍ୱଚି ଆ+ଏ+ଓୱୁଦ୍ଧିୟୋ ହୋନ୍ତି ଣାନୁବନ୍ଧେ ।
୧୩୧. ଲୋପୋ+ୱଣ୍ଣି+ୱଣ୍ଣାନଂ
ଅୱଣ୍ଣି+ୱଣ୍ଣାନଂ ଲୋପୋ ହୋତି ୟକାରାଦୋ ପଚ୍ଚୟେ । ଦିତିୟା=ଅସୁରମାତୁୟା ଅପଚ୍ଚଂ ଦେଚ୍ଚୋ ଆଦିଚ୍ଚୋ । କୁଣ୍ଡନିୟା ଅପଚ୍ଚଂ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ, ନସ୍ସ ଞ୍ଞେ ପୁବ୍ବରୂପଂ । ଅଦିତୀତି ଦେୱମାତା ।
ଭାତୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ଭାତବ୍ୟୋ, ‘‘ୟମ୍ହି ଗୋସ୍ସ ଚା’’ତି ୟମ୍ହି ଉସ୍ସ ଅୱଙ ଅକାରଲୋପପୁବ୍ବରୂପାନି ।
୫. ଆ ଣି
ଅକାରନ୍ତତୋ ଣି ୱା ହୋତ+ପଚ୍ଚେ ବହୁଲଂ । ଆ=ତି ନାମୱିସେସନତ୍ତା ଅ-କାରନ୍ତତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦକ୍ଖସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ ଦକ୍ଖି, ଦତ୍ତି, ଦୋଣି, ୱାସୱି, ୱାରୁଣି । ଜିନଦତ୍ତସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ ଜେନଦତ୍ତି, ସୁଦ୍ଧୋଦନି, ଆନୁରୁଦ୍ଧି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୬. ରାଜତୋ ଞ୍ଞୋ ଜାତିୟଂ
ରାଜତୋ ଞ୍ଞୋ ୱା ହୋତ+ପଚ୍ଚେ ଖତ୍ଥିୟଜାତିୟଂ ଗମ୍ୟମାନାୟଂ । ରଞ୍ଞୋ ଅପଚ୍ଚଂ ରାଜଞ୍ଞୋ । ଜାତୀୟନ୍ତି କିଂ, ରାଜାପଚ୍ଚଂ ।
୭. ଖତ୍ତା ୟି+ୟା
ତିଜାତିୟଂ ଅପଚ୍ଚେ ୟ+ଇୟା ହୋନ୍ତି । ଖତ୍ତସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ ଖତ୍ୟୋ ଖତ୍ତିୟୋ । ଜାତିୟଂ ତ୍ୱେୱ, ଖତ୍ତି ।
୮. ମନୁତୋ ସ୍ସ+ସଣ
ମନୁତୋ ଜାତିସମୁଦାୟେ ସ୍ସ+ସଣ ହୋନ୍ତୁ+ପଚ୍ଚେ । ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମନୁସ୍ସୋ ମାନୁସୋ, ମନୁସ୍ସୀ ମାନୁସୀ । ଜାତିୟଂ ତ୍ୱେୱ, ମାନୱୋ, ନସ୍ସ ଣୋ, ମାଣୱୋ ।
୯. ଜନପଦନାମସ୍ମା ଖତ୍ତିୟା ରଞ୍ଞେ ଚ ଣୋ
ଜନପଦସ୍ସ ୟଂ ନାମଂ, ତଂ ନାମସ୍ମା ଖତ୍ତିୟା ଅପଚ୍ଚେ ରଞ୍ଞେ ଚ ଣୋ ହୋତି । ପଞ୍ଚାଲାନଂ ଅପଚ୍ଚଂ ରାଜା ୱା ପଞ୍ଚାଲୋ, କୋସଲୋ, ମାଗଧୋ, ଓକ୍କାକୋ । ଜନପଦନାମସ୍ମାତି କିଂ, ଦାସରଥି । ଖତ୍ତିୟାତି କିଂ, ପଞ୍ଚାଲସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସା+ପଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଚାଲି ।
୧୦. ଣ୍ୟ କୁରୁସିୱୀହି
କୁରୁସିୱୀହି ଅପଚ୍ଚେ ରଞ୍ଞେ ଚ ଣ୍ୟୋ ହୋତି । କୁରୂନଂ ଅପଚ୍ଚଂ ରାଜା ୱା କୋରବ୍ୟୋ । ‘‘ୟମ୍ହି ଗୋସ୍ସ ଚା’’ତିମିନା ଅୱଙ, ବକାରପୁବ୍ବରୂପାନି । ସେବ୍ବୋ, ଇଲୋପୋ । (ଅପଚ୍ଚତଦ୍ଧିତଂ) ।
୧୧. ଣ ରାଗା ତେନ ରତ୍ତଂ
ରାଗୱାଚୀତତିୟନ୍ତତୋ ରତ୍ତ+ମିଚ୍ଚେ+ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତେ ଣୋ ହୋତି । କୁସୁମ୍ଭାଦୀହି ୱଣ୍ଣନ୍ତରପତ୍ତଂ ରତ୍ତଂ ନାମ । କସାୱେନ ରତ୍ତଂ କାସାୱଂ । ଏୱଂ କୁସୁମ୍ଭେନ ରତ୍ତଂ କୋସୁମ୍ଭଂ, ହାଲିଦ୍ଦଂ, ପତ୍ତଙ୍ଗଂ, ମଞ୍ଜେଟ୍ଠଂ, କୁଙ୍କୁମଂ । ଇଧ ନ ହୋତି ନୀଲଂ ପୀତନ୍ତି, ଗୁଣୱଚନତ୍ତା ଣେନ ୱିନାପି ଦବ୍ବସ୍ସା+ଭିଧାନତୋ ।
୧୨. ନକ୍ଖତ୍ତେନି+ନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ କାଲେ
ତତିୟନ୍ତତୋ ନକ୍ଖତ୍ତା ତେନ ଲକ୍ଖିତେ କାଲେ ଣୋ ହୋତି, ତଂ ଚେ ନକ୍ଖତ୍ତ+ମିନ୍ଦୁୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଫୁସ୍ସେନ ଇନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ ଲକ୍ଖିତା ପୁଣ୍ଣମାସୀ ଫୁସ୍ସୀ ରତ୍ତି, ଫୁସ୍ସୋ ଅହୋ, ମଘାୟ ଇନ୍ଦୁୟୁତ୍ତାୟ ଲକ୍ଖିତା ପୁଣ୍ଣମାସୀ ମାଘୀ, ମାଘୋ ।
୧୩. ସା+ସ୍ସ ଦେୱତା ପୁଣ୍ଣମାସୀ
ସେତି ପଠମନ୍ତା ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠିୟତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି, ୟଂ ପଠମନ୍ତଂ, ସା ଚେ ଦେୱତା ପୁଣ୍ଣମାସୀ ୱା । ସୁଗତୋ ଦେୱତା ଅସ୍ସ ସୋଗତୋ, ମାହିନ୍ଦୋ, ୟାମୋ, ୱାରୁଣୋ । ବୁଦ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ଦେୱତାତି ବୁଦ୍ଧୋ । ଫୁସ୍ସୀ ପୁଣ୍ଣମାସୀ ଅସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀତି ଫୁସ୍ସୋ ମାସୋ । ଏୱଂ ମାଘୋ, ଫଗ୍ଗୁନୋ, ଚିତ୍ତୋ, ୱେସାଖୋ, ଜେଟ୍ଠମୂଲୋ, ଆସାଳ୍ହୋ, ସାୱଣୋ, ପୋଟ୍ଠପାଦୋ, ଅସ୍ସୟୁଜୋ, କତ୍ତିକୋ, ମାଗସିରୋ । ପୁଣ୍ଣମାସୀ ଚ ଭତକମାସସମ୍ବନ୍ଧିନୀ ନ ହୋତି, ପୁଣ୍ଣୋ ମା ଅସ୍ସନ୍ତି ନିବ୍ବଚନା, ଅତୋ ଏୱ ନିପାତନା ଣୋ, ସାଗମୋ ଚ ।
୧୪. ତ+ମଧୀତେ ତଂ ଜାନାତି କ+ଣିକା ଚ
ଦୁତିୟନ୍ତତୋ ତ+ମଧୀତେ ତଂ ଜାନାତୀତି ଏତେସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ଣୋ ହୋତି କୋ ଣିକୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦୋ କୋ ଚଣିକୋ ଚ ହୋତୀତି ସମୁଚ୍ଚିନୋ, ନୋ ଣପଚ୍ଚୟଂ । ବ୍ୟାକରଣ+ମଧୀତେ ଜାନାତୀତି ୱା ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ, ୱି+ଆ+କରଣନ୍ତି ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜ କତୟାଦେସସ୍ସି+କାରସ୍ସ ‘‘ତଦାଦେସା ତଦୀୱ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଞାୟା ‘‘ସରାନ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା ଏକାରେ ୟାଗମଦ୍ୱିତ୍ତାନି । ଏୱଂ ମୋହୁତ୍ତୋ, ନେମିତ୍ତୋ, ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜୋ, ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜୋ, ଛନ୍ଦସୋ, ‘‘ମନା, ଦୀନଂ ସକ’’ ଇତି ସକାଗମୋ । କମକୋ, ପଦକୋ, ୱେନୟିକୋ, ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋ, ଆଭିଧମ୍ମିକୋ । ଦ୍ୱିତଗ୍ଗହଣଂ ଅଜ୍ଝେନଜାନନେ ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟୱିଧାନତ୍ଥଂ, ଅଜ୍ଝେନୱିସୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ପସିଦ୍ଧୁପସଂହରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ।
୧୫. ତସ୍ସ ୱିସୟେ ଦେସେ
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ୱିସୟେ ଦେସସରୂପେ ଣୋ ହୋତି । ୱସାତୀନଂ ୱିସୟୋ ଦେସୋ ୱାସାତୋ । ଦେସେତି କିଂ, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସୟୋ ରୂପଂ, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ୱିସୟୋ+ନୁୱାକୋ ।
୧୬. ନିୱାସେ ତନ୍ନାମେ
ତି ତନ୍ନାମେ ନିୱାସେ ଦେସେ ଣୋ ହୋତି । ସିୱୀନଂ ନିୱାସୋ ଦେସୋ ସେବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୱା ସରେ’’ତି ୟକାରେ ବକାରପୁବ୍ବରୂପାନି । ୱାସାତୋ ।
୧୭. ଅଦୂରଭୱେତି
ଣୋ, ୱିଦିସାୟ ଅଦୂରଭୱଂ ୱେଦିସଂ ।
୧୮. ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତି
ତତିୟନ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି । କୁସମ୍ବେନ ନିବ୍ବତ୍ତା କୋସମ୍ବୀ ନଗରଂ, ଏୱଂ କାକନ୍ଦୀ, ମାକନ୍ଦୀ, ସହସ୍ସେନ ନିବ୍ବତ୍ତା ସାହସ୍ସୀ ପରିଖା, ହେତୁମ୍ହି କତ୍ତରି କରଣେ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ତତିୟା ।
୧୯. ତ+ମିଧ+ତ୍ଥି
ତନ୍ତି ପଠମନ୍ତା ଇଧାତି ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଦେସେ ତନ୍ନାମେ ଣୋ ହୋତି, ୟଂ ତଂ ପଠମନ୍ତ+ମତ୍ଥି ଚେ । ଉଦୁମ୍ବରା ଅସ୍ମିଂ ଦେସେ ସନ୍ତୀତି ଓଦୁମ୍ବରୋ, ବାଦରୋ, ପବ୍ବଜୋ ।
୨୦. ତତ୍ର ଭୱେତି
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ଭୱତ୍ଥେ ଣୋ । ଉଦକେ ଭୱୋ ଓଦକୋ, ଓରସୋ, ଜାନପଦୋ, ମାଗଧୋ, କାପିଲୱତ୍ଥୱୋ, କୋସମ୍ବୋ, ମନସି ଭୱଂ ମାନସଂ ସୁଖଂ, ସକାଗମୋ । ସାରସୋ ସକୁଣୋ, ସାରସୀ ସକୁଣୀ, ସାରସଂ ପୁପ୍ଫଂ । ମିତ୍ତେ ଭୱା ମେତ୍ତା ମେତ୍ତୀ ୱା । ପୁରେ ଭୱା ପୋରୀ ୱାଚା । ପାୱୁସେ ଭୱୋ ପାୱୁସୋ ମେଘୋ । ପାୱୁସା ରତ୍ତି, ପାୱୁସଂ ଅବ୍ଭଂ । ସାରଦୋ, ସାରଦା, ସାରଦଂ ପୁପ୍ଫଂ । ମାଧୁରୋ ଜନୋ, ମାଧୁରା ଗଣିକା, ମାଧୁରଂ ୱତ୍ଥଂ ।
୨୧. ଅଜ୍ଜାଦୀହି ତନୋତି
ଭୱତ୍ଥେ ତନୋ । ଅଜ୍ଜ ଭୱୋ ଅଜ୍ଜତନୋ, ସ୍ୱାତନୋ, ହିୟ୍ୟତନୋ । ‘‘ଏଓନ+ମ ୱଣ୍ଣେ’’ତି ଏଓନଂ ଅ ହୋତି ।
୨୨. ପୁରାତୋ ଣୋ ଚତି
ଭୱତ୍ଥେ ଣୋ ତନୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ଣକାରୋ ଅୱୟୱୋ, ନେୱା+ନୁବନ୍ଧୋ । ପୁରାଣୋ, ପୁରାତନୋ ।
୨୩. ଅମାତ୍ୱ+ଚ୍ଚୋତି
ଭୱତ୍ଥେ ଅଚ୍ଚୋ ହୋତି । ଅମା=ସହ ଭୱୋ ଅମଚ୍ଚୋ ।
୨୪. ମଜ୍ଝାଦିତ୍ୱି+ମୋତି
ଭୱତ୍ଥେ ଇମୋ, ମଜ୍ଝେ ଭୱୋ ମଜ୍ଝିମୋ । ଏୱଂ ଅନ୍ତିମୋ, ହେଟ୍ଠିମୋ, ଉପରିମୋ, ଓରିମୋ, ପାରିମୋ, ପଚ୍ଛିମୋ, ଅବ୍ଭନ୍ତରିଧୋ, ପଚ୍ଚନ୍ତିମୋ ।
୨୫. କଣ+ଣେୟ୍ୟ+ଣେୟ୍ୟକ+ୟି+ୟାତି
ଭୱତ୍ଥେ କଣଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି । କଣ-କୁସିନାରାୟଂ ଭୱୋ କୋସିନାରକୋ, ମାଗଧକୋ, ଆରଞ୍ଞକୋ ୱିହାରୋ, ରାଜଗହକୋ, କୋସମ୍ବକୋ, ଇନ୍ଦପତ୍ତକୋ, କାପିଲକୋ, ଭାରୁକଚ୍ଛକୋ, ନାଗରକୋ । ଅଙ୍ଗେସୁ ଜାତୋ ଅଙ୍ଗକୋ, କୋସଲକୋ, ୱେଦେହକୋ, କମ୍ବୋଜକୋ, ଗନ୍ଧାରକୋ, ସୋୱୀରକୋ, ସିନ୍ଧୱକୋ, ଅସ୍ସକୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ଣେୟ୍ୟ-ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟୋ, ପବ୍ବତେୟ୍ୟୋ, ୱାନେୟ୍ୟୋ । ଣେୟ୍ୟକ-କୋସଲେୟ୍ୟକୋ, ବାରାଣସେୟ୍ୟକୋ, ଚମ୍ପେୟ୍ୟକୋ, ସିଲାୟ ଜାତଂ ସେଲେୟ୍ୟକଂ, ମିଥିଲେୟ୍ୟକୋ । ବାରାଣସେୟ୍ୟକୋତ୍ୟାଦୀସୁ ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତ+ଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୟ୍ୟକୋ, ଏୱଂ ଉପରି ସୁତ୍ତେ ଦସ୍ସିତପଚ୍ଚୟତୋ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟେ ଦସ୍ସିତେ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟ-ଗମ୍ମୋ, ୟମ୍ହି ଅକାରଲୋପେ ପୁବ୍ବରୂପଂ ରସ୍ସୋ ଚ । ଦିବ୍ବୋ । ଇୟ-ଉଦରିୟୋ, ଦିୱିୟୋ, ପଞ୍ଚାଲିୟୋ, ବୋଧିପକ୍ଖିୟୋ, ଲୋକିୟୋ ।
୨୬. ଣିକୋ
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ଭୱତ୍ଥେ ଣିକୋ ହୋତି । ସରଦେ ଭୱୋ ସାରଦିକୋ ଦିୱସୋ, ସାରଦିକା ରତ୍ତି ।
୨୭. ତ+ମସ୍ସ ସିପ୍ପଂ ସୀଲଂ ପଣ୍ୟଂ ପହରଣଂ ପୟୋଜନଂ
ପଠମନ୍ତା ସିପ୍ପାଦିୱାଚକା ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ଣିକୋ ହୋତି । ୱୀଣାୱାଦନଂ ସିପ୍ପ+ମସ୍ସ ୱେଣିକୋ, ୱୀଣାୱାଦନଂ ଅଭେଦୋପଚାରେନ ୱୀଣା ନାମ । ମୋଦିଙ୍ଗିକୋ, ୱଂସିକୋ । ପଂସୁକୂଲଧାରଣଂ ସୀଲ+ମସ୍ସ ପଂସୁକୂଲିକୋ, ତେଚୀୱରିକୋ । ଗନ୍ଧୋ ପଣ୍ୟ+ମସ୍ସ ଗନ୍ଧିକୋ, ତେଲିକୋ, ଗୋଳିକୋ, ପୂୱିକୋ, ପଣ୍ଣିକୋ, ତମ୍ବୁଲିକୋ, ଲୋଣିକୋ । ଚାପୋପହରଣ+ମସ୍ସ ଚାପିକୋ, ତୋମରିକୋ, ମୁଗ୍ଗରିକୋ, ମୋସଲିକୋ । ଉପଧି=କ୍ଖନ୍ଧାଦି ପୟୋଜନ+ମସ୍ସ ଓପଧିକଂ, ସାତିକଂ, ସାହସ୍ସିକଂ ।
୨୮. ତଂ ହନ୍ତ+ରହତି ଗଚ୍ଛତୁ+ଞ୍ଛତି+ଚରତି
ଦୁତିୟନ୍ତା ହନ୍ତୀତି ଏୱମାଦୀସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ଣିକୋ ହୋତି । ପକ୍ଖିନୋ ହନ୍ତୀତି ପକ୍ଖିକୋ, ସାକୁଣିକୋ, ମାୟୂରିକୋ, ମଚ୍ଛେ ହନ୍ତୀତି ମଚ୍ଛିକୋ, ମେନିକୋ । ମିଗେ ହନ୍ତୀତି ମାଗୱିକୋ, ୱକାରାଗମୋ। ମିଗସ୍ସ ‘‘ତଦମିନା’’ଦିନା ମଗୱାଦେସେପି ମାଗୱିକୋ । ଓରବ୍ଭିକୋ, ହାରିଣିକୋ । ସୂକରିକୋତି ଇକୋ । ସତ+ମରହତୀତି ସାତିକଂ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ, ଏହି ପସ୍ସ ୱିଧିଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ । ଏତ୍ଥ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତସମୁଦାୟତୋ ଅନୁକରଣତ୍ତା ୱା ତଦ୍ଧିତସ୍ସ ଅଭିଧାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ୱା ବହୁଲଂୱିଧାନେନ ୱା ପଚ୍ଚୟୋ । ସାହସ୍ସିକୋ, କୁମ୍ଭିକୋ, ଦୋଣିକୋ, ଅଦ୍ଧମାସିକୋ, କହାପଣିକୋ, ଆସୀତିକା ଗାଥା, ନାୱୁତିକା । ସହସ୍ସିୟୋତି ଇୟୋ । ପରଦାରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପାରଦାରିକୋ, ମଗ୍ଗିକୋ, ପଞ୍ଞାସୟୋଜନିକୋ, ପଥିକୋ । ବଦରେ ଉଞ୍ଛତୀତି ବାଦରିକୋ, ସାମାକିକୋ । ଧମ୍ମଂ ଚରତୀତି ଧମ୍ମିକୋ, ଅଧମ୍ମିକୋ ।
୨୯. ତେନ କତଂ କୀତଂ ବଦ୍ଧ+ମଭିସଙ୍ଖତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ହତଂ ହନ୍ତି ଜିତଂ ଜୟତି ଦିବ୍ବତି ଖନତି ତରତି ଚରତି ୱହତି ଜୀୱତିତି
କତାଦୀସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ଣିକୋ । କାୟେନ କତଂ କାୟିକଂ, ୱାଚସିକଂ, ମାନସିକଂତି ସକାଗମୋ । ୱାତେନ କତୋ ଆବାଧୋ ୱାତିତୋ, ସେମ୍ହିକୋ, ପିତ୍ତିକୋ । ସତେନ କୀତଂ ସାତିକଂ, ସାହସ୍ସିକଂ, ୱତ୍ଥେନ କୀତଂ ୱତ୍ଥିକଂ, କୁମ୍ଭିକଂ, ସୋୱଣ୍ଣିକଂ, ଘାତିକଂ । ମୂଲତୋୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅମୂଲୱାଚିତ୍ତା ଦେୱଦତ୍ତେନ କୀତୋତି ନ ହୋତି, ତଦତ୍ଥାପ୍ପତୀତିୟା । ୱରତ୍ଥାୟ ବଦ୍ଧୋ ୱାରତ୍ତିକୋ, ଆୟସିକୋ, ପାସିକୋ, ସୁତ୍ତିକୋ । ଘତେନ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ୱା ଘାତିକଂ, ଗୋଳିକଂ, ଦଧିକଂ, ମାରୀଚିକଂ । ଜାଲେନ ହତୋ ହନ୍ତୀତି ୱା ଜାଲିକୋ, ବାଲିସିକୋ । ଅକ୍ଖେହି ଜିତଂ ଅକ୍ଖିକଂ ଧନଂ, ସାଲାକିକଂ, ତିନ୍ଦୁକିକୋ, ଅମ୍ବଫଲିକୋ । ଅକ୍ଖେହି ଜୟତି ଦିବ୍ବତି ୱା ଅକ୍ଖିକୋ । ଖଣିତ୍ତିୟା ଖନତୀତି ଖାଣିତ୍ତିକୋ, କୁଦ୍ଦାଲିକୋ । ଦେୱଦତ୍ତେନ ଜିତଂ, ଅଙ୍ଗୁଲ୍ୟା ଖନତୀତି ନ ହୋତି, ତଦତ୍ଥାନୱଗମା । ଉଳୁମ୍ପେନ ତରତୀତି ଓଳୁମ୍ପିକୋ, ଉଳୁମ୍ପିକୋତି ଇକୋ । କୁଲ୍ଲିକୋ, ଗୋପୁଚ୍ଛିକୋ, ନାୱିକୋ । ସକଟେନ ଚରତୀତି ସାକଟିକୋ, ରଥିକୋ । ପରପ୍ପିକୋତି ଇକୋ । ଖନ୍ଧେନ ୱହତୀତି ଖନ୍ଧିକୋ । ଅଂସିକୋ, ସୀସିକୋତି ଇକୋ । ୱେତନେନ ଜୀୱତୀତି ୱେତନିକୋ, ଭତିକୋ, କୟିକୋ, ୱିକ୍କୟିକୋ, କୟୱିକ୍କୟିକୋତି ଇକୋ ।
୩୦. ତସ୍ସ ସଂୱତ୍ତତି
ଚତୁତ୍ଥ୍ୟନ୍ତା ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେଣିକୋ ହୋତି । ପୁନବ୍ଭୱାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ପୋନୋବ୍ଭୱିକୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ପୋନୋବ୍ଭୱିକା । ଲୋକାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଲୋକିକୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋ, ସଗ୍ଗାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ସୋୱଗ୍ଗିକୋ, ସସ୍ସୋ+ୱକ ତଦମିନାଦୀପାଠା । ଧନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଧଞ୍ଞଂ ।
୩୧. ତତୋ ସମ୍ଭୂତ+ମାଗତଂ
ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ସମ୍ଭୂତ+ମାଗତନ୍ତି ଏତେସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ଣିକୋ ହୋତି । ମାତିତୋ ସମ୍ଭୂତ+ମାଗତଂୱା+ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମାତିତୋ ଚ ଭଗିନିୟଂଚ୍ଛୋ’’ତି ‘‘ମାତିତୋ’’ତି ଭାଗେନ ଉସ୍ସ ଇମ୍ହି ୱାକ୍ୟଂ, ରସ୍ସଦ୍ୱିତ୍ତେସୁ ମତ୍ତିକଂ, ପେତ୍ତିକଂ । ଣ୍ୟ+ରିୟଣ+ର୍ୟପଚ୍ଚୟାପି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ସୁରଭିତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ସୋରଭ୍ୟଂ । ୟମ୍ହି ଥଞ୍ଞଂ । ଉଭୟତ୍ଥ ‘‘ଲୋପୋ+ୱଣ୍ଣି+ୱଣ୍ଣାନଂ’’ତି ଲୋପୋ । ରିୟଣ-ପିତୁତୋ ସମ୍ଭୂତୋ ପେତ୍ତିୟୋ, ମାତିୟୋ, ‘‘ରାନୁବନ୍ଧେ+ନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’’ତି ଉଲୋପୋ, ମତ୍ତିୟୋ । ର୍ୟମ୍ହି-ଉଲୋପୋ, ଚୱଗ୍ଗପୁବ୍ବରୂପାନି, ମଚ୍ଚୋ ୱା ।
୩୨. ତତ୍ଥ ୱସତି ୱିଦିତୋ ଭତ୍ତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ୱସତୀତ୍ୱେୱମାଦୀସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ଣିକୋ ହୋତି । ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱସତୀତି ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋ, ଆରଞ୍ଞିକୋ, ରାଜଗହିକୋ, ମାଗଧିକୋ, ସୋସାନିକୋ । ଲୋକେ ୱିଦିତୋ ଲୋକିକୋ । ଚତୁମହାରାଜେସୁ ଭତ୍ତା ଚାତୁମ୍ମହାରାଜିକା । ଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଦୋୱାରିକୋ, ଦସ୍ସୋକ ତଦମିନାଦିପାଠା । ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ । ଇକେ-ନୱକମ୍ମିକୋ, ଆଦିକମ୍ମିକୋ । କିୟେ-ଜାତିକିୟୋ, ଅନ୍ଧକିୟୋ ।
୩୩. ତସ୍ସି+ଦଂ
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ଇଦ+ମିଚ୍ଚ+ସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣିକୋ ହୋତି । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇଦଂ ସଙ୍ଘିକଂ, ପୁଗ୍ଗଲିକଂ, ସକ୍ୟପୁତ୍ତିକୋ, ନାଟପୁତ୍ତିକୋ, ଜେନଦତ୍ତିକୋ । କିୟେ-ସସ୍ସ ଇଦଂ ସକିୟୋ, ପରକିୟୋ । ନିୟେଅତ୍ତନିୟଂ । କେ-ସକୋ, ରଞ୍ଞୋ ଇଦଂ ରାଜକଂ ଭଣ୍ଡଂ ।
୩୪. ଣୋ
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ଇଦ+ମିଚ୍ଚ+ସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି । କଚ୍ଚାୟନସ୍ସ ଇଦଂ କଚ୍ଚାୟନଂ, ବ୍ୟାକରଣଂ, ସୋଗତଂ ସାସନଂ, ମାହିସଂ ମଂସାଦି ।
୩୫. ଗୱାଦୀହି ୟୋ
ଗୱାଦୀହି ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତେହି ଇଦ+ମିଚ୍ଚ+ସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୟୋ ହୋତି । ଗୁନ୍ନଂ ଇଦଂ ଗବ୍ୟଂ, ଅୱଙ, ମଂସାଦି । ଇଲୋପେ କବ୍ବଂ । ଦୁନୋ ଇଦଂ ଦବ୍ବଂ ।
୩୬. ପିତିତୋ ଭାତରି ରେୟ୍ୟଣ
‘‘ପିତିତୋ ମାତିତୋ’’ତି ତେନ ତେନ ସୁତ୍ତନିପାତେନେୱ ଉସ୍ସ ଇ । ପିତୁସଦ୍ଦା ତସ୍ସ ଭାତରି ରେୟ୍ୟଣ । ପିତୁ ଭାତା ପେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ।
୩୭. ମାତିତୋ ଚ ଭଗିନିୟଂ ଚ୍ଛୋ
ମାତୁତୋ ଚ ପିତୁତୋ ଚ ତେସଂ ଭଗିନିୟଂ ଚ୍ଛୋ ହୋତି । ମାତୁ ଭଗିନି ମାତୁଚ୍ଛା, ପିତୁ ଭଗିନି ପିତୁଚ୍ଛା । କଥଂ ‘‘ମାତୁ ଭାତା ମାତୁଲୋ’’ତି, ‘‘ମାତୁଲାଦିତ୍ୱାନୀ’’ତି ନିପାତନା ଲପଚ୍ଚୟୋ ।
୩୮. ମାତାପିତୂସ୍ୱା+ମହୋ
ମାତାପିତୂହି ତେସଂ ମାତାପିତୂସ୍ୱା+ମହୋ ହୋତି । ମାତୁ ମାତା ମାତାମହୀ, ମାତୁ ପିତା ମାତାମହୋ । ପିତୁ ମାତା ପିତାମହୀ, ପିତୁ ପିତା ପିତାମହୋ । ନ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ପଚ୍ଚେକାଭିସମ୍ବନ୍ଧତୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ମାତାପିତୁସଦ୍ଦେହି ତେସଂ ମାତାପିତୁନ୍ନଂ ଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୩୯. ହିତେ ରେୟ୍ୟଣ
ମାତାପିତୂହି ହିତେ ରେୟ୍ୟଣ ହୋତି । ମାତୁ ହିତୋ ମତ୍ତେୟ୍ୟୋ, ପେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ।
୪୦. ନିନ୍ଦା+ଞ୍ଞାତ+ପ୍ପ ପଟିଭାଗ ରସ୍ସ ଦୟା ସଞ୍ଞାସୁ କୋ
ନିନ୍ଦାଦୀସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ନାମସ୍ମା କୋ ହୋତି । ନିନ୍ଦାୟଂ-ନିନ୍ଦିତୋ ମୁଣ୍ଡୋ ମୁଣ୍ଡକୋ, ଏୱଂ ସମଣକୋ, ପଣ୍ଡିତକୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣକୋ, ୱେୟ୍ୟାକରଣକୋ । ଅଞ୍ଞାତେ-କସ୍ସା+ୟଂ ଅସ୍ସୋ ଅସ୍ସକୋ, ପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟା ସମ୍ବନ୍ଧିୱିସେସାନାୱଗମୋ+ୱଗମ୍ୟତେ । ଅପ୍ପତ୍ଥେ-ଅପ୍ପକଂ ତେଲଂ ତେଲକଂ, ଘତକଂ । ପଟିଭାଗତ୍ଥେ-ହତ୍ଥୀ ୱିୟ ହତ୍ଥିକୋ, ଅସ୍ସକୋ, ବଲୀବଦ୍ଧକୋ । ‘‘ଇମେ ନୋ ହତ୍ଥିକା ଅସ୍ସା, ବଲୀବଦ୍ଧା ଚ ନୋ ଇମେ’’ତ୍ୟାଦିପାଠେ ‘‘ଲୋପୋ’’ତି କପଚ୍ଚୟଲୋପେନ ୱା ଅଭେଦୋପଚାରେନ ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଇମେ ଚ ଦାରୁଆଦୀହି କତରୂପାନି । ରସ୍ସେରସ୍ସୋ ମାନୁସୋ ମାନୁସକୋ, ରୁକ୍ଖକୋ, ପିଲକ୍ଖକୋ । ଦୟାୟଂ-ଦୟିତୋ=ନୁକମ୍ପିତୋ ପୁତ୍ତୋ ପୁତ୍ତକୋ, ୱଚ୍ଛକୋ । ସଞ୍ଞାୟଂ-ମୋରୋ ୱିୟ ମୋରକୋ, କତକୋ, ଭତକୋ ।
୪୧. ତ+ମସ୍ସ ପରିମାଣଂ ଣିକୋ ଚ
ପଠମନ୍ତା ଅସ୍ସେତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣିକୋ ହୋତି କୋ ଚ, ତଞ୍ଚେ ପଠମନ୍ତଂ ପରିମାଣଂ ଭୱତି । ଦୋଣାଦୀନଂ ପରିମିତୱୀହାଦୀନଂ କରଣତ୍ତା ‘‘ପରିମୀୟନ୍ତ୍ୟ+ନେନାତି ପରିମାଣ’’ନ୍ତି ହୋତି । ଦୋଣୋ ପରିମାଣ+ମସ୍ସାତି ଦୋଣିକୋ ୱୀହି, ଖାରସତିକୋ, ଖାରସହସ୍ସିକୋ, ଆସୀତିକୋ ୱୟୋ, ଉପଡ୍ଢକାୟୋ ପରିମାଣ+ମସ୍ସ ଉପଡ୍ଢକାୟିକଂ ବିମ୍ବୋହନଂ । ପଞ୍ଚକଂ, ଛକ୍କଂ ।
୪୨. ୟ+ତେ+ତେହି+ତ୍ତକୋ
ୟାଦୀହି ପଠମନ୍ତେହି ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ତ୍ତକୋ ହୋତି, ତଞ୍ଚେ ପଠମନ୍ତଂ ପରିମାଣଂ ଭୱତି । ୟଂ ପରିମାଣ+ମସ୍ସ ୟତ୍ତକଂ, ତତ୍ତକଂ, ‘‘ଏତସ୍ସେଟ ତ୍ତକେ’’ତି ଏତସ୍ସ ଏଟ, ଏତ୍ତକଂ । ଆୱତକେ-ୟଂ ପରିମାଣ+ମସ୍ସ ୟାୱତକୋ, ତାୱତକୋ ।
୪୩. ସବ୍ବା ଚା+ୱନ୍ତୁ
ସବ୍ବତୋ ପଠମନ୍ତା ୟାଦୀହି ଚ ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ଆୱନ୍ତୁ ହୋତି, ତଞ୍ଚେ ପଠମନ୍ତଂ ପରିମାଣଂ ଭୱତି । ସବ୍ବଂ ପରିମାଣ+ମସ୍ସ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ, ‘‘ଅଂଙଂ ନପୁଂସକେ’’ତି ଅଂ । ୟାୱନ୍ତଂ, ତାୱନ୍ତଂ ।
୪୪. କିମ୍ହା ରତି+ରୀୱ+ରୀୱତକ+ରିତ୍ତକା
କିମ୍ହା ପଠମନ୍ତା ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ରତି+ରୀୱ+ରୀୱତକ+ରିତ୍ତକା ହୋନ୍ତି । କିଂସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ପରିମାଣ+ମେସଂ କତି, ରାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଇଂଭାଗଲୋପୋ । କୀୱ, କୀୱତକଂ, କିତ୍ତକଂ । ରୀୱନ୍ତୋ ସଭାୱତୋ ଅସଂଖ୍ୟୋ ।
୪୫. ସଞ୍ଜାତଂ ତାରକାଦିତ୍ୱି+ତୋତି
ସଞ୍ଜାତତ୍ଥେ ଇତୋ । ତାରକା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସ ତାରକିତଂ ଗଗନଂ, ପୁପ୍ଫାନି ସଞ୍ଜାତାନି ଅସ୍ସ ପୁପ୍ଫିତୋ ରୁକ୍ଖୋ, ପଲ୍ଲୱିତା ଲତା ।
୪୬. ମାନେ ମତ୍ତୋ
ପଠମନ୍ତା ମାନୱୁତ୍ତିତୋ ଅସ୍ସେତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ମତ୍ତୋ ହୋତି । ପଲଂ ଉମ୍ମାନ+ମସ୍ସ ପଲମତ୍ତଂ । ହତ୍ଥୋ ପଣାମ+ମସ୍ସ ହତ୍ଥମତ୍ତଂ । ସତଂ ମାନ+ମସ୍ସ ସତମତ୍ତଂ । ଦୋଣୋ ପରିମାଣ+ମସ୍ସ ଦୋଣମତ୍ତଂ । ଅଭେଦୋପଚାରା ଦୋଣୋତିପି ହୋତି । ମୀୟତେ+ନେନାତି ମାନଂ, ମାନସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତା ଛଟ୍ଠ୍ୟନ୍ତଭୂତାନମେୱ ୱିଧି ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ –
ଉଦ୍ଧମାନନ୍ତୁ ଉମ୍ମାନଂ, ପରିମାଣନ୍ତୁ ସବ୍ବତୋ ।
ପମାଣଂ ହୋତି ଆୟାମୋ, ସଂଖ୍ୟାସେସୋ ତୁ ସବ୍ବତୋ ॥
୪୭. ତଗ୍ଘୋ ଚୁ+ଦ୍ଧଂ
ଉଦ୍ଧମାନୱୁତ୍ତିତୋ ତଗ୍ଘୋ ହୋତି ମତ୍ତୋ ଚ । ଜଣ୍ଣୁ ପରିମାଣ+ମସ୍ସ ଜଣ୍ଣୁତଗ୍ଘଂ, ଜଣ୍ଣୁମତ୍ତଂ ।
୪୮. ଣୋ ଚ ପୁରିସାତି
ପୁରିସା ଣୋ ହୋତି ମତ୍ତାଦୟୋ ଚ । ପୁରିସୋ ପରିମାଣ+ମସ୍ସ ପୋରିସଂ, ପୁରିସମତ୍ତଂ+ପୁରିସତଗ୍ଘଂ ।
୪୯. ଅୟୁ+ଭଦ୍ୱିତୀହଂ+ସେ
ଉଭଦ୍ୱିତୀହି ଅୱୟୱୱୁତ୍ତୀହି ଅୟୋ ହୋତି । ଉଭୋ ଅଂସା ଅସ୍ସ ଉଭୟଂ, ଦ୍ୱୟଂ, ତୟଂ । ଅଂସସମ୍ବନ୍ଧେନ ସମୁଦାୟେ ୱିଧି ହୋତୀତି ନ ଉଭୟାଦିତୋ ବହୁୱଚନନ୍ତି ଚେ, ‘‘ରାହୁନୋ ସିରୋ’’ ତ୍ୟାଦୋ ଅଭେଦେପି ଭେଦୱିୱକ୍ଖାୟ ଲବ୍ଭମାନତୋ ବହୁୱଚନଂ ହୋତେୱ ।
୫୦. ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ସଚ୍ଚୁ+ତୀ+ସା+ସ+ଦସନ୍ତାୟା+ଧିକା+ସ୍ମିଂ ସତସହସ୍ସେ ଡୋ
ସତ୍ୟନ୍ତାୟ ଉତ୍ୟନ୍ତାୟ ଈସନ୍ତାୟ ଆସନ୍ତାୟ ଦସନ୍ତାୟ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ପଠମନ୍ତାୟ ଅସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଡୋ ହୋତି, ସା ଚେ ସଙ୍ଖ୍ୟା ଅଧିକା ହୋତି, ୟ+ଦସ୍ମିନ୍ତି, ତଂ ଚେ ସତଂ ସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ୱା ହୋତି । ୱୀସତି ଅଧିକା ଅସ୍ମିଂ ସତେତି ୱୀସଂସତଂ ।
୧୩୯. ଡେ ସତିସ୍ସ ତିସ୍ସତି
ଡେ ପରେ ସତ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ତିକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । ଏକୱୀସଂସତଂ ସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ୱା । ତିଂସତି ଅଧିକା ଅସ୍ମିଂ ସତାଦିକେତି ତିଂସସତଂ ଏକତିଂସସତଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଉତ୍ୟନ୍ତାୟନୱୁତି ଅଧିକା ଅସ୍ମିଂ ସତାଦିକେତି ନୱୁତଂସତଂ ସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ୱା । ଈସନ୍ତାୟ-ଚତ୍ତାଲୀସଂ ଅଧିକା ଅସ୍ମିଂ ସତେ ସହସ୍ସେ ସତସହସ୍ସେତି ଚତ୍ତାଲୀସସତ+ମିଚ୍ଚାଦି । ଆସନ୍ତାୟ ଏୱଂ, ପଞ୍ଞାସଂସତ+ମିଚ୍ଚାଦି । ଦସନ୍ତାୟ-ଏକାଦସଂସତ+ମିଚ୍ଚାଦି ।
୫୧. ତସ୍ସ ପୂରଣେ+କାଦସାଦିତୋ ୱା
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତାୟେ+କାଦସାଦିକାୟ ସଂଖ୍ୟାୟ ଡୋ ହୋତି ପୂରଣତ୍ଥେ ୱିଭାସା । ସା ସଂଖ୍ୟା ପୂରିୟତେ ୟେନ ତଂ ପୂରଣଂ । ଏକାଦସନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଏକାଦସୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ‘‘ମ ପଞ୍ଚାଦିକତୀହୀ’’ତି ମୋ, ଏକାଦସମୋ । ୱୀସତିୟା ପୂରଣୋ ୱୀସୋ ୱୀସତିମୋ, ତିଂସୋ, ତିଂସତିମୋ । ୱାସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତା ନିଚ୍ଚଂ ଚତ୍ତାଲୀସୋ ପଞ୍ଞାସୋ ।
୫୨. ମ ପଞ୍ଚାଦିକତୀହିତି
ମପଚ୍ଚୟେ ପଞ୍ଚମୋ, ପଞ୍ଚମୀ । ସତ୍ତମୋ, ସତ୍ତମୀ । ଅଟ୍ଠମୋ, ଅଟ୍ଠମୀ । କତିମୋ, କତିମୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୫୩. ସଥାଦୀନ+ମି ଚତି
ସତାଦୀନଂ ମୋ ଚ ଅନ୍ତାଦେସୋ ଇ ଚ । ସତସ୍ସ ପୂରଣୋ ସତିମୋ, ସହସ୍ସିମୋ ।
୫୪. ଛା ଟ୍ଠ+ଟ୍ଠମାତି
ଛସଦ୍ଦା ପୂରଣତ୍ଥେ ଟ୍ଠ+ଟ୍ଠମା । ଛନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଛଟ୍ଠୋ, ଛଟ୍ଠମୋ । ଇତ୍ଥିୟଂ ଛଟ୍ଠୀ, ଛଟ୍ଠମୀ । ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେ+ସଂ ତତିୟପଠମା’’ତି ନିପାତନା ପୂରଣତ୍ଥେ ଦ୍ୱିତୋ ତିୟୋ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦୁ ଚ, ତିଚତୂହି ତିସ୍ସ ଅ, ତିୟ+ତ୍ଥା ଚ ୟଥାକ୍କମଂ, ଦୁତିୟୋ ତତିୟୋ, ଚତୁତ୍ଥୋ ।
୫୫. ଏକା କା+କ୍ୟ+ସହାୟେ
‘‘ସତି ବ୍ୟଭିଚାରେ ୱିସେସନଂ ସାତ୍ଥକଂ’’ତି ଞାୟା ସଂଖ୍ୟାତୋ ୱିସେସେତୁଂ ‘‘ଅସହାୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକସ୍ମା ଅସହାୟତ୍ଥେ କ+ଆକୀ ହୋନ୍ତି ୱା । ଏକୋୱ ଏକକୋ, ଏକାକୀ, ଏକୋ ୱା ।
୫୬. ୱଚ୍ଛାଦୀହି ତନୁତ୍ତେ ତରୋ
ୱଚ୍ଛାଦୀନଂ ସଭାୱସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ=କିଞ୍ଚିମତ୍ତାୱସେସେ ତରୋ ହୋତି । ସୋ=ସକୋ ଭାୱୋ ସଭାୱୋ ଅତ୍ତନିୟପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ । ସୁସୁତ୍ତସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ୱଚ୍ଛତରୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ୱଚ୍ଛତରୀ । ୟୋବ୍ବନସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ଓକ୍ଖତରୋ । ଓକ୍ଖା=ଦୁତିୟୱୟଟ୍ଠଗୋଣୋ । ଅସ୍ସଭାୱସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ଅସ୍ସତରୋ । ଗାୱୋତି ଜାତିସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ଉସଭତରୋ । ଏତ୍ଥ ତନୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପବଲତା ।
୫୭. କିମ୍ହା ନିଦ୍ଧାରଣେ ରତର+ରତମା
କିଂସଦ୍ଦା ନିଦ୍ଧାରଣେ ରତର+ରତମା ହୋନ୍ତି । କୋ ଏୱାତି କତରୋ ଭୱତଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, କତରୋ ଭୱତଂ କଟ୍ଠୋ । କତମୋ ଭୱତଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, କତମୋ ଭୱତଂ କଟ୍ଠୋ । ଭାରଦ୍ୱାଜାନଂ କତମୋ+ସି ବ୍ରହ୍ମେ ।
୫୮. ତେନ ଦତ୍ତେ ଲି+ୟାତି
ଦତ୍ତେ+ଭିଧେୟ୍ୟେ ଲ+ଇୟା ହୋନ୍ତି ବହୁଲାଧିକାରା ମନୁସ୍ସସଞ୍ଞାୟଂ । ଦେୱେନ ଦତ୍ତୋ ଦେୱଲୋ ଦେୱିୟୋ, ବ୍ରହ୍ମଲୋ ବ୍ରହ୍ମିୟୋ । ସୀୱଲୋ ସୀୱିୟୋ ସିସ୍ସ ଦୀଘୋ । ଦେୱ+ବ୍ରହ୍ମ+ସିୱାତି ତନ୍ନାମକା ମନୁସ୍ସା । (ରତ୍ତମିଚ୍ଚାଦିଅନେକତ୍ଥତଦ୍ଧିତଂ) ।
୫୯. ତସ୍ସ ଭାୱକମ୍ମେସୁତ୍ତ+ତା+ତ୍ତନ+ଣ୍ୟ+ଣେୟ୍ୟ+ଣି+ୟ+ଣିୟା
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ଭାୱେ କମ୍ମେ ଚ ତ୍ତାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ । ନ ସବ୍ବେ ପଚ୍ଚୟା ସବ୍ବତୋ ହୋନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ରତ୍ତ+ତାହି । ଭୱନ୍ତି ଏତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧିସଦ୍ଦାତି ଭାୱୋ ସଦ୍ଦପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
ହୋନ୍ତ୍ୟ+ସ୍ମା ସଦ୍ଦବୁଦ୍ଧୀତି, ଭାୱୋ ତଂ ସଦ୍ଦୱୁତ୍ତିୟା ।
ନିମିତ୍ତଭୂତଂ ନାମଞ୍ଚ, ଜାତି ଦବ୍ବଂ କ୍ରିୟା ଗୁଣୋତି ॥
ନୀଲସ୍ସ ପଟସ୍ସ ଭାୱୋ ନୀଲତ୍ତଂ ନୀଲତାତି ଗୁଣୋ ଭାୱୋ । ଏତ୍ଥ ନୀଲଗୁଣୱସେନ ପଟେ ନୀଲସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟା ପଟବୁଦ୍ଧିୟା ନିମିତ୍ତଂ ଭାୱୋ ନାମ । ନୀଲସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ଭାୱୋ ନୀଲତ୍ତଂ ନୀଲତାତି ନୀଲଗୁଣଜାତି, ଏତ୍ଥ ନୀଲଗୁଣଜାତି ନିମିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ନୀଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଗୁଣୱୁତ୍ତିୟା ନୀଲଗୁଣଜାତି ନିମିତ୍ତଂ । ଗୋତ୍ତଂ ଗୋତାତି ଗୋଜାତି, ଏତ୍ଥ ଜାତିସଦ୍ଦାନଂ ଦବ୍ବୱୁତ୍ତିୟା ସତି ଜାତି ନିମିତ୍ତଂ । ପାଚକସ୍ସ ଭାୱୋ ପାଚକତ୍ତଂତି କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତଂ ଭାୱୋ, ଏତ୍ଥ ପଚନକ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତଂ ଭାୱୋ । ଦଣ୍ଡିତ୍ତଂ ୱିସାଣିତ୍ତଂ ରାଜପୁରିସତ୍ତଂତି ଦଣ୍ଡ+ୱିସାଣ+ରାଜଦବ୍ବାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତଂ ଭାୱୋ, ଦଣ୍ଡୀତ୍ୟାଦିସଦ୍ଦପୱତ୍ତିୟା ନିମିତ୍ତତ୍ତା ।
ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଦେୱଦତ୍ତତ୍ତଂ, ଚନ୍ଦତ୍ତଂ, ସୂରିୟତ୍ତଂତି ତଦୱତ୍ଥା ୱିସେସସାମଞ୍ଞଂ, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ବାଲତାଦିଅୱତ୍ଥାଭେଦୋ, ଚନ୍ଦସ୍ସ କଲାଦିଅୱତ୍ଥଭେଦୋ ଚ, ସୂରିୟସ୍ସ ମନ୍ଦପଟୁତାଦିଅୱତ୍ଥାଭେଦୋ ଚ ସାମଞ୍ଞଂ, ତଦେତ୍ଥ ନିମିତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନପଦତ୍ଥାନଂ ୱିସୟଭୂତସଞ୍ଞାସଦ୍ଦାନଂ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆକାସତ୍ତଂ ଅଭାୱତ୍ତଂତି, ତତ୍ଥ ଘଟାକାସ+ପୀଠରାକାସ, ପଟାଭାୱ+ଘଟାଭାୱାଦିନା ଉପଚରିତଭେଦସାମଞ୍ଞଂ ଭାୱୋ ।
ତ୍ତନ-ପୁଥୁଜ୍ଜନତ୍ତନଂ । ୱେଦନାୟ ଭାୱୋ ୱେଦନତ୍ତନଂ, ରସ୍ସୋ । ଏୱଂ ଜାୟତ୍ତନଂ, ଜାରତ୍ତନଂ ।
ଣ୍ୟ-ଅଲସସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଂ ୱା ଆଲସ୍ୟଂ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଲୋପୋ+ୱଣ୍ଣି+ୱଣ୍ଣାନଂ’’ତି ଅ-ଲୋପେ ‘‘ସରାନ+ମାଦିସ୍ସା’’ଦିନା ଆକାରୋ, ଏୱ+ମୁପରି ଚ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭାୱୋ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଂ, ଞ୍ଞକାରପୁବ୍ବରୂପାନି । ଚାପଲ୍ୟଂ, ନେପୁଞ୍ଞଂ, ପେସୁଞ୍ଞଂ, ରଞ୍ଞୋ ଭାୱୋ ରଜ୍ଜଂ, ଆଧିପଚ୍ଚଂ, ଦାୟଜ୍ଜଂ, ୱେସମ୍ମଂ, ୱେସମଂ, ଣପଚ୍ଚୟୋ । ସଖିନୋ ଭାୱୋ ସଖ୍ୟଂ, ୱାଣିଜ୍ଜଂ, ଆରୋଗ୍ୟଂ, ଓଦଗ୍ୟଂ, ଆନଣ୍ୟଂ, ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ, ବଲ୍ୟଂ, ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ, ବାହୁସ୍ସଚ୍ଚଂ, ପୋରୋହିଚ୍ଚଂ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିସ୍ସ ଭାୱୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଂ, ଇଲୋପୋ । କୋସଲ୍ଲଂ, ୱେପୁଲ୍ଲଂ । ସମାନସ୍ସ ଭାୱୋ ସାମଞ୍ଞଂ, ପେରିସ୍ସଂ, ସୋମନସ୍ସଂ, ଦୋମନସ୍ସଂ, ସୋୱଚସ୍ସଂ, ଦୋୱଚସ୍ସଂ, ନିପକସ୍ସ ଭାୱୋ ନେପକ୍କଂ, ଆଧିକ୍କଂ, ଦୁଭଗସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୋଭଗ୍ଗଂ, ସରୂପସ୍ସ ଭାୱୋ ସାରୁପ୍ପଂ, ଓପମ୍ମଂ, ସୋଖୁମ୍ମଂ, ତଥସ୍ସ ଭାୱୋ ତଚ୍ଛଂ । ଦୁମ୍ମେଧସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୁମ୍ମେଜ୍ଝଂ । ଭେସଜସ୍ସ ଭାୱୋ ଭେସଜ୍ଜଂ, ବ୍ୟାୱଟସ୍ସ କମ୍ମଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ୟଥା ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ।
ଣେୟ୍ୟ-ସୁଚିନୋ ଭାୱୋ ସୋଚେୟ୍ୟଂ, ଆଧିପତେୟ୍ୟଂ, କପିସ୍ସ ଭାୱୋ କାପେୟ୍ୟଂ । ସଠସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଂ ୱା ସାଠେୟ୍ୟଂ ।
ଣ-ଗରୂନଂ ଭାୱୋ ଗାରୱଂ, ଉ ଅୱଙ । ପାଟୱଂ, ଅଜ୍ଜୱଂ, ମଦ୍ଦୱଂ, ‘‘କୋସଜ୍ଜା’’ଦିନା ଉସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ । ପରମାନଂ ଭାୱୋ ପାରମୀ, ୱୀପଚ୍ଚୟୋ । ସମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱୋ ସାମଗ୍ଗୀ ।
ଇୟ-ଅଧିପତିନୋ ଭାୱୋ ଅଧିପତିୟଂ, ପଣ୍ଡିତିୟଂ, ବହୁସ୍ସୁତିୟଂ, ନଗ୍ଗିୟଂ, ସୂରିୟଂ ।
ଣିୟ-ଅଲସସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଂ ୱା ଆଲସିୟଂ, ତାଲୁସିୟଂ, ମନ୍ଦିୟଂ, ଦକ୍ଖିୟଂ, ପୋରୋହିତିୟଂ, ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ।
କଥଂ ରାମଣୀୟକଂତି, ସକତ୍ଥେ କନ୍ତା ଣେନ ସିଦ୍ଧା । କମ୍ମଂ=କ୍ରିୟା, ତତ୍ଥ ଅଲସସ୍ସ କମ୍ମଂ ଅଲସତ୍ତଂ ଅଲସତା ଅଲସତ୍ତନଂ ଆଲସ୍ୟଂ ଆଲସିୟଂ ୱା ।
୧୨୨. ସକତ୍ଥେତି
ସକତ୍ଥେପି ୟଥାୟୋଗଂ ତ୍ତାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ୟଥାଭୂତମେୱ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ, କାରୁଞ୍ଞଂ, ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ । ଆକାସାନନ୍ତମେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ, ଏତ୍ଥ ଅକାରଲୋପୋ, ତସ୍ସ ଚେ ପୁବ୍ବରୂପେ ଚ କତେ ‘‘ତଦମିନା’’ଦିନା ନସ୍ସ ଞ୍ଞୋ ଚ ଲୋପୋ ଚ ହୋତି, କାୟପାଗୁଞ୍ଞତା ।
୬୦. ବ୍ୟ ୱଦ୍ଧଦାସା ୱା
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ୱଦ୍ଧା ଦାସା ଚ ବ୍ୟୋ ହୋତି ଭାୱକମ୍ମେସୁ । ୱଦ୍ଧସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଂ ୱା ୱଦ୍ଧବ୍ୟଂ, ୱଦ୍ଧତା । ଦାସସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଂ ୱା ଦାସବ୍ୟଂ, ଦାସ୍ୟଂ, ଦାସତା । କଥଂ ୱଦ୍ଧୱଂତି, ଣେ ୱାଗମୋ ।
୬୧. ନସ ୟୁୱା ବୋ ଚ ୱସ୍ସ
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ୟୁୱସଦ୍ଦା ଭାୱକମ୍ମେସୁ ନଣ ୱା ହୋତି ୱସ୍ସ ବୋ ଚ । ୟୁୱସ୍ସ ଭାୱୋ ୟୋବ୍ବନଂ, ୟୁୱତ୍ତଂ ୟୁୱତା ୱା ।
୬୨. ଅଣ୍ୱାଦିତ୍ୱି+ମୋତି
ଭାୱେ ୱା ଇମୋ । ଅଣୁନୋ ଭାୱୋ ଅଣିମା, ଲଘିମା, ମହତୋ ଭାୱୋ ମହିମା । କିସସ୍ସ ଭାୱୋ କସିମା ।
୧୩୩. କିସ+ମହତ+ମିମେ କସ, ମହାତି
ଇମମ୍ହି ମହତୋ ମହୋ ଚ କିସସ୍ସ କସାଦେସୋ ଚ ହୋତି ।
୬୩. ଭାୱା ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତି
କ୍ରିୟାୱାଚକସଦ୍ଦତୋ ଇମୋ, ପାକେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପାକିମଂ, ସେକିମଂ ।
୧୨୭. କୋସଜ୍ଜା+ଜ୍ଜୱ+ପାରିସଜ୍ଜ+ସୋହଜ୍ଜ+ମଦ୍ଦୱା+ରିସ୍ସା+ସଭା+ଜଞ୍ଞ+ଥେୟ୍ୟ+ ବାହୁସଚ୍ଚା
ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ ଣାନୁବନ୍ଧେ । କୁସୀତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଭାୱେ ଣ୍ୟୋ ହୋତି, ଇମିନା ଈସ୍ସ ଅକାରେ ଚ ତସ୍ସ ଜେ ଚ କତେ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପଂ, କୋସଜ୍ଜଂ । ଉଜୁନୋ ଭାୱେ ଅଜ୍ଜୱଂତି ଣୋ, ଇମିନା ଉସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ‘‘ଉୱଣ୍ଣସ୍ସା+ୱଙ ସରେ’’ତି ଅୱଙଆଦେସେ ଜସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ପରିସାସୁ ସାଧୂତି ୱାକ୍ୟେ ‘‘ଣ୍ୟୋ ତତ୍ଥ ସାଧୂ’’ତି ଣ୍ୟୋ, ଇମିନା ଜାଗମୋ ଚ, ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ଆସ୍ସ ରସ୍ସେ ଚ କତେ ଜସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପଂ, ପାରିସଜ୍ଜୋ । ଇମିନା କମେନ ୱାକ୍ୟେନେୱ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁହଦୟୋୱ ସୁହଜ୍ଜୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋହଜ୍ଜଂ, ଇମିନା ଅୟଲୋପୋ । ମୁଦୁନୋ ଭାୱୋ ମଦ୍ଦୱଂ, ଇମିନା ଉସ୍ସ ଅତ୍ତଂ । ଇସିନୋ ଇଦଂ ଭାୱୋ ୱା ଆରିସ୍ସଂ, ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟେ ଇମିନା ଆରଞାଗମେ ‘‘ଲୋପୋ+ୱଣ୍ଣି+ୱଣ୍ଣାନଂ’’ତି ଅନ୍ତଇକାରଲୋପୋ ଚ । ଉସଭସ୍ସ ଇଦଂ ଭାୱୋ ୱା ଆସଭଂ, ଇମିନା ଉସ୍ସ ଆ । ଆଜାନୀୟସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଜଞ୍ଞଂ, ଇମିନା ୟଲୋପେ ‘‘ଲୋପୋ+ୱଣ୍ଣି+ୱଣ୍ଣାନଂ’’ତି ଈକାରଲୋପୋ । ଥେନସ୍ସ ଭାୱୋ ଥେୟ୍ୟଂ, ଇମିନା ନସ୍ସ ୟକାରୋ । ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଭାୱୋ ବାହୁସଚ୍ଚଂ, ଇମିନା ଉସ୍ସ ଅକାରୋ ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ । (ଭାୱତଦ୍ଧିତଂ) ।
୬୪. ତର+ତମି+ସ୍ସିକି+ୟି+ଟ୍ଠା+ତିସୟେ
ଅତିସୟେ ୱତ୍ତମାନତୋ ହୋନ୍ତେ+ତେ ପଚ୍ଚୟା । ଅତିସୟେନ ପାପୋ ପାପତରୋ ପାପତମୋ ପାପିସ୍ସିତୋ ପାପିୟୋ ପାପିଟ୍ଠୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ପାପତରା ଇଚ୍ଚାଦି । ଅତିସୟପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତାପି ଅତିସୟପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ଅତିସୟେନ ପାପିଟ୍ଠୋ ପାପିଟ୍ଠତରୋ ପାପିଟ୍ଠତମୋ । ଏୱଂ ପଟୁତରୋ ପଟୁତମୋ, ପଟିସ୍ସିକୋ, ପଟିୟୋ, ପଟିଟ୍ଠୋ, ୱରତରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ପଣୀତତରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ଚ ।
୧୩୫. ଜୋ ୱୁଦ୍ଧସ୍ସି+ୟି+ଟ୍ଠେସୁ
ୱୁଦ୍ଧସ୍ସ ଜୋ ହୋତି ଇୟଇଟ୍ଠେସୁ । ଅତିସୟେନ ୱୁଦ୍ଧୋ ଜେୟ୍ୟୋ ଜେଟ୍ଠୋ, ଜାଦେସେ ପୁବ୍ବସରଲୋପେ ଲୁତ୍ତା ସରା ଇସ୍ସ ଏକାରେ ଚ ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
୧୩୬. ବାଳ୍ହ+ନ୍ତିକ+ପସତ୍ଥାନଂ ସାଧ+ନେଦ+ସା
ଇୟଇଟ୍ଠେସୁ ବାଳ୍ହ+ନ୍ତିକ+ପସତ୍ଥାନଂ ସାଧ+ନେଦ+ସା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଅତିସୟେନ ବାଳ୍ହୋ ସାଧିୟୋ ସାଧିଟ୍ଠୋ । ଅତିସୟେନ ଅନ୍ତିକୋ ନେଦିୟୋ ନେଦିଟ୍ଠୋ । ଅତିସୟେନ ପସତ୍ଥୋ ସେୟ୍ୟୋ ସେଟ୍ଠୋ, ପୁବ୍ବେୱ ସରେ ଲୁତ୍ତେ ଇସ୍ସ ଏ ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ ।
୧୩୭. କଣ+କନ+ପ୍ପ+ୟୁୱାନଂ
ଇୟଇଟ୍ଠେସୁ ଅପ୍ପୟୁୱାନଂ କଣ+କନା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଅତିସୟେନ ଅପ୍ପୋ କଣିୟୋ କଣିଟ୍ଠୋ । ଅତିସୟେନ ୟୁୱା କନିୟୋ କନିଟ୍ଠୋ ।
୧୩୮. ଲୋପୋ ୱୀ+ମନ୍ତୁ+ୱନ୍ତୂନନ୍ତି
ଇୟଇଟ୍ଠେସୁ ୱୀ+ମନ୍ତୁ+ୱନ୍ତୂନଂ ଲୋପୋ । ଅତିସୟେନ ମେଧାୱୀ ମେଧିୟୋ ମେଧିଟ୍ଠୋ । ଅତିସୟେନ ସତିମା ସତିୟୋ ସତିଟ୍ଠୋ । ଅତିସୟେନ ଗୁଣୱା ଗୁଣିୟୋ ଗୁଣିଟ୍ଠୋ । ଏତ୍ଥ ୟଥାକ୍କମଂ ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ୱୀ+ମନ୍ତୁ+ୱନ୍ତୁ ହୋତି ।
୬୫. ତନ୍ନିସ୍ସିତେ ଲ୍ଲୋ
ଲ୍ଲପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଦୁତିୟନ୍ତା ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ଥେ । ୱେଦଂ ନିସ୍ସିତଂ ୱେଦଲ୍ଲଂ । ଦୁଟ୍ଠୁ ନିସ୍ସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ । ୱେଦନ୍ତି ତୁଟ୍ଠି । ଇଲ୍ଲେ ସଙ୍ଖାରଂ ନିସ୍ସିତଂ ସଙ୍ଖାରିଲ୍ଲଂ ।
୬୬. ତସ୍ସ ୱିକାରାୱୟୱେସୁ ଣ+ଣିକ+ଣେୟ୍ୟ+ମୟା
ପକତିୟା ଉତ୍ତର+ମୱତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱିକାରୋ । ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ନାମସ୍ମା ୱିକାରେ+ୱୟୱେ ଚ ଣାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ । ଣ-ଅୟସୋ ୱିକାରୋ ଆୟସଂ ବନ୍ଧନଂ, ସକାଗମୋ । ଉଦୁମ୍ବରସ୍ସ ଅୱୟୱୋ ୱିକାରୋ ୱା ଓଦୁମ୍ବରଂ ଭସ୍ମଂ ପଣ୍ଣଂ ୱା । କାପୋତଂ ମଂସଂ ସତ୍ତି ୱା । ଣିକ-କପ୍ପାସସ୍ସ ୱିକାରୋ କପ୍ପାସିକଂ ୱତ୍ଥଂ । ଣେୟ୍ୟ-ଏଣିସ୍ସ ୱିକାରୋ+ୱୟୱୋ ୱା ଏଣେୟ୍ୟଂ । କୋସାନଂ ୱିକାରୋ କୋସେୟ୍ୟଂ ୱତ୍ଥଂ । ମୟ-ତିଣାନଂ ୱିକାରୋ ତିଣମୟଂ, ଦାରୁମୟଂ, ନଳମୟଂ, ମତ୍ତିକାମୟଂ, ସୁୱଣ୍ଣମୟୋ ରଥୋ, ରୂପିୟମୟଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ’’ତି ମୟୋ, ଗୁନ୍ନଂ କରୀସଂ ଗୋମୟଂ ।
୬୭. ଜତୁତୋ ସ୍ସଣ ୱା
ୱିକାରାୱୟୱେସୁ ଜତୁତୋ ସ୍ସଣ ୱା ହୋତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିକାରାୱୟୱେସୂ’’ତି ୱତ୍ତନ୍ତେସୁପି ବହୁଲାଧିକାରା ୱିକାରେୟେୱ ହୋତି । ଜତୁନୋ ୱିକାରୋ ଜାତୁସ୍ସଂ ଜତୁମୟଂ ।
୧୨୩. ଲୋପୋତି
ବହୁଲଂ ପଚ୍ଚୟଲୋପୋପି । ‘‘ଫଲିତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଫଲ+ମୱୟୱୋ ୱିକାରୋ ଚ, ପଲ୍ଲୱିତସ୍ସେୱ ପଲ୍ଲୱଂ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଫଲାଦୟୋ ଅୱୟୱା ୱିକାରା ଚ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଫଲପୁପ୍ଫମୂଲେସୁ ୱିକାରାୱୟୱେସୁ-ପିୟାଲସ୍ସ ଫଲାନି ପିୟାଲାନି, ମଲ୍ଲିକାୟ ପୁପ୍ଫାନି ମଲ୍ଲିକା, ଉସୀରସ୍ସ ମୂଲଂ ଉସୀରଂ । ତଂସଦ୍ଦେନ ୱା ତଦଭିଧାନଂ ଅଭେଦୋପଚାରେନ, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଲୋପଂ ୱିନାପି ସିଜ୍ଝତି ।
୬୮. ସମୂହେ କଣ+ଣ+ଣିକା
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ସମୂହେ କଣ+ଣ+ଣିକା ହୋନ୍ତି । ଗୋତ୍ତପଚ୍ଚୟନ୍ତା କଣ-ରାଜଞ୍ଞାନଂ ସମୂହୋ ରାଜଞ୍ଞକଂ, ମାନୁସକଂ । ଉକ୍ଖାଦୀହି ଉକ୍ଖାନଂ ସମୂହୋ ଓକ୍ଖକଂ, ‘‘ସଂୟୋଗେ କ୍ୱଚୀ’’ତି ଓକାରୋ । ଓଟ୍ଠକଂ । ଉରବ୍ଭାନଂ ସମୂହୋ ଓରବ୍ଭକଂ । ରାଜକଂ, ରାଜପୁତ୍ତକଂ, ହତ୍ଥିକଂ, ଧେନୁକଂ, ମାୟୂରକଂ, କାପୋତକଂ, ମାହିସକଂ । ଣ-କାକାନଂ ସମୂହୋ କାକଂ, ଭିକ୍ଖଂ । ଣିକ ଅଚିତ୍ତା-ଅପୂପାନଂ ସମୂହୋ ଆପୂପିକଂ, ସଂକୁଲିକଂ ।
୬୯. ଜନାଦୀହି ତାତି
ସମୂହତ୍ଥେ ତା । ଜନାନଂ ସମୂହୋ ଜନତା, ଗଜତା, ବନ୍ଧୁତା, ଗାମତା, ସହାୟତା, ନାଗରତା । ତାନ୍ତା ସଭାୱତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା ।
ମଦନୀୟନ୍ତି କରଣେ+ଧିକରଣେ ୱା ଅନୀୟେନ ସିଦ୍ଧଂ । ଧୂମାୟିତତ୍ତନ୍ତିକ୍ତନ୍ତା ନାମଧାତୁତୋ ତ୍ତେନ ସିଦ୍ଧଂ, ଧୂମୋ ୱିୟ ଆଚରତୀତି ‘‘କତ୍ତୁତା+ୟୋ’’ତି ଆୟେ ‘‘ଗମନତ୍ଥାକମ୍ମକାଧାରେ ଚା’’ତି କ୍ତପଚ୍ଚୟେ ଊଆଗମେ ଚ କତେ ଧୂମାୟିତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଧୂମାୟିତତ୍ତଂ ।
୭୦. ଇୟୋ ହିତେତି
ହିତତ୍ଥେ ଇୟୋ । ଉପାଦାନାନଂ ହିତଂ ଉପାଦାନିୟଂ ।
୭୧. ଚକ୍ଖାଦିତୋ ସ୍ସୋତି
ହିତତ୍ଥେ ସ୍ସୋ । ଚକ୍ଖୁନୋ ହିତଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସଂ, ଆୟୁସ୍ସଂ ।
୭୨. ଣ୍ୟୋ ତତ୍ଥ ସାଧୁ
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ତତ୍ଥ ସାଧୂତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣ୍ୟୋ ହୋତି । ସାଧୂତି କୁସଲୋ ୟୋଗ୍ଗୋ ହିତୋ ୱା । ସଭାୟଂ କୁସଲୋ ସବ୍ଭୋ, ଆକାରଲୋପୋ । ପରିସାୟଂ ସାଧୁ ପାରିସଜ୍ଜୋ, ‘‘କୋସଜ୍ଜା’’ଦିନା ଜାଗମେ ଅକାରୱୁଦ୍ଧି । ମେଧାୟ ହିତଂ ମେଜ୍ଝଂ ଘତଂ । ପାଦାନଂ ହିତଂ ପଜ୍ଜଂ ତେଲଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ’’ତି ଣ୍ୟୋ, ରଥଂ ୱହତୀତି ରଚ୍ଛା ।
୭୩. କମ୍ମା ନିୟ+ଞ୍ଞାତି
କମ୍ମସଦ୍ଦା ସାଧ୍ୱତ୍ଥେ ନିୟ+ଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି । କମ୍ମେ ସାଧୁ କମ୍ମନିୟଂ କମ୍ମଞ୍ଞଂ ।
୭୪. କଥାଦିତ୍ୱି+କୋତି
ଇକୋ । କଥାୟଂ କୁସଲୋ କଥିକୋ । ଧମ୍ମକଥିକୋ, ସଙ୍ଗାମିକୋ, ପୱାସିକୋ, ଉପୱାସିକୋ ।
୭୫. ପଥାଦୀହି ଣେୟ୍ୟୋତି
ଣେୟ୍ୟୋ । ପଥେ ହିତଂ ପାଥେୟ୍ୟଂ, ସପତିସ୍ମିଂ ହିତଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଧନଂ । ପଦୀପେୟ୍ୟଂ ତେଲଂ ।
୭୬. ଦକ୍ଖିଣାୟା+ରହେତି
ଅରହତ୍ଥେ ଣେୟ୍ୟୋ । ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ।
୭୭. ରାୟୋ ତୁମନ୍ତାତି
ଅରହତ୍ଥେ ତୁମନ୍ତା ରାୟୋ ୱା । ଘାତେତୁଂ ଅରହତୀତି ଘାତେତାୟଂ, ‘‘ରାନୁବନ୍ଧେ+ନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’’ତି ଉଂଲୋପୋ । ଜାପେତାୟଂ, ପବ୍ବାଜେତାୟଂ । ୱାତି କିଂ, ଘାତେତୁଂ । (ସଂକିଣ୍ଣତଦ୍ଧିତଂ) ।
୭୮. ତ+ମେତ୍ଥ+ସ୍ସ+ତ୍ଥୀତି ମନ୍ତୁ
ପଠମନ୍ତା ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଏତେସ୍ୱ+ତ୍ଥେସୁ ମନ୍ତୁ ହୋତି । ଗାୱୋ ଏତ୍ଥ ଦେସେ ଅସ୍ସ ୱା ପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଗୋମା, ଗୋମନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ଗୁଣୱନ୍ତୁସମଂ ।
ଅତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତମାନକାଲୋପାଦାନତୋ ଭୂତାହି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀହି ୱା ଗୋହି ନ ଗୋମା । କଥଂ ଗୋମା ଆସି, ଗୋମା ଭୱିସ୍ସତୀତି । ତଦାପି ୱତ୍ତମାନାହିୟେୱ ଗୋହି ଗୋମା, ଆସି ଭୱିସ୍ସତୀତି ପଦନ୍ତରା କାଲନ୍ତରଂ । ଇତିସଦ୍ଦତୋ ୱିସୟନିୟମୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
ପହୂତେ ଚ ପସଂସାୟଂ, ନିନ୍ଦାୟଞ୍ଚା+ତିସାୟନେ ।
ନିଚ୍ଚୟୋଗେ ଚ ସଂସଗ୍ଗେ, ହୋନ୍ତି+ମେ ମନ୍ତୁଆଦୟୋତି ॥
୧୩୪. ଆୟୁସ୍ସା+ୟସ ମନ୍ତୁମ୍ହି
ମନ୍ତୁମ୍ହି ଆୟୁସ୍ସ ଆୟସାଦେସୋ ହୋତି । ଆୟୁ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆୟସ୍ମା । ଗୋ ଅସ୍ସୋତି ଜାତିସଦ୍ଦାନଂ ଦବ୍ବାଭିଧାନ- ସାମତ୍ଥିୟା ମନ୍ତ୍ୱାଦୟୋ ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଗୁଣସଦ୍ଦାନଂ ସେତୋ ପଟୋତି । ୟେସଂ ତୁ ଗୁଣସଦ୍ଦାନଂ ଦବ୍ବାଭିଧାନସାମତ୍ଥିୟଂ ନତ୍ଥି, ତେହି ହୋନ୍ତେୱ, ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବୁଦ୍ଧିମା । ‘‘ୱନ୍ତ୍ୱ+ୱଣ୍ଣା’’ତି ୱନ୍ତୁମ୍ହି ରୂପୱା ରସୱା ଗନ୍ଧୱା ସଦ୍ଦୱା । ‘‘ଦଣ୍ଡାଦିତ୍ୱି+କଈ ୱା’’ତି ଇକ+ଈ, ରସୀ ରସିକୋ, ରୂପୀ ରୂପିକୋ, ଗନ୍ଧୀ ଗନ୍ଧିକୋତି ।
୭୯. ୱନ୍ତ୍ୱ+ୱଣ୍ଣାତି
ୱନ୍ତୁ । ପସତ୍ଥଂ ସୀଲ+ମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲୱା । ପହୁତା ପସତ୍ଥା ୱା ପଞ୍ଞା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଞୱା ।
୮୦. ଦଣ୍ଡାଦିତ୍ୱି+କ+ଈ ୱାତି
ଇକ+ଈ ହୋନ୍ତି ୱା ମନ୍ତତ୍ଥେ । ବହୁଲଂୱିଧାନା କୁତୋଚିସଦ୍ଦତୋ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି, କୁତୋ ଚେ+କମେକଂୱ । ନିଚ୍ଚୟୁତ୍ତୋ ଦଣ୍ଡୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦଣ୍ଡିକୋ ଦଣ୍ଡୀ । ଗନ୍ଧିକୋ ଗନ୍ଧୀ । ୱାତ୍ୱେୱ, ଦଣ୍ଡୱା ।
‘‘ଉତ୍ତମିଣେୱ ଧନା ଇକୋ’’ତି ଗଣସୁତ୍ତେନ ଇକୋ ଧନିକୋ । ଅଞ୍ଞୋ ଧନୀ ଧନୱା ।
‘‘ଅସନ୍ନିହିତେ ଅତ୍ଥା’’ ଅସନ୍ନିହିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥିକୋ ଅତ୍ଥୀ । ସନ୍ନିହିତେ ଅତ୍ଥୱା । ‘‘ତଦନ୍ତା ଚ’’ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକୋ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥୀ ।
‘‘ୱଣ୍ଣନ୍ତା ଈୟେୱ’’ । ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୀ, ଦେୱୱଣ୍ଣୀ ।
‘‘ହତ୍ଥଦନ୍ତେହି ଜାତିୟଂ’’ । ହତ୍ଥ+ମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ହତ୍ଥୀ, ଦନ୍ତୀ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ହତ୍ଥୱା ଦନ୍ତୱା ।
‘‘ୱଣ୍ଣତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରିମ୍ହି’’ । ୱଣ୍ଣୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱଣ୍ଣିକୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ।
‘‘ପୋକ୍ଖରାଦିତୋ ଦେସେ’’ । ପୋକ୍ଖରଂ ଜଲଂ ପଦୁମଂ ୱା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୋକ୍ଖରୀ, ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣେହି ନୀ’’ତି ନୀମ୍ହି ‘‘ଘରଣ୍ୟାଦୟୋ’’ତି ଈସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ନସ୍ସ ଣୋ ଚ, ପୋକ୍ଖରଣୀ, ଉପ୍ପଲିନୀ, କୁମୁଦିନୀ, ଭିସିନୀ, ମୁଲାଲିନୀ, ସାଲୁକିନୀ ।
‘‘କ୍ୱଚା+ଦେସେପି’’ । ପଦୁମ+ମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଦୁମୀ ପଦୁମିନୀ ପଦୁମିନୀପଣ୍ଣଂ । ଦେସତୋ+ଞ୍ଞତ୍ର ପୋକ୍ଖରୱା ହତ୍ଥୀ ।
‘‘ନାୱାୟି+କୋ’’ ନାୱିକୋ । ସିଖୀ, ବାଲୀ, ସୀଲୀ, ବଲୀ ।
‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଈ’’ । ସୁଖୀ ଦୁକ୍ଖୀ । ‘‘ବଲା ବାହୂରୁପୁବ୍ବା ଚ’’ । ବାହୁବଲୀ, ଊରୁବଲୀ ।
୮୧. ତପାଦୀହି ସ୍ସୀତି
ସ୍ସୀ । ତପୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତପସ୍ସୀ, ୟସସ୍ସୀ, ତେଜସ୍ସୀ, ମନସ୍ସୀ, ପୟସ୍ସୀ । ୱାତ୍ୱେୱ, ୟସୱା ।
୮୨. ମୁଖାଦିତୋ ରୋତି
ରୋ । ନିନ୍ଦିତଂ ମୁଖ+ମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମୁଖରୋ । ସୁସି=ଛିଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁସିରୋ । ଊସୋ=ଖାରମତ୍ତିକା ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଊସରୋ। ମଧୁରୋ ଗୁଳୋ, ମଧୁରା ସକ୍ଖରା, ମଧୁରଂ ଖୀରଂ । ଖଂ=ଗୀୱାୟ ୱିୱରଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଖରୋ ଗଦ୍ରଭୋ । କୁଞ୍ଜୋ=ହନୁ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କୁଞ୍ଜରୋ । ନଗରୋ ।
‘‘ଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ଉନ୍ନତଦନ୍ତେ’’ତି ଗଣସୁତ୍ତେନ ଦନ୍ତସ୍ସ ଉ ଚ, ଉନ୍ନତଂ ଦନ୍ତ+ମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦନ୍ତୁରୋ ।
୮୩. ତୁଟ୍ଠ୍ୟାଦୀହି ଭୋତି
ଭୋ ୱା । ତୁଟ୍ଠି ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତୁଟ୍ଠିଭୋ, ସାଲିଭୋ, ୱାଲିଭୋ ।
୮୪. ସଦ୍ଧାଦିତ୍ୱ
ଇତି ୱା ଅ ହୋତି । ଅତିସୟା ସଦ୍ଧା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଦ୍ଧୋ, ପଞ୍ଞୋ, ପଞ୍ଞୱା, ସଦ୍ଧା କଞ୍ଞା, ସଦ୍ଧଂ କୁଲଂ ।
୮୫. ଣୋ ତପାତି
ଣୋ, ତାପସୋ, ସକାଗମୋ । ତାପସୀ ।
୮୬. ଆଲ୍ୱ+ଭିଜ୍ଝାଦୀହିତି
ଆଲୁ ୱା । ଅଭିଜ୍ଝା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ, ସୀତାଲୁ, ଧଜାଲୁ, ଦୟାଲୁ, ଦୟାୱା । ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ ଏୱ ଅଭିଜ୍ଝାଲୁକୋ ।
୮୭. ପିଚ୍ଛାଦିତ୍ୱି+ଲୋତି
ଇଲୋ ୱା । ପିଚ୍ଛ+ମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପିଚ୍ଛିଲୋ, ପିଚ୍ଛୱା । ଫେଣିଲୋ, ଜଟିଲୋ, ତୁଣ୍ଡିଲୋ । ନିନ୍ଦିତା ୱାଚା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱାଚାଲୋତି ପରସ୍ସରଲୋପୋ ।
୮୮. ସୀଲାଦିତୋ ୱୋତି
ୱୋ ହୋତି ୱା । ସୀଲୱୋ, ସୀଲୱା । କେସୱୋ, କେସୱା ।
‘‘ଅଣ୍ଣା ନିଚ୍ଚଂ’’ ଅଣ୍ଣୱୋ । ‘‘ଗଣ୍ଡୀରାଜୀହି ସଞ୍ଞାୟଂ’’ ଗଣ୍ଡୀ=ମେଣ୍ଡସିଙ୍ଗଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଗଣ୍ଡୀୱଂ ଧନୁ, ରାଜୀୱଂ ପଙ୍କଜଂ ।
୮୯. ମାୟା ମେଧାହି ୱୀତି
ୱୀ । ମାୟାୱୀ, ମେଧାୱୀ ପୁମା । ନୀମ୍ହି ମେଧାୱିନୀ । ମେଧାୱୀ କୁଲଂ, ‘‘ଏକୱଚନୟୋସ୍ୱ+ଘୋନଂ’’ତି ସିମ୍ହି ରସ୍ସୋ । ଏୱଂ ମାୟାୱୀ ।
୯୦. ସି+ସ୍ସରେ ଆମ୍ୟୁ+ୱାମୀ
ଇସ୍ସରେ+ଭିଧେୟ୍ୟେ ସସଦ୍ଦା ଆମୀ+ଉୱାମୀ ହୋନ୍ତି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ । ସଂ=ଆୟତ୍ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସାମୀ ସୁୱାମୀ । ସୁୱାମିନୀ କଞ୍ଞା ।
୯୧. ଲକ୍ଖ୍ୟା ଣୋ ଅ ଚ
ଲକ୍ଖୀସଦ୍ଦା ଣୋ ହୋତି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଅ ଚ+ନ୍ତସ୍ସ । ଲକ୍ଖୀ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଲକ୍ଖଣୋ ।
୯୨. ଅଙ୍ଗା ନୋ କଲ୍ୟାଣେତି
ଅଙ୍ଗସ୍ମା ନୋ ହୋତି । କଲ୍ୟାଣାନି ସୋଭଣାନି ଅଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଅଙ୍ଗନା ।
୯୩. ସୋ ଲୋମାତି
ଲୋମା ସୋ, ପହୂତା ଲୋମା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଲୋମସୋ, ଲୋମସା କଞ୍ଞା ।
୯୪. ଇମି+ୟାତି
ଇମ+ଇୟା ହୋନ୍ତି, ପୁତ୍ତୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୁତ୍ତିମୋ, କିତ୍ତିମୋ, ପୁତ୍ତିୟୋ, କପ୍ପିୟୋ, ଜଟିୟୋ, ହାନଭାଗିୟୋ, ସେନିୟୋ । (ଅତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥତଦ୍ଧିତଂ) ।
୯୫. ତୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟା
ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ବହୁଲଂ ତୋ ହୋତି ୱା । ତୋଆଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନିପ୍ଫନ୍ନନିପାତା, ତେହି ପରାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ‘‘ଅସଂଖ୍ୟେହି ସବ୍ବାସଂ’’ତି ଲୋପୋୱ । ଗାମତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଗାମସ୍ମା ଆଗଚ୍ଛତି, ଚୋରତୋ ଭାୟତୀତି ଚୋରେହି ଭାୟତି, ସତ୍ଥତୋ ପରିହୀନୋ ସତ୍ଥା ପରିହୀନୋ । ଏୱଂ ପୁରିସତୋ, ରାଜତୋ, ଅଗ୍ଗିତୋ, ହତ୍ଥିତୋ, ହେତୁତୋ, ୟୁତ୍ତିତୋ, ଇତ୍ଥିତୋ, ଭିକ୍ଖୁନିତୋ, ୟାଗୁତୋ, ଜମ୍ବୁତୋ, ଚିତ୍ତତୋ, ଆୟୁତୋ । ସବ୍ବାଦିତୋ-ସବ୍ବତୋ, ୟତୋ, ତତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୯୬. ଇତୋ+ତେ+ତ୍ତୋ କୁତୋ
ତୋମ୍ହି ଇମସ୍ସ ଟି ନିପଚ୍ଚତେ ଏତସ୍ସ ଟ+ଏଟ କିଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ କୁତ୍ତଞ୍ଚ । ଇତୋ ଇମସ୍ମା, ଅତୋ ଏତ୍ତୋ ଏତସ୍ମା, କୁତୋ କସ୍ମା ।
୯୭. ଅଭ୍ୟାଦୀହିତି
ତୋ । ଅଭିତୋ, ପରିତୋ, ପଚ୍ଛତୋ, ହେଟ୍ଠତୋ ।
୯୮. ଆଦ୍ୟାଦୀହିତି
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତେହି ତୋ ହୋତି । ଆଦୋ ଆଦିତୋ, ମଜ୍ଝତୋ, ଅନ୍ତତୋ, ପିଟ୍ଠିତୋ, ପସ୍ସତୋ, ମୁଖତୋ । ପଠମନ୍ତା ୟତୋ+ଦକଂ ତ+ଦାଦିତ୍ତଂ, ୟଂ ଉଦକଂ, ତଦେୱା+ଦିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୯. ସବ୍ବାଦିତୋ ସତ୍ତମ୍ୟା ତ୍ର+ତ୍ଥା
ସବ୍ବାଦୀହି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତେହି ତ୍ର+ତ୍ଥା ୱା ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ର ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବସ୍ମିଂ, ୟତ୍ର ୟତ୍ଥ, ତତ୍ର ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦି । ବହୁଲାଧିକାରା ନ ତୁମ୍ହଅମ୍ହେହି ।
୧୦୦. କତ୍ଥେ+ତ୍ଥ+କୁତ୍ରା+ତ୍ର କ୍ୱେ+ହି+ଧ
ଏତେହି ‘‘ସବ୍ବାଦିତୋ’’ତିଆଦିନା ତ୍ର+ତ୍ଥା । ସେସାଦେସା ଚ ପଚ୍ଚୟା ଚ ଇମିନାୱ ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଇମିନା କିସ୍ସ କ+କୁ ଚ, ଏତସ୍ସ ଟେ+ଟା ଚ, ୱପଚ୍ଚୟେ କିସ୍ସ ଇଲୋପୋ ଚ, ହ+ଧପଚ୍ଚୟେସୁ ଇମସ୍ସ ଟି ଚ ନିପଚ୍ଚତେ । କସ୍ମିଂ କତ୍ଥ କୁତ୍ର କ୍ୱ, ଏତସ୍ମିଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ର, ଇମସ୍ମିଂ ଇହ ଇଧ ।
୧୦୧. ଧି ସବ୍ବା ୱାତି
ସବ୍ବସ୍ମା ଧି ୱା । ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସବ୍ବଧି ସବ୍ବତ୍ର ।
୧୦୨. ୟା ହିନ୍ତି
ୟସଦ୍ଦା ହିଂ, ୟସ୍ମିଂ ୟହିଂ ୟତ୍ର ।
୧୦୩. ତା ହଞ୍ଚତି
ତସଦ୍ଦା ହଂ ହୋତି ହିଞ୍ଚ । ତହଂ ତହିଂ ତତ୍ର ।
୧୦୪. କୁହିଂ କହନ୍ତି
ହିଂ ହଂ ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ କିସ୍ସ କୁ+କା ଚ । କୁହିଂ କହଂ । କୁହିଞ୍ଚନଂତି ନିପାତନ୍ତରଂ ।
୧୦୫. ସବ୍ବେ+କ+ଞ୍ଞ+ୟ+ତେହି କାଲେ ଦା
ଏତେହି କାଲେ ଦା ହୋତି ୱା । ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସବ୍ବଦା, ଏକଦା, ଅଞ୍ଞଦା, ୟଦା, ତଦା ।
୧୦୬. କଦା କୁଦା ସଦା+ଧୁନେ+ଦାନି
ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । କସ୍ମିଂକାଲେ କଦା କୁଦା, ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସଦା, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଧୁନା ଇଦାନି ।
୧୦୭. ଅଜ୍ଜ ସଜ୍ଜ୍ୱ+ପରଜ୍ଜ୍ୱେ+ତରହି କରହା
ପକତି ପଚ୍ଚୟୋ ଆଦେସୋ କାଲୱିସେସୋତି ସବ୍ବ+ମେତଂ ନିପାତନା ଲବ୍ଭତି । ଇମସ୍ସ ଟୋ ଜ୍ଜୋ ଚା+ହନି ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ, ଅସ୍ମିଂ ଅହନି ଅଜ୍ଜ । ସମାନସ୍ସ ସ-ଭାୱୋ ଜ୍ଜୁ ଚା+ହନି । ସମାନେ ଅହନି ସଜ୍ଜୁ । ଅପରସ୍ମା ଜ୍ଜୁ, ଅପରସ୍ମିଂ ଅହନି ଅପରଜ୍ଜୁ । ଇମସ୍ସ ଏତୋ, କାଲେ ରହି ଚ, ଇମସ୍ମିଂକାଲେ ଏତରହି । କିଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ କୋ, ରହ ଚା+ନଜ୍ଜତନେ । କସ୍ମିଂ କାଲେ କରହ ।
୧୦୮. ସବ୍ବାଦୀହି ପକାରେ ଥା
ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଭେଦକୋ ୱିସେସୋ ପକାରୋ, ତସ୍ମିଂ ଥାପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସବ୍ବେନ ପକାରେନ ସବ୍ବଥା, ୟଥା, ତଥା ।
୧୦୯. କଥ+ମିତ୍ଥଂ
କି+ମିମେହି ଥଂପଚ୍ଚୟୋ, କ+ଇତ୍ତଂ ତେସଂ ୟଥାକ୍କମଂ । କେନ ପକାରେନ କଥଂ, ଇମିନା ପକାରେନ ଇତ୍ଥଂ ।
୧୧୦. ଧା ସଙ୍ଖ୍ୟାହିତି
ପକାରେ ଧା ହୋତି । ଦ୍ୱୀହି ପକାରେହି ଦ୍ୱେ ୱା ପକାରେ କରୋତି ଦ୍ୱିଧା କରୋତି, ବହୁଧା କରୋତି, ଏକଂ ରାସିଂ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରଂ କରୋତି ପଞ୍ଚଧା କରୋତି । ପଞ୍ଚପ୍ପକାର+ମେକପ୍ପକାରଂ କରୋତି ଏକଧା କରୋତି ।
୧୧୧. ୱେ+କା+ଜ୍ଝନ୍ତି
ଏକସ୍ମା ପକାରେ ଜ୍ଝଂ ୱା ହୋତି । ଏକେନ ପକାରେନ ଏକଂ ୱା ପକାରଂ କରୋତି ଏକଜ୍ଝଂ କରୋତି, ଏକଧା କରୋତି ୱା ।
୧୧୨. ଦ୍ୱିତୀହେ+ଧାତି
ଏଧା ୱା । ଦ୍ୱୀହି ପକାରେହି ଦ୍ୱେ ୱା ପକାରେ କରୋତି ଦ୍ୱେଧା, ତେଧା । ଦ୍ୱିଧା ତିଧା ।
୧୧୩. ତବ୍ବତି ଜାତିୟୋ
ପକାରୱତି ତଂସାମଞ୍ଞୱାଚକା ସଦ୍ଦା ଜାତିୟୋ ହୋତି । ପଟୁଜାତିୟୋ, ମୁଦୁଜାତିୟୋ ।
୧୧୪. ୱାରସଙ୍ଖ୍ୟାୟ କ୍ଖତ୍ତୁଂ
ୱାରସମ୍ବନ୍ଧିନିୟା ସଂଖ୍ୟାୟ କ୍ଖତ୍ତୁଂ ହୋତି । ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଭୁଞ୍ଜତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦିୱସସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତି । ୱାରଗ୍ଗହଣଂ କିଂ, ପଞ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତି । ସଙ୍ଖ୍ୟାୟାତି କିଂ, ପହୂତେ ୱାରେ ଭୁଞ୍ଜତି ।
୧୧୫. କତିମ୍ହାତି
କ୍ଖତ୍ତୁଂ ହୋତି । କତି ୱାରେ ଭୁଞ୍ଜତି କତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁଞ୍ଜତି ।
୧୧୬. ବହୁମ୍ହା ଧା ଚ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟଂ
ୱାରସମ୍ବନ୍ଧିନିୟା ବହୁସଂଖ୍ୟାୟ ଧା ହୋତି କ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ଚ, ୱାରାନଂ ଚେ ପଚ୍ଚାସତ୍ତି ହୋତି । ବହୁୱାରେ ଭୁଞ୍ଜତି ବହୁଧା ଦିୱସସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତି, ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା । ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟଂତି କିଂ, ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମାସସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତି ।
୧୧୭. ସ କିଂ ୱାତି
କିଂପଚ୍ଚୟୋ ଏକସ୍ସ ସାଦେସୋ ଚ ନିପଚ୍ଚତେ । ଏକଂ ୱାରଂ ଭୁଞ୍ଜତି ସକିଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଏକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ।
୧୧୮. ସୋ ୱିଚ୍ଛା+ପକାରେସୁ
ୱିଚ୍ଛାୟଂ ପକାରେ ଚ ସୋ ହୋତି । ଖଣ୍ଡଂ ଖଣ୍ଡଂ କରୋତି ଖଣ୍ଡସୋ କରୋତି । ପୁଥୁପ୍ପକାରେନ ପୁଥୁସୋ । ସବ୍ବେନ ପକାରେନ ସବ୍ବସୋ ।
୧୧୯. ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ କରା+ସ+ଭୂୟୋଗେ ୱିକାରା ଚୀ
ଅୱତ୍ଥାୱତୋ+ୱତ୍ଥନ୍ତରେନା+ଭୂତସ୍ସ ତାୟା+ୱତ୍ଥାୟ ଭାୱେ କରା+ସ+ଭୂହି ସମ୍ବନ୍ଧେ ସତି ୱିକାରୱାଚକାଚୀ ହୋତି । ଅଧୱଲଂ ଧୱଲଂ କରୋତି ଧୱଲୀ କରୋତି । ଅଧୱଲୋ ଧୱଲୋ ସିୟା ଧୱଲୀ ସିୟା । ଅଧୱଲୋ ଧୱଲୋ ଭୱତି ଧୱଲୀ ଭୱତି । ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେତି କିଂ, ଘଟଂ କରୋତି, ଦଧି ଅତ୍ଥି, ଘଟୋ ଭୱତି। କରାସଭୂୟୋଗେତି କିଂ, ଅଧୱଲୋ ଧୱଲୋ ଜାୟତେ । ୱିକାରାତି କିଂ, ପକତିୟା ମା ହୋତୁ, ସୁୱଣ୍ଣଂ କୁଣ୍ଡଲୀ କରୋତି । (ନିପାତତଦ୍ଧିତଂ) ।
୧୨୦. ଦିସ୍ସନ୍ତ+ଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟାତି
ୱୁତ୍ତତୋ+ଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ୱିୱିଧା ମାତରୋ ୱିମାତରୋତି ୱିସେସନସମାସୋ, ତାସଂ ପୁତ୍ତା ୱେମାତିକାତି ରିକଣପଚ୍ଚୟେ ରାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଉଲୋପେ ୱୁଦ୍ଧିମ୍ହି କତେ ୱେମାତିକା । ପଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପଥାୱିନୋ, ଆୱୀ । ଇସ୍ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଇସ୍ସୁକୀ, ଉକୀ । ଧୁରଂ ୱହନ୍ତୀତି ଧୋରୟ୍ହା, ୟ୍ହଣ ।
ସାମଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱିସେସୋ ଚ, ଭାୱଜୋ ଚ ନିପାତଜୋ ।
ଇତି ୱିଞ୍ଞୂହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତଦ୍ଧିତୋ ତୁ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ॥
ଇତି ପୟୋଗସିଦ୍ଧିୟଂ ଣାଦିକଣ୍ଡୋ ପଞ୍ଚମୋ ।
୬. ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡ
ଅଥ ତ୍ୟାଦୟୋ କ୍ରିୟାୱାଚୀହି ଧାତୂହି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
କ୍ରିୟଂ ଆଚିକ୍ଖତୀତି ଆଖ୍ୟାତନ୍ତି କ୍ରିୟାପଦସ୍ସ ପୁବ୍ବାଚରିୟସଞ୍ଞା । କାଲ+କାରକ+ପୁରିସପରିଦୀପକଂ କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣଂ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ଅଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ, ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେ+ତଂ –
ୟଂ ତିକାଲଂ ତିପୁରିସଂ, କ୍ରିୟାୱାଚୀ ତିକାରକଂ ।
ଅତିଲିଙ୍ଗଂ ଦ୍ୱିୱଚନଂ, ତ+ଦାଖ୍ୟାତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥
୧୪. କ୍ରିୟତ୍ଥା ବହୁଲଂ –ତି
ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ତତେ । କ୍ରିୟା ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତି କ୍ରିୟତ୍ଥୋ ଧାତୁ, ସୋ ଚ ଦୁୱିଧୋ ସକମ୍ମକା+କମ୍ମକୱସେନ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ କ୍ରିୟତ୍ଥେ କତ୍ତୁୱାଚିମ୍ହା କମ୍ମଂ ଗୱେସୀୟତେ, ସୋ ସକମ୍ମକୋ । ଇତରୋ ଅକମ୍ମକୋ ।
ତତ୍ର ସକମ୍ମକା କମ୍ମାପେକ୍ଖଂ କ୍ରିୟଂ ୱଦନ୍ତି, ୟଥା କଟଂ କରୋତି, ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ଓଦନଂ ପଚତି । ଅକମ୍ମକା କମ୍ମନିରପେକ୍ଖଂ କ୍ରିୟଂ ୱଦନ୍ତି, ୟଥା ଅଚ୍ଛତି ସେତି ତିଟ୍ଠତି । କ୍ରିୟାତି ଚ ଗମନପଚନାଦିକୋ ଅସତ୍ତସମ୍ମତୋ କତ୍ତରି କମ୍ମେ ୱା ପତିଟ୍ଠିତୋ କାରକସମୂହସାଧିୟୋ ପଦତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପି ଚ –
କରଣଂ ଭୱନଂ ଚାପି, କର+ଭୂହି କଥୀୟତେ ।
ତତୋ କ୍ରିୟାଦିୱାଚତ୍ତଂ, ପାକାଦୀନଂ କଥଂ ଭୱେ ॥
କର+ଭୂଧାତୂହି କରଣଞ୍ଚ ଭୱନଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ପାକ+ଗମନାଦୀହି ତେସଂ କ୍ରିୟାଭୱନାନଂ ୱାଚ୍ଚତ୍ତଂ କଥଂ ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁନପି –
ପାକାଦୀନଞ୍ହି ୱାଚ୍ଚତ୍ତଂ, କରଭୂସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ତଂ ବହୁତରୱାଚ୍ଚତ୍ତଂ, ପାକାଦୀସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ॥
ତଂ ନାମ –
କାରିୟରୂପା ହି ଧାତ୍ୱତ୍ଥା, ସତ୍ତାୟୁତ୍ତା ଚ ତେ+ଖିଲା ।
ତତୋ କ୍ରିୟା ଚ ଭାୱୋ ଚ, ସାମଞ୍ଞଂ ତେସୁ ଗମ୍ୟତେ ॥
୧. ୱତ୍ତମାନେତି ଅନ୍ତି ସି ଥ ମି ମ ତେ ଅନ୍ତେ ସେ ୱ୍ହେ ଏ ମ୍ହେ ।
ୱତ୍ତମାନେ ଆରଦ୍ଧାପରିସମତ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । କ୍ରିୟାଧିକାରତ୍ତା ‘‘କ୍ରିୟତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସ+ମନିୟମେ –
୧୪. ପୁବ୍ବପରଚ୍ଛକ୍କାନ+ମେକାନେକେସୁ ତୁମ୍ହା+ମ୍ହ+ସେସେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝିମୁ+ତ୍ତମ+ପଠମା
ଏକାନେକେସୁ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦୱଚନୀୟେସୁ ତଦଞ୍ଞସଦ୍ଦୱଚନୀୟେସୁ ଚ କାରକେସୁ ପୁବ୍ବଚ୍ଛକ୍କାନଂ ପରଚ୍ଛକ୍କାନଞ୍ଚ ମଜ୍ଝିମୁ+ତ୍ତମ+ପଠମା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ତତ୍ଥତି ଅନ୍ତୀତି ପଠମପୁରିସୋ, ଆଦୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ସି ଥ ଇତି ମଜ୍ଝିମପୁରିସୋ, ମଜ୍ଝେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ମି ମ ଇତି ଉତ୍ତମପୁରିସୋ । ଉତ୍ତମସଦ୍ଦୋ+ୟଂ ସଭାୱତୋ ତିପଭୁତୀନ+ମନ୍ତ+ମାହ । ପରଚ୍ଛକ୍କେପି ତେ ଅନ୍ତେତିଆଦିନା ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁ ଭୱିସ୍ସତିଆଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ପଚ୍ଚୟୱିଧାନସୁତ୍ତେସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ଭୂୱାଦୀନ+ମଟ୍ଠଗଣାନଂ ଭୂୱାଦିଗଣେସୁ ଭୂ=ସତ୍ତାୟ+ମିତି ପଠମଧାତୁତୋ ପରା ତ୍ୟାଦୟୋ ୟୋଜୀୟନ୍ତେ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକୱଚନଂ’’ତି ତ୍ୟାଦୀସୁ ପରଭୂତେସୁ କତ୍ତୁ+କମ୍ମ+ଭାୱେସୁୟେୱ କ୍ୟୱିକରଣଲୱିକରଣା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱ+ପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନ+ନ୍ତ+ତ୍ୟାଦୀସୁ’’ ‘‘କତ୍ତରି ଲୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ତେସଂ ୱିକରଣାନଂ ୱିଧାନା ତ୍ୟାଦୟୋ କତ୍ତୁ+କମ୍ମ+ଭାୱେସ୍ୱେୱ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି କତ୍ତରି ତିମ୍ହିଲୋ । କେ ତେ ୱିକରଣା –
ପୁବ୍ବାପରଭାଗଟ୍ଠାନା, ଭିନ୍ନଧାତୁୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଏତେ ୱିକରଣା ସିୟୁଂ ॥
୫,୮୨. ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେ, ଓ ପଚ୍ଚୟେ
ଇୱଣ୍ଣୁ+ୱଣ୍ଣନ୍ତାନଂ କ୍ରିୟତ୍ତାନଂ ଏ+ଓ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ପଚ୍ଚୟେତି ଊସ୍ସୋ+କାରୋ ।
୫,୮୯. ଏଓନ+ମୟ+ୱା ସରେ
ସରେ ପରେ ଏଓନ+ମୟୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂତି ଓସ୍ସ ଅୱାଦେସୋ । ସୋ ପୁରିସୋ ସାଧୁ ଭୱତି, ସା ଇତ୍ଥୀ ସାଧୁ ଭୱତି, ଚିତ୍ତଂ ସାଧୁ ଭୱତି ।
ଉତ୍ତତ୍ତା କତ୍ତୁ ଆଖ୍ୟାତେ, ତତିୟା ନ ଚ କତ୍ତରି ।
ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତେୱ, ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ଅପେକ୍ଖିୟ ॥
ସତିପି କ୍ରିୟାୟେକତ୍ତେ କତ୍ତୂନଂ ବହୁତ୍ତା ‘‘ବହୁମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଂ’’ତି ଅନ୍ତି ।
୧୬୧. କ୍ୱଚି ୱିକରଣାନନ୍ତି
ୱିକରଣାନଂ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତୀତି ଲୱିକରଣସ୍ସ ଲୋପୋ, ସେସଂ ପୁରିମସଦିସଂ । ତେ ପୁରିସା ଭୱନ୍ତି । ମଜ୍ଝିମପୁରି- ସେକୱଚନଂ ସି, ତ୍ୱଂ ଭୱସି । ବହୁୱଚନଂ ଥପଚ୍ଚୟୋ, ତୁମ୍ହେ ଭୱଥ । ଉତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନଂ ମିପଚ୍ଚୟୋ ।
୫୭. ହିମିମେସ୍ୱ+ସ୍ସ
ଅକାରସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ହିମିମେସୁ । ଅହଂ ଭୱାମି । ବହୁୱଚନଂ ମପଚ୍ଚୟୋ, ମୟଂ ଭୱାମ । ଏୱଂ ପରଚ୍ଛେକ୍କେପି-ଭୱତେ, ଭୱନ୍ତେ । ଭୱସେ, ଭୱୱ୍ହେ । ଭୱେ, ଭୱମ୍ହେ । କେଚି ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ପଠନ୍ତି, ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ଦୀଘୋ, ଭୱାମ୍ହେ ।
ଏତ୍ଥ ଚ –
ଲଜ୍ଜା ସତ୍ତା ଠିତି ଜାଗରଣଂ,
ୱୁଦ୍ଧି କ୍ଖୟ ଜୀୱିତ ମରଣଂ ।
କୀଳା ରୁଚି ରୋଚତେ ଇତ୍ୟେୱଂ,
ୱୁତ୍ତା ଅକମ୍ମକଧାତୁ ସବ୍ବେ ॥
–ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କମ୍ମଂ ଦୁତିୟା ନ ।
ପଚ=ପାକେ, ଅକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ, ଏୱ+ମୁପରିପି । ପଚ ଇତି ଠିତେ ଲୱିକରଣଂ, ୱିକରଣଲୋପାଦି ପୁରିମସମଂ । ସୋ ଓଦନଂ ପଚତି, ତେ ପଚନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ପଚସି, ତୁମ୍ହେ ପଚଥ । ଅହଂ ପଚାମି, ମୟଂ ପଚାମ । ପରଚ୍ଛକ୍କେ-ପଚତେ, ପଚନ୍ତେ । ପଚସେ, ପଚୱ୍ହେ । ପଚେ, ପଚାମ୍ହେ ।
୧,୨୨. ୱିପ୍ପଟିସେଧେ
ୱିପ୍ପଟିସେଧନଂ=ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିସେଧନଂ ୱିପ୍ପଟିସେଧୋ । ପଠମମଜ୍ଝିମପୁରିସାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକତ୍ଥ ପସଙ୍ଗେ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନଂ ଥପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ଚ ପଚତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ପଚସି, ତୁମ୍ହେ ପଚଥ । ତୁଲ୍ୟବଲୱିରୋଧିନୋ ହି ୱିପ୍ପଟିସେଧା ପଠମମଜ୍ଝିମଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଏକତ୍ଥ ପସଙ୍ଗେ ଉତ୍ତମପୁରିସବହୁୱଚନଂ ହୋତି, ସୋ ଚ ପଚତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ପଚସି, ଅହଞ୍ଚ ପଚାମି ମୟଂ ପଚାମାତି ଭୱତି ।
ଅମ+ଗମ=ଗମନେ –
୫,୧୭୩. ଗମ ୟମି+ସା+ସ ଦିସାନଂ ୱା ଚ୍ଛଙ
ଏତେସଂ ଧାତୂନଂ ଚ୍ଛଙ ୱା ହୋତି ନ୍ତ+ମାନ+ତ୍ୟାଦୀସୁ । ସୋ ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅନ୍ତି –
୭୪. ଗରୁପୁବ୍ବା ରସ୍ସା ରେ+ନ୍ତେନ୍ତୀନଂ
ଗରୁପୁବ୍ବସ୍ମା ରସ୍ସା ନ୍ତେ+ନ୍ତୀନଂ ରେ ୱା ହୋତି ।
ଅକ୍ଖରନିୟମୋ ଛନ୍ଦଂ,
ଗରୁଲହୁନିୟମୋ ଭୱେ ୱୁତ୍ତି ।
ଦୀଘୋ ସଂୟୋଗାଦିପୁବ୍ବୋ,
ରସ୍ସୋ ଗରୁ ଲହୁ ତୁ ରସ୍ସୋ ॥
ଗଚ୍ଛରେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛସି, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି, ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମ । ଚ୍ଛାଦେସାଭାୱପକ୍ଖେ ‘‘ଊ ଲସ୍ସେ’’ତି ଏକାରେ ଗମେତି । ପରଲୋପେ ଗମେନ୍ତି । ଗମେସି, ଗମେଥ । ଗମେମି, ଗମେମ । ପରଚ୍ଛକ୍କେପି ସୋ ଗଚ୍ଛତେ, ଗଚ୍ଛରେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ । ଗଚ୍ଛସେ, ଗଚ୍ଛୱ୍ହେ । ଗଚ୍ଛେ, ଗଚ୍ଛାମ୍ହେ ।
ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିବ୍ବତି, ପୁରା ମରାମୀତି ଚ ତଂସମୀପେ ତବ୍ବୋହାରୂପଚାରେନ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
ଆରଦ୍ଧା+ନିଟ୍ଠିତଂ କିଚ୍ଚଂ, ୱତ୍ତମାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱତ୍ତମାନସମୀପଞ୍ଚ, ୱତ୍ତମାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥
କିମିୱ ତେ –
ଗଙ୍ଗାଚ ତଂସମୀପଞ୍ଚ, ୟତୋ ଗଙ୍ଗାତି ଞାୟତେ ।
ଗଙ୍ଗାୟଂ ପାତୁ+ମାଗଚ୍ଛ, ଘୋସୋ ଗଙ୍ଗାୟ+ମିତ୍ୟପି ॥
ମୁଖ୍ୟା+ମୁଖ୍ୟତ୍ଥଭେଦେନ, ୱତ୍ତମାନଂ ତତୋ ଦ୍ୱିଧା ।
ମୁଖ୍ୟଞ୍ହି ରୁଳ୍ହି+ମାପନ୍ନଂ, ତ+ଦାରୋପା ଅମୁଖ୍ୟତାତି ॥
ପୁରେ+ପୁରାସଦ୍ଦେହି ୱା ଅନାଗତତା ଗମ୍ୟତେ, ତଦା ତସ୍ସ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା । କାଲବ୍ୟତ୍ତୟୋ ୱା ଏସୋ, ଭୱନ୍ତ୍ୟେୱ ହି କାଲନ୍ତରେପି ତ୍ୟାଦୟୋ ବାହୁଲକା ‘‘ସନ୍ତେସୁ ପରିଗୂହାମି’’ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଅଭିସମ୍ପରାୟଂ, ସହବ୍ୟତଂ ଗଚ୍ଛତି ୱାସୱସ୍ସ’’ ‘‘ଅତିୱେଲଂ ନମସ୍ସିସ୍ସଂ’’ତି । ‘‘କୁତୋ ନୁ ତ୍ୱଂ ଆଗଚ୍ଛସି, ରାଜଗହତୋ ଆଗଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସମୀପେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ।
୫,୧୭୫. ଗମ ୱଦ ଦାନଂ ଘମ୍ମ ୱଜ୍ଜ ଦଜ୍ଜା
ଗମାଦୀନଂ ଘମ୍ମାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ନ୍ତ+ମାନ+ତ୍ୟାଦୀସୁ । ଘମ୍ମତି, ଘମ୍ମନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କମ୍ମେ –
ଉପସଗ୍ଗୱସା କୋଚି, ଅକମ୍ମୋପି ସକମ୍ମକୋ ।
ୟଥା+ଭିଭୂୟତେ ରାଗୋ, ତାପସେନ ମହିଦ୍ଧିନାତି –
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅକମ୍ମକତୋ କମ୍ମନି ଅନୁପୁବ୍ବା ଭୂଧାତୁତୋ ତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
୫,୧୭. କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱ+ପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନ+ନ୍ତ+ତ୍ୟାଦୀସୁ
ଭାୱକମ୍ମୱିହିତେସୁ ପରୋକ୍ଖାୱଜ୍ଜିତେସୁ ମାନ+ନ୍ତ+ତ୍ୟାଦୀସୁ ପରେସୁ କ୍ୟୋ ହୋତି କ୍ରିୟତ୍ଥା । କକାରୋ+ନୁବନ୍ଧକାରିୟତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ତେ କାନୁବନ୍ଧ+ନାଗମେସୂ’’ତି ପଟିସେଧା ଓକାରାଭାୱୋ । ଅନୁଭୂୟତି ସୁଖଂ ଦେୱଦତ୍ତେନ ।
ଏତ୍ଥ ଚ –
ଆଖ୍ୟାତେନ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା, କତ୍ତୁତୋ ତତିୟା ନ ତୁ ।
ଦୁତିୟା ହୋତି କମ୍ମସ୍ସ, ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଠମାପି+ଧ ॥
ଅନୁଭୂୟନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ତୟା । ଅନୁଭୂୟସି ତ୍ୱଂ ଦେୱଦତ୍ତେନ । ଅନୁଭୂୟଥ ତୁମ୍ହେ । ଅହଂ ଅନୁଭୂୟାମି, ତୟା ମୟଂ ଅନୁଭୂୟାମ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଅନୁଭୁୟ୍ୟତି+ଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ପରଚ୍ଛକ୍କେ ।
ଭାୱେ ଅଦବ୍ବୱୁତ୍ତିନୋ ଭାୱସ୍ସ ଏକତ୍ତା ଏକୱଚନମେୱ । ତଞ୍ଚ ପଠମପୁରିସେକୱଚନେୟେୱ ସମ୍ଭୱତି, ନେୱ+ଞ୍ଞଂ, ବହୁଲଂୱିଧାନା । ଭୂୟତି ଭୂୟତେ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ସମ୍ପତି ଭୱନନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ପଚଧାତୁତୋ କମ୍ମେ କ୍ୟୋ ।
୩୭. କ୍ୟସ୍ସତି
କ୍ରିୟତ୍ଥା କ୍ୟସ୍ସ ଈଞ ୱା ହୋତି । ଞୋ ଆଦ୍ୟାୱୟୱତ୍ଥୋ । ଦେୱଦତ୍ତେନ ଓଦନୋ ପଚୀୟତି ପଚ୍ଚତି, ରେଆଦେସେ ଓଦନା ପଚୀୟରେ ପଚୀୟନ୍ତି, ପଚ୍ଚରେ ପଚ୍ଚନ୍ତି । ଚୱଗ୍ଗପୁବ୍ବରୂପାନି । ତ୍ୱଂ ପଚୀୟସି ପଚ୍ଚସି, ତୁମ୍ହେ ପଚୀୟଥ ପଚ୍ଚଥ । ଅହଂ ପଚୀୟାମି ପଚ୍ଚାମି, ମୟଂ ପଚୀୟାମ ପଚ୍ଚାମ । ପରଚ୍ଛକ୍କେ ଦେୱଦତ୍ତେନ ଓଦନୋ ପଚୀୟତେ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଗମିତୋ କମ୍ମେ ଚ୍ଛଙ ଚ ଈଞଆଗମେ ଚ କତେ ତେନ ଗାମୋ ଗଚ୍ଛୀୟତି, ଗାମା ଗଚ୍ଛୀୟନ୍ତି । ଗଚ୍ଛୀୟସି, ଗଚ୍ଛୀୟଥ । ଗଚ୍ଛୀୟାମି, ଗଚ୍ଛୀୟାମ । ଏୱଂ ପରଚ୍ଛକ୍କେ । ଗମୀୟତି ଗମ୍ମତି, ଗମୀୟନ୍ତି ଗମ୍ମନ୍ତି । ଗମୀୟସି ଗମ୍ମସି, ଗମୀୟଥ ଗମ୍ମଥ, ଗମୀୟାମି ଗମ୍ମାମି, ଗମୀୟାମ ଗମ୍ମାମ ପରଚ୍ଛକ୍କେପି ଏୱଂ । ତଥା ଘମ୍ମୀୟତି, ଘମ୍ମୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା କତ୍ତରି ତ୍ୟାଦି, କମ୍ମସ୍ମିଞ୍ଚ ସକମ୍ମକା ।
ଭାୱେ ୱା+କମ୍ମକା କମ୍ମା+ୱଚନିଚ୍ଛାୟ ମଞ୍ଞତେ ॥
ତଥା ହି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାପି କମ୍ମାସ୍ସ ଅୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ସତୋପି ନ ୱିୱକ୍ଖା+ସ୍ସ, ଅସତୋପି ଚ ସା ଭୱେ ।
ତଂ ୟଥା+ନୁଦରା କଞ୍ଞା, ୱଞ୍ଝାୱଦ୍ଧିତକୋ ୟଥା ॥
ୱିୱକ୍ଖା ଲୋକିକା ଏସା, ଅସକ୍ୟ+ମତିୱତ୍ତିତୁଂ ।
କଥ+ମେସ ୱିପରିୟାସୋ, ଲୋକୋ ଏୱା+ନୟୁଜ୍ଜତେ ॥
(ୱତ୍ତମାନପଚ୍ଚୟନୟୋ) ।
୨. ଭୱିସ୍ସତି ସ୍ସତି ସ୍ସନ୍ତି ସ୍ସତି ସ୍ସଥ ସ୍ସାମି ସ୍ସାମ ସ୍ସତେ ସ୍ସନ୍ତେ ସ୍ସସେ ସ୍ସୱ୍ହେ ସ୍ସଂ ସ୍ସାମ୍ହେ
ଭୱିସ୍ସତି=ଅନାରଦ୍ଧେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ସ୍ସତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
୩୫. ଅ+ଈ+ସ୍ସାଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସିଞ
କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରେସଂ ଅଆଦୀନଂ ଈଆଦୀନଂ ସ୍ସାଦୀନଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସି+ଞ ହୋତି ୱିଭାସା । ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସା+ୟଂ । ସ୍ସେତି ସ୍ସାଦୀନଂ ସ୍ସତିଆଦୀନଞ୍ଚାୱୟୱୋ ଗହିତୋ, ‘‘ଊବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ସିଦ୍ଧେପି ତ୍ୟାଦୀସୁ ଏତେସମେୱାତି ନିୟମତ୍ଥୋ+ୟ+ମାରମ୍ଭୋ । ଲସ୍ସାକାରଲୋପେ ଓ+ଅୱାଦେସେ ଭୱିସ୍ସତି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଭୱିସ୍ସସି, ଭୱିସ୍ସଥ । ଭୱିସ୍ସାମି, ଭୱିସ୍ସାମ । ଭୱିସ୍ସତେ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତେ । ଭୱିସ୍ସସେ, ଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ । ଭୱିସ୍ସଂ, ଭୱିସ୍ସାମ୍ହେ ।
କମ୍ମେ –
୪୯. କ୍ୟସ୍ସ ସ୍ସେ
କ୍ୟସ୍ସ ୱା ଲୋପୋ ହୋତି ସ୍ସେ । ସୁଖଂ ତୟା ଅନୁଭୱିସ୍ସତି, ଅନୁଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଅନୁଭୱିସ୍ସସି, ଅନୁଭୱିସ୍ସଥ । ଅନୁଭୱିସ୍ସାମି, ଅନୁଭୱିସ୍ସାମ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନୁଭୂୟିସ୍ସତି, ଅନୁଭୂୟିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ପରଚ୍ଛକ୍କେ । ଭାୱେ-ଭୂୟିସ୍ସତି ଭୂୟିସ୍ସତେ ।
କତ୍ତରି-ପଚିସ୍ସତି, ପଚିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ପଚିସ୍ସତି ଓଦନୋ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ପଚୀୟିସ୍ସତି, ପଚ୍ଚିସ୍ସତି । ପଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତି ଓଦନା ପଚୀୟିସ୍ସନ୍ତି, ପଚୀୟିସ୍ସରେ, ପଚ୍ଚିସ୍ସରେ, ପଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତି ।
ଗମିତୋ କତ୍ତରି-ସୋ ଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ତେ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସସି, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛିସ୍ସଥ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ମୟଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମ । ଗଚ୍ଛିସ୍ସତେ, ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତେ । ଗଚ୍ଛିସ୍ସସେ, ଗଚ୍ଛିସ୍ସୱ୍ହେ । ଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ, ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମ୍ହେ । ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସତି, ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ଗମିସ୍ସସି, ଗମିସ୍ସଥ । ଗମିସ୍ସାମି, ଗମିସ୍ସାମ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଗଚ୍ଛିୟିସ୍ସତି, ଗଚ୍ଛିୟିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କ୍ୟଲୋପେ ଗମିସ୍ସତି, ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ଘମ୍ମିସ୍ସତି ଘମ୍ମୀୟିସ୍ସତି, ଘମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି, ଘମ୍ମୀୟିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩. ନାମେ ଗରହାୱିମ୍ହୟେସୁ
ନାମସଦ୍ଦେ ନିପାତେ ସତି ଗରହାୟଂ ୱିମ୍ହୟେ ଚ ଗମ୍ୟମାନେ ସ୍ସତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଇମେ ହି ନାମ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା ପଟିଜାନିସ୍ସନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଜ୍ୟାଦୀହି କ୍ନା’’ତି କ୍ନାୱିକରଣେ ‘‘ଞାସ୍ସନେ ଜା’’ତି ଜାଦେସୋ । ନ ହି ନାମ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ସ ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ପାଣେସୁ ଅନୁଦ୍ଦୟା ଭୱିସ୍ସତି । କଥଞ୍ହି ନାମ ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ ମୋଘପୁରିସୋ ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟଂ କୁଟିକଂ କରିସ୍ସତି । ୱିମ୍ହୟେ-ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତ ଭୋ, ଅବ୍ଭୁତଂ ୱତ ଭୋ, ସନ୍ତେନ ୱତ ଭୋ ପବ୍ବଜିତା ୱିହାରେନ ୱିହରନ୍ତି, ୟତ୍ର ହି ନାମ ସଞ୍ଞୀ ସମାନୋ ଜାଗରୋ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ସକଟସତାନି ନିସ୍ସାୟ ନିସ୍ସାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତାନି ନେୱ ଦକ୍ଖିତି, ନ ପନ ସଦ୍ଦଂ ସୋସ୍ସତି । ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଅନ୍ଧୋ ନାମ ପବ୍ବତ+ମାରୋହିସ୍ସତି, ବଧିରୋ ନାମ ସଦ୍ଦଂ ସୋସ୍ସତି । (ଭୱିସ୍ସନ୍ତିପଚ୍ଚୟନୟୋ) ।
୪. ଭୂତେ ଈ ଉଂ ଓ ତ୍ଥ ଇଂ ମ୍ହା ଆ ଊ ସେ ୱ୍ହଂ ଅ ମ୍ହେ
ଭୂତେ ପରିସମତ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଈଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଭୂତାନଜ୍ଜତନେ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଇମେ ଈଆଦୟୋ ଭୂତଜ୍ଜତନେ । ‘‘ସୁୱୋ ଅହୋସି ଆନନ୍ଦୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଭୂତସାମଞ୍ଞେୱ ଭୱନ୍ତି ।
ଅହସ୍ସୁ+ଭୟତୋ ଅଡ୍ଢ-ରତ୍ତଂ ୱା ତଦୁପଡ୍ଢତଂ ।
ଅନ୍ତୋକତ୍ୱାନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଅହୋ ଅଜ୍ଜତନୋ ଇତି ।
ତଦଞ୍ଞୋ ପନ ୟୋ କାଲୋ, ସୋ+ନଜ୍ଜତନସଞ୍ଞିତୋ ॥
ଇତି ପଠମପୁରିସେକୱଚନଂ ଈ,
୧୫. ଆ+ଈ+ସ୍ସାଦୀସ୍ୱ+ଞ ୱା
ଆଆଦୋ ଈଆଦୋ ସ୍ସାଦୋ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ୱା ଅଞ ହୋତୀତି ଧାତୁତୋ ପୁବ୍ବଂ ଅଞ । ‘‘କତ୍ତରି ଲୋ’’ତି ଲୋ, ଏକାର+ଅୱାଦେସା ଚ ।
୩୮. ଏୟ୍ୟାଥ+ସ୍ସେ+ଅ+ଆ+ଈ+ଥାନଂ ଓ+ଅ+ଅଂ+ତ୍ଥ+ତ୍ଥୋ+ୱ୍ହୋକ
ଏୟ୍ୟାଥାଦୀନଂ ଓଆଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂତି ଈସ୍ସତ୍ଥୋ, ଅଭୱିତ୍ଥୋ, ଭୱିତ୍ଥୋ, ଅଭୱତ୍ଥୋ, ଭୱତ୍ଥୋ । ‘‘ଆ ଈ ଊ ମ୍ହା ସ୍ସା ସ୍ସମ୍ହାନଂ ୱା’’ତି ଈସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ସୋ ଅଭୱି ଭୱି, ଅଭୱୀ ଭୱୀ ।
୩୯. ଉଂସ୍ସିଂ+ସ୍ୱଂ+ସୁ
ତିଉଂସ୍ସ ଇଂସୁ+ଅଂସୁ ୱା ହୋନ୍ତି । ଅଭୱିଂସୁ ଭୱିଂସୁ, ଅଭୱଂସୁ ଭୱଂସୁ, ଅଭୱୁଂ ଭୱୁଂ ।
୪୨. ଓସ୍ସ ଅ+ଇ+ତ୍ଥ+ତ୍ଥୋ
ଓସ୍ସ ଅଆଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି । ଅଭୱ ଭୱ, ଅଭୱି ଭୱି, ଇଞାଗମେ ଅଭୱିତ୍ଥ ଭୱିତ୍ଥ, ଅଭୱତ୍ଥ ଭୱତ୍ଥ, ଅଭୱିତ୍ଥୋ ଭୱିତ୍ଥୋ, ଅଭୱତ୍ଥୋ ଭୱତ୍ଥୋ ।
୪୩. ସି
ଓସ୍ସ ସି ୱା ହୋତି । ଅଭୱିସି ଭୱିସି, ଅଭୱସି ଭୱସି । ଅଭୱୋ ଭୱୋ ।
୪୫. ମ୍ହାତ୍ଥାନ+ମୁଞ
ଏସଂ ଉଞ ୱା ହୋତି । ଈଆଦିସମ୍ବନ୍ଧୀନମେୱ ଗହଣଂ । ଅଭୱୁତ୍ଥ ଭୱୁତ୍ଥ ।
୪୬. ଇଂସ୍ସ ଚ ସିଞ
ଇଂସ୍ସ ଚ ସିଞ ୱା ହୋତି ମ୍ହାତ୍ଥାନଞ୍ଚ ବହୁଲଂ । ଇକାରଞ୍ଞକାରା ଉଚ୍ଚାରଣଆଦ୍ୟାୱୟୱତ୍ଥା । ଅଭୱସିତ୍ଥ ଭୱସିତ୍ଥ, ଅଭୱିତ୍ଥ ଭୱିତ୍ଥ, ଅଭୱତ୍ଥ ଭୱତ୍ଥ, ଅଭୱିସିଂ ଭୱିସିଂ, ଅଭୱସିଂ ଭୱସିଂ, ଅଭୱିଂ ଭୱିଂ । ଉଞାଗମେ ଆସ୍ସ ରସ୍ସୋ । ଅଭୱୁମ୍ହ ଭୱୁମ୍ହ ଅଭୱୁମ୍ହା ଭୱୁମ୍ହା । ସିଞାଗମେ ଅଭୱସିମ୍ହ ଭୱସିମ୍ହ ଅଭୱସିମ୍ହା ଭୱସିମ୍ହା ଅଭୱିମ୍ହ ଭୱିମ୍ହ ଅଭୱିମ୍ହା ଭୱିମ୍ହା ଅଭୱମ୍ହ ଭୱମ୍ହ ଅଭୱମ୍ହା ଭୱମ୍ହା । ପରଚ୍ଛକ୍କେ – ‘‘ଏୟ୍ୟାଥା’’ଦିନା ତ୍ଥେ ଅଭୱିତ୍ଥ ଭୱିତ୍ଥ ଅଭୱତ୍ଥ ଭୱତ୍ଥ । ରସ୍ସେ ଅଭୱଥ ଭୱଥ, ଅଭୱା ଭୱା, ଅଭୱୁ ଭୱୁ । ଅଭୱିସେ ଭୱିସେ, ଅଭୱସେ ଭୱସେ, ଅଭୱିୱ୍ହଂ ଭୱିୱ୍ହଂ ଅଭୱୱ୍ହଂ ଭୱୱ୍ହଂ, ଅସ୍ସ ଅ+ମାଦେସେ ଅଭୱଂ ଭୱଂ ଅଭୱ ଭୱ, ଅଭୱିମ୍ହେ ଭୱିମ୍ହେ ଅଭୱମ୍ହେ ଭୱମ୍ହେ । କମ୍ମେ ସୁଖଂ ତୟା ଅନୁଭୂୟିତ୍ଥୋ ଅନ୍ୱଭୂୟତ୍ଥୋ ଅନୁଭୂୟତ୍ଥୋ ଅନ୍ୱଭୂସି ଅନୁଭୂସୀ ଅନ୍ୱଭୂୟୀ ଅନୁଭୂୟୀ, ଅନ୍ୱଭୂୟିଂସୁ ଅନୁଭୂୟିଂସୁ ଅନ୍ୱଭୂୟଂସୁ ଅନୁଭୂୟଂସୁ ଅନ୍ୱଭୂୟୁଂ ଅନୁଭୂୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ତେନ ଅଭୂୟିତ୍ଥୋ ଭୂୟିତ୍ଥୋ ଅଭୂୟତ୍ଥୋ ଭୂୟତ୍ଥୋ ଅଭୂୟି ଭୂୟି ଅଭୂୟୀ ଭୂୟୀ । ତେନ ଅଭୂୟତ୍ଥ ଭୂୟତ୍ଥ ଅଭୂୟ ଭୂୟ ଅଭୂୟା ଭୂୟା ।
ସୋ ଅପଚିତ୍ଥୋ ପଚିତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଚାଦି କତ୍ତୁସମଂ । କମ୍ମେ-ଅପଚୀୟିତ୍ଥୋ ପଚୀୟିତ୍ଥୋ ଅପଚୀୟତ୍ଥୋ ପଚୀୟତ୍ଥୋ । ଚୱଗ୍ଗପୁବ୍ବ- ରୂପେ ଅପଚ୍ଚିତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚିତ୍ଥୋ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥୋ ଅପଚୀୟି ପଚୀୟି ଅପଚୀୟୀ ପଚୀୟୀ ଅପଚ୍ଚି ପଚ୍ଚି ଅପଚ୍ଚୀ ପଚ୍ଚୀ, ଅପଚୀୟିଂସୁ ପଚୀୟିଂସୁ ଅପଚିଂସୁ ପଚିଂସୁ ଅପଚୀୟଂସୁ ପଚୀୟଂସୁ ଅପଚ୍ଚଂସୁ ପଚ୍ଚଂସୁ ଅପଚୀୟୁଂ ପଚୀୟୁଂ ଅପଚ୍ଚୁଂ ପଚ୍ଚୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି କତ୍ତୁସମଂ, ପୁବ୍ବରୂପୋୱ ୱିସେସୋ ।
ସୋ ଗାମଂ ଅଗଚ୍ଛିତ୍ଥୋ ଗଚ୍ଛିତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଚାଦି ପୁରିମସମଂ ।
୩୦. ଡଂସସ୍ସ ଚ ଞ୍ଛଙ
ଡଂସସ୍ସ ଚ ଗମିସ୍ସ ଚ ଞ୍ଛଙ ୱା ହୋତି ଆ+ଈଆଦୀସୁ । ଅଗଞ୍ଛିତ୍ଥୋ ଗଞ୍ଛିତ୍ଥୋ ଅଗଞ୍ଛତ୍ଥୋ ଗଞ୍ଛତ୍ଥୋ ଅଗଞ୍ଛି ଗଞ୍ଛି ଅଗଞ୍ଛୀ ଗଞ୍ଛୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୨୯. ଗମିସ୍ସା
ଆଆଦୋ ଈଆଦୋ ଚ ଗମିସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା । ସୋ ଅଗା ଅଗମି ଗମି ଅଗମିତ୍ଥୋ ଗମିତ୍ଥୋ ଅଗମତ୍ଥୋ ଗମତ୍ଥୋ । ଈପଚ୍ଚୟେ ଲସ୍ସାକାରସ୍ସ ‘‘ହିମିମେସ୍ୱ+ସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଦୀଘେ ‘‘ଦୀଘା ଈସ୍ସା’’ତି ଈସ୍ସ ସିଆଦେସୋ, ଅଗମାସି ଅଗମି ଗମି ଅଗମୀ ଗମୀ, ଅଗମିଂସୁ ଗମିଂସୁ ଅଗମଂସୁ ଗମଂସୁ ଅଗମୁଂ ଗମୁଂ । ଓସ୍ସ ଅଆଦେସେ ଅଜ୍ଝଗୁଂ । ତ୍ୱଂ ଅଜ୍ଝଗା ପରସ୍ସ ଲୋପୋ । ତୁମ୍ହେ ଅଜ୍ଝଗୁତ୍ଥ । ଅହଂ ଅଜ୍ଝଗଂ, ମୟଂ ଅଜ୍ଝଗମ୍ହ । ପରଚ୍ଛକ୍କେ – ‘‘ଏୟ୍ୟାଥା’’ଦିନା ତ୍ଥେ ସୋ ଅଗଚ୍ଛିତ୍ଥ ଗଚ୍ଛିତ୍ଥ ଅଗଞ୍ଛିତ୍ଥ ଗଞ୍ଛିତ୍ଥ ଅଗମିତ୍ଥ ଗମିତ୍ଥ ଅଗମ ଗମ ଅଗମା ଗମା । ତେ ଅଗମୂ ଗମୂ, ଓସ୍ସ ଆଆଦେସେ ଅଜ୍ଝଗୁଂ । ତ୍ୱଂ ଅଗମିସେ ଗମିସେ । ତୁମ୍ହେ ଅଗମିୱ୍ହଂ । ‘‘ଏୟ୍ୟାଥା’’ ଦିନା ଅ+ମାଦେସେ ଅହଂ ଅଗମଂ ଗମଂ ଅଜ୍ଝଗଂ । ମୟଂ ଅଗମିମ୍ହେ ଗମିମ୍ହେ । କମ୍ମେଅଗଚ୍ଛୀୟି ଅଗମୀୟି, ଅଗଚ୍ଛିୟୁଂ ଅଗମିୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ଅଘମ୍ମୀ ଘମ୍ମୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୧୩. ମାୟୋଗେ ଈ+ଆଆଦୀ
ମାୟୋଗେ ସତି ଈଆଦୟୋ ଆଆଦୟୋ ଚ ୱା ହୋନ୍ତି । ସକକାଲତୋ କାଲନ୍ତରେପି ପଚ୍ଚୟୱିଧାନତ୍ଥୋ+ୟଂ । ମା ଭୱଂ ଅଭୱିତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ୱାୱିଧାନାସ୍ସତ୍ୟାଦି+ଏୟ୍ୟାଦି+ତ୍ୱାଦୟୋପି ହୋନ୍ତି, ମା ଭୱଂ ଭୱିସ୍ସତି, ମା ଭୱଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ମା ଭୱଂ ଭୱତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । (ଈଆଦିପଚ୍ଚୟନୟୋ) ।
୫. ଅନଜ୍ଜତନେ ଆ ଊଓ ତ୍ଥ ଅ ମ୍ହା ତ୍ଥ ତ୍ଥୁଂ ସେ ୱ୍ହଂ ଇଂ ମ୍ହସେ
ଅୱିଜ୍ଜମାନଜ୍ଜତନେ ଭୂତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଆଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱା । ‘‘ଏୟ୍ୟାଥା’’ଦିନା ତ୍ଥେ ‘‘ଆ ଈ ଊ ମ୍ହା’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ରସ୍ସେ ଚ ସୋ ଅଭୱତ୍ଥ ଭୱତ୍ଥ ଅଭୱ ଭୱ ଅଭୱା ଭୱା, ତେ ଅଭୱୁ ଭୱୁ ଅଭୱୂ ଭୱୂ । ଓ, ‘‘ଓସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଅଆଦୟୋ, ଅଭୱ ଭୱ ଅଭୱି ଭୱି ଅଭୱତ୍ଥ ଭୱତ୍ଥ ଅଭୱତ୍ଥୋ ଭୱତ୍ଥୋ, ସିଆଦେସେ ଅଭୱସି ଭୱସି ଅଭୱୋ ଭୱୋ । ତୁମ୍ହେ ଅଭୱତ୍ଥ ଭୱତ୍ଥ । ଅହଂ ଅଭୱଂ ଭୱଂ ଅଭୱ ଭୱ, ମୟଂ ଅଭୱମ୍ହ ଭୱମ୍ହ ଅଭୱମ୍ହା ଭୱମ୍ହା । ସୋ ଅଭୱତ୍ଥ ଭୱତ୍ଥ । ତେ ଅଭୱତ୍ଥୁଂ ଭୱତ୍ଥୁଂ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱସେ ଭୱସେ । ତୁମ୍ହେ ଅଭୱୱ୍ହଂ ଭୱୱ୍ହଂ । ‘‘ଇସ୍ସ ଚ ସିଞ’’ତି ସିଂ, ଅହଂ ଅଭୱସିଂ ଭୱସିଂ ଅଭୱିଂ ଭୱିଂ । ମୟଂ ଅଭୱମ୍ହସେ ଭୱମ୍ହସେ । କମ୍ମେ-ତ୍ଥେ ସୁଖଂ ତୟା ଅନୁଭୂୟିତ୍ଥ, ଇଞାଗମାଭାୱେ ଅନୁଭୂୟତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ଅଭୂୟତ୍ଥ ଭୂୟତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୋ ଓଦନଂ ଅପଚତ୍ଥ ପଚତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦି କତ୍ତୁସମଂ । କମ୍ମେ-ଅପଚୀୟତ୍ଥ ପଚୀୟତ୍ଥ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥ ପଚ୍ଚତ୍ଥ ଅପଚୀୟ ପଚୀୟ ଅପଚୀୟା ପଚୀୟା ଅପଚ୍ଚ ପଚ୍ଚ ଅପଚ୍ଚା ପଚ୍ଚା । ଅପଚୀୟୁ ପଚୀୟୁ ଅପଚୀୟୂ ପଚୀୟୂ ଅପଚ୍ଚୁ ପଚ୍ଚୁ ଅପଚ୍ଚୂ ପଚ୍ଚୂ ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ମାୟୋଗେ ଈ+ଆଆଦୀ’’ତି ମାୟୋଗେପି ଆଆଦୟୋ, ମା ଭୱଂ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତଥା ଅଗଚ୍ଛତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦି ପୁରିମସମଂ । ତଥା ଅଗମତ୍ଥ ଗମତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦିପି ଅଘମ୍ମତ୍ଥ ଘମ୍ମତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦିପି । (ଅନଜ୍ଜତନପଚ୍ଚୟନୟୋ) ।
୬. ପରୋକ୍ଖେ ଅ ଉ ଏ ତ୍ଥ ଅ ମ୍ହ ତ୍ଥ ରେ ତ୍ଥୋ ୱ୍ହୋ ଇ ମ୍ହେ
ଅପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଭୂତାନଜ୍ଜତନେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଅଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଅକ୍ଖାନଂ=ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରଂ ପରୋକ୍ଖଂ । ତସ୍ମିଂ । ‘‘ଅପରୋକ୍ଖେସୂ’’ତି ୱଚନା କ୍ୟ+ଲାଦିୱିକରଣା ନ ହୋନ୍ତି ।
୫,୭୧. ପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚ
ପରୋକ୍ଖାୟଂ ପଠମ+ମେକସ୍ସରଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ ଦ୍ୱେ ଭୱତି । ‘‘ଭୂସ୍ସ ୱୁକ’’ ଇତିଆଦୀସୁ ୱୁକ, ଭୂୱ ଭୂୱ ଇତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ –
୫,୭୫. ଲୋପୋ+ନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଆଦିତୋ+ଞ୍ଞସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ।
୧୮. ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅ
ଅଆଦୀସୁ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଭୂସ୍ସ ଅ ହୋତି ।
୫,୭୮. ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଂ ତତିୟପଠମା
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବେସଂ ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଂ ତତିୟପଠମା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂତି ବକାରେ ସୋ ବଭୂୱ କିର, ତେ ବଭୁୱୁ କିର । ତ୍ୱଂ ବଭୁୱେ କିର, ଇଞ ତୁମ୍ହେ ବଭୁୱିତ୍ଥ କିର । ଅହଂ ବଭୁୱ କିର, ମୟଂ ବଭୁୱିମ୍ହ କିର । ସୋ ବଭୁୱିତ୍ଥ କିର, ତେ ବଭୁୱିରେ କିର । ତ୍ୱଂ ବଭୁୱିତ୍ଥୋ କିର, ତୁମ୍ହେ ବଭୁୱିୱ୍ହୋ କିର । ଅହଂ ବଭୁୱି କିର, ମୟଂ ବଭୁୱିମ୍ହେ କିର । କମ୍ମେ-ଅନୁପଭୁୱ କିର ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେବଭୁୱ ବଭୁୱିତ୍ଥ କିର ।
ପପଚ, ପପଚୁ । ପପଚେ, ଇଞାଗମେ ପପଚିତ୍ଥ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ‘‘ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ’’ତି ଲୋପୋ, ପପଚିତ୍ଥ । ପପଚ, ପପଚିମ୍ହ । ପପଚିତ୍ଥ, ପପଚିରେ । ପପଚିତ୍ଥୋ ପପଚିଥୋ, ପପଚିୱ୍ହୋ । ପପଚି, ପପଚିମ୍ହେ । ଏୱଂ କମ୍ମେ ।
ଅଆଦିପଚ୍ଚୟେ ଦ୍ୱିଭାୱେ ଅନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ‘‘କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା’’ତି ଚୱଗ୍ଗଜକାରେ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ଦୀଘେ ଚ କତେ ସୋ ଗାମଂ ଜଗାମ କିର, ଜଗମୁ । ଜଗମେ, ଜଗମିତ୍ଥ । ଜଗମ, ଜଗମିମ୍ହ । ଜଗମିତ୍ଥ, ଜଗମିରେ । ଜଗମିତ୍ଥୋ, ଜଗମିୱ୍ହୋ । ଜଗମି, ଜଗମିମ୍ହେ । ଏୱଂ କମ୍ମେ ।
ମୂଳ୍ହୱିକ୍ଖିତ୍ତବ୍ୟାସତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନାପି କ୍ରିୟା କତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିକାଲେ+ନୁପଲଦ୍ଧାସମାନା ଫଲେନା+ନୁମୀୟମାନା ପରୋକ୍ଖାୱ ୱତ୍ଥୁତୋ । ତେନ ଉତ୍ତମୱିସୟେପି ପୟୋଗସମ୍ଭୱୋ । (ପରୋକ୍ଖାପଚ୍ଚୟନୟୋ) ।
୭. ୟ୍ୟୋଦୋ ୱା+ତିପତ୍ତିୟଂ ସ୍ସା ସ୍ସଂସୁ ସ୍ସେ ସ୍ସଥ ସ୍ସଂ ସ୍ସମ୍ହା ସ୍ସଥ ସ୍ସିଂସୁସ୍ସସେସ୍ସୱ୍ହେସ୍ସିଂ ସ୍ସାମ୍ହସେ ।
ଏୟ୍ୟାଦୋ ୱିସୟେ କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟଂ ସ୍ସାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ୱିଧୁରପଚ୍ଚୟୋପନିପାତତୋ କାରଣୱେକଲ୍ଲତୋ ୱା କ୍ରିୟାତିପତନ+ମନିପ୍ଫତ୍ତି କ୍ରିୟାତିପତ୍ତି । ଏତେ ଚ ସ୍ସାଦୟୋ ସାମତ୍ଥିୟା ଅତୀତାନାଗତେସ୍ୱେୱ ହୋନ୍ତି, ନ ୱତ୍ତମାନେ, ତତ୍ର କ୍ରିୟାତିପତ୍ୟସମ୍ଭୱା । ଇଞାଗମେ ସ୍ସାସ୍ସ ୱା ରସ୍ସେ ଚ ସଚେ ସୋ ପଠମୱୟେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭିସ୍ସ, ଅରହା ଅଭୱିସ୍ସ ଭୱିସ୍ସ ଅଭୱିସ୍ସା ଭୱିସ୍ସା ୱା, ତେ ଚ ତଂ ଅଲଭିସ୍ସଂସୁ, ଅରହନ୍ତୋ ଅଭୱିସ୍ସଂସୁ ଭୱିସ୍ସଂସୁ । ‘‘ଏୟ୍ୟାଥା’’ଦିନା ସ୍ସେସ୍ସ ୱା ଅକାରେ ତ୍ୱଂ ଅଭୱିସ୍ସ ଭୱିସ୍ସେ । ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିସ୍ସଥ । ଅହଂ ଅଭୱିସ୍ସଂ । ରସ୍ସେ ମୟଂ ଅଭୱିସ୍ସମ୍ହ ଭୱିସ୍ସମ୍ହ ଅଭୱିସ୍ସମ୍ହା ଭୱିସ୍ସମ୍ହା । ପରଚ୍ଛକ୍କେ-ସୋ ଅଭୱିସ୍ସଥ, ଅଭୱିସ୍ସିଂସୁ । ଅଭୱିସ୍ସସେ, ଅଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ । ଅଭୱିସ୍ସିଂ, ଅଭୱିସ୍ସାମ୍ହସେ ।
କମ୍ମେ-ତେନ ସୁଖଂ ଅନ୍ୱଭୱିସ୍ସ, ଅନ୍ୱଭୱିସ୍ସଂସୁ କ୍ୟଲୋପୋ । ଅନ୍ୱଭୂୟିସ୍ସ ଅନ୍ୱଭୂୟିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ତେନ ଅଭୂୟିସ୍ସ ଭୂୟିସ୍ସ ଅଭୂୟିସ୍ସା ଭୂୟିସ୍ସା । ଅଭୂୟିସ୍ସଥ ଭୂୟିସ୍ସଥ ।
ଏୱଂ ତଣ୍ଡୁଲାଦିସାଧନଂ ଅଲଭିସ୍ସ, ଓଦନଂ ଅପଚିସ୍ସ ପଚିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ତେନ ଓଦନୋ ଅପଚିସ୍ସ ପଚିସ୍ସ ଅପଚିସ୍ସା ପଚିସ୍ସା ଅପଚୀୟିସ୍ସ ପଚୀୟିସ୍ସ ଅପଚୀୟିସ୍ସା ପଚୀୟିସ୍ସା ଅପଚ୍ଚିସ୍ସ ପଚ୍ଚିସ୍ସ ଅପଚ୍ଚିସ୍ସା ପଚ୍ଚିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୋ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସ ଗଚ୍ଛିସ୍ସ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସା ଗଚ୍ଛିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି । ଚ୍ଛାଦେସା+ଭାୱେ ଅଗମିସ୍ସ ଗମିସ୍ସ ଅଗମିସ୍ସା ଗମିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସ ଗଚ୍ଛିସ୍ସ ଅଗଚ୍ଛୀୟିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଗମିସ୍ସ ଗମିସ୍ସ ଅଗମୀୟିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ଅଘମ୍ମିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । (କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିପଚ୍ଚୟନୟୋ) ।
୮. ହେତୁଫଲେସ୍ୱେ+ୟ୍ୟ ଏୟ୍ୟୁଂ ଏୟ୍ୟାସି ଏୟ୍ୟାଥ ଏୟ୍ୟାମି ଏୟ୍ୟାମ ଏଥ ଏରଂ ଏଥୋ ଏୟ୍ୟାୱ୍ହୋ ଏୟ୍ୟଂ ଏୟ୍ୟାମ୍ହେ ।
ହେତୁଭୂତାୟଂ ଫଲଭୂତାୟଞ୍ଚ କ୍ରିୟାୟଂ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱା । ଲୱିକରଣୱୁଦ୍ଧିଆଦି ପୁବ୍ବସମଂ । ପରିକପ୍ପେ –
୭୫. ଏୟ୍ୟେ+ୟ୍ୟାସେ+ୟ୍ୟନ୍ନଂ ଟେ
ଏୟ୍ୟ+ଏୟ୍ୟାସି+ଏୟ୍ୟ+ମିଚ୍ଚେସ+ମେ ୱା ହୋତି । ସୋ ଦାନି କିନ୍ନୁ ଖୋ ଭୱେ, ୟଦି ସୋ ପଠମୱୟେ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟ, ଅରହା ଭୱେୟ୍ୟ ।
୪୭. ଏୟ୍ୟୁଂସ୍ସୁଂ
ଏୟ୍ୟୁ+ମିଚ୍ଚସ୍ସ ଞୁଂ ୱା ହୋତି । ସଚେ ସଂଖାରା ନିଚ୍ଚା ଭୱୁଂ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନ ନିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ । ୟଦି ତ୍ୱଂ ଭୱେ ଭୱେୟ୍ୟାସି । ‘‘ଏୟ୍ୟାଥା’’ ଦିନା ଅସ୍ସ ଓକାରେ ତୁମ୍ହେ ଭୱେୟ୍ୟାଥୋ ଭୱେୟ୍ୟାଥ କଥ+ମହଂ ଦେୱୋ ଭୱେୟ୍ୟାମି ।
୭୮. ଏୟ୍ୟାମସ୍ସେ+ମୁ ଚ
ଏୟ୍ୟାମସ୍ସ ଏମୁ ୱା ହୋତି ଉ ଚ । କିନ୍ନୁ ଖୋ ମୟଂ ଭୱେମୁ ଭୱେୟ୍ୟାମୁ ଭୱେୟ୍ୟାମ । ପରଚ୍ଛକ୍କେ-ଭୱେଥ, ଭୱେରଂ । ଭୱେଥୋ, ଭୱେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ । ଭୱେ ଭୱେୟ୍ୟଂ, ଭୱେୟ୍ୟାମ୍ହେ । କମ୍ମେ-ସୁଖଂ ତୟା ଅନୁଭୁୟ୍ୟେ ଅନୁଭୁୟ୍ୟେୟ୍ୟ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟୁଂ ଅନୁଭୂୟେୟ୍ୟୁଂ । ତେନ ତ୍ୱଂ ଅନୁଭୂୟେ ଅନୁଭୂୟେୟ୍ୟାସି, ତୁମ୍ହେ ଅନୁଭୂୟେୟ୍ୟାଥୋ ଅନୁଭୂୟେୟ୍ୟାଥ । ତେନା+ହଂ ଅନୁଭୂୟେୟ୍ୟାମି, ମୟଂ ଅନୁଭୂୟେମୁ ଅନୁଭୂୟେୟ୍ୟାମୁ ଅନୁଭୂୟେୟ୍ୟାମ । ପରଚ୍ଛକ୍କେ-ଅନୁଭୂୟେଥ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ଭୂୟେ ଭୂୟେୟ୍ୟ ଭୂୟେଥ ।
ୱିଧିମ୍ହି-ସୋ ଓଦନଂ ପଚେ ପଚେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ପଚୀୟେ ପଚୀୟେୟ୍ୟ ପଚ୍ଚେ ପଚ୍ଚେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅନୁମତିୟଂ-ସୋ ଗାମଂ ଗଚ୍ଛେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗମେ ଗମେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ଘମ୍ମେ ଘମ୍ମେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପାତୋ ପଚେୟ୍ୟ ଚେ ଭୁଞ୍ଜେ, ଇଚ୍ଚେ+ତ୍ଥ ପଚନକ୍ରିୟା ।
ହେତୁଭୂତାତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ଫଲଂ ତ୍ୱ+ନୁଭୱକ୍ରିୟା ॥
୧୧. ସତ୍ତ୍ୟ+ରହେସ୍ୱେ+ୟ୍ୟାଦୀ
ସତ୍ତିୟଂ ଅରହତେ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଭୱଂ ଖଲୁ ପତ୍ତଂ ପଚେୟ୍ୟ, ଭୱଂ ସତ୍ତୋ, ଭୱଂ ଅରହୋ ।
୧୨. ସମ୍ଭାୱନେ ୱା
ସମ୍ଭାୱନେ ଗମ୍ୟମାନେ ଧାତୁନା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଚ ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱିଭାସା । ଅପି ଭୱଂ ଗିଲିତଂ ପାସାଣଂ ପଚେୟ୍ୟ ଉଦରଗ୍ଗିନା, ସମ୍ଭାୱେମି ସଦ୍ଦହାମି ଭୱଂ ପଚେୟ୍ୟ, ଭୱଂ ପଚିସ୍ସତି, ଭୱଂ ଅପଚି ।
୯. ପଞ୍ହ+ପତ୍ଥନା+ୱିଧୀସୁ
ପଞ୍ହାଦୀସୁ କ୍ରିୟତ୍ଥତୋ ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ପଞ୍ହା ସଂପୁଚ୍ଛନଂ, ଇଟ୍ଠା-ସିଂସନଂ ୟାଚନଂ ଦୁୱେ ।
ପତ୍ଥନା, ଭତ୍ତିୟା ୱା+ଥ, ନ ୱା ବ୍ୟାପାରଣା ୱିଧି ॥
ପଞ୍ହେ-କିଂ ସୋ ଭତ୍ତଂ ପଚେୟ୍ୟ, ଉଦାହୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ପତ୍ଥନାୟଂ-ଅହୋ ୱତ ସୋ ପଚେୟ୍ୟ ଚେ । ୱିଧିମ୍ହି-ଭୱଂ ପତ୍ତଂ ପଚେୟ୍ୟ । (ଏୟ୍ୟାଦିପଚ୍ଚୟନୟୋ) ।
୧୦. ତୁ ଅନ୍ତୁ ହି ଥ ମି ମ ତଂ ଅନ୍ତଂ ସ୍ସୁ ୱ୍ହୋ ଏ ଆମସେ
ପଞ୍ହପତ୍ଥନାୱିଧିସ୍ୱେ+ତେ ହୋନ୍ତି କ୍ରିୟତ୍ଥତୋ । ଆସିଂସନତ୍ଥେ-ସୋ ସୁଖୀ ଭୱତୁ, ତେ ସୁଖିତା ଭୱନ୍ତୁ ।
୪୮. ହିସ୍ସ+ତୋ ଲୋପୋ
ଅତୋ ପରସ୍ସ ହିସ୍ସ ୱା ଲୋପୋ ହୋତି । ତ୍ୱଂ ସୁଖୀ ଭୱ ଭୱାହି, ହିମ୍ହି ଦୀଘୋ । ‘‘ଏୟ୍ୟାଥା’’ଦିନା ୱ୍ହୋକ, ତୁମ୍ହେ ସୁଖିତା ଭୱଥୱ୍ହୋ ଭୱଥ । ଅହଂ ସୁଖୀ ଭୱାମି, ମୟଂ ସୁଖିନୋ ଭୱାମ । ପରଚ୍ଛକ୍କେ-ତଥା ଭୱତଂ, ଭୱନ୍ତଂ । ଭୱସ୍ସୁ, ଭୱୱ୍ହୋ । ଭୱେ ଭୱାମସେ । କମ୍ମେ-ତୟା ଅନୁଭୂୟତୁ, ଅନୁଭୂୟନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ଭୂୟତୁ, ଭୂୟତଂ ।
ଆଣତ୍ତିୟଂ-ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦାନି ଓଦନଂ ପଚତୁ, ପଚନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ତେନ ଓଦନୋ ପଚ୍ଚତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ସୋ ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଊ ଲସ୍ସେ’’ତି ଲସ୍ସେ+କାରେ ଗମେତୁ, ଗମେନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଘମ୍ମାଦେସେ ଘମ୍ମତୁ, ଘମ୍ମନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଗଚ୍ଛୀୟତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ଗମୀୟତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିଧିମ୍ହି-ଲସ୍ସ ଲୋପେ ଲୁତ୍ତେ ୱୁଦ୍ଧି, ଇଧ ପବ୍ବତୋ ହୋତୁ ।
ନିମନ୍ତନେ-ଅଧିୱାସେଥ ତୁମ୍ହେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଭୋଜନଂ, ୱସତିସ୍ସ ‘‘ଚୁରାଦିତୋ ଣୀ’’ତି ଣିମ୍ହି ‘‘ଅସ୍ସା ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଆ, ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେଓ ପଚ୍ଚୟେ’’ତି ଏ ଚ ହୋତି । ଇଧ ନିସ୍ସୀଦତୁ ଭୱଂ, ସଦସ୍ସ ‘‘ଜର+ସଦାନ+ମୀମ ୱା’’ତି ଈମ, ମନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଅନ୍ତସରତୋ ଈମ ।
ଅଜ୍ଝେସନେ-ଦେସେତୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ, ଏତ୍ଥ ଚୁରାଦିତ୍ତା ପୁରିମସମଂ ।
ଅନୁମତିୟଂ-ପୁଚ୍ଛ ୱାସୱ ମଂ ପଞ୍ହଂ, ପୱିସତୁ ଭୱଂ । ଏତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛତୋ ହିସ୍ସ ଲୋପୋ । ଏୱଂ ନିସୀଦ ।
ପତ୍ଥନା=ୟାଚନା, ତତ୍ର-ଦଦ=ଦାନେ, ଦଦାହି ମେ ଗାମୱରାନି ପଞ୍ଚ, ଦାତୋ ଲସ୍ସ ଏକାରେ ଚ ଏକଂ ମେ ନୟନଂ ଦେହି ।
ପତ୍ତକାଲେ-ସମ୍ପତ୍ତୋ ତେ କାଲୋ କଟକରଣେ, କଟଂ କରୋତୁ ଭୱଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ତନାଦିତ୍ୱୋ’’ତି ଓ ।
ତ୍ୱାଦୀ ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ୱତ୍ତ-ମାନା ସମ୍ପତି,+ନାଗତେ ।
ଭୱିସ୍ସତି, ପରୋକ୍ଖାଦି-ଚତ୍ତାରୋ+ତୀତକାଲିକା ॥
୫,୧୭୩. ଗମ ୟମି+ସା+ସ ଦିସାନଂ ୱା ଚ୍ଛଙ
ଏତେସଂ ୱା ଚ୍ଛଙ ହୋତିନ୍ତ+ମାନ+ତ୍ୟାଦୀସୁ । ସୋ ସଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତି ଗମେତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଗଚ୍ଛୀୟତି ଗମୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ୟମ=ଉପରମେ, ପରୋକ୍ଖାଅନଜ୍ଜତନରୂପାନି ସବ୍ବତ୍ଥ ପୟୋଗ+ମନୁଗମ୍ମ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ନିପୁବ୍ବୋ, ନିୟଚ୍ଛତି ନିୟମତି, ନିୟଚ୍ଛନ୍ତି ନିୟମନ୍ତି । ସଂପୁବ୍ବୋ, ‘‘ୟେ ସଂସ୍ସା’’ତି ଞ୍ଞତ୍ତଂ, ସଞ୍ଞମତି, ସଞ୍ଞମନ୍ତି । କମ୍ମେ-ନିୟଚ୍ଛୀୟତି ନିୟମୀୟତି ନିୟମ୍ମତି, ସଞ୍ଞମୀୟତି ୱା । ତଥା ନିୟଚ୍ଛିସ୍ସତି, ସଞ୍ଞମିସ୍ସତି । ନିୟଚ୍ଛି, ସଂୟମି । ନିୟଚ୍ଛିସ୍ସ, ସଂୟମିସ୍ସ । ନିୟଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସଂୟମେୟ୍ୟ । ନିୟଚ୍ଛତୁ, ସଞ୍ଞମତୁ । ଇସ+ସିଂସ=ଇଚ୍ଛାୟଂ, ସୋ ସଗ୍ଗଂ ଇଚ୍ଛତି, ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁଦ୍ଧିମ୍ହି ଏସତି, ଏସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଇଚ୍ଛୀୟତି, ‘‘ୱା କ୍ୱଚୀ’’ତି ୱୁଦ୍ଧିମ୍ହି ଏସୀୟତି । ପୁବ୍ବରୂପେ ଇସ୍ସତି ଇସ୍ସତେ ଇଚ୍ଚାଦି । ଇଚ୍ଛିସ୍ସତି ଏସିସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଇଚ୍ଛି ଏସି । ଇଚ୍ଛିସ୍ସ ଏସିସ୍ସ । ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଏସେୟ୍ୟ । ଇଚ୍ଛତୁ ଏସତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଆସ=ଉପୱେସନେ, ସୋ ଆସନେ ଅଚ୍ଛତି ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ରସ୍ସୋ, ଉପପୁବ୍ବୋ, ତଥା ଉପାସତି । ଅଚ୍ଛିସ୍ସତି ଉପାସିସ୍ସତି । ଅଚ୍ଛି ଉପାସି । ଅଚ୍ଛିସ୍ସ ଉପାସିସ୍ସ । ଅଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଉପାସେୟ୍ୟ । ଅଚ୍ଛତୁ ଉପାସତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଦିସ=ପେକ୍ଖନେ, ଦିଚ୍ଛତି ଦିଚ୍ଛନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସମଂ । ଲଭ=ଲାଭେ, ଇତୋ ପରଂ ୱିସେସଟ୍ଠାନମେୱୱକ୍ଖାମ, ସବ୍ବୱାରୋ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଲଭତି, ଲଭନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-କ୍ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପାଦିମ୍ହି କତେ ଲବ୍ଭତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୩. ଲଭା ଇଂ+ଈନଂ ଥଂ ଥା ୱା
ଲଭସ୍ମା ଇଂ ଈନଂ ଥଂ+ଥା ୱା ହୋନ୍ତି । ସୋ ଅଲଭିତ୍ଥ ଲଭିତ୍ଥ ଅଲଭି ଲଭି ଇଂ ପଚ୍ଚୟେ ଅଲତ୍ଥଂ ଅଲଭିଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୨୬. ଲଭ ୱସ+ଚ୍ଛିଦ ଭିଦ ରୁଦାନଂ ଚ୍ଛଙ
ଲଭାଦୀନଂ ଚ୍ଛଙ ହୋତି ସ୍ସେନ ସହ । ଲଚ୍ଛତି ଲଭିସ୍ସତି, ଲଚ୍ଛନ୍ତି ଲଭିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟଂ ସ୍ସାଭାଗସ୍ସ ଚ୍ଛଙାଦେସେ ଅଲଚ୍ଛା ଅଲଭିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । ୱସ=ନିୱାସେ, ୱଚ୍ଛତି ୱସିସ୍ସତି । କମ୍ମେ-ବହୁଲାଧିକାରା ‘‘ଅସ୍ସୂ’’ତି ଉକାରୋ, ପୁବ୍ବରୂପେ ୱୁସ୍ସତି ୱୁସ୍ସିସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ଅୱଚ୍ଛା ଅୱସିସ୍ସା । ଛିଦ=ଦ୍ୱେଧାକରଣେ, ଛେଚ୍ଛତି ଛିନ୍ଦିସ୍ସତି, ‘‘ମଞ୍ଚ ରୁଧାଦୀନଂ’’ତି ମଂ ଲୋ ଚ । ଲସ୍ସ ଲୋପୋ ଚ । ଭିଦ=ୱିଦାରଣେ, ଭେଚ୍ଛତି ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି । ଅଭେଚ୍ଛା ଅଭିନ୍ଦିସ୍ସା । ରୁଦ=ରୋଦନେ, ରୁଚ୍ଛତି ରୋଦିସ୍ସତି । ଅରୁଚ୍ଛା ଅରୋଦିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେପି ଛିଦସ୍ସ ‘‘ଚ୍ଛଙ’’ ଇତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଚ୍ଛଙ, ଭୂତେ ଊଂ ପଚ୍ଚୟେ ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛୁଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିଂସୁ । ୱୁତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଧାତୂନଞ୍ଚ, ଗମ=ଗମନେ, ଗଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ । ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେପି ୱଚ=ବ୍ୟତ୍ତୱଚନେ ଇଚ୍ଚାଦି, କମ୍ମେ-ବହୁଲାଧିକାରା ତ୍ୟାଦୀସୁ ପରଭୂତେସୁପି ୟଥାଗମଂ ୱଚାଦୀନଞ୍ଚସ୍ସ ‘‘ୱଚାଦୀନଂ ୱସ୍ସୁଟ ୱା’’ତି କମ୍ମେ ଉଟ ଚ ‘‘ଅସ୍ସୂ’’ତି ଅସ୍ସ ଉ ଚ, ତେନ ଧମ୍ମୋ ଉଚ୍ଚତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି, ୟସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବରୂପଂ ।
୨୭. ଭୁଜ ମୁଚ ୱଚ ୱିସାନଂ କ୍ଖଙ
ଭୁଜାଦୀନଂ କ୍ଖଙ ହୋତି ସ୍ସେନ ସହ । ୱକ୍ଖତି ୱଚିସ୍ସତି, ୱକ୍ଖନ୍ତି ୱଚିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୨୧. ଈଆଦୋ ୱଚସ୍ସୋମ
ଈଆଦୀସୁ ୱଚସ୍ସ ଓମ ହୋତି । ମକାରାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ‘‘ମାନୁବନ୍ଧୋ ସରାନ+ମନ୍ତା ପରୋ’’ତି ପରିଭାସତୋ ସରା ପରୋ । ଅୱୋଚି, ଅୱୋଚୁଂ, ଅୱୋଚୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅନଜ୍ଜତନେ-ଅୱଚ ଅୱଚା ୱଚା ଇଚ୍ଚାଦି । କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟଂ-ଅୱକ୍ଖା ଅୱଚିସ୍ସା, ଅୱକ୍ଖିଂସୁ ଅୱଚିସ୍ସିଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ୱଚେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ୱଚତୁ, ୱୁଚ୍ଚତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଭୁଜ=ପାଲନଜ୍ଝୋହାରେସୁ, ‘‘ଭୁଜା’’ ଦିନା କ୍ଖୱାଦେସେ ଭୋକ୍ଖତି ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି ।
କୁସ=ଅକ୍କୋସେ, ଆପୁବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ରସ୍ସୋ ଚ, ଅକ୍କୋସତି ଇଚ୍ଚାଦି ଞେୟ୍ୟଂ, ଲୱିକରଣଲୋପୱୁଦ୍ଧିୟୋ ।
୩୪. କୁସ+ରୁହେହୀ+ସ୍ସ ଛି
କୁସା ରୁହା ଚ ପରସ୍ସ ଈସ୍ସ ଛି ୱା ହୋତି । ପରରୂପପଠମକ୍ଖରାନି, ଅକ୍କୋଚ୍ଛି ଅକ୍କୋସି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଭିପୁବ୍ବୋ ରୁହ=ରୋହନେ, ଅଭିରୁଚ୍ଛି ଅଭିରୁହି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱହ=ପାପୁଣନେ, ୱହତି, ୱହନ୍ତି । କମ୍ମେ-କ୍ୟେ ‘‘ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତି ୱିପରିୟାସୋ, ତେନ ସୋ ୱୁୟ୍ହତି, ‘‘ଅସ୍ସୂ’’ତି ଉତ୍ତଂ । ୱହିସ୍ସତି, ୱୁୟ୍ହିସ୍ସତି । ଅୱହି, ଅୱୁୟ୍ହିତ୍ଥ, ଅୱୁହି । ଅୱହିସ୍ସା, ୱୁୟ୍ହୀସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି । ୱହେୟ୍ୟ, ୱୁୟ୍ହେୟ୍ୟ । ୱହତୁ, ୱୁୟ୍ହତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଜର=ଜୀରଣେ,
୫,୧୭୪. ଜର ମରାନ+ମୀୟଙ
ଜର ମରାନଂ ଈୟଙ ୱା ହୋତି ମାନ+ନ୍ତ+ତ୍ୟାଦୀସୁ । ଜୀୟତି । ‘‘ଜର ସଦାନ+ମୀମ’’ତି ଈମଆଗମୋ ଲୋ ଚ, ଜୀରତି । କମ୍ମେ-ଜୀରୀୟତି ଜୀୟୀୟତି । ଏୱଂ ଜୀୟିସ୍ସତି ଜୀରିସ୍ସତି, ଜୀୟୀୟିସ୍ସତି ଜୀରୀୟିସ୍ସତି । ଅଜୀୟି ଅଜୀରି, ଅଜୀୟୀୟି ଅଜୀରୀୟି । ଅଜୀୟିସ୍ସା ଅଜୀରିସ୍ସା, ଅଜୀୟୀୟିସ୍ସା ଅଜୀରୀୟିସ୍ସା ଅଜୀୟିସ୍ସା ଅଜୀରୀୟିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି । ମର=ପାଣଚାଗେ, ଈୟଙ, ମୀୟତି ମରତି, ମୀୟନ୍ତି ମରନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିସ=ପେକ୍ଖନେ,
୫,୧୨୪. ଦିସସ୍ସ ପସ୍ସ ଦସ୍ସ ଦସ ଦ ଦକ୍ଖାତି
ଏତେ ଆଦେସା ଦିସସ୍ସ ୱା ହୋନ୍ତି । ଅନେକୱଣ୍ଣତ୍ତା ସବ୍ବାଦେସୋ । ପସ୍ସତି ପସ୍ସନ୍ତି, ଦକ୍ଖତି ଦକ୍ଖନ୍ତି । କମ୍ମେ-କ୍ୟେ ପୁବ୍ବରୂପୋ, ଦିସ୍ସତି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ୱିପସ୍ସୀୟତି ଦକ୍ଖୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୬,୬୯. ଦକ୍ଖ+ଖ+ହେତି+ହୋହୀତି ଲୋପୋ
ଦକ୍ଖାଦୀହି ଆଦେସେହି ପରସ୍ସ ସ୍ସସ୍ସ ଲୋପୋ ୱା ହୋତି । ଦକ୍ଖତି ଦକ୍ଖିସ୍ସତି । ଅପସ୍ସି ପସ୍ସି, ଅପସ୍ସିଂସୁ ପସ୍ସିଂସୁ ଅପସ୍ସୋ ପସ୍ସୋ, ଅପସ୍ସିତ୍ଥ ପସ୍ସିତ୍ଥ । ଅପସ୍ସିଂ ପସ୍ସିଂ, ଅପସ୍ସିମ୍ହ ପସ୍ସିମ୍ହ । ତଥା ଅଦସ୍ସୀ ଦସ୍ସୀ, ଅଦସ୍ସିଂସୁ ଦସ୍ସିଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅନଜ୍ଜତନେ ଦସାଦେସୋ, ଅଦ୍ଦସା ଅଦ୍ଦସ । ଅଦ୍ଦା ଅଦ୍ଦ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅପସ୍ସିସ୍ସ ଦକ୍ଖିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । ପସ୍ସେୟ୍ୟ ଦକ୍ଖେୟ୍ୟ, ପସ୍ସତୁ ଦକ୍ଖତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଦ=ୱିସରଣଗତ୍ୟାୱସାଦନାଦାନେସୁ, ନିପୁବ୍ବୋ, ‘‘ଜରସଦାନ+ମୀମ ୱା’’ତି ଈମଆଗମୋ । ନିସୀଦତି, ନିସୀଦନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ନିସଜ୍ଜତି, ନିସଜ୍ଜତେ ।
ୟଜ=ଦେୱପୂଜାସଂଗତିକରଣଦାନେସୁ, ୟଜତି, ୟଜନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ –
୫,୧୧୩. ୟଜସ୍ସ ୟସ୍ସ ଟି+ୟୀତି
ୟଜସ୍ସ ୟସ୍ସ ଟି+ୟୀ ହୋନ୍ତି କାନୁବନ୍ଧେତି ବହୁଲାଧିକାରା ତ୍ୟାଦିୱିସୟେପି କ୍ୟେ ପୁବ୍ବରୂପେ ଚ ଇଜ୍ଜତି ୟିଜ୍ଜତି ମୟା ବୁଦ୍ଧୋ । ସୋ ୟଜିସ୍ସତି, ତେନ ଇଜ୍ଜିସ୍ସତେ ୟିଜ୍ଜିସ୍ସତେ । ସୋ ୟଜୀ, ତେନ ଇଜ୍ଜି ୟିଜ୍ଜି । ସୋ ୟଜିସ୍ସା, ତେନ ଇଜ୍ଜିସ୍ସା ୟିଜ୍ଜିସ୍ସା । ସୋ ୟଜେୟ୍ୟ, ତେନ ଇଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୟିଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସୋ ୟଜତୁ, ତେନ ଇଜ୍ଜତୁ ୟିଜ୍ଜତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱଦ=ୱଚନେ, ‘‘ଗମୱଦା’’ ଦିନା ୱଦସ୍ସ ୱଜ୍ଜାଦେସୋ ୱା, ଲସ୍ସ ‘‘ଊଲସ୍ସେ’’ତି କ୍ୱଚି ଏ ଚ, ୱଜ୍ଜତି ୱଦେତି ୱଦତି, ୱଜ୍ଜେନ୍ତି ୱଦେନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ – ‘‘କ୍ୟସ୍ସା’’ତି ଈଞ, ୱଜ୍ଜୀୟତି ୱଜ୍ଜତି ୱଦୀୟତି, ୱଜ୍ଜୀୟନ୍ତି ୱଜ୍ଜନ୍ତି ୱଦୀୟନ୍ତି । ୱଦିସ୍ସତି, ୱଦିସ୍ସନ୍ତି । ଅୱଦୀ ୱଦୀ, ଅୱଦିଂସୁ ୱଦିଂସୁ । ଅୱଦିସ୍ସ ୱଦିସ୍ସ । ୱଜ୍ଜେ ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱଦେ ୱଦେୟ୍ୟ, ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ୱଜ୍ଜେତୁ ୱଦେତୁ ୱଦତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ୟଥାଗମଂ ଞେୟ୍ୟଂ ।
କମୁ=ପଦୱିକ୍ଖେପେ, ‘‘ପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚା’’ତି ଚଗ୍ଗହଣେନ କମ କମ ଇତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଅନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପେ ଲୱିକରଣେ ‘‘କୱଗ୍ଗହା’’ ଦିନା କସ୍ସ ଚେ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେ ଚ କତେ ଚଂକମତି କମତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଚଲ=କମ୍ପନେ, ଚଂଚଲତି । ଜଲ+ଦଲ=ଦିତ୍ତିୟଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଦଦ୍ଦଲ୍ଲତି ଇଚ୍ଚାଦି । (ସୱୁଦ୍ଧିକଭୂୱାଦିନୟୋ) ।
ହୂ+ଭୂ=ସତ୍ତାୟଂ, ତ୍ୟାଦୀସୁ ‘‘କତ୍ତରି ଲୋ’’ତି ଲୋ, ତସ୍ସ ଲୋପେ ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେଓ ପଚ୍ଚୟେ’’ତି ଓକାରୋ । ସୋ ହୋତି, ତେ ହୋନ୍ତି । ହୋସି, ହୋଥ । ହୋମି, ହୋମ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ତେନ ହୂୟତି ହୂୟତେ ।
୩୧. ହୂସ୍ସ ହେ+ହେହି+ହୋହି ସ୍ସତ୍ୟାଦୋ
ହୂସ୍ସ ହେଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି ସ୍ସଚ୍ଚାଦୋ । ହେସ୍ସତି ହେହି ସ୍ସତି ହୋହିସ୍ସତି ।
୬୯. ଦକ୍ଖ+ଖ+ହେହି+ହୋହୀହି ଲୋପୋତି
ଦକ୍ଖାଦୀହି ଆଦେସେହି ପରସ୍ସ ସ୍ସସ୍ସ ୱା ଲୋପୋ ହୋତି । ହେହିତି ହେହିସ୍ସତି, ହୋହିତି ହୋହିସ୍ସତି । ହେହିନ୍ତି ହେହିସ୍ସନ୍ତି, ହୋହିନ୍ତି ହୋହିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅନଜ୍ଜତନେ ଈମ୍ହି ଅଞାଗମୋ, ‘‘ପରୋ କ୍ୱଚୀ’’ତି ଈସ୍ସ ଲୋପୋ, ସୋ ଅହୁ । ୱୁଦ୍ଧିମ୍ହି ‘‘ଦୀଘା ଈସ୍ସ’’ ଇତି ଈସ୍ସ ସିଆଦେସୋ, ସୁୱୋ ଅହୋସି ଆନନ୍ଦୋ ।
୪୧. ହୂତୋ ରେସୁଂ
ହୂତୋ ପରସ୍ସ ଉ+ମିଚ୍ଚସ୍ସ ରେସୁଂ ୱା ହୋତି । ରକାରାନୁବନ୍ଧୋ ‘‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’’ତି ଅନ୍ତସରାଦିସ୍ସ ଲୋପୋ । ଅହେସୁଂ । ଓକାରୱୁଦ୍ଧି ଅୱାଦେସେ ଅହୱୁଂ । ଓସ୍ସ ସିଆଦେସେ ଅହୋସି ।
୪୬. ଇଂସ୍ସ ଚ ସିଞ
ଇମିଚ୍ଚସ୍ସ ସିଞ ହୋତି ମ୍ହାତ୍ଥାନଞ୍ଚ ବହୁଲଂ । ଞାକାରୋ ଆଖ୍ୟାୱୟୱତ୍ଥୋ (ଉକାରୋ) ଇକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଈସ୍ସା’’ ଦିନା ଇଞାଗମେ ତୁମ୍ହେ ଅହୋସିତ୍ଥ, ଅହୋସି । ପରସ୍ସରଲୋପେ ରସ୍ସେ ଚ ଅହୁଂ, ଅହୋସିମ୍ହ, ଅହୁମ୍ହ, ରସ୍ସୋ । ଭାୱେ-ଅଭୱି, ଆସ୍ସତ୍ଥାଦେସୋ, ଅଭୱିତ୍ଥ । ଅନଜ୍ଜତନେ ଆଊଆଦିପଚ୍ଚୟେ କତେ ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମିୟ ଙୁୱଙ ସରେ’’ତି ଉୱଙାଦେସେ ଅହୁୱା, ଅହୁୱୁ, ଅହୁୱୋ, ଅହୁୱତ୍ଥ । ଅସ୍ସ ଅମାଦେସେ ଅହୁଂ ଅହୁୱଂ, ଅହୁମ୍ହ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ତେନ ଅହୁୟି ଅହୁୟିତ୍ଥ । ଅହୱିସ୍ସା, ଅହୱିସ୍ସଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ଅହୁୟିସ୍ସ, ଅହୁୟିସ୍ସଥ । ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ, ହେୟ୍ୟ, ହେୟ୍ୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ହୂୟେୟ୍ୟ, ହୂୟେଥ । ହୋତୁ, ହୋନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ହୂୟତୁ, ହୂୟତଂ । ଅନୁପୁବ୍ବେ ଅନୁଭୋତି ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବୱାରେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଭାୱେ ରୂପାଭାୱା । କମ୍ମେ-ଅନୁଭୂୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ୱିସେସୋ ।
ସି=ସୟେ, ଲସ୍ସ ଲୋପୋ ୱୁଦ୍ଧି, ସେତି । ଅୟାଦେସେ ସୟତି, ସେନ୍ତି ସୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଅତିପୁବ୍ବୋ, କ୍ୟେ ‘‘ଦୀଘୋ ସରସ୍ସା’’ତି ଇସ୍ସ ଦୀଘେ ଚ କତେ ତେନ ଅତିସୀୟତି, ଅତିସୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ତେନ ସୀୟତି, ସୀୟତେ । ତଥା ଭୱିସ୍ସତିଆଦୀସୁ ।
ନୀ=ପାପନେ, ଦ୍ୱିକମ୍ମକୋ+ୟଂ, ଅଜଂ ଗାମଂ ନେତି ନୟତି, ନେନ୍ତି ନୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ନୀୟତେ ଗାମଂ ଅଜୋ ଦେୱଦତ୍ତେନ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ସେସେସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଠା=ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ –
୫,୧୭୫. ଠାପାନଂ ତିଟ୍ଠପିୱା
ଠାପାନଂ ତିଟ୍ଠପିୱାହୋନ୍ତି ୱା ନ୍ତ+ମାନ+ତ୍ୟାଦୀସୁ । ଲସ୍ସ ଲୋପେ ତିଟ୍ଠତି, ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଠାତି, ଠାନ୍ତି ।
୫,୧୩୧. ପାଦିତୋ ଠାସ୍ସ ୱା ଠହୋ କ୍ୱଚିତି
ପାଦିତୋ ପରସ୍ସ ଠାସ୍ସ କ୍ୱଚି ଠହୋ ହୋତି ୱା । ସଣ୍ଠହତି, ସଣ୍ଠହନ୍ତି । ଲସ୍ସେ, ଅଧିଟ୍ଠେତି, ଅଧିଟ୍ଠେନ୍ତି । କମ୍ମେ –
୫,୧୩୭. ଅଞ୍ଞାଦିସ୍ସା+ସ୍ସୀ କ୍ୟେ
ଞାଦିତୋ+ଞ୍ଞସ୍ସ ଆକାରନ୍ତସ୍ସ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ଈ ହୋତି କ୍ୟେ । ଉପଠୀୟତି, ଉପଠୀୟନ୍ତି । ଠହାଦେସେ ‘‘କ୍ୟସ୍ସା’’ତି ଈଞ, ତେନ ପତିଟ୍ଠହୀୟତି, ପତିଟ୍ଠହୀୟନ୍ତି । ଭାୱେ-ଈମ୍ହି ଠୀୟତି, ଠୀୟତେ । ତଥା ପପୁବ୍ବେ ପତିଟ୍ଠିସ୍ସତି ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତି । ଈସ୍ସ ସିମ୍ହି ଅଟ୍ଠାସି, ଅଟ୍ଠଂସୁ, ସଣ୍ଠହି, ସଣ୍ଠହିଂସୁ । ପତିଟ୍ଠିସ୍ସ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସ । ତିଟ୍ଠେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ସଣ୍ଠେ ସଣ୍ଠେୟ୍ୟ, ସଣ୍ଠେୟ୍ୟୁଂ, ସଣ୍ଠହେ ସଣ୍ଠହେୟ୍ୟ । ତିଟ୍ଠତୁ ଠାତୁ, ସଣ୍ଠହତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପା=ପାନେ, ପିୱାଦେସେ ପିୱତି । ‘‘ତୱଗ୍ଗୱରଣା’’ ଦୋ ‘‘ବୟଞା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗେନ ୱସ୍ସ ବକାରୋ, ପିବତି । କମ୍ମେପୀୟତି, ପୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅସ=ଭୁୱି,
୫୨. ତସ୍ସ ଥୋତି
ଅତ୍ଥିତୋ ପରସ୍ସ ତସ୍ସ ଥୋ ହୋତି । ପରରୂପେ ପଠମକ୍ଖରତକାରେ ଚ ଅତ୍ଥି । ‘‘ନ୍ତ+ମାନ+ନ୍ତି+ୟି+ୟୁଂସ୍ୱା+ଦିଲୋପୋ’’ତି ଅସ୍ସ ଲୋପୋ, ସନ୍ତି ।
୫୩. ସିହିସ୍ୱ+ଟ
ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଅଟ ହୋତି ସିହିସୁ । ଟୋ ସବ୍ବାଦେସତ୍ଥୋ । ତ୍ୱଂ ଅସି । ପରରୂପାଦିମ୍ହି କତେ ଇଦାନି ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ଥ ।
୫୪. ମିମାନଂ ୱା ମ୍ହିମ୍ହା ଚ
ଅସସ୍ମା ପରେସଂ ମିମାନଂ ମ୍ହିମ୍ହା ୱା ହୋନ୍ତି ତଂସନ୍ନିୟୋଗେନ ଅସସ୍ସ ଅଟ ଚ । ଅମ୍ହି ।
୫୫. ଏସୁ ସ
ଏସୁ ମିମେସୁ ଅସସ୍ସ ସୋ ହୋତି, ପରରୂପବାଧନତ୍ଥଂ । ଅସ୍ମି, ଅମ୍ହ ଅସ୍ମ । ଭୱିସ୍ସତିପଚ୍ଚୟେ –
୫,୧୨୯. ଅ+ଆ+ସ୍ସଆଦୀସୁ
ପରୋକ୍ଖା ଅ-ଆଦୋ ଅନଜ୍ଜତନ ଆ-ଆଦୋ କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିସ୍ସା-ଆଦୋ ଭୱିସ୍ସତିସ୍ସତ୍ୟାଦୋ ଚ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଭୁ ହୋତି । ଆଦେସୱିଧାନଂ ଅସସ୍ସାପୟୋଗତ୍ଥଂ, କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୱିସେସେ, ତସ୍ମା ଅସିତବ୍ବନ୍ତିଆଦି ନ ଭୱତି । ଭୱିସ୍ସତି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଅଭୱା, ଅଭୱୁ । କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟଂ ଭୁଆଦେସେ ଅଭୱିସ୍ସ, ଅଭୱିସ୍ସଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି –
୫୦. ଅତ୍ଥିତେ+ୟ୍ୟାଦିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସ+ସୁ+ସ+ସଥ+ସଂ+ସାମ
ଅସ=ଭୁୱି+ଚ୍ଚସ୍ମା ପରେସଂ ଏୟ୍ୟାଦିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ପରରୂପେ ସୋ ଅସ୍ସ, ତେ ଅସ୍ସୁ । ତ୍ୱଂ ଅସ୍ସ, ତୁମ୍ହେ ଅସ୍ସଥ । ଅହଂ ଅସ୍ସଂ, ମୟଂ ଅସ୍ସାମ । ତ୍ୱାଦିମ୍ହି ସୋ ଅତୁ, ଅସ୍ସ ଲୋପେ ସନ୍ଥୁ, ଅୟାଦେସେ ତ୍ୱଂ ଅହି, ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ଥ । ଅମ୍ହି, ଅମ୍ହ, ସାଦେସେ ଅସ୍ମି ଅସ୍ମ । ବହୁଲାଧିକାରା ଅଜ୍ଜତନେ ଆସି, ଆସିଂସୁ, ଆସୁଂ ଇଚ୍ଚାଦୀପି ହୋନ୍ତି ।
ବ୍ରୂ=ୱଚନେ,
୩୬. ବ୍ରୂତୋ ତିସ୍ସୀଞ
ବ୍ରୂତୋ ପରସ୍ସ ତିସ୍ସ ଈଞ ୱା ହୋତି । ୱୁଦ୍ଧିଅୱାଦେସେ ଲସ୍ସ ଲୋପେ ବ୍ରୱୀତି ।
୫,୯୭. ନ ବ୍ରୂସ୍ସୋ
ବ୍ରୂସ୍ସ ଓ ନ ହୋତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ବ୍ରୂତି । ଉୱଙାଦେସେ ବ୍ରୂୱନ୍ତି ।
୨୦. ତ୍ୟ+ନ୍ତୀନଂ ଟ+ଟୂ
ଆହା ପରେସଂ ତି+ଅନ୍ତୀନଂ ଟ+ଟୂ ହୋନ୍ତି । ଟକାରା ସବ୍ବାଦେସତ୍ଥା । ଅତୋୟେୱ ଆହା ପରେସଂ ତିଅନ୍ତୀନଂ ଟଟୂୱିଧାନଞାପକା ତିଅନ୍ତୀସୁ ବ୍ରୂସ୍ସ ଆହୋ । ଆହ, ଆହୁ । ବ୍ରୂସି, ବ୍ରୂଥ । ବ୍ରୂମି, ବ୍ରୂମ ଇଚ୍ଚାଦି । ବ୍ରୱିସ୍ସତି । ଅବ୍ରୱି ଅବ୍ରୱୀ, ଅବ୍ରୱୁଂ । ଅନଜ୍ଜତନେ ଅବ୍ରୱା, ଅବ୍ରୱୁ । ପରୋକ୍ଖାୟଂ –
୧୬. ଅଆଦୀସ୍ୱା+ହୋ ବ୍ରୂସ୍ସ
ବ୍ରୂସ୍ସ ଆହୋ ହୋତି ପରୋକ୍ଖାଅଆଦୀସୁ । ସୁପିନେ କିର ସୋ ଆହ, ତେ ଆହୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅବ୍ରୱିସ୍ସ । ବ୍ରୱେ ବ୍ରୱେୟ୍ୟ । ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପଟିସେଧେ ବ୍ରୂତୁ, ବ୍ରୱନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ହନ=ହିଂସାୟଂ, ତିମ୍ହି ୱିକରଣଲୋପେ ସୋ ହନତି ହନ୍ତି । ତେ ହନନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ୟେ ନସ୍ସ ଞ୍ଞେ ପୁବ୍ବରୂପଂ, ତେନ ହଞ୍ଞତି, ହଞ୍ଞନ୍ତି ହଞ୍ଞରେ । ତଥା ହନିସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୬୭. ହନା ଛ+ଖା
ହନା ସ୍ସାସ୍ସ ଛ+ଖା ୱା ହୋନ୍ତି । ପଟିହଂଖାମି ପଟିହନିସ୍ସାମି । ହଂଛେମ ହନିସ୍ସାମ । ଅହନି, ଅହନିଂସୂତିଆଦି ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ହୁୱାଦୟୋ
ହୁ=ହୱନେ। ତ୍ୟାଦୀସୁ ଲୋ । ‘‘ପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚା’’ତି ଚଗ୍ଗହଣେନ ହୁ ହୁତି ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ‘‘କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା’’ତି ହସ୍ସ ଜୋ, ଲଲୋପୋ ୱୁଦ୍ଧି ଚ, ଜୁହୋତି ଅଗ୍ଗିଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ‘‘ୟୱା ସରେ’’ତି ୱକାରୋ, ଜୁହ୍ୱତି । ଜୁହୋନ୍ତି । ଜୁହ୍ୱନ୍ତି । ଜୁହୋସି ଜୁହ୍ୱସି, ଜୁହୋଥ ଜୁହ୍ୱଥ । ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ – ‘‘ଦୀଘୋ ସରସ୍ସା’’ତି ଦୀଘେ ହୂୟତି ତେନ ଅଗ୍ଗି ଇଚ୍ଚାଦି । ଜୁହିସ୍ସତି, ଜୁହିସ୍ସନ୍ତି । ଅଜୁହୱି ଅଜୁହୋସି, ଅଜୁହୱୁଂ ଅଜୁହୱିଂସୁ ଅଜୁହୱଂସୁ ଅଜୁହୋସୁଂ । ଅଜୁହିସ୍ସ, ଅଜୁହିସ୍ସଂସ୍ସୁ । ଜୁହେ ଜୁହେୟ୍ୟ । ଜୁହୋତୁ, ଜୁହୋନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ହା=ଚାଗେ, ପୁରେ ୱିୟ ଦ୍ୱେଭାୱଛାଦେସଲୋପେ ‘‘ରସ୍ସୋ ପୁବ୍ବସ୍ସା’’ତି ପୁବ୍ବସ୍ସ ଆସ୍ସ ରସ୍ସୋ । ଜହାତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ – ‘‘ଅଞ୍ଞାଦିସ୍ସା+ସ୍ସୀ କ୍ୟେ’’ତି କ୍ୟେ ଆସ୍ସ ଈ, ହୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଜହିସ୍ସତି । ଅଜହାସି, ‘‘ଦୀଘା ଈସ୍ସ’’ ଇତି ସି, ପଜହି, ଅଜହିଂସୁ ଅଜହଂସୁ, ପଜହିଂସୁ ପଜହୁଂ । କମ୍ମେ-ପହୀୟି ପହୀୟିତ୍ଥ । ସ୍ସାଦି+ଏୟ୍ୟାଦି+ତ୍ୱାଦୀସୁପି ଞେୟ୍ୟା ।
ଦା=ଦାନେ, ଦ୍ୱିଭାୱରସ୍ସତ୍ତାନି, ଲଲୋପୋ, ଦଦାତି, ଦଦନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଗମୱଦା’’ ଦିନା ଦଜ୍ଜାଦେସେ ଦଜ୍ଜତି, ଦଜ୍ଜନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଲସ୍ସେ+କାରେ ଦାନଂ ଦେତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୨୨. ଦାସ୍ସ ଦଂ ୱା ମିମେସ୍ୱ+ଦ୍ୱିତ୍ତେ
ଅଦ୍ୱିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଦାସ୍ସ ଦଂ ହୋତି ୱା ମିମେସୁ । ୱଗ୍ଗନ୍ତଂ, ଦମ୍ମି ଦେମି, ଦମ୍ମ ଦେମ । ଈକାରେ ଦୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅନାଗତତ୍ଥେ ଇଞାଗମେ ସରଣୋପାଦି, ଦଦିସ୍ସତି, ଦଦିସ୍ସନ୍ତି । ଦଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଦଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି । ଲୱିକରଣେ ଦସ୍ସତି, ଦସ୍ସନ୍ତି । ଅଜ୍ଜତନେ-ଅଦଦି, ଅଦଦିଂସୁ, ଅଦଜ୍ଜି, ଅଦଜ୍ଜିଂସୁ, ଅଦାସି, ଅଦଂସୁ । ଅନଜ୍ଜତନେ-ଅଦଦା, ଅଦଦୁ । କାଲାତିପତ୍ତିୟଂ-ଅଦଦିସ୍ସ ଅଦଜ୍ଜିସ୍ସ, ଲେ ଅଦସ୍ସ, ଦସ୍ସଂସୁ । ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି-ଦଦେ ଦଦେୟ୍ୟ ଦଜ୍ଜେ ଦଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ‘‘ଟା’’ତି ବହୁଲାଧିକାରା ଦଜ୍ଜାଦେସା ପରସ୍ସ ଏୟ୍ୟସ୍ସ ଟା, ଦଜ୍ଜା, ଦଜ୍ଜୁଂ ଦଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ ଦଦେୟ୍ୟୁଂ । ତ୍ୱାଦୀସୁ-ଦଦାତୁ, ଦଦନ୍ତୁ, ଦଜ୍ଜତୁ, ଦଜ୍ଜନ୍ତୁ, ଲସ୍ସେ+କାରେ ଦେତୁ, ଦେନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ସବ୍ବତ୍ଥ କମ୍ମେପି ୟୋଜନୀୟଂ ।
ଧା=ଧାରଣେ, ତ୍ୟାଦିମ୍ହି ଚଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବାକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତେ ଲଲୋପେ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଂ ତତିୟପଠମା’’ତି ପୁବ୍ବଧକାରସ୍ସ ଦକାରେ ଚ କତେ ଦଧାତି, ଦଧନ୍ତି । ପିପୁବ୍ବୋ, ‘‘ତଦମିନା’’ ଦିନା ଆସ୍ସ ଲୋପୋ, ‘‘ଧାସ୍ସ ହୋ’’ତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରସ୍ସ ଧାସ୍ସ ହକାରୋ, ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହତି, ପିଦହନ୍ତି । ଲସ୍ସେ+କାରେ ନିଧେତି, ନିଧେନ୍ତି । କମ୍ମେ-ୱିଧୀୟତି, ୱିଧୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଧସ୍ସତି, ପିଦହିସ୍ସତି, ପରିଦହେସ୍ସତି । ଅଧାସି, ପିଦହି । ଅଧସ୍ସ, ପିଦହିସ୍ସ । ଦଧେ ଦଧେୟ୍ୟ, ପିଦହେ ପିଦହେୟ୍ୟ । ଦଦାତୁ, ପିଦହତୁ, ନିଧେତୁ, ନିଧେନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । (ଜୁହୋତ୍ୟାଦୟୋ) ।
ଭୂୱାଦି ଚ ଜୁହାଦି ଚ, ହୁୱାଦିଧାତୱୋ ଚି+ମେ ।
ସୱୁଦ୍ଧିକଭୂୱାଦୀହି, ତିଧା ଭେଦଂ ଉପେନ୍ତି ତେ ॥
(ଭୂୱାଦିନୟୋ ।)
ଅଧୁନା ୱିକରଣପଭେଦପକାସନତ୍ଥଂ ରୁଧାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠଗଣାନଂ କାନିଚି ରୂପାନି ଉଦାହରିୟନ୍ତେ –
ରୁଧ=ଆୱରଣେ, ତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଏୱ+ମୁପରିପି ସବ୍ବଗଣେସୁ ।
୫,୧୯. ମଞ୍ଚ ରୁଧାଦୀନଂ
ରୁଧାଦିକୋ ଅପରୋକ୍ଖେସୁ କତ୍ତୁୱିହିତମାନ+ନ୍ତ+ତ୍ୟାଦୀସୁ ଲୋ ହୋତି ମଞ୍ଚ+ନ୍ତସରା ପରୋ । ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ୱଗ୍ଗନ୍ତଂ, ‘‘ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସା’’ତି ସଂୟୋଗତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି । ସୋ ମଗ୍ଗଂ ରୁନ୍ଧତି, ରୁନ୍ଧନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ନିପୁବ୍ବୋ କ୍ୟୋ ଧସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗ+ପୁବ୍ବରୂପ+ତତିୟକ୍ଖରଜକାରା, ତେନ ମଗ୍ଗୋ ନିରୁଜ୍ଝତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଇଞାଗମେ ରୁନ୍ଧିସ୍ସତି, ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ଅରୁନ୍ଧି, ଅରୁନ୍ଧିଂସୁ । ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥୋ, ନିରୁଜ୍ଝି, ନିରୁଜ୍ଝିଂସୁ । ଅରୁନ୍ଧିସ୍ସ, ଅରୁନ୍ଧିସ୍ସଂସୁ, ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସ, ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସଂସୁ । ରୁନ୍ଧେ ରୁନ୍ଧେୟ୍ୟ, ନିରୁଜ୍ଝେ ନିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ରୁନ୍ଧତୁ, ରୁନ୍ଧନ୍ତୁ । ତ୍ୱଂ ରୁନ୍ଧ ରୁନ୍ଧାହି । ନିରୁଜ୍ଝତୁ, ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଛିଦ=ଦ୍ୱେଧାକରଣେ, ଛିନ୍ଦତି, ଛିନ୍ଦନ୍ତି । କମ୍ମେ-ଛିଜ୍ଜତି, ଛିଜ୍ଜନ୍ତି । ଭୱିସ୍ସତିପଚ୍ଚୟେ – ‘‘ଲଭ ୱସଚ୍ଛିଦା’’ ଦିନା ଚ୍ଛଙାଦେସେ ଛେଚ୍ଛତି ଛିନ୍ଦିସ୍ସତି । କମ୍ମେ-ପୁବ୍ବରୂପଂ, ଛିଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଛିଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି । ଅଛିନ୍ଦି ଛିନ୍ଦି, ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜି, ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜିଂସୁ । ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସା ଅଛିଜ୍ଜିସ୍ସା । ଛିନ୍ଦେ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଛିଜ୍ଜେ ଛିଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଛିନ୍ଦତୁ, ଛିନ୍ଦନ୍ତୁ, ଛିଜ୍ଜତୁ, ଛିଜ୍ଜନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଭୁଜ=ପାଲନଜ୍ଝୋହାରେସୁ, ଭୁଞ୍ଜତି, ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଭୱିସ୍ସତିମ୍ହି ‘‘ଭୁଜ+ମୁଚ+ୱଚ+ୱିସାନଂ କ୍ଖଙ’’ତି ଧାତ୍ୱନ୍ତେନ ସହ ସ୍ସସ୍ସ କ୍ଖଙାଦେସେ ୱୁଦ୍ଧି, ଭୋକ୍ଖତି, ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ଭୋକ୍ଖନ୍ତି, ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମୁଚ=ମୋଚନେ, ମୁଚ୍ଚତି, ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ମୁଚ୍ଚତି, ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । (ରୁଧାଦିନୟୋ) ।
ଦିୱ=କୀଳା ୱିଜିଗିଂସା ୱୋହାର ଜୁତି ଥୁତି ଗତୀସୁ,
୫,୨୧. ଦିୱାଦୀହି ୟକ
ଦିୱାଦୀହି କତ୍ତରି ଲୱିସୟେ ୟକ ହୋତି । କକାରୋ କାନୁବନ୍ଧକାରିୟତ୍ଥୋ, ଏୱ+ମୁପରି ଚ । ୱସ୍ସ ବକାରେ ପୁବ୍ବରୂପଂ, ସୋ ଜୁତଂ ଦିବ୍ବତି, ଦିବ୍ବନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-କ୍ୟେ ତେନ ଦିବ୍ବତି, ଦିବ୍ବନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଦିବ୍ବିସ୍ସତି, ତେନ ଦିବ୍ବିସ୍ସତି । ଅଦିବ୍ବି ଦିବ୍ବି । ତେନ ଅଦିବ୍ବି ଦିବ୍ବି । ଅଦିବ୍ବିସ୍ସ । ତେନ ଅଦିବ୍ବିସ୍ସ । ଦିବ୍ବେ ଦିବ୍ବେୟ୍ୟ । ତେନ ଦିବ୍ବେ ଦିବ୍ବେୟ୍ୟ । ଦିବ୍ବତୁ । ତେନ ଦିବ୍ବତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସିୱ=ତନ୍ତୁସନ୍ତାନେ, ସିବ୍ବତି, ସିବ୍ବନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ପଦ=ଗମନେ, ଉପୁବ୍ବୋ, ଚୱଗ୍ଗପୁବ୍ବରୂପାନି, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେକ୍ୟେ ତେନ ପଟିପଜ୍ଜତେ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ-ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ ତୟା । ବୁଧ=ଅୱଗମନେ, ଝକାରପୁବ୍ବରୂପାନି ୟକ୍ଖରେସୁ । ଧମ୍ମଂ ବୁଜ୍ଝତି, ବୁଜ୍ଝରେ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ମୟା ଧମ୍ମୋ ବୁଜ୍ଝତେ ଇଚ୍ଚାଦି । ୟୁଧ=ସମ୍ପହାରେ, ୟୁଜ୍ଝତି+ଚ୍ଚାଦି । ନହ=ବନ୍ଧନେ, ‘‘ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତି ୟେ ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ସନ୍ନୟ୍ହତି+ଚ୍ଚାଦି । ମନ=ଞାଣେ, ଞ୍ଞକାର+ପୁବ୍ବରୂପାନି, ମଞ୍ଞତି+ଚ୍ଚାଦି । ତୁସ=ତୁଟ୍ଠିମ୍ହି, ପୁବ୍ବରୂପେ ତୁସ୍ସତି+ଚ୍ଚାଦି । ସମ=ଉପସମେ, ସମ୍ମତି+ଚ୍ଚାଦି ।
ଜନ=ଜନନେ, ‘‘ଜନିସ୍ସା’’ତି ଆ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ବହୁଲାଧିକାରା, ସୋ ଜାୟତି, ଜାୟନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଜନିତୁଂ ପୟୋଜେତୀତି ‘‘ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେ ଣାପି ଚେ’’ତି ଣିମ୍ହି ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରାପୀ’’ତି ୱୁଦ୍ଧିପଟିସେଧେ କ୍ୟମ୍ହି ‘‘ଦୀଘୋ ସରସ୍ସା’’ତି ଦୀଘେ ଚ କତେ ତେନ ଜନୀୟତି, ଜନୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ସୋ ଜାୟିସ୍ସତି । ତେନ ଜନିସ୍ସତି । ସୋ ଅଜାୟି, ତେନ ଅଜନୀୟି । ସୋ ଅଜାୟିସ୍ସ, ତେନ ଅଜନୀୟିସ୍ସ । ସୋ ଜାୟେ ଜାୟେୟ୍ୟ, ତେନ ଜନୀୟେୟ୍ୟ । ସୋ ଜାୟତୁ, ତେନ ଜନୀୟତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । (ଦିୱାଦିନୟୋ) ।
ତୁଦ=ବ୍ୟଥନେ,
୫,୨୨. ତୁଦାଦୀହି କୋ
ତୁଦାଦୀହି କତ୍ତରି ଲୱିସୟେ କୋ ହୋତି । ତୁଦତି, ତୁଦନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ତୁଦ୍ୟତି ତୁଜ୍ଜତି, ତୁଦ୍ୟରେ ତୁଦ୍ୟନ୍ତି, ତୁଜ୍ଜରେ ତୁଜ୍ଜନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । ତଥା ତୁଦିସ୍ସତି ତୁଜ୍ଜିସ୍ସତି । ଅତୁଦି, ଅତୁଦିଂସୁ, ଅତୁଜ୍ଜି । ଅତୁଦିସ୍ସ ଅତୁଜ୍ଜିସ୍ସ, ତୁଦେୟ୍ୟ ତୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତୁଦତୁ, ତୁଦନ୍ତୁ, ତୁଜ୍ଜତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିସ=ପୱେସନେ, ପପୁବ୍ବୋ । ସୋ ଗାମଂ ପୱିସତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ପୱିସୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ପୱିସିସ୍ସତି । ପୱିସୀୟିସ୍ସତି । ପାୱିସି, ଈମ୍ହି ‘‘ଭୁଜମୁଚା’’ ଦିନା ୟୋଗୱିଭାଗା କ୍ଖଙ । ପାୱିସି, ପୱିସି ପାୱେକ୍ଖି, ପଥୱିଂ ପାୱିସିଂସୁ ପୱିସିଂସୁ । ପାୱିସୀୟି । ପାୱିସିସ୍ସ ପୱିସିସ୍ସ । ପାୱିସୀୟିସ୍ସ । ପୱିସେ ପୱିସେୟ୍ୟ, ୱିକରଣଲୋପୋ ପୱିସୀୟେୟ୍ୟ । ପୱିସତୁ, ପୱିସୀୟତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ନୁଦତି । ଦିସ=ଉଚ୍ଚାରଣେ, ଉଦ୍ଦିସ୍ସତି, ଲିଖତି, ତୁସତି ଇଚ୍ଚାଦି । (ତୁଦାଦିନୟୋ) ।
ଜି=ଜୟେ,
୫,୨୩. ଜ୍ୟାଦୀହି କ୍ନା
ଜ୍ୟାଦୀହି କତ୍ତରି ଲୱିସୟେ କ୍ନା ହୋତି । ନ ୱୁଦ୍ଧି । କିଲେସେ ଜିନାତି, ଜିନନ୍ତି । ତେନ କିଲେସୋ ଜୀୟତି, ଜୀୟନ୍ତି, କ୍ୟେ ଦୀଘୋ । ଜିନିସ୍ସତି, ଜିନିସ୍ସନ୍ତି । ଅଜିନି ଜିନି । ଅଜୀୟି, ଅଜୀୟିତ୍ଥ । ଅଜିନିସ୍ସ । ଅଜୀୟିସ୍ସ । ଜିନେୟ୍ୟ । ଜିନାତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ଚି=ଚୟେ, ତଥା ଚିନାତି, ଚିନନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଞା=ଅୱବୋଧନେ,
୫,୧୨୦. ଞାସ୍ସ ନେ ଜା
ଞାଧାତୁସ୍ସ ଜା ହୋତି ନକାରେ । ୱିଜାନାତି ।
୬୧. ଞାସ୍ସ ସନାସ୍ସ ନାୟୋ ତିମ୍ହି
ସନାସ୍ସ ଞାସ୍ସ ନାୟୋ ୱା ହୋତି ତିମ୍ହି । ନାୟତି, ୱିଜାନାତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ୱିଞ୍ଞାୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । କ୍ୟେ ‘‘ଆସ୍ସେ ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆସ୍ସେ’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଆସ୍ସ ଏ ହୋତି, ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଞେୟ୍ୟତି, ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ୱିଜାନିସ୍ସତି, ୱିଜାନିସ୍ସନ୍ତି । କମ୍ମେ – ‘‘କ୍ୟସ୍ସ ସ୍ସେ’’ତି କ୍ୟଲୋପେ ରସ୍ସେ ଚ କତେ ଞାସ୍ସତି, ଞାସ୍ସନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାୟିସ୍ସତି, ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତି ।
୬୫. ସ୍ସସ୍ସ ହି କମ୍ମେ
ଞାତୋ ପରସ୍ସ ସ୍ସସ୍ସ ହି ୱା ହୋତି କମ୍ମେ, ପଞ୍ଞାୟିହିତି, ପଞ୍ଞାୟିହିନ୍ତି । ଅଞାଗମେ ସମଜାନି, ସଂଜାନି, ସଂଜାନିଂସୁ । ସମଜା- ନିଂସୁ। କମ୍ମେ-ପଞ୍ଞାୟି, ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ଅଜାନିସ୍ସ । କମ୍ମେ-ଅଞ୍ଞାୟିସ୍ସ ।
୬୩. ଏୟ୍ୟସ୍ସି+ୟାଞା ୱା
ଞାତୋ ପରସ୍ସ ଏୟ୍ୟସ୍ସ ଇୟା+ଞା ହୋନ୍ତି ୱା । ଜାନିୟା ।
୬୨. ଞାମ୍ହି ଜଂ
ଞାଦେସେ ସନାସ୍ସ ଞାସ୍ସ ଜଂ ୱା ହୋତି । ଜଞ୍ଞା, ଜାନେୟ୍ୟ, ଜାନେୟ୍ୟୁଂ । କମ୍ମେ-ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟୁଂ । ୱିଜାନାତୁ, ୱିଜାନନ୍ଥୁ । କମ୍ମେ-ୱିଞ୍ଞାୟତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମା=ମାନେ, ‘‘ଆ ଈ ସ୍ସାଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସିଞ’’ ଇତି ଇଞଇତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଇଞାଗମେ ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ, ମିନାତି, ମିନନ୍ତି । କମ୍ମେ-ମୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଲୂ=ଛେଦନେ, ‘‘କ୍ଣାକ୍ନାସୁ ରସ୍ସୋ’’ତି ଧାତୁସ୍ସ ରସ୍ସୋ, ଲୁନାତି, ଲୁନନ୍ତି । କମ୍ମେ-ଲୂୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଧୁ=କମ୍ପନେ, ଧୁନାତି ଇଚ୍ଚାଦି । (ଜ୍ୟାଦିନୟୋ) ।
କୀ=ଦବ୍ବୱିନୀମୟେ,
୨୪. କ୍ୟାଦୀହି କ୍ଣା
କ୍ୟାଦୀହି ଲୱିସୟେ କ୍ଣା ହୋତି । ‘‘କ୍ଣାକ୍ନାସୁ ରସ୍ସୋ’’ତି ରସ୍ସେ କିଣାତି, କିଣନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ୱିକ୍କୀୟତି, ୱିକ୍କୀୟନ୍ତି । ୱିକ୍କିଣିସ୍ସତି, ୱିକ୍କିଣିସ୍ସନ୍ତି । ୱିକ୍କୀୟିସ୍ସତି, ୱିକ୍କୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ଅକିଣି, ୱିକ୍କିଣି, ୱିକ୍କୀୟି । ଅକିଣିସ୍ସ, ୱିକ୍କିଣିସ୍ସ । ୱିକ୍କିଣେ ୱିକ୍କିଣେୟ୍ୟ ।
ୱିକ୍କୀୟେ। ୱିକ୍କୀୟେୟ୍ୟ । ୱିକ୍କିଣାତୁ, ୱିକ୍କିଣନ୍ତୁ, ୱିକ୍କୀୟତୁ, ୱିକ୍କୀୟନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ସୁ=ସୱନେ, ସୁଣାତି, ସୁଣନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସକ=ସତ୍ତିୟଂ,
୫,୧୨୧. ସକା+ପାନଂ କୁକ+କୁ ଣେ
ସକ+ଆପାନଂ କୁକ+କୁଇଚ୍ଚେତେ ଆଗମା ହୋନ୍ତି ଣେ । ସକ୍କୁଣାତି, ସକ୍କୁଣନ୍ତି । ସକ୍କୁନାତି, ସକ୍କୁନନ୍ତି ।
୫୩. ସ୍ସେ ୱା
ସକସ୍ମା କ୍ଣାସ୍ସ କ୍ଖୋ ୱା ହୋତି ସ୍ସେ । ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ।
୫୮. ସକା କ୍ଣାସ୍ସ ଖ ଈଆଦୋ
ସକସ୍ମା କ୍ଣାସ୍ସ ଖୋ ୱା ହୋତି ଈଆଦୀସୁ । ଅସକ୍ଖି ସକ୍ଖି, ସକ୍ଖିଂସୁ । ଅସକ୍ଖିସ୍ସ, ଅସକ୍ଖିସ୍ସଂସୁ । ସକ୍କୁଣେ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ସକ୍କୁଣାତୁ, ସକ୍କୁଣନ୍ତୁ ।
ଅପ=ପାପୁଣନେ, ପପୁବ୍ବୋ, ‘‘ସକା+ପାନଂ କୁକ+କୁ ଣେ’’ତି କୁକତେ ସମ୍ପତ୍ତି ପାପୁଣାତି, ପାପୁଣନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେପାପୀୟତି, ପାପୀୟନ୍ତି । ପାପୁଣିସ୍ସତି, ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତି । କମ୍ମେ-ପାପୀୟିସ୍ସତି, ପାପୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ପାପୁଣି, ପାପୁଣିଂସୁ । କମ୍ମେ-ପାପୀୟି, ପାପୀୟିତ୍ଥ । ଅପାପୁଣିସ୍ସ । କମ୍ମେ-ଅପାପୀୟିସ୍ସ । ପାପୁଣେ, ପାପୁଣେୟ୍ୟ । କମ୍ମେ-ପାପୀୟେୟ୍ୟ । ପାପୁଣାତୁ, ପାପୁଣନ୍ତୁ । କମ୍ମେ-ପାପୀୟତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । (କ୍ୟାଦିନୟୋ) ।
ସୁ=ସୱନେ,
୨୫. ସ୍ୱାଦୀହି କ୍ଣୋ
ସୁଆଦୀହି ଲୱିସୟେ କ୍ଣୋ ହୋତି । କାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି । ଧମ୍ମଂ ସୁଣୋତି । ପରସ୍ସରଲୋପେ ସୁଣୋନ୍ତି । କମ୍ମେ-କ୍ୟେ ଦୀଘେ ସୂୟତି, ସୂୟନ୍ତି । ଦ୍ୱିତ୍ତେ ସୁୟ୍ୟତି ସୁୟ୍ୟନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । ଇଞାଗମେ ସୁଣିସ୍ସତି, ସୁଣିସ୍ସନ୍ତି । କମ୍ମେ-କ୍ୟଲୋପେ ୱୁଦ୍ଧି । ସୋସ୍ସତି, ସୋସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅସୁଣି ସୁଣି, ଅସୁଣିଂସୁ ସୁଣିଂସୁ ।
୬୦. ତେସୁ ସୁତୋ କ୍ଣୋ+କ୍ଣାନଂ ରୋଟ
ତେସୁ ଈଆଦୀସୁ ସୁତୋ ପରେସଂ କ୍ଣୋ+କ୍ଣାନଂ ରୋଟ ୱା ହୋତି । ରକାରୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ । ଟୋ ସବ୍ବାଦେସତ୍ଥୋ । ଉସ୍ସ ଲୋପେ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ଈସ୍ସ ସି ଚ । ଅସ୍ସୋସି, ଅସ୍ସୋସିଂସୁ । ‘‘ଇଂସ୍ସ ଚ ସିଞ’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ସିଞ, ଅସ୍ସୋସିଂସୁ, ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁଂ । ଅସୁୟି, ଅସୁୟିତ୍ଥ । ଅସୁଣିସ୍ସ, ତେନ ଅସୁୟିସ୍ସ । ସୁଣେ ସୁଣେୟ୍ୟ, ସୁଣେୟ୍ୟଂ । ତେନ ସୂୟେ ସୂୟେୟ୍ୟ । ସୁଣାତୁ, ସୁଣନ୍ତୁ । ସୂୟତୁ, ସୂୟନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଗି=ସଦ୍ଦେ, ଗିଣୋତି । ଗିଣନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ଗିଣୋସି । ଗିଣିସ୍ସତି, ଗିଣିସ୍ସନ୍ତି । ଅଗିଣିସ୍ସ । ଗିଣେୟ୍ୟ । ଗିଣୋତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ୱୁ=ସଂୱରଣେ, ଆୱୁଣୋତି, ଆୱୁଣନ୍ତି । ଆୱୁଣୋସି ଇଚ୍ଚାଦି । ସେସେସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । (ସ୍ୱାଦିନୟୋ) ।
ତନ=ୱିତ୍ଥାରେ,
୨୬. ତନାଦିତ୍ୱୋ
ତନାଦିତୋ କତ୍ତରି ଲୱିସୟେ ଓ ହୋତି । କିତ୍ତିଂ ତନୋତି, ତନୋନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୬. ଓୱିକରଣସ୍ସୁ ପରଚ୍ଛକ୍କେ
ଓୱିକରଣସ୍ସ ଉ ହୋତି ପରଚ୍ଛକ୍କୱିସୟେ । ତନୁତେ, ତନ୍ୱନ୍ତେ । ତନୁସେ, ତନୁୱ୍ହେ । ତନ୍ୱେ, ତନ୍ୱମ୍ହେ । କମ୍ମେ –
୫,୧୩୮. ତନସ୍ସା ୱା
ତନସ୍ସ ୱା ଆ ହୋତି କ୍ୟେ । ପପୁବ୍ବୋ, ପତାୟତି । ପତଞ୍ଞତି, ପତାୟରେ ପତାୟନ୍ତି ପତଞ୍ଞରେ ପତଞ୍ଞନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । ତଥା ୱିକରଣଲୋପେ ଇଞାଗମେ ଚ ତନିସ୍ସତି, ତନିସ୍ସନ୍ତି । ପତାୟିସ୍ସତି । ଅତନି, ଅତନିଂସୁ । ଅତନିସ୍ସ । ପତାୟିସ୍ସ । ତନେୟ୍ୟ, ତନେୟ୍ୟୁଂ । ତନୋତୁ, ତନୋନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କର=କରଣେ,
୫,୧୭୭. କରସ୍ସ ସୋସ୍ସ କୁବ୍ବ+କୁରୁ+କୟିରା
କରସ୍ସ ସ ଓକାରସ୍ସ କୁବ୍ବାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ନ୍ତ+ମାନ+ତ୍ୟାଦୀସୁ । କୁବ୍ବତି, କୁବ୍ବନ୍ତି । କରୋତି, କରୋନ୍ତି । କରୋସି, କରୋଥ ।
୨୩. କରସ୍ସ ସୋସ୍ସ କୁଂ
କରସ୍ସ ସ ଓକାରସ୍ସ କୁଂ ୱା ହୋତି ମିମେସୁ । କୁମ୍ମି କରୋମି । କୁମ୍ମ କରୋମ । ପରଚ୍ଛକ୍କେ କୁରୁତେ କୁବ୍ବତେ, କୁବ୍ବନ୍ତେ ଇଚ୍ଚାଦି । କୟିରତି, କୟିରନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-କ୍ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଈସ୍ସ ରସ୍ସୋ, କରିୟ୍ୟତି, କରୀୟତି ୱା ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ତୱଗ୍ଗୱରଣା’’ ଦିନା ୟେ ରସ୍ସ ୟକାରେ କୟ୍ୟତି, କୟ୍ୟନ୍ତି । ବହୁଲାଧକାରା କମ୍ମେ କ୍ୱଚି ଇମିନା କୟିରାଦେସେ ତେନ କୟିରତି, କୟିରନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଭୱିସ୍ସତିମ୍ହି –
୨୫. ହାସ୍ସ ଚା+ହଙ ସ୍ସେନ
କରସ୍ସ ସୋସ୍ସ ହାସ୍ସ ଚ ଆହଙ ୱା ହୋତି ସ୍ସେନ ସହ । କାହତି, କାହନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଇଞାଗମେ କାହିତି, କାହିନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଆହଙାଦେସାଭାୱପକ୍ଖେ କରିସ୍ସତି, କରିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଜ୍ଜତନେ –
୨୪. କା ଈଆଦୀସୁ
କରସ୍ସ ସ ଓକାରସ୍ସ କା ହୋତି ୱା ଈଆଦୀସୁ ।
୪୪. ଦୀଘା ଈସ୍ସ
ଦୀଘତୋ ପରସ୍ସ ଈସ୍ସ ସି ୱା ହୋତି । ଅକାସି । ଈଲୋପେ ଅକା, ଅକଂସୁ । ଓସ୍ସ ସିଆଦେସେ ଅକାସି । ସିଞାଗମେ ଅକାସିତ୍ଥ । ଅକାସି, ଅକାସିଂ, ଅକାସିମ୍ହ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅକରିକରି, ଅକରିଂସୁ କରିଂସୁ ଅକଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ତେନ ଅକରୀୟି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅକରିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଅକରୀୟିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି ‘‘କ୍ୱଚି ୱିକରଣାନଂ’’ତି ଓୱିକରଣଲୋପେ କରେକରେୟ୍ୟ, କରେୟ୍ୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି । କୁବ୍ବେ କୁବ୍ବେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୧. ଟା
କୟିରା ପରସ୍ସ ଏୟ୍ୟସ୍ସ ଟା ହୋତି । ସୋ କୟିରା ।
୭୦. କୟିରେ+ୟ୍ୟସ୍ସେ+ୟ୍ୟୁମାଦୀନଂ
କୟିରା ପରସ୍ସ ଏୟ୍ୟୁମାଦୀନଂ ଏୟ୍ୟସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । କୟିରୁଂ । ତ୍ୱଂ କୟିରାସି, କୟିରାଥ । କୟିରାମି, କୟିରାମ ।
୭୨. ଏଥସ୍ସା
କୟିରା ପରସ୍ସେ+ଥସ୍ସ ଆ ହୋତୀତିଆଦିସ୍ସ ଏସ୍ସ ଆ ହୋତି । କୟିରାଥ ଧୀରୋ । କମ୍ମେ-କରିୟେୟ୍ୟ, କରିୟେୟ୍ୟୁ+ମିଚ୍ଚାଦି । କରୋତୁ କୁରୁତୁ ୱା, କୁବ୍ବନ୍ତୁ କରୋନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ପରଚ୍ଛକ୍କେ-କୁରୁତଂ, କୁବ୍ବନ୍ତଂ । କୁରୁସ୍ସୁ କରସ୍ସୁ ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଏଓନ+ମ ୱଣ୍ଣେ’’ତି ଅକାରୋ । କୁରୁୱ୍ହୋ, କୁବ୍ବେ, କୁବ୍ବାମସେ । କମ୍ମେ-କରୀୟତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୫,୧୩୩. କରୋତିସ୍ସ ଖୋ
ପାଦିତୋ ପରସ୍ସ କରସ୍ସ କ୍ୱଚି ଖ ହୋତି । ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ଇଚ୍ଚାଦି । ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ତଦମିନା’’ଦିନା ଖାଦେସେ ଅଭିସଂଖାସୀତି ୱିସେସୋ । ସକ=ସତ୍ତିୟଂ, ସକ୍କୋତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅପ=ପାପୁଣନେ, ପପୁବ୍ବୋ, ପପ୍ପୋତି ଇଚ୍ଚାଦି । (ତନାଦିନୟୋ) ।
ଚୁର=ଥେୟ୍ୟେ,
୧,୧୫. ଚୁରାଦିତୋ ଣି
ଚୁରାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ସକତ୍ଥେ ଣି ପରୋ ହୋତି । ‘‘ଣିଣାପ୍ୟାପୀହି ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପେନ ଲୋ । ଧନଂ ଚୋରୟତି ଚୋରେତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଚୋରୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଚୋରୟିସ୍ସତି ଚୋରେସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଚୋରୀୟିସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଚୋରୟି ଚୋରୟି ଅଚୋରେସି ଚୋରେସି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଚୋରୟିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଅଚୋରୀୟିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି । ଚୋରୟେ ଚୋରୟେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି । ଚୋରେତୁ ଚୋରେନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଚିନ୍ତ=ଚିନ୍ତାୟଂ, ସଂୟୋଗତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି, ଚିନ୍ତେତି ଚିନ୍ତୟତି, ଚିନ୍ତେନ୍ତି । କମ୍ମେ-ଚିନ୍ତୀୟତି, ଚିନ୍ତୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ମନ୍ତ=ଗୁତ୍ତଭାସନେ, ମନ୍ତେତି ମନ୍ତୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ପାଲ=ରକ୍ଖଣେ, ସୋ ଧମ୍ମଂ ପାଲେତି ପାଲୟତି । ତେନ ପାଲୀୟତି+ଚ୍ଚାଦି । (ଚୁରାଦିନୟୋ) ।
ଭୂୱାଦି ଚ ରୁଧାଦି ଚ, ଦିୱାଦି ଚ ତୁଦାଦୟୋ ।
ଜ୍ୟାଦୀ କିୟାଦୀ ସ୍ୱାଦୀ ଚ, ତନାଦୀ ଚ ଚୁରାଦୟୋ ॥
(ୱିକରଣୱିଧାନଂ) ।
୫,୧. ତିଜ+ମାନେହି ଖ+ସା ଖମା+ୱୀମଂସାସୁ
ଖନ୍ତିୟଂ ତିଜା, ୱୀମଂସାୟଂ ମାନା ଚ ଖ+ସପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ତିଜ=ନିସାନେ, ଅକାରସ୍ସା+ପୟୋଗୋ । ଖେ ‘‘ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସା’’ତି ପତ୍ତେ+କାରସ୍ସ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରାପୀ’’ତି ପଟିସେଧୋ । ୟକାରୱଜ୍ଜିତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ‘‘ପରରୂପ+ମୟକାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’’ତି ପରରୂପଞ୍ଚ । ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟା’’ ଦିନା ପଠମକ୍ଖରକକାରେ ଚ ‘‘ଖଛସାନ+ମେକସ୍ସରୋ+ଦି ଦ୍ୱେ’’ତି ତିକ୍ଖ ତିକ୍ଖ ଇତି ଦ୍ୱିଭାୱେ ‘‘ଲୋପୋ+ନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’’ତିଆଦିତୋ+ଞ୍ଞସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପେ ଚ କତେ ତିତିକ୍ଖାଧାତୁତୋ ତ୍ୟାଦିପଚ୍ଚୟ+ଲୱିକରଣାନି । ତିତିକ୍ଖତି ଇଚ୍ଚାଦି ପୁରିମସମଂ। କମ୍ମେ-ତିତିକ୍ଖୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଇତୋ ପରଂ କମ୍ମୋଦାହରଣଂ ନ କରିସ୍ସାମ ।
ମାନ=ପୂଜାୟଂ+ତିମସ୍ମା ସପଚ୍ଚୟ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦିମ୍ହି କତେ ‘‘ମାନସ୍ସ ୱୀ ପରସ୍ସ ଚ ମଂ’’ତି ପୁବ୍ବମାନସ୍ସ ୱୀ ଚ ପରମାନସ୍ସ ମଞ୍ଚ ହୋତି । ୱୀମଂସଧାତୁତୋ ତିପଚ୍ଚୟାଦିମ୍ହି କତେ ୱୀମଂସତି ଇଚ୍ଚାଦି । ତିତିକ୍ଖିସ୍ସତି, ୱୀମଂସିସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୱ+ମୁପରିପି ଅଜ୍ଜତନାଦୀସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପୟୋଜକତ୍ତା ଣି, ‘‘ଣିଣାପ୍ୟାପୀହି ୱା’’ତି ଲୱିକରଣଂ, ତେଜୟତି ତେଜେତି । ତଥା ଚୁରାଦିତ୍ତା ନ ଲୱିକରଣଂ, ମାନୟତି ମାନେତି ।
୫,୨. କିତା ତିକିଚ୍ଛା+ସଂସୟେସୁ ଛୋ
ତିକିଚ୍ଛାୟଂ ସଂସୟେ ଚ ୱତ୍ତମାନା କିତା ଛୋ ହୋତି । କିତ=ନିୱାସେ, ଛପଚ୍ଚୟେ ପୁବ୍ବେୱ ପରରୂପାଦିମ୍ହି ଚ କତେ ‘‘କିତସ୍ସା+ସଂସୟେ ୱା’’ତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ତିଆଦେସେ ତିକିଚ୍ଛଧାତୁତୋ ତ୍ୟାଦୟୋ । ତିକିଚ୍ଛତି, ତିକିଚ୍ଛନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । ୱିପୁବ୍ବତୋ କିତା ଛପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିମ୍ହି କତେ ‘‘କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା’’ତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ କସ୍ସ ଚୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । ପୟୋଜକତ୍ତା କେତୟତି+ଚ୍ଚାଦି ପୁରିମସମଂ ।
୫,୩. ନିନ୍ଦାୟଂ ଗୁପ+ବଧା ବସ୍ସ ଭୋ ଚ
ନିନ୍ଦାୟଂ ଗୁପ+ବଧେହି ଛୋ ହୋତି ବସ୍ସ ଭୋ ଚ । ଗୁପ=ରକ୍ଖନେ+ତୀମସ୍ମା ଛପ୍ପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରାପୀ’’ତି ଓତ୍ତାଭାୱେ ଚ ପରରୂପାଦିମ୍ହି ‘‘କୱଗ୍ଗହା’’ ଦିନା ଗସ୍ସ ଜେ ଚ କତେ ‘‘ଗୁପିସ୍ସୁସ୍ସା’’ତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଉସ୍ସ ଇ ହୋତି । ତ୍ୟାଦି+ଲୱିକରଣାଦିମ୍ହି ଜିଗୁଚ୍ଛତି ଇଚ୍ଚାଦି । ନିନ୍ଦାୟଂ-ବଧ=ବନ୍ଧନେ+ତୀମସ୍ମା ଛପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଚ ଇମିନାୱ ବସ୍ସ ଭକାରେ ଚ ପରରୂପେ ପଠମକ୍ଖରେ ଭଚ୍ଛଭଚ୍ଛଇତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଅନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପେ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଂ ତତିୟପଠମା’’ତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଭସ୍ସ ବକାରେ ‘‘ଖଛସେସ୍ୱସ୍ସୀ’’ତି ଇକାରେ ଦୀଘେ ଚ କତେ ବୀଭଚ୍ଛଧାତୁତୋ ତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ବୀଭଚ୍ଛତି, ବୀଭଚ୍ଛନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗୋପେତି+ଚ୍ଚାଦି ।
୫,୪. ତୁଂସ୍ମା ଲୋପୋ ଚି+ଚ୍ଛାୟଂ ତେ
ତୁମନ୍ତତୋ ଇଚ୍ଛାୟ+ମତ୍ଥେ ତେ ଖ+ସ+ଛା ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ, ତୁଂପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲୋପୋ ଚ ହୋତି, ସୁତତ୍ତା । ଭୁଜ=ପାଲନ+ଜ୍ଝୋହାରେସୁ । ଭୋଜନାୟାତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ‘‘ତୁଂ+ତାୟେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ତୁଂପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଓକାରେ ପରରୂପେ ଚ କତେ ଭୋତ୍ତୁ+ମିଚ୍ଛତୀତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ଇମିନା ଖପଚ୍ଚୟେ ତୁଂପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଇମିନା ଚ ଲୋପେ ‘‘ନିମିତ୍ତାଭାୱେ ନେମିତ୍ତିକସ୍ସାପି ଚ ଅଭାୱୋ’’ତି ଞାୟା ପରରୂପଓକାରାନଂ ଅଭାୱେ ଖସ୍ସ ପରରୂପ+ଖକାରାଦିମ୍ହି ଚ କତେ ଭୁକ୍ଖ ଭୁକ୍ଖ ଇତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ତତିୟବକାରୋ ହୋତି, ବୁଭୁକ୍ଖଧାତୁତୋ ତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ବୁଭୁକ୍ଖତି, ବୁଭୁକ୍ଖନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଜି=ଜୟେ, ଜୟନାୟ ଇତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ପୁରେ ୱିୟ ତୁମାଦିମ୍ହି କତେ ଜେତୁ+ମିଚ୍ଛତୀତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ସପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଜିସ ଜିସ ଇତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଅନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପେ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରସ୍ସ ଜିସ୍ସ ‘‘ଜିହରାନଂ ଗିଂ’’ତି ଗିଂ । ଜିଗିଂସଧାତୁତୋ ତ୍ୟାଦୀସୁ ଜିଗିଂସତି, ଜିଗିଂସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଘସ=ଅଦନେ, ଘସିତୁ+ମିଚ୍ଛତି ଛପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିମ୍ହି ପୁରେ ୱିୟ କତେ ଘସ୍ସ ‘‘କୱଗ୍ଗହା’’ଦିନା ଝେ ଝସ୍ସ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟା’’ ଦିନା ଜକାରେ ‘‘ଖଛସେସ୍ୱସ୍ସୀ’’ତି ଇକାରେ ଚ କତେ ଜିଘଚ୍ଛଧାତୁତୋ ତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଜିଘଚ୍ଛତି, ଜିଘଚ୍ଛନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି ।
୫,୫. ଈୟୋ କମ୍ମା
ଇଚ୍ଛାକମ୍ମତୋ ଇଚ୍ଛାୟ+ମତ୍ଥେ ଈୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପୁତ୍ତ+ମିଚ୍ଛତୀତି ଈୟପଚ୍ଚୟେ ଈୟାଦିୱୁତ୍ତିତ୍ତା ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟଂ’’ତି ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ । ପୁତ୍ତୀୟତି, ପୁତ୍ତୀୟନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି ।
୫,୬. ଉପମାନା+ଚାରେ
କମ୍ମତୋ ଉପମାନା ଆଚାରତ୍ଥେ ଈୟୋ ହୋତି । ପୁତ୍ତ+ମିୱା+ଚରତି ପୁତ୍ତୀୟତି ସିସ୍ସଂ, ପୁତ୍ତୀୟନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି ।
୫,୭. ଆଧାରାତି
ଈୟୋ ହୋତି । କୁଟିୟ+ମିୱା+ଚରତି କୁଟୀୟତି ପାସାଦେ । ପାସାଦେୱା+ଚରତି ପାସାଦୀୟତି କୁଟିୟଂ, ପାସାଦୀୟନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି ।
୫,୮. କତ୍ତୁତା+ୟୋ
କତ୍ତୁତୋ+ପମାନା ଆଚାରତ୍ଥେ ଆୟୋ ହୋତି । ପବ୍ବତୋ ଇୱା+ଚରତି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୋଗତୋତି ପବ୍ବତାୟତି ୟୋଗୀ, ପବ୍ବତାୟଧାତୁତୋ ତ୍ୟାଦୟୋ ।
୫,୯. ଚ୍ୟତ୍ଥେ
କତ୍ତୁତୋ ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ ଆୟୋ ହୋତି ବହୁଲଂ । ଭୁସୋତି ପଠମନ୍ତତୋ ଅଭୁସୋ ଭୁସୋ ଭୱତୀତି ଭୁସାୟତି, ଭୁସାୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ୱିଚ୍ଛାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେସୁ ଦ୍ୱେ’’ତି ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞତ୍ଥେ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଅପଟପଟା ପଟପଟା ଭୱତୀତି ଆୟେ ପଟପଟାୟତି, ପଟପଟାୟନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । ଅଲୋହିତୋ ଲୋହିତୋ ଭୱତି ଲୋହିତାୟତି ।
୫,୧୦. ସଦ୍ଦାଦୀନି କରୋତି
ସଦ୍ଦାଦୀହି ଦୁତିୟନ୍ତେହି କରୋତୀତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଆୟୋ ହୋତି । ସଦ୍ଦଂ କରୋତି ସଦ୍ଦାୟତି । ଏୱଂ ୱେରାୟତି, କଲହାୟତି, ଧୂପାୟତି+ଚ୍ଚାଦି ।
୫,୧୧. ନମୋତ୍ୱ+ସ୍ସୋ
ନମୋଇଚ୍ଚସ୍ମା କରୋତୀତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅସ୍ସୋ ହୋତି । ନମୋ କରୋତୀତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅସ୍ସପଚ୍ଚୟେ ତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ତଥାଗତଂ ନମସ୍ସତି, ନମସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୫,୧୨. ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ନାମସ୍ମି
ନାମସ୍ମା ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ବହୁଲ+ମି ହୋତି । ହତ୍ଥିନା ଅତିକ୍କମତୀତି ଇପଚ୍ଚୟେ ଲୱିକରଣ+ଏକାର+ଅୟାଦେସେସୁ କତେସୁ ଅତିହତ୍ଥୟତି । ଏୱଂ ୱୀଣାୟ ଉପଗାୟତି ଉପୱୀଣାୟତି, ୱିନୟଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋତି ଦଳ୍ହୟତି, ୱିସୁଦ୍ଧା ହୋତି ରତ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧାୟତି, କୁସଲଂ ପୁଚ୍ଛତି କୁସଲାୟତି+ଚ୍ଚାଦି ।
୫,୧୩. ସଚ୍ଚାଦୀହା+ପି
ସଚ୍ଚାଦୀହି ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ଆପି ହୋତି । ସଚ୍ଚ+ମାଚିକ୍ଖତୀତି ଆପିମ୍ହି ତ୍ୟାଦିପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଣି+ଣାପ୍ୟା+ଦୀହି ୱା’’ତି ଲୱିକରଣ+ଏ+ଅୟାଦେସା । ସଚ୍ଚାପୟତି, ସଚ୍ଚାପେତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ଥ+ମାଚିକ୍ଖତି ଅତ୍ଥାପୟତି । ଏୱଂ ୱେଦାପୟତି । ସୁକ୍ଖଂ କରୋତୀତି ସୁକ୍ଖାପୟତି ସୁକ୍ଖାପେତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୫,୧୬. ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେ ଣାପି ଚ
କତ୍ତାରଂ ୟୋ ପୟୋଜେତି, ତସ୍ସ ବ୍ୟାପାରେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଣି+ଣାପୀ ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ ।
ଣିପଚ୍ଚୟୋ ଉୱଣ୍ଣନ୍ତା, ଆତୋ ଣାପେୱ ହୋତି+ହ ।
ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ+କୋ ହୋତି ୱା ସେସେ, ବହୁଲଂତ୍ୟନୁୱୁତ୍ତିୟା ॥
ଅକମ୍ମକାପି ହୋନ୍ତେୱ, ଣି+ଣାପ୍ୟନ୍ତା ସକମ୍ମକା ।
ସକମ୍ମକା ଦ୍ୱିକମ୍ମା+ସ୍ସୁ, ଦ୍ୱିକମ୍ମା ଚ ତିକମ୍ମକା ॥
ତସ୍ମା କତ୍ତରି କମ୍ମେ ଚ, ଣି+ଣାପୀନଂ ତୁ ସମ୍ଭୱୋ ।
ନ ଭାୱେ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତା ତୁ, କମ୍ମଂ ହୋତି ପୟୋଜକେ ॥
ନୟାଦୀନଂ ପଧାନଞ୍ଚ, ଅପଧାନଂ ଦୁହାଦିନଂ ।
ସୁଦ୍ଧକତ୍ତା ଣି+ଣାପୀସୁ, କମ୍ମ+ମକ୍ଖ୍ୟାତ ଗୋଚରଂ ॥
ଭୱିତୁଂ ପୟୋଜୟତୀତି ଅତ୍ଥେ ଇମିନା ଣିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ଣକାରୋ ଣାନୁବନ୍ଧକାରିୟତ୍ଥୋ । ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେ+ଓ ପଚ୍ଚୟେ’’ତି ଓକାରେ ‘‘ଆୟା+ୱା ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଣାନୁବନ୍ଧେ ଆୱାଦେସୋ । ତ୍ୟାଦିମ୍ହି ‘‘ଣି+ଣାପ୍ୟା+ପୀହି ୱା’’ତି ଲୱିକରଣେ ଏକାରେ ‘‘ଏଓନ+ମୟୱା ସରେ’’ତି ଅୟାଦେସୋ । ସୋ ସମାଧିଂ ଭାୱୟତି ଭାୱେତି, ଭାୱୟନ୍ତି ଭାୱେନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ତେନ ସମାଧି ଭାୱୀୟତି+ଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୀଘୋ ସରସ୍ସା’’ତି କ୍ୟେ ଇକାରସ୍ସ ଦୀଘୋ । ଭାୱୟିସ୍ସତି ଭାୱେସ୍ସତି, ଭାୱୟିସ୍ସନ୍ତି ଭାୱେସ୍ସନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । ଅଜ୍ଜତନେ ଈସ୍ସ ସିମ୍ହି ଅଭାୱେସି ଭାୱେସି, ଅଭାୱୟି ଭାୱୟି, ଅଭାୱୟିଂସୁ ଭାୱୟିଂସୁ । ପରସ୍ସରଲୋପେ ଅଭାୱେସୁଂ ଭାୱେସୁଂ, ଅଭାୱୟଂସୁ ଭାୱୟଂସୁ, ଅଭାୱୟୁଂ ଭାୱୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଅଭାୱୀୟି ଭାୱୀୟି ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଭାୱିସ୍ସ ଅଭାୱୟିସ୍ସ, ଅଭାୱିସ୍ସଂସୁ ଅଭାୱୟିସ୍ସଂସୁ । କମ୍ମେ-ଅଭାୱୟିସ୍ସଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେ ଭାୱେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଭାୱୀୟେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି । ଭାୱୟତୁ ଭାୱେତୁ ଇଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ଭାୱୀୟତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପଚିତୁଂ ପୟୋଜେତୀତି ଅତ୍ଥେ ଣି+ଣାପୀ ହୋନ୍ତି । ସୋ ଦେୱଦତ୍ତେନ ଓଦନଂ ପାଚୟତି ପାଚେତି ଇଚ୍ଚାଦି, ତଥା ପାଚାପୟତି ପାଚାପେତି+ଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ସୋ ତେନ ଦେୱଦତ୍ତେନ ଓଦନୋ ପାଚୀୟତି ପାଚାପୀୟତି+ଚ୍ଚାଦି, ଭୱିସ୍ସତ୍ୟାଦୀସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଗନ୍ତୁଂ ପୟୋଜେତୀତି ଅତ୍ଥେ ସୋ ତଂ ପୁରିସଂ ଗାମଂ ଗମୟତି ଗମେତି ଗଚ୍ଛାପୟତି ଗଚ୍ଛାପେତି+ଚ୍ଚାଦି । କମ୍ମେ-ତେନ ସୋ ଗାମଂ ଗମୀୟତି ଗଚ୍ଛାପୀୟତି+ଚ୍ଚାଦି ।
ଗୁହ=ସଂୱରଣେ, ଗୁହିତୁଂ ପୟୋଜେତୀତି ଣିମ୍ହି ‘‘ଗୁହିସ୍ସ ସରେ’’ତି ଦୀଘୋ । ଗୂହୟତି, ଗୂହୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିସ+ଦୁସ=ଅପ୍ପୀତିୟଂ, ଦୁସିତୁଂ ପୟୋଜେତୀତି ଣିମ୍ହି ‘‘ଣିମ୍ହି ଦୀଘୋ ଦୁସସ୍ସା’’ତି ଦୀଘେ ଦୂସୟତି+ଚ୍ଚାଦି ।
ତଥା ଇଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୟୋଜୟତି ଇଚ୍ଛାପୟତି ଇଚ୍ଛାପେତି, ଏସୟତି ଏସେତି । ନିୟଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୟୋଜୟତି ନିୟମୟତି ନିୟମେତି । ତଥା ଆସୟତି ଆସେତି, ଅଚ୍ଛାପୟତି ଅଚ୍ଛାପେତି । ଲାଭୟତି ଲାଭେତି, ଏୱଂ ୱାସୟତି ୱାସେତି, ୱାସାପୟତି ୱାସାପେତି । ୱାହୟତି ୱାହେତି, ୱାହାପୟତି ୱାହାପେତି+ଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ଜୀରୟତି, ମାରୟତି, ଦସ୍ସୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । ହୂ=ସତ୍ତାୟଂ, ପହୋନ୍ତଂ ପୟୋଜୟତି ପହାୱୟତି ପହାୱେତି ଇଚ୍ଚାଦି । ସାୟୟତି ସାୟାପୟତି ସାୟାପେତି । ନାୟାପୟତି ନାୟାପେତି । ପତିଟ୍ଠାପୟତି ପତିଟ୍ଠାପେତି । ରସ୍ସେ ପତିଟ୍ଠପେତି । ହନ୍ତୁଂ ପୟୋଜୟତୀତି ଣି+ଣାପୀ, ‘‘ହନସ୍ସ ଘାତୋ ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଘାତାଦେସେ ଘାତୟତି ଘାତେତି । ତଥା ଜୁହାୱୟତି ଜୁହାୱେତି, ଜହାପୟତି ଜହାପେତି । ହାପୟତି ହାପେତି । ଦାପୟତି ଦାପେତି । ୱିଧାପୟତି ୱିଧାପେତି, ପିଦହାପୟତି ପିଦହାପେତି । (ଭୂୱାଦିନୟୋ) ।
ଇଦାନି ରୁଧାଦିଅଟ୍ଠଗଣା ଦସ୍ସୀୟନ୍ତେ-ରୋଧୟତି ରୋଧେତି । ଦେୱୟତି ଦେୱେତି । ତୋଦୟତି ତୋଦେତି । ଜୟାପୟତି ଜୟାପେତି । ୱିକ୍କୟତି ୱିକ୍କୟାପେତି । ସାୱୟତି ସାୱେତି । ୱିତାନୟତି ୱିତାନେତି । ଚୋରାପୟତି ଚୋରାପେତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଖାଦୀହି ପଚ୍ଚୟନ୍ତେହି, ଅପି ହୋନ୍ତି ଣି+ଣାପୟୋ ।
ଣି+ଣାପିନା+ନକାନାନଂ, ଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧନଂ ॥
ତିତିକ୍ଖନ୍ତଂ ପୟୋଜୟତି ତିତିକ୍ଖେତି ତିତିକ୍ଖାପେତି, ତିକିଚ୍ଛୟତି ତିକିଚ୍ଛେତି ତିକିଚ୍ଛାପୟତି ତିକିଚ୍ଛାପେତି । ଏୱଂ ବୁଭୁକ୍ଖେତି ବୁଭୁକ୍ଖାପେତି । ପବ୍ବତାୟୟତି । ପୁତ୍ତୀୟୟତି ଇଚ୍ଚାଦି । (ଖାଦିପଚ୍ଚୟନୟୋ) ।
ଇତି ପୟୋଗସିଦ୍ଧିୟଂ ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡୋ ଛଟ୍ଠୋ ।
୭. ଖାଦିକଣ୍ଡ
ଅଥ ଧାତୂହିୟେୱ ଭାୱ+କମ୍ମ+କତ୍ତୁ+କରଣାଦିସାଧନସହିତଂ ଖାଦିୱିଧାନଂ ଆରଭୀୟତେ –
‘‘ତିଜମାନେହି ଖସା ଖମାୱୀମଂସାସୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀହି ପଚ୍ଚୟୱିଧାନଞ୍ଚ ପରରୂପଦ୍ୱିତ୍ତାଦିକାରିୟଞ୍ଚ ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞାତବ୍ବଂ । ତିତିକ୍ଖନଂ ତିତିକ୍ଖା, ‘‘ଇତ୍ଥିୟ+ମଣକ୍ତିକୟକୟା ଚ’’ ଇତି ସୁତ୍ତେନ ଅପଚ୍ଚୟୋ ଚ ‘‘ଇତ୍ଥିୟ+ମତ୍ୱା’’ତି ଆପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି । ତଥା ୱୀମଂସନଂ ୱୀମଂସା । ‘‘କିତା ତିକିଚ୍ଛାସଂସୟେସୁ ଛୋ’’ତି ଛପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିମ୍ହି କତେ ତିକିଚ୍ଛନଂ ତିକିଚ୍ଛା, ୱିଚିକିଚ୍ଛନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ଗୁପ=ଗୋପନେ, ବଧ=ବନ୍ଧନେତି ଇମେହି ଧାତୂହି ‘‘ନିନ୍ଦାୟଂ ଗୁପ+ବଧା ବସ୍ସ ଭୋ ଚ’’ ଇତି ଛପଚ୍ଚୟାଦିମ୍ହି ଚ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରବକାରସ୍ସ ଇମିନା ଭକାରେ ଚ କତେ ଅପଚ୍ଚୟାଦି ହୋତି । ଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ଜିଗୁଚ୍ଛା, ବୀଭଚ୍ଛନଂ ବୀଭଚ୍ଛା । ‘‘ତୁଂସ୍ମା ଲୋପୋ ଚି+ଚ୍ଛାୟଂ ତେ’’ ଇତି ଇଚ୍ଛାୟ+ମତ୍ଥେ ଖ+ସ+ଛପ୍ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଭୁଜ=ପାଲନଜ୍ଝୋହାରେସୁ, ବୁଭୁକ୍ଖନଂ ବୁଭୁକ୍ଖା । ଜି=ଜୟେ, ଜିଗିଂସନଂ, ଜିଗିଂସା । ଘସ=ଅଦନେ, ଜିଘଚ୍ଛନଂ ଜିଘଚ୍ଛା ।
୨୭. ଭାୱକମ୍ମେସୁ ତବ୍ବାନୀୟା
ତବ୍ବଅନୀୟା କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରେ ଭାୱକମ୍ମେସୁ ଭୱନ୍ତି, ବହୁଲଂୱିଧାନା କତ୍ତୁକରଣାଦୀସୁପି । ଭୂ=ସତ୍ତାୟଂ, ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେ ଓପଚ୍ଚୟେ’’ତି ଓକାରେ ‘‘ଊବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ଊଆଗମୋ, ଞ୍ଞକାରୋ ଆଦ୍ୟାୱୟୱତ୍ଥୋ । ଓସ୍ସ ‘‘ଏଓନ+ ମୟୱା ସରେ’’ତି ଅୱାଦେସୋ, ଭୂୟତେତି ଭୱିତବ୍ବଂ ଭୱତା ଭୱନୀୟଂ । ଭାୱସ୍ସେ+କତ୍ତା ଏକୱଚନମେୱ, ତଞ୍ଚ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ତବ୍ବାଦ୍ୟଭିହିତୋ ଭାୱୋ,
ଦବ୍ବମିୱ ପକାସତୀତି-ବହୁୱଚନଞ୍ଚ ହୋତି ॥
କମ୍ମେ-ଅଭିପୁବ୍ବୋ, ଅଭିଭୂୟତେ ଅଭିଭୂୟିତ୍ଥ ଅଭିଭୂୟିସ୍ସତେତି ଅଭିଭୱିତବ୍ବୋ କୋଧୋ ପଣ୍ଡିତେନ, ଅଭିଭୱିତବ୍ବା ତଣ୍ହା, ଅଭିଭୱିତବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ଏୱଂ ଅଭିଭୱନୀୟୋ ଅଭିଭୱନୀୟା ଅଭିଭୱନୀୟଂ, କମ୍ମେ ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସେୱ ଲିଙ୍ଗୱଚନାନି ।
ୱିସେସ୍ସଲିଙ୍ଗାତବ୍ବାଦୀ, ତତ୍ଥା+ଦୋ ପଞ୍ଚ ଭାୱଜା ।
ନପୁଂସକେ ସିୟୁଂ ଭାୱେ, କ୍ତୋ ଚା+ନୋ ଅକତ୍ତରି ॥
ଭାୱସ୍ମିଂ ଘଣ ପୁମେ ଏୱଂ, ଇୟୁୱଣ୍ଣା ଗହାଦିଜୋ ।
ଅପଚ୍ଚୟୋପି ୱା+ସଂଖ୍ୟା, ତୁ+ମାଦିତ୍ୱନ୍ତକା ସିୟୁଂ ॥
ଇତୋ ପରଂ ଉପସଗ୍ଗପୁବ୍ବତା ଚ କାଲତ୍ତୟସ୍ସ ୱାକ୍ୟଗହଣଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଅନୁରୂପୱାକ୍ୟମେୱ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ –
ଆସ=ଉପୱେସନେ, ଆସନେ ଆସିତବ୍ବଂ ତୟା ଆସନୀୟଂ । କମ୍ମେ-ଉପାସୀୟତୀତି ଉପାସିତବ୍ବୋ ଗୁରୁ ଉପାସନୀୟୋ । ସୀ=ସୟେ, ଏ+ଅୟାଦେସା, ସୟନଂ ସୟିତବ୍ବଂ ସୟନୀୟଂ ତୟା । ଅତିସୀୟତୀତି ଅତିସୟିତବ୍ବୋ କଟୋ ତେ ଅତିସୟନୀୟୋ । ପଦ=ଗମନେ, ‘‘ପଦାଦୀନଂ କ୍ୱଚୀ’’ତି ୟୁକ, କକାରୋ କାନୁବନ୍ଧକାରିୟତ୍ଥୋ, ଉକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ, ଦସ୍ସଜୋ ପୁବ୍ବରୂପଞ୍ଚ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୀୟଂ । ପଟିପଜ୍ଜୀୟତୀତି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ମଗ୍ଗୋ ପଟିପଜ୍ଜନୀୟୋ । ବୁଧ=ଞାଣେ, ବୁଜ୍ଝତେତି ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ବୁଜ୍ଝନୀୟୋ । ସୁ=ସୱନେ, ସୂୟତେତି ସୋତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ, ଞ୍ଞିମ୍ହି ନାଗମେ ‘‘ତଥନରାନଂ ଟଠଣଲା’’ତି ଣେ ଚ କତେ ‘‘ନ ତେ କାନୁବନ୍ଧ+ନାଗମେସୂ’’ତି ଓକାରାଭାୱୋ । ସୁଣିତବ୍ବୋ, ସୱନୀୟୋ । କର=କରଣେ –
୯୫. ପରରୂପ+ମୟକାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ
କ୍ରିୟତ୍ଥାନ+ମନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ପରରୂପଂ ହୋତି ୟକାରତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ । କରୀୟତୀତି କତ୍ତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ, କତ୍ତବ୍ବା ପୂଜା, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ।
୧୧୯. ତୁଂ+ତୁନ+ତବ୍ବେସୁ ୱା
ତୁମାଦୀସୁ କରସ୍ସା ହୋତି ୱା । କାତବ୍ବଂ ହିତଂ ।
୧୭୧. ରା ନସ୍ସ ଣୋ
ରନ୍ତତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପଚ୍ଚୟନକାରସ୍ସ ଣ ହୋତି । କରଣୀୟୋ ।
ଭର=ଭରଣେ, ଭରୀୟତୀତି ଭରିତବ୍ବୋ ଭରଣୀୟୋ । ଗହ=ଉପାଦାନେ ‘‘ମଂ ୱା ରୁଧାଦୀନଂ’’ତି ଅନ୍ତସରା ପରୋମଂ ୱା ହୋତି । ମକାରୋ+ନୁବନ୍ଧୋ । ‘‘ଣୋ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସା’’ତି ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଣୋ, ସଂଗୟ୍ହତୀତି ସଂଗଣ୍ହିତବ୍ବୋ ସଂଗଣ୍ହନୀୟୋ, ‘‘ତଥନରା’’ଦିନା ଣକାରେ ଗହଣୀୟୋ । ରମ=କୀଳାୟଂ, ରମୀୟତୀତି ରମଣୀୟୋ ୱିହାରୋ । ଆପ=ପାପୁଣନେ, ‘‘ସକାପାନଂ କୁକକୂ ଣେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘ସକାପାନଂ କୁକ+କୂ’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା କୁ, ଊଆଗମେ ନାଗମସ୍ସ ଣେ ଚ କତେ ପାପୀୟତୀତି ପାପୁଣିତବ୍ବୋ । ପରରୂପେ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ପାପୁଣନୀୟୋ, ପାପନୀୟୋ ।
୯୬. ମନାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ
ମକାର+ନକାରନ୍ତାନଂ କ୍ରିୟତ୍ଥାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ହୋତ୍ୟ+ୟକାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ୱଗ୍ଗନ୍ତଂ, ଗମିୟତୀତି ଗନ୍ତବ୍ବୋ । ଗମିତବ୍ବଂ ଗମନୀୟଂ । ଖନ=ଖଣ=ଅୱଦାରଣେ, ନିଗ୍ଗହୀତଂ ୱଗ୍ଗନ୍ତତ୍ତଞ୍ଚ, ଖଞ୍ଞତେତି ଖନ୍ତବ୍ବଂ ଆୱାଟଂ ଖନିତବ୍ବଂ ଖନନୀୟଂ । ହନ=ହିଂସାୟଂ, ହଞ୍ଞତେତି ହନ୍ତବ୍ବଂ ହନିତବ୍ବଂ ହନନୀୟଂ । ମନ=ଞାଣେ, ମଞ୍ଞତେତି ମନ୍ତବ୍ବୋ ମନିତବ୍ବୋ । ‘‘ପଦାଦୀନଂ କ୍ୱଚୀ’’ତି ୟୁକ, ଚୱଗ୍ଗାଦିମ୍ହି କତେ ମଞ୍ଞିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନୀୟଂ ।
ପୂଜ=ପୂଜାୟଂ, ‘‘ଚୁରାଦିତୋ ଣୀ’’ତି ଣିମ୍ହି ଞୁକାରସ୍ସ ଗୁରୁତ୍ତା ଓକାରାୱୁତ୍ତି ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେଓ ପଚ୍ଚୟେ’’ତି ଏକାରେ ପୂଜେତବ୍ବୋ ଊମ୍ହି ଅୟାଦେସେ ପୂଜୟିତବ୍ବୋ ପୂଜନୀୟୋ ଭଗୱା ।
କତ୍ତରି-ୟା=ପାପୁଣନେ, ନୀୟତୀତି ନିୟ୍ୟାନିୟୋ ମଗ୍ଗୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଗମନୀୟା ଭୋଗା । କରଣେ-ନହ=ସୋଚେୟ୍ୟେ, ନହାୟନ୍ତ୍ୟ+ନେନାତି ନହାନୀୟଂ ଚୁଣ୍ଣଂ । ସମ୍ପଦାନେ-ଦା=ଦାନେ, ସଂ+ପପୁବ୍ବୋ, ସମ୍ମା ପଦୀୟତେ ଅସ୍ସାତି ସମ୍ପଦାନିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ।
୨୮. ଘ୍ୟଣ
ଭାୱକମ୍ମେସୁ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରୋ ଘ୍ୟଣ ହୋତି ବହୁଲଂ । ଊମ୍ହି କତ୍ତବ୍ବଂ କାରିୟଂ । ହର=ହରଣେ, ହରୀୟତୀତି ହାରିୟଂ । ଭର=ଭରଣେ, ଭରିତବ୍ବଂ ଭାରିୟଂ । ଲଭ=ଲାଭେ, ‘‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’’ତି ପୁବ୍ବରୂପଭକାରେ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟା’’ ଦିନା ତତିୟକ୍ଖରେ ଚ କତେ ଲଭିତବ୍ବଂ ଲବ୍ଭଂ ।
ୱଚ=ବ୍ୟତ୍ତୱଚନେ,
୯୮. କଗା ଚଜାନଂ ଘାନୁବନ୍ଧେ
ଘାନୁବନ୍ଧେ ଚକାର+ଜକାରନ୍ତାନଂ କ୍ରିୟତ୍ଥାନଂ କ+ଗା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ।
୮୪. ଅସ୍ସା ଣାନୁବନ୍ଧେ
ଣକାରାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଉପନ୍ତସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ଆ ହୋତି । ୱଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତେତି ୱାକ୍ୟଂ । ଭଜ=ସେୱାୟଂ, ଭଜନୀୟଂ ଭାଗ୍ୟଂ, ଜସ୍ସ ଗକାରୋ । ଚି=ଚୟେ, ଚୟନଂ ଚୀୟତୀତି ୱା ଚେୟ୍ୟଂ । ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
୫,୧୨୨. ନିତୋ ଚିସ୍ସ ଛୋ
ନିତୋ ପରସ୍ସ ଚିସ୍ସ ଛୋ ହୋତୀତିଆଦିଚକାରସ୍ସ ଛୋ । ୱିନିଚ୍ଛୟତୀତି ୱିନିଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ନାଗମେ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ଏ+ଅୟାଦେସେସୁ ୱିନିଚ୍ଛେତବ୍ବଂ ୱିନିଚ୍ଛନୀୟଂ । ନୀ=ପାପନେ, ନୀୟତୀତି ନେୟ୍ୟୋ ନେୟ୍ୟା ନେୟ୍ୟଂ, ନେତବ୍ବଂ ।
୨୯. ଆସ୍ସେ+ଚ
ଆକାରନ୍ତତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଘ୍ୟଣ ହୋତି ଭାୱକମ୍ମେସୁ ଆସ୍ସ ଏ ଚ । ଦା=ଦାନେ, ଦାତବ୍ବଂ ଦେୟ୍ୟଂ । ପା=ପାନେ, ପୀୟତୀତି ପେୟ୍ୟଂ । ମା=ମାନେ, ମୀୟତୀତି ମେୟ୍ୟଂ । ଞା=ଅୱବୋଧନେ, ଞାୟତୀତି ଞେୟ୍ୟଂ ଞାତବ୍ବଂ, ଊମ୍ହି ନାଗମୋ ‘‘ଞାସ୍ସ ନେ+ଜା’’ତି ଞାସ୍ସ ଜାଦେସେ ଜାନିତବ୍ବଂ, ୱିଜାନିୟଂ । ଖା=ପକଥନେ, ସଂଖାତବ୍ବଂ ସଂଖେୟ୍ୟଂ ।
୩୦. ୱଦାଦୀହି ୟୋ
ୱଦାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ୟୋ ହୋତି ବହୁଲଂ ଭାୱକମ୍ମେସୁ । ୱଦ=ୱଚନେ, ୱଦନଂ ୱଜ୍ଜତୀତି ୱା ୱଜ୍ଜଂ । ମଦ=ଉମ୍ମାଦେ, ମଦନଂ ମଜ୍ଜତେ ଅନେନାତି ୱା ମଜ୍ଜଂ । ଗମନଂ ଗମ୍ମତେତି ୱା ଗମ୍ମଂ । ଗଦ=ୱଚନେ, ଗଜ୍ଜତେ ଗଦନୀୟଂ ୱାତି ଗଜ୍ଜଂ । ପଦ=ଗମନେ, ପଜ୍ଜନୀୟଂ ପଜ୍ଜଂ ଗାଥା । ଅଦ+ଖାଦ=ଭକ୍ଖନେ, ଖଜ୍ଜତୀତି ଖଜ୍ଜଂ ଖାଦନୀୟଂ । ଦମ=ଦମନେ, ଦମ୍ମତେତି ଦମ୍ମୋ ଦମନୀୟୋ ।
ଭୁଜା+ନ୍ନେତି ଗଣସୁତ୍ତେନ ଅନ୍ନେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୟପଚ୍ଚୟୋ ।
୮୩. ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସତି
ଲହୁଭୂତସ୍ସ ଉପନ୍ତସ୍ସ ଇୟୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ଏଓ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପେ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଭୋଜ୍ଜୋ ଓଦନୋ, ଭୋଜ୍ଜା ୟାଗୁ ।
୩୧. କିଚ୍ଚ ଘଚ୍ଚ ଭଚ୍ଚ ଭବ୍ବ ଲେୟ୍ୟା
ଏତେ ସଦ୍ଦା ୟପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । କର=କରଣେ, ଇମିନା ନିପାତନା ୟେ କିଚାଦେସେ ଚ କତେ ପୁବ୍ବରୂପଂ, କତ୍ତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ । ହନ=ହିଂସାୟଂ, ଘଚ୍ଚାଦେସାଦିମ୍ହି କତେ ହନନଂ ହଞ୍ଞତେତି ୱା ଘଚ୍ଚଂ । ଭର=ଭରଣେ, ଭଚ୍ଚାଦେସାଦିମ୍ହି କତେ ଭରଣୀୟୋ ଭଚ୍ଚୋ । ଭୂ=ସତ୍ତାୟଂ, ୟମ୍ହି ଓକାରେ ଇମିନା ଅୱାଦେସେ ଭୱତୀତି ଭବ୍ବୋ । ଲିହ=ଅସ୍ସାଦନେ, ୟମ୍ହି ଇମିନା ହସ୍ସ ୟକାରେ ଲେହିତବ୍ବଂ ଲେୟ୍ୟଂ, ଏକାରୱୁଦ୍ଧି ।
୩୨. ଗୁହାଦୀହି ୟକ
ଗୁହାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ଭାୱକମ୍ମେସୁ ୟକ ହୋତି । ଗୁହ=ସଂୱରଣେ, ‘‘ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସା’’ତି ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଓକାରସ୍ସ ‘‘ନ ତେ କାନୁବନ୍ଧନାଗମେସୂ’’ତି ପଟିସେଧୋ । ‘‘ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସେ ଗୁହନଂ ଗୁହିତବ୍ବଂ ଗୁୟ୍ହଂ । ଦୁହ=ପପୂରଣେ, ଦୋହନଂ ଦୁୟ୍ହତୀତି ୱା ଦୁୟ୍ହଂ । ସାସ=ଅନୁସିଟ୍ଠିୟଂ –
୧୧୭. ସାସସ୍ସ ସିସ ୱା
ସାସସ୍ସ ସିସ ୱା ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ । ପୁବ୍ବରୂପଂ, ସାସୀୟତୀତି ସିସ୍ସୋ ।
ସିଦ୍ଧା ଏୱେ+ତେ ତବ୍ବାଦୟୋ ପେସା+ତିସଗ୍ଗ+ପ୍ପତ୍ତକାଲେସୁ ଗମ୍ୟମାନେସୁପି, ସାମଞ୍ଞେନ ୱିଧାନତୋ । ପେସନଂ – ‘‘କତ୍ତବ୍ବ+ମିଦଂ ଭୱତା’’ତି ଆଣାପନଂ ଅଜ୍ଝେସନଞ୍ଚ । ଅତିସଗ୍ଗୋ ନାମ ‘‘କି+ମିଦଂ ମୟା କତ୍ତବ୍ବଂ’’ତି ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ‘‘ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନମୁଖେନ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞା । ପତ୍ତକାଲୋ ନାମ ସମ୍ପତ୍ତସମୟୋ । ୟୋ କିଚ୍ଚକରଣସମୟଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା କରୋତି, ତସ୍ସ ସମୟାରୋଚନଂ, ନ ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝେସନ+ମତ୍ଥି । ଭୋତା ଖଲୁ କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ କରଣୀୟୋ କାରିୟୋ କିଚ୍ଚୋ’’ ଏୱଂ ତ୍ୱୟା କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ, ଭୋତୋ ହି ପତ୍ତୋ କାଲୋ କଟକରଣେ ।
ଏୱଂ ଉଦ୍ଧମୁହୁତ୍ତେପି ୱତ୍ତମାନତୋ ପେସାଦୀସୁ ସିଦ୍ଧା ଏୱ । ତଥା ଅରହେ କତ୍ତରି ସତ୍ତିୱିସିଟ୍ଠେ ଚ ପତୀୟମାନେ, ଆୱସ୍ସକା+ଧମୀଣତାୱିସିଟ୍ଠେ ଚ ଭାୱାଦୋ ସିଦ୍ଧା । ଉଦ୍ଧଂ ମୁହୁତ୍ତତୋ-ଭୋତା କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ । ଭୋତା ରଜ୍ଜଂ କାତବ୍ବଂ, ଭୱଂ ଅରହୋ । ଭୋତା ଭାରୋ ୱହିତବ୍ବୋ, ଭୱଂ ସକ୍କୋ । ଭୋତା ଅୱସ୍ସଂ କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ । ଭୋତା ନିକ୍ଖୋ ଦାତବ୍ବୋ ।
୩୩. କତ୍ତରି ଲ୍ତୁ+ଣ୍କା
କତ୍ତରି କାରକେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଲ୍ତୁ+ଣ୍କା ହୋନ୍ତି । କର=କରଣେ, ପରରୂପେ ‘‘ଲ୍ତୁ+ପିତାଦୀନ+ମା ସିମ୍ହୀ’’ତି ଆ ସିଲୋପୋ ଚ । କରୋତୀତି କତ୍ତା । ଏୱଂ ଭରତୀତି ଭତ୍ତା । ହରତୀତି ହତ୍ତା । ଭିଦତୀତି ଭେତ୍ତା, ଏକାରୋ, ଊମ୍ହି ଭେଦିତା । ଛିନ୍ଦତୀତି ଛେତ୍ତା । ଭୋଜନସ୍ସ ଦାତା ଭୋଜନଦାତା । ସନ୍ଧାତୀତି ସନ୍ଧାତା । ୱଚତୀତି ୱତ୍ତା । ଓକାରପରରୂପେସୁ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଭୋତ୍ତା । ‘‘ପଦାଦୀନଂ କ୍ୱଚୀ’’ତି ୟୁକାଗମୋ, ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଜ୍ଝିତା । ଜାନାତୀତି ଞାତା । ଛିନ୍ଦତୀତି ଛେତା । ସୁଣାତୀତି ସୋତା । ‘‘ଊ+ଲସ୍ସେ’’ତି ଊସ୍ସ ଏକାରେ ଗଣ୍ହାତୀତି ଗହେତା । ଭୱତୀତି ଭୱିତା । ସରତୀତି ସରିତା । ‘‘ମନାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ’’ତି ମସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତେ ୱଗ୍ଗନ୍ତେ ଚ ଗଚ୍ଛତୀତି ଗନ୍ତା । ନକାରନ୍ତାନମ୍ପି ନିଗ୍ଗହୀତଂ, ଖନତୀତି ଖନ୍ତା । ସନତୀତି ସନ୍ତା । ମଞ୍ଞତୀତି ମନ୍ତା । ପାଲେତୀତି ପାଲୟିତା ପାଲେତା, ଏତ୍ଥ ଚୁରାଦିତ୍ତା ଣି ।
ଣିଣାପୀସୁ-ଭାୱୟତୀତି ଭାୱୟିତା ଭାୱେତା । ଏୱଂ ସାରୟିତା ସାରେତା, ଦାପୟିତା ଦାପେତା, ହାପୟିତା ହାପେତା, ନିରୋଧୟିତା ନିରୋଧେତା, ବୋଧୟିତା ବୋଧେତା, ଞାପୟିତା ଞାପେତା, ସାୱୟିତା ସାୱେତା, ଗାହୟିତା ଗାହେତା, କାରୟିତା କାରେତା, କାରାପୟିତା କାରାପେତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଣ୍କପଚ୍ଚୟେ-ଣକାରୋ ୱୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ । ରଥଂ କରୋତୀତି ରଥକାରକୋ, ‘‘ଅସ୍ସା ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଆ ଅମାଦିସମାସୋ ଚ । ଅନ୍ନଂ ଦଦାତୀତି ଅନ୍ନଦାୟକୋ । ‘‘ଅଧାତୁସ୍ସ କା+ସ୍ୟାଦିତୋ ଘେ+ସ୍ସୀ’’ତି ଘେ ପରେ ଅସ୍ସ ଇଆଦେସୋ, ଅନ୍ନଦାୟିକା, ଅନ୍ନଦାୟକଂ କୁଲଂ । ‘‘ଆସ୍ସା+ଣାପିମ୍ହି ୟୁକ’’ ଇତିଣାପିତୋ+ଞ୍ଞତ୍ର ୟୁକ । ଲୋକଂ ନେତୀତି ଲୋକନାୟକୋ, ଏକାରେ ‘‘ଆୟା+ୱା ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଆୟାଦେସୋ । ଏୱଂ ୱିନେତୀତି ୱିନାୟକୋ ।
ଅକମ୍ମୁପପଦେ-କରୋତୀତି କାରକୋ, ଏୱଂ ଦାୟକୋ ନାୟକୋ, ଓକାରେ ଆୱାଦେସେ ସୁଣାତୀତି ସାୱକୋ । ପୁରେ ୱିୟ ଇକାରେ ସାୱିକା । ଲୁନାତୀତି ଲାୱକୋ । ପୁ=ପୱନେ, ପୁନାତୀତି ପାୱକୋ । ଭୱତୀତି ଭାୱକୋ, ଉପାସତୀତି ଉପାସକୋ । ଗଣ୍ହାତୀତି ଗାହକୋ ପାୱକୋ, ୟାଜକୋ । ୱଧ=ହିଂସାୟଂ, ୱଧେତୀତି ୱଧକୋ, ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରାପୀ’’ତି ୱୁଦ୍ଧିପଟିସେଧୋ । ‘‘ହନସ୍ସ ଘାତୋ ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଘାତାଦେସୋ, ହନତୀତି ଘାତକୋ । ‘‘ମଂ ୱା ରୁଧାଦୀନଂ’’ତି ମଂ, ରୁନ୍ଧକୋ, ଗୁରୁତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି । ତଥା ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଭୁଞ୍ଜକୋ । ଆୟସ୍ସ ରସ୍ସେ କିଣାତୀତି କୟକୋ । ପାଲେତୀତି ପାଲକୋ । ପୂଜେତୀତି ପୂଜକୋ ।
ଖାଦୀସୁ-ତିତିକ୍ଖତୀତି ତିତିକ୍ଖକୋ । ୱୀମଂସତୀତି ୱୀମଂସକୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ପନୁଦତୀତି ପନୂଦକୋ, ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ଦୀଘୋ । ‘‘ଭୀତ୍ୱା+ନକୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘ଆନକୋ’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଆନକୋ, ଆସ୍ସ ରସ୍ସେ ନକାରାଗମେ ଚ ‘‘ଞାସ୍ସ ନେ ଜା’’ତି ଜାଦେସୋ, ଜାନନକୋ । ଣାପିମ୍ହି –
ଅଣ-ଇତି ଦଣ୍ଡକଧାତୁ, ଆଣାପେତୀତି ଆଣାପକୋ । ତଥା ସଞ୍ଞାପକୋ, ପତିଟ୍ଠାପକୋ । ସଂ+ପ ପୁବ୍ବୋ ଆପ=ପାପୁଣନେ, ନିବ୍ବାନଂ ସମ୍ପାପେତୀତି ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକୋ । କାରାପକୋ, କାରାପିକା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବହୁଲଂୱିଧାନା କମ୍ମେପି-ପାଦେହି ହରୀୟତୀତି ପାଦହାରକୋ । ଚୁପ=ମନ୍ଦଗମନେ, ଗଲେ ଚୁପ୍ପତୀତି ଗଲଚୋପକୋ ।
ସିଦ୍ଧୋୱ ଲ୍ତୁ ଅରହାଦୀସୁ ‘‘ଭୱଂ ଖଲୁ କଞ୍ଞାୟ ପରିଗ୍ଗହାରହୋ’’ତି (ପରିଗ୍ଗହିତା) । ସୀଲତ୍ଥେ-ଉପାଦାନସୀଲୋତି ଉପାଦାତା । ସାଧୁ ଗଚ୍ଛତୀତି ଗନ୍ତା । ମୁଣ୍ଡନଧମ୍ମା ମୁଣ୍ଡନାଚାରାତି ମୁଣ୍ଡୟିତାରୋ, ଏତ୍ଥ ‘‘ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ନାମସ୍ମୀ’’ତି ଇମ୍ହି ଊଆଗମେ ଏ+ଅୟାଦେସେ ମୁଣ୍ଡୟିତୁସଦ୍ଦମ୍ହି ଆରଙାଦେସେ ଚ କତେ ୟୋସ୍ସ ଟୋ ।
୩୪. ଆୱୀ
କ୍ରିୟତ୍ଥା ଆୱୀ ହୋତି ବହୁଲଂ କତ୍ତରି । ‘‘ଦିସସ୍ସ ପସ୍ସ+ଦସ୍ସ=ଦସ+ଦ+ଦକ୍ଖା’’ତି ଦସ୍ସାଦେସୋ, ଭୟଂ ପସ୍ସତୀତି ଭୟଦସ୍ସାୱୀ । ନୀମ୍ହି ଭୟଦସ୍ସାୱିନୀ । ଭୟଦସ୍ସାୱି ଚିତ୍ତଂ । ଅପ୍ପୱିସୟତାଞାପନତ୍ଥଂ ଭିନ୍ନୟୋଗକରଣଂ । ସାମଞ୍ଞୱିହିତତ୍ତା ସୀଲାଦୀସୁ ଚ ହୋତେୱ ।
୩୫. ଆସିଂସାୟ+ମକୋ
ଆସିଂସାୟଂ ଗମ୍ମମାନାୟଂ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଅକୋ ହୋତି କତ୍ତରି । ଜୀୱ=ପାଣଧାରଣେ, ଜୀୱତୂତି ଜୀୱକୋ । ନନ୍ଦ=ସମିଦ୍ଧିୟଂ, ନନ୍ଦତୂତି ନନ୍ଦକୋ । ଭୱତୂତି ଭୱକୋ ।
୩୬. କରା ଣନୋ
କରତୋ କତ୍ତରି ଣ ନୋ ହୋତି । କରୋତୀତି କାରଣଂ । କତ୍ତରୀତି କିଂ, କରୋତି ଅନେନାତି କରଣଂ ।
୩୭. ହାତୋ ୱୀହି+କାଲେସୁ
ହାତୋ ୱୀହିସ୍ମିଂ କାଲେ ଚ ଣନୋ ହୋତି । ‘‘ଆସ୍ସା’’ତ୍ୟାଦିନା ୟୁକ, ଜହନ୍ତି ଉଦକଂତି ହାୟନା ୱୀହୟୋ । ଜହାତି ଭାୱେ ପଦତ୍ଥେତି ହାୟନୋ ସଂୱଚ୍ଛରୋ । ୱୀହିକାଲେସୂତି କିଂ, ଜହାତୀତି ହାତା ।
୩୮. ୱିଦା କୂ
ୱିଦସ୍ମା କୂ ହୋତି କତ୍ତରି । କକାରୋ ‘‘କୂତୋ’’ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ । ୱିଦତୀତି ୱିଦୂ, ଲୋକୱିଦୂ ।
୩୯. ୱିତୋ ଞାତୋ
ୱିପୁବ୍ବା ଞାଇଚ୍ଚ+ସ୍ମା କୂ ହୋତି କତ୍ତରି । ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞୂ ।
୪୦. କମ୍ମା
କମ୍ମତୋ ପରା ଞାଇଚ୍ଚ+ସ୍ମା କୂ ହୋତି କତ୍ତରି । ସବ୍ବଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ । ଏୱଂ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ, ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ, ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ କାଲଞ୍ଞୂ, କତଞ୍ଞୂ ଇଚ୍ଚାଦି । (ଭିକ୍ଖୂତି ପନ ‘‘ଭରାଦି’’ ଣ୍ୱାଦିସୁତ୍ତେନ ସିଦ୍ଧଂ) ।
୪୧. କ୍ୱଚଣ
କମ୍ମତୋ ପରା କ୍ରିୟତ୍ଥା କ୍ୱଚି ଅଣ ହୋତି କତ୍ତରି । କୁମ୍ଭଂ କରୋତୀତି କୁମ୍ଭକାରୋ, ଅମାଦିସମାସୋ । ଇତ୍ଥିୟଂ କୁମ୍ଭକାରୀ । ଏୱଂ କମ୍ମକାରୋ, ମାସାକାରୋ, କଟ୍ଠକାରୋ, ରଥକାରୋ ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ, ସୁତ୍ତକାରୋ, ୱୁତ୍ତିକାରୋ, ଟୀକାକାରୋ । ସରଂ ଲୁନାତୀତି ସରଲାୱୋତି ଓ+ଅୱାଦେସା । ମନ୍ତେ ଅଜ୍ଝାୟତୀତି ମନ୍ଥଜ୍ଝାୟୋ, ଇ=ଅଜ୍ଝେନଗତୀସୁ, ଅଧିପୁବ୍ବୋ, ଏ+ଅୟାଦେସା, ଅଧିନୋ ଇସ୍ସ ୟକାର+ଚୱଗ୍ଗାଦୟୋ ଚ ।
ବହୁଲାଧିକାରା ଇହ ନ ହୋତି ‘‘ଆଦିଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି, ହିମୱନ୍ତଂ ସୁଣୋତି, ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି’’ । କ୍ୱଚୀତି କିଂ, କମ୍ମକରୋ, ଏତ୍ଥ ଅପଚ୍ଚୟୋ ।
୪୨. ଗମା ରୂ
କମ୍ମତୋ ପରା ଗମା ରୂ ହୋତି କତ୍ତରି । ରାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଅମଭାଗଲୋପୋ । ୱେଦଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦଗୂ, ଏୱଂ ପାରଗୂ ।
ସାମଞ୍ଞୱିଧାନତୋ ସୀଲାଦୀସୁପି ହୋତି । ଭୱପାରଂ ଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ଭୱପାରଗୂ । ଅନ୍ତଗମନସୀଲୋ ଅନ୍ତଗୂ, ଏୱଂ ଅଦ୍ଧଗୂ ।
୪୩. ସମାନ+ଞ୍ଞ+ଭୱନ୍ତ+ୟାଦିତୂ+ପମାନା ଦିସା କମ୍ମେ ରୀ+ରିକ୍ଖ+କା
ସମାନାଦୀହି ୟାଦୀହି ଚୋ+ପମାନେହି ପରା ଦିସା କମ୍ମକାରକେ ରୀ+ରିକ୍ଖ+କା ହୋନ୍ତି । ‘‘ସ୍ୟାଦି ସ୍ୟାଦିନେ+କତ୍ଥଂ’’ତି ସମାସେ ‘‘ରାନୁବନ୍ଧେ+ନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’’ତି ଦିସସ୍ସ ଇସଭାଗଲୋପେ ‘‘ରୀରିକ୍ଖକେସୂ’’ତି ସମାନସ୍ସ ସାଦେସେ ଚ ସମାନୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ସଦୀ, ସଦିକ୍ଖୋ । କେ – ‘‘ନ ତେ କାନୁବନ୍ଧନାଗମେସୂ’’ତି ଏତ୍ତାଭାୱୋ, ସଦିସୋ ।
୧୨୫. ସମାନା ରୋ ରୀ+ରିକ୍ଖ+କେସୁ
ସମାନସଦ୍ଦତୋ ପରସ୍ସ ଦିସସ୍ସ ର ହୋତି ୱା ରୀ+ରିକ୍ଖ+କେସୂତି ପକ୍ଖେ ଦସ୍ସ ରାଦେସେ ସରୀ, ସରିକ୍ଖୋ, ସରିସୋ ।
୩,୮୬. ସବ୍ବାଦୀନ+ମା
ରୀ+ରିକ୍ଖ+କେସୁ ସବ୍ବାଦୀନ+ମା ହୋତି । ଅଞ୍ଞୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଅଞ୍ଞାଦୀ, ଅଞ୍ଞାଦିକ୍ଖୋ, ଅଞ୍ଞାଦିସୋ ।
୩,୮୭. ନ୍ତ+କି+ମି+ମାନଂ ଟା+କୀ+ଟୀ
ରୀ+ରିକ୍ଖ+କେସୁ ନ୍ତ+କିଂ+ଇମସଦ୍ଦାନଂ ଟା+କୀ+ଟୀ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଟକାରା ସବ୍ବାଦେସତ୍ଥା । ଭୱାଦୀ ଭୱାଦିକ୍ଖୋ ଭୱାଦିସୋ, କୀଦୀ କୀଦିକ୍ଖୋ କୀଦିସୋ, ଅୟମିୱ ଦିସ୍ସତୀତି ଈଦୀ ଈଦିକ୍ଖୋ ଈଦିସୋ । ଆକାରେ ୟାଦୀ ୟାଦିକ୍ଖୋ ୟାଦିସୋ, ତ୍ୟାଦୀ ତ୍ୟାଦିକ୍ଖୋ ତ୍ୟାଦିସୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩,୮୮. ତୁମ୍ହାମ୍ହାନଂ ତାମେ+କସ୍ମିଂ
ରୀ+ରିକ୍ଖ+କେସୁ ତୁମ୍ହାମ୍ହାନଂ ତାମା ହୋନ୍ତେ+କସ୍ମିଂ ୟଥାକ୍କମଂ । ତ୍ୱଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ଅୟଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ତାଦୀ ମାଦୀ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏକସ୍ମିନ୍ତି କିଂ, ତୁମ୍ହାଦିସୋ ଅମ୍ହାଦିସୋ ।
୩,୮୯. ତଂ+ମ+ମଞ୍ଞତ୍ର
ରୀରିକ୍ଖକନ୍ତତୋ+ଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରପଦେ ତୁମ୍ହାମ୍ହାନ+ମେକସ୍ମିଂ ତଂ+ମଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ତ୍ୱଂ ଦୀପୋ ଏସଂ, ଅହଂ ଦୀପୋ ଏସଂତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ତଂଦୀପା ମଂଦୀପା । ତ୍ୱଂ ସରଣ+ମେସଂ, ଅହଂ ସରଣ+ ମେସନ୍ତି ତଂସରଣା ମଂସରଣା । ତୟା ୟୋଗୋ ତୟ୍ୟୋଗୋ, ମୟା ୟୋଗୋ ମୟ୍ୟୋଗୋତି ଅମାଦିସମାସେ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ।
୩,୯୦. ୱେ+ତସ୍ସେ+ଟ
ରୀ+ରିକ୍ଖ+କେସୁ ଏତସ୍ସ ଏଟ ୱା ହୋତି । ଏଦୀ ଏତାଦୀ, ଏଦିକ୍ଖୋ ଏତାଦିକ୍ଖୋ, ଏଦିସୋ ଏତାଦିସୋ ।
୪୪. ଭାୱକାରକେ ସ୍ୱ+ଘଣ ଘ କା
ଭାୱେ କାରକେ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଅ ଘଣ ଘ କା ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ ।
ଅପଚ୍ଚୟୋ-ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପଗ୍ଗହୋ, ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହୋ, ଧମ୍ମଂ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମଧରୋ, ଏୱଂ ୱିନୟଧରୋ । ତଥା ତଂ କରୋତୀତି ତକ୍କରୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ଏୱଂ ହିତକରୋ, ଦିୱସକରୋ, ଦିନକରୋ, ଦିୱାକରୋ, ନିସାକରୋ, ଧନୁଂ ଗଣ୍ହୀତି ଧନୁଗ୍ଗହୋ । ଏୱଂ କୱଚଗ୍ଗହୋ । ଦଦ=ଦାନେ, ସବ୍ବକାମଂ ଦଦାତୀତି ସବ୍ବକାମଦଦୋ, ସବ୍ବଦଦୋ । ଆତୋ ‘‘ପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚା’’ତି ଚଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ‘‘ରସ୍ସୋ ପୁବ୍ବସ୍ସା’’ତି ରସ୍ସେ ଚ ଅନ୍ନଂ ଦଦାତୀତି ଅନ୍ନଦଦୋ, ଏୱଂ ଧନଦୋ । ସଂପୁବ୍ବୋ ଧା=ଧାରଣେ, ସବ୍ବଂ ସନ୍ଧହତୀତି ସବ୍ବସନ୍ଧୋ । ନୀ=ପାପନେ, ୱିପୁବ୍ବୋ, ୱିନେସି ୱିନେତି ୱିନେସ୍ସତି ଏତେନ ଏତ୍ଥାତି ୱା ୱିନୟୋ, ଏ+ଅୟାଦେସା । ନୟନଂ ନୟୋ । ସି=ସେୱାୟଂ, ନିପୁବ୍ବୋ, ନିସ୍ସୀୟତୀତି ନିସ୍ସୟୋ । ସି=ସୟେ, ଅନୁସୟି ଅନୁସେତି ଅନୁସେସ୍ସତୀତି ଅନୁସୟୋ । ଇ=ଗତିମ୍ହି, ପତିପୁବ୍ବୋ, ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଫଲ+ମେତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ । ସଂ+ଉପୁବ୍ବୋ, ଦାଗମେ ସମୁଦୟୋ। ଚି=ଚୟେ, ୱିନିଚ୍ଛୟତେ+ନେନ ୱିନିଚ୍ଛୟନଂ ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ‘‘ନିତୋ ଚିସ୍ସ ଛୋ’’ତି ଚିସ୍ସ ଛୋ । ଉଚ୍ଚୟନଂ ଉଚ୍ଚୟୋ, ସଂଚୟୋ । ଖି=ଖୟେ, ଖୟନଂ ଖୟୋ । ଜି=ଜୟେ, ୱିଜୟନଂ ୱିଜୟୋ, ଜୟୋ । କୀ=ଦବ୍ବୱିନୀମୟେ, ୱିକ୍କୟନଂ ୱିକ୍କୟୋ, କୟୋ । ଲୀ=ସିଲେସନେ, ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆଲୟୋ, ଲୟୋ । (ଇୱଣ୍ଣନ୍ତା) ।
ଆସୁଣନ୍ତୀତି ଅସ୍ସୱା, ଆସ୍ସ ରସ୍ସୋ । ପଟିସ୍ସୱନଂ ପଟିସ୍ସୱୋ । ସୁ=ପସ୍ସୱନେ, ଆଭୱଗ୍ଗା ସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା । ରୁ=ସଦ୍ଦୋ ରୱତୀତି ରୱୋ । ଭୱତୀତି ଭୱୋ । ପଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ପଭୱୋ । ଲୂ=ଛେଦନେ, ଲୱନଂ ଲୱୋ । (ଉୱଣ୍ଣନ୍ତା) ।
ଚର=ଚରଣେ, ସଂଚରଣଂ ସଂଚରୋ । ଦର=ୱିଦାରଣେ, ଆଦରନଂ ଆଦରୋ । ଆଗଚ୍ଛତି ଆଗମନଂତି ୱା ଆଗମୋ । ସପ୍ପ=ଗମନେ, ସପ୍ପତୀତି ସପ୍ପୋ । ଦିବ୍ବତୀତି ଦେୱୋ । ପକ୍କମନଂ ପକ୍କମତୀତି ୱା ପକ୍କମୋ, ଏୱଂ ୱିକ୍କମୋ । ଚର=ଚରଣେ, ୱନଂ ଚରତୀତି ୱନଚରୋ । କାମୋ ଅୱଚରତି ଏତ୍ଥାତି କାମାୱଚରୋ ଲୋକୋ, କାମାୱଚରା ପଞ୍ଞା, କାମାୱଚରଂ ଚିତ୍ତଂ । ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ । ପାଦେନ ପିୱତୀତି ପାଦପୋ । ଏୱଂ କଚ୍ଛପୋ । ସିରସ୍ମିଂ ରୁହତୀତି ସିରୋରୁହୋ, ମନାଦିତ୍ତା ଓ । ଗୁହାୟଂ ସୟତୀତି ଗୁହାସୟଂ ଚିତ୍ତଂ, ଏୱଂ କୁଚ୍ଛିସୟା ୱାତା । ପବ୍ବତେ ତିଟ୍ଠତୀତି ପବ୍ବତଟ୍ଠୋ ପୁରିସୋ, ପବ୍ବତଟ୍ଠା ନଦୀ, ପବ୍ବତଟ୍ଠଂ ଭସ୍ମଂ । ଏୱଂ ଥଲଟ୍ଠଂ ଜଲଟ୍ଠଂ ।
କିଚ୍ଛତ୍ଥେ ଦୁମ୍ହି ଅକିଚ୍ଛତ୍ଥେ ସୁ+ଈସଂ+ସୁଖ ଉପପଦେସୁ-ଦୁକ୍ଖେନ କରୀୟତି କରଣଂ ୱା ଦୁକ୍କରଂ । ଏୱଂ ଦୁସ୍ସୟୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଭରୀୟତୀତି ଦୁବ୍ଭରୋ ମହିଚ୍ଛୋ । ଏୱଂ ଦୁରକ୍ଖଂ ଚିତ୍ତଂ, ଦୁଦ୍ଦସୋ ଧମ୍ମୋ, ଦୁରନୁବୋଧୋ ଧମ୍ମୋ । ଈସଂ ସୟତୀତି ଈସଂସୟୋ, ଏୱଂ ସୁଖସୟୋ । ଈସଂ କରୀୟତୀତି ଈସକ୍କରଂ କମ୍ମଂ । ସୁଖେନ କରୀୟତୀତି ସୁକରଂ ପାପଂ ବାଲେନ । ଏୱଂ ସୁଭରୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ସୁଦସ୍ସଂ ପରୱଜ୍ଜଂ, ସୁବୋଧ+ମିଚ୍ଚାଦି । ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଦିଅମାଦିସମାସା ।
ଘଣ-ଭୱତୀତି ଭାୱୋ, ଓ+ଆୱାଦେସା । ଅୟ=ଇତି ଦଣ୍ଡକଧାତୁ, ଅୟତି ଇତୋତି ଆୟୋ, ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ଉପହନତୀତି ଉପଘାତୋ, ‘‘ହନସ୍ସ ଘାତୋ ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଘାତାଦେସୋ । ରଞ୍ଜତୀତି ରାଗୋ, ‘‘କଗା ଚଜାନଂ ଘାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଜସ୍ସ ଗୋ । ରଞ୍ଜନ୍ତି ଅନେନାତି ରାଗୋ । ‘‘ଅସ୍ସା ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଆ, ପଜ୍ଜତେ+ନେନାତି ପାଦୋ । ତୁଦ=ବ୍ୟଥନେ, ପତୁଜ୍ଜତେ+ନେନାତି ପତୋଦୋ । ଜରୀୟତି ଅନେନାତି ଜାରୋ, ଏୱଂ ଦାରୋ । ଭଜୀୟତୀତି ଭାଗୋ । ଏୱଂ ଭାରୋ । ଲବ୍ଭତୀତି ଲାଭୋ । ୱି+ଓପୁବ୍ବୋ, ୱୋହରୀୟତୀତି ୱୋହାରୋ । ଦିୟ୍ୟତୀତି ଦାୟୋ, ୟୁକ । ୱିହଞ୍ଞତି ଏତସ୍ମାତି ୱିଘାତୋ । ୱିହରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିହାରୋ । ଆରମନ୍ତି ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଆରାମୋ । ପଚନଂ ୱା ପାକୋ, ଚସ୍ସ କୋ । ଚଜନଂ ଚାଗୋ । ୟଜନଂ ୟାଗୋ । ରଜନଂ ରାଗୋ ।
୧୨୭. ଅନ+ଘଣସ୍ୱା+ପରୀହି ଳୋ
ଆ+ପରୀହି ପରସ୍ସ ଦହସ୍ସ ଳୋ ହୋତ+ନ+ଘଣସୁ । ପରିଦହନଂ ପରିଳାହୋ । ଏୱଂ ଦାହୋ । ଭଞ୍ଜନଂ ସଙ୍ଗୋ । ଏୱଂ ସଙ୍ଗୋ । ସଂଖରନଂ ସଂଖାରୋ, ‘‘କରୋତିସ୍ସ ଖୋ’’ତି କସ୍ସ ଖୋ । ଏୱଂ ପରିକ୍ଖାରୋ । ‘‘ପୁରସ୍ମା’’ତି କରସ୍ସ ଖୋ, ପୁରେକ୍ଖାରୋ, ଏତ୍ତଂ ତଦମିନାଦିପାଠା । ଏୱଂ ଉପକାରୋ, ଗାହୋ ।
ଘ-ୱଚତୀତି ୱକୋ । ସିଚ=ପଗ୍ଘରଣେ, ସେଚନଂ ସେକୋ । ଏୱଂ ସୋକୋ, ଏଓୱୁଦ୍ଧିୟୋ । ୟୁଞ୍ଜନଂ ୟୋଗୋ ।
କ-ପୀ=ତପ୍ପନେ, ପୀନେତୀତି ପୀୟୋ, କାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି, ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମିୟଙୁୱଙ ସରେ’’ତି ଇୟଙ । ଖିପ=ପେରଣେ, ଖିପତୀତି ଖିପୋ । ଭୁଞ୍ଜନ୍ତ୍ୟ+ନେନାତି ଭୁଜୋ । ୟୁଧ=ସମ୍ପହାରେ ଆୟୁଜ୍ଝନ୍ତି ଅନେନାତି ଆୟୁଧଂ ।
୪୫. ଦାଧାତ୍ୱି
ଦାଧାତୋ ବହୁଲ+ମି ହୋତି ଭାୱକାରକେସୁ । ଦା=ଦାନେ, ଆଦିୟତୀତିଆଦି । ଏୱଂ ଉପାଦି । ଧା=ଧାରଣେ, ଉଦକଂ ଦଧାତୀତି ଉଦଧି, ‘‘ସଞ୍ଞାୟ+ମୁଦୋ+ଦକସ୍ସା’’ତି ଉଦକସ୍ସ ଉଦାଦେସୋ । ଜଲଂ ଧିୟତେ ଅସ୍ମିନ୍ତି ଜଲଧି । ୱାଲାନି ଧୀୟନ୍ତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ୱାଲଧି । ସନ୍ଧୀୟତି ସନ୍ଧାତୀତି ୱା ସନ୍ଧି । ଧୀୟତୀତି ଧି । ୱିଧୀୟତି ୱିଧାତି ୱିଧାନଂ ୱା ୱିଧି । ସମ୍ମା ସମଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ଆଦଧାତୀତି ସମାଧି ।
୪୬. ୱମାଦୀହ୍ୟ+ଥୁ
ୱମାଦୀହି ଭାୱକାରକେସ୍ୱ+ଥୁ ହୋତି । ୱମ=ଉଗ୍ଗିରଣେ, ୱମନଂ ୱମୀୟତୀତି ୱା ୱମଥୁ । ୱେପ+କମ୍ପ=ଚଲନେ, ୱେପନଂ ୱେପଥୁ ।
୪୭. କ୍ୱି
କ୍ରିୟତ୍ଥା କ୍ୱି ହୋତି ବହୁଲଂ ଭାୱକାରକେସୁ । କକାରୋ କାନୁବନ୍ଧକାରିୟତ୍ଥୋ ।
୧୫୯. କ୍ୱିସ୍ସ
କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରସ୍ସ କ୍ୱିସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ଭୂ । ଏୱଂ ୱିଭୱତୀତି ୱିଭୂ, ଅଭିଭୂ, ସୟମ୍ଭୂ । ତଥା ଧୁ=କମ୍ପନେ, ସନ୍ଧୁନାତୀତି ସନ୍ଧୁ । ୱିଭାତୀତି ୱିଭା । ପଭାତୀତି ପଭା । ସଂଗମ୍ମ ଭାସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଭା, ‘‘କ୍ୱିମ୍ହି ଲୋପୋ+ନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ଅନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ । ଭୁଜେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଭୁଜଗୋ । ଏୱଂ ଉରଗୋ । ତୁରଂ=ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତୁରଙ୍ଗୋ । ଖେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଖଗୋ । ୱିହାୟସେ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱିହଗୋ, ତଦମିନାଦିପାଠା ୱିହାଦେସୋ । ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ନଗୋ । ଏୱଂ ଅଗୋ, ‘‘ନଗୋ ୱା+ପ୍ପାଣିନୀ’’ତି ୱିକପ୍ପେନ ନଞସମାସେ ଟାଦେସନିସେଧୋ । ଜନ=ଜନନେ, କମ୍ମତୋ ଜାତୋତି କମ୍ମଜୋ, ଅମାଦିସମାସୋ, କମ୍ମଜୋ ୱିପାକୋ, କମ୍ମଜା ପଟିସନ୍ଧି, କମ୍ମଜଂ ରୂପଂ । ଏୱଂ ଚିତ୍ତଜଂ, ଉତୁଜଂ, ଆହାରଜଂ । ଅତ୍ତଜୋ ପୁତ୍ତୋ, ୱାରିମ୍ହି ଜାତୋ ୱାରିଜୋ । ଏୱଂ ଥଲଜୋ । ପଙ୍କଜଂ । ଜଲଜଂ । ଅଣ୍ଡଜଂ । ସରସିଜଂ, ଉପପଦସମାସେ ବହୁଲଂୱିଧାନା ୱିଭତ୍ୟଲୋପେ ‘‘ମନାଦୀହୀ’’ତିଆଦିନା ସିଆଦେସୋ । ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜାତୋ ଦ୍ୱିଜୋ, ‘‘ତଦମିନା’’ ଦିନା କ୍ଖତ୍ତୁଂଲୋପୋ । ପଚ୍ଛା ଜାତୋ ଅନୁଜୋ । ସଞ୍ଜାନାତୀତି ସଞ୍ଞା । ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା । ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠାତୀତି ପତିଟ୍ଠା । ଝା=ଚିନ୍ତାୟଂ, ପରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଭିଜ୍ଝାୟତୀତି ଅଭିଜ୍ଝା । ହିତେସିତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଝାୟତୀତି ଉପଜ୍ଝା । ସୋ ଏୱ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ‘‘ସକତ୍ଥେ’’ତି ୟୋ । ସମ୍ମା ଝାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଂଝା । କ୍ୱିଦନ୍ତା ଧାତ୍ୱତ୍ଥଂ ନ ଜହନ୍ତି, ଲିଙ୍ଗତ୍ଥଂ ପଟିପାଦୟନ୍ତି ।
୪୮. ଅନୋ
କ୍ରିୟତ୍ଥା ଭାୱକାରକେସୁ ଅନୋ ହୋତି । ନନ୍ଦ=ସମିଦ୍ଧିୟଂ, ଭାୱେ-ନନ୍ଦିୟତେ ନନ୍ଦନଂ । କମ୍ମେ-ଅନନ୍ଦୀୟିତ୍ଥ ନନ୍ଦୀୟତି ନନ୍ଦୀୟିସ୍ସତି ନନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ୱା ନନ୍ଦନଂ ୱନଂ । ଗହନଂ ଗହନୀୟଂ ୱା ଗହଣଂ, ‘‘ତଥନରା’’ ଦିନା ନସ୍ସ ଣୋ । ଗଣ୍ହନଂ, ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ନୋ । ଚରିତବ୍ବଂ ଚରଣଂ । ଭୁୟତେ ଭୱନଂ । ହୁୟତେ ହୱନଂ । ରୁନ୍ଧିତବ୍ବଂ ରୁନ୍ଧନଂ ରୋଧନଂ ୱା । ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଭୁଞ୍ଜନଂ ଭୋଜନଂ ୱା । ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ବୁଜ୍ଝନଂ, ‘‘ପଦାଦୀନଂ କ୍ୱଚୀ’’ତି ୟୁକ । ବୋଧନଂ ୱା । ସୁତି ସୁୟ୍ୟତି ୱା ସୱନଂ । ପାପୀୟତୀତି ପାପୁଣନଂ, ‘‘ସକାପାନଂ କୁକ+କୂ’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା କୁଆଗମେ ନାଗମେ ଚ ତସ୍ସ ଣୋ ଚ । ପାଲୀୟତୀତି ପାଲନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କତ୍ତରି-ରଜଂ ହରତୀତି ରଜୋହରଣଂ ତୋୟଂ । ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଘା=ଗନ୍ଧୋପାଦାନେ, ଘାୟତୀତି ଘାନଂ । ଝା=ଚିନ୍ତାୟଂ, ଝାୟତୀତି ଝାନଂ । କରୋତି ଅନେନାତି କାରଣଂ, ଦୀଘୋ । ୱିଆକରୀୟନ୍ତି ଏତେନାତି ବ୍ୟାକରଣଂ । ପୂରତି+ନେନାତି ପୂରଣଂ । ଦୀୟତେ+ନେନାତି ଦାନଂ । ପମୀୟତେ+ନେନାତି ପମାଣଂ । ୱୁଚ୍ଚତେ+ନେନାତି ୱଚନଂ । ପନୁଦତି ପନୁଜ୍ଜତେ+ନେନାତି ୱା ପନୁଦନଂ । ସୂଦ=ପଗରଣେ, ସୂଦତି ସୁଜ୍ଜତେ+ନେନାତି ୱା ସୂଦନୋ । ସୁଣାତି ସୁୟତେ+ନେନେତି ୱା ସୱନଂ । ଲୁୟତି ଲୁୟତେ+ନେନେତି ୱା ଲୱନଂ । ଏୱଂ ନୟନଂ । ପୁନାତି ପୁୟତେ+ନେନେତି ୱା ପୱନୋ । ସମେତୀତି ସମଣୋ ସମନଂ ୱା । ତଥା ଭାୱେତି ଭାୱୀୟତି ଏତାୟାତି ୱା ଭାୱନଂ । ଏୱଂ ପାଚନଂ ପାଚାପନଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଅନ+ସଣସ୍ୱା ପରୀହି ଳୋ’’ତି ଳୋ, ଆଳାହନଂ ।
ଅଧିକରଣେ-ତିଟ୍ଠତି ଅସିନ୍ତି ଠାନଂ । ଏୱଂ ସୟନଂ, ସେନଂ ୱା ଆସନଂ । ଅଧିକରୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଅଧିକରଣଂ ।
ସମ୍ପଦାନାପାଦାନେସୁ-ସମ୍ମା ପଦୀୟତେ ୟସ୍ସ ତଂ ସମ୍ପଦାନଂ । ଅପେଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଆଦଦାତୀତି ଅପାଦାନଂ । ବହୁଲାଧିକାରା ଚଲନାଦୀହିପି ସୀଲସାଧୁଧମ୍ମେସୁପି ଅନୋ, ଚଲତି ସୀଲେନାତି ଚଲନୋ ଏୱଂ ଜଲନୋ, କୋଧନୋ, କୋପନୋ । ମଣ୍ଡ=ଭୁସନେ, ମଣ୍ଡେତି ସୀଲେନାତି ମଣ୍ଡନୋ । ଏୱଂ ଭୂସନୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞାତ୍ରପୀ’’ତି ଓକାରନିସେଧୋ ।
୪୯. ଇତ୍ଥିୟ+ମ+ଣ+କ୍ତି+କ+ୟକ+ୟା ଚ
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ଭାୱେ କାରକେ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଅଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି ଅନୋ ଚ ବହୁଲଂ ।
ଅ-ଜର=ୱୟୋହାନିୟଂ, ଜିରତି ଜିରଣଂ ୱା ଜରା । ‘‘ଇତ୍ଥିୟ+ମ+ତ୍ୱା’’ତି ଆପଚ୍ଚୟୋ । ପଟିସମ୍ଭିଜ୍ଜତୀତି ପଟିସମ୍ଭିଦା । ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ପଟିପଦା । ଏୱଂ ସମ୍ପଦା, ଆପଦା । ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦା । ଇକ୍ଖ+ଚକ୍ଖ=ଦସ୍ସନେ, ଉପଇକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା । ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ+ମେଓ ଲୁତ୍ତା’’ତି ଏକାରୋ । ଚିନ୍ତନଂ ଚିନ୍ତା । ସିକ୍ଖ=ୱିଜ୍ଜୋପାଦାନେ, ସିକ୍ଖନଂ ସିକ୍ଖୀୟନ୍ତୀତି ୱା ସିକ୍ଖା । ଏୱଂ ଭିକ୍ଖା । ଇଚ୍ଛନଂ ଇଚ୍ଛା । ‘‘ଗମୟମି’’ଚ୍ଚାଦିନା ଚ୍ଛଙାଦେସୋ । ପୁଚ୍ଛ=ପୁଚ୍ଛନେ, ପୁଚ୍ଛନଂ ପୁଚ୍ଛା । ମିଧ+ମେଧ=ସଙ୍ଗମେ, ଅପଠିତଧାତୁ, ମେଧନଂ ମେଧା । ଏୱଂ ଗୁଧ=ପରିୱେଠନେ, ଗୋଧନଂ ଗୋଧା । ତିତିକ୍ଖନଂ ତିତିକ୍ଖା । ଏୱଂ ୱୀମଂସା, ଜିଗୁଚ୍ଛା, ପିପାସା, ପୁତ୍ତିୟା । ଈହନଂ ଈହା ।
ଣ-କରଣଂ କାରା, ‘‘ଅସ୍ସା ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି ଆ ହୋତି, ଏୱ+ମୁପରିପି । ହରଣଂ ହାରା ମୁତ୍ତାୱଲି । ତରଣଂ ତାରା, ଧରଣଂ ଧାରା । ଅରଣଂ ଆରା ।
ୟଥାକଥଞ୍ଚି ସଦ୍ଦମ୍ହି, ରୁଳ୍ହିୟା ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ ।
କ୍ତି-ସମ୍ଭୁୱନଂ ସମ୍ଭୁତି । ‘‘ନ ତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ନ ୱୁଦ୍ଧି । ସୱନଂ ସୁତି । ନୟନଂ ନୟତି ଏତାୟାତି ୱା ନୀତି । ମଞ୍ଞତୀତି ମତି, ‘‘ଗମାଦିରାନଂ ଲୋପୋନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ଗମାଦିତ୍ତା ନଲୋପୋ । ଗମନଂ ଗନ୍ତବ୍ବାତି ୱା ଗତି । ଉପହନନଂ ଉପହତି । ରମନ୍ତି ଏତାୟ ରମନଂ ୱା ରତି । ତନନଂ ତତି । ନିୟମନଂ ନିୟତି । ଭୁଞ୍ଜନଂ ଭୁତ୍ତି । ୟୁଞ୍ଜନଂ ୟୁତ୍ତି, ପରରୂପଂ । ଏୱଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ ସମାପଜ୍ଜତେତି ସମାପତ୍ତି । ସମ୍ପତ୍ତି । ୟଜ=ଦେୱପୂଜାସଙ୍ଗତିକରଣଦାନେସୁ, ୟଜନଂ ଇଟ୍ଠି, ‘‘ୟଜସ୍ସ ୟସ୍ସ ଟିୟୀ’’ତି ଟିଆଦେସୋ, ‘‘ପୁଚ୍ଛାଦିତୋ’’ତି ତସ୍ସ ଠୋ, ପରରୂପପଠମକ୍ଖରା ଚ । ସାସନଂ ସିଟ୍ଠି, ‘‘ସାସସ୍ସ ସିସ ୱା’’ତି ସିସ, ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଠୋ’’ତି ଠାଦେସୋ । ଭେଦନଂ ଭିଜ୍ଜତେତି ୱା ଭିତ୍ତି । ଭଜ=ସେୱାୟଂ, ଭଜନଂ ଭତ୍ତି । ତନ=ୱିତ୍ଥାରେ, ତନୋତୀତି ତନ୍ତି, ନସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତାଦି ।
କ-ଗୁହନ୍ତୀ ଏତ୍ଥାତି ଗୁହା, ଓକାରନିୱୁତ୍ତି । ରୁଜତୀତି ରୁଜା । ମୋଦନ୍ତି ଏତାୟାତି ମୁଦା ନାମ ମୁଦିତା ।
ୟକ-ୱିଦ=ଞାଣେ, ୱିଦନଂ ୱିଦନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱା ୱିଜ୍ଜା, ଦସ୍ସ ଜେ ପୁବ୍ବରୂପଂ । ୟଜନଂ ଇଜ୍ଜା, ଟିଆଦେସୋ ।
ୟ-ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସେୟ୍ୟା, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ଅଜ=ୱଜ=ଗମନେ, ସମଜନଂ ସମଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ସମଜ୍ଜା । ପପୁବ୍ବୋ, ପବ୍ବଜନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା । ତୱଗ୍ଗୱରଣା’’ଦିମ୍ହି ‘‘ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗେନ ୱସ୍ସ ବେ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ଊମ୍ହି ପରିଚରଣଂ ପରିଚରିୟା । ଜାଗରଣଂ ଜାଗରିୟା ।
ଅନ-ପୟୋଜକେ କାରିୟଧାତୁତୋ କତ୍ତୁଂ ପୟୋଜନଂ କାରଣଂ, ଏକାରନିସେଧୋ ନସ୍ସ ଣୋ ଚ । ଏୱଂ ହରିତୁଂ ପୟୋଜନଂ ହାରଣଂ । ୱିଦ=ଅନୁଭୱେ, ୱିତ୍ତି ୱେଦୟତୀତି ୱା ୱେଦନା । ୱନ୍ଦ=ଅଭିୱାଦନଥୁତୀସୁ, ୱନ୍ଦନଂ ୱନ୍ଦନା । ଉପାସନଂ ଉପାସନା । ଚିତ=ସଂଚେତନାୟଂ, ଚେତୟତୀତି ଚେତନା । ଦେସିୟତୀତି ଦେସନା । ଭାୱିୟତୀତି ଭାୱନା ।
୫୦. ଜାହାହି ନି
ଜା=ୱୟୋହାନିମ୍ହି, ହା=ଚାଗେ, ଇମେହି ଇତ୍ଥିୟଂ ନି ହୋତି । ଜାନଂ=ୱୟପରିପାକୋ ଜାନି । ହାନଂ ହାନି ।
୫୧. କରା ରିରିୟୋ
କରତୋ ରିରିୟୋ ହୋତି+ତ୍ଥିୟଂ । ରାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଅରଲୋପେ କରଣଂ କିରିୟା । ‘‘କ୍ରିୟା’’ତି ‘‘ତୁଂତାୟେ’’ଚ୍ଚାଦିମ୍ହି ‘‘କ୍ରିୟାୟଂ’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ରିୟରମ୍ହି ଅରଲୋପୋ, ରିକାରୋ କକାରେ+ନୁବନ୍ଧୋ ହୋତି ।
୫୨. ଇ+କି+ତୀ ସରୂପେ
ଧାତୁସ୍ସ ସରୂପେ+ଭିଧେୟ୍ୟେ ଏତେ ହୋନ୍ତି । ୱଚଇଚ୍ଚ+ୟଂ ଧାତୁ ଏୱ ୱଚି । ଏୱଂ ୟୁଧି । ‘‘କରୋତିସ୍ସ ଖୋ’’ତି ୱିକରଣସ୍ସ ଞାପିତତ୍ତା ‘‘କତ୍ତରି ଲୋ’’ତି ଲୋ, ପଚତି । ଅକାରୋ କକାରୋତି ଘଣନ୍ତେନ କାରସଦ୍ଦେନ ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ ।
୫୩. ସୀଲା+ଭିକ୍ଖଞ୍ଞା+ୱସ୍ସକେସୁ ଣୀ
କ୍ରିୟତ୍ଥା ଣୀ ହୋତି ସୀଲାଦୀସୁ । ସଂସ=ପସଂସନେ, ପିୟପୁବ୍ବୋ, ପିୟଂ ପସଂସତି ସୀଲେନାତି ପିୟପସଂସୀ ରାଜା । ଅଥ ୱା ପିୟଂ ପସଂସତି ସୀଲେନ ୱା ଧମ୍ମେନ ୱା ତସ୍ମିଂ ସାଧୁ ୱାତି ପିୟପସଂସୀ, ପିୟପସଂସନୀ, ପିୟପସଂସି କୁଲଂ, ଆୱୁଦ୍ଧିମ୍ହି ତଥା ସଚ୍ଚୱାଦୀ, ଧମ୍ମୱାଦୀ । ସୀଘୟାୟୀତି ‘‘ଅସ୍ସା+ଣାପିମ୍ହୀ ୟୁକ’’ ଇତି ୟୁକ । ପାପକାରୀ, ମାଲକାରୀ ଇଚ୍ଚାଦି । ଉଣ୍ହଂ ଭୁଞ୍ଜତି ସୀଲେନାତି ଉଣ୍ହଭୋଜୀ, ‘‘ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଓକାରୋ ।
ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ-ପୁନପ୍ପୁନ ଖୀରଂ ପିୱତୀତି ଖୀରପାୟୀ, ୟୁକ । ଅୱସ୍ସଂ କରୋତୀତି ଅୱସ୍ସକାରୀ । ‘‘ସ୍ୟାଦି ସ୍ୟାଦିନେ+କତ୍ଥଂ’’ତି ସମାସେ ୱିଭତ୍ତିଲୋପେ ଚ କତେ ‘‘ଲୋପୋ’’ତି ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ । ସତନ୍ଦାୟୀତି ଏତ୍ଥ ବହୁଲଂୱିଧାନା ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପେ ଅମାଦିସମାସପଟିସେଧେ ଚ କତେ ୱଗ୍ଗନ୍ତଂ ।
ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେପି ‘‘ଣୀ’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗେନ ସିଦ୍ଧଂ । ସାଧୁକାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଅସ୍ସଦ୍ଧଭୋଜୀ । ପଣ୍ଡିତଂ ଅତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞତୀତି ପଣ୍ଡିତମାନୀ, ବହୁସ୍ସୁତଧାରୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସାଧୁକରଣଂ ସାଧୁକାରୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସାଧୁକାରୀତି ଘଣନ୍ତା ଈ ।
୫୪. ଥାୱରି+ତ୍ତର ଭଙ୍ଗୁର ଭିଦୁର ଭାସୁର ଭସ୍ସରା
ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ ସୀଲେ ଗମ୍ୟମାନେ । ଇମିନା ନିପାତନା ୱରପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଥାସ୍ସ ଥୋ ଚ, ତିଟ୍ଠତି ସୀଲେନାତି ଥାୱରୋ । ଇ=ଅଜ୍ଝେନଗତୀସୁ, ତ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ଇତ୍ତରୋ । ଭଞ୍ଜ=ଓମଦ୍ଦନେ, ଭଜ୍ଜତେ ସୟମେୱ ଭଜ୍ଜତି ୱା ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଭଙ୍ଗୁରୋ, କମ୍ମେ କତ୍ତରି ୱା ଗୁରପଚ୍ଚୟୋ । ଭିଜ୍ଜତେ ସୟମେୱ ଭିନ୍ଦତି ୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଭିଦୂରୋ, ଏତ୍ଥ କୂରପଚ୍ଚୟୋ, କକାରୋ+ନୁବନ୍ଧୋ । ପରଭଞ୍ଜନୱିସୟେସୁପି ଉଦାହରଣେସୁ ନ ହୋତି । ତତ୍ଥାପି କେଚି ‘‘ଦୋସନ୍ଧକାରଭିଦୂରୋ’’ତି ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଭାସତି ଦିପ୍ପତୀତି ଭାସୁରୋ, ଉରପଚ୍ଚୟୋ । ସରପଚ୍ଚୟେ ଭସ୍ସରୋ, ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ରସ୍ସୋ । (ତେକାଲିକପ୍ପଚ୍ଚୟା) ।
୫୫. କତ୍ତରି ଭୂତେ କ୍ତୱନ୍ତୁ+କ୍ତାୱୀ
ଭୂତେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା କ୍ତୱନ୍ତୁ+କ୍ତାୱୀ ହୋନ୍ତି କତ୍ତରି । ୱିଜିନୀତି ୱିଜିତୱା ୱିଜିତାୱୀ, କାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି । ଗୁଣୱନ୍ତୁ ଦଣ୍ଡିସମଂ । ହୁ=ହୱନେ, ଅଗ୍ଗିଂ ଅହୱୀତି ହୁତୱା ହୁତାୱୀ, ହୁତାୱିନୀ ହୁତୱାନୀ । ‘‘ଭୂତେ’’ତି ୟାୱ ‘‘ଆହାରତ୍ଥା’’ତି ଅଧିକାରୋ ।
୫୬. କ୍ତୋ ଭାୱକମ୍ମେସୁତି
ଭାୱେ କମ୍ମେ ଚ ଭୂତେ କ୍ତୋ ହୋତି । ଅସନଂ ଆସିତଂ ଭୱତା, ଞି । କରୀୟିତ୍ଥାତି କତୋ କଟୋ ଭୱତା, ‘‘ଗମାଦିରାନଂ’’ ତ୍ୟାଦିନା ରଲୋପୋ । ଏୱ+ମୁପରିପି ।
୫୭. କତ୍ତରି ଚା+ରମ୍ଭେ
କ୍ରିୟାରମ୍ଭେ କତ୍ତରିକ୍ତୋ ହୋତି ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚ, ପକରୀତି ପକତୋ ଭୱଂ କଟଂ । ପକରୀୟିତ୍ଥାତି ପକତୋ କଟୋ ଭୱତା । ପସୁପୀତି ପସୁତ୍ତୋ ଭୱଂ । ପସୁପୀୟିତ୍ଥାତି ପସୁତ୍ତଂ ଭୱତା, ପରରୂପଂ ।
୫୮. ଠା+ସ ୱସ ସିଲିସ ସୀ ରୁହ ଜର ଜନୀହି
ଠାଦୀହି କତ୍ତରି କ୍ତୋ ହୋତି ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚ । ଉପଟ୍ଠାସୀତି ଉପଟ୍ଠୀତୋ ଭୱଂ ଗୁରୁଂ । ଉପଟ୍ଠୀୟିତ୍ଥାତି ଉପଟ୍ଠିତୋ ଗୁରୁ ଭୋତା, ‘‘ଠାସ୍ସୀ’’ତି ଠାସ୍ସ ଇ । ଏୱଂ ଉପାସୀତି ଉପାସିତୋ । ଉପାସୀୟିତ୍ଥାତି ଉପାସିତୋ । ‘‘ଞି ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ଞି । ଅନୁୱୁସି ଅନୁୱୁସୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଅନୁୱୁସୀତୋ । ‘‘ଅସ୍ସୂ’’ତି ଅସ୍ସ ଉକାରୋ । ଆପୁବ୍ବୋ ସିଲିସ=ଆଲିଙ୍ଗନେ, ଆସିଲେସି ଆସିଲେସୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଆସିଲିଟ୍ଠୋ । ‘‘ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଠୋ’’ତି ଠେ ପରରୂପଂ ପଠମକ୍ଖରଞ୍ଚ । ଅଧିସୟି ଅଧିସୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଅଧିସୟିତୋ ଖଟୋପିକଂ ଭୱଂ, ଅଧିସୟିତା ଖଟୋପିକା ଭୋତା । ଏୱଂ ଆରୁହି ଆରୁହୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଆରୁଳ୍ହୋ ରୁକ୍ଖଂ ଭୱଂ, ଆରୁଳ୍ହୋ ରୁକ୍ଖୋ ଭୋତା, ‘‘ରୁହାଦୀହି ହୋ ଳ ଚା’’ତି ତସ୍ସ ହକାରୋ ପୁବ୍ବହକାରସ୍ସ ଚ ଳୋ । ଅନୁଜୀରି ଅନୁଜୀରୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଅନୁଜିଣ୍ଣୋ ୱସଲିଂ ଭୱଂ, ଅନୁଜିଣ୍ଣା ୱସଲୀ ଭୋତା, ‘‘ତରାଦୀହି ରିଣ୍ଣୋ’’ତି କ୍ତସ୍ସ ରିଣ୍ଣାଦେସୋ ‘‘ରାନୁବନ୍ଧେ’’ତ୍ୟାଦିନା ଅରଭାଗସ୍ସ ଲୋପୋ ଚ । ଅନ୍ୱଜାୟି ଅନ୍ୱଜାୟିତ୍ଥାତି ୱା ଅନୁଜାତୋ ମାଣୱକୋ ମାଣୱିକଂ, ଅନୁଜାତା ମାଣୱିକା ମାଣୱକେନ, ‘‘ଜନିସ୍ସା’’ତି ନସ୍ସ ଆ ।
୫୯. ଗମନତ୍ଥା+କମ୍ମକା+ଧାରେ ଚ
ଗମନତ୍ଥତୋ ଅକମ୍ମକତୋ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଆଧାରେ କ୍ତୋ ହୋତି କତ୍ତରି ଚ ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚ । ୟା=ପାପୁଣନେ, ୟାତୱନ୍ତୋ ଅସ୍ମିନ୍ତି ୟାତଂ ଠାନଂ । ୟାତୱନ୍ତୋ ୟାତା, ୟାନଂ ୟାତଂ । ଏତ୍ଥ ସନ୍ତମ୍ପି କମ୍ମଂ ଅନିଚ୍ଛିତଂ । ୟାୟିତାତି ୟାତୋ ପଥୋ । ‘‘ୟେ ଗତ୍ୟତ୍ଥା, ତେ ବୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥା । ୟେ ବୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥା, ତେ ଗତ୍ୟତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଥଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱତୋ ଆଗତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ ଇତିପି ହୋତି । ଆସିତୱନ୍ତୋ ଅସ୍ମିନ୍ତି ଆସିତଂ । ଆସିତୱନ୍ତୋ ଆସିତା । ଆସନ+ମାସିତଂ ।
୬୦. ଆହାରତ୍ଥା
ଅଜ୍ଝୋହାରତ୍ଥା ଆଧାରେ କ୍ତୋ ହୋତି ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚ । ଭୁତ୍ତୱନ୍ତୋ+ସ୍ମିନ୍ତି ଭୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପୀତଂ, ‘‘ଗାପାନ+ମୀ’’ତି ଈ । ଭୁଞ୍ଜନଂ ଭୁତ୍ତଂ ପାନଂ ପୀତଂ । ଭୁଞ୍ଜୀୟିତ୍ଥାତି ଭୁତ୍ତୋ ଓଦନୋ । ଏୱଂ ପୀତଂ ଉଦକଂ । ଅକତ୍ତତ୍ଥଂ ଭିନ୍ନୟୋଗକରଣଂ । ବହୁଲାଧିକାରା କତ୍ତରିପି ‘‘ଅପିୱିଂସୂତି ପୀତା ଗାୱୋ’’ତି ହୋତେୱ । ସିଦ=ପାକେ, ପସ୍ସିଜ୍ଜୀତି ପସ୍ସନ୍ନୋ, ‘‘ଗମନତ୍ଥ’’ ଦିନା କ୍ତୋ, ‘‘ଭିଦା’’ ଦିନା ତସ୍ସ ନୋ ପରରୂପଞ୍ଚ । ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ମତୋ । ଇଚ୍ଛୀୟିତ୍ଥାତି ଇଟ୍ଠୋ । ଅବୁଜ୍ଝିତାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ‘‘ଧୋ ଧହଭେହୀ’’ତି ତସ୍ସ ଧୋ । ପୂଜୀୟିତ୍ଥାତି ପୂଜିତୋ, ଚୁରାଦିତ୍ତା ଣି । ଏୱଂ ସୀଲୀୟିତ୍ଥାତି ସୀଲିତୋ । ରକ୍ଖୀୟିତ୍ଥାତି ରକ୍ଖିତୋ । ଖମୀୟିତ୍ଥାତି ଖନ୍ତୋ, ମସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତଂ । ଅକ୍କୋଚ୍ଛୀୟିତ୍ଥାତି ଅକ୍କୁଟ୍ଠୋ, ଆସ୍ସ ରସ୍ସୋ । ରୁସ=ରୋସେ, ଅରୋସୀତି ରୁଟ୍ଠୋ, ‘‘ଗମନତ୍ଥା’’ ଦିନା କତ୍ତରି କ୍ତୋ । ଞିମ୍ହି ରୁସିତୋ । ହର=ହରଣେ, ଅଭି+ ୱି+ଆପୁବ୍ବୋ, ଅଭିବ୍ୟାହରୀୟିତ୍ଥାତି ଅଭିବ୍ୟାହଟୋ । ଦୟ=ଦାନଗତିହିଂସାଦାନେସୁ, ଅଦୟୀୟିତ୍ଥାତି ଦୟିତୋ । ହସ=ଆଲିକ୍ୟେ, ଅହସୀତି ହଟ୍ଠୋ । କାମୀୟିତ୍ଥାତି କନ୍ତୋ, ‘‘ଣିଣାପୀନଂ ତେସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଣିଣାପୀନଂ’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଚୁରାଦିଣିଲୋପୋ । ସଂୟମୀତି ସଂୟତୋ । ନଞପୁବ୍ବୋ, ନ ମରୀତି ଅମତୋ, ନଞସମାସେ ନସ୍ସ ଟୋ ।
କଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଆପନ୍ନୋତି ଫଲଭୂତେ ଦୁକ୍ଖେ କଟ୍ଠସଦ୍ଦସ୍ସ ୱତ୍ତନତୋ ଫଲସ୍ସ ଭାୱିତ୍ତା ଭୂତେୟେୱ କ୍ତୋ । କସ=ଗତିହିଂସାୱିଲେଖନେସୁ, ଅକସି=ହିଂସୀତି କଟ୍ଠଂ ।
୧୫୦. ଭିଦାଦିତୋ ନୋ କ୍ତ+କ୍ତୱନ୍ତୂନଂ
ଭିଦାଦୀହି ପରେସଂ କ୍ତ+କ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ନୋ ହୋତି । ଆକତିଗଣୋ+ୟଂ । ‘‘କ୍ତୋ ଭାୱକମ୍ମେସୂ’’ତି କମ୍ମେ ଉପରି ସବ୍ବତ୍ଥ କ୍ତୋ । ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥୋତି ଭିନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ନେ ପରରୂପଂ । ଅଭିନ୍ଦୀତି ଭିନ୍ନୱା, ‘‘କତ୍ତରି ଭୂତେ’’ ଚ୍ଚାଦିନା କ୍ତୱନ୍ତୁ । ଏୱ+ମୁପରିପି । ଛିଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଛିନ୍ନୋ । ଅଛିନ୍ଦୀତି ଛିନ୍ନୱା । ଛଦ=ଅପୱାରଣେ, ଛାଦୀୟିତ୍ଥାତି ଛନ୍ନୋ । ଅଛାଦୟୀତି ଛନ୍ନୱା, ଚୁରାଦିତ୍ତା ଣି, ତସ୍ସ ‘‘ଣିଣାପୀନଂ ତେସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଣି’’ ଇତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଲୋପୋ । ଖିଦ=ଅସହନେ, ଖିଜ୍ଜୀତି ଖିନ୍ନୋ ଖିନ୍ନୱା, କତ୍ତରି । ଏୱ+ମୁପରିପି । ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୱା । ସିଦ=ପାକେ, ଅସିଜ୍ଜୀତି ସିନ୍ନୋ ସିନ୍ନୱା । ସଦ=ୱିସରଣଗତ୍ୟ ୱସାଦନାଦାନେସୁ, ସିଦୀତି ସନ୍ନୋ ସନ୍ନୱା । ପୀନୀତି ପୀନୋ ପୀନୱା । ସୂ=ପସୱେ, ସୂନୀତି ସୂନୋ । ପସୱୀତି ସୂନୱା । ଦୀ=ଖୟେ, ଦୀୟୀତି ଦୀନୋ ଦୀନୱା । ଡୀ+ଲୀ=ଆକାସଗମନେ, ଡୀୟୀତି ଡୀନୋ ଡୀନୱା । ଲୀୟି ଲେୟି ଅଲୀୟୀତି ଲୀନୋ ଲୀନୱା । ଅଲୁୟୀତି ଲୂନୋ ଲୂନୱା ।
୧୫୧. ଦାତ୍ୱି+ନ୍ନୋ
ଦାତୋ କ୍ତ+କ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ଇନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଦାୟିତ୍ଥାତି ଦିନ୍ନୋ । ଅଦ୍ଦୀତି ଦିନ୍ନୱା ।
୧୫୨. କିରାଦୀହି ଣୋତି
ଣୋ । ଉପରି ସବ୍ବତ୍ଥ କ୍ତ+କ୍ତୱନ୍ତୂନଂତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କିର=ୱିକିରଣେ, ଅକିରୀୟିତ୍ଥାତି କିଣ୍ଣୋ । ଅକିରୀତି କିଣ୍ଣୱା । ଅପୁରୀତି ପୁଣ୍ଣୋ ପୁଣ୍ଣୱା । ଅଖୀୟିତ୍ଥାତି ଖୀଣୋ । ଅଖୀୟୀତି ଖୀଣୱା ।
୧୫୩. ତରାଦୀହି ରିଣ୍ଣୋତି
ତସ୍ସ ରିଣ୍ଣୋ । ରକାରୋ ଅନ୍ତସରାଦିଲୋପତ୍ଥୋ । ଅତରୀତି ତିଣ୍ଣୋ ତିଣ୍ଣୱା । ଅଜୀରୀତି ଜିଣ୍ଣୋ ଜିଣ୍ଣୱା । ପରିଚୀୟିତ୍ଥାତି ଚିଣ୍ଣୋ । ପରିଚୀୟୀତି ଚିଣ୍ଣୱା । ଏତ୍ଥ ଚିସ୍ସ ୱିକପ୍ପୱିଧାନତ୍ତା ପନ ପରିଚିତ+ଉପଚିତାଦୟୋପି ସିଦ୍ଧା ଏୱ ।
୧୫୪. ଗୋ ଭଞ୍ଜାଦୀହିତି
ଭଞ୍ଜାଦିତୋ ତସ୍ସ ଗ ହୋତି । ଅଭଞ୍ଜୀତି ଭଗ୍ଗୋ ଭଗ୍ଗୱା । ‘‘ଗମନତ୍ଥା’’ ଦିନା କତ୍ତରି କ୍ତପଚ୍ଚୟେ ତସ୍ସ ଇମିନା ଗକାରେ ପରରୂପଂ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ଚ । ଲଗ=ସଙ୍ଗେ, ଅଲଗୀତି ଲଗ୍ଗୋ ଲଗ୍ଗୱା । ମୁଜ୍ଜ=ମୁଜ୍ଜନେ, ନିମୁଜ୍ଜୀତି ନିମୁଗ୍ଗୋ ନିମୁଗ୍ଗୱା, ଏତ୍ଥ ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ । ୱୀଜ+ଭୟଚଲନେସୁ, ସଂପୁବ୍ବୋ, ସଂୱିଜ୍ଜୀତି ସଂୱିଗ୍ଗୋ ସଂୱିଗ୍ଗୱା ।
୧୫୫. ସୁସା ଖୋତି
ସୁସତୋ ପରେସଂ କ୍ତ+କ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ଖୋ ହୋତି । ସୁସ=ସୋସେ । ସୁସ୍ସୀତି ସୁକ୍ଖୋ ସୁକ୍ଖୱା ।
୧୫୬. ପଚା କୋ
ପଚା ପରେସଂ କ୍ତ+କ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ କୋ ହୋତି । ପଚ୍ଚୀତି ପକ୍କୋ । ପଚୀତି ପକ୍କୱା ।
୧୫୭. ମୁଚା ୱାତି
ମୁଚା ପରେସଂ କ୍ତ+କ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ କୋ ୱା ହୋତି । ମୁଚ=ମୋଚନେ, ମୁଚ୍ଚୀତି ମୁକ୍କୋ ମୁତ୍ତୋ । ଅମୁଚୀତି ମୁକ୍କୱା ମୁତ୍ତୱା । ସକ୍କୋ-ତିଣ୍ୱାଦୀସୁ ‘‘ଇ ଭୀ କା’’ ଦିନା ସିଦ୍ଧଂ । ଅସକ୍ଖୀତି ସକ୍କୋ । କ୍ତ+କ୍ତୱନ୍ତୂସୁ ସତ୍ତୋ ସତ୍ତୱାତ୍ୱେୱ ହୋତି ।
୧୦୬. ମୁହ+ବହାନଞ୍ଚ ତେ କାନୁବନ୍ଧେ+ତ୍ୱେ
ମୁହ+ବହାନଂ ଦୁହିସ୍ସ ଚ ଦୀଘୋ ହୋତି ତକାରାଦୋ କାନୁବନ୍ଧେ ତ୍ୱାନ+ତ୍ୱାୱଜ୍ଜିତେ । ମୁହ=ୱେଚିତ୍ତେ, ବହ+ବ୍ରହ+ବ୍ରୂହ ୱୁଦ୍ଧିୟଂ । ମୁୟ୍ହିତ୍ତ ବୟ୍ହିତ୍ଥାତି ମୂଳ୍ହୋ ବାଳ୍ହୋ, ‘‘ଗମନତ୍ଥା’’ ଦିନା ଅକମ୍ମକତ୍ତା କତ୍ତରି କ୍ତେ ଦୀଘୋ ‘‘ରୁହାଦୀହି ହୋ ଳ ଚା’’ତି ତସ୍ସ ହୋ ଚ ହସ୍ସ ଳୋ ଚ ହୋତି । ଏୱଂ ଗୂଳ୍ହୋ । ‘‘କାନୁବନ୍ଧେ+ତ୍ୱେ’’ତି ୟାୱ ‘‘ସାସସ୍ସ ସିସ ୱା’’ ତ୍ୟ+ଧିକାରୋ ।
୧୦୭. ୱହସ୍ସୁ+ସ୍ସ
ୱହସ୍ସ ଉସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ତେ । ୱୁୟ୍ହିତ୍ଥାତି ୱୂଳ୍ହୋ, ‘‘ଅସ୍ସୂ’’ତି ଉକାରେ ଇମିନା ଦୀଘୋ ।
୧୦୮. ଧାସ୍ସ ହି
ଧା=ଧାରଣେ+ତିମସ୍ସ ହି ହୋତି ୱା ତେ । ନିଧୀୟିତ୍ଥାତି ନିହିତୋ । ନିଦହୀତି ନିହିତୱା ନିହିତାୱୀ ।
୧୦୯. ଗମାଦିରାନଂ ଲୋପୋ+ନ୍ତସ୍ସ
ଗମାଦୀନଂ ରକାରନ୍ତାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ତେ । ଅଗମୀତି ଗତୋ । ଖଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ଖତୋ, କମ୍ମେ । ଏୱଂ ହଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ହତୋ । ତନ=ୱିତ୍ଥାରେ, ତଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ତତୋ । ୟମ=ଉପରମେ, ସଂୟମୀତି ସଞ୍ଞତୋ, ‘‘ଗମନତ୍ଥା’’ ଦିନା କତ୍ତରି କ୍ତୋ, ‘‘ୟେ ସଂସ୍ସା’’ତି ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଞୋ ପୁବ୍ବରୂପଞ୍ଚ । ଏୱଂ ଅରମୀତି ରତୋ । କରୀୟିତ୍ଥାତି କତୋ ।
୧୧୦. ୱଚାଦୀନଂ ୱସ୍ସୁ+ଟ ୱା
ୱଚାଦୀନଂ ୱସ୍ସ ଉଟ ୱା ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ଅତ୍ୱେ । ୱୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ଉତ୍ତଂ । ଅସ୍ସ ଉ ୱୁତ୍ତଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ପରରୂପଂ । ୱସ=ନିୱାସେ, ୱସନଂ ଅୱସି ୱସିଂସୁ ଏତ୍ଥାତି ୱା ଉତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ଥଂ, ‘‘ଗମନତ୍ଥା’’ ଦିନା କ୍ତୋ, ‘‘ସାସ ୱସ ସଂସ ସଂସା ଥୋ’’ତି ତସ୍ସ ଥୋ ।
୧୧୨. ୱଦ୍ଧସ୍ସ ୱା
ୱଦ୍ଧସ୍ସ ଅସ୍ସ ୱା ଉ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ଅତ୍ୱେ । ଅୱଦ୍ଧୀତି ୱୁଦ୍ଧୋ ୱଦ୍ଧୋ, କତ୍ତରି କ୍ତେ ‘‘ଧୋ ଧ+ହଭେହୀ’’ତି ତସ୍ସ ଧୋ, ତତିୟକ୍ଖରଦୋ ଚ ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ ଚ । ୱୁତ୍ତୀତି ‘‘ସବ୍ବାଦୟୋ ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେ’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଅସ୍ସ ଉ । ୱତ୍ତୀତିପି ୟଥାଲକ୍ଖଣଂ ।
୧୧୩. ୟଜସ୍ସ ୟସ୍ସ ଟି+ୟୀ
ୟଜସ୍ସ ୟସ୍ସ ଟି+ୟୀ ହୋନ୍ତି କାନୁବନ୍ଧେ ଅତ୍ୱେ । ୟଜନଂତି କ୍ତୋ, ‘‘ପୁଚ୍ଛାଦିତୋ’’ତି ତସ୍ସ ଠେ ପରରୂପାଦିମ୍ହି କତେ ଇଟ୍ଠଂ ୟିଟ୍ଠଂ ।
୧୧୪. ଠାସ୍ସି
ଠାସ୍ସ ଇ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ଅତ୍ୱେ । ଅଟ୍ଠାସୀତି ଠିତୋ ।
୧୧୫. ଗା+ପାନ+ମୀ
ଗା+ପାନ+ମୀ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ଅତ୍ୱେ । ଗାନଂ ଗୀତଂ । ପାନଂ ପୀତଂ । ବହୁଲାଧିକାରା ପିତ୍ୱା ।
୧୧୬. ଜନିସ୍ସା
ଜନିସ୍ସ ଆ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ଅତ୍ୱେ । ଅଜନୀତି ଜାତୋ, ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଅନ୍ତସ୍ସ ଆ ହୋତି ।
୧୧୭. ସାସସ୍ସ ସିସ ୱା
ସାସସ୍ସ ସିସ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ଅତ୍ୱେ । ସାସନଂତି କ୍ତୋ, ତସ୍ସ ‘‘ସାସ ୱସ ସଂସ ସସା ଥୋ’’ତି ଥେ ପରରୂପଂ ପଠମକ୍ଖରୋ ଚ, ‘‘ତ+ଥ+ନ+ରା’’ ଦିନା ତସ୍ସ ଟୋ । ଥସ୍ସ ଠୋ, ସିଟ୍ଠଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ସତ୍ଥଂ । ‘‘ଗୁହାଦୀହି ୟକ’’ ଇତି ୟକପଚ୍ଚୟେ ସାସୀୟତୀତି ସିସ୍ସୋ । ଉମ୍ହି ସାସିୟୋ ।
୧୪୦. ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଠୋ
ସକାରନ୍ତା କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରସ୍ସା+ନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଠ ହୋତି । ତୁସ୍ସୀତି ତୁଟ୍ଠୋ, ‘‘ଗମନତ୍ଥା’’ ଦିନା କ୍ତେ ଇମିନା ତସ୍ସ ଠେ ପରରୂପାଦି । ଏୱଂ ତୁଟ୍ଠୱା । ତବ୍ବ+କ୍ତୀସୁ ତୋସନଂ ତୁଟ୍ଠବ୍ବଂ, ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରାପୀ’’ତି ଓକାରାଭାୱୋ । ଏୱଂ ତୁଟ୍ଠି, କାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
୧୪୧. କସସ୍ସି+ମ ଚ ୱା
କସସ୍ମା ପରସ୍ସା+ନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଠ ହୋତି କସସ୍ସ ୱା ଇମ ଚ । କସୀୟିତ୍ଥାତି କିଟ୍ଠଂ । କିଟ୍ଠାଦିଂ ୱିୟ ଦୁପ୍ପସୁଂ, କମ୍ମେ କ୍ତୋ । ଇମାଭାୱେ କଟ୍ଠଂ, ଅକଟ୍ଠପାକିମଂ ସାଲିଂ ।
୧୪୨. ଧସ୍ତୋ+ତ୍ରସ୍ତା
ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଧଂସ+ଧଂସନେ, ଧଂସୀୟିତ୍ଥାତି ଧସ୍ତୋ, ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ । ଉତ୍ରସୀତି ଓତ୍ରସ୍ତୋ ।
୧୪୩. ପୁଚ୍ଛାଦିତୋ
ପୁଚ୍ଛାଦୀହି ପରସ୍ସା+ନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଠ ହୋତି । ପୁଚ୍ଛୀୟିତ୍ଥାତି ପୁଟ୍ଠୋ । ଭଜ୍ଜ=ପାକେ, ଭଜୀୟିତ୍ଥାତି ଭଟ୍ଠୋ, ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ । ୟଜିତ୍ଥାତି ୟିଟ୍ଠୋ, ‘‘ୟଜସ୍ସ ୟସ୍ସ ଟି+ୟୀ’’ତି ୟି ।
୧୪୪. ସାସ ୱସ ସଂସ ସସା ଥୋ
ଏତେହି ପରସ୍ସା+ନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଥ ହୋତି । ସାସନଂ ସାସୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ସତ୍ଥଂ । ୱସନଂ ୱୁତ୍ଥଂ, ‘‘ଅସ୍ସୂ’’ତି ଉ । ପସଂସନଂ ପସଂସୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ପସତ୍ଥଂ । ସସ=ଗତି+ହିଂସା+ପାଣନେସୁ, ସସନଂ ଗମନଂ ହିଂସନଂ ଜୀୱନଞ୍ଚ ସତ୍ଥଂ । ଅନୁସାସୀୟିତ୍ଥାତି ଅନୁସିଟ୍ଠୋ, ତ୍ଥସ୍ସ ଟ୍ଠୋ ।
୧୪୫. ଧୋ ଧ+ହ+ତେହି
ଧକାର ହକାର ଭକାରନ୍ତେହି ପରସ୍ସ ତସ୍ସ ଧ ହୋତି । ୱଦ୍ଧିତ୍ଥାତି କମ୍ମେ କ୍ତେ ତସ୍ସ ଧକାରାଦିମ୍ହି ଚ ‘‘ୱଦ୍ଧସ୍ସ ୱା’’ତି ଉକାରେ କତେ ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ, ୱୁଦ୍ଧୋ । ଦୁୟ୍ହିତ୍ଥାତି ଦୁଦ୍ଧଂ । ଲଭୀୟିତ୍ଥାତି ଲଦ୍ଧଂ ।
୧୪୬. ଦହା ଢୋ
ଦହା ପରସ୍ସା+ନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଢ ହୋତି । ଦୟ୍ହିତ୍ଥାତି ଦଡ୍ଢୋ, ପରରୂପାଦିମ୍ହି କତେ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେ’’ ଚ୍ଚାଦିନା ଡକାରୋ ।
୧୪୭. ବହସ୍ସୁ+ମ ଚ
ବହା ପରସ୍ସା+ନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଢ ହୋତି ବହସ୍ସୁ+ମ ଚ ଢସନ୍ନିୟୋଗେନ । ବହ+ବ୍ରହ+ବ୍ରୂହ=ୱୁଦ୍ଧିୟଂ । ଅବହୀତି ବୁଡ୍ଢୋ ।
୧୪୮. ରୁହାଦୀହି ହୋ ଳ ଚ
ରୁହାଦୀହି ପରସ୍ସା+ନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ହ ହୋତି ଳୋ ଚ+ନ୍ତସ୍ସ । ଆରୁହୀତି ଆରୁଳ୍ହୋ । ଗୁୟ୍ହିତ୍ଥାତି ଗୁଳ୍ହୋ । ଅବହୀତି ବାଳ୍ହୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ‘‘ମୁହବହା’’ ଦିନା ଦୀଘୋ ।
୧୪୯. ମୁହା ୱାତି
କ୍ତତସ୍ସ ହକାରୋ ଅନ୍ତସ୍ସ ୱା ଳୋ ଚ । ଅମୋହୀତି ମୁଳ୍ହୋ, ମୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସ ଧୋ । (ଅତୀତକାଲିକପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ) ।
୬୪. ନ୍ତୋ କତ୍ତରି ୱତ୍ତମାନେ
ୱତ୍ତମାନତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ନ୍ତୋ ହୋତି କତ୍ତରି । ତିଟ୍ଠତୀତି ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ, ‘‘କତ୍ତରି ଲୋ’’ତି ଲୋ, ‘‘ଠାପାନଂ ତିଟ୍ଠପିୱା’’ତି ତିଠାଦେସୋ । କତ୍ତରି ମାନ+ନ୍ତ+ତ୍ୟାଦିସୁ ଇମିନାୱ ଲୋ ।
୬୫. ମାନୋତି
କତ୍ତରି ମାନୋ । ତିଟ୍ଠମାନୋ ।
୬୬. ଭାୱକମ୍ମେସୁତି
ଭାୱକମ୍ମେସୁ ମାନୋ । ଠାନଂ ଠୀୟମାନଂ । ‘‘କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱ+ପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନ+ନ୍ତ+ତ୍ୟାଦୀସୂ’’ତି ଭାୱେ କମ୍ମେ ଚ କ୍ୟୋ । ‘‘କ୍ୟସ୍ସା’’ତି ଈମ । ପଚୀୟତୀତି ପଚ୍ଚମା ନୋ । କ୍ୟେ ପୁବ୍ବରୂପଂ ।
୬୭. ତେ ସ୍ସପୁବ୍ବା+ନାଗତେ
ଅନାଗତେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ତେନ୍ତମାନା ସ୍ସପୁବ୍ବା ହୋନ୍ତି, ଲେ ଆସ୍ସ ଲୋପୋ, ଠସ୍ସତୀତି ଠସ୍ସନ୍ତୋ ଠସ୍ସମାନୋ । ଠୀୟିସ୍ସତୀତି ଠୀୟିସ୍ସମାନଂ, କ୍ୟେ ଈ, ‘‘ଞିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ଞି । ଅସ୍ସ ତ୍ୟାଦିୱିସୟତ୍ତା ‘‘ଆଈସ୍ସା’’ ଦିନା ଇଞ ନ ହୋତି, ଅଈହି ସହଚରିତତ୍ତା ସ୍ସାସ୍ସ । ପଚ୍ଚିସ୍ସତୀତି ପଚ୍ଚିସ୍ସମାନୋ ଓଦନୋ । ‘‘ରା ନସ୍ସ ଣୋ’’ତି ଣେ ପତ୍ତେ –
୫,୧୭୨. ନ ନ୍ତ+ମାନ+ତ୍ୟାଦୀନଂ
ରନ୍ତତୋ ପରେସଂ ନ୍ତ+ମାନ+ତ୍ୟାଦୀନଂ ନସ୍ସ ଣୋ ନ ହୋତି । କରୋତୀତି କରୋନ୍ତୋ କୁରୁମାନୋ, ‘‘ତନାଦିତ୍ୱୋ’’ତି ଓ ।
୫,୧୭୩. ଗମ ୟମି+ସାସ ଦିସାନଂ ୱା ଚ୍ଛଙ
ଏତେସଂ ୱା ଚ୍ଛଙ ହୋତି ନ୍ତ+ମାନ+ତ୍ୟାଦୀସୁ । ଙ-ନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଅନ୍ତସ୍ସ ହୋତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛମାନୋ । ୟମ=ଉପରମେ, ୟଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟଚ୍ଛମାନୋ । ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଇଚ୍ଛମାନୋ । ଆସ=ଉପୱେସନେ, ଅଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଚ୍ଛମାନୋ, ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ରସ୍ସୋ । ଦିସ=ଅତିସଜ୍ଜନେ, ଦିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦିଚ୍ଛମାନୋ । ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତା ୱାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେସୁ ଚ କ୍ୱଚି, ଇଚ୍ଛୀୟତୀତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଇଚ୍ଛନଂ ଇଚ୍ଛା, ‘‘ଇତ୍ଥିୟ+ମଣା’’ ଦିନା ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ଇଚ୍ଛିତଂ, ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଇଚ୍ଛିତୁଂ । ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ୟୋଗୱିଭାଗା, ପୱେଚ୍ଛନ୍ତୋ ।
୧୭୪. ଜର+ମରାନ+ମୀୟଙ
ଏତେସ+ମୀୟଙ ୱା ହୋତି ନ୍ତ+ମାନ+ତ୍ୟାଦୀସୁ । ଜୀୟନ୍ତୋ । ‘‘ଜରସଦା’’ ଦିଚ୍ଚାଦିନା ଈମ । ଜୀରନ୍ତୋ । ଜୀୟମାନୋ ଜୀରମାନୋ । ମୀୟନ୍ତୋ ମରନ୍ତୋ, ମୀୟମାନୋ ମରମାନୋ ।
୧୭୫. ଠାପାନଂ ତିଟ୍ଠପିୱା
ଠାପାନଂ ତିଟ୍ଠପିୱା ହୋନ୍ତି ୱା ନ୍ତାଦୀସୁ । ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ, ତିଟ୍ଠମାନୋ । ପିୱନ୍ତୋ ପିୱମାନୋ ।
୧୭୬. ଗମ+ୱଦ+ଦାନଂ ଘମ୍ମ+ୱଜ୍ଜ+ଦଜ୍ଜା
ଗମାଦୀନଂ ଘମ୍ମାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ନ୍ତାଦୀସୁ । ଘମ୍ମନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱଦନ୍ତୋ, ଦଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦଦନ୍ତୋ ।
୧୭୭. କରସ୍ସ ସୋସ୍ସ କୁବ୍ବ କୁରୁ କୟିରା
କରସ୍ସ ସଓକାରସ୍ସ କୁବ୍ବାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ନ୍ତାଦୀସୁ । କୁବ୍ବନ୍ତୋ କୟିରନ୍ତୋ କରୋନ୍ତୋ, ଏୱଂ କୁବ୍ବମାନୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ‘‘ମାନସ୍ସ ମସ୍ସା’’ତି ମାନସ୍ସ ମସ୍ସ ଲୋପେ କରାଣୋ । ‘‘ସୋସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କତ୍ତରିୟେୱ ।
୧୭୮. ଗହସ୍ସ ଘେପ୍ପୋ
ଗହସ୍ସ ୱା ଘେପ୍ପୋ ହୋତି ନ୍ତାଦୀସୁ । ଘେପ୍ପନ୍ତୋ ଘେପ୍ପମାନୋ ।
୧୭୯. ଣୋ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ
ଗହସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଣୋ ହୋତି, ‘‘ମଂ ୱା ରୁଧାଦୀନଂ’’ତି ମଂ, ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, ଗଣ୍ହିତୁଂ, ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ।
୧୩୦. ନ୍ତ+ମାନ+ନ୍ତି+ୟି+ୟୁଂସ୍ୱା+ଦିଲୋପୋତି
ଆଦିଲୋପୋ । ଅସ=ଭୁୱି, ଭୱତୀତି ସନ୍ତୋ ସମାନୋ ।
୧୩୧. ପାଦିତୋ ଠାସ୍ସ ୱା ଠହୋ କ୍ୱଚିତି
ଠାସ୍ସ ପାଦୀସୁ ଠହୋ । ସଣ୍ଠହନ୍ତୋ । ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ।
(ୱତ୍ତମାନପଚ୍ଚୟନ୍ତନୟୋ) ।
୬୧. ତୁଂ ତାୟେ ତୱେ ଭାୱେ ଭୱିସ୍ସତି କ୍ରିୟାୟଂ ତଦତ୍ଥାୟଂ
ଭୱିସ୍ସତିଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଭାୱେ ତୁମାଦୟୋ ହୋନ୍ତି କ୍ରିୟାୟଂ ତଦତ୍ଥାୟଂ ପତୀୟମାନାୟଂ । କରଣାୟ ଗଚ୍ଛତି କାତୁଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ତୁଂତୁନତବ୍ବେସୁ ୱା’’ତି କରସ୍ସ ୱା ଆ ହୋତି, ପୁବ୍ବରୂପେ କତ୍ତାୟେ । ‘‘କରସ୍ସା ତୱେ’’ତି ନିଚ୍ଚଂ ଆ, କାତୱେ । ନିପାତତ୍ତା ‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସବ୍ବାସଂ’’ତି ଚତୁତ୍ଥୀସସ୍ସ ଲୋପୋ । ଏୱ+ମୁପରି ତୁନାଦୀସୁ । କତ୍ତୁଂ କାମେତୀତି କତ୍ତୁକାମୋ, ଅଭିସଙ୍ଖରିତୁ+ମାକଙ୍ଖତି । ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସୁଣିତୁଂ, ଞିମ୍ହି ନାଗମେ ତସ୍ସ ଣୋ, ନାଗମତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି । ସୋତୱେ ସୋତୁଂ ସୁଣିତୁଂ ୱା ପତ୍ଥେହି । ଏୱଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ, ପଚିତୁଂ । ଗନ୍ତୁଂ, ‘‘ମନାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ’’ତି ନିଗ୍ଗହୀତଂ । ଗମିତୁଂ, ଖନ୍ତୁଂ, ଖନିତୁଂ, ହନ୍ତୁଂ, ହନିତୁଂ, ମନ୍ତୁଂ, ମନିତୁଂ, ହରିତୁଂ, ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ତଥା ତୁଦିତୁଂ, ପୱିସିତୁଂ, ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ, ଭୋତ୍ତୁଂ, ସୟିତୁଂ, ନେତୁଂ, ଜୁହୋତୁଂ, ପଜହିତୁଂ, ପହାତୁଂ, ଦାତୁଂ, ରୋଦ୍ଧୁଂ, ରୁନ୍ଧିତୁଂ, ଭୋତ୍ତୁଂ, ଭୁଞ୍ଜୀତୁଂ, ଛେତ୍ତୁଂ, ଛିନ୍ଦିତୁଂ, ସିବ୍ବିତୁଂ, ଊମ୍ହି ୱସ୍ସ ବୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ବୁଦ୍ଧୁଂ, ତସ୍ସ ଧୋ । ବୁଜ୍ଝିତୁଂ, ୟୁକ । ଜାନିତୁଂ ଞା=ଅୱବୋଧନେ । ଜନିତୁଂ । ଜେତୁଂ ଜିନିତୁଂ । ପତ୍ତୁଂ ପାପୁଣିତୁଂ । କେତୁଂ କିଣିତୁଂ । ୱିନିଚ୍ଛେତୁଂ, ଇସ୍ସ ଏ, ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ । ଗହେତୁଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ । ଚୋରିତୁଂ ଚୋରେତୁଂ ଚୋରୟିତୁଂ, ପାଲେତୁଂ ପାଲୟିତୁଂ । ପୟୋଜକେ-ଭାୱେତୁଂ ଭାୱୟିତୁଂ, କାରେତୁଂ କାରୟିତୁଂ କାରାପେତୁଂ କାରାପୟିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି+ଚ୍ଚାଦି ।
ଏୱଂ କ୍ରିୟତ୍ଥକ୍ରିୟାୟଂ ଗମ୍ୟମାନାୟଂ, ୟଥା ସୁବୋଦ୍ଧୁଂ ୱକ୍ଖାମି, ଏୱଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଗଚ୍ଛତି, ଗନ୍ତୁ+ମାରଭତି, ଗନ୍ତୁଂ ପୟୋଜେତି, ଦସ୍ସେତୁ+ମାହ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅରହସକ୍କାଦୀସୁପି ସିଦ୍ଧଂ, ତଥା କାଲ ସମୟୱେଲାସୁ । କୋ ତଂ ନିନ୍ଦିତୁ+ମରହତି, ରାଜା ଭୱିତୁ+ମରହତି, ଅରହୋ ଭୱଂ ୱତ୍ତୁଂ, ସକ୍କା ଜେତୁଂ ଧନେନ ୱା, ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ, ଭସ୍ସ ଧୋ । କତ୍ତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି । ଭବ୍ବୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ, ଅଭବ୍ବୋ କାତୁଂ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ଭୱଂ ଦାନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ, ଇଦଂ କାତୁଂ ଅନୁରୂପଂ, ଦାନଂ ଦାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ଦାତୁଂ ୱତ୍ତୁଞ୍ଚ ଲଭତି । ଏୱଂ ୱଟ୍ଟତି ଭାସିତୁଂ, ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ଚ କପ୍ପତି ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥାକାଲୋ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ସମୟୋ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ୱେଲା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ।
ଅଲମତ୍ଥେପି ସିଦ୍ଧଂ, ଅଲମେୱ ଦାନାନି ଦାତୁଂ, ଅଲମେୱ ପୁଞ୍ଞାନି କାତୁଂ ।
୬୨. ପଟିସେଧେ+ଲଂଖଲୂନଂ କ୍ତୁନ କ୍ତ୍ୱାନ କ୍ତ୍ୱା ୱା
ଅଲଂ+ଖଲୁସଦ୍ଦାନଂ ପଟିସେଧନତ୍ଥାନଂ ପୟୋଗେ କ୍ତୁନାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ଭାୱେ । ଅଲଂପୁବ୍ବୋ, ସୁ=ସୱନେ, ଅଲଂ ସୱନଂ କତ୍ୱା ଖଲୁ ସୱନଂ କତ୍ୱାତି ଅଲଂ ସୋତୁନ ଖଲୁ ସୋତୁନ ଅଲଂ ସୁତ୍ୱାନ ଖଲୁ ସୁତ୍ୱାନ ଅଲଂ ସୁତ୍ୱା ଖଲୁ ସୁତ୍ୱା । ନିପାତତ୍ତା ସିଲୋପୋ ।
୬୩. ପୁବ୍ବେ+କକତ୍ତୁକାନଂ
ଏକୋ କତ୍ତା ୟେସଂ ବ୍ୟାପାରାନଂ, ତେସୁ ୟୋ ପୁବ୍ବୋ, ତଦତ୍ଥତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ତୁନାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ଭାୱେ । ‘‘ତୁଂତୁନା’’ ଦିନା କରସ୍ସ ଆ, ସୋ କାତୁନ କମ୍ମଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅକାତୁନ ପୁଞ୍ଞଂ କିଲିସ୍ସନ୍ତି । ରଲୋପେ କମ୍ମଂ କତ୍ୱାନ ଭଦ୍ରକଂ, ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ସଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ କତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା କରିତ୍ୱା ୱା। ତଥା ସିବ୍ବିତ୍ୱା ଛାଦୟିତ୍ୱା ଜାନିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସୁତ୍ୱାନ ଧମ୍ମଂ ମୋଦତି, ସୁଣିତ୍ୱା, ପତ୍ୱା ପାପୁଣିତ୍ୱା, କିନିତ୍ୱା, ଜେତ୍ୱା ଜିନିତ୍ୱା ଜିତ୍ୱା, ଚୋରେତ୍ୱା ଚୋରୟିତ୍ୱା, ପୂଜେତ୍ୱା ପୂଜୟିତ୍ୱା, ତଥା ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଭାୱୟିତ୍ୱା, ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା କାରୟିତ୍ୱା କାରାପେତ୍ୱା କାରାପୟିତ୍ୱା ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି+ଚ୍ଚାଦି । ପୁବ୍ବେତି କିଂ, ଭୁଞ୍ଜତି ଚ ପଚତି ଚ । ‘‘ଅପତ୍ୱା ନଦିଂ ପବ୍ବତୋ, ଅତିକ୍କମ୍ମ ପବ୍ବତଂ ନଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଭୂଧାତୁସ୍ସ ସମ୍ଭୱା ଏକକତ୍ତୁକତା ପୁବ୍ବକାଲତା ଚ ଗମ୍ୟତେ । ‘‘ଭୁତ୍ୱା ଭୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧଂ, ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞନ୍ତୁ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନାୱ ଗମ୍ୟତେ । କଥଂ ‘‘ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଅଗାହୟି, କାୟପ୍ପଚାଲକଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି, ଘଣନ୍ତେନ କ୍ରିୟାୱିସେସନେନ ସିଦ୍ଧଂ, ୟଥା ଓଦନପାକଂ ସୟତୀତି ।
୧୬୪. ପ୍ୟୋ ୱା ତ୍ୱାସ୍ସ ସମାସେ
ତ୍ୱାସ୍ସ ୱା ପ୍ୟୋ ହୋତି ସମାସେ । ପକାରୋ ‘‘ପ୍ୟେ ସିସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ । ଅଭିପୁବ୍ବୋ ପାଦିସମାସୋ, ଅଭିୱଦନଂ କତ୍ୱା ଅଭିୱାଦିୟ ଭାସିସ୍ସଂ । ତଥା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ, ଦ୍ୱିତ୍ତରସ୍ସାନି । ସି=ସୟେ –
୮୮. ପ୍ୟେ ସିସ୍ସା
ସିସ୍ସ ଆ ହୋତି ପ୍ୟାଦେସେ । ନିସ୍ସୟନଂ କତ୍ୱା ନିସ୍ସାୟ । ପୁବ୍ବରୂପେ ୱିଭଜ୍ଜ ୱିଭଜିୟ । ଦିସ=ଅତିସଜ୍ଜନେ, ଉଦ୍ଦିସ୍ସ । ପୱିସ୍ସ ପୱିସିୟ ପୱିସିତ୍ୱା, ଉପନୟ, ଅତିସେୟ୍ୟ ଅତିସୟିତ୍ୱା, ଓହାୟ ଓହିତ୍ୱା । ଆଦାୟ, ଦାସ୍ସି+ୟଙ, ଆଦିୟ । ପଟ୍ଠାୟ, ୱିଚେୟ୍ୟ, ୱିଞ୍ଞାୟ ୱିଜାନିତ୍ୱା, ସମାସେତି କିଂ, ପତ୍ୱା । କ୍ୱଚା+ ସମାସେପି ବହୁଲାଧିକାରା, ଲତଂ ଦନ୍ତେହି ଛିନ୍ଦିୟ । ତଥା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ।
୧୬୫. ତୁଂ+ୟାନା
ତ୍ୱାସ୍ସ ୱା ତୁଂ+ୟାନା ହୋନ୍ତି ସମାସେ କ୍ୱଚି । ଅଭିହରଣଂ କତ୍ୱା ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ, ଅଭିହରିତ୍ୱା, ପାଦିସମାସୋ, ‘‘ପୁଚ୍ଛାଦିତୋ’’ତି ତସ୍ସ ଠୋ ପରରୂପାଦି ଚ । ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିୟାନ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ୱା, କାନୁବନ୍ଧେପି ‘‘ୱା କ୍ୱଚୀ’’ତି ୱିକପ୍ପତ୍ତା ‘‘ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଓକାରୋ । କ୍ୱଚା+ସମାସେପି ବହୁଲାଧିକାରା, ଦଟ୍ଠୁଂ, ଦିସତୋ ତ୍ୱାସ୍ସ ତୁମାଦେସେ ଦିସସ୍ସ ଦସ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ‘‘ଦିସା ୱାନ+ୱା ସ ଚା’’ତି ତ୍ୱାସ୍ସ ୱାନ+ୱା ସ ହୋନ୍ତି, ଦିସ୍ୱା । ଏୱଂ ଲଭନଂ କତ୍ୱା ଲଦ୍ଧା ଧନଂତିଆଦୀସୁ ତସ୍ସ ଧୋ ଭୱତି ।
ଇତି ପୟୋଗସିଦ୍ଧିୟଂ ଖାଦିକଣ୍ଡୋ ସତ୍ତମୋ ।
ପୟୋଗସିଦ୍ଧି ନିଗମନଂ
ମନ୍ଥାଚଲୋଲ୍ଲସିତଞାଣୱରେନ ଲଦ୍ଧା ।
ସାରାମତା+ତିସୁଖିତା ସୁଖୟନ୍ତି ଚ+ଞ୍ଞେ,
ତେ ମେ ଜୟନ୍ତି ଗୁରୱୋ ଗୁରୱୋ ଗୁଣେହି ॥
ୟସ୍ସ ସାଧୁଗୁଣୁବ୍ଭୂତ-କିତ୍ତି ସବ୍ବତ୍ତ ପତ୍ଥଟା ।
ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ମହାପଞ୍ଞୋ, ଜୟତୀ ସୋ ହ ସବ୍ବଦା ॥
ପରମପ୍ପିଚ୍ଛତା+ନେକ-ସନ୍ତୋସୂପସମେସିନଂ ।
ସୁଚିସଲେଖୱୁତ୍ତୀନଂ, ସଦା+ରଞ୍ଞନିୱାସିନଂ ॥
ସାସନୁଜୋତକାରୀନ+ମାଚେରତ୍ତ+ମୁପାଗତଂ ।
ଉଦୁମ୍ବରଗିରୀଖ୍ୟାତା+ୟତନଂ ୟତିପୁଙ୍ଗୱଂ ॥
ମେଧଙ୍କରୋତି ଆଖ୍ୟାତ-ନାମଧେୟ୍ୟଂ ତପୋଧନଂ ।
ଥେରଂ ଥିରଦୟା ମେଧା-ନିଧାନଂ ସାଧୁ ପୂଜିତଂ ॥
ସିସ୍ସଂ ସହାୟ+ମାଗମ୍ମ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତ+ମତ୍ତନୋ ।
ସୋଧେତୁଂ ସାସନଂ ସତ୍ଥୁ, ପରକ୍କମ+ମକାସି ୟୋ ॥
ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତନାମେନ, ମହାଥେରେନ ଧୀମତା ।
ନିୱାସଭୂତେନା+ନେକ-ଗୁଣାନ+ପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିନଂ ॥
ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନବ୍ୟାକରଣ-ପୟୋଗକ୍କମସାଧକା ।
ଏତ୍ତାୱତା କତା ଏସା, ପୟୋଗସିଦ୍ଧି ନିଟ୍ଠିତା ॥
ତେନେୱ ରଚିତା ସାଧୁ, ସାସନୋଦୟକାରିନା ।
ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖାୟ ଟୀକା ଚ, ତଥା ସମ୍ବନ୍ଧଚିନ୍ତନା ॥
ସୁସଦ୍ଦସିଦ୍ଧିଂ ୟୋ ୟୋଗ-ନିଚ୍ଛୟଂ ସବ୍ଭି ୱଣ୍ଣିତଂ ।
ଅକା ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରଂ, ତଥା ସମ୍ବନ୍ଧଚିନ୍ତନଂ ॥
ସତ୍ଥସଞ୍ଚିତପୁଞ୍ଞେନ, ନିବ୍ବାନସାଧକଂ ହିତଂ ।
ସାଧେନ୍ତୋ ଲୋକନାଥସ୍ସ, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ତିଟ୍ଠତଂ ଚିରନ୍ତି ॥
ଇତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମହାସାମିଥେରପାଦୱିରଚିତା
ପୟୋଗସିଦ୍ଧି ନିଟ୍ଠିତା ।
(ୱିସେସଲକ୍ଖଣଂ) । ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପନ ପୟୋଗସିଦ୍ଧିନିଗମନ ଗାଥାନଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ପୁବ୍ବେୟେୱ ୱକ୍ଖମାନା ଇମା ଗାଥାୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି ପୋରାଣେ ସୀହଳମୂଲପୟୋଗସିଦ୍ଧିପାଠେ । ତା ଚ ଗାଥାୟୋ ପଚ୍ଛା ସୀହଳମୂଲପୟୋଗସିଦ୍ଧିସଂସୋଧକେନ ମେଧଙ୍କରୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ ପକ୍ଖିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ମୟଂ ତା ଗାଥାୟୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛାୟେୱ ଇମସ୍ମିଂ-ଠାନେ ଠପେମ । ତା ପନ ଗାଥାୟୋ କତମାତି ଚେ –
ଚାଗୱିକ୍କମସଦ୍ଧାନୁ-ସମ୍ପନ୍ନଗୁଣସାମିନୋ ।
ପରକ୍କମନରିନ୍ଦସ୍ସ, ସୀହଳିନ୍ଦସ୍ସ ଧୀମତୋ ॥
ଅତ୍ରଜେନା+ନୁଜାତେନ, ଭୂପାଲକୁଲକେତୁନା ।
ଦିସନ୍ତପତ୍ଥଟୋଦାର-ୱିକ୍କମେନ ୟସସ୍ସିନା ॥
ଭୁୱନେକଭୁଜୱ୍ହେନ, ମହାରାଜେନ ଧୀମତା ।
ଚତୁପଚ୍ଚୟଦାନେନ, ସତତଂ ସମୁପଟ୍ଠିତୋ ॥
ୱାସେ ନିୱସତୋ ସତୋ ।
ସୁମଙ୍ଗଲମହତ୍ଥେର –
ସାମିନୋ ସୁଚିୱୁତ୍ତିନୋ ॥
ୱଂସେ ୱିସୁଦ୍ଧେ ସଂଜାତୋ,
ପନ୍ଥସେନାସନେ ରତୋ ।
ପରିୟତ୍ତିମହାସିନ୍ଧୁ –
ନିୟ୍ୟାମକଧୁରନ୍ଧରୋ ॥
ଅପ୍ପିଚ୍ଛାଦିଗୁଣୂପେତୋ, ଜିନସାସନମାମକୋ ।
ୱନେରତମହତ୍ଥେରୋ, ମେଧଙ୍କରସମୱ୍ହୟୋ ॥
ପାଟୱତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ୱିନୟେ ସୁୱିସାରଦୋ ।
ପୟୋଗସିଦ୍ଧିଂ ସୋଧୟି, ସଦା ସପ୍ପଞ୍ଞଗୋଚରଂ ॥
ଇମଂ ଲିଖିତପୁଞ୍ଞେନ, ମେତ୍ତେକ୍ୟଂ ଉପସଂକମି ।
ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସରଣେ, ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠାମି ସାସନେତି ॥
ପୟୋଗସିଦ୍ଧିସିଦ୍ଧଂ ।