ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ ପଞ୍ଚିକା ଟୀକା

ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ

ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ ପଞ୍ଚିକା ଟୀକା

ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନୀନାମ

ପଞ୍ଚିକାଟୀକା

ପଣାମାଦିକଥା

ୱିଜ୍ଜାଧନସ୍ସ ସମନୁସ୍ସରଣମ୍ପି ୟସ୍ସ,

ପଞ୍ଞାୱିସୁଦ୍ଧରତନାନୟନେକହେତୁ ।

ତଂ ଧମ୍ମରାଜମମଲୁଜ୍ଜଲକିତ୍ତିମାଲଂ,

ସାମୋଦମାଦରମୟେ ହଦୟେ ନିଧାୟ ॥

ଲଦ୍ଧମ୍ମହୋଦୟ ମହାଦୟ (ସମ୍ପସାଦା) [ଜପସୋ (ପୋତ୍ଥକେ)],

ସକ୍କା(ଦି) ସକ୍କତଗୁଣଂ ରତନ (ଦ୍ୱୟଞ୍ଚ) [ତ୍ତୟତା (ପୋତ୍ଥକେ)]।

(ୟାପଞ୍ଚିକା) ଗୁରୁୱରପ୍ପ(ଭୱାତ୍ୟଗାହା) [ହପା ତ୍ୟ ଗାୟା (ପୋତ୍ଥକେ)],

ତଂ ସାଧୁ ସିସ୍ସଜନ ମଜ୍ଜୱଗାହ ୟାମ ॥

ଜୟତୀହ ମହାପଞ୍ଞୋ, ସୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାୟନୋ ମୁନି ।

ୟସ୍ସ ସାଧୁଗୁଣୁବ୍ଭୂତ,କିତ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥଟା ॥

ଇଚ୍ଚେୱ ମନୱସେସ ମତ୍ତନୋ ଭୟାଦ୍ୟୂପଦ୍ଦୱୋପଘାଭକରସାମତ୍ଥିୟ ୟୋଗେନ ସକଲଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିୟନ୍ତରାୟ ନିୱାରଣ ମଧିପ୍ପେତସିଦ୍ଧି ୱିସେସ ମଭିକଙ୍ଖିୟ ରତନତ୍ତୟ ୱିସୟଭୂତଂ ତଂସାଧନେ କନ୍ତନିଦାନ ଭୂତସ୍ସ ଆଲୋକିୟୟାତିସୟଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତସ୍ସ ମହତୋ ପ୍ୟତିମହନୀୟସ୍ସ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ସପ୍ପସାଦାନୁରୂପଂ ପୂଜାୱିସୟଂ ତଦନୁସ୍ସ(ରଣଂ କତ୍ୱା) ଗୁରୁସନ୍ନିୟୋଗମନୁଟ୍ଠାତୁଂ–

କିନ୍ତେହି ପାଦସୁସ୍ସୂସା, ୟେସଂ ନତ୍ଥି ଗୁରୂନିହ ।

ୟେ ତପ୍ପାଦରଜୋକିଣ୍ଣା, ତେୱ ସାଧୂ ୱିୱେକିନୋତି ॥

ୱଚନତୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୁରୁପୂଜା ପୁରସ୍ସରଂ ପଞ୍ଚିକାୱିୱରଣଂ ପଥି’ୟା ପଞ୍ଚିକା’ତିଆଦିନା କତପଟିଞ୍ଞତ୍ତା ସମ୍ପତି ମହାଦୟୋତିଆଦିନୋ ଗନ୍ଥସ୍ସ ସାଧୁଜନୱଣ୍ଣନଂ ୱଣ୍ଣନମାରଭିସ୍ସାମ ।

ନନୁ ଚ ୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାୟଂ କତାଭିନିୱେସୋ-ୟମାଚରିୟୋତି କଥମିହାନଧିକତେ ମହାଦୟୋତିଆଦିକେ ପଟିପନ୍ନୋତି ରତନତ୍ତପ୍ପଣାମଗନ୍ଥକତ୍ତୁଗନ୍ଥନିସ୍ସୟଗନ୍ଥାରମ୍ଭଫଲଅଭିଧେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତ- ପୟୋଜନସୋତୁଜନସମୁସ୍ସାହନାନଂ ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମ କରଣଂ ଅନ୍ତରାୟକରାପୁଞ୍ଞୱିଘାତକରପୁଞ୍ଞୱିସେସୁପ୍ପାଦନେନ କତ୍ତୁ ମିଚ୍ଛିତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ଅନନ୍ତରାୟେନଂ ପରିସମାପନତ୍ଥଂ । ୱଚୀପଣାମୋ ପନେତ୍ଥ ସୋତୂନମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନକୋ ଆଚରିୟେନାପ୍ୟୟ ମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋୟେୱ’ତତ୍ଥ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମସନ୍ଦସ୍ସନ’ନ୍ତିଆଦିନା, ୱାଚସିକସତ୍ଥାଧିକାରତୋପି ୱଚୀପଣାମୋତି କାୟପ୍ପଣାମୋ ମନୋପଣାମୋ ଚ । ନ କତୋ, ଗନ୍ଥକତ୍ତୁସନ୍ଦସ୍ସନଂ ଗନ୍ଥସ୍ସ ପମାଣ ଭାୱୱିଭାୱନତ୍ଥଂ, ଗନ୍ଥନିସ୍ସୟସନ୍ଦସ୍ସନଂ ଅତ୍ତନିୟଭାୱସନ୍ଧସ୍ସନେନ ତବ୍ବିସୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଗନ୍ଥାରମ୍ଭଫଲଦସ୍ସନଂ ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପକଜନନିସେଧାୟ, ଅଭିଧେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତୟୟୋଜନସନ୍ଦସ୍ସନଂ ୱୀମଂସାପୁବ୍ବକାରୀନଂ ପୟୋଜନୋ ପାଲମ୍ଭପୁବ୍ବିକା ସତ୍ଥେ ପୱତ୍ତତୀତି ସୋତୁଜନସମୁସ୍ସାହନଂ (କତ୍ୱା) ଆଦରେନ ଗନ୍ଥେ ପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ, ୟଦାହୁ –

ସବ୍ବସ୍ସେୱ ହି ସତ୍ଥସ୍ସ, କମ୍ମସ୍ସାପି ଚ କସ୍ସଚି ।

କେନେତଂ ଗୟ୍ହତେ ତାୱ, ୟାୱ-ୱୁତ୍ତମ୍ପୟୋଜନଂତି ॥

ନନୁ ସତ୍ଥପ୍ପୟୋଜନାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଇଦମସ୍ସ ପୟୋଜନନ୍ତି ୟତୋ–

ସିଦ୍ଧପ୍ପୟୋଜନଂ ସିଦ୍ଧ,ସମ୍ବନ୍ଧଂ ସୋତୁମିଚ୍ଛତି ।

ସୋତାଦୋ ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସପ୍ପୟୋଜନୋତି ॥

ତତ୍ରେଦମୁତ୍ତରଂ–

ସତ୍ତଂ ପୟୋଜନଞ୍ଚେୱ, ଉଭୋ ସମ୍ବନ୍ଧନିସ୍ସୟା ।

ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ନ, ଭିନ୍ନୋ ୱୁତ୍ତୋ ପୟୋଜନାତି ॥

ପୟୋଜନପ୍ପୟୋଜନମ୍ପନ ସାମତ୍ଥିୟଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ସୟମାଚରିୟେନ ‘‘କୋ ପନ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଜାନନେ ଦୋସୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ‘ମହାଦୟୋ’ତ୍ୟାଦିନା ଗାଥାଦ୍ୱୟେନ ରତନତ୍ତୟପଣାମୋ ଦସ୍ସିତୋ, ‘ୟୋ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତେସୂ’ତିଆଦିନା ଗନ୍ଥକତ୍ତା, ‘ସଦ୍ଦସତ୍ଥ’ନ୍ତିଆଦିନା ଗନ୍ଥନିସ୍ସୟୋ, ‘ସଙ୍ଖେପନୟେନା’ତିଚ ‘ସାରଭୂତଂ ୱିପୁଲତ୍ଥଗା ହିଂ ଅନାକୁଲ’ନ୍ତି ଚ ଇମେହି ଗନ୍ଥାରମ୍ଭଫଲଂ ସୋତୁଜନସମୁସ୍ସାହନଞ୍ଚ, ଅଭିଧେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତପ୍ପୟୋଜନମ୍ପନ‘ସଂୱଣ୍ଣନ’ନ୍ତି ଇମିନା ଦସ୍ସିତଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥ ବ୍ୟପଦେସେନ ସଂୱଣ୍ଣୀୟତି ୱିୱରିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ସଂୱଣ୍ଣନାଭି କତ୍ୱା, ତମ୍ପନ ୱିୱରିତ୍ୱା କଥନଂ ସଦ୍ଦାନୁସାସନସତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସୟତ୍ତା ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ନାମ ସମୁଦିତେନ ସତ୍ଥେନ ୱଚନୀୟତ୍ଥୋ ତଂ [ୱଚନୀୟତ୍ଥୋତି (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦାନୁସିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତପୟୋଜନମେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋ ।

ଅୟମ୍ପନେତ୍ଥ ଅୱୟୱତ୍ଥୋ-ୟୋତି ଅନିୟମୱଚନଂ ଧମ୍ମରାଜସଦ୍ଦା ପେକ୍ଖାୟ ଚେତ୍ଥ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତା, ତେନେତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚମାନଗୁଣୱିସେସା ଧାରପୁଗ୍ଗଲୱିସେସନିଦସ୍ସନଂ, ଦୟତି ଦୁକ୍ଖଂ ଅପନେତ୍ୱା ପରେସଂ ସୁଖଂ ଦଦାତି, ଦୟୀୟତି ୱା ସପ୍ପୁରିସେହି ଗମିୟ(ତି ସ) ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତୀୟତି, ଦୟତି ୱା ପରଦୁକ୍ଖଂ ହିଂସତି, ଦୟତି ୱା ପରଦୁକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହାତି ତଂୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ହଦୟଖେଦଂ କରୋତୀତି ଦୟା, ‘‘ଦୟ=ଦାନଗତି ହିଂସାଦାନେସୁ’’ ଇଚ୍ଚସ୍ମା ‘‘ଇତ୍ଥିୟମଣତ୍ତିକୟକ୍ୟାଚେ’’ତି (୫-୪୯) ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ୱିସୟମହନ୍ତତାୟ ମହତୀ ପସତ୍ଥା ୱା ଦୟା ଅସ୍ସାତି ମହାଦୟୋ, ୱିସେସନ ସମାସେ ‘‘ସଦ୍ଧାଦିତ୍ୱ’’ (୪-୮୪) ୱକ୍ଖମାନପାରମିତାସମ୍ଭରଣଦୁକ୍ଖାନୁଭୱ ନାନମିଦଂ ହେତୁୱଚନଂ, କମ୍ମକିଲେସେହି ଜନିତାତି ଜନା ସତ୍ତଲୋକୋ, ଇମିନା ଖୀଣାସୱାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ତେସମ୍ପି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସୁଖୱିହାରସଙ୍ଖାତ ହିତସ୍ସ ଦାନତୋ, ଜନାନଂ ସମୂହୋ ଜନତା ତସ୍ସା ହିତାୟ ଅଭିୱଡ୍ଢିୟା ସକଲୱଟ୍ଟ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସଟନିବ୍ବାନସୁଖଭାଗିୟକରଣାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅସ୍ସଚ’ସମ୍ପୂରୟ’ନ୍ତି ଇମିନା’ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱୀ’ତି ଇମିନା ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସମ୍ବୋଧୀତି ଏତ୍ଥ ସଂସଦ୍ଦୋ ସାମନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ସଂସୟମେୱ ଅନଞ୍ଞବୋଧିତୋ ହୁତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି ଏତାୟାତି ସମ୍ବୋଧି, ସଂପୁବ୍ବା ବୁଧଧାତୁତୋ ‘‘ଇ’’ଇତି ଣ୍ୱାଦି (କୋ) ଇପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ସୱାସନସକଲସଂକିଲେସପ୍ପହାୟକଂ ଭଗୱତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି, ସମ୍ପାପୟତୀତି ସମ୍ପାପକଂ, ସମ୍ବୋଧିୟା ସମ୍ପାପକନ୍ତି ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ, କିନ୍ତି ଧମ୍ମଜାତଂ ଧମ୍ମସଦ୍ଦେନେତ୍ଥ ପାରମିଧମ୍ମା ପଞ୍ଚମହାପରିଚ୍ଚାଗାଦୟୋ ଚ ଅଧିପ୍ପେତା, ତେପି ହି ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେନ୍ତଂ ଧାରେନ୍ତି ସମ୍ବୋଧି ସମ୍ପାପନସାମତ୍ଥିୟୟୋଗେନ ପରେପି ଧାରେନ୍ତି ନାମାତି ଧମ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ‘ଧର=ଧାରଣେ’ଇଚ୍ଚସ୍ମା ଖୀସୁ, ୱିୟାଦିସୁତ୍ତେନ ଣ୍ୱାଦି(କୋ) ମପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ଧମ୍ମାନଂଜାତଂ, ଧମ୍ମାଏୱୱା ଜାତଂ, ସମ୍ବୋଧିସମ୍ପାପକଞ୍ଚ ତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଚେତି ୱିସେସନସମାସୋ, ‘ସମ୍ପୂରୟ’ନ୍ତି ମସ୍ସେତଂ କମ୍ମଂ, ସମ୍ପୂରୟନ୍ତି ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟୋଗା ଦୀପଙ୍କର (ପାଦ)ମୂଲେ ହତ୍ଥୋପଗତମ୍ପି ନିବ୍ବାନମ୍ପହାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତକରୁଣାଗୁଣୟୋଗସୀତଲୀଭୂତହଦୟତାୟ ‘‘କଥନ୍ନାମେତେ ଅଚ୍ଚନ୍ତ ଦୁସ୍ସହୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୋପଗତେ ସତ୍ତେ ତଂମହାଦୁକ୍ଖା ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣେକହେତୁତାୟ ସମ୍ମା ପୂରେନ୍ତୋ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଗମେନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ହେତୁୟେୱେଦମପି ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନସ୍ସ, ମହାଦୟତା ପନସ୍ସ ପରମ୍ପରହେତୁ, ଦୁଟ୍ଠୁ ଖନତି କାୟିକଂ ଅସ୍ସାଦନ୍ତି’ଦୁପୁବ୍ବା ଖନିସ୍ମା’ ‘‘କ୍ୱୀ’’ତି (୫-୪) କ୍ୱି, ଦୁକ୍ଖଂ କାୟିକଦୁକ୍ଖ ୱେଦନା, କୀଦିସନ୍ତି ଆହ-’ଅନନ୍ତରୂପ’ନ୍ତି, ସଭାୱୱଚନୋ ୟଂ ରୂପସଦ୍ଦୋ ‘‘ପିୟରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁୱିୟ, ତେ ଚ ଦୁକ୍ଖସଭାୱା (ଅନନ୍ତା) ଅନନ୍ତକାରଣାନଂ ୱସେନ, ତସ୍ମା ଅନନ୍ତଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ଅସ୍ସାତି ଅନନ୍ତରୂପଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱୀ ୱିନ୍ଦୀ, କିମିୱାତି ଆହ-‘ସୁଖଂ ୱା’ତି, ସୁଟ୍ଠୁ ଖନତି କାୟିକଂ ଆବାଧନ୍ତି ସୁଖଂ, ଇୱସଦ୍ଦୋ ସଧମ୍ମତ୍ତସଙ୍ଖାତୋପମାଜୋତକୋ, ସଧମ୍ମତ୍ତଞ୍ହି ଉପମା, ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ, ସଧମ୍ମତ୍ତଂ ସିୟୋ ପମା’’ତି, କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଅନିଟ୍ଠାନୁଭୱନସଭାୱାୟାପି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଅନୁଭୱନସଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଅଜ୍ଝାସୟସମ୍ପତ୍ତିୱିସେସୟୋଗା ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ସୁଖେନ ସଦିସତାପତ୍ତିହୋତୀତି ଦୁକ୍ଖମ୍ପି ସମାନଂ ତଂ ସୁଖମିୱ ୱିନ୍ଦୀ’’ତି । କଥମଞ୍ଞଥା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ସକଲଲୋକସ୍ସ ସମୁଦ୍ଧରଣଂ ସିୟାତି, ଅଥୱା ସୁଖମିୱ ସୁଖଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ଅନଞ୍ଞୱିନ୍ଦିୟମପି ତାଦିସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସକଲଲୋକହିତାୱ ହିତମନତାୟ ୱିନ୍ଦୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନାହ ‘ଅଖିନ୍ନରୂପୋ’ତି, ଅଖିନ୍ନଂ ପରିସ୍ସମମପ୍ପତ୍ତଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ଅସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

ତଂ ଧମ୍ମରାଜନ୍ତି ୟୋତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ୱୁତ୍ତଗୁଣୱିସେସାଧାର ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସନିୟମନୱଚନଂ, ଧମ୍ମେନ ରାଜତି ନୋ ଅଧମ୍ମେନାତି ୱା, ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧସ୍ସ ସାମିଭାୱେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ରାଜା ସାମୀତି ୱା, ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନେ ଧମ୍ମେ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋୱ ତତ୍ଥ ରାଜତି ଦିପ୍ପତୀତି ୱା, ପରୂପକାରୱସେନ ତଦତ୍ଥାୟେୱ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ପରେସଂ ଧମ୍ମଂ ରାଜେତି ପକାସେତୀତି ୱା ଧମ୍ମରାଜା, ତଂ ଧମ୍ମରାଜଂ ନମିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନମସ୍ସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, କୀଦିସନ୍ତି ଆହ-‘ଜିତମାରୱୀରଂ ସୁଧନ୍ତ ସୋୱଣ୍ଣନିଭ’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମାରୋ ଚ ସୋ ୱୀରୋଚାତି ମାରୱୀରୋ ଜିତୋ ୱିଦ୍ତେଧସ୍ତବଲୋ ମାରୱୀରୋ ନାତି ଜିତମାରୱୀରୋ, ତଂ, କିଞ୍ଚାପି ଦେୱପୁତ୍ତକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମଚ୍ଚୁକ୍ଖନ୍ଧ ମାରା-ନେନ ଜିତା ଏୱ, ତଥାପି ୱୀରସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେନ ଦେୱପୁତ୍ତମାରେ ଗହିତେ ତଂୱିଜୟା ଅଞ୍ଞେପି ଜିତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ଧନ୍ତଂ ଧମିତଂ ଉଦ୍ଧରିତଂ ସୁଧନ୍ତଂ, ସୁୱଣ୍ଣମେୱ ସୋୱଣ୍ଣଂ, ସୁଧନ୍ତ ଚ ତଂ ସୋୱଣ୍ଣଞ୍ଚ, ତସ୍ସେୱ ନିଭା ସୋଭା ଅସ୍ସେତି ସମାସୋ, ଅଥୱା ସୁଧନ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ଚେତି ସମାସେ ତସ୍ସିଦନ୍ତି ‘‘ଣୋ’’ତି (୪-୩୪) ଣପ୍ପଚ୍ଚୟେ ‘‘ମଜ୍ଝେ’’ତି (୪-୧୨୬) ମଜ୍ଝୱୁଦ୍ଧିୟଂ ସୁଧନ୍ତସୋୱଣ୍ଣଂ ପଟିମାରୂପଂ, ତେନ ନିଭୋ ସଦିସୋ, ତଂ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ –

ହେତୁ ଫଲଂ ପରତ୍ଥୋ ଚ, ସବ୍ବୋପି ଥୁତିସଙ୍ଗହୋ ।

ହେତୁ ସମ୍ବୋଧିତୋ, ପୁବ୍ବେୱ, ୟମଞ୍ଞଂ ତତୋପରୀତି ॥

ୱୁତ୍ତହେତୁଫଲସତ୍ତୋପକାରୱସେନ ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଥୁତିପୁବ୍ବକମ୍ପଣାମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଧମ୍ମରାଜେନ ତେନାପି ପୂଜନୀୟସ୍ସ ଧମ୍ମରତନସ୍ସ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ମୋହନ୍ଧତମପ୍ପଧଂସି’ନ୍ତି ଆହ, ତତ୍ଥ ଚ ସଦ୍ଦୋ ‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ନମିତ୍ୱା’ତି [ନମସ୍ସିତ୍ୱା (ପୋତ୍ଥକେ)] ନମସ୍ସନକ୍ରିୟାୟ ଧମ୍ମଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, କିମ୍ଭୂତନ୍ତି ଆହ, ‘ମୋହନ୍ଧତମପ୍ପଧଂସି’ନ୍ତି, ମୁୟ୍ହତୀତି ମୋହୋ=ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଅନ୍ଧୟତି ସମତ୍ଥଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣପରିହାନେନାତି ଅନ୍ଧଂ, ଅନ୍ଧଞ୍ଚ ତଂ ତମଞ୍ଚେତି ଅନ୍ଧତମଂ=ବାଳ୍ହତିମିରଂ, ମୋହୋୟେୱ ତଂସଦିସତାୟ ଅନ୍ଧତମନ୍ତି ମୋ ହନ୍ଧତମଂ, ତଂ ପଧଂସେତି ପକାରେନ ନାସେତି ସୀଲେନାତି ମୋହନ୍ଧତମପ୍ପଧଂସୀ, ପସଦ୍ଦସ୍ସପକାସନତ୍ଥଂ ହିତ୍ୱା ପକାରତ୍ଥସ୍ସେୱ ଗହଣତୋ ପରିୟତ୍ତିୟା ସହ–

ସୋତାପତ୍ତାଦୟୋ ମଗ୍ଗା,ଚତ୍ତାରୋ ତପ୍ଫଲାନିଚ ।

ଚତ୍ତାରି ଅଥ ନିବ୍ବାନଂ, ଧମ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରା ନୱାତି ॥

ୱୁତ୍ତନୱଲୋକୁତ୍ତରମ୍ମୋ ଗହିତାତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋୱ ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ, କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ମୋହସ୍ସେୱ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନେତରେସନ୍ତି ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ସବ୍ବକିଲେସାନଂ, ତପ୍ପହାନସ୍ମିଞ୍ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ତମ୍ମୁଖେନେତରେସମ୍ପି ପହାନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ।

ଏୱଂ ଧମ୍ମରତନସ୍ସ ନମକ୍କାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦାଧାରଭୂତସଙ୍ଘରତନଂ ନମସ୍ସିତୁଂ ‘ସଙ୍ଘଂ ତଥା ସଙ୍ଘଟିତଂ ଗୁଣେହୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ତଥାସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟେ ୱା, ୱଚୋୟୁତ୍ତିୟଂ ୱା, ୱଚୋୟୁତ୍ତିପକ୍ଖେ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ, କିଲେସାଦୟୋ ସଂହନତି ହିଂସତୀତି ସଙ୍ଘୋ, ସଂପୁବ୍ବତୋ ହନତିସ୍ମା କ୍ୱିମ୍ହି ‘‘କ୍ୱିମ୍ହି ଘୋପରିପଚ୍ଚସମୋ ହୀ’’ତି (୫.୧୦୦) ହନସ୍ସ ଘୋ, କିଲେସହିଂସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ଗହିତଂ, ଗୁଣେହୀତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସତୋ ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ

ଚତ୍ତାରୋ ଚ ପଟିପନ୍ନା, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଫଲେଠିତା ।

ଏସ ସଙ୍ଘୋ ଉଜୁଭୂତୋ, ପଞ୍ଞାସୀଲସମାହିତୋତି ॥

ୱୁତ୍ତଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଗୁଣେହୀତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି, ସଙ୍ଘଟିତନ୍ତି ସଂହତଂ ।

ଏୱମନନ୍ତରାୟେନ ଗନ୍ଥପରିସମାପନତ୍ଥମନନ୍ତ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠଲୋକତ୍ତୟଗ୍ଗସୀଖାମଣିଭୂତସ୍ସ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଣାମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଗନ୍ଥ କତ୍ତାଦିୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥୋପଦସ୍ସନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମମତ୍ତନା ସମାରଭିତବ୍ବଂ ଗନ୍ଥ କରଣଂ ପଟିଞ୍ଞାତୁକାମୋ’ୟୋ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତେସୂ’ତିଆଦିମାହ, ତତ୍ଥ ‘ୟୋ’ତି ଇମସ୍ସ ‘ତନ୍ନାମଧେୟ୍ୟେନା’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଜ୍ଝନ୍ତି ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧି=ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୟୋ ଲୋକିୟା ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ ସା ଏତେସମତ୍ଥୀତି ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ, ତେସୁ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତେସୁ, ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ମହାସାୱକାନଂ ମଜ୍ଝେତି ଅତ୍ଥୋ, ମହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋତି ମହତ୍ତଂ ମହନ୍ତଭାୱଂ ଗତୋ, ତନ୍ନାମଧେୟ୍ୟେନାତି ତସ୍ସେୱ ନାମଧେୟ୍ୟମସ୍ସାତି ତନ୍ନାମଧେୟ୍ୟୋ, ତେନ, ତପୋଧନେନାତି ମୁନିନା, କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି- ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୱେ ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି ଭଗୱତା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ନାମ ୟୋ ଦୁତିୟୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ… (ତେନ ସମାନନାମଧେୟ୍ୟେନାତି) ତମପଦିସନ୍ତୋ-ୟମାଚରିୟୋ ଅନୁଦ୍ଧତଭାୱେନ ଉଜୁନାକ୍କମେନ ନାମାଦିକମୱତ୍ୱା ୱଙ୍କୱୁତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋତି ନାମଂ ମହାସାମିଟ୍ଠାନନ୍ତରପ୍ପତ୍ତିଂ କାଲୋଚିତପଞ୍ଞା ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ବୁଦ୍ଧସାସନୋପକାରିତାଦିଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତି । ‘ୟଂ ରଚିତ’ନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ରଚିତନ୍ତି କତଂ, କିନ୍ତି ଆହ ସଦ୍ଦସତ୍ଥ’ନ୍ତି, ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ ନାମ ସୁତ୍ତ, ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣବ୍ୟାକରଣାଦ୍ୟପରନାମଧେୟ୍ୟଂ, ସୁତ୍ତଂ(ହି) ‘ସଦ୍ଦା (ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି) ସାସୀୟନ୍ତି ଅନୁସାସୀୟନ୍ତି ପକତିପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିୱିଭାଗକପ୍ପନାୟ ଏତେନା’ତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଚ ‘ବ୍ୟାକରୀୟନ୍ତି ସଦ୍ଦନିପ୍ଫାଦନୱସେନ କଥୀୟନ୍ତି ଏତେନା’ତି ବ୍ୟାକରଣନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅପରମ୍ପନ ୱୁତ୍ୟାଦି ତଦୁପକରଣଭାୱେନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଂ ବ୍ୟାକରଣନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅନୁନନ୍ତି ତବ୍ବିସେସନଂ, ଅସେସଲକ୍ଖିୟୋପସଙ୍ଗାହକଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସାପରସ୍ସାଭାୱା ସମ୍ପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଥାତି ଅନନ୍ତରତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥରଚନାନନ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସେତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥସ୍ସ, ୱୁତ୍ତି ଚ ସମାସା କତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସୁତ୍ତଂ ୱିୱରୀୟତି ଏତାୟାତି ୱୁତ୍ତି, ସମସ୍ସତେ ସଙ୍ଖିପୀୟତୀତି ସମାସା ।

ତସ୍ସାପୀତି ୱୁତ୍ତିୟାପି, ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସଦ୍ଦୱସେନ ସଙ୍କୁଚିତଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଖିପନଂ ସଙ୍ଖେପୋ, ତସ୍ସ ନୟୋ କମୋ ସଙ୍ଖେପନୟୋ, ତେନ, ଭୋୱାତି ୟୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟା ଚ କତ୍ତା ସୋ ଏୱ, ଇଦାନି ସୁତ୍ତୱୁତ୍ତିରଚନାନନ୍ତରମୱସରପ୍ପତ୍ତେ ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ, ସମାରଭେୟ୍ୟ ସମ୍ମା ଆରମ୍ଭଂ କରେୟ୍ୟ ବହୁନ୍ନଂ କ୍ରିୟାକ୍ଖଣାନମାଦିଭୂତଂ କ୍ରିୟାକ୍ଖଣମନୁତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, କିନ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣନଂ, ସଂୱଣ୍ଣୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ସଂୱଣ୍ଣନା, ପଞ୍ଚୀୟତି ୱିପଞ୍ଚୀୟତି ବ୍ୟତ୍ତୀ କରୀୟତି ୱୁତ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ୱା, ତଂ ପଞ୍ଚୟତୀତି ୱା ଲଦ୍ଧନାମପଞ୍ଚିକା, ତଂ ।

ଏୱମତ୍ତନା କରଣୀୟସତ୍ଥମ୍ପଟିଜାନିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ମେ ଭିକ୍ଖୱେ ପଚ୍ଚୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉପ୍ପାଦାୟ (କତମେ ଦ୍ୱେ) ପରତୋ ଚ ଘୋସୋ (ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ) ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ’’ତି ୱଚନତୋ ସମ୍ମାସୱନପଟିବଦ୍ଧା ସବ୍ବାପି ସାସନ (ପ୍ପଟି) ସମ୍ପତ୍ତୀତି ସାସନପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ବ୍ୟାକରଣସ୍ସ ମୂଲକାରଣତ୍ତା ତଂ ସୱନେ ସାଧୁଜନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘ତଂ ସାରଭୂତ’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ୟସଦ୍ଦୱିରହେପି ଅଧିକତତ୍ତା ସଂୱଣ୍ଣନଂ ପରାମସତି, ତଂ ସୁଣନ୍ତୂ’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସାଧୂତି ସୱନକ୍ରିୟାୱିସେସନଂ, ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନାନୁରୂପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅନଞ୍ଞମନା ହୁତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ନିକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସାୱିୟ ଅୱିନସ୍ସମାନଂ କତ୍ୱା ହଦୟେ ଠପନୱସେନ, ସକ୍କଚ୍ଚସୱନମେୱ ହି ସୋତୂନମତ୍ଥାୱହଂ ହୋତୀତି, ସନ୍ତୋତି ସୱନକ୍ରିୟାୟ କତ୍ତାରୋ ଦସ୍ସେତି, ତଥା ସାତିସୟବ୍ୟାକରଣଂ… ତଥାୱିଧା ଏୱ ସପ୍ପୁରିସା ସାଧୁକଂ ସୋତୁକାମା ହୋନ୍ତୀତି, କିମ୍ଭୂତନ୍ତି ଆହ ‘ସାରଭୂତ’ନ୍ତିଆଦି, ଭୂତସଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୂତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୋ, ଫେଗ୍ଗୁତ୍ତାଭାୱେନ ଅପରିଚ୍ଚଜନୀୟତାୟ ସାରୋ ଥିରଂ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ସାରା ଚ ସା ଭୂତାଚ, ଅଥ ୱା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣାତିସୟସାଧନେକସାଧନଭାୱତୋ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ସାରଞ୍ଚ ସା ଭୂତାଚାତି ସାରଭୂତା, ତଂ ଗନ୍ଥୋ ୟେୱେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପିତୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ନୟଗ୍ଗାହିତତାୟପି ସବ୍ବଥା ଦସ୍ସିତୋୟେୱାତି ୱିପୁଲଂ ଅତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱିପୁଲତ୍ଥଗାହୀ, ତଂ, ୱିଧୀୟମାନୱଣ୍ଣନାକ୍କମୱିସେସେନ ବ୍ୟାକୁଲସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମସ୍ସ ନିରସନତୋ ନତ୍ଥି ଆକୁଲଂ କିଞ୍ଚି ଅସ୍ସାତି ଅନାକୁଲଂ, ତଂ, ଇମିନା ଚ କଚ୍ଚାୟନୱୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନାସୁ ନ ତଥାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତଦେୱମଧିକତତ୍ତାୟେୱାୟମାଚରିୟୋ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେ’ମହାଦୟୋ ୟୋ’ତିଆଦିକେ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦାନି ଅତ୍ତନା ୱଣ୍ଣନୀୟସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସାଦି ଭୂତଂ ୱାକ୍ୟମନଧିକତପରିହାରମୁଖେନେୱୋପନ୍ୟସ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତୁମାହ- ‘ଇଧା’ତିଆଦି, ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ମାଗଧିକସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣୱିରଚନାଧିକାରେ, ମାଗଧାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଇଦନ୍ତି ମାଗଧିକଂ, ମାଗଧିକଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱିସେସନ ସମାସୋ, ୱିରଚୟିତୁକାମୋତି କତ୍ତୁକାମୋ, ରତିଂଜନେତୀତି ରତନଂ, ରମୟତୀ [ର ତୟତୀ (ପୋତ୍ଥକେ)] ତି (ୱା) ରତନଂ ଅନପ୍ପଚ୍ଚୟେନ, ଅଥୱା ୟଂ ଲୋକେ ଚିତ୍ତୀକତାଦିକଂ ରତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦମ୍ପି ତଂ ସଦିସତାୟ ରତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାଚାହୁ–

ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।

ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥

ବୁଦ୍ଧାଦୀନମେତମଧିୱଚନଂ, ତୟୋ ଅୱୟୱା ଅସ୍ସାତି ତୟଂ, ସମୁଦାୟୋ, ରତନାନଂ ତୟଂ ରତନତ୍ତୟଂ, ଅୱୟୱୱିନିମ୍ମୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତୀଣି ଏୱ ରତନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପଣମନଂ ପଣାମୋ, ରତନତ୍ତୟଗୁଣନିନ୍ନତା, ପଣମନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱା ପଣାମୋ, ପଣାମକ୍ରିୟାନିପ୍ଫାଦିକା କୁସଲଚେତନା, ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଣାମୋତି ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ, ଅଭିଧୀୟତି ପଟିପାଦୀୟତୀତ୍ୟଭିଧେୟ୍ୟୋ ସମୁଦିତେନ ସତ୍ଥେନ ୱଚନୀୟତ୍ଥୋ, ୟେନ ଚ ୟୋ ପଟିପାଦୀୟତି ସୋ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହୋତୀତି, ସୋ ଚ ପକତିପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିୱିଭାଗକପ୍ପନାୟ ସଦ୍ଦାନଂ ସଙ୍ଖରଣଂ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥେନ ହି ସଦ୍ଦସଙ୍ଖରଣମେୱ ପଟିପାଦୀୟତି, (ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମୋ ଚ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ଚ) ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମାଭିଧେୟ୍ୟନ୍ତି ଚତ୍ଥସମାସୋ, ତସ୍ସ ସନ୍ଦସ୍ସନଂ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ, କିନ୍ତଂ ୱାକ୍ୟଂ, ତା ୱାତି ୱାକ୍ୟାଲଙ୍କାରେ, ନନୁଚେୱମଧିକତତ୍ତେପି ଅଭିଧେୟ୍ୟମତ୍ତମେୱଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ସିୟା କିଂ ୱାଚାପଣାମେନ, କାୟମନୋମୟେନାପି ପୁଞ୍ଞାତି ସୟପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭିସମୀହିତତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତେୱାତି ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟ ୱଚୀପଣାମସ୍ସ ପରତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସୟତଞ୍ଚ ତସ୍ସେୱ ୱିଭାଗେନ ପୟୋଜନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ତତ୍ଥ’ଇଚ୍ଚାଦି, ଗୁଣସଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ‘‘ସତଗୁଣା ଦକ୍ଖିଣା ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଆନିସଂସଟ୍ଠୋ, ଗୁଣାନମାନିସଂସାନଂ ଅନୁକୂଲଂ ଅନୁଗୁଣଂ, ହେତୁମନ୍ତୱିସେସନମେତଂ, ପଧାନଭାୱଂ ନୀତଂ ପଣୀତଂ ଅତିଉତ୍ତମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅତୀସୟେନ ପଣୀତଂ ପଣୀତତରଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସସନ୍ତାନଂ ପବନ୍ଧୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ, ପଣୀତତରଞ୍ଚ ତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଞ୍ଚ, ଅନୁଗୁଣଞ୍ଚ ତଂ ପଣୀତତରଚିତ୍ତସନ୍ତାନଞ୍ଚାତି ୱିସେସନସମାସୋ, ତପ୍ପଣାମକରଣେନ ଅନୁଗୁଣ…ପେ॰… ସନ୍ତାନଂ ୟେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ, ତେସଂ, ୟଥା ତେ ସୋତାରୋ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପଣାମକରଣେନ ପୁଞ୍ଞାତିସୟପ୍ପଟିଲାଭା ଅନେକାନିସଂସାତିସୟପ୍ପଟିଲାଭାନୁକୂଲ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତାୟ ପଧାନତରଚିତ୍ତସନ୍ତାନା ହୋନ୍ତି, ତଥା ପୱତ୍ତାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଇଦମ୍ପି ଅଧିଗତା…ପେ॰… ନ୍ତରାଧାନନ୍ତୀମେସଂ ହେତୁଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତି, ଅଧିଗତା ପତ୍ତା ଅନେକେ ବହୂ ଆନିସଂସୱିସେସା ଆୟୁ ୱଣ୍ଣସୁଖବଲପଟିଭାନାଦୟୋ ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ୱିସୋସିତା ସୁକ୍ଖାପିତା ଅନ୍ତରାୟା ଭୟାଦୟୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ବାହିୟା ୱା ୟେସଂ ତଥାୱିଧାନଂ ସୋତୂନଂ, ଏତେପି ଅଭି,ପେ,ଦ୍ଧତ୍ଥନ୍ତି ଇଚ୍ଚସ୍ସ ହେତୂ, ଅଭିସମୀହିତସ୍ସ ଅନୁଟ୍ଠିତସ୍ସ କତନିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ଅୱବୋଧୋୟେୱ ଫଲଂ, ତସ୍ସ ସିଜ୍ଝନତ୍ଥଂ, କିନ୍ତଂ ରତନତ୍ତୟପ୍ପଣାମସନ୍ଦସ୍ସନଂ ।

ସଚ୍ଚଂ ପୁନପି ସଚ୍ଚନ୍ତି, ଭୁଜମୁକ୍ଖିପ୍ପ ୱୁଚ୍ଚତେ ।

ସକତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀ ନତ୍ଥେୱ,ପରସ୍ସତ୍ଥମକୁବ୍ବତୋତି ॥

ୱଚନତୋ ପରତ୍ଥୋୱ ସପ୍ପୁରିସେହି କତ୍ତବ୍ବୋ, ପରତ୍ଥେ ସମ୍ପାଦିତେ ପନ ସକତ୍ଥୋ ସମ୍ପନ୍ନୋୱ ନାମ ସିୟାତି ମନସି କତ୍ୱା ଆହ- ‘ଏତଦେୱା’ତିଆଦି । କାୟମନୋସମାଚରଣେନ ସମ୍ପଜ୍ଜମାନଞ୍ଚ ୱଚୀସମାଚରଣେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତେୱାତି ଅନେନେୱ ୱାକ୍ୟେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅୱଗନ୍ତବ୍ବଂ, ବୁଦ୍ଧି ପୁବ୍ବା ୟସ୍ମିଂ କରଣେ ତଂ ବୁଦ୍ଧି ପୁବ୍ବଂ, ତଂ ସୀଲେନ କରୋନ୍ତା ବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବକାରିନୋ, ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ଜାନନଂ ପୁବ୍ବୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟାଧିଗମପୁବ୍ବକୋ, ଅୱତାରୋ ପୱତ୍ତି, ଏକଦେସଦସ୍ସନେ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱିୟ ଏକଦେସେପି ସମୁଦାୟୱୋହାରଦସ୍ସନତୋ ପଚ୍ଛିମ ପାଦେନାତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମପାଦସ୍ସେକଦେସଭୂତେନ ‘ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣ’ମିଚ୍ଚନେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ସାଧିୟଂ ସଦ୍ଦାନଂ ସଙ୍ଖରଣଂ, ସାଧନଂ ବ୍ୟାକରଣଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ସଭାୱୋ ଅସ୍ସାତି ସାଧିୟସାଧନଲକ୍ଖଣୋ, ସାଧିୟସ୍ସେଦଂ ସାଧନଂ, ସାଧନସ୍ସ ଚେଦଂ ସାଧିୟନ୍ତି ଏୱମସ୍ସେଦମ୍ଭାୱହେତୁସଭାୱୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ପୟୋଜନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟସଦ୍ଦୋପଦସ୍ସିତଂ ସଦ୍ଦସଙ୍ଖରଣଂ, ତତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସନ୍ତୋଗଧତ୍ତଂ… ସାଧିୟୋପଦସ୍ସନମୁଖେନ ସାଧନସ୍ସାପି ଦସ୍ସିତତ୍ତା ନିସ୍ସୟୋପଦସ୍ସନତୋ, ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ସମ୍ମାୱାୟାମଂ, ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ପୂରେତ୍ୱାତି–

ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ ।

ପବ୍ବଜ୍ଜା ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି, ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତା ।

ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନା, ଅଭିନୀହାରୋ ସମିଜ୍ଝତୀତି ॥

ୱୁତ୍ତଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତେନ ଅଭିନୀହାରେନ ସମନ୍ନାଗତା ହୁତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପାରମିତାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ପୂରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଆଗତାତି ସତ୍ତତ୍ତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନୁବ୍ରୂହନେନ ଆଗତା, ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ, ଆଗତାତି ପତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଥାଗତୋତି ୟଥା ସମ୍ପତି ଜାତା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗତା, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଉତ୍ତରାଭିମୁଖଂ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ମୁହୁତ୍ତଜାତୋୱାତି ସମ୍ପତିଜାତୋ ଏୱ, ଜାତସମନନ୍ତରମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୱିକ୍କମୀତି ଅଗମାସି, ସତ୍ତ ପଦାନି ଗନ୍ତ୍ୱାନ ଦିସା ୱିଲୋକେସୀତି ଇଦଂ ‘‘ଧମ୍ମତା ଏସା ଭିକ୍ଖୱେ ସମ୍ପତି ଜାତୋ ବୋଧିସତ୍ତା ସମେହି ପାଦେହି ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା’’ତି ଏୱ ମାଦିକାୟ ପାଳିୟା ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରୂପରିଠିତସ୍ସ ସବ୍ବଦିସାନୁୱିଲୋକନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଦିସା ୱିଲୋକେସି ସମନ୍ତତୋତି ଇଦମ୍ପନ ‘ସମେହି ପାଦେହି ଫୁସୀ ୱସୁନ୍ଧର’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ… ପାଦେହି ୱସୁନ୍ଧରାଫୁସନାନନ୍ତରମେୱ ଦସଦିସାୱଲୋକିତତ୍ତା, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ନାମ–

ୱିସଟ୍ଠଂ ମଞ୍ଜୁ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ସୱନୀୟା-ୱିସାରିନୋ ।

ବିନ୍ଦୁ ଗମ୍ଭୀରନିନ୍ନାଦି,ଚ୍ଚେୱମଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ସରୋତି ॥

ୱୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି, ତଥାଗତୋତି ଇମସ୍ସେୱ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଅଥୱା’ତିଆଦିମାହ, ଅରିୟେନ ସେତୁନାତି ସମଥୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେନ ଉତ୍ତମେନ ମଗ୍ଗେନ, ଏୱମାଦିନାତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ତଥଂ ଆଗତୋ ୟଥାୱତୋ ଅଧିଗତୋ’ୟେଗତ୍ୟତ୍ଥା ତେ ବୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥା, ୟେ ବୁଦ୍ଧ୍ୟା ତେ ଗତ୍ୟତ୍ଥା’ତିତଥାଗତୋତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତତ୍ଥତତ୍ଥାତି ତେସୁ ତେସୁ ଦୀଘାଗମାଦୀସୁ, ତଥାଗତଭାୱୋତି ତଥାଗତୋତି ଭୱନଂ ନିପ୍ଫତ୍ତି ନମସ୍ସନକିରିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧାତି’ନମସ୍ସିତ୍ୱା’ତି ଏତ୍ଥ ନମସ୍ସନକିରିୟାୟ ଅଭିସମ୍ବନ୍ଧା ଇମିନା ତଥାଗତାଦୀନଂ କମ୍ମତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତି, ନମସ୍ସନକିରିୟାୱିସେସନତ୍ତାତି ‘ନମସ୍ସିତ୍ୱା’ତି ନମସ୍ସନଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ନାମ ସିୟାତି ନମସ୍ସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତନମସ୍ସନକିରିୟାୟ ୱିସେସନତ୍ତା, ବୋଧିୟାତି ବୋଧିୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ, ତଂ ଭଗୱା ଏତ୍ଥ ପତ୍ତୋତି (ବୋଧି, ତସ୍ସା) ବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ମୂଲେତି ମୂଲସମୀପେ ‘‘ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ଛାୟା ଫରତି ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ପତନ୍ତି ଏତାୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲଂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ନନୁ ଅଞ୍ଞେପି ଖୀଣାସୱା ‘ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନେ’ଚ୍ଚାଦିନା ୱକ୍ଖମାନ ନୟେନ ନିପ୍ଫନ୍ନା ଏୱାତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସିକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘ସହେୱ ୱାସନାୟା’ତି, ନ ହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ସହ ୱାସନାୟ କିଲେସେ ପହାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଏତେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ଭଗୱତୋ ଅରହତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ତେନେୱ ଇଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ’ତେପି ହି’ଚ୍ଚାଦିକଂ ୱକ୍ଖତି, କାପନାୟଂ ୱାସନା ନାମ ପହୀନକିଲେସସ୍ସାପି ଅପ୍ପହୀନକିଲେସସ୍ସ ପୟୋଗସଦିସପୟୋଗହେତୁଭୂତୋ କିଲେସନିହିତୋ ସାମତ୍ଥିୟୱିସେସୋ’ଆୟସ୍ମତୋ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛସ୍ସ ୱସଲସମୁଦାଚାରନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ’, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ, ସବ୍ବକିଲେସେ ରାଗାଦିକେ, ଅରହତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗଫଲଂ, ସମ୍ମୁତି ଉପପତ୍ତିଦେୱଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱିସୁଦ୍ଧି ଦେୱଭାୱେନାତିନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଆହ-‘ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱଭାୱେନା’ତି, ସକଲକିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟାପଗମେନ ୱିସୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣା ଲଙ୍କାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘ଇଧ=ସଂସିଦ୍ଧିୟଂ’ ଇଦ୍ଧୱନ୍ତୋ ଇଦ୍ଧାତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟେନ, ‘ଗୁଣ=ଆମନ୍ତଣେ’ ଭୂୱାଦିସେସୋ, ଗୁଣୀୟନ୍ତି ପରିଚୀୟନ୍ତି ସେୟ୍ୟତ୍ତିକେହୀତି ଗୁଣା କପ୍ପଚ୍ଚୟେନ, ତେପୀତି ସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପି, ହି ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି, ୟସ୍ମା ଅଗ୍ଗଂ…ପେ॰… ଅନୂନଗୁଣା, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଦୀନନ୍ତିଆଦିକଂ ତେସଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧେହି ଊନଗୁଣତାୟ ହେତୁୱଚନଂ, କେଚି ‘ସିଦ୍ଧୋ ମିଦ୍ଧଗୁଣୋ ଅସ୍ସାତି ସିଦ୍ଧମିଦ୍ଧଗୁଣନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱାକ୍ୟମିଦଂ ଦୂସେନ୍ତି, ତେ ପନ ‘ମିଦ୍ଧୋ ନାମ କୋଚି ଗୁଣୋ ନତ୍ଥୀ’ତି ଚ, ‘ତଥାଗତୋ ନାମ ମିଦ୍ଧ ଗୁଣୋ ନ ହୋତୀ’ତି ଚ, ‘ତାଦିସୋ ଚେ ସିୟା ନ ଞାଣନିସ୍ସିତପୂଜା ପକତୋପୟୋଗିନୀ ଭୱତୀ’ତି ଚ ଅଜାନିତ୍ୱା ୱଦଥ ତୁମ୍ହେହି ୱତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତବ୍ବା, ମଙ୍ଗଲତ୍ଥଞ୍ଚେତ୍ଥାଦୋ ସିଦ୍ଧସଦ୍ଦୋପାଦାନଂ, ମଙ୍ଗଲାଦୀନି ହି ସତ୍ଥାନ୍ୟବ୍ୟାହତପ୍ପସରାନି ହୋନ୍ତ୍ୟାୟସ୍ମନ୍ତବ୍ୟାଖ୍ୟାତୁସୋତୁକାନି ଚ, ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନମ୍ପୀତି ଇମିନା ଅୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହେପି ସମୁଦାୟସ୍ସ ସମାସତ୍ଥତ୍ତା ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋୟଂ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋତି ଦୀପେତି, ତେନାହ- ‘ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି, ଗୁଣୀଭୂତାନମ୍ପୀତି ଅପ୍ପଧାନଭୂତାନମ୍ପି ୱିସେସନଭୂତାନମ୍ପି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସ୍ସ ପଧାନତ୍ତା, କିରିୟାତିସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱଗମ୍ୟତେ ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନଂ ଗୁଣୀଭୂତାନମ୍ପି ତଦୱିନାଭାୱିତ୍ତେନ ନମସ୍ସନାତିସମ୍ବନ୍ଧା, ତଦେୱ ସମତ୍ଥେତି ‘ତଥାହ’ଚ୍ଚାଦିନା, ପୁତ୍ତେନ ସହ ୱତ୍ତମାନୋତି ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସତ୍ତା ତୁଲ୍ୟମୁଭିନ୍ନମ୍ପି ଆଗମନନ୍ତି ପୁତ୍ତୋପି ଆଗତୋତି ପତୀୟତେ, ତତ୍ଥାତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସତ୍ତଧୀ, ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତି, ଧାରେନ୍ତେତି ଅତ୍ତନି ଠପେନ୍ତେ ପୱତ୍ତେନ୍ତେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତେ, ଚତ୍ତାରୋପି ଅପାୟା ସାମଞ୍ଞୱସେନ’ଅପାୟେ’ତି ୱୁତ୍ତା, କିଲେସୱଟ୍ଟ କମ୍ମୱଟ୍ଟ ୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନ ତୟୋ ୱଟ୍ଟା, ତେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ମିଂ, ଧାରେତୀତି ୱୁତ୍ତଧାରଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଅପାୟାଦିନିବ୍ବତ୍ତକକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଂ, ତଞ୍ଚ ୟଥାରୂପଂ କିଲେସସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ଆଲମ୍ବନଭାୱେନ ହୋତୀତି ଆହ- ‘ସୋ…ପେ॰… ୱସେନା’ତି, ନୱନ୍ନମ୍ପି, ତେ ସମଧିଗମହେତୁତାୟ ଧମ୍ମୋୟେୱ ନାମାତି ‘ଦସା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ- ‘ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା’ତିଆଦି, ତମ୍ମୂଲକତ୍ତାତି ତଂ କାରଣତ୍ତା, ସୀଲଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞେନାତି ଅରିୟେନ ସୀଲେନ ଅରିୟାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମାନଭାୱେନ, ଅରିୟାନଞ୍ହି ସୀଲଦିଟ୍ଠିୟୋ ମଗ୍ଗେନାଗତତ୍ତା ସବ୍ବଥା ସମାନାୱ, ତେନ ତେ ୟତ୍ଥକତ୍ଥଚି ଠିତାପି ସହଗତାୱାତି ସଂହତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସଙ୍ଘୋତି ପଦସିଦ୍ଧି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଅଧିପ୍ପେତୱସେନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଲୋକିୟସୀଲଦିଟ୍ଠିୟା ସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତତ୍ତା ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘୋପି ପଣାମାରହୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅଥ କେତେ ସଦ୍ଦା, ୟେସମିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଭାସିସ୍ସନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଆହ-‘ସଦ୍ଦା ଘଟପଟାଦୟୋ’ତି, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ରୁକ୍ଖାଦୟୋ, ନନୁ ସନ୍ତି ମେଘସଦ୍ଦସମୁଦ୍ଦସଦ୍ଦାଦୟୋପୀତି ନ ନିରତ୍ଥକାନମିଧାନୁପୟୋଗିତ୍ତା, ୟେ ଲୋକସଙ୍କେତାନୁରୋଧେନାତ୍ଥପ୍ପକାସକା ତେସଂ ସାତ୍ଥକାନମେ ୱିଦଂ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି, ଅପିଚ ‘ସଦ୍ଦା ଘଟପଟାଦୟୋ’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱେଦିକାନଂ ୱିୟ ଉନ୍ତି [ଞତ୍ଥି (ପୋତ୍ଥକେ)] ଆଦୀନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୀନିୟମାୱତ୍ଥାନମସମ୍ଭୱା ତଦନୁକ୍କମେନ ନିପ୍ଫାଦିୟମାନନମ୍ପି ସଦ୍ଦାନଂ ଲୋକିୟତ୍ତାନଭିୱତ୍ତନଞ୍ଚ ବୋଧେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନୁ ତତ୍ଥ ପକାସକତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମୁଦାୟୱସେନ ୱା ସିୟା ପଚ୍ଚେକୱଣ୍ଣୱସେନ ୱା, ତତ୍ଥ ୟଦି ପଚ୍ଚେକୱଣ୍ଣା ପକାସୟେୟ୍ୟୁଂ, ଘଟସଦ୍ଦେ ଘକାରୋୟେୱ ଘଟତ୍ଥଂ, ପକାସୟେୟ୍ୟ, ତଥା ଚାଞ୍ଞେସମକାରାଦୀନମନତ୍ଥ କତା ସିୟା, ଅଥ ସମୁଦିତା ପକାସୟେୟ୍ୟୁଂ, ତଦା ୱଣ୍ଣାନମୁଚ୍ଚାରଣାନନ୍ତରୱିନାସିତ୍ତା ସମୁଦାୟୋୟେୱ ନ ସିୟା, ତଥା ସତି କଥ ମତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦୋ ପକାସୟତୀତି ଚେ କମେନ ସୋତଚିତ୍ତାଦିଗହିତକ୍ଖର ପାଳିୟା ଚ ୟୋ ସଦ୍ଦୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ସାତ୍ଥକୋ ଚିତ୍ତଗୋଚରୋ, ଚିତ୍ତଗୋଚରସ୍ସାପି ସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ବାଲଜନପ୍ପବୋଧାୟ କପ୍ପନାମତ୍ତେନ ପକତ୍ୟାଦିୱିଭାଗତୋ, ନ ସଭାୱେନାନ୍ୱାଖ୍ୟାନଂ, ତେନାହ-‘ପକତ୍ୟା’ଦି ଆଦି, ନନୁ ଗୋଇଚ୍ଚାଦିସାଧୁସଦ୍ଦନିୟମେ ସତି ଗୋତାଦୟୋ ଅସାଧୁ ସଦ୍ଦାତି ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗନିୟମେ ଅଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ୱିୟ, ଗୋତାଦି ଅସାଧୁସଦ୍ଦନିୟମେ ୱା ଗୋଇଚ୍ଚାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ସାଧୱୋତି ଅଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗନିୟମେ ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ୱିୟ, କିଂ ସଦ୍ଦାନମନ୍ୱାଖ୍ୟାନେନା ତିଦମାସଙ୍କିୟ ପୟୋଜନମାହ- ‘ଲକ୍ଖଣାଭିଧାନଂଚେ’ଚ୍ଚାଦି, ସଦ୍ଦାନମ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂ ପଟିପଦପାଠସ୍ସାନୂପାୟତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଅଞ୍ଞଥେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅଞ୍ଞଥାତି ଅସତି ଲକ୍ଖଣାଭିଧାନେ, ସକ୍କତାଦୀତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ପାକତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ବହୁୱିଧତ୍ତଂ ସକ୍କତପାକତପେସାଚିକଅପବ୍ଭଂସୱସେନ, ମଗଧେସୁ ୱିଦିତାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମି’’ନ୍ତି (୪-୧୨୧) ମାଗଧାନଂ ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ‘‘ଣୋ’’ତି (୪-୩୪) ଣପ୍ପଚ୍ଚୟେ ମାଗଧା ମାଗଧନ୍ତି ଚ ପଦନିପ୍ଫତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ମଗଧେସ୍ମି’ଚ୍ଚାଦି, ମଗଧେସୁ ୱିଦିତାତିଆଦିନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରିତୁମାହ- ‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’ତିଆଦି, ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ଇଦାନି ୱକ୍ଖମାନଂ ମାଗଧଂ…ପେ॰… ହୋତୀତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ମଗଧେସୁ…ପେ॰… ଲକ୍ଖଣଂ ମାଗଧନ୍ତି ୱଦତା ପକାସିତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ହିସଦ୍ଦୋ’ମଗଧେସ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ସମତ୍ଥୟତି, ଲକ୍ଖଣଂ ୱିସେସୟତାତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତା ମାଗଧନ୍ତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣଂ ୱିସେସୟତା ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦୟତା ୱୁତ୍ତିକାରେନ, ଅତ୍ଥତୋତି ସାମତ୍ଥିୟତୋ, ସଦ୍ଦେ ଚ ୱିସେସିତୋ ହୋତୀତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସଦ୍ଦୋ ମାଗଧେ ଏୱ [ସଦ୍ଦେଏୱ (ପୋତ୍ଥକେ)] ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦିତୋ ହୋତି, ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘ମଗଧେସୁ ୱିଦିତା ମାଗଧାତି ସଦ୍ଦେ ଗହେତ୍ୱା ତେସମିଦଂ ମାଗଧନ୍ତି ମାଗଧସଦ୍ଦେନ ୟସ୍ମା ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସଦ୍ଦେ ଲକ୍ଖଣଂ ୱିସେସିତଂ, ତସ୍ମା ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସଦ୍ଦେ ସଦ୍ଦୋ ୟଦି ଅମାଗଧୋ କଥଂ ଲକ୍ଖଣଂ ମାଗଧଂ ସିୟାତି ସାମତ୍ଥିୟା ସଦ୍ଦୋପି ୱିସେସିତୋ ହୋତୀ’ତି, ନନୁ ମାଗଧନ୍ତି ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ମାଗଧ ସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତଝାପନତୋ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରତ୍ଥକ ତାପତ୍ତି ହୋତୀତି, ନ ହୋତି ଗମ୍ମମାନତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗମ୍ପତି କାମଚାରତ୍ତା ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ସମାସତ୍ଥେ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ସୁଗତସ୍ସ ସୁଗତଚୀୱରପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, କୋପନାତିଆଦିସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଇମିନା ଅଭିଧେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତପୟୋଜନସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ତପ୍ପୟୋଜନପୁଚ୍ଛନପରା ଚୋଦନା, ୱୁଚ୍ଚତେଚ୍ଚାଦି ପରିହାରୋ, ୟଥା ସବ୍ବଥାତ୍ତପରହିତକାମେନ ।

ପିୟୋ ଚ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ, ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।

ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା,ନୋଚା ଠାନେ ନିୟୋଜକୋତି ॥

ୱୁତ୍ତେହି ତତୋ ପରେହି ଚ ପସତ୍ଥତରେହି ଗୁଣୱିସେସେହି ସମୁପେତଂ ଗୁରୁଂ ।

ତସ୍ମା ଅକ୍ଖରକୋସଲ୍ଲଂ, ସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ ହିତତ୍ଥିକୋ ।

ଉପଟ୍ଠହଂ ଗୁରୁଂ ସମ୍ମା, ଉଟ୍ଠାନାଦୀହି ପଞ୍ଚହୀତି ॥

ୱଚନତୋ ଉଟ୍ଠାନ-ଉପଟ୍ଠାନ-ପରିଚରିୟା-ସୁସ୍ସୂସା ସକ୍କଚ୍ଚସିପ୍ପପଟିଗ୍ଗହଣେହି ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେନ ସୱନ,ଉଗ୍ଗହନ-ଧାରଣ-ପରିପୁଚ୍ଛା-ଭାୱନା ହି କଙ୍ଖାୱିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଂ, ତଥା ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣମନେନାତି ଅୱିଞ୍ଞାତସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ହିସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ, ସୋ ‘ଧମ୍ମୱିନୟେସୁ କୁସଲୋ ନ ହୋତୀ’ତି ଏତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, କୁସଲୋ ଦକ୍ଖୋ ନ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୱିନୟେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତାତାଭିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚେୱ ୱିନୟେ ଚ, କସ୍ମା–

ୟୋ ନିରୁତ୍ତିଂ ନ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ସିକ୍ଖନ୍ତୋ ପିଟକତ୍ତୟଂ ।

ପଦେପଦେ ୱିକଙ୍ଖେୟ୍ୟ, ୱନେ ଅନ୍ଧଗଜୋ ୟଥାତି ॥

ୱଚନତୋ, ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ୟଥା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ଭୂତପଦ ବ୍ୟାମୋହୱସେନ ପଦତ୍ଥେପି ବ୍ୟାମୋହସମ୍ଭୱତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋପଦସ୍ସିତାୟ ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଟ୍ଠନାୟ ଚ ଅଭିଧମ୍ମାଗତେ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେ ଚ ୱିନୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ସଂୱରାସଂୱରେ ଚ ଅକୋସଲ୍ଲଂ ସିୟା’’ତି, ୟଥାଧମ୍ମନ୍ତି ଧମ୍ମୱିନୟ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୟୋ-ତ୍ଥୋ ୱିନୟସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ, ତସ୍ସ ସୋ-ତ୍ଥୋ, ତଦନତିକ୍କମେନ, ପଟିପଜ୍ଜିତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋତି ତତ୍ଥତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତାସୁ ଅଧିସୀଲ ଅଧିଚିତ୍ତ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାସୁ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ, କୁସଲୋ ପନ ସମତ୍ଥୋ ପଞ୍ଞାୱିସେସାଲୋକପଟିଲାଭତୋ, ୱୁତ୍ତଂ ହି–

ୟାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତା, ୱିନୟୋ ୟାୱ ଦିପ୍ପତି ।

ତାୱ ଦକ୍ଖନ୍ତି ଆଲୋକଂ, ସୂରିୟେ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତେ ୟଥାତି ॥

ପଟିପତ୍ତିନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜୀୟତୀତି ପଟିପତ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ପଟିପତ୍ତିଂ, ୱିରାଧେତ୍ୱାତି ନାସେତ୍ୱା, ନସ୍ସତି ହି ପଟିପତ୍ତି ତେସୁୟେୱା କୋ ସଲ୍ଲତମଗତତ୍ତା, ତଥା ଚାହୁ–

ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଅସନ୍ତେସୁ, ପମୁଟ୍ଠେ ୱିନୟମ୍ହି ଚ ।

ତମୋ ଭୱିସ୍ସତି ଲୋକେ, ସୂରିୟେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ୟଥାତି ॥

ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ଭାଗୀ ହୋତି… ୟଥାୱୁତ୍ତା-ନୁକ୍କମପରିଚ୍ଚାଗେନ ଅନୁରୂପପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିଲଭିତବ୍ବତ୍ତା ଅଧିଗମୱିସୟସ୍ସ [ୱିସଥତ୍ତା (ପୋତ୍ଥକେ)] ୟୋ ଗକ୍ଖେମସ୍ସ, ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସାନୁଲୋମପଟିପତ୍ତିମୂଲକତ୍ତଂ–

ସୁତ୍ତନ୍ତେ ରକ୍ଖିତେ ସନ୍ତେ, ପଟିପତ୍ତି ହୋତି ରକ୍ଖିତା ।

ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତୋ ଧୀରୋ, ୟୋଗକ୍ଖେମା ନ ଧଂସତୀତି ॥

ଏତାୱତା ଅୱିଞ୍ଞାତସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସକତ୍ଥପରିହାନିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସକତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିମୂଲିକା ପରତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତୀତି ତଦଭାୱା ତାଦିସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରେସମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ନଚା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ପତିଟ୍ଠାତି ଧାରଣଂ, ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ତେସଂ ତେସଂ କୁଲ ପୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମୱିନୟସିକ୍ଖାପନଂ ତଂତଂ କମ୍ମତୋ ନିତ୍ଥରଣାଦି ଚ, ତଦୁଭୟ ମେୱା-ନ୍ହସଙ୍ଗିକଂ ପତିଟ୍ଠଂ, ମୁଖ୍ୟଭୂତମ୍ପନ ତମ୍ମୂଲକେ ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାପନମେୱ, ତଦୁପକରଣତ୍ଥୋ ସିକ୍ଖାପନାଦି, ଇଧ ପନ ତଂ ସାଧନଭୂତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଚାରତୋ ପତିଟ୍ଠାତି ଗହେତବ୍ବୋ, ହିସଦ୍ଦୋ ୟଥାୱୁତ୍ତ ସମତ୍ଥନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂୟେୱାତି ଅୱଧାରଣମ୍ପନ ତେସୁ ତବ୍ବିଦୂୟେୱ ସମତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପକରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋ ପନ ସୁଗୁତ୍ତସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୱିରହେନ କଦାଚି କୋଚି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପତିଟ୍ଠାଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି… ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ସପରପତିଟ୍ଠା ଭାୱସ୍ସ ଚ, ତେନେୱ ୱିନୟଧରେ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଭଗୱତା ତପ୍ପଧାନଂ ତପ୍ପମୁଖଂୱ କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚିମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଆନିସଂସା ୱିନୟଧର ପୁଗ୍ଗଲେ, କତମେ ପଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସୁଗୁତ୍ତୋ ହୋତି ସୁ ରକ୍ଖିତୋ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତାନଂ ପଟିସରଣଂ ହୋତି, ୱିସାରଦୋ ସଙ୍ଘ ମଜ୍ଝେ ୱିହରତି, ପଚ୍ଚତ୍ତ୍ଥିକେ ସହଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ପଟିପନ୍ନୋ ଚ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥାନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନୀୟସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକତ୍ତେନ ୟୋଗ୍ୟଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନାନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱାଚକସ୍ସ ୱଚନୀୟତ୍ତେନ ୟୋଗ୍ୟଂ, ପରିୱାସାଦୀସୂତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅବ୍ଭାନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତଂତଂକମ୍ମନ୍ତି ପରିୱାସାଦିକଂ ତଂତଂକମ୍ମଂ, ଅଞ୍ଞୋତି ଅସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂ, ନ କେୱଲମନେନ ସକତ୍ଥପରତ୍ଥାୱ ନାସିତା, ଅଥ ଖୋତି ୱିଧୋ ସଦ୍ଧମ୍ମୋପି ନାସିତୋୟେୱାତି ୱତ୍ଥୁମାହ ‘ଅଜାନନ୍ତୋ ପନା’ତିଆଦି, ଅୟଥାପଟିପଜ୍ଜମାନୋତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୁନା ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନୁରୂପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତଥା ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ, ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି– ତଥା ହି ସୋ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣ ମଜାନନ୍ତୋ’ତିଆଦି । ତିୱିଧମ୍ପି ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିଅଧିଗମୱସେନତି ୱିଧମେୱ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ତତ୍ଥ ତିପିଟକବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ ନାମ, ତେରସ ଧୁତଗୁଣା ଚୁଦ୍ଦସ ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ଅସୀତି ମହାୱତ୍ତାନୀତି ଅୟଂ ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ ନାମ, ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଚତ୍ତାରି ଚ ଫଲାନି ଅୟଂ ଅଧିଗମସଦ୍ଧମ୍ମୋ ନାମ, ତଥାହିଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି, ତମ୍ପି ପାଳିୟା ଥିରୀକାତୁଂ ‘ୱୁତ୍ତଂ ହେତ’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ହେତୂ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ତିୱିଧସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ, ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ପଦଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ତଂ, ତତ୍ଥ ପଦଂ ନାମ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଞ୍ଚ, ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ-ୱାକ୍ୟଂ ଅଥୱା ପଜ୍ଜତେ ଗମ୍ୟତେ ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ପଦଂ-ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାଦି, ୱାକ୍ୟଂୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସିଥିଲଧନିତାଦିପଦମେୱୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ତଂ, ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଦୁଟ୍ଠୁ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଠପିତଂ ୱିରାଧେତ୍ୱା କଥିତଂ, ଅତ୍ଥୋ ଚ ଦୁନ୍ନୀତୋତି ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ତବ୍ବଚନୀୟୋପି ଦୁଟ୍ଠୁୱିଞ୍ଞାତୋ ହୋତି, ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖତୋତି ‘ଅୱିଞ୍ଞାତସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣୋହି’ଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାତସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣତ୍ତାଦିନା ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ, ଭାୱପ୍ପଧାନୋ ହି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ,ତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟଲୋପୋ ୱା, ନ ହି ଅତ୍ତାୱ ଅତ୍ତନା ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ।

ତଦେୱନ୍ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନିଗମେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାୱିଧାନେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତି, ତନ୍ତି ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟସ୍ମା ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଜାନନଂସାନି ସଂସଂ ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱନ୍ତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଏୱଂ ସପ୍ପୟୋଜନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଦେୱନ୍ତି ୱା ନିପାତସମୁଦାୟୋ ୟଂ, ୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନେତ୍ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତତେ । ନନୁଚ ସଞ୍ଞୀନଂ ସଞ୍ଞାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତେ ‘‘ଅଆଦୟୋ ତିତାଲୀସୱଣ୍ଣା’’ତିଆଦୀନଂ ୱାକ୍ୟାନଂ ୱିସୁଂୱିସୁଂ ମହନ୍ତତ୍ତା କୁତୋ ଲାଘୱଂ ସତ୍ଥସ୍ସାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦିନା ସଞ୍ଞାୱିଧାନେ ଲାଘୱସବ୍ଭାୱଂ ସମତ୍ଥେତି, ହୋତେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ କତ୍ଥଚି ପରସତ୍ଥେ ୱିୟ ନୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି, ପଟିପତ୍ତିଲାଘୱମ୍ପି ଚେତ୍ଥ ହୋତେୱ, ତଥାହି ‘‘ୱଣ୍ଣପରେନ ସୱଣ୍ଣୋପି’’ଚ୍ଚାଦୋ (୧-୨୪) ୱଣ୍ଣାଦିସଞ୍ଞାସମୁଦ୍ଧରିତା ନାତ୍ତାନମତ୍ତାୱଗମେତୁମଲନ୍ତି ପରେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବା ଅସ୍ସ, ତତୋ ସଞ୍ଞା-ୱସେୟା, ତତୋସ୍ସ ସଞ୍ଞାତି ସଞ୍ଞାସଞ୍ଞୀୱିୱେଚନଂ ତଦନୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ପରମ୍ପରାପେକ୍ଖାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ ପଟିପତ୍ତି ଗାରୱାଭାୱା । ଇଦାନି ସଙ୍ଖେପତୋ ସତ୍ଥକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ-ଏୱଂ ତାୱି’ଚ୍ଚାଦି, ତାୱାତି ପଠମଂ, ଉପୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ବ୍ୟାପାରିୟମାନତ୍ତା, ୱିସୟୋ ଗୋଚରୋ ୟତ୍ଥେତେ ସ୍ୟାଦୟୋ ୱିଧୀ ୟନ୍ତେ, ସହ ୱିସୟେନାତି ସୱିସୟା, ପଠମଂ କରୀୟତୀତି ପକତି ୟତୋ ସ୍ୟାଦୟୋ ୱିଧୀୟନ୍ତେ, ସହ ପକତିୟାତି ସପ୍ପକତିକା, ଲିଙ୍ଗାଦିକନ୍ତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ‘ସଲଭଚ୍ଛାୟ’ମିଚ୍ଚାଦୋ ଏକତ୍ତାଦି, ଲିଙ୍ଗେଭୱା ଲିଙ୍ଗିକା-ଇତ୍ଥିୱିଧୟୋ, ଏକତ୍ଥୀଭାୱୋ ସମାସୋ, ତେନ, ସାମଞ୍ଞତୋ ସମାନତ୍ତା, ସମାନତ୍ତନ୍ତୁଣାଦିୱୁତ୍ତିୟା ‘‘ରାଜାଦିୱିସିଟ୍ଠେ ପୁରିସା ଦୋୱିୟ’ୱସିଟ୍ଠାଦିୱିସିଟ୍ଠେ ଅପଚ୍ଚାଦିମ୍ହି ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତନତୋ ।

ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକାୟଂ ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନିୟଂ

ରତନତ୍ତୟପଣାମାଦିକଥା ସମତ୍ତା ।

୧. ପଠମକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

ସଞ୍ଞାଧିକାର

୧. ଅ ଆଦୟୋ

ସବ୍ବୱଚନାନଂ ସାତ୍ଥକନିରତ୍ଥକତ୍ତବ୍ୟଭିଚାରିତ୍ତା ‘ଇଦ’ନ୍ତିଆଦିନା ସଦିଟ୍ଠନ୍ତେନ ସଂସୟମୁପଦସ୍ସିୟ ସାତ୍ଥକତ୍ତମସ୍ସ ଦସ୍ସେତୁଞ୍ଚ ‘ନ ତାୱ…ପେ॰… ସାତ୍ଥକତ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉମ୍ମତ୍ତକାଦିୱାକ୍ୟମିତି ‘ଦସ ଦାଳିମା, ଛ ଅପୂପା, କୁଣ୍ଡମଜାଜିନଂ, ପଲାଲପିଣ୍ଡୋ’ଇଚ୍ଚାଦିକଂ, ଅୱୟୱତ୍ଥାନ ମଞ୍ଞମଞ୍ଞନାତି ସମ୍ବନ୍ଧା ସମୁଦାୟତ୍ଥାଭାୱତୋ ଅନତ୍ଥକତ୍ତଂ, ଆଦିୱାକ୍ୟନ୍ତି ‘‘ମନୋସେଟ୍ଠା ମନୋମୟା’’ତିଆଦିୱାକ୍ୟଂ, ସାତ୍ଥକତ୍ତଂ ପନସ୍ସ ପଦତ୍ଥାନ ମଞ୍ଞମଞ୍ଞାଭିସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପତୀତିତୋ ।

ଅଥ ଅଆଦ୍ୟାଦିସଦ୍ଦାନଂ ସାଧୁତ୍ତାନ୍ୱାଖ୍ୟାନାୟ ଇଦଂ ୱଚନମିଚ୍ଚାଦିୱିକପ୍ପନ୍ତରସମ୍ଭୱେ କଥଂ ନିୟମୋ ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ସାତ୍ଥକତ୍ତମିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ତେସମିହାନୁପୟୋଗିତ୍ତଂ କମେନ ପଟିପାଦୟିତୁମାହ ‘ୱକ୍ଖମାନତ୍ଥମେୱିଦ’ମିଚ୍ଚାଦି,’ ଆକାରାଦୟୋ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତା’ଇଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱକ୍ଖମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ତଂ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ସାଧୂନଂ ସାଧୁସଦ୍ଦାନଂ ଅନୁସାସନଂ ଆଖ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ୟସ୍ସ ତନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

ସାଧୁସଦ୍ଦାନୁସାସନସଙ୍କାପେତ୍ଥ ‘‘କତ୍ଥେତ୍ଥ କୁତ୍ରାତ୍ରକ୍ୱେହିଧା’’ତି (୪-୧୦୦) ଆଦିନା କତ୍ଥାଦିସଦ୍ଦାନଂ ସାଧୁତ୍ତାନୁସାସନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ, ଲକ୍ଖଣନ୍ତରେନ ସାଧୁଭାୱସ୍ସ ଅନ୍ୱାଖ୍ୟାତତ୍ତାତି ଆପୁବ୍ବାଦାଇଚ୍ଚସ୍ମା ‘‘ଦାଧାତ୍ୱୀ’’ତି (୫-୪୫) ଇପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଆକାରଲୋପେ ଚ ଆଦୀତି ଅଆଦିୟେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେ ୟୋମ୍ହି ‘‘ୟୋସୁ ଝିସ୍ସ ପୁମେ’’ତି (୨-୯୩) ‘ଟେ ଅଆଦୟୋ’ତି, ତୟୋ ଚ ଚତ୍ତାଲୀସା ଚାତି ଚତ୍ଥ ସମାସେ ‘‘ତଦମିନାଦୀନି’’ତି ଚତ ଲୋପେଚ ରସ୍ସେ ଚ ତିତାଲୀସାତି, ‘ୱଣ୍ଣ-ୱଣ୍ଣନେ’ଇଚ୍ଚସ୍ମା ‘‘ଭାୱକାରକେସ୍ୱ ଘଣ ଘକା’’ତି (୫-୪୪) ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେୟୋମ୍ହି ଟାଦେସେ ୱଣ୍ଣାଇତି ଚ ସିଜ୍ଝନତୋ, ପୟୋଗନିୟମତ୍ଥନ୍ତି ତିତାଲୀସୱଣ୍ଣସଦ୍ଦେସୁ ପରେସୁ ଏୱ ଅଆଦିସଦ୍ଦୋ ପୟୁଜ୍ଜୀୟତୀତି ଏୱଂ ପୟୋଗନିୟମତ୍ଥଂ, ଅୟମ୍ପି ୱିକପ୍ପନ୍ତର ସମ୍ଭାୱନା ‘‘ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ କରାସଭୂୟୋଗେ ୱିକାରା ଚୀ’’ତି (୪-୧୧୯) ପୟୋଗନିୟମସ୍ସା ଝାୟମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଠାନ୍ୟାଦେସତ୍ଥନ୍ତି ଅଆଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ଠାନେ ତିତାଲୀସୱଣ୍ଣସଦ୍ଦା ଆଦେସା ହୋନ୍ତି ତେସଂ ୱା ସୋ ଇତି, ତଦନୁରୂପାୟାତି ଠାନ୍ୟାଦେସାନୁରୂପାୟ ଛଟ୍ଠୀ ୱିଭତ୍ତିୟା, ଅତୋୟେୱାତି ଅଗମାଗମିଅନୁରୂପାୟ ଛଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱତୋ ୟେୱ, ଅଗମାଗମି ଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ଅଆଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ତିତାଲୀସ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦା ଆଗମା ହୋନ୍ତି ତେସଂ ୱା ସୋ ଇତି, ଏତେସୁପି ସଙ୍କା, ‘‘ୟୱାସରେ’’ (୧-୩୦) ‘‘ସୁଞ ସସ୍ସ’’ଇତି (୨-୫୩) ଆଦେସାଗମାନଂ ଦସ୍ସନେନ, ଆଗମ ଲିଙ୍ଗାଭାୱତୋତି ଉକାର କକାର ମକାରାନଂ ଅଭାୱତୋ, ୱିସେସନୱିସେସ୍ସ ଭାୱତ୍ଥନ୍ତି ତିତାଲୀସୱଣ୍ଣସଦ୍ଦାନଂ ଅଆଦିସଦ୍ଦୋ ୱିସେସନଂ, ତେ ୱା ତସ୍ସେ-ତି, ଏତ୍ଥାପି ସଙ୍କା ‘ନୀଲୁପ୍ପଲ’ମିଚ୍ଚାଦୀନମଞ୍ଞତ୍ଥ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସ ଭାୱଦସ୍ସନା, ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣା ନୁପୟୋଗତୋତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେନ ସଦ୍ଦସଙ୍ଖରଣସ୍ସ ପକତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ- ‘ରୂପୱିସେସୂପ ଲକ୍ଖଣାଭାୱା’ତି, ରୂପୱିସେସସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣ ନିମିତ୍ତଂ ତସ୍ସଅଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ହି ୱିସେସନ ୱିସେସ୍ସଭାୱେ ପଟିପାଦିତେ ଅଆଦ୍ୟାଦିସଦ୍ଦାନଂ ରୂପୱିସେସସ୍ସ ସଙ୍ଖରଣଂ କତଂ ସିୟାତି, ୟଦି ଏସୋୱ ସଦ୍ଦସଙ୍ଖରଣନ୍ତି ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ, ତଥା ସତି ‘ନୀଲୁପ୍ପଲ’ମିଚ୍ଚାଦୀନମ୍ପି ୱତ୍ତବ୍ବତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ନାସ୍ସ ତଦତ୍ଥ ତାପି ସମ୍ଭାୱୀୟତେ, ଲୋକେ ସୀହଗୁଣସ୍ସ ମାନୱକେ ଦସ୍ସନତୋ ଉପଚାରେନ ‘ସୀହୋ-ୟଂ ମାନୱକୋ’ତି ତଗ୍ଗୁଣଜ୍ଝାରୋପୋପି ଦିସ୍ସତି, ତଦତ୍ଥମ୍ପେତଂ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ତଗ୍ଗୁଣଜ୍ଝାରୋପନତ୍ଥମ୍ପେତଂ ନ ହୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଅଆଦିସଦ୍ଦସ୍ସ, ତେସଂ ତିତାଲୀସୱଣ୍ଣସଦ୍ଦାନଂ ୱା ଗୁଣୋ ଅଆଦିତ୍ତାଦି, ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାରୋପନଂ-ତିତାଲୀସୱଣ୍ଣସଦ୍ଦେସୁ ୱା ଅଆଦିସଦ୍ଦେୟେୱ ୱା ଆରୋପନଂ, ତଦତ୍ଥମ୍ପେତଂ ସୁତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ- ‘ଅତୋୟେୱା’ତିଆଦି, ଅତୋୟେୱ ରୂପୱିସେସୂପଲକ୍ଖଣା ଭାୱତୋୟୋ, ପକତଂ ସଦ୍ଦସଙ୍ଖରଣଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତ ୱିକପ୍ପନ୍ତରାଭାୱେ ଉଭୟତ୍ଥମିଦଂ ସିୟା, ତତ୍ଥ ପରିଭାସତ୍ଥଂ ନ ହୋତି… ତଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ତାଭାୱା ଉପରିୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଚାତି ପାରିସେସମାଲମ୍ବିୟାହ ‘ସଞ୍ଞାସଞ୍ଞି’ଚ୍ଚାଦି ।

ମରିୟାଦାୟମ୍ପକାରେଚ, ସମୀପେ ୱୟୱେ ତଥା ।

ଚତୁବ୍ବିଧପ୍ପକାରୋୟଂ, ଆଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ଦିସ୍ସତେତି ॥

ମରିୟାଦତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦୋତି ଆହ-‘ଆଦିମରିୟାଦା ଭୂତୋ’ତି, ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଉପଲକ୍ଖିୟମାନାନମାକାରାଦୀନଂ ଗହଣେ କାରଣଭାୱେନ ଅପ୍ପଧାନତ୍ତା, ତେନାହ-‘ଉପଲକ୍ଖଣସ୍ସୁପସଜ୍ଜନୀୟଭୂତସ୍ସା’ତି, କାରିୟେନାତି ୱଣ୍ଣସଞ୍ଞାଭୱନାଦିନା, ନ ଗୁନ୍ନମ୍ପି ଆନୟନଂ ଭୱତି..ଗୁନ୍ନମୁପସଜ୍ଜନୀୟ ଭୂତତ୍ତା ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ପଧାନତ୍ତା, ସଞ୍ଞାୟା ଭାୱେତି ଅକାରସ୍ସ ୱଣ୍ଣସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେ, ରୂପନ୍ତିତି ତାଲୀସାରୂପଂ, ତିତାଲୀସା+ୱଣ୍ଣାତିପଦଚ୍ଛେଦୋ, ତିତାଲୀସ+ୱଣ୍ଣାତିୱା, ସୁତ୍ତାୱୟୱସ୍ସାପି ସୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତା ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ପନ ୱୁତ୍ତଂ, ରସ୍ସତ୍ତନ୍ତୁ ‘‘ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ୟୋଗୱିଭାଗେନ, ଇତରଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନପରସ୍ସେୱ ରସ୍ସତ୍ତେ ଦସ୍ସିତେ ତିତାଲୀସଇତି ଅବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପଦଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଇତରୀତରୟୋଗଚତ୍ଥେ ବହୁୱଚନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ-‘ଏକୱଚନମ୍ପନା’ତିଆଦି, ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତି ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ, ରସ୍ସ ଏ ଓକାରେହି ତେଚତ୍ତାଲୀସକ୍ଖରାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏ ଓକାରେ ହୀତି ସହତ୍ଥେ ତତିୟା, ସକ୍କତାନୁସାରେନାତି ସକ୍କତେ ‘‘ସନ୍ଧି ୟକ୍ଖରାନଂ ରସ୍ସା ନ ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁସାରେନ, କୋଚୀତି ସା ସନପ୍ପସାଦକଚୋଳିୟବୁଦ୍ଧପ୍ପିୟାଚରିୟଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ହିଚ୍ଚାଦିଂ ୱଦତୋ-ୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘ରସ୍ସାଇୱାତି ଇୱସଦ୍ଦୋ ସାଧମ୍ମୋପମାଜୋତକୋ ୱା ସିୟା ୱେଧମ୍ମୋପମାଜୋତକୋ ୱା, ୟଦି ତାୱ ୱେଧମ୍ମୋପମାଜୋତକୋ, ରସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ଏ ଓକାରେସ୍ୱ ସମ୍ଭୱା ତେସଂ ଦୀଘକାଲପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ତେ ଦୀଘାୟେୱ ସିୟୁଂ, ୟଦି ପନ ସାଧମ୍ମୋପମାଜୋତକୋ, ତେସୁ ରସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସସମ୍ଭୱା ରସ୍ସକାଲପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ରସ୍ସାଏୱ ତେ ସିୟୁନ୍ତି ‘ଏତ୍ଥାତିଆଦୀସୁ ଏ ଓକାରାନଂ ଉଚ୍ଚାରଣକାଲକତଂ ରସ୍ସତ୍ତମେୱ ହୋତୀ’ତି, ରସ୍ସକାଲୱନ୍ତୋୟେୱାତି ଏୱସଦ୍ଦୋ ସୋଗତେ ୱଣ୍ଣୱିନିମ୍ମୁତ୍ତସ୍ସ କାଲସ୍ସେୱାଭାୱା ୱଣ୍ଣାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ପମାଣସିଦ୍ଧଂ ପାରମତ୍ଥିକ ମେ ଓକାରାନଂ ରସ୍ସକାଲୱନ୍ତତଂ ଦୀପେତି, ଅତ୍ଥାତି ୱଦତୋ ପନାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘ଏତ୍ଥାତିଆଦୀସୁ ୟଦି ଏକାରାଦୟୋ ଦୀଘାଏୱ ସଂୟୋଗପୁବ୍ବତ୍ତା ରସ୍ସାୱ ସିୟୁଂତଥା ସତି ଅତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥାପି ଦୀଘୋୱ ଆକାରୋ ସଂୟୋଗପୁବ୍ବତ୍ତାରସ୍ସୋ ଇୱ ଉଚ୍ଚତୀତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଉଚ୍ଚାରଣକାଲକତୋୱ ରସ୍ସଦୀଘଭାୱୋ ଗହେତବ୍ବୋ’ତି, କଚ୍ଚାୟନୱୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା ଞାସୋ, ତଞ୍ଞାପନେତି ବହିଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞେସମକ୍ଖରାନଂ ଞାପନେ, ପୟୋଜନାଭାୱାତି ତେନ ସାଧେତବ୍ବସ୍ସ କସ୍ସଚି ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱମାହ, କିମେତ୍ଥ ସମୁଦାୟେ ୱାକ୍ୟପରିସମତ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅୱୟୱେତି ଆହ- ‘ପଚ୍ଚେକ’ନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ‘ରୁକ୍ଖା ୱନ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସମୁଦାୟେ ୱାକ୍ୟପରିସମତ୍ତିୟଂ ‘‘ଇୟୁୱଣ୍ଣା ଝଲା ନମସ୍ସନ୍ତେ’’ (୧-୯) ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ନ ସିଜ୍ଝତୀତି, ପଚ୍ଚେକଂ ୱଣ୍ଣା ନାମହୋନ୍ତୀତି ଅକାରୋ ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ହୋତି ଆକାରୋ ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ହୋତୀତିଆଦିନା, ଅୱୟୱେଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତିୟଂ ଅୱୁତ୍ତେପି ‘ପଚ୍ଚେକ’ନ୍ତି ୱଚନେ ସଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ କାରଣମାହ, ଦିଟ୍ଠନ୍ତୋପନୀତୋ ତ୍ୟତ୍ଥୋ ସୁଖେନ ପଟିପତ୍ତୁଂ ସକ୍କାତି, ଏତ୍ଥ ହି ପଚ୍ଚେକନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତେପି ଦେୱଦତ୍ତୋ ଭୋଜୀୟତୂତିଆଦିନା ପଚ୍ଚେକଂ ଭୁଞ୍ଜିକିରିୟା ପରିସମାପୀୟତେ, ତେନାହ-‘ନ ଚୋଚ୍ଚତେ’ ଇଚ୍ଚାଦି, ଅଥୱା ସମୁଦାୟେପି ୱାକ୍ୟପରିସମା ପତ୍ତିୟଂ ସତି ସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତା ସଦ୍ଦା ଅୱୟୱେସୁପି ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ‘ସମୁଦ୍ଦେକଦେସଦସ୍ସନେପି ସମୁଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ଖନ୍ଧେକଦେସ ଭୂତାୟପି ପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନ ଦୋସୋ, ତେନେୱ ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘ପଚ୍ଚେକ’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଗୁଣାଦ୍ୟନେକତ୍ଥତ୍ତେପି ପକରଣତୋ ଅକାରାଦୟୋୱେତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆହ-‘ୱଣ୍ଣୀୟତି’ଚ୍ଚାଦି, ପକରଣତୋପି ଅତ୍ଥୋ ୱିଭଜ୍ଜତେ, ୱୁତ୍ତଂ ହି–

ଅତ୍ଥା ପକରଣା ଲିଙ୍ଗା, ଓଚିତ୍ୟା ଦେସକାଲତୋ ।

ସଦ୍ଦତ୍ଥା ୱିଭଜୀୟନ୍ତେ, ନ ସଦ୍ଦାୟେୱ କେୱଲାତି ॥

ନନୁ ଝଲାଦିସଞ୍ଞା ୱିୟ ଲହୁସଞ୍ଞଂ ଅକତ୍ୱା କସ୍ମା ଗୁରୁସଞ୍ଞା କତାତି ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟ ରୁଳ୍ହି ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରାସୁ ସଞ୍ଞାସୁ ଝାଲାତି ରୁଳ୍ହି ସଞ୍ଞାତ୍ଥାଭାୱେନ ୱୋହାରସୁଖମତ୍ତପୟୋଜନା, ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞା ପନ ତପ୍ପୟୋଜନାପି ହୋତି ତଦଞ୍ଞପ୍ପୟୋଜନା ପୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଏୱ’ମିଚ୍ଚାଦି, ୱଣ୍ଣୀୟତୀ ଅତ୍ଥୋ ଏତେହୀତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅନୁଗତା ଅନୁଗତତ୍ଥା ୱଣ୍ଣସଞ୍ଞା ତଂ, ସଦ୍ଦାଧିଗମନୀୟସ୍ସାତି ସଦ୍ଦେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବସ୍ସ, ୱଣ୍ଣଂ ମୂଲମସ୍ସାତି ୱଣ୍ଣମୂଲକୋ-ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱଣ୍ଣମୂଲକତା, ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଣ୍ଣମୂଲକତଂ ସାଧେତି ‘ସାପି’ଚ୍ଚାଦିନା, ୱଣ୍ଣଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ଏତେସନ୍ତି ୱଣ୍ଣରୂପାନି-ପଦାନି, ସମୁଦାୟୋ ପାଦାନଂ ରୂପମସ୍ସାତି ସମୁଦାୟରୂପଂ ୱାକ୍ୟଂ, ୱିଭତ୍ୟନ୍ତମତ୍ଥଜୋତକଂ ପଦଂ, ପଦସମୁଦାୟୋ ୱାକ୍ୟଂ, ସବ୍ବଞ୍ଚେତମୁପଚାରେନ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୱଚନୀୟତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି ୱଣ୍ଣମୟତ୍ତାତି ସବ୍ବୋପି ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଭେଦଭିନ୍ନୋ ଅତ୍ଥୋ ୱାକ୍ୟାଧିଗମନୀୟୋ ୱଣ୍ଣେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ନାମ ତସ୍ମା ୟଥା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥ ୱିସେସଦସ୍ସନଂଲହୁସଞ୍ଞାୟ ନ ସକ୍କାତି ତଦତ୍ଥମକାରାଦୀନଂ ଗୁରୁଭୂତା ୱଣ୍ଣସଞ୍ଞା କତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ସମ୍ମୁତି ସଙ୍କେତୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱୋହାରୋ, ପରମତ୍ଥୋ ସନିବ୍ବାନୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଉଭୋହି ପନେତେହି ଭିନ୍ନୋ ତତିୟୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଥାଚ ୱୁତ୍ତଂ–

ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦତଂ ୱରୋ,

ସମ୍ମୁତିଂ ପରମତ୍ଥଞ୍ଚ, ତତିୟଂ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ॥

ନନୁ ଚ–

ଅପ୍ପକ୍ଖରମସନ୍ଦିଦ୍ଧଂ, ସସାରଂ ଗୂଳ୍ହନିଣ୍ଣୟଂ ।

ପସନ୍ନତ୍ଥଞ୍ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତି, ଆହୁ ତଲ୍ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୁନୋତି ॥

‘‘ଆଦୟୋ ତିତାଲୀସ ୱଣ୍ଣା’’ ‘‘ତିତାଲୀସାଦୟୋ ୱଣ୍ଣା’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ନ ତଥା ସତି ସନ୍ଦିଦ୍ଧଂ ସୁତ୍ତଂ ସିୟାତି, ନନୁ ସତ୍ଥାଦୋ ମଙ୍ଗଲୱଚନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅକାରୋ ପଟିସେଧତ୍ଥୋପି ହୋତୀତି (ନ) ସତ୍ଥାଦୋ ସିଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସୋପହିତତ୍ତା, ଅଥ ହୋତ୍ୱ ପୁବ୍ବା ଝାଲାଦି ସଞ୍ଞା, ସଦ୍ଦସାଧନମତ୍ତପ୍ପୟୋଜନତ୍ତା ପନ ସବ୍ବୱିଧାନସ୍ସ ପୁବ୍ବାଚରିୟ ସଞ୍ଞାୱାଲମେତ୍ଥାତି କିଂ ପୁନାପି ୱଣ୍ଣାଦିସଞ୍ଞାୱିଧାନେନ ଗନ୍ଥଗାରୱ କରଣେନାତି ସଚ୍ଚମେତଂ, ପୁବ୍ବାଚରିୟେସୁ ପନ ଗାରୱଂ ତଦନୁଗମନଞ୍ଚ ଦୀପେତୁଂ କାଚି ସଞ୍ଞାୟୋପ୍ୟନ୍ୱାଖ୍ୟାୟନ୍ତେ, ୟଜ୍ଜେୱଂ ସଂୟୋଗସବ୍ବନାମଲୋପାଦୟୋପି ସଞ୍ଞା ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ନନୁ ଭୋ ୱୁତ୍ତମେୱାମ୍ହେହି’କାଚି ସଞ୍ଞାୟୋ ଆଖ୍ୟାୟନ୍ତେ’ତି, କିନ୍ତଦାଖ୍ୟାନଦ୍ୱାରେନ ଭୱତା ତାପି ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି, କେସଞ୍ଚି ସାତ୍ଥକତ୍ତୋପି ପତିୱଣ୍ଣମତ୍ଥାନୁପଲଦ୍ଧିତୋ ୱଣ୍ଣାନମଦିଟ୍ଠାନମକାରାଦୀନମନୁକତିୟୋ ଇହୋପଦିଟ୍ଠାଇତ୍ୟନୁକାରିୟେନାତ୍ଥେନାତ୍ଥୱନ୍ତତାୟ ହୋତେୱାକାରାଦିତୋ ୱିଭତ୍ତି, ଲୋପେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପନସ୍ସା ଅସ୍ସୱନଂ ସନ୍ନିକଂସୱଚନିଚ୍ଛାଭାୱା ସଂହିତାୟାନିଦ୍ଦେସୋ, ଅନୁକ୍କମୋତି ଆଦୋନିସ୍ସୟା ସରାୱୁତ୍ତା, ତତୋ ନିସ୍ସିତା ବ୍ୟଞ୍ଜନା, ସରେସୁପି ଏକଟ୍ଠାନିୟା ଅକାରାଦୟୋ ବହୁତ୍ତା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା ଠାନାନୁକ୍କମେନ, ତତୋ ଦ୍ୱିଜା ଠାନାନୁକ୍କମେନ, ତେସୁପି ରସ୍ସାୱ ଲହୁତ୍ତା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ଦୀଘା, ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁପି ୱଗ୍ଗା ବହୁତ୍ତା ଠାନପ୍ପଟିପାଟିୟା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ୟକାରାଦୟୋ, ୱଗ୍ଗେସୁ ଚ ଅଘୋସା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ଘୋସା, ତେସୁ ଚ ସିଥିଲା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ଧନିତା, ତତ୍ଥାପି ଅପ୍ପକତ୍ତା ଦ୍ୱିଜା ପଞ୍ଚମା ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ୟରଲୱା ଘୋସଭୂତା ଠାନାନୁକ୍କମେନ, ତତୋ ଧନିତା ସକାରହ କାରା, ତେସୁପିହକାରୋ କେସଞ୍ଚି ଓରସୋପି ହୋତୀତି ଦ୍ୱିଜତ୍ତା ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ, କେହିଚି ‘‘ଲଳାନମୱିସେସୋ’’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନମୱିସେସେ ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ଲିପିଭେଦେନ ଠାନଭେଦେନ ଚ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଳକାରୋ ୱିସୁଂ ଅକ୍ଖରଭାୱେନ ଗହିତୋ, ସୋପି ଘୋସଭାୱେନ ଠାନାନୁକ୍କମେନଚ ହକାରତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତୋ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ପନ ସରତ୍ତାଦିସବ୍ବୱିନିମ୍ମୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅକାରାଦୀନମୟମନୁକ୍କମୋ, ଇମସ୍ସେୱାନୁକ୍କମସ୍ସ ମନସି ୱିପସ୍ସ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ତିତାଲୀସାତି ଗଣନାପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ଚ ‘ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପକତଂ ସାଧୁସଦ୍ଦାନ୍ୱାଖ୍ୟାନଂ, ନ ୱଣ୍ଣୀୟତେ, ତି ସଦ୍ଦସଙ୍ଖରଣ ସଙ୍ଖାତ ମୁଖ୍ୟପ୍ପୟୋଜନାଭାୱା, କିଞ୍ଚାପି ନ ୱଣ୍ଣୀୟତେ, ଅମ୍ହେହି ପନ କଥମକାରାଦୀନମୟମନୁକ୍କମୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ସିସ୍ସାନଂ କଙ୍ଖା ୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୟୋଜନମ୍ପତି ଅନୁକ୍କମସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥକଥନବ୍ୟାଜେନ ୱଣ୍ଣିତୋ ୟେୱାତି, କରୀୟନ୍ତେ ଉଚ୍ଚାରୀୟନ୍ତେ ଏତେନାତି କରଣଂ, ତତ୍ଥ ଜିୱ୍ହାମଜ୍ଝଂ ତାଲୁଜାନଂ, ଜିୱ୍ହୋପଗ୍ଗଂ ମୁଦ୍ଧଜାନଂ, ଜିୱ୍ହଗ୍ଗଂ, ଦନ୍ତଜାନଂ ସେସାନଂ ସକଟ୍ଠାନଂ କରଣଂ, ପୟତ୍ତି ପୟତନଂ, ତମ୍ପନ ୱଣ୍ଣୁଚ୍ଚାରଣତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ବାହିୟୋ ଚ ଉସ୍ସାହୋ, ତତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରପୟତନଂ-ସଂୱୁତତ୍ତମକାରସ୍ସ, ୱିୱଟତ୍ତଂ ସରାନଂ ସକାରହକାରାନଞ୍ଚ ଫୁଟ୍ଠତ୍ତଂ ୱଗ୍ଗାନଂ, ଈସଂଫୁଟ୍ଠତ୍ତଂ ୟରଲୱାନଂ, ବାହିୟପୟତନନ୍ତୁ ସଂୱୁତକଣ୍ଠତାଦି, ଠାନତୋ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟା ୱିଧୀୟମାନକାରିୟସମ୍ଭୱେନ ପୟୋଜନସମ୍ଭୱା ଆହ-‘ଠାନମ୍ପନା’ତିଆଦି, ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱଣ୍ଣାତି ଠାନଂ, ‘‘ଏ ଓନମ ୱଣ୍ଣେ’’ତି (୧-୩୭) ସୁତ୍ତେ ୱଣ୍ଣେତି କଥନମେୱ ୱଣ୍ଣସଞ୍ଞାକରଣେ ପୟୋଜନଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥମଞ୍ଞତ୍ର ବ୍ୟାପଦିସତି’ ଏୱ’ମିଚ୍ଚାଦିନା, ତସ୍ମା ‘‘ଦସାଦୋ ସରା’’ଇଚ୍ଚାଦୋ ‘ତେନା’ତିଆଦୀସୁ ‘ତେନ ସରଇଚ୍ଚନେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ କସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପୟୋଜନଂ ତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସରୋଲୋପୋ ସରେ’’ଚ୍ଚାଦୀ’ତି ଏୱମାଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଞାପେତି ୱଣ୍ଣଲୋପନ୍ତି ଞାପକଂ, କସ୍ମା ପନ’ସୋ ଚେମିନାୱ ଞାପକେନ ସିଦ୍ଧୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ନନୁ ‘ତଦମିନାଦୀନି’’ତି (୧-୪୭) ସୁତ୍ତଂ ଦିସ୍ସତୀତି, (ସଚ୍ଚଂ) ତଥାପି ପକାରନ୍ତରୋୟମ୍ପି ୱଣ୍ଣଲୋପେ ଦସ୍ସିତୋତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ଏୱସଦ୍ଦୋ ପନ ‘ୟଦି ଞାପକେନ ୱଣ୍ଣଲୋପୋ ସିୟା ସୋ ଇମିନାୱ ଞାପକେନ ସିଦ୍ଧୋ, ନାଞ୍ଞେନା’ତି ଅୱଧାରେତି ।

୨. ଦସା

ନନୁ ଅଆଦୟୋତି ପଠମନ୍ତେନୁୱତ୍ତନ୍ତେ କଥମେତ୍ଥ’ତତ୍ଥା’ତି ସତ୍ତମୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତାତି ଆହ-‘ତଞ୍ଚା’ତିଆଦି, ଅତ୍ଥୱସାୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେନାତି ଅଆଦୟୋତି ପଠମନ୍ତସ୍ସ‘ଆଦୋ ଦସା’ତ୍ୟନେନ ସମ୍ବନ୍ଧା ସମ୍ବଜ୍ଝମାନେ ଚାଧାରତ୍ଥେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆଧାରତ୍ଥୱସେନ ସତ୍ତମୀ ୱିଭତ୍ତିୟା ପରିୱତ୍ତନେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥୱସା ସତ୍ତମିୟା ୱିପରିଣାମସମ୍ଭୱାୟେୱସୁତ୍ତେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି‘ତତ୍ଥା’ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଆଦୋଦସନ୍ନମନଞ୍ଞତ୍ଥପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ତେସଂ ଅଆଦୟୋ ୱିସୟଭାୱେନପି ସକ୍କା ପରିକପ୍ପେତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ-‘ତେସୁ ୱିସୟଭୂତେସୂ’ତି, ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥୋପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ… ୱଣ୍ଣସମୁଦାୟତୋ ତଦେକଦେସଭୂତାନ ମାଦୋ ୱଣ୍ଣାନଂ ଦସସଙ୍ଖ୍ୟାଗୁଣେନ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନତ୍ତା, ଆଦିମ୍ହି ଦସ ୱଣ୍ଣାତି ୱୁତ୍ତେ ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ଅୱସ୍ସଂ ୱତ୍ତବ୍ବାନଂ ଊନପୂରଣତ୍ଥମଜ୍ଝାହାରୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ- ଅୱଟ୍ଠିତା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ୱା’ତି, ଏକାଦୀନ ମଟ୍ଠାରସନ୍ତାନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ୱତ୍ତନତୋ ଆହ-‘ଦସସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା’ତି, ଗୟ୍ହୁପଗାନଂ ରସ୍ସଏ ଓୱଣ୍ଣାନମ୍ପି କଚ୍ଚାୟନେ ୱିୟ ଅପରିଚ୍ଚାଗା ଅନୂନା, ଅଗୟ୍ହୁପଗାନଂ ତଦଞ୍ଞେସଂ କେସଞ୍ଚି ସରାନଂ ପରିଚ୍ଚଗା ଅନଧିକା, ଦସସଦ୍ଦସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟ ୱୁତ୍ତିତ୍ତା ଦସନ୍ନମ୍ପି ଅଧିକତୱଣ୍ଣାନଞ୍ଞତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ-‘ଦସନ୍ନମ୍ପୀ’ତିଆଦି, ସୟଂ ପୁବ୍ବା’ରାଜ=ଚିତ୍ତିୟଂ’ତୀସ୍ମା କ୍ୱିମ୍ହି ଅନ୍ତଲୋପେ ସମାସେ ଚ ତଦମିନାଦିତ୍ତା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱା ସରସଦ୍ଦୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି, ‘ସର-ଗତିହିଂ ସାଚିନ୍ତାସୁ’ ଇଚ୍ଚସ୍ମା ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ୱା ନିପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ=‘ସୟଂ ରାଜନ୍ତୀ’ତିଆଦି ।

୩. ଦ୍ୱେଦ୍ୱେ

ତେତି’ଆଦୋ’ତି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତତ୍ତା ଅପରେ ଦ୍ୱେ ପରାମସତି, ହେଟ୍ଠା ୱିୟାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୱସା ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମଂ ଉପମେତି, ଅତୋୱ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ଥୱସେନ ତେସୁ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେସୁତି ପନ ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ତୱିୱଚ୍ଛାୟଂ ତମ୍ପି ସମ୍ଭୱତୀତି ତେସଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ମଜ୍ଝେ ଦ୍ୱେଦ୍ୱେତି ଦ୍ୱିସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୱିଚ୍ଛାୟଂ ୱୁତ୍ତି ୟସ୍ସ ସୋ ୱିଚ୍ଛାୱୁତ୍ତି-ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୋ, ୱିଚ୍ଛାୱୁତ୍ତିତା ଚାସ୍ସ ସୱଣ୍ଣତ୍ତଗୁଣେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ (‘ବ୍ୟାପିତୁ) ମିଟ୍ଠତ୍ତା, କମେନାୱଟ୍ଠିତେତି ଇମିନା ଅକାରାଦିୱଣ୍ଣପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ଅନାଦିକାଲସିଦ୍ଧଂ କମସିଦ୍ଧତ୍ତମାହ । ନନୁ ସମାନା ୱଣ୍ଣା ସୱଣ୍ଣାତ୍ୟନ୍ୱତ୍ଥେ ସୱଣ୍ଣସଦ୍ଦେ ସତି କତଂ ରସ୍ସଦୀଘାନଂ ସୱଣ୍ଣସଞ୍ଞା ସିୟା… ଅସମାନତ୍ତା ଏତେସନ୍ତି, ନେତଦତ୍ଥିୱଣ୍ଣପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ କମସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱଚନବଲେନେୱାସମାନାନମ୍ପି ହୋତେୱାତି, ନେୱମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ‘‘ଦ୍ୱେଦ୍ୱେ ସୱଣ୍ଣା’’ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ତାଦିସସାମତ୍ଥିୟସବ୍ଭାୱେ [ସବ୍ଭାୱେନ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱିସେସକାରଣାଭାୱାତି ଆହ‘ସମାନତ୍ତମ୍ପନା’ତିଆଦି । ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଣ୍ଣା ଚିତ୍ତଜତ୍ତେପି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତି ୱସେନାତି ଠାନଂ କଣ୍ଠାଦି, ତେନ କତନ୍ତି ସମାସୋ, କଣ୍ଠତାତୁ ଇତି ଚତ୍ତେ ପାଣ୍ୟଙ୍ଗତ୍ତା ନପୁଂସକତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚମେହି ୱଗ୍ଗପଞ୍ଚମେହି । ଅନ୍ତଟ୍ଠାକୀତି ୱଗ୍ଗାନମନ୍ତେ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଅନ୍ତଟ୍ଠା, ତାହି, ୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା, ଗୁୟ୍ହ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟୁତ୍ତସ୍ସ । କେଚୀତି ଅନିୟମେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ପନ–

‘‘ହକାରୋ ପଞ୍ଚମେହେୱ, ଅନ୍ତଟ୍ଠାହି ଚ ସଂୟୁତୋ ।

ଓରସୋ ଇତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, କଣ୍ଠଜୋ ତଦସଂୟୁତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ॥

୪. ପୁବ୍ବୋ

ୱତ୍ତତେତି ଅତ୍ଥୱସା ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେନ ୱତ୍ତତେ, ନନୁ ଚେତ୍ୟାଦିଚୋଦନା, ନେସଦୋସୋଚ୍ଚାଦି ପରିହାରୋ, ଦୋସାଭାୱେ କାରଣ ମାହ-‘ୟୋୟୋ…ପେ॰… ପତୀୟତେ’ତି, ୱୁତ୍ତଂ ସମତ୍ତେତି-‘ନହି’ଚ୍ଚାଦିନା, ନନୁ ଚ ପୁବ୍ବସଦ୍ଦୋ ୟମେକତ୍ତା ଏକଂ ପୁବ୍ବମାଚିକ୍ଖତି ନ ସକଲନ୍ତି କଥଂ ‘‘ପୁବ୍ବୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ ୟୋୟୋତି ଞାୟତି ‘ୟୋୟୋ ପୁବ୍ବୋ’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ’ତି ଏତ୍ଥ’ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ’ତି ଇଦଂ କଥଂ ସୁଖେନେୱ ପତୀୟତେ ତଦିଦମସିଦ୍ଧେନାସିଦ୍ଧସାଧନନ୍ତି ଆସଙ୍କିୟ ତଦଭାୱମୁବ୍ଭାୱୀୟ ପୁବ୍ବ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଚ୍ଛାଗମକତ୍ତମୱଗମୟିତୁମାହ-‘ନଚେଦ’ମିଚ୍ଚାଦି । ତଂୟୋଗାତି ଉପଚାରୱସେନାହ, ତବ୍ବନ୍ତତାୟୱାତି ଅତ୍ଥିୟତ୍ଥେ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୱସେନ, ଏୱମୁପରିପି ।

୫. ପରୋ

ସେସମିଚ୍ଚାଦିନା‘ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୂତି ସୱଣ୍ଣସଞ୍ଞକେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ’ ଇଚ୍ଚାଦି କମତିଦିସ୍ସତି । ଲହୁସଞ୍ଞା ରସ୍ସସ୍ସ, ସଂୟୋଗପୁବ୍ବସ୍ସ ରସ୍ସସ୍ସ ଦୀଘସ୍ସ ଚ ଗୁରୁସଞ୍ଞା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା… ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନେୱାନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ପୁବ୍ବାଚରିୟୱସେନ ୱା ଇହାୱୁତ୍ତାୱସେସସଞ୍ଞାୱିୟ ।

୬. କାଦୟୋ

କେୱଲ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନମତ୍ଥପ୍ପକାସତ୍ତାଭାୱା ସରାନମତ୍ଥପ୍ପକାସନେ ଅଚ୍ଚନ୍ତୋପକାରା ବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ‘ଏତେହୀ’ତି କରଣତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ ‘ସରାନ’ମିଚ୍ଚାଦି । ୱିପୁବ୍ବା ‘ଅଞ୍ଜ-ବ୍ୟତ୍ତିୟଂ’ତୀମସ୍ମା କରଣେ ଅନପ୍ପଚ୍ଚୟେ ରୂପଂ, ନପୁଂସକତ୍ତମ୍ପିସ୍ସାୱଗମୟିତୁଂ ‘ଉପକାରକାନୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତେନ ଫୁଟୟତି ‘ୟଥା’ଇଚ୍ଚାଦିନା, ୟଥା ଓଦନସ୍ସୁପକାରକାନି ସୂପାଦୀନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି, ତଥା ସରାନମୁପକାରକାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍ପନ ଅଦ୍ଧମତ୍ତିକଂ, ୱୁତ୍ତଂ ହି–

ଏକମତ୍ତୋ ଭୱେ ରସ୍ସୋ, ଦୀଘୋ ମତ୍ତଦ୍ୱୟାୟୁତୋ ।

ପ୍ଲୁତୋ ତିମତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ତ୍ୱଦ୍ଧମତ୍ତିକଂତି ॥

ଅନ୍ୱତ୍ଥାତି ଅନ୍ୱତ୍ଥତୋ, ‘ଅନ୍ୱତ୍ଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନା’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୭. ପଞ୍ଚ

ସଜାତ୍ୟପେକ୍ଖାୟ ସମୁଦାୟୱାଚିତ୍ତେପି କାଦୟୋତୀ ଅନୁୱତ୍ତନତୋ ୱଗ୍ଗସଦ୍ଦେନ କଖଗଘଞାଦୟୋୱ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ପଞ୍ଚ ପରିମାଣମସ୍ସ ପଞ୍ଚକୋୱଗ୍ଗୋ, ‘‘ତମସ୍ସ ପରିମାଣଂ ଣିକୋ ଚା’’ତି (୪-୪୧) କୋ, ସୁତ୍ତେ ଆଦିଭୂତୋ ପଞ୍ଚସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଚସଙ୍ଖ୍ୟାପରିଚ୍ଛେଦଂ କୁରୁମାନୋ ମାୱସାନାନଂ ୱଗ୍ଗାନଂ ବହୁତ୍ତଂ ଗମେତୀତି ‘ପଞ୍ଚକା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱଗ୍ଗାତି ବହୁୱଚନତୋ ପଚ୍ଚେକନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୱଜ୍ଜେନ୍ତି ୟକାରାଦୟୋଭି ୱଗ୍ଗା, ପଠମକ୍ଖରୱସେନ ପନ କୱଗ୍ଗାଦିୱୋହାରୋ ।

୮. ବିନ୍ଦୁ

ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନ ମୁଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋପେତ୍ଥ ଗଣ୍ହାତୀତି ନିପୁବ୍ବା ତତୋ କମ୍ମନ୍ତି ତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଞ୍ଞିମ୍ହି ପାଦିସମାସେ ଦୀଘେଚ ରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ରସ୍ସା’ତିଆଦୀମାହ, ପୀଳନତ୍ଥତୋ ନିଗ୍ଗହନଂ ନିଗ୍ଗହୋ, ‘ଇ-ଅଜ୍ଝେନ ଗତୀସୁ’ଇଚ୍ଚସ୍ମା କତ୍ତରି [କମ୍ମନି-ଇତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇତଂ ଉଚ୍ଚାରିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ] ତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଇତଂ, ନିଗ୍ଗହେନ ଇତନ୍ତି ଅମାଦିସ ମାସେ ରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘କରଣଂ ନିଗ୍ଗହେନ ୱା’ତିଆଦିମାହ, ପଚ୍ଛିମପକ୍ଖଂ ସାଧେତୁମାହ-‘ୱୁତ୍ତଂ ହୀ’ତି ।

୯. ଇୟୁ

ଚତ୍ଥସମାସୋତି ଇତରୀତରୟୋଗଦ୍ୱନ୍ଦସମାସୋ । ଅତ୍ତେତି ମୁନି ସଦ୍ଦାଦିୱଚନୀୟେ ଅତ୍ଥେ, ନମତୀତୀମସ୍ସେତଂ କମ୍ମଂ,

ୟଂ ସବ୍ବୱଚନଂ ସବ୍ବ, ଲିଙ୍ଗଂ ସବ୍ବୱିଭତ୍ତିକଂ ।

ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥେ ନମନତୋ, ୱିଦୁଂ ନାମନ୍ତି ତବ୍ବିଦୂ ॥

ଇଧ ନାମସଞ୍ଞାୟାଭାୱେପି ଅନ୍ୱତ୍ଥବଲାୟେୱ ନାମସଞ୍ଞା ସିଦ୍ଧାତି (ଆହ) ‘ଅନ୍ୱତ୍ଥବ୍ୟପଦେସେନା’ତି, ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପକତିରୂପନ୍ତି ପଚ୍ଚୟା ପଠମଂ କରୀୟତୀତି ପକତି, ସା ଏୱ ରୂପନ୍ତି ପକତିରୂପଂ, ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ପକତି ରୂପଂ ମୁନିସଦ୍ଦାଦି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପକତିରୂପଂ, ଅତ୍ଥୱନ୍ତମଧାତୁକମପ୍ପଚ୍ଚୟମ୍ପାଟିପଦିକଂ, ପଦଂ ପଦଂ ପତି ପଟିପଦେ, ପଟିପଦଂ ନିୟୁତ୍ତଂ ପାଟିପଦିକଂ । ୱିସେସନେନାତି ସୁତ୍ତେ ‘ନମସ୍ସନ୍ତେ’ତି ୱୁତ୍ତେନ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ୱିସେସନେନ । ଆଖ୍ୟାତସ୍ସାତି ପଚତିଆଦିନୋ । ଆଦିମଜ୍ଝୱତ୍ତିନୋତି ଇନ୍ଦ ଉଦକସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଆଦୋ, ପଖୁମାଦୀନଂ ମଜ୍ଝେଚ ୱତ୍ତିନୋ । ପଦେସେସୂତି ‘‘ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ’’ତି (୨-୮୩) ଆଦିକେସୁ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେସୁ, ଅନିଟ୍ଠପସଙ୍ଗ (ସଙ୍କଂ) ନିୱତ୍ତେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋନାମ [ନାମାତି (ପୋତ୍ଥକେ)] ପଚତି-ଇନ୍ଦ (ଉଦକ ପଖୁମ) ସଦ୍ଦାଦୀନ ମନ୍ତ ଆଦିମଜ୍ଝଭୂତଇୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ଝଲସଞ୍ଞା ୱିଧାୟ ତତୋ ପରାସଂ ସାଦି ୱିଭତ୍ତୀନଂ ‘‘ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ’’ତି (୨-୮୧) ଆଦୀହି ‘ନୋ’ ଆଦେସାଦିମ୍ହି କତେ ‘ପଚତିନୋ, ଇନ୍ଦନୋ, ଉଦକନୋ, ପଖୁମନୋ’ତିଆଦି ରୂପପ୍ପସଙ୍ଗୋ, ନନୁଚାଦିଆଦି ଚୋଦନା । ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସୁତ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ବ୍ୟାସନିଦ୍ଦେସେନାତି ଅସମାସନିଦ୍ଦେସେନ । ତଦୟୁତ୍ତନ୍ତିଆଦି ପରିହାରୋ, ତନ୍ତି ତଂ ଚୋଦ୍ୟଂ, ସତିହୀତିଆଦିନା ଅୟୁତ୍ତତ୍ତଂ ସମତ୍ଥେତି, ଦ୍ୱୀସୁତ୍ତରେସୁ ୟୋଗେସୂତି ଉପରିମେସୁ ‘‘ପିତ୍ଥିୟଂ’’ ‘‘ଘା’’ତି ଦ୍ୱୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ । ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ଇଦନ୍ତି ‘‘ପିତ୍ଥିୟ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେ ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ଇଦଂ ପଦଂ । ୱଣ୍ଣୱିସେସନଂ ସିୟାତି ‘‘ପିତ୍ଥିୟ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେ ‘ଇୟୁୱଣ୍ଣା’ତି ଅନୁୱତ୍ତନତୋ ‘ଇତ୍ଥିୟଂ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା’ତି ଏୱଂ ଇୱଣ୍ଣୁ ୱଣ୍ଣା ‘‘ଘୋ’’ତି ସୁତ୍ତେ ‘ଇତ୍ଥିୟଂ ଆ’ତିଏୱଂ ଅୱଣ୍ଣସ୍ସ ଚ ୱିସେସନଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୱଣ୍ଣୱିସେସନେ ୱିରୋଧମାହ ‘ଏୱଞ୍ଚେ’ଚ୍ଚାଦି, ନାମସ୍ସନ୍ତେତି ଅସମାସନିଦ୍ଦେସେ ତ୍ୱୱିରୋଧମାହ- ‘ବ୍ୟାସେ’ଚ୍ଚାଦି । ସକ୍କାନାମୱିସେସନଂ କାତୁନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଇତ୍ଥିୟନ୍ତିଆଦିନା ୱକ୍ଖମାନକ୍କମେନ । ନାମସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନାମନ୍ତୋତି ସମାସସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତା ସମାସେ ଗୁଣୀଭୂତସ୍ସ ନାମସ୍ସ ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ଇଦଂ ୱିସେସନଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ୱଚନମନ୍ତରେନାତି ପାଣିନିୟାନମିୱ ‘‘ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟମନୁଦେସୋ ସମାନଂ’’ତି (୧-୩-୧୦) ସୁତ୍ତଂ ୱିନା, ସମାସଙ୍ଖ୍ୟ ଏତେସନ୍ତି ସମସଙ୍ଖ୍ୟକା, ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ, ତେନ–

‘‘ଆଲାପହାସଲୀଲାହି, ମୁନିନ୍ଦ ୱିଜୟା ତୱ ।

କୋକିଲା କୁମୁଦାନୀ ୱୋ, ପସେୱନ୍ତେ ୱନଂ ଜଲଂ’’ (୨୬୦) ॥

ଇଚ୍ଚାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୧୦. ପିତ୍ଥି

ଇତ୍ଥିୟଂ ନାମସ୍ସାତି ଚ, ଅନ୍ତେ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ତେସମା ଧାରାଧେୟ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୋ ଆଧେୟ୍ୟସ୍ସାଧାରେ ପୱତ୍ତିଂ ୱିନା ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅଜ୍ଝାହାରୱସେନ ‘ୱତ୍ତମାନା’ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇୱଣ୍ଣୁ ୱଣ୍ଣାତି ଅପେକ୍ଖିୟ‘ୱିସେସୀୟନ୍ତୀ’ତି ବହୁୱଚନମେତଂ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପୁରିସାଧୀନତାୟ ନାମନ୍ତୀମିନା ସମ୍ବନ୍ଧେ ସତି‘ୱିସେସୀୟତୀ’ତେକତ୍ତେନ ପରିଣମତି ।

୧୧. ଘା

ଇତ୍ଥିୟଂ ନାମସ୍ସନ୍ତେତି ଚ ୱତ୍ତତେ । ହେଟ୍ଠା ସବ୍ବତ୍ଥ ସଞ୍ଞିନୋ ନିଦ୍ଦିସିୟ ସଞ୍ଞାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତତ୍ଥ ୱିୟ ୱିସୁଂ ସଞ୍ଞିନୋ ପଠମମନିଦ୍ଦେସେ ଅସନ୍ତୋ ୱିୟାତି ଦୋସଲେସମାଲମ୍ବିୟ ଚୋଦୟତି ନନ୍ହଚେ’ତ୍ୟାଦିନା । ତତ୍ଥ ସେତୋତି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସଞ୍ଞିନୋ । କାରିୟେନାତି ସଞ୍ଞାକାରିୟେନ । ପରିହରତି ‘ନାୟଂ ଦୋସୋ’ତିଆଦିନା । ପଚ୍ଛାୱୁତ୍ତମତ୍ତେନାତି ‘‘ଘା’’ତି ସୁତ୍ତେ କାରିୟିନୋ ଆକାରସ୍ସ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତମତ୍ତେନ । ନଚାତି ଏତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ, ଅପରମ୍ପି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବମନିୟମରୂପମତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିୟମରୂପମାଚରିୟପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସାଧେତୁମାହ ‘ଉଭୟଥାପି’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୨. ଗୋସ୍ୟା

ଆସଦ୍ଦୋ ଆଭିମୁଖ୍ୟେ, ଅନଭିମୁଖମଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ଲପନଂ କଥନମାଲ ପନଂ, ତସ୍ମିଂ ଆଲପନେ, ଆଲପନତ୍ଥେ ୱିହିତୋ ସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକାୟଂ ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନିୟଂ

ସଞ୍ଞାଧିକାରୋ ସମତ୍ତୋ ।

ପରିଭାସାଧିକାର

୧୩. ୱିଧି

ୱଚନାରମ୍ଭୟୋଜନମାହ–‘ୟଂ ୱିସେସନଭାୱେନେ’ଚ୍ଚାଦି, ୟନ୍ତି ଅନିୟମେନ ‘‘ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ’’ତି (୨-୪୩) ଆଦୀସୁ ଅତୋତିଆଦିକଂ ୱିସେସନଭାୱେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତଂ ପରାମସତି, ତେନାତି ୱିସେ ସନତ୍ତେନୁ-ପାଦିୟମାନେନ ୟଂ ସଦ୍ଦନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନ ଅତୋତିଆଦିକେନ କରଣଭୂତେନ, ୟଥାକଥଞ୍ଚିତବ୍ବତୋତି ଆଦୋ ମଜ୍ଝେ-ନ୍ତେ ୱା ସବ୍ଭାୱତୋ ୟେନକେନଚି ଆକାରେନ ଅଭେଦୋପଚାରେନ ଅକାରାଦିୱିସେସନୱତୋ ନାମାଦିନୋ, ତଦନ୍ତତ୍ଥନ୍ତି ତଂ ଅତୋତ୍ୟାଦି ୱିସେସନମନ୍ତେ, ନାଦୋ ନ ମଜ୍ଝେ ୟସ୍ସ ତଂ ତଦନ୍ତଂ, ତଂ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ୟସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ, ୱତ୍ତାୟତ୍ତାତି ୱତ୍ତୁନୋ ଆୟତ୍ତା… ଅତ୍ତାୱାତ୍ତନୋ ୱଚନେ ପଧାନନ୍ତି, ତସ୍ସାତି ୱତ୍ତୁନୋ, ସାତି ୱଚନିଚ୍ଛା, ପୟୋଗାନୁସା ରେନାତି ଜିନୱଚନାନୁସାରେନ, ଇତୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଇମିନା କାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ସବ୍ବତ୍ଥପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ସଂହିତାଦିୱିଧିମ୍ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ତଦନ୍ତ ୱିଧିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନ ହୋତି, ତଥାହି ‘‘ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ’’ତି (୧-୨୬) ଏତ୍ଥ ସରୋତି ୱିସେସନଭାୱେନ ୱଚନିଚ୍ଛାୟ ସବ୍ଭାୱେ ସରୋତି ତତ୍ରା’ଦୀନଂ ୱିସେସନନ୍ତି ୟଥାକଥଞ୍ଚିସରାଦିସରମଜ୍ଝସରନ୍ତାନଂ ତତ୍ରାଦୀନଂ ଲୋପପ୍ପସଙ୍ଗେ ‘‘ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୧-୧୩) ସରନ୍ତସ୍ସପସଙ୍ଗୋ ସିୟା, ନ ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୧-୧୩) ଅନ୍ତସ୍ସ… ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦେସାଭାୱା, ତଥା ସତି ‘ତତ୍ରିମେ’ତିଆଦିମ୍ହି ‘ଇମେ’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ପୟୋଗଂ ନାନୁସଟା ନାମସିୟୁନ୍ତି ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ତଦନ୍ତ ୱିଧିପ୍ପସଙ୍ଗୋ, ତଥା ‘‘ଗତିବୋଧା’’ (୨-୪) ଦିସୁତ୍ତାଦିମ୍ହିପି ‘ଗମୟତି ମାଣୱକଂଗାମଂ ତ୍ୟାଦିପ୍ପସଙ୍ଗୋତିଆଦି ଚ ୟଥାୟୋଗମୱଗନ୍ତବ୍ବଂ, ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ’’ତି ସୁତ୍ତୋଦାହରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ, ‘‘ନରା ନରେ’’ତି ଲକ୍ଖିୟୋଦାହରଣଂ ।

୧୪. ସତ୍ତଧୀ

ୱଚନଫଲମୁପଦସ୍ସେତି‘ୟତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦିନା, ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ‘‘ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ’’ତ୍ୟାଦିକେ ସୁତ୍ତେ, ସତ୍ତମିୟାତି ‘ସରେ’ତିଆଦିନା ସତ୍ତମିୟା, ୟସ୍ସାତି ସରୋତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ, କାରିୟଂ ଲୋପାଦି, ସମ୍ବନ୍ଧା ୱିସେସାତି ସରେତ୍ୟାଦୋ ଓପସିଲେସିକମଧିକରଣଂ, ତଞ୍ଚୋପସିଲେସେ ଭୱମଧିକରଣଂ ପୁବ୍ବସ୍ସ ୱା ପରଂ ସିୟା ପରସ୍ସ ୱା ପୁବ୍ବନ୍ତି ପୁବ୍ବପରୋପସି ଲେସସ୍ସାୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା ପୁବ୍ବପରାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଅୱିସେସା, ପରସ୍ସାପୀତି ନ କେୱଲଂ ପୁବ୍ବସ୍ସେୱ, ସତୀତ୍ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଜୋତନୀୟେ ସତ୍ତମୀ ସଂସତ୍ତମୀ ସନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାଦେସେନ, ସତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ୟାଦିୱଚନମେୱଂ ସତି ଘଟତେ, ସନ୍ତି ୱା ସନ୍ତସଦ୍ଦତ୍ଥେ ପାଦି, ସୁତ୍ତେ ଅୱୁତ୍ତେପି ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘ନିଦ୍ଦେସେ’ତି ୱଚନେ କାରଣମାହ-ସତ୍ତଞ୍ଚା’ତିଆଦି, ନିଦ୍ଦେସମନ୍ତରେନ ସତ୍ତଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସତ୍ତମିୟା ନିଦ୍ଦେସେ ସତିୟେୱ ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧାୟ ସତ୍ତାୟ ସମ୍ଭୱୋ, ଅଞ୍ଞଥା କିମଞ୍ଞନ୍ତସ୍ସା ପତିଟ୍ଠାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ପୁବ୍ବସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦତ୍ତା କିନ୍ନିସ୍ସାୟ ପୁବ୍ବତ୍ତମିଚ୍ଚାହ-‘ସତ୍ତମି’ଚ୍ଚାଦି, ତନ୍ତି ‘‘ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ’’ତି ସୁତ୍ତଂ, ଉକାରସ୍ସାତି ‘ୱେଳୁ’ଇଚ୍ଚତ୍ର ଉକାରସ୍ସ, ପୁବ୍ବସ୍ସ…ପେ॰… କରିତ୍ୱା ତଂମନସିକତଞ୍ଚୋଦନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ତମହ’ନ୍ତି ଚ୍ଚାଦିତି ଏୱମେତ୍ଥ ସାଜ୍ଝାହାରୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବସ୍ସାତି ସତ୍ତମୀ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତୋ ପୁବ୍ବସ୍ସ, ଅନନ୍ତରସ୍ସାତି ଅବ୍ୟୱହିତସ୍ସ, ୱୁତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ତସ୍ମିନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ପୁବ୍ବସ୍ସା’’ତି (୧-୧-୬୬) ପାଣିନିୟୱଚନେ ‘‘ଦିସିରୟମୁଚ୍ଚାରଣକ୍ରିୟୋ ନିସଦ୍ଦୋପ୍ୟୟ ମିହ ନେରନ୍ତରିୟଂ ଜୋତେତି, ତତ୍ଥ‘ନିରନ୍ତରଂ ଦିଟ୍ଠୋ’ତି ପାଦିସମାସେ କତେ ଫୁଟମେୱାନନ୍ତରମୁଚ୍ଚାରିତେତ୍ୟମତ୍ଥୋ-ୱଗମ୍ୟତେତି ‘‘ପୁବ୍ବସଦ୍ଦସ୍ସ ବ୍ୟୱହିତେପି ପୟୋଗଦସ୍ସନେ ବ୍ୟୱହିତେପି କାରିୟଂ ପପ୍ପୋତୀ’’ତି ଭସ୍ସକାରାଦୟୋ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ଇହ ତାଦିସୱଚନାଭାୱେନ ୱଣ୍ଣାଦି ବ୍ୟୱଧାନେପି ସିୟା’’ତି, ସରେଚ୍ଚାଦିପରିହାରୱଚନେ-ଧିପ୍ପାୟ ମୁବ୍ଭାୱୟତି ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦିନା, ମଥୁରାୟ ପାଟଲିପୁତ୍ତକସ୍ସ ଚାନ୍ତରାଳେ ଗାମାଦୀନଂ ସବ୍ଭାୱା ବ୍ୟୱଧାନେପି ପୁବ୍ବସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠନ୍ତମାହ-‘ମଥୁରା’ ଇଚ୍ଚାଦି, ୟସ୍ମା ସରେତି ଓପସିଲେସିକାଧାରେ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତଂ ପଦଂ, ତସ୍ମା ବ୍ୟୱଧାନେ ସରଲୋପୋ ନ ହୋତୀତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପବ୍ୟାଖ୍ୟାନେନ ୱୁତ୍ତିୟ ମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ କେୱଲଂ ସରେତି ଏତ୍ଥେୱାତି ଆହ- ‘କାରିୟେ’ଚ୍ଚାଦି, ଓପସିଲେସିକେୟେୱାଧାରେ ଭୱତୀତି ସେସୋ, କାରଣମାହ-‘ୱତ୍ତିଚ୍ଛାନ୍ହୱିଧାନତୋ ସଦ୍ଦସ୍ସା’ତି, ୱତ୍ତୁନୋ ୟା ଇଚ୍ଛା ୱଚନିଚ୍ଛା ତସ୍ସା ଅନୁତୂଲେନ ୱିଧାନତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ କଥନତୋତି ଅତ୍ଥୋ,ୟେନ ହି ୟମତ୍ଥଂ ୱତ୍ତାତିଧାତୁମିଚ୍ଛତି ସତୀପ୍ୟଭିଧାନସା ମତ୍ଥିୟେ ନ ତତୋ-ଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦୋଭିଦଧାତୀତ୍ୟଧିପ୍ପାୟୋ, ୱତ୍ତିଚ୍ଛା ୱସାୟେ କାରଣମାହ’ୱତ୍ତିଚ୍ଛାପି’ଚ୍ଚାଦି, ୱତ୍ତୁନୋ ସୁତ୍ତକାରସ୍ସ ଇଚ୍ଛା ୱତ୍ତିଚ୍ଛା, କଥମୁପଦେସତୋ ୱତ୍ତିଚ୍ଛା-ୱସୀୟତେ’ କଥଞ୍ଚ ସାମତ୍ଥିୟତୋତି ଆସଙ୍କିୟ ତମୁପଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଅତୋଚେତ୍ୟାଦି, ଅତୋ ୱକ୍ଖମାନକାରଣା ଉପଦେସତୋ ୱସୀୟତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କିନ୍ତଂ କାରଣ ମିଚ୍ଚାହ-‘ୟସ୍ମା’ଇଚ୍ଚାଦି, ଅନ୍ୱୟସଦ୍ଦେନେତ୍ଥ ଗୁରୁପାରମ୍ପରିୟୋ-ପଦେସୋ ୱିୱଚ୍ଛିତୋ, ୟସ୍ମା କାରଣା ଅନ୍ୱୟୋ ଗୁରୁପାରମ୍ପରିୟୋ ପଦେସୋ ଗୁରୁକୁଲମୁପଗମ୍ମ ପଞ୍ହକରଣାଦିନା ଅନ୍ୱିଚ୍ଛୀୟତେ ଗୱେସୀୟତି, ଅତୋ କାରଣା ଗୁରୁପରମ୍ପରା ଗତଉପଦେସତୋ ୱସୀୟତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ସାମତ୍ଥିୟତୋ-ୱସାୟପ୍ପଟିପାଦୟିତୁମାହ- ‘ସାମତ୍ଥିୟମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦି, ସାମତ୍ଥିୟମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତେତିସେସୋ, ଲଘୁନୋପାୟେନ ସଦ୍ଦାନମୁପଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତୀତି ବ୍ୟୱହିତନିୱତ୍ତିୟା ୱଚନନ୍ତରକ-ରଣମନୁପନ୍ନଂ, ଉପପନ୍ନଂ ୱଚନନ୍ତରକରଣଂ, ତସ୍ସ ଚ ଓପସିଲେସିକାଧାର ମନ୍ତରେନ ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିୟା ଆଧାରୱିସେସପ୍ପଟିପ୍ପତ୍ତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟଂ, ଆଧାରନ୍ତରେଚ୍ଚାଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ ୱିଭାୱେତି, ଆଧାରନ୍ତରେପୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ପସଙ୍ଗାଭାୱତୋ ଅତ୍ଥନ୍ତ-ରେନାପି ଆଧାରନ୍ତରେପି ଓପସିଲେସିକାଧାରେପି ୱଚନନ୍ତରପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧସମ୍ଭୱା ଓପସିଲେସିକାଧାରନିସ୍ସୟନେପି ଆନିସଂସୋ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥେନାପି ନତ୍ଥି ପୟୋଜନନ୍ତି ୱଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ୟମ୍ପି ସଦ୍ଦୋତି, ନନୁ କିମେୱଂ ୱଣ୍ଣୀୟତେ ପୁବ୍ବସ୍ସେୱେତି ୱଚନ ମେୱୋପସିଲେସିକମଧିକରଣଂ ୱିଞ୍ଞାପୟତି… ତତ୍ଥେୱ ପୁବ୍ବପରତ୍ତ ସମ୍ଭୱାତି ୟୋମଞ୍ଞତେ, ତସ୍ସେସା କପ୍ପନା ନ ସଙ୍ଗତାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ପୁବ୍ବସ୍ସାତି’ଚ୍ଚାଦି, ଅୟୁତ୍ତତ୍ତେ କାରଣମାହ-‘ସାମୀପିକେପି ତସ୍ସ ସମ୍ଭୱା’ତି, ‘ଗଙ୍ଗାୟଂ ଘୋସୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ ଘୋସୋ ଗଙ୍ଗାୟଂ ପୁବ୍ବୋ ୱା ପରୋ ୱେତି ଗମ୍ମମାନତ୍ତା ସାମୀପିକେପ୍ୟଧିକରଣେ ପୁବ୍ବପରତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ଭୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତାୱୱୁଚ୍ଚତେତି ପୁବ୍ବସ୍ସେୱ ହୋତି ନ ପରସ୍ସାତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁଚ୍ଚତେ, ତଥାଚ ୱକ୍ଖତି-‘କିନ୍ତ’ନ୍ତିଆଦି, ଅଧିକଂ ବ୍ୟୱହିତନିୱୁତ୍ୟାଦି ନ ୱୁଚ୍ଚତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଆଦିସଦ୍ଦେନେତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୀପକପ୍ପନା ଗହିତା, ଛଟ୍ଠୀପକପ୍ପନାପି ସାମତ୍ତିୟା କତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପକପ୍ପନଂ ପକପ୍ପନାୱିଧାନଂ, ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘ପାଣିନିୟା ‘‘ଛଟ୍ଠୀଟ୍ଠାନେୟୋଗା’’ତ୍ୟତୋ (୧-୧-୪୯) ‘‘ତସ୍ମିନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ପୁବ୍ବସ୍ସ’’ (୧-୧-୬୬) ‘‘ତସ୍ମା ତ୍ୟୁତ୍ତରସ୍ସ’’ ଇତି (୧-୧-୬୭) ପରିଭାସାସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେ ଛଟ୍ଠୀଗହଣମନୁୱତ୍ତିୟ ‘ତସ୍ମିନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଛଟ୍ଠୀ’ ‘ତସ୍ମାତ୍ୟୁତ୍ତରସ୍ସ ଛଟ୍ଠୀ [ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଛଟ୍ଠୀତି ପୁବ୍ବସ୍ସ କାରିୟିତ୍ତପଟିପାଦନୟୋଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୀ ତବ୍ବୋଧକପଦେ ଭୱତିତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଏୱ ଧୁତ୍ତରସ୍ସେତୁ ୱି । ଉଜ୍ଜୋତଟୀକା] ତି ଛଟ୍ଠୀପକପ୍ପନଂ ପଟିପାଦେନ୍ତି ‘ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦେସୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୀପକପ୍ପନାୟଥା ସିୟା’ତି, ଇଧ ପନ ୱଚନନ୍ତରାଭାୱେପି ୟତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦେସୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟେନେୱ ଛଟ୍ଠୀପକପ୍ପନା ସିଦ୍ଧା’ତି, ସାମତ୍ଥିୟମୁପଦସ୍ସେତି ‘ସତ୍ତମୀନିଦ୍ଦେସେ’ଚ୍ଚାଦିନା, ଅଞ୍ଞୱିଭତ୍ତିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋପି ପଟିପଜ୍ଜତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କାରିୟୟୋ ଗନ୍ତି କାରିୟସମ୍ବନ୍ଧଂ, ୟଥା ‘‘ୱଗ୍ଗେ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥାନୁୱତ୍ତମାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତ’ନ୍ତିଦଂ ଛଟ୍ଠୀୟନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତେ, କଥଂ ୱଗ୍ଗେତେସା ସତ୍ତମ୍ୟକତତ୍ଥା ‘‘ନିଗ୍ଗହୀତ’’ନ୍ତି (୧-୩୮) ପୁବ୍ବସୁତ୍ତେ କତତ୍ଥତାୟ ପଠମା ୱିଭତ୍ତିୟା ଛଟ୍ଠୀୱିଭତ୍ତିମ୍ପକପ୍ପେତି ସତ୍ତମିୟଂ ପୁବ୍ବସ୍ସେ’ତି ତଥେତ୍ୟୱଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଏତାୱ ୱୁଚ୍ଚତେତି ୱୁତ୍ତେ ଇଦନ୍ତି ନ ୱିଞ୍ଞାୟତେତି ଆହ ‘କିନ୍ତ’ନ୍ତିଆଦି, ୟଦାହିଚ୍ଚାଦିନା ପରିୟାୟପସଙ୍ଗକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି । କିମିଦମୁଚ୍ଚତେ ପରିୟାୟପ୍ପସଙ୍ଗେ ନିୟମତ୍ଥଂ ୱଚନନ୍ତି ନନୁ ପୁବ୍ବପରାନଂ ୟୁଗପଦୁପ୍ପତ୍ତିୟ ମାଚରିୟୱଚନପ୍ପମାଣେନାପ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂ ୱିଜ୍ଝନତ୍ଥଂ ୱଚନନ୍ତି କସ୍ମା ନୋଚ୍ଚ ତେଚ୍ଚାହ- ‘ୟୁଗପଦୁପସିଲିଟ୍ଠାନ’ନ୍ତ୍ୟାଦି, ୟୁଗପଦୁପସିଲିଟ୍ଠାନମସମ୍ଭୱୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କୁତୋଚ୍ଚାହ-‘ଅପରସ୍ସୂପସିଲେସିକସ୍ସାଭାୱତୋ’ତି, ଅତୋତି ୟୁଗପଦୁଭିନ୍ନମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ, ୱଚନଂ ‘‘ସରୋ ଲୋପାସରେ’’ଚ୍ଚାଦିକଂ (୧-୨୬) ସୁତ୍ତଂ ।

୧୫. ପଞ୍ଚ

ଅୱଧିଭାୱେନାତି ‘ଅତୋ’ଚ୍ଚାଦିନା ଅୱଧିତ୍ତେନ, ୟସ୍ସାତି ୟୋ ଆଦିନୋ, କାରିୟନ୍ତି ‘ଟାଟେ’ଆଦିକଂ, ପୁବ୍ବପରାପେକ୍ଖତ୍ତେନାୱିସେସାତି ୟଥା- ‘ଗାମା ଦେୱଦତ୍ତୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋ ତତୋ ପୁବ୍ବୋ ପରୋଗେତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତ୍ୟୱଧିଭାୱସ୍ସ ପୁବ୍ବପରାପେକ୍ଖତ୍ତେନାୱିସେସୋ, ତଥେହାପି ‘‘ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ’’ତି (୨-୪୧) ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅତୋ ପୁବ୍ବେସଂ ୟୋନଂ ଅଥୱା ପରେସନ୍ତି ପୁବ୍ବପରାପେକ୍ଖତ୍ତେନାୱଧିଭାୱସ୍ସାୱିସେସାତି ମଞ୍ଞତେ, ପୁରେ ୱିୟାତ୍ୟନେନ ସତ୍ତମିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦେସୱଚନେ କାରଣମତିଦିସତି, ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘ନରାନମେରେ’ତି ଏତ୍ଥ ଅପୱାଦୱିପ୍ପଟିସେଧେ ସତିପରତ୍ତା ଟାଟେଆଦେସାନଂ ପୱତ୍ତିଂ ‘‘ଆଦିସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ, ଅଥ କିମିମିନା ୱଚନେନ ନନୁ ୟତୋ ୟତ୍ଥ ପଞ୍ଚମୀ ନିଦ୍ଦେସୋ ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ମାନୁବନ୍ଧୋ ସରାନମନ୍ତା ପରୋ’’ (୧-୨୧) ତ୍ୟତୋ ‘ପରୋ’ତ୍ୟନୁୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କାତି ତସ୍ସାନୁୱତ୍ତିତସ୍ସ ୟୋନମିଚ୍ଚନେନ ସାମାନାଧିକରଣ୍ୟା‘ପରେସଂ ୟୋନଂ’ତ୍ୟୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତେ, ତତୋ ପୁବ୍ବେସଂ ପସଙ୍ଗୋୟେୱ ନତ୍ଥୀତି, ନେତଦତ୍ଥି, ପରୋତି ତ୍ୟନୁୱତ୍ତମାନଂ ‘ଅତୋ’ତି ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତେନ ସମ୍ବଜ୍ଝମାନଂ ନ କୋଚି ୱାରେତା ଅତ୍ଥୀତି ପରତୋ-କାରତୋ ପୁବ୍ବେସମ୍ପି ୟୋନଂ ଟାଟେଆଦେସା ପପ୍ପୋନ୍ତୀତି ୱଚନେନେମିନା ଭୱିତବ୍ବମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ୱଚନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଏୱଞ୍ଚରହି ତଦେୱୋଦାହରିତବ୍ବଂ, କିଂ ‘ନରାନରେ’ ତ୍ୟୁଦାହଟନ୍ତି ଚେ, ନେସଦୋସୋ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥଂ କାରୀୟମାନମିହା-ପ୍ୟତ୍ଥୱନ୍ତଂ ହୋତୀତି, ପୁବ୍ବକୋ ପରିହାରୋତି ବ୍ୟୱ ହିତନିୱତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ସରେତୋପସିଲେସିକାଧାରୋ’’ତି ପରିହାରୋ, ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଇହ ସତ୍ତମିୟା ଅଭାୱା ନ ସମ୍ଭୱତି, ୱଚନାନନ୍ତରନ୍ତି ପାଣିନିୟାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣମିୱ ବ୍ୟୱହିତନିୱତ୍ତିୟା ସୁତ୍ତନ୍ତରଂ, ତେ ହି ‘‘ତସ୍ମାତ୍ୟୁତ୍ତରସ୍ସା’’ତ୍ୟେତ୍ଥ (୧-୧-୬୭) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣମନୁୱତ୍ତିୟ ତେନ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ବ୍ୟୱହିତନିୱତ୍ତିମ୍ପଟିପାଦେନ୍ତି । ଅନନ୍ତରେତିୱଚନା ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟା ନିସ୍ସୟନଂ ୱିଞ୍ଞାୟତେ, କତତ୍ଥତାୟାତି ୱଚନା ଜାତିୟାତ୍ୟାହ- ‘ପଚ୍ଚାସତ୍ୟା ଜାତିଂ ସନ୍ନିସ୍ସାୟା’ତି ଜାତିଂ ସନ୍ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚାସତ୍ୟା କରଣଭୂତାୟ ନିୱତ୍ତିମାହେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଇମିନା ପଚ୍ଚାସତ୍ତି ଞାୟବ୍ୟାପନଞାୟଜାତିପଦତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତିପଦତ୍ଥେସୁ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟୋ ଜାତିପଦତ୍ଥୋଚେହ ନିସ୍ସୀୟତେତି ଦସ୍ସେତି, ନ ହି କେୱଲଂ ଜାତିଂ ନିସ୍ସାୟ ବ୍ୟୱହିତନିୱତ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା, ତଥାହି ୟଦେତ୍ଥ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଞାୟୋ ନ ନିସ୍ସିତୋ, ତଦା ବ୍ୟାପନଞାୟେନ ବ୍ୟୱହିତେ ଚାବ୍ୟୱହିତେ ଚାସଜ୍ଜତୀତି ଜାତିୟା ନିସ୍ସୟନେ ସତ୍ୟପି ବ୍ୟୱହିତେପି ବ୍ୟାପ୍ୟମାନା ଜାତି କେନ ନିୱାରୀୟତେ ନାପି କେୱଲଂ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିନ୍ନିସ୍ସାୟ ବ୍ୟୱହିତନିୱତ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା, ତଥାହ୍ୟସତି ଜାତିସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ବ୍ୟତ୍ତିନିସ୍ସୀୟତେ, ବ୍ୟତ୍ତିୟଞ୍ଚ ପଦତ୍ଥେ ପଟିଲକ୍ଖିୟଂ ଲକ୍ଖଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପଚ୍ଚାସତ୍ତି ଞାୟନିସ୍ସୟନେପ୍ୟବ୍ୟୱହିତମ୍ପତି ୟଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଭିନ୍ନଂ ତଦବ୍ୟୱହିତେ ପୱତ୍ତଂ, ୟମ୍ପନ ବ୍ୟୱହିତମ୍ପତି ଭିନ୍ନଂ ଲକ୍ଖଣଂ, ତଞ୍ଚ ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ମାଭୱତ୍ୱସ୍ସ ବ୍ୟତ୍ଥତାତି ବ୍ୟୱହିତେପି ପୱତ୍ତତେ, ତସ୍ମା ଉଭୋପି ନିସ୍ସାୟ ନୀୟାତି । ୱିସୟଦସ୍ସନପ୍ପସଙ୍ଗେ ୱିସୟିଦସ୍ସନମତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତିକାରଣନ୍ତି ୱାକ୍ୟନ୍ତୋଗଧପଦାନମତ୍ଥମ୍ପଠମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସମାସାଦିକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘କତୋ’ତ୍ୟାଦିକମାରଦ୍ଧଂ, ଜାତିଲକ୍ଖଣୋତି ଅବ୍ୟୱହିତତ୍ତଜାତିସଭାୱୋ, ‘ଓସଧ୍ୟୋ’ତି ଏତ୍ଥ ସକାରେ ଅକାରା ପରସ୍ସ ଧକାରେନ ବ୍ୟୱହିତସ୍ସ ୟୋସ୍ସ ୱିୟାୱସେସାନମ୍ପି ସବ୍ଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ-‘ୟୋପ୍ପଭୁତୀନ’ନ୍ତି, ଜାତି ସାମଞ୍ଞଂ, ୟାୱତି ୱିସୟେତି ଗୱାଦିକେ ୟତ୍ତକେ ୱିସୟେ, କାମଚାରତୋ ୱିସୟ ପରିସମତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠନ୍ତମାହ-‘ତଂ ୟଥେ’ତି, ଭୋଜୟେତୀତି ଏତ୍ଥ ଭୋଜୟେଇତୀତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, କତୋହି ଜାତ୍ୟତ୍ଥୋ କସିଣୋତି ୟସ୍ମା ସକଲୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାତିସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ପରିସମତ୍ତୋ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି- ‘ୟାୱ ଦିଟ୍ଠମ୍ଭୋଜୟେ’ତି ୱୁତ୍ତେ [ୱୁତ୍ତେନ (ପୋତ୍ଥକେ)] ସନ୍ତାୟ ସାମଞ୍ଞୱୁତ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟା ପଚ୍ଚେକମ୍ଭୋଜନକିରିୟା କତା ନାମ ହୋତି, ୟତୋ କସିଣୋପି ଜାତ୍ୟତ୍ଥୋ ପରିସମତ୍ତୋ ନାମାତି । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ସୁତ୍ତେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେତି ସତ୍ତମୀ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଦୀଘାଦିୱିଧିମ୍ହି ଚରିତତ୍ତା ‘‘ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ’’ତି (୧-୩୪) ଏତ୍ଥ ସରମ୍ହାତି ପଞ୍ଚମ୍ୟକ ତତ୍ଥା, ତତୋ ପଞ୍ଚମୀନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ବଲୀୟତ୍ତଂ, ତତୋ ‘‘ସତ୍ତମିୟଂ ପୁବ୍ବସ୍ସ’’ ‘‘ପଞ୍ଚମିୟଂ ପରସ୍ସା’’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପରସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପନେ ‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’ତି ସତ୍ତମୀ ପରସ୍ସ କାରିୟ ୟୋଗିତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେନ ଛଟ୍ଠୀଭାୱେନ ପରିଣମତୀ… ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ୱିପ୍ପଟିସେଧେ ପରସ୍ସ ବଲୀ ୟତ୍ତାୱାତି ଏତାଦିସସାମତ୍ଥିୟସବ୍ଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ-‘ଛଟ୍ଠୀପକପ୍ପନାପି ପୁରେୱିୟ ସାମତ୍ଥିୟା’ତି ।

୧୬. ଆଦିସ୍ସ

କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ଟାନୁବନ୍ଧମନେକୱଣ୍ଣଂ ନ ହୋତି, ତଂ ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସେ’’ (୧-୧୭) ତ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତଂ, କିଞ୍ଚି ସବ୍ବସ୍ସେତି ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସେତି’’ (୧-୧୯) ଟାନୁବନ୍ଧମନେକୱଣ୍ଣଞ୍ଚ କାରିୟଂ ସବ୍ବସ୍ସ ପତ୍ତଂ । ୟଦନ୍ତଭାୱିକାରିୟଂତ୍ୟାଦିନା ୱଚନଫଲମୁପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ଛଟ୍ଠୀୟନ୍ତସ୍ସେ’ତୀମସ୍ସାପୱାଦୋ ୟଂ ୟୋଗୋତି ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ସାୟମ ପୱାଦୋ ହୋତୁ ଟାନୁବନ୍ଧାଦିକାରିୟଂ କଥନ୍ତି ଆହ-‘ଟାନୁବନ୍ଧେ’ଚ୍ଚାଦି, ୱିପ୍ପଟିସେଧାତି ଅପୱାଦୱିପ୍ପଟିସେଧା, ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସେ’ତି ହି ଉସ୍ସଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସାପୱାଦା ‘‘ଆଦିସ୍ସ’’ ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସେ’’ତ୍ୟେତେ, ‘‘ଆଦିସ୍ସା’’ତୀମସ୍ସାୱକାସୋ ‘ତେରସା’ତି, ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସା’’ତୀମସ୍ସାୱକାସୋ ‘ଏସୁ, ଅନେନା’ତି, ଇହୋଭୟମ୍ପପ୍ପୋତି ‘‘ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ’’ (୨-୪୧) ‘‘ନରାନରେ’’ ‘‘ଅତେନ’’ (୨-୧୦୮) ‘‘ଜନେନା’’ତି (ତତ୍ଥ) ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସେ’’ତୀଦମ୍ପୱତ୍ତତୀତି ତେସମପୱାଦାନଂ ୱିପ୍ପଟିସେଧା ସବ୍ବାଦେସୋ ଭୱତି । ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଦସସଦ୍ଦେ-ନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତୋପି ତଦପୱାଦତ୍ତା ‘‘ଆଦିସ୍ସା’’ତିଆଦିଭୂତସ୍ସ ଦକାରସ୍ସ ହୋତୀତି ଆହ ‘ଦକାରସ୍ସରୋ’ତି ।

୧୭. ଛଟ୍ଠୀ

କୋତ୍ଥୋନ୍ତ ସଦ୍ଦସ୍ସେଚ୍ଚାହ-‘ଅନ୍ତୋୱସାନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ‘‘ୱଣ୍ଣସ୍ସନ୍ତସ୍ସ’’ତି (୧-୧-୫୨) ସୁତ୍ତେ ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣମନ୍ତୱିସେସନାୟୋପଦିଟ୍ଠଂ ପାଣିନିନା-ଅନ୍ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ୱା ମାଭୱୀ’ତି, ଇହ ତ୍ୱନତ୍ଥକଂ ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣଂ ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଜ୍ଜାଭାୱାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ସୋ ଚେ’ ତ୍ୟାଦି, ନନୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସାତି ୱିସେସନତ୍ଥେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତୋ ମହାବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦୋ ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ନାମାତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମସ୍ସୁ ୱା’’ତି (୨-୧୯୪) ଉଆଦେସୋ ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଅନ୍ତବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ପପ୍ପୋତି, ତଥା ସତି ‘ନ ହି ଛଟ୍ଠୀ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ପଦଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱା ସମ୍ଭୱତୀ’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ୱୁଚ୍ଚତେ- ନ ୱିସେସନତ୍ଥେନାକ୍ଖେପମତ୍ତେନ ମହାବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦୋ ଛଟ୍ଠୀ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ନାମ ଭୱତୀତି ନ ବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସାଦେସପ୍ପସଙ୍ଗୋ, ମହାବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦେ ୱା ବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ସାନ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତଂ ୱିଧୀୟତେ ।

୧୮. ୱାନୁ

‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସେ’’ତ୍ୟନେନେୱାୱିସେସେନ ୱାନୁବନ୍ଧକାରିୟେପ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧେ କିମତ୍ଥୋୟମାରମ୍ଭୋତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ଟାନୁବନ୍ଧାତ୍ୟାଦିନା ୱଚନଫଲମୁପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ବାଧକବାଧନତ୍ଥୋ-ୟମାରମ୍ଭୋ’ତି-ୱଦତି, ତଥାହି ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସେ’’ତ୍ୟସ୍ସ ବାଧକୋ ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସେ’’ତି, ତସ୍ସ ଚ ‘‘ୱାନୁବନ୍ଧୋ’’ତ୍ୟୟଂ ୟୋଗୋ ବାଧକୋତି ବାଧକବାଧନତ୍ଥୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ, ଅପଇଚ୍ଚୟମୁପସଗ୍ଗୋ ୱଜ୍ଜନେ ନୀୱାରଣେ, ପନୟନେ ୱା ୱତ୍ତତେତି ଅପୋଦ୍ୟନ୍ତେ ଉସ୍ସଗ୍ଗଲକ୍ଖଣାନି ୱଜ୍ଜୀୟନ୍ତେ ନୀୱାରୀୟନ୍ତେ ଅପନୀୟନ୍ତେ ନେନେତ୍ୟପୱାଦୋ, ସୁତ୍ତେକଦେସେନ ସୁତ୍ତମେୱୋପଲକ୍ଖିତନ୍ତି ଅନ୍ତସ୍ସ‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅପୱାଦୋ ଅନ୍ତାପୱାଦୋ, ଉସ୍ସଜ୍ଜତେ ନିୱତ୍ତୀୟତ୍ୟପୱାଦେନେତ୍ୟୁସ୍ସଗ୍ଗୋ, ଉସ୍ସଗ୍ଗାପୱାଦକ୍କମୋ ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସେ’’ତ୍ୟୁସ୍ସଗ୍ଗୋ, ତଦପୱାଦା ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସ’’ ‘‘ଉକାନୁବନ୍ଧାଦ୍ୟନ୍ତା’’ ‘‘ମାନୁବନ୍ଧୋ ସରା ନମନ୍ତା ପରୋ’’ତି, ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସେ’’ତ୍ୟୁସ୍ସଗ୍ଗୋ, ତଦ ପୱାଦା ‘‘ୱାନୁବନ୍ଧୋ’’ ‘‘ମାନୁବନ୍ଧୋ ସରାନମନ୍ତା ପରୋ’’ତି ।

୧୯. ଟାନୁ

ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସେଚ୍ଚାଦିନା ୱଚନାରମ୍ଭପ୍ପୟୋଜନାଖ୍ୟାନେନାନ୍ତାଦେସାପୱାଦୋ ୟଂ ୟୋଗୋତି ବ୍ରୱୀତି, ପଚ୍ଚେକମଭିସମ୍ବନ୍ଧୋତି ସୋ ଟକାରାନୁବନ୍ଧୋ ଚାଦେସୋତିଆଦିନା, କସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଭୱତିଚ୍ଚାହ-‘ଛଟ୍ଠୀ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି, ନନୁ ଚ ଟେଆଦେସୋପ୍ୟନେକୱଣ୍ଣୋଏୱ ଦ୍ୱିୱଣ୍ଣସମୁଦାୟତ୍ତାତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ଉପଲକ୍ଖିୟେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅନୁବଧ୍ୟତେ ପୟୋଗେ ଅସୁୟ୍ୟମାନେପି ପୟୋଜନୱସେନାନୁସରୀୟତୀତ୍ୟନୁବନ୍ଧୋ, ଉପଦେସେ ୟେୱୋପଲକ୍ଖିୟ ନିୱତ୍ତତେତ୍ୟନେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘ଉଚ୍ଚାରିତୱିନାସିନୋନୁବନ୍ଧା’ତି, ଉପଦେସେ ପଠମୁଚ୍ଚାରଣେ ।

୨୦. ଞକା

ଆଦ୍ୟନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତେ କଥମୱୟୱାତ୍ୟୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀ ତ୍ୟାହ-‘ଆଦ୍ୟନ୍ତସଦ୍ଦାନମି’ଚ୍ଚାଦି, ଆଦ୍ୟନ୍ତସଦ୍ଦାନଂ ନିୟତୱୟୱୱାଚିତ୍ତା ଅୱୟୱସ୍ସ ଚାୱୟୱିନାମନ୍ତରେନା ସମ୍ଭୱତୋ ସାମତ୍ଥିୟାୱୟୱୀ ଲକ୍ଖୀୟତି, ଛଟ୍ଠିୟାତ୍ୟନୁୱୁତ୍ତିତୋ ୱାୱୟୱାୱୟୱିସମ୍ବନ୍ଧେସା ଛଟ୍ଠୀ, ତାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସାତ୍ୟୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତେତି ୱୁତ୍ତିୟଂ-‘ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସା’ତି (ୱୁତ୍ତଂ), ତେନେୱ ପଚ୍ଚୟୱିଧିମ୍ହି କୂପ୍ପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ନ ଦୋସା ଭୱନ୍ତୀତି, ଅତୋୟେୱାତି ତଦୱୟୱାଚିତ୍ତତୋୟେୱ, ତଗ୍ଗହଣେନେତି ଅୱୟୱଗ୍ଗହଣେନ, କତାକତପ୍ପସଙ୍ଗିତ୍ତାତି ଓତ୍ତେ କତେପି ଅକତେପି ୱୁକାଗମସ୍ସ ପସଙ୍ଗତୋ, ଭୂୟତ୍ତତ୍ତା ହି ଓତ୍ତସ୍ସ ଭୂଗ୍ଗହଣେ ସତି କତେପି ଓତ୍ତେ ୱୁକାଗମେନ ଭୱିତବ୍ବମକତେପି ତତୋୱ ‘‘କତାକତପ୍ପ ସଙ୍ଗୀ ୟୋ ୱିଧି ସନିଚ୍ଚୋ’’ତି ନିଚ୍ଚତ୍ତା ଓତ୍ତଂ ବାଧିତ୍ୱା ୱୁକାଗମୋ ହୋତି, ଅଥ ୱୁକାଗମେ ପଚ୍ଛା ତେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ-‘ଅନ୍ତାୱୟୱେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୨୧. ମାନୁବନ୍ଧୋ

ୟଦିନିଦ୍ଧାରଣେ ଛଟ୍ଠୀ ଅନ୍ତସ୍ସାୱିସେସିତତ୍ତା ଅୱିସେସେନ ୟତୋ କୁତୋଚି ଅନ୍ତତୋ ବାନୁବନ୍ଧୋ ପରୋ ସିୟା, ନ ହି ଦୁତିୟଂ ସରଗ୍ଗହଣମତ୍ଥି, ୟେନାନ୍ତୋ ୱିସେସୀୟତେଚ୍ଚାହ-‘ନିଦ୍ଧାରଣ’ମିଚ୍ଚାଦି, କାରଣମାହ-‘ସୁତତ୍ତା’ତି, ‘ସରାନ’ନ୍ତି ସୁତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ସୁତାନୁମିତେସୁସୁତସମ୍ବନ୍ଧୋବଲୱା’’ତି ରୁନ୍ଧତୀତେତ୍ଥଧକାରସ୍ସା ନୁମିତସ୍ସ ମଂ ନ ହୋତୀତି ଦୀପେତି, ସମାନ ଜାତିୟସ୍ସେୱ ଲୋକେ ନିଦ୍ଧାରଣପ୍ପତୀତି ହୋତିଚ୍ଚାହ-‘ତଥା ହି’ଚ୍ଚାଦି, ୟଥା’କଣ୍ହା ଗାୱୀନଂ ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅୱିସେସିତତ୍ତେପି କଣ୍ହାୟ କଣ୍ହାଗାୱୀୟେୱ ପତୀୟତେ, ତଥେହାପି ସରାନଂ ମଜ୍ଝେ ଅନ୍ତାତ୍ୟନ୍ତତ୍ତେନ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନୋ ସମାନଜାତିୟୋ ସରୋୟେୱ ପତୀୟତେ, ତେନ ସରାନଂ ୟେୱାନ୍ତାପରୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭାୱୋ, ୱିସେସନତ୍ତୋତି ‘‘ଞିଲତସ୍ସେ’’ତି (୫-୧୬୩) ସୁତ୍ତେ ଅସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତେ ଅୟମେୱେତି ନିୟମାଭାୱା ୟସ୍ସକସ୍ସଚି ଅକାରସ୍ସ ଞିପ୍ପତ୍ତି, ତେନାନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତୀତି ଲାନୁସଙ୍ଗିସ୍ସେୱ ଅସ୍ସାତି ଲସ୍ସ ୟଂ ୱିସେସନତ୍ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନମସ୍ସ ‘‘କତ୍ତରିଲୋ’’ତି (୫-୧୮) ଲକାରସ୍ସାତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ ଲକାରୋ, ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂ ‘‘ମାନୁବନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତେୟେୱ ।

୨୨. ୱିପ୍ପଟି

ପରୋତି ୱତ୍ତତେ, ସୋ ଚାଞ୍ଞାଧିକ୍ୟଇଟ୍ଠାଦ୍ୟନେକତ୍ଥୋପି ଇଧ ଇଟ୍ଠ ୱାଚୀ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, କମ୍ମବ୍ୟତିହାରେଘଣିତି କମ୍ମବ୍ୟତିହାରୋ କିରିୟାପରିୱତ୍ତନଂ ଭାୱୱିସେସୋ ତସ୍ମିଂ ‘ଭାୱକାରକେସ୍ୱଘଣ୍ଘକା’’ତି (୫-୪୪) ସାମଞ୍ଞେନ ୱିହିତତ୍ତା ୱିପ୍ପଟିସେଧନନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଘଣି ୱିପ୍ପଟୀ ସେଧୋ, ତେନାହ-‘ସାମଞ୍ଞେ’ଚ୍ଚାଦି, ୱିପ୍ପଟିସେଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମାହ-‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିସେଧୋ’ତି, ସଂସିଦ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ତମାନୋପି ସିଧି ଉପସଗ୍ଗସମ୍ବନ୍ଧେ ନାତ୍ଥନ୍ତରେପି ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧୋତ୍ୟତ୍ଥୋ, ୱିପ୍ପଟିସେଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋକେ ୱିରୋଧୱାଚିତ୍ତେନ ପସିଦ୍ଧତ୍ତମାହ ‘ତଥା ହି’ଚ୍ଚାଦିନା, କଥମ୍ପନ ପମାଣଭୂତସ୍ସାଚରିୟସ୍ସ ୱଚନେସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧୋ ସମ୍ଭୱତୀଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ଉଭିନ୍ନଂ ସାୱକାସତ୍ତେ ସତି ସମ୍ଭୱତି ନାଞ୍ଞଥାତି ‘ଦ୍ୱିନ୍ନ’ମିଚ୍ଚାଦି ୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥୋ ପୱତ୍ତୋତି ୱତ୍ତୁଂ ‘ସୋଚା’ତିଆଦିମାହ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନଜ୍ଝାସିତେତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନାନକ୍କନ୍ତେ ଅପରିଗ୍ଗହିତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅନୁଭୟତାଗିନୀତି ୟୋ ୱିସୟେକଦେସୋ ଉଭୟନ୍ନ ଭଜତେ ତସ୍ମିଂ ଅନୁଭୟଭାଗିନି ୱିସୟେକଦେସେ, ସାମଞ୍ଞୱିସୟୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଧୀନଂ ସାଧାରଣୋ ୱିସୟୋ, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗେ ସତି ସୋଚ ୱିପ୍ପଟିସେଧୋ ଜାୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଇମିନା ୱିପ୍ପଟିସେଧସ୍ସ ୱିସୟୋ ପୱତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ୱିସୟୱିସୟୀନମଭେଦେନ ସୁତ୍ତେ ‘ୱିପ୍ପଟିସେଧୋ’ତିୱୁତ୍ତୋତି ‘ଦ୍ୱିନ୍ନ’ମିଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥୋ ରଚିତୋତି ଦୀପେତି, ପରୋ ହୋତୀ ତିୱିଧିଦସ୍ସିତୋତି ଇମିନା ୟଦି ନିୟମୋ-ବ୍ଭୂପଗତୋ ସିୟା, ତଦା ‘ପରୋୱହୋତୀ’ତି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତି, ପାଣିନିୟା ହି ଜାତିୟଂ ପଦତ୍ଥେ ସକିମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଚରିତତ୍ଥତ୍ତା ୱିସୟନ୍ତରେ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଲକ୍ଖଣାନମପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ପରଂ ପଚ୍ଛିମଂ କାରିୟନ୍ତି ୱିଧ୍ୟତ୍ଥମିଦଂ ୱଚନଂ, ବ୍ୟତ୍ତିୟନ୍ତୁ ପଦତ୍ଥେ ଲତ୍ୱାଦୀନମିୱ ପରିୟାୟପ୍ପସଙ୍ଗେ ନିୟମତ୍ଥନ୍ତି ପଟିପନ୍ନା, ଇଧ ପନ ଜାତିୟଂ ବ୍ୟତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସୁତ୍ତାନମପ୍ପୱତ୍ତିୟମେୱ ୱିଧ୍ୟତ୍ଥମେୱିଦଂ ୱଚନଂ, ନ ନିୟମତ୍ଥମ୍ପୀତି ପଟିପାଦେତୁମାହ-‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦି, କାମଚାରତୋ ପରିସମାପୀୟତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କାମତୋ ପରିସମାପନଞ୍ଚେତିସ୍ସା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରେ ଅୱିଚ୍ଛେଦବ୍ୟାପନେନ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । କଥମ୍ପନେକସ୍ସାପି ପୱତ୍ତି ନ ଭୱେୟ୍ୟାତ୍ୟାସଙ୍କିୟ କାରଣମାହ‘ଉଭୟମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦି, ହିସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମାତ୍ଥେ, ୟସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପିଦମାଚରିୟୱଚନଂ, ତତୋୟେୱ ପମାଣଂ, ଅଭିମତକାରିୟୱିଧାନେ ଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ସଦ୍ଦିକାନୁମତତ୍ତା(ତେସଂ) ୱିଧୀନଂ ୱିଧାୟକଞ୍ଚ ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ପମାଣତ୍ତା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅପ୍ପତ୍ତିୟଂ କାରଣମାହ-‘ଅନୁଭୟଭାଗିମ୍ହି’ଚ୍ଚାଦି, ୟତୋ ଲଦ୍ଧାୱକାସା ତତୋ ସମାନବଲାତି, ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି, ୱିରୁଦ୍ଧାଚାତି ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ‘ଅନୁଭୟଭାଗିମ୍ହି…ପେ॰… ୱିରୁଦ୍ଧାଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱଚନାନଂ ପମାଣତ୍ତା ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମାନବଲାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲୋକେପି ୱିରୋଧିତ୍ତଂ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି କାରିୟେ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଚ ଦିସ୍ସତୀତି ଦିଟ୍ଠନ୍ତମାହ ‘ଲୋକେଚେ’ତ୍ୟାଦି, ଏତ୍ଥ ଚ ପେସ୍ସସ୍ସ (ଅ)ୱିରୋଧତ୍ଥିନୋ କାରିୟେ ଅପ୍ପୱତ୍ତିରିୱ [ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟେୱ (ପୋତ୍ଥକେ)] ସମାନବଲାନ ମୁଭିନ୍ନଂ ୱଚନାନଂ କାରିୟେ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ସୁଖେନୋ ପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ।

ଜାତିପକ୍ଖେୟେୱ ଭସ୍ସକାରେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୟୁଗପଦିପ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘ଲତ୍ୱାଦୀନମିୱ’ ପରିୟାୟପ୍ପସଙ୍ଗୋ ୱଣ୍ଣିତୋ, ତସ୍ସାୟୁତ୍ତତ୍ତମୁପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘ନଚାପି’ଚ୍ଚାଦି, ଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଧୀନଂ ଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତା । ଅଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତେ ହି ପରିୟାୟକପ୍ପନା ୟୁତ୍ତିମତୀ, ଅତୋଚ ଲତ୍ୱାଦୀନମଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତମ୍ପଟିପାଦୟିତୁମାହ- ‘ଲତ୍ୱାଦୟୋ ହି’ଚ୍ଚାଦି, ଅନୱୟୱେନେତି ଧାତୁ ମତ୍ତତୋ ୱିଧାନେନାୱୟୱବ୍ୟତିରେକସବ୍ଭାୱତୋ ସବ୍ବଧାତୁପରିଗ୍ଗହେନ, ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଧାତ୍ୱତ୍ଥେକଦେସେ ପୱତ୍ତା ସମାନା ପୱତ୍ତା ସନ୍ତୋ ଲଦ୍ଧାୱକାସା ସିୟୁଂ ତସ୍ସେକଦେସସ୍ସ ପରିହାରେନାପି ପରିଚ୍ଚାଗେନାପି ନ ୱିଧୀୟନ୍ତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଲତ୍ୱାଦୀନ ମେକକ୍ଖଣେ ଅସମ୍ଭୱା ଏକସ୍ମିଂ କତେ ସତୀତରୱଚନାନ ମାନତ୍ଥକ୍ୟପ୍ପସଙ୍ଗାଚ ପରିୟାୟେନ ଭୱନ୍ତୀତି ୟନ୍ତଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇହାତି ଇମସ୍ମିଂ ୟୁଗପଦିପ୍ପତ୍ତିୟଂ, ଇହ ତଥାଭାୱସ୍ସ କାରଣମାହ-‘ସାୱକା…ପେ॰… ୱଚନ’ନ୍ତି, ତତ୍ଥାତି ୟୁଗପଦିପ୍ପତ୍ତିୟଂ । ଜାତିୟମ୍ପଦତ୍ଥେ ‘‘ପୁନପ୍ପସଙ୍ଗୱିଜାନନା ସିଦ୍ଧଂ, ୱିପ୍ପଟିସେଧେ ୟଂ ବାଧିତଂ ତମ୍ବାଧିତମେୱା’’ତୀମାସମୁଭିନ୍ନଂ ପରିଭାସନମ୍ପୱତ୍ତିଂ ପଟିପାଦେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ପରସ୍ମିଂ ଚେ’ତ୍ୟାଦି, ପରସ୍ମିନ୍ତି ଇଟ୍ଠେ, ପରିଭାସନମ୍ପନ ଅୟମତ୍ଥୋ ‘ପୁନପ୍ପସଙ୍ଗୱିଜାନନାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନମେକତ୍ଥପ୍ପ ସଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ୱିପ୍ପଟିସେଧେ ସତିପରମିଟ୍ଠଂ ପଠମଂ ହୋତି, ହୋନ୍ତେନ ତେନ ୟଦୀତରସ୍ସ ନିମିତ୍ତୋପଘାତୋ ନ କତୋ ତଦା ତସ୍ସାପି ପୁନପ୍ପସଙ୍ଗୋ ତସ୍ସ ୱିଜାନନା ସିଦ୍ଧନ୍ତି, ୱିପ୍ପଟିସେଧେ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ସତି ପଠମଂ ହୋନ୍ତେନ ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ବାଧିତଂ ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୟଦି ନିମିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି ତଂ ବାଧିତମେୱେ’ତି । ବ୍ୟତ୍ତିୟମ୍ପି ୱିଧ୍ୟତ୍ଥମେୱିଦଂ ୱଚନଂ, ନ ନିୟମତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ବ୍ୟତ୍ତିୟ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘ବ୍ୟତ୍ତିୟଂ ପଟିଲକ୍ଖିୟଂଲକ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସାଧାରଣଂ ଠାନମ୍ପତି ୟାନି ୱଚନାନି ଭିନ୍ନାନି ତେସମ୍ପି ନିରୱକାସତ୍ତେନ ତୁଲ୍ୟବଲତ୍ତା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପଟିପତ୍ତିୟେୱସିୟା, ନତୁ ପରିୟାୟପ୍ପସଙ୍ଗୋ’ତି । ବ୍ୟତ୍ତିୟମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପରିଭାସାନଂ ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତୱିଧିନେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ପରିଭାସାନମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦିମାହ ।

ଜାତିୟମ୍ପଦତ୍ଥେ ‘‘ୱତ୍ତମାନେତି ଅନ୍ତି, ସି ଥ, ମି ମ, ତେ ଅନ୍ତେ, ସେ ୱ୍ହେ, ଏ ମ୍ହେ’’ଚ୍ଚାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣାନମେକମେକତ୍ଥେପି ୱତ୍ତମାନେତି ଅନ୍ତି, ୱତ୍ତମାନେ ସି ଥ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ୱାକ୍ୟେକଦେସାନଂ ଗଚ୍ଛତିଚ୍ଚାଦୋ ଗଚ୍ଛ ସିଚ୍ଚାଦୋ ଚ ଲକ୍ଖିୟେ ସକିମ୍ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସକେ ୱିସୟେ ପଠମ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନଜାତି ପରିସମତ୍ତାତି ଚରିତତ୍ଥତ୍ତା ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥାତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁରିସାନ ମେକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିୟଂ ନ କସ୍ସଚି, ବ୍ୟତ୍ତିୟମ୍ପି ପଟିଲକ୍ଖିୟଂ ଲକ୍ଖଣାନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସାଧାରଣଂ ଠାନଂ ପତିଭିନ୍ନେହି ଲକ୍ଖଣେହି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପେକତ୍ଥେ-କକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିୟଂ ନ କସ୍ସଚି, ତଥା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତିଣ୍ଣଂ ପୁରିସାନମେକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ସମ୍ପତ୍ତାୟଂ ୱଚନମିଦଂ, ପରୋ ହୋତୀତି ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମଂ ଭୱତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘ୟଥେ’ଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥମ୍ପଞ୍ହମୁଖେନା ହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘କ୍ୱପନା’ତିଆଦିମାହ, ନେଦମୁଦାହରଣମମ୍ହଂ ମନଂ ଭୋସେତି-ୟତୋ ୱିପ୍ପଟିସେଧୱିସୟମେୱେଦଂ ନ ହୋତି, କୁତୋ ୟତୋ ‘‘ୱତ୍ତମାନେତି ଅନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିପ୍ପଭୁତୀନଂ ୱତ୍ତମାନେତି ଅନ୍ତିଚ୍ଚାଦୀହି ୱାକ୍ୟେକଦେସେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନମେୱ ପୁବ୍ବପରଚ୍ଛକ୍କାନଂ ପୁରିସୱଚନୱିସେସୱିଧାୟକେନ ‘‘ପୁବ୍ବପରଚ୍ଛକ୍କାନ ମେକାନେକେସୁ ତୁମ୍ହାମ୍ହ ସେସେସୁ ଦ୍ୱେଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପଠମା’’ (୬-୧୪) ତୀମିନା ୱାକ୍ୟାୱୟୱେନ ତୁମ୍ହାମ୍ହସେସେସୁ ପୟୁଜ୍ଜମାନେସୁ ଅପ୍ପୟୁଜ୍ଜମାନେସୁ ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ପୁବ୍ବଚ୍ଛକ୍କାନଂ ପରଚ୍ଛକ୍କାନଞ୍ଚ ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପଠମାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱେଦ୍ୱେ ୱଚନାନି ୟଥାକ୍କମଂ ଭୱନ୍ତୀତି ‘ଗଚ୍ଛଥ ଗଚ୍ଛାମା’ତି ଏତ୍ଥ ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିୟେୱ ନତ୍ଥି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପନ ସାୱକାସାନ ମେକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିୟେୱ ହି ୱିପ୍ପଟିସେଧୋତି, ତଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିପ୍ପଟିସେଧପ୍ପକପ୍ପନାପି ସକ୍କା କାତୁନ୍ତୀଦମୁଦାହଟଂ ସିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଇମିସ୍ସା ପନ ପରିଭାସାୟ ନିରାକୁଲପ୍ପୱତ୍ତି ‘‘ଆଦିସ୍ସା’’ ତୀମିସ୍ସା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା, କତାକତପ୍ପସଙ୍ଗୀ ୟୋ ୱିଧି, ସୋ ନିଚ୍ଚୋ, ୟୋତ୍ୱକତେୟେୱାୟମନିଚ୍ଚୋତି ୱୁତ୍ତନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚେସୁ ଅନ୍ତରଙ୍ଗବହିରଙ୍ଗେସୁ ଚାତୁଲ୍ୟବଲତ୍ତା ନାସ୍ସ ୟୋଗସ୍ସ ବ୍ୟାପାରୋ, ତଥାହି ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚେସୁ ନିଚ୍ଚମେୱ ବଲୱନ୍ତି ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚାନମତୁଲ୍ୟବଲତା, ଅନ୍ତରଙ୍ଗବହିରଙ୍ଗପ୍ପକାର(ମ୍ପନ) ଉପରି ‘‘ଲୋପୋ’’ତି (୧-୩୯) ସୁତ୍ତେ ପକାସିସ୍ସାମ ।

୨୩. ସଙ୍କେତୋ

ୱଚନାରମ୍ଭସ୍ସ ଫଲମାହ-‘ଅନୁବନ୍ଧୋତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ’ତ୍ୟାଦି, ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ୟୋନୱୟୱଭୂତୋ ସଙ୍କେତୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଭାସିସ୍ସଂ ମାଗଧଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣା ଭିଧାନପ୍ପକରଣତୋ ସଦ୍ଦସ୍ସାନୱୟୱଭୂତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତେତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘କସ୍ସ’ତ୍ୟାଦିଲ୍ତୁପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଲକାରୋ ଉଦାହରଣଂ, ପକତିୟାଦି ସମୁଦାୟସ୍ସାତିଆଦିୱାକ୍ୟସ୍ସ ସାପ୍ପାୟମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘ଏୱମଞ୍ଞତେ’ଚ୍ଚାଦି ୱୁତ୍ତଂ, କେଚି ସଦ୍ଦସତ୍ଥକାରାତି ପାଣିନିଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ୱଚନନ୍ତି ‘‘ତସ୍ସ ଲୋପୋ’’ତି (୧-୩-୯) ୱଚନଂ, ପୟୋଗାସମୱାୟିତାତି କତ୍ତାଇଚ୍ଚାଦିପ୍ପୟୋଗେ ଅସମୱାୟିତା ଅପ୍ପୟୋଗିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ଲୋପୋ ୱସେୟୋ… ଅନୁପୁବ୍ବୋ ବନ୍ଧିୱିନାସତ୍ଥୋତି ଆହୁ ଉଚ୍ଚାରିତପଧଂସିତ୍ତା ଅନୁବନ୍ଧ୍ୟତେ ୱିନସ୍ସତେତ୍ୟନୁବନ୍ଧୋତି ଇମାୟ ସଦ୍ଦ ବ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତିୟାୱସେନ ।

୨୪. ୱଣ୍ଣ

‘ଅତେନା’ତି (୨-୧୦୮) ଏତ୍ଥ ଅତୋତି ରସ୍ସବ୍ୟତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ସିୟା ରସ୍ସଜାତିନିଦ୍ଦେସୋ ୱା ସକଲନିସ୍ସୟବ୍ୟାପୀ ଅତ୍ଥଜାତି ନିଦ୍ଦେସୋୱା, ତତ୍ଥ ରସ୍ସବ୍ୟତ୍ତିନିଦ୍ଦେସେ ସତି ବୁଦ୍ଧସିଦ୍ଧାଦୀସୁ ୟତ୍ଥକତ୍ଥଚି ଅକାରୋ ଗୟ୍ହତେତି ନେଟ୍ଠପ୍ପସିଦ୍ଧି… କେସଞ୍ଚି ଅସିଜ୍ଝନତୋ, ରସ୍ସ ଜାତିନିଦ୍ଦେସେ ପନ ବୁଦ୍ଧସିଦ୍ଧାଦିସବ୍ବାକାରନ୍ତାନଂ ଲକ୍ଖଣିକଗୱାଦ୍ୟକା ରନ୍ତାନଞ୍ଚାକାରୋ ଗୟ୍ହତୀତି ସବ୍ବଥା ଇଟ୍ଠପ୍ପସିଦ୍ଧି, ନାଞ୍ଞୋ ଦୀଘୋ ବ୍ୟତ୍ତନ୍ତରତ୍ତାତି ନାନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତି ଆକାରତୋ ନାସ୍ସେନାଭାୱା, ତସ୍ମା ଅତୋତି ରସ୍ସଜାତିନିଦ୍ଦେସେ ନିସ୍ସିତେ ସବ୍ବମିଦମିଟ୍ଠଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ନାତ୍ଥଜାତି ନିସ୍ସୀୟତେ, ନ ରସ୍ସବ୍ୟତ୍ତିଚ, ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମେ ଓଲୁତ୍ତା’’ତି (୧-୨୯) ଆଦୀସୁ ପନ ରସ୍ସବ୍ୟତ୍ତିୟା ରସ୍ସଜାତିୟା ୱା ନିଦ୍ଦେସେ ‘ତସ୍ସେଦଂ ନୋପେତି’ଚ୍ଚାଦୀସୁ ଏଓଆଦିକମିଟ୍ଠଂ କତ୍ଥଚି ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ସବ୍ବତ୍ଥ, ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ ‘ୱାତେରିତଂ ସମୋନା’ତିଆଦୀସୁ ବ୍ୟତ୍ତନ୍ତ ରତ୍ତା, ତସ୍ମା ସବ୍ବଥା ଇଟ୍ଠପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା ଇତ୍ତଜାତ୍ୟାଦି ନିସ୍ସୀୟତେ, ଅଥୱା ୱଣ୍ଣୁଚ୍ଚାରଣମ୍ପତି କେସଞ୍ଚି ୱଣ୍ଣୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନାନଂ ଉଚ୍ଚନୀଚତଦୁଭୟ ସଂହାରୱସେନ ୱଣ୍ଣୱିସେସୁପ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସନତୋ ତେସଂ ୱସେନ ରସ୍ସ ବ୍ୟତ୍ତିନିଦ୍ଦେସେ ରସ୍ସଜାତିନିଦ୍ଦେସେ ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବଥା ଇଟ୍ଠପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା ଇତ୍ତଜାତ୍ୟାଦି ନିସ୍ସୀୟତେ, ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣ ପରେନ ସୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣଂ ନିୟମିତୁଂ ୱଚନମିଦମାରଦ୍ଧନ୍ତି ‘ସବ୍ବତ୍ଥେୱା’ତିଆଦିନା ୱଚନାରମ୍ଭଫଲମାହ, ସବ୍ବତ୍ଥେୱାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ । ନନୁ ସୟଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତେପି ପରିୟତ୍ତଂ, ନ ହ୍ୟଞ୍ଞଂ ରୂପା ସୟମତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା (ସୟ)ତୋ ରୂପନ୍ତି ସିଦ୍ଧେପ୍ୟେୱଂ ସତି ଅତ୍ଥେତ୍ଥ ପରୋ କୋଚି ୱିସେସୋତି ଞାପେତୁଂ ସଞ୍ଚ ରୂପ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତିକାରୋ ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ରୂପସ୍ସ ୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା ‘ସଞ୍ଚ ରୂପ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ନିଦ୍ଦିସୀୟମାନତ୍ତା ଚ ରୂପନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ‘ସଞ୍ଚ ଗୟ୍ହତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସଂରୂପଗ୍ଗହଣାୟାପିସଦ୍ଦଂ କରୋତୋ-ଧିପ୍ପାୟୋ-ୟନ୍ତି ୱତ୍ତୁମାହ-‘ଅଞ୍ଞଥେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅଞ୍ଞଥାତି ଅଞ୍ଞେନପ୍ପକାରେନ ସଂରୂପଗ୍ଗହଣାୟ ଅପିସଦ୍ଦାଭାୱେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥ ସମାସୱିସୟେ, ଗୁଣୀଭୂତସ୍ସାତି ଅପ୍ପଧାନଭୂତସ୍ସାକାରେ କାରାଦିନୋ, ସମାସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଧାନତୂ ତତ୍ତେପି ଗୁଣୋ ଭୱତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ-କାରେକାରାଦି ୱିଧାୟ କତ୍ତା, ୱିଧୀୟମାନୋ ସୱଣ୍ଣୋୱ ପଧାନଂ… ଇଦମତ୍ଥିତାୟ ତପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି । ନନୁ ୱୁତ୍ତିୟମପିସଦ୍ଦସ୍ସାତ୍ଥଂ ୱଦତା ସୟଞ୍ଚେତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ତଥା ସୟମତ୍ତନୀ’’ତି ନିଘଣ୍ଡୁତୋ ସୟଞ୍ଚ-ତ୍ତାକାରେକାରାଦିଞ୍ଚ ଗୟ୍ହତୀତ୍ୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭାୱୀୟତୀତି ଚୋଦନମ୍ପନସି ନିଧାୟ ‘ସଞ୍ଚ ରୂପ’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ସାଧିପ୍ପାୟାରୁଳ୍ହଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ପକାସେତୁଂ ତଥେୱାହାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ-‘ସୟଞ୍ଚେ’ତ୍ୟାଦି, ‘‘ଧନଞ୍ଞାତୀସୁ ସଂସଦ୍ଦୋ, ତଥାତ୍ତତ୍ତନିୟେସୁପୀ’’ତି ନିଘଣ୍ଡୁୱଚନତୋ ‘ସ’ନ୍ତି ଅତ୍ତାପି ଗୟ୍ହତି, କୋ ସୋ ସଦ୍ଦରୂପଂ ସାଧାରଣଂ, ‘ସ’ନ୍ତି ଅତ୍ତନିୟମ୍ପି, କିନ୍ତଂ ସଦ୍ଦାନ ମସାଧାରଣଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ, ତଥା ସତି ଅତ୍ତନିୟଂ ରୂପଂ ନାମାତ୍ତସଙ୍ଖାତସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧୀତି ଆହ-‘ସଂରୂପଂ ସଦ୍ଦାନମସାଧାରଣଂ ରୂପ’ନ୍ତି, ଏତଞ୍ଚ ଇଦନ୍ତୀମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଅସାଧାରଣନ୍ତି ଅସାଧାରଣଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ, ସତି ସମ୍ଭୱେ ବ୍ୟଭିଚାରେ ଚ ୱିସେସନସ୍ସ ସାତ୍ଥକତାୟ ଅସାଧାରଣନ୍ତି ରୂପଂ ୱିସେସତା ସାଧାରଣସ୍ସାପି ସମ୍ଭୱୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ନାମାତି ଆହ-‘ଦୁୱିଧଂ ହି’ଚ୍ଚାଦି, କିନ୍ତଂ ସାଧାରଣମସାଧାରଣଞ୍ଚରୂପନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ରୂପଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁମାହ-‘ତତ୍ଥା’ତିଆଦି, ତତ୍ଥାତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସତ୍ତମୀ, ସଦ୍ଦାନନ୍ତି ସାତ୍ଥକନିରତ୍ଥକାନଂ ୟେସଂକେସଞ୍ଚି ସଦ୍ଦାନଂ, ତଂତଂ ସଦ୍ଦତ୍ତାଦୀହି ତେସଂତେସଂ ବୁଦ୍ଧ ଅଇଆଦୀନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦତ୍ତାଦି, ଉଭୟତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ତେନ ସାଧାରଣଂ ସଦ୍ଦରୂପମତ୍ଥରୂପଂ ତଥା-ସାଧାରଣନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସଂରୂପନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ଚତୂସୁପି ଚେତେସ୍ୱସାଧାରଣସ୍ସ ସଦ୍ଦରୂପସ୍ସେୱୋପାନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ତତ୍ଥା’ତିଆଦି, ସାଧାରଣରୂପବ୍ୟୁଦାସେନାତି ସାଧାରଣରୂପସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗେନ, ଉପାଦିୟନ୍ତୋ ରୂପମେୱ ସଦ୍ଦସ୍ସସଂ, ନାତ୍ଥୋତି ଚ ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଚ ସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ‘ଇଦଂ ଦସ୍ସେତୀ’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି, ଅସାଧାରଣସ୍ସେୱୋପାଦିୟନେ କାରଣମାହ-‘ତନ୍ତ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଇତରନ୍ତି ୟେ ସଂକେସଞ୍ଚି ସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦତ୍ତାଦି, ପରସ୍ସାପୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୟସ୍ସକସ୍ସଚି ସଦ୍ଦସ୍ସାପି, ଇତି ଇଦଂ, ପତିତଂ ପସିଦ୍ଧଂ, ଏତ୍ଥ ପନ ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି, ୟସ୍ମା ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପସିଦ୍ଧଂ ତସ୍ମା ପୁବ୍ବାଚରିୟପରମ୍ପରାୟାଗତୋ ପଦେସତୋ ଉପାଦିୟନ୍ତୋତି ପକତଂ, ସଂସଦ୍ଦୱିସେସନସାମତ୍ଥିୟେନ ଅସାଧାରଣରୂପୋପାଦିୟନେପି ଅସାଧାରଣଂ ସଦ୍ଦରୂପମେୱୋପାଦୀୟତି ନାସାଧାରଣମତ୍ଥରୂପଂ… ଇମିନା ୱକ୍ଖମାନକାରଣତା [ତାୟ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱସେନାତି ଆହ-‘ସଦ୍ଦସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି, ଆସନ୍ନଂ…ସଦ୍ଦତୋ ସଦ୍ଦଭାୱସା ନଞ୍ଞତ୍ତା, ୱିପରିୟୟତୋତି ୱିପରିୟାସେନ ଅନାସନ୍ନ ଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଚକ୍ଖୁୱିସୟୋପି ହି ଅତ୍ଥୋ କଥଂ ସୋତୱିସୟସଦ୍ଦସ୍ସ ନ ଆସନ୍ନୋ ସଂରୂପମ୍ଭୱିତୁମରହତୀତି, କାରଣନ୍ତରମାହ-‘ଅହେୟ୍ୟତ୍ତାଚା’ତିଆଦି, ଅହେୟ୍ୟତ୍ତାତି ଅପରିଚ୍ଚଜନୀୟତ୍ତା, ଇଦମ୍ପି ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତେ କାରଣୱଚନଂ, ତଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ, ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧୀତି ନିରନ୍ତରସଂୟୋଗୀ, ୱିପରିୟୟତୋତି ହେୟ୍ୟତ୍ତା, ତଥାହିଚ୍ଚାଦିନା ଅତ୍ଥସ୍ସ ହେୟ୍ୟତ୍ତଂ ବୋଧେତି, ଅପରଂ କାରଣମାହ-‘ଅସାଧାରଣଞ୍ଚ ରୂପଂ’ତ୍ୟାଦିନା, ସାଧାରଣୋ ପରିୟାୟ ସଦ୍ଦାନଂ, ପଚ୍ଚେତବ୍ବତ୍ତାତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତ୍ତା, ଇଦାନି କାରଣତ୍ତୟଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଇମେହି କାରଣେହି ରୂପମେୱ ସଦ୍ଦସ୍ସ ସଂନାମ, ନାତ୍ଥୋତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତଦେୱ’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ, ତଦେୱନ୍ତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ, ତଂ ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ, ସରୂପପ୍ପଧାନେତି ‘‘ଗୋସ୍ସା ୱଙ’’ (୧-୩୨) ତ୍ୟାଦୋ ଗୋସ୍ସାତ୍ୟାଦିକେ ସରୂପପ୍ପଧାନେ ।

୨୫. ନ୍ତୁ

ନ୍ତୁସୁତିୟା ଜନ୍ତ୍ୱାଦୀନମ୍ପି ‘‘ନ୍ତନ୍ତୂନଂନ୍ତୋ ୟୋମ୍ହି ପଠମେ’’ (୨-୨୧୫) ତ୍ୟାଦିନା ଗହଣପ୍ପସଙ୍ଗେ ଜାତିୟମଭିପ୍ପସଙ୍ଗବାଧନତ୍ଥଂ ବ୍ୟତ୍ତିୟଂ ୱନ୍ତ୍ୱାଦି ସମ୍ବନ୍ଧୀନମୁପାଦାନତ୍ତମିଦମାରଦ୍ଧଂ ‘‘ୱନ୍ତ୍ୱୱଣ୍ଣା’’ (୪-୭୯) ‘‘ତମେତ୍ଥସ୍ସତ୍ତୀତି ମନ୍ତୁ’’ (୪-୭୮) ‘‘କତ୍ତରି ଭୂତେ କ୍ତୱନ୍ତୁ କ୍ତାୱୀ’’ (୫-୫୫) ତି ୱିହିତା ୱନ୍ତ୍ୱାଦୟୋ ନାମ ।

ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକାୟଂ ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନିୟଂ

ପରିଭାସାଧିକାରୋ ସମତ୍ତୋ ।

ସରଲୋପାଦି ୱଣ୍ଣନା

୨୬. ସରୋ

ଆଧାରୱିସେସାପସ୍ସୟନନ୍ତି ଓପସିଲେସିକାଧାରୱିସେସସ୍ସ ନିସ୍ସୟନଂ, ଓପସିଲେସିକାଧାରଂ ୱିନା ଆଧାରନ୍ତରେ ଗହିତେ ସତି ୱଚନନ୍ତରଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରଂ ୱିନା ବ୍ୟୱହିତନିୱତ୍ତି କାତୁଂ ନ ଚ ସକ୍କାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କେଚୀତି ବୁଦ୍ଧପ୍ପିୟାଚରିୟାଦୟୋ ଦସ୍ସେତି, ତେ ହି ୟଦି ୱଣ୍ଣେନ କାଲେନ ୱା ବ୍ୟୱଧାନେପି ସନ୍ଧି ଭୱେୟ୍ୟ ତଦା ସରେତି ନିମିତ୍ତସ୍ସୋ ପାଦାନଂ ନିରତ୍ଥକଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ସରେତି ନିମିତ୍ତୋପାଦାନସାମତ୍ଥିୟେନାନେନ ୱଣ୍ଣାଦିବ୍ୟୱଧାନେ ନୋ ସନ୍ଧୀତି ମଞ୍ଞମାନା ‘ନିମିତ୍ତୋ’ଚ୍ଚାଦିକଂ ୱାକ୍ୟମାହୁ, ତଦୟୁତ୍ତନ୍ତି ତେହି’ନିମିତ୍ତୋ’ଚ୍ଚାଦିନା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୟୁତ୍ତତ୍ତେ କାରଣଂ ବ୍ୟଭିଚାରସବ୍ଭାୱେନ ସାମତ୍ଥିୟାଭାୱୋୟେୱାତି ବ୍ୟଭିଚାରନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସାମତ୍ଥିୟାଭାୱନ୍ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଅୱସାନେ,ଚ୍ଚାଦି, କାରିୟାଭାୱେପୀତି ଏତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ସୁମନା ଭୱନ୍ତୁ ଅଥୋପି’ତ୍ୟାଦୋ ୱଣ୍ଣକାଲବ୍ୟୱଧାନେୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ‘ଏତେ ନ ସଚ୍ଚେନ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’ତ୍ୟାଦୋ ଅୱସାନେ ‘ପମାଦୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦଂ’ ତ୍ୟାଦୋ ଅନ୍ତ ବିନ୍ଦୁ ସଙ୍ଖାତନିମିତ୍ତନ୍ତରେ ୱା କାରିୟାଭାୱେପି ନିମିତ୍ତୋ ପାଦାନସ୍ସ ସାତ୍ଥକତୋତି ଅପିସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୋ, ସାତ୍ଥକତୋତି ଭାୱପ୍ପଚ୍ଚୟଲୋପେନ ଭାୱପ୍ପଧାନୱସେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସାତ୍ଥକତ୍ତତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ନିମିତ୍ତୋପାଦାନମେୱ ସାତ୍ଥକଂ ନାମାତି ‘ନିମିତ୍ତୋ ପାଦାନସ୍ସ ସାତ୍ଥକତୋ’ତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘ଅୱସାନେ ନିମିନ୍ତରେ ୱା କାରିୟାଭାୱେନ ବ୍ୟଭିଚାରସବ୍ଭାୱା ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ ନତ୍ଥି, ନିମିତ୍ତନ୍ତୁବ୍ୟୱଧାନେପି ଚତ୍ଥି, ୟଥା’ଦାରୁନିମିତ୍ତଂ ୱନୋପସଙ୍କମନ’ନ୍ତି ତସ୍ମା ୱଣ୍ଣକାଲବ୍ୟୱଧାନେପି ସରେତି ନିମିତ୍ତେ ସତି ଲୋପକାରିୟଂ ପପ୍ପୋତେ ୱା’ତି । ଲୁପ୍ପତୀତି ‘ତତ୍ରିମେ’ଚ୍ଚାଦିନା କଥନକାଲେ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ହି ଲୋପୋ, ଅଞ୍ଞଥା ‘ତତ୍ରା’ଦିସଦ୍ଦରୂପାଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥପ୍ପତୀତି କାରିତ୍ତମେସଂ ନ ସିୟାତି, ପଠମାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ… ୱୁତ୍ତତ୍ତା କମ୍ମସ୍ସ, ସରସ୍ସାତି ୱଦେୟ୍ୟ… ଭାୱେ ଖାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମତ୍ତା, ଇହାତି ଇମିନା ସତ୍ଥନ୍ତରେ ଭାୱସାଧନୱସେନ ଗହଣଂ ୱିଭାୱେତି, ଗନ୍ଥ ଲାଘୱୋ… ସରସ୍ସ ଲୋପୋତି ୱା ଲୋପଂ ପପ୍ପୋତୀତି ୱା ଅୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ସରୋତି ପଠମାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସରୋ ଲୋପୋ ନାମ ହୋତୀତି ସଙ୍କାପି ସିୟାତି ଆହ-‘ନ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି, ଇହାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ, ହୋନ୍ତିଚ୍ଚାଦୋପି ପୁବ୍ବସରଲୋପେ ହନ୍ତିଚ୍ଚାଦିକମ୍ପି ସିୟାତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ସୋଚେ’ଚ୍ଚାଦି, ଉସ୍ସଗ୍ଗତୋ ଆଗତୋ ସମ୍ଭୂତୋ ତସ୍ସ ୱା ଅୟଂତି ଓସ୍ସଗ୍ଗିକୋ ପୁବ୍ବଲୋପୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଓସ୍ସଗ୍ଗିକତ୍ତଂ, ଓସ୍ସଗ୍ଗିକତ୍ତା ପୁବ୍ବଲୋପସ୍ସ କାରିୟନ୍ତରେହି ପରଲୋପାଦୀହି ଅପୱାଦୱିଧୀହି ଆବାଧିତୋ ଏୱ, ସୋ ଚ ପୁବ୍ବଲୋପୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ପରୋ କ୍ୱଚୀ’’ତି (୯୧-୨୭) କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣେନ ପୁବ୍ବପରଲୋପାନଂ ତୁଲ୍ୟବଲତ୍ତାଭାୱା ୟଥା ଗମପ୍ପତ୍ତିତୋ ପରଲୋପସ୍ସାପୱାଦରୂପତ୍ତଂ, ଅଜ୍ଝାସିତେତି ପୱିଟ୍ଠେ, ନ ହୋତି… ପରଲୋପାପୱାଦେନ ବାଧିତତ୍ତା, ତେହୀତି ପରଲୋପାଦୀହି, ସବ୍ବଥା ମୁତ୍ତୱିସୟୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି, ୱିକପ୍ପେନ ମୁତ୍ତୱିସୟୋ ଲତେ ୱାତି ।

୨୭. ପରୋ

ଇତିସଦ୍ଦୋ ଇଦମତ୍ଥେ, କ୍ୱଚି ଲୋପନୀୟୋ ହୋତୀତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଦୀପେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କିନ୍ତି ଆହ-‘ପୟୋଗାନୁସାରିତ’ନ୍ତି, କସ୍ସାତି ଆହ-‘କାରିୟସ୍ସ ପରଲୋପସ୍ସା’ତି, କେନ ହେତୁନାତି ଆହ ‘କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣେନା’ତି, କତ୍ଥାତି ଆହ-‘ଇହ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ’ତି, ତେନାତି ତେନ ପୟୋଗାନୁସାରିତାଦୀପନେନ, ୟଥାପୟୋଗନ୍ତି ଆଗମପୟୋଗାନତିକ୍କମେନ, ନିଚ୍ଚଂ ପକ୍ଖେୱା ପରଲୋପୋ ସିୟାତି ହୋନ୍ତିଚ୍ଚାଦୋ ନିଚ୍ଚଂ, ଲତାୱାତିଆଦୀସୁ ପକ୍ଖେ ୱା ପରଲୋପୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘କସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥେ କ୍ୱାତି ନିପ୍ଫନ୍ନେନାନିୟମୱୁତ୍ତିନା ଅନିୟମତ୍ଥସ୍ସେୱ ୱିସେସକତୋ ୱଚନେ ସବ୍ବତ୍ଥେୱାନିୟତତ୍ଥୱୁତ୍ତିତ୍ତା କ୍ୱଚିସଦ୍ଦୋ-ୟଂ ୟଥାଗମଂ ନିଚ୍ଚମନିଚ୍ଚମସନ୍ତଞ୍ଚ ୱିଧିଂ ଦୀପେତି, ତତ୍ଥ ହୋନ୍ତିଚ୍ଚାଦିକୋ ନିଚ୍ଚ ପକ୍ଖୋ ପରଲୋପସ୍ସେୱ ୱିସୟୋ, ଲତାୱାତିଆଦିକୋ ଅନିଚ୍ଚପକ୍ଖୋ ଉଭୟସାଧାରଣତ୍ତା ପୁବ୍ବଲୋପସ୍ସାପି ୱିସୟୋତି ଇମିନା ନିଚ୍ଚଂ ପକ୍ଖେ ୱା ପରଲୋପୋ ହୋତି, ଅସନ୍ତପକ୍ଖୋ ପନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତିଆଦିକୋ ପୁବ୍ବଲୋପସ୍ସେୱ ୱିସୟୋ ସବ୍ବଥାନେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା’’ତି, ତୀସୁପି ଚେତେସୁ ପନ ପକ୍ଖେସୁ ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚପକ୍ଖେସୁ ୟେୱସ୍ସାପୱାଦରୂପତା… ପୁବ୍ବଲୋପସ୍ସ ସବ୍ବଥା ହୋନ୍ତିଚ୍ଚାଦୋ ନିୱାରକତ୍ତା ୱା ୱିଧାୟକତ୍ତା ୱା ପରଲୋପସ୍ସ, ନ ତ୍ୱସନ୍ତପକ୍ଖେ… ପୁବ୍ବଲୋପସ୍ସେୱ ସବ୍ବଥାନେନ ଦିନ୍ନା ୱସରତ୍ତା, ଲୋକଗ୍ଗୋତିଆଦି ତୁ କ୍ୱଚିସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗାନୁସାରିତା ଦୀପକତ୍ତା ନିଚ୍ଚେ ଅସନ୍ତେୱାପି ୱିଧିମ୍ହି ଦୀପିତେ ପରଲୋପେନ ୱା ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ନେଟ୍ଠବ୍ୟାଘାତୋ, ଏୱଂ ତାୱ କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣେ ସବ୍ବଥାନିଟ୍ଠପରିହାରେନ ଇଟ୍ଠପ୍ପସିଦ୍ଧି ସିୟା, ତଦଭାୱେକଥନ୍ତି ତଦଭାୱେ ୱିରୋଧମାହ-‘ଅଞ୍ଞତେ’ଚ୍ଚାଦି, ପରିୟାୟେନ ଭୱନ୍ତୀତି କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣାଭାୱେ ‘ପରୋ’ତି ସୁତ୍ତଂ ସିୟା ତଥା ସତି ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟମେକୱିସୟଂ ତୁଲ୍ୟବଲଞ୍ଚ ସିୟା, ତତ୍ଥ ୱିପ୍ପଟିସେଧାଭାୱା ପମାଣଭୂତାନମାଚରିୟ (ୱଚନା)ନଂ ନିରତ୍ଥକତା ମା ଭୱୀତି ୱାରେନ ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତୀତି ଇମିନା ପରିୟାୟଭୱନକାରଣେନ, ପକ୍ଖେୟେୱ ସିୟାତି ଲତାୱାତିଆଦୀସୁ ପୁବ୍ବଲୋପେ ପରିୟାୟପ୍ପୱତ୍ତେ ପରିୟାୟେନ ପରଲୋପସ୍ସାପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଲତାୱାତି ପକ୍ଖେୟେୱ ପରଲୋପୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ହୋନ୍ତିଚ୍ଚାଦୋ ନିଚ୍ଚଂ ନ ସିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଞ୍ଚାତି ତଂ ପରିୟାୟଭୱନଞ୍ଚ, ଖୋ ୱାକ୍ୟାଲଙ୍କାରେ, ପଟିପଦନ୍ତି ପଦମ୍ପ ଦମ୍ପତି ହୋତି, ନେକଦେସପରିହାରେନାପି, ତେନାହ ‘ନ କତ୍ଥଚୀ’ତି, ଇମିନା ଇଦଂ ଦୀପେତି ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିକପ୍ପପ୍ପସତ୍ତିୟା ହନ୍ତି, ସଦ୍ଧନ୍ଦ୍ରିୟଂତ୍ୟାଦିକଂ ‘‘ନ ଦ୍ୱେୱା’’ତି (୧-୨୮) ସୁତ୍ତେପି ହନ୍ତିଚ୍ଚାଦିକଞ୍ଚାନିଟ୍ଠରୂପମ୍ପି ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ନଚେୱମିଟ୍ଠନ୍ତି ଏୱମିଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିକପ୍ପୱିଧାନଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂହି ନେୱାଭିମତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତମେୱ ସାଧେତି ‘ପରଲୋପୋ ହି’ଚ୍ଚାଦିନା, ଅଥା ନିଚ୍ଚପକ୍ଖେ ୱା ପରଲୋପେ କତେ-ନେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଉସ୍ସଗ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଲତାୱ ଲତେୱାତି ରୂପଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ତସ୍ମା ପୟୋଗାନୁସାରିତାଦୀପକେନ କ୍ୱଚିସଦ୍ଦେନେୱ ହୋନ୍ତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଲତାୱ ଲତେୱାତି ପୟୋଗ ସମ୍ଭୱୋପି, ତଥାପି ଅନିଚ୍ଚପକ୍ଖେ ଲତାଇୱାତି ତତିୟରୂପପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା ପରିୟାୟେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ପରିକପ୍ପେତି ‘ନନୁ ଚେତ୍ୟାଦିନା, ଅଥ ‘‘ପରୋ କ୍ୱଚୀ’ତି କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣେ ସତି ଅପ(ୱାଦରୂପ)ତ୍ତା କଥମ୍ପରିୟାୟପ୍ପୱତ୍ତୀତି ମନସି ନିଧାୟାନିଚ୍ଚପକ୍ଖେ ପରିୟାୟପ୍ପୱତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ନ ଦ୍ୱେୱା’’ତି ସୁତ୍ତିତନ୍ତି ଅପୱାଦେ ରୂପତ୍ତୟେପି ପରିୟାୟପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଦୋସାଭାୱମାହ-‘ନାୟଂ ଦୋସୋ’ଚ୍ଚାଦି, ତଥାହିଚ୍ଚାଦିନା ‘‘ନ ଦ୍ୱେୱା’’ତି ସୁତ୍ତେନେୱ ପରିୟାୟସ୍ସାପି ଦୀପିତତ୍ତଂ ସାଧେତି, ସା ଚ ଏକତ୍ଥପ୍ପୱତ୍ତି ପରିୟାୟଂ ୱିନା ନ ସମ୍ଭୱତି… ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ୟସବ୍ଭାୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ନନୁ ଚ କ୍ୱଚାଭାୱେ ପରିୟାୟପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତ ଦୋସସ୍ସେୱାପ୍ପସଙ୍ଗତୋ ମା ହୋତୁ ପରିୟାୟୋ, ଭିନ୍ନୱିସୟେ ପନ ପୁବ୍ବପରଲୋପପ୍ପୱତ୍ତିୟା ‘‘ନ ଦ୍ୱେୱା’ତି ନିସେଧେ ଲତେୱ ଲତାୱ ଲତାଇୱାତି ରୂପତ୍ତୟଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟାହ-‘ନଚେ’ଚ୍ଚାଦି, ତତ୍ଥ ଦୋସମାହ-‘ତଥା ଚ ସତି’ଚ୍ଚାଦିନା, କତ୍ଥଚି ଦେମିଚ୍ଚାଦୋ ନିଚ୍ଚଂ ପୁବ୍ବଲୋପସ୍ସେୱ, କତ୍ଥଚି ହୋନ୍ତିଚ୍ଚାଦୋ ନିଚ୍ଚଂ ପରଲୋପସ୍ସେୱ, ୱିକପ୍ପେନ ୱା କତ୍ଥଚି ୟଥୋଦକଂ ୟଥାଉଦକଂ ତ୍ୟାଦୋ ପୁବ୍ବଲୋପସ୍ସେୱ କତ୍ଥଚି ଇତିପି ଇଚ୍ଚପିଚ୍ଚାଦୋ ପରଲୋପସ୍ସେୱ କତ୍ଥଚି ଲତେୱ ଲତାୱ ଲତାଇୱାଚ୍ଚାଦୋ ପରିୟାୟେନୁଭୟଲୋପସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏତ୍ଥଚ ଇତିପୀତି ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତ ଦୀପନେନ କ୍ୱଚିସଦ୍ଦେନ ପରଲୋପେ କତେ-ଞ୍ଞତ୍ର ପୁବ୍ବ ଲୋପେ ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ନ ଦ୍ୱେୱା’’ତି ଏତ୍ଥାନୁୱତ୍ତମାନ କ୍ୱଚାନୁଭାୱେନ ନିଚ୍ଚଂ ନିସେଧେ ଇଚ୍ଚପିଚ୍ଚେୱ ଭୱତି । ସମ୍ବଜ୍ଝତି ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ । ପରିଚ୍ଛେଦୋତି କମ୍ମତ୍ଥୱସେନ ଆଧାରୱସେନ ୱାତି ଆହ-‘ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି’ଚ୍ଚାଦି ।

୨୮. ନଦ୍ୱେ

ତତ୍ଥଚାତି ଚସଦ୍ଦେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଥା ଚ ସତି ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞାନଜ୍ଝାସି ତଂ ୟଥୋଦକଂ ୟଥାଉଦକଂତ୍ୟାଦି ଇତିପି ଇଚ୍ଚପିଚ୍ଚାଦିଚ ସଙ୍ଗହିତଂ ଭୱତୀତି, ପୁବ୍ବଲୋପେ ପରଲୋପେ ଚ ପରିୟାୟେନ ସମ୍ପତ୍ତେ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପକ୍ଖେ ଅଭାୱେ ସତି କଥମିଦଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦେତି‘ୟଜ୍ଜେୱ’ମିଚ୍ଚାଦିନା, ୟଜ୍ଜେୱନ୍ତି ହି ଅୟଂ ନିପାତସମୁଦାୟୋ ଅନିଟ୍ଠାପାଦନାରମ୍ଭ ୱତ୍ତତେ, ଏୱଞ୍ଚେ ଗୟ୍ହତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଦେତି ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନିଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧିକାରିୟାଭାୱେ କାରଣମାହ-‘ଉପସିଲେସା ଭାୱତୋ’ତି, ତଦେୱ ସମତ୍ଥେତି ଈଦିସେସୁ ହି’ଚ୍ଚାଦିନା, ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠତ୍ତାତି ଇମିନା ସନ୍ନିକଂସୋ ୱଣ୍ଣାନ ମଦ୍ଧମତ୍ତକାଲବ୍ୟୱଧାନା ପଚ୍ଚାସତ୍ତି, ସନ୍ନିକଂସସ୍ସେତସ୍ସ ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ସତିୟେୱ ସନ୍ଧିକାରିୟଂ ହୋତୀତି ଦୀପେତି, ଉପସିଲେସାଭାୱୋ ୱାତି ଉପସିଲେସାଭାୱୋ ଏୱ ଭୱତି, ନାଞ୍ଞଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତଦଭାୱେଚାତି ତସ୍ସ ଉପସିଲେସସ୍ସ ଅଭାୱେ ଚ, ସନ୍ଧିକାରିୟାଭାୱେ କାରଣମାହ-‘କାଲନ୍ତରେନ ବ୍ୟୱଧାନା’ତି, କାଲନ୍ତରେନାତି ଉଭୟତ୍ଥ ଠିତୱଣ୍ଣାନ ମୁଚ୍ଚାରଣକାଲତୋ ଅଞ୍ଞେନ ମଜ୍ଝପ୍ପତିତକାଲେନ, ସନ୍ଧି ହୋତେୱ… ସନ୍ନିକଂସୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ଉପସିଲେସଭାୱତୋ, ବୁଦ୍ଧ ୱୀର ଅତ୍ଥୁରାଜପୁତ୍ତଂ ଅଜରାମରୋତି ଛେଦୋ, ୟଦିପି ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ୟଜ୍ଜେୱଂତ୍ୟାଦିନା ୱୁତ୍ତଂ କ୍ୱଚି ସଦ୍ଦପ୍ପଭାୱେନେୱ ସିଜ୍ଝତି, ତଥାପି ପକାରୋ-ୟମ୍ପି ସତ୍ଥେ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତୋ ।

୨୯. ୟୁୱ

ନନୁ ସୁତ୍ତେ ‘ଲୁତ୍ତା’ତି ପଞ୍ଚମୀ ନିଦ୍ଦେସା ‘ପରେସ’ନ୍ତି ହୋତୁ, ‘ୟଥାକ୍କମଂ’ତି ତୁ ୱଚନାଭାୱେ କଥଂ ୟଥାକ୍କମନ୍ତୀଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ-‘ସମେ’ଚ୍ଚାତି, ସମା ସଙ୍ଖ୍ୟା ଗଣନା ୟେସୁ ତେ ସମସଙ୍ଖ୍ୟା-ଉଦ୍ଦେସିନୋ ଅନୁଦେସିନୋ ଚ, ଉଦ୍ଦିସନଂ ପଠମଂ ନିଦ୍ଦିସନଂ ଉଦ୍ଦେସୋ, ଅନୁଦିସନଂ ପଚ୍ଛା କଥନଂ ଅନୁଦେସୋ, ଉଦ୍ଦେସୋ ଅନୁଦେସୋ ଏସମତ୍ଥୀତି ଉଦ୍ଦେସିନୋ ଅନୁଦେସିନୋ, ତେସଂ ସମସଙ୍ଖ୍ୟାନମୁଦ୍ଦେସୀନଂ ଅନୁଦେସୀନଞ୍ଚ, ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାହି ଉଦ୍ଦେସିନୋ ଦ୍ୱେ, ଏ ଓକାରା ଅନୁଦେସିନୋ ଚ ଦ୍ୱେତି ଉଦ୍ଦେସୀନମନୁଦେସୀନଞ୍ଚ ଠାନ୍ୟାଦେସାନଂ ସମସଙ୍ଖ୍ୟା ସିୟା, ସତିୟଞ୍ଚ ତସ୍ସଂ ୟଥାକ୍କମ ମାଦସା ୱିଧୀୟନ୍ତେ, ଲୋକତୋ ସିଦ୍ଧିମୁପଦସ୍ସେତି ‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅୱ…ପେ॰… ଏ ଓତି ପରେସଂ ମତଂ, ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତୀତି ୱିରୁଦ୍ଧା ପଟିପତ୍ତି ପଟିଜାନନଂ, ପରେ ‘‘ସତିପି ହେଟ୍ଠା ୱାଗ୍ଗହଣେ‘କ୍ୱଚାସୱଣ୍ଣଂ ଲୁତ୍ତେ’ତି ସୁତ୍ତେ କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣକରଣତୋ ଅୱଣ୍ଣେ ଏୱ ଲୁତ୍ତେ ଅସୱଣ୍ଣୋ ୱିଧି ହୋତି, ତତୋ ଇଧ ନ ହୋତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, କ୍ୱଚୀତି ଅଧିକାରୋ ଇଧ ନ ହୋତି ମହୁସ୍ସୱୋ ମାତୂପଟ୍ଠାନନ୍ତି, ପତିସଦ୍ଦୋ ଆଧାରତ୍ଥୋ, ତେନ ସମାନାଧିକରଣୋ ଉରସଦ୍ଦୋପୀତି ଉରସ୍ମିନ୍ତି ନିଚ୍ଚ ସମାସତ୍ତା ଅସକପଦେନ ୱିଗ୍ଗହେ କତେ ‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୱିଭତ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିନା (୩-୨) ସୁତ୍ତେନ ଅସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ’ତି, ଏତ୍ଥ ପନ ୟୁୱଣ୍ଣାନନ୍ତି ସଂସାମି ସମୀପସମୂହ ୱିକାରାୱୟୱାଦୀସୁ ଠାନ୍ୟାଦେସସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ତସ୍ମା ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ଠାନେ ଏ ଓଆଦେସା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଠାନମ୍ପନ ତିଧା ଅପକଂସୋ ନିୱତ୍ତି ପସଙ୍ଗୋ ଚେତି, ତତ୍ଥ ଗୁନ୍ନଂ ଠାନେ ଅସ୍ସା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟନ୍ତୁ [ବଜ୍ଝନ୍ତୁ (ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧି)] ତି ଅପକଂସୋ ଠାନସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୋ, ‘‘ସେମ୍ହସ୍ସ ଠାନେ କଟୁକମୋସଧଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନିୱତ୍ତି ‘‘ଦବ୍ଭାନଂ ଠାନେ ସରେହି ଅତ୍ଥରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପସଙ୍ଗୋ, ତେସୁ ଇଧ ପଠମଦୁତିୟା ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି… ନିଚ୍ଚତ୍ତା ସଦ୍ଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଅପନୟନୱିନାସା ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି, ତତିୟୋ ତୁ (ୟୁଜ୍ଜତି)… ସୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥାଭିଧାନାୟ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ପୱତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗେ ତଦତ୍ଥାଭିଧାନାୟେୱ ଏଓଆଦେସା ଭୱନ୍ତୀତି ।

୩୦. ୟୱା

‘‘ସତ୍ତମିୟଂ ପୁବ୍ବସ୍ସେ’’ତି (୧-୧୪) ପୁବ୍ବସ୍ସ କାରିୟୱିଧାନତୋ ସତ୍ତମୀ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପରତା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘ପରେ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମୁପରିପି, ପରେହି ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଅଜ୍ଝିଣମୁତ୍ତୋ’ତି ସାଧେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବୋଚନ୍ତି’’ ‘‘ଅଜ୍ଝୋ ଅଧୀ’’ତି ଚ ସୁତ୍ତିତଂ, ତେସମିଧ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ-‘ଇଦ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଅବ୍ଭକ୍ଖାନନ୍ତି [ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଭୋ] ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ‘‘ଅବ୍ଭୋ ଅଭୀ’’ତି ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇତି+ଅସ୍ସ ଇତି ଠିତେ ପରଲୋପୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ଇତି ଅସ୍ସ ପରଲୋପୋ’ତି ଆହ, ଅନ୍ୱଗମାତିଆଦୀସୁ ନିଚ୍ଚଂ ।

୩୧. ଏଓ

ପୁତ୍ତା ମେ+ଅତ୍ଥି, ଅସନ୍ତୋ+ଏତ୍ଥାତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।

୩୨. ଗୋସ୍ସ

ଅନ୍ତାଦେସତ୍ଥୋତି ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୧-୧୭) ବାଧକସ୍ସ ‘‘ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସା’’ତି (୧-୧୯) ବାଧକେନ ‘‘ୱାନୁବନ୍ଧୋ’’ତି (୧-୧୮) ସୁତ୍ତେନ ଅନ୍ତାଦେସତ୍ଥୋ, ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ-‘ବାଧକବାଧନତ୍ଥୋୟମାରମ୍ଭୋ’ତି, ଅୱୱାଦେସେ ପୁବ୍ବସରଲୋପେ ଦୀଘେଚ ଗୱାସ୍ସଂ, ଗୱଚ୍ଛନ୍ତି ନିଚ୍ଚଂ । ଇଦଂ କଥଂ ସିଜ୍ଝତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଇଦନ୍ତି ୟଥରିୱେଚ୍ଚାଦିକଂ, କିଂ ୱିନା ସିଜ୍ଝତୀତି ଆହ-‘ଏୱାଦିସ୍ସା’ତିଆଦି, ଏୱସ୍ସ ଆଦିଏକାରୋ ଏୱାଦି, ତସ୍ସ, ରିଆଦେସମନ୍ତରେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଚସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ରସ୍ସୱିଧାନଞ୍ଚାତି ୟୋଜନୀୟୋ, କତେପି ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱିହିତେ ଚ, ନ ସିଜ୍ଝତୀତି ଏୱାଦିସ୍ସ ରିଆଦେସୋ ନ କତୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଭୁସଂ+ଏୱାତି (ପନ) ଠିତେ ମହାୱୁତ୍ତିନା ଏୱାଦିସ୍ସ ଇଆଦେସେ ରୂପସିଦ୍ଧି ହୋତେୱ, ଇଧ ପନ ପକାରନ୍ତରେନ ‘ଭୁସାମିୱେ’ତି ସାଧେତୁମାହ ‘ତମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦି ।

୩୩. ବ୍ୟଞ୍ଜ

ରସ୍ସଦୀଘାନନ୍ତି ସୁତ୍ତେ ଅୱୁତ୍ତେ କଥଂ ରସ୍ସଦୀଘାନନ୍ତି ଲଭତି ଉଦ୍ଦେସିନୋତି ଆହ-‘ଦୀଘସ୍ସା’ତିଆଦି, ଦୀଘସ୍ସାତି ରସ୍ସସ୍ସାତି ଚ ଠାନସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ପଚ୍ଚାସତ୍ୟାତି ଠାନସୋ ପଚ୍ଚାସତ୍ୟା, ଇଦଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନିସ୍ସୟକରଣମେକୋ ସତ୍ଥାଗତୋ ଞାୟୋତି, ଇଧ ନିଚ୍ଚଂ-ୱୀତିନାମେତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଇଧ ନ ହୋତି-ଜନୋ ସାୟଂ ।

୩୪. ସର

ଠାନସମ୍ବନ୍ଧେତି ଠିତି ଠାନଂ ପସଙ୍ଗୋ, ସମ୍ବନ୍ଧନଂ-ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଠାନ୍ୟାଦେସଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ଠାନେୟୋଗନିମିତ୍ତଭୂତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଠାନସମ୍ବନ୍ଧୋ ତସ୍ମିଂ, ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ହୋନ୍ତୀତି ଇମିନା ନ ସରୂପପ୍ପଧାନୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ହେତୁମାହ-‘ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସା’ତି, ଦ୍ୱେ ରୂପାନିହୋନ୍ତୀତ୍ୟାଦି ୱଚନମିଦଂ [ପଦମିଦଂ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଦସ୍ସେତି ‘‘ସରୂପପ୍ପଧାନେପି ଦ୍ୱିସଦ୍ଦେ ଦ୍ୱିସଦ୍ଦସାମଞ୍ଞେନ ସଙ୍ଖ୍ୟାଦ୍ୱିସଦ୍ଦାନୁସିଟ୍ଠଂ ନପ୍ପୟୁଜ୍ଜତେ, ତସ୍ସ (ପନ) ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୱଚନସଙ୍ଖ୍ୟାଭାୱା ଏକୱଚନମେୱ ( ) [(ପନ) (ପୋତ୍ଥକେ)] ହୋତୀ’’ତି, ଇମିନା ଚ-ତ୍ଥପ୍ପଧାନୋ-ୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ ସରୂପପ୍ପଧାନୋତି ଦସ୍ସେତି, ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଅନିଚ୍ଚଂ, ଇଧ ନ ହୋତି ଇଧ ମୋଦତୀତି, ତଂ ଖଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏକଙ୍ଗୱିକଲଂ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣନ୍ତି ସରମ୍ହା ପରତ୍ତାଭାୱା ନ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।

୩୫. ଚତୁ

ତବ୍ବଗ୍ଗେ ତତିୟପଠମାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥ (ଦୁତିୟ) ସଦ୍ଦେହି ୱଗ୍ଗକ୍ଖରେସ୍ୱେୱ ଗୟ୍ହମାନେସୁ ତଥା ନିଦ୍ଦେସୋ ୟୁତ୍ତୋ, ନ ହି ଚତୁନ୍ନମ୍ପୂରଣୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପୂରଣୋ ଦୁତିୟୋତି ଅକ୍ଖରାୟେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଆସଙ୍କିୟ ‘ୱିନାପୀ’ତିଆଦିମାହ, ଅକ୍ଖରେ ଅକ୍ଖରୱିସୟେ ଚତୁତ୍ଥାଦି ୱୋହାରୋ କରୀୟମାନୋ ୱଗ୍ଗଗ୍ଗହଣଂ ୱିନାପି ୱଗ୍ଗକ୍ଖରେୟେୱ ରୁଳ୍ହୋ ପସିଦ୍ଧୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ହେତୁମ୍ହି ଇତିସଦ୍ଦୋ, ୟତୋ ଏୱଂ, ତସ୍ମା କାରଣା ‘ତବ୍ବଗ୍ଗେ ତତିୟପଠମା’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତବ୍ବଗ୍ଗେତି ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟା ୟସ୍ମିଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱଗ୍ଗେତି ଅତ୍ଥୋ, ପଚ୍ଚାସତ୍ତୀତି ପତି ଆପୁବ୍ବା ‘ସଦ-ୱିସରଣଗତ୍ୟୱସାଦନେସୁ’ଇଚ୍ଚସ୍ମା ଇତ୍ଥିୟଂ ଭାୱେତ୍ତିମ୍ହି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ପଚ୍ଚାସୀଦନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ୟଥାୟୋଗ୍ଗନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥକ୍ଖରେ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ତତିୟୋ ଦୁତିୟକ୍ଖରେ ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମୋତି ଏୱଂ ୟୋଗ୍ଗମନତିକ୍କମ୍ମ, ଧସ୍ସ ଦଭାୱୋତି ଇମିନାୱ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଧସ୍ସ ଦତ୍ତମୁପଲକ୍ଖେତି, ତଥା ୟସତ୍ଥେରୋତି । ଥେରୋତି ଏତ୍ଥ ଏକାରୋ ୱଗ୍ଗକ୍ଖରୋ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ମିଂ ତୱଗ୍ଗଦୁତିୟକ୍ଖରସ୍ସ ତସ୍ସ ତୋ ପଠମୋ ନ ହୋତି । ପନ୍ଥୋତି ଏତ୍ଥ ତୱଗ୍ଗ ଦୁତିୟକ୍ଖରେନ ଥକାରେନ ତବ୍ବଗ୍ଗଭୂତେ ନକାରେ ସତୀପି ନ ସୋ ତବ୍ବଗ୍ଗଦୁତିୟକ୍ଖରୋତି ନ ତସ୍ସ ପଠମୋ ତୋ, ଏତ୍ଥ ନିଗ୍ଘୋସୋ ନିଘୋସୋତିଆଦି ଅନିଚ୍ଚଂ, ଦଡ୍ଢୋ ନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ନିଚ୍ଚଂ ।

୩୬. ୱିତିସ୍ସ

ଇତିସଦ୍ଦୋ-ନୁକରଣଂ । ନିପାତସ୍ସ ପକତିୱିୟା-ନୁକରଣଂ ଭୱତି, ଅନୁକରଣଞ୍ଚ ଦ୍ୱିଧା ଅସାଧୁସଦ୍ଦରୂପଂ ସାଧୁସଦ୍ଦରୂପନ୍ତି, ତେସୁ ଭାରୱାହକୋ କୋଚି ତେନ ପୀଳିତୋ ‘ଅହୋ ଭାରୋ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସତ୍ତିୱେକଲ୍ଲା ‘ଅହୋ ବାଲ’ ଇଚ୍ଚାହ, ତଂସମୀପୱତ୍ତୀ ‘କିମୟମାହେ’ତି କେନଚି ପୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ‘ଅହୋ ବାଲ ଇଚ୍ଚୟମାହେ’ତି ୱଦତି, ଇଧମସାଧୁସଦ୍ଦରୂପଂ, ଇତୀତି ପନ ସାଧୁସଦ୍ଦରୂପଂ, ତସ୍ମା ତତୋ-ନୁକାରିୟେନାତ୍ଥେନ ସାତ୍ଥକତ୍ତା ଠାନସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ ।

୩୭. ଏଓ

ନନୁ ‘‘ୱିତିସ୍ସେୱେ ୱା’’ତି (୧-୩୬) ୱୋତ୍ୟନୁୱତ୍ତିୟ ଅୱଣ୍ଣେ ଏଓନଂ ୱୋ ହୋତୀତି ଚ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ତଥା ସତି ‘ଅୱଣ୍ଣେ କ୍ୱଚି ୱୋ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘ଅହୋତି ୱା’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନମାସଙ୍କିୟାହ-‘ଓକାରସ୍ସପି’ଚ୍ଚାଦି, ଠାନିଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ‘‘ଏଓନ’’ନ୍ତି (୧-୩୧) ୱକାରାଦେସସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱକାରାଦେସମ୍ପତି ପୁନ ଓକାରୋ ଠାନିଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ନ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ, ନ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏଓନଂ ୱକାରାଦେସତ୍ଥଂ ଅୱଣ୍ଣୋ କାରଣଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞଥାତି ଅୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିମିତ୍ତତ୍ତେ, ଓକାରଂ ନ ପଠେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ମକାରାଗମେ’ୟାଚ କମାଗତେ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’ତି, ସ୍ୱେ ଭୱନ୍ତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ତନପ୍ପଚ୍ଚୟେ ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତିୟଂ ୱିଭତ୍ତିୟା ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟଂ’’ତି (୨-୧୧୯) ଲୋପେ ଅକାରାଦେସେ ଦୀଘେଚ ସ୍ୟାଦିମ୍ହି ସ୍ୱାତନଂ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ହିୟ୍ୟତ୍ତନଂ । ସ୍ୱାତନନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିଚ୍ଚଂ, ଇଧ ନହୋତି ପରେଚ ନ ୱିଜାନନ୍ତୀତି ।

୩୮. ନିଗ୍ଗ

କଥ‘ମାଗମୋ ହୋତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଦି ନିଗ୍ଗହୀତମାଗମୋ ସିୟା ସୁତ୍ତେ ଆଗମଗ୍ଗହଣେନ ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ ଞ-ମ-କାଦ୍ୟ ନୁବନ୍ଧୱିସେସେନ ୱା ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ଅସତି ପି’ଚ୍ଚାଦି, ଆଗମାୱସାୟେ କାରଣମାହ-‘ଆଦେସତ୍ତାୟୋଗା’ତି, ଆଦେସତ୍ତାୟୋଗୋ କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି ଚ୍ଚାହ-‘ଠାନିନିଦ୍ଦେସାଭାୱତୋ’ତି, ତଥା ସତି ଆଗମିନିଦ୍ଦେସାଭାୱା ଆଗମତ୍ତମ୍ପି ନ ସିୟାତି ଚୋଦେତି ‘ୟଜ୍ଜେୱ’ମିଚ୍ଚାଦିନା, ନ-ଇତି ଚୋଦନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଆଗମତ୍ତମେୱ ସାଧେତୁମାହ-‘ତସ୍ସା’ତିଆଦି, ତସ୍ସାତି ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ, ରସ୍ସାନୁପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ରସ୍ସସରମେୱ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତିୟମ୍ପି ଦସ୍ସିତୋୟେୱାତି ୱତ୍ତୁମାହ-‘ଏତଦେୱେ’ଚ୍ଚାଦି, ପୁରିମା ଜାତୀତି ୱିସେସନସମାସେକତେ ରସ୍ସେ ଚ ବିନ୍ଦ୍ୱାଗମୋ, ପରନିମିତ୍ତସ୍ସାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ବହୁସଦ୍ଦେ-ନ୍ତସ୍ସ ବିନ୍ଦ୍ୱାଗମେ ବହୁଂ, ସତିପି ପୟୋଗାନୁସାରିତ୍ତଦୀପକସ୍ସ କ୍ୱଚିସଦ୍ଦସ୍ସାପି ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତେ ୱାସଦ୍ଦସ୍ସାପି ତାଦିସତ୍ତସ୍ସେୱ ପଟିପାଦକତ୍ତ ସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତା ୱାଧିକାରସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୱୱତ୍ଥିତସ୍ସ ଲକ୍ଖିୟସ୍ସ ଅନୁରୋଧେନ ଲକ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତିକା ୱିଭାସା ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସା, ଅଭେଦେନ ତୁ ୱାଧିକାରୋ ୱୱତ୍ଥିତ ୱିଭାସା, ତସ୍ସା ଭାୱୋ ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତଂ, ତସ୍ମା, ଇଧ ନ ହୋତି ଇଧ ମୋଦତି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆଗମତ୍ତପ୍ପକାସକୋ ଠାନିନିଦ୍ଦେ ସାଭାୱା ଆଦେସତ୍ତାୟୋଗସଙ୍ଖାତୋ କାରଣୱିସେସୋ ସମତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସାମତ୍ଥିୟଂ-ଅତ୍ଥବଲ-ମଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ, ସଚାତି ସୋ ଆଗମୋ ଚ ।

୩୯. ଲୋପୋ

ଲୋପସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱସାଧନମତ୍ତମେୱ ସାଧେତୁମାହ-‘ତେନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଲୋପୋତି ୟଦି କମ୍ମସାଧନୋ ସିୟା ତଦା ତେନ ସମାନାଧିକରଣଂ କତ୍ୱା ଉପରି ‘‘ପରସରୋ’’ତି ସୁତ୍ତମାରଭୀୟେୟ୍ୟାତି ବ୍ୟତିରେକମାହ ‘ନ ପରସରୋ’ତି, ଇଧ ନ ହୋତି ସଙ୍ଗରୋ ।

୪୦. ପର

ତ୍ୱଂସି ତ୍ୱମସୀତି ୱିକପ୍ପୋ, ଇଧ ନ ହୋତି ତାସାହଂ ।

୪୧. ୱଗ୍ଗେ

ନନୁ ୱଗ୍ଗେୱଗ୍ଗନ୍ତୋତି ଏତ୍ତକେୟେୱ ୱୁତ୍ତେ ୟସ୍ମିଂ (କିସ୍ମି)ଞ୍ଚି ୱଗ୍ଗକ୍ଖରେ ପରେ ବିନ୍ଦୁନୋ ୟୋକୋଚି ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ ଅନିୟମେନ ଭୱେୟ୍ୟ ତଥା ସତି ଅନିଟ୍ଠମ୍ପି ସିୟାତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିଂ ସନ୍ନିସ୍ସାୟାନିଟ୍ଠ ନିୱତ୍ତିନ୍ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ୱଗ୍ଗେ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ’ତିଚ୍ଚାଦି, ସୋୱାତି ୱଗ୍ଗନ୍ତୋୱ, ତସ୍ମିନ୍ତି ୱଗ୍ଗକ୍ଖରେ ।

୪୨. ୟେୱ

ନନୁ ସଦ୍ଦତ୍ତା ବ୍ୟଭିଚାରିତ୍ତା ଏୱସ୍ସ ତାୱ ସଦ୍ଦୋ ହୋତୁ, ସଂୟତୋ, ସଂହିତୋତି ସଦ୍ଦେକଦେସଭୂତାନମ୍ପି ସମ୍ଭୱା ତେପି ଗହେ ତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି ‘ୟଏୱହି ସଦ୍ଦେସୁ’ତି ୟହୀନମ୍ପି କଥଂ ସଦ୍ଦୱୋହାରୋ କତୋତି ଆହ ‘ଏୱା’ତିଆଦି, ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘ଅବ୍ୟଭିଚାରିନା ବ୍ୟଭିଚାରୀ ନିୟମ୍ୟତେ’ତି ।

୪୩. ୟେସଂ

ୟସଦ୍ଦେ ପୁବ୍ବସୁତ୍ତେନେୱ ସଂସ୍ସପ୍ୟାଦେସେ ସିଦ୍ଧେ ସୋ ( ) [(ତସ୍ସ) (ପୋତ୍ଥକେ)] ୟ କାରମତ୍ତେୟେୱ ପରେ ସଂସ୍ସେୱ (ୟଥା) ସିୟାତି ସୁତ୍ତମିଦମାରଦ୍ଧଂ ।

୪୪. ୱନ

ଠାନିନମାସିଲିସ୍ସ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆଗମୋ ନାମ, କୋ-ୟମେତ୍ଥ ଠାନୀତି ଆହ-‘ସରସ୍ସାତି, ସୁତ୍ତେ ଅନୁୱତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ‘ସରସ୍ସା’ତି କୁତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଚୋଦେତି ‘ନନୁ ଚେ’ତ୍ୟାଦିନା । ଆଗମସୁତିୟା ୱନାଦୀନଂ ଠାନିସୁତିୟା ଅଭାୱେପି ସାମତ୍ଥିୟା ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ୱା ଆଗମୋ ସିୟା ସରସ୍ସ ୱା, ୟଦି ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ୱା ସିୟା (ନ) ‘‘ପଦାଦୀନଂ କ୍ୱଚୀ’’ତି (୫-୯୨) ସୁତ୍ତିତ ମାଚରିୟେନ, ତସ୍ମା ତଦେୱ ଞାପେତି ‘ସରୋ ୟେୱେତ୍ଥ ଠାନୀ ଭୱିତୁମରହତୀ’ତି । ୱୁଚ୍ଚତେଚ୍ଚାଦିନା ପରିହାରମାହ, ନିପୁବ୍ବା ପଦିସ୍ମା ଅନପ୍ପଚ୍ଚୟେ ‘‘ପଦାଦୀନଂ କ୍ୱଚୀ’’ତି ୟୁକଅନ୍ତାୱୟୱୋ ‘‘ତୱଗ୍ଗୱରନା’’ଦିନା (୧-୪୮) ୟେ ଦସ୍ସ ଜୋ ‘‘ୱଗ୍ଗଲ ସେହିତେ’’ତି (୧-୪୯) (ୟସ୍ସ ଜୋ) ନିପଜ୍ଜନଂ, ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀସୂତି ଅଧିକାରାତି ‘‘କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀସୂ’’ତି (୫-୧୭) ଇତୋ ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀସୁତି ଅଧିକାରା, ପଚ୍ଚୟନ୍ତରେତି ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ, କଚ୍ଚାୟନେନ ‘ଅତିପ୍ପଗୋଖୋତାୱା’ତି ସାଧନତ୍ଥଂ ‘‘କ୍ୱଚି ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’’ତି ଓକାରାଗମୋ ଗକାରାଗମୋ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ୱିହିତୋ, ତଂ ପକାରନ୍ତରେନ ସାଧେତୁଂ ୱୁତ୍ତିୟଂ-‘ଅତିପ୍ପଗୋ ଖୋ ତାୱା’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଅତିପ୍ପା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୬. ଛ

ଦ୍ୱାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ତା ବହୁୱଚନନ୍ତାତି ‘ଛକୀ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ଛା’ତି ଏକୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦେତି ‘ନନୁଚା’ତିଆଦିନା, ପରିହରତି ନଚ୍ଚାଦିନା, ନେତି ‘ଛଳୋ’ତି ଅୟୁତ୍ତୋ-ୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଛସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୁକରଣତ୍ତା ଛସଦ୍ଦାନୁକରଣତ୍ତା, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସାଧୁସଦ୍ଦରୂପା ସାଧୁସଦ୍ଦରୂପମନୁକରଣଂ ୱିଭଜତି ‘ଅନୁକରଣଞ୍ଚ ଦୁୱିଧ’ମିଚ୍ଚାଦିନା, ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ ଜହିତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଧିନିସେଧରୂପୋ ୟସ୍ସ ତଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥ ପନ ଛସଦ୍ଦେନ ଛସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସେସୋ ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ, ଅଭିଧାୟତୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ଛସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୁକାରିୟେନାତ୍ଥେନାତ୍ଥୱନ୍ତତ୍ଥମାହ, ଏକୱଚନନ୍ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ… ଛସଦ୍ଦୱଚନୀୟସ୍ସ ଛସ୍ସ ଏକତ୍ତା, ଅନୁକାରିୟସ୍ସାତି ଏକାଦିନୋ ସଙ୍ଖ୍ୟା ସଦ୍ଦସ୍ସ ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ୟଦନୁକାରିୟମେକାଦିକଂ ତଦଞ୍ଞଂ ୱା ସଦ୍ଦରୂପଂ ତସ୍ସ । ସଙ୍ଖ୍ୟାଦିୱିସେସନ୍ତି ଏକତ୍ତାଦିସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସେସଂ ତଦଞ୍ଞଂ ୱା, ‘‘ୟୋମ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁୱେ ଦ୍ୱେ’’ତି (୨-୨୧୯) ସୁତ୍ତେ ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୋ-ନୁକାରିୟଂ ଦ୍ୱିସଦ୍ଦରୂପଂ ତବ୍ବଚନୀୟଞ୍ଚ ଦ୍ୱିସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସେସମ୍ପରାମସତୀତି ତବ୍ବାଚକଂ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ବହୁୱଚନଂ, ଅଥ ‘ଳଞି’ତି କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତଂ ଏୱଞ୍ହି ସତି ଞାନବନ୍ଧତ୍ତାଳକାରୋ ଆଦ୍ୟୱୟୱୋ ଭୱିତୁମରହତୀତି ଚୋଦନମ୍ମନସି ନିଧାୟ ‘ଛସଦ୍ଦା’ତିଆଦିମାହ, ଅନ୍ତାପୱାଦେନ ୱିଧୀୟମାନୋ ଳକାରୋ ଛ ସଦ୍ଦା ପରସ୍ସାଦିସ୍ସ ଆଗମତ୍ତା…ପେ॰… ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅନ୍ତାପୱାଦେନାତି ଇମିନା ‘ସରସ୍ସା’ତି ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦେସତୋ ‘‘ଛଳୀୟନ୍ତସ୍ସା’’ତୀ-ମସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଂ ଦୀପେତି, ପରସ୍ସାତି ଇମିନା ‘ଛା’ତି ପଞ୍ଚମୀନିଦ୍ଦେସତୋ ‘‘ପଞ୍ଚମିୟଂ ପରସ୍ସା’’ତୀମସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଂ, ଆଦିସ୍ସାତି ଇମିନା ଳସ୍ସେକୱଣ୍ଣତ୍ତା ଅନ୍ତାପୱାଦେନ ‘‘ଆଦିସ୍ସା’’ତି ସୁତ୍ତେ ନ ଆଦ୍ୟନ୍ତୋ ୱିୟେକୋପି ସରୋତି ସରସ୍ସାଦିସ୍ସ ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘ଛା’ତି ପଞ୍ଚମୀନିଦ୍ଦେସା ‘‘ପଞ୍ଚମିୟଂ ପରସ୍ସା’’ତି (୧-୧୫) ପରସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତଂ କାରିୟଂ ଏକୱଣ୍ଣତ୍ତା ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୧-୧୭) ଅନ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତଂ ‘‘ଆଦିସ୍ସା’’ତି (୧-୧୬) ଆଦିୱଣ୍ଣସ୍ସ ପପ୍ପୋତୀ’’ତି । ଆଦିଭୂତୋୱ ହୋତୀତି ଅସତିପି ଞକାରେ ଆଗମଗ୍ଗହଣାନୁୱତ୍ତିୟା ଆଗମିନଂ ସରଂ ଅୱିନାସେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଆଦ୍ୟୱୟୱଭୂତୋୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଲକାରଂ କରୋନ୍ତି ‘‘ୟୱମଦନତରଲାଚାଗମା’’ତି ସୁତ୍ତେନ, ତନ୍ତି ଲକାରକରଣଂ ଉଭିନ୍ନମୱିସେସୱଚନଞ୍ଚ ଅୟୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି ‘ତେସମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦିନା, ତେସମ୍ପୀତି କଚ୍ଚାୟନାନମ୍ପି, ଅକ୍ଖରସଞ୍ଞାୟନ୍ତି ‘‘ଅକ୍ଖରାପାଦୟୋ ଏକଚତ୍ତାଲୀସ’’ନ୍ତି ୱିଧୀୟମାନଅକ୍ଖର ସଞ୍ଞାୟଂ । ଅୱିସେସେ ଲଳାନଂ ନାନତ୍ତାଭାୱେ, ପାକଟୋ ୱାତି ଇମିନା ସୁତିଲିପିଭେଦସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧତନ୍ଦସ୍ସେତି, ତତ୍ଥ ହି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଲଳାନଂ ୱିସୁଂୱିସୁଂ ଗହଣଂ ସୁତି, ତଂତଂ ଦେସୱାସୀନଂ ଲେଖା ୱ ୱତ୍ଥାନଂ ଲିପି, ତେସଂ ଭେଦୋ ସୋତଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଗୟ୍ହତ୍ତା ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧୋ, ଛଳଭିଞ୍ଞାତି ୱିକପ୍ପେନ ଳକାରାଗମପକ୍ଖେ ରୂପଂ ।

୪୭. ତଦ

ଇସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ନିପାତନା, ଦକାରୋ ପନ ‘‘ମୟଦା ସରେ’’ତି (୧-୪୪), ପଦନ୍ତରେନାତିଆଦୀତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞେନ ପଦେନ, ସାଧୂନି ଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତି ପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘ସାଧୂନି ଭୱନ୍ତୀତି ନିପାତନତୋ’ତି ଆହ, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ-‘ୟ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପାପନମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପଟିସେଧୋ ଚ ନିପାତନଂ, ତେସଂ ଇଧ ପାଠାତି ତେସଂ ତଥା ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଇଧାତି ନିପାତସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂ ତଦମିନାଦିସୁତ୍ତେ ପାଠା, ଉଦ୍ଧସ୍ସ ଉଦୂତି ଉଦ୍ଧଂ ଖମସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେ ଉଦ୍ଧଂଖ ଇତି ଠିତେ ଉଦ୍ଧଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଉଦୁଆଦେସୋ, ଅସ-ଭୋଜନେ ଇଚ୍ଚସ୍ମା ‘‘କ୍ୱଚଣ’ ଇତି (୫-୪୧) ସୁତ୍ତେନ ଅଣ୍ପଚ୍ଚୟେ ଅସସଦ୍ଦୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଆହ-‘ପିସିତମସନା’ତି ‘‘କ୍ୱଚଣ’’ ଇତି ମହିୟଂ ରୱତୀତି ଠିତେ ଇମିନାୱ ଗଣନିପାତନେନ ସମାସେ କତେ ମୟୂରସଦ୍ଦୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘ମହିସଦ୍ଦସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅସ୍ସ ତଦମିନାଦିଗଣସ୍ସ ଆଗତିଗଣତ୍ତା ଏୱମଞ୍ଞେପୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ଦୀଘନିକାୟାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ନିକାୟେସୂତି–

‘‘ଦୀଘମଜ୍ଝିମସଂୟୁତ୍ତ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରିକଖୁଦ୍ଦକା ।

ନିକାୟା (ପଞ୍ଚ) ଗମ୍ଭୀରା, ଧମ୍ମତୋ ଅତ୍ଥତୋଚିମେ’’ତି ॥

ୱୁତ୍ତେସୁ ଦୀଘାଗମାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ନିକାୟେସୁ, ଞାତବ୍ବାତି ୱଣ୍ଣା ଗମାଦିଦ୍ୱାରେନ ଜାନିତବ୍ବା, ପଞ୍ଚୱିଧଂ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରଂ ନିରୁତ୍ତମୁଚ୍ଚତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତଂ, ନପୁଂସକେ ଭାୱେ ତ୍ତୋ, ଅତ୍ଥକଥନୱାକ୍ୟ ପୁବ୍ବକମୁଚ୍ଚାରଣମିଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ତଦଭିଧାୟି ସତ୍ଥମପ୍ୟଭିଧାନେ-ଭିଧେୟ୍ୟୋ ପଚାରା ତଦତ୍ଥତାୟ ୱା ନିରୁତ୍ତମୁଚ୍ଚତେ, ୱୁତ୍ତନିରୁତ୍ତି ଲକ୍ଖଣେନ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବାତି ଇମିନା ନିରୁତ୍ତସତ୍ଥେ ୟେ ସଦ୍ଦା ପଟିପଦଂ ନିପ୍ଫାଦିୟନ୍ତି ତେସମିଦଂ ସାମଞ୍ଞେନ ନିପ୍ଫାଦନନ୍ତି ଦୀପେତି, ଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଦୋୱାରିକୋତି ଏତ୍ଥ ଣିକେ ଦକାରୱକାରାନଂ ମଜ୍ଝେ ଓକାରାଗମୋ, ହିଂସିସ୍ମାତି ‘ହିଂସ-ହିଂସାୟ’ ମିଚ୍ଚସ୍ମା, ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେତି ‘‘ସାୱକାରକେସ୍ୱ ଘଣ୍ଘକା’’ତି (୫-୪୪) ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେ, ନିଜକୋତି ଏତ୍ଥ ଜକାରସ୍ସ ୟକାରେ ନିୟକୋ । ଅଥ ୱଣ୍ଣୱିକାରୋତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଜୱଣ୍ଣସ୍ସ ୟାଦେସେ ନିୟକାଦୟୋ ତାୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତୁ, ସୁସାନାଦୟୋ କଥଂ ଛୱପଦାଦିୱିକାରତ୍ତା ସୁସାନାଦୀନନ୍ତି ଆହ ‘ପଦୱିକାରୋପି’ଚ୍ଚାଦି । ଅଞ୍ଞଥା ୱଣ୍ଣସମୁଦାୟାଦେସସ୍ସ ୱିସୁଂଗହଣେ ଛବ୍ବିତୋପତ୍ତିୟା ‘ପଞ୍ଚୱିଧଂ ନିରୁତ୍ତ’ନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟାନିୟମୋ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଭାୱୋ । ୟୋଗୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଥାହିଚ୍ଚାଦିନା ଧାତୁସ୍ସ ଅତ୍ଥାତିସୟେନ ୟୋଗମ୍ପାକଟୀକରୋତି, ରୱନକିରିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି କେକାୟିତାନ୍ୟସଦ୍ଦନକିରିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମୟୂରୋତି ଏତ୍ଥ ରୱତି ମୟୂରରାୱେ ଏୱ ୱତ୍ତତେ, ନ ସାମଞ୍ଞେନ ରୱନକିରିୟାମତ୍ତେତି ଭାୱୋ ।

୪୮. ତୱ

ୱଣ୍ଣମତ୍ତସ୍ସେ ୱାତି ୱଣ୍ଣସାମଞ୍ଞସ୍ସେୱ, ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞ ୱଚନୋ । ୟକାରସ୍ସଚ ଚାଦେସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦୟକାରାନଂ ଜତ୍ତନ୍ତିସ୍ସ ଇମିନା, ୟସ୍ସ ‘‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’’ତି (୧-୪୯) ଜତ୍ତଂ, ଅତ୍ତାନମଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ ।

୪୯. ୱଗ୍ଗ

ୟନ୍ତଂ ସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତେପି ପକ୍କନ୍ତୱିସୟତ୍ତା ତଂସଦ୍ଦୋ ୟଂସଦ୍ଦଂ ନାପେକ୍ଖତେତ୍ୟାହ-‘ତେତି ଅନନ୍ତର’ଇଚ୍ଚାଦି, ତଂ ସଦ୍ଦୋ ହି ପକ୍କନ୍ତ ୱିସୟୋ ତଥା ପସିଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅନୁଭୂତୱିସୟୋ ଚ ୟଂସଦ୍ଦଂ ନାପେକ୍ଖତେ, ୟଥା ଚେସୋ ୟଂସଦ୍ଦନ୍ନା ପେକ୍ଖତେ, ତଂ ସବ୍ବଂ ମହାସାମିନାଧିକାୟଂ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରଟୀକାୟଂ–

ମୁନିନ୍ଦଚନ୍ଦସଞ୍ଜାତ, ହାସଚନ୍ଦନଲିମ୍ପିତା ।

ପଲ୍ଲୱାଧୱଲାତସ୍ସେ, ୱେକୋ ନାଧରପଲ୍ଲୱୋତି (୧୨୨) ॥

ଏତିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅମ୍ହେହି ୱିତ୍ଥାରିତନୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ, ୟଥା ରହନ୍ତି ସକମ୍ମାକମ୍ମଧାତୂନମନୁରୂପଂ ।

୫୦. ୱେୱା

କିଞ୍ଚାପୀଦଂ [ଇଦଂକିଞ୍ଚାପି (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱିକପ୍ପନତ୍ଥଂ କତନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମେନ ନି(ନ୍ନାନ)ତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତଥାପି ଇମିନା ୱାକାରେନ ୱିକପ୍ପୋୱ, ହେଟ୍ଠିମେ ପନ କ୍ୱଚାଧିକାରା ହକାରନ୍ତଧାତୁତୋ ଧ୍ୟଣ୍ପଚ୍ଚୟେ ମେହ୍ୟଂ, ଦୋହ୍ୟଂ ସିନେହ୍ୟଂ, ଲେହ୍ୟନ୍ତିପି ଭୱତ୍ୱେୱ ।

୫୩. ସଂୟୋ

ୱତ୍ତୁନୋ-ତ୍ତପ୍ପଧାନତ୍ତମତ୍ତୱଚସୀତି ନିୟତାୱୟୱୱାଚିନୋ ଉପାଦାନାତି ୱୁତ୍ତମନେକତ୍ଥତ୍ତେପ୍ୟାଦିସଦ୍ଦସ୍ସ, ଆଦିୟତୀତ୍ୟାଦୀତି କମ୍ମସା ଧନୋଚାୟମାଦିସଦ୍ଦୋ, ସୋୟମତ୍ଥୋ ସୁମଙ୍ଗଲପ୍ପସାଦନିୟା ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖା ଟୀକାୟ‘ଆଦିତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନା’ତି ଏତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସଂୟୁଜ୍ଜତୀତି ସଂୟୋଗୋ-ଏକତ୍ରାୱଟ୍ଠିତବ୍ୟଞ୍ଜନା ।

୫୪. ୱିଚ୍ଛା

ୟଂୱତ୍ତତେତି ୱୁତ୍ତିୱଚନଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁମାରଭତେ ‘ସମ୍ଭୱାପେକ୍ଖାୟେ’ଚ୍ଚାଦି, ୟଂୱତ୍ତତେତି ଚ ସୁତ୍ତେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ଗମ୍ମମାନତ୍ଥସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗମ୍ପତି କାମଚାରୋତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟସଦ୍ଦସ୍ସାନିୟମତ୍ଥୱୁତ୍ତିତ୍ତେପି ପଦୱାକ୍ୟତୋ ନାଞ୍ଞଂ ସମ୍ଭୱତି ୱିଚ୍ଛାୟମାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ଚ ୱତ୍ତମାନନ୍ତି ଆହ ‘ସମ୍ଭୱାପେକ୍ଖାୟପଦଂ ୱାକ୍ୟଂୱା’ତି, ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ଭୱୋ-ପଦଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱା, ତସ୍ମିଂ ଅପେକ୍ଖାୟ ପଦଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱା ୱତ୍ତତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୱତ୍ତତେତି ୱିଚ୍ଛାୟମାଭିଞ୍ଞେ ଚାତ୍ଥେ ୱତ୍ତତେ, ନନୁ ପଦସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ୱା ୱିସୁଂୟେୱ ଦବ୍ବାଦୟୋ ଅତ୍ଥା, ତଂ କଥମିଦ ମେତସ୍ମିଂ ୱତ୍ତୁଧମ୍ମେ କିରିୟାଧମ୍ମେ ଚ ୱିଚ୍ଛାଭିକ୍ଖଞ୍ଞତ୍ଥେ ୱତ୍ତତେତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ-‘ୱିସୟଭାୱେନା’ତିଆଦି, ୱିଚ୍ଛାୟ ୱତ୍ତୁଧମ୍ମସ୍ସ କିରିୟାଧମ୍ମସ୍ସ ଚାଭିକ୍ଖଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସୟୋ ପଦଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱା… ଅନଞ୍ଞତ୍ଥୱୁତ୍ତିୱସେନ ତତ୍ଥପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ତଂ ୱସେନଚ, ଅଭିଧାୟକତ୍ତେନ ଚେତି ଗୋଚରତ୍ତେନ ପକାସକତ୍ତେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଂୱତ୍ତତେତି ଅଜ୍ଝାହଟସ୍ସ ୟନ୍ତି ପଠମନ୍ତସ୍ସ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମଂ ଦସ୍ସେତି (ତସ୍ସାତି) ଆଦିନା, ଇମିନା ଇଦଂ ଦୀପେତି ‘‘ୟଜ୍ଜପି ‘ୱିଚ୍ଛାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେସ୍ୱି’ ତ୍ୟତ୍ର ଛଟ୍ଠୀନୋଚ୍ଚାରୀୟତେ, ତଥାପି ଛଟ୍ଠୀପସିଦ୍ଧି ହୋତେୱ, କଥଂ ଦ୍ୱେ ଇଚ୍ଚାଦେସନିଦ୍ଦେସା ଆଦେସୋ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୀନମପେକ୍ଖତେ, ‘ୱିଚ୍ଛାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେସୂ’ତି ଚାତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ, ନ ଚାତ୍ଥସ୍ସାଦେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଉପପଜ୍ଜତେ, ତସ୍ମା ୱିଚ୍ଛାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେସୁ ୟଂ ପଦଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱା ୱତ୍ତତେ ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତିଚ୍ଚେୱଂ ଛଟ୍ଠୀୟତ୍ଥୋ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସଦ୍ଦରୂପେ ସଙ୍ଖ୍ୟୟ୍ୟେତି ଦୁତିୟା ବହୁୱଚନନ୍ତଂ ପଟିପାଦୟମାନୋତି ଏତ୍ଥ ପଟିପାଦନକିରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧେନୋପଦିଟ୍ଠଂ, ‘‘ୱାକ୍ୟନ୍ତରଟ୍ଠୋପି ସଦ୍ଦୋ ତଦଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ସମ୍ବନ୍ଧମୁପୟାତୀ’’ତି ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୋତି ଇଦଂ ଉପରି ୱାକ୍ୟଦ୍ୱୟେପ୍ୟୁପୟୁଜ୍ଜତି ‘ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୋ ନ ସରୂପପ୍ପଧାନୋ’ତି, ଅଥ ସରୂପପ୍ପଧାନୋ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ-‘ବହୁୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସା’ତି, ଅଥ ଦ୍ୱେତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଦୱାକ୍ୟାନଂ ଠାନେ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ୱା ସିୟା, ତାନେୱା ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦ୍ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱା, ତଥା ସତି ‘ୟଂୱତ୍ତତେ ତସ୍ସା’ତି କସ୍ମା ପଠମମେୱ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱିୱରଣଂ କତନ୍ତି ଆହ-‘ଏୱଞ୍ଚା’ତିଆଦି, ଇଦାନି ଦ୍ୱିପ୍ପୟୋଗପକ୍ଖସ୍ସ ସଦୋସତ୍ତା ଅଗହିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ୟଦାତ୍ୱି’ ତ୍ୟାଦି, ତୁସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବସ୍ମା ପକ୍ଖା ୱିସେସସ୍ସ ପଦସ୍ସକୋ [ୱିସେସନତ୍ଥୋ (ପୋତ୍ଥକେ)], ତତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱେ [ଦ୍ୱେରୂପ (ପୋତ୍ଥକେ)] ସଦ୍ଦରୂପାନ୍ୟାଦିସୀୟନ୍ତେ, ଇହ ତୁ ସୋୱ ସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିରାୱତ୍ତତେ, ଆୱୁତ୍ତୀ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୋ-ୟଂ ‘‘ଆଦସହି ସଙ୍ଖ୍ୟା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ୱତ୍ତନ୍ତେ’’ତି ୱଚନତୋ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୱଚନୋ, ତସ୍ମେହ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ ୱା ସିୟା ଆୱୁତ୍ତି ୱା, ଇଚ୍ଚପି ନିଦ୍ଦେସୋ ତଦୁଭୟମପେକ୍ଖିୟ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ୱା ସିୟା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ ୱା, ତତ୍ଥ ୟଦା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ତଦା ସଦ୍ଦରୂପାନି ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଭୱନ୍ତି, ୟଦା ତୁ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ, ତଦା ସଦ୍ଦସ୍ସାୱୁତ୍ତୀ ଉଚ୍ଚାରଣଲକ୍ଖଣା କିରିୟା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟା ଭୱନ୍ତି, ତତୋ ଚେତ୍ଥ ଆୱୁତ୍ତୀଅପି ସଙ୍ଖ୍ୟେୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି, ତଦା ଦ୍ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଦ୍ୱିବ୍ବୱଚନନ୍ତି ଏସ ପକ୍ଖୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭାୱୋ’’ ୟଦା ଦ୍ୱେ ଆୱୁତ୍ତିୟୋ ୱିଧୀୟନ୍ତେ ତଦା ଦ୍ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନନ୍ତେ ସୋପେକ୍ଖୋ, (ଅତ୍ର ଠାନ୍ୟାଦେସଭାୱୋ ନତ୍ଥି) [ନତୁଟ୍ଠାନେ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନପକ୍ଖୋ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଆୱୁତ୍ତି ହି କିରିୟା, ତସ୍ସା ଚେହ ସଦ୍ଦୋ ସାଧନଂ, ନ ଚ କିରିୟାୟ ସାଧନସ୍ସ ଚ ଠାନ୍ୟାଦେସଭାୱୋ ଉପପଜ୍ଜତେ, ତସ୍ମା ୟଦାୱୁତ୍ତୀ ୱିଧୀୟନ୍ତେ, ତଦା ଦିପ୍ପୟୋଗୋ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନନ୍ତେ-ସୋ ପକ୍ଖୋ ଭୱତୀ’’ତି, ଅୟମ୍ପି ପକ୍ଖୋ ପାଣିନୀୟେହି ପରିଗ୍ଗହୀତୋ, ତଦୟୁତ୍ତଂ ଦୋସଦୁଟ୍ଠତ୍ତାତି ସନ୍ଦସ୍ସୟମାହ-‘ସୋ ପନେ’ତ୍ୟାଦି, ତେ ହି ଦୁତିୟମ୍ପି ପକ୍ଖମବ୍ଭୁପଗମ୍ମ ଉପଚାରମତ୍ତତୋ ଭେଦୋ, ୱତ୍ଥୁତୋତ୍ୱଭେଦୋ ୱାତି ପୋନୋପୁଞ୍ଞେନ ତଂ ସାଧେନ୍ତି । କଥମ୍ପନ ସଦୋସତ୍ତଂ ୟେନାୟଂ ନ ଗହିତୋତ୍ୟାହ- ‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦି, ଣ୍ୟୋ ନସିୟାତି ‘‘ତସ୍ସ ଭାୱକମ୍ମେସୁ ତ୍ତ ତା ତ୍ତନ ଣ୍ୟ ଣେୟ୍ୟ ଣିୟ ଣିୟା’’ତି (୪-୫୯) ଭାୱେ ୱିଧୀୟମାନୋ ଣ୍ୟୋ ଦ୍ୱିପ୍ପୟୋଗପକ୍ଖେ ସଦ୍ଦଭେଦସବ୍ଭାୱା ପୁନ ପୁନେତି ସମୁଦାୟସଭାୱତୋ ପୁନପୁନ ଭାୱୋତି ଅତ୍ଥେ ପୁନପୁନ ସମୁଦାୟତୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ କେୱଲଂ ଣ୍ୟୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଏକପଦନ୍ତୋଗଧାନଂ ସରାନଂ ସରାନମାଦିଭୂତସ୍ସୁକାରସ୍ସ ଭୱନ୍ତୋ ଓକାରୋପି ‘‘ସରାନମାଦିସ୍ସା ୟୁୱଣ୍ଣସ୍ସା ଏଓ ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି (୪-୧୨୪) ନ ସିୟା, ‘‘ମନାଦ୍ୟାପାଦୀନମୋମୟେ ଚ ‘‘ଇତି (୩-୫୯) ଓକାରୋ ପନ ପକ୍ଖଦ୍ୱୟେପି ହୋତେୱ… ଉତ୍ତରପଦସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା, ପୁବ୍ବପକ୍ଖେପି ହି ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଦରୂପାନ୍ୟେୱାଦିସୀୟନ୍ତେତି ହୋତେୱ ପଦ ଭେଦୋ, ୱକ୍ଖତି ହି ‘ସତୀପି ଅତ୍ତଗତେ ଭେଦେ’ତି । ନନୁ ଆୱୁତ୍ତିଧମ୍ମଭେଦ ସଦ୍ଦସ୍ସୁପଚରିତୋ ଭେଦୋ, ସରୂପତୋ ତ୍ୱଭେଦୋୱ, ଅଞ୍ଞଥା ଆୱୁତ୍ତିୟେୱ ନ ସିୟା, ଏକସ୍ସ ହି ୱତ୍ଥୁନୋ ଆୱୁତ୍ତି ହୋତିଚ୍ଚାହ‘ନାନ୍ତରେନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅଞ୍ଞଥେତି ଉପଚରିତୋ ଭେଦୋ ନ ସଭାୱତୋତି ଚେ, କାରିୟମ୍ଭୱତୀତି ଏୱି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସଭାୱତୋ ତ୍ୱଭେଦୋ ୱାତି ଉପଚାରାଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁତୋ ୱିଜ୍ଜମାନଭେଦମୱଧାରୟତି, ଅଞ୍ଞଥାତି ୟଦି ଭେଦୋ ସିୟା, ଆୱୁତ୍ତିୟେୱ ନ ସିୟାତି ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ୟଦି ସଭାୱତୋୱ ଭେଦୋ ଭିନ୍ନସ୍ସ ପନ କଥମାୱୁତ୍ତି ସିୟା’’ତି, ଠାନିସଦିସତ୍ତାତି ‘‘ଠାନୀୱିୟାଦେସୋ’’ତି ପରିଭାସମୁପଲକ୍ଖେତି ।

କିରିୟାୟାତିଆଦୀସୁ ସହତ୍ଥେ ତତିୟା… କିରିୟାଦୀହି ଦବ୍ବାଦ୍ୟତ୍ଥାନଂ ୱତ୍ତୁ [କତ୍ତୁ] ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାପୱତ୍ତିତୋ, ଦେସାଦୀତି ( ) [(ହି) (ପୋତ୍ଥକେ)] ଆଦିସଦ୍ଦେନ କାଲାୱତ୍ଥାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ନାନାକାରୟୁତ୍ତମେୱ ଭିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ-‘ଅନେକପ୍ପକାରୟୁତ୍ତେ’ତି, ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସତୋ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତେନାତି ୟେନ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସେନ ସକିଂ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛା ଜୋତୀୟତି ତେନ କରଣଭୂତେନ ହେତୁଭୂତେନ ୱା, କମେନ ବ୍ୟାପିତୁମିଚ୍ଛାୟଂ ଜାତିଆଦୀନଞ୍ଚ ବ୍ୟାପିତୁମିଚ୍ଛାୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତତ୍ଥ ଅୟଞ୍ଚ ଗାମୋ ରମଣୀୟୋ ଅୟଞ୍ଚ ଗାମୋ ରମଣୀୟୋତି କମେନ ବ୍ୟାପିତୁମିଚ୍ଛା, ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ରମଣୀୟଗୁଣେନ ଗାମଦବ୍ବୟୋଗୋ ଅତ୍ଥି, ତଥାପି ଗାମାନଂ ଗୁଣେନ ୟୋଗୋ, ସବ୍ବୋ ଗାମୋ ରମଣୀୟୋତି ବାହୁଲ୍ଲେନ, ନତ୍ଥି ସାକଲ୍ଲେନ [କମେନ (ପୋତ୍ଥକେ)] ବ୍ୟାପିତୁମିଟ୍ଠତ୍ତନ୍ତି ସକଲବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୟାଭାୱୋତି ନ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ, ଏୱମୁପରି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ସମ୍ପନ୍ନୋ ୟୱୋତି ସମ୍ପନ୍ନଗୁଣେନ ୟୱଜାତିୟା ବ୍ୟାପିତୁମିଚ୍ଛା, ଏକତ୍ଥା ଜାତି, ଅନେକତ୍ଥ ନିସ୍ସୟା ୱିଚ୍ଛା [ଏକତ୍ଥାଜାତି, ଏକମତ୍ଥଂ ଞାପୟିସ୍ସାମୀତି ଜାତିସଦ୍ଦୋ ପୟୁଜ୍ଜତେ ଅନେ କତ୍ଥନିସ୍ସୟାଚ ୱିଚ୍ଛା, ଅନେକତ୍ଥଂ ସଞ୍ଞାପୟିସ୍ସାମୀତି ୱିଚ୍ଛାପୟୁଜ୍ଜତେ-ତି ମହାଭସ୍ସେ], ସୋଭନଂ ଧୱଖଦିରନ୍ତି ସୋଭନଗୁଣେନ ଧୱାଦିଦବ୍ବାନଂ ବ୍ୟାପିତୁମିଚ୍ଛା, ଅତ୍ଥସଦ୍ଦେନେତ୍ଥ ଦବ୍ବାଦୟୋ ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠାତି ଆହ-‘ଦବ୍ବଗୁଣକିରିୟାଲକ୍ଖଣେ’ତି, ୱିସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ବ୍ୟାପନତ୍ଥୋତି ଆହ-‘ବ୍ୟାପିତୁଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତୁ’ନ୍ତି, ସାତି ୱିଚ୍ଛା, ୱତ୍ତୁଧମ୍ମୋତି ‘ରୁକ୍ଖଂରୁକ୍ଖ’ମିଚ୍ଚାଦିକଂ ୟୋ ୱଦତି, ତସ୍ସ ୱତ୍ତୁନୋ ଧମ୍ମୋ… ଇଚ୍ଛାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା, ସଦ୍ଦୋତି ରୁକ୍ଖମିଚ୍ଚାଦିକୋ, ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୟଂ ରୂପଂ ଅତ୍ତ ଭାୱୋ, ତମେୱ ପଚ୍ଚାସତ୍ୟା ‘‘ସୁତାନୁମିତେସୁ ସୁତସମ୍ବନ୍ଧୋୱ ବଲୱା’’ତି ୱିଚ୍ଛା ଭିକ୍ଖଞ୍ଞେସୁ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସୁତସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚାସନ୍ନଭାୱତୋ ଦ୍ୱିସଙ୍ଖ୍ୟା ୟୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱିସଙ୍ଖାତାୟ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ‘ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖ’ମିଚ୍ଚେୱଂ ୟୁତ୍ତଂ ଅତିଦିସୀୟତେ ସୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେଇଚ୍ଚନେନ, ଦ୍ୱିବ୍ବଚନସ୍ସେୱ [ଦ୍ୱିବ୍ବଚନମେୱ (ପୋତ୍ଥକେ)] ହି ଦ୍ୱିସଙ୍ଖ୍ୟାୟୁତ୍ତତା, ଅଥ କତମେକୱଚନନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ, ତଥାହି ସବ୍ବେୟେୱେତେତ୍ଥ ୱିଚ୍ଛାୟଂ ଦ୍ୱିତ୍ତେହ୍ୟଭିଧୟନ୍ତେତି ବହତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ ପପ୍ପୋତି, ଏକୱଚନନ୍ତୁ ନ ସିଜ୍ଝତି ‘ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ସିଞ୍ଚତୀ’ତି ଏକତ୍ଥାଭିଧାନଭିନ୍ନସବ୍ବରୁକ୍ଖପ୍ପତୀତୀତି କଥମେକୱଚନନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିବ୍ବୱଚନନ୍ତୀ ଆସଙ୍କିୟାହ-‘ତତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅତ୍ଥସାମତ୍ଥିୟାତି ‘ବହୁୱଚନନ୍ତପ୍ପୟୋଗେହି’ଚ୍ଚାଦିନା ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ବହୁୱଚନନ୍ତପ୍ପୟୋଗେନେୱ ୱିଚ୍ଛାତ୍ଥଜୋତନତୋ ନ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀବ୍ବଚନଂ ସିୟା, ଭୱିତବ୍ବଞ୍ଚ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନେ (ନ, ଏ) କୱଚନତ୍ତମନ୍ତରେନ ନ ଚାତ୍ଥି ଦ୍ୱିବ୍ବଚନାୱକା ସୋତି ପତୀତି ବଲାୱଗତୋ ୟୋ-ତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ ଅତ୍ଥସାମତ୍ଥିୟଂ, ଅତ୍ଥସାମତ୍ଥିୟା ଏକୱଚନନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱୀବ୍ବଚନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧା, କିରିୟାଦିୟୋଗନ୍ତି କିରିୟାଗୁଣାଦି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ମନ୍ତ୍ୱାତି ବ୍ୟାପିତୁମିଚ୍ଛାୟନ୍ତୀମସ୍ସ ପୁବ୍ବକିରିୟାୱଚନଂ, ଅଭିସଂହରିତ୍ୱାତି ଏକତୋକତ୍ୱା । ସଦ୍ଦସ୍ସ ତାଦିସତ୍ଥପଚ୍ଚାୟକତ୍ତେ ସାମତ୍ଥିୟଂ ସଦ୍ଦସତ୍ତି [ସଦ୍ଦସ୍ସ]। ୟୁଗପଦାଧିକରଣତାୟଂ ସହୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ବହୁୱଚନପ୍ପୱତ୍ତିୟେୱ, ନ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଅତୋୟେୱେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅତୋ ୟେୱାତି ବହୁୱଚନନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସତ୍ତିୟା ୱିଚ୍ଛାଜୋତନତୋ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନାଭାୱାୟେୱ, ଏୱମଞ୍ଞତେ- ‘ଇଧ ପନ ୟୋଗପଜ୍ଜଂ ଦୁୱିଧଂ ସଦ୍ଦୟୋଗପଜ୍ଜଂ ଅତ୍ଥୟୋଗପଜ୍ଜଞ୍ଚ, ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ସାତ୍ଥକାନଂ ସଦ୍ଦୟୋଗପଜ୍ଜମତ୍ଥୟୋଗ ପଜ୍ଜଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି, ୟୁଗପଦି ଅଧିକରଣଂ ଧୱାଦି ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ସୋଧୱଖଦିରପଲାସସଦ୍ଦୋ ୟୁଗପଦାଧିକରଣୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତଥା, ତସ୍ସଞ୍ଚ ସତି, ସଦ୍ଦୟୋଗପଜ୍ଜମନ୍ତରେନ ଭିନ୍ନତ୍ଥାନମେକସଦ୍ଦୱଚନୀୟାନ ମେକତୋ ପପତ୍ତି ଅତ୍ଥୟୋଗପଜ୍ଜଂ, ତଂ ସହୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତି ଇମିନା ଦସ୍ସିତନ୍ତି ତସ୍ସଂ ସହୱଚନିଚ୍ଛାୟଞ୍ଚ ସତି, ସୋଭନା ଧୱଖଦିରପଲାସା ସୋଭନା ରୁକ୍ଖାତି ସୋଭନଗୁଣୟୋଗେପି ବହୁୱଚନେନେୱ ୱିଚ୍ଛାଜୋତନତୋ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନାଭାୱୋତି, ସୋଭନଂ ଧୱଖଦିରନ୍ତି ପନ ସତୀପି ସଦ୍ଦୟୋଗପଜ୍ଜେ ସମାହାରତ୍ତା ନତ୍ଥତ୍ଥୟୋଗପଜ୍ଜ [ନାତ୍ୱୟାଗପଜ୍ଜ (ପୋତ୍ଥକେ)] ନ୍ତି ଏକୱଚନନ୍ତତ୍ତା ଦ୍ୱିତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗେପି ସୋଭନଂ ଧୱଖଦିରନ୍ତି ସଦ୍ଦାନଂ ସକିଂ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୟାଭାୱା ନ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱାତ୍ତିକକାରେନ ‘‘ଆନୁପୁବ୍ବିୟେ ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (୮-୧-୧-ୱା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାହ-‘ଆନୁପୁବ୍ବିୟେପି’ଚ୍ଚାଦିନା, ଅତ୍ଥେୱାନୁପୁବ୍ବିୟେପି ୱିଚ୍ଛା ତତୋୱ ଦ୍ୱିତ୍ତନ୍ତି ପଟିପାଦୟ ‘ମାନୁପୁବ୍ବିୟ’ମିଚ୍ଚାଦିନା ‘ଅତ୍ଥିୟେୱେଚ୍ଚାଦିନୋ ୱୁତ୍ତିୱାକ୍ୟସ୍ସ ୱିୱରଣମାହ । ଗାମଜାତିୟା ତୁଲ୍ୟଜାତିୟାନଂ ଦିସା ଦେସାଦିଭେଦେନ ଭିନ୍ନାନମିୱ ଗାମାନଂ, ନ ଏତ୍ଥ ୱିଚ୍ଛା, ମୂଲମଗ୍ଗଂ ୱା ହି ମୁଖ୍ୟ ମେକମେୱ… ହେଟ୍ଠୁଦ୍ଧଭାଗନ୍ତରାଭାୱେନେକତ୍ତା, ୟେନୁପରିୟଧୋ ଭାଗାପେକ୍ଖାୟ କତମୂଲଗ୍ଗବ୍ୟପଦେସେନ ଭିନ୍ନଜାତିୟା ମୂଲଗ୍ଗଭାଗା, ତେ ଭିନ୍ନଜାତିୟା, ନ ଚ ଭିନ୍ନଜାତିୟାନଂ ୱିଚ୍ଛା ହୋତି, ନ ହି ଗୋଗୋତି ୱୁତ୍ତେ (ୱାହୀକ)ଗତା ୱିଚ୍ଛାୱଗମ୍ୟତେତି ଆଚରିୟଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନା ଆନୁପୁବ୍ବିୟେ ୱିଚ୍ଛାୟାଭାୱଂ ପଟିପାଦିତଂ, ତଂ ୱିଘଟୟିତୁଂ ‘ୟଦି ହି’ଚ୍ଚାଦିନା ୟଂ ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିପଞ୍ଚିତୁମାହ- ‘ୟଥେ’ଚ୍ଚାଦି, ନସନ୍ନିୱିଟ୍ଠୋତି ନ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୟସ୍ସୂପରିଭାଗୋ ଅତ୍ଥି ତମ୍ପି ମୂଲନ୍ତି ମୂଲ ବ୍ୟପଦେସସ୍ସାପେକ୍ଖା କତତ୍ତମାହ, ଉଭୟନ୍ତି ମୂଲମଗ୍ଗଞ୍ଚ, ତଥା ଅଞ୍ଞେପି ମୂଲଗ୍ଗଭାଗାତି ଇମିନା ମୂଲଗ୍ଗଭେଦାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱିୟ ଗହଣେ ସତି ବହୁତ୍ତମାହ, ପୁବ୍ବକଥିତେନାତି ‘ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ବାହୁଲ୍ଲେନା’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ମୂଲାଦୀନଂ ବାହୁଲ୍ଲେନ ଥୂଲାଦି ଗୁଣୟୋଗମ୍ମନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତେନ ମୂଲାଦିସଦ୍ଦସହିତେନ ସବ୍ବ ସଦ୍ଦେନ ମୂଲାଦିକମତ୍ଥମଭିସଂହରିତ୍ୱା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ମୂଲେ ଥୂଲା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗେ ସୁଖୁମାତି ଏୱଂ (ୱତ୍ତୁନୋ) ବ୍ୟାପିତୁମିଚ୍ଛାୟମେକୱଚନନ୍ତସ୍ସ ୱିଚ୍ଛାୟନ୍ତ୍ୱେୱ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନ’’ନ୍ତି ।

ଜେଟ୍ଠାନଂ ୱିଚ୍ଛାସମ୍ଭୱେ ସବ୍ବକନିଟ୍ଠସ୍ସ ଜେଟ୍ଠତ୍ତାଭାୱାନୁପ୍ପୱେସୋ ନ ସିୟାତି ଆନୁପୁବ୍ବିୟମତ୍ତୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ତେନେୱ ଦ୍ୱିତ୍ତମଭିହିତଂ ‘ଜେଟ୍ଠଂ ଜେଟ୍ଠମନୁପ୍ପୱେସୟା’ତି ତେନେୱାଚରିୟେନ, ତଦଧୁନା ୱିଘଟୀୟତି ‘ଜେଟ୍ଠ’ ମିଚ୍ଚାଦିନା, କନିଟ୍ଠୋପି ପୱେସୀୟତୀତି କନିଟ୍ଠସ୍ସପି ୱିଚ୍ଛାସମ୍ଭୱମାହ, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ-‘ୟଥେୱ ହି’ଚ୍ଚାଦି, ପରସ୍ସାତି ମଜ୍ଝିମସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସନଂ, କନିଟ୍ଠସ୍ସାପି ଜେଟ୍ଠବ୍ୟପଦେସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ସମତ୍ଥେତି ‘ୱତ୍ତିଚ୍ଛାନିବନ୍ଧନେ ହି’ଚ୍ଚାଦିନା, ୱତ୍ତିଚ୍ଛାଦିବନ୍ଧନେତି ୱତ୍ତୁନୋ ଇଚ୍ଛା ନିବନ୍ଧନଂ କାରଣମସ୍ସାତି ସମାସୋ, ୱତ୍ଥୁସଭାୱେ ୱତ୍ଥୁ ତତ୍ଥେ, ଅଭିନିୱେସୋ ପୱତ୍ତି, ନାଭିସମ୍ଭୁଣାତି ନ ପପ୍ପୋତି ।

‘‘ସକତ୍ଥେ ୱଧାରିୟମାନେ ନେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (୮-୧-୧୨-ୱା) ୱାତ୍ତିକକାରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାହ ‘ସକତ୍ଥେ’ଇଚ୍ଚାଦି, ଅତ୍ଥପ୍ପକାରଣାଦ୍ୟନପେକ୍ଖସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ସକତ୍ଥେ ଅୱଧାରିୟମାନେ ଏତ୍ତକମେୱେତି ଗମ୍ମମାନେ ଅନେକସ୍ମିଂ ଦିୟ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନମିଟ୍ଠଂ ମତଂ ପାଣିନିୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୟମ୍ପନେସମଧିପ୍ପାୟୋ ‘ମାସକଂ ମାସକଂ ଇମମ୍ହା କହାପଣା ଭୱନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦେହୀ ତ୍ୟତ୍ର ଦ୍ୱେ ଏୱ ମାସା ଦାତୁମିଚ୍ଛିତା, କହାପଣଂ ନାମ–

ଚତ୍ତାରୋ ୱିହୟୋ ଗୁଞ୍ଜା, ଦ୍ୱେଗୁଞ୍ଜା ମାସକୋ ଭୱେ ।

ଦ୍ୱେ ଅକ୍ଖାୱ ମାସକାପଞ୍ଚ,କ୍ଖାନଂ ଧରଣମଟ୍ଠକଂତି ॥

ୱୁତ୍ତୱିଧିନାନେକମାସକସମୁଦାୟୋ, ତତ୍ଥ ନ ସବ୍ବେ କହାପଣ ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ମାସା ଦାନକିରିୟାୟ ବ୍ୟାପିତା, ଦ୍ୱେୟେୱାତି ନେତ୍ଥତ୍ଥ ୱିଚ୍ଛାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱତ୍ତବ୍ବେନ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନ’’ନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ତଂ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନୋଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ପଟିପାଦୟିତୁଂ ୱିଚ୍ଛାୟମେୱ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ… ମାସକଂ ମାସକମିଚ୍ଚାଦୋତ୍ୱୟମଧିପ୍ପାୟୋ-‘‘ଦେହୀତି ଦାନକିରିୟାୟ ମାସ୍ସ ବ୍ୟାପିତୁମିଟ୍ଠାତି ୱିଚ୍ଛାୟମେୱେତ୍ଥ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ, ତଥାହ୍ୟତୋ ଦ୍ୱିରୁତ୍ତା ୱିଚ୍ଛାୱ ଗମ୍ୟତେ’’ତି, ସଦ୍ଦନ୍ତରତୋଚ୍ଚାଦିକଂ କିମାସଙ୍କିୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ‘ଦେହୀ’ତିଆଦି, ଅୱଧାରଣେ ପତୀୟମାନେତି କହାପଣସମ୍ବନ୍ଧିନି ବହୁମ୍ହି ମାସକସମୁଦାୟେ ମାସକଦ୍ୱୟନିଚ୍ଛୟେ ୱିଞ୍ଞାୟମାନେ ସତି, ଅୱିସେସେନ ସାମଞ୍ଞେନ ମାସାନଂ ଦେହୀତି ଦାନକିରିୟାୟ ବ୍ୟାପନା ଭାୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସଦ୍ଦନ୍ତରତୋଚ୍ଚାଦିନୋ ସାଧିପ୍ପାୟମତ୍ଥମଭିଧାତୁମାରଭତେ ‘ପଦେନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଏତ୍ଥ ପଦେନାତି ମାସକମିଚ୍ଚନେନ ପଦେନ, ଇମମ୍ହା କହାପଣାତି ଇଦମେତ୍ଥ ସଦ୍ଦନ୍ତରଂ, କତାଭିସଙ୍ଖରଣସ୍ସାତି ମାସକଂ ମାସକମିଚ୍ଚେୱଂ ନିପ୍ଫାଦିତସ୍ସ, ସଦ୍ଦନ୍ତରତୋତି ଇମିନା ପଦନ୍ତରୟୋଗୋ ଗହିତୋତି ଆହ-‘ପଦନ୍ତରେନ ୟୋଗତୋ’ତି ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ଦ୍ୱିତ୍ତକରଣକାଲେ ସଦ୍ଦନ୍ତରୱଚନୀୟସ୍ସତ୍ଥସ୍ସାନପେକ୍ଖିତତ୍ତା ମାସକଂମାସକନ୍ତି ଅୱିସେସେନ ମାସକୱିଚ୍ଛାୟଂ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ତଦନୁ ପନ ଇମମ୍ହା କହାପଣାତିସଦ୍ଦନ୍ତରସମ୍ବନ୍ଧେ ସତି ୟଦି କହାପଣସମ୍ବନ୍ଧ୍ୟ ନ ୱସେସମାସକୱିଚ୍ଛା ପରିଗ୍ଗୟ୍ହତି ତଦା ଇମସ୍ସ କହାପଣସ୍ସାତି ଛଟ୍ଠିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ଇମମ୍ହା କହାପଣାତି ପନ ଅୱଧିପଞ୍ଚମୀନିଦ୍ଦେସତୋ କହାପଣତୋ ଦ୍ୱୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଭୱନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦେହୀତି ଇମମ୍ହା କହାପଣାତି ସଦ୍ଦନ୍ତରତୋୱଧାରଣଂ ଗମ୍ୟତେ’’ତି ।

‘‘ପୁବ୍ବପଠମାନମତ୍ଥାତିସୟୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (୮-୧-୧୨-ୱା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାହ-‘ପୁବ୍ବପଠମାନଂ ମିଚ୍ଚାଦି, ପୁବ୍ବପଠମାନଂ ପୁବ୍ବପଠମ ସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥାତିସୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପକଂସୋ, ତସ୍ସ ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ, ସବ୍ବପଠମଭାୱସଙ୍ଖାତ ଅତ୍ଥାତିସୟମତ୍ତାୱ ୱଚନିଚ୍ଛାତି ନ ଏତ୍ଥ ୱିଚ୍ଛାତି ତେସମଧିପ୍ପାୟୋ, ୱିକସନକିରିୟାୟ ପାକକିରିୟାୟାତି ୱୁତ୍ତେପି ୱିକାସକରଣକିରିୟାୟ ପାକକରଣକିରିୟାୟାତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ‘ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ପୁପ୍ଫ’ନ୍ତି ତ୍ୟାଦୋ, ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ୱିକସନଂ କରୋନ୍ତି, ପଠମଂ ପଠମଂ ୱଚନଂ କରୋନ୍ତୀତି କିରିୟାୱିସେସନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ପୁବ୍ବାତି ମତା ପଠମାଭିମତାତି ଇମିନା ପୁବ୍ବପଠମଭାୱେନାଭିମତାନଂ ବହୁତ୍ତ ବ୍ୟାପନେନ ୱିଚ୍ଛାସବ୍ଭାୱେ କାରଣମାହ ।

‘‘ଡତର ଡତମାନଂ ସମସମ୍ପଧାରଣାୟମିତ୍ଥୀନିଗଦେ ଭାୱେ ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି (୮-୧-୧୨-ୱା) ୱୁତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୟୋଗା ଇତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ନିଗଦ୍ୟତେନେନେତି ନିଗଦୋ, ଇତ୍ଥୀ ନିଗଦୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଇତ୍ଥିନିଗଦୋଭାୱୋ, ତସ୍ମିଂ ଇତ୍ଥୀନିଗଦେ ଭାୱେ, ତଦାହ-ରତରରତ ମନ୍ତାନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ୟସ୍ସ ସୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋଭାୱୋ, ତସ୍ମିଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ଭାୱେ ୱତ୍ତମାନାନଂ ରତରରତମନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନମଭିମତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କସ୍ମିଂ ୱିସୟେତି ଆହ-‘ସମସମ୍ପଧାରଣ ୱିସୟେ’ତି, ସମେନ ଅଡ୍ଢତାଦିନା ଗୁଣେନ ଇମେ ଉଭୋ ଅଡ୍ଢା ଇତ୍ୱେୱଂ ରୂପା ସମ୍ପଧାରଣା ନିରୂପନା ଅୱବୋଧୋ ସମସମ୍ପଧାରଣା, ସାଏୱ ୱିସୟୋ, ତସ୍ମିଂ ସତି, ଅଡ୍ଢତାୟ ବହୁୱିଧତ୍ତାଭାୱା କିରିୟାଦିୟୋ ଗାଭାୱା ଚ ନତ୍ଥେତ୍ଥ ୱିଚ୍ଛାତି ତେସମଧିପ୍ପାୟୋ, ପୁଚ୍ଛିୟମାନାତି ଇମିନା ଇମେ ଉଭୋ’ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ପୁଚ୍ଛାୱାକ୍ୟତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପରବ୍ୟୱହାରେନାହ-‘ଆଖ୍ୟାତାଦୀନଂ ୱିସୟତ୍ତ’ନ୍ତି, ଇମିନା ଆଖ୍ୟାତାଦୀନମେୱ କିରିୟାଜୋତକପଦଭାୱେନ ପୋନୋପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାତକିରିୟା ଧମ୍ମସ୍ସ ଧନସମେୱ ୱିସୟତ୍ତଂ ଦୀପେତି, ଅତିସୟୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଇମିନା ପପଚତିସଦ୍ଦେପକାରୋ ପକଂସତ୍ଥ ଜୋତକୋ ଉପସଗ୍ଗୋତି ଦସ୍ସେତି, ହିୱିଧିମ୍ହୀତି’ଲୂ-ଚ୍ଛେଦନେ’ଇଚ୍ଚସ୍ମା ୱିଧିମ୍ହି ହିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ‘‘ପଞ୍ହପତ୍ତନାୱିଧୀସୁ’’ତି (୬-୯) ଇମିନା ସୁତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଓସ୍ସାତି ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମେଓପଚ୍ଚୟେ’’ତି (୫-୮୨) ଓକାରସ୍ସ, ‘ପୁବ୍ବେକ-କତ୍ତୁକାନ’’ (୫-୬୨) ମିଚ୍ଚେୱାତି ଏୱକାରେନ ପରେସମିୱାୟମପ୍ୟାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚୟୋ ଚେ ୱିଧୀୟତେ, ତଦା ପପଚତିଇଚ୍ଚତ୍ର ୱିୟ ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ୱିଧୀୟମାନେନ ପଚ୍ଚୟେନେୱ ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ପକାସିତତ୍ତା ନ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ୟଦା ତୁ ଭୁସଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପଚତୀତି ୱଚନିଚ୍ଛା ତଦାପି ପପଚତୀତି ଭୱତ୍ୟେୱ ।

ଇହ ଇମସ୍ମିଂ ଉଦାହରଣେ, ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ଇଚ୍ଚେୱାତି ଇମିନା ଅନୁକରଣମତ୍ତମେୱେତଂ ନତ୍ଥେତ୍ଥାଭିକ୍ଖଞ୍ଞନ୍ତି ପାଣିନିୟା ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ଦ୍ୱିତ୍ତମ୍ପଟିପାଦେନ୍ତି, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ତାଦିସେନ ୱଚନେନ ପୟୋଜନଂ, ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞେୟେୱ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ଏୱମଞ୍ଞତେ ‘‘ପଟଇଚ୍ଚେତମନୁକରଣଂ ଭୱନ କିରିୟମ୍ପତି ୱତ୍ତତୀତି [ଭୱନକିରିୟାମତୀ ୱୁତ୍ତୀତି (ପୋତ୍ଥକେ)] କିରିୟାଧମ୍ମଂ ପୋନୋପୁଞ୍ଞମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥେୱା’’ତି, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି-‘ପଟପଟା ଭୱତୀତି ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନ’ନ୍ତି, ଅନିତିସ୍ମିନ୍ତି ଇତିସଦ୍ଦେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ, ରାପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ପଠମଂ ଦ୍ୱିତ୍ତେ କତେ ପଚ୍ଛା ରାପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ରାପ୍ପଚ୍ଚୟମକତ୍ୱାପି ପକାରନ୍ତରେନ ସାଧେତୁମାହ- ‘ଅଥୱା’ ଇଚ୍ଚାଦି, ଦୀଘୋ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ପଠମଂ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପଟପଟକରୋତୀତି ଠିତେ ନିଚ୍ଚଂ ଦୀଘୋ, ପଟପଟା କରୋତୀତି ଏତ୍ଥ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟପଟାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଟପଟାୟତୀତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।

୫୫. ସ୍ୟାଦି

ଏକସ୍ସ ଏକସ୍ସ ଇତି ଠିତେ ପୁବ୍ବୱିଭତ୍ତିୟା ଲୁତ୍ତେ ସଂହିତାୟଞ୍ଚ କତାୟଂ ଏକେକସ୍ସ, ଏୱଂ ମତ୍ଥକେନ ମତ୍ଥକେନାତି ଠିତେ ମତ୍ଥକ ମତ୍ଥକେନାତି ।

୫୬. ସବ୍ବା

ଅଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଠିତେ ଇମିନା ୱିଭତ୍ତିୟା ଲୋପେ ଅକାରସ୍ସ ‘‘ତଦମିନା’’ (୧-୪୭) ଦିନା ଓକାରେ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞନ୍ତିପି ହୋତି ।

୫୭. ୟାୱ

ୟାୱବୋଧନ୍ତି ‘‘ୟାୱାୱଧାରଣେ’’ତି (୩-୪) ଅସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ ।

୫୮. ବହୁଲ

କ୍ୱଚି ପୱତ୍ୟପ୍ପୱତ୍ତି, କ୍ୱଚଞ୍ଞଂ କ୍ୱଚି ୱା କ୍ୱଚି ।

ସିୟା ବହୁଲସଦ୍ଦେନ, ୱିଧି ସବ୍ବୋ ୟଥାଗମଂତି ॥

ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକାୟଂ ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନିୟଂ

ପଠମକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଦୁତିୟକଣ୍ଡ ୱଣ୍ଣନା

୧. ଦ୍ୱେଦ୍ୱେ

ଅୱୟୱସମ୍ବନ୍ଧେତି ସ୍ୟାଦ୍ୟୱୟୱୀସମୁଦାୟେନ ଦ୍ୱେଦ୍ୱେତି ୱୁତ୍ତାନମୱୟୱାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧେ, ଅତେତ୍ଥ ୱୁତ୍ୟନୁକୂଲାୟ ପଞ୍ଚିକାୟ ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ, ପଞ୍ଚିକାନୁ କୂଲାୟ ୱୁତ୍ତିୟା ୱା, ନ ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନମଞ୍ଞୋଞ୍ଞାନୁକୂଲତା ଦିସ୍ସତି, ତଥାହି ୱୁତ୍ତିୟଂ-‘ଏକାନେକତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତମାନତୋ ନାମସ୍ମା’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ପକତିୱିସେସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚିକାୟନ୍ତୁ ତବ୍ବିସେସନ ୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୱିସେସନୱସେନ ଚ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତଦେୱ ମୁଭିନ୍ନନ୍ନାଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁକୂଲତା ଦିସ୍ସତି, ତତୋ ଏତ୍ଥ ୟଥା ଦ୍ୱିନ୍ନମଞ୍ଞୋଞ୍ଞାନୁକୂଲତା ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ବ୍ୟାଚିକ୍ଖିସ୍ସାମ ‘‘ୟଦି ପନେତ୍ଥ ୱୁତ୍ୟାନୁକୂଲା ପଞ୍ଚିକା ଭୱେୟ୍ୟ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥପକ୍ଖୋ ଜହିତବ୍ବୋ ସିୟାତି ‘ତେ…ପେ॰… ଏକାନେକତ୍ଥେସୁ’ତି ଚ, ତେନ…ପେ॰… ୟୋଜନିୟ’ନ୍ତି ଚ ଏତେସଂ ଜହିତବ୍ବତାୟ ବହୁପାଠୱିଲୋପୋ ଆପଜ୍ଜତି, ୟଦି ପନ ପଞ୍ଚିକାନୁକୂଲା ୱୁତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ ୱୁତ୍ତିୟଂ କିଞ୍ଚିମତ୍ତଂ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବ ମତ୍ତମେୱ ସିୟାତି ବହୁୱିଲୋପାପତ୍ତି (ନ) ହୋତୀତି ଏତେସଂ ଦ୍ୱେଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ଏକାନେ କତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତମାନତୋ ନାମସ୍ମା’ତି ୱୁତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ଏୱଞ୍ହି ସତି ସତ୍ଥନ୍ତରେନାପି ସହ ଘଟତେ, ସୁତ୍ତେ ‘ଦ୍ୱେଦ୍ୱେକାନେକେସୁ ନାମସ୍ମା’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘ଏକାନେକେସୂ’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସନଂ ୱା ୟୁଜ୍ଜତି

ପକତିୱିସେସନୱସେନ ୱା ୟଦେତଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସନଂ, ତଦା ସାମତ୍ଥିୟା ଏକାନେକେସୂତି ପକତିୱିସେସନମ୍ପି ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟମତ୍ଥ ବଲଂ, ତଥାହ୍ୟେକାଦୀସୁ ଭୱନ୍ତା ପକତିୱାଚ୍ଚାନମେୱେକତ୍ତାଦିଅବ୍ୟତି ରିତ୍ତଅତ୍ଥମତ୍ତାଦୀରୂପାନଂ ଜୋତକା ସ୍ୟାଦୟୋ କଥମେକତ୍ତାଦୀସୁ ୱତ୍ତମାନତୋ ନାମସ୍ମା ଅଞ୍ଞତୋ ସିୟୁନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନାମୱିସେସାକ୍ଖେପୋ, ତଥା ଇତ୍ଥିଣାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟାଦୀନମ୍ପି ପନ ପକତିୱିସେସାନୁପାଦାନେପି ୟତୋ ଧାତ୍ୱାଦି ୱାଚ୍ଚୋତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି, ସାମତ୍ଥିୟା ତତୋ, ଧାତୁତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେହି [ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତ ୱାଚ୍ଚେହି (ପୋତ୍ଥକେ)] ନ ହୋନ୍ତେ ୱିତ୍ତିପଚ୍ଚୟା, ତଥା ଣାଦିପଚ୍ଚୟାପି… ୱିଭତ୍ୟନ୍ତା ୱିଧାନତୋ, ୟଦେତମ୍ପକତିୱିସେସନଂ ତଦାପି ସାମତ୍ଥିୟେନେୱ ଏକତ୍ତାଦୀସୁ ୱତ୍ତମାନତୋ ନାମସ୍ମା ତଜ୍ଜୋତନାୟ ଭୱନ୍ତା ସ୍ୟାଦୟୋ କଥମଞ୍ଞତ୍ଥ ହୋନ୍ତି ଅସମ୍ଭୱାତି ଏକାନେକେସୁ ଦ୍ୱେଦ୍ୱେତି ଲବ୍ଭତି, ଅଥୱା ସରୂପେନ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ସାମତ୍ଥିୟେନେକାନେକତ୍ଥେସୂତି ଗମ୍ମମାନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା‘ତେଚା’ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ଏକାନେକେସୁ ୱତ୍ତମାନତୋ ନାମସ୍ମାତି କିମତ୍ଥଂ ଅସତ୍ୱଭୂତାୟ କିରିୟାୟେକତ୍ତାଦିସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱା କ୍ରିୟତ୍ଥାଚ ତ୍ୟାଦୀହି ୟେୱେକତ୍ତାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେହି ଚ ନ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପୟୋଜନନ୍ତରମାହ-‘ୟମ୍ପନା’ତିଆଦି, ପଞ୍ଚକନାମତ୍ଥସ୍ସାଧିପ୍ପେତଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ପକ୍ଖସ୍ସେତସ୍ସେୱ ୟୁତ୍ତତ୍ତା । ତଥାହି ସଙ୍ଖ୍ୟାକମ୍ମାଦୟୋ ନାମ ୱାଚ୍ଚସ୍ସ ଦବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମୋ ସକତ୍ଥୋ-ପସଜ୍ଜନୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଦବ୍ବେୟେୱ ୱତ୍ତତେ… ଦବ୍ବେୟେୱାନ୍ୟନୟାଦିୱୋହାରା, ତତ୍ଥ ଦବ୍ବୱାଚିନା ସଦ୍ଦେନ ଦବ୍ବଧମ୍ମାନମବ୍ଭନ୍ତରୀକରଣନ୍ତି ନାୟୁତ୍ତମେତଂ ନାମେନ ପଞ୍ଚନ୍ନମଭିଧାନଂ, ୱିଭତ୍ତିୟୋ ପନ ଜୋତିକା, ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ, ତଥା ଚାମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧଚିନ୍ତାୟଂ–

ସଦ୍ଦୋ ସକତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱାନ, ପଦତ୍ଥଂ ଦବ୍ବସଞ୍ଞିତଂ ।

ସମୱେତଂ ୱଦେ ଲିଙ୍ଗଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟଂ କମ୍ମାଦିକମ୍ମି ଚେତି ॥

ଏକାନେକେସୁ ସ୍ୟାଦୀନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତେନା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାତି ୟେନ ପଞ୍ଚକୋ ନାମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଏକାଦୀସୁ ଚ ଅତ୍ଥେସୁ ଜୋ-ତନୀୟେସୁ ସ୍ୟାଦୟୋ ୱିଧିୟିସ୍ସନ୍ତି ତେନ, ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘ଅଂୟୋ’ଆଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ, ସଭାୱତୋତ୍ୟାଦିକସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ୟଦ୍ୟପି ସ୍ୟାଦୟୋ ଏକାନେକେସୁ ହୋନ୍ତି ତଥାପି ଏକାଦୟୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତନ୍ତି ନ ସଙ୍ଖ୍ୟାମତ୍ତେ, ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ସମ୍ଭୱାଭାୱା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟେ ଭୱତୀତି ନ ସଙ୍ଖ୍ୟାପି ସ୍ୟାଦୀନମତ୍ଥୋ’’ତି (ନ) କେୱଲଂ ସକତ୍ଥ ଦବ୍ବାଦିୟେୱ ସ୍ୟାଦୀନମତ୍ଥୋ ନ ଭୱତି, ଅପି ତୁ ସଙ୍ଖ୍ୟାପୀତ୍ୟପିସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ଅନେନ ସଙ୍ଖ୍ୟା ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥୋ ଚତୁକ୍କୋ ନାମତ୍ଥୋତ୍ୟୟମ୍ପକ୍ଖୋ ନିରାକତୋ ପଞ୍ଚକୋ ନାମତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସନେ ସଙ୍ଖ୍ୟାକମ୍ମାଦୀନଂ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଜୋତିକା ହୋନ୍ତି, ତିକୋ ନାମତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସନେ ତୁ ସଙ୍ଖ୍ୟାକମ୍ମାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତିୱାଚ୍ଚା ହୋନ୍ତି, ଇଦାନି ଅଧିପ୍ପେତପଞ୍ଚକନାମତ୍ଥେ ସକତ୍ଥାଦିକଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତ୍ଥା’ତିଆଦିମାହ, ତତ୍ଥ ସକତ୍ଥୋ ୱିସେସନନ୍ତି ସରୂପାଦି ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିସେସନତ୍ତେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତଂ ତଂ ସକତ୍ଥୋ ନାମତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତି ‘ସରୂପଜାତିଗୁଣଦବ୍ବାନି’ତି ।

ବଲେନ ୟସ୍ସା ଭିନ୍ନେସୁ, ପୱତ୍ତନ୍ତେ ଗଗାଦୀସୁ ।

ସା ଜାତ୍ୟଭିନ୍ନଧୀସଦ୍ଦା, ସୁତ୍ତଂ ପୁପ୍ଫେସ୍ୱିୱାନ୍ୱୀତଂ ॥

ଦବ୍ବାଧାରୋ ତତୋ ଭିନ୍ନୋ, ନିମିତ୍ତଂ ତପ୍ପତୀତିୟା ।

ଭାୱାଭାୱସଭାୱୋ ୟୋ, ସୋ ଗୁଣୋ ନିଗ୍ଗୁଣୋ ମତୋ ॥

ସରୂପଂ ସଦ୍ଦରୂପଂୱ, ଜାତିୟା ୟଂ ୱିସେସନଂ ।

ୱିସେସୀୟତି ୟଂକିଞ୍ଚି, ଦବ୍ବଂ ତଂ ସମୁଦୀରିତଂ ॥

ଇଦାନି ସରୂପାଦିନୋ ୱିସେସନସ୍ସ ସକତ୍ଥଭାୱଂ ଜାତ୍ୟାଦିୱିସେସସ୍ସ ଦବ୍ବଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତ୍ଥା’ତିଆଦିମାହ, ସରୂପେ ୱତ୍ତତେ ସଦ୍ଦୋତି ୱିୟଭେଦୋପଚାରେନାହ-‘ସଦ୍ଦସ୍ସ ସରୂପେନା’ତି, ଏତ୍ଥ ପନ ଗୋତି ଜାତିମତ୍ତୱାଚିନି ଗୋସଦ୍ଦେ ପୟୁତ୍ତେ ଗୋସଦ୍ଦୋ ଜାତିମତ୍ତମାହେତି ସୋ ଜାତିଂ ୱିସେସେତି ନାମ । ୟଟ୍ଠିଆଦିସଦ୍ଦେହି ୟଟ୍ଠିଆଦିସହଚରିତା ଉପଚାରତୋ ଗହିତାତି ୟଟ୍ଠିଆଦିଦବ୍ବେହି ୟଟ୍ଠିଆଦିସହଚରିତା ପୁରିସା ୱିସେସୀୟନ୍ତୀତି ଆହ-‘ଦବ୍ବମ୍ପି ଦବ୍ବନ୍ତରସ୍ସ ୱିସେସନଭୂତମ୍ଭୱତୀ’ତି, ୟଟ୍ଠିୟୋପୱେସୟାତି ୟଟ୍ଠିସଦ୍ଦୱଚନୀୟ ୟଟ୍ଠିଦବ୍ବୱିସିଟ୍ଠେ ପୁରିସେ ପୱେସୟାତି ଅତ୍ଥୋ, କୁନ୍ତେପୱେସୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱନୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତଚତୁବ୍ବିଧସକତ୍ଥତୋ ପରୋପି ଅତ୍ଥି ସକତ୍ଥୋତି ଆହ-‘କତ୍ଥଚୀ’ତିଆଦି, ସମ୍ବନ୍ଧନିମିତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନିମିତ୍ତଂ କାରଣଂ ପଚ୍ଚୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସୋତି ସମାସୋ, ଏତ୍ଥ ହି ଦଣ୍ଡୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅସ୍ସାତି ସାମିନୋ ପୁରିସସ୍ସ ସଂସଙ୍ଖାତଦଣ୍ଡାଦିଦବ୍ବେନ ସହୟୋ ସସ୍ସାମିସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସୋପି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ, ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି-‘ଦଣ୍ଡପୁରିସସମ୍ବନ୍ଧା ଦଣ୍ଡୀତି ପଚ୍ଚୟୋ’ତି, (କିରି)ୟା ପଦତ୍ଥସ୍ସାପି ୱିସେସନତ୍ତେନ ସକତ୍ଥଭାୱୋ ଜାତିପଦତ୍ଥାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତ ଠାନେୟେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ପାଚକୋତି ଏତ୍ଥ କିରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ ପରାଭିମତଂ ସକତ୍ଥମ୍ପି ପରୋପଦେସେନୋପଦିସିତୁକାମୋ ଇଧ ସମ୍ବନ୍ଧସକତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେୟେୱ କିରିୟାସକତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘କତ୍ଥଚି କିରିୟାପୀ’ତିଆଦିମାହ । ନାମସଭାୱେନ ୱିଞ୍ଞାୟମାନଂ ପଞ୍ଚମଂ ନାମସଙ୍ଖାତମତ୍ଥଂ ଦବ୍ବପଦତ୍ଥେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଜାତିଗୁଣକିରିୟାଦବ୍ବାନୀତି ହି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ନାମତ୍ଥୋ, ନାମମ୍ପି ଅନ୍ୱତ୍ଥରୁଳ୍ହିୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ପୁମିତ୍ଥିନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗୱସେନ ତିୱିଧମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି… ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଚତୁବ୍ବିଧେ ଅତ୍ଥେ ନମତି, ତେ ୱା ଅତ୍ତନି ନାମେତୀତି ଇମିନା କାରଣେନ. ସାମଞ୍ଞଗୁଣ କିରିୟାୟଦିଚ୍ଛାୱସେନାଞ୍ଞଥାପି ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତଂ ନାମସ୍ସ ୱଦନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି ୟଦିଚ୍ଛାନାମସ୍ସ ଦବ୍ବନାମେନେୱ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଏସାତି ପସିଦ୍ଧିମା ଅତ୍ଥୋ, ୟମ୍ପନାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସାଧେତି ‘ତତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦିନା, ଅଭିଧାୟକତ୍ତେନ ଜୋତକତ୍ତେନ, ଇକାରନ୍ତତୋତି ମୁନିସଦ୍ଦତୋ, ଅଞ୍ଞଥାତି ଇକାରନ୍ତତୋ ନ ଭୱତି ଚେ, ଅତୋତି ଆଦେସ ଭୱନତୋ ଫଲଂ ଦସ୍ସିତଂ ନ ସିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘ଏୱଂ କୁମାରୀ କୁମାରିୟୋ’ତିଆଦୀସୁ ଏୱନ୍ତି ୟଥା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ଇକାରନ୍ତତୋ ସ୍ୟାଦୀନମୁଦାହରଣମନାଦେସତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏୱମିତ୍ଥିୟମ୍ପି ଅନାକାରନ୍ତତୋତି ଦସ୍ସେତି, ଉପଲକ୍ଖଣଂ ଚେତମିନୀ-ନୀ-ଊ-ତି-ପଚ୍ଚୟନ୍ତାଦୀନଂ, ଅସତି…ପେ॰… ୱଚନେତି ଇମିନା ପାଣିନିୟାନଂ ୱିଭତ୍ତିସଞ୍ଞାୱିଧାୟକସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତରସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ୱିଭତ୍ତିଚ’’ (୧-୪-୧୦୪) ଇତି ହି ତେସଂ ସୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ‘ସ୍ୟାଦୀନଂ ତ୍ୟାଦୀନଞ୍ଚ ୱିଭତ୍ତିସଞ୍ଞା ହୋତୀ’ତି, ଭୱନ୍ତୀତି ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ୱିଭତ୍ତିସଦ୍ଦୱଚନୀୟାନି ଭୱନ୍ତି, ସୋ (ୟେୱତ୍ଥୋ) ୱିଭତ୍ତିଚ୍ଚନେନ ୱିଭଜୀୟତୀତି ୱିଭତ୍ତି, କମ୍ମେ କ୍ତିପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତୋୟଂ ୱିଭତ୍ତି ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେତି, କଥମ୍ପନେତେସୁ ସ୍ୟାଦୀସୁ ୱିଭଜୀୟତିଚ୍ଚସ୍ସ ୱାକ୍ୟତ୍ଥାସ୍ସାନୁଗମୋ ୟେନେୱଂ ୱୁଚ୍ଚତିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ୟେନ ୟଥା ଚ ୱିଭଜୀୟତି ତମୁପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ-‘ତଥା ହି’ଚ୍ଚାଦି ।

୨. କମ୍ମେ

ୱୁତ୍ତିୟଂ କତ୍ତୁକିରିୟାୟାତି କତ୍ତୁସାଦ୍ୟତାୟ ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧିନିୟା କତ୍ତୁକମ୍ମଟ୍ଠାୟପି ଦୁୱିଧାୟ କିରିୟାୟ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ କରୋତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧନତ୍ଥୋତି ଆହ-‘କରୀୟତି ଅଭିସମ୍ବନ୍ଧୀୟତୀ’ତି, ୟଂକିଞ୍ଚି ପଦତ୍ଥରୂପଂ ସମ୍ବଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ଚାନ୍ୱତ୍ଥୱସେନେୱାୟଂ କମ୍ମୱୋହାରୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେତି, ସବ୍ବକାରକାନମ୍ପି ପନ କିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧ ସବ୍ଭାୱେପି କିରିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧୀୟମାନତ୍ତେନେୱ ୟଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତଂ ତଦେୱ କମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, କତ୍ତାଦି କତ୍ତୁ କିରିୟାୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧୀୟମାନତ୍ତେପି କତ୍ତାଦିତ୍ତୱଚନିଚ୍ଛାୟେୱ କମ୍ମଂ ନ ହୋତି… ୟସ୍ମା ୱଚନିଚ୍ଛାୟେୱ କାରକାନି ଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ସବ୍ବକାରକାନମ୍ପି କାରକନ୍ତରପ୍ପତ୍ତିୟଂ ତଦଭାୱୋ ୟଥାୟୋଗଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ୱାକ୍ୟେକଦେସେନେତ୍ୟନେନ ‘‘ଦ୍ୱେଦ୍ୱେକା’’ଦିନୋ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ଇଚ୍ଚାଦିନୋ ଚ ଏକୱାକ୍ୟତ୍ତଂ ସୂଚେତି, ପକରଣସ୍ସ ମହାୱାକ୍ୟରୂପତ୍ତା ୱିପ୍ପକଟ୍ଠାନିପି ୱାକ୍ୟାନି ଆକଙ୍ଖାଦିସଭାୱେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧାନୁଭୱନେନେକୱାକ୍ୟଭାୱମ୍ପଟୀପଜ୍ଜନ୍ତେ, ୱୁତ୍ତୀ ହି–

‘‘ଆକଙ୍ଖାୟୋଗ୍ଗତା ସତ୍ତା, ବୀଜଂ ସନ୍ନିଧିନୋ ୟତୋ ।

ୱିପ୍ପକଟ୍ଠାନି ୱାକ୍ୟାନି, ମହାୱାକ୍ୟଂ କରୋନ୍ତ୍ୟତୋତି ॥

ସାମଞ୍ଞେନାତି କମ୍ମାଦ୍ୟୱିସେସେନ, ପୁବ୍ବାଚରିୟସମଞ୍ଞାୱସେନାହ ‘ଦୁତିୟାଦିକା’ତି, ତେନ ୟଦ୍ୟପି ତ୍ୟାଦିନୋପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୂରଣିୟା ଦୁତିୟାତି ସକ୍କା ୱୋହରିତୁଂ, ତଥାପି ସ୍ୟାଦୀନଂ ଦୁକେୟେୱ ଦୁତିୟାତତିୟା ରୁଳ୍ହୀତି ନତ୍ୟାଦୀନଂ ଦୁକାନି ଦୁତିୟାଦିସଦ୍ଦେନ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ୱିସିଟ୍ଠେସୂତି କମ୍ମାଦିନା ୱିସେସିତେସୁ, ତିୱିଧଂ କମ୍ମନ୍ତି ସକସମୟପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା କମ୍ମସ୍ସ ତିୱିଧତ୍ତମାହ, ଅଞ୍ଞେ ତୁ ସତ୍ତୱିଧମିଚ୍ଛନ୍ତି, କଥଂ–

ନିବ୍ବତ୍ତିୱିକତିପ୍ପତ୍ତି, ଭେଦେନ ତିୱିଧଂ ମତଂ,

ତତ୍ଥେଚ୍ଛିତତମଂ କମ୍ମଂ, କମ୍ମଂତ୍ୱଞ୍ଞଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।

ଇଚ୍ଛିତଞ୍ଚାନିଚ୍ଛିତଞ୍ଚ, ନେୱିଚ୍ଛିତମନିଚ୍ଛିତଂ,

ତଥାଞ୍ଞପୁବ୍ବଂ ନାଞ୍ଞପୁବ୍ବନ୍ତି, ଏୱମଞ୍ଞଂ ଚତୁବ୍ବିଧନ୍ତି ॥

ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତାଦୀନି ଉପରିୟେୱାପି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତତ୍ରେଚ୍ଚାଦିନା ତିୱିଧଂ କମ୍ମଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମମେକେ-ନେକଧା ପରିକପ୍ପେନ୍ତି, ତଦିହ ପକାସୟିସ୍ସାମ–

ସତୀ-ସତୀ ୱା ପକତି, ନ ୟତ୍ଥ ପରିଣାମିନୀ,

ନିସ୍ସୀୟତେ ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, କମ୍ମମଞ୍ଞେସମଞ୍ଞଥା ।

ଅସନ୍ତଂ ଜାୟତେ ୟଂ ୱା, ୟଂ ସନ୍ତମପ୍ପକାସତି,

ଉପ୍ପତ୍ୟା-ଭିବ୍ୟତ୍ତିୟା ୱା, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥

ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘କଟୱିକାରସ୍ସ କାସସଙ୍ଖାତା ୱିଜ୍ଜମାନା ପକତି ପରିଣାମିନୀ କଟୱିକାରମ୍ପତି ପରିଣମନ୍ତୀ ୟତ୍ଥପ୍ପୟୋଗେ ନ ନିସ୍ସୀୟତେ… କଟଂ କରୋତୀତେତ୍ଥ କେୱଲମତ୍ଥାୱଗମମତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ତା କାସେତି ଅସୁୟ୍ୟମାନତ୍ତା ଚ, ପକତିୟା ତୁ ସୁୟ୍ୟ ମାନତ୍ତେ ୱିକାରିୟଂ ସିୟା, ତେନେୱ କାସେ କଟଂ କରୋତି, ତଣ୍ଡୁଲେ ଓଦନଂ ପଚତୀତି ଦ୍ୱୟତ୍ଥୋ କରୋତି ପଚତି ଚ, ତସ୍ମା କାସେ କରୋତି ତଣ୍ଡୁଲେ ପଚତୀତି ୱିକାରୀୟତି, କଟଂ କରୋତି ଓଦନମ୍ପଚତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତୀ ୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅସତୀ ୱା ପକତି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାୟେୱ ୟତ୍ଥ ନ ନିସ୍ସୀୟତେ… [(ୟଥା) (ପୋତ୍ଥକେ)] ( ) ସଂୟୋଗଂ ଜନୟତି ୱିଭାଗମୁପ୍ପାଦୟତୀତି ସଂୟୋଗୱିଭାଗାନଂ କସ୍ସାପି ପକତିୟା ଅୱିକାରତ୍ତା ସଂୟୋଗୱିଭାଗୱନ୍ତେ ହ୍ୟୱିକତେହେୱ ତେସଂ ଜନନତୋ, ତମେୱମ୍ଭୂତମନିସ୍ସିତପକତିକଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନ (ପକତି) କଂ ୱା କାରିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମଂ ନାମାତି ଏକୋ, ଅଞ୍ଞେସମଞ୍ଞଥାତି ୱତ୍ୱା ତନ୍ଦସ୍ସେତି ‘ଅସନ୍ତ’ମିଚ୍ଚାଦିନା, ୟଂ ଅସନ୍ତମୱିଜ୍ଜମାନଂ ଜାୟତେ, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମଂ, ୟଥା ସୁଖଂ ଜନୟତି ବୁଦ୍ଧିମୁପ୍ପାଦୟତୀତି, ସନ୍ତଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ୱା କେୱଲମପ୍ପକାସିତପୁବ୍ବଂ ୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିୟା ୱା ପକାସତି, ତମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମଂ, ୟଥା ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟତିସାମଞ୍ଞମଭିବ୍ୟଞ୍ଜୟତୀ’’ତି, ତଦେୱଂ କେସଞ୍ଚି ମତେନ ଅନିସ୍ସିତପକତିକଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନପକତିକନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମମ୍ପି ଅଞ୍ଞେସମ୍ମତେନ ଅସନ୍ତଂ ଜାୟମାନଂ ସନ୍ତମପ୍ପକାସମାନନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମମ୍ପୀତିସବ୍ବମ୍ପି ଅଟ୍ଠିତପୁବ୍ବମେୱ ଜାୟତୀତ୍ୟସତୋ ଜାନନା ନ ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚତିଚ୍ଚାହ-‘ଅସତୋ ଜନନଂ କରୀୟତୀ’ତି, ଅୱତ୍ଥନ୍ତରନ୍ତି ଓଦନାଦିନୋ କ୍ଲେଦନାଦିଲକ୍ଖଣମଞ୍ଞମୱତ୍ଥଂ ।

ପକତ୍ୟୁଚ୍ଛେଦସମ୍ଭୂତଂ, ୱିକାରିୟଂ କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ତୁ ।

ଗୁଣନ୍ତରସମୁପ୍ପତ୍ୟା, ଏୱଂ ସା ୱିକତି ଦ୍ୱିଧା ॥

କିଞ୍ଚି ୱିକାରିୟଂ କମ୍ମଂ ପକତିୟା କାରଣସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦେନ ସମ୍ଭୂତଂ, ୟଥା କଟ୍ଠଂ ଭସ୍ମଂ କରୋତୀତି କଟ୍ଠସ୍ସାଚ୍ଚନ୍ତପରାୱତ୍ତି [ପରାୱତ୍ତିୟା (ପୋତ୍ଥକେ)], କିଞ୍ଚି ପନ ଗୁଣନ୍ତରାନମୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକଂ କେୟୁରଂ ୱା କରୋତୀତି ଏୱଂ ଦ୍ୱୀଧା ସା ୱିକତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ୱିଭାୱୀୟନ୍ତେତି ନ ଗମ୍ୟନ୍ତେ, ସା ପତ୍ତି‘ପାପୀୟତି ୱିସୟୀକରୀୟତୀ’ତି କତ୍ୱା ।

ୟତ୍ର କ୍ରିୟାକତୋ କୋଚି, ୱିସେସୋ ନାୱଗମ୍ୟତେ ।

ଦସ୍ସନା ୱାନୁମାନା ୱା, ସା ପତ୍ତୀତି ପକିତ୍ତିତା ॥

ୟତ୍ଥ କିରିୟାକତୋ କିରିୟାସମ୍ପାଦିତୋ ୱିସେସୋ ଅତିସୟୋ କୋଚି ନାୱଗମ୍ୟତେ ନପ୍ପତୀୟତେ ଦସ୍ସନା ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖପ୍ପମାଣେନ ଅନୁମାନପ୍ପମାଣେନ ୱା ୟଥା ନିବ୍ବତ୍ତିୱିକତୀନମତିସୟୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନୁମାନା ୱଗମନୀୟୋ, ତତ୍ର ହି ନିବ୍ବତ୍ତିୟଂ ୱିସେସସିଦ୍ଧିରତିପସିଦ୍ଧା… ଅତ୍ଥଲାଭାଖ୍ୟସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସାୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ କିରିୟାକତ୍ତା, ୱିକାରିୟେ ( ) [(ଏୱ) (ପୋତ୍ଥକେ)] ତୁ କ୍ୱଚି ପଚ୍ଚକ୍ଖୱିସୟୋ… କଟ୍ଠଂ ଡହତୀତି କଣ୍ହତ୍ତାଦିଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖେନେୱୋପଲବ୍ଭନତୋ, କ୍ୱଚିଦନୁମାନଗମ୍ମୋ… ଦେୱଦତ୍ତଂ ରୋସେତି ପସାଦୟତି ୱେତି ୱିସିଟ୍ଠମୁଖୱଣ୍ଣାଦିକାରିୟାନୁମେୟ୍ୟତ୍ତା ରୋସାଦିନୋ, ଏୱଂ ୟତ୍ଥ ନ ୱିସେସସିଦ୍ଧି ଅପି ତୁ ପତ୍ତିମତ୍ତଂ, ସା ପତ୍ତୀତି ପକିତ୍ତିତା କଥିତା, ଆଦିଚ୍ଚମ୍ପସ୍ସତି ଧମ୍ମମଜ୍ଝେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, କଥଞ୍ଚରହି ଅସନ୍ତସ୍ସ [ସନ୍ତସ୍ସ (ପୋତ୍ଥକେ)] ପତ୍ତିକମ୍ମସ୍ସ କିଞ୍ଚି (ଅକରୋନ୍ତ)ସ୍ସ କାରକତ୍ତଂ, ନ ହି କିଞ୍ଚି ଅକରୋନ୍ତଂ କାରକମ୍ଭୱିତୁମରହତୀତି ଉଚ୍ଚତେ-

ଦସ୍ସନକ୍ଖମତାଭାସୋ, ପଗମବ୍ୟତ୍ତିଆଦୟୋ ।

ୱିସେସା ପତ୍ତିକମ୍ମସ୍ସ, କ୍ରିୟାସିଦ୍ଧିୟମିଚ୍ଛିତା ॥

ଅତ୍ର ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କା ଇତି ଦସ୍ସନେ ଖମତା ଆଭାସୋପଗମୋ ୱିସୟତ୍ତୋପଗମୋ ୱିସୟତ୍ତୋପଗମନଂ ବ୍ୟତ୍ତି ଚେତି ଏୱମାଦୟୋ ୱିସେସା ୟଥାୟୋଗଂ ପତ୍ତିକମ୍ମସ୍ସ କିରିୟାନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ ଇଚ୍ଛିତା, ତତୋ ତସ୍ସ କାରକତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଆଦିଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ହି ଆଦିଚ୍ଚୋ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କା, ତତୋୱ ସୋ ଦିସ୍ସତି ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିଞ୍ଚୋପୟାତୀତି ଦସ୍ସନକିରିୟାନିପ୍ଫାଦକତ୍ଥେନାସ୍ସ କାରକତ୍ତମୁପପଜ୍ଜତେ, ତଥା ଞ୍ଞତ୍ରାପ୍ୟାଦିସଦ୍ଦଗହିତୱିସେସୱସେନ କିରିୟାସିଦ୍ଧିତୋ କାରକତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନନୁ ୱିକାରିୟମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମମେୱ… ତେନ ରୂପେନାସତୋୟେୱ ଜନନତୋ, ପତ୍ତିକମ୍ମମ୍ପି କିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧରୂପେନାସନ୍ତମେୱ ପଚ୍ଛା ତଥା ଭୱତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତିୟେୱାତି ସଚ୍ଚଂ-

ଅତ୍ଥେସା ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠିତି, ସୁଖୁମବୁଦ୍ଧିଗୋଚରପତୀତ୍ୟନୁରୋଧେନ,

ତତ୍ର ୟମ୍ପେତଂ ଘଟତେ, ୟଥା ପତୀତି ସଦ୍ଦତ୍ଥାୱତ୍ତାନତୋ ॥

ୱିସେସାନୁପାଦାନତୋତି ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । କରୀୟତି କଟୋ, କତୋ କଟୋ ଚ୍ଚେୱମାଦୀସୁ ତ୍ୟାଦିପ୍ପଭୁତୀହି ଅତିହିତକମ୍ମାଦିନିସ୍ସୟେସୁପି ଏକତ୍ତାଦୀସୁ ଦୁତିୟାଦୟୋ ପପ୍ପୋନ୍ତି ନିୟମାଭାୱା, ତଥାହି ପଞ୍ଚକେ ନାମତ୍ଥେ କଟାଦିୱଚନୀୟସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀ କମ୍ମାଦ୍ୟତ୍ଥୋ, ତ୍ୟାଦିପ୍ପଭୁତୀତି ଅନଭି ହିତସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାଖ୍ୟସ୍ସାପରସ୍ସ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥସ୍ସାଭିଧାନାୟ ଅଭିହିତେସୁପି କଟାଦୀସୁ କମ୍ମାଦୀସୁ ଦୁତିୟାଦୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ପାଣିନିୟା ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ଚ୍ଚାଦୀସୁ (୨-୩-୨) ‘‘ଅନଭିହିତେ’’ତି (୨-୩-୧) ୱଚନମଧିକରୋନ୍ତି, ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟାୟେୱ ଦୁତିୟାଦୀନପ୍ପସଙ୍ଗେପି ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତେ-କତ୍ତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ଜୋତନାୟାଭିହିତେସୁ ଦୁତିୟାଦୟୋ ସିୟୁଂ, ତିକେ ପନ ସଙ୍ଖ୍ୟାକମ୍ମାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତି ୱଚନୀୟା, ତତ୍ଥ ୟଜ୍ଜପି କମ୍ମାଦିନୋ ପଚ୍ଚୟେନାଭିଧାନଂ, ତଥାପ୍ୟେକତ୍ତାଦୟୋ ନାଭିହିତାତି ତସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାଖ୍ୟସ୍ସାପରସ୍ସ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥସ୍ସାତି ଧାନାୟ ଅଭିହିତେସୁପି କମ୍ମାଦୀସୁ ଦୁତିୟାଦୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ପାଣିନିୟା ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ତି ‘‘ଅନଭିହିତେ’’ତି ୱଚନମଧିକରୋନ୍ତି, ତମୁପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ-‘ତତ୍ରିଦଂ ସିୟା’ତିଆଦି, ତତ୍ର ତସ୍ମିଂ ଦୁତିୟାଦି ୱିଭତ୍ତିୱିଧାନେ ଇଦଂ ଚୋଦ୍ୟଂ ସିୟା, କିନ୍ତି ଆହ-‘ପଞ୍ଚକେ’ଇଚ୍ଚାଦି, ଅନଭିହିତକମ୍ମାଦିନିସ୍ସୟେସୁତି ଅନଭିହିତା କମ୍ମାଦୟୋ ନିସ୍ସୟା ୟେସମେକତ୍ତାଦୀନଂ, ତେସୂତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ୟଥା ସିୟୁନ୍ତି ଜୋତନାୟାଭିଧାନାୟ ଚାତି ୟୁଜ୍ଜମାନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅଭିହିତକମ୍ମାଦିନିସ୍ସୟେସୁପୀତି ଅପିସଦ୍ଦେନ ଅନଭିହିତକମ୍ମାଦିନିସ୍ସୟମେକତ୍ତାଦିଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି, ଆସଙ୍କିୟାତି ପୁବ୍ବକିରିୟାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅପରକିରିୟା ୱେଦିତବ୍ବା, ପଞ୍ଚକେ ତିକେ ଚା ଭିହିତକମ୍ମାଦିନିସ୍ସୟେ ସେକତ୍ତାଦୀସୁ ଦୁତିୟାଦିପ୍ପତ୍ତିମାସଙ୍କାୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚତୁକ୍କୱାଦୀନମ୍ପି ପକ୍ଖମୁବ୍ଭାୱିୟ ପରିହରିତୁଂ ‘ୟଦିଚ୍ଚା’ଦିମାହ, ଅୟନ୍ତେସମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ୟଦେସା ସଙ୍ଖ୍ୟା ପାଟିପଦିକତ୍ଥୋ ତପ୍ପଟିପଜ୍ଜନେ କମ୍ମାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତିୱଚନୀୟା, ତଦା ‘ଅନଭିହିତେ କମ୍ମେ’ତିଆଦିନା ଅନଭିହିତଗ୍ଗହଣଂ କମ୍ମାଦିୱିସେସାନମନୁଭୱନ୍ତମନତ୍ଥକଂ… ଅଭିହିତେ ୱିଭତ୍ତିୱାଚ୍ଚାଭାୱତୋ, ୟଦା ପନାୟଂ ପକ୍ଖୋ ‘ସଙ୍ଖ୍ୟା ୱିଭତ୍ତିୱଚନୀୟା’ତି ତଦା ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ ତ୍ୟେୱମାଦୟୋ ନିଦ୍ଦେସା ୱିସୟସନ୍ଦସ୍ସନମତ୍ତାୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି, ସବ୍ବଥାତି ପଞ୍ଚକତିକୱାଦୀନଂ ଚତୁକ୍କୱାଦୀନଞ୍ଚ ମତୱସେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ, ସଦ୍ଦତ୍ଥାବ୍ୟତିରିତ୍ତତ୍ଥମତ୍ତୋୟେୱାତି ବ୍ୟତିରେକୋ ବ୍ୟତିରିତ୍ତଂ, ନପୁଂସକେ ଭାୱେ କ୍ତୋ, ନ ୱିଜ୍ଜତେ ବ୍ୟତିରିତ୍ତଂ ବ୍ୟତିରେକୋ ଭେଦୋ ୟସ୍ସ ତଂ ଅବ୍ୟତିରିତ୍ତଂ, ଅବ୍ୟତିଭିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ସକତ୍ଥତୋ ଅବ୍ୟତିରିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ଅତ୍ଥସାମଞ୍ଞଂ ୟସ୍ସ ଓଦନାଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ସୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ ।

କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତିୟଂ ତବ୍ବାଦିଣାଦିସମାସେହି ଅଭିହିତମୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ତେହି ଅଭିହିତେପ୍ୟେୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ-‘ଏୱ’ମିଚ୍ଚାଦି, କର-କରଣେ କରୀୟିତ୍ଥାତି କତୋ‘କ୍ତୋ ଭାୱକମ୍ମେସୁ’ତି (୫-୫୬) କମ୍ମେ କ୍ତୋ, ସତିକୋତି ଏତ୍ଥ କୀତୋତି କମ୍ମତ୍ଥେ ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା’’ତି (୪-୧୨୦) ଇକୋ, କମ୍ମତାଗମ୍ୟତେ କିତପ୍ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ କମ୍ମେ ୱିହିତତ୍ତା, ଏୱଞ୍ଚ ଧୁହି କିମେକମୁଦାହରଣଂ ଦତ୍ତମାଚରିୟେନେ ତ୍ୟତୋ ଆହ- ‘ଉଦାହରଣ’ଇଚ୍ଚାଦି, ଅନଭିହିତେତି ୱଚନଂ ୱିନାପୀତି ୱଚନଂ ୱିନା ଏୱାତି ଅୱଧାରଣେ-ଅପିସଦ୍ଦୋ, ସମ୍ଭାୱନେୱା, ୟଦ୍ୟଭିହିତେହି ୱଚନଂ ୱିନାପି ଦୁତିୟାଦୀନମପ୍ପୱତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ, ୱଚନସବ୍ଭାୱେ ତୁ କଥାୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଞ୍ଚ ପନେତ୍ଥ ଦୁତିୟାଦୀନମଭିହିତେ ପସଙ୍ଗାଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ‘‘ପଚ୍ଚତେ ଓଦନୋ, କତୋ କଟୋଚ୍ଚାଦୋପି ୟଦି ଦୁତିୟାଦୟୋ ସିୟୁଂ ପଠମାୱିଧାନସ୍ସାୱକାସୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ ତତୋ ସାମତ୍ଥିୟାନଭିହିତେୟେୱ କମ୍ମାଦୋ ଦୁତିୟାଦୟୋ ସକିରିୟା (ୟଂ ତଦ)ଭିବ୍ୟତ୍ତିୟା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ପଠମେୱତ୍ୱଭିହିତେ’’ତି, ନ ନୁଚ ପଠମାୟାକାରକମୱକାସୋ ରୁକ୍ଖୋ ପିଲକ୍ଖୋତି [ରୁକ୍ଖୋ ପିଲକ୍ଖୋତି କ୍ରିୟାପଦଂ ନ ସୂୟତେତି ୱିଭତ୍ୟନ୍ତରସ୍ସପ୍ପତ୍ତି ମଞ୍ଞତେଭସ୍ସାପଦୀପ] କିମିଦମୁଚ୍ଚତେ ଅକାରକନ୍ତି ୟଦ୍ୟ କାରକଂ ନେଦମ୍ପୟୋଗମରହତି ତତୋ ୟତ୍ଥ ୱିସେସକିରିୟାନ ମସ୍ସୱନଂ ତତ୍ଥ ପଦତ୍ଥସହଚରିତାୟ ସତ୍ତାୟ ପତୀତିୟା ‘ରୁକ୍ଖୋ ଅତ୍ଥି ପିଲକ୍ଖୋ ଅତ୍ଥୀ’ତି ଅପେକ୍ଖୀୟତୀତି କାରକତ୍ତଂ ରୁକ୍ଖାଦୀନ ମତ୍ଥେୱେତି [ଅତ୍ଥେୱେତି ଞ୍ଞତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରଂ ପତିପାଦୟିତୁଂ ସଦ୍ଦୋ ପୟୁଜ୍ଜତେ ଞ୍ଞଣଞ୍ଚ ସତୋଇତି ୟତ୍ର କ୍ରିୟାପଦନ୍ତରସ୍ସ ଅପ୍ପୟୋଗୋ ତତ୍ର ଉସ୍ସଗ୍ଗତୋ ସତ୍ତା ପତୀତିତୁତ୍ଥୀତି କ୍ରିୟାପଦାନୁସଙ୍ଗର କତ୍ତରି ତତିୟପ୍ପସଙ୍ଗରନୱକାସା ପଠମା ତ୍ୟତ୍ଥୋ-ଭସ୍ସପଦୀପ], ନ ଚ ଉଚ୍ଚଂ ନୀଚଂତ୍ୟଧିକରଣୱାଚିତ୍ତେ [ୱାଚିକା] ନିପାତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତ୍ୟନେନ ନତ୍ଥି ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଉଚ୍ଚମତ୍ଥୀତ୍ୟାଧେୟ୍ୟସ୍ସେୱ କତ୍ତୁତ୍ତଂ ନାଧାରସ୍ସାତ୍ୟ କାରକତ୍ତମାଧାରସ୍ସାତ୍ୟୱକାସୋ-ତ୍ଥି ପଠମାୟାତି ‘‘ପଠମାୱିଧା ନସ୍ସାୱକାସୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ-ୟଂ ହେତୁ ଅସିଦ୍ଧୋତି ଚ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟତୋ ପଠମାତ୍ୟୱତ୍ୱା ‘‘ପଠମାତ୍ଥ ମତ୍ତେ’’ତି (୨.୩୯) ସାମଞ୍ଞୱିଧାନତୋ ସିଦ୍ଧୋୟେୱ, ୟଂ ହେତୁତ୍ତାନଭିହିତୱଚନମନତ୍ଥକମିଚ୍ଚେୱ ଠିତଂ ।

ୟଞ୍ଚାତି ଚସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ ଅପରମ୍ପି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଞ୍ଚ ଫଲଂ ମଞ୍ଞତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟଦେତ୍ଥାନ ଭିହିତାଧିକାରୋ ନତ୍ଥି ତଦା ୟଥା ‘କତୋ କଟୋ’ଚ୍ଚତ୍ରତ୍ତେନ କମ୍ମସ୍ସାଭିହିତତ୍ତା ଦୁତିୟା ନ ହୋତି ତଥା ‘କଟଂ କରୋତି ୱିପୁଲଂ ଦସ୍ସନୀୟ’ନ୍ତି କଟସଦ୍ଦତୋ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଦୁତିୟାୟ (ୱିପୁଲାଦିଗତସ୍ସ) କମ୍ମସ୍ସା ଭିହିତତ୍ତା ୱିପୁଲାଦୀହି ୱିସେସନେହି ଦୁତିୟା ନ ସିୟା, ତତୋ ତ୍ୟାଦି ତବ୍ବାଦିଣାଦିସମାସେହି କମ୍ମସ୍ସାନ ଭିହିତତ୍ତମତ୍ତେୱାତି ୱିପୁଲାଦୀହିପି ଦୁତିୟାୱିଧାନସଙ୍ଖାତଂ ଅନଭିହିତେ’’ତି (୨-୩-୧) ଅନଭିହିତ ୱଚନସ୍ସ ଅଧିକାରେ ୟଞ୍ଚ ଫଲଂ ଚିନ୍ତୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୟୁତ୍ତସ୍ସାତିମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସାତି, ପଚ୍ଚେକଂ କରୋତ୍ୟଭିସମ୍ବନ୍ଧତାୟାତି ‘କଟଂ କରୋତି ୱିପୁଲଂ କରୋତି ଦସ୍ସନୀୟଂ କରୋତି’ଚ୍ଚେୱଂ ପଚ୍ଚେକଂ ପଚ୍ଚେକଂ କରୋତିସ୍ସାଭିସମ୍ବନ୍ଧତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, କମ୍ମତା ଅତ୍ଥୀତି ସେସୋ, ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ-‘‘କଟଂ କରୋମୀତି ପୱତ୍ତୋ ୱିପୁଲଂ କରୋମୀ ଦସ୍ସନିୟଂ କରୋମୀତି ଚ ପୱତ୍ତୋୱାତି ୱିପୁଲାଦୀନମ୍ପି ପଚ୍ଚେକଂ କମ୍ମତା ଅତ୍ଥେୱ, ତତ୍ଥେକସ୍ସାଭିଧାନେ ପରେକସ୍ସ ସୁଖମୱଲୋକୟନ୍ତୀତି ତଦଭିଧାନାୟପି ଦୁତିୟା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି, ପକାରନ୍ତରାୱତାରୋ ନାଚରିୟେ ନୋପରୋଧିତୋତି ତମ୍ପି ପନେତ୍ଥ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ-‘‘କଟସଦ୍ଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଦୁତିୟା କଟଜାତି କମ୍ମମଭିହିତୱତୀ, ନ ୱିପୁଲାଦିଗୁଣକମ୍ମଂ, ତତୋ ତଦଭିଧାନାୟ ଚ ଦୁତିୟାୟେୱ ଭୱତି, ଅଥୱା କଟୋୱ କମ୍ମଂ, ତଂ ସାମାନାଧିକରଣ୍ୟେନ ୱିପୁଲାଦୀହିପି ଦୁତିୟା ଭୱିସ୍ସତି, କଟଂ କରୋତି ୱିପୁଲୋ ଦସ୍ସନୀୟୋତି ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୱିପୁଲାଦୟୋ କତ୍ତୁସମାନାଧିକରଣତାୟେୱ ପତୀୟେୟ୍ୟୁଂ ତସ୍ମା କଟସଦ୍ଦସାମାନାଧିକରଣ୍ୟମ୍ପଟିପାଦୟତା ୱସ୍ସମେତ୍ଥ ଦୁତିୟା କରଣୀୟା’’ତି । ନନ୍ୱେମିଚ୍ଚାଦିଚୋଦ୍ୟଂ, ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମତାୟ ସତି, ପପ୍ପୋତୀତି କଟ କମ୍ମେ-ଭିଧାନିୟେ (କତୋ) ତି କ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ କତତ୍ତା ଉଦାରାଦିତୋ କରୋତ୍ୟଭିସମ୍ବନ୍ଧା ଦୁତିୟା ପପ୍ପୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେଚ୍ଚାଦି ପରିହାରୋ, ଅୱୟୱେନ କମ୍ମଂ ନ ୱଦତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅୱୟୱେନାତି ୱିସୁଂୱିସୁଂ, କିଞ୍ଚରହୀତି ଆହ-‘ସଭାୱତୋ ସବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ୱଦତୀ’ତି । ହୋତୁ କାମଂ ଉଦାରାଦିତୋପି ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ପଠମା, କତସଦ୍ଦତୋ କା ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ-‘କତସଦ୍ଦତୋ ପି’ଚ୍ଚାଦି, ଅନ୍ତୋଭୂତୋ ଅନ୍ତୋଗଧୋ ନାମସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ମିଂ କମ୍ମଲକ୍ଖଣତ୍ଥେସୋ ଅତ୍ଥୋ କମ୍ମଲକ୍ଖଣୋ ଅଭିହିତୋ କଥିତୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନନୁ ‘କତୋ କଟୋ’ଚ୍ଚାଦୋ ସଭାୱତୋ ସବ୍ବକମ୍ମୱୁତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋଭୂତନାମତ୍ଥୱୁତ୍ତିୟା ଚାତ୍ଥମତ୍ତେ ହୋତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପଠମାତି ‘କଟଂ କରୋତି ଉଳାରଂ ସୋଭନଂ ଦସ୍ସନୀୟ’ନ୍ତି କଟାଦିତୋପି ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଦୁତିୟାୟ କମ୍ମସ୍ସାଭିହିତତ୍ତା ଉଳାରାଦୀହି ପଠମାପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ଅଭିହିତାଭିଧାନପ୍ପସଙ୍ଗୋପଗତଂ ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟାହ-‘କଟାଦିସଦ୍ଦୋ ତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି, ସାମଞ୍ଞେନାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କଟାଦିସାମଞ୍ଞେନ ।

‘‘କତ୍ତୁରିଚ୍ଛିତତମ’’ନ୍ତ୍ୟନେନ (୧-୪-୪୯) କତ୍ତୁନୋ କିରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧି ତୁମିଟ୍ଠତମଂ ତସ୍ମିଂ ଇଚ୍ଛିତତମେ କମ୍ମସଞ୍ଞଂ ୱିଧାୟ ନିବ୍ବତ୍ୟାଦିକେସୁତୀସୁ କମ୍ମେସୁ ଦୁତିୟା ୱିଧୀୟତେ ପାଣିନୀୟେହି, ଇଚ୍ଛିତତମତ୍ତଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥତ୍ତା କିରିୟାୟ, ଓଦନଂ ପଚତି ଗାୱୁମ୍ପୟୋ ଦୋହତିତ୍ୟାଦୋ(ହି) ଓଦନାଦ୍ୟତ୍ଥା ପଚନାଦିକିରିୟାରବ୍ଭତେତି ଓଦନପୟାଦୀନମିଚ୍ଛିତତମତ୍ତଂ, ତଦୁପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ-‘ୟଂ କତ୍ତୁ’ଚ୍ଚାଦି, ୱିଭତ୍ତିଂ ୱିଧାୟ ଦୁତିୟାଭିମତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପୁନ ପୟାଦିନିପ୍ଫତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଦୋହନାଦିକିରିୟା ୟୁତ୍ତଂ କରଣାଦିରୂପେନ ଅକଥିତଂ ଗୱାଦିକମିଚ୍ଛିତଂ କାରକଂ, ତତ୍ଥାପି ‘‘ଅକଥିତଞ୍ଚା’’ତି (୧-୪-୫୧) କମ୍ମସଞ୍ଞଂ ୱିଧାୟ ତେନେୱ ଦୁତିୟା ୱିଧୀୟତେ, ତଦୁପଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଉପୟୁଜ୍ଜମାନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅତ୍ର ଚେୱମକଥିତନିୟମୋ କତୋ ୱାତ୍ତିକକାରେନ-

ପୁଚ୍ଛିଚିଭିକ୍ଖୀନଂ ଦୁହି,ୟାଚୀନଂ ନିମିତ୍ତମୁପୟୋଗେ ।

ପୁବ୍ବୱିଧିମ୍ହି-କଥିତଂ, ବ୍ରୂସାସୀନଞ୍ଚ ଗୁଣାସତ୍ତନ୍ତି ॥

ଉପୟୁଜ୍ଜତେ ଇଟ୍ଠତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟଂ ବ୍ୟାପାରୀୟତୀତ୍ୟୁପୟୋଗୋ-ପୟୋପ୍ପଭୁତି, ତସ୍ମିଂ, ନିମିତ୍ତଂ ଗୱାଦି, ଅପୁବ୍ବୱିଧିମ୍ହି ଅପାଦାନାଧିକରଣାଦି ପୁବ୍ବସଞ୍ଞା ୱିଧାନାଭାୱେ, ୱିଧାନେ ହି ମାଣୱକା ମଗ୍ଗଂ ପୁଚ୍ଛତି, ରୁକ୍ଖା ଫଲାନ୍ୟୱଚିନାତ୍ୟାଦି ୟଥାରହଂ ଭୱତି, ଗୁଣାସତ୍ତନ୍ତି ଗୁଣେନ ସତ୍ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଗୁଣସଦ୍ଦେନେତ୍ଥ ପଧାନସାଧନଂ ଧମ୍ମାଦିକଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତଂ ପଧାନସାଧନଞ୍ହି କିରିୟାୟୋପକାରକମୁପକାରିୟଂ ପଧାନଭୂତଂ କିରିୟମପେକ୍ଖିୟ ଗୁଣୋ ଭୱତି, ଚୋ-ନୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟେ, ପଧାନନ୍ତୁ ଧମ୍ମାଦିନୋ ପୱତ୍ତିୟା ତଦତ୍ଥତ୍ତା, ଉପୟୁଜ୍ଜମାନଞ୍ଚ ତଂ ପୟୋପଭୁତିଚେତି ୱିସେସନସମାସଂ କତ୍ୱା ଉପୟୁଜ୍ଜମାନପୟୋପ୍ପଭୁତିନୋ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ, ପଭୁତି ସଦ୍ଦେନ ଗୱାଦିନୋ ଗହଣଂ, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଗୋମନ୍ତାଦିନୋ, ଦୁତିୟେନାଦି ସଦ୍ଦେନ ଅଧିକରଣାଦିନୋ, ଚତୁତ୍ଥେନ ୱିନୟାଦିନୋ, ୱିଧାନନ୍ତି ଦୁତିୟା ୱିଧାନଂ, ଦୁତିୟାୱିଧାନମଭିମତନ୍ତି ୟୋଜନୀୟଂ । ପାଣିନିୟେହି ‘‘ତଥା ୟୁତ୍ତଞ୍ଚାନିଚ୍ଛିତଂ’’ (୧-୪-୫୦) ଇଚ୍ଚନେନ କମ୍ମସଞ୍ଞଂ ୱିଧାୟ ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ (୨-୩-୨) ତ୍ୟନେନେୱ ଦୁତିୟା ୱିଧୀୟତେ, ତନ୍ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ୟେନେ’ଚ୍ଚାଦି, ‘‘ତଥା ୟୁତ୍ତଞ୍ଚାନିଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତୀମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୟେନେୱେଚ୍ଚାଦିପଞ୍ଚିକାପାଠାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟୁଜ୍ଜତେତି କିରିୟାଭିସମ୍ବଜ୍ଝତେ, ୟୁତ୍ତନ୍ତି କିରିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧଂ, ଅତ୍ର ତୁ–

ୟଦ୍ୟବୁଦ୍ଧ୍ୟାହିଲଙ୍ଘାଦି, ତଦାହ୍ୟାଦିମନିଚ୍ଛିତଂ ।

ୟଦା ଲଜ୍ଜାଭୟାଦୀହି, ତଦେଚ୍ଛି ତତମଂ ମତଂ ॥

‘‘ତଥା ୟୁତ୍ତଞ୍ଚାନିଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନସ୍ସ ପରିୟୁଦାସୱୁତ୍ତିତୋ ଇଚ୍ଛିତା ଅଞ୍ଞମନିଚ୍ଛିତମନଭିମତମିତରଞ୍ଚ, ତତୋୟେୱ‘ଗାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖମୂଲମୁପସପ୍ପତୀ’ତ୍ୟତ୍ର ନେୱିଚ୍ଛିତନାନିଚ୍ଛିତସ୍ସପି ରୁକ୍ଖମୂଲସ୍ସ କମ୍ମ ସଞ୍ଞା ସିଦ୍ଧାତି ତତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ତି ଦୁତିୟା ୱିଧୀୟତେ, ତନ୍ଦସ୍ସେତି’ନେୱିଚ୍ଛିତନାନିଚ୍ଛିତସ୍ମା’ଇଚ୍ଚାଦି, ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ନେୱିଚ୍ଛିତଂ ପୁବ୍ବମନଭିମତତ୍ତା, ନାପ୍ୟନିଚ୍ଛିତଂ ଅପ୍ପଟିକୂଲତ୍ତା, ଗାମଗମେନ ହ୍ୟସ୍ସ ତପ୍ପରତା, ରୁକ୍ଖମୂଲୋପସପ୍ପନନ୍ତୁ ପସଙ୍ଗାଗତନ୍ତି ରୁକ୍ଖମୂଲାନମ୍ପି କିରିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥେୱ, ଅତ୍ରାପି-

ନେୱିଚ୍ଛିତାନିଚ୍ଛିତନ୍ତୁ, ମବୁଦ୍ଧିୟୁପସପ୍ପନେ ।

ମୂଲଂ ୱିସ୍ସମନତ୍ଥନ୍ତୁ, ତମିଚ୍ଛିତତମଂ ସିୟା ॥

ବ୍ରୂସାସିନଞ୍ଚାତି ଚସଦ୍ଦୋପସଙ୍ଗହିତେ ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଏୱ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଏତ୍ଥ ଗାମଦେୱଦତ୍ତଗଗ୍ଗାନମକଥିତସଞ୍ଞା, ଅଜାଦୟୋ ତ୍ୱିଚ୍ଛିତତମା, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘ପତ୍ଥେତି ଗାୱୁଂ ପୁରିସଂ ଦ୍ୱିଜୋ’ତ୍ୟାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା, ନୟତିନୀ=ପାପୁଣନେ, ୱହତି ୱହ=ପାପୁଣନେ, ହରତି ହର=ହରଣେ, ଜୟତିଜି=ଜୟେ, ସବ୍ବତ୍ଥଲେଚ ଏତ୍ତେ ଅୟାଦେସେ ଚ ରୂପଂ, ଦଣ୍ଡ=ଦଣ୍ଡନେ ଚୁରାଦିତ୍ତା ଣିମ୍ହି ରୂପଂ, ଅଥ ‘‘ଅଧିସୀଟ୍ଠାସାନଂ କମ୍ମଂ’’ତ୍ୟାଦିନା (୧-୪-୪୬) ତେନ ତେନ କମ୍ମସଞ୍ଞଂ ୱିଧାୟ ‘ପଠୱିଂ ଅଧିସେସ୍ସତୀ’ତି ଆଦୋ (ତତ୍ଥ) ତତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ତି (୨-୩-୨) ଦୁତିୟା ୱିଧୀୟତେ ତେହି ତେହି ସତ୍ଥ କାରେହି, ସବ୍ବତ୍ଥେୱେତ୍ଥ ଲୋକସ୍ସ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାତି କମେନେତଂଞ୍ଞସଞ୍ଞାପୁବ୍ବକଂ କମ୍ମମୁପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ-‘ଅଧିପୁବ୍ବ’ଇଚ୍ଚାଦି, ୟାୟ ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୟ ଦୁତିୟା ସିୟା ତାୟ ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୟ କମ୍ମତା କଥଂହିନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନେୱ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତୀତି କଦାଚିକସ୍ସଚି ସିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପୟତିତବ୍ବନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତରମାରବ୍ଭନୀୟଂ, ତତ୍ଥେୱଂ କିଂ ଭୱତୋ ମନସି ଦୋସଧିଜମ୍ଭନେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଧମ୍ମେତି ଏତ୍ଥାପି ଏୱଂ ସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟଥା ଆଧାରେ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛା, ତଥେହାପି ଆଧାରୱଚନିଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନେୱାହ-‘ଧମ୍ମେତି ଆଧାରୱଚନିଚ୍ଛା’ତି, ଧମ୍ମେ ଅଭିନିୱିସତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏୱଂସଦ୍ଦସମାନତ୍ଥତ୍ତା ତଥା ସଦ୍ଦସ୍ସ ତଦତ୍ଥାନୁସାରେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ତଥାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ପାନଞ୍ଚ ଆଚାରୋଚ ପାନାଚାରଂ, ତଂପାନାଚାରମସ୍ସ ଆଧାରସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ତପ୍ପାନାଚାରେ, ପାନତ୍ଥାଚାରତ୍ଥଧାତୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ୟୋ ନଦ୍ୟାଦି କୋ ଆଧାରୋ ସୋ ପାନାଚାରୱାୟେୱାତି ଆହ- ‘ପାନତ୍ଥାଚାରତ୍ଥାନଂ ଧାତୂନମାଧାରେ’ତି, କେସଞ୍ଚୀତି ଅନିୟମେନ କେସଞ୍ଚି ସଦ୍ଦସତ୍ଥକାରାନଂ, ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଆଧାରୱଚନିଚ୍ଛାପକ୍ଖେ, ପତିପରୀହି ଭାଗେଚେତ୍ୟୱସିଦ୍ଧାତି ଇମିନା ପତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଧାତୁନା ଅୟୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି… ୟଦି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଛଟ୍ଠିୟାଭାୱା, ତେନାହ-‘ୟଦାତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି, ୱୁତ୍ତିୟଂ ତେନାତି ତସଦ୍ଦେନ, ଅପିସଦ୍ଦୋପସଙ୍ଗହିତଂ ତତିୟମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ୱାଚାତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ।

୩. କାଲ

ୟଦା କାଲଦ୍ଧାନମିଚ୍ଚାଦିନା‘ମାସମାସତେ କୋସଂ ସୟତି’ଚ୍ଚାଦୋ ଅକମ୍ମକେହିପି ୟୋଗେ କାଲଭାୱଦ୍ଧଦେସାନଂ ପରେହି କମ୍ମତ୍ତମନୁଞ୍ଞାତନ୍ତି ଚ, ୟଦାତ୍ୱିଚ୍ଚାଦିନା ତୁ କିରିୟାୱ ସବ୍ବେନସବ୍ବଂ ନ ସୂୟତି, ତଥା ସତି କୁତୋ ଚ କମ୍ମତ୍ତନ୍ତି ତେହେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତୀ ଚ ଦସ୍ସେତି, ଗମ୍ମ ମାନକିରିୟାୟୋଗୋପି ନ ନିସ୍ସିତୋ… ମାସମାସତେଚ୍ଚାଦୀସୁ ଆସନାଦି [ଆସନାଦୀସୁ (ପୋତ୍ଥକେ)] କିରିୟାନଂ ମାସାଦିୟୋଗୋ ୱିୟ କଲ୍ୟାଣିତ୍ତଗୁଣାଦିୟୋଗୋ ଚ ଲୋକସ୍ସ ପତୀତିପଥମୁପୟାତୀତି, ନ ସିଜ୍ଝତୀତି କିରିୟା ନ ହୋନ୍ତି ଗୁଣଦବ୍ବାନୀତି କିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱା କମ୍ମତ୍ତାଭାୱୋତି ନ ସିଜ୍ଝତି, ଗୁଳେନ ମିସ୍ସା ଧାନା ଭଜ୍ଜିତୟୱା ଗୁଳଧାନା । ଅଜ୍ଝୟନକିରିୟାୟ ପବ୍ବତେନ ଚ ମାସକୋସାନଂ ସାକଲ୍ଲେନ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗାଭାୱୋତି ମାସସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ନ ଦୁତିୟା । ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ସମୟନ୍ତି ଇମିନା ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ସମୟୋତି ସତ୍ତମୀଆମାଦିସମାସଂ ଦସ୍ସେତି, ଅଚ୍ଚନ୍ତ ମେୱାତି ଇମିନା ସମୟସ୍ସ ସାକଲ୍ଲେନ ୱିହରଣକିରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧମାହ, ୟଂସମୟଂ କରୁଣାୱିହାରେନ ୱିହାସି, ତଂ ଏକଂସମୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଉପସଙ୍କମନକିରିୟାୟଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ୟୁତ୍ତୋତି ଇମିନା ନିୱାସନୱିହରଣ କିରିୟାହିପି ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟାଦୀନମଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ୟୁତ୍ତତଂ ଉପଲକ୍ଖେତି, ପକାରନ୍ତରେନାପି ସିଦ୍ଧିୟମାସଙ୍କମୁବ୍ଭାୱୟତି ‘ୟଦା ତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦିନା, ୱିଭତ୍ତିୟା ୱିପଲ୍ଲାସୋ ୟଥାପକତମତିକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞଥା ଭୱନଂ, ଇଧ ପନ ସତ୍ତମି ୟମ୍ପତ୍ତାୟଂ ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ବାହୁଲକେନ ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ଚ୍ଚେୱ ଦୁତିୟାପ୍ପତ୍ତି ।

ତତିୟାଭିମତାତି ‘‘ଅପୱଗ୍ଗେ ତତିୟା’’ତି (୨-୩-୬) ୱଚନେନ ପାଣିନିୟାନଂପପଞ୍ଚତ୍ତମଭିମତା, କଥମ୍ପନ କାଲଦ୍ଧାନଂ କରଣତ୍ତମିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ କରଣତ୍ତମେସମ୍ପଟିପାଦେନ୍ତୋ ଆହ-‘ତଥାପି’ଚ୍ଚାଦି, ତଥାପୀତି ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ କରଣତ୍ତସମ୍ଭୱା ତତିୟାୟ ୱିଜ୍ଜମାନାୟପି, ସିୟାତି ତତିୟା ସିୟା, ତଞ୍ଚାତି ତଂ କରଣଞ୍ଚ । କାରକମଜ୍ଝେତି ଏତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୀ ସମାସୋ କାରକସଦ୍ଦେନ ଚ ସତ୍ତିକାରକଂ ଗହିତନ୍ତି (ଆହ) ‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କତ୍ତୁସତ୍ତୀନଂ ମଜ୍ଝେ’ତି, ଅଭିନ୍ନସ୍ସାପି ହି ଏକସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତାଦିକତ୍ତୁନୋ ଭିନ୍ନାନଂ ତଂସମୱେତାନଂ କତ୍ତୁସତ୍ତୀନଂ ମଜ୍ଝେ କାଲଦ୍ଧାନାନି, ସତ୍ତିଭେଦମେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜୟମାହ-‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦି, ଏକତ୍ଥାତି ଏକସ୍ମିଂ ଦେୱଦତ୍ତେ, ଦ୍ୱୀହେତୀତେ (ଭୁଞ୍ଜିକ୍ରିୟା) ସାଧନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅହାନଂ ସମାହାରୋ ଦ୍ୱୀହଂ ତସ୍ମିଂ । ଇସୁମସତୀତି ୱା, ଇସୁମ୍ହି ଆସୋ ଅସ୍ସେତି ୱା ନିପ୍ଫନ୍ନେନ ଇସ୍ସାସସଦ୍ଦେନ ଗମ୍ମମାନଂ କିରିୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘ଇସ୍ୱସନେ’ତି, ନନ୍ୱିଚ୍ଚାଦି ଚୋଦ୍ୟଂ, ଧନୁପଞ୍ଚସତଂ କୋସୋ, ଏୱମଞ୍ଞତେଚ୍ଚାଦି ପରିହାରୋ, ଛଟ୍ଠିୟାସମ୍ପତ୍ତାୟନ୍ତି କୋସସ୍ସେକଦେସେତି ଏୱଂ ଛଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପତ୍ତାୟଂ, ମୁତ୍ତସଂସୟେନେଦଂ ସମାନନ୍ତି ମୁତ୍ତୋ ସଂସୟୋ ୟସ୍ମିଂ ଅୱଧ୍ୟାଦୋ ତେନେତଂ ତୁଲ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତିୟଂ ଅଭିମତାତି ‘‘ସତ୍ତମୀ ପଞ୍ଚମିୟୋ କାରକମଜ୍ଝେ’’ତି (୨-୩-୭) ୱଚନେନ ସତ୍ତମୀପଞ୍ଚମିୟୋ ପପଞ୍ଚତ୍ତମଭିମତା, ଦ୍ୱୀହେ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଦ୍ୱୀସୁ ଦିୱସେସୁ ଗତେସୁ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ୟବ୍ଭାୱୋ ଭାୱଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି (୨-୩୬) ସତ୍ତମୀ, ସକସକକାରକୱଚନିଚ୍ଛାୟେୱାତି ହି ଇଦଂ ବାହୁଲ୍ଲଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଦ୍ୱୀହା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି କୋସା ୱିଜ୍ଝତୀତି ଦ୍ୱୀହା ନିକ୍ଖମ୍ମ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, କୋସା ନିକ୍ଖମ୍ମ ଠିତଂ ଲକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଝତି ଉପାତ୍ତୱିସୟୋ-ୟମୱଧି, କୋସେ ୱିଜ୍ଝତୀତି କୋସେ ଠିତଂ ଲକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪. ଗତି

କତଚତ୍ଥସମାସାତି କତୋ ଚତ୍ଥସମାସୋ ୟେସୁ ତେ ତଥା ୱୁତ୍ତା, ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱୁତ୍ତୟୋତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତି ୟେସନ୍ତି ବ୍ୟଧିକରଣଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ, ଚତ୍ତସମାସେ ଗତ୍ୟାଦୀନଂ ୱିସୁଂୱିସୁଂ ପଧାନତ୍ତା ତେହି ପରଂ ପୟୁଜ୍ଜମାନୋ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଗତ୍ୟାଦୀହି ପଚ୍ଚେକମଭିସମ୍ବଜ୍ଝତୀତି ମଞ୍ଞତେ, ଅଥ ସୁତ୍ତେ ‘ପୟୋଜ୍ଜେ’ଇଚ୍ଚେତାୱତ୍ୟୁଚ୍ଚମାନେ ପୟୋଜ୍ଜୋ ସୟଂ କତ୍ତାତି କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟେନ ‘ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରୀ’ତି ୱିୱରଣଂ କତମିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ-‘ଗତ୍ୟାଦ୍ୟତ୍ଥ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ବୋଧା ଦୀନଂ ଗହଣଂ, ତକ୍କିରିୟାସମତ୍ଥୋୱାତି ତସ୍ସା ଗତ୍ୟାଦିକାୟ କିରିୟାୟ ସମତ୍ଥୋ ଏୱ ନିୟୁଜ୍ଜତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କିରିୟାକରଣେ ସମତ୍ଥୋ ନାମ କତ୍ତାୱାତି ଆହ-‘ସୋଚ କତ୍ତା’ତି । ଦୁତିୟାୟ ସିଦ୍ଧାୟାତି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ପୟୋଜ୍ଜସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ କମ୍ମତ୍ତସିଦ୍ଧିୟା ‘‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’’ତି ସୁତ୍ତେନେୱ କମ୍ମେ ଦୁତିୟାୟ ସିଦ୍ଧାୟ । କିଂ ଲକ୍ଖଣୋ-ୟଂ ନିୟମୋ ୟଦତ୍ଥମି ଦମାରଭୀୟତିଚ୍ଚାହ-‘ଗତ୍ୟାଦ୍ୟତ୍ଥାନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ପଚ୍ଚୁଦାହରୀୟିସ୍ସତେ ‘ଏତେସମେୱେ’ଚ୍ଚାଦିନା, ତଥାଚାବ୍ଭୁପଗମେ, ପୟୋଜ୍ଜୋ କତ୍ତା ନ କମ୍ମଂ ତ୍ୟବ୍ଭୁପଗମ୍ମ ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରୀ’ତି ୱିୱରିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ସାମତ୍ଥିୟମ୍ପନଇଚ୍ଚାଦିନା ସାମତ୍ଥିୟସରୂପମାହ, ଗତି ଆଦ୍ୟତ୍ଥାନନ୍ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ନିୟୁଜ୍ଜମାନୋ ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରସଙ୍ଖାତାୟ କିରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟମାନତ୍ତା କମ୍ମଭୂତୋୱ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ଗମନାଦିକିରିୟାୟ ସାଧନତ୍ତା ୟଦିପି ପୟୋଜ୍ଜୋ କତ୍ତା, ତଥାପି ସୋ ପୟୋଜକେନ ଗମନାଦୀସୁ ବ୍ୟାପାରିୟମାନୋ ପୟୋଜକସ୍ସ ବ୍ୟାପାରଲକ୍ଖଣାୟ କିରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟମାନୋ ୟଦି କମ୍ମଂ ନ ହୋତି ଅଞ୍ଞଥା କିଂ ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣେନ ସାମତ୍ଥିୟେନ କମ୍ମଭୂତୋୱ ହୋତୀ’’ତି [(ଅତ୍ଥୋ) (ପୋତ୍ଥକେ)] ( ), ପତୀୟତେତି ଇମିନା ପତୀତିୱସେନେୱାସ୍ସ କମ୍ମତା, ସଭାୱତୋ ତୁ ପୟୋଜ୍ଜୋ କତ୍ତାୱାତିପି ଞାପେତି, ପୟୋଜକୋତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଦେୱଦତ୍ତାଦିକୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଅତ୍ଥଗହଣସ୍ସାତି ‘‘ସଦ୍ଦାକମ୍ମକଭଜ୍ଜାଦୀନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସଦ୍ଦତ୍ଥାକମ୍ମକଭଜ୍ଜାଦୀନ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣସ୍ସ, ବୋଧତ୍ଥସ୍ସ ଉଦାହରଣନ୍ତି ସେସୋ, ନନୁ ୱଚନପ୍ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସୟତା ୱଚନମେୱୋପଦସ୍ସିୟ ପଞ୍ହୋ କାତବ୍ବୋ, ଅଥ ‘ଏତେସମେୱା’ତ୍ୟୱିଜ୍ଜମାନେନେୱ କଥଂ ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ ‘ଏତେସମେୱେ’ଚ୍ଚାଦି, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ ନିୟମତ୍ଥତ୍ତା ୱଚନସ୍ସ ଏୱକାରୋ ଲବ୍ଭତି, ସମ୍ବନ୍ଧିୱଚନତ୍ତା ଏତସଦ୍ଦସ୍ସ ତେନ ୟଥାପଠିତା ଗତ୍ୟାଦୟୋୱ ୱିସେସ୍ସଭୂତା ସଙ୍ଖେପେନ ପରାମସୀୟନ୍ତୀତି ଏତେ ସମେୱାତି କତନ୍ତି ମଞ୍ଞତେ [ଏୱୋସଞ୍ଚାତି ମଞ୍ଞତେ (ପୋତ୍ଥକେ)], (ଗଚ୍ଛତି ଦେୱଦତ୍ତୋତି…ପେ॰… ନହୋତୀତି) ଇମିନା ଇମମତ୍ଥଞ୍ଚ ଜୋତେତି ‘‘ୟଦିପି କିରିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧା ପୟୋଜ୍ଜସ୍ସ ୱିୟ କତ୍ତୁନୋପି କମ୍ମତ୍ତମ୍ପସଜ୍ଜତି, ତଥାପି ପୟୋଜ୍ଜେତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କତ୍ତରି ଦେୱଦତ୍ତେ ଦୁତିୟା ନପ୍ପସଜ୍ଜତୀ’’ତି, ଅଭିମତାତି ‘‘ଗତିବୁଦ୍ଧ୍ୟା’’ଦି (୧-୪-୫୨) ସୁତ୍ତେନ ପୟୋଜ୍ଜସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ କମ୍ମସଞ୍ଞଂ ୱିଧାୟ ତସ୍ମିଂ ପୟୋଜ୍ଜେଦୁତିୟାଭିମତା, ଚରହିସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛାୟଂ, ପୟୋଜେତୀତି ଅସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଦେସେ ତଦା କଥଂ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସେସୋତି ୟଦାଚରହିଚ୍ଚାଦିୱାକ୍ୟସ୍ସାୱସାନେ ପୟୋଜେତୀତି ଅସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଦେସେ ୱଚନସମୀପେ’ତଦା କଥମ୍ଭୱିତବ୍ବ’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟାୱତାତି ତତିୟନ୍ତପଟୀରୂପକୋ ନିପାତୋ, ୟସ୍ମା ଦତ୍ଥୋ ୱତ୍ତତେ, ୟସ୍ମା ଦୁତିୟା ପପ୍ପୋତି ତସ୍ମା ‘ୟଞ୍ଞଦତ୍ତେନେ’ତି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫. ହରା

ନିୟମେନେଚ୍ଚାଦିନା ୱଚନାରମ୍ଭସ୍ସ ପୟୋଜନମାହ, ସାପି ତତିୟାପି [ଦୁତିୟାପିତି ୱତ୍ତବ୍ବ] ୟଦାତ୍ୱିଚ୍ଚାଦିନା ହରତି ନାହାରତ୍ଥେ [ନହରତ୍ୟତ୍ଥେ (ପୋତ୍ଥକେ)] ତିପି ୱିଞ୍ଞାପେତି, ଉଭୟତ୍ଥାତି ଦୁତିୟାୟ ପତ୍ତାୟ ଅପ୍ପତ୍ତାୟ ଚ, ୱିଭାସା ୱିକପ୍ପୋତି ଅତ୍ଥୋ, କାରେତିକର-କରଣେ, ଲେତ୍ତାୟାଦେସାତିଲତ୍ତ ଏତ୍ତଅୟାଦେସ୍ସ, ୱଦ-ୱଚନେ, ଅଭିୱଦନମଭିୱାଦୋ ତଂ କରୋତୀତି ‘‘ଧାତ୍ୱତ୍ଥେନାମସ୍ମୀ’’ତି (୫-୧୨) ଇମ୍ହି ନାମଧାତୁ ‘ଅଭିୱାଦି’ତିସୁତ୍ତେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ-‘ଅଭିୱାଦିସ୍ମା’ଇଚ୍ଚାଦି ।

୬. ନଖା

ଖାଦୟତି ଆଦୟତି ଖାଦ, ଅଦ=ଭକ୍ଖଣେ, ଅୱ୍ହାପୟତି ୱ୍ହେ=ଅୱ୍ହାନେ ଆପୁବ୍ବୋ, ‘‘ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେ ଣାପିଚେ’’ତି (୫-୧୬) ଣାପିମ୍ହି ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ, କନ୍ଦୟତି କନ୍ଦ=ଅୱ୍ହାନରୋଦନେସୁ ।

‘‘ୱହିସ୍ସାନିୟନ୍ତୁକେ’’ତି ଗଣସୁତ୍ତେ ଅୟମେତ୍ଥୋ ‘‘ୱହିସ୍ସଧାତୁସ୍ସ ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରି ନିୟନ୍ତୁରହିତେ ଦୁତିୟା ନ ଭୱତୀ’’ତି, ନିୟନ୍ତା ସାରଥି କିରିୟାସିଦ୍ଧିଂ ନିୟାମକୋତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ପକାସେତୁମାହ-‘କିରିୟଙ୍ଗ’ମିଚ୍ଚାଦି, କିରିୟଙ୍ଗ କିରିୟୋପକରଣଭୂତଂ ବଲୀ ବଦ୍ଦାଦିଂ କିରିୟାକାରଣଂ, ନିୟମେତ୍ୱାତି ଏକସ୍ମିଂ କରଣୀୟେ କିରିୟା ୱିସୟେ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ୱାହୟତି ଭାରଂ ଦେୱଦତ୍ତେନେତ୍ୟତ୍ର ହି ଦେୱଦତ୍ତୋ ପଞ୍ଞୱା ପୁରିସୋ ନିୟନ୍ତାରମନ୍ତରେନେୱ ଭାରଂ ୱହତୀତ୍ୟନିୟନ୍ତୁକୋ କତ୍ତା, ୱାହୟତି ଭାରଂ ବଲୀବଦ୍ଦେ ଇଚ୍ଚତ୍ର ତୁ ବଲୀବଦ୍ଦା ନିୟନ୍ତା ରମନ୍ତରେନ ନ ୱହନ୍ତୀତି ସନିୟନ୍ତୁକା ।

‘‘ଭିକ୍ଖିସ୍ସାହିଂସାୟ’’ନ୍ତି ଗଣସୁତ୍ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଭକ୍ଖିସ୍ସାହିଂସତ୍ଥସ୍ସ ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରି ଦୁତିୟା ନ ଭୱତୀ’’ତି, ଅଥ କଥମେତ୍ଥ ହିଂସତ୍ଥତା ଭକ୍ଖିସ୍ସ ହିଂସା ହି ଚେତନାୱତି ସମ୍ଭୱତି, ନ ଚେତ୍ଥସସ୍ସଂ ଚେତନାୱନ୍ତନ୍ତି ଆହ-‘ସବ୍ବେ’ଇଚ୍ଚାଦି, ସବ୍ବେତି ରୁକ୍ଖାଦୟୋ, ଭାୱା ପଦତ୍ଥା, ଇଦାନି ସବ୍ବଦସ୍ସନାନୁକୂଲହିଂସତ୍ଥତମୁପଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ୟଦିୱେ’ଚ୍ଚାଦି, ନନୁ ବୁଦ୍ଧୱଚନ ନିସ୍ସିତମିଦଂ ବ୍ୟାକରଣଂ, ତଥା ସତି ସମ୍ମତମେୱେ-ତ୍ଥୋ-ପଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ କିନ୍ନାମାଞ୍ଞଦସ୍ସନୋପଗାତାଧିରେନାତି ତୁଣ୍ହୀ ହୋତି ନିକ୍କାରଣିସ୍ସା [ନିକ୍କମ୍ମିସ୍ସା (ପୋତ୍ଥକେ)] ଭୱତୋ-ପାୟୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ପରତ୍ଥାନୁବଦ୍ଧକିଚ୍ଛଂ ପନ ମହାପୁଞ୍ଞପଞ୍ଞା ନ କିଞ୍ଚି ୱିୟ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ହୋତି (ହି) ଏତେନ ପରତ୍ଥୋ ‘‘ମତନ୍ତରେପି ସିଦ୍ଧି ସିସ୍ସାନଂ, ତଂତଂ ମତଞ୍ଞୁନୋ ୱା କଦାଚି କରହଚି ୟଦିଦମୱଲୋକେୟ୍ୟୁଂ ତେ ଚେତ୍ଥାୱତାରଂ [ଚେତ୍ଥକାରଂ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଲଭେୟ୍ୟୁଂ ଏତାଦିସୋ ଚ ପଞ୍ଞୱା ପଟିଲଦ୍ଧବୁଦ୍ଧୱଚନପ୍ପସାଦୋ’ତି ତଦୱତାରେନ ଚ ବୁଦ୍ଧେ ଭଗୱତି କମେନ ଦଳ୍ହଂ ପସାଦଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂତଂବ୍ୟାକରଣୋଦାହରଣପ୍ପସଙ୍ଗେପି ତଦନୁସାରେନେୱ ତନ୍ତଂପୟୋଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ନିରତ୍ଥକକଥାପସୁତୋ-ୟମାଚରିୟୋତି ।

ଦୁହାଦୀନଂ ତ୍ୟେୱମାଦୋ ଅମ୍ହାକମ୍ପରମଗୁରୁନା ରତନମତିପଞ୍ଚିକାଲଙ୍କାରାଦିକାରେନ ନାନାକାରସାରତ୍ଥୱେଦୱେଦିତୁ [ୱେଦାୱେଦିତ (ପୋତ୍ଥକେ)] ମହାପଞ୍ଞାପାଟୱାନଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ସାମିନା ମହାସାମିନା ସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନରତନୱରୋପକାରକେନ ‘ଇଦମେତ୍ଥ ୱିଚାରଣୀୟଂ’ତ୍ୟଭିଧାୟ ନାନାମତନ୍ତରମାକଡ୍ଢିୟ ବହୁଂ ସମ୍ପୱେଦିତମତ୍ଥି, ମୟମ୍ପନେତ୍ଥ ଆଚରିୟେନାଧିପ୍ପେତମତ୍ତମେୱାଲମ୍ବ ଅତ୍ଥମ୍ପ କାସୟିସ୍ସାମ । ସତ୍ୟପ୍ୟନେକଦସ୍ସନଭେଦେ ସିଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗାନୁସାରେନ ୟତ୍ଥ ପଧାନେକମ୍ମନିତ୍ୟାଦିପ୍ପଭୁତୟୋଦିସ୍ସନ୍ତି, ୟତ୍ର ତ୍ୱପ୍ପଧାନେତ୍ୟାଦୀ, ୟତ୍ରୋଭୟତ୍ରପି, ତଂସବ୍ବମିହ ଭସ୍ସକାରାଦ୍ୟନୁମତକ୍କମେନ ପଟିପାଦୟମାହ-ଦୁହାଦୀନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଏତ୍ଥାଦିସଦ୍ଦୋ ପକାରୱାଚୀ, ତେନ ୟାଚିପ୍ପଭୁତୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି, କମ୍ମଦ୍ୱୟୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଛଟ୍ଠୀ, ତେନ କମ୍ମଦ୍ୱୟୟୁତ୍ତାନଂ ମଜ୍ଝେ ଦୁହାଦୀନମପ୍ପଧାନେପି ଗୱାଦୋ କମ୍ମେ ତ୍ୟାଦିପ୍ପଭୁତୟୋତି ୟୋଜନା। ଇଚ୍ଚାଦିତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘ଅୱରୁନ୍ଧତି ୱଜଂ ଗାୱଂ ଅୱରୁନ୍ଧୀୟତେ ୱଜଂ ଗୋ’ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଗମନାଦ୍ୟତ୍ଥାନ ମିତ୍ୟାଦିସଦ୍ଦେନ ବୋଧତ୍ଥାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ଗମୀୟତେ ଗାମୋ ଦେୱଦତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଥଂ ପୟୋଜ୍ଜତ୍ତସମ୍ଭୱୋତି ଆହ-‘ପୁରିସେ’ଚ୍ଚାଦି, ୟଜ୍ଜପି ଗାମୋ ତୁଣ୍ହୀ ହୋତି ନିବ୍ୟାପାରତ୍ତା ପୁରିସୋୱ ତୁ ଗମନକିରିୟଂ ନିପ୍ଫାଦେତି, ତଥାପି ପୁରିସସ୍ସ ଗମନକିରିୟାୟ ୟଂଫଲପ୍ପତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ, ତମୁଭିନ୍ନମ୍ପି ଗାମପୁରିସାନଂ ସମାନନ୍ତି ପୁରିସ କିରିୟାତୁଲ୍ୟଫଲତ୍ତା ଗାମୋପି ଗମନକିରିୟାୟ କତ୍ତୁବ୍ୟପଦେସେ କାରଣଂ ଭୱତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତଥାହି ଗାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କୋଚି ଗାମେ ଆସନ୍ନେ ସତି ୱଦତି ‘ଆଗତୋ ଗାମୋ ପତ୍ତୋ ଗାମୋ’ତି, ଅତୋଞ୍ଞେସନ୍ତି ୟେ କମ୍ମଦ୍ୱୟୟୁତ୍ତା ଦୁହାଦୟୋ ଗମନାଦ୍ୟତ୍ଥାଚୋଦାହଟା, ଏତେହି ଅଞ୍ଞେସଂ, ପଧାନେ କମ୍ମେଭି ଅଜାଦିମ୍ହି ପଧାନେ କମ୍ମେ, ପଧାନତ୍ତମ୍ପନ ଅଜାଦୀନଂ କିରିୟାୟ ପୟୋଜନତ୍ତା, ଅଜାଦ୍ୟତ୍ଥା ହ୍ୟାନୟନକିରିୟାରଭ୍ୟତେ । ଅୟମ୍ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋ-

‘‘ଦୁହି ୟାଚି ରୁଧି ପୁଚ୍ଛି, ଭିକ୍ଖି ଚି ବ୍ରୁୱି ସାସି ଚ ।

ଜି ଦଣ୍ଡି ପତ୍ଥି ମନ୍ଥୀ ଚ, ଧାତୂ ହୋନ୍ତି ଦୁହାଦୟୋ ॥

ଗତ୍ୟାଦିସୁତ୍ତପଟ୍ଠିତା, ଗତ୍ୟାଦ୍ୟତ୍ଥା ଭୱନ୍ତି ତେ ।

ନୀୱହହରକସାଚ, ନୀୱହାଦୀ ଭୱନ୍ତି ତେ ॥

ଦ୍ୱିକମ୍ମକେସୁ ଚେତେସୁ, ଅପ୍ପଧାନେ ଦୁହାଦିନଂ ।

ତ୍ୟାଦିପ୍ପଭୁତୟୋ ହୋନ୍ତି, ପଧାନେ ନୀୱହାଦିନଂ ।

ଉଭୟତ୍ଥ ପୟୋଗାନୁ, ସାରା ଗତ୍ୟତ୍ଥଆଦିନଂ’’ତି ॥

ପୟୋଗୋ ପନ ସମ୍ବନ୍ଧଚିନ୍ତାୟମିହ ଚ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସବ୍ବଥା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ।

୭. ଧ୍ୟାଦି

ପୁବ୍ବେ କିରିୟାନିସ୍ସୟେନ [କାରକନିସ୍ସୟେନ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଦୁତିୟାୟ ୱିହିତତ୍ତା ଆହ ‘ଇଦାନି’ଚ୍ଚାଦି, ଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥପ୍ପଧାନ ନିଦ୍ଦେସେନ ୱା ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୱା ‘ହା ଦେୱଦତ୍ତ’ନ୍ତିପି ହୋତି, ହା ଦେୱଦତ୍ତଦୁକ୍ଖନ୍ତି ତୁ ଦୁକ୍ଖେନ ୟୋଗା ଦେୱଦତ୍ତେନ ନ ୟୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ପଠମାୱାମନ୍ତଣେ । ନନୁଚ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦେନ ୟୋଗେ ୟଥାରାଜଗହନାଲନ୍ଦାହି ଦୁତିୟା [(ତଥା)] ଅନ୍ତରା ଚ ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନା ଲନ୍ଦ(ନ୍ତି ତଥା) ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗତୋପି [ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗତୋପି] କସ୍ମା ନ ଦୁତିୟାତି ତେନାୟୋଗା, ୟେସଞ୍ହି ତଂମଜ୍ଝଂ ତେ ତେନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତେହିୟେୱ ଦୁତିୟା, ଅଥୱାବ୍ଭୁପଗତେପି ତଂୟୋଗେ ତଂସମ୍ବନ୍ଧୀୟେୱ ମଗ୍ଗୋତି ମୁଖ୍ୟତ୍ତା ତତୋ [ସବ୍ବସ୍ସ (ପୋତ୍ଥକେ)] ନ ଦୁତିୟା, ଅତ୍ରାପି ଛଟ୍ଠୀୟେୱ ପପ୍ପୋତି ଅନ୍ତରା ତଞ୍ଚ ମଞ୍ଚ କମଣ୍ଡଲୁଇତି, ତୱ ମମ ମଜ୍ଝେ କମଣ୍ଡଲୁତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅଥ କମଣ୍ଡଲୁସଦ୍ଦତୋ ଦୁତିୟା କସ୍ମା ନ ଭୱତି ସତୀପ୍ୟନ୍ତରେନ ୟୋଗେ ତସ୍ସ ପଧାନତ୍ତା, ତଥାହି କମଣ୍ଡଲୁନୋ ସକତ୍ଥା ପୱତ୍ତି, ତୁମ୍ହମ୍ହାନନ୍ତୁ ପରତ୍ଥା-କମଣ୍ଡଲୁୱିସେସନତ୍ତେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ତତ୍ର କମଣ୍ଡଲୁନୋ ସକତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ପଧାନତ୍ତେନାୱତତ୍ତା ପାଟିପଦିକତୋ ଅଚ୍ଚୁତତ୍ତା ପରତ୍ତା ପଠମେୱ ଭୱତୀତି ଜୀନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନ୍ୟାସ । ନିନ୍ଦାଦି ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ସବ୍ଭାୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧଛଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପତ୍ତାୟଂ ୱଚନଂ, ଆକତିଗଣୋ-ୟଂ ।

୮. ଲକ୍ଖଣି

ଲକ୍ଖଣାଦୀସ୍ୱତ୍ଥେସୁତି ନାମସ୍ସା [କସ୍ସା (ପୋତ୍ଥକେ)] ୟମତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ ‘ଅଭିନାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ’ଚ୍ଚାଦି, ତେନାତି ଅଭିନା ୟୁତ୍ତସ୍ସାତ୍ଥନିଦ୍ଦେସ କାରଣେନ, ଲକ୍ଖଣସଦ୍ଦେନ ହେତୁ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତୋତି ଆହ-‘ତତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି, ଦୁୱିଧୋ ହେତୁ, ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରେ ‘‘ଜନକୋ ଞାପକୋ ଚେତି, ଦୁୱିଧା ହେତୱୋ ସିୟୁ’’ନ୍ତି (୨୫୨), ସମୁପଲକ୍ଖୟତୀତି ସମୁପଲକ୍ଖଣଂ, ସଙ୍କେତମତ୍ତଂ ଞାପକଂ, ନ ତୁ ଜନକଂ, ସଙ୍କେତୋପି ଲକ୍ଖଣମୁଚ୍ଚତେ ଲକ୍ଖୀୟତେ କାରିୟମାନେନାତି କତ୍ୱା, ଜନକସ୍ସାପ୍ୟତ୍ର ଲକ୍ଖଣତ୍ତେନ ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ‘‘ଅନୁନା’’ (୨-୧୦) ଇଚ୍ଚତ୍ର ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଞ୍ଚିପକାରନ୍ତି ଇମିନା ଇତ୍ଥଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ପତ୍ତୋତି ଇମିନା ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସ, ଏତ୍ଥ ହି ଭୂଧାତୁ ପତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତତେ, ରୁକ୍ଖୋଲକ୍ଖଣନ୍ତି ରୁକ୍ଖୋ ଞାପକହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ… ରୁକ୍ଖେନ ୱିଜ୍ଜୁୟା ଞାପୀୟମାନତ୍ତା, ଆଚରିୟଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ପନ ଅଞ୍ଞଥା ୱଣ୍ଣୟତି, ତସ୍ସେଦଂ ମତଂ-

କ୍ରିୟାୟ ଜୋତକୋ ନାୟଂ, ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ନ ୱାଚକୋ ।

ନାପି କ୍ରିୟନ୍ତରାପେକ୍ଖୀ, ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ତୁ ଭେଦକୋତି ॥

ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଅୟମଭି ଅଭିନନ୍ଦତିତ୍ୟାଦୀସୁ ୱିୟ କିରିୟାୟ ଜୋତକୋ ନ ହୋତି, ଛଟ୍ଠୀ ୱିୟ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ୱାଚକୋ ନ ହୋତି, ନିକ୍କୋସମ୍ବୀତ୍ୟତ୍ର ଗମନକିରିୟାପେକ୍ଖୀ ନିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ନାପି କିରିୟନ୍ତରା ପେକ୍ଖୀ, କିଞ୍ଚରହି ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ତୁ ଭେଦକୋ ୱିସେସକୋ ଭୱତୀ’’ତି ତମୁପଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଅଞ୍ଞେ ତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି, ଏତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ନିଦସ୍ସନେ, ରୁକ୍ଖମ୍ପତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜୋତତେ ଇତିଏୱଂ ପତ୍ତିକିରିୟାୟ ପତ୍ୱାତିୱୁତ୍ତରୁକ୍ଖପାପନକିରିୟାୟ ଜନିତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତଥାହି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିଜ୍ଜୁୟା ପାପନାଭାୱେ ୱିଜ୍ଜୁୟା ଲକ୍ଖିୟାୟ ତଲ୍ଲଣସ୍ସ ଚ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୟୋ ଲକ୍ଖିୟଲକ୍ଖଣଭାୱୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସୋ କେନ ସମ୍ପାଦିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନନୁ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଅଭିନା ଜୋତୀୟମାନେ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଲକ୍ଖଣୱୁତ୍ତିତା କଥଂ ଜୋତୀୟତୀତି ଆହ-‘ଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋଚ ୱିସୟଭାୱେନା’ତି, ତଥାଚେତ୍ୟାଦିନା ତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ସମ୍ଭାୱିତଂ ଦୋସମୁବ୍ଭାୱୟତି, ତତ୍ରାୟ ମିଚ୍ଚାଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସପରିହାରାୟ ପରେହେୱାଭିଧୀୟମାନମ୍ପରିହାରମାହ, ପରିହାରୋପଦସ୍ସନେନାସ୍ସାପି ପକ୍ଖସ୍ସାଦୁଟ୍ଠତାଖ୍ୟାପନେନେସୋପି ପକ୍ଖୋ-ବ୍ଭୁପଗତୋତ୍ୟୱସେୟୋ, ଅତୋୟେୱୁପରି ୟଥାୱୁତ୍ତ ପକ୍ଖନିସ୍ସୟେନେୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟାୟତେ, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ସାଧୁତ୍ତସଙ୍ଖାତଇତ୍ଥମ୍ପକାରପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସୟଭାୱେନାୱଟ୍ଠିତା ମାତା ତତ୍ଥ ୱତ୍ତତି ନାମାତି ଆହ-‘ମାତୁୟା’ତିଆଦି, ମାତା ଚ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତେ ପୱତ୍ତା ୱିସୟ ଭାୱେନ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଚ ତତ୍ଥ ୱିସୟୀଭାୱେନ, ତେସଞ୍ଚ ୱିସୟୱିସୟୀଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଇତ୍ଥମ୍ପତ୍ତିଲକ୍ଖଣାୟ କିରିୟାୟ ଜାତୋ, ସୋ ମାତୁସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତି କାରଣୱସେନ, ସୋଚାତିନା ଜୋତୀୟତୀତି ମାତୁ ତେନାଭିନା ୟୋଗୋତି ଆହ-‘ୟ୍ୱାୟ’ଚ୍ଚାଦି, ମାତୁସମ୍ବନ୍ଧୋଇତି ୟୋଜନା, ଇତ୍ଥମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଇତ୍ଥମ୍ପତ୍ତିଲକ୍ଖଣାୟ କିରିୟାୟ କରଣଭୂତାୟ, ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ସୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦେୱଦତ୍ତେନାପ୍ୟୱିନାଭାୱୀତି ତସ୍ସ ସୋଭିନା ଜୋତୀୟତେ, ତଥାପି ମାତୁସମ୍ବନ୍ଧୋଭିନା ଜୋତୀୟତୀତି ‘ମାତୁ ତେନ ୟୋଗୋ’ତି ଚ (ୱୁଚ୍ଚତି)… ସଦ୍ଦସତ୍ତିୟା ତଗ୍ଗତାୟେୱ ଦୁତିୟାୟ ଉଭୟଗତସ୍ସାପି ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଜୋତନତୋ’’ତି ରୁକ୍ଖୋ ରୁକ୍ଖୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଠିତିମ୍ପଟିଚ୍ଚାତି ଠିତିନ୍ନିସ୍ସାୟ ଏସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ୟୋ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ୟୋଜନା, ରୁକ୍ଖାନନ୍ତି ଇମିନା ରୁକ୍ଖା କିରିୟାୟ ପରେ ସମ୍ବନ୍ଧିନୋତି ଞାପେତି, ଠିତିମ୍ପଟିଚ୍ଚାତି ଇମିନା ପନ ତିଟ୍ଠତିସଦ୍ଦୱଚନୀୟା ସାଧ୍ୟରୂପା ଠିତିକିରିୟା ରୁକ୍ଖତୋ ପରେ ସମ୍ବନ୍ଧୀତି, ଅଚେତନାନଂ ରୁକ୍ଖାନମପେକ୍ଖାୱିରହେପି ଲୋକମ୍ପତୀତିୱସେନ ‘ପିପତୀସା’ଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାୟମାନଠାନାପେକ୍ଖଣକିରିୟାୟସାଧ୍ୟସାଧନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଜାତୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ସୋ ଚ ରୁକ୍ଖସମ୍ବନ୍ଧୋ-ଭିନା ଜୋତୀୟତୀତି ଆହ-‘ସୋ’ତିଆଦି, ଦ୍ୱିବ୍ବଚନେନେୱ ଜୋତନୀୟାତି ୱିଚ୍ଛାତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେ ସତୀପି ୱିଭତ୍ତିୟା [ୱିଚ୍ଛତ୍ଥେ ୱୁତ୍କିମତ୍ତେତ୍ୟାଦିୱଚନଂ ୱିଚାରେରେତବ୍ବଂୱିତତ୍ତିୟା ଅବିସଦ୍ଦସ୍ସଚ ୱିଚ୍ଛତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତିୟା ଅଭାୱା, ଲକ୍ଖଣିତ୍ଥମ୍ଭୂତି ହି ପକତିୱିସେସନଂ] ଜୋତେତୁମସମତ୍ଥତ୍ତା ୱିଚ୍ଛାୟ ଜୋତନାୟ ଦ୍ୱିବ୍ବୱଚନଂ କତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୯. ପତି

ଉପାଦିୟମାନୋତି ଅବ୍ଭୁପଗମ୍ମମାନୋ, ୟଦି ପନ ଉପାଦିୟମାନୋ ଭାଗୋ, ଅନୁପାଦିୟମାନୋ କଥନ୍ତି ଆହ-‘ୟୋ ପନା’ତିଆଦି, ତଗରକୁଟ୍ଠା ଗନ୍ଧବ୍ବୱିସେସା, ମମାଭଜତୀତି ମଂ ଆଭଜତି, ମମ କୋଟ୍ଠାସୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୦. ଅନୁ

ନତୁଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସଚ୍ଚକିରିୟା ୱୁଟ୍ଠିୟା ହେତୁ ହୋତି, ନ ତୁ ସଙ୍କେତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ହେତୁତ୍ତା ଲକ୍ଖଣତ୍ତାଭାୱେ ସଚ୍ଚକିରିୟାୟ କଥଂ ଲକ୍ଖଣେ ଦୁତିୟାତି ହେତୁତ୍ତେପି ଲକ୍ଖଣତ୍ତମସ୍ସ ସାଧେନ୍ତୋ ସାଧମ୍ମପୟୋଗେନାନ୍ୱୟମାହ-‘ୟଂ ସକିମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦି, ଏତ୍ଥ ହି ଲକ୍ଖଣଂ ସଚ୍ଚ କିରିୟାତି ପଟିଞ୍ଞା, [ପକ୍ଖୋ (ପୋତ୍ଥକେ)] ସକିମ୍ପି ନିମିତ୍ତତାୟ କପ୍ପନତ୍ତାତି ହେତୁ, ୟଂ ସକିମ୍ପି ନିମିତ୍ତତାୟ କପ୍ପତେ ତମ୍ପି ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତି, ୟଥା’ଅପି ଭୱଂ କମଣ୍ଡଲୁପାଣିଂ ସିସ୍ସମଦ୍ଦକ୍ଖୀ’ତି ସାଧମ୍ମପୟୋଗେନାନ୍ୱୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, କପ୍ପତେତି ସମତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ, କମଣ୍ଡଲୁ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସେତି କମଣ୍ଡଲୁପାଣୀ, ଅପୀତି ପଞ୍ହେ, କଦାଚି କେନଚି କମଣ୍ଡଲୁପାଣୀସିସ୍ସୋ ଦିଟ୍ଠୋ ସୋ ତମେୱ ଦସ୍ସନଂ ଲକ୍ଖଣଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି ‘ଅପି’ତ୍ୟାଦିନା, ଅଥ ୟଥା ୱୁତ୍ତେନ ହେତୁନୋପି ଲକ୍ଖଣତ୍ତମତ୍ତୁ ତଥାପି ପରୱିପ୍ପଟିସେଧେନ ହେତୁମ୍ହି ତତିୟା କସ୍ମା ନ ସିୟାତି ଚୋଦୟମାହ ‘ନ ନ୍ୱେୱମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦି, ପୁବ୍ବୱିପ୍ପଟିସେଧେନାତି ଅପୱାଦପୁବ୍ବୱିପ୍ପଟିସେଧେନ, ତଥାହି ଛଟ୍ଠିୟା ପୱାଦୋ ହୋତି ହେତୁମ୍ହି ତତିୟାୱିଧି… ସମ୍ବନ୍ଧଛଟ୍ଠିୟା ପତ୍ତାୟ ହେତୁତତିୟାୱିଧାନତୋ ଉପପଦୱିଭତ୍ତିୱିଧିପି ଛଟ୍ଠିୟାପୱାଦୋ… ସମ୍ବନ୍ଧୱିସେସାଭିବ୍ୟତ୍ତିହେତୁନୋପପଦେନ ୟୋଗେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସମ୍ବନ୍ଧେ ୱିଧାନତୋ, ତତ୍ଥ ହେତୁତତିୟାୱକାସୋ ‘ଧନେନ କୁଲ’ନ୍ତି, ଉପପଦୱିଭତ୍ତିୟାୱକାସୋ ‘ରୁକ୍ଖମନୁୱିଜ୍ଜୋତତେ’ତି, ସଚ୍ଚକିରିୟମନୁ ପାୱସ୍ସୀତି ତୁ ହେତୁମ୍ହି ଲକ୍ଖଣେ-ପୱାଦୱିପ୍ପଟିସେଧେ ସତି ପୁବ୍ବୱିପ୍ପଟିସେଧେନ ଦୁତିୟା ଭୱତି ।

୧୧. ସହ

ସହତ୍ଥେ-ନୁନୋ ୱତ୍ତନେ ପବ୍ବତେନ ୟୋଗୋ କଥନ୍ତି ଆହ‘ପବ୍ବତେନେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୨. ହୀନେ

ୱିସୟଭାୱେନାତିଆଦିନା ହୀନତ୍ଥେତି ୱିସୟସତ୍ତମିତ୍ତମାହ, ୱିଜାନନପ୍ପକାରମାହ-‘ହୀନେ’ଚ୍ଚାଦି, ତେନାତି ଅନୁନା, କଥଂ ତେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସାତି ହୀନୁକ୍କଟ୍ଠସମ୍ବନ୍ଧମୁଖେନ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ’ତତ୍ଥା’ତିଆଦିମାହ, ତତ୍ଥାତି ହୀନେଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ, ୟତୋତି ଉକ୍କଟ୍ଠସାରିପୁତ୍ତାଦିକୋ, ହୀନୋତି ପଞ୍ଞୱତ୍ତାଦି(ତୋ ନିକ୍କଟ୍ଠୋ, ସୋ ସାରିପୁତ୍ତାଦିକୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ) ହୀନତ୍ଥୱିସୟୋ ଜାୟତେ… ତବ୍ବିସୟେ ତସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠତା ପତ୍ତିତୋ, ହୀନୁକ୍କଟ୍ଠସମ୍ବନ୍ଧୋ ପନ ଅତିସାୟନାଦିକାୟ କାୟଚି କିରିୟାୟ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୪. ସତ୍ତ

କିନ୍ତଂ ଆଧିକ୍ୟମିଚ୍ଚାହ- ‘ଅଧିକାଧିକୀସମ୍ବନ୍ଧୋ’ତି, ଅଧିକୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିକୀ=ଖାରୀ, ଅଥାଧିକୀୱିନିମୁତ୍ତେ ଅଧିକାଧିକିସମ୍ବନ୍ଧୋ କଥମୱସୀୟତେ ନହ୍ୟତ୍ରାଧିକୀ କୋଚି ସୂୟତିଚ୍ଚାହ-‘ନୱିନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଇତି ସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧସାଧନୋ, ତଦୋପସଦ୍ଦେନୟୋଗୋତି ତଦା ଉପସଦ୍ଦେନାଧିକିନୋୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିଟ୍ଠତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଅଧିକସ୍ସାପ୍ୟୁପସଦ୍ଦେନ ୟୋଗା ତତୋପି କସ୍ମା ନ ସତ୍ତମୀତ୍ୟାହ-‘ଅଧିକମ୍ହାତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି, ୟଥା ଏକାୟେୱ ୱିଭତ୍ତିୟା ଉଭୟଗତସ୍ସାପି ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଜୋତିତତ୍ତା ୱିଜ୍ଜୁସଙ୍ଖାତଲକ୍ଖିୟା ସତ୍ତମ୍ୟଭାୱୋ, ଏୱମିଧା ପୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସମାଧିମତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ-‘ଲକ୍ଖିତା ୱିୟ ସତ୍ତମ୍ୟ ଭାୱୋ’ତି, ‘‘ମାଣିକା ଚତୁରୋଦୋଣା, ଖାରିତ୍ଥୀ ଚତୁମାଣିକା’’ ।

୧୫. ସାମି

କିନ୍ତଂ ସାମିତ୍ତମିଚ୍ଚାହ-‘ସସ୍ସାମିସମ୍ବନ୍ଧୋ’ତି, କାୟ କିରିୟାୟ ଜନିତୋତି ଆହ-‘ପରିପାଲନାଦିକିରିୟାୟ ଜନିତୋ’ତି, ତଞ୍ଚାତି ସାମିତ୍ତାପେକ୍ଖୋ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସାନେକୱିଧତ୍ତା ଆହ‘ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧେ’ତି, ଆଖ୍ୟାୟତେତୀମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିଧୀୟତେ ଞାପୀୟତେତି, ଦିଟ୍ଠନ୍ତୋ-ପନୀତୋତ୍ଥୋ ସୁଖେନ ପଟିପତ୍ତୁଂ ସକ୍କାତି ପସିଦ୍ଧମନୁୱଦିୟମାନମପ୍ପସିଦ୍ଧଞ୍ଚ ୱିଧୀୟମାନଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତମାହ-‘ୟଥା ୟୋ କୁଣ୍ଡଲୀ ସୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ’ତି, କୁଣ୍ଡଲିତ୍ତମ୍ପସିଦ୍ଧଂ, ଦେୱଦତ୍ତତ୍ତମପ୍ପସିଦ୍ଧମିଚ୍ଚାହ-‘କୁଣ୍ଡଲିତ୍ତାନୁୱାଦେନେ’ଚ୍ଚାଦି । ୟଥେୱୋଭୟାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତେପ୍ୟୁପସଜ୍ଜନତୋୱ ଛଟ୍ଠୀ ‘ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ’ତି, ନ ୱିସେସ୍ସତୋ ‘ପୁରିସସ୍ସ ରାଜା’ତି, ତଥା ସମ୍ବନ୍ଧାଭିବ୍ୟଞ୍ଜନକେନାଧିନା ୟୋଗେପି ୱିସେସନତୋୱ ଭୱତି, ନାଞ୍ଞତୋତି ଆହ-‘ତତ୍ଥା’ତିଆଦି । ବ୍ୟତିରେକମାପାଦୀୟତୀତି କାରକଛକ୍କତୋ ବ୍ୟତିରିତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ବ୍ୟତିରେକୋ ତଂ ଆପାଦୀୟତି ପାପୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଉଭୟତୋତି ସଂତୋ ସାମିତୋ ଚ, ଅଧିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ପଞ୍ଚାଲାତି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚାଲା ସନ୍ତକା [ସାମିନୋ (ପୋତ୍ଥକେ)] ତି ଅତ୍ଥୋ, ସନ୍ତକା [ସାମିନୋ (ପୋତ୍ଥକେ)] ହି ପଞ୍ଚାଲା, ନ ସାମି [ନସଂ (ପୋତ୍ଥକେ)], ଅଧିପଞ୍ଚାଲେସୁ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋତି ପଞ୍ଚାଲାନଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ସାମୀତ୍ୟତ୍ଥୋ ।

୧୬. କତ୍ତୁ

କିଂ ଲକ୍ଖଣୋ-ୟଂ କତ୍ତାଇଚ୍ଚାହ-‘କତ୍ତରି’ଚ୍ଚାଦି, ଗଚ୍ଛତି ଦେୱଦତ୍ତୋଚ୍ଚାଦୋ କତ୍ତରି ପତିଟ୍ଠିତଂ, ପଚତ୍ୟୋଦନଂ ଦେୱଦତ୍ତୋଚ୍ଚାଦୋ କମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତଂ କିରିୟଂ କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କରୋତୀତି ଚ ଇମିନା ଅନ୍ୱତ୍ଥ ବ୍ୟପଦେସୋୱ ସିଦ୍ଧୋ-ୟଂ କତ୍ତୁ ୱୋହାରୋତି ଞାପେତି, କେନଚି ପୟୁଜ୍ଜମାନୋପି ସକେ କମ୍ମେ ସୟମେୱ ପଧାନତ୍ତମନୁଭୱତୀତି‘ପୟୁତ୍ତୋ ୱା ପଧାନଭାୱେନା’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ଚେତ୍ଥ-

ପଧାନତାୟ ୟୋ କତ୍ତୁ, କମ୍ମଟ୍ଠଂ କୁରୁତେ କ୍ରିୟଂ ।

ସା କତ୍ତା ନାମପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ପୟୁତ୍ତୋ ୱାତ୍ୟୟଂ ଦ୍ୱିଧାତି ॥

ତତ୍ଥ ପୁରିସେନ କତନ୍ତି ଅପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ପୁରିସେନ କରୋତି ଦେୱଦତ୍ତୋତି ପୟୁତ୍ତୋ, ନନୁ କିରିୟା-ୟମବ୍ୟୱଧାନେନ କରଣାଧିକରଣେ ହେୱ ସାଧ୍ୟତେ କତ୍ତାରା ତୁ ଦୂରଟ୍ଠେନ, ତଥାସତି କଥମନେକସାଧନସାଧନୀୟଂ କିରିୟଂ କତ୍ତାୱ କରୋତି ମୁଖ୍ୟଭାୱେନାପରେତ୍ୱମୁଖ୍ୟଭାୱେନାତି ୱୁଚ୍ଚତେ-

କତ୍ତୁତୋଞ୍ଞେସମୁବ୍ଭୂତ୍ୟା, ୱିୱିତ୍ତାଲୋଚନାଦିନା [ୱୱିୱେକେଚ ଦସ୍ସନାତି ୱାକ୍ୟପଦୀୟେ, ପୱିୱେକେଚ କାରକନ୍ଥରାମଭାୱେଦିସ୍ସଭେ କତ୍ତରିକ୍ରିୟା ଅତ୍ଥି ଭୱତି ୱିଜ୍ଜତିଚ୍ଚାଦୋ ତିତଟୀକା, ତତିୟପାଥାନଂପାତ ୧୦୦, ନଂପାତ ୨୪୩]।

ଦୂରାଦପ୍ୟୁପକାରିତ୍ତେ, କତ୍ତୁ ୱାତ୍ତପ୍ପଧାନତା ॥

ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘କତ୍ତୁନୋ ସକାସା ଅଞ୍ଞେସଂ କରଣାଦୀନଂ ଉବ୍ଭୂତ୍ୟା ସମ୍ଭୱେନଚ, ତଥାହି ପସିଦ୍ଧକରଣସଭାୱୋପି ଫରସୁ କତ୍ତାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାଧିକରଣମ୍ଭ ୱତି‘ଫରସୁମ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦତୀ’ତି, ୱିୱିତ୍ତସ୍ସ କରଣାଦୀହି ପୁଥବ୍ଭୂତସ୍ସ, କତ୍ତୁନୋ କିରିୟାୟ ଆଲୋଚନେନ ଦସ୍ସନେନ ଚ ‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି ଭୱତି ୱିଜ୍ଜତୀ’ତି [ୱୁଥବ୍ଭୂତସ୍ସାନେନ ଆଲୋଚନେନ ଦସ୍ସନେନଚ କତ୍ତୁନୋଦେୱଦତ୍ତେନଦେୱଦତ୍ତଂ ଭୱତି ୱିଜ୍ଜତୀତି (ପୋତ୍ଥକେ)], ଆଦିସଦ୍ଦେନ କରଣାଦିନୋ (ତଦଧୀନ) ପୱତ୍ତିଆଦୀନଂ ଗହଣଂ, ଇମିନା କାରଣେନ ଦୂରତୋ ଉପକାରିତ୍ତେପି କତ୍ତୁୟେୱ ସପ୍ପଧାନତା ସିୟା’’ତି, ପୁନପି-

ଥାଲ୍ୟାଦୀନନ୍ତୁ କତ୍ତୁତ୍ତଂ, ହୋତେୱାଚେତନାନପି ।

ୟତୋ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ୟତ୍ଥେ, ମିଚ୍ଛାତ୍ୟାସେନ-ନାଦିନା ॥

ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଅଚେତନାନମ୍ପି ଥାଲୀଅସିଆଦୀନଂ କତ୍ତୁତ୍ତମ୍ଭୱତି ୟଥାୱଣ୍ଣିତସପ୍ପଧାନତ୍ତନିମିତ୍ତାଭାୱେପି, କସ୍ମାତି ଚେ ୟତୋ କାରଣା ଅତ୍ଥେ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟେସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତି ପଟିପତ୍ତି ଅନାଦିନା ମିଚ୍ଛାଭ୍ୟାସେନଭୱତି ତସ୍ମା ଥାଲ୍ୟାଦୀନନ୍ତିଆଦି ପକତଂ, କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଅଞ୍ଞଥା ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞଥା ସଭାୱତ୍ଥୋ, ନ ହି ସଦ୍ଦୋ ବାହ୍ୟେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ବ୍ୟାପାରମାପଜ୍ଜତି, ତଥାହି–

ଅଞ୍ଞଥେ ୱାଗ୍ଗି ସଂସଗ୍ଗା, ଦାହଂ ଦଡ୍ଢୋତି ମଞ୍ଞତି ।

ଅଞ୍ଞଥା ଦାହସଦ୍ଦେନ, ଦାହତ୍ଥୋ ସମ୍ପତୀୟତେ ॥

ବାହ୍ୟପଦତ୍ଥସ୍ସ ସଭାୱୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଭ୍ୟାସେନ ଅନାଦିନା ପନ ପୱତ୍ତେନ ବାହ୍ୟେ ୱତ୍ଥୂନି ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ କରଣଭୂତେନ ଥାଲ୍ୟାଦୀନଂ କତ୍ତୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଅଥ ଚ ପନ–

ୱତ୍ତିଚ୍ଛାଦୋ ପୱତ୍ତେହି, ସପ୍ପଧାନତ୍ତ ହେତୁହି ।

କତ୍ତୁଧମ୍ମେହି ୱୁତ୍ତେହି, କତ୍ତା ସଦ୍ଦାୱ ଞାୟତେ ॥

ଏକସ୍ସାମୁଖ୍ୟୱତ୍ଥାହି, ଭେଦେନ ପରିକପ୍ପନେ ।

କମ୍ମତ୍ତଂ କରଣତ୍ତଞ୍ଚ, କତ୍ତୁତ୍ତଂ ଚୋପଜାୟତେ ॥

ୱୁତ୍ତେହୀତି ‘କତ୍ତୁତୋଞ୍ଞେସମୁବ୍ଭୂତ୍ୟା’ଚ୍ଚାଦିନା, ସଦ୍ଦାୱାତି ସଦ୍ଦେ ତେଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୁ ୱା ମା ୱା କତ୍ତୁସମ୍ବନ୍ଧିୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ସଦ୍ଦତୋୱ କତ୍ତା ପତୀୟତେ, ନିୟମେନ ନ ୱତ୍ଥୁତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଅମୁଖ୍ୟା ୱତ୍ଥାହୀତି ବୁଦ୍ଧିୟା ତଦାକାରତାୟ ପରିଣାମାୱତ୍ଥାହି, ହନ୍ତ୍ୟତ୍ତ ନାୱତ୍ତାନନ୍ତି ଏକସ୍ସେୱାତ୍ତନୋ କମ୍ମତ୍ତାଦି ଜାୟତେ, ଅତୋୟେୱାଚ୍ଚନ୍ତମସନ୍ତୋପି ଅଙ୍କୁରୋ ଜନନକିରିୟାୟ କତ୍ତା ଭୱତି ‘ଅଙ୍କୁରୋ ଜାୟତେ’ତି, ୱୁତ୍ତଂ ହି–

ପୁରାସଞ୍ଜନିତୋ [ପୁରାସଞ୍ଜାତିତୋ] ଭାୱା, ବୁଦ୍ଧୟୱତ୍ଥାନି ବନ୍ଧନୋ ।

ଅୱସିଟ୍ଠୋ ସତାଞ୍ଞେନ, କତ୍ତା ଭୱତି ଜାତିୟାଇତି ॥

ସତା ଅଞ୍ଞେନ ଦେୱଦତ୍ତାଦିନା ।

କିନ୍ତଂ କରଣଂ ନାମାତି ଆହ-‘ୟୋ ପନା’ତିଆଦି, ୟୋତି ୟୋ ପଦତ୍ଥୋ, ଇମିନା ଇଦଂ ଦୀପେତି ‘‘କରଣବ୍ୟପଦେସାୟ ସୁତ୍ତନ୍ତରାଭାୱେପି କରୋତ୍ୟନେନେତି କରଣନ୍ତ୍ୟନ୍ୱତ୍ଥତୋ ପସିଦ୍ଧୋ-ୟଂ କରଣୱୋହାରୋ’’ତି, ଅତ୍ରେଦଂ ପଟିଭାନଂ–

ୟଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତଂ କତ୍ତୁ, କ୍ରିୟାୟଚ୍ଚନ୍ତସାଧନଂ ।

କରଣନ୍ତଂ ଦ୍ୱିଧା ହୋତି, ବାହ୍ୟବ୍ଭନ୍ତରଭେଦତୋତି ॥

ତତ୍ଥ ୟଂୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତଂତ୍ୟାଦିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି-‘‘ନ ୱତ୍ଥୁତୋ କିଞ୍ଚି କରଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ପନ ପସିଦ୍ଧକରଣାନମ୍ପି ଫରସୁଆଦୀନଂ ‘ଫରସୁ ଛିନ୍ଦତି, ଫରସୁମ୍ହି ଛିନ୍ଦତୀ’ତି କତ୍ତୁଅଧିକରଣତ୍ତସ୍ସପି, ପସିଦ୍ଧାଧିକରଣାନମ୍ପି ତଦନୁତ୍ତାଦିୱିସେସସମ୍ଭୱେ ଥାଲ୍ୟା ପଚତୀ’ତି କରଣତ୍ତସ୍ସପି ଦସ୍ସନତୋ ୱଚନିଚ୍ଛାତୋୟେୱ କରଣଂ କାରକଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ଦୁୱିଧନ୍ତି ଆହ-‘ଦ୍ୱିଧା ହୋତୀ’ତିଆଦି, ତତ୍ଥ ଅସିନା ଛିନ୍ଦତୀତି ବାହ୍ୟଂ, ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୀତ୍ୟବ୍ଭନ୍ତରଂ । କିରିୟାନିମିତ୍ତତ୍ତା କାରକନ୍ତି ଇମିନା କାରକସଦ୍ଦସ୍ସ ନିମିତ୍ତପରିୟାୟତ୍ତମାହ । ପକତି ୟାଭିରୂପୋଚ୍ଚାଦୋ କିରିୟାୟାୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧଲକ୍ଖଣା ଛଟ୍ଠୀ ସିୟା, ସମେନ ଧାୱତୀତ୍ୟାଦୋ ତୁ କିରିୟାୟ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେପି କମ୍ମତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଦୁତିୟା ସିୟା, ସମଂ ଧାୱତି ୱିସମଂ ଧାୱତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ତଥା ଦ୍ୱିଦୋଣେନାତି ଦ୍ୱେଦୋଣେ କିଣାତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ପଞ୍ଚକେନାତି ପଞ୍ଚ ପରିମାଣସ୍ସ ପଞ୍ଚକୋ ପଞ୍ଚକଂ ୱଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ପସୱୋ କିଣାତି ପଞ୍ଚପଞ୍ଚ କତ୍ୱା କିଣାତୀତ୍ୟତ୍ଥୋତି ୱାତ୍ତିକକାରେନ ‘ତତିୟା ୱିଧାନାୟୋପସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ’କତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ପକତିଆଦୀହୀ’ତିଆଦି, ୟତ୍ଥେସଂକରଣଭାୱୋତି ୟସ୍ସଂ କିରିୟାୟମେ ସମ୍ପକତ୍ୟାଦୀନଂ କରଣତ୍ତଂ, ତଂ କିରିୟଂ କଥୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସବ୍ବସ୍ସେୱ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସତ୍ତାବ୍ୟଭିଚାରତୋ ଆହ-‘ଭୂ’ଇଚ୍ଚାଦି, ପକତିୟାଭିରୂପୋତି ସଭାୱେନାୟମଭିରୂପୋ ଭୱତି, ନ ତୁ ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦିନେତ୍ୟତ୍ଥୋ, କରୋତିସ୍ସ ଗମ୍ମମାନତ୍ତେ ପନ ପକତିୟାଭିରୂପୋ କତୋତିଆଦି, ତଦା କତ୍ତରିୟେୱ ତତିୟା, ୟଂ ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞଗୋତ୍ତୋ ଗୋତମୋ ନ ହୋତି ଅତୋଚ ଗୋତମୋ ଭୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନନୁଚ ଦ୍ୱିଦୋଣ ପଞ୍ଚକା କୟମ୍ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଭୂତା ହୋନ୍ତି ଦ୍ୱିଦୋଣାଦିନା କେୟତ୍ତା ତତୋ କିମୁଚ୍ଚତେ‘କୟମ୍ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱିଦୋଣପଞ୍ଚକା କରଣାନି ଭୱନ୍ତୀ’ତ୍ୟା ସଙ୍କୀୟାହ-‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦି, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି-‘‘ଦ୍ୱିଦୋଣାଦିସଦ୍ଦେନ ହି ନ ଗୟ୍ହୁପଗଂ ୱତ୍ଥୁମୁଚ୍ଚତି, ତେହି ପନ ଦ୍ୱିଦୋଣାଦ୍ୟତ୍ଥଂ ମୂଲଂ ତାଦତ୍ଥିୟା ଭିହିତନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଦୋସାୱସରୋ’’ତି ।

୧୭. ସହ

ୟଥାକ୍କମମାଗମନକିରିୟାୟ ଥୂଲତ୍ତଗୁଣେନ ଗୋମନ୍ତଦବ୍ବେନ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତଂ ୟଥେ’ଚ୍ଚାଦିମାହ, ଉଦାହରଣମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋପି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାପି ଦସ୍ସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ୱା’ତିଆଦି, ପୁତ୍ତେନ ସହାଗତୋତିଆଦୀସୁ ଆଗମନାଦିକିରିୟମ୍ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ କତ୍ତାରୋ ପଧାନାପ୍ପଧାନୱସେନ, ତେସୁ ପଧାନେ କାରିୟସମ୍ପଚ୍ଚୟଞାୟେନ ୱା ବହୁଲଂୱଚନେନ ୱା ପଧାନେ କତ୍ତରି ପଚ୍ଚୟୋ, ଇତରେ’କତ୍ତରି ତତିୟା’ତ୍ୟେୱ ତତିୟା ସିଦ୍ଧା, ତତୋ-ୟଂ ୱଚନାରମ୍ଭୋ-ନତ୍ଥକୋତି ମଞ୍ଞମାନୋଚୋ ଦେତି ‘ନନ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦିନା, ତ୍ତେନାଭିଧୀୟତେ ପିତେତି ପଧାନକତ୍ତା, ତୁଲ୍ୟୋପି କିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧେ ପିତାପୁତ୍ତାନଂ ପିତାତ୍ର ପଧାନଂ ସଦ୍ଦଚୋଦିତତ୍ତା, ପୁତ୍ତୋ-ପ୍ପଧାନମସଦ୍ଦଚୋଦିତତ୍ତା, ସଦ୍ଦବ୍ୟାପାରାପେକ୍ଖାୟ ହି ପଧାନାପ୍ପଧାନାୟ ୱୱତ୍ଥାନଂ, ପିତୁରେୱାତ୍ରାଗତାଦିସଦ୍ଦସାମାନାଧିକରଣ୍ୟା ଆଗମନକିରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସଦ୍ଦେନୋଚ୍ଚତେ, ନେତରସ୍ସ ସଦ୍ଦସତ୍ତିସଭାୱତୋ, ତଥା ୱିଧା ହି ସଦ୍ଦସ୍ସ ସତ୍ତି ୟତୋ ପିତୁରେୱାତ୍ର କିରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧଂ ସକ୍କୋତି ପଟିପାଦେତୁଂ, ନ ପୁତ୍ତସ୍ସ, ଏୱଞ୍ଚାଗତୋଚ୍ଚାଦୋ ଏକୱଚନମୁପଜ୍ଜତେ, ଅଞ୍ଞଥା ହି ବହୁୱଚନଂ ସିୟା, ‘ପିତା ପୁତ୍ତା ଆଗତା’ତି । (ୟଦି) ୱୁତ୍ତନୟେନ ତତିୟା ସିଦ୍ଧା ‘ସିଦ୍ଧେ ସତ୍ୟାରମ୍ଭୋ ନିୟମାୟ ୱା ୱିକପ୍ପାୟ ୱା’ ନ ଚେତ୍ଥ ନିୟମୋ, ନାପି ୱିକପ୍ପୋ, ତତୋ କିମନେନ ୟୋଗେନା ତ୍ୟାସୟେନାହ-‘ଅପ୍ପଧାନେୟେୱ’ଚ୍ଚାଦି । ନୟିଦମେୱମିଚ୍ଚାଦି ପରିହାରୋ । ସହଭାୱମତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠଂ ୱାତି ୟୋଜନା, ସାମତ୍ଥିୟାତି ଭେଦାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା ସହତ୍ଥୟୋଗସ୍ସ ପୁତ୍ତସ୍ସାପି କିରିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି କଥମଞ୍ଞଥା ସହତ୍ଥୟୋଗୋ ସିୟାତି ଇମିନା ଅତ୍ଥ ବଲେନ । ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣନ୍ତି ସୁତ୍ତେ ‘‘ସହତ୍ଥେନେ’’ତି ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ । ପରିୟାୟତ୍ଥନ୍ତି ପରିତୋ ଅୟନ୍ତି ଅୱଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅତ୍ଥମନେନେତି ପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଏତ୍ଥ ଚ ପରିୟାୟତ୍ଥମେୱାତି ନାୱଧାରଣଂ, ଅତୋୟେୱ ୱିନାପି ସହସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗଂ ତପ୍ପରିୟାୟପ୍ପୟୋଗଂ ୱା ସହତ୍ଥେନ ୟୋଗେ ୱିଧାନତୋ ଅସତ୍ୟପି ସହାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗେ ୟତ୍ଥ ତଦତ୍ଥୋ ଗମ୍ୟତେ ତତ୍ଥାପି ଭୱତ୍ୟେୱ ତତିୟା… ଗମ୍ୟମାନେନ ସହତ୍ଥେନ ୟୋଗା, ୟଥା‘‘ସ୍ୟାଦି ସ୍ୟାନେ’’ତି । (୩-୧) ସହ ପରିୟାୟେନାତି ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୟାୟତୋ । ୱିସେସାନୁପାଦାନତୋତି ‘‘ସହୟୁତ୍ତେ-ପ୍ପଧାନେ’’ତି (୨-୩-୧୯) ପାଣିନୀୟ ସୁତ୍ତେ ୱିୟ ଅପ୍ପଧାନେତି ୱିସେସସ୍ସାନୁପାଦାନତୋ ।

୧୮. ଲକ୍ଖଣେ

ଲକ୍ଖୀୟତ୍ୟନେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ ସଙ୍କେତୋ, କିନ୍ତଂ କମଣ୍ଡଲୁପ୍ପଭୁତି, ଅତ୍ଥେ କାରିୟସ୍ସାସମ୍ଭୱା ତଂୱାଚୀହି ୱିଭତ୍ତୀତି ମଞ୍ଞମାନେନ ୟଂୱିୱରଣଂ କତଂ ‘ଲକ୍ଖଣେ ୱତ୍ତମାନତୋ’ତି, ତମୁଲ୍ଲଙ୍ଗିୟାତ୍ଥଂ ୱଦତି ‘ୟୋ ଅତ୍ଥୋ’ଇଚ୍ଚାଦି, ୱତ୍ତମାନତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି… ନାମସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୱିଧାନପ୍ପ ସଙ୍ଗତୋ, ଉପାତ୍ତୋତି ଗହିତୋ । କଞ୍ଚିପ୍ପଣରମାପନ୍ନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣେ ତତିୟା ୟଥା ସିୟା ‘ରୁକ୍ଖମ୍ପତି ୱିଜ୍ଜୋତନ’ମିଚ୍ଚତ୍ର ଲକ୍ଖଣମତ୍ତେ ମା ଭୱୀତି ପାଣିନୀୟେହି ‘‘ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ’’ତି (୨-୩-୨୧) ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ତମ୍ମନସି ନିଧାୟ ଚୋଦୟମାହ–‘ନନ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ, ଆପନ୍ନସ୍ସାତି ଭୂତସ୍ସ, ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଭେଦକୋ ୱିସେସୋ ପକାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ତଥାହି ‘ତିଦଣ୍ଡକେନ ପରିବ୍ବାଜକମଦ୍ଦକ୍ଖୀ’ତି ମନୁସ୍ସତ୍ତସାମଞ୍ଞସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକତ୍ତମ୍ପକାରୋ, ତମ୍ପରିବ୍ବାଜକୋ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ତିଦଣ୍ଡକଂ ଲକ୍ଖଣଂ । ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତେତି ଇମିନା ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣତ୍ତାଭାୱମାହ, ଉପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସଙ୍କେତୋ । ନୟିଦମତ୍ଥିଚ୍ଚାଦି ପରିହାରୋ, ରୁକ୍ଖମ୍ପତି ୱିଜ୍ଜୋତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କସ୍ସଚି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସାଭାୱା ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଗ୍ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ନ ଦିସ୍ସତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତୋ, ରୁକ୍ଖମ୍ପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେତି ଏତ୍ଥତୁ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସବ୍ଭାୱା ତତିୟାପ୍ପତ୍ତିୟଂ ତଂନିୱତ୍ତିୟା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଞାୟମନ୍ତରେନ ନାଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ପଟିସରଣମତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞାପୟମାହ-‘ଅୱସ୍ସ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଅଞ୍ଞଥାତି ଏୱମନବ୍ଭୁପଗମ୍ମ ‘ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ’ତି ୱଚନେ କରୀୟମାନେ ସତି, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୱାଦିନୋ ଉତ୍ତରମାସଙ୍କିୟାହ-‘ନଚା’ତିଆଦି, ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୱଚନସେସୋ, ଚୋ-ୱଧାରଣେ, ନେୱ ସକ୍କାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଦୁତିୟାୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟାତି ‘‘ପତିପରୀହି ଭାଗେ ଚା’’ତି (୨-୯) କସ୍ମା ନ ସକ୍କାତି ଆହ-‘ଅତ୍ଥି’ଚ୍ଚାଦି, ଅସତି ହି ପୟୋଜନେ ସାମତ୍ଥିୟନ୍ତି ଭାୱୋ । ଅଥ କମଣ୍ଡଲୁ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସାତି ଆଦୋ ତତିୟା କସ୍ମା ନ ସିୟା ତ୍ୟାହ-‘କମଣ୍ଡଲୁ’ଇଚ୍ଚାଦି, କମଣ୍ଡଲୁସ୍ସ ସେତସ୍ସ ଚ ଉପଲକ୍ଖଣ ଭାୱେନାନୁପାଦାନତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଇମିନା ଉପାଦାତୁନୋ ସୱଚସି ସତନ୍ତତମାହ, ୱିସିଟ୍ଠାୱୟୱାଧେୟ୍ୟେନାତି ପାଣି କମଣ୍ଡଲୁନା ୱିସିଟ୍ଠୋୱୟୱୋ, ତସ୍ସାଧେୟ୍ୟୋ କମଣ୍ଡଲୁ ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନାଙ୍ଗେନ ୱିକତେନ ଅଙ୍ଗିନୋ ୱିକାରୋ ଲକ୍ଖୀୟତେ ତତୋ ତତିୟା ୟଥାସିୟାତି ପରେହି ‘‘ୟେନାଙ୍ଗୱିକାରୋ’’ତି (୨-୩-୨୦) ଆରଦ୍ଧଂ, ତଦାହ-‘ୟେନେ’ଚ୍ଚାଦି, ତତ୍ଥ ୟସଦ୍ଦେନ ୱିକତାୱୟୱୋ ହେତୁତ୍ତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଅଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଚ ସମୁଦାୟୱଚନୋ ଉପାତ୍ତୋ ତେନାହ-‘ୟେନେଚ୍ଚାଦି, ନନୁଚ କାଣାଦୀନଂ ନିୟତଗୁଣୀନମଭିଧାୟିତ୍ତା ଅକ୍ଖିସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ବ୍ୟାୱତ୍ତିୟାଭାୱାତି, ନେସ ଦୋସୋ, ଲୋକିୟୋ-ୟଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୋହାରୋ, ଲୋକସ୍ସ ଚ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗେ ଗୁରୁଲଘୁମ୍ପତ୍ୟଦୟୋ ନତ୍ଥି, ତଥାହି ଲୋକେନ ‘ସୀସପାତି’ପି ୱୁଚ୍ଚତେ, ରୁକ୍ଖୋ ସୀସପାତିପି, ୟସ୍ସ ତୁ ତତ୍ଥାଦରୋ, ସୋ-କ୍ଖିସଦ୍ଦଂ ପୟୁଜ୍ଜତେୱ, ଅଥୱା ସାମଞ୍ଞୁପକ୍କମେ ୱିସେସୋ ପୟୋଗମରହତି, ଅକ୍ଖି(ନାତି) ହି ୱୁତ୍ତେ ସନ୍ଦେହୋ ସିୟା ‘କିମସ୍ସ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତ’ନ୍ତି ତତୋ କାଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତେ, ନାକ୍ଖିନା ନିରୂପୟତି ସୋଭନୋତି, କିଞ୍ଚରହି କାଣୋତି, ଅକ୍ଖିକାଣମସ୍ସେତ୍ୟାଦୋ କସ୍ମା ନ ସିୟାତି ଆସଙ୍କିୟ‘କମଣ୍ଡଲୁ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସା’ତ୍ୟତ୍ର ୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ପରିହାରୋ, ତ ମେତ୍ଥୋପଦିସନ୍ତୋ ଆହ-‘ହେଟ୍ଠା ୱିୟ ଅପ୍ପସଙ୍ଗୋ’ତି ।

୧୯. ହେତୁ

କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଫଲେ ଦିଟ୍ଠସାମତ୍ଥିୟେତ୍ଥେ ହେତୁ ନିରୁଳ୍ହୋ । ଏକତ୍ର ହି ଦିଟ୍ଠସାମତ୍ଥିୟୋତ୍ଥୋ ତଂୟୋଗ୍ଗତାୟ କାରିୟ (ମ)କରୋନ୍ତୋପି ହେତୁ ୱୁଚ୍ଚତେ ସତି ସହ କାରିନ୍ୟସତି ଚ ୱିଧୁରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ପପା(ତ) ତୋ, ତେନ କାରିୟସ୍ସ ବ୍ୟଭିଚାରୋ, ତେନେୱାହ- ‘ଅନିପ୍ଫାଦୟନ୍ତୋପୀ’ତି, କାରଣେ ତତିୟାୟାଭାୱେ କାରଣମାହ- ‘ତକ୍କିରିୟାୟୋଗ୍ଗତାମତ୍ତେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୨୧. ଗୁଣେ

ଉପାଧି ୱିସେସନଂ, ପରାଙ୍ଗଭୂତେତି ପରସ୍ସ ବନ୍ଧତ୍ତା(ଦିନୋ) ୱିଧାନା ୟାଙ୍ଗଭୂତେ ଜଳତ୍ତାଦିହେତୁମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ଗୁଣସଦ୍ଦୋ ୟମପ୍ପଧାନୱଚନୋତି ୱଦତି, ୟଞ୍ଚାପ୍ପଧାନଂ ତମ୍ପରାଙ୍ଗଭୂତନ୍ତି ଗୁଣେତୀମସ୍ସ ‘ପରାଙ୍ଗଭୂତେ’ତି ଅତ୍ଥମାହ, ୟଞ୍ହି ପରତ୍ଥମୁପାଦୀୟତେ ତଦପ୍ପଧାନମନୁ ୱାଦରୂପେନୋପାଦୀୟମାନତ୍ତା, ୟଥା ‘ଜଳତ୍ତା ବଦ୍ଧୋ, ରୁକ୍ଖୋ ୟଂ ସୀସ ପତ୍ତା, ଅଗ୍ଗି ଏତ୍ଥ ଧୁମତ୍ତେ’ଚ୍ଚାଦି, ତେନେୱାହ-‘ପରତ୍ଥରୂପାପନ୍ନ’ନ୍ତି, ୱାୱିଧାନନ୍ତି ‘‘ୱିଭାସା ଗୁଣେ-ଥିୟଂ’’ନ୍ତି (୨-୩-୨୫) ଏୱଂ ୱିଧାନଂ, ଇତ୍ଥିୟନ୍ତିଆଦିନା ପଞ୍ଚମୀରୂପସ୍ସପି ଅଭିମତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନେୱାହ-‘ଉଭୟତ୍ଥା’ତିଆଦି, ନନୁ ‘ତୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟା’’ତି (୪-୯୫) ସୁତ୍ତେନ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସ କଥଂ ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତତା ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ପଞ୍ଚମିନିଦ୍ଦେସେ’ ଇଚ୍ଚାଦି, ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ପଞ୍ଚମିୟା ୱିନାତି ୟୋଜନା, ୱା ପଞ୍ଚମିୟା ୱିଧାନତୋ ତତିୟାରୂପେନପି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନମନସି ନିଧାୟ ପଞ୍ଚମ୍ୟୁ ଦାହରଣେୟେୱ କାରଣଂ ତତିୟୋଦାହରଣସ୍ସ ଚ ପଠମୋଦାହରଣାନୁସାରେନାନୁ ମନ୍ତବ୍ବତଞ୍ଚଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘ପଞ୍ଚମ୍ୟାୟେୱି’ଚ୍ଚାଦି, ଅଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରନିରୋଧେନାତି ତତିୟନ୍ତରୂପାନି ।

୨୨. ଛଟ୍ଠୀ

ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟେୱେତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୀ ସିଦ୍ଧାତି ଆସଙ୍କିୟାହ-‘ହେତୁମ୍ହି’ଚ୍ଚାଦି, ହେତୁମାହ-‘ତଂ ୟୋଗ୍ଗତା’ ଇଚ୍ଚାଦି, ସଦ୍ଦସତ୍ତିସାମତ୍ଥିୟାତି ସଦ୍ଦସତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ସାମତ୍ଥିୟା, ତମେୱ ଫୁଟୟତି ‘ୟତ୍ଥ’ଇଚ୍ଚାଦିନା, ହେତ୍ୱତ୍ଥୱାଚକେହି ଅନ୍ତରେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସମାନାଧିକରଣେହୀତି ହେତ୍ୱତ୍ଥସମାନାଧିକରଣେହି ଉଦରାଦୀହି, ତଜ୍ଜୋତନାୟାତି ହେତ୍ୱତ୍ଥଜୋତନାୟାଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ବ୍ୟତିରେକେନ ତୁ ହେତ୍ୱତ୍ଥତୋ ତପ୍ପୱତ୍ତିମାହ-‘ୟତ୍ଥ ପନି’ଚ୍ଚାଦି, ହେତ୍ୱତ୍ଥେହିପିଚ୍ଚାଦିନା ସାମତ୍ଥିୟମୁପଦସ୍ସିତଂ ‘ୱସେ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁନୋ’ତି ତତ୍ଥୋଦାହରଣଂ ।

୨୩. ସବ୍ବା

ନାମଭୂତେହୀତି ସବ୍ବାଦୀସୁ କେଚି କେସଞ୍ଚି ୟଦି ନାମାନି ସିୟୁଂ ତେହି, ଅପ୍ପଧାନଭୂତେହୀତି ପିୟସବ୍ବାଦୀହି, କିମ୍ପୟୋଜନନ୍ତିଆଦୋ ପୟୋଜନସଦ୍ଦୋ ‘‘ପୟୋଜନଂ କାରିୟହେତୂସୁ’’ତି ନିଘଣ୍ଡୁତୋ ହେତୁୱଚନୋ ।

୨୪. ଚତୁ

ୟସ୍ସ ସଚେତନାୟାଚେତନାୟ ୱା କସ୍ସଚି, ପୂଜାନୁଗ୍ଗହକାମତ୍ତ ମନ୍ତରେନ ସମ୍ମାପଦାନଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଆହ-‘ପୂଜା’ ଇଚ୍ଚାଦି, ତେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ, ଚାଗଙ୍ଗନ୍ତି ଦଦାତିନୋ ଦାନକିରିୟାୟ କମ୍ମେନ ସମ୍ବଜ୍ଝମାନଞ୍ଚାଗକାରଣଂ, ଇଦାନି ସମ୍ପଦାନଲକ୍ଖଣଂ ସପ୍ପଭେଦମାୱିକାତୁକାମୋ ଆହ-‘ତଦିଦ’ମିଚ୍ଚାଦି, ନନିରାକରୋତୀତ୍ୟ ନିରାକରଣଂ, ଆରାଧୟତୀତ୍ୟାରାଧନଂ, ଅବ୍ଭନୁଜାନାତୀତ୍ୟବ୍ଭନୁଞ୍ଞଂ, ତେସଂ ୱସେନ, ଇଧ ସମ୍ପଦାନନ୍ତିଧା ୱୁତ୍ତଂ କଥିତଂ, କେତେତି ଆହ-‘ରୁକ୍ଖୟାଚକଭିକ୍ଖୱୋ’ତି, ରୁକ୍ଖାଦିକଂ ତଂ ସମ୍ପଦାନଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ତତ୍ଥ ହି’ଚ୍ଚାଦି, ଅଜ୍ଝେସନେନାରାଧନେନ ସମ୍ପଦାନଂ ଭୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅନୁମତିୟା ଅବ୍ଭନୁଜାନେନ, ୱିଜ୍ଜମାନେପ୍ୟନିରାକରଣେ ଭିକ୍ଖୁନୋ-ଧିକମନୁମତନ୍ତ୍ୟଧିପ୍ପାୟେନାହ-‘ସୋ’ ଇଚ୍ଚାଦି ।

୨୫. ତାଦ

ପୟୋଜନପରିୟାୟେ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦେ ସତି ଇଦନ୍ତି ପୟୋଜନଂ ପରାମଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କାତି ‘ତସ୍ସେଦ’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସଦ୍ଦେନେତ୍ଥ ୱିକତିୟାତିସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅତ୍ଥସଦ୍ଦେନ ତୁ ପକତିୟା, ଅତ୍ଥ କଥନମେତନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନିଚ୍ଛାୟ ମେତିସ୍ସଂ ନତ୍ଥି ସମାସୋତି ଦୀପେତି, ୱିଗ୍ଗହେ ୱାସ୍ମିମିମସ୍ମାୟେୱ ନିପାତନା ସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ,ସୋ ୱିକତିସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ, ପକତିତ୍ୱଞ୍ଞପଦତ୍ଥେନାକ୍ଖିପୀୟତେ, ତତୋ ତଦତ୍ଥସଦ୍ଦତୋ, କୋୟଂ ତଦତ୍ଥ ଭାୱୋ ଚ୍ଚାହ-‘ତଦତ୍ଥଭାୱୋ ନାମା’ତିଆଦି, ନିମିତ୍ତଂ ୟୂପାଦିୱିକତି, ନିମିତ୍ତୀଦାରୁଆଦିପକତି ତସଦ୍ଦେନାତ୍ଥସଦ୍ଦେନ ଚ ଗହିତା, ତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ତଦତ୍ଥସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ତଦତ୍ଥଭାୱୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ, ହେତୁ ହେତୁମନ୍ତଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ପଧାନାୱଚ୍ଛେଦଗୁଣସ୍ମାତି ୱିଧୀୟମାନତ୍ତେନ ପଧାନସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଆଚ୍ଛେଦକା ୱିସେସକା ଗୁଣା, ୟଞ୍ହି ୱିଧୀୟତେ ଞାପୀୟତେ ତମ୍ପଧାନ, ମିତରମପ୍ପଧାନମନୁୱଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ୟଦା ଉପାଦୀୟତେତି ୱତ୍ୱା ଉପାଦୀୟମାନପ୍ପକାରଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତେନ ଫୁଟୟିତୁମାହ-‘ୟଥା’ଇଚ୍ଚାଦି, ୟୂପୋ ନିମିତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ଦାରୁନୋ ତଂ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ ନାଞ୍ଞନିମିତ୍ତନ୍ତି ୟଦା ନିମିତ୍ୟୱଚ୍ଛେଦକତ୍ତେନୁପାଦୀୟତେ ତଦା ନିମିତ୍ତସଦ୍ଦତୋୱ ଚତୁତ୍ଥୀ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞନିମିତ୍ତତୋ, ନିମିତ୍ତନିମିତ୍ତୀନଂ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ତତ୍ଥେୱ ନିମିତ୍ତେ ପୱତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନିମିତ୍ତସଦ୍ଦତୋ ହେତୁତତିୟାପି ନାସଙ୍କନୀୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କାରଣମାହ-‘ନିମିତ୍ତ’ [ହେତୁ] ଇଚ୍ଚାଦି । ଉଭୟତ୍ଥାତି ୟୂପାୟ ପାକାୟାତି ଉଭୟତ୍ଥ ।

ପିଣିୟମାନା କିଂ ସଦ୍ଦାଦିୱଚନୀୟା ପରୋ ସାଦୁଆଦିକୋ ୟୋ-ତ୍ଥୋ ସୋ ଅଞ୍ଞୋ କତ୍ତା ୟସ୍ସ ସୋ ଅଞ୍ଞକତ୍ତୁକୋ-ଭିଲାସୋ, ଅଭିଲାସୋ ରୁଚୀତି ଇମିନା ଦିତ୍ୟାଦ୍ୟନେକତ୍ଥନ୍ତୋପି ରୁଚିସଦ୍ଦୋ-ଭିଲାସେ ରୁଳ୍ହୋୱ ଗୟ୍ହତୀତି ୱଦତି, ସା ରୁଚି ଅତ୍ଥୋ-ଭିଧେୟ୍ୟୋ ୟେସଂ ଭେ ତଦତ୍ଥା, ତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ପିଣିୟମାନସ୍ସ, ଇମିନା ଚ କିଞ୍ଚାପି ରୁଚିରୟଂ ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତେୟୋ ୱା ତସ୍ସା ଜନକୋ, ତେସମୁଭିନ୍ନମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ତଥାପି ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତେ ସୋୱ ତସ୍ସାଧିକରଣଂ, ଅଜନକୋପି ସୋ ତାୟ ସଂସତ୍ତୋତି ତସ୍ସେୱ ପିଣିୟମାନସ୍ସ ସମ୍ପଦାନସଞ୍ଞା, ନତୁଜନକସ୍ସ ତାୟାସଂସତ୍ତସ୍ସାତି ଦୀପେତି, ଇଧାତି ଇମିନା ସକ୍କତେ ଉଦାହରଣାନମସମାନରୂପକଂ ଦସ୍ସେତି, ଇମିନା ଚ ଉଦାହରଣାନମସମାନ ରୂପତ୍ତମେୱ ଚତୁତ୍ଥୀୱିଧାନେ କାରଣଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଛଟ୍ଠୀୟେୱ ତେହିପି ୱିଧୀୟେୟ୍ୟ କାରଣାସମ୍ଭୱା [କାରଣସବ୍ଭାୱା] ହି ଦୀପେତି, ଈଦିସସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣ(ସ୍ସ) ଭାୱେ କାରଣମାହ-‘ଅନଞ୍ଞକତ୍ତୁ କତ୍ତା-ଭିଲାସସ୍ସା’ତି, ପରେସମିଦମ୍ପଚ୍ଚୁଦାହରଣମ୍ଭୱତୁ ଇଧ କଥନ୍ତି ଆହ-‘ଇହତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି, ତ୍ୱନ୍ତି ଅତ୍ତମତ୍ତେ ପଠମାୟେୱ, ସମ୍ଭୱେ କାରଣନ୍ତରମାହ-‘ଅଥୱା’ତିଆଦି, ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞୋ କତ୍ତା ୟସ୍ସା ସା ଅନଞ୍ଞକତ୍ତୁକା ରୁଚି, ଭାୟ ରୁଚିୟା ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ପିଣିୟମାନସ୍ସ ସମ୍ପଦାନସଞ୍ଞଂ ୟେ ପନ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟେ ପନ ଆହୁ ଚାତିସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନମୁପ୍ପତ୍ତି, କସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି, ରୁଚିୟା, ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଆଧାରୋ ଉପ୍ପତ୍ୟାଧାରୋ‘ଦେୱଦତ୍ତାୟ ରୋଚତେ’ଚ୍ଚାଦୋ ଦେୱଦତ୍ତାଦିଂ ଉପଲକ୍ଖେତୀତି ଉପ୍ପତ୍ୟାଧାରୋପଲକ୍ଖଣଂ ୱଚନଂ, ଏତ୍ଥ ରୁଚିୟା ଉପ୍ପତ୍ୟାଧାରୋପଲକ୍ଖଣମେୱ ୱଚନନ୍ତି ସାୱଧାରଣ ମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ… ସବ୍ବେସଂ ୱାକ୍ୟାନମୱଧାରଣଫଲତ୍ତା, ତେନ ପିଣିୟ ମାନୱଚନମଭିଲାସସ୍ସ ଅଞ୍ଞକତ୍ତୁକତାସନ୍ଦସ୍ସନପରଂ ନ ହୋତୀତି ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନମ୍ଭୱତି, ତେସଂ କଚ୍ଚାୟନସ୍ସ ଚେହାପି ପସଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଇହାପୀତି ତ୍ୱମିତି ଏତ୍ଥାପି, ଅଞ୍ଞଥାସିଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅତ୍ଥମତ୍ତେ ପଠମାୟ ଏୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା, ୱଚନସ୍ସାତି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଚତୁତ୍ଥୀୱିଧାନୱଚନସ୍ସ, ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋଚାତି ‘‘କସ୍ସ ୱା ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମଂ ରୋଚେସୀ’’ତିଆଦୋ ତୱାତି ଅନଭିମତଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତିଚ ।

ଧାରିପ୍ପୟୋଗେତି ଧାରିଧାତୁନୋ ପୟୋଗେ, ଉତ୍ତମୀଣୋ ଅଧମୀଣୋତି ଧନିକଗହେତୂନଂ ରୁଳ୍ହୀତ୍ୟାହ-‘ଉତ୍ତମୀଣୋ ଧନସାମୀ’ତି, ଉତ୍ତମୀଣମସ୍ସାତି ଉତ୍ତମୀଣୋ, ଧାରୟତୀତିମସ୍ସତ୍ଥମାହ-‘ୱହତୀ’ତି, ଧାରିତୋତି ଧାରଂଧାତୁତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ (ତଂ ତଂ) ନିୟମେନ ନିୟମିତାନଂ ତେସଂତେସଂ ସମ୍ପଦାନସଞ୍ଞଂ ୱିଧାୟ ଚତୁତ୍ଥୀ ୱିହିତା ପରେହି, ତଦାହ ‘ସିଲାଘ ହନୁଟ୍ଠାସପାନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଗସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ଞାପେତୁନ୍ତି ସିଲାଘାଦିକେ ବୋଧେତୁଂ, ଇଚ୍ଛିତୋତି ଅତିମତୋ । ତଦତ୍ଥୱାଚୀନଞ୍ଚ ଧାତୂନଂ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘କୁଧଦୁହିସ୍ସୋସୂୟତ୍ଥାନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟମ୍ପତି କୋପୋତି ଇମିନା କୋପସ୍ସ ୱିସୟମାହ, ୟସ୍ସାତି ଇମିନା ୟଂକାରକନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱ ପରାମସତି, ୟସ୍ସାତି ରାଜାଦିନୋ, ପୁଚ୍ଛତୀତି ପୁଚ୍ଛିୟତେ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି-‘ୟସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିଂ ସୁଭାସୁଭଂ ପୁଚ୍ଛତି ନେମିତ୍ତିକୋ’ତି, ୟୋଚାନୁକୂଲତ୍ତମ୍ଭ ଜତୀତି ଇମିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପତିପୁବ୍ବକୋ ଆପୁବ୍ବକୋଚ ସୁଣୋତି ଅବ୍ଭୁପଗମେ ପଟିଜାନନେଚ ୱତ୍ତତେ, ୟଦାୟମବ୍ଭୁପଗମୋ ପତ୍ଥନା ପୁବ୍ବତୋ ଭୱତି ତଦା ପତ୍ଥନାୟ କତ୍ତୁ ପତ୍ଥୟିତୁନୋ ଚତୁତ୍ଥୀ ରୂପମ୍ଭୱତି, ୟଦାତ୍ୱପତ୍ଥତମ୍ପି କେୱଲମାନୁକୂଲ୍ୟେନ ୱତ୍ତମାନଂଦିସ୍ୱା ଦେୟ୍ୟମବ୍ଭୁପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଇଦମିଦଂ ୱୋଦସ୍ସାମାତି [କୋପିସ୍ସସାମାତି (ପୋତ୍ଥକେ)] ତଦାନୁକୂଲ୍ୟେନ ପୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତାୟ କିରିୟାୟ କତ୍ତୁନୋ ଚତୁତ୍ଥୀରୂପମ୍ଭୱତୀ’’ତି, ଇମିନା ଚ ପାଣିନିୟୱୁତ୍ତିକାରସ୍ସ ଜୟାଦିଚ୍ଚସ୍ସମତେ ବ୍ୟଭିଚାରମାହ, ସୋ ହି ‘‘ଅବ୍ଭୁପଗମୋ ନାମ ପରେନ ପତ୍ଥିତସ୍ସ ଭୱତି ତତ୍ଥ ପତ୍ଥୟିତୁୟେୱ ଚତୁତ୍ଥୀରୂପମ୍ଭୱତୀ’’ତି ୱଦତି, ପୁବ୍ବସ୍ସାକିରିୟାୟ ୟୋ କତ୍ତାତି ୱେଦୱାକ୍ୟେନ ୱିହିତଥୁତିକକରଣ ସଙ୍ଖାତାୟ ଉସ୍ସାହାନୁଜାନନତୋ ପୁବ୍ବଭୂତାୟ କିରିୟାୟ ୟୋ କତ୍ତା ହୋତା ପୋତା ଚ, ସବ୍ବତ୍ଥାପି‘ତସ୍ସା’ତି ଇଦଂ ‘ଚତୁତ୍ଥୀୟାୟଦଭିମତଂ ରୂପ’ନ୍ତିଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଛଟ୍ଠିୟା ସବ୍ବବ୍ୟାପିଭାୱମାଲମ୍ବ ଏୱନ୍ତି ଅତିଦେସୋତି ଆହ ‘ଏୱନ୍ତୀ’ତିଆଦି, ରୂପସାମ୍ୟତୋ ପନ ତାଦତ୍ଥିୟତ୍ଥସବ୍ଭାୱାଚ ୟଥାୟୋଗଂ ତାଦତ୍ଥ୍ହ ଚତୁତ୍ଥୀପି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ୱକ୍ଖତି ହି‘ତାଦତ୍ଥ୍ହ ୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତୁ ‘ଇଚ୍ଚାଦିନା, ଇଚ୍ଛିତୋ ରାଜା, କମ୍ମ ୱଚନିଚ୍ଛାତି ଇମିନା ୱଚନିଚ୍ଛାୟ ପଧାନତ୍ତମାହ… ୱଚନିଚ୍ଛାଭିମୁଖତ୍ତା ସବ୍ବେସଂ କାରକାନଂ, ଅପ୍ପଚୁରପ୍ପୟୋଗତ୍ତାତି ଅବହୁପ୍ପୟୋଗତ୍ତା, ହନୁତେ ଅପନୟତି, ଉପତିଟ୍ଠତେ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଉପଗମନଂ କରୋତି, ପିହୟନ୍ତି ପତ୍ଥେନ୍ତି, କୁଜ୍ଝ ଅମରିସଂ କରୋତି, ଦୁହନାଦୟୋ କୋପପ୍ପଭୱା ନାନନ୍ତରେନ ତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଦୂଭାଦୟୋପ୍ୟୁଦାହଟା ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ରସ୍ସେ ଅପରଜ୍ଝାମି, ଇସ୍ସୟନ୍ତି ନସହନ୍ତି, ଆରଜ୍ଝତି ପୁଚ୍ଛିତୋ ନେମିତ୍ତିକୋ ଉପପରିକ୍ଖତି, ଭାଦତ୍ଥ୍ହଂ ୱିଭାୱେତି ‘ୟସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦିନା, ପରିୟା ଲୋଚେତି ଉପପରିକ୍ଖତି, କିଂ ଲକ୍ଖଣୋ-ୟମନିୟମୋଚ୍ଚାହ-‘ନାୱସ୍ସ’ମିଚ୍ଚାଦି, ୟାଚିତୁସ୍ମାୟେୱ [ୟାଚିତୁୟେୱ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଛଟ୍ଠୀତି ନାୱସ୍ସମୟନ୍ନିୟମୋତି ଅତ୍ଥୋ, କୁତୋଚ୍ଚାହ-‘ସମ୍ବନ୍ଧେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅଞ୍ଞସ୍ମାପୀତି ଅୟାଚିତୁତୋଅପି, ଥୁତିକରଣସ୍ସ କତ୍ତୁଭୂତା ହୋତାପୋତାରୋ ଉସ୍ସାହନାନୁଜାନନାନଂ କମ୍ମଂ ହୋତୀତି ଆହ-‘ପଚ୍ଚନୁପୁବ୍ବସ୍ସ ଗିଣାତିସ୍ସ କମ୍ମେ’ତି । ହୋତୁପୋତୁସଦ୍ଦେହିଚ୍ଚାଦିନା ପୋତୁସଦ୍ଦସ୍ସପି ଛଟ୍ଠିରୂପଂ ଦସ୍ସିତଂ, ୱୁତ୍ତିୟନ୍ତୁ ‘ହୋତୁ ପତିଗିଣାତି’ଚ୍ଚେୱ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ହୋତ୍ୱେୱମ୍ପିତ୍ୟମ୍ହାକମତ୍ରୋପେକ୍ଖା, ଉସ୍ସାହୟତୀତ୍ୟତ୍ଥେ ଗିଣାତି ଅନ୍ତୋଗତଣ୍ୟତ୍ଥୋ । ଅନାୱାଦୋତି ନାୱାଅନ୍ନାଦିୱଜ୍ଜିତେ । ଏତ୍ଥ ପନ ତଥା ପଟିସେଧାଭାୱେପି ବହୁଲାଧିକାରତୋ ‘ନ ତଂ ନାୱମ୍ମଞ୍ଞେ ନତଂ ଅନ୍ନମ୍ମଞ୍ଞେ’ଚ୍ଚାଦି ଭୱତି, ଅତ୍ଥେୱ ହି ବହୁଲାଧିକାରତୋୱା ତିପ୍ପସଙ୍ଗାଭାୱୋ, ପଠମନ୍ତଂ ରୂପନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋତି ପଠମନ୍ତଂ ରୂପଂ, ଏତ୍ଥଚ ୟଦା ତିଣାଦିତୋପି ଖିକଂସୀୟତେ ତଦା ନିନ୍ଦାୱଗମୋ, ତତ୍ଥ ଚ ନିୟୋଗତୋୱ ନଞ୍ପୟୋଗୋ ଞାଥାନୁପ ପତ୍ତିୟାତି ସପ୍ପଟିସେଧମୁଦାହଟଂ ‘ନ ମଞ୍ଞମାନୋ’ତି, ଅୱଧିମ୍ହିୟେୱ ପଞ୍ଚମୀତିଣାତି, ନଞ୍ପୟୋଗେୱ ନିୟୋଗତୋ ନିନ୍ଦାୱଗମା ତିଣନ୍ତି କମ୍ମେୟେୱ ଦୁତିୟା, ଅଥୱା ସତୀପି ନିନ୍ଦାୱଗମେ ୱଚନିଚ୍ଛାତୋ ସୱିସୟେୟେୱ ଦୁତିୟା, ସମ୍ମୁତିପ୍ପୟୋଗେତି ସମ୍ମୁତିସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗେ, ଚତୁତ୍ଥିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ମତ୍ତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ପୁନ ରୁତ୍ତତ୍ତେ କାରଣମାହ-‘ଅଥ ସୋତିୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା’ତି, ଚଣ୍ଡସ୍ସ କୁକ୍କୁରସ୍ସାତିଆଦିସୁତ୍ତେ ‘‘ଅଥ ସୋ’’ତି ପାଠସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ‘ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟା’ତି ଏତ୍ଥ ସୋକାରୋ ପୁନରୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଚଗ୍ଗହଣେନାତି ‘‘ସିଲାଘହନୁ…ପେ॰… ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେସୁଚା’’ତି ସୁତ୍ତେ ଚଗ୍ଗହଣେନ, ଚତୁତ୍ଥୀଭିମତାତି ‘‘ନମୋ ୟୋଗାଦିସ୍ୱପିଚା’’ତି ସୁତ୍ତେନ ।

୨୬. ପଞ୍ଚ

ଅୱଧୀୟତେ ୱିସିଲିସ୍ସତେ ଏତସ୍ମାତ୍ୟୱଧି, ଅୱପୁବ୍ବାୟ ଧାଧାତୁତୋ ଅୱଧିମ୍ହି‘‘ଦାଧାତ୍ୱୀ’’ତି (୫-୪୫) ଇ ।

ୟତୋ-ୱଧୀୟତେ କିଞ୍ଚି, କ୍ରିୟାପୁବ୍ବଂ କୁତୋଚିପି ।

ଚଲଞ୍ଚାଚଲମଞ୍ଞଞ୍ଚ, ତଂ ୱଦନ୍ତ୍ୟ ୱଧିମ୍ବୁଧା ॥

ଏତ୍ଥାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ୟତୋକୁତୋଚିପି ଅତ୍ଥୋ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଅୱଧୀୟତେ ସଂୟୋଗସ୍ସ ୱା କିରିୟାନିମିତ୍ତଂ ଗମନଦାନାଦିକିରିୟାପୁବ୍ବଂ ୱିସିଲିସ୍ସତେ ସୟଂ ୱା ଅପେତି ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୱିସୁଂ କରୀୟତେ, ତମେୱଂୱିଧଂ ଚଲଞ୍ଚା ଚଲଞ୍ଚ ୱିସିଲେସପରିଚ୍ଛେଦଭୂତଂ ପଦତ୍ଥମୱଧିଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଧା ତବ୍ବିଦୁନୋ’’ତି, ତଂ ୟଥା ଧାୱତାସ୍ସା ପୁରିସୋ ପତତି, ପୁରିସଂ ପାତେତି ୱା, ରୁକ୍ଖା ପଣ୍ଣଂ ପତତି, ପଣ୍ଣଂ ପାତେତି ୱାତି, ସୋଚ ତିଧାପ୍ୟୁଚ୍ଚତେ ୱିସୟଭେଦେନ, ୟଥା–

ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିସୟୋ କୋଚି, ଉପାତ୍ତୱିସୟୋ ତଥା ।

ଅନୁମେୟ୍ୟୱିସୟୋ ଚାତି, ତିଧାୱଧି ସମୀରିତୋତି ॥

ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ୱଚନୋପନୀତା କିରିୟା ୱିସୟୋ ୟତ୍ଥ ସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠ ୱିସୟୋ ୱଧି, ୟଥା-‘ଗାମସ୍ମା ଆଗତୋ’ତି, ଉପାତ୍ତାଜ୍ଝାହଟା କିରିୟା ୱିସୟୋ ୟତ୍ଥ ସୋ ଉପାତ୍ତୱିସୟୋ, ୟଥା-‘ୱଲାହକା ୱିଜ୍ଜୋତତେ’ତି, ୱଲାହକା ନିକ୍ଖମ୍ମ ୱିଜ୍ଜୋଭତେତି ଅତ୍ଥୋ, ଅନୁମେୟ୍ୟା କିରିୟା ୱିସୟୋ ୟତ୍ଥ ସୋ ଅନୁମେୟ୍ୟୱିସୟୋ, ୟଥା‘ମାଥୁରା ପାଟଲିପୁତ୍ତକେହି ଅଭିରୂପତରା’ତି, ଏତ୍ଥ ଅଭିରୂପଗୁଣେନ ଉକ୍କଂସନମନୁମେୟ୍ୟଂ, ଅତୋୟେୱେତ୍ଥାୟମେୱ ସଞ୍ଞା ପରିପ୍ଫୁଟା ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ନ କାଚିଦିହ ସଞ୍ଞା ପରିଭାସୀୟତେ ବ୍ୟାମୋହକାରିଣୀ, ଅଥାୱଧିସ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘ପଦତ୍ଥାୱଧିସ୍ମା’ତି କୁତୋ-ୱସୀୟତେ ୟେନେୱଂ ୱିୱରଣଂ କତନ୍ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-ପଦାନ’ମିଚ୍ଚାଦି । ୟଥା ଗାମସ୍ମାତିଆଦିନା ଇଦଂ ଦୀପେତି ‘‘ନ କେୱଲଂ କାୟସଂସଗ୍ଗପୁବ୍ବକୋୱ ୱିସିଲେସୋ, କିଞ୍ଚରହି ବୁଦ୍ଧିସଂସଗ୍ଗପୁବ୍ବକୋପି, ଅତ୍ଥି ଚେହ ବୁଦ୍ଧିସଂସଗ୍ଗ ପୁବ୍ବକୋ, ତଥାହି ଚୋରେହି ଭାୟତିତ୍ୟାଦୋ ୟୋ (ଭୟ)ପେକ୍ଖଣ ସୀଲୋ ଭୱତି, ସୋ ୟଦି ମଂ ଚୋରା ପସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ, ଧୁୱଂ ମେ ମରଣନ୍ତି ୱିଚାରେନ୍ତୋ ତେ ବୁଦ୍ଧିୟା ପପ୍ପୋତି ପପ୍ପୁୟ୍ୟ ଚ ତତୋ ନିୱତ୍ତତେ, ତଥା ଚୋରେହି ତାୟତିତ୍ୟାଦୋ ୟୋ ଏକସ୍ସ ମିତ୍ତୋ ଭୱତି ସୋ ୟଦ୍ୟେତଂ ଚୋରା ପସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ ଧୁୱମସ୍ସ ମରଣନ୍ତି ପସ୍ସନ୍ତୋ ତେ ବୁଦ୍ଧିୟା ପତ୍ୱା ତତୋ ନିୱତ୍ତୟତୀତ୍ୟୱଧିତ୍ତା ଅୱଧିସ୍ମାୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଞ୍ଚମୀ’’ତି, ପରେହି ପନ ଏତାଦିସେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଟିପତ୍ତୁୱିସେସାନୁଗ୍ଗହାୟ ସୁତ୍ତେହେୱ ପପଞ୍ଚୋ କତୋ, ଇଧ ପନ ସାମଞ୍ଞୱଚନେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ତଦନୁଗ୍ଗହାୟ ଉଦାହରଣେହେୱ ପପଞ୍ଚିତଂ, ଭୀତିଭାୟନତ୍ଥାନନ୍ତି ଭୀତି ତାୟନାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୟେସଂ ତେ ଭୀତିତାୟନତ୍ଥା ତେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ନନୁ ଭୀତ୍ୟତ୍ଥାନଂ ପୟୋଗେ ଭୟହେତୁ ସମ୍ଭୱତି ନତୁ ତାୟନତ୍ଥାନନ୍ତି, ନେସ ଦୋସୋ, ତାୟନଞ୍ହି ରକ୍ଖନମୁଚ୍ଚତେ [ସାୟନାହି ରକ୍ଖନମୁପ୍ପଜ୍ଜଭେ (ପୋତ୍ଥକେ)] ତଞ୍ଚ ଭୟହେତୁତୋ ୱେତ୍ୟାହ-‘ୟୋ ଭୟହେତୁ’ତିଆଦି, ଇମିନା ଚ ‘‘ଭୀତ୍ୟତ୍ଥାନଂ ଭୟହେତୁ’’ତି (୧-୪-୨୫) ପାଣିନିୟାନମପାଦାନସଞ୍ଞା ସୁତ୍ତମ୍ପଟିକ୍ଖିପତି, ତତୋତି ଭୟହେତୁତୋ, ତେସନ୍ତି ଭୟତାୟନାନଂ, ଭୟମନିଟ୍ଠପାତସଙ୍କା, ଉତ୍ତାସୋତ୍ୟତ୍ଥୋ, ତାୟନ ମନିଟ୍ଠପାତତୋ ପରିରକ୍ଖନଂ, ୟଥା ଦସ୍ସନଂ ହୋନ୍ତେୱାତୀମିନା ୱଚନିଚ୍ଛାୟେୱ ପଧାନତ୍ତମାହ, କୋ ହି ଲୋକିୟଂ ୱଚନିଚ୍ଛମତିୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଥାହି ସବ୍ବେୱ ଦବ୍ବାଦୟୋ ସବ୍ବକାରକସତ୍ତିୟୁତ୍ତାୱ, ତତ୍ଥାୟଂ କାରକୱିଭାଗୋ ୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନେୱ, ତଂ ୟଥା ‘ୱଲାହକୋ ୱିଜ୍ଜୋତତେ, ୱଲାହକେନ ୱିଜ୍ଜୋତତେ, ୱଲାହକେ ୱିଜ୍ଜୋତତେ’ତି । ପରାପୁବ୍ବସ୍ସାତିଆଦିନା ‘‘ପରାଜିସ୍ସାସୟ୍ହୋ’’ତି (୧-୪-୨୬) ସଞ୍ଞାସୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ଅସୟ୍ହୋ ଅତ୍ଥୋତି ସହିତୁଂ ଅଭିଭୱିତୁମସମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅଜ୍ଝେନସକାସାଇଚ୍ଚାଦିନା ଉଦାହରଣତ୍ଥମାଚିକ୍ଖତି, ନନୁଚେୱମତ୍ଥଂ ୱଦତା ୟଞ୍ଞଦତ୍ତସ୍ସାସୟ୍ହତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥଂ ଅଜ୍ଝୟନସ୍ସାସୟ୍ହତ୍ତଂ, ୟେନାସୟ୍ହତ୍ତସ୍ସାୱଧିତ୍ତଂ ପଟିପାଦୟତି ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ୟଞ୍ଞଦତ୍ତାନଭିଭୱୋ’ଚ୍ଚାଦି, ଅସୟ୍ହୋତୀମସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ ପଟିପାଦୟତି ‘ୟୋ ପନି’ଚ୍ଚାଦି । ‘‘ୱାରଣତ୍ଥାନମିଚ୍ଛିତୋ’’ତି (୧-୪-୨୭) ସୁତ୍ତିତଂ, ତଦାହ ‘ୱାରଣତ୍ଥାନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ୱାରଣମତ୍ଥୋ ୟେସଂ ତେ ୱାରଣତ୍ଥା, ଅୱଧିମତ୍ତୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତି ୱିସେସତୋ ୱିଧାନମନ୍ତରେନା ୱଧିମତ୍ତ ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ, ୱିସେସୱିଧାନେତି ଇଚ୍ଛିତୋତି ୱିସେସୱିଧାନେ, ଚିତ୍ତସ୍ସାୱଧିୱଚନିଚ୍ଛାୟମ୍ପନ ଚିତ୍ତତୋ ପାପଂ ନିୱାରୟେତି ଭୱତି । ‘‘ରକ୍ଖନତ୍ଥାନମିଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି (୨-୬-୩) ସୁତ୍ତିତଂ, ତଦାହ-‘ରକ୍ଖନତ୍ଥାନ’ମିଚ୍ଚାଦି, କେସଞ୍ଚୀତି କଚ୍ଚାୟନାଦିକେ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅନ୍ତରଧାନେ ୟେନାଦସ୍ସନମିଚ୍ଛତୀ’’ତି (୧-୪-୨୮) ସଞ୍ଞାସୁତ୍ତମାରଦ୍ଧଂ, ତଦାହ-‘ଅନ୍ତରଧାନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅୟମୁପଜ୍ଝାୟୋ ୟଦି ମଂ ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦସ୍ସନେ ଦୋସଂ ତକ୍କେତି ‘ନୁନ’ମିଚ୍ଚାଦିନା, ପେସନମସକ୍କାରପୁବ୍ବକୋ ନିୟୋଗୋ, ଅଜ୍ଝେସନଂ ସକ୍କାରପୁବ୍ବକୋ, ମଞ୍ଞମାନୋ ସିସ୍ସା ଅହଂ କଥନ୍ନାମ ବ୍ୟୱହିତୋ ଭୱାମୀତି ଅନ୍ତରଧାନେ ବ୍ୟୱଧାନ ନିମିତ୍ତଂ, ୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଦସ୍ସନମିଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅନ୍ତରଧାନେତି ନିମିତ୍ତସତ୍ତମୀଚାୟଂ, ଅତୋ ଆହ-‘ବ୍ୟୱଧାନନିମିତ୍ତ’ନ୍ତି, ବ୍ୟୱହିତୋତି ଅନ୍ତରହିତୋ, ମାମଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋତ୍ୟାଦିନା ଉଦାହରଣତ୍ଥମାହ, ବ୍ୟୱଧାନତ୍ଥଂ ବ୍ୟୱହିତତ୍ଥଂ, ‘‘ଅନ୍ତରଧାନେତି କିଂ ଚୋରେ ନ ଦିଦିକ୍ଖତୀ’’ତି ପଚ୍ଚୁଦାହଟଂ ପରେହି, ତମ୍ପଟିପାଦୟମାହ-‘ୟତ୍ଥାଦସ୍ସନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଚୋରେ ନ ଦିଦିକ୍ଖତୀ (ତ୍ୟ), ତ୍ର ହି ୟୋ ଚୋରେ ନ ଦିଦିକ୍ଖତି ତେହି ଅତ୍ତନୋ ଅଦସ୍ସନମିଚ୍ଛତୀତି ନ ଅନ୍ତରଧାନନିମିତ୍ତଂ, କିନ୍ତୁପଘାତନିୱତ୍ୟତ୍ଥଂ, କିନ୍ତୁପଘାତନିୱତ୍ତିୟାତି ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ନାତ୍ରାନ୍ତରଧାନମେ (ୱାୱସେୟଂ), କିନ୍ତୁ ତନ୍ନିମିତ୍ତୋ ପଘାତନିୱତ୍ତିପି, ‘ଉପଜ୍ଝାୟା ଅନ୍ତରଧାୟତୀ’ତ୍ୟତ୍ର ୱିନାପ୍ୟୁପଘାତସମ୍ଭୱମନ୍ତରଧାନସମ୍ପାଦନମେୱ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି । ଇଚ୍ଛତିଗ୍ଗହଣଂ କିମତ୍ଥଂ ଅଦସ୍ସନିଚ୍ଛାୟଂ ସତି ସତ୍ୟପି ଦସ୍ସନେ ୟଥାସିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, (ତଂ) ପଟିପାଦୟମାହ-‘ଅଦସ୍ସନିଚ୍ଛାୟମ୍ପନି’ଚ୍ଚାଦି, ସତୀପି ଦସ୍ସନେତି ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଦସ୍ସନେ ସତୀପି, ତତୋତି ଉପଜ୍ଝାୟତୋ, ଅୱଧିରୂପତା ଏୱାତି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସାୱଧିରୂପତା ଏୱ । ‘‘ଆଖ୍ୟାତୋ ପୟୋଗେ’’ତି (୧-୪-୨୯) ପରୱଚନଂ, ତଦାହ ‘ଉପୟୋଗେ’ଚ୍ଚାଦି, ନିୟମପୁବ୍ବକଂ ୱିଜ୍ଜାଗହଣମୁପୟୋଗୋ ତ୍ରାଧିପ୍ପେତୋ, ଉପୟୋଗୱଚନସାମତ୍ଥିୟା ୱିଜ୍ଜାଗହଣତ୍ଥଂ ସିସ୍ସୱତ୍ତଂ ନିୟମୋ, ତତୋତି ଆଖ୍ୟାତୁତୋ । ‘‘ଜନିକତ୍ତୁନୋ ପକତୀ’’ତି (୧-୪-୩୦) ସଞ୍ଞାସୁତ୍ତଂ କତଂ, ତଦାହ-‘ଜନ୍ୟତ୍ଥସ୍ସା’ତିଆଦି, ଜନିନୋ ଅତ୍ଥୋ ଜନ୍ୟତ୍ଥୋ, କିନ୍ତଂ ଜନନଂ, ତତୋତି ଜନିକତ୍ତୁହେତୁତୋ, ପକତିସଦ୍ଦେନ କାରଣମତ୍ତଂ ଗହିତଂପରେହି ‘ପୁତ୍ତା ପମୋଦା ଜାୟତେ’ଚ୍ଚାଦୋ ପୁତ୍ତାଦିତୋପି ୟଥା ସିୟା’ତି, ଦୁୱିଧଂ (ହି) କାରଣଂ ଉପାଦାନକାରଣଂ ସହକାରିକାରଣଞ୍ଚ, ତତ୍ଥ କାରିୟେନାଭିନ୍ନଦେସୋ ଘଟସ୍ସ ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡୋ ଉପାଦାନକାରଣଂ, ତସ୍ସେୱ ପନ ଦଣ୍ଡଚକ୍କାଦି (କାରିୟେନ ଭିନ୍ନଦେସୋ) ସହକାରିକାରଣଂ, ତେସୂପାଦାନକାରଣସ୍ସେହ ଗହଣେ’ସିଙ୍ଗା ସରୋ ଜାୟତେ’ଚ୍ଚତ୍ରେୱ ସିୟା, ନ ତୁ ‘ପୁତ୍ତା ପମୋଦା ଜାୟତେ’ଚ୍ଚାଦୋ, କାରକନ୍ତରୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାରକନ୍ତରାଦିୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ… ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସମ୍ବନ୍ଧ ୱଚନିଚ୍ଛାୟପି ସମ୍ଭୱତୋ, ତତ୍ର ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ତତ୍ରଟ୍ଠା, ତେସଂ, ଲୋକୋ-ନଞ୍ଞଥାୱାଦୀ ୱୋହାରିକଜନୋ, ତତ୍ଥ ଭୱା ଲୋକିୟା, ନୱତ୍ତୁ ପଟିବଦ୍ଧାତି ଲୋକୱଚନିଚ୍ଛମୁଲ୍ଲଙ୍ଗିୟ ଅହମେୱ ୱଦାମୀତି ସକଜ୍ଝାସୟେନ ୱଦନ୍ତୋ ୱତ୍ତା, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଭୱୋ ଭୱତିସ୍ସା’’ତି (୧-୪-୩୧) ସୁତ୍ତିତଂ, ତଦାହ-‘ଭୱତିସ୍ସା’ତିଆଦି, ପଠମତୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥକଥନେନ ଜନ୍ୟତ୍ଥୋ-ତ୍ର ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱଦତି, ନହି ହିମୱା ଗଙ୍ଗାୟ କାରଣଂ, ସା ହି ଅଞ୍ଞେହି ଏୱକାରଣେହି ଉପ୍ପନ୍ନା, ହିମୱତି ତୁ କେୱଲଂ ପଠମତୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ‘‘ଜିଗୁଚ୍ଛାୱିରାମପମାଦତ୍ଥାନୁମୁପସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ’’ତି (୧-୪-୨୪ୱା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାହ-‘ୱିରମଣତ୍ଥେ’ତ୍ୟାଦି, ଜିଗୁଚ୍ଛାପମାଦତ୍ଥଧାତୁୟୋଗେ ପନ କମ୍ମାଧିକରଣୱଚନିଚ୍ଛା ଦିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱଧିୱଚନିଚ୍ଛାପି ପନ ଦିସ୍ସକେ ‘ଜିଗୁଚ୍ଛତି ନାହିରିକୋ ପାପା’ତି, ଧମ୍ମା ପମଜ୍ଜତୀତିପି ହୋତେୱ ପଟିସେଧାଭାୱା । ‘‘ଅଞ୍ଞାରାଦିତରରିତେ ଦିସାସଦ୍ଦାଞ୍ଚୁତ୍ତରପଦାଚାହି ୟୁତ୍ତେ’’ତି (୨-୩-୨୯) ସୁତ୍ତିତଂ, ତଦାହ-‘ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୟୋଗେ’ଚ୍ଚାଦି, ୟତୋତି ଦେୱଦତ୍ତାଦିତୋ, ‘‘ଅଞ୍ଞଇତ୍ୟତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ, ତେନ ପରିୟାୟପ୍ପୟୋଗେପି ଭୱତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞେହି ବ୍ୟାଖ୍ୟାତତ୍ତା ଆହ-‘ଭିନ୍ନୋ ଦେୱଦତ୍ତା’ତି, ଆରାସଦ୍ଦସ୍ସ ଦୂରତ୍ଥତ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟତୋ ଆରା ଦୂରୋ ଭୱତୀ(ତ୍ୟତ୍ଥୋ ଉ) ପାଦୀୟତେତ୍ୟାହ‘ଆରାସଦ୍ଦୋ ଦୂରତ୍ଥୋ’ତି, ନିଦ୍ଦିସ୍ସମାନପଟିୟୋଗୀତି ‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ସୂରୋ’ତି ନିଦ୍ଦିସ୍ସମାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ୟୋ ସୋ ଦୁତିୟୋ, ସୋ ପଟିୟୋଗୀ । ଦିସାଦେସକାଲୱୁତ୍ତୀନଂ ଦିସାସଦ୍ଦତ୍ତେନ ପରିଗ୍ଗହତୋ ଆହ‘ଦିସା ଦେସକାଲୱାଚୀନଂ ୟୋଗେ’ତି, ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ବୋଧାତିଆଦୀନି କାଲୱାଚୀୟୋଗେ ଉଦାହରଣାନି, ଅଞ୍ଚୁତ୍ତରପଦଆଚଆହିପଚ୍ଚୟୟୋ ଗେତ୍ୱିହ ନୋଦାହଟଂ । ‘‘ପଞ୍ଚମୀୱିଧାନେ ଲ୍ୟପ୍ଲୋପେ କମ୍ମନ୍ୟୁପସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ‘‘ଅଧିକରଣେ ଚୋପସଙ୍ଖ୍ୟାନ’’ମିତି (୨-୩-୨୮-ୱା) ୱାତ୍ତିକଂ, ତଦାହ‘ୟତ୍ଥ’ଚ୍ଚାଦି, ଲ୍ୟପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୟତ୍ରାପ୍ପୟୋଗୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଚେ ଗମ୍ୟତେ, ସୋ ଲ୍ୟପ୍ଲୋପୋ, ତ୍ୱାଲୋପୋ ଲ୍ୟପଲୋପୋତ୍ୟୱିସେସୋ, ପାସାଦ ମାରୁୟ୍ହ ପେକ୍ଖତି ଆସନେ ଉପୱିସିତ୍ୱା ପେକ୍ଖତୀତି ଇଦଂ ୱିସୟୋ ପଦସ୍ସନଂ ପୁବ୍ବଂ ୟସ୍ସାତି କିରିୟାୱିସେସନେ ସମାସୋ, ୱକ୍ଖମାନସବ୍ବଦସ୍ସନେସୁପି ପାସାଦତୋ-ପକ୍କମନଲେସସବ୍ଭାୱା ପାସାଦୋ (ୟେୱା) ୱଧିରୂପେନ ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦି, ଅପକ୍କମତି ତତୋ ତଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ତତୋ ପାସାଦତୋ ତସ୍ସ ଦଟ୍ଠୁନୋ ଦସ୍ସନଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପକ୍କମତ୍ୟପୟାତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅୱଧିଭାୱୋ ପାସାଦସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୟେସନ୍ତି ୱେସେସିକାନଂ, ତେ ହ୍ୟେୱମାଚିକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁଗୋଳକତୋ-ଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମଭାୱେନ ନିକ୍ଖମ୍ମ ୱିସାଲୀଭୱନ୍ତଂ ୱିସୟଦେସମୁପଗମ୍ମ ସକଲମତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠଂ ପସ୍ସତି ରଂସିରୂପେନ, ୟଥା କାହଲା ମୂଲେ କିସା ଅଗ୍ଗେମହତୀ, ତଥା ଞାଣିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଦେସନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଚକ୍ଖୁଗୋଳକଦେସଂ, ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତି, ସନ୍ତତିୟାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପବନ୍ଧସ୍ସ, ଅଧିଟ୍ଠାନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନାପଜ୍ଜତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତତୋତି ପାସାଦତୋ, ଅପକ୍କନ୍ତ୍ୟାତି ଅପଗମନେନ, ୟଜ୍ଜପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁଗୋଳକତୋ ବହି ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ତଥାପିପାସାଦଟ୍ଠସ୍ସଚକ୍ଖୁଗୋଳକା ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ପାସାଦସ୍ସାପ୍ୟୱଧିଭାୱୋ, ୟେସନ୍ତୂତି ଖଣିକୱାଦୀନନ୍ତୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିଟ୍ଠାନମ୍ପତ୍ତେ ୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣଂ କାରିୟଂ କରୋନ୍ତି ସୀଲେନାତି ପତ୍ତକାରୀନି, ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିଟ୍ଠାନଦୋସୋ ନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତତୋତି ପାସାଦତୋ, ୟେସମ୍ପନାତି ଖଣିକୱାଦିନୋୱ ଦସ୍ସେତି, ଅତ୍ର ହି ଚତ୍ତାରୋ ପକ୍ଖା ପତ୍ତକାରୀନିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅପ୍ପତ୍ତକାରୀନି, ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ଅପ୍ପତ୍ତକାରୀନି ସେସାନି ୱୁତ୍ତୱିପରିତାନି, ଚକ୍ଖୁୟେୱ ପତ୍ତକାରୀ ସେସମଞ୍ଞଥେତି, ଚତୁସ୍ୱେୱ ତେସୁ ପଠମପକ୍ଖଦ୍ୱୟମୁପନ୍ୟସ୍ୟ ପଟିପାଦିତଂ… ତପ୍ପଟିପାଦନେନେତରେସମ୍ପି ପଟିପାଦିତତ୍ତା, ସବ୍ବସାମୟିକସାଧାରଣତ୍ତାସଦ୍ଦସତ୍ଥସ୍ସାତି ଇଦଂ ଅୟୁତ୍ତମିୱ ଦିସ୍ସତି… ସଦ୍ଦସତ୍ଥସ୍ସିମସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନୋପୟୋଗିତ୍ତେନ ସୋଗତସମୟାନୁଗୁଣପ୍ପୱତ୍ତିତୋ, ଖଣିକୱାଦିନୋ ପନ ନିସ୍ସାୟେଦଂ ସୁନ୍ଦରମେୱ, ମନସିକାରାଦୀତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚକ୍ଖୁତୋ [ଚକ୍ଖୁନା (ପୋତ୍ଥକେ)] ଅଭେଦୋ ରୂପାପାଥଗମୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ, ୟୋଗ୍ଗଦେସେତି ଦସ୍ସନୟୋଗ୍ଗେ ପଦେସେ । ‘‘ପୁଚ୍ଛନାଖ୍ୟାନେସୁ ଚ ପଞ୍ଚମୀ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି (୨-୩-୨୮ୱା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାହ-‘ପୁଚ୍ଛନସଦ୍ଦତୋ’ଚ୍ଚାଦି, ପୁଚ୍ଛନାଖ୍ୟାନେସୁ ସାମଞ୍ଞେନ ପଞ୍ଚମୀୱିଧାନେ-ତିପ୍ପସଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଅୱସ୍ସ’ମିଚ୍ଚାଦି, କସ୍ସାତି ପଞ୍ହୋ, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସେତ୍ୟାଖ୍ୟାନଂ, କୋସୋ ୟଞ୍ଞ ଦତ୍ତୋତି ପଞ୍ହୋ ୱିଧିରୂପୋୱାୟଂ, ୟୋ-ଙ୍ଗଦୀତ୍ୟାଦ୍ୟନୁୱାଦରୂପମାଖ୍ୟାନଂ, ଅଙ୍ଗଦୀକେୟୂରୀ । ‘‘ୟତୋଚାଦ୍ଧକାଲନିମ୍ମାନଂ ତତୋ ପଞ୍ଚମୀ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି (୨-୩-୨୮ୱା) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାହ-‘ଅଦ୍ଧ’ଚ୍ଚାଦି, ନିମୀୟତେ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତେ ୟେନ ତଂ ନିମାନଂ, ତଦେୱ ନିମ୍ମାନଂ । ‘‘ଅଦ୍ଧସ୍ସ ପଠମା ସତ୍ତମୀ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି (୨-୩-୨୮) ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ତଂ ୟୁତ୍ତାତି ୱତ୍ତତେ, ତଂ ୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଚମିୟୁତ୍ଥା ପରସ୍ସାଦ୍ଧସ୍ସ ପଠମା ଚ ସତ୍ତମୀ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି, ପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ମାତି ପଞ୍ଚମି ୟୁତ୍ତଂ, ଏତାପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ସତ୍ତୟୋଜନାନୀ’ତିଆଦି, ଅତ୍ର ହି ୟଦା ରାଜଗହସ୍ସ ୟୋଜନଞ୍ଚାଭେଦୋ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛୀୟତେ, ତଦା ପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ମା ରାଜଗହଂ ସତ୍ତୟୋଜନାନୀତି, ଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତୁ ‘‘ସବ୍ଭାୱୋ’’ତ୍ୟାଦିନା (୨-୩୪) ସତ୍ତମୀ ସିଦ୍ଧା‘ସତ୍ତସୁ ୟୋଜନେସୁ’ତି । ତଥାହି ପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ମା ସତ୍ତସୁ ୟୋଜନେସୁ ସତି ରାଜଗହଂଭୱତୀତ୍ୟୟମତ୍ଥୋ ପତୀୟତେ, ସତ୍ତୟୋଜନସମ୍ବନ୍ଧିଭୱନଂ ରାଜଗହ (ଭୱନ)ସ୍ସ ଲକ୍ଖଣମ୍ଭୱତି । ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀତି ଇମିନା ‘‘ତଂ ୟୁତ୍ତା କାଲେ ସତ୍ତମୀ ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି (୨-୩-୨୮ୱା) ୱଚନମ୍ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘କରଣେଚ ଥୋକପ୍ପକିଚ୍ଛକତିପୟସ୍ସା ସତ୍ତୱଚନସ୍ସେ’’ତି (୨-୩-୩୩) ସୁତ୍ତିତଂ, ତଦାହ-‘ୟଦା ଇଚ୍ଚାଦି, କିଚ୍ଛାଦୟୋତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ଥୋକଅପ୍ପକତିପୟେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅସତ୍ତରୂପନ୍ତି ଅଦ୍ଦବ୍ବରୂପଂ, ଗୁଣେ ହେତୁମ୍ହୀତି ଗୁଣପଦତ୍ଥେ ହେତୁଭୂତେ ‘‘ଗୁଣେ’’ତି (୨-୨୧) ପଞ୍ଚମୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନେନେତି ‘‘ଗୁଣେ’’ତି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୱିଧାନେନ, ‘‘ଗୁଣେ’’ତି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୱିଧାନେନ, ୟଦାତ୍ୱିଚ୍ଚାଦିନା ପରେସଂ ୱିୟ କରଣେ ୱିସୁଂ ୱିଧାନେ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । କତ୍ତବ୍ବରୂପସ୍ସ ଚଲନସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସମାନାଧିକରଣତ୍ତେନ ୱିସେସନନ୍ତି ୟୋଜନା, ସମାନାଧିକରଣତ୍ତେନାତି ଚ ‘ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ’ତ୍ୟାଦୋ ଅସମାନାଧିକରଣସ୍ସାପି ୱିସେସନତ୍ତଦସ୍ସନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ସମାନାଧିକରଣତ୍ତେନ ୱିସେସନଭାୱୋ ଚାସ୍ସ ଥୋକଗୁଣାନ୍ୱିତେ ଚଲନେ ୱତ୍ତମାନୋ ଥୋକସଦ୍ଦୋ ଅସତ୍ତୱଚନୋୱ ୱିସେସନନ୍ତି, ତେନେୱାଖ୍ୟାୟତେ ‘ଥୋକସ୍ସ କମ୍ମତ୍ତା କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’ତି । ପଞ୍ଚମୀତ୍ୟନୁୱତ୍ତମାନେ ‘‘ଦୂରନ୍ତିକତ୍ଥେହି ଛଟ୍ଠୀ ୱା’’ତି (୨-୩-୩୪) ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାହ‘ଦୂରନ୍ତି କତ୍ଥେହି’ଚ୍ଚାଦି, ଅୱଧିସମ୍ବନ୍ଧଲକ୍ଖଣାତି ଅୱଧିସମ୍ବନ୍ଧାୱ ଲକ୍ଖଣଂ ନିମିତ୍ତମାସଂ ପଞ୍ଚମୀଛଟ୍ଠୀନଂ ତା ତଥା ୱୁତ୍ତା, ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠୋତି ଇମିନା ୱଚନିଚ୍ଛାୟେୱ ପଧାନତ୍ତମାହ, ଏୱଂ ଚରହି ତଂତଂ କାରକୱଚନିଚ୍ଛାୟମଞ୍ଞାପି ୱିଭତ୍ତିୟୋ କସ୍ମା ନପ୍ପୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଆହ-‘ଲୋକିୟା ଚେତ୍ଥା’ତିଆଦି, ଏତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ନିୟମେ ଲୋକିୟା ଏୱ ୱଚନିଚ୍ଛା ନିବନ୍ଧନଂ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ପଞ୍ଚମୀଚାତ୍ୟନୁୱତ୍ତମାନେ ‘‘ଦୂରନ୍ତି କତ୍ଥେହି ଦୁତିୟା ଚେ’’ତି (୨-୩-୩୫) ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପଞ୍ଚମ୍ୟଧିକରଣେଚ’’ (୨-୩-୩୬) ଇଚ୍ଚତ୍ର ଚ କାରେନ ଦୂରନ୍ତି କତ୍ଥେହି ସତ୍ତମୀ ଚ ୱୁତ୍ତା ପାଟି ପଦିକତ୍ଥେ ସାରସଙ୍ଗହକାରାଦୀହି, ତଦକ୍ଖିପ୍ପ ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ କେଚିତ୍ୟାଦି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତିୟଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ’କେଚୀତି ସାରସଙ୍ଗହାଦୟୋ’ତିଆଦି । ଦୂରାପାଦାୱସେଚନନ୍ତି ଅୟଂ ତେସମ୍ପଟିକ୍ଖେପନ ୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଇତିସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ପରିହୀନୋ, ନହିତନ୍ତିଆଦୀସୁ ତସଦ୍ଦେନାସତ୍ତରୂପଂ ଦୂରାଦି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତନ୍ତ୍ୟୱସେୟଂ, ନ ହି ତଂ ଗମ୍ୟତେ, ନ ହି ତତୋ ଗମ୍ୟତେ, ନ ହି ତେନ ଗମ୍ୟତେ, ନ ହି ତସ୍ମିଂ ଠୀୟତେ’ତି ୱିସୁଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱସେୟୋ । ପତୀୟନ୍ତେଚାତି ଚୋ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ, ଅତୋଚେତି ୱକ୍ଖମାନହେତୁପରାମାସୋ, ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୱାକ୍ୟକାରୋ ୱରରୁଚି, ତଂସାମାନାଧିକରଣ୍ୟତୋତି ଦୂରାଦିସା ମାନାଧିକରଣ୍ୟତୋ, ତଂୟୁତ୍ତତୋପୀତି ଦୂରାଦିୟୁତ୍ତା ଗାମାଦିସଦ୍ଦତୋପି, ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତୋତି ୱାକ୍ୟକାରୱଚନଂ ପଚ୍ଚାଚିକ୍ଖନ୍ତୋ, ତଥାହ୍ୟତ୍ରାୟଂ ମହାଭାସ୍ସ ପାଠୋ ‘‘ଦୂରନ୍ତିକତ୍ଥେହି ପଞ୍ଚମୀୱିଧାନେ ତଂୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଚମୀପଟିସେଧୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଦୂରା ଗାମସ୍ସ, ତତ୍ରାପି ଦସ୍ସନା ଅନତ୍ଥକୋ-ୟମ୍ପଟିସେଧୋ, ତତ୍ରାପି ହି ପଞ୍ଚମୀ ଦିସ୍ସତି–

ଦୂରସ୍ମାୱସଥା ମୁତ୍ତଂ, ଦୂରାପାଦାୱସେଚନଂ ।

ଗୁରୁତୋ କୁପିତା ଦୂରା,ଭାବ୍ୟଂ ଦୂରା ଚ ଦସ୍ସୁହିତି ॥

ଅତ୍ର ଦୂରନ୍ତିକେତ୍ୟାଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱାକ୍ୟକାରୱଚନଂ, ଦୂରା ଗାମସ୍ସାତି ତସ୍ସୋଦାହରଣଂ, ତତ୍ରାପିଚ୍ଚାଦି ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଭାସ୍ସଂ, ଦୂରସ୍ମାୱସଥାତି ଆୱସଥସ୍ସ ଦୂରେତି ଅତ୍ଥୋହି ଭାସ୍ସପଦୀପେ କେୟ୍ୟଟୋ, ପଠମୋ ପୁରିସୋ ୟସ୍ସ ସୋ ପଠମପୁରିସୋ ଭୱତି ‘‘ଦୂରନ୍ତିକା’’ଦି (୨-୬-୫) କଚ୍ଚାୟନସୁତ୍ତେ ସୁଦ୍ଧାଦିୟୋଗୋପି ସଙ୍ଗହିତୋ, ତେନାହ–‘ସୁଦ୍ଧପ୍ପ ମୋଚନୱିୱିତ୍ତପ୍ପମାଣୟୋଗେ’ତି, ‘‘ଧାତୁନାମାନମୁପସଗ୍ଗୟୋଗାଦୀସ୍ୱପିଚ’’ ଇତି (୨-୬-୨) ସୁତ୍ତେ ଚଗ୍ଗହଣତୋ ପଭୁତିୟୋଗୋ ଚ ଗହିତୋ, ତେନାହ–‘ପଭୁତି ୟୋଗେଚା’ତି, ପଭୁତିୟୋଗେଚାତି ଇମିନା ପଭୁତ୍ୟତ୍ଥୟୋଗୋପି ସଙ୍ଗହିତୋ, ତେନେୱ ‘ୟତୋସରାମି ଅତ୍ତାନ’ନ୍ତି ଉଦାହଟଂ ।

୨୭. ଅପ

ନନୁ ଫୁଟୋୱ ତେସଂ ସାଲାଦୀନଂ ୟୋଗୋତି କିମେତ୍ଥ ପଞ୍ହେନ କସ୍ସ ପନେତେହି ୟୋଗୋ’ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ୱଜ୍ଜନଂ ହିଚ୍ଚାଦି, ୱଜ୍ଜନାନନ୍ତି କତ୍ତରି ଅନୋ, ୱଜ୍ଜନେ ସମ୍ବନ୍ଧେ ୱତ୍ତମାନେହୀତି ୱଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତେ ସମ୍ବନ୍ଧେ ୱତ୍ତ ମାନେହି ଅପପରୀହି, ୟୁତ୍ତସ୍ମାତି ୟୁତ୍ତତୋୱ ଏକସ୍ମା, ନାଞ୍ଞତୋ, କିମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ଅପପରୀହି ୟୁତ୍ତସ୍ମାୱ ପଞ୍ଚମୀଭୱନେ ପସିଦ୍ଧତ୍ତମାହ, ପସିଦ୍ଧମ୍ପେତମାହରିତ୍ୱା ପକାସେତୁମାହ-‘କତ୍ତୁନୋ’ଚ୍ଚାଦି, ୟଦତ୍ଥୋତି ୟୋସାଲାଦି ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ୟସ୍ସ ୱଜ୍ଜନକିରିୟା ରମ୍ଭସ୍ସ ସୋ ୟଦତ୍ଥୋ । ‘‘ପଞ୍ଚମ୍ୟପାପରୀହୀ’’ତି (୨-୩-୧୦) ଆୟୁତ୍ତେପି ପଞ୍ଚମୀ ୱିଧୀୟତେ ପରେହି, ତଦାହ-‘ମରିୟାଦାୟ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଅୱଧିମା ଏତ୍ଥ ୱସ୍ସନଂ ।

୨୮. ପଟି

ଦିଟ୍ଠସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସାତି ପସିଦ୍ଧୱସେନ ଦିଟ୍ଠକାରିୟକାରଣସ୍ସ ମୁଖ୍ୟସ୍ସ, ତସ୍ସ କାରିୟତ୍ଥନ୍ତି ତସ୍ସ ମୁଖ୍ୟସ୍ସ ୟଂ କାରିୟଂ, ତଦତ୍ଥଂ ମୁଖ୍ୟକାରିୟ କରଣତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପଟିନିଧିମ୍ହି ୱତ୍ତମାନେନ ପଭିନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୱିନିମୟେତି ପରିୱତ୍ତନ ନିମିତ୍ତଂ ପଟିଦାନେଚାତି ଚ ସଦ୍ଦସ୍ସାଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ପତିନା ତସ୍ସ ୟୋଗୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୯. ରିତେ

ୟଦି ୱଜ୍ଜନକିରିୟାୟ ସମ୍ବଜ୍ଝମାନସ୍ସ କମ୍ମତ୍ତା କମ୍ମେ ଦୁତିୟା, କିମତ୍ଥଂ ଚରହି ପୁନ ଦୁତିୟାୱଚନନ୍ତି ଆହ-‘ପଟିପଦୱିଧାନେ’ଚ୍ଚାଦି, ପଟିପଦଂ ଉଜୁକମେୱୋଚ୍ଚାରିତଂ ୱିଧାନଂ ୟସ୍ସା ସା ପଟିପଦୱିଧାନା, ୱିସେସୱିଧାନ ୱତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ୟଜ୍ଜତ୍ର ଦୁତିୟାୱଚନଂ ନ ସିୟା ତଦା ରିତେସଦ୍ଦେନ ୟୋଗେ ଉଜୁକଂ ୱିଧୀୟମାନାୟ ପଞ୍ଚମିୟା ଦୁତିୟା ବାଧୀୟେଥାତି ମଞ୍ଞତେ । ୟଦ୍ୟତ୍ର ପଞ୍ଚମିୟା ଦୁତିୟାୟ ବାଧାଭାୱୋ ଏୱ ପୟୋଜନଂ, ଏୱଞ୍ଚରହି ‘ରିତେ ୱା’ତି ସୁତ୍ତୟିତବ୍ବଂ ଏୱଂ ସତି ପକ୍ଖେ ଦୁତିୟା ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ଲହୁ ଚ ସୁତ୍ତମ୍ପଣୀତମ୍ଭୱତୀ ତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ପୟୋଜନନ୍ତରମାହ-‘ଉତ୍ତରତ୍ଥଞ୍ଚେ’ତି, ଅତୋୟେୱାତି ଉତ୍ତରତ୍ଥତ୍ତାୟେୱ, ପୁନ ପୟୋଜନନ୍ତରଂଦୁତିୟା ଗହଣସ୍ସ ଦସ୍ସୟମାହ-‘ୱିଭତ୍ୟନ୍ତରେ’ଚ୍ଚାଦି, ଆହଚ୍ଚ କଣ୍ଠାଦିଟ୍ଠାନେ ୱାୟୁନାଆହନିତ୍ୱା ଆହରିତ୍ୱା ୱା ୱଚନଂ ଆହଚ୍ଚୱଚନଂ, ଉଜୁକୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୱିଭତ୍ୟନ୍ତରଂ ଛଟ୍ଠୀୱିଭତ୍ତି, ତସ୍ସ ବ୍ୟୁଦାସତ୍ଥଂ, ନିରାସତ୍ଥନ୍ତୁତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞାପୀତି ଦୁତିୟାୟ ଅଞ୍ଞା ଛଟ୍ଠୀପି, ପକତାୟ ପଞ୍ଚମିୟା ସମ୍ବନ୍ଧନତ୍ଥୋ ପକତସମ୍ବନ୍ଧନତ୍ଥୋ ।

୩୧. ପୁଥ

ନ ଦୁତିୟାପି ୟୋଗୱିଭାଗତୋତି ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ତତିୟା ଚେତି ୱତ୍ତମାନେ ତତ୍ଥ ୟଦି ଚକାରେନ ‘ଦୁତିୟା ଚେ’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟେୟ୍ୟ, ତତ୍ରାପି ଚ କାରେନ ପଞ୍ଚମୀତ୍ୟେୱଂ ନ କସ୍ସାପ୍ୟପକଂସୋତି‘ୱିନାଞ୍ଞତ୍ରପୁଥନାନାହି ତତିୟା ଚେ’ତ୍ୟେକୟୋଗମକତ୍ୱା ୟୋଗୱିଭାଗସାମତ୍ଥିୟା ‘ତତିୟା ଚେ’ତି ଚ କାରେନ ଜାତୁ ପଞ୍ଚମୀ’’ତି, ଅସହାୟତ୍ଥତ୍ତେ ସତି ‘ୱିନାତ୍ଥେ ହୀ’ତ୍ୟେୱମୱତ୍ୱା କିଂ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତରଚନାୟେତ୍ୟାହ-‘ଭେଦୋ ପାଦାନନ୍ତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି ।

୩୨. ସତ୍ତ

ୟନ୍ତଂ ସଦ୍ଦାନଂ ନିଚ୍ଚତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ୟତ୍ଥାତି ପରାମଟ୍ଠଂ ସୋତି, ୟୋତି ପରାମଟ୍ଠଂ ତସ୍ସାତି ଚ ନିଦ୍ଦିସତି, ୟୋ ୟତ୍ଥେତ୍ୟାଦିକଞ୍ଚ ‘କିରିୟାଧାରଭୂତେ’ଚ୍ଚାଦିୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥ ୱିୱରଣନ୍ତି ୟୋତି କିରିୟାଧେୟ୍ୟଭୂତାଧିପ୍ପେତା, ଏତନେୱାହ‘କିରିୟା ଚା’ତିଆଦି, ତେନାୟମାଧାରୀୟତି କତ୍ତୁକମ୍ମ ସମୱେତା କିରିୟାସ୍ମିନ୍ତ୍ୟଧିକରଣେ ୱା ତଂ ଆଧାରୟତୀତି କତ୍ତରି ୱା ଘଣନ୍ତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, କତ୍ତାରଂ କମ୍ମଞ୍ଚ କିରିୟାନିସ୍ସୟଭୂତମାଧାର ୟତୀତ୍ୟାଧାରୋତି ୱା କତ୍ତରି ଘଣ, ୱୁତ୍ତଂ ହି–

ଆଧାରୟତି ୟୋ କତ୍ତୁ, କମ୍ମଂ କିରିୟନିସ୍ସୟଂ ।

ଆଧାରଂ କାରକଞ୍ଚାହୁ, ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧମେୱ ଚେତି ॥

ନନୁ ଚ କିରିୟାଧାରଣେନାଧାରୋତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ତଂ କିମେୱମୁଚ୍ଚତେତି ଚେ, ନେସଦୋସୋ ୟଦେୱ ହି କିରିୟାଧାରଣମସ୍ସ, ତନ୍ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତ କତ୍ତୁକମ୍ମଧାରଣଂ, ନହ୍ୟଞ୍ଞତା ତଦ୍ଧାରଣଂ ସମ୍ଭୱତି ତତୋ କିରିୟା କାରଣେନାଧାରଣେନାଧାରୋତ୍ୟ ୟମେୱତ୍ଥୋ, ନ କତ୍ତୁକମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗେନାଧାରେନ ଉଜୁକଂ କିରିୟା ଗୟ୍ହତେ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି-‘କିରିୟାୟୟୋ ଆଧାରୋ’ଚ୍ଚାଦି, ନନୁ ୟଦ୍ୟପ୍ୟୁଜୁକମେୱ କିରିୟଂ ଧାରୟତି କତ୍ତା କତ୍ତୁସମୱାୟିନିଂ, କମ୍ମସମୱେତଞ୍ଚ ୱିକ୍ତେଦନାଦିଂ କିରିୟଂ କମ୍ମଂ… ତଥା ସତି ତାନେୱାଧାରୋତି, ନ… ଲୋକେ ସତ୍ଥେ ଚ ତେସମାଧାରତ୍ଥେ ନାପ୍ପତୀତିତୋ, କତ୍ତୁକମ୍ମତାୟେୱ ହି ତେସମ୍ପତୀତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘କିରିୟା ଚେ’ତ୍ୟାଦି, ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ–

କତ୍ତୁକମ୍ମ ବ୍ୟୱହିତଂ, ଧାରେନ୍ତମନୁଜୁ କ୍ରିୟଂ ।

କ୍ରିୟାସିଦ୍ଧୁପକାରି ଚ, ସତ୍ଥେ-ଧିକରଣଂ ମତନ୍ତି ॥

କତ୍ତୁକମ୍ମବ୍ୟୱହିତନ୍ତି କତ୍ତୁକମ୍ମେହି ତଂସମୱେତଭାୱେନ ବ୍ୟୱହିତଂ, ଅନୁଜୁ ପାରମ୍ପରିୟେନ, କ୍ରିୟାସିଦ୍ଧୁପକାରିତି କତ୍ତୁକମ୍ମସମୱେତାୟ କିରିୟାୟ ପସିଦ୍ଧିୟଂ ଉପକାରୀ ଉପକୁବ୍ବନ୍ତଂ, ନନୁ ଚ ନ କିରିୟା ଧାରଣେନେୱାୟମାଧାରୋ, କତ୍ତୁକମ୍ମାନଂ ଧାରଣେନାପ୍ୟାଧାରୋତି ସକ୍କା ୱୱତ୍ଥପେତୁନ୍ତି ଚୋଦନମ୍ମନସି ନିଧାୟାହ-‘ନ ଚେ’ତ୍ୟାଦି, କିରିୟା ନିମିତ୍ତସ୍ସେୱାତି କତ୍ତୁକମ୍ମସମୱାୟିନିୟା କିରିୟାୟ ନିମିତ୍ତସ୍ସେୱ, ତଦେୱଂୱିଧମାଧାରଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ମତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଆଧାରୋ ଚାୟ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଚତ୍ତାରୋ ୱିଧାପକାରା ଅସ୍ସାତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ, ଆଧେୟ୍ୟେନ ସହୋପସିଲେସୋ ସଂୟୋଗଲକ୍ଖଣୋ-ସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଓପସିଲେସିକୋ ଆଧାରୋ-‘କଟେନିସୀଦତି ଥାଲିୟଂ ପଚତି’ତ୍ୟାଦୋ କଟାଦି, ତଥାହି ଦେୱଦତ୍ତସମୱେତଂ ନିସୀଦନକିରିୟଂ କଟୋ ଦେୱଦତ୍ତଂ ଧାରୟଂ ଧାରୟତି ଦେୱଦତ୍ତବ୍ୟୱହିତଂ, ଏୱଂ ଥାଲୀପି ତଣ୍ଡୁଲସମୱେତଂ ୱିକ୍ଲେଦନାଦିକିରିୟଂ ତଣ୍ଡୁଲେ ଧାରୟଂ ଧାରୟତୀତ୍ୟୋପସିଲେସିକାଧାରତ୍ତଂ କଟାଦିନୋ । ୟତୋ-ଞ୍ଞତ୍ରାଧେୟ୍ୟଂ ନ ୱତ୍ତତେ ସବ୍ବଥା ଭିୟ୍ୟୋ ୱା, ସୋ ୱେସୟିକୋ, ୱିସୟୋହ୍ୟାଧେୟ୍ୟସ୍ସାନଞ୍ଞତ୍ରଭାୱୋ, ୟଥା ଚକ୍ଖାଦିପ୍ପୱତ୍ତୀନମଞ୍ଞତ୍ରାଭାୱା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ରୂପାଦୟୋ ୱିସୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ଏୱମାକାସେ ସକୁନୟୋତ୍ୟାଦୋ ସକୁନ୍ୟାଦୀନମାକାସାଦିତୋ-ଞ୍ଞତ୍ରାଭାୱାତେ ତେସଂ ୱିସୟାତ୍ୟୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ୱିସୟୋ ଏୱ ୱେସୟିକୋ । ୟୋ ଆଧାରାଧେୟ୍ୟାନମଭିବ୍ୟାପେତ୍ୟାଧେୟ୍ୟମିତ୍ୟଭିବ୍ୟାପକୋ, ତଥା ହି‘ତିଲେସୁ ତେଲଂ, ଦଧିମ୍ହି ସପ୍ପି,ତ୍ୟତ୍ର ତିଲାଦିକଂ ତେଲାଦିକମାଧେୟ୍ୟଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ତିଲାଦି ବ୍ୟାପକାଧାରୋ । ସମୀପେ ଭୱୋ, ସମୀପୋ ଏୱ ୱା ସାମୀପିକୋ, ୟସ୍ସ ସମୀପଦେସେ ଆଧେୟ୍ୟଂ ୱତ୍ତତେ ସୋ ଏୱମୁଚ୍ଚତେ, ଅତ୍ରୋଦାହରଣଂ ‘ଗୁରୂସୁ ୱସତି ଗଙ୍ଗାୟଂ ଘୋସୋ’ତି । ନନୁ ଚାତ୍ରାପ୍ୟାଧାରେ ସତ୍ତମୀ ୱିଧୀୟତେ ଆଧାରୋ ଚ ନିସ୍ସୟୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ନିସ୍ସୟୋ ଚ ସଂୟୋଗସମୱାୟେହି ହୋତି, ନ ଚ ସିସ୍ସାଦୀନଂ ଗୁରୁପ୍ପଭୁତୀତି ଦେୱଦତ୍ତସକୁନ୍ୟାଦୀନମିୱ କଟାକାସାଦୀହି ସଂୟୋଗୋ, ତେଲାଦୀନମିୱ ଚ ତିଲାଦୀହି ସମୱାୟୋ ୱା ଅତ୍ଥି, ତେନାୟୁତ୍ତଂ ତେ ସମାଧାରତ୍ତନ୍ତି, ନେତଦତ୍ଥି, ୟଦାୟତ୍ତା ହି ୟସ୍ସ ଠିତି ସୋ ୱିନାପି ସଂୟୋଗସମୱାୟେହି ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ଭୱତି, ତଥାହି ପୁରିସସ୍ସ ନ ରଞ୍ଞା ସହ ସଂୟୋଗୋସମୱାୟୋ ୱାତ୍ଥି, ଅଥ ପନ ତଦଧୀନଟ୍ଠିତିତ୍ତା ରାଜନିସ୍ସୟୋ ପୁରିସୋତି ବ୍ୟପଦିସ୍ସୀୟତେ, ସିସ୍ସାଦୀନଞ୍ଚ ଗୁରୁପ୍ପଭୁତିନ ମାୟତ୍ତା ଠିତୀତି ତେସମୟଂ [ତେନସ୍ସାୟଂ (ପୋତ୍ଥକେ) ୟୁତ୍ଥୋ ତେ ପତି ଗୁରୁପଭୁତୀନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱୋ (ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧି)] ୟୁତ୍ତୋ ଗୁରୁପ୍ପଭୁତିନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱୋତି, ଏତ୍ଥ ପନ ୟଜ୍ଜପି ୱେସୟିକାଭିବ୍ୟପକାନମାଧାରାଧେୟ୍ୟୋପସିଲେସୋ ଅତ୍ଥି, ତଥାପି ପକାରନ୍ତରସ୍ସେୱ ପରିପ୍ଫୁଟତ୍ତା ତଥେୱ ୱଚନିଚ୍ଛା, ନାଞ୍ଞଥା ଓପସିଲେସିକେନ ୱା [ଓପସିଲେସିକେୱ] ୱିସୟାଭିବ୍ୟାପକାନମଗ୍ଗହଣତୋ ଉପସିଲେସସ୍ସେ ୱା [ଉପସିଲେସସ୍ସେୱ] ପରିବ୍ୟତ୍ତତ୍ତା ତଥେୱ ୱୋହାରୋତି ନ ସଙ୍କରୋ ସଙ୍କନୀୟୋତି ।

୩୩. ନିମିତ୍ତ

ନିମିତ୍ତଭାୱମତ୍ତେତୀମିନା କମ୍ମସଂୟୋଗାଭାୱେପି ସତ୍ତମିୟା ପୱତ୍ତି ମାହ, ନ ପରେସଂ ୱିୟ କମ୍ମସଂୟୋଗେ ଏୱ, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି-‘ଏୱମଞ୍ଞତେ’ଚ୍ଚାଦି, ବାହିରାନଂ ହି-‘ନିମିତ୍ତା କମ୍ମେନ’’ (ଚଂ, ୨-୧-୮୯) ଇତି ସୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ କମ୍ମେନ ୟୋଗେ ପୟୋଜନା ସତ୍ତମୀଭୱତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅଜିନମ୍ହି ହଞ୍ଞତେ ଦୀପୀତିଦୀପିନୋହନନସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ଚମ୍ମଂ, ତସ୍ସ ଦୀପିନଂହନ୍ତୀତି କମ୍ମେନ ୟୋ ଗୋ, ସୁତ୍ତେ କମ୍ମେନାତ୍ୟୱଚନେ ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ତୁମାରଭତେ ‘ନ ପନେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୩୪. ୟବ୍ଭା

ୟସ୍ସ କିରିୟାତି ୟସ୍ସ ଗୱାଦ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀ ଦୋହନାଦିକିରିୟା, କିରିୟନ୍ତରସ୍ସାତି ଗମନାଦିକିରିୟନ୍ତରସ୍ସ, ଏତେନାତି ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏତେନ, ତତୋ-ଚ୍ଚସ୍ସ ୱିୱରଣଂ କିରିୟାୱତାତି, ‘‘କାଲଭାୱେସୁ ଚେ’’ତି (୨-୬-୪୩) କଚ୍ଚାୟନେହି ସୁତ୍ତିତଂ, ତଦାହ-‘କାଲତ୍ଥେହି ଚା’ତିଆଦି ।

୩୫. ଛଟ୍ଠୀ

ସାମିସ୍ସରାଦିୟୋଗେ ଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମିୟୋ ୟଥା ସିୟୁନ୍ତି ‘‘ସାମିସ୍ସରାଧିପତିଦାୟାଦସକ୍ଖିପତିଭୂପସୁତେହି ଚ ‘‘ଇତି (୨-୩-୩୯) ଆରଦ୍ଧଂ ପରେହି, ତଦାହ-‘ସାମି’ଚ୍ଚାଦି, ଅତ୍ର ଚ ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନା ‘‘ସାମ୍ୟାଦୀନଂ ଭେଦେନୋ ପାଦାନଂ ପରିୟାୟନ୍ତରନିୱତ୍ୟତ୍ଥମିହ ମା ହୋତୁ ଗାମସ୍ସ ରାଜା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱାକ୍ୟମୁପନ୍ୟସ୍ୟ ହସ୍ସାପ୍ୟ ୟୁତ୍ତତ୍ତମୁପଦସ୍ସୟମାହ-‘ସାମିସ୍ସରେ’ଚ୍ଚାଦି, କେନ ନିୱାରୀୟତେ, ନ କେନାପୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ୱିସୟୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ‘ଗାମେ ରାଜା’ତ୍ୟପି ଭୱିତବ୍ବମିତ୍ୟନେନାହ, ‘‘ଆୟୁତ୍ତକୁସଲେହ୍ୟାସେୱାୟ’’ମୀତି (୨-୩-୪୦) ଆରଦ୍ଧଂ, ତଦାହ-‘ଆୟୁତ୍ତେ’ଚ୍ଚାଦି, ଆସୱା ତପ୍ପରତା, ବ୍ୟାୱଟୋ ନିୟୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥେଦଂ ସିୟା ‘‘ଆସେୱାୟନ୍ତି ୱକ୍ଖାମୀ ତ୍ୟୱସ୍ସଂ ୱଚନମିଦମାରବ୍ଭନୀୟମଞ୍ଞଥା ଈସଂୟୁତ୍ତେପି ‘ଆୟୁତ୍ତୋ ଗୋ ସକଟସ୍ସା’ତି ପସଜ୍ଜତୀ’’ତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ନତ୍ଥେୱେତମ୍ପି ପୟୋଜନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ୱିନାପି’ଚ୍ଚାଦି, ‘‘ସାମିସ୍ସରା’’ତ୍ୟଦିକଂ କଚ୍ଚାୟନସୁତ୍ତଂ, ତେନେୱାତି କଚ୍ଚାୟନସୁତ୍ତେ ପସୂତସଦ୍ଦାନନ୍ତରଂ କୁସଲସଦ୍ଦନିଦ୍ଦେସେନେୱ, ଇଧାତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୱୁତ୍ତିୟଂ । କଚ୍ଚାୟନେନ ‘‘କମ୍ମକରଣ ନିମିତ୍ତତ୍ଥେସୁ ସତ୍ତମୀ’’ (୨-୬-୪୦) ‘‘ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେ ଚ’’ (୨-୬-୪୧) ଇତି ଚ ସୁତ୍ତିତଂ, ତେନାହ-‘କମ୍ମେ’ଚ୍ଚାଦି, ଗହଣସ୍ସ ବାହା ୱିସୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କଚ୍ଚାୟନାନଂ‘ଭିକ୍ଖୂସୂ’ତିଆଦୀନି କମ୍ମତ୍ଥେ ଉଦାହରଣାନି, ହତ୍ଥେସୂତିଆଦୀନି କରଣତ୍ଥେ, କଦଲୀସୂତି ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେ । ‘‘ମଣ୍ଡିତୁସ୍ସୁକ୍କେସୁ ତତିୟା ଚେ’’ତି (୨-୬-୪୫) କଚ୍ଚାୟନସୁତ୍ତଂ, ତଦାହ ‘ପସନ୍ନତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି, ପସନ୍ନତ୍ଥେତି ମଣ୍ଡିତତ୍ଥେ, ଉସ୍ସୁକ୍କତ୍ଥେତି ଉସ୍ସାହତ୍ଥେ ।

୩୬. ୟତୋ

ୱିସୁଂ କରଣଂ ନିଦ୍ଧାରଣଂ, ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧାଚରିୟେନ ‘‘କିମତ୍ଥମ୍ପୁନରିଦଂ ୱଚନଂ ୟାୱତା ନିଦ୍ଧାରିୟମାନୋ-ୱୟୱୋ ସମୁଦାୟବ୍ଭନ୍ତରୋ, ତତ୍ଥ ୟଦା ସମୁଦାୟସ୍ସା-ଧିକରଣତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛୀୟତେ, ତଦା ସତ୍ତମୀ ସିଦ୍ଧାୱ, ୟଥା ରୁକ୍ଖେ ସାଖାତି, ୟଦା ତ୍ୱୱୟୱସମ୍ବନ୍ଧୋ ତଦା ଛଟ୍ଠୀ, ୟଥା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖାତି ସଚ୍ଚମେତଂ ପପଞ୍ଚତ୍ଥନ୍ତୁ ୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚେତ ମୟୁତ୍ତନ୍ତିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ-‘ନ ସାଲୟୋ’ଚ୍ଚାଦିସୂକୟୁତ୍ତାନିଧଞ୍ଞାନି ସୂକଧଞ୍ଞାନି, ଆହିତା ଅୱଟ୍ଠିତା, ଆଧେୟ୍ୟ ଭୂତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟତୋତି ଆହିତତ୍ତକାରଣା, ତତୋତି ୟତୋ ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିୱଚନମେୱମୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା କାରଣା । ‘ପଞ୍ଚମୀ ୱିଭତ୍ତେ’’ତି (୨-୩-୪୨) ପାଣିନୀୟ ସୁତ୍ତଂ, ତଦାହ-‘ସମୁଦାୟତୋ’ଚ୍ଚାଦି, ସୁତତୋ ସକାସା ସୀଲଂ ଅତିସୟେନ ସେୟ୍ୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ନିଦ୍ଧାରଣେ ଛଟ୍ଠୀ ସତ୍ତମୀସୁ ପତ୍ତେସୁ ତଦପୱାଦୋ, ୟଂ ୟୋଗୋ’’ତି ପରେହାଖ୍ୟାୟତେ, ତତ୍ଥ ତାୱ ନିଦ୍ଧାରଣମେୱେତ୍ଥ ନତ୍ଥି କୁତୋ ଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀନଂ ତତ୍ଥପ୍ପୱତ୍ତି, ୟତୋ ତାସଂ ବାଧନତ୍ଥମିଦମାରବ୍ଭତେତି ଦସ୍ସୟମାହ-‘ନାତ୍ର ଜାତ୍ୟାଦୀହି’ଚ୍ଚାଦି, ନହିଚ୍ଚାଦିନା ଜାତ୍ୟାଦୀହି ନିଦ୍ଧାରଣାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ଜଚ୍ଚାଦୀନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଛଟ୍ଠୀ, କୁତୋ ନ ଭୱତିଚ୍ଚାହ-‘ଜଚ୍ଚାଦିସମ୍ବନ୍ଧେନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅତଂ ବ୍ୟପଦେସତୋତି ସୀଲତ୍ତାଦିବ୍ୟପଦେସାଭାୱତୋ, ପୁନ ନିଦ୍ଧାରଣାଭାୱେ ହେତ୍ୱନ୍ତରମାହ-‘ତୁଲ୍ୟାନଞ୍ଚେ’’ଚ୍ଚାଦି। ସାଧୁନିପୁଣେହି ୟୋଗେ ପୂଜାୟଂ ଗମ୍ମମାନାୟଂ ସତ୍ତମୀ, ତଥା ଅସାଧୁୟୋଗେ, ତଥା ପସିତଉସ୍ସୁକ୍କେହି ୟୋଗେ ତତିୟାସତ୍ତମିୟୋ, ତଥା ଲୋପନ୍ତନକ୍ଖତ୍ତସଦ୍ଦା ଚ ତେନ ତେନ ୱଚନନ୍ତରେନ ପାଣିନିୟେହି ୱିହିତା, ତଂ ସବ୍ବଂ ତଂତଂକାରକୱଚନିଚ୍ଛାୟମେୱ ସାଧେତୁଂ ‘ମାତରି ସାଧୁ’ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଉଦାହଟା କେସେସୁ ପସିତୋ ପସତ୍ତୋ, ଅୱବଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ, କେସେହି କରଣଭୂତେହି ପସିତୋ ଭୱତି, କତ୍ତୁଭୂତେହି ୱା ପସିତୋ କତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଫୁସ୍ସେନିନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ ଲକ୍ଖିତୋ କାଲୋ ସୋୟମିତ୍ୟଭେଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧା ଫୁସ୍ସେ, ତେନ କରଣଭୂତେନ ।

୩୭. ପଠମା

ପଠମାତ୍ଥମତ୍ତେତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେପି ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ପଦତ୍ଥୋ ୱା ନ ୱିଞ୍ଞାୟତେ ନାମଗ୍ଗହଣାନୁୱତ୍ତିତୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଦ୍ୱେଦ୍ୱେକାନେକାଦି ସୁତ୍ତତୋ’ତିଆଦି, ନାମେନାତ୍ଥୋ ପଟିପାଦିୟମାନୋ ନାମସଙ୍ଖାତେ-ତ୍ତନି ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ତେନାଜ୍ଝାରୋପ୍ୟ ପଟିପାଦୟତ୍ୟନପେକ୍ଖିତ ୱିଭତ୍ତିୱିସେସନ୍ତି ଆହ-‘ଅଭିଧୀୟତି’ଚ୍ଚାଦି, ପକତିରୂପେନାତି ନାମେନ, ତସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ, ମତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସାତିଆଦିନା ସାମଞ୍ଞନ୍ତୀଦଂ ମତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ନାମସ୍ସାଭିଧେୟ୍ୟମତ୍ତେତି ଇମିନା ଇଦଂ ୱକ୍ଖମାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ପାଟିପଦିକତ୍ଥଲିଙ୍ଗପରିମାଣୱଚନମତ୍ତେ ପଠମା’’ତି (୨-୩-୪୬) ଲିଙ୍ଗାଦୀସୁ ଭେଦେନ ପଠମାୱିଧାନମ୍ପଟିପନ୍ନା, ତଦାହ-‘ଲିଙ୍ଗପରିମାଣେ’ଚ୍ଚାଦି, ଲିଙ୍ଗଂ ଇତ୍ଥିପୁନ୍ନପୁଂସକାନି, ପରିମାଣଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ସଙ୍ଖ୍ୟା ଏକତ୍ତବହୁତ୍ତାନି, ତବ୍ବନ୍ତୋପି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋଏୱାତି ଲିଙ୍ଗାଦିୱନ୍ତୋପି ସରୂପା ବ୍ୟତିରିତ୍ତୋ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଏୱ, ଉଚ୍ଚତ୍ତନୀଚତ୍ତସାମଞ୍ଞମ୍ପୁରୋଧାୟ ପୱତ୍ତିୟା ଉଚ୍ଚନୀଚସଦ୍ଦେହି ପଠମା ହୋତେୱ, ତଂୟୁତ୍ତସ୍ସାପି ସଦ୍ଦତ୍ଥଭାୱତୋ ‘ଉଚ୍ଚଂ ଘରାନି’ତ୍ୟାଦୀନିପି ଉଚ୍ଚତ୍ତଂ ଗୁଣଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୋୟମିତ୍ୟଭେଦସମ୍ବନ୍ଧ ଘରେସୁ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ପଲମ୍ବତେ ଅଜ୍ଝାଗଚ୍ଛତିତ୍ୟାଦୋ ‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସବ୍ବାସଂ’’ତି (୨-୧୧୯) ଲୋପୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟା ପାଦୀହ୍ୟନତ୍ଥକେହିପି ପଠମା ସିଦ୍ଧାୟେୱ ।

୩୮. ଆମନ୍ତ

ଅଭିମୁଖଂ କତ୍ୱାତିଆଦିନା ୟୋଗାରମ୍ଭସ୍ସ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତି, ନାମତ୍ଥେତି ସଦ୍ଦତ୍ଥେ, ପଦତୋତି ଆମନ୍ତଣାଧିକଅତ୍ଥମତ୍ତପ୍ପକାସକପଦତୋ, ହୋନ୍ତି ଚେତ୍ଥ…

ସିଦ୍ଧସ୍ସାଭିମୁଖୀକାର [ଭିମୁଖୀଭାୱ (ପୋତ୍ଥକେ)], ମତ୍ତମାମନ୍ତଣଂ ସିୟା ।

ଅତ୍ଥୋ କତାଭିମୁଖୋ ହି, କ୍ରିୟାୟଂ ୱିନିୟୁଜ୍ଜତେ ।

ଆମନ୍ତଣଂ ନ ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ, ପଦତୋୱ ପତୀତିତୋ ।

ନତ୍ଥେୱାମନ୍ତଣଂ ଲୋକେ, ୱିଧାତବ୍ବେନ ୱତ୍ଥୁନା ।

ତଂ ୟଥା ଭୱ ରାଜେତି, ନିପ୍ପନ୍ନତ୍ଥୋ ଭୱେତି ଚ ॥

ସିଦ୍ଧସ୍ସାତି ଦେୱଦତ୍ତତ୍ତାଦିନା ସିଦ୍ଧସ୍ସ, ଅତ୍ଥୋତି ଦେୱଦତ୍ତାଦି, କତଂ ଆଭିମୁଖ୍ୟଂ ସମାଧାନଂ ୟେନାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, କ୍ରିୟାୟଂ ୱିନିୟୁଜ୍ଜତେ ଗଚ୍ଛ ଭୁଞ୍ଜାତି, ଆମନ୍ତଣଂ ନତ୍ଥି… ଇଦାନି ୱିଧୀୟମାନତ୍ତେନାଲଦ୍ଧସତ୍ତିକସ୍ସାଭିମୁଖୟିତୁମସକ୍କରୂପତ୍ତା, ୱିଧାତବ୍ବେନାତି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେନ ।

୩୯. ଛଟ୍ଠୀ

କିରିୟାକାରକେଚ୍ଚାଦିୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ତୁମାରଭତେ ‘ଏକାୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମେ’ଚ୍ଚାଦି, କିରିୟାୟ କାରକେହି ଚ ନିପ୍ଫାଦିତୋତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ କିରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧ ପୁବ୍ବକତ୍ତମାହ, ତତୋୟେୱାୟଂ ନାକସ୍ମୀକୋତି ନ ୟେସଂକେସଞ୍ଚି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭୱତି, ୱିସିଟ୍ଠାନଂୟେୱ ତୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭୱତୀତ୍ୟତିପ୍ପସଙ୍ଗାଭାୱୋ, କିରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧପୁବ୍ବକୋ ହି କାରକେହି ଅଞ୍ଞୋ ସସ୍ସାମିଭାୱାଦିକୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ–

‘‘ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାରକେହଞ୍ଞୋ, କ୍ରିୟାକାରକପୁବ୍ବକୋ ।

ସୁତାୟମସ୍ସୁତାୟଂୱା, କ୍ରିୟାୟଂ ସୋ-ଭିଧୀୟତେତି ॥

ତତ୍ଥ ଅସ୍ସୁତାୟଂ କିରିୟାୟଂ ‘ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ’ଚ୍ଚାଦୋ କିରିୟା କାରକସମ୍ବନ୍ଧପୁବ୍ବକୋ-ଞ୍ଞୋ ଏୱ ସସ୍ସାମିଭାୱାଦିକୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପତୀୟତେତି, ‘ସରତି ରଜ୍ଜସ୍ସ’ତ୍ୟାଦୋ ତୁ ସୁୟ୍ୟମାନେ କିରିୟାସଦ୍ଦେ, ଏତ୍ଥ ପନ ସନ୍ତମପି କମ୍ମଂ ୱତ୍ତୁମନିଚ୍ଛିତଂ, ୱିସେସନଭାୱୋୟେୱ ସରଣମ୍ପତି ରଜ୍ଜସ୍ସ ପଟିପାଦୀୟତେ’ରଜ୍ଜସମ୍ବନ୍ଧିସରଣ’ନ୍ତି, କିରିୟାକାରକ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠିତିୱସେନେୱତ୍ଥି, ତନ୍ନିମିତ୍ତୋ ଚ ସସ୍ସାମି ଭାୱାଦି, ତତ୍ଥ ସସ୍ସାମିଭାୱୱିୱଚ୍ଛାୟଂ ୱିଜ୍ଜମାନୋପି କିରିୟାକାରକ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତୋ, ୟଥା ‘ଅନୁଦରା କଞ୍ଞା’ତି, ସୋ ଚାୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସସ୍ସାମିଭାୱଜଞ୍ଞଜନକଭାୱା-ୱୟୱାୱୟୱୱିଭାୱାଦିଲକ୍ଖଣୋ ବହୁୱିଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ସସ୍ସାମିସମ୍ବନ୍ଧେ ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ, ଜଞ୍ଞଜନକସମ୍ବନ୍ଧେ ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସ ବୀଜଂ, ଅୱୟୱାୱୟୱିସମ୍ବନ୍ଧେ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖା, ଇଦାନି ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସେତସ୍ସ କିରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧସଞ୍ଜାତତ୍ତଂ ୟଥାୟୋଗମଞ୍ଞତ୍ରାପ୍ୟୱଗମୟିତୁଂ କିଞ୍ଚି ଉଦାହରଣମାହ-‘ତଥା ହି’ଚ୍ଚାଦି, ପରିପାଲନକିରିୟାକତୋ ନେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଇମିନା ପରିପାଲ୍ୟପରିପାଲନଲକ୍ଖଣୋ-ୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେତି, ସା ଅୟମ୍ପରି ପାଲନଲକ୍ଖଣା କିରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧମସ୍ସେଦମ୍ଭାୱହେତୁଂ ଜନୟିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତି, ଅତ୍ଥପ୍ପକରଣାଦିନା ତ୍ୱିମାୟ କିରିୟାୟାୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ୱିସେସୋ ୱସୀୟତେ, ନ ଛଟ୍ଠିୟା ୱିସେସାୱଗମନେ ସାମତ୍ଥିୟଂ… ତସ୍ସା ସବ୍ବତ୍ଥେକରୂପତ୍ତା, ସୁୟ୍ୟମାନେ ଏୱ ୱା କିରିୟାସଦ୍ଦେ କାରକଭାୱସ୍ସ ହେତୁନୋ ୱଚନିଚ୍ଛାୟାଭାୱେ ଅସ୍ସେଦମ୍ଭାଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସେୱ ଫଲସ୍ସ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ତା ତଥେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଜାତୋ ଛଟ୍ଠିୟାଭିଧୀୟତେ ‘ରଜ୍ଜସ୍ସ ସରତୀ’ତି, ୱୁତ୍ତଂ ହି–

ଜନୟିତ୍ୱାନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ, କ୍ରିୟା କାଚି ନିୱତ୍ତତି ।

ସୁୟ୍ୟମାନେ କ୍ରିୟାସଦ୍ଦେ, ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଜାୟତେ କ୍ୱଚୀତି ॥

ପରିପାଲୟତୀତି ପୁରିସମ୍ପରିପାଲୟତି, ତତୋ ପାଲନାଦିକା ଉପକାର ସଭାୱା କିରିୟାଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀ ଭୱତି, ରଞ୍ଞା ହି କାରିୟମାନା ତଂସମ୍ବନ୍ଧିନୀପୁରିସୱିସୟତ୍ତାୱପୁରିସୟୋଗିନୀତ୍ୟୁଭିନ୍ନମ୍ପିକିରିୟାସମ୍ଭୱତି, ତତୋୟେୱତସ୍ସା ଉଭୟସମ୍ବନ୍ଧିନିୟା କିରିୟାୟ ସମ୍ଭୱେଅସ୍ସେଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧିୟା ହେତୁଭୂତସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖସଭାୱସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଭାୱତୋ କିରିୟାଜନିତତ୍ତମସ୍ସ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାଲକ୍ଖଣୋ… ସବ୍ବଥା ନିରପେକ୍ଖତ୍ତେ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱା, ସମ୍ବନ୍ଧି ବୁଦ୍ଧିସବ୍ଭୱସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୀସୁ ରାଜପୁରିସାଦୀସୁ ଅସ୍ସେଦନ୍ତି ଏୱମ୍ପୱତ୍ତାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ସବ୍ଭୱସ୍ସ । ପରେସଂ ୱିୟ ‘‘ଗୁଣେ ଛଟ୍ଠୀ’’ତି ୱଚନନ୍ତରାଭାୱେ ଉଭୟତ୍ଥପି (ଚେତ୍ଥ) [(ୟେୱ) (ପୋତ୍ଥକେ)] ଛଟ୍ଠିପ୍ପ- ସଙ୍ଗୋତି ବୋଧେତୁମାହ-‘ନନୁ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି, ସଚ୍ଚନ୍ତି ୟଥା ୱୁତ୍ତଂ ଚୋଦନମବ୍ଭୁପଗମ୍ମ ଚୋଦକମ୍ପତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧରୂପଂ ତତୋ-ଞ୍ଞତ୍ରାପ୍ୟୁପସଂ ହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଛଟ୍ଠିପ୍ପସଙ୍ଗଂ ଚୋଦେତୁମାହ-‘ଦେୱଦତ୍ତୋ’ଚ୍ଚାଦି, ଅଥେୱ ମିଚ୍ଚାଦିନାସତୀପିଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାଲକ୍ଖଣେ ସମ୍ବନ୍ଧେ ୱଚନିଚ୍ଛାୟେୱେତ୍ଥ କାରଣନ୍ତି ଚୋଦକାଧିପ୍ପାୟମତ୍ରୋପନେତ୍ୱା ତଦେୱ ୱିସେସତୋ ଛଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱେ ସମୁପନେତୁଂ‘ୟଜ୍ଜେୱମିହାପି’ଚ୍ଚାଦିକମାହ, ତତ୍ଥ ଅଥାତି ଚୋଦକାଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନାରମ୍ଭେ ନିପାତୋ, ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ୟଦିପିଚ୍ଚାଦିନା ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ପଟିପାଦେତବ୍ବତାୟାତ୍ୟାଦିନା ଇଦନ୍ଦୀପେତି ‘‘ୱିସେସ୍ସଂ ୱିଧେୟତାୟ ନ ପରାଧୀନନ୍ତି ଅପ୍ପଧାନଭାୱତୋ ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚତେ ତତୋ-ତ୍ତନିଟ୍ଠମେୱ, ନ ରୂପନ୍ତରମ୍ଭଜତି‘ପୁରିସସ୍ସେ’ତି, ୱିସେସନନ୍ତୁ ରାଜାଦିକଂ ତଦଙ୍ଗତାୟାନୁୱଦିୟମାନମପ୍ପଧାନତ୍ତା କାରକରୂପତୋ ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚତେ, ତତୋ ରୂପନ୍ତରଂ ଭଜତି ‘ରଞ୍ଞୋ’ତି, ତତୋ ବ୍ୟତିରେକ ଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତି, ଏକସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତାସମ୍ଭୱା ୱତ୍ଥୁତୋ ଦ୍ୱିଟ୍ଠୋ ୱିସେସନଗତତ୍ତେନ ପତୀୟତେ ତତୋ ଛଟ୍ଠୀ ୱିସେସନମେୱାନୁଧାୱତି ପତୀତିୱିସୟେ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତୀ’’ତି, ୟୋ ହି ୱିକପ୍ପନଂ ୱିସୟୋ ସୋ ସଦ୍ଦାନନ୍ତି, ଅତୋୟେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନିୟମେନ ୱିସେସନଭେଦମନୁୱିଦଧାତି… ୱତ୍ଥୁତୋ ଦ୍ୱିଟ୍ଠସ୍ସାପି ତଗ୍ଗତତ୍ତେନ ପତୀତିୟା ୟଥା ଭାତୂନଂ ଧନନ୍ତି, ନାୱସ୍ସମ୍ଭାତୂନଂ ଧନନ୍ତିଚ୍ଚେୱ ଭୱତି, ତଥା ସତ୍ୟପି ୱିସେସ୍ସ ଭେଦେ ୱିସେସନଗତମେୱ ଭେଦମନୁ(ୱିଦଧା)ତି ‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସା’ତି, ତଦେତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସେସନଗତତ୍ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧପତୀତିତୋ-ୱକପ୍ପୀୟତେ, ୱିସେସ୍ସଗତତ୍ତେନାପି ତପ୍ପତୀତିୟଂ ନିୟମେନ ତଗ୍ଗତଭେଦାନୁୱିଧାନଂ ସିୟା ୱିସେସନଗତଭେଦାନୁୱିଧାନମିୱ, ଦ୍ୱିଟ୍ଠତ୍ତନ୍ତୁ ୱତ୍ଥୁତୋ [ଚତ୍ତୁନୋ] ନ ୱିରୁଜ୍ଝତେ, ୱତ୍ତୁପଟିବଦ୍ଧମେୱ ଚ ଦ୍ୱିଟ୍ଠତ୍ତଂ ମନସିକତ୍ୱା ତଂୱାଦୀହି ଦ୍ୱିଟ୍ଠୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋଭିଧୀୟତେ, ଅତୋୟେୱାୟଂ ବ୍ୟତିରେକୱିଭତ୍ତି (ୟାଗମ୍ୟତେ)… ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚମାନୱିସେସନଭୂତସମ୍ବନ୍ଧିଗତବ୍ୟତିରେକଲକ୍ଖଣସମ୍ବନ୍ଧାଭି- ଧାନପ୍ପୱତ୍ତିତୋତି, ନୀଲାଦିୱିସେସନନ୍ତୁ ପରତ୍ଥତ୍ତେନାପ୍ପଧାନମ୍ପି ନ କାରକଭାୱତୋ ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚତି… ନୀଲାଦିସଦ୍ଦେନୁପ୍ପଲାଦିଦବ୍ବାଭିଧାନତୋ, ୟଥା ‘ନୀଲମୁପ୍ପଲମ୍ପସ୍ସ, ନୀଲେନୁପ୍ପଲେନ ଠିତଂ, ନୀଲସ୍ସୁପ୍ପଲସ୍ସ ଗନ୍ଧୋ’ତି, ୟଦା ତୁ ନ ୱିସେସ୍ସପୱତ୍ତି ତଦା ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚତେୱ ‘ନୀଲସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ଉପ୍ପଲନ୍ନିସ୍ସୟୋ’ତି କାରକଭାୱଲକ୍ଖଣା ପଧାନଭାୱା ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚତେ ଏୱ ନୀଲାଦି, ତତୋ ୱିସେସନମେୱାନେକପ୍ପକାରତାୟାୱ ତିଟ୍ଠତେ, ତତୋ ୱିସେ- ସନଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ କାରକରୂପତୋ ପଧାନଭାୱା ବ୍ୟତିରିଚ୍ଚତେତି ୱିସେସନ ମତ୍ତେନାପି ସେସଂ ସବ୍ବଂ ତଥା ସିୟାତି ନାସଙ୍କନୀୟନ୍ତି ।

ଦ୍ୱେପୀତି ରାଜପୁରିସା ଦ୍ୱେପି, ତତିୟେ ଗେହସଙ୍ଖାତେ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀ । ସହୟୁତ୍ତମ୍ପଟିଚ୍ଚ ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ପୁରିସସ୍ସ ଅପ୍ପଧାନତ୍ତମେୱ ଦୀପେତି, ଅଭିମତାତି ପାଣିନିୟାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ଅଭିମତା, ୟତୋ ଛଟ୍ଠୀୟ-ମତ୍ତନୋ ମତେ ସମ୍ବନ୍ଧନିସ୍ସୟା, ତେନାହ- ‘ସମ୍ବନ୍ଧମେୱି’ଚ୍ଚାଦି, ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚେତ୍ଥ ମାତୁ ସରଣାନମୱଟ୍ଠାନାଦିକିରିୟାନିମିତ୍ତୋତି କେଚି, ଅଞ୍ଞେ ତୁ ସରଣସ୍ସ କିରିୟାରୂପତ୍ତା କିରିୟନ୍ତରମନ୍ତରେନେୱ ଦବ୍ବେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋପପତ୍ତିମାହୁୟଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଜତୁକତୋ ସଂସିଲେସୋ, ଜତୁନୋ ତୁ କଟ୍ଠେନାତ୍ତନାୟେୱ, ନ ଜତ୍ୱନ୍ତରକତୋ ସଂସିଲେସୋତି । ପରେସଂ ତତିୟତ୍ଥେ ଦୁତିୟତ୍ଥେ ଚ କିତକପ୍ପୟୋଗେ ଞ୍ଞତ୍ରାପି (ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେ) ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଚ (‘‘ଛଟ୍ଠୀ ଚା’’) ତି (୨-୬-୨୦) ଦୁତିୟା ପଞ୍ଚମୀନଞ୍ଚା’’ତି (୨-୬-୨୯) ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତରେହି ଛଟ୍ଠୀତିମତା, ତସ୍ସାପି ୱତ୍ତିଚ୍ଛାତୋୱ ସାଧିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ-ୟଥାଚେତ୍ଥାତିଆଦି, ଏତ୍ଥାପ୍ୟାଦୋ ଉଦାହରଣଦ୍ୱୟେ ସୁତ୍ତନ୍ତରମନ୍ତରେନ ସମ୍ପଦାନତ୍ତାଭାୱା ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟମେୱ ପରେସମ୍ପି ଛଟ୍ଠୀ, ତେନାହ-‘ଏତ୍ଥା’ତିଆଦି, ବହୁଲନ୍ତୀମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘ୟଥା ଦସ୍ସନ’ନ୍ତି, ଅୱିସଂୱାଦକାଲୋକସ୍ସତ୍ୟାଦିକଂ କମ୍ମେ ଉଦାହରଣଂ, ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେ ପନ ୱତ୍ତିଚ୍ଛାତୋୱ ସବ୍ବେ ତସନ୍ତି ଦଣ୍ଡସ୍ସାତ୍ୟାଦୀନି ଉଦାହରଣାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

୪୦. ତୁଲ୍ୟ

ଅନଭିମତାତି ‘ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେହ୍ୟତୁଲୋପମାହି ତତିୟାଞ୍ଞତରିସ୍ସ’ନ୍ତି (୨-୩-୭୨) ସୁତ୍ତେନ ତୁଲୋପମାହି ଅଞ୍ଞେହି ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେହି ୟୋଗେ ତତିୟାୟ ୱିଧୀୟମାନତ୍ତା ପାଣିନିୟାନଂ ଅନଭିମତା, ୟସ୍ମା ସଦିସା ଭାୱା ତେସଂ ନୋପମାତି ‘ଅଜ୍ଜୁନସ୍ସ ତୁଲା ନତ୍ଥୀ’ତ୍ୟାଦିକମୁଚ୍ଚତେ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନାତି ତଦେୱନ୍ତୀମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଦେୱନ୍ତି ୱା ନିପାତସମୁଦାୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ, ତୁଲ୍ୟେସୂତି ସଦିସେସୁ, ତଥାୱୁତ୍ତାତି ଅଜ୍ଜୁନସ୍ସତୁଲାନତ୍ଥୀତ୍ୟାଦିନା ତେନ ପକାରେନ ୱୁତ୍ତା ।

୪୧. ଅତୋ

ସୁତ୍ତେ ‘ଅତୋ’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘ଅକାରନ୍ତତୋ’ତି କଥଂ ୱୁତ୍ତୀତି ଆହ ‘ଅତୋ’ତିଆଦି, ଆଦେସା ହୋନ୍ତୀତି ସେସୋ, ୟକାରାନଂୟେୱ ସିୟୁଂ… ଆଏଆଦେସାନମେକୱଣ୍ଣତ୍ତା, ଲୋପେ କତେତି ଓକାରସ୍ସ ଲୋପେ କତେ, ତନ୍ନେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଧଚାଦ୍ୟପ୍ପଟିକ୍ଖିପତି, ପଟିକ୍ଖେପେ କାରଣମାହ-‘ପରଲୋପସ୍ସା’ତିଆଦି, କାରଣନ୍ତରଂ ୱତ୍ତୁମାରଭତେ ‘କିଞ୍ଚା’ତିଆଦି, ନିଚ୍ଚମ୍ପରଲୋପୋୱ ସିୟା, ନ ପୁବ୍ବଲୋପୋପି ଆଗମପ୍ପୟୋଗାନୁକୂଲ୍ୟେନାତିପି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଆହ-‘ନଚା’ତିଆଦି, ନିଚ୍ଚମ୍ପରଲୋପୋୟେୱାତି ନ ଚ ସକ୍କା ମନ୍ତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେତ୍ୟାଦିନା ତତ୍ଥ ୱିରୋଧମାହ, ଅତୋସମ୍ଭୱାତି ଆଦେସାକାରତୋ ସମ୍ଭୱା, ଝିସ୍ସାକାରୱିଧାନଂ ‘‘ୟୋସୁ ଝିସ୍ସ ପୁମେ’’ତି (୨-୯୩) ଏତଦେୱପୟୋଜନନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପୟୋଜନାଭାୱେ କାରଣମାହ-‘ଅନିଟ୍ଠତ୍ତା’ତି, ଅନଭିମତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ, ପୟୋଜନାଭାୱାନଭିମତତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେସୁମାହ-‘ଏତଦତ୍ଥମେୱା’ତିଆଦି, ଇମସ୍ସାତି ‘‘ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ’’ତୀ ମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ, ଝିସ୍ମାତ୍ୱେୱାତି ‘ଝିସ୍ମା’ ଇତି ଏତାଦିସଂ ସୁତ୍ତମେୱ, ଝିସ୍ମା ୟୋନଂ ଟାଟେତିୱାତି ‘‘ଝିସ୍ମା ୟୋନଂ ଟାଟେ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ୱା, ଅତୋତି ‘ଅତୋ’ ଇତି ସୁତ୍ତଂ, ତାଦିସସ୍ସପୟୋଗସ୍ସାତି ଅଗ୍ଗା, ଅଗ୍ଗେ ଇତି ପୟୋଗସ୍ସ ।

୪୨. ନୀନଂ

ୟସ୍ମା ଏକମେୱ ରୂପମୁଦାହଟଂ, ତସ୍ମା ରୂପାରୂପାନି ରୂପେରୂପାନୀତି ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେନ ହି ବହୁୱଚନେ [ବହୁୱଚନେନ (ପୋତ୍ଥକେ)] ପଠମାଦୁତିୟାସୁ ‘ଅଟ୍ଠୀନୀ’ତି ଏକମେୱ ରୂପମୁଦାହଟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

୪୪. ସସ୍ସାୟ

ସୁଞିତି ଞକାରୋ କିମତ୍ଥୋତି ଆହ-‘ଞକାରୋ’ତିଆଦି, ଅସତି ହି ଞକାରେ‘ଞାନୁବନ୍ଧୋ’ତି ଞକାରେନ ୱିସେସନେନ ସୁକାରୋ ନ ୱିସେସୀ ୟେୟ୍ୟ ସତିୟେୱ ତସ୍ମିଂ ତେନ ସୋ ୱିସେସୀୟେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ‘‘ଞକାନୁବନ୍ଧାଦ୍ୟନ୍ତା’’ତି ସୁତ୍ତେ ‘ଞକାନୁବନ୍ଧା’ତି ୱିସେସନଂ ୱିସେସନଭାୱୋ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ୟସ୍ସ ସୋ ୱିସେସନତ୍ଥୋ, ବହୁଲଂ ୱଚନେନାନଭିମତମନୱସେସଂ ୱୱତ୍ଥାପୀୟତୀତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋ’’ତ୍ୟାଦିକମୁପଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମୁପକ୍କମତେ ‘ସାମଞ୍ଞେନା’ତିଆଦିନା, ଛଟ୍ଠୀ ଭୱତୀତି (ସେ)ସୋ, ନନୁଚ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦେନାଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେ କଥଂ ଚତୁତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥୋ-ୱସୀୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତେ, ଚତୁତ୍ଥୀଏକୱଚନେ ଅତ୍ତତ୍ଥ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଧମ୍ମସୱନାଦିକମତ୍ତନିମିତ୍ତନ୍ତି ୟୋ-ତ୍ଥୋ, ସୋ ଚତ୍ଥୋ-ଞ୍ଞ ପଦତ୍ଥେପି, ତସ୍ସା-ଞ୍ଞପଦତ୍ଥଭୂତସ୍ସାପି ଅତ୍ତା ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନମ୍ଭୱତି ନିମିତ୍ତଭାୱେନାତି ନାତ୍ଥଭେଦୋତି ତ ଏତ ଇମୱଜ୍ଜିତାନଂ ସବ୍ବାଦୀନନ୍ତି ତ ଏତଇମସଦ୍ଦେହି ଏୱ ୱଜ୍ଜିତାନମଞ୍ଞେସଂ ସବ୍ବାଦୀନଂ, ପଟିସିଦ୍ଧେସୁପି କସ୍ସଚି ଆଦେସୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ‘ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଚା’ତି ।

୪୫. ଘପ

ଇତ୍ଥିୟା ୱଧୁୟାତି ପସଞ୍ଞାନମୀ ଊନମୁଦାହରଣାନି ।

୪୬. ସ୍ସାୱା

ଘପସଞ୍ଞେହୀତି ଇଦଂ ତେତିମାମୂହି ତୀମସ୍ସ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେନ ୱା ୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୱୁତ୍ତିୟଂ କତନ୍ତି ଆଦିକଂ କତ୍ତାଦିପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ କତଂ, ତାୟାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିକପ୍ପୋଦାହରଣଂ ।

୪୭. ନମ୍ହି

‘‘ଆଗମା ତଗ୍ଗୁଣୀଭୂତା ତଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ପରିଭାସା ୱଚନମେତଂ ତତ୍ଥ ତଗ୍ଗୁଣୀଭୂତାତି ତସ୍ମିଂ ଆଗମିମ୍ହି ଗୁଣୀଭୂତା, ଅୱୟୱୱସେନ ପଚ୍ଛା ଭୱନ୍ତୋ ଅମୁଖ୍ୟଭୂତା, ତଗ୍ଗହଣେନାତି ଆଗମିଗ୍ଗହଣେନ ତଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣତୋତି ଆଗମିଭୂତସ୍ସ ନଂ ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଗହଣେନ ଗହଣତୋ, ‘ନମ୍ହି ୱିଭତ୍ତିମ୍ହି’ତି ତୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱା ଏତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

(୪୯) ଇକାରସ୍ସେୱୱାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱ ୱିୱରତି ତିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦିନା, ତସ୍ସ ତିସ୍ସ, ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ତିସ୍ସ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ‘‘ନମ୍ହି ତିଚତୁନ୍ନମିତ୍ଥିୟଂ ତିସ୍ସ ଚତସ୍ସା’’ତି (୨-୨୦) ତିସ୍ସାଦେସୋ ‘‘ନମ୍ହି ନୁକ ଦ୍ୱାଦୀନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନ’’ନ୍ତି (୨-୪୭) ନୁକ, ତିସ୍ସନ୍ନଂ ।

୫୧. ସୁଞ

ୱିଭତ୍ତିସୁତ୍ତେତି ‘‘ଦ୍ୱେଦ୍ୱେକାନେକେସ୍ୱି’’(୨-୧) ଚ୍ଚାଦିସୁତ୍ତେ, ସ୍ସନନ୍ତି ବହୁୱଚନେନ ସହିତମେକୱଚନମାହ, ସୁତ୍ତମିଦନ୍ତି ‘‘ସୁଞ୍ସସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତେ ପନ ସତୀତି ‘‘ସୁଞ ସସ୍ସା’’ତି ସୁତ୍ତେ ସତି ।

୫୫. ରତ୍ୟା

ରତ୍ତି ଚ ଆଦି ଚ ରତ୍ୟାଦୟୋ, ତେହି ।

୫୬. ସୁହି

ଅନୁକରଣୱସେନାତି ଅନୁସଦିସଂ କରଣଂ ୱଚନମନୁକରଣଂ ।

୫୭. ଲ୍ତୁ

ତେନାତି ୟତୋ ଲ୍ତୁଇତି ୱିସେସନତ୍ତେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଗହଣଂ, ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଗହଣା ତଦାଦିଗହଣଂ ଲବ୍ଭତେ… ‘‘ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ୟତୋ ସୋ ୱିହିତୋ, ତଦାଦିନୋ ଗହଣ’’ନ୍ତି ଞାୟା, ୱିସେସନତ୍ତେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ତା ତଦନ୍ତଗ୍ଗହଣଂ… ‘‘ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୧-୧୩) ୱଚନତୋତି ମନସି ନିଧାୟାହ- ‘ୟତୋ’ଇଚ୍ଚାଦି, ସୋ କ୍ରିୟତ୍ଥୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ସୋ ତଦାଦି, ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ-ନ୍ତୋ ୟସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ସୋ ତଦନ୍ତୋ, ତାଦିସସ୍ସ ତଦା ଦିତଦନ୍ତସମୁଦାୟୱିସେସ(ସ୍ସ) ଗହଣଂ, ନ ତୁ ତଦନ୍ତମତ୍ତସ୍ସେତ୍ୟତ୍ଥୋ, ନନୁ ଚ ‘ଲ୍ତ୍ୱୀ’ତି ୱିସେସନତ୍ତେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତେ ଭୱତୁ ‘‘ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ତଦନ୍ତସ୍ସ ଗହଣଂ, ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେନ ପନ ତଦାଦିନୋ ଗହଣଂ କଥଂ ସିୟା ୱଚନାଭାୱାତ୍ୟାହ-‘ତଦୱିନାଭାୱିତ୍ତା’ତି, ୟତୋ ୱିହିତୋ, ତେନ ୱିନା ନ ଭୱତି ସୀଲେନାତି ତଦୱିନାଭାୱୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତସ୍ମା । ‘‘ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ୟତୋ ସୋ ୱିହିତୋ ତଦାଦିନୋ ଗହଣ’’ନ୍ତି ଞାୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣଂ ତତ୍ଥ ସାଧାରଣତ୍ତା ‘ତଦାଦିନୋ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାଦିସମୁଦାୟସ୍ସ ଗହଣେ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି… ଅଧିକତ୍ତାତି [ଅଧିଗତନ୍ତାୱାତି (ପୋତ୍ଥକେ)] ଆଦୀସୁ ୱିସେସଦସ୍ସନାସମ୍ଭୱା, ‘ତୁଂସ୍ମା ଲୋପୋ ଚିଚ୍ଛାୟଂ ତେ’’ ତ୍ୟତ୍ର (୫-୪) ତୁ ଦିସ୍ସତି ୱିସେସୋ, ୱକ୍ଖତିହି ତତ୍ଥ ‘‘ତୁଂତାୟେତୱେ ଭାୱେ ଭୱିସ୍ସତି କ୍ରିୟାୟଂ ତଦତ୍ଥାୟ’’ନ୍ତି (୫-୬୧) ତୁଂପଚ୍ଚୟଂ ୱକ୍ଖତି’’ଚ୍ଚାଦି ।

୫୮. ଗେ

ଅଇତ୍ୟେୱୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ‘ଗେଅ’ଇତ୍ୟେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ପକ୍ଖେ ଦୀଘୱିଧାନେନେୱାତି ଇମିନା ଅକାରାଦେସେ କତେ ପକ୍ଖେ ଦୀଘୱିଧାନେନେୱ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥଚରିତତ୍ଥତାୟାତି ଲ୍ତ୍ୱନ୍ତାଦିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଭୋପୁରିସା ଭୋପୁରିସଇଚ୍ଚାଦୋ ଜାତିପଦତ୍ଥନିସ୍ସୟନେନ କତତ୍ଥତାୟ, ପରିସ ମତ୍ତତ୍ଥତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅୱସ୍ସଂ ଦୀଘଭାୱେ କାରଣମାହ ‘ୟଦିଚାକାରୋ’ଇଚ୍ଚାଦି, ୟଦିଚ ଆକାରୋତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।

୬୦. ଘବ୍ରହ୍ମା

ଘଇତିସଞ୍ଞା ଘସଞ୍ଞା ତାସଂ, କଞ୍ଞାସଞ୍ଞାତିଆଦୀସୁ ଘସଞ୍ଞାନଂ ବହୁତ୍ତା ବହୁୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଘରୂପସ୍ସାତି ଘସ୍ସାତି ଘସଦ୍ଦରୂପସ୍ସ, ତଥା ଭୋ ବ୍ରହ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ତଥାତି ଇମିନା ବ୍ରହ୍ମାତିରୂପସ୍ସ ନିରୁତ୍ତିୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତାୱ ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ୱିୱରନ୍ତୀତି ତସ୍ମା ସ ସଖତୋ ଗସ୍ସ ଅକାରଆକାରା’’ତିଆଦିନା ଏୱଂ ୱିୱରନ୍ତି, ତେ ହି ଅଚ ଆଚ ଇଚ ଈଚ ଏଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦେ ପୁବ୍ବସରାନଂ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ଏତ୍ତୁପସିଲେସନିଦ୍ଦେସଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ସାମଞ୍ଞୱିଧାନନ୍ତି ‘ବ୍ରହ୍ମକତ୍ତୁଇସି ସଖତୋ’ଚ୍ଚେୱମୱିସେସେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ କଥନଂ, କିମତ୍ଥନ୍ତି କିଂ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ୟସ୍ସ ତଂ କିମତ୍ଥଂ । ସାମଞ୍ଞୱିଧାନଂ କିମତ୍ଥମ୍ପନେୱଂ ପୟୋଜନାସଙ୍କାୟଂ ପୟୋଜନାସଙ୍କାୱିଚାରଣଂ ମନସି ନିଧାୟ ‘ଆଗତି ଗଣୋୟ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ– ‘ଅତ୍ଥତୋ’ଚ୍ଚାଦି, ଅତ୍ଥତୋତି ସା ମତ୍ଥିୟତୋ, ଅନେନାତି‘ଆଗତିଗଣୋୟ’ନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନେନ, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘ଆଗତିଗଣୋୟନ୍ତି ଇମିନା ତଦାକାରସଙ୍ଖାତଜାତିପ୍ପଧାନଗଣତ୍ତପ୍ପକାସନେନ ୟଦି ସମ୍ବୋଧନେ ଏକାରନ୍ତାକାରନ୍ତଲାଭୀନଂ କତ୍ତୁ ଇସି ସଖ ମୁନି ଭଦନ୍ତାଦୀନଂ ଗହଣଂ ପୟୋଜନଂ ନ ସିୟା, ଅଞ୍ଞଥା ଅନୁପପଜ୍ଜନଂ ସିୟାତି ଏୱମଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣସାମତ୍ଥିୟତୋ ସାମଞ୍ଞୱିଧାନେ ପୟୋଜନମାହେ’’ତି, ସୋୟନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘ଆଗତି ଗଣୋୟ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱଚନଂ ନିଦସ୍ସେତି ।

୬୩. ଘୋସ୍ସଂ

ସ୍ସଞ୍ଚ ସ୍ସାଚ ସ୍ସାୟୋଚ ଅଞ୍ଚ ତିଞ୍ଚାତି ଇତରୀତରୟୋଗେ ଚତ୍ଥ ସମାସୋ,ସ୍ସଂ ସ୍ସା ସ୍ସାୟଂ ତିଂସୁ ।

୬୪. ଏକ

ଘୋଚ ଓଚ ଘୋ ଘାନ୍ତଓକାରନ୍ତା, ନତ୍ଥି ଘୋ ୟେସନ୍ତେ ଅଘୋ, ତେସଂ, ସାମଞ୍ଞୱିଧାନତୋତି କସ୍ସଚି ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅପରାମାସା ସାମଞ୍ଞେନ ୱିଧାନତୋ, ନାଦେକୱଚନେସୂତି ନାଦୀସୁ ଏକୱଚନେସୂତି ଅତ୍ଥୋ, ହି ହେତୁମ୍ହି, ୟସ୍ମା କସ୍ସଚି ଏୱଂ ଦୁଟ୍ଠାଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ଦୁତିୟମୁଦାହରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟୋପି ହେତୁମ୍ହି, ୟସ୍ମା ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ, ତସ୍ମା ନ ଚ ତଥାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ସବ୍ବେସମେକୱଚନାନଂ ସଙ୍ଗହଣାଭାୱେ ସୁତ୍ତାନଂ ୱିରଚନପ୍ପକାରମାହ-‘ଅଞ୍ଞଥା’ତିଆଦି, ଉପରିଚାତ୍ୟାଦୀସ୍ୱୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ସୁତ୍ତସ୍ସ ‘ଅଂୟୋସ୍ୱଘୋନ’ନ୍ତି ୱିରଚିତତ୍ତା ସାମଞ୍ଞେନେ-କୱଚନେସ୍ୱଘସ୍ସ ନରସ୍ସତ୍ତପ୍ପତୀତି ତପ୍ପଟିସେଧାଭାୱା’ଦଣ୍ଡି କୁଲ’ନ୍ତି ରସ୍ସତ୍ତଂ ‘ସିସ୍ମିଂ ନପୁଂସକେ’ତି ୱିଧିସୁତ୍ତଂ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି, ଓକାରନ୍ତପ୍ପଟିସେଧନ୍ତି ‘ଅଘୋନ’ନ୍ତି ଓକାରନ୍ତପ୍ପଟିସେଧଂ, ଆଦେସନ୍ତରଂ ‘‘ଗୋସ୍ସା ଗସିହିନଂ ସୁଗାୱଗୱା’’ତ୍ୟାଦିନା (୨-୬୭) କରୀୟମାନଂ ଗାୱାଦେସାଦିକଂ, ଏତ୍ଥ ପନ ନପୁଂସକେ ଏକୱଚନନ୍ତଂ ଦଣ୍ଡି କୁଲନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ନୋଦାହଟଂ, ୟୋସୁ ପନ ‘‘ୟୋଲୋପନିସୁଦୀଘୋ’’ତି (୨-୮୮) ଅଦୀଘସ୍ସାପି ଦୀଘୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟା ପଠମମେୱ ଦୀଘସ୍ସ ରସ୍ସାଭାୱେକାୱ କଥାତି ନୋଦାହଟଂ, ଦଣ୍ଡୀଦଣ୍ଡୀନି ଇଚ୍ଚେୱ ତୁ ଭୱତି, ନୋସ୍ସୱାତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଏତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଗେ ପରେ ଓକାରନ୍ତସ୍ସ ୱା ରସ୍ସାପଜ୍ଜନଦୋସମ୍ପସଙ୍ଗତୋ ନୋସ୍ସା’ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

୬୭. ଗୋସ୍ସା

ଗାୱେନ ଗୱେନାତି କରଣେପି ସମାନଂ, ଗାୱସ୍ସ ଗୱସ୍ସାତି ଛଟ୍ଠିୟାପି ।

୬୯. ଗୱଂ

ସେନାତି ସୁତତ୍ତା ସେଇତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ନିମିତ୍ତଂ ପରିକପ୍ପିତଂ ।

୭୨. ଗାୱୁ

ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ତେନ କୋଚି ଦୋସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଆଦିସିତବ୍ବା ଆଦେସା କାତବ୍ବା ।

୭୩. ୟଂ

ପେନ ପସଞ୍ଞାୟ ୟୁତ୍ତା ଈପୀ, ପଚ ସୋ ଈଚାତି ୱାପୀ ଅଭେଦଗ୍ଗହଣେନ, ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଇକାର ଉକାରଊକାରସ୍ସ ।

୭୭. ସ୍ମି

ଲୋକେ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦତ୍ତୋତି ଏକଦେସେନ ସମୁଦାୟୱୋହାର ଦସ୍ସନତୋ ସ୍ମିନୋତୀମସ୍ସ ସ୍ମିଂ ୱଚନସ୍ସାତ୍ୟୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତ୍ୟାହ-‘ସ୍ମିତି ଇମିନା’ତିଆଦି ।

୮୧. ଝଲା

ବ୍ରହ୍ମାଦୀସୁ ‘ଇତୋ କ୍ୱଚି ସସ୍ସ ଟାନୁବନ୍ଧୋ’ତି ପାଠାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ବ୍ରହ୍ମାଦୀସୂତି ‘‘ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତେ’’ତି (୨-୬୦) ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତବ୍ରହ୍ମାଦୀସୁ, ପାଠାତି ‘ଇତୋ’ତ୍ୟାଦିନୋ ଗଣସୁତ୍ତସ୍ସ ପାଠା, ଟାନୁବନ୍ଧୋତି ଇମିନା (ଏଟାଦେସଂ) ନିଦ୍ଦିସତି ।

୮୫. କୂ

ସୋ [ଭସ୍ମା] ଅନ୍ତୋ ୟସ୍ସ ସୋ ତଦନ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ, ତସ୍ସ, ‘‘ଚାନୁକଡ୍ଢିତଂ ନୋତ୍ତରତ୍ରାନୁୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞୂୱଚନଂ, ୱିଦୁନୋ ୱିଦୂତି କୂପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ, ୱିଞ୍ଞୁନୋ ୱିଞ୍ଞୂତି ‘‘ୱିତୋ ଞାତୋ’’ତି (୫-୩୯) ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ‘‘କମ୍ମା’’ତି (୫-୪୦) ।

୮୬. ଲୋ

ଲୋପୋତ୍ୱେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତାତି ୱୋମୁତ୍ତପକ୍ଖେ ଲୋପୋତୀମିନାୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ।

୮୭. ନନୋ

ଅମୁୟାତି ଇତ୍ଥିୟଂ ୟାଦେସୋ, ନନୋତୀମସ୍ସିଦଂ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ ।

୮୮. ୟୋଲୋ

ପଠମାଦୁତିୟାୟୋନମେକତୋ ଉଦାହରଣାନି ଅଟ୍ଠୀ ଅଟ୍ଠୀନିତି, ତାନିଚ ୟୋଲୋପନିଲାତିସ୍ସେୱ ଦସ୍ସିତାନି, ତଥାୟେୱାଞ୍ଞାନିପି ଞାୟନ୍ତୀତି ।

୯୨. ନ୍ତସ୍ସ

ଟମୁତ୍ତପକ୍ଖୋତି ଅସନ୍ତଂ କୁବ୍ବନ୍ତସ୍ସାତି ଟାଦେସେନ ମୁତ୍ତପକ୍ଖୋ,ନ୍ତୁସ୍ସଚେୱନ୍ତି ପସିଦ୍ଧତ୍ତାୱ ଟାଦେସମୁତ୍ତପକ୍ଖଂ ଉପମେତି, ‘‘ସଞ୍ଜାତଂ ତାରକାଦିତ୍ୱିତୋ’’ତି (୫-୪୫) ଇତୋ ଅନ୍ଧିତା ।

୯୩. ୟୋସୁ

ଟାଦେସୋ-ତିପ୍ପସଜ୍ଜତୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ନନୁ ତଦନ୍ତସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ପତ୍ତେ ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୧-୧୭) ଅନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତି, ତଥାସତି ନେୱାତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ, ତସ୍ମା କସ୍ମାତିପ୍ପସଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ‘ଝିସ୍ସା’ତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତେ ଇସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତ [ୱୁତ୍ତନ୍ଥି] ସାମତ୍ଥିୟତୋ ତଦନ୍ତସ୍ସ ଟାଦେସୋ-ତିପ୍ପସଜ୍ଜତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ନନୁ ‘ଝିସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତେପି ସୋୱାତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ତଦୱତ୍ଥୋୟେୱାତି ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ୟଦି ସମୁଦାୟସ୍ସ ଟାଦେସୋ-ଭିମତୋ ସିୟା ‘ତଥା ସତି କିଂ ଝଗ୍ଗହଣେନ ଇସ୍ସତ୍ୱେୱ ୱଦେୟ୍ୟାତି ନାତିପ୍ପସଜ୍ଜତୀତି, ଝଗ୍ଗହଣେ ନାମନ୍ତେ ଇକାରସ୍ସେୱ ଝସଞ୍ଞତ୍ତାତି ଇଦଂ ପନ ୱିସେସନତ୍ତେନ ୱତ୍ତୁ ମନିଚ୍ଛିତେ ୟୁଜ୍ଜତି ।

୯୪. ୱେୱୋ

ସହଚରିତଞାୟସ୍ସାତି ‘‘ତଂସହଚରିତା ତଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ଞାୟସ୍ସ ।

୯୫. ୟୋମ୍ହି

ହେତୁକୁରୁସଦ୍ଦେହି ୟୋସୁ ଇମିନା ଟାଦେସେ ‘‘ଲୋପୋ’’ତୀମିନା ୟୋଲୋପେ ୱା ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସିତଂ ବହିରଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୟୋଲୋପତୋ ‘‘ପକତିନିସ୍ସିତମନ୍ତରଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ‘‘ଅନ୍ତରଙ୍ଗବହିରଙ୍ଗସୁ ଅନ୍ତରଙ୍ଗୱିଧି ବଲୱା’’ତି ପଠମଂ ଟାଦେସେ ନିମିତ୍ତାଭାୱାୱ ଲୋପା ଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ହେତୁକୁରୁସଦ୍ଦେହି’ଚ୍ଚାଦି ।

୯୯. ସବ୍ବା

ନନୁ କତରାଦୟୋୱ ସବ୍ବାଦିସଦ୍ଦୱଚନୀୟା ହୋନ୍ତି ସମାସେନାଭିହିତତ୍ତା, ନ ତୁ ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ [ସଦ୍ଦସ୍ସେ (ପୋତ୍ଥକେ)] ତ୍ୟାହ-‘ଅୱୟୱେନେ’ତ୍ୟାଦି,ୟଦିପି ‘ସବ୍ବ ସଦ୍ଦୋ ଆଦି ୟେସ’ନ୍ତି ଅୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହୋ, ତଥାପି ସମୁଦାୟୋୱାସ୍ସତ୍ଥୋ ଭୱତି… ୟେସନ୍ତ୍ୟନେନ ସମୁଦାୟସ୍ସ ପରାମାସାତି ଭାୱୋ, ଇତୀତି ହେତୁମ୍ହି, କୋ ଭୱନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବହୁନ୍ନଂ ୱା ଏକୋ ଦେୱ ଦତ୍ତୋ କଠାଦୀହି ୱା ଅତ୍ଥେ ଦ୍ୱୀହି ବହୂହି ୱା ଏକସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରଣେ ସତି କିମ୍ହା ନିଦ୍ଧାରଣେ ରତର ରତମେସୁ ଣାଦିୱୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟ’’ନ୍ତି (୨-୧୧୯) ୱିଭତ୍ତିଲୋପେ ‘‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’’ତି (୪-୧୩୨) ଅନ୍ତସରାଦିଲୋପେ କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ କତମା’ତିଆଦି, ଉଭୋ ଅଂସା ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ଥେ ‘‘ଅୟୁଭଦ୍ୱିତୀହଂସେ’’ତି (୪-୪୯) ଅୟେ‘‘ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ’’ତି (୧-୨୬) ସରଲୋପେ ରୂପସିଦ୍ଧୀତି ଆହ-‘ଉଭୋ ଅଂସା’ଇଚ୍ଚାଦି, କାୟଂ ୱୱତ୍ଥା ନାମେ ତ୍ୟାହ-‘ସାଭିଧେୟ୍ୟା’ତ୍ୟାଦି, ଅୱଧିଚ୍ଚାଦିନା ତସ୍ସେୱାତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି, ଅଧଂସୋ ଅଭଟ୍ଠତା ଅୱଧିଭାୱେୟେୱାୱଟ୍ଠାନଂ, ସାଭିଧେୟ୍ୟା ପେକ୍ଖାତି ଏତ୍ଥ ସୋ ସକୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ଦିସାଦି ସାଭିଧେୟ୍ୟୋତି ଗହିତୋତି ଆହ-‘ପୁବ୍ବାଦୀନ’ନ୍ତିଆଦି, ସାଭିଧେୟ୍ୟନ୍ତି କମ୍ମତୋ ପରା ଅପପୁବ୍ବା ‘ଇକ୍ଖ=ଦସ୍ସନେ’ତୀମସ୍ମା ‘‘କ୍ୱଚଣ’’ଇତି (୫-୪୧) ଅଣ୍ପଚ୍ଚୟେ ସାଭିଧେୟ୍ୟାପେକ୍ଖୋ, ସୋ ୱାୱଧିନିୟମୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ତମପେକ୍ଖତି’ଚ୍ଚାଦି, ତତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି ‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦିନା, ଏତ୍ଥ ଚ ପରାଦିସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟୋ-ତ୍ଥୋ ଦିସାଦେସାଦି ପୁବ୍ବାଦିସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସାତ୍ଥସ୍ସ ଦିସାୟ ଦେସାଦିନୋ ୱାୱଧିଭାୱେନ ନିୟମୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ୟୋ ଚାୱଧିଭାୱୋ ନିୟମୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ସୋଚାୱଧିଭାୱୋ ନିୟମୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ପୁବ୍ବାଦିସଦ୍ଦୱଚନୀୟଂ ଦିସାଦେସାଦି ମପେକ୍ଖତୀତି ସାଭିଧେୟ୍ୟାପେକ୍ଖୋୱଧିନିୟମୋୟେୱ ୱୱତ୍ଥାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତ୍ୟୟମଧିପ୍ପାୟୋ, ନ ତୁ ଅଭିଧେୟ୍ୟାୟନ୍ତି ଅସମ୍ଭୱା, ଅସମ୍ଭୱମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ-‘ୟୋ ହି’ଚ୍ଚାଦି, କୋସଲ୍ଲେନ ନିମିତ୍ତେନାତି କୁସଲ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ କୋସଲ୍ଲେନ, ଉତ୍ତରାକୁରୱୋ ଉତ୍ତରକୁରୁଦୀପ ୱାସିନୋ, ଦେସୋ ୱା, ‘ନାଞ୍ଞଞ୍ଚ ନାମପ୍ପଧାନା’’ତି (୨-୧୩୬) ଅନେନେୱ ସଞ୍ଞାୟଂ ସବ୍ବାଦିକାରିୟସ୍ସ ନିସିଦ୍ଧତ୍ତେ କିମସଞ୍ଞାୟଂଭ୍ୟନେନେତ୍ୟାହ ‘ନାଞ୍ଞଞ୍ଚେ’ତ୍ୟାଦି, କିଞ୍ଚି ପୁବ୍ବତ୍ତାଦିକମୁଦ୍ଦିସ୍ସ କେସଞ୍ଚି ପୁବ୍ବୋପରୋତ୍ୟାଦିକା ଅତ୍ଥାନୁଗତା ସଞ୍ଞା ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞା ।

୧୦୪.ତି

‘‘ୱାନେକଞ୍ଞତ୍ଥେ’’ତି (୩-୧୭) ୱିକପ୍ପାନୁୱତ୍ତନତୋ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି‘ନୟିଦମୟୁତ୍ତ’ନ୍ତି, ୟୁତ୍ତତା ଚାସ୍ସ ପାଠେ ବ୍ୟଭିଚାର ଦସ୍ସନତୋତି ୱତ୍ତୁମାହ-‘ନପୁଂସକେ’ଚ୍ଚାଦି, ପାଠାନୁଗତା ହି ସୁତ୍ତରଚନା, ୱିକପ୍ପାନୁୱତ୍ତିୟା ଅନପୁଂସକମିଦମେୱ ୱଚନଂ ତସ୍ସ କ୍ୱଚି ବ୍ୟଭିଚାରତ୍ତେ ଞାପକନ୍ତି ୱତ୍ତୁମାହ-‘ତସ୍ସ ଚା’ତିଆଦି, ଅୱସ୍ସମେୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞଥା ୟଥାୱଟ୍ଠିତପାଠାନୁକ୍କମେନାତ୍ଥଗ୍ଗହଣେ ସତି ସୁତ୍ତସ୍ସ [ସୁତ୍ତସ୍ସା (ପୋତ୍ଥକେ)] ମୁଖ୍ୟତ୍ତପ୍ପତୀତିତୋ କଥନ୍ତମଞ୍ଞସ୍ସ ଞାପକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ମୁଖ୍ୟଭାୱେ ହି ଞାପକତ୍ଥଂ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।

୧୦୮. ଅତେ

ନନୁ ଚ ‘‘ଲକ୍ଖଣପଟିପଦୱୁତ୍ତେସୁ ପଟିପଦୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଗହଣ’’ନ୍ତୀମାୟ ପରିଭାସାୟ ଲକ୍ଖଣିକସ୍ସାକାରସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ପପ୍ପୋତୀତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ପଟିପାଦୟମାହ-‘ରସ୍ସାକାରେ’ଚ୍ଚାଦି, ପରିଭାସାୟ ଚସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଲକ୍ଖୀୟତେନେନେତି ଲକ୍ଖଣଂ, ସାଧ୍ୱସାଧୁଜାନନ ହେସୁତ୍ତା ସୁତ୍ତ [ସତ୍ଥ] ମୁଚ୍ଚତେ, ପଟିଗତମ୍ପଦଂ ପଟିପଦଂ, ଉଚ୍ଚାରିତମଞ୍ଜସେତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ପଟିପଦଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣପଟିପଦାନି, ତେହି ୱୁତ୍ତାନି ରୂପାନି ଲକ୍ଖଣପଟିପଦୱୁତ୍ତାନି, ତେସୁ, ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକମ୍ପରିସମାପୀୟତେ ‘ଲକ୍ଖଣୱୁତ୍ତେସୁ ପଟିପଦୱୁତ୍ତେସୂ’ତି, ତତ୍ରାଞ୍ଚସା ୟମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, କେୱଲଂ ଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନେନାସ୍ମିଂ ଲକ୍ଖଣେ ସତ୍ୟୱସ୍ସମନେନ ରୂପେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଲକ୍ଖଣେନ ପଟିପାଦିତଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣୱୁତ୍ତମିତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ୟନ୍ତ୍ୱଞ୍ଜସା ସଦ୍ଦେନେୱ ପଟିପାଦିତଂ, ତଂ ପଟିପଦୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତେ, ତସ୍ମିଂ ଲକ୍ଖଣୱୁତ୍ତେ ପଟିପଦୱୁତ୍ତେ ଚ ରୂପେ ସତି ପଟିପଦୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଗହଣଂ, ନେତରସ୍ସେ’’ତି, ପଟିପଦୱୁତ୍ତସ୍ସେୱେତ୍ୟୱଧାରଣେନ ନିୟମରୂପଭାସ୍ସା ପରିଭାସାୟାୱଗମ୍ୟତେ, ସୋ ଚ ନିୟମୋ ଅନିୟମପୁବ୍ବକେ ସନ୍ଦେହେ ସତ୍ୟୱତିଟ୍ଠତେ, ତସ୍ମା ୟତ୍ର ଲକ୍ଖଣୱୁତ୍ତମେୱ କେୱଲଂ, ନ ପଟିପଦୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ର ନାୟଂ ପରିଭାସା ୱତିଟ୍ଠତେ, ୟତ୍ରାପି ପଟିପଦୱୁତ୍ତମେୱ କେୱଲଂ, ନ ଲକ୍ଖଣୱୁତ୍ତଂ, ସୋପ୍ୟେତିସ୍ସା ଅୱିସୟୋ, ୟତ୍ର ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି ତତ୍ରେୱା ୟମ୍ପରିଭାସା ସନ୍ଦେହାପାକରଣମୁଖେନ ପୱତ୍ତାତି ଞାୟପ୍ପତ୍ତୋୟେୱା ମତ୍ଥୋ ଇମାୟ ପରିଭାସାୟାନୁୱାଦ୍ୟତେ, ତଥାହି ସନ୍ଦେହଠାନେସୁ ୟଦ୍ୟପ୍ୟେକରୂପମେୱମଭିନ୍ନମୁଭିନ୍ନଂ, ତଥାପି ଲକ୍ଖଣୱୁତ୍ତଂ ରୂପଂ ଲକ୍ଖଣେ ନୋନ୍ନୀୟମାନଂ ଧୂମଗ୍ଗି ୱିୟ ଜଲବଲାକା ୱିୟ ଚାନୁ ମାନିକଂ, ୟନ୍ତୁ ପଟିପଦ ୱୁତ୍ତଂ ରୂପଂ, ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖାନୁମାନେସୁ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖମ୍ବଲୱନ୍ତରଂ ପମାଣନ୍ତି ଅତୋ ପଟିପଦୱୁତ୍ତମେୱ ଗୟ୍ହତୀତି ।

୧୧୦. କ୍ୱଚେ

ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ଏକାରେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୧୪. ଲୋପୋ

ଅକାରସ୍ସନ୍ତରଙ୍ଗତ୍ତେ କାରଣମାହ-‘ପକତିନିସ୍ସିତତ୍ତା’ତି, ପକତିୟା ଇଦଂ ପାକତଂ ‘‘ଣୋ’’ତି (୪-୩୪) ଣୋ, ଲୋପସ୍ସ ବହିରଙ୍ଗତ୍ତେ କାରଣମାହ-‘ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସିତତ୍ତା’ତି, ଅନ୍ତରଙ୍ଗେଚ୍ଚାଦିନା ‘‘ଅନ୍ତରଙ୍ଗବହିରଙ୍ଗେସ୍ୱନ୍ତରଙ୍ଗୱିଧି ବଲୱା’’ତି ପରିଭାସମୁପଲକ୍ଖେତି, ଅଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ-ୱୟୱୱାଚୀ, ଅନ୍ତେ ସଦ୍ଦୋ ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ, ଅଙ୍ଗେ ଭୱମନ୍ତରଙ୍ଗଂ ୱିଭତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥେ-ସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ ‘‘ଏଓନମ ୱଣ୍ଣେ’’ତି (୧-୩୭) ଅତ୍ତଂ ରାଗମୋ, ଅଙ୍ଗତୋ ବହି ବହିରଙ୍ଗଂ ‘‘ପୟ୍ୟପାବହିତିରୋ ପୁରେପଚ୍ଛା ୱା ପଞ୍ଚମ୍ୟା’’ତି (୩-୫) ଅସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ, ଅତ୍ର ଚାନ୍ତରଙ୍ଗଂ ବହିରଙ୍ଗନ୍ତି ନାଙ୍ଗେଭୱମନ୍ତରଙ୍ଗଂ, ଅପିତ୍ୱନ୍ତରଙ୍ଗନିସ୍ସିତଂ କାରିୟମନ୍ତରଙ୍ଗଂ, ନାପ୍ୟଙ୍ଗତୋ ବହିଭୂତୋ ସମୁଦାୟୋ ବହିରଙ୍ଗଂ, କିନ୍ତୁ ବହିରଙ୍ଗନିସ୍ସିତଂ କାରିୟମ୍ବହିରଙ୍ଗଂ ୟଥା ମଞ୍ଚନିସ୍ସିତେସୁ ସଦ୍ଦାୟନ୍ତେସୁ ‘ମଞ୍ଚା ସଦ୍ଦାୟନ୍ତୀ’ତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ ତଂ ୱିୟେତି ଅତୋୟେୱା ସଙ୍ଖ୍ୟସମାସେପି ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନନ୍ତରୟୋଗୋ ‘ଅନ୍ତରଙ୍ଗୋ ଅନ୍ତରଙ୍ଗା’ତି, ସଙ୍କେତିକୋ ହ୍ୟୟମସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ, ନ ପୁବ୍ବପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନୋ, ୟଥା-ପଚ୍ଚକ୍ଖସ୍ସାକ୍ଖନିସ୍ସିତତ୍ତାୱବୋଧତ୍ଥଂ ‘ଅକ୍ଖମକ୍ଖମ୍ପତି ୱତ୍ତତେ’ତି ୱିଚ୍ଛାୟ-ମସଙ୍ଖ୍ୟସମାସେପି କତେ ପଚ୍ଚକ୍ଖ ଞାଣସ୍ସାକ୍ଖନିସ୍ସିତତ୍ତଞାପନତ୍ଥଂ ସଙ୍କେତୱସେନ କତୋ-ୟମସଙ୍ଖ୍ୟ ସମାସୋ, ନ ପୁବ୍ବପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନୋତି‘ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖା’ତି ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତି ୱଚନନ୍ତରୟୋଗୋ, ତଥେୱାୟ-ମନ୍ତରଙ୍ଗନିସ୍ସିତୋ-ୟଂ ସମୁଦାୟନିସ୍ସିତୋତି ଞାପନତ୍ଥଂ ସଙ୍କେତୱସେନ କତୋ-ୟମସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋତି ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନନ୍ତରୟୋଗୋ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତେ, ଅଥୱା ଅନ୍ତରମଙ୍ଗମସ୍ସ କାରିୟସ୍ସାତ୍ଥୀତି ‘‘ସଦ୍ଧାଦିତ୍ୱ’’ (୪-୮୪) ତଥା ବହିରଙ୍ଗନ୍ତି, ଅନ୍ତରଙ୍ଗଞ୍ଚ ବହିରଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅନ୍ତରଙ୍ଗବହିରଙ୍ଗାନି, ତେସ୍ୱନ୍ତରଙ୍ଗୋ ବଲୱାତି । ଅନ୍ତରଙ୍ଗ କାରିୟସ୍ସ ବଲୱତ୍ତଂ ସାଧେତୁଂ ‘ସବ୍ବପଠମଂ ୱିଧେୟ୍ୟତ୍ତା’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମ୍ପନ ଅନ୍ତରଙ୍ଗକାରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱସାଧନେ କାରଣଂ ନ ହୋତି, ଅନ୍ତରଙ୍ଗତ୍ତା ବଲୱଭାୱୋୟେୱ ହି ସବ୍ବପଠମଂ ୱିଧେୟ୍ୟତ୍ତ କାରଣଂ, ତଥା ଚାହ-‘ୟୋ ଲୋପତୋ ଅକାରସ୍ସ ପଠମମେୱ ଭୱନେ କାରଣମାହ ଅନ୍ତରଙ୍ଗତ୍ତା ଅକାରସ୍ସା’ତି, ତସ୍ମା ନାୟଂ ପାଠୋ ଘଟତେ, ଅନ୍ତରଙ୍ଗବଲୱଭାୱସାଧନସ୍ସ ପନ ଲୋକତୋ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ଅୟମେୱତ୍ଥେ ପାଠୋ ଘଟତେ’’ଅନ୍ତରଙ୍ଗମେୱ କାରିୟମ୍ବଲୱଂ ଲୋକେ ତଥାଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ତଥା ହି ଲୋକୋ ପାତୋୱା’’ତ୍ୟାଦି, ଲୋକେ ତଥାଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ଅନ୍ତରଙ୍ଗବଲୱଭାୱସ୍ସ ଲୋକେ ଏୱଂ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଅଥୱା କେନଚି ୱିଧୁରପ୍ପଚ୍ଚୟୋପନିପାତେନ କାରଣୱେ କଲ୍ଲେନ ୱା କଦାଚି କତ୍ତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତେପି ଅନ୍ତରଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂ ୱିଧେୟ୍ୟତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ ସବ୍ବପଠମଂ ୱିଧେୟ୍ୟତ୍ତା’ତି, ସତିସମ୍ଭୱେତି ନିମିତ୍ତସ୍ସାନୁପହତତ୍ତା କାରିୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱେ ସତି ।

୧୧୬. ୟେ

ଇୱଣ୍ଣସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ‘ୟେ ପସ୍ସିୱଣ୍ଣସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଇୱଣ୍ଣସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

୧୧୮. ଅସଂ

ଲିଙ୍ଗୱଚନଭେଦେପି ବ୍ୟୟରହିତତ୍ତା ଅବ୍ୟୟୱନ୍ତଉପସଙ୍ଗନିପାତାନଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟସଞ୍ଞା, ଅସତୀ ସଙ୍ଖ୍ୟା ୟେସନ୍ତ୍ୟାନ୍ୟସଙ୍ଖ୍ୟାନୀତ୍ୟାହ- ‘ଏକତ୍ତେ’ଚ୍ଚାଦି, ଏକାନେକେସୂତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସେସେ ୱିଧୀୟମାନାସ୍ୟାଦୟୋ କଥମସଙ୍ଖ୍ୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁମୁସ୍ସହନ୍ତେ ଇଚ୍ଚାସୟେନାହ- ‘କଥମସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସ୍ୟାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱୋ’ତି । ଅଥ ନିସ୍ସଙ୍ଖ୍ୟେହି ହୋତୁସ୍ୟାଦୀନମସମ୍ଭୱୋ ଉଚ୍ଚଂ ରୁକ୍ଖସ୍ସିଚ୍ଚାଦୋତୁ ସଙ୍ଖ୍ୟାସମ୍ଭୱେ ଭୱିତବ୍ବମେୱ ସ୍ୟାଦୀହିଚ୍ଚାହ-‘ସଙ୍ଖ୍ୟାସମ୍ଭୱେୱେ’ଚ୍ଚାଦି । ୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥସ୍ସାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି ‘ଅଞ୍ଞଥେ’ ତ୍ୟାଦିନା, କିମେସମୁପ୍ପତ୍ତିୟମ୍ପୟୋଜନଂ ୟେନାସଙ୍ଖ୍ୟେହି ତଦୁପ୍ପତ୍ତି ନୋ-ନୁମୀୟତେ ଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ-‘ତସ୍ସଞ୍ଚ ସତିୟ’ନ୍ତ୍ୟାଦି, ଅସତି ହି ସ୍ୟାଦୀନମୁପ୍ପତ୍ତିୟମୁଚ୍ଚମାଦୀନମସଙ୍ଖ୍ୟାନମ୍ପଦତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ୟୋ ଆଦୀସୁ ପଦସ୍ମା ପରେସଂ ତୁମ୍ହାମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱୋନୋଆଦିକଂ ପଦନିମିତ୍ତଂ କାରିୟଂ ନ ସିୟାତି ‘ଉଚ୍ଚଂ ୱୋ, ଉଚ୍ଚଂ ନୋ’ତିଆଦୟୋ ପୟୋଗା ନ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ସତି ତୁ ସ୍ୟାଦୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଲୁତ୍ତେସୁପି ତେସୁ ପଦତ୍ତନିପ୍ଫତ୍ତିୟାୟେୱ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଦତ୍ତେ ସିଦ୍ଧେ ପଦଲକ୍ଖଣଂ କାରିୟଂ ସିଜ୍ଝତେୱାତି ଭାୱୋ । ପରେହି ଏତ୍ଥ ‘ତସ୍ସଂ ସାଲାୟ’ନ୍ତି ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ‘ତତ୍ର ସାଲାୟ’ନ୍ତି ୟଥା ସିୟାତି ‘‘ଅବ୍ୟୟତ୍ୱା ସ୍ୟାଦିନୋ’’ତି (ପା, ୨-୪-୮୨) ଅବ୍ୟୟତୋ ପରସ୍ସିତ୍ଥିୟମାପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସାପି ଲୋପୋ ୱିହିତୋ, ତେନାହ- ‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି’ଚ୍ଚାଦି, ତଦୟୁତ୍ତନ୍ତି ଆପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲୋପୱିଧାନ ମୟୁତ୍ତଂତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଅଥ କେନାତ୍ର ଆପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ୱିଧୀୟତେ ୟେନାସ୍ସାପି ଲୋପୋ-ନୁସାସୀୟତେ ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା’’ତି (୩-୨୬) ଚେ ନେତଦତ୍ଥି, ଇତ୍ଥିୟମାପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଧାନତୋ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନଞ୍ଚାଲିଙ୍ଗତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ଆପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋୟେୱ ନତ୍ଥୀତ୍ୟନତ୍ଥକମାପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲୋପୱଚନନ୍ତି ନାନତ୍ଥକଂ ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି (୩-୨୬) ହି ଗୁଣିପ୍ପଧାନୋ ନିଦ୍ଦେସୋ ଇତ୍ଥତ୍ତୱତି ଆପ୍ପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ୱିଧୀୟନ୍ତେ ‘ତସ୍ସଂ ସାଲାୟ (ମିଚ୍ଚେ ତସ୍ମିଂ ପଦତ୍ଥେ) ତତ୍ରେ’ତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟମିଦମିତ୍ଥତ୍ତୱତି ୱତ୍ତତେ, ତସ୍ମା ସିୟାୟେ ୱେତସ୍ମା ଆପ୍ପଚ୍ଚୟୋତ୍ୟୱସ୍ସମାପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲୋପୋ ୱିଧେୟ୍ୟୋତି ୟୋ ମଞ୍ଞତେ, ତମ୍ପତି ଆହ-‘ୟଦୀପି’ଚ୍ଚାଦି, ୱିସେସାଭିଧାନାତ୍ୟୁପଗମେ ୱତ୍ତ ମାନୋୟମସଙ୍ଖ୍ୟସମୁଦାୟୋ‘ନିଦ୍ଦେସୋ ୱତ୍ତତେ’ତି ଚୋଭୟମିକ୍ଖତେ, ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଗୁଣିପ୍ପଧାନତ୍ତଂ ସାଧେତୁଂ ‘ଇତ୍ଥତ୍ତୱତି ହି ଆପ୍ପଚ୍ଚୟାଦୟୋ’ତିଆହ, ତତ୍ରେତୀମସ୍ସାସଙ୍ଖ୍ୟସ୍ସ ସାଲାୟଂ ୱତ୍ତନତୋ ଆହ- ‘ଇତ୍ଥତ୍ତୱତି ଚା’ତି, ଅୟମ୍ପସିଦ୍ଧିରୂପେନ ନ ୱତ୍ତତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟଦି ଅୟମ୍ପସିଦ୍ଧିରୂପେନ ୱତ୍ତତେ, କୁତୋ ଚରହି ଇତ୍ଥତ୍ତାୱସାୟୋତ୍ୟାହ- ‘ଇତ୍ଥତ୍ତାୱସାୟୋ’ଚ୍ଚାଦି । ଇଦାନି ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିୱଚନମାନୀୟ ତସ୍ସା ୟୁତ୍ତତ୍ତମୁବ୍ଭାୱୟିତୁମାହ- ‘ୟୋପ୍ୟାହି’ଚ୍ଚାଦି, ୟଦୀପିଚ୍ଚାଦି ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିୱଚନଂ, ତସ୍ସାତି ଇତ୍ଥତ୍ତସ୍ସ, ପଦତ୍ଥୋ ଚ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ସିୟାତି ୟୋପ୍ୟାହେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଗମ୍ମମାନତ୍ଥତ୍ତା ଇତିସଦ୍ଦାପ୍ପୟୋଗୋ, ତସ୍ସାୟୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସେୱଂ ୱାଦିନୋ ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନୋ ୱଚନମୟୁତ୍ତଂତ୍ୟତ୍ଥୋ, କୁତୋଚ୍ଚାହ- ‘ଏୱଂ ହି’ଚ୍ଚାଦି, ୟଦି ଇତ୍ଥତ୍ତସ୍ସ ୱାକ୍ୟତ୍ଥତା ଇତ୍ଥିପ୍ପଚ୍ଚୟନିୱତ୍ତିକତା, ଏୱଂ ସତି ସାଲାୟମିଚ୍ଚାଦିସଦ୍ଦନ୍ତରାପେକ୍ଖା ଇତ୍ଥତ୍ତପ୍ପତୀତି ତତ୍ରେତ୍ୟାଦୀସୁ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ନେୱ ତଥା ପତୀୟତୀତି ଭାୱୋ, ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଫୁଟୟିତୁମାହ- ‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦି, ଅୱିଦ୍ଦସୁଅୟନ୍ତି ଦିଟ୍ଠନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାସୋ, ଅୱିଦ୍ଦସୁ ଅୟନ୍ତି ଉଭୟତ୍ରାପ୍ୟତ୍ରେକୱଚନସିସ୍ସ ନିୱତ୍ତିୟା କତଂ ୟମେକତ୍ତଂ, ତଂ ସଦ୍ଦନ୍ତରାଦ୍ୟନପେକ୍ଖମେୱ ପତୀୟତେତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଇତ୍ଥତ୍ତ ୱୁତ୍ତିନା ସାଲାଦିସଦ୍ଦେନ ସାମାନାଧିକରଣ୍ୟଂ ତତ୍ରେତ୍ୟେତସ୍ସାତି ଏତାୱତା ଆପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ-‘ସମାନାଧିକରଣତ୍ତମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦି, ସମାନାଧିକରଣତ୍ତମ୍ପୀତି (ଇତ୍ଥି) ୱୁତ୍ତିନା ସାଲାଦିସଦ୍ଦେନ ସାମାନାଧିକରଣ୍ୟମ୍ପି, ଆପ୍ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ନାଙ୍ଗନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୧୯. ଏକ

ଏୱାତି ଅନୁୱତ୍ତତେଏୱ, ଏକୋତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ପକତ୍ୟାଦିସମୁଦାୟସ୍ସ ସୋ ଏକତ୍ଥୋ ‘ଅସ୍ସ ଚେକତ୍ଥସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ଈୟାଦି ୱିଧାନନ୍ତ୍ୟାହ- ‘ଏକତ୍ଥତା ଈୟାଦିୱିଧାନ’ନ୍ତି, ଈୟାଦିୱୁତ୍ତିୟନ୍ତି ୱତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତି ଈୟାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତି, ଈୟାଦିୱିଧାନେ ସତିତ୍ୟତ୍ଥୋ, ସମାସତୋତି ସମାସିତା, ତେନେୱାତି ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା’’ତି (୪-୧୨୦) ସୁତ୍ତେନେୱ ।

୧୨୦. ପୁବ୍ବ

ୟଦା ଚାତ୍ରାଧିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ ତଦା ତେନେୱ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସତ୍ତମୀ ପୟୁଜ୍ଜତେ, ୟଦା ସତ୍ତମୀ, ନ ତଦାଧିସଦ୍ଦୋ, ତେନା ସକପଦେନେୱ ୱିଗ୍ଗହୋ ଏୱଂ ଦସ୍ସନୀୟୋତି ଆହ- ‘ଇତ୍ଥୀସୁ କଥା ପୱତ୍ତା’ତି, ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦତୋ ସତ୍ତମୀଭୱନେ କାରଣମାହ- ‘ତଂସମାନାଧିକରଣତ୍ତା’ତି, ତେନ ଅଧିସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୨୧. ନାତୋ

ସୋ ଚ ଅମାଦେସୋ, ଆଦେସସ୍ସେୱାତି ଅଂଆଦେସସ୍ସେୱ, ଅପଞ୍ଚମିୟାତି ପଞ୍ଚମିଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱିଧୀୟମାନୋ-ୟମମାଦେସୋ ପଞ୍ଚମିୟମ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ପଞ୍ଚମିୟା ପଟିସେଧେନ ସୟମ୍ପି ପଟିସିଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତୀତ୍ୟାହ ‘ଆଦେସସ୍ସେୱାୟଂ ପଟିସେଧୋ’ତି, ଲୋପପଟିସେଧସ୍ସ ‘ନାତୋ’ତି ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅୟମ୍ପଟିସେଧୋ ନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅଥ କଥମିଦମପଞ୍ଚମ୍ୟାତ୍ୟମାଦେସେନେୱାତିସମ୍ବନ୍ଧତି ନ ଲୋପ ପଟିସେଧେନାତି ପରିଭାସମାହ-‘ଅନନ୍ତରସ୍ସ ୱିଧି ୱା ହୋତି ପଟିସେଧୋ ୱା’ତି, ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରସଦ୍ଦସ୍ସାନେକତ୍ଥତ୍ତେପୀହାନ୍ତରାଳୱାଚୀତି ନ ୱିଜ୍ଜତେ ଅନ୍ତରମ୍ମଜ୍ଝମସ୍ସେତ୍ୟନନ୍ତରୋ, ଅନ୍ତରାଳମତ୍ତପଟିସେଧେ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତ୍ୟନ୍ତରାଳଗତସ୍ସ ୱିଧିନୋ ପଟିସେଧସ୍ସ ଚାଭାୱାନନ୍ତରୋତ୍ୟୁପ ଚରୀୟତେ ଅନନ୍ତରା ଗାମାତ୍ୟାଦି ୱିୟ, ଦିଟ୍ଠତ୍ତେ ପନ ମଜ୍ଝସ୍ସ ନ ୱିଜ୍ଜତେ-ନ୍ତର ମେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହେ ସୁତ୍ତେପ୍ୟନନ୍ତରସ୍ସ ୱିଧାନନ୍ତରସ୍ସାପି ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଦ୍ୱିନ୍ନମେକୋପ୍ୟନନ୍ତରୋତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ତେନେୱାନନ୍ତରସ୍ସାତି ପରିଭାସାୟମେକ ୱଚନଂ, ଇତିସଦ୍ଦୋ ଇଦମତ୍ଥେ, ଇତି ଇମାୟ ପରିଭାସାୟାଦେସେନାଭିସମ୍ବନ୍ଧତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ତେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଭାସାୟ ୱସେନ, ୟେନ କାରଣେନାଦେସେନାଭିସମ୍ବନ୍ଧତି ତେନାତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅଲୋପୋତି ଲୋପ ପଟିସେଧୋ, ସାମତ୍ଥିୟାଲଦ୍ଧନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନମତ୍ଥାନଂ ୱିଧାନାୟ ଦ୍ୱେ ୱାକ୍ୟାନି ଭୱନ୍ତି, ତତ୍ର ‘ନାତୋ’ତୀଦଂ ପଟିସେଧୱିଧାୟକମେକଂ ୱାକ୍ୟଂ, ‘ଅମପଞ୍ଚମିୟା’ତି ଦୁତିୟମମାଦେସସ୍ସ, ତତ୍ରାପଞ୍ଚମିୟାତ୍ୟାଦେସେନେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧତି, ୱୁତ୍ତୱିଧାନା ନ ଲୋପପଟିସେଧେନ, ତଥାସତ୍ୟମପଞ୍ଚମିୟାତିଦଂ ୱାକ୍ୟଂ ୟଦି ନ ୱିସେସତ୍ଥମାଲମ୍ବତେ ତମନ୍ତରେନାନୁପପତ୍ତିତୋ-ଞ୍ଞଥା କିନ୍ତ୍ୟନେନାତ୍ଥବଲେନ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଲୋପୋତି ଜୋତେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୱାକ୍ୟଭେଦେନ ୱିୱରଣଂ କତଂ, ନ ଏକୱାକ୍ୟତ୍ତେନାତି ବ୍ୟତିରେକୋ ଏକୱାକ୍ୟତାୟଞ୍ହି କାରିୟ ଦ୍ୱୟସ୍ସପି ପଞ୍ଚମିୟମ୍ପଟିସେଧୋ ସିୟା ‘ପଞ୍ଚମିଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଂ କାରିୟଦ୍ୱୟଂ ୱେଦିତବ୍ବ’ନ୍ତି, ୟଦିପି ସିଦ୍ଧାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟେନ ନାପ୍ପତ୍ତିୟାତ୍ୟନେନ ‘‘ୟେନ ନାପ୍ପତ୍ତେ ୱିଧିରାରବ୍ଭତେ, ତସ୍ସ ବାଧନମ୍ଭୱତୀ’’ତି ମମ୍ପରିଭାସମୁପଲକ୍ଖେତି, କିମତ୍ଥମିହାୟଂ ପରିଭାସା ପଠ୍ୟତେ ଇହ ସତ୍ଥେ-ପୱାଦା ଉସ୍ସଗ୍ଗେ ବାଧନ୍ତେତି ନିୟମୋ, ତତ୍ର ଚୁସ୍ସଗ୍ଗା ଦୁୱିଧା ନିୟତପ୍ପତ୍ତୟୋ ଅନିୟତପ୍ପତ୍ତୟୋ ଚେତି, ୟେ ସବ୍ବତ୍ଥାପୱାଦୱିସୟମ୍ପୱିସନ୍ତି, ତେ ନିୟତପ୍ପତ୍ତୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ୟେ କ୍ୱଚିଦେୱାପୱାଦୱିସୟମୱଗାହନ୍ତେ, ତେ ଅନିୟତପ୍ପତ୍ତୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ଏୱଂ ଦୁୱିଧେସୁସ୍ସଗ୍ଗେସୁ ୟେ-ନିୟତପ୍ପତ୍ତୟୋ, ତେସମେୱ ବାଧନମିଚ୍ଛୀୟତେ, ନ ନିୟତିକାନଂ, ତେନ ତପ୍ପଦସ୍ସନତ୍ଥମୟମ୍ପରିଭାସା ପଠ୍ୟତେତି, ୟେନେତ୍ୟୁସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ, ନେତି ପଟିସେଧୱାଚୀ ନିପାତୋ, ଅପ୍ପତ୍ତେ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠେ ୱିସୟେ ଇତ୍ୟଜ୍ଝାହାରିୟଂ, ୟେନ ଉସ୍ସଗ୍ଗେନ ନାପ୍ପତ୍ତେ ପତ୍ତେଏୱ ସମ୍ଫୁଟ୍ଠେଏୱ ୱିସୟେତ୍ୟତ୍ଥୋ… ‘ଦ୍ୱେ ପଟିସେଧା ପାକତମତ୍ଥଂ ଗମେନ୍ତୀ’ତି କତ୍ୱା, ୱିଧୀୟତୀତି, ପଟିସେଧୋ ୱିଧାନଞ୍ଚ, ଆରବ୍ଭତେ ୱିଧୀ

ୟତେ ପଠ୍ୟତେତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅନେନାପୱାଦୱିଧିନ୍ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ସେତି ଆଦୋୟେନେତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସଉସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସବାଧନମ୍ଭୱତ୍ୟପୱାଦେନ, ୟେନ ତ୍ୱପ୍ପତ୍ତେ ୱିସୟେ ଆରବ୍ଭତେ ତସ୍ସ ବାଧନଂ ନ ଭୱତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, କୁତୋତି ଚେ ଅନୱକାସତ୍ତା, ତଥାହି ୟଦି ଉସ୍ସଗ୍ଗେନ ସବ୍ବୋ ୱିସୟୋ ଗହିତୋ ସିୟା, କୋ-ପୱାଦସ୍ସଅଞ୍ଞୋ ୱିସୟୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ଅନୱକାସତ୍ତା (ନ) ଅପ (ୱାଦେ) ପନ ତସ୍ସ ବାଧନମ୍ଭୱତୀତ୍ୟୱସେୟଂ, ୟେନ ତୁସ୍ସଗ୍ଗେନ କୋଚି ଦେୱାପୱାଦୱିସୟୋ-ନୁପ୍ପତ୍ତୋସିୟା, ନସବ୍ବୋ, ତମ୍ପତି ସାୱକା ସତ୍ତା ତମ୍ବାଧତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ‘ପଞ୍ଚପୂଲିମାନୟେ’ତ୍ୟତ୍ର ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପୂଲାନଂ ସମାହାରୋତି ୱିସେସନସମାସୋ ‘‘ନଦାଦିତୋୱୀ’’ (୩-୨୭) ସମାହରଣଂ ସମାହାରୋତି ସମାହାରସ୍ସପି ଭାୱରୂପତ୍ତା ଆହ ‘ଭାୱପ୍ପଧାନତ୍ତେପୀ’ତି, ଗୁଣଭୂତଦବ୍ବାନି ପୂଲାନି ।

୧୨୫. ଇମ

ସୁତ୍ତେ ଅନିତ୍ଥିୟନ୍ତି କିମତ୍ଥିୟ (ମନେନ) ପଟିସେଧୱଚନେନ, ୟତୋ ଇମସ୍ସେତ୍ୱେୱାନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ ନିଦ୍ଦେସୋତି ମନସିକତ୍ୱା ଆହ-ନାମଗ୍ଗହଣେ’ଇଚ୍ଚାଦି, ‘‘ନାମଗ୍ଗହଣେ ଲିଙ୍ଗୱିସିଟ୍ଠସ୍ସାପି ଗହଣ’’ନ୍ତି ପରିଭାସାୟଂ, ତତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗେନ ସୁତ୍ତେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତୋ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ୱିସିଟ୍ଠଂ ନାମଂ ଲିଙ୍ଗୱିସିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ, ୟତ୍ଥ ସଦ୍ଦସାମଞ୍ଞସନ୍ନିସ୍ସୟନଂ, ତତ୍ଥ ନାମଗ୍ଗହଣେ ସତିଲିଙ୍ଗୱିସିଟ୍ଠସ୍ସାପି ଗହଣଂ ହୋତି… ସାମଞ୍ଞେ ସବ୍ବୱିସେସାନୁପ୍ପୱେ ସତୋତ୍ୟଧିପ୍ପାୟୋ, ଇଦମେୱାତି ଅନିତ୍ଥିୟନ୍ତି ୱଚନମେୱ, ଞାପକନ୍ତି ପତ୍ତି ପୁବ୍ବକୋ ପଟିସେଧୋ, ସୋ ଇତ୍ଥିୟମ୍ପତ୍ତିୟଂ ସତି ଅନିତ୍ଥିୟନ୍ତି କତୋ ସିୟାତି ଅନିତ୍ଥିୟନ୍ତି ପଟିସେଧୱଚନମେୱେମଂ ପରିଭାସଂ ଞାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ଇମିସ୍ସା ପରିଭାସାୟ ସାମତ୍ଥିୟଲଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି ।

୧୨୭. ସିମ୍ହ

ଅନପୁଂସକସ୍ସାତି ପରିୟୁଦାସୋତି ଅନପୁଂସକସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ନଞ୍ସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୟୁଦାସୋ-ତ୍ଥୋତ୍ୟତ୍ଥୋ ।

୧୨୯. ମସ୍ସା

ତନ୍ନେତିଆଦିନା କତ୍ଥଚି ପରିଭାସାୱତିରନିଚ୍ଚାତି ସୂଚେତି ।

୧୩୦. କେୱା

ହୋତୁ ସିତୋ-ଞ୍ଞତ୍ରକେ ସତି ସାଦେସୋ, ସିମ୍ହି ତୁ କପ୍ପଚ୍ଚୟା ପଠମମେୱ କତୋ ମସ୍ସ ସାଦେସୋତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟେ ସତି ‘କେୱା’ତି କିଂ ସାମଞ୍ଞେନ ସାଦେସୱିଧାନେନେ ତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞ ୱିଧାନେ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘କେନେକତ୍ଥତାୟଂ’ତ୍ୟାଦିମାହ, କେନେକତ୍ଥତାୟନ୍ତି କପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ସହ ଣାଦିୱୁତ୍ତିୟଂ, ପୁବ୍ବଭାଗସ୍ସାତି ଅସୁଭାଗସ୍ସ ପଦତ୍ତାଭାୱାତି ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟା’’ତି (୨-୧୧୯) ୱିଭତ୍ତିୟା ପଦତ୍ତସାଧିକାୟାପଗମେନ ପଦତ୍ତାଭାୱା, ପଦସଙ୍ଖାରନିବନ୍ଧନୋତି ପଦ ସିଦ୍ଧି ହେତୁକୋ, ‘‘ନିମିତ୍ତାଭାୱେ ନେମିତ୍ତିକସ୍ସାପ୍ୟଭାୱୋ’’ତି ଞାୟସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ନିମିତ୍ତଂ କାରଣଂ ହେତୂତ୍ୟନତ୍ଥନ୍ତରଂ, ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱୋ ନିମିତ୍ତାଭାୱୋ, ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତାଭାୱେ ହେତୁୱିନାସେତ୍ୟତ୍ଥୋ, ନିମିତ୍ତା ଆଗତୋ ନେମିତ୍ତିକୋ, ଫଲଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ, ନିମିତ୍ତେ ଭାୱୋ ୱା ନେମିତ୍ତିକୋ, ନିମିତ୍ତସ୍ସାଭାୱେ ତଂ ହେତୁତୋ ପୱତ୍ତସ୍ସ ନେମିତ୍ତିକସ୍ସ ଫଲସ୍ସାପ୍ୟଭାୱୋ ଭୱତୀ’’ତି, ତଥାହି ଛତ୍ତନିମିତ୍ତଛାୟା ଛତ୍ତାପାୟେନ ଭୱତି, ପଦୀପନିମିତ୍ତଦସ୍ସନଂ ପଦୀପାପାୟେ ନ ଭାତି, ତଥେହାପି ନିମିତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତାନଂ ନିମିତ୍ତାଭାୱେ ଅଭାୱୋୟେୱ ୟୁତ୍ତି ମାତି ମଞ୍ଞତେ, ଅଞ୍ଞତ୍ରଚାତି ସିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଚ ।

୧୩୧. ତତ

ତ୍ୟଏତାନଂ ତକାରସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗାୟ ‘ତତସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୩୨. ଟସ

ଇମିସ୍ସାୟାତ୍ୟାଦୀସୁ ‘‘ସ୍ସଂ ସ୍ସା ସ୍ସାୟେ’’ତ୍ୟାଦିନା (୨-୫୨) ଇ, ‘‘ତଦାଦେସା ତେ ୱିୟ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ପରିଭାସତୋ ସାଦ୍ୟାଦେସୀନଂ ଗହଣାସ୍ସାୟାଦେସାଦୀନଂ ଗହଣସମ୍ଭୱେପି କିଂ ସ୍ସାୟାଦିଗ୍ଗହଣେ ନ ସୁତ୍ତଗୁରୁକରଣେନେ ତ୍ୟାସଙ୍କିୟ‘ସ୍ସାୟାଦିଗ୍ଗହଣ’ମିଚ୍ଚାଦି, ୱୁତ୍ତି ଗନ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ନନୁ ଚେ’ତ୍ୟାଦି, ଟସସ୍ମାଦିକଂ ‘ଟସସ୍ମାସ୍ମିନ୍ନନ୍ନାସ୍ୱିମସ୍ସ ଚା’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନମାଦୀନମ୍ପି ୱିଧିଗ୍ଗହଣାୟ [ନାଦୀନମ୍ପୱିଗ୍ଗହାୟ (ପୋତ୍ଥକେ)], ତସ୍ସା

ଦେସିନୋ ଆଦେସୋ ତଦାଦେସୋ, ତସ୍ସ, ତସ୍ସ ଆଦେସିନୋ ଗହଣଂ ତଗ୍ଗହଣଂ, ତେନ ।

୧୩୪. ଦୁତି

ଅଞ୍ଞଥାତି ଗୁରୁନିଦ୍ଦେସମକତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ଲହୁପ୍ପକାରେନ ନିଦ୍ଦିସନେ ସତି, ଏକୱିଭତ୍ତିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି‘ଦୁତିୟାୟୋସ୍ସା’ତି ଏକୱିଭତ୍ତିୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଅଞ୍ଞଥାତିଆଦିନା ନେକଦେସୋତିୱଚନପରିୟନ୍ତେନେତେନ ‘ନ ତ୍ୱେକୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାନ’ନ୍ତି ପରିଭାସେକଦେସସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପକାସିତୋତି ଞାତବ୍ବଂ, ଏତଦେୱାନୁୱତ୍ତତୀତ୍ୟନେନ ତୁ ‘‘ଏକୟୋଗ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନମ୍ପେକଦେସୋ-ନୁୱତ୍ତତେ’’ତୀମସ୍ସ, ଏକୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାନଂ ଏକଦେସୋ ନାନୁୱତ୍ତତେତି ୟୋଜନା ପରିଭାସାୟଂ, ଞାପେତୀତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ସାମତ୍ଥିୟେନ ଞାପେତି ।

୧୩୯. ନାଞ୍ଞଂ

ଅପ୍ପଧାନପ୍ପଟିସେଧତୋ ସବ୍ବାଦୀନଂ ତଦନ୍ତୱିଧିନା ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ହି ସବ୍ବାଦିଗ୍ଗହଣେ କୋ ପସଙ୍ଗୋ ପିୟସବ୍ବାଦୀନଂ, ୟତୋ ଅପ୍ପଧାନପ୍ପଟିସେଧୋ, କରୀୟତେ ତେନ ପରମସବ୍ବେଇଚ୍ଚାଦି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଅପ୍ପଧାନପ୍ପଟିସେଧୋ’ଇଚ୍ଚାଦି ।

୧୪୦. ତତି

ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ କତ୍ତରି କରଣେ ୱା, କତ୍ତରି ତତିୟାସିଦ୍ଧିମାହ-‘କରୋତି’ଚ୍ଚାଦି, କରୋତିମ୍ହି କରଧାତୁମ୍ହି ଗମ୍ମମାନେ, ମାସେନ କତାତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ… ମାସେନ କତାନଂ ପୁବ୍ବାନନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ପୁବ୍ବଭାୱେତି ପୁବ୍ବଭୱନେ ମାସସ୍ସ କରଣତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥ ତୁ ମାସେନ କରଣଭୂତେନ ପୁବ୍ବଭୂତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନେୱେତ୍ଥାପି ଭୱନ୍ତୀତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

୧୪୧. ଚତ୍ଥ

ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଚତ୍ଥୋ, ସୋୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ସମାସସ୍ସ ପରାମାସୋ, ଚତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି କିନ୍ତୁ ସବ୍ବାଦି ନ ଚତ୍ଥସମାସୱିସୟୋତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

୧୪୪. ମନା

କିଂ ବହୁଲଂୱିଧାନା ‘ୱୁଦ୍ଧ୍ୟଭାୱୋ’ [ଓତ୍ଥାଭାୱୋ (ପଞ୍ଚିକାୟଂ)] ତି ପାଠେନ ପୟୋଜନଂ ୟେନେ ତଦତ୍ଥମେୱ ‘‘ସୁମେଧାଦୀନମୱୁଦ୍ଧି ଚେ’’ତି ଗଣପାଠୋ କତୋ, ହେମସଦ୍ଦେନ ହେମମୟାନି ଗହିତାନ୍ୟଭେଦେନତ୍ୟାହ- ‘ହେମମୟାନୀ’ତି, କପ୍ପନ ସଦ୍ଦେନ ସୀସାଲଙ୍କାରଜାଲାନି ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତାନିୟେୱ ୱାସସାନି ପଟା ତଂସରିକ୍ଖତାୟ, ସକତ୍ଥେପି ୟଥାଗମମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ବାଣାଦୀସୁ ଅଭିଧେୟ୍ୟେସୁ ମନାଦୀସୁ ନ ପଟ୍ଠୀୟନ୍ତୀତି ୟୋଜନା, ବାଣାଦୀସୁତି ବାଣ ସଦ୍ଦକ୍ଖୟାଦୀସୁ, ଅହସଦ୍ଦସ୍ସ ମନାଦିକାରିୟାସମ୍ଭୱା ଅହସଦ୍ଦୋ ମନାଦୀସୁ ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ରହସୀତି ନିପାତତ୍ତା ଇକାରସ୍ସ ଚ ଅସବ୍ଭୱା ରହସଦ୍ଦୋ ଚ ମନାଦୀସୁ ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ସଜ୍ଝାହାରୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଇକାରସ୍ସ କଚ୍ଚାୟନେ ସ୍ମିନୋ କରୀୟମାନସ୍ସ ଇକାରାଦେସସ୍ସ ଚ, ରହତିସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପାତତ୍ତଂ ସଭାୱତୋ ପକାସେତୁଂ ‘ରହସୀତ୍ୟାଦି’ମାହ, ରହୋସଦ୍ଦେତି ଏତ୍ଥ ରହସଦ୍ଦୋତି ପାଠୋ-ୱଗନ୍ତବ୍ବୋ, ତେନାତି ୟେନ ଅହସଦ୍ଦସ୍ସ ମନାଦିକାରିୟାସମ୍ଭୱୋ ରହସୀତିଚ ନିପାତୋ, ତେନ, ଇହମନାଦୀସୁ ।

୧୪୬. ଭୱ

ଗେତି ଗସଞ୍ଞେ ପରେ, କୁତୋ-ନୁଇଚ୍ଚାଦୋ ଭୋ’ଇତି ବହୁୱଚନନ୍ତୋ ନିପାତୋ, ତଥାସତି ‘ତୟୋଜନା’ତି ୟୁଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚ ନିପାତତ୍ତଂ ସମତ୍ଥେତୀତି [ନିପାତମତ୍ତେତି] ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ବହୁତ୍ତେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୪୮. ନ୍ତସ୍ସଂ

ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତଂ ଭୱତୀତି ସେସୋ, ନନୁଚନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତେ ନ୍ତନ୍ତୁପ୍ପଚ୍ଚୟୋୱାୱସୀୟତି, ନ ତଦନ୍ତୱିଧୀତି [ନ୍ତନ୍ତୁପ୍ପଚ୍ଚୟୋୱ ନାୱସୀୟତି, ତଦନ୍ତୱିଧିପୀତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ] ଆହ- ‘ନ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟ ସ୍ସେୱେ’ଚ୍ଚାଦି, ସୁତତ୍ତାତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେନ ଗହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚକ୍ଖତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅନୁମିତସ୍ସ ‘‘ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୧-୨୬) ଲିଙ୍ଗତୋ ତଦନ୍ତସଙ୍ଖାତ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତଅନୁମାନଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫୪. ରାଜ

ଦଳ୍ହୋ ଧମ୍ମୋ ଧନୁ ଅସ୍ସ ଦଳ୍ହଧମ୍ମା । ରାଜାଦୀସ୍ୱିମପ୍ପଚ୍ଚୟେ ପଠିତେ

ତଦନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣ ପରିଭାସାୟ ଗୟ୍ହତୀ ତ୍ୟାହ- ‘ଇମିନା ଇଚ୍ଚାଦି ।

୧୬୨. ଲ୍ତୁ

ପଚ୍ଚୟଇଚ୍ଚାଦିନା ‘‘ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ୟସ୍ମା ସୋ ୱିହିତୋ ତଦାଦିନୋ ତଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ଗହଣ’’ନ୍ତି ଞାୟଂ ଦସ୍ସେତି, ତତ୍ଥ ୟତୋ ୱିହିତୋ ତଂ ୱିନା ନ ଭୱତି ପଚ୍ଚୟୋତ୍ୟନେନ ଞାୟେନ ପତ୍ତୋୟେୱାତ୍ଥୋ ଆଖ୍ୟାୟତେ ‘ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ୟସ୍ମା ସୋ ୱିହିତୋ, ତଦାଦିନୋ ଗହଣ’ନ୍ତି, ‘‘ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସେ’’ତି ତଦନ୍ତଗ୍ଗହଣଂତ୍ୟାଖ୍ୟାୟତେ ‘ତଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ଗହଣ’ନ୍ତି, ସୋ ପକତିୱିସେସୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ସୋ ତଦାଦି, ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ-ନ୍ତେ ୟସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ସୋ ତଦନ୍ତୋ, ତାଦିସସ୍ସ ତଦାଦିତଦନ୍ତସମୁଦାୟୱିସେସସ୍ସ ଗହଣଂ, ନ ତୁ ତଦନ୍ତମତ୍ତସ୍ସେତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଇହ ତୁ ତଦନ୍ତଗ୍ଗହଣମେୱାନୁରୂପନ୍ତି’ ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘‘କତ୍ତରି ଲ୍ତୁଣକା’’ତି ଇମିନା ତ୍ୟାଦି, ତଦାଦିତଦନ୍ତ ସମୁଦାୟସ୍ସ ତୁ ଗହଣେ ଫଲଂ ‘ବ୍ୟଜିଗିସୀ’ତିଆଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତଞ୍ଚ ‘‘ତୁଂସ୍ମା ଲୋପୋଚିଚ୍ଛାୟଂ ତେ’’ତି (୫-୪) ସୁତ୍ତେ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି ।

୧୬୫. ସଲୋ

କଚ୍ଚାୟନେ ‘‘ସକମନ୍ଧାତାଦୀନଞ୍ଚେ’’ତି (୨-୩-୪୪) ସୁତ୍ତିତଂ, ସୋପି ଲ୍ତ୍ୱନ୍ତୋୟେୱାତ୍ୟଭିମତସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତିୟମୁଦାହଟଂତ୍ୟାହ- ‘ସକମନ୍ଧାତୁ’ଇଚ୍ଚାଦି, ଲ୍ତ୍ୱନ୍ତୋ ମନ୍ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୀତି ‘ସକମନ୍ଧାତୁ’ ସଦ୍ଦୋପି ଲ୍ତ୍ୱନ୍ତୋତି ସଜ୍ଝାହାରୋ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତତୋପୀତି ନ କେୱଲଂ କତ୍ତୁତୋୱ, ମନ୍ଧାତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ଲ୍ତ୍ୱନ୍ତତଂ ସାଧେତ୍ୱା ସକମନ୍ଧାତୁସଦ୍ଦମ୍ପଟିପାଦେତୁଂ ‘ସବ୍ବେସ’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

୧୬୯. ଟପ

ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦୋ ୟଦୀପି ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ ୱତ୍ତତେ, ତଥାପି ସଙ୍ଖ୍ୟାନଦ୍ୱାରେନିଧସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ୱତ୍ତତୀତ୍ୟାହ-‘ଚୁଦ୍ଦସହି ସଙ୍ଖ୍ୟାହୀ’ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଚୁଦ୍ଦସସଦ୍ଦୱଚନୀୟାୱ ପଞ୍ଚାଦିସଙ୍ଖ୍ୟା, ୟତୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦୋ ନେହ ପରିଗ୍ଗହିତୋତି ।

୧୭୫. ଦିୱା

ଦିୱସତୋ ସ୍ମିନୋ ଟିମ୍ହି ପୁବ୍ବସରଲୋପେ ଦିୱି ।

୧୮୧. ୟୋନଂ

ଦୁତିୟାଗ୍ଗହଣେନାତି ‘ଦୁତିୟାୟୋସ୍ସ ନେ ୱା’ତ୍ୟେୱଂ ସୁତ୍ତ ରଚନାୟଂ ଦୁତିୟାଗ୍ଗହଣେନ ।

୧୮୫. ନାମ୍ହି

ଏନାଦେସସ୍ସାସମ୍ଭୱାତି ନାସ୍ସ ସ୍ମାଦେସତ୍ତା ।

୧୮୭. ଗସ୍ସଂ

ଉଭୟୱିକପ୍ପୋତି ସମାସାସମାସପକ୍ଖଦ୍ୱୟୱିଧାନଂ, କଚ୍ଚାୟନୱୁତ୍ତି କାରସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିମାୱୀକତ୍ତୁମାହ-‘କଚ୍ଚାୟନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଇତ୍ଥିପୁମନ୍ନପୁଂସକ ସମୂହୋତି ଏତ୍ଥାୟନ୍ତେସଂ ସାଧନକ୍କମୋ ‘ଦ୍ୱନ୍ଦଛଟ୍ଠୀହି ସମାସେ ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକସମୂହୋ’ତି ଠିତେ ‘‘ସମାସେ ଚ ୱିଭାସା’’ତି (୨-୨-୩୫) ପୁମନ୍ତସ୍ସ ଅମାଦେସେ ‘‘ୱଗ୍ଗନ୍ତଂ ୱା ୱଗ୍ଗେ’’ତି (୧-୪୨) ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ ।

୧୯୨. ପୁମ

କମ୍ମାଦିତ୍ତା ଏନସ୍ସାପି ଅଭାୱପକ୍ଖେତି ‘‘ନା ସ୍ସେ ନୋ’’ତି (୨-୮୦) କମ୍ମାଦିତୋ ନାସ୍ସ ଏନାଦେସକରଣତୋ ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୯୭. ଇମେ

ଆଦେସୋ କଥନଂ, ଅନ୍ୱାଦେସୋ-ନୁକଥନମିଚ୍ଚାହ-‘ଅନ୍ୱାଦେସୋ କଥିତାନୁକଥନ’ମୀତି, କଥିତସ୍ସାନୁକଥନଂ କଥିତାନୁକଥନଂ, ଅନେନ ଚ ନେହ ପଚ୍ଛା ଉଚ୍ଚାରଣମତ୍ତମନ୍ୱାଦେସୋ, କିଞ୍ଚରହି ଏକସ୍ସାଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବସଦ୍ଦେନ ପଟିପାଦିତସ୍ସ ଦୁତିୟମ୍ପତିପାଦନମନ୍ୱାଦେସୋତି ୱଦତି, ତେନେହ ନ ଭୱତି ‘ଦେୱଦତ୍ତଂ ଭୋଜୟ, ଇମଞ୍ଚ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତ’ନ୍ତି, କେନଚି ୱିସେସନ୍ତରୟୋଗେନ କଥିତସ୍ସାନୁକଥନଂ ଅନ୍ୱାଦେସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥମ୍ପନ ୱିସେସନ୍ତରୟୋଗୋ ଗମ୍ୟତେଚ୍ଚାହ- ‘ସାମତ୍ଥିୟା’ତି, କେନଚି ୱିସେସେନାୟୋଗେ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ପୁନବ୍ବଚନାନୁପପଜ୍ଜନଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ, ତେନେୱାହ- ‘ଅଞ୍ଞଥେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୯୮. କିସ୍ସ

ନୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଇମିନା ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା’’ତି (୩-୨୬) ସାମଞ୍ଞେନ ୱିଧାନତୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତମଜ୍ଝେପି ଇତ୍ଥିୟମ୍ପଚ୍ଚୟୋ ନୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ୱଦତି ।

୨୦୪. ନମ୍ହି

ନନୁ ୟଥାକ୍କମଂ ନଂୱିଭତ୍ତିକ୍କମେନାପି ସମ୍ଭୱତି, ତଥାସତି ‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଦ୍ୱେଆଦେସା କମେନେ’ଚ୍ଚେୱ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ ‘ନ ନଂୱିଭତ୍ତିକ୍କମେନାପୀ’ତି । କାରଣମାହ- ‘ତସ୍ସାନପେକ୍ଖିତତ୍ତା’ତି, ଇମିନା ନିସ୍ସୟକରଣମେକା ସତ୍ଥିୟା ୟୁତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି, ଅପେକ୍ଖିତେ କଥଂ ଭୱେୟ୍ୟା ତ୍ୟାହ- ‘ୟଦି ହି’ଚ୍ଚାଦି, ଅପେକ୍ଖିତି ୟଥାକ୍କମଂ, ଏୱମଞ୍ଞତେ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଜାତିନିଦ୍ଦେସେନ ଦ୍ୱେପି ନଂ ରୂପାନି ଗୟ୍ହନ୍ତି, ତଥାପି ‘ତିଚତୁନ୍ନ’ନ୍ତି ୱିୟ ବ୍ୟତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୋୱ ୟଥାକ୍କମୋପକାରୀୟମାନାନ, ମନୁଦେସସ୍ସ ତଥା ୱିଞ୍ଞୟମାନତ୍ତାତି ନଂସୁଇଚ୍ଚେୱ ୱଦେୟ୍ୟ, ନ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ-ୱସୀୟତେ ‘ନ ୟଥାକ୍କମମେତ୍ଥାପେକ୍ଖିତ’ନ୍ତି ।

୨୦୫. ନ୍ତ

ନନୁ ନ୍ତନ୍ତୂନନ୍ତି ତଦନ୍ତା ଗୟ୍ହନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣପରିଭାସାୟ, ତଥା ସତି କାରିୟିତ୍ତେନ ତଦନ୍ତାୱ ଗୟ୍ହନ୍ତି କଥଂ ନ୍ତନ୍ତୂୟେୱା ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ- ତେୟେୱେ’ଚ୍ଚାଦି, ପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟାତି [ସୁତଥାୟ-ପଞ୍ଚିକା] ସୁତତ୍ତା, ବଲୱତ୍ତା ତେୟେୱ କାରିୟିତ୍ତେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନ ତଦନ୍ତା, ଦୁବ୍ବଲାତି ବ୍ୟତିରେକଂ ୱତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲତ୍ତେ କାରଣମାହ- ‘ଅନୁମିତତ୍ତା’ତି, ଅନୁମିତତ୍ତଂ ସାଧେତୁମାହ- ‘ଅନୁମିତାହି’ଚ୍ଚାଦି, ଭୱିଭତ୍ତୀନନ୍ତି ପାଠୋ ୟୁତ୍ତ ତରୋ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତାଦେସେ ଅକାରେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୧୯. ୟୋମ୍ହି

ୟୋମ୍ହୀତି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତଜାତିନିଦ୍ଦେସା ଲବ୍ଭମାନତ୍ଥୱସେନ ‘ପଚ୍ଚେକ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱାହ ପଞ୍ଚିକାୟଂ- ‘କଥମିଦମୱସୀୟତେ ୟୋମ୍ହୀତି ନିଦ୍ଦେସା’ତି, ତସ୍ସଦାନି ଅତ୍ଥମ୍ପକାସେତୁଂ ‘ପଚ୍ଚେକନ୍ତି ଏକେକସ୍ମି’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକେକସ୍ମିଂ ୟୋମ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆଦେସାନଂ ସମ୍ଭୱା ଆଦେସୀନମ୍ପି ବହୁତ୍ତସମ୍ଭୱୋତି ସୁତ୍ତେ ‘ଦ୍ୱିନ୍ନ’ନ୍ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ, ୱୁତ୍ତିୟମ୍ପନ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋମ୍ହି ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱିସଦ୍ଦସମ୍ଭୱା ‘ଦ୍ୱିସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟାୟମ୍ପି ଦୁୱେ ଦ୍ୱେ ।

୨୨୮. ନାସ୍ମା

ପକତୱସେନାତି ତୁମ୍ହାମ୍ହାନମାଦେସାନମଧିକତୱସେନ, କମମନତିକ୍କମ୍ମ ନ ଭୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୩୦. ଚଂୱା

କଚ୍ଚାୟନାଚରିୟୋ ତୁମ୍ହାମ୍ହେହି ପରାୟ ଚତୁତ୍ଥୀ ଛଟ୍ଠୀ ସୱିଭତ୍ତିୟା ‘‘ସସ୍ସଂ’’ତି (୨-୩-୩) ସୁତ୍ତେନ ଅମାଦେସଂ ୱିଧାୟ ‘ତୁମ୍ହଂ ଅମ୍ହ’ନ୍ତି ବହୁୱଚନରୂପାନି ସାଧେତି… ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଅତ୍ତନି ଗୁରୁଆଦିକେ ଚ ଗାରୱ ୱସେନ ବହୁୱଚନରୂପଦସ୍ସନତୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-ତୁମ୍ହଂ ଅମ୍ହ’ନ୍ତିଆଦି, ତସ୍ସାୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘ତମୟୁତ୍ତ’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅୟୁତ୍ତତଂ ସାଧେତି ‘ଏୱଂ ହି’ଚ୍ଚାଦିନା, ଇମସ୍ମିମ୍ପନ ସତ୍ଥେ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସବ୍ବଥା ବହୁୱଚନ ରୂପସାଧନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଇଧ ପନା’ତିଆଦିମାରଦ୍ଧଂ ।

୨୩୨. ଅପା

ନେନାତି ନକାରେନ, ପଦସଞ୍ଞାୱିଧାୟ କୱଚନାଭାୱେପୀତି ପାଣିନି ୟାନମିୱ ସ୍ୟାଦିତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାନଂ ପଦସଞ୍ଞାୱିଧାୟକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱେପି, ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ପଦନ୍ତି ଗୟ୍ହମାନେ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋପି ସିୟାତି ଆହ-‘ରୁଳ୍ହିୟାୱାତିପ୍ପସଙ୍ଗା ଭାୱୋ’ତି, ଆଖ୍ୟାତଂ ସାବ୍ୟୟକାରକ ୱିସେସନଂ ୱାକ୍ୟନ୍ତି କେଚି, ଏକାଖ୍ୟାତିକଂ ୱାକ୍ୟନ୍ତ୍ୟପରେ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଏକତୋ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘ପଦସମୂହୋ ୱାକ୍ୟ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତିକାରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ସାବ୍ୟୟେ’ଚ୍ଚାଦି, ଆଖ୍ୟାତଂ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତମାହୁ, ଅବ୍ୟୟମସଙ୍ଖ୍ୟଂ, ଆଖ୍ୟାତଂ ସାବ୍ୟୟଂ ସକାରକଂ ସୱିସେସନଞ୍ଚ ୱାକ୍ୟେସଞ୍ଞଂ ଭୱତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ୱିସେସନନ୍ତି କାରକୱିସେସନସ୍ସ କିରିୟା ୱିସେସନସ୍ସ ଚ ସାମଞ୍ଞେନ ଗହଣଂ, ସାବ୍ୟୟଂ-ସଦ୍ଧିଂ ୱଚତି, ସକାରକଂ ଓଦନଂ ପଚତି ଦେୱଦତ୍ତୋ ପଚତି, ସକାରକୱିସେସନଂ-ମୁଦୁଂ ୱିସଦମୋଦନମ୍ପଚତି, ଦସ୍ସନୀୟୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ପଚତି, ସକିରିୟାୱିସେସନଂ- ମୁଦୁଂ ପଚତି, ମନ୍ଦଂ ପଚତି, ପଦସମୂହୋ ୱାକ୍ୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅୟମ୍ପି ଅଧିପ୍ପାୟୱିସେସୋୱସୀୟତୀତି ୱତ୍ତୁମାହ-ୱତ୍ତୁ’ମିଚ୍ଚାଦି, ୟଥେଚ୍ଚାଦିନା ଅନେକାଖ୍ୟାତି କମ୍ପି ଗୁଣପ୍ପଧାନଭାୱେ ନୋପକାରତୋ ୱାକ୍ୟମେକମ୍ଭୱତି… ପଦ ସମୂହୋ ୱାକ୍ୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ୱଦତି, ୟଥା ୱାକ୍ୟନାନତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇହାପୀତି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ଥେତ୍ୟାଦୋପି ।

୨୩୩. ୟୋନଂ

ହିଗ୍ଗହଣେ ପଞ୍ଚମୀହିସ୍ସାପି ଗହଣମ୍ଭୱେୟ୍ୟାତି ସୁତ୍ତେ ‘ଅପଞ୍ଚମ୍ୟା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକନ୍ତି ଗାଥାପାଦେ ତୁମ୍ହେହିତିଆଦିସୂ ତତ୍ତା ନ ୱୋଆଦେସୋ, ତୁମ୍ହେ ତିଟ୍ଠଥ ନଗରେତି ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟତୋ ୱାକ୍ୟନ୍ତରତ୍ତା ଏକୱାକ୍ୟତା ନତ୍ଥି, ତୁମ୍ହେ ୱିୟ ଦିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି ଅମ୍ହେ ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ‘ଦିସ-ପେକ୍ଖଣେ’ ଇଚ୍ଚସ୍ମା ‘‘ସମାନଞ୍ଞଭୱନ୍ତୟାଦି ତୂପମାନା ଦିସା କମ୍ମେ ରୀରିକ୍ଖକା’’ତି (୫-୪୩) କପ୍ପଚ୍ଚୟେ ‘‘ନତେ କାନୁବନ୍ଧନାଗମେସୂ’’ତି (୫-୮୫) ଏତ୍ତାଭାୱେ ‘‘ସ୍ୟାଦିସ୍ୟାଦିନେକତ୍ଥ’’ନ୍ତି (୩-୧) ସମାସେ ଚ ‘ଏକତ୍ଥତାୟଂ’’ତି (୨-୧୧୯) ୱିଭତ୍ତିଲୋପେ ଚ ‘‘ସବ୍ବାଦୀନମା’’ତି (୩-୮୬) ଆ ‘ତୁମ୍ହାଦିସାନ’ମିଚ୍ଚାଦି ।

୨୩୫. ଅନ୍ୱା

ପଚ୍ଛା ଆଦେସୋ ଅନ୍ୱାଦେସୋତି ଗହିତେ କଥିତାନୁକଥନନ୍ତି କଥଂ ଞାୟତୀତି ଆହ- ‘ପଚ୍ଛା କଥନଞ୍ଚ କଥିତାପେକ୍ଖନ୍ତି କତ୍ୱା’ତି ।

୨୩୬. ସପୁ

ସହ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ପୁବ୍ବୋ ୟସ୍ସ ସୋ ସପୁବ୍ବୋ ।

୨୩୭. ନଚ

ଅପରମ୍ପରୟୋଗପ୍ପତିପତ୍ୟତ୍ଥନ୍ତି ‘ଗାମନଗରାନଂ ଚେନା’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପରମ୍ପରୟୋଗସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ।

୨୪୦. ନସା

ଜଟା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଜଟିଲୋ, ସୋୱ ଜଟିଲକୋ, ଜଟିଲକାତି ଏକତ୍ଥେ ନିଦସ୍ସିତୱିସେସୱଚନଂ, ମାଣୱକାତି ୱିୟ ନ ସାମଞ୍ଞୱଚନଂ, ଅସତ୍ତେ ସମ୍ପତ୍ତେତି ଇଦଂ ‘‘ଆମନ୍ତଣଂ ପୁବ୍ବମସନ୍ତଂ ୱା’’ତି (୨-୨୩୯) ସୁତ୍ତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତଂ, ସାମଞ୍ଞୱଚନସ୍ସ ପଟିସେଧୋତି ଇମିନା ୱିସେସୱଚନେ ଜଟିଲକଇଚ୍ଚତ୍ର ‘ଆମନ୍ତଣଂ ପୁବ୍ବମସନ୍ତଂ ୱା’’ତୀମସ୍ସ ପତ୍ତିନ୍ଦସ୍ସେତି, ଦେୱଦତ୍ତାଦିସାମଞ୍ଞୱଚନେତି ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦେୱଦତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଆଦି ୟସ୍ସ, ତଞ୍ଚ ତଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନଞ୍ଚ, ତସ୍ମିଂ ଦେୱଦତ୍ତାଦିସାମଞ୍ଞୱଚନେ ମାଣୱକେ ମାଣୱକସଦ୍ଦେ ପରଭୂତେ ସତି, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଅସତ୍ତେତି ଇମିନା ଇଦଂ ଦୀପେତି ‘‘ଦେୱଦତ୍ତାତି ୱିସେସୱଚନତ୍ତା ପଟିସେଧାଭାୱା ପୁବ୍ବପରାନମୁଭିନ୍ନମ୍ପି ‘‘ଆମନ୍ତଣଂ ପୁବ୍ବମସନ୍ତଂ ୱା’’ତୀଦଂ ପପ୍ପୋତୀ’’ତି ।

ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକାୟଂ ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନିୟଂ

ଦୁତିୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା

୧. ସ୍ୟାଦି

ୟସ୍ସାତିକମାୱଟ୍ଠିତସ୍ସୟୋଆଦିଅକ୍ଖରସମୁଦାୟସ୍ସ, କିନ୍ତନ୍ତି ଆହ- ‘ଇଦ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଇଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସ୍ୟାଦିସମୁଦାୟରୂପଂ, ଅୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହୋ ସମୁଦାୟୋ ସମାସତ୍ଥୋ, ସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତା ସଦ୍ଦା ଅୱୟୱେସୁପି ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସ୍ୟାଦିସଦ୍ଦୋ ସିଆଦିକେ ଅୱୟୱେପି ୱତ୍ତତେ, ୱିଧିଗ୍ଗହଣଞାୟେନାତି ‘‘ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ୟସ୍ମା ସ ୱିହିତୋ ତଦାଦିନୋ ତଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ଗହଣ’’ନ୍ତି ଞାୟେନ । ସ୍ୟାଦି ଅନ୍ତେ ୟସ୍ସ ତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ‘‘ସ୍ୟାଦିସ୍ୟାଦିନେକତ୍ଥ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୟଂକିଞ୍ଚି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ୟେନକେନଚି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥୀଭାୱମରହତି, ତଥାହି ୟଥା ଗାମଗତୋତିଆଦୋ, ତଥା ପସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତେ ଗାମଂ, ଗତୋ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ ଗୁରୁକୁଲନ୍ତି ଆଦୋପି ସମାସୋ ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପି’ଚ୍ଚାଦି, ୟସ୍ସ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସୟେନ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତେନ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତମେକତ୍ଥମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ଅୱସୀୟତୀତି ୟସ୍ସାତ୍ୟାଦିସ୍ୱତ୍ଥୋ, ତଥା ଚ ଗାମଗତୋତ୍ୟତ୍ରତ୍ଥୀମେସ-ମଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋତ୍ୟେକତ୍ଥୀଭାୱୋ, ତତୋୟେୱେତ୍ଥାହୁ-

ନିୟତଂ ସାଧନଂ ସାଧ୍ୟେ, କ୍ରିୟା ନିୟତସାଧନା ।

ସନ୍ନିଧାନେନ ମେତେସଂ [ଚେଥିସ୍ସା (ପୋତ୍ଥକେ)], ନିୟମୋ-ୟମ୍ପକାସତୀତି ॥

ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟତୋ ଗାମମିଚ୍ଚେତଂ ସାଧନଂ ସାଧ୍ୟଂ କିରିୟଂ ତଂବ୍ୟପଦେସଜାନନୟୋଗ୍ୟମପେକ୍ଖତେ ଗତୋତି, ଅତୋ ସାଧନଂ କାର କଂ ସାଧ୍ୟେ କିରିୟାୟ ନିୟତଂ, ୟତୋ ଚ କିରିୟା ସୟଂ ସାଧନମପେକ୍ଖତେ କିଂ ଗତୋତି, ଅତୋ କିରିୟାପି ନିୟତଂ ସାଧନମେତିସ୍ସାତି ନିୟତସାଧନା ହୋତି ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ନିୟମୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାୱସେନ ୱତ୍ତମାନୋ ଏତେସଂ ସାଧ୍ୟସାଧନାନଂ ସନ୍ନିଧାନ ମତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ପକାସତୀ’’ତି । ପସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତ ଗାମଂ, ଗତୋ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ ଗୁରୁକୁଲଂତ୍ୟତ୍ର ତୁ ଗାମନ୍ତି ସାଧନଂ ପସ୍ସେତି ସାଧ୍ୟମପେକ୍ଖତେ, ଗତୋତି ଗମନକିରିୟା ତୁ ଗୁରୁକୁଲମପେକ୍ଖତେ, ତତୋ ଚ ଗାମଗତାନଂ ୱାକ୍ୟନ୍ତରାୱୟୱାନଂ ନତ୍ଥେୱାପେକ୍ଖାତି ନ ଭୱତି ସମାସୋ, ସବ୍ବତ୍ଥେୱମୂହନୀୟଂ, ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ବନ୍ଧ୍ୟନ୍ତରତୋ-ନୱଟ୍ଠିତଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱିସେସେ ନିୱେସେତି, ତଥାଚ ୱୁତ୍ତଂ–

ତସ୍ସ ତ୍ୱାକଙ୍ଖତୋ ଭେଦେ, ୟା ପରିପ୍ଲୱମାନତା ।

ୱିସେସେ ତଂ ନିୱେସେନ୍ତୋ, ସମ୍ବନ୍ଧୋୱାୱଛିନ୍ଦତୀତି ॥

ଭେଦେ ୱିସେସେ ଗାମନ୍ତେତଂ ସାମଞ୍ଞଂ ୱିସେସାପେକ୍ଖଂ ‘ଗାମମାସୀସତି, ଜହାତି, ଗତୋ’ତି, ତଥା ‘ଗତୋ ଗାମଂ, ୱନଂ, ଗୁରୁକୁଲ’ନ୍ତି ୱେୱମାକଙ୍ଖତୋ-ଭିଲସତୋ ତସ୍ସ ତୁ ପଧାନପଦସ୍ସୁପସଜ୍ଜନପଦସ୍ସ ଚ ୟା ପରିପ୍ଲୱମାନତା ଅନୱଟ୍ଠିତତା ତଂ ୱିସେସେ ୱିସିଟ୍ଠେ ସମ୍ବନ୍ଧିନି ନିୱେସେନ୍ତୋ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋୱାନେକପ୍ପକାରୋ କ୍ୱଚି ସାଧ୍ୟସାଧନଭାୱଲକ୍ଖଣୋ କ୍ୱଚି ପକତିୱିକାରଭାୱସଭାୱୋ କ୍ୱଚି ସସ୍ସାମି ସମ୍ବନ୍ଧରୂପୋ ଅୱଛିନ୍ଦତି ସମ୍ବନ୍ଧ୍ୟନ୍ତରତୋ ନିୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୟତୋ-ୟମପେକ୍ଖା ୱାକ୍ୟକାଲେୟେୱ ନିରୂପ୍ୟତେ, ତତୋ ୟତ୍ଥାତ୍ଥି ପଦାନମପେକ୍ଖା, ତତ୍ଥ ସମାସାୱଗମୋ, ୟତ୍ର ତୁ ନତ୍ଥି, ତତ୍ର ନ ଭୱତୀତ୍ୟନୁପଦିଟ୍ଠୋ ୱିସୟୱିଭାଗୋ ଞାୟତେତି ଭାୱୋ, ବାଲେ ଅବୁଧେତୁ ନିସ୍ସାୟ ୱିଚିତ୍ତୋ ସମାସୱିଧାନଲୋପାଦିନାନେକପ୍ପକାରୋ ପଟିପତ୍ତିୟା ସାଧୁସଦ୍ଦପରିଜାନନତ୍ଥମୁପାୟୋ ସମ୍ଭୱତି, ପରମତ୍ଥତୋ ତୁ ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ [ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ] ୱାକ୍ୟସମାସାନଂ ଭେଦୋ, ନ ହି ୱାକ୍ୟେ ଦିଟ୍ଠପଦାନି ସମାସେ ସନ୍ତି, ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ–

ବାଲେ ନିସ୍ସାୟୁପାୟୋ-ୟଂ, ୱିଚିତ୍ତୋ ପଟିପତ୍ତିୟା ।

ଭେଦୋ ୱାକ୍ୟସମାସାନଂ, ଚ୍ଚନ୍ତଂ [ଞ୍ଞତ୍ତଂ (ପୋତ୍ଥକେ)] ସଦ୍ଦନ୍ତରଂ ୟତୋତି ॥

ଅତୋୟେୱାତି ୟତୋ ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପିୟସ୍ସୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋତେନ ସହ ତଦେକତ୍ଥମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ନାନିଟ୍ଠଂ କିଞ୍ଚିପୀହ ହୋତି, ଅତୋୟେୱ ହେତୁତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟପେକ୍ଖା ସାମତ୍ଥିୟପରିଗ୍ଗହାୟେତି ପଦାନମଞ୍ଞୋଞ୍ଞାକଙ୍ଖା ବ୍ୟପେକ୍ଖା, ସାୱ ସା ମତ୍ଥିୟଂ, ତସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହାୟ । ସମତ୍ଥୱଚନଂ ନ କତନ୍ତି ପାଣିନିୟେହି ୱିୟ ‘‘ସମତ୍ଥୋ ପଦୱିଧୀ’’ତି (ପା, ୨-୧-୧) ସମତ୍ଥୱଚନଂ ନ କତଂ । ସମତ୍ଥୋ ପଦ ୱିଧୀତି ପରିଭାସାୟମୟମତ୍ଥୋ ‘‘ୱିଧୀୟତେ [ୱିଧୀୟତୀତି (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱିଧି, ପଦାନଂ ୱିଧି ପଦୱିଧିସମାସାଦି, ୟୋକୋଚୀହ ସତ୍ଥେ ପଦୱିଧି,ସୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଗ୍ଗହ ୱାକ୍ୟତ୍ଥାଭିଧାନେ (ସତ୍ତି) ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି, ତାଦିସପରିଭାସାୟ ବ୍ୟାପାରତୋ ତେସଂ ‘ପସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତ ଗାମଂ, ଗତୋ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ ଗୁରୁକୁଲଂ’ ତ୍ୟାଦୋ ନାନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତି, ସାମତ୍ଥିୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱିଧାତ୍ୟୁପଗମ୍ୟତେ ୱାକ୍ୟେ ବ୍ୟପେକ୍ଖାୱୁତ୍ତିୟମେକତ୍ଥୀଭାୱୋ ଚେତି [ୱୁତ୍ତିୟମେକତ୍ଥୀଭାୱୋ ୱାକ୍ୟେ ବ୍ୟପେକ୍ଖାଚେତି (ପୋତ୍ଥକେ)]। ତତ୍ଥ ପଠମସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହଂ ୱଚନମନ୍ତରେନ ପଟିପାଦିୟ ଦୁତିୟସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହମିଦାନି ୱଚନେନ ପଟିପାଦୟମାହ- ‘ଏକତ୍ଥୀ ଭାୱୋ’ଚ୍ଚାଦି, ଏକତ୍ଥୀଭାୱୋ ଭିନ୍ନତ୍ଥାନଂ ସାଧାରଣତ୍ଥତାୱସେନ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ, ୱାକ୍ୟେ ହି ସାଧାରଣତ୍ଥତା ନତ୍ଥି ଭିନ୍ନତ୍ଥତ୍ତା, ଅତୋୟେୱେତ୍ଥ ଭେଦନିବନ୍ଧନା ଛଟ୍ଠ୍ୟୁପଜାୟତେ ‘ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ’ତି, ୱୁତ୍ତିୟନ୍ତୂଭୟପଦବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ଥାଭିଧାନତୋ ସାଧାରଣତ୍ଥତା ଭୱତି, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ସମାସେ ୱିସେସନଂ ୱିସେସ୍ସମନୁପୱୀସତି ଏକୀଭୱତି ୱିସେସନଂ, ୱାକ୍ୟେ ତୁ ୱିସେସନଂ ୱିସେସ୍ସତୋ ୱିସୁଂୟେୱା ୱତିଟ୍ଠତେ’’ତି । ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସସ୍ସ ତୁ ପଦାନଂ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସାଭାୱେପି ସକଲପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତା ‘ରଞ୍ଞୋ ଗୋ ଚ ଅସ୍ସୋ ଚ ପୁରିସୋ ଚା’ତି ୱାକ୍ୟତୋ ‘ରଞ୍ଞୋ ଗୱାସ୍ସ ପୁରିସା’ତି ସମାସସ୍ସ ୱିସେସୋ ଏକତ୍ଥୀ ଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ଭୱତ୍ୟେୱ, ତଥାହି ତତ୍ଥ ୱାକ୍ୟେ ଭିନ୍ନତ୍ଥନିବନ୍ଧନ ସମୁଚ୍ଚୟପଟିପାଦନାୟ ଚସଦ୍ଦୋ ପୟୁଜ୍ଜତେ, ସମାସେ ତୁ ନପ୍ପୟୁଜ୍ଜତେ, ଏକତ୍ଥ ୱଚନେନେୱାତି ‘‘ସ୍ୟାଦିସ୍ୟାଦିନେକତ୍ଥ’’ ତ୍ୟେକତ୍ଥୱଚନେନେୱ, ଏକତ୍ତୀଭାୱୋୟେୱ ଭୱତୀତି ସେସୋ, ଏୱକାରୋ ନ ୱାକ୍ୟେ ତଥାହି ଦୀପେତି । ୱାକ୍ୟେ କଥନ୍ତି ଆହ- ୱାକ୍ୟେ’ତିଆଦି ।

ୱାକ୍ୟେତି ୱିଗ୍ଗହୱାକ୍ୟେ, ୱିସେସେନ ଗୟ୍ହତି ଞାୟତ୍ୟନେନେତି ୱିଗ୍ଗ- ହୋ, ସୋ ଚ ତଂ ୱାକ୍ୟଂ ଚେତି ୱିଗ୍ଗହୱାକ୍ୟଂ, ୱିସେସେନ ୱା ଗହଣଂ ୱିଗ୍ଗହୋ, ତଦତ୍ଥଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱିଗ୍ଗହୱାକ୍ୟଂ, ତସ୍ମିଂ, କାୟଂ ବ୍ୟାପେକ୍ଖାତି ଆହ-‘ଭେଦାଦିଲକ୍ଖଣା’ତି, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଂସଗ୍ଗ ଭେଦ ସଂସଗ୍ଗାନଞ୍ଚ ଗହଣଂ ।

ତତ୍ଥ ସାନ୍ତରେହି ସାମ୍ୟନ୍ତରେହି ଚ ବ୍ୟାୱୁତ୍ତି ଛେଦୋ, ସଂୱିସେସ ସାମିୱିସେସାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସଂସଗ୍ଗୋ, ତଦାହ- ‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦିନା, ଭେଦକୋ ବ୍ୟାୱତ୍ତକୋ, ଅତ୍ଥଗହିତୋତି କାରଣୱସେନ ଭେଦୱାଦିନା ଗହିତୋ, ୟଦେଚ୍ଚାଦିନା ସଂସଗ୍ଗୱାଦିନୋ-ଧିପ୍ପାୟମାହ ୟଦା ତୂଭୟମ୍ପିଚ୍ଚାଦିନା ଉଭୟୱାଦିନୋ, ଅଭିମତୋତି ‘‘ପାକ୍କଡାରାସମାସୋ’’ଚ୍ଚନେନ (୨-୧-୩) ପାଣିନିନା ଇଚ୍ଛିତୋ । ପାକ୍କଡାରାତି ‘‘କଡାରା କମ୍ମଧାରୟେ’’ଚ୍ଚନେନ (୨-୨-୩୮) କଡାରାସଂସଦ୍ଦନା ପଗେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘ପୁଥ ଭିନ୍ନୋ ଅତ୍ଥୋ ୟେସଂ ପଦାନଂ ତାନି ପୁଥଗତ୍ଥାନି, ୱାକ୍ୟେ ହି ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ତେତ୍ଥ ରାଜସଦ୍ଦୋ ରାଜତ୍ଥମେୱ ୱଦତି, ପୁରିସସଦ୍ଦୋ ପୁରିସତ୍ଥମେୱ, ୱୁତ୍ତିୟନ୍ତୁ ରାଜପୁରିସୋତେତ୍ଥ ରାଜସଦ୍ଦୋପି ପୁରିସତ୍ଥମେୱ ୱଦତୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନମେକତ୍ଥୀଭାୱୋ ଭୱତି, ଅଞ୍ଞୋୟେୱାୱୟୱତ୍ଥାନ୍ୱିତୋ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋ ପାତୁଭୱତୀତି ତଦପେକ୍ଖାୟ ଚେକତ୍ଥୀଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ଜହମାନସକତ୍ଥୱୁତ୍ତିମଭ୍ୟୁପଗମ୍ମ ୱୁତ୍ତଂ- ‘ୱିସେସନସ୍ସ ସକତ୍ଥ ପରିଚ୍ଚାଗେନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅତୋୟେୱ ପରୋ ଚୋଦେସ୍ସତି ‘ନନୁ ଚେ’ଚ୍ଚାଦିନା । ଏକତ୍ଥୀଭୱନଂ ସମସନନ୍ତି ଇମିନା ଏକତ୍ଥନ୍ତି ସମାସୋତି ନାତ୍ଥନ୍ତରନ୍ତି ଦୀପେତି ।

ଜହମାନାନି ପଦାନି ସକତ୍ଥଂ ୟସ୍ସଂ (ସା) ତଥା ୱୁତ୍ତା, ନାଚ୍ଚନ୍ତାୟ ଜୟାତୀତି ଏୱମ୍ମଞ୍ଞତେ ‘‘ପରିଚ୍ଚାଗମତ୍ତମଭିସନ୍ଧାୟ ଜହମାନସକତ୍ଥଂତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ନ ତୁ ସବ୍ବଥା ପରିଚ୍ଚାଗୋପରୋପକାରାୟ ତସ୍ସୋପାଦାନତୋ, ସବ୍ବଥା ଚ ସକତ୍ଥପରିଚ୍ଚାଗେ ପରୋପକାରାସମ୍ପାଦନତୋ-ନୁପାଦାନମେୱ ପୟୋଜନାଭାୱା ତସ୍ସ ସିୟା’’ତି, ଥପତି ୱଡ୍ଢତୀ । ଅତ୍ଥନ୍ତି ରାଜସଦ୍ଦୱାଚ୍ଚଂ । ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିଚ୍ଚାଗେପି ନ ଦୋସୋ… ୱାକ୍ୟେ ଦିଟ୍ଠସ୍ସୁପସଜ୍ଜନସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟଂ ସୋୟେୱାୟନ୍ତ୍ୟନ୍ୱୟାୱସାୟତୋ ତଦତ୍ଥାୱ ଗତିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ଅଥ ୱେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ସୋୟେୱାୟନ୍ତ୍ୟଜ୍ଝୱସାୟୋ-ନ୍ୱୟୋ, ସୋୟେୱାୟଂ ରାଜସଦ୍ଦୋ ୟୋ ୱାକ୍ୟତାଲେ ଦିଟ୍ଠୋତି ୱୋହାରୀନମେକତ୍ତାୱସାୟେନାସତ୍ୟପି (ରାଜସଦ୍ଦସ୍ସ)ତ୍ଥେ ପୁରିସସ୍ସ ୱିସେସନମ୍ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭାୱୋ, ଏତ୍ଥେୱ ଦିଟ୍ଠନ୍ତମାହ- ‘ୟଥେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୨. ଅସଂ

ଅବ୍ୟୟନ୍ତି ୟଦଞ୍ଞେସଂ ପସିଦ୍ଧନ୍ତି ଲିଙ୍ଗୱଚନଭେଦେପି ବ୍ୟୟରହିତତ୍ତା ଉପସଗ୍ଗନିପାତାନଂ ପରେହି ଅବ୍ୟୟସଞ୍ଞାକରଣତୋ ଅବ୍ୟୟନ୍ତି ପରେସଂ ପସିଦ୍ଧଂ, ତେସନ୍ତ୍ୱୟଂ ସମାସୋ ଅବ୍ୟୟତ୍ଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା ଅନବ୍ୟୟଂ ଅବ୍ୟୟମ୍ଭୱତୀତି ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ ପସିଦ୍ଧୋ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟସ୍ସ ସୁତତ୍ତା ତସ୍ସେୱ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥାଦୟୋ ୱିସୟଭାୱେନ ୱିସେସନାନୀତି ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତ୍ୟାହ- ‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେ’ଚ୍ଚାଦି, ଇମିନା ନେମେସମାସତ୍ଥାତି ଦୀପେତି ।

ତାୱସଦ୍ଦସ୍ସ କମୱୁତ୍ତିୟଂ ୟୋ-ତ୍ଥୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ ତମାହ- ‘ୱିଭତ୍ୟ’ଚ୍ଚାଦି, ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେ ଉଦାହରିତ୍ୱାତି ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥୱିସୟେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସାସଙ୍ଖ୍ୟସ୍ସ ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦେନ ସମାସମଧିତ୍ଥୀତି ଉୱାହରିତ୍ୱା, ନିଚ୍ଚୟମାସାନ ମୱିଗ୍ଗହୋ, ଅସକପଦୱିଗ୍ଗହୋ ୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞଥା ଅନିଚ୍ଚତାପତ୍ତୀତ୍ୟାହ- ‘ନିଚ୍ଚସମାସତ୍ତା’ଇଚ୍ଚାଦି ।

ଅସକପଦେନ ଅନତ୍ତନିୟପଦେନ ଅଞ୍ଞପଦେନ ୱିଗ୍ଗହୋ ଅସକପଦୱିଗ୍ଗହୋ, ତେନ, ଏତ୍ଥ ହି ୟଥା କୁମ୍ଭସ୍ସ ସମୀପଂତ୍ୟଞ୍ଞପଦୱାକ୍ୟେ ସମୀପ ସଦ୍ଦେନୁପସଦ୍ଦୱଚନୀୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପସଦ୍ଦୋ ନପ୍ପୟୁଜ୍ଜତେ, ୟଥା ଇତ୍ଥୀ ସୂତି ଏତ୍ଥାଧିସଦ୍ଦୱଚନୀୟସ୍ସା (ଧା)ରତ୍ଥସ୍ସ ସତ୍ତମିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନାଧିସଦ୍ଦୋତି ‘ଇତ୍ଥୀସୂ’ତି ଅଞ୍ଞପଦୱାକ୍ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, କଥାପୱତ୍ତାତି ତ୍ୱାଧେୟ୍ୟୋ ପଦସ୍ସନଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥୋନ୍ନେୟଂ, ଅସକପଦୱିଗ୍ଗହେନାତ୍ଥୋୱ ୱୁତ୍ତୋ,

ଅଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ପୁରତୋୱଟ୍ଠିତସ୍ସାଧାରେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ତଂସମାନାଧିକରଣେନ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତେନିତ୍ଥିସଦ୍ଦେନ ସହ ସମାସୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଅଧିସଦ୍ଦୋ’ଚ୍ଚାଦି ।

ସ୍ୟାଦିଲୋପୋତି ଅଧିସଦ୍ଦତୋ ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦତୋ ଚ ପରେସଂ ସତ୍ତମୀ ବହୁୱଚନାନଂ ଲୋପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତ (ଭାୱ) ସମ୍ପତ୍ତୀତି ସରୀରସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ସରୀରଂ ଅତ୍ଥୋତି ଆହ- ‘ବ୍ରହ୍ମଂ ସରୀରନ୍ତି, କତ୍ଥଚୀ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତାୱାସଙ୍ଖ୍ୟସମାସସ୍ସ ‘ସମ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମ’ନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ସମାସୱିଭତ୍ତିୟାତି ସମାସତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୱିଭତ୍ତିୟା, ସକଲୋ ପଦେସସକଲୋ, ପରିଗ୍ଗହାପେକ୍ଖାତି ଅଭ୍ୟୁପଗମାପେକ୍ଖାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଭ୍ୟୁପଗମେପି ହି ପରିଗ୍ଗହସଦ୍ଦୋ–

ସପଥେ ପରିୱାରେ ଚ, ମୂଲାଭ୍ୟୁପଗମେସୁ ଚ ।

ରୱିମ୍ହି ରାହୁଗହିତେ, ଦାରେସୁ ଚ ପରିଗ୍ଗହୋ’’ତି ନିଘଣ୍ଟୁ ॥

ସକଲସ୍ସ ଭାୱୋ ସାକଲ୍ୟଂ-ସକଲସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ, ତମ୍ପନ ନିସ୍ସେସ [ମତନିସ୍ସେସ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଗ୍ଗହଣା ପୁଥୁ ଭୱତୀତ୍ୟାହ- ‘ଅସେସଗ୍ଗହଣ’ନ୍ତି, ତିଣାନଂ ସାକଲ୍ୟନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ତିଣସଦ୍ଦେନ ହି ତିଣସହିତାନି ଗହିତାନି, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି ବ୍ୟତିରେକନୟେ- ‘ତଂ ସବ୍ବଂ ତିଣସହିତମଜ୍ଝୋ- ହରତୀ’ତି, ସତିଣମଜ୍ଝୋହରତୀତେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟତ୍ଥ ମାହ-‘ୟାୱା’ତିଆଦି ।

ତିଣସଦ୍ଦୋ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ସେସା-ନଜ୍ଝୋହାରିୟାନଂ, ତେନାହ ‘ତିଣାଦିକମ୍ପୀ’ତି । ପରିଗ୍ଗହାପେକ୍ଖାୟନ୍ତଭୂତସ୍ସ ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ଅବ୍ୟୟଂ ୱିଭତ୍ତିସମୀପା’’ଦିସୁତ୍ତେ ‘ସାଗ୍ୟଧୀତେ’ତି ନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥମନ୍ତୱଚନ ମୁଦାହତମ୍ପାଣିନିନା, ତମ୍ପି ସାକଲ୍ୟେୟେୱାହରିତୁଂ [ସାକଲ୍ଲେନୋଦାହରିତୁଂ] ସାଗ୍ୟଧୀତେତ୍ୟୂଦାହଟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତତୋ’ତ୍ୟାଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତୋତି ୟତୋ ସକଲସକଲେ ନ ୱତ୍ତତି, ପରିଗ୍ଗହାପେକ୍ଖାୟ ସମତ୍ତିୟା ଅନ୍ତତୋ ସକାସା ସାକଲ୍ୟଂ ନ ଭିଜ୍ଜତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସମତ୍ଥିୟମ୍ପି ଅନ୍ତେ ଉଦାହରଣନ୍ତି ସେସୋ ।

ଅଗ୍ଗିପରିୟନ୍ତନ୍ତି ଅଗ୍ଗିଅତ୍ଥୋ ଗନ୍ଥୋ ତାଦତ୍ଥିୟା ଅଗ୍ଗି, ସୋପରିୟନ୍ତୋ-ସ୍ସ ଅଜ୍ଝେୟସ୍ସାତି ଅଗ୍ଗିପରିୟନ୍ତଂ, ୟତ୍ତକସ୍ସାଜ୍ଝେୟସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହୋ, ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗି ପରିୟନ୍ତୋ, ଅଗ୍ଗିନା ପରିୟନ୍ତଭୂତେନ ସହିତୋ ସକଲୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଅଗ୍ଗିନୋ ସାକଲ୍ୟନ୍ତି ୱା ।

ସଦ୍ଦିକାନନ୍ତି ବ୍ୟାକରଣଞ୍ଞୂନଂ । ଅତ୍ଥାଭାୱେଇତ୍ୟତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ଇତରେତରାଭାୱେ ଧମ୍ମାଭାୱେ ଚ ମା ସିୟାତି, ଅତୋୟେୱ ଚୋଚ୍ଚତେ ‘ଅଥେତରେତରାଭାୱେ’ଇଚ୍ଚାଦି, ଇତରସ୍ମିଂ ଇତରସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଇତରେତରାଭାୱୋ, ଗୋ ଅସ୍ସୋ ନ ଭୱତୀତି ହି ଅତ୍ଥନ୍ତରତ୍ତଂ ନିସେଧୀୟତେ, ନ ୱତ୍ଥୁଭାୱୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଭୱତୀତ୍ୟତ୍ରପିବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ତଧମ୍ମୋ ନିସେଧୀୟତେ, ନ ୱତ୍ଥୁଭାୱୋ, ପରତ୍ତାତିଆଦିନା ୱିପ୍ପଟିସେଧ ୱିସୟମାହ ।

ଅତିକ୍କମାଭାୱେତୀ ଏତ୍ଥ ଅତିକ୍କମାତି ପଞ୍ଚମିୟା ଅସମାସନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ- ‘ଅତିକ୍କମା’ତି, ନ ପନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଛାତି ଇମିନା ଅତିକ୍କମାଭାୱୋ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଅଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ନିତ୍ତିଣନ୍ତି ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନୋ-ସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ । ସମ୍ପତିସଦ୍ଦସ୍ସ ସାମଞ୍ଞୱଚନତ୍ତେପି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ କାଲଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଉପଭୋଗସ୍ସେ’’ଚ୍ଚାଦି, ଉପଭୋଗୋ କମ୍ମସାଧନୋ ଲହୁପାୱୁରଣସ୍ସ ନାୟମୁପଭୋଗକାଲୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ, (ଅତି) ଲହୁପାୱୁରଣନ୍ତି ରୂପସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଲହୁପାୱୁରଣସ୍ସାତିଆଦି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟୋଗ୍ଗଂ ରୂପନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହେ ଅନୁରୂପଂ, ନନୁ ଚାତ୍ର ନିଚ୍ଚସମାସତ୍ତାସପଦୱିଗ୍ଗହେନ ଭୱିତବ୍ବଂତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ୱିଚ୍ଛାୟ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଅନୁସଦ୍ଦେନ ହି ୟୋଗେ ୱିଚ୍ଛାୟଂ ‘‘ଅନୁନା’’ତି (୨-୧୦) ଦୁତିୟା ୱିଧୀୟତେ, ୱାକ୍ୟେୟେୱାସ୍ସ ଚ ପୟୋଗୋ ନାଞ୍ଞତ୍ରେତି ୱାକ୍ୟମ୍ପି ଭୱତୀତି ମଞ୍ଞତେ । ସକିଖୀତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅକାଲେ ସକତ୍ଥେ’’ତି (୩-୮୧) ସହସ୍ସ ସୋ ।

ସଦିସୋ କିଖିୟାତି ଏତ୍ଥ କିଖିୟା ପସିଦ୍ଧଭୂତାୟ ସାଧିୟସ୍ସ ସାଧନଭାୱେନ ଗହିତାୟ ସଧମ୍ମତ୍ତେନ କୋଚି ସାଧିୟୋ ସଦିସୋତି ୱୁତ୍ତୋତି କିମିଧ ସଦିସୋ ଅପ୍ପଧାନଂ [ପଧାନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ] ତଥା ସତି ପୁପ୍ପପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନେନାସଙ୍ଖ୍ୟସମାସେନ ସକିଖୀତି ଏତ୍ଥ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ-‘ନନୁଚେ’ତ୍ୟାଦି, କିଖିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ଏତ୍ଥ ପନ ସଦିସତ୍ତସ୍ସ କିଖୀୟା-ପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତାପ୍ପଧାନତ୍ତଂ । ନେତଦତ୍ଥୀତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚୋଦନଂ ପରିହରତି ।

ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ସମାସୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଦେୱଦତ୍ତେନ ସଦିସୋ ୟଥାଦେୱଦତ୍ତନ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ, ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ପନ (ନ) ସମାସୋତି, କିଖୀତି ମକ୍କଟସ୍ସାଭିଧାନଂ । ଜେଟ୍ଠାନୁକ୍କମେନାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅନୁଜେଟ୍ଠନ୍ତି ତତିୟନ୍ତତା ଗମ୍ୟତେ । ଚକ୍କେନ ୟୁଗପଦି ସଚକ୍କଂ ।

୪. ୟାୱାୱଧାରଣେ

ଅମତ୍ତାନଂ ୟତ୍ତକୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୟାୱାମତ୍ତଂ ।

୫. ପୟ୍ୟପାବହିତିରୋ ପୁରେପଚ୍ଛାୱାପଞ୍ଚମ୍ୟା

ପଞ୍ଚମ୍ୟାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ନନୁ ଅୱୁତ୍ତେପି ତସ୍ମିଂ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତେହେୱ ସମାସୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି । ତଥାପିଚ୍ଚାଦିନା ପରିହରତି, ହୋତୁ କାମଂ ‘ପରିପବ୍ବତଂ ୱିଜ୍ଜୋତତେ’ତି ଦୁତିୟାନିସେଧାୟ, ଅଞ୍ଞତ୍ର କଥନ୍ତି ଆହ ‘ଇହ ଚେ’ତ୍ୟାଦି ।

ଆଚତ୍ତାରୋ ୱାତି ଆସଦ୍ଦୋ ୱାକ୍ୟେ, ସରଣେ ୱା, ଗାମୋ ବହି ତିଟ୍ଠତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ପୁରତୋ ଗାମମ୍ପସ୍ସାତି ୱଦନ୍ତୋ ପୁରେତ୍ୟତ୍ଥପ୍ପଘାନୋୟନ୍ନିଦ୍ଦେସୋ, ନସରୂପପ୍ପଧାନୋତି ଦସ୍ସେତି, ଅଭିମୁଖେ ଗାମମ୍ପସ୍ସାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଅୱୁତ୍ତାନମେତାନ୍ୟୁପଲକ୍ଖଣାନି, ତସ୍ମା ‘ତିରୋ ଗାମମ୍ପସ୍ସା’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତିରିୟତୋ ଗାମମ୍ପସ୍ସ, ପଚ୍ଛତୋ ଗାମମ୍ପସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପସଦ୍ଦୟୋଗେ ନିଚ୍ଚପଞ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱିକପ୍ପେନ ସମାସୱିଧାନାୱାଭୱନେନୋଦାହରଣଂ ଦିନ୍ନଂ (ଏତ୍ଥ) ପଞ୍ଚମ୍ୟାତି ପୟୋଜନାଭାୱେପି ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥଂ କରିୟମାନମିହାପ୍ୟତ୍ଥୱନ୍ତଂ ହୋତି ।

୬. ସମୀ

‘‘ଅନୁ ୟଂ ସମୟା’’ତି (୨-୧-୧୫) ଚ ‘‘ୟସ୍ସ ଚାୟାମୋ’’ତି (୨-୧-୧୬) ଚ ପାଣିନିନୋ ୱଚନଦ୍ୱୟଂ, ଅୟମେତେସମତ୍ଥୋ ‘‘ୟସ୍ସ ସମୟା ସମୀପୱାଚୀ ଅନୁସଦ୍ଦୋ, ତେନ ସହ ସମସ୍ସତେତି ଚ, ଅନୁ ୟସ୍ସାୟାମୱାଚୀ, ତେନ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହ ସମସ୍ସତେ’’ତି ଚ । ୱତ୍ଥୁତୋ ତୁ ସାମୀପ୍ୟାୟାମୱନ୍ତାନମନିଦ୍ଦେସେପି ସାମତ୍ଥିୟା ତଦାକ୍ଖେପୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ-‘ସମୀପାୟାମାନ’ମିଚ୍ଚାଦି ।

ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦା ସକତ୍ଥମିୱ ନିୟତପଟିୟୋଗିନମାକ୍ଖପନ୍ତି… ତେନ ୱିନା ତେସଂ ସକତ୍ଥାଭାୱା । ଆୟାମୋ ଦୀଘତା, ‘‘ୟସ୍ସ ସମୀପାୟାମେସ୍ୱନୁ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସୁତ୍ତଦ୍ୱୟମାକ୍ଖେପେନୁପଦିସତି, ୱନସ୍ସ ସାମିପ୍ୟମନୁୱନଂ, ‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୱିଭତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସମୀପ’’ ଇଚ୍ଚେୱ (୩-୨) ସିଦ୍ଧେପୁନ ସମୀପଗ୍ଗହଣଂ ୱିକପ୍ପତ୍ଥଂ, ତେନ ୱନସ୍ସାନୁତି ୱାକ୍ୟେନାପି ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ଗଙ୍ଗାୟ ଆୟାମୋ ଅନୁଗଙ୍ଗଂ, ଭାଗୱୁତ୍ତିକାରୋ ‘‘ଲକ୍ଖଣେନେ’’ତି ୱତ୍ତତେ । ୟସ୍ସାୟାମୱାଚୀ ଅନୁ, ତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ସମସ୍ସତେ ଅନୁଗଙ୍ଗଂ ବାରାଣସୀ, ଗଙ୍ଗାୟ ଲକ୍ଖଣଭୂତାୟ ପସିଦ୍ଧାୟାମଗୁଣାୟ ବାରାଣସୀ ଲକ୍ଖୀୟତେ ୟାୱାୟତାୟାମା ଗଙ୍ଗା ତାୱାୟମ୍ପୀତି ସଭାୱତୋ ତୂପମାନୋପମେୟ୍ୟଭାୱୋ ସମାସେ ପତୀୟତେ ଗଙ୍ଗା ୱିୟ ଦୀଘା’’ତି ଲକ୍ଖିୟଲକ୍ଖଣଭାୱଂ ୱଣ୍ଣେତି । ଏୱଂ ସତି ବାରାଣସୀତି ପଠମା ନୋପପଜ୍ଜତେତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଆହ-‘ଗଙ୍ଗାୟା ମେନ ୟୁତ୍ତା ‘‘ତ୍ୟାଦି । ଅନୁଗଙ୍ଗଂ ବାରାଣସିୟାତି ବାରାଣସିୟା ଗଙ୍ଗାୟାମୋ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭. ତିଟ୍ଠ

ଅକତସମାସାଚାତି ଅନେନ ଇମିନା କତସମାସତଂ ଦୀପେତି, ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଇଦଂନ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସାତ୍ଥପଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘‘ନ୍ତୋକତ୍ତରି ୱତ୍ତମାନେ’’ତିଚ୍ଚାଦି, (୫-୬୪) ଆୟତୀତୀମସ୍ସାତ୍ତପଦଂ ଆୟନ୍ତୀତି, ପୁମ୍ଭାୱାଭାୱୋ ନୀପାତନା, ଅକାରୋ ଚ ନିପାତନା ‘‘ଗୋତ୍ୱ ଚତ୍ଥେ ଚା ଲୋପେ’’ତ୍ୟତ୍ର (୩-୪୬) ‘ନାଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୂ’ତ୍ୟନୁୱତ୍ତନତୋ ।

ଲୂନୟୱାଦୀନମେତ୍ଥ ନିପାତନା କାଲେପି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ, ସଂହଟାୟୱା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ସଂହଟୟୱଂ, ଉମ୍ମତ୍ତଗଙ୍ଗନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟମଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ୱାଧିକାରେପି ନିଚ୍ଚସମାସୋ, ନ ହି ୱାକ୍ୟଂ ସଞ୍ଞାତି, ଆଦିସଦ୍ଦେନ‘ସମସ୍ସ ସୋଭନତ୍ତଂ ସୁସମ’ମିଚ୍ଚାଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ, ପଭାୱନଂ ପକାସନଂ ।

୮. ଓରେ

ଓରଂ ଗଙ୍ଗାୟ, ପାରଂ ୟମୁନାୟାତି ସମାସେ କତେ ନିପାତନା ଏକାରୋ, ତେନେୱ ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘ଏକାରନ୍ତତ୍ତଂ ନିପାତନତୋ’ତି, ୱୁତ୍ତିୱିକପ୍ପନତ୍ଥତୋତି ୱୁତ୍ତିୟା ୱିକପ୍ପୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୧୦. ଅମା

ସୋଚେକତ୍ଥୀଭାୱୋ ୱିସିଟ୍ଠୋ-ଭିମତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ମୁହୁତ୍ତନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଦୁତିୟା, ପାଦିସମାସଂ କତ୍ୱାତି ଆସଦ୍ଦସ୍ସ ହରସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତିସଦ୍ଦେନ [ୱୁତ୍ତିପଦେନ (ପଞ୍ଚିକା)] କିରିୟାଖ୍ୟାପ୍ୟତେତି ଅସତ୍ୟୁପସେଚନାଦିକିରିୟାୟଂ ସଙ୍ଖାରକଂ ସଙ୍ଖାରିୟଂ ୱା ନ ଭୱତି, ଅତ୍ଥିଚେହ ତଦୁଭୟଂ, ତତୋ ତେସଂ ସମ୍ଭୱାୟେୱ ସମାସନ୍ତୋଭୂତକିରିୟା ଗମ୍ୟତେତି ମଞ୍ଞତେ, ତଥାହି ଦଧିଭୋଜନଂତ୍ୟାଦୋ ୱୁତ୍ତେ ଅଧ୍ୟାଦିନୋ ସଙ୍ଖାରକତ୍ତଂ ଭୋଜନାଦିନୋ ଚ ସଙ୍ଖାରିୟତ୍ତଂ ପତୀୟତେ, ନ ଚୋପସେକାଦିମନ୍ତରେନ ସଙ୍ଖାରିୟସଙ୍ଖାରକଭାୱୋ-ତ୍ଥୀତି ସାମତ୍ଥିୟାୟେୱୁପସେକାଦିପ୍ପତୀତି ।

ତଦପେକ୍ଖାୟାତି ଗମ୍ମମାନୋପସେଚନାଦିକିରିୟାପେକ୍ଖାୟ । ପାଣିନିୟେହି ଅତ୍ଥେନ ‘ଏତସ୍ସିଦ’ନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ନିଚ୍ଚସମାସୋ-ଭିମତୋ ସବ୍ବଲିଙ୍ଗତା ଚ, ତଥା ୱଚନାଭାୱମିହ ମନସିକତ୍ୱା ‘କଥ’ମିଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତି ୟଂୱୁତ୍ତଂଚୋଦକୱଚନମାହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟଂୱିୱରତି ‘ଏୱମଞ୍ଞତେ’ଚ୍ଚାଦିନା, ୱିଧାନଂ କତନ୍ତି ଏୱମଞ୍ଞତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତତ୍ଥେଚ୍ଚାଦିନା ଅଞ୍ଞ ପଦତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତୀତ୍ୟେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚସମାସତଂ ସବ୍ବଲିଙ୍ଗତଞ୍ଚ ପଟିପାଦୟତି, ୱାକ୍ୟନିୱତ୍ତିସିଦ୍ଧାୟେୱାତି ।

ଅତ୍ଥସଦ୍ଦେନାୱଗତତ୍ଥତାୟ ଏତସ୍ସାତି ୱତ୍ତୁମୟୁତ୍ତନ୍ତି ‘ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’ତି ୱାକ୍ୟନିୱତ୍ତି ସିଦ୍ଧାୟେୱ, କଥଞ୍ଚିପି ଚତୁତ୍ଥ୍ୟନ୍ତା ଭିନ୍ନତ୍ଥସ୍ସ ସମାସେ କତେପି ତତ୍ଥ ୱିରୋଧମାହ- ‘ଚତୁତ୍ଥ୍ୟନ୍ତସ୍ସେ’ତ୍ୟାଦି ।

ୱଚନମ୍ପୀତି ‘‘ଅତ୍ଥେନ ନିଚ୍ଚସମାସୋ ସବ୍ବଲିଙ୍ଗତାଚ’’ଇତି (୩-୧-୩୬) ୱାକ୍ୟକାରେନ ପତିଟ୍ଠିତୱଚନମ୍ପି, ପାଣିନୀୟାନଂ ‘ଏତସ୍ସ ଇଦ’ନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ସମାସେ କତେ ୟୋ-ତ୍ଥୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥସମାସେପି ସୋୟେୱତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତି ‘ୟୋ’ ଇଚ୍ଚାଦିନା, ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନନିମିତ୍ତଂ ୱାୟାମୋଚ୍ଚାଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ… ତଂନିମିତ୍ତତ୍ତା ୱାୟାମାଦୀନଂ, ତେସଂ କଥାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତେସଂ ୱାୟାମାଦୀନନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ… ୱାୟାମୋତ୍ୟାଦିନା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୋ ଚ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ହୋତେୱ, ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ଏତସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ୱାକ୍ୟେ ଅତ୍ଥେନ ସମାସେ ସବ୍ବଲିଙ୍ଗତା ଚ ‘ଏତଦତ୍ଥୋ ଏତଦତ୍ଥା ଏତଦତ୍ଥ’ନ୍ତି ୱାୟାମାଦୟୋ ଚ ସମାସତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, ଏତଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନମତ୍ଥୋ ପୟୋଜନମେତସ୍ସ ଏତିସ୍ସା ଏତସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେପି ଏସଂ ପଦାନଂ ସୋୟେୱତ୍ଥୋତି ନାତ୍ଥଭେଦୋ’’ତି ।

ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାନି ଖୋ ଆନନ୍ଦଂ କୁସଲାନି, ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ…ପେ॰… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ଏତଦତ୍ଥୋ ୱାୟାମୋ ଏତଦତ୍ଥା କଥା ଏତଦତ୍ଥା ମନ୍ତନା ଏତଦତ୍ଥଂ ସୋତାୱଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି (ତିକଙ୍ଗୁତ୍ତର, ଆନନ୍ଦୱଗ୍ଗ) ପାଳିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପାଣିନିୟେହି ‘‘କତ୍ତୁକରଣେ କିତନ୍ତେନ ବହୁଲ’’ନ୍ତି (୨-୧-୩୨) କିତନ୍ତେନ ତତିୟାସମାସୱିଧାନା ତତ୍ଥେୱ ବହୁଲଗ୍ଗହଣେନ ‘ଗାମନିଗ୍ଗତା’ଦୀସୁ ସମାସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନେତ୍ଥାନ୍ତୋଦାହରଣାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମଧିକତ୍ତଂ, ସମାସାଭାୱୋ-ଭିମତୋତି ପାଣିନୀୟେହି ‘‘ପୂରଣଗୁଣସୁହିତତ୍ଥସଦବ୍ୟୟତବ୍ବସମାନାଧିକରଣେନେ’’ତି (୨-୨-୧୧) ସୁତ୍ତେ ଗୁଣ ଇତିୱଚନେନାଭିମତୋ, ସଦିତି ସଞ୍ଞା ତେସଂ ନ୍ତମାନାନଂ ।

ସୋ କଥନ୍ତି ଇହ ‘ଭାୱତିତ୍ତତ୍ଥେହୀ’ତି ଭାୱପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତେନେୱ ସମାସପଟିସେଧୱିଧାନା ‘ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସୁକ୍କା’ ଇଚ୍ଚାଦୋ ସୋ ସମା ସପ୍ପଟିସେଧୋ କଥଂ ସିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗୁଣତ୍ତନିୟେୱାତି ଗୁଣସଭାୱେ ଏୱ, ଅଭିମତୋତି ୱାତ୍ତିକକାରସ୍ସାଭିମତୋ ‘‘ତଦୱଟ୍ଠେହି ଚ ଗୁଣେହୀ’’ତି, ତସଦ୍ଦେନାସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ପରାମାସୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗୁଣେ ଅୱତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ତଦୱଟ୍ଠା, ଗୁଣେୟେୱ ଗୁଣାତିଟ୍ଠନ୍ତି ନ କଦାଚିପି ସୋୟମିତ୍ୟଭେଦା ଦବ୍ବୱୁତ୍ତୟୋ ସୁକ୍କାଦୟୋ ୱିୟ ତେ ତଦୱଟ୍ଠା ଗୁଣା ଗନ୍ଧାଦୟୋ, ତଦୱଟ୍ଠିତେହି ଗୁଣେହି ଛଟ୍ଠୀ ସମସ୍ସତେତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆଭିମତୋତି ‘‘ପୂରଣା’’ଦିସୁତ୍ତେ ଅବ୍ୟୟଗ୍ଗହଣେନ, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସାତି ଛଟ୍ଠିୟା ଗୁରୁମ୍ହି ସାପେକ୍ଖତ୍ତେପି ଗୁରୁସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦତ୍ତା ସକତ୍ଥେ [ୱାକ୍ୟେ] ୱିୟ ୱୁତ୍ତିୟଂ ବ୍ୟପେକ୍ଖା-ୟାହାନିତୋ ୱୁତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ ୱଚନନ୍ତରେନ ସାଧେତୁମାହ- ‘ତଥାଚାହୂ’ତି ।

ସାତ୍ଥେୱାତି ସକତ୍ଥେ ୱିୟ, ଅସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦସ୍ସ, ସାମତ୍ଥିୟଂ ଗମକତ୍ତଞ୍ଚତ୍ଥୀତି ପଦାନମଞ୍ଞୋଞ୍ଞାପେକ୍ଖାଲକ୍ଖଣଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ ସାମତ୍ଥିୟାଭାୱେପି ୱିଗ୍ଗହୱାକ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ଗମକତ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଗୁରୁନୋ କୁଲଂ ଦାସସ୍ସ ଭରିୟାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଅଥାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଉଚ୍ଚେ’ଇଚ୍ଚାଦୋ ସାମତ୍ଥିୟଂ ଗମକତ୍ତଂ ୱା ନତ୍ଥୀତି କୁତୋ-ୱସିତଂ, ୟେନ ତଦାଭାୱାତ୍ର ସମାସାଭାୱୋ ୱଣ୍ଣୀୟତେଚ୍ଚାହ-‘ସାମତ୍ଥ୍ୟାଦିନୋତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି ।

ସମାସାଭାୱୋ-ଭିମତୋତି ‘‘ପୂରଣା’’ଦିସୁତ୍ତେ ସମାନାଧିକରସ୍ସାପି ଉପାଦାନତୋ । ସେହୀତି ଅତ୍ତନିୟେହି, ନାଭିମତୋତି ‘‘ଚୟୁତ୍ତେହି ସେହି ଅସମାସିତେହି ଛଟ୍ଠୀସମାସପ୍ପଟିସେଧୋୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ (ୱା) ତ୍ୟନେନ, ପୁଥଗତ୍ଥତାୟ [ଭିନ୍ନତ୍ଥତାୟଂ-ୱୁତ୍ତି] ମିଚ୍ଚସ୍ସୱିୱରଣଂ ଗୱାଦୀନମସମାସେତି, ଏୱମସ୍ସାଦୀନଂ ସମାସେନାଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୟୋଗୀନନ୍ତି ଇତରୀତରୟୋଗୀନଂ, ଅନେନେତରେତରୟୋଗଚତ୍ଥସମାସଂ ୱଦତି । ୱୁତ୍ତିହୋତୀତ୍ୟସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ ଭୱତୀତି, ଏକତ୍ଥୀଭାୱେଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ଗୱାଦୀନଞ୍ଚ ଚତ୍ଥସମାସେ ସତୀତି ।

ରୁଳ୍ହିତ୍ତାତି ସମାସସ୍ସେୱ କୀଳାୱାଚକତ୍ତେନ ଜୀୱିକାୟ ଚ ପଚ୍ଚାୟ କତ୍ତେନ ପସିଦ୍ଧତ୍ତା, ନ ୱାକ୍ୟସ୍ସାତି ‘ଉଦ୍ଦାଲପୁପ୍ଫଭଞ୍ଜିକା’ତ୍ୟାଦୋ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ନିଚ୍ଚସମାସୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ତତ୍ର କିଂ ୱଚନେନେତି ମଞ୍ଞତେ, ସରସି ରୁଳ୍ହନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

ଅୟମ୍ପନ ଅମାଦିସମାସୋ କମ୍ମଧାରୟଦିଗୁସମାସାତି ସବ୍ବେପି ପରେସଂ ତପ୍ପୁରିସସଦିସତ୍ତା ତପ୍ପୁରିସା, ୟଥା ହି ତସ୍ସ ପୁରିସୋ ତପ୍ପୁରିସୋତି ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନୋ, ତଥା ତେ ସିୟୁଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟାପୁବ୍ବତ୍ତ ନପୁଂସକତ୍ତସଙ୍ଖାତେହି ଦ୍ୱୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତିଦିଗୁ ।

୧୧. ୱିସେ

କିନ୍ତଂ ୱିସେସନ ମିଚ୍ଛାହ-‘ୟମି’ଚ୍ଚାଦି, ୟଂ ଅୱତ୍ଥାପୟତି ତଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କିନ୍ତଂ ୱିସେସ୍ସମିଚ୍ଚାହ-‘ୟଦନେକେ’ଚ୍ଚାଦି, ୟଂ ଅୱତ୍ଥା ପୀୟତେ ତମଭିଧୀୟତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନନ୍ୱେକତ୍ଥେନେତ୍ୟୁଚ୍ଚମାନେ ୱିସେସ୍ସେନେତି କଥମୱଗମ୍ୟତେ, ୟତୋ ଏୱଂ ୱିୱରିତୱା ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି ।

ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦତ୍ତାତି ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦା ସକତ୍ଥମିୱ ନିୟତମ୍ପଟି-ୟୋଗିନମାକ୍ଖିପନ୍ତି… ତେନ ୱିନା ତେସଂ ସକତ୍ଥସ୍ସାସମ୍ଭୱାତି, ୱିୱରିତୱାତି ୱିୱରିତ୍ଥ, ଏକତ୍ଥେନେତୀମସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣେନ ସହ ସମାସୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ସାଜ୍ଝାହାରୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅତ୍ଥସଦ୍ଦସ୍ସାନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱିସେସେତି ‘ଅତ୍ଥୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ’ତି । କଥଂ ତେନତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତ୍ୟାହ- ‘ଅଧିକରୀୟତି’ଚ୍ଚାଦି ।

ୱିସେସ୍ସସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତଞ୍ଚ ୱିସେସନାପେକ୍ଖନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିସେସ୍ସସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସନେନ ସହ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତଂ ୱିସେସନ ସଦ୍ଦାପେକ୍ଖନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ- ‘ସମ୍ବନ୍ଧା’ତି, ଅଧିକରଣସ୍ସ ସମାନତ୍ତଂ ନାମ ଭିନ୍ନାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ଭୱତି, ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧମନ୍ତରେନ ନ ହୋନ୍ତୀ [ହୋତି (ପୋତ୍ଥକେ)] ତି ୱିସେସନୱିସେସ୍ସାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାୟତେ, ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାତା ତସ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଦ୍ଦବ୍ୟତିରେକେନ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥାନଂ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ହି ‘ନୀଲମୁପ୍ପଲ’ନ୍ତି ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନି ସନ୍ନିହିତାନି ନୀଲନ୍ତି ନୀଲତ୍ତଂ ଗୁଣସାମଞ୍ଞଂ, ନୀଲୋ ଗୁଣୋ, ତଦାଧାରୋ ଦବ୍ବନ୍ତି ତୀଣି, ଉପ୍ପଲନ୍ତି ଉପ୍ପଲତ୍ତଂ ଉପ୍ପଲଜାତି, ଦବ୍ବଞ୍ଚ ତନ୍ନିସ୍ସୟୋତି ଦ୍ୱେ ।

ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଲଜାତି ଗୁଣଜାତୀନଂ [ନୀଲଜାତିଉପ୍ପଲଜାଭଧନଂ (କାତନ୍ତଟୀକା)] ତାୱ ନ ସମ୍ଭୱତି ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱୋ ଜାତିୟା ନିଗ୍ଗୁଣତ୍ତା, ନୀଲତ୍ତସ୍ସ ଚ ନୀଲଗୁଣେ ସମୱାୟିନୋ, ଉପ୍ପଲତ୍ତସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପଲଦବ୍ବେ ସମୱାୟିନୋ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ଉପ୍ପଲଜାତିୟା ନୀଲସ୍ସ ଚ ଗୁଣସ୍ସ ଅତ୍ଥି ସମାନାଧିକରଣତ୍ତଂ… ନୀଲ ମୁପ୍ପଲନ୍ତି ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଲଜାତିନୀଲଗୁଣାନମେକମଧି କରଣଂନିସ୍ସୟୋତି, ୱିସେସନ ୱିସେସ୍ସଭାୱୋ ତୁ ନତ୍ଥି ଜାତିୟା ଅନୀଲତ୍ତା, ଗୁଣଦବ୍ବାନନ୍ତୁ ସମ୍ଭୱତିୱିସେସନୱିସେସ୍ସତ୍ତଂ ଦବ୍ବସ୍ସାନେକଗୁଣତ୍ତା, ସମାନନ୍ତୁ ତେସମ୍ପରମଧିକରଣଂ ତତିୟଂ ନତ୍ଥି, ୟେନ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତଂ ସିୟା, ଏୱଂ ନୀଲଦବ୍ବ ଉପ୍ପଲଦବ୍ବାନମ୍ପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିହାରେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତାନଂ ନ ୱିସେସନ ୱିସେସ୍ସଭାୱୋ, ନାପି ସମାନାଧିକରଣତ୍ତଂ, କସ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାସମ୍ବନ୍ଧତୋ ଅପେକ୍ଖାଭାୱତୋ, ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖତୋ ପନ ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ସଦ୍ଦାନମେୱ ସାମାନାଧିକରଣ୍ୟଂ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତେନେୱାହ-‘ଅତୋୟେୱେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଅତୋୟେୱାତି ୟତୋ ୱିସେସ୍ସସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତଂ ୱିସେସନାପେକ୍ଖଂ, ଅତୋୟେୱ ହେତୁତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଭିନ୍ନନିମିତ୍ତପ୍ପ ୟୁତ୍ତାନମେୱାତି ସାମଞ୍ଞେନ ନୀଲଗୁଣାଧାରେ ଦବ୍ବେ ଗୁଣେୟେୱ ୱା ନୀଲସଦ୍ଦସ୍ସ, ଉପ୍ପଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ସାମଞ୍ଞେନ ଗୁଣୱତି ଦବ୍ବେ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେସୁ ଭିନ୍ନେସୁ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା କାରଣେସୁ ପୟୁତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦାନମେୱ [ନିଟ୍ଠାନମେୱ (ପୋତ୍ଥକେ)]।

ସମାନାଧିକରଣତ୍ତନ୍ତି ନୀଲୁପ୍ପଲସଦ୍ଦାନଂ ୱିସୁଂୱିସୁଂ ୟୋଗେ ୱିସିଟ୍ଠଦବ୍ବ ୱାଚିତ୍ତସ୍ସାସମ୍ଭୱା, ନୀଲଞ୍ଚ ତଂ ଉପ୍ପଲଂ ଚେତି ସାମାନାଧିକରଣ୍ୟେ ସନ୍ନିପତିତେ ସତି ସମ୍ଭୱା ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିସିଟ୍ଠେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପୱତ୍ତାନଂ ତେସଂ ସମାନତ୍ଥତା, ଏୱକାରେନ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ନତ୍ୱଭିନ୍ନେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ନନୁଚେତ୍ୟାଦି ଚୋଦ୍ୟଂ, ସୀସମ୍ପାତୀତି ସୀସପା ରୁକ୍ଖୱିସେସୋ, ନୟିଦ ମେୱମିଚ୍ଚାଦି ପରିହାରୋ ।

ଅଥ ତୁଚ୍ଚତେଇଚ୍ଚାଦିନା ପରସ୍ସ ୱଚନାୱକାସମାସଙ୍କତେ, ୱିସେସୱୁତ୍ତୀତି ଫଲସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦତ୍ତା ଭାୱେନ ୱିସେସେ ୱୁତ୍ତି, ଇମେସନ୍ତି ସୀସପାଦୀନଂ ନ ସମୋଧାରିତାତି ନ ନିଚ୍ଛିତା, ସାମଞ୍ଞୱୁତ୍ତିୟେୱ ସମୋଧାରିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଅୱସିତା ନିଚ୍ଛିତା ୱୁତ୍ତି ୟେସଂ ସୀସପାଦୀନଂ ତେ ଅୱସିତୱୁତ୍ତୟୋ, ପୟତନଂ ୱିନା ତଦା ପପ୍ପୋତି ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପୟତନନ୍ତି ‘ସାମତ୍ଥିୟଲଦ୍ଧେପିୱିସେସ୍ସେ’ତିୱଚନଂ । ତଞ୍ଚନତ୍ଥିଚ୍ଚାଦି ପରିହାରୋ, ସରୂପମତ୍ତକଥନାୟାତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନମ୍ପି ସରୂପମତ୍ତକଥନାୟ ‘ପୂପେ ବହୂ ଆନୟେ’ତି ୟଥା, ଏୱଂ ଜାତୀୟକନ୍ତି ସରୂପକଥନପ୍ପକାରୟୁତ୍ତଂ । ଉପସଂହରମାହ-‘ତଦେୱ’ମିଚ୍ଚାଦି, ନିପାତସମୁଦାୟୋୱାୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନେତ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତତେ ।

ଅଞ୍ଞତରସମ୍ଭୱେପି ତନ୍ନିୱତ୍ତିୟା ୱଚନସବ୍ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଅଥପି’ଚ୍ଚାଦି, ଅଞ୍ଞତରସମ୍ଭୱେପୀତି ୱିସେସନସ୍ସ ୱିସେସ୍ସସ୍ସ ୱା ସମ୍ଭୱେପି, ୟତ୍ରପ୍ୟୁଭିନ୍ନମତ୍ଥି ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱସମ୍ଭୱୋ ତତ୍ଥପିତାୱ ବହୁଲଂୱଚନତୋୱ ନିୱତ୍ତି ହୋତି, କିମ୍ପନା-ଞ୍ଞତରସମ୍ଭୱେତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ୟଥା ପୁଣ୍ଣୋ’ଇଚ୍ଚାଦି, ଏତ୍ଥ ପନ ଅଞ୍ଞେପି ପୁଣ୍ଣନାମକା ସନ୍ତୀତି ବ୍ୟଭିଚାରସମ୍ଭୱା ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱସମ୍ଭୱେ ବହୁଲଂୱଚନମେୱ ସମାସଂ ନିୱତ୍ତେତି, ଏୱଂ ୱିଧେପୀତି ଅଞ୍ଞତରସମ୍ଭୱେପି, ନ କେୱଲଂ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱସମ୍ଭୱେ, ଅଥ ଖୋ ଏୱଂ ୱିଧେପ୍ୟଞ୍ଞ ତରସମ୍ଭୱେପିତ୍ୟୱିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଜ୍ଜେୱମିଚ୍ଚାଦି ପଚ୍ଚେକଂ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱେ ସତି ଅନିଟ୍ଠା ପାଦନଚୋଦନା, ପଚ୍ଚେକଂ ୱିସେସନଂ ସିୟା ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱିସେସନତ୍ତା, ତତ୍ଥ ଦୋସମାହ-‘ୱିସେସ୍ସସ୍ସଚ ପୁବ୍ବନିପାତୋ’ତି, ଚୋ-ୱଧାରଣେ, ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ ୱା, କୁତୋଚ୍ଚାହ- ‘ନାଗ୍ଗହିତେ’ଚ୍ଚାଦି, ଇତି କାରଣେ, ଅତୋ କିମନିଟ୍ଠମାୟାତ ମିଚ୍ଚାହ- ‘ଉପ୍ପଲନୀଲନ୍ତିପି ସିୟା’ତି, ଇତ୍ଥଞ୍ଚରହି କିନ୍ତ୍ୟାହ- ‘ନୀଲୁପ୍ପଲନ୍ତି ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ପରିହାରମାହ-‘ନେସଦୋସୋ’ଚ୍ଚାଦି, ଉପପତ୍ତ୍ୟନ୍ତରମାହ- ‘ଅଥ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁପକାରିତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସତ୍ତେ ନାନୁପକାରିତ୍ତା ସପ୍ପଧାନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଥ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅପ୍ପଧାନତ୍ତଂ କସ୍ମା ନ ସିୟା ତ୍ୟାହ- ‘ଅପ୍ପଧାନତ୍ତେପି’ଚ୍ଚାଦି, ସକସକପ୍ପଧାନାପେକ୍ଖାୱନ୍ତାନନ୍ତି ସକେସକେ ପଧାନେ ଅତ୍ତନି ଅପେକ୍ଖାୱନ୍ତାନଂ । ଅଥ କୁତୋ ଦବ୍ବସ୍ସେୱ ପଧାନତ୍ତମସିତଂ, ନ ତୁ ଗୁଣସ୍ସେତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ଞାୟମୁପନିସ୍ସୟତି ‘ଅଥ ଚେ’ତ୍ୟାଦିନା । ଛାଗୋତ୍ୟଜୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ତଂ ସେତୱଣ୍ଣମାଲଭେଥ ମାରେୟ୍ୟ, ଫୁସନଂ ୱା କରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଆପୁବ୍ବୋ ଲଭି ହି ମାରଣେ ଫୁସନେ ଚ ୱତ୍ତତେ, ଦେସନାୟନ୍ତି [ଚୋଦନାୟନ୍ତି ଚୋଦନାୱାକ୍ୟ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱେଦୱାକ୍ୟେତି ଅତ୍ଥୋ, କୁତୋ ଛାଗତୋ-ଞ୍ଞୋ ନାଲବ୍ଭତେଚ୍ଚାହ- ‘ନ ହି’ଚ୍ଚାଦି ।

ଛାଗାଭାୱେତି ସେତଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ଛାଗସ୍ସାଭାୱେ, ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡିମାଲବ୍ଭାତି ସେତଗୁଣୟୋଗେନ ୱିଟ୍ଠପିଣ୍ଡିଂ ଆଲମ୍ଭ, ନ ଚ ନାଲମ୍ଭତେ ତସ୍ମା ଗୁଣୋ ଅପ୍ପଧାନନ୍ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ ।

ପୁନ ଚୋଦେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ନନୁ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅଥେତ୍ୟଧିପ୍ପାୟମାସଙ୍କତେ, ଅନିଟ୍ଠମାପାଦୟତି ନୀଲସଦ୍ଦେପି ପସଙ୍ଗୋ’ତି, କୁତୋଚ୍ଚାହ- ‘ସୋପିହି’ଚ୍ଚାଦି, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି- ‘‘ଉପ୍ପଲସଦ୍ଦୋ ଜାତିୱାଚୀ, ନ ତୁ ଦବ୍ବୱାଚୀ, ଜାତି ୱିସିଟ୍ଠଦବ୍ବୱାଚିତ୍ତା ୟଦି ଦବ୍ବୱାଚୀତି ୱୁଚ୍ଚତେ, ତଦା ନୀଲସଦ୍ଦୋପି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠ ଦବ୍ବୱାଚିତ୍ତା ଦବ୍ବୱଚନମାପଜ୍ଜତୀତି ଇମେସଂ ନ କୋଚି ୱିସେସୋ’’ତି, ପରିହରନ୍ତୋ ଆହ ‘ନେଦମତ୍ଥି’ଚ୍ଚାଦି, ଅପାୟିନୋ ଅପଗନ୍ତାରୋ ଦବ୍ବାତି ଗମ୍ୟତେ, କୁତୋଚ୍ଚାହ- ‘ସତୀପି’ଚ୍ଚାଦି, ଇତି କାରଣେ ।

ୱିସେସନମେକତ୍ଥେନେତି ସିଦ୍ଧେପି ପପଞ୍ଚତ୍ଥଂ ପରିପ୍ଫୁଟତ୍ଥଞ୍ଚ ଉଦାହରଣବହୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଣିନିୟେହି ବହୁଂ ସୁତ୍ତିତଂ, ସବ୍ବସ୍ସେତସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତିୟମୁଦାହରଣମତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତଦିଦାନି ବ୍ୟାଖ୍ୟାତୁକାମୋ ଆହ- ‘ପୁବ୍ବକାଲେ’ଚ୍ଚାଦି, ଛିନ୍ନୋଚ ୱିସେସନନ୍ତୀ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ‘‘ପୁବ୍ବକାଲେକ ସବ୍ବଧୁରପୁରାଣନୱକେୱଲାନି ସମାନାଧିକରଣେନେ’’ତି (୨-୧-୪୯) ତେ ସମେତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥେକାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତିୟମୁଦାହରଣାନି ନ ଦସ୍ସିତାନ୍ୟୁପଲକ୍ଖଣତୋୱ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଏକେ’ଚ୍ଚାଦି, ଏକୋ ଚ ସୋ ପୁରିସୋଚାତ୍ୟାଦିନା ୱିଗ୍ଗହୋ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ତାୟେୱ ଚ ‘ସତ୍ତ ଚ ତେ ଇସୟୋ ଚ ସତ୍ତିସୟୋ’ଚ୍ଚାଦିକଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଉପମୀୟତେ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତେ-ନେନେତ୍ୟୁପମାନଂ, ଉପମୀୟତୀତ୍ୟୁପମେୟ୍ୟଂ, ତେସଂ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ସାଧାରଣୋ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ସାମତାତେନ ୱିସିଟ୍ଠଂ ୟଦୁପମେୟ୍ୟଂ, ତଂ ୱଚନେନେତ୍ୟତ୍ଥୋ ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଚ୍ଚାଦି କସ୍ସ, ସମାସୋ ଭୱତୀତି ସେସୋ, କାରଣମାହ- ‘ୱିସେସେ’ଚ୍ଚାଦି, ୱିସେସାପରିଗ୍ଗହାତି ୱିସେସନନ୍ତ୍ୟେୱ ସାମଞ୍ଞେନ ପରିଗ୍ଗହା, ଏୱମ୍ଭୂ ତସ୍ସାପୀତି ଉପମାନରୂପସ୍ସାପି । ନନୁ ସତ୍ଥୀସଦ୍ଦସ୍ସସତ୍ଥିୟଂ ୱୁତ୍ତି ସାମାସଦ୍ଦସ୍ସ ତୁ ଦେୱଦତ୍ତାୟ, ଅତୋ ବ୍ୟଧିକରଣତ୍ତା କଥମେତ୍ଥ ସମାସୋଚ୍ଚାସଙ୍କୀୟାହ- ‘ୟଦେ’ଚ୍ଚାଦି, ସମାନୋ ଧମ୍ମୋ ସାମତ୍ତାଦି ୟସ୍ସ ସୋ ସଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସାଧମ୍ମିୟଂ ସାମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦେୱଦତ୍ତାତ୍ଥେ ୱତ୍ତତେ ଉପଚାରୱସେନ, ସାମାସଦ୍ଦୋପି ଗୁଣୱଚନୋପି ସାମତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ସଦ୍ଧାଦିତ୍ତୱସେନାଭେଦୋପଚାରେନ ୱା ଦେୱଦତ୍ତାୟଂ ୱତ୍ତତେ, ନନୁ ଚ ସାମାସଦ୍ଦସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତାଭିଧାନେ ଚରିତତ୍ଥତାୟ ସତ୍ଥୀ ଗୁଣେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତ୍ୟନିୟତଗୁଣପ୍ପତୀତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନେକଗୁଣାଧାରତ୍ତା ସତ୍ଥିୟାତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି ।

ଇହାତି ନିଦ୍ଧାରଣେ, ଏତେସଂ ଗୁଣାନଂ ମଜ୍ଝେତି ଅତ୍ଥୋ, ଇହ ୱା ସତ୍ଥିୟଂ, ସାମଗୁଣୱନ୍ତତାୟ ସାମାୟାତି ଗମ୍ୟତେ, ପସିଦ୍ଧିୱସେନାତି ସତ୍ଥିସାମାତ୍ୟତ୍ରୋପମାନଂ ସତ୍ଥୀ, ଉପମେୟ୍ୟା ଦେୱଦତ୍ତା, ପସିଦ୍ଧନ୍ତୁପମାନଂ ଭୱତି ନାପ୍ପସିଦ୍ଧଂ… ପସିଦ୍ଧସାଧମ୍ମିୟା ସାଧ୍ୟୁ ସାଧନମୁପମାନନ୍ତି କତ୍ୱା ସତ୍ଥିୟେୱ ସାମଙ୍ଗୁଣେନ ପସିଦ୍ଧା ନ ଦେୱଦତ୍ତା, ତସ୍ମା ସାମଗୁଣପ୍ପସିଦ୍ଧିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାଧ୍ୟୁତେ ଉପମୀୟତେନେନେତି ସାଧନମୁପମାନଂ, ସାଧ୍ୟତେ ଉପଧୀୟତେତି ସାଧ୍ୟମୁପମେୟ୍ୟଂ, ପସିଦ୍ଧସ୍ସ ସାଧମ୍ମିୟଂ ତେନ, ସାଧ୍ୟସ୍ସାପ୍ପସିଦ୍ଧସ୍ସ କସ୍ସଚି ସାଧନଂ ସାଧ୍ୟସାଧନଂ । ୟତ୍ରତ୍ୱିଚ୍ଚାଦିନା ବହୁଲଂୱଚନସାମତ୍ଥିୟା ସାମଞ୍ଞୱଚନେନେୱ ସମାସସବ୍ଭାୱଂ ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନାସବ୍ଭାୱମୁଦାହରଣେନ ଫୁଟୟିତୁଂ ‘ଫାଲା ଇୱ ତଣ୍ଡୁଲା’ତ୍ୟାଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।

ତଣ୍ଡୁଲସଦ୍ଦୋତି ଉପମେୟ୍ୟଭୂତତଣ୍ଡୁଲସଦ୍ଦୋ, ତଣ୍ଡୁଲତ୍ତମ୍ପି ୱତ୍ୱା ଦବ୍ବେ ପୱତ୍ତୋ ସାମଞ୍ଞୱଚନୋ ନତୁ ଭୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଦବ୍ବେତି ତଣ୍ଡୁଲଦବ୍ବେ ଫାଲଦବ୍ବେ ଚ ।

ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟସାଧାରଣସୂରତ୍ତାଦିଧମ୍ମୱଚନାପ୍ପୟୋଗେତି ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟାନଂ ସାଧାରଣୋ ୟୋ ୱିସାରଦତ୍ତାଦିଧମ୍ମୋ ତବ୍ବଚନସ୍ସ ‘ମୁନି ଅୟଂ ସୀହୋ ୱିୟ ୱିସାରଦୋ’ତ୍ୟାଦୋ ୱିସାରଦାଦିସଦ୍ଦସ୍ସାପ୍ପୟୋଗେତି ଅତ୍ଥୋ, କେସଞ୍ଚିତି କେସଞ୍ଚି ସଦ୍ଦାନଂ ମଜ୍ଝେ, ୱିସେସ୍ସତ୍ତମେୱ ଫୁଟୟତି । ‘ତଥା ଚେ’ତ୍ୟାଦିନା, ୱିସେସନୱିସେସ୍ସାନଂ ୟଥିଟ୍ଠତ୍ତା ନିଚ୍ଚଂ ସୀହାଦୀନଂ ୱିସେସ୍ସତାୟେୱ ୱଚନିଚ୍ଛାତି ପୁବ୍ବନିପାତତ୍ତାପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ଭାୱୋ, ଉପପତ୍ୟନ୍ତରମାହ-‘ୱିସେସନସ୍ସେୱେ’ଚ୍ଚାଦି, ୟଦିପି ସୀହୋ ୱିସେସନମେୱ ନ ୱିସେସ୍ସଂ, ତଥାପି ବହୁଲାଧିକାରା ୱିସେସନସ୍ସାପି ପରନିପାତୋତି ଭାୱୋ ।

ଅଥାତ୍ରାପି ୱିସେସନନ୍ତେୱ ସମାସପ୍ପଟିପାଦନେ’ମୁନି ଅୟଂ ସୀହୋୱ ୱିସାରଦୋ’ଚ୍ଚାଦୋ ସାମତ୍ଥିୟତୋୱ ସମାସାପ୍ପସଙ୍ଗେପି ଉପମାନୋ ପମେୟ୍ୟାନଂ ସାଧାରଣୱିସାରଦତ୍ତାଦିଧମ୍ମୱଚନାପ୍ପୟୋଗେ ସତି ତପ୍ପସଙ୍ଗାଭାୱତ୍ଥଂ ୱଚନମାରବ୍ଭନୀୟନ୍ତି ଚୋଦେତି ‘ନନୁଚେ’ତ୍ୟାଦିନା, ସାମତ୍ଥିୟତୋତି ସାମଞ୍ଞୱଚନପ୍ପୟୋଗେ ସାପେକ୍ଖତ୍ତା ସମାସାପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ସାମତ୍ଥିୟଂ ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମଞ୍ଞପ୍ପୟୋଗତ୍ଥନ୍ତି ସମାସୱାକ୍ୟେ ସାମଞ୍ଞୱଚନସ୍ସ ସୂରତ୍ତାଦି(ନୋ), ଅପ୍ପୟୋଗତ୍ଥଂ, ତଥା ହିଚ୍ଚାଦିନା ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗେ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ସମାସାସବ୍ଭାୱା ସୁତ୍ତନ୍ତରସ୍ସାନାରବ୍ଭନୀୟଭାୱଂ ସାଧେତି ।

ୱିସେସାନନ୍ତବ୍ଭାୱାତି ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ସମାସେ ଅନ୍ତୋଭାୱେପି ତିଖୀଣତ୍ତାଦିତୋ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ସୂରସ୍ସାଦିୱଚନୀୟସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ସମାସେ ଅନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଅପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସାପେକ୍ଖମସମତ୍ଥନ୍ତି । ଅଥେତି ‘ସଚ୍ଚମେତ’ନ୍ତିଆଦିଂ ପରୱଚନମାସଙ୍କିୟ ୱଦତି, ଏୱମାଦିସିଜ୍ଝନତ୍ଥଂ ସମାସୋତି (ଞାପନତ୍ଥଂ) ଆରବ୍ଭନୀୟମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପଧାନସ୍ସାତି ‘ରଞ୍ଞୋପୁରିସୋ-ଭିରୂପୋ’ତେତ୍ଥ ଅଭିରୂପସାପେକ୍ଖସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ତେନେୱା [ୱିସେସନଂ ତେନେୱା (ପୋତ୍ଥକେ)] ପ୍ପଧାନଂ, ସମାସାୱୟୱଭୂତଂ ରାଜାନଂ ପତି ୱିସେସ୍ସଭାୱେନାୱିଫଲିତସକତ୍ଥତାୟ ପଧାନଭୂତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘ରାଜପୁରିସସ୍ସ ଦସ୍ସନୀୟସ୍ସ ଗେହ’ନ୍ତି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଏତ୍ଥ ହି ଗେହମ୍ପତି ୱିସେସନଭାୱେନାପ୍ପଧାନତ୍ତେପି ରାଜାନମ୍ପତି ପଧାନଭୂତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସାପେକ୍ଖସ୍ସାପି ସମାସୋ ହୋତେୱ । ଇଦଞ୍ଚଞାପନତ୍ଥଂ ୱଚନାରମ୍ଭପ୍ପୟୋଜନଞ୍ଚ, କାରଣମାହ- ‘ଗମକତ୍ତା’ଇଚ୍ଚାଦି ।

ଗମକତ୍ତାତି ୱିଗ୍ଗହୱାକ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟମ୍ପତୀୟମାନତ୍ତା ଗମକତ୍ତଂ ତସ୍ମା, ନଚେହ ଗମକତ୍ତମତ୍ଥୀତି ‘ମୁନି ସୀହୋୱ ସୂରୋ’ତ୍ୟତ୍ର ତୁ ୱାକ୍ୟତୋ ୟୋତ୍ଥୋ ପତୀୟତେ, ନାୟଂ ‘ମୁନି ସୀହୋ ସୂରୋ’ତ୍ୟତୋ ଗମ୍ୟତେତି ଗମକତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀ-ତି ଅତ୍ଥୋ, ତଥାହି ମୁନିସୀହସଦ୍ଦେନେୱୋ ପମାନୋପମେୟ୍ୟଭାୱନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱିସାରଦତ୍ତସ୍ସ ସଭାୱେନେୱୋପାଦାନତୋ ୱିସାରଦସଦ୍ଦସ୍ସ ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱୋ ।

ଅପୱଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନଂ, ୱାକ୍ୟମେୱେତି ଏୱକାରେନ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ଥମ୍ପଦସ୍ସୟମାହ- ‘ୱୁତ୍ତିନିୱତ୍ତେତୀ’ତି ବହୁଲାଧିକାରତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନନୁ ଚାତ୍ର ୱିସେସ୍ସଭାୱାସମ୍ଭୱାପ୍ପସଙ୍ଗୋୟେୱ ୱୁତ୍ତିୟାତି ଚୋଦେତି । ‘ନନୁଚେ’ତ୍ୟାଦିନା ।

ପୁଣ୍ଣତାବ୍ୟଭିଚାରାତି ପୁଣ୍ଣତାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବାଲାଦିଅୱତ୍ଥାୱିସେସସ୍ସ ଅୱିନାପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ବ୍ୟଭିଚାରୀ ହି ୱିସେସ୍ସମ୍ଭୱତି ୟଥା ନୀଲତାୟୁପ୍ପଲଂ, ପରିହରତି ‘ନେଦମତ୍ତି’ଚ୍ଚାଦିନା, ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତାନଂ ଅନେକତ୍ତାତି କେୱଲଂ ମନ୍ତାଣିୟା ପୁତ୍ତୋ ପୁଣ୍ଣୋୟେୱାତି ଅଭାୱା ତେସଂ ବହୁଭାୱତୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗହସ୍ସ ପତୟୋତି ଗହପତୀନଂ ବହୁତ୍ତଂ ପାକଟମେୱ ।

ୱୁତ୍ତିୟେୱେତି ଏୱକାରେନ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ଥମାହ-‘ୱାକ୍ୟଂ ନିୱତ୍ତେତୀ’ତି । ୱିସିଟ୍ଠଜାତିୱଚନାତି ୱୁତ୍ତଂ କଣ୍ହସପ୍ପଜାତିୟା ଲୋହିତସାଲିଜାତିୟା ଚ ୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା ।

ତଚ୍ଛକୋ ସପ୍ପୋତି ବ୍ୟାଖ୍ୟେୟମୁପନିକ୍ଖିପ୍ପଚୋଦୟମାହ- ‘ନନୁ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ତଚ୍ଛକଭାୱାନପେତୋତି ବାଲୟୁୱତ୍ତାଦିସଙ୍ଖାତତଚ୍ଛକଭାୱତୋ ଅବ୍ୟାୱୁତ୍ତୋ, ଅତ୍ଥିନାମଧେୟ୍ୟୋତି ତଚ୍ଛକୋ ନାମ କୋଚି ତନ୍ନାମୋ ଅତ୍ଥି, କିରିୟାସଦ୍ଦୋତି ତଚ୍ଛତୀତି ତଚ୍ଛକୋତି ଏୱଂ କିରିୟାୟ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତତ୍ତେନୋପାଦିନ୍ନୋ ୱଡ୍ଢକୀୱାଚୀ ତଚ୍ଛକସଦ୍ଦୋ, ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସସବ୍ଭାୱା ସମାସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଥା ସତି କିମିଦଂ ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ କତ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ର କେନଚି ନ ନାମଧେୟ୍ୟସ୍ସେତ୍ୟାଦି ନୋପଜାୟତେୱାତ୍ୟେତଦୱସାନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନମନୁଦ୍ୟତଂ ନିରାକତ୍ତୁକାମୋ ଆହ-‘ୟୋପା ହେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଇମସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଚ୍ଛକସଦ୍ଦସ୍ସ କିରିୟା ସଦ୍ଦସ୍ସାତ୍ଥୱିସୟାପେକ୍ଖାୟାଭାୱତୋ ୱିସେସ୍ସତ୍ତାଭାୱା ପଚ୍ଚୁଦାହରଣମିଦଂ କତ’’ନ୍ତି ।

କସ୍ମା ଅୟୁତ୍ତମିଚ୍ଚାହ-‘ୟତୋ’ଚ୍ଚାଦି, ନାମଧେୟ୍ୟସ୍ସ କିରିୟାୱାଚିନୋ ଚ ଅତ୍ଥାଭିଧାନସାମତ୍ଥିୟଂ ତୁଲ୍ୟଂ ୱା ନ ୱା, ଅୱୟୱପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା ସମୁଦାୟପ୍ପସିଦ୍ଧି ବଲୱତି ୱା ନୱେତ୍ୟେତଂ ୱିଚାରେତୁଂ ୟତୋ ନାଧିକତନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ, କିଞ୍ଚରହି ଅଧିକତନ୍ତ୍ୟାହ- ‘ଅପିତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି, ତଚ୍ଛକସଦ୍ଦୋନେକତ୍ଥୱୁତ୍ତି ନାନେକତ୍ଥୋତି ୱିଚାରେତୁମଧିକତନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ- ‘‘ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱଚିନ୍ତାୟଂ ସଦ୍ଦାନମତ୍ଥାଭିଧାନସାମତ୍ଥିୟଚିନ୍ତା ନ ୟୁଜ୍ଜତେ ‘ସତି ସମ୍ଭୱେ ବ୍ୟଭିଚାରେ ଚ ୱିସେସନଂ ସାତ୍ଥକଂ ହୋତୀ’ତି ୱିସେସନଂ ମଗ୍ଗୀୟତେ, ନାସମ୍ଭୱେ ନାବ୍ୟଭିଚାରେ ୟଥା ସୀତଂ (ହିମଂ) ଉଣ୍ହୋଗ୍ଗୀତି, ତସ୍ମା ସମ୍ଭୱବ୍ୟଭିଚାରଚିନ୍ତା ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱଚିନ୍ତାୟମୁପୟୁଜ୍ଜତୀତି ତଚ୍ଛକସଦ୍ଦୋ-ନେକତ୍ଥୱୁତ୍ତିୱା ନ ୱେତ୍ୟେତଦେୱ ୱିଚାରେତୁମଧିକତନ୍ତି କତ୍ଥଚିପି ୱିସେସନୱିସେସ୍ସ ସବ୍ଭାୱେ ସମାସୋ ହୋତେୱା’’ତି, ୟଦିପି ନାମଧେୟ୍ୟକିରିୟାୱାଚୀନମତୁଲ୍ୟମତ୍ଥାଭିଧାନଂ ସମୁଦାୟପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା ଚ ବଲୱତିତ୍ତଂ, ତଥାପି ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ସମାସସବ୍ଭାୱା ନ କାଚି ହାନୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଏତ୍ଥ ଚା’ତିଆଦି ।

ଏତ୍ଥଚାତି କେଚି ପକ୍ଖେ ଚ, କଞ୍ଚି ପୀଳମାୱହତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କୁତୋଚ୍ଚାହ ‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ- ‘‘ୟଦୀପି ସମୁଦାୟପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା ସତି କିରିୟାସଦ୍ଦତ୍ଥୱିସୟାପେକ୍ଖା ନୋପଜାୟତେ, ତଥାପି ନାମଧେୟ୍ୟସ୍ସେୱ ତଚ୍ଛକସଦ୍ଦସ୍ସାପ୍ୟନେକତ୍ଥୱୁତ୍ତିତ୍ତମତ୍ଥେୱ… ସପ୍ପୱିସେସେ ମନୁସ୍ସେ ଚ ତନ୍ନାମକେ ନାମଧେୟ୍ୟସ୍ସ ତଚ୍ଛକସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱା(ତି) ୱିସେସନୱିସେସ୍ସସବ୍ଭାୱତୋ ସମାସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ତଦୱତ୍ଥୋ ୟେୱା’’ତି, ନ କେୱଲଂ ସପ୍ପୱିସେସସ୍ସେୱ ତଚ୍ଛକସଦ୍ଦୋ ନାମଧେୟ୍ୟମପିତୁ ମନୁସ୍ସାନମ୍ପୀତି ପିସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ତଚ୍ଛକସଦ୍ଦସ୍ସାନେକତ୍ଥୱୁତ୍ତିତ୍ତେପି ନ ସମୁଦାୟପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା ଅୱୟୱପ୍ପସିଦ୍ଧୀବାଧାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ନଚା’ତିଆଦି । ଚୋ-ୱଧାରଣେ, କୁତୋଚ୍ଚାହ ‘କିରିୟେ’ଚ୍ଚାଦି । କମେନତ୍ଥପ୍ପସିଦ୍ଧୀତି ୟଂ, ଏତମ୍ପନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ୟନ୍ତି ୟଂ ପସିଜ୍ଝନଂ, କମେନାତି ବାଧାଭାୱତୋ ଅନୁକ୍କମେନ । ଏୱଞ୍ଚେତି ଇମିନା ନଚେତ୍ୟାଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚାମସତି… କିମ୍ପଟିୱିହିତଂ ସିୟା ପରିହଟଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତି ଇମିନା କାରଣେନ ‘ତଚ୍ଛକୋ ସପ୍ପୋ’ତି ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ… ତଚ୍ଛକସପ୍ପୋତି ସମାସସବ୍ଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ନେଦମେୱମିଚ୍ଚାଦିନା ପରିହରତି, ୟଦା ଚରତି ୟଥା ୱୁତ୍ତେନ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱସମ୍ଭୱୋ, ତଦା କଥଂତ୍ୟାହ- ‘ୟଦା ୱିସେସନେ’ଚ୍ଚାଦି । ତଦାପି କଥଂ ୱାକ୍ୟେନ ଭୱିତବ୍ବମିଚ୍ଚାହ- ‘ଇଦଞ୍ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ବହୁଲଂୱଚନତୋୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି କମ୍ମନି ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ଛଟ୍ଠୀ । ଅୱଚ୍ଛେଦକତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ କତ୍ତୁନା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି କାଳସ୍ସାତି କତ୍ତରି ଭାୱୟୋଗେ ଛଟ୍ଠିୟା ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ । ପତ୍ତାପନ୍ନେହି ଦୁତିୟନ୍ତସ୍ସ ଜୀୱିକମ୍ପତ୍ତୋ ଜୀୱିକା ପନ୍ନୋତି ସମାସୋ ‘କାରକଂ ବହୁଲ’’ନ୍ତେୱ (ଚଂ-୨-୨-୧୯) ୱିହିତୋ ଦୁତିୟନ୍ତେନ ତୁ ତେସଂ ସମାସତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରଂ କତଂ ପରେହି, ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ତେସମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନମ୍ପି ସମାସେନେୱ, କାରନିୱତ୍ତିୟା, ତଥା ମାସୋ ଜାତସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହେ ପରିମାଣିୱାଚିନା ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତେନ ପରିମାଣୱଚନାନଂ କାଲସଦ୍ଦାନଂ, ତଦାହ- ‘ପତ୍ତାପନ୍ନାନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ପରିମାଣଂ ମାସାଦି ପରିଚ୍ଛେଦୋ ତମସ୍ସତ୍ଥୀତି ପରିମାଣୀ ଜାତାଦି ।

ଏତ୍ଥ ହି ମାସୋ ପରିମାଣଂ ପରିଚ୍ଛେଦକତ୍ତା, ଜାତୋ ପରିମାଣୀ ପରିଚ୍ଛେଜ୍ଜତ୍ତା, ପତ୍ତା ଜୀୱିକାନେନାତି [ପତ୍ତୋ ଜୀୱିକନ୍ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ] ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ୟୋ-ତ୍ଥୋ ସୋ- ଞାପଦତ୍ଥସମାସେପ୍ୟତିନ୍ନୋ ୱଚନିଚ୍ଛାଭେଦମନ୍ତରେନାତିଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତୁକାମୋ ଆହ- ‘ୱାନେକଞ୍ଞତ୍ଥେ ଇଚ୍ଚେୱା’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସମାସେ କତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଇତ୍ଥିୟଂ ଭାସିତେ’’ଚ୍ଚାଦିନା (୩-୬୭) ପୁମ୍ଭାୱୋ । ମାସୋ ଜାତସ୍ସାତି ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ୟୋ-ତ୍ଥୋ, ସୋ-ଞ୍ଞତ୍ଥସମାସେପ୍ୟଭିନ୍ନୋ ୱଚନିଚ୍ଛାଭେଦ ମନ୍ତରେନାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ୟସ୍ସ ଜାତାଦିନୋ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଜାତସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥମାହ ସମ୍ପନ୍ନୋତି, ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଇମିନା ଚ ମାସୋ ଜାତୋ-ସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅଞ୍ଞଥାତି ୟଦି ମାସୋ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସ୍ସ ଜାତାଦିନୋ ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ ନ ଭାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତ୍ତତ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ନିଟ୍ଠାସଞ୍ଞଂ ୱିଧାୟ ତଦନ୍ତସ୍ସଞ୍ଞତ୍ଥସମାସେ ‘‘ନିଟ୍ଠା’’ତି (୨-୨-୩୬) ସୁତ୍ତେନ ପୁବ୍ବନିପାତୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଦାହ- ‘ନଚେ’ଚ୍ଚାଦି, ପୁବ୍ବନିପାତପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନଚ ସିୟାତିସମ୍ବନ୍ଧୋ, କୁତୋଚ୍ଚାହ- ‘ଜାତି’ଚ୍ଚାଦି । କେସଞ୍ଚିତି ୱାକ୍ୟକାରମାହ, ନଚ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କାରଣମାହ- ‘ୱିସେସନ’ମେଚ୍ଚାଦି, ତଥାହିଚ୍ଚାଦିନା ୱିସେସନସ୍ସ ସାତ୍ଥକତ୍ତେ ସମାସବ୍ଭାୱମଭାୱେ ଚାଭାୱଂ ସାଧେତି… ଛଟ୍ଠୀସମାସେ ‘ସତି ସମ୍ଭୱେ ବ୍ୟଭିଚାରେ ଚ ୱିସେସନସ୍ସ ସାତ୍ଥକମ୍ଭୱତୀତି ୱିସେସନସ୍ସ ସାତ୍ଥକତ୍ତା ।

ଅୱଚନେପୀତି ନିୟମୱଚନେ (ଅ)ସତୀପି, ଛଟ୍ଠୀସମାସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଚରହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଜ୍ଜ ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦକତ୍ତାଭାୱେନ ୱିସେସନାନତ୍ଥକ୍ୟା ନ ଭୱେୟ୍ୟ ଚେ ୱାକ୍ୟେନାପି ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ- ‘ୱାକ୍ୟଂ ତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟମ୍ପନ ୱିସେସନସମାସୋ ପରେହି କମ୍ମଧାରୟୋତି ଞାୟତି… ୟଥା କମ୍ମଂ କିରିୟଂ ପୟୋଜନଞ୍ଚ ଧାରେତି ଏୱମୟଂ ସମାସୋ କମ୍ମମିୱ ଦ୍ୱୟଂ ଧାରୟତୀତି ।

୧୨. ନଞ

ଏତ୍ଥେୱାତି ‘‘ଟ ନଞ୍ସ୍ସ’’ଇତି (୩-୭୪) ସୁତ୍ତେଏୱ । ପାମନପୁତ୍ତୋତିପାମା କୁଟ୍ଠୱିସେସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାମସଦ୍ଦା ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା’’ତି (୪-୧୨୦) ନପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ପାମନସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ, ୟଦି ହେତ୍ଥ ଞକାରୋ ୱିସେସନତ୍ଥୋ ନ କରୀୟେଥ, ତଦା ‘‘ଟ ନସ୍ସା’’ତି ସୁତ୍ତଂ କରୀୟେଥ, ତଥା ଚ ସତ୍ୟୁତ୍ତରପଦେ ପରତୋ ପାମନସଦ୍ଦେ ନକାରସ୍ସାପି ଟୋ

ସିୟାତି ଭାୱୋ, ନନୁ ଚିହ ସମାସୱିଧିମ୍ହି ଞ କାରୋଚ୍ଚାରଣା ଞ ଲୋପ ରହିତସ୍ସ ସମାସୋ ନ ଭୱତୀତି ୱତ୍ତୁମୁଚିତଂ, ନ ତୁ ‘‘ଟ ନଞ୍ସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋତି [ଞ୍ଞକାରୋ ଏତ୍ଥୋୱ ୱିସେସନତ୍ଥୋ, ତି ଭୱିତବ୍ବ] ସଚ୍ଚଂ, କିନ୍ତ୍ୱିହ ସମାସୱିଧିମ୍ହି ଞ କାରସ୍ସ ବ୍ୟୱଚ୍ଛଜ୍ଜଂ ନ ଦିସ୍ସତେ ।

ପରିୟୁଦାସୱୁତ୍ତୀତି ପରି ତୁଲିତମୁଗ୍ଗୟ୍ହ ନିସେଧନୀୟସ୍ସ ଅସନଂ ଖେପନଂ ୱଜ୍ଜନଂ ପରିୟୁଦାସୋ, ତେନ ପରିୟୁଦାସେନ ୱିସିଟ୍ଠେ-ତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତି ଅସ୍ସେତି ପରିୟୁଦାସୱୁତ୍ତି, ପସଜ୍ଜପ୍ପଟିସେଧୱୁତ୍ତୀତି ପଟିସେଧନୀୟମେୱ ପସଜ୍ଜ ପତ୍ୱା ତଂସଦିସମନପେକ୍ଖିୟ ନିସେଧୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତି ଅସ୍ସେତି ପସଜ୍ଜପ୍ପଟିସେଧ ୱୁତ୍ତି ।

ୟତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଞ୍ଞୋୱ ଭୱତୀତ୍ୟେୱଂ ୱାକ୍ୟେନାତ୍ଥନ୍ତରୱିଧାନା ୱିଧିନୋ ପଧାନତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟେନେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପଟିସେଧୋ ପତୀୟତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ [ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସା (ପୋତ୍ଥକେ)] ନିୱତ୍ତନେ ତଦପେକ୍ଖାୟାଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଧାନୟୋଗତୋ ସକପଦେନ ନଞ୍ଖ୍ୟେନ ୱିଧିଭାଗୀ ନ ୱୁଚ୍ଚତେ, କିଞ୍ଚରହି ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦେନ… ପରିୟୁଦାସନିସ୍ସୟିନୋଞ୍ଞସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ୱାକ୍ୟେ ପୟୋଗତୋ’ ଅଞ୍ଞୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ’ତି, ନଞ୍ସ୍ସଚ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସାମତ୍ଥିୟଂ, ନ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନେତ୍ୟେକୱାକ୍ୟତା… ଅଞ୍ଞୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିୟୁଦାସୱୁତ୍ତିତ୍ତା ।

ପସଜ୍ଜପ୍ପଟିସେଧେତୁ ପଟିସେଧସ୍ସ ପଧାନତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଭୱତୀତି ୱାକ୍ୟେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପଟିସେଧୋ ୱିଧି ଅତ୍ଥଗମ୍ମୋ ୱାକ୍ୟଭେଦୋ, ସକପଦେନ ଚ ନଞ୍ଖ୍ୟେନ ପଟିସେଧଭାଗିୱାଚୀ ସମ୍ବଜ୍ଝତେ । କୋ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଞ୍ଞୋତି ଆହ- ‘ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ତାନଜ୍ଝାସିତୋ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଇତରସ୍ମିନ୍ତି ପସଜ୍ଜପ୍ପଟିସେପେକ୍ଖେ, କେନଚି ସଂସୟନିମିତ୍ତେନାତି ଉପୱୀତଦସ୍ସନାଦିନା କେନଚି ସଂସୟକାରଣେନ, ସବ୍ବମ୍ପି ପଦଂ ସକତ୍ଥେ ପୟୋଗମ୍ପତି ଞାଣମପେକ୍ଖତେ, ତଞ୍ଚ ଞାଣଂ ଦ୍ୱିଧା ସମ୍ମାଞାଣଂ ମିଚ୍ଛା ଞାଣଞ୍ଚ । ଉଭୟମ୍ପେତବ୍ରାହ୍ମଣସଦ୍ଦଂ ପୱତ୍ତୟତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାଞାଣ ପୁବ୍ବକେ ଅବ୍ରାହ୍ମଣସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗେ ନତ୍ଥି ନଞ୍ସ୍ସ ବ୍ୟାପାରୋ, ନ ହି ତତ୍ଥ ତେନ କିଞ୍ଚି କରୀୟତି । ମିଚ୍ଛାଞାଣପୁବ୍ବକେ ତୁ ୱିଜ୍ଜତେ ତସ୍ସ ବ୍ୟାପା ରୋ ତତ୍ଥ ହି ତେନ ମିଚ୍ଛାଞାଣପ୍ପଭୱତା ପରସ୍ସାଖ୍ୟାୟତେ, ମିଚ୍ଛାଞାଣଂ ଚେନ୍ଦ୍ରିୟହେତୁକଂ, ୱିନା ସଦିସତ୍ତଂ ନ ଭୱତୀତି ପଟିସେଧେ ସତି ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥସଦିସୋ ସମାସତ୍ଥୋ ଜାୟତେଚ୍ଚାହ- ‘ତତ୍ଥ ସଦିସତ୍ତଂ ୱିନେ’ଚ୍ଚାଦି । ରଜ୍ଜୁୟଂ ହି ସପ୍ପବୁଦ୍ଧି ସଦିସତ୍ତା ।

ପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟାଚେତି ଅବ୍ରାହ୍ମଣମାନୟେଚ୍ଚାଦିପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟା ଚ । ଏୱମ୍ମଞ୍ଞତେ- ‘‘ୟଦ୍ୟତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମତ୍ତସ୍ସାନୟନଂ ସିୟା ପୁବ୍ବପଦସ୍ସୁଚ୍ଚାରଣମନତ୍ଥକଂ ସିୟା, ଅଥ ନ କସ୍ସଚି ଆନୟନଂ ଏୱମ୍ପି ସବ୍ବସ୍ସେୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସଦ୍ଦସ୍ସାନତ୍ଥକତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟାପି ସଦିସପ୍ପଟିପତ୍ତୀ’’ତି ।

ତଗ୍ଗତାତି ସଦିସତ୍ଥଗତା । ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସେୱା-ତ୍ଥସ୍ସୁପବ୍ରୂହନାୟ ୱିଞ୍ଞୂୱଚନମୁପଞ୍ଞସ୍ସତି ‘ଅତୋୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତେ’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ନଞ୍ୱଚନେନ ଇୱସଦ୍ଦେନ ଚ ୟଂ ୟୁତ୍ତଂ ତଦଞ୍ଞସ୍ମିଂ ତପ୍ପଦତ୍ଥସଦିସେ-ତ୍ଥେ ପଟିପତ୍ତିଂ ଜନେତି, ତଥାହ୍ୟତ୍ଥସମ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଲୋକେ ଦିସ୍ସତି ‘ଅବ୍ରାହ୍ମଣମାନୟା’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣସଦିସୋ ଖତ୍ତିୟାଦି ଆନୀୟତୀତି, ଅଧିକରୀୟତି ନିୟୁଜ୍ଜତେ ସଦ୍ଦୋ-ସ୍ମିନ୍ତ୍ୟଧିକରଣଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଚ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନେନ କିମିଟ୍ଠଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତ୍ୟାହ- ‘ତଦେୱ’ମିଚ୍ଚାଦି । କେଚି ପନ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତମିହ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ।

ସମତ୍ଥୱାଦୀନନ୍ତି ‘‘ସମତ୍ଥୋ ପଦୱିଧି’’ (ପା ୨-୧-୧) ତ୍ୱେୱଂ ୱାଦୀନଂ । ସମତ୍ଥ ୱାଦୀନଂ ସମାସୋ ୱିଧେୟ୍ୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୱିଧେୟ୍ୟୋତି ୱଚନନ୍ତରେନ ୱିଧେୟ୍ୟୋ, ତଥାହି ଅପୁନଗେୟ୍ୟାତି ଗାୟନେନ ନଞ୍ସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନ ତୁ ପୁନସଦ୍ଦତ୍ଥେନ । ଅନୋକାସଂ କାରେତ୍ୱାତି କରଣେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ଓକାସେନ । ଅମୂଲାମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଗମନେନ, ନ ମୂଲେନାତି ଅସାମତ୍ଥିୟଂ । ଗମକତ୍ତୱାଦିନୋତି ଅସାମତ୍ଥିୟେପି ୟତ୍ର ଗମକତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ସମାସୋ ହୋତେୱ, ତତୋ ଗମକତ୍ତଞ୍ଚ ସମାସସ୍ସ ନିବନ୍ଧନନ୍ତି ୟୋ ୱଦତି ତସ୍ସେତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାପୀତି ଅପୁନଗେୟ୍ୟାତ୍ୟାଦୋପି, ନନ୍ୱୟମପ୍ୟାଚରିୟୋ ଗମକତ୍ତୱାଦୀ, ତଥାସତି ଗମକତ୍ତାଇଚ୍ଚନଭିଧାୟ ବହୁଲାଧିକାରାତି କସ୍ମାୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ-‘ସୋ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି ।

କେହିଚୀତି ୱୁତ୍ତିଗ୍ଗନ୍ଥେନ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘କେହିଚିୟେୱ ନ ସବ୍ବେହୀ’ତି, ଅପୁନଗେୟ୍ୟାତି ‘‘ଟ ନଞ୍ସ୍ସା’’ତି (୩-୭୪) ନସ୍ସଟୋ, ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗାଭାୱତୋତି ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ସମାସେ ଅୱିହିତେପି ଅନଭିମତତ୍ଥାନମ୍ପତୀତିୟା ଅଭାୱତୋ ।

୧୩. କୁପା

ସ୍ୟାଦିୱିଧିନୋତି କାରକୱିଭତ୍ତିୱିଧାନତୋ ୱିସୁଂ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଦୀସୁୱିଧାନା ସ୍ୟାଦିୱିଧୀତିସଙ୍ଖଂ ଗତସ୍ସ ସ୍ୟାଦିୱିଧିନୋ, ଅସ୍ୟାଦିୱିଧିମ୍ହୀତି ପରିୟୁଦାସୋ-ନତ୍ଥକୋତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ଆହ ‘ନନ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି, ଅନତ୍ଥକଂ ଭୱେୟ୍ୟ… ଲକ୍ଖଣାଦ୍ୟତ୍ଥାନଂ ସମାସେ ଗୁଣୀଭୂତତ୍ତା ସମାସତୋ କିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧାନୁରୂପୱିଭତ୍ତିୟତ୍ଥସ୍ସ ପଧାନଭାୱତୋ, ପରିହରତି ‘ନୟିଦମେୱ’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ‘‘ଅନୁନା’’ତି (୨-୧୦) ୱିଚ୍ଛାୟମନୁନା ୟୋଗେ ଦୁତିୟା ୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟା ୱାକ୍ୟମ୍ପି ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥା ନିଚ୍ଚସମାସେ ଦୁତିୟା ୱିଧାନମନତ୍ଥକନ୍ତି ଭାୱୋ, ନିଗମୟତି ତସ୍ମାଇଚ୍ଚାଦିନା, ‘‘କୁ ପାପତ୍ଥେ’’ତି ପରେସଂ ଗଣପାଠୋ, ଏୱମୁପରିପି ‘‘ଦୁନିନ୍ଦାୟଂ’’ତ୍ୟାଦି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୪. ଚୀକ୍ରି

ଚୀସଦ୍ଦୋତି ଏତ୍ଥ ଚୀତି ଇମିନା ଚୀପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତଂ ପରାମସତି, ଚୀପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତ ସଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫. ଭୂସ

ପୀତିସମ୍ଭମୋତି ପୀତିୟା ସମ୍ଭମୋ ପୀତିପୁବ୍ବିକା ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନାସନ ଦାନାଦିୱିସୟା ତୁରିତତା, ଅଲଂଭୁତ୍ୱା ପରିୟତ୍ତଂ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ ଭୁତ୍ୱା ।

୧୬. ଅଞ୍ଞେ

ପୁରୋଭୂୟ ଅଗ୍ଗତୋଭୂୟ । ତିରୋଭୂୟ ଅନ୍ତରଧାନୀଭୂୟ । ଅନଚ୍ଚାଧାନେତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ‘ଉପରିୟାଧାନତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରା’ତି, ଆଧାନଂ ପତିଟ୍ଠାପନଂ, ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପାଣିନିୟାଦୟୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଉରସି କତ୍ୱା ପାଣିନ୍ତି ପାଣିଂ ଉରସି କତ୍ୱା ।

୧୭. ୱାନେ

ଅନେକଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ତୁମୁପସକ୍କତି ‘ଇଧେ’ଚ୍ଚାଦି, ୱିୱଚ୍ଛିତେକସଙ୍ଖ୍ୟାସାମଞ୍ଞନ୍ତି ୱିୱଚ୍ଛିତଂ ଏକସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ସାମଞ୍ଞଂ, ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ୟଦି‘ସ୍ୟାଦି ସ୍ୟାଦିନେ’ତି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତେକସଙ୍ଖ୍ୟାସାମଞ୍ଞସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହୋ ନ ସିୟା ତଦା ଇହାନତ୍ଥକ (ମନେକ)ଗ୍ଗହଣଂ ସିୟା ତେନେହାନେ କଗ୍ଗହଣସାମତ୍ଥିୟାୟେୱ ‘ସ୍ୟାଦିସ୍ୟାଦିନେ’ତି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତେକସଙ୍ଖ୍ୟା ସାମଞ୍ଞମ୍ପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତେ’’ତି ତେନେଚ୍ଚାଦିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ ସବ୍ବୋପି ସମାସୋ ପୁବ୍ବପରାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାନଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ୟଜ୍ଜେୱଂ କଥଂ ‘ତଦହୁଜାତୋ’ତି ବହୁଲାଧିକାରେନ ୱିସେସନ ସମାସଗବ୍ଭକାରକସମାସେନ ୱା ସିଜ୍ଝତି, ଅୟଂ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ । ଚତ୍ଥେ ବହୁନ୍ନମିଟ୍ଠତ୍ତା ତଦତ୍ଥଞ୍ଚାନେକଗ୍ଗହଣଂ, ତେନ ‘ହୋତୁ ପୋତୁ ପିତା ପୁତ୍ତା’ତି ହୋତି ଉତ୍ତରପଦେ (ୟୋନି) ସମ୍ବନ୍ଧେ ପରତୋ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସ ‘‘ପୁତ୍ତେ’’ତି (୩-୬୫) ସୁତ୍ତେନାତ୍ତେନ, ଅଞ୍ଞଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାସେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତରପଦସମ୍ଭୱେନ ‘‘ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧାନମା ତତ୍ର ଚତ୍ଥେ’’ତି (୩-୬୪) ‘‘ପୁତ୍ତେ’’ତି ଚ ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେନାତ୍ତେନ‘ହୋତା ପୋତା ପିତା ପୁତ୍ତା’ତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅନେକନ୍ତି ପଠମନ୍ତତ୍ତା ସ୍ୟାଦୀତୀଦମେୱାନୁୱତ୍ତତେ, ତେନେୱାନେକଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥାଞ୍ଞତ୍ଥେତି ୱୁତ୍ତେ-ଞ୍ଞସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସତ୍ଥେତି ଅୱତ୍ୱା ପଦସ୍ସେଚ୍ଚେୱ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତ୍ୟାସଙ୍କିୟା ହ- ‘ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି, ତସ୍ସେୱାତି ସାମତ୍ଥିୟଲଦ୍ଧସ୍ସ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତ ପଦସ୍ସେୱ ସମାସୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତସ୍ସ ଗୁଣା ତଗ୍ଗୁଣା ତସ୍ସେଚ୍ଚନେନାଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦିସୀୟତେ, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସ୍ସ ୟେ ଗୁଣା ୟାନି ୱିସେସନାନି, ତେସଂ ସଂୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗହଣଂ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଅଥୱା ସୋ ଗୁଣୋ ୟସ୍ସ ସୋ ତଗ୍ଗୁଣୋ, ତଗ୍ଗୁଣସ୍ସ ତଗ୍ଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସାଞ୍ଞପଦତ୍ଥସ୍ସସଂୱିଞ୍ଞାଣଂ, ନ ଗୁଣୱିରହିତସ୍ସା(ତି) ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଏତ୍ଥ ପନ ‘ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣଂ ପ୍ୟତ୍ଥୀ’ତି ପରିଭାସୀୟତି, ତତ୍ଥାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ସମାସେ-ଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ ୱିସେସନେନ ସହ ୱିଞ୍ଞାୟତି ନୱିସେସନରହିତୋ’’ତି, କ୍ୱଚି ଅତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାପି ଦସ୍ସନେ ନାପିସଦ୍ଦୋ, ୟତ୍ରାୱୟୱେନ ୱିଗ୍ଗହୋ ସମୁଦାୟୋ ସମାସତ୍ଥୋ ତତ୍ଥେୱ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣଂ ଭୱତି, ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମିଂ, ୟତ୍ରାୱୟୱୋୟେୱ ସମାସତ୍ଥୋ ତତ୍ରାତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣଂ ।

ଏତ୍ଥ ପନ ବହୁଧନସଦ୍ଦୋ ପୁରିସସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣଭାୱେନ କତତ୍ତା । ଅଭିମତୋତି ପାଣିନୀୟାନଂ ଅଭିମତୋ ଦସନ୍ନଂ ସମୀପେ ଆସନ୍ନା ଦସନ୍ନମିଚ୍ଚାଦିୱାକ୍ୟେ ।

ପରିମାଣମେୱସଙ୍ଖ୍ୟେୟନ୍ତି ପରିମାଣଲକ୍ଖଣମେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟଂ, ତଞ୍ଚ ପରିମାଣଲକ୍ଖଣଂ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟଞ୍ଚ ।

ସଙ୍ଖ୍ୟାନରୂପନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟାନସଭାୱଂ ।

ପରିମାଣେନାତି ପଞ୍ଚସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନେନ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟସଙ୍ଖାତେନ ପରିମାଣେନ ।

ସଙ୍ଖ୍ୟାନୱୁତ୍ତୀତି ତେନ ଅନତିୱତ୍ତିୟମାନତପ୍ପରିଚ୍ଛେଦକ ସଙ୍ଖ୍ୟାନରୂପ ସଙ୍ଖାତେ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ ୱୁତ୍ତି ୟସ୍ସା ସା ସଙ୍ଖ୍ୟାନୱୁତ୍ତି-ପଞ୍ଚସଙ୍ଖ୍ୟା ।

ଦିଟ୍ଠନ୍ତେନିମିନା ଇମଂ ଦୀପେତି ‘‘ୟଥା ପଞ୍ଚ ପରିମାଣମେସନ୍ତି ପଞ୍ଚକାତି ଏତ୍ଥ ପରିମାଣରୂପୋ-ୱୟୱଭେଦସମୁଦାୟସଭାୱୋ ପକତିୟତ୍ଥୋ ସମୁଦାୟିନୋ ସକୁନା ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତଥା ତିଦସାତି ଏତ୍ଥାପି’’ତି, କପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ପକତିପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଭେଦସମ୍ଭୱେନ ।

କେଚି ପନାତି ଇମିନା ପାଣିନୀୟେ ଦସ୍ସେତି ।

ପକତିପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଭେଦସମ୍ଭୱାତି ଇମିନା ପରେସଂ ପକତିପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ଥାନଂ ଭେଦାଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ସଞ୍ଞାୟଂ ସକତ୍ଥେ କପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଧାନଂ ଦସ୍ସେତି ।

ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସାତି ଇମିନା ୱାସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତଦତ୍ଥେପୀତି ତସ୍ସ ୱାଇତି ଅଞ୍ଞପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେପି, ତଦତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ ୱା ସିୟା ତଦା ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗହଣେ ନ ତିଣ୍ଣଂ, ତେସନ୍ତୁ ଗହଣେ ନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ସଂସୟୋ ୱା, ତଦା ତୁ ସଂସୟସ୍ସୋଭୟା ଲମ୍ବନରୂପତ୍ତା ଦ୍ୱେୱାତି ୱୁତ୍ତେ ତୟୋ, ତୟୋୱାତି ୱୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେ ଅପେକ୍ଖୀୟନ୍ତୀତି ବୁଦ୍ଧିୱିସୟା ପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥା ସମାସାଭିଧେୟ୍ୟୋ ହୋନ୍ତି ।

ନାମତ୍ତେନାତି ରୁଳ୍ହିନାମତ୍ତେନ, ଅଭିମତୋ ପାଣିନିୟାନଂ, ୱିକପ୍ପିତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ୱିଭାସା ସବ୍ବନାମସଞ୍ଞାୱିଧାନେନ ।

ଅୱୟୱଧମ୍ମେନାତି ଅୱୟୱସଙ୍ଖାତେନ ସଭାୱେନ ।

ନନୁ ଚ ସମାନାଧିକରଣାନଂ ବହୁବ୍ବୀହି ୱୁତ୍ତୋ ପାଣିନିୟେହି ‘ପଞ୍ଚହି ଭୁତ୍ତମସ୍ସେତି ବ୍ୟଧିକରଣାନଂ ନ ସିୟା’ତି, ତଥା ପଠମତ୍ଥଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସବ୍ବୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେସୁ ଇଟ୍ଠୋ ‘ୱୁଟ୍ଠେ ଦେୱେଗତୋଚ୍ଚତ୍ର ୱୁଟ୍ଠଦେୱୋତି ନ ସିୟା’ତି ତସ୍ମା କଥମତ୍ର ବ୍ୟଧିକରଣାନଂ ପଠମତ୍ଥେ ସମାସୋ ୱଣ୍ଣୀୟତେଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ-‘ବ୍ୟଧିକରଣାନମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦି, ବ୍ୟଧିକରଣାନମ୍ପି ୟଥାଭିଧାନଂସମାସସବ୍ଭାୱତୋ ପଞ୍ଚହି ଭୁତ୍ତମସ୍ସେତ୍ୟାଦୋ ବହୁଲାଧିକାରା ଅନଭିଧାନତୋ ୱା ନ ଭୱିସ୍ସତି, ତତୋୟେୱ ଚ ପଞ୍ଚ ଭୁତ୍ତ ୱନ୍ତୋ-ସ୍ସେତି ସମାନାଧିକରଣାନମ୍ପି କ୍ୱଚି ନ ଭୱିସ୍ସତି, ତଥା ପଠମତ୍ଥେପି କ୍ୱଚି ନ ଭୱିସ୍ସତି ୱୁଟ୍ଠେ ଦେୱେ ଗତୋ’ତି । ତୁଲ୍ୟୟୋଗେ ଗମ୍ୟମାନେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଞ୍ଞତ୍ରଚାତି ତୁଲ୍ୟୟୋଗତୋ-ଞ୍ଞତ୍ର ସଲୋମକୋତ୍ୟାଦୀସୁ ଚ, ୱିଜ୍ଜମାନାନି ଲୋମାନ୍ୟସ୍ସ, ୱିଜ୍ଜମାନା ପକ୍ଖା ଅସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଉପସଙ୍ଖ୍ୟାତୋ ‘‘ସ୍ୟାଦ୍ୟଧିକାରେ-ତ୍ଥିଖୀରାଦୀନମୁପସଙ୍ଖ୍ୟାନ’’ନ୍ତି (୨-୨-୨୪-ୱା) ସଭାୱତୋ ଏୱ ନିୱତ୍ତୋ ନ ସୁତ୍ତନ୍ତରତୋ, ଗତତ୍ଥସ୍ସାପି ହି ପୟୋଗେ ଅନୱଟ୍ଠାନଂ ସିୟା ପିଟ୍ଠପେସନେ ୱିୟ, କଥଞ୍ଚରହି ବ୍ରାହ୍ମଣେ ବହୂ ଆନୟ, ଅହଂ ପଚାମୀତି ନାୱସ୍ସମେୱଂ ପୟୋଗୋ, କତ୍ଥଚି ପନ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାଦିପ୍ପୟୋଜନେ ସତି ହୋତେୱ ।

କଣ୍ଠେ ସମ୍ଭୱୋତି କାଳସ୍ସ କଣ୍ଠେ ସମ୍ଭୱୋ । ଟ୍ଠସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି କଣ୍ଠଟ୍ଠସଦ୍ଦେ ଟ୍ଠସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ଓଟ୍ଠସଦ୍ଦୋୱ ମୁଖୱୁତ୍ତୀତ୍ୟନେନ ଗମ୍ମମାନତ୍ଥତ୍ତା ଦୁତିୟସ୍ସ ମୁଖସଦ୍ଦସ୍ସାପ୍ପୟୋଗମାହ, ତସ୍ମା ଓଟ୍ଠୋୱ ମୁଖମସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ଓଟ୍ଠମୁଖୋତି ସମାସୋ, ନ ଚ ପାଣି ପାଣ୍ୟନ୍ତରସ୍ସ ମୁଖଂ, ମୁଖେନେୱ ଚ ପାଣିମୁଖସ୍ସ ସଦିସତ୍ତଂ ପସିଦ୍ଧନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟା ଓଟ୍ଠମୁଖମିୱ ମୁଖମସ୍ସେତ୍ୟତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠତେ, ଉପନ୍ୟସ୍ୟନ୍ତେତ୍ୟୁପନ୍ୟାସା, ୱିସୟଦସ୍ସନତ୍ଥାତି ଇମିନା’କଣ୍ଠେ କାଳୋ ୟସ୍ସା’ତ୍ୟାଦୀକମେୱ ୱାକ୍ୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସମୁଦାୟେ ୱିକାରେଚାତି ସମୁଦାୟସମ୍ବନ୍ଧେ ୱିକାରସମ୍ବନ୍ଧେ ଚ । ତଂସମାସସ୍ସାତି ତସ୍ସା ଛଟ୍ଠିୟା ସମାସସ୍ସ, ତଦଭିଧାୟିନନ୍ତି ସଙ୍ଘାତ ୱିକାରାଭିଧାୟୀନଂ, କେସାନଂ ସଙ୍ଘାତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ପରେସଂ ୱାକ୍ୟଂ । ଧାତୁତୋ ଜାତଂ ଧାତୁଜଂ, ଉତ୍ତରପଦଂ ପତିତସଦ୍ଦାଦି, ତସ୍ସ ପୟୋଗୋତି ପତିତସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗୋ ।

‘‘ନଞ୍ସ୍ମାତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥାନ’’ନ୍ତି (୨-୨-୨୪) ୱାତ୍ତିକଂ, ଏତନାହ-‘ଞ କାରାନୁ ବନ୍ଧା’ଇଚ୍ଚାଦି । ପାଣିନିୟା ତୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନସଦ୍ଦୋ ନଞ୍ସମାସୋ, ପଦନ୍ତରେ ନାସ୍ସ ବହୁବ୍ବୀହି ୱୋତ୍ତରପଦଲୋପୋ, ଅୱିଜ୍ଜମାନା ପୁତ୍ତାସ୍ସ ଅପୁତ୍ତୋୱିଜ୍ଜମାନପୁତ୍ତୋତି ସାଧେନ୍ତି, ଇଚ୍ଛତେ ପାଣିନୀୟେହି… ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବା ସଦ୍ଦାନଂ ନାନତ୍ଥତ୍ତା ବ୍ୟଧିକରଣତ୍ତା, ୱଚନେପୀତି ସୁତ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି, ଅୟ ମଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ ପରେହି ବହୁବ୍ବୀହୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ତଥାହି ବହୱୋ ୱିହୟୋ ୟସ୍ସ ସୋ ବହୁବ୍ବୀହି, ୟଥା ବହୁବ୍ବୀହୀତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନୋ ତଥା ଅୟମ୍ପି ।

୧୯. ଚତ୍ଥେ

ସମୁଚ୍ଚୀତି ପିଣ୍ଡୀକରଣଂ, କୋ ସୋତି ଆହ- ‘ସାଧନମେକ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଏକଂ ସାଧନଂ ଏକଂ କିରିୟଂ ୱା ପଟିଚ୍ଚ ଚୀୟମାନତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କେସନ୍ତି ଆହ- ‘କିରିୟାସାଧନାନ’ନ୍ତି, କେନାତି ଆହ- ‘ଅତ୍ତରୂପଭେଦେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଭୁଞ୍ଜତି ତିଟ୍ଠତି ପଚତିଚାତି ସାଧନମ୍ପଟିଚ୍ଚ କିରିୟାନଂ ଅତ୍ତରୂପଭେଦେନ ଚୀୟମାନତା ୱେଦିତବ୍ବା, ଧୱେ ଚ ଖଦିରେ ଚ ପଲାସେ ଚ ଛିନ୍ଦାତି କିରିୟମ୍ପଟିଚ୍ଚ ଅତ୍ତରୂପଭେଦେନ ସାଧନାନଂ ଚୀୟମାନତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସୋତି ସମୁଚ୍ଚୟୋ ଭୱତୀତି ସେସୋ, କେସନ୍ତି ଆହ- ‘ତୁଲ୍ୟ ବଲାନ’ମିଚ୍ଚାଦି ।

ତୁଲ୍ୟବଲାନନ୍ତି ଇମିନା ୱିସୁଂ ପଧାନଭାୱେନ କିରିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନପେକ୍ଖତ୍ତମାହ ।

ଅନିୟତକ୍କମୟୋଗପଜ୍ଜାନନ୍ତି କମୋ ଚ ୟୋଗପଜ୍ଜଞ୍ଚ, ଅନିୟତଂ କମୟୋଗପଜ୍ଜଂ ୟେସଂ ସଦ୍ଦାନଂ ତେସଂ, ୟଥେତ୍ୟାଦିନା ତତ୍ଥୋଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେତି, ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଗୱାଦୀନଂ ୱିସୁଂ ପଧାନଭାୱେନାନୟନକିରିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧା ତୁଲ୍ୟବଲତା ଗୱାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତକ୍କମେନେୱ ନୟନାଭାୱା ଅନିୟତକ୍କମତା ଗୱାଦୀନଂ ୟୁଗପଦି ନୟନାଭାୱା ଅନିୟତ ୟୋଗପଜ୍ଜତା ଚ ହୋତି, ତଥା ଅଞ୍ଞଂ ତାଦିସମ୍ପୀ’’ତି । ଅନୁ ପଚ୍ଛା ପଧାନାନୁରୋଧେନ (ଚୟନଂ) ଅନ୍ୱାଚୟୋ, ତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟତି ‘ୟତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି, ତଦନୁରୋଧେନାତି ତଦନୁଗୁଣେନ, ଉଦାହରତି ‘ୟଥେ’ଚ୍ଚାଦି, ଭିକ୍ଖାଗମନମେତ୍ଥ ପଧାନମନ୍ତରଙ୍ଗତ୍ତା, ନେତରଂ ବହିରଙ୍ଗତ୍ତା, ତଂ କରଣେ ୟଦି ଗାୱୋପି ପସ୍ସତି ତାପ୍ୟାନୟତି, ଏତ୍ଥ ତୁ ଗୋସ୍ସାନୟନଂ ଭିକ୍ଖାଟନମପେକ୍ଖତେ, ନେତରମିତରସ୍ସ… ୱିନାପି ତେନ ତଦନୁଟ୍ଠାନତୋ । ଇତରସ୍ସ ଇତରେନ ୟୋ ଗୋ ଇତରେତରୟୋଗୋ, ସୋ ଚ ଏତାଦିସୋତି ଆହ- ‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଅୱୟୱପ୍ପଧାନୋ ଚାତି ସାଭାୱିକାଭିଧାନସାମତ୍ଥିୟେନାପୁଥୁଭୂତୋ ଚ, ୱୁତ୍ତିୱୟେନ ସାରିପୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥୋ ହୋତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଦ୍ଦୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥୋପୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତ୍ଥେ ପଧାନତୋ ୟୁଗପଦ୍ୟଧିକରଣୱଚନେ ସତି ଚତ୍ଥ ସମାସୋତି ସୋ-ୟମଧିକରଣ ସମୁଦାୟୋ ଉଭୟପଦାନୁଗତଉଭୟତ୍ଥୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ୟୁଗପଦି ବୁଦ୍ଧିୟା ଗୟ୍ହମାନୋ କଦାଚି ଉବ୍ଭୂତାୱୟୱଭେଦୋ ତେନେୱ ସାଭାୱିକାଭିଧାନସାମତ୍ଥିୟେନେଚ୍ଚେୱମୱୟୱପ୍ପଧାନୋ ଚ, ନନୁ ଚ ଜନନମରଣାନୀତି ୱିରୁଦ୍ଧାନଂ କଥମେକେନାଭିଧାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତେ- ସବ୍ବୋପି ସଦ୍ଦୋ ପୟୁଜ୍ଜମାନୋ (ଇତରୀ) ତରେନାୱଧାରଣଂ ୱତ୍ତତେ, ତେନ ଏକେକୋ ସଦ୍ଦୋ ଏକେକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋ, ତଥାପି ୟଥା ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାତି ଏତ୍ଥ ବହୁୱଚନସ୍ସଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିୟା ୟୁଗପଦ୍ୟଧିକରଣୱଚନତା ହୋତୀ, ତଥାତ୍ରାପି ବହୁୱଚନସ୍ସଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିଲକ୍ଖଣେନ ସାମତ୍ଥିୟେନ ଏକେନାପ୍ୟଭିଧାନଂ ହୋତି । ଇତି ହେତୁମ୍ହି, ୟତୋ ଏୱମୱୟୱପ୍ପଧାନୋ ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ବହୁତ୍ତାତି କିଞ୍ଚାପି ୱାକ୍ୟେ ନେସଂ [ୱାକ୍ୟେନେୱେସଂ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱିସୁଂ ବହ୍ୱତ୍ଥତା, ନ ହି ସାରିପୁତ୍ତମାନୟାତି ୱୁତ୍ତେ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସାପି ସମ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱତି, ତଥାପି ୟତୋ ୱୁତ୍ତିୱିସୟେ ସହଭୂତାନମେୱେସଂ ୱିସୁଂ ବହ୍ୱତ୍ଥତା, ତତୋ ତତ୍ଥ ୱଚନୀୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାତେଦେନ ବହୁତ୍ତଂ । ସମାହରଣଂ ପିଣ୍ଡୀକରଣୱସେନ ସଂହରଣଂ ସମାହାରୋ, ସୋ ଚେୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଇତରୀତରୟୋଗସ୍ସ ସମାହାରସ୍ସ ଚ ଭାୱରୂପତ୍ତା ଅଦବ୍ବରୂପତା, ତଥାପୀତରୀତରୟୋଗେ ତୁ ୟଥା ଗୁଣୱଚ ନାନଂ ସୁକ୍କଂ ୱତ୍ଥଂ ସୁକ୍କୋ କମ୍ବଲୋ ସୁକ୍କା ଗାୱୀତି ନିସ୍ସୟଭେଦତୋ ଲିଙ୍ଗୱଚନସିଦ୍ଧି, ତଥା ତଦ୍ଧମ୍ମାନମଭିଧାନତୋ ନିସ୍ସୟତୋ ଲିଙ୍ଗୱଚନ ସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା, ସଂହତିପ୍ପଧାନତ୍ତାଚେକୱଚନନ୍ତି ୟଦା ବହୁନ୍ନଂ ସମୁଦାୟୋ ତିରୋହିତାୱୟୱଭେଦୋ ସଂଘାତୋ ପକ୍କମୀୟତେ, ତଦା ସମାହାରୋଚ୍ଚେୱ ସଂହତିପ୍ପଧାନତ୍ତା ଏକୱଚନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦନୁଟ୍ଠାନତୋତି ତସ୍ସ କରଣତୋ । ବ୍ୟତିକରୋ ମିସ୍ସତା, ବ୍ୟତିକରଂ ଦସ୍ସେତି ପାଣିଚ୍ଚାଦିନା, ପଚ୍ଚେକଂ ପରିସମତ୍ତିୟଂ ୱାକ୍ୟବହୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି ‘ତତ୍ଥ ହିଚ୍ଚାଦି ।

ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ସୋତଞ୍ଚ, ମୁଖଞ୍ଚ ନାସିକା ଚ, ହନୁ ଚ ଗୀୱା ଚ, ଛୱି ଚ ମଂସଞ୍ଚ ଲୋହିତଞ୍ଚ, ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ଜରା ଚ ମରଣଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ସମାସୋ, ‘‘ସମାହାରେ ନପୁଂସକ’’ନ୍ତି (୩-୨୦) ସବ୍ବତ୍ଥ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ, ସ୍ୟାଦିମ୍ହି ମୁଖ ନାସିକନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ’’ତି (୩-୨୩) ରସ୍ସୋ । ଅଲଭତା ଗୋମୁଖଂ ଡିଣ୍ଡିମୋ ଭେରିୱିସେସା, ଆଳମ୍ବରଂ ପଣୱୋ, ମୁରଜୋ ମୁଦଙ୍ଗୋ, ମଦ୍ଦୱୋ ମୁଦଙ୍ଗୋ । ମଦ୍ଦୱୱାଦନଂ ପଣୱୱାଦନଞ୍ଚ ସିପ୍ପମସ୍ସ ମଦ୍ଦୱିକୋ ପାଣୱିକୋ, ସମ୍ମଂ କଂସତାଳଂ, ତାଳଂ ହତ୍ଥତାଳଂ, ଅଲସତା ଚ ଆଳମ୍ବରୋ ଚ, ମୁରଜୋ ଚ, ଗୋମୁଖୋ ଚ, ସଙ୍ଖୋ ଚ ଡିଣ୍ଡିମୋ ଚ, ମଦ୍ଦୱିକୋ ଚ, ପାଣୱିକୋ ଚ, ଗୀତଞ୍ଚ ୱାଦିତଞ୍ଚ, ସମ୍ମଞ୍ଚ ତାଳଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ୟୁଗସ୍ସ ହିତା ୟୋଗ୍ଗା ଗୋଣା, ତେସମିଦଂ ୟୋଗ୍ଗଂ କସିକମ୍ମଂ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ । ତେନାହ- ‘କସିଭଣ୍ଡାନ’ନ୍ତି, ଫାଲୋକସକୋ, ପାଚନଂ ପତୋଦୋ, ୟୁଗୋ ଚ ନଙ୍ଗଲଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ପିଣ୍ଡମାୟୁଧୱିସେସୋ, ଅସି ଚ ସତ୍ତି ଚ ତୋମରଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଚମ୍ମଂ ସରୱାରଣଫଲକଂ, କଲାପୋ ତୂଣୀରଂ, ପହରଣଞ୍ଚ ଆୱରଣଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅହି ଚ ନକୁଲୋ ଚ, ବୀଳାରୋ ଚ ମୂସିକୋ ଚ, କାକୋ ଚ ଉଲୂକୋ ଚ, ନାଗୋ ଚ ସୁପଣ୍ଣୋଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସଙ୍ଖ୍ୟା ଚ ପରିମାଣଞ୍ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣଂ, ତତ୍ଥ ପରିମାଣସଞ୍ଞାନଂ ୟଥାଦୀଘୋ ଚ ମଜ୍ଝିମୋ ଚ ଦୀଘମଜ୍ଝିମଂ । ଏକକଞ୍ଚ ଦୁକଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଦୁକତିକାଦୀସୁପି ଏସେୱନୟୋ ।

ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୁ ସିୟା- ନଟ୍ଠି, ଅଥୱା ଖୁଦ୍ଦକୋୱ ୟୋ ।

ସତଂ ୱା ପସତେ ୟେସଂ, କେଚି ଆନକୁଲା ଅପି ॥

କୀଟୋ ଚ ପତଙ୍ଗୋ ଚ, କୁନ୍ଥୋ ଚ କିପିଲ୍ଲିକୋ ଚ, ଡଂସୋ ଚ ମକସୋ ଚ, ମକ୍ଖିକା ଚ କିପିଲ୍ଲିକାଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ପଚନଚଣ୍ଡାଲାତି ଓ ରବ୍ଭିକାଦୀନଂ ରୁଳ୍ହୀସଞ୍ଞା । ଉରବ୍ଭେ ହନ୍ତ୍ୱା ଜୀୱତୀତି ଓରବ୍ଭିକୋ, ଏୱଂ ସେସେସୁ । ସାନଂ ସୁନଖଂ ପଚତୀତି ସପାକୋ, ୱେନା ତଚ୍ଛକା, ରଥକାରା ଚମ୍ମକାରା । ସାଧାରଣା ସମାନା, ଚରଣସଦ୍ଦୋ- ୟଂ ଇଧ ଗୟ୍ହତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟଥା ସକମଜ୍ଝୟନାୟ ଚରୀୟନ୍ତି ୱତାନ୍ୟେତେସୂତି ଚରଣାନି, କଠାଦିୱାଝାନ୍ୟଜ୍ଝୟନାନି ସାଖାସଞ୍ଞକାନି । ୟସ୍ମା ଏତେହି ଚରତି ଅରିୟସାୱକୋ ଗଚ୍ଛତି ଅମତଂ ଦିସଂ, ତସ୍ମା ଚରଣାନି ସୀଲାଦୟୋ ପଣ୍ଣରସ ଧମ୍ମା । ତେନାହ- ‘କଠାଦୀହୀ’ତିଆଦି, କଠାଦୀହୀତି ପସିଦ୍ଧିୱସେନ କମାତିକ୍କମେନାପି ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅତିସାଦୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଅତିସେନ ଭାରଦ୍ୱାଜେନ କଠେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିଦନ୍ତ୍ୟଧୀୟନ୍ତି ୱାତି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମି’’ତି (୪-୧୨୧) ଣୋ, ‘‘ଲୋପୋ’’ତି (୪-୧୨୩) ଲୋପୋ ଅତିସା ଭାରଦ୍ୱାଜା କଠା । କଲାପିନା ୱୁତ୍ତଂ ୱିଦନ୍ତ୍ୟଧୀୟନ୍ତି ୱାତି, ତେନେୱ ଣୋ, କଲାପା, କଠା ଆଦି ୟେସଂ ତେ କଠାଦୟୋ, ତେହି ଅଜ୍ଝେନୱିସେସେ ଚ ପୁରିସେ ଚ ଉପଚାରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସୀଲାଦୟୋତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି । ସୀଲଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ, ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚ ୱିଜ୍ଜା ଚ ଚରଣଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏକତୋ ଅଜ୍ଝୟନମେତେସୂତି ଏକଜ୍ଝୟନାନି, ପକଠାନି ୱଚନାନି ପାୱଚନାନି ସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ଏକଜ୍ଝୟନାନି ଚ ତାନି ପାୱଚନାନି ଚ ତେସଂ, ଦୀଘୋ ଚ ଦୀଘାଗମୋ ଚ ମଜ୍ଝିମୋ ଚ ମଜ୍ଝିମାଗମୋ ଚ, ଏକୁତ୍ତରୋ ଚ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାଗମୋ ଚ ସଂୟୁତ୍ତାଗମୋ ଚ, ଖନ୍ଧକୋ ଚ ୱିଭଙ୍ଗୋଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

ତେସନ୍ତି ଇମିନା ଲିଙ୍ଗୱିସେସାନନ୍ତି ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତତଂ ଦୀପେତି, ଇତ୍ଥୀ ଚ ପୁମା ଚ, ଦାସୀ ଚ ଦାସୋ ଚ, ଚୀୱରଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଚ ସେନାସନଞ୍ଚ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟୋ ଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରୋ ଚ, ତିଣଞ୍ଚ କଟ୍ଠୋ ଚ ସାଖା ଚ ପଲାସୋ ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଛେକୋ ଦକ୍ଖୋ, ପୁବ୍ବା ଚ ପରାଚାତିଆଦିନା ୱିଗ୍ଗହୋ ।

ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ରସ୍ସୋ । କାସୋ ଚ କୁସୋ ଚ ଉସିରୋ ଚ ବୀରଣଞ୍ଚ, ମୁଞ୍ଜଞ୍ଚ ବବ୍ବଜଞ୍ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଖଦିରୋ ଚ ପଲାସୋଚାତିଆଦିନା ଚ, ଗଜୋ ଚ ଗୱଜୋ ଚାତିଆଦିନା ଚ, ହତ୍ଥୀ ଚ ଗୋଚ ଅସ୍ସୋ ଚ ୱଳୱାଚାତି ଚ, ହଂସୋ ଚ ବଲାୱା ଚାତିଆଦିନା ଚ, ବକୋ ଚ ବଲାକାଚାତି ଚ । ହିରଞ୍ଞଞ୍ଚ ସୁୱଣ୍ଣୋ ଚ, ମଣି ଚ ସଙ୍ଖୋ ଚ ମୁତ୍ତା ଚ ୱେଳୁରିୟୋ ଚ ଜାତରୂପଞ୍ଚ ରଜତଞ୍ଚାତି ଚ, ସାଲି ଚ ୟୱକୋଚାତିଆଦିନା ଚ, ସାକଞ୍ଚ ସୁୱଞ୍ଚାତିଆଦିନାଚ, କାସିୟୋ ଚ କୋସଲାଚାତିଆଦିନା ଚ ୱିଗ୍ଗହୋ, ଜନପଦୱାଚିନା ଚ ବହୁୱଚନନ୍ତା ।

ଏକୱୀସତିଚ୍ଚାଦିନୋ ଏକଞ୍ଚ ତଂ ୱୀସତିଚାତି ୱିସେସନସମାସୋ ୱା ସିୟା, ଏକଞ୍ଚ ୱୀସତି ଚ ଏକୱୀସତୀତି ଚତ୍ଥସମାସୋ ୱା, ସମାହାରେ ନପୁଂସକତ୍ତନ୍ତୁ ନ ପପ୍ପୋତି, ‘‘ନାନୁସାସନୀୟଂ ଲିଙ୍ଗଂ ସୋକନିସ୍ସୟତ୍ତା ଲିଙ୍ଗସ୍ସେ’’ତି ଲୋକେ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସେହାନଭିଧାନତୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତ୍ୟଧିପ୍ପାୟୋ, ସଭାପରିସାୟାତି ଞାପକତୋ ୱା ସମାହାରେ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗମତ୍ର ବ୍ୟଭିଚରତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗୋ-ଭିମତୋତି ଉପସଜ୍ଜନସଞ୍ଞକସ୍ସ ସ୍ୟାଦୀତି ପଠମାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ସମାସେ ପୁବ୍ବନିପାତୋ ‘‘ଉପସଜ୍ଜନଂ ପୁବ୍ବ’’ମିଚ୍ଚନେନ (୨-୨-୩୧) ଇଟ୍ଠୋ କମସ୍ସ ପଧାନଭାୱେନ ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠତ୍ତାତି ‘‘ସ୍ୟାଦିସ୍ୟାଦିନେକତ୍ଥ’’ନ୍ତି (୩-୧) ଏତ୍ଥ ସ୍ୟାଦୀତି ପଠମାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସାସଙ୍ଖ୍ୟାଦିନୋ ପୁବ୍ବମୱଟ୍ଠାନତୋ ସ୍ୟାଦିନେତି ତତିୟାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପଚ୍ଛାୱଟ୍ଠାନତୋ ‘‘ସ୍ୟାଦିସ୍ୟାଦିନା’’ତି ସୁତ୍ତେ ପଟିପାଟିୟା ପଧାନଭାୱେନ ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠତ୍ତା ।

ପରପ୍ପୟୋଗୋ-ଭିମତୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସୁତ୍ତେନ ପୁବ୍ବନିପାତେ ପତ୍ତେ ‘‘ରାଜଦନ୍ତାଦୀସୁ ପର’’ନ୍ତୀମିନା (୨-୨-୩୦) ପରନିପାତୋ-ଭିମତୋ, ୱଚନେନାତି- ‘‘ବହୁଲ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ, ପୁବ୍ବକା ଲୟୁତ୍ତସ୍ସ ପରପ୍ପୟୋଗୋ-ଭିମତୋତି ରାଜଦନ୍ତାଦିପାଠତୋ ଏୱା-ଭିମତୋ ।

କମମ୍ପଚ୍ଚନାଦରାତି ଇମିନା ପଧାନଭାୱେନା-କ୍କମସ୍ସ ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠତ୍ତମାହ । ସରୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ତଂ ସରାଦି, ସଙ୍ଖୋ ଚ ଦୁନ୍ଦୁଭି ଚ ୱୀଣା ଚ, ଉଦୁକ୍ଖଲଞ୍ଚ ମୁସଲୋ ଚ, ଧନପତି ଚ ରାମୋ ଚ କେସୱୋଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଜଂଦଂସଦ୍ଦା ଜାୟାସଦ୍ଦସମାନତ୍ଥା ଅସଙ୍ଖ୍ୟା-ଜଞ୍ଚ ପତି ଚ, ଦଞ୍ଚ ପତିଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଅୱନ୍ତୟୋ ଚ ଅସ୍ସକାଚ, ଅଗ୍ଗି ଚ ଇନ୍ଦୋଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ତଂନିୱାସିମ୍ହି ଗହିତେ ଅୱନ୍ତି ଚ ଅସ୍ସକୋଚାତି ଏକତ୍ତେନପି ୱିଗ୍ଗହୋ ୱତ୍ତତି । ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସୋ- ୟଂ ଦ୍ୱନ୍ଦସଦିସତ୍ତା ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ଦ୍ୱେ ଚ ଦ୍ୱେ ଚ ପଦାନି ଦ୍ୱନ୍ଦାନୀତି ହି ଉଭୟତ୍ଥପ୍ପଧାନୋ- ୟଂ ଦ୍ୱନ୍ଦସଦ୍ଦୋ ।

୨୧. ସଙ୍ଖ୍ୟା

ଅଥ ‘‘ସମାହାରେ ନପୁଂସକ’’ନ୍ତି (୩-୨୦) ୱିଜ୍ଜମାନେ କିଂ ‘‘ସଙ୍ଖ୍ୟାଦୀ’’ ତି ଇମିନା ସତ୍ଥଗାରୱକରେନାତି ଆସଙ୍କିୟ ଚୋଦେତି ‘ନନୁଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ତଥାହିଚ୍ଚାଦିନା ‘‘ସମାହାରେ ନପୁଂସକ’’ନ୍ତେୱ ସିଜ୍ଝନଂ ସମତ୍ଥେତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଚୋଦନାଚାଲନେ ପରାଧିପ୍ପାୟଂ ପରିକପ୍ପେନ୍ତୋ’ଚତ୍ଥେ’ତିଆଦିମାହ ।

ନେତି ଇମିନା ଚତ୍ଥେତିଆଦିନା କତପରିକପ୍ପନା ନ ସିଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତି, ତତ୍ଥ ହେତୁମାହ- ‘ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପୁରିସାଧୀନତ୍ତା’ତି, ସତିଚେଚ୍ଚାଦିନା ‘ସମାହାରେ ନପୁଂସକ’ନ୍ତେତ୍ଥ ୱିସେସନଗ୍ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ୱା ‘ସଙ୍ଖ୍ୟାଦୀ’ତି ଇମସ୍ସ ନିରତ୍ଥକତ୍ତମେୱ ଥିରୀକରୋତି ।

ପୟୋଜନେତି ଲାଘୱପ୍ପୟୋଜନେ ।

ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତୀତି ୱିସେସନଗ୍ଗହଣଂ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତି ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ‘ସଙ୍ଖ୍ୟାଦୀ’ସୁତ୍ତେ ।

ତନ୍ନେତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚୋଦନଂ ନିୱତ୍ତେତି ॥

‘ସଙ୍ଖ୍ୟାଦୀ’ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ସାତ୍ଥକତ୍ତମାହ- ‘ଚତ୍ଥସମାସାନନ୍ତର’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ଏକତ୍ତବ୍ୟପଦେସୋ କାତବ୍ବୋତି ‘‘ସଙ୍ଖ୍ୟାପୁବ୍ବୋ ଦିଗୂ’’ତି (୨-୧-୫୨) ସଙ୍ଖ୍ୟାପୁବ୍ବସ୍ସ ସମାସସ୍ସ ଦିଗୁସଞ୍ଞଂ ୱିଧାୟ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ଦିଗୁରେକୱଚନ’’ନ୍ତୀମିନା (୨-୪-୧) ଏକତ୍ତବ୍ୟପଦେସୋ ପରେହି ୱିୟ କାତବ୍ବୋ ।

ସମାହରଣଂ ସମାହାରୋତି ଇମିନା ଭାୱସାଧନୋ-ୟଂ ସମାହାରସଦ୍ଦୋ । ୟଦି ସମାହରୀୟତୀତି ସମାହାରୋତି କମ୍ମସାଧନୋ ସିୟା, ତଦା ପଞ୍ଚ କୁମାରିୟୋ ସମାହଟାତି ୱାକ୍ୟସ୍ସାତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତି ସିୟା ପଞ୍ଚକୁମାରୀତ୍ୟେତ୍ଥ ସକପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ ସିୟା ‘‘ଘାପସ୍ସାନ୍ତସ୍ସାପ୍ପଧାନସ୍ସା’’ତି (୩-୨୪) ଅପ୍ପଧାନରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ନ ସିୟା… ସମାହଟାନମେୱ କୁମାରୀନଂ ପଧାନତ୍ତା, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚ ଗାୱୋ ସ ମାହଟାତ୍ୟେତସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ସମାସୋୱ ନତ୍ଥି କମ୍ମସାଧନସ୍ସାନୁପଗମତୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଗୁନ୍ନଂ ସମାହାରୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ପଥାନଂ ସମାହାରୋତି ୱାକ୍ୟେ ପନ ଅତ୍ଥି, ସମାହାରସ୍ସେକତ୍ତା ତୁ ସତଂ ୟୂଥଂ ୱନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ସାଭାୱିକମେକୱଚନଂ ସିଦ୍ଧମେୱେତି ୱିଞ୍ଞାପେତି ।

୨୨. କ୍ୱଚେ

କ୍ୱଚିସଦ୍ଦସ୍ସ ପୟୋଗନିୟମନତ୍ଥୋ ‘‘ପରୋ କ୍ୱିଚୀ’’ତି (୧-୨୭) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱିସେସେନ ଉଦାହରଣେପୀତି ପରେସଂ ୱିୟ ‘‘ଛାୟା’’ତି (୨-୨-୭୩) ସୁତ୍ତୟିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେନ ‘(କୁଡ୍ଡଚ୍ଛାୟ) କୁଡ୍ଡଚ୍ଛାୟାତି ଚ ‘‘ବାହୁଲ୍ଲେ’’ତି (ଚଂ, ୨-୨-୭୪) ସୁତ୍ତୟିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଂ ‘ଉଚ୍ଛୁଚ୍ଛାୟଂ ସଲଭଚ୍ଛାୟ’ନ୍ତି ଚ ନୋଦାହରିତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞେନ ‘ସଲଭଚ୍ଛାୟଂ ସକୁନ୍ତଚ୍ଛାୟ’ନ୍ତି ଉଦାହରଣେ ଦସ୍ସିତେପି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ବହୁଲଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ୱିଗ୍ଗହସମତ୍ତସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହସାମଞ୍ଞସ୍ସ, ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ପାସାଦସ୍ସ ଛାୟାଇଚ୍ଚାଦିନା ସମ୍ଭୱାନତିକ୍କମେନ, ସଦ୍ଦାତି ସଦ୍ଦତୋ ପରାୟ ।

୨୩. ସ୍ୟାଦି

ନନୁଚେଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଚୋଦନଂ ନିସେଧେତି ‘ତନ୍ନେ’ତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ- ‘ଘସଞ୍ଞତ୍ତା’ତ୍ୟାଦି । ଅଘୋନନ୍ତି ଘଓକାରୱଜ୍ଜିତାନଂ, ନନୁ ଇତ୍ଥି ୟମାକାରୋ ଘୋ, ତଥାସତି ନପୁଂସକେ ସୋ (ନ ସିୟାତି) ପରିକପ୍ପେତି ‘ନପୁଂସକତ୍ତା ଘତ୍ତମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଚେଦି’ତି । ତମ୍ପି ନେତି ୟଥା ୱୁତ୍ତମ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅତ୍ଥେୱ ନପୁଂସକେ ଘତ୍ତନ୍ତି [ନପୁଂସକତ୍ତନ୍ତି (ପୋତ୍ଥକେ)] ଦସ୍ସେତୁମାହ-ଛଟ୍ଠୀସମାସସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି । ନପୁଂସକେ ଘତ୍ତସ୍ସ [ନପୁଂସକତ୍ତସ୍ସ (ପୋତ୍ଥକେ)] ସବ୍ଭାୱମେୱ ସମତ୍ଥେତି ନପୁଂସକତ୍ତଂ ହି’ଚ୍ଚାଦିନା, ପାରିଭାସିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁତ୍ତମେୱାଧିପ୍ପେତଂ, ପରିଭାସାୟ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପାରିଭାସିକଂ ସୁତ୍ତିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରଭିତବ୍ବମେୱିଦଂ ସୁତ୍ତଂ (ନପୁଂସକସ୍ସାପି) ରସ୍ସତ୍ତୱିଧାନାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଘନିସ୍ସିତମ୍ପି କାରିୟନ୍ତି ‘‘ଘବ୍ରହ୍ମାଦୀତେ’’ତ୍ୟାଦିନା (୨-୬୦) ୱିଧିୟମାନମେକାରାଦିକାରିୟମ୍ପି । ଏତଂ ଘନିସ୍ସିତଂ କାରିୟଂ ନଚ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟୁତ୍ତତ୍ତେପି ଦୋସୋ-ୟମାପତତେୱାକ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ନାୟମ୍ପିଦୋସୋ’ଚ୍ଚାଦି, ନ ରସ୍ସସ୍ସ ଏତ୍ଥେୱ ଲଦ୍ଧାୱସରତ୍ତା ପଠମଂ ତେନ ପୱିଟ୍ଠେ… (ଘନି)ସ୍ସିତଂ କାରିୟନ୍ତି ନାୟମ୍ପି ଦୋସୋ ପରିଭାସାୱ ସେନାତି ମନ୍ତବ୍ବଂ । ସଲଭଚ୍ଛାୟେ ଇତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ ।

୨୪. ଘମ

ଅତୋଏୱଚାତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାୱଲମ୍ବେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୫. ଗୋସ୍ସୁ

ସକତ୍ଥପରିଚ୍ଚାଗେନ କୁଲେ ପୱତ୍ତତ୍ତାତି ଇମିନା ଛଟ୍ଠୀସମାସସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତମାହ ।

୨୬. ଇତ୍ଥି

ଇତ୍ଥିୱିଧୀସୁ ‘‘ପୁଥୁସ୍ସ ପଥୱପୁଥୱା’’ତି (୩-୩୯) ସୁତ୍ତପରିୟନ୍ତେସୁ । ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ଇଦଂ ନାମୱିସେସନଂ ୱା ସିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୱିସେସନଂ ୱା, ତତ୍ଥ ନାମୱିସେସନମେୱିଦଂ ନ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୱିସେସନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ନାମେ’ଚ୍ଚାଦି । ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମାତି ଏକତ୍ତାଦିମହନ୍ତତ୍ଥୱାଚିତୋ ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା । ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥୀତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତ୍ଥିୟେୱ ହି ଏସାତି ଲିଙ୍ଗୀୟତି ସଙ୍କେତୀୟତୀତି ଲିଙ୍ଗଂ । ଇତ୍ଥିୟା ଏସାତି ପସିଦ୍ଧିମତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଭାୱୋ ସାମଞ୍ଞଂ ବାଲୟୁୱତ୍ତାଦି ଲକ୍ଖଣଂ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ । କିମେତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ–

ଏସେସୋ ଏତମିତି ଚ,

ପସିଦ୍ଧି ଅତ୍ଥେସୁ ୟେସୁ ଲୋକସ୍ସ ।

ଥୀପୁଂ ନପୁଂସକାନୀତି,

ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ତାନି ନାମାନି ॥

ଅତ୍ଥେସୁ ୟେସୁ ଏସା ଏସୋ ଏତନ୍ତି ପସିଦ୍ଧି ଲୋକସ୍ସ ହୋତି ଏତାନି ୟଥାକ୍କମଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନୀତି ଲୋକେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ଚକତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତେ ‘‘ଲିଙ୍ଗଂ ନାନୁସାସନୀୟଂ ଲୋକନିସ୍ସ ୟତ୍ତା ଲିଙ୍ଗସ୍ସା’’ତି । ତତ୍ଥ ଗୋଇଚ୍ଚାଦୀସ୍ୱେସା ଏସୋତି ପସିଦ୍ଧିୟା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ, ଅଚ୍ଚିଆଦୀସ୍ୱେସା ଏତନ୍ତି ପସିଦ୍ଧିୟା ଇତ୍ଥିନପୁଂସକତ୍ତଂ, ତଟୋଭଟୀ ତଟମିଚ୍ଚାଦୀସ୍ୱେସୋ ଏସାଏତନ୍ତି ପସିଦ୍ଧିୟା ପୁମିତ୍ଥିନପୁଂସକତ୍ତଂ, ମାଲାଇଚ୍ଚାଦୀସ୍ୱେସାତି ପସିଦ୍ଧିୟା ଇତ୍ଥତ୍ତଂ, ରୁକ୍ଖୋଚ୍ଚାଦୀସ୍ୱେସୋତି ପସିଦ୍ଧିୟା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ, କୁଲମିଚ୍ଚାଦୋ ଏତନ୍ତି ପସିଦ୍ଧିୟା ନପୁଂସକତ୍ତଂ । ସମାସସ୍ସାପ୍ୟେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଜୋତକାତି ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଜୋତକା ଇତ୍ଥତ୍ତସ୍ସେତି ପକରଣତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତତୋ ୱେଚ୍ଚାଦିନା ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଭାୱିନୋ ୟେ ଦୋସା ତେସମେତ୍ଥନାୱକାସୋତି ଦସ୍ସେତି । ସମାନାଧିକରଣତ୍ତଂ ବହୁୱଚନମ୍ପି ହୋତୀତିସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ଇଦଂ ଦୀପେତି ‘‘ଇତ୍ଥତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥତ୍ତେ ସତି ପଧାନତ୍ତାସ୍ସ ବ୍ୟତିରେକଲକ୍ଖଣାୟ ଛଟ୍ଠିୟା ‘କୁମାରିତ୍ତଂ (ଦେୱଦତ୍ତାୟା’ତିଭୱିତବ୍ବଂ, ତତୋ ଚ ନ ସିୟା କୁମାରୀ) ଦେୱଦତ୍ତା’ତି ସମାନାଧିକରଣତ୍ତଂ, ତଥା କୁମାରିୟୋତି ବହୁୱଚନମ୍ପି ଇତ୍ଥତ୍ତସ୍ସେକତ୍ତା । ପକତିୟତ୍ଥ ୱିସେସନପକ୍ଖେ ତୁ ପକତିୟା ଇତ୍ଥତ୍ତୱିସିଟ୍ଠଂ ଦବ୍ବମେୱୋଚ୍ଚତେ, ଆଆଦୟୋ ତୁ ଜୋତକତାତି ତତ୍ଥ ବ୍ୟତିରେକାଭାୱା ଛଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଚ ବହୁୱଚନମ୍ପି ଅନେକତ୍ତାୱ ଦବ୍ବସ୍ସ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାୱସରାଭାୱା ଇଟ୍ଠତ୍ଥସିଦ୍ଧୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞେତି ଜୟାଦିଚ୍ଚ ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧ୍ୟାଚରିୟାଦୟୋ ଦସ୍ସେତି ।

ଇତ୍ଥିୟମଭିଧେୟ୍ୟାୟନ୍ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ଇତ୍ଥତ୍ତେ ଅତ୍ଥଭୂତେ, ୟଥେୱହୀତିଆଦିନା ଉପମାୱସେନ ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥତ୍ତମିଚ୍ଚାଦିନା ପରୋପୱଣ୍ଣିତପକ୍ଖସ୍ସାୟୁତ୍ତତ୍ତନ୍ନିଚ୍ଛିନ୍ଦେତି, ନୋ ପପଜ୍ଜତେ [ନୋପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ (ପଞ୍ଚିକା)] ଦେୱଦତ୍ତାସଦ୍ଦୱଚନୀୟସ୍ସାପି ଇତ୍ଥତ୍ତତୋ ଅବ୍ୟତିରିତ୍ତତ୍ତା ‘ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଦେୱଦତ୍ତାୟା’ତି ଭିନ୍ନାଧିକରଣତା ନ ୟୁଜ୍ଜତେ, ଅନୁପପତ୍ତିମେୱ ସମତ୍ଥେତି ‘ଦେୱଦତ୍ତାୟାତି’ଚ୍ଚାଦିନା । ସମାନାଧିକରଣତ୍ତମେୱ ସିୟା ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦୱଚନୀୟତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ଦେୱଦତ୍ତା ସଦ୍ଦୱଚନୀୟସ୍ସ ଇତ୍ଥୀ ଦେୱଦତ୍ତାତି ।

ଅତୋଏୱାତି ଇତ୍ଥତ୍ତେ ଆୱିଧାନତୋୟେୱ । ତବ୍ବତୋତ୍ଥସ୍ସାତି ଇଦଂ ଜୟାଦିଚ୍ଚାଦିମତାନୁଗାମିନା [ନୁଗାମୀ ପନ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ହି ତେ ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗଲକ୍ଖଣ ମାହୁ (ପା, ୪-୧-୩ କାସିକାୟଂ) ‘‘ସାମଞ୍ଞୱିସେସା ଇତ୍ଥତ୍ତାଦୟୋ ଗୋତ୍ତାଦୟୋ ୱିୟ ବହୁପ୍ପକାରବ୍ୟତ୍ତିୟୋତି [ସାମଞ୍ଞାନି ଚ ତୁଲ୍ୟଜାତିୟପଦତ୍ଥସାଧାରଣତ୍ତା ତାନି ୱିସେସା ଚ ଅଞ୍ଞ ମଞ୍ଞେହି ୱିଜାତିୟେତି ଚ ୱିସିସ୍ସନ୍ତେ ବ୍ୟାୱତ୍ତନ୍ତେତି ସାମଞ୍ଞୱିସେସା । ବ୍ୟଞ୍ଜୀୟନ୍ତିଆ ଏତେହୀତି ବ୍ୟତ୍ତିୟୋ ସାମଞ୍ଞୱିସେସାନଂ ନିସ୍ସୟା, ବହୁପ୍ପକାରା ବ୍ୟତ୍ତି ୟୋ ୟେସଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସାନଂ ତେ ତଥାୱୁତ୍ତାତି– (କାସିକାୱିୱରଣ ପଞ୍ଜିକା ।)] ତେ ହ୍ୟେୱଂ ମଞ୍ଞନ୍ତେ ‘‘ୟଥା ଗୋତ୍ତାଦୟୋ ସମାନଜାତିୟେସୁ ସବ୍ବେସ୍ୱନୁୱତ୍ତନ୍ତେ, ୱିଜାତିୟେହି ପନ ନିୱତ୍ତନ୍ତେ, ତଥା ଇତ୍ଥତ୍ତାଦୟୋପି । ୱିଚିତ୍ତତ୍ତା ପନ ସାମଞ୍ଞୱିସେସନିସ୍ସୟାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜକାନଂ କୋଚିୟେୱ ସାମଞ୍ଞୱିସେସୋ କେନଚିଦେୱ ନିସ୍ସୟେନ ବ୍ୟଞ୍ଜତେ, ନ ସବ୍ବୋ ସବ୍ବେନ (ପତି) ନିୟତୱିସୟତ୍ତା ଭାୱସତ୍ତୀନଂ, ତତ୍ଥ ୟେନତ୍ଥେନ ଇତ୍ଥତ୍ତମେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜତେ ନ ପୁମତ୍ତଂ ନାପି ନପୁଂସକତ୍ତଂ, ସା ଇତ୍ଥିୟେୱ ଭୱତି ନ ପୁମା ନାପି ନପୁଂସକଂ । ୟେନ ପୁମତ୍ତମେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜତେ, ସୋ ପୁମାୟେୱ । ୟେନ ତୁ ନପୁଂସକତ୍ତଂ ତଂ ନପୁଂସକମେୱ । ୟୋ ତୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ (ୱା) ବ୍ୟଞ୍ଜକୋ, ସୋ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୋ ତିଲିଙ୍ଗୋ ୱେ’’ତି (ପା, ୪-୧-୩ କାସିକାୱିୱରଣପଞ୍ଜିକା) ତସ୍ମା ପବ୍ବତୋ ୟଥା ୱୁତ୍ତଇତ୍ଥତ୍ତୱତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅଥେଚ୍ଚାଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସପରିହାରାୟ ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନା ୟଦୁପୱଣ୍ଣି ତଂ ତଂ ପରିକପ୍ପେତି । ସୋ ଏୱ ଚରହିଚ୍ଚାଦିନା ଉପହାସପୁବ୍ବକମୁତ୍ତର ମାଚିକ୍ଖତେ । ମସିମକ୍ଖିତକୁକ୍କୁଟୋୱିୟାତି ୟଦା କୋଚି ଅଞ୍ଞକୁକ୍କୁଟୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମା ଭୀତୋ ସିୟା, ତଦା ୱିଜୟିନୋ କୁକ୍କୁଟସ୍ସ ମୁଖଂ ମସିୟା ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଉପନେନ୍ତି ସୋ ପଠମଂ ତତୋ ଭୀତୋପି ପୁନ ଅଞ୍ଞୋତି ମନ୍ତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝିତୁମୁସ୍ସହତେ । ୟଥାତ୍ର ସୋୱ କୁକ୍କୁଟୋ ବ୍ୟାଜେ ନୋପଦସ୍ସିତୋ, ତଥା ତ୍ରାମୀତ୍ୟତ୍ଥୋ ।

୨୯. ଆରା

ପୁଂୟୋଗେନ ଭରିୟାୟଂ ୱତ୍ତମାନତୋୱ ନିୟମେନ ‘‘ମାତୁଲାଦିତ୍ୱାନୀ ଭରିୟାୟଂ’’ (୩-୩୩) ତ୍ୟାନୀ, ଇମିନା ତ୍ୱନିୟମେନ ଭରିୟାୟମଭରିୟାୟଞ୍ଚ ଇନୀତ୍ୟନିୟମେନ ୱତ୍ତୁମାହ- ‘ଆରାମିକସ୍ସ ଭରିୟା’ଇଚ୍ଚାଦି ।

୩୧. କ୍ତି

ତ୍ତିମ୍ହାତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେପି ତ୍ତିପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତତୋତି ୱଚନେ କାରଣମାହ-କେୱଲସ୍ସ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ପୟୋଗାଭାୱା’ତି । ଇମିନା ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣପରିଭାସମନ୍ତରେନାପି ସାମତ୍ଥିୟେନେୱାୟମତ୍ଥୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦୀପେତି ।

୩୨. ଘର

ତଂସନ୍ନିୟୋଗାତି ତେନ ନୀପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ସନ୍ନିୟୋଗା ଏକୀଭାୱା, ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘ୟତ୍ଥ ନୀପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ତତ୍ଥେୱ ୟଲୋପୋ’ତି ।

୩୩. ମାତୁ

ଭରିୟାୟନ୍ତି ପକତିୱିସେସନତ୍ତା ମାହ- ‘ଭରିୟାୟ’ନ୍ତିଆଦି । ପୁନ୍ନାମଧେୟ୍ୟାତି ପୁରିସସ୍ସ ସମଞ୍ଞାଭୂତା, ପୁଂୟୋଗେନାତି ପୁରିସେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧେନ ହେତୁନା । ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସୋୟମିତ୍ୟଭେଦୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ୟଦା ଭରିୟାସଙ୍ଖାତାୟମିତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତନ୍ତେ, ନଦାଦିପାଠାତି ୱୁତ୍ତେ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘ଆକତିଗଣତ୍ତା ନଦାଦିପାଠୋ ହୋନ୍ତୋ ଏୱଂ ହୋତୀ’ତି ଦସ୍ସେତି, ପୁନ୍ନାମସ୍ମାୟୋଗାଅପାଲକନ୍ତାତି ନଦାଦିପାଠତୋତି ଅତ୍ଥୋତି ସେସୋ । ଇଦଞ୍ଚ ନଦାଦୀସୁ ଗଣସୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି-‘ପୁମୁନୋ’ଇଚ୍ଚାଦି, ଅପାଲକନ୍ତାତି କିଂପସୁପାଲିକା ଖେତ୍ତପାଲିକା ।

୩୯. ପୁଥୁ

ପୁଥୁସଦ୍ଦତୋ ସଞ୍ଞାୟଂ ୱୀପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ସମତ୍ଥେତି‘ପୁଥୁଭୂତା ପଥୱୀତି ହି ମହୀ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି, ପୁଥୁଭୂତାତି ହି ଇମିନା ପଥୱୀସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଥୁସଦ୍ଦଭୂତତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ମହୀ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମିନା ନଦାଦିପାଠା ସଞ୍ଞାୟଂ ୱୀପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ, ପୁଥୁଭୂତା ପତ୍ଥଟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୦. ସମା

ପରାଧିକାରତୋ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପରୱିଧିନାୱ ସାମୀପ୍ୟସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ସାଧୀପ୍ୟୱଚନସ୍ସନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଗହଣମନତ୍ଥକଂ ସିୟାତି ମନ୍ତ୍ୱାୱୟୱୱଚନୋ ୟମନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଗୟ୍ହତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୱସାନୱତି+ଅୱୟୱୋତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ, ସମାସଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣେ କାରଣମାହ-‘ଅୱୟୱତ୍ତା’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଚୋଦନାୟ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତମୁପମାୱସେନ ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ନାୟଂ ଦୋସୋ’ଚ୍ଚାଦି । ପଲ୍ଲୱିତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପଲ୍ଲୱାନମୱୟୱତ୍ତଂ ୱିୟ ସମାସତୋ ଉତ୍ତରକାଲଂ ୱିଧୀୟ ମାନସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ସମାସାୱୟୱତ୍ତଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୪. ଅସଂ

ଅତିକ୍କନ୍ତମଙ୍ଗୁଲିୟୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ସମାହଟାତି ପରୱିଗ୍ଗହେନାତ୍ଥମାହ, ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ପମାଣମସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହେନେୱଂ ସମାସୋ ତତୋ ମତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟେ ତଗ୍ଘପ୍ପଚ୍ଚୟେ ୱା ତସ୍ସ ‘‘ଲୋପୋ’’ତି (୪-୧୨୩) ଇମିନା ଲୋପେ କତେ ୱିସେସନସମାସା ଅକାରୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘କଥ’ମିଚ୍ଚାଦିନା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାସୱିଧାନଂ ଅତୋପୀତି ମତ୍ତାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱିସେସନମେକତ୍ଥେନେ’’ତି (୩-୧୧) ସମାସୱିଧାନା, ଅଥ ନାୟମଙ୍ଗୁଲିସଦ୍ଦେନେୱଂ ସମାସୋ, ମାନେ ପଚ୍ଚୟଲୋପୱସେନ ୱିନାୱ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତୀତି ମନ୍ତ୍ୱା ‘ଅଙ୍ଗୁଲସଦ୍ଦୋ ୱା’ଚ୍ଚାଦିନା ୟଂ ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଆସଙ୍କଂ ୱିରଚୟତି ‘ଅଥେ’ଚ୍ଚାଦି । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲସଦ୍ଦସ୍ସ ପମାଣିନିୱତ୍ତନତୋ କଥଞ୍ଚିପି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥତା ସିୟାତି ‘ୟଥା ତଥା ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତତୂ’ତିୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ନିରଙ୍ଗୁଲନ୍ତ୍ୟାଦି ସବ୍ବମଙ୍ଗୁଲସଦ୍ଦେନ ସାଧେତୁଂ ସକ୍କା, ତଥା ସତି କିମଙ୍ଗୁଲି ସଦ୍ଦା ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୱିଧାନେନେତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ପୟୋଜନନ୍ତରଂ ଅପଦିସିତୁମାହ- ‘ସବ୍ବତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି । ଅଙ୍ଗୁଲିସଦ୍ଦତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଅୱିହିତେ ନିରଙ୍ଗୁଲିଚ୍ଚାଦିପି ସିୟା ତନ୍ନିୱତ୍ତନମେତ୍ଥ ପୟୋଜନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ‘ଅଙ୍ଗୁଲିସଦ୍ଦନିୱତ୍ତନତ୍ଥ’ନ୍ତି ।

୪୫. ଦୀଘା

ଦୀଘରତ୍ତନ୍ତ୍ୟାଦୋ ନାନୁସିଟ୍ଠତ୍ତା ଲିଙ୍ଗୱିସେସସ୍ସ କଥଂ ନପୁଂସକତ୍ତମେୱିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ଚୋଦେତି ‘ନନୁଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ନାୟଂଦୋସୋଚ୍ଚାଦିନା ପରିହରତି । ‘‘ଲିଙ୍ଗଂ ନାନୁସାସନୀୟଂ ଲୋକନିସ୍ସୟତ୍ତା ଲିଙ୍ଗସ୍ସା’’ତୀଦମାଲମ୍ବ ୱଦତି ‘ଲୋକେ’ତିଆଦି । ଅଥୱାତି ପକ୍ଖନ୍ତରୋପଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୱିଭଜ୍ଜାତି ୱିଭଜିତ୍ୱା । କ୍ୱଚୀତି ୟୋଗୱିଭାଗେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅହୋରତ୍ତନ୍ତି ସମାହାରେ (ଚତ୍ଥ) ସମାସା ନପୁଂସକତ୍ତଂ । ଅତିରତ୍ତୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ପାଦିସମାସୋ, ସମୁଦାୟସଦ୍ଦସ୍ସାପ୍ୟୱୟୱେ ୱୁତ୍ତି ସବ୍ଭାୱତୋ ଏକଦେସୱଚନୋ ପୁବ୍ବରତ୍ତାଦୋ ରତ୍ତିସଦ୍ଦୋଚ୍ଚାହ-‘ପୁବ୍ବା ଚ ସା ରତ୍ତି ଚା’ତିଆଦି । ଏୱମେକରତ୍ତନ୍ତି ପାଠେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ… ତସ୍ସ ସମାହାରେନ ସମାସତ୍ତାଭାୱା । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗମ୍ପନ ଲୋକସନ୍ନିସ୍ସ ୟତ୍ତା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।

ଅସମାସନ୍ତପକ୍ଖେତି ସମାସନ୍ତଅପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସାଭାୱପକ୍ଖେ । ପୁବ୍ବା ଅତିକ୍କନ୍ତା ରତ୍ତି ପୁବ୍ବରତ୍ତୀ(ତି ରତ୍ତି ସଦ୍ଦୋ) ନେକଦେସୱଚନୋତି ସମାସନ୍ତାଭାୱୋ ।

୪୬. ଗୋତ୍ୱ

ନନୁଚେଚ୍ଚାଦିନା ୟଥାପାଦିତଦୋସଂ ନାୟଂ ଦୋସୋତି ପରିହରତି । ସ୍ୟାଦିଲୋପସ୍ସିଚ୍ଚାଦିନା ସୁଲଭସ୍ୟାଦି ଲୋପତୋ ପ୍ୟସୁଲଭତଦ୍ଧିତ ଲୋପୋୱ ଅଲୋପେତୀମିନା ପରାମଟ୍ଠୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

୪୭. ରତ୍ତି

ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ପୟୋଗେ ଆଧେୟ୍ୟେ ଭୋଜନସଙ୍ଖାତେ ଅପେକ୍ଖିତେ ରତ୍ୟାଦୟୋ ଆଦେୟ୍ୟସାପେକ୍ଖା, ତେସମ୍ପି ଇମିନା ନିପାତ ନେନେୱାତିମତା ସମାସସ୍ସ ସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ରତ୍ତନ୍ଦିୱ’ନ୍ତିଆଦି, ରତ୍ତି ଚ ଦିୱାଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଚତ୍ଥସମାସେ ତୁ ର(ତ୍ତିନ୍ଦି) ୱା ।

୫୦. ଦାରୁ

ସମାସତ୍ଥୋ (ଏତ୍ଥ) ଦାରୁ, ନାସ୍ସ ମୁଖ୍ୟାହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ନନୁ ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲୀ ପମାଣମସ୍ସ ଦାରୁନୋଚ୍ଚାଦିଂ ମୁଖ୍ୟୋ ଅଙ୍ଗୁଲିସଦ୍ଦୋଗହିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସମ୍ଭୱତି କିମେୱଂ ୱୁଚ୍ଚତେଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ-‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି, ପମାଣୱଚନେନାତି ମତ୍ତାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ଥଭୂତପମାଣୱାଚକେନ, ଅଙ୍ଗୁଲି ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦାରୁନୋ ପମାଣୱାଚକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ- ‘ଦାରୁନୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୀ’ତି । ୱିସେସନସମାସତୋ ପରଂ ତଦତ୍ଥୱିସୟେ ତସ୍ମିଂପମାଣତ୍ଥୱିସୟେ ‘‘ମାନେମତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା (୪-୪୬) ମତ୍ତାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟେନଭୱିତବ୍ବନ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ଲୋପେନଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ଚାଙ୍ଗୁଲ୍ୟା ନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୁ’’ଇଚ୍ଚତ୍ର (୩-୪୪) ୟଦାଖ୍ୟାତଂ, ତଦିହାପ୍ୟତିଦିସମାହ-‘ପୁବ୍ବେ ୱିୟସିଦ୍ଧ’ନ୍ତି, ଅନକାରନ୍ତାନନ୍ତି ଭୂମିଆଦୀନଂ, ତବ୍ବିଧାନେ ତସ୍ସ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଧାନେ ପୟୋଜନଂସିସ୍ସୋକାରୋତିସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା କଚ୍ଚାୟନାନଂ ପକରଣେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଅଥଚ ପନେତ୍ଥ ‘‘କ୍ୱଚି ସମାସନ୍ତଗତାନମକାରନ୍ତୋ’’ତି (କ, ୨-୭-୨୨) ଇମିନା ଅକାରନ୍ତସ୍ସ ସମାସନ୍ତେ କତେ ସାମତ୍ଥିୟା ‘ସ୍ୟାଚ’ଇତି (କ, ୨-୩-୨୯) ସିସ୍ସାକାରାଦେସାଭାୱା ନିଚ୍ଚମୋକାରନ୍ତରୂପଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପରିକପ୍ପିୟତସ୍ସାୟୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂୱୁତ୍ତିକାରେନ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ‘ଅକାରନ୍ତସ୍ସପି’ଚ୍ଚାଦି, ୟଂ-ୱୁତ୍ତଂ ସିସ୍ସାକାରା ଦେସନିୱତ୍ତନେ ଅକାରକରଣେ ସାମତ୍ଥିୟଂ, ତଦଭାୱା ସିସ୍ସାକାରାଦେସୋ ନ ନିୱାରୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ନଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ଚରିତତ୍ଥତାୟ ନିଟ୍ଠିତପ୍ପୟୋଜନତାୟ, ତେନେୱ କଚ୍ଚାୟନୱୁତ୍ତିକାରେନେୱ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତ ମୁଦାହଟଂ ସକ୍କତଗନ୍ଥାନୁସାରେନ, ଅବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତତ୍ତାତି ଇମିନା ତିଣ୍ଣମେସଂ ସଦ୍ଦାନଂ ସକ୍କତେ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତତ୍ତମେୱ ବୋଧେତି, ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ପୁବ୍ବେୱ ଅକାରନ୍ତତ୍ତା ନିରତ୍ଥକଂ, ଆକାରୱିଧାନେନେୱାତି (କ, ୨-୭-୨୫) ‘‘ଧନୁମ୍ହାଚ’’ ଇତ୍ୟାକାରୱିଧାନେନେୱ ।

୫୧. ଚିୱୀ

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞକିରିୟେତି କିରିୟାପରିୱତ୍ତନମାହ, ଇମିନା ସୁତ୍ତେ କିରିୟ ସଦ୍ଦାଭାୱେପି ୱୀତିହରଣସଦ୍ଦେନେୱ କିରିୟାବ୍ୟତିହାରେତି ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୫୨. ଲତ୍ୱୀ

ପଟିମୁକ୍କକମ୍ବୂ ଆମୁକ୍କୱଲୟା ।

୫୩. ୱାଞ୍ଞ

କାପେକ୍ଖେହୀତି କପ୍ପଚ୍ଚୟମପେକ୍ଖିତେହି ।

୫୪. ଉତ୍ତ

ଆପରିଚ୍ଛେଦାୱସାନା ନ ପରେ [ପରେନ (ପୋତ୍ଥକେ)] ତତୋ ପରଂ ଣାଦିକାରିୟୱିଧାନା ।

୫୭. ଟନ୍ତ

ଟାଦେସେ ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ, ଅତିସୟେନ ମହନ୍ତୀତି ୱିଗ୍ଗହେ ‘‘ତରତମିସ୍ସିକିୟିଟ୍ଠାତିସୟେ’’ତି (୪-୬୪) ତରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଣାଦିୱୁତ୍ତିୟଂ ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ । ମହତ୍ତରସଦ୍ଦା ‘ନଦାଦିତୋୱୀ’’ (୩-୨୭) ମହତୋ ଭାୱୋତି ୱାକ୍ୟେ‘‘ତସ୍ସ ଭାୱକମ୍ମେସୁତ୍ତତା ତ୍ତନ ଣ୍ୟ ଣେୟ୍ୟ ଣିୟ ଣିୟା’’ତି (୪-୫୬) ତ୍ତୋ, ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ, ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ, ତେନାହ ‘ରତ୍ତଞ୍ଞୂନ’ମିଚ୍ଚାଦି ।

୫୮. ଅ

ନ୍ତୋ ନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୦. ପର

ପରାସଦ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ଅଧିକତ୍ଥୋତି ଆହ-‘ଅଧିକା’ତି ।

୬୩. କ୍ଲୁ

ଅପୱାଦୱିସୟେପୀତି ‘‘ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧାନମା ତତ୍ର ଚତ୍ଥେ’’ତି (୩-୬୪) ଇମସ୍ସ ଅପୱାଦସୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସୟେପି ।

୬୪. ୱିଜ୍ଜା

ଅଥ ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧାନମିତ୍ୟୁଚ୍ଚମାନେ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧୀନନ୍ତି କଥଂ ୱିୱରଣମିଚ୍ଚାହ-‘ୱିଜ୍ଜାୟୋନି’ଚ୍ଚାଦି, ୱିଜ୍ଜା ଚ ୟୋନି ଚ ୱିଜ୍ଜା ୟୋନୀ ତାସଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସୋ ୟେସଂ ଅତ୍ଥି ତେ ହୋତାଦୟୋ ମାତାଦୟୋ ଚ ଅଭେଦୋପଚାରେନେହ ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସଦ୍ଦେନାତି ତତ୍ରେତ୍ୟତ୍ର । ତେ ଚ ଲ୍ତୁପିତାଦୟୋତି ତସଦ୍ଦେନ ପରାମଟ୍ଠା ଲ୍ତୁପିତାଦୟୋ ଚ, ଅତ୍ଥେ କାରିୟା ସମ୍ଭୱା ତଂୱାଚକୋ ସଦ୍ଦୋ ଗୟ୍ହତି ।

୬୫. ପୁତ୍ତେ

ଲ୍ତୁପିତାଦୀ (ତି ପୁବ୍ବ) ସୁତ୍ତେ ତତ୍ରେତି ଗହିତଲ୍ତୁପିତାଦି ।

୬୬. ଚିସ୍ମିଂ

ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣପରିଭାସାୟ ଚିପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୭. ଇତ୍ଥି

ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଗହିତଂ ନ ଇତ୍ଥୀ, ତଗ୍ଗହଣେ ସତି ‘ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନେ’ତି ୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥସ୍ସ ଇତ୍ଥିସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନେତି ଅତ୍ଥୋ ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ‘କଲ୍ୟାଣିପ୍ପଧାନା’ତି ଏତ୍ଥାପି ପୁମ୍ଭାୱୋ ପସଜ୍ଜେୟ୍ୟ… ପଧାନସଦ୍ଦସ୍ସ କଲ୍ୟାଣିୟଂ ୱତ୍ତମାନତ୍ତାତି ଆହ- ‘ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ’ତି । ଅଥ ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେ କଥଂ ତଗ୍ଗହଣଂ ସିୟାତି ଆହ-‘ୱିସେସନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଏକତ୍ଥେତି ୱୁତ୍ତେପି ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନେତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ୱଚନମନତ୍ଥଂ ସିୟାତି ସମତ୍ଥମଞ୍ଞଥାନୁପପତ୍ତିୟନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ୱିସେସନମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସେୱ ଗହଣେତି ଆହ- ‘ୱିସେସନେ’ଚ୍ଚାଦି, ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସେୱ ଗହଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଜ୍ଜାଭାୱା ୱିସେସନମନତ୍ଥକଂ ସିୟାତି ଏକତ୍ଥେଇଚ୍ଚନେନେୱ ଇତ୍ଥିୟଂ ୱୁତ୍ତିୟା (ଗମ୍ମ) ଭାୱତୋତି ଭାୱୋ । ପୁମେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତମାନୋ ସଦ୍ଦୋ ପୁମାସଦ୍ଦୋ, ସକଲୋତି ପଦେସସକଲୋ ହି ଗୟ୍ହତି… କସ୍ସଚି ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ପୁଥଭୂତତ୍ତା, ତେନେୱଚାହ- ‘ଇତ୍ଥିୟନ୍ତୁ ନ ୱତ୍ତତ୍ତେ’ତି ।

୬୯. ସବ୍ବା

ୱତ୍ତନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିତ୍ଥିଚ୍ଚାଦୋ ଇତ୍ଥିୱିସିଟ୍ଠେ ସତ୍ତମିୟତ୍ଥାଦୋ, ୱାସିଟ୍ଠୋଚ୍ଚାଦୋ ୱସିଟ୍ଠାଦିୱିସିଟ୍ଠେ ଅପଚ୍ଚାଦୋ, ପୁତ୍ତୀୟତିଚ୍ଚାଦୋ ପୁତ୍ତାଦିୱିସିଟ୍ଠେ ଇଚ୍ଛାଦ୍ୟତ୍ଥେ ପୱତ୍ତି, ତେନାହ-‘ଏକତ୍ଥୀଭାୱୋ’ତି । ସାମଞ୍ଞ ଗହଣତ୍ଥନ୍ତି ଇମିନା ମତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ କସିଣତ୍ଥେ ପୱତ୍ତିମାହ ।

୭୦. ଜାୟା

ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ଇତରୀତରୟୋଗେ ଚତ୍ଥସମାସଂ ୱିଭାୱେତି । ଜାନିଜାୟା, ସଦ୍ଦନ୍ତରେନାତି ଜାନିସଦ୍ଦେନ ତଥାସଦ୍ଦୋପଦିଟ୍ଠେନ ଦଂ ଜଂ ସଦ୍ଦନ୍ତରେନ ଚ, କେସଞ୍ଚିତି ଖରୀଗତନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘ଖରୀ’ତିଆଦୀନଂ କେସଞ୍ଚି, ଖରୀତି ଖରତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ-ୟଂ ସଦ୍ଦୋ ନିୟତୱିସୟୋ… ଗତସଦ୍ଦଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ନାୟମ୍ପୟୋଗୋତି ତୁଦମ୍ପତିପ୍ପୟୋଗଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ହେତୁମାହ- ‘ଆଗମେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅଞ୍ଞେହି ଚାତି ଇମିନା ରୂପସିଦ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହାତି ।

୭୫. ଅନ

ନନୁ ସୁତ୍ତେ‘ସରେ’ତି ଏତ୍ତକଂ ୱୁତ୍ତଂ‘ସରାଦୋ’ତି କଥଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଆହ-‘ସରେ’ତିଆଦି, ୱଣ୍ଣେ ୟନ୍ତନ୍ତଦାଦୋତି ସିଟ୍ଠୱଚନଂ, ୱଣ୍ଣେ ପରଭୂତେ ୟଂ କାରିୟଂ ୱିଧୀୟତେ ତଂ ସୋ ୱଣ୍ଣୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ତଂ ତଦାଦି, ତସ୍ମିଂ ତଦାଦୋ ଉତ୍ତରପଦେ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଖାଧାତୁତୋ କ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟେ ୱିହିତେ ରସ୍ସେନାକାରେନେୱାୟମ୍ପୟୋଗୋ, ନ ୱିସୁଂ ଅକାରେନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ଆକ୍ଖାତଂ ଅନକ୍ଖାତ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି ଉତ୍ତରପଦାଦି ସରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୭୬. ନଖା

ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦେସୁଚାତିଆଦିନା ଅୱୟୱତ୍ଥନିରପେକ୍ଖାନମ୍ପି ୟଥାକଥଞ୍ଚି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସବ୍ବେସମେୱ ସଦ୍ଦାନଂ ନିପ୍ଫନ୍ନୱାଚିତଞ୍ଚାତ୍ତନୋ ଦୀପେତି, ୟଥାକଥଞ୍ଚି ନିପ୍ଫତ୍ତି, ରୁଳ୍ହିୟା ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ, ତେନ ସଞ୍ଞେଚ୍ଚାଦୋ-ଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି ‘ୟଂକିଞ୍ଚି’ତ୍ୟାଦିନା, ଇତ୍ଥୀ ଚ ପୁମା ଚ ଇତ୍ଥିପୁମଂ, ନ ଇତ୍ଥି ପୁମନ୍ତି ସମାସେ ନିପାତନେନିମିନା ନପୁଂସକାଦେସୋ [ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ (ପୋତ୍ଥକେ)] ତି ଦସ୍ସେତି ‘ନ ଇତ୍ଥି’ଚ୍ଚାଦିନା । ଖୀ-ଖୟେ, ଖର-ୱିନାସେ ଚାତି ହି ଏତେହି ‘ନ ଖୀୟତି ନ ଖରତୀ’ତି ଅତ୍ଥେ ‘‘ଭାୱକାରକେସ୍ୱ ଘଣ ଘକା’’ତି (୫-୪୪) ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେ’ ନ ଖୟ ନ ଖର’ଇତି ଠିତେ ଖତ୍ତାଦେସୋତି ଆହ- ନ ଖୀୟତି’ଚ୍ଚାଦି ।

୭୭. ନଗୋ

ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ଗଚ୍ଛତୀତି ୱାକ୍ୟେ କ୍ୱିପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିଂ ଦସ୍ସେତି, ୱିସେସୋ ପନେତ୍ଥ ନଞ୍ସ୍ସ(ଟୋ) ୱସଲୋ ଚଣ୍ଡାଲୋ, ସୀତେନ କରଣଭୂତେନ ।

୭୮. ସହ

ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ପରଭୂତେ, ୟସ୍ସ ଚ ଝତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୮୦. ଅପ

ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣେନାନୁପଲବ୍ଭନୀୟଂ ତମ୍ପନାତ୍ଥତୋ-ନୁମେୟ୍ୟମେୱ । ତସ୍ମିଂ ଗମ୍ମମାନେ ୟମାଦେସୋତି କେନଚି ଲିଙ୍ଗେନାଧିଗତେନାନୁମାନଞାଣେନାନୁମେୟୁତ୍ତମଗ୍ୟାଦିନୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘କପୋତେ’ଚ୍ଚାଦି । କପୋତାଦିଭାୱେତି କତ୍ଥଚି ଘରାଦୋ କପୋତୱାତମଣ୍ଡଲିକାଦୀନଂ ଦସ୍ସନୱସେନ ସବ୍ଭାୱେ ସତି । ଅଗ୍ୟାଦିଦସ୍ସନତୋତି ଅଗ୍ଗିପିସାଚାଦିଦସ୍ସନତୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ରାପୀତି ଘରାଦିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର, କପୋତୱାତମଣ୍ଡଲିକାଦିନୋ ଲିଙ୍ଗସ୍ସ, ଅଗ୍ୟାଦିୟୋଗନ୍ତି ଅଗ୍ଗିଆଦୀହି ଅନୁମେୟ୍ୟେହି ସମ୍ବନ୍ଧଂ । ମନ୍ତ୍ୱାତି ଅନୁମାନଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱାପୟୋଗୋତି ସାଗ୍ଗିସପିସାଚାତି ପୟୋଗୋ ।

୮୧. ଅକା

ସକତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସହସଦ୍ଦସ୍ସାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱତ୍ତମାନୋ ତପ୍ପଧାନୋୟେୱାତି ଆହ- ‘ସକତ୍ଥପ୍ପଧାନସ୍ସ ସହସଦ୍ଦସ୍ସା’ତି, ୱୁତ୍ତି ଭୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟୁଗପଦି ଧୁରା ସଧୁରଂ । ଅପରଣ୍ହେନ ସହିତଂ ସହା ପରଣ୍ହଂ ।

୮୨. ଗନ୍ଥ

‘‘ଅଟ୍ଠାଦସ ନିମେସା ତୁ, କଟ୍ଠା ତିଂସନ୍ତୁ ତାକଲା’’ତି ୱଚନତୋ ଆହ- ‘କଲା କାଲୱିସେସୋ’ତି । କଲାଦିସଙ୍ଖାତଗନ୍ଥସ୍ସାନ୍ତେ ସହସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀତିସମାସୱାକ୍ୟଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘କଲନ୍ତ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଗନ୍ଥନ୍ତେଚ୍ଚାଦିନା ଆସଙ୍କତୋୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘କାଲତ୍ଥପରିଚ୍ଚାଗେନ ଗନ୍ଥନ୍ତେ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ଅକାଲତ୍ଥୋ’’ତି । ଗନ୍ଥୱୁତ୍ତିପି କଲାଦି କାଲସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ନାତିକ୍କମତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ- ‘ଗନ୍ଥୱୁତ୍ତିପି’ଚ୍ଚାଦି । ଅଧିକୋ ମାସକୋ ଅସ୍ସାତି ସମାସକୋ, ୱିକପ୍ପେନ ସିଦ୍ଧେତି ‘‘ସହସ୍ସ ସୋ-ଞ୍ଞତ୍ଥେ’’ତି (୩-୭୮) ।

୮୩. ସମା

ସମାନୋ ପତି ୟସ୍ସା ସପତ୍ତିନୀ ସପତ୍ତୀ ଇତି ନିପ୍ଫନ୍ନାନମେକଦେସୋ ‘ପତ୍ତିନୀ ପତ୍ତୀ’ତି ଦସ୍ସିତୋତି ୱତ୍ତୁମାହ- ‘ୟକ୍ଖାଦି ତ୍ୱିନି’ଚ୍ଚାଦି । ୱୟସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ସରୱୟାୟୱାସଚେତା ଜଲାସୟାକ୍ଖୟଲୋହପଟମନେସୂ’’ତି ଗଣପାଠତୋ ଅକ୍ଖୟେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସୋ ମନାଦିତ୍ତା ଓକାରନ୍ତତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ୱୟୋ’ତିଆଦି । ୟପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତୋତି ଇମିନା ନିପାତନେନ ତକୟପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ ।

୮୪. ଉଦ

‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମି’’ନ୍ତି (୪-୧୨୧) ଇୟପ୍ପଚ୍ଚୟୱିଧାୟକଂ ସୁତ୍ତଂ ।

୮୮. ତୁମ୍ହା

ତୁମ୍ହେ ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ତୁମ୍ହାଦୀ ଅମ୍ହାଦୀଚ୍ଚାଦିଂ ‘‘ସବ୍ବାଦୀନମା’’ତି (୩-୮୬) ଆ ।

୯୦. ୱିଧା

ଗବ୍ଭେନାତି ଇମିନା କୁଚ୍ଛିଗତେନ ଗବ୍ଭେନ ସହ ଦ୍ୱିହଦୟତ୍ତମସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି, ପୁବ୍ବପଦେତି ଦୁସଦ୍ଦେ ।

୯୨. ଦିଗୁ

ଗୁଣା ପଟଲା [ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଅସ୍ସ ଇତି ଭୱିତବ୍ବଂ] ଦ୍ୱେ ପାଦା ଏସଂ ଦ୍ୱେ ସତାନି ଅସ୍ସ, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଅସ୍ସ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସହସ୍ସାନଂ ୱା ସମାହାରୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୯୩. ତୀସ୍ୱ

ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତାତି ପଠମନ୍ତା‘ପୂର-ପୂରଣେ’ଇଚ୍ଚସ୍ମା କରଣତ୍ଥେ ‘‘ଭାୱ କାରକେସ୍ୱ ଘଣ ଘକା’’ତି (୫-୪୪) ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେ ସ୍ୟାଦିସମାସୋତି ଦସ୍ସେତୁ ମାହ- ‘ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତ’ଇଚ୍ଚାଦି ।

୯୪. ଆସଂ

ଦ୍ୱେ ଚ ତିଂସା ଚ, ଦ୍ୱୀହି ୱା ଅଧିକା ତିଂସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୯୬. ଚତ୍ତା

ସମ୍ପତ୍ତୱିଭାସାୟନ୍ତି ଅୟଂୟୋଗୋ (ସମ୍ପତ୍ତୱିଭାସାତି) ଦସ୍ସେତି, ସମ୍ପତ୍ତେ ୱିଭାସା ୱିକପ୍ପୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତୟୋ ଚ ଚତ୍ତାଲୀସା ଚ, ତୀହି ୱା ଅଧିକା ଚତ୍ତାଲୀସାଚ୍ଚାଦିନା ୱିଗ୍ଗହୋ, ତିସ୍ସୋ ଚତ୍ତାଲୀସା ଅସ୍ସ ତିଚତ୍ତାଲୀସଂ ଗଣୋ ।

୯୭. ଦ୍ୱିସ୍ସା

ସମ୍ପତ୍ତୱିଭାସତ୍ତାତି ‘‘ଆସଙ୍ଖ୍ୟାୟେ’’ଚ୍ଚାଦିନା (୩-୯୪) ଆକାରେ ସମ୍ପତ୍ତେ ୱିଭାସତ୍ତା ।

ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକାୟଂ ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନିୟଂ

ତତିୟକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥକଣ୍ଡ

୧. ଣୋ ୱାପଚ୍ଚେ

ନନୁ ଚ ‘ଣୋ ୱାପଚ୍ଚେ’ତି ୱଚନତୋ କଥଂ ପକତିୱିସୟାୱଗମୋ ସିୟା । ୟଥାକଥଞ୍ଚି ପକତିୱିସୟାୱଗମେପି ସାମଞ୍ଞୱଚନତୋ ପନ ଧମ୍ମେନାପଚ୍ଚନ୍ତ୍ୟାଦୋ ୟତୋ କୁତୋଚି ଧମ୍ମେନିଚ୍ଚାଦିତୋପି ସିୟା ଣା ଦିପଚ୍ଚୟୋତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ ‘ଅପଚ୍ଚୱତା’ଚ୍ଚାଦି । ଅପଚ୍ଚସ୍ସାତି ଅପଚ୍ଚତ୍ଥସ୍ସ, ଅପଚ୍ଚୱତାତି ‘‘ଣୋ ୱାପଚ୍ଚେ’’ତି ୱସିଟ୍ଠାଦ୍ୟତ୍ଥସ୍ସେୱ ପରିଗ୍ଗହଣାୟ ସାମଞ୍ଞୱଚନତୋ ୟୋ ଅପଚ୍ଚୱା ତତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅସମ୍ଭୱା ଦବ୍ବାଚକସଦ୍ଦାୱ ସାମତ୍ଥିୟେନ ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ସବ୍ବଲିଙ୍ଗୱଚନା ଜାୟତେତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମସ୍ମାପଚ୍ଚଂତ୍ୟାଦୀସୁ ଣାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ (ନ ଜାୟତେ) ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଧମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମେନ କରଣଭୂତେନ । ଧମ୍ମାୟାତି ଧମ୍ମତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମସ୍ମାତି ଧମ୍ମହେତୁନା, ତତୋ ଅସମ୍ଭୱେ କାରଣମାହ ‘ସାପେକ୍ଖତ୍ତା’ତି । ସାପେକ୍ଖତ୍ତମେୱ ସମତ୍ଥେତି ‘ଅପଚ୍ଚୱାହି’ଚ୍ଚାଦିନା, ଧମ୍ମେନାପଚ୍ଚଂ କସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସାତି ଅପେକ୍ଖିୟମାନଂ ୱଦତି । ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସାତି ଅପଚ୍ଚୱା ଦେୱଦତ୍ତାଦି ଅପେକ୍ଖୀୟତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ହିସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି । ନ ହେତ୍ଥ ଣାଦିୱୁତ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ [ନହେତକାମନ୍ତତ୍ଥ (ପୋତ୍ଥକେ)] ସାପେକ୍ଖତ୍ତା କମ୍ବଲୋ ୱସିଟ୍ଠସ୍ସାପଚ୍ଚଂ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱସିଟ୍ଠୋ-ପଚ୍ଚୱାତି ତତୋ ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ହୋତିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ- ‘ନ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ନ ଚ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

କାରଣମାହ- ‘ଅସମ୍ବନ୍ଧା’ତି । ନ ହେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱସିଟ୍ଠସ୍ସ କମ୍ବଲାପେକ୍ଖତ୍ତେନ ଅପଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ଦେୱଦତ୍ତାପେକ୍ଖତ୍ତେନାତ୍ଥନ୍ତରାପେକ୍ଖାୟ ୱସିଟ୍ଠସ୍ସାପଚ୍ଚେନ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱାୟେୱ ୱସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ୱାସିଟ୍ଠୋତି ଣାଦିୱୁତ୍ତିୟା ଭାୱେ ସାମତ୍ଥିୟଂ ନତ୍ଥି, ସମତ୍ଥଞ୍ହି ୱସିଟ୍ଠଂ ରାଜପୁରିସାଦି ସମାସୱୁତ୍ତିୟମେକତ୍ଥତ୍ତମିୱ ୱାସିଟ୍ଠାଦିଣାଦିୱୁତ୍ତିୟଂ ଣାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟମୁପଜନୟତି, ନାସମତ୍ଥଂ, ତତୋ ସବ୍ବମେୱେତମ୍ମନସି ନିଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ- ‘ଅସମ୍ବନ୍ଧା’ତି ।

ୟଦି ପନେତ୍ଥ ଣାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ସବ୍ବଥା ସମ୍ବନ୍ଧମପେକ୍ଖତେ, ତଦା ୱିସେସତୋ ୟସ୍ସାପଚ୍ଚେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ତତୋୱ ଜନକତୋ ସୋ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ୟଜ୍ଜେୱ’ମିଚ୍ଚାଦି ।

ୟୋ ଜନକୋତି ୟୋୟୋ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଅପଚ୍ଚସ୍ସ ଜନକୋ । ତତୋୟେୱାତି ତସ୍ମାତସ୍ମା ଜନକତୋୟେୱ । ସିୟାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥେ ଣାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା । ତତ୍ଥ ହେତୁମାହ- ‘ତସ୍ସେୱାପଚ୍ଚେନ ୟୋଗା’ତି । ୟୋଗାତି ଅପଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧତୋ, ନ ମୂଲପ୍ପକତିତୋତି ପରମପ୍ପକତିତୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହେତୁମାହ- ‘ଅୟୋଗା,ତି, ୱଚନାଭାୱମ୍ପେତ୍ଥ ଦସ୍ସେତୁଂ ଚେ’ତ୍ୟାଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱଚନନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ, ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱା (ତାଦିସୱଚନାଭାୱା) ଚ ମୂଲପ୍ପକତିତୋ ଣାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ମୂଲପ୍ପକତିତୋୱାସ୍ସାଭିମତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ମୂଲପ୍ପକତିତୋ’ଚ୍ଚାଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

କଥମ୍ପନିଦଂ ୱିଞ୍ଞାୟତିଚ୍ଚାଦିନା ଜନକସ୍ସେୱାବ୍ୟାହିତସ୍ସାପଚ୍ଚେନ ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧମାନୀୟ ଇଦମୟୁତ୍ତନ୍ତ୍ୟାଦିନା ବ୍ୟୱହିତଜନିତସ୍ସାପ୍ୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପରମପ୍ପକତିୟାଭିସମ୍ବନ୍ଧସବ୍ଭାୱଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ସାଧୟିତୁମାରଭତେ ‘କଥ’ମିଚ୍ଚାଦି, ଏୱଂ ହିଚ୍ଚାଦି କଥଂପନିଦମିଚ୍ଚାଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମତ୍ଥ ନୱାକ୍ୟଂ, ହିୟସ୍ମା ତଂ ଦିସ୍ୱା ତଥା ପୁଚ୍ଛିତୋ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସୱାତିଆଦିନା ଉପ୍ପାଦେତାରମେୱ ନିଦ୍ଦିସତି, ନାତ୍ତାନଂ ପିତାମହୋ, ତସ୍ମା ଉପ୍ପାଦେତାୟେୱାପଚ୍ଚେନ ସମ୍ବଜ୍ଝତି ନ ପିତାମହୋତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତମୁପ୍ପାଦେତୁନିଦ୍ଦିସନଂ, ତେନ ଅପଚ୍ଚେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପାଦେତୁୟେୱ ଜନକସ୍ସେୱ ୟୋଗୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପଟିପାଦେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତନ୍ତିତଂ [ତତ୍ଥ-ଇତି (ପଞ୍ଚିକାୟଂ)] ପୁଚ୍ଛାନିମିତ୍ତଂ, ତେନାତି ଅପଚ୍ଚେନ । ଅପତନନ୍ତି ନରକେ ଅପତନଂ ଭୱତି, ସୋତି ୟୋସୋ ୟସ୍ସାତ୍ୟନିୟମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସୋ ଞାତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମିନା ଇଦଂ ଦୀପେତି- ‘‘ନପତତ୍ୟନେନ ନରକେତ୍ୟପଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅପଚ୍ଚେନାନେନ ୟସ୍ସକସ୍ସଚି ଅୱିସେସେନାପତନମ୍ଭୱତି ନରକେ ସୋସୋ ତାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ଞାତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛିତୋ’’ତି । ସୋ ୱାତି କସ୍ସାୟଂ ପୁତ୍ତୋତି ପୁଚ୍ଛାୟାନୁରୋଧନେ ସୋ ଉପ୍ପାଦେତାୟେୱ ଞାତୁମିଚ୍ଛିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତୁସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥାପଚ୍ଚେନ ନରକାପାତସବ୍ବ ଜନଜାନନିଚ୍ଛାୱିସେସଜୋତକୋ, ୟଦି ସିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଅତ୍ତାନମ୍ପି ନିଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ ନ କେୱଲମୁପ୍ପାଦେତାରଂ, ଅତ୍ଥିଚ୍ଚାଦି ପିତାମହସ୍ସ ଅତ୍ତନୋପି ନିଦ୍ଦେସେ କାରଣୱଚନଂ, ତଂ ଅପଚ୍ଚଂ ନିମିତ୍ତଂ କାରଣଂ, ୟସ୍ସ ତଂ ତଂନିମିତ୍ତଂ ତସ୍ମା [କତ୍ୱା (ପୋତ୍ଥକେ)] ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିକୋ ହିଚ୍ଚାଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସମତ୍ଥେତି ।

ବ୍ୟୱହିତଜନିତେନାପୀତି ବ୍ୟୱହିତେନ କତ୍ତୁନା ଜନିତେନାପି, କରଣେ ଚାୟଂ ତତିୟା, ହେତୁମ୍ହି ୱା । କସ୍ମା ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିକୋତି ଆହ ‘ୟଂ ନିମିତ୍ତଂ ହି’ଚ୍ଚାଦି । ହିସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମାଦତ୍ଥେ । ୟସ୍ସାତି ପୁବ୍ବଜସ୍ସ, ତେନ ଅପଚ୍ଚେନ ଅପତନଂ ତଦପତନଂ ତତୋ, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ତେନ ବ୍ୟୱହିତଜନିତେନାପି ପୁମୁନା ପୁବ୍ବଜୋପି ନରକଂ ନ ପତତି ସୋ ପୁବ୍ବଜସ୍ସାପ୍ୟ ପଚ୍ଚଂ ଭୱତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ନିବ୍ବଚନେନା’’ତି । ତସ୍ମାଚ୍ଚସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୟସ୍ମାତ୍ୟନେନାଭିସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉପପତ୍ୟନ୍ତରମାହ-‘ଉପଚାରତୋୱେ’ଚ୍ଚାଦି । ପୁବ୍ବ ପୁବ୍ବଭାୱେ ସତୀତି ପୁବ୍ବସ୍ସ ପୁବ୍ବସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେ ସତି । ବ୍ୟୱହିତେନ ଜନିତେ ଅପଚ୍ଚେପି ନିମିତ୍ତଂ ଅପାୟାପତକାରଣଭାୱୋ ଅତ୍ଥିୟେ ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କେସନ୍ତି ଆହ-‘ପୁବ୍ବେସନ୍ତି ପୁବ୍ବଜାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, କେ ନାତି ଆହ- ‘ପାରମ୍ପରିୟେନା’ତି । ଅଭେଦୋପଚାରେନାତି ପୁବ୍ବପୁବ୍ବଭାୱେ ସତିଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଜନକସ୍ସ ୱିୟ ପାରମ୍ପରିୟେନପୁବ୍ବେସମ୍ପିନିମିତ୍ତତା ୱତୋ ଜନକସଦିସତ୍ତା ଜନକାୱ ନାମ ତେ ସିୟୁନ୍ତି ଏୱମଭେଦେନ ଉପଚରଣତୋ ଚିନ୍ତନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟଥାତି ଞାୟେନ ଉପଚାରେନଚାତି ଉଭୟେନ ପକାରେନ, ଏୱମୁଭୟଥାପି ମୂଲପ୍ପକତିୟା ପଚ୍ଚେନାଭିସମ୍ବନ୍ଧା କଥମନନ୍ତର [ମନନ୍ତରାଦି (ପୋତ୍ଥକେ) (ତତ୍ଥ) ପୋତ୍ଥକେ] ଜନିତେନାପଚ୍ଚେନାଦିପୁରିସସମ୍ବନ୍ଧୋୟେନ ତତୋ ଣାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ସିୟାତି ନାସଙ୍କ୍ନୀୟଂ ।

ତତୋ ଚାତି ମୂଲପ୍ପକତିତୋ ଚ, ଅପଚ୍ଚସାମଞ୍ଞୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତି ଇତ୍ଥି ପୁନ୍ନପୁଂସକତ୍ତୱିସେସୋପଗ୍ଗାହି ଅପଚ୍ଚସାମଞ୍ଞସ୍ସ ୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ।

ଏୱମ୍ମୂଲକତିତୋ- ପଚ୍ଚସାମଞ୍ଞେନ ଣାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅପଚ୍ଚାଦିତୋପି ହୋତେୱ ଣାଦି ସାମଞ୍ଞୱିଧାନା । ସୋ ଚ ବହୁଲାଧିକାରତୋ ଗୁରୁଜନାୟତ୍ତତ୍ତା ତନ୍ନିୟୋଗାଚରଣେନ ପସତ୍ଥେ ୟେୱାପଚ୍ଚେ ବ୍ୟୱହିତଜନିତେପି ଇତ୍ଥିୱଜ୍ଜିତେ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘ନତ୍ତାଦୀହି’ଚ୍ଚାଦି । ସତିୟେୱ ଗୁରୁଜନେ ସପ୍ପଧାନଭାୱେନ କୁଚ୍ଛିତେ-ପଚ୍ଚେତୁ ନତ୍ତାଦୀୱୁତ୍ତୀହି ୱସିଟ୍ଠାଦୀହି ଣାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୱାସିଟ୍ଠୋତିଆଦି, ଇତ୍ଥିୟଞ୍ଚ ନ ହୋତି ୱାସିଟ୍ଠୀତିଆଦି ।

ଅତ୍ଥତୋତି ସାମତ୍ଥିୟତୋ । ଅପଚ୍ଚେ ୱିଧୀୟମାନୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଅପଚ୍ଚୱତା ଜାୟମାନୋ ତସ୍ସାପଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଜାୟତି । ସୋଚାୟ ମତ୍ଥୱିସେସୋ ଛ(ଟ୍ଠିୟନ୍ତ) ତାଭାୱେ କଥଂ ସିୟାତି ଇଦମେତ୍ଥ ସାମତ୍ଥିୟଂ । ଅନନ୍ତରେ ୱାପଚ୍ଚେ ପୁତ୍ତେ-ଭିଧେୟ୍ୟ ନତ୍ତାଦୋ ୱାପଚ୍ଚେ-ଭିଧେୟ୍ୟାତି ସସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୁତୋଚି ଅପଚ୍ଚୱତା ନତ୍ତାଦୋ ଏୱ । ଇଦଞ୍ଚ ସବ୍ବମ୍ବହୁଲୱଚନେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ- ‘ବହୁଲାଧିକାରା’ତି । ଅପଚ୍ଚେତି ଏକୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସେ ପୁମୁନା ନପୁଂସକେନ କରିୟତି, ତେନେ କସ୍ମିଂ ୟେୱାପଚ୍ଚେ ସିୟା, ନ ବହୂସୁ ୱସିଟ୍ଠସ୍ସାପଚ୍ଚାନି ୱାସିଟ୍ଠାନି, ନ ଚିତ୍ଥି ୱାସିଟ୍ଠାନି, ନ ଚିତ୍ଥିୟଂ ୱାସିଟ୍ଠୀତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-‘ଇଦଞ୍ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ଇଦଞ୍ଚ ଅପଚ୍ଚୱଚନଞ୍ଚ । ଇମିନା ଚେତ୍ଥ ତଥା ନିସ୍ସୟକରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସ ୱଚନିଚ୍ଛାଭାୱତୋତି ତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗୱଚନସ୍ସ ସୁତ୍ତେ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛାୟାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିଂ ପନ କାରଣଂ ସୁତ୍ତେ ଲିଙ୍ଗୱଚନାୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ତସ୍ସାପ୍ପଧାନତ୍ତା ୟେନକେନଚି ଲିଙ୍ଗାଦିନା ନିଦ୍ଦେସୋ-ୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବୋତି ନାନନ୍ତରିୟକତ୍ତା ତସ୍ସେହୋପାଦାନଂ, ୟଥାଧଞ୍ଞତ୍ଥିନୋପଲାଲାଦିନୋପ୍ୟପ୍ପଧାନସ୍ସୋପାଦାନନ୍ତି । ତତୋୟେୱାହ-‘ଉପଲକ୍ଖୀୟସ୍ସେତ୍ଥ ପଧାନତ୍ତା’ଚ୍ଚାଦି । ଇତ୍ଥିପୁମତ୍ତୟୁତ୍ତଜଞ୍ଞୱିସେସୋ ଉପଲକ୍ଖୀୟୋ, ଅପଚ୍ଚେତୀଦମୁପଲକ୍ଖଣଂ, ସୟନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମୁପଲକ୍ଖଣଂ ସୟଂ । କାରିୟପ୍ପଟିପତ୍ତିୟାତି ପୁମେ ନପୁଂସକେପଚ୍ଚେ-ଭିଧେୟ୍ୟେ ୱିଧି ହୋତିଚ୍ଚେୱଂ କାରିୟପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ୱତ୍ତୁଂ ନ ଇଟ୍ଠଂ ।

ୱଚନନ୍ତରେପି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱଚନେ । ଆଣୀତି ଣିପ୍ପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତଂ ୱଦତି । ଅଗୋତ୍ତାଦିତୋତି ୟୋଗୋତ୍ତସ୍ସାଦିଭୂତୋ ନ ହୋତି, ତତୋ, ତେନେୱ ‘‘ଆଣୀ’’ତି ସୁତ୍ତେ (୪-୫) ୱକ୍ଖତି-‘ଅକାରନ୍ତମତ୍ତତୋୱାୟଂଣିନ ଗୋତ୍ତାଦିଭୂତତୋ’ତି । ୱାକ୍ୟସମାସାପୀତି ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟେନାହ । ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ତସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟୋପଦସ୍ସିତେ ଅତ୍ଥେ, ତନ୍ତି ୱାକ୍ୟଂ । ସମାସୱୁତ୍ତିଞ୍ଚ ନିୱତ୍ତେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସତିପନାତି ୱାକାରେ ସତି ତୁ ଅନିଚ୍ଚତ୍ତା ଣପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ । ସୋପୀତି ସମାସୋପି, ସମାସୋତିଆଦିନା ପକ୍ଖନ୍ତରମାହ । ତେନ ୱାକ୍ୟସିଜ୍ଝନେନ । ପକ୍ଖେ ୱାକ୍ୟସମାସାପି ସିୟୁନ୍ତି ପକ୍ଖେ ସମାସୱୁତ୍ତିୟା ଏୱ ବାଧିତତ୍ତା ପକ୍ଖନ୍ତରେ ଣାଦିୱୁତ୍ତି ନ ବାଧୀୟତୀତି ୱାକ୍ୟୱୁତ୍ତିୟୋପି ସିୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨. ୱଚ୍ଛା

ୱଚ୍ଛକଚ୍ଚାଦିନା କଚ୍ଚାଦିଗଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିଭାଗେନ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ୱଚ୍ଛାଦୀହୀ’ତିଆଦିମାହ । ‘‘କଣ୍ହୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେ’’ତି ଗଣସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କଣ୍ହସଦ୍ଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ୱତ୍ତମାନୋ ଣାନଣାୟ ନପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଉପ୍ପାଦୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମାଦୀହିଚ୍ଚାଦିନା ଆକତିଗଣତ୍ତମସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ‘‘କତାଣିୟୋୱେ’’ତି ଗଣସୁତ୍ତଂ, ଦିଚ୍ଚାଦୀସୂତି ୟତୋଣ୍ୟୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଣ୍ୟ ଦିଚ୍ଚାଦୀହୀ’’ତି (୪-୪), ତେ ଦିଚ୍ଚାଦୟୋ, ତେସୁ ପାଠାତି ତଂସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ‘‘କତା ଣିୟୋୱେ’’ତି ପାଠାଭାୱେପି ଦିଚ୍ଚା ଦୀନମାକତିଗଣତ୍ତା ପଠିତମେୱ ନାମ ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଣ୍ୟେତି ଣ୍ୟପ୍ପଚ୍ଚୟେ କତେ । ଗୋତ୍ତାଦିସଦ୍ଦାତି ଗୋତ୍ତେ ୱଂସେ ଆଦିଭୂତା ସଦ୍ଦା । ୱଂସୋତି ଅନ୍ୱୟୋ । ସୋୟେୱ ଗାୱଂ ସଜାତି ସାଧାରଣଂ ୱିଜାତିୱିନିୱତ୍ତନଂ ସକଟାଦିୱଚନଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନାହ-‘ଗୋତ୍ତଂ ୱଂସୋ’ତି । ତସ୍ସାତି ଗୋତ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ସାଦୟୋ ଗୋତ୍ତାଦୟୋତି ସେସୋ । କେତେ ଗୋତ୍ତାଦୟୋଚ୍ଚାହ- ‘ସଞ୍ଞାକାରିନୋ’ଚ୍ଚାଦି । ୱଚ୍ଛାଦୟୋ ନତ୍ତାଦିନୋ ଅପଚ୍ଚସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ତଦପଚ୍ଚାଦି ଚାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ନତ୍ତାଦିନୋ’ଚ୍ଚାଦି ।

୩. କତ୍ତି

ଘପସଞ୍ଞନ୍ତାୱେତ୍ଥ ଭୀୟ୍ୟୋ କତ୍ତିକାଦୟୋତି ଗୟ୍ହନ୍ତି । ୟଦି ପନେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେପି ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଅତ୍ଥି ପଣ୍ହିଆଦୟୋ କେଚିୟେୱ କତ୍ତିକାଦୀସୁ ଅନ୍ତୋଗଧା ହୋନ୍ତୀତି ୱତ୍ତୁମାହ- ‘ଏତ୍ଥା’ତିଆଦି । ୱିନତା ସୁପଣ୍ଣମାତା, ତେହୀତି ୱିଧୱାଦୀହି । ୱିଧୱାଦିଗଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘ବନ୍ଧକ’ଚ୍ଚାଦି । ୱିଗତୋ ଧୱୋ ପତି ଅସ୍ସାତି ୱିଧୱା, ବନ୍ଧକୀ ଅଭିସାରିଣୀ ।

୪. ଣ୍ୟଦି

ୟସ୍ସ ଚ ଚୱଗ୍ଗୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କେୱଲଂ ଗଗ୍ଗ୍ୟୋତି ଏତ୍ତକମେୱା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରସତ୍ଥାଗତଗଗ୍ଗାଦିଗଣେକଦେସଭୂତକୁଣ୍ଡନୀସଦ୍ଦତୋପି କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋତି ମୁଦାହରନ୍ତୋ ସୋ ଗଗ୍ଗାଦିଗଣୋପ୍ୟତ୍ରାଭ୍ୟୁପଗତୋତି ୱିଞ୍ଞାପେତି । ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ଗଗ୍ଗାଦିକେପି ପରସତ୍ଥପଠିତେ ୟୋୟୋ ପୟୋଗୋ ଆଗମେ ଦିସ୍ସତି ୱଚ୍ଛୋ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସୋଚ୍ଚାଦି । ସୋପୀହ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ-‘ଗଗ୍ଗାଦି’ଚ୍ଚାଦି । ଗଗ୍ଗାଦୀତି ଗଗ୍ଗାଦି ଅୟଂ । ଗୋତ୍ତସ୍ସ ଗଗ୍ଗୱଂସସ୍ସ ଆଦିଭୂତେନ ଗଗ୍ଗେନ ଉପଲକ୍ଖିତୋ ଗଣୋ ଗୋତ୍ତାଦିଗଣୋ, ତେନ ଗଗ୍ଗୋ ନାମ କୋଚି, ତସ୍ସତ୍ୱପଚ୍ଚଂ ଗଗ୍ଗୀତି ଭୱତି । ପପୁତ୍ତାଦୋୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ଗଗ୍ଗସ୍ସାପଚ୍ଚଂ ଗଗ୍ଗିଚ୍ଚେୱ ୟଥାସିୟାତି ।

୫. ଆଣି

ପକତସ୍ସାତି ‘‘ମାଗଧଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ନାମସ୍ମା’’ତି ୱା ପକତସ୍ସ । ଆତି ନାମୱିସେସନେସତି ‘‘ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସା’’ତି ତଦନ୍ତ ୱିଧିନା ଅକାରନ୍ତୋ ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ-‘ୱିସେସନେନ ଚା’ତିଆଦି । ଅନନ୍ତରମପଚ୍ଚନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬. ରାଜ

ପଚ୍ଚୟନ୍ତେନାତି ରାଜଞ୍ଞୋତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତେନ । ରାଜଞ୍ଞୋତୀମସ୍ସତ୍ଥୋ ଖତ୍ତିୟଜାତୀତି, ରାଜଞ୍ଞଜାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରଞ୍ଞୋ ଅପଚ୍ଚଂ ରାଜାପଚ୍ଚଂ ।

୮. ମନୁ

ସମୁଦାୟେନାତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତସମୁଦାୟେନ, ଜାତିୟନ୍ତି ମନୁସ୍ସଜାତିୟଂ । ଜାତିସଦ୍ଦାଏତେତି ଇଦଂ ମନୁସ୍ସୋ ମାନୁସୋତି ଏତ୍ଥ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥାଭାୱେ ହେତୁୱଚନଂ । ଅପଚ୍ଚତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥେୱାତି ଚ ଇଦଂ ୱିସୁଂ ମନୁସ୍ସମାନୁସ ସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥସ୍ସାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଣୋୱାତି ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥେ‘‘ଣୋ ୱାପଚ୍ଚେ’’ତି (୪-୧) ଣପ୍ପଚ୍ଚୟୋୱ । ନ ଜାତୀତି ବ୍ୟତିରେକମାହ ।

୯. ଜନ

ରାଜସମ୍ବନ୍ଧେତି ରଞ୍ଞେତି ୱୁତ୍ତରାଜସମ୍ବନ୍ଧେ । ପଞ୍ଚାଲାନଂ ଖତ୍ତିୟାନଂ ଅପଚ୍ଚଂ, ପଞ୍ଚାଲାନଂ ଜନପଦାନଂ ରାଜାତି ୱା ଏୱମେତ୍ଥ ୱି(ଭାଗୋ) ୱେଦିତବ୍ବୋ ଓକ୍କାକାନଂ ଅପଚ୍ଚଂ ରାଜା ୱା ଓକ୍କାକୋ ।

୧୧. ଣରା

ସାମଞ୍ଞେନ ରତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସାତ୍ଥମାହ- ‘କୁଙ୍କୁମାଦିନା’ତି । ଅଞ୍ଞଥା ‘ରାଗୋ କୁସୁମ୍ଭାଦୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କୁସୁମ୍ଭାଦିନାତି (ୱୁତ୍ତଂ) ସିୟା, ରଞ୍ଜି ଅୟ ମତ୍ଥି ଅଭିସଙ୍ଗେ‘ଭୋଜନେ ରତ୍ତୋ’ତି । ଅତ୍ଥି ୱଣ୍ଣୱିସେସେ ‘ରତ୍ତୋଗୋ’ତି, ଲୋହିତୋତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥି ସୁକ୍କସଜ ୱଣ୍ଣନ୍ତରାପାଦନେ‘ରତ୍ତୋ ପଟୋ’ତି । ଇହ ତୁ ତତିୟେ-ତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ଗୟ୍ହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ- ‘ୱଣ୍ଣନ୍ତରମାପାଦିତ’ନ୍ତି । ରାଗାତି ।

ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅତ୍ଥପ୍ପଧାନତ୍ତା ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚାଚରିୟାନ ମୁପଦେସତୋ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନା (ଚରିୟ) ପାରମ୍ପରିୟାୱଗମ୍ୟତେ, ରାଗାତି କସାୱ ସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନାତି ପଟସ୍ସ ରତ୍ତଭାୱେ ରାଗସ୍ସ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ, ରତ୍ତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ, ପଚ୍ଚୟୋ ଚାୟଂ କସା ୱତ୍ଥତୋ ଭୱତ୍ୟସମ୍ଭୱା, ତେନ ସୁତ୍ତେ ରାଗାତି ୱୁତ୍ତେପି ତବ୍ବାଚକା କସାୱସଦ୍ଦାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ରାଗାତି ପନ ତେନାତି ରାଗସ୍ସେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେପି ତବ୍ଭାୱେନା [ତବ୍ବାୱକଭାୱେନା-ତି ଭୱିତବ୍ବଂ] ତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ତବ୍ବାଚକା ଚ ହୋନ୍ତୋ‘ତେନ ରତ୍ତ’ନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ହୋତୀତି କସାୱେନ ରତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ରାଗୱାଚିନୋ ତତିୟନ୍ତତ୍ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ‘ଣ ରାଗା ତେନ ରତ୍ତ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ଲବ୍ଭମାନତ୍ଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ- ‘ରାଗୱାଚିତତିୟନ୍ତତୋ’ତି । ସୁତ୍ତେ ପନ ରାଗେନ ରତ୍ତନ୍ତେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ରାଗା ରାଗୱାଚୀସଦ୍ଦା ତତିୟନ୍ତା ଣପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଧାନତୋତି ଉପଚାରୱସେନ କଥନତୋ । ୱିନାପି ତେନାତି ତଂପଚ୍ଚୟଂ ୱିନାପି ।

୧୨. ନକ୍ଖ

ତତିୟନ୍ତତୋ ୱିଜ୍ଝତ୍ଥଂ ତେନାତି ଅନୁୱତ୍ତତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୁତ୍ତେ ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଇନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ ନକ୍ଖତ୍ତେନ ଲକ୍ଖିତୋ ଚେ କାଲୋ, ତଦା ତେନ ଲକ୍ଖିତେ କାଲେତ୍ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତତିୟନ୍ତତୋ ନକ୍ଖତ୍ତା ଣୋ ହୋତୀ’’ତି । ସୁତ୍ତୱିୱରଣେ ତୁ ତଞ୍ଚେତ୍ୟାଦିକମଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାତ୍ୟନୁୱୁତ୍ତିୟା ତତିୟନ୍ତତୋତି ଲବ୍ଭତି ନକ୍ଖତ୍ତେନାତି ସୁତତ୍ତାତି, କାଲେତି ପନ ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସତୋ ଣପ୍ପଚ୍ଚୟାଧେୟ୍ୟସ୍ସ କାଲୋ ଆଧାରୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ‘ଲକ୍ଖିତେ କାଲେ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱିସେସ୍ସଗତୱିଭତ୍ତିୟା ୱିଚାରିତାୟ ୱିସେସନ ଗତା ଚ (ୱିଚାରିତା) ନାମାତି ଆହ- ‘ନକ୍ଖତ୍ତେନେ’ତିଚ୍ଚାଦି, ଇହ କେଚି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତଂ କିରିୟାସଭାୱମିଚ୍ଛନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ, ଅପରେ ତୁ ଦବ୍ବସଭାୱଂ ନିଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସୋ ଭୟସ୍ସପି କାଲସ୍ସ ଚନ୍ଦୟୁତ୍ତେନ ଫୁସ୍ସାଦିନା ଲକ୍ଖିୟଭାୱା ଲକ୍ଖଣେ ତତିୟା ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତୁମାହ- ‘କିରିୟା ରୂପୋ କାଲୋ’ଚ୍ଚାଦି ।

ୱିସେସାୱସାୟୋତି କାଲସ୍ସ ୱିସେସାୱଧାରଣତ୍ଥମେୱ ହି ‘ଫୁସ୍ସୀ ରତ୍ତି’ଚ୍ଚାଦି । ଲୋକେ ପୟୁଜ୍ଜତେ । ଗୁରୁନାତି ଏତ୍ଥ ଗୁରୁ ଜୀୱୋ, ନ ନକ୍ଖତ୍ତଂ, ଚନ୍ଦୟୁତ୍ତତା ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥି… ଚନ୍ଦୟୁତ୍ତେନ ଗୁରୁନା ରତ୍ତିୟା ଲକ୍ଖିତତ୍ତା । କତ୍ତିକାୟ ଲକ୍ଖିତୋ ମୁହୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଚନ୍ଦଂ ୱିନା କତ୍ତିକାୟ ତୁ କେୱଲାୟ ମୁହୁତ୍ତୋ କାଲୋ ଲକ୍ଖିତୋ ‘କତ୍ତିକା ମୁହୁତ୍ତୋ’ତି । ଫୁସ୍ସେନ ଲକ୍ଖିତା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥ ଫୁସ୍ସେନିନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ଲକ୍ଖିତା ନ କାଲୋ ଫୁସ୍ସୋତି । ନକ୍ଖତ୍ତୟୁତ୍ତସ୍ସ କାଲସ୍ସ ରତ୍ୟାଦିୱିସେସାପରାମାସେନ ନକ୍ଖତ୍ତୱାଚିତୋ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ଲୋପଂ ୱିଧାୟ ପୁନ ଅଞ୍ଞେନ ସୁତ୍ତେନ ୟୁତ୍ତାତି ଦେସୱିଧାନେନ ସକଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟାୟୁତ୍ତେହି-ଟ୍ଠମଭିଧାନଂ ପରେହି, ତଦାହ- ‘ଅହୋ ରତ୍ତୋ’ଚ୍ଚାଦି ।

ରତ୍ୟାଦିୱିସେସାପରାମାସେନାତି ଫୁସ୍ସୀ ରତ୍ତି ଫୁସ୍ସୋ ଅହୋତି ଏୱଂ ରତ୍ୟାଦିୱିସେସସ୍ସ ଅପରାମାସେନ ଅସମ୍ମସ୍ସେନ ଅଗ୍ଗହଣେନ । ସକଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟାୟୁତ୍ତେନାତି ଫୁସ୍ସକତ୍ତିକାଦୀନଂ ୟଂୟଂ ଲିଙ୍ଗଂ ୟାୟା ସଙ୍ଖ୍ୟା, ଅତ୍ତନିୟେହି ତେହି ତେହି ଲିଙ୍ଗେହି ତାହିତାହି ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ୟୁତ୍ତେନ ନକ୍ଖତ୍ତସଦ୍ଦେନ । ନ ତଦୁପଲକ୍ଖିତୋ କାଲୋତି କତ୍ତିକା ସଦ୍ଦୋବହୁୱଚନନ୍ତୋ ବହୁତାରକତ୍ତା କତ୍ତିକାୟ, ତାୟକତ୍ତିକାୟ ଲକ୍ଖିତୋକାଲୋପରେହିୱିୟ ନ କଥୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ତଦୁପଲକ୍ଖିତସ୍ସକାଲସ୍ସେୱକତ୍ତିକାସଦ୍ଦେନାଭିଧାନେ କୋ ଦୋସୋ ୟେ ନେୱମୁଚ୍ଚତେଚ୍ଚାହ- ‘ଅଜ୍ଜେତି’ଚ୍ଚାଦି । ଇମିନା ଚ ପରମତେ ଦୋସୋ ଉବ୍ଭାୱିତୋ, ତଦତ୍ଥତ୍ତେ ସତୀତି ତଦୁପଲକ୍ଖିତକାଲତ୍ଥତ୍ତେ ସତି ।

ସତ୍ତମୀ ସିୟାତି ନକ୍ଖତ୍ତସଦ୍ଦା ତଦ୍ଧିତଲୋପନ୍ତା ଫୁସ୍ସେନ ପାୟସଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଫୁସ୍ସେ ପାୟସଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’ତ୍ୟାଦୋ ଆଧେୟ୍ୟନ୍ତରାପେକ୍ଖା ସିୟା ସତ୍ତମୀ, ୟା ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ୱିଧୀୟତି ପାଣିନୀୟେହି, ତତୋ ‘ଅଜ୍ଜକତ୍ତିକା’ତେତ୍ଥାପ୍ୟାଧେୟ୍ୟନ୍ତରାପେକ୍ଖା ସତ୍ତମୀ ସିୟା ଲୋପନ୍ତତ୍ତା ‘ଅଜ୍ଜକତ୍ତିକାସୂ’ତି, ନ ପଠମା । ପଠମାୟେୱ ପନାୟଂ ପୟୋଗୋ ‘ଅଜ୍ଜକତ୍ତିକା,ତି । ଅଜ୍ଜେତ୍ୟଧିକରଣପ୍ପଧାନୋ ଅହୋରତ୍ତକାଲୱାଚୀ ସଦ୍ଦୋ, କତ୍ତିକାସଦ୍ଦୋପି ତଦ୍ଧିତଲୋପେନ ତକ୍କାଲାଭିଧାୟକୋ, ତତୋ ୟେୱଉଭିନ୍ନମ୍ପିସାମାନାଧିକରଣ୍ୟା କତ୍ତିକାୟୋପ୍ୟଧିକରଣଂ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ, ତଞ୍ଚ ନ ୱିନାଧେୟ୍ୟେନ ହୋତୀତ୍ୟାଧେୟ୍ୟନ୍ତରାପେକ୍ଖାୟଂ ତେସୁ ସତ୍ତମୀୟେୱ ସିୟା, ନ ପଠମା (ଉପ) ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତ୍ୟଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ତନୋଦାନି ଦସ୍ସନେ ସତ୍ତମିୟା ଅପ୍ପସଙ୍ଗଂ ପଠମାୟେୱୋପପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଚନ୍ଦେ ପନୂପଚାରେନେ’ଚ୍ଚାଦି, ନାଧେୟ୍ୟନ୍ତରାପେକ୍ଖାଚ୍ଚନେନ ସତ୍ତମିୟା ଅପ୍ପସଙ୍ଗମାହ । ଏୱଞ୍ଚରହି ୱଚନମନ୍ତରେନ ପରେସଂ ୱିୟ ସତ୍ତମୀୱିଧାୟକଂ କଥଂ କତ୍ତିକାୟ ଜାତୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ତମ୍ପଟିପାଦେତୁମାହ- ‘କତ୍ତିକାୟ ଜାତୋ’ଚ୍ଚାଦି । ବହୁୱଚନନ୍ତତ୍ତେପି କତ୍ତିକାୟ ଜାତିୟମେକ ୱଚନନ୍ତଂ । ପକାରନ୍ତରମାହ- ‘ଲୋପୋତି’ଚ୍ଚାଦି । ଲୋପେନାତି କତ୍ତିକାହି ଇନ୍ଦୁୟୁତ୍ତାହି ଲକ୍ଖିତୋ କାଲୋତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ କତଣପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲୋପେନ ।

୧୩. ସାସ୍ସ

ସେତି ପଠମନ୍ତାତି ସାତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପଠମନ୍ତା, ୟଂ ପଠମନ୍ତନ୍ତି ସାଚେତି ଦସ୍ସିତଂ ପଠମନ୍ତମାହ । ପଠମନ୍ତସ୍ସ ଦେୱତାପୁଣ୍ଣମାସିତ୍ତଭାୱତୋ ତଦତ୍ଥମଭେଦେନାହ- ‘ସା’ତି । କା ସା ଦେୱତାଚ୍ଚାହ- ‘ଲୋକପ୍ପସିଦ୍ଧାୟେୱ ଦେୱତା’ତି । ୟାଗସମ୍ପଦାନମ୍ପି ଲୋକେ ଦେୱତାତି ପସିଦ୍ଧନ୍ତି ୟାଗସ୍ସ ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ପୁରୋଡାସାଦିନୋ ସମ୍ପଦାନମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗାହକୋ ପିନ୍ଦାଦି ଲୋକେ ଦେୟ୍ୟସ୍ସ ପୁରୋଡାସାଦିନୋ ଦେୱତା ସାମୀତି ପସିଦ୍ଧନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଇନ୍ଦୋ ଦେୱତା ଅସ୍ସ ଇନ୍ଦଂ, ଆଦିଚ୍ଚୋ ଦେୱତା ଅସ୍ସ ଆଦିଚ୍ଚଂ, ହୱି ପୁରୋଡାସାଦି ୟାଗଦବ୍ବଂ ।

ମନ୍ତଥୋମନୀୟମ୍ପି ଦେୱତାତି ପସିଦ୍ଧନ୍ତି ୟେନ ମନ୍ଥେନ ୟୋ ଥୂୟତେ ସୋ ତସ୍ସ ମନ୍ତସ୍ସ ଦେୱତା ସାମୀତି ଲୋକେ ପସିଦ୍ଧନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ ମହିନ୍ଦୋ ୟମୋ ୱରୁଣୋ ଦେୱତା ଅସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ୱୁତ୍ତନୟ ମେୱାତି ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତେନିନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ କାଲେ’’ତି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଜାତ୍ୟେକୱଚନଂ ମଘାୟାତି, ତାରକରୂପାନମ୍ପନ ବହୁତ୍ତା ମଘାସଦ୍ଦୋ ବହୁୱଚନନ୍ତୋ । ପାଣିନୀୟା ‘‘ସାସ୍ମିଂ ପୁଣ୍ଣମାସୀତି ସଞ୍ଞାୟ’’ନ୍ତି (୪-୨-୨୧) ସୁତ୍ତୟିତ୍ୱା ଫୁସ୍ସୀ ପୁଣ୍ଣମାସୀ ଅସ୍ମିଂ ଫୁସ୍ସୋ ମାସୋ ଫୁସ୍ସୋ ଅଦ୍ଧମାସୋ ଫୁସ୍ସୋ ସଂୱଚ୍ଛରୋତି ସଞ୍ଞାୟଂ ପଟିପାଦେନ୍ତି, ତେନ ତେସଂ ଫୁସ୍ସୀ ପୁଣ୍ଣମାସୀ ଅସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚଦସରତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ଚ ଭତକମାସେ ଚ ତଦ୍ଧିତୋ ନ ଭୱତି । ଇଧ ପନ ‘ସଞ୍ଞାୟ’ନ୍ତି ୱଚନାଭାୱେ ଭତକମାସେପି ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ଭୱତୀତ୍ୟାସଙ୍କ ୱିରଚୟତି ‘ଭତକମାସେପି’ଚ୍ଚାଦି । ପୁଣ୍ଣୋ ମା ଇଚ୍ଚତ୍ର ମାସଦ୍ଦୋ ଚନ୍ଦପରିୟାୟୋତି ଆହ- ‘ମାସଦ୍ଦେନେ’ଚ୍ଚାଦି । ପୁଣ୍ଣୋ ମା ଅସ୍ସନ୍ତି ନିବ୍ବଚନାତି ଏତ୍ଥ ପୁଣ୍ଣମାସୀସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଣ୍ଣୋ ମା ଅସ୍ସନ୍ତି ନୀହରିତ୍ୱା ୱଚନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଫୁଟୀକରଣାୟ ୱୁତ୍ତଂ- ‘ସୋ ପୁଣ୍ଣୋ ତିଆଦି । ତସ୍ସନ୍ତି ପୁଣ୍ଣମାସିୟଂ । ସାପୁଣ୍ଣମାସୀ, ଭତକସ୍ସ ଭତିୟା କମ୍ମକାରକସ୍ସ ୟୋ ତିଂସତି ରତ୍ତୋ ମାସୋ ପରିବ୍ବୟନିୟମିତୋ, ତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀ ନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୟସ୍ସଞ୍ଚତିଥୀୟନ୍ତି ଅନିୟମେନ ପଟିପଦାଦିମାହ । ଅତୋଏୱ ଚ ନିପାତନାତି ଇମସ୍ମାୱ ନିପାତନା, ତେନେୱାହ- ‘ସୁତ୍ତେ ୱଚନମେୱ ନିପାତନ’ନ୍ତି । ମାସସୁତିୟାଚ୍ଚାଦୋ ସାଧିପ୍ପାୟମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅସ୍ସାତି ସାମଞ୍ଞୱଚନେପି ‘ସାସ୍ସ ଦେୱତା ପୁଣ୍ଣମାସୀ’ତି ସୁତ୍ତେ ଅସ୍ସାତି ଅୱିସେସୱଚନେପି ସୋୟେୱ ପୁଣ୍ଣମାସୀସଦ୍ଦେ ସୂୟମାନୋ ମାସୋୟେୱ ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପଞ୍ଚଦସରତ୍ତାଦୋତି ପରେସଂ ସଞ୍ଞାଗହଣେନ ନିୱତ୍ତିତପଞ୍ଚଦସରତ୍ତାଦୋ । ଅଥ ଅଦ୍ଧମାସସଂୱଚ୍ଛରାନମ୍ପି ଉଦାହରଣତ୍ତେ ନୋପଞ୍ଞାସୋ କସ୍ମା ନ କତୋଚ୍ଚାହ- ‘ଅଦ୍ଧମାସସଂୱଚ୍ଛରାନ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଏୱମ୍ମଞ୍ଞତେ ‘‘ଅଦ୍ଧମାସସଂୱଚ୍ଛରାନଂ ନ ପଚ୍ଚୟେନୋଜୁକମଭିଧାନମପି ତୁ ସଂୱଚ୍ଛରେପି ଫୁସ୍ସାଦିମାସସମ୍ଭୱାସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଫୁସ୍ସେନ ମାସେନ ସମ୍ବନ୍ଧା ଫୁସ୍ସୋତ୍ୟୁପଚାରୀୟତେ, ୟଥା ଚ ଫୁସ୍ସାଦିମାସସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅଦ୍ଧମାସୋ ଫୁସ୍ସୋ ଅଦ୍ଧମାସୋତ୍ୟୁପଚାରୀୟତେ, ନ ପନୋଜୁକନ୍ତି ତେସମୁଦାହରଣତ୍ତେ ନାନୁପାଦାନ’’ନ୍ତି ।

୧୪. ତମ

ନାକଡ୍ଢନତ୍ଥୋତି ଣସ୍ସାକଡ୍ଢନତ୍ଥୋ ନ ହୋତି । ୟଦ୍ୟାକଡ୍ଢନତ୍ଥୋ ଅସ୍ସ, ତଦା ଚାନୁକଡ୍ଢିତଂ ନୋତ୍ତରତ୍ରାନୁକଡ୍ଢେୟ୍ୟାତି ମଞ୍ଞତେ, କୋଚିୟେୱ ହୋତୀତି ହୋନ୍ତୀତି ଇତୋ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆନେତବ୍ବଂ । ତଦା ଦେସସ୍ସାତି ଇମିନା ‘‘ତଦାଦେସା ତଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ପରିଭାସମୁପଲକ୍ଖେତି । କତୟାଦେସସ୍ସାପୀତି କତୋ ୟାଦେସୋ ୟସ୍ସ ତସ୍ସ କତୟାଦେସସ୍ସାପୀତି । ଇକାରସ୍ସାତି ୟାଦେସତୋ ପୁବ୍ବେ ଇକାରସ୍ସ, ଇମିନା ଚାଦେସାଦେସୀନମଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତସଦ୍ଦେ ନେକେନାପି ପଚ୍ଚେକାଭିସମ୍ବନ୍ଧେ ସିଦ୍ଧେତି ଏୱମଞ୍ଞତେ- ‘‘ୟଥା’ତେନ କତଂକୀତ’ (୪-୨୯) ନ୍ତ୍ୟାଦିସୁତ୍ତେ ଏକୋୱ ତସଦ୍ଦୋ ବହୂହି ପଚ୍ଚୟତ୍ତେହି ସମ୍ବଜ୍ଝତେ, ତଥିହାପି ଏକମେୱ ତସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ ‘ତମଧୀତେ ତଂଜାନାତୀ’ତି ପଚ୍ଚେକମଭିସମ୍ବଜ୍ଝତେ, ତସ୍ମା କିମେତଦତ୍ଥେନ ଦ୍ୱିତଗ୍ଗହଣେନେ’’ତି । ଦ୍ୱିତଗ୍ଗହଣେ ପୟୋଜନତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଜାନନିଚ୍ଚାଦିନାଧିପ୍ପାୟମାୱୀକତ୍ୱା ଦ୍ୱିତଗ୍ଗହଣମିଚ୍ଚାଦିନା ପଦତ୍ଥମାହ ।

ତତ୍ଥ-‘ୟୋ ୟମଧୀତେ ଜାନାତି ଚା’ତି ଇମିନା ଦ୍ୱିତଗ୍ଗହଣାଭାୱେ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୱୟୱସ୍ସ ସମୁଚ୍ଚୟପ୍ପସଙ୍ଗମାହ । ସମୁଚ୍ଚୟେ ସତି(ୟୋ) ୟମଧୀତେ ଜାନାତି ଚ, ତତ୍ଥେୱ ସିୟା, ୟୋ ପନାଧୀତେ କେୱଲଂ, ନ (ଜାନାତି) ତତ୍ଥ ନ ସିୟାତି ବୋଧୟିତୁଂ ବ୍ୟଭିଚାରମାହ‘ନ ପଚ୍ଚେକାତି ସମ୍ବନ୍ଧେନେ’ତି । ୟଥା ‘‘ତେନ କଥଂ କୀତ’’ମିଚ୍ଚାଦୋ ‘‘ତେନ ଜିତଂ ଜୟତି’’ଚ୍ଚାଦି ପଚ୍ଚେକସମ୍ବନ୍ଧେନ ଭୱତି ଏୱମ୍ମାୱିଞ୍ଞାୟୀତି ୟଥେଚ୍ଚାଦି କସ୍ସାତ୍ଥୋ । ‘ତେନ କତଂ କୀତ’’ମିଚ୍ଚାଦୀହି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ତେନ ଜିତଂ ଜୟତି’’ଚ୍ଚାଦିସୁତ୍ତେକଦେସୱଚନମତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତି ତଥା ୱୁତ୍ତେ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଜିତମିଚ୍ଚାଦୋ ଜୟନାଦିକା କିରିୟାନେ କଦବ୍ବସମୱାୟିତ୍ତେନ ପସିଦ୍ଧାତି ୟୁତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକାଭିସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନେୱମଜ୍ଝେନ ୱେଦନା ପ୍ୟେକଦବ୍ବସମୱାୟିତ୍ତାଭିୟ୍ୟୋତ୍ୟଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦାନି ଦୁତିୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘ଜାନନ’ମିଚ୍ଚାଦି, ନିମିତ୍ତ ମିଟ୍ଠାନିଟ୍ଠବୋଧକାରଣଂ ମୁହୁତ୍ତୋ କତ୍ତିକାଦି, ଉପ୍ପାତୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସୂଚକଂ ପଥୱିସମୁଦ୍ଦାଦୀନଂ ସଭାୱପରିଚ୍ଚାଗେନାଞ୍ଞତତ୍ତଗମନଂ । ଜାନନସାମଞ୍ଞେତି ନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଜାନନ ସାମଞ୍ଞେ । ‘ୟଥାୱୁତ୍ତଜାନନସ୍ସ ଅଜ୍ଝେନ ୱିସୟତ୍ତେ ହେତୁମାହ- ‘ତଂ ଜାନାତୀତି ତସଦ୍ଦେନ ଅଧୀୟମାନପରାମସତୋ’ତି । ତତିୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘ୟତୋ ଚେ’ଚ୍ଚାଦିନା । ୟତୋ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ୱିଧିନା ଅଜ୍ଝେନ ଞାତୁ ଅଭିଧାନମ୍ପସିଦ୍ଧନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ଅଜ୍ଝେତୁଞାତୂସୁତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘କତ୍ଥଚି ପସିଦ୍ଧିୱିସୟୋ ହୋତି ତସଦ୍ଦୋ, ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ସୁବୋଧାଲଙ୍କାରଟୀକାୟଂ ପକ୍କନ୍ତୱିସୟୋ ତଥା ପସିଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅନୁଭୂତୱିସୟୋ ଚ ତଂସଦ୍ଦୋ ୟଂ ସଦ୍ଦଂ ନା ପେକ୍ଖତେ’ତି, ତସ୍ମା ପସିଦ୍ଧିୱିସୟେନ ତସଦ୍ଦେନ ପୁଥଗେୱ ପସିଦ୍ଧିୟା ଉପସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିତଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ଥତ୍ତୟେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ତୁ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସୱିସୟୋ ୱିସେସୋ ତତୋୱାତ୍ଥିକେହି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୫. ତସ୍ସ

ୱିସୟସଦ୍ଦୋ ଗାମସମୁଦାୟେପି ୱତ୍ତତେ, ଗାମସମୁଦାୟୋ ଚ ନାମ ଦେସୋୟେୱ, ତେନାହ ୱିସୟୋପି ଗାମସମୁଦାୟତ୍ତା ଦେସୋୟେୱା’ତି, ଇମିନା ୱିସୟଦେସସଦ୍ଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତମାହ । ୱସାତି ଦେସୱାସିନୋ ୱସାତୟୋ, ଅନୁୱାକୋ ଗନ୍ଥୱିସେସୋ ।

୧୬. ନିୱା

ତନ୍ନାମେଚ୍ଚାଦିନା ନ କେୱଲଂ ନିୱାସେୟେୱ, ଅଥଖୋ ୱକ୍ଖମାନେସୁ ପୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚୟନ୍ତଂ ସେବ୍ବାଦି । ଦେସନାମମ୍ଭୱତି ଚତୂସୁ ଅତ୍ଥେସୂତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତେନାହ-‘ନିୱାସାଦୋ ୱିଧୀ’ତି । ନିୱାସାଦୋତି ନିୱାସ ଅଦୂରଭୱନିବ୍ବତ୍ତଅତ୍ଥିଅତ୍ଥେସୁ । ସଂହିତନାମଂ ନାମ ଲୋକିୟସଦ୍ଦୱୋ ହାରାପ୍ପସଙ୍ଗମଞ୍ଞସଦ୍ଦୱୋହାରେନୁପାତ୍ତନାମଂ ।

୧୭. ଅଦୂ

ନଗରମ୍ପି ଦେସୋୟେୱାତି ଆହ- ‘ଅଦୂରଭୱ’ନ୍ତି ।

୧୮. ତେନ

ୟଥାୟୋଗତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତୟଥାୟୋଗସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯. ତମି

ପଚ୍ଚୟନ୍ତନାମେତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତନାମଂ ୟସ୍ସ ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥଭୂତସ୍ସ ଦେସସ୍ସ ହସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ନାଞ୍ଞସ୍ସେତି ଭୂମାଦିୱିସିଟ୍ଠତ୍ଥୟୁତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟନ୍ତନାମଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବଦରା ବବ୍ବଜା ଅସ୍ମିଂ ଦେସେ ସନ୍ତୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୨୧. ଅଜ୍ଜା

ହୀୟ୍ୟତ୍ତନୋତି ‘‘ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ’’ତି (୧୩୪) ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।

୨୩. ଅମା

ଅମାସହ ଭୱୋ ଅମଚ୍ଚୋ ।

୨୪. ମଜ୍ଝା

ମଜ୍ଝେ ଭୱୋ ମଜ୍ଝିମୋ, ଅନ୍ତେ ଭୱୋ ଅନ୍ତିମୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।

୨୫. କଣ

ମଗଧେସୁ ଅରଞ୍ଞେ ଗଙ୍ଗାୟଂ ପବ୍ବତେ ୱନେ କୁଲେ ବାରାଣସିୟଂ ଚମ୍ପାୟଂ ମିଥିଲାୟଂ ସମ୍ଭୱୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା’’ତି (୪-୧୨୦) ଏୟ୍ୟକୋତି ସେସୋ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରଦସ୍ସନେ ସତି ଇମିନାୱ ସୁତ୍ତେନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାନି ହୋନ୍ତୀତି ସେସୋ, ଗାମେ ଭୱୋ ଉଦରେ ଭୱୋ ପଞ୍ଚାଲେସୁ ଭୱୋ ବୋଧିପକ୍ଖେ ଭୱୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୨୬. ଣିକୋ

ସରଦେ ଭୱୋ, ଭୱା ୱାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୨୭. ତମସ୍ସ

ସିପ୍ପସଦ୍ଦତ୍ଥମାହ-‘ଲୋସଲ୍ଲ’ନ୍ତି । ତମେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜୟତି ‘କିରିୟେ’ଚ୍ଚାଦିନା, କରଣଂ କିରିୟା ୱାଦନାଦିକସ୍ସ ଅଭ୍ୟାସୋ, ସୋ ପୁବ୍ବୋ ୟସ୍ସାତି ସମାସୋ, ୱୀଣାଦିସଦ୍ଦେହି କିମୁଚ୍ଚତେଚ୍ଚାହ- ‘ୱୀଣାଦି’ଚ୍ଚାଦି, ଦବ୍ବଂ ତଂତଂସମୁଦାୟରୂପଂ । ସିପ୍ପଞ୍ଚାତି ୱତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି ‘କିରିୟା ୱିସେସୋ’ତି । ୱାଦନାଦିକିରିୟାୟ ୱିସିଟ୍ଠୋ ଜାନନକିରିୟାୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଇମିନା ୱୀଣାଦିସଦ୍ଦା ଦବ୍ବତ୍ଥୱୁତ୍ତିନୋ ୱାଦନାଦିକିରିୟଂ କିରିୟା ୱିସେସଞ୍ଚ ସିପ୍ପମୁପଚାରେନ ୱଦନ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି । ସାୟେୱେତି ଅଭ୍ୟାସିତବ୍ବା ଜାନନକିରିୟାୱିସେସସ୍ସ ପୁବ୍ବଭୂତା ୱାଦନକିରିୟା, ୱିସେସେତୁଂ ୟୁତ୍ତା ୱୀଣାଦିସଦ୍ଦେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟୁତ୍ତତା ଚେତ୍ଥ… ୱୀଣାଦିୱାଦନୱସେନ ସିପ୍ପସ୍ସ ଗହେତବ୍ବଭାୱତୋ, କଥଂ ୱୀଣାଦିସଦ୍ଦେହି ଦବ୍ବୱୁତ୍ତୀତି ୱାଦନା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ- ‘ୱୀଣାଦି ୱିସୟତ୍ତା’ତି, ୱାଦନୱୁତ୍ତିୱୀଣାଦିସଦ୍ଦାନଂ ସିପ୍ପୱୁତ୍ତିତ୍ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସୋ ପମାୱସେନ ୱତ୍ତୁମାହ- ‘ୟଥେ’ଚ୍ଚାଦି । ୱୀଣାଦିୱାଦନନ୍ତି ୟଥେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୁତ୍ତମେୱ ଫୁଟୟନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥସ୍ସ ମୁଖଂ ୱିୱରୀୟତି ‘କିରିୟେ’ଚ୍ଚାଦିନା । କିରିୟାତ୍ୟାସପୁବ୍ବକଂ ଞାଣକ୍ଖମଂ କୋସଲ୍ଲଂ ୱାଦନକିରିୟା ୱିସୟତ୍ତା ୱୀଣାୱାଦନମିଚ୍ଚନେନ କିରିୟାସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ମୁଦଙ୍ଗଂ ମୁଦଙ୍ଗୱାଦନଂ ସିପ୍ପମସ୍ସ, ୱଂସୋ ସିପ୍ପମସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସୀଲମଦ୍ଦବ୍ବଂ କଥଂ ପଂସୁକୂଲାଦି(ନୋ) ସୀଲତ୍ଥସମାନାଧିକରଣତ୍ତେନାଭିଧାନନ୍ତ୍ୟାହ- ‘ପଂସୁକୂଲାଦିଧାରଣ’ମିଚ୍ଚାଦି । ତଞ୍ଚ ସୀଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟାତି ପଚ୍ଚୟପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ । ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାୟାତି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଦ୍ୱାଦସୱିଧସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା । ଅନୁୱିଧୀୟମାନଂ କରୀୟମାନଂ । ଫଲନିରପେକ୍ଖନ୍ତି ଇମିନା ଇଧ ଲୋକେ ଚୀୱରାଦିହେତୁ ପଣିଧାୟ ପଂସୁକୂଲ ଧାରଣାଦିଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସୀଲଂ ତପ୍ପରଭାୱେନ ସେୱନା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ପଂସୁକୂଲାଦିଧାରଣଂ ପଂସୁକୂଲାଦିୱିସୟନ୍ତି ପଂସୁକୂଲାଦିସଦ୍ଦେନୋପଚାରେନାଭିଧୀୟତେ, ସୀଲଂ ପଂସୁକୂଲଧାରଣୱିସୟନ୍ତି ପଂସୁକୂଲାଦି ସଦ୍ଦେନୋପଚାରେନୋଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତିଚୀୱରଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ତେସଂ ଗୁଳୋ ପଣ୍ୟମସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ତୋମରଂ, ମୁଗ୍ଗରୋ ପହରଣମସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଉପଧୀୟତ୍ୟୁପରିଆଧୀୟତୀତି ରଥଙ୍ଗଂ ୱୁଚ୍ଚତି । କାମକ୍ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରା ୱା ଉପଧି ଉପଦଧାତି ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂୱାତି କତ୍ୱା ।

୨୮. ତଂହନ୍ତି

ବହୁମ୍ହି ଭୂତାନଗତେସୁପି ପଚ୍ଚୟଭାୱେ କାରଣମାହ-‘ସଙ୍ଖ୍ୟାକାଲାନମୱିୱଚ୍ଛିତତ୍ତା’ତି, ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାୟ ଏକସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ୱୁତ୍ତମାନକା ଲସ୍ସେୱ ଚ ୱତ୍ତୁମନିଚ୍ଛିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତଦୁପାଦାନନ୍ତୂତି ତେସମେକୱଚନାଦୀନମୁପାଦାନନ୍ତୁ । ତଂ ନାନନ୍ତରୀୟ କତ୍ତାତି ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ତେସଂ ୱଚନକାଲନ୍ତରାନମୱିନାଭାୱିତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହନ୍ତିଚ୍ଚାଦିତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ କିରିୟାପ୍ପଧାନତ୍ତେ କଥଂ ଣାଦୀନଂ ତଦତ୍ଥେ ଜାୟମାନାନଂ ସାଧନପ୍ପଧାନତ୍ତ ମିଚ୍ଚତ୍ର ହେତୁମାହ ‘ସଭାୱତୋ’ତି । ମୀନେ ହନ୍ତୀତି ମେନିକୋ । ଅଜିୱ୍ହା ଅନିମିସା ଚ ମଚ୍ଛା, ଦିଟ୍ଠୋୱ ସନ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଇମିନା ସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋତି ନୱୱିଧୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ, ଫଲଧମ୍ମୋପି ହେଟ୍ଠିମୋ ସକଦାଗାମିୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଉପରିମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ପରିୟାୟତୋ ଦିସ୍ସମାନୋୱ ୱଟ୍ଟଭୟଂ ନିୱତ୍ତେତି, ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ।

ୱଟ୍ଟଭୟନ୍ତି କମ୍ମକିଲେସୱିପାକସଙ୍ଖାତଂ ତିୱିଧୱଟ୍ଟଭୟଂ । ୱିଧାନ ୱଚନନ୍ତି ଅପ୍ପତ୍ତେ-ତ୍ଥେ ନିୟୋଗସଙ୍ଖାତୱିଧିନୋ ପକାସତଂ ଏହିପସ୍ସ ୱଚନଂ । ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତାତି କିଲେସମଲୱିରହେନ ସବ୍ବଥା ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଅମନୁଞ୍ଞମ୍ପି କଦାଚି ସପ୍ପୟୋଜନଂ ୟଥାସଭାୱପ୍ପକାସନେନ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ନନୁ ଚ ଏହିପସ୍ସାତି ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତା, ତସ୍ମା ନେତେତି ପଚ୍ଚୟୋ ପପ୍ପୋତି, ତଥାହି ପାଟିପଦିକତୋ ପଚ୍ଚୟୱିଧାନମ୍ପଟିପାଦିତଂ, ନ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତୋ ନାପି ୱାକ୍ୟତୋ, ତସ୍ମା କଥମେହିପସ୍ସିକୋତି ହୋତୀତି ଆହ-‘ଏହିପସ୍ସସଦ୍ଦୋଚାୟ’ମିଚ୍ଚାଦି । ପଦସମୁଦାୟସ୍ସାନୁକରଣୋତି ପଦସମୂହସ୍ସ ଅନୁକରଣଭୂତୋ ଏକୋ ଏହିପସ୍ସସଦ୍ଦୋ । ଅଥୱା ଏହି ଆଗଚ୍ଛ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସାତି ୟୋ ଅପ୍ପତ୍ତେ-ତ୍ଥେ ନିୟୋଗସଙ୍ଖାତୋ ୱିଧି, ତବ୍ବାଚକୋ ୟନ୍ନିପାତୋ ଏହିପସ୍ସାତି, ଏହିପସ୍ସୱିଧିଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ, ଅଥୱା ଏହିଚ୍ଚେୱ ନିପାତୋ, ଦସ୍ସନଂ ଞାପନଂ ପସ୍ସୋ, ଏହୀତି ପସ୍ସୋ ଞାପନଂ ଏହିପସ୍ସୋ, ଏହିପସ୍ସଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ ।

୨୯. ତେନ

ଏକୀଭାୱୋତି ମୁଗ୍ଗେହି ସଂସଟ୍ଠାନଂ ମାସାନମିୱ ମିସ୍ସୀଭାୱୋ । ଏସୋତି ସଂସଗ୍ଗୋ, ଉକ୍କଂସେନାତି ଉକ୍କଂସାଧାନେନ [ଉତ୍କଂସସାଧନେନ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଚ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ସଂସଗ୍ଗଉକ୍କଂସାନଂ ସହଭାୱସ୍ସ ଅନେକନ୍ତି କତ୍ତେ କାରଣମାହ- ‘ଅସୁଚିଦବ୍ବେ’ଚ୍ଚାଦିନା । ବ୍ୟତିରେକମାହ- ‘ନୁକ୍କଂସୋ’ତି ୟତ୍ଥ ସଂସଗ୍ଗରହିତଂ କେୱଲମଭିସଙ୍ଖତ୍ତମତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟମୁଦାହରଣେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜାୟ ସହ ସଂସଗ୍ଗସ୍ସାୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେ କାରଣଂ ୱଦତି ‘ରୂପୀ ଧମ୍ମତ୍ତା’ତିଆଦି । ରୂପଂ ଭୂତୋପାଦାୟଭେଦମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରୂପୀ, ଘତାଦି ସଂସଟ୍ଠଂ ଭତ୍ତାଦି । ତସ୍ସ ଧମ୍ମୋ ସଭାୱୋ ସଂସଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତତ୍ତଂ, ତସ୍ମା, ତସ୍ସାତି ସଂସଗ୍ଗସ୍ସ, ୱିଜ୍ଜାତ୍ୱରୂପୀ… ୟଥାୱୁତ୍ତ ରୂପସଭାୱାଭାୱା, ତେନାହ- ‘ୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଅରୂପିତ୍ତା’ତି ଚରଇଚ୍ଚନ୍ଧାତୁୟେୱ ଚରତି ।

ୱାଚସିକଂ ମାନସିକନ୍ତି ‘‘ମନାଦୀନଂ ସକ, ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ସତାଦିକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି । ବାହୁଲକେନେୱେତ୍ଥାୱଧାରଣଂ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ- ‘ତତୋ ୱା’ତି, ଦେୱଦତ୍ତେନ କୀତୋତି ସୋ ଅତ୍ଥୋ ତଦତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଅପ୍ପତୀତି ଅଭିଧାନସତ୍ତିୱେକଲ୍ଲେନ ୱୁତ୍ତିୟମନୱଗମୋ, ଦେୱଦତ୍ତିକୋତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଦେୱଦତ୍ତେନ କୀତୋତ୍ୟୟମତ୍ଥୋ ନପ୍ପତୀୟତେ… ତାଦିସ ସଦ୍ଦସତ୍ତିୱେକଲ୍ଲେନ ତଦତ୍ଥସ୍ସାନମିଧୀୟମାନତ୍ତା, ଅୱଗମୋ ଚ ନାମ ସତି ସାମତ୍ଥିୟେ ସିୟାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ତଦତ୍ଥାପ୍ପତୀତିୟା’ତିଆଦି ।

ଅଭିଧାନଲକ୍ଖଣତ୍ତନ୍ତି ଅଭିଧାନଂ ସତି ସାମତ୍ଥିୟେ ୱାକ୍ୟେ ୱଚନୀୟସ୍ସାତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟା କଥନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ସଭାୱୋ ୟେସନ୍ତେ ଅଭିଧାନଲକ୍ଖଣା, ତେସଂ ଭାୱୋ ତତ୍ତଂ, ତବ୍ବାଦିସମାପ୍ୟେୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ମରିଚେନ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ୱାତି, ସଲାକାୟ ଜିତନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୩୦. ତସ୍ସ

ୟୋ ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା’’ତି (୪-୧୨୦)

୩୪. ଣୋ

ପୱୁତ୍ତେପୀତି କଚ୍ଚାୟନେନ ପୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ’’ତିସ୍ମିଂଣୋ ହୋତେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୫. ଗୱା

ଦୁନୋ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ।

୩୮. ମାତା

ମାତାପିତୁନ୍ନଂ ମାତାପିତରୋତି ମାତୁୟା ମାତାପିତରୋ ପିତୁସ୍ସ ମାତାପିତରୋ, ନ ଏକମେକତୋ ଦ୍ୱୀସୂତି ଏକତୋ ଏକତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦ୍ୱୀସୁଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ନ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୯. ହିତେ

ମାତୁ ହିତୋ, ପିତୁ ହିତୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୪୦. ନିନ୍ଦ

ସେନ ରୂପେନ ଞାତେପି ୱିସେସରୂପେନ ଅଞ୍ଞାତୋ ଅଞ୍ଞାତୱିସେସୋ । କଟ୍ଠାଦିମୟା ୟା ପଟିମା ତମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ଦକଂ । ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସସ୍ସାମୀଲକ୍ଖଣୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧି କସ୍ସାତି କିଂ ସଦ୍ଦନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ସୋୱ ୱିସେସୋ, ସମ୍ବନ୍ଧିୱିସେସୋ ୱିସୟୋ ଅସ୍ସ ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ସମାସୋ । ପୟୋଗାସମ୍ଭୱାତି ଅୟମସ୍ସୋତି ୱୁତ୍ତ ଅସ୍ସପ୍ପକତିୟାପି ପୟୋଗା ସମ୍ଭୱା । ତଥାହି ୟଦି ୟସ୍ସାଚ୍ଚନ୍ତମଜାନନଂ ସିୟା ତଥା ସତି ସବ୍ବଥା ୱତ୍ଥୁଜାନନାଭାୱେ ପକତିୟେୱ ନ ସିୟା, ନ ହି ସବ୍ବଥା ଅୱିଞ୍ଞାତତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦୋ ପୟୋଗମହରତି, ତସ୍ମା ସରୂପେନ ଞାତସ୍ସ ୟସ୍ସ ୱିସେସୋ ଅୱିଞ୍ଞାତୋ, ସୋୟେୱିଧ ଅଞ୍ଞାତୋ-ତିମତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତେ, ଅଞ୍ଞାତୋ-ସ୍ସୋକସ୍ସ [ଅଞ୍ଞାତୋ ସେସଞ୍ଞସ୍ସ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱା କୁତୋତିୱା କିଂ ସଭାୱୋ ୱେତି ହି ଅସ୍ସକୋତି । କପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ ହତ୍ଥିକଇଚ୍ଚୟନ୍ନାମଧେୟ୍ୟଂ ନାମଂ ୟସ୍ସ ହତ୍ଥିୱିୟାତି ଦସ୍ସିତପଟିଭାଗସ୍ସ ସୋ କପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତନାମଧେୟ୍ୟୋ । ଅଭିନିୱେସେନ ୱା ସିଜ୍ଝନ୍ତି ୟଥା ଅଜ୍ଜୁନାଦିୱେସଧାରିନି ଅଜ୍ଜୁନାଦିସଦ୍ଦେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଟିମାୟାତି ଏତ୍ଥ ପୂଜନତ୍ଥା ଏୱ ପଟିମା ଗହିତା, ମୋରସମାନ ନାମତ୍ତା ମୋରୋୱିୟାତି ୟୋଜନା, ଚଞ୍ଚା ତିଣପୁରିସୋ, ଇଧ ପନ ତଂ ସଦିସୋ ପୁରିସୋ ମନୁସ୍ସୋ ଚଞ୍ଚା । ଅକସ୍ମା ଏୱ ଆକସ୍ମିକଂ ‘‘ସକତ୍ଥେ’’ତି (୪-୧୨୨) ଣିକୋ । ୟଂକିଞ୍ଚି ଅବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବକଂ, ତମାକସ୍ମିକଂ, ତସ୍ମିଂ ଆକସ୍ମିକେଭିଧେୟ୍ୟୋ ସତି ଇୱସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ ଈୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାକୋ ଚ ତାଲଞ୍ଚ ଫଲଂ କାକତାଲାନି, ତେସମିୱ ମିଲନଂ । ଅଜାଖଗ୍ଗାନମିୱ ମିଲନଂ ୟଦାକସ୍ମିକଂ, କିଞ୍ଚି ତମ ଜାଖଗ୍ଗୀୟଂ, ଣୋ ଇୱତ୍ଥେ । ସକ୍କରନ୍ତି ‘‘ସଂୟୋଗେ କ୍ୱଚୀ’’ତି (୪-୧୨୫) ୱୁଦ୍ଧ୍ୟଭାୱୋ । ମୁନୀୱ, ବାଲୋୱ, କୁଲିସମିୱ, ଏକସାଲାଇୱାତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଲୋହିତୋୱ ଲୋହିତିକୋ ଫଟିକମଣି ।

୪୧. ତମସ୍ସ

ଦୋଣାଦୀତ୍ୟାଦିସଦ୍ଦେନ ଖାରସତାଦୟୋପି ପରିମାଣୱିସେସା ଗୟ୍ହନ୍ତି । ସଙ୍ଖ୍ୟା ଅସୀତିପଞ୍ଚାଦୟୋ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ଉପଡ୍ଢକାୟାଦି, ସୋଳସ ଦୋଣା ଏକା ଖାରୀ । ନନୁ ପଞ୍ଚକଂ ଗନ୍ଥଜାତନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସଙ୍ଘାଦିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ତଂ କଥଂ ପାଣିନିୟେହି ୱିୟ ‘‘ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଘସୁତ୍ତାଜ୍ଝୟନେସୂ’’ତି (୫-୧-୫୮) ସୁତ୍ତିତତ୍ତାଭାୱାତି ମନସି ନିଧାୟ ‘ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାଚୀହି’ଚ୍ଚାଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆଦସହି ସଙ୍ଖ୍ୟେୟେ ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ପଞ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ- ‘ପଞ୍ଚାୱୟୱା’ତି । ପରିମାଣସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେପି ପଞ୍ଚସଦ୍ଦୋତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଆହ- ‘ପଞ୍ଚସଙ୍ଖ୍ୟାନଞ୍ଚେ’ତି । ପଞ୍ଚା ୱୁତ୍ତୟୋତି ପଞ୍ଚୱାରା, ରୂପାନୀତି ଚ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ଆୱୁତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସେ ୱାତ୍ଥଂ ବ୍ୟତ୍ତଂ କରୋତି ।

୪୪. କିମ୍ହା

ନନୁ ସୁତ୍ତେ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ କତ୍ୟାଦୟୋ ଚ ପୟୋଗା ସଙ୍ଖ୍ୟା ପରିମାଣେୟେୱ ଦିସ୍ସନ୍ତି କଥଂ ନାମେତ୍ଥାୟଂ ୱିଧୀତି ଆହ- ‘ବହୁଲେ’ଚ୍ଚାଦି । ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣେୟେୱାୟଂ ୱିଧୀତି କିଂ ସଦ୍ଦେ ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣ ୱିସୟେୟେୱ ୱତ୍ତମାନେ ଅୟଂ ରତ୍ୟାଦିକୋ ୱିଧୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନନୁ ଚେତ୍ଥ କିଂ ସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ହେ ୱତ୍ତମାନୋ କଥଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣେ ୱତ୍ତତେତି ୱୁଚ୍ଚତେ, ୟଜ୍ଜପି ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣେ ନ ୱତ୍ତତେ, ତଥାପି ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିୟମାନତ୍ତା ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣୱିସୟେ ୱତ୍ତତେ ୱାତି । ବହୁଲାଧିକାର ପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟହେତୁନିଦସ୍ସନେ ଫଲମାହ- ‘ୟତ୍ରତ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦି, ପରିଚ୍ଛେଦକତ୍ତେନ ପରିମାଣକତ୍ତେନ । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ୟଦାକିମିଦଂ ସଙ୍ଖ୍ୟା ପରିମାଣମେସଂ ଦସନ୍ନଂ ନ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପକମେୱେତନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣମେୱ କିଂ ସଦ୍ଦେନ ନିନ୍ଦୀୟତେ, ତଦାପି ସଙ୍ଖ୍ୟା ପରିମାଣସ୍ସ ନିନ୍ଦୀୟମାନତ୍ତା ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣୱିସୟତ୍ତମେୱେତି ଖେପେ ୱତ୍ତମାନାପି କିଂ ସଦ୍ଦା ରତିଚ୍ଚାଦି ସିୟା, ବହୁଲାଧିକାରାଦିତୋୱ ପନେତ୍ଥ ନ ସିୟା’’ତି । ରକାରାନୁବନ୍ଧା ଇସଦ୍ଦଲୋପତ୍ଥାତି ୟୋଜନା ।

୪୫. ସଞ୍ଜାତଂ

ବୁଭୁକ୍ଖାପିପାସପ୍ପକତୀହି ଖସନ୍ତାହି ଅକମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ‘‘ଗମନତ୍ଥା କମ୍ମକାଧାରେ ଚା’’ତି (୫-୫୯) କତ୍ତରି କ୍ତେ ଞିମ୍ହି ଚ ବୁଭୁକ୍ଖିତୋ ପିପାସିତୋତି ସିଦ୍ଧେପି ୱତ୍ତମାନେ ପୟୋଗତ୍ଥଂ ବୁଭୁକ୍ଖାପିପାସାତି ପାଠୋ ।

୪୬. ମାନେ

ସବ୍ବମ୍ପରିଚ୍ଛେଦରୂପନ୍ତି ଉମ୍ମାନପରିମାଣାଦିକଂ ସବ୍ବଂ ପରିଚ୍ଛେଦରୂପଂ । ତତ୍ର ଚ ଉଚ୍ଚତ୍ତେନ ମାନମୁମ୍ମାନଂ, ସବ୍ବତୋ ମାନଂ ପରିମାଣଂ ।

୪୭. ତଗ୍ଘୋ

‘‘ପମାଣପରିମାଣେହି ସଙ୍ଖ୍ୟାୟଚାପି ସଂସୟେ ମତ୍ତୋୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି (୫-୨-୩୭) ପାଣିନିୟୱତ୍ତବ୍ବକାରୱଚନଂ, ତତ୍ଥ ପମାଣ ମାୟାମୋ । ସଙ୍ଖ୍ୟାୟାତି ପଞ୍ଚମୀ । ଏତେହି ସଂସୟେ ମତ୍ତୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତଂ ରତନମତ୍ତଂ ୱାତିଆଦୀନି କମେନ ତତ୍ଥୋଦାହରଣାନି ।

ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତଂ ରତନମତ୍ତଂ ୱାତିଆଦି(ନା) ୟଂକିଞ୍ଚି ଦଣ୍ଡପୁବ୍ବଣ୍ଣାଦିକଂ [ପଣ୍ଣାଦିକଂ (ପୋତ୍ଥକେ)] ସଂସୟିତଂ, ତେନ ମାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସାଭାୱା କଥମେତେ ପୟୋଗା ସିୟୁନ୍ତି ଆସଙ୍କିୟ ତତ୍ଥ କାରଣମାହ- ‘ତଥାଭ୍ୟୂହନତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ତା’ତି । ତଥାଭ୍ୟୂହନତୋତି ୱିଦତ୍ଥିମାନମ୍ପମାଣମସ୍ସ ରତନମ୍ମାନ ମସ୍ସାତ୍ୟାଦିନା ତେନପ୍ପକାରେନ ଅଭ୍ୟୂହନତୋ ଅଭ୍ୟୁପଗମତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂସୟୋ ଚ ନାମ ଉଭୟପକ୍ଖପରାମସନେ ସତି ସିୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତମବ୍ଭୂହନଂ ସାଧେତୁମାହ-ନାନ୍ତରେନେ’ଚ୍ଚାଦି । ପକ୍ଖଦ୍ୱୟେହୀତି ୱିଦତ୍ଥି ମାନମସ୍ସ ରତନମ୍ମାନମସ୍ସାତି ଏୱମାଦିକେହି ପକ୍ଖଦ୍ୱୟେହି । ଅଭ୍ୟୂହନଂ ସଂସୟସ୍ସାତି ଗମ୍ୟତେ । ଜଣ୍ଣୁ ମାନମସ୍ସ ଜଣ୍ଣୁତଗ୍ଘଂ ।

୪୮. ଣୋଚ

ପୁରିସୋ ପମାଣମସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୪୯. ଅୟୂ

ଉପାଧ୍ୟନ୍ତରୋପାଦାନାତି ‘ଅଂସେ’ତି ନିମିତ୍ତନ୍ତରୋପାଦାନା ନିୱତ୍ତତୀତି ୟୋଜନା ।

୫୦. ସଙ୍ଖ୍ୟା

ସଚ୍ଚୁତୀସାସଦସନ୍ତାୟ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ପଠମନ୍ତାୟ ଅସ୍ମିଂ ସତସହସ୍ସେ ଅଧିକା ସଙ୍ଖ୍ୟାତି ଅତ୍ଥେ ଡୋ ଭୱତୀତି ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଚୁତୀସା ସଦସନ୍ତାତି ପଠମାୱଚନଂ ପଠମନ୍ତତୋ ୱିଧିଞାପନତ୍ଥଂ । ନନୁ ଚ ସୁତ୍ତେ ‘ସତସହସ୍ସ ସତସହସ୍ସେ ଡୋ’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ସତି ୱୁତ୍ତିୟଂ କଥଂ ‘ସତଂ ସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ୱା’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ-ଉଭୟଥାୱଗମା’ତିଆଦି । ଉଭୟଥାୱଗମାତି ସତଂ ସହସ୍ସନ୍ତି ଚ ସତସହସ୍ସନ୍ତି ଚ ଉଭୟପ୍ପକାରେନାୱଗମା, ଉଭୟଥାୱଗମୋ ପୟୋଗ ଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱିୱରଣେ କାରଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ସମାନଜାତିୟେ ପକତ୍ୟତ୍ଥେ ସତୀତି ୟେନକେନଚି ସୁୱଣ୍ଣକହାପଣାଦିନା ପଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ସମାନଜାତିୟେ । ସୁୱଣ୍ଣମାସକଦୀନ [ସୁୱଣ୍ଣକହାପଣାଦୀନଂ (ପୋତ୍ଥକେ)] ମସମାନ ଜାତିୟାନଂ । ଅକେୱଲଂ ଚୋଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଏକୱୀସ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ସଦ୍ଦାନମିଧ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣପରିଭାସାୱତାରୋ ନତ୍ଥି ।

୫୧. ତସ୍ସ

ନନୁ ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ଚ ୱତ୍ତତେ, କଥମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେୱସିତା ୱୁତ୍ତି ୟେନେୱଂ ୱିୱରଣଂ କତମିଚ୍ଚାହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି, ପଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମିନା ଚ କରଣସାଧନୋ-ୟଂ ପୂରଣସଦ୍ଦୋତି ୱିଞ୍ଞାପେତି । ୟତୋତି ୱୁତ୍ତୟଂ ସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧିନା ତଂସଦ୍ଦେନ ସେତି ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗିତସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାତିଅତ୍ଥମୁପଦସ୍ସିୟ ସାୟେୱ ପୂରୀୟତେତୀମସ୍ସ କମ୍ମଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ତେନ ପୂରଣେନ ପୂରୀୟତେ’ତି ଆହ ।

ସମ୍ପଜ୍ଜତେତି ପୂରୀୟତେତ୍ୟସ୍ସତ୍ଥମାଚିକ୍ଖତି । ଅନେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘(ନ) ଘଟିକାଦୀନମିୱ ଦବ୍ବାନଂ ଦବ୍ବନ୍ତରେ ନାତିରିତ୍ତୀକରଣଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ପୂରଣଂ କିଞ୍ଚରହି ତସ୍ସ ସମପ୍ପତ୍ତିୟେୱା’’ତି । ଅଥ କାୟଂ ୱଚୋୟୁତ୍ତି ‘ସାସଙ୍ଖ୍ୟା ପୂରୀୟତେ ୟେନେ’ତି, ୟାୱତା ସାତି ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୋ ୱିହିତୋ ତସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦସ୍ସ ପରାମାସୋ ତସ୍ସ ଚ ପୂରଣେନ ଅଭେଦୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ- ‘ଅଭେଦେନୋଚ୍ଚତେ ସଙ୍ଖ୍ୟା ପୂରୀୟତେ ୟେନେତୀ’ତି ଅଭିଧାନାଭିଧେୟ୍ୟାନମଭେଦୋପଚାରେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପୂରଣେ ଡୋ ନ ହୋତୀତି ୱତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁମାହ- ‘ଦ୍ୱାଦସନ୍ନ’ମିଚ୍ଚାଦି । ସୋ ଘଟୋ ତାସଂ ଘଟିକାନଂ ପୂରଣୋ ଦବ୍ବାନଂ ଦବ୍ବନ୍ତରେ ନାତି ରିତ୍ତୀକରଣୱସେନ । ୱୀସତିୟା ପୂରଣୋତିଆଦିନା ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୫୪. ଛା

କଚ୍ଚାୟନେନ ‘‘ଦ୍ୱିତୀହି ତିୟୋ’’ତି (୨-୮-୪୨) ସୁତ୍ତେନ ଦ୍ୱିତିସଦ୍ଦେହି ତିୟପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱିଧାୟ ‘‘ତିୟେ ଦୁତାପି ଚା’’ତି (୨-୮-୪୩) ଦ୍ୱିତୀନଂ ଦୁତାଦେସେନ ଦୁତିୟଂ ତତିୟନ୍ତି ଚ ‘‘ଚତୁଛେହି ଥଠା’’ତି (୨-୮-୪୧) ସୁତ୍ତେନ ଚତୁତୋ ଥପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱିଧାୟ ଦ୍ୱିତ୍ତେନ ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ଚ ନିପ୍ଫାଦିତଂ । ଇଧ ତଥା ଭାୱେନ କଥଂ ତେ ସିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଆସଙ୍କିୟ ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘କଥ’ମିଚ୍ଚାଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘ସଙ୍ଖ୍ୟେ’ଚ୍ଚାଦି । ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘ଦୁତିୟସ୍ସା’ତିଆଦିନା ସୁତ୍ତେକଦେସା ଦସ୍ସିତାତି ତାନି ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଦୁତିୟସ୍ସା’ତିଆଦିନା ‘ଚତୁତ୍ଥତତିୟାନ’ମିଚ୍ଚାଦିନା ଚ ୱୁତ୍ତାନି ।

୫୫. ଏକା

ସଙ୍ଖ୍ୟାୱଚନସ୍ସ ଗହଣେ କୋ ଦୋସୋଚ୍ଚାହ-‘ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାଚି’ଚ୍ଚାଦି । ବହୁତ୍ତୱିସୟେ ପୟୋଗୋ ନ ସିୟାତି ସଙ୍ଖ୍ୟାୱଚନସ୍ସ ଏକତ୍ଥେ ନିୟତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଏକାକୀହିଚ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥମାଚିକ୍ଖତି ପଧାନଭୂତେହେୱ’ଚ୍ଚାଦିନା । ଉପପଜ୍ଜକେ ବହୁତ୍ତୱିସୟେ ପୟୋଗୋତ୍ୟପେକ୍ଖତେ ।

୫୬. ୱଚ୍ଛା

ତରୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତେପି ତେହି ତରୋ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୱଚ୍ଛାଦୀହୀତି ସୁତତ୍ତା ପନ ୱଚ୍ଛାଦୀନନ୍ତି ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱଚ୍ଛାଦୀନନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥୋପଦସ୍ସନଂ । ନନୁ ତନୁତ୍ତେ ୱୱଚ୍ଛାଦୀହି ପଚ୍ଚୟୋ ୱିଧୀୟତେ, ୟେ ଚ ସରୀରେନ କିସାୱଚ୍ଛାଦୟୋ, ତତ୍ରାପ୍ୟୱିସେସେନ ପୟୋଗୋ ପସଜ୍ଜତି [ପୟୋପସଜ୍ଜନେ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱିସେସାନୁପାଦାନତୋ, ତସ୍ମା କଥମତ୍ର ସଭାୱସ୍ସେୱ ତନୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତେ ୟେନେୱଂ ୱିୱଟମିଚ୍ଚାହ- ‘ୱଚ୍ଛାଦିସଦ୍ଦାନ’ ମିଚ୍ଚ-ଦି, ୱଚ୍ଛାଦୀହି ପକତୀତି ପଚ୍ଚୟେ ୱିଧୀୟମାନେ ତାସଂ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ୱୟୋୱିସେସାଦି, ୟସ୍ମିଂ ସତି ୱଚ୍ଛାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଦବ୍ବେ-ଭିନିୱିସନ୍ତେ, ତଂ ପଚ୍ଚୟା-ସନ୍ନଂ, ନ ଚ କିସତ୍ତସ୍ସ ଭାୱା ଦବ୍ବେ ୱଚ୍ଛାଦିସଦ୍ଦା ପୱତ୍ତନ୍ତେ । ଅତୋ ତସ୍ସେୱ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ୟୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟେନ ଭୱିତୁଂ, (ନ) ତନୁତ୍ତମତ୍ତେତି ମଞ୍ଞତେ । ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧି ଆସନ୍ନନ୍ତି ସମାନାଧିକରଣାନି ।

ୱଚ୍ଛୋ ପଠମୱୟୋ, ତସ୍ସ ତନୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟୱୟପ୍ପତ୍ତି । ଦୁତିୟଞ୍ହି ୱୟଂ ପପ୍ପୋନ୍ତସ୍ସ ୱଚ୍ଛସ୍ସ ପଠମୋ ୱୟୋ ୱଚ୍ଛସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ କିଞ୍ଚିମତ୍ତାୱସେସଂ ଭୱତି ଅମୁମେୱାହ-‘ସୁସୁତ୍ତସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦିନା । ଉକ୍ଖୋତରୁଣୋଦୁତିୟୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ତସ୍ସ ତନୁତ୍ତଂ ତତିୟୱୟପ୍ପତ୍ତି । ତତିୟଞ୍ହି ୱୟପ୍ପତ୍ତକାଲେ ଦୁତିୟସ୍ସ ୱୟସ୍ସ ଉକ୍ଖସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ନିମିତ୍ତସ୍ସ କିଞ୍ଚିମତ୍ତା ୱସେସତୋ [ୱସିସ୍ସତେ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଜାତିସଙ୍କରତ୍ତା ଗଦ୍ଦଭଜାତିୟା ୱଳୱାଜାତିୟା ଚ ମିସ୍ସତ୍ତା । ଭାରୱାହକତ୍ତମ୍ପତି ୟୋ ସମତ୍ଥୋ, ସୋ ଉସଭୋତ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ୟଦାତୁ ତସ୍ସ ଭାରୱାହକତ୍ତେ ସାମତ୍ଥିୟଂ ମନ୍ଦଂ ଭୱତି ପରିକ୍ଖୀଣଂ, ତଦା ତନୁତ୍ତମ୍ଭୱତୀତ୍ୟାହ- ‘ସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ତନୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପବଲତା’ତି ।

୫୭. କିମ୍ହା

ସମୁଦାୟୋ ନାମ ଦ୍ୱ୍ୟୱୟୱୋ ୱା ସିୟା ବହୁକାୱୟୱୋ ୱା, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱ୍ୟୱୟୱସମୁଦାୟା ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମତ୍ଥିୟା ଏକସ୍ସେୱ ନିଦ୍ଧାରଣଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି ତମେୱାନୁସରତି । ବହୁକାୱୟୱସମୁଦାୟାପ୍ୟେ ‘କସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରଣେ’ତି ସୁତ୍ତେ ଏକସ୍ସାତି ୱଚନାଭାୱେପି ଏକସ୍ସେୱ ନିଦ୍ଧାରଣଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ତେନେୱ କତରୋ ଭୱତଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ’ତ୍ୟାଦିକମୁଦାହରଣମଦାସି । କତରୋ ଭୱତଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ କତରୋ ଭୱତଂ କଠୋତ୍ୟାଦ୍ୟୁଦାହରଣବହୁତ୍ତେନ ନିଦ୍ଧାରଣୱାଚୀନମବହୁତ୍ଥେପି ନିଦ୍ଧାରିୟମାନୱାଚୀହୀ’ତି ବହୁତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପଚ୍ଚପରଂପରାୟ ପୱତ୍ତଂ ଗୋତ୍ତଂ ୱଂସୋ, ତଦଭି ଧାୟିନୋ ଅପଚ୍ଚପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତାପି ଅଭେଦୋପଚାରେନ ଗୋତ୍ତଂ, ତେୱାପଚ୍ଚା ପଚ୍ଚୱନ୍ତସମ୍ବନ୍ଧଦ୍ୱାରେନାପଚ୍ଚେ ପୱତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦା ଭୱନ୍ତି, ଚରଣସଦ୍ଦା ଚ କଠା ୟୋ କିରିୟାସଦ୍ଦା ଭୱନ୍ତି କଠାଦୀହି ୱୁତ୍ତଜ୍ଝୟନତ୍ଥଂ ୟଥା ସକଂୱତଚରଣକିରିୟାନିମିତ୍ତତ୍ତେନାଜ୍ଝେତୂସୁ ପୱତ୍ତାତି ତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦାନଂ କେସଞ୍ଚି ଅତ୍ଥସ୍ସ କିରିୟାସଦ୍ଦାନଂ ଚାତ୍ଥସ୍ସ ଅସତ୍ୟପି ଜାତିତ୍ତେ ଜାତିନିବନ୍ଧନଂ ଲୋକେ କାରିୟମିଟ୍ଠଂ ତଦୁତ୍ତଂ ‘‘ଗୋତ୍ତଞ୍ଚ ଚର- ଣେହି ସହା’’ତି । ତତ୍ଥାପି ଜାତିତ୍ତମ୍ପରିଭାସିତଂ, ତେନାହ- ‘କଠସ୍ସ ଚରଣତ୍ତା ଜାତିତ୍ତଂ ଗୋତତ୍ତା ଜାତିତ୍ତ’ନ୍ତି ଚ ।

୫୮. ତେନ

ଲୋକିୟାତି ପରସଦ୍ଦସତ୍ଥକାରେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଇହ ତୁ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିରୁତ୍ତିୟଂ ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘କଥ’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱେହି ଦତ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମୁନା ଦତ୍ତୋତିଆଦୀନି କତ୍ତରି କରଣେ ୱା ୱିଗ୍ଗହୱାକ୍ୟାନି । ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦେୱଦତ୍ତିକୋ ଦେୱିୟୋ ଦେୱଲୋତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତିପଦାନି ।

ତତ୍ଥ ନିରୁତ୍ତିପିଟକାଗତାନଂ ‘ଦେୱଦତ୍ତା ଦେୱଦତ୍ତିକୋ’ତିଆଦୀନଂ ୱୁତ୍ତିପଦାନମଞ୍ଞଥା ନିପ୍ଫତ୍ତିମୁପଦସ୍ସିୟ ଦେୱଲୋ ଦେୱିୟୋତିଆଦୀନମ୍ପନ ୱଚନନ୍ତରେନେୱ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଦେୱେହି ଦତ୍ତୋ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରସଦ୍ଦସତ୍ଥକାରାନମ୍ପି ଦେୱଲୋ ଦେୱିୟୋତି ୱଚନନ୍ତରେନେୱ ସାଧନଂ ସାଧନାକାରଞ୍ଚ ତେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘କେଚୀହୀ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଦେସତୋୟେୱ ପଚ୍ଚୟମିଚ୍ଛନ୍ତି ତେନ ତେସଂ ଦେୱଲୋ ଦେୱିୟୋ ଦତ୍ତି ଲୋଚ୍ଚାଦି ଭୱତି । କପ୍ପନାଗାରୱୋତି ଦତ୍ତସଦ୍ଦଲୋପନାମେକଦେସୱସେନ କପ୍ପନାଗାରୱୋ ।

୫୯. ତସ୍ସ

ନ ଚ ସବ୍ବେତିଆଦିନା ବହୁଲାଧିକାରେ ଫଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭାୱସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି କିରିୟାୟଂ ୱତ୍ତତେ ‘ଭାୱେ ଅୟଂ ୱିଧୀ’ତି । କତ୍ଥଚି ଅଧିପ୍ପାୟେ ‘ଅୟମେତେସଂ ଭାୱୋ [ଭାୱୋଧିପ୍ପାୟୋ]’ତି । କତ୍ଥଚି ପଦତ୍ଥେ ‘ଇମେ ଭାୱା’ତି । କତ୍ଥଚି ସତ୍ତାମତ୍ତେ‘ତିଣାନଂ ଭାୱୋ’ତି । ତେନାହ-‘ଭାୱସଦ୍ଦସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି । ରୂପସାଧନ ଦ୍ୱାରେନାତି ଭାୱସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପସାଧନଦ୍ୱାରେନ, ସପ୍ପନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି ଅତ୍ଥ ମନେନାତି ସଦ୍ଦୋ । ସୋୱ ଅଭିଧାନଂ ଅଭିଧୀୟତେ-ନେନତ୍ଥୋତି କତ୍ୱା । ବୁଜ୍ଝତି ଅତ୍ଥସରୂପନ୍ତି ବୁଦ୍ଧି, ସାୱ ପତୀୟତେ-ନେନାତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚେତି ଅତ୍ଥ ମିତି ୱା ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ନନୁ ଚ ‘ଭୱନ୍ତି ଏତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧିସଦ୍ଦା’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ମା ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତମୁଭିନ୍ନମ୍ପି ଭୱତି, ତଥାସତି ‘ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତ’ନ୍ତି ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତତା କସ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚତେ । ପାକଟଭାୱେନ ଅଭିଧାନାଭିଧେୟ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତତଂ ୱତ୍ୱା ୱିସୁଂ ବୁଦ୍ଧିୟା ନିମିତ୍ତସ୍ସ ରୂପାନୁଗତତ୍ତଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତତମସ୍ସା ଦୀପେତୁଂ ‘ନିମିତ୍ତୱସାହି’ଚ୍ଚାଦିମାହ । ଦବ୍ବେଗୁଣୋତି ଦବ୍ବେ ୱୁତ୍ତିୟଂ ଗୁଣୋ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗୁଣସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ଜାତିସଦ୍ଦତ୍ତେନୋଦାହରଣଦ୍ୱୟଂ ଦତ୍ତଂ… ଗୁଣସ୍ସ ଜାତିୟା ୱିସୁଂ ଜାତିନିମିତ୍ତସ୍ସାଭାୱତୋ [ନିଧିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱତୋ]। କିରିୟାଦୀତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ଦବ୍ବାଦୀନଂ ଗହଣଂ, କେଚି ପନ କିରିୟାସଦ୍ଦାନଂ କିରିୟା ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତନ୍ତ୍ୟାହୁ । ତେସଂ ଦେୱଦତ୍ତାଦୀନଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସେନ ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନ ସାମଞ୍ଞଂ ତଦୱତ୍ଥା ୱିସେସସାମଞ୍ଞଂ । ତେନାହ- ‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସା’ତିଆଦି । ୱିଜ୍ଜମାନୋ ପଦତ୍ଥୋ ୱିସୟୋ ୟେସଂ ଦେୱଦତ୍ତାଦୀନଂ ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦାନଂ ତେସଂ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ଜାତିଲକ୍ଖଣମାଚିକ୍ଖିତମ୍ପଟିପାଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନେନ ଚ ଦେୱଦତ୍ତାଦୟୋ ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦାପି ସମାନା ଜାତିସଦ୍ଦାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦି ଚରହି ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦାପି ଜାତିୱଚନା ସିୟୁଂ, ପଞ୍ଚୱିଧତ୍ତମେସଂ ପରିହାୟତୀତି । ନେଦମେୱଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ… ପସିଦ୍ଧତରଜାତ୍ୟାଭିଧାନ କଠଗୋୱୀହିୟୱାଦିସଦ୍ଦା ଜାତିସଦ୍ଦତ୍ତେନ ୱିସୁଂ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।

ସମ୍ବନ୍ଧିଭେଦତୋତି ଘଟାଦିସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ଭେଦତୋ । ଅଭାୱସ୍ସଭେଦତୋତି ଘଟପଟାଦୀନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ଭେଦେନ ଅଭାୱସ୍ସ ଭେଦତୋ ଅଭେଦେପି ଭେଦା ଉପଚରିତା ସନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟସ୍ସ ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ୱସା, ତେସୁ ଉପଚରିତଭେଦେସ୍ୱାକାସାଦୀସୁ । ନିରୱୟୱାୱିଜ୍ଜମାନୱିସୟାନନ୍ତିୟେ ଆକାସୋ ୱିୟ ନିରୱୟୱା ଅଭାୱୋ ୱିୟ ଅସନ୍ତା ଚ, ତେ ୱିସୟୋ ୟେସଂ ସଦ୍ଦାନଂ ତେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମଞ୍ଞଂ ଭାୱୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦିସାମଞ୍ଞଂ ଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲସସ୍ସ ଭାୱୋ କିରିୟାସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତଂ, ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଂ ଜାତି ଚାପଲ୍ୟଂ ନେପୁଞ୍ଞଂ ଗୁଣୋ ୱା । ୱୁତ୍ତିୟଂ ସକତ୍ଥେକନ୍ତାତି ‘‘ସକତ୍ଥେ’’ତି (୪-୧୨୨) ଇମିନା ସକତ୍ଥେ କତକପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପତ୍ତକାଲୋୱ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ । କରୁଣା ଏୱ କାରୁଞ୍ଞଂ ।

୬୨. ଅଣ୍ୱା

‘‘ଏକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସହୱାପୱତ୍ତି ସହୱା ନିୱତ୍ତୀ’’ତି ‘ଭାୱ କମ୍ମେସୂ’ତି ଅନୁୱତ୍ତତେ । ତଥାପି ଭାୱେତୀମିନାୱେତ୍ଥ ସପ୍ପୟୋଜନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଭାୱକମ୍ମେସୁ’ଚ୍ଚାଦି ।

୬୪. ତର

ୟଜ୍ଜପି ସୀଧାତୁସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ସୁପନେ ପୱତ୍ତି, ତଥାପ୍ୟତିପୁବ୍ବସ୍ସ ଉକ୍କଂସେ ପୱତ୍ତୀତି ଆହ- ‘ଅତିସୟୋ ଉକ୍କଂସୋ’ତି । ସୋ ଚ ଅତିସୟୋ କସ୍ସ ସମ୍ଭୱତିଚ୍ଚାହ- ‘ସୋ ଚ କିରିୟାଗୁଣାନ’ନ୍ତି । କଥଂ ତେସମତିସୟୋଚ୍ଚାହ- ‘ଆଧାରଭୂତଦବ୍ବୱସା’ତି । କୁତୋଚ୍ଚାହ- ‘ଅନପେକ୍ଖିତେ’ଚ୍ଚାଦି । ଅନପେକ୍ଖିତୋ କିରିୟାଗୁଣାନଂ ନିସ୍ସୟୋ ଦବ୍ବସଙ୍ଖାତୋ ୟେସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଦବ୍ବସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସା-ତିସୟତ୍ତଂ ହୋନ୍ତମ୍ପି ନିସ୍ସିତାନଂ କିରିୟା ଗୁଣାନଂ ୱସେନେୱ ସିୟା ନାଞ୍ଞଥାତି ୱତ୍ତୁମାହ-‘ପଚ୍ଚଧିକରଣ’ନ୍ତିଆଦି ।

ନନୁ ଚ ୟଦି କିରିୟାଗୁଣାନମେୱାତିସୟୋ, ତଦା ନ ସିଜ୍ଝତି ‘ଗୋତରୋ’ତି ନେସ ଦୋସୋ, ନୋ ଚେତ୍ଥ ଜାତିୟାତିସୟୋ, କସ୍ସ ଚରହି ଗୁଣସ୍ସ ଗୋ ଅୟଂ ୟୋ ସକଟଂ ୱହତି, ଗୋତରୋ-ୟଂ ୟୋ ସକଟଂ ୱହତି ସିରଞ୍ଚାତି, ଜାତିୟା ହି ନିଚ୍ଚାୟେକରୂପାୟ ନୋକ୍କଂସାପକଂସୟୋଗୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଦବ୍ବସ୍ସାପି ନାତିସୟସମ୍ଭୱୋ । ତଥାହି ତୁଲ୍ୟପ୍ପମାଣସ୍ସ ଗୁଣକତୋୱ ମୂଲତୋ ଉକ୍କଂସୋ ଦିସ୍ସତି ସମାନେପି ହି ଆୟାମେ ୱିତ୍ଥାରେ ଚ ପଟସ୍ସ କାସିକସ୍ସାଞ୍ଞୋୱାଗ୍ଘୋ ଭୱତି ମାଥୁରସ୍ସାଞ୍ଞୋ ୱାତି । ଦବ୍ବସ୍ସାପି ସାତିସୟେହି ୟୁତ୍ତତାମତ୍ତେନ ସାତିସୟତ୍ତସ୍ସୁପଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ- ‘ତେନେୱାହା’ତିଆଦି । ୟଦଗ୍ଗେନ କିରିୟାଗୁଣାନଂ ନିସ୍ସିତାନମତିସୟୱସେନ ନିସ୍ସୟଭୂତମ୍ପି ଦବ୍ବଂ କଥଞ୍ଚିଦପ୍ୟତିସୟେ ୱତ୍ତତି ନାମ, ତଦଗ୍ଗେ ତବ୍ବାଚିକାପି ପକତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚନୀୟତ୍ଥୱସେନ ତତ୍ଥ ୱତ୍ତତିୟେୱ ନାମାତି ‘ଅତିୟୟେ ୱତ୍ତମାନତୋ’ତି ପକତିୱିସେସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱାହ- ‘ଇମିନା ପକତି ୱିସେସନତ୍ତଞ୍ଚାହା’ତି । ସକତ୍ଥିକାନଂ ପକତିଅତ୍ଥୋ ଜୋତନୀୟୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସକତ୍ଥିକାନନ୍ତି କତ୍ତରି ଛଟ୍ଠୀ ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟ, ସକତ୍ଥିକେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁମାହ- ‘ପକତିୱିସେସନନ୍ତୀ’ତି । ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି, ୟସ୍ମା ‘ଅତିସୟେ ୱତ୍ତମାନତୋ’ତି, ପକତିୱିସେସନଂ, ତତୋ ପକତ୍ୟତ୍ଥଭୂତେ-ତିସୟେ ଜାତତ୍ତା ସକତ୍ଥିକେହି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ପକତ୍ୟତ୍ଥଭୂତେତିସୟୋ ଜୋତନୀୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ନାଭିଧେୟ୍ୟୋତି ବ୍ୟତିରେକମାହ, ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି- ‘ଅତିସୟଜୋତକାତରାଦୟୋ’ତି ।

ଅଥ ପକତିୱିସେସନତ୍ତେ କସ୍ମା ନାଭିଧେୟ୍ୟୋ ଜୋତନୀୟୋଚ୍ଚାହ ‘ପକତିୟାୟେୱ’ଚ୍ଚାଦି । ଉକ୍କଂସୋ ସମାନଗୁଣୱିସୟେୟେୱ ଲୋକେ ଦିଟ୍ଠୋ [ପୱିଟ୍ଠୋ (ପୋତ୍ଥକେ)] ତେନ ସାମଞ୍ଞୱଚନେପି ତାଦିଥୱିସୟେୟେୱ [ସୋୟେୱ] କାରଣ ୱସେନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଅତିସୟେନେ’ଚ୍ଚାଦି । ଦ୍ୱିନ୍ନମେକସ୍ସା-ତିସୟେଚ୍ଚାଦିନା ‘ଦ୍ୱିବହୂସୁକ୍କଂସେ ତରତମା’’ତି (ଚଂ ୪-୩-୪୫) ସକ୍କତସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି । ତରଇୟାତି ସକୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେସନ୍ତୁ ଈୟପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱମିହାୱିଧାନଂ ସୁଖସାନେତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘ୟଥାୱୁତ୍ତସୁତ୍ତତ୍ଥୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନମେକସ୍ସ ଉକ୍କଂସାଭାୱା ‘ମାଥୁରା ପାଟଲିପୁତ୍ତକେହି ସୁକୁମାରତରା’ଚ୍ଚାଦୋ ତରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ଏକୋ ମାଥୁରୋ ଦୁତିୟୋ ପାଟଲିପୁତ୍ତକୋ ଇମେସଂ ସୁକୁମାରାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେକୋ ମାଥୁରୋ-ତିସୟେନ ସୁକୁମାରୋ ସୁକୁମାରତରୋ, ଏକମଞ୍ଞେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମୁକ୍କଂସେତଥାଞ୍ଞେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେକସ୍ସାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂଦ୍ୱିନ୍ନମେକେକସ୍ସ ଉକ୍କଂସେ ତରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱତି, ଉଭୟତ୍ର ତ୍ୱୱୟୱାପେକ୍ଖମ୍ବହୁୱଚନଂ, ତଥାହି ସୁକୁମାରତ୍ତେନୁକ୍କଂସିୟମାନାନଂ ସମୁଦାୟାନମୱୟୱା ମାଥୁରା ବହୱୋ ପାଟଲିପୁତ୍ତକାପି ନିକ୍କଂସିୟମାନା ତଥେୱାୱୟୱା ବହୱୋ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ମାଥୁରା ପାଟଲି ପୁତ୍ତକେହି ସୁକୁମାରତରା’ତି ତରପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ସିଜ୍ଝତି । ଇମସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅଡ୍ଢତରା ୱାଣିଜ୍ଜାଚ୍ଚାଦୋପି କଥିତେନ ଞାୟେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂଦ୍ୱିନ୍ନମେକେକସ୍ସ ଉକ୍କଂସେ ତରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱତି, ବହୁୱଚନନ୍ତୁ କତ୍ଥଚି ଅୱୟୱାପେକ୍ଖନ୍ତି ସବ୍ବଂ ସକ୍କତେ କିଚ୍ଛେନ ସାଧେନ୍ତି । ଇହ ତୁ ତଥାୱିଧସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସା ୱିଧାନା ‘‘ତରତମିସ୍ସିକିୟିଟ୍ଠାତିସୟେ’’ତି ତରାଦୀନମତିସୟେ ସାମଞ୍ଞେନ ୱିଧାନା ସବ୍ବତ୍ଥ ତରପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ସୁଖସାଧନଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନାତି ପଟୁତରାୱତ୍ଥାୱତୋ ପଟୁଅୱତ୍ଥାୟ ଭିନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାହି ତମେୱାୱତ୍ଥନ୍ତରୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତାରୋ ଭୱନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ ‘ଭୱଂସୂଅୱତ୍ଥୋ’ତି । ପକାରନ୍ତରେନପି ସାଧନେ ହେତୁମାହ- ‘ଅତିସୟମତ୍ତେ ୱା ୱିଧାନତୋ’ତି । ଅନୱଟ୍ଠିତତ୍ତମାହ- (‘ଅତିସୟୱାପି’ଚ୍ଚାଦି) । ପଞ୍ଚସ୍ୱେତେସୂତି ଏତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ତରାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମଜ୍ଝେ, ରୂପାନି ଗୁଣୱଚନସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟମୁଦାହରିତାନି । କିରିୟାୱଚନସ୍ସ ତୁ ‘ଅତିସୟେନ ପାଚକତରୋ ପାଚକତମୋ’ତି । ଇସ୍ସିକ ଇୟଇଟ୍ଠା ସରାଦୀ ତତୋ (ଅଞ୍ଞତୋ) ନ ହୋନ୍ତି ବହୁଲାଧିକାରା ।

୬୬. ତସ୍ସ

ତସ୍ସାତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତେପି ୱିକାରସମ୍ବନ୍ଧୀୟେୱ ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତୋ ଗୟ୍ହତି, ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୀୟେୱ ଚ ୱିକାରୋ ଗୟ୍ହତି ସମ୍ବନ୍ଧୱସାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ‘ୟସ୍ସା’ଚ୍ଚାଦି । କୋସକାରକପାଣୱିସେସେହି କତୋ କୋସୋ । ପାଣୟୋ ସତ୍ତା, ଓସଧ୍ୟୋଫଲପାକନ୍ତା, ରୁକ୍ଖା ପୁପ୍ଫଫଲୂପଗାତି ରୁକ୍ଖୋସଧୀନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱଦନ୍ତି ତଲ୍ଲକ୍ଖଣେନେତ୍ଥ ରୁକ୍ଖୋ ସଧୟୋ ନ ଗୟ୍ହନ୍ତି, କିଞ୍ଚରହି ଓସଧିସଦ୍ଦେନ ଲତାଦିପି ଗୟ୍ହତି, ରୁକ୍ଖସଦ୍ଦେନ (ୱନପ୍ପ)ତୟୋପି, ୱନପ୍ପତୟୋ ହି ଫଲୱନ୍ତା ନ ପୁପ୍ଫୱନ୍ତା । କଥଂ ଗାୱସ୍ସ ୱିକାରେ ପୁରିସେ ମୟୋଚ୍ଚାହ- ‘ଅଞ୍ଞସ୍ମି’ନ୍ତିଆଦି । ଗାୱସ୍ସ ଇଦଂ ଗୋମୟଂ ।

୬୭. ଜତୁ

ଉପପତ୍ୟନ୍ତରନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଲୋପତୋ ୟୁତ୍ୟନ୍ତରଂ ।

୬୮. ସମୂ

ତୀସୁତ୍ତରେସୁ ଚ ୱତ୍ତତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରାଜଞ୍ଞମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ଜାତିୟମପଚ୍ଚେ ଞ୍ଞସ୍ସପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିଧାନା ୱୁତ୍ତଂ ‘ଗୋତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତା’ତି ଆହ- ‘ରାଜଞ୍ଞାନଂ ସମୂହୋ’ଚ୍ଚାଦି । ଉକ୍ଖୋ ଉସଭୋ । ଓଟ୍ଠୋ ଖରତୋ, ଉରବ୍ଭୋ ମେସୋ, ଏୱମିଚ୍ଚାଦିନା ‘ଉକ୍ଖାନଂ ସମୂହୋ’ଚ୍ଚାଦି । ୱାକ୍ୟମପଦିସତି । କାକାନଂ ସମୂହୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ, ଣିକଅଚିତ୍ତାତି ଇମିନା ଣିକୋ ଅଚିତ୍ତୱାଚ କେହେୱ ଦିସ୍ସତୀତି ଞାପେତି । ଅପୂପୋ ପିଟ୍ଠପୂପୋ, ସଂକୁଲନ୍ତି (ଗୁଳ) ମିସ୍ସକଖଜ୍ଜକୱିସେସୋ ।

୬୯. ଜନା

‘‘ତଦସ୍ସଟ୍ଠାନମୀୟୋ ଚା’’ତି (୨-୮-୧୩) କଚ୍ଚାୟନସୁତ୍ତସ୍ସାୟ ମତ୍ଥୋ ‘‘ତଦସ୍ସଟ୍ଠାନମିଚ୍ଚେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତତୋ ଈୟପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’ତି । ତେନ ମଦନସ୍ସ ଠାନଂ ମଦନୀୟଂ ବନ୍ଧନସ୍ସ ଠାନଂ ବନ୍ଧନୀୟଂତ୍ୟାଦିକଂ ସାଧେନ୍ତି । ଇଧ ପନ ତଥାୱିଧସ୍ସାଭାୱା କଥଂ ତଂ ସିଜ୍ଝତୀତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ‘ମଦନୀୟ’ନ୍ତିଆଦିକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ମଦନୀୟାଦିପ୍ପସିଦ୍ଧିୟା’ଚ୍ଚାଦି । ସାଧନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଏୱମଞ୍ଞତେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଠାନନ୍ତି କାରଣଂ । ‘‘ଉପମତ୍ଥାୟିତତ୍ତ’’ନ୍ତି (୨-୮-୧୪) କଚ୍ଚାୟନସୁତ୍ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଉପମତ୍ଥେ ଆୟିତତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ତେନ ଧୂମୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଧୂମାୟିତତ୍ତଂ ତିମିରମିୱ ଦିସ୍ସତୀତି ତିମିରାୟିତତ୍ତଂତ୍ୟାଦିକଂ ସାଧେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତମ୍ପିହଚ୍ଚାଦିକଂ ଦ୍ୱୀସୁ ସାଧନକ୍କମଦସ୍ସନଂ, ଧୂମୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସିତୋ ୟୋ କମ୍ମତ୍ଥୋ ସୋପି ଧୂମାୟୀତି କତ୍ତୁୱସେନ ସକ୍କା ପରିକପ୍ପେତୁନ୍ତି କତ୍ତୁସାଧନତୋ ଧୂମାୟିତସଦ୍ଦା ସକତ୍ଥେତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟେପି ଧୂମୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥେ ଆୟିତତ୍ଥପ୍ପଚ୍ଚୟେପି ନାତ୍ଥଭେଦୋ-ଞ୍ଞତ୍ରୱଚନିଚ୍ଛାଭେଦାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଭାୱତ୍ଥୋ ପନ ତେସଂ ଭାୱପ୍ପଧାନୱସେନ ଲବ୍ଭତି, ଧୂମସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହେ ଆୟିତତ୍ତେନ ୱା ।

୭୦. ଇୟୋ

ଅଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଅତ୍ଥେ ଇୟୋତି ୟୋଜନା ।

୭୪. କଥା

ପୱାସେ ଦୂରଗମନେ ସାଧୁ ପୱାସିକୋ, ଉପୱାସେ ରତ୍ୟଭୋଜନେ ସାଧୁ ଉପୱାସିକୋ ।

୭୫. ପଥା

ପଥେ ସାଧୁ ଉପାକାରକଂ ପାଥେୟ୍ୟଂ, ମଗ୍ଗୋପକରଣଂ, ସପତିମ୍ହି ଧନ ପତିମ୍ହି ସାଧୁ ଉପକରଣଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଧନଂ ।

୭୭. ରାୟୋ

ତୁମନ୍ତକିରିୟାୟାତି ଘାତେତୁଂ (ତ୍ୟାଦୀତୁ) ମନ୍ତକିରିୟାୟ । ୱା ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟୋ, ଘାତେତୁଂ ୱାତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

୭୮. ତମେ

ଇତିସଦ୍ଦେନ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ଥମୁପଦସ୍ସୟମଞ୍ଞନାପେକ୍ଖଂ ସପ୍ପଧାନଂ ମନ୍ତ୍ୱାଦି ୱିଧିମ୍ହିଦମତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ବ୍ୟାପାରୀୟତିଚ୍ଚାହ-‘ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀ’ତି । ନନୁ ଚ ୟଂ ୟସ୍ସ ହୋତି ତଂ ତସ୍ମିମ୍ପି ହୋତି (ୟଂ ୟସ୍ମିଂ ହୋତି) ତସ୍ସାପି ତଂ ହୋତି ତେନେୱ ୱୁଚ୍ଚତେ- ‘ଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀନମୱିସେସୋ’ତି, ତତ୍ରଞ୍ଞ ତରନିଦ୍ଦେସେନେୱ ସିଦ୍ଧେ କିମତ୍ଥମିହ ଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀନଂ ଭେଦେନୋପାଦାନଂ କରୀୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତେ-ୟତ୍ରାୱୟୱାୱୟୱିଭାୱୋ, ତତ୍ଥେୱ ଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀନମତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସେସୋ [ୱତ୍ଥୁତୋ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୟଥା ‘ରୁକ୍ଖେସାଖା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖା’ତି । ସସ୍ସାମିଭାୱଜଞ୍ଞଜନକଭାୱାଦୋ ତୁ ନାୱସ୍ସମାଧାରାଧେୟ୍ୟଭାୱୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱତ୍ଥାନମୁପାଦାନନ୍ତି ।

ନନୁ ଚ ସମ୍ଭୱେ ବ୍ୟଭିଚାରେ ଚ ସତି ୱିସେସନଂ ସାତ୍ଥକଂ ଭୱତି ୟଥା ‘ନୀଲମୁପ୍ପଲ’ନ୍ତି, ନେୱାତ୍ଥିତ୍ତସ୍ସାତ୍ଥି ବ୍ୟଭିଚାରୋ, ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ- ‘ନ ସତ୍ତଂ ପଦତ୍ଥୋ ବ୍ୟଭିଚରତୀ’ତି, ତସ୍ମା ବ୍ୟୱେଚ୍ଛେଜ୍ଜାଭାୱା ନିରତ୍ଥକମତ୍ଥୀତିୱିସେସନନ୍ତ୍ୟାହ- ‘ପଦତ୍ଥସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି । ସତ୍ତାୟଂ ଅବ୍ୟଭିଚାରେ ପୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାଲନ୍ତରା ବ୍ୟଭିଚାରତ୍ଥମତ୍ଥୀତିୱିସେସନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘କାଲେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ନନୁ ଚ ସୁତ୍ତେସୁ କାଲୋ ପଧାନଂ ନ ହୋତି, ‘‘ତେନ କତଂ କୀତଂ’’ତ୍ୟାଦିନା ହି ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତଥା ହି କାୟିକଂୱାଚସିକଂ ତ୍ୟାଦୋ ନ କାଲସମ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱମିହାପି ସତ୍ତାମତ୍ତେ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥୀତି ତୁ ୱତ୍ତମାନସତ୍ତାୟ ଏୱ ପରିଗ୍ଗହୋ କଥମୱସୀୟତେ ୟେନ କାଲୱିସେସନଂ ସିୟାତି । ସଚ୍ଚଂ, କିନ୍ତୁ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସତ୍ତାବ୍ୟଭିଚାରାଭାୱେପି ଅତ୍ଥୀତିୱିସେସନୋପାଦାନସାମତ୍ଥିୟାତ୍ର ୱିସିଟ୍ଠୋ ସତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି ୱିସେସନତ୍ତେନୋପାତ୍ତା, ନ ସତ୍ତାମତ୍ତନ୍ତି ପତୀୟତେ, ସା ପନ ୱିସିଟ୍ଠା ସତ୍ତା ସମ୍ପତିସତ୍ତା, ଅତ୍ଥି ଚ ତସ୍ସା ବ୍ୟଭିଚାରୋ ସାମଞ୍ଞସତ୍ତାୟାତି ୟୁଜ୍ଜତେୱ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱୋତି ମଞ୍ଞତେ । ଉପାଧୀତି ୱିସେସନଂ ।

ନ ଭୁଞ୍ଜତିଚ୍ଚାଦିୱିୟାତି ୟଥା ନ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ନଞ୍ସ୍ସ ପଟିସେଧତ୍ତା ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥପଦସ୍ସ ସନ୍ନିଧାନେ-ତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ପଟିସେଧରୂପସ୍ସତ୍ଥସ୍ସାୱଗତି ପଦନିବନ୍ଧନସ୍ସ ୱିଧିନୋ ଅବାଧିକା ଭୱତି, ତମିୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ । ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥ ମାହ- ‘ଅତ୍ଥିୱଚନିଚ୍ଛାୟ ୟୋ ୱିସୟୋ ତସ୍ସ ନିୟମୋ’ତି । କତି ପୟସମ୍ଭୱେ ନ ପନ ଗୋମା ରୁକ୍ଖୱାତି ୟୋଜନା, ତେହୀତି ପସଂସାପହୂତେହି । କକୁଦେ ଆୱତ୍ତୋ କକୁଦାୱତ୍ତୋ, ନିନ୍ଦିତୋ କକୁଦାୱତ୍ତୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କକୁଦାୱତ୍ତୀ । କଥଂ ନିନ୍ଦିତତ୍ତମସ୍ସିଚ୍ଚାହ-‘କକୁଦା ୱତ୍ତୋ’ଚ୍ଚାଦି । ସଂସତ୍ତୋ ଦଣ୍ଡୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥିଚ୍ଚନେନ ଗେହଟ୍ଠିତେନ ୱିଜ୍ଜମାନେନପି ଦଣ୍ଡେନ ଦଣ୍ଡୀତି ନାଭିଧୀୟତୀତି ୱଦତି । ଦବ୍ବେଭିଧେୟ୍ୟେତି ଜାତିସନ୍ନିସ୍ସୟଗୋପିଣ୍ଡଅସ୍ସପିଣ୍ଡାଦିସଙ୍ଖାତେ ଦବ୍ବେ-ଭିଧେୟ୍ୟେ, ଭୱଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୟଦାକଦାଚି ଭୱନ୍ତୋ ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ ।

୭୯. ୱନ୍ତ୍ୱ

ପଞ୍ଞୱା ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ରସ୍ସୋ ।

୮୦. ଦଣ୍ଡା

ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତୀତି ଇକୋ ଈଚେତି ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି, ଏକମେକଂୱାତି ଉଭିନ୍ନଂ । ୱାସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉତ୍ତମୀଣେୱ ଧନା ଇକୋତି ଗଣସୁତ୍ତଂ ୱିୱରତି ‘ଉତ୍ତମୀଣେୱା’ତିଆଦି । କେନେତ୍ଥ ସମାସୋତି ଆହ- ‘ସ୍ୟାଦିସ୍ୟାଦିନେକତ୍ଥନ୍ତି ସମାସୋ’ତି । ଉତ୍ତମୀଣୋ ଧନସାମୀ । ଅସନ୍ନିହିତେ ଅତ୍ଥାତି ଗଣସୁତ୍ତଂ, ଅସନ୍ନିହିତେତୀମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘ଅପ୍ପତ୍ତେ’ତି । ଅସମ୍ପତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସନ୍ନିହିତେତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ଅତ୍ଥନଂ ଅସନ୍ନିହିତେ ଅତ୍ଥେ ଆସିସନଂ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥିକୋ ଅତ୍ଥୀ । ତଦନ୍ତାଚାତି ଗଣସୁତ୍ତଂ, ଅସନ୍ନିହିତେତ୍ୟନୁୱତ୍ତତେ, ଅସନ୍ନିହିତୋପାଧିକା ଅତ୍ଥନ୍ତା ଚ ଇକ ଈପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ୱଣ୍ଣନ୍ତାଈୟେୱାତି ଗଣସୁତ୍ତଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଦେୱାନଂ ୱଣ୍ଣୋତି ୱା ସମାସୋ । ହତ୍ଥଦନ୍ତେହି ଜାତିୟନ୍ତି ଗଣସୁତ୍ତଂ ।

ଜାତିୟନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୱିସେସନଂ । ୱଣ୍ଣତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରିମ୍ହୀତି ଗଣସୁତ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦେନ ନିୟମୱିସେସୋ ୱୁଚ୍ଚତିଚ୍ଚାହ-‘ୱିଜ୍ଜେ’ଚ୍ଚାଦି । ତସ୍ମିଞ୍ଚନିୟମୱିସେସଚରଣେ ତିଣ୍ଣଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନମେୱାଧିକାରୋ, ନସୁଦ୍ଦସ୍ସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ତଞ୍ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ତେୱଣ୍ଣିକୋ ୱଣ୍ଣୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତୀସୁ ୱଣ୍ଣେସୁ ଭୱୋ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତେୱଣ୍ଣିକୋତି ଭୱତ୍ଥେ ଣିକୋ । ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିୱଣ୍ଣୱଚନୋ । ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଚାରିମ୍ହିତ୍ୟନେନ ସୁଦ୍ଦୋ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିଜ୍ଜତେ ।

ଅଥୱା ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ତଦତ୍ଥୋ ଗନ୍ଥୋପି, ତଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଧମ୍ମଂ ୱା ତେପିଟକଂ ଚରତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ୟତି । ୟତୟୋପି ହି ୱଣ୍ଣୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱଣ୍ଣୀଲିଙ୍ଗୀତି ହି ୱୁତ୍ତେ ତିଲିଙ୍ଗୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଣ୍ଣ ସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତ ବ୍ରହ୍ମପରିୟାୟୋ । ପୋକ୍ଖରାଦିତୋ ଦେସେତି ଗଣସୁତ୍ତଂ । ଦେସୋ ଚେତ୍ଥ ୟତ୍ଥ(ତ୍ଥି ପୋକ୍ଖରାଦୀନି ସୋ) । ପଦୁମଗଚ୍ଛ ପୋକ୍ଖରଣୀନଂ ୱାଚକସ୍ସାତି ଇମିନା ପଦୁମାନି ଅସ୍ସଂ ସନ୍ତୀତି ପଦୁମିନୀତି ପୋକ୍ଖରଣୀପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନାୱା ଅତ୍ଥୀତି ନାୱିକୋ, ୟାଗମେ ନାୱାୟିକୋ । ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଈ, ବଲା ବାହୂରୁପୁବ୍ବା ଚେତି ଚ ଗଣସୁତ୍ତାନି ।

୮୨. ମୁଖା

ଇହାପି ପସଜ୍ଜେୟ୍ୟ ମଧୁ ଅସ୍ମିଂ ଘଟେ ଅତ୍ଥୀତି ଏତ୍ଥାପି ପୟୋଗେ ମଧୁରନ୍ତି ରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ପାପୁଣେୟ୍ୟ ମଧୁମ୍ହି ଅଭିଧେୟ୍ୟତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନଗା । ୟଜ୍ଜପି ଊସୱାଚ୍ଚାଦୋ ପହୂତାଦିୱିସୟାୟାତ୍ଥିତାୟ ସମ୍ଭୱୋ, ତଥାପି ଞୁସାଦିୱତୋ ପଚ୍ଚୟ(ତ୍ଥ)ତ୍ତେନ ୱଚନିଚ୍ଛାଭାୱା ଞୁସୱା ଘଟୋଚ୍ଚାଦି ନ ସିଜ୍ଝତି ତସ୍ମା ପହୂତାଦିୱିସୟାତ୍ଥିତାସମ୍ଭୱେପି ତଂୱତୋ-ତ୍ଥସ୍ସ ପଚ୍ଚୟ(ତ୍ଥ)ତ୍ତେନ ଞୁସରୋ ଦେସୋତି ୱତ୍ତୁ ମିଚ୍ଛାୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ୟଥା ସିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ରମାଭୱିଚ୍ଚେୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ- ‘ଇତି’ଚ୍ଚାଦି । କୁଞ୍ଜୱାତିଏତ୍ଥ କୁଞ୍ଜସଦ୍ଦୋ ତିଣଲତାଦ୍ୟଚ୍ଛାଦିତପବ୍ବତେକଦେସେ ୱତ୍ତତେ ।

୮୭. ପିଚ୍ଛା

ପରେହି ୱାଚାସଦ୍ଦା ଆଲୋ ୱିହିତୋ ନିନ୍ଦାୟଂ, ନେହ ତଥେତି ଚୋଦନମୁବ୍ଭାୱୟତି ‘ନିନ୍ଦାୟ’ମିଚ୍ଚାଦିନା ।

୮୮. ସୀଲା

ସୀଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥି, କେସା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଅଣ୍ଣା ନିଚ୍ଚନ୍ତି ନିଚ୍ଚୱିଧ୍ୟୁତ୍ଥଂ ଗଣସୁତ୍ତଂ । ଗାଣ୍ଡୀରାଜୀହି ସଞ୍ଞାୟନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିସୟନିୟମନତ୍ଥଂ ଗଣସୁତ୍ତଂ । ଗଣ୍ଡସ୍ସ ଗଣ୍ଡମିଗସିଙ୍ଗସ୍ସ ଅୟଂ ଗାଣ୍ଡୀ, ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଗାଣ୍ଡୀୱୋ ।

୯୦. ସିସ୍ସ

ସମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁୱାମୀ,ସଂ ସକିୟଂ ।

୯୧. ଲକ୍ଖ୍ୟା

ଅକାରାଦେସୋ ଚ ଣସନ୍ନିୟୋଗେନାତି ଇମିନା ୟତ୍ଥ ଣକାରୋ ତତ୍ଥେୱାୟମକାରାଦେସୋତି ଦସ୍ସେତି । ଉପାଦାନତୋତି ଇମିନା ନିସ୍ସୟକରଣମେକୋ ସତ୍ଥିୟୋ ଞାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅନ୍ତସ୍ସ ଅୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟାଚାତି ଇମିନା ସତିପି ପୁବ୍ବଲୋପେନ ପୟୋଗ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ ଅକାରଂ ୱିଧାୟ ତସ୍ସ ଲୋପୋ ନିରତ୍ଥକୋତି ଦସ୍ସେତି । ଲକ୍ଖୀ ସିରୀ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଲକ୍ଖଣୋ ।

୯୪. ଇମିୟା

କପ୍ପୋ ୟୋଗ୍ୟତା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କପ୍ପିୟୋ, ଜଟା ହାନଭାଗୋ, ସେନା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୯୫. ତୋପ

‘ଓହାକ ଚାଗେ’ ଇତି ସକକାରସ୍ସ ହାଧାତୁନୋ ପୟୋଗେ ତୋପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ନିସେଧେତ୍ୱା‘ସତ୍ଥା ହୀୟତେ ସତ୍ଥା ହୀନୋ’ତି ଉଦାହରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତେନାହ- ‘ସକ୍କତେଚ୍ଚାଦି । ଦସ୍ସେତୁଂ ତତିୟମ୍ପନୁଦାହରଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚୀପ୍ପଚ୍ଚୟାୱସାନାନନ୍ତି ‘‘ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ କରାସଭୂୟୋଗେ ୱିକାରାଚୀ’’ତି (୪-୧୧୯) ୱୁତ୍ତୋ ଚୀପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଅୱସାନେ ୟେ ସନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଜାତିୟୱଜ୍ଜିତାନନ୍ତି ‘‘ତବ୍ବତି ଜାତିୟୋ’’ତି (୪-୧୧୩) ସୁତ୍ତେନ ଜାତିୟପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ୱଜ୍ଜିତାନଂ । କଚ୍ଚାୟନେ ତୁ ତୋଆଦୀନଂ ୱିଭତ୍ତି ସଞ୍ଞତ୍ତା ନ ତତୋ ପୁନ ୱିଭତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ।

୯୬. ଇତୋ

ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘ଏତସ୍ସ ଟ ଏତ’ ଇତି ଅତୋଇଚ୍ଚତ୍ର ଏତସ୍ସ ଟାଦେସୋ ଏତ୍ତୋ ଇଚ୍ଚତ୍ର ଏତଆଦେସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯୭. ଅଭ୍ୟା

ନନୁ ଚ କିଂ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ, ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ‘‘ତୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟା’’ତି (୪-୯୫) ଭୱିସ୍ସତି, ଅପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତାତୁ ‘‘ଆଦ୍ୟାଦୀହୀ’’ତି (୪-୯୮) ନେତଦେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟା’’ତି (୪-୯୫) ପକତିୱିସେସାନମପରାମାସତୋ କୁତୋଚି ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ହୋତୁ, ଅପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ପନ ‘‘ଆଦ୍ୟାଦୀହୀ’’ତି ସୁତ୍ତେ ସସଙ୍ଖ୍ୟସ୍ସାଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ଗହଣେନ ତଂସଦିସା ସସଙ୍ଖ୍ୟାଏୱୋପଲକ୍ଖୀୟନ୍ତୀତିପି ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ ତତୋ ଅପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତେହି ଅଭ୍ୟାଦୀହି ତୋ ନ ସିୟାତି ଅଭିତୋଚ୍ଚାଦି ନ ସିଜ୍ଝତୀତି ‘‘ଅଭ୍ୟାଦୀହୀ’’ତି ସୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୯୮. ଆଦ୍ୟା

ନନୁ ଚ ତୋଇଚ୍ଚେୱ ସାମଞ୍ଞେନ ସୁତ୍ତିତେ ୟତୋକୁତୋଚି ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ୱା ଅପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ୱା ବହୁଲଂ ୱା ତୋମ୍ହି ଇଟ୍ଠପ୍ପସିଦ୍ଧୀତି କିଂ ଆଦ୍ୟାଦୀହୀତି ସୁତ୍ତେନାତି ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସିତେ ୱିଭାଗସୋ ୱିସେସାୱସାୟୋ ସିୟାତି ନ ଦୋସୋତି । ୟନ୍ତି ପଠମନ୍ତା ତୋମ୍ହି ୟତୋ ।

୧୦୦. କତ୍ଥେ

ପୁବ୍ବେନେୱାତି ‘‘ସବ୍ବାଦିତୋ’’ (୪-୯୯) ଚ୍ଚାଦିନାୱ । ଏତସ୍ସାତି ଏତସଦ୍ଦସ୍ସ, ଇମସ୍ସାତି ଇମସଦ୍ଦସ୍ସ ।

୧୦୧. ଧି

ୱାୱିଧାନାତି ୱିକପ୍ପେନ ଧିପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଧାନା ।

୧୦୨. ୟା

ୟତ୍ରାତି ୱୁତ୍ତେ ୟତ୍ଥାତି ଉପ୍ପଲକ୍ଖିତମେୱ ସିୟାତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମୁପରିପି ।

୧୦୪. କୁହିଂ

ହିଞ୍ଚନଂ ୱିଧୀୟତେ ‘‘ହିଂ ହଂ ହିଞ୍ଚନ’’ନ୍ତି (୨-୫-୯) ସୁତ୍ତେନ । ହିଞ୍ଚିଆଦୀନନ୍ତି ହିଞ୍ଚିଦାଚିରହଚିଆଦୀନଂ ।

୧୦୫. ସବ୍ବେ

ଏତସ୍ମିଂ କାଲେ ଏକଦାଇଚ୍ଚାଦି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୦୬. କଦା

କୁଦାସଦ୍ଦୋ ଚନଂସଦ୍ଦୟୋଗେୱ ଦିସ୍ସତି କୁଦାଚନନ୍ତି ।

୧୦୭. ଅଜ୍ଜ

ନିମିତ୍ତନିମିତ୍ତୀନନ୍ତି କାରଣକାରିୟାନଂ, ସମାନେତି ସାଧାରଣେ । ସମାନମେୱ ବୋଧେତି ‘ତଂୟଥେ’ଚ୍ଚାଦିନା । ଏତ୍ଥ ପନ ମମ୍ମତାଳନଂ ନିମିତ୍ତଂ ପାଣ ହରଣଂ ନିମିତ୍ତୀ, ତସ୍ସାତି ଅନଜ୍ଜତନସ୍ସ । ଉପରି ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡେ କରହସଦ୍ଦୋ ତୁ ଚିସଦ୍ଦସଂୟୁତ୍ତୋୱ ଦିସ୍ସତି କରହଚୀତି ।

୧୧୦. ଧାସଂ

ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାଚିନୋ ସଦ୍ଦା ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦେନ ଗହିତାତି ଆହ- ‘ଅତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି । ପକାରୋ ଦବ୍ବଗୁଣଧିସୟୋପି ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୟଦି ସୋପି ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ ଦବ୍ବ ଗୁଣାନଂ ଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟାହି ୟୋଗା ଧାପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତ(ମ୍ପି ତବ୍ବିସୟୋୟେୱେତି) [ଚେତ୍ଥ (ପୋତ୍ଥକେ] (ପକାରୱାଚକଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟାହି ୟୋଗା) ଅଲିଙ୍ଗମସଙ୍ଖ୍ୟଞ୍ଚ [ଧାପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତମଲିଙ୍ଗମସଙ୍ଖ୍ୟଞ୍ଚ-ଇତି କାସିକାୱୁତ୍ତିପଞ୍ଜକାୟଂ] ନ ସିୟା, ଏୱଞ୍ଚ ସତ୍ୟବ୍ୟୟତ୍ତମଭିମତନ୍ତସ୍ସ ନ ସିୟା, ତଞ୍ଚିଟ୍ଠଂ, କିରିୟାୱିସୟେ ତୁ ତସ୍ମିଂ ଗୟ୍ହମାନେ ଏକଧାଭୁଞ୍ଜତି ଦ୍ୱିଧାଭୁଞ୍ଜତି ଦ୍ୱିଧାଗଚ୍ଛତିଚ୍ଚାଦୋ ଭୋଜନ ଗମନାଦିକିରିୟାୟ ସବ୍ବଥା ଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟାହି ୟୋଗାଭାୱା ୟଥାୱୁତ୍ତ ଦୋସୋ ନ ସିୟାତି ପାଣିନୀୟୱୁତ୍ତିକାରେନ ଜୟାଦିଚ୍ଚେନ କିରିୟା ୱିସୟୋୟେୱେତ୍ଥ ପକାରୋ ଗହିତୋ । ତମ୍ପତି ଆହ- ‘ଦବ୍ବେ’ଚ୍ଚାଦି । କସ୍ମା ପନେୱମାହାତି ଆହ- ‘ନୱଧାଦବ୍ବ’ମିଚ୍ଚାଦି । ‘‘ନୱଧା ଦବ୍ବଂ, ବହୁଧା ଗୁଣୋ’’ତି ୱେସେସିକାନଂ ସଙ୍କେତୋ ।

ତତ୍ଥ ପୁଥବ୍ୟାପୋତେଜୋୱାୟ୍ୱାକାସକାଲଦିସାତ୍ତମନାନୀତି ନୱ ଦବ୍ବାନି । ରୂପ ରସ ଗନ୍ଧ ଫସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣ ପୁଥୁତ୍ତସଂୟୋଗୱିଭାଗ ପରତ୍ତାପରତ୍ତବୁଦ୍ଧିସୁଖଦୁକ୍ଖେଚ୍ଛାଦୋସପୟତନା ଚ ଗୁଣା, ଚସଦ୍ଦେନ ଗୁରୁତ୍ତ ଦୱତ୍ତସିନେହସଙ୍ଖାରଧମ୍ମାଧମ୍ମସଦ୍ଦା ଚେତି ଚତୁବ୍ବୀସତି ବହୁଧା ଗୁଣୋ । ଅତ୍ରାପି ୟଥାୱୁତ୍ତକାସିକାୱୁତ୍ତିୟା ପଞ୍ଚିକାକାରେନ ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନା ନୱଧା ଦବ୍ବଂ ବହୁଧା ଗୁଣୋତ୍ୟତ୍ରାପି ‘‘କିରିୟାଜ୍ଝାହରିତବ୍ବା ନୱଧା ଦବ୍ବଂ ବହୁଧା ଗୁଣୋ ଉପଦିସୀୟତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ବ୍ୟାଖ୍ୟାୟତେ ୱିଜ୍ଜତେୱା’’ତି କିରିୟାୱିସୟୋୟେୱ ପକାରୋ ପଟିପାଦିତୋ, ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଜ୍ଜଭାୱା ସବ୍ବତ୍ଥ କିରିୟେୱେତି ୱିସେସନୋପାଦାନମୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ନୱଧା ଦବ୍ବଂ ବହୁଧା ଗୁଣୋତି ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ଦବ୍ବଗୁଣୱିସୟାନମ୍ପକାରାନଂ ଗୟ୍ହୁପଗତ୍ତା ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦୟିତବ୍ବାନଂ ଦବ୍ବଗୁଣୱିସୟାନମ୍ପକାରାନଂ ଭାୱା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଦବ୍ବଗୁଣୱିସୟେ ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ କିରିୟା ଅତ୍ଥେୱାତି କିରିୟାୱିସୟୋୱ ପକାରୋ ଗୟ୍ହତୀତି ୱୁତ୍ତିକାର ପଞ୍ଜିକାକାରାନଂ ୱିସେସନୋପାଦାନମୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତୋୟେୱାତି ୟତୋ ୱିସେସନୋପାଦାନମୟୁତ୍ତଂ ତତୋୟେୱ ଦ୍ୱୀହିଚ୍ଚାଦିକମାହେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ଦ୍ୱିଧା କରୋତୀତି କିରିୟାପୟୋଗେପି ପକାରୋ ଦବ୍ବଗୁଣୱିସୟୋ… ଦବ୍ବୱିସୟସ୍ସ ଗୁଣୱିସୟସ୍ସ ୱା ଦ୍ୱିଧାଭାୱସ୍ସ କରୀୟମାନତ୍ତା, ନତୁ କିରିୟାୱିସୟୋ… ଦ୍ୱିଧାଭାୱସ୍ସ କରଣକିରିୟାୱିସୟସ୍ସେତ୍ଥ ୱତ୍ତୁମନିଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତତୋୟେୱ କିରିୟାପକାରୋପାଦାନେ [ପକାରୋତିସୟନେ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଅତ୍ର ଧାପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତପ୍ପୟୋଗୋ ନ ସିୟାତି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ‘ଦ୍ୱୀହି’ଚ୍ଚାଦିକମାହେ’’ତି ତେନାହ‘ଅତ୍ରେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଦବ୍ବଗୁଣୱିସୟେ ପକାରେ ଗୟ୍ହମାନେ ୟୋୟଂ ଦୋସୋ ସମ୍ଭାୱିତୋ ପରେହି, ତଂ ଦାନି ନିରାକତ୍ତୁମାହ ‘ସତିପିଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ସଭାୱତୋ ଅଲିଙ୍ଗମସଙ୍ଖ୍ୟଞ୍ଚାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସଙ୍ଖ୍ୟନ୍ତରାପାଦନେ ଗମ୍ୟମାନେ ଧାପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ୱିହିତୋ ପାଣିନିୟେହି, ତଦାହ- ‘ଦବ୍ବସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି ସଙ୍ଖ୍ୟାନ୍ତରାପାଦନେପୀତି ପୁବ୍ବଂ ୟା ୱୱତ୍ଥିତା ସଙ୍ଖ୍ୟା, ତତୋ- ଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନ୍ତରଂ ତସ୍ସାପାଦନଂ କରଣଂ ସଙ୍ଖ୍ୟନ୍ତରାପାଦନଂ, ତସ୍ମିମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧୩. ତବ୍ବ

ସୋ ପକାରୋ ଅସ୍ସାତି ତବ୍ବା, ତସଦ୍ଦେନ ପକାରସ୍ସ ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ତବ୍ବତୀତେତ୍ଥ ପକାରୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ- ‘ତସଦ୍ଦେନେ’ଚ୍ଚାଦି । ପକାରୱତୀତି ପକାରୱତି ଅତ୍ଥେ । ମୁଦୁପ୍ପକାରୱା ମୁଦୁଜାତିୟୋ ।

୧୧୫. କତି

କିଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନମ୍ପରିମାଣମେସନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ‘‘କିମ୍ହା ରତି ରୀୱରୀୱତକ ରିତ୍ତକା’’ତି (୪-୪୪) ସୁତ୍ତେନ ରତିପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱିଧାୟ କତୀତି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ- ‘ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣୱିସୟେ ସାଧିତତ୍ତା’ତି, କତି ଚ ସୋ ସଙ୍ଖ୍ୟା ପରିମାଣୱିସୟତ୍ତା ସଙ୍ଖ୍ୟା ଚେତି କତିସଙ୍ଖ୍ୟା, ତାୟ ।

୧୧୬. ବହୁ

ପଚ୍ଚାସତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧିମ୍ହି ଏକମ୍ହି ଦସ୍ସିତେ ଦ୍ୱିଟ୍ଠତ୍ତା ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପରୋ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ପରୋୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟୁତ୍ତିତୋତି ‘ସମ୍ବନ୍ଧତୋୱା’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୧୭. ସକିଂ

ନିପାତନସ୍ସାତି ସକିନ୍ତି ନିପାତନସ୍ସ ।

୧୧୮. ସୋ

ଖଣ୍ଡଂ ଖଣ୍ଡଂ ଖଣ୍ଡସୋ, ପୁଥୁ ପକାରୋ ପୁଥୁସୋ ।

୧୧୯. ଅଭୂ

ନନୁ ଚ ଅଭୱନନ୍ନାମ ସବ୍ବଥା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଅୱତ୍ଥନ୍ତରେନ ୱା, ତଥା ସତ୍ୟଭୂତସଦ୍ଦୋ-ନୁପ୍ପନ୍ନମତ୍ତୱଚନୋପୀତି କଥମଭୂତସଦ୍ଦୋ-ୱତ୍ଥନ୍ତରେ ନାଭୂତେ ୱୁତ୍ତୋଚ୍ଚାହ- ‘ଅଭୂତସ୍ସି’ଚ୍ଚାଦି । କଥମୱତ୍ଥାୱ ତସଦ୍ଦେନ ପରାମସୀୟତୀତି ଚେ ଅଭୂତସଦ୍ଦୋ ୟଦ୍ୟନୁପ୍ପନ୍ନୱାଚୀ ସିୟା, ତଦା ତସଦ୍ଦପ୍ପ ୟୋଗୋୟେୱ ନ ସିୟା… ତସଦ୍ଦେନାଭୂତସ୍ସେୱ ଗହଣତୋ, ଅଭୂତଭାୱେଚ୍ଚାଦିନା ସୁତ୍ତିତଂ ସିୟା, ତେନ ତସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟା ଅୱତ୍ଥାୱ ତସଦ୍ଦେନ ପରାମସୀୟତି, ତପ୍ପରାମଟ୍ଠଞ୍ଚାୱତ୍ଥନ୍ତରମଭୂତ ସଦ୍ଦୋ ଅପେକ୍ଖତେ, ତେନାହ- ‘ତବ୍ଭାୱେତିୱଚନା’ଇଚ୍ଚାଦି । ଭୱନଂ ଭାୱୋ ତାୟ ଅୱତ୍ଥନ୍ତରେ ଭାୱୋ ତବ୍ଭାୱୋ ତସ୍ମିଂ । ତେନାହ ‘ଅଭୂତସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି । ଭାୱେତି ୱିସୟସତ୍ତମୀ, ସଂସତ୍ତମୀ ୱାତି ଆହ- ‘ୱିସୟେ ଗମ୍ମମାନେ ୱା’ତି । କୁଣ୍ଡଲତ୍ତେନାତି କୁଣ୍ଡଲସଭାୱେନ ।

୧୨୦. ଦିସ୍ସ

ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତେ ପୟୋଗେ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘ଦିସି’ଚ୍ଚାଦି, ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିଜ୍ଝଙ୍ଗ ପରିଭାସା ଭୱତୀତି ସେସୋ । ‘‘ଣୋୱା-ପଚ୍ଚେ’’ତିଆଦିନା (୪-୧) ସୁତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତେସ୍ୱନେକୱିଧେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପରି ସମନ୍ତତୋ ଭାସତୀତି ପରିଭାସା, ୱିଧିନୋ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତା ପରିଭାସା ୱିଜ୍ଝଙ୍ଗପରିଭାସା । ୱିଧିୟେୱାତି ସୁତ୍ତମିଦନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱକ୍ଖମାନସୁତ୍ତଦ୍ୱୟନ୍ତି ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସକତ୍ଥେ’’ତି ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ।

୧୨୫. ସଂୟୋ

ଅନ୍ତରସଦ୍ଦୋ-ନେକତ୍ଥୋପୀହାନ୍ତରାଳୱାଚୀ ମଜ୍ଝୱାଚୀ ଗୟ୍ହତି, ନ ୱିଜ୍ଜତେନ୍ତରମେସନ୍ତି ଅନ୍ତରାଳମତ୍ତପଟିସେଧେପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱାନ୍ତରା ଳଟ୍ଠସ୍ସାଭାୱାନ୍ତରାଳଂ ନତ୍ଥୀତ୍ୟୁପଚରୀୟତି, ଏୱଞ୍ହି ଲୋକେ ପୟୁଜ୍ଜତେ ‘ଅନନ୍ତରା ଇମେ ଗାମା ଅନନ୍ତରା ଇମେ ପାସାଦା’ତି ଅନ୍ତରାଳଗତସ୍ସ ଞ୍ଞସ୍ସ ଗାମସ୍ସଞ୍ଞସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ୱାଭାୱା ତଥା ବ୍ୟପଦିସୀୟତେ, ତଥେୱମିହାପ୍ୟନ୍ତରାଳଗତସ୍ସଞ୍ଞସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାଭାୱା ଅନନ୍ତରା ଇତ୍ୟୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ଅଥୱାନ୍ତରସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟୱଧାନୱାଚୀ ବ୍ୟୱଧାନାଭାୱତୋ-ନନ୍ତରା ଇତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ଅନ୍ତରଂ କରୋତୀତି ୱା ଖାଦିଇପ୍ପଚ୍ଚୟଂ [ଣିପ୍ପଚ୍ଚୟଂ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୱିଧାୟ ଅନ୍ତରାୟତି ବ୍ୟୱଧାନଂ କରୋତୀତି କତ୍ତରି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱିଧାୟ ଅନ୍ତରୋ ବ୍ୟୱଧାୟକୋ ନତ୍ଥେତେସନ୍ତି ଅନନ୍ତରା । ୟଥା ‘ରୁକ୍ଖା ୱନନ୍ତେ’ତ୍ଥ ରୁକ୍ଖା ସମୁଦିତାୱେକୱନବ୍ୟପଦେସଂ ଲଭନ୍ତେ, ତଥାତ୍ରାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନା ସମୁଦିତାୱେତେ ସଂୟୋଗବ୍ୟପଦେସଗୋଚରତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେ ।

ସଂୟୋଗୋତି ହି ସମୁଦାୟପ୍ପଧାନୋ ନିଦ୍ଦେସୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନାତ୍ୟୱୟୱପ୍ପଧାନୋ, ତସ୍ମା ବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ବହୁୱଚନେନ ସଂୟୋଗୋତି ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ଘଟତେ, ନନୁ ଚ ୱଣ୍ଣାନମୁଚ୍ଚାରିତପ୍ପଧଂସିତ୍ତା ୟୋଗପଜ୍ଜମଟ୍ଠିତମାନାନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି ସମୁଦାୟତ୍ତନ୍ତି ସମୁଦାୟତ୍ତମୟୁତ୍ତନ୍ତି ନାୟୁତ୍ତଂ, ତଥାହି ଉତ୍ତରୁତ୍ତରଗ୍ଗାହିନି ବୁଦ୍ଧି ପୁବ୍ବପରୀଭୂତେ ବ୍ୟଞ୍ଜନାୱୟୱେ ସମୁଦାୟରୂପେନ ସଙ୍କପ୍ପେନ୍ତୀ ସମୁଦାୟୱୋହାରମ୍ପୱତ୍ତୟୀତି ।

ଣାନୁବନ୍ଧେତି ଦିତିସଦ୍ଦସ୍ସ ସଂୟୋଗାୱିସୟତ୍ତା ଦେଚ୍ଚୋତି ‘ସରାନମାଦିସ୍ସା’ତି ୱିସୟୋ, ଉଳୁମ୍ପସଦ୍ଦସ୍ସ ସଂୟୋଗୱିସୟତ୍ତା ଓଳୁମ୍ପିକୋତି ଏତସ୍ସ ୱିସୟୋତି ତତ୍ଥ ରାଘୱୋ ୱେନତେୟ୍ୟୋ ମେନିକୋ ଦେଚ୍ଚୋ ଦୋସଗ୍ଗାନ୍ତି ରୂପାନି । ଇଧ ତୁ ଓଳୁମ୍ପିକୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋତି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ତେନେୱ ଚ ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚିକା ଏତ୍ଥ, ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚିକା ତତ୍ଥ ଉପନେତବ୍ବାତି ।

୧୨୭. କୋସ

କୋସଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତସ୍ସ ଜତ୍ତଞ୍ଚ ନିପାତନା, ଅଜ୍ଜୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ୍ହ ‘‘ଉୱଣ୍ଣସ୍ସା ୱୱ ସରେ’’ତି (୪-୧୨୯) ।

୧୩୫. ଜୋୱୁ

ୟକାରସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଜେୟ୍ୟୋ ।

୧୩୭. କଣ

ଅତିସୟେନ ଅପ୍ପୋ, ଅତିସୟେନ ୟୁୱାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୧୩୯. ଡେସ

ସତିସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତେ ସତିସଦ୍ଦୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ସତ୍ୟନ୍ତେପି ୱିସେସନତ୍ତେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତେସତ୍ୟନ୍ତୋ କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ‘‘ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ସଚ୍ଚୁତୀସାସେ’’ଚ୍ଚାଦିନା (୪-୫୦) ସତ୍ୟନ୍ତାଦୀହି ଡୋ ୱିହିତୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଡେତିନିମିତ୍ତେନୋପାଦିନ୍ନେ ତଦୁପାଦାନସାମତ୍ଥିୟାସତ୍ୟନ୍ତୋୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଡେତି ନିମିତ୍ତୋପାଦାନା’ତିଆଦି ।

୧୪୨. ଅଧା

ଧାତୁତୋ ଅଞ୍ଞୋ ସଦ୍ଦୋ ଅଧାତୁ ତସ୍ସ । ପଞ୍ଚିକାୟମ୍ପନ ପକତିପି ସଦ୍ଦୋୟେୱାତି ଧାତୁତୋଇଚ୍ଚାଦିନା ଅଧାତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତସ୍ସାତି ଅଧାତୁପ୍ପକତିୟା, ଅଧାତୁସଦ୍ଦସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନଚାତି କକାରେନ ଚ, ତସ୍ମାତି ତେନ କାରଣେନ । ପୁବ୍ବଗ୍ଗହଣମନ୍ତରେନାତିପାଣିନିନା ଇକାରାଦେସୱିଧାୟକେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତେକକାରତୋ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଇକାରାଦେସୱିଧାନତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ତଂ ପୁବ୍ବସ୍ସାତିୱଚନଂ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେତିଆଦିନା କଥୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ରସ୍ସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅସ୍ସାତି ଜାତିନିଦ୍ଦେସେ ତୁ ଆକାରସ୍ସଚିକାରୋ ଭୱତ୍ୟେୱ, ସିୟା ଏତନ୍ତି ବହୁପରିବ୍ବାଜକାତି ଏତଂ ରୂପଂ ହୋତି । ସ୍ୟାଦ୍ୟତ୍ର ବ୍ୟୱହିତୋ… କକାରତୋ ପୁବ୍ବେ ସ୍ୟାଦି, ନ ସ୍ୟାଦି କକାରା ପରୋତି ।

ନନୁ ଚ ଅସ୍ୟାଦିତୋତି ଏତ୍ଥ ପସଜ୍ଜପ୍ପଟିସେଧୋ ନଞ କସ୍ମା ଗହିତୋ, ନ ପରିୟୁଦୋସୋତି ଆସଙ୍କିୟ ପରିୟୁଦାସେସ୍ମିଂ ଗହିତେ ସତି ଦୋସଂ ୱତ୍ତୁମାରଭତେ ‘ପରିୟୁଦାସେ’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ସ୍ୟାଦିତୋତି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତୋ ପରିବ୍ବାଜକସଦ୍ଦତୋ । ପରିବ୍ବାଜକସଦ୍ଦୋହି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତୋ ୱାକ୍ୟେ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତତ୍ତା, ତେନେୱ ୱକ୍ଖତି- ‘ପରିବ୍ବାଜକସଦ୍ଦତୋ ଏତ୍ଥ ସ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତୀ’ତି । ଅସ୍ୟାଦିସ୍ମା ପରୋତି କତ୍ୱା ବହୁପରିବ୍ବାଜକସଦ୍ଦତୋ ନ ସ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତୋଚାତି ବହୁପରିବ୍ବାଜକସଦ୍ଦତୋ ଚ । ପସଜ୍ଜପ୍ପଟିସେଧେନ ନଞସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେପି ସିୟାୱ ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ଅୱିଜ୍ଜମାନୋସ୍ୟାଦି’ଚ୍ଚାଦି ।

ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକାୟଂ ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନିୟଂ

ଚତୁତ୍ଥକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚମକଣ୍ଡ

୧. ତିଜ

ଖମାୱୀମଂସାସୂତି ପକତିୱିସେସନମେୱ କଥମିଚ୍ଛିତନ୍ତି ଆହ- ‘ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସି’ଚ୍ଚାଦି, ପଦାନମଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପୁରିସାଧୀନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ, ପକତି ୱିସେସନନ୍ତି ତିଜମାହ ସଦ୍ଦାନଂ ୱିସେସନଂ, କିମ୍ପନ ପକତିୱିସେସନେ ଫଲ ମିଚ୍ଚାହ- ‘ପକତିୱିସେସନୋପାଦାନ’ମିଚ୍ଚାଦି । ୟଜ୍ଜତ୍ର ‘ଖମାୱୀମଂସାସୂ’ତି ପକତିୱିସେସନଂ, କସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚରତି ଖସା ୱିଧୀୟନ୍ତିଚ୍ଚାହ- ‘ଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସା ନିଦ୍ଦେସା’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସାତି ନିସାନାଦିଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ । ‘‘ସୁତାନୁମିତେସୁ ସୁତସମ୍ବନ୍ଧୋୱ ବଲୱା’’ତି ପରିଭାସମୁପଲକ୍ଖେତି ‘ସୁତାନୁମିତାନ’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ତେନେୱାତି କିରିୟାରୂପାସୁ ଖମାୱୀମଂସୁ ଖସାନଂ ୱୀଧାନେନେୱ, ସକତ୍ଥେ ୱିଧାନେନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିତିକ୍ଖକିରିୟତ୍ତାତି ଇମିନା ପରେସଂ ୱିୟ ଖାଦ୍ୟନ୍ତାନଂ ଧାତୁସଞ୍ଞାୱିଧାନ ମନତ୍ଥକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ତିତିକ୍ଖା ଖମା, ତିତିକ୍ଖତି ଖମତି, ୱୀମଂସା ଉପପରିକ୍ଖା, ୱୀମଂସତି ଉପପରିକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତେ ତିଜଇତି ନିଦ୍ଦେସା ଭୂୱାଦିକସ୍ସ ଗହଣଂ । ନିଚ୍ଚଣ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ଚୁରାଦିକସ୍ସ ହି ତାଦିସେ ପୟୋଜନେ ସତି ବହୁଲଂ ୱିଧୀୟମାନେପି ନିଚ୍ଚତ୍ତମତ୍ତନୋ ନାତିୱତ୍ତତି । ଅଥୱା ଚୁରାଦିମାନେନାବ୍ୟଭିଚାରିନା ସାହଚରିୟା ତିଜୋପି ଚୁରାଦିକୋୱ, ତଂ ୟଥା ‘ଗାୱସ୍ସ ଦୁତିୟେନାତ୍ଥୋ’ତି । ୱୁତ୍ତେଗୋୟେୱୋପାଦୀୟତେ, ନାସ୍ସୋ, ନ ଗଦ୍ରଭୋ । କଦାଚି ପନ ଅସ୍ସାଦିନୋପି ଦୁତିୟସ୍ସ ଗହଣଂ ସିୟା ଅତ୍ଥପ୍ପକରଣା ଦିପ୍ପଭାୱତୋ ।

ନନୁ ଚ ୱୀମଂସାୟଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟୱିଧାନ ମନୁପପନ୍ନମିତରେତରନିସ୍ସୟଦୋସ ଦୁଟ୍ଠତ୍ତା, ତଥାହି ସିଦ୍ଧେ ୱୀମଂସାସଦ୍ଦେ ସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ, ସତି ଚ ତସ୍ମିଂ ୱୀମଂସାତି ରୂପଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇତରେତରନିସ୍ସୟୋ, ଇତରେତର ନିସ୍ସୟାନି ଚ କାରିୟାନୀ ନୋପକପ୍ପନ୍ତୀତି ତେନାହ- ‘ଅନୁୱାଦରୂପାନ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଅନାଦିକାଲସଂସିଦ୍ଧସଦ୍ଦାନୁୱାତୋ ନତ୍ଥି ଇତରେତରନିସ୍ସୟୋ ଦୋସୋତି ଭାୱୋ । ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରଣିପ୍ପଚ୍ଚୟାଭାୱେ ତେଜତେତି ରୂପଂ ।

୨. କିତା

ପୁବ୍ବେୱିୟ ପକତିୱିସେସନାଦୀତ୍ୟନେନ ‘‘ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପୁରିସାୟତ୍ତତ୍ତା ‘ତିକିଚ୍ଛାସଂସୟେସୂ’ତି ପକତିୱିସେସନନ୍ତି ଆହ- ‘ତିକିଚ୍ଛାୟ’ମିଚ୍ଚାଦି’ତ୍ୟାଦିକଂ ସବ୍ବଂ ୟଥାୟୋଗମେତ୍ଥାପି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତ୍ୟତିଦିସତି । ୱିସ୍ସତ୍ଥୋତି ୱିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ କିମିତ୍ଥଂ ଛପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସେୱ ଦ୍ୱିଧୋଦାହରଣନ୍ତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ- ‘ଅତ୍ଥଭେଦା ଦ୍ୱିଧୋଦାହରଣ’ନ୍ତି । ନିକେତୋ ନିୱାସୋ, ସଙ୍କେତୋ ଲକ୍ଖଣଂ ।

୩. ନିନ୍ଦା

ନିନ୍ଦ=ଗରହାୟଂ ତତୋ ‘‘ଇତ୍ଥିୟମଣତ୍ତିକୟକ୍ୟା ଚେ’’ତି (୫-୪୯) ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେ ତତୋ ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା’’ତି (୩-୨୬) ଆପ୍ପଚ୍ଚୟେ ରୂପଂ । ବନ୍ଧତୀତି ବଧକୋ ।

୪. ତୁଂସ୍ମା

ତୁଂସ୍ମାତୀହ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣମାଚିକ୍ଖତି ‘ତୁଂତାୟେ’ଚ୍ଚାଦିନା । ତତୋ ଚେତି ୟତୋ ତୁଂସ୍ମାତି ପଚ୍ଚୟସ୍ସେୱ ଗହଣଂ ୟତୋ ଚ ୱିସେସନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ତଦାଦିଗ୍ଗହଣଂ ୱିଞ୍ଞାୟତେ… ‘‘ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ୟସ୍ମା ସୋ ୱିହିତୋ ତଦାଦିନୋ ଗହଣ’’ନ୍ତି ଞାୟତୋ । ୱିସେସନତ୍ତେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତତ୍ତା ତଦନ୍ତଗ୍ଗହଣଂ… ‘‘ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୧-୧୩) ୱଚନାଭି ମନସି ନିଧାୟାହ- ‘ୟତୋ କିରିୟତ୍ଥା’ଇଚ୍ଚାଦି । ସୋ କିରିୟତ୍ଥୋ ଆଦି ୟସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ସୋ ତଦାଦି ସୋ ପଚ୍ଚୟୋନ୍ତେ ତସ୍ସ (ସୋ ତଦନ୍ତୋ) । ତଦାଦିତଦନ୍ତସମୁଦାୟୱିସେସସ୍ସ ଗହଣଂ, (ନତୁ) ତଦନ୍ତମତ୍ତସ୍ସେ ତ୍ୟତ୍ଥୋ। ନନୁ ଚ ତୁଂସ୍ମାଇତି ୱିସେସନତ୍ତେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତେ ଭୱତୁ ‘‘ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସେ’’ତି ତଦନ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ତୁ କଥଂ ତଦାଦିନୋ ଗହଣଂ ୱଚନାଭାୱତୋଚ୍ଚାହ- ‘ତଦୱିନାଭାୱିତ୍ତା’ତି । ୟତୋ ୱିହିତୋ ତେନ ୱିନା ନ ଭୱତି ସୀଲେନେତି ତଦୱିନାଭାୱୀ ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତସ୍ମା । ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞାୟତେ-ତ୍ଥୋ, ୟମାଖ୍ୟାୟତେ ‘ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ ୟସ୍ମା ସୋ ୱିହିତୋ ତଦାଦିନୋ ଗହଣ’ନ୍ତି । ଭୱତ୍ୱେୱଂ ତଦାଦିନୋ ତଦନ୍ତସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ, ତତୋ କିପ୍ଫଲଂତ୍ୟାହ- ‘ତେନେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ସପାଦିତୋତି ପାଦିସହିତତୋ । ଖ ଛ ସୁପ୍ପତ୍ତାଭାୱାତି ଖ ଛ ସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱା । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସେୱ ତୁଂପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସ ପକତିଭାୱେନ ଗହଣା ସପାଦିତୋ ଖ ଛ ସାନମନୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିପୁବ୍ବା ‘ଜି-ଜୟେ’ଇଚ୍ଚସ୍ମା ତୁଂପଚ୍ଚୟନ୍ତା ‘ୱିଜେତୁମିଚ୍ଛତୀ’ତି ଅତ୍ଥେ ‘‘ତୁଂସ୍ମା’’ଇଚ୍ଚାଦିନା(ସୋ), ତୁଂସ୍ସଚ ଲୋପୋ, ନେମିତ୍ତିକେ ଏକାରେ ନିୱତ୍ତେ ‘ଜିସ ଜିସ ଇତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଅନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପୋ ‘‘ଜିହରାନଂ ଗୀ’’ତି (୫-୧୦୨) ଗୀ । ଜିଗୀସପ୍ପକତିତୋ ‘‘ଭୂତେ ଈଊଂ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା (୬-୪) ଈ । ତସ୍ମିଂ ଅଞ । ‘‘ଆ ଈ ଊ ମ୍ହା ସ୍ସା ସ୍ସମ୍ହାନଂ ୱା’’ତି (୬-୩୩) ଈସ୍ସ ରସ୍ସେ ବ୍ୟଜିଗୀସି । ୟଦି ତୁ ସପାଦିତୋ ସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ସିୟା, ତଦା ବ୍ୟଜିଗୀସୀତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ କରୀୟମାନଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସ ପଠମସ୍ସେକସ୍ସରସ୍ସ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ଭୱତୀତି ‘‘ଖ ଛ ସାନ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା (୫-୬୯) ୱିଜିୟ ଇତି ସମୁଦାୟେ ଆଦିଭୂତସ୍ସ ୱିସଦ୍ଦସ୍ସ ସିୟା ଈମ୍ହି ଚ ୱିହିତେ ସପାଦିନୋ ପକତିଭାୱୋତି ୱିସଦ୍ଦ ପୁବ୍ବେ ଅଞାଗମୋ ସିୟା, ତତୋ ଚ ଅୱିୱିଜିସୀତି ଅନିଟ୍ଠମ୍ପସଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।

ତୁଂସ୍ମା ଇଚ୍ଛାୟନ୍ତି ଚ ପକତିପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ଥାନମୁପଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତେନ ସଭାୱ ଲିଙ୍ଗେନ ଖ ଛ ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ତଦନ୍ତୋ ଚ ଅନୁମିତୋ ନ ପନ ତୁଂ, ତୁମିହ ସୁତୋତି ଆହ- ‘ନ ତଦନ୍ତୋ, ନାପି ଛ ଛସା’ତି । ଜିଘଚ୍ଛାଇଚ୍ଚତ୍ର ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଘସ୍ସ ‘‘ଚତୁତ୍ଥ ଦୁତିୟାନଂ ତତିୟପଠମା’’ତି (୫-୭୮) ଗୋ । ତସ୍ସ ‘‘କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା’’ତି (୫-୭୯) ଜୋ । ପାଣିନିନାପୀହ ସପ୍ପଚ୍ଚୟ ୱିଧାୟକେ ସୁତ୍ତେ ୱାକ୍ୟମ୍ପି ୟଥା ସିୟାତି ୱାୱଚନଂ କତଂ, ତଦୟୁତ୍ତନ୍ତି ନିରାକତ୍ତୁମାହ- ‘ୱାକ୍ୟମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦି । ପକତ୍ୟାଦିତ୍ୟତ୍ର ଆଦି ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ପକତି ୱିସେସୋ ତୁମନ୍ତୋ, ଇଚ୍ଛତ୍ଥୋ-ତ୍ଥୱିସେସୋ। ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ‘‘ତୁଂସ୍ମା ଲୋପୋ ଚିଚ୍ଛାୟଂ ତେ’’ଇତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ । ନିୟୋଗତୋତି ନିୟମେନ । ଆସଙ୍କାୟମୁପସଙ୍ଖ୍ୟାନ’’ନ୍ତି (୩-୧-୭) ୱାକ୍ୟକାରେନ ୱୁତ୍ତଂ ନିରାକତ୍ତୁମାହ- ‘ଆସଙ୍କାୟ’ମିଚ୍ଚାଦି ।

ଅଚେତନତ୍ତା କୂଲସ୍ସ ଇଚ୍ଛାୟାସମ୍ଭୱୋତି ‘କୂଲପ୍ପତିତୁମିଚ୍ଛତୀ’ତି ୱାକ୍ୟମେୱେଚ୍ଛାପକାସନମସିଦ୍ଧଂ, ତେନାସିଦ୍ଧେନ ୱାକ୍ୟେନାସିଦ୍ଧାନଂ ଖ ଛ ସାନଂ ସାଧନଂ ଅସିଦ୍ଧେନାସିଦ୍ଧସାଧନଂ । ଇଚ୍ଛାୱଚନିଚ୍ଛାତି ଇଚ୍ଛାୟ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛା । ଇଚ୍ଛାୟପୱତ୍ତିତୋ ଉପଲଦ୍ଧୀତି ଇଚ୍ଛାୟ ଉପଲଦ୍ଧି ଉପାଲମ୍ବୋ ପରିଜାନନଂ ପୱତ୍ତିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତନାୱତିଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ମା ଚେତନାୱତି ପୱତ୍ତିତୋ ଉପଲଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦପଦେସେ ନାଚେତନେପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ୟୋପେସା’ତିଆଦିମାହ । ଦେୱଦତ୍ତେ ରଜ୍ଜୁ ଖୀଲାଦିପାଣିନା ଉୟ୍ୟୋଗୋ, କୂଲେ ମତ୍ତିକାୱିକୀରଣାଦି । ରଜ୍ଜୁ ଗୁଣୋ । ଖୀଲୋ [କୀଲ (ପଞ୍ଚିକା)] ସଂକ୍ୱାଦି ।

ପୁଲୋ ତିଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଘାତୋ । ସା ସୁନଖୋ ମିମରିସତୀତି ମର=ପାଣଚାଗେ’ଇଚ୍ଛାୟଂ ତୁମନ୍ତା ସୋ । ‘‘ଞି ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସେ’’ତି (୫-୧୭୦) ଞି । ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବତୋ-ଞ୍ଞସ୍ସ ଲୋପୋ ‘‘ଖ ଛ ସେସ୍ୱୀ’’ତି (୫-୭୬) ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସାସ୍ସ ଇମିମରିସତି । ତଥା ପିପତିସତୀତି ‘ପତପଥ=ଗମେନ’ ଇଚ୍ଚସ୍ସ । ସା ମିମରିସତୀତି ସତିପି ସଚେତନତ୍ତେ ୱିସତ୍ତଜୀୱିତସ୍ସ ସୁନଖସ୍ସ ମରଣିଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତୀତି ପଟିପାଦିତଂ । ‘‘ଇଚ୍ଛାସନ୍ତା ପଟିସେଧୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି (୩-୧-୭) ପାଣିନୀୟୱାତ୍ତିକକାରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତନ୍ନିରାକତ୍ତୁମାହ- ‘ବୁଭୁକ୍ଖିତୁ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଜାତିପଦତ୍ଥନିସ୍ସୟେନ ନିୱୁତ୍ତିମ୍ପଟିପାଦୟମାହ- ‘ଜାତିପଦତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି । ଇତରୋ ଇଚ୍ଛତ୍ଥୋ ।

୫. ଈୟୋ

କରୀୟତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟତୀତି କମ୍ମଂ । ତଞ୍ଚ ନାମ ଜାତି ଗୁଣକିରିୟାଦବ୍ବ ସମ୍ବନ୍ଧତୋ ପଞ୍ଚଧା ଭୱତି । ତତ୍ଥ ନାମକମ୍ମଂ’ ଡିତ୍ଥୋ ଡୱିତ୍ଥୋତି ନାମେନ ପିଣ୍ଡସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧା । ଜାତିକମ୍ମଂ ଗୋଅସ୍ସୋତି ଗୋତ୍ତାଦିଜାତିୟା ପିଣ୍ଡସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧା । ଗୁଣକମ୍ମଂ ସୁକ୍କୋନୀଲୋତି ସୁକ୍କାଦିନା ଗୁଣେନ ଦବ୍ବସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧା । କିରିୟାକମ୍ମଂ ପାଚକୋ ପାୟକୋତି ପାଚକାଦିକିରିୟାୟ ଦବ୍ବସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧା । ଦବ୍ବକମ୍ମଂ ଦଣ୍ଡୀୱିସାଣୀତି ଦଣ୍ଡାଦିନା ଦବ୍ବେନ ପିଣ୍ଡସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧା । ଏୱଂ କମ୍ମସ୍ସ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରସମ୍ଭୱେପିଚ୍ଛାୟମତ୍ଥେ ଈୟସ୍ସ ୱିଧାନତୋ ଇଚ୍ଛାସମ୍ବନ୍ଧିୟେୱ କମ୍ମଂ ଗୟ୍ହତୀତି କିରିୟାକମ୍ମମେୱାତ୍ର ଗୟ୍ହତେ ଅମୁକମେୱତ୍ଥମୁପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି । ଅୟଞ୍ଚ ନିପାତ ସମୁଦାୟୋ ୱିସେସାଭିଧାନନିମିତ୍ତାସ୍ୟୁପଗମେ ୱତ୍ତତେ ।

ତଥାପୀତିଲୋକୱୁତ୍ତିରୟଂୱିସେସାଭିଧାନାରମ୍ଭେ । ତଂସମ୍ବନ୍ଧିୟେୱାତି ଇଚ୍ଛାସମ୍ବନ୍ଧିଏୱ । ଅତ୍ତନୋପୁତ୍ତମିଚ୍ଛତୀତ୍ୟାଦିୱଚନିଚ୍ଛାୟମତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧିନିପୁତ୍ତାଦୋ ଅତ୍ତନୋତ୍ୟନୁୱତ୍ତିୟସୁତ୍ତନ୍ତରେନପଚ୍ଚୟୋୱିଧୀୟତେପାଣିନିନା, ଏତ୍ଥ ତ୍ୱ(ତ୍ତ)ଗ୍ଗହଣମନ୍ତରେନାତ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧିନ୍ୟେୱ ପୁତ୍ତାଦୋ କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତେ ୱିସେସୱଚନାଭାୱେ ହି ପରସମ୍ବନ୍ଧିନ୍ୟପି ପପ୍ପୋତୀତୀମଂଚୋଦ୍ୟମୁବ୍ଭାୱୟ ମାହ- ‘ଅତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧିନି’ଚ୍ଚାଦି । ଈୟସ୍ସ ପରସମ୍ବନ୍ଧିନ୍ୟପି ପସଙ୍ଗୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୁତୋଚାହ-ଈୟସ୍ସାଇତିଧାନା’ତି । ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣସ୍ସାୱଚନେ ଈୟସ୍ସାନଭିଧାନାତି ଭାୱୋ ।

ଅପ୍ପତ୍ତିୟାତି କରଣେ ହେତୁମ୍ହି ୱା ତତିୟା । ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛତୀତେତ୍ଥାପି । ନ ଇଟ୍ଠୋତି ଈୟପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ନାଭିମତୋ । ନେୱେତ୍ଥ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱଦତୋ-ଧିପ୍ପାୟାମାହ ‘ସାପେକ୍ଖତ୍ତ ୟେୱେତି ଭାୱୋ’ତି । ୟଦି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛତୀତି ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛାୟଂ ସାପେକ୍ଖେତ୍ତେପି ସିୟା, ତଦାୟମନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ୟଦିଚେତ୍ଥ’ଇଚ୍ଚାଦି ।

ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗସ୍ସ ସରୂପମାହ- ‘ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତୀୟତୀତି ସିୟା’ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ଈୟେନେୱ ଅତ୍ତତ୍ଥସ୍ସାଭିହିତତ୍ତା ଅତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସାପ୍ପୟୋଗୋତି ଚେତମ୍ପି ନ ସଙ୍ଗତନ୍ତି ପଟିପାଦୟମାହ ‘ନ ଚ ସକ୍କା’ତିଆଦି । କସ୍ମାଦେୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଆହ- ‘ପକତି’ଚ୍ଚାଦି । ଅପୂପାଦିକାୟ ପକତିୟା ସମାନତ୍ଥସ୍ସେୱ ୱିସେସନସ୍ସ ୱୁତ୍ତିପଦେ ଅନ୍ତୋଭାୱ ଦସ୍ସନାତି ଅତ୍ଥୋ । କ୍ୱପନେୱଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତ୍ୟାହ- ‘ତଂୟଥେ’ଚ୍ଚାଦି । ‘‘ତମସ୍ସ ସିପ୍ପଂ ସୀଲଂ ପଣ୍ୟଂ ପହରଣଂ ପୟୋଜନଂ’’ତି (୪-୨୭) ଣିକେ ଆପୂପିକୋ । ନତୁ ଭିନ୍ନତ୍ଥସ୍ସାତି ବ୍ୟତିରେକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତେନ ସାଧେତୁମାହ- ‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସି’ଚ୍ଚାଦି । କାରଣମାହ- ‘ସାମ୍ୟନ୍ତରେ’ଚ୍ଚାଦି । ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଧୁରୁନୋ କୁଲନ୍ତି ସାମ୍ୟନ୍ତରବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦାୟ ଦେୱଦତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସୋ ପାଦାନତୋ ଗୁରୁକୁଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତିପଦେନ ଦେୱଦତ୍ତତ୍ଥସ୍ସାନ୍ତୋ ଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେତ୍ଥୋପି ସମାନନ୍ତୂପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ତଥେହାପି’ଚ୍ଚାଦି । ଅଥାତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛତୀତ୍ୟେତସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ପଦସ୍ସାନ୍ୱାଖ୍ୟାନତୋ ଅତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସାପ୍ଫୟୋଗୋ କିନ୍ନ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ନଚାପି’ଚ୍ଚାଦି ।

ପଦସ୍ସାତି ପୁତ୍ତୀୟାଦିନୋ ପଦସ୍ସ । ନଚାପି ଅପ୍ପୟୋଗୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାରଣମାହ- ‘ଈୟନ୍ତସ୍ସା’ତିଆଦି । ଈୟନ୍ତୋ ପୁତ୍ତୀୟାଦି, ନିୟୋଗତୋ ନ ପପ୍ପୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତବ୍ବାଚୀସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗନ୍ତି ଅଞ୍ଞୱାଚୀସଦ୍ଦୟୋଗଂ । ସୁତଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅସୁତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତସୁତଗ୍ଗହଣଂ । ଅତ୍ଥପ୍ପକରଣାଦ୍ୟୁପଲକ୍ଖଣନ୍ତ୍ୟନେନ ଅତ୍ଥତୋ ପକରଣାଦିତୋପି ପୁତ୍ତସ୍ସତ୍ତ ନିୟତା ଗମ୍ୟତେ, ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ତୁ ଗହଣମୁପଲକ୍ଖଣତ୍ଥନ୍ତି ୱଦତି ।

ନନୁ ଚ ସୁତ୍ତେ କମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କମ୍ମସମୁଦାୟତୋପୀୟୋ ସିୟା ତ୍ୟାସଙ୍କିୟେୱ (ମଭା)ୱଂ ସାଧୟମାହ- ‘କମ୍ମା’ତିଆଦି । ୱତ୍ତୁଂ ଇଟ୍ଠା ଏକସଖ୍ୟା ୟସ୍ସ କମ୍ମସାମଞ୍ଞସ୍ସ ତଂ ତଥାୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠେକ ସଙ୍ଖ୍ୟସ୍ସ ଗହଣମାହ- ‘କମ୍ମସମୁଦାୟତୋ’ତି । କିମ୍ପନାୱୟୱତୋ ନ ସିୟା’ ମହନ୍ତମ୍ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛତୀ’ଚ୍ଚତ୍ର ପୁତ୍ତମିଚ୍ଚତୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ ‘ଅୱୟୱତୋପି ସାପେକ୍ଖତ୍ତାୟେୱା’ତି । ନ ଭତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଞ୍ଚରହି ଇଦମ୍ପି ନ ସିଜ୍ଝତୀତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ଆହ ‘ଚରହି’ଚ୍ଚାଦି । ମହା ଚାୟଂ ପୁତ୍ତୋଚେତି ମହାପୁତ୍ତମିଚ୍ଛତୀତି ୟଦେୱଂ କରୀୟତି ତଦାୟମ୍ପୟୋଗୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ଭୱିତବ୍ବମେୱେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୬. ଉପମା

ଉପମୀୟତେ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ସାଧୀୟତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । କୀଦିସନ୍ତମୁପମାନମିଚ୍ଚାହ- ‘ପସିଦ୍ଧସାଧମ୍ୟା’ଇଚ୍ଚାଦି । ପସିଦ୍ଧୋ ଗୱାଦି, ତସ୍ସ ସାଧମ୍ୟା ସମାନ ରୂପତାୟ ୟମ୍ପସିଦ୍ଧସ୍ସ ଗୱୟାଦିନୋ ସାଧିୟସ୍ସ ସାଧନଂ ତମୁପମାନନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସମାନୋ ଧମ୍ମୋ-ସ୍ସେତି ସଧମ୍ମୋ, ଗୱାଦିୟେୱ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସାଧମ୍ୟଂ । ସାଧ୍ୟତେ ଉପମୀୟତେ-ନେନେତି ସାଧନମୁପମାନଂ ଗୱାଦି । ସାଧୁତେ ଉପମୀୟତେତି ସାଧିୟୋ, ଗୱୟାଦି । ତସ୍ସ ସାଧନଂ ସାଧିୟସାଧନଂ ।

ପୁତ୍ତମିୱାଚରତୀତି ଏତ୍ଥ ‘ଆୱସଥମାୱସତି’ଚ୍ଚାଦୋ ୱିୟ ଆଧାରତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ପୁତ୍ତେ ୱିୟ ମାଣୱକେ ମଧୁରନ୍ନପାନଦାନାଦିକମାଚରଣଂ କରୋତିଚ୍ଚେୱମତ୍ଥସମ୍ଭୱେନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଭାୱୋତ୍ୟୱଗମୟିତୁମାହ- ‘ପୁତ୍ତେ’ଇଚ୍ଚାଦି । ପସିଦ୍ଧେନ ସାଧନଭାୱେନୁପମାନଭୂତେ ପୁତ୍ତେ ଆଚରଣମ୍ପି ପସିଦ୍ଧନ୍ତି ଆହ- ‘ତମ୍ପସିଦ୍ଧ’ନ୍ତି । ତଦାଚରଣେନ ତେନ ଆଚରଣେନ ପୁତ୍ତମାଣୱକୱିସୟମାଚରଣଂ ୱା ପୁତ୍ତମାଣୱକ ସଦ୍ଦେନୁପଚାରତୋ ଗହେତ୍ୱା ୱିସୟୀୱସେନ ୱିସୟଭାୱୱୋହାରୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ପନେତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘ପୁତ୍ତମିୱ ପୁତ୍ତୱିସୟ ମାଣୱକମିୱ ଆଚରତି ମାଣୱକୱିସୟମାଚରଣଂ କରୋତୀ’ତି, ୱୁତ୍ତିୟନ୍ତୁ ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନନୁ ଚ ୟଜ୍ଜତ୍ରୋପମାନୋପମେୟ୍ୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତିୟଂ ଈୟେନେୱ ଜୋତିତୋତି ଇୱସଦ୍ଦୋ ନିୱତ୍ତତେ, ତଦୋପମାନୋପମେୟ୍ୟଭାୱୋ ପୁତ୍ତ ସଦ୍ଦେୱ ୱତ୍ତତେ, ତଂ କଥମୁପମେୟ୍ୟୱଚନସ୍ସ ମାଣୱକସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ପୟୋଗୋ ୟୁତ୍ତୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ- ‘ଉପମାନୱଚନତୋ’ଚ୍ଚାଦି ।

ତବ୍ବିସିଟ୍ଠାଚରଣେତି ତେନୋପମାନେନ ୱିସିଟ୍ଠେ ଆଚରଣେ । ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସାନିୱତ୍ତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘ଉପମାନ ୱିସିଟ୍ଠାଚରଣେ ଉପମାନୱଚନତୋ ଈୟସ୍ସ ୱିଧାନେ ନୋପମେୟ୍ୟୱଚନମନ୍ତରେନୋପମାନୱଚନସ୍ସ ପୱତ୍ତୀତି ଉପମାନୋପମେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସାନିୱତ୍ତୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ୟଦ୍ୟୁପମାନୋପମେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସ ଈୟେନେୱ ଜୋତିତତ୍ତା ତଦନ୍ତସ୍ସୁପମେୟ୍ୟେ ୱୁତ୍ତି ସିୟାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ପବ୍ବତାୟତୀତି ‘‘କତ୍ତୁତାୟୋ’’ତି (୫-୮) ଆୟୋ । ଉପମେୟ୍ୟସ୍ସାନିୱତ୍ତତ୍ତା ଉପମେୟ୍ୟ କତ୍ତୁସାମଞ୍ଞେ ତିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ।

୭. ଆଧା

ୟଥାନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ଉପମାନେ ଉପମେୟ୍ୟସ୍ସ ମାଣୱକସ୍ସ ପୟୋଗୋ ଉପପନ୍ନୋ, ତଥାତ୍ରାପି ‘ପାସାଦେ କୁଟିୟ’ନ୍ତି ଚୋପମେୟ୍ୟସ୍ସପୟୋଗୋତି ଅତିଦିସନ୍ତୋ ଆହ- ‘ହେଟ୍ଠାୱିୟେ’ଚ୍ଚାଦି । ଉପମାନେ ଉପମେୟ୍ୟସ୍ସାନନ୍ତୋଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ କିମତ୍ଥମିଦମୁଚ୍ଚତେ ୟୱତାୟୋ ପାସାଦେ ଇୱାଚରତି ସୋ ପାସାଦମିୱାଚରତୀତିପି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କାତି ନାତ୍ଥଭେଦୋ-ଞ୍ଞତ୍ର ୱଚନିଚ୍ଛାଭେଦାତି ପୁବ୍ବେନେୱେତ୍ଥାପି ଈୟୋ ସିଦ୍ଧୋ, ତତୋ ନାତ୍ଥୋ-ନେନ ୱଚନେନେ ଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି ।

୮. କତ୍ତୁ

ଏତ୍ଥ କତ୍ତୁତୋଇତି ୱଚନା କମ୍ମାତି ନିୱତ୍ତତେ, ଆୟଗ୍ଗହଣା ଈୟୋ । କଦା ପନ କତ୍ତୁୱିସେସୋ-ୱସୀୟତିଚ୍ଚାହ-‘ୟତ୍ଥ୍ୟାଦିସଦ୍ଦସମାନାଧିକରଣତ୍ତେ’ତିଆଦି । ପବ୍ବତାୟତି ହତ୍ଥିଚ୍ଚେୱମାଦିନା ହତ୍ଥ୍ୟାଦି ସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯. ଝତ୍ଥେ

କୋୟଂ ଚ୍ୟତ୍ଥୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ‘‘ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ କରାସଭୂୟୋଗେ ୱିକାରାଚୀ’’ତି (୪-୧୧୯) ଚୀସ୍ସ ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ କରାଦିୟୋଗେସତି ୱିଧାନା ‘ଅଭୂତତବ୍ଭାୱୋ କରାଦିୱିସିଟ୍ଠୋ’ତି ଆହ । ଅଭୂତ ତବ୍ଭାୱସ୍ସ କରାଦିୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା କରୋତ୍ୟତ୍ଥନିୱତ୍ତିୟାୱସ୍ସଂ ପାଣିନିୟା ୱିୟ ଭୁୱିଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ତବ୍ବମଞ୍ଞଥା କରୋତ୍ୟତ୍ଥେପି ସିୟାତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ନିୱତ୍ତିହେତୁମାହ- ‘ତେନେୱା’ତିଆଦି । ୟେନେୱ କରୋତ୍ୟାଦିୱିସିଟ୍ଠୋ ଅଭୂତତବ୍ଭାୱୋଚ୍ୟତ୍ଥୋ ତେନେୱ ହେତୁନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱତ୍ୟତ୍ଥେ-ନେନ କାରଣେନ ଲଦ୍ଧେ କରୋତ୍ୟତ୍ଥୋପ୍ୟନିଟ୍ଠୋ ଲବ୍ଭତିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ତନ୍ନିୱତ୍ତିମ୍ପଟିପାଦୟମାହ- ‘କରୋତ୍ୟତ୍ଥେ’ଚ୍ଚାଦି । ଅଧୱଲଂ ଧୱଲଂ କରୋତି ଧୱଲୀକରୋତିଚ୍ଚେୱ ଚୀପ୍ପଚ୍ଚୟେ କତ୍ତବ୍ବେ କମ୍ମେନେୱ କରୋତିସ୍ସାଭିସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣନ୍ତରମାହ- ‘ଇହ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତୁମ୍ହି ୟସ୍ମା ଇହ କତ୍ତୁତୋତି ୱତ୍ତତେ ତତୋଚେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅସତ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ପନ ଭୱତ୍ୟତ୍ଥେୟେୱାନ୍ତୋଭାୱା ନ ତନ୍ନିୱତ୍ତି ପଟିପାଦିତା । ତପ୍ପକରଣେତି ଧାତୁପ୍ପଚ୍ଚୟପ୍ପକରଣେ । ଦ୍ୱିବ୍ବଚନନ୍ତି ପଟଇଚ୍ଚସ୍ସ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ତତୋ ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା’’ତି (୪-୧୨୦) ରାପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ‘‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’’ତି (୪-୧୩୨) ଅନ୍ତସରାଦିସ୍ସ ଲୋପୋ । ଚ୍ୟନ୍ତା ପଚ୍ଚୟାଭାୱତ୍ଥଂ- ‘ଅଚୀତୋ’ତି ପଚ୍ଚୟୱିଧାନସୁତ୍ତେ ପଟିସେଧୋ ନ କତୋ, ତେନାହ-‘ଅଚୀତୋତି ପଟିସେଧାଭାୱା’ତି । ଚୀତି ଭୁସୋଇତି

ପଠମନ୍ତାଚୀ। ଣାଦିୱୁତ୍ତିତ୍ତା ‘‘ଏକତ୍ଥତାୟ’’ନ୍ତି (୨-୧୧୯) ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ । ଇହେଚେତି ‘ଚ୍ୟତ୍ଥେ’’ ଇତୀମସ୍ମିଂୟେୱ । ନ ଚ ୱୁଚ୍ଚତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୦. ସଦ୍ଦା

ନନୁ ଚ ଅସତି ସୁତ୍ତେ ଦୁତିୟାଗ୍ଗହଣେ ଦୁତିୟନ୍ତେହିଚ୍ଚାୟଂ ୱିସେସୋ କୁତୋ ଲବ୍ଭତେ ୟେନ ‘ସଦ୍ଦାଦୀହି ଦୁତିୟନ୍ତେହୀ’ତି ୱିୱରଣଂ କତନ୍ତି ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ପଚ୍ଚୟୱିଧିମ୍ହି ୟୁତ୍ତେପି ପଞ୍ଚମିୟା ନିଦ୍ଦେସେ ‘ସଦ୍ଦାଦୀନୀ’ତି ଦୁତିୟାୟୋପାଦାନସାମତ୍ଥିୟା ତଥା ୱିୱରଣଂ କତଂ ।

ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ତମଧୀତେ ତଂ ଜାନାତି କଣିକାଚା’’ଦୋ (୪-୧୪) ସବ୍ବତ୍ଥ । କିରିୟାୱାତ୍ୟୱଧାରଣେନ ୟଂ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ତମୁପଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ନ କାଲେ’ଚ୍ଚାଦି । ୟଦୀପି ଅଧୀତେଚ୍ଚାଦୀସୁ ୱତ୍ତମାନକାଲେନ କତ୍ତୁନା ଏକୱଚନେନ ଚ ନିଦ୍ଦେସୋ, ତଥାପି ତେସମପ୍ପଧାନତ୍ତା ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଭୂତାଦିକେ କାଲେ କମ୍ମାଦୋ ସାଧନେ ବହୁୱଚନେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା ଏୱେତି ଭାୱୋ ।

ନନୁ ଚ ‘‘ଧାତ୍ୱତ୍ଥେନାମସ୍ମୀ’’ତି (୫-୧୨) ଇପ୍ପଚ୍ଚୟେ ପତ୍ତେ-ୟମାରବ୍ଭତେ ଅସ୍ସପି ଧାତ୍ୱତ୍ଥେୟେୱ ୱିଧାନଂ, ତତୋ ଚ ସଦ୍ଦାଦୀହି ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ଇପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଦିସ୍ସତେ ଚ ଇପ୍ପଚ୍ଚୟପୟୋଗୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ‘ନାୟମିପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ବାଧକୋ’ତି ପଟିପାଦେତୁମାହ- ‘ଧୂୱଂ କରୋତି’ଚ୍ଚାଦି । ନାନାଭିନ୍ନଂ ୱାକ୍ୟଂ ନାନାୱାକ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ଭାୱେନ, ତେନ ଭିନ୍ନୱାକ୍ୟଭାୱେନାୟସ୍ସ ଇପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ସମୁଚ୍ଚୟତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଧାତ୍ୱତ୍ଥେନାମସ୍ମୀ’’ତ୍ୟେକଂ ୱାକ୍ୟଂ, ‘‘ସଦ୍ଦାଦୀନି କରୋତ୍ୟ’’ପରଂ । ଏତାନି ଦ୍ୱେ ଭିନ୍ନୱାକ୍ୟାନି- ‘ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ନାମସ୍ମା ଇପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱତି, ସଦ୍ଦାଦୀନି କରୋତିଚ୍ଚସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଆୟୋ ଭୱତୀ’ତି ପଚ୍ଚେକମାଖ୍ୟାତାପେକ୍ଖାୟ ୱାକ୍ୟପରିସମତ୍ତିୟା ଭିନ୍ନତା, ଅଭିନ୍ନେ ହି କିରିୟାପଦେକୱାକ୍ୟତା, ଭିନ୍ନେତୁ ନାନାୱାକ୍ୟତା, ନାନାୱାକ୍ୟେ ଚ ସତି ସମୁଚ୍ଚୟୋ । ନ ହି ସାମଞ୍ଞୱିସେସଭାୱେନ ୱିଧାନମେୱ ବାଧାହେତୁ, କିଞ୍ଚରହି ଏକୱାକ୍ୟତାପି, ତଂ ୟଥା-‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଦଧି ଦିୟ୍ୟତଂ, ତକ୍କଂ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞାୟେ’ତି । ନାନାୱାକ୍ୟେ ତୁ ସମୁଚ୍ଚୟୋ, ତଂ ୟଥା- ‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୋଜୀୟନ୍ତୁ, ମାଢରାୟ ୱତ୍ଥୟୁଗଲଂ ଦୀୟତୂ’ତି ମାଢରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱେନ ଭୋଜୀୟତେ ୱତ୍ଥୟୁଗଲଞ୍ଚ ଲଭତେ, ତେନୋଜୁକଂ ୱୁତ୍ତେନ ୱତ୍ଥୟୁଗଲଦାନେନ ସାମଞ୍ଞୱୁତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ନ ବାଧୀୟତେ, ତଥେହାପି ଉଜୁକଂ ୱିହିତେନାୟେନ ସାମଞ୍ଞୱିହିତୋ ଇପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ନ ବାଧୀୟତେ ଲକ୍ଖିୟାନୁରୋଧେନ ସତ୍ଥକାରସ୍ସ ୱାକ୍ୟ ଭେଦାଭେଦୋତି ନାନୱଟ୍ଠିତିଦୋସୋତି ମଞ୍ଞତେ । ତିମ୍ହି ଲେ ଚ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୟପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ନ ୱିହିତୋ ପାଣିନୀଆଦୀହି ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘ଜଲ ଦଲ- ଦିତ୍ତିୟଂ’ । ‘‘ମାନୋ’’ତି (୫-୬୫) ମାନୋ, ‘‘କତ୍ତରି ଲୋ’’ତି ‘‘ପରୋକ୍ଖାୟଂ ଚେ’’ତି (୫-୭୦) ଚଗ୍ଗହଣେନ ‘ଦଲ ଦଲ’ଇତିଦ୍ୱିତ୍ତଂ ‘‘ଲୋପୋନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ’’ (୫-୭୫) ‘‘ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ’’ତି (୧-୩୪) ଦସ୍ସଲସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱିଭାୱେ ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନା । ଜଲମାନାତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନତୋତି ଇମିନା କିରିୟାସମଭିହାରେ ୟପ୍ପଚ୍ଚୟାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଇମିନା ଚ ସକ୍କତେ ୱିୟ ଭୁସାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେପି କିରିୟାସମଭିହାରୋ କିରିୟାପରିୱତ୍ତନଂ, ତଞ୍ଚ ୟଦା କିରିୟମଞ୍ଞେନ କତ୍ତବ୍ବମଞ୍ଞୋ କରୋତି, ତେନ କତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚେତରୋ, ତଦା ଭୱତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ‘‘ସାମଞ୍ଞୱିହିତା ୱିଧୟୋ ପୟୋଗମନୁସରନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ‘ଦଲ-ଦିତ୍ତିୟ’ନ୍ତି ଇମସ୍ମା ‘‘ମାନୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱିହିତୋ ମାନପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଭୁସତ୍ଥେ ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ଚ ଭୱିସ୍ସତି । ଦଦ୍ଦଲ୍ଲ ମାନାତି ଏତ୍ଥ ଭୁସଂ ଜଲମାନା, ପୁନପ୍ପୁନ ଜଲମାନାତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୧. ନମୋ

ନମୋ କରୋତି ନମୋସଦ୍ଦମୁଚ୍ଚାରେତି, ସଦ୍ଦଂ କରୋତି ସଦ୍ଦମୁଚ୍ଚାରେତୀତିଚ୍ଚେୱମତ୍ଥୋ (ନ) ଗହେତବ୍ବେ ଅନିସ୍ସୟନତୋ ଅନଭିଧାନତୋ ୱା ।

୧୨. ଧାତ୍ୱା

ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋତି ଅନିପ୍ଫନ୍ନୋ ଅସିଦ୍ଧାୱତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । କାରକସାଧିୟୋତି ୟଥାଲାଭଂ କାରକେହି ସାଧିୟୋ । ଅସତ୍ୱଭୂତୋତି ଅଦବ୍ବଭୂତୋ । ଅୟନ୍ତୁ କିରିୟାରୂପୋ ପଦତ୍ଥୋ ପଚତ୍ୟାଦୀନଂ ୱିକ୍ଲେଦନାଦିପଧାନକିରିୟାରୂପୋ ଚ ତଦୱୟୱରୂପା ପୁବ୍ବପରୀଭୂତଉଦ୍ଧନାରୋ ପନାଦିକାଦୟୋ ତାଦତ୍ଥିୟା ଚ ପଚତ୍ୟାଦିୱଚନୀୟା । ତସ୍ମା ୟଥା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ଧାତୁତୋ ୱିଧୀୟମାନୋ ତ୍ୟାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ତଥାଭୂତମେୱ ୱଦତୀତି ଭେଦାଭାୱା ଅଭେଦସଙ୍ଖ୍ୟାୟେକୱଚନେନୋଚ୍ଚତେ, ‘ନ ବହୁୱଚନେନ, ତେନେତ୍ଥ ‘ଠୀୟତେ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ଠୀୟତେ ଦେୱଦତ୍ତେହୀ’ତି ଭୱତି । ନ ୟତୋକୁତୋଚୀତିଆଦିନା ୟତୋ ୟତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସତି, ତତୋ ତତ୍ଥ ନ ହୋତୀତି ଦୀପେତି । ୟତୋ ୟତ୍ଥ ୱିଧି, ସ ତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଭୱତୀତି ନାମେହି ୱଚନୀୟତ୍ଥତୋ-ତ୍ଥନ୍ତରଭୂତୋ ୟୋୟଂ ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ କମାଦୀନମତ୍ଥଭୂତୋ, ସୋ ସକତ୍ଥୋତି ସକତ୍ଥେୟେୱାୟମିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଚୁରାଦିଣିୱିୟାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତସ୍ସଚାତି ଏକାରସ୍ସ ଚ । ଅଥ ଅତିହତ୍ଥୟତିଚ୍ଚାଦୋ ପାଦିୱିସିଟ୍ଠେ ଏୱ ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ଇପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଧାନା ତଦତ୍ଥୱିହିତେନେୱ ଇପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ପାଦିୱିସିଟ୍ଠୋ ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ କିମତ୍ଥୋ ଇପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସ ପାଦିୟୋଗୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ପୟୋଜନମାଖ୍ୟାତୁମାହ- ‘ଅତିହତ୍ଥୟତି’ଚ୍ଚାଦି । ନ ସାମତ୍ଥିୟନ୍ତି ସମତ୍ଥତା ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩. ସଚ୍ଚା

ଅତ୍ଥମାଚିକ୍ଖତି, ୱେଦମାଚିକ୍ଖତୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସୁଖାପେତିଚ୍ଚାଦୋ ସୁଖଂ ୱେଦୟତିଚ୍ଚାଦିନା ୱିଗ୍ଗହୋ । ୱାପାଠାତି ୱିକପ୍ପେନ ପାଠତୋ ।

୧୫. ଚୁରା

ଅସତି ସୁତ୍ତେ ସକତ୍ଥେତି କଥଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ- ‘ଅତ୍ଥାନତି ଦେସା’ତି । ଅତ୍ଥା-ନତିଦେସାତି ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୁତ୍ତେ ଅନିଦ୍ଦେସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସା-ନତିଦେସମତ୍ତେନ ସକତ୍ଥୋୟେୱ ଣିନା ୱାଚ୍ଚୋତି କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତେଚ୍ଚାହ- ‘ସକତ୍ଥସ୍ସ ଚ ସୁତତ୍ତା’ତି । ଚୁର=ଥେୟ୍ୟେ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଥେୟ୍ୟାଦିକସ୍ସ ସକତ୍ଥସ୍ସ ସୁତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋଗୱିଭାଗତୋତି ‘ଣୀ’ତିୟୋଗୱିଭାଗତୋ, ରଜ୍ଜଂ କାରେତୀତି ଏତ୍ଥ ସାମ୍ୟମଚ୍ଚାଦିକଂ ସତ୍ତଙ୍ଗଂ ରଜ୍ଜଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ, ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେ ଣି ।

୧୬. ପୟୋ

ପୟୋଜକୋ ଚୋଦକୋ ବ୍ୟାପାରକୋତି ଅତ୍ଥୋ ନନୁ ଚ ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘କତ୍ତାରଂ ପୟୋଜୟତୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ କଥଂ ପୟୁଜ୍ଜମାନସ୍ସ କତ୍ତୁତ୍ତଂତି ଆହ- ‘ପୟୁଜ୍ଜମାନୋ’ଚ୍ଚାଦି । ନାୱସ୍ସଂ କିରିୟାପୱତ୍ତକତ୍ତେନେୱ ୟୋଗ୍ଗତାମତ୍ତେନପି କତ୍ତୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘କିରିୟାୟ ୟୋଗ୍ଗୋ’ତିଆଦି । ପାସାଣମ୍ବଲେନୁଟ୍ଠାପେତି’ଚ୍ଚାଦୀସୁ ହି ୟୋଗ୍ୟତାୟପି କତ୍ତୁତ୍ତାୱସାୟୋସିୟା, କୋପନାୟଂ ପୟୋଜକବ୍ୟପାରୋତି ଆହ- ‘ପେସନେ’ଚ୍ଚାଦି । ଦାସାଦିନୋ ହୀନସ୍ସ କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେ ନିୟୋଜନଂ ପେସନଂ । ଗୁରୁଆଦିନୋ ସକ୍କାରପୁବ୍ବଂ ବ୍ୟାପାରଣମଜ୍ଝେସନଂ । ତଂ ପେସନଜ୍ଝେସନାଦିକଂ ଲକ୍ଖଣଂ ସଭାୱୋ ୟସ୍ସ ସୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ ।

ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଆନୁକୂଲ୍ୟଭାଗିନୋ ବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଗହଣଂ, ତଥା ଚ ‘ଭିକ୍ଖା ୱାସୟତି କାରୀସୋ-ଜ୍ଝାପେସୀ’ତି ସିଜ୍ଝତି । ଭିକ୍ଖା ହି ପଚୁରବ୍ୟଞ୍ଜନୱତୀ ଲବ୍ଭମାନା ୱାସାନୁକୂଲଂ ତିତ୍ତିୱିସେସମୁପଜନୟତି । କାରୀସୋପି ନିୱାତେ ପଦେସେ ସୁଟ୍ଠୁ ପଜ୍ଜଲିତୋଜ୍ଝୟନୱିରୋଧି ସୀତକତମୁପଦ୍ଦୱମପନୟନ୍ତୋ-ଜ୍ଝୟନାନୁକୂଲସାମତ୍ଥିୟମାଦଧାତି ତତୋ ତେସମ୍ପି ୟୁତ୍ତମ୍ପୟୋଜକତ୍ତନ୍ତି ।

ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେତୀଦଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସନଂ ୱା ସିୟା ପକତିୱିସେସନଂ ୱା । ତତ୍ଥ ୟଦି ପକତିୱିସେସନଂ ସିୟା, ତଦା ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେ ୱତ୍ତମାନା ଣୀଣାପୀ ୱିଧୀୟନ୍ତୀତି (ଗମନଂ) ପତି ୟୋ ନିୟୋଗୋ ତଦତ୍ଥୋ ଗମି, ନ ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଚାୟଂ ପୟୋଜ୍ଜୋତି ‘ଗମୟତି ମାଣୱକଂ ଗାମ’ନ୍ତି ଗତ୍ୟତ୍ଥସ୍ସ ପୟୋଜ୍ଜେ ‘‘ଗତିବୋଧାହାରେ’’ଚ୍ଚାଦିନା (୨-୪) ୱିହିତା ଦୁତିୟା ନ ପପ୍ପୋତି, ତତୋ ପକତ୍ୟତ୍ଥୱିସେସନପକ୍ଖୋ ଦୁଟ୍ଠୋତି ପଚ୍ଚୟୱିସେସନପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ପଚ୍ଚୟୱିସେସନଂ ୱେଦଂ ନ ପକତିୱିସେସନ’ନ୍ତି ।

ପୟୋଜକମତ୍ତଗ୍ଗହଣେତି ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ସାମଞ୍ଞୱାଚୀ, ୟଥା ‘କଞ୍ଞା ମତ୍ତଂ ୱାରୟତୀ’ତି । କତ୍ତାରଂ ୟୋ ପୟୁଜ୍ଜତି ୟୋ ଚ କରଣାଦୀନଂ ପୟୋଜକୋ ତେସଂ ସାମଞ୍ଞେନ ଗହଣେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟାପାରେତ୍ୱେୱାତି ପୟୋଜକଗ୍ଗହଣମନ୍ତରେନ ବ୍ୟାପାରେଇଚ୍ଚେୱ ୱଚନଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଭାୱୋ, ତନ୍ତି ପୟୋଜକଗ୍ଗହଣଂ, ୱିସିଟ୍ଠୋ ୱିସୟୋ ୟସ୍ସ ପୟୋଜକଗ୍ଗହଣସ୍ସତଂତଥାୱୁତ୍ତଂ । କୋପନାୟଂୱିସିଟ୍ଠୋ ୱିସୟୋଚ୍ଚାହ- ‘ୟୋ ଲୋକେ’ଇଚ୍ଚାଦି । ଇତୋୱାତି ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ହେତୁନୋ ପରାମାସୋ । ତନ୍ତି ଚୁରାଦୀହି ଣିୱିଧାନଂ । ଏୱଂସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖୋ । ତଂ ୱିସୁଂ ଚୁରାଦୀହି ଣିୱିଧାନମେୱ ୱକ୍ଖମାନପ୍ପକାରେନ ସଫଲଂ ସିୟା ନାଞ୍ଞଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେୱ ପକାରଂ ଦସ୍ସେତି‘ୟଦିମିନା’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୭. କ୍ୟୋତା

କତ୍ତରି ୱିହିତେସୁପି ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀସୁ ପରଭୂତେସୁ କ୍ୟୋ ଭୱତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟାତି ‘ଭାୱକମ୍ମେସୂ’ତି ନ କ୍ୟସ୍ସ ୱିସେସନନ୍ତି ଆହ- ‘ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀନ’ମିଚ୍ଚାଦି ।

ୟଦି ହି କତ୍ତରି ୱିହିତେସୁ ସିୟା, ତଥା ସତି ତେସମୁଭିନ୍ନଂ ପଧାନତ୍ତେନାଭିଧୀୟମାନାନମଞ୍ଞମଞ୍ଞାନପେକ୍ଖତ୍ତା ଅସମ୍ବନ୍ଧୋ ସିୟା, ନ ଚେ ୱମ୍ଭୂତାନମଭିଧାନମତ୍ଥି, ନ ହି ‘ଠୀୟତେ’ଚ୍ଚସ୍ମା ଭାୱୋ କତ୍ତା ଚ ପତୀୟତେ, ନାପି ‘ଗମ୍ୟତେ’ଚ୍ଚସ୍ମା କମ୍ମଂ କତ୍ତାଚ । ଅପି ତୁ ଭାୱକମ୍ମାନେୱ ଗମ୍ୟନ୍ତେ, ତେନାହ- ‘ତସ୍ମା’ଇଚ୍ଚାଦି ।

ତେସମେୱାତି ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀନମେୱ । ପରସମଞ୍ଞାଭି ପରେସଂ କଚ୍ଚାୟନା ନଂ ପରୋକ୍ଖାଇଚ୍ଚେୱ ନାମଂ । ତବ୍ବଜ୍ଜିତେସୂତି ପରୋକ୍ଖାସଞ୍ଞିପଚ୍ଚୟୱଜ୍ଜିତେସୁ । ଅପରୋକ୍ଖେସୂତି ଏତ୍ଥ ପରସମଞ୍ଞାୱସେନ ପରୋକ୍ଖାଇଚ୍ଚନେନ ସହ ସମାସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଥାପି ପଟିପାଦେତୁଂ ‘ଅଥୱା’ତିଆଦିମାହ । ପରୋକ୍ଖେତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାୱିସୟେ କାଲେ । ପରୋକ୍ଖେୱିହିତା ପଚ୍ଚୟାତି ଇମିନା ଉପଚାରେନ ତଦ୍ଧିତପ୍ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱା ପରୋକ୍ଖାତି ସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିମାହ । ତେ ପନ‘ଅ ଉ’ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ତତୋତି ପରୋକ୍ଖପ୍ପଚ୍ଚୟତୋ ।

ନନୁ ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ‘ଅପରୋକ୍ଖେସୂ’ତି ଏତ୍ଥ ‘ପରୋକ୍ଖାୱଜ୍ଜିତେସୂ’ତି ଅତ୍ଥ ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ଦୁତିୟପକ୍ଖେ ପନ ‘ପରୋକ୍ଖୱଜ୍ଜିତେସୂ’ତି, ତଥା ସତି କଥମେତ୍ଥ ‘ପରୋକ୍ଖାୱଜ୍ଜିତେସୂ’ତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆହ- ‘ତେପନା’ତିଆଦି । ଇଧାତି ଅପରୋକ୍ଖେସୂତି ଇମସ୍ମିଂ । ନନୁ ଚ ‘‘ପରୋକ୍ଖେ ଅ ଉ’’ଇଚ୍ଚାଦିସୁତ୍ତେ (୬-୬) ‘ପରୋକ୍ଖେ’ତି ପକତିୱିସେସନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରୋକ୍ଖେ ୱିହିତତା କଥନ୍ତି ମନସି ନିଧାୟାହ ‘ପରୋକ୍ଖେ’ଇଚ୍ଚାଦି । ଭୱନଂ ଭାୱୋ କିରିୟାଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ ।

ସାଧୀୟମାନାୱତ୍ଥୋତି ଇମିନା ସିଦ୍ଧାୱତ୍ଥା ନିରସ୍ସତେ । ପୁବ୍ବପରୀଭୂତୋ ପଧାନକିରିୟାୱୟୱଭୂତୋ କିରିୟାରୂପୋ ଅତ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣଂ ସଭାୱୋ ୟସ୍ସ ଧାତ୍ୱତ୍ଥସ୍ସ ସୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ସତ୍ୱଭୂତୋତି ଏତ୍ଥ ପତୀୟତୀତି ସେସୋ । ବହୁୱଚନମ୍ପି ହୋତି ପାକାପାକେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, କରୀୟତୀତି କମ୍ମଂ, ତଞ୍ଚ ୟଦିପି ନାମାଦିକମ୍ମମତ୍ଥି, ତଥାପି କ୍ରିୟତ୍ଥାଇଚ୍ଚାଧିକାରତୋ ମାନାଦୀନମଞ୍ଞତ୍ଥାଲବ୍ଭନତୋ ଚ କିରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧୋୱ ଗୟ୍ହତେ, ସୁ-ସୱନେ ସୂୟମାନଂ ।

ପାଣିନିୟେହେତ୍ଥ ‘‘ଭିନ୍ଦତି କୁସୂଲଂ’ତ୍ୟାଦୋ ୟା ଭେଦନାଦିକିରିୟା କମ୍ମନି ଦିସ୍ସତେ, ସା ୟଦା ସୁକରତ୍ତମତ୍ତେନ ସପ୍ପଧାନତ୍ତୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ କତ୍ତୁତ୍ତେପ୍ୟୁପଲବ୍ଭତି ‘ଭିଜ୍ଜତେ କୁସୁଲୋ ସୟମେୱେ’ଚ୍ଚାଦିନା, ତଦାସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ କମ୍ମସରିକ୍ଖଭାୱୋ ୱିଧୀୟତେ ‘କମ୍ମନିସ୍ସୟଂ କାରିୟଂ ୟଥା ସିୟା’ତି । ତନ୍ନିସ୍ସାୟାହ- ‘ୟଦା କମ୍ମମେୱେ’ଚ୍ଚାଦି । ୟଦା କମ୍ମମେୱ କତ୍ତୁଭାୱେନ ୱିୱଚ୍ଛୀୟତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥଂ କତ୍ୱା ତଥା ୱିୱଚ୍ଛୀୟତେଚ୍ଚାହ- ‘ଅତ୍ତସମୱେତାୟ’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ତସଦ୍ଦେନ କମ୍ମମତ୍ର ୱିୱଚ୍ଛିତଂ, ଅତ୍ତନି ସମୱେତା ଏକଦେସୀଭୂତା ଅତ୍ତସମୱେତା, ତସ୍ସା କିରିୟାୟ କମ୍ମଟ୍ଠକିରିୟାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସୁଭେଦତ୍ତାଦିନେତି ହେତୁମ୍ହି କରଣେ ୱା ତତିୟା । ଅତ୍ଥତୋତି ‘କମ୍ମେୟେୱ କ୍ୟୋ’ତି (ନ ସକ୍ଖି) [ତସ୍ମା] ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥାହି ‘ଭିଜ୍ଜତେତି ସୱନା କମ୍ମତାୱଗମ୍ୟତେ’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥତୋ କମ୍ମେୟେୱକ୍ୟୋତିପଟିପାଦିତମେୱ । ୱୁତ୍ତମେୱ ଫୁଟୀକରମାହ- ‘ଭିଜ୍ଜତେ ଇଚ୍ଚସ୍ମିଂ ପଦେ’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଞ୍ଞଥାତି ୟଦି କମ୍ମେୟେୱ ତେପଚ୍ଚୟୋ ନ ସିୟା । ଅତୋତି ଭିଜ୍ଜତେ ଇଚ୍ଚସ୍ମା । ଉପସଂହରମାହ- ‘ତସ୍ମା’ଇଚ୍ଚାଦି । କିଂ ୱଚନେନାତି ପାଣିନୀୟାନମିୱ କିଂ ସୁତ୍ତତ୍ତରେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱଚନାଭାୱେପି କମ୍ମକତ୍ତରି ପଦସଙ୍ଖାରକ୍କମୋପଦସ୍ସନମୁଖେନ ୱୁତ୍ତି ଗନ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁମାହ- ‘ୱାକ୍ୟତୋ’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱାକ୍ୟତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପଦେସଙ୍ଖରିୟମାନେତି ‘ଭିଜ୍ଜତେ କୁସୂଲୋ ସୟମେୱେ’ତି ୱାକ୍ୟତୋ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତେ’ତି ପଦେ ସଙ୍ଖରିୟମାନେ ନିପ୍ଫାଦୀୟମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେୱାତି ପଦତ୍ଥସାମଞ୍ଞମେୱ । ତନ୍ନିପ୍ଫାଦନେତି ତସ୍ସ ସଙ୍ଖରିମାନସ୍ସ ପଦସ୍ସ ସଙ୍ଖରଣେ । ସୟନ୍ତୀମସ୍ସାତ୍ର ଅତ୍ତନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲ ମନେନେତଦେୱ ୱୁତ୍ତଂ- ‘କମ୍ମେୟେୱ ପଚ୍ଚୟୋ’ତି, କିଞ୍ଚରହି ଅଞ୍ଞମ୍ପତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଅନେନ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ଚୋ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟେ । ଅନେନଭିଜ୍ଜତେତି ସୱନାଇଚ୍ଚାଦିନା ଇଦଞ୍ଚାହାତି ଅତ୍ଥୋ । କିନ୍ତଦିଚ୍ଚାହ ‘କମ୍ମ କତ୍ତୁନୋ’ଚ୍ଚାଦି, ନ ପଦମୁଦାହରଣନ୍ତି କମ୍ମକତ୍ତୁନୋ ୱାକ୍ୟମେୱୋଦାହରଣଂ… ୱାକ୍ୟେନେୱ ତସ୍ସ ପତୀତିୟା ମଞ୍ଞତେ । ପଦମେୱୋଦାହରଣଂ କସ୍ମା ନ ସିୟାତି ଆହ- ‘ପଦେହି’ଚ୍ଚାଦି । ଦୁତିୟମୁଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘କତ୍ତୁନିସ୍ସୟୋ ପି’ଚ୍ଚାଦି ।

ଅସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେତି ଅସ୍ମିଂ କତ୍ତୁତ୍ତେନ ୱିୱଚ୍ଛିତେ ପକ୍ଖେ । ତବ୍ବିସୟତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମୱାଚୀସୟଂ ସଦ୍ଦୱିସୟତ୍ତଂ । ଭାୱକମ୍ମେସୂତୀମସ୍ସ କତ୍ତରିଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୱିସେସନତ୍ଥେ ସତି ସାମତ୍ଥିୟଲଦ୍ଧମ୍ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଭାୱକମ୍ମେସୂ’ତିଆଦି । ଇମିନା ଅନେନ ଚ ୱିସେସିସତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିନ୍ତଂ ୱିସେସିତନ୍ତି ଆହ- ‘ମାନନ୍ତ ତ୍ୟାଦୀସୂ’ତି । କିନ୍ତମ୍ପୟୋଜନନ୍ତି ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ତ୍ୟାଦୀନ’ମିଚ୍ଚାଦି । ୟଦି ଭାୱକମ୍ମେସୁ କତ୍ତରି ଚ ତେନ ତେନ [ଧାନେନ] ସୁତ୍ତେନ ମାନାଦୟୋ ନ ସିୟୁଂ, କଥନ୍ତଂ ୱିସେସିତେସୁ ମାନାଦୀସୁ ପରେସୁ କ୍ୟାଦୟୋ ସିୟୁନ୍ତୀମିନା ସାମତ୍ଥିୟେନ ( ) [(ସତି)] ଭାୱକମ୍ମେସୁ କତ୍ତରି ( ) [(ତି)] ଚ ‘‘ୱତ୍ତମାନେତି ଅନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦିପ୍ପଭୁତିକେହି (୬-୧) ସୁତ୍ତେହି ୟଥାଲାଭଂ ଭାୱାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଭାୱୋ ।

ନତଦତ୍ଥଂ ୱଚନମାରଦ୍ଧନ୍ତି ଭାୱକମ୍ମେସୁ କତ୍ତରି ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦିୱିଧାନତ୍ଥଂ ପାଣିନିୟେହି ୱିୟ ସୁତ୍ତନ୍ତରଂ ନାରଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ଭାୱକମ୍ମେସୁ କତ୍ତରି ଚ ମାନାଦିୱିଧାନତ୍ଥଂ ୱଚନଂ ନାରଦ୍ଧଂ ଧାତୁନିୟମନଂ [ଧାତୁନିୟମତ୍ଥଂ] ତ୍ୱସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ତଞ୍ଚ ସାମତ୍ଥିୟାୱ (ଲବ୍ଭତେତି) ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘କିରିୟତ୍ଥନିୟମୋପି’ଚ୍ଚାଦି । ଅକମ୍ମକା ଧାତୁତୋ ଭାୱେ କତ୍ତରି ଚ ସକମ୍ମକା କମ୍ମେ କତ୍ତରି ଚେତି କିରିୟତ୍ଥନିୟମୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ସାମତ୍ଥିୟା ଲବ୍ଭତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅକମ୍ମକାନଂ କମ୍ମୱିରହା, ସକମ୍ମକାନଞ୍ଚ ସତୋପି ଭାୱସ୍ସାପ୍ପଧାନତ୍ତା ଅକମ୍ମକା କତ୍ତରି ଭାୱେ ଚ ଭୱନ୍ତି ନ କମ୍ମେ, ସକମ୍ମକା କମ୍ମସବ୍ଭାୱା କତ୍ତରି କମ୍ମେ ଚ ଭୱନ୍ତି ନ ଭାୱେତୀଦଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ ।

କମ୍ମମପେକ୍ଖତେତି ପଚାଦିତୋ କତ୍ତରି ପଠମପୁରିସେକୱଚନେ କତେ ପଚତିଚ୍ଚାଦୀସୁ ପଚାଦିନୋ ପଚନାଦିକିରିୟା ଓଦନାଦିକଂ କମ୍ମମପେକ୍ଖତେ । କତ୍ତୁତ୍ତମପେକ୍ଖତେତି ଭୱତିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଭୂଆଦୀନଂ ଭୱନାଦିକିରିୟା କତ୍ତୁମତ୍ତମପେକ୍ଖତେ ।

୨୦. ଣିଣା

ୟଦତ୍ଥନ୍ତି ୟଂପୟୋଜନଂ ।

୨୩. ଜ୍ୟା

ଜିନନ୍ତୋତି ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ରସ୍ସୋ । ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ୟତ୍ଥ କତ୍ତରି ପଚ୍ଚୟୋ ତତ୍ଥ ୱିକରଣାପି କତ୍ତରିୟେୱ, ୟତ୍ଥ ଭାୱକମ୍ମେସୁ ତତ୍ଥ ୱିକରଣାପି ଭାୱକମ୍ମେସୁୟେୱ,… ଏକାୟ ପକତିୟା କାରକଭେଦେ(ନ) ପଚ୍ଚୟସ୍ସାସମ୍ଭୱତୋ । ତସ୍ମା ସହାଭିଧାନାନଂ ମାନାଦିୱିକରଣାନଂ କଥନ୍ନାମ ସହାସମ୍ଭୱଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱିଧୀୟନ୍ତେ ।

୨୭. ଭାୱ

ୱିୱଚ୍ଛାଭେଦେନାତି ସକମ୍ମକାକମ୍ମକୱଚନିଚ୍ଛାଭେଦେନ । ଉଭୟତ୍ଥାତି ଭାୱକମ୍ମେସୁ । କରୀୟତୀତି କତ୍ତବ୍ବୋ କରଣୀୟୋ । ‘‘ଅପୱାଦ ୱିସୟେ ଉସ୍ସଗ୍ଗୋ ନାଭିନିୱିସତୀ’’ତି ଏସୋ ଉସ୍ସଗ୍ଗଧମ୍ମୋ । ତବ୍ବାଦୀନନ୍ତୁ କେସଞ୍ଚୁସ୍ସଗ୍ଗାନମ୍ପି ଅପୱାଦୱିସୟେ ପୱତ୍ତି ହୋତି ବହୁଲାଧିକାରା । ୟଥା ‘‘ଭାୱକମ୍ମେସୁ ତବ୍ବାନୀୟା’’ତି ଉସ୍ସଗ୍ଗୋ, ‘‘ୱଦାଦୀହିୟୋ’’ତି (୫-୩୦) ଅପୱାଦୋ ତଂୱିସୟେପି ତବ୍ବାନୀୟା ହୋନ୍ତି ‘ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଗମନୀୟୋ’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

୨୮. ଧ୍ୟଣ

କାରିୟଂ ‘‘ଞି ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’’ତି (୫-୧୭୦) ଞି ।

୩୦. ୱଦା

ଅନ୍ନତୋତୀମିନା ‘ଭୋଗ୍ଗମଞ୍ଞ’ନ୍ତେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ନାମ ଅନ୍ନୱତା ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥମାହ ।

୩୧. କୀଚ୍ଚ

କମ୍ମକରୋ ଭରିତବ୍ବତାୟେଚ୍ଚାଦିନା କିରିୟାସଦ୍ଦତ୍ତଂ ଭଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଞ୍ଞାଭାୱମପାକରୋତି । ‘‘ସଞ୍ଞାୟଂ ଭରା’’ତି ଚ ଗଣସୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତେନାହ- ‘ସଞ୍ଞାୟଂ ଭରା’ତିଆଦି ।

ଅଭରିତବ୍ବାପିଚ୍ଚାଦିନା ଇଦଂ ଦୀପେତି ଦୁୱିଧା ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦା କେଚି ଦଚ୍ଚନ୍ତ ୱିଗତାୱୟୱତ୍ଥା ୟଥା ଡିତ୍ଥାଦୟୋ, କେଚିଦୱୟୱତ୍ଥାନୁଗତାୟଥା ସତ୍ତପଣ୍ଣାଦୟୋ, ତତ୍ଥ ଭରିୟାସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମମ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ‘ଭରିତବ୍ବା ଭରିୟା’ତି, ୟଥା ସତ୍ତ ପଣ୍ଣାନି ଅସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ସତ୍ତପଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ, ଏତଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିକିରିୟାୟମେୱୋପଦିସୀୟତେ, କ୍ୱଚିଦେୱ ତ୍ୱତ୍ଥୱିସେସେ ସତ୍ୟସତି ୱା ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀ’’ତି । ଓକାରସ୍ସାତି ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମେ ଓପ୍ପଚ୍ଚୟେ’’ତି (୫-୮୨) କତଓକାରସ୍ସ ।

୩୨. ଗୁହା

ସଦ୍ଦିକାନନ୍ତି ପାଣିନିୟକଚ୍ଚାୟନାଦିୱେୟ୍ୟାକରଣାନଂ । ପେସନଂ ସକ୍କାରପୁବ୍ବକଂ ୱା ନିୟୋଜନଂ । କାମଚାରାନୁଞ୍ଞାତି କତ୍ତୁମିଚ୍ଛତୋ ୟଥିଚ୍ଛ ମନୁଜାନନଂ ଅତିସଗ୍ଗୋନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମିତ୍ତଭୂତସ୍ସାତି ‘‘ଭୋତା କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ’ଚ୍ଚାଦୀସୁ କଟକରଣାଦିନୋ କାରଣଭୂତସ୍ସ ।

ନନୁ ଚ ସାମଞ୍ଞେନ ୱିହିତା ଏ(ତେ), ତଥା ଚ ସତି ୱିଜ୍ଝତ୍ଥୱିହି ତେହି ଏୟ୍ୟାଦୀହି ତେ ବାଧୀୟନ୍ତିଚ୍ଚାହ- ‘ନଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ୱିଧିୱିସେସତ୍ତେ ପୀତି ୱିଧାନଂ ୱିଧି ନିୟୋଜନଂ କିରିୟାସୁ ବ୍ୟାପାରଣା, ତସ୍ସ ୱିଧିନୋ ପେସାଦୀନଂ ୱିସେସତ୍ତେପି, ନାୱସ୍ସନ୍ତିଆଦି ଜୟାଦିଚ୍ଚବ୍ୟାଖ୍ୟାନଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତେନ ‘‘କିମତ୍ଥଂ ପେସାଦୀସୁ କିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ ତବ୍ବଅନୀୟଣ୍ୟତ୍ୟପ୍ପଚ୍ଚୟା ୱିଧୀୟନ୍ତେ, ନ ସାମଞ୍ଞେନ ଭାୱକମ୍ମେସୁ ୱିହିତା, ଏୱମେତେ [ୱିହିତାଏୱ, ୱୋ-କାସିକାୱୁତ୍ତି] ପେସ୍ୱାଦୀଞ୍ଞସ୍ୱତ୍ର ଚ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିସେସୱିହିତେନ ୱିଧ୍ୟାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟେନ ବାଧୀୟନ୍ତେ, ୱାସରୂପୱିଧିନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଏୱଞ୍ଚରହି ଏତଂ ଞାପେତି ‘ଇତ୍ଥୀଅଧିକାରତୋ ପରେନ ୱାସରୂପୱିଧି ନାୱସ୍ସମ୍ଭୱତୀ’ତି [କିମତ୍ଥମିଚ୍ଚାଦି ଚୋଦ୍ୟ, ୱିଚସସୱିହିତେଚ୍ଚାଦି ପରିହାରୋ, କିଚ୍ଚା ହି ସାମଞ୍ଞେନ ୱିହିତା, ପଞ୍ଚମୀ ତୁ ପେସାଦିନାତ୍ଥୱିସେସେନ, ଅତୋ ତେନ ୱିସେସୱିହିତେନ କିଚ୍ଚା ପେସାଦିୱିସୟେ ବାଧୀୟେରନ୍ତି ପୁନବ୍ବିୟତେ, ୱାସରୂପେଚ୍ଚାଦିନା ପରିହାରଂ ୱିଘଟୟତି । ଏୱଂ ଚରହିଚ୍ଚାଦିନା ପେସାଦୀସୁ କିଚ୍ଚୱିଧାନସ୍ସ ଞାପକତ୍ତଂ ଦସ୍ସୟତି । (ଜିନିନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନୁ ୨୧ ସ)]। ଅସରୂପୱିଧି ଅସରୂପାପୱାଦପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ୱା ୱିକପ୍ପେନ ବାଧକୋ ହୋତି ଉସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସାତି ଏତଂ ଅୱସ୍ସଂ ନ ହୋତୀତି ଞାପନତ୍ଥମ୍ପି ନ ୱିଧୀୟତେତି ୟୋଜନା । ‘‘ୱା-ସରୂପୋ-ନିତ୍ଥିୟଂ’’ତି (ପା, ୩-୧-୯୪) ପରସୁତ୍ତଂ । ଧାତ୍ୱଧିକାରେୱିହିତୋ ଅସରୂପୋ ଅପୱାଦପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଉସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସ ବାଧକୋ ଭୱତି ଇତ୍ଥି ଅଧିକାରେ ୱିହିତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେଦଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ।

ଭୋତା ଖଲୁ କଟୋ କାତବ୍ବୋଚ୍ଚାଦି ପେସନେ । ତ୍ୱୟା କଟୋ କାତବ୍ବୋତି ଅନୁଞ୍ଞାୟଂ । ପତ୍ତକାଲେ ପରମୁଦାହରଣଂ । ଏତ୍ଥ ପନ କଟକରଣେ କାଲାରୋଚନମତ୍ତମେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନ ପେସାଦି । ‘‘ସତ୍ତ୍ୟରହେସ୍ୱେୟ୍ୟାଦୀ’’ତି (୬-୧୧) ସୁତ୍ତଂ ୱିସେସୱିହିତଂ, ତେନାହ- ‘ସାମଞ୍ଞ ୱିଧାନତୋ’ଚ୍ଚାଦି । ସତ୍ତିୱିସିଟ୍ଠେଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘ସତ୍ତୀ’ତିଆଦିନା । କଥଂ ସତ୍ତିୱିସିଟ୍ଠତା କତ୍ତୁନୋତି ଆହ- ‘ତଂୟୋଗା’ତି । ତାୟ ସତ୍ତିୟା ୟୋଗୋ ତଂୟୋଗୋ । ଅୱସ୍ସକାଧମୀଣତାୱିସିଟ୍ଠେ ତୁ କତ୍ତରି କିଚ୍ଚାନଂ ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଭାୱାୟ ୱିସୁଂ- ସୁତ୍ତିତଂ, ତେନ, ୱୁତ୍ତଂ ‘ଆୱସ୍ସକାଧମୀଣତା ୱିସିଟ୍ଠେୱ କତ୍ତରୀ’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥେୱେତ୍ଥ ‘ଉଦ୍ଧଂ ମୁହୁତ୍ତତୋ’ତିଆଦିନା ଏକେକମୁଦାହରଣଂ କମେନ ଦସ୍ସିତଂ । ଭୋତା ରଜ୍ଜଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅରହେ, ଭୱତା ରଜ୍ଜଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱଂ ଅରହୋତି ପନ ଅରହକତ୍ତୁତ୍ତପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମୁପରିପି । ସବ୍ବମେତଂ ବହୁଲଗ୍ଗହଣାନୁଭାୱେନେତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।

୩୩. କତ୍ତ

ଗଲେଚୋପକୋତି ଅଲୋପସମାସୋ । ଅଭିମତୋ ପରେହି । ଅରହାଦୀସୁ ୱିହିତପ୍ପଚ୍ଚୟେହୀତି ‘‘ସତ୍ତ୍ୟରହେସ୍ୱେୟ୍ୟାଦୀ’’ (୬-୧୧) ଚ ‘‘ସୀଲାଭିକ୍ଖଞ୍ଞାୱସ୍ସକେସୁ ଣୀ’’ତି (୫-୫୩) ଚ ଅରହାଦୀସୁ ୱିହିତପ୍ପଚ୍ଚୟେହି । ଉପାଦାନସୀଲୋ ସିକ୍ଖାପନସୀଲୋ । ମୁଣ୍ଡନଂ ଧମ୍ମୋ ସଭାୱୋ ୟେସଂ ତେ ମୁଣ୍ଡନଧମ୍ମା । ୱଧୁଂ କତପରିଗ୍ଗହଂ ସାୱିଟ୍ଠାୟନା ମୁଣ୍ଡୟନ୍ତି ଏତେସଂ କୁଲଧମ୍ମୋ ।

୩୫. ଆସିଂ

କାପନାୟମାସିଂସା ନାମେଚ୍ଚାହ- ‘ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି । କିରିୟା ୱିସେସକତ୍ତୁୱିସୟାତି କିରିୟାୱିସେସସ୍ସ ୟୋ କତ୍ତା ସୋ ୱିସୟୋ ୟସ୍ସା ସା ତଥା ୱୁତ୍ତା । କିରିୟାୱିସେସକତ୍ତୁୱିସୟତ୍ତମେୱ ଫୁଟୀ କତ୍ତୁମାହ- ‘ଅସ୍ସା’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅସ୍ସା ଜୀୱନକିରିୟାୟ ନନ୍ଦନ କିରିୟାୟ ଭୱନକିରିୟାୟ ୱା କତ୍ତା ତଂକିରିୟଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ ଭୱତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱତୁ ନନ୍ଦତୁ ଭୱତୂତି ଆସିଂସାୟଂ ପୟୋଗେନ ଜୀୱକ ନନ୍ଦକ ଭୱକସଦ୍ଦାନଂ ତଂସମାନତ୍ଥତା ଦସ୍ସିତା ।

ଅକେନେୱାସିଂ ସନତ୍ଥସ୍ସ ଗମିତତ୍ତାତି ଆସିଂସନା ଏୱ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଅକପ୍ପଚ୍ଚୟେନେୱ ଗମିତତ୍ତା ଅୱବୋଧିତତ୍ତା । ନାସିଂ ସନତ୍ଥସ୍ସ ପୟୋଗୋତି ଆସିଂସନା ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ଜୀୱତୁ ନନ୍ଦତୁ ଭୱତ୍ୱିଚ୍ଚାଦିନୋ ସଦ୍ଦନ୍ତରସ୍ସ, ତସ୍ସ ନପ୍ପୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୬. କରା

କରୋତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲନ୍ତି କାରଣଂ ।

୩୭. ହାତୋ

ଜହନ୍ତି ଉଦକନ୍ତି ୱୀହୀସୁ ହାୟନସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଜହାତି ଭାୱେ ପଦତ୍ଥେତି ଇମିନାପି ସଂୱଚ୍ଛରେ । ଭାୱେଇଚ୍ଚସ୍ସତ୍ଥମାହ ‘ପଦତ୍ଥେ’ତି । ନିପ୍ଫତ୍ତିମତ୍ତଂ କିରିୟୋପାଦାନନ୍ତି କେଚି ।

୩୯. ୱିତୋ

ନନୁ ଚ ୱିତୋତି ପଞ୍ଚମୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘ୱିତୋ ପରସ୍ମା ଞାଇଚ୍ଚସ୍ମା’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ କଥଂ ୱିପୁବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ- ‘ୱିତୋ ପରୋ’ଇଚ୍ଚାଦି । ୱିପୁବ୍ବୋ ୟସ୍ସସୋ ୱିପୁବ୍ବୋ । ୱିସଦ୍ଦତୋ ଧାତୁମ୍ହି ପରଭୂତେ ସତି ୱିସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୦. କସ୍ମା

ସବ୍ବଂ ଜାନାତି, କାଲଂ ଜାନାତୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୪୧. କ୍ୱଚ

ନାମଜାତିଗୁଣକିରିୟା ଦବ୍ବସମ୍ବନ୍ଧତୋ ପଞ୍ଚୱିଧତ୍ତେପି କମ୍ମସ୍ସ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସାୱଧିରୟମୁପାଦିନ୍ନୋତି କ୍ରିୟତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧା କିରିୟାକମ୍ମସ୍ସେହ ଗହଣଂ । ତଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିୱିକତିପତ୍ତିଭେଦେନ ତିୱିଧଂ, ତିୱିଧସ୍ସାପ୍ୟେତସ୍ସ ୱିସେସାନୁପାନତୋ ଗହଣନ୍ତି କମେନୁଦାହରନ୍ତୋ ଆହ- ‘କରକରଣେ’ଇଚ୍ଚାଦି ।

ଲୋକୱିଦୂତିଆଦିଦସ୍ସନତୋ କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ତୁମାହ- ‘କମ୍ମତୋ’ଚ୍ଚାଦି । ନନୁ ଚ କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣେନେୱ ‘ଆଦିଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି’ଚ୍ଚାଦୋପି (ନିୱତ୍ତି) ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା କସ୍ମା ‘ବହୁଲାଧିକାରା’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘ତେନେ’ଚ୍ଚାଦି । ତେନାତି ୟେନ କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣଂ କୁତୋଚିୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ୱା କ୍ୱଚିଗ୍ଗହଣେନ । ଅଥ ଆଦିଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତିଚ୍ଚାଦୋ ୱିୟ କମ୍ମକରାଦୀସୁପି ନିୱତ୍ତିମଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘କ୍ୱଚୀତି କିଂ କମ୍ମକରୋ’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ- ‘ୟଜ୍ଜେୱ’ମିଚ୍ଚାଦି ।

ତସ୍ସାତି ବହୁଲୱଚନସ୍ସ, ମହାଧିକାରତ୍ତାତି ମହାୱିସୟତ୍ତା । କୁତୋଚିୟେୱାତି କୁତୋଚି ଧାତୁତୋୟେୱ । ଅଥେହ କସ୍ମା ନ ହୋତି ଦେୱଦତ୍ତୋ ସୟତି ଦାତ୍ତେନ ଲୁନାତି ସୁନଖାନଂ ଦଦାତି ନଗରା ଅପେତି ଥାଲିୟଂ ପଚତି ମାତୁ ସରତୀ’’ତି, ସବ୍ବମେୱେଦଂ କିରିୟା (ୟା) ଭିସମ୍ବନ୍ଧୀୟତୀତି ୟଦିପେୱଂ, ତଥାପି କମ୍ମତ୍ତେନେୱ ୟଂ ୱତ୍ତୁ ମିଚ୍ଛିତଂ ନ କାରକନ୍ତରତ୍ତେନ ନାପି ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ, ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସଦ୍ଦେନ ଗହଣଂ କମ୍ମୱଚନସାମତ୍ଥିୟା, ଅଞ୍ଞଥା ସ୍ୟାଦିତୋଚ୍ଚେୱ ୱଦେୟ୍ୟ କିଂ କମ୍ମାତି ୱଚନେନାତି ।

୪୨. ଗମା

ୱେଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥମାହ ୱିତ୍ତିନ୍ତି, ତୁଟ୍ଠିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୩. ସମା

ତଞ୍ଚେତି ଉପମାନସ୍ସ ପରାମାସୋ । ଭେଦେନ ୱିୱରଣନ୍ତି ସମାନାଦୀହୀତି ଅୱତ୍ୱା ଭେଦେନ ୱିୱରଣଂ । ତୁଲ୍ୟତାୟୁପଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ସଦିସାଦିସଦ୍ଦୱଚନୀୟତ୍ତା ଅୱୟୱତ୍ଥାନୁଗମେନାତ୍ତନୋ-ଭିଧେୟ୍ୟେ ସଦିସାଦିସଦ୍ଦାନମ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୪. ଭାୱ

କାରକଂ ସାଧକଂ ନିବ୍ବତ୍ତକନ୍ତି ଅନତ୍ଥନ୍ତରଂ । କରୋତି କିରିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି ନିମିତ୍ତଭାୱେନାତି କାରକଂ । କତ୍ତାଦୀନଂ କିରିୟାନିମିତ୍ତତ୍ତନ୍ତୁ ସୟମେୱ ‘ତତ୍ଥ କତ୍ତା’ତିଆଦିନା ଭେଦେନ ପକାସୟିସ୍ସତି । କିରିୟାନିମିତ୍ତଂ… ନିବ୍ବତ୍ତକେସୁ କତ୍ତାଦୀସୁ ଛସୁପି ରୁଳ୍ହତ୍ତା ତେନେତ୍ଥ କତ୍ତାୱାତ୍ତପ୍ପଧାନୋ, କରଣାଦୟୋପ୍ୟପ୍ପଧାନା କାରକବ୍ୟପଦେସୋ ଲବ୍ଭନ୍ତେ… ଅଞ୍ଞଥା କାରକସଦ୍ଦେନ ତେସଂ ଗହଣଂ ନ ସିୟାତି । କିମିଦଂ କାରକନ୍ତ୍ୟାହ- ‘ସତ୍ତିକାରକ’ନ୍ତି । ଏୱଂ ଚରହି ଦବ୍ବାଦୀନଂ କଥଂ କାରକତ୍ତମିଚ୍ଚାହ- ‘ତଦଧିକରଣା’ତିଆଦି । ତସ୍ସା ସତ୍ତିୟା ଆଧାରା ନିସ୍ସୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ପୁଂ ନପୁଂସକେ ଅଧିକରଣସଦ୍ଦୋ । ତେସୁ ଦବ୍ବା ଦୀସୁ ତିଟ୍ଠତୀତି ତତ୍ରଟ୍ଠା, ସତ୍ତି । ତସ୍ସା ଭାୱୋ ତତ୍ରଟ୍ଠତା, ତାୟ । ଅଥ ଦବ୍ବାଦୀନଂ ମୁଖ୍ୟତୋ କାରକତ୍ତେ ସତି କିମାୟାତନ୍ତ୍ୟାହ ‘ୟଦି’ଚ୍ଚାଦି ।

ତେସନ୍ତି କତ୍ତାଦିକାରକାନଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞବ୍ୟାୱୁତ୍ତରୂପତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ବ୍ୟାୱୁତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତଂ ରୂପଂ କରଣାଦିସଭାୱୋ ୟେସଂ କତ୍ତାଦି କାରକାନଂ ତେ ତଥା ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ଭାୱୋ ତତ୍ତଂ ତସ୍ମା । କରଣ ରୂପନ୍ତି କରଣଂ ରୂପଂ ସଭାୱୋ ୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ତଂ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚସତିକୋ ଦୋସୋଚ୍ଚାହ ‘ତଥା ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । କେନଚି ସୁକରତ୍ତେନ ସପ୍ପଧାନତ୍ତୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ‘ଥାଲୀ ପଚତୀ’ତି ଭୱତି । ତତ୍ରେୱୁକ୍କଂସୱଚ ନିଚ୍ଛାୟଂ ‘ଥାଲିୟା ପଚତୀ’ତି ।

ଏୱଞ୍ଚକତ୍ୱାତି ନିପାତସମୁଦାୟୋ-ୟଂ ହେତ୍ୱତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ତା ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କତ୍ତୁଟ୍ଠକିରିୟାନିମିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ ଉଦାହରଣଂ ‘ହସତି ନଚ୍ଚତୀ’ତି । ତଦତ୍ଥେତି ତାୟ କମ୍ମସମୱାୟିନିୟା ପଚନାଦିକିରିୟାୟ ଅତ୍ଥେ ଅଧିସ୍ସୟନାଦୟୋ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ କିରିୟାୟ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱମୁପରିପି ।

ଓଦନଂ ପଚତି ଦେୱଦତ୍ତୋତି କମ୍ମଟ୍ଠକିରିୟାୟ ନିମିତ୍ତଭୂତସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ ଉଦାହରଣଂ । ଭାଜନସଙ୍ଖରଣମଧିସ୍ସୟନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତଣ୍ଡୁଲୱପନଇନ୍ଧନାପହରଣାଦୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଦ୍ୱିଧାପତ୍ତିୟନ୍ତି ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତିୟଂ ।

ବ୍ୟାପନେତି ସମ୍ବନ୍ଧେ । ଗିରଧାତୁତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେ- ‘‘ଏଓନମ ୱଣ୍ଣେ’’ତି (୧୩୭) ସୁତ୍ତେ ‘ଅୱଣ୍ଣେତି ୟୋଗୱିଭାଗତୋ ଗକାରେ ଇକାରସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଅୱଣ୍ଣେତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଅତ୍ତଂ ଇସ୍ସା’ତି । ଅଞ୍ଞଥାପି ପଟିପାଦେତୁମାହ- ‘ଏସ୍ସ ୱା’ତିଆଦି । ଏସ୍ସାତି ‘‘ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ଥସ୍ସା’’ତି (୫-୮୭) କତଏସ୍ସ । ସକଲେନାତି ‘ଏଓନମ ୱଣ୍ଣେ’’ତି ସକଲେନ ସୁତ୍ତେନ । ପୁରୀତି ନିପାତୋ ।

ଈସକ୍କରୋତି ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ସାମଞ୍ଞେନ ୱିଧାନତୋତି ପରେସଂ ୱିସେସୱିଧାନସବ୍ଭାୱମାହ । ଗଣିକାଲୟଂ ଗଣିକାନଂ ଗେହଂ । ନେପଥ୍ୟମାକପ୍ପୋ । ଦତ୍ତୋଲଦ୍ଧୋତି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ କମ୍ମସାଧନତ୍ତଂ ଦୀପେତୁଂୱୁତ୍ତଂ । ୱିନାଲିଙ୍ଗୱଚନେହି ପାଟିପଦିକତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଭାୱେତି ସବ୍ବଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖ୍ୟାସମ୍ବନ୍ଧୟୋଗ୍ଗପାଟିପଦିକତ୍ଥସାମଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତତ୍ତେନ ଗହିତେପି ସାମଞ୍ଞେ ଚରିତତ୍ଥତ୍ତା ଲିଙ୍ଗୱଚନଂ ନପ୍ପଧାନନ୍ତି ଇଟ୍ଠିଆୱୁଧନ୍ତୀ ଇତ୍ଥି ନପୁଂସକେଭାୱେ, ପାକାତି ବହୁୱଚନେପି ଭାୱେ ଭୱତି ଏୱ ।

୪୫. ଦାଧା

ସପାଦୀହି ଅପାଦୀହିଚାତି ପାଦିସହିତେହି ପାଦିରହିତେହି ଚ ଦାଧାହି ।

୪୬. ୱମା

ସାପାନଦୋଣିୟନ୍ତି ସାରମେୟାନଂ ଭୁଞ୍ଜନକଅମ୍ବଣେ । ଠିତସୁପାନ ୱମଥୁୱିୟାତି ପୱତ୍ତସୁନଖଚ୍ଛଦ୍ଦନଂ ୱିୟ ।

୪୭. କ୍ୱି

ୟଥାଦସ୍ସନନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖତୀତି ୟୋଜନା । ତେନ କୁତୋଚି ଧାତୁତୋତି । ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଗହ=ଉପାଦାନେଚ୍ଚସ୍ସ । ସଲାକାସଦ୍ଦସ୍ସ ସଲାକନ୍ତି । ସଭାସଇଚ୍ଚସ୍ସ ଅନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପେ ସଭାପକତିତୋ ‘‘ଇତ୍ଥି ୟମତ୍ୱା’’ତି (୩-୨୬) ଆପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ପଭାତୀତି ଆ=ଦିତ୍ତିୟମିଚ୍ଚସ୍ସ ।

୪୮. ଅନୋ

ଚଲନାଦୀନଂ ସୀଲାଦୀସୁ ନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତିତଂ ପରେହି, ଇଧ ପନ ବହୁଲଂ ୱଚନେନେୱାତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଚଲନାଦୀସୂ’ତିଆଦି ।

୪୯. ଇତ୍ଥି

କ୍ଲିକୟକିଚ୍ଚତ୍ର କକାରବହୁତ୍ତା କକାରାତି ବହୁୱଚନଂ । ତିତିକ୍ଖା ଇଚ୍ଚାଦୋ ତିତିକ୍ଖନମିଚ୍ଚାଦିନା ୱିଗ୍ଗହୋ ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା’’ (୩-୨୬) । ଅପରି ପଠିତୋତି ଧାତୁପାଠେ ଅପରିପଠିତୋ । ପାଣିୱିସେସୋତି ସତ୍ତୱିସେସୋ । ଇମିନା ଚ ‘‘ୟଥାକଥଞ୍ଚି ନିପ୍ଫତ୍ତି, ରୁଳ୍ହିୟା ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଆସିଂ ସାୟଂ ଗମ୍ମମାନାୟଂ ସଞ୍ଞାୱିସୟେ ଧାତୂହି ତିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ କିଚ୍ଚପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ୟଥା ସିୟାତି ‘‘ତିକିଚ୍ଚାସିଟ୍ଠେ’’ତି (୭-୨-୩) ସୁତ୍ତିତଂ କଚ୍ଚାୟନେନ । ତମିହ ସାମଞ୍ଞେନ ୱିଧାନାୱ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ନିରୂପୟିତୁମାହ- ‘କଚ୍ଚାୟନେନ ପନେ’ଚ୍ଚାଦି । ତବ୍ବ ଅନୀୟଣ୍ୟ ତେୟ୍ୟ ରିଚ୍ଚପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ‘‘ତେ କିଚ୍ଚା’’ତି (୭-୧-୨୨) କିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ୱିଧାୟ ସେସାନଂ ‘‘ଅଞ୍ଞେକିତୀ’’ତି (୭-୧-୨୩) କିତ୍ସଞ୍ଞା କତା କଚ୍ଚାୟନେନ । ତେନାହ- ‘କିତ ସଞ୍ଞୋ’ତି ।

ତବ୍ବାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ୱିହିତୋତି ସକିୟୱୋହାରେନାହ । ସକିୟ ସତ୍ଥେ ଅୱୁତ୍ତଦୋସଂ [ସୁତ୍ତଦୋସଂ] ପରିହରିତ୍ୱା ୱକ୍ଖମାନନୟେନ ୟୁତ୍ୟଭାୱା ତଥା ୱିଧାନେ ଅୟୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ନଚାସିଂ ସାୟ’ମିଚ୍ଚାଦିମାହ । ଗୁହନଂ, ରୁଜନଂ, ମୋଦନନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସୟନଂ ୱା ସେୟ୍ୟା । ୱଜଧାତୁନୋ ୱସ୍ସ ବକାରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସୋ କଥଂ ୟକାରେ ପରଭୂତେ ଅସତୀତି ଆହ- ‘ଚୱଗ୍ଗବୟଞାତିୟୋଗୱିଭାଗା ୱସ୍ସ ବୋ’ତି ।

୫୧. କରା

ରିରିୟପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଆଦିରକାରସ୍ସ ଅନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଆହ- ‘ଅନ୍ତସରାଦି ଲୋପୋ’ତି ।

୫୨. ଇକି

ଅଥ ସରୂପେଚ୍ଚେତାୱତି ୱୁତ୍ତେ- ‘କିରିୟତ୍ଥସ୍ସ ସରୂପେ’ତି କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତିଚ୍ଚାହ- ‘କିରିୟତ୍ଥା’ତିଚ୍ଚାଦି । ନନୁ ଚ ଲୋ-ୟଂ କତ୍ତରି ୱିଧୀୟ ମାନୋକଥମେତ୍ଥ ସିୟାତ୍ୟାହ- ‘ଅକତ୍ତରିପି’ଚ୍ଚାଦି । ଅଭିମତୋ କଚ୍ଚାୟନସ୍ସ । ପଟିପାଦୟିତୁମାହ- ‘ତତ୍ଥା’ତିଆଦି । କରଣଂ ଉଚ୍ଚାରଣଂ, ଅସ୍ସ କରୋତି ସମାସୱାକ୍ୟଂ । ନ ହି ଏୱ ଦୀହି କାରୋ ୱିହିତୋତି ଅକ୍ଖରେ ହେୱ କାରସ୍ସ ୱିହିତତ୍ତା ଅକ୍ଖରସମୁଦାୟତୋ ନ ପପ୍ପୋତୀତି ଭାୱୋ । ଅଥ ଚେତି ମତପ୍ପଦାନେ । ଏୱାଦିସଦ୍ଦୱାଚକା ଏୱକାରାଦୟୋ ସାଧୱୋତି ଅଥ ମତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥାତି ତଥା ଅଭିମତେ ତସ୍ମିଂ । ନିୟମହେତୁନୋ ଅଭାୱାତି ଅକ୍ଖରେହେୱ କାରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ୱିଧେୟ୍ୟୋ ନ ପନ ଏୱାଦୀହିଚ୍ଚସ୍ସ ନିୟମସ୍ସ ୟୋ ହେତୁ ତସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅଭାୱା ।

୫୩. ସୀଲ

କିମିଦସୀଲମିଚ୍ଚାହ- ‘ସୀଲମ୍ପକତିସଭାୱୋ’ତି । ତଞ୍ଚ ସୀଲମନୁମାନେନ ୱିଞ୍ଞାୟତିଚ୍ଚାହ- ‘ତଞ୍ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । କିରିୟାୱିସୟରୁଚିୱିସେସାନୁମିତନ୍ତି ଉଣ୍ହଭୋଜନସଙ୍ଖାତା କିରିୟା ୱିସୟୋ ୟସ୍ସ ସୋ (କିରିୟା) ୱିସୟୋ ରୁଚିୱିସେସୋ, ତେନ ଅନୁମିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିମିଦମାଭିକ୍ଖଞ୍ଞନ୍ତି ଆହ- ‘ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞ’ମିଚ୍ଚାଦି । ପୁନପ୍ପୁନଭାୱୋ ପୋନୋପୁଞ୍ଞଂ । ଆସେ ୱା ତପ୍ପରତାତି ତମେୱାଭିକ୍ଖଞ୍ଞଂ ପରିୟାୟେହି ଫୁଟୀକରୋତି ।

ୟଜ୍ଜେୱନ୍ତି ୟଦି ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞଂ ତପ୍ପତୋ ୱୁଚ୍ଚତେ । ତସ୍ସୀଲ୍ୟମିଦଂ ହୋତୀତି ଇମିନା- ‘ସୀଲାଭିକ୍ଖଞ୍ଞାଦି’’ସୁତ୍ତେ ସୀଲସଦ୍ଦେନେୱାଭିକ୍ଖଞ୍ଞସ୍ସ ଗହିତତ୍ତଂ ଦୀପେତି । ଅଞ୍ଞଥାପି ସୀଲତୋ ଅଞ୍ଞମେୱାଭିକ୍ଖଞ୍ଞନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ୟସ୍ମିଂ ଦେସେ’ତିଆଦି ।

ଗମ୍ମମାନେତି ପତୀୟମାନେ । ପତୀତି ଚ ଅତ୍ଥପ୍ପକରଣସଦ୍ଦନ୍ତରାଦୀହି । ଅଭିମତୋତି ପାଣିନିୟେହି ଅଭିମତୋ । ଆୱସ୍ସକଗ୍ଗହଣାୟେୱ ସିଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ କଥମେତ୍ଥାୱସ୍ସମ୍ଭାୱୋ ପତୀୟତି ଚ୍ଚାହ- ‘ତଞ୍ଚା’ତିଆଦି ।

ୟୋଗୱିଭାଗାତି ‘ଣୀ’ତି ୟୋଗ ୱିଭାଗା । ସାଧୁଂ କରୋତି, ବ୍ରହ୍ମଂ ୱଦତି, ଅସଦ୍ଧଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ପଣ୍ଡିତମତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞତୀତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସାଧୁନ୍ତି କିରିୟାୱିସେସନଂ । ଅସ୍ସଦ୍ଧଭୋଜୀତି ୱତେ । ୱତଞ୍ଚ ଭୋଜନେ ଅତ୍ଥିତାୟଂ ସଦ୍ଧଅସ୍ସଦ୍ଧଭୋଜନୱିସୟାୟଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ୟଦି ଭୁଞ୍ଜତି ଅସ୍ସଦ୍ଧମେୱ ଭୁଞ୍ଜତି ନ ସଦ୍ଧନ୍ତି ସତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତନିୟମୋ, ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ ଭୁଞ୍ଜତି ଏୱାତି ନୋତ୍ତରପଦାୱଧାରଣଂ… ଏୱଞ୍ହି ୱିଞ୍ଞାୟମାନେ ୟଦେୱାସ୍ସଦ୍ଧଂ ନ ଭୁଞ୍ଜତି ତଦେୱ ୱତଲୋପୋ ସିୟାତି [ଅତ୍ଥିତାୟ (ଭୋଜନାକଙ୍ଖିତତ୍ତା) ୟଥେଚ୍ଛଂ ସାମଞ୍ଞେନ ଭୋଜନେ ପୱତ୍ତିୟଂ ମତ୍ତାୟଂ ଅସଦ୍ଧଭୋଜନଂ ସତ୍ଥୱିହିତମୁପଲଭମାନସ୍ସ ସଦ୍ଧତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱିସେସେ ହି ସଦ୍ଧେ ପୱତ୍ତିନିୟମୋ ୱତମୁଚ୍ଚତେ, ନିୟମୋଚାତ୍ରଦୁୱିଧୋ ସମ୍ଭୱତି-ଅସଦ୍ଧଂ ଭୂଞ୍ଜତି ଏୱ, ଅଥଦ୍ଧମୋ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ୱା, ତତ୍ରାଦିମେ ନିୟମେ ୟଦେୱା ସଦ୍ଧଂ ନ ଭୁଞ୍ଜତି ତଦେୱୱତ ଲୋପୋସିୟା (ର-୩-୨୨୮) କାତନ୍ତପଞ୍ଜିକା]। ଅଞ୍ଞଥାପି ପଟିପାଦୟିତୁମାହ- ‘ଘଣନ୍ତାଦୀହି’ଚ୍ଚାଦି ।

୫୪. ଥାୱ

ସୟମେୱ ଅତ୍ତନାଏୱ । କମ୍ମକତ୍ତରୀତି ଉଭୟତ୍ଥାପି କମ୍ମକତ୍ତରି ପଚ୍ଚୟୋ ବହୁଲାଧିକାରାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଏକୋପି ପଦତ୍ଥୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ହୋତି କତ୍ତାଚ କାରକସତ୍ତିଭେଦତୋ । ୟଥା ‘ପୀୟମାନଂ ମଧୁ ମଦୟତୀ’ତି ଏକସ୍ସାପି ସତ୍ତିଭେଦା କମ୍ମତ୍ତଂ କତ୍ତୁତ୍ତଂ, ତଥା ତ୍ରାପୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ୟୋ ପରଂ ଭଞ୍ଜତି ତତ୍ଥପି ସିୟା ସାମଞ୍ଞୱିଧାନତୋତି ଆହ- ‘ନିପାତନସ୍ସି’ଚ୍ଚାଦି । ଦୋସନ୍ଧକାରଂ ଭିନ୍ଦତୀତି ଦୋସନ୍ଧକାରଭିଦୁରୋ ।

୫୫. କତ୍ତ

ଭୂତସଦ୍ଦେନେତ୍ଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥମୁପଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଭୂତମତୀତ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଅଞ୍ଞଥାତି ୟଦ୍ୟତିକ୍କନ୍ତୱଚନୋ ନ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନନୁଚାତ୍ରେତରେତରନିସ୍ସୟଦୋସୋ ପସଜ୍ଜତେ, ସତୀ ହି ଭୂତାଧିକାରେତ୍ତୋ ୱିଧୀୟତେ, ସତି ଚ ତ୍ତେ ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ଫୁଟୋ ୟେୱିତରେତରନିସ୍ସୟଦୋସୋତି । ନେସଦୋସୋ, ସଙ୍କେତାତି ବ୍ୟତ୍ତୋ ସଦ୍ଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତୋ, ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଅସାଧୁତ୍ତଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଚାସ୍ସ ୱୁତ୍ତି ସଦ୍ଦସତ୍ତିସଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । କ୍ତୱନ୍ତା ଦୟୋପି ଚରହି ସଦ୍ଦସତ୍ତିସଭାୱତୋ ଭୂତେଏୱ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଭୂତସଦ୍ଦୋ-ୟମତିକ୍କନ୍ତତ୍ଥେ ପସିଦ୍ଧୋ କ୍ତୱନ୍ତାଦୟୋତ୍ୱପ୍ପସିଦ୍ଧା, ଅତୋ ତେନ ପସିଦ୍ଧତ୍ଥେନାପ୍ପସିଦ୍ଧାନମନ୍ୱାଖ୍ୟାନଂ କରୀୟତୀତି । ଭୂତେତି ଚାୟଂ ପକତିୱିସେସନଂ ୱା ସିୟା ‘ଭୂତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନା’ତି, ପଚ୍ଚୟତ୍ଥ ୱିସେସନଂ ୱା’ଭୂତେ କତ୍ତରୀ’ତି, ତତ୍ର କସ୍ସିଦଂ ୱିସେସନନ୍ତି ଆହଭୂତେତି ପକତିୱିସେସନ’ନ୍ତି । କୁତୋଚ୍ଚାହ- ‘ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଚେ’ତ୍ୟାଦି । ଅଥ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୱିସେସନେ କୋ ଦୋସୋଚ୍ଚାହ- ‘ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୱିସେସନେ ହି’ଚ୍ଚାଦି । ପଚ୍ଚୟତ୍ଥସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ ଅନଭିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ପୟୋଗୋ ନୋପପଜ୍ଜତେତି ଭାୱୋ । ଅଭିଧେୟ୍ୟେତି ଇମିନା ପୟୋଜନାଦିଂ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ଦତି ।

୫୬. କ୍ତୋ

କମ୍ମେ ଗୁଣୀଭୂତତ୍ତାତି କମ୍ମେ ସତି ଭାୱସ୍ସାପ୍ପଧାନତ୍ତା । ‘‘ଗୁଣମୁଖ୍ୟେସୁ ମୁଖ୍ୟେୟେୱ କାରିୟସମ୍ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ମୁଖ୍ୟେ କମ୍ମେୟେୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ତୁ ଭାୱେ ତସ୍ସେତ୍ଥାପ୍ପଧାନତ୍ତା ।

୫୭. କତ୍ତ

ନନୁଚାରମ୍ଭେତି ୱୁତ୍ତଂ- ‘କିରିୟାରମ୍ଭେ’ତି କଥନ୍ତି ଆହ- ‘ସୋଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ସୋ ଚ ଆରମ୍ଭୋ । କିରିୟାୟେୱ ଆରମ୍ଭୋକିରିୟାରମ୍ଭୋ ତସ୍ମିଂ । କିରିୟାରମ୍ଭେତି ସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା କିରିୟତ୍ଥୱିସେସନଂ ୱା ଏତଂସିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୱିସେସନଂ ୱା ଉଭୟଥାପି ନ ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘କିରିୟତ୍ଥୱିସେସନଂ ଚେତ’ନ୍ତିଆଦି । ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୱିସେସନପକ୍ଖେପି ସାମତ୍ଥିୟା ଆରମ୍ଭେ କିରିୟତ୍ଥସ୍ସାପି ପୱତ୍ତୀ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘କିରିୟତ୍ଥସ୍ସାପି’ଚ୍ଚାଦି । ସାମତ୍ଥିୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘ସାମତ୍ଥିୟମ୍ପନା’ତିଆଦିନା । ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେନ ୟୋ ୱିହିତୋ କ୍ତୋ, ସୋପି ସାମଞ୍ଞେନ ୱଚନତୋ ଭାୱକମ୍ମେସୁ ଆରମ୍ଭେପି ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ସାମଞ୍ଞେନ ୱଚନତୋତି ‘‘କ୍ତୋ ଭାୱକମ୍ମେସୂ’’ତି (୫-୫୬) ସାମଞ୍ଞେନ ୱଚନତୋ । ଭାୱକମ୍ମେସୁଚେତି ଏୱଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚେ’ତି ୱଦତା ୱୁତ୍ତିକାରେନେୱଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କସ୍ମା ଏୱଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ- ‘ପୁବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିୟା’ତି ଆଦି । ଅନିୟମୁପ୍ପତ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ସତି ଞାପନନ୍ତି ତନ୍ନିସେଧେତୁମାହ- ‘ପୁନବ୍ବଚନତୋ’ତିଆଦି । ମାସଙ୍କୀତି କମ୍ମନି, ତେନେୱୁପ୍ପତ୍ତୀତି ପଠମା । ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ଭାୱକମ୍ମ ଗହଣଂ ଚାକାରେନାନୁକଡ୍ଢିୟ ‘ଭାୱକମ୍ମେସୁ ଚା’ତ୍ୟନେନ କ୍ତେୱିଧୀୟ ମାନେ ଇଦମାସଙ୍କୀୟତେ ‘ପୁବ୍ବେନେୱ ସାମଞ୍ଞେନ ସିଦ୍ଧେ ପୁନବ୍ବଚନା [ପୁନବ୍ବଚନଂ] କିରିୟତ୍ଥାନିୟମେନ ତ୍ତସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତୀ’ତି, ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚେତି ହ୍ୟୁଚ୍ଚମାନେ ଚକାରେନ ୟଥାପତ୍ତମ୍ପି କାରିୟମନୁଞ୍ଞାୟତେତି ପୁବ୍ବେନେୱ ୱଚନେନ ଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱାରମ୍ଭେପି ୟଥାପତ୍ତୋ କ୍ତୋ ଭୱତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତେ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚରହି ଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱାରମ୍ଭେପି ପୁବ୍ବେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘କତ୍ତରିଆରମ୍ଭେ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ କିଂ ଚକାରେନେ ଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ- ‘ପଦାନମୱଧାରଣ ଫଲତ୍ତା’ଚ୍ଚାଦି ।

ନନୁଚାଦିଭୂତୋ କିରିୟାକ୍ଖଣୋ ଆରମ୍ଭୋ ନାମ, ବହୂହି କିରିୟାକ୍ଖଣେହି କଟେ ପରିସମତ୍ତେୟେୱ ଭୂତୋ କାଲୋ ଚ ଭୱତୀତି କିରିୟାଫଲସ୍ସାପରିନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ୱତ୍ତମାନୋୱ କାଲୋତି ତତ୍ରକ୍ତୋ ନ ପପ୍ପୋତିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ- ‘କିରିୟାଫଲସ୍ସି’ଚ୍ଚାଦି । କଟେକଦେସସ୍ସାପି କଟତ୍ତା ତସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଭୂତୱଚନିଚ୍ଛାତି ଭାୱୋ । ନନୁଚାଦିସୂତେ କିରିୟାକ୍ଖଣକାଲେ କଟୋ ନାଭିନିବ୍ବତ୍ତୋ, କଟକାରଣଭୂତା ବୀରଣାୱ ହି ତଦା ସନ୍ତି, ନ ଚ ତଦୱତ୍ଥା ତେ ଏୱ କଟୋତି କଥଂ ‘ପକତୋ କଟୋ’ତି ଭୂତକାଲେନ ପକତସଦ୍ଦେନ କଟସଦ୍ଦସମାନାଧିକରଣତ୍ତମିଚ୍ଚାହ- ‘ଆଦିଭୂତେନେ’ଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ୱିସେସେ । ପକତ୍ତୁଂ ଆରଭି, ପକତ୍ତୁଂ ଆରଭୀୟିତ୍ଥ, ପସୋତ୍ତୁଂ ଆରଭି, ପସୋତ୍ତୁଂ ଆରଭନନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ତ୍ତୋ ।

୫୮. ଠାସ

ଅନାରମ୍ଭତ୍ଥଂୱଚନନ୍ତି ଆରମ୍ଭେ ପୁବ୍ବେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଅପାଦିନୋପିସିଲିସସ୍ସ ସକମ୍ମକତ୍ତା- ‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସକମ୍ମକତ୍ଥନ୍ତି ୱତ୍ୱା ସକମ୍ମତ୍ତମେସଂ ପାଦିୟୋଗେ ସତି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ପାଦିସହିତା’ଚ୍ଚାଦି । ଖଟୋପିକା ମଞ୍ଚୋ ।

୫୯. ଗମ

ଅୱିୱଚ୍ଛିତକମ୍ମୋ ଚେହାକମ୍ମକୋତି କଥୟମାହ- ‘ଅୱିଜ୍ଜମାନେ’ଚ୍ଚାଦି । ୟାତୱନ୍ତୋ ୟାତା, ୟାନଂ ୟାତଂ । ଅୟୋୟିତ୍ଥାତି ୟା ତୋ । କ୍ତୋ ନ ୱିଧାତବ୍ବୋ ପାଣିନିୟେହି ୱିୟ । କାରଣସାମଗ୍ଗିୟଂ ଭୂତାୟନ୍ତି ସସ୍ସାଦିହେତୁଭୂତସମିଦ୍ଧିୟଂ ଭୂତାୟଂ । ସା ଚ ଭୂତା ୟେୱାତୀମିନା କାରଣସାମଗ୍ଗିୟା ଅତୀତକାଲିକତ୍ତମାହ ।

୬୦. ଆହା

ଆଧାରେଚେତି ଅନୁୱୁତ୍ତିୟା ଏତ୍ଥ ଚକାରତୋ ‘ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚେ’ତି ସମ୍ବନ୍ଧା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସେସୋ । ଏୱଂ ନ କୁତୋଚି ଅପକସ୍ସନଂ ସିୟାତି ଏୱମାଧାରାଦିକେ ଅନୁୱତ୍ତମାନେ ସତି କୁତୋଚି ଆଧାରାଦିତୋ ଅପକସ୍ସନଂ ୱିସୁଂ କରଣଂ ନ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ସତି ହେଟ୍ଠା ସୁତ୍ତେନେକୟୋଗମେୱ କରେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭାୱକମ୍ମେସୂତି ସମ୍ବଜ୍ଝତେତି ୟୋଜନା ।

ବହୁଲସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଂୱାତି ବହ୍ୱତ୍ଥାଦାନମେୱାତ୍ର ବହୁଲସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ଭାୱୋ କମ୍ମଂଚେତି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୋ । କେଚୀତି ପାଣିନିୟେ ୟେୱ ସନ୍ଧାୟାହ । ତସ୍ସାପି ଭୂତେୟେୱ ପୱତ୍ତିମୁପଦିସତି ‘ସୋପି’ଚ୍ଚାଦି

ନା। ଭିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ପଚ୍ଚମାନଂ । ପରରୂପେନ ପସ୍ସିନ୍ନୋତି ୟୋଜନା । କେଚିତି ତେୟେୱ । ‘‘ମତିବୁଦ୍ଧିପୂଜତ୍ଥେହି ଚେ’’ତି (୩-୨-୧୮୮) ତେସଂ ସୁତ୍ତେ ଚସଦ୍ଦାକଡ୍ଢିତେ ଦସ୍ସେତି ‘ୟଥା’ତିଆଦିନା । ଅକ୍କୋଚ୍ଛି ତନ୍ତି କମ୍ମେ ୱିଗ୍ଗହମାହ, ତନ୍ତି କମ୍ମପଦଂ, ଏୱମୁପରିପି ଚୁରାଦିଣିଲୋପେ ‘‘ନିମିତ୍ତାଭାୱେ ନେମିତ୍ତିକସ୍ସାପ୍ୟଭାୱୋ’’ତ୍ୟାକାରନିୱତ୍ତି । କସିରୟଂ ଗତ୍ୟାଦ୍ୟନେ କତ୍ଥୋ, କଟ୍ଠଂତ୍ୟତ୍ର କିମତ୍ଥୋତି ଆହ- ‘ଏତ୍ଥ ହିଂସତ୍ଥୋ’ତି ।

ହେତୁନୋତି ଦୁକ୍ଖଫଲସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅଗ୍ୟାଦିନୋ । କଟ୍ଠସଦ୍ଦସ୍ସ ଫଲହେତୁଭୂତେ ଅଗ୍ୟାଦିକେ ୱତ୍ତମାନେ ଏୱଂ ହୋତୁ ଫଲେୱତ୍ତମାନେ କଥନ୍ତି ଆହ- ‘ୟଦାପନା’ତିଆଦି । କୋଧାତିକୋ ଇଧ ।

୬୧. ତୁଂତା

ନନୁ ଚ ଭାୱେଇତି ଭୱତିନାୟଂ ଘଣନ୍ତେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କରୀୟତୀତି ଭୱତିୱିସୟୋୱ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ଭୱତି, ତତୋ ଚ ଭୱତିନୋ ୟୋ ଭାୱୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱାଚ୍ଚେ ପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା, ସୋ ଚ ଭୱତିତୋ ୟେୱୁପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସକ୍କାଭିଧାତୁଂ ତତୋ ତସ୍ମାୱ ପଚ୍ଚୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା କଥଂ ପଚିତୁଂ ପାକୋ ଚାଗୋ ରାଗୋତିପଚାଦୀହିଭୱତି ଚ୍ଚାହ- ‘ଭୱନଂଭାୱୋ କିରିୟାଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ’ତି ।

କିରିୟାସାମଞ୍ଞଞ୍ହି ସବ୍ବଧାତ୍ୱତ୍ଥାନୁଗତଂ ଭୱତିସ୍ସତ୍ଥୋ, ତେନ କିରିୟାସାମଞ୍ଞୱାଚିନାତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ କରୀୟମାନୋ ସବ୍ବଧାତୁୱିସୟେ କତୋ ଭୱତି ତସ୍ମା ପଚାଦୀହିପି ଭୱତୀତ୍ୟଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନନୁ ଚାତ୍ର ତୁମାଦୟୋ ଭାୱେ ଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତେ ନ ୱିଞ୍ଞାୟତେ କିଂୱିସେସିତେ ଭାୱେ ତୁମାଦୟୋ ଭୱନ୍ତିଚ୍ଚାହ- ‘ୟତୋ’ଚ୍ଚାଦି । ତସ୍ସାତି ଧାତୁନୋ । ୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଭାୱୋତି ୟୋ ୱାଚ୍ଚୋ ଭାୱୋ । କୁତୋଚ୍ଚାହ- ‘ସମ୍ବନ୍ଧା’ତି । ତୁମାଦୀନଂ ୟା ପକତି ତାୟ ୱାଚ୍ଚେନେୱ ଭାୱେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଭାୱେ ତବ୍ବୋ । ଅଥ କ୍ରିୟାୟଂତ୍ୟନେନ ତବ୍ବାଦ୍ୟଭିହିତସ୍ସ ଦବ୍ବରୂପାପନ୍ନସ୍ସ ଭାୱସ୍ସ କଥଂ ଗହଣଂତ୍ୟାହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି । ସକନିସ୍ସୟକିରିୟାବ୍ୟପଦେସୋତି ଦବ୍ବ ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଭୂତାୟ କିରିୟାୟ ବ୍ୟପଦେସୋ ଦଟ୍ଠୁଂ ଚକ୍ଖୁଚ୍ଚାଦୋ ଭୱନକିରିୟାୟ ପତୀୟମାନତ୍ତା ତୁମାଦୟୋ ଭୱନ୍ତେୱ ।

ନନୁ ଚ ତୁମାଦୀନଂ ଭାୱେ ୱିହିତତ୍ତା କିରିୟାୟେୱ ପଧାନତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମ କାରକଂ ନପ୍ପତୀୟତେତି କଥଂ ‘କଟଂ କାତୁଂ ଗଚ୍ଛତୀ’ତି ସିୟାଚ୍ଚା ସଙ୍କିୟ ପଟିପାଦେତୁମାହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି । ଧାତ୍ୱତ୍ଥକତୋ କିରିୟାସଙ୍ଖାତେନ ଧାତ୍ୱତ୍ଥେନ କତୋ । ଅତ୍ଥୀତି ଇମିନା ୟତ୍ଥ ‘ସୁପ୍ୟତେ ଦେୱ ଦତ୍ତେନେ’ଚ୍ଚାଦୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ନ କମ୍ମମ୍ପତୀୟତେତି ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ଇଚ୍ଛତ୍ଥେସୁ ସମାନକତ୍ତୁକେସୁ ତୱେତୁଂ ୱା’’ତି (୪-୨-୧୨) କଚ୍ଚାନେନ ଅତଦତ୍ଥାୟମ୍ପିକିରିୟାୟଂ ତୁମାଦୟୋ ୟଥାସିୟୁନ୍ତି ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତିତଂ, ତେନାହ- ‘ଇଚ୍ଛତ୍ଥେସ୍ମି’ଚ୍ଚାଦି । ୟଥା ‘ଭୋତ୍ତୁଂ ପଚତୀ’ତ୍ୟାଦୋ ଭୋଜନକିରିୟା ପୟୋଜନା ପଚନକିରିୟା ହୋତି, ନେୱମେତ୍ଥ ତପ୍ପ ୟୋଜନା ଇଚ୍ଛା… ପଚନକିରିୟାୟୱିୟତପ୍ପୟୋଜନତ୍ତାଭାୱତୋତି ଅୟମସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁନେଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତାନିଟ୍ଠପାତସ୍ସାସଙ୍କଂ ୱିରଚୟମାହ- ‘ଅତଦତ୍ଥାୟମ୍ପି’ଚ୍ଚାଦି ।

ଇଚ୍ଛତ୍ଥସ୍ସ ଧାତୁନୋ ପୟୋଗାତି ଇମିନା ‘ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ କରୋତୀ’ତି ଏତ୍ଥ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଇଚ୍ଛତ୍ଥସ୍ସ ଧାତୁନୋ ପୟୋଗତ୍ଥମେୱ, ନ ଇଚ୍ଛାୟ ପୟୋଜନଂ କରଣନ୍ତି ଦୀପେତି । ଦେୱଦତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜମାନମିଚ୍ଛତୀତେତ୍ଥ ଭୋତ୍ତୁନ୍ତି ନ ହୋତି ସମାନକତ୍ତୁକେସୂତି ୱଚନତୋ, ଭୋଜନସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତୋ କତ୍ତା, ଇଚ୍ଛତିସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋୟେୱାତିପି ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ପୟୋଜନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ଦେୱଦତ୍ତ’ମିଚ୍ଚାଦି ।

ଇଚ୍ଛତିସ୍ସାତି’ଦେୱଦତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜମାନମିଚ୍ଛତୀ’ତି ଏତ୍ଥ ଇଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଇସିସ୍ସ । ସାଧନଂ ‘ଦେୱଦତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜମାନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତକମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥୋ ପୟୋଜନଂ ୟସ୍ସ ସୋ ସାଧନତ୍ଥୋ-ଇଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । କମ୍ମମେୱିଚ୍ଛାୟ ପୟୋଜନଭାୱେ ଠିତନ୍ତି ଭାୱୋ । ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ଏତଦତ୍ଥମେୱ ସମାନକତ୍ତୁକଗ୍ଗହଣଂ କତଂ ତଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପସଙ୍ଗାଭାୱା ନିରତ୍ଥକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସକାଦ୍ୟତ୍ଥେସୁ ଧାତୂ ସୂପପଦେସୁ ଧାତୁ ମତ୍ତା ତୁମାଦୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ ୱିହିତା ପାଣିନିୟେହି, ତେନାହ- ‘ସକାଦିଧାତୁପ୍ପୟୋଗେ’ତିଆଦି । ସିଦ୍ଧାତି ତୁମାଦୟୋ ସିଦ୍ଧା । ଭୁଜିକିରିୟତ୍ଥାତି ଭୁଜିକିରିୟା ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସା ସତ୍ତିୟା ସା ଭୁଜିକିରିୟତ୍ଥା ପତୀୟତେ । ପତୀୟ ମାନତ୍ତେ କାରଣମାହ- ‘ଅସତୋପି ହି’ଚ୍ଚାଦି । ପରେହେତ୍ଥ ଅକିରିୟତ୍ଥୋପପଦତ୍ଥୋ ପୁନାରବ୍ଭୋତି ୱଣ୍ଣିତଂ । ତଦେତଂ ୱିଘଟୟିତୁମାହ- ‘ତେନେ’ଚ୍ଚାଦି । ପରେସମୟମଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ସକ୍କୋତି ଭୋତ୍ତୁଂତ୍ୟାଦୋ କୋସଲ୍ୟଂ ଗମ୍ୟତେ । ଗିଲାୟତି ଭୋତ୍ତୁଂତି ତଦସତ୍ତି । ଘଟତେ ଭୋତ୍ତୁଂତ୍ୟାଦୋ ୟୋଗ୍ୟତା । ଆରଭତେ ଭୋତ୍ତୁଂତ୍ୟାଦୋଭୁଜିସ୍ସେ ୱାଦ୍ୟୱତ୍ଥାକିରିୟନ୍ତରଂ । ଲଭତେ ଭୋତ୍ତୁଂତି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ଅତ୍ଥି ଭୋତ୍ତୁନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ଭୱମତ୍ତଂ । ୱଟ୍ଟତି ଭୋତ୍ତୁଂତ୍ୟାଦୋ ଦୋସା ଭାୱୋ ଗମ୍ୟତେ । ସକ୍କୋତିଚ୍ଚାଦିନୋ ଉପପଦସ୍ସ ଭୋଜନାଦିକିରିୟତ୍ଥତା ନ ଗମ୍ୟତେ ତସ୍ମା ଅକିରିୟତ୍ଥେସୁପି ସକାଦୀସୂପପଦେସୁ ତୁମାଦୟୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ।

ପତୀୟମାନେସ୍ୱପ୍ୟେତେସ୍ୱତ୍ଥନ୍ତରେସୁ ତାଦତ୍ଥିୟମତ୍ଥିୟେୱାତି ପୁବ୍ବେନ ୱିହିତସ୍ସ ତୁମାଦିନୋତ୍ର ନ ବାଧେତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି । ତାଦତ୍ଥିୟମତ୍ଥିୟେୱାତି ଭୋଜନକିରିୟତ୍ଥତା ସକ୍କୋତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥି ୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧାୟେୱ ‘‘ତୁଂତାୟେ’’ଚ୍ଚାଦିନା । ଅଲମତ୍ଥୱିସିଟ୍ଠେସୁ ପରିୟତ୍ତିୱଚନେସୂପପଦେସୁ ଧାତୁତୋ ତୁମାଦୟୋ ୱିହିତା ପରେହି, ତତ୍ଥାହ ‘ଅଲମତ୍ଥୱିସିଟ୍ଠେ’ଇଚ୍ଚାଦି । ପହୁସଦ୍ଦମ୍ପି ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ‘ସମତ୍ଥାଦୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଭୱତିସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ‘‘ପୁବ୍ବେକକତ୍ତୁକାନ’’ନ୍ତି (୫-୬୩) ଏତ୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟାୟିସ୍ସତେ । ଅଭିମତାତି କଚ୍ଚାୟନେନ ‘‘ଅରହସକ୍କାଦୀସୁ ଚେ’’ତି (୪-୨-୧୩) ଚସଦ୍ଦେନ ଅଭିମତା ଇମସ୍ସାତି ‘କାଲୋ ଭୋତ୍ତୁଂ’ତିଆଦିନୋ । ୟଥା ଭୋତ୍ତୁମନୋତିଆଦିନା ପରେସମ୍ପି ଅୟମେୱ ନିପ୍ଫତ୍ତିକ୍କମୋତି ଦୀପେତି । ଅବ୍ୟଭିଚାରତୋତି ଅୱିନାଭାୱତୋ, ଭୱତି ଭୋଜନଂ ଭାୱୋତି ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନଂ ଭାୱୋ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନତୁଗମିସ୍ସକିରିୟାତଦତ୍ଥାତି ଗମନକିରିୟା ଭୋଜନତ୍ଥା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋହ୍ୟୟଂ ପୟୋଜନୱଚନୋ ୟଞ୍ଚ ୟମୁଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ତସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ଭୱତି । ନଚାୟଂ ଭୋଜନମୁଦ୍ଦିସ୍ସ ଗମିସ୍ସତି, କିଞ୍ଚରହି କାରିୟନ୍ତରଂ, କେୱଲଂ ତେନ ନିମିତ୍ତେନ ସମ୍ଭାୱୀୟତେ । ୟଦା ତୁ ଭୋଜନତ୍ଥମେୱାରବ୍ଭତେ ଗମନକିରିୟା, ତଦା ଭୱତ୍ୟେୱ’ଗମିସ୍ସତି ଭୋତ୍ତୁ’ନ୍ତି ।

ତୁଂୱିସୟେ ଣକୋପି ୱିହିତୋ ପାଣିନିୟେହି, ତତ୍ରାହ- ‘କାରକୋ ୱଜତି’ଚ୍ଚାଦି । ପରିହାରମାହ- ‘ପୁବ୍ବେ’ଚ୍ଚାଦିନା । ‘କତ୍ତରିଲ୍ତୁ’ଚ୍ଚାଦିନା ୟୋୟଂ ଣକୋ ତୀସୁପି କାଲେସୁ ସାମଞ୍ଞେନ ୱିହିତୋ, କ୍ରିୟତ୍ଥା ୟଂ କ୍ରିୟାୟଂ ଉପପଦେ କତ୍ତୁନୋ-ଭିଧାନଂ ସିଦ୍ଧଂ, ନ ଚାସ୍ସ ୱିସେସୱିହିତେନ ତୁଂପଚ୍ଚୟେନ ବାଧା ଭିନ୍ନତ୍ତା, ତୁଂପଚ୍ଚୟସ୍ସ ହି ଭାୱେ ୱିଧାନଂ ଣକସ୍ସ ତୁ କତ୍ତରୀତି । ପୁବ୍ବଣକେନେୱ ସିଦ୍ଧେପି ଲ୍ତ୍ୱାଦିନିୱତ୍ତିୟା ସୋ ୱିଧେୟ୍ୟୋୱ, ନୋ ଚେ ଲ୍ତ୍ୱାଦୟୋପି ସିୟୁନ୍ତି ଚୋଦକପ୍ପସଙ୍ଗମାସଙ୍କିୟାହ- ‘ନଚେୱ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଅୱଗମାଭାୱମେୱ ଫୁଟୟିତୁମାହ- ‘ନହିଂ’ଚ୍ଚାଦି । ହି ୟସ୍ମାତ୍ୟତ୍ଥେ ୟୋ ଏସୋ ୱଜତି ସୋ କତ୍ତା, ୟୋ ଏସୋ ୱଜତି ସୋ ୱିକ୍ଖିପୋତ୍ୟୟମତ୍ଥୋ-ତ୍ର ଗମ୍ୟତେ, ନ ପନ ତେହି ତାଦତ୍ଥିୟଂ ଗମ୍ୟତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୋଦକୋ ଲ୍ତ୍ୱାଦୀହି ସାମ୍ୟମାପାଦୟିତୁଂ ସାମରିସଂ ୱୁତ୍ତୱିଧିନେୱାପ୍ପତ୍ତିଂ ଣକସ୍ସାପ୍ୟାହ- ‘ଣକୋପି’ଚ୍ଚାଦି । ଅଗତ୍ଥଂ [ଅପକତତ୍ଥଂ (ପୋତ୍ଥକେ)] ୟଦିପି ଣକେନ ତାଦତ୍ଥିୟଂ ନ ଗମ୍ୟତେ ପକରଣତୋ ଗମ୍ୟତେତି ଣକୋ ଭୱିସ୍ସତୀତ୍ୟାସଙ୍କିୟ ଚୋଦକୋ ଆହ- ‘ଅଥେ’ଚ୍ଚାଦି । ପୁବ୍ବେଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତୋ-ୟଂ ‘ଣକୋ ନ ୱିଧେୟ୍ୟୋ’ଚ୍ଚସ୍ସ ନ ପରିହାରୋ… ସୋତ୍ତରତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ, କିନ୍ତୁ‘ତସ୍ମା ନେୱି’ଚ୍ଚାଦିନା ଇମିନା ୱୁଚ୍ଚମାନୋୱପରିହାରୋତିୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ । ତଦେୱଂଲ୍ତ୍ୱାଦୀନମ୍ପିପତ୍ତିତୋଣକଲ୍ତ୍ୱାଦୀହି ତାଦତ୍ଥିୟାନୱଗମେ ୱିନିଚ୍ଛିତେ ତାଦତ୍ଥିୟୱିସେସେନ ତେସଂ ସମ୍ଭୱୋତି ଅନତ୍ଥକଂ ‘‘ଣକସ୍ସ କିରିୟତ୍ଥୋପପଦସ୍ସୱିଧାନଂ ଲ୍ତ୍ୱାଦିପଟିସେଧନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱାକ୍ୟକାରୱଚନନ୍ତି ସତ୍ଥକାରୋ ନିଗମୟମାହ- ‘ତସ୍ମା’’ଚ୍ଚାଦି । ଭୱତୁ ପକରଣତୋୱ [ଚାପଚ୍ଚୟଭୋୱ] ତାଦତ୍ଥିୟାୱଗମୋ, ତଥାପିଣକୋ ପରୋ ୱିଧେୟ୍ୟୋତ୍ୟଧିପ୍ପାୟେନାହ- ‘ଅଥାପି’ଚ୍ଚାଦି । ଗତତ୍ତଂ । ଭୱିସ୍ସତି କାଲେ କ୍ରିୟତ୍ଥାୟଂ କ୍ରିୟାୟମୁପପଦେ ଭାୱେ ଚ ଣପ୍ପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ୱିହିତା, ତତ୍ରାହ- ‘ପାକାୟ ୱଜତି’ଚ୍ଚାଦି । ଅୱିହିତେସୁପି ତାଦତ୍ଥିୟା ସିଦ୍ଧମେୱେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬୨. ପଟି

ସୋତୁନାଦୀସୁ ‘ସୱନଂ କାତୁନ’ଇଚ୍ଚାଦିନା ୱିଗ୍ଗହୋ । ସୁତେନେତି ସୱନନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୬୩. ପୁବ୍ବେ

ୱେତି ନାତିସମ୍ବଜ୍ଝତେ ୱିଧିନୋ ନିଚ୍ଚତ୍ତା । ଏକସଦ୍ଦସ୍ସାନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱିସେସେତି ‘ସଖ୍ୟାୱଚନୋୟମେକସଦ୍ଦୋ’ତି । କୁତୋଚ୍ଚାହ-‘ସଦ୍ଦାନ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଏକସଦ୍ଦସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱଚନତ୍ତେ ୟୋତ୍ଥୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ, ତମାହ ‘ଏକସଙ୍ଖ୍ୟାୱଚ୍ଛିନ୍ନୋ’ତି, ତଦତ୍ଥାତି କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସତ୍ଥା । ୟଦିପି ‘ପୁବ୍ବଂ ବ୍ୟାପାର’ନ୍ତି ସମୁଦାୟେ ଏକଦେସଭୂତୋ ବ୍ୟାପାରୋ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ପୁବ୍ବସଦ୍ଦେନ ବ୍ୟାପାରୱାଚକୋ କ୍ରିୟତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ଉପଚାରା, ତେନେୱ ‘ତେସୁ ୟୋ ପୁବ୍ବୋ ତଦତ୍ଥତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା’ତି ୱୁତ୍ତିୟଂୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଚ ସତ୍ତି କାରକଂ, ଅଞ୍ଞା ଚ ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟାୟ ସତ୍ତି, ଅଞ୍ଞା ଉତ୍ତର କାଲକିରିୟାୟ, ତସ୍ମା କୁତୋ ଏକକତ୍ତୁକତ୍ତମିଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ପଟିପାଦେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି । ସତ୍ତିମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସାତି ଦେୱଦତ୍ତାଦିନୋ ସତ୍ତିମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସ । ତଦଜ୍ଝାରୋପାତି ଏକତ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାରୋପା । ଏକ କତ୍ତୁକାନଂ ବ୍ୟାପାରାନଂ କମାଭିଧାନାୟ ତୁନାଦୟୋ ୱିଧୀୟମାନା ଭାୱେୟେୱୁପ୍ପନ୍ନା ସକ୍କୋନ୍ତି କମମଭିଧାତୁନ୍ତି ଭାୱେତ୍ୟତ୍ରାଭିସମ୍ବଜ୍ଝତେ ।

ଏକକତ୍ତୁକାନନ୍ତି ବହୁୱଚନତ୍ତା ‘ଭୁତ୍ୱା ପିତ୍ୱା ୱଜତୀ’ତିପି ଭୱତି । ଭୁତ୍ତସ୍ମିନ୍ତେତ୍ଥ ଅନେକକତ୍ତୁକତ୍ତା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାପି ଭୱତି । ପାଣିନି ୟାନମିୱ ୱିସୁଂ ୱଚନମନ୍ତରେନ ତୁନାଦିୱିଧିପ୍ପଟିପାଦୟମାହ- ‘ମୁଖଂ ବ୍ୟାଦାୟ ସୁପତି’ଚ୍ଚାଦି । ବ୍ୟାଦାୟାତି ଦାଧାତୁସ୍ସ ୱିଆପୁବ୍ବସ୍ସ ତ୍ୱାପ୍ପଚ୍ଚୟେ ‘‘ପ୍ୟୋ ୱା ତ୍ୱାସ୍ସ ସମାସେ’’ତି (୫-୦୬୪) ତ୍ୱାସ୍ସ ପ୍ୟାଦେସେ ରୂପଂ, ମୁଖୱିୱରଣଂ କତ୍ୱାତ୍ୟତ୍ଥୋ, ବ୍ୟୱଧାୟକକାଲସ୍ସାତି ବ୍ୟାଦାନ ସୁପନାନମନ୍ତରେୟୋ କାଲୋ ତସ୍ସ, ଭେଦାନୁପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଭେଦସ୍ସାଦସ୍ସନଂ । ଭେଦସ୍ସୀନଂ କେସଞ୍ଚିୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା’କେହୀଚୀ’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସହଭାୱେପୀତି ବ୍ୟାଦାନସୁପନାନଂ ସହଭାୱେପି । ୱଡ୍ଢିତକୋ ଭତ୍ତରାସି ।

ଅଭିମତା ପାଣିନିୟାନଂ, ପରାୟ ନଦିୟା ପବ୍ବତୋ-ୱରୋ ୱିସେସୀ ୟତେତି ଅପ୍ପତ୍ୱା ନଦିମ୍ପବ୍ବତୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ ନଦିୟା ଓରଭାଗେ ପବ୍ବତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱତି, ତତୋ ଚ ପାରେଭୂତନଦୀୱିସିଟ୍ଠୋ ପବ୍ବତୋ ପତୀୟତେ । ଅୱରେନ ପବ୍ବତେନ ପରା ନଦୀ ୱିସେସୀୟତେତି ଅତିକ୍କମ୍ମ ପବ୍ବତଂ ନଦୀତି ୱୁତ୍ତେ ପାରେ ନଦିୟା ଓରେ ପବ୍ବତୋତି ଅତ୍ଥୋ ପତୀୟତେ, ତତୋ ଚ ଓରଭାଗେ ପବ୍ବତୱିସିଟ୍ଠା ନଦୀ ୱିଞ୍ଞାୟତେ । ଭୱତିନୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ଭୱେ ସତି ଏକକତ୍ତୁକତା ପୁବ୍ବକାଲତା ୟଥା ଗମ୍ୟ ତେ ତଥା ଦସ୍ସେତି ‘ପଠମଂ ନ ପପ୍ପୋତି’ଚ୍ଚାଦି । ନିଗମୟତି ‘ତଦେୱ’ମିଚ୍ଚାଦିନା ।

ଭୁତ୍ୱା ଭୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ପରେ-ଞ୍ଞଥା ନିପ୍ଫତ୍ତିମାକଙ୍ଖନ୍ତି ପାଣିନିୟାଦୟୋ, ତତ୍ରାହ- ‘ଏକକତ୍ତୁକାନ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞାୱଗମେ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘ୟଜ୍ଜେୱ’ମିଚ୍ଚାଦି । ୱୁତ୍ତମେୱ ଫୁଟୟତି ‘ୟେହି’ଚ୍ଚାଦିନା । ୟେହୀତି ୱେୟ୍ୟାକରଣେହି । ଜିୱଗ୍ଗାହଂ ଅଗାହୟିଚ୍ଚାଦୋ ପରେଞ୍ଞଥା ପଟିପନ୍ନାତଦାହ- ‘କମ୍ମ’ମିଚ୍ଚାଦି । ସକଙ୍ଗେତି ପାଣିପାଦାଦିକେ-ତ୍ତନିୟେୱୟୱେ । ଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଅଭିମତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଂ ଣମ୍ପଚ୍ଚୟେନାତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞଥା ସିଦ୍ଧିପ୍ପକାରମାହ- ‘ଜୀୱସ୍ସି’ଚ୍ଚାଦି । କିଂ ୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜୀୱଗ୍ଗାହେନ ୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଜୀୱଗ୍ଗାହ’ନ୍ତି ଆହ । ଜୀୱଗ୍ଗାହସଙ୍ଖାତଂ ଗହଣମକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆଖ୍ୟାତନ୍ତି ଅଗାହୟୀତି ଆଖ୍ୟାତଂ କତ୍ତବ୍ବରୂପନ୍ତି ଇମାନା ଗହଣ କିରିୟାୟ କମ୍ମତ୍ତଂ ବୋଧେତି । ତବ୍ବିସେସନମ୍ପୀତି କତ୍ତବ୍ବରୂପାୟ ଗହଣ କିରିୟାୟ ୱିସେସନମ୍ପି । ତଥାଭୂତମେୱାତି କତ୍ତବ୍ବରୂପମେୱ । ତଥା ଚେତି କିରିୟାୱିସେସନେ ଦୁତିୟାୟ ଣମନ୍ତେ ଜାତେ ସତି । ଣମନ୍ତ ରୂପନ୍ତି ଣମନ୍ତସ୍ସ ରୂପଂ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଣଂପଚ୍ଚୟେନିହ କିଞ୍ଚିନେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇହେତି ଇମସ୍ମିଂ ବ୍ୟାକରଣେ । କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ । ପଚାଦିତୋତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ତେହି ଅୱିହିତଣମ୍ପଚ୍ଚୟା ଗହିତା ।

୬୪. ନ୍ତୋ

ୟୋ ସାଧୟିତୁମାରଦ୍ଧୋ ନଚ ନିଟ୍ଠମୁପଗତୋତି ୟୋ କଟାଦିସାଧୟିତୁଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ନିଟ୍ଠଂ ପରିସମତ୍ତିଂ ନ ଚୋପଗତୋ ନପ୍ପତ୍ତୋ । ପୱତ୍ତୋ-ନୁପରତୋୱାତି ୟୋ ପବ୍ବତାଦି ନିଚ୍ଚପ୍ପୱତୋ-ଅୱିରତୋ ତେନେୱ ନିଟ୍ଠଂ ନୋପଗତୋସୋୱତ୍ତମାନୋତି ୱୁଚ୍ଚତେତି ୟୋଜନା । ତବ୍ବି ସୟକିରିୟାଦ୍ୱାରେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକଟାଦିୱିସୟ କିରିୟାମୁଖେନ, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତକଟାଦୀନଂ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ତବ୍ବିସୟା କିରିୟାପି ୱତ୍ତମାନା ଏୱାତି ତଂଦ୍ୱାରେନ କ୍ରିୟତ୍ଥୱିସେସନ’’ନ୍ତି ।

ଭୁଞ୍ଜତି ଦେୱଦତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୟଜ୍ଜପି ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ହସତି ଖଜ୍ଜତି [ୱଦତି] ପାନିୟଂ ପିୱତି, ତଥାପି ୟୁତ୍ତା ୱତ୍ତମାନତା କତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତସ୍ସାରମ୍ଭୋ ନ ପରିସମତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ- ‘ସାଧୟିତୁମାରଦ୍ଧୋ ନ ଚ ନିଟ୍ଠମୁପଗତୋ’ତି । ତିଟ୍ଠନ୍ତି ପବ୍ବତାତିଆଦୀସୁ ନିଚ୍ଚେସୁ ପବ୍ବତାଦୀସୁ ଭୂତାନାଗତାନମସମ୍ଭୱା ତନ୍ନିସେଧିନୋ ୱତ୍ତମାନସ୍ସାପ୍ୟସମ୍ଭୱା ୟଦୀପି କାଲୱିଭାଗୋ ନ ୱିଞ୍ଞାୟତେ, ତଥାପି ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ଠାନସ୍ସାପରିସମତ୍ତିୟା ୱତ୍ତମାନା ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ- ‘ପୱତ୍ତୋ-ନୁପରତୋ ୱା’ତି । କତ୍ତୁୱିସେସନେ ସତି କୋ ଦୋସୋଚ୍ଚାହ- ‘କତ୍ତୁ ୱିସେସନେ’ଚ୍ଚାଦି । ଇହାପି ସିୟା କତ୍ତୁନୋ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା, ୱତ୍ତମାନତ୍ତ ମେୱାସ୍ସ ପକାସେତୁମୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅପଠମା ସମାନାଧିକରଣେ’’ତ୍ୟାଦୀହି (୩-୨-୧୨୪) ଅନେକେହି ସୁତ୍ତେହିନ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ପାଣିନିୟେହି ୱିହିତୋ ।

ଇଧ ପନ ସାମଞ୍ଞେନ ୱିହିତତ୍ତା ଆହ- ‘ସାମଞ୍ଞେନା’ତିଆଦି । ସନ୍ତୋ ‘ଅସ-ଭୁୱି’ନ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ‘‘କତ୍ତରି ଲୋ’’ (୫-୧୮) ‘‘ନ୍ତମାନାନ୍ତି ୟିୟୁଂସ୍ୱାଦିଲୋପୋ’’ତି (୫-୧୩୦) ଅକାରସ୍ସ ଲୋପୋ । ତପନ୍ତୋ ‘ତପ-ସନ୍ତାପେ’ । ଜପ୍ପନ୍ତୋ ‘ଜପ୍ପ=ୱଚନେ’ । ପଠନ୍ତୋ ‘ପଠ=ଉଚ୍ଚାରଣେ’ ପଚନ୍ତୋ ‘ପଚ=ପାକେ’ଧାରୟନ୍ତୋ ‘ଧର=ଧାରଣେ’ । ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେ ଣି, ଧରିତୁଂ ପୟୁଞ୍ଜମାନୋ ଧାରୟନ୍ତୋ । ଦିସ୍ସନ୍ତୋ ଦିସ ଦୁସ=ଅପ୍ପିତିୟଂ’’ ଦିୱାଦୀହି ୟକ’’ (୫-୧୨) ୟଜନ୍ତୋ ‘ୟଜ-ଦେୱପୂଜାୟଂ’ । ଅରହନ୍ତୋ ‘ଅରହ-ପୂଜାୟଂ । ୟଥାଚାତିଆଦିନା ଅପଠମାସମାନାଧିକରଣାଦୀସୁ ‘ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱିରୋଚମାନଂ ଜପ୍ପମାନୋ’ଚ୍ଚାଦୀସୁ ମାନୋ ନ୍ତୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୱଦତି ।

୬୫. ମାନୋ

କାଲକତୋ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ ୱୟୋ । ମାନୋୱାତି ଇମିନାନ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟାଭାୱମାହ । ୟୁଜ୍ଝମାନା’ୟୁଧ=ସମ୍ପହାରେ’ ‘‘ଦିୱାଦୀହି ୟକ’’ (୫-୧୨) ‘‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନ’’ମିଚ୍ଚାଦିନା (୧-୪୮) ଧସ୍ସ ଝୋ’’ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’’ତି (୧-୪୯) ୟସ୍ସ ଚ । ‘‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (୧-୩୫) ଝସ୍ସ ଜୋ । ନଚ୍ଚମାନା ‘ନଚ୍ଚ=ନଚ୍ଚନେ’ ।

୬୭. ତେସ୍ସ

ସୱିସୟେତି କତ୍ତରି ଭାୱେ କମ୍ମେଚ ।

୬୮. ଣ୍ୱାଦ

ଣ୍ୱାଦୟୋତି ‘ଣ୍ୱାଦୟୋ’ଚ୍ଚନେନ ସୁତ୍ତେନ । କତିପୟଧାତ୍ୱାଦିପରିଗ୍ଗହେନାତି ଧାତୱୋ ପକତିଭୂତା ଆଦୀ ୟେୟଂ କାଲାଦୀନଂ ତେ ଧା ତ୍ୱାଦୟୋ ତେସଂ ପରିଗ୍ଗହେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲୋ ୱତ୍ତମାନାଦି, କାରକଂ କତ୍ତାଦି ପକଂସେନ ନିୟମେନ ପଚ୍ଚୟୋ କରୀୟତେ ଏତସ୍ମାତି ପକତି । କାକ୍ରିୟଂ ଆୟୁକାଦି ।

କାରିୟୱିସେସନ୍ତି ଆଦେସାଦିକାରିୟୱିସେସଂ । କାରୁ ସିପ୍ପିଜାତି ୱିସେସୋ । ତଚ୍ଛକାଦୟୋ (ତଚ୍ଛକକମ୍ମ) କାରତନ୍ତୱାୟରଜକନହାପିତା ପଞ୍ଚ କାରୱୋ ଚାରୁଦାରୁତି ୱତ୍ତମାନେ କାଲନିୟମେନାଞ୍ଞତ୍ରାପି ଭୱିସ୍ସତି । ଏୱଂ କାରୁଆଦୀସୁପି ।

୬୯. ଖଛ

ଖଛସାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତଦନ୍ତଗ୍ଗହଣଂ କଥମିଚ୍ଚାହ- ‘ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେ’ଚ୍ଚାଦି । ବ୍ୟାଖ୍ୟାତତ୍ଥଂ, ନନୁ ସୁତ୍ତେ ଏକସ୍ସରୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଆଦୀତି ଚ ତବ୍ବିସେସନଂ, ଏୱଂ ସତି ନପୁଂସକେନ ୱିୱରଣଂ କଥଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆହ- ‘ସଦ୍ଦେ’ଚ୍ଚାଦି, ଅଥ ଜାଗରେଚ୍ଚାଦୋ ପୁଥଗୱୟୱେକସ୍ସରସ୍ସ ଜାଗରସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚେକଂ କସ୍ମା ନ ଦ୍ୱିଭାୱୋଚ୍ଚାହ- ‘ତେନେୱେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ତେନେୱାତିଆଦୀତି ଏକସ୍ସରୋଚ୍ଚସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ତହେତୁନାୱ । ଅୱୟୱେକସ୍ସରସ୍ସାତି ୱିସେସନସମାସୋ ‘ଅୱୟୱୋ ଚ ସୋ ଏକସ୍ସରୋ ଚେ’ତି । ଅଥାଦୀହି ଏକସ୍ସରୱିସେସନତ୍ତେପ୍ୟୱୟୱେକସ୍ସରସ୍ସ କସ୍ମା ନ ଦ୍ୱିଭାୱୋଚ୍ଚାହ- ‘ଏକସ୍ସେୱାଦିତ୍ତା’ତି ।

ଇତରସ୍ସାତି ପଠମେକସ୍ସରତୋ-ଞାସ୍ସାୱୟୱେକସ୍ସସରସ୍ସ । ଦୋସଦୁଟ୍ଠତ୍ତା ନେତ୍ଥ ୱିସେସନସମାସୋତି ୱତ୍ତୁମାହ- ‘ଏକସ୍ସରୋତି’ଚ୍ଚାଦି । ତଥା ସତି କୋ ଦୋସୋତି ଆହ- ‘ଏକୋ ଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ସରୋଦୀତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘ଈହ-ଘଟନେ’ଚ୍ଚାଦୀନମେୱ ସିୟା ।

ନନୁ ଚ ପଚତିମ୍ହି ୟେନେୱାକାରେନ ପଚସଦ୍ଦୋ ଏକସ୍ସରୋ ତେନେୱ ତଦୱୟୱାପି ଅଚ୍ସଦ୍ଦୋ ପସଦ୍ଦୋ ଚ ଏକସ୍ସରୋ, ତତୋୱାୱୟୱାନମ୍ପି ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ପପ୍ପୋତି… ଦ୍ୱିବ୍ବଚନକାରିୟିନୋ ଆଦିସ୍ସ ଏକସ୍ସରସ୍ସ ସାମଞ୍ଞେନ ନିଦ୍ଦେସା, ଏୱଞ୍ଚ ସମୁଦାୟସ୍ସ ତଦୱୟୱାନଞ୍ଚେକସ୍ସରାନଂ ୱିସୁଂ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନେ କତେ ଅନିଟ୍ଠମ୍ପପ୍ପୋତୀତୀଦମପାକତ୍ତୁମାହ- ‘ସକିଂସତ୍ଥପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସାୱୟୱସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଗହଣ’ନ୍ତି । ସକିଂ ସତ୍ଥପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଏକୱାରଂ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନସୁତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ଦ୍ୱିବ୍ବଚନକରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସାୱୟୱସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୱୟୱେହି ସହ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ନ ୱିନା ତେହି । ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନେ କରୀୟମାନେ ସବ୍ବେସମୱୟୱାନଂ ଗହଣଂ ଭୱତି, ତସ୍ସେୱ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ ନାୱୟୱାନଂ, ତେସଞ୍ହି ଦ୍ୱିବ୍ବଚନେ ଏକାୟ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନ ସବ୍ବେସଂ ଗହଣଂ କତଂ ହୋତି ନାୱୟୱନ୍ତସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଚ କତନ୍ତି ପୁନ ତେସଂ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନାୟ ସତ୍ଥପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଉପପତ୍ତନ୍ତରମାହ- ‘ଅଥୱେ’ଚ୍ଚାଦି । ଇହ ଠାନେ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ଦ୍ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନନ୍ତି ଦ୍ୱେ ପକ୍ଖା । ତତ୍ର ଠାନେ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନପକ୍ଖେ ଦୋସଦସ୍ସନତୋ ଦ୍ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନନ୍ତ୍ୟୟମେୱ ପକ୍ଖୋବ୍ଭୁପଗତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଠମନ୍ତାୱ ଠାନେ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନପକ୍ଖେ ଭାୱିନଂ ଦୋସମାହ- ‘ପଠମସ୍ସେକସ୍ସରସ୍ସି’ଚ୍ଚାଦି । ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ୱତ୍ତତେ ।

ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଦରୂପମୁଚ୍ଚାରଣଂ ୱା, ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଚାରଣେ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ଠାନେ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି… ଉଚ୍ଚାରଣସ୍ସ ସଦ୍ଦା(ନୁଗତ) ଧମ୍ମତ୍ତା । ସଦ୍ଦରୂପେ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ଠାନେ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ, ତତ୍ଥ [ତଞ୍ଚ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଦୋସୋ । ତଥା ଚାହ- ‘ରୂପଦ୍ୱୟେ ୱିଧୀୟମାନେ’ତି । ତଥା ସତି ନିୱୁତ୍ତିଧମ୍ମେ ଠାନୀ ଭୱତୀତି ଠାନିନୋ ନିୱୁତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ନିୱୁତ୍ତିୟା ଚ ଧାତୁତ୍ତା ନିୱୁତ୍ତି, ତେନାହ- ‘ପକତିପ୍ପଚ୍ଚୟୱିଭାଗାଭାୱତୋ’ତି । ତେନ ପ୍ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ପକତିୟା ୱିଧୀୟମାନଂ କାରିୟଂ ନ ସିୟା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ- ‘ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ ନ ସିୟା’ତି । ପିପାସତି ‘ପା=ପାନେ’ । ଇଚ୍ଛାୟଂ ପାତୁନ୍ତିତୁମନ୍ତା ‘‘ତୁଂସ୍ମା’’ଚ୍ଚାଦିନା (୫-୬୧) ସୋ । ‘ପାସ ପାସ’ ଇତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବତୋ-ଞ୍ଞସ୍ସ ଲୋପୋ, ‘‘ରସ୍ସୋ ପୁବ୍ବସ୍ସ’’ (୫-୭୪) ‘ଖ ଛ ସେସ୍ୱସ୍ସି । ଦ୍ୱିପ୍ପୟୋଗେ ତୁ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନେ ନାୟଂ ଦୋସୋ ସମାୱିସତୀତି ଆହ- ‘ଆୱୁତ୍ତିୟଂ ତି’ଚ୍ଚାଦି । ଦ୍ୱିଧା ଭୂତସ୍ସା ତିଧିନା ଧାତୁସ୍ସେୱ ଦ୍ୱିଧାଭୂତତ୍ତଂ ଦୀପେତି ।

୭୦. ପରୋ

ୟୋଗୱିଭାଗା ‘ଅ ଞ’ଆଦୀସୁ ଗମ୍ୟତେ । ୟଦି ହ୍ୟତ୍ରାପି ଛଟ୍ଠୀ ଅଭିମତା ସିୟା ତଦା ‘‘ଖ ଛ ସ ପରୋକ୍ଖାନମେକସ୍ସରୋଦିଦ୍ୱେ’’ତି ଏକମେୱ ୟୋଗଂ କରେୟ୍ୟ । ପରୋକ୍ଖେ ୱିହିତା ଅଞଆଦୟୋ ଧାତୁତୋୱ, ନାଞ୍ଞତୋତି ପରୋକ୍ଖାୱଚନସନ୍ନିଧାନା ଚସଦ୍ଦେନ ଧାତୁୱିହିତପ୍ପଚ୍ଚୟାୱ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ଆହ- ‘ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଧାତୁୱିହିତପ୍ପଚ୍ଚୟେ’ତି । ୟଦି ପନ ଭୁସତ୍ଥୋ ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞତ୍ଥୋ ୱା ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠୋ ସିୟା, ତଦା ଭୂସତ୍ଥାଦୀସୁ ଚ ଦଦ୍ଦଲ୍ଲତିଚ୍ଚାଦିକଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚଙ୍କମତି ମୋମୂହଚିତ୍ତାନୀତି ଭୁସତ୍ଥସ୍ସ ୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତା ତ୍ୟାଦୟୋ ଭୁସତ୍ଥେ ଭୱନ୍ତି ବହୁଲାଧିକାରାତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କାତି ।

୭୧. ଆଦି

ପଠମୋ ଦୁତିୟୋତି ଚ ଦ୍ୱେ ଏକସ୍ସରା । ତତ୍ଥ ‘‘ଖଛସାନମେକସ୍ସରୋଦି ଦ୍ୱେ’’ (୫-୬୯) ‘‘ପରୋକ୍ଖାୟଂ ଚେ’’ତି (୫-୭୦) ପଠମସ୍ସେକସ୍ସ ରସ୍ସ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ‘ଆଦିସ୍ମା ସରା’’ତି ତୁ ଦୁତିୟସ୍ସ, ତସ୍ମା କଥମଞ୍ଞସ୍ସୁଚ୍ଚମାନେଅଞ୍ଞସ୍ସବାଧକଂସିୟା ତସ୍ମା କତେପିଦୁତିୟ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନେପଠମଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ସମ୍ଭୱତ୍ୱେୱାତିନପଠମଦ୍ୱିବ୍ବଚନାପୱାଦୋ-ୟଂ ୟୋଗୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ- ‘ପଠମେ’ଚ୍ଚାଦି । କ୍ରିୟତ୍ଥାଧିକାରା କ୍ରିୟତ୍ଥାନନ୍ତି ଛଟ୍ଠିୟା ଦୁତିୟେନେକସ୍ସ ରେନଚ ସମ୍ବନ୍ଧା ପଠମଦ୍ୱିବ୍ବଚନସ୍ସୱିଧାୟ କମଞ୍ଞୱାକ୍ୟମଞ୍ଞଂ ଦୁତିୟସ୍ସାତି ନ ୱାକ୍ୟଭେଦୋତି ଆହ- ‘ଏକେ’ଚ୍ଚାଦି । ଅସ୍ସାତି ‘ଆଦିସ୍ମା ସରା’’ତି ଅସ୍ସ ୟୋଗସ୍ସ, ପୁବ୍ବୟୋଗେତି ପୁବ୍ବେହି ଦ୍ୱିହି ସୁତ୍ତେହି । ‘‘ଆଦିସ୍ମା ସରା’’ତି ସରମଦ୍ୱିତ୍ତେନୁପାଦାୟ ସାମଞ୍ଞେନ ସଦ୍ଦରୂପସ୍ସ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନୱିଧାନତୋ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ୱିଧାନଂ ତଥେୱିଟ୍ଠତ୍ଥତ୍ତାତି ପଠମଦ୍ୱିବ୍ବଚନ ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନବାଧାତ୍ୟୱଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

୭୨. ନପୁ

ପଟିନିମିତ୍ତନ୍ତି ନିମିତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପତି ପଟିନିମିତ୍ତଂ, ନିମିତ୍ତେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୩. ୟଥି

ପଠମେକସ୍ସରସ୍ସ ପଠମଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ ୱିସୟୋ, ଦୁତିୟେକସ୍ସରସ୍ସ ଦୁତିୟଦ୍ୱିବ୍ବଚନଂ, ତେନାହ- ‘ୟଥା ୱିସୟ’ନ୍ତି । ପଠମ ଦୁତିୟ ତତିୟ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଇତି ପଠମଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ, ତ୍ତିଇତି ଦୁତିୟଂ, ୟିସିତି ତତିୟଂ ।

୭୬. ଖ ଛ

ଖପ୍ପଚ୍ଚୟାଦି କରୀୟତୀତି ସେସୋ ।

୮୨. ୟୁୱ

ଚତ୍ଥପରତ୍ତାତି ଚତ୍ଥସମାସା ପରଭୂତତ୍ତା । ତେନ ପଚ୍ଚେକାତି ସମ୍ବନ୍ଧେନ । ସମାନାଧିକରଣତ୍ତେନ ୱିସେସନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଚରିୟେନ ୟୋୱିଭତ୍ତିଲୋପେନେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଆହ- ‘ଲୁତ୍ତୟୋୱିଭତ୍ତିକୋ ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ’ତି ।

୮୩. ଲହୁ

ଧୂପାୟତୀତି ଧୂପିତା, ପଚ୍ଚୟସ୍ସାତି ତିପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ । କାନୁବନ୍ଧକରଣମନତ୍ଥକଂ ସିୟାତି ଘକ୍ୱିକରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱେ (ତଂ) ନିବନ୍ଧନସ୍ସ କାରିୟସ୍ସାଭାୱା ‘ନ ତେ କାନୁବନ୍ଧନାଗମେସୂ’’ତି (୫-୮୫) ପଟିସେଧା ଭାୱୋତି କକାରାନୁବନ୍ଧମନତ୍ଥକଂ ସିୟା ।

୮୫. ନତେ

ପୁଚ୍ଛୀୟିତ୍ଥାତି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ‘‘ପୁଚ୍ଛାଦିତୋ’’ତି (୫-୧୪୩) ଠୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏ ଓନମ୍ପଟିସେଧମୁଖେନାତି ଏଓନମ୍ପଟିସେଧସ୍ସ ପକତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଚିନିତବ୍ବନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚୀୟିତ୍ଥ ଚୀୟତି ୱାତିଆଦିନା ୱିଗ୍ଗହୋ । ଚିନିତୁନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚିନନା ୟାତି(ଆଦିନା) । ନନୁ ଚ (ଞିଆଗ)ମୋ, ନ ପଚ୍ଚୟୋତି କଥମ୍ପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୫-୮୩) ଏଓ ପପ୍ପୋନ୍ତି କଥଞ୍ଚେ ସମ୍ପଟିସେଧୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ- ‘ଞିସ୍ସେ’ଚ୍ଚାଦି । ନନୁଚାଦିମ୍ହି ନ ୟୁୱଣ୍ଣାଭି କଥମେତ୍ଥପ୍ପସଙ୍ଗୋତି ଆହ- ‘ସକାପାନଂ କୁକ୍କୂଣେତି’ଚ୍ଚାଦି ।

ପତ୍ତୋକାରସ୍ସାତି ଧୁସଦ୍ଦେ ଉକାରସ୍ସ ପତ୍ତୋକାରସ୍ସ । ୟୁୱଣ୍ଣେଚ୍ଚାଦିନାପତ୍ତସ୍ସାତି (ତବ୍ବ) ତୁଂ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଚ ଣିନୋ ପତ୍ତସ୍ସ । ୱା ୱିଧାନା ନ ଞି । ଧୁନାପେତବ୍ବନ୍ତିଆଦିପାଠେ ଞିମ୍ହି ଅକତେ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରାପୀ’’ତି (୫-୮୭) ପଟିସେଧାଭାୱୋ । ଧୁନାପେତୀତି ପାଠେତିମ୍ହି ଲେ ଚ ‘‘କ୍ୱଚି ୱିକରଣାନ’’ନ୍ତି (୫-୧୬୧) ୱିକରଣଲୋପେ ଚ ଏକାରୋ । ଅସତି ନାଗମେ ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣେ’’ଚ୍ଚାଦିନା ଏତ୍ତଂ ସିୟା ତମ୍ପିନାଗମେ ଉପନ୍ତତ୍ତା ନେତ୍ୟଧିପ୍ପାୟେନାହ- ‘ତଥାପି’ଚ୍ଚାଦି । ପକ୍ଖନ୍ତରମାହ- ‘ନାଗମେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୮୭. ଅଞ୍ଞ

ସମ ଦମ-ଉପସମେ । ସମେତୀତି ସମକୋ, ଦମେତୀତି ଦମକୋ, ଜନ-ଜନନେ, ଜନେତୀତି ଜନକୋ ବଧ=ବନ୍ଧନେ, ବଧତୀତି ବଧକୋ ।

୯୨. ପଦା

ନିପଜ୍ଜତି ନିପଜ୍ଜନଂ । ପମଜ୍ଜତେ ପମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ପମଜ୍ଜନାୟ ପମଜ୍ଜିତୁଂ । ପମଜ୍ଜତି ପମଜ୍ଜନଂ ।

୯୩. ମଂୱା

ରୁନ୍ଧିତୁନ୍ତିଆଦୀସୁ ରୋଧନାୟାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୯୪. କ୍ୱିମ୍ହି

ନନୁ କିମତ୍ଥମନ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୟତୋ ‘‘କ୍ୱିମ୍ହି ଲୋପୋ-ନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୧-୧୭) ଅନ୍ତସ୍ସେୱ ଲୋପୋ ସିୟାତି ଚୋଦନଂ ମନସି ନିଧାୟ ତଗ୍ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ଅନ୍ତଗ୍ଗହଣ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଲୋପୱିଧୀସୂତି (ୱୀଆଦିଲୋପୱିଧୀସୁ, ଛଟ୍ଠୀ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି) ‘‘ୱୀମନ୍ତୁ ୱନ୍ତୂ’’ନ୍ତି (୪-୧୩୮) ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଭଦନ୍ତୱିଧିଚରିତତ୍ତବ୍ୟାପାରଂ [ତଦନ୍ତୱିଧିଚିରଭେଦନାଚ୍ଚନବ୍ୟାପାରଂ (ପୋତ୍ଥକେ)] ନିସ୍ସାୟାହ- ‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତୀ ବ୍ୟାପାରା’ତି । ଅନ୍ତସ୍ସାତି ୱୀଆଦୀନମୀକାରାଦିନୋ । ଅଞ୍ଞଥାତି ସବ୍ବାପହାରିଲୋପଞ୍ଞାପନାଭାୱେ । ଅନତ୍ଥକଂ ସିୟା ‘‘ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତିମସ୍ସ ବ୍ୟାପାରସମ୍ଭାୱା । ଇଦାନି ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ୱିସେସେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛିତ୍ତଂ ଅନ୍ତସ୍ସେୱ ଲୋପପତ୍ତିଦୋସଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ତଦନ୍ତେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୦୧. ପର

ଅଥ ଦ୍ୱିତ୍ତେତି କଥମୱସୀୟତେ ସଦ୍ଦେ ଅଭାୱେତିଆହ- ‘ପର’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ‘‘ପରିପଚ୍ଚସମୋ ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତୋ ପରସ୍ସାତି କିନ୍ନାୱସୀୟତୀତି ଚୋଦନ ମୁବ୍ଭାୱିୟ ତଦୟୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ନନୁଚେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୦୩. ଧାସ୍ସ

ଅପଚୁରପ୍ପୟୋଗତ୍ତାତି ଅବହୁପ୍ପୟୋଗତ୍ତା ।

୧୦୪. କିମ୍ହି

କ୍ତୋ ଦୂସିଧାତୁତୋ ଦୂସୟତୀତି ଅତ୍ଥେ ।

୧୦୬. ମୁହ

‘‘ୱଣ୍ଣେ ୟନ୍ତଂ ତଦାଦୋ’’ତି ପରିଭାସାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ୱଣ୍ଣେ ପରେ ୟଂ କାରିୟଂ ତଂ ତଦାଦୋ ତସ୍ମିଂ ୱଣ୍ଣେ ଆଦିଭୂତେ ହୋତୀ’’ତି ତେତି ତକାରେ ପରେ ।

୧୦୭. ୱହ

ତେତ୍ୱେୱାତି ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଦାହରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘ୱୁୟ୍ହତୀ’ତି । ୱୁତ୍ତିୱଚନଂ ମୁଲ୍ଲିଙ୍ଗିୟ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି ‘ଉସ୍ସା’ତିଆଦି ।

୧୦୮.

ନିଧୀୟିତ୍ଥାତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୧୦୯. ଗମା

ରାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ରା-ଆଦାନେ’ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଗହଣମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟାତି ଆହ- ‘ରାନ’ନ୍ତିଆଦି ।

୧୧୦. ୱଚା

ସୁତ୍ତେ ‘ୱସ୍ସା’ତି ସସ୍ସରୋୱ ଗୟ୍ହତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ୱସ୍ସାତି ହୀ’ତିଆଦି ।

୧୧୨. ୱଦ୍ଧ

ୱତ୍ତ=ୱତ୍ତନେତୀମସ୍ମା ତ୍ତିପ୍ପଚ୍ଚୟେ ୱା ଉକାରୋ ନ ୱିହିତୋତି ଆସୟେନ ‘କଥ’ମିଚ୍ଚାଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ୱତ୍ତୱତ୍ତନେତି’ଚ୍ଚାଦି । ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେତି ନିପାତନାତି ‘‘ସବ୍ବାଦୟୋ ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେ’’ ତେତ୍ଥ (୩-୬୯) ‘ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେ’ତି ନିପାତନା । ଠା=ଗତିନିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘ଗତିନିୱତ୍ତିୟ’ନ୍ତି ନିପାତନା ପକ୍ଖେ ଉକାରୋ ନ ହୋତି, ତେନାହ- ‘ୱତ୍ତୀ’ତିଆଦି । ୱତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତି ୱତ୍ତି ।

୧୧୩. ୟଜ

କସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସାତି ଆହ- ‘ୟ ଅକାରାନ’ନ୍ତି ।

୧୧୫. ଗାପା

ବ୍ୟତ୍ତିନିଦ୍ଦେସେନାତି ଇମିନା ଜାତିନିଦ୍ଦେସସ୍ସାନିସ୍ସିତତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଈସ୍ସେଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତିଗନ୍ଥସ୍ସାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି ।

୧୧୭. ସାସ

ସତ୍ଥଂ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ରସ୍ସୋ ।

୧୨୦. ଞା

‘‘ନ୍ତୋ କତ୍ତରି ୱତ୍ତମାନେ’’ତି (୫-୬୪) ନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୨୧. ସକା

କୁକ୍ପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଅନ୍ତକକାରୋ କୁପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଆଦିକକାରୋ ଅନ୍ତାୱୟୱତ୍ଥୋ ।

୧୨୨. ନୀତୋ

ନାଞ୍ଞତ୍ରଚୟାଦୀସୂତି ନିଚ୍ଛୟତୋ-ଞ୍ଞେସୁ [ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ] ଚୟାଦୀସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଛୋ ନ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୨୩. ଜର

ଈମ୍ହି ଜସଦ୍ଦେ ଅକାରସ୍ସ ଲୋପୋ, ଲେ ତୁ ଜୀରାପୟତି । ତସ୍ସାତିକ୍ୟସ୍ସ ।

୧୨୪. ଦିସସ୍ସ

ଦିଟ୍ଠି ଦସ୍ସନଂ, ଦସ୍ସନାୟ ଦଟ୍ଠୁଂ । ‘‘ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ’’ତି (୧-୩୪) ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଦୁଦ୍ଦସୋ । ‘‘ଆ ଈ’’ଚ୍ଚାଦିନା (୬-୩୩) ଈସ୍ସ ରସ୍ସୋ (ଅଦ୍ଦକ୍ଖି) । ଦକ୍ଖିସ୍ସତି ‘‘ଭୱିସ୍ସତି ସ୍ସତି’’ଚ୍ଚାଦିନା, (୬-୨) ସ୍ସତି ।

୧୨୫. ସମା

ୱାଦସ୍ସରେତି ୱିକପ୍ପେନ ଦକାରସ୍ସ ରାଦେସେ ।

୧୨୭. ଅନ

ଦସ୍ସାତ୍ୟନନୁୱତ୍ତମାନେପି ଦସ୍ସେୱ ପପ୍ପୋତି ୱଚନବଲେନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପକ୍ଖନ୍ତରମାହ- ‘ଆଦିସ୍ସା’ତିଆଦି । ଅନଘଣ୍ସୁ ପରେସୁ ଆପରୀହି ଦସ୍ସାନିୟମେନ ଳୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ନେୱଂ, ୟଥାକ୍କମମେୱ ନିସ୍ସିତୋତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ଅନଘଣ୍ସୁ’ଚ୍ଚାଦି । ଆପରସ୍ସାତି ଆକାରତୋ ପରସ୍ସ ଦସ୍ସ ।

୧୨୮. ଅତ୍ୟା

ୱୁତ୍ତିୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ୱିସୟେତି ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ତ୍ୟାଦିନ୍ତୱଜ୍ଜିତପଚ୍ଚୟ ୱିସୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା ଞାପିତୋ ହୋତୀତି ଗମ୍ୟତେ । ନ ଞାପକତୋତି ଇମିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କିଞ୍ଚି ୱଚନାନୁସାରତୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତାମତ୍ତେନ ଞାପୀୟତେ କିଞ୍ଚି ଞାପକେନ, ଅସ୍ମିମ୍ପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋ କତ୍ଥଚି କସ୍ସଚି ଧାତୁନୋ ଅପ୍ପୟୋଗୋ ୱିଞ୍ଞାପୀୟତୀ’’ତି । ପକ୍ଖନ୍ତରମାହ- ‘ଞାପକତ୍ତାୟେୱ ୱା’ତିଆଦି । ସମତ୍ଥେତି ତଥାହିଚ୍ଚାଦିନା । ଅସସ୍ସାପ୍ପୟୋଗୋତି ଅସଧାତୁସ୍ସ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ତବ୍ବାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତିଆଦୀନମପ୍ପୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିନାପି ସୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ୟାଦୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିନାପି । ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ଅସସ୍ସ ଭୂଆଦେସେନ ସାଧୀୟମାନଂ ସବ୍ବମିଟ୍ଠଂ ବହୁଲାଧିକାରତୋ ଭୂଧାତୁନାୱ ସିଜ୍ଝତି ୱିନାପି ଭୂଆଦେସସୁତ୍ତନ୍ତରନ୍ତି କତ୍ଥଚି କସ୍ସଚି ଅପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଞାପକତ୍ତମ୍ପିସ୍ସ ୟୁଜ୍ଜତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କରୀୟମାନମିହାପି ଅତ୍ଥୱନ୍ତଂ ସିୟା’’ତି ।

ୟେତି ଧାତୁପ୍ପୟୋଗା ୟସ୍ମିନ୍ତି ୱିସୟେ, ପାତିସ୍ସାତି ‘ପା-ରକ୍ଖଣେ’ତୀମସ୍ସ, ନପ୍ପୟୋଗୋ ପାୟୟତି ପାୟୟିତବ୍ବନ୍ତିଆଦିପ୍ପୟୋଗୋ ନ ହୋତୀତି । ଏୱମୁପରିପି ୟଥାୟୋଗଂ ଞେୟ୍ୟଂ । ବ୍ରୂସ୍ସାତି ‘ବ୍ରୂ=ୱଚନେ’ଇଚ୍ଚସ୍ସ । ଅଦିସ୍ସାତି ‘ଅଦ-ଭକ୍ଖଣେ’ଇଚ୍ଚସ୍ସ । ଈଆଦୀତି ଭୂତେ ଈଆଦି । ଏତିସ୍ସ ଚ ଈଆଦୀସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅୱବୋଧେ ଏତିସ୍ସ ଣିସେସୁ ଚ ଈଆଦୀସୁ ଚ, ଅଜ୍ଝେନେ ଏତିସ୍ସ ପରୋକ୍ଖାସୁ ଚ ଣିସେସୁ ଚ ଈଆଦୀସୁଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ନପ୍ପୟୋଗୋତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବହୁଲଂୱିଧାନତୋ ଞାତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ୟକ୍ୱିକରଣେନ ନିଦ୍ଦେସା ‘ଅସ-କ୍ଖେପନେତୀ ମସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦାହ- ‘ଅସସ୍ସା’ତିଆଦି ।

୧୨୯. ଅଆ

ସ୍ସାତି ଜାତିନିଦ୍ଦେସୋତି ଆହ- ‘ସ୍ସଇତି’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୩୦. ନ୍ତ

ପୁବ୍ବସରଲୋପେ ରୂପସ୍ସ ସମାନତ୍ତା ଅନ୍ତିନା ଅନ୍ତୁ ଚ ଗହିତୋତି ‘ସନ୍ତି ସନ୍ତୂ’ତି ଉଦାହରଣଦ୍ୱୟଂ ଦସ୍ସିତଂ ।

୧୩୧. ପାଦି

ତେ ଚ ପାଦୟୋ ଜୋତେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକେହି କିରିୟା ୟଦିପି ଧାତୁନାୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଂ ୱିସିଟ୍ଠା କିରିୟେ ଚ୍ଚାହ- ‘ସାମଞ୍ଞଭୂତା ୱିସିଟ୍ଠା ୱା’ତି । ସୋ ୱିସେସୋତି ୟେନ ୱିସେସେନ ୱିସିଟ୍ଠା କିରିୟା ଧାତୁନାୱ ୱୁଚ୍ଚତି ସୋ ୱିସେସୋ । ୱାଚକ ଭେଦତୋତି ସାମଞ୍ଞାୟ ଚ କିରିୟାୟ ୱିସିଟ୍ଠାୟ ଚ ୱାଚକାନଂ ଧାତୂନଂ ଭେଦତୋ ତେନାପୀତି କଚ୍ଚାନେନାପି । ସଣ୍ଠାନଂ ସଣ୍ଠିତି ।

୧୪୧. କସ

କିଟ୍ଠମଦତୀତି କିଟ୍ଠାଦୋ, କିଟ୍ଠସଦ୍ଦେନୁପଚାରତୋ କସିତଟ୍ଠାନେ ଉଟ୍ଠିତ ସସ୍ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।

୧୪୨. ଧସ୍ତୋ

ଠସ୍ସାଭାୱତ୍ତଂ ନିପ୍ପଚ୍ଚନ୍ତେତି ଅଜ୍ଝାହାରୋ ।

୧୪୪. ସାସ

ଅନୁସାସୀୟିତ୍ଥାତି ଅନୁସିଟ୍ଠୋ କମ୍ମେ କ୍ତୋ ‘‘ସା ସସ୍ସ ସିସ୍ୱା’’ (୫-୧୧୭) ସାସନାୟ ସାସିତୁଂ ।

୧୪୭. ବହ

ଅଥ ବହସ୍ସାତି ଢାଦେସସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ କସ୍ମା ନ ୱିଞ୍ଞାୟତେତି ଆହ- ‘ବହସ୍ସା’ତିଆଦି । ଢୟୋଗପଜ୍ଜେନାତି ଢକାରେନ ସହ ୟୋଗପଜ୍ଜେନ ଏକୀଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୮. ରୁହା

ଳୋଚାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ୟଦାୟଂ ପଚ୍ଚୟାଦେସୋ ସିୟା ତଦା ଏତେ ସମାସେନେ-କତୋ ନିଦ୍ଦିସେୟ୍ୟା’’ତି, ତେନାହ- ‘ହଳାତି ୱଦେୟ୍ୟା’ତି ।

୧୪୯. ମୁହା

ମୁଦ୍ଧୋତି ‘‘ଧୋ ହେତେହୀ’’ତି (୫-୧୪୫) ତସ୍ସ ଧୋ ।

୧୫୦. ଭିଦା

ଇମସ୍ସାତି ‘ପୀ-ତପ୍ପନେ’ତୀମସ୍ସ, ଇହାତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ । ପିନୟୀତି ଥୂଲୋ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ ସୂୟୀତି ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ, ତେନ ଅଦୀୟି ଅଡୀୟି ଅଲୀୟି ଅଲୂୟୀତିମେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ୟାୱ କ୍ତିଗ୍ଗହଣାତି ‘‘ଲୋପୋ ୱଡ୍ଢାକ୍ତିସ୍ସା’’ତି (୫-୧୫୮) କ୍ତିୱଚନାୱଧି ।

୧୫୧. ଦାତ୍ୱୀ

ଅଦୀୟିତ୍ଥାତି ଦିନ୍ନୋ, ଅଦଦୀତି ଦିନ୍ନୱା ।

୧୫୨. କିରା

ଅକିରୀ, ଅକିରୀୟିତ୍ଥାତି ୱା କିଣ୍ଣୋ, ଅକିରୀତି କିଣ୍ଣୱା । ଅପୁରୀ ପୁରୀୟିତ୍ଥାତି ପୁଣ୍ଣୋ, ଅପୁରୀତି ପୁଣ୍ଣୱା । ଅଖିୟୀତି ଖୀଣୋ ଖୀଣୱା ।

୧୫୩. ତରା

ଅତରୀ, ଅଜୀରୀତି କମେନ ୱିଗ୍ଗହୋ । ଚୀୟିତ୍ଥାତି ଚିଣ୍ଣୋ, ଚିନୀତି ଚିଣ୍ଣୱା ।

୧୫୭. ମୁଚା

ଅସକ୍ଖୀତି ସତ୍ତୋ ସତ୍ତୱା । ‘ସଜ=ସଙ୍ଗେ’ତୀ ମସ୍ସାପି ସତ୍ତୋ ସତ୍ତୱାତି ହୋତି ।

୧୫୮. ଲୋପୋ

ୱଡ୍ଢନଂ ୱଡ୍ଢି ।

୧୫୯. କ୍ୱି

ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୂ ।

୧୬୨. ମାନ

ମସ୍ସ ଲୋପୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୬୩. ଞ୍ଞିଲ

ଗହେତ୍ୱା ‘ଗହ-ଉପାଦାନେ’ଗହଣଂ କତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ।

୧୬୪. ପ୍ୟୋ

ଓସ୍ସଟ୍ଠାନୁବନ୍ଧସ୍ସାତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତାନୁବନ୍ଧସ୍ସ । ୟକାରମତ୍ତସ୍ସ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥୋତି ୱିସେସନତ୍ଥୋତୀମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥମାହ । ତଥାହି ୱିସେସନଂ କେୱଲୟକାରତୋ ୱିସୁଂ କରଣଂ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞ ପଦତ୍ଥେ ସତି କେୱଲୟକାରସ୍ସ ନିୱତ୍ତନଂ ୱିଞ୍ଞାୟତେ । ୟକାରମତ୍ତେ ଗହିତେ କୋ ଦୋସୋତି ଆହ- ‘ୟୋ ୱା ତ୍ୱାସ୍ସ ସମାସେତିହୀ’ତିଆଦି । ପତ୍ୱାତି ‘ପତ ପଥ=ଗମନେ, ପଦ=ଗମନେ’ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱା ।

୧୬୫. ତୁଂ

ତୟୋପୀତି ତୁଂୟାନ ରଚ୍ଚା ।

୧୬୯. ଦିସା

ନାପ୍ପକ୍କେତି ନ ଅପ୍ପତ୍ତେ ପତ୍ତେୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାପକାଲୋପୋତି ‘‘ତିତାଲୀସା’’ତି (୧-୧) ଞାପକତୋୟେୱ କ୍ତ୍ୱାପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୟୋ ୱକାରୋ ତସ୍ସ ଲୋପୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭୧. ରା ନ

ନନୁ ନସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟନକାରସ୍ସାତି କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ- ‘ନସ୍ସା’ତିଆଦି,ନ୍ତମାନତ୍ୟାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ନସ୍ସ ‘‘ନନ୍ତମାନତ୍ୟାଦୀନ’’ନ୍ତି (୫-୧୭୨) ଣତ୍ତପଟିସେଧା ୱିଞ୍ଞାୟତି ପକରଣତୋତି [ପକାରୋତି (ପୋତ୍ଥକେ)] ଆହ- ‘ପଚ୍ଚୟନକାରୋୱା’ତି ।

୧୭୩. ଗମ

ଇଚ୍ଛୀୟତେତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଏସନଂ ଇଚ୍ଛା । ଇଚ୍ଛୀୟିତ୍ଥାତି ଇଚ୍ଛିତଂ, ଆସନମାସିତବ୍ବଂ । ଆସନାୟ ଅଚ୍ଛିତୁଂ । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ରସ୍ସୋ ।

୧୭୭. କର

ଅମାନପରଚ୍ଛକ୍କତ୍ତେ କୁରୁଆଦେସେନ ନୋଦାହଟଂ । କରାନୋତି ‘‘ମାନସ୍ସମସ୍ସା’’ତି (୫-୧୬) ମଲୋପୋ । କସ୍ମା ନ୍ତପୁବ୍ବଛକ୍କେସୁ କୁରୁ ଆଦେସେନ ନୋଦାହଟନ୍ତି ଆହ- ‘ୱୱତ୍ଥିତେ’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୭୯. ଣୋ

ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସାତି ‘‘ମଞ୍ଚରୁଧାଦୀନ’’ନ୍ତି (୫-୧୯) କତନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ । ଗହଣୀୟଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ ।

ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକାୟଂ ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନିୟଂ

ପଞ୍ଚମକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଛଟ୍ଠକଣ୍ଡ

୧. ୱତ୍ତ

ତଦତ୍ଥସ୍ସେୱାତି ତସ୍ସ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ । ୟୋ କିରିୟାସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ତୋ ତସ୍ସେୱ । ଏତେନ ଆଧାରମେତଂ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସାତି ଞାପେତି । ନହିଚ୍ଚାଦିନା ତଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ୱିସେସନେ କାରଣମାହ । ସୁତ୍ତଂୱିନାତିପରେସଂୱିୟ ସୁତ୍ତଂ ୱିନା । ତାପି ୱତ୍ତମାନେୟେୱ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଇମିନା ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ସେସୱଚନମୱବୋଧେତି । ଏୱକାରେନା (ତି ୱତ୍ତମାନସ୍ସେୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦେନ ।) ତବ୍ବିୱଚ୍ଛାତି ୱତ୍ତମାନୱଚନିଚ୍ଛା ।

ତଂସମୀପସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ତସଦ୍ଦେନ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ସୁଭଦ୍ଦୱଚନାନୁସ୍ସରଣସଙ୍ଖାତୋ ମରଣପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱସଙ୍ଖାତୋ ଚ କିରିୟାୱିସେସୋ ପରିଗ୍ଗହିତୋ, ତେ ୱା ୱତ୍ତମାନକିରିୟାୱିସେସାତି ତେସମୁଭିନ୍ନମାସନ୍ନାନି କମେନ ଅଧମ୍ମଦୀପନମରଣାନି, ତେନାହ-ଦୀପନ ମରଣାନମାସନ୍ନତ୍ତା’ତି । ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ ‘‘ତକ୍କାଲୱତ୍ତମାନକିରିୟାୱିସେସସ୍ସ ଦୀପନମରଣସଙ୍ଖାତଂ ତଂସମୀପତାୱିପି କିରିୟନ୍ତରଂ ୱତ୍ତମାନଗ୍ଗହଣେନ ତଂସାମୀପ୍ୟଂ ଗୟ୍ହତି, ୟଥା (ଗଙ୍ଗାସମୀପୋ) ଦେସୋ ଗଙ୍ଗାତି ୱୁଚ୍ଚତି ତତୋ ‘ଗଙ୍ଗାୟଂ ଗାୱୋ’ତି ସିୟା’’ତି । ପୁରେ ଇଚ୍ଚାଦିନା ପକ୍ଖନ୍ତରଂ ୱିରଚିତଂ ୱୁତ୍ତିକାରେନ, ତଦୁପଦସ୍ସେତୁଂ ମୁଖୟତି ‘ସଭାୱତୋ’ ଇଚ୍ଚାଦି ।

କିରିୟାକାଲୋତି ୱତ୍ତମାନକିରିୟାକାଲୋ । ଅୱସିସ୍ସତୀତି ପୁରେପୁରାସଦ୍ଦେହି ଦୀପିତଅନାଗତକାଲତୋ ଅୱସିସ୍ସତି । କିରିୟା କାଲେତି ଦୀପନମରଣକିରିୟାକାଲେ । ତସ୍ସାତି ଦୀପନମରଣସ୍ସ । ୱତ୍ତମାନତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନେୟେୱ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ସେସୋ । ଅନେନାତି ପୁରେଚ୍ଚାଦିୱୁତ୍ତିୱଚନେନ । ପୁରେପୁରାସଦ୍ଦେହି ଅନାଗତକାଲାୱଗମେ ସତି ଦିପ୍ପତି ମରତୀତି ଏତ୍ଥ ଦୀପନମରଣକିରିୟାକାଲୋ ମୁଖ୍ୟେ ତଦା ୱତ୍ତତୀତିଆହ- ‘ମୁଖ୍ୟଂ ୱତ୍ତମାନତ୍ତମାହେ’ତି । ପୁନ ପକ୍ଖନ୍ତରମୁପନୀତଂ କାଲେଚ୍ଚାଦିନା ୱୁତ୍ତିକାରେନ, ତମୁପଦସ୍ସେତୁଂ ମୁଖମାୱତ୍ତୟତି ‘ଅନାଗତେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ୱୁତ୍ତିୟଂ କାଲବ୍ୟତ୍ତୟୋତି କାଲାତିୱତ୍ତନଂ, ୱତ୍ତମାନକାଲାତିକ୍କମେନ ଅନାଗତକାଲେପି ବାହୁଲକାତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଦେୱ ସମତ୍ଥେତି ‘ଭୱନ୍ତେୱ’ଇଚ୍ଚାଦିନା । ତ୍ୟାଦୟୋତୀମିନା ସବ୍ବେସଂ ଆଖ୍ୟାତିକାନଂ ଗହଣଂ । ଲସ୍ସ ଦୀଘୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗଚ୍ଛତୀତି ସକ୍କସ୍ସ ସହଭାୱଂ ଗମିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩. ନାମେ

ପଟିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱତ୍ତମାନେ ଅନାଗତୱଚନଂ, ପଟିଜାନନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରମ୍ପନ ଭୂତେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଆସି, କରିସ୍ସତୀତି ଅକରି, ଚେତେ ସ୍ସସୀତି ଚେତିତା ଅସି, ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସୀତି ଭୁଞ୍ଜିତା ଅସି । ଅନୋକପ୍ପନା ଅସ୍ସଦ୍ଧା । ଅମରିସନଂ ଅକ୍ଖମା । ଇମିନାୱାତି ଅତ୍ଥିୱଚନେ ଉପପଦେ କୋଧା ସଦ୍ଧାସୁ ଗମ୍ମମାନେସ୍ୱ-ସତୀପି ୱଚନନ୍ତରେ ଇମିନାୱ ସାମଞ୍ଞୱଚନେନ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗରହାୱମାତି ତସ୍ସ ହେତୁୱଚନଂ । ତଥାହିଚ୍ଚାଦିନା ଗରହାୱଗମମେୱ ସମତ୍ଥେତି । ଅତ୍ଥିନାମ ଈଦିସନ୍ତି [ଅତ୍ଥିନାମାତି (ପୋତ୍ଥକେ)] ଆଭିଦୋସିକସ୍ସ କୁମ୍ମାସସ୍ସ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ୱିଜ୍ଜତେ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ତଂ ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ଅମରିସନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱଦତି । ନତ୍ଥୀତି ମଞ୍ଞେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତେନାହ- ‘ପଚ୍ଚକ୍ଖମପୀ’ତି [ଈଦିସମ୍ପୀତି] ଆଦି । ୟୋପୀତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ସୋପୀତି ତସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥେତି ୱୁତ୍ତୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୋ ୱକ୍ଖମାନପକ୍ଖତ୍ତୟେପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ନନୁ ଅତ୍ଥିନାମ ତାତାତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେ ପଠମୋ ଅତ୍ଥିନୁଖୋଚ୍ଚାଦିକୋ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ସଦ୍ଦପରିୟନ୍ତୋ ଚ, ଦୁତିୟୋ ଅତ୍ଥିନୁଖୋଚ୍ଚାଦିକୋ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ସଦ୍ଦପରିୟନ୍ତୋ ଚ ତତିୟୋ ଅତ୍ଥିମଞ୍ଞେଚ୍ଚାଦିକୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନେୟ୍ୟନ୍ତି ସଦ୍ଦପରିୟନ୍ତୋ ଚ ୱଚନପ୍ପବନ୍ଧୋ କଥଂ ଲବ୍ଭତୀତି ମନସି ନିଧାୟାହ- ‘ସୋପନା’ତିଆଦି । ଇମିନାତି ‘ଅତ୍ଥିୟେୱିହାପି ନିନ୍ଦାୱଗମୋ’ତି ୱଚନେନ । ଠାନଭୋଜନେ ଗରହତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୁତ୍ତଂ ସକ୍କତାନୁସାରେନ । ନିସ୍ସାୟନିସ୍ସାୟାତି ୟତ୍ଥ ଭଗୱା ନିସିନ୍ନୋ ତଂ ଠାନଂ ନିସ୍ସାୟ ନିସ୍ସାୟ ।

୪. ଭୂତେ

କିରିୟାରୂପେତି କିରିୟାସଭାୱେ, ଏୱମଞ୍ଞତ୍ରାପୀତି ଅଗମି ଅଗମିତ୍ଥାତୀମେହି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗମୁଂ ଇଚ୍ଚାଦିକେ ଅଗମୋଚ୍ଚାଦିକେ ଚ । ଅନୁଦରା ଅଲୋମିକାତି ସନ୍ତମପ୍ୟୁଦରାଦିକଂ ମହତ୍ତାଭାୱପଟିପାଦନାୟ ବହୁତ୍ତା ଭାୱପଟିପାଦନାୟ ଚ ନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛୀୟତେ ।

୫. ଅନ

ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱୁତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତମଞ୍ଞପଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣୋ’ଚ୍ଚାଦିନା । ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣୋତିୱୁତ୍ତିକାରେନ ‘‘ଆଞାୟ୍ୟା’’ଚ୍ଚାଦିନା ୱକ୍ଖମାନଲକ୍ଖଣୋ । ଅନ୍ତୋକତ୍ୱାତି ଇମିନା ଆସଦ୍ଦସ୍ସାଭିୱିଧିମ୍ହି ପୱତ୍ତିମାହ । ଅହରୁଭୟତଡ୍ଢରତ୍ତଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦୋ ପକ୍ଖନ୍ତରେ । ଅଡ୍ଢରତ୍ତସଦ୍ଦେନ ରତ୍ତିୟା ଚତୁତ୍ଥୋ ଭାଗୋ-ତ୍ର ୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠୋ, ଅହୋ ଚ ତସ୍ସ ଅଡ୍ଢରତ୍ତଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ସାଧିପ୍ପାୟତ୍ଥମାହ- ‘ଅତୀତେଚ୍ଚାଦି । ଉଭୟତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି‘ଅୟ’ମିଚ୍ଚାଦିନା । ପଞ୍ଚୟାମୋତି ଅତୀତାୟ ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଛିମପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱିନାଡିକାଧିକଘଟିକାତ୍ତୟଂ ଅନାଗତାୟ ପୁରିମପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱିନାଡିକାଧିକଘଟିକତ୍ଥୟଞ୍ଚେତି ଅଡ୍ଢାଧିକସତ୍ତଘଟିକାପରିମାଣୋ ଏକୋ ୟାମୋ ଅହସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋତି ପଞ୍ଚ ୟାମା ପହାରା ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଚୟାମୋ ।

ଗତାୟପଚ୍ଛିମୋ ୟାମୋ, ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧମିମସ୍ସ ୱା ।

ପହାରୋ-ନାଗତାୟାଦୀ, ତଦଦ୍ଧମପି ୱା ତଥା ॥

ୱୁତ୍ତକାଲାୱଧି ମଜ୍ଝୋ, କାଲୋ ସୋ-ଜ୍ଜତନୋ ମତୋ ।

ତନ୍ନିସେଧେନ ୟୋତ୍ୱଞ୍ଞୋ, ସୋ-ନଜ୍ଜତନୋ ମତୋ ॥

ଅଗମତ୍ଥାତିଆଦୀସୁ ଅଈସ୍ସଆଦୀନଂ ସମ୍ବନ୍ଧିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାଭାୱା ନ ଇଞ । ବ୍ୟାମିସ୍ସେପୀତି ଅଜ୍ଜତନମିସ୍ସେପି ଭୂତେ । ନଞ୍ସମାସନିସ୍ସୟେ ବ୍ୟାମିସ୍ସେ ୟଥା ପପ୍ପୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ- ‘ପରିୟୁଦାସେତାୱେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ଅଜ୍ଜତନନିସ୍ସୟୋତି ବ୍ୟାମିସ୍ସେ ଅଜ୍ଜତନଭାଗୀନିସ୍ସୟୋ । ଅତ୍ଥୁତି ପଞ୍ହେ ତୁ ତଦଞ୍ଞନିସ୍ସୟୋତି ବ୍ୟାମିସ୍ସେୟେୱ ତତୋ ଅଜ୍ଜତନତୋ ଇତରାନଜ୍ଜତନ ନିସ୍ସୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ବ୍ୟାମିସ୍ସତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭୂତକାଲେ । ପସଙ୍ଗୋତି ଆ ଞୁଆଦୀନଂ ପସଙ୍ଗୋ । ଅଜ୍ଜହିୟ୍ୟୋୱାତି ବ୍ୟାମିସ୍ସତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

୬. ପରୋ

ସମାସୋତି ଛଟ୍ଠୀସମାସୋ କାରକସମାସୋ ୱା । ନିପାତନତା ଚାସ୍ସ ୱିସେସତୋତି । ଏତଞ୍ଚାତି ପରୋକ୍ଖେତି ଏତଞ୍ଚ । କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ଉପାଧି ୱିସେସନଂ କ୍ରିୟତ୍ଥୋପାଧି, ତସ୍ସ କ୍ରିୟତ୍ଥୋପାଧିନୋ ଭୂତା ନଜ୍ଜତନସ୍ସ ସାଧନଦ୍ୱାରେନ ୱିସେସନଂ, ନ ତୂଜୁକଂତ୍ୟତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ନୋଜୁକଂ ୱିସେସନଂ ତ୍ୟାହ ‘ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଜ୍ଜାଭାୱା’ତି । ତମେୱ ଫୁଟୟିତୁମାହ- ‘ତଥାହି’ଚ୍ଚାଦି ।

ସାଧିୟମାନାତି ଇମିନା ଧାତ୍ୱତ୍ଥସ୍ସାପରିନିପ୍ଫନ୍ନତଂ ବୋଧେତି । ତେ ସନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ସନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱିସୟୋ ୟେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତେ ସମ୍ଭାୱୋ ତତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । ନେତି ପଟିସେଧେ, ସାଧନଦ୍ୱାରେନ ୱିସେସନତ୍ତେ ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଜ୍ଜସବ୍ଭାୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସୋ ନ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୋସା ଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ୟସ୍ସି’ଚ୍ଚାଦି । ୟସ୍ସାତି ଧାତ୍ୱତ୍ଥସ୍ସ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ । କାରକାନଂ ସତ୍ତିସଭାୱତ୍ତା ସାପି ଅପଚ୍ଚକ୍ଖା ୱାତି ଚୋଦେତି ନନୁଚେଚ୍ଚାଦିନା । ଅସତ୍ତୋତି ଅସମତ୍ଥୋ ।

ଅତ୍ତାନାମ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋତି ତବ୍ବିସୟେ ଅମ୍ହକାରକସ୍ସ ୱିଧାନମୟୁତ୍ତନ୍ତି ମନସି ନିଧାୟ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତିକାରେନ, ତମୁପଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘ନନୁଚେ’ଚ୍ଚାଦି । ଅତ୍ତବୋଧନୀୟାପି ହି କିରିୟା ୟଦା ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପତୋ ନୋପଲକ୍ଖୀୟତେ, ତଦାୟଂ ପରୋକ୍ଖା ଭୱତି, ତେନୁତ୍ତମୱିସୟେପି ପରୋକ୍ଖଭାୱୋ ତସ୍ସା ଭୱତ୍ୱେୱ । ଜାଗରତୋପି ୟଦା ମଦା ମନୋବ୍ୟାତଙ୍ଗତୋ ଅନୁପଲଦ୍ଧି, ତଦାପି ଭୱତ୍ୟେୱେତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ବ୍ୟାସତ୍ତୱଚନଂ । ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିକାଲେତି କିରିୟା ନିବ୍ବତ୍ତିକାଲେ, ‘ସୁତ୍ତୋ-ହଂ କିଂ ୱିଲଲାପ, ମତ୍ତୋ-ହଂ କିଂୱିଲଲାପେ’ତି ଇଦମତ୍ରୋଦାହରଣଂ । ଚିତ୍ତ ଚିକ୍ଖେପୱିସୟପ୍ପଦସ୍ସନାୟେତ୍ଥ ସୁତ୍ତୱଚନଂ ।

୭. ଏୟ୍ୟା

ଏୟ୍ୟାଦୋତୀମିନା ଏୟ୍ୟାଦ୍ୟତ୍ଥୋ ଗହିତୋତି ବୋଧେତୁଂ ୟେନେଚ୍ଚାଦିକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ତନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିସୟସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟସୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ଏୟ୍ୟାଦୀନଂ । ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘ହେତୁଫଲେସ୍ୱିଚ୍ଚାଦିକୋ’ତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ହପତ୍ଥନାଦୟୋ ଗହିତା । ଅଥାତ୍ର କ୍ରିୟଗ୍ଗହଣାଭାୱେ କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟନ୍ତି କଥଂ ଲବ୍ଭତିଚ୍ଚାହ- ‘କ୍ରିୟାତି ପତ୍ତିୟ’ନ୍ତି ଆଦି । କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟନ୍ତି ୱିୱରଣଂ କତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅଭିଧେୟ୍ୟଦ୍ୱାରେନାତି କିରିୟାସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥମୁଖେନ, ପକତକ୍ରିୟତ୍ଥ ୱିସେସନତ୍ତାତି କ୍ରିୟତ୍ଥାଧିକାରତୋ ଅଧିକତସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ୱିସେସନତ୍ତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଅତିପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଧିକତକ୍ରିୟତ୍ଥୱିସେସନଂ, ୱିସେସନଞ୍ଚ ହୋନ୍ତଂ ନୋଜୁକଂ ଭୱିତୁମରହତି କିଞ୍ଚରହି ଅଭିଧେୟ୍ୟଦ୍ୱାରେନ, ତଥାହି ଅତିପତନଂ ନାମ କ୍ରିୟାୟ ହୋତି, ନ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ଅୟୁଜ୍ଜନତୋ, ତସ୍ମା ଅତିପତ୍ତିୟନ୍ତିୱୁତ୍ତେକ୍ରିୟାତିପତ୍ତି ୟନ୍ତି ଇଦଂ କ୍ରିୟତ୍ଥୱିସେସନଂ ହୋନ୍ତଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଦ୍ୱାରେନ ହୋତୀତି କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟନ୍ତି ୱିୱରଣଂ କତ’’ନ୍ତି । ୱିଧୁରପ୍ପଚ୍ଚୟୋପନିପାତତୋତି ୱିରୁଦ୍ଧପ୍ପଚ୍ଚୟସମୱାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାରଣୱେକଲ୍ଲତୋୱାତି ହେତୁମତୋ ଫଲସ୍ସ ୟୋ ହେତୁ ତସ୍ସ ୱିକଲତ୍ତେନ । ତତ୍ରେତୀମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତମାନୱିସୟେତି । କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟନ୍ତି ଭୂତାଦି କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟଂ । ଲିଙ୍ଗତୋତି ନିମିତ୍ତେନ । ଗମକେନ ଲିଙ୍ଗେନ ଗମ୍ମାୟାତିପତ୍ତିୟା ବୁଜ୍ଝନକାଲଂ ୱତ୍ତମାନୋ କାଲୋ ନ ତିଟ୍ଠତି ଅତିକ୍କମତୀତି ଆହ- ‘ୱତ୍ତମାନତାୟ ବ୍ୟତିକ୍କମା’ତି । ତଦେୱ ଫୁଟୟତି ‘ସମକାଲ’ନ୍ତିଆଦିନା । ସମକାଲନ୍ତି ଏକକ୍ଖଣେ । ୱତ୍ତମାନସ୍ସ କ୍ରିୟାତିପତ୍ୟସମ୍ଭୱା ତଦୱସିଟ୍ଠାତୀତାନାଗତେସ୍ୱେୟ୍ୟାଦୀନମ୍ଭାୱୋ (ଅଞ୍ଞଥା) ନୁପପତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘ସାମତ୍ଥିୟାତିଆଦି ।

ଲିଙ୍ଗେନାତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଦକ୍ଖିଣେନ ଗମନେ ସତି ସକଟିସ୍ସାପରିୟା ଭୱନଦସ୍ସନଂ ଦକ୍ଖିଣେନ ଗମନସ୍ସ ସକଟାପରିୟାଭୱନହେତୁତ୍ତେ ଲିଙ୍ଗଂ, ଦକ୍ଖିଣେନ ଗମନସ୍ସାତିପତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞତୋ ଗମନାଦି ଲିଙ୍ଗଂ । ସକଟା କିରିୟାଭୱନାତିପତ୍ତିୟା ସକଟେ ଗରୁଭାରାରୋପନାଦି ଲିଙ୍ଗଂ । ପଠମୱୟେ ଅରହତ୍ତଭୱନଂ ତଂହେତୁଭୂତଞ୍ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପରେସଂ ପଠମୱୟେ ପବ୍ବଜ୍ଜାନିମିତ୍ତାରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଲିଙ୍ଗେନ ୱିଞ୍ଞାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟାତିପତ୍ତି ଘରକମ୍ମବ୍ୟାୱଟତାଦିଲିଙ୍ଗେନ, ଅରହତ୍ତସ୍ସାତିପତ୍ତି ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାନିମିତ୍ତାଭାୱେନ [ଭାୱୱିରହେନ (ପୋତ୍ଥକେ)] ଲିଙ୍ଗେନାୱସୀୟତେତି ଲିଙ୍ଗେନ ଭୂତ କ୍ରିୟାତିପତ୍ତି ପନ ୱେଦିତବ୍ବା, ୟଦି ପନେୱମଭିଞ୍ଞାଲାଭୀ ପୟୁଞ୍ଜତି ତଦା ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣେନେୱ ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାୟ ପୟୁଞ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲିଙ୍ଗତୋୱସୀୟମାନାୟନ୍ତି ପନ ବାହୁଲ୍ଲେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

୮. ହେତୁ

ନିଚ୍ଚଭୱନଂ ହେତୁ (ତ୍ୟାଦିନା) ହେତୁଫଲଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ, ନାତି ପତ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ସବ୍ବପ୍ପଚ୍ଚୟୋଦାହରଣୱସେନାତି ସବ୍ବେସଂ ଏୟ୍ୟାଦୀନମ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉଦାହରଣୱସେନ । ହେତୁଫଲାନଂ ସବ୍ଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ହେତୁଫଲାନି ଦସ୍ସେତି ହନନମିଚ୍ଚାଦିନା । ଏୱଂ ହେତୁଫଲସବ୍ଭାୱତୋ ସବ୍ବକାଲେ ଚ ୱିଧାନତୋ ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନେପି ପପ୍ପୋତୀତି ଭାୱୋ । ସୋ ଚ ହେତୁହେତୁମନ୍ତଭାୱୋ ଚ ।

୯. ପଞ୍ହେ

ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ପଦନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ହୋତି ପୁରିମଂ ପଦଂ, ସମ୍ପୁଚ୍ଛନାତି ପଚ୍ଛିମଂ ପଦନ୍ତିଆଦିନା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମେଚ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପୁଚ୍ଛନା ସମ୍ପୁଚ୍ଛନା, ୟାଚନଂ ଦେହୀ ତ୍ୟାଦିନା ୟାଚନମତ୍ଥଂ, ଇଟ୍ଠସ୍ସାସମ୍ପତ୍ତସ୍ସାତ୍ଥନମିଟ୍ଠାସିଂସନଂ । ପତ୍ତକାଲୱସେନ ଚ ୱିସୟଭେଦେନ ଭିନ୍ନାୟ ପୀତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପତ୍ତକାଲଂ ଦସ୍ସେତି ନିମିତ୍ତଭୂତସ୍ସାତିଆଦିନା । ନିମିତ୍ତଭୂତସ୍ସାତି ତଂତଂକିଚ୍ଚସମ୍ପଜ୍ଜନେ କାରଣଭୂତସ୍ସ । ୱିଧି ନାମ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକ ନିମନ୍ତଣାମନ୍ତଣାଜ୍ଝେସନପେସନାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅନୁଞ୍ଞାପତ୍ତକାଲେସୁ ଚ ପଞ୍ଚମୀ ୱିହିତା ପରେହି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସତ୍ତମୀ । ଇଧ ପନ ତେ ଦ୍ୱେପି ୱିଧିୱିସେସାୟେୱାତି ୱିଧିମ୍ହି ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ଏୟ୍ୟାଦିଂ ୱିଧାତୁଂ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତିକାରେନ, ତଦିଦାନି ୱତ୍ତୁକାମୋ ଆହ- ‘ଅନୁଞ୍ଞାପତ୍ତକାଲେସୁପି’ଚ୍ଚାଦି । ୱିଧିପ୍ପତୀତିମେୱ ପକାସେତି ‘ଏୱଂ କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତିଚ୍ଚାଦିନା । ଅନୁଜାନନ୍ତୋପି ଦୀପେନ୍ତୋପି କିରିୟାସୁ ବ୍ୟାପାରେତିୟେୱାତି ବ୍ୟାପାରଣମ୍ପତୀତିତୋତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପେସନେପି କେସଞ୍ଚି ବ୍ୟାକରଣଞ୍ଞୂନଂ ସତ୍ତମୀୱିଧିଚ୍ଛିତୋତିୱୁତ୍ତିକାରେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦାନି ୱତ୍ତୁମାହ- ‘ପେସନେ ପି’ଚ୍ଚାଦି । ସମୂଲତନ୍ତି କେସଞ୍ଚି ସଦ୍ଦିକାନଂ ସତ୍ତମୀୱିଧିୱିଧାନମୂଲେନ ସମୂଲତଂ । ‘‘ଅନୁମତିପରିକପ୍ପତ୍ଥେସୁ ସତ୍ତମୀ’’ତି (୩-୧-୧୧) କଚ୍ଚାନସୁତ୍ତଂ । କତ୍ତୁମିଚ୍ଛତୋ ପରସ୍ସ ଅନୁଜାନନଂ ଅନୁମତି, ପରିକପ୍ପନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ନିରୂପନଂ ପରିକପ୍ପୋ ହେତୁଫଲକିରିୟା ସମ୍ଭୱୋ ଚ, ତସ୍ମିଂ ଅନୁମତ୍ୟତ୍ଥେ ଚ ପରିକପ୍ପତ୍ଥେ ଚ ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣେନ ୱିଧିନିମନ୍ତଣାମନ୍ତଣାଜ୍ଝେସନ ପତ୍ଥନାପତ୍ତକାଲେସୁ ଚ ।

୧୦. ତୁ ଅନ୍ତୁ

ଉଦାହଟାତି ଗଚ୍ଛତୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁଆଦିନା ଉଦାହଟା । ଦଦାତୂତି ୟାଚନେ ।

୧୧. ସତ୍ୟ

ଅରହତ୍ଥେ ଚାୟମେୱ ପୟୋଗୋ, ତେନ ଭୱଂ ଖଲୁ ରଜ୍ଜଂ କରେୟ୍ୟ ଭୱଂ ଅରହୋତି ୟୋଜେତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୧୨. ସମ୍ଭା

ୟୋଗ୍ଗତାଜ୍ଝୱସାନନ୍ତୀମସ୍ସାତ୍ଥପଦଂ, ସତ୍ତିସଦ୍ଦହନନ୍ତି ସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ସଦ୍ଦହନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୟୋଗାନୁସାରିତଂ ଦୀପେତୀ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗମ୍ମମାନେତି ସମ୍ଭାୱେମିଚ୍ଚାଦିନା ଭ୍ୱାଦିଧାତୂହି ଅୱୁଚ୍ଚମାନେପି ଗମ୍ୟମାନେ । ଉଦାହଟଂ ‘ଅପିପବ୍ବତଂ ସିରସା ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟା’ତି । ମହାବଲତାୟ ହତ୍ଥିହନନେ ଅଲମତ୍ଥୱିସୟେ ସମ୍ଭାୱନେ ସତ୍ୟପି ଅଲଂ ସଦ୍ଦୋ-ତ୍ରାଲମତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋତି ନ ଭୱନ୍ତେତ୍ୟାଦୟୋ ହନିସ୍ସତି । ଧାତୁନାତି ଏତ୍ଥ ଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ଭ୍ୱାଦୟୋ ଗୟ୍ହନ୍ତେ ତତ୍ଥ ଧାତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ରୁଳ୍ହତ୍ତା ପୁବ୍ବାଚରିୟସଞ୍ଞାୟ ୱା । ଉଦାହଟନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଭୱଂ ତ୍ୟାଦିନା ।

୧୩. ମାୟୋ

ସୂତି ମାସୂତି ଏତ୍ଥ ସୁସଦ୍ଦୋ । ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ଉଦାହରଣେ । ନିୱତ୍ତେତି ମାସଦ୍ଦୋତି ସେସୋ । ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ଇମିନା ୱତ୍ତମାନଂ ୱନଗମନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନ୍ତୋଭୂତଣ୍ୟତ୍ଥାତି ଣିପ୍ପଚ୍ଚୟାଭାୱେପି ଅତ୍ତନି ଅନ୍ତୋଭୂତଣ୍ୟତ୍ଥ ଧାତୁତୋ । ଈଆଦୀନଂ ଆଆଦୀନଞ୍ଚ ସକକାଲୋନାମ ଭୂତୋ କାଲୋ । ଧାତୁସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱିସେସନୱିସେସ୍ସଭାୱୋ, ତେନାହ- ‘ଧାତ୍ୱତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧେ ୱିସେସନ ୱିସେସ୍ସଭାୱଲକ୍ଖଣେ’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାଖ୍ୟାତ ୱାଚ୍ଚୋତ୍ଥୋ ୱିସେସ୍ସୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତୱାଚ୍ଚୋ ୱିସେସନଂ ।

ଇଟ୍ଠୋତି ପରେସମିଟ୍ଠୋ । ଜାନନତ୍ଥୱସେନ ଗମନତ୍ଥତ୍ତାତି ‘‘ଗମନତ୍ଥା କମ୍ମକା’’ତି (୫-୫୯) ସୁତ୍ତେ ଗମନତ୍ଥସଦ୍ଦେନ ‘ୟେ ଗତ୍ୟତ୍ଥା ତେ ବୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥା’ତି ଜାନନତ୍ଥୋପି ଗହିତୋତି ଏୱଂ ଗହିତଜାନନତ୍ଥୱସେନ ଗମନତ୍ଥତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିମତାନି ପାଣିନିୟାନଂ । ତଥା ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥମାହ- ‘ଅନନ୍ତରେନ ଗତତ୍ଥ’(ନ୍ତି ଅନ)ନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତେନ କରଣଭୂତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିମତୋତି ପାଣିନିୟାନମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତସମୁଚ୍ଚୟଂ ୱତ୍ତୁମାହ- ‘ସମୁଚ୍ଚୟୋ’ଇଚ୍ଚାଦି । ଅଥାତ୍ର କଥମନେକାସଂ କିରିୟାନଂ ଚୀୟ ମାନତା ୟାୱତା ଏକାୱାଟନକିରିୟାଜ୍ଝୟନକିରିୟା ଚେତ୍ୟାସଙ୍କିୟାହ- ‘ସାଧନଭେଦନେ’ଚ୍ଚାଦି । ମଠାଦିସାଧନାନମ୍ଭେଦେନାଟନ କିରିୟାୟପି ଭେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତକ୍କିରିୟାପ୍ପଧାନସ୍ସାତି ସା ଲୱନକିରିୟା ପଧାନମସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ । ୟୋ- ୟମଞ୍ଞେପି ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ୱିୟ କିରିୟଂ କରୋତି ସୋ ନା-ଞ୍ଞକିରିୟାପଧାନେ ୟୁତ୍ତୋ, ତକ୍କିରିୟାପ୍ପଧାନେୟେୱେତି ।

୧୪. ପୁବ୍ବ

ମହାୱାକ୍ୟରୂପତ୍ତା ପକରଣସ୍ସ ତଦପେକ୍ଖାୟ ୱାକ୍ୟେକଦେସତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ତମାନେ ତିଅନ୍ତି, ଭୱିସ୍ସତି’’ଚ୍ଚାଦୀନଂ ୱାକ୍ୟାନନ୍ତି ଆହ ‘ୱାକ୍ୟେକଦେସେହୀ’ତି । ଅତୋୟେୱମାହ-ୱାକ୍ୟାୱୟୱୋପରୋ-ଧୁନା କରୀୟତେ’ତି । ୱିଧିୱାକ୍ୟତ୍ତମସ୍ସ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୟମୱାକ୍ୟତ୍ତଂ ଦାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଅଥୱା ନିୟମତ୍ଥମିଦନ୍ତ୍ୟାଦୀନ’ନ୍ତ୍ୟାହ । ନିୟମସୁତ୍ତତ୍ତମେୱ ଫୁଟୟତି ‘ତେହି’ଚ୍ଚାଦିନା । ତେହି ତେହି ସୁତ୍ତେହୀତି ‘‘ୱତ୍ତମାନେ ତି ଅନ୍ତି’’ଚ୍ଚାଦୀହି ତେହି ତେହି ସୁତ୍ତେହି । ଇମିନାତି ‘‘ପୁବ୍ବପରା’’ଦିନା ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ । ନନୁ ତୁମ୍ହାମ୍ହସେସେସୂତି ଏତ୍ତକେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘ତୁମ୍ହାମ୍ହସଦ୍ଦୱଚନୀୟେସୁ ତଦଞ୍ଞସଦ୍ଦୱଚନୀୟେସୁ ଚ କାରକେସୂ’ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ କୁତୋ ଗମ୍ୟତେ ୟେନେୱଂ ୱିୱଟଂତ୍ୟାହ- ‘କତ୍ତୁକମ୍ମେ’ଚ୍ଚାଦି । କତ୍ତାଦୀସୁ ୱିଧାନଞ୍ଚ ୱକ୍ଖତି ।

କତ୍ତୁକମ୍ମାନମେୱାତି ଇମିନା ଭାୱଂ ବ୍ୟୱଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି- ‘ତୁମ୍ହାମ୍ହସଦ୍ଦୱଚନୀୟତ୍ତାଭାୱା’ତି । ଅସତ୍ୱଭୂତାୟେଚ୍ଚାଦିକମେକୱଚନ ସମ୍ଭୱେ କାରଣଂ, ତୁମ୍ହାମ୍ହେଚ୍ଚାଦିକନ୍ତୁ ପଠମପୁରିସସମ୍ଭୱେ । ତୁମ୍ହାମ୍ହସେସେସୁ ହୋନ୍ତା ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପଠମା କଥଂ ଭାୱାଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି କଥଞ୍ଚ ତୁମ୍ହାମ୍ହାଦିସଦ୍ଦୱଚନୀୟସ୍ସ କାରକତ୍ଥସ୍ସାଖ୍ୟାତେନ ତତ୍ଥ ୱିହିତେନ ସଞ୍ଞାୱିଭତ୍ତା ତୁମ୍ହାମ୍ହାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗାଭାୱୋଚ୍ଚାସଙ୍କିୟ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତିୟଂ ତଂଦାନି ୱିୱରନ୍ତେନ ‘ୟଦି ଭାୱାଦୀସୁ ମାନାଦୟୋ ନ ୱିଧୀୟନ୍ତେ ତଦାମାନାଦୀସୁ ପରେସୁ ଭାୱାଦୀସୁ କ୍ୟଲାଦୀନଂ ୱିଧାନମେୱ ନୋପପଜ୍ଜତୀ’ତି ଇମିନା ସାମତ୍ଥିୟେନ ତୁମ୍ହାଦୀସୁ କାରକେସୁ ମଜ୍ଝିମାଦୀନଂ ଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି ତେନେୱ ତୁମ୍ହାଦିକାରକତ୍ଥସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱିହିତେନାଖ୍ୟାତେନ ସଞ୍ଞାପିତତ୍ତା ତୁମ୍ହାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ତୁମ୍ହାଦିସ୍ୱି’ଚ୍ଚାଦିକମାରଦ୍ଧଂ । ୟଜ୍ଜେୱଂ ତୁମ୍ହାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋୟେୱ ନ ସିୟା ଚ୍ଚାହ- ‘ୟଜ୍ଜେୱ ମିଚ୍ଚାଦି । ପରିହାରମାହ- ‘ସସଦ୍ଦେନା’ତି । ତୁମ୍ହାଦିସଦ୍ଦେନ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଇଚ୍ଚନେନାଭିହିତମେୱ ବହୁତ୍ତଂ ବହୱୋତି ୱଚନେନାନୁଜ୍ଜତେ । ୱଚନାଭାୱେ କଥଂ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତ୍ତଂତ୍ୟାହ- ‘ଅନୁଜ୍ଜମାନସ୍ସି’ଚ୍ଚାଦି । ଅନୁଜ୍ଜମାନସ୍ସାତିଅନୁୱଦିତବ୍ବସ୍ସ ଗଚ୍ଛତିଚ୍ଚାଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ ।

ଅନୁୱାଦେନାତି (ତୁମ୍ହାଦି) ଅନୁୱାଦେନ । ‘‘ନାମମ୍ହି ପୟୁଜ୍ଜମାନେପି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ ପଠମୋ’’ତି (୩-୧-୫) କଚ୍ଚାନୱଚନଂ, ତେନାହ- ‘ତେନେୱି’ଚ୍ଚାଦି । ଅସମାନାଧିକରଣତ୍ତା ହି ‘ତୟାପଚ୍ଚତେ’ଚ୍ଚାଦୋ ନ ଭୱତି । ତଥାହି ତୟେଚ୍ଚେତଂ କତ୍ତୁୱାଚୀ ପଚ୍ଚତେଚ୍ଚେତଂ କମ୍ମୱାଚୀ କମ୍ମେ ଆଖ୍ୟାତପ୍ପଚ୍ଚୟ ୱିଧାନତୋ ।

‘ଏହି ମଞ୍ଞେ ରଥେନ ଗମିସ୍ସସୀ’ତି ପାଣିନିୟାତିମତନିପ୍ଫାଦନକ୍କମୋ (ନିରସ୍ସ) ତେ ‘ପରିହାସେ’ଚ୍ଚାଦିନା । ମଞ୍ଞତିସ୍ସ ପୟୋଗେତି ଉପପଦୱସେନ ମନଧାତୁସ୍ସ ପୟୋଗେ । ଧାତୁମ୍ହାତି ଗମିଆଦିତୋ । ଉତ୍ତମ ପୁରିସେକୱଚନେ ପତ୍ତେତି ଗମିସ୍ସାମୀତି ପତ୍ତେ । ମଜ୍ଝିମୋଭିମତୋତି ଗମିସ୍ସସୀତ୍ୟଭିମତୋ । ମଜ୍ଝିମେ ପତ୍ତେତି ମଞ୍ଞସେତି ପତ୍ତେ, ଉତ୍ତମେକୱଚନ ମିଟ୍ଠନ୍ତି ମଞ୍ଞେତିଟ୍ଠଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ମଞ୍ଞସେ ତ୍ୱଂ ରଥେନ ଗମିସ୍ସାମୀତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମଞ୍ଞେ ତ୍ୱଂ ରଥେନ ଗମିସ୍ସସୀତି ଭୱତୀତି (ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି) । ଏହି ମଞ୍ଞେଚ୍ଚାଦି ନ କିଞ୍ଚି ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତିୟଂ । ୟଥାସୱିସୟେୱମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥାସମ୍ବନ୍ଧମୁପଦସ୍ସୟମାହ- ‘ଏୱମେତ୍ଥାଭିସମ୍ବନ୍ଧୋ’ଚ୍ଚାଦି । ପରାଭିମତଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ କୁରୁମାନୋ ଆହ- ‘ନତ୍ୱେୱ’ମିଚ୍ଚାଦି । ଅଥୋଚ୍ଚତେଚ୍ଚାଦିନା ପରାଧିପ୍ପାୟମାହ- ‘ୟଦେ’ଚ୍ଚାଦି ।

ୟଦେୱମଭିସମ୍ବନ୍ଧୋତି ‘ମଞ୍ଞସେ ତ୍ୱଂ ରଥେନ ଗଚ୍ଛାମୀ’ତି ୟଦା ଏୱମଭିସମ୍ବନ୍ଧୋ କରୀୟତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସୋ ଚେୱମନୁଗତୋତି ‘ମଞ୍ଞେ ଅହଂ ତ୍ୱଂ ରଥେନ ଗଚ୍ଛସି’ଚ୍ଚେୱଂ ସୋ ଚ ପୟୋଗୋ ଅନୁଗତୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । ପକାରନ୍ତରକପ୍ପନାୟାତି ‘ମଞ୍ଞସେ ତ୍ୱଂ ରଥେନ ଗଚ୍ଛାମୀ’ତି ଅନ୍ତରକପ୍ପନାୟ ।

୧୫. ଆଈ

ତେନଚାତି ସମାସିତତ୍ତେନ ଚ,ସ୍ସତ୍ୟାଦୀନମଗ୍ଗହଣନ୍ତି ୟଦି ତେସଂ ଗହଣଂ ସିୟା ଆଈସ୍ସାଦୀସୂତି ନ ସମାସେନ ୱଦେୟ୍ୟ ।

୧୭. ଭୂସ୍ସ

କତାକତପ୍ପସଙ୍ଗୀୟୋ ୱିଧି ସୋ ନିଚ୍ଚୋ-ନିଚ୍ଚା ବଲୱାତି ପଠମଂ ୱୁକ ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ- ‘କତାକତପ୍ପସଙ୍ଗିତ୍ତା’ଚ୍ଚାଦି ।

୧୮. ପୁବ୍ବ

ଅଆଦ୍ୟପେକ୍ଖେତି ଅଆଦୀସୂତି ଅନୁୱତ୍ତଅଆଦ୍ୟପେକ୍ଖେ ।

୨୩. କର

ନନୁ ଚ ‘ସୋସ୍ସା’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କ୍ୱଚି ୱିକରଣାନ ‘‘ମିଚ୍ଚେୱ (୫-୧୬୧) ଲୋପୋ ସିୟାତି ‘କରସ୍ସ କୁ’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନମନସି ନିଧାୟାହ- ‘କ୍ୱଚି ୱିକରଣାନଂ ତ୍ୟାଦି । ଅଞ୍ଞତ୍ରପୟୋଗାନୁସରଣା ପୟୋଗାନୁସରଣଂ ୱିନା ଓଲୋପୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୫. ହାସ୍ସ

କାରିୟଂ ଆହଙ୍ସଙ୍ଖାତମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କାରିୟୀ, ତେନ ଅପରୋ କାରିୟୀ ହଞ୍ଞତି ହିଂସୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସହୋସ୍ସେହୀତି କରସ୍ସ ଓକାରେନ ସ୍ସେନ ଚ ସହ ହାସ୍ସ ସ୍ସେନ ସହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ କଥଂ ଓସ୍ସେହି ସହେୱ ୱୁତ୍ତା ଦେସୋତିୱିଞ୍ଞାୟତୀଚ୍ଚାସଙ୍କିୟାହ- ‘ସହୱଚନସାମତ୍ଥିୟା’ତି । ସହ ସଦ୍ଦସ୍ସ ସହତ୍ଥ(ସ୍ସ ଚ) ସୋସ୍ସ ସ୍ସେନାତି କଥନସାମତ୍ଥିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱରତି ‘ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ’ଚ୍ଚାଦିନା । ଏୱଂ ମଞ୍ଞତେ- ଓସ୍ସାନ ମନାଦେସିତ୍ତେ ଇଚ୍ଚାଦିନା ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବମିୱ ଲକ୍ଖୀୟତେ… ତେନେୱ ପାଠେନସହୱଚନସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ପତୀତିସବ୍ଭାୱତୋ । ନ ତୁ ‘ଏୱଂମଞ୍ଞତେଓସ୍ସାନମନ୍ତାଦେସତ୍ତେ ହାସ୍ସଚାତି ୱଚନମନତ୍ଥକଂ ସିୟା ହା ତୋ ଚେତ୍ୱେୱ ୱଦେତ୍ୟ ଓସ୍ସାନମନାଦେସିତ୍ତେ’ଚ୍ଚାଦିନା ପାଠେନ… ଓସ୍ସାନମନ୍ତାଦେସପ୍ପସଙ୍ଗସ୍ସେୱାଭାୱତୋ । ନହେତ୍ଥାଦେସାଦେସି ସମ୍ବନ୍ଧଛଟ୍ଠୀ ଅତ୍ଥି… ସୋସ୍ସାତି ୱିସେସନଛଟ୍ଠିୟାପ୍ପଧାନାୟ ସ୍ସେନାତି ସହତ୍ଥେ ତତିୟାୟ ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଉଭୟତ୍ଥାତି ସ୍ସତ୍ୟାଦୀସୁସ୍ସାଦୀସୁ ଚ ।

୨୮. ଆଈ

ପୁବ୍ବସରଲୋପୋତି ୱିକରଣଲୋପୋ ଆକାରାଦେସେ ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ୱାରେସୁ ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ ।

୨୯. ଗମି

ଅଗାତି ଈମ୍ହି ଲଲୋପୋ, ଆକାରାଦେସେ ଚ ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ ।

୩୦. ଡଂସ

ଅଗଞ୍ଛା ଅଗଚ୍ଛୀତି ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ ।

୩୨. ଣାନା

ଉଜ୍ଝିତାନୁବନ୍ଧାନନ୍ତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତାନୁବନ୍ଧାନଂ ।

୩୩. ଆଈ ଊ

ସୁତ୍ତେ ଆତି ଇମିନା ଉଭୟତ୍ଥ ପଠମପୁରିସେକୱଚନଂ ଗହିତନ୍ତି ଆହ- ‘ଆ’ତିଆଦି ।

୩୪. କୁସ

ଅଭିରୂହୀତି ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧-୩୩) ଦୀଘୋ ।

୩୫. ଆ ଈ ସ୍ସ

ପରୋକ୍ଖାପରନାମଧେୟ୍ୟାନନ୍ତି ପରୋକ୍ଖାତିଅଞ୍ଞନାମାନଂ ।

୩୮. ଏୟ୍ୟା

ତେହେୱାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେହେୱ, ସହଚରିତଞାୟେନାତି ‘‘ଭୂତେ ଈ ଉଂ’’ଇଚ୍ଚାଦୋ (୬-୪) ପରଚ୍ଛକ୍କେ ପଠମ ପୁରିସେକୱଚନଆକାରେନ ‘‘ଅନଜ୍ଜତନେ ଆଞୁ’’ଇଚ୍ଚାଦୋ (୬-୫) ପୁବ୍ବଚ୍ଛକ୍କେ ପଠମପୁରିସେକୱଚନ ଆକାରେନ ଚ ସହଚରିତାକାରାନମେୱ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟା ସହଚରିତା ପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତଞାୟେନ ଗହଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗହିତତ୍ତା ତ୍ୱାଦି ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଗୟ୍ହତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିସ୍ସୟକରଣଂ ନାମ ବ୍ୟତ୍ତିୱସେନେୱ, ନ ସାମଞ୍ଞୱସେନାତି ଆହ ‘ଏତେନା’ତିଆଦି ।

୪୦. ଏଓ

ଅନ୍ତସରାଦିଲୋପୋ ‘‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’’ତି (୪-୧୩୨) ।

୪୨. ଓସ୍ସ

ଆଦେସାନନ୍ତି ଅଆଦୀନମାଦେସାନଂ ।

୪୬. ଇଂସ୍ସ

ପୁବ୍ବସ୍ମିନ୍ତି ଅକାସିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ।

୫୨. ତସ୍ସ

କ୍ରିୟତ୍ଥୱିହିତାନମ୍ପି ଧାତୁୱିହିତାନମ୍ପି ଅଞ୍ଞେସଂ ତବ୍ବାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ନ ଗହଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୪. ମିମା

ଅମ୍ହୀତିଆଦୀନି ୱତ୍ତମାନେ ତ୍ୱାଦୀସୁ ୱା ମିମାନମୁଦାହରଣାନି ।

୫୭. ହିମି

ମୁୟ୍ହାମି ମୁହ=ୱେଚିତ୍ତେ ‘‘ଦିୱାଦୀହି ୟକ’’ (୫-୨୧) ।

୬୧. ଞାସ୍ସ

ଜାନାତି ‘‘ଞାସ୍ସ ନେ ଜା’’ (୫-୧୨୦)

୬୭. ହନା

ଛ ଚ ଖା ଚ ଛ ଖା ।

୭୦. କୟି

ଇମିନା କତା କୟିରାତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ ।

୭୧. ଟା

ଏୟ୍ୟୁମାଦୀନଂ ଏୟ୍ୟସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପାଦିୱଜ୍ଜିତସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

୭୪. ଗୁରୁ

ଓକାରୋ ଗୁରୁତି ସଂୟୋଗପୁବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

୭୬. ଓୱି

ୱିକରଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥାପି ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦକତ୍ତସମ୍ଭୱେ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦକତ୍ତମ୍ପଟିପାଦେତୁମାହ- ‘ୟଦିପି’ଚ୍ଚାଦି ।

୭୮. ଏୟ୍ୟା

ଅଞ୍ଞତ୍ରାପୀତି ଭୱେୟ୍ୟାମୁଭୱେୟ୍ୟାମଇଚ୍ଚତ୍ରାପି ।

ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନପଞ୍ଚିକାଟୀକାୟଂ ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନିୟଂ

ଛଟ୍ଠକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ସବ୍ବଥା ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନୀ ଟୀକେତି ।

ନିଗମ

୧.

ସବ୍ବଦା ସୁଭଦାୟିତ୍ତା, ସତ୍ତାନନ୍ତନିସେୱିତେ ।

ପସତ୍ଥେ-ନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ, ପଞ୍ଞାତେ ସୁଭସଞ୍ଞିତେ ॥

୨.

ଚାଗୱିକ୍କମପଞ୍ଞାନୁଦ୍ଦୟାଦିଗୁଣସାଲିନା ।

ସୁଭସେନାଧିନାଥେନ, କାରିତେ ୱସତା ସତା ॥

୩.

ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପେ, ୱିହାରେ ସାଧୁଗୋଚରେ ।

ମନୋନୁକୂଲେ ୟୋଗୀନଂ, ୱରେ ୱିକ୍କମସୁନ୍ଦରେ ॥

୪.

ଥେରେନ ରଚିତା ସାୟଂ, ସାସନୁଜ୍ଜୋତନତ୍ଥିନା ।

ଟୀକା ଗୁରୁପଦମ୍ଭୋଜ, ରଜୋମତ୍ଥକସେୱିନା ॥

୫. ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ, ପରମତ୍ଥାୱଗାହିନଂ ।

ପୱତ୍ତତୁ ଚିରଂ ଚେତୋ, ରଞ୍ଜୟନ୍ତୀ ନିରନ୍ତରଂ ॥

୬.

ୟେସଂ ନ ସଞ୍ଚିତା ପଞ୍ଞା, ନେକସତ୍ତନ୍ତରୋଚିତା ।

ସମ୍ମୋହବ୍ଭହତାୱେତେ, ନାୱବୁଜ୍ଝନ୍ତି କିଞ୍ଚିପି ॥

୭.

କିନ୍ତେହି ପାଦସୁସ୍ସୂସା, ୟେସଂ ନତ୍ଥି ଗୁରୂନିହ ।

ୟେ ତପ୍ପାଦରଜୋକିଣ୍ଣା, ତେୱ ସାଧୂୱିୱେକିନୋ ॥

୮.

ପୁଞ୍ଞେନ ସତ୍ଥରଚନାଜନିତେନ ତେନ,

ସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନୱରୋଦୟକାରଣେନ ।

ଲୋକାମିସେସୁପି କିଲେସମଲା ଅଲଗ୍ଗୋ,

ସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନୱରୋଦୟମାଚରେୟ୍ୟଂ ॥

୯.

ୟେ-ନନ୍ତତନ୍ତରତନାକରମନ୍ଥନେନ,

ମନ୍ଥାଚ ଲୋଲ୍ଲସିତଞାଣୱରେନ ଲଦ୍ଧା ।

ସାରାମଥାତି ସୁଖିତା ସୁଖୟନ୍ତି ଚଞ୍ଞେ,

ତେମେ ଜୟନ୍ତି ଗୁରୱା ଗୁରୱୋ ଗୁଣେହି ॥

୧୦.

ଟୀକାୟୋ ୱିନସାଦିନଂ ୱିରଚୟୀ ୟୋ କଣ୍ଠଭୂସାପରୋ,

ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଜିନସାସନାମଲମତୀସୋ-କାସି ଚାନାକୁଲଂ ।

ସନ୍ତୋସକ୍କମନୋମନୋମକମନୋ ସବ୍ଭାୱନୀୟୋ ମହା,

ସାମୀ ମେ ଗୁରୁପୁଙ୍ଗୱୋ ୱିଜୟତେ ସାରୀସୁତୋ-ୟଂ ଭୁୱି ॥

୧୧.

ରାଜା ୱିକ୍କମବାହୁ ବାହିତରିପୂ ତାତ୍ୱସ୍ସ [ଭାତାସ୍ସ] ଲୋକିସ୍ସରୋ,

ସମ୍ମିତ୍ତାନିହନୋ ତିସୀହଳପତୀ ୟୋୟଂ ମହାୱିକ୍କମୋ ।

ନିବ୍ଭୀତୋ [ତିସୂରୋ] ୱିଜୟାଦିବାହୁ ୱିଜୟୀ ସୋ ଆସି ଲଙ୍କିସ୍ସରୋ,

ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଫଲଂ ଚିରାୟ ଫଲତଞ୍ଚେତଂ ସତଂ ସନ୍ତତଂ ॥

ସିଦ୍ଧି ରତ୍ଥୁ

୧.

ଅଗ୍ଗମ୍ମୋତିୱଂସେନ, ଅଭୟାରାମସାମିନା ।

ପଞ୍ଚିକାୱଣ୍ଣନାଭୂତା, ସା ସାରତ୍ଥୱିଲାସିନୀ ॥

୨.

ମ୍ରମ୍ମକ୍ଖରମାରୋପେତ୍ୱା, ୱିସୋଧେତ୍ୱା ୟଥାବଲଂ ।

ସକିୟବ୍ୟୱହାରେନ, ତିଥୀୱସୁ କରିନ୍ଦୁନା ॥

୩.

ୟୁତ୍ତେ ୱସ୍ସେ ଲଙ୍କାଦୀପା, ସରଟ୍ଠମାହତା ପୁନ ।

ଭାସ୍ସପ୍ପଦୀପକାତନ୍ତ, କାସିକାପଞ୍ଚିକାଦିହି ॥

୪.

ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା, ୱାଚେତ୍ୱାଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ।

ଊନାଧିକାଦି ଦୋସାନି, ଅପନେତ୍ୱା ସିନେସିନେ ॥

୫.

ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକେ ଚ ୱସ୍ସେସା, ପାପିତା ପକତିଟ୍ଠିତିଂ ।

ସୁଦ୍ଧାସୁଦ୍ଧଂୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ, ସୋଧେତୁ ପାଠସୁଦ୍ଧିୟା ॥