ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣଂ (ଧାତୁମାଲା)
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣଂ (ଧାତୁମାଲା)
ଧାତୁମାଲା
୧୫. ସରୱଗ୍ଗପଞ୍ଚକନ୍ତିକ ସୁଦ୍ଧସ୍ସରଧାତୁ
ଇତୋ ପରଂ ତୁ ସରତୋ, କକାରନ୍ତାଦିଭେଦତୋ ।
ଧାତୁୟୋ ଧାତୁନିପ୍ଫନ୍ନ-ରୂପାନି ୱିୱିଧାନି ଚ ॥
ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକମ୍ହି, ଜିନପାଠେ ୟଥାବଲଂ ।
ନୟଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା, ସମାସେନ କଥେସ୍ସ’ହଂ ॥
ଇ ଗତିୟଂ। ୟେସଂ ଧାତୂନଂ ଗତିଅତ୍ଥୋ, ବୁଦ୍ଧିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତିପାପୁଣାନିପି । ତତ୍ର ଗମନଂ ଦୁୱିଧଂ କାୟଗମନଂ ଞାଣଗମନଞ୍ଚ । ତେସୁ କାୟଗମନଂ ନାମ ଇରିୟାପଥଗମନଂ, ଞାଣଗମନଂ ନାମ ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତି, ତସ୍ମା ପୟୋଗାନୁରୂପେନ ‘‘ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଜାନାତୀ’’ତିପି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି, ‘‘ପୱତ୍ତତୀ’’ତିପି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି, ‘‘ପାପୁଣାତୀ’’ତିପି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି, ଇରିୟାପଥଗମନେନ ଗଚ୍ଛତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି, ଞାଣଗମନେନ ଗଚ୍ଛତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି । ତଥା ହି ‘‘ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଇରିୟାପଥଗମନଂ ‘‘ଗମନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁନ୍ଦରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ । ‘‘ଗତିମା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଞାଣଗମନଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଗତ୍ୟତ୍ଥାନଂ ଧାତୂନଂ ୟଥାପୟୋଗଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ତସ୍ସିମାନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି – ଇତି, ଏତି, ଉଦେତି । କାରିତେ ‘‘ଉଦାୟତୀ’’ତି ରୂପଂ ଭୱତି । ଉଟ୍ଠାପେତୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ, ଦୁକାରୋ ଆଗମୋ । ଉପେତି, ସମୁପେତି, ୱେତି, ଅପେତି, ଅୱେତି, ଅନ୍ୱେତି, ସମେତି, ଅଭିସମେତି, ସମୟୋ, ଅଭିସମୟୋ, ଈଦି, ଉଦି, ଏକୋଦି, ପଣ୍ଡିତୋ, ଇତୋ, ଉଦିତୋ, ଉପେତୋ, ସମୁପେତୋ, ଅନ୍ୱିତୋ, ଅପେତୋ, ସମେତୋ, ଏତବ୍ବୋ, ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ, ପଟିୟମାନୋ, ପଟିଚ୍ଚୋ, ଏନ୍ତୋ, ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ପଚ୍ଚୟୋ, ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ‘‘ଇତା, ଇତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥାରହଂ ଇତ୍ଥିନପୁଂସକୱସେନପି । ପଚ୍ଚେତୁଂ, ଉପେତୁଂ, ସମୁପେତୁଂ, ଅନ୍ୱେତୁଂ, ସମେତୁଂ, ଅଭିସମେତୁଂ, ଇଚ୍ଚ, ପଟିଚ୍ଚ, ସମେଚ୍ଚ, ଅଭିସମେଚ୍ଚ, ଅପେଚ୍ଚ, ଉପେଚ୍ଚ, ପଟିମୁଖଂ ଇତ୍ୱା, ଇତ୍ୱାନ, ଉପେତ୍ୱା, ଉପେତ୍ୱାନ, ଉପେତୁନ, ଅଞ୍ଞାନିପି ବୁଦ୍ଧୱଚନାନୁରୂପତୋ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଇତିଇତି କ୍ରିୟାସଦ୍ଦୋ, ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ନ ଦିସ୍ସତି ।
ଇଦମେତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଦସ୍ସନାୟେୱ ମେ ରୁତୋ ॥
‘‘ଇତାୟଂ କୋଧରୂପେନ’’, ଇତି ପାଳି ହି ଦିସ୍ସତି ।
ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟମ୍ହି, ମୁନିନାହଚ୍ଚ ଭାସିତା ।
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ କୋଧଂ ନିନ୍ଦନ୍ତେନ –
‘‘ଇତାୟଂ କୋଧରୂପେନ, ମଚ୍ଚୁୱେସୋ ଗୁହାସୟୋ ।
ତଂ ଦମେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦେ, ପଞ୍ଞାୱୀରିୟେନ ଦିଟ୍ଠିୟା’’ତି ॥
ତତ୍ର ଇତାୟନ୍ତି ଇତି ଅୟନ୍ତି ଛେଦୋ । ଇତିଇତି ଚ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତପଦତ୍ଥୋ – ୟୋ ଦୋସୋ ଲୋକେ ‘‘କୋଧୋ’’ତି ଲୋକିୟମହାଜନେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ନାୟଂ ଅତ୍ଥତୋ କୋଧୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କିନ୍ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଏସୋ ହି ସରୀରସଙ୍ଖାତଗୁହାସୟୋ ମଚ୍ଚୁରାଜା ଏୱ କୋଧୱସେନ ପମଦ୍ଦନ୍ତୋ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତଂ ଏୱରୂପଂ ‘‘ମଚ୍ଚୁରାଜା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ଅନତ୍ଥକରଂ କୋଧଂ ହିତକାମୋ ଦମେନ ପଞ୍ଞାୟ ୱୀରିୟେନ ଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ।
ଏତୀତି ଇମସ୍ସ ପନ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ଆଉପସଗ୍ଗୋ ସନ୍ଧିକିଚ୍ଚେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ପାକଟୋ ୱଲାହକାୱତ୍ଥରିତୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ । ତଥା ହି ଏତ୍ଥ ଆ ଇତି ଏତୀତି ସନ୍ଧିୱିଗ୍ଗହୋ ଭୱତି, ଆକାରସ୍ସ ଚ ଇକାରେନ ପରେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଏକାରାଦେସୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ସୋ ସାରଥୀ ଏତି । ଏତୁ ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ରାଜା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଆଗଚ୍ଛତି, ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ କଥେତବ୍ବୋ । ବ୍ୟାକରଣସତ୍ଥେପି ହି ଆ ଇତି ଏତୀତି ସନ୍ଧିୱିଗ୍ଗହୋ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ନୀତି ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ଇତୀତି ରସ୍ସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଦଂ ଗମନଂ ବୋଧେତି, ଏତୀତି ୱୁଦ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ପନ ୟଥାପୟୋଗଂ ଆଗମନାଦୀନି । ମତ୍ତାୱସେନପି ହି ପଦାନି ସୱିସେସତ୍ଥାନି ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ସାସନେ ପବ୍ବଜିତୋ, ରଟ୍ଠା ପବ୍ବାଜିତୋତି । ସଞ୍ଞୋଗାସଞ୍ଞୋଗୱସେନପି, ତଂ ୟଥା ? ଗାମା ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ୟସଂ ପୋସୋ ନିଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ନୀତି ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବା । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ଇ ଗତିୟନ୍ତି କଥିତା, ଧାତୁ ୱୁଦ୍ଧିଂ ଗତା ୟଦା ।
ତଦା ଆଗମନତ୍ଥସ୍ସ, ୱାଚିକା ପାୟତୋ ୱସା ॥
ଇରିୟାପଥତ୍ଥତୋ ହେ-ସା ନିଚ୍ଚାଗମୱାଚିକା ।
‘‘ଅୟଂ ସୋ ସାରଥୀ ଏତି’’, ଇଚ୍ଚାଦେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ॥
ଅନିରିୟାପଥତ୍ଥେନ, ୱତ୍ତନେ ଗମନେପି ଚ ।
ଆଗମନେ ଚ ହୋତୀତି, ଧୀମା ଲକ୍ଖେୟ୍ୟ ତଂ ୟଥା ॥
‘‘ପଟିଚ୍ଚ ଫଲମେତୀ’’ତି, ଏୱମାଦୀସୁ ୱତ୍ତନେ ।
ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା ଇକାରୱ୍ହା, ଏସା ଧାତୁ ପୱତ୍ତତି ॥
‘‘ଅତ୍ଥମେନ୍ତମ୍ହି ସୂରିୟେ, ୱାଳା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପନ ।
ଗତେ, ‘‘ଏତୀତି ଇତୀ’’ତି-ଆଦିସ୍ୱାଗମନେ ସିୟା ॥
ତଥା ହି ଈତୀତି ଅନତ୍ଥାୟ ଏତି ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଈତି, ଉପଦ୍ଦୱୋ, ଇତି ଆଗମନତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଆହ ଚ ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏତୀତି ଈତି, ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଅକୁସଲଭାଗୀନଂ ବ୍ୟସନହେତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।
ଇଦାନି ୟଥାରହଂ ନିପାତାଖ୍ୟାତନାମିକପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଇତିଇତୋ ସଦ୍ଦାନମତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ – ତତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତୁପରିସମାପନାଦିପଦତ୍ଥ ୱିପରିୟାୟ ପକାରାୱଧାରଣ ନିଦସ୍ସନାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହେସ ‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ହେତୁଅତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ତସ୍ମାତିହ ମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା । ଅତ୍ଥି ମେ ତୁମ୍ହେସୁ ଅନୁକମ୍ପା, କିନ୍ତି ମେ ସାୱକା ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’ତିଆଦୀସୁ ପରିସମାପନେ । ‘‘ଇତି ୱା ଇତି ଏୱରୂପା ୱିସୂକଦସ୍ସନା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମାଗଣ୍ଡିୟୋତି ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ ନାମଂ ନାମକମ୍ମଂ ନାମଧେୟ୍ୟଂ ନିରୁତ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନମଭିଲାପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପଦତ୍ଥୱିପରିୟାୟେ । ‘‘ଇତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ, ଅପ୍ପଟିଭୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ । ସଉପଦ୍ଦୱୋ ବାଲୋ, ଅନୁପଦ୍ଦୱୋ ପଣ୍ଡିତୋ । ସଉପସଗ୍ଗୋ ବାଲୋ, ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପକାରୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ପୁଟ୍ଠେନ ସତା ଆଦନ୍ଦ ଅତ୍ଥୀତିସ୍ସ ୱଚନୀୟଂ । କିଂ ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅୱଧାରଣେ । ‘‘ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ କଚ୍ଚାନ ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ନତ୍ଥୀତି ଖୋ କଚ୍ଚାନ ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ନିଦସ୍ସନେ । ନିପାତୱସେନେୱ ତେ ପୟୋଗା ଗହେତବ୍ବା । ‘‘ଇତାୟଂ କୋଧରୂପେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆଖ୍ୟାତୱସେନ ଗମନେ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି । ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ନିପାତତ୍ଥୋ ପନ ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣେ କୋସଲ୍ଲୁପାଦନତ୍ଥଂ କେୱଲଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଆଗତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରୋ ପନ –
ଗତ୍ୟତ୍ଥେ ଚିମସଦ୍ଦତ୍ଥେ, ଇତୋସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ।
ଅନ୍ୱିତୋ’’ତି ହି ଗତ୍ୟତ୍ଥେ, ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ଭୱେ ॥
ଇମସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମ୍ହି, ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ଭୱେ ।
‘‘ଇତୋ ସା ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା’’, ଇତିଆଦୀସୁ ପାଳିସୁ ॥
ଗତ୍ୟତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛିତୋ ଏତ୍ଥ, ଇତରତ୍ଥୋ ନ ଇଚ୍ଛିତୋ ।
ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସା ୱୁତ୍ତୋ, କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞୁନଂ ॥
ଇଧ ପନ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ସନିବ୍ବଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ଉପରି ଅୟଧାତୁୱିସୟେୟେୱ ୱକ୍ଖାମ ଇ ଏ ଅୟଧାତୁୱସେନ ତିଧାତୁମୟତ୍ତା ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ । ତତ୍ର ଇତୀତି ଇକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦସ୍ସ ଚ ‘‘ଏତି, ଉଦେତୀ’’ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ଏକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଏୱରୂପାନଂ ପଦମାଲା ୟଥାରହଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ତନୋପଦାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଈଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ଦୁକ୍କରା କ୍ରିୟାପଦମାଲା । ୟସ୍ମା ପନ ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ସୁକରା ଚ ଦୁକ୍କରା ଚ ତ୍ୟନ୍ତପଦମାଲା ଜାନିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଭୂୱାଦିଗଣାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଗଣେସୁ ୱିହିତେହି ଛନ୍ନୱୁତିୟା ୱଚନେହି ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ଅସବ୍ବସାଧାରଣଞ୍ଚ ପଦମାଲାନୟଂ ବ୍ରୂମ –
ଅକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତ-ପଦାନଂ ପନ୍ତିୟୋ ବୁଧୋ ।
ଭୱତି ରୁନ୍ଧତାଦୀନଂ, ୟୋଜେ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଥା ॥
ଇତି ଏତୀ’’ତି ଚେତେସଂ, ପଦାନଂ ପନ ପନ୍ତିୟୋ ।
ସୁଦ୍ଧସ୍ସରପୁବ୍ବକାନଂ, ୟୋଜେ ୱିଞ୍ଞୂ ୟଥାରହଂ ॥
ଆକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତ-ପଦାନଞ୍ଚାପି ପନ୍ତିୟୋ ।
‘‘ୟାତି ସୁଣାତି ଅସ୍ନା-ତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ॥
ଇୱଣ୍ଣାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତ-ପଦାନମପି ପାଳିୟୋ ।
ୟୋଜେ ‘‘ରୁନ୍ଧିତି ରୁନ୍ଧୀତି’’-ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ॥
ଉକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତ-ସୁତିଇତି ପଦସ୍ସ ଚ ।
ପେରଣତ୍ଥେ ପୱତ୍ତସ୍ସ, ୟୋଜେ ମାଲଂ ୟଥାରହଂ ॥
ଏକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତ-ପଦାନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ।
‘‘ଜେତି ରୁନ୍ଧେତି କାରେତି, କାରାପେତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ॥
ଓକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତ-ପଦାନମ୍ପି ପଦକ୍କମେ ।
‘‘କରୋତି ଭୋତି ହୋତୀ’’ତି-ଆଦୀନଂ ୟୁତ୍ତିତୋୱଦେ ।
ଇଚ୍ଚେୱଂ ସତ୍ତଧା ୱୁତ୍ତୋ, ପଦମାଲାନୟୋ ମୟା ।
ଇତୋ ମୁତ୍ତୋ ନୟୋ ନାମ, ନତ୍ଥି କୋଚି କ୍ରିୟାପଦେ ॥
‘‘ଆଦତ୍ତେ କୁରୁତେ ପେତେ’’, ଇଚ୍ଚାଦି ନୟଦସ୍ସନା ।
ୟଥାରହଂ ୟୁତ୍ତିତୋତି, ୱଚନଂ ଏତ୍ଥ ଭାସିତଂ ॥
ଇଦାନି ଇକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦସ୍ସ କମୋ ୱୁଚ୍ଚତେ – ଇତି, ଇନ୍ତି । ଇସି, ଇଥ । ଇମି, ଇମ । ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ ୱତ୍ତମାନାନୟୋ । ଇତୁ, ଇନ୍ତୁ । ଇହି, ଇଥ । ଇମି, ଇମ । ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ ପଞ୍ଚମୀନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସାସନାନୁରୂପଭାୱସ୍ସ ଇମାନି ସାଧକପଦାନି ‘‘ୱେତି, ଅପେତି, ଅନ୍ୱେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱି ଇତି ୱେତି। ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ଗମନଂ ବୋଧେତି । ତଥା ଅପ ଇତି ଅପେତି। ଅପଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁ ଇତି ଅନ୍ୱେତି। ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗରୂ ପନ ଅନୁ ଏତି ଅନ୍ୱେତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ –
‘‘ୟଥା ଆରଞ୍ଞକଂ ନାଗଂ, ଦନ୍ତିଂ ଅନ୍ୱେତି ହତ୍ଥିନୀ ।
ଜେସ୍ସନ୍ତଂ ଗିରିଦୁଗ୍ଗେସୁ, ସମେସୁ ୱିସମେସୁ ଚ ।
ଏୱଂ ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛାମି, ପୁତ୍ତେ ଆଦାୟ ପଚ୍ଛତୋ’’ତି ॥
ଇମାୟ ପାଳିୟା ନ ସମେତି ‘‘ଜେସ୍ସନ୍ତଂ ଅନ୍ୱେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ଅନୁଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଚ । ତଥା ହି ଏତିସଦ୍ଦୋ ୟତ୍ଥ ଚେ ଇରିୟାପଥୱାଚକୋ, ତତ୍ଥ ଆଗମନଂୟେୱ ଜୋତେତି, ନ ଗମନଂ, ତସ୍ମା ଆଗମନତ୍ଥସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତିତୋ ଗମନତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟୁତ୍ତିତୋ ୱି ଇତିଆଦିନା ଛେଦୋ ଞେୟ୍ୟୋ । ଏତେସଞ୍ଚ ଇତିସଦ୍ଦୱସେନ କତଛେଦାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ୟୁତ୍ତିଭାୱଞ୍ଚ ‘‘ଇତାୟଂ କୋଧରୂପେନା’’ତି ପାଳିୟେୱ ସାଧେତି, ତସ୍ମାୟେୱ ‘‘ଅନୁ ଇତି, ଅନୁ ଇନ୍ତି, ଅନୁ ଇସୀ’’ତିଆଦିନା ‘‘ଅନ୍ୱେତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ଛେଦେ ଲବ୍ଭମାନନୟେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ୱତ୍ତମାନାପଞ୍ଚମୀନୟୋ ପରସ୍ସପଦୱସେନ ଦସ୍ସିତୋ । ସତ୍ତମୀରୂପାଦୀନି ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନି ।
ଇମାନି ପନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ରୂପାନି, ସିତ୍ତା ତେ ଲହୁମେସ୍ସତି । ଇସ୍ସତି, ଇସ୍ସନ୍ତି । ଇସ୍ସସି, ଇସ୍ସଥ । ଇସ୍ସାମି, ଇସ୍ସାମ । ଇସ୍ସତେ, ଇସ୍ସନ୍ତେ । ଇସ୍ସସେ, ଇସ୍ସୱ୍ହେ । ଇସ୍ସଂ, ଇସ୍ସାମ୍ହେ । ଅସବ୍ବଧାତୁକତ୍ତେପି ସୁଦ୍ଧସ୍ସରତ୍ତା ଧାତୁସ୍ସ ଇକାରାଗମୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀନୟୋ ।
ଅଥ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ଇସ୍ସା, ଇସ୍ସଂସୁ । ଇସ୍ସେ, ଇସ୍ସଥ । ଇସ୍ସଂ, ଇସ୍ସମ୍ହା । ଇସ୍ସଥ, ଇସ୍ସିସୁ । ଇସ୍ସସେ, ଇସ୍ସୱ୍ହେ । ଇସ୍ସଂ, ଇସ୍ସାମ୍ହସେ । କାଲାତିପତ୍ତିଭାୱେ ଚ ଅସବ୍ବଧାତୁକତ୍ତେ ଚ ସନ୍ତେପି ସୁଦ୍ଧସ୍ସରତ୍ତା ଧାତୁସ୍ସ ଅକାରିକାରାଗମୋ ନ ଲବ୍ଭତି ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା ୱା ଅନୁପପନ୍ନତ୍ତା ଚ ଅକାରାଗମୋ ନ ହୋତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ହେତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧସ୍ସରାନଂ ଅନନ୍ତରିକାନଂ ଏକତୋସନ୍ନିପାତୋ ଅନୁପପତ୍ତି । ପରିପୁଣ୍ଣୋ କାଲାତିପତ୍ତିନୟୋ ।
ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ସୋତୂନଂ ପୟୋଗତ୍ଥେସୁ ପରମକୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ‘‘ନନୁ ତେ ସୁତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଞ୍ଞମାନେ, ଦେୱା ନ ଇସ୍ସନ୍ତି ପୁରିସପରକ୍କମସ୍ସା’’ତି ପାଳିତୋ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ରୂପେହି ସବ୍ବସୋ ସମାନାନି ଅସମାନତ୍ଥାନି ୱତ୍ତମାନିକରୂପାନି ଚ ଈସକଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାନାନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀକାଲାତିପତ୍ତୀନଂ ରୂପାନି ଚ ପକାସୟିସ୍ସାମ – ୱତ୍ତମାନାୱସେନ ତାୱ ‘‘ଇସ୍ସତି, ଇସ୍ସନ୍ତି । ଇସ୍ସସି, ଇସ୍ସଥା’’ତି ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥୋ ପନ ‘‘ଇସ୍ସଂ କରୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱସେନ ‘‘ଇସ୍ସିସ୍ସତି, ଇସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି । ଇସ୍ସିସ୍ସସି, ଇସ୍ସିସ୍ସଥା’’ତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥୋ ପନ ‘‘ଇସ୍ସଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କାଲାତିପତ୍ତିୱସେନ ପନ ‘‘ଇସ୍ସିସ୍ସା, ଇସ୍ସିସ୍ସଂସୁ । ଇସ୍ସିସ୍ସେ, ଇସ୍ସିସ୍ସଥା’’ତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ‘‘ଇସ୍ସଂ ଅକରିସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଧାତ୍ୱନ୍ତରୱସେନ ସଂସନ୍ଦନାନୟୋୟଂ ।
ଇଦାନି ଏକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦସ୍ସ କମୋ ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଏତି, ଏନ୍ତି । ଏସି, ଏଥ । ଏମି, ଏମ ।
ଏତୁ, ଏନ୍ତୁ । ଏହି, ଏଥ । ଏମି, ଏମ ।
ନ ଚ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖନ୍ତଂ, ୱିସ୍ସାସଂ ଏୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ନିୱେସନାନି ମାପେତ୍ୱା, ୱେଦେହସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ ।
ୟଦା ତେ ପହିଣିସ୍ସାମି, ତଦା ଏୟ୍ୟାସି ଖତ୍ତିୟ ॥
ଏୟ୍ୟ, ଏୟ୍ୟୁଂ । ଏୟ୍ୟାସି, ଏୟ୍ୟାଥ । ଏୟ୍ୟାମି, ଏୟ୍ୟାମ । ଏଥ, ଏରଂ । ଏଥୋ, ଏୟ୍ୟାୱ୍ହୋ । ଏୟ୍ୟଂ, ଏୟ୍ୟାମ୍ହେ ।
ସୋ ପୁରିସୋ ଏୟ୍ୟ, ତେ ଏୟ୍ୟୁଂ । ତ୍ୱଂ ଏୟ୍ୟାସି, ତୁମ୍ହେ ଏୟ୍ୟାଥ । ଅହଂ ଏୟ୍ୟାମି, ମୟଂ ଏୟ୍ୟାମ । ସୋ ପୁରିସୋ ଏଥ, ତେ ଏରଂ । ତ୍ୱଂ ଏଥୋ, ତୁମ୍ହେ ଏୟ୍ୟାୱ୍ହୋ । ଅହଂ ଏୟ୍ୟଂ, ମୟଂ ଏୟ୍ୟାମ୍ହେ ।
ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀରୂପାନି ସବ୍ବସୋ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନି ।
ଏସ୍ସତି, ଏସ୍ସନ୍ତି । ଏସ୍ସସି, ଏସ୍ସଥ । ଏସ୍ସାମି, ଏସ୍ସାମ । ଏସ୍ସତେ, ଏସ୍ସନ୍ତେ । ଏସ୍ସସେ, ଏସ୍ସୱ୍ହେ । ଏସ୍ସଂ, ଏସ୍ସାମ୍ହେ ।
ସମ୍ମୋଦମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଜାଲମାଦାୟ ପକ୍ଖିନୋ ।
ୟଦା ତେ ୱିୱଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଦା ଏହିନ୍ତି ମେ ୱସଂ ॥
‘‘ଅଭିଦୋସଗତୋ ଇଦାନି ଏହୀ’’ତି ୱଚନଦସ୍ସନତୋ ଅପରାନିପି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀରୂପାନି ଗହେତବ୍ବାନି ।
ଏହିତି, ଏହିନ୍ତି । ଏହିସି, ଏହିଥ । ଏହିମି, ଏହିମ । ଏହିତେ, ଏହିନ୍ତେ । ଏହିସେ, ଏହିୱ୍ହେ । ଏହିସ୍ସଂ, ଏହିସ୍ସାମ୍ହେ ।
ଏସ୍ସା, ଏସ୍ସଂସୁ । ଏସ୍ସେ, ଏସ୍ସଥ । ଏସ୍ସଂ ଏସ୍ସାମ୍ହା । ଏସ୍ସଥ, ଏସ୍ସିସୁ । ଏସ୍ସସେ, ଏସ୍ସୱ୍ହେ । ଏସ୍ସିଂ, ଏସ୍ସାମ୍ହସେ ।
ଅଥାପରୋପି ଏକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦକ୍କମୋ ଭୱତି ।
ଉଦେତି, ଉଦେନ୍ତି । ଉଦେସି, ଉଦେଥ । ଉଦେମି, ଉଦେମ ॥
ଉଦେତୁ, ଉଦେନ୍ତୁ । ଉଦେହି, ଉଦେଥ । ଉଦେମି, ଉଦେମ, ଉଦାମସେ ।
ଉଦେୟ୍ୟ, ଉଦେୟ୍ୟୁଂ । ସେସଂ ନେୟ୍ୟଂ । ଉଦିସ୍ସତି, ଉଦିସ୍ସନ୍ତି । ସେସଂ ନେୟ୍ୟଂ । ଉଦିସ୍ସା, ଉଦିସ୍ସଂସୁ । ସେସଂ ନେୟ୍ୟଂ ।
ଇମାନି ସୁଦ୍ଧସ୍ସରଧାତୁରୂପାନି ।
କକାରନ୍ତଧାତୁ
କୁସଦ୍ଦେ କେ ଚ । କୋତି, କୱତି, କାୟତି, ଏୱଂ କତ୍ତୁପଦାନି ଭୱନ୍ତି । କୁୟ୍ୟତି, କିୟ୍ୟତି, ଏୱଂ କମ୍ମପଦାନି । କାନନଂ, କବ୍ବଂ, ଜାତକଂ, ଏୱଂ ନାମିକପଦାନି । କୁତ୍ୱା, କୁତ୍ୱାନ, କୱିତ୍ୱା, କୱିତ୍ୱାନ, କାୱିତ୍ୱା, କାୱିତ୍ୱାନ, କାୟିତୁଂ, ଏୱଂ ଅବ୍ୟୟପଦାନି ।
ତତ୍ର କାନନନ୍ତି ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ କୱତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି କାନନଂ, ୱନଂ । ତଥା ହି –
‘‘ଠିତେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ, ସନ୍ନିସୀୱେସୁ ପକ୍ଖିସୁ ।
ସଣତେୱ ବ୍ରହାରଞ୍ଞଂ, ସା ରତି ପଟିଭାତି ମ’’ନ୍ତି
ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା କୋକିଲମୟୂରାଦୟୋ କୱନ୍ତି ସଦ୍ଦାୟନ୍ତି କୂଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କାନନଂ । ମନୋହରତାୟ ଅୱସ୍ସଂ କୁୟ୍ୟତି ପଣ୍ଡିତେହୀତି କବ୍ବଂ । କାୱିୟଂ । କାୱେୟ୍ୟଂ। ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ କୱୀନଂ ଇଦନ୍ତି କବ୍ବନ୍ତି ତଦ୍ଧିତୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । କେଚି ତୁ କାବ୍ୟନ୍ତି ସଦ୍ଦରୂପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ତଂ ପାୱଚନେ ପମାଣଂ ସକ୍କଟଭାସାଭାୱତୋ । ସକ୍କଟଭାସାତୋପି ହି ଆଚରିୟା ନୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଜାତଂ ଭୂତଂ ଅତୀତଂ ଭଗୱତୋ ଚରିୟଂ, ତଂ କୀୟତି କଥୀୟତି ଏତେନାତି ଜାତକଂ। ଜାତକପାଳି ହି ଇଧ ‘‘ଜାତକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ଜାତଂ ଏୱ ଜାତକନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଜାତକସଦ୍ଦୋ ଦେସନାୟମ୍ପି ୱତ୍ତତି ‘‘ଇତିୱୁତ୍ତକଂ ଜାତକଂ ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଜାତିୟମ୍ପି ୱତ୍ତତି ‘‘ଜାତକଂ ସମୋଧାନେସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ।
ପକ୍କ ନୀଚଗତିୟଂ । ନୀଚଗମନଂ ନାମ ହୀନଗମନଂ ହୀନପ୍ପୱତ୍ତି ୱା । ନୀଚସଦ୍ଦୋ ହି ହୀନୱାଚକୋ ‘‘ନୀଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ପକ୍କତି କ୍ରିୟାପଦମେତ୍ଥ ଦିସ୍ସତି, ନ ନାମିକପଦଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ନାମିକପଦଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନାମିକପଦଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । କ୍ରିୟାପଦମେୱ ହି ଦୁଦ୍ଦସଂ, କ୍ରିୟାପଦେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ନାମିକପଦଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଅନ୍ତମସୋ ‘‘ପକ୍କନଂ, ତକନଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ଭାୱୱାଚକାନି ନାମିକପଦାନି ସବ୍ବାସୁ ଧାତୂସୁ ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତକ ହସନେ । ହସନଂ ହାସୋ । ତକତି ।
ତକି କିଚ୍ଛଜୀୱନେ । କିଚ୍ଛଜୀୱନଂ କସିରଜୀୱନଂ । ତଙ୍କତି । ଆତଙ୍କତି । ଆତଙ୍କୋ । ଆତଙ୍କୋତି କିଚ୍ଛଜୀୱିତକରୋ ରୋଗୋ, ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଳିପ୍ପଦେସେ ଇତି ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେସୁଂ ‘‘ଆବାଧୋତି ୱିସଭାଗୱେଦନା ୱୁଚ୍ଚତି, ୟା ଏକଦେସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସକଲସରୀରଂ ଅୟପଟ୍ଟେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିୟ ଗଣ୍ହାତି । ଆତଙ୍କୋତି କିଚ୍ଛଜୀୱିତକରୋ ରୋଗୋ । ଅଥ ୱା ୟାପେତବ୍ବରୋଗୋ ଆତଙ୍କୋ, ଇତରୋ ଆବାଧୋ । ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱା ରୋଗୋ ଆତଙ୍କୋ, ବଲୱା ଆବାଧୋ । କେଚି ପନ ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ ଆବାଧୋ, ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନୋ ଆତଙ୍କୋ’ତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ।
ଆତଙ୍କୋ ଆମୟୋ ରୋଗୋ,
ବ୍ୟାଧା’ବାଧୋ ଗଦୋ ରୁଜା ।
ଅକଲ୍ଲଞ୍ଚେୱ ଗେଲଞ୍ଞଂ,
ନାମଂ ରୋଗାଭିଧାନକଂ ॥
ସୁକ ଗତିୟଂ। ସୋକତି, ସୁକୋ, ସୁକୀ । ତତ୍ର ସୁକୋତି ସୁୱୋ । ସୋକତି ମନାପେନ ଗମନେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ସୁକୋ । ତସ୍ସ ଭରିୟା ସୁକୀ ।
ବୁକ୍କ ଭସ୍ସନେ। ଇଧ ଭସ୍ସନଂ ନାମ ସୁନଖଭସ୍ସନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ‘‘ସୁନଖୋ ଭସ୍ସିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ, ନ ‘‘ଆୱାସୋ ଗୋଚରଂ ଭସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୱଚନସଙ୍ଖାତଂ ଭସ୍ସନଂ, ବୁକ୍କତି ସା ।
ଧକ ପଟିଘାତେ ଗତିୟଞ୍ଚ । ପଟିଘାତୋ ପଟିହନନଂ । ଧକତି ।
ଚକ ତିତ୍ତିପଟିଘାତେସୁ । ତିତ୍ତି ତପ୍ପନଂ, ପଟିଘାତଂ ପଟିହନନଂୱ । ଚକତି ।
ଅକ କୁଟିଲଗତିୟଂ। ଅକତି । ଏତା କୁଆଦିକା ଅକପରିୟନ୍ତା ଧାତୁୟୋ ପରସ୍ସ ଭାସାତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ମତେ ଏତା ‘‘ତି ଅନ୍ତି, ତୁ ଅନ୍ତୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂୟେୱ ୱିସୟୋ । ପାଳିୟଂ ପନ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ତଂ ଇଧ ପମାଣଂ ।
ଇ ଅଜ୍ଝୟନେ । ଅଜ୍ଝୟନଂ ଉଚ୍ଚାରଣଂ ସିକ୍ଖନଂ ୱା, ଅୟତି, ଅଧୀୟତି, ଅଜ୍ଝୟତି, ଅଧୀତେ, ଅଜ୍ଝେନଂ, ଅଜ୍ଝାୟକୋ । ଦିବ୍ବଂ ଅଧୀୟସେ ମାୟଂ । ଅଧୀୟନ୍ତି ମହାରାଜ, ଦିବ୍ବମାୟିଧ ପଣ୍ଡିତା । ଅଜ୍ଝେନମରିୟା ପଥୱିଂ ଜନିନ୍ଦା । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାୟକୋତି ଅଜ୍ଝୟତୀତି ଅଜ୍ଝାୟକୋ, ମନ୍ତେ ପରିୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉ ସଦ୍ଦେ। ଅୱତି, ଅୱନ୍ତି । ଅୱସି । ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ ଆତୁମାନଂ ସୟମେୱ ପାୱା’’ତି ପାଳି ପପୁବ୍ବସ୍ସ ଉଧାତୁସ୍ସ ପୟୋଗୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପପୁବ୍ବସ୍ସ ୱଦଧାତୁସ୍ସ ଦକାରଲୋପପ୍ପୟୋଗୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ୱଙ୍କ କୋଟିଲ୍ଲେ। ୱଙ୍କତି । ୱଙ୍କଂ । ୱଙ୍କସଦ୍ଦୋ ହି ୱକ୍କସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ, ୱକ୍କସଦ୍ଦୋ ଚ ୱଙ୍କସଦ୍ଦେନ । ତଥା ହି –
‘‘ୟଂ ନିସ୍ସିତା ଜଗତିରୁହଂ, ସ୍ୱାୟଂ ଅଗ୍ଗିଂ ପମୁଞ୍ଚତି ।
ଦିସା ଭଜଥ ୱକ୍କଙ୍ଗା, ଜାତଂ ସରଣତୋ ଭୟ’’ନ୍ତି ॥
ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ଅୟଂ ପନ ୱକ୍କସଦ୍ଦୋ ସକ୍କଟଭାସଂ ପତ୍ୱା କକାରରକାରସଞ୍ଞୋଗକ୍ଖରିକୋ ଭୱତି, ଧାତୁଭାୱୋ ପନସ୍ସ ପୋରାଣେହି ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା କ୍ରିୟାପଦଂ ନ ଦିଟ୍ଠଂ । ଇମସ୍ସ ପନ ୱଙ୍କସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ୱଙ୍କ କୋଟିଲ୍ଲେ’’ତି ଧାତୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ୱଙ୍କତୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦଞ୍ଚ, ପାଳିୟଂ ତୁ ‘‘ୱଙ୍କତୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦଂ ନ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଥା ଭାୱୱାଚକୋ ୱଙ୍କସଦ୍ଦୋପି । ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗୋ ପନ ଅନେକେସୁ ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ତ ୱଙ୍କତୀତି କ୍ରିୟାପଦଂ ପାଳିୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଗହେତବ୍ବମେୱ ନାଥତୀତି କ୍ରିୟାପଦମିୱ । ଭାୱୱାଚକସ୍ସ ପନ ୱଙ୍କସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିତା ନତ୍ଥିତା ଚ ପାଳିଆଦୀସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବା । କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ୟଦି ଭାୱୱାଚକୋ ୱଙ୍କସଦ୍ଦୋ ନତ୍ଥି, କଥଂ ‘ଅଟ୍ଠୱଙ୍କଂ ମଣିରତନଂ ଉଳାର’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମାସୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ୱଙ୍କଂ ଅଟ୍ଠୱଙ୍କଂ, ନ ଅଟ୍ଠୱଙ୍କାନି ୟସ୍ସାତି । ଦବ୍ବୱାଚକୋ ହି ୱଙ୍କସଦ୍ଦୋ, ନ ଭାୱୱାଚକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୱଙ୍କଂ ୱକ୍କଞ୍ଚ କୁଟିଲଂ, ଜିମ୍ହଞ୍ଚ ରିମ୍ହମନୁଜୁ ।
ୱଙ୍କସଦ୍ଦାଦୟୋ ଏତେ, ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗା ତିଲିଙ୍ଗିକା ॥
ଅଥ ୱା ୱଙ୍କସଦ୍ଦୋୟଂ, ‘‘ୱଙ୍କଘସ୍ତା’’ତିଆଦିସୁ ।
ବଳିସେ ଗିରିଭେଦେ ଚ, ୱତ୍ତତେ ସ ପୁମା ତଦା ॥
ଅୟଞ୍ହି ‘‘ତେ’ମେ ଜନା ୱଙ୍କଘସ୍ତା ସୟନ୍ତି । ୟଥାପି ମଚ୍ଛୋ ବଳିସଂ, ୱଙ୍କଂ ମଂସେନ ଛାଦିତଂ । ୱଙ୍କଘସ୍ତୋୱ ଅମ୍ବୁଜୋ’’ତିଆଦୀସୁ ବଳିସେ ୱତ୍ତତି ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ନନୁ ଚ ଭୋ ‘ୟଥାପି ମଚ୍ଛୋ ବଳିସଂ, ୱଙ୍କଂ ମଂସେନ ଛାଦିତ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଙ୍କସଦ୍ଦୋ ଗୁଣୱାଚକୋ ୱିସେସନସଦୋ, ୟେନ ବଳିସୋ ୱିସେସିତୋ, ତେନ ୱଙ୍କଂ କୁଟିଲଂ ବଳିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ? ତନ୍ନ, ୱଙ୍କସଦ୍ଦେ ଅୱୁତ୍ତେପି ବଳିସସଭାୱସ୍ସ ୱଙ୍କତ୍ତା କୁଟିଲତ୍ଥୋ ପାକଟୋତି ନତ୍ଥି ୱିସେସନସଦ୍ଦେନ ପୟୋଜନଂ । ଇଦଂ ପନ ‘‘ବଳିସଂ ୱଙ୍କ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ‘‘ହତ୍ଥି ନାଗୋ । ସରୋରୁହଂ ପଦୁମଂ । ହତ୍ଥୀ ଚ କୁଞ୍ଜରୋ ନାଗୋ’’ତିଆଦିୱଚନମିୱ ପରିୟାୟୱଚନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୱଙ୍କ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘କୁଟିଲ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ୟଥା ‘‘ୟଥା ଆରଞ୍ଞକଂ ନାଗଂ, ଦନ୍ତିଂ ଅନ୍ୱେତି ହତ୍ଥିନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନାଗସଦ୍ଦସ୍ସ ଦନ୍ତୀସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟା ୟୱଚନତ୍ତେପି ଦନ୍ତିନ୍ତି ମନୋରମଦନ୍ତୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ, ତଥା ‘‘ବଳିସଂ ୱଙ୍କ’’ନ୍ତି ଇମେସମ୍ପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିୟାୟୱଚନତ୍ତେପି ୱଙ୍କନ୍ତି କୁଟିଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅତ୍ଥୋ ସାଲରାଜା ୱିୟ ସୁଫୁଲ୍ଲିତୋ ହୋତି, ଦେସନା ଚ ୱିଲାସପ୍ପତ୍ତା, ନ ପନ ‘‘ୱଙ୍କଂ ବଳିସ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦାନଂ ଗୁଣଗୁଣୀୱସେନ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ଇମେସଂ ୱିୟ ସମାନାଧିକରଣଭାୱସ୍ସ ଅନିଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ନ ହି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ପୋରାଣେହି ଅନୁମତୋ ।
‘‘ୟତ୍ଥ ଏତାଦିସୋ ସତ୍ଥା, ଲୋକେ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ।
ତଥାଗତୋ ବଲପ୍ପତ୍ତୋ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି,
‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧଂ ନିଖିଲୱିସୟଂ ସୁଦ୍ଧିୟା ୟାୱ ସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଚ ଆଦୀସୁ ପନ ଅନୁମତୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଏତାଦିସୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଚ ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ଚ ‘‘ବଲପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଚ ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ଚ ଇମାନି ‘‘ସତ୍ଥା’’ତି ଅନେନ ପଦେନ ସମାନାଧିକରଣାନି । ତଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ପଚ୍ଛିମଂ ପୁରିମେନ ସମାନାଧିକରଣଂ ଭୱତି ।
ଇତି ‘‘ୟଥାପି ମଚ୍ଛୋ ବଳିସଂ, ୱଙ୍କଂ ମଂସେନ ଛାଦିତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଙ୍କସଦ୍ଦୋ ବଳିସସ୍ସାଭିଧାନନ୍ତରଂ, ନ ଗୁଣୱାଚକୋ । ଏୱଂ ୱଙ୍କସଦ୍ଦୋ ବଳିସେ ୱତ୍ତତି । ‘‘କଙ୍କଂ ଗଚ୍ଛାମ ପବ୍ବତଂ । ଦୂରେ ୱଙ୍କତପବ୍ବତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଗିରିୱିସେସେ ୱତ୍ତତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୱଙ୍କପବ୍ବତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସୁଖୁଚ୍ଚାରଣତ୍ଥଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ମଜ୍ଝେ ଅନିମିତ୍ତଂ ତକାରାଗମଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱଙ୍କତପବ୍ବତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱଙ୍କୋୟେୱ ୱଙ୍କତା, ୟଥା ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା । ୟଥା ଚ ଦିସା ଏୱ ଦିସତାତି, ଏୱଂ ତାପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱଙ୍କତା ଚ ସା ପବ୍ବତୋ ଚାତି ‘‘ୱଙ୍କତପବ୍ବତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମଜ୍ଝେ ରସ୍ସୱସେନ ଚେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୱଙ୍କମସ୍ସ ସଣ୍ଠାନମତ୍ଥୀତି ୱଙ୍କତୋତି ମନ୍ତୁଅତ୍ଥେ ତପଚ୍ଚୟୋ, ୟଥା ପବ୍ବମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପବ୍ବତୋତି । ଏୱଂ ୱଙ୍କତୋ ଚ ସୋ ପବ୍ବତୋ ଚାତି ୱଙ୍କତପବ୍ବତୋ । ‘‘ୱଙ୍କପବ୍ବତୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱା ପଣ୍ଣତ୍ତି, ପାଦକ୍ଖରପାରିପୂରିୟା ପନ ‘‘ଦୂରେ ୱଙ୍କତପବ୍ବତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଲୋକ ଦସ୍ସନେ। ଲୋକତି । ଲୋକୋ । ଆଲୋକୋତି ଅଞ୍ଞାନିପି ରୂପାନି ଗହେତବ୍ବାନି । ଚୁରାଦିଗଣଂ ପନ ପତ୍ୱା ଇମିସ୍ସା ‘‘ଲୋକେତି, ଲୋକୟତି, ଓଲୋକେତି, ଓଲୋକୟତୀ’’ତିଆଦିନା ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଲୋକୋତି ତୟୋ ଲୋକା ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ଓକାସଲୋକୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ, ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଆଗତୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଏୱ ଲୋକୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ । ସତ୍ତା ଏୱ ଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ । ଚକ୍କୱାଳସଙ୍ଖାତୋ ଓକାସୋ ଏୱ ଲୋକୋ ଓକାସଲୋକୋ, ୟୋ ‘‘ଭାଜନଲୋକୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେସୁ ସଙ୍ଖାରୋ ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଲୋକୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଲୁଜ୍ଜତି ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ତସ୍ମା ଲୋକୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଲୋକିୟତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପଂ ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ସତ୍ତୋ ଲୋକୋ । ଲୋକିୟତି ୱିଚିତ୍ତାକାରତୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଚକ୍କୱାଳସଙ୍ଖାତୋ ଓକାସୋ ଲୋକୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଲୋକସଦ୍ଦୋ ସମୂହେପି ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଲୋକିୟତି ସମୁଦାୟୱସେନ ପଞ୍ଞାପିୟତୀତି ଲୋକୋ, ସମୂହୋତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଲୋକୋତି ତୟୋ ଲୋକା କିଲେସଲୋକୋ ଭୱଲୋକୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋକୋତି । ତେସଂ ସରୂପଂ ଚୁରାଦିଗଣେ କଥେସ୍ସାମ ବହୁୱିଧତଞ୍ଚ । ବହିଦ୍ଧା ପନ କୱୀହି ‘‘ଲୋକୋ ତୁ ଭୁୱନେ ଜନେ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସିଲୋକ ସଙ୍ଘାତେ । ସଙ୍ଘାତୋ ପିଣ୍ଡନଂ । ସିଲୋକତି, ସିଲୋକୋ, ସିଲୋକମନୁକସ୍ସାମି । ଅକ୍ଖରପଦନିୟମିତୋ ୱଚନସଙ୍ଘାତୋ ସିଲୋକୋ। ସୋ ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ହି ‘‘ସିଲୋକୋ ୟସସ୍ସି ପଜ୍ଜେ’’ତି କୱୟୋ ୱଦନ୍ତି ।
ଦେକ ଧେକ ସଦ୍ଦୁସ୍ସାହେସୁ । ସଦ୍ଦୋ ରୱୋ, ଉସ୍ସାହୋ ୱାୟାମୋ । ଦେକତି । ଧେକତି ।
ରେକ ସକି ସଙ୍କାୟଂ। ରେକତି । ସଙ୍କତି, ତସ୍ମିଂ ମେ ସଙ୍କତେ ମନୋ । ସଙ୍କା ।
ଅକି ଲକ୍ଖଣେ। ଅଙ୍କତି, ଅଙ୍କୋ, ସସଙ୍କୋ ।
ମକି ମଣ୍ଡନେ । ମଣ୍ଡନଂ ଭୂସନଂ, ମଙ୍କତି ।
କତ ଲୋଲିୟେ। ଲୋଲଭାୱୋ ଲୋଲିୟଂ ୟଥା ଦକ୍ଖିୟଂ । କକତି, କାକୋ, କାକୀ । ଏତ୍ଥ ‘‘କାକୋ, ଧଙ୍କୋ, ୱାୟସୋ, ବଲି, ଭୋଜି, ଅରିଟ୍ଠୋ’’ତି ଇମାନି କାକାଭିଧାନାନି ।
କୁକ ୱକ ଆଦାନେ। କୁକତି, ୱକତି, କୋକୋ, ୱକୋ । ଏତ୍ଥ କୋକୋତି ଅରଞ୍ଞସୁନଖୋ । ୱକୋତି ଖୁଦ୍ଦକୱନଦୀପିକୋ, ବ୍ୟଗ୍ଘୋତିପି ୱଦନ୍ତି ।
ୱକ ଦିତ୍ତିୟଂ ପଟିଘାତେ ଚ । ଦିତ୍ତି ସୋଭା, ୱକତି ।
କକିୱକି ସକ୍କ ତିକ ଟିକ ସେକ ଗତ୍ୟତ୍ଥା । କଙ୍କତି, ୱଙ୍କତି, ସକ୍କତି, ନିସକ୍କତି, ପରିସକ୍କତି, ଓସକ୍କତି, ୱଧାୟ ପରିସକ୍କନଂ । ବିଳାରନିସକ୍କମତ୍ତମ୍ପି । ତେକତି, ଟେକତି, ଟୀକା ସେକତି । ଏତ୍ଥ ଟୀକାତି ଟିକିୟତି ଜାନିୟତି ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ଟୀକା । ଏତା ଇଧାତୁଆଦିକା ସେକପରିୟନ୍ତା ଧାତୁୟୋ ‘‘ଅତ୍ତନୋଭାସା’’ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ମତେ ଏତା ‘‘ତେ ଅନ୍ତେ, ତଂ ଅନ୍ତଂ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନଂୟେୱ ୱିସୟୋ, ପାୱଚନେ ପନ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି ।
ହିକ୍କ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ । ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦୋ ଅୱିଭାୱିତତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ନିରତ୍ଥକସଦ୍ଦୋ ଚ । ହିକ୍କତି, ହିକ୍କତେ । ଇମଂ ‘‘ଉଭୟତୋଭାସା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ତୁ ପାୱଚନେନ ସଂସନ୍ଦତି । ପରସ୍ସତ୍ତନୋଭାସାନଞ୍ହି ଧାତୂନଂ ‘‘ଭୱତି, ଭୱତେ, ବାଧତେ, ବାଧତୀ’’ତିଆଦିନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱିଧା ରୂପାନି ସାସନେ ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ଇମାନି କକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଖକାରନ୍ତଧାତୁ
ଖା ପକଥନେ ଖ୍ୟା ଚ । ପକଥନଂ ଆଚିକ୍ଖନଂ ଦେସନଂ ୱା । ଖାତି, ସଙ୍ଖାତି । ଆପୁବ୍ବତ୍ତେ ୱିସଦିସଭାୱେନ ଖାତ୍ୟକ୍ଖରସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଆକାରସ୍ସ ଚ ସଞ୍ଞୋଗପୁବ୍ବତ୍ତା ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଅକ୍ଖାତି । ଅକ୍ଖାସି ପୁରିସୁତ୍ତମୋ । ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ତେ ଅହଂ ଅୟ୍ୟେ । ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଖାୟତି । ଅକ୍ଖାୟତି । ଅତ୍ର ପନ କକାରଲୋପୋ । ସ୍ୱାଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ । ସଙ୍ଖାତୋ । ଅକ୍ଖାତୋ । ଅକ୍ଖାତାରୋ ତଥାଗତା । ସଙ୍ଖାତା ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ୱିଧୁରୋ । ସଙ୍ଖା, ପଟିସଙ୍ଖା । କ୍ରିୟଂ ଆକ୍ୟାତି କଥେତୀତି ଆଖ୍ୟାତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ସ୍ୱାଖାତୋ’’ତି ଚ ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖ୍ୟାତୋ’’ତି ଚ ‘‘ସ୍ୱାଖ୍ୟାତୋ’’ତି ଚ ପଦମିଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମାନି ସକ୍କଟଭାସାତୋ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି, ଇତରଂ ୟଥାଠିତରୂପନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ, ଅତୋ ୟଥାଦସ୍ସିତପଦାନିୟେୱ ପସତ୍ଥତରାନି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ନୀୟତେ – ସଙ୍ଖାସଦ୍ଦୋ ଞାଣକୋଟ୍ଠାସପଞ୍ଞତ୍ତିଗଣନାସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସଙ୍ଖାୟେକଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଞାଣେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖା ସମୁଦାଚରନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେ । ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ନ ସୁକରଂ ସଙ୍ଖାତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଗଣନାୟଂ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଞାଣପଞ୍ଞତ୍ତିକୋଟ୍ଠାସ-ଗଣନାସୁ ପଦିସ୍ସତି ।
ସଙ୍ଖାସଦ୍ଦୋତି ଦୀପେୟ୍ୟ, ଧମ୍ମଦୀପସ୍ସ ସାସନେ’’ତି ॥
ଖି ଖୟେ। ଖିୟନଧମ୍ମଂ ଖୀୟତି । ସାସନାନୁରୂପେନ ସରେ ଇକାରସ୍ସ ଇୟ୍ୟାଦେସୋ, ଖିୟ୍ୟତି । ‘‘ଖୟୋ, ଖଂ’’ ଇଚ୍ଚପି ରୂପାନି ଞେୟ୍ୟାନି । ତତ୍ଥ ଖୟୋତି ଖିୟନଂ ଖୟୋ । ଅଥ ୱା ଖିୟନ୍ତି କିଲେସା ଏତ୍ଥାତି ଖୟୋ, ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନାନି । ଖୟସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗେନ ପାପୁଣିୟତ୍ତା ଫଲମ୍ପି ଖୟୋ । ଖନ୍ତି ତୁଚ୍ଛଂ ସୁଞ୍ଞଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ରିତ୍ତଂ, ଖନ୍ତି ୱା ଆକାସୋ ।
ଖି ନିୱାସେ। ଖୀୟତି, ଖିୟ୍ୟତି ୱା । ସାସନାନୁରୂପେନ ଇକାରସ୍ସ ଈୟ ଇୟ୍ୟାଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଂ ଦିୱାଦିଗଣେପି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବୋ । ଖଂ ଖୟଂ । ଅଭିରମଣୀୟଂ ରାଜକ୍ଖୟଂ । ତତ୍ଥ ଖୀୟତୀତି ନିୱସତି । ଖନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ନିୱାସଟ୍ଠେନ । ଖୟନ୍ତି ନିୱେସନଂ । ରାଜକ୍ଖୟନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନଂ । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି –
‘‘ସଚେ ଚ ଅଜ୍ଜ ଧାରେସି, କୁମାରଂ ଚାରୁଦସ୍ସନଂ ।
କୁସେନ ଜାତଖତ୍ତିୟଂ, ସୱଣ୍ଣମଣିମେଖଲଂ ।
ପୂଜିତା ଞାତିସଙ୍ଘେହି, ନ ଗଚ୍ଛସି ୟମକ୍ଖୟ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟମକ୍ଖୟନ୍ତି ୟମନିୱେସନଂ ।
ଖୁ ସଦ୍ଦେ। ଖୋତି ଖୱତି ।
ଖେ ଖାଦନସତ୍ତାସୁ। ଖାୟତି । ଉନ୍ଦୂରା ଖାୟନ୍ତି । ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ । ଗୋଖାୟିତକଂ । ଅସ୍ସିରୀ ୱିୟ ଖାୟତି । ଦିସାପି ମେ ନ ପକ୍ଖାୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥାଦିମ୍ହି କାୟତୀତି ଖାଦତି । ଅଥ ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ପଞ୍ଞାୟତି ।
ସୁଖ ଦୁକ୍ଖ ତକ୍ରିୟାୟଂ । ତକ୍ରିୟାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ୱେଦନାନଂ କ୍ରିୟା, ସୁଖନଂ ଦୁକ୍ଖନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକମ୍ମକା ଇମେ ଧାତୱୋ । ସୁଖତି, ଦୁକ୍ଖତି । ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖଂ । ସୁଖିତୋ, ଦୁକ୍ଖିତୋ । ସୁଖଂ ସାତଂ ପୀଣନଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱିଘାତଂ ଅଘଂ କିଲେସୋ । ତତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ । ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସୁଖିତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ । ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦୁକ୍ଖିତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାନି ନିବ୍ବଚନାନି କାରିତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେହି ଗରୂହି ସୁଖୟତି ଦୁକ୍ଖୟତିସଦ୍ଦାନଂ କମ୍ମତ୍ଥମାଦାୟ ୱିୱରଣସ୍ସ କତତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘ସୁଖେତି ସୁଖୟତି, ସୁଖାପେତି ସୁଖାପୟତି, ଦୁକ୍ଖେତି ଦୁକ୍ଖୟତି, ଦୁକ୍ଖାପେତି ଦୁକ୍ଖାପୟତୀ’’ତି ଇମାନି ତେସଂ କାରିତପଦରୂପାନି, ଅତ୍ତାନଂ ସୁଖେତି ପୀଣେତୀତି ଚ, ସୁଖୟତି ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଚ,
ମରଣଂ ମେ ପୁରେ ସିୟା ।
ପୁତ୍ତେ ଚ ମେ ପପୁତ୍ତେ ଚ,
ସୁଖାପେୟ୍ୟ ମହୋସଧୋ’’ତି ଚ
ପାଳିଆଦିଦସ୍ସନତୋ । ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ପନ ଧାତୁପାଠସଙ୍ଖେପେ ଚ ଇମେ ଧାତୱୋ ଚୁରାଦିଗଣେୟେୱ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ସୁଖୟତି ଦୁକ୍ଖୟତୀ’’ତି ଚ ଅକାରିତାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ଇଚ୍ଛିତାନି । ମୟଂ ତୁ ତେସଂ ତବ୍ବଚନଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତରି ଚ ତାନି ପଦରୂପାନି ନ ଇଚ୍ଛାମ ପାଳିଆଦୀହି ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, ତସ୍ମାୟେୱ ତେ ଇମସ୍ମିଂ ଭୂୱାଦିଗଣେ ୱୁତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱିସୟେ ଅସ୍ମାକଂ ରୁଚି ‘‘ସୁଖତୀତି ସୁଖିତୋ, ଦୁକ୍ଖତୀତି ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତି ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ‘‘ସୁଖତି ଦୁକ୍ଖତୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଟ୍ଠକଥାନୟୱସେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଦିସ୍ସନ୍ତିୟେୱ ନାମ । ନ ହି ସବ୍ବଥା ସବ୍ବେସଂ ଧାତୂନଂ ରୂପାନି ସାସନେ ଲୋକେ ୱା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚାନି ପନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚାନି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ନୟୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱ । ‘‘କପ୍ପୟୱ୍ହୋ ପତିସ୍ସତା’’ତି ହି ଦିଟ୍ଠେ ‘‘ଚରୱ୍ହୋ ଭୁଞ୍ଜୱ୍ହୋ’’ତିଆଦୀନିପି ନୟୱସେନ ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ନାମ ।
ତତ୍ର ପନାୟଂ ନୟୋ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦୀସୁ ହି ‘‘ଏକଦ୍ୱିୟୋଜନମତ୍ତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଗତସ୍ସ ୱାୟୋ କୁପ୍ପତି, ଗତ୍ତାନି ଦୁକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଭୂୱାଦିଗଣିକଂ ଅକମ୍ମକଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱାଚକଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦଂ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ‘‘ସୁଖତି, ସୁଖନ୍ତି । ସୁଖସି, ସୁଖଥ । ସୁଖାମି, ସୁଖାମା’’ତିଆଦୀନି ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖତି, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖସି, ଦୁକ୍ଖଥା’’ତିଆଦୀନିଚ ଦିଟ୍ଠାନି ନାମ ହୋନ୍ତି ଦିଟ୍ଠେନ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ସୁଖତୀତି ସୁଖିତୋ, ଦୁକ୍ଖତୀତି ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତି ଭୂୱାଦିନୟୋ ଏୱ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ପନ ଚୁରାଦିନୟୋ । ଅପରମ୍ପେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନଂ, ସୁଖଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଏତସ୍ସାତି ସୁଖିତୋ, ସଞ୍ଜାତସୁଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଦୁକ୍ଖିତୋତି ଏତ୍ଥାପି । ଅଥ ୱା ସୁଖେନ ଇତୋ ପୱତ୍ତୋତି ସୁଖିତୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ଦୁଲ୍ଲଭାୟଂ ନୀତି ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବା ।
ମୋକ୍ଖ ମୁଚ୍ଚନେ। ଅକମ୍ମକୋୟଂ ଧାତୁ । ମୋକ୍ଖତି । ମୋକ୍ଖୋ । ପାତିମୋକ୍ଖୋ । କାରିତେ ‘‘ମୋକ୍ଖେତି, ମୋକ୍ଖୟତି, ମୋକ୍ଖାପେତି, ମୋକ୍ଖାପୟତୀ’’ତି ରୂପାନି । କେଚି ପନିମଂ ‘‘ମୋକ୍ଖ ମୋଚନେ’’ତି ପଠିତ୍ୱା ଚୁରାଦିଗଣେ ପକ୍ଖିପନ୍ତି । ତେସଂ ମତେ ‘‘ମୋକ୍ଖେତି, ମୋକ୍ଖୟତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ଭୱନ୍ତି । ଏତାନି ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ମୋକ୍ଖନ୍ତି ମାରବନ୍ଧନା । ନ ମେ ସମଣେ ମୋକ୍ଖସି । ମହାୟଞ୍ଞଂ ୟଜିସ୍ସାମ, ଏୱଂ ମୋକ୍ଖାମ ପାପକା’’ତି ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ‘‘ୟୋ ନଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତି ଆପାୟିକାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହୀତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ମୋକ୍ଖେସି ମୋକ୍ଖେମା’’ତି ଚ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ମୋକ୍ଖସି, ମୋକ୍ଖାମା’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱାଚକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅପାଦାନୱିସୟଂ କତ୍ୱା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ମୋକ୍ଖେତି, ମୋଚେତୀ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁୱାଚକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅପାଦାନୱିସୟଂୟେୱ କତ୍ୱା । ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ଧାତୁନୋ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱିସୟେ ଅକମ୍ମକଭାୱୋ ୱିଦିତୋ, ହେତୁକତ୍ତୁୱିସୟେ ଏକକମ୍ମକଭାୱୋ ୱିଦିତୋ ମୁଚ ପଚ ଛିଦାଦୟୋ ୱିୟ । ମୋକ୍ଖଧାତୁ ଦ୍ୱିଗଣିକୋତି ଚେ ? ନ, ଅନେକେସୁ ସାଟ୍ଠକଥେସୁ ପାଳିପ୍ପଦେସେସୁ ‘‘ମୋକ୍ଖେତି, ମୋକ୍ଖୟତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନଂ ଅଦସ୍ସନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କକ୍ଖ ହସନେ। କକ୍ଖତି ।
ଓଖ ରାଖ ଲାଖ ଦାଖ ଧାଖ ସୋସନାଲମତ୍ଥେସୁ। ଓଖତି । ରାଖତି । ଲାଖତି । ଦାଖତି । ଧାଖତି ।
ଉଖ ନଖ ମଖ ରଖ ଲଖ ରଖି ଲଖି ଇଖି ରିଖି ଗତ୍ୟତ୍ଥା। ଉଖତି । ନଖତି । ମଖତି । ରଖତି । ଲଖତି । ରଙ୍ଖତି । ଲଙ୍ଖତି । ଇଙ୍ଖତି । ରିଙ୍ଖତି ।
ରକ୍ଖ ପାଲନେ। ରକ୍ଖତି । ରକ୍ଖା, ରକ୍ଖଣଂ, ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ, ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତଂ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ସୀଲଂ ରକ୍ଖକୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ।
ଅକ୍ଖ ବ୍ୟତ୍ତିସଙ୍ଖାତେସୁ। ଅକ୍ଖତି, ଅକ୍ଖି, ଅକ୍ଖଂ ।
ନିକ୍ଖ ଚୁମ୍ବନେ। ନିକ୍ଖତି, ନିକ୍ଖଂ ।
ନକ୍ଖ ଗତିୟଂ। ନକ୍ଖତି । ନକ୍ଖତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ନକ୍ଖତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ତୋ ଇତୋ ଚାତି ୱିସମଗତିୟା ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱୀଥିୟାୱ ଗମନେନ ନକ୍ଖନଂ ଗମନଂ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ନକ୍ଖତ୍ତଂ । ପୋରାଣା ପନ ‘‘ନକ୍ଖରନ୍ତି ନ ନସ୍ସନ୍ତୀତି ନକ୍ଖତ୍ତାନୀ’’ତି କଥୟିଂସୁ । ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତଂ, ଜୋତି, ନିରିକ୍ଖଂ, ଭଂ’’ ଇଚ୍ଚେତେ ପରିୟାୟା ।
ୱେକ୍ଖ ୱେକ୍ଖନେ। ୱେକ୍ଖତି ।
ମକ୍ଖ ସଙ୍ଖତେ। ମକ୍ଖତି ।
ତକ୍ଖ ତପନେ । ତପନଂ ସଂୱରଣଂ । ତକ୍ଖତି ।
ସୁକ୍ଖ ଅନାଦରେ। ସୁକ୍ଖତି ।
କଖି ୱଖି ମଖି କଙ୍ଖାୟଂ। ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତି । ୱଙ୍ଖତି, ମଙ୍ଖତି । ‘‘କଙ୍ଖା କଙ୍ଖାୟନା କଙ୍ଖାୟିତତ୍ତଂ ୱିମତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ ଦ୍ୱେଧାପଥୋ ସଂସୟୋ ଅନେକଂସଗାହୋ ଆସପ୍ପନା ପରିସପ୍ପନା ଅପରିୟୋଗାହନା ଥମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମନୋୱିଲେଖୋ’’ ଇଚ୍ଚେତେ କଙ୍ଖାପରିୟାୟା । ଏତେସୁ ପନ –
ୱତ୍ତନ୍ତି ଲୋକୱୋହାରେ, ‘‘କଙ୍ଖା ୱିମତି ସଂସୟୋ ।
ୱିଚିକିଚ୍ଛା’’ତି ଏତାନି, ନାମାନିୟେୱ ପାୟତୋ ॥
କଖି ଇଚ୍ଚାୟଂ। ଧନଂ କଙ୍ଖତି, ଅଭିକଙ୍ଖତି, ନାଭିକଙ୍ଖାମି ମରଣଂ । ଅଭିକଙ୍ଖିତଂ ଧନଂ ।
ଦଖି ଧଖି ଘୋରୱାସିତେ କଙ୍ଖାୟଞ୍ଚ। ଦଙ୍ଖତି । ଧଙ୍ଖତି ।
ଉକ୍ଖ ସେଚନେ। ଉକ୍ଖତି ।
କଖ ହସନେ। କଖତି ।
ଜକ୍ଖ ଭକ୍ଖଣେ ଚ। ହସନାନୁକଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ଚକାରୋ । ଜକ୍ଖତି ।
ଲିଖ ଲେଖନେ। ଲିଖତି, ସଲ୍ଲେଖତି । ଅତିସଲ୍ଲେଖତେୱାୟଂ ସମଣୋ । ଲେଖା, ଲେଖନଂ, ଲେଖକୋ, ଲିଖିତଂ, ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତି, ଏତା ଦଖିଆଦିକା ଲିଖପରିୟନ୍ତା ‘‘ପରସ୍ସଭାସା’’ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି ।
ଧୁକ୍ଖ ଧିକ୍ଖ ସନ୍ଦୀପନକିଲେସନଜୀୱନେସୁ। ଧୁକ୍ଖତି । ଧିକ୍ଖତି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ପନ ‘‘ଧୁକ୍ଖତେ ଧିକ୍ଖତେ’’ତି ଅତ୍ତନୋଭାସଂ ୱଦନ୍ତି । ତଥା ଇତୋ ପରାନି ରୂପାନିପି ।
ରୁକ୍ଖ ୱକ୍ଖ ୱରଣେ । ୱରଣଂ ସଂୱରଣଂ । ରୁକ୍ଖତି । ୱକ୍ଖତି । ରୁକ୍ଖୋ, ୱକ୍ଖୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱକ୍ଖୋତି ରୁକ୍ଖୋୟେୱ । ତଥା ହି ‘‘ସାଦୂନି ରମଣୀୟାନି, ସନ୍ତି ୱକ୍ଖା ଅରଞ୍ଞଜା’’ତି ଜାତକପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ଇମାନି ପନ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ନାମାନି –
‘‘ରୁକ୍ଖୋ ମହୀରୁହୋ ୱକ୍ଖୋ, ପାଦପୋ ଜଗତୀରୁହୋ ।
ଅଗୋ ନଗୋ କୁଜୋ ସାଖୀ, ସାଲୋ ଚ ୱିଟପୀ ତରୁ ।
ଦୁମୋ ଫଲୀ ତୁ ଫଲୱା, ଗଚ୍ଛୋ ତୁ ଖୁଦ୍ଦପାଦପୋ’’ତି ॥
କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନନୁ ଚ ସାଲସଦ୍ଦେନ ସାଲରୁକ୍ଖୋୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନାଞ୍ଞୋ ‘ସାଲା ଫନ୍ଦନମାଲୁୱା’ତି ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ, ଅଥ କିମତ୍ଥଂ ସାଲସଦ୍ଦେନ ୟୋ କୋଚି ରୁକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ? ନ ସାଲରୁକ୍ଖୋୟେୱ ସାଲସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ ସାଲରୁକ୍ଖେପି ୱନପ୍ପତିଜେଟ୍ଠରୁକ୍ଖେପି ୟସ୍ମିଂ କସ୍ମିଞ୍ଚି ରୁକ୍ଖେପି ‘‘ସାଲୋ’’ତି ୱୋହାରସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଅଞ୍ଞେପି ରୁକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ସାଲରୁକ୍ଖୋପି ‘‘ସାଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ ଗାମସ୍ସ ୱା ନିଗମସ୍ସ ୱା ଅୱିଦୂରେ ମହନ୍ତଂ ସାଲୱନଂ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଏଲଣ୍ଡେହି ସଞ୍ଛନ୍ନଂ । ଅନ୍ତରେନ ୟମକସାଲାନ’’ନ୍ତି । ୱନପ୍ପତିଜେଟ୍ଠରୁକ୍ଖୋପି । ୟଥାହ –
‘‘ତୱେୱ ଦେୱ ୱିଜିତେ, ତୱେୱୁୟ୍ୟାନଭୂମିୟା ।
ଉଜୁୱଂସା ମହାସାଲା, ନୀଲୋଭାସା ମନୋରମା’’ତି ॥
ୟୋ କୋଚି ରୁକ୍ଖୋପି । ୟଥାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ ତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ମାଲୁୱବୀଜଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସାଲମୂଲେ ନିପତେୟ୍ୟା’’ତି । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ସାଲରୁକ୍ଖେ ଜେଟ୍ଠରୁକ୍ଖେ,
ୟସ୍ମିଂ କସ୍ମିଞ୍ଚି ପାଦପେ ।
ସାଲୋ ଇତି ରୱୋ ସାଲା,
ସନ୍ଧାଗାରେ ଥିୟଂ ସିୟା’’ତି ॥
ସିକ୍ଖ ୱିଜ୍ଜୋପାଦାନେ। ସିକ୍ଖତି । ସିକ୍ଖା, ସିକ୍ଖନଂ, ସିକ୍ଖିତଂ ସିପ୍ପଂ, ସିକ୍ଖକୋ, ସିକ୍ଖିତୋ, ସେକ୍ଖୋ, ଅସେକ୍ଖୋ । କକାରଲୋପେ ‘‘ସେଖୋ ଅସେଖୋ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖିତୋତି ସଞ୍ଜାତସିକ୍ଖୋ, ଅସିକ୍ଖୀତି ୱା ସିକ୍ଖିତୋ, ତଥା ହି କତ୍ତୁପ୍ପୟୋଗୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଅହଂ ଖୋ ପନ ସୁସିକ୍ଖିତୋ ଅନୱୟୋ ସକେ ଆଚରିୟକେ କୁମ୍ଭକାରକମ୍ମେ’’ତି ।
ଭିକ୍ଖ ୟାଚନେ। ଭିକ୍ଖତି । ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖା, ଭିକ୍ଖନଂ, ଭିକ୍ଖକୋ, ଭିକ୍ଖିତଂ ଭୋଜନଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ୟତି ସମଣୋ ମୁନି ପବ୍ବଜିତୋ ଅନଗାରୋ ତପସ୍ସୀ ତପୋଧନୋ’’ ଇଚ୍ଚେତାନି ପରିୟାୟୱଚନାନି । ଏତେସୁ ସାସନେ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ୱୁଚ୍ଚତି । କଦାଚି ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସତଂ ଭୋଜେସି, ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସଂ ଭୋଜେସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସାମଣେରେପିଉପାଦାୟ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୋହାରୋ ପୱତ୍ତତି, ତାପସାପି ଚ ସମଣସଦ୍ଦାଦୀହି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ‘‘ଅହୂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନେ, ସମଣୋ ଖନ୍ତିଦୀପନୋ’’ତିଆଦି ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଦକ୍ଖ ୱୁଦ୍ଧିୟଂ ସୀଘତ୍ତେ ଚ। ଦକ୍ଖତି, ଦକ୍ଖିଣା, ଦକ୍ଖୋ । ଦକ୍ଖନ୍ତି ୱଦ୍ଧନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟ ୟଥାଧିପ୍ପେତାହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଦକ୍ଖିଣା, ଦାତବ୍ବୱତ୍ଥୁ । ଦକ୍ଖତି କୁସଲକମ୍ମେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଞ୍ଚ କିଚ୍ଚାକିଚ୍ଚେ ଅଦନ୍ଧତାୟ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦକ୍ଖୋ, ଛେକୋ, ୟୋ ‘‘କୁସଲୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଦିକ୍ଖ ମୁଣ୍ଡିଓପନୟନନିୟମବ୍ବତାଦେସେସୁ । ଦିକ୍ଖଧାତୁ ମୁଣ୍ଡିୟେ, ଉପନୟନେ, ନିୟମେ, ୱତେ, ଆଦେସେ ଚ ପୱତ୍ତତି । ଦିକ୍ଖତି । ଦିକ୍ଖିତୋ ମୁଣ୍ଡୋ । ଏତ୍ଥ ସିୟା – ନନୁ ଚ ଭୋ ସରଭଙ୍ଗଜାତକେ ‘‘ଗନ୍ଧୋ ଇସୀନଂ ଚିରଦିକ୍ଖିତାନଂ, କାୟା ଚୁତୋ ଗଚ୍ଛତି ମାଲୁତେନା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ‘‘ଚିରଦିକ୍ଖିତାନନ୍ତି ଚିରପବ୍ବଜିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଚିରମୁଣ୍ଡାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ଇଧ ‘‘ଦିକ୍ଖଧାତୁ ମୁଣ୍ଡିୟେ ୱୁତ୍ତା’’ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତତ୍ଥ ପନ ଦିକ୍ଖିତସଦ୍ଦସ୍ସ ପବ୍ବଜିତେ ୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଚିରପବ୍ବଜିତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଧାତୁଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ । ଇଦ ପନ ଧାତୁଅତ୍ଥୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ମୁଣ୍ଡିୟେ ୱୁତ୍ତା । ତାପସା ହି ମୁଣ୍ଡିୟତ୍ଥୱାଚକେନ ଦିକ୍ଖିତସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତା । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଚକ୍କୱତ୍ତିସୁତ୍ତତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା’’ତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୱିୱରଣେ ‘‘ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜନ୍ତାପି ହି ପଠମଂ କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେନ୍ତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରୂଳ୍ହକେସେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିୱରନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ।
ଇକ୍ଖ ଦସ୍ସନଙ୍କେସୁ। ଇକ୍ଖତି, ଉପେକ୍ଖତି, ଅପେକ୍ଖତି । ଉପେକ୍ଖା, ଅପେକ୍ଖା, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । କକାରଲୋପେ ‘‘ଉପେଖା, ଅପେଖା, ଉପସମ୍ପଦାପେଖୋ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଦୁକ୍ଖ ହିଂସାଗତୀସୁ। ଦକ୍ଖତି । ଦକ୍ଖକୋ ।
ଚିକ୍ଖ ଚକ୍ଖ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ। ଚିକ୍ଖତି, ଆଚିକ୍ଖତି, ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖତି । ଆଚିକ୍ଖକୋ । ଚକ୍ଖତି, ଚକ୍ଖୁ । ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖୂତି ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ, ସମୱିସମଂ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତଂ ୱଦନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ସୂପଂ ଚକ୍ଖତି, ମଧୁଂ ଚକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୟସ୍ମା ଅସ୍ସାଦତ୍ଥୋପି ଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦୋ ଭୱତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚକ୍ଖତି ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି ଅସ୍ସାଦତ୍ଥୋପି ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଖୋ ମାଗଣ୍ଡିୟଂ ରୂପାରାମଂ ରୂପରତଂ ରୂପସମ୍ମୁଦିତ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି ସୋତାଦୀନଂ ସଦ୍ଦାରାମତାଦିଭାୱେ ନିରୂଳ୍ହତ୍ତା ନୟନେ ଏୱ ଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ପଙ୍କଜାଦିସଦ୍ଦା ୱିୟ ପଦୁମାଦୀସୁ ।
ଚକ୍ଖ’କ୍ଖି ନୟନଂ, ଲୋଚନଂ ଦିଟ୍ଠି ଦସ୍ସନଂ ।
ପେକ୍ଖନଂ ଅଚ୍ଛି ପମ୍ହଂ ତୁ, ‘‘ପଖୁମ’’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥
ଏତା ରୁକ୍ଖାଦିକା ଚକ୍ଖପରିୟନ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତନୋଭାସା’’ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି ।
ଖକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଗକାରନ୍ତଧାତୁ
ଗୁ କରୀସୁସ୍ସଗ୍ଗେ । କରୀସୁସ୍ସଗ୍ଗୋ ୱଚ୍ଚକରଣଂ । ଗୱତି । ଗେ ସଦ୍ଦେ। ଗାୟତି । ଗୀତଂ ।
ୱଗ୍ଗ ଗତିୟଂ । ୱଗ୍ଗତି । ୱଗ୍ଗୋ, ୱଗ୍ଗିତଂ । ଏତ୍ଥ ସମୁଦାୟୱସେନ ୱଗ୍ଗନଂ ପୱତ୍ତନଂ ୱଗ୍ଗୋ । ୱଗ୍ଗିତନ୍ତି ଗମନଂ । ତଥା ହି ନାଗପେତୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟୋ ସୋ ମଜ୍ଝେ ଅସ୍ସତରୀରଥେନ ଚତୁବ୍ଭି ୟୁତ୍ତେନ ସୁୱଗ୍ଗିତେନ । ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତୋ ଅହୁ ମଜ୍ଝିମୋ ସୋ, ଅମଚ୍ଛରୀ ଦାନପତୀ ୱିରୋଚତୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେହି ‘‘ସୁୱଗ୍ଗିତେନାତି ସୁନ୍ଦରଗମନେନା’’ତି । କିଞ୍ଚି ଭିୟ୍ୟୋ କ୍ରିୟାପଦମ୍ପି ଚ ଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ଧୁନନ୍ତି ୱଗ୍ଗନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଚମ୍ବରେ’’ତି ।
ରଗି ଲଗି ଅଗି ୱଗି ମଗି ଇଗି ରିଗି ଲିଗି ତଗି ସଗି ଗମନେ ଚ । ଚକାରୋ ଗତିପେକ୍ଖକୋ । ରଙ୍ଗତି । ରଙ୍ଗୋ । ଲଙ୍ଗତି । ଲଙ୍ଗୋ, ଲଙ୍ଗୀ । ଅଙ୍ଗତି, ଅଙ୍ଗେତି । ଅଙ୍ଗୋ, ସମଙ୍ଗୀ, ସମଙ୍ଗିତା, ଅଙ୍ଗଂ, ଅଙ୍ଗଣଂ । ୱଙ୍ଗତି । ୱଙ୍ଗୋ । ମଙ୍ଗତି । ମଙ୍ଗୋ, ଉପଙ୍ଗୋ, ମଙ୍ଗଲଂ । ଇଙ୍ଗତି । ଇଙ୍ଗିତଂ । ରିଙ୍ଗତି । ରିଙ୍ଗନଂ । ଲିଙ୍ଗତି । ଲିଙ୍ଗନଂ । ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗତି, ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗନଂ । ତଙ୍ଗତି । ତଙ୍ଗନଂ । ସଙ୍ଗତି । ସଙ୍ଗନଂ । ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୂନଂ ଅୱୟୱୋ, ସରୀରମ୍ପି କାରଣମ୍ପି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି କତ୍ଥଚି କିଲେସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ରାଗୋ ଅଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ରାଗାଦୟୋ ହି ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଏତେହି ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲା ନିହୀନଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ‘‘ଅଙ୍ଗଣାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ମଲଂ ୱା ପଙ୍କୋ ୱା ‘‘ତସ୍ସେୱ ରଜସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗଣସ୍ସ ୱା ପହାନାୟ ୱାୟମତୀ’’ତିଆଦୀସୁ । ଅଞ୍ଜତି ମକ୍ଖେତୀତି ହି ଅଙ୍ଗଣଂ, ମଲାଦି । କତ୍ଥଚି ତଥାରୂପୋ ୱିୱଟପ୍ପଦେସୋ ‘‘ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ, ବୋଧିୟଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଅଞ୍ଜତି ତତ୍ଥ ଠିତଂ ଅତିସୁନ୍ଦରତାୟ ଅଭିବ୍ୟଞ୍ଜେତୀତି ହି ଅଙ୍ଗଣଂ, ୱିୱଟୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ରାଗାଦୀସୁ କିଲେସେସୁ, ପଙ୍କେ କାୟମଲମ୍ହି ଚ ।
ୱିୱଟେ ଭୂମିଭାଗେ ଚ, ‘‘ଅଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତି ରୱୋ ଗତୋ ॥
ୟୁଗିଜୁଗି ୱଜ୍ଜନେ। ୟୁଙ୍ଗତି । ଜୁଙ୍ଗତି ।
ରଗି ସଙ୍କାୟଂ। ରଙ୍ଗତି ।
ଲଗ ସଙ୍ଗେଚ । ଚ କାରୋ ଅନନ୍ତରୱୁତ୍ତାପେକ୍ଖକୋ । ଲଗତି । ଚ ଜତୋ ନ ହୋତି ଲଗନଂ । ବଳିସେ ଲଗ୍ଗୋ ।
ଥଗଂ ସଂୱରଣେ। ଥଗତି ।
ଅଗ୍ଗ କୁଟିଲଗତିୟଂ। ଅଗ୍ଗତୀତି ଅଗ୍ଗି, କୁଟିଲଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଗ୍ଗି ଧୂମସିଖୋ ଜୋତି, ଜାତୱେଦୋ ସିଖୀ ଗିନି ।
ଅଗ୍ଗିନି ଭାଣୁମା ତେଜୋ, ପାୱକୋ ତିୱକୋ’ନଲୋ ॥
ହୁତାସନୋ ଧୂମକେତୁ, ୱେସ୍ସାନରୋ ଚ ଅଚ୍ଚିମା ।
ଘତାସନୋ ୱାୟୁସଖୋ, ଦହନୋ କଣ୍ହୱତ୍ତନି ॥
ଏତା ଗୁଆଦିକା ଅଗ୍ଗପରିୟନ୍ତା ‘‘ପରସ୍ସଭାସା’’ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି ।
ଗା ଗତିୟଂ। ଗାତି ।
ଗୁ ସଦ୍ଦେ। ଗୱତି ।
ଗୁ ଉଗ୍ଗମେ । ଉଗ୍ଗମୋ ଉଗ୍ଗମନଂ ପାକଟତା । ଗୱତି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ପନିମାସଂ ‘‘ଗାତେ ଗୱତେ’’ତି ଅତ୍ତନୋଭାସତ୍ତଂ ୱଦନ୍ତି ।
ଗକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଘକାରନ୍ତଧାତୁ
ଘା ଗନ୍ଧୋପାଦାନେ। ଘାତି । ଘାନଂ । ଗନ୍ଧଂ ଘତ୍ୱା । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ଗନ୍ଧଂ ଘତ୍ୱା ସତି ମୁଟ୍ଠା’’ତି । ଏତିସ୍ସା ପନ ଦିୱାଦିଗଣଂ ପତ୍ତାୟ ‘‘ଘାୟତି ଘାୟିତ୍ୱା’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଘୁଅଭିଗମନେ । ଅଭିଗମନଂ ଅଧିଗମନଂ । ଘୋତି ।
ଜଗ୍ଘ ହସନେ। ଜଗ୍ଘତି, ସଞ୍ଜଗ୍ଘତି । ସଞ୍ଜଗ୍ଘିତ୍ଥୋ ମୟା ସହ । ଜଗ୍ଘିତୁମ୍ପି ନ ସୋଭତି । ଜଗ୍ଘିତ୍ୱା ।
ତଗ୍ଘ ପାଲନେ। ତଗ୍ଘତି ।
ସିଘି ଆଘାନେ । ଆଘାନଂ ଘାନେନ ଗନ୍ଧାନୁଭୱନଂ । ସିଙ୍ଘତି, ଉପସିଙ୍ଘତି । ଉପସିଙ୍ଘିତ୍ୱା । ଆରା ସିଙ୍ଘାମି ୱାରିଜଂ । ଏତା ‘‘ପରସ୍ସଭାସା’’ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି ।
ଘୁ ସଦ୍ଦେ। ଘୋତି, ଘୱତି ।
ରଘି ଲଘି ଗତ୍ୟକ୍ଖେପେ । ଗତ୍ୟକ୍ଖେପୋ ଗତିୟା ଅକ୍ଖେପୋ । ରଙ୍ଘତି, ଲଙ୍ଘତି, ଉଲ୍ଲଙ୍ଘତି । ଲଙ୍ଘିତା, ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିକାପୀତି, ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ।
ମଘି କେତୱେ ଚ । ଚକାରୋ ପୁବ୍ବତ୍ଥାପେକ୍ଖୋ । ମଙ୍ଘତି ।
ରାଘ ଲାଘ ସାମତ୍ଥିୟେ। ରାଘତି । ଲାଘତି ।
ଦାଘ ଆୟାସେ ଚ । ଆୟାସୋ କିଲମନଂ । ଚକାରୋ ସାମତ୍ଥିୟାପେକ୍ଖକୋ । ଦାଘତି । ନିଦାଘୋ ।
ସିଲାଘ କତ୍ଥନେ । କତ୍ଥନଂ ପସଂସନଂ । ସିଲାଘତି । ସିଲାଘା । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିଲାଘତେ । ସିଲାଘିତ୍ୱା । ‘‘ଅତ୍ତନୋଭାସା’’ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି ।
ଘ କାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଇତି ଭୂୱାଦାଗଣେ କୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି
ସମତ୍ତାନି ।
ଚକାରନ୍ତଧାତୁ
ଇଦାନି ଚୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ –
ସୁଚ ସୋକେ। ସୋଚତି । ସୋକୋ, ସୋଚନା, ସୋଚଂ, ସୋଚନ୍ତୋ, ସୋଚନ୍ତୀ, ସୋଚନ୍ତଂ କୁଲଂ, ସୋଚିତ୍ୱା ।
କୁଚ ସଦ୍ଦେ ତାରେ । ତାରସଦ୍ଦୋ ଅଚ୍ଚୁଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ । କୋଚତି । ଉଚ୍ଚସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କୁଞ୍ଚ କୋଟିଲ୍ଲ’ପ୍ପୀଭାୱେସୁ। କୁଞ୍ଚତି । କୁଞ୍ଚିକା, କୁଞ୍ଚିତକେସୋ । କୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ।
ଲୁଞ୍ଚ ଅପନୟନେ। ଲୁଞ୍ଚତି । ଲୁଞ୍ଚକୋ, ଲୁଞ୍ଚିତୁଂ, ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ।
ଅଞ୍ଚୁ ଗତିପୂଜନାସୁ। ମଗ୍ଗଂ ଅଞ୍ଚତି । ବୁଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଚତି । ଉଦ୍ଧଂ ଅନୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଚିତୋତି ତିରଚ୍ଛାନୋ । କଟୁକଞ୍ଚୁକତା ।
ୱଞ୍ଚୁ ଚଞ୍ଚୁ ତଞ୍ଚୁ ଗତିୟଂ। ୱଞ୍ଚତି । ଚଞ୍ଚତି । ତଞ୍ଚତି । ମଞ୍ଚତି । ସନ୍ତି ପାଦା ଅୱଞ୍ଚନା । ଅୱଞ୍ଚନାତି ୱଞ୍ଚିତୁଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ।
ଗୁଚୁ ଗଣେଚୁ ଥେୟ୍ୟକରଣେ। ଥେନନଂ ଥେୟ୍ୟଂ, ଚୋରିକା । ତସ୍ସ କ୍ରିୟା ଥେୟ୍ୟକରଣଂ। ଗୋଚତି । ଗଣେଚତି ।
ଅଚ୍ଚ ପୂଜାୟଂ ଅଚ୍ଚତି । ବ୍ରହ୍ମାସୁରସୁରଚ୍ଚିତୋ ।
ତଚ୍ଚ ହିଂସାୟଂ। ତଚ୍ଚତି ।
ଚଚ୍ଚ ଜଚ୍ଚ ପରିଭାସନୱଜ୍ଜନେସୁ। ଚଚ୍ଚତି । ଜଚ୍ଚତି ।
କୁଚ ସଂପଚ୍ଚନକୋଟିଲ୍ଲପଟିକ୍କମୱିଲେଖନେସୁ। କୁଚତି, ସଙ୍କୁଚତି । ସଙ୍କୋଚୋ ।
ତଚ ସଂୱରଣେ । ସଂୱରଣଂ ରକ୍ଖଣଂ । ତଚତି । ତଚୋ ।
କୁଚ ସଙ୍କୋଚନେ। କୋଚତି, ସଙ୍କୋଚତି । ସଙ୍କୋଚୋ ।
ବ୍ୟାଚ ବ୍ୟାଜିକରଣେ । ବ୍ୟାଜିକରଣଂ ବ୍ୟାଜିକ୍ରିୟା । ବ୍ୟାଚତି ।
ୱଚ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ। ୱିୟତ୍ତସ୍ସ ଏସା ୱିୟତ୍ତି, ତିସ୍ସଂ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ, ୱିୟତ୍ତାୟଂ ୱାଚାୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିୟତ୍ତସ୍ସ ହି ୱଦତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ୱାଚା ୱିୟତ୍ତା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ପନ କୁଚ୍ଛିସଦ୍ଦତିରଚ୍ଛାନଗତାଦିସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଏୱଂ ୱଚନସଙ୍ଖାତୋ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଞ୍ଞାତତ୍ଥତ୍ତା । ‘‘ୱତ୍ତି, ୱଚତି, ୱଚନ୍ତି । ୱଚସି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି । ‘‘ୱାଚେତି, ୱାଚେନ୍ତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି । ‘‘ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ, ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା ଲୋକେ, ଦେୱଧମ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚରେ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି କମ୍ମପଦାନି । ଗରୂ ପନ ୱକାରସ୍ସ ଉକାରାଦେସୱସେନ ‘‘ଉତ୍ତଂ ଉଚ୍ଚତେ ଉଚ୍ଚନ୍ତେ’’ତିଆଦୀନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତାନି ସାସନେ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନି, ସକ୍କଟଭାସାନୁଲୋମାନି । ସାସନସ୍ମିଞ୍ହି ରକାରାଗମୱିସୟେ ନିପୁବ୍ବସ୍ସେୱ ୱଚସ୍ସ ୱସ୍ସ ଉକାରାଦେସୋ ସିଦ୍ଧୋ ‘‘ନିରୁତ୍ତି, ନିରୁତ୍ତଂ, ନେରୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱଚନଂ, ୱାଚା, ୱଚୋ, ୱଚୀ, ୱୁତ୍ତଂ, ପୱୁତ୍ତଂ, ୱୁଚ୍ଚମାନଂ, ଅଧିୱଚନଂ, ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୱଚନୀୟଂ, ଇମାନି ନାମିକପଦାନି । ୱତ୍ତୁଂ, ୱତ୍ତୱେ, ୱତ୍ୱା, ୱତ୍ୱାନ, ଇମାନି ତୁମନ୍ତାଦୀନି ‘‘ପରସ୍ସଭାସା’’ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୱତ୍ତୀତି ୱଦତି । ଆଖ୍ୟାତପଦଞ୍ହେତଂ । ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣକେହିପି ‘‘ୱତ୍ତି ଏତାୟାତି ୱାଚା’’ତି ନିବ୍ବଚନମୁଦାହଟଂ । ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଚ ତାଦିସଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ଏତ୍ଥ ପନେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୱଚତି, ୱଚନ୍ତୀତିଆଦୀନି କ୍ରିୟାପଦରୂପାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାସୁ ସତ୍ଥେସୁ ଚ ଅନାଗତତ୍ତା ଛଡ୍ଡେତବ୍ବାନୀ’’ତି । ତନ୍ନ, ୟସ୍ମା ସାସନେ ‘‘ଅୱଚ, ଅୱଚିଂସୂ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ଚ ‘‘ୱାଚେତି, ୱାଚେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନି ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି ଚ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱଚନାଦୀସୁ ଅନାଗତାନିପି ‘‘ୱଚତି, ୱଚନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ଗହେତବ୍ବାନି । ୱଚେୟ୍ୟ, ୱୁଚ୍ଚତୁ, ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ପରୋକ୍ଖାରୂପାନି ୱଦାମ – ୱଚ, ୱଚୁ । ୱଚେ, ୱଚିତ୍ଥ । ୱଚଂ, ୱଚିମ୍ହ । ୱଚିତ୍ଥ, ୱଚିରେ । ୱଚିତ୍ଥୋ, ୱଚିୱ୍ହୋ । ୱଚିଂ, ୱଚିମ୍ହେ ।
ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀରୂପାନି ୱଦାମ – ଅୱଚା, ଅୱଚୂ । ଅୱଚୋ, ଅୱଚୁତ୍ଥ । ଅୱୋଚଂ, ଅୱଚୁମ୍ହ । ଅୱଚୁତ୍ଥ, ଅୱଚୁତ୍ଥୁଂ । ଅୱଚସେ, ଅୱଚୁୱ୍ହଂ । ଅୱଚିଂ, ଅୱଚମ୍ହସେ ।
ଅଜ୍ଜତନୀରୂପାନି ୱଦାମ – ଅୱଚି, ଅୱୋଚୁଂ, ଅୱଚିଂସୁ । ଅୱୋଚୋ, ଅୱୋଚୁତ୍ଥ । ଅୱୋଚିଂ, ଅୱୋଚୁମ୍ହ । ଅୱୋଚା, ଅୱୋଚୁ । ଅୱଚସେ, ଅୱୋଚିୱଂ । ଅୱୋଚଂ, ଅୱୋଚିମ୍ହେ ।
ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀରୂପାନି ୱଦାମ – ୱକ୍ଖତି, ୱକ୍ଖନ୍ତି । ୱକ୍ଖସି, ୱକ୍ଖଥ । ୱକ୍ଖାମି, ୱକ୍ଖାମ । ୱକ୍ଖତେ, ୱକ୍ଖନ୍ତେ । ୱକ୍ଖସେ, ୱକ୍ଖୱ୍ହେ । ୱକ୍ଖସ୍ସଂ ୱକ୍ଖମ୍ହେ ।
ଇମେସଂ ପନ ପଦାନଂ ‘‘କଥେସ୍ସତି, କଥେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱକ୍ଖ ରୋସେତି ଧାତୁସ୍ସ ଚ ‘‘ୱକ୍ଖତି, ୱକ୍ଖନ୍ତି । ୱକ୍ଖସୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଅୱସାନେ ଉତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ୱକ୍ଖେମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥୋ ପନିମେସଂ ‘‘ରୋସତି, ରୋସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱଚୱକ୍ଖଧାତୂନଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱତ୍ତମାନାୱସେନ ରୂପସଂସନ୍ଦନାନୟୋ । ଅପରାନିପି ୱଚଧାତୁସ୍ସ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ ସହିତାନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି – ୱକ୍ଖିସ୍ସତି, ୱକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ୱକ୍ଖିସ୍ସସି, ୱକ୍ଖିସ୍ସଥ । ୱକ୍ଖିସ୍ସାମି, ୱକ୍ଖିସ୍ସାମ । ୱକ୍ଖିସ୍ସତେ, ୱକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତେ । ୱକ୍ଖିସ୍ସସେ, ୱକ୍ଖିସ୍ସୱ୍ହେ । ୱକ୍ଖିସ୍ସଂ, ୱକ୍ଖିସ୍ସାମ୍ହେ ।
ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି –
‘‘ଅଭୀତକପ୍ପେ ଚରିତଂ, ଠପୟିତ୍ୱା ଭୱାଭୱେ ।
ଇମମ୍ହି କପ୍ପେ ଚରିତଂ, ପୱକ୍ଖିସ୍ସଂ ସୁଣୋହି ମେ’’ତି ॥
ଗଦ୍ରତପଞ୍ହେପି ‘‘ରାଜା ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଗହପତି ପତିରୂପଂ ଆସନଂ ଞତ୍ୱା ନିସୀଦଥାତି ୱକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱମାଦିଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମାୟେୱ ଏଦିସୀ ପଦମାଲା ରଚିତା । ୱକ୍ଖ ରୋସେତି ଧାତୁସ୍ସପି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀସହିତାନି ରୂପାନି ‘‘ୱକ୍ଖିସ୍ସତି, ୱକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନି ଭୱନ୍ତି । ଅତ୍ଥୋ ପନିମେସଂ ‘‘ରୋସିସ୍ସତି, ରୋସିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱଚୱକ୍ଖଧାତୂନଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱସେନେୱ ରୂପସଂସନ୍ଦନାନୟୋ ।
ଅୱଚିସ୍ସା, ୱଚିସ୍ସା, ଅୱଚିସ୍ସଂସୁ, ୱଚିସ୍ସଂସୁ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । ଇଧ ପନ ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ଉପରିୟେୱ କଥେସ୍ସାମ ଇତୋ ଅତିୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନତ୍ତା ।
ଚୁ ଚୱନେ। ଚୱତି । କାରିତେ ‘‘ଚାୱେତୀ’’ତି ରୂପଂ । ଦେୱକାୟା ଚୁତୋ । ଚୁତଂ ପଦୁମଂ । ଚୱିତୁଂ, ଚୱିତ୍ୱା ।
ଲୋଚ ଦସ୍ସନେ। ଲୋଚତି । ଲୋଚନଂ ।
ସେଚ ସେଚନେ। ସେଚତି ।
ସଚ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ। ସଚତି ।
କଚ ବନ୍ଧନେ। କଚତି ।
ମଚ ମୁଚି କକ୍କନେ । କକ୍କନଂ ସରୀରେ ଉବ୍ବଟ୍ଟନଂ । ମଚତି । ମୁଞ୍ଚତି । ମଚି ଧାରଣୁଚ୍ଛାୟପୂଜନେସୁ। ଧାରଣଂ ଉଚ୍ଛାୟୋ ପୂଜନନ୍ତି ତୟୋ ଅତ୍ଥା । ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଛାୟୋ ମଲହରଣଂ । ମଞ୍ଚତି । ମଞ୍ଚୋ, ମଞ୍ଚନଂ । ମଞ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଧାରେତୀତି ମଞ୍ଚୋ ।
ପଚ ବ୍ୟତ୍ତିକରଣେ। ପଚତି । ପାକୋ, ପରିପାକୋ, ୱିପାକୋ, ପକ୍କଂ ଫଲଂ ।
ଥୁଚ ପସାଦେ। ଥୋଚତି ।
ୱଚ ୱଚି ଦିତ୍ତିୟଂ। ୱଚତି । ୱଞ୍ଚତି ।
ରୁଚଦିତ୍ତିୟଂ ରୋଚନେ ଚ । ଦିତ୍ତି ସୋଭା । ରୋଚନଂ ରୁଚି । ରୋଚତି । ୱେରୋଚନୋ । ସମଣସ୍ସ ରୋଚତେ ସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସ ତେ ସଗ୍ଗକାମସ୍ସ, ଏକତ୍ତମୁପରୋଚିତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଦିୱାଦିଗଣେ ରୁଚିଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ରୂପଂ ଜନେତି । ତେନ ‘‘ଗମନଂ ମୟ୍ହ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ଚୁରାଦିଗଣେ ପନ ରୁଚିଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ରୋଚେତି ରୋଚୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ଜନେତି । ତେନ ‘‘କିଂ ନୁ ଜାତିଂ ନ ରୋଚେସୀ’’ତିଆଦିକା ପାଳିୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତେଗଣିକୋୟଂ ଧାତୁ ।
ପଚ ସଂପାକେ। ପଚତି, ପଚନ୍ତି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ପନ ‘‘ଅତ୍ତନୋଭାସା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଚ ବ୍ୟୟଗତିୟଂ । ବ୍ୟୟଗତି ୱିନାସଗତି । ଅଞ୍ଚତି ।
ୟାଚ ୟାଚନାୟଂ। ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାଗଂ ମଣିଂ ୟାଚତି । ନାଗୋ ମଣିଂ ୟାଚିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ । ତେ ତଂ ଅସ୍ସେ ଅୟାଚିସୁଂ । ସୋ ତଂ ରଥମୟାଚଥ । ଦେୱଦତ୍ତଂ ଆୟାଚତି । ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତରି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ନାଗଂ ମଣିଂ ୟାଚେତି, ୟାଚୟତି, ୟାଚାପେତି, ୟାଚାପୟତି । ଏୱଂ ହେତୁକତ୍ତରି । ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଧନଂ ୟାଚିୟତି, ୟାଚୟିୟତି, ୟାଚାପିୟତି, ୟାଚାପୟିୟତି । ଏୱଂ କମ୍ମନି । ୟାଚଂ, ୟାଚନ୍ତୋ, ୟାଚନ୍ତୀ, ୟାଚନ୍ତଂ କୁଲଂ । ୟାଚମାନୋ, ୟାଚମାନା, ୟାଚମାନଂ କୁଲଂ । ୟାଚକୋ, ୟାଚନା, ୟାଚିତବ୍ବଂ, ୟାଚିତୁଂ, ୟାଚିତ୍ୱାନ, ୟାଚିତୁନ, ୟାଚିୟ, ୟାଚିୟାନ । ଏୱଂ ନାମିକପଦାନି ତୁମନ୍ତାଦୀନି ଚ ଭୱନ୍ତି ।
ପଚ ପାକେ। ଓଦନଂ ପଚତି । ‘‘ଉଭୟତୋଭାସା’’ତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି । ୟଥା ପନ ସାସନେ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଚଧାତୁସ୍ସ କମ୍ମନି ରୂପଂ ପସିଦ୍ଧଂ, ନ ତଥା ପଚଧାତୁସ୍ସ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଗରୂ ‘‘ତୟା ପଚ୍ଚତେ ଓଦନୋ’’ତି ତସ୍ସ କମ୍ମନି ରୂପଂ ୱଦନ୍ତି । ସାସନେ ପନ ଅୱିସେସତୋ ‘‘ପଚ୍ଚତେ’’ତି ୱା ‘‘ପଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତସ୍ସପି ପଦସ୍ସ ଅକମ୍ମକୋୟେୱ ଦିୱାଦିଗଣିକୋ ପୟୋଗୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି । ୟାୱ ପାପଂ ନ ପଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିଦସ୍ସନତୋ । କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ସୟମେୱ ପୀୟତେ ପାନୀୟନ୍ତିଆଦି ୱିୟ ଭୂୱାଦିଗଣପକ୍ଖିକୋ କମ୍ମକତ୍ତୁପ୍ପୟୋଗୋ ଏସ, ତସ୍ମା ‘ସୟମେୱା’ତି ପଦଂ ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ‘ସୟମେୱ ଦେୱଦତ୍ତୋ ପଚ୍ଚତୀ’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ତନ୍ନ, ‘‘ସୟମେୱ ପୀୟତେ ପାନୀୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ପାନୀୟଂ ମନୁସ୍ସା ପିୱନ୍ତି, ନ ପାନୀୟଂ ପାନୀୟଂ ପିୱତି । ମନୁସ୍ସେହେୱ ତଂ ପୀୟତେ, ନ ସୟଂ । ଏୱଂ ପରସ୍ସ ପାନକ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଭୂତମ୍ପି ତଂ ସୁକରପାନକ୍ରିୟାୱସେନ ସୁକରତ୍ତା ଅତ୍ତନାୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ସୟମେୱ ପୀୟତେ ପାନୀୟ’’ନ୍ତି ରୂଳ୍ହିୟା ପୟୋଗୋ କତୋ ।
‘‘ସୟମେୱ କଟୋ କରିୟତେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି କଟଂ ମନୁସ୍ସା କରୋନ୍ତି, ନ କଟଂ କଟୋ କରୋତି । ମନୁସ୍ସେହେୱ କଟୋ କରିୟତେ, ନ ସୟଂ । ଏୱଂ ପରସ୍ସ କରଣକ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଭୂତୋପି ସୋ ସୁକରଣ କ୍ରିୟାୱସେନ ସୁକରତ୍ତା ଅତ୍ତନାୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ସୟମେୱ କଟୋ କରିୟତେ’’ତି ରୂଳ୍ହିୟା ପୟୋଗୋ କତୋ ।
ଏତ୍ଥ ୟଥା ସୟଂସଦ୍ଦୋ ପାନୀୟଂ ପାନୀୟେନେୱ ପୀୟତେ, ନ ଅମ୍ହେହି । କଟୋ କଟେନେୱ କରିୟତେ, ନ ଅମ୍ହେହୀତି ସକମ୍ମକୱିସୟତ୍ତା ପୟୋଗାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କ୍ରିୟାପଟିସେଧନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ୱଦତି, ନ ତଥା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି, କମ୍ମଂ ପଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତୁମ୍ହେହି ଅଜ୍ଝାହରିତୋ ସୟଂସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ୱଦତି ଅକମ୍ମକୱିସୟତ୍ତା ଏତେସଂ ପୟୋଗାନଂ । ଏୱଂ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଅକମ୍ମକକତ୍ତୁୱାଚକତ୍ତା କମ୍ମରହିତସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱାଚକତ୍ତା ଚ ‘‘ପଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇଦଂ ଦିୱାଦିଗଣିକରୂପନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଚଧାତୁ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଦିୱାଦିଗଣ ୱୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି ଚେ ? ନତ୍ଥି ୱା ଅତ୍ଥି ୱା, କିମେତ୍ଥ ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ କରିସ୍ସତି, ପାଳି ଏୱ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ମୟଂ ଲୋକୱୋହାରକୁସଲସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାଳିନୟଞ୍ଞେୱ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ପଚଧାତୁଂ ଦିୱାଦିଗଣେପି ପକ୍ଖିପିସ୍ସାମ । ତଥା ହି ଧମ୍ମପାଲାଚରିୟ ଅନୁରୁଦ୍ଧାଚରିୟାଦୀହି ଅଭିସଙ୍ଖତା ଦିୱାଦିଗଣିକପ୍ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି –-
ଞାଣୟୁତ୍ତୱରଂ ତତ୍ଥ, ଦତ୍ୱା ସନ୍ଧିଂ ତିହେତୁକଂ ।
ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଚତି ପାକାନଂ, ପୱତ୍ତେ ଅଟ୍ଠକେ ଦୁୱେ ॥
ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାର-ୱିପାକାନି ଚ ପଚ୍ଚତି
ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ତେସଂ ଇଦମେୱ ପାଳିୟା ନ ସମେତି । ୟେ ଚୁରାଦିଗଣମ୍ହି ସକମ୍ମକଭାୱେନ ଭୂୱାଦିଗଣେ ଚ ଅକମ୍ମକଭାୱେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭୂଧାତୁସ୍ସେୱ ଭୂୱାଦିଗଣେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସକମକସ୍ସପି ସତୋ ଦିୱାଦିଗଣଂ ପତ୍ୱା ଅକମ୍ମକଭୂତସ୍ସ ପଚଧାତୁସ୍ସ ସକମ୍ମକତ୍ତମିଚ୍ଛନ୍ତି । ଏତଞ୍ହି ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ କୁତୋ ଲବ୍ଭା, ତସ୍ମା ଭଗୱତୋ ପାୱଚନେ ସୋତୂନଂ ସଂସୟସମୁଗ୍ଘାଟତ୍ଥଂ ଏତ୍ଥ ଇମଂ ନୀତିଂ ପଟ୍ଠପେମ –
ୱିନାପି ଉପସଗ୍ଗେନ, ଗଣନାନତ୍ତୟୋଗତୋ ।
ସକମ୍ମାକମ୍ମକା ହୋନ୍ତି, ଧାତୂ ପଚଭିଦାଦୟୋ ॥
ପୁରିସୋ ଓଦନଂ ପଚତି । ସ ଭୂତପଚନିଂ ପଚି । ଓଦନୋ ପଚ୍ଚତି । କମ୍ମଂ ପଚ୍ଚତି । ୱୀହିସୀସଂ ପଚ୍ଚତି । ରୁକ୍ଖଫଲାନି ପଚ୍ଚନ୍ତି । ନାଗୋ ପାକାରଂ ଭିନ୍ଦତି । ତଳାକପାଳି ଭିଜ୍ଜତି । ଭିଜ୍ଜନଧମ୍ମଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୟଂସଦ୍ଦଂ ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ‘‘ସୟମେୱ ଓଦନୋ ପଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ପୁରିସୋ ସୟମେୱ ପାଣଂ ହନତି । ଭଗୱା ସୟମେୱ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅବୁଜ୍ଝୀ’’ତି ପୟୋଗେସୁ ପରସ୍ସ ଆଣତ୍ତିସମ୍ଭୂତହନନକ୍ରିୟାପଟିସେଧମିୱ ପରୋପଦେସସମ୍ଭୂତବୁଜ୍ଝନକ୍ରିୟାପଟିସେଧନମିୱ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କ୍ରିୟାପଟିସେଧନୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟୋ ସୟଂସଦ୍ଦୱସେନ କମ୍ମକତ୍ତୁଭାୱପରିକପ୍ପୋ, ତଂ ନ ପମାଣଂ । ସୟଂସଦ୍ଦୋ ହି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁଅତ୍ଥେପି ଦିସ୍ସତି, ନ କେୱଲଂ ‘‘ସୟମେୱ ପୀୟତେ ପାନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କମ୍ମତ୍ଥେୟେୱ, ତସ୍ମା ସାସନାନୁରୂପେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ନୟଞ୍ଞୂହି ।
ୱିନାପି ଉପସଗ୍ଗେନ, ୱିନାପି ଚ ଗଣନ୍ତରଂ ।
ସକମ୍ମାକମ୍ମକା ହୋନ୍ତି, ଅତ୍ଥତୋ ଦିୱୁଆଦୟୋ ॥
କାମଗୁଣେହି ଦିବ୍ବତି । ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେ ଦିବ୍ବତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଗଣନ୍ତରଞ୍ଚୋପସଗ୍ଗଂ, ୱିନାପି ଅତ୍ଥନାନତଂ ।
ପୟୋଗତୋ ସକମ୍ମା ଚ, ଅକମ୍ମା ଚ ଗମାଦୟୋ ॥
ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତି । ଗମ୍ଭୀରେସୁପି ଅତ୍ଥେସୁ ଞାଣଂ ଗଚ୍ଛତି । ଧମ୍ମଂ ଚରତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଚରତି ।
ଗଣନ୍ତରଞ୍ଚୋପସଗ୍ଗଂ, ପୟୋଗଞ୍ଚତ୍ଥନାନତଂ ।
ୱିନାପି ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି, ଦିସାଦୀ ରୂପଭେଦତୋ ॥
ପାସାଦଂ ପସ୍ସତି, ପାସାଦଂ ଦକ୍ଖତି ପାସାଦୋ ଦିସ୍ସତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ସଭାୱତୋ ସକମ୍ମା ତୁ, ରୁଦଧାତାଦୟୋ ମତା ।
ସଭାୱତୋ ଅକମ୍ମା ଚ, ନନ୍ଦଧାତାଦୟୋ ମତା ॥
ମତଂ ୱା ଅମ୍ମ ରୋଦନ୍ତି, ଇଧ ନନ୍ଦତି ପେଚ୍ଚ ନନ୍ଦତି ।
ଉପସଗ୍ଗୱସେନେକେ, ସକମ୍ମାପି ଅକମ୍ମକା ।
ସମ୍ଭୱନ୍ତି ତଥେକଚ୍ଚେ, ଅକମ୍ମାପି ସକମ୍ମକା ॥
ଏକଚ୍ଚେ ତୁପସଗ୍ଗେହି, ସକମ୍ମା ଚ ସକମ୍ମକା ।
ଅକମ୍ମକା ଅକମ୍ମା ଚ, ଏସତ୍ଥୋପେତ୍ଥ ଦୀପିତୋ ।
ପୁରିସୋ ଗାମା ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଧନଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ପୁରିସୋ ପାଣଂ ଅଭିଭୱତି, ହିମୱତା ପଭୱନ୍ତି ମହାନଦିୟୋ । ଅଞ୍ଞାନିପି ପୟୋଗାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ୟଦି ସାସନେ ପଚଧାତୁସ୍ସ କମ୍ମନି ରୂପଂ ସିୟା, ‘‘ପୁରିସେନ କମ୍ମଂ କରିୟତୀ’’ତି ପୟୋଗୋ ୱିୟ ‘‘ପୁରିସେନ ଓଦନୋ ପଚିୟତୀ’’ତି ପୟୋଗୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ୟେ ପନ ଗରୂ ‘‘ତୟା ପଚ୍ଚତେ ଓଦନୋ’’ତିଆଦୀନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ୱଦନ୍ତି ମଞ୍ଞେ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତାନି ଚେ, ଗହେତବ୍ବାନି । କାରିତେ ‘‘ପୁରିସୋ ପୁରିସେନ ପୁରିସଂ ୱା ଓଦନଂ ପାଚେତି, ପାଚୟତି, ପାଚାପେତି, ପାଚାପୟତି । ପୁରିସେନ ପୁରିସୋ ଓଦନଂ ପାଚିୟତି, ପାଚୟିୟତି, ପାଚାପିୟତି, ପାଚାପୟିୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ‘‘ୟଥା ଦଣ୍ଡେନ ଗୋପାଲୋ, ଗାୱଂ ପାଚେତି ଗୋଚର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପଚଂ, ପଚନ୍ତୋ, ପଚନ୍ତୀ, ପଚମାନୋ, ପଚମାନା । ପାତବ୍ବଂ, ପଚିତଂ, ପଚିତବ୍ବଂ, ପଚନୀୟଂ, ପଚିତୁଂ, ପଚିତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇମସ୍ସ ମଂସଞ୍ଚ ପାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୟୋଗୋ ଉଦାହରଣଂ । ‘‘ପଚତି, ପଚନ୍ତି । ପଚସୀ’’ତିଆଦି ପଦକ୍କମୋ ସୁବୋଧୋ ।
ସିଚ ଘରଣେ। ସେଚତି, ସେକୋ, ‘‘ଉଭତୋଭାସା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଇମାନି ଚକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଛକାରନ୍ତଧାତୁ
ପରସ୍ସଭାସାଦିଭାୱଂ, ସବ୍ବେସଂ ଧାତୁନଂ ଇତୋ ।
ପରଂ ନ ବ୍ୟାକରିସ୍ସଂ ସୋ, ସାସନେ ଈରିତୋ ନ ହି ॥
ଛୁଛେଦନେ। ଛୋତି । ଛୋତ୍ୱାନ ମୋଳିଂ ୱରଗନ୍ଧୱାସିତଂ । ଅଚ୍ଛୋଚ୍ଛୁଂୱତ ଭୋ ରୁକ୍ଖଂ ।
ମିଲେଛ ଅୱିୟତ୍ତାୟଂ ୱାଚାୟଂ। ମିଲେଚ୍ଛତି, ମିଲକ୍ଖୁ । ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ପଚ୍ଚାଜାତୋ ହୋତି ମିଲକ୍ଖୂସୁ ଅୱିଞ୍ଞାତାରେସୁ ।
ୱଛି ଇଚ୍ଛାୟଂ। ୱଞ୍ଛତି । ୱଞ୍ଛିତଂ ଧନଂ ।
ଅଛି ଆୟାମେ। ଅଞ୍ଚତି । ଦୀଘଂ ୱା ଅଞ୍ଛନ୍ତୋ ଦୀଘଂ ଅଞ୍ଛାମୀତି ପଜାନାତି ।
ହୁଚ୍ଛ କୋଟିଲ୍ଲେ। ହୁଚ୍ଛତି ।
ମୁଚ୍ଛ ମୋହମୁଚ୍ଛାସୁ। ମୁଚ୍ଛତି । ମୁଚ୍ଛିତୋ ୱିସୱେଗେନ, ୱିସଞ୍ଞୀ ସମପଜ୍ଜଥ । ମୁଚ୍ଛା, ମୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ।
ଫୁଛ ୱିସରଣେ ଫୋଛତି ।
ୟୁଛ ପମାଦେ। ୟୁଚ୍ଛତି ।
ଉଛି ଉଞ୍ଛେ । ଉଞ୍ଛୋ ପରିୟେସନଂ । ଉଞ୍ଛତି । ଉଞ୍ଛାଚରିୟାୟ ଈହଥ ।
ଉଛ ପିପାସାୟଂ। ଉଛତି ।
ପୁଚ୍ଛ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛତି । ପୁଚ୍ଛିତା, ପୁଚ୍ଛକୋ, ପୁଟ୍ଠୋ, ପୁଚ୍ଛିତୋ, ପୁଚ୍ଛା । ଭିକ୍ଖୁ ୱିନୟଧରଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପୁଚ୍ଛି, ପୁଚ୍ଛିତୁଂ । ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚୱିଧା ପୁଚ୍ଛା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି । ତାସଂ ନାନତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟାଦିତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ୱିଚ୍ଛ ଗତିୟଂ। ୱିଚ୍ଛତି । ୱିଚ୍ଛିକା ।
ୱଚ୍ଛୁଛେଦନେ। ୱୁଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତା, ୱୁତ୍ତୱା, ୱୁତ୍ତସିରୋ । ୱକାରଗତସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ଉତ୍ତଂ ।
ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ କେସୋହରଣେପି ଦିସ୍ସତି ‘‘କାପଟିକୋ ମାଣୱୋ ଦହରୋ ୱୁତ୍ତସିରୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ଏତ୍ଥ ଚ ସିରସଦ୍ଦେନ ସିରୋରୁହା ୱୁତ୍ତା ୟଥା ମଞ୍ଚସଦ୍ଦେନ ମଞ୍ଚଟ୍ଠା, ଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦେନ ଚ ଚକ୍ଖୁନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ରୋପିତେପି ‘‘ୟଥା ସାରଦିକଂ ବୀଜଂ, ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ୱିରୂହତୀ’’ତିଆଦୀସୁ । କଥିତେପି ‘‘ୱୁତ୍ତମିଦଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତା’’ତିଆଦିସୁ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ୱଚ୍ଛୁୱପୱଚୱସା, ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ।
କେସୋହାରେ ରୋପିତେ ଚ, କଥିତେ ଚ ୟଥାକ୍କମନ୍ତି ॥
ଅପରୋ ନୟୋ – ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ପଟିୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱାପସମୀକରଣେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ପନ୍ନଲୋମୋ ପରଦତ୍ତୱୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟଂ । ‘‘ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅପଗମେ । ‘‘ଗୀତଂ ପୱୁତ୍ତଂ ସମୀହିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପାୱଚନୱସେନ ପୱତ୍ତିତେ । ଲୋକେ ପନ ‘‘ୱୁତ୍ତୋ ପାରାୟନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଜ୍ଝେନେ ଦିସ୍ସତି, ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି
‘‘ୱାପସମୀକରଣେ ଚ, ଅଥୋ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟଂ ।
ଅପଗମେ ପାୱଚନ-ୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିତେ ।
ଅଜ୍ଝେନେ ଚେୱମେତେସୁ, ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପଦିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ଅପରୋପି ନୟୋ – ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋଚ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ୱପନେ ୱାପସମୀକରଣେ କେସୋହାରେ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟଂ ପମୁତ୍ତଭାୱେ ପାୱଚନୱସେନ ପୱତ୍ତିତେ ଅଜ୍ଝେନେ କଥନେତି ଏୱମାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ –
‘‘ଗାୱୋ ତସ୍ସ ପଜାୟନ୍ତି, ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ୱିରୂହତି ।
ୱୁତ୍ତାନଂ ଫଲମସ୍ନାତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତୀ’’ତି
ଆଦୀସୁ ୱପନେ ଆଗତୋ । ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ପଟିୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅଟ୍ଠଦନ୍ତକାଦୀହି ୱାପସମୀକରଣେ । ‘‘କାପଟିକୋ ମାଣୱୋ ଦହରୋ ୱୁତ୍ତସିରୋ’’ତିଆଦୀସୁ କେସୋହରଣେ । ‘‘ପନ୍ନଲୋମୋ ପରଦତ୍ତୱୁତ୍ତୋ ମିଗଭୂତେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟଂ । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତୋ ଅଭବ୍ବୋ ହରିତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ବନ୍ଧନତୋ ପମୁତ୍ତଭାୱେ । ‘‘ୟେସମିଦଂ ଏତରହି ପୋରାଣଂ ମନ୍ତପଦଂ ଗୀତଂ ପୱୁତ୍ତଂ ସମୀହିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପାୱଚନଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତେ । ଲୋକେ ପନ ‘‘ୱୁତ୍ତୋ ଗଣୋ, ୱୁତ୍ତୋ ପାରାୟନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଜ୍ଝେନେ । ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ଭଗୱତା, ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା’’ତିଆଦୀସୁ କଥନେ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ୱପ ୱତୁ ୱଚ୍ଛୁୱଚ-ଧାତୂନଂ ୱସତୋ ମତୋ ।
ସୋପସଗ୍ଗୋ ନୋପସଗ୍ଗୋ, ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ୟଥାରହଂ ॥
ୱପନେ ଚ ୱାପସମୀ-କରଣେ ମୁଣ୍ଡତାୟ ଚ ।
ଜୀୱୱୁତ୍ୟଂ ପମୁତ୍ତତ୍ଥେ, ୱସା ପାୱଚନସ୍ସ ତୁ ।
ପୱତ୍ତିତେ ଚ ଅଜ୍ଝେନେ, କଥନେ ଚାତି ଲକ୍ଖୟେ ।
ତଚ୍ଛ ତନୁକରଣେ। ତଚ୍ଛତି । ତଚ୍ଛକୋ ଦାରୁଂ ।
ଛକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଜକାରନ୍ତଧାତୁ
ଜିଜୟେ। ଜେତି । ଜୟତି, ପରାଜୟତି । ଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତୋ ସାମିକଂ ପରାଜେତି । ଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତୋ ପରଜ୍ଜତି । ରାଜାନଂ ଜୟାପେସୁଂ । ଜୟାପେତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଜୟାପେସୁନ୍ତି ‘‘ଜୟତୁ ଭୱ’’ନ୍ତି ଆସୀସୱଚନଂ ୱଦିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୟନଂ, ଜିତଂ, ଜୟୋ, ୱିଜିତଂ, ଜିନୋ, ଜେତା, ଜେତୋ, ଜିତୋ ମାରୋ, ମାରଂ ଜିତୋ, ଜିତୱା, ଜିତାୱୀ, ୱିଜିତାୱୀ, ମାରଜି, ଲୋକଜି, ଓଧିଜିନୋ, ଅନୋଧିଜିନୋ, ଜିତୋ । ୱିଜିତୋ, ଜେତୁଂ, ୱିଜେତୁଂ, ଜିତ୍ୱା, ୱିଜିତ୍ୱା । ଇମସ୍ସ ପନ ଧାତୁସ୍ସ କିୟାଦିଗଣଂ ପତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଜିନାତି ଜିନିତ୍ୱା’’ତ୍ୟାଦୀନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଜି ଅଭିଭୱନେ। ଜେତି । ଜିନୋ । ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ରୂପାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଆନନ୍ଦ ସପ୍ପୁରିସେହି ୱିଜିତଂ, ପଚ୍ଛିମା ଜନତାସାଲିମଂସୋଦନଂ ଅତିମଞ୍ଞିସ୍ସତୀ’’ତି ପାଳି ଅଭିଭୱନତ୍ଥସାଧକା । ଏତ୍ଥ ହି ୱିଜିତନ୍ତି ଅଧିଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଜୁ ଗତିୟଂ। ଏତ୍ଥ ସୀଘଗତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଜୱତି । ଜୱନଂ, ଜୱୋ, ଜୱଂ, ଜୱନ୍ତୋ, ଜୱନଚିତ୍ତଂ, ଜୱନପଞ୍ଞୋ, ଜୱନହଂସୋ । ମନୋଜୱଂ ଗଚ୍ଛତି ୟେନକାମଂ ।
ଜେଖୟେ। ଜୀୟତି । ଏକାରସ୍ସ ଈୟାଦେସୋ । ସାସନାନୁରୂପେନ ‘‘କିଂ ମଂ ଧନେନ ଜୀୟେଥା’’ତି ହି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ପନ ‘‘ଜାୟତୀ’’ତି ରୂପଂ ୱଦନ୍ତି ।
ସଜ୍ଜ ଗତିୟଂ। ସଜ୍ଜତି ।
କୁଜୁ ଖୁଜୁ ଥେୟ୍ୟକରଣେ। କୋଜତି । ଖୋଜତି ।
ୱଜ ଗତିୟଂ । ଧଜ ଧଜି ଚ । ୱଜତି । ଅବ୍ବଜତି । ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ । ୱଜୋ, ୱଜନଂ, ପୱଜନଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜା, ପବ୍ବଜିତୋ, ପବ୍ବାଜିତୋ ।
ସକା ରଟ୍ଠା ପବ୍ବାଜିତୋ, ଅଞ୍ଞଂ ଜନପଦଂ ଗତୋ ।
ମହନ୍ତଂ କୋଟ୍ଠଂ କୟିରାଥ, ଦୁରୁତ୍ତାନଂ ନିଧେତୱେ ॥
ଧଜତି । ଧଜୋ । ଧଞ୍ଜତି । ଧଞ୍ଜନଂ । ଏତ୍ଥ ଧଜୋତି କେତୁ । ଧଞ୍ଜନନ୍ତି ଗମନଂ ।
ଅଜ ଖେପନେ ଚ। ଗତିଅପେକ୍ଖକୋୟେୱ ଚକାରୋ । ଅଜତି । ଅଜୋ । ଏତ୍ଥ ଅଜୋତି ଏଳକୋ । ଇମାନି ପନସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନାନି ‘‘ଅଜୋ ଏଳକୋ ଉରବ୍ଭୋ ଅୱି ମେଣ୍ଡୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଉରବ୍ଭୋତି ଏଳକୋ, ୟୋ ‘‘ଅଜୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୱୀତି ରତ୍ତଲୋମୋ ଏଳକୋ । ମେଣ୍ଡୋତି କୁଟିଲସିଙ୍ଗୋ ଏଳକୋ । ତଥା ହି ଜନକଜାତକେ ଅଜରଥତୋ ମେଣ୍ଡରଥା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା । ଅପିଚ ଅଜେଳକନ୍ତି ଅଜତୋ ଏଳକସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱଚନତୋ ଏଳକସଦ୍ଦେନ ମେଣ୍ଡୋପି ଗହେତବ୍ବୋ, ମହୋସଧଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ମେଣ୍ଡେଳକାନଂ ନିବ୍ବିସେସତା ୱୁତ୍ତାତି ।
ଅଜ୍ଜ ସଜ୍ଜ ଅଜ୍ଜନେ । ଅଜ୍ଜନଂ ଅଜ୍ଜନକ୍ରିୟା । ଅଜ୍ଜତି । ସଜ୍ଜତି ।
କଜ୍ଜ ବ୍ୟଥନେ । ବ୍ୟଥନଂ ହିଂସା । କଜ୍ଜତି ।
ଖଜ୍ଜ ମଜ୍ଜନେ ଚ । ମଜ୍ଜନଂ ସୁଦ୍ଧି । ବ୍ୟଥନାପେକ୍ଖୋ ଚକାରୋ । ଖଜ୍ଜତି । ଖଜ୍ଜୂରୋ ।
ଖଜ ମନ୍ଥେ । ମନ୍ଥୋ ୱିଲୋଳନଂ । ଖଜତି ।
ଖଜି ଗତିୱେକଲ୍ଲେ। କିସ୍ସ ଭନ୍ତେ ଅୟ୍ୟୋ ଖଞ୍ଜତୀତି । ଉଭୋ ଖଞ୍ଜା । ଖଞ୍ଜନଂ, ଖଞ୍ଜିତୁଂ, ଖଞ୍ଜିତ୍ୱା ।
ଖଜ କମ୍ପନେ। ଖଜତି । ଏଜା । ଏତ୍ଥ ଚ ଏଜାତି ଲାଭାଦିଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏଜତି କମ୍ପତୀତି ଏଜା, ବଲୱତଣ୍ହାୟେତଂ ନାମଂ ।
ବୁଜ ୱଜିରନିବ୍ବେସେ। ୱଜିରନିଗ୍ଘୋସେତି କେଚି ୱିଦୂ ୱଦନ୍ତି । ବୋଜତି ।
ଖିଜକୁଜି ଗୁଜି ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ। ଖିଜତି । କୁଞ୍ଜତି । ଗୁଞ୍ଜତି ।
ଲଜ ଲାଜ ତଜ୍ଜ ଭସ୍ସନେ। ଲଜତି । ଲାଜତି । ତଜ୍ଜତି ।
ଲଜି ଦିତ୍ତିୟଞ୍ଚ। ଭସ୍ସନାପେକ୍ଖୋ ଚକାରୋ । ଲଞ୍ଜତି । ତତିୟୋ ନୟଲଞ୍ଜକୋ । ଲଞ୍ଜେତି ପକାସେତି ସୁତ୍ତତ୍ଥନ୍ତି ଲଞ୍ଜକୋ ।
ଜଜ ଜଜି ୟୁଦ୍ଧେ। ୟୁଜ୍ଝନଂ ୟୁଦ୍ଧଂ। ଜଜତି । ଜଞ୍ଜତି ।
ତୁଜ ହିଂସାୟଂ। ତୋଜତି ।
ତୁଜି ବଲନେ ଚ । ବଲନଂ ବଲନକ୍ରିୟା । ହିଂସାପେକ୍ଖକୋ ଚକାରୋ । ତୁଞ୍ଜତି ।
ଗଜ କୁଜି ମୁଜି ଗଜ୍ଜ ସଦ୍ଦତ୍ଥା । ଗଜତି । କୁଞ୍ଜତି । ମୁଞ୍ଜତି । ଗଜୋ ଗଜ୍ଜତି, ମେଘୋ ଗଜ୍ଜତି । ୟତ୍ଥ ଦାସୋ ଆମଜାତୋ, ଠିତୋ ଥୁଲ୍ଲାନି ଗଜ୍ଜତି । ମଣି ଗଜ୍ଜତି । ଞାଣଗଜ୍ଜନଂ ଗଜ୍ଜତି । ଗଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ଗଜ୍ଜିତା । ଗଜ୍ଜିତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ଗଜୋତି ହତ୍ଥୀ । ହତ୍ଥିସ୍ସ ହି ଅନେକାନି ନାମାନି –
ହତ୍ଥୀ ନାଗୋ ଗଜୋ ଦନ୍ତୀ, କୁଞ୍ଜରୋ ୱାରଣୋ କରୀ ।
ମାତଙ୍ଗୋ ଦ୍ୱିରଦୋ ସଟ୍ଠି-ହାୟନୋ’ନେକପୋ ଇଭୋ ॥
ଥମ୍ଭୋ ରମ୍ମୋ ଦ୍ୱିପୋ ଚେୱ, ହତ୍ଥିନୀ ତୁ କରେଣୁକା ।
ହତ୍ଥିପୋତୋ ହତ୍ଥିଚ୍ଛାପୋ, ଭିଙ୍କୋ ଚ କଲଭୋ ଭୱେ ॥
ଚଜ ଚାଗେ। ଚଜତି । ପରିଚ୍ଚଜତି । ଚାଗୋ । ପରିଚ୍ଚାଗୋ । ଚଜନଂ । ଚଜଂ, ଚଜନ୍ତୋ । ଚଜମାନୋ ।
ସନ୍ଜ ସଙ୍ଗେ । ସଙ୍ଗୋ ଲଗନଂ । ସଞ୍ଚତି । ସତ୍ତୋ । ସଜନଂ, ସତ୍ତି । ଆସତ୍ତି । ସଜିତୁଂ । ସଜିତ୍ୱା ।
ଈଜ ଗତିୟଂ। ଈଜତି ।
ଭଜି ଭଜ୍ଜନେ । ଭଜ୍ଜନଂ ତାପକରଣଂ । ତିଲାନି ଭଜ୍ଜତି । ପୁରିସେନ ଭଜ୍ଜମାନାନି ତିଲାନି ।
ଏଜଭେଜ ଭାଜ ଦିତ୍ତିୟଂ । ଦିତ୍ତି ସୋଭା । ଏଜତି । ଭେଜତି । ଭାଜତି ।
ତିଜ ନିସାନେ, ଖମାୟଞ୍ଚ । ନିସାନଂ ତିକ୍ଖତାକରଣଂ । ଖମା ଖନ୍ତି । ତେଜତି । ତିତିକ୍ଖତି । ତେଜନୋ । ତେଜୋ । ତତ୍ଥ ତେଜନୋତି କଣ୍ଡୋ ସରୋ ଉସୁ । ତେଜୋତି ସୂରିୟୋ । ଅଥ ୱା ତେଜୋତି ତେଜନଂ ଉସ୍ମା ଉଣ୍ହତ୍ତଂ ତାପୋ । ତେଜୋତି ୱା ଆନୁଭାୱୋ ପଭାୱୋ ।
ସଞ୍ଜ ପରିସ୍ସଗ୍ଗେ, ଆଲିଙ୍ଗନଂ ପରିସ୍ସଗ୍ଗୋ। ସଞ୍ଜତି ।
ଖଜି ଦାନେ, ଗତିୟଞ୍ଚ। ଖଞ୍ଜତି । ଖଞ୍ଜନଂ ।
ରାଜ ଦିତ୍ତିୟଂ ଭାଜ ଚ । ରାଜତି । ଭାଜତି । ରାଜା । ରାଜିନୀ । ୱନରାଜି । ରାଜିତ୍ୱା । ୱିରାଜିତ୍ୱା । ଅତ୍ର ୱିଞ୍ଞୂନମତ୍ଥୱିୱରଣେ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ସିଲୋକଂ ରଚୟାମ –
ମ’ହା’ରାଜ ମହାରାଜ, ମହାରାଜ ମମେୱ’ହି ।
ନେ’ତସ୍ସ ଇତି ୱତ୍ୱାନ, ଦ୍ୱେ ଜନା କଲହଂ କରୁଂ ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମପାଦସ୍ସ ଦୁତିୟପଦେ ‘‘ମେ ଅହି ମହୀ’’ତି ଛେଦୋ ‘‘ପୁତ୍ତା ମେ ଅତ୍ଥି ପୁତ୍ତା ମତ୍ଥୀ’’ତି ୱିୟ । ‘‘ମହି ଅରାଜ ମହାରାଜା’’ତି ଚ ଛେଦୋ ‘‘ୟୋପି ଅୟଂ ୟୋପାୟ’’ନ୍ତି ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ଅରାଜସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅତିକରମକରାଚରିୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅକରୀତି ଅତ୍ଥୱାଚକୋ ଅକରସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଆଖ୍ୟାତପରୋକ୍ଖାୱିଭତ୍ତିକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅରାଜ ୱିରୋଚୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ଗାଥାୟ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ ‘‘ମହାରାଜ ମେ ଅହି ଅରାଜ, ମମ ଏୱ ଅହି ଅରାଜ, ନ ଏତସ୍ସ ଇତି ୱତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଅହିତୁଣ୍ଡିକଜନା କଲହଂ କରିଂସୂ’’ତି ।
ରନ୍ଜ ରାଗେ। ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ରଜତି । ସତ୍ତୋ ରୂପାଦୀସୁ ରଞ୍ଜତି । ରଜନଂ । ରଜକୋ । ରାଗୋ । ୱିରାଗୋ । ହଲିଦ୍ଦିରାଗୋ । ରାଜା । ରାଜିନୀ । ଇମସ୍ସ ଚ ଦିୱାଦିଗଣଂ ପତ୍ତସ୍ସ ‘‘ରଜ୍ଜତି ୱିରଜ୍ଜତୀ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ରଜନନ୍ତି ରଜନୱତ୍ଥୁ । ରଜକୋତି ରଜକାରୋ ୱତ୍ଥଧୋୱନକୋ । ରାଗୋତି ରଜ୍ଜନ୍ତି ସତ୍ତା ତେନ, ସୟଂ ୱା ରଞ୍ଜତି, ରଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ୱା ଏତନ୍ତି ରାଗୋ, ତଣ୍ହା । ଇମାନି ପନ ତଦଭିଧାନାନି –
ରାଗୋ ଲୋଭୋ ତସିଣା ଚ, ତଣ୍ହା ଏଜା ୱିସତ୍ତିକା ।
ସତ୍ତି ଆସତ୍ତି ମୁଚ୍ଛା ଚ, ଲୁବ୍ଭିତତ୍ତଞ୍ଚ ଲୁବ୍ଭନା ॥
କାମୋ ନିକାମନା ଇଚ୍ଛା, ନିକନ୍ତି ଚ ନିୟନ୍ତି ଚ ।
ୱନଞ୍ଚ ୱନଥୋ ଚେୱ, ଅପେକ୍ଖା ଭୱନେତ୍ତି ଚ ॥
ଅନୁରୋଧୋ ଚ ସାରାଗୋ, ସଙ୍ଗୋ ପଙ୍କୋ ଚ ସିବ୍ବିନୀ ।
ନନ୍ଦୀରାଗୋ ଅନୁନୟୋ, ଗେଧୋ ସଞ୍ଜନନୀ ତଥା ।
ଜନିକା ପଣିଧି ଚେୱ, ଅଜ୍ଝୋସାନନ୍ତିନେକଧା ॥
ୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ରାଜାତି ପଥୱିସ୍ସରୋ । ଏତ୍ଥ ଧାତୁଦ୍ୱୟୱସେନ ନିବ୍ବଚନାନି ନିୟ୍ୟନ୍ତେ । ନାନାସମ୍ପତ୍ତୀହି ରାଜତି ଦିବ୍ବତି ୱିରୋଚତୀତି ରାଜା। ଦାନଞ୍ଚ ପିୟୱଚନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଚରିୟା ଚ ସମାନତ୍ତତା ଚାତି ଇମେହି ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଅତ୍ତନି ମହାଜନଂ ରଞ୍ଜେତୀତିପି ରାଜା । ରାଜିନୀତି ରାଜଭରିୟା । ତେସଂ ଅଭିଧାନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ସହାଭିଧାନନ୍ତରେହି –
ରାଜା ଭୂପତି ଦେୱୋ ଚ, ମନୁଜିନ୍ଦୋ ଦିସମ୍ପତି ।
ପତ୍ଥିୱୋ ଜଗତିପାଲୋ, ଭୂଭୁଜୋ ପଥୱିସ୍ସରୋ ॥
ରଟ୍ଠାଧିପୋ ଭୂମିପାଲୋ, ମନୁସ୍ସିନ୍ଦୋ ଜନାଧିପୋ ।
ନରିନ୍ଦୋ ଖତ୍ତିୟୋ ଚେୱ, ଖେତ୍ତସ୍ସାମି ପଭାୱକୋ ॥
ମୁଦ୍ଧାଭିସିତ୍ତୋ ରାଜାତି, କଥିତୋ ଇତରୋ ପନ ।
ରାଜଞ୍ଞୋ ଖତ୍ତିୟୋ ଚାତି, ୱୁତ୍ତୋ ଖତ୍ତିୟଜାତିକୋ ॥
ମୁଦ୍ଧାଭିସିତ୍ତୋ ଅନୁରାଜା, ଉପରାଜାତି ଭାସିତୋ ।
ଚତୁଦ୍ଦୀପୀ ରାଜରାଜା, ଚକ୍କୱତ୍ତୀତି ଭାସିତୋ ॥
ରାଜିନୀ ଉପରୀ ଦେୱୀ, ମହେସୀ ଭୂଭୁଜଙ୍ଗନା ।
ଖତ୍ତିୟା ରାଜପଦୁମୀ, ଖତ୍ତିୟାନୀ ଚ ଖତ୍ତିୟୀ ।
ଇତ୍ଥାଗାରନ୍ତୁ ଓରୋଧୋ, ଉପରୀତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ॥
ଭଜ ସେୱାୟଂ। ଭଜତି । ଭଜନା । ସମ୍ଭଜନା । ଭତ୍ତି । ସମ୍ଭତ୍ତି । ଭତ୍ତା ।
ୟଜ ଦେୱପୂଜସଙ୍ଗତକରଣଦାନଧମ୍ମେସୁ । ଦେୱପୂଜଗ୍ଗହଣେନ ବୁଦ୍ଧାଦିପୂଜା ଗହିତା । ସଙ୍ଗତକରଣଂ ସମୋଧାନକରଣଂ । ତଥା ହି ଅଧିମୁତ୍ତତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ୟଦତ୍ଥି ସଙ୍ଗତଂ କିଞ୍ଚି, ଭୱୋ ୱା ୟତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଗାଥାୟଂ ସଙ୍ଗତସଦ୍ଦେନ ସମୋଧାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନଂ ପରିଚ୍ଚାଗୋ । ଧମ୍ମୋ ଝାନସୀଲାଦି । ଏତେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ୟଜଧାତୁ ୱତ୍ତତି । ପୁପ୍ଫେହି ବୁଦ୍ଧଂ ୟଜତି । ଦେୱତଂ ୟଜତି । ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ଭଗୱା ୟଜିୟତି । ଇଜ୍ଜତି । ୟିଟ୍ଠଂ । ୟଞ୍ଞୋ । ୟାଗୋ । ଧମ୍ମୟାଗୋ । ୟଜମାନୋ ସକେ ପୁରେ । ୟିଟ୍ଠୁଂ, ୟଜିତୁଂ । ପୁଥୁୟଞ୍ଞଂ ୟଜିତ୍ୱାନ । ସୋଳସପରିକ୍ଖାରଂ ମହାୟଞ୍ଞଂ କତ୍ତୁକାମୋ ।
ମଜ୍ଜ ସଂସୁଦ୍ଧିୟଂ। ମଜ୍ଜତି । ବାହିରଂ ପରିମଜ୍ଜତି । ଭୂମିଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି । ମଜ୍ଜନଂ । ସମ୍ମଜ୍ଜନୀ ।
ନିଞ୍ଜି ସୁଦ୍ଧିୟଂ। ନିଞ୍ଜତି । ପନିଞ୍ଜତି । ନିଞ୍ଜିତୁଂ । ପନିଞ୍ଜିତୁଂ । ନିଞ୍ଜିତ୍ୱା । ପନିଞ୍ଜିତ୍ୱା । ଅୟଂ ପନ ପାଳି ‘‘ତତୋ ତ୍ୱଂ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଉଦକେନ ଅକ୍ଖୀନି ପନିଞ୍ଜିତ୍ୱା ଦିସା ଅନୁଲୋକେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ।
ନିଜି ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ। ନିଞ୍ଜତି ।
ଭଜ ପାକେ। ତିଲାନି ଭଜ୍ଜତି । ଭଜ୍ଜମାନା ତିଲାନି ଚ ।
ଉଜୁ ଅଜ୍ଜୱେ । ଅଜ୍ଜୱଂ ଉଜୁଭାୱୋ । ଓଜତି । ଉଜୁ ।
ସଜୱିସ୍ସଗ୍ଗପରିସ୍ସଜ୍ଜନବ୍ଭୁକ୍କିରଣେସୁ। ସଜତି । ଲୋକ୍ୟଂ ସଜନ୍ତଂ ଉଦକଂ ।
ରୁଜ ଭଙ୍ଗେ। ରୁଜତି । ରୁଜା । ରୋଗୋ । ଏତ୍ଥ ରୁଜାତି ବ୍ୟାଧି ରୁଜନଟ୍ଠେନ । ରୋଗୋତି ରୁଜତି ଭଞ୍ଜତି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନୀତି ରୋଗୋ, ବ୍ୟାଧିୟେୱ, ୟୋ ‘‘ଆତଙ୍କୋ’’ତିପି ‘‘ଆବାଧୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଭୁଜ କୋଟିଲ୍ଲେ । ଆୱିପୁବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେସୁ ଚ । ଉରଗୋ ଭୁଜତି । ଆଭୁଜତି । ଭିକ୍ଖୁ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜତି, ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ ବନ୍ଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଆଭୁଜତି, ଆୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଓସକ୍କତୀ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ୱଣ୍ଣଦାନ’’ନ୍ତି ଆଭୁଜତି, ମନସି କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମୂଲାନି ୱିଭୁଜତୀତି ମୂଲୱିଭୁଜୋ, ରଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଭୁଜତୀତି ଛିନ୍ଦତି । ଭୋଗୋ । ଭୋଗୀ । ଆଭୋଗୋ । ଆଭୁଜିତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ଭୋଗୋତି ଭୁଜୟତି କୁଟିଲଂ କରିୟତୀତି ଭୋଗୋ, ଅହିସରୀରଂ । ଭୋଗୀତି ସପ୍ପୋ ।
ରଜି ୱିଜ୍ଝନେ। ନାଗୋ ଦନ୍ତେହି ଭୂମିଂ ରଞ୍ଜତି । ଆରଞ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତଥାଗତରଞ୍ଜିତଂ ଇତିପୀ’’ତି ନେତ୍ତିପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ‘‘ଇଦଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ତଥାଗତଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ ମହାୱଜିରଞାଣସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଦନ୍ତେହି ରଞ୍ଜିତଂ ଆରଞ୍ଜିତଂ, ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଆରଞ୍ଜନଟ୍ଠାନନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ରଞ୍ଜିତନ୍ତି ହି ରଞ୍ଜତି ୱିଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥାତି ରୁଞ୍ଜିତଂ, ରଞ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଇଦଂ ନେସଂ ପଦକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ୱିୟ ଏତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ଅଧିକରଣତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ।
ୱିଜୀ ଭୟଚଲନେସୁ । ଈକାରନ୍ତୋୟଂ ଧାତୁ, ତେନସ୍ସ ସନିଗ୍ଗହୀତାଗମାନି ରୂପାନି ନ ସନ୍ତି । ୱେଜତି । ୱେଗୋ । ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ । ସଂୱିଗୋ ୱେଗେନ ପଲାୟି । ନଦୀୱେଗୋ । ଊମିୱେଗୋ, ୱାତୱେଗୋ । ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମସଂୱେଗୋତି ସହୋତ୍ତପ୍ପଂ ଞାଣଂ । ‘‘ୱେଗୋ, ଜୱୋ, ରୟୋ’’ତି ଇମେ ଏକତ୍ଥା । ଦିୱାଦିଗଣଂ ପନ ପତ୍ତସ୍ସ ‘‘ୱିଜ୍ଜତି ସଂୱିଜ୍ଜତି ଉବ୍ବିଜ୍ଜତୀ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ଦ୍ୱିଗଣିକତ୍ତା ।
ଲଜ୍ଜ ଲଜ୍ଜନେ। ଲଜ୍ଜତି । ଲଜ୍ଜା । ଲଜ୍ଜାତି ହିରୀ । ୟା ‘‘ୱିରିଳନା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱଳଜି ପରିଭୋଗେ। ୱଳଞ୍ଜତି ।
କୁଜ୍ଜ ଅଧୋମୁଖୀକରଣେ। କୁଜ୍ଜତି । ନିକୁଜ୍ଜତି । ଉକ୍କୁଜ୍ଜତି । ପଟିକୁଜ୍ଜତି । ନିକୁଜ୍ଜିତଂ ୱା ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ପାତିୟା ପଟିକୁଜ୍ଜତି । ଅୱକୁଜ୍ଜୋ ନିପଜ୍ଜହଂ । ତତ୍ଥ କୁଜ୍ଜତି ନିକୁଜ୍ଜତୀତି ଇମାନି ‘‘ଚରତି ୱିଚରତୀ’’ତି ପଦାନି ୱିୟ ସମାନତ୍ଥାନି, ଅଧୋମୁଖଂ କରୋତୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଉକ୍କୁଜ୍ଜତୀତି ଉପରିମୁଖଂ କରୋତି । ପଟିକୁଜ୍ଜତୀତି ମୁଖେ ମୁଖଂ ଠପେତି ।
ମୁଜ୍ଜ ଓସୀଦନେ। ମୁଜ୍ଜତି । ନିମୁଜ୍ଜତି । ନିମୁଗ୍ଗୋ । ଉମ୍ମୁଗ୍ଗୋ ।
ଓପୁଜି ୱିଲିମ୍ପନେ। ଗୋମୟେନ ପଥୱିଂ ଓପୁଞ୍ଜତି ।
ଜକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଝକାରନ୍ତଧାତୁ
ଝେ ଚିନ୍ତାୟଂ। ଝାୟତି, ନିଜ୍ଝାୟତି, ଉପନିଜ୍ଝାୟତି, ଉଜ୍ଝାୟତି, ସଜ୍ଝାୟତି । ଝାନଂ, ନିଜ୍ଝାନଂ, ଉପନିଜ୍ଝାନଂ, ଉଜ୍ଝାୟନଂ, ସଜ୍ଝାୟନଂ । ନିଜ୍ଝତ୍ତି । ଉପଜ୍ଝା, ଉପଜ୍ଝାୟୋ । ଝାୟୀ, ଅଜ୍ଝାୟକୋ ।
ତତ୍ଥ ଝାୟନନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ଝାୟନଂ ସୋଭନମସୋଭନଞ୍ଚ । ତେସୁ ସୋଭନଂ ‘‘ଝାୟୀ ତପତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଝାୟାମି ଅକୁତୋଭୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସୋଭନଂ ପନ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଝାୟନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ଅଧୋମୁଖୋ ପଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ନିସୀଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଝାୟୀତି ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ୱା ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ୱା ଝାୟନସୀଲୋ ଚିନ୍ତନସୀଲୋ । ଝାୟୀ ଝାନୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝାୟକୋତି ଇଦଂ ‘‘ନ ଦାନିମେ ଝାୟନ୍ତି, ନ ଦାନିମେ ଝାୟନ୍ତୀତି ଖୋ ୱାସେଟ୍ଠ ଅଜ୍ଝାୟକା ଅଜ୍ଝାୟକାତ୍ୱେୱ ତତିୟଂ ଅକ୍ଖରଂ ଉପନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଠମକପ୍ପିକକାଲେ ଝାନୱିରହିତାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଗରହୱଚନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଇଦାନି ପନ ତଂ ଅଜ୍ଝାୟତୀତି ଅଜ୍ଝାୟକୋ, ମନ୍ତେ ପରିୱତ୍ତେତୀତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ପସଂସାୱଚନଂ କତ୍ୱା ୱୋହରନ୍ତୀତି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ‘‘ଅଧିପୁବ୍ବସ୍ସ ଇ ଅଜ୍ଝୟନେ’’ତି ଧାତୁସ୍ସ ୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅଧିପୁବ୍ବସ୍ସ ଇଧାତୁସ୍ସ ୱସେନ ଇମସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ଅତ୍ଥପରିୱତ୍ତନଂ ଭୱତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଜ୍ଝାୟକୋ ମନ୍ତଧରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଝେ ଦିତ୍ତିୟଂ। ଦୀପୋ ଝାୟତି, ଦାରୂନି ଝାୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଝାୟତୀତି ଜଲତି । ଝାୟନଜଲନସଦ୍ଦା ହି ଏକତ୍ଥା ।
ଜଜ୍ଝ ପରିଭାସନତଜ୍ଜନେସୁ। ଜଜ୍ଝତି ।
ଉଜ୍ଝ ଉସ୍ସଗ୍ଗେ । ଉସ୍ସଗ୍ଗୋ ଛଡ୍ଡନଂ । ଉଜ୍ଝତି । ଉଜ୍ଝିତଂ ।
ଝକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଞକାରନ୍ତଧାତୁ
ଞା ଅୱବୋଧନେ। ‘‘ଞାତି, ଞନ୍ତି, ଞାସି । ଞାତୁ, ଞନ୍ତୁ । ଞେୟ୍ୟ, ଞେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୟଥାପାୱଚନଂ ଗହେତବ୍ବାନି । ଞାତି, ଞାତକୋ, ଅଞ୍ଞୋ, ଞତ୍ତଂ, ଞତ୍ତି, ପଞ୍ଞତ୍ତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ସଞ୍ଞତ୍ତି, ସଞ୍ଞା, ସଞ୍ଞାଣଂ, ପଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞାଣଂ, ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ତତ୍ଥ ଞାତୀତି ଜାନାତି । ପୁନ ଞାତୀତି ବନ୍ଧୁ । ସୋ ହି ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଞାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଞାତୀତି । ଏୱଂ ଞାତକୋ । ଅଞ୍ଞୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦୟୋ ଅତ୍ଥେ ନ ଞାତି ନ ଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞୋ, ଅୱିଦ୍ୱା ବାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଞତ୍ତନ୍ତି ଜାନନଭାୱୋ । ‘‘ୟାୱଦେୱ ଅନତ୍ଥାୟ, ଞତ୍ତଂ ବାଲସ୍ସ ଜାୟତୀ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ସଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚିହନଂ । କାରିତେ ‘‘ଞାପେତି ସଞ୍ଞାପେତି ୱିଞ୍ଞାପୟତୀ’’ତିଆଦୀନି ଭୱନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଅଞ୍ଞାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଅତ୍ତତ୍ଥଂ ୱା ପରତ୍ଥଂ ୱା ଞସ୍ସତି । ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଏକଚ୍ଚେ ନବ୍ଭଞ୍ଞଂସୁ, ଏକଚ୍ଚେ ଅବ୍ଭଞ୍ଞଂସୂ’’ତି ପାଳିୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଞାତୀତିଆଦୀନି ଆଖ୍ୟାତିକପଦାନି ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି ନୟୱସେନ । ତଥା ହି ଅଞ୍ଞାତୀତି ଏତ୍ଥ ଆଇତି ଉପସଗ୍ଗୋ, ସୋ ପରସ୍ସକ୍ଖରସ୍ସ ସଞ୍ଞୋଗୁଚ୍ଚାରଣିଚ୍ଛାୟ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଞାତୀତି ସାସନେ ଆଖ୍ୟାତିକପଦଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମାୟେୱ ‘‘ଞାତି, ଞନ୍ତି । ଞାସୀ’’ତିଆଦିନା ପଦମାଲାକରଣେ ନତ୍ଥେୱ ଦୋସୋ ।
ଞା ମାରଣତୋସନନିସାନେସୁ । ମାରଣଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକରଣଂ । ତୋସନଂ ତୁଟ୍ଠି । ନିସାନଂ ତିକ୍ଖତା । ଞତ୍ତି । ମନୁଞ୍ଞଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ଞତ୍ତୀତି ମାରେତୀତି ୱା ତୋସେତୀତି ୱା ନିସେତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଞତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ‘‘ୱତ୍ତି ଏତାୟାତି ୱାଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଆଖ୍ୟାତିକପଦନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ଆଦତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିଭୂତସ୍ସ ତେସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ୱିଭତ୍ତିଭୂତସ୍ସ ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ସଞ୍ଞୋଗଭାୱୋ ଚ ଧାତୁଅନ୍ତସ୍ସରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ । ମନୁଞ୍ଞନ୍ତି ମନଂ ଆଭୁସୋ ଞେତି ତୋସେତୀତି ମନୁଞ୍ଞଂ । ଅୟମତ୍ଥୋ ମନସଦ୍ଦୂପପଦସ୍ସ ଆପୁବ୍ବସ୍ସିମସ୍ସ ଞାଧାତୁସ୍ସ ୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ନାନପ୍ପକାରତୋ ପୱତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଞତ୍ତି ମାରଣଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଚିତ୍ତେ ଅନେକୱିଧେନ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦନଂ । ଅତିଖିଣବୁଦ୍ଧୀନଂ ଅନେକୱିଧେନ ଞାଣତିଖିଣକରଣଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ତଥା ସୋତୂନଂ ଚିତ୍ତତୋସନେନ ଚିତ୍ତନିସାନେନ ଚ ପଞ୍ଞାପନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ଚୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି
ସମତ୍ତାନି ।
ଟକାରନ୍ତଧାତୁ
ଇଦାନି ଟୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ –
ସୋଟୁ ଗବ୍ବେ । ଗବ୍ବଂ ଦବ୍ବନଂ । ସୋଟତି ।
ୟୋଟୁ ସମ୍ବନ୍ଧେ। ୟୋଟତି ।
ମେଟୁ ମିଲେଟୁ ଉମ୍ମାଦେ। ମେଟତି । ମିଲେଟତି ।
କଟ ୱସ୍ସାୱରଣେସୁ। କଟତି ।
ସଟ ପରିଭାସନେ। ସଟତି ।
ଲଟ ବାଲ୍ୟେ ଚ। ପୁବ୍ବାପେକ୍ଖାୟ ଚକାରୋ । ଲଟତି । ଲାଟୋ ।
ସଟ ରୁଜାୱିସରଣଗତ୍ୟାୱସାନେସୁ । ରୁଜା ପୀଳା । ୱିସରଣଂ ୱିପ୍ଫରଣଂ । ଗତ୍ୟାୱସାନଂ ଗତିୟା ଅୱସାନଂ ଓସାନଂ ଅଭାୱକରଣଂ, ନିସୀଦନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଟତି । ସାଟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସାଟକୋ ।
ୱଟ ୱେଧନେ। ୱଟତି । ୱଟୋ । ୱାଟୋ ।
ଖିଟ ଉତ୍ତାସନେ। ଖେଟତି, ଆଖେଟକୋ, ଖେଟୋ, ଉକ୍ଖେଟିତୋ, ସମୁକ୍ଖେଟିତୋ ।
ସିଟ ଅନାଦରେ। ସେଟତି ।
ଜଟଘଟ ସଙ୍ଘାତେ। ଜଟତି । ଜଟା, ଜଟିଲୋ, ଜଟୀ । ଅନ୍ତୋଜଟା ବହିଜଟା, ଜଟାୟ ଜଟିତା ପଜା । କାରିତେ ‘‘ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟଂ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିଜଟେତି ନାମା’’ତି ପୟୋଗୋ ।
ଭଟ ଭତ୍ତିୟଂ। ଭଟତି । ଭଟୋ । ୱେତନଂ ଭଟକୋ ୟଥା ।
ତଟ ଉସ୍ସୟେ । ଉସ୍ସୟୋ ଆରୋହୋ ଉବ୍ବେଧୋ । ତଟତି । ତଟୋ, ଗିରିତଟୋ, ନଦୀତଟୋ, ତଟୀ, ତଟଂ ।
ଖଟ କଂସେ। ଖଟତି । ଖଟୋ ।
ନଟ ନତିୟଂ। ନଟତି । ନଟୋ, ନାଟକଂ ।
ପିଟ ସଦ୍ଦସଙ୍ଘାଟେସୁ। ପେଟତି । ପେଟକୋ, ପିଟକଂ । ପିଟକସଦ୍ଦୋ ‘‘ମା ପିଟକସମ୍ପଦାନେନା’’ତିଆଦୀସୁ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଥ ପୁରିସୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁଦାଲପିଟକଂ ଆଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଭାଜନେ ।
ହଟ ଦିତ୍ତିୟଂ। ହଟତି । ହାଟକଂ, ହଟକଂ । ୟଂ ଜାତରୂପଂ ହଟକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସଟ ଅୱୟୱେ। ସଟତି ।
ଲୁଟ ୱିଲୋଠନେ। ଲୋଟତି ।
ଚିଟ ପେସନେ। ଚେଟତି । ଚେଟକୋ ।
ୱିଟ ସଦ୍ଦେ। ୱେଟତି । ୱେଟକୋ ।
ଅଟ ପଟ ଇଟ କିଟ କଟ ଗତିୟଂ। ଅଟତି । ପଟତି । ଏଟତି । କେଟତି । କଟତି । ପଟୋ ଇଚ୍ଚେୱ ନାମିକପଦଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ପଟତି ଜିଣ୍ଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଟୋ । ପଟୋତି ୱତ୍ଥଂ । ୱତ୍ଥସ୍ସ ହି ଅନେକାନି ନାମାନି –
ପଟୋ ଚୋଳୋ ସାଟକୋ ଚ, ୱାସୋ ୱସନମଂସୁକଂ ।
ଦୁସ୍ସମଚ୍ଛାଦନଂ ୱତ୍ଥଂ, ଚେଲଂ ୱସନି ଅମ୍ବରଂ ॥
ମୁଟ ପମଦ୍ଦନେ। ମୋଟତି ।
ଚୁଟ ଅପ୍ପୀଭାୱେ। ଚୋଟତି ।
ୱଟି ୱିଭାଜନେ। ୱଟତି । ୱଣ୍ଟୋ ।
ରୁଟି ଲୁଟି ଥେୟ୍ୟେ। ରୁଣ୍ଟତି । ଲୁଣ୍ଟତି । ରୁଣ୍ଟକୋ । ଲୁଣ୍ଟକୋ ।
ଫୁଟ ୱିସରଣେ ଫୋଟତି । ଫୋଟୋ ।
ଚେଟ ଚେଟାୟଂ। ଚେଟତି । ଚେଟକୋ ।
ଘୁଟ ପରିୱତ୍ତନେ। ଘୋଟତି ।
ରୁଟ ଲୁଟ ପଟିଘାତେ। ରୋଟତି । ଲୋଟତି ।
ଘଟ ଚେତାୟଂ। ଘଟତି । ଘଟୋ । ଘଟୋ ୱୁଚ୍ଚତି କୁମ୍ଭୋ । ଇମାନି ତଦଭିଧାନାନି –
ଘଟୋ କୁମ୍ଭୋ ଘଟୀ କୁମ୍ଭୀ, ତୁଣ୍ଡିକିରୋ ତୁ ଉକ୍ଖଲୀ ।
ମହନ୍ତଭାଜନଂ ଚାଟି, ଅତିଖୁଦ୍ଦଂ କୁଟ୍ଟଂ ଭୱେ ।
ଚଟ ଭଟ ପରିଭାସନେ ଦେଟ ଚ । ଚଟତି । ଭଟତି । ଦେଟତି ।
କୁଟ କୋଟିଲ୍ଲେ। କୁଟତି । ପଟିକୁଟତି ।
ପୁଟ ସଂକିଲେସନେ। ପୁଟତି ।
ଚୁଟ ଛୁଟ କୁଟ ଛେଦନେ। ଚୁଟତି । ଛୁଟତି । କୁଟତି ।
ଫୁଟ ୱିକସନେ। ଫୁଟତି ।
ମୁଟ ଅଗ୍ଗିସଦ୍ଦପକ୍ଖେପମଦ୍ଦନେସୁ। ମୁଟତି ।
ତୁଟ କଲହକମ୍ମନି। ତୁଟତି ।
ଘୁଟ ପଟିଘାତେ। ଘୁଟତି । ଘୋଟକୋ ।
ଟକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଠକାରନ୍ତଧାତୁ
ଠାଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ । ଗତିନିୱତ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଗମନସ୍ସୁପଚ୍ଛେଦୋ । ଠାତି, ଠନ୍ତି । ତିଟ୍ଠତି । ପତିଟ୍ଠାତି । ଅଧିଟ୍ଠାତି । ଅଧିଟ୍ଠେତି । ସଣ୍ଠାତି । ସଣ୍ଠହତି । ଅଧିଟ୍ଠହତି । ଉପଟ୍ଠହତି । ଠାତୁ । ତିଟ୍ଠତୁ । ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଅଟ୍ଠ, ଅଟ୍ଠୁ । ଅଟ୍ଠା, ଅଟ୍ଠୂ, ଅଟ୍ଠାସି, ଅଟ୍ଠଂସୁ । ୟାୱସ୍ସ କାୟୋ ଠସ୍ସତି । ତିଟ୍ଠିସ୍ସତି । ଉପସ୍ସୁତି ତିଟ୍ଠିସ୍ସଥ । ଅଟ୍ଠିସ୍ସା, ଅଟ୍ଠିସ୍ସଂସୁ । ଅତିଟ୍ଠିସ୍ସା, ଅତିଟ୍ଠିସ୍ସଂସୁ । ଠାତୁଂ, ଉପଟ୍ଠାତୁଂ । ଉପଟ୍ଠହିତୁଂ । ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ । ଅଧିଟ୍ଠହିତୁଂ । ଠତ୍ୱା, ଅଧିଟ୍ଠିତ୍ୱା । ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଠାନଂ, ଠିତି, ସଣ୍ଠିତି, ଅୱଟ୍ଠିତି । ସଣ୍ଠାନଂ, ପଟ୍ଠାନଂ । ଉପଟ୍ଠାକୋ, ଠିତୋ । ପବ୍ବତଟ୍ଠୋ ଭୂମଟ୍ଠୋ । ଉପଟ୍ଠହଂ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ତତ୍ଥ ଠାନସଦ୍ଦୋ ଇସ୍ସରିୟଠିତିଖଣକାରଣେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘କିଂ ପନାୟସ୍ମା ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ଠାନଂ ପତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଇସ୍ସରିୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଠାନକୁସଲୋ ହୋତି ଅକ୍ଖଣୱେଧୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଠିତିୟଂ । ‘‘ଠାନସୋପେତଂ ତଥାଗତଂ ପଟିଭାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଖଣେ । ‘‘ଠାନଞ୍ଚ ଠାନସୋ ଞତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନସୋ’’ତିଆଦୀସୁ କାରଣେ । କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ଫଲଂ ତିଟ୍ଠତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଭାୱେନ, ତସ୍ମା ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇସ୍ସରିୟେ ଠିତିୟଞ୍ଚ, ଖଣସ୍ମିମ୍ପି ଚ କାରଣେ ।
ଚତୂସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଏତେସୁ, ଠାନସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀତି ॥
ଠେ ସଦ୍ଦସଙ୍କାତେସୁ। ଠୀୟତି ।
ଠେ ୱେଠନେ। ଠାୟତି ।
ପଠୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ। ଧମ୍ମଂ ପଠତି । ପାଠୋ, ନକ୍ଖତ୍ତପାଠକୋ, ସୋ ହୋରପାଠକଂ ପୁଚ୍ଛି । ସବ୍ବପାଠୀ ଭୱିସ୍ସତି । ପଠିତୁଂ, ପଠିତୱେ, ପଠିତ୍ୱା, ପଠିତ୍ୱାନ, ପଠିତୁନ, ପଠିୟ, ପଠିୟାନ ।
ଏୱଂୱିଧଂ ତୁଂପଚ୍ଚୟନ୍ତାଦିୱିଭାଗଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତୁକାମାପି ଗନ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ନ ୱଦାମ । ଅୱୁତ୍ତୋପି ଈଦିସୋ ୱିଭାଗୋ ନୟାନୁସାରେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥ ପନ ପାଳିନିଦସ୍ସନାଦିୱିସେସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ହୋତି, ତତ୍ଥେୱେତଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମ ।
ୱଠ ଥୂଲିୟେ। ୱଠତି । ୱଠରୋ । ୱଠରୋତି ଥୂଲଘନସରୀରସ୍ମିଂ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ । ତଥା ହି ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱଠରୋତି ଥୂଲୋ, ଥୂଲୋ ଚ ଘନସରୀରୋ ଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ମଠ ନିୱାସେ। ମଠତି । ମଠୋ ।
କଠ କିଚ୍ଛଜୀୱନେ। କଠତି । କଠୋ ।
ରଠ ପରିଭାସନେ। ରଠତି ।
ସାଠ ବଲକ୍କାରେ । ବଲକ୍କାରୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ଦବ୍ବଲସ୍ସ ଅଭିଭୱନଂ । ସାଠତି । ସାଠୋ ।
ଉଠ ରୁଠ ଲୁଠ ଉପଘାତେ। ଓଠତି । ରୋଠତି । ଲୋଠତି ।
ପିଠ ହିଂସାସଂକିଲେସେସୁ। ପେଠତି । ପିଠରୋ ।
ସଠ କେତୱେ ଚ। ପୁବ୍ବତ୍ଥେସୁ ଚକାରୋ । ସଠତି । ସଠୋ ସଠୋତି କେରାଟିକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସୁଠ ଗତିପଟିଘାତେ। ଗମନପଟିହନନଂ ଗତିପଟିଘାତୋ। ସୋଠତି ।
କୁଠି ଲୁଠି ଆଲସ୍ସିୟେ ଚ । ଚକାରୋ ପୁବ୍ବତ୍ଥେ ଚ । କୁଣ୍ଠତି । କୁଣ୍ଠୋ । ଲୁଣ୍ଠତି । ଲୁଣ୍ଠୋ ।
ରୁଠି ଲୁଠି ଅଠି ଗତିୟଂ। ରୁଣ୍ଠତି । ଲୁଣ୍ଠତି । ଅଣ୍ଠତି ।
ୱେଠ ୱେଠନେ। ୱେଠତି, ନିବ୍ବେଠତି । ୱେଠନଂ, ନିବ୍ବେଠନଂ ।
ୱଠି ଏକଚରିୟାୟଂ। ୱଣ୍ଠତି ।
ମଠ କୁଠି ସୋକେ। ମଠତି । କୁଣ୍ଠତି ।
ଏଠ ହେଠ ୱିବାଧାୟଂ। ଏଠତି । ହେଠତି । ୱିହେଠତି । ୱିହେଠନଂ ।
ଲୁଠ ପଟିଘାତେ। ଲୋଠତି ।
ପଠ ୱିଖ୍ୟାନେ। ପଠତି ।
ଲୁଠ ସଂକିଲେସେ। ଲୋଠତି ।
ଠକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଡକାରନ୍ତଧାତୁ
ଡି ୱିହାୟସଗତିୟଂ ଗମନମତ୍ତେ ଚ। ଡେତି, ଡୟତି । ଡେମାନୋ । ଉଚ୍ଚେ ସକୁଣ ଡେମାନ । ୟେ ମଂ ପୁରେ ପଚ୍ଚୁଡ୍ଡେନ୍ତି ।
ଡି ଖିପନୁଡ୍ଡନେସୁ। ଡେତି । ଉଡ୍ଡେତି ।
ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ପାସଣ୍ଡା, ଦିଟ୍ଠୀସୁ ପସୀଦନ୍ତି ତେ ।
ନ ତେସଂ ଧମ୍ମଂ ରୋଚେମି, ନ ତେ ଧମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦା ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ପାସଣ୍ଡାତି ପାସଂ ଡେନ୍ତୀତି ପାସଣ୍ଡା, ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିପାସଂ ଖିପନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତଣ୍ହାପାସଂ ଦିଟ୍ଠିପାସଞ୍ଚ ଡେନ୍ତି ଉଡ୍ଡେନ୍ତୀତି ପାସଣ୍ଡା ।
ମୁଡିକଣ୍ଡନେ। ମୁଣ୍ଡତି । କୁମାରଂ ମୁଣ୍ଡିଂସୁ । ମୁଣ୍ଡୋ ।
ଚୁଡ୍ଡ ହାୱକରଣେ। ଚୁଡ୍ଡତି ।
ଅଡ୍ଡ ଅଭିୟୋଗେ। ଅଡ୍ଡତି ।
ଗଡି ୱଦନେକଦେସେ। ଗଣ୍ଡତି । ଗଣ୍ଡୋ ।
ହୁଡି ପିଡି ସଙ୍ଘାତେ। ହୁଣ୍ଡତି । ପିଣ୍ଡତି । ପିଣ୍ଡୋ ।
ହିଡି ଗତିୟଂ। ହିଣ୍ଡତି, ଆହିଣ୍ଡତି ।
କୁଡି ଦାହେ। କୁଣ୍ଡତି । କୁଣ୍ଡୋ ।
ୱଡି ମଡି ୱେଠନେ। ୱଣ୍ଡତି । ମଣ୍ଡତି । ମଣ୍ଡଲଂ ।
ଭଡି ପରିଭାସନେ। ଭଣ୍ଡତି । ଭଣ୍ଡନଂ । ଭଣ୍ଡୋ ।
ମଡି ମଜ୍ଜନେ। ମଣ୍ଡତି । ମଣ୍ଡନଂ ।
ତୁଡି ତୋଳନେ। ତୁଣ୍ଡତି । ତୁଣ୍ଡୋ । ତୁଣ୍ଡେନାଦାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ।
ଭୁଡି ଭରଣେ। ଭୁଣ୍ଡତି ।
ଚଡି କୋପେ। ଚଣ୍ଡତି । ଚଣ୍ଡୋ । ଚଣ୍ଡାଲୋ, ଚଣ୍ଡିକ୍କଂ ।
ସଡି ରୁଜାୟଂ। ସଣ୍ଡତି । ସଣ୍ଡୋ ।
ତଡି ତାଳନେ। ତଣ୍ଡତି । ୱିତଣ୍ଡା ।
ପଡି ଗତିୟଂ। ପଣ୍ଡତି । ପଣ୍ଡା, ପଣ୍ଡିତୋ । ଏତ୍ଥ ପଣ୍ଡାତି ପଞ୍ଞା । ସା ହି ସୁଖୁମେସୁପି ଅତ୍ଥେସୁ ପଣ୍ଡତି ଗଚ୍ଛତି ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପୀଳନାଦିକମ୍ପି ଆକାରଂ ଜାନାତୀତି ‘‘ପଣ୍ଡା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଣ୍ଡିତୋତି ପଣ୍ଡାୟ ଇତୋ ଗତୋ ପୱତ୍ତୋତି ପଣ୍ଡିତୋ । ଅଥ ୱା ସଞ୍ଜାତା ପଣ୍ଡା ଏତସ୍ସାତି ପଣ୍ଡିତୋ। ପଣ୍ଡତି ଞାଣଗତିୟା ଗଚ୍ଛତୀତିପି ପଣ୍ଡିତୋ। ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଣ୍ଡନ୍ତୀତି ପଣ୍ଡିତା। ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେସୁ ଞାଣଗତିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।
ଗଡି ମଦେ। ଗଣ୍ଡତି ।
ଖଡି ମନ୍ଥେ। ଖଣ୍ଡତି । ଖଣ୍ଡିତୋ, ଖଣ୍ଡୋ ।
ଲଡି ଜିୱ୍ହାମଥନେ। ଲଣ୍ଡତି । ଲଣ୍ଡୋ ।
ଡକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଡକାରନ୍ତଧାତୁ
ୱଡ୍ଢ ୱଡ୍ଢନେ। ୱଡ୍ଢତି । ସିରିୱଡ୍ଢକୋ, ଧନୱଡ୍ଢକୋ, ୱଡ୍ଢିତୋ, ବୁଡ୍ଢୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱକାରସ୍ସ ବକାରୋ, ଅକାରସ୍ସ ଚୁକାରୋ ।
କଡ୍ଢ ଆକଡ୍ଢନେ। କଡ୍ଢତି, ଆକଡ୍ଢତି, ନିକଡ୍ଢତି । ଅକାମା ପରିକଡ୍ଢନ୍ତି, ଉଲୂକଞ୍ଞେୱ ୱାୟସା ।
ଇମାନି ଢକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଣକାରନ୍ତଧାତୁ
ଅଣ ରଣ ୱଣ ଭଣ ମଣ କଣ ସଦ୍ଦେ। ଅଣତି । ଅଣକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ରଣତି । ରଣଂ । ୱଣତି । ୱାଣକୋ । ଭଣତି । ଭାଣକୋ । ମଣତି । ମଣିକୋ । କଣତି । କାଣୋ । ତତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ବ୍ରହ୍ମଂ ଅଣତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ମନ୍ତେ ସଜ୍ଝାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅରିୟା ପନ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୋତ୍ତିୟୋ ୱିପ୍ପୋ, ଭୋୱାଦୀ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ ଚ ।
ବ୍ରହ୍ମସୂନୁ ଦ୍ୱିଜୋ ବ୍ରହ୍ମା, କମଲାସନସୂନୁ ଚ ।
ରଣସଦ୍ଦୋ ‘‘ସରଣା ଧମ୍ମା ଅରଣା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ କିଲେସେସୁ ୱତ୍ତତି । କିଲେସା ହି ରଣନ୍ତି କନ୍ଦନ୍ତି ଏତେହୀତି ରଣାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
‘‘ଧନୁଗ୍ଗହୋ ଅସଦିସୋ, ରାଜପୁତ୍ତୋ ମହବ୍ବଲୋ ।
ସବ୍ବାମିତ୍ତେ ରଣଂ କତ୍ୱା, ସଂୟମଂ ଅଜ୍ଝୁପାଗମୀ’’ତି
ଏତ୍ଥ ୟୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ତତି । ରଣଂ କତ୍ୱାତି ହି ୟୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତିଣଞ୍ଚ କଟ୍ଠଞ୍ଚ ରଣଂ କରୋନ୍ତା, ଧାୱିଂସୁ ତେ ଅଟ୍ଠଦିସା ସମନ୍ତତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣକରଣେ ୱତ୍ତତି । ରଣଂ କରୋନ୍ତାତି ହି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କରୋନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱିୱରଣମ୍ପି ସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତମତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋୟେୱ କତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥୱସେନ କତଂ, ନ ଧାତୁନାନତ୍ଥୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଧାତୂନମତ୍ଥାତିସୟୟୋଗୋପି ଭୱତି, ତେନ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ କତନ୍ତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଭଣ ଭଣନେ। ପରିତ୍ତଂ ଭଣତି, ୱଚନଂ ଭଣତି । ଦୀଘଭାଣକୋ, ପିୟଭାଣୀ, ଭାଣୱାରୋ । ଏତ୍ଥ ଭାଣୱାରୋତି –
‘‘ଅଟ୍ଠକ୍ଖରା ଏକପଦଂ, ଏକା ଗାଥା ଚତୁପ୍ପଦଂ ।
ଗାଥା ଚେକାମତୋ ଗନ୍ଥୋ, ଗନ୍ଥୋ ବାତ୍ତିଂସତକ୍ଖରୋ ।
ବାତ୍ତିଂସକ୍ଖରଗନ୍ଥାନଂ, ପଞ୍ଞାସଂ ଦ୍ୱିସତଂ ପନ ।
ଭାଣୱାରୋ ମତୋ ଏକୋ, ସ୍ୱଟ୍ଠକ୍ଖରସହସ୍ସକୋ’’ତି ॥
ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକ୍ଖରସହସ୍ସପରିମାଣୋ ପାଠୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଓଣଂ ଅପନୟନେ। ଓଣତି ।
ସୋଣ ୱଣ୍ଣଗତୀସୁ। ସୋଣତି, ସୋଣୋ ।
ସୋଣସିଲୋଣ ସଙ୍ଘାତେ। ସୋଣତି । ସିଲୋଣତି ।
ଘିଣି ଘୁଣି ଘଣି ଗହଣେ। ଘିଣ୍ଣତି । ଘୁଣ୍ଣତି । ଘଣ୍ଣତି ।
ଘୁଣ ଘୁଣ୍ଣ ଗମନେ। ଘୋଣତି । ଘୁଣ୍ଣତି ।
ପଣ ବ୍ୟୱହାରେ, ଥୁତିୟଞ୍ଚ। ପଣତି ୱାଣିଜୋ, ୱୋହାରଂ କରୋତି ଇଚ୍ଚତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧଂ ପଣତି, ଥୋମୟତି ଇଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ଆପଣଂ, ସାପଣୋ ଗାମୋ ।
ଗଣ ରଣ ଗତିୟଂ। ଗଣତି । ରଣତି ।
ଚଣ ସଣ ଦାନେ। ଚଣତି । ସଣତି ।
ଫଣ ଗତିୟଂ। ଫଣତି । ଫଣଂ ।
ୱେଣୁ ଞାଣଚିନ୍ତାନିସାମନେସୁ। ୱେଣତି ।
ପୀଣ ପୀଣନେ । ପୀଣନଂ ପରିପୁଣ୍ଣତା । ପୀଣତି । ପୀଣୋ ଦିୱା ନ ଭୁଞ୍ଜତି, ପୀଣୋରକ୍ଖଂସବାହୁ ।
ମିଣ ହିଂସାୟଂ। ମିଣତି ।
ଦୁଣ ଗତିୟଞ୍ଚ। ହିଂସାପେକ୍ଖକୋ ଚକାରୋ । ଦୁଣତି ।
ସଣ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ। ସଣତି । ସଣତେୱ ବ୍ରହ୍ମାରଞ୍ଞଂ । ସଣତେୱାତି ନଦତି ୱିୟ ।
ତୁଣ କୋଟିଲ୍ଲେ। ତୋଣତି ।
ପୁଣ ନିପୁଣେ। ପୁଣତି, ନିପୁଣତି । ନିପୁଣଧମ୍ମୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ନିପୁଣସଣ୍ହସୁଖୁମସଦ୍ଦା ୱେୱଚନସଦ୍ଦା କୁସଲଛେକଦକ୍ଖସଦ୍ଦା ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ମୁଣ ପଟିଞ୍ଞାଣେ। ମୁଣତି ।
କୁଣ ସଦ୍ଦୋପକରଣେ। କୋଣତି ।
ମଣ ଚାଗେ। ୱେରଂ ମଣତୀତି ୱେରମଣି।
ଫୁଣ ୱିକିରଣେ ୱିଧୁନନେ ଚ। ଫୁଣତି । ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଅପରେ ଫୁଣନ୍ତି ।
ଇମାନି ଣକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ଟୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି
ସମତ୍ତାନି ।
ତକାରନ୍ତଧାତୁ
ଅଥ ତୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ –
ତେ ପାଲନେ । ପାଲନଂ ରକ୍ଖଣଂ । ତାୟତି । ତାଣଂ, ଗୋତ୍ତଂ, ନକ୍ଖତ୍ତଂ । ଅଘସ୍ସ ତାତା । କିଚ୍ଛେନାଧିଗତା ଭୋଗା, ତେ ତାତୋ ୱିଧମି ଧମଂ । ତତ୍ଥ ଗୋତ୍ତନ୍ତି ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ‘‘ଗୋତମୋ କସ୍ସପୋ’’ତି ହି ଆଦିନା ପୱତ୍ତମାନଂ ଗଂ ୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ତାୟତି ଏକଂସିକୱିସୟତାୟ ରକ୍ଖତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ବୁଦ୍ଧି ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ଅତ୍ଥେନ ୱିନା ନ ୱତ୍ତତି, ତଥା ଅଭିଧାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଭୂତେନ, ତସ୍ମା ସୋ ଗୋତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ତାନି ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୋ ପନ ସୋତି ? ଅଞ୍ଞକୁଲପରମ୍ପରାସାଧାରଣଂ ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଆଦିପୁରିସସମ୍ମୁଦିତଂ ତଂକୁଲପରିୟାପନ୍ନସାଧାରଣଂ ସାମଞ୍ଞରୂପଂ ।
ନକ୍ଖତ୍ତନ୍ତି ୱିସମଗତିୟା ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱୀଥିୟାୱ ଗମନେନ ନକ୍ଖନଂ ଗମନଂ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ନକ୍ଖତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଅସ୍ସୟୁଜାଦିୱସେନ ସତ୍ତୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତି । ତଥା ହି ଅସ୍ସୟୁଜୋ ଭରଣୀ କତ୍ତିକା ରୋହଣୀ ମିଗସିରୋ ଅଦ୍ଦା ପୁନବ୍ବସୁ ଫୁସ୍ସୋ ଅସ୍ସଲିସୋ ମାଘୋ ପୁବ୍ବଫଗ୍ଗୁଣୀ ଉତ୍ତରଫଗ୍ଗୁଣୀ ହତ୍ଥୋ ଚିତ୍ତଂ ସ୍ୱାତି ୱିସାଖା ଅନୁରାଧା ଜେଟ୍ଠା ମୂଲଂ ପୁବ୍ବାସଳ୍ହଂ ଉତ୍ତରାସଳ୍ହଂ ସାୱଣଂ ଧନସିଟ୍ଠା ସତଭିସତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଭଦ୍ଦପଦଂ ଉତ୍ତରଭଦ୍ଦପଦଂ ରେୱତୀ ଚାତି ସତ୍ତୱୀସତି ନକ୍ଖତ୍ତାନି। ତାନି ପନ ଅତ୍ତନୋ ଗମନଟ୍ଠାନଂ ଈସକମ୍ପି ନ ୱିଜହନ୍ତି କିଞ୍ଚି ସୀଘଂ କିଞ୍ଚି ଦନ୍ଧଂ, କଦାଚି ସୀଘଂ, କଦାଚି ଦନ୍ଧଂ, ଏତ୍ତୋ ଇତୋ ଚାତି ଏୱଂ ୱିସମଗତିୟା ଅଗନ୍ତ୍ୱା ୟନ୍ତଚକ୍କେ ପଟିପାଟିୟା ୟୋଜିତାନି ୱିୟ ସମପ୍ପମାଣଗତିୟା ଅତ୍ତନୋ ୱୀଥିୟାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି ମଣ୍ଡଲାକାରେନ ସିନେରୁଂ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମାନି ନକ୍ଖନଂ ଗମନଂ ତାୟନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ନକ୍ଖତ୍ତାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୋରାଣା ପନ ଖରଧାତୁୱସେନ ‘‘ନକ୍ଖରନ୍ତି ନ ନସ୍ସନ୍ତୀତି ନକ୍ଖତ୍ତାନୀ’’ତି ଆୱୋଚୁଂ, ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଜୋତି ରିକ୍ଖଂ ତଂ’’ ଇଚ୍ଚେତାନି ନକ୍ଖତ୍ତତାରକାନଂ ନାମାନି । ‘‘ଉଳୁ ତାରା ତାରକା’’ତି ଇମାନି ପନ ସବ୍ବାସମ୍ପି ତାରକାନଂ ସାଧାରଣନାମାନି । ଓସଧୀତି ପନ ତାରକାୱିସେସସ୍ସ ନାମଂ ।
ଚିତି ସଞ୍ଞାଣେ। ସଞ୍ଞାଣଂ ଚିହନଂ ଲକ୍ଖଣକରଣଂ । ଚେତତି । ଚିହନଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଈକାରନ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅସ୍ମା ଧାତୁତୋ ସକି ସଙ୍କାୟନ୍ତି ଧାତୁତୋ ୱିୟ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ନ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ।
ପତ ଗତିୟଂ। ପତତି । ପପତତି ପପାତଂ, ପପତେୟ୍ୟହଂ । ପାପତ୍ତଂ ନିରୟଂ ଭୁସଂ । ଅହଂସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ପାପତ୍ତଂ ପପତିତୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପତ୍ଥ ନିରୟଂ ଭୁସଂ, ସୋକୁମାରୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ପାପତ୍ଥ ପପତିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରୋକ୍ଖାପଦଞ୍ହିଏତଂ ଦ୍ୱୟଂ । ‘‘ପାୱଦଂ ପାୱଦା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉପସଗ୍ଗପଦସ୍ସ ଦୀଘଭାୱୋ, ତତୋ ଅଂସଦ୍ଦସ୍ସ ତ୍ତଂଆଦେସୋ, ଅସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ତ୍ଥାଦେସୋ ଭୱତି । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ପାଳିନୟୋ ।
ଅତସାତଚ୍ଚଗମନେ । ସାତଚ୍ଚଗମନଂ ନିରନ୍ତରଗମନଂ । ଅତତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅତଧାତୁ ସାତଚ୍ଚଗମନତ୍ଥୱାଚିକା, ତସ୍ମା ଭୱାଭୱଂ ଧାୱନ୍ତୋ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାଦିଭେଦଂ ଅନେକୱିହିତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ଅତତି ସତତଂ ଗଚ୍ଛତି ପାପୁଣାତି ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ତାତିପି ନିବ୍ବଚନମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥନ୍ତରୱସେନ ପନ ‘‘ଆହିତୋ ଅହଂମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋ’’ତି ଚ ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଅଦତି ଅନୁଭୱତୀତି ଅତ୍ତା’’ତି ଚ ‘‘ଅତ୍ତମନୋତି ପୀତିସୋମନସ୍ସେନ ଗହିତମନୋ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୟଥା ୟଥା ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଥା ତଥା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତୋତି ।
ଚୁତ ଆସେଚନେ ଖରଣେ ଚ। ଚୋତତି ।
ଅତି ବନ୍ଧନେ। ଅନ୍ତତି । ଅନ୍ତଂ । ଅନ୍ତିୟତିବନ୍ଧିୟତି ଅନ୍ତଗୁଣେନାତି ଅନ୍ତଂ। ଇଧ ଅନ୍ତ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ‘‘ଅନ୍ତଂ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ଉଦରିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରନ୍ତୋଗଧଂ କୁଣପନ୍ତଂ ଅନ୍ତଂ ନାମ । ‘‘କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଜୀରତି । ହରିତନ୍ତଂ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତିମମରିୟାଦନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋ ନାମ । ‘‘ଅନ୍ତମିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଜୀୱିକାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲାମକନ୍ତୋ । ‘‘ସକ୍କାୟୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସନ୍ତୋ । ‘‘ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସପ୍ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖୟା’’ତି ଏତ୍ଥ କୋଟନ୍ତୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
କୁଣପନ୍ତଂ ଅନ୍ତିମଞ୍ଚ, ମରିୟାଦୋ ଚ ଲାମକଂ ।
କୋଟ୍ଠାସୋ କୋଟି’ମେ ଅତ୍ଥୋ, ଅନ୍ତସଦ୍ଦେନ ଭାସିତା ॥
କିତ ନିୱାସେ ରୋଗାପନୟନେ ଚ। କେତତି । ସାକେତଂ ନ ଗରଂ, ନିକେତୋ, ନିକେତଂ ପାୱିସି । ଆମୋଦମାନୋ ଗଚ୍ଛତି ସନ୍ନିକେତଂ । ତିକିଚ୍ଛତି, ଚିକିଚ୍ଛତି, ଚିକିଚ୍ଛା, ଚିକିଚ୍ଛକୋ । ତତ୍ଥ ସାକେତନ୍ତି ସାୟଂ ଗହିତୱସନଟ୍ଠାନତ୍ତା ସାକେତଂ, ୟଂସଦ୍ଦଲୋପୋ ।
ୟତ ପତିୟତନେ । ପତିୟତନଂ ୱାୟାମକରଣଂ । ୟତତି । ୟତି, ୟତୱା, ପୟତନଂ, ଆୟତନଂ, ଲୋକାୟତଂ । ଏତ୍ଥ ଆୟତନନ୍ତି ଆୟତନତୋ ଆୟତନଂ, ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନି । ଏତାନି ହି ତଂଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସେନ ସେନ ଅନୁଭୱନାଦିକିଚ୍ଚେନ ଆୟତନ୍ତି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି ଘଟନ୍ତି ୱାୟମନ୍ତି ଏତେସୂତି ‘‘ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ନୀତନୁଧାତୂନଂ ୱସେନପି ଆୟତନସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ସୋ ଉତ୍ତରି ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ।
ଆୟତନସଦ୍ଦୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ଆକରେ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନେ ସଞ୍ଜାତିଦେସେ କାରଣେ ଚ । ତଥା ହି ‘‘ଲୋକେ ଇସ୍ସରାୟତନଂ ୱାସୁଦେୱାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ଆୟତନସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାୟତନଂ ରଜତାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆକରେ । ସାସନେ ପନ ‘‘ମନୋରମେ ଆୟତନେ, ସେୱନ୍ତି ନଂ ୱିହଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନେ । ‘‘ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ ଗୁନ୍ନଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଞ୍ଜାତିଦେସେ । ‘‘ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତିଆୟତନେ’’ତିଆଦୀସୁ କାରଣେ ୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ନାନାପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ନିୱାସେ ଆକାରେ ଚେୱ, ଜାତିଦେସେ ଚ କାରଣେ ।
ସମୋସରଣଟ୍ଠାନେ ଚ, ଆୟତନରୱୋ ଗତୋ ॥
ଲୋକାୟତଂ ନାମ ‘‘ସବ୍ବଂ ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ, ସବ୍ବଂ ନୁଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ । ସେତୋ କାକୋ, କାଳୋ ବକୋ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନା’’ତି ଏୱମାଦିନିରତ୍ଥକକାରଣପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ତିତ୍ଥିୟସତ୍ଥଂ, ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ୱିତଣ୍ଡସତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅସମଧୁରୋ ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ନ ସେୱେ ଲୋକାୟତିକଂ, ନେତଂ ପଞ୍ଞାୟ ୱଡ୍ଢନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଆୟତିଂ ହିତଂ ତେନ ଲୋକୋ ନ ୟତତି ନ ଈହତୀତି ଲୋକାୟତଂ, କିନ୍ତଂ ? ୱିତଣ୍ଡସତ୍ଥଂ । ତଞ୍ହି ଗନ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ହି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲୋକାୟତସିପ୍ପନ୍ତି ‘କାକୋ ସେତୋ, ଅଟ୍ଠୀନଂ ସେତତ୍ତା, ବଲାକା ରତ୍ତା, ଲୋହିତସ୍ସ ରତ୍ତତ୍ତା’ତି ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ପରଲୋକନିବ୍ବାନାନଂ ପଟିସେଧକଂ ୱିତଣ୍ଡସତ୍ଥସିପ୍ପ’’ନ୍ତି ।
ୟୁତ ଜୁତ ଭାସନେ । ଭାସନଂ ଉଦୀରଣଂ । ୟୋତତି । ଜୋତତି ।
ଜୁତଦିତ୍ତିୟଂ। ଜୋତତି, ୱିଜ୍ଜୋତତି । ଜୁତି, ଜୋତି । କାରିତେ ‘‘ଜୋତେତି, ଜୋତୟିତ୍ୱାନ ସଦ୍ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ପୟୋଗା । ଏତ୍ଥ ଚ ଜୁତୀତି ଆଲୋକୋ ସିରି ୱା । ଜୋତୀତି ପତାପୋ । ଅଥ ୱା ଜୋତୀତି ଚନ୍ଦାଦୀନି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ ସିରିମାୱିମାନ ୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଜୋତୀତି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟନକ୍ଖତ୍ତତାରକାନଂ ସାଧାରଣନାମ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଜୋତି ଜୋତିପରାୟଣୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୟୋ କୋଚି ଜୋତତି ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀସୁ ଜାତତ୍ତା ଚ ରୂପସୋଭାୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚ, ସୋ ‘‘ଜୋତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସିତୱଣ୍ଣୋ । ସିତଧାତୁ ସେତୱଣ୍ଣେ ୱତ୍ତତି । କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ୱଣ୍ଣସାମଞ୍ଞଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ଇଧ ନୀଲପୀତାଦୀସୁ ସେତୱଣ୍ଣୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ ପୟୋଗଦସ୍ସନୱସେନ । ସେତତି । ସେତଂ ୱତ୍ଥଂ । ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗତ୍ତା ପନ ସେତସଦ୍ଦୋ ତିଲିଙ୍ଗୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ସେତଂ ସିତଂ ସୁଚି ସୁକ୍କଂ, ପଣ୍ଡରଂ ଧୱଲମ୍ପି ଚ ।
ଅକଣ୍ହଂ ଗୋରମୋଦାତଂ, ସେତନାମାନି ହୋନ୍ତି ହି ॥
ୱତୁ ୱତ୍ତନେ। ୱତ୍ତତି, ପୱତ୍ତତି, ସଂୱତ୍ତତି, ଅନୁୱତ୍ତତି, ପରିୱତ୍ତତି । ପୱତ୍ତଂ ।
କିଲୋତ ଅଦ୍ଦଭାୱେ । ଅଦ୍ଦଭାୱୋ ତିନ୍ତଭାୱୋ । କିଲୋତତି, ପକିଲୋତତି, ତେମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାରିତେ ପକିଲୋତେତି, ପକିଲୋତୟତି । ଉଣ୍ହୋଦକସ୍ମିଂ ପକିଲୋତୟିତ୍ୱା, ତେମେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱତ ୟାଚନେ। ୱତତି ।
କିତ ଞାଣେ। କେତତି । କେତନଂ, କେତକୋ, ସଙ୍କେତୋ ।
କତି ସୁତ୍ତଜନନେ। ସୁତ୍ତଂ କନ୍ତତି ।
କତି ଛେଦନେ। ମଂସଂ କନ୍ତତି, ୱିକନ୍ତତି, ଅୟୋକନ୍ତୋ । ସଲ୍ଲକନ୍ତୋ ମହାୱୀରୋ । ମା ନୋ ଅଜ୍ଜ ୱିକନ୍ତିଂସୁ, ରଞ୍ଞୋ ସୂଦା ମହାନସେ ।
ଚତୀ ହିଂସାଗନ୍ଧେସୁ। ଈକାରନ୍ତତ୍ତା ଇମସ୍ମା ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ନ ହୋତି । ଚତତି ।
ତକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଥକାରନ୍ତଧାତୁ
ଥାଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ। ଥାତି । ଅୱତ୍ଥା, ୱୱତ୍ଥାନଂ, ୱୱତ୍ଥିତଂ, ୱନଥୋ । ‘‘ଛେତ୍ୱା ୱନଂ ୱନଥଞ୍ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ମହନ୍ତା ରୁକ୍ଖା ୱନଂ ନାମ, ଖୁଦ୍ଦକା ପନ ତସ୍ମିଂ ୱନେ ଠିତତ୍ତା ୱନଥୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଥୁ ଥୁତିୟଂ। ଥୱତି, ଅଭିତ୍ଥୱତି । ଥୱନା, ଅଭିତ୍ଥୱନା, ଥୁତି, ଅଭିତ୍ଥୁତି ।
ୟଦି ହି ରୂପିନୀ ସିୟା, ପଞ୍ଞା ମେ ୱସୁମତୀ ନ ସମେୟ୍ୟ ।
ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ଫଲମେତଂ ଞାଣଥୱନାୟ ॥
ତେହି ଥୁତିପ୍ପସତ୍ଥୋ ସୋ, ୟେନିଦଂ ଥୱିତଂ ଞାଣଂ, ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋ ଚ ଥୋମିତୋ । ତତ୍ର ଥୱନାତି ପସଂସନା । ପସଂସାୟ ହି ଅନେକାନି ନାମାନି ।
ଥୱନା ଚ ପସଂସା ଚ, ସିଲାଘା ୱଣ୍ଣନା ଥୁତି ।
ପନୁତି ଥୋମନା ୱଣ୍ଣୋ, କତ୍ଥନା ଗୁଣକିତ୍ତନଂ ।
ଥେ ସଦ୍ଦସଙ୍ଘାତେସୁ। ଥୀୟତି, ପତିତ୍ଥୀୟତି । ଥୀ । ଅତ୍ରିମା ପାଳିୟୋ – ଅଭିସଜ୍ଜତି କୁପ୍ପତି ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ପତିତ୍ଥୀୟତି, କୋପଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ପାତୁକରୋତି । ଥିୟୋ ନଂ ପରିଭାସିଂସୂତି । ତତ୍ର ‘‘ଥୀୟତି ପତିତ୍ଥୀୟତୀ’’ତିମାନି ଏକାରସ୍ସୀୟାଦେସୱସେନ ସମ୍ଭୂତାନି । ଥୀୟତି ସଙ୍ଘାତଂ ଗଚ୍ଛତି ଗବ୍ଭୋ ଏତିସ୍ସାତି ଥୀ। ଆଚରିୟା ପନ ଇତ୍ଥୀସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ଏୱଂ ନିବ୍ବଚନଂ ୱଦନ୍ତି, ନ ଥୀସଦ୍ଦସ୍ସ ।
ଗବ୍ଭୋ ଥୀୟତି ଏତିସ୍ସା, ଇତି ଥୀ ଇତି ନୋ ରୁଚି ।
ଗବ୍ଭୋ ଥୀୟତି ଏତିସ୍ସା, ଇତି ଇତ୍ଥୀତି ଆଚରିୟା ॥
ତେସଂ ସୁଦୁକ୍କରୋୱାଦେ, ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ପଦସମ୍ଭୱୋ ।
ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପତ୍ତୋ, ନିଚ୍ଛୟଂ ଭୋ ସୁଣାଥ ମେ ॥
ଥୀସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ, ଇତ୍ଥୀସଦ୍ଦୋ ୟତୋ ତତୋ ।
ଥୀସଦ୍ଦେ ଲବ୍ଭମାନତ୍ଥଂ, ଇତ୍ଥୀସଦ୍ଦମ୍ହି ରୋପିୟ ॥
ଅପ୍ପାନଂ ବହୁତା ଞାୟେ, ଗହିତେ ସତି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ତଥା ହି ‘‘ଦ୍ୱେ ଦୁୱେ, ତଣ୍ହା, ତସିଣା’’ତି ନିଦସ୍ସନଂ ॥
ଅଥ ୱା ପନ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି-ଇଦଂ ୱଣ୍ଣାଗମାଦିତୋ ।
ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣେନାପି, ସିଜ୍ଝତୀତି ପକାସୟେ ॥
ଇଚ୍ଛତୀତି ନରେ ଇତ୍ଥୀ, ଇଚ୍ଛାପେତୀତି ୱା ପନ ।
ଇଦଂ ନିବ୍ବଚନଞ୍ଚାପି ଞେୟ୍ୟଂ ନିବ୍ବଚନତ୍ଥିନା ॥
ଅତ୍ରିମାନି ଇତ୍ଥୀନମଭିଧାନାନି –
ଇତ୍ଥୀ ଥୀ ୱନିତା ନାରୀ, ଅବଲା ଭୀରୁ ସୁନ୍ଦରୀ ।
କନ୍ତା ସୀମନିନୀ ମାତୁ-ଗାମୋ ପିୟା ଚ କାମିନୀ ॥
ରମଣୀ ପମଦା ଦୟିତା, ଲଲନା ମହିଲା’ଙ୍ଗନା ।
ତାସଂୟେୱ ଚ ନାମାନି, ଅୱତ୍ଥାତୋ ଇମାନିପି ॥
ଗୋରୀ ଚ ଦାରିକା କଞ୍ଞା, କୁମାରୀ ଚ କୁମାରିକା ।
ୟୁୱତୀ ତରୁଣୀ ମାଣ-ୱିକା ଥେରୀ ମହଲ୍ଲିକା ॥
ତଥା ହି ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକା ଗୋରୀତିପି ଦାରିକାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦସୱସ୍ସିକା କଞ୍ଞାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧା ୱା ୟୋବ୍ବନିତ୍ଥୀ କଞ୍ଞାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସିକା କୁମାରୀତିପି ୱୁଚ୍ଚତି କୁମାରିକାତିପି । ଅଥୋ ଜରଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ୟୁୱତୀତିପି ତରୁଣୀତିପି ମାଣୱିକାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଜରଂ ପତ୍ତା ପନ ଥେରୀତିପି ମହଲ୍ଲିକାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରିସେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ୟଥାରହଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ଏୱଂ ନିୟମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାପି କତ୍ଥଚି ଅନିୟମୱସେନପି ୱୋହାରୋ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ‘‘ରାଜା କୁମାରମାଦାୟ, ରାଜପୁତ୍ତୀ ଚ ଦାରିକ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅଚ୍ଛା କଣ୍ହାଜିନଂ କଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଚ ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଳୀନଂ ୱସେନ ୟା ଇତ୍ଥୀ ଦାରିକାସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସା କଞ୍ଞାସଦ୍ଦେନପି ୱତ୍ତବ୍ବା ଜାତା । ୟାପି ଚ କଞ୍ଞାସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସାପି ଦାରିକାସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଜାତା । ତଥା ‘‘ରାଜା କୁମାରମାଦାୟ, ରାଜପୁତ୍ତୀ ଚ ଦାରିକ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘କୁମାରିୟେ ଉପସେନିୟେ, ନିଚ୍ଚଂ ନିଗଳମଣ୍ଡିତେ’’ତି ଚ ଇମାସଂ ପନ ପାଳୀନଂ ୱସେନ ୟା ଇତ୍ଥୀ ଦାରିକାସଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସା କୁମାରିକାସଦ୍ଦେନପି ୱତ୍ତବ୍ବା ଜାତା । ୟା ଚ ପନ କୁମାରୀସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସାପି ଦାରିକାସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଜାତା । ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ରାଜକଞ୍ଞା ରୁଚା ନାମା’’ତି ଚ ‘‘ତତୋ ମଦ୍ଦିମ୍ପି ନ୍ହାପେସୁଂ, ସିୱିକଞ୍ଞା ସମାଗତା’’ତି ଚ ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଳୀନଂ ଦସ୍ସନତୋ ୟା ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧା ୱା ହୋତୁ ନିବ୍ବିଦ୍ଧା ୱା, ୟାୱ ଜରଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତାୱ ସା କଞ୍ଞାୟେୱ ନାମାତିପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ୟଂ ତୁମ୍ହେହି ‘‘ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକା ଗୋରୀତିପି ଦାରିକାତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତସ୍ମିଂ ପନ ୱଚନେ ‘‘ୟଦାହଂ ଦାରକୋ ହୋମି, ଜାତିୟା ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସୋ ଦାରକୋ ହୋତୁ, ‘‘ତତ୍ଥଦ୍ଦସକୁମାରଂ ସୋ, ରମମାନଂ ସକେ ପୁରେ’’ତି ପାଳିୟଂ ପନ ପୁତ୍ତଦାରେହି ସଂୱଦ୍ଧୋ ୱେସ୍ସନ୍ତରମହାରାଜା କଥଂ ‘‘କୁମାରୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜିସ୍ସତି ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସାତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ? ୟୁଜ୍ଜତେୱ ଭଗୱତୋ ଇଚ୍ଛାୱସେନ । ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମିସ୍ସରତ୍ତା ୱୋହାରକୁସଲତାୟ ଚ ୟଂ ୟଂ ୱେନେୟ୍ୟଜନାନୁରୂପଂ ଦେସନଂ ଦେସେତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ଦେସେତି ଏୱ, ତସ୍ମା ଭଗୱତା ତସ୍ସ ମାତାପିତୂନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ସନ୍ଧାୟ କୁମାରପରିହାରେନ ୱଦ୍ଧିତତ୍ତଞ୍ଚ ଏୱଂ ଦେସନା କତା । ତଥା ହି ଆୟସ୍ମା କୁମାରକସ୍ସପୋ କୁମାରପରିହାରେନ ୱଦ୍ଧିତତ୍ତା ମହଲ୍ଲକୋପି ସମାନୋ କୁମାରକସ୍ସପୋତ୍ୱେୱ ୱୋହରିୟତି । ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ସିରସ୍ମିଂ ପଲିତେସୁ ଜାତେସୁପି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ତସ୍ମିଂ ଥେରେ ଅଧିମତ୍ତୱିସ୍ସାସୋ ହୁତ୍ୱା କୋମାରୱାଦେନ ଓୱଦନ୍ତୋ କୁମାରକୋତି ଅୱୋଚାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସତ୍ତା ଜାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଞ୍ଚଦସୱସ୍ସଂ, ତାୱ କୁମାରକା, ବାଲାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତୋ ପରଂ ୱୀସତିୱସ୍ସାନି ୟୁୱାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ମନ୍ଥ ମତ୍ଥ ୱିଲୋଳନେ। ମନ୍ଥତି । ମନ୍ଥଞ୍ଚ ମଧୁପିଣ୍ଡିକଞ୍ଚ ଆଦାୟ । ଅଭିମତ୍ଥତି ଦୁମ୍ମେଧଂ ୱଜିରଂୱମ୍ହମୟଂ ମଣିଂ । ସିନେରୁଂ ମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ।
କୁଥି ପୁଥି ଲୁଥି ହିଂସାସଂକିଲେସେସୁ। କୁନ୍ଥତି । କୁନ୍ଥୋ, କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ । ଦିସ୍ୱାନ ପତିତଂ ସାମଂ, ପୁତ୍ତକଂ ପଂସୁକୁନ୍ଥିତଂ । ପୁନ୍ଥତି । ଲୁନ୍ଥତି ।
ନାଥ ୟାଚନୋପତାପିସ୍ସରିୟାସୀସାସୁ । ନାଥଧାତୁ ୟାଚନେ ଉପତାପେ ଇସ୍ସରିୟେ ଆସୀସନେ ଚାତି ଚତୂସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା ‘‘ନାଥତୀତି ନାଥୋ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ହିତସୁଖଂ ଆସୀସତି ପତ୍ଥେତି, ପରସନ୍ତାନଗତଂ ୱା କିଲେସବ୍ୟସନଂ ଉପତାପେତି, ‘‘ସାଧୁ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ କାଲେନ କାଲଂ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖେୟ୍ୟା’ତିଆଦିନା ତଂ ତଂ ହିତପଟିପତ୍ତିଂ ୟାଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ପରମେନ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବସତ୍ତେ ୱା ଗୁଣେହି ଈସତି ଅଭିଭୱତୀତି ପରମିସ୍ସରୋ ଭଗୱା ‘ନାଥୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ନାଥତୀତି ନାଥୋ’’ତି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ପନ ତେସୁ ଚତୂସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ନାଥ ନାଧ ଇତି ଧାତୁଦ୍ୱୟଂ ପଠନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋଭାସତ୍ତା ପନ ତସ୍ସ ‘‘ନାଥତେ ନାଧତେ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ୟଦି ୟାଚନତ୍ଥେନ ନାଥତୀତି ନାଥୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟୋ କୋଚି ୟାଚକୋ ଦଲିଦ୍ଦୋ, ସୋ ଏୱ ନାଥୋ ସିୟା । ୟୋ ପନ ଅୟାଚକୋ ସମିଦ୍ଧୋ, ସୋ ନ ନାଥତି ନ ୟାଚତୀତି ଅନାଥୋ ସିୟା’’ତି ? ନ, ନାଥସଦ୍ଦୋ ହି ୟାଚନତ୍ଥାଦୀସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନ ଉତ୍ତମପୁରିସେସୁ ନିରୂଳ୍ହୋ, ଭଗୱା ଚ ଉତ୍ତମେସୁ ସାତିସୟଂ ଉତ୍ତମୋ, ତେନ ତଂ ତଂ ହିତପଟିପତ୍ତିଂ ୟାଚତୀତି ନାଥସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅନାଥସଦ୍ଦୋ ପନ ଇତ୍ତରଜନେସୁ ନିରୂଳ୍ହୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ‘‘ନ ନାଥୋତି ଅନାଥୋ । ନତ୍ଥି ନାଥୋ ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅନାଥୋ’’ତି ଦବ୍ବପଟିସେଧୱସେନ, ନ ପନ ‘‘ନ ନାଥତି ନ ୟାଚତୀତି ଅନାଥୋ’’ତି ଧାତୁଅତ୍ଥପଟିସେଧୱସେନ । ୟୋ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସରଣଂ ଗତି ପତିଟ୍ଠା ହୋତି, ସୋ ନାଥୋ, ୟୋ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସରଣଂ ଗତି ପତିଟ୍ଠା ନ ହୋତି, ନାପି ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞୋ ସରଣଂ ଗତି ପତିଟ୍ଠା ହୋତି, ସୋ ଅନାଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ସଙ୍କେତୱସେନ । ତଥା ହି ‘‘ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ‘‘ଲୋକନାଥୋ ତୁୱଂ ଏକୋ, ସରଣଂ ସବ୍ବପାଣିନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅନାଥାନଂ ଭୱଂ ନାଥୋ’’ତି ଚ –
‘‘ଏୱାହଂ ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାନ, ନେକକୋଟିସତଂ ଧନଂ ।
ନାଥାନାଥାନଂ ଦତ୍ୱାନ, ହିମୱନ୍ତମୁପାଗମି’’ନ୍ତି ଚ
ପାଳିୟୋ ନିଦସ୍ସନାନି ଭୱନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ସାସନେ ଚ ଲୋକେ ଚ ୟାଚକୋ ‘‘ନାଥୋ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟାଚକୋ ଚ ‘‘ଅନାଥୋ’’ତି । ଲୋକସ୍ସ ପନ ସରଣଂ ‘‘ନାଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ସରଣଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ସୋ ‘‘ଅନାଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ସମିଦ୍ଧୋ ‘‘ନାଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅସମିଦ୍ଧୋ ‘‘ଅନାଥୋ’’ତି । ତସ୍ମା ପଞ୍ଞୱତା ସବ୍ବେସୁ ଠାନେସୁ ଧାତୁଅତ୍ଥମତ୍ତେନ ଲୋକସମଞ୍ଞଂ ଅନତିଧାୱିତ୍ୱା ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ଚ ନୀତି ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବା ।
ସଥ ସେଠିଲ୍ଲେ। ସଥତି । ସଥଲୋ ହି ପରିବ୍ବାଜୋ, ଭିୟ୍ୟୋ ଆକିରତେ ରଜଂ । ସିଠିଲୋତିପି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ତଦା ଠିକାରୋ ମୁଦ୍ଧଜୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
କଥି କୋଟିଲ୍ଲେ। କନ୍ଥତି ।
କତ୍ଥ ସିଲାଘାୟଂ। କତ୍ଥତି, ୱିକତ୍ଥତି । କତ୍ଥନା, ୱିକତ୍ଥନା । ତତ୍ଥ କତ୍ଥତୀତି ପସଂସତି । ୱିକତ୍ଥତୀତି ୱିରୂପଂ କତ୍ଥତି ଅଭୂତୱତ୍ଥୁଦୀପନତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ବହୁମ୍ପି ସୋ ୱିକତ୍ଥେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଂ ଜନପଦଂ ଗତୋ’’ତି ଚ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ କତ୍ଥୀ ହୋତି ୱିକତ୍ଥୀ, ସୋ କତ୍ଥତି ‘ଅହମସ୍ମି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱା ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱା ୱିକତ୍ଥତୀ’ତି’’ ଚ ଆଦୟୋ ପୟୋଗା ।
ବ୍ୟଥ ଦୁକ୍ଖଭୟଚଲନେସୁ। ବ୍ୟଥତି । ଭନ୍ତା ବ୍ୟଥିତମାନସା । ତତୋ କୁମାରାବ୍ୟଥିତା, ସୁତ୍ୱା ଲୁଦ୍ଦସ୍ସ ଭାସିତଂ । ଇତ୍ଥେତଂ ଦ୍ୱୟଂ ଚଲଞ୍ଚେୱ ବ୍ୟଥଞ୍ଚ ।
ସୁଥ କୁଥ କଥ ହିଂସାୟଂ। ସୋଥତି । କୋଥତି । କଥତି ।
ପଥ ଗତିୟଂ। ପଥତି । ପଥୋ । ପଥୋତି ମଗ୍ଗୋ । ସୋ ଦୁୱିଧୋ ମହାଜନେନ ପଦସା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ପକତିମଗ୍ଗୋ ଚ ପଣ୍ଡିତେହିନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ପଟିପଦାସଙ୍ଖାତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ପକତିମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପନ୍ନକିଚ୍ଚାକିଚ୍ଚେହି ଜନେହି ପଥିୟତି ଗଚ୍ଛିୟତୀତି ପଥୋ, ପଟିପଦା ପନ ଅମତମହାପୁରଂ ଗନ୍ତୁକାମେହି କୁଲପୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧାପାଥେୟ୍ୟଂ ଗହେତ୍ୱା ପଥିୟତି ପଟିପଜ୍ଜିୟତୀତି ପଥୋ । ଅଥ ୱା ପାଥେତି କାରକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଗମେତି ନିବ୍ବାନଂ ସମ୍ପାପେତୀତି ୱା ପଥୋ, ପଟିପଦାୟେୱ । ମଗ୍ଗାଭିଧାନଂ ଚୁରାଦିଗଣେ ମଗ୍ଗଧାତୁକଥନଟ୍ଠାନେ କଥେସ୍ସାମ ।
କଥ ନିପ୍ପାକେ। କଥତି ।
ମଥ ୱିଲୋଥନେ। ମଥତି ।
ପୋଥ ପରିୟାୟନଭାୱେ । ପୋଥତି । ପୋଥକୋ । ପୋଥେତୀତି ଅୟଂ ଚୁରାଦିଗଣେପି ୱତ୍ତତି । ତେନ ‘‘ସମନ୍ତା ଅନୁପରିୟେୟ୍ୟୁଂ, ନିପ୍ପୋଥେନ୍ତା ଚତୁଦ୍ଦିସା’’ତି ପୟୋଗୋ ଦିସ୍ସତି ।
ଗୋତ୍ଥ ୱଂସେ। ଗୋତ୍ଥତି । ଗୋତ୍ଥୁଲୋ, ଗୋତ୍ଥୁ ।
ପୁଥୁ ୱିତ୍ଥାରେ। ପୋଥତି । ପୁଥୱୀ ।
ଥକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଦକାରନ୍ତଧାତୁ
ଦା ଦାନେ । ଆପୁବ୍ବୋ ଗହଣେ । ସଦ୍ଧୋ ଦାନଂ ଦଦାତି ଦେତି, ସୀଲଂ ଆଦଦାତି ଆଦେତି । ଇମାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ତଦ୍ଦୀପକତ୍ତା । ସଦ୍ଧୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ ଦାନଂ ଦାପେତି, ସୀଲଂ ଆଦପେତି, ସମାଦପେତି । ୟେ ଧମ୍ମମେୱାଦପୟନ୍ତି ସନ୍ତୋ । ଇମାନି କାରିତପଦାନି ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ତଦ୍ଦୀପକତ୍ତା । ସଦ୍ଧେନ ଦାନଂ ଦୀୟତି, ସୀଲଂ ଆଦୀୟତି, ସମାଦୀୟତି, ଇମାନି କମ୍ମପଦାନି ତଦ୍ଦୀପକତ୍ତା । ଅୟଞ୍ଚ ଦା ଦାନେତି ଧାତୁ ସାସନାନୁରୂପସୁତିୱସେନ ଦିୱାଦିଗଣଂ ପତ୍ୱା ସୁପନକ୍ରିୟଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଦାୟତି ନିଦ୍ଦାୟତି ନିଦ୍ଦା’’ତି ସନାମପଦାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ଜନୟତି । ଦାନମୱଖଣ୍ଡନଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଦିୟତି ଦାନଂ ଦାତ୍ତ’’ନ୍ତି ସନାମପଦାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ଜନୟତି । ସୁଦ୍ଧିଂୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଦାୟତି ୱେଦାୟତି ୱୋଦାନ’’ନ୍ତି ସନାମପଦାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ଜନୟତି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଭୂୱାଦିଗଣେ ଦାନଂ ୱଦନ୍ତୋ ଆପୁବ୍ବୱସେନ ଗହଣଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଦଦାତି ଦେତି ଆଦଦାତି ଆଦେତି ଦାନଂ ଆଦାନ’’ନ୍ତି ସନାମପଦାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ଜନୟତି । ତଥା କୁଚ୍ଛିତଗମନଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଦାତି ସୁଦ୍ଦାତି ସୁଦ୍ଦୋ ସୁଦ୍ଦୀ’’ତି ସନାମପଦାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ଜନୟତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱମଞ୍ଞତ୍ରାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିସେସୋ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ ନୟଞ୍ଞୂହି ।
ଇଦାନିସ୍ସ ନାମପଦାନି ତୁମନ୍ତାଦୀନି ବ୍ରୂମ । ‘‘ଦାନଂ, ଦେୟ୍ୟଂ, ଦାତବ୍ବଂ, ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟଂ, ଦିନ୍ନଂ, ଦାୟକୋ, ଦାୟିକା, ଦକ୍ଖିଣା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି, ‘‘ଦାତୁଂ, ପଦାତୁଂ, ଦାତୱେ, ପଦାତୱେ, ଦତ୍ୱା, ଦତ୍ୱାନ, ଦଦାତୁନ, ଦଦିତ୍ୱା, ଦଦିତ୍ୱାନ, ଦଦିୟ, ଦଜ୍ଜା, ଦଦିୟାନ, ଆଦାତୁଂ, ଆଦାୟ, ଆଦିୟ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ଦାନନ୍ତି ଦାତବ୍ବଂ, ଦଦନ୍ତି ଏତେନାତି ଅତ୍ଥେ ନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଦାନଚେତନା ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା ପନ ତତ୍ଥ ଦିନ୍ନସଦ୍ଦୋୟେୱ କଥିୟତି, ନ ଦତ୍ତସଦ୍ଦୋତି ? ଅକଥନେ କାରଣମତ୍ଥି । ‘‘ଦାନଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ହି ଦିନ୍ନସଦ୍ଦଟ୍ଠାନେ ଦତ୍ତସଦ୍ଦୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ନ କଥିୟତି ।
ଗୁଣଭୂତୋ ଦତ୍ତସଦ୍ଦୋ, ନ ଦିଟ୍ଠୋ ଜିନଭାସିତେ ।
‘‘ମନସା ଦାନଂ ମୟା ଦିନ୍ନଂ’’, ଇତି ଦିନ୍ନପଦଂ ୱିୟ ॥
‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ, ଦତ୍ତୋ’’ ଇତି ଚ ଆଦିକୋ ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଚନେ ଦିଟ୍ଠୋ, ସମାସବ୍ୟାସତୋ ପନ ॥
ତସ୍ମା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଦେୱେନ ଦିନ୍ନୋ’’ତି ସମାସଂ କତ୍ୱା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଚନତ୍ତା ଦିନ୍ନସଦ୍ଦସ୍ସ ଦତ୍ତାଦେସୋ କାତବ୍ବୋ ସାସନାନୁରୂପେନ । ଉପରି ହି ‘‘ଦିନ୍ନସ୍ସ ଦତ୍ତୋ କ୍ୱଚି ପଣ୍ଣତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସିସ୍ସଥ । ଅୟମେୱ ହି ସାସନେ ନୀତି ଅୱିଲଙ୍ଘନୀୟା । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାନଂ –
ସକ୍କଟେ ଦତ୍ତସଦ୍ଦୋୱ, ଦିନ୍ନସଦ୍ଦୋ ନ ଦିସ୍ସତି ।
ବ୍ୟାସମ୍ହି ଦିନ୍ନସଦ୍ଦୋୱ, ଦତ୍ତସଦ୍ଦୋ ନ ପାଳିୟଂ ॥
‘‘ମନସା ଦାନଂ ମୟା ଦିନ୍ନଂ, ଦାନଂ ଦିନ୍ନୋ’’ତିଆଦିସୁ ।
‘‘ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ମହାମାୟା’’, ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଚ ପାଳିସୁ ॥
ଇତି ବ୍ୟାସସମାସାନଂ, ୱସା ଦ୍ୱେଧା ପୱତ୍ତତି ।
ଦିନ୍ନସଦ୍ଦୋତି ଦୀପେୟ୍ୟ, ନ ସୋ ସକ୍କଟଭାସିତେ ॥
ଗୁଣଭୂତୋ ଦତ୍ତସଦ୍ଦୋ, ଅସମାସମ୍ହି କେୱଲୋ ।
ନ ଦିସ୍ସତି ମୁନିମତେ, ଦିନ୍ନସଦ୍ଦୋୱ କେୱଲୋ ॥
ତେନେୱ ଦିନ୍ନସଦ୍ଦସ୍ସ, ଦତ୍ତାଦେସୋ କତୋ ମୟା ।
‘‘ଦତ୍ତଂ ସିରପ୍ପଦାନ’’ନ୍ତି, କୱୟୋ ପନ ଅବ୍ରୱୁଂ ॥
ଏଦିସୋ ପାଳିୟଂ ନତ୍ଥି, ନୟୋ ତସ୍ମା ନ ସୋ ୱରୋ ।
‘‘ଦତ୍ତୋ’’ତି ଭୂରିଦତ୍ତସ୍ସ, ସଞ୍ଞା ପଣ୍ଣତ୍ତିୟଂ ଗତା ॥
‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତୋ, ଦତ୍ତୋ’’ ଇତି ହି ସାସନେ ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିୟଂ ଦତ୍ତସଦ୍ଦୋ, ଅସମାସସମାସିକୋ ॥
‘‘ପରଦତ୍ତଭୋଜନ’’ନ୍ତି, ଏୱମାଦୀସୁ ପାଳିସୁ ।
ସମାସେ ଗୁଣଭୂତୋୟଂ, ଦତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ ॥
‘‘ମନସା ଦାନଂ ମୟା ଦିନ୍ନଂ, ଦାନଂ ଦିନ୍ନୋ’’ତିଆଦିସୁ ।
ଗୁଣଭୂତୋ ଦିନ୍ନସଦ୍ଦୋ, ଅସମାସମ୍ହି ଦିସ୍ସତି ॥
‘‘ଦିନ୍ନାଦାୟୀ ଧମ୍ମଦିନ୍ନା’’, ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀସୁ ପନ ।
ସମାସେ ଗୁଣପଣ୍ଣତ୍ତି-ଭାୱେନେସ ପଦିସ୍ସତି ॥
କୋଚି ପନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ଗରୁ ଏୱଂ ସଦ୍ଦରଚନମକାସି –
‘‘ୟସ୍ସଙ୍କୁରେହି ଜିମୁତମ୍ବୁଜଲୋଦିତେହି,
ୱାତେରିତେହି ପତିତେହି ସୁଣେହି ତେହି ॥
ଜେନନ୍ତଚୀୱରମସୋଭଥ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ,
ୱନ୍ଦାମି ତଂ ଚଲଦଲଂ ୱରବୋଧିରୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ସକ୍କଟଭାସାତୋ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପାଳିତୋ । ପାଳିନୟଞ୍ହିପତ୍ୱା ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦେୱଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱା ରୂପେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚ ମଦ୍ଦୀ ଚ ସମ୍ମୋଦମାନା ସକ୍କଦତ୍ତିୟେ ଅସ୍ସମେ ୱସିଂସୂ’’ତି ପାଳିନୟାନୁରୂପୋ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥେୱଂ ୱଦାମ –
‘‘ଦତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଠାନମ୍ହି, ‘‘ଦତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ରୱୋ ଗତୋ ।
ଦେୱଦତ୍ତିୟପତ୍ତୋ ଚ, ଅସ୍ସମୋ ସକ୍କଦତ୍ତିୟୋ’’ତି ॥
ଅୟଂ ନୀତି ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବା । ଅତ୍ର ପନ ପରିପୁଣ୍ଣାପରିପୁଣ୍ଣୱସେନ ୟଥାରହଂ ପଦକ୍କମୋ ଭୱତି ।
ଦଦାତି, ଦଦନ୍ତି । ଦଦାସି, ଦଦାଥ । ଦଦାମି, ଦଦାମ । ଦଦାତୁ, ଦଦନ୍ତୁ । ଦଦାହି, ଦଦାଥ । ଦଦାମି, ଦଦାମ, ଦଦାମସେ । ଦଦେୟ୍ୟ, ଦଦେ, ଦଜ୍ଜା । ଦଜ୍ଜା ସପ୍ପୁରିସୋ ଦାନଂ । ଦଦେୟ୍ୟୁଂ, ଦଜ୍ଜୁଂ । ପିତା ମାତା ଚ ତେ ଦଜ୍ଜୁଂ । ଦଦେୟ୍ୟାସି, ଦଜ୍ଜାସି, ଦଜ୍ଜେସି ଇଚ୍ଚପି । ଦଜ୍ଜାସି ଅଭୟଂ ମମ । ମାତରଂ କେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାସି ଦକରକ୍ଖିନୋ । ସୀଲୱନ୍ତେସୁ ଦଜ୍ଜେସି, ଦାନଂ ମଦ୍ଦି ୟଥାରହଂ । ଦଦେୟ୍ୟାଥ, ଦଜ୍ଜାଥ । ଦଦେୟ୍ୟାମି, ଦଜ୍ଜାମି, ଦଦେୟ୍ୟାମ, ଦଜ୍ଜାମ । ଦଦେଥ, ଦଦେରଂ । ଦଦେଥୋ, ଦଦେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ, ଦଜ୍ଜାୱ୍ହୋ । ଦଦେୟ୍ୟଂ, ଦଜ୍ଜଂ । ନେୱ ଦଜ୍ଜଂ ମହୋସଧଂ । ଦଦେୟ୍ୟାମ୍ହେ, ଦଜ୍ଜାମ୍ହେ । ଅୟମସ୍ମାକଂ ଖନ୍ତି । ଗରୂନଂ ପନ ଖନ୍ତି ଅଞ୍ଞଥା ଭୱତି । ତଥା ହି –
ଗରୂ ‘‘ଦଜ୍ଜତି ଦଜ୍ଜନ୍ତି’’, ଇତିଆଦିନୟେନ ତୁ ।
ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ୱିଭତ୍ତୀନଂ, ୱସେନାହୁ ପଦକ୍କମଂ ॥
ପାଳିଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା, ତଞ୍ଚେ ୟୁଜ୍ଜତି ଗଣ୍ହଥ ।
ନ ହି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ, ପାଳିୟୋ ପଟିଭନ୍ତି ନୋ ॥
ତତ୍ଥ ଅସ୍ମାକଂ ଖନ୍ତିୟା ‘‘ଦଜ୍ଜା ଦଜ୍ଜ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୟ୍ୟକାରସହିତେୟେୱ ସତ୍ତମିୟା ପଦରୂପେ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ‘‘ଦଜ୍ଜା ସପ୍ପୁରିସୋ ଦାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଦଜ୍ଜା ଇଦଂ ‘‘ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି ପଦରୂପଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୟ୍ୟକାରେ ପରେ ସରଲୋପଂ କତ୍ୱା ତତୋ ତିଣ୍ଣଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ସଂୟୋଗଞ୍ଚ ତୀସୁସଞ୍ଞୋଗବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସରୂପାନମେକସ୍ସ ଲୋପଞ୍ଚ ଦ୍ୟକାରସଞ୍ଞୋଗସ୍ସ ଚ ଜକାରଦ୍ୱୟଂ କତ୍ୱା ତତୋ ଦୀଘୱସେନୁଚ୍ଚାରିତବ୍ବତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତଂ ଦୀଘଭାୱଂ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସାସନସ୍ସାନୁରୂପୋ ୱଣ୍ଣସନ୍ଧି ଭୱତି । ଦୁୱିଧୋ ହି ସନ୍ଧି ପଦସନ୍ଧି ୱଣ୍ଣସନ୍ଧୀତି । ତେସୁ ୟତ୍ଥ ପଦଚ୍ଛେଦୋ ଲବ୍ଭତି, ସୋ ପଦସନ୍ଧି । ୟଥା ? ତତ୍ରାୟଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ନ ଲବ୍ଭତି, ସୋ ୱଣ୍ଣସନ୍ଧି । ୟଥା ? ଅତ୍ରଜୋ । ୟଥା ଚ ସୁଗତୋ, ୟଥା ଚ ପଦ୍ଧାନି । ଏୱଂ ଦୁୱିଧେସୁ ସନ୍ଧୀସୁ ‘‘ଦଜ୍ଜା’’ତି ଅୟଂ ୱଣ୍ଣସନ୍ଧି ଏୱ ।
ଅପରୋପି ରୂପନୟୋ ଭୱତି ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତୱସେନ –
‘‘ଅୟଂ ସୋ ଇନ୍ଦକୋ ୟକ୍ଖୋ, ଦଜ୍ଜା ଦାନଂ ପରିତ୍ତକଂ ।
ଅତିରୋଚତି ଅମ୍ହେହି, ଚନ୍ଦୋ ତାରଗଣେ ୟଥା’’ତି
ଦସ୍ସନତୋ । ଏତ୍ଥ ହି ଦଜ୍ଜାତି ଦତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ପନ ଦତ୍ୱାସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥଂ ‘‘ଦଦିୟ୍ୟ’’ ଇତି ପଦରୂପଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୟ୍ୟକାରେ ପରେ ସରଲୋପଂ କତ୍ୱା ସଞ୍ଞୋଗେସୁ ସରୂପଲୋପଞ୍ଚ ତତୋ ଦ୍ୟକାରସଞ୍ଞୋଗସ୍ସ ଜ୍ଜକାରଦ୍ୱୟଂ ଦୀଘତ୍ତଞ୍ଚ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ॥
ଅଥାପରୋପି ରୂପନୟୋ ଭୱତି କମ୍ମନି ୟପଚ୍ଚୟୱସେନ । ତଥା ହି ‘‘ପେତାନଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦଜ୍ଜା’’ତି ଚ ‘‘ଦକ୍ଖିଣା ଦଜ୍ଜା’’ତି ଚ ଦ୍ୱେ ପାଠା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଦଜ୍ଜାତି ଦାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ କମ୍ମନି ୟପଚ୍ଚୟୱସେନ । ଇଧ ପନ ଦାଧାତୁତୋ ୟପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ଧାତୁସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ ପୁବ୍ବସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ତତୋ ୟକାରେ ପରେ ସରଲୋପଂ ସଞ୍ଞୋଗଭାୱଞ୍ଚ ଜ୍ଜକାରଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଆପଚ୍ଚୟାଦିଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଦଜ୍ଜା’’ତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ‘‘ଦଜ୍ଜା ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ଦଜ୍ଜା ଦଦିୟ୍ୟ ଦତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଦଜ୍ଜା ଦାତବ୍ବା’’ତି ଚ ଏତାନି ପଚ୍ଚେକଂ ପରିୟାୟୱଚନାନି ଭୱନ୍ତି । ‘‘ଦଜ୍ଜୁଂ । ଦଜ୍ଜାସି, ଦଜ୍ଜାଥ । ଦଜ୍ଜାମି, ଦଜ୍ଜାମ । ଦଜ୍ଜାୱ୍ହୋ, ଦଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଏତାନିପି ‘‘ଦଦେୟ୍ୟୁଂ ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତିଆଦିନା ପଦରୂପାନି ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୟ୍ୟକାରେ ପରେ ସରଲୋପଂ ସଞ୍ଞୋଗେସୁ ସରୂପଲୋପଂ ଦ୍ୟକାରସମଞ୍ଞୋଗସ୍ସ ଜ୍ଜକାରଦ୍ୱୟଞ୍ଚ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି । ଏତେସୁ ଦଜ୍ଜାସୀତି ୟଂ ରୂପଂ ତସ୍ସାୱୟୱସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ଏକାରଂ କତ୍ୱା ଅପରମ୍ପି ‘‘ଦଜ୍ଜେସୀ’’ତି ରୂପଂ ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱସ୍ସ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାଳିନୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋୟେୱ ହୋତି, ଗମ୍ଭୀରୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାଳ୍ହୋ, ନ ୟେନ କେନଚି ଲକ୍ଖଣେନ ସାଧେତବ୍ବୋ, ୟଥାତନ୍ତି ୱିରଚିତେହେୱ ଲକ୍ଖଣେହି ସାଧେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ଖତ୍ତିୟା ତିତ୍ଥିୟା ଚେତିୟାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟକାରେ ପରେ ସରଲୋପୋ ଭୱତି, ତେନ ‘‘ଅଥେତ୍ଥେକସତଂ ଖତ୍ୟା । ଏୱମ୍ପି ତିତ୍ଥ୍ୟା ପୁଥୁସୋ ୱଦନ୍ତି । ଆରାମରୁକ୍ଖଚେତ୍ୟାନୀ’’ତି ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତଥା ‘‘ସାକଚ୍ଛତି ତଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସହ କଥୟତୀ’’ତିୱା ‘‘ସଂକଥୟତୀ’’ତି ୱା ‘‘ତଥ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ପଦରୂପଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ହକାରଲୋପଂ, ସଂସଦ୍ଦେ ଚ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପଂ କତ୍ୱା ସକାରଗତସ୍ସ ସରସ୍ସ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ୟକାରେ ପରେ ସରଲୋପଂ କତ୍ୱା ତତୋ ଥ୍ୟକାରସଞ୍ଞୋଗସ୍ସ ଚ୍ଛୟୁଗଂ କତ୍ୱା ୱିସଭାଗସଞ୍ଞୋଗେ ଏକୋ ଏକସ୍ସ ସଭାଗତ୍ତମାପଜ୍ଜତି । ତେନ ‘‘ସାକଚ୍ଛତି ତଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ରୂପାନି ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସାକଚ୍ଛିଂସୁ । କାଲେନ ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା । ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ । ୟଥାତଥିୟଂ ୱିଦିତ୍ୱାପି ଧମ୍ମଂ, ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟା’’ତି ସୱିକପାନି ପୟୋଗାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ନଜ୍ଜା’’ତିଆଦୀସୁପି ‘‘ନଦିୟା’’ତିଆଦୀନି ପଦରୂପାନି ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣସନ୍ଧିୱସେନ ୟକାରେ ପରେ ଲୋପୱିଧି ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ୱିୱିଧୋ ହି ସାସନାନୁକୂଲୋ ରୂପନିପ୍ଫାଦନୁପାୟୋ, ଉପରି ଚ ଏତେସଂ ସାଧନତ୍ଥଂ ‘‘ସରଲୋପୋ ୟମନରାଦୀସୂ’’ତିଆଦୀନି ଲକ୍ଖଣାନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥ –
‘‘ଦଜ୍ଜା ଦଜ୍ଜୁ’’ନ୍ତିଆଦୀନି, ସତ୍ତମୀନଂ ୱସେନ ମେ ।
ୱୁତ୍ତାନି ୟୋଗିରାଜସ୍ସ, ସାସନତ୍ଥଂ ମହେସିନୋ ॥
ଅତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କିଞ୍ଚାପି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ‘‘ମାତରଂ ତେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାହଂ ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଦଜ୍ଜନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନାୱସେନ ୱିୱରଣଂ କତଂ, ତଥାପି ସତ୍ତମୀପୟୋଗୋୟେୱ । ଆଚରିୟା ହି ‘‘ସତ୍ତମୀପୟୋଗୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତାପି ‘‘କଦାଚି ଅଞ୍ଞେ ପରିକପ୍ପତ୍ଥମ୍ପି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟ ଏୱଂ ୱିୱରଣମକଂସୁ । ତଥା କିଞ୍ଚାପି ତେହି ‘‘ଅନାପରାଧକମ୍ମନ୍ତଂ, ନ ଦଜ୍ଜଂ ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ଦଜ୍ଜନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ନାହଂ ଦକରକ୍ଖସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱସେନ ୱିୱରଣଂ କତଂ, ତଥାପି ସତ୍ତମୀପୟୋଗୋୟେୱ, ଅନାଗତଂ ପନ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ଥତ୍ତା ଏୱଂ ୱିୱରଣଂ କତଂ । ‘‘ନେୱ ଦଜ୍ଜଂ ମହୋସଧ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ନ ତ୍ୱେୱ ଦଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ସତ୍ତମୀପୟୋଗୱସେନେୱ ୱିୱରଣଂ କତନ୍ତି । ଏୱଂ ଦଜ୍ଜଂପଦସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ପରୋକ୍ଖାଦିୱସେନ ପଦକ୍କମୋ କଥିୟତି । ‘‘ଦଦ, ଦଦୂ । ଦଦୂ’’ତି ଚ ଇଦଂ ‘‘ନାରଦୋ ଇତି ନାମେନ, କସ୍ସପୋ ଇତି ମଂ ୱିଦୂ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିଦୂସଦ୍ଦେନ ସମଂ । ଦଦେ, ଦଦିତ୍ଥ, ଦଦଂ, ଦଦିମ୍ହ । ଦଦିତ୍ଥ, ଦଦିରେ । ଦଦିତ୍ଥୋ, ଦଦିୱ୍ହୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଦଦିତ୍ଥୋତି ଇଦଂ ‘‘ସଞ୍ଜଗ୍ଘିତ୍ଥୋ ମୟା ସହ । ମା କିସିତ୍ଥୋ ମୟା ୱିନା । ମା ନଂ କଲଲେ ଅକ୍କମିତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ସଞ୍ଜଗ୍ଘିତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀହି ସମଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ସଦିସତା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବା । ଦଦଂ, ଦଦିମ୍ହେ । ପରୋକ୍ଖାସହିଭରୂପାନି ।
ଅଦଦା, ଅଦଦୂ । ଅଦଦେ, ଅଦଦତ୍ଥ । ଅଦଦଂ, ଅଦଦମ୍ହ । ଅଦଦତ୍ଥ, ଅଦଦତ୍ଥୁଂ । ଅଦଦସେ, ଅଦଦୱ୍ହଂ । ଅଦଦିଂ ଅଦଦମ୍ହସେ । ଇତି ଅନକାରପୁବ୍ବମ୍ପି ରୂପଂ ଗହେତବ୍ବଂ ‘‘ୟେସଂ ନୋ ନ ଦଦମ୍ହସେ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ । ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀସହିତରୂପାନି ।
ଅଦଦି, ଅଦଦୁଂ, ଅଦଦିଂସୁ । ଅଦଦୋ, ଅଦଦିତ୍ଥ । ଅଦଦିଂ, ଅଦଦିମ୍ହା । ଅଦଦା, ଅଦଦୂ । ଅଦଦସେ, ଅଦଦିୱ୍ହଂ । ଅଦଦଂ, ଅଦଦିମ୍ହେ । ଅଜ୍ଜତନୀସହିତରୂପାନି ।
‘‘ଦଦିସ୍ସତି, ଦଦିସ୍ସନ୍ତି’’ ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀସହିତରୂପାନି ।
‘‘ଅଦଦିସା, ଦଦିସ୍ସା, ଅଦଦିସ୍ସଂସୁ, ଦଦିସ୍ସଂସୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ଚ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । କାଲାତିପତ୍ତିସହିତରୂପାନି ।
ଅପରାନିପି ୱତ୍ତମାନାଦିସହିତରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଦେତି, ଦେନ୍ତି । ଦେସି, ଦେଥ । ଦେମି, ଦମ୍ମି, ଦେମ, ଦମ୍ମ । ଦେତୁ, ଦେନ୍ତୁ । ଦେହି, ଦେଥ । ଦେମି, ଦମ୍ମି, ଦେମ, ଦମ୍ମ । ଅତ୍ତନୋପଦାନି ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନି । ସତ୍ତମୀନୟୋ ଚ ପରୋକ୍ଖାନୟୋ ଚ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ । ହିୟୁତ୍ତନୀନୟୋ ପନ ଅଜ୍ଜତନୀନୟୋ ଚ କୋଚି କୋଚି ପସିଦ୍ଧୋ ପାଳିୟଂ ଆଗତତ୍ତା, ସକ୍କା ଚ ‘‘ଅଦା, ଅଦୂ, ଅଦୋ, ଅଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜେତୁଂ । ତଥା ହି ନୟୋ ଦିସ୍ସତି । ଅଦା ଦାନଂ ପୁରିନ୍ଦଦୋ । ୱରଞ୍ଚେମେ ଅଦୋ ସକ୍କ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଦଂ ଗଜଂ । ଅଦାସିମେ । ଅଦଂସୁ ତେ ମମୋକାସଂ । ଅଦାସିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ତଦାତି । ‘‘ଦସ୍ସତି, ଦସ୍ସନ୍ତି’’ ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । ‘‘ଅଦସ୍ସା, ଦସ୍ସା, ଅଦସ୍ସଂସୁ, ଦସ୍ସଂସୁ, ଦସ୍ସିଂସୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ଚ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ।
ତଥା ଆଦଦାତି, ଆଦଦନ୍ତି । ଆଦଦାସି, ଆଦଦାଥ । ଆଦଦାମି, ଆଦଦାମ । କଚ୍ଚାୟନମତେ ‘‘ଆଦତ୍ତେ’’ତି ଅତ୍ତନୋପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ‘‘ଆଦଦାତୁ, ଆଦଦେୟ୍ୟ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । ଆଦେତୁ ଆଦେୟ୍ୟ ଇଚ୍ଚାଦି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱମେୱ ଚ ‘‘ଦାପେତି, ଆଦାପେତୀ’’ତିଆଦୀନିପି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଦାକୁଚ୍ଛିତେ ଗମନେ। ଦାତି । ସୁଦ୍ଦାତି । ସୁଦ୍ଦୋ, ସୁଦ୍ଦୀ । ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଦୋତି ସୁଦ୍ଦାତୀତି ସୁଦ୍ଦୋ, ପରପୋଥନାଦିଲୁଦ୍ଦାଚାରକମ୍ମୁନା ଦାରୁକମ୍ମାଦିଖୁଦ୍ଦାଚାରକମ୍ମୁନା ଚ ଲହୁଂ ଲହୁଂ କୁଚ୍ଛିତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ସୁ ଇତି ସୀଘତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଦା ଇତି ଗରହତ୍ଥୋ ଧାତୁ କୁଚ୍ଛିତଗତିୱାଚକତ୍ତା । ସୁଦ୍ଦସ୍ସ ଭରିୟା ସୁଦ୍ଦୀ।
ଦୁ ଗତିୟଂ। ଦୱତି । ଦୁମୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୱତି ଗଚ୍ଛତି ମୂଲକ୍ଖନ୍ଧସାଖାୱିଟପପତ୍ତପଲ୍ଲୱପୁପ୍ଫଫଲେହି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣାତୀତି ଦୁମୋ।
ଦେସୋଧନେ । ସୋଧନଂ ପରିୟୋଦାପନଂ । ଦାୟତି । ଦାୟନଂ । ୟଥା ଗାୟତି, ଗାୟନଂ । ଦାୟିତୁଂ, ଦାୟିତ୍ୱା, ଧାତାୱୟୱସ୍ସେକାରସ୍ସ ଆୟାଦେସୋ । ‘‘ଦାତୁଂ, ଦତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚପି ରୂପାନି ।
ତତ୍ର ଦାତୁନ୍ତି ସୋଧେତୁଂ । ଦତ୍ୱାତି ସୋଧେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ବାଲୋ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ନପ୍ପଟିବଲୋ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନୋ ଅନୁୟୋଗଂ ଦାତୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦାତୁନ୍ତି ପଦସ୍ସ ସୋଧେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ‘‘ଦାନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ୟୋ ପରେହି ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟତି, ସୋ ଅନୁୟୋଗଂ ଦେତି ନାମାତି । ତସ୍ମା ‘‘ଆଚରିୟସ୍ସ ଅନୁୟୋଗଂ ଦତ୍ୱା ବାରାଣସିଂ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ଅନୁୟୋଗଂ ଦତ୍ୱାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସୋଧେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ‘‘ଅନୁୟୋଗଦାପନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଏସୋୟେୱତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋ । କଥଂ ? ଅନୁୟୋଗଦାପନତ୍ଥନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ସୋଧାପେତୁଂ । ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମଞ୍ହି ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅନୁୟୋଗଂ ସୋଧେତି ନାମ, ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଚ ନଂ ସୋଧାପେତି ନାମାତି । ଇଦମ୍ପି ଚ ତେହି ୱୁତ୍ତଂ । ଦାତୁନ୍ତି ସୋଧେତୁଂ । କେଚି ‘‘ଦାନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ୟୋ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ସୋ ଏୱ ତତ୍ଥ ଅନୁୟୋଗଂ ଦେତୀତି । ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନମହାପକରଣ ସଂୱଣ୍ଣନାୟମ୍ପି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ‘‘ଦାନଂ ଦତ୍ୱାତି ତଂ ଚେତନଂ ପରିୟୋଦାପେତ୍ୱା’’ତି ସୋଧନତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁଲ୍ଲଭା ଅୟଂ ନୀତି ସାଧୁକଂ ଚିତ୍ତେ ଠପେତବ୍ବା ।
ଦେ ପାଲନେ। ଦୀୟତି । ଦାନଂ, ଉଦ୍ଦାନଂ ଦାୟିତୁଂ, ଦାୟିତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ଦାନନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିତୋ ଦାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ଦାନଂ, ଦାନଚେତନା । ଉଦ୍ଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ୱା ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଭାୱେନ ନସ୍ସିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଦାନଂ ରକ୍ଖଣଂ ଉଦ୍ଦାନଂ, ସଙ୍ଗହୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉଦ୍ଦାନନ୍ତି ପଚ୍ଛୁଦ୍ଦାନାଦିକଂ ଉଦ୍ଦାନଂ ।
ଖାଦ ଭକ୍ଖନେ। ଖାଦତି । ଖାଦିକା, ଖାଦନଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଖାଦିକା । ପୁବ୍ବଫଲଖାଦିକା, ଖଜ୍ଜଂ, ଖାଦନୀୟଂ, ଖନ୍ଧା ।
ତତ୍ଥ ଖଜ୍ଜନ୍ତି ପୂୱୋ । ଖାଦନୀୟନ୍ତି ପୂୱଫଲାଫଲାଦି । ‘‘ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା’’ତି ୱିସୁଂ ଭୋଜନୀୟସ୍ସ ୱଚନତୋ ଖାଦନଂ ନାମ ଖଜ୍ଜସ୍ସ ୱା ଖାଦନୀୟସ୍ସ ୱା ଭକ୍ଖନଂ । ଅପିଚ ହିଂସାପି ‘‘ଖାଦନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖାଦୀହି ଖଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଖନ୍ଧା, ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନି । ‘‘ଚୀୱରାନି ନସ୍ସନ୍ତିପି ଡୟ୍ହନ୍ତିପି ଉନ୍ଦୂରେହିପି ଖଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଖଜ୍ଜନ୍ତି ସଦ୍ଦୋ କମ୍ମତ୍ଥୋ ।
ବଦଥେରିୟେ। ଥିରଭାୱୋ ଥେରିୟଂ, ୟଥା ଦକ୍ଖିୟଂ । ବଦତି । ବଦରୀ, ବଦରଂ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
କକ୍କନ୍ଧୁ ବଦରୀ କୋଲୀ, କୋଲଂ କୁଲୱମିଚ୍ଚପି ।
ତେନିଲଂ ବଦରଞ୍ଚାତି, ନାମଂ ରୁକ୍ଖସ୍ସ କୋଲିୟାତି ॥
ଖଦ ଧିତିହିଂସାସୁ ଚ। ଥେରିୟାପେକ୍ଖାୟ ଚକାରୋ । ଖଦତି । ଖଦିରୋ ।
ଗଦ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ। ଗଦତି । ଆଗଦନଂ, ତଥୋ ଆଗଦୋ ଏତସ୍ସାତି ତଥାଗତୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ଗଦତୀତି ସୁଗଦୋ ।
ରଦ ୱିଲେଖନେ। ରଦତି । ରଦନୋ, ରଦୋ, ଦାଠାରଦୋ । ଅତ୍ର ରଦନୋତି ଦନ୍ତୋ ।
ନଦ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ। ସୀହୋ ନଦତି, ପଣଦତି । ନାଦୋ, ନଦୀ । ପବ୍ବତେସୁ ୱନାଦୀସୁ ନଦତୀତି ନଦୀ । ନଦ ଇ ଇତି ଧାତୁଦ୍ୱୟୱସେନ ପନ ‘‘ନଦନ୍ତୀ ଗଚ୍ଛତୀତି ନଦୀ’’ତିପି ନିବ୍ବଚନଂ ୱଦନ୍ତି ।
କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ୟା ପନେସା ‘‘ନଦ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ’ତି ଧାତୁ ତୁମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତା, ସା କିଂନିଚ୍ଚମବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେୟେୱ ୱତ୍ତତି, ଉଦାହୁ କତ୍ଥଚି ୱିୟତ୍ତିୟମ୍ପି ୱାଚାୟଂ ୱତ୍ତତୀ’’ତି ? ନିଚ୍ଚମବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେୟେୱ ୱତ୍ତତୀତି । ୟଜ୍ଜେୱଂ ‘‘ସୀହୋ ନଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦିସଦ୍ଦଭାୱେନ ଅୱିଭାୱିତତ୍ଥତାୟ ନଦସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦୋ ହୋତୁ, ‘‘ସୀହୋ ୱିୟ ଅୟଂ ପୁରିସୋ ନଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ମନୁସ୍ସଭାସାପି ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦୋ ସିୟାତି ? ତନ୍ନ ୱିୟତ୍ତାପି ସମାନା ମନୁସ୍ସଭାସା ସୀହୋ ୱିୟାତି ଏୱଂ ସମୁପେକ୍ଖାୱସେନ ସୀହପଦତ୍ଥସ୍ସାପେକ୍ଖନତୋ ନଦସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସିୟତି, ନ ପୁରିସାପେକ୍ଖନୱସେନ । ୟଥା ହି ୱଲାହକୂପମାୱସେନ କଥିତଂ, ‘‘କଥଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗଜ୍ଜିତା ଚ ୱସ୍ସିତା ଚ ହୋତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ଗଜ୍ଜନଂ ୱସ୍ସନଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ୱଲାହକସ୍ସ ଗଜ୍ଜନୱସ୍ସନସଦିସତାୟ ଭାସନକରଣକ୍ରିୟାୟୂପଲବ୍ଭନତୋ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ହୋତି, ଏୱମେୱ ନିବ୍ଭୟଭାୱେନ ସୀହନାଦସଦିସିୟା ୱାଚାୟ ନିଚ୍ଛରଣତୋ ସୀହୋ ୱିୟ ନଦତୀତି ଅୱିଭାୱିତତ୍ଥୱନ୍ତେନ ନଦସଦ୍ଦେନ ମନୁସ୍ସଭାସାପି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ହୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅମ୍ବଫଲୂପମାଦୟୋପି ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ନ ହି ପକ୍କାମକତାଦୀନି ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅମ୍ବଫଲାଦୀସୁ ଏୱ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭଗୱତା ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ସଦିସତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଅମ୍ବଫଲୂପମାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଏୱମେୱ ନଦସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦଭାୱେନ ତିରଚ୍ଛାନଗତସଦ୍ଦାଦୀସୁ ଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋପି ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ‘‘ସୀହୋ ୱିୟ ନଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ମନୁସ୍ସଭାସାୟମ୍ପି ରୂଳ୍ହିୟା ୱୁତ୍ତୋ, ନ ସଭାୱତୋ । ତଥା ହି ସଭାୱତୋ ନଦସଦ୍ଦେନପି ୱସ୍ସିତସଦ୍ଦାଦୀହିପି ମନୁସ୍ସଭାସା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ନ ହୋତୀତି । ୟଦି ଏୱଂ –
‘‘ସୁୱିଜାନଂ ସିଙ୍ଗାଲାନଂ, ସକୁଣାନଞ୍ଚ ୱସ୍ସିତଂ ।
ମନୁସ୍ସୱସ୍ସିତଂ ରାଜ, ଦୁବ୍ବିଜାନତରଂ ତତୋ’’ତି
ଏତ୍ଥ କସ୍ମା ୱସ୍ସିତସଦ୍ଦେନ ମନୁସ୍ସଭାସା ନିଦ୍ଦିସିୟତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ମନୁସ୍ସଭାସାପି ୱସ୍ସିତସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସା ‘‘ସୁୱିଜାନଂ ସିଙ୍ଗାଲାନଂ, ସକୁଣାନଞ୍ଚ ୱସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ୱସ୍ସିତସଦ୍ଦୱସେନ ପୟୋଗସ୍ସ ୱଚନତୋ ତଦନୁରୂପଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ଅରହତୀତି ମନ୍ତ୍ୱା ୱସ୍ସିତସଦ୍ଦସଦିସୀ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ନ ହି ‘‘ମନୁସ୍ସୋ ୱସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିସୁଂ ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ‘‘ସକୁଣୋ ୱସ୍ସତି, କୂଜତୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଗାମଂ ଓତରିତ୍ୱାନ, ସୀହନାଦଂ ନଦି କୁସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ନଦଧାତୁ ସଭାୱତୋ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେୟେୱ ହୋତି, ନ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଦ୍ଦ ଗତିୟଂ ୟାଚନେ ଚ। ଅଦ୍ଦତି ।
ନଦ୍ଦ ଗଦ୍ଦ ସଦ୍ଦେ। ନଦ୍ଦତି । ଗଦ୍ଦତି ।
ତଦ୍ଦ ହିଂସାୟଂ। ତଦ୍ଦତି ।
କଦ୍ଦ କୁଚ୍ଛିତେ ସଦ୍ଦେ। କଦ୍ଦତି । କଦ୍ଦମୋ ।
ଖଦ୍ଦ ଦଂସନେ । ଦଂସନମିହ ଦନ୍ତସୁକତକତ୍ତିକା କ୍ରିୟା ଅଭିଧୀୟତେ । ସଭାୱତ୍ତା ଧାତୁୟା ସାଧନପ୍ପୟୋଗସମୱାୟୀ । ଖଦ୍ଦତି ।
ଅଦି ବନ୍ଧନେ। ଅନ୍ଦତି । ଅନ୍ଦୁ । ଅନ୍ଦୁସଦ୍ଦୋପନେତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଗହେତବ୍ବୋ ପାଳିୟଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ୱାସେଟ୍ଠ ଅୟଂ ଅଚିରୱତୀ ନଦୀ ପୂରା ଉଦକସ୍ସ ସମତିତ୍ତିକା କାକପେୟ୍ୟା, ଅଥ ପୁରିସୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ପାରତ୍ଥିକୋ ପାରଗୱେସୀ ପାରଗାମୀ ପାରଂ ତରିତୁକାମୋ, ସୋ ଓରିମତୀରେ ଦଳ୍ହାୟ ଅନ୍ଦୁୟା ପଚ୍ଛାବାହଂ ଗାଳ୍ହବନ୍ଧନବନ୍ଧୋ’’ତି । ତତ୍ର ଅନ୍ଦୂତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ବନ୍ଧନଂ ୱା । ‘‘ୟଥା ଅନ୍ଦୁଘରେ ପୁରିସୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ବନ୍ଧନୱିସେସୋ ୱା, ‘‘ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାୟିଂସୂ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ଅନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଅନ୍ଦୁ ୱିୟାତିପି ଅନ୍ଦୁ, ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଇମେ ଖୋ ୱାସେଟ୍ଠ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ଅନ୍ଦୂତିପି ବନ୍ଧନନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି । ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୱସେନାୟଂ ଧାତୁ ୱୁତ୍ତା । କତ୍ଥଚି ପନ ୱିଗତନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋପି ହୋତି, ତଂ ୟଥା ? ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ଭିକ୍ଖୱେ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା ଅନ୍ୱଦେୱ ଅହିରିକ’’ନ୍ତି ପାଳି । ଏତ୍ଥ ଅନୁଅନ୍ଦତି ଅନୁବନ୍ଧତୀତି ଅନ୍ୱଦି । ଅନ୍ୱଦି ଏୱ ଅନ୍ୱଦେୱାତି କିତୱିଗ୍ଗହୋ ସନ୍ଧିୱିଗ୍ଗହୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅନ୍ୱଦେୱାତି ଅନୁବନ୍ଧମାନମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମହିରିକଂ ଅନୁବନ୍ଧମାନମେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଦି ପରମିସ୍ସରିୟେ ଇନ୍ଦତି । ଇନ୍ଦନଂ, ଇନ୍ଦୋ ।
ଏତ୍ଥ ଇନ୍ଦୋତି ଅଧିପତିଭୂତୋ ୟୋ କୋଚି । ସୋ ହି ଇନ୍ଦତି ପରେସୁ ଇସ୍ସରିୟଂ ପାପୁଣାତୀତି ଇନ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ଇନ୍ଦୋତି ସକ୍କୋ । ସକ୍କସ୍ସ ହି ଅନେକାନି ନାମାନି –
ସକ୍କୋ ପୁରିନ୍ଦଦୋ ଇନ୍ଦୋ, ୱତ୍ରଭୂ ପାକସାସନୋ ।
ସହସ୍ସନେତ୍ତୋ ମଘୱା, ଦେୱରାଜା ସୁଜମ୍ପତି ॥
ସହସ୍ସକ୍ଖୋ ଦସସତ-ଲୋଚନୋ ୱଜିରାୱୁଧୋ ।
ହୂତପତି ମହିନ୍ଦୋ ଚ, କୋସିୟୋ ଦେୱକୁଞ୍ଜରୋ ॥
ସୁରାଧିପୋ ସୁରନାଥୋ, ୱାସୱୋ ତିଦିୱାଧିଭୂ ।
ଜମ୍ବାରି ଚେୱ ୱଜିର-ହତ୍ଥୋ ଅସୁରସାସନୋ ।
ଗନ୍ଧରାଜା ଦେୱିନ୍ଦୋ, ସୁରିନ୍ଦୋ ଅସୁରାଭିଭୂତି ॥
ଏୱଂ ଅନେକାନି ନାମାନି । ଏକୋପି ହି ଅତ୍ଥୋ ଅନେକସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ ଅନେକନାମୋ । ତେନାହ ଭଗୱା –
ସକ୍କୋ ମହାଲି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସମାନୋ ମଘୋ ନାମ ମାଣୱୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ‘‘ମଘୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସକ୍କୋ ମହାଲି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସମାନୋ ପୁରେ ଦାନଂ ଅଦାସି, ତସ୍ମା ‘‘ପୁରିନ୍ଦଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସକ୍କୋ ମହାଲି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସମାନୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦାନଂ ଅଦାସି, ତସ୍ମା ‘‘ସକ୍କୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସକ୍କୋ ମହାଲି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସମାନୋ ଆୱାସଂ ଅଦାସି, ତସ୍ମା ‘‘ୱାସୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସକ୍କୋ ମହାଲି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ସହସ୍ସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ମୁହୁତ୍ତେନ ଚିନ୍ତେତି, ତସ୍ମା ‘‘ସହସ୍ସକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସକ୍କସ୍ସ ମହାଲି ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ ସୁଜା ନାମ ଅସୁରକଞ୍ଞା ପଜାପତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୁଜମ୍ପତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସକ୍କୋ ମହାଲି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ଏୱମେକସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକାନି ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ତଥା ହି ୟେନ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ତାୱତିଂସାଧିପତିମ୍ହି ଇନ୍ଦସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତୋ, ନ ତେନ ତତ୍ଥ ସକ୍କାଦିସଦ୍ଦା ପୱତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେନ । ତଥା ୟେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟଂ ପଞ୍ଞାସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତୋ, ନ ତେନ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାଦିସଦ୍ଦା । ୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତୋ, ନ ତେନ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣାଦିସଦ୍ଦା । ନ ହି ୱିନା କେନଚି ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀତି । ଏକୋପି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ମୁତ୍ୟତ୍ଥୋ ଚ ପରମତ୍ଥୋ ଚ ଅନେକସଦ୍ଦପ୍ପୱ୍ତ୍ତିନିମିତ୍ତତାୟ ଅନେକନାମୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ନାମାନୀତି ୱଦଥ, କିଂ ନାମଂ ନାମା’’ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ – ଈଦିସେ ଠାନେ ଅତ୍ଥେସୁ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ଗହିତଂ, ୟଂ ‘‘ଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଚ ସଦ୍ଦୋପି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ସୋଭନଂ ନାମଂ ପରିୟେସିସ୍ସାମି । ଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ନିପ୍ପଜ୍ଜତେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅସଭାୱଧମ୍ମଭୂତଂ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥେସୁ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ନାମଗୋତ୍ତଂ ନ ଜୀରତି । ସତଲିଙ୍ଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଇତି ନାମସଦ୍ଦେନପି ଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦେନପି ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତସ୍ସ କଥନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ନାମ ଲୋକସଙ୍କେତସିଦ୍ଧୋ ତଂତଂୱଚନତ୍ଥନିୟତୋ ସାମଞ୍ଞାକାରୱିସେସୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସୋ ଏୱଂଭୂତୋୟେୱ ସାମଞ୍ଞାକାରୱିସେସୋ ନାମ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପୁବ୍ବାଚରିୟା ୱଦନ୍ତି। ସୋ ହି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସଦ୍ଦଂ ନାମେତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନାମସଞ୍ଞଂ କରୋତୀତି ନାମଂ, ପକାରେହି ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ । ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସ୍ସ ପନ ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାନଂ ପକାରେହି ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ହି ଏକନ୍ତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି ଚ ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା’’ତି ଚ ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା’’ତି ଚ ପାଳିଦସ୍ସନତୋ । ଇଧ ପନ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାଧିକାରତ୍ତା ନାମୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ । ଏୱଂ ଅନେକୱିଧସ୍ସ ସାମଞ୍ଞାକାରୱିସେସୋତି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଗହିତସ୍ସ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଏକୋପି ଞେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଅନେକଲିଙ୍ଗୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ସୁହେମନ୍ତୋ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦୋ –
‘‘ସତଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ସତଲକ୍ଖଣଧାରିନୋ ।
ଏକଙ୍ଗଦସ୍ସୀ ଦୁମ୍ମେଧୋ, ସତଦସ୍ସୀୱ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ॥
ଏୱଂ ସବ୍ବାଭିଧାନେସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ନୟଞ୍ଞୂହି ।
ୱିଦି ଅୱୟୱେ। ୱିନ୍ଦତି । ୟଦି ଅଭିଧାନମତ୍ଥି, ‘‘ୱିନ୍ଦୋ’’ତି ଦିସ୍ସତି । ୟଥା କଣ୍ଡତି । କଣ୍ଡୋ ।
ଖିଦି ଅୱୟୱେତି ଚନ୍ଦୱିଦୁନୋ ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ମତେ ‘‘ଖିନ୍ଦତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ନିଦି କୁଚ୍ଛାୟଂ । କୁଚ୍ଛାସଦ୍ଦୋ ଗରହତ୍ଥୋ । ନିନ୍ଦତି । ନିନ୍ଦା ।
ପୋରାଣମେତଂ ଅତୁଲ, ନେତଂ ଅଜ୍ଜତନାମିୱ ।
ନିନ୍ଦନ୍ତି ତୁଣ୍ହିମାସୀନଂ, ନିନ୍ଦନ୍ତି ବହୁଭାଣିନଂ ।
ମିତଭାଣିମ୍ପି ନିନ୍ଦନ୍ତି, ନତ୍ଥି ଲୋକେ ଅନିନ୍ଦିତୋ ॥
ଅୱଣ୍ଣୋ ଅଗୁଣୋ ନିନ୍ଦା, ଗରହା ଅୟସୋପି ଚ ।
ଅସିଲୋକୋ ଅକିତ୍ତି ଚ, ଅସିଲାଘା ଚ ଅତ୍ଥୁତି ॥
ନନ୍ଦ ସମିଦ୍ଧିୟଂ। ଅକମ୍ମିକା ଧାତୁ । ନନ୍ଦତି ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା । ନନ୍ଦାୟ ନୁନ ମରଣେନ । ନନ୍ଦସି ସିରିୱାହନ । ନନ୍ଦନଂ ୱନଂ । ଅଭିସଦ୍ଦୟୋଗେ ପନାୟଂ ସକମ୍ମକୋପି । ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି ଆଗତଂ ନାଭିନନ୍ଦନ୍ତି ମରଣଂ ।
ସିରୀୱ ରୂପିନିଂ ଦିସ୍ୱା, ନନ୍ଦିତଂ ଆସି ତଂ କୁଲଂ ।
ତେନ ନନ୍ଦାତି ମେ ନାମଂ, ସୁନ୍ଦରଂ ପୱରଂ ଅହୁ ॥
ରମ୍ମଂ ୱେଳୁୱନଂ ୟେନ, ନ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁଗତାଲୟଂ ।
ନ ତେନ ନନ୍ଦନଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ଇତି ମଞ୍ଞେ ମହେସୟଂ ॥
ୟେନ ୱେଳୁୱନଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ନରନନ୍ଦନନନ୍ଦନଂ ।
ସୁଦିଟ୍ଠଂ ନନ୍ଦନଂ ତେନ, ଅମରିନ୍ଦସୁନନ୍ଦନଂ ॥
ଚଦି ହିଲାଦନେ ଦିତ୍ତିୟଞ୍ଚ । ହିଲାଦନଂ ସୁଖନଂ । ଦିତ୍ତି ସୋଭା । ଚନ୍ଦତି । ଚନ୍ଦନୋ, ଚନ୍ଦୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଚନ୍ଦନସ୍ସପି ଅନେକାନି ନାମାନି – ଚନ୍ଦନଂ, ଗନ୍ଧସାରୋ, ମଲୟଜୋ, ସୁୱଣ୍ଣଚନ୍ଦନଂ, ହରିଚନ୍ଦନଂ, ରତ୍ତଚନ୍ଦନଂ, ଗୋସୀତଚନ୍ଦନଂ । ଚନ୍ଦୟତି ହିଲାଦୟତି ସୀତଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ ସତ୍ତାନଂ ପଲିଳାହଂ ୱୂପସମେନ୍ତଂ ସୁଖଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଚନ୍ଦନଂ । ଚନ୍ଦୋତି ସୋମୋ, ସୋପି ଚନ୍ଦୟତି ହିଲାଦୟତି ସୀତଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ସତ୍ତାନଂ ପରିଳାହଂ ୱୂପସମେନ୍ତୋ ସୁଖଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଚନ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଚନ୍ଦତି ଦିବ୍ବତି ସିରିୟା ୱିରୋଚତୀତି ଚନ୍ଦୋ । ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଜନେତୀତି ଚନ୍ଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାପି ଅନେକାନି ନାମାନି –
ଚନ୍ଦୋ ନକ୍ଖତ୍ତରାଜା ଚ, ଇନ୍ଦୁ ସୋମୋ ନିସାକରୋ ।
ଚନ୍ଦିମା ମା ନିସାନାଥୋ, ଓସଧୀ ସୋ ନିସାପତି ॥
ଉଳୁରାଜା ସସଙ୍କୋ ଚ, ହିମରଂସି ସସୀପି ଚ ।
ଦ୍ୱିଜରାଜା ସସଧରୋ, ତାରାପତି ହିମଂସୁ ଚ ॥
କୁମୁଦବନ୍ଧୱୋ ଚେୱ, ମିଗଙ୍କୋ ଚ କଲାନିଧି ।
ସୁଧଂ ସୁଧି ଧୂପି ୟୂପ-ରସ୍ମି ଚେୱ ଖମାକରୋ ।
ନକ୍ଖତ୍ତେସୋ ଚ ରଜନୀ-କରୋ ସୁବ୍ଭଂସୁ ଏୱ ଚ ॥
ତଦି ଚେତାୟଂ। ତନ୍ଦତି । ତନ୍ଦୀ ।
କଦି କଲଦି ଅୱ୍ହାନେ ରୋଦନେ ଚ। କନ୍ଦତି, ପକ୍କନ୍ଦତି । ପକ୍କନ୍ଦୁଂ, କନ୍ଦନ୍ତୋ, କଲନ୍ଦକୋ ।
କଲିଦି ପରିଦେୱନେ। କଲିନ୍ଦତି ।
ଖୋଦ ପଟିଘାତେ। ଖୋଦତି ।
ଖନ୍ଦ ଗତିସୋସନେସୁ। ଖନ୍ଦତି । ଖନ୍ଦୋ । ଖନ୍ଦୋ ନାମ ଏକୋ ଦେୱୋ, ୟୋ ‘‘କୁମାରୋ ସତ୍ତିଧରୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଖୁଦି ଆପୱନେ। ଖୁନ୍ଦତି ।
ସିଦି ସୀତିୟେ । ସୀତିୟଂ ସୀତିଭାୱୋ । ସିନ୍ଦତି । ସୋସିନ୍ଦୋ, ସୋତତ୍ତୋ ।
ୱନ୍ଦ ଅଭିୱାଦନଥୁତୀସୁ। ୱନ୍ଦତି, ଅଭିୱନ୍ଦତି । ଅଭିୱନ୍ଦନା, ୱନ୍ଦନଂ, ୱନ୍ଦକୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ୱନ୍ଦତୀତି ପଦସ୍ସ ନମସ୍ସତି ଥୋମେତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଟୀକାକାରୋ ‘‘ୱନ୍ଦେତି ୱନ୍ଦାମି ଥୋମେମି ୱା’’ତି ଆହ ।
ଭଦି କଲ୍ଲାଣେ ସୋଖିୟେ ଚ । କଲ୍ଲାଣଂ କଲ୍ୟାଣଂ, ସୋଖିୟଂ ସୁଖିନୋ ଭାୱୋ, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଭନ୍ଦତି । ଭନ୍ଦକୋ, ଭଦ୍ଦୋ, ଭଦ୍ରୋ ।
ମଦିଥୁତିମୋଦମଦସୁପନଗତୀସୁ। ମନ୍ଦତି । ମନ୍ଦୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ମନ୍ଦୋତି ଅଞ୍ଞାଣୀପି ବାଲଦାରକୋପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାଣୀ ମନ୍ଦତି ଅଞ୍ଞାଣଭାୱେନ ଅପ୍ପସଂସିତବ୍ବମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଥୋମେତୀତି ମନ୍ଦୋ। ମନ୍ଦତି ଅମୋଦିତବ୍ବଟ୍ଠାନେପି ମୋଦତୀତି ମନ୍ଦୋ। ମନ୍ଦତି ଦାନସୀଲାଦିପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାସୁ ପମଜ୍ଜତୀତି ମନ୍ଦୋ। ମନ୍ଦତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ହିତାହିତଂ ଅଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦୀହି ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ସଞ୍ଜାତମେଦଂ କୁରୁମାନୋ ସୁପତୀତି ମନ୍ଦୋ। ମନ୍ଦତି ଅୟୁତ୍ତଂ ପରେସଂ କ୍ରିୟଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେନ ଗଚ୍ଛତି ଗଣ୍ହାତୀତି ମନ୍ଦୋ। ଅଥ ୱା ମନ୍ଦତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ମନ୍ଦୋ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗବ୍ଭମୁପେତି ମନ୍ଦୋ’’ତି । ବାଲଦାରକୋ ପନ ମନ୍ଦତି ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତମଜାନନ୍ତୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟଂପରିୱତ୍ତନସେୟ୍ୟଂ ୱା ସୁପତୀତି ମନ୍ଦୋ। ତଥା ହି –
‘‘ନୋନୀତସୁଖୁମାଲଂ ମଂ, ଜାତପଲ୍ଲୱକୋମଲଂ ।
ମନ୍ଦଂ ଉତ୍ତାନସୟନଂ, ପିସାଚଭୟତଜ୍ଜିତା ॥
ପାଦମୂଲେ ମହେସିସ୍ସ, ସାୟେସୁଂ ଦୀନମାନସା ।
ଇଦଂ ଦଦାମ ତେ ନାଥ, ସରଣଂ ହୋହି ନାୟକା’’ତି
ୱୁତ୍ତଂ, ଇତି ଉତ୍ତାନସୟନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମନ୍ଦଦସକଂ, ତାୱ ‘‘ମନ୍ଦୋ’’ତି ‘‘ଦାରକୋ’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅପ୍ପତ୍ଥୱାଚକୋପି ପନ ମନ୍ଦସଦ୍ଦୋ ହୋତି, ସୋ ପାଟିପଦିକତ୍ତା ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ୱା ମନ୍ଦତି ଅପ୍ପଭାୱେନ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ନିପ୍ଫନ୍ନପାଟିପଦିକୱସେନପି ଗହେତବ୍ବୋ ।
ମୁଦ ହାସେ। ହସନଂ ହାସୋ ତୁଟ୍ଠି । ମୋଦତି, ପମୋଦତି । ସମ୍ମୋଦତି । ସମ୍ମୋଦକୋ । ସମ୍ମୋଦମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ମୁଦିତା । ମୁଦା ।
ହଦକରୀସୋସ୍ସଗ୍ଗେ । କରୀସୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ନାମ କରୀସସ୍ସ ଓସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ହଦତି । ଉହଦତି । ହଦନୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟେସଂ ନୋ ସନ୍ଥତେ ଦାରକା ଉହଦନ୍ତିପି ଉମ୍ମିହନ୍ତିପୀ’’ତି ଅୟଂ ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ, ତତ୍ର ଉହଦନ୍ତିପୀତି ୱଚ୍ଚମ୍ପି କରୋନ୍ତି । ଉମ୍ମିହନ୍ତିପୀତି ପସ୍ସାୱମ୍ପି କରୋନ୍ତି । ପଚ୍ଛିମପଦସ୍ସତ୍ଥୋ ମିହ ସେଚନେତି ଧାତୁୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ଚୁରାଦିଗଣେପି ୱତ୍ତତି ଦ୍ୱିଗଣିକତ୍ତା । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ‘‘ମୁତ୍ତେତି ଓହଦେତି ଚା’’ତି ଚରିୟାପିଟକପାଳିପ୍ପଦେସୋ ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ମୁତ୍ତେତୀତି ପସ୍ସାୱଂ କରୋତି । ଓହଦେତୀତି କରୀସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ।
ଉଦ ମୋଦେ କୀଳାୟଞ୍ଚ। ଉଦତି । ଉଦାନଂ । ଉଦଗ୍ଗୋ ।
ତତ୍ଥ ଉଦାନନ୍ତି କେନଟ୍ଠେନ ଉଦାନଂ ? ଉଦାନନଟ୍ଠେନ । କିମିଦଂ ଉଦାନନଂ ନାମ ? ପୀଭିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ଉଦାହାରୋ । ୟଥା ହି ୟଂ ତେଲାଦି ମିନିତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ମାନଂଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱିସ୍ସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ଅୱସେକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଞ୍ଚ ଜଲଂ ତଳାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ଓଘୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱ ୟଂ ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରଂ ହଦୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସୋ ଅଧିକୋ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ୱଚୀଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖୋ ଉଦାହାରୱିସେସୋ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦଗ୍ଗୋତି ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସୋ ।
କୁଦ ଖୁଦ ଗୁଦ କୀଳାୟମେୱ। କୋଦତି । ଖୋଦତି । ଗୋଦତି ।
ସୂଦ ପଗ୍ଘରଣେ। ସୂଦତି । ସୁତ୍ତଂ । ସୂଦୋ । ରଞ୍ଞୋ ସୂଦା ମହାନସେ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତି ସୂଦତି ଧେନୁ ୱିୟ ଖୀରଂ ଅତ୍ଥେ ପଗ୍ଘରାପେତୀତି ସୁତ୍ତଂ, ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ସକମ୍ମିକଧାତୁତ୍ତା ପନ ‘‘ପଗ୍ଘରାପେତୀ’’ତି କାରିତୱସେନ ଅତ୍ଥୋ କଥେତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ‘‘କରୋତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ନିପ୍ଫାଦେତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ କଥେତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ସୂଦୋତି ଭତ୍ତକାରୋ । ୟୋ ‘‘ଆଳାରିକୋ, ଓଦନିକୋ, ସୂପକାରୋ, ରସକୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୂଦତି ‘‘ଏୱଞ୍ଚେୱଞ୍ଚ କତେ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ସୁଗନ୍ଧଂ ମନାପଂ ସୁରସଞ୍ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ରନ୍ଧନକ୍ରିୟାୟ ସୁକୁସଲତାୟ ରସଂ ପଗ୍ଘରାପେତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ସୂଦୋ।
ରହଦ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ। ରହଦତି । ରହଦୋ ।
ହିଲାଦି ସୁଖେ ଚ । ଚକାରୋ ପୁବ୍ବତ୍ଥାପେକ୍ଖକୋ । ହିଲାଦତି । ହିଲାଦନଂ, ହିଲାଦୋ, ମେତ୍ତାସହାୟକତସତ୍ତମହାହିଲାଦୋ ।
ସଦ୍ଦ କୁଚ୍ଛିତେ ସଦ୍ଦେ। ସଦ୍ଦତି ।
ମିଦ ସ୍ନେହେ । ସ୍ନେହୋ ନାମ ୱସାସଙ୍ଖାତୋ ସ୍ନେହୋ ପୀତିସ୍ନେହୋତି ଦୁୱିଧୋ । ଇଧ ପନ ୱସାସଙ୍ଖାତୋ ସ୍ନେହୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ମେଦତି ମେଦୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ମେଦତୀତି ମେଦସହିତୋ ଭୱତି ଅୟଂ ପୁରିସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମେଦୋ ନାମ ଥୂଲସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ଫରିତ୍ୱା କିସସ୍ସ ଜଙ୍ଘମଂସାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ ପତ୍ଥିନ୍ନସିନେହୋ, ସୋ ୱଣ୍ଣେନ ହଲିଦ୍ଦିୱଣ୍ଣୋ ହୋତି । କାରିତେ ‘‘ମେଦେତି ମେଦୟତୀ’’ତି ରୂପାନି । ତଥା ହି ‘‘ତେ ଇମଂ କାୟଂ ବଲଂ ଗାହେନ୍ତି ନାମ ବ୍ରୂହେନ୍ତି ନାମ ମେଦେନ୍ତି ନାମା’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ମେଦେନ୍ତୀତି ସଞ୍ଜାତମେଦଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିସ୍ସା ପନ ଧାତୁୟା ଦିୱାଦିଗଣଂ ପତ୍ତାୟ ପୀତିସିନେହତ୍ଥେ ‘‘ମେଜ୍ଜତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପଂ ଭୱତି । ଚୁରାଦିଗଣଂ ପନ ପତ୍ତାୟ ‘‘ମେଦେତି ମେଦୟତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ଭୱନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସିଦ ମୋଚନେ। ସିଦତି । ସେଦୋ ।
ସନ୍ଦ ପସୱନେ । ପସୱନଂ ସନ୍ଦନଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତି । ସନ୍ଦତି ଉଦକଂ । ମହନ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋତି ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱାହୋ, ପୁଞ୍ଞନଦୀତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ମଦ୍ଦ ମଦ୍ଦନେ। ମଦ୍ଦଭି, ପମଦ୍ଦତି । ମାରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନୋ । କଣ୍ଟକଂ ମଦ୍ଦତି ।
କଦି ୱେଲମ୍ବେ। ୱିଲମ୍ବଭାୱୋ ୱେଲମ୍ବୋ। କନ୍ଦତି ।
କଦ ଅୱ୍ହାନେ ରୋଦନେ ଚ। କଦତି ।
ଖଦି ଉଜ୍ଝନେ। ଛନ୍ଦତି ।
ସଦ ସାଦନେ। ସଦତି । ଅସ୍ସାଦୋ ।
ସୀଦ ୱିସରଣଗତ୍ୟାୱସାନେସୁ । ୱିସରଣଂ ୱିପ୍ଫରଣଂ । ଗତ୍ୟାୱସାନଂ ଗମନସ୍ସ ଅୱସାନଂ ଓସାନଂ ଅଭାୱକରଣଂ, ନିସୀଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଦତି, ଲାବୂନି ସୀଦନ୍ତି । ସଂସୀଦତି, ଓସୀଦତି, ପସୀଦତି, ୱିପ୍ପସୀଦତି । ପସାଦୋ । ପସନ୍ନୋ । ୱିପ୍ପସନ୍ନୋ । ପସାଦକୋ । ପସାଦିତୋ । ପାସାଦୋ । ଓସୀଦାପକୋ । କୁସୀତୋ । ଆସୀନୋ । ନିସିନ୍ନୋ । ନିସିନ୍ନକୋ । ସନ୍ନିସୀୱେସୁ ପକ୍ଖିସୁ । ନିସୀଦନଂ, ନିସିନ୍ନଂ । ନିସଜ୍ଜା । ଗୋନିସାଦୋ, ଉପନିସା । ସୀଦେତି । ସୀଦୟତି । ସୀଦାପେତି । ସୀଦାପୟତି । ପସାଦେତି । ନିସୀଦିତୁଂ । ନିସୀଦାପେତୁଂ, ନିସାଦେତୁଂ, ନିସୀଦାପେତି, ନିସୀଦାପେତ୍ୱା । ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ ମଂ ନିସାଦେତ୍ୱା, ପିତା ଅତ୍ଥାନୁସାସତି । ନିସୀଦିତ୍ୱାତିପି ପାଠୋ । ନିସୀଦିତ୍ୱା । ନିସୀଦିତ୍ୱାନ । ନିସୀଦିତୁନ। ନିସୀଦିୟ । ନିସୀଦିୟାନ । ସଂସୀଦିତ୍ୱା । ଅୱସୀଦିତ୍ୱା । ଓସୀଦିତ୍ୱା ।
ତତ୍ଥ କୁସୀତୋତି ୱୀରିୟେନାଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଲାଭତୋ କୁଚ୍ଛିତେନାକାରେନ ସୀଦତୀତି କୁସୀତୋ । ଅଥ ୱା ସୟମ୍ପି କୁଚ୍ଛିତେନାକାରେନ ସୀଦତି ଅଞ୍ଞେପି ସୀଦାପେତି ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଞ୍ଞେସଂ ସୀଦନସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋତି କୁସୀତୋ। ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ପରିତ୍ତଂ କଟ୍ଠମାରୂୟ୍ହ, ୟଥା ସୀଦେ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ଏୱଂ କୁସୀତମାଗମ୍ମ, ସାଧଜୀୱୀପି ସୀଦତୀ’’ତି ।
କୁସୀତୋତି ଚେତ୍ଥ ଦସ୍ସ ତତ୍ତଂ ‘‘ସୁଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ‘‘ସତସ୍ମୀତି ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଚ । ତଥା ହି ସୀଦତୀତି ସତଂ, ଅନିଚ୍ଚସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇମିନା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ୱୁତ୍ତା । ସତଇତି ଚେତ୍ଥ ଅୱିଭତ୍ତିକୋ ନିଦ୍ଦେସୋ । ସନ୍ନିସୀୱେସୂତି ପରିସ୍ସମୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ସବ୍ବସୋ ନିସୀଦନ୍ତେସୁ, ୱିସ୍ସମମାନେସୂତି ଅତ୍ଥୋ, ଦକାରସ୍ସ ୱକାରଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ନିସୀଦନନ୍ତି ନିସୀଦନକ୍ରିୟା । ମଞ୍ଚପୀଠାଦିକଂ ୱା ଆସନଂ । ତଞ୍ହି ନିସୀଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ନିସୀଦନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିସିନ୍ନନ୍ତି ନିସୀଦନକ୍ରିୟା ଏୱ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଗତେ ଠିତେ ନିସିନ୍ନେ ସୁତ୍ତେ ଜାଗରିତେ ଭାସିତେ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି । ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ମଞ୍ଞେ ତୟା ନିସିନ୍ନନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପଦହତୀତିଆଦୀସୁ ଚସ୍ସ ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ହି ଗମନଂ ଗଭଂ, ଠାନଂ ଠିତଂ, ନିସୀଦନଂ ନିସନ୍ନଂ, ସୁପନଂ ସୁତ୍ତଂ, ଜାଗରଣଂ ଜାଗରିତଂ, ଭାସନଂ ଭାସିତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିସଜ୍ଜାତି ନିସୀଦନା । ଗୋନିସାଦୋତି ଗୋନିସଜ୍ଜନା । ଉପନିସାତି ଉପନିସୀଦତି ଫଲଂ ଏତ୍ଥାତି ଉପନିସା, କାରଣଂ । ନିସାଦେତୁନ୍ତି ନିସୀଦାପେତୁଂ । ନିସାଦେତ୍ୱାତି ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ।
ଭାୱେ ନପୁଂସକୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ନିସିନ୍ନନ୍ତି ରୱୋ ପନ ।
ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗୋ ତିଲିଙ୍ଗୋ ସୋ, ଗତାଦୀସୁପ୍ୟୟଂ ନୟୋ ॥
ଚଦ ୟାଚନେ । ୟାଚନଂ ଅଜ୍ଝେସନଂ । ଚଦତି ।
ମିଦ ମେଦ ମେଧାହିଂସାସୁ। ମିଦତି । ମେଦତି ।
ନିଦ ନେଦ କୁଚ୍ଛାସନ୍ନିକରିସେସୁ । କୁଚ୍ଛା ଗରହା । ସନ୍ନିକରିସଂ ୱୋହାରୱିସେସୋ । ନିଦତି । ନେଦତି ।
ବୁନ୍ଦି ନିସାନେ । ନିସାନଂ ତେଜନଂ ତିକ୍ଖତା । ବୁନ୍ଦତି । ବୋନ୍ଦି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ବୋନ୍ଦୀତି ସରୀରଂ । ତଞ୍ହି ବୁନ୍ଦାନି ତିକ୍ଖାନି ପିସୁଣଫରୁସୱାଚାଦୀନି ୱା ପଞ୍ଞାୱୀରିୟାଦୀନି ୱା ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ବୋନ୍ଦୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସଞ୍ଞୋଗପରତ୍ତେପି ଉକାରସ୍ସୋକାରାଦେସୋ, ପାପକଲ୍ୟାଣଜନୱସେନେସ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ବୋନ୍ଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ସରୀରୱାଚକତା ପନ –
‘‘ନାହଂ ପୁନ ନ ଚ ପୁନ, ନ ଚାପି ଅପୁନପ୍ପୁନଂ ।
ହତ୍ଥିବୋନ୍ଦିଂ ପୱେକ୍ଖାମି, ତଥା ହି ଭୟତଜ୍ଜିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ
ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଇମାନିସ୍ସ ନାମାନି –
କାୟୋ ଦେହଂ ସରୀରଞ୍ଚ, ୱପୁ ବିମ୍ବଞ୍ଚ ୱିଗ୍ଗହଂ ।
ବୋନ୍ଦି ଗତ୍ତଂ ତନୁ ଚେୱ, ଅତ୍ତଭାୱୋ ତଥୂପଧି ।
ସମୁସ୍ସୟୋତି ଚେତାନି, ଦେହନାମାନି ହୋନ୍ତି ହି ॥
ୱଦ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ। ୱଦତି, ୱଜ୍ଜତି । ୱଦେତି, ଓୱଦତି, ଓୱଦେତି, ପଟିୱଦତି । ଅଭିୱଦତି, ଅନୁୱଦତି, ଉପୱଦତି, ଅପୱଦତି । ନିୱଦତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱଜ୍ଜନ୍ତୁ ଭୋନ୍ତୋ ଅମ୍ମ’’ନ୍ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ୱଜ୍ଜତୀତି ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ଗରୂ ‘‘ୱଜ୍ଜେତୀ’’ତି ରୂପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଞ୍ଚେ ଗହେତବ୍ବଂ, ‘‘ଉପାସକୋ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱଦେତି । ତେନ ୟୋଗେନ ଜନକାୟଂ, ଓୱଦେତି ମହାମୁନୀ’’ତି ଚ ଦସ୍ସନତୋ ୱଦେତି ଓୱଦେତୀତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବାନେତାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ।
ଓୱାଦେତି, ୱାଦୟତି, ୱାଦାପେତି, ୱାଦାପୟତି । ୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ, ୱଜ୍ଜୟନ୍ତୋ, ଇମାନି ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି ।
କମ୍ମେ ‘‘ୱଦିୟତି, ଓୱଦିୟତି, ୱଜ୍ଜିୟତି । ୱଦିୟମାନୋ, ୱଜ୍ଜମାନୋ, ଓୱଦିୟମାନୋ, ଓୱଜ୍ଜମାନୋ ନ କରୋତି ସାସନଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଭୱନ୍ତି । ‘‘ୱାଦୋ, ଓୱାଦୋ, ପଟିୱାଦୋ, ପୱାଦୋ, ଅଭିୱାଦନଂ, ଅନୁୱାଦୋ, ଉପୱାଦୋ, ଅପୱାଦୋ, ୱିୱାଦୋ, ନିୱାଦନଂ, ୱଜ୍ଜଂ, ୱଦନଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ନାମିକପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
‘‘ୱଦିତୁଂ, ୱଦିତ୍ୱା, ୱିୱଦିତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ଚ ତୁମନ୍ତାଦୀନି ପଦାନି ।
ତତ୍ଥ ୱାଦୋତି କଥା । ୱଦିତବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱଜ୍ଜଂ, କିଂ ତଂ ? ୱଚନଂ । ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ସମଙ୍ଗିନୀ ସାମିକେନ ହୋମୀତି ଏତ୍ଥ ହି ୱଚନଂ ‘‘ୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱଦନ୍ତି ଏତେନାତି ୱଦନଂ, ମୁଖଂ । ମୁଖସ୍ସ ହି ଇମାନି ନାମାନି –
ୱଦନଂ ଲପନଂ ତୁଣ୍ଡଂ, ମୁଖ ମସ୍ସଞ୍ଚ ଆନନଂ ।
ସୂକରାଦିମୁଖଂ ତୁଣ୍ଡ-ମିତି ଞେୟ୍ୟଂ ୱିସେସତୋ ॥
ତତ୍ର ୱଦତୀତି ପିତା ପୁତ୍ତଂ ୱଦତି । ଅପିଚ ୱଦତୀତି ଭେରୀ ୱଦତି, ନାଦଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ୱଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥାପି ।
ତତ୍ରାୟଂ ପଦମାଲା, ୱଦତି, ୱଦନ୍ତି । ୱଦସି, ୱଦଥ । ୱଦାମି, ୱଦାମ । ୱଦତେ, ୱଦନ୍ତେ । ୱଦସେ, ୱଦୱ୍ହେ । ୱଦେ, ୱଦମ୍ହେ ।
ୱଦତୁ, ୱଦନ୍ତୁ । ୱଦାହି, ୱଦ, ୱଦଥ । ୱଦାମି, ୱଦାମ । ୱଦତଂ, ୱଦନ୍ତଂ । ୱଦସ୍ସୁ, ୱଦୱ୍ହୋ । ୱଦେ, ୱଦାମସେ ।
ୱଜ୍ଜତି, ୱଜ୍ଜନ୍ତି । ୱଜ୍ଜସି, ୱଜ୍ଜଥ । ୱଜ୍ଜାମି, ୱଜ୍ଜାମ । ୱଜ୍ଜତେ, ୱଜ୍ଜନ୍ତେ । ୱଜ୍ଜସେ, ୱଜ୍ଜୱ୍ହେ । ୱଜ୍ଜେ, ୱଜ୍ଜମ୍ହେ ।
ୱଜ୍ଜତୁ, ୱଜ୍ଜନ୍ତୁ । ୱଜ୍ଜାହି, ୱଜ୍ଜ, ୱଜ୍ଜଥ । ୱଜ୍ଜାମି, ୱଜ୍ଜାମ । ୱଜ୍ଜତଂ, ୱଜ୍ଜନ୍ତଂ । ୱଜ୍ଜସ୍ସୁ, ୱଜ୍ଜୱ୍ହୋ । ୱଜ୍ଜେ, ୱଜ୍ଜାମ୍ହସେ । ଇମା ଦ୍ୱେ ପଦମାଲା ୱଦଧାତୁସ୍ସ ୱଜ୍ଜାଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅତ୍ରାୟଂ ସୁଖୁମତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ‘‘ମାନୁସ୍ସକା ଚ ଦିବ୍ବା ଚ, ତୂରିୟା ୱଜ୍ଜନ୍ତି ତାୱଦେ’’ତି ପାଳି । ଏତ୍ଥ ୱଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଦଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦଂ ତଦ୍ଦୀପକତ୍ତା । କିଂ ୱିୟ ?
‘‘ଉଦୀରୟନ୍ତୁ ସଙ୍ଖପଣୱା, ୱଦନ୍ତୁ ଏକପୋକ୍ଖରା ।
ନଦନ୍ତୁ ଭେଈ ସନ୍ନଦ୍ଧା, ୱଗ୍ଗୂ ୱଦନ୍ତୁ ଦୁନ୍ଦୁଭୀ’’ତି
ଏତ୍ଥ ‘‘ଉଦୀରୟନ୍ତୁ ୱଦନ୍ତୁ’’ଆଦୀନି ୱିୟ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱଜ୍ଜିଂସୂତି ଅତୀତୱଚନେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନ ୱିୱରଣଂ କତଂ, ତସ୍ମା ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୱଦଧାତୁସ୍ସ ୱଜ୍ଜାଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ସଙ୍ଖା ଚ ପଣୱା ଚେୱ, ଅଥୋପି ଦିଣ୍ଡିମା ବହୂ ।
ଅନ୍ତଲିକ୍ଖମ୍ହି ୱଜ୍ଜନ୍ତି, ଦିସ୍ୱାନଚ୍ଛେରକଂ ନଭେ’’ତି
ଏତ୍ଥ ପନ ୱଜ୍ଜନ୍ତୀତି ହେତୁକତ୍ତୁପଦଂ ତଦ୍ଦୀପକତ୍ତା । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱଣ୍ଣସନ୍ଧିୱିସୟତ୍ତା ୱାଦୟନ୍ତୀତି କାରିତପଦରୂପେନ ସିଦ୍ଧଂ । ତଥା ହି ‘‘ୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତି ପଦରୂପଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୟକାରେ ପରେ ସରଲୋପୋ କତୋ, ଦ୍ୟକାରସଞ୍ଞୋଗସ୍ସ ଜ୍ଜକାରଦ୍ୱୟଂ ପୁବ୍ବକ୍ଖରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଭୱତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୱଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ୱିୱରଣଂ । ତଥା ହି ‘‘ଦେୱତା ନଭେ ଅଚ୍ଛେରକଂ ଭଗୱତୋ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଏତାନି ସଙ୍ଖପଣୱାଦୀନି ତୂରିୟାନି ୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ଭୱତି, ତସ୍ମା ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୱଦସ୍ସ ୱଜ୍ଜାଦେସୋ ନ ଭୱତି ।
କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖମ୍ହି ୱଜ୍ଜନ୍ତି, ଦିସ୍ୱାନଚ୍ଛେରକଂ ନଭେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ୱଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ପଦଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦମେୱ, ନ ହେତୁକତ୍ତୁପଦଂ ‘‘ୱଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତି ୱିୱରଣେ କତେପି, ତଥା ହି ‘‘ୟେ କେଚିମେ ଦିଟ୍ଠିପରିବ୍ବସାନା, ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’ନ୍ତି ୱିୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଏୱମ୍ପି ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ୱିୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ୱଦନ୍ତିପଦେନ ସମାନତ୍ଥଂ ‘‘ୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତି ପଦଞ୍ଚ ସାସନେ ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ? ତନ୍ନ, ‘‘ଦିସ୍ୱା’’ତି ଦସ୍ସନକ୍ରିୟାୱଚନତୋ । ନ ହି ସଙ୍ଖପଣୱାଦୀନଂ ପାଟିହାରିୟାଦିଦସ୍ସନଂ ଉପପଜ୍ଜତି ଦସ୍ସନଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି । ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି –
‘‘ରାଦନ୍ତେ ଦାରକେ ଦିସ୍ୱା, ଉବ୍ବିଦ୍ଧା ୱିପୁଲା ଦୁମା ।
ସୟମେୱୋନମିତ୍ୱାନ, ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦାରକେ’’ତି
ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଉପଚରିତତ୍ତା ଉପପଜ୍ଜତେୱ ଦସ୍ସନୱଚନଂ । ତସ୍ମା ‘‘ୱଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତି ୱିୱରଣଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନ କତନ୍ତି ? ତନ୍ନ, ହେଟ୍ଠା –
‘‘ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି, ଅମ୍ବରେ ଅନିଲଞ୍ଜସେ ।
ଚମ୍ମନଦ୍ଧାନି ୱାଦେନ୍ତି, ଦିସ୍ୱାନଚ୍ଛେରକଂ ନଭେ’’ତି
ଇମିନ୍ନା ଗାଥାୟ ‘‘ୱାଦେନ୍ତୀତି ୱାଦୟନ୍ତି ଦେୱତା’’ତି ସପାଠସେସସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିୱରଣସ୍ସ ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ କତତ୍ତା । ଅଥାପି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖା ଚ ପଣୱା ଚେୱ, ଅଥୋପି ଦିଣ୍ଡିମା ବହୂ’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଦଂ କମ୍ମୱାଚକପଦ’’ନ୍ତି ଚେ ? ତମ୍ପି ନ, କମ୍ମୱସେନ ୱିୱରଣସ୍ସ ଅକତତ୍ତା, କତ୍ତୁୱସେନ ପନ କତତ୍ତାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ଅୟମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱିଗଣିକୋ ୱଦଧାତୁ ଭୂୱାଦିଗଣିକୋ ଚ ଚୁରାଦିଗଣିକୋ ଚ । ସୋ ହି ଭୂୱାଦିଗଣେ ୱତ୍ତନ୍ତୋ ‘‘ୱଦତି ୱଜ୍ଜତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ଜନେତ୍ୱା ‘‘ୱାଦେତି, ୱାଦୟତି, ୱାଦାପେତି, ୱାଦାପୟତୀ’’ତି ଚତ୍ତାରି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି ଜନେତି, ଚୁରାଦିଗଣେ ପନ ‘‘ୱାଦେତି, ୱାଦୟତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ଜନେତ୍ୱା ‘‘ୱାଦାପେତି, ୱାଦାପୟତୀ’’ତି ଚ ଦ୍ୱେ ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି ଜନେତି, ତସ୍ମା ସାସନେ ‘‘ୱାଦେନ୍ତି ୱାଦୟନ୍ତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ୱଦେୟ୍ୟ, ୱଦେୟ୍ୟୁଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । ‘‘ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ଚ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ୱଜ୍ଜାଦେସୱସେନ ।
ଅଥ ୱା ୱଦେୟ୍ୟ, ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ୱଜ୍ଜୁଂ । ପିତା ମାତା ଚ ତେ ଦଜ୍ଜୁନ୍ତି ପଦମିୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୱଜ୍ଜୁଂ ୱା ତେ ନ ୱା ୱଜ୍ଜୁଂ, ନତ୍ଥି ନାସାୟ ରୂହନା’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ୱାନ ୱଦେୟ୍ୟୁଂୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଦେୟ୍ୟାସି, ୱଜ୍ଜାସି, ୱଜ୍ଜେସି ଇଚ୍ଚପି । ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜାସି ୱନ୍ଦନଂ । ୱଜ୍ଜେସି ଖୋ ତ୍ୱଂ ୱାମୂରଂ । ୱଦେୟ୍ୟାଥ, ୱଜ୍ଜାଥ । ଅମ୍ମଂ ଅରୋଗଂ ୱଜ୍ଜାଥ । ୱଦେୟ୍ୟାମି, ୱଜ୍ଜାମି, ୱଦେୟ୍ୟାମ, ୱଜ୍ଜାମ । ୱଦେଥ, ୱଦେରଂ । ୱଦେଥୋ, ୱଦେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ, ୱଜ୍ଜାୱ୍ହୋ । ୱଦେୟ୍ୟଂ, ୱଜ୍ଜଂ, ୱଦେୟ୍ୟାମ୍ହେ, ୱଜ୍ଜାମ୍ହେ । ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଇଧାପି ୟକାରେ ପରେ ସରଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞାନିପି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବାନି ।
ଇଦାନି ପରୋକ୍ଖାଦିରୂପାନି କଥୟାମ । ୱଦ, ପାୱଦ, ୟଥା ବଭୁୱ । ଦକାରଲୋପେ ‘‘ପାୱ’’ ଇତିପି ରୂପଂ ଭୱତି, ‘‘ପଟିପଂ ୱଦେହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଟିପ’’ନ୍ତି ପଦଂ ୱିୟ । ତଥା ହି ‘‘ୟୋ ଆତୁମାନଂ ସୟମେୱ ପାୱ’’ ଇତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ପସଦ୍ଦୋ ଉପସଗ୍ଗୋ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ପାୱଦତି ପାୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ପାୱାତି ଚ ଇଦଂ ଅତୀତୱଚନଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅତୀତୱଚନଂ ଇଦନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋପି ଗରୁ ୱତ୍ତମାନୱଚନୱସେନ ‘‘ପାୱାତି ୱଦତୀ’’ତି ୱିୱରଣମକାସି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ କାଲୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ।
ଆୟସ୍ମାପି ଚ ସାରିପୁତ୍ତୋ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ୟୋ ଆତୁମାନଂ ସୟମେୱ ପାୱା’’ତି ପଦଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆତୁମା ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ତା, ସୟମେୱ ପାୱାତି ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ପାୱଦତି, ‘‘ଅହମସ୍ମି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱା ‘‘ୱତସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱାତି ୱତ୍ତମାନୱଚନେନ ଅତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସି । ଅଥ ୱା ପାୱାତି ଇଦଂ ନ କେୱଲଂ ୱଦଧାତୁୱସେନେୱ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ଅଥ ଖୋ ଉଧାତୁୱସେନପି । ତଥା ହି ଇଦଂ ପପୁବ୍ବସ୍ସ ଉସଦ୍ଦେ ଇତି ଧାତୁସ୍ସ ପୟୋଗେ ଉକାରସ୍ସ ଓକାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ତତୋ ପରୋକ୍ଖାଭୂତେ ଅକାରେ ପରେ ଓକାରସ୍ସ ଆୱାଦେସଂ ତତୋ ଚ ସନ୍ଧିକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସିଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଉଧାତୁସ୍ସ ୱଦଧାତୁୟା ସମାନତ୍ଥତ୍ତା ତନ୍ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପସ୍ସ ଚ ୱଦଧାତୁୟା ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପେନ ସମାନରୂପତ୍ତା ‘‘ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ପାୱଦତୀ’’ତି ୱଦଧାତୁୱସେନ ନିଦ୍ଦିସୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ୱିଚ୍ଛିନ୍ନା ପଦମାଲା ଘଟୀୟତି । ୱଦ, ୱଦୁଂ । ୱଦେ, ୱଦିତ୍ଥ, ୱଦଂ, ୱଦିମ୍ହ । ୱଦିତ୍ଥ, ୱଦିରେ । ୱଦିତ୍ଥୋ, ୱଦିୱ୍ହୋ । ୱଦିଂ, ୱଦିମ୍ହେ । ପାୱଦ, ପାୱ ଇଚ୍ଚପି । ପାୱଦୁ । ପାୱଦେ, ପାୱଦିତ୍ଥ । ପାୱଦଂ, ପାୱଦିମ୍ହ । ପାୱଦିତ୍ଥ, ପାୱଦିରେ । ପାୱଦିତ୍ଥୋ, ପାୱଦିୱ୍ହୋ । ପାୱଦିଂ, ପାୱଦିମ୍ହେ । ତଥା ‘‘ୱଜ୍ଜ, ୱଜ୍ଜୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପରୋକ୍ଖାରୂପାନି ।
‘‘ଅୱଦା, ଅୱଦୂ । ଅୱଜ୍ଜା, ଅୱଜ୍ଜୂ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀରୂପାନି ।
‘‘ଅୱଦି, ୱଦି, ଅୱଦୁଂ, ୱଦୁଂ, ଅୱଦିଂସୁ, ୱଦିଂସୁ । ଅୱଜ୍ଜି, ୱଜ୍ଜି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଅଜ୍ଜତନୀରୂପାନି ।
‘‘ୱଦିସ୍ସତି, ୱଦିସ୍ସନ୍ତି । ୱଜ୍ଜିସ୍ସତି, ୱଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀରୂପାନି ।
‘‘ଅୱଦିସ୍ସା, ୱଦିସ୍ସା, ଅୱଜ୍ଜିସ୍ସା, ୱଜ୍ଜିସ୍ସା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି କାଲାତିପତ୍ତିରୂପାନି । ସେସାନି ସବ୍ବାନିପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । ୟା ପନେତ୍ଥ ୱଦଧାତୁ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ ୱୁତ୍ତା, ସା କତ୍ଥଚି ‘‘ୱଦନ୍ତଂ ଏକପୋକ୍ଖରା । ଭେରିୱାଦକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେପି ୱତ୍ତତି ଉପଚରିତୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୱିଦଞାଣେ । ଞାଣଂ ଜାନନଂ । ୱିଦତି । ୱେଦୋ । ୱିଦୂ । କାରିତେ ‘‘ୱେଦେତି । ୱେଦୟତି । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେତି । ୱେଦୟନ୍ତି ଚ ତେ ତୁଟ୍ଠିଂ, ଦେୱା ମାନୁସକା ଉଭୋ’’ତି ପୟୋଗା । ତତ୍ଥ ପୱେଦେତୀତି ବୋଧେତି ଞାପେତି ପକାସେତି । ୱେଦୋତି ୱିଦତି ସୁଖୁମମ୍ପି କାରଣଂ ଆଜାନାତୀତି ୱେଦୋ, ପଞ୍ଞାୟେତଂ ନାମଂ । ‘‘ୱେଦେହମୁନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ଞାଣଂ ୱେଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱେଦୋତି ୱା ୱେଦଗନ୍ଥସ୍ସପି ନାମଂ ୱିଦନ୍ତି ଜାନନ୍ତି ଏତେନ ଉଚ୍ଚାରିତମତ୍ତେନ ତଦାଧାରଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅୟ’’ନ୍ତି, ୱିଦନ୍ତି ୱା ଏତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦୋ। ସୋ ପନ ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦୱସେନ ତିୱିଧୋ । ଆଥବ୍ବଣୱେଦଂ ପନ ପଣୀତଜ୍ଝାସୟା ନ ସିକ୍ଖନ୍ତି ପରୂପଘାତସହିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେୟେୱ ‘‘ଛନ୍ଦୋ, ମନ୍ତୋ, ସୁତୀ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ପଞ୍ଞାୟଂ ତୁଟ୍ଠିୟଂ ୱେଦେ, ୱେଦସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ।
ପାୱକେପି ଚ ସୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ଜାତସଦ୍ଦପୁରେଚରୋ ।
ପଚ୍ଛାନୁଗେ ଜାତସଦ୍ଦେ, ସତି ତୁଟ୍ଠଜନେପି ଚ ।
‘‘ୱେଦଗୂ ସବ୍ବଧମ୍ମେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱିଦିତେସୁ ଚ ॥
ୱିଦୂତି ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସୋ । ସୋ ହି ୟଥାସଭାୱତୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ଫଲଞ୍ଚ କୁସଲାଦିଭେଦେ ଚ ଧମ୍ମେ ୱିଦତୀତି ‘‘ୱିଦୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ରୁଦ ଅସ୍ସୁୱିମୋଚନେ, ସକମ୍ମିକୱସେନିମିସ୍ସା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ରୋଦତି, ରୁଦତି ଇଚ୍ଚପି । ରୁଣ୍ଣଂ । ରୁଦିତଂ । ରୋଦନଂ । ରୋଦନ୍ତୋ । ରୋଦମାନୋ । ରୋଦନ୍ତୀ । ରୋଦମାନା । ରୁଦମୁଖା । ରୁଦଂ । ରୁଦନ୍ତୋ ।
ତତ୍ଥ ରୋଦତୀତି କିଂ ରୋଦତି ? ମତଂ ପୁତ୍ତଂ ୱା ଭାତରଂ ୱା ରୋଦତି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ନାହଂ ଭନ୍ତେ ଏତଂ ରୋଦାମି, ୟଂ ମଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଏୱମାହ’’ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ‘‘ୟଂ ମଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଏୱମାହ, ଅହଂ ଏତଂ ଭଗୱତୋ ବ୍ୟାକରଣଂ ନ ପରୋଦାମି ନ ପରିଦେୱାମି ନ ଅନୁତ୍ଥୁନାମୀ’ତି ଏୱଂ ସକମ୍ମିକୱସେନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଅସ୍ସୁମୁଞ୍ଚନମତ୍ତେନ ।
‘ମତଂ ୱା ଅମ୍ମ ରୋଦନ୍ତି, ୟୋ ୱା ଜୀୱଂ ନ ଦିସ୍ସତି ।
ଜୀୱନ୍ତଂ ଅମ୍ମ ପସ୍ସନ୍ତି, କସ୍ମା ମଂ ଅମ୍ମ ରୋଦସୀ’ତି
ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୟୋଗୋ’’ତି ଇଦମଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ । ଇଦଂ ପନ ଟୀକାୱଚନଂ – ‘‘ୟଥା ସକମ୍ମକା ଧାତୁସଦ୍ଦା ଅତ୍ଥୱିସେସୱସେନ ଅକମ୍ମକା ହୋନ୍ତି ‘ୱିବୁଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ ୱିବୁଦ୍ଧୋ କମଲସଣ୍ଡୋ’ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱିସେସୱସେନ ଅକମ୍ମକାପି ସକମ୍ମକା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ନ ପରିଦେୱାମି ନ ଅନୁତ୍ଥୁନାମୀ’ତି ଆହ । ଅନୁତ୍ଥୁନସଦ୍ଦୋ ସକମ୍ମକୱସେନ ପୟୁଜ୍ଜତି ‘ପୁରାଣାନି ଅନୁତ୍ଥୁନ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ପୟୋଗୋତି ଇମିନା ଗାଥାୟ ଅନୁତ୍ଥୁନନଂ ରୁଦନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ।
ଦଲିଦ୍ଦ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ। ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପତିଟ୍ଠାତି ଦୁଗ୍ଗତୀତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟୁଜ୍ଜତି, ଇଧ ପନ ଇଦଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । କଥଂ ଦୁଗ୍ଗତୀତି ? ଦୁକ୍ଖେନ କିଚ୍ଛେନ ଗତି ଗମନଂ ଅନ୍ନପାନାଦିଲାଭୋ ଦୁଗ୍ଗତୀତି । ଦଲିଦ୍ଦତି । ଦଲିଦ୍ଦୋ, ଦଲିଦ୍ଦୀ, ଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ । ତତ୍ଥ ଦଲିଦ୍ଦତୀତି ସବ୍ବଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ପରଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଏୱ ଦୁକ୍ଖେନ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ନ ଅୟାଚିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଲିଦ୍ଦୋତି ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସୋ । ଦଲିଦ୍ଦୀତି ଦୁଗ୍ଗତା ନାରୀ । ଦଲିଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱୋ ଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ। ଏତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବମେୱ ‘‘ଦଲିଦ୍ଦତୀ’’ତି ଲୋକିକପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଦଲିଦ୍ଦତୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦଂ ୱିଭାୱିତଂ । ସାସନେ ପନ ତଂ କ୍ରିୟାପଦଂ ନ ଆଗତଂ, ‘‘ଦଲିଦ୍ଦୋ ଦଲିଦ୍ଦୀ’’ତି ନାମପଦାନିୟେୱ ଆଗତାନି । ଅନାଗତମ୍ପି ତଂ ‘‘ନାଥତୀ’’ତି ପଦମିୱ ସାସନାନୁଲୋମତ୍ତା ଗହେତବ୍ବମେୱ । ଗରୂ ପନ କଚ୍ଚାୟନମତୱସେନ ଦଲ ଦୁଗ୍ଗତିମ୍ହୀତି ଦୁଗ୍ଗତିୱାଚକଦଲଧାତୁତୋ ଇଦ୍ଦପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦଲିଦ୍ଦୋ’’ତି ନାମପଦଂ ଦସ୍ସେସୁଂ ।
ତୁଦ ବ୍ୟଥନେ। ତୁଦତି, ୱିତୁଦତି । କମ୍ମନି ‘‘ତୁଜ୍ଜତି, ୱିତୁଜ୍ଜମାନୋ, ୱେଦନାଭିଭୁନ୍ନୋ’’ତି ରୂପାନି ।
ତୁଦନ୍ତି ୱାଚାହି ଜନା ଅସଞ୍ଞତା,
ସରେହି ସଙ୍ଗାମଗତଂୱ କୁଞ୍ଜରଂ ।
ସୁତ୍ୱାନ ୱାକ୍ୟଂ ଫରୁସଂ ଉଦୀରିତଂ,
ଅଧିୱାସୟେ ଭିକ୍ଖୁ ଅଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ।
ନୁଦ ପେରଣେ । ପେରଣଂ ଚୁଣ୍ଣିକରଣଂ ପିସନଂ, ନୁଦତି, ପନୁଦତି । ପନୁଦନଂ ।
ୱିଦି ଲାଭେ। ୱିନ୍ଦତି । ଉଟ୍ଠାତା ୱିନ୍ଦତେ ଧନଂ । ଗୋୱିନ୍ଦୋ ।
ଖଦି ପରିଘାତେ । ପରିଘାତଂ ସମନ୍ତତୋ ହନନଂ । ଖନ୍ଦତି ।
ଦକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଧକାରନ୍ତଧାତୁ
ଧା ଧାରଣେ। ଦଧାତି, ୱିଦଧାତି । ୟଂ ପଣ୍ଡିତୋ ନିପୁଣଂ ସଂୱିଧେତି । ନିଧିଂ ନିଧେତି । ନିଧି ନାମ ନିଧୀୟତି । ତାୱ ସୁନିହିତୋ ସନ୍ତୋ । ୟତୋ ନିଧିଂ ପରିହରି । ନିଦହତି । କୁହିଂ ଦେୱ ନିଦହାମି । ପରିଦହତି । ୟୋ ୱତ୍ତଂ ପରିଦହିସ୍ସତି । ଧସ୍ସତି । ପରିଧସ୍ସତି । ବାଲୋତି ପରଂ ପଦହତି । ସକ୍ୟା ଖୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ରାଜାନଂ ଉକ୍କାକଂ ପିତାମହଂ ଦହନ୍ତି । ସଦ୍ଦହତି ତଥାଗତସ୍ସ ବୋଧିଂ । ସଦ୍ଧା, ସଦ୍ଦହନା, ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ, ସଦ୍ଦହିତବ୍ବଂ, ସଦ୍ଧାୟିକୋ, ପଚ୍ଚୟିକୋ । ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚସା ଉପାସିକା । ସଦ୍ଦହିତୁଂ, ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା । ୱିସେସାଧାନଂ । ସୋତାୱଧାନଂ । ସୋତଂ ଓଦହତି । ଓହିତସୋତୋ । ସୋତଂ ଓଦହିତ୍ୱା । ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟଂ, ମାରଧେୟ୍ୟଂ, ନାମଧେୟ୍ୟଂ, ଧାତୁ, ଧାତା, ୱିଧାତା । ୱିଧି । ଅଭିଧାନଂ, ଅଭିଧେୟ୍ୟଂ, ନିଧାନୱତୀ ୱାଚା, ଆଧାନଗାହୀ, ସନ୍ଧି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ୱିପୁବ୍ବୋ ଧା କରୋତ୍ୟତ୍ଥେ, ଅଭିପୁବ୍ବୋ ତୁ ଭାସନେ।
ନ୍ୟାସଂପୁବ୍ବୋ ୟଥାୟୋଗଂ, ନ୍ୟାସାରୋପନସନ୍ଧିସୁ॥
ଇମସ୍ମା ପନ ଧାଧାତୁତୋ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅପି ଇଚ୍ଚୁପସଗ୍ଗସ୍ସ ଅକାରୋ କ୍ୱଚି ନିଚ୍ଚଂ ଲୋପଂ ପପ୍ପୋତି, କ୍ୱଚି ନିଚ୍ଚଂ ଲୋପଂ ନ ପପ୍ପୋତି । ଅତ୍ର ଲୋପୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହତି, ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହନ୍ତୋ, ପିଦହିତୁଂ, ପିଦହିତ୍ୱା, ଏୱଂ ଅକାରଲୋପୋ ଭୱତି । ଦ୍ୱାରଂ ଅପିଦହିତ୍ୱା, ଏୱଂ ଅକାରଲୋପୋ ନ ଭୱତି । ଏତ୍ଥ ହି ଅକାରୋ ଅପିଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଅୱୟୱୋ ନ ହୋତି । କିନ୍ତି ଚେ ? ପଟିସେଧତ୍ଥୱାଚକୋ ନିପାତୋୟେୱ, ଉପସଗ୍ଗାୱୟୱୋ ପନ ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋ, ଅୟଂ ନିଚ୍ଚାଲୋପୋ । ଏୱଂ ଧାଧାତୁତୋ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅପି ଇଚ୍ଚୁପସଗ୍ଗସ୍ସ ଅକାରୋ କ୍ୱଚି ନିଚ୍ଚଂ ଲୋପଂ ପପ୍ପୋତି, କ୍ୱଚି ନିଚ୍ଚଂ ଲୋପଂ ନ ପପ୍ପୋତି । ଇଦଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଇଦଂ ଅବ୍ଭୁତଂ । ୟତ୍ର ହି ନାମ ଭଗୱତୋ ପାୱଚନେ ଏୱରୂପପୋପି ନୟୋ ସନ୍ଦିସ୍ସତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ହଦୟୱିମ୍ହାପନକରୋ, ୟୋ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଧାତୁମ୍ହି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଉପସଗ୍ଗେ ଏକସ୍ମିଂୟେୱତ୍ଥେ କ୍ୱଚି ଲୋପାଲୋପୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ଇଦାନି ମୟଂ ସୋତୂନଂ ପରମକୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ତଦୁଭୟମ୍ପି ଆକାରଂ ଏକଜ୍ଝଂ କରୋନ୍ତା ତଦାକାରୱତିଂ ଜିନୱରପାଳିଂ ଆନୟାମ –
‘‘ଗଙ୍ଗଂ ମେ ପିଦହିସ୍ସନ୍ତି, ନ ତଂ ସକ୍କୋମି ବ୍ରାହ୍ମଣ ।
ଅପିଧେତୁଂ ମହାସିନ୍ଧୁଂ, ତଂ କଥଂ ସୋ ଭୱିସ୍ସତି ।
ନ ତେ ସକ୍କୋମି ଅକ୍ଖାତୁଂ, ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିତୋ ॥
ଚିତ୍ତତ୍ଥସାଧନିଂ ଏତଂ, ଗାଥଂ ସମ୍ଭୱଜାତକେ।
ପଞ୍ଞାସମ୍ଭୱମିଚ୍ଛନ୍ତୋ, କରେ ଚିତ୍ତେ ସୁମେଧସୋ’’ତି ॥
ଧୁ ଗତିଥେରିୟେସୁ । ଗତି ଗମନଂ, ଥେରିୟଂ ଥିରଭାୱୋ । ଧୱତି । ଧୁୱଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଧୁୱନ୍ତି ଥିରଂ । ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଧୁୱନ୍ତି ଥିରଂ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଜାତଂ । ଅଥ ୱା ଧୁୱନ୍ତି ଇଦଂ ଗତିଥେରିୟତ୍ଥୱସେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ଅଧିୱଚନଂ ଭୱିତୁମରହତି । ତଞ୍ହି ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣସୋକାଦିତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମେହି ଧୱିତବ୍ବଂ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଧୁୱଂ, ଉପ୍ପାଦୱୟାଭାୱେନ ୱା ନିଚ୍ଚସଭାୱତ୍ତା ଧୱତି ଥିରଂ ସସ୍ସତଂ ଭୱତୀତି ଧୁୱଂ। ୟଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ‘‘ଧୁୱଞ୍ଚ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଦେସେସ୍ସାମି ଧୁୱଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧୁୱସଦ୍ଦୋ ‘‘ୱଚନଂ ଧୁୱସସ୍ସତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଥିରେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଧୁୱଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ । ‘‘ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଏକଂସେ ନିପାତପଦଭାୱେନ ୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଧୂ ୱିଧୂନନେ । ଊକାରସ୍ସ ଊୱତ୍ତଂ । ଧୂୱତି । ଧୂୱିତା, ଧୂୱିତବ୍ବଂ । ରସ୍ସତ୍ତେ ‘‘ଧୁତୋ, ଧୁତୱା’’ ଇଚ୍ଚପି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଧେ ପାନେ। ଧୟତି, ଧୀୟତି । ଧେନ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଧେନୂତି ଧୟତି ପିୱତି ଇତୋ ଖୀରଂ ପୋତକୋତି ଧେନୁ, ‘‘ଗୋଧେନୁ, ଅସ୍ସଧେନୁ, ମିଗଧେନୂ’’ତି ଧେନୁସଦ୍ଦୋ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ସପୋତିକାସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀସୁ ୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଗାୱିୟଂ ୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ‘‘ସତ୍ତ ଧେନୁସତେ ଦତ୍ୱା’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି ।
ସିଧୁଗତିୟଂ ସେଧତି, ନିସେଧତି, ପଟିସେଧତି । ସିଦ୍ଧୋ, ପସିଦ୍ଧୋ, ନିସିଦ୍ଧୋ, ପଟିସିଦ୍ଧୋ, ପଟିସେଧିତୋ, ପଟିସେଧକୋ, ପଟିସେଧୋ, ପଟିସେଧିତୁଂ, ପଟିସେଧିତ୍ୱା । ଇଧ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟବଲତ୍ତା ଉପସଗ୍ଗାନଂ ତଂୟୋଗେ ସିଧୁଧାତୁସ୍ସ ନାନପ୍ପକାରା ଅତ୍ଥା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଏୱମେୱ ।
ସିଧୁ ସତ୍ଥେ ମଙ୍ଗଲ୍ୟେ ଚ । ସତ୍ଥଂ ସାସନଂ, ମଙ୍ଗଲ୍ୟଂ ପାପୱିନାସନଂ ୱୁଦ୍ଧିକାରଣଂ ୱା । ସେଧତି । ସିଦ୍ଧୋ, ପସିଦ୍ଧୋ, ପସିଦ୍ଧି ।
ଦଧ ଧାରଣେ। ଜନସ୍ସ ତୁଟ୍ଠିଂ ଦଧତେତି ଦଧି। ଧକାରସ୍ସ ହକାରତ୍ତେ ‘‘ଦହତୀ’’ତି ରୂପଂ । ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ ଇମଂ ଇତ୍ଥିଂ ଅୟ୍ୟିକଂ ଦହତି । ଇମେ ପୁରିସା ଇମଂ ପୁରିସଂ ପିତାମହଂ ଦହନ୍ତି । ଚିତ୍ତଂ ସମାଦହାତବ୍ବଂ । ସମାଦହଂ ଚିତ୍ତଂ ।
ଏଧ ୱୁଦ୍ଧିୟଂ ଲାଭେ ଚ। ଏଧତି । ଏଧୋ, ସୁଖେଧିତୋ । ଗମ୍ଭୀରେ ଗାଧମେଧତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଏଧୋତି ଏଧତି । ୱଡ୍ଢତି ଏତେନ ପାୱକୋତି ଏଧୋ । ଇନ୍ଦନଂ, ଉପାଦାନଂ । ସୁଖେଧିତୋତି ସୁଖେନ ଏଧିତୋ, ସୁଖସଂୱଡ୍ଢିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗାଧମେଧତୀତି ଗାଧଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ ଏଧତି ଲଭତି ।
ବଦ୍ଧ ସଂହରିସେ । ସଂହରିସୋ ୱିନିବଦ୍ଧକ୍ରିୟା । ବଦ୍ଧତି, ୱିନିବଦ୍ଧତି । ୱିନିବଦ୍ଧା ।
ଗାଧ ପତିଟ୍ଠାନିସ୍ସୟଗନ୍ଧେସୁ। ଗାଧତି । ଗାଧଂ କତ୍ତା । ଗମ୍ଭୀରତୋ ଅଗାଧଂ ।
ବାଧ ୱିଲୋଳନେ ବାଧତି, ୱିବାଧତି । ଆବାଧୋ । ଆବାଧତି ଚିତ୍ତଂ ୱିଲୋଳେତୀତି ଆବାଧୋ।
ବନ୍ଧ ବନ୍ଧନେ ବନ୍ଧତି । ବନ୍ଧନକୋ, ବନ୍ଧୋ, ବନ୍ଧାପିତୋ, ପଟିବନ୍ଧୋ, ବନ୍ଧନଂ, ବନ୍ଧୋ, ସମ୍ବନ୍ଧନଂ, ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପବନ୍ଧୋ, ବନ୍ଧୁ ।
ତତ୍ଥ ବନ୍ଧନନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତି ସତ୍ତେ ଏତେନାତି ବନ୍ଧନଂ, ସଙ୍ଖଲିକାଦି । ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱଂସୋ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ବନ୍ଧୁ, ଥେରଗାଥାସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ‘‘ପେମବନ୍ଧନେନ ବନ୍ଧୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦଧି ଅସୀଘଚାରେ । ଅସୀଘଚାରୋ ଅସୀଘପ୍ପୱତ୍ତି । ଦନ୍ଧତି । ଦନ୍ଧୋ, ଦନ୍ଧପଞ୍ଞୋ । ୟୋ ଦନ୍ଧକାଲେ ତରତି, ତରଣୀୟେ ଚ ଦନ୍ଧତି ।
ୱଦ୍ଧ ୱଦ୍ଧନେ। ୱଦ୍ଧତି । ୱଦ୍ଧି, ୱୁଦ୍ଧି, ୱଦ୍ଧୋ, ୱୁଦ୍ଧୋ, ଜାତିୱୁଦ୍ଧୋ, ଗୁଣୱୁଦ୍ଧୋ, ୱୟୋୱୁଦ୍ଧୋ ।
ୟେ ୱୁଦ୍ଧମପଚାୟନ୍ତି, ନରା ଧମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦା ।
ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପାସଂସା, ସମ୍ପରାୟେ ଚ ସୁଗ୍ଗତିଂ ॥
ସଧୁ ସଦ୍ଦକୁଚ୍ଛିୟଂ। ସଧତି ।
ପିଳଧି ଅଲଙ୍କାରେ। ପିଳନ୍ଧତି । ପିଳନ୍ଧନଂ ।
ପିଳନ୍ଧନମଲଙ୍କାରୋ, ମଣ୍ଡନଞ୍ଚ ୱିଭୂସନଂ ।
ପସାଧନଞ୍ଚାଭରଣଂ, ପରିୟାୟା ଇମେ ମତା ॥
ମେଧ ହିଂସାୟଂ ସଙ୍ଗମେ ଚ। ମେଧତି । ମେଧା, ମେଧାୱୀ । ଅତ୍ର ମେଧାତି ଅସନି ୱିୟ ସିଲୁଚ୍ଚୟେ କିଲେସେ ମେଧତି ହିଂସତୀତି ମେଧା । ମେଧତି ୱା ସିରିୟା ସୀଲାଦୀହି ଚ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେହି ସହ ଗଚ୍ଛତି ନ ଏକିକା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ମେଧା, ପଞ୍ଞାୟେତଂ ନାମଂ । ତଥା ହି –
‘‘ପଞ୍ଞା ହି ସେଟ୍ଠା କୁସଲା ୱଦନ୍ତି,
ନକ୍ଖତ୍ତରାଜାରିୱ ତାରକାନଂ ।
ସୀଲଂ ସିରୀ ଚାପି ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ,
ଅନ୍ୱାୟିକା ପଞ୍ଞୱତୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି
ୱୁତ୍ତଂ । ମେଧାୱୀତି ଧମ୍ମୋଜପଞ୍ଞାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।
ସଧୁ ମଧୁ ଉନ୍ଦେ। ସଧତି । ମଧତି । ମଧୁ ।
ବୁଧ ବୋଧନେ। ବୋଧତି । ବୁଦ୍ଧୋ । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାନୋ । ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ଅସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ବୋଧି । ଦିୱାଦିଗଣେପି ଅୟଂ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ରହି ‘‘ବୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ରୂପଂ, ଇଧ ପନ ‘‘ବୋଧତୀ’’ତି ରୂପଂ । ‘‘ୟୋ ନିନ୍ଦଂ ଅପବୋଧତୀ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । କାରିତେ ପନ ‘‘ବୋଧେତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ୟୁଧ ସମ୍ପହାରେ। ୟୋଧତି । ୟୋଧୋ । ୟୋଧେଥ ମାରଂ ପଞ୍ଞାୱୁଧେନ । ୟୁଦ୍ଧଂ । ଚରଣାୟୁଧୋ, ଚରଣାୱୁଧୋ ୱା । ଆୱୁଧଂ । ଦିୱାଦିଗଣିକସ୍ସ ପନସ୍ସ ‘‘ୟୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ଦୀଧି ଦିତ୍ତିୱେଧନେସୁ। ଦୀଧତି । ଦୀଧିତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୀଧିତୀତି ରସ୍ମି । ଅନେକାନି ହି ରସ୍ମିନାମାନି ।
ରସ୍ମି ଆଭା ପଭା ରଂସି, ଦିତ୍ତି ଭା ରୁଚି ଦୀଧିତି ।
ମରୀଚି ଜୁତି ଭାଣ୍ୱ’ସୁ, ମୟୂଖୋ କିରଣୋ କରୋ ।
ନାଗଧାମୋ ଚ ଆଲୋକୋ, ଇଚ୍ଚେତେ ରସ୍ମିୱାଚକା ॥
ଚକାରନ୍ତରୂପାନି ।
ନକାରନ୍ତଧାତୁ
ନୀ ନୟେ। ନେତି, ନୟତି, ୱିନେତି । ୱିନେୟ୍ୟ ହଦୟେ ଦରଂ । ଆନେତି । ଆନୟତି । ନେତା । ୱିନେତା । ନାୟକୋ । ନେୟ୍ୟୋ। ୱେନେୟ୍ୟୋ । ୱେନୟିକୋ । ୱିନୀତୋ ପୁରିସୋ । ନୀୟମାନେ ପିସାଚେନ, କିନ୍ନୁ ତାତ ଉଦିକ୍ଖତି । ନୀୟନ୍ତୋ । ନେତ୍ତଂ । ନେତ୍ତି । ଭୱନେତ୍ତି ସମୂହତା । ନେତ୍ତିକୋ । ଉଦକଞ୍ହି ନୟନ୍ତି ନେତ୍ତିକା । ନେତ୍ତା । ନେତ୍ତେ ଉଜୁଂ ଗତେ ସତି । ନୟୋ । ୱିନୟୋ । ଆୟତନଂ । ନେତୁଂ । ୱିନେତୁଂ । ନେତ୍ୱା । ୱିନେତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ତତ୍ଥ ନେତ୍ତନ୍ତି ସମୱିସମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନେତୀତି ନେତ୍ତଂ, ଚକ୍ଖୁ । ନେତ୍ତୀତି ନେନ୍ତି ଏତାୟ ସତ୍ତେତି ନେତ୍ତି, ରଜ୍ଜୁ । ଭୱନେତ୍ତୀତି ଭୱରଜ୍ଜୁ, ତଣ୍ହାୟେତଂ ନାମଂ । ତାୟ ହି ସତ୍ତା ଗୋଣା ୱିୟ ଗୀୱାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତଂ ତଂ ଭୱଂ ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭୱନେତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନେତ୍ତିକାତି କସ୍ସକା । ନେତ୍ତାତି ଗୱଜେଟ୍ଠକୋ ୟୂଥପତି । ନୟୋତି ନୟନଂ ଗମନଂ ନୟୋ, ପାଳିଗତି । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନେତବ୍ବୋତି ନୟୋ, ସଦିସଭାୱେନ ନେତବ୍ବାକାରୋ । ନୀୟତୀତି ନୟୋ, ତଥତ୍ତନୟାଦି । ନୀୟତି ଏତେନାତି ନୟୋ, ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିୱଜ୍ଜନନୟାଦି ।
ତଥା ହି ଛବ୍ବିଧୋ ନୟୋ ତଥତ୍ତନୟୋ ପତ୍ତିନୟୋ ଦେସନାନୟୋ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିୱଜ୍ଜନନୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟନୟୋ ଅଧିପ୍ପାୟନୟୋତି । ତେସୁ ତଥତ୍ତନୟୋ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିୱଜ୍ଜନନୟେନ ନୀୟତି, ପତ୍ତିନୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟନୟେନ, ଦେସନାନୟୋ ଅଧିପ୍ପାୟନୟେନ ନୀୟତି । ଏତ୍ଥାଦିମ୍ହି ତିୱିଧୋ ନୟୋ କମ୍ମସାଧନେନ ନୀୟତୀତି ‘‘ନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପଚ୍ଛିମୋ ପନ ତିୱିଧୋ ନୟୋ କରଣସାଧନେନ ନୀୟତି ଏତେନ ତଥତ୍ତାଦିନୟତ୍ତୟମିତି ‘‘ନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପପଞ୍ଚିୟମାନେ ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରୋ ସିୟାତି ୱିତ୍ଥାରୋ ନ ଦସ୍ସିତୋ ।
ଅପରୋପି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ନୟୋ ଏକତ୍ତନୟୋ ନାନତ୍ତନୟୋ ଅବ୍ୟାପାରନୟୋ ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟୋତି ।
ୱିନେତି ସତ୍ତେ ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ୱିନୟୋ। କାୟୱାଚାନଂ ୱିନୟନତୋପି ୱିନୟୋ । ଆୟତନନ୍ତି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ପୱତ୍ତଂ ଅତୀୱ ଆୟତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ୟାୱ ନ ନିୱତ୍ତତି, ତାୱ ନୟତେୱ ପୱତ୍ତତେୱାତି ଆୟତନଂ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ । ‘‘ଆୟତନନ୍ତି ଅସ୍ସାନଂ କମ୍ବୋଜୋ ଆୟତନଂ, ଗୁନ୍ନଂ ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ ଆୟତନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଜାତିଟ୍ଠାନଂ ଆୟଅନଂ ନାମ । ‘‘ମନୋରମେ ଆୟତନେ, ସେୱନ୍ତି ନଂ ୱିହଙ୍ଗମା ।
ଛାୟଂ ଛାୟତ୍ଥିନୋ ୟନ୍ତି, ଫଲତ୍ଥଂ ଫଲଭୋଜିନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ପଞ୍ଚିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ ୱିମୁତ୍ତାୟତନାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କାରଣଂ । ଅଞ୍ଞେପି ପନ ପୟୋଗା ୟତ ପତିୟତନେତି ଏତ୍ଥ ପକାସିତା ।
ନୀ ପାପନେ। ନେତି, ନୟତି । ନୟନଂ ।
ନୁ ଥୁତିୟଂ। ନୋତି, ନୱତି । ନୁତୋ ।
ଥନ ପନ ଧନ ସଦ୍ଦେ। ଥନତି । ପନତି । ଧନତି ।
କନ ଦିତ୍ତିକନ୍ତୀସୁ। କନତି । କଞ୍ଞା । କନକଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋବ୍ବନିଭାୱେ ଠିତତ୍ତା ରୂପୱିଲାସେନ କନତି ଦିପ୍ପତି ୱିରୋଚତୀତି କଞ୍ଞା। ଅଥ ୱା କନିୟତି କାମିୟଭି ଅଭିପତ୍ଥିୟତି ପୁରିସେହୀତିପି କଞ୍ଞା, ୟୋବ୍ବନିତ୍ଥୀ । କନକନ୍ତି କନତି, କନୀୟତୀତି ୱା କନକଂ, ସୁୱଣ୍ଣଂ । ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ହି ଅନେକାନି ନାମାନି ।
ସୁୱଣ୍ଣଂ କନକଂ ହେମଂ, କଞ୍ଚନଂ ହଟକମ୍ପି ଚ ।
ଜାତରୂପଂ ତପନୀୟଂ, ୱଣ୍ଣଂ ତବ୍ଭେଦକା ପନ ।
ଜମ୍ବୁନଦଂ ସିଙ୍ଗିକଞ୍ଚ, ଚାମିକରନ୍ତି ଭାସିତା ॥
ୱନସନ ସମ୍ଭତ୍ତିୟଂ। ୱନତି । ୱନଂ । ସନତି ।
ତତ୍ଥ ୱନନ୍ତି । ତଂ ସମ୍ଭଜନ୍ତି ମୟୂରକୋକିଲାଦୟୋ ସତ୍ତାତି ୱନଂ, ଅରଞ୍ଞଂ । ୱନତି ସମ୍ଭଜତି ସଂକିଲେସପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ୱନଂ, ତଣ୍ହା ।
ମନ ଅବ୍ଭାସେ। ମନତି । ମନୋ ।
ମାନ ୱୀମଂସାୟଂ, ୱୀମଂସତି । ୱୀମଂସା ।
ଜନ ସୁନ ସଦ୍ଦେ। ଜନତି । ସୁନତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କସ୍ମା ତେ ଏକୋ ଭୁଜୋ ଜନତି, ଏକୋ ତେ ନ ଜନତୀ ଭୁଜୋ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଜନତୀତି ସୁନତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତି ।
ଖନୁ ଅୱଦାରଣେ ଖନତି । ସୁଖଂ । ଦୁକ୍ଖଂ । ଖତୋ ଆୱାଟୋ ।
ତତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଦୁକ୍ଖଂ ଖନତୀତି ସୁଖଂ । ଦୁଟ୍ଠୁ ଖନତି କାୟିକଚେତସିକସୁଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ। ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା । ଦ୍ୱିଧା ଚିତ୍ତଂ ଖନତୀତି ୱା ଦୁକ୍ଖଂ । ଚୁରାଦିଗଣୱସେନ ପନ ‘‘ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବଚନାନି ଗହେତବ୍ବାନି । ସମାସପଅୱସେନ ‘‘ସୁକରଂ ଖମସ୍ସାତି ସୁଖଂ, ଦୁକ୍କରଂ ଖମସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବଚନାନିପି ୱିୱିଧା ହି ସଦ୍ଦାନଂ ବ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି ପୱତ୍ତି ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ।
ଦାନ ଅୱଖଣ୍ଡନେ। ଦାନତି । ଅପଦାନଂ ।
ସାନ ତେଜନେ । ତେଜନଂ ନିସାନଂ । ସାନତି ।
ହନ ହିଂସାଗତୀସୁ। ଏତ୍ଥ ପନ ହିଂସାୱଚନେନ ଫରୁସାୟ ୱାଚାୟ ପୀଳନଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡାଦୀହି ପହରଣଞ୍ଚ ଗହିତଂ, ତସ୍ମା ହନ ହିଂସାପହରଣଗତୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ରାଜାନୋ ଚୋରଂ ଗହେତ୍ୱା ହନେୟ୍ୟୁଂ ୱା ବନ୍ଧେୟ୍ୟୁଂ ୱା’’ତି । ପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତେହି ‘‘ହନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପୋଥେୟ୍ୟୁଞ୍ଚେୱ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟୁଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଛେଦନଂ ନାମ ହତ୍ଥପାଦାଦିଛେଦନଂ ୱା ସୀସଚ୍ଛେଦୱସେନ ମାରଣଂ ୱା । ହନସ୍ସ ୱଧାଦେସୋ ଘାତାଦେସୋ ଚ ଭୱତି, ହନ୍ତି ହନତି, ହନନ୍ତି । ହନସି, ହନଥ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ।
ହିଂସାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ‘‘ହନ୍ତି ହତ୍ଥେହି ପାଦେହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ହନ୍ତୀତି ପହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କୁଦ୍ଧୋ ହି ପିତରଂ ହନ୍ତି । ୱିକ୍କୋସମାନା ତିବ୍ବାହି, ହନ୍ତି ନେସଂ ୱରଂ ୱର’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ହନ୍ତୀତି ମାରେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱଧତି, ୱଧେତି, ଘାତେତି’’ ଇଚ୍ଚପି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱଧତି ନ ରୋଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅତ୍ତାନଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ରୋଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱଧୋ ପହରଣଂ । ପାଣଂ ୱଧେତି । ପାଣୱଧୋ । ‘‘ଏସ ୱଧୋ ଖଣ୍ଡହାଲସ୍ସ । ସତ୍ତେ ଘାତେତୀ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ୱଧୋ ମାରଣଂ ।
‘‘ଉପାହନଂ, ୱଧୂ’’ତି ଚ ଏତ୍ଥ ହନୱଧସଦ୍ଦତ୍ଥୋଗମନଂ । ‘‘ପୁରିସଂ ହନତି । ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ ପଟିହନତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି କତ୍ତୁପଦାନି । ଦେୱଦତ୍ତୋ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତେନ ହଞ୍ଞତି । ତତୋ ୱାତାତପେ ଘୋରେ, ସଞ୍ଜାତେ ପଟିହଞ୍ଞତି । ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସେକାରତ୍ତଂ, ୟଥା ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ’’ତି । ୱିହାରେନାତି ପଦଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଇଚ୍ଚାଦୀନି କମ୍ମପଦାନି । ହନ୍ତା । ହତୋ । ୱଧକୋ । ୱଧୂ । ଆଘାତୋ । ଉପଘାତୋ । ଘାତକୋ । ପଟିଘୋ । ସଙ୍ଘୋ । ବ୍ୟଗ୍ଘୋ । ସକୁଣଗ୍ଘି । ହନ୍ତୁଂ, ହନିତୁଂ, ହନ୍ତ୍ୱା, ହନିତ୍ୱା । ୱଜ୍ଝେତ୍ୱା, ୱଧିତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦୀନି ସନାମିକାନି ତୁମନ୍ତାଦିପଦାନି ।
ତତ୍ଥ ଉପାହନନ୍ତି ତଂ ତଂ ଠାନଂ ଉପହନନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତତୋ ଚ ଆହନନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ଉପାହନଂ । ୱଧୂତି କିଲେସୱସେନ ସୁନଖମ୍ପି ଉପଗମନସୀଲାତି ୱଧୂ, ସବ୍ବାସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ସାଧାରଣମେତଂ । ଅଥ ୱା ୱଧୂତି ସୁଣିସା । ତଥା ହି ‘‘ତେନ ହି ୱଧୁ ୟଦା ଉତୁନୀ ଅହୋସି, ପୁପ୍ଫଂ ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅଥ ମେ ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱଧୂତି ସୁଣିସା ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ପନ ‘‘ଅୟଂ ନୋ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଭରିୟା’’ତି ସସ୍ସୁସସୁରେହି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବା ଜାନିତବ୍ବାତି ୱଧୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗତ୍ୟତ୍ଥାନଂ କତ୍ଥଚି ବୁଦ୍ଧିୟତ୍ଥକଥନତୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ‘‘ସୁଣ୍ହା, ସୁଣିସା, ୱଧୂ’’ ଇଚ୍ଚେତେ ପରିୟାୟା । ସଙ୍ଘୋତି ଭିକ୍ଖୁସମୂହୋ । ସମଗ୍ଗଂ କମ୍ମଂ ସମୁପଗଚ୍ଛତୀତି ସଙ୍ଘୋ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱା କିଲେସେ ହନ୍ତି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗାସିନା ମାରେତୀତିପି ସଙ୍ଘୋ, ପୁଥୁଜ୍ଜନାରିୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନେତାନି । ୱିୱିଧେ ସତ୍ତେ ଆହନତି ଭୁସୋ ଘାତେତୀତି ବ୍ୟଗ୍ଘୋ। ସୋ ଏୱ ‘‘ୱିୟଗ୍ଘୋ, ୱଗ୍ଘୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପରମ୍ପି ପୁଣ୍ଡରୀକୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ଦୁବ୍ବଲେ ସକୁଣେ ହନ୍ତୀତି ସକୁଣଗ୍ଘି, ସେନୋ, ଅୟଂ ପନ ହନଧାତୁ ଦିୱାଦିଗଣେ ‘‘ପଟିହଞ୍ଞତୀ’’ତି ଅକମ୍ମକଂ କତ୍ତୁପଦଂ ଜନେତି । ତଥା ହି ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱୋହାରୋ ଲୋକିୟେ ସୋତେ ପଟିହଞ୍ଞତୀ’’ତିଆଦିକା ପାଳିୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ଅନ ପାଣନେ । ପାଣନଂ ସସନଂ । ଅନତି । ଆନଂ, ପାନଂ । ‘‘ତତ୍ଥ ଆନନ୍ତି ଅସ୍ସାସୋ । ପାନନ୍ତି ପସ୍ସାସୋ । ଏତେସୁ ଅସ୍ସାସୋତି ବହି ନିକ୍ଖମନୱାତୋ । ପସ୍ସାସୋତି ଅନ୍ତୋ ପୱିସନୱାତୋ’’ତି ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନକାଲେ ପଠମଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୱାତୋ ବହି ନିକ୍ଖମତି, ପଚ୍ଛା ବାହିରୱାତୋ ସୁଖୁମଂ ରଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ତାଲୁଂ ଆହଚ୍ଚ ନିବ୍ବାୟତି, ତସ୍ମା ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅସ୍ସାସୋତି ବହି ନିକ୍ଖମନୱାତୋ, ପସ୍ସାସୋତି ଅନ୍ତୋ ପୱିସନୱାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ନୟେସୁ ୱିନୟନୟେନ ଅନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠିତସସନଂ ଅସ୍ସାସୋ, ବହି ଉଟ୍ଠିତସସନଂ ପସ୍ସାସୋ। ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ପନ ବହି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାପି ଅନ୍ତୋ ସସନତୋ ଅସ୍ସାସୋ। ଅନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାପି ବହି ସସନତୋ ପସ୍ସାସୋ। ଅୟମେୱ ଚ ନୟୋ ‘‘ଅସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚା’’ତି, ‘‘ପସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚା’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ସମେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଧନ ଧଞ୍ଞେ। ଧନନଂ ଧଞ୍ଞଂ, ସିରିପୁଞ୍ଞପଞ୍ଞାନଂ ସମ୍ପଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାତୁଅତ୍ଥୋ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭାୱୱସେନ କଥିୟତି ଠପେତ୍ୱା ୱକ୍କରୁକ୍ଖତଚେତି ଏୱମାଦିପ୍ପଭେଦଂ । ୟଥା ଭାୱତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନେନ ୟପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ନକାରସ୍ସ ୟ୍ୟକାରଂ କତ୍ୱା ଥେନନଂ ଥେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଧ ୟପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ନକାରସ୍ସ ଞ୍ଞକାରଂ କତ୍ୱା ଧନନଂ ଧଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧନିନୋ ୱା ଭାୱୋ ଧଞ୍ଞଂ, ତସ୍ମିଂ ଧଞ୍ଞେ । ଧନ୍ତି, ଧନତି । ଧନିତଂ । ଧଞ୍ଞଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଧଞ୍ଞସଦ୍ଦେନ ସିରିପୁଞ୍ଞପଞ୍ଞାସମ୍ପଦା ଗହିତା, ତସ୍ମା ‘‘ଧଞ୍ଞପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଧଞ୍ଞସଦ୍ଦେନ ସିରିପଞ୍ଞାୱ ଗହେତବ୍ବା ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱଚନତୋ ।
‘‘ନଦତୋ ପରିସାୟନ୍ତେ, ୱାଦିତବ୍ବପହାରିନୋ ।
ୟେ ତେ ଦକ୍ଖନ୍ତି ୱଦନଂ, ଧଞ୍ଞା ତେ ନରପୁଙ୍ଗୱ ॥
ଦୀଘଙ୍ଗୁଲୀ ତମ୍ବନଖେ, ସୁଭେ ଆୟତପଣ୍ହିକେ ।
ୟେ ପାଦେ ପଣମିସ୍ସନ୍ତି, ତେପି ଧଞ୍ଞା ଗୁଣନ୍ଧର ॥
ମଧୁରାନି ପହଟ୍ଠାନି, ଦୋସଗ୍ଘାନି ହିତାନି ଚ ।
ୟେତେୱାକ୍ୟାନି ସୋସ୍ସନ୍ତି, ତେପି ଧଞ୍ଞାନରୁତ୍ତମା’’ତି
ଏୱମାଦୀସୁ ପନ ଧଞ୍ଞସଦ୍ଦେନ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦା ଗହେତବ୍ବା, ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦାୟ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ସିରିପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାପି ଗହେତବ୍ବା । ଇଦମେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନଂ ‘‘ଧଞ୍ଞଂ ସିରିପୁଞ୍ଞପଞ୍ଞାସମ୍ପଦା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଧଞ୍ଞା’’ତି । ‘‘ଧଞ୍ଞଂ ମଙ୍ଗଲସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତୁ ‘‘ଉତ୍ତମରତନଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଧନାୟିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧାୟିତବ୍ବନ୍ତି ଧଞ୍ଞଂ, ସିରିସମ୍ପନ୍ନଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପନ୍ନଂ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ଧଞ୍ଞଂ ଧନଂ ରଜତଂ ଜାତରୂପ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦୀସୁ ‘‘ନତ୍ଥି ଧଞ୍ଞସମଂ ଧନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଧନାୟିତବ୍ବନ୍ତି ଧଞ୍ଞଂ, କିଂ ତଂ ? ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ । ଅପିଚ ଓସଧିୱିସେସୋପି ଧଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧନସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପନ ସମାସୱସେନ ‘‘ଅଧନୋ, ନିଦ୍ଧନୋ’’ତି ଚ ନତ୍ଥି ଧନଂ ଏତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥେନ ଦଲିଦ୍ଦପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ନିଧନଂ ୟାତୀ’’ତିଏତ୍ଥ ତୁ କମ୍ପନତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ଧୂଧାତୁସ୍ସ ୱସେନ ୱିନାସୋ ନିଧନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ମୁନ ଗତିୟଂ। ମୁନତି ।
ଚିନେ ମଞ୍ଞନାୟଂ। ଅଲୁତ୍ତନ୍ତୋୟଂ ଧାତୁ, ୟଥା ଗିଲେ, ୟଥା ଚ ମିଲେ । ଚିନାୟତି, ଓଚିନାୟତି । ‘‘ସବ୍ବୋ ତଂ ଜନୋ ଓଚିନାୟତୂ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ଓଚିନାୟତତି ଅୱମଞ୍ଞତୂତି ।
ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ତୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି
ସମତ୍ତାନି ।
ପକାରନ୍ତଧାତୁ
ଇଦାନି ପୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ –
ପା ପାନେ । ପାନଂ ପିୱନଂ । ‘‘ପାତି, ପାନ୍ତି । ପାତୁ, ପାନ୍ତୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଖିପ୍ପଂ ଗୀୱଂ ପସାରେହି, ନ ତେ ଦସ୍ସାମି ଜୀୱିତଂ ।
ଅୟଞ୍ହିତେ ମୟା ରୂଳ୍ହୋ, ସରୋ ପାସ୍ସତି ଲୋହିତନ୍ତି ॥
ଅତ୍ର ହି ପାସ୍ସତୀତି ପିୱିସ୍ସତି । ‘‘ପାସ୍ସତି, ପାସ୍ସନ୍ତି । ପାସ୍ସସି, ପାସ୍ସଥ । ପାସ୍ସାମି, ପାସ୍ସାମ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା, ‘‘ଅପସ୍ସା, ଅପସ୍ସଂସୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ଚ ନୟେନ ସେସଂ ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ନୟଞ୍ଞୂହି । କୋ ହି ସମତ୍ଥୋ ସବ୍ବାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନସାଗରେ ୱିଚିତ୍ରାନି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣରୂପନ୍ତରରତନାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ବାସୁପି ଧାତୂସୁ ସଙ୍ଖେପେନ ଗହଣୂପାୟମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ପିୱତି, ପିୱନ୍ତି । ପିୱଂ, ପିୱନ୍ତୋ, ପିୱମାନୋ, ପିୱଂ ଭାଗିରସୋଦକଂ । କାରିତେ କୁମାରଂ ଖୀରଂ ପାୟେତି । ମୁହୁତ୍ତଂ ତଣ୍ହାସମନଂ, ଖୀରଂ ତ୍ୱଂ ପାୟିତୋ ମୟା । କମ୍ମେ ପୀୟତି, ପୀତଂ । ତୁମାଦୀସୁ ‘‘ପାତୁଂ, ପିୱିତୁଂ, ପିତ୍ୱା, ପିୱିତ୍ୱା, ପାୟେତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଠାନେସୁ ପାଳିନୟାନୁରୂପେନ ସଦ୍ଦରୂପାନି ଏୱମେୱ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ପା ରକ୍ଖଣେ। ପାତି । ନିପାତି । ପିତା, ଗୋପୋ ।
ପା ପୂରଣେ। ପାତି, ୱିପ୍ପାତି । ୱିପ୍ପୋ ।
ୱିପ୍ପୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ସୋ ହି ୱିପ୍ପେତି ପୂରେତି ୱିସିଟ୍ଠେନ ୱେଦୁଚ୍ଚାରଣାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣକମ୍ମେନ ଲୋକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ହଦୟେ ୱେଦାନୀତି ୱିପ୍ପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଜାତୋ ୱିପ୍ପକୁଲେ ଅହ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ୱିପ୍ପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ କୁଲଂ ୱିପ୍ପକୁଲନ୍ତି ।
ପୂ ପୱନେ। ପୱତି । ପୁତ୍ତୋ, ପୁଞ୍ଞଂ । ଏତ୍ଥ ପୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ତନୋ କୁଲଂ ପୱତି ସୋଧେତୀତି ପୁତ୍ତୋ । କିୟାଦିଗଣଂ ପନ ପତ୍ୱା ‘‘ପୁନାତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ପୁତ୍ତୋ’ତ୍ରଜୋ ସୁତୋ ସୂନୁ,
ତନୁଜୋ ତନୟୋ’ରସୋ ।
ପୁତ୍ତନତ୍ତାଦୟୋ ଚାଥ,
ଅପଚ୍ଚନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚରେ ॥
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ, ପୁତ୍ତୀତି ଅତ୍ରଜାତି ଚ ।
ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସେସଟ୍ଠାନେସୁ, ୟଥାରହମୁଦୀରୟେ ।
ପାଳିୟଞ୍ହି ଅତ୍ରଜାତି, ଇତ୍ଥୀ ପୁତ୍ତୀ କଥିୟତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ –
‘‘ତତୋ ଦ୍ୱେ ସତ୍ତରତ୍ତସ୍ସ, ୱେଦେହସ୍ସତ୍ରଜା ପିୟା ।
ରାଜକଞ୍ଞା ରୁଚା ନାମ, ଧାତିମାତରମବ୍ରୱୀ’’ତି
ଅୟଂ ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ପୁତ୍ତୀ, ଧୀତା, ଦୁହିତା, ଅତ୍ତଜା’’ତି ଇଚ୍ଚେତେ ପରିୟାୟା । ଏୱଂ ଅତ୍ରଜାତି ଇତ୍ଥିୱାଚକସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ସୁତସଦ୍ଦାଦୀସୁପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନୟୋ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନୱସେନ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଲୋକେ ‘‘ୱେସ୍ସୋ, ସୁଦ୍ଦୋ, ନରୋ, କିଂପୁରିସୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ୟୁଗଳଭାୱେନ ‘‘ୱେସ୍ସୀ, ସୁଦ୍ଦୀ, ନାରୀ, କିଂପୁରିସୀ’’ତିଆଦୀନି ଇତ୍ଥିୱାଚକାନି ଲିଙ୍ଗାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ପୁରିସୋ ପୁମା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ପନ ୟୁଗଳଭାୱେନ ଇତ୍ଥିୱାଚକାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ତନୋ କାରକଂ ପୱତି ସୋଧେତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ । କିୟାଦିଗଣଂ ପନ ପତ୍ୱା ପୁନାତୀତି ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣସ୍ସିତୋ ।
ତସ୍ମା ନିବ୍ବଚନଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ଜନପୂଜାଦିତୋ ଇଧ ॥
ପରଂ ପୁଜ୍ଜଭୱଂ ଜନେତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ। ସଦା ପୂଜିତଂ ୱା ଜନେତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ। ଜନଂ ଅତ୍ତକାରଂ ପୁନାତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ। ଅସେସଂ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପୁନାତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ।
କଲ୍ୟାଣଂ କୁସଲଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ସୁଭମିଚ୍ଚେୱ ନିଦ୍ଦିସେ ।
କମ୍ମସ୍ସ କୁସଲସ୍ସାଧି-ୱଚନଂ ୱଚନେ ପଟୁ ॥
ପେ ଗତିୟଂ। ପେତି, ପେନ୍ତି । ପେସି, ପେଥ । ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଏକଚ୍ଚୋ ଅସ୍ସଖଳୁଙ୍କୋ ପେହୀତି ୱୁତ୍ତୋ ୱିଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ଚୋଦିତୋ ସାରଥିନା ପଚ୍ଛତୋ ପଟିସକ୍କତି, ପିଟ୍ଠିତୋ ରଥଂ ପଟିୱତ୍ତେତି । ଉମ୍ମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହାତି, ଉବ୍ବଟୁମଂ ରଥଂ କରୋତି ।
ପେୱୁଦ୍ଧିୟଂ ପୟତି । ପାୟୋ, ଅପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଅପାୟୋତି ନତ୍ଥି ପାୟୋ ୱୁଦ୍ଧି ଏତ୍ଥାତି ଅପାୟୋ । ଅୟଧାତୁୱସେନପି ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋ, ଅୟତୋ ୱୁଦ୍ଧିତୋ, ସୁଖତୋ ୱା ଅପେତୋତି ଅପାୟୋ, ନିରୟତିରଚ୍ଛାନୟୋନିପେତ୍ତିୱିସୟଅସୁରକାୟା ।
ପେ ସୋସନେ। ପାୟତି, ପୟତି ୱା । ନିପକୋ । ଏତ୍ଥ ନିପକୋ ନିପୟତି ୱିସୋସେତି ପଟିପକ୍ଖଂ, ତତୋ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିପାତି ରକ୍ଖତୀତି ନିପକୋ, ସମ୍ପଜାନୋ ।
ଗୁପ ରକ୍ଖଣେ। ଗୋପତି । ଗୋପକୋ ।
ନଗରଂ ୟଥା ପଚ୍ଚନ୍ତଂ, ଗୁତ୍ତଂ ସାନ୍ତରବାହିରଂ ।
ଏୱଂ ଗୋପେଥ ଅତ୍ତାନଂ, ଖଣୋ ୱେ ମା ଉପଚ୍ଚଗା ।
ଗୋପେଥାତି ଗୋପେୟ୍ୟ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ।
ୱପ ସନ୍ତାନେ। ୱପତି ।
ସପ ସମୱାୟେ। ସପତି ।
ଚୁପ ମନ୍ଦଗତିୟଂ। ଚୋପତି ।
ତୁପ ହିଂସାୟଂ। ତୋପତି । ତୁପ୍ପତି ।
ଗୁପ ଗୋପନଜିଗୁଚ୍ଛନେସୁ। ଗୋପତି, ଜିଗୁଚ୍ଛତି । ଜିଗୁଚ୍ଛଂ, ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋ । ଜେଗୁଚ୍ଛୀ । ଜିଗୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
କପୁ ହିଂସାତକ୍କଲଗନ୍ଧେସୁ। କପ୍ପତି । କପ୍ପୂରୋ ।
କପୁ ସାମତ୍ଥିୟେ। ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ କପ୍ପତି । ନେତଂ ଅମ୍ହେସୁ କପ୍ପତି ।
କପ କରୁଣାୟଂ। କପତି । କପଣୋ, କାପଞ୍ଞଂ । ତତ୍ଥ କପତୀତି କରୁଣାୟତି, କାପଞ୍ଞନ୍ତି କପଣଭାୱୋ ।
ସପଅକ୍କୋସେ। ସପତି । ସପଥୋ, ଅଭିସପଥୋ, ଅଭିସପିତୋ, ସପନକୋ ।
ୱପ ବୀଜନିକ୍ଖେପେ। ବୀଜଂ ୱପତି । ୱାପକୋ । ୱାପିତଂ ଧଞ୍ଞଂ । ୱୁତ୍ତଂ ବୀଜଂ ପୁରିସେନ । ବୀଜଂ ୱପ୍ପତି । ୱପ୍ପମଙ୍ଗଲଂ ।
ସୁପ ସୟନେ। ସୁପତି । ସୁଖଂ ସୁପନ୍ତି ମୁନୟୋ, ୟେ ଇତ୍ଥୀସୁ ନ ବଜ୍ଝରେ । ସୁତ୍ତୋ ପୁରିସୋ, ସୁପନଂ, ସୁତ୍ତଂ ।
ଖିପ ପେରଣେ । ପେରଣଂ ଚୁଣ୍ଣିକରଣଂ ପିସନଂ । ଖେପତି । ଖେପକୋ ।
ଖିପ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ। ଖିପତି । ଖିପିତସଦ୍ଦୋ । ୟଦା ଚ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ, ଖିପି ଲୋକଗ୍ଗନାୟକୋ ।
ଖିପ ଛଡ୍ଡନୋ। ଖିପତି, ଉକ୍ଖିପତି, ୱିକ୍ଖିପତି, ଅୱଖିପତି, ସଂଖିପତି । ଖିତ୍ତଂ, ଉକ୍ଖିତ୍ତଂ, ପକ୍ଖିତ୍ତଂ, ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ଓପ ନିଟ୍ଠୁଭନେ । ନିଟ୍ଠୁଭନଂ ଖେଳପାତନଂ । ଓପତି । ଓସଧଂ ସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ମୁଖେ ଖେଳଂ ଓପି ।
ଲିପି ଉପଲେପେ। ଲେପତି । ଲିତ୍ତଂ ପରମେନ ତେଜସା ।
ଖିପି ଗତିୟଂ। ଖିମ୍ପତି ।
ଡିପ ଖେପେ। ଡେପତି ।
ନିଦପି ନିଦମ୍ପନେ । ନିଦମ୍ପନଂ ନାମ ସସ୍ସରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ୱୀହିସୀସଂ ୱା ୱରକସୀସଂ ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖୁଦ୍ଦକସାଖଂ ୱା ଅଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥାଠିତମେୱ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ବୀଜମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱା ପଣ୍ଣମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱା ଗହଣଂ । ପୁରିସୋ ୱୀହିସୀସଂ ନିଦମ୍ପତି, ରୁକ୍ଖପତ୍ତଂ ନିଦମ୍ପତି । ନିଦମ୍ପକୋ, ନିଦମ୍ପିତଂ, ନିଦମ୍ପିତୁଂ, ନିଦମ୍ପିତ୍ୱା ।
ତପଦିତ୍ତିୟଂ । ଦିତ୍ତି ୱିରୋଚନଂ । ଦିୱା ତପତିଆଦିଚ୍ଚୋ ।
ତପ ଉବ୍ବେଗେ । ଉବ୍ବେଗୋ ଉତ୍ରାସୋ ଭୀରୁତା । ତପତି, ଉତ୍ତପତି । ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ଓତ୍ତପ୍ପିୟଂ ଧନଂ ।
ତପ ଧୂପ ସନ୍ତାପେ। ତପତି । ତପୋଧନଂ, ଆତାପୋ । ଆତାପୀ । ଆତପଂ । ଧୂପତି, ସନ୍ଧୂପନୋ, କମ୍ମେ ତାପିୟତି । ଧୂପିୟତି । ଭାୱେ ତାପନଂ, ତାପୋ, ପରିତାପୋ, ସନ୍ତାପୋ । ଧୂପନଂ ।
ପକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଫକାରନ୍ତଧାତୁ
ପୁପ୍ଫ ୱିକସନେ। ଅକମ୍ମକୋ ଚାୟଂ ସକମ୍ମକୋ ଚ । ପୁପ୍ଫତି । ପୁପ୍ଫଂ, ପୁପ୍ଫନଂ, ପୁପ୍ଫିତୋ, ପୁପ୍ଫିତୁଂ, ପୁପ୍ଫିତ୍ୱା । ପୁପ୍ଫନ୍ତି ପୁପ୍ଫିନୋ ଦୁମା । ଥଲଜା ଦକଜା ପୁପ୍ଫା, ସବ୍ବେ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ତାୱଦେ । ମଞ୍ଜୂସକୋ ନାମ ରୁକ୍ଖୋ ୟତ୍ତକାନି ଉଦକେ ୱା ଥଲେ ୱା ପୁପ୍ଫାନି, ସବ୍ବାନି ପୁପ୍ଫତି ।
ତୁଫ ହିଂସାୟଂ। ତୋଫତି ।
ଦଫ ଦଫି ୱପ୍ଫ ଗତିୟଂ। ଦଫତି । ଦମ୍ଫତି । ୱପ୍ଫତି ।
ଦିଫ କଥନୟୁଦ୍ଧନିନ୍ଦାହିଂସାଦାନେସୁ। ଦେଫତି । ଦେଫୋ ।
ତଫ ତିତ୍ତିୟଂ । ତିତ୍ତି ତପ୍ପନଂ, ତଫତି ।
ଦୁଫ ଉପକ୍କିଲେସେ। ଉପକ୍କିଲିସ୍ସନଂ ଉପକ୍କିଲେସୋ। ଦୋଫତି ।
ଗୁଫ ଗନ୍ଥେ । ଗନ୍ଥୋ ଗନ୍ଥିକରଣଂ । ଗୋଫତି ।
ଫକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ବକାରନ୍ତଧାତୁ
ପବ୍ବ ୱବ୍ବ ମବ୍ବ କବ୍ବ ଖବ୍ବ ଗବ୍ବ ସବ୍ବ ଚବ୍ବ ଗତିୟଂ। ପବ୍ବତି । ୱବ୍ବତି । ମବ୍ବତି । କବ୍ବତି । ଖବ୍ବତି । ଗବ୍ବତି । ସବ୍ବତି । ଚବ୍ବତି ।
ଅବ୍ବ ସବ୍ବ ହିଂସାୟଞ୍ଚ। ଗତ୍ୟାପେକ୍ଖାୟ ଚକାରୋ । ଅବ୍ବତି । ସବ୍ବତି ।
କୁବି ଅଚ୍ଛାଦନେ। କୁବ୍ବତି ।
ଲୁବି ତୁବି ଅଦ୍ଦନେ। ଲୁମ୍ବତି । ତୁମ୍ବତି । ଲୁମ୍ବିନୀୱନଂ । ଉଦକତୁମ୍ବୋ । ଅଥୋପି ଦ୍ୱେ ଚ ତୁମ୍ବାନି ।
ଚୁବି ୱଦନସଂୟୋଗେ। ପୁତ୍ତଂ ମୁଦ୍ଧନି ଚୁମ୍ବତି । ମୁଖେ ଚୁମ୍ବତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ୟଦି ୱଦନସଂୟୋଗେ ଚୁବିଧାତୁ ୱତ୍ତତି, କଥଂ ଅମ୍ବୁଧରବିନ୍ଦୁଚୁମ୍ବିତକୂଟୋତି ଏତ୍ଥ ଅୱଦନେ ଅୱିଞ୍ଞାଣକେ ପବ୍ବତକୂଟେ ଅମ୍ବୁଧରବିନ୍ଦୂନଂ ଚୁମ୍ବନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଂ ପନ ଚୁମ୍ବନାକାରସଦିସେନାକାରେନ ସମ୍ଭୱଂ ଚେତସି ଠପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ଅଦସ୍ସନସମ୍ଭୱେପି ଦସ୍ସନସଦିସେନାକାରେନ ସମ୍ଭୂତତ୍ତା ‘‘ରୋଦନ୍ତେ ଦାରକେ ଦିସ୍ୱା, ଉବ୍ବିଦ୍ଧା ୱିପୁଲା ଦୁମା’’ତି ଅଚକ୍ଖୁକାନମ୍ପି ରୁକ୍ଖାନଂ ଦସ୍ସନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ଚୁମ୍ବନାକାରସଦିସେନାକାରେନ ସମ୍ଭୂତତ୍ତା ଅୱଦନାନମ୍ପି ଅମ୍ବୁଧରବିନ୍ଦୂନଂ ଚୁମ୍ବନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାୱତୋ ପନ ଅୱିଞ୍ଞାଣକାନଂ ଦସ୍ସନଚୁମ୍ବନାଦୀନି ଚ ନତ୍ଥି, ସୱିଞ୍ଞାଣକାନଂୟେୱ ତାନି ହୋନ୍ତୀତି । ଅୟଂ ନୟୋ କମୁ ପଦୱିକ୍ଖେପେତିଆଦୀସୁପି ନେତବ୍ବୋ ।
ଉବ୍ବି ତୁବ୍ବି ଥୁବ୍ବି ଦୁବ୍ବି ଧୁବ୍ବି ହିଂସତ୍ଥା। ଉବ୍ବତି । ତୁବ୍ବତି । ଥୁବ୍ବତି । ଦୁବ୍ବତି । ଦୁବ୍ବା । ଧୁବ୍ବତି । ଏତ୍ଥ ଦୁବ୍ବାତି ଦବ୍ବତିଣଂ, ୟଂ ‘‘ତିରିୟା ନାମ ତିଣଜାତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁବ୍ବାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଦବ୍ବନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କୁବ୍ବି ଉଗ୍ଗମେ। କୁବ୍ବତି ।
ପୁବ୍ବ ପବ୍ବ ସବ୍ବ ପୂରଣେ। ପୁବ୍ବତି । ପବ୍ବତି । ସବ୍ବତି । ଏତ୍ତ ସିୟା ‘‘ନନୁ ଭୋ ପୁବ୍ବସବ୍ବସଦ୍ଦା ସବ୍ବନାମାନି, କସ୍ମା ପନେତେ ଧାତୁଚିନ୍ତାୟଂ ଗହିତା’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସବ୍ବନାମେସୁ ଚ ତୁମନ୍ତାଦିୱିରହିତେସୁ ଚ ନିପାତେସୁ ଉପସଗ୍ଗେସୁ ଚ ଧାତୁଚିନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ଇମାନି ପନ ସବ୍ବନାମାନି ନ ହୋନ୍ତି । କେୱଲଂ ସୁତିସାମଞ୍ଞେନ ସବ୍ବନାମାନି ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତେନ ତେ ତବ୍ଭାୱମୁତ୍ତତ୍ତା ଧାତୁଚିନ୍ତାୟଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଗହିତା ‘‘ପୁବ୍ବତି ସବ୍ବତୀ’’ତି ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଏତାନି ରୂପାନି ନ ସନ୍ତୀତି ? ଅନାଗମନଭାୱେନ ନ ସନ୍ତି, ନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱେନ । କିଞ୍ଚାପି ବୁଦ୍ଧୱଚନେସୁ ଏତାନି ରୂପାନି ନ ସନ୍ତି, ତଥାପି ପୋରାଣେହି ଅନୁମତା ପୁରାଣଭାସାତି ଗହେତବ୍ବାନି, ୟଥା ‘‘ନାଥତୀତି ନାଥୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନାଥତୀ’’ତି ରୂପଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଇମାନିପି । ତସ୍ମା ୱୋହାରେସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ ସାସନେ ଅୱିଜ୍ଜମାନାପି ସାସନାନୁରୂପା ଲୋକିକପ୍ପୟୋଗା ଗହେତବ୍ବାତି ‘‘ପୁବ୍ବତି ସବ୍ବତୀ’’ତି ରୂପାନି ଗହିତାନି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଠାନେସୁ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଚମ୍ବ ଅଦନେ। ଚମ୍ବତି ।
କବ୍ବ ଖବ୍ବ ଗବ୍ବ ଦବ୍ବେ । ଦବ୍ବୋ ଅହଙ୍କାରୋ । କବ୍ବତି । ଖବ୍ବତି । ଗବ୍ବତି ।
ଅବି ଦବି ସଦ୍ଦେ। ଅମ୍ବତି । ଅମ୍ବା, ଅମ୍ବୁ । ଦମ୍ବତି ।
ଲବି ଅୱସଂସନେ । ଅୱସଂସନଂ ଅୱଲମ୍ବନଂ । ଲମ୍ବତି, ୱିଲମ୍ବତି, ବ୍ୟାଲମ୍ବତି । ନୀଚେ ଚୋ’ଲମ୍ବତେ ସୂରିୟୋ । ଆଲମ୍ବତି। ଆଲମ୍ବନଂ, ତଦାଲମ୍ବନଂ, ତଦାଲମ୍ବଣଂ, ତଦାଲମ୍ବଂ ୱା । ଲାବୁ । ଅଲାବୁ ୱା, ଅକାରୋ ହି ତବ୍ଭାୱେ ।
ବକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଭକାରନ୍ତଧାତୁ
ଭା ଦିତ୍ତିୟଂ। ଚନ୍ଦୋ ଭାତି, ପଞ୍ହା ମଂ ପଟିଭାତି । ରତ୍ତି ୱିଭାତି । ଭାଣୁ, ପଟିଭାନଂ । ୱିଭାତା ରତ୍ତି ।
ଭୀ ଭୟେ। ଭାୟତି । ଭୟଂ, ଭୟାନକୋ, ଭୀମୋ, ଭୀମସେନୋ, ଭୀରୁ, ଭୀରୁକୋ, ଭୀରୁକଜାତିକୋ । କାରିତେ ‘‘ଭାୟେତି, ଭାୟୟତି, ଭାୟାପେତି, ଭାୟାପୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ।
ସଭୁ ସମ୍ଭୁ ହିଂସାୟଂ। ସଭତି । ସମ୍ଭତି ।
ସୁମ୍ଭ ଭାସନେ ଚ । ଚକାରୋ ହିଂସାପେକ୍ଖକୋ । ସୁମ୍ଭତି । ସୁମ୍ଭୋ । କୁସୁମ୍ଭୋ ।
ଏତ୍ଥ ସୁମ୍ଭୋତି ଆୱାଟୋ । ‘‘ସୁମ୍ଭଂ ନିକ୍ଖନାହୀ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । କୁସୁମ୍ଭୋତି ଖୁଦ୍ଦକଆୱାଟୋ, ‘‘ପବ୍ବତକନ୍ଦରପଦରସାଖାପରିପୂରା କୁସୁମ୍ଭେ ପରିପୂରେନ୍ତୀ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଅବ୍ଭ ୱବ୍ଭ ମବ୍ଭ ଗତିୟଂ। ଅବ୍ଭତି । ଅବ୍ଭୋ । ୱବ୍ଭତି । ମବ୍ଭତି ।
ଏତ୍ଥ ଅବ୍ଭୋତି ମେଘୋ । ସୋ ହି ଅବ୍ଭତି ଅନେକସତପଟଲୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ଅବ୍ଭୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୱିଜ୍ଜୁମାଲୀ ସତକ୍କକୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତକ୍କକୂତି ଚ ଅନେକସତପଟଲୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅବ୍ଭସଦ୍ଦୋ ତିଲିଙ୍ଗିକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଅୟଂ ‘‘ଅବ୍ଭୁଟ୍ଠିତୋୱ ସ ୟାତି, ସ ଗଚ୍ଛଂ ନ ନିୱତ୍ତତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ । ‘‘ଅବ୍ଭା, ମହିକା, ଧୂମୋ, ରଜୋ, ରାହୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ । ‘‘ଅବ୍ଭାନି ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଛାଦେନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ।
ଇମାନି ପନ ମେଘସ୍ସ ନାମାନି –
ମେଘୋ ୱଲାହକୋ ଲଙ୍ଘି, ଜୀମୂତୋ ଅମ୍ବୁଦୋ ଘନୋ ।
ଧାରାଧରୋ ଅମ୍ବୁଧରୋ, ପଜ୍ଜୁନ୍ନୋ ହିମଗବ୍ଭକୋ ॥
ୟଭ ମେଥୁନେ। ମିଥୁନସ୍ସ ଜନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ ମେଥୂନଂ, ତସ୍ମିଂ ମେଥୁନେ ୟଭଧାତୁ ୱତ୍ତତି । ୟଭତି । ୟାଭସ୍ସଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ମେଥୁନ’’ନ୍ତି ଏସା ସବ୍ଭିୱାଚା, ଲଜ୍ଜାସମ୍ପନ୍ନେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ୱତ୍ତବ୍ବଭାସାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ‘‘ମେଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ନ ପଟିସେୱିତବ୍ବୋ’’ତି ଚ ‘‘ନ ମେ ରାଜା ସଖା ହୋତି, ନ ରାଜା ହୋତି ମେଥୁନୋ’’ତି ଚ ସୋଭନେ ୱାଚାୱିସୟେ ଅୟଂ ଭାସା ଆଗତା । ‘‘ୟଭତୀ’’ତିଆଦିକା ପନ ଭାସା ‘‘ସିଖରଣୀ’’ତିଆଦିକା ଭାସା ୱିୟ ଅସମ୍ଭିୱାଚା । ନ ହି ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ଲୋକିୟଜନୋପି ଈଦିସିଂ ୱାଚଂ ଭାସତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଧିମତ୍ତୁକ୍କଂସଗତହିରୋତ୍ତପ୍ପୋପି ଭଗୱା ମହାକରୁଣାୟ ସଞ୍ଚୋଦିତହଦୟୋ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ପରିସମଜ୍ଝେ ଅଭାସି । ଅହୋ ତଥାଗତସ୍ସ ମହାକରୁଣାତି ।
ଇମାନି ପନ ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ନାମାନି –
ସଂୱେସନଂ ନିଦ୍ଧୁୱନଂ, ମେଥୁନଂ ସୂରତଂ ରତଂ ।
ବ୍ୟଥୟୋ ଗାମଧମ୍ମୋ ଚ, ୟାଭସ୍ସଂ ମୋହନଂ ରତି ॥
ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଚ ୱସଲ-ଧମ୍ମୋ ମୀଳ୍ହସୁଖମ୍ପି ଚ ।
ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦୋ ଗମ୍ମୋ’ଦକନ୍ତିକୋ ॥
ସିଭ ୱିଭ କତ୍ଥନେ। ସିଭତି । ୱିଭତି ।
ଦେଭଅଭି ଦଭି ସଦ୍ଦେ। ଦେଭତି । ଅମ୍ଭତି । ଅମ୍ଭୋ । ଦମ୍ଭତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅମ୍ଭୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ । ତଞ୍ହି ନିଜ୍ଜୀୱମ୍ପି ସମାନଂ ଓଘକାଲାଦୀସୁ ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନଂ ଅମ୍ଭତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ଅମ୍ଭୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇମାନିସ୍ସ ନାମାନି –
ପାନୀୟଂ ଉଦକଂ ତୋୟଂ, ଜଲଂ ପାତୋ ଚ ଅମ୍ବୁ ଚ ।
ଦକଂ କଂ ସଲିଲଂ ୱାରି, ଆପୋ ଅମ୍ଭୋ ପପମ୍ପି ଚ ॥
ନୀରଞ୍ଚ କେପୁକଂ ପାନି, ଅମତଂ ଏଲମେୱ ଚ,
ଆପୋନାମାନି ଏତାନି, ଆଗତାନି ତତୋ ତତୋ ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୱାଲଗ୍ଗେସୁ ଚ କେପୁକେ । ପିୱିତଞ୍ଚ ତେସଂ ଭୁସଂ ହୋତି ପାନୀ’’ତିଆଦୟୋ ପୟୋଗା ଦସ୍ସେତବ୍ବା ।
ଥଭି ଖଭି ପଟିବଦ୍ଧେ ଥମ୍ଭତି, ୱିତ୍ଥମ୍ଭତି । ଖମ୍ଭତି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭତି । ଥମ୍ଭୋ । ଥଦ୍ଧୋ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭିନୀ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭୋ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସୋ ।
ଜଭ ଜଭି ଗତ୍ତୱିନାମେ। ଜଭତି । ଜମ୍ଭତି, ୱିଜମ୍ଭତି । ୱିଜମ୍ଭନଂ, ୱିଜମ୍ଭିତା । ୱିଜମ୍ଭନ୍ତୋ, ୱିଜମ୍ଭମାନୋ, ୱିଜମ୍ଭିତୋ ।
ସବ୍ଭ କଥନେ। ସବ୍ଭତି ।
ୱବ୍ଭ ଭୋଜନେ। ୱବ୍ଭତି ।
ଗବ୍ଭ ଧାରଣେ। ଗବ୍ଭତି । ଗବ୍ଭୋ ।
ଏତ୍ଥ ଗବ୍ଭୋତି ମାତୁକୁଚ୍ଛିପି ୱୁଚ୍ଚତି କୁଚ୍ଛିଗତପୁତ୍ତୋପି । ତଥା ହି ‘‘ୟମେକରତ୍ତିଂ ପଠମଂ, ଗବ୍ଭେ ୱସତି ମାଣୱୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ମାତୁକୁଚ୍ଛି ‘‘ଗବ୍ଭୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଗବ୍ଭୋ ମେ ଦେୱ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ଗବ୍ଭୋ ଚ ପତିତୋ ଛମା’’ତି ଚ ଏତ୍ଥ ପନ କୁଚ୍ଛିଗତପୁତ୍ତୋ । ଅପିଚ ଗବ୍ଭୋତି ଆୱାସୱିସେସୋ । ‘‘ଗବ୍ଭଂ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଓୱରକୋ ‘‘ଗବ୍ଭୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ରଭ ରାଭସ୍ସେ । ଆପୁବ୍ବୋ ରଭ ହିଂସାକରଣୱାୟମନେସୁ । ରାଭସ୍ସଂ ରାଭସଭାୱୋ । ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଚଣ୍ଡା ରୁଦ୍ଧା ରଭସା’’ତି ଏୱଂ ଆଗତା ।
ତତ୍ଥ ରଭସାତି କରଣୁତ୍ତରିୟା । ରଭତି, ଆରଭତି, ସମାରଭତି, ଆରମ୍ଭତି । ରଭସୋ । ଆରମ୍ଭୋ । ସମାରମ୍ଭୋ, ଆରଭନ୍ତୋ । ସମାରଭନ୍ତୋ । ଆରଦ୍ଧଂ ମେ ୱୀରିୟଂ । ସାରମ୍ଭଂ । ଅନାରମ୍ଭଂ । ସାରମ୍ଭୋ ତେ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ପକାରଣାରମ୍ଭୋ । ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ । ଆରଭିତୁଂ । ଆରଭିତ୍ୱା । ଆରବ୍ଭ ।
ଏତ୍ଥ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋତି ୱୀରିୟସଙ୍ଖାତୋ ଆରମ୍ଭୋ । ଆରମ୍ଭସଦ୍ଦୋ କମ୍ମେ ଆପତ୍ତିୟଂ କ୍ରିୟାୟ ୱୀରିୟେ ହିଂସାୟ ୱିକୋପନେତି ଅନେକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଆଗତୋ ।
‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖଂ ସମ୍ଭୋଭି, ସବ୍ବଂ ଆରମ୍ଭପଚ୍ଚୟା ।
ଆରମ୍ଭାନଂ ନିରୋଧେନ, ନତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ’’ତି
ଏତ୍ଥ ହି କମ୍ମଂ ଆରମ୍ଭୋତି ଆଗତଂ । ‘‘ଆରମ୍ଭତି ଚ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତି । ‘‘ମହାୟଞ୍ଞା ମହାରମ୍ଭା, ନ ତେ ହୋନ୍ତି ମହପ୍ଫଲ୍ଲା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟୂପୁସ୍ସାପନାଦିକ୍ରିୟା । ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥ, ୟୁଞ୍ଜଥ ବୁଦ୍ଧସାସନେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୀରିୟଂ । ‘‘ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପାଣଂ ଆରମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହିଂସା । ‘‘ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଛେଦନଭଞ୍ଜନାଦିକଂ ୱିକୋପନଂ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
କମ୍ମେ ଆପତ୍ତିୟଞ୍ଚେୱ, ୱୀରିୟେ ହିଂସାକ୍ରିୟାସୁ ଚ ।
ୱିକୋପନେ ଚ ଆରମ୍ଭ-ସଦ୍ଦୋ ହୋତୀତି ନିଦ୍ଦିସେ ।
ଲଭ ଲାଭେ। ଲଭତି, ଲବ୍ଭତି । ଲାଭୋ, ଲଦ୍ଧଂ, ଅଲତ୍ଥ, ଅଲତ୍ଥୁଂ ।
ସୁଭ ଦିତ୍ତିୟଂ। ସୋଭତି । ସୋଭା, ସୋଭନଂ, ସୋଭିତୋ ।
ଖୁଭ ସଞ୍ଚଲନେ। ଖୋଭତି, ସଙ୍ଖୋଭତି । ହତ୍ଥିନାଗେ ପଦିନ୍ନମ୍ହି, ଖୁବ୍ଭିତ୍ଥ ନଗରଂ ତଦା । ଖୋଭା, ସଙ୍ଖୋଭୋ ।
ନଭ ତୁଭ ହିଂସାୟଂ। ନଭତି । ତୁଭତି ।
ସମ୍ଭ ୱିସ୍ସାସେ। ସମ୍ଭତି । ସମ୍ଭତ୍ତି, ସମ୍ଭତ୍ତୋ ।
ଲୁଭ ୱିମୋହନେ। ଲୋଭତି, ପଲୋଭତି । ଥୁଲ୍ଲକୁମାରୀପଲୋଭନଂ । କାରିତେ ପନ ‘‘ଲୋଭେତି, ପଲୋଭେତି, ପଲୋଭେତ୍ୱା’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଦିୱାଦିଗଣଂ ପନ ପତ୍ୱା ଗିଦ୍ଧିୟତ୍ଥେ ‘‘ଲୁବ୍ଭତୀ’’ତି ରୂପଂ ଭୱତି ।
ଦଭି ଗନ୍ଥନେ। ଦମ୍ଭତି । ଦମ୍ଭନଂ ।
ରୁଭି ନିୱାରଣେ। ରୁମ୍ଭତି, ସନ୍ନିରୁମ୍ଭତି । ସନ୍ନିରୁମ୍ଭୋ, ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ।
ଉଭ ଉବ୍ଭ ଉମ୍ଭ ପୂରଣେ। ଉଭତି । ଉବ୍ଭତି । ଉମ୍ଭତି । ଉଭନା । ଉବ୍ଭନା । ଉମ୍ଭନା । ଓଭୋ । କେଟୁଭଂ । ଉବ୍ଭଂ । କୁମ୍ଭୋ । କୁମ୍ଭୀ । କାରିତେ ‘‘ଓଭେତି । ଉବ୍ଭେତି । ଉମ୍ଭେତୀ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ କେଟୁଭନ୍ତି କ୍ରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ କୱୀନଂ ଉପକାରିୟସତ୍ଥଂ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନଂ କିଟେତି ଗମେତି କ୍ରିୟାଦିୱିଭାଗଂ, ତଂ ୱା ଅନୱସେସପରିୟାଦାନତୋ କେଟେନ୍ତୋ ଗମେନ୍ତୋ ଓଭେତି ପୂରେତୀତି କେଟୁତଂ କିଟଉଭଧାତୁୱସେନ । ଉବ୍ଭତି ଉବ୍ଭେତି ପୂରେତୀତି ଉବ୍ଭଂ, ପୂରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚରିୟାପିଟକେପି ହି ଈଦିସୀ ସଦ୍ଦଗତି ଦିସ୍ସତି, ତଂ ୟଥା ? ‘‘ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେସି, ଅଚ୍ଚୁବ୍ଭଂ ସାଗରୂପମ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚ ଅଚ୍ଚୁବ୍ଭନ୍ତି ଅତିୱିୟ ୟାଚକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପୂରଣଂ । ଅକ୍ଖୁମ୍ଭନ୍ତିପି ପାଠୋ । କୁମ୍ଭୋତି କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ, ତେନ ଉବ୍ଭେତବ୍ବୋତି କୁମ୍ଭୋ, ସୋ ଏୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ କୁମ୍ଭୀ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କୁମ୍ଭୀ ଧୋୱତି ଓନତୋ’’ତି ପୟୋଗୋ ।
କୁମ୍ଭସଦ୍ଦୋ ଘଟେ ହତ୍ଥି-ସିରୋପିଣ୍ଡେ ଦସମ୍ବଣେ ।
ପୱତ୍ତତୀତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ୱିଞ୍ଞୁନା ନୟଦସ୍ସିନା ॥
ଭକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ମକାରନ୍ତଧାତୁ
ମା ମାନେ ସଦ୍ଦେ ଚ। ମାତି । ମାତା । ଏତ୍ଥ ମାତାତି ଜନିକା ୱା ଚୂଳମାତା ୱା ମହାମାତା ୱା ।
ମୂ ବନ୍ଧନେ। ମୱତି । କିୟାଦିଗଣସ୍ସ ପନସ୍ସ ‘‘ମୁନାତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ମେ ପଟିଦାନଆଦାନେସୁ। ମେତି, ମୟତି । ମେଧା ।
ଏତ୍ଥ ମେଧାତି ପଞ୍ଞା । ସା ହି ସୁଖୁମମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଖିପ୍ପମେୱ ମେତି ଚ ଧାରେତି ଚାତି ମେଧାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ପନ ମେତୀତି ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସନି ୱିୟ ସିଲୁଚ୍ଚୟେ କିଲେସେ ମେଧତି ହିଂସତୀତି ମେଧା, ଖିପ୍ପଂ ଗହଣଧାରଣଟ୍ଠେନ ୱା ମେଧା’’ତି । ସଙ୍ଗମତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ପନ ମେଧଧାତୁସ୍ସ ୱସେନ ମେଧତି ସୀଲସମାଧିଆଦୀହି ସଦ୍ଧମ୍ମେହି ସିରିୟା ଚ ସଙ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ମେଧାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଦ୍ୱିଧାତୁୟେକଧାତୁୟା, ଦ୍ୱିରତ୍ଥୱତିୟାପି ଚ ।
ମେଧାସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ଜଞ୍ଞା ସୁଗତସାସନେ’’ତି ॥
ଓମା ସାମତ୍ଥିୟେ । ସାମତ୍ଥିୟଂ ସମତ୍ଥଭାୱୋ । ଅଲୁତ୍ତନ୍ତୋୟଂ ଧାତୁ, ଓମାତି, ଓମନ୍ତି ।
ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ଓମାତି ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଇଦ୍ଧିୟା ମନୋମୟେନ କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଉପସଙ୍କମିତୁ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଓମାତୀତି ପହୋତି ସକ୍କୋତି ।
ତିମୁ ଅଦ୍ଦଭାୱେ । ଅଦ୍ଦଭାୱୋ ତିନ୍ତଭାୱୋ । ତେମତି । ତିନ୍ତୋ, ତେମିୟୋ । ତେମିତୁକାମା ତେମିଂସୁ ।
ଏତ୍ଥ ତେମିୟୋତି ଏୱଂନାମକୋ କାସିରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ । ସୋ ହି ରଞ୍ଞୋ ଚେୱ ମହାଜନସ୍ସ ଚ ହଦୟଂ ତେମେନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦଭାୱଂ ପାପେନ୍ତୋ ସୀତଲଭାୱଂ ଜନେନ୍ତୋ ଜାତୋତି ‘‘ତେମିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ନିତମି କିଲମନେ। ନିତମ୍ମତି । ହଦୟଂ ଦୟ୍ହତେ ନିତମ୍ମାମି ।
ଚମୁ ଛମୁ ଜପୁ ଝମୁ ଉମୁ ଜିମୁ ଅଦନେ। ଚମତି । ଚମୂ । ଚମୂତି ସେନା । ଛମତି । ଜମତି । ଝମତି । ଉମତି । ଜେମତି ।
କମୁ ପଦୱିକ୍ଖେପେ । ପଦୱିକ୍ଖେପୋ ପଦସା ଗମନଂ । ଇଦଂ ପନ ୱୋହାରସୀସମତ୍ତଂ ୱଚନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନାସ୍ସ କାୟେ ଅଗ୍ଗି ୱା ୱିସଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା କମତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅପଦୱିକ୍ଖେପତ୍ଥୋପି ଗହେତବ୍ବୋ । କମତି । ଚଙ୍କମତି, ଅତିକ୍କମତି । ଅଭିକ୍କମତି । ପଟିକ୍କମତି । ପକ୍କମତି । ପରକ୍କମତି । ୱିକ୍କମତି । ନିକ୍କମତି । ସଙ୍କମତି । ସଙ୍କମନଂ । ସଙ୍କନ୍ତି । କମନଂ । ଚଙ୍କମନଂ । ଅତିକ୍କମୋ । ଅଭିକ୍କମୋ । ପଟିକ୍କମୋ । ପକ୍କମୋ । ୱିକ୍କମୋ । ନିକ୍କମୋ । ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ପୁରିସୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତା ରତ୍ତି । ନିକ୍ଖମତି । ଅଭିନିକ୍ଖମତି । କାରିତେ ନିକ୍ଖାମେତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ଧାତୁ ଚୁରାଦିଗଣଂ ପତ୍ୱା ଇଚ୍ଛାକନ୍ତି ୟତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତେପି ଅତ୍ଥେ ଉପସଗ୍ଗୱିସେସିତେ କତ୍ୱା ଇଧ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ୱତ୍ତବ୍ବମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ଉପରି ଚୁରାଦିଗଣେୟେୱ କଥେସ୍ସାମ ।
ୟମୁ ଉପରମେ । ଉପରମୋ ୱିରମନଂ । ୟମଭି । ୟମୋ । ‘‘ପରେ ଚ ନ ୱିଜାନନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ ୟମାମସେ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ୟମାମସେତି ଉପରମାମ, ନସ୍ସାମ, ମରାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନମ ବହୁତ୍ତେ ସଦ୍ଦେ । ବହୁତ୍ତୋ ସଦ୍ଦୋ ନାମ ଉଗ୍ଗତସଦ୍ଦୋ । ନମତି ।
ଅମ ଦମ ହମ୍ମ ମିମ ଛମ ଗତିମ୍ହି। ଅମତି । ଦମତି । ହମ୍ମତି । ମିମତି । ଛମତି । ଛମା ।
ଛମାତି ପଥୱୀ । ଛମାସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ‘‘ନ ଛମାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅଗିଲାନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖା କରଣୀୟା’’ତି ଚ ‘‘ଛମାୟଂ ପରିୱତ୍ତାମି ୱାରିଚରୋୱ ଘମ୍ମେ’’ତି ଚ ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ସତ୍ତହି ଅଟ୍ଠହି ୱା ୱିଭତ୍ତୀହି ଦ୍ୱୀସୁ ଚ ୱଚନେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଛମନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଛମା ।
ଧମ ସଦ୍ଦଗ୍ଗିସଂ ୟୋଗେସୁ । ଧମଧାତୁ ସଦ୍ଦେ ଚ ମୁଖୱାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗିସଂୟୋଗେ ଚ ୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ପଠମତ୍ଥେ ‘‘ସଙ୍ଖଂ ଧମତି । ସଙ୍ଖଧମକୋ । ଭେରିଂ ଧମତି । ଭେରିଧମକୋ । ଧମେ ଧମେ ନାତିଧମେ’’ତି ପୟୋଗୋ । ଦୁତିୟତ୍ଥେ ‘‘ଅଗ୍ଗିଂ ଧମତି । ସମୁଟ୍ଠାପେତି ଅତ୍ତାନଂ, ଅଣୁଂ ଅଗ୍ଗିଂୱ ସନ୍ଧମ’’ନ୍ତି ପୟୋଗୋ ।
ଭାମ କୋଧେ। ଭାମତି ।
ନମୁନମନେ। ନମତି । ନମୋ । ନତଂ, ନମନଂ । ନତି । ନମଂ । ନମମାନୋ । ନମନ୍ତୋ । ନମିତୋ । ନାମଂ । ନାମିତଂ । ନମିତୁଂ । ନତ୍ୱା, ନତ୍ୱାନ । ନମିତ୍ୱା, ନମିତ୍ୱାନ, ନମିତୁନ । କାରିତେ ‘‘ନାମେତି, ନାମୟତି । ନାମେତ୍ୱା । ନାମୟିତ୍ୱା’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ର ହି ‘‘ନମତି ନମିତ୍ୱା’’ତି ଏୱଂପକାରାନି ପଦାନି ନମନତ୍ଥେ ୱନ୍ଦନାୟଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି, ‘‘ନମୋ ନତ୍ୱା’’ତି ଏୱଂପକାରାନି ପନ ୱନ୍ଦନାୟମେୱ । ଅତ୍ରାୟମୁପଲକ୍ଖଣମତ୍ତା ପୟୋଗରଚନା –
ରୁକ୍ଖୋ ଫଲୀ ଫଲଭାରଗରୁତାୟ ନମିତ୍ୱାନ ଭିଜ୍ଜତି ।
ୱୁଦ୍ଧୋ ଜରାଜଜ୍ଜରତାୟ ନମତି ନମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ।
ସଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧଂ ନମତି ନମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ।
ନମୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସତ୍ଥାରଂ ନତ୍ୱାନ ଅଗମାସୀତି ।
ଏତ୍ଥ ନମୋତି ପଦଂ ନିପାତେସୁପି ଲବ୍ଭତି । ତେନ ହି ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗୱଚନାନି ଅଭିନ୍ନରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ଦେୱରାଜ ନମୋ ତ୍ୟତ୍ଥୁ । ନମୋ କତ୍ୱା ମହେସିନୋ’’ତି । ଉପସଗ୍ଗେହିପି ଅୟଂ ୟୋଜେତବ୍ବା ‘‘ପଣମତି, ପଣାମୋ, ଉଣ୍ଣମତି, ଉଣ୍ଣତି’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ।
ଖମୁ ସହନେ। ଖମତି । ଖନ୍ତି । ଖମୋ, ଖମନଂ, ଏୱଂ ଭାୱେ । କତ୍ତରି ପନ ‘‘ଖନ୍ତା । ଖମିତା । ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସପି ଉଣ୍ହସ୍ସପୀ’’ତି ପୟୋଗା ।
ସମ ଅଦସ୍ସନେ। ସମତି, ୱୂପସମତି ଅଗ୍ଗି ।
ୟମ ପରିୱେସନେ। ୟମତି । ୟମୋ । ୟମରାଜା ।
ସମ ସଦ୍ଦେ। ସମତି ।
ସମ ଥମ ୱେଲମ୍ବେ। ସମତି । ଥମତି ।
ୱାୟମ ଈହାୟଂ। ୱାୟମତି । ୱାୟାମୋ ।
ଗମୁଗତିୟଂ। ଗଚ୍ଛତି । ଗମକୋ । ଗତୋ । ଗତି । ଗମନଂ । କାରିତେ ‘‘ଗମେତି, ଗମୟତି, ଗଚ୍ଛାପେତୀ’’ତିଆଦୀନି ଭୱନ୍ତି ।
ରମୁ କୀଳାୟଂ। ରମତି । ୱିରମତି । ପଟିୱିରମତି । ଉପରମତି । ଆରତି । ୱିରତି । ପଟିୱିରତି । ଉପରତି । ୱେରମଣି । ୱିରମଣଂ । ରତି । ରମଣଂ । ରତୋ । ଆରତୋ ୱିରତୋ ପଟିୱିରତୋ । ଉପରତୋ, ଉପରମୋ । ଆରାମୋ ।
ୱମୁ ଉଗ୍ଗିରଣେ। ୱମତି । ୱମଥୁ । ୱମ୍ମିକୋ ।
ଧୀରତ୍ଥୁ ତଂ ୱିସଂ ୱନ୍ତଂ, ୟମହଂ ଜୀୱିତକାରଣା ।
ୱନ୍ତଂ ପଚ୍ଚାୱମିସ୍ସାମି, ମତଂ ମେ ଜୀୱିତା ୱରଂ ॥
ତତ୍ଥ ୱମ୍ମିକୋତି ୱମତୀତି, ୱନ୍ତକୋତି, ୱନ୍ତୁସ୍ସୟୋତି, ୱନ୍ତସିନେହସମ୍ବନ୍ଧୋତି ୱମ୍ମିକୋ । ସୋ ହି ଅହିନକୁଲଉନ୍ଦୂରଘରଗୋଳିକାଦୟୋ ନାନପ୍ପକାରେ ପାଣକେ ୱମତୀତି ୱମ୍ମିକୋ । ଉପଚିକାହି ୱନ୍ତକୋତି ୱମ୍ମିକୋ । ଉପଚିକାହି ୱମିତ୍ୱା ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତପଂସୁଚୁଣ୍ଣେନ କଟିପ୍ପମାଣେନପି ପୋରିସପ୍ପମାଣେନପି ଉସ୍ସିତୋତି ୱମ୍ମିକୋ । ଉପଚିକାହି ୱନ୍ତଖେଳସିନେହେନ ଆବଦ୍ଧତାୟ ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେପି ନ ୱିପ୍ପକିରୟତି, ନିଦାଘେପି ତତୋ ପଂସୁମୁଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ମୁଟ୍ଠିନା ପୀଳିୟମାନେ ସିନେହୋୱ ନିକ୍ଖମତି, ଏୱଂ ୱନ୍ତସିନେହସମ୍ବନ୍ଧୋତି ୱମ୍ମିକୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଭଗୱା, ହିମୱା’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ନ କେୱଲଂ ୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବାନି, ଅଥ ଖୋ ୱମୁଧାତୁୱସେନପି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବାନି, ତେନାହ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗକାରକୋ ‘‘ୟସ୍ମା ପନ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଗମନମନେନ ୱନ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭୱସଦ୍ଦତୋ ଭକାରଂ, ଗମନସଦ୍ଦତୋ ଗକାରଂ, ୱନ୍ତସଦ୍ଦତୋ ୱକାରଞ୍ଚ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ଆଦାୟ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ଲୋକେ ‘ମେହନସ୍ସ ଖସ୍ସ ମାଲା’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମେଖଲା’’ତି ୱଦତା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା ।
ଏତ୍ଥ, ସିୟା ‘‘ୱିସମମିଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ, ୟେନ ‘ମେହନସ୍ସ ଖସ୍ସ ମାଲା’ତି ଏତ୍ଥ ମେକାରଖକାରଲାକାରାନଂ କମତୋ ଗହଣଂ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋ’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଭକାରୱକାରଗକାରାନଂ କମତୋ ଗହଣଂ ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଇଧ ପନ ‘‘ଅଗ୍ଗାହିତୋ, ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଗୁଣସଦ୍ଦସ୍ସ ପରନିପାତୱସେନ ‘‘ଭୱେସୁ ଗମନୱନ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେପି ଏୱମୱତ୍ୱା ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଗୁଣସଦ୍ଦାନଂ ପୁବ୍ବନିପାତଭ୍ୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂନଂ କେସଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ମନଂ ତୋସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦେ ଅକ୍ଖରକ୍କମଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତନିଦସ୍ସନୱସେନ ‘‘ଆହିତଗ୍ଗି, ସମ୍ପନ୍ନୱିଜ୍ଜାଚରଣୋ’’ତିଆଦୀନି ୱିୟ ପୁବ୍ବନିପାତୱସେନ ‘‘ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଈଦିସସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ‘‘ଆହିତଗ୍ଗୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅଗ୍ଗାହିତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଛିନ୍ନହତ୍ଥୋ’’ତି ୱା ‘‘ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନୋ’’ତି ୱା ପଦେସୁ ୟଥା ତଥା ଠିତେସୁପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା ତେସଂ ସଦ୍ଦାନଂ ।
ୱେଦଜାତୋତିଆଦୀସୁ ପନ ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ୱମୁଧାତୁୱସେନପି ନିପ୍ଫତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ତଟ୍ଟୀକାୟମ୍ପି ଚ ଦସ୍ସିତା ‘‘ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା’’ତି । ନିବ୍ବଚନଂ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଭଗସଙ୍ଖାତଂ ସିରିଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ୟସଞ୍ଚ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟୀତି ଭଗୱା। ଅଥ ୱା ଭାନି ନାମ ନକ୍ଖତ୍ତାନି, ତେହି ସମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଭଗା, ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରଉତ୍ତରକୁରୁହିମୱନ୍ତାଦିଭାଜନଲୋକା, ୱିସେସସନ୍ନିସ୍ସୟସୋଭାକପ୍ପଟ୍ଠିୟଭାୱତୋ । ତେପି ଭଗୱା ୱମି ତନ୍ନିୱାସିସତ୍ତାୱାସସମତିକ୍କମନତୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହୀତି ଭଗୱା।
ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ୟସ୍ମା, ୟସଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ସୁଖଂ ।
ପହାସି ଲୋକଚିତ୍ତଞ୍ଚ, ସୁଗତୋ ଭଗୱା ତତୋ ॥
ତଥା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦିଭେଦେ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେ ସବ୍ବଂ ପପଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ୟୋଗଂ ସବ୍ବଂ ଗନ୍ଥଂ ସବ୍ବଂ ସଂୟୋଜନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅମତଂ ଧାତୁଂ ସମଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି ନ ପଚ୍ଚାୱମୀତି ଭଗୱା। ଅଥ ୱା ସବ୍ବେପି କୁସଲାକୁସଲେ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜେ ହୀନପ୍ପଣୀତେ କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେ ଧମ୍ମେ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣମୁଖେନ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଅନପେକ୍ଖୋ ପରିଚ୍ଚଜି ପଜହୀତି ଭଗୱା।
ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦୀ, ଧମ୍ମଭେଦା ମହେସିନା ।
କଣ୍ହସୁକ୍କା ୟତୋ ୱନ୍ତା, ତତୋପି ବଗୱା ମତୋ ॥
ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ହିମୱାତି ପଦସ୍ସ ୱମୁଧାତୁୱସେନପି ନିପ୍ଫତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ତଥା ହି ସମ୍ଭୱଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ହିମୱାତି ହିମପାତସମୟେ ହିମୟୁତ୍ତୋତି ହିମୱା । ଗିମ୍ହକାଲେ ହିମଂ ୱମତୀତି ହିମୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ହିମୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ୱମୁଧାତୁୱସେନପି ନିପ୍ଫତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ଅୟଂ ନୟୋ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁପି ନେତବ୍ବୋ । ‘‘ଗୁଣୱାଗଣୱା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ନ ନେତବ୍ବୋ । ୟଦି ନୟେୟ୍ୟ, ‘‘ଗୁଣୱା ଗଣୱା’’ତି ପଦାନଂ ‘‘ନିଗ୍ଗୁଣୋ ପରିହୀନଗୁଣୋ’’ତି ଏୱମାଦିଅତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଅୟଂ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥପି ନ ନେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ୟଦି ‘‘ଭଗୱା’ତିଆଦିପଦାନଂ ୱମୁଧାତୁୱସେନ ନିପ୍ଫତ୍ତି ହୋତି, କଥଂ ‘‘ଭଗୱନ୍ତୋ, ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ସିଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ? ୟଥା ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପଦଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ସିଜ୍ଝତି, ତଥା ତାନିପି ତେନେୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ନିରୁତ୍ତିନୟୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିପଟିବନ୍ଧମତ୍ତୋୱ, ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିୟଂ ସତି ନିପ୍ଫାଦେତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନିପି ରୂପାନି ଅନେନେୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ଉପରି ରୂପନିପ୍ଫାଦନାଧିକାରେ ଉଦାହରଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ପକାସେସ୍ସାମ ।
ଇଧ ସାରମତେ ମୁନିରାଜମତେ,
ପରମଂ ପଟୁତଂ ସୁଜନୋ ପିହୟଂ ।
ୱିପୁଲତ୍ଥଧରଂ ଧନିନୀତିମିମଂ,
ସତତଂ ଭଜତଂ ମତିସୁଦ୍ଧକରଂ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୁନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ସରୱଗ୍ଗପଞ୍ଚକନ୍ତିକୋ ନାମ ଧାତୁୱିଭାଗୋ
ପନ୍ନରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୬. ଭୂୱାଦିଗଣିକପରିଚ୍ଛେଦ
ଇତୋ ପରଂ ଅୱଗ୍ଗନ୍ତା, ମିସ୍ସକା ଚେୱ ଧାତୁୟୋ ।
ୱକ୍ଖାମି ଧାତୁଭେଦାଦି-କୁସଲସ୍ସ ମତାନୁଗା ॥
ୟକାରନ୍ତଧାତୁ
ୟା ଗତିପାପୁଣେସୁ। ୟାତି, ୟନ୍ତି । ୟାତୁ, ୟନ୍ତୁ । ୟେୟ୍ୟ, ୟେୟ୍ୟୁଂ, ଅନୁପରିୟେୟ୍ୟୁଂ । ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ୟନ୍ତୋ ପୁରିସୋ । ୟନ୍ତୀ ଇତ୍ଥୀ । ୟନ୍ତଂ କୁଲଂ । ୟାନଂ, ଉପୟାନଂ, ଉୟ୍ୟାନଂ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ଦିୱାଦିଗଣିକସ୍ସ ପନସ୍ସ ‘‘ୟାୟତି, ୟାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ତତ୍ର ୟାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟନ୍ତି ଏତେନାତି ୟାନଂ, ରଥସକଟାଦି । ଉପୟନ୍ତି ଏତେନ ଇସ୍ସରସ୍ସ ୱା ପିୟମନାପସ୍ସ ୱା ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଉପୟାନଂ, ପଣ୍ଣାକାରଂ । ‘‘ଉପୟାନାନି ମେ ଦଜ୍ଜୁଂ, ରାଜପୁତ୍ତ ତୟି ଗତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ପଣ୍ଣାକାରାନି ‘‘ଉପୟାନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସମ୍ପନ୍ନଦସ୍ସନୀୟପୁପ୍ଫଫଲାଦିତାୟ ଉଦ୍ଧଂ ଓଲୋକେନ୍ତା ୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉୟ୍ୟାନଂ।
ବ୍ୟା ଉମ୍ମୀସନେ। ବ୍ୟାତି, ବ୍ୟନ୍ତି । ବ୍ୟାସି, ବ୍ୟାଥ । ବ୍ୟାମି, ବ୍ୟାମ । ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ତତ୍ର ପନାୟଂ ପାଳି ‘‘ୟାୱ ବ୍ୟାତି ନିମ୍ମୀସତି, ତତ୍ରାପି ରସତିବ୍ବୟୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟାୱ ବ୍ୟାତୀତି ୟାୱ ଉମ୍ମୀସତି, ପୁରାଣଭାସା ଏସା, ଅୟଞ୍ହି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚୂଳବୋଧିପରିବ୍ବାଜକୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମିଂ କାଲେ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱୋହାରୋ ।
ୟୁ ମିସ୍ସନେ ଗତିୟଞ୍ଚ। ୟୋତି, ୟୱତି । ଆୟୁ, ୟୋନି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଆୟୂ’’ତି ଆସଦ୍ଦୋ ଉପସଗ୍ଗୋ । ଆୟୱନ୍ତି ମିସ୍ସୀଭୱନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ଆୟୁ। ଅଥ ୱା ଆୟୱନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସତି ଅରୂପଧମ୍ମାତି ଆୟୁ। ତଥା ହି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୟୱନଟ୍ଠେନ ଆୟୁ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସତି ଅରୂପଧମ୍ମା ଆୟୱନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆୟୂତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ‘‘ଆୟୁ, ଜୀୱିତଂ, ପାଣୋ’’ ଇଚ୍ଚେତେ ପରିୟାୟା ଲୋକୱୋହାରୱସେନ । ଅଭିଧମ୍ମୱସେନ ପନ ‘‘ଠିତି ୟପନା ୟାପନା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ’’ ଇଚ୍ଚେତେପି ତେହେୱ ସଦ୍ଧିଂ ପରିୟାୟା । ୟୋନୀତି ଅଣ୍ଡଜାଦୀନଂ ଅଣ୍ଡଜାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୟାୟ ମିସ୍ସୀଭାୱୋ ହୋତି, ସା ୟୋନି । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନଂ ‘‘ୟୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ଏକଜାତିସମନ୍ୱୟେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମିସ୍ସକା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋନି’’ ଇତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋନିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ନୀୟତେ । ୟୋନୀତି ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସସ୍ସପି କାରଣସ୍ସପି ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗସ୍ସପି ନାମଂ । ‘‘ଚତସ୍ସୋ ନାଗୟୋନିୟୋ । ଚତସ୍ସୋ ସୁପଣ୍ଣୟୋନିୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସୋ ୟୋନି ନାମ । ‘‘ୟୋନି ହେସା ଭୂମିଜ ଫଲସ୍ସ ଅଧିଗମାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ କାରଣଂ । ‘‘ନ ଚାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ବ୍ରୂମି, ୟୋନିଜଂ ମତ୍ତିସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚାପି କୋଟ୍ଠାସେ, ମୁତ୍ତମଗ୍ଗେ ଚ କାରଣେ ।
ଇମେସୁ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ, ୟୋନିସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ବ୍ୟେ ସଂୱରଣେ। ବ୍ୟାୟତି ।
ବ୍ୟେ ପୱତ୍ତିୟଂ। ବ୍ୟେତି ସହବ୍ୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ସହବ୍ୟୋତି ସହ ବ୍ୟେତି ସହ ପୱତ୍ତତୀତି ସହବ୍ୟୋ, ସହାୟୋ, ଏକଭୱୂପଗୋ ୱା । ତଥା ହି ‘‘ତାୱତିଂସାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଏକଭୱୂପଗୋ ‘‘ସହବ୍ୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ହୟ ଗତିୟଂ। ହୟତି । ହୟୋ । ହୟୋତି ଅସ୍ସୋ । ସୋ ହି ହୟତି ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ହୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମାନି ପନସ୍ସ ନାମାନି –
ଅସ୍ସୋ ତୁରଙ୍ଗୋ ତୁରଗୋ, ୱାଜୀ ୱାହୋ ହୟୋପି ଚ ।
ତବ୍ଭେଦା ସିନ୍ଧୱୋ ଚେୱ, ଗୋଜୋ ଅସ୍ସତରୋପି ଚ ॥
କାରଣାକାରଣଞ୍ଞୂ ତୁ, ଆଜାନୀୟୋ ହୟୁତ୍ତମୋ ।
ଘୋଟକୋ ତୁ ଖଳୁଙ୍କସ୍ସୋ, ୱଳୱୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅସ୍ସପୋତୋ କିସୋରୋତି, ଖଳୁଙ୍କୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ହରିୟ ଗତିଗେଲଞ୍ଞେସୁ। ହରିୟତି ।
ଅୟ ୱୟ ପୟ ମୟ ତୟ ଚୟ ରୟ ଗତିୟଂ। ଅୟତି । ୱୟତି । ପୟତି । ମୟତି । ତୟତି । ଚୟତି । ରୟତି । ଅୟୋ, ସମୟୋ, ୱୟୋ, ପୟୋ, ରୟୋ । ମୟତୟଚୟଧାତୂନଂ ନାମିକପଦାନି ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ଅୟୋତି କାଳଲୋହଂ, ଅୟତି ନାନାକମ୍ମାରକିଚ୍ଚେସୁ ଉପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅୟୋ । ୱୟୋତି ପଠମୱୟାଦିଆୟୁକୋଟ୍ଠାସୋ, ୱୟତି ପରିହାନିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୟୋ । ପୟୋତି ଖୀରସ୍ସପି ଉଦକସ୍ସପି ନାମଂ, ପୟତି ଜନେନ ପାତବ୍ବଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପୟୋ । ରୟୋତି ୱେଗୋ, ୟୋ ‘‘ଜୱୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ରୟନଂ ଜୱନଂ ରୟୋ । ଏତ୍ଥ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ଅହ ନିବ୍ବଚନେନ । ସମୟସଦ୍ଦୋ –
ସମୱାୟେ ଖଣେ କାଲେ, ସମୟେ ହେତୁଦିଟ୍ଠିସୁ ।
ପଟିଲାଭେ ପହାନେ ଚ, ପଟିୱେଧେ ଚ ଦିସ୍ସତି ॥
ତଥା ହି ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସମୱାୟୋ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ଖଣୋ । ‘‘ଉଣ୍ହସମୟୋ ପରିଳାହସମୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ କାଲୋ । ‘‘ମହାସମୟୋ ପୱନସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମୂହୋ । ‘‘ସମୟୋପି ଖୋ ତେ ଭଦ୍ଦାଲି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ହେତୁ । ‘‘ତେନ ସମୟେନ ଉଗ୍ଗାହମାନୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତୋ ସମୟପ୍ପୱାଦକେ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରେ ଏକସାଲକେ ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମେ ପଟିୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠି ।
‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ।
ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ, ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି
ଆଦୀସୁ ପଟିଲାଭୋ । ‘‘ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟା ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ପହାନଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପଟିୱେଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପସଗ୍ଗାନଂ ଜୋତକମତ୍ତତ୍ତା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋ ସମୟସଦ୍ଦୋ ଏୱାତି ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେପି ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅଭିସମୟସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ତତ୍ଥ ସହକାରୀକାରଣତାୟ ସନ୍ନିଜ୍ଝଂ ସମେତି ସମୱେତୀତି ସମୟୋ, ସମୱାୟୋ । ସମେତି ସମାଗଚ୍ଛତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏତ୍ଥ ତଦାଧାରପୁଗ୍ଗଲୋତି ସମୟୋ, ଖଣୋ । ସମେନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱା ସଙ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଧମ୍ମା ସହଜାତଧମ୍ମେହି ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ୱାତି ସମୟୋ, କାଲୋ । ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭୂତୋପି ହି କାଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣଂ କରଣଂ ୱିୟ ଚ ପରିକପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ରୂପେନ ୱୋହରିୟତୀତି । ସମଂ, ସହ ୱା ଅୱୟୱାନଂ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତି ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମୟୋ, ସମୂହୋ, ୟଥା ‘‘ସମୁଦାୟୋ’’ତି । ଅୱୟୱସହାୱଟ୍ଠାନମେୱ ହି ସମୂହୋ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମାଗମେ ଏତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତି ଚାତି ସମୟୋ, ହେତୁ, ୟଥା ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତି । ସମେତି ସଂୟୋଜନଭାୱତୋ ସମ୍ବନ୍ଧା ଏତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ ୱା ସଂୟୁତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତା ୟଥାଭିନିୱେସଂ ଏତେନାତି ସମୟୋ, ଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ହି ସତ୍ତା ଅତିୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତି । ସମିତି ସଙ୍ଗତି ସମୋଧାନନ୍ତି ସମୟୋ, ପଟିଲାଭୋ । ସମସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ୟାନଂ, ସମ୍ମା ୱା ୟାନଂ ଅପଗମୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ସମୟୋ, ପହାନଂ । ଞାଣେନ ଅଭିମୁଖଂ ସମ୍ମା ଏତବ୍ବୋ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋତି ସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତୋ ସଭାୱୋ, ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମ୍ମା ଏତି ଗଚ୍ଛତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ସମୟୋ। ୟଥାଭୂତସଭାୱାୱବୋଧୋ । ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ନନୁ ଚ ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ପତି ସଦ୍ଦା ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀତି ନ ଏକେନ ସଦ୍ଦେନ ଅନେକେ ଅତ୍ଥା ଅଭିଧୀୟନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ସଦ୍ଦୱିସେସେ ଅପେକ୍ଖିତେ । ସଦ୍ଦୱିସେସେ ହି ଅପେକ୍ଖମାନେ ଏକେନ ସଦ୍ଦେନ ଅନେକତ୍ଥାଭିଧାନଂ ନ ସମ୍ଭୱତି । ନ ହି ୟୋ କାଲତ୍ଥୋ ସମୟସଦ୍ଦୋ, ସୋୟେୱ ସମୂହାଦିଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ଏତ୍ଥ ପନ ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ସମୟ ସଦ୍ଦୱଚନୀୟତା ସାମଞ୍ଞମୁପାଦାୟ ଅନେକତ୍ଥତା ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତା । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତୋ ୟାତୋ ଅୟତୋ ଚ, ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ସମୁଦୀରୟେ ।
ୱିଞ୍ଞୂ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ, ସମୱାୟାଦିୱାଚିନୋ ॥
ଇତୋ ୟାତୋ ଅୟତୋ ଚ, ସମାନତ୍ଥେହି ଧାତୁହି ।
ଏୱଂ ସମାନରୂପାନି, ଭୱନ୍ତୀତି ଚ ଈରୟେ ॥
ନୟ ରକ୍ଖଣେ ଚ । ଚକାରୋ ଗତିପେକ୍ଖକୋ । ନୟତି । ନୟୋ । ନୟୋତି ନୟନଂ ଗମନନ୍ତି ନୟୋ, ପାଳିଗତି । ନୟନ୍ତି ୱା ରକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଏତେନାତି ନୟୋ, ତଥତ୍ତନୟାଦି ।
ଦୟ ଦାନଗତିହିଂସାଦାନରକ୍ଖାସୁ। ଦୟତି । ଦୟା ।
ଦୟାତି ମେତ୍ତାପି ୱୁଚ୍ଚତି କରୁଣାପି । ‘‘ଦୟାପନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ମେତ୍ତା ‘‘ଦୟା’’ତି, ମେତ୍ତଚିତ୍ତତଂ ଆପନ୍ନୋତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଦୟାପନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ କରୁଣା ‘‘ଦୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିକ୍କରୁଣତଂ ଆପନ୍ନୋତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଦୟାସଦ୍ଦସ୍ସ ମେତ୍ତାକରୁଣାସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୟାସଦ୍ଦୋ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପୱତ୍ତତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଦୟାସଦ୍ଦୋ ହି ଅନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନୋ ମେତ୍ତାୟ ଚ କରୁଣାୟ ଚ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ।
ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଦୟତି ଦଦାତି ସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଂ ଏତାୟାତି ଦୟା। ଦୟତି ଗଚ୍ଛତି ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ପାପକଲ୍ୟାଣଜନେସୁ ସମଂ ୱତ୍ତତି, ସୀତେନ ସମଂ ଫରନ୍ତଂ ରଜୋମଲଞ୍ଚ ପୱାହେନ୍ତଂ ଉଦକମିୱାତିପି ଦୟା, ମେତ୍ତା । ଦୟତି ୱା ହିଂସତି କାରୁଣିକଂ ୟାୱ ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ପରସ୍ସ ହିତନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତାୱାତି ଦୟା। ଦୟତି ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି ପାପଜନମ୍ପି ସଜ୍ଜନୋ ଏତାୟାତିପି ଦୟା। ଦୟତି ଅତ୍ତନୋ ସୁଖମ୍ପି ପହାୟ ଖେଦଂ ଗଣ୍ହାତି ସଜ୍ଜନୋ ଏତାୟାତି ଦୟା। ଦୟନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି ଏତାୟ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ଅଭିନୀହାରକରଣକାଲେ ହତ୍ଥଗତମ୍ପି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସଂସାରସାଗରତୋ ସତ୍ତେ ସମୁଦ୍ଧରିତୁକାମା ଅନସ୍ସାସକରଂ ଅତିଭୟାନକଂ ମହନ୍ତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ, ପଚ୍ଛିମଭୱେ ଚ ସହ ଅମତଧାତୁପଟିଲାଭେନ ଅନେକଗୁଣସମଲଙ୍କତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାତିପି ଦୟା, କରୁଣା । କରୁଣାମୂଲକା ହି ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ଦୟନ୍ତି ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତି ସତ୍ତେ ଏତାୟ, ସୟଂ ୱା ଅନୁଦୟତି, ଅନୁଦୟମତ୍ତମେୱ ୱା ଏତନ୍ତି ଦୟା, ମେତ୍ତା ଚେୱ କରୁଣା ଚ । କିଞ୍ଚି ପୟୋଗମେତ୍ଥ କଥୟାମ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଗହପତି ଗିଜ୍ଝୋ ୱା କଙ୍କୋ ୱା କୁଲଲୋ ୱା ମଂସପେସିଂ ଆଦାୟ ଦୟେୟ୍ୟ । ପୁତ୍ତେସୁ ମଦ୍ଦୀ ଦୟେସି, ସସ୍ସୁୟା ସସୁରମ୍ହି ଚ । ଦୟିତବ୍ବୋ ରଥେସଭ’’ । ତତ୍ଥ ଦୟେୟ୍ୟାତି ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଗତ୍ୟତ୍ଥୱସେନେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୟେସୀତି ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ କରେୟ୍ୟାସି । ଦୟିତବ୍ବୋତି ପିୟାୟିତବ୍ବୋ । ଉଭୟମ୍ପେତଂ ୱିୱରଣଂ ରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥୱସେନ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଊୟୀ ତନ୍ତସନ୍ତାନେ। ଊୟତି । ଊତୋ, ଊତୱା ।
ପୂୟୀ ୱିସରଣେ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧେ ଚ। ପୂୟତି । ପୂତୋ, ପୂତୱା । ପୂତିମଚ୍ଛଂ କୁସଗ୍ଗେନ, ୟୋ ନରୋ ଉପନୟ୍ହତି ।
କନୁୟୀସଦ୍ଦେ। କନୁୟତି । କନୁତୋ, କନୁତୱା ।
ଖମାୟ ୱିଧୂନନେ। ଖମାୟତି । ଖମାତୋ, ଖମାତୱା ।
ଫାୟି ପାୟି ୱୁଦ୍ଧିୟଂ। ଫାୟତି । ଫୀତୋ, ଫତୱା ।
ତତ୍ଥ ତତୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟା, ୟକାରଲୋପୋ, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ସରସ୍ସ ଇକାରାଦେସୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ପୂତୋ ପୂତୱା’’ତିଆଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପାୟତି । ପାୟୋ । ଅପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ନତ୍ଥି ପାୟୋ ୱୁଦ୍ଧି ଏତ୍ଥାତି ଅପାୟୋ। ଅଥ ୱା ପନ ଅୟତୋ ସୁଖତୋ ଅପେତୋତି ଅପାୟୋତିପି ନିବ୍ବଚନୀୟଂ । ଅପାୟୋତି ଚ ନିରୟୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ପେତ୍ତିୱିସୟୋ ଅସୁରକାୟୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା ।
ତାୟୁ ସନ୍ତାନପାଲନେସୁ। ତାୟତି । ତାୟନଂ । ଦିୱାଦିଗଣେ ପନ ତା ପାଲନେତି ଧାତୁଂ ପସ୍ସଥ, ତସ୍ସ ‘‘ତାୟତି ତାଣ’’ନ୍ତି ରୂପାନି । ଉଭୟେସଂ କ୍ରିୟାପଦଂ ସମଂ । ଅକାରୟକାରପଚ୍ଚୟମତ୍ତେନେୱ ନାନତ୍ତଂ, ନାମିକପଦାନି ପନ ୱିସଦିସାନି ‘‘ତାୟନଂ, ତାଣ’’ନ୍ତି ।
ଚାୟୁ ପୂଜାନିସାମନେସୁ । ପୂଜା ପୂଜନା । ନିସାମନଂ ଓଲୋକନଂ ସୱନଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଇଙ୍ଘ ମଦ୍ଦି ନିସାମେହି । ନିସାମୟଥ ସାଧୱୋ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ହି ଓଲୋକନସୱନାନି ନିସାମନସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅପିଚ ଞାଣେନ ଉପପରିକ୍ଖଣମ୍ପି ନିସାମନମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଚାୟତି, ଅପଚାୟତି । ଅନଗାରେ ପବ୍ବଜିତେ, ଅପଚେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିୟେ । ୟେ ୱୁଦ୍ଧମପଚାୟନ୍ତି । ଅପଚିତିଂ ଦସ୍ସେତି । ନିଚ୍ଚଂ ୱୁଦ୍ଧାପଚାୟିନୋ ।
ୟକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ରକାରନ୍ତଧାତୁ
ରି ସନ୍ତାନେ। ରେତି । ରେଣୁ । ରେଣୂତି ରଜୋ ।
ରୁ ଗତିୟଂ ରୋସନେ ଚ। ରୱତି, ୱିରୱତି ।
ରୁ ସଦ୍ଦେ। ରୋତି, ରୱତି । ରୱୋ, ଉପରୱୋ । ରୁତମନୁଞ୍ଞଂ ରୁଚିୟା ଚ ପିଟ୍ଠି । ରୁତନ୍ତି ରୱନଂ ରୁତଂ, ସଦ୍ଦୋ ।
ରେ ସଦ୍ଦେ। ରାୟତି । ରା । ରତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ରାତି ସଦ୍ଦୋ । ରତ୍ତୀତି ନିସାସଙ୍ଖାତୋ ସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୂପସମକାଲୋ । ରା ତିୟ୍ୟତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ରତ୍ତି।
ବ୍ରୂ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ। ଅପି ହନ୍ତ୍ୱା ହତୋ ବ୍ରୂତି ।
ବ୍ରୱୀତି, ବ୍ରୁନ୍ତି । ବ୍ରୂସି, ବ୍ରୂଥ । ବ୍ରୂମି, ବ୍ରୂମ । ବ୍ରୂତେ, ବ୍ରୁୱନ୍ତେ । ବ୍ରୂସେ, ବ୍ରୁୱ୍ହେ । ବ୍ରୁୱେ, ବ୍ରୁମ୍ହେ ।
ବ୍ରୂତୁ, ବ୍ରୁୱିତୁ, ବ୍ରୁୱନ୍ତୁ । ବ୍ରୂହି, ବ୍ରୂଥ । ବ୍ରୂମି, ବ୍ରୂମ । ବ୍ରୂତଂ, ବ୍ରୁୱନ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ ‘‘ପୁନ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ବ୍ରୁୱିତୂ’’ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ବ୍ରୁୱିତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ନୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟ, ବ୍ରୁୱେ, ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟୁଂ । ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟାସି, ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟାଥ । ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟାମି, ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟାମ । ବ୍ରୁୱେଥ, ବ୍ରୁୱେରଂ । ବ୍ରୁୱେଥୋ, ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ । ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟଂ । ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟାମ୍ହେ ।
ପବ୍ରୂତି । ଅନୁବ୍ରୂତି । ପବ୍ରୂତୁ, ଅନୁବ୍ରୂତୁ । ପବ୍ରୁୱେୟ୍ୟ, ଅନୁବ୍ରୁୱେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଅନୁଉପସଗ୍ଗେହିପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଆହ, ଆହୁ । ବ୍ରୱେ, ବ୍ରୱିତ୍ଥ, ବ୍ରୱିରେ । ବ୍ରୱିତ୍ଥୋ, ବ୍ରୱିୱ୍ହୋ । ବ୍ରୱିଂ, ବ୍ରୱିମ୍ହେ । ପରୋକ୍ଖାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
ଅବ୍ରୱା, ଅବ୍ରୱୂ । ଅବ୍ରୱୋ, ଅବ୍ରୱତ୍ଥ । ଅବ୍ରୱଂ, ଅବ୍ରୱମ୍ହା । ଅବ୍ରୱତ୍ଥ, ଅବ୍ରୱତ୍ଥୁଂ । ଅବ୍ରୱସେ, ଅବ୍ରୱ୍ହଂ । ଅବ୍ରୱିଂ, ଅବ୍ରୱିମ୍ହସେ । ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
ଅବ୍ରୱି, ଅବ୍ରୱୁଂ । ଅବ୍ରୱୋ, ଅବ୍ରୱିତ୍ଥ । ଅବ୍ରୱିଂ, ଅବ୍ରୱିମ୍ହା । ଅବ୍ରୱା, ଅବ୍ରୱୂ । ଅବ୍ରୱସେ, ଅବ୍ରୱିୱ୍ହଂ । ଅବ୍ରୱଂ, ଅବ୍ରୱିମ୍ହେ । ଅଜ୍ଜତନୀୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
ବ୍ରୁୱିସ୍ସତି, ବ୍ରୁୱିସ୍ସନ୍ତି । ଅବ୍ରୱିସ୍ସା, ଅବ୍ରୱିସ୍ସଂସୁ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ନେତବ୍ବଂ । କମ୍ମପଦଂ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧଂ । ସଚେ ପନ ସିୟା, ‘‘ବ୍ରୂୟତୀ’’ତି ସିୟା ‘‘ଲୁୟତି, ଲୂୟତୀ’’ତି ପଦାନି ୱିୟ ।
ଜୀର ବ୍ରୂହନେ । ବ୍ରୂହନଂ ୱଡ୍ଢନଂ । ଜୀରତି । ଜୀରଂ । ଜୀରମାନୋ । ଜୀରଣଂ । ଅପ୍ପସ୍ସୁତାୟଂ ପୁରିସୋ, ବଲିବଦ୍ଦୋୱ ଜୀରତି ।
ପୂର ପୂରଣେ। ପୂରତି । ପୂରତୋୱ ମହୋଦଧି । ସବ୍ବେ ପୂରେନ୍ତୁ ସଙ୍କପ୍ପା । ପୂରିତୁଂ, ପୂରିତ୍ୱା, ପୂରଂ, ପୂରିତଂ । ପୁଣ୍ଣଂ, ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ, ପୂରଣଂ । ପୂରଣୋ କସ୍ସପୋ । କାରିତେ ‘‘ପାରମିୟୋ ପୂରେତି, ପୂରୟତି, ପୂରାପେତି, ପୂରାପୟତି । ପୂରେତ୍ୱା, ପୂରୟିତ୍ୱା, ପୂରାପେତ୍ୱା, ପୂରାପୟିତ୍ୱା, ପରିପୂରେତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଭୱନ୍ତି ।
ଘୋର ଗତିପଟିଘାତେ । ଗତିପଟିଘାତଂ ଗତିପଟିହନନଂ । ଘୋରତି ।
ଧୋର ଗତିଚାତୁରିୟେ । ଗତିଚାତୁରିୟଂ ଗତିଛେକଭାୱୋ । ଧୋରେତି ।
ସର ଗତିୟଂ। ସରତି, ୱିସରତି, ଉସ୍ସରତି । ଉସ୍ସାରଣା । ସରୋ । ସଂସାରୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ତତ୍ଥ ସରୋତି ରହଦୋ । ସଂସାରୋତି ୱଟ୍ଟଂ, ୟୋ ‘‘ଭୱୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଚର ଚରଣେ। ଚରତି, ୱିଚରତି, ଅନୁଚରତି, ସଞ୍ଚରତି ।
ଚରଗତିଭକ୍ଖନେସୁ। ଚରତି, ୱିଚରତି, ଅନୁଚରତି, ସଞ୍ଚରତି, ପଟିଚରତି । ଚରିୟା । ଚରିତା । ଚାରୋ । ୱିଚାରୋ । ଅନୁୱିଚାରୋ । ଉପୱିଚାରୋ । ଚରଣଂ । ଚାରକୋ । ଓଚରକୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ତତ୍ଥ ଚରତୀତି ଗଚ୍ଛତି, ଭକ୍ଖତି ୱା । ତଥା ହି ଚରନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଖାଦନ୍ତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ଗରୂ । ପଟିଚରତୀତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । ଚାରକୋତି ତଂପୱେସିତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସୁଖଂ ଚରତି ଭକ୍ଖତୀତି ଚାରକୋ, ରୋଧୋ । ଓଚରକୋତି ଅଧୋଚାରୀ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଦାନମ୍ପି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋପି ଧମ୍ମଦେସନାପି ମେଥୁନୱିରତିପି ସଦାରସନ୍ତୋସୋପି ଉପୋସଥୋପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋପି ସକଲଂ ସାସନମ୍ପି ଅଜ୍ଝାସୟୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
କିନ୍ତେ ୱତଂ କିଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ,
କିସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ।
ଇଦ୍ଧିଜୁତିବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତି,
ଇଦଞ୍ଚ ତେ ନାଗ ମହାୱିମାନଂ ॥
ଅହଞ୍ଚ ଭରିୟା ଚ ମନୁସ୍ସଲୋକେ,
ସଦ୍ଧା ଉଭୋ ଦାନପତୀ ଅହୁମ୍ହା ।
ଓପାନଭୂତଂ ମେ ଘରଂ ତଦାସି,
ସନ୍ତପ୍ପିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ॥
ତଂ ମେ ୱତଂ ତଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ,
ତସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ।
ଇଦ୍ଧିଜୁତିବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତି,
ଇଦଞ୍ଚ ମେ ଧୀର ମହାୱିମାନ’’ନ୍ତି
ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ପୁଣ୍ଣକଜାତକେ ଦାନଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘କେନ ପାଣି କାମଦଦୋ, କେନ ପାଣି ମଧୁସ୍ସୱୋ ।
କେନ ତେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ପୁଞ୍ଞଂ ପାଣିମ୍ହି ଇଜ୍ଝତି ॥
ତେନ ପାଣି କାମଦଦୋ, ତେନ ପାଣି ମଧୁସ୍ସୱୋ ।
ତେନ ମେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ପୁଞ୍ଞଂ ପାଣିମ୍ହି ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି
ଇମସ୍ମିଂ ଅଙ୍କୁରପେତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତିତ୍ତିରିୟଂ ନାମ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅହୋସୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ତିତ୍ତିରଜାତକେ ସିକ୍ଖାପଦଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ପଞ୍ଚସିଖ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନେୱ ନିବ୍ବିଦାୟ ନ ୱିରାଗାୟ…ପେ॰… ୟାୱଦେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ମିଂ, ସହସ୍ସଂ ମଚ୍ଚୁହାୟିନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଦେସନା ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ପରେ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ସଲ୍ଲେଖସୁତ୍ତେ ମେଥୁନୱିରତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
ମୟଞ୍ଚ ଭରିୟା ନାତିକ୍କମାମ,
ଅମ୍ହେ ଚ ଭରିୟା ନାତିକ୍କମନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ର ତାହ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରାମ ।
ତସ୍ମା ହି ଅମ୍ହଂ ଦହରା ନ ମୀୟରେ’’ତି
ମହାଧମ୍ମପାଲଜାତକେ ସଦାରସନ୍ତୋସୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ହୀନେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ଖତ୍ତିୟେ ଉପପଜ୍ଜତି ।
ମଜ୍ଝିମେନ ଚ ଦେୱେସୁ, ଉତ୍ତମେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି
ଏୱଂ ନିମିଜାତକେ ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନ କତୋ ଉପୋସଥୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ପନ ପଞ୍ଚସିଖ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ…ପେ॰… ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ତୟିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରିକଂ ବାହୁଜଞ୍ଞଂ ପୁଥୁଭୂତଂ ୟାୱଦେୱ ମନୁସ୍ସେହି ସୁପ୍ପକାସିତ’’ନ୍ତି ପାସାଦିକସୁତ୍ତେ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସକଲଂ ସାସନଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଅପି ଅତରମାନାନଂ, ଫଲାସାୱ ସମିଜ୍ଝତି ।
ୱିପକ୍କବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋସ୍ମି, ଏୱଂ ଜାନାହି ଗାମଣୀ’’ତି
ଏତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ଦାନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଟିୟଞ୍ଚ, ସିକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରକା ।
ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ ମେଥୁନତା-ୱିରତି ଚ ଉପୋସଥୋ ॥
ସଦାରେସୁ ଚ ସନ୍ତୋସୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚ ସାସନଂ ।
ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଚିମେ ବ୍ରହ୍ମ-ଚରିୟସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚରେ ॥
ହୁର କୋଟିଲ୍ଲେ। ହୁରତି ।
ସର ସଦ୍ଦୋପତାପେସୁ। ସରତି । ସରୋ, ସରଣଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସରୋତି ସଦ୍ଦୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ଉସୁପି । ସରଣନ୍ତି ସରତି ଉପତାପେତି ହିଂସତି ସରଣଗତାନଂ ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ଭୟଂ ସନ୍ତାପଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ପରିକିଲେସଞ୍ଚାତି ସରଣଂ, ବୁଦ୍ଧାଦିରତନତ୍ତୟଂ । ଅଥ ୱା ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ସରଣମିଦ’’ନ୍ତି ସରନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତି, ତଂ ତତ୍ଥ ଚ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚାତିପି ସରଣଂ।
ସର ଚିନ୍ତାୟଂ। ସରତି, ସୁସରତି ଇଚ୍ଚପି ପୟୋଗୋ । ଅପ୍ପକ୍ଖରାନଞ୍ହି ବହୁଭାୱୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ଚ ହୋତି, ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱେ, ଦୁୱେ, ତଣ୍ହା ତସିଣା, ପମ୍ହଂ, ପଖୁମ’’ନ୍ତି । ଅନୁସ୍ସରତି, ପଟିସ୍ସରତି । ସରନ୍ତି ଏତାୟ ସତ୍ତା, ସୟଂ ୱା ସରତି, ସରଣମତ୍ତମେୱ ୱା ଏତନ୍ତି ସତି। ଅନୁସ୍ସତି, ପଟିସ୍ସତି । ସରତୀତି ସତୋ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ସରତୀତି ପଟିସ୍ସତୋ।
ଦ୍ୱରସଂୱରଣେ । ସଂୱରଣଂ ରକ୍ଖଣା । ଦ୍ୱରତି । ଦ୍ୱାରଂ । ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୂପପଦଅରଧାତୁୱସେନପି ଇଦଂ ରୂପଂ ସିଜ୍ଝତି । ତତ୍ରିମାନି ନିବ୍ବଚନାନି – ଦ୍ୱରନ୍ତି ସଂୱରନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତି ଏତେନାତି ଦ୍ୱାରଂ, ଅଥ ୱା ଦ୍ୱେ କୱାଟା ଅରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତିପି ଦ୍ୱାରନ୍ତି । ଗେହଦ୍ୱାରମ୍ପି କାୟଦ୍ୱାରାଦୀନିପି ଉପାୟୋପି ଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାଳିୟଂ ତୁ ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ଦ୍ୱାରା’’ତି ଚ ଇତ୍ଥିନପୁଂସକୱସେନ ଦ୍ୱାରସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଦ୍ୱାରମ୍ପି ସୁରକ୍ଖିତଂ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଦ୍ୱାରାପେସା’’ତି ଚ ତସ୍ସ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗତା ୱୁତ୍ତା ।
ଗର ଘର ସେଚନେ। ଗରତି । ଘରତି । ଘରଂ ।
ଧୂର ହୁଚ୍ଛନେ । ହୁଚ୍ଛନ କୋଟିଲ୍ଲଂ । ଧୂରତି ।
ତର ପ୍ଲୱନସରଣେସୁ। ତରତି । ତରଣଂ । ତିତ୍ଥଂ । ତିଣ୍ଣୋ । ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ । ଓତିଣ୍ଣୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ତତ୍ଥ ତରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନାୱା, ତରତି ଉଦକପିଟ୍ଠେ ପ୍ଲୱତି, ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରନ୍ତି ୱା ନଦିଂ ଏତେନାତି ଅତ୍ଥେନ ।
ନାୱା ପ୍ଲୱୋ ତରଂ ପୋତୋ, ତରଣଂ ଉତ୍ତରଂ ତଥା ।
ଜଲୟାନନ୍ତି ଏତାନି, ନାୱାନାମାନି ହୋନ୍ତି ତୁ ॥
ତର ସମ୍ଭମେ । ସମ୍ଭମୋ ଅନୱଟ୍ଠାନଂ । ତରତି । ତରିତୋ । ତୁରଙ୍ଗୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୋ ମାସଖେତ୍ତଂ ତରିତୋ ଅୱାସରି’’ନ୍ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ତରିତୋତି ତୁରିତୋ ସମ୍ଭମନ୍ତୋ । ଅୱାସରିନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛିଂ ଉପୱିସିଂ ୱା ।
ଜର ରୋଗେ। ଏତ୍ଥ ଜରରୋଗୋୟେୱ ‘‘ରୋଗୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ପୟୋଗୱସେନ । ଜରସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଜରରୋଗେ ପୱତ୍ତନିୟମନତ୍ଥଂ ‘‘ରୋଗେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଅଞ୍ଞୋ ରୋଗୋ ଇଧ ରୋଗସଦ୍ଦେନ ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ଜରତି । ଜରୋ । ସଜ୍ଜରୋ । ପଜ୍ଜରରୋଗୋ । ଜରେନ ପୀଳିତା ମନୁସ୍ସା । ୟତ୍ଥ ତୁ ଅୟଂ ୱୟୋହାନିୱାଚକୋ, ତତ୍ଥ ପୟୋଗେ ‘‘ଜୀରତି, ଜରା’’ତି ଚସ୍ସ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଦର ଭୟେ। ଦରତି । ଦରୀ । ‘‘ବୀଲାସୟା ଦରୀସୟା’’ତି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଦରୀତି ଭାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦରୀ ।
ଦର ଆଦରାନାଦରେସୁ। ଦରତି, ଆଦରତି, ଅନାଦରତି । ଆଦରୋ, ଅନାଦରୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଦରତୀତି ଦରଂ କରୋତୀତି ଚ ଅନାଦରଂ କରୋତୀତି ଚ ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ଆରକାସଦ୍ଦୋ ଦୂରାସନ୍ନୱାଚକୋ, ତଥାୟମ୍ପି ଦରଧାତୁ ଆଦରାନାଦରୱାଚକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦରସଦ୍ଦୋ ଚ କାୟଦରଥେ ଚିତ୍ତଦରଥେ କିଲେସଦରଥେ ଚ ୱତ୍ତତି । ଅୟଞ୍ହି –
ଆଦିତ୍ତଂ ୱତ ମଂ ସନ୍ତଂ, ଘତସିତ୍ତଂୱ ପାୱକଂ ।
ୱାରିନା ୱିୟ ଓସିଞ୍ଚି, ସବ୍ବଂ ନିବ୍ବାପୟେ ଦର’’ନ୍ତି
ଏତ୍ଥ କାୟଦରଥେ ଚିତ୍ତଦରଥେ ଚ ୱତ୍ତତି । ‘‘ୱୀତଦ୍ଦରୋ ୱୀତସୋକୋ ୱୀତସଲ୍ଲୋ, ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଅଭାସି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ କିଲେସଦରଥେ ୱତ୍ତତି । ୱୀତଦ୍ଦରୋତି ହି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ୱିଗତକିଲେସଦରଥୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନର ନୟନେ। ନରତି । ନରୋ, ନାରୀ ।
ଏତ୍ଥ ନରୋତି ପୁରିସୋ । ସୋ ହି ନରତି ନେତୀତି ନରୋ । ୟଥା ପଠମପକତିଭୂତୋ ସତ୍ତୋ ଦତରାୟ ପକତିୟା ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପୁରି ଉଚ୍ଚାଟ୍ଠାନେ ସେତି ପୱତ୍ତତୀତି ପୁରିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ନୟନଟ୍ଠେନ ନରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁତ୍ତଭାତୁଭୂତୋପି ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାତୁଜେଟ୍ଠଭଗିନୀନଂ ନେତୁଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, ପଗେୱ ଇତରୋ ଇତରାସଂ । ନାରୀତି ନରେନ ୟୋଗତୋ, ନରସ୍ସାୟନ୍ତି ୱା ନାରୀ । ଅପରମ୍ପେତ୍ଥ ନରସଦ୍ଦସ୍ସ ନିବ୍ବଚନଂ, ନରିୟତି ସକେନ କମ୍ମେନ ନିୟ୍ୟତୀତି ନରୋ, ସତ୍ତୋ ମନୁସ୍ସୋ ୱା । ‘‘କମ୍ମେନ ନିୟ୍ୟତେଓ ଲୋକୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନରସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ପୁରିସୱଚନେ ‘‘ନରା ଚ ଅଥ ନାରିୟୋ’’ତି ନିଦସ୍ସନଂ । ସତ୍ତମନୁସ୍ସୱଚନେ ପନ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଅୟଂ ଏଦିସକୋ ନରୁତ୍ତମୋ । ଆମୋଦିତା ନରମରୂ’’ତି ଚ ନିଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନରୋତି ପୁରିସୋ, ନରୋତି ସତ୍ତୋ, ନରୋତି ମନୁସ୍ସୋ’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବୋ ।
ହର ହରଣେ । ହରଣଂ ପୱତ୍ତନଂ । ହରତି । ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି । ୱିହାସି । ୱିହଂସୁ । ୱିହରିସ୍ସତି । ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିହିସ୍ସତି । ୱୋହରତି । ସଂୱୋହରତି॰ ସବ୍ବୋ ହରତି ୱା । ରୂପିୟସଂୱୋହାରୋ, ରୂପିୟସବ୍ବୋହାରୋ ୱା । ପାଟିହାରିୟଂ । ପୀତିପାମୋଜ୍ଜହାରୋ । ୱିହାରୋ । ୱୋହାରୋ । ଅଭିହାରୋ । ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି । ସାସନେ ୱିହରଂ, ୱିହରନ୍ତୋ, ୱିହରମାନୋ । ୱିହାତବ୍ବଂ, ୱିହରିତୁଂ । ୱିହରିତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ କତକିଚ୍ଚେନ ପଚ୍ଛା ହରିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ପାଟିହାରିୟଂ । ପଟୀତି ହି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଚ୍ଛା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ବୋଧେତି ‘‘ତସ୍ମିଂ ପଟିପୱିଟ୍ଠମ୍ହି, ଅଞ୍ଞୋ ଆଗଞ୍ଛି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୱିହାରୋତି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିନା ୱିହରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିହାରୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆୱାସୋ । ୱିହରଣଂ ୱା ୱିହାରୋ, ୱିହରଣକ୍ରିୟା । ୱୋହାରୋତି ବ୍ୟୱହାରୋପି ପଣ୍ଣତ୍ତିପି ୱଚନମ୍ପି ଚେତନାପି । ତତ୍ଥ
ୟୋ ହି କୋଚି ମନୁସ୍ସେସୁ, ୱୋହାରଂ ଉପଜୀୱତି ।
ଏୱଂ ୱାସେଟ୍ଠ ଜାନାତି, ୱାଣିଜୋ ସୋ ନବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ॥
ଅୟଂ ବ୍ୟୱହାରୱୋହାରୋ ନାମ । ‘‘ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ’’ତି ଅୟଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୋହାରୋ ନାମ । ତଥା ତଥା ୱୋହରନ୍ତି ପରାମସନ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱଚନୱୋହାରୋ ନାମ । ‘‘ଅଟ୍ଠ ଅରିୟୱୋହାରା, ଅଟ୍ଠ ଅନରିୟୱୋହାରା’’ତି ଅୟଂ ଚେତନାୱୋହାରୋ ନାମ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ବ୍ୟୱହାରେ ୱଚନେ ଚ, ପଣ୍ଣତ୍ତିଚେତନାସୁ ଚ ।
ୱୋହାରସଦ୍ଦୋ ଚତୂସୁ, ଇମେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି ॥
ହର ଅପନୟନେ । ଅପନୟନଂ ନୀହରଣଂ । ଦୋସଂ ହରତି । ନୀହରତି । ନୀହାରୋ, ପରିହରତି । ପରିହାରୋ । ରଜୋହରଣଂ । ସବ୍ବଦୋସହରୋ ଧମ୍ମୋ । ଭଗୱତୋ ଚ ସାସନସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖେ ତିତ୍ଥିୟେ ହରତୀତି ପାଟିହାରିୟଂ। ମତ୍ତାୱଣ୍ଣଭେଦେନେତ୍ଥ ‘‘ପାଟିହେରଂ ପାଟିହୀରଂ ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି ତୀଣି ପଦରୂପାନି, ଭୱନ୍ତି ।
ହର ଆଦାନେ। ଅଦିନ୍ନଂ ହରତି । ହରିସ୍ସତି । ହାହିତି ଇଚ୍ଚପ । ‘‘ଖରାଜିନଂ ପର ସୁଞ୍ଚ, ଖାରିକାଜଞ୍ଚ ହାହିତୀ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଆହରତି, ଅୱହରତି, ସଂହରତି, ଅପହରତି, ଉପହରତି, ପହରତି, ସମ୍ପହରତି, ସମାହରତି । ମନୋହରୋ ପାସାଦୋ । ପରସ୍ସହରଣଂ । ଆହାରୋ, ଅୱହାରୋ, ସଂହାରୋ, ଉପହାରୋ, ସମ୍ପହାରୋ, ସମାହାରୋ । ହରିୟ୍ୟତି, ଆହରିୟ୍ୟତି । ଆହରିୟ୍ୟନ୍ତି । ଆହଟଂ, ହରିତୁଂ, ଆହରିତୁଂ, ଆହରିତ୍ୱା, ଆହରିତ୍ୱାନ । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଧର ଧରଣେ । ଧରଣଂ ୱିଜ୍ଜମାନତା । ଧରତି । ଧରତେ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ।
ଧର ଅୱିଦ୍ଧଂସନେ। ନିବ୍ବାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧରତି ।
ଖର ଖୟେ। ଖରତି । ଖରଣଂ । ନକ୍ଖରନ୍ତି ନ ଖିୟ୍ୟନ୍ତୀତି ଅକ୍ଖରାନି। ନକ୍ଖରନ୍ତି ନ ନସ୍ସନ୍ତୀତି ନକ୍ଖତ୍ତାନୀତି ପୋରାଣା ।
ଜାଗରନିଦ୍ଦକ୍ଖୟେ ଜାଗରତି । ଜାଗରୋ, ଜାଗରଣଂ, ଜାଗରଂ । ଦୀଘା ଜାଗରତୋ ରତ୍ତି । ଜାଗରମାନୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଧାତୁ ତନାଦିଗଣଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଜାଗରୋତି, ପଟିଜାଗରୋତୀ’’ତି ରୂପାନି ଜନେତି ।
ଈର ୱଚନେ ଗତିକମ୍ପନେସୁ ଚ। ଈରତି । ଈରିତଂ । ଏରିତଂ । ସମୀରଣୋ । ଜିନେରିତୋ ଧମ୍ମୋ । କୁପ୍ପନ୍ତି ୱାତସ୍ସପି ଏରିତସ୍ସ ।
ତତ୍ଥ ସମୀରଣୋତି ୱାତୋ । ସୋ ହି ସମୀରତି ୱାୟତି, ସମୀରେତି ଚ ରୁକ୍ଖସାଖାପଣ୍ଣାଦୀନି ସୁଟ୍ଠୁ କମ୍ପେତୀତି ‘‘ସମୀରଣୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ହରେ ଲଜ୍ଜାୟଂ। ଅଲୁତ୍ତନ୍ତୋୟମେକାରନ୍ତୋ ଧାତୁ, ଗିଲେ ପୀତିକ୍ଖୟେତି ଧାତୁ ୱିୟ । ହରାୟତି । ହରାୟନଂ । ଅଟ୍ଟୀୟାମି ହରାୟାମି ।
ଏତ୍ଥ ହରାୟତୀତି ଲଜ୍ଜତି, ହିରିଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପର ପାଲନପୂରଣେସୁ। ‘‘ପରତି, ପରମୋ’’ତିମସ୍ସ ରୂପାନି, ନର ନୟନେତି ଧାତୁସ୍ସ ‘‘ନରତି ନରୋ’’ତି ରୂପାନି ୱିୟ ।
ତତ୍ଥ ପରତୀତି ପାଲେତି, ପୂରତି ୱା । ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନିଦଂ ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ହି ‘‘ପାରେତି ପାରୟତୀ’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ପରମୋତି ପାଲକୋ ପୂରକୋ ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପାରମୀ’’ତି ପଦଂ ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ । ତଥା ହି ପାରମୀତି ପରତି, ପାରେତି ଚାତି ପରମୋ, ଦାନାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ପାଲକୋ ପୂରକୋ ଚ ମହାବୋଧିସତ୍ତୋ । ପରମସ୍ସ ଇଦଂ, ପରମସ୍ସ ୱା ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମୀ, ଦାନାଦିକ୍ରିୟା । ଗରୂହି ପନ ‘‘ପୂରେତୀତି ପରମୋ, ଦାନାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ପୂରକୋ ପାଲକୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱୀମଂସିତବଂ ।
ୱର ୱରଣେ। ୱରତି । ୱାରଣୋ, ୱରୁଣୋ ।
ଗିରନିଗ୍ଗିରଣୋ । ନିଗ୍ଗିରଣଂ ପଗ୍ଘରଣଂ । ଗିରତି, ଗିରି ।
ଏତ୍ଥ ଗିରୀତି ପବ୍ବତା, ୟୋ ‘ସେଲୋ’’ତିଆଦୀହି ଅନେକେହି ନାମେହି କଥିୟତି । ସୋ ହି ସନ୍ଧିସଙ୍ଖାତେହି ପବ୍ବେହି ଚିତତ୍ତା ପବ୍ବମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପବ୍ବତୋ । ହିମୱମନାଦିୱସେନ ଜଲସ୍ସ ସାରଭୂତାନଂ ଭେସଜ୍ଜାଦିୱତ୍ଥୂନଞ୍ଚ ଗିରଣତୋ ଗିରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇମାନି ପନସ୍ସ ନାମାନି –
ପବ୍ବତୋ ଅଚଲୋ ସେଲୋ, ନଗୋ ଗିରି ମହୀଧରୋ ।
ଅଦ୍ଦି ସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ଚାତି, ଗିରିପଣ୍ଣତ୍ତିୟୋ ଇମା ॥
ସୁର ଇସ୍ସରିୟଦିତ୍ତୀସୁ। ସୁରତି । ସୁରୋ, ଅସୁରୋ ।
ତତ୍ର ସରୋତି ସୁରତି ଈସତି ଦେୱିସ୍ସରିୟଂ ପାପୁଣାତି ୱିରୋଚତି ଚାତି ସୁରୋ । ସୁନ୍ଦରା ରା ୱାଚା ଅସ୍ସାତି ୱା ସୁରୋ, ଦେୱୋ । ଦେୱାଭିଧାନାନି ଦିୱାଦିଗଣେ ପକାସେସ୍ସାମ । ଅସୁରୋତି ଦେୱୋ ୱିୟ ନ ସୁରତି ନ ଈସତି ନ ୱିରୋଚତି ଚାତି ଅସୁରୋ । ସୁରାନଂ ୱା ପଟିପକ୍ଖୋ ମିତ୍ତପଟିପକ୍ଖା ଅମିତ୍ତା ୱିୟାତି ଅସୁରୋ, ଦାନୱୋ, ୟୋ ‘‘ପୁବ୍ବଦେୱୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି କୁମ୍ଭଜାତକେ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୟଂ ୱେ ପିୱିତ୍ୱା ପୁବ୍ବଦେୱା ପମତ୍ତା,
ତିଦିୱା ଚୁତା ସସ୍ସତିୟା ସମାୟା ।
ତଂ ତାଦିସଂ ମଜ୍ଜମିମଂ ନିରତ୍ଥଂ,
ଜାନଂ ମହାରାଜ କଥଂ ପିୱେୟ୍ୟା’’ତି ॥
ସଗାଥାୱଗ୍ଗସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ‘‘ନ ସୁରଂ ପିୱିମ୍ହ, ନ ସୁରଂ ପିୱିମ୍ହା’ତି ଆହଂସୁ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସୁରା ନାମ ଜାତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅସୁରୋ ପୁବ୍ବଦେୱୋ ଚ, ଦାନୱୋ ଦେୱତାରି ତୁ ।
ନାମାନି ଅସୁରାନନ୍ତି, ଇମାନି ନିଦ୍ଦିସେ ୱିଦୂ ॥
ପାକୋ ଇତି ତୁ ୟଂ ନାମଂ, ଏକସ୍ସ ଅସୁରସ୍ସ ତୁ ।
ପଣ୍ଣତ୍ତୀତିପି ଏକଚ୍ଚେ, ଗରୱୋ ପନ ଅବ୍ରୱୁଂ ॥
କୁର ସଦ୍ଦେ ଅକ୍କୋସେ ଚ। କୁରତି । କୁରରୋ, କୁରରୀ । କୁମ୍ମୋ, କୁମ୍ମୀ ।
ଖୁର ଛେଦନେ ୱିଲେଖନେ ଚ। ଖୁରତି । ଖୁରୋ ।
ମୁର ସଂୱେଠନେ। ମୁରତି । ମୁରୋ, ମୋରୋ ।
ଘୁର ଅଭିମତ୍ତ ସଦ୍ଦେସୁ। ଘୁରତି । ଘୋରୋ ।
ପୁର ଅଗ୍ଗଗମନେ । ଅଗ୍ଗଗମନଂ ନାମ ପଧାନଗମନଂ, ପଠମମେୱ ଗମନଂ ୱା । ପୁରତି । ପୁରଂ, ପୁରୀ । ଅୱାପୁରତି । ଅୱାପୁରେତଂ ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ । ଅୱାପୁରଣଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତି ।
ତତ୍ଥ ପୁରନ୍ତି ରାଜଧାନୀ । ତଥା ହି ‘‘ନଗରଂ ପୁରଂ ପୁରୀ ରାଜଧାନୀ’’ତି ଏତେ ପରିୟାୟା । ‘‘ଏସୋ ଆଳାରିକୋ ପୋସୋ, କୁମାରୀ ପୁରମନ୍ତରେ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଗେହଂ ‘‘ପୁର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଧାନତାୟ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗମନେନ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପୁରଂ, ରାଜଧାନୀ ଚେୱ ଗେହଞ୍ଚ । ଅୱାପୁରଣନ୍ତି ଅୱାପୁରନ୍ତି ୱିୱରନ୍ତି ଦ୍ୱାରଂ ଏତେନାତି ଅୱାପୁରଣଂ, ୟଂ ‘‘କୁଞ୍ଚିକା’’ତିପି ‘‘ତାଳୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୱାପୁରତୀତିଆଦୀସୁ ଅୱ ଆଇଚ୍ଚୁଭୋ ଉପସଗ୍ଗାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଫର ଫରଣେ । ଫରଣଂ ନାମ ବ୍ୟାପନଂ ଗମନଂ ୱା । ସମଂ ଫରତି ସୀତେନ । ଆହାରତ୍ଥଂ ଫରତି । ଫରଣଂ ।
ଗର ଉଗ୍ଗମେ। ଗରତି । ଗରୁ ।
ଗରୂତି ମାତାପିତାଦୟୋ ଗାରୱୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲା । ତେ ହି ଗରନ୍ତି ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଉଗ୍ଗତା ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ଗରୂତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପିଚ ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଭାରିୟଟ୍ଠେନ ଗରୂତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଗରୁସଦ୍ଦୋ ‘‘ଇଦମାସନଂ ଅତ୍ର ଭୱଂ ନିସୀଦତୁ, ଭୱଞ୍ହି ମେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଗରୂନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମାତାପିତୂସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସନରାମରଲୋକଗରୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଲୋକାଚରିୟେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁମ୍ହି । ଅପିଚ ଗରୁସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞେସ୍ୱତ୍ଥେସୁପି ଦିସ୍ସତି । ସବ୍ବମେତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ମାତାପିତାଚରିୟେସୁ, ଦୁଜ୍ଜରେ ଅଲହୁମ୍ହି ଚ ।
ମହନ୍ତେ ଚୁଗ୍ଗତେ ଚେୱ, ନିଛେକାଦିକରେସୁ ଚ ।
ତଥା ୱଣ୍ଣୱିସେସେସୁ, ଗରୁସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
କେଚି ପନାଚରିୟା ‘‘ଗରୁ ଗରୂ’’ତି ଚ ଦ୍ୱିଧା ଗହେତ୍ୱା ଭାରିୟୱାଚକତ୍ତେ ଗରୁସଦ୍ଦୋ ଠିତୋ । ଆଚରିୟୱାଚକତ୍ତେ ପନ ଗୁରୁସଦ୍ଦୋତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପାଳିୱିସୟେ ହି ସବ୍ବେସମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱାଚକତ୍ତେ ଗରୁସଦ୍ଦୋୟେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଅକାରସ୍ସ ଆକାରଭାୱେ ‘‘ଗାରୱ’’ନ୍ତି ସୱୁଦ୍ଧିକସ୍ସ ତଦ୍ଧିତନ୍ତପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ସକ୍କଟଭାସାୱିସୟେ ପନ ଗୁରୁସଦ୍ଦୋୟେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଉକାରସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିଭାୱେ ଅଞ୍ଞଥା ତଦ୍ଧିତନ୍ତପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ।
ମର ପାଣଚାଗେ। ମରତି । ମତ୍ତୁଂ । ମରିତ୍ୱା । ହେତୁକତ୍ତରି ‘‘ପୁରିସୋ ପୁରିସଂ ମାରେତି, ମାରୟତି । ପୁରିସୋ ପୁରିସେନ ପୁରିସଂ ମାରାପେତି, ମାରାପୟତି । ପୁରିସୋ ପୁରିସଂ ମାରେତୁଂ ମାରେତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ରୂପାନି । ମଚ୍ଚୋ । ମରୁ । ମରଣଂ, ମଚ୍ଚୁ । ମଟ୍ଟୁ । ମାରୋ ।
ତତ୍ଥ ମତ୍ତୁନ୍ତି ମରିତୁଂ । ତଥା ହି ଅଲୀନସତ୍ତୁଜାତକେ ‘‘ୟୋ ମତ୍ତୁମିଚ୍ଛେ ପିତୁନୋ ପମୋକ୍ଖା’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ମଚ୍ଚୋତି ମରିତବ୍ବସଭାୱତାୟ ‘‘ମଚ୍ଚୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ସତ୍ତୋ। ମରୂତି ଦୀଘାୟୁକୋପି ସମାନୋ ମରଣସୀଲୋତି ମରୁ, ଦେୱୋ । ମରଣନ୍ତି ଚୁତି ।
ମରଣଂ ଅନ୍ତକୋ ମଚ୍ଚୁ, ହିନ୍ଦଂ କାଲୋ ଚ ମଟ୍ଟୁ ଚ ।
ନିକ୍ଖେପୋ ଚୁତି ଚେତାନି, ନାମାନି ମରଣସ୍ସ ୱେ ॥
ମାରୋତି ସତ୍ତାନଂ କୁସଲଂ ମାରେତୀତି ମାରୋ, କାମଦେୱୋ ।
ଇମାନିସ୍ସ ନାମାନି –
ମାରୋ ନମୁଚି କଣ୍ହୋ ଚ, ୱସୱତ୍ତି ପଜାପତି ।
ପମତ୍ତବନ୍ଧୁ ମଦ୍ଦନୋ, ପାପିମା ଦବ୍ବକୋପି ଚ ।
କନ୍ଦପ୍ପୋ ଚ ରତିପତି, କାମୋ ଚ କୁସୁମାୟୁଧୋ ॥
ଅଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞାନିପି ନାମାନି ୱଦନ୍ତି, ତାନି ସାସନାନୁଲୋମାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତାନି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ମାରୋ, ନମୁଚି, କଣ୍ହୋ, ପମତ୍ତବନ୍ଧୂ’’ତି ଚତ୍ତାରୋୱ ନାମାନି ଆଗତାନି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ମାରୋତି ଦେୱପୁତ୍ତମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ ମାରା କିଲେସମାରୋ ଖନ୍ଧମାରୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରୋ ମଚ୍ଚୁମାରୋ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋତି ।
ଧର ଅୱତ୍ଥାନେ। ଧରତି ।
ଭର ପୋସନେ। ଭରତି । ଭରିତୋ, ଭତ୍ତା ।
ଥର ସନ୍ଥରଣେ। ଥରତି, ସନ୍ଥରତି । ସନ୍ଥରଣଂ ।
ଦର ୱିଦାରଣେ। ଭୂମିଂ ଦରତି । କୁଦାଲୋ ।
ଦର ଦାହେ। କାୟୋ ଦରତି । ଦରୋ, ଦରଥୋ ।
ତିର ଅଧୋଗତିୟଂ। ତିରତି । ତିରଚ୍ଛାନୋ, ତିରଚ୍ଛା ୱା ।
ଅର ଗତିୟଂ। ଅରତି । ଅତ୍ଥଂ, ଅତ୍ଥୋ, ଉତୁ ।
ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଂ ତଂ ସତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ଅରତି ୱତ୍ତେତୀତି ଉତୁ।
ରକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଲକାରନ୍ତଧାତୁ
ଲା ଆଦାନେ। ଲାତି । ଲାନଂ, ଗରୁଳୋ, ସୀହଳୋ, ରାହୁଲୋ, କୁସଲଂ, ବାଲୋ, ମହଲ୍ଲକୋ, ମହଲ୍ଲିକା ।
ତତ୍ର ଗରୁଳୋତି ଗରୁଂ ଲାତି ଆଦଦାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ଗରୁଳୋ, ୟୋ ‘‘ସୁପଣ୍ଣୋ, ଦିଜାଧିପୋ, ନାଗାରି, କରୋଟୀ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୀହଳୋତି ସୀହଂ ଲାତି ଆଦଦାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ସୀହଳୋ, ପୁବ୍ବପୁରିସୋ । ତବ୍ବଂସେ ଜାତା ଏତରହି ସବ୍ବେପି ସୀହଳା ନାମ ଜାତା ।
ରାହୁଲୋତିଆଦୀସୁ ପନ ରାହୁ ୱିୟ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ରାହୁଲୋ, କୋ ସୋ ? ସିକ୍ଖାକାମୋ ଆୟସ୍ମା ରାହୁଲଭଦ୍ଦୋ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ହି ଜାତଦିୱସେ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ‘‘ପୁତ୍ତସ୍ସ ମେ ତୁଟ୍ଠିଂ ନିୱେଦେଥା’’ତି ଉୟ୍ୟାନେ କୀଳନ୍ତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସାସନଂ ପହିଣି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ରାହୁ ଜାତୋ ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଆହ । ପୁତ୍ତସ୍ସ ହି ଜାୟନଂ ରାହୁଗ୍ଗହୋ ୱିୟ ହୋତି । ତଣ୍ହାକିଲିସ୍ସନତାପାଦନତୋ ବାଳ୍ହେନ ଚ ସଙ୍ଖଲିକାଦିବନ୍ଧନେନ ବନ୍ଧଂ ୱିୟ ହୋତି ମୁଚ୍ଚିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନତୋତି ‘‘ରାହୁ ଜାତୋ ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଆହ । ରାଜା ‘‘କିଂ ମେ ପୁତ୍ତୋ ଅୱଚା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମେ ନତ୍ତା ‘ରାହୁଲୋ’ ତ୍ୱେୱ ହୋତୂ’’ତି ଆହ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ କୁମାରୋ ରାହୁଲୋ ନାମ ଜାତୋ ।
ମହାପଦାନସୁତ୍ତଟୀକାୟଞ୍ହି ‘‘ରାହୁ ଜାତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ରାହୂତି ରାହୁଗ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ‘‘ରାହୁଲୋ’’ତି ୱଚନସ୍ସତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି କେୱଲୋ ‘‘ରାହୂ’’ତି ସଦ୍ଦୋ ‘‘ରାହୁଗ୍ଗହୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି, ଅଥ ଖୋ ଜାତସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱଦତି । ତଥା ହି ‘‘ରାହୁ ଜାତୋ’’ତି ବୋଧିସତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ‘‘ରାହୁଗ୍ଗହୋ ଜାତୋ’’ତି ଅତ୍ଥୌ ଭୱତି, ତସ୍ମା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ‘‘ମମ ନତ୍ତା ରାହୁ ୱିୟ ଲାତୀତି ରାହୁଲୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ରାହୁଲୋତ୍ୱେୱ ହୋତୂ’’ତି ଆହାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କେଚି ପନ ‘‘ରାହୁଲୋ ଜାତୋ ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ଚ ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତିତୋ ଟୀକାୟ ଚ ସଦ୍ଧିଂୱିରୋଚତୋ । ନ ହି ‘‘ରାହୁଲୋ’’ତି କୁମାରସ୍ସ ନାମଂ ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ପଚ୍ଛାୟେୱ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅୟ୍ୟକେନ ଦିନ୍ନତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଦା ବୋଧିସତ୍ତେନ ‘‘ରାହୁଲୋ ଜାତୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥା ହି ଅନଭିସିତ୍ତେ ଅରାଜିନି ପୁଗ୍ଗଲେ ‘‘ମହାରାଜା’’ତି ୱୋହାରୋ ନପ୍ପୱତ୍ତତି । ଟୀକାୟଞ୍ଚ ‘‘ରାହୂତି ରାହୁଗ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥାପି ତେସଂ ସିୟା ‘‘ରାହୁଲୋ ଜାତୋ ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଏୱ ଟୀକାୟଂ ‘‘ରାହୁଗ୍ଗହୋ’’ତି ଭାୱୱସେନ ଲାସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ ଆଦାନତ୍ଥୋ ଗହସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱମ୍ପି ନୁପପଜ୍ଜତି, ‘‘ରାହୁଲାନଂ ଜାତଂ ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ପାଠସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ରାହୁଲୋତି ହି ଇଦଂ ପଦଂ ‘‘ସୀହଳୋ’’ତି ପଦଂ ୱିୟ ଦବ୍ବୱାଚକଂ, ନ କଦାଚିପି ଭାୱୱାଚକଂ, ତସ୍ମା ‘‘ରାହୁଲୋ ଜାତୋ ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଏତଂ ଏକଚ୍ଚେହି ଦୁରୋପିତଂ ପାଠଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ରାହୁ ଜାତୋ ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ସାରତୋ ଚ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧେସୁ ଅନେକେସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ପୋରାଣେହି ଚ ଗମ୍ଭୀରସୁଖୁମଞାଣେହି ଆଚରିୟପଚାରିୟେହି ପଠିତତ୍ତା ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାଧିପ୍ପାୟା ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନା – ରାହୁ ଜାତୋତି ବୋଧିସତ୍ତୋ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଜାତସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ସଂୱେଗପ୍ପତ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନି ମମ ରାହୁ ଜାତୋ’’ତି ୱଦତି, ମୁଚ୍ଚିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ମମ ଗହଣତ୍ଥଂ ରାହୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ବନ୍ଧନଂ ଜାତନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ମମ ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ତଥା ହି ଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରାହୂତି ରାହୁଗ୍ଗହୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ରାହୁଗ୍ଗହୋତି ଗଣ୍ହାତୀତି ଗହୋ, ରାହୁ ଏୱ ଗହୋ ରାହୁଗ୍ଗହୋ, ମମ ଗାହକୋ ରାହୁ ଜାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଗହଣଂ ଗହୋ, ରାହୁନୋ ଗହୋ ରାହୁଗ୍ଗହୋ, ରାହୁଗ୍ଗହଣଂ ମମ ଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁତ୍ତୋ ହି ରାହୁସଦିସୋ । ପିତା ଚନ୍ଦସଦିସୋ ପୁତ୍ତରାହୁନା ଗହିତତ୍ତା ।
ଏକଚ୍ଚେ ପନ ‘‘ରାହୁଲୋତ୍ୱେୱ ହୋତୂ’’ତି ଇମଂ ପଦେସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ରାହୁ ଜାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇମିନା ନ ସମେତି, ‘‘ରାହୁଲୋ ଜାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ପନ ସମେତୀତି ମଞ୍ଞମାନା ଏୱଂ ପାଠଂ ପଠନ୍ତି ଲିଖନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ସୋ ଅନୁପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ପଠିତୋ ଦୁରୋପିତୋ ପାଠୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପୋରାଣକୋ ପୋରାଣାଚରିୟେହି ଅଭିମତୋ ପାଠୋୟେୱ ଆୟସ୍ମନ୍ତେହି ଗହେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୟୁତ୍ତିତୋ, ଟୀକାୟ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱିରୋଧତୋତି ।
ତତ୍ଥ କୁସଲନ୍ତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ସାନତୋ ତନୁକରଣତୋ ଞାଣଂ କୁସଂ ନାମ, ତେନ କୁସେନ ଲାତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି କୁସଲଂ । ବାଲୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକସଙ୍ଖାତେ ଦ୍ୱେ ଅନତ୍ଥେ ଦେୱଦତ୍ତକୋକାଲିକାଦୟୋ ୱିୟ ଲାତି ଆଦଦାତୀତି ବାଲୋ। ଇମାନି ପନ ତଂନାମାନି –
ବାଲୋ ଅୱିଦ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଚ, ଅଞ୍ଞାଣୀ ଅୱିଚକ୍ଖଣୋ ।
ଅପଣ୍ଡିତୋ ଅକୁସଲୋ, ଦୁମ୍ମେଧୋ କୁମତି ଜଳୋ ॥
ଏଳମୂଗୋ ଚ ନିପ୍ପଞ୍ଞୋ, ଦୁମ୍ମେଧୀ ଅୱିଦୂ ମଗୋ ।
ଅୱିଞ୍ଞୂ ଅନ୍ଧବାଲୋ ଚ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ଚ ଅୱିଦ୍ଦସୁ ॥
ମହଲ୍ଲକୋତି ମହତ୍ତଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ମହଲ୍ଲକୋ, ଜିଣ୍ଣପୁରିସୋ । ଇମାନିସ୍ସ ନାମାନି –
ଜିଣ୍ଣୋ ମହଲ୍ଲକୋ ୱୁଦ୍ଧୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ୱୁଡ୍ଢୋ ଚ କତ୍ତରୋ ।
ଥେରୋ ଚାତି ଇମେ ସଦ୍ଦା, ଜିଣ୍ଣପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ସିୟୁଂ ॥
ତଥା ହି –
‘‘ଦୁରେ ଅପସ୍ସଂ ଥେରୋୱ, ଚକ୍ଖୁଂ ୟାଚିତୁମାଗତୋ’’ ।
ଏୱମାଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଥେରସଦ୍ଦୋ ମହଲ୍ଲକେ ॥
ଇମାନି ପନ ନାମାନି ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି –
ଜିଣ୍ଣା ମହଲ୍ଲିକା ୱୁଦ୍ଧୀ, ବୁଦ୍ଧୀ ୱୁଡ୍ଢୀ ଚ କତ୍ତରା ।
ଥେରୀ ଚାତି ଇମେ ସଦ୍ଦା, ନାମଂ ଜିଣ୍ଣାୟ ଇତ୍ଥିୟା ।
ଦଲ ଫଲ ୱିସରଣେ। ଦଲତି । ଫଲତି । ଦଲିତୋ ରୁକ୍ଖୋ । ଫଲିତୋ ଭୂମିଭାଗୋ ।
ଅଲ ଭୂସନେ। ଅଲତି । ଅଲଙ୍କାରୋ, ଅଲଙ୍କତୋ, ଅଲଙ୍କତଂ । ‘‘ସାଲଙ୍କାନନୟୋଗେପି, ସାଲଙ୍କାନନୱଜ୍ଜିତା’’ତି ଇମିସ୍ସଞ୍ହି କୱୀନଂ କବ୍ବରଚନାୟଂ ଅଲଙ୍କସଦ୍ଦୋ ଭୂସନୱିସେସଂ ୱଦତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ଅଲ ଭୂସନପରିୟାପନୱାରନେସୂତି ଧାତୁଂ ପଠନ୍ତି, ‘‘ଅଲତୀ’’ତି ଚ ରୂପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ମୟଂ ପନ ଅଲଧାତୁସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିନିୱାରଣତ୍ଥୱାଚକତ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛାମ ପୟୋଗାଦସ୍ସନତୋ । ନିପାତଭୂତୋ ପନ ଅଲଂସଦ୍ଦୋ ପରିୟତ୍ତିନିୱାରଣତ୍ଥୱାଚକୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଅଲମେତଂ ସବ୍ବଂ । ଅଲଂ ମେ ତେନ ରଜ୍ଜେନା’’ତିଆଦୀସୁ ।
ମୀଲ ନିମେଲନେ। ମୀଲତି, ନିମୀଲତି, ଉମ୍ମୀଲତି । ନିମୀଲନଂ ।
ବିଲ ପତିତ୍ଥମ୍ଭେ। ବିଲତି ।
ସୀଲ ସମାଧିମ୍ହି। ସୀଲତି । ସୀଲଂ, ସୀଲନଂ ।
ଏତ୍ଥ ସୀଲନ୍ତି ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ସୀଲନ୍ତି କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ ? ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ, କିମିଦଂ ସୀଲନଂ ନାମ ? ସମାଧାନଂ ୱା କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସୁସୀଲ୍ୟୱସେନ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଧାରଣଂ ୱା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ ଆଧାରଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣୱିଦୂ ଅନୁଜାନନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘ସିରଟ୍ଠୋ ସୀଲଟ୍ଠୋ, ସୀତଲଟ୍ଠୋ ସୀଲଟ୍ଠୋ’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣ ୱିଦୂ ଅନୁଜାନନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସୀଲ ସମାଧିମ୍ହି ସୀଲ ଉପଧାରଣେ’’ତି ଦ୍ୱିଗଣିକସ୍ସ ସୀଲଧାତୁସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ସ ହି ଚୁରାଦିଗଣଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଉପଧାରଣେ ‘‘ସୀଲେତି, ସୀଲୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ଉପଧାରେତୀତିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ଭୂୱାଦିଗଣିକତ୍ତା ସମାଧାନତ୍ଥେ ‘‘ସୀଲତୀ’’ତି ରୂପଂ ଭୱତି, ସମାଧିୟତୀତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ପୁନପି ଏତ୍ଥ ସୋତୂନଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ନିବ୍ବଚନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ସୀଲତି ସମାଧିୟତି କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସୁସୀଲ୍ୟୱସେନ ନ ୱିପ୍ପକିରତୀତି ସୀଲଂ। ଅଥ ୱା ସୀଲନ୍ତି ସମାଦହନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଏତେନାତି ସୀଲଂ। ଇମାନି ଭୂୱାଦିଗଣିକୱସେନ ନିବ୍ବଚନାନି । ଚୁରାଦିଗଣିକୱସେନ ପନ ସୀଲେତି କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଉପଧାରେତି ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ଭୁସୋ ଧାରେତୀତି ସୀଲଂ। ସୀଲେନ୍ତି ୱା ଏତେନ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଉପଧାରେନ୍ତି ଭୁସୋ ଧାରେନ୍ତି ସାଧୱୋତି ସୀଲନ୍ତି ନିବ୍ବଚନାନି ।
କିଲ ବନ୍ଧେ। କିଲତି । କିଲଂ ।
କୂଲ ଆୱରଣେ। କୁଲତି । କୂଲଂ । ୱହେ ରୁକ୍ଖେ ପକୂଲଜେ । କୂଲଂ ବନ୍ଧତି । ନଦୀକୂଲେ ୱସାମହଂ । କୂଲତି ଆୱରତି ଉଦକଂ ବହି ନିକ୍ଖମିତୁଂ ନ ଦେତୀତି କୂଲଂ।
ସୂଲରୁଜାୟଂ। ସୂଲତି । ସୂଲଂ । କଣ୍ଣସୂଲଂ ନ ଜନେତି ।
ତୂଲ ନିକ୍କରୀସେ । ନିକ୍କରୀସଂ ନାମ କରୀସମତ୍ତେନପି ଅମିନେତବ୍ବତୋ ଲହୁଭାୱୋୟେୱ । ତୂଲତି । ତୂଲଂ ଭଟ୍ଠଂୱ ମାଲୁତୋ ।
ପୁଲ ସଙ୍ଘାତେ। ପୁଲତି । ପଞ୍ଚପୁଲି ।
ମୂଲ ପତିଟ୍ଠାୟଂ ମୂଲତି । ମୂଲଂ । ମୂଲସଦ୍ଦୋ ‘‘ମୂଲାନି ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ ଅନ୍ତମସୋ ଉସ୍ସୀରନାଳିମତ୍ତାନିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ ମୂଲମୂଲେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହି । ‘‘ୟାୱମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ଛାୟା ଫରତି, ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ପତନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମୀପେ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ମୂଲମୂଲେ ମୂଲସଦ୍ଦୋ, ପଦିସ୍ସତି ତଥେୱ ଚ ।
ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହି, ସମୀପମ୍ହି ଚ ୱତ୍ତତି ॥
ଫଲ ନିବ୍ବତ୍ତିୟଂ। ରୁକ୍ଖୋ ଫଲତି । ରୁକ୍ଖଫଲାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତା । ମହପ୍ଫଲଂ ମହାନିସଂସଂ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ । ତତ୍ଥ ଫଲନ୍ତି ମହାନିବ୍ବତ୍ତିକଂ ।
ଫଲ ଭେଦେ। ଫଲତି । ମୁଦ୍ଧା ତେ ଫଲତୁ ସତ୍ତଧା । ପାଦା ଫଲିଂସୁ । ତତ୍ଥ ଫଲତୂତି ଭଜ୍ଜିତୁ ।
ଫଲ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ। ଅସନୀ ଫଲତି । ଦ୍ୱେମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଅସନିୟା ଫଲନ୍ତିୟା ନ ସନ୍ତସନ୍ତି । ଫଲନ୍ତିୟାତି ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତିୟା ।
ଚୁଲ୍ଲ ହାୱକରଣେ । ହାୱକରଣଂ ୱିଲାସକରଣଂ । ଚୁଲ୍ଲତି ।
ଫୁଲ୍ଲୱିକସନଭେଦେସୁ। ଫୁଲ୍ଲତି । ଫୁଲ୍ଲଂ । ଫୁଲ୍ଲିତୋ କିଂସୁକୋ । ସୁଫୁଲ୍ଲିତମରୱିନ୍ଦୱନଂ ।
ଅସୀତିହତ୍ଥମୁବ୍ବେଧୋ, ଦୀପଙ୍କରୋ ମହାମୁନି ।
ସୋଭତି ଦୀପରୁକ୍ଖୋୱ, ସାଲରାଜାୱ ଫୁଲ୍ଲିତୋ ॥
ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ।
ଚିଲ୍ଲ ସେଠିଲ୍ଲେ। ସିଠିଲଭାୱୋ ସେଠିଲ୍ଲଂ। ଚିଲ୍ଲତି ।
ୱେଲୁ ଚେଲୁ କେଲୁ ଖେଲୁ ପେଲୁ ବେଲୁ ସେଲୁ ସଲ ତିଲ ଗତିୟଂ। ୱେଲତି । ଚେଲତି । କେଲତି । ଖେଲତି । ପେଲତି । ବେଲତି । ସେଲତି । ସଲତି । ତିଲତି । ଚେଲଂ, ବେଲକୋ । ଏତ୍ଥ ଚେଲନ୍ତି ୱତ୍ଥଂ । ପେଲକୋତି ସସୋ ।
ଖଲ ଚଲନେ। ଖଲତି । ଖଲୋ । ଖଲୋତି ଦୁଜ୍ଜନୋ ଅସାଧୁ ଅସପ୍ପୁରିସୋ ପାପଜନୋ ।
ଖଲ ସଞ୍ଚିନନେ। ଖଲତି । ଖଲଂ । ଖଲନ୍ତି ୱୀହିଟ୍ଠପନୋକାସଭୂତଂ ଭୂମିମଣ୍ଡଲଂ । ତଞ୍ହି ଖଲନ୍ତି ସଞ୍ଚିନନ୍ତି ରାସିଂ କରୋନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧଞ୍ଞାନୀତି ଖଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଖଲଂ ସାଲଂ ପସୁଂ ଖେତ୍ତଂ, ଗନ୍ତା ଚସ୍ସ ଅଭିକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ପୟୋଗୋ ।
ଗିଲ ଅଜ୍ଝୋହରଣେ। ଗିଲତି । ଗିଲମକ୍ଖଂ ପୁରିସୋ ନ ବୁଜ୍ଝତି ।
ଗଲ ଅଦନେ। ଗଲତି । ଗଲୋ । ଗଲନ୍ତି ଅଦନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋହରନ୍ତି ଏତେନାତି ଗଲୋ । ଗଲୋତି ଗୀୱା ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସଲ ସଲ୍ଲ ଆସୁଗତିୟଂ । ଆସୁଗତି ସୀଘଗମନଂ । ସଲତି । ସଲ୍ଲତି । ସଲ୍ଲଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସଲ୍ଲଂ ଉସୁ ସରୋ ସଲ୍ଲୋ କଣ୍ଡୋ ତେଜନୋ’’ତି ପରିୟାୟା ଏତେ ।
ଖୋଲ ଗତିପଟିଘାତେ। ଖୋଲତି ।
ଗିଲେପୀତିକ୍ଖୟେ। ଗିଲାୟତି । ଗିଲାନୋ, ଗେଲଞ୍ଞଂ । ଗିଲାନୋତି ଅକଲ୍ଲକୋ । ୱିନୟେପି ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାହଂ ଅକଲ୍ଲକୋ’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ନାହଂ ଅକଲ୍ଲକୋତି ନାହଂ ଗିଲାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ମିଲେ ଗତ୍ତୱିନାମେ। ମିଲାୟତି । ମିଲାୟନୋ, ମିଲାୟନ୍ତୋ, ମିଲାୟମାନୋ ।
କେଲେ ମମାୟନେ । ମମାୟନଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ଗହଣଂ । କେଲାୟତି । ତ୍ୱଂ କଂ କେଲାୟତି ।
ସଲ ଚଲନେ ସଂୱରଣେ ଚ, ୱଲ ୱଲ୍ଲ ଚଲନେ ଚ। ସଂୱରଣାପେକ୍ଖାୟଂ ଚକାରୋ । ସଲତି । କୁସଲଂ । ୱଲତି । ୱଲ୍ଲତି । ୱଲ୍ଲୂରୋ ।
ତତ୍ଥ କୁସଲନ୍ତି କୁଚ୍ଛିତେ ପାପଧମ୍ମେ ସଲୟତି ଚଲୟତି କମ୍ପେତି ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି କୁସଲଂ । କୁଚ୍ଛିତଂ ଅପାୟଦ୍ୱାରଂ ସଲନ୍ତି ସଂୱରନ୍ତି ପିଦହନ୍ତି ସାଧୱୋ ଏତେନାତି କୁସଲଂ । ୱଲ୍ଲନ୍ତି ସଂୱରନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତି ଇତୋ କାକସେନାଦୟୋ ସତ୍ତେ ଅଖାଦନତ୍ଥାୟାତି ୱଲ୍ଲୂରୋ।
ମଲ ମଲ୍ଲ ଧାରଣେ। ମଲତି । ମଲଂ । ମଲ୍ଲତି । ମଲ୍ଲୋ ।
ଭଲ ଭଲ୍ଲ ପରିଭାସନହିଂସାଦାନେସୁ। ଭଲତି । ଭଲ୍ଲତି ।
କଲ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ। କଲତି । କଲା, କାଲୋ ।
ଏତ୍ଥ କଲାତି ସୋଳସଭାଗାଦିଭାଗୋ । କାଲୋତି ‘‘ଏତ୍ତକୋ ଅତ୍କ୍କନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା କଲିତବ୍ବୋ ସଙ୍ଖାତବ୍ବୋତି କାଲୋ, ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିସମୟୋ ।
କଲ୍ଲ ଅସଦ୍ଦେ । ଅସଦ୍ଦୋ। ନିସ୍ସଦ୍ଦୋ । କଲ୍ଲତି ।
ଜଲ ଦିତ୍ତିୟଂ। ଜଲତି । ଜଲଂ, ଜଲନ୍ତୋ, ପଜ୍ଜଲନ୍ତୋ, ଜଲମାନୋ ।
କୋ ଏତି ସିରିୟା ଜଲଂ । ଜଲଂୱ ୟସସା ଅଟ୍ଠା, ଦେୱଦତ୍ତୋତି ମେ ସୁତଂ । ସଦ୍ଧମ୍ମପଜ୍ଜୋତୋ ଜଲିତୋ ।
ହୁଲ ଚଲନେ। ହୁଲତି । ହଲୋ । ହଲୋତି ଫାଲୋ, ସୋ ହି ହୋଲେତି ଭୂମିଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ମତ୍ତିକଖଣ୍ଡଂ ଚାଲେତୀତି ‘‘ହଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଉକାରସ୍ସ ଅକାରଂ କତ୍ୱା ।
ଚଲ କମ୍ପନେ। ଚଲତି । ଚଲିତୋ, ଅଚଲୋ । ମହନ୍ତୋ ଭୂମିଚାଲୋ । ଚଲନଂ, ଚାଲୋ ।
ଜଲ ଧଞ୍ଞେ। ଜଲତି । ଜଲଂ ।
ଟଲ ଟୁଲ ୱେଲମ୍ବେ। ଟଲତି । ଟୁଲତି ।
ଥଲ ଠାନେ। ଥଲତି । ଥଲୋ । ଥଲୋତି ନିରୁଦକପ୍ପଦେସୋ । ପବ୍ବଜ୍ଜାନିବ୍ବାନେସୁପି ତଂସଦିସତ୍ତା ତବ୍ବୋହାରୋ । ୟଥା ହି ଲୋକେ ଉଦକୋଘେନ ଅନୋତ୍ଥରଣଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଥଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ କିଲେସୋଘେନ ଅନୋତ୍ଥରଣୀୟତ୍ତା ପବ୍ବଜ୍ଜା ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ‘‘ଥଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ତିଣ୍ଣୋ ପାରଙ୍ଗତୋ ଥଲେ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଫାଲ ୱିଲେଖନେ। ଫାଲତି ଭୂମିଂ ୱିଲେଖତି ଭିନ୍ଦତୀତି ଫାଲୋ।
ନଲ ଗନ୍ଥେ। ନଲତି ।
ବଲ ପାଣନେ। ଇହ ପାଣନଂ ଜୀୱନଂ ସସନଞ୍ଚ । ବଲତି । ବଲଂ, ବାଲୋ ।
ଏତ୍ଥ ବଲନ୍ତି ଜୀୱିତଂ କପ୍ପେନ୍ତି ଏତେନାତି ବଲଂ, କାୟବଲଭୋଗବଲାଦିକଂ ବଲଂ । ଅଥ ୱା ବଲନ୍ତି ସମ୍ମାଜୀୱନଂ ଜୀୱନ୍ତି ଏତେନାତି ବଲଂ, ସଦ୍ଧାଦିକଂ ବଲଂ । ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେ ନ କମ୍ପତୀତି ସଦ୍ଧାବଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦଳ୍ହଟ୍ଠେନ ବଲନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବାନଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅକମ୍ପନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଧାତୂନଂ ଅତ୍ଥାତିସୟୟୋଗତୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ଅଭିଭୱନେନ ସଦ୍ଧାଦିବଲାନଂ ଅଭିଭୱନତ୍ଥୋପି ଗହେତବ୍ବୋ ‘‘ଅବଲା ନଂ ବଲିୟନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ବାଲୋତି ବଲତି ଅସ୍ସସତି ଚେୱ ପସ୍ସସତି ଚାତି ବାଲୋ, ଅସ୍ସସିତପସ୍ସସିତମତ୍ତେନ ଜୀୱତି, ନ ସେଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାଜୀୱିତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବଲନ୍ତୀତି ବାଲା, ଅସ୍ସସିତପସ୍ସସିତମତ୍ତେନ ଜୀୱନ୍ତି, ନ ପଞ୍ଞାଜୀୱିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପଞ୍ଞାଜୀୱିନୋୟେୱ ହି ଜୀୱିତଂ ସେଟ୍ଠଂ ନାମ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ପଞ୍ଞାଜୀୱିଂ ଜୀୱିତମାହୁ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ।
ପୁଲ ମହତ୍ତେ। ପୁଲତି । ୱିପୁଲଂ ।
କୁଲ ସଙ୍ଖାନେ ବନ୍ଧୁମ୍ହି ଚ। କୋଲତି । କୁଲଂ, କୋଲୋ ।
ସଲ ଗମନେ। ସଲତି ।
କିଲ ପୀତିୟ କୀଳନେସୁ। ପୀତସ୍ସ ଭାୱୋ ପୀତିୟଂ ୟଥା ଦକ୍ଖିୟଂ । କୀଳନଂ କୀଳାୟେୱ । କିଲତି ।
ଇଲ କମ୍ପନେ। ଇଲତି । ଏଲଂ, ଏଲା । ଏତ୍ଥ ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋ । କେନଟ୍ଠେନ ? କମ୍ପନଟ୍ଠେନ । ଦୋସୋତି ଚେତ୍ଥ ଅଗୁଣୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ପଟିଘୋ । ‘‘ନେଲଙ୍ଗୋ ସେତପଚ୍ଛାଦୋ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଅପିଚ ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ । ତଥା ହି ‘‘ଏଲମ୍ବୁଜଂ କଣ୍ଟକିଂ ୱାରିଜଂ ୟଥା’’ତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ‘‘ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏଲାତି ଲାଲା ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଏଲମୂଗୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ଅପିଚ ଏଲାତି ଖେଳୋ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସୁତ୍ୱା ନେଲପତିଂ ୱାଚଂ, ୱାଳା ପନ୍ଥା ଅପକ୍କମୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ନେଲପତିଂ ୱାଚନ୍ତି ଖେଳବିନ୍ଦୁନିପାତୱିରହିତଂ ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଲାଖେଳୱାଚକସ୍ସ ତୁ ଏଲାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ଅନେକପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତା ହି ସଦ୍ଦା । କିଂ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ, ଇଲ କମ୍ପନେତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ପନଂ ଏୱ ଲାଲାଖେଳୱାଚକସ୍ସ ଏଲାସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇଲନ୍ତି ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱେନ କମ୍ପେନ୍ତି ହଦୟଚଲନଂ ପାପୁଣନ୍ତି ଜନା ଏତ୍ଥାତି ଏଲାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସମାନପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାୟେୱ ହି ସଦ୍ଦା ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନ ନାନାପଦତ୍ଥୱାଚକାପି ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ହିନୋତି ଗଚ୍ଛତୀତି ହେତୁ, ସପ୍ପତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସପ୍ପୋ, ଗଚ୍ଛତୀତି ଗୋତି । ତଥା ଅସମାନପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାୟେୱ ସମାନପଦତ୍ଥୱାଚକାପି ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ରଞ୍ଚତୀତି ରାଜା, ଭୂମିଂ ପାଲେତୀତି ଭୂମିପାଲୋ, ନରେ ଇନ୍ଦତୀତି ନରିନ୍ଦୋତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।
ଇଲ ଗତିୟଂ। ଇଲତି ।
ହିଲ ହାୱକରଣେ। ହେଲତି ।
ସିଲ ଉଞ୍ଛେ। ସିଲତି ।
ତିଲ ସିନେହନେ। ତିଲତି । ତିଲଂ, ତେଲଂ, ତିଲୋ ।
ଚିଲ ୱସନେ। ଚିଲତି ।
ୱଲ ୱିଲାସନେ। ୱଲତି ।
ପିଲ ଗହଣେ। ପିଲତି ।
ମିଲ ସିନେହନେ। ମିଲତି ।
ଫୁଲ ସଞ୍ଚଲେ ଫରଣେ ଚ। ଫୁଲତି ।
ଲକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ୱକାରନ୍ତଧାତୁ
ୱୀ ପଜନକନ୍ତି ଅସନଖାଦନ ଗତୀସୁ । ପଜନଂ ଚଲନଂ । କନ୍ତି ଅଭିରୁଚି । ଅସନଂ ଭତ୍ତପରିଭୋଗୋ । ଖାଦନଂ ପୂୱାଦିଭକ୍ଖନଂ । ଗତି ଗମନଂ । ୱେତି ।
ୱେ ତନ୍ତସନ୍ତାନେ। ୱାୟତି । ତନ୍ତୱାୟୋ ।
ୱେ ସୋସନେ। ୱାୟତି ।
ଧିୱୁ ଖିୱୁ ନିଦସ୍ସନେ। ଧେୱତି । ଖେୱତି ।
ଥିୱୁ ଦିତ୍ତିୟଂ। ଥେୱତି । ମଧୁମଧୁକା ଥେୱନ୍ତି ।
ଜୀୱ ପାଣଧାରଣେ। ଜୀୱତି । ଜୀୱିତଂ, ଜୀୱୋ, ଜୀୱିକା । ଅତ୍ଥି ନୋ ଜୀୱିକା ଦେୱ, ସା ଚ ୟାଦିସକୀଦିସା । ଜୀୱିତଂ କପ୍ପେତି ।
ପିୱ ମିୱ ତିୱ ନିୱ ଥୂଲିୟେ। ପିୱତି । ପିୱରୋ । ମିୱତି । ତିୱତି । ନିୱତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପିୱରୋତି କଚ୍ଛପୋ, ୟୋ କୋଚି ୱା ଥୂଲସରୀରୋ । ତଥା ହି ‘‘ପିୱରୋ କଚ୍ଛପେ ଥୂଲେ’’ତି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅୱ ପାଲନେ। ଅୱତି । ବୁଦ୍ଧୋ ମମ ଅୱତଂ ।
ଭୱ ଗତିୟଂ। ସୱତି ।
କୱ ୱଣ୍ଣେ। କୱତି ।
ଖିୱୁ ମଦେ। ଖିୱତି ।
ଧୋୱୁ ଧୋୱନେ। ଧୋୱତି ।
ଦେୱୁଦେୱ ଦେୱନେ। ଦେୱତି ଆଦେୱତି, ପରିଦେୱତି, ଆଦେୱୋ, ପରିଦେୱୋ, ଆଦେୱନା, ପରିଦେୱନା, ଆଦେୱିତତ୍ତଂ, ପରିଦେୱିତତ୍ତଂ ।
ସେୱୁ କେୱୁ ଖେୱୁ ଗେୱୁ ଗିଲେୱୁ ମେୱୁ ମିଲେୱୁ ସେଚନେ। ସେୱତି । କେୱତି । ଖେୱତି । ଗେୱତି । ଗିଲେୱତି । ମେୱତି ମିଲେୱତି ।
ଦେୱୁ ପ୍ଲୁତଗତିୟଂ । ପ୍ଲୁତଗତି ପରିପ୍ଲୁତଗମନଂ । ଦେୱତି ।
ଧାତୁ ଗତିସୁଦ୍ଧିୟଂ। ଧାୱତି, ୱିଧାୱତି । ଆଧାୱତି, ପରିଧାୱତି । ଧାୱକୋ ।
ଚିୱୁ ଆଦାନସଂୱରେସୁ। ଚିୱତି ।
ଚେୱି ଚେତନାତୁଲ୍ୟେ। ଚେୱତି ।
ୱକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ସକାରନ୍ତଧାତୁ
ସା ପାକେ। ସାତି ।
ସି ସେୱାୟଂ। ସେୱତି । ସେୱନା, ସେୱକୋ, ସେୱିତୋ, ସିୱୋ, ସିୱଂ ।
ନିହୀୟତି ପୁରିସୋ ନିହୀନସେୱୀ,
ନ ଚ ହାୟେଥ କଦାଚି ତୁଲ୍ୟସେୱୀ ।
ସେଟ୍ଠମୁପଗମଂ ଉଦେତି ଖିପ୍ପଂ,
ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ଭଜେଥ ।
ସି ଗତିବୁଦ୍ଧୀସୁ। ସେତି, ଅତିସେତି । ଅତିସିତୁଂ, ଅତିସିତ୍ୱା, ସେତୁ ।
ସୀସୟେ। ସୟୋ ସୁପନଂ । ସେତି । ସୟତି । ସେନଂ । ସୟନଂ ।
ସୁ ଗତିୟଂ। ସୱତି । ପସୱତି । ପସୁତୋ, ସୁତୋ ।
ଏତ୍ଥ ସୁତୋତି ଦୂତୋ, ‘‘ୱିତ୍ତିଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୁତ ଦିସ୍ୱା’’ତି ‘‘ଦେୱସୁତୋ ଚ ମାତଲୀ’’ତି ଚ ଇମାନି ତତ୍ଥ ପୟୋଗାନି ।
ସୁ ସୱନେ । ସୱନଂ ସନ୍ଦନଂ । ସୱତି । ଆସୱୋ ।
ସୂ ପସୱେ । ପସୱୋ ଜନନଂ । ସୱତି, ପସୱତି । ସୁତ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ସୱତି ଜନେତୀତି ସୁତ୍ତଂ, ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ତଦଞ୍ଞମ୍ପି ୱା ହତ୍ଥିସୁତ୍ତାଦି ସୁତ୍ତଂ ।
ସୂ ପାଣଗବ୍ଭୱିମୋଚନେସୁ। ସୂତି । ପସୂତି । ପସୂତୋ ।
ସୁ ପେରଣେ। ସୁତି ।
ସେ ଖୟେ। ସୀୟତି । ଏକାରସ୍ସୀୟାଦେସୋ ।
ସେ ପାକେ। ସେତି ।
ସେ ଗତିୟଂ। ସେତି । ସେତୁ ।
ହିଂସ ହିଂସାୟଂ। ହିଂସତି । ହିଂସକୋ, ହିଂସନା, ହିଂସା ।
ଇସ୍ସ ଇସ୍ସାୟଂ। ଇସ୍ସତି । ପୁରିସପରକ୍କମସ୍ସ ଦେୱା ନ ଇସ୍ସନ୍ତି । ଇସ୍ସା, ଇସ୍ସାୟନା ।
ନମସ୍ସ ୱନ୍ଦନାନତିୟଂ । ୱନ୍ଦନାନତି ନାମ ୱନ୍ଦନାସଙ୍ଖାତଂ ନମନଂ, ସକମ୍ମକୋୟେୱାୟଂ ଧାତୁ, ନ ନମୁଧାତୁ ୱିୟ ସକମ୍ମକୋ ଚେୱ ଅକମ୍ମକୋ ଚ । ନମସ୍ସତି ।
ଘୁସ ସଦ୍ଦେ। ଘୁସତି, ଘୋସତି । ପଟିଘୋସୋ, ନିଗ୍ଘୋସୋ, ୱଚୀଘୋସୋ ।
ପୁସ ବୁଦ୍ଧିୟଂ। ପୁସତି । ପୋସୋ । ସମ୍ପୀଳେ ମମ ପୋସନଂ । ପୋସନନ୍ତି ୱଡ୍ଢନଂ ।
ମୁସ ଥେୟ୍ୟେ। ଥେନନଂ ଥେୟ୍ୟଂ ଚୋରିକା । ମୁସତି । ଦୁଦ୍ଦିକ୍ଖୋ ଚକ୍ଖୁମୁସନୋ । ମୁସଲୋ ।
ପୁସ ପସୱେ। ପୁସତି ।
ୱାସି ଭୂସ ଅଲଙ୍କାରେ। ୱାସତି । ଭୂସତି, ୱିଭୂସତି । ଭୂସନଂ, ୱିଭୂସନଂ ।
ଉସ ରୁଜାୟଂ। ଉସତି ।
ଇସ ଉଚ୍ଛେ। ଏସତି । ଇସି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ସୀଲାଦୟୋ ଗୁଣେ ଏସନ୍ତୀତି ଇସୟୋ, ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚ ପବ୍ବଜିତା ନରା । ‘‘ଇସି ତାପସୋ ଜଟିଲୋ ଜଟୀ ଜଟାଧରୋ’’ତି ଏତେ ତାପସପରିୟାୟା ।
କସ ୱିଲେଖନେ। କସତି, କସ୍ସତି । କସ୍ସକୋ, ଆକାସୋ ।
ଏତ୍ଥ କସ୍ସକୋତି କସିକାରକୋ । ଆକାସୋତି ନଭଂ । ତଞ୍ହି ନ କସ୍ସତୀତି ଆକାସୋ। କସିତୁଂ ୱିଲେଖିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାନି ତଦଭିଧାନାନି –
ଆକାସୋ ଅମ୍ବରଂ ଅବ୍ଭଂ, ଅନ୍ତଲିକ୍ଖ’ମଘଂ ନଭଂ ।
ୱେହାସୋ ଗଗନଂ ଦେୱୋ, ଖ’ମାଦିଚ୍ଚପଥୋପି ଚ ॥
ତାରାପଥୋ ଚ ନକ୍ଖତ୍ତ-ପଥୋ ରୱିପଥୋପି ଚ ।
ୱେହାୟସଂ ୱାୟୁପଥୋ, ଅପଥୋ ଅନିଲଞ୍ଜସଂ ॥
କସସିସ ଜସ ଝସ ୱସ ମସ ଦିସ ଜୁସ ୟୁସ ହିଂସତ୍ଥା। କସତି । ସିସତି । ଜସତି । ଝସତି । ୱସତି । ମସତି । ମସକୋ । ଓମସତି, ଓମସୱାଦୋ । ଦିସତି । ଜୁସତି । ୟୂସତି ।
ତତ୍ଥ ଓମସତୀତି ୱିଜ୍ଝତି । ଓମସୱାଦୋତି ପରେସଂ ସୂଚିୟା ୱିୟ ୱିଜ୍ଝନୱାଦୋ । ମସକୋତି ମକସୋ ।
ଭସ୍ସ ଭସ୍ସନେ । ଭସ୍ସନ୍ତି କଥନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଆୱାସୋ ଗୋଚରୋ ଭସ୍ସଂ । ଭସ୍ସକାରକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଭସ୍ସତି । ଭଟ୍ଠଂ । ଭଟ୍ଠନ୍ତି ଭାସିତଂ, ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ପନ –
‘‘ସୁଭାସିତା ଅତ୍ଥୱତୀ, ଗାଥାୟୋ ତେ ମହାମୁନି ।
ନିଜ୍ଝତ୍ତୋମ୍ହି ସୁଭଟ୍ଠେନ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ମେ ସରଣଂ ଭୱା’’ତି
ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ନିଜ୍ଝତ୍ତୋତି ନିଜ୍ଝାପିତୋ ଧମ୍ମୋଜପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିଗତୋ ଅମ୍ହି । ସୁଭଟ୍ଠେନାତି ସୁଭାସିତେନ ।
ଜିସୁ ନିସୁ ୱିସୁ ମିସୁ ୱସ୍ସ ସେଚନେ। ଜେସତି । ନେସତି । ୱେସତି । ମେସତି । ଦେୱୋ ୱସ୍ସତି ।
ମରିସୁ ସହନେ ଚ । ଚକାରୋ ସେଚନାପେକ୍ଖକୋ । ମରିସତି ।
ପୁସ ପୋସନେ। ପୋସତି । ପୋସୋ । କମ୍ମଚିତ୍ତଉତୁଆହିଆରେହି ପୋସିୟତୀତି ପୋସୋ। ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ଦେୱୋ ପୋସେତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ପନ ଚୁରାଦିଗଣେପି ଇମଂ ଧାତୁଂ ୱକ୍ଖାମ ।
ପିସୁ ସିଲିସୁ ପୁସୁ ପଲୁସୁ ଉସୁ ଉପଦାହେ। ପେସତି । ସିଲେସତି । ସିଲେସୋ । ପୋସତି । ପଲୋସତି । ଓସତି । ଉସୁ ।
ଘସୁ ସଂହରିସେ । ସଂହରିସୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ । ଘସ୍ସତି ।
ହସୁ ଆଲିଙ୍ଗେ । ଆଲିଙ୍ଗୋ ଉପଗୂହନଂ । ହସ୍ସତି ।
ହସହସନେ। ହସତି । ଅସ୍ସା ହସନ୍ତି, ଆଜାନୀୟା ହସନ୍ତି, ପହସତି, ଉହସତି । କାରିତେ ‘‘ହାସେତି’’ଇଚ୍ଚାଦି, ଉହସିୟମାନୋ, ହାସୋ, ପହାସୋ, ହସନଂ, ପହସନଂ, ହସିତଂ । ହକାରଲୋପେନ ମନ୍ଦହସନଂ ‘‘ସିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ।
ତତ୍ଥ ଉହସତୀତି ଅୱହସତି । ଉଦସିୟମାନୋତି ଅୱହସିୟମାନୋ । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅରଞ୍ଞଗତଂ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲଗତଂ ୱା ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତଂ ୱା ମାତୁଗାମୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଉହସତି’’ ଇତି ଚ ‘‘ସୋ ମାତୁଗାମେନ ଉହସିୟମାନୋ’’ ଇତି ଚ । ହାସୋତି ହସନଂ ୱା ସୋମନସ୍ସଂ ୱା ‘‘ହାସୋ ମେ ଉପପଜ୍ଜଥା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।
ତୁସ ହସ ହିସ ରସ ସଦ୍ଦେ। ତୁସତି, ହସତି, ହିସତି, ରସତି, ରସିତଂ । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ଭେରିୟୋ ସବ୍ବା ୱଜ୍ଜନ୍ତୁ, ୱୀଣା ସବ୍ବା ରସନ୍ତୁ ତା’’ ଇତି ।
ରସ ଅସ୍ସାଦନେ। ରସତି । ରସୋ ।
ରସ ଅସ୍ସାଦସିନେହେସୁ। ରସତି । ରସୋ ।
ରସ ହାନିୟଂ। ରସତି । ରସନଂ, ରସୋ ।
ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି –
‘‘ନହେୱ ଠିତ ନା’ସୀନଂ, ନ ସୟାନଂ ନ ପଦ୍ଧଗୁଂ ।
ୟାୱ ବ୍ୟାତି ନିମୀସତି, ତତ୍ରାପି ରସତିବ୍ବୟୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ରସତିବ୍ବୟୋତି ସୋ ସୋ ୱୟୋ ରସତି ପରିହାୟତି, ନ ୱଡ୍ଢତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଲସ ସିଲେସନକୀଳନେସୁ। ଲସତି । ଲାସୋ । ଲସୀ ଚ ତେ ନିପ୍ପଲିତା । ଲସି ୱୁଚ୍ଚତି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ । ନିପ୍ପଲିତାତି ନିକ୍ଖନ୍ତା ।
ନିସସମାଧିମ୍ହି । ସମାଧି ସମାଧାନଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ନେସତି ।
ମିସ ମସ ସଦ୍ଦେ ରୋସେ ଚ। ମେସତି । ମସତି । ମେସୋ । ମସକୋ ।
ପିସି ପେସୁ ଗତିୟଂ। ପିସତି । ପେସତି ।
ସସୁ ହିଂସାୟଂ। ସସତି । ସତ୍ଥଂ । ସତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅସି ।
ସଂସ ଥୁତିୟଞ୍ଚ । ଚକାରୋ ହିଂସାପେକ୍ଖାୟ । ସଂସତି, ପସଂସତି । ପସଂସା, ପସଂସନା । ପସତ୍ଥୋ ଭଗୱା । ପସଂସମାନୋ, ପସଂସିତୋ, ପସଂସକୋ, ପସଂସିତବ୍ବୋ, ପସଂସନୀୟୋ, ପାସଂସୋ, ପସଂସିତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ଦିସ ପେକ୍ଖନେ। ଏତିସ୍ସା ପନ ନାନାରୂପାନି ଭୱନ୍ତି – ‘‘ଦିସ୍ସତି ପଦିସ୍ସତି’’ ଇଚ୍ଚାଦି ଅକମ୍ମକଂ। ‘‘ପସ୍ସତି ଦକ୍ଖତି’’ଇଚ୍ଚାଦି ସକମ୍ମକଂ।
ଦିସ୍ସତୁ, ପସ୍ସତୁ, ଦକ୍ଖତୁ । ଦିସ୍ସେୟ୍ୟ, ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ଦକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଦିସ୍ସେ, ପସ୍ସେ, ଦକ୍ଖେ । ଦିସ୍ସ, ପସ୍ସ, ଦକ୍ଖ । ଅଦିସ୍ସା, ଅପସ୍ସା । ଅଦ୍ଦା ସୀଦନ୍ତରେ ନଗେ । ଅଦ୍ଦକ୍ଖା, ଅଦ୍ଦକ୍ଖୁଂ, ଅଦସ୍ସୁଂ । ଅଦସ୍ସି, ଅପସ୍ସି, ଅଦକ୍ଖି ।
ଦସ୍ସିସ୍ସତି, ପସ୍ସିସ୍ସତି, ଦକ୍ଖିସ୍ସତି । ଅଦସ୍ସିସ୍ସା, ଅପସ୍ସିସ୍ସା, ଦକ୍ଖିସ୍ସା । ଏୱଂ ୱତ୍ତମାନପଞ୍ଚମିୟାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । କାରିତେ ‘‘ଦସ୍ସେତି ଦସ୍ସୟତୀ’’ତି ରୂପାନି । କମ୍ମେ ‘‘ପସ୍ସିୟତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ଦିସା । ପସ୍ସୋ । ପସ୍ସଂ । ପସ୍ସିତା । ଦସ୍ସେତା । ଦସ୍ସନଂ । ୱିପସ୍ସନା, ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ନାମିକପଦାନି । ତଦତ୍ଥେ ପନ ତୁମତ୍ଥେ ଚ ‘‘ଦକ୍ଖିତାୟେ’’ତି ରୂପଂ । ‘‘ଆଗତାମ୍ହ ଇମଂ ଧମ୍ମସମୟଂ, ଦକ୍ଖିତାୟେ ଅପରାଜିତସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ହି ପାଳି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପାଳିପ୍ପଦେସେ ‘‘ଦକ୍ଖିତାୟେ’’ତି ଇଦଂ ତଦତ୍ଥେ ତୁମତ୍ଥେ ୱା ଚତୁତ୍ଥିୟା ରୂପଂ । ତଥା ହି ଦକ୍ଖିତାୟେତି ଇମସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟାତି ୱା ପସ୍ସିତୁନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଦିସାତିଆଦୀସୁ ପନ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଭେଦାପି ଦିସାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ –
‘‘ଦିସା ଚତସ୍ସୋ ୱିଦିସା ଚତସ୍ସୋ,
ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଦସ ଦିସତା ଇମାୟୋ ।
କତମଂ ଦିସଂ ତିଟ୍ଠତି ନାଗରାଜା,
ୟମଦ୍ଦସା ସୁପିନେ ଛବ୍ବିସାଣ’’ନ୍ତି ॥
ମାତାପିତାଦୟୋପି । ୟଥାହ –
‘‘ମାତାପିତା ଦିସା ପୁବ୍ବା, ଆଚରିୟା ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା ।
ପୁତ୍ତଦାରା ଦିସା ପଚ୍ଛା, ମିତ୍ତାମଚ୍ଚା ଚ ଉତ୍ତରା ।
ଦାସକମ୍ମକରା ହେଟ୍ଠା, ଉଦ୍ଧଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ।
ଏତା ଦିସା ନମସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅଲମତ୍ତୋ କୁଲେ ଗିହୀ’’ତି ।
ପଚ୍ଚୟଦାୟକାପି । ୟଥାହ – ‘‘ଅଗାରିନୋ ଅନ୍ନଦପାନୱତ୍ଥଦା, ଅୱ୍ହାୟିକା ନମ୍ପି ଦିସଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ।
ନିବ୍ବାନମ୍ପି । ୟଥାହ –
‘‘ଏତାଦିସା ପରମା ସେତକେତୁ,
ୟଂ ପତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖା ସୁଖିନୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ଦିସାସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅତ୍ଥରୂପଂ ଞତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ନିବ୍ବଚନମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦିସ୍ସତି ଚନ୍ଦାୱଟ୍ଟନାଦିୱସେନ ‘‘ଅୟଂ ପୁରିମା ଅୟଂ ପଚ୍ଛିମା’’ତିଆଦିନା ନାନପ୍ପକାରତୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଦିସା, ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଦୟୋ । ତଥା ‘‘ଇମେ ଅମ୍ହାକଂ ଗରୁଟ୍ଠାନ’ନ୍ତିଆଦିନା ପସ୍ସିତବ୍ବାତି ଦିସା, ମାତାପିତାଦୟୋ । ଦିସ୍ସନ୍ତି ସକାୟ ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାୟ ଇମେ ଦାୟକାତି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଦିସା, ପଚ୍ଚୟଦାୟକା । ଦିସ୍ସତି ଉପ୍ପାଦୱୟାଭାୱେନ ନିଚ୍ଚଧମ୍ମତ୍ତା ସବ୍ବକାଲମ୍ପି ୱିଜ୍ଜତୀତି ଦିସା, ନିବ୍ବାନଂ । ପସ୍ସୋତି କାରଣାକାରଣଂ ପସ୍ସତୀତି ପସ୍ସୋ । ଏୱଂ ପସ୍ସତୀତି ପସ୍ସଂ। ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି –
‘‘ପସ୍ସତି ପସ୍ସୋ ପସ୍ସନ୍ତଂ, ଅପସ୍ସନ୍ତମ୍ପି ପସ୍ସତି ।
ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅପସ୍ସନ୍ତଂ, ପସ୍ସନ୍ତମ୍ପି ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ପସ୍ସତୀତି ପସ୍ସିତା। ଦସ୍ସେତୀତି ଦସ୍ସିତା । ଦସ୍ସନନ୍ତି ଦସ୍ସନକ୍ରିୟା । ଅପିଚ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା’’ତି ୱଚନତୋ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ । କସ୍ମା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସନଂ ? ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ । ନନୁ ଗୋତ୍ରଭୂ ପଠମତରଂ ପସ୍ସତୀତି ? ନୋ ନ ପସ୍ସତି, ଦିସ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ପନ ନ କରୋତି ସଂୟୋଜନାନଂ ଅପ୍ପହାନତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପସ୍ସତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱାପି ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଜ୍ଜାପି ରାଜାନଂ ନ ପସ୍ସାମୀତି ୱଦନ୍ତୋ ଗାମୱାସୀ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ୱିପସ୍ସନାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପସ୍ସନକଂ ଞାଣଂ । ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପି ୱିପସ୍ସନାପି ମଗ୍ଗୋପି ଫଲମ୍ପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ସମାନୋ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଆରାଧେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ । ‘‘ଞାଣଦସ୍ସନାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ‘‘ଅଭବ୍ବା ତେ ଞାଣଦସ୍ସନାୟ ଅନୁତ୍ତରାୟ ସମ୍ବୋଧାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ, ‘‘ଅୟମଞ୍ଞୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ ଅଧିଗତୋ ଫାସୁୱିହାରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଫଲଞାଣଂ । ‘‘ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ଦସ୍ସନଂ ଉଦପାଦି, ଅକୁପ୍ପା ମେ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତି, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ‘‘ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ଦସ୍ସନଂ ଉଦପାଦି ସତ୍ତାହକାଲଙ୍କତୋ ଆଳାରୋ କାଲାମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ଏତ୍ଥେତଂ ଭୱତି –
‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପି ମଗ୍ଗୋପି, ଫଲଞ୍ଚାପି ୱିପସ୍ସନା ।
ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣମ୍ପି, ଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାପି ଚ ।
ଞାଣଦସ୍ସନସଦ୍ଦେନ, ଇମେ ଅତ୍ଥା ପୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି ॥
ଦଂସ ଦଂସନେ। ଦଂସତି, ୱିଦଂସତି । ଦନ୍ତୋ । କାରିତେ ଆଲୋକଂ ୱିଦଂସେତି ।
ଏସ ବୁଦ୍ଧିୟଂ। ଏସତି ।
ସଂସ କଥନେ। ସଂସତି । ୟୋ ମେ ସଂସେ ମହାନାଗଂ ।
କିଲିସ ବାଧନେ। କିଲିସତି । କିଲେସୋ ।
ଏତ୍ଥ ବାଧନଟ୍ଠେନ ରାଗାଦୟୋପି ‘‘କିଲେସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଦୁକ୍ଖମ୍ପି । ଏତେସୁ ଦୁକ୍ଖୱସେନ –
‘‘ଇଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଦ୍ଧା, ପୁବ୍ବେ କିଲେସମତ୍ତନୋ ।
ଆନନ୍ଦିୟଂ ୱିଚରିଂସୁ, ରମଣୀୟେ ଗିରିବ୍ବଜେ’’ତି
ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦିୱାଦିଗଣଂ ପନ ପତ୍ତସ୍ସ ‘‘କିଲିସ୍ସତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ୱସ ସିନେହନେ। ୱସତି । ୱସା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱସା ନାମ ୱିଲୀନସିନେହୋ । ସା ୱଣ୍ଣତୋ ନାଳିକେରତେଲୱଣ୍ଣା । ଆଚାମେ ଆସିତ୍ତତେଲୱଣ୍ଣାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଈସ ହିଂସାଗତିଦସ୍ସନେସୁ। ଈସତି । ଈସୋ ।
ଭାସବ୍ୟତ୍ତାୟଂ ୱାଚାୟଂ। ଭାସତି । ଭାସା, ଭାସିତଂ, ଭାତା । ପରିଭାସତି । ପରିଭାସା, ପରିଭାସକୋ ।
ତତ୍ର ଭାସନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଏତାୟାତି ଭାସା, ମାଗଧଭାସାଦି । ଭାସିତନ୍ତି ୱଚନଂ । ୱଚନତ୍ଥୋ ହି ଭାସିତସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଚଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ‘‘ସୁତ୍ୱା ଲୁଦ୍ଦସ୍ସ ଭାସିତ’’ନ୍ତି । ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗୋ ପନ ଭାସିତସଦ୍ଦୋ ତିଲିଙ୍ଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ‘‘ଭାସିତୋ ଧମ୍ମୋ, ଭାସିତଂ ଚତୁସଚ୍ଚଂ, ଭାସିତା ୱାଚା’’ତି । ପୁବ୍ବେ ଭାସତୀତି ଭାତା, ଜେଟ୍ଠଭାତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ହି ପୁବ୍ବେ ଜାତତ୍ତା ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂଲଭତି । କିଞ୍ଚାପି ଭାତୁସଦ୍ଦୋ ‘‘ଭାତିକସତଂ, ସତ୍ତଭାତରୋ । ଭାତରଂ କେନ ଦୋସେନ, ଦୁଜ୍ଜାସି ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠଭାତୂସୁ ୱତ୍ତତି, ତଥାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଜେଟ୍ଠକେ ନିରୂଟ୍ଠୋ, ‘‘ଭାତା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଜେଟ୍ଠଭାତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା କତ୍ଥଚି ଠାନେ ‘‘କନିଟ୍ଠଭାତା’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
ନନୁ ଚ ଭୋ କତ୍ଥଚି ‘‘ଜେଟ୍ଠଭାତା’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଂ ପନ ଭାତାସଦ୍ଦସ୍ସ କନିଟ୍ଠେପି ୱତ୍ତନତୋ ପାକଟୀକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଜେଟ୍ଠଭାତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ହରିଣେସୁ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ମିଗସଦ୍ଦସ୍ସ କଦାଚି ଅୱସେସଚତୁପ୍ପଦେସୁପି ୱତ୍ତନତୋ ‘‘ହରିଣମିଗୋ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱାଚଂ ଭାସନ୍ତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଗୋହତ୍ଥିମହିଂସଅଚ୍ଛସୂକରସସବିଳାରାଦୀସୁ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ମିଗସଦ୍ଦେ ୱତ୍ତମାନେପି ‘‘ମିଗଚମ୍ମଂ ମିଗମଂସ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ହରିଣସ୍ସା’’ତି ୱିସେସନସଦ୍ଦଂ ୱିନାପି ‘‘ହରିଣମିଗଚମ୍ମଂ ହରିଣମିଗମଂସ’’ନ୍ତି ୱିସେସତ୍ଥାଧିଗମୋ ହୋତି, ଏତ୍ଥ ନ ଗୋହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ଚମ୍ମଂ ୱା ମଂସଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତଥା ‘‘ମିଗମଂସଂ ଖାଦନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଗୋହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ମଂସଂ ଖାଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ଏୱମେୱ କତ୍ଥଚି ୱିନାପି ଜେଟ୍ଠକଇତି ୱିସେସନସଦ୍ଦଂ ‘‘ଭାତା’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ‘‘ଜେଟ୍ଠକଭାତା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ‘‘ମିଗଚମ୍ମଂ, ମିଗମଂସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚମ୍ମମଂସସଦ୍ଦେହେୱ ୱିସେସତ୍ଥାଧିଗମୋ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି, ମିଗସଦ୍ଦସ୍ସ ଇୱ ଚମ୍ମମଂସସଦ୍ଦାନଂ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱତ୍ତନତୋ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି କେନ ୱିସେସତ୍ଥାଧିଗମୋ ହୋତୀତି ଚେ ? ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନ, ତଥା ହି ମିଗସଦ୍ଦେ ଚ ଚମ୍ମସଦ୍ଦାଦୀସୁ ଚ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱତ୍ତମାନେସୁପି ଲୋକସଙ୍କେତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଗୋହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ଚମ୍ମାଦୀନି ନ ଞାୟନ୍ତି ଲୋକେନ, ଅଥ ଖୋ ହରିଣଚମ୍ମାଦୀନିୟେୱ ଞାୟନ୍ତି । ‘‘ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତି କାରଣ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଗିଲେସୁ ଅନ୍ୱିଚ୍ଛାୟଂ। ପୁନପ୍ପୁନଂ ଇଚ୍ଛା ଅନ୍ୱିଚ୍ଛା। ଗିଲେସତି ।
ୟେସୁ ପୟତନେ। ୟେସତି ।
ଜେସୁ ନେସୁ ଏସୁ ହେସୁ ଗତିୟଂ। ଜେସତି । ନେସତି । ଏସତି । ହେସତି । ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପନ ସଞ୍ଞୋଗୱସେନ ‘‘ଜେସ୍ସତି, ନେସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନିପି ଗହେତବ୍ବାନି । ଜେସ୍ସମାନୋ । ଜେସ୍ସଂ, ଜେସ୍ସନ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ –
‘‘ୟଥା ଆରଞ୍ଞକଂ ନାଗଂ, ଦନ୍ତିଂ ଅନ୍ୱେତି ହତ୍ଥିନୀ ।
ଜେସ୍ସନ୍ତଂ ଗିରିଦୁଗ୍ଗେସୁ, ସମେସୁ ୱିସମେସୁ ଚା’’ତି
ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଦେସୁ ହେସୁ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ। ଦେସତି । ହେସତି ।
କାସ ସଦ୍ଦକୁଚ୍ଛାୟଂ। କାସତି, ଉକ୍କାସତି । କାସୋ । କାସଂ ସାସଂ ଦରଂ ବଲ୍ୟଂ, ଖୀଣମେଧୋ ନିଗଚ୍ଛତି ।
କାସୁ ଭାସୁ ଦିତ୍ତିୟଂ । ଦିତ୍ତୀତି ପାକଟତା, ୱିରାଜନତା ୱା । କାସତି, ପକାସତି । ପକାସତି ତେଜୋ । ଦୂରେ ସନ୍ତୋ ପକାସେନ୍ତି । ଭାସତି । ପଭାସତି ମିଦଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ । ପକାସୋ । କାସୁ ଓଭାସୋ ।
ତତ୍ର ପକାସତୀତି ପକାସୋ, ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁଚ୍ଛଭାୱେନ ପୁଞ୍ଜଭାୱେନ ୱା କାସତି ପକାସତି ପାକଟା ହୋତୀତି କାସୁ। ‘‘କାସୁ’’ ଇତି ଆୱାଟୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ରାସିପି ।
‘‘କିଂନୁ ସନ୍ତରମାନୋୱ, କାସୁଂ ଖନସି ସାରଥି ।
ପୁଟ୍ଠୋ ମେ ସମ୍ମ ଅକ୍ଖାହି, କିଂକାସୁୟା କରିସ୍ସସୀ’’ତି
ଏତ୍ଥ ହି ଆୱାଟୋ କାସୁ ନାମ । ‘‘ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଅପରେ ଫୁଣନ୍ତି, ନରା ରୁଦନ୍ତା ପରିଦଡ୍ଢଗତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ରାସି । କାରିତେ – ପକାସେତୀତି ପକାସକୋ । ଓଭାସେତୀତି ଓଭାସକୋ । କମ୍ମେ ପକାସିୟତୀତି ପକାସିତୋ । ଏୱଂ ଭାସିତୋ । ଭାୱେ – କାସନା । ସଙ୍କାସନା । ପକାସନା । ତୁମନ୍ତାଦିତ୍ତେ ‘‘ପକାସିତୁଂ, ପକାସେତୁଂ, ଓଭାସିତୁଂ, ଓଭାସେତୁଂ । ପକାସିତ୍ୱା, ପକାସେତ୍ୱା, ଓଭାସିତ୍ୱା, ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ତଦ୍ଧିତେ ଭାସୁ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭାସୁରୋ, ପଭସ୍ସରୋ ୟୋ କୋଚି । ଭାସୁରୋତି ୱା କେସରସୀହୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଭାସୁସଦ୍ଦୋ ‘‘ରାଜ ଦିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରାଜସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୱିରାଜନୱାଚକୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ରୂପସିରିୟା ୱିରାଜନସମ୍ପନ୍ନତାୟ ଭାସୁ ୱିରାଜନତା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭାସୁରୋତି ନିବ୍ବଚନଂ ଞେୟ୍ୟଂ ।
ନାସୁ ରାସୁ ସଦ୍ଦେ। ନାସତି । ରାସତି । ନାସା, ନାସିକା ।
ତତ୍ର ନାସାତି ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡାପି ନାସାତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସଚେ ମଂ ନାଗନାସୂରୂ, ଓଲୋକେୟ୍ୟ ପଭାୱତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ମନୁସ୍ସାଦୀନଂ ନାସିକାପି ନାସାତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୟୋ ତେ ହତ୍ଥେ ଚ ପାଦେ ଚ, କଣ୍ଣନାସଞ୍ଚ ଛେଦୟୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ନାସନ୍ତି ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି ଏତାୟାତି ନାସା । ନାସା ଏୱ ନାସିକା। ୟତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନଂ ନ ୱଦାମ, ତତ୍ଥ ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଅପ୍ପସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ପୟୋଗୱିଚକ୍ଖଣେହି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ନାସା ସୋଣ୍ଡା କରୋ ହତ୍ଥୋ,
ହତ୍ଥିଦବ୍ବେ ସମା ମତା ।
ନାସା ଚ ନାସିକା ଚ ଦ୍ୱେ,
ନରାଦୀସୁ ସମା ମତା’’ତି ॥
ନସ କୋଟିଲ୍ଲେ। ନସତି ।
ଭିସି ଭୟେ। ଭିଂସତି । ଭିଂସନକୋ । ତଦାସି ୟଂ ଭିଂସନକଂ । ଭେସ୍ମାକାୟୋ ।
ଆସିସି ଇଚ୍ଛାୟଂ । ଆପୁବ୍ବୋ ସିସି ଇଚ୍ଛାୟଂ ୱତ୍ତତି । ଆସିସତି । ଆସିସତେୱ ପୁରିସୋ । ଆସିସନା । ଆସିସତ୍ତଂ । ଆସିସନ୍ତୋ, ଆସିସମାନୋ, ଆସମାନୋ । ‘‘ସୁଗ୍ଗତିମାସମାନା’’ତି ପାଳି ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଗସୁ ଅଦନେ। ଗସତି ।
ଘୁସୀ କନ୍ତିକରଣେ । ଈକାରନ୍ତୋୟଂ, ତେନ ଇତୋ ନ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ । ଘୁସତି ।
ପଂସୁ ଭଂସୁ ଅୱସଂସନେ। ପଂସତି । ଭଂସତି ।
ଧଂସୁ ଗତିୟଂ। ଧଂସତି । ରଜୋ ନୁଦ୍ଧଂସତି ଉଦ୍ଧଂ ।
ପସ ୱିତ୍ଥାରେ। ପସତି । ପସୁ ।
କୁସ ଅୱ୍ହାନେ ରୋଦନେ ଚ। କୋସତି, ପକ୍କୋସତି । ପକ୍କୋସକୋ, ପକ୍କୋସିତୋ, ପକ୍କୋସନଂ ।
କସ୍ସ ଗତିୟଂ। କସ୍ସତି, ପରିକସ୍ସତି । ପଟିକସ୍ସତି । ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟ । ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟାତି ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ମୂଲାପତ୍ତିୟଂୟେୱ ପତିଟ୍ଠାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅସଦିତ୍ୟାଦାନେସୁ ଚ । ଚକାରୋ ଗତିପେକ୍ଖକୋ । ଅସତି ।
ଦିସ ଆଦାନସଂୱରଣେସୁ। ଦିସ୍ସତି ପୁରିସୋ ।
ଦାସୁ ଦାନେ। ଦାସତି ।
ରୋସ ଭୟେ। ରୋସତି । ରୋସକୋ ।
ଭେସୁ ଚଲନେ। ଭେସତି ।
ପସ ବାଧନଫସ୍ସନେସୁ। ପସତି । ପାସୋ, ନାଗପାସୋ, ହତ୍ଥପାସୋ ।
ଲସ କନ୍ତିୟଂ। ଲସତି, ଅଭିଲସତି, ୱିଲସତି । ଲାସୋ, ୱିଲାସୋ, ୱିଲସନଂ ।
ଚସ ଭକ୍ଖଣେ । ଚସତି ।
କସ ହିଂସାୟଂ। କସତି ।
ତିସ ତିତ୍ତିୟଂ । ତିତ୍ତି ତପ୍ପନଂ ପରିପୁଣ୍ଣତା ସୁହିତତା । ତିସତି । ତିତ୍ତି ।
ୱସ ନିୱାସେ। ୱସତି, ୱସିୟତି, ୱଚ୍ଛତି । ୱତ୍ଥୁ, ୱତ୍ଥଂ, ପରିୱାସୋ, ନିୱାସୋ, ଆୱାସୋ, ଉପୱାସୋ, ଉପୋସଥୋ, ୱିପ୍ପୱାସୋ, ଚିରପ୍ପୱାସୀ, ଚିରପ୍ପୱୁତ୍ଥୋ, ୱସିତ୍ୱା, ୱତ୍ତୁଂ, ୱସିତୁଂ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ଅତ୍ର ଉପୱାସୋତି ଅନ୍ନେନ ୱଜ୍ଜିତୋ ୱାସୋ ଉପୱାସୋ । ଉପୋସଥୋତି ଉପୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥୋ, ଉପୱସନ୍ତି ସୀଲେନ ୱା ଅନସନେନ ୱା ଉପେତା ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ – ‘‘ଆୟାମାୱୁସୋ କପ୍ପିନ ଉପୋସଥଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତିଆଦୀସୁ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ଉପୋସଥୋ । ‘‘ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଖୋ ୱିସାଖେ ଉପୋସଥୋ ଉପୱୁତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସୀଲଂ । ‘‘ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱେ ସଦା ଫଗ୍ଗୁ, ସୁଦ୍ଧସ୍ସୁପୋସଥୋ ସଦା’’ତିଆଦୀସୁ ଉପୱାସୋ । ‘‘ଉପୋସଥୋ ନାମ ନାଗରାଜା’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ ତଦହୁପୋସଥେ ସଭିକ୍ଖୁକା ଆୱାସା’’ତିଆଦୀସୁ ଉପୱସିତବ୍ବଦିୱସୋତି ।
ୱସ କନ୍ତିୟଂ। ୱଚ୍ଛତି । ଜିନୱଚ୍ଛୟୋ ।
ସସ ସୁସନେ। ସସତି । ସସୋ ।
ସସ ପାଣନେ। ସସତି । ସତୋୱ ଅସ୍ସସତି, ସତୋୱ ପସ୍ସସତି । ସସୋ, ସସନଂ । ଅସ୍ସାସୋ ପସ୍ସାସୋ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ।
ଅସ ଭୁୱି। ଅତ୍ଥି । ଅସ ।
ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଆଖ୍ୟାତପଦଂ । ନ ଅତ୍ଥି ଖୀରା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ । ଅତ୍ଥିତା, ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରତନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନିପାତପଦଂ । ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୀତି ପଦଂ ଆଖ୍ୟାତନିପାତୱସେନ ଦୁୱିଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସଇତି ଅୱିଭତ୍ତିକଂ ନାମିକପଦଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅସସ୍ମୀତି ହୋତୀ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଅସ, ନିଚ୍ଚସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇମିନା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ୱୁତ୍ତା ।
ତତ୍ରାୟଂ ପଦମାଲା – ‘‘ଅତ୍ଥି, ସନ୍ତି । ଅସି, ଅତ୍ଥ । ଅସ୍ମି, ଅସ୍ମ, ଅମ୍ହି, ଅମ୍ହ’’ ଇଚ୍ଚେତାନି ପସିଦ୍ଧାନି । ‘‘ଅତ୍ଥୁ, ସନ୍ତୁ । ଆହି, ଅତ୍ଥ । ଅସ୍ମି, ଅସ୍ମ ଅମ୍ହି, ଅମ୍ହ’’ ଇଚ୍ଚେତାନି ଚ, ‘‘ସିୟା, ଅସ୍ସ, ସିୟୁଂ, ଅସ୍ସୁ, ସିୟଂସୁ । ଅସ୍ସ, ଅସ୍ସଥ । ସିୟଂ, ଅସ୍ସ, ଅସ୍ସାମ’’ ଇଚ୍ଚେତାନି ଚ ପସିଦ୍ଧାନି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ତେସଞ୍ଚ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସମଗ୍ଗାନଂ ସମ୍ମୋଦମାନାନଂ…ପେ॰… ସିୟଂସୁ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିଧମ୍ମେ ନାନାୱାଦା’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ। ତତ୍ଥ ସିୟଂସୂତି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଅଭିଧମ୍ମେତି ୱିସିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ।
ଇଦାନି ସିୟାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ପଭେଦୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚତେ । ସିୟାତି ଏକଂସେ ଚ ୱିକପ୍ପନେ ଚ ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା, ସିୟା ବାହିରା’’ତି ଏକଂସେ । ‘‘ସିୟା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି ୱିକପ୍ପନେ ।
ସିୟାତି ଏକମାରଖ୍ୟାତପଦଂ, ଏକମବ୍ୟୟପଦଂ । ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ ଏକୱଚନନ୍ତଂ, ଅବ୍ୟୟତ୍ତେ ୟଥାପାୱଚନଂ । ‘‘ପୁତ୍ତା ମତ୍ଥି ଧନା ମତ୍ଥୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଅବ୍ୟୟପଦମିୱ ଏକୱଚନନ୍ତମ୍ପି ବହୁୱଚନନ୍ତମ୍ପି ଭୱତି । ତସ୍ସାଖ୍ୟାତତ୍ତେ ପୟୋଗୋୱିଦିତୋୱ । ଅବ୍ୟୟତ୍ତେ ପନ ‘‘ସୁଖଂ ନ ସୁଖସହଗତଂ, ସିୟା ପୀତିସହଗତ’’ନ୍ତି ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ସିୟା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି ଚ ଏକୱଚନବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଧାତୁୟା କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ପରୋକ୍ଖାୟଂ ‘‘ଇତିହ ଅସ ଇତିହ ଅସା’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ଅସ ଇତି ପଦଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀରୂପାନି ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନି । ଅଜ୍ଜତନିୟା ପନ ‘‘ଆସି, ଆସିଂସୁ, ଆସୁଂ । ଆସି, ଆସିତ୍ଥ । ଆସିଂ, ଆସିମ୍ହା’’ ଇଚ୍ଚେତାନି ପସିଦ୍ଧାନି । ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ‘‘ଭୱିସ୍ସତି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । କାଲାତିପତ୍ତିୟା ‘‘ଅଭୱିସ୍ସା, ଅଭୱିସ୍ସଂସୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଭୱନ୍ତି ।
ସାସ ଅନୁସିଟ୍ଠିୟଂ। ସାସତି, ଅନୁସାସତି । କମ୍ମନ୍ତଂ ୱୋ ସାସତି, ସାସନଂ, ଅନୁସାସନଂ, ଅନୁସାସନୀ, ଅନୁସିଟ୍ଠି, ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥଂ, ଅନୁସାସକୋ, ଅନୁସାସିକା ।
ତତ୍ର ସାସନନ୍ତି ଅଧିସୀଲାଦିସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତସାସନଂ, ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତଂ ୱା ସାସନଂ । ତଞ୍ହି ସାସତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱାତି ‘‘ସାସନ’’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ସାସନନ୍ତି ‘‘ରଞ୍ଞୋ ସାସନଂ ପେସେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପାପେତବ୍ବୱଚନଂ । ତଥା ସାସନନ୍ତି ଓୱାଦୋ, ୟୋ ‘‘ଅନୁସାସନୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଅନୁସିଟ୍ଠୀ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସତ୍ଥାତି ତିୱିଧୟାନମୁଖେନ ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ସାସତୀତି ସତ୍ଥା, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତେ ଅନୁସାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ଥନ୍ତି ସଦ୍ଦେ ଚ ଅତ୍ଥେ ଚ ସାସତି ଆଚିକ୍ଖତି ଏତେନାତି ସତ୍ଥଂ । କିଂତଂ ? ବ୍ୟାକରଣଂ ।
ଈସ ଇସ୍ସରିୟେ । ଇସ୍ସରିୟଂ ଇସ୍ସରଭାୱୋ । ଈସତି । ୱଙ୍ଗୀସୋ, ଜନପଦେସୋ, ମନୁଜେସୋ ।
ତତ୍ର ୱଙ୍ଗୀସୋତି ୱାଚାୟ ଈସୋ ଇସ୍ସରୋତି ୱଙ୍ଗୀସୋ । କୋ ସୋ ? ଆୟସ୍ମା ୱଙ୍ଗୀସୋ ଅରହା । ଆହ ଚ ସୟମେୱ –
‘‘ୱଙ୍ଗେ ଜାତୋତି ୱଙ୍ଗୀସୋ, ୱଚନେ ଇସ୍ସରୋତି ଚ ।
‘ୱଙ୍ଗୀସୋ’ ଇତି ମେ ନାମଂ, ଅଭୱୀ ଲୋକସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ।
ଆସ ଉପୱେସନେ । ଉପୱେସନଂ ନିସୀଦନଂ ‘‘ଆସନେ ଉପୱିଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ଆସତି । ଅଚ୍ଛତି । ଆସୀନୋ । ଆସନଂ । ଉପାସତି । ଉପାସକୋ ।
ତତ୍ଥ ଆସନନ୍ତି ଆସତି ନିସୀଦତି ଏତ୍ଥାତି ଆସନଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ନିସୀଦନୟୋଗ୍ଗଂ ମଞ୍ଚପୀଠାଦି ।
କସୀ ଗତିସୋସନେସୁ । ଈକାରନ୍ତୋୟଂ ଧାତୁ, ତେନିତୋ ନ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ । କସତି ।
ନିସୀ ଚୁମ୍ବନେ। ନିସତି ।
ଦିସୀ ଅପ୍ପୀତିୟଂ। ଧମ୍ମଂ ଦେସ୍ସତି । ଦିସୋ । ଦିଟ୍ଠୋ । ଦେସ୍ସୀ । ଦେସ୍ସୋ । ଦେସ୍ସିୟୋ ।
ତତ୍ର ଦିସୋତି ଚ ଦିଟ୍ଠୋତି ଚ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତସ୍ସାଧିୱଚନମେତଂ । ସୋ ହି ପରେ ଦେସ୍ସତି ନପ୍ପିୟାୟତି, ପରେହି ୱା ଦେସ୍ସିୟତି ପିୟୋ ନ କରିୟତୀତି ‘‘ଦିସୋ’’ତି ଚ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଦିସୋତି ଚୋରୋ ୱାପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋ ୱା । ଦିଟ୍ଠୋତି ପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋୟେୱ । ଅତ୍ରିମେ ପୟୋଗା –
‘‘ଦିସୋ ଦିସଂ ୟଂ ତଂ କୟିରା, ୱେରୀ ୱା ପନ ୱେରିନଂ ।
ମିଚ୍ଛାପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ପାପିୟୋ ନଂ ତତୋ କରେ’’ତି ଚ ॥
‘‘ଦିସା ହି ମେ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁଣନ୍ତୂ’’ତି ଚ, ‘‘ଦିସା ହି ମେ ତେ ମନୁସ୍ସେ ଭଜନ୍ତୁ ୟେ ଧମ୍ମମେୱାଦପୟନ୍ତି ସନ୍ତୋ’’ତି ଚ,
‘‘ୟସ୍ସେତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା, ୱାନରିନ୍ଦ ୟଥା ତୱ ।
ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ, ଦିଟ୍ଠଂ ସୋ ଅତିୱତ୍ତତୀ’’ତି ଚ ॥
ଦେସ୍ସୀତି ଦେସ୍ସନସୀଲୋ ଅପ୍ପିୟାୟନସୀଲୋତି ଦେସ୍ସୀ । ‘‘ଧମ୍ମକାମୋ ଭୱଂ ହୋତି, ଧମ୍ମଦେସ୍ସୀ ପରାଭୱୋ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ପୟୋଗନିଦସ୍ସନଂ । ଦେସ୍ସୋତି ଅପ୍ପିୟୋ, ତଥା ଦେସ୍ସିୟୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ –
‘‘ନ ମେ ଦେସ୍ସା ଉଭୋ ପୁତ୍ତା, ମଦ୍ଦୀଦେୱୀ ନ ଦେସ୍ସିୟା ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପିୟଂ ମୟ୍ହଂ, ତସ୍ମା ପିୟେ ଅଦାସହ’’ନ୍ତି ଚ,
‘‘ନ ମେ ସା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଦେସ୍ସା, ନପି ମେ ବଲଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚ,
‘‘ମାତା ପିତା ନ ମେ ଦେସ୍ସା, ନପି ଦେସ୍ସଂ ମହାୟସଂ ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପିୟଂ ମୟ୍ହଂ, ତସ୍ମା ୱତମଧିଟ୍ଠହି’’ନ୍ତି ଚ
ପୟୋଗା । ସବ୍ବତ୍ଥ ମେତି ଚ ମୟ୍ହନ୍ତି ଚ ସାମିୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇମାନି ପନ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତସ୍ସ ନାମାନି –
‘‘ପଚ୍ଚମିତ୍ତୋ ରିପୁ ଦିଟ୍ଠୋ, ଦିସୋ ୱେରୀ ଚ ସତ୍ୱ’ରି ।
ଅମିତ୍ତୋ ଚ ସପତ୍ତୋ ଚ, ଏୱଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିକାରିସୂ’’ତି ॥
ଏସୁ ଗତିୟଂ। ଏସତି ।
ଭସ୍ସଭସ୍ସନଦିତ୍ତୀସୁ । ଭସ୍ସନଂ ୱଚନଂ । ଦିତ୍ତି ସୋଭା । ଭସ୍ସତି । ଭସ୍ସଂ, ପଭସ୍ସରଂ ।
ଧିସ ସଦ୍ଦେ। ଧିସତି ।
ଦିସ ଅତିସଜ୍ଜନେ। ଦିସତି, ଉପଦିସତି, ସନ୍ଦିସତି, ନିଦ୍ଦିସତି, ପଚ୍ଚାଦିସତି, ପଟିସନ୍ଦିସତି, ଉଦ୍ଦିସତି । ଦେସୋ, ଉଦ୍ଦେସୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ପିସୁ ଅୱୟୱେ। ପିସତି ।
ଇସି ଗତିୟଂ। ଇସତି ।
ଫୁସ ସମ୍ଫସ୍ସେ। ଫୁସତି । ଫସ୍ସୋ, ଫୁସନା, ସମ୍ଫୁସନା, ସମ୍ଫୁସିତତ୍ତଂ । ଏୱରୂପୋ କାୟସମ୍ଫସ୍ସୋ ଅହୋସି । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଫୁସିତଂ । ଦେୱୋ ଚ ଏକମେକଂ ଫୁସାୟତି । ଫୁଟ୍ଠୁଂ, ଫୁସିତୁଂ, ଫୁସିତ୍ୱା, ଫୁସିତ୍ୱାନ, ଫୁସିୟ, ଫୁସିୟାନ । ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ବ୍ୟନ୍ତିଂ କରୋତି ।
ତତ୍ର ଫସ୍ସୋତି ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସନ୍ତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ଫୁସତି, ଫୁସନମତ୍ତମେୱ ୱା ଏତନ୍ତି ଫସ୍ସୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ ଧମ୍ମୋ ।
ରୁସ ରିସ ହିଂସାୟଂ। ରୋସତି । ରିସତି । ପୁରିସୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପୁଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିରୟୋ, ତଂ ରିସତୀତି ପୁରିସୋ’’ତି ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତି ।
ରିସ ଗତିୟଂ। ରେସତି ।
ୱିସ ପୱେସନେ। ୱିସତି, ପୱିସତି । ପୱେସୋ, ପୱେସନଂ, ନିୱେସନଂ, ପୱିସଂ । ଏତ୍ଥ ନିୱେସନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗେହଂ ।
ମସ ଆମସନେ। ମସତି, ଆମସତି, ପରାମସତି । ପରାମାସୋ, ପରାମସନଂ ।
ଏତ୍ଥ ପରାମାସୋତି ପରତୋ ଆମସତୀତି ପରାମାସୋ, ଅନିଚ୍ଚାଦିଧମ୍ମେ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପରାମାସୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ ମିଚ୍ଛାପଥୋ’’ତିଆଦୀନି ବହୂନି ୱେୱଚନପଦାନି ଅଭିଧମ୍ମତୋ ଗହେତବ୍ବାନି ।
ଇସୁ ଇଚ୍ଛାୟଂ। ଇଚ୍ଛତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ, ଇଚ୍ଛା, ଅଭିଚ୍ଛା, ଇଚ୍ଛଂ, ଇଚ୍ଛମାନୋ ।
ୱେସୁ ଦାନେ। ୱେଚ୍ଛତି, ପୱେଚ୍ଛତି, ପୱେଚ୍ଛେତି । ପୱେଚ୍ଛଂ, ପୱେଚ୍ଛନ୍ତୋ ।
ନିସ ବଦ୍ଧାୟଂ । ବଦ୍ଧାତି ୱିନିବଦ୍ଧୋ, ଅହଙ୍କାରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ନିସତି ।
ଜୁସି ପୀତିସେୱନେସୁ। ଜୋସତି ।
ଇସ ପରିୟେସନେ। ଏସତି । ଇସି, ଇଟ୍ଠଂ, ଅନିଟ୍ଠଂ, ଏସଂ, ଏସମାନୋ ।
ସଂକସେ ଅଚ୍ଛନେ । ଅଚ୍ଛନଂ ନିସୀଦନଂ । ସଙ୍କସାୟତି ।
ସକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ହକାରନ୍ତଧାତୁ
ହା ଚାଗେ। ଜହତି, ୱିଜହତି । ୱିଜହନଂ, ଜହିତୁଂ, ଜହାତୱେ, ଜହିତ୍ୱା, ଜହାୟ ।
ମ୍ହୀ ଈସଂହସନେ। ମ୍ହୟତେ, ଉମ୍ହୟତେ ୱିମ୍ହୟତେ ।
ତତ୍ଥ ମ୍ହୟତେତି ସିତଂ କରୋତି । ଉମ୍ହୟତେତି ପହଟ୍ଠାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିମ୍ହୟତେତି ୱିମ୍ହୟନଂ କରୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ନ ନଂ ଉମ୍ହୟତେ ଦିସ୍ୱା । ପେକ୍ଖିତେନ ମ୍ହିତେନ ଚ । ମ୍ହିତପୁବ୍ବଂୱ ଭାସତି । ୟଦା ଉମ୍ହୟମାନା ମଂ, ରାଜପୁତ୍ତୀ ଉଦିକ୍ଖତି । ଉମ୍ହାପେୟ୍ୟ ପଭାୱତୀ । ପମ୍ହାପେୟ୍ୟ ପଭାୱତୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଉମ୍ହୟମାନାତି ପହଟ୍ଠାକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହସମାନା । ଉମ୍ହାପେୟ୍ୟାତି ସିତୱସେନ ପହଂସେୟ୍ୟ । ପମ୍ହାପେୟ୍ୟାତି ମହାହସିତୱସେନ ପରିହାସେୟ୍ୟ ।
ହୁ ଦାନେ। ହୱତି । ହୁତି ।
ହୁ ପସଜ୍ଜକରଣେ । ପସଜ୍ଜକରଣଂ ପକାରେନ ସଜ୍ଜନକ୍ରିୟା । ହୱତି । ହୁତୋ, ହୁତୱା, ହୁତାୱୀ, ଆହୁତି ।
ହୂ ସତ୍ତାୟଂ। ହୋତି, ହୋନ୍ତି । ହୋସି, ହୋଥ । ହୋମି, ହୋମ । ପହୋତି, ପହୋନ୍ତି । ପହୂତଂ, ପହୂତା, କୁତୋ ପହୂତା କଲହା ୱିୱାଦା । ହୋନ୍ତୋ, ହୋନ୍ତା, ହୋନ୍ତଂ, ପହୋନ୍ତୋ । ପଚ୍ଛାସମଣେନ ହୋତବ୍ବଂ । ହୋତୁଂ ହୋତୁୟେ, ପହୋତୁଂ, ହୁତ୍ୱାନ । ୱତ୍ତମାନାୱିଭତ୍ତିରୂପାଦୀନି । ଏତ୍ଥ ପସିଦ୍ଧରୂପାନେୱ ଗହିତାନି ।
ହୋତୁ, ହୋନ୍ତୁ । ହୋସି, ହୋଥ । ହୋମି, ହୋମ । ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିରୂପାନି । ଏତ୍ଥାପି ପସିଦ୍ଧରୂପାନେୱ ଗହିତାନି ।
ହୁୱେୟ୍ୟ, ହୁୱେୟ୍ୟୁଂ । ହୁୱେୟ୍ୟାସି, ହୁୱେୟ୍ୟାଥ । ହୁୱେୟ୍ୟାମି, ହୁୱେୟ୍ୟାମ । ହୁୱେଥ, ହୁୱେରଂ । ହୁୱେଥୋ, ହୁୱେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ । ହୁୱେୟ୍ୟଂ, ହୁୱେୟ୍ୟାମ୍ହେ । ସତ୍ତମିୟା ରୂପାନି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଉପକୋ ଆଜୀୱକୋ ‘ହୁୱେୟ୍ୟ ପାୱୁସୋ’ତି ୱତ୍ୱା ସୀସଂ ଓକମ୍ପେତ୍ୱା ଉମ୍ମଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କମୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ହୁୱେୟ୍ୟାତି ପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ନୟୱସେନ ‘ହୁୱେୟ୍ୟ, ହୁୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତାନି । ହୁପେୟ୍ୟାତିପି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ୟଥା ପଚ୍ଚପେକ୍ଖଣା । ତବ୍ବସେନ ‘‘ହୁପେୟ୍ୟ, ହୁପେୟ୍ୟୁଂ। ହୁପେୟ୍ୟାସୀ’’ତିଆଦିନା ୱକାରସ୍ସ ପକାରାଦେସଭୂତାନି ରୂପାନିପି ଗହେତବ୍ବାନି ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ହେୟ୍ୟ, ହେୟ୍ୟୁଂ । ହେୟ୍ୟାସି, ହେୟ୍ୟାଥ । ହେୟ୍ୟାମି, ହେୟ୍ୟାମ । ହେଥ, ହେରଂ । ହେଥୋ, ହେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ । ହେୟ୍ୟଂ, ହେୟ୍ୟାମ୍ହେ । ଇମାନି ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ଗହିତରୂପାନି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ନ ଚ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ସଚେ ହେୟ୍ୟ, ଉପ୍ପାଦସ୍ସାପି ଉପ୍ପାଦୋ ପାପୁଣେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦମ୍ପି ନିଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ହୁୱ, ହୁୱୁ । ହୁୱେ, ହୁୱିତ୍ଥ । ହୁୱଂ, ହୁୱିମ୍ହ । ହୁୱିତ୍ଥ, ହୋଥ ଇଚ୍ଚପି ସଞ୍ଞୋଗତକାରଲୋପେନ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାହି ‘‘କସିରା ଜୀୱିକା ହୋଥା’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତେହି ‘‘ଦୁକ୍ଖା ନୋ ଜୀୱିକା ଅହୋସୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ॥ ହୁୱିରେ । ହୁୱିତ୍ଥୋ, ହୁୱିୱ୍ହୋ । ହୁୱିଂ, ହୁୱିମ୍ହେ । ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପାନି ।
ଅହୁୱା, ଅହୁୱୂ । ଅହୁୱୋ, ଅହୁୱତ୍ଥ । ଅହୁୱଂ, ଅହୁୱମ୍ହ । ଅହୁୱତ୍ଥ, ଅହୁୱତ୍ଥୁଂ । ଅହୁୱସେ, ଅହୁୱୱ୍ହଂ । ଅହୁୱିଂ, ଅହୁୱମ୍ହସେ । ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀରୂପାନି ।
ଏତ୍ଥ ଅହୁୱମ୍ହସେତି ମୟଂ ଭୱମ୍ହସେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅକରମ୍ହସ ତେ କିଚ୍ଚଂ, ୟଂ ବଲଂ ଅହୁୱମ୍ହସେ’’ତି ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅହୁୱ ଅମ୍ହସେ’’ ଇତି ୱା ପଦଚ୍ଛେଦୋ କାତବ୍ବୋ ‘‘ଅହୁ ଅମ୍ହସେ’’ତି ୱା । ପଚ୍ଛିମନୟେ ୱକାରାଗମୋ ‘‘ଅହୁୱା’’ତି ଚ ‘‘ଅହୂ’’ତି ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମ୍ହନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ । ସେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅମ୍ହାକଂ ୟଂ ବଲଂ ଅହୋସି, ମୟଂ ତେନ ବଲେନ ତୱ କିଚ୍ଚଂ ଅକରମ୍ହାତି ।
ଅହୋସି, ଅହୁଂ, ଅହେସୁଂ । ଅହୁୱୋ, ଅହୁୱିତ୍ଥ । ଅହୋସିତ୍ଥଇଚ୍ଚପି । ଅହୋସିଂ, ଅହୁୱାସିଂ ଇଚ୍ଚପି, ଅହୋସିମ୍ହା, ଅହୁମ୍ହା। ଅହୁୱା, ଅହୁୱୁ, ଅହୁୱସେ, ଅହୁୱିୱ୍ହଂ । ଅହୁୱଂ, ଅହୁଂ ଇଚ୍ଚପି । ଅହୁୱିମ୍ହେ । ଅଜ୍ଜତନିୟା ରୂପାନି ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ଅହଂ କେୱଟ୍ଟଗାମସ୍ମିଂ, ଅହୁଂ କେୱଟ୍ଟଦାରକୋ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଅହୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅହଂ ଭଦନ୍ତେ ଅହୁୱାସିଂ ପୁବ୍ବେ ସୁମେଧନାମସ୍ସ ଜିନସ୍ସ ସାୱକୋ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଅହୁୱାସି’’ନ୍ତି ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ଅନେକୱଣ୍ଣୱିମାନୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତେହି ଅହୁୱାସିନ୍ତି ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ।
‘‘ହେସ୍ସତି, ହେହିସ୍ସତି, ହେହିତି, ହୋହିତୀ’’ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ମାତିକାପଦାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଇଦାନି ତାନି ୱିଭଜିସ୍ସାମି – ହେସ୍ସାତି, ହେସ୍ସନ୍ତି । ହେସ୍ସସି, ହେସ୍ସଥ । ହେସ୍ସାମି, ହେସ୍ସାମ । ହେସ୍ସତେ, ହେସ୍ସନ୍ତେ । ହେସ୍ସସେ, ହେସ୍ସୱ୍ହେ । ହେସ୍ସଂ, ହେସ୍ସାମ୍ହେ । ଇମାନି ‘‘ଅନାଗତମ୍ହି ଅଦ୍ଧାନେ, ହେସ୍ସାମ ସମ୍ମୁଖା ଇମ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତୋ ୱୁତ୍ତାନି ।
ହେହିସ୍ସତି, ହେହିସ୍ସନ୍ତି । ହେହିସ୍ସସି । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ହୋହିସ୍ସତି, ହୋହିସ୍ସନ୍ତି । ହୋହିସ୍ସସି । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ହେହିତି, ହେହିନ୍ତି । ହେହିସି । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ହୋହିତି, ହୋହିନ୍ତି । ହୋହିସି । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ରୂପାନି ।
ଅହୁୱିସ୍ସା, ଅହୁୱିସ୍ସଂସୁ । ଅହୁୱିସ୍ସସେ, ଅହୁୱିସ୍ସଥ । ଅହୁୱିସ୍ସଂ, ଅହୁୱିସ୍ସମ୍ହା । ଅହୁୱିସ୍ସଥ, ଅହୁୱିସ୍ସିସୁ । ଅହୁୱିସ୍ସସେ, ଅହୁୱିସ୍ସୱ୍ହେ । ଅହୁୱିସ୍ସିଂ, ଅହୁୱିସ୍ସାମ୍ହସେ । କାଲାତିପତ୍ତିରୂପାନି ।
ୱ୍ହେ ଅୱ୍ହାୟନେ ବଦ୍ଧାୟଂ ସଦ୍ଦେ ଚ । ଅୱ୍ହାୟନଂ ପକ୍କୋସନଂ । ବଦ୍ଧାତି ଅହଙ୍କାରୋ, ଘଟ୍ଟନଂ ୱା ସାରମ୍ଭକରଣଂ ୱା । ସଦ୍ଦୋ ରୱୋ । ୱ୍ହେତି, ୱ୍ହାୟତି, ଅୱ୍ହେତି, ଅୱ୍ହାୟତି, ଅୱ୍ହାସି ଇଚ୍ଚପି । କଚ୍ଚାୟନୋ ମାଣୱକୋସ୍ମି ରାଜ, ଅନୂନନାମୋ ଇତି ମୱ୍ହୟନ୍ତି । ଆସଦ୍ଦୋ ଉପସଗ୍ଗୋୱ, ସୋ ସଞ୍ଞୋଗପରତ୍ତା ରସ୍ସୋ ଜାତୋ । ଅୱ୍ହିତୋ । ଅନୱ୍ହିତୋ ତତୋ ଆଗା । ଅୱ୍ହା, ଅୱ୍ହାୟନା । ୱାରଣୱ୍ହୟନା ରୁକ୍ଖା । କାମୱ୍ହେ ୱିସୟେ । କୁମାରୋ ଚନ୍ଦସୱ୍ହୟୋ ।
‘‘ସତ୍ତତନ୍ତିଂ ସୁମଧୁରଂ,
ରାମଣେୟ୍ୟଂ ଅୱାଚୟିଂ ।
ସୋ ମଂ ରଙ୍ଗମ୍ହି ଅୱ୍ହେତି,
ସରଣଂ ମେ ହୋହି କୋସିୟା’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ଅୱ୍ହେତୀତି ସାରମ୍ଭୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମାଗତେ ଏକସତଂ ସମଗ୍ଗେ, ଅୱ୍ହେତ୍ଥ ୟକ୍ଖୋ ଅୱିକମ୍ପମାନୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ସାରମ୍ଭୱସେନ ଘଟ୍ଟନଂ ଅୱ୍ହାୟନଂ ନାମ ।
‘‘ତତ୍ଥ ନଚ୍ଚନ୍ତି ଗାୟନ୍ତି, ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ୱରାୱରଂ ।
ଅଚ୍ଛରା ୱିୟ ଦେୱେସୁ, ନାରିୟୋ ସମଲଙ୍କତା’’ତି
ଏତ୍ଥ ପନ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ୱରାୱରନ୍ତି ୱରତୋ ୱରଂ ନଚ୍ଚଞ୍ଚ ଗୀତଞ୍ଚ କରୋନ୍ତିୟୋ ସାରମ୍ଭଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପଞ୍ହ ପୁଚ୍ଛାୟଂ। ଭିକ୍ଖୁ ଗରୁଂ ପଞ୍ହଂ ପଞ୍ହତି । ପଞ୍ହୋ । ଅୟଂ ପନ ପାଳି ‘‘ପରିପୁଚ୍ଛତି ପରିପଞ୍ହତି ଇଦଂ ଭନ୍ତେ କଥଂ ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ପଞ୍ହସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ପଞ୍ହୋ ମଂ ପଟିଭାତି, ତଂ ସୁଣା’’ତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ । କତ୍ଥଚି ପନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋପି ଭୱତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋପି । ତଥା ହି ‘‘ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା । କୋଣ୍ଡଞ୍ଞ ପଞ୍ହାନି ୱିୟାକରୋହୀ’’ତି ତଦ୍ଦୀପିକା ପାଳିୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱା ତତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପଞ୍ହ ଇଚ୍ଛାୟଂ। ପଞ୍ହତି । ପଞ୍ହୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ହୋତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନଂ ପଞ୍ହିୟତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିୟତି ସୋତି ପଞ୍ହୋତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମ୍ହି ପଞ୍ହେ’’ତି ଇମିସ୍ସା ନେତ୍ତିପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତେନ ‘‘ପଞ୍ହେତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ’’ତି ।
ମିହ ସେଚନେ। ମିହତି, ଉମ୍ମିହତି । ମେଘୋ, ମେହନଂ ।
ତତ୍ଥ ଉମ୍ମିହତୀତି ପସ୍ସାୱଂ କରୋତି । ମେଘୋତି ମିହତି ସିଞ୍ଚତି ଲୋକଂ ୱସ୍ସଧାରାହୀତି ମେଘୋ, ପଜ୍ଜୁନ୍ନୋ । ମେହନନ୍ତି ଇତ୍ଥୀନଂ ଗୁୟ୍ହଟ୍ଠାନଂ ।
ଦହ ଭସ୍ମୀକରଣେ ଧାରଣେ ଚ। ଆଗାରାନି ଅଗ୍ଗି ଦହତି । ଅୟଂ ପୁରିସୋ ଇମଂ ଇତ୍ଥିଂ ଅୟ୍ୟିକଂ ଦହତି, ମମ ଅୟ୍ୟିକାତି ଧାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ ଅୟ୍ୟିକା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ର ପନାୟଂ ପାଳି ‘‘ସକ୍ୟା ଖୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ରାଜାନଂ ଉକ୍କାକଂ ପିତାମହଂ ଦହନ୍ତୀ’’ତି । ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢଂ ଗେହଂ, ଦୟ୍ହତି, ଦୟ୍ହମାନଂ । ଦସ୍ସ ଡାଦେସେ ‘‘ଡହତୀ’’ତି ରୂପଂ । ‘‘ଡହନ୍ତଂ ବାଲମନ୍ୱେତି, ଭସ୍ମାଛନ୍ନୋୱ ପାୱକୋ’’ତିଆଦୟୋ ପୟୋଗା ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଚହ ପରିସକ୍କନେ। ଚହତି ।
ରହ ଚାଗେ। ରହତି । ରହୋ, ରହିତୋ ।
ରହି ଗତିୟଂ। ରହତି । ରହୋ, ରହଂ ।
ଦହିବହି ୱୁଦ୍ଧିୟଂ। ଦହତି । ବହତି ।
ବହି ସଦ୍ଧେ ଚ । ଚକାରୋ ୱୁଦ୍ଧାପେକ୍ଖୋ । ବହତି ।
ତୁହି ଦୁହି ଅଦ୍ଦନେ। ତୁହତି । ଦୁହତି ।
ଅରହ ମହ ପୂଜାୟଂ। ଅରହତି । ଅରହଂ, ଅରହା । ମହତି ।
ମହନଂ, ମହୋ । ୱିହାରମହୋ । ଚେତିୟମହୋ ।
ତତ୍ର ନିକ୍କିଲେସତ୍ତା ଏକନ୍ତଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ କତପୂଜାସକ୍କାରାଦୀନଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ଅରହଣୀୟୋ ପୂଜନୀୟୋତି ଅରହା, ଖୀଣାସୱୋ ।
ଈହ ଚେତାୟଂ। ଈହତି । ଈହା । ଈହା ୱୁଚ୍ଚତି ୱୀରିୟଂ ।
ୱହ ମହ ବୁଦ୍ଧିୟଂ। ୱହତି, ମହତି ।
ଅହି ପିଲହି ଗତିୟଂ। ଅହତି । ପିଲହତି, ଅହି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅହୀତି ନିପ୍ପାଦୋପି ସମାନୋ ଅହତି ଗଚ୍ଛତି ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଅହି ।
ଗରହ କଲହ କୁଚ୍ଛନେ। ଗରହତି । ଗରହା, କଲହତି, କଲହୋ ।
ୱରହ ୱଲହ ପଧାନିୟେ ପରିଭାସନହିଂସାଦାନେସୁ ଚ। ୱରହତି । ୱଲହତି । ୱରାହୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱରାହୋତି ସୂକରୋପି ହତ୍ଥୀପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ‘‘ଏନେୟ୍ୟା ଚ ୱରାହା ଚ । ମହାୱରାହୋୱ ନିୱାପପୁଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସୂକରୋ ‘‘ୱରାହୋ’’ତି ନାମେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ମହାୱରାହସ୍ସ ନଦୀସୁ ଜଗ୍ଗତୋ, ଭିସଂ ଘସମାନସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ହତ୍ଥୀ ‘‘ୱରାହୋ’’ତି ନାମେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ମହାୱରାହସ୍ସାତି ହି ମହାହତ୍ଥିନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱେହୁ ଜେହୁ ୱାହୁ ପୟତନେ। ୱେହତି, ଜେହତି । ୱାହତି । ୱାହନୋ ।
ୱାହନୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅସ୍ସୋ । ସୋ ହି ୱାହନ୍ତି ସଙ୍ଗାମାଦୀସୁ କିଚ୍ଚେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୟତନ୍ତି ୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତି, ଏତେନାତି ୱାହନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଦାହୁ ନିଦ୍ଦକ୍ଖୟେ। ଦାହତି ।
ଊହ ୱିତକ୍କେ। ଊହତି, ଆୟୂହତି, ୱିୟୂହତି, ବ୍ୟୂହତି ଅପୋହତି । ଊହନଂ, ଆୟୂହନଂ, ବ୍ୟୂହୋ, ଅପୋହୋ ।
ତତ୍ଥ ଊହତୀତି ୱିତକ୍କେତି, ଆୟୂହତୀତି ୱାୟମତି, ୱିୟୂହତୀତି ପଂସୁଂ ଉଦ୍ଧରତି । ଏୱଂ ବ୍ୟୂହତୀତି ଏତ୍ଥାପି । ଅପୋହତୀତି ଛଡ୍ଡେତି, ଅଥ ୱା ୱିୱେଚେତି ।
ଗାହୁ ୱିଲୋଳନେ। ଗାହତି । ଗାହୋ, ଚନ୍ଦଗ୍ଗାହୋ, ସୂରିୟଗ୍ଗାହୋ, ନକ୍ଖତ୍ତଗ୍ଗାହୋ ।
ଗହ ଗହଣେ। ଗହତି, ପଗ୍ଗହତି । ଆହୁତିଂପଗ୍ଗହିସ୍ସାମି । ପଗ୍ଗହୋ, ପଗ୍ଗାହୋ ।
ପଗ୍ଗହୋତି ପତ୍ତୋ । ପଗ୍ଗାହୋତି ୱୀରିୟଂ ।
ସହ ପରିସହନେ । ପରିସହନଂ ଖନ୍ତି । ସହତି । ସହୋ, ଅସହୋ, ଅସୟ୍ହୋ ।
ରୁହ ଚମ୍ମନି ପାତୁଭାୱେ। ରୁହତି । ରୁକ୍ଖୋ ।
ମାତୁ ମାନେ। ମାହତି ।
ଗୁହୂ ସଂୱରଣେ। ଗୁହତି ନିଗ୍ଗୁହତି । ଗୁହୋ, ଗୁୟ୍ହକୋ ।
ୱହ ପାପୁଣେ। ୱହତି । ୱାରିୱହୋ ।
ଦୁହ ପପୂରଣେ। ଦୁହତି, ଦୋହତି । ଦୁୟ୍ହମାନା ଗାୱୀ ।
ଦିହ ଉପଚୟେ। ଦେହତି । ଦେହୋ । ଦେହୋତି ସରୀରଂ ।
ଲିହଅସ୍ସାଦନେ। ଲେହତି, ପଲେହତି । ଲେହନୀୟଂ । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ସୁନଖା ହିମସ୍ସ ପଲିହିଂସୁ ପାଦେ’’ତି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ – ସୁନଖା ଇମସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ପାଦତଲେ ଅତ୍ତନୋ ଜିୱ୍ହାୟ ପଲିହିଂସୂତି ।
ଓହ ଚାଗେ। ଓହତି । ସବ୍ବମନତ୍ଥଂ ଅପୋହତି । ଅପୋହୋ ।
ବ୍ରହ୍ମ ଉଗ୍ଗମେ। ବ୍ରହତି । ବ୍ରହା ।
ଦହ ଥହ ହିଂସତ୍ଥା। ଦହତି । ଥହତି ।
ବ୍ରୂହ ୱଡ୍ଢନେ। ଉପରୂପରି ବ୍ରୂହତୀତି ବ୍ରହ୍ମା। କାରିତେ ‘‘ୱିୱେକମନୁବ୍ରୂହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପୟୋଗୋ ।
ବ୍ରହ୍ମାତି ତେହି ତେହି ଗୁଣୱିସେସେହି ବ୍ରୂହିତୋତି ବ୍ରହ୍ମା । ବ୍ରହ୍ମାତି ମହାବ୍ରହ୍ମାପି ୱୁଚ୍ଚତି ତଥାଗତୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ମାତାପିତରୋପି ସେଟ୍ଠମ୍ପି । ‘‘ସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱିସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ହି ମହାବ୍ରହ୍ମା ‘‘ବ୍ରହ୍ମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଥାଗତୋ ।
‘‘ତମୋନୁଦୋ ବୁଦ୍ଧୋ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ,
ଲୋକନ୍ତଗୂ ସବ୍ବଭୱାତିୱତ୍ତୋ ।
ଅନାସୱୋ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପ୍ପହୀନୋ,
ସଚ୍ଚୱ୍ହୟୋ ବ୍ରହ୍ମେ ଉପାସିତୋ ମେ’’ତି
ଏତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ମାତାପିତରୋ, ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି ଏତ୍ଥ ମାତାପିତରୋ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସେଟ୍ଠଂ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମନି ୱିପ୍ପେ ଚ, ଅଥୋ ମାତାପିତୂସୁ ଚ ।
ତଥାଗତେ ଚ ସେଟ୍ଠେ ଚ, ବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥
ଅପରୋ ନୟୋ – ବ୍ରହ୍ମାତି ତିୱିଧା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ସମ୍ମୁତିବ୍ରହ୍ମାନୋ ଉପପତ୍ତିବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱିସୁଦ୍ଧିବ୍ରହ୍ମାନୋତି ।
‘‘ସମ୍ପନ୍ନଂ ସାଲିକେଦାରଂ, ସୁୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି କୋସିୟ ।
ପଟିୱେଦେମି ତେ ବ୍ରହ୍ମେ, ନ ନେ ୱାରେତୁମୁସ୍ସହେ,
ପରିବ୍ବଜ ମହାବ୍ରହ୍ମେ, ପଚନ୍ତଞ୍ଞେପି ପାଣିନୋ’’ତି ଚ
ଏୱମାଦୀସୁ ହି ବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମୁତିବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱୁତ୍ତା ।
‘‘ଅପାରୁତା ତେସଂ ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରା,
ୟେ ସୋତୱନ୍ତୋ ପମୁଞ୍ଚନ୍ତୁ ସଦ୍ଧଂ ।
ୱିହିଂସସଞ୍ଞୀ ପଗୁଣଂ ନ ଭାସିଂ,
ଧମ୍ମଂ ପଣୀତଂ ମନୁଜେସୁ ବ୍ରହ୍ମେ,
ଅଥ ଖୋ ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତୀ’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ବ୍ରହ୍ମସଦ୍ଦେନ ଉପପତ୍ତିବ୍ରହ୍ମା । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ଅରିୟଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତା ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବେପି ଅରିୟା ୱିସୁଦ୍ଧିବ୍ରହ୍ମାନୋ ନାମ ପରମତ୍ଥବ୍ରହ୍ମତାୟ । ୱିସେସତୋ ପନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଉତ୍ତମବ୍ରହ୍ମା ନାମ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଭୂତେହି ଗୁଣେହି ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ସମ୍ମୁତିୟୁପପତ୍ତୀନଂ, ୱିସୁଦ୍ଧୀନଂ ୱସେନ ଚ ।
ବ୍ରହ୍ମାନୋ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି, ଉତ୍ତମେନ ଚତୁବ୍ବିଧା’’ତି ॥
ଧିମ୍ହନିଟ୍ଠୁଭନେ। ଧିମ୍ହେତି । ‘‘ପଟିୱାମଗତଂ ସଲ୍ଲଂ, ପସ୍ସ ଧିମ୍ହାମି ଲୋହିତ’’ନ୍ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ ।
ତତ୍ଥ ଧିମ୍ହାମୀତି ନିଟ୍ଠୁଭାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ହକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଳକାରନ୍ତଧାତୁ
ବିଳ ଅକ୍କୋସେ। ବେଳତି । ବିଳାରୋ ।
କୀଳ ୱିହାରେ। କୀଳତି । କୀଳା ।
ଅଳ ଉଗ୍ଗମେ। ଅଳତି । ୱାଳୋ ।
ଲଳ ୱିଲାସେ। ଲଳତି । ଲଳିତୋ ଅସ୍ସୋ ।
କଳ ମଦେ କକ୍କସ୍ସେ ଚ । କକ୍କସ୍ସଂ କସ୍ସସିୟଂ ଫରୁସଭାୱୋ । କଳତି ।
ତୁଳ ତୋଳନେ। ତୋଳତି ।
ହୁଳ ହୋଳ ଗତିୟଂ। ହୁଳତି । ହୋଳତି ।
ରୋଳ ଅନାଦରେ। ରୋଳତି ।
ଲୋଳ ଉମ୍ମାଦେ। ଲୋୟତି ।
ହେଳ ହୋଳ ଅନାଦରେ। ହେଳତି । ହୋଳତି ।
ୱାଳ ଆଲପେ। ୱାଳତି ।
ଦାଳ ଧାଳ ୱିସରଣେ। ଦାଳତି । ଧାଳତି ।
ହଳ ସିଲାଘାୟଂ। ହଳତି ।
ହୀଳ ଅନାଦରେ। ହୀଳତି । ହୀଳା, ହୀଳିକୋ, ହୀଳିତୋ ।
ହେଳ ୱେଠନେ। ହେଳତି ।
ଈଳ ଥୁତିୟଂ। ଈଳତି ।
ଜୁଳ ଗତିୟଂ। ଜୁଳତି, ଜୋଳତି ।
ପୁଳ ମୁଳ ସୁଖନେ। ପୁଳତି । ମୁଳତି ।
ଗୁଳ ରକ୍ଖାୟଂ। ଗୁଳତି । ଗୁଳୋ ।
ଜୁଳ ବନ୍ଧନେ। ଜୁଳତି ।
କୁଳ ଘସନେ। କୁଳତି ।
ଖୁଳ ବାଲ୍ୟେ ଚ । ଚକାରୋ ଘସନାପେକ୍ଖକୋ । ଖୁଳତି ।
ସୁଳ ବୁଳ ସଂୱରଣେ। ସୁଳତି । ବୁଳତି ।
ପୁଳ ସଙ୍ଘାତେ। ପୁଳତି । ପୁଳିନଂ ।
ସଳ ଅବ୍ୟତ୍ତସଦ୍ଦେ। ସଳତି । ସାଳିକୋ, ସାଳିକା ।
‘‘ଉସଭୋୱ ମହୀ ନଦତି,
ମିଗରାଜାୱ କୂଜତି ।
ସୁସୁମାରୋୱ ସଳତି,
କିଂ ୱିପାକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଇମାନି ଳକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ଅୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ସମତ୍ତାନି । ଏତ୍ତାୱତା ସବ୍ବାପି ଭୂୱାଦିଗଣେ ଧାତୁୟୋ ପକାସିତା ।
ଇଦାନି ଭୂୱାଦିଗଣିକଧାତୂନଂୟେୱ କାଚି ଅସମାନସୁତିକା, କାଚି ଅସମାନନ୍ତିକା । ତାସୁ କାଚି ସମାନତ୍ଥୱସେନ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତା, ତାୟେୱ ଧାତୁୟୋ ଏକଦେସେନ ରୂପୱିଭାୱନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପକାସୟିସ୍ସାମ । ତଂ ୟଥା ?
ହୂଭୂ ସତ୍ତାୟଂ ହୋତି, ଭୱତି । ପହୋତି, ପଭୱତି । ହୁୱେୟ୍ୟ ପାୱୁସୋ । ସଚେ ଉପ୍ପାଦୋ ହେୟ୍ୟ । ଅଜେସି ୟକ୍ଖୋ ନରୱୀରସେଟ୍ଠଂ, ତତ୍ଥପ୍ପନାଦୋ ତୁମୁଲୋ ବହୂୱ । ଅମ୍ବା’ୟଂ ଅହୁୱା ପୁରେ । ଅହୁ ରାଜା ୱିଦେହାନଂ । ପହୂତଂ ମେ ଧନଂ ସକ୍କ । ପହୂତମରିୟୋ ପକରୋତି ପୁଞ୍ଞଂ । ପହୂତୱିତ୍ତୋ ପୁରିସୋ । ପହୂତଜିୱ୍ହୋ ଭଗୱା । ପିୟପ୍ପଭୂତା କଲହା ୱିୱାଦା । ପଚ୍ଛାସମଣେନ ହୋତବ୍ବଂ । ଭୱିତବ୍ବଂ । ହୋତୁଂ, ହେତୁୟେ, ଭୱିତୁଂ । ହୁତ୍ୱା, ହୁତ୍ୱାନ । ଭୱିତ୍ୱା, ଭୱିତ୍ୱାନ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥି ହେହିତି ସୋ ମଗ୍ଗୋ, ନ ସୋ ସକ୍କା ନ ହେତୁୟେ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ନହେତୁୟେତି ଅଭୱିତୁଂ । ହୂଧାତୁତୋ ତୁଂପଚ୍ଚୟସ୍ସ ତୱେପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱା ତୁୟେ ଆଦେସୋ, ଊକାରସ୍ସ ଚ ଏକାରାଦେସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ହେତୁଭାୱାୟ ନ ନ ସକ୍କାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ, ପୁରିମୋୟେୱତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ହୋତିସ୍ସ ଧାତୁନୋ ପୟୋଗଭାୱାୟ ଉଦାହରିତପଦସ୍ସତ୍ଥଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ପହୋତୀତି ଇଦଂ ୱତ୍ଥଂ ୱିପୁଲଭାୱେନ ଚୀୱରଂ କାତୁଂ ପହୋତି, ନୋ ନପ୍ପହୋତି । ପହୋତୀତି ୱା ପୁରିସୋ ଅରୟୋ ଜେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅଥ ୱା ପହୋତୀତି ହୋତି । ପଭୱତୀତି ସନ୍ଦତି । ପହୂତନ୍ତି ୱିପୁଲଂ, ମହନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପହୂତୱିତ୍ତୋତି ୱିପୁଲୱିତ୍ତୋ ମହଦ୍ଧନୋ । ପହୂତଜିୱ୍ହୋତି ସୁପୁଥୁଲସୁଦୀଘସୁମୁଦୁକଜିୱ୍ହୋ, ପିୟପ୍ପଭୂତାତି ପିୟତୋ ନିବ୍ବତ୍ତା ।
ଗମୁ ସପ୍ପ ଗତିୟଂ। ଗଚ୍ଛତି, ଗମତି, ଘମ୍ମତି, ଆଗଚ୍ଛତି, ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଅତିଗଚ୍ଛତି, ପଟିଗଚ୍ଛତି, ଅୱଗଚ୍ଛତି, ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅନୁଗଚ୍ଛତି, ଉପଗଚ୍ଛତି, ଅପଗଚ୍ଛତି, ୱିଗଚ୍ଛତି, ନିଗଚ୍ଛତି, ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ‘‘ସମୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା ଉପସଗ୍ଗଦ୍ୱୟୱସେନପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ସପ୍ପତି, ସଂସପ୍ପତି, ପରିସପ୍ପତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ଗମତୀତି ଗଚ୍ଛତି । କାରିତେ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତଂ ଗମେତି ଗମୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ‘‘ଅପାୟଂ ଗମେତୀତି ଅପାୟଗମନୀୟ’’ନ୍ତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଚୁରାଦିଗଣଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଆପୁବ୍ବସ୍ସ ଇମସ୍ସ ‘‘ଆଗମେତି, ଆଗମୟତି, ଆଗମେନ୍ତୋ, ଆଗମୟମାନୋ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଆଗମେତୀତି ମୁହୁତ୍ତଂ ଅଧିୱାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଘମ୍ମତୀତି ଗଚ୍ଛତି । ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଆୟାତି । ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ଉୟ୍ୟାତି ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅତିଗଚ୍ଛତୀତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ପଟିଗଚ୍ଛତୀତି ପୁନ ଗଚ୍ଛତି । ଅୱଗଚ୍ଛତୀତି ଜାନାତି । ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଲଭତି ଜାନାତି ୱା । ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛତି । ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ସମୀପଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅପଗଚ୍ଛତୀତି ଅପେତି । ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ୱିଗମତି । ନିଗଚ୍ଛତୀତି ଲଭତି । ‘‘ୟସଂ ପୋସୋ ନିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ । ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ନିକ୍ଖମତି । ସପ୍ପତୀତି ଗଚ୍ଛତି । ସଂସପ୍ପତୀତି ସଂସରନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । ପରିସପ୍ପତୀତି ସମନ୍ତତୋ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇଦାନି ପନ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ପରମକୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ସପ୍ପୟୋଗଂ ପଦମାଲଂ କଥୟାମ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ସୋ ଗଚ୍ଛତି, ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଗଚ୍ଛରେ । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛସି, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି, ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମ । ସୋ ଗଚ୍ଛତେ, ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛସେ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛୱ୍ହେ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛେ, ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ହେ । ୱତ୍ତମାନାୟ ରୂପାନି ।
ସୋ ଗଚ୍ଛତୁ, ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛାହି, ଗଚ୍ଛ, ଗଚ୍ଛସ୍ସୁ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି, ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମ । ସୋ ଗଚ୍ଛତଂ, ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛସ୍ସୁ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛୱ୍ହୋ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛେ, ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମସେ । ପଞ୍ଚମିୟା ରୂପାନି ।
ସୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଗଚ୍ଛେ, ତେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସି, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମି, ମୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ, ଗଚ୍ଛେମୁ । ସୋ ଗଚ୍ଛେଥ, ତେ ଗଚ୍ଛେରଂ । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛେଥୋ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ୍ହେ । ସତ୍ତମିୟା ରୂପାନି ।
ସୋ ଗଚ୍ଛ, ତେ ଗଚ୍ଛୁ । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛେ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛିତ୍ଥ, ଗଞ୍ଛିତ୍ଥ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛଂ, ମୟଂ ଗଚ୍ଛିମ୍ହ, ଗଞ୍ଛିମ୍ହ । ସୋ ଗଚ୍ଛିତ୍ଥ, ଗଞ୍ଛିତ୍ଥ, ତେ ଗଚ୍ଛିରେ । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛିତ୍ଥୋ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛିୱ୍ହୋ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛିଂ, ଗଞ୍ଛିଂ, ମୟଂ ଗଚ୍ଛିମ୍ହେ । ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପାନି ।
ସୋ ଅଗଚ୍ଛା, ତେ ଅଗଚ୍ଛୂ । ତ୍ୱଂ ଅଗଚ୍ଛେ, ତୁମ୍ହେ ଅଗଚ୍ଛଥ । ଅହଂ ଅଗଚ୍ଛଂ, ମୟଂ ଅଗଚ୍ଛମ୍ହା । ସୋ ଅଗଚ୍ଛଥ, ତେ ଅଗଚ୍ଛତ୍ଥୁଂ । ତ୍ୱଂ ଅଗଚ୍ଛସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଗଚ୍ଛିୱ୍ହଂ । ଅହଂ ଅଗଚ୍ଛଂ, ମୟଂ ଅଗଚ୍ଛିମ୍ହେ । ଅଜ୍ଜତନିୟା ରୂପାନି ।
ସୋ ଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ତେ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସସି, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛିସ୍ସଥ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ମୟଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମ । ସୋ ଗଚ୍ଛିସ୍ସତେ, ତେ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତେ । ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସସେ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛିସ୍ସୱ୍ହେ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ, ମୟଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମ୍ହେ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ରୂପାନି ।
ସୋ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସା, ତେ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସଂସୁ । ତ୍ୱଂ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସଥ । ଅହଂ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ, ମୟଂ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସାମ୍ହା । ସୋ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସଥ, ତେ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସିସୁ । ତ୍ୱଂ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସୱ୍ହେ । ଅହଂ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ, ମୟଂ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସାମ୍ହସେ । କାଲାତିପତ୍ତିୟା ରୂପାନି ।
ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଜତନିୟା କାଲାତିପତ୍ତିୟା ଚ ଅକାରାଗମଂ ସବ୍ବେସୁ ପୁରିସେସୁ ସବ୍ବେସୁ ୱଚନେସୁ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ସାସନେ ଅନିୟତଂ ହୁତ୍ୱା ଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘ଅଗଚ୍ଛି, ଗଚ୍ଛି, ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସା, ଗଚ୍ଛିସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଗମତି, ଗମନ୍ତି । ଗମତୁ, ଗମନ୍ତୁ । ଗମେୟ୍ୟ । ଗମେୟ୍ୟୁଂ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀସୁ ୱିସେସୋ ୱୁଚ୍ଚତେ – ସୋ ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗଂ ଗ, ସା ଇତ୍ଥୀ ଘର’ମାଗ । ତେ ମଗ୍ଗଂ ଗୁ, ତା ଘର’ମାଗୁ । ଏକାରସ୍ସ ଅକାରାଦେସଂ ତ୍ୱଂ ମଗ୍ଗଂ ଗ, ତ୍ୱଂ ଘର’’ମାଗ । ତୁମ୍ହେ ମଗ୍ଗଂ ଗୁତ୍ଥ, ତୁମ୍ହେ ଘର’ମାଗୁତ୍ଥ । ଅହଂ ମଗ୍ଗଂ ଗଂ, ଅହଂ ଘର’ମାଗଂ । ଅହଂ ତଂ ପୁରିସଂ ଅନ୍ୱଗଂ, ମୟଂ ମଗ୍ଗଂ ଗୁମ୍ହ, ମୟଂ ଘରଂ ଆଗୁମ୍ହ, ମୟଂ ତଂ ପୁରିସଂ ଅନ୍ୱଗୁମ୍ହ । ଅୟଂ ତାୱ ପରୋକ୍ଖାୟ ୱିସେସୋ ।
‘‘ସୋ ମଗ୍ଗଂ ଅଗମା, ତେ ମଗ୍ଗଂ ଅଗମୂ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ରୂପଂ । ‘‘ସୋ ଅଗମି, ତେ ଅଗମୁଂ, ତେ ଗୁଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ଅଜ୍ଜତନିୟା ରୂପଂ ।
ଇଦାନି ତେସଂ ପଦରୂପାନି ପାକଟୀକରଣତ୍ଥଂ କିଞ୍ଚି ସୁତ୍ତଂ କଥୟାମ – ‘‘ସୋପାଗା ସମିତିଂ ୱନଂ । ଅଥେତ୍ଥ ପଞ୍ଚମୋ ଆଗା । ଆଗୁଂ ଦେୱା ୟସସ୍ସିନୋ । ମାହଂ କାକୋୱ ଦୁମ୍ମେଧୋ, କାମାନଂ ୱସମନ୍ୱଗଂ । ଅଗମା ରାଜଗହଂ ବୁଦ୍ଧୋ । ୱଙ୍କଂ ଅଗମୁ ପବ୍ବତଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଉପଗଚ୍ଛୁ ମ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଭୱନ୍ତି ।
ଗ ଗୁ ଗ ଗୁତ୍ଥ ଗଂ ଗୁମ୍ହ, ଅଗୁ ଅଗମୁ ଅଗମୁଂ ।
ଅଗମା’ଗମି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଆଦିଭେଦଂ ମନେ କରେ ॥
ଇଦାନି ନାମିକପଦାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ – ଗତୋ, ଗନ୍ତା, ଗଚ୍ଛଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ, ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ କୁଲଂ, ସହଗତଂ, ଗତି, ଗମନଂ, ଗମୋ, ଆଗମୋ, ଅୱଗମୋ, ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଗମନୀୟଂ, ଗମ୍ମଂ, ଗମ୍ମମାନଂ, ଗମିୟମାନଂ, ଗୋ, ମାତୁଗାମୋ, ହିଙ୍ଗୁ, ଜଗୁ, ଇନ୍ଦଗୂ, ମେଧଗୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି, କାରିତେ – ଗଚ୍ଛାପେତି, ଗଚ୍ଛାପୟତି, ଗଚ୍ଛେତି, ଗଚ୍ଛୟତି, ଗମ୍ମେତି । କମ୍ମେ – ଗମ୍ମତି, ଗମିୟତି, ଅଧିଗମ୍ମତି, ଅଧିଗମିୟତି । ତୁମନ୍ତାଦିତ୍ତେ ‘‘ଗନ୍ତୁଂ, ଗମିତୁଂ, ଗନ୍ତ୍ୱା, ଗନ୍ତ୍ୱାନ, ଗମିତ୍ୱା, ଗମିତ୍ୱାନ, ଗମିୟ, ଗମିୟାନ, ଗମ୍ମ, ଆଗମ୍ମ, ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ଅଧିଗମ୍ମ, ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି। ସପ୍ପଧାତୁସ୍ସ ପନ ‘‘ସପ୍ପୋ, ସପ୍ପିନୀ, ପୀଠସପ୍ପୀ, ସପ୍ପି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ସହଗତସଦ୍ଦୋ ତବ୍ଭାୱେ ୱୋକିଣ୍ଣେ ନିସ୍ସୟେ ଆରମ୍ମଣେ ସଂସଟ୍ଠେତି ଇମେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ପୋନୋବ୍ଭୱିକା ନନ୍ଦିରାଗସହଗତା’’ତି ତବ୍ଭାୱେ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନନ୍ଦିରାଗଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟାୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ୱୀମଂସା କୋସଜ୍ଜସହଗତା କୋସଜ୍ଜସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୋକିଣ୍ଣେ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ କୋସଜ୍ଜେନ ୱୋକିଣ୍ଣାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞାସହଗତଂ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତି ନିସ୍ସୟେ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞଂ ଭାୱେତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଲାଭୀ ହୋତି ରୂପସହଗତାନଂ ୱା ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅରୂପସହଗତାନଂ ୱା’’ତି ଆରମ୍ମଣେ, ରୂପାରୂପାରମ୍ମଣାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଦଂ ସୁଖଂ ଇମାୟ ପୀତିୟା ସହଗତଂ ସହଜାତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଂସଟ୍ଠେ, ଇମିସ୍ସା ପୀତିୟା ସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ତବ୍ଭାୱେ ଚେୱ ୱୋକିଣ୍ଣେ, ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣେସୁ ଚ ।
ସଂସଟ୍ଠେ ଚ ସହଗତ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି ପଞ୍ଚସୁ ।
ଗତୀତି ଗତିଗତି ନିବ୍ବତ୍ତିଗଭି ଅଜ୍ଝାସୟଗତି ୱିଭୱଗତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଗତି ଞାଣଗତୀତି ବହୁୱିଧା ଗତି ନାମ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ତଂ ଗତିଂ ପେଚ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟସ୍ସ ଗତିଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ଦେୱା ଗନ୍ଧବ୍ବମାନୁସା’’ତି ଚ ଅୟଂ ଗତିଗତିନାମ । ‘‘ଇମେସଂ ଖୋ ଅହଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ନେୱ ଜାନାମି ଗତିଂୱା ଅଗତିଂୱା’’ତି ଅୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଗତି ନାମ । ‘‘ଏୱଂ ଖୋ ତେ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମେ ଗତିଞ୍ଚ ଜାନାମି ଜୁତିଞ୍ଚ ଜାନାମୀ’’ତି ଅୟଂ ଅଜ୍ଝାସୟଗତି ନାମ । ‘‘ୱିଭୱୋ ଗତି ଧମ୍ମାନଂ, ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତୋ ଗତୀ’’ତି ଅୟଂ ୱିଭୱଗତି ନାମ । ‘‘ଦ୍ୱେ ଗତିୟୋ ଭୱନ୍ତି ଅନଞ୍ଞା’’ତି ଅୟଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିଗତି ନାମ । ‘‘ତଂ ତତ୍ଥ ଗତିମା ଧିଭିମା’’ତି ଚ ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ’’ତି ଚ ଅୟଂ ଞାଣଗତି ନାମ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ଗତିଗତ୍ୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ୟଂ, ୱିଭୱଜ୍ଝାସୟେସୁ ଚ ।
ନିପ୍ଫତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଞାଣେ ଚ, ଗତିସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ଗଚ୍ଛତୀତି ଗୋ। ମାତୁୟା ସମଭାୱଂ ମିସ୍ସୀଭାୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି ପାପୁଣାତୀତି ମାତୁଗାମୋ। ରୋଗଂ ହିଂସନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ହିଙ୍ଗୁ।
ଇମାନି ତସ୍ସ ନାମାନି
ହିଙ୍ଗୁ ହିଙ୍ଗୁଜତୁଚ୍ଚେୱ, ତଥା ହିଙ୍ଗୁସିପାଟିକା ।
ହିଙ୍ଗୁଜାତୀତି କଥିତା, ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ହି ॥
ଜଗୂତି ଚୁତିତୋ ଜାତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଜଗୁ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଇନ୍ଦଗୂ। ଅଥ ୱା ଇନ୍ଦଭୂତେନ କମ୍ମୁନା ଗଚ୍ଛତୀତି ଇନ୍ଦଗୁ। ‘‘ହିନ୍ଦଗୂ’’ତିପି ପାଳି । ତତ୍ଥ ହିନ୍ଦନ୍ତି ମରଣଂ । ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ହିନ୍ଦଗୂ। ସବ୍ବମେତଂ ସତ୍ତାଧିୱଚନଂ, ଲିଙ୍ଗତୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ । ମେଧଗୋତି ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ପରଞ୍ଚ ମେଧମାନୋ ହିଂସମାନୋ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ମେଧଗୋ, କଲହୋ । ‘‘ତତୋ ସମ୍ମନ୍ତି ମେଧଗା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି କଲହୋ ମେଧଗସଦ୍ଦେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ । ଗମିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ –
‘‘ଇସିୱ୍ହୟଂ ଗମିତ୍ୱାନ, ୱିନିତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ।
ତତୋ ୱିନେସି ଭଗୱା, ଗନ୍ତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ତହିଂ ତହି’’ନ୍ତି
ଅୟଂ ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ସପ୍ପୋତି ସପ୍ପତୀତି ସପ୍ପୋ, ସଂସପ୍ପନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ‘‘ୟୋ କାମେ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସପ୍ପସ୍ସେୱ ପଦାସିରୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସପ୍ପୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅହି । କେନଟ୍ଠେନ ସପ୍ପୋ ? ସଂସପ୍ପନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ସପ୍ପୋ। ଭୁଜନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ଭୁଜଗୋ। ଉରେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଉରଗୋ। ପନ୍ନସିରୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ପନ୍ନଗୋ। ସରୀରେନ ସପ୍ପତୀତି ସରୀସପୋ। ବିଲେ ସୟତୀତି ବିଲାସୟୋ। ଦାଠା ତସ୍ସ ଆୱୁଧୋତି ଦାଠାୱୁଧୋ। ୱିସଂ ତସ୍ସଘୋରନ୍ତି ଘୋରୱିସୋ। ଜିୱ୍ହା ତସ୍ସ ଦୁୱିଧାତି ଦୁଜିୱ୍ହୋ। ଦ୍ୱୀହି ଜିୱ୍ହାହି ରସଂ ସାୟତୀତି ଦ୍ୱିରସଞ୍ଞୂ’’ତି । ସପ୍ପିନୀତି ଉରଗୀ । ପୀଠସପ୍ପୀତି ପୀଠେନ ସପ୍ପତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପୀଠସପ୍ପୀ, ପଙ୍ଗୁଳୋ । ସପ୍ପୀତି ୟୋ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ବଲାୟୁୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ସପ୍ପତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ସପ୍ପି, ଘତଂ ।
ସକ୍କ ଟେକ ଲଙ୍ଘ ଗତ୍ୟତ୍ତା। ସକ୍କତି, ନିସକ୍କତି, ପରିସକ୍କତି । ନିସକ୍କୋ, ପରିସକ୍କନଂ । ଟେକତି । ଟୀକା । ଲଙ୍ଘତି, ଉଲ୍ଲଙ୍ଘତି, ଓଲଙ୍ଘତି, ଲଙ୍ଘକୋ, ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିକା ପୀତି ।
କେ ରେ ଗେ ସଦ୍ଦେ। କାୟତି । ରାୟତି । ଗାୟତି । ଜାତକଂ । ରା । ଗୀତଂ । କାୟିତୁଂ । ରାୟିତୁଂ, ଗାୟିତୁଂ । କାୟିତ୍ୱା । ରାୟିତ୍ୱା । ଗାୟିତ୍ୱା ।
ତତ୍ଥ ଜାତକନ୍ତି ଜାତଂ ଭୂତଂ ଅତୀତଂ ଅତ୍ତନୋ ଚରିତଂ କାୟତି କଥେତି ଭଗୱା ଏତେନାତି ଜାତକଂ । ଜାତକପାଳି ହି ଇଧ ଜାତକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ଜାତଂ ଏୱଂ ଜାତକନ୍ତି ଗହେତବ୍ବା । ତଥା ହି ଜାତକସଦ୍ଦୋ ପରିୟତ୍ତିୟମ୍ପି ୱତ୍ତତି ‘‘ଇତିୱୁତ୍ତକଂ ଜାତକଂ ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ, ଜାତିୟମ୍ପି ୱତ୍ତତି ‘‘ଜାତକଂ ସମୋଧାନେସୀ’’ତିଆଦୀସୁ । ରା ୱୁଚ୍ଚତି ସଦ୍ଦୋ । ଗୀତନ୍ତି ଗାୟନଂ ।
ଖେଜେ ସେ ଖୟେ। ଖାୟତି । ଜାୟତି । ସାୟତି । ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ସିୟା ‘‘ନନୁ ଚ ଭୋ ଖାୟତୀତି ପଦସ୍ସ ଖାଦତୀତି ୱା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି, ତଥା ଜାୟତୀତି ପଦସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ସାୟତୀତି ପଦସ୍ସ ରସଂ ଅସ୍ସାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଭୋ କସ୍ମା ଇଧ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ତୁମ୍ହେହି କଥିୟତୀ’’ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଧାତୂନନ୍ତୁ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ କଥେତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସୁତାୟଂ ପୁରିସୋ, ବଲିବଦ୍ଦୋୱ ଜୀରତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଜୀରତୀତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ଜରଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଅୱତ୍ୱା ୱଡ୍ଢତୀତି ଅତ୍ଥମେୱ ୱଦତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଗୁ ଘୁ କୁ ଉ ସଦ୍ଦେ। ଗୱତି । ଘୱତି । କୱତି । ଅୱତି ।
ଖୁ ରୁ କୁ ସଦ୍ଦେ। ଖୋତି । ରୋତି । କୋତି ।
ଚୁ ଜୁ ପୁ ପ୍ଲୁ ଗା ସେ ଗତିୟଂ। ଚୱତି । ଜୱତି । ପୱତି । ପ୍ଲୱତି । ଗାତି । ସେତି । ଚୱନଂ, ଚୁତି । ଜୱନଂ, ଜୱୋ । ପୱନଂ, ପ୍ଲୱନଂ । ଗାନଂ । ସେତୁ । ପୋତୋ । ପ୍ଲୱୋ ।
ଏତ୍ଥ ଗାନନ୍ତି ଗମନଂ । ପୋତୋତି ପୱତି ଗଚ୍ଛତି ଉଦକେ ଏତେନାତି ପୋତୋ, ନାୱା । ତଥା ପ୍ଲୱତି ନ ସୀଦତୀତି ପ୍ଲୱୋ, ନାୱା ଏୱ । ‘‘ଭିନ୍ନପ୍ଲୱୋ ସାଗରସ୍ସେୱ ମଜ୍ଝେ’’ତି ହି ଜାତକପାଳି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ନାୱା, ପୋତୋ, ପ୍ଲୱୋ, ଜଲୟାନଂ, ତରଣ’’ନ୍ତି ନାୱାଭିଧାନାନି ।
ଧେ ଥେ ସଦ୍ଦସଙ୍ଘାତେସୁ। ଧାୟତି । ଥାୟତି । ଭାୱେ – ଧିୟତି, ଥିୟତି । ଇତ୍ଥୀ । ଥୀ ।
ଦେ ତେ ପାଲନେ। ଦାୟତି । ଦୟା । ତାଣଂ ।
ରା ଲା ଆଦାନେ। ରାତି । ଲାତି ।
ଅତି ଅଦି ବନ୍ଧନେ। ଅନ୍ତତି । ଅନ୍ଦତି । ଅନ୍ତଂ । ଅନ୍ଦୁ ।
ଜୁତସୁଭରୁଚ ଦିତ୍ତିୟଂ। ଜୋତତି । ସୋଭତି । ରୋଚତି, ୱିରୋଚତି ।
ଅକ ଅଗ କୁଟିଲାୟଂ ଗତିୟଂ। ଅକତି । ଅଗତି ।
ନାଥ ନାଧ ୟାଚନୋପତାପିସ୍ସରିୟାସୀସାସୁ। ନାଥତି । ନାଧତି ।
ସଲ ହୁଲ ଚଲ କମ୍ପନେ। ସଲତି । ହୁଲତି । ଚଲତି । କୁସଲଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ କୁଚ୍ଛିତେ ପାପକେ ଧମ୍ମେ ସଲୟତୀତି କୁସଲଂ, ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନିଦଂ ନିବ୍ବଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ‘‘କୁଚ୍ଛିତେ ପାପକେ ଧମ୍ମେ ସଲୟନ୍ତି ଚଲୟନ୍ତି କମ୍ପେନ୍ତି ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୀତି କୁସଲା’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ଅତ୍ଥୋ କଥିତୋ । ଇଦଂ ସଲଧାତୁୱସେନ କୁସଲସଦ୍ଦସ୍ସ ନିବ୍ବଚନଂ । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଧାତୂନଂ ୱସେନ କୁସଲସଦ୍ଦସ୍ସ ନିବ୍ବଚନଂ ଭୱତି । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ନିବ୍ବଚନାନି ଦସ୍ସିତାନି । କଥଂ ? ‘‘କୁଚ୍ଛିତେନ ୱା ଆକାରେନ ସୟନ୍ତୀତି କୁସା, ତେ ଅକୁସଲଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେ କୁସେ ଲୁନନ୍ତି ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି କୁସଲା। କୁଚ୍ଛିତାନଂ ୱା ସାନତୋ ତନୁକରଣତୋ ଞାଣଂ କୁସଂ ନାମ, ତେନ କୁସେନ ଲାତବ୍ବାତି କୁସଲା, ଗହେତବ୍ବା ପୱତ୍ତେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ୱା କୁସା ଉଭୟଭାଗଗତଂ ହତ୍ଥପ୍ପଦେସଂ ଲୁନନ୍ତି, ଏୱମିମେପି ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଉଭୟଭାଗଗତଂ କିଲେସପକ୍ଖଂ ଲୁନନ୍ତି, ତସ୍ମା କୁସା ୱିୟ ଲୁନନ୍ତୀତିପି କୁସଲା’’ତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ନିବ୍ବଚନାନି ଦସ୍ସିତାନି । ତତ୍ର ‘‘ଧମ୍ମା’’ ଇତି ପଦାପେକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଲିଙ୍ଗୱଚନୱସେନ ‘‘କୁସଲା’’ତି ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ଇଧ ପନ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସୱସେନ ‘‘କୁସଲ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକେକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ଅମ୍ହେହି କତୋ । ପୁଞ୍ଞୱାଚକୋ ହି କୁସଲସଦ୍ଦୋ ଆରୋଗ୍ୟୱାଚକୋ ଚ ଏକନ୍ତେନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ, ଇତରତ୍ଥୱାଚକୋ ପନ ତିଲିଙ୍ଗିକୋ, ୟଥା କୁସଲୋ ଫସ୍ସୋ, କୁସଲା ୱେଦନା । କୁସଲଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି । କୁସଲସଦ୍ଦୋ ଇମସ୍ମିଂ ଭୂୱାଦିଗଣେ ଲାଧାତୁସଲଧାତୁୱସେନ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ସମୋଧାନଗତଧାତୁୟୋ ସମତ୍ତା ।
ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ସଙ୍ଖେପା, ଭୂୱାଦୀନଂ ଗଣୋ ମୟା ।
ୟୋ ୱିଭତ୍ତୋ ସଉଦ୍ଦେସୋ, ସନିଦ୍ଦେସୋ ୟଥାରହଂ ॥
ଉପସଗ୍ଗନିପାତେହି, ନାନାଅତ୍ଥୟୁତେହି ଚ ।
ୟୋଜେତ୍ୱାନ ପଦାନେତ୍ଥ, ଦସ୍ସିତାନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ॥
ପାଳିନିଦସ୍ସନାଦୀହି, ଦସ୍ସିତାନି ସହେୱ ତୁ ।
ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାନି ଚ ରୂପାନି, ସ୍ୟାନ୍ୟନ୍ତାନି ଚ ସବ୍ବସୋ ॥
ପଦାନଂ ସଦିସତ୍ତଞ୍ଚ, ତଥା ୱିସଦିସତ୍ତନଂ ।
ଚୋଦନାପରିହାରେହି, ସହିତୋ ଚତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ’ଭିଧାନଞ୍ଚ, ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱିମିସ୍ସନଂ ।
ଅଭିଧେୟ୍ୟକଲିଙ୍ଗେସୁ, ସୱିସେସପଦାନି ଚ ॥
ନାନାପଦବହୁପ୍ପଦ-ସମୋଧାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ ।
ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦାଦୟୋ ଚେୱ, ସୁୱିଭତ୍ତା ଅନାକୁଲା ॥
ସବ୍ବନାମଂ ସବ୍ବନାମ-ସଦିସାନି ପଦାନି ଚ ।
ନାନାପଦେହି ୟୋଜେତୁଂ, ଦସ୍ସିତାନି ୟଥାରହଂ ॥
ତୁମନ୍ତାନି ଚ ରୂପାନି, ତ୍ୱାଦ୍ୟନ୍ତାନି ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ।
ପିଟକେ ପାଟୱତ୍ଥାୟ, ସବ୍ବମେତଂ ପକାସିତଂ ॥
ୟେ ସଦ୍ଦନୀତିମ୍ହି ଇମଂ ୱିଭାଗଂ,
ଜାନନ୍ତି ସମ୍ମା ମୁନିସାସନେ ତେ ।
ଅତ୍ଥେସୁ ସବ୍ବେସୁପି ୱୀତକଙ୍ଖା,
ଅଚ୍ଛମ୍ଭିନୋ ସୀହସମା ଭୱନ୍ତି ॥
ସୁଭୂତଭୂରିଂ ୱଦତା ନରାନଂ ।
ୟୋ ସଦ୍ଦନୀତିମ୍ହି ଭୁୱାଦିକଣ୍ଡୋ,
ୱୁତ୍ତୋ ମୟା ତଂ ଭଜଥତ୍ଥକାମୋ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ପନ୍ନରସହି ପରିଚ୍ଛେଦେହି ମଣ୍ଡିତୋ ଭୂୱାଦିଗଣୋ ନାମ
ସୋଳସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୭. ରୁଧାଦିଛକ୍କ
ରୁଧାଦିଗଣିକ
ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ରୁଧାଦିକଗଣାଦୟୋ ।
ସାସନସ୍ସୋପକାରାୟ, ଗଣେ ତୁ ଛବ୍ବିଧେ କଥଂ ॥
ରୁଧି ଆୱରଣେ । ରୁଧିଧାତୁ ଆୱରଣେ ୱତ୍ତତି । ଏତ୍ଥ ଆୱରଣଂ ନାମ ପିଦହନଂ ୱା ପରିରୁନ୍ଧନଂ ୱା ପଲିବୁଦ୍ଧନଂ ୱା ହରିତୁଂ ୱା ଅପ୍ପଦାନଂ, ସବ୍ବମେତଂ ୱଟ୍ଟତି । ରୁନ୍ଧତି, ରୁନ୍ଧିତି, ରୁନ୍ଧୀତି, ରୁନ୍ଧେତି, ଅୱରୁନ୍ଧେତି । କମ୍ମନି – ମଗ୍ଗୋ ପୁରିସେନ ରୁନ୍ଧିୟତି । ରୋଧୋ, ଓରୋଧୋ, ୱିରୋଧୋ, ପଟିୱିରୋଧୋ, ୱିରୁଦ୍ଧୋ, ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋ, ପରିରୁଦ୍ଧୋ । ରୁନ୍ଧିତୁଂ, ପରିରୁନ୍ଧିତୁଂ । ରୁନ୍ଧିତ୍ୱା । ପରିରୁନ୍ଧିତ୍ୱା ।
ତତ୍ର ରୋଧୋତି ଚାରକୋ । ସୋ ହି ରୁନ୍ଧତି ପୱେସିତାନଂ କୁରୂରକମ୍ମନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଗମନଂ ଆୱରତୀତି ରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଓରୋଧୋତି ରାଜୁବ୍ବରୀ, ସା ପନ ୟଥାକାମଚାରଂ ଚରିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନେନ ଓରୁନ୍ଧିୟତି ଅୱରୁନ୍ଧିୟତୀତି ଓରୋଧୋ । ୱିରୋଧୋତି ଅନନୁକୂଲତା । ପଟିୱିରୋଧୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନନୁକୂଲତା । ୱିରୁଦ୍ଧୋତି ୱିରୋଧଂ ଆପନ୍ନୋ । ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋତି ପଟିସତ୍ତୁଭାୱେନ ୱିରୋଧଂ ଆପନ୍ନୋ । ପରିରୁଦ୍ଧୋତି ଗହଣତ୍ଥାୟ ସମ୍ପରିୱାରିତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ୟଥା ଅରୀହି ପରିରୁଦ୍ଧୋ, ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ ଗମନେ ପଥେ’’ତି । ଅୱରୁଦ୍ଧୋତି ପବ୍ବାଜିତୋ ।
ମୁଚ ମୋଚନେ। ମିଗଂ ବନ୍ଧନା ମୁଞ୍ଚତି । ମୁଞ୍ଚନଂ, ମୋଚନଂ । ଦୁକ୍ଖପ୍ପମୋଚନଂ, ମୋଚୋ ।
ମୋଚୋତି ଚେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠିକକଦଲୀରୁକ୍ଖୋ । ମୁଞ୍ଚିତୁଂ । ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । କାରିତେ ‘‘ମୋଚେତି, ମୋଚେତୁଂ, ମୋଚେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀନି ।
ରିଚ ୱିରେଚନେ। ରିଞ୍ଚତି । ରିଞ୍ଚନଂ, ୱିରେଚନଂ, ୱିରେକୋ, ୱିରେଚକୋ । ରିଞ୍ଚିତୁଂ । ରିଞ୍ଚିତ୍ୱା ।
ସିଚ ପଗ୍ଘରଣେ। ଉଦକେନ ଭୂମିଂ ସିଞ୍ଚତି । ପୁତ୍ତଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚି । ଅଭିସେକୋ । ମୁଦ୍ଧାଭିସିତ୍ତୋ ଖତ୍ତିୟୋ । ସିଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ନାୱଂ, ସିତ୍ତା ତେ ଲହୁମେସ୍ସତି । ସିତ୍ତଟ୍ଠାନଂ । ସିଞ୍ଚିତୁଂ । ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ।
ୟୁଜ ୟୋଗେ। ୟୁଞ୍ଜତି, ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି । କମ୍ମନି ‘‘ୟୁଞ୍ଜିୟତୀ’’ତି ରୂପାନି । କେଚି ‘‘ୟୁଞ୍ଜତେ’’ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୟୁଞ୍ଜନଂ, ସଂୟୋଗୋ, ଅନୁୟୋଗୋ, ଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ, ସଞ୍ଞୋଗୋ, ସଞ୍ଞୋଜନଂ, ଅତ୍ଥୟୋଜନା । ଦୀଘଂ ସନ୍ତସ୍ସ ୟୋଜନଂ । ୟୁଞ୍ଜିତୁଂ, ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ । ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା । ୟୋଜେତି । ତତ୍ଥ ସଂୟୋଜନନ୍ତି ବନ୍ଧନଂ କାମରାଗାଦି । ୟୋଜନନ୍ତି –
ୱିଦତ୍ଥି ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗୁଲ୍ୟୋ, ତଦ୍ୱୟଂ ରତନଂ ମତଂ ।
ସତ୍ତରତନିକା ୟଟ୍ଠି, ଉସଭଂ ୱୀସୟଟ୍ଠିକଂ ।
ଗାୱୁତଂ ଉସଭାସୀତି, ୟୋଜନଂ ଚତୁଗାୱୁତଂ ॥
ଭୁଜ ପାଲନବ୍ୟୱହରଣେସୁ । ପାଲନଂ ରକ୍ଖଣଂ । ବ୍ୟୱହରଣଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣଂ । ଭୁଞ୍ଜତି, ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ସଂଭୁଞ୍ଜତି । ଦାସପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜି । କାରିତେ ‘‘ଭୋଜେତି ଭୋଜୟତୀ’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି । ଭୋଜନଂ, ସମ୍ଭୋଗୋ, ମହିଭୁଜୋ, ଗାମଭୋଜକୋ, ଉପଭୋଗୋ, ପରିଭୋଗୋ । ଭୁତ୍ତୋ ଓଦନୋ ଭୱତା । ସଚେ ଭୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟାହଂ । ଓଦନଂ ଭୁତ୍ତୋ ଭୁତ୍ତୱା ଭୁତ୍ତାୱୀ । ତୁମନ୍ତାଦିତ୍ତେ ‘‘ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ଭୋଜେତୁଂ, ଭୋଜୟିତୁଂ, ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାନ, ଭୁଞ୍ଜିୟ, ଭୁଞ୍ଜିୟାନ, ଭୋଜେତ୍ୱା, ଭୋଜେତ୍ୱାନ, ଭୋଜୟିତ୍ୱା, ଭୋଜୟିତ୍ୱାନ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପରିସଦ୍ଦାଦୀହି ୱିସେସିତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ର ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଭୋଜନୀୟଂ ଭୁଞ୍ଜତି । ତଥା ହି ‘‘ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଖାଦତି ୱା ଭୁଞ୍ଜତି ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ କଦାଚି ଖାଦନୀୟେପି ‘‘ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱୋହାରୋ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଫଲାନି ଖୁଦ୍ଦକପ୍ପାନି, ଭୁଞ୍ଜ ରାଜ ୱରାୱର’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ପଟିସେୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱ ଚ ପଟିସେୱତୀତି ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣିୟତି । ଅପିଚ ‘‘କାମେ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଚ ‘‘ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଚ ଦସ୍ସନତୋ ପନ ଭୁଞ୍ଜନପରିଭୁଞ୍ଜନସଦ୍ଦା ପଟିସେୱନତ୍ଥେନ କତ୍ଥଚି ସମାନତ୍ଥାପି ହୋନ୍ତୀତି ଅୱଗନ୍ତବ୍ବା । ସଂଭୁଞ୍ଜତୀତି ସମ୍ଭୋଗଂ କରୋତି, ଏକତୋ ୱାସଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ନନୁ ଚ ଭୋ ଅତ୍ର ଭୁଜଧାତୁ ପାଲନବ୍ୟୱହରଣେସୁ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ କଥଂ ଏତ୍ତକେସୁପି ଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତୀ’’ତି ? ୱତ୍ତତେୱ, ଅନେକତ୍ଥା ହି ଧାତୱୋ, ତେ ଉପସଗ୍ଗସହାୟେ ଲଭିତ୍ୱାପି ଅନେକତ୍ଥତରାୱ ହୋନ୍ତି । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତୁମନ୍ତାଦୀନି ରୂପାନି ନ ୱକ୍ଖାମ । ୟତ୍ଥ ପନ ୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ୱକ୍ଖାମ ।
କତି ଛେଦନେ। କନ୍ତତି, ୱିକନ୍ତତି । ସଲ୍ଲକତ୍ତୋ ।
ଭିଦି ୱିଦାରଣେ। ଭିନ୍ଦତି । ଅନାଗତତ୍ଥେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭେଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଭିନ୍ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଦ୍ୱିଧା ଭୱନ୍ତି ରୂପାନି । ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଭିନ୍ଦତୀତି ଭିକ୍ଖୁ। ତେନାହ –
‘‘ନ ତେନ ଭିକ୍ଖୁ ସୋ ହୋତି, ୟାୱତା ଭିକ୍ଖତେ ପରେ ।
ୱିସଂ ଧମ୍ମଂ ସମାଦାୟ, ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି ନ ତାୱତା ॥
ୟୋଧ ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ପାପଞ୍ଚ, ବାହିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ।
ସଙ୍ଖାୟ ଲୋକେ ଚରତି, ସୱେ ‘ଭିକ୍ଖୂ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଇଦଞ୍ଚ ଖୀଣାସୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନସମଣାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ପାପୁଣନ୍ତିୟେୱ । ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତୀତି ସଙ୍ଘଭେଦକୋ। ଦେୱଦତ୍ତେନ ସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ, । ଭିନ୍ଦିୟତୀତି ଭିନ୍ନୋତି ହି ନିବ୍ବଚନଂ । ନ ତେ କଟ୍ଠାନି ଭିନ୍ନାନି । ଭିନ୍ଦତୀତି ଭେତ୍ତା।
ଛିଦି ଦ୍ୱେଧାକରଣେ। ଛିନ୍ଦତୀତି ଛେଦକୋ, ଏୱଂ ଛେତ୍ତା । କେସେ ଛେତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଛିନ୍ଦିୟତୀତି ଛିନ୍ନୋ। ଛିନ୍ନୋପି ରୁକ୍ଖୋ ପୁନଦେୱ ରୂହତି । ଇଦଂ ପନ ଭିଦିଛିଦିଦ୍ୱୟଂ ଦିୱାଦିଗଣଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଭିଜ୍ଜତି ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱାଚକଂ ରୂପଦ୍ୱୟଂ ଜନେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭିଜ୍ଜତୀତି ଭିନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନପି ନିବ୍ବଚନଂ କାତବ୍ବଂ ।
ତଦି ହିଂସାନାଦରେସୁ। ତନ୍ଦତି । ତନ୍ଦୀ, ତଦ୍ଦୁ । ତଦ୍ଦତି କଚ୍ଛୁ ।
ଉଦି ପସୱକିଲେଦନେସୁ । ପସୱନଂ ସନ୍ଦନଂ । କିଲେଦନଂ ତିନ୍ଦତା । ଉନ୍ଦତି । ଉନ୍ଦୂରୋ, ସମୁଦ୍ଦୋ ।
ୱିଦ ଲାଭେ। ୱିନ୍ଦତି । ଗୋୱିନ୍ଦୋ, ୱିତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ୱିତ୍ତୀତି ଅନୁଭୱନଂ, ୱେଦନା ୱା ।
ୱିଦ ତୁଟ୍ଠିୟଂ। ୱିନ୍ଦତି, ନିବ୍ବିନ୍ଦତି । ନିବ୍ବିନ୍ଦନଂ । ୱିରଜ୍ଜତି । ନିବ୍ବିନ୍ଦୋ କାମରତିୟା । ୱିତ୍ତି, ୱିତ୍ତଂ, ୱେଦୋ । ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ ଧମ୍ମୱେଦଂ ।
ଏତ୍ଥ ୱିତ୍ତୀତି ସୋମନସ୍ସଂ । ‘‘ୱିତ୍ତି ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୁତ ଦିସ୍ୱା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତ୍ତନ୍ତି ୱିତ୍ତିଜନନତ୍ତା ୱିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଧନଂ । ୱେଦୋତି ଗନ୍ଥୋପି ଞାଣମ୍ପି ସୋମନସ୍ସମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଗନ୍ଥୋ ‘‘ୱେଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱେଦଗୁମଭିଜଞ୍ଞା ଅକିଞ୍ଚନଂ କାମଭୱେ ଅସତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଞାଣଂ । ‘‘ୟେ ୱେଦଜାତା ୱିଚରନ୍ତି ଲୋକେ’’ତିଆଦୀସୁ ସୋମନସ୍ସଂ ।
ୱେଦଗନ୍ଥେ ଚ ଞାଣେ ଚ, ସୋମନସ୍ସେ ଚ ୱତ୍ତତି ।
ୱେଦସଦ୍ଦୋ ଇମଂ ନାନା-ଧାତୁତୋ ସମୁଦୀରୟେ ॥
ଲିପ ଲିମ୍ପନେ। ଲିମ୍ପତି, ଲିମ୍ପକୋ । ଅୱଲେପୋ । ଅୱଲେପୋତି ଅହଙ୍କାରୋ ।
ଲୁପ ଅଚ୍ଛେଦନେ। ଲୁମ୍ପତି । ୱିଲୁମ୍ପକୋ, ୱିଲୁତ୍ତୋ ୱିଲୋପୋ ।
ୱିଲୁମ୍ପତେୱ ପୁରିସୋ, ୟାୱସ୍ସ ଉପକପ୍ପତି ।
ୟଦା ଚଞ୍ଞେ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି, ସୋ ୱିଲୁତ୍ତୋ ୱିଲୁମ୍ପତୀତି ॥
ପିସ ଚୁଣ୍ଣନେ। ପିଂସତି । ପିସକୋ । ପିସୁଣା ୱାଚା । ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ ପରସ୍ସ ଚ ସୁଞ୍ଞଭାୱଂ ୟାୟ ୱାଚାୟ ଭାସତି, ସା ପିସୁଣା ୱାଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ହିସି ୱିହିଂସାୟଂ। ହିଂସତି, ୱିହିଂସତି । ହିଂସକୋ ।
ଅହିଂସକୋତି ମେ ନାମଂ, ହିଂସକସ୍ସ ପୁରେ ସତୋ ।
ଅଜ୍ଜାହଂ ସଚ୍ଚନାମୋମ୍ହି, ନ ନଂ ହିଂସାମି କିଞ୍ଚନଂ ॥
ହିଂସିତବ୍ବଂ କିଂସତୀତି ସୀହୋ। ଆଦିଅନ୍ତକ୍ଖରୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି, ୟଥା ‘‘କନ୍ତନଟ୍ଠେନ ତକ୍କ’’ନ୍ତି । ୱିହେସକୋ, ୱିହେସନଂ ।
ସୁମ୍ଭପହାରେ। ୟୋ ନୋ ଗାୱୋୱ ସୁମ୍ଭତି । ପରିସୁମ୍ଭତି । ସୁମ୍ଭୋତି । ଅତ୍ରିମେ ପାଳିତୋ ପୟୋଗା –
‘‘ସଂସୁମ୍ଭମାନା ଅତ୍ତାନଂ, କାଲମାଗମୟାମସେ’’ତି ଚ,
‘‘କେସଗ୍ଗହଣମୁକ୍ଖେପା, ଭୂମ୍ୟା ଚ ପରିସୁମ୍ଭନା ।
ଦତ୍ୱା ଚ ନୋ ପକ୍କମତି, ବହୁଦୁକ୍ଖଂ ଅନପ୍ପକ’’ନ୍ତି ଚ,
‘‘ଭୂମିଂ ସୁମ୍ଭାମି ୱେଗସା’’ତି ଚ ।
ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଅଞ୍ଞାପି ୱୁତ୍ତା । ତା ଇଧ ଅନୁପପତ୍ତିତୋ ନ ୱୁତ୍ତା । କେଚେତ୍ଥ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁଂ, ୟଥା ଭୂୱାଦିଗଣେ ‘‘ସକି ସଙ୍କାୟଂ ଖଜି ଗତିୱେକଲ୍ଲେ’’ତିଆଦୀନଂ ଧାତୂନଂ ପଟିଲଦ୍ଧୱଗ୍ଗନ୍ତଭାୱସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ସଙ୍କତି ଖଞ୍ଜତୀ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ତଥା ଇମସ୍ମିଂ ରୁଧାଦିଗଣେ ‘‘ମୁଚ ମୋଚନେ କତି ଛେଦନେ’’ତିଆଦୀନଂ ଧାତୂନଂ ପଟିଲଦ୍ଧୱଗ୍ଗନ୍ତଭାୱସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ମୁଞ୍ଚତି କନ୍ତତୀ’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କୋ ଇମେସଂ ତେସଞ୍ଚ ୱିସେସୋତି ? ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟେ ଭୂୱାଦିଗଣସ୍ମିଂ ଅନେକସ୍ସରା ଅସଂୟୋଗନ୍ତା ଇକାରନ୍ତୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେ ଆଖ୍ୟାତତ୍ତଞ୍ଚ ନାମିକତ୍ତଞ୍ଚ ପତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁହେତୁକତ୍ତୁୱିସୟେସୁ ଏକନ୍ତତୋ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପା ଭୱନ୍ତି, ନ କତ୍ଥଚିପି ତେସଂ ୱିନା ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ ରୂପପ୍ପୱତ୍ତି ଦିସ୍ସତି । ତଂ ୟଥା ? ସଙ୍କତି, ସଙ୍କା, ଖଞ୍ଜତି, ଖଞ୍ଜୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ଅୟଂ ଅନେକସ୍ସରାନଂ ଇକାରନ୍ତୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଭୂୱାଦିଗଣିକାନଂ ୱିସେସୋ ।
ୟେ ଚ ରୁଧାଦିଗଣସ୍ମିଂ ଅନେକସ୍ସରା ଅସଂୟୋଗନ୍ତ୍ୱା ଅକାରନ୍ତୱସେନ ୱା ଉକାରନ୍ତୱସେନ ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତେ ଆଖ୍ୟାତତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱିସୟେୟେୱ ଏକନ୍ତତୋ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପା ଭୱନ୍ତି, ନ ହେତୁକତ୍ତୁୱିସୟେ । ନାମିକତ୍ତଂ ପନ ସହନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ ୱିନା ଚ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପା ଭୱନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ୱିନା ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପା, ତତ୍ଥ ସସଂୟୋଗରୂପାୟେୱ ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ମୁଞ୍ଚତି, ମୁଞ୍ଚାପେତି, ମୋଚେତି, ମୋଚାପେତି । ଛିନ୍ଦାପେତି । ଛେଦେତି, ଛେଦାପେତି । ଛିନ୍ଦନଂ, ଛେଦୋ । ମୁଞ୍ଚନଂ, ମୋଚନଂ । କନ୍ତତି, କନ୍ତନଂ, ସଲ୍ଲକତ୍ତୋ । ପିଟ୍ଠିମଂସାନି ଅତ୍ତନୋ, ସାମଂ ଉକ୍କଚ୍ଚ ଖାଦସି ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଚ୍ଚାତି ଉକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା, ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଆଖ୍ୟାତନାମିକଭାୱଂ ପତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁହେତୁକତ୍ତୁୱିସୟେସୁ ଏକନ୍ତତୋ ପଟିଲଦ୍ଧନିଗ୍ଗହୀତାଗମେହି ସକି ଖଜି ଆଦୀହିୟେୱ ରୁଧାଦିଗଣିକେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ପନ ମୁଚଛିଦିଆଦୀହୀତି ? ତନ୍ନ, ମୁଚଛିଦିଆଦୀହିୟେୱ ରୁଧାଦିଗଣିକେହି ଭୱିତବ୍ବଂ ରୁଚଧାତୁୟା ସମାନଗତିକତ୍ତା, ତଥା ହି ୟଥା ‘‘ରୁନ୍ଧିସ୍ସ, ରୁନ୍ଧୟତି, ରୁନ୍ଧାପେତି, ରୁନ୍ଧନଂ, ରୋଧୋ, ୱିରୋଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମାନିଗ୍ଗହୀତାଗମୱସେନ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରାନି ରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ମୁଚଛିଦିଆଦୀନମ୍ପୀତି ।
ନନୁ କଚ୍ଚାୟନେ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମସ୍ସ ନିଚ୍ଚୱିଧାନତ୍ଥଂ ‘‘ରୁଧାଦିତୋ ନିଗ୍ଗହୀତପୁବ୍ବଞ୍ଚା’’ତି ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଂ ପନ କ୍ରିୟାପଦତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଚ ନାମିକପଦତ୍ତମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ୱିରୋଧୋ’’ତିଆଦୀନଂ ଦସ୍ସନତୋ ୱାସଦ୍ଦଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱାସଦ୍ଦଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ଞାୟତି କ୍ରିୟାପଦତ୍ତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସକିଖଜିଆଦୀନଂ ନିଚ୍ଚଂ ସନିଗ୍ଗହୀତାଗମକ୍ରିୟାପଦତ୍ତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ରୁଧାଦିତୋ ନିଗ୍ଗହୀତପୁବ୍ବଞ୍ଚା’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସକ୍କା ମନ୍ତୁନ୍ତି ? ନ ସକ୍କା, ସକିଖଜିଆଦୀନଂ ରୁଧଧାତୁୟା ଅସମାନଗତିକତ୍ତା ନାମିକତ୍ତେ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତଥା ହି ୟେସଂ ୟା ନାମିକତ୍ତେ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମାନିଗ୍ଗହୀତାଗମୱସେନ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରୱନ୍ତତା, ସା ଏୱ ତେସଂ ରୁଧାଦିଗଣଭାୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ । ତଞ୍ଚ ସକିଖଜିଆଦୀନଂ ନତ୍ଥି । ‘‘ସଙ୍କା ଖଞ୍ଜୋ’’ତିଆଦିନା ହି ନାମତ୍ତେ ଏକୋୟେୱ ପକାରୋ ଦିସ୍ସତି ସନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ‘‘କମୁ ପଦୱିକ୍ଖେପେ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ପନ ‘‘କମୋ, କମନଂ, ଚଙ୍କମୋ, ଚଙ୍କମନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନାମିକତ୍ତେ ଦ୍ୱିପ୍ପକାରୱନ୍ତତାସମ୍ଭୱେପି ନିଗ୍ଗହୀତାଗମସ୍ସ ଅବ୍ଭାସୱିସୟେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରୱନ୍ତତା ରୁଧାଦିଗଣଭାୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅବ୍ଭାସୱିସୟେ ପୱତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରୱନ୍ତତା, ସାୟେୱ ରୁଧାଦିଗଣିକଭାୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କାତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅତୀୱ ସୁଖୁମୋ ସମ୍ମା ମନସି କାତବ୍ବୋ ।
ରୁଧାଦୀ ଏତ୍ତକା ଦିଟ୍ଠା, ଧାତୱୋ ମେ ୟଥାବଲଂ ।
ସୁତ୍ତେସ୍ୱଞ୍ଞେପି ପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଗଣ୍ହୱ୍ହୋ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିତୋତି ॥
ଦୁଧାଦିଗଣୋୟଂ ।
ଦିୱାଦିଗଣିକ
ଦିୱୁ କୀଳାୱିଜିଗିସାବ୍ୟୱହାରଜୁତିଥୁତିକନ୍ତିଗତିସତ୍ତୀସୁ। ଏତ୍ଥ ଚ କୀଳାତି ଲଳନା, ୱିହାରୋ ୱା । ଲଳନାତି ଚ ଲଳିତାନୁଭୱନୱସେନ ରମଣଂ । ୱିହାରୋ ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନାଦିନା ୱତ୍ତନଂ । ୱିଜିଗିସାତି ୱିଜୟିଚ୍ଛା । ବ୍ୟୱହାରୋତି ୱୋହାରୋ । ଜୁତୀତି ସୋଭା । ଥୁତୀତି ଥୋମନା । କନ୍ତୀତି କମନୀୟତା । ଗତୀତି ଗମନଂ । ସତ୍ତୀତି ସାମତ୍ଥିୟଂ । ଇମେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିୱୁଧାତୁ ୱତ୍ତତି । ଦିବ୍ବତି । ଦେୱୋ । ଦେୱୀ । ଦେୱତା ।
ଏତ୍ଥ ଦେୱୋତି ତିୱିଧା ଦେୱା ସମ୍ମୁତିଦେୱା ଉପପତ୍ତିଦେୱା ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାତି । ତେସୁ ମହାସମ୍ମତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲୋକେନ ‘‘ଦେୱା’’ତି ସମ୍ମତତ୍ତା ରାଜରାଜକୁମାରାଦୟୋ ସମ୍ମୁତିଦେୱା ନାମ । ଦେୱଲୋକେ ଉପପନ୍ନା ଉପପତ୍ତିଦେୱା ନାମ । ଖୀଣାସୱା ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ସମ୍ମୁତିଦେୱା ନାମ ରାଜାନୋ ଦେୱିୟୋ କୁମାରା । ଉପପତ୍ତିଦେୱା ନାମ ଭୁମ୍ମଦେୱେ ଉପାଦାୟ ତଦୁତ୍ତରିଦେୱା । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ନାମ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଖୀଣାସୱା’’ତି ।
ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନଂ – ଦିବ୍ବନ୍ତି କାମଗୁଣଝାନାଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟାଦୀହି କୀଳନ୍ତି, ତେସୁ ୱା ୱିହରନ୍ତୀତି ଦେୱା। ଦିବ୍ବନ୍ତି ୟଥାଭିଲାସିତଂ ୱିସୟଂ ଅପ୍ପଟିଘାତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦେୱା। ଦିବ୍ବନ୍ତି ୟଥିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନେ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଦେୱା। ଅଥ ୱା ତଂତଂବ୍ୟସନନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକେହି ସରଣଂ ପରାୟଣନ୍ତି ଦେୱନୀୟା ଅଭିତ୍ଥୱନୀୟାତି ଦେୱା। ସୋଭାୱିସେସୟୋଗେନ କମନୀୟାତି ୱା ଦେୱା।
ଏତ୍ଥ ଚ ଥୁତିକନ୍ତି ଅତ୍ଥା କମ୍ମସାଧନୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, କୀଳାଦୟୋ ଛ ଅତ୍ଥା କତ୍ତୁସାଧନୱସେନ । କେଚି ପନ ‘‘ଦିୱୁ କୀଳାୱିଜିଗିସାବ୍ୟୱହାରଜୁତିଥୁତିଗତୀସୂ’’ତି ପଠନ୍ତି । କେଚି ‘‘ଗତୀ’’ତି ପଦଂ ୱିହାୟ ‘‘ଜୁତିଥୁତୀସୂ’’ତି ପଠନ୍ତି । କେଚି ‘‘ଥୁତୀ’’ତି ପଦଂ ୱିହାୟ ‘‘ଜୁତିଗତୀସୂ’’ତି ପଠନ୍ତି, କେଚି ପନ ଦିୱୁଧାତୁଂ ‘‘ସତ୍ତିଥୁତିକ’’ନ୍ତିଅତ୍ଥେପି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାହ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଟୀକାକାରୋ ‘‘ଦେୱସଦ୍ଦୋ ୟଥା କୀଳାୱିଜିଗିସାୱୋହାରଜୁତିଗତିଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ସତ୍ତିଅଭିତ୍ଥୱକମନତ୍ଥୋପି ହୋତି ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ଅନେକତ୍ଥଭାୱତୋ’’ତିଆଦି ।
ଇଦଂ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ସମ୍ମୁତିଦେୱାଦୀସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ନିବ୍ବଚନଂ – ଦିବ୍ବନ୍ତି କୀଳନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଇସ୍ସରିୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ଦେୱା, ରାଜାନୋ । ଦିବ୍ବନ୍ତି କୀଳନ୍ତି ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି, ପଟିପକ୍ଖେ ୱା ୱିଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୱୋହରନ୍ତି ଚ ଲୋକସ୍ସ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତଂ, ଜୋତନ୍ତି ପରମାୟ ସରୀରଜୁତିୟା, ଥୋମିୟନ୍ତି ତବ୍ଭାୱତ୍ଥିକେହି, କାମିୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠୁଂ ସୋତୁଞ୍ଚ ସୋଭାୱିସେସୟୋଗେନ, ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚ ୟଥିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପଟିହତଗମନେନ, ସକ୍କୋନ୍ତି ଚ ଆନୁଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ତଂତଂକିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫାଦେତୁନ୍ତି ଦେୱା, ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୟୋ । କୀଳନ୍ତି ପରମାୟ ଝାନକୀଳାୟ, ୱିଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖଂ, ପରମସୁଖୁମଞାଣୱିସେସୱିସୟଂ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୋହରନ୍ତି, ଜୋତନ୍ତି ସବ୍ବକିଲେସଦୋସକଲୁସାଭାୱା ପରମୱିସୁଦ୍ଧାୟ ଞାଣଜୁତିୟା, ଥୋମିୟନ୍ତି ଚ ୱିଞ୍ଞାତସଭାୱେହି ପରମନିମ୍ମଲଗୁଣୱିସେସୟୋଗତୋ, କାମିୟନ୍ତି ଚ ଅନୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତତାୟ ଦଟ୍ଠୁଂ ସୋତୁଂ ପୂଜିତୁଞ୍ଚ, ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚ ଅମତମହାନିବ୍ବାନଂ ଅପଚ୍ଚାଗମନୀୟାୟ ଗତିୟା, ସକ୍କୋନ୍ତି ଚ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଞତ୍ୱା ତେ ତେ ସତ୍ତେ ହିତେ ନିୟୋଜେତୁଂ ଅମତମହାନିବ୍ବାନସୁଖେ ଚ ପତିଟ୍ଠାପେତୁନ୍ତି ଦେୱା, ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ।
ଦେୱସଦ୍ଦ ‘‘ୱିଦ୍ଧେ ୱିଗତୱଲାହକେ ଦେୱେ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଜଟାକାସେ ଆଗତୋ । ‘‘ଦେୱୋ ଚ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଫୁସାୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ମେଘେ । ‘‘ଅୟଞ୍ହି ଦେୱ କୁମାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଖତ୍ତିୟେ । ‘‘ଅହଂ ଦେୱ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକେ କିଞ୍ଚି ଭୟଂ ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଇସ୍ସରପୁଗ୍ଗଲେ । ‘‘ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ପରିଚାରେତି ଦେୱୋ ମଞ୍ଞେ’’ତିଆଦୀସୁ ଉପପତ୍ତିଦେୱେ । ‘‘ଦେୱାତିଦେୱଂ ନରଦମ୍ମସାରଥି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱେ ଆଗତୋ ।
ଦେୱୀତି ରାଜଭରିୟାପି ଦେୱଧୀତାପି ‘‘ଦେୱୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦେୱସ୍ସ ଭରିୟାତି ହି ଦେୱୀ, ସାପି ଅତ୍ଥତୋ ‘‘ଦିବ୍ବତୀତି ଦେୱୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ୟଥା ‘‘ଭିକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ୱିମାନୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦିବ୍ବତି ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା କୀଳତୀତି ଦେୱୀ’’ତି ।
ଦେୱତାତି ଦେୱପୁତ୍ତୋପି ବ୍ରହ୍ମାପି ଦେୱଧୀତାପି । ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରୁତ୍ତିୟା ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣା’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ଦେୱତା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଦେୱୋୟେୱ ଦେୱତା’’ତି କତ୍ୱା, ତଥା ‘‘ତା ଦେୱତା ସତ୍ତସତା ଉଳାରା, ବ୍ରହ୍ମା ୱିମାନା ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ।
‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ୟା ତ୍ୱଂ ତିଟ୍ଠସି ଦେୱତେ ।
ଓଭାସେନ୍ତୀ ଦିସା ସବ୍ବା, ଓସଧୀ ୱିୟ ତାରକା’’ତି-
ଆଦୀସୁ ଦେୱଧୀତା ।
ଇମାନି ଉପପତ୍ତିଦେୱାନଂ ନାମାନି –
ଦେୱୋ ସୁରୋ ଚ ୱିବୁଧୋ, ନିଜ୍ଜରୋ ଅମରୋ ମରୁ ।
ସୁଧାସୀ ତିଦସୋ ସଗ୍ଗ-ୱାସୀ ଅନିମିସୋପି ଚ ।
ଦିୱୋକୋ’ମତପାୟୀ ଚ, ସଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଦେୱତାନି ଚ ॥
ଖି ଖୟେ। ଖିୟତି । ଖୟୋ । ଖିୟନଂ । ରାଗକ୍ଖୟୋ ।
ଖି ନିୱାସେ କୋଧହିଂସାସୁ ଚ। ଖିୟତି । ନ ଗଚ୍ଛସି ୟମକ୍ଖୟଂ । ନାଗଦାନେନ ଖିୟନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଖିୟତୀତି ନିୱସତି । ୟମକ୍ଖୟନ୍ତି ୟମନିୱେସନଂ । ଖିୟନ୍ତୀତି କୁଜ୍ଝନ୍ତି ହିଂସନ୍ତି ୱା ।
ଘା ଗନ୍ଧୋପାଦାନେ। ଘାୟତୀତି ଘାନଂ। ଘାନେନ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତୁଂ ଘାୟିତ୍ୱା ।
ରୁଚ ରୋଚନେ । ରୋଚନଂ ରୁଚି । ଭତ୍ତଂ ମେ ରୁଚ୍ଚତି । ଭତ୍ତମ୍ପିତସ୍ସ ନ ରୁଚ୍ଚତି । ପବ୍ବଜ୍ଜା ମମ ରୁଚ୍ଚତି । ରୁଚ୍ଚିତୁଂ, ରୁଚ୍ଚିତ୍ୱା । କେଚି ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଦିୱାଦିଗଣେ ‘‘ରୁଚ ଦିତ୍ତିମ୍ହୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ କତ୍ଥଚିପି ଦିତ୍ତିସଙ୍ଖାତସୋଭନତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ରୁଚଧାତୁନୋ ‘‘ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ରୂପାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ, ଦିତ୍ତିରୁଚୀନଂ ୱାଚକୋ ରୁଚଧାତୁ ଭୁୱାଦିଗଣିକୋ । ତସ୍ସ ହି ‘‘ରୋଚତି, ୱିରୋଚତି । ଏକତ୍ତମୁପରୋଚିତ’’ନ୍ତି ରୂପାନିୟେୱ ଭୱନ୍ତି, ନ ‘‘ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ରୂପଂ । ରୁଚିୟାୟେୱ ୱାଚକୋ ପନ ଦିୱାଦିଗଣିକୋପି ହୋତି ଚୁରାଦିଗଣିକୋପି । ତସ୍ସ ହି ଦିୱାଦିଗଣିକକାଲେ ‘‘ଗମନଂ ମୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ରୂପଂ । ଚୁରାଦିଗଣିକକାଲେ ‘‘କିଂ ନୁ ଜାତିଂ ନ ରୋଚେସୀ’’ତି ରୂପଂ । ଆପୁବ୍ବୋ ଚେ ଆଚିକ୍ଖନେ ୱତ୍ତତି, ‘‘ଆରୋଚେତି, ଆରୋଚୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ମୁଚ ମୋକ୍ଖେ। ଦୁକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚତି । ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚତି । ମୁତ୍ତି, ୱିମୁତ୍ତି, ଅଧିମୁତ୍ତି, ମୁଚ୍ଚମାନୋ ।
ଉଚ ସମୱାୟେ। ଉଚ୍ଚତି । ଓକୋ, ଊକା, ଉକ୍କା ।
ଓକୋତି ଉଦକମ୍ପି ଆୱାସୋପି । ‘‘ଓକପୁଣ୍ଣେହି ଚୀୱରେହୀ’’ତି ଚ, ‘‘ୱାରିଜୋୱ ଥଲେ ଖିତ୍ତୋ, ଓକମୋକତମୁବ୍ଭତୋ’’ତି ଚେତ୍ଥ ପୟୋଗୋ । ଊକାତି ସୀସେ ନିବ୍ବତ୍ତକିମିୱିସେସୋ ।
ଉକ୍କାତି ଦୀପିକାଦୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ଉକ୍କାସୁ ଧାରିୟମାନାସୂ’’ତି ହି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଦୀପିକା ‘‘ଉକ୍କା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ଉକ୍କାମୁଖଂ ଆଲିମ୍ପେୟ୍ୟା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲଂ । ‘‘କମ୍ମାରାନଂ ୟଥା ଉକ୍କା, ଅନ୍ତୋ ଝାୟତି ନୋ ବହୀ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ କମ୍ମାରୁଦ୍ଧନଂ । ‘‘ଏୱଂ ୱିପାକୋ ଉକ୍କାପାତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱାତୱେଗୋ ‘‘ଉକ୍କା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସଣ୍ଡାସେନ ଜାତରୂପଂ ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍କାମୁଖେ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସୁୱଣ୍ଣକାରାନଂ ମୂସା ‘‘ଉକ୍କା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ଦୀପିକାୱାତୱେଗେସୁ, କମ୍ମାରାନଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧନେ ।
ମୂସାୟମ୍ପି ଚ ଅଙ୍ଗାର-କପଲ୍ଲେ ଚାତି ପଞ୍ଚସୁ ।
ୱିସୟେସୁ ପନେତେସୁ, ଉକ୍କାସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ।
ଛେ ଛେଦନେ। ଛିୟତି, ଛିୟନ୍ତି । ଅୱଚ୍ଛିତଂ, ଅୱଚ୍ଛାତଂ । ଛେତ୍ୱାନ ମୋଳିଂ ୱରଗନ୍ଧୱାସିତଂ ।
ସଜ ସଙ୍ଗେ । ସଙ୍ଗୋ ଲଗନଂ । ସଜ୍ଜତି । ସଜ୍ଜନଂ, ସଜ୍ଜିତୋ, ସତ୍ତୋ ।
ୟୁଜ ସମାଧିମ୍ହି। ସମାଧାନଂ ସମାଧି, କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସମ୍ମାପୟୋଗୱସେନ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୁଜ୍ଜତି । ୟୋଗୋ, ୟୋଗୀ ।
ଏତ୍ଥ ୟୋଗୋତି ୱୀରିୟଂ । ତଞ୍ହି –
‘‘ୱାୟମେଥେୱ ପୁରିସୋ, ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ପସ୍ସାମି ୱୋ’ହ’ମତ୍ତାନଂ, ୟଥା ଇଚ୍ଛିଂ ତଥା ଅହୁ’’ନ୍ତି
ୱଚନତୋ ଅୱସ୍ସଂ କାତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ଉପପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ରନ୍ଜ ରାଗେ। ରଜ୍ଜତି । ୱିରଜ୍ଜତି । ରଜ୍ଜମାନୋ, ରଜ୍ଜଂ, ରଜ୍ଜନ୍ତୋ, ରାଗୋ, ୱିରାଗୋ, ରଜ୍ଜନଂ, ୱିରଜ୍ଜନଂ, ରଜନୀୟଂ । ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି । ସମ୍ହା ରଟ୍ଠା ନିରଜ୍ଜତି, ଅତ୍ତନୋ ରଟ୍ଠା ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥ ୱିରାଗୋତି ୱିରଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଂକିଲେସଧମ୍ମାତି ୱିରାଗୋ, ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗୋ ଚ ।
ୱିଜୀ ଭୟଚଲନେସୁ। ୱିଜ୍ଜତି, ସଂୱିଜ୍ଜତି । ସଂୱେଗୋ, ସଂୱେଜନୀୟଂ । ଉବ୍ବିଜ୍ଜତି । ଉବ୍ବେଗୋ, ଉବ୍ବିଗ୍ଗହଦୟୋ ।
ଲୁଜୱିନାସେ। ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଲୋକୋ। ଲୋପୋ, ଲୁତ୍ତି, ଲୁଜ୍ଜନଂ, ଲୁତ୍ତୋ ।
ଠା ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ। ଠାୟତି । ଠାୟୀ, ଠିତି, ଠାନଂ, ଠିତୋ, ତତ୍ରଟ୍ଠୋ, ତିଟ୍ଠଂ, କପ୍ପଟ୍ଠାୟୀ, ଆସଭଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟୀ ।
‘‘ସୁଖଂ ସୟାମି ଠାୟାମି, ସୁଖଂ କପ୍ପେମି ଜୀୱିତଂ ।
ଅହତ୍ଥପାସୋ ମାରସ୍ସ, ଅହୋ ସତ୍ଥାନୁକମ୍ପକୋ’’ତି
ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ଲାପଂ ଗୋଚରଟ୍ଠାୟିନନ୍ତି ଚ । ତତ୍ଥ ଠାୟାମୀତି ତିଟ୍ଠାମି ।
ଡିଗତିୟଂ। ଡିୟତି । ଡେମାନୋ । ଡିନୋ ୱା । ‘‘ଉଚ୍ଚେ ସକୁଣ ଡେମାନ, ପତ୍ତୟାନ ୱିହଙ୍ଗମ । ୱଜ୍ଜେସି ଖୋ ତ୍ୱଂ ୱାମୂରୁ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଏତ୍ଥ ଡିୟତୀତି ଡେମାନୋତି ନିବ୍ବଚନଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ତା ପାଲନେ। ତାୟତି । ଅଘସ୍ସ ତାତା । ସୋ ନୂନ କପଣୋ ତାତୋ, ଚିରଂ ରୁଜ୍ଜତି ଅସ୍ସମେ । ତାଣଂ, ପରିତ୍ତଂ, ଗୋତ୍ତଂ । ତ୍ୱଂ ଖୋସି ଉପାସକ କତକଲ୍ୟାଣୋ କତଭୀରୁତ୍ତାଣୋ ।
ତତ୍ର ପରିତ୍ତନ୍ତି ମହାତେଜୱନ୍ତତାୟ ସମନ୍ତତୋ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ଉପଦ୍ଦୱଂ ଉପସଗ୍ଗଞ୍ଚ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ପରିତ୍ତଂ, ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ।
ନତ ଗତ୍ତୱିନାମେ । ଗତ୍ତୱିନାମୋ ଗତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋ । ନଚ୍ଚତି । ନଚ୍ଚଂ । ନିଗଣ୍ଠୋ ନାଟପୁତ୍ତୋ ।
ଦା ସୋଧନେ। ଦାୟତି । ଦାନଂ । ଅନୁୟୋଗଦାପନତ୍ଥଂ । ଅନୁୟୋଗଂ ଦତ୍ୱା । ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ।
ଦାସୁପନେ। ଦାୟତି । ନିଦ୍ଦାୟତି । ନିଦ୍ଦାୟନଂ, ନିଦ୍ଦାୟମାନୋ, ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ।
ଦାଦାନେ। ପୁରିସୋ ଦାନଂ ଦାୟତି । ଆପୁବ୍ବୋ ଗହଣେ । ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତି । ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି । କମ୍ମେ – ପୁରିସେନ ଦାନଂ ଦୀୟତି, ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତି । କାରିତେ – ଆଦପେତି, ସମାଦପେତି, ଆଦପୟତି, ସମାଦପୟତି, ୟେ ଧମ୍ମମେୱାଦପୟନ୍ତି ସନ୍ତୋ ।
ଦା ଅୱଖଣ୍ଡନେ। ଦିୟତି, ଦିୟନ୍ତି । ପରିତ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପରିତ୍ତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଖଣ୍ଡିତତ୍ତା ପରିତ୍ତଂ । ଅପ୍ପମତ୍ତକଞ୍ହି ଗୋମୟପିଣ୍ଡଂ ପରିତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ପରିତ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପକସ୍ସ ନାମଂ କାମାୱଚରସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପେସକ୍ଖତ୍ତା ।
ଦା ସୁଦ୍ଧିୟଂ। ଦାୟତି । ୱୋଦାୟତି । ୱୋଦାନଂ । ଅକମ୍ମକୋୟଂ ଧାତୁ । ତଥା ହି ‘‘ୱୋଦାୟତି ସୁଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ୱୋଦାନଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନା’’ତି ନେତ୍ତିସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦୀ ଖୟେ। ଦୀୟତେ । ଦୀନୋ, ଆଦୀନୱୋ ।
ତତ୍ର ଦୀନୋତି ପରିକ୍ଖୀଣଞାତିଧନାଦିଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖିତୋ । ଆଦୀନୱୋତିଆଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱାତି ଅଧିଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତିଆଦୀନୱୋ, ଦୋସୋ ।
ଦୁ ପରିତାପେ। ଦୁୟତେ । ଦୁନୋ, ଦୂତୋ ।
ଭିଦି ଭିଜ୍ଜନେ। ଭିଜ୍ଜନଧମ୍ମଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଭିଜ୍ଜତୀତି ଭିନ୍ନୋ । ଭିଜ୍ଜନଂ ଭେଦୋ ।
ଛିଦି ଛିଜ୍ଜନେ। ସୁତ୍ତଂ ଛିଜ୍ଜତି । ଛିଜ୍ଜତୀତି ଛିନ୍ନୋ । ଏୱଂ ଛିଦ୍ଦଂ । ଛିଜ୍ଜନଂ ଛେଦୋ ।
ଖିଦିଦୀନିୟେ। ଦୀନଭାୱୋ ଦୀନିୟଂ, ୟଥା ଦକ୍ଖିୟଂ । ଖିଜ୍ଜତି, ଖିନ୍ନୋ, ଅଖିନ୍ନମତି, ଖେଦୋ, ଖେଦଙ୍ଗତୋ ଲୋକହିତାୟ ନାଥୋ ।
ଏତ୍ଥ ଖେଦଙ୍ଗତୋତି କାୟିକଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତଂ ପରିସ୍ସମଂ ପତ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଦ ଗତିୟଂ। ପଜ୍ଜତି । ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି, ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅକମ୍ମକମ୍ପି ଭୱତି, ତେସଂ ଅଧମ୍ମୋ ଆପଜ୍ଜତି, ପଜ୍ଜୋ, ବ୍ୟଗ୍ଘପଜ୍ଜୋ, ସମ୍ପଦାୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପଜ୍ଜୋତି ମଗ୍ଗୋ । ବ୍ୟଗ୍ଘପଜ୍ଜେ ସଦ୍ଦୁଲପଥେ ଜାତୋତି ବ୍ୟଗ୍ଘପଜ୍ଜୋ, ଏୱଂନାମକୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ । ସମ୍ପଦିୟତି ଞାପିୟତି ଧମ୍ମୋ ଏତେନାତି ସମ୍ପଦାୟୋ, ଅକ୍ଖାତା ।
ୱିଦ ସତ୍ତାୟଂ । ସତ୍ତା ୱିଜ୍ଜମାନାକାରୋ । ୱିଜ୍ଜତି, ସଂୱିଜ୍ଜତି । ଜାତୱେଦୋ, ୱିଜ୍ଜା, ଅୱିଜ୍ଜା, ୱିଦିତୋ ।
ତତ୍ଥ ଜାତୱେଦୋତି ଅଗ୍ଗି । ସୋ ହି ଜାତୋୱ ୱେଦୟତି ଧୂମଜାଲୁଟ୍ଠାନେନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ଜାତୱେଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଜ୍ଜାତି ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱଂ ୱିଦିତଂ କରୋତୀତି ୱିଜ୍ଜା, ଞାଣଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତି ଖନ୍ଧାନଂ ରାସଟ୍ଠଂ, ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଟ୍ଠଂ, ଧାତୂନଂ ସୁଞ୍ଞଟ୍ଠଂ, ସଚ୍ଚାନଂ ତଥଟ୍ଠଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପୀଳନାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ମୋହୋ ।
ମଦ ଉମ୍ମାଦେ । ଉମ୍ମାଦୋ ନାମ ମୁୟ୍ହ ନଂ ୱା ସତିୱିପ୍ପୱାସୋ ୱା ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋ ୱା । ମଜ୍ଜତି, ପମଜ୍ଜତି । ମତ୍ତୋ, ସୁରାମଦମତ୍ତୋ । ମତ୍ତୋ ଅହଂ ମହାରାଜ । ପୁତ୍ତମଂସାନି ଖାଦୟିଂ । ମତ୍ତହତ୍ଥୀ, ପମତ୍ତୋ, ଉମ୍ମତ୍ତୋ ।
ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତଂ ପଦଂ, ପମାଦୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦଂ ।
ଅପ୍ପମତ୍ତା ନ ମିୟ୍ୟନ୍ତି, ୟେ ପମତ୍ତା ୟଥା ମତା ॥
ମିଦ ସିନେହନେ। ମେଜ୍ଜତି । ମେତ୍ତା, ମେତ୍ତି, ମିତ୍ତଂ, ମିତ୍ତୋ ।
ଅନ୍ତରଧା ଅଦସ୍ସନେ । ଅନ୍ତରପୁବ୍ବୋ ଧାଧାତୁ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଦସ୍ସନେ ୱତ୍ତତି । ଅନ୍ତରଧାୟତି । ଅନ୍ତରଧାନଂ, ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତୋ । ସା ଦେୱତା ଅନ୍ତରହିତା । ଅନ୍ତରାପିଧାୟତି ।
ବୁଧ ଅୱଗମନେ । ଅୱଗମନଂ ଜାନନଂ । ବୁଜ୍ଝତି, ବୁଦ୍ଧୋ, ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧଂ, ବୋଧୋ, ବୋଧି । ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନି । ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ବୁଦ୍ଧୱା, ୱିବୋଧେତି, ବୋଧେତା, ବୁଦ୍ଧୋ, ୱିବୁଦ୍ଧୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ତତ୍ର ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ। ଅଥ ୱା ପାରମିତାପରିଭାୱିତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବମ୍ପି ଞେୟ୍ୟଂ ଅବୁଜ୍ଝୀତି ବୁଦ୍ଧୋ। କେଚି ପନ କମ୍ମେନପି ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ସିଦ୍ଧଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତା ଏୱଂ ନିବ୍ବଚନଂ କରୋନ୍ତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱାତି ଅଧିଗତଗୁଣୱିସେସେହି ଖୀଣାସୱେହି ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ବୁଦ୍ଧୀତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଦ୍ଧି। ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଂ ବୋଧୋ ବୋଧି ଚ । ଅଥ ୱା ବୁଜ୍ଝନଂ ବୁଦ୍ଧି। ଏୱଂ ବୋଧୋ ବୋଧି ଚ, ସବ୍ବମେତଂ ପଞ୍ଞାୟାଧିୱଚନଂ ।
ଇଦାନି ବୋଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ୱଦାମ । ବୋଧୀତି ହି ରୁକ୍ଖୋପି ମଗ୍ଗୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଏୱଂପଣ୍ଣତ୍ତିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ହି ‘‘ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଅନ୍ତରା ଚ ବୋଧିଂ ଅନ୍ତରା ଚ ଗୟ’’ନ୍ତି ଚ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ରୁକ୍ଖୋ ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ପପ୍ପୋତି ବୋଧିଂ ୱରଭୂରି ସୁମେଧସୋ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ‘‘ପତ୍ୱାନ ବୋଧିଂ ଅମତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବାନଂ । ‘‘ବୋଧି ଭନ୍ତେ ରାଜକୁମାରୋ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ସିରସା ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ‘‘ଅରିୟସାୱକୋ ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଏୱଂପଣ୍ଣତ୍ତିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।
ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ରୁକ୍ଖେ ମଗ୍ଗେ ଚ ନିବ୍ବାନେ, ଞାଣେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ଚ ।
ତଥା ପଣ୍ଣତ୍ତିୟଞ୍ଚେୱ, ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଜ୍ଝିତା, ବୋଧେତୀତି ବୋଧେତା।
ଏତ୍ଥ ଚ କୋଚି ପୟୋଗୋ ତୁମନ୍ତାଦୀନି ଚ ରୂପାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ – ‘‘ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥମସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ସମ୍ବୋଧୟତି ୟୋ ନରୋ । ପରଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୁମରହତି । ବୁଜ୍ଝିତୁଂ, ବୁଦ୍ଧୁଂ, ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା, ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱାନ, ବୁଜ୍ଝିତୁନ, ବୁଦ୍ଧିୟ, ବୁଦ୍ଧିୟାନ, ବୁଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧାନ’’ ଇତି ଭୱନ୍ତି ।
ତତ୍ର ଅସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ପରେହି ଅଞ୍ଞାତଂ, ‘‘ଅସମ୍ବୋଧ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ପରେସଂ ବୋଧେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ବୁଦ୍ଧୁନ୍ତି ସଂବୁଜ୍ଝିତୁଂ । ବୁଦ୍ଧାତି ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାନାତି ଏତ୍ଥାପି ।
କେଚି ପନ ‘‘ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେ ‘ବୋଧିମଗ୍ଗେନ ବୁଧ୍ୱା’ତି ଚ, ‘‘ବୁଧ୍ୱା ବୋଧିତଲେ ୟମାହ ସୁଗତୋ’ତି ଚ ଧକାରୱକାରସଞ୍ଞୋଗୱତୋ ପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତଭାୱତୋ ଚ ଧକାରୱକାରସଂୟୋଗୱସେନ ‘‘ବୁଧ୍ୱା’’ତି ପଦସିଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତାଦିସସ୍ସ ପଦରୂପସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅଦସ୍ସନତୋ ଚ, ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଅନନୁକୂଲତାୟ ଚ, ପରିସୁଦ୍ଧେ ଚ ପୋରାଣପୋତ୍ଥକେ ୱକାରସଂୟୋଗୱିଗତସ୍ସ ‘‘ବୋଧିମଗ୍ଗେନ ବୁଦ୍ଧା’’ତିଚ, ‘‘ବୁଦ୍ଧା ବୋଧିତଲେ’’ତି ଚ ପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ନ ତାଦିସୋ ପାଠୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଅନୁକୂଲୋ ହୋତୀତି । ନ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ୱସ୍ସସତମ୍ପି ୱସ୍ସସହସ୍ସମ୍ପି ପରିୟେସନ୍ତା ତାଦିସଂ ୱକାରଧକାରସଞ୍ଞୋଗପଦଂ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ‘‘ବୁଧ୍ୱା’’ତି ପଦରୂପସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଅନନୁକୂଲତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଞ୍ହି ସକ୍କଟଗନ୍ଥେ କତପରିଚୟଭାୱେନ ୱଞ୍ଚିତେହି ୱିଦୂହି ଇଚ୍ଛିତଂ, ନ ସଦ୍ଧମ୍ମନୀତିୱିଦୂହି । ଏତ୍ଥ ଇମାନି ନିଦସ୍ସନପଦାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି –
କୋ ମଂ ୱିଦ୍ଧା ନିଲୀୟତି । ଲଦ୍ଧା ମଚ୍ଚୋ ୟଦିଚ୍ଛତି । ଲଦ୍ଧାନ ପୁବ୍ବାପରିୟଂ ୱିସେସଂ, ଅଦସ୍ସନଂ ମଚ୍ଚୁରାଜସ୍ସ ଗଚ୍ଛେ ।
ଉମ୍ମାଦନ୍ତିମହଂ ଦିଟ୍ଠା, ଆମୁକ୍କମଣିକୁଣ୍ଡଲଂ ।
ନ ସୁପାମି ଦିୱାରତ୍ତିଂ, ସହସ୍ସଂୱ ପରାଜିତୋ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ୱିଦ୍ଧାତି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା । ଲଦ୍ଧାନାତି ଲଭିତ୍ୱାନ । ଦିଟ୍ଠାତି ଦିସ୍ୱା । ଇତି ‘‘ୱିଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧାନ ଦିଟ୍ଠା’’ତି ପଦାନି ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗତାନିପି ସଞ୍ଞୋଗୱସେନ ୱକାରପଟିବଦ୍ଧାନି ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାନ’’ ଇଚ୍ଚେତାନିପି ‘‘ଲଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧାନ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ୱିୟ ପରିହୀନୱକାରସଞ୍ଞୋଗାନି ଏୱ ଗହେତବ୍ବାନି । ୟେ ‘‘ବୁଧ୍ୱା’’ତି ରୂପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ପଠନ୍ତି ଚ, ମଞ୍ଞେ ତେ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟୋ ୱଞ୍ଚେତି, ତେନ ତେ ୱଞ୍ଚନଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାଦିସଂ ରୂପଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟୋ ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ ସଦ୍ଦୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋୟେୱ ଆୟସ୍ମନ୍ତେହି ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ ।
ବୁଧ ବୋଧନେ। ସକମ୍ମକାକମ୍ମକୋୟଂ ଧାତୁ । ତଥା ହି ବୋଧନସଦ୍ଦୁଚ୍ଚାରଣେନ ଜାନନଂ ୱିକସନଂ ନିଦ୍ଦକ୍ଖୟୋ ଚ ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ବୁଧ ଞାଣେ, ବୁଧ ୱିକସନେ, ବୁଧ ନିଦ୍ଦକ୍ଖୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବୁଜ୍ଝତି ଭଗୱା, ଧମ୍ମେ ବୁଜ୍ଝତି, ପବୁଜ୍ଝତି, ପଦୁମଂ ବୁଜ୍ଝତି । ପୁରିସୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ପବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧତି, ପବୋଧତି ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ସଂଧାସନ୍ଧିମ୍ହି । ସଂପୁବ୍ବୋ ଧାଧାତୁ ସନ୍ଧିମ୍ହି ୱତ୍ତତି । ନେୱସ୍ସ ମଦ୍ଦୀ ଭାକୁଟି, ନ ସନ୍ଧିୟତି ନ ରୋଦତି । ନ ସନ୍ଧିୟତୀତି ଇଦଂ ଅଞ୍ଞେହି ପକରଣେହି ଅସାଧାରଣଂ ଦିୱାଦିରୂପଂ ।
ଧନୁ ୟାଚନେ। ମାତା ହି ତୱ ଇରନ୍ଧତି, ୱିଧରସ୍ସ ହଦୟଂ ଧନିୟ୍ୟତି । ଇଦମ୍ପି ଅସାଧାରଣଂ ଦିୱାଦିରୂପଂ ।
ଧୀ ଅନାଦରେ। ଧୀୟତେ । ଧୀନୋ ।
ୟୁଧ ସମ୍ପହାରେ। ୟୁଜ୍ଝତି । ୟୋଧୋ, ୟୁଦ୍ଧଂ, ଚରଣାୟୁଧୋ, ୟକାରସ୍ସ ୱକାରଭାୱେ ‘‘ଆୱୁଧ’’ନ୍ତି ରୂପଂ । ତତ୍ର ଚରଣାୟୁଧୋତି କୁକ୍କୁଟୋ ।
କୁଧ କୋପେ। କୁଜ୍ଝତି । କୋଧୋ, କୁଜ୍ଝନା, କୁଜ୍ଝିତତ୍ତଂ । କୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, କୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି ।
ସୁଧ ସୋଚେୟ୍ୟେ । ସୋଚେୟ୍ୟଂ ସୁଚିଭାୱୋ । ସୁଜ୍ଝତି । ସୁଦ୍ଧି, ୱିସୁଦ୍ଧି, ସୁଜ୍ଝନଂ, ସୁଦ୍ଧୋ, ୱିସୁଦ୍ଧୋ, ପରିସୁଦ୍ଧୋ । କାରିତେ ‘‘ସୋଧେତି, ସୋଧକୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ସିଧୁ ସଂରାଧନେ। ସିଜ୍ଝତି । ସିଦ୍ଧି ।
ରଧ ହିଂସାୟଂ। ରଜ୍ଝତି, ୱିରଜ୍ଝତି, ଅପରଜ୍ଝତି । ଅପରାଧୋ ।
ରାଧ ସାଧ ସଂସିଦ୍ଧିୟଂ। ରାଧୟତି, ସାଧୟତି । ଆରାଧନଂ, ସାଧନଂ । ସପରହିତଂ ସାଧେତୀତି ସାଧୁ, ସପ୍ପୁରିସୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ସାଧେତବ୍ବନ୍ତି ସାଧୁ, ଲଦ୍ଧକଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଦାନସୀଲାଦି ।
ୱିଧ ୱିଜ୍ଝନେ। ୱିଜ୍ଝତି । ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଖଣ ୱିଦ୍ଧ, ୱିଧୁ, ୱିଜ୍ଝନକୋ, ୱିଦ୍ଧୋ, ପଟିୱିଦ୍ଧୋ, ୱିଜ୍ଝନଂ, ୱେଧୋ, ପଟିୱେଧୋ, ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା, ୱିଦ୍ଧା, ୱିଦ୍ଧାନ । କୋ ମଂ ୱିଦ୍ଧା ନିଲୀୟତି ।
ଇଧ ୱୁଦ୍ଧିୟଂ। ଇଜ୍ଝତି, ସମିଜ୍ଝତି । ଇଦ୍ଧି, ଇଜ୍ଝନଂ, ସମିଜ୍ଝନଂ, ଇଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧୀତି ଇଜ୍ଝନଂ ଇଦ୍ଧି । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ସତ୍ତା ଏତାୟ ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧି।
ଗିଧୁଅଭିକଙ୍ଖାୟଂ। ଗିଜ୍ଝତି, ଗିଜ୍ଝୋ । ଗଦ୍ଧୋ । ଗଦ୍ଧବାଧିପୁବ୍ବୋ । କାମଗିଦ୍ଧୋ ନ ଜାନାସି । ଗେଧୋ ।
ରୁଧି ଆୱରଣେ। ରୁଜ୍ଝତି, ୱିରୁଜ୍ଝତି, ପଟିୱିରୁଜ୍ଝତି । ୱିରୋଧକୋ, ୱିରୁଦ୍ଧୋ । ରୋଧୋ, ୱିରୋଧୋ, ପଟିୱିରୋଧୋ, ଅନୁୱିରୋଧୋ ।
ଅନୁୱିଧା ଅନୁକରଣେ । ଅନୁୱିପୁବ୍ବୋ ଧାଧାତୁ ଅନୁକ୍ରିୟାୟଂ ୱତ୍ତତି । ପୁରିସୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ କ୍ରିୟଂ ଅନୁୱିଧୀୟତି ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –
ଦୂସିତୋ ଗିରିଦତ୍ତେନ, ହୟୋ ସାମସ୍ସ ପଣ୍ଡୱୋ ।
ପୋରାଣଂ ପକତିଂ ହିତ୍ୱା, ତସ୍ସେୱାନୁୱିଧୀୟତୀ’’ତି ॥
ଇଦମ୍ପି ଅସାଧାରଣଂ ଦିୱାଦିରୂପଂ ।
ଅନୁରୁଧ କାମେ । କାମୋ ଇଚ୍ଛା । ଅନୁପୁବ୍ବୋ ରୁଧଧାତୁ ଇଚ୍ଛାୟଂ ୱତ୍ତତି । ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ, ଅନୁରୋଧୋ । ଅନୁସ୍ମାତି କିଂ ୱିରୋଧୋ ।
ତତ୍ଥ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋତି ଅନୁରୁଜ୍ଝତି ପଣୀତଂ ପଣୀତଂ ୱତ୍ଥୁଂ କାମେତୀତି ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ । ଅନୁରୋଧୋତି ଅନୁକୂଲତା । ଅୟଂ ପାଳି ‘‘ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ଅନୁରୁଜ୍ଝତି, ଅଲାଭେ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ।
ବ୍ୟଧ ତାଳନେ। ବ୍ୟଜ୍ଝତି । ବ୍ୟାଧୋ । ବ୍ୟାଧୋତି ଲୁଦ୍ଧୋ । ତଂ ତଂ ମିଗଂ ବ୍ୟଜ୍ଝତି ତାଳେତି ହିଂସତୀତି ବ୍ୟାଧୋ।
ଗୁଧ ପରିୱେଠନେ। ଗୁଜ୍ଝତି । ଗୋଧା ।
ମନ ଞାଣେ। ମଞ୍ଞତି, ଅୱମଞ୍ଞତି, ଅତିମଞ୍ଞତି । ସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ମଞ୍ଞତୀତି ମାନୋ। ‘‘ମଞ୍ଞନା, ମଞ୍ଞିତତ୍ତଂ, ମାନୋ, ଅହଙ୍କାରୋ, ଉନ୍ନତି, କେତୁ, ପଗ୍ଗହୋ, ଅୱଲେପୋ’’ତି ପରିୟାୟା ।
ଜନଜନନେ। ସକମ୍ମକୋୟଂ ଧାତୁ । ‘‘ଜଞ୍ଞତୀ’’ତିମସ୍ସ ରୂପଂ, କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାରିତେ – ଜନେସି ଫୁସ୍ସତୀ ମମଂ । ଜନୟତି, ସୁଖଂ ଜନେତି, ଜନୟତୀତି ଜନକୋ, ପିତା, ୟୋ କୋଚି ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେତା । ପୁଥୁ କିଲେସେ ଜନେତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ। ତତ୍ଥ ‘‘ଜନେତି ଜନୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ଚୁରାଦିଗଣଂ ପତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । କରୋତୀତି ହି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନପି ତଦତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତେତୀ’’ତି ।
ଜନୀ ପାତୁଭାୱେ । ଈକାରନ୍ତୋୟଂ ଅକମ୍ମକୋ ଧାତୁ, ୱିପୁବ୍ବୋ ଚେ, ସକମ୍ମକୋ । ପୁତ୍ତୋ ଜାୟତି, ଜାତୋ । ପୁଥୁ କିଲେସା ଜାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ। ଜନନଂ ଜାତି, ‘‘ସଞ୍ଜାତି, ନିବ୍ବତ୍ତି, ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି, ଖନ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱୋ’’ତି ପରିୟାୟା । ଇତ୍ଥୀ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟତି, ଇତ୍ଥୀ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାତା । ସୋ ପୁରିସୋ ୱିଜାତମାତୁୟାପି ଅମନାପୋ । ଉପୱିଜଞ୍ଞା ଇତ୍ଥୀ । କାରିତେ ‘‘ଜାପେତି, ଜାପୟତି । ଅତ୍ଥଜାପିକା ପଞ୍ଞା’’ତି ରୂପାନି ।
ହନ ହିଂସାୟଂ। ଇଧ ହିଂସାୱଚନେନ ଘଟ୍ଟନଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ସଦ୍ଦୋ ସୋତମ୍ହି ହଞ୍ଞତି । ପଟିହଞ୍ଞତି । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱୋହାରୋ ଲୋକିଲେ ସୋତେ ପଟିହଞ୍ଞତି । ଇମାନି କତ୍ତୁପଦାନି । ଭୂୱାଦିଗଣଂ ପନ ପତ୍ୱା ‘‘ଲୋହେନ ୱେ ହଞ୍ଞତି ଜାତରୂପଂ, ନ ଜାତରୂପେନ ହନନ୍ତି ଲୋହ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ହଞ୍ଞତୀ’’ତି ପଦଂ କମ୍ମପଦଂ, ଜାତରୂପଂ ଲୋହେନ କମ୍ମାରେହି ହଞ୍ଞତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ହନନ୍ତୀ’’ତି ପଦଂ କତ୍ତୁପଦଂ, ଲୋହଂ ଜାତରୂପେନ କମ୍ମାରା ହନନ୍ତୀତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ହନନଂ ପହରଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ରୂପ ରୁପ୍ପନେ । ରୁପ୍ପନଂ କୁପ୍ପନଂ ଘଟ୍ଟନଂ ପୀଳନଂ । ରୁପ୍ପତି । ରୂପଂ, ରୁପ୍ପନଂ । ଇମସ୍ସ ପନ ‘‘ରୂପ ରୂପକ୍ରିୟାୟ’’ନ୍ତି ଚୁରାଦିଗଣେ ଠିତସ୍ସ ‘‘ରୂପେତି ରୂପୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ରୂପନ୍ତି କେନଟ୍ଠେନ ରୂପଂ ? ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ ରୂପଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘କିଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ରୂପଂ ? ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ‘ରୂପ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେନ ରୁପ୍ପତି ? ସୀତେନପି ରୁପ୍ପତି, ଉଣ୍ହେନପି ରୁପ୍ପତି, ଜିଘଚ୍ଛାୟପି ରୁପ୍ପତି, ପିପାସାୟପି ରୁପ୍ପତି, ଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସେନପି ରୁପ୍ପତି, ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ‘ରୁପ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ରୁପ୍ପତୀତି କୁପ୍ପତି ଘଟ୍ଟିୟତି ପୀଳିୟତି, ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜତି, ୱିକାରାପତ୍ତି ଚ ସୀତାଦିସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସରୂପପ୍ପୱତ୍ତିୟେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ କୁପ୍ପତୀତି ଏତେନ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ରୂପପଦସିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି, ଘଟ୍ଟିୟତି ପୀଳିୟତୀତି ଏତେହି କମ୍ମତ୍ଥେ । କୋପାଦିକ୍ରିୟାୟେୱ ହି ରୁପ୍ପନକ୍ରିୟାତି, ସୋ ପନ କତ୍ତୁଭୂତୋ କମ୍ମଭୂତୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ଭିଜ୍ଜମାନୋ ନାମ ହୋତୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଥ ୱା ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପନ୍ତି କମ୍ମକତ୍ତୁତ୍ଥେ ରୂପପଦସିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା । ୱିକାରୋ ହି ରୁପ୍ପନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନେୱ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋତି କମ୍ମକତ୍ତୁତ୍ଥେନ ଭିଜ୍ଜତୀତି ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ୟଦା କମ୍ମତ୍ଥେ ‘‘ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ପଦଂ, ତଦା ‘‘ସୀତେନା’’ତିଆଦି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ୟଦା ପନ ‘‘ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ପଦଂ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ କମ୍ମକତ୍ତୁଅତ୍ଥେ ୱା, ତଦା ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ରୂପସଦ୍ଦୋ ଖନ୍ଧ ଭୱ ନିମିତ୍ତ ପଚ୍ଚୟ ସରୀର ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତି । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ରୂପଭୱେ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅରୂପସଞ୍ଞୀ ବହିଦ୍ଧାରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କସିଣନିମିତ୍ତେ । ‘‘ସରୂପା ଭିକ୍ଖୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ନୋ ଅରୂପା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟେ । ‘‘ଆକାସୋ ପରିୱାରିତୋ ରୂପନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସରୀରେ । ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଣ୍ଣେ । ‘‘ରୂପପ୍ପମାଣୋ ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସଣ୍ଠାନେ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ଖନ୍ଧେ ଭୱେ ନିମିତ୍ତେ ଚ, ସରୀରେ ପଚ୍ଚୟେପି ଚ ।
ୱଣ୍ଣେ ସଣ୍ଠାନଆଦିମ୍ହି, ରୂପସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
କୁପ କୋପେ। କୁପ୍ପତି । କୁପ୍ପନ୍ତି ୱାତସ୍ସପି ଏରିତସ୍ସ । କୋପୋ, ପକୋପୋ । ୱଚୀପକୋପଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ।
ତପ ସନ୍ତାପେ। ତପ୍ପତି, ସନ୍ତପ୍ପତି । ସନ୍ତାପୋ ।
ତପ ପୀଣନେ। ତପ୍ପତି । ତପ୍ପନଂ ।
ଦପ ହାସେ। ଦପ୍ପତି ।
ଦୀପ ଦିତ୍ତିୟଂ। ଦିପ୍ପତି । ଦୀପୋ ।
ଲୁପ ଅଦସ୍ସନେ। ଲୁପ୍ପନଂ, ଲୋପୋ, ଲୁତ୍ତି ।
ଖିପ ପେରଣେ। ଖିପ୍ପତି । ଖିପ୍ପଂ ।
ଲୁଭ ଗିଦ୍ଧିୟଂ। ଲୁବ୍ଭତି । ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଜଣ୍ଣୁକଂ ଓଲୁବ୍ଭ ତିଟ୍ଠତି । ଲୁବ୍ଭନଂ, ଲୋଭୋ, ଲୁବ୍ଭିତ୍ୱା, ଲୁବ୍ଭିତ୍ୱାନ, ଲୁବ୍ଭିୟ, ଲୁବ୍ଭିୟାନ, ଓଲୁବ୍ଭିତ୍ୱା, ଓଲୁବ୍ଭିତ୍ୱାନ, ଓଲୁବ୍ଭିୟ, ଓଲୁବ୍ଭିୟାନ, ଲୁବ୍ଭିତୁଂ, ଓଲୁବ୍ଭିତୁଂ ।
ତତ୍ଥ ଲୋଭୋତି ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ତେନ ସତ୍ତା, ସୟଂ ୱା ଲୁବ୍ଭତି, ଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଲୋଭୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଲୋଭୋ ଲୁବ୍ଭନା ଲୁବ୍ଭିତତ୍ତଂ ରାଗୋ ତଣ୍ହା ତସିଣା ମୁଚ୍ଛା ଏଜା ୱନଂ ୱନଥୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଲୋଭସ୍ସ ବହୁନାମାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଖୁଭ ସଞ୍ଚଲନେ। ଖୁବ୍ଭତି, ସଂଖୁବ୍ଭତି । ଖୁବ୍ଭିତ୍ଥନଗରଂ । ସଙ୍ଖୋଭୋ । କାରିତେ – ଖୋଭେତି, ଖୋଭୟତି ।
ସମୁ ଉପସମେ। ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମତି, ଉପସମ୍ମତି, ୱୂପସମ୍ମତି, ସମଣୋ, ସନ୍ତି, ସନ୍ତୋ ।
ଏତ୍ଥ ସମଣୋତି ସମ୍ମତି ସନ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭୱତୀତି ସମଣୋ । କାରିତୱସେନ ପନ କିଲେସେ ସମେତି ଉପସମେତୀତି ସମଣୋତି ନିବ୍ବଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘ୟଂ ସମେତୀତି ଇଦଂ ଅରିୟଂ । ସମୟତୀତିଧ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱେ କାରିତରୂପାନି ।
ସମୁ ଖେଦେ ନିରୋଧେ ଚ । ଖେଦୋ। କିଲମନଂ । ନିରୋଧୋ ଅଭାୱଗମନଂ । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ କାୟୋ ସମ୍ମତି । ଅଗ୍ଗି ସମ୍ମତି । ସନ୍ତୋ ।
ସନ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦୀଘଂ ସନ୍ତସ୍ସ ୟୋଜନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କିଲନ୍ତଭାୱେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ୱିତକ୍କୋ ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରୋ ସନ୍ତା ହୋନ୍ତି ସମିତା’’ତିଆଦୀସୁ ନିରୁଦ୍ଧଭାୱେ । ‘‘ଅଧିଗତୋ ଖୋ ମ୍ୟାୟଂ ଧମ୍ମୋ ଗମ୍ଭୀରୋ ଦୁଦ୍ଦସୋ ଦୁରନୁବୋଧୋ ସନ୍ତୋ ପଣୀତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସନ୍ତଞାଣଗୋଚରତାୟଂ । ‘‘ଉପସନ୍ତସ୍ସ ସଦା ସତୀମତୋ’’ତିଆଦୀସୁ କିଲେସୱୂପସମେ । ‘‘ସନ୍ତୋ ହୱେ ସବ୍ଭି ପୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସାଧୂସୁ । ‘‘ପଞ୍ଚିମେ ଭିକ୍ଖୱେ ମହାଚୋରା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା’’ତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥିଭାୱେ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘କିଲନ୍ତତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତେ, ସନ୍ତଧୀଗୋଚରତ୍ତନେ ।
କିଲେସୂପସମେ ଚେୱ, ଅତ୍ଥିଭାୱେ ଚ ସାଧୁସୁ ।
ଇମେସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ, ସନ୍ତସଦ୍ଦୋ ପନାଗତୋ’’ତି ॥
ଦମୁ ଦମନେ। ଦମ୍ମତି । ଦନ୍ତୋ, ଦମୋ, ଦମନଂ । କାରିତେ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଦମେତି, ଦମୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ।
ତତ୍ଥ ଦମୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦୀନଂ ଏତଂ ନାମଂ । ‘‘ସଚ୍ଚେନ ଦନ୍ତୋ ଦମସା ଉପେତୋ । ୱେଦନ୍ତଗୂ ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ‘‘ଦମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ୟଦି ସଚ୍ଚା ଦମା ଚାଗା, ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋଧ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ‘‘ଦମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଦାନେନ ଦମେନ ସଂୟମେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ‘‘ଦମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦମୁପସମେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଖନ୍ତି ‘‘ଦମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ପଞ୍ଞା, ଖନ୍ତି ଚାପି ଉପୋସଥୋ ।
ଇମେ ଅତ୍ଥା ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଦମସଦ୍ଦେନ ସାସନେ’’ତି ॥
ୟା ଗତିପାପୁଣେସୁ। ୟାୟତି, ୟାୟନ୍ତି । ପରିୟାୟୋ । ୟାୟମାନୋ ମହାରାଜା, ଅଦ୍ଦା ସୀଦନ୍ତରେ ନଗେ । ୟାୟନ୍ତୋ । ୟାୟନ୍ତମନୁୟାୟତି । ୟାତାନୁୟାୟୀ । ୟାୟିତୁଂ, ୟାୟିତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ଏତ୍ଥ ପରିୟାୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ପରିୟାୟସଦ୍ଦୋ ୱାରଦେସନାକାରଣେସୁ ସମନ୍ତତୋ ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଚ ସଦିସେ ଚ ୱତ୍ତତି । ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଆନନ୍ଦ ଅଜ୍ଜ ପରିୟାୟୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ହି ୱାରେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ମଧୁପିଣ୍ଡିକପରିୟାୟୋତିନଂ ଧାରେହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦେସନାୟଂ । ‘‘ଇମିନାପି ଖୋ ତେ ରାଜଞ୍ଞ ପରିୟାୟେନ ଏୱଂ ହୋତୂ’’ତିଆଦୀସୁ କାରଣେ । ‘‘ପରିୟାୟପଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସମନ୍ତତୋ ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନେ । ‘‘କୋପସଦ୍ଦୋ ଖୋଭପରିୟାୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସଦିସେ ୱତ୍ତତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ପରିୟାୟରୱୋ ୱାର-ଦେସନାକାରଣେସୁ ଚ ।
ସମନ୍ତତୋୱ ଗନ୍ତବ୍ବ-ଟ୍ଠାନେ ଚ ସଦିସେ ସିୟା ॥
ରି ୱସନେ। ରିୟତି ।
ୱିଲୀ ୱିଲୀନଭାୱେ। ସପ୍ପି ୱିଲୀୟତି । କାରିତେ ୱିଲାପୟତି ।
ୱା ଗତିଗନ୍ଧନେସୁ। ୱାୟତି । ୱାୟୋ, ୱାତୋ ।
ସିୱୁ ତନ୍ତସନ୍ତାନେ। ସିବ୍ବତି, ସଂସିବ୍ବତି । ସିବ୍ବଂ, ସିବ୍ବନ୍ତୋ । କାରିତେ – ସିବ୍ବେତି, ସିବ୍ବୟତି, ସିବ୍ବାପେତି, ସିବ୍ବାପୟତି ।
ସିୱୁ ଗତିସୋସନେସୁ। ସିବ୍ବତି ।
ଧିୱୁ ଖିୱୁ ନିଦସ୍ସନେ। ଧିବ୍ବତି । ଖିବ୍ବତି ।
ସା ତନୁକରଣେ। ସିୟତି, ସିୟନ୍ତି ।
ସା ଅନ୍ତକମ୍ମନି। ସିୟତି ଅନୱସେସତୋ ମାନଂ ସିୟତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ ମାନସନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସା ଅସ୍ସାଦନେ। ରସଂ ସାୟତି । ସାୟିତଂ, ସାୟନଂ ।
ସି ପାଣିପ୍ପସୱେ। ସୂୟତି, ପସୂୟତି । ପସୂତା ଗାୱୀ ।
କୁସୁ ହରଣଦିତ୍ତୀସୁ। କୁସୟତି ।
ସିଲିସ ଆଲିଙ୍ଗନେ। ସିଲିସ୍ସତି । ସିଲେସୋ ।
କିଲିସ ଉପତାପେ। କିଲିସ୍ସତି, ସଂକିଲିସ୍ସତି । କିଲେସୋ, ସଂକିଲେସୋ । ଇକାରଲୋପେ କ୍ଲିସ୍ସତି କ୍ଲେସୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ଅପିଚ ମଲୀନତାପି କିଲିସସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତି, କିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥଂ ପରିଦହତି । ‘‘ଚିତ୍ତେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠେନ, ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ମାଣୱା’’ତିଆଦୀସୁ ଧାତୂନଂ ଅନେକତ୍ଥତାୟ ।
ମସ ଅପ୍ପୀଭାୱେ ଖମାୟଞ୍ଚ। ମସ୍ସତି ।
ଲୀସ ଅପ୍ପୀଭାୱେ। ଲିସ୍ସତି । ଲେସୋ । ‘‘ଲିସ ଲେସନେ’’ତିପି ପଠନ୍ତି ଆଚରିୟା ।
ତସ ପିପାସାୟଂ। ତସ୍ସତି, ପରିତସ୍ସତି । ପରିତସ୍ସନା, ତସିଣା, ତସିତୋ ।
ଦୁସ ଦୋସନେ। ଦୁସ୍ସତି । ଦୋସୋ, ଦୋସନଂ, ଦୋସିତୋ ।
ଦୁସ ଅପ୍ପୀତିୟଂ। ଦୁସ୍ସତି, ପଦୁସ୍ସତି । ଦୋସୋ, ପଦୋସୋ, ଦୁଟ୍ଠୋ, ପଦୁଟ୍ଠୋ, ଦୂସକୋ, ଦୂସିତୋ, ଦୂସନା ।
ଅସୁ ଖେପେ । ଖେପୋ ଖିପନଂ । ଅସ୍ସତି । ନିରସ୍ସତିଆଦିୟତି ଚ ଧମ୍ମଂ । ଇସ୍ସାସୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନିରସ୍ସତୀତି ଛଡ୍ଡେତି ସତ୍ଥାରଂ ତଥା ଧମ୍ମକ୍ଖାନାଦୀନି । ଇସ୍ସାସୋତି ଉସୁଂ ଅସ୍ସତି ଖିପତୀତି ଇସ୍ସାସୋ, ଧନୁଗ୍ଗହୋ ।
ୟସୁ ପୟତନେ। ୟସ୍ସତି । ନିୟସକମ୍ମଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟେନ ୱିନୟକମ୍ମେନ ‘‘ନିସ୍ସାୟ ତେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତି ନିୟସ୍ସିୟତି ଭଜାପିୟତୀତି ନିୟସୋ ବାଲଂ, ତଂ ନିୟସକମ୍ମଂ ନାମ । ‘‘କରୋହି ମେ ୟକ୍ଖ ନିୟସକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନିଗ୍ଗହକମ୍ମଂ ନିୟସକମ୍ମଂ ନାମ ।
ଭସ୍ସ ଭସ୍ସନେ। ଭସ୍ସତି । ଭସ୍ସଂ, ଭସ୍ସକାରକୋ ।
ୱସ ସଦ୍ଦେ। ସକୁଣୋ ୱସ୍ସତି । ଅଧମୋ ମିଗଜାତାନଂ, ସିଙ୍ଗାଲୋ ତାତ ୱସ୍ସତି । ମଣ୍ଡୂକୋ ୱସ୍ସତି ।
ନସଅଦସ୍ସନେ। ନସ୍ସନଧମ୍ମଂ ନସ୍ସତି । ପନସ୍ସତି । ୱିନସ୍ସତି । ନସ୍ସ ୱସଲି, ଚର ପିରେ ୱିନସ୍ସ । ନଟ୍ଠୋ, ୱିନଟ୍ଠୋ । କାରିତେ – ନାସେତି, ନାସୟତି ।
ସୁସ ସୋସନେ। ପଣ୍ଣଂ ସୁସ୍ସତି । କାରିତେ – ୱାତୋ ପଣ୍ଣଂ ସୋସେତି, ସୋସୟତି । କମ୍ମେ – ୱାତେନ ପଣ୍ଣଂ ସୋସିୟତି । ଭାୱେ କ୍ରିୟାପଦମପ୍ପସିଦ୍ଧଂ । ସୋସୋ, ସୁକ୍ଖଂ କଟ୍ଠଂ । ସୁସ୍ସଂ, ସୁସ୍ସନ୍ତୋ । ସୁସ୍ସମାନୋ ଦହଦୋ ।
ତୁସ ତୁଟ୍ଠିୟଂ। ତୁସ୍ସତି, ସନ୍ତୁସ୍ସତି । ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ସନ୍ତୋସୋ, ତୋସନଂ, ତୁଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତୁସ୍ସିତବ୍ବଂ, ତୁସିତା । କାରିତେ ‘‘ତୋସେତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ହା ପରିହାନିୟଂ। ହାୟତି, ପରିହାୟତି । ହାୟନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱଳୱା । ଭାୱେ ‘‘ଭୟଂ ୱା ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ୱା ଲୋମହଂସୋ ୱା, ସୋ ପହୀୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ‘‘ରାଗୋ ପହୀୟତୀ’’ତି ଚ ରୂପଂ । କମ୍ମେ କ୍ରିୟାପଦମପ୍ପସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ରାଗୋ ପହୀୟତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ‘‘ହା ଚାଗେ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଭୂୱାଦିଗଣିକଧାତୁସ୍ସ ରୂପଂ ‘‘ରାଗଂ ପଜହତୀ’’ତି କତ୍ତୁପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ।
ନହ ବନ୍ଧନେ। ନୟ୍ହତି । ଉପନୟ୍ହତି । ସନ୍ନୟ୍ହତି । ସନ୍ନାହୋ । ସନ୍ନଦ୍ଧୋ ।
ମୁହ ୱେଚିତ୍ତେ। ମୁୟ୍ହତି, ସମ୍ମୁୟ୍ହତି, ପମୁୟ୍ହତି । ମୋହୋ, ପମୋହୋ । ମୂଳ୍ହୋ । ମୋମୂହୋ ପୁରିସୋ । ମୋମୂହଂ ଚିତ୍ତଂ । କାରିତେ – ମୋହେତି । ପମୋହକୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ମୋମୂହୋତି ଅୱିସଦତାୟ ମୋମୂହୋ, ମହାମୂଳ୍ହୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସହ ସୁହ ସତ୍ତିୟଂ। ସୟ୍ହତି । ସୁୟ୍ହତି ।
ନ୍ହାସୋଚେୟ୍ୟେ। ନ୍ହାୟତି, ଅପ୍ପକ୍ଖରାନଂ ବହୁଭାୱେ ନହାୟତି । ନହାୟିତ୍ୱା, ନ୍ହାୟିତ୍ୱା । ନହାନଂ, ନ୍ହାନଂ । ସୀସଂ ନ୍ହାତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀସଂ ନ୍ହାତୋତି ସୀସଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ନ୍ହାତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ପୋରାଣେହି ଅନୁମତତ୍ତା ।
ସିନିହ ପୀତିୟଂ। ସିନିୟ୍ହତି । ସିନେହକୋ, ସିନେହିତୋ, ସିନିଦ୍ଧୋ । ପୁତ୍ତେ ସିନେହୋ ଅଜାୟଥ । ଇକାରଲୋପେନ ସ୍ନେହୋ । ତଥା ହି ‘‘ନିସ୍ନେହମଭିକଙ୍ଖାମୀ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି ।
ୱିରିଳ ଲଜ୍ଜାୟଂ ଚୋଦନେ ଚ। ୱିରିଳିତୋ । ଲଜ୍ଜାୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ପସିଦ୍ଧୋ, ନ ଚୋଦନାୱସେନ । ତଥା ହି ‘‘ୱିରିଳିତୋତି ଲଜ୍ଜିତୋ’’ତି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣକା ଗରୂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଲଜ୍ଜନାକାରପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଚ ।
ଦିୱାଦୀ ଏତ୍ତକା ଦିଟ୍ଠା, ଧାତୱୋ ମେ ୟଥାବଲଂ ।
ସୁତ୍ତେସ୍ୱଞ୍ଞେପି ପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଗଣ୍ହୱ୍ହୋ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିତୋତି ॥
ଦିୱାଦିଗଣୋୟଂ ।
ସ୍ୱାଦିଗଣିକ
ସୁ ସୱନେ। ‘‘ସୁଣୋତି, ସୁଣାତି । ସୁଣିଂସୁ । ପଟିସ୍ସୁଣି, ପଟିସ୍ସୁଣିଂସୁ । ଅସ୍ସୋସି, ଅସ୍ସୋସୁଂ । ପଚ୍ଚସ୍ସୋସି, ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି, ‘‘ସୁଣିସ୍ସତି, ସୋସ୍ସତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଚ ଭୱନ୍ତି । ଅବ୍ଭାସୱିସୟେ ‘‘ସୁସ୍ସୂସତି, ସୁସ୍ସୂସା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ଅନବ୍ଭାସୱିସୟେ – ସାୱକୋ, ସୋତୋ, ସୁଣଂ, ସୁଣନ୍ତୋ, ସୁଣମାନୋ, ସୁୟ୍ୟମାନୋ, ସୱନଂ, ସୁତଂ । ଅସୁୟିତ୍ଥାତି ୱା ସୁତଂ । ସୁତୱା, ସୋତଂ, ସୋଣୋ, ସୁଣିତୁଂ, ସୋତୁଂ । ସୁଣିତ୍ୱା, ସୁଣିୟ, ସୁଣିୟାନ, ସୁତ୍ୱା, ସୁତ୍ୱାନ । କାରିତେ – ସାୱେତି, ସାୱୟତି । କମ୍ମେ – ସଦ୍ଦୋ ସୁୟ୍ୟତି, ସୂୟତି ଚ । ଭାୱେ ପଦରୂପମପ୍ପସିଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥ ସାୱକୋତି ଅନ୍ତେୱାସିକୋ, ସୋ ଦୁୱିଧୋ ଆଗତପ୍ଫଲୋ ଅନାଗତପ୍ଫଲୋ ଚ, ତତ୍ଥ ଆଗତପ୍ଫଲୋ ସୱନନ୍ତେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋତି ‘‘ସାୱକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇତରୋ ଗରୂନଂ ଓୱାଦଂ ସୁଣାତୀତି ‘‘ସାୱକୋ’’ତି । ସାୱକୋ, ଅନ୍ତେୱାସିକୋ, ସିସ୍ସୋତି ପରିୟାୟା ।
ଏତ୍ଥ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ୱଦାମ ସଦ୍ଧିଂ ସୋତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେନ । ସୁତସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ଅନୁପପଦେନ, ସୁତସଦ୍ଦୋ ଚ –
ଗମନେ ୱିସ୍ସୁତେ ତିନ୍ତେ, ନିୟୋଗୋ’ପଚିତେପି ଚ ।
ସଦ୍ଦେ ଚ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁ-ସାରଞାତେସୁ ଦିସ୍ସତି ॥
ତଥା ହି ‘‘ସେନାୟ ପସୁତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧମ୍ମସ୍ସ ପସ୍ସତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିସ୍ସୁତଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୱସ୍ସୁତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ତିନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟେ ଝାନପ୍ପସୁତା ଧୀରା’’ତିଆଦୀସୁ ଅନୁୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉପଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋ ହୋତି ସୁତଧରୋ ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତଧମ୍ମଧରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋତସଦ୍ଦୋପି ଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହେସ –
ମଂସୱିଞ୍ଞାଣଞାଣେସୁ, ତଣ୍ହାଦୀସୁ ଚ ଦିସ୍ସତି ।
ଧାରାୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେ, ଚିତ୍ତସନ୍ତତିୟମ୍ପି ଚ ॥
‘‘ସୋତାୟତନଂ, ସୋତଧାତୁ, ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସୋତସଦ୍ଦୋ ମଂସସୋତେ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ସୋତେନ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେ । ‘‘ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା’’ତିଆଦୀସୁ ଞାଣସୋତେ । ‘‘ୟାନି ସୋତାନି ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି, ୟାନି ଏତାନି ସୋତାନି ମୟା କିତ୍ତିତାନି ପକିତ୍ତିତାନି ଆଚିକ୍ଖିତାନି ଦେସିତାନି ପଞ୍ଞପିତାନି ପଟ୍ଠପିତାନି ୱିୱରିତାନି ୱିଭତ୍ତାନି ଉତ୍ତାନୀକତାନି ପକାସିତାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ତଣ୍ହାସୋତୋ ଦିଟ୍ଠିସୋତୋ କିଲେସସୋତୋ ଦୁଚ୍ଚରିତସୋତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୋତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା ମହନ୍ତଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉଦକଧାରାୟଂ । ‘‘ଅରିୟସ୍ସେତଂ ଆୱୁସୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ, ୟଦିଦଂ ସୋତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅରିୟମଗ୍ଗେ । ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସୋତଂ ପଜାନାତି ଉଭୟତୋ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଇଧଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତଞ୍ଚ ପରଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତଞ୍ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିୟନ୍ତି ।
ସୋଣୋତି ସୁନଖୋ । ସୋ ହି ସାମିକସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁଣାତୀତି ସୋଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇମାନି ତଦଭିଧାନାନି –
ସୁନଖୋ ସାରମେୟ୍ୟୋ ଚ, ସୁଣୋ ସୂନୋ ଚ କୁକ୍କୁରୋ ।
ସୋଣୋ ସ୍ୱାନୋ ସୁୱାନୋ ଚ, ସାଳୁରୋ ମିଗଦଂସନୋ ॥
ସା ସୁନିଧାତି’ମେ ସଦ୍ଦା, ପୁମାନେସୁ ପୱତ୍ତରେ ।
ସୁନଖୀ କୁକ୍କୁରୀ ସୀ’ତି, ଇମେ ଇତ୍ଥୀସୁ ୱତ୍ତରେ ॥
ସୁନଖା ସାରମେୟ୍ୟାତି, ଆଦି ବହୁୱଚୋ ପନ ।
ପୱତ୍ତତି ପୁମିତ୍ଥୀସୁ, ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଅୟଂ ନୟୋ ।
କୁକ୍କୁରୋତି ଅୟଂ ତତ୍ଥ, ବାଲକାଲେ ରୱେନ ୱେ ।
ମହଲ୍ଲକେପି ସୁନଖେ, ରୂଳ୍ହିୟା ସମ୍ପୱତ୍ତତି ॥
ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା କୁକ୍କୁରଜାତକେ ‘‘ୟେ କୁକ୍କୁରା ରାଜକୁଲମ୍ହି ୱଡ୍ଢା, କୋଲେୟ୍ୟକା ୱଣ୍ଣବଲୂପପନ୍ନା’’ତିଇମସ୍ମିଂପଦେସେ ଏୱମତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିଂସୁ ‘‘ୟେ କୁକ୍କୁରାତି ୟେ ସୁନଖା । ୟଥା ହି ତରୁଣୋପି ପସ୍ସାୱୋ ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତି ତଦହୁଜାତୋପି ସିଙ୍ଗାଲୋ ‘‘ଜରସିଙ୍ଗାଲୋ’ତି, କୋମଲାପି ଗଳାଚୀଲତା ‘ପୂତିଲତା’ତି, ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋପି କାୟୋ ‘ପୂତିକାୟୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱ ୱସ୍ସସତିକୋପି ସୁନଖୋ ‘କୁକ୍କୁରୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ମହଲ୍ଲକା କାୟୂପପନ୍ନାପି ତେ ‘କୁକ୍କୁରା’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ।
କି ହିଂସାୟଂ। କିଣୋତି, କିଣାତି, କିଣନ୍ତି ।
ସକ ସାମତ୍ଥିୟେ। ସମତ୍ଥଭାୱୋ ସାମତ୍ଥିୟଂ, ୟଥା ଦକ୍ଖିୟଂ । ସକ୍କୁଣାତି, ସକ୍କୁଣନ୍ତି । ଅସକ୍ଖି । ସକ୍ଖିସ୍ସତି । ସକ୍କୋ । ସକ୍କୀ ।
ଏତ୍ଥ ସକ୍କୋତି ଦେୱରାଜା । ସୋ ହି ପରହିତଂ ସକହିତଞ୍ଚ କାତୁଂ ସକ୍କୁଣାତୀତି ସକ୍କୋ । ଅପିଚ ସକ୍ୟକୁଲଜାତୋ ୟୋ କୋଚିପି । ତଥା ହି ‘‘ଅଥ ଖୋ ମହାନାମୋ ସକ୍କୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଭଗୱନ୍ତଞ୍ଚ ପିଙ୍ଗିୟୋ ମଂ ସକ୍କ ସମୁଦ୍ଧରାହୀତି ଆଲପି । ସକ୍ୟା ୱତ ଭୋ କୁମାରା ପରମସକ୍ୟା ୱତ ଭୋ କୁମାରା’’ତି ୱଚନମୁପାଦାୟ ସବ୍ବେପି ସକ୍ୟକୁଲେ ଜାତା ‘‘ସକ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ସାକିୟା’’ତି ଚ ‘‘ସକ୍କା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ସ୍ୱାଦିତ୍ତେପି ଅନେକସ୍ସରଧାତୁତୋ ଏକୋୱ ଉଣାପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଣୁ ଣାପଚ୍ଚୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଖୀଖୟେ। ଖୀଣୋତି । ଖୀଣାତି । ଖୀଣା ଜାତି । ଖୀଣୋ । ଅୟୋଗା ଭୂରିସଙ୍ଖୟୋ ।
ଗେ ସଦ୍ଦେ। ଗିଣୋତି, ଗିଣାତି ।
ଚି ଚୟେ । ଣକାରସ୍ସ ନକାରତ୍ତଂ । ପାକାରଂ ଚିନୋତି । ଚିତଂ କୁସଲଂ । ଚେତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।
ରୁ ଉପତାପେ। ରୁଣୋତି, ରୁଣାତି ।
ରାଧ ସାଧ ସଂସିଦ୍ଧିୟଂ। ରାଧୁଣାତି । ସାଧୁଣାତି । ରାଧନଂ । ଆରାଧନଂ । ସାଧନଂ ।
ପୀ ପୀତିୟଂ। ପୀଣୋତି, ପୀଣାତି । ପୀତି, ପିୟୋ ।
ଅପ ପାପୁଣେ ସମ୍ଭୁ ଚ । ପାପୁଣୋତି, ପାପୁଣାତି । ପତ୍ତୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ସତ୍ଥା ପତ୍ତୋ । ସମ୍ପତ୍ତୋ ୟମସାଧନଂ । ସମ୍ଭୁଣାତି, ନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଅଭିସମ୍ଭୁଣାତି । ସମ୍ଭୁଣନ୍ତୋ, ଅଭିସମ୍ଭୁଣମାନୋ ।
ତତ୍ଥ ପତ୍ତୋତି ପସଦ୍ଦୋ ଉପସଗ୍ଗୋ ‘‘ପପ୍ପୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପସଦ୍ଦୋ ୱିୟ । ତଥା ହି ‘‘ପତ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପାପୁଣୀତି ଅତ୍ଥେ ପପୁବ୍ବସ୍ସ ଅପଧାତୁସ୍ସ ପକାରେ ଲୁତ୍ତେ ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଦ୍ୱିଭାୱୋ ଭୱତି । ତତ୍ଥ ନ ଅଭିସମ୍ଭୁଣାତୀତି ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି, ନ ସାଧେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଖିପ ଖେପେ। ଖିପୁଣାତି । ଖିପ୍ପଂ । ଖିପ୍ପନ୍ତି ମଚ୍ଛପଞ୍ଜରୋ ।
ଆପ ବ୍ୟାପନେ। ଆପୁଣାତି । ଆପୋ ।
ମି ପକ୍ଖେପନେ। ମିନୋତି । ମିତ୍ତୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଗୁୟ୍ହେସୁ ନିମିୟତି ପକ୍ଖିପିୟତୀତି ମିତ୍ତୋ। ‘‘ମିତ୍ତୋ ହୱେ ସତ୍ତପଦେନ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନଂ ପନ ୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅତ୍ଥୱସେନ । ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ଚେ, ୟୋ କୋଚି ଅୱିସ୍ସାସିକୋ ଅତ୍ତନୋ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋପି ଚ ମିତ୍ତୋ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରମତ୍ତେନପି ସହ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସହ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପିୟୱାଚାନିଚ୍ଛାରଣେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲାପସଲ୍ଲାପକରଣମତ୍ତେନ ମିତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କିଂକାରଣା ? ଦଳ୍ହୱିସ୍ସାସୋ ମିତ୍ତୋ ନାମ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ମିତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣପସଂସାୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ୱୁ ସଂୱରଣେ। ୱୁଣୋତି, ୱୁଣାତି, ସଂୱୁଣୋତି, ସଂୱୁଣାତି । ପଣ୍ଡିତୋ ସୀଲସଂୱୁତୋ ।
ସୁ ଅଭିସୱେ । ଅଭିସୱୋ ନାମ ପୀଳନଂ ମନ୍ଥନଂ ସନ୍ଧାନଂ ସିନ୍ହାନଂ ୱା । ସୁଣୋତି, ସୁଣାତି ।
ସି ବନ୍ଧନେ। ସିନୋତି ।
ସି ନିସାନେ। ସିଣୋତି, ସିଣାତି । ନିସିତସତ୍ଥଂ ।
ନ ହି ନୂନାୟଂ ସା ଖୁଜ୍ଜା, ଲଭତି ଜିୱ୍ହାୟ ଛେଦନଂ ।
ସୁନିସିତେନ ସତ୍ଥେନ, ଏୱଂ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଭଣଂ ।
ଏତ୍ଥ ଭଣନ୍ତି ଭଣନ୍ତୀ ।
ୱୁସ ପାଗବ୍ବିୟେ । ପାଗବ୍ବିୟଂ ନାମ କାୟୱାଚାମନେହି ପଗବ୍ବଭାୱୋ । ୱୁସୁଣାତି ।
ଅସୁ ବ୍ୟାପନେ। ଅସୁଣାତି । ଅସ୍ସୁ ।
ହି ଗତିବୁଦ୍ଧୀସୁ ଉପତାପେ ଚ। ହିନୋତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଅସମାନନ୍ତତ୍ତେପି ସମାନତ୍ଥାନଂ ସମୋଧାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତିକ ତିଗ ସଘ ଦିକ୍ଖ କିୱି ଚିରି ଜିରି ଦାସ ଦୁ ହିଂସାୟଂ। ତିକୁଣାତି । ତିଗୁଣାତି । ସଘୁଣାତି । ଦିକ୍ଖୁଣାତି । କିୱୁଣାତି। ଚିରୁଣାତି । ଜିରୁଣାତି । ଦାସୁଣାତି । ଦୁଣୋତି, ଦୁଣାତୀତି ରୂପାନି ହିଂସାୱାଚକାନି ଭୱନ୍ତି ।
ସୁୱାଦୀ ଏତ୍ତକା ଦିଟ୍ଠା, ଧାତୱୋ ମେ ୟଥାବଲଂ ।
ସୁତ୍ତେସ୍ୱଞ୍ଞେପି ପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଗଣୱ୍ହୋ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିତୋ ॥
ସ୍ୱାଦିଗଣୋୟଂ ।
କିୟାଦିଗଣିକ
କୀ ଦବ୍ବୱିନିମୟେ । ଦବ୍ବୱିନିମୟୋ କୟୱିକ୍କୟୱସେନ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଂ । କିଣାତି, କିଣନ୍ତି । ୱିକ୍କିଣାତି, ୱିକ୍କିଣନ୍ତି । କେତୁଂ, କିଣିତୁଂ । ୱିକ୍କେତୁଂ, ୱିକ୍କିଣିତୁଂ । କିଣିତ୍ୱା, ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା । କୀତଂ ଭଣ୍ଡଂ । କୟୋ, ୱିକ୍କୟୋ । ୱିକ୍କିଣେୟ୍ୟ ହନେୟ୍ୟ ୱା ।
ଖି ଗତିୟଂ। ଖିଣାତି । ଅତିଖିଣୋ ସରୋ । ଖଂ, ଖାନି । ନକାରସ୍ସ ଣକାରତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଖିଣାତୀତି ଗଚ୍ଛତି । ଅତିଖିନୋତି ଅତିଗତୋ । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ସେନ୍ତି ଚାପାତିଖିଣାୱ, ପୁରାଣାନି ଅନୁତ୍ଥୁନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚାପାତିଖିଣା’ତି ଚାପତୋ ଅତିଖିଣା ଅତିଗତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଚାପାତିଖିଣାତି ଚାପତୋ ଅତିଖିଣା ଚାପା ୱିନିମୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ପଦତ୍ଥୱିୱରଣଂ କତଂ, ତମ୍ପି ଗତତ୍ଥଞ୍ଞେୱ ସନ୍ଧାୟ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥୱସେନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ର ଖନ୍ତି ସଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି କତପୁଞ୍ଞେହି ଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଖାନୀତି ସଗ୍ଗା ।
ଚି ଚୟେ। ପୁଞ୍ଞଂ ଚିନାତି । ପାକାରଂ ଚିନାତି । ପାରମିୟୋ ୱିଚିନାତି, ୱିଚିନତି ଚ । ପୁପ୍ଫଂ ଓଚିନାତି, ଓଚିନତି ୱା । ପଚିନାତି । ପଚିନିତ୍ୱା । ଚିତଂ କୁସଲଂ । ଚୟୋ ସଞ୍ଚୟୋ । ଚିତୋ ପାକାରୋ । ଚିନାତୀତି ଚେତୋ, ଇଟ୍ଠକୱଡ୍ଢକୀ । ୟୋ ସତ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞସଞ୍ଚୟୋ। ‘‘ସଞ୍ଚୟୋ ରାସି ସମୂହୋ ପିଣ୍ଡୋ ଗଣୋ ସଙ୍ଘୋ କଦମ୍ବୋ ୱଗ୍ଗୋ କରୋ ଘଟା’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ପରିୟାୟା ।
ଜି ଜୟେ। ଜିନାତି, ୱିଜିନାତି, ଜିନିୟତି । ଜେତା, ଜିନୋ । ଜିତୋ ମାରୋ । ମାରଂ ଜିତୋ । ଜିତୱା, ଜିତାୱୀ, ଜିତବ୍ବୋ, ଜେୟ୍ୟୋ, ଜୟନଂ, ଜିତଂ, ୱିଜିତଂ, ଜୟୋ, ପରାଜୟନଂ, ପରାଜୟୋ । ୟସ୍ସ ଜିତଂ ନାୱଜୀୟତି । ଜିତମସ୍ସ ନୋୟାତି କୋଚି ଲୋକେ । ଜୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିରୀମତୋ ଅୟଂ, ମାରସ୍ସ ଚ ପାପିମତୋ ପରାଜୟୋ ।
ତତ୍ଥ ଜେତାତି ଜିନାତୀତି ଜେତା, ୟୋ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅଜିନୀତି ଜିନୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଧମ୍ମରାଜା । କିଂ ସୋ ଅଜିନି ? ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ମାରାଦିଅରୟୋ ଚ । ଇତି ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ମାରାଦୟୋ ଚ ଅରୟୋ ଅଜିନୀତି ଜିନୋ। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ମାଦିସା ୱେ ଜିନା ହୋନ୍ତି, ୟେ ପତ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ।
ଜିତା ମେ ପାପକା ଧମ୍ମା, ତସ୍ମାହଂ ଉପକ ଜିନୋ’’ତି,
‘‘ତଥାଗତୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ’’ତି ଚ ।
ଜିନସଦ୍ଦୋ ହି କେୱଲୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁମ୍ହି ପୱତ୍ତତି, ସୋପପଦୋ ପନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ତମ୍ହି ଚ ୟଥାରହଂ ପୱତ୍ତତି । ‘‘ପଚ୍ଚେକଜିନୋ, ଓଧିଜିନୋ, ଅନୋଧିଜିନୋ, ୱିପାକଜିନୋ, ଅୱିପାକଜିନୋ’’ତି ଇମାନେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି ।
ଜି ଜାନିୟଂ। ଜିନାତି, ନ ଜିନାତି ନ ଜାପୟେ, ଜିନୋ ରଥସ୍ସଂ ମଣିକୁଣ୍ଡଲେ ଚ, ପୁତ୍ତେ ଚ ଦାରେ ଚ ତଥେୱ ଜିନୋ । ଜିନୋ ଧନଞ୍ଚ ଦାସେ ଚ ।
ଞାଅୱବୋଧନେ। ଜାନାତି, ଞାୟତି, ନାୟତି । ଅନିମିତ୍ତା ନ ନାୟରେ । ଜଞ୍ଞା ସୋ ୟଦି ହାପୟେ । ମା ମଂ ଜଞ୍ଞୂତି ଇଚ୍ଛତି । ‘‘ଇମେ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଞାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଞାତି, ଞାତକୋ । ଞାତିମିତ୍ତା ସୁହଜ୍ଜା ଚ । ଞାତକୋ ନୋ ନିସିନ୍ନୋତି । ଞାତବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ସଙ୍ଖାରୱିକାରଲକ୍ଖଣନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମା । ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଞେୟ୍ୟସଦ୍ଦୋ ଏକନ୍ତେନ ନପୁଂସକୋ, ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ସବ୍ବଲିଙ୍ଗିକୋ, ୟଥା ? ଞେୟ୍ୟୋ ଫସ୍ସୋ । ଞେୟ୍ୟା ୱେଦନା । ଞେୟ୍ୟଂ ଚିତ୍ତଂ । ଞେୟ୍ୟୋ ପୁରିସୋ, ଞେୟ୍ୟା ଇତ୍ଥୀ, ଞେୟ୍ୟଂ ଧନନ୍ତି ଚ ।
ଥୁ ଅଭିତ୍ଥୱେ। ଥୁନାତି । ଅଭିତ୍ଥୁନାତି । ଥୁତି, ଅଭିତ୍ଥୁତି । ଥୱନା, ଅଭିତ୍ଥୱନା, ଥୁତୋ, ଅଭିତ୍ଥୁତୋ ।
ଥୁ ନିତ୍ଥୁନନେ। ଥୁନାତି ।
ଉଟ୍ଠେହି ରେୱତେ ସୁପାପଧମ୍ମେ,
ଅପାରୁତଦ୍ୱାରେ ଅଦାନସୀଲେ ।
ନେସ୍ସାମ ତଂ ୟତ୍ଥ ଥୁନନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତା,
ସମପ୍ପିତା ନେରୟିକା ଦୁକ୍ଖେନ ।
ପୁରାଣାନି ଅନୁତ୍ଥୁନ’’ନ୍ତି ଚ ପୟୋଗୋ ॥
ଦୁ ହିଂସାୟଂ। ଦୁନାତି । ମିତ୍ତଦ୍ଦୁ । ଦୁମୋ ।
ଏତ୍ଥ ମିତ୍ତଦ୍ଦୂତି ମିତ୍ତଂ ଦୁନାତି ହିଂସତି ଦୁବ୍ଭତୀତି ମିତ୍ତଦ୍ଦୁ । ଅତ୍ର ‘‘ୱେଦା ନ ତାଣାୟ ଭୱନ୍ତି ତସ୍ସ, ମିତ୍ତଦ୍ଦୁନୋ ଭୂନହୁନୋ ନରସ୍ସା’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ଦୁମୋତି ଦୁନିୟତି ଗେହସମ୍ଭାରାଦିଅତ୍ଥାୟ ହିଂସିୟତି ଛିନ୍ଦିୟତି, ପଣ୍ଣପୁପ୍ଫାଦିଅତ୍ଥିକେହି ୱା ପଣ୍ଣପୁପ୍ଫାଦିହରଣେନ ପୀଳିୟତୀତି ଦୁମୋ।
ଧୂ କମ୍ପନେ। ଧୁନାତି । ଧୂମୋ, ଧୋନା, ଧୋନୋ, ଧୁତୋ । ଧୁନନ୍ତୋ ୱାକଚୀରାନି, ଗଚ୍ଛାମି ଅମ୍ବରେ ତଦା ।
ତତ୍ଥ ଧୂମୋତି ଧୁନାତି କମ୍ପତୀତି ଧୂମୋ । ଧୂମସଦ୍ଦୋ କୋଧେ ତଣ୍ହାୟ ୱିତକ୍କେ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଧମ୍ମଦେସନାୟଂ ପକତିଧୂମେତି ଇମେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତି । ‘‘କୋଧୋ ଧୂମୋ ଭସ୍ମାନି ମୋସୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି କୋଧେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଇଚ୍ଛା ଧୂମାୟିତୋ ସଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟଂ । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ଧୂମାୟନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିତକ୍କେ ।
‘‘ପଙ୍କୋ ଚ କାମା ପଲିପୋ ଚ କାମା,
ଭୟଞ୍ଚ ମେତଂ ତିମୁଲଂ ପୱୁତ୍ତଂ ।
ରଜୋ ଚ ଧୂମୋ ଚ ମୟା ପକାସିତୋ,
ହିତ୍ୱା ତୁୱଂ ପବ୍ବଜ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତା’’ତି
ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ । ‘‘ଧୂମଂ କତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଦେସନାୟଂ । ‘‘ଧଜୋ ରଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାନୋ, ଧୂମୋ ପଞ୍ଞାନମଗ୍ଗିନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପକତିଧୂମେ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
କୋଧତଣ୍ହାୱିତକ୍କେସୁ, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ ଚ ।
ଦେସନାୟଞ୍ଚ ପକତି-ଧୂମେ ଧୂମୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ଧୋନାତି ପଞ୍ଞା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଧୋନା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ୟା ପଞ୍ଞା ପଜାନନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, କିଂକାରଣା ଧୋନାତି ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା ? ୟଂ ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଧୁତଞ୍ଚ ଧୋତଞ୍ଚ ସନ୍ଧୋତଞ୍ଚ ନିଦ୍ଧୋତଞ୍ଚ, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଧୁତଞ୍ଚ ଧୋତଞ୍ଚ ସନ୍ଧୋତଞ୍ଚ ନିଦ୍ଧୋତଞ୍ଚ । ତଂକାରଣା ଧୋନା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା । ଅଥ ୱା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଧୁତା ଚ ଧୋତା ଚ ସନ୍ଧୋତା ଚ ନିଦ୍ଧୋତା ଚ, ତଂକାରଣା ଧୋନା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା’’ତି । ‘‘ଧୋନସ୍ସ ହି ନତ୍ଥି କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେ, ପକପ୍ପିତା ଦିଟ୍ଠି ଭୱାଭୱେସୂ’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ। ଅତ୍ର ଧୋନା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଧୋନୋ, ତସ୍ସ ଧୋନସ୍ସାତି ନିବ୍ବଚନଂ । ଧାତୂନମନେକତ୍ଥତାୟ ଧୂଧାତୁ କମ୍ପନତ୍ଥେପି ଧୋୱନତ୍ଥେପି ୱତ୍ତତି ।
ମୁନ ଞାଣେ। ମୁନାତି । ମୋନଂ, ମୁନି । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଧାତୁୟା ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ ଏକନ୍ତେନ ଅନ୍ତଲୋପୋ ଭୱତି । ସୋଭିତତ୍ଥେରଗାଥାୟଂ ପନ ଅନାଗତୱଚନେ ଉକାରସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିୱସେନ ‘‘ଅହଂ ମୋନେନ ମୋନିସ୍ସ’’ନ୍ତି ରୂପନ୍ତରଞ୍ଚ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ମୋନିସ୍ସନ୍ତି ଜାନିସ୍ସଂ । ନାମତ୍ତେ ଅନ୍ତଲୋପୋ ନ ହୋତି । ତତ୍ଥ ମୋନନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ‘‘ନ ମୋନେନ ମୁନି ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ‘‘ମୋନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାପି ଇଧ ‘‘ଞାଣେ’’ତି ୱଚନତୋ ନ ସୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଞାଣମେୱାଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦାସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଞାଣମୋନମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ । ମୁନୀତି ମୁନାତି ଜାନାତି ହିତାହିତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ମୁନି । ଅଥ ୱା ଖନ୍ଧାଦିଲୋକେ ତୁଲଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ମିନନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ଇମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଖନ୍ଧା, ଇମେ ବାହିରା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଇମେ ଉଭୋ ଅତ୍ଥେ ମୁନାତୀତି ମୁନି। ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ନ ମୋନେନ ମୁନି ହୋତି, ମୂଳ୍ହରୂପୋ ଅୱିଦ୍ଦସୁ ।
ୟୋ ଚ ତୁଲଂୱ ପଗ୍ଗୟ୍ହ, ୱରମାଦାୟ ପଣ୍ଡିତୋ ॥
ପାପାନି ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସ ମୁନି ତେନ ସୋ ମୁନି ।
ୟୋ ମୁନାତି ଉଭୋ ଲୋକେ, ମୁନି ତେନ ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଅପରାପେତ୍ଥ ଭୱତି ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା । ମୁନୀତି ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ, କାୟମୋନେୟ୍ୟାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ମୁନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ପନେସ ଅଗାରିୟମୁନି ଅନଗାରିୟମୁନି ସେକ୍ଖମୁନି ଅସେକ୍ଖମୁନି ପଚ୍ଚେକମୁନି ମୁନିମୁନୀତି ଅନେକୱିଧୋ। ତତ୍ଥ ଅଗାରିୟମୁନୀତି ଗିହିପି ଆଗତଫଲୋ ୱିଞ୍ଞାତସାସନୋ । ଅନଗାରିୟମୁନୀତି ତଥାରୂପୋୱ ପବ୍ବଜିତୋ । ସେକ୍ଖମୁନୀତି ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା । ଅସେକ୍ଖମୁନୀତି ଖୀଣାସୱୋ । ପଚ୍ଚେକମୁନୀତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ । ମୁନିମୁନୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତଥା ହି ଆୟସ୍ମାପି ସାରିପୁତ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମୁନୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ।
ପୂ ପୱନେ । ପୱନଂ ସୋଧନଂ । ପୁନାତି । ପୁଞ୍ଞଂ, ପୁତ୍ତୋ, ଦନ୍ତପୋଣଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କାରକଂ ପୁନାତି ସୋଧେତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ । ଅଥ ୱା ୟତ୍ଥ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତଂସନ୍ତାନଂ ପୁନାତି ୱିସୋଧେତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ। କିନ୍ତଂ ? ସୁଚରିତଂ କୁସଲକମ୍ମଂ । ସକମ୍ମିକତ୍ତା ଧାତୁସ୍ସ କାରିତୱସେନ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ ଲବ୍ଭତି । ପୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ତନୋ କୁଲଂ ପୁନାତି ସୋଧେତୀତି ପୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ହୀନଜଚ୍ଚାନଂ ଚଣ୍ଡାଲାଦୀନଂ ପୁତ୍ତୋ ନାମ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଦ୍ଦାନମତ୍ଥକଥନସ୍ସ ନାନପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତିତୋ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପିତୁ ହଦୟଂ ପୂରେତୀତି ପୁତ୍ତୋତି ଏୱମାଦିନାପି ନିବ୍ବଚନଂ ଗହେତବ୍ବମେୱ । ନାନାଧାତୁୱସେନପି ହି ପଦାନି ସିଦ୍ଧିଂ ସମୁପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ପୁତ୍ତୋ ଚ ନାମ ଅତ୍ରଜୋ ଖେତ୍ରଜୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ଦିନ୍ନକୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାତୋ ଅତ୍ରଜୋ ନାମ । ସୟନପୀଠେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ଉରେତି ଏୱମାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଖେତ୍ରଜୋ ନାମ । ସନ୍ତିକେ ସିପ୍ପୁଗ୍ଗଣ୍ହନକୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ନାମ । ପୋସାପନତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନୋ ଦିନ୍ନକୋ ନାମ ଦନ୍ତପୋଣନ୍ତି ଦନ୍ତେ ପୁନନ୍ତି ୱିସୋଧେନ୍ତି ଏତେନାତି ଦନ୍ତପୋଣଂ, ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ।
ପୀ ତପ୍ପନକନ୍ତୀସୁ। ପିଣାତୀତି ପୀତି। ଏତ୍ଥ ଚ ପୀତୀତି ପୀଣନଂ ପୀତି, ତପ୍ପନଂ କନ୍ତୀତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଂ ଭାୱୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ । ଇଦଂ ପନ ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ପିଣୟତୀତି ପୀତି, ତପ୍ପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସା ପନେସା ଖୁଦ୍ଦକାପୀତି ଖଣିକାପୀତି ଓକ୍କନ୍ତିକାପୀତି ଉବ୍ବେଗାପୀତି ଫରଣାପୀତୀତି ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦକାପୀତି ସରୀରେ ଲୋମହଂସନମତ୍ତମେୱ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଖଣିକାପୀତି ଖଣେ ଖଣେ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦସଦିସା ହୋତି । ଓକ୍କନ୍ତିକାପୀତି ସମୁଦ୍ଦତୀରଂ ୱୀଚି ୱିୟ କାୟଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତି । ଉବ୍ବେଗାପୀତି ବଲୱତୀ ହୋତି କାୟଂ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଆକାସେ ଲଙ୍ଘାପନପ୍ପମାଣା ହୋତି । ଫରଣାପୀତିୟା ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ସକଲସରୀରଂ ଧମିତ୍ୱା ପୂରିତୱତ୍ଥି ୱିୟ ମହତା ଉଦକୋଘେନ ପକ୍ଖନ୍ଦପବ୍ବତକୁଚ୍ଛି ୱିୟ ଚ ଅନୁପରିଫୁଟଂ ହୋତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧା ପୀତି, ସା ସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ‘‘ପିଣାତୀ’’ତି ପୀତୀତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ପିୟାୟତି, ପିତା, ପିୟୋ, ପେମୋ’’ତିଆଦୀନି ପୀଧାତୁୟା ଏୱ ରୂପାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁତ୍ତଂ ପିୟାୟତୀତି ପିତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପିୟାୟିତବ୍ବୋତି ପିୟୋ। ପେମନଂ ପେମୋ ।
ମା ପରିମାଣେ। ମିନାତି । ମାନଂ, ପରିମାଣଂ, ମତ୍ତଂ, ମତ୍ତା, ମନୋ, ୱିମାନଂ, ମିନିତବ୍ବଂ, ମେତବ୍ବଂ, ଛାୟା ମେତବ୍ବା । ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଅନୀୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି ।
ଏତ୍ଥ ମନୋତି ଏକାୟ ନାଳିୟା ଏକାୟ ଚ ତୁଲାୟ ମିନମାନୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ ମିନାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ମନୋ । ୱିସେସତୋ ମିନିୟତେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିୟତେତି ୱିମାନଂ, ଦେୱାନଂ ପୁଞ୍ଞବଲେନ ନିବ୍ବତ୍ତବ୍ୟମ୍ହଂ ଦେୱନିକେତଂ । ୟଂ ୱିମାନଂ ଉପସୋଭିତଂ, ପଭାସତିମିଦଂ ବ୍ୟମ୍ହନ୍ତି ଚ ଆଦିନା ଥୋମିୟତି ।
ମୀ ହିଂସାୟଂ। ମିନାତି । ମୀନୋ, କୁମୀନଂ ।
ଏତ୍ଥ ମୀନୋତି ମଚ୍ଛୋ । ମଚ୍ଛସ୍ସ ହି ‘‘ମୀନୋ ମଚ୍ଛୋ ଅମ୍ବୁଜୋ ୱାରିଜୋ ୱାରିଚରୋ’’ତି ଅନେକାନି ନାମାନି । ୱିସେସନାମାନି ପନ ‘‘ଅମରୋ ଖଲିସୋ ଚନ୍ଦକୁଲୋ କନ୍ଦଫଲି ଇନ୍ଦଫଲି ଇନ୍ଦୱଲୋ କୁଲିସୋ ୱାମି କୁଙ୍କୁତଲୋ କଣ୍ଡିକୋ ସକୁଲୋ ମଙ୍ଗୁରୋ ସିଙ୍ଗୀ ସତୱଙ୍କୋ ରୋହିତୋ ପାଠୀନୋ କାଣୋ ସୱଙ୍କୋ ପାୱୁସୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି, ‘‘ତିମି ତିମିଙ୍ଗଲୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ଚ ଭୱନ୍ତି । କୁମୀନନ୍ତି କୁଚ୍ଛିତେନାକାରେନ ମଚ୍ଛେ ମିନନ୍ତି ହିଂସନ୍ତି ଏତେନାତି କୁମୀନଂ, ମଚ୍ଛବନ୍ଧନପଞ୍ଜରୋ । ସୋ ପନ ପାଳିୟଂ କୁମୀନସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି –
‘‘ୱାରିଜସ୍ସେୱ ମେ ସତୋ, ବନ୍ଧସ୍ସ କୁମିନାମୁଖେ ।
ଅକ୍କୋସତି ପହରତି, ପିୟେ ପୁତ୍ତେ ଅପସ୍ସତୋ’’ତି
ପାଳି ଦିସ୍ସତି ।
ମୂ ବନ୍ଧନେ। ମୁନାତି । ମୁନି ।
ଏତ୍ଥ ମୁନୀତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ମୁନାତି ମୱତି ବନ୍ଧତି ରାଗଦୋସାଦିୱସଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଦେତୀତି ମୁନି ।
ରି ଗତିଦେସନେସୁ। ରିକାତି । ରେଣୁ । ନକାରସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।
ଲୀ ସିଲେସେ। ଲିନାତି, ନିଲିନାତି । ଲୀନଂ, ସଲ୍ଲୀନଂ, ପଟିସଲ୍ଲାନଂ ।
ୱୀ ତନ୍ତସନ୍ତାନେ। ୱତ୍ଥଂ ୱିନାତି । ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଚୀୱରଂ ୱିନାହି । କମ୍ମେ – ଇଦଂ ଖୋ ଆୱୁସୋ ଚୀୱରଂ ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିୟ୍ୟତି । ୱୀତଂ । ସୁୱୀତଂ । ଅପ୍ପକଂ ହୋତି ୱେତବ୍ବଂ । କାରିତେ ‘‘ୱାୟାପେତି, ତନ୍ତୱାୟେହି ଚୀୱରଂ ୱାୟାପେସ୍ସାମା’ତି ଚୀୱରଂ ୱାୟାପେସୁଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ଭୱନ୍ତି ।
ୱୀ ହିଂସାୟଂ। ୱିନାତି । ୱେଣୁ । ୱେଣୂତି ୱଂସୋ ।
ଲୂ ଛେଦନେ । ଲୁନାତି । ଲୋଣଂ, କୁସଲଂ, ବାଲୋ, ଲୂତୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋଣନ୍ତି ଲୁନାତି ୱୀତରସଭାୱଂ ୱିନାସେତି ସରସଭାୱଂ କରୋତୀତି ଲୋଣଂ, ଲୱଣଂ । କୁସୋ ୱିୟ ହତ୍ଥପ୍ପଦେସଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ଲୁନାତୀତି କୁସଲଂ, ଅନୱଜ୍ଜଇଟ୍ଠୱିପାକଲକ୍ଖଣୋ ଧମ୍ମୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ଲୁନାତୀତି ବାଲୋ, ଅୱିଦ୍ୱା । ଲୂତୋତି ମକ୍କଟକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ହି ସୁତ୍ତଂ ‘‘ଲୂତସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟୂସଂ ପାତୁଂ ପଟଙ୍ଗମକ୍ଖିକାଦୀନଂ ଜୀୱିତଂ ଲୁନାତୀତି ଲୂତୋ।
ସି ବନ୍ଧନେ। ସିନାତି । ସୀମା, ସୀସଂ ।
ଏତ୍ଥ ସୀମାତି ସିନୀୟତେ ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମୱାଚାୟ ବନ୍ଧିୟତେତି ସୀମା । ସା ଦୁୱିଧା ବଦ୍ଧସୀମା ଅବଦ୍ଧସୀମାତି । ତାସୁ ଅବଦ୍ଧସୀମା ମରିୟାଦକରଣୱସେନ ‘‘ସୀମା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସିନାତି ବନ୍ଧତି କେସେ ମୋଳିକରଣୱସେନ ଏତ୍ଥାତି ସୀସଂ । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ସା ପାକେ। ସିନାତି ।
ସୁ ହିଂସାୟଂ। ସୁଣାତି । ପରସୁ । ପରଂ ସୁଣନ୍ତି ହିଂସନ୍ତି ଏତେନାତି ପରସୁ।
ଅସ ଭୋଜନେ। ୱୁତ୍ତାନଂ ଫଲମସ୍ନାତି । ଅସନଂ ।
ଏତ୍ଥ ଅସନନ୍ତି ଆହାରୋ । ସୋ ହି ଅସିୟତି ଭୁଞ୍ଜିୟତୀତି ‘‘ଅସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅସ୍ନାଥ ଖାଦଥ ପିୱଥା’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
କିଲିସ ୱିବାଧନେ। କିଲିସ୍ନାତି । କିଲେସୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ କିଲେସୋତି ରାଗାଦୟୋପି ଦୁକ୍ଖମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଉଦ୍ଧସ ଉଞ୍ଛେ । ଉଞ୍ଛୋ ପରିୟେସନଂ । ଉଦ୍ଧସ୍ନାତି ।
ୱିସ ୱିପ୍ପୟୋଗେ। ୱିସ୍ନାତି । ୱିସଂ ।
ପୁସ ସିନେହସୱନପୂରଣେସୁ। ପୁସ୍ନାତି ।
ପୁସ ପୋସନେ। ପୁସ୍ନାତି ।
ମୁସ ଥେୟ୍ୟେ। ମୁସ୍ନାତି । ମୁସଲୋ ।
କିୟାଦୀ ଏତ୍ତକା ଦିଟ୍ଠା, ଧାତୱୋ ମେ ୟଥାବଲଂ ।
ସୁତ୍ତେସ୍ୱଞ୍ଞେପି ପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଗଣ୍ହୱ୍ହୋ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିତୋ ॥
ସାସନା ଲୋକତୋ ଚେତେ,
ଦସ୍ସିତା ତେସୁ ଲୋକତୋ ।
ସାସନସ୍ସୋପକାରାୟ,
ୱୁତ୍ତା ତଦନୁରୂପକା ॥
କିୟାଦିଗଣୋୟଂ ।
ଗହାଦିଗଣିକ
ଇଦାନି ଗହାଦିଗଣୋ ୱୁଚ୍ଚତେ । ଏତ୍ଥେକେ ଏୱଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି ।
ଗହାଦୀନଂ ଗଣୋ ନାମ, ପଚ୍ଚେକଂ ନୁପଲବ୍ଭତି ।
ଅଥମେକୋ ଗହଧାତୁ, ଗହାଦୀନଂ ଗଣୋ ସିୟା ॥
ୟତୋ ପ୍ପଣ୍ହା ପରା ହେୟ୍ୟୁଂ, ଧାତୁତୋ ଜିନସାସନେ ।
ତେପି ଅଞ୍ଞେ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗହଧାତୁୟା ॥
ଇତି ଚିନ୍ତାୟ ଏକଚ୍ଚେ, ଗହଧାତୁଂ କିୟାଦିନଂ ।
ପକ୍ଖିପିଂସୁ ଗଣେ ଏୱଂ, ନ ୱଦିଂସୁ ଗହାଦିକଂ ॥
ନ ତେସଂ ଗହଣଂ ଧୀରୋ, ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ସୁୱିଚକ୍ଖଣୋ ।
ୟତୋ କଚ୍ଚାୟନେ ୱୁତ୍ତୋ, ଗହାଦୀନଂ ଗଣୋ ୱିସୁଂ ॥
‘‘ଗହାଦିତୋ ପ୍ପଣ୍ହା’’ ଇତି, ଲକ୍ଖଣଂ ୱଦତା ହି ସୋ ।
କଚ୍ଚାୟନେନ ଗରୁନା, ଦସ୍ସିତୋ ନନୁ ସାସନେ ॥
ସଚେ ୱିସୁଂ ଗହାଦୀନଂ, ଗଣୋ ନାମ ନ ଲବ୍ଭତି ।
ଗହାଦିଦୀପକେ ସୁତ୍ତେ, ହିତ୍ୱାନ ବାହିରଂ ଇଦଂ ॥
‘‘ଗହତୋ ପ୍ପଣ୍ହା’’ ଇଚ୍ଚେୱ, ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଥ ୱା ପନ ।
‘‘କିୟାଦିତୋ ନାପ୍ପଣ୍ହା’’ତି, କାତବ୍ବଂ ଏକଲକ୍ଖଣଂ ॥
ୟସ୍ମା ତଥା ନ ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ, ନ କତଞ୍ଚେକଲକ୍ଖଣଂ ।
ତସ୍ମା ଅୟଂ ୱିସୁଂୟେୱ, ଗଣୋ ଇଚ୍ଚେୱ ଞାୟତି ॥
‘‘ସରା ସରେ ଲୋପ’’ମିତି-ଆଦୀନି ଲକ୍ଖଣାନିୱ ।
ଗମ୍ଭୀରଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତଂ, ଦୁଜ୍ଜାନଂ ତକ୍କଗାହିନା ॥
ଉସାଦୟୋପି ସନ୍ଧାୟ, ଆଦିଗ୍ଗହୋ କତୋ ତହିଂ ।
ତଥା ହି ‘‘ଉଣ୍ହାପେତୀ’’ତି, ଆଦିରୂପାନି ଦିସ୍ସରେ ॥
ଇଦାନି ପାକଟଂ କତ୍ୱା, ଆଦିସଦ୍ଦଫଲଂ ଅହଂ ।
ସପ୍ପୟୋଗଂ ଗହାଦୀନଂ, ଗଣଂ ୱକ୍ଖାମି ମେ ସୁଣ ॥
ଗହ ଉପାଦାନେ । ଉପାଦାନଂ ଗହଣଂ, ନ କିଲେସୁପାଦାନଂ । ଉପସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ୱଦତି । ଅଥ ୱା କାୟେନ ଚିତ୍ତେନ ୱା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଆଦାନଂ ଗହଣଂ ଉପାଦାନନ୍ତି ସମୀପତ୍ଥୋ ଉପସଦ୍ଦୋ । କତ୍ଥଚି ହି ଉପସଦ୍ଦୋ ଆଦାନସଦ୍ଦସହିତୋ ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣେ ୱତ୍ତତି ‘‘କାମୁପାଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଇଧ ପନ ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଂ ୱା ହୋତୁ ସିଥିଲଗ୍ଗହଣଂ ୱା, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗହଣଂ ଉପାଦାନମେୱ, ତସ୍ମା ଗହଧାତୁ ଗହଣେ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଘେପ୍ପତି, ଗଣ୍ହାତି ୱା । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅଧିଗଣ୍ହାତି, ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଧାନଗଣ୍ହନକୋ । ଗଣ୍ହିତୁଂ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ । ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞଥାପି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଅହଂ ଜାଲିଂ ଗହେସ୍ସାମି । ଗହେତୁଂ । ଗହେତ୍ୱା । ଉଗ୍ଗାହକୋ, ସଙ୍ଗାହକୋ, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ । କାରିତେ ‘‘ଗଣ୍ହାପେତି, ଗଣ୍ହାପୟତି, ଅଞ୍ଞତରଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେନ୍ତି, ସଦ୍ଧିଂ ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସେନ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା । ଉପଜ୍ଝଂ ଗାହାପେତବ୍ବୋ । ଉପଜ୍ଝଂ ଗାହାପେତ୍ୱା। ଗାହେତି, ଗାହୟତି, ଗାହାପେସ୍ସତି । ଗାହାପୟନ୍ତି ସବ୍ଭାୱଂ । ଗାହକୋ, ଗାହେତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । କମ୍ମନି – ଗୟ୍ହତି, ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ଗଣ୍ହିୟତି ୱା । ତଥା ହି ‘‘ଗଣ୍ହିୟନ୍ତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିୟନ୍ତୀ’’ତି ନିଦ୍ଦେସପାଳି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଗେହଂ, ଗାହୋ, ପରିଗ୍ଗହୋ, ସଙ୍ଗାହକୋ, ସଙ୍ଗହେତା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ର ଅକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦାନଂ ‘‘ଘେପ୍ପତି, ଘେପ୍ପନ୍ତି । ଘେପ୍ପସୀ’’ତି ଚ ‘‘ଗଣ୍ହତି, ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଗଣ୍ହସୀ’’ତି ଚ ଆଦିନା ନୟେନ ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ସବ୍ବଥା ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଆକାରେକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦାନଂ ‘‘ଗଣ୍ହାତି ଗଣ୍ହାପେତୀ’’ତିଆଦିନା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ।
ଇମାନି ପନ ପସିଦ୍ଧାନି କାନିଚି ଅଜ୍ଜତନୀରୂପାନି ‘‘ଅଗ୍ଗହୀ ମତ୍ତିକାପତ୍ତଂ । ଅଗ୍ଗହୁଂ, ଅଗ୍ଗହିଂସୁ, ଅଗ୍ଗହେସୁ’’ନ୍ତି । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀଆଦୀସୁ ଗହେସ୍ସତି, ଗହେସ୍ସନ୍ତି । ସେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କାତବ୍ବଂ । ଅଗ୍ଗହିସ୍ସା, ଅଗ୍ଗହିସ୍ସଂସୁ । ସେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କାତବ୍ବଂ ।
ଉସ ଦାହେ । ଦାହୋ ଉଣ୍ହଂ । ଉସତି ଦହତୀତି ଉଣ୍ହଂ । ଉଣ୍ହସଦ୍ଦୋ ‘‘ଉଣ୍ହଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦବ୍ବମପେକ୍ଖତି, ‘‘ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ ପଟିହନତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଗୁଣଂ ଉଣ୍ହଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଉଣ୍ହଭାୱୋ ହି ସୀତଭାୱୋ ଚ ଗୁଣୋ ।
ତସ ୱିପାସାୟଂ। ତଣ୍ହା । କେନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା? ତସ୍ସତି ପରିତସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥେନ ।
ଜୁସି ପୀତିସେୱନେସୁ। ଜୁଣ୍ହୋ ସମୟୋ । କାଳେ ୱା ୟଦି ୱା ଜୁଣ୍ହେ, ୟଦା ୱାୟତି ମାଲୁତୋ ।
ତତ୍ଥ ଜୁଣ୍ହୋତି ଜୋସେତି ଲୋକସ୍ସ ପୀତିଂସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଜୁଣ୍ହୋ ।
ଜୁତଦିତ୍ତିୟଂ। ଜୁଣ୍ହା ରତ୍ତି । ଜୋତତି ସୟଂ ନିପ୍ପଭାପି ସମାନା ଚନ୍ଦତାରକପ୍ପଭାସେନପି ଦିବ୍ବତି ୱିରୋଚତି ସପ୍ପଭା ହୋତୀତି ଜୁଣ୍ହା ।
ସା ତନୁକରଣେ। ସଣ୍ହୱାଚା । ସିୟତି ତନୁକରିୟତି, ନ ଫରୁସଭାୱେନ କକ୍କସା କରିୟତୀତି ସଣ୍ହା।
ସୋ ଅନ୍ତକମ୍ମନି। ସଣ୍ହଂ, ଞାଣଂ । ସିୟତି ସୟଂ ସୁଖୁମଭାୱେନ ଅତିସୁଖୁମମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଅନ୍ତଂ କରୋତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପାପେତୀତି ସଣ୍ହଂ ।
ତିଜ ନିସାନେ । ନିସାନଂ ତିକ୍ଖତା । ତିଣ୍ହୋ ପରସୁ । ତିତିକ୍ଖତୀତି ତିଣ୍ହୋ।
ସି ସେୱାୟଂ। ଅତ୍ତନୋ ହିତମାସୀସନ୍ତେହି ସେୱିୟତେତି ସିପ୍ପଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଜୀୱିତହେତୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ସିପ୍ପାୟତନଂ । ଅପିଚ ସିପ୍ପନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସ ମହାସିପ୍ପାନି – ସୁତି ସୂରମତି ବ୍ୟାକରଣଂ ଛନ୍ଦୋୱିଚିତି ନିରୁତ୍ତି ଜୋତିସତ୍ଥଂ ସିକ୍ଖା ମୋକ୍ଖଞାଣଂ କ୍ରିୟାୱିଧି ଧନୁବ୍ବେଦୋ ହତ୍ଥିସିକ୍ଖା କାମତନ୍ତଂ ଅସ୍ସଲକ୍ଖଣଂ ପୁରାଣଂ ଇତିହାସୋ ନୀତି ତକ୍କୋ ୱେଜ୍ଜକଞ୍ଚାତି ।
କୁ କୁଚ୍ଛାୟଂ । କୁଚ୍ଛା ଗରହା । କଣ୍ହା ଧମ୍ମା । କଣ୍ହୋ ପୁରିସୋ ।
ତତ୍ଥ କଣ୍ହାତି ଅପଭସ୍ସରଭାୱକରଣତ୍ତା ପଣ୍ଡିତେହି କୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ଗରହିତବ୍ବାତି କଣ୍ହା, ଅକୁସଲଧମ୍ମା । କାଳୱଣ୍ଣତ୍ତା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାଦିକଂ ଉପନିଧାୟ କୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ନିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି କଣ୍ହୋ, କାଳୱଣ୍ଣୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘କଣ୍ହୋ ୱତାୟଂ ପୁରିସୋ, କଣ୍ହଂ ଭୁଞ୍ଜତି ଭୋଜନଂ ।
କଣ୍ହେ ଭୂମିପ୍ପଦେସସ୍ମିଂ, ନ ମୟ୍ହଂ ମନସୋ ପିୟୋ’’ତି ଚ,
ଅନ୍ତୋସାରୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ।
ୟସ୍ମିଂ ପାପାନି କମ୍ମାନି,
ସ ୱେ କଣ୍ହୋ ସୁଜମ୍ପତୀ’’ତି ଚ ॥
ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ଗହାଦିକେ ଧାତୁଗଣେ, ସନ୍ଧାୟ ତସିଆଦୟୋ ।
ଆଦିଗ୍ଗହୋ କତୋ ପ୍ପଣ୍ହା, ଗହାଦୀସୁ ୟଥାରହଂ ॥
ଗହତୋ ଧାତୁତୋ ହି ପ୍ପୋ,ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେୱଦିସ୍ସତି ।
ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ ଚ ନାମତ୍ତେ, ଣ୍ହାସଦ୍ଦୋ ଉସତୋ ତଥା ॥
ଉସଗହେହି ଅଞ୍ଞସ୍ମା, ନାମତ୍ତେୱ ଦୁୱେ ମତା ।
ଏୱଂ ୱିସେସତୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ଗହାଦିଗଣନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି ସାସନେ ‘‘ତଣ୍ହାୟତୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦମ୍ପି ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ତସ୍ସ ‘‘ପବ୍ବତାୟତି, ମେତ୍ତାୟତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱିୟ ନାମସ୍ମା ୱିହିତସ୍ସ ଆୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା କ୍ରିୟାପଦତ୍ତେପି ଣ୍ହାପଚ୍ଚୟୋ ମୁଖ୍ୟତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ‘‘ତଣ୍ହାୟତୀ’’ତି ହି ଇଦଂ ଣ୍ହାପଚ୍ଚୟୱତା ତସଧାତୁତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନତଣ୍ହାସଦ୍ଦସ୍ମା ପରସ୍ସ ଆୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ । ତଥା କିଞ୍ଚାପି ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ୱାସିଫଲଂ ତାପେତ୍ୱା ଉଦକଂ ୱା ଖୀରଂ ୱା ଉଣ୍ହାପେତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ‘‘ଉଣ୍ହାପେତୀ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁୱାଚକଂ କ୍ରିୟାପଦଂ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ତସ୍ସ ଣ୍ହାପଚ୍ଚୟୱତା ଉସଧାତୁତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନଉଣ୍ହାସଦ୍ଦତୋ ୱିହିତସ୍ସ କାରିତସଞ୍ଞସ୍ସ ଣାପେପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା କ୍ରିୟାପଦତ୍ତେପି ଣ୍ହାପଚ୍ଚୟୋ ମୁଖ୍ୟତୋ ଲବ୍ଭତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ‘‘ଉଣ୍ହାପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଉଣ୍ହାସଦ୍ଦତୋ ଣାପେପଚ୍ଚୟୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ଏତସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠେ ‘‘ଉଣ୍ହାପୟତୀ’’ତି ପଦମ୍ପି ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି ।
କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଉଣ୍ହାପେତୀ’’ତି କାରିତପଦସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତାୟେୱ ‘‘ଉଣ୍ହତୀ’’ତି କତ୍ତୁପଦମ୍ପି ନୟତୋ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି କତ୍ତୁକାରିତପଦାନଂ ଏକଧାତୁମ୍ହି ଉପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା, ୟଥା ? ଗଣ୍ହତି, ଗଣ୍ହାପେତି, ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛାପେତୀତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉସ ଦାହେ’’ତି ଧାତୁସ୍ସ ‘‘ଉଣ୍ହତୀ’’ତି ରୂପଂ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ମନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଉଣ୍ହତୀତି ଉଣ୍ହ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ କାତବ୍ବଂ । ଇତି ପ୍ପପଚ୍ଚୟୋ ଗହତୋ ଚ ଅଞ୍ଞତୋ ଚ ଏକଧା ଲବ୍ଭତି, ଣ୍ହାପଚ୍ଚୟୋ ପନ ଗହତୋ ଉସତୋ ଚ ଦ୍ୱିଧା ଅଞ୍ଞତୋ ଏକଧା ଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ଏୱଂ ନିୟମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାପି ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅଞ୍ଞାନିପି ଏକେକସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ନାମିକପଦାନି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କ୍ରିୟାପଦାନି ୱିଚିନିତବ୍ବାନି । ୟେନ ପନ ବୁଦ୍ଧୱଚନାନୁରୂପେନ ନୟେନ ଗହାଦିଗଣେ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ତସଧାତାଦୟୋ ଅମ୍ହେହି ଗହିତା, ଇମସ୍ମା ନୟା ଅଞ୍ଞୋ ନୟୋ ପସତ୍ଥତରୋ ନତ୍ଥି, ଅୟମେୱ ପସତ୍ଥତରୋ, ତସ୍ମା ଅୟଂ ନୀତି ସାସନଟ୍ଠିତିୟା ଆୟସ୍ମନ୍ତେହି ସାଧୁକଂ ଧାରେତବ୍ବା ୱାଚେତବ୍ବା ଚ ।
ଗହାଦୀ ଏତ୍ତକା ଦିଟ୍ଠା, ଧାତୱୋ ମେ ୟଥାବଲଂ ।
ସୁତ୍ତେସ୍ୱଞ୍ଞେପି ପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଗଣ୍ହୱ୍ହୋ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିତୋ ॥
ଗହାଦିଗଣୋୟଂ ।
ତନାଦିଗଣିକ
ତନୁ ୱିତ୍ଥାରେ। ତନୋତି । ଆୟତନଂ, ତନୁ । କମ୍ମନି ‘‘ତନିୟ୍ୟତି, ତନିୟ୍ୟନ୍ତି । ୱିତନିୟ୍ୟତୀ’’ତି ରୂପାନି । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ୟଥା ହି ଆସଭଂ ଚମ୍ମଂ, ପଥବ୍ୟା ୱିତନିୟ୍ୟତୀ’’ତି । ଗରୂ ପନ ‘‘ପତାୟତେ, ପତଞ୍ଞତୀ’’ତି ରୂପାନି ୱଦନ୍ତି । ତନିତୁଂ, ତନିତ୍ୱାନ । ତୁମନ୍ତାଦିରୂପାନି ।
ତତ୍ଥ ଆୟତନନ୍ତି ଆୟଭୂତେ ଧମ୍ମେ ତନୋତି ୱିତ୍ଥାରେତୀତି ଆୟତନଂ । ତନୂତି ସରୀରଂ । ତଞ୍ହି କଲଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ କମ୍ମାଦୀହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତନିୟ୍ୟତି ୱିତ୍ଥାରିୟତି ମହତ୍ତଂ ପାପିୟତୀତି ‘‘ତନୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ତନୁ ୱପୁ ସରୀରଂ ପୁଂ କାୟୋ ଦେହୋ’’ତିଆଦୟୋ ସରୀରୱାଚକା ସଦ୍ଦା । ସରୀରଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ୟଞ୍ହି ମହାଜନୋ ସରୀରନ୍ତି ୱଦତି, ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକମତ୍ତମେୱ, ନ ତତୋ ଅତ୍ତା ୱା ଅତ୍ତନିୟଂ ୱା ଉପଲବ୍ଭତି । ‘‘କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ତନୁତ୍ତକରଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ତନୁସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପତ୍ଥୱାଚକୋ, ଅପ୍ପତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ଚ ତସ୍ସ କ୍ରିୟାପଦଂ ନ ପସ୍ସାମ, ତସ୍ମା ନିପାତପଦେନ ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତନୁସଦ୍ଦୋ ନିପାତପଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନମ୍ପି ନ ପସ୍ସାମ, ନିଚ୍ଛୟେନ ପନ ଅନିପ୍ଫନ୍ନପାଟିପଦିକୋତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
ତନୋତି, ତନୋନ୍ତି । ତନୋସି, ତନୋଥ । ତନୋମି, ତନୋମ । ତନୁତେ, ତନୁନ୍ତେ । ତନୁସେ, ତନୁସେ, ତନୁୱ୍ହେ । ତନେ, ତନୁମ୍ହେ । ସେସଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ତନୋତୁ, ତନୋନ୍ତୁ । ତନେୟ୍ୟ, ତନେ, ତନେୟ୍ୟୁଂ । ୱିତନ, ୱିତନୁ । ଅତନା, ଅତନୁ । ଅମ୍ମାୟ ପତନୁ କେସା । ଅତନି, ଅତନିଂସୁ । ତନିସ୍ସତି, ତନିସ୍ସନ୍ତି । ଅତନିସ୍ସା, ଅତନିସ୍ସଂସୁ । କମ୍ମନି ‘‘ତନିୟ୍ୟତି, ତନିୟ୍ୟନ୍ତି । ତନିୟ୍ୟସୀ’’ତିଆଦିନା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ସକ ସତ୍ତିୟଂ । ସତ୍ତି ସମତ୍ଥଭାୱୋ । ସକ୍କୋତି ସକ୍କୋ । ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସକ୍ଖି । ସକ୍ଖିସ୍ସସି । ସକ୍ଖତି । ତ୍ୱମ୍ପି ଅମ୍ମ ପବ୍ବଜିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି । ସକ୍କତେ ଜରାୟ ପଟିକମ୍ମଂ କାତୁନ୍ତି ପାଳି ।
ତତ୍ଥ ସକ୍କୋତି ଦେୱରାଜା । ସୋ ହି ଅତ୍ଥାନଂ ସହସ୍ସମ୍ପି ମୁହୁତ୍ତେନ ଚିନ୍ତନସମତ୍ଥତାୟ ସପରହିତଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ‘‘ସକ୍କୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ଧାତୂନଂ ଅୱିସୟେ ତଦ୍ଧିତୱସେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦାନଂ ଅଦାସୀତି ସକ୍କୋତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କସଦ୍ଦୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ସାଧେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ‘‘ସକ୍କୋ ମହାଲି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସମାନୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦାନଂ ଅଦାସି, ତସ୍ମା ‘ସକ୍କୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ସକ୍କୋନ୍ତୋ । ସକ୍କୋନ୍ତୀ । ସକ୍କୋନ୍ତଂ କୁଲଂ ।
ଖୁଣୁ ଖିଣୁ ହିଂସାୟଂ। ଖୁଣୋତି । ଖିଣୋତି ।
ଇଣୁ ଗତିୟଂ। ଇଣୋତି । ଇଣଂ ଇଣାୟିକୋ ।
ତିଣୁ ଅଦନେ। ତିଣୋତି । ତିଣଂ । ଏତ୍ଥ ତିଣନ୍ତି ୟୱସଂ । ତଞ୍ହି ତିଣିୟତେ ତିଣଭକ୍ଖେହି ଗୋଣାଦୀହି ଅଦିୟତେ ଖାଦିୟତେତି ତିଣଂ।
ଘିଣୁ ଦିତ୍ତିୟଂ। ଘିଣୋତି ।
ହନୁ ଅପନୟନେ । ଅପନୟନଂ ଅନାଲାପକରଣଂ ନିବ୍ବଚନତାକରଣଂ । ହନୋତି । ହନୁତେ ।
ପନୁ ଦାନେ ପନୋତି । ପନୁତେ ।
ମନୁ ବୋଧନେ। ମନୋତି । ମନୁତେ । ମନୋ । ମନଂ । ମାନସଂ । ମନୁସ୍ସୋ । ମାନୱୋ । ମାଣୱୋ ।
ଏତ୍ଥ ମନୋତି ମନୁତେ ବୁଜ୍ଝତୀତି ମନୋ, ଏୱଂ ମନଂ । ଇମେସଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମନସଦ୍ଦାନଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ମନୋ ନିୱିସତି । ସନ୍ତଂ ତସ୍ସ ମନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ମାନସନ୍ତି ରାଗୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅରହତ୍ତମ୍ପି । ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ରାଗୋ ମାନସଂ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତମାନସୋ ସେକ୍ଖୋ, କାଲଂ କୟିରା ଜନେ ସୁତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ରାଗୋ ଚିତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ, ‘‘ମାନସ’’ନ୍ତି ସମୀରିତଂ ।
ସତ୍ଥୁନୋ ସାସନେ ପାପ-ସାସନେ’ଖିଲସାସନେ ॥
ତତ୍ଥ ସମ୍ପୟୁତ୍ତମନସି ଭୱୋତି ରାଗୋ ମାନସୋ। ମନୋ ଏୱ ମାନସନ୍ତି କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ମାନସଂ। ଅନୱସେସତୋ ମାନଂ ସିୟତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ ମାନସଂ। ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ପନ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ମାନସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ମନୂତି ସତ୍ତୋ । ‘‘ୟେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦେନ, ରୂପାନି ମନୁ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ମନୂ’’ତି ସତ୍ତୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ମନୂତି ପଠମକପ୍ପିକକାଲେ ମନୁସ୍ସାନଂ ମାତାପିଭୁଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ ମନୁନାମକୋ ପୁରିସୋ, ୟୋ ସାସନେ ‘‘ମହାସମ୍ମତରାଜା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ସକଲଲୋକସ୍ସ ହିତଂ କାତୁଂ ମନୁତେ ଜାନାତୀତି ‘‘ମନୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାବଲଂ ଅତ୍ତନୋ ହିତଂ ମନୁତେ ଜାନାତୀତି ମନୁସ୍ସୋ, ମନସ୍ସ ୱା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ମନୁସ୍ସୋ। ଅଥ ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମନୁସ୍ସୋ। ଏୱଂ ମାନୱୋ ମାଣୱୋ ଚ, ନକାରସ୍ସ ହି ଣକାରେ କତେ ‘‘ମାଣୱୋ’’ତି ରୂପଂ ସିଜ୍ଝତି । କେଚି ପନାହୁ ‘‘ଦନ୍ତଜନକାରସହିତୋ ମାନୱସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବସତ୍ତସାଧାରଣୱଚନୋ, ମୁଦ୍ଧଜଣକାରସହିତୋ ପନ ମାଣୱସଦ୍ଦୋ କୁଚ୍ଛିତମୂଳ୍ହାପଚ୍ଚୱଚନୋ’’ତି, ତଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଞ୍ଚେ, ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ମାଣୱସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱଚନେ ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଅନ୍ତରସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଅନ୍ତରଅନ୍ତରିକାସଦ୍ଦାନମ୍ପି ଆହରଣସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ।
ତତ୍ର ପନାୟଂ ୱୀମଂସନା – ଚୂଳକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତସ୍ମିଞ୍ହି ‘‘ସୁଭୋ ମାଣୱୋତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ‘‘ସୁଭୋତି ସୋ କିର ଦସ୍ସନୀୟୋ ଅହୋସି ପାସାଦିକୋ, ତେନସ୍ସ ଅଙ୍ଗସୁଭତାୟ ‘ସୁଭୋ’ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ‘ମାଣୱୋ’ତି ପନ ତଂ ତରୁଣକାଲେ ୱୋହରିଂସୁ, ସୋ ମହଲ୍ଲକକାଲେପି ତେନେୱ ୱୋହାରେନ ୱୋହରିୟତୀ’’ତି ଏୱଂ ମୁଦ୍ଧଜଣକାରସ୍ସ ମାଣୱସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ, ତଟ୍ଟୀକାୟମ୍ପି ଗରୂହି ‘‘ୟଂ ଅପଚ୍ଚଂ କୁଚ୍ଛିତଂ ମୁଦ୍ଧଂ ୱା, ତତ୍ଥ ଲୋକେ ମାଣୱୱୋହାରୋ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ସତ୍ତା ଦହରକାଲେ ମୁଦ୍ଧଧାତୁକା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘ତରୁଣକାଲେ ୱୋହରିଂସୂ’’ତି, ଏୱଂ ମୁଦ୍ଧଜଣକାରସ୍ସ ମାଣୱସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ । ଇଦାନି ମାଣୱସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ଭୱତି, ମାଣୱୋତି ସତ୍ତୋପି ଚୋରୋପି ତରୁଣୋପି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଚୋଦିତା ଦେୱଦୂତେହି, ୟେ ପମଜ୍ଜନ୍ତି ମାଣୱା’’ତିଆଦୀସୁ ହି ସତ୍ତୋ ‘‘ମାଣୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ମାଣୱେହି ସହ ଗଚ୍ଛନ୍ତି କତକମ୍ମେହିପି ଅକତକମ୍ମେହିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଚୋରୋ । ‘‘ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ମାଣୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ ତରୁଣୋ ‘‘ମାଣୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଅପ୍ପ ପାପୁଣେ। ଅପ୍ପୋତି । ଆପୋ ।
ଏତ୍ଥ ଆପୋତି ଅପ୍ପୋତି ତଂ ତଂ ଠାନଂ ୱିସ୍ସରତୀତି ଆପୋ ।
ମା ପରିମାଣେ। ମିନୋତି । ଉପମା, ଉପମାନଂ, ୱିମାନଂ । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟା ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ନ ମିନୋତି ନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ସା ମାନସ୍ସ ସମୀପେ ୱତ୍ତତୀତି ଉପମା ୟଥା ‘‘ଗୋଣୋ ୱିୟ ଗୱଜୋ’’ତି । ଉପମାନନ୍ତି ଉପମା ଏୱ । ତଥା ହି ‘‘ୱୀତୋପମାନମପ୍ପମାଣମନାଥନାଥ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ୱୀତୋପମାନନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱୀତୋପମଂ, ନିରୁପମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉପମାନନ୍ତି ଉପମେତବ୍ବାକାରୋ ‘‘ସୀହୋ ୱିୟ ଭଗୱା’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ସୀହୋ ଉପମା, ଭଗୱା ଉପମେୟ୍ୟୋ ତେଜୋପରକ୍କମାଦୀହି ଉପମେତବ୍ବତ୍ତା, ତେଜୋପରକ୍କମାଦୟୋ ଉପମେତବ୍ବାକାରୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ସାତିସୟତ୍ତା କିଞ୍ଚାପି ସୀହସ୍ସ ତେଜାଦୀହି ଭଗୱତୋ ତେଜାଦିଉପମେତବ୍ବାକାରୋ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ହୀନୂପମାୱସେନ ‘‘ସୀହୋ ୱିୟ ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିମାନନ୍ତି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତେପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା କମ୍ମେନ ୱିସେସତୋ ମିନିୟତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିୟତୀତି ୱିମାନଂ ।
କର କରଣେ। ‘‘କରୋତି, କୟିରତି, କୁବ୍ବତି, କ୍ରୁବ୍ବତି, ପକରୋତି, ଉପକରୋତି, ଅପକରୋତି, ପଟିକରୋତି, ନିରାକରୋତି, ପଟିସଙ୍ଖରୋତି, ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି କତ୍ତରି ଭୱନ୍ତି । କମ୍ମେ ପାଳିନୟୱସେନ ଇକାରାଗମଟ୍ଠାନେ ୟକାରସ୍ସ ଦ୍ୱେଭାୱୋ । ତସ୍ମିଂୟେୱଠାନେ ରୟକାରାନଂ ୱିପରିୟାୟେ ସତି ନ ଦ୍ୱେଭାୱୋ । ତଥା ଈକାରାଗମଟ୍ଠାନେ ‘‘କରିୟ୍ୟତି, କୟିରତି, କରୀୟତି, କୟ୍ୟତି, ପକରୀୟତି, ପକରିୟ୍ୟତି, ପଟିସଙ୍ଖରିୟ୍ୟତି, ଅଭିସଙ୍ଖରିୟ୍ୟତି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି କମ୍ମନି ଭୱନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କୟିରତୀତି ପଦଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଦିସ୍ସତି କତ୍ତରି କମ୍ମେ ଚ । ତେସ କତ୍ତୁୱସେନ ‘‘ପୁରିସୋ କମ୍ମଂ କୟିରତୀ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, କମ୍ମୱସେନ ପନ ଅୟଂ ପାଳି ‘‘କୁଟି ମେ କୟିରତି ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକା’’ତି । ତତ୍ଥ ଚ କତ୍ତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ କତ୍ତୁପଦଂ ୟିରପଚ୍ଚୟେନ ସିଦ୍ଧଂ । କମ୍ମୱସେନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମପଦଂ ଇକାରାଗମସ୍ସ ଆଦିଅନ୍ତଭୂତାନଂ ରୟକାରାନଂ ୱିପରିୟାୟେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘କାରେତି, କାରୟତି, କାରାପେତି, କାରାପୟତୀ’’ତି ଚତ୍ତାରି କାରିତରୂପାନି, ୟାନି ‘‘ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ତଦ୍ଦୀପକତ୍ତା ।
ଇଦାନି ପନ ପଦମାଲା ୱତ୍ତବ୍ବା, ତତ୍ର ପଠମଂ ‘‘କୁବ୍ବତୀ’’ତି ପଦସ୍ସେୱ ପଦମାଲଂ ୟୋଜେସ୍ସାମ ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଏକାକାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘କରୋତୀ’’ତି ଓକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦସ୍ସ ପନ ‘‘କାରେତୀ’’ତି ଏକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦସ୍ସ ଚ ପଦମାଲଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଚ୍ଛା ୟୋଜେସ୍ସାମ ଏକାକାରେନ ଅୟୋଜେତବ୍ବତ୍ତା ।
ତତ୍ର କୁବ୍ବତି, କୁବ୍ବନ୍ତି । କୁବ୍ବସି, କୁବ୍ବଥ । କୁବ୍ବାମି, କୁବ୍ବାମ । କୁବ୍ବତେ, କୁବ୍ବନ୍ତେ । କୁବ୍ବସେ, କୁବ୍ବୱ୍ହେ । କୁବ୍ବେ, କୁବ୍ବମ୍ହେ । ୱତ୍ତମାନାୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
ପଞ୍ଚମିୟାଦୀନଂ ୱସେନ ପନ କୁବ୍ବତୁ, କୁବ୍ବନ୍ତୁ । କୁବ୍ବେୟ୍ୟ, କୁବ୍ବେୟ୍ୟୁଂ । ସେସଂ ‘‘ଭୱତି, ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
‘‘କରିୟତୀ’’ତିଆଦୀନିପି ଅ କାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦାନି ଏୱମେୱ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କୁବ୍ବତି, କୁବ୍ବନ୍ତି । କୁବ୍ବସୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା ଅୟଂ ପଦମାଲା ପାଳିନୟଦସ୍ସନତୋ ଏଦିସୀ ୱୁତ୍ତା । ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ପନ ସାସନିକା ସଦ୍ଦସତ୍ଥେୟେୱ ଆଦରଂ କତ୍ୱା ‘‘କୁବ୍ବତି, କୁବ୍ବସୀ’’ତି ଏୱଂପକାରାନି ରୂପାନି ପାଳିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ମଞ୍ଞନ୍ତା ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତେହି ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ୱିୟ ପାଳିୟମ୍ପି ‘‘ଅସନ୍ତୋ ନାନୁକୁବ୍ବନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଓକାରପଚ୍ଚୟସ୍ସାଦେସଭୂତୋ ଉକାରୋ ସରେୟେୱ ପରେ ୱକାରଂ ପପ୍ପୋତୀତି ମଞ୍ଞମାନା ‘‘କୁବ୍ବନ୍ତି, କୁବ୍ବନ୍ତେ’’ତିଆଦୀନିୟେୱ ରୂପାନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ପରସରସ୍ସାଭାୱତୋ ‘‘କୁବ୍ବତି, କୁବ୍ବସୀ’’ତିଆଦୀନି ପାଳିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ମୟଂ ପନ ପାଳିନୟଦସ୍ସନତୋ ତାନି ରୂପାନି ଇଚ୍ଛାମ । ଅତ୍ର ସୋତାରାନଂ କଙ୍ଖାୱିନୋଦନତ୍ଥଂ କିଞ୍ଚି ପାଳିନୟଂ ୱଦାମ – ‘‘ସୀଲୱନ୍ତୋ ନ କୁବ୍ବନ୍ତି, ବାଲୋ ସୀଲାନି କୁବ୍ବତୀ’’ତି ଚ, ‘‘କସ୍ମା ଭୱଂ ୱିଜନମରଞ୍ଞନିସ୍ସିତୋ, ତପୋ ଇଧ କ୍ରୁବ୍ବତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଫରୁସାହି ୱାଚାହି ପକ୍ରୁବ୍ବମାନୋ’’ତି ଚ । ଈଦିସେସୁ ପନ ଠାନେସୁ ଅକାରାଗମୋ କାତବ୍ବୋ। ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ପାଳିନୟୋ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟୱିଦୂରୋ ଚ । ତଥା ହି ୟଥା ‘‘ଅଗ୍ଗିନିଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ପୱିସନ୍ତୀ’’ତି ପାଳିଗତିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଅଗ୍ଗିନି, ଅଗ୍ଗିନୀ, ଅଗ୍ଗିନୟୋ । ଅଗ୍ଗିନିଂ, ଅଗ୍ଗିନୀ, ଅଗ୍ଗିନୟୋ । ଅଗ୍ଗିନିନା’’ତି ପଦମାଲା କାତବ୍ବା ହୋତି, ଏୱମେୱ ‘‘ବାଲୋ ସୀଲାନି କୁବ୍ବତୀ’’ତି ପାଳିଗତିଦସ୍ସନତୋ ‘‘କୁବ୍ବତି, କୁବ୍ବନ୍ତି । କୁବ୍ବସୀ’’ତି ପଦମାଲାପି ୟୋଜେତବ୍ବାୱ ।
ୟଥା ଚ ‘‘ବହୁମ୍ପେତଂ ଅସବ୍ଭି ଜାତୱେଦା’’ତି ପାଳିଗତିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ସନ୍ତୋ ସବ୍ଭୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସତଂ ଧମ୍ମୋ ନ ଜରଂ ଉପେତୀତି ପୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗତିଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ସବ୍ଭି, ସବ୍ଭୀ, ସବ୍ଭୟୋ । ସବ୍ଭିଂ, ସବ୍ଭୀ, ସବ୍ଭୟୋ । ସବ୍ଭିନା’’ତି ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ହୋତି, ଏୱମେୱ ‘‘ବାଲୋ ସୀଲାନି କୁବ୍ବତୀ’’ତି ପାଳିଗତିଦସ୍ସନତୋ ‘‘କୁବ୍ବତି, କୁବ୍ବନ୍ତି । କୁବ୍ବସୀ’’ତି ପଦମାଲାପି ୟୋଜେତବ୍ବାୱ । ତଥା ‘‘କ୍ରୁବ୍ବତି, କ୍ରୁବ୍ବନ୍ତି । କ୍ରୁବ୍ବସୀ’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତା ପଦମାଲା ଅନୁପ୍ପତ୍ତା । କରୋତି, କରୋନ୍ତି । କରୋସି, କରୋଥ । କରୋମି, କୁମ୍ମି, କରୋମ, କୁମ୍ମ । କୁରୁତେ, କୁବ୍ବନ୍ତେ । କୁରୁସେ, କୁରୁୱ୍ହେ । କରେ, କରୁମ୍ହେ । ୱତ୍ତମାନାୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
କରୋତୁ, କୁରୁତୁ, କରୋନ୍ତୁ । କରୋହି, କରୋଥ । କରୋମି, କୁମ୍ମି, କରୋମ, କୁମ୍ମ । କୁରୁତଂ, କୁବ୍ବନ୍ତଂ । କରସ୍ସୁ, କୁରୁସ୍ସୁ, କୁରୁୱ୍ହୋ । କରେ, କୁବ୍ବାମସେ । ପଞ୍ଚମୀୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
ଏତ୍ଥ ପନ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ –
‘‘ନ ନୋ ୱିୱାହୋ ନାଗେହି, କତପୁବ୍ବୋ କୁଦାଚନଂ ।
ତଂ ୱିୱାହଂ ଅସଂୟୁତ୍ତଂ, କଥଂ ଅମ୍ହେ କରୋମସେ’’ତି
ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ‘‘କରୋମସେ’’ତି ପଦଂ କସ୍ମା ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ କରଧାତୁତୋ ପରଂ ଓକାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆମସେୱଚନସ୍ସାୱୟୱଭୂତୋ ଆକାରୋ ଲୋପଂ ପପ୍ପୋତୀତି ? ତନ୍ନ, ‘‘କରୋମସେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆମସେ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ମୱଚନସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ । ଏତ୍ଥ ହି ସେକାରୋ ଆଗମୋ, ତସ୍ମା ‘‘କରୋମା’’ତି ୱତ୍ତମାନାୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ପନ ପଞ୍ଚମୀୱଚନୱସେନ । ଏୱଂଭୂତୋ ଚ ସେକାରୋ କତ୍ଥଚି ନାମିକପଦତୋ ପରୋ ହୋତି ‘‘ୟେ କେଚି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ । ୟଂ ବଲଂ ଅହୁୱମ୍ହସେ’’ତିଆଦୀସୁ । କତ୍ଥଚି ପନାଖ୍ୟାତିକପଦତୋ ସାଦେସନିରାଦେସୱସେନ –
‘‘ଅକରମ୍ହସ ତେ କିଚ୍ଚଂ । ଓକ୍କନ୍ତାମସି ଭୂତାନି ।
ସୁତଂ ନେତଂ ଅଭିଣ୍ହସୋ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱଦେମସେ’’ତି
ଆଦୀସୁ ।
କରେୟ୍ୟ, କରେୟ୍ୟୁଂ । କରେୟ୍ୟାସି, କରେୟ୍ୟାଥ । କରେୟ୍ୟାମି, କରେୟ୍ୟାମ । କୁବ୍ବେଥ, କୁବ୍ବେରଂ । କୁବ୍ବେଥୋ, କୁବ୍ବେୟ୍ୟୱ୍ହୋ । କରେୟ୍ୟଂ, କରେ, କରେୟ୍ୟାମ୍ହେ । ସତ୍ତମୀୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
କର, କରୁ । କରେ, କରିତ୍ଥ । କରଂ, କରିମ୍ହ । କରିତ୍ଥ, କରିରେ । କରିତ୍ଥୋ, କରିୱ୍ହୋ । କରିଂ, କରିମ୍ହେ । ପରୋକ୍ଖାୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
ଏତ୍ଥ କରାତି ପୁରିସୋ କମ୍ମଂ କରୀତି ପଠମପୁରିସୟୋଜନାୟ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଆଗୁଂ କର ମହାରାଜ, ଅକରଂ କମ୍ମଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ମହାରାଜ ଭୱଂ ଆଗୁଂ କରୀ’’ତି ପଠମପୁରିସୟୋଜନାୟ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅୟଂ ପୟୋଗୋ ‘‘ମଞ୍ଞେ ଭୱଂ ପତ୍ଥୟତି, ରଞ୍ଞୋ ଭରିୟଂ ପତିବ୍ବତ’’ନ୍ତିଆଦୟୋ ୱିୟ ପଠମପୁରିସପ୍ପୟୋଗୋ ଭୱତି ।
ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସପ୍ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଆଗୁଂ କରାତି ମହାରାଜ ତ୍ୱଂ ମହାପରାଧଂ ମହାପାପଂ କରି । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟଂ କତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି,ତଂ ଲାମକଂ କମ୍ମଂ ଅକର’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ଜାତକଟ୍ଠକଥାୱସେନାପି କଦାଚି କରଇତି ଚ କରୀତି ଚ ଅକରନ୍ତି ଚ ମଜ୍ଝିମପୁରିସପ୍ପୟୋଗୋ ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ପନ ‘‘ପୁରିସୋ କମ୍ମଂ କର, ପୁରିସୋ କମ୍ମଂ କରି, ଅହଂ କମ୍ମଂ ଅକର’’ନ୍ତି ପଠମୁତ୍ତମପୁରିସପ୍ପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କରଇତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭତ୍ତିୱସେନ, କରୀତି ଅଜ୍ଜତନୀୱସେନ, ଅକରନ୍ତି ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘କରିତ୍ଥୋ’’ତି ପଦଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭତ୍ତାରଂ ପରିୟେସ, ମା କିସିତ୍ଥୋ ମୟା ୱିନା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କିସିତ୍ଥୋ’’ତି ପଦେନ ସମଂ ପରୋକ୍ଖାୟତ୍ତନୋପଦମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନୱସେନ, ଏଦିସୋ ପନ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ଅକା, ଅକରା, ଅକର ଇତି ରସ୍ସପାଠୋପି । ଅକରୁ । ଏତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବାରିୱିଜୟଂ ଅକା’’ତି ପଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ । ଅକରାତି ପୁରିସୋ କମ୍ମଂ ଅକାସୀତି ଅତୀତକ୍ରିୟାୱାଚକୋ ପଠମପୁରିସପ୍ପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ରଜ୍ଜସ୍ସ କିର ସୋ ଭୀତୋ, ଅକରା ଆଲୟେ ବହୂ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ମା ମେତଂ ଅକରା କମ୍ମଂ, ମା ମେ ଉଦକମାହରୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ସନ୍ତେପି ଅତୀତୱାଚକପଟ୍ଠମପୁରିସପ୍ପୟୋଗଭାୱେ ମାସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିଅତ୍ଥେ ଅନୁତ୍ତକାଲିକା ହୁତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ମା କରୋସି, ମା ଆହରସୀ’’ତି ମଜ୍ଝିମପୁରିସପ୍ପୟୋଗାରହା ଭୱନ୍ତି ।
କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ‘‘ଜରାଧମ୍ମଂ ମା ଜୀରୀତି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଂ ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ସନ୍ତେପି ଅତୀତୱାଚକପଠମପୁରିସପ୍ପୟୋଗଭାୱେ ମାସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ଅଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିଅତ୍ଥେ ଅନୁତ୍ତକାଲିକା ହୁତ୍ୱା ‘‘ମା ଜୀରତୂ’’ତିଆଦିନା ପଠମପୁରିସପ୍ପୟୋଗାରହା ଭୱନ୍ତି । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ଜରାଧମ୍ମଂ ମା ଜୀରୀତି ୟଂ ମୟ୍ହଂ ଜରାସଭାୱଂ, ତଂ ମା ଜୀରିତୁ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପୀ’’ତି । ୟଂ ପନମ୍ହେହି ‘‘ଅକର ଇତି ରସ୍ସପାଠୋପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ‘‘ଅତିକର’ମକରା’ଚରିୟ, ମୟ୍ହମ୍ପେତଂ ନ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱସେନ ଅତ୍ଥିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ଆଚରିୟ ଭୱଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକରଣଂ ଅକରା’’ତି ପଠମପୁରିସୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ‘‘ଭୱ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅତ୍ଥେ ‘‘ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ‘‘ଆଚରିୟ ତ୍ୱଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକରଣଂ କରୋସୀ’’ତି ୟୋଜନାପି କାତବ୍ବାୱ ।
ଅକରୋ, ଅକତ୍ଥ, ଅକରୋଥ । ଅକରଂ, ଅକଂ, ଅକରମ୍ହ, ଅକମ୍ହ । ଏତ୍ଥ ‘‘ସଂୱଡ୍ଢୟିତ୍ୱା ପୁଳିନଂ, ଅକଂ ପୁଳିନଚେତିୟ’’ନ୍ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ଅକତ୍ଥ, ଅକତ୍ଥୁଂ । ଅକୁରୁସେ, ଅକରୱ୍ହଂ । ଅକରିଂ, ଅକରଂ, ଅକରମ୍ହସେ । ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସେକାରୋ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସେକାରୋ ପଦାୱୟୱ ଅପଦାୱୟୱଅନେକନ୍ତପଦାୱୟୱ ସୋସଦ୍ଦତ୍ଥ ଆଦେସୱସେନ । ତତ୍ଥ ପଦାୱୟୱୋ ସେକାରୋ ‘‘ତ୍ୱଂ କମ୍ମଂ କୁରୁସେ, ତ୍ୱଂ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଅଭୱସେ’’ତିଆଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅପଦାୱୟୱୋ ପନ ‘‘ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱଦେମସେ । ମୂଲା ଅକୁସଲା ସମୂହତାସେ’’ତିଆଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନେକନ୍ତପଦାୱୟୱୋ ‘‘ଅରୋଗା ଚ ଭୱାମସେ । ମଣିଂ ତାତ ଗଣ୍ହାମସେ’’ଆଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ହି ସେକାରୋ ୟଦି ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିୟଂ ଆମସେୱଚନସ୍ସାୱୟୱୋ, ତଦା ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାନଂ ପତ୍ଥନାସୀସନତ୍ଥାନଂ ‘‘ଭୱାମସେ, ଗଣ୍ହାମସେ’’ତି ପଦାନଂ ଅୱୟୱୋ ହୋତି । ୟଦି ପନ ଆଗମୋ, ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାନଂ ପତ୍ଥନାସୀସନତ୍ଥାନଂ ‘‘ଭୱାମ, ଗଣ୍ହାମା’’ତି ପଦାନଂ ଅୱୟୱୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ‘‘ଭୱାମସେ’’ତିଆଦୀସୁ ସେକାରସ୍ସ ଅନେକନ୍ତପଦାୱୟୱତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ‘‘ଏସେସେ ଏକେ ଏକଟ୍ଠେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏସେସେତି ଇମସ୍ସ ହି ‘‘ଏସୋସୋ ଏକୋ ଏକଟ୍ଠୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦେସୋ ‘‘ଅକରମ୍ହସ ତେ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ‘‘ଓକ୍କନ୍ତାମସି ଭୂତାନୀ’’ତି ଚେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଏକାରସ୍ସ ଅକାରିକାରାଦେସକରଣୱସେନ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅକରମ୍ହସ ତେ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ‘‘ଅକରମ୍ହସେ ତେ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅକରମ୍ହସେ’’ତି ଚେତ୍ଥ ସଚେ ସେକାରୋ ଆଗମୋ, ତଦା ‘‘କରମ୍ହା’’ତି ପଦଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀପରସ୍ସପଦେ ଉତ୍ତମପୁରିସବହୁୱଚନନ୍ତଂ । ସଚେ ପନ ମ୍ହସେୱଚନସ୍ସାୱୟୱୋ, ତଦା ‘‘ଅକରମ୍ହସେ’’ତି ପଦଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀଅତ୍ତନୋପଦେ ଉତ୍ତମପୁରିସବହୁୱଚନନ୍ତଂ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସେକାରୋ ଭୱତୀତି ଅୱଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ଅକରି, କରି, ଅକାସି, ଅକରୁଂ, ଅକରିଂସୁ, ଅକଂସୁ, ଅକଂସୁଂ । ଅକରୋ, ଅକରିତ୍ଥ, ଅକାସିତ୍ଥ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅକରୋତି ତ୍ୱଂ ଅକରୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅକରୋ’’ ଇତି ହି ପଦଂ ‘‘ୱରଞ୍ଚେ ମେ ଅଦୋ ସକ୍କା’’ତି ଏତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଦୋ’’ତି ପଦମିୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ପାଳିୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେପି ନୟୱସେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ଗରୂ ପନ ‘‘ଅକରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅକାସୀ’’ତି ମଜ୍ଝିମପୁରିସୱଚନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତାଦିସଞ୍ହି ପଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଠମପୁରିସୱଚନମେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ‘‘ଅଦାସି ମେ, ଅକାସି ମେ’’ତି ପଠମପୁରିସପାଳିୟୋ ବହୂ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ମାକାସି ମୁଖସା ପାପଂ, ମା ଖୋ ସୂକରମୁଖୋ ଅହୂ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ମାସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ‘‘ତ୍ୱଂ ପାପଂ ମା ଅକାସି, ମା ସୂକରମୁଖୋ ଅହୋସୀ’’ତି ପଦୟୋଜନା କାତବ୍ବା ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅକରିଂ, କରିଂ, ଅକାସିଂ, ଅକରିମ୍ହ, କରିମ୍ହ, ଅକାସିମ୍ହ । ଅକରା, ଅକରୂ । ଅକରୁସେ, ଅକରିୱ୍ହଂ । ଅକରଂ, ଅକରିମ୍ହେ । ଅଜ୍ଜତନୀୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
କରିସ୍ସତି, କରିସ୍ସନ୍ତି । କରିସ୍ସସି, କରିସ୍ସଥ । କରିସ୍ସାମି, କରିସ୍ସାମ । କରିସ୍ସତେ, କରିସ୍ସନ୍ତେ । କରିସ୍ସସେ, କରିସ୍ସୱ୍ହେ । କରିସ୍ସଂ, କସ୍ସଂ ଇଚ୍ଚପି । ତଥା ହି ପାଳି ଦିସ୍ସତି ‘‘କସ୍ସଂ ପୁରିସକାରିୟ’’ନ୍ତି । କରିସ୍ସମ୍ହେ । ତଥା କାହତି, କାହନ୍ତି । କାହସି, କାହଥ । କାହାମି, କାହାମ । କାହିତି, କାହିନ୍ତି । କାହିସି ଇଚ୍ଚେୱମାଦିନା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
ଅକରିସ୍ସା, ଅକରିସ୍ସ, ଅକରିସ୍ସଂସୂତି ସେସଂ ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କାଲାତିପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
କୟିରତି, କୟିରନ୍ତି । କୟିରସି, କୟିରାଥ । କୟିରାମି, କୟିରାମ । କୟିରତେ । ସେସଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱତ୍ତମାନାୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
କୟିରତୁ, କୟିରନ୍ତୁ । ସେସଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚମୀୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
କୟିରା, କୁୟିରା । କୟିରୁଂ । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘କୁମ୍ଭିମ୍ହିପ’ଞ୍ଜଲିଂ କୁୟିରା, ଚାତଞ୍ଚାପି ପଦକ୍ଖିଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ କୁମ୍ଭିମ୍ହିପି ଅଞ୍ଜଲିନ୍ତି ଛେଦୋ । କୟିରାସି, କୟିରାଥ । କୟିରାମି, କୟିରାମ । କୟିରେଥ, କୟିରେରଂ । କୟିରେଥୋ, କୟିରାୱ୍ହୋ । କୟିରଂ, କୟିରାମ୍ହେ । ସତ୍ତମୀୱସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାନି ।
ତତ୍ଥ କୟିରାତି ଇଦଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚେ ପୁରିସୋ କୟିରା’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ପଠମପୁରିସୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ସାରଥି କୟିରା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସାରଥି ଭୱଂ ଅଧମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ପଠମପୁରିସୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସୱସେନ । ଅଥ ୱା ‘‘କୟିରାସୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସିକାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘କୟିରା’’ତି ମଜ୍ଝିମପୁରିସୱଚନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ସିୟା – ୟଥା ‘‘ପୁତ୍ତଂ ଲଭେଥ ୱରଦ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ଲଭେଥା’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ‘‘ସବ୍ଭିରେୱ ସମାସେଥ, ସବ୍ଭି କୁବ୍ବେଥ ସନ୍ଥୱ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ସମାସେଥା’’ତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ପଠମପୁରିସୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁରିସୱିପଲ୍ଲାସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଲଭେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତମପୁରିସୱସେନତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଗହିତୋ, ତଥା ତୁମ୍ହେହିପି ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ସାରଥି କୟିରା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କୟିରା’’ତି ପଦସ୍ସ ପୁରିସୱିପଲ୍ଲାସଂ କତ୍ୱା ‘‘କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ମଜ୍ଝିମପୁରିସୱସେନତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହିପି ‘‘କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ତଦତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ୱୋହାରତ୍ଥେସୁ ପରମକୋସଲ୍ଲସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅତ୍ଥେ ଭୱଂସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି, ‘‘ଭୱ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅତ୍ଥେ ତ୍ୱଂସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥୱସେନ ‘‘କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ପୁରିସୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ । ତଥା ହି ‘‘ପୁତ୍ତଂ ଲଭେଥ ୱରଦ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଲଭେଥା’’ତି ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ‘‘ଲଭେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପୁରିସୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱିୱରଣଂ କତଂ । ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ସାରଥି କୟିରା’’ତି ଇମସ୍ସ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କୟିରା’’ତି ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ‘‘କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ୱିୱରଣଂ କତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ସାରଥି କୟିରା’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁରିସୱିପଲ୍ଲାସୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ୟଥା ‘‘ପୁତ୍ତଂ ଲଭେଥ ୱରଦ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କାୟେ ରଜୋ ନ ଲିମ୍ପେଥା’’ତିଆଦୀସୁ ଏଥୱଚନଂ ଗହିତଂ, ଏୱଂ ଏଥୱଚନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଲଭେ ଅଥା’’ତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ କରଣୀୟୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପୁରିସୱିପଲ୍ଲାସେନ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ଲଭେତି ସତ୍ତମିୟା ଉତ୍ତମପୁରିସୱଚନଂ ‘‘ୱଜ୍ଝଞ୍ଚାପି ପମୋଚୟେ’’ତି ପଦମିୱ । ଅଥାତି ଅଧିକାରନ୍ତରେ ନିପାତୋ ପଦପୂରଣେ ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଧିକାରନ୍ତରୱସେନ ଅପରମ୍ପି ୱରଂ ପୁତ୍ତଂ ଲଭେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନମତ୍ଥାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଦିସ୍ସତି, ୟସ୍ମା ଚେତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦୁଜ୍ଜାନୋ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱେପି ଅତ୍ଥା ଗହେତବ୍ବାୱ ।
ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୋ କାଲୱିପଲ୍ଲାସୋ ପୁରିସୱିପଲ୍ଲାସୋ ଅକ୍ଖରୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଛବ୍ବିଧୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ, ତଥାପି ସୋ ଉପରି ଆୱିଭୱିସ୍ସତୀତି ନ ଦସ୍ସିତୋ । ତତ୍ର କୟିରାଥାତି ପଦଂ ସତ୍ତମିୟା ପରସ୍ସପଦୱସେନ ଅତ୍ତନୋପଦୱସେନ ଚ ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜତି, ତଥା ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନୱସେନ ପଠମପୁରିସେକୱଚନୱସେନ ଚ । ତଥା ହି ‘‘ୟଥା ପୁଞ୍ଞାନି କୟିରାଥ, ଦଦନ୍ତା ଅପରାପର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କୟିରାଥା’’ତି ଇଦଂ ସତ୍ତମିୟା ପରସ୍ସପଦୱସେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାନୁରୂପଂ ପୁଞ୍ଞାନି କରେୟ୍ୟାଥୟେୱାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କୟିରାଥ ଧୀରୋ ପୁଞ୍ଞାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘କୟିରାଥା’’ତି ଇଦଂ ସତ୍ତମିୟା ଅତ୍ତନୋପଦୱସେନ ପଠମପୁରିସେକୱଚନୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । କରେୟ୍ୟାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପରୋକ୍ଖାଦିୱସେନ ୟିରପଚ୍ଚୟସହିତାନି ରୂପାନି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସାସନେ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନୀତି ନ ଦସ୍ସିତାନି ।
ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ କରୋତୀତି କାରଣଂ। କରୋତୀତି କତ୍ତା, ଏୱଂ କାରକୋ କାରକଂ ୱା । ଏତ୍ଥ ହି କାରକସଦ୍ଦୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ତୁକାରକକମ୍ମକାରକାଦିୱାଚକୋ, ତତ୍ଥ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋପି ହୋତି, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋପି । ୟତ୍ଥ ପନ ରଜତକାରକମ୍ମକାରଲୋହକାରାଦିୱାଚକୋ, ତତ୍ଥ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଏୱ । କାରାପେତୀତି କାରାପକୋ। କରଂ, କୁବ୍ବଂ, କ୍ରୁବ୍ବଂ, କରୋନ୍ତୋ, କୁବ୍ବନ୍ତୋ, କୁବ୍ବାନୋ, କୁରୁମାନୋ, ପକ୍ରୁଂବ୍ବମାନୋ। କାରିକା, କାରାପିକା । କରୋନ୍ତୀ, କୁବ୍ବନ୍ତୀ । କାରକଂ କୁଲଂ । କାରାପକଂ, କରୋନ୍ତଂ, କୁବ୍ବନ୍ତଂ, କୁରୁମାନଂ । ସଙ୍ଖାରୋ, ପରିକ୍ଖାରୋ, ପରିକ୍ଖତୋ, ପୁରକ୍ଖତୋ, କରଣଂ, କ୍ରିୟା । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ‘‘କ୍ରିୟା’’ ଇଚ୍ଚପି ପଦମିଚ୍ଛନ୍ତି । ଏତ୍ଥ କ୍ରିୟାସଦ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅଫଲା ହୋତି ଅକ୍ରୁବ୍ବତୋ’’ତିଆଦୀସୁ କକାରରକାରସଂୟୋଗୱନ୍ତାନି ପଦାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଥାପି କ୍ଲେସସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପାଳିୟଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ଅଦିସ୍ସମାନୋପି ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାଦୀହି ଗରୂହି ଗହିତତ୍ତା ଗହେତବ୍ବୋୱ । ତଥା ହି ‘‘କ୍ରିୟାକ୍ରିୟାପତ୍ତିୱିଭାଗଦେସକୋ’’ତିଆଦିକା ସଦ୍ଦରଚନା ଦିସ୍ସତି ।
କାତୁଂ, କତ୍ତୁଂ । କାତୱେ, କାରେତୁଂ । କତ୍ୱା, କତ୍ୱାନ, କାତୁନ, କରିତ୍ୱା, କରିତ୍ୱାନ, କଚ୍ଚ, ଅଧିକଚ୍ଚ, କରିୟ, କରିୟାନ, ପୁରକ୍ଖିତ୍ୱା, କାରେତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞାନିପି ତୁମନ୍ତାଦୀନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ର କଚ୍ଚାତି କତ୍ୱା । ଅଧିକଚ୍ଚାତି ଅଧିକଂ କତ୍ୱା । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଅଧିକିଚ୍ଚ’’ ଇତି ରୂପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ମୟଂ ପନେତାଦିସଂ ରୂପଂ ପାଳିୟା ଅନୁକୂଲଂ ନ ହୋତୀତି ନ ଇଚ୍ଛାମ । ତଥା ହି ଥେରିକାଗାଥାୟଂ ଗୋତମିୟା ପରିନିବ୍ବାନୱଚନେ ‘‘ପଦକ୍ଖିଣଂ କଚ୍ଚ ନିପଚ୍ଚ ପାଦେ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ହି ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କଚ୍ଚାତି ପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଅଧିକଚ୍ଚାତି ପଦମ୍ପି ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି, ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ୟଥାରହଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି କରୋତିସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଅତ୍ଥାତିସୟୟୋଗଂ କଥୟାମ – ତଣ୍ହଙ୍କରୋ । କାରଣା । ଫରୁସାହି ୱାଚାହି ପକ୍ରୁବ୍ବମାନୋ । ସନ୍ତେ ନ କୁରୁତେ ପିୟନ୍ତି ।
ତତ୍ର ତଣ୍ହଙ୍କରୋତି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ତଣ୍ହଂ ଲୋଭଂ କରୋତି ହିଂସତୀତି ତଣ୍ହଙ୍କରୋ । ଅଥ ୱା ରୂପକାୟଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନି ସକଲଲୋକସ୍ସ ତଣ୍ହଂ ସିନେହଂ କରୋତି ଜନେତୀତି ତଣ୍ହଙ୍କରୋ । କାରଣାତି ହିଂସନା । ପକ୍ରୁବ୍ବମାନୋତି ହିଂସମାନୋ । ସନ୍ତେ ନ କୁରୁତେ ପିୟନ୍ତି ସପ୍ପୁରିସେ ଅତ୍ତନୋ ପିୟେ ଇଟ୍ଠେ କନ୍ତେ ମନାପେ ନ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପିୟଂ ପିୟାୟମାନୋ ତୁସ୍ସମାନୋ ମୋଦମାନୋ ସନ୍ତେ ନ କୁରୁତେ ନ ସେୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ‘‘ରାଜାନଂ ସେୱତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ରାଜାନଂ ପିୟଂ କୁରୁତେତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ମନ୍ତେନ୍ତି, ଦୁଲ୍ଲଭାୟଂ ନୀତି ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପରିକ୍ଖାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ନୀୟତେ, ‘‘ପରିକ୍ଖାରୋତି ସତ୍ତହି ନଗରପରିକ୍ଖାରେହି ସୁପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପରିୱାରୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ରଥୋ ସେତପରିକ୍ଖାରୋ, ଝାନକ୍ଖୋ ଚକ୍କୱୀରିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଲଙ୍କାରୋ । ‘‘ୟେ ଚିମେ ପବ୍ବଜିତେନ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରା ସମୁଦାନେତବ୍ବା’’ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ଭାରୋ । ଏତ୍ଥେତଞ୍ହି ୱୁଚ୍ଚତି –
ସାସନଞ୍ଞୂହି ୱିଞ୍ଞୂହି, ପରିକ୍ଖାରୋତି ସାସନେ ।
ପରିୱାରୋ ଅଲଙ୍କାରୋ, ସମ୍ଭାରୋ ଚ ପୱୁଚ୍ଚତି ॥
ଜାଗର ନିଦ୍ଦକ୍ଖୟେ। ଜାଗରୋତି । ଜାଗରଂ । ଦୀଘା ଜାଗରତୋ ରତ୍ତି ।
ତନାଦୀ ଏତ୍ତକା ଦିଟ୍ଠା, ଧାତୱୋ ମେ ୟଥାବଲଂ ।
ସୁତ୍ତେସ୍ୱଞ୍ଞେପି ପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଗଣ୍ହୱ୍ହୋ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିତୋତି ॥
ତନାଦିଗଣୋୟଂ ।
ମତିଙ୍କରଂ ୱିଞ୍ଞୁଜନାଧିରାମଂ ।
ଉଳାରଛନ୍ଦେହି ସୁସେୱନୀୟଂ,
ସୁୱଣ୍ଣହଂସେହି ସୁଚିଂୱ ଠାନଂ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ ରୁଧାଦିଛକ୍କଂ
ନାମ
ସତ୍ତରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୮. ଚୁରାଦିଗଣପରିଦୀପନ
ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ପଚୁରତ୍ଥହିତକ୍କରଂ ।
ଚୁରାଦିକଗଣନାମଂ, ନାମତୋ ଅଟ୍ଠମଂ ଗଣଂ ॥
ଚୁର ଥେୟ୍ୟେ। ଥେନନଂ ଥେୟ୍ୟଂ, ଚୋରିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଥେୟ୍ୟେ ଚୁରଧ୍ତୁ ୱତ୍ତତି । ଚୋରେତି, ଚୋରୟତି, ଚୋରୋ, ଚୋରୀ, ଚୋରିକା, ଚୋରେତୁ, ଚୋରୟିତୁଂ, ଚୋରେତ୍ୱା, ଚୋରୟିତ୍ୱା । କତ୍ତୁତ୍ଥେସୁ ଣେଣୟତା ଚୁରାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ । କାରିତେ – ଚୋରାପେତି, ଚୋରାପୟତି, ଚୋରାପେତୁଂ, ଚୋରାପୟିତୁଂ, ଚୋରାପେତ୍ୱା, ଚୋରାପୟିତ୍ୱା । କମ୍ମେଧନଂ ଚୋରେହି ଚୋରିୟତି, ଚୋରିତଂ ଧନଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
କକାରନ୍ତଧାତୁ
ଲୋକ ଦସ୍ସନେ। ଲୋକେତି, ଲୋକୟତି, ଓଲୋକେତି, ଓଲୋକୟତି, ଉଲ୍ଲୋକେତି, ଉଲ୍ଲୋକୟତି, ଅପଲୋକେତି, ଅପଲୋକୟତି, ଆଲୋକେତି, ଆଲୋକୟତି, ୱିଲୋକେତି, ୱିଲୋକୟତି । ଲୋକୋ, ଆଲୋକୋ, ଲୋକନଂ, ଓଲୋକନଂ, ଉଲ୍ଲୋକନଂ, ଆଲୋକନଂ, ୱିଲୋକନଂ, ଅପଲୋକନଂ, ଅୱଲୋକନଂ । ଓଲୋକେତୁଂ, ଓଲୋକୟିତୁଂ, ଓଲୋକେତ୍ୱା, ଓଲୋକୟିତ୍ୱା । କାରିତେ ପନ ‘‘ଓଲୋକାପେତି, ଓଲୋକାପୟତି, ଓଲୋକାପେତୁଂ, ଓଲୋକାପୟିତୁଂ, ଓଲୋକାପେତ୍ୱା, ଓଲୋକାପୟିତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ।
ତତ୍ଥ ଲୋକୋତି ତୟୋ ଲୋକା ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ଓକାସଲୋକୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’ତି ୱା ‘ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’ତି ୱା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତଲୋକୋ ।
‘‘ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତି,
ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚମାନା ।
ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋ,
ଏତ୍ଥ ତେ ୱତ୍ତତେ ୱସୋ’’ତି
ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଓକାସଲୋକୋ ।
ଅଥ ୱା ଲୋକୋତି ତିୱିଧୋ ଲୋକୋ କିଲେସଲୋକୋ ଭୱଲୋକୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋକୋତି । ତତ୍ଥ ରାଗାଦିକିଲେସବହୁଲତାୟ କାମାୱଚରସତ୍ତା କିଲେସଲୋକୋ । ଝାନାଭିଞ୍ଞାପରିବୁଦ୍ଧିୟା ରୂପାୱଚରସତ୍ତା ଭୱଲୋକୋ । ଆନେଞ୍ଜସମାଧିବହୁଲତାୟ ୱିସଦିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତା ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋକୋ । ଅଥ ୱା କିଲିସ୍ସନଂ କିଲେସୋ, ୱିପାକଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ଅପାୟେସୁ ସତ୍ତା କିଲେସଲୋକୋ । ତଦଞ୍ଞେ ସତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଭାୱତୋ ଭୱଲୋକୋ । ତତ୍ଥ ୟେ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚକେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତା ସତ୍ତା, ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋକୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ –
‘‘ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ଓକାସଲୋକୋ ଖନ୍ଧଲୋକୋ ଆୟତନଲୋକୋ ଧାତୁଲୋକୋତି ଅନେକୱିଧୋ ଲୋକୋ । ଏତ୍ଥ ‘ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା…ପେ॰… ଅଟ୍ଠାରସ ଲୋକା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ’ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଖନ୍ଧଲୋକାଦୟୋ ତଦନ୍ତୋଗଧାୟେୱ । ‘ଅୟଂ ଲୋକୋ ପରୋ ଲୋକୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ସଦେୱକୋ’ତିଆଦୀସୁ ପନ ସତ୍ତଲୋକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତି, ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚମାନା । ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋ, ଏତ୍ଥ ତେୱତ୍ତତେ ୱସୋ’ତି ଏତ୍ଥ ଓକାସଲୋକୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସମୂହୋ ସନ୍ତାନୋ ଚ ସତ୍ତଲୋକୋ, ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ସତ୍ତୋ, ଲୋକିୟତି ଏତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲଂ ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି । ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ରୂପାନଂ ସମୂହୋ ସନ୍ତାନୋ ଚ ଓକାସଲୋକୋ, ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତସା ଥାୱରା ଚ, ତେସଞ୍ଚ ଓକାସଭୂତୋତି, ତଦାଧାରଣତାୟ ହେସ ‘‘ଭାଜନଲୋକୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁୱିଧୋପି ଚେସ ରୂପାଦିଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିଭୂତୋ ଅପରମତ୍ଥସଭାୱୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟେ ପନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ତଦୁଭୟସ୍ସାପି ଉପାଦାନାନଂ ୱସେନ ପରିୟାୟତୋ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ଉପଚରିତବ୍ବା, ତଦୁଭୟେ ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ, ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖରିୟନ୍ତି, ଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଚାତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ସତିପି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନତ୍ତେ ତେଭୂମିକଧମ୍ମାନଂୟେୱ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ନତ୍ଥି ଲୋକତାପଜ୍ଜନଂ । ତଥା ହି ତେ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
ଆଲୋକୋତି ରସ୍ମି, ଆଲୋକେନ୍ତି ଏତେନ ଭୁସୋ ପସ୍ସନ୍ତି ଜନା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱାତି ଆଲୋକୋ । ଓଲୋକନନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ପେକ୍ଖନଂ । ୱିଲୋକନନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂ ପେକ୍ଖନଂ । ଆଲୋକନନ୍ତି ପୁରତୋ ପେକ୍ଖନଂ । ୱିଲୋକନନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ପେକ୍ଖନଂ, ୱିୱିଧା ୱା ପେକ୍ଖନଂ । ଅପଲୋକନନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଘଂ ଅପଲୋକେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଜାନାପନଂ । ଅୱଲୋକନନ୍ତି ‘‘ନାଗାୱଲୋକିତଂ ଅୱଲୋକେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପୁରିମକାୟଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପେକ୍ଖନଂ । ‘‘ଆଲୋକିତେ ୱିଲୋକିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଭାୱୱସେନ ଆଲୋକନଂ ଆଲୋକିତଂ ୱିଲୋକନଂ ୱିଲୋକିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଥକ ପଟିଘାତେ। ଥକେତି, ଥକୟତି ଦ୍ୱାରଂ ପୁରିସୋ ।
ତକ୍କ ୱିତକ୍କେ। ତକ୍କେତି, ୱିତକ୍କେତି, ୱିତକ୍କୟତି । ତକ୍କୋ, ୱିତକ୍କୋ, ୱିତକ୍କିତା ।
ତତ୍ଥ ତକ୍କନଂ ତକ୍କୋ, ଊହନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୱିତକ୍କୋ। ଅଥ ୱା ୱିତକ୍କେନ୍ତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ୱିତକ୍କେତି, ୱିତକ୍କନମତ୍ତମେୱ ୱା ଏତନ୍ତି ୱିତକ୍କୋ। ‘‘ତକ୍କୋ, ୱିତକ୍କୋ, ଅପ୍ପନା, ବ୍ୟପ୍ପନା, ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନା’’ତି ଅଭିଧମ୍ମେ ପରିୟାୟସଦ୍ଦା ୱୁତ୍ତା । ୱିତକ୍କେତୀତି ୱିତକ୍କିତା, ପୁଗ୍ଗଲୋ । ‘‘ଅୱିତକ୍କିତା ମଚ୍ଚୁମୁପବ୍ବଜନ୍ତୀ’’ତି ପାଳି ।
ଅକି ଲକ୍ଖଣେ । ଲକ୍ଖଣଂ ସଞ୍ଞାଣଂ, ସଞ୍ଜାନନକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ରିଦଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ୟେ ଇମସ୍ମିଂ ଚୁରାଦିଗଣେ ଅନେକସ୍ସରା ଅସଂୟୋଗନ୍ତା ଇକାରାନୁବନ୍ଧୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଧାତୱୋ, ତେ ଏୱଂୱୁତ୍ତେହି ଇମେହି ତୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତା ଆଖ୍ୟାତତ୍ତଂ ନାମିକତ୍ତଞ୍ଚ ପାପୁଣନ୍ତା ଏକନ୍ତତୋ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାୟେୱ ଭୱନ୍ତି, ନ କତ୍ଥଚିପି ୱିଗତନିଗ୍ଗହୀତାଗମରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଅଙ୍କେତି, ଅଙ୍କୟତି । ଅଙ୍କନଂ, ଅଙ୍କୋ। ସମାସେ ପନ ‘‘ସସଙ୍କୋ, ଚକ୍କଙ୍କିତଚରଣୋ’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ସକ୍କ ୱକ୍କ ଭାସନେ। ସକ୍କେତି, ସକ୍କୟତି । ୱକ୍କେତି, ୱକ୍କୟତି ।
ନକ୍କ ୱକ୍କ ନାସନେ। ନକ୍କେତି, ନକ୍କୟତି । ୱକ୍କେତି, ୱକ୍କୟତି ।
ଚକ୍କ ଚୁକ୍କ ବ୍ୟଥନେ। ଚକ୍କେତି, ଚକ୍କୟତି । ଚୁକ୍କେତି, ଚୁକ୍କୟତି । ଚକ୍କଂ । ଚକ୍କନ୍ତି କେନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କଂ ? ଚକ୍କେତି ବ୍ୟଥତି ହିଂସତୀତି ଅତ୍ଥେନ ଚକ୍କଂ । ଚକ୍କସଦ୍ଦୋ –
ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଲକ୍ଖଣେ ଚ, ରଥଙ୍ଗେ ଇରିୟାପଥେ ।
ଦାନେ ରତ୍ନଧମ୍ମଖୁର-ଚକ୍କାଦୀସୁ ପଦିସ୍ସତି ।
‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ ଚକ୍କାନି ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ହି ଅୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ପାଦତଲେସୁ ଚକ୍କାନି ଜାତାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେ । ‘‘ଚକ୍କଂୱ ୱହତୋ ପଦ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରଥଙ୍ଗେ । ‘‘ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇରିୟାପଥେ । ‘‘ଦଦ ଭୁଞ୍ଜ ଚ ମା ଚପ୍ପମାଦୋ, ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତସ୍ସୁ ପାଣିନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦାନେ । ‘‘ଦିବ୍ବଂ ଚକ୍କରତନଂ ପାତୁରହୋସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ରତନଚକ୍କେ । ‘‘ମୟା ପୱତ୍ତିତଂ ଚକ୍କ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଚକ୍କେ । ‘‘ଇଚ୍ଛାହତସ୍ସ ପୋସସ୍ସ, ଚକ୍କଂ ଭମତି ମତ୍ଥକେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଖୁରଚକ୍କେ । ‘‘ଖୁରପରିୟନ୍ତେନ ଚେପି ଚକ୍କେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ପହରଣଚକ୍କେ । ‘‘ଅସନିୱିଚକ୍କ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅସନିମଣ୍ଡଲେତି ।
ଅକ୍କ ଥୱନେ । ଥୱନଂ ଥୁତି । ଅକ୍କେତି, ଅକ୍କୟତି । ଅକ୍କୋ । ଅକ୍କୋତି ସୂରିୟୋ । ସୋ ହି ମହାଜୁତିତାୟ ଅକ୍କିୟତି ଅଭିତ୍ଥୱିୟତି ତପ୍ପସନ୍ନେହି ଜନେହୀତି ଅକ୍କୋ। ତଥା ହି ତସ୍ସ ‘‘ନତ୍ଥି ସୂରିୟସମା ଆଭା । ଉଦେତୟଂ ଚକ୍ଖୁମା ଏକରାଜା’’ତିଆଦିନା ଅଭିକ୍ଖୁତି ଦିସ୍ସତି ।
ହିକ୍କ ହିଂସାୟଂ। ହିକ୍କେତି, ହିକ୍କୟତି ।
ନିକ୍କ ପରିମାଣେ। ନିକ୍କେତି, ନିକ୍କୟତି ।
ବୁକ୍କ ଭସ୍ସନେ। ଏତ୍ଥ ସୁନଖଭସ୍ସନଂ ଭସ୍ସନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ୱାଚାସଙ୍ଖାତଂ ଭସ୍ସନଂ । ବୁକ୍କେତି, ବୁକ୍କୟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ବୁକ୍କୟତି ସା ଚୋରେ’’ ଇତି ଲୋକିୟପ୍ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭୂୱାଦିଗଣେ ପନ ‘‘ବୁକ୍କତି ସା’’ତି ରୂପଂ ଭୱତି । ଅଞ୍ଞୋ ତୁ ‘‘ବୁକ୍କ ପରିଭାସନେ’’ ଇତି ପଠତି, ଏୱଂ ପଠନ୍ତେପି ସୁନଖଭସ୍ସନମେୱାଧିପ୍ପେତଂ ।
ଦକ ଲକ ଅସ୍ସାଦନେ। ଦକେତି, ଦକୟତି । ଲକେତି, ଲକୟତି ।
ତକ୍କ ଲୋକ ଭାସାୟଂ। ତକ୍କେତି, ତକ୍କୟତି । ଲୋକେତି, ଲୋକୟତି ।
ଚିକ ସିକ ଆମସନେ। ଚିକେତି, ଚିକୟତି । ସିକେତି, ସିକୟତି ।
କକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଖକାରନ୍ତଧାତୁ
ଲକ୍ଖ ଦସ୍ସନଙ୍କେସୁ । ଦସ୍ସନଂ ପସ୍ସନଂ । ଅଙ୍କୋ ଲଞ୍ଜନଂ । ଲକ୍ଖେତି, ଲକ୍ଖୟତି । ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି, ସଲ୍ଲକ୍ଖୟତି । ଲକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଝତି ଉସୁନା, ଲକ୍ଖଂ କରୋତି ।
ଗଙ୍ଗାୟ ୱାଲୁକା ଖୀୟେ, ଉଦକଂ ଖୀୟେ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ମହିୟା ମତ୍ତିକା ଖୀୟେ, ଲକ୍ଖେ ନ ମମ ବୁଦ୍ଧିୟା ॥
କପ୍ପଲକ୍ଖଣଂ । ଗୋଲକ୍ଖଣଂ । ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣଂ । ଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ । ସଲ୍ଲକ୍ଖନା । ଉପଲକ୍ଖନା । ପଚ୍ଚୁପଲକ୍ଖନା । ଲକ୍ଖଧାତୁୟା ୟୁପଚ୍ଚୟନ୍ତାୟ ସମାଦିପୁବ୍ବାନଂ ରୂପାନଂ ନକାରୋ ଦନ୍ତଜୋ ।
ଭକ୍ଖ ଅଦନେ। ଭକ୍ଖେତି, ଭକ୍ଖୟତି । ଭକ୍ଖୋ ନୋ ଲଦ୍ଧୋ । ଭକ୍ଖୟନ୍ତି ମିଗାଧମା । ଭୂୱାଦିଗଣେ ପନ ‘‘ଭକ୍ଖତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ନକ୍ଖ ସମ୍ବନ୍ଧେ। ନକ୍ଖେତି, ନକ୍ଖୟତି ।
ମକ୍ଖ ମକ୍ଖନେ। ମକ୍ଖେତି, ମକ୍ଖୟତି । ମକ୍ଖୋ, ମକ୍ଖୀ । ତତ୍ଥ ମକ୍ଖୋତି ପରେହି କତଗୁଣଂ ମକ୍ଖେତି ପିସତୀତି ମକ୍ଖୋ, ଗୁଣଧଂସନା । ‘‘ମକ୍ଖଂ ଅସହମାନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ତନି ପରେହି କତଂ ଅୱମଞ୍ଞନଂ ମକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟକ୍ଖ ପୂଜାୟଂ। ୟକ୍ଖେତି, ୟକ୍ଖୟତି । ୟକ୍ଖୋ । ୟକ୍ଖୋତି ମହାନୁଭାୱୋ ସତ୍ତୋ । ତଥା ହି ‘‘ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମହାୟକ୍ଖ, ସବ୍ବଭୂତାନମିସ୍ସରା’’ତି ଏତ୍ଥ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ‘‘ୟକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ୟକ୍ଖୋତି ୟକ୍ଖୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତୋ । ସବ୍ବେପି ୱା ସତ୍ତା ‘‘ୟକ୍ଖା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ପରମୟକ୍ଖୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ୟକ୍ଖସଦ୍ଦୋ ସତ୍ତେ ୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ୟକ୍ଖୋପି ସତ୍ତୋପି ଦେୱୋପି ସକ୍କୋପି ଖୀଣାସୱୋପି ୟକ୍ଖୋୟେୱ ନାମ, ମହାନୁଭାୱତାୟ ୟକ୍ଖିୟତି ସରଣଗତେହି ଜନେହି ନାନାପଚ୍ଚୟେହି ନାନାବଲୀହି ଚ ପୂଜିୟତୀତି ୟକ୍ଖୋ।
ସତ୍ତେ ଦେୱେ ଚ ସକ୍କେ ଚ, ଖୀଣାସୱେ ଚ ରକ୍ଖସେ ।
ପଞ୍ଚସ୍ୱେତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ, ୟକ୍ଖସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ଲକ୍ଖଆଲୋଚନେ। ଲକ୍ଖେତି, ଲକ୍ଖୟତି । ଲକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଝତି ଉସୁନା ।
ମୋକ୍ଖ ଆସନେ। ମୋକ୍ଖେତି, ମୋକ୍ଖୟତି ।
ରୁକ୍ଖ ଫାରୁସ୍ସେ । ଫାରୁସ୍ସଂ ଫରୁସଭାୱୋ । ରୁକ୍ଖେତି, ରୁକ୍ଖୟତି । ସମାସେ ‘‘ରୁକ୍ଖକେସୋ, ଅତିରୁକ୍ଖୱଚନୋ’’ତି ରୂପାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସମଣୋ ଅୟଂ ପାପୋ ଅତିରୁକ୍ଖୱାଚୋ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅତିରୁକ୍ଖୱାଚୋତି ଅତିଫରୁସୱଚନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଖକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଗକାରନ୍ତଧାତୁ
ଲିଙ୍ଗ ଚିତ୍ତୀକରଣେ । ଚିତ୍ତୀକରଣଂ ୱିଚିତ୍ରଭାୱକରଣଂ । ଲିଙ୍ଗେତି, ଲିଙ୍ଗୟତି, ଲିଙ୍ଗଂ । ଏତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ଦୀଘରସ୍ସକିସଥୂଲପରିମଣ୍ଡଲାଦିଭେଦଂ ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ଗହଣେ ଅତୀୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ତଞ୍ହି ନାନପ୍ପକାରେହି ୱିଚିତ୍ରଂ ହୋତି, ଲିଙ୍ଗୀୟତି ୱିଚିତ୍ତଂ କରିୟତି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାକମ୍ମେହି ଉତୁନା ୱା ଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ୱା ସରୀରମିତି ଲିଙ୍ଗଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନତିଣରୁକ୍ଖାଦିକୁଣ୍ଡଲକରଣ୍ଡକାଦୀସୁ ପୱତ୍ତସଣ୍ଠାନୱସେନେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ସଦ୍ଦେ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେ ଇତ୍ଥିବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପୁରିସବ୍ୟଞ୍ଜନେ ସଞ୍ଞାଣେ ଆକାରେ ଚାତି ଇମେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ରୁକ୍ଖୋତି ୱଚନଂ ଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସତଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେ । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୱତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥିବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ‘‘ପୁରିସଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତକୁତ୍ତାକପ୍ପାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁରିସବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ‘‘ତେନ ଲିଙ୍ଗେନ ଜାନାମ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଞାଣେ। ‘‘ତେହି ଲିଙ୍ଗେହି ତେହି ନିମିତ୍ତେହି ତେହି ଆକାରେହି ଆଗନ୍ତୁକଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ‘‘ଆଗନ୍ତୁକା ଇମେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆକାରେ ଦିସ୍ସତି ।
ସଦ୍ଦେ ଚ ତନ୍ନିମିତ୍ତେ ଚ, କାଟକୋଟଚିକାୟ ଚ ।
ଲକ୍ଖଣେ ଚେୱ ଆକାରେ, ଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ମଗ ଅନ୍ୱେସନେ। ମଗେତି, ମଗୟତି । ମିଗୋ, ମଗୋ, ମଗୋ, ମଗୟମାନୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟଥା ବିଳାରୋ ମୂସିକଂ ମଗୟମାନୋ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ମିଗୋ’’ତି ଚ ‘‘ମଗୋ’’ତି ଚ ଚତୁପ୍ପଦୋ ପୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ମିଗୋତି ମଗୟତି ଇତୋ ଚିତୋ ଗୋଚରଂ ଅନ୍ୱେସତି ପରିୟେସତୀତି ମିଗୋ । ଏୱଂ ମଗୋ। ଏତ୍ଥ ୱିସେସତୋ ହରିଣ ମିଗୋ ମିଗୋ ନାମ । ସାମଞ୍ଞତୋ ପନ ଅୱସେସାପି ଚତୁପ୍ପଦା ‘‘ମିଗୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥା ହି ସୁସୀମଜାତକେ ‘‘କାଳା ମିଗା ସେତଦନ୍ତା ତୱ ଇମେ, ପରୋସହସ୍ସଂ ହେମଜାଲାଭିସଞ୍ଛନ୍ନା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପାଳିପ୍ପଦେସେ ହତ୍ଥିନୋପି ମିଗସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା ‘‘କାଳମିଗା’’ତି । ଅଥ ୱା ମଗିୟତି ଜୀୱିତକପ୍ପନତ୍ଥାୟ ମଂସାଦୀହି ଅତ୍ଥିକେହି ଲୁଦ୍ଦେହି ଅନ୍ୱେସିୟତି ପରିୟେସିୟତୀତି ମିଗୋ, ଅରଞ୍ଞଜାତା ସସପସଦହରିଣେଣେୟ୍ୟାଦୟୋ ଚତୁପ୍ପାଦା, ଏୱଂ ମଗୋ । ‘‘ଅତ୍ଥଂ ନ ଲଭତେ ମଗୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ମଗୋ ୱିୟାତି ମଗୋ, ବାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମଗ୍ଗ ଗୱେସନେ। ମଗ୍ଗେତି, ମଗ୍ଗୟତି । ମଗ୍ଗୋ, ମଗ୍ଗନଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ମଗ୍ଗୋତି ପଟିପଦାୟ ଚ ପକତିମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଉପାୟସ୍ସ ଚ ଅଧିୱଚନଂ । ‘‘ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ୱାଚନାମଗ୍ଗନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ କଥାପବନ୍ଧୋପି ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ର ପଟିପଦା ଏକନ୍ତତୋ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖାଦୀହି ପୀଳିତେହି ସତ୍ତେହି ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣତ୍ଥାୟ ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ ଗୱେସିତବ୍ବୋତି ମଗ୍ଗୋ। ପକତିମଗ୍ଗୋ ପନ ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହେହି ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋତି ମଗ୍ଗୋ। ପକତିମଗ୍ଗମୂଳ୍ହେହି ଚ ପଟିପଦାସଙ୍ଖାତାରିୟମଗ୍ଗମୂଳ୍ହା ଏୱ ବହୱୋ ସନ୍ତି । ପକତିମଗ୍ଗୋ ହି କଦାଚି ଏୱ ଅଦ୍ଧିକାନଂ ମୁୟ୍ହତି, ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ନାୟକା ନ ଦୁଲ୍ଲଭା । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପନ ସବ୍ବଦାୟେୱ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ମୁୟ୍ହତି, ନାୟକା ପରମଦୁଲ୍ଲଭା । ତସ୍ମା ସୋ ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ମୂଳ୍ହେହି ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋତି ମଗ୍ଗୋ। ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱସେନପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ଗରୂ ‘‘କିଲେସେ ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ମଗ୍ଗୋ’’ତି । ତଂ ତଂ କିଚ୍ଚଂ ହିତଂ ୱା ନିପ୍ଫାଦେତୁକାମେହି ମଗ୍ଗିୟତି ଗୱେସିୟତୀତି ମଗ୍ଗୋ, ଉପାୟୋ । ମଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ହି ‘‘ଅଭିଧମ୍ମକଥାମଗ୍ଗଂ, ଦେୱାନଂ ସମ୍ପୱତ୍ତୟୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପାୟେପି ୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ ‘‘ମଗ୍ଗୋତି ଉପାୟୋ, ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ କୁସଲାଦୀନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱବୋଧସ୍ସ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧସ୍ସେୱ ୱା ଉପାୟଭାୱତୋ ଅଭିଧମ୍ମକଥାମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ପବନ୍ଧୋ ୱା ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଦୀଘତ୍ତା ମଗ୍ଗୋ ୱିୟାତି ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମକଥାପବନ୍ଧୋ ଅଭିଧମ୍ମକଥାମଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଦାନି ପକତିପଟିପଦାମଗ୍ଗାନଂ ନାମାନି କଥୟାମ । ତେସୁ ପକତିମଗ୍ଗସ୍ସ –
‘‘ମଗ୍ଗୋ ପନ୍ଥୋ ପଥୋ ପଜ୍ଜୋ, ଅଞ୍ଝସଂ ୱଟୁମା’ୟନଂ ।
ଅଦ୍ଧାନ’ମଦ୍ଧା ପଦୱୀ, ୱତ୍ତନି ଚେୱ ସନ୍ତତୀ’’ତି
ଇମାନି ନାମାନି । ପଟିପଦାମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ –
‘‘ମଗ୍ଗୋ ପନ୍ଥୋ ପଥୋ ପଜ୍ଜୋ, ଅଞ୍ଜସଂ ୱଟୁମା’ୟନଂ ।
ନାୱ ଉତ୍ତର ସେତୁ ଚ, କୁଲ୍ଲୋ ଚ ଭିସି ସଙ୍କମୋ’’ତି
ଅନେକାନି ନାମାନି । ଏତ୍ଥ ପନ କେଚି ‘‘ନାୱାତିଆଦୀନି ପକତିମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ପକତିମଗ୍ଗସ୍ସ କିସ୍ମିଞ୍ଚିପି ପାଳିପ୍ପଦେସେ ‘‘ନାୱା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ, ଅଭିଧାନସତ୍ଥେସୁ ଚ ‘‘ନାୱା’’ ଇଚ୍ଚାଦିକାନଂ ତଦଭିଧାନାନଂ ଅନାଗତତ୍ତା ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ – ନାୱାୱିୟାତି ନାୱା, ଉତ୍ତରନ୍ତି ଏତେନାତି ଉତ୍ତରଂ, ନାୱାୟେୱ ଉତ୍ତରନ୍ତି । ଅୟଞ୍ହି ନାୱାପରିୟାୟୋ ‘‘ତରଂ, ତରଣଂ, ପୋତୋ, ପ୍ଲୱୋ’’ତି । ଇମେପି ତଂପରିୟାୟାୟେୱ । ଉତ୍ତରଂ ୱିୟାତି ଉତ୍ତରଂ। ସେତୁ ୱିୟାତି ସେତୁ। କୁଲ୍ଲୋ ୱିୟାତି କୁଲ୍ଲୋ। ଭିସି ୱିୟାତି ଭିସି। ସଙ୍କମୋ ୱିୟ, ସଙ୍କମନ୍ତି ୱା ଏତେନାତି ସଙ୍କମୋ, ସବ୍ବମେତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ନାମଂ, ନ ପକତିମଗ୍ଗସ୍ସ । ତଥା ହି ‘‘ଧମ୍ମନାୱଂ ସମାରୂୟ୍ହ, ସନ୍ତାରେସ୍ସଂ ସଦେୱକ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ଧମ୍ମସେତୁଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା, ନିବ୍ବୁତୋ ସୋ ନରାସଭୋ’’ତି ଚ, ‘‘କୁଲ୍ଲୋ’ତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭଗୱତା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ‘‘ନାୱା’’ତିଆଦୀହି ଅନେକେହି ନାମେହି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହିପି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ବଦ୍ଧା ଭିସି ସୁସଙ୍ଖତା ଭଗୱା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଏୱଂ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା କତା ‘‘ଭିସୀତି ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ପୁଥୁଲଂ କତ୍ୱା ବଦ୍ଧା ‘କୁଲ୍ଲା’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଲୋକେ, ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ’ତି ।
‘ମଗ୍ଗୋ ପଜ୍ଜୋ ପଥୋ ପନ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଜସଂ ୱଟୁମା’ୟନଂ ।
ନାୱା ଉତ୍ତର ସେତୁ ଚ, କୁଲ୍ଲୋ ଚ ଭିସି ସଙ୍କମୋ ।
ଅଦ୍ଧାନଂ ପଭୱୋ’ଚ୍ଚେୱ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକାସିତୋ’’ତି ॥
ଏୱଂ ଆଚରିୟେହି କତାୟ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ନାୱାତିଆଦୀନିପି ପକତିମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମାନୀ’’ତି ୱଚନଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ୱଚନଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
କୋଚି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ଧମ୍ମସେତୁଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା’ତି ଏତ୍ଥ ‘ଧମ୍ମସେତୁନ୍ତି ମଗ୍ଗସେତୁ’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ମଗ୍ଗେ ୱତ୍ତତି, ନ ସେତୁସଦ୍ଦୋ’’ତି । ତନ୍ନ, ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସେତୁସଦ୍ଦୋପି ମଗ୍ଗେ ୱତ୍ତତୀତି ସେତୁ ୱିୟାତି ସେତୁ, ଧମ୍ମୋ ଏୱ ସେତୁ ଧମ୍ମସେତୂତି ଅତ୍ଥୱସେନ, ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି । ଅପରମ୍ପି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ନନୁ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରେନ ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅସ୍ସତ୍ଥଦୁମରାଜାନଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବୁତ୍ତରଭାଗେ ଠିତୋ’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରସଦ୍ଦେନ ଦକ୍ଖିଣୋ ମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ନ, ଅନେକେସୁ ପାଳିପ୍ପଦେସେସୁ ଅଟ୍ଠକଥାପଦେସେସୁ ଚ ଅଭିଧାନସତ୍ଥେସୁ ଚ ମଗ୍ଗୱାଚକସ୍ସ ଉତ୍ତରସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନାଗତତ୍ତା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ଦକ୍ଖିଣଦିସତୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗୋ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂଭୂତେନ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରେନ ବୋଧିମଣ୍ଡପୱିସନଂ ସନ୍ଧାୟ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରେନ ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରେନାତି ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମୁତ୍ତରେନ, ଏତ୍ଥ ଆଦିଅୱସାନଗ୍ଗହଣେନ ମଜ୍ଝସ୍ସପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଗହଣଂୟେୱ ହି ୟଂ ଜାତକନିଦାନେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୋଧିସତ୍ତୋ ତିଣଂ ଗହେତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୂୟ୍ହ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ଅଟ୍ଠାସି, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଦକ୍ଖିଣଚକ୍କୱାଳଂ ଓସୀଦିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିସମ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି, ଉତ୍ତରଚକ୍କୱାଳଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଉପରି ଭୱଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି, ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇଦଂ ସମ୍ବୋଧିପାପୁଣଟ୍ଠାନଂ ନ ଭୱତି ମଞ୍ଞେତି ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତିଆଦି, ତେନ ସମେତି । ଅଥାପି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ୟଦି ଉତ୍ତରସଦ୍ଦୋ ଦିସାୱାଚକୋ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରେନା’’ତି ଏନୟୋଗଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରାୟା’’ତି ଆୟୟୋଗୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି । ତନ୍ନ, ଦିସାୱାଚକସ୍ସପି ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଉତ୍ତରେନ ନଦୀ ସୀତା, ଗମ୍ଭୀରା ଦୁରତିକ୍କମା’’ତି ଏନୟୋଗୱସେନ ୱଚନତୋ । ଅପିଚ ଦିସାଭାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରେନା’’ତି ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦିସାଭାଗୋ ହି ଦିସା ଏୱାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥାୱଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ଗକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଘକାରନ୍ତଧାତୁ
ଲିଘିଭାସନେ। ଲଙ୍ଘେତି, ଲଙ୍ଘୟତି । ଏତାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନିପି ଲୋକିକପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନୱସେନ ଆଗତାନି । ସାସନସ୍ମିଞ୍ହି ଭୂୱାଦିଗଣଚୁରାଦିଗଣପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଗତ୍ୟତ୍ଥୱାଚକଉଲ୍ଲଙ୍ଘନତ୍ଥପରିଦୀପକସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ରୂପଂ ଅତୀୱ ପସିଦ୍ଧଂ ।
ଲଙ୍ଘ ଲଙ୍ଘନେ। ଲଙ୍ଘେତି, ଲଙ୍ଘୟତି ।
‘‘ଅତିକର’ମକରା’ଚରିୟ, ମୟ୍ହମ୍ପେତଂ ନ ରୁଚ୍ଚତି ।
ଚତୁତ୍ଥେ ଲଙ୍ଘୟିତ୍ୱାନ, ପଞ୍ଚମିୟମ୍ପି ଆୱୁତୋ’’ତି
ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତିଲଙ୍ଘନଜାତକେ ଚୁରାଦିଗଣପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଗତ୍ୟତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନତ୍ଥପରିଦୀପକସ୍ସ ଲଙ୍ଘଧାତୁସ୍ସ ‘‘ଲଙ୍ଘୟିତ୍ୱା, ଲଙ୍ଘୟିତ୍ୱାନା’’ତି ରୂପେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ‘‘ଲଙ୍ଘେତି, ଲଙ୍ଘୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ଦିଟ୍ଠାନି ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଭାସତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ପନ ତଥାରୂପାନି ରୂପାନି ନ ଦିଟ୍ଠାନି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଦୀଘଦସ୍ସୀହି ଅଭିମତତ୍ତା ଭାସତ୍ଥୱାଚିକାପି ଲଙ୍ଘଧାତୁ ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବା, ଏୱଂ ସବ୍ବେସୁପି ଭୂୱାଦିଗଣାଦୀସୁ ସାସନେ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନମ୍ପି ରୂପାନଂ ସାସନାନୁକୂଲାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅନନୁକୂଲାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନଂ ଛଡ୍ଡନଂ ।
ଅଘ ପାପକରଣେ। ଅଘେତି, ଅଘୟତି । ଅଘଂ, ଅଘୋ, ଅନଘୋ ।
ତତ୍ଥ ଅଘନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ । ‘‘ଅଘନ୍ତଂ ପଟିସେୱିସ୍ସଂ । ୱନେ ୱାଳମିଗାକିଣ୍ଣେ । ଖଗ୍ଗଦୀପିନିସେୱିତେ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ । ଅଘୋତି କିଲେସୋ । ତେନ ଅଘେନ ଅରହା ଅନଘୋ । ତତ୍ଥ ଅଘୟନ୍ତି ପାପଂ କରୋନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ଅଘଂ, କିନ୍ତଂ ? ଦୁକ୍ଖଂ, ଏୱଂ ଅଘୋ। ନନୁ ଚ ସପ୍ପୁରିସା ଦୁକ୍ଖହେତୁପି କିଲେସହେତୁପି ଚ ଅତ୍ତନୋ ସୁଖତ୍ଥାୟ ପାପଂ ନ କରୋନ୍ତି । ତଥା ହି –
ପାପାନି କମ୍ମାନି ସମାଚରନ୍ତି ।
ଦୁକ୍ଖେନ ଫୁଟ୍ଠା ଖଲିତାପି ସନ୍ତା,
ଛନ୍ଦା ଚ ଦୋସା ନ ଜହନ୍ତି ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି
ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ‘‘ଅଘ ପାପକରଣେ’’ତି ଧାତୁ ଚ ‘‘ଅଘୟନ୍ତି ପାପଂ କରୋନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ଅଘ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନ ସତ୍ତା ଦୁକ୍ଖାଦିହେତୁ ପାପକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଏତେସୁ ସପ୍ପୁରିସା ଏୱ ନ କରୋନ୍ତି, ଇତରେ କରୋନ୍ତି । ଏୱଂ ପାପକରଣସ୍ସ ହି ଦୁକ୍ଖଂ କିଲେସୋ ଚ ହେତୁ । ତଥା ହି –
ସୁଖୀପି ହେକେ ନ କରୋନ୍ତି ପାପଂ,
ଅୱଣ୍ଣସଂସଗ୍ଗଭୟା ପୁନେକେ ।
ପହୂ ସମାନୋ ୱିପୁଲତ୍ଥଚିନ୍ତୀ,
କିଂକାରଣା ମେ ନ କରୋସି ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି
ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହି ଗାଥା ଦୁକ୍ଖହେତୁପି ସତ୍ତା ପାପଂ କରୋନ୍ତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ‘‘କୁଦ୍ଧୋ ହି ପିତରଂ ହନ୍ତି, କୁଦ୍ଧୋ ହନ୍ତି ସମାତର’’ନ୍ତି ଅୟଂ ପନ କିଲେସହେତୁପି ପାପଂ କରୋନ୍ତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ‘‘ଅଘ ପାପକରଣେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଘକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଚକାରନ୍ତଧାତୁ
ଲୋଚ ଦସ୍ସନେ। ଲୋଚେତି, ଲୋଚୟତି । ଲୋଚନଂ । ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଲୋଚୟତି ପସ୍ସତୀତି ଲୋଚନଂ, ଚକ୍ଖୁ ।
କିଚି ମଦ୍ଦନେ। କିଞ୍ଚେତି, କିଞ୍ଚୟତି । କିଞ୍ଚନଂ, ଅକିଞ୍ଚନୋ ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ପଲିବୋଧୋ । କିଞ୍ଚେତି ସତ୍ତେ ମଦ୍ଦତୀତି କିଞ୍ଚନଂ । କିଞ୍ଚନସଦ୍ଦୋ ମଦ୍ଦନତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି । ମନୁସ୍ସା ହି ୱୀହିଂ ମଦ୍ଦନ୍ତା ଗୋଣଂ ‘‘କିଞ୍ଚେହି କାପିଲ, କିଞ୍ଚେହି କାପିଲା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ପଚି ୱିତ୍ଥାରେ। ପଞ୍ଚେତି, ପଞ୍ଚୟତି । ପପଞ୍ଚେତି, ପପଞ୍ଚୟତି । ପପଞ୍ଚା ।
ଏତ୍ଥ ପପଞ୍ଚାତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଏତା ହି ଅତ୍ତନିସ୍ସିତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସଂସାରଂ ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ୱିତ୍ଥିନ୍ନଂ କରୋନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ୟତ୍ଥ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ତଂସନ୍ତାନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତି ଚିରଂ ଠପେନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚା। ଲୋକିୟା ପନ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତାନଂ ପପଞ୍ଚୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତା କାଲସ୍ସ ଚିରଭାୱଂ ପପଞ୍ଚୋତି ୱଦନ୍ତି, ସାସନେ ପନ ଦ୍ୱୟମ୍ପି ଲବ୍ଭତି ।
ସିଚ୍ଚ କୁଡ୍ଡନେ। ସିଚ୍ଚେତି, ସିଚ୍ଚୟତି ।
ୱଞ୍ଚୁ ପଲମ୍ଭନେ । ପଲମ୍ଭନଂ ଉପଲାପନଂ । ୱଞ୍ଚେତି, ୱଞ୍ଚୟତି । ୱଞ୍ଚକୋ, ୱଞ୍ଚନଂ । ଭୂୱାଦିଗଣେ ପନ ୱଞ୍ଚଧାତୁ ଗତ୍ୟତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ସନ୍ତି ପାଦା ଅୱଞ୍ଚନା’’ତି ହି ପାଳି
ଚଚ୍ଚ ଅଜ୍ଝୟନେ। ଚଚ୍ଚେତି, ଚଚ୍ଚୟତି ।
ଚୁ ଚୱନେ। ଚାୱେତି, ଚାୱୟତି । ଅଞ୍ଞୋ ‘‘ଚୁ ସହନେ’’ ଇତି ବ୍ରୁତେ । ଚାୱେତି, ଚାୱୟତି, ସହତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଞ୍ଚୁ ୱିସେସନେ। ଅଞ୍ଚେତି, ଅଞ୍ଚୟତି ।
ଲୋଚ ଭାସାୟଂ। ଲୋଚେତି, ଲୋଚୟତି । ଲୋଚନଂ, ଲୋଚୟତି ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ ଭୱତୀତି ଲୋଚନଂ, ଚକ୍ଖୁ ।
ରଚ ପତିୟତନେ। ରଚେତି, ରଚୟତି । ରଚନା, ୱିରଚିତଂ, କେସରଚନା, ଗାଥାରଚନା ।
ସୂଚପେସୁଞ୍ଞେ। ପିସୁଣଭାୱୋ ପେସୁଞ୍ଞଂ। ସୂଚେତି, ସୂଚୟତି । ସୂଚକୋ ।
ପଚ୍ଚ ସଂୟମନେ। ପଚ୍ଚେତି, ପଚ୍ଚୟତି ।
ରିଚ ୱିୟୋଜନସମ୍ପଜ୍ଜନେସୁ। ରେଚେତି, ରେଚୟତି । ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ୱିରେଚେୟ୍ୟ । ୱିରେଚେତି, ୱିରେଚୟତି । ୱିରେଚକୋ, ୱିରେଚନଂ ।
ୱଚ ଭାସନେ। ୱଚେତି, ୱଚୟତି । ଭୂୱାଦିଗଣେପି ଅୟଂ ୱତ୍ତତି । ତଦା ତସ୍ସା ‘‘ୱତ୍ତି, ୱଚତି, ଅୱୋଚ, ଅୱୋଚୁ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । କାରିତେ ପନ ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକଂ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେତି, ୱାଚୟତୀ’’ତି ରୂପାନି । ୱତ୍ତୁଂ, ୱତ୍ତୱେ, ୱତ୍ୱା, ୱୁତ୍ତଂ, ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅଚ୍ଚ ପୂଜାୟଂ। ଅଚ୍ଚେତି, ଅଚ୍ଚୟତି । ବ୍ରହ୍ମାସୁରସୁରଚ୍ଚିତୋ ।
ସୂଚ ଗନ୍ଧନେ। ସୁଚେତି, ସୂଚୟତି । ସୂଚକୋ, ସୁତ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦିଭେଦେ ଅତ୍ଥେ ସୂଚେତୀତି ସୁତ୍ତଂ। ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ।
କଚ ଦିତ୍ତିୟଂ। କଚ୍ଚେତି, କଚ୍ଚୟତି । କଚ୍ଚୋ ।
ଏତ୍ଥ କଚ୍ଚୋତି ରୂପସମ୍ପତ୍ତିୟା କଚ୍ଚେତି ଦିବ୍ବତି ୱିରୋଚତୀତି କଚ୍ଚୋ, ଏୱଂନାମକୋ ଆଦିପୁରିସୋ, ତବ୍ବଂସେ ଜାତା ପୁରିସା ‘‘କଚ୍ଚାନା’’ତିପି ‘‘କଚ୍ଚାୟନା’’ତିପି ‘‘କାତିୟାନା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଇତ୍ଥିୟୋ ପନ ‘‘କଚ୍ଚାନୀ’’ତିପି ‘‘କଚ୍ଚାୟନୀ’’ତିପି ‘‘କାତିୟାନୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଚକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଛକାରନ୍ତଧାତୁ
ମିଲେଛଅବ୍ୟତ୍ତାୟଂ ୱାଚାୟଂ। ମିଲେଚ୍ଛେତି, ମିଲେଚ୍ଛୟତି । ମିଲକ୍ଖୁ ।
ଏତ୍ଥ ମିଲକ୍ଖୂତି ମିଲେଚ୍ଛେତି ଅବ୍ୟତ୍ତୱାଚଂ ଭାସତୀତି ମିଲକ୍ଖୁ ।
କୁଚ୍ଛ ଅୱକ୍ଖେପେ । ଅୱକ୍ଖେପୋ ଅଧୋଖିପନଂ । କୁଚ୍ଛେତି, କୁଚ୍ଛୟତି ।
ୱିଚ୍ଛ ଭାସାୟଂ। ୱିଚ୍ଛେତି, ୱିଚ୍ଛୟତି ।
ଛକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଜକାରନ୍ତଧାତୁ
ୱଜ୍ଜ ୱଜ୍ଜନେ। ୱଜ୍ଜେତି, ୱଜ୍ଜୟତି । ପରିୱଜ୍ଜନକୋ । ୱଜ୍ଜିତୋ ସୀଲୱନ୍ତେହି, କଥଂ ଭିକ୍ଖୁ କରିସ୍ସସୀତି ।
ତୁଜ୍ଜ ବଲପାଲନେସୁ। ତୁଜ୍ଜେତି, ତୁଜ୍ଜୟତି ।
ତୁଜି ପିଜି ହିଂସାବଲଦାନନିକେତନେସୁ । ନିକେତନଂ ନିୱାସୋ । ତୁଞ୍ଜେତି, ତୁଞ୍ଜୟତି । ପିଞ୍ଜେତି । ପିଞ୍ଜୟତି ।
ଖଜି କିଚ୍ଛଜୀୱନେ। ଖଞ୍ଜେତି, ଖଞ୍ଜୟତି । ଖଞ୍ଜୋ ।
ଖଜି ରକ୍ଖଣେ। ତାଦିସାନିୟେୱ ରୂପାନି । ଭୂୱାଦିଗଣେ ‘‘ଖଜି ଗତିୱେକଲ୍ଲେତି ଇମିସ୍ସା ‘‘ଖଞ୍ଜତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ପୂଜ ପୂଜାୟଂ। ପୂଜେତି, ପୂଜୟତି । ପୂଜା । ଏସାୱ ପୂଜନା ସେୟ୍ୟୋ । ପୂଜକୋ, ପୂଜିତୋ, ପୂଜନୀୟୋ, ପୂଜନେୟ୍ୟୋ, ପୂଜେତବ୍ବୋ, ପୁଜ୍ଜୋ ।
ଗଜମଦ୍ଦନସଦ୍ଦେସୁ। ଗଜେତି, ଗଜୟତି । ଗଜୋ ।
ତିଜ ନିସାନେ। ତେଜେତି, ତେଜୟତି ।
ୱଜ ମଗ୍ଗନସଙ୍ଖାରେସୁ। ୱଜେତି, ୱଜୟତି ।
ତଜ୍ଜ ସନ୍ତଜ୍ଜନେ। ତଜ୍ଜେତି, ତଜ୍ଜୟତି । ସନ୍ତଜ୍ଜେତି, ସନ୍ତଜ୍ଜୟତି । ସନ୍ତଜ୍ଜିତୋ ।
ଅଜ୍ଜ ପଟିସଜ୍ଜନେ। ଅଜ୍ଜେତି, ଅଜ୍ଜୟତି ।
ସଜ୍ଜ ସଜ୍ଜନେ। ସଜ୍ଜେତି, ସଜ୍ଜୟତି ଦାନଂ । ଗମନସଜ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ।
ଭଜ ୱିସ୍ସାସେ। ଭଜେତି, ଭଜୟତି । ଭୂୱାଦିଗଣେ ପନ ‘‘ଭଜତୀ’’ତି ରୂପଂ, ଭତ୍ତି, ସମ୍ଭତ୍ତି ।
ତୁଜି ପିଜି ଲୁଜି ଭଜି ଭାସାୟଂ। ତୁଞ୍ଜେତି, ତୁଞ୍ଜୟତି । ପିଞ୍ଜେତି, ପିଞ୍ଜୟତି । ଲୁଞ୍ଜେତି, ଲୁଞ୍ଜୟତି । ଭଞ୍ଜେତି, ଭଞ୍ଜୟତି । କଥେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରୁଜ ହିଂସାୟଂ। ରୋଜେତି, ରୋଜୟତି । ରୋଗୋ ।
ଭାଜ ପୁଥକମ୍ମନି । ପୁଥକମ୍ମଂ ପୁଥକ୍କରଣଂ, ୱିସୁଂ କ୍ରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାଜେତି, ଭାଜୟତି । ୱିଭାଜେତି, ୱିଭାଜୟତି । ୱିଭତ୍ତି ।
ସଭାଜ ସୀତିସେୱନେସୁ। ସଭାଜେତି, ସଭାଜୟତି ।
ଲଜ ପକାସନେ। ଲଜେତି, ଲଜୟତି । ଲାଜା ।
ୟୁଜ ସଂୟମନେ । ସଂପୁବ୍ବୋ ବନ୍ଧନେ । ୟୋଜେତି, ୟୋଜୟତି । ସଂୟୋଜେତି, ସଂୟୋଜୟତି । ସଂୟୋଜନଂ ।
ମଜ୍ଜ ସୋଚେୟ୍ୟାଲଙ୍କାରେସୁ। ମଜ୍ଜେତି, ମଜ୍ଜୟତି । ସମ୍ମଜ୍ଜେତି, ସମ୍ମଜ୍ଜୟତି । ସମ୍ମଜ୍ଜା ।
ଭାଜଭାଜନଦାନେସୁ। ଭାଜେତି, ଭାଜୟତି । କଥଂ ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ପୁତ୍ତୋ, ଗଜଂ ଭାଜେତି ସଞ୍ଚୟ ।
ଜକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଝଞନ୍ତା ଅପ୍ପସିଦ୍ଧା । ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ପନ ‘‘ଞା ନିୟୋଜନେ’’ତି ପଠନ୍ତି, ରୂପଂ ପନ ବୁଦ୍ଧୱଚନାନୁକୂଲଂ ନ ଭୱତି, ତସ୍ମା ନ ଦସ୍ସିତଂ ଅମ୍ହେହି ।
ଟକାରନ୍ତଧାତୁ
ଘଟ୍ଟ ଘଟ୍ଟନେ । ଘଟ୍ଟନଂ ୱାୟାମକରଣଂ । ଘଟ୍ଟେତି, ଘଟ୍ଟୟତି । ଏତ୍ଥ ତୁ ‘‘ଘଟ୍ଟେସି, ଘଟ୍ଟେସି, କିଂକାରଣା ଘଟ୍ଟେସି, ଅହଂ ତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଘଟ ସଙ୍ଘାତେ। ପୁବ୍ବେ ୱିୟ କ୍ରିୟାପଦାନି, ନାମିକତ୍ତେ ‘‘ଘଟୋ, ଘଟା’’ତି ରୂପାନି । ଏତ୍ଥ ଗଟୋତି ପାନୀୟଘଟୋ । ଘଟାତି ସମୂହୋ ‘‘ମଚ୍ଛଘଟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।
ଘଟ୍ଟ ଚଲନେ। ଘଟ୍ଟେତି, ଘଟ୍ଟୟତି ।
ନଟ ଅୱସନ୍ଦନେ । ଅୱସନ୍ଦନଂ ଗତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋ । ନଟେତି, ନଟୟତି ।
ଚୁଟ ଛୁଟ କୁଟ୍ଟ ଛେଦନେ। ଚୁଟେତି, ଚୁଟୟତି । ଛୁଟେତି, ଛୁଟୟତି । କୁଟ୍ଟେତି, କୁଟ୍ଟୟତି ।
ପୁଟ୍ଟ ଚଟ୍ଟ ଅପ୍ପଭାୱେ। ପୁଟ୍ଟେତି, ପୁଟ୍ଟୟତି । ଚୁଟ୍ଟେତି, ଚୁଟ୍ଟୟତି, ଅପ୍ପଂ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମୁଟ ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣନେ। ମୋଟେତି, ମୋଟୟତି ।
ଅଟ୍ଟ ସୁଟ୍ଟ ଅନାଦରେ। ଅଟ୍ଟେତି, ଅଟ୍ଟୟତି । ସୁଟ୍ଟେତି, ସୁଟ୍ଟୟତି ।
ସଟ୍ଟ ହିଂସାବଲଦାନନିକେତନେସୁ। ସଟ୍ଟେତି, ସଟ୍ଟୟତି ।
ତୁୱଟ୍ଟ ନିପଜ୍ଜାୟଂ। ତୁୱଟ୍ଟେତି, ତୁୱଟ୍ଟୟତି । ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଏକମଞ୍ଚେ ତୁୱଟ୍ଟେନ୍ତି ।
ଛଟ୍ଟ ଛଟ୍ଟନେ। ଛଟ୍ଟେତି, ଛଟ୍ଟୟତି । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି – ସଚେ ସୋ ଛଟ୍ଟେତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋଚେ ଛଟ୍ଟେତି, ପଞ୍ଚହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ରୂପିୟଛଟ୍ଟକୋ ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବୋ ।
ପୁଟ ହିଂସାୟଂ। ପୋଟେତି, ପୋଟୟତି ।
କୀଟ ବନ୍ଧେ । ବନ୍ଧୋ ବନ୍ଧନଂ । କୀଟେତି, କୀଟୟତି । କୀଟୋ ।
ଚୁଟି ଛେଦନେ। ଚୁଣ୍ଟେତି, ଚୁଣ୍ଟୟତି ।
ଲୁଟି ଥେୟ୍ୟେ। ଲୁଣ୍ଟେତି, ଲୁଣ୍ଟୟତି ।
କୂଟ ଅପ୍ପସାଦେ। କୂଟେତି, କୂଟୟତି । କୂଟଂ ରଜତଂ । କୂଟା ଗାୱୀ । କୁଟତାପସୋ ।
ଚୁଟ ପୁଟ ଫୁଟ ୱିଭେଦେ। ଚୁଟେତି, ଚୁଟୟତି । ପୋଟେତି, ପୋଟୟତି । ଫୋଟେତି, ଫୋଟୟତି । ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଫୋଟେସୁଂ ।
ଘଟ ସଙ୍ଘାଟେ ହନ୍ତ୍ୟତ୍ଥେ ଚ। ଘଟେତି, ଘଟୟତି ।
ପଟ ପୁଟ ଲୁଟ ଘଟ ଘଟି ଭାସାୟଂ। ପାଟେତି, ପାଟୟତି । ପୋଟେତି, ପୋଟୟତି । ଲୋଟେତି, ଲୋଟୟତି । ଘାଟେତି, ଘାଟୟତି । ଘଣ୍ଟେତି, ଘଣ୍ଟୟତି ।
ପଟ ୱଟ ଗନ୍ଥେ। ପଟେତି, ପଟୟତି । ୱଟେତି, ୱଟୟତି ।
ଖେଟ ଭକ୍ଖଣେ। ଖେଟେତି, ଖେଟୟତି ।
ଖୋଟ ଖେପେ। ଖୋଟେତି, ଖୋଟୟତି ।
କୁଟି ଦାହେ। କୁଟେତି, କୁଟୟତି ।
ୟୁଟ ସଂସଗ୍ଗେ। ୟୋଟେତି, ୟୋଟୟତି ।
ୱଟ ୱିଭଜନେ। ୱଟେତି, ୱଟୟତି ।
ଟକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଠକାରନ୍ତଧାତୁ
ସୁଠ ଆଲସିୟେ। ସୋଠେତି, ସୋଠୟତି ।
ସୁଠି ସୋସନେ। ସୁଣ୍ଠେତି, ସୁଣ୍ଠୟତି ।
ସଠ ସିଲାଘାୟଂ। ସଠେତି, ସଠୟତି ।
ସଠ ଅସମ୍ମାଭାସନେ। ସଠେତି । ସଠୟତି, ସଠୋ ।
ଏତ୍ଥ ସଠୋତି କେରାଟିକୋ । ସଠୟତୀତି ସଠୋ, ନ ସମ୍ମା ଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଠ କେତୱେ। ରୂପଂ ତାଦିସମେୱ ।
‘‘ସୁଦସ୍ସଂ ୱଜ୍ଜମଞ୍ଞେସଂ, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଦୁଦ୍ଦସଂ…ପେ॰…
ଅତ୍ତନୋ ପନ ଛାଦେତି, କଲିଂୱ କିତୱାସଠୋ’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ସାକୁଣିକୋ ‘‘କିତୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ଇଦଂ କେତୱଂ, ତସ୍ମିଂ କେତୱେ ଅୟଂ ଧାତୁ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କଠି ସୋକେ। କଣ୍ଠେତି, କଣ୍ଠୟତି ।
ଠକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଡକାରନ୍ତଧାତୁ
ପଟି ପରିହାସେ। ପଣ୍ଡେତି, ପଣ୍ଡୟତି । ଉପ୍ପଣ୍ଡେତି, ଉପ୍ପଣ୍ଡୟତି । ମନୁସ୍ସାନଂ ନଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡିଂସୁ ।
ଲଡି ଉକ୍ଖେପେ। ଲଣ୍ଡେତି, ଲଣ୍ଡୟତି ।
ଖଡି କଡି ଛେଦେ। ଖଣ୍ଡେତି, ଖଣ୍ଡୟତି । କଣ୍ଡେତି, କଣ୍ଡୟତି । ଖଣ୍ଡୋ, କଣ୍ଡୋ ।
ପିଡିସଙ୍ଘାତେ। ପିଣ୍ଡେତି, ପିଣ୍ଡୟତି । ପିଣ୍ଡୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପିଣ୍ଡୋତି ସମୂହସଙ୍ଖାତୋ କଲାପୋପି ‘‘ଚୋଳଂ ପିଣ୍ଡୋ ରତି ଖିଡ୍ଡା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ଆହାରସଙ୍ଖାତୋ ପିଣ୍ଡୋପି ପିଣ୍ଡୋୟେୱ ।
କୁଡି ୱେଧନେ। କୁଣ୍ଡେତି, କୁଣ୍ଡୟତି । କୁଣ୍ଡଲଂ ।
ମଡି ଭୂସାୟଂ ହସନେ ଚ। ମଣ୍ଡେତି, ମଣ୍ଡୟତି । ମଣ୍ଡୋ, ମଣ୍ଡନଂ, ମଣ୍ଡିତୋ ।
ଭଡି କଲ୍ୟାଣେ । କଲ୍ୟାଣଂ କଲ୍ୟାଣତା । ଭଣ୍ଡେତି, ଭଣ୍ଡୟତି । ଭଣ୍ଡୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଭଣ୍ଡୋତି ଧନଂ, ଅଲଙ୍କାରୋ ୱା । ‘‘ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହାତି । ସମଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡେନା’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ୱିୟ ।
ଦଣ୍ଡ ଦଣ୍ଡୱିନିପାତେ। ଦଣ୍ଡେତି, ଦଣ୍ଡୟତି । ଦଣ୍ଡୋ ।
ଛଡ୍ଡ ଛଡ୍ଡନେ। ଛଡ୍ଡେତି, ଛଡ୍ଡୟତି । ଛଡ୍ଡନକୋ । ଛଡ୍ଡିୟତି, ଛଡ୍ଡିତୋ । ଛଡ୍ଡିତୁଂ, ଛଡ୍ଡୟିତୁଂ, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା, ଛଡ୍ଡୟିତ୍ୱା ।
ଡକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଢକାରନ୍ତଧାତୁ
ୱଡ୍ଢ ଆକିରଣେ। କଂସପାତିୟା ପାୟାସଂ ୱଡ୍ଢେତି, ୱଡ୍ଢୟତି । ଭତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅଦାସି ।
ଇମାନି ଢକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଣକାରନ୍ତଧାତୁ
ୱଣ୍ଣ ୱଣ୍ଣକ୍ରିୟାୱିତ୍ଥାରଗୁଣୱଚନେସୁ । ୱଣ୍ଣୋ ପସଂସା । କ୍ରିୟା କରଣଂ । ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିତ୍ଥିନ୍ନତା । ଗୁଣୋ ସୀଲାଦିଧମ୍ମୋ । ୱଚନଂ ୱାଚା । ୱଣ୍ଣେତି, ୱଣ୍ଣୟତି । ୱଣ୍ଣୋ, ୱଣ୍ଣଂ, ସୁୱଣ୍ଣଂ, ସଂୱଣ୍ଣନା ।
ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ଛୱିଥୁତିକୁଲୱଗ୍ଗକାରଣସଣ୍ଠାନପମାଣରୂପାୟତନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋସି ଭଗୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଛୱିୟଂ । ‘‘କଦା ସଞ୍ଞୂଳ୍ହା ପନ ତେ ଗହପତି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଥୁତିୟଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ ଭୋ ଗୋତମ ୱଣ୍ଣା’’ତିଏୱମାଦୀସୁ କୁଲୱଗ୍ଗେ । ‘‘ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ଗନ୍ଧଥେନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ କାରଣେ । ‘‘ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତିଏୱମାଦୀସୁ ସଣ୍ଠାନେ । ‘‘ତୟୋ ପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପମାଣେ । ‘‘ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ରୂପାୟତନେତି ।
ତତ୍ଥ ଛୱିୟନ୍ତି ଛୱିଗତା ୱଣ୍ଣଧାତୁ ଏୱ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାତି ଅପରେ । ୱଣ୍ଣନଂ କିତ୍ତିୟା ଉଗ୍ଘୋସନନ୍ତି ୱଣ୍ଣୋ, ଥୁତି । ୱଣ୍ଣିୟତି ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥପିୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, କୁଲୱଗ୍ଗୋ । ୱଣ୍ଣିୟତି ଫଲଂ ଏତେନ ୟଥାସଭାୱତୋ ୱିଭାୱିୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, କାରଣଂ, ୱଣ୍ଣଂ ଦୀଘରସ୍ସାଦିୱସେନ ସଣ୍ଠହନନ୍ତି ୱଣ୍ଣୋ, ସଣ୍ଠାନଂ । ୱଣ୍ଣିୟତି ଅଡ୍ଢମହନ୍ତାଦିୱସେନ ପମିୟତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ପମାଣଂ । ୱଣ୍ଣେତି ୱିକାରମାପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ୱଣ୍ଣୋ, ରୂପାୟତନଂ । ଏୱଂ ତେନ ତେନ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତେନ ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅପରମ୍ପି ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ୱଦାମ । ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ସଣ୍ଠାନଜାତି ରୂପାୟତନକାରଣପମାଣଗୁଣପସଂସାଜାତରୂପପୁଳିନକ୍ଖରାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ମହନ୍ତଂ ସପ୍ପରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ସଣ୍ଠାନେ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋ, ହୀନୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱଣ୍ଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଜାତିୟଂ । ‘‘ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ରୂପାୟତନେ ।
‘‘ନ ହରାମି ନ ଭଞ୍ଜାମି, ଆରା ସିଙ୍ଘାମି ୱାରିଜଂ ।
ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ଗନ୍ଧଥେନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି
ଆଦୀସୁ କାରଣେ । ‘‘ତୟୋ ପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତିଆଦୀସୁ ପମାଣେ । ‘‘କଦା ସଞ୍ଞୂଳ୍ହା ପନ ତେ ଗହପତି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତିଆଦୀସୁ ଗୁଣେ । ‘‘ୱଣ୍ଣାରହସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପସଂସାୟଂ । ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ଅଞ୍ଜନୱଣ୍ଣେନ, କାଲିଙ୍ଗମ୍ହି ୱନିମ୍ହସେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଜାତରୂପେ । ‘‘ଅକିଲାସୁନୋ ୱଣ୍ଣପଥେ ଖଣନ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁଳିନେ । ‘‘ୱଣ୍ଣାଗମୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅକ୍ଖରେ ଦିସ୍ସତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ସବ୍ବଥାପି –
ଛୱିୟଂ ଥୁତିୟଂ ହେମେ, କୁଲୱଗ୍ଗେ ଚ କାରଣେ ।
ସଣ୍ଠାନେ ଚ ପମାଣେ ଚ, ରୂପାୟତନଜାତିସୁ ।
ଗୁଣକ୍ଖରେସୁ ପୁଳିନେ, ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ।
ସୁୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ଛୱିସମ୍ପତ୍ତିଗରୁଳଜାତରୂପେସୁ ଆଗତୋ । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ସୁୱଣ୍ଣେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେ, ସୁଗତେ ଦୁଗ୍ଗତେ’’ତି, ‘‘ସୁୱଣ୍ଣତା ସୁସ୍ସରତା’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ଛୱିସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଆଗତୋ । ‘‘କାକଂ ସୁୱଣ୍ଣା ପରିୱାରୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଗରୁଳେ । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ କଞ୍ଚନସନ୍ନିଭତ୍ତଚୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଜାତରୂପେତି ।
ପୁଣ ସଙ୍ଘାତେ। ପୁଣେତି, ପୁଣୟତି ।
ଚୁଣ ସଙ୍କୋଚନେ। ଚୁଣେତି, ଚୁଣୟତି ।
ଚୁଣ୍ଣ ପେରଣେ। ଚୁଣ୍ଣେତି, ଚୁଣ୍ଣୟତି । ଚୁଣ୍ଣଂ । ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କରୋତି ।
ସଣ ଦାନେ। ସଣେତି, ସଣୟତି ।
କୁଣ ସଙ୍କୋଚନେ। କୁଣେତି, କୁଣୟତି । କୁଣୋ । କୁଣହତ୍ଥୋ । ହତ୍ଥେନ କୁଣୀ ।
ତୂଣ ପୂରଣେ। ତୂଣେତି, ତୂଣୟତି । ତୂଣୀ ।
ଏତ୍ଥ ତୂଣୀତି ସରକଲାପୋ । ସା ହି ତୂଣେନ୍ତି ପୂରେନ୍ତି ସରେ ଏତ୍ଥାତି ତୂଣୀ ।
ଭୂଣ ଭାସାୟଂ। ଭୂଣେତି, ଭୂଣୟତି ।
କଣ ନିମୀଲନେ। କାଣେତି, କାଣୟତି । କାଣୋ ।
ଏତ୍ଥ କାଣୋତି ଏକେନ ୱା ଦ୍ୱୀହି ୱା ଅକ୍ଖୀହି ପରିହୀନକ୍ଖି । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନ ‘‘କାଣୋ ନାମ ଏକକ୍ଖିନା କାଣୋ, ଅନ୍ଧୋ ନାମ ଉଭୟକ୍ଖିକାଣୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ କାଣନ୍ଧସଦ୍ଦାନଂ ଏକତ୍ଥସନ୍ନିପାତେ ୟୁଜ୍ଜତି । ଇତରଥା କାଣକଚ୍ଛପୋପମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୋ କଚ୍ଛପୋ ଏକସ୍ମିଂ କାଣୋ ସିୟା, ଏକକ୍ଖିକାଣୋ ଚ ପନ ପୁରିସୋ ‘‘ଅନ୍ଧୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ତେସମୟୁଗଳତ୍ତେ ଏକେକସ୍ସ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମାକାରାନଂ ୱାଚକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଥା ହି କୋସଲସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କାଣୋତି ଏକଚ୍ଛିକାଣୋ ୱା ଉଭୟଚ୍ଛିକାଣୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ଓୱଦେୟ୍ୟାନୁସାସେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଓୱାଦାନୁସାସନାନଂ ୱିୟ ସୱିସେସତା ଅୱିସେସତା ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଗଣ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ। ଗଣେତି, ଗଣୟତି । ଗଣନା, ଗଣୋ ।
ଏତ୍ଥ ଗଣନାତି ସଙ୍ଖ୍ୟା । ଗଣୋତି ଭିକ୍ଖୁସମୂହୋ । ୟେସଂ ୱା କେସଞ୍ଚି ସମୂହୋ । ସମୂହସ୍ସ ଚ ଅନେକାନି ନାମାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ –
ସଙ୍ଘୋ ଗଣୋ ସମୂହୋ ଚ,
ଖନ୍ଧୋ ସନ୍ନିଚୟୋ ଚୟୋ ।
ସମୁଚ୍ଚୟୋ ଚ ନିଚୟୋ,
ୱଗ୍ଗୋ ପୂଗୋ ଚ ରାସି ଚ ॥
କାୟୋ ନିକାୟୋ ନିକରୋ,
କଦମ୍ବୋ ୱିସରୋ ଘଟା ।
ସମୁଦାୟୋ ଚ ସନ୍ଦେହୋ,
ସଙ୍ଘାତୋ ସମୟୋ କରୋ ॥
ଓଘୋ ପୁଞ୍ଜୋ କଲାପୋ ଚ,
ପିଣ୍ଡୋ ଜାଲଞ୍ଚ ମଣ୍ଡଲଂ ।
ସଣ୍ଡୋ ପୱାହୋ ଇଚ୍ଚେତେ,
ସମୂହତ୍ଥାଭିଧାୟକାତି ॥
କିଞ୍ଚାପି ଏତେ ସଙ୍ଘଗଣସମୂହାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ସମୂହତ୍ଥୱାଚକା, ତଥାପି ସଙ୍ଘଗଣସଦ୍ଦାୟେୱ ୱିନାପି ୱିସେସକପଦେନ ଭିକ୍ଖୁସମୂହେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ନାଞ୍ଞେ, ଅଞ୍ଞେ ପନ ସଙ୍ଘଗଣସଦ୍ଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ କଦାଚି ସମାନତ୍ଥୱିସୟା ହୋନ୍ତି, କଦାଚି ଅସମାନତ୍ଥୱିସୟା, ତସ୍ମା ୟଥାପାୱଚନଂ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘ଏକୋ, ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦିନା ଗଣେତବ୍ବୋତି ଗଣୋ।
କଣ୍ଣସୱନେ। କଣ୍ଣେତି, କଣ୍ଣୟତି । କଣ୍ଣୋ । କଣ୍ଣୟନ୍ତି ସଦ୍ଦଂ ସୁଣନ୍ତି ଏତେନାତି କଣ୍ଣୋ, ୟୋ ଲୋକେ ‘‘ସୱନଂ, ସୋତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
କୁଣ ଗୁଣ ଆମନ୍ତନେ। କୁଣେତି, କୁଣୟତି । ଗୁଣେତି, ଗୁଣୟତି । ଗୁଣୋ । ଗୋଣୋ ।
ଏତ୍ଥ ଗୁଣୋତି ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା, କେନଟ୍ଠେନ ତେ ଗୁଣା । ଗୋଣାପିୟତି ଆମନ୍ତାପିୟତି ଅତ୍ତନି ପତିଟ୍ଠିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠୁଂ ସୋତୁଂ ପୂଜିତୁଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତେହି ଜନେହୀତି ଗୁଣୋ । ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସୀଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଆମନ୍ତାପନଂ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ତଂହେତୁଆମନ୍ତନଂ ନିମନ୍ତନଞ୍ଚ ତେୟେୱ କରୋନ୍ତି ନାମାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି –
‘‘ୟଥାପି ଖେତ୍ତସମ୍ପନ୍ନେ,
ବୀଜଂ ଅପ୍ପମ୍ପି ରୋପିତଂ ।
ସମ୍ମା ଧାରଂ ପୱସ୍ସନ୍ତେ,
ଫଲଂ ତୋସେତି କସ୍ସକ’’ନ୍ତି
ଏତ୍ଥ କସ୍ସକସ୍ସ ତୁଟ୍ଠିଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣତ୍ତା ହେତୁୱସେନ ନିଚ୍ଚେତନସ୍ସପି ଫଲସ୍ସ ତୋସନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ଆମନ୍ତାପନକାରଣତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ଗୁଞ୍ଜନ୍ତେ ଅବ୍ୟୟନ୍ତେ ଇତି ଗୁଣା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ତଦନୁରୂପଂ ପନ ଧାତୁସଦ୍ଦଂ ନ ପସ୍ସାମ, ‘‘ଗୁଣ ଆମନ୍ତନେ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ପସ୍ସାମ, ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ୱଣ ଗତ୍ତୱିଚୁଣ୍ଣନେ। ୱଣେତି, ୱଣୟତି । ୱଣୋ ।
ଏତ୍ଥ ୱଣୋତି ଅରୁ । ସା ହି ସରୀରଂ ୱଣୟତି ୱିଚୁଣ୍ଣେତି ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ୱଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପଣ୍ଣ ହରିତେ। ପଣ୍ଣେତି, ପଣ୍ଣୟତି । ତାଲପଣ୍ଣଂ । ସୂପେୟ୍ୟପଣ୍ଣଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ହରିତଭାୱୱିଗତେପି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଣ୍ଣଭାୱୋ ରୂଳ୍ହିତୋ ପୱତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ପଣ୍ଣଂ, ପତ୍ତଂ, ପଲାସୋ, ଦଲଂ’’ ଇଚ୍ଚେତେ ସମାନତ୍ଥା ।
ପଣ ବ୍ୟୱହାରେ। ପଣେତି, ପଣୟତି । ରାଜା ଚ ଦଣ୍ଡଂ ଗରୁକଂ ପଣେତି ।
ଇମାନି ଣକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ତକାରନ୍ତଧାତୁ
ଚିନ୍ତ ଚିନ୍ତାୟଂ। ଚିନ୍ତେତି, ଚିନ୍ତୟତି । ଚିତ୍ତଂ, ଚିନ୍ତା, ଚିନ୍ତନା, ଚିନ୍ତନକୋ । କାରିତେ ‘‘ଚିନ୍ତାପେତି, ଚିନ୍ତାପୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ।
ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣୱସେନେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ସିୟା – କସ୍ମା ‘‘ଆରମ୍ମଣଂ ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଚିନ୍ତନୱିଜାନନା ନାନାସଭାୱା । ନ ହି ‘‘ଚିନ୍ତେତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ୱିଜାନାତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞସ୍ସ ହି ନାନପ୍ପକାରେହି ଚିନ୍ତୟତୋପି ସୁଖୁମତ୍ଥାଧିଗମୋ ନ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ‘‘ୱିଜାନାତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଞ୍ଞାପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚେହି ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ଦୀପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା ଚିତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ । ୟଞ୍ହି ଧମ୍ମଜାତଂ ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମା ୱିଜାନନତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚାୱିସିଟ୍ଠୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ୱିଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଗଣିକଧାତୁୱସେନପି ନିବ୍ବଚନଂ ପକାସୟାମ – ସବ୍ବେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ୟଂ ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲମହାକ୍ରିୟଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଜୱନୱୀଥିୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ଚିନୋତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ୱିପାକଂ କମ୍ମକିଲେସେହି ଚିତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଚିଧାତୁୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ୱିଚିତ୍ତଂ ସିପ୍ପଜାତଂ, ସବ୍ବସ୍ସ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତେନେୱ କରଣତୋ ଚିତ୍ତେତି ୱିଚିତ୍ତେତି ୱିଚିତ୍ତଂ କରିୟତି ଏତେନାତି ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତକରଣତାୟ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଇଦଂ ଚିତ୍ତଧାତୁୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ । ଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପାଟିପଦିକୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ୟଥାନୁରୂପତୋ ଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତକରଣତାୟ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।
ଏତ୍ଥ ହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସରାଗସଦୋସାଦିଭେଦଭିନ୍ନତ୍ତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଭୂମିଆରମ୍ମଣହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତାଧିପତୀନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । କିଞ୍ଚାପି ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ତତା ନତ୍ଥି, ତଥାପି ୱିଚିତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ସମୁଦାୟୱୋହାରେନ ଅୱୟୱୋପି ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ପବ୍ବତନଦୀସମୁଦ୍ଦାଦିଏକଦେସେସୁ ଦିଟ୍ଠେସୁ ପବ୍ବତାଦୟୋ ଦିଟ୍ଠାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏକମେୱ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ଚିତ୍ତାନଂ ପନ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଏତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ଚିତ୍ତତାୟ ‘ଚିତ୍ତ’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନମତ୍ଥାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ବୱତି । କଥଂ ? ୟସ୍ମା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୟଥା ୟଥା ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଥା ତଥା ଗହେତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ୟଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଚିନୋତି, ୟଞ୍ଚ କମ୍ମୁନା ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା ଚିତଂ, ତଂ ତେନ କାରଣେନ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ତଥା ନ ହୋତି, ତଂ ପରିତ୍ତକ୍ରିୟଦ୍ୱୟଂ ଅନ୍ତିମଜୱନଞ୍ଚ ଲବ୍ଭମାନଚିନ୍ତନୱିଚିତ୍ତତାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ହସିତୁପ୍ପାଦୋ ପନ ଅଞ୍ଞଜୱନଗତିକୋୟେୱାତି ।
ଇମାନି ଚିତ୍ତସ୍ସ ନାମାନି –
ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସଞ୍ଚ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହଦୟଂ ମନଂ ।
ନାମାନେତାନି ୱୋହାର-ପଥେ ୱତ୍ତନ୍ତି ପାୟତୋ ॥
ଚିତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣେ ୱିଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତକମ୍ମେ ଅଚ୍ଛରିୟେତି ଏୱମାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି । ଚିତ୍ତମାସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣେ । ‘‘ୱିଚିତ୍ତୱତ୍ଥାଭରଣା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିଚିତ୍ତେ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚରଣଂ ନାମ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତକମ୍ମେ । ‘‘ଇଙ୍ଘ ମଦ୍ଦି ନିସାମେହି, ଚିତ୍ତରୂପଂୱ ଦିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଚ୍ଛରିୟେତି ।
ଚିତ ସଞ୍ଚେତନେ। ଚେତେତି, ଚେତୟତି । ରତ୍ତୋ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ପରବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ଉଭୟବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି । ଆକଙ୍ଖତି ଚେତୟତି, ତଂ ନିସେଧ ଜୁତିନ୍ଧର । ଚେତନା, ସଞ୍ଚେତନା । ଚେତୟିତଂ, ଚେତେତ୍ୱା, ଚେତୟିତ୍ୱା । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି ।
ତତ୍ଥ ଚେତନାତି ଚେତୟତୀତି ଚେତନା, ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିସନ୍ଦହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଞ୍ଚେତନାତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଚେତୟିତନ୍ତି ଚେତନାକାରୋ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ସୟଂ ଞତ୍ୱା, ଚେଚ୍ଚ ଅଭିୱିତରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାନି ଚେତନାୟ ନାମାନି –
ସଞ୍ଚେତନା ଚେତୟିତଂ, ଚେତନା କମ୍ମମେୱ ଚ ।
କମ୍ମଞ୍ହି ‘‘ଚେତନା’’ ତ୍ୱେୱ, ଜିନେନାହଚ୍ଚ ଭାସିତଂ ॥
ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ଚେତନାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ କମ୍ମଂ ୱଦାମି, ଚେତୟିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କରୋତି କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା’’ତି ।
ମନ୍ତଗୁତ୍ତଭାସନେ। ମନ୍ତେତି, ମନ୍ତୟତି, ନିମନ୍ତେତି, ନିମନ୍ତୟତି, ଆମନ୍ତେତି, ଆମନ୍ତୟତି । ଜନା ସଙ୍ଗମ୍ମ ମନ୍ତେନ୍ତି, ମନ୍ତୟନ୍ତି, ମନ୍ତୟିଂସୁ ରହୋଗତା । ନିମନ୍ତୟିତ୍ଥ ରାଜାନଂ । ଆମନ୍ତୟିତ୍ଥ ଦେୱିନ୍ଦୋ, ୱିସୁକମ୍ମଂ ମହିଦ୍ଧିକଂ । ମନ୍ତା, ମନ୍ତୋ । କାରିତେ ‘‘ମନ୍ତାପେତି, ମନ୍ତାପୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ।
ଏତ୍ଥ ମନ୍ତାତି ପଞ୍ଞା, ‘‘ଗୱେସନସଞ୍ଞା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ମନ୍ତୋତି ଗୁତ୍ତଭାସନଂ । ‘‘ଉପସ୍ସୁତିକାପି ସୁଣନ୍ତି ମନ୍ତଂ, ତସ୍ମା ହି ମନ୍ତୋ ଖିପ୍ପମୁପେତି ଭେଦ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ଗୁତ୍ତଭାସନଂ ‘‘ମନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ମନ୍ତୋତି ଛଳଙ୍ଗମନ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ୟେ ମନ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତି, ଛଳଙ୍ଗଂ ବ୍ରହ୍ମଚିନ୍ତିତ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖା ନିରୁତ୍ତି କପ୍ପ ବ୍ୟାକରଣ ଜୋତିସତ୍ଥ ଛନ୍ଦୋୱିଚିତିୱସେନ ମନ୍ତୋ ‘‘ଛଳଙ୍ଗୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତାନି ଏୱ ଛ ‘‘ୱେଦଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱେଦୋ ଏୱ ହି ‘‘ମନ୍ତୋ, ସୁତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ମନ୍ତୋତି ୱେଦାଦିୱିଜ୍ଜା ।
ୟନ୍ତ ସଙ୍କୋଚନେ। ୟନ୍ତେତି, ୟନ୍ତୟତି । ୟନ୍ତଂ, ତେଲୟନ୍ତଂ ୟଥାଚକ୍କଂ, ଏୱଂ କମ୍ପତି ମେଦନୀ ।
ସତ୍ତ ଗତିୟଂ। ସତ୍ତେତି, ସତ୍ତୟତି ।
ସନ୍ତ ଆମପ୍ପୟୋଗେ । ଆମପ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ଉସ୍ସନ୍ନକ୍ରିୟା । ସନ୍ତେତି, ସନ୍ତୟତି ।
କିତ୍ତ ସଂସନ୍ଦନେ। କିତ୍ତେତି, କିତ୍ତୟତି । ‘‘ୟେ ୱୋହଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି, ଗିରାହି ଅନୁପୁବ୍ବସୋ । କିତ୍ତନା ପରିକିତ୍ତନା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ କତ୍ଥନା ‘‘କିତ୍ତନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତନ୍ତ କୁଟୁମ୍ବଧାରଣେ। ତନ୍ତେତି, ତନ୍ତୟତି । ସତନ୍ତୋ, ସପ୍ପଧାନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟତନିକାରୋପକାରେସୁ। ୟତେତି, ୟତୟତି । ନୀତୋ ଚ ପଟିଦାନେ, ୟତଧାତୁ ନିଉପସଗ୍ଗତୋ ପରୋ ପଟିଦାନେ ୱତ୍ତତି, ନିୟ୍ୟାତେତି, ନିୟ୍ୟାତୟତି । ତକାରସ୍ସ ପନ ଦକାରତ୍ତେ କତେ ‘‘ନିୟ୍ୟାଦେତି, ନିୟ୍ୟାଦୟତି । ରଥଂ ନିୟ୍ୟାଦୟିତ୍ୱାନ, ଅଣଣୋ ଏହି ସାରଥୀ’’ତି ରୂପାନି ।
ୱତୁ ଭାସାୟଂ। ୱତ୍ତେତି, ୱତ୍ତୟତି ।
ପତ ଗତିୟଂ। ପତେତି, ପତୟତି ।
ୱାତ ଗତିସୁଖସେୱନେସୁ। ଗତି ସୁଖଂ ସେୱନନ୍ତି ତୟୋ ଅତ୍ଥା । ତତ୍ଥ ସୁଖନଂ ସୁଖଂ। ୱାତେତି, ୱାତୟତି । ୱାତୋ, ୱାତପୁପ୍ଫଂ । ଚୀୱରସ୍ସ ଅନୁୱାତୋ ।
କେତ ଆମନ୍ତନେ। କେତେତି, କେତୟତି । କେତକୋ ।
ସତ୍ତ ସନ୍ତାନକ୍ରିୟାୟଂ । ସନ୍ତାନକ୍ରିୟା ନାମ ପବନ୍ଧକ୍ରିୟା ଅୱିଚ୍ଛେଦକରଣଂ । ସତ୍ତେତି, ସତ୍ତୟତି । ସତ୍ତୋ ।
‘‘କିନ୍ନୁ ସନ୍ତରମାନୋୱ, ଲାୟିତ୍ୱା ହରିତଂ ତିଣଂ ।
ଖାଦ ଖାଦାତି ଲପସି, ଗତସତ୍ତଂ ଜରଗ୍ଗୱ’’ନ୍ତି
ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଗତସତ୍ତଂ ଜରଗ୍ଗୱ’’ନ୍ତି ପାଠସ୍ସ ‘‘ୱିଗତଜୀୱିତଂ ଜିଣ୍ଣଗୋଣ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେସୁଂ । ଇମିନା ସତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଜୀୱିତୱଚନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ନ ସୁକରା ଉଞ୍ଛେନ ପଗ୍ଗହେନ ୟାପେତୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଗ୍ଗହସଦ୍ଦସ୍ସ ପତ୍ତକଥନଂ ୱିୟ । ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।
ସୁତ୍ତ ଅୱମୋଚନେ। ସୁତ୍ତେତି, ସୁତ୍ତୟତି ।
ମୁତ୍ତ ପସୱନେ। ମୁତ୍ତେତି, ମୁତ୍ତୟତି । ଓମୁତ୍ତେତି, ଓମୁତ୍ତୟତି । ମୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ମୁତ୍ତେତି ଓହଦେତି ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ମୁତ୍ତେତୀତି ପସ୍ସାୱଂ କରୋତି । ଓହଦେତୀତି କରୀସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । କାରିତେ ‘‘ମୁତ୍ତାପେତି, ମୁତ୍ତାପୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ।
କତ୍ତରସେଥିଲ୍ଲେ। କତ୍ତରେତି, କତ୍ତରୟତି । କତ୍ତରୋ । କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋ, କତ୍ତରସୁପ୍ପଂ ।
ତତ୍ଥ କତ୍ତରୋତି ଜିଣ୍ଣୋ । ମହଲ୍ଲକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କେନଟ୍ଠେନ ? କତ୍ତରୟତି ଅଙ୍ଗାନଂ ସିଥିଲଭାୱେନ ସିଥିଲୋ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥେନ । କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋତି କତ୍ତରେହି ଜିଣ୍ଣମନୁସ୍ସେହି ଏକନ୍ତତୋ ଗହେତବ୍ବତାୟ କତ୍ତରାନଂ ଦଣ୍ଡୋ କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋ । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋତି ଜିଣ୍ଣକାଲେ ଗହେତବ୍ବଦଣ୍ଡୋ’’ତି । କତ୍ତରସୁପ୍ପନ୍ତି ଜିଣ୍ଣସୁପ୍ପଂ । କତ୍ତରଞ୍ଚ ତଂ ସୁପ୍ପଞ୍ଚାତି କତ୍ତରସୁପ୍ପନ୍ତି ସମାସୋ ।
ଚିତ୍ତ ଚିତ୍ତକରଣେ, କଦାଚି ଦସ୍ସନେପି । ଚିତ୍ତକରଣଂ ୱିଚିତ୍ତଭାୱକରଣଂ । ଚିତ୍ତେତି, ଚିତ୍ତୟତି । ଚିତ୍ତଂ ।
ତକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଥକାରନ୍ତଧାତୁ
କଥ କଥନେ। କଥେତି, କଥୟତି । ଧମ୍ମଂ ସାକଚ୍ଛତି । ସାକଚ୍ଛା, କଥା, ପରିକଥା, ଅଟ୍ଠକଥା ।
ତତ୍ଥ ସାକଚ୍ଛତୀତି ସହ କଥୟତି । ଅତ୍ଥୋ କଥିୟତି ଏତାୟାତି ଅଟ୍ଠକଥା, ତ୍ଥକାରସ୍ସ ଟ୍ଠକାରତ୍ତଂ ।
ୟାୟ’ତ୍ଥମଭିୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥପଦାନୁଗଂ ।
ନିଦାନୱତ୍ଥୁସମ୍ବନ୍ଧଂ, ଏସା ଅଟ୍ଠକଥା ମତା ॥
‘‘ଅଟ୍ଠକଥା’’ତି ଚ ‘‘ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା’’ତି ଚ ନିନ୍ନାନାକରଣଂ ।
ପଥି ଗତିୟଂ। ପନ୍ଥେନ୍ତି, ପନ୍ଥୟନ୍ତି । ପନ୍ଥୋ । ଭୂୱାଦିଗଣେ ‘‘ପଥ ଗତିୟ’’ନ୍ତି ଅକାରନ୍ତୱସେନ କଥିତସ୍ସ ‘‘ପଥତି, ପଥୋ’’ତି ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୱଜ୍ଜିତାନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ଇଧ ପନ ଇକାରନ୍ତୱସେନ କଥିତସ୍ସ ସନିଗ୍ଗହୀତାଗମାନି ରୂପାନି ନିଚ୍ଚଂ ଭୱନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପୁତ୍ଥ ଆଦରାନାଦରେସୁ। ପୁତ୍ଥେତି, ପୁତ୍ଥୟତି ।
ମୁତ୍ଥ ସଙ୍ଘାତେ। ମୁତ୍ଥେତି, ମୁତ୍ଥୟତି ।
ୱତ୍ଥ ଅଦ୍ଦନେ। ୱତ୍ଥେତି, ୱତ୍ଥୟତି ।
ପୁଥ ଭାସାୟଂ। ପୋଥେତି, ପୋଥୟତି । କଥେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପୁଥ ପହାରେ। ପୋଥେତି, ପୋଥୟତି । କୁମାରେ ପୋଥେତ୍ୱା ଅଗମାସି ।
କଥ ୱାକ୍ୟପବନ୍ଧେ। କଥେତି, କଥୟତି । କଥା ।
ସଥ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟେ। ସଥେତି, ସଥୟତି ।
ଅତ୍ଥ ପତ୍ଥ ୟାଚନାୟଂ। ଅତ୍ଥେତି, ଅତ୍ଥୟତି । ଅତ୍ଥୋ । ପତ୍ଥେତି, ପତ୍ଥୟତି । ପତ୍ଥନା । ପଟିପକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥୟନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା।
ଥୋମ ସିଲାଘାୟଂ। ଥୋମେତି, ଥୋମୟତି । ଥୋମନା ।
କାଥ ହିଂସାୟଂ। କାଥେତି, କାଥୟତି ।
ସଥ ବନ୍ଧନେ। ସଥେତି, ସଥୟତି ।
ସନ୍ଥ ଗନ୍ଥ ସନ୍ଥମ୍ଭେ। ସନ୍ଥେତି, ସନ୍ଥୟତି । ଗନ୍ଥେତି, ଗନ୍ଥୟତି । ଗନ୍ଥୋ ।
ଥକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଦକାରନ୍ତଧାତୁ
ହଦକରୀସୁସ୍ସଗ୍ଗେ । କରୀସୁସ୍ସଗ୍ଗୋ କରୀସସ୍ସ ଉସ୍ସଗ୍ଗୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ହଦେତି, ହଦୟତି । ଓହଦେତି, ଓହଦୟତି ।
ୱିଦ ଲାଭେ। ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଲାଭୋ ନାମ ଅନୁଭୱନଂ, ତସ୍ମା ୱିଦଧାତୁ ଅନୁଭୱନେ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି । ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି । ୱେଦୟତି । ୱେଦନା, ୱିତ୍ତି । ୱେଦୟିତଂ । ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନୋ ।
କୁଦି ଅନତଭାସନେ। କୁନ୍ଦେତି, କୁନ୍ଦୟତି ।
ମିଦ ସିନେହନେ। ଅତ୍ର ସିନେହୋ ନାମ ପୀତି । ମେଦେତି, ମେଦୟତି ।
ଛଦ ସଂୱରଣେ। ଗେହଂ ଛାଦେତି, ଛାଦୟତି । ଦୋସଂ ଛାଦେତି, ଛାଦୟତି । ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ପଟିଚ୍ଛାଦୟତି । ଛତ୍ତଂ । ଛନ୍ନା କୁଟି ।
ତତ୍ର ଛତ୍ତନ୍ତି ଆତପତ୍ତଂ । ଆତପଂ ଛାଦେତୀତି ଛତ୍ତଂ। ପଟିଚ୍ଛାଦିୟତେତି ଛନ୍ନା।
ଚୁଦ ସଞ୍ଚୋଦନେ ଆଣତ୍ତିୟଞ୍ଚ। ଚୋଦେତି, ଚୋଦୟତି । ଚୋଦକୋ, ଚୁଦିତକୋ, ଚୋଦନା । ଆନନ୍ଦୋ ବୁଦ୍ଧଚୋଦିତୋ ।
ତତ୍ର ଚୋଦନାତି ଚାଲନା । ଚାଲନାତି ଦୋସାରୋପନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଛଦ୍ଦ ୱମନେ। ଛଦ୍ଦେତି, ଛଦ୍ଦୟତି ।
ମଦ ୱିତ୍ତିୟୋଗେ। ମଦେତି, ମଦୟତି ।
ୱିଦ ଚେହନାଖ୍ୟାନନିୱାସେସୁ । ଚେହନା ସଞ୍ଞାଣଂ । ଆଖ୍ୟାନଂ କଥନଂ । ନିୱାସୋ ନିୱସନଂ । ୱେଦେତି, ୱେଦୟତି । ପଟିୱେଦେତି, ପଟିୱେଦୟତି । ପଟିୱେଦୟାମି ତେ ମହାରାଜ ।
ସଦ୍ଦସଦ୍ଦନେ। ସଦ୍ଦେତି, ସଦ୍ଦୟତି । ୱିସଦ୍ଦେତି, ୱିସଦ୍ଦୟତି । ସଦ୍ଦୋ, ସଦ୍ଦିତୋ । ଦୀଘତ୍ତେ ‘‘ସଦ୍ଦାୟତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ମଂ ସଦ୍ଦାୟତୀତି ସଞ୍ଞାୟ ୱେଗେନ ଉଦକେ ପତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ ନିଦସ୍ସନଂ, ଇଦଂ ‘‘ପବ୍ବତାୟତୀ’’ତି ରୂପଂ ୱିୟ ଧାତୁୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଧାତୁୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଂୟେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସଦ୍ଦୋତି ସଦ୍ଦିୟତୀତି ସଦ୍ଦୋ, ୟଥାୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ସଦ୍ଦିୟତି ଅତ୍ଥୋ ଅନେନାତି ସଦ୍ଦୋ। ଗରୱୋ ପନ ‘‘ସପ୍ପତୀତି ସଦ୍ଦୋ। ଉଦୀରିୟତି ଅଭିଲପିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ସୂଦ ଆସେଚନେ। ସୂଦେତି, ସୂଦୟତି । ସୂଦୋ ।
ସୂଦୋତି ଭତ୍ତକାରକୋ, ୟୋ ‘‘ରସକୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
କନ୍ଦ ସାତଚ୍ଚେ । ସାତଚ୍ଚଂ ସତତଭାୱୋ ନିରନ୍ତରଭାୱୋ । କନ୍ଦେତି, କନ୍ଦୟତି ।
ମୁଦ ସଂସଗ୍ଗେ। ଏକତୋକରଣଂ ସଂସଗ୍ଗୋ। ମୋଦେତି, ମୋଦୟତି ସତ୍ତୂନି ସପ୍ପିନା ।
ନଦ ଭାସାୟଂ। ନାଦେତି, ନାଦୟତି । ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ସୀହୋ ଚ ସୀହନାଦେନ, ଦଦ୍ଦରଂ ଅଭିନାଦୟୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ସଂସୟୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଚୁରାଦିଗଣେ ହେତୁକତ୍ତୁରୂପସଦିସାନମ୍ପି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନଂ ସନ୍ଦିସ୍ସନତୋ ।
ସଦ ଅସ୍ସାଦନେ। ସାଦେତି, ସାଦୟତି । ଅସ୍ସାଦେତି, ଅସ୍ସାଦୟତି । ଏତ୍ଥ ଆଉପସଗ୍ଗୋ ରସ୍ସୱସେନ ଠିତୋ ।
ଗଦ ଦେୱସଦ୍ଦେ। ଦେୱସଦ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ମେଘସଦ୍ଦୋ । ଗଦେତି, ଗଦୟତି ।
ପଦଗତିୟଂ। ପଦେତି, ପଦୟତି । ପଦଂ । ଇମିସ୍ସା ଦିୱାଦିଗଣେ ‘‘ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ରୂପଂ ଭୱତି, ଇଧ ପନ ଈଦିସାନି ।
ଛିଦ୍ଦ କଣ୍ଣଭେଦେ। ଛିଦ୍ଦେତି, ଛିଦ୍ଦୟତି । ଛିଦ୍ଦଂ ।
ଛିଦ ଦ୍ୱେଧାକରଣେ। ନନୁ ଭୋ ୟୋ ଚତୁଧା ୱା ପଞ୍ଚଧା ୱା ଅନେକସତଧା ୱା ଛିନ୍ଦତି, ତସ୍ସ ତଂ ଛେଦନଂ ଦ୍ୱେଧାକରଣଂ ନାମ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ସାମଞ୍ଞେନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେଧାକରଣେ’’ତି ଦ୍ୱିଧା ଗହଣଂ କତନ୍ତି ? ଦ୍ୱିଧାକରଣଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅନେକସତଧା ଛେଦନମ୍ପି ଦ୍ୱିଧାକରଣଂୟେୱ । ଅପରସ୍ସ ହି ଅପରସ୍ସ ଛିନ୍ନକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ପୁବ୍ବେନ ଏକେନ କୋଟ୍ଠାସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅପେକ୍ଖନୱସେନ ଦ୍ୱିଧାକରଣଂ ହୋତିୟେୱ । ଛେଦେତି, ଛେଦୟତି ।
ୟୋ ତେ ହତ୍ଥେ ଚ ପାଦେ ଚ, କଣ୍ଣନାସଞ୍ଚ ଛେଦୟି ।
ତସ୍ସ କୁଜ୍ଝ ମହାୱୀର, ମା ରଟ୍ଠଂ ୱିନସ୍ସ ଇଦଂ ।
ୟୋ ମେ ହତ୍ଥେ ଚ ପାଦେ ଚ, କଣ୍ଣନାସଞ୍ଚ ଛେଦୟି ।
ଚିରଂ ଜୀୱତୁ ସୋ ରାଜା, ନ ହି କୁଜ୍ଝନ୍ତି ମାଦିସାତି ॥
ଛଦ ଅପୱାରଣେ। ଛାଦେତି, ଛାଦୟତି । ଛତ୍ତଂ । ପୁରିସସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଛାଦୟତି ।
ଈଦୀ ସନ୍ଦୀପନେ। ଈଦେତି, ଈଦୟତି । ଈକାରନ୍ତୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସନିଗ୍ଗହୀତାଗମାନି ରୂପାନି ନ ଭୱନ୍ତି ।
ଅଦ୍ଦ ହିଂସାୟଂ। ଅଦ୍ଦେତି, ଅଦ୍ଦୟତି ।
ୱଦ ଭାସାୟଂ। ୱାଦେତି, ୱାଦୟତି । ୱାଦୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ୱାଦେତି, ୱାଦୟତୀ’’ତି ଇମେସଂ ‘‘ୱଦତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ । ତଥା ହି ‘‘ସଙ୍କେତଂ କତ୍ୱା ୱିସଂୱାଦେତି । ଓୱଦେୟ୍ୟାନୁସାସେୟ୍ୟ । ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଚ ୱାଦୟନ୍ତି । ଅୱିସଂୱାଦକୋ ଲୋକସ୍ସା’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁଦୀପକପାଳିନୟା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଚ ‘‘ୱାଦୟତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦଂ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ୱିସଂୱାଦେତୀତି ମୁସା ୱଦେତି, ଅଥ ୱା ୱିପ୍ପଲମ୍ଭେତି, ୱାଦୋତି ୱଚନଂ । ‘‘ୱାଦୋ ଜପ୍ପୋ ୱିତଣ୍ଡା’’ତି ଏୱଂୱିଧାସୁ ତୀସୁ କଥାସୁ ୱାଦସଙ୍ଖାତା କଥା । ‘‘ୱାଦାପେତି, ୱାଦାପୟତୀ’’ତି ଦ୍ୱେୟେୱ ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଛଦୀ ଇଚ୍ଛାୟଂ। ଈକାରନ୍ତୋୟଂ ଧାତୁ, ତସ୍ମା ସନିଗ୍ଗହୀତାଗମାନିସ୍ସ ରୂପାନି ନ ଭୱନ୍ତି । ପୁରିସସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଛାଦେତି, ଛାଦୟତି, ରୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିସସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଛାଦୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ଛାଦେନ୍ତଂ ୱା ।
ୱଦୀ ଅଭିୱାଦନଥୁତୀସୁ। ଅୟମ୍ପି ଈକାରନ୍ତୋ ଧାତୁ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସପି ସନିଗ୍ଗହୀତାଗମାନି ରୂପାନି ନ ଭୱନ୍ତି । ୱାଦେତି, ୱାଦୟତି, ୱନ୍ଦତି, ଥୋମେତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାନି ଅନୁପସଗ୍ଗାନି ରୂପାନି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥେପି ଚ ‘‘ୱାଦୟତୀ’’ତି ଅନୁପସଗ୍ଗୱନ୍ଦନଥୁତିଅତ୍ଥଂ ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସାସନେ ପନ ‘‘ଅଭିୱାଦେତି, ଅଭିୱାଦୟତି, ଅଭିୱାଦନଂ, ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀନି ସୋପସଗ୍ଗାନି ରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ଥୋମେତ୍ୱା ୱା, ଅୟମସ୍ମାକଂ ରୁଚି । ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାତି ‘ସୁଖୀ ଅରୋଗୋ ହୋତୂ’ତି ୱଦାପେତ୍ୱା, ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦାପେତି ନାମା’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ଅଭିୱାଦନସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅମ୍ହେହି ପନ ୱନ୍ଦନସଦ୍ଦଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟମଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନ ଅତ୍ଥୋ କଥିତୋ । ଅଭିୱାଦନଞ୍ହି ୱନ୍ଦନଂୟେୱ, ନ ୱଦାପନଂ ଅଭିସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତତ୍ତା ‘‘ଅଭିୱାଦନସୀଲିସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ଇଦଞ୍ହି ‘‘ଅଭିୱାଦାପନସୀଲିସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଚ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ୱଦାପନମଧିପ୍ପେତଂ ସିୟା, ‘‘ୱଦୀ ୱଦାପନଥୁତୀସୂ’’ତି ନିସ୍ସନ୍ଦେହୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏୱଞ୍ଚ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଦୀ ଅଭିୱାଦନଥୁତୀସୂ’’ତି, ତେନ ୱଦାପନମନଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଞାୟତି ।
ଅଥାପି ସିୟା ‘‘କସ୍ସଚି ୱୁଦ୍ଧେନ ୱିସିଟ୍ଠଂ ୱଦାପନଂ ଅଭିୱାଦନ’’ନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ନୁପପଜ୍ଜତି କାରିତୱସେନ ଧାତୁଅତ୍ଥସ୍ସ ଅକଥେତବ୍ବତୋ । ତଥା ହି ‘‘ପଚ ପାକେ, ଛିଦି ଦ୍ୱିଧାକରଣେ’’ତିଆଦିନା ଭାୱୱସେନ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନମତ୍ତେୟେୱ ‘‘ପଚତି, ପଚ୍ଚତି, ପାଚେତି । ଛିନ୍ଦତି, ଛିଜ୍ଜତି, ଛେଦାପେତୀ’’ତିଆଦୀନି ସକମ୍ମକାନି ଚେୱ ଅକମ୍ମକାନି ଚ ସକାରିତାନି ଚ ରୂପାନି ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଚ ତଦତ୍ଥାୟ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଧାତୁନିଦ୍ଦେସୋ କରିୟତି । ତସ୍ମା ‘‘ୱଦୀ ଅଭିୱାଦନଥୁତୀସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ କାରିତୱସେନ ଧାତୁଅତ୍ଥୋ କଥିତୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା କ୍ରିୟାସଭାୱତ୍ତା ଧାତୂନଂ । ୟଥା ପନ ‘‘ତକ୍କେତି, ୱିତକ୍କେତି । ତକ୍କୋ, ୱିତକ୍କୋ’’ତିଆଦୀନି ସମାନତ୍ଥାନି, ତଥା ‘‘ୱାଦେତି, ଅଭିୱାଦେତୀ’’ତିଆଦୀନି ସମାନତ୍ଥାନି । ଅତୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେପି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂହି ‘‘ତକ୍କ ୱିତକ୍କେ, ୱଦୀ ଅଭିୱାଦନଥୁତୀସୂ’’ତିଆଦୀନଂ ଧାତୂନଂ ‘‘ତକ୍କୟତି, ୱାଦୟତୀ’’ତିଆଦୀନି ଅନୁପସଗ୍ଗାନିୟେୱ ରୂପାନି ଦସ୍ସିତାନି, ତାନି ଚ ଖୋ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନିୟେୱ, ନ ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଭିୱାଦନଥୁତୀସୂ’’ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ୱଦାପନଥୁତୀସୂ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ନୁପପଜ୍ଜତି ।
କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ‘‘ଅଭିୱାଦେତି, ଅଭିୱାଦୟତି । ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା, ଅଭିୱାଦୟିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀନି ସମାନତ୍ଥାନି, ଣେଣୟମତ୍ତେନ ହି ସୱିସେସାନି । ୟଦି ‘‘ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ‘‘ସୁଖୀ ଅରୋଗୋ ହୋତୂ’ତି ୱଦାପେତ୍ୱା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ସିୟା, ‘‘ସିରସା ଅଭିୱାଦୟି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସିରସା’’ତି ପଦଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ୱଦାପନେନ ଅସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା । ୟସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ପଦଂ, ତେନ ଞାୟତି ‘‘ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱଦାପନତ୍ଥୋ ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ୱନ୍ଦନତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଥୋମନତ୍ଥୋ ଚ । ୟସ୍ମା ଭୂୱାଦିଗଣେ ‘‘ୱନ୍ଦ ଅଭିୱାଦାନଥୁତୀସୂ’’ତି ଇମସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ‘‘ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ପଦରୂପସ୍ସ ‘‘ଅଭିୱନ୍ଦତି, ଥୋମେତି ଚା’’ତି ଅତ୍ଥୋୟେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ନ ୱଦାପନତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ୱନ୍ଦେ ସୁଗତଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦାନମତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ଟୀକାଚରିୟେନପି ‘‘ୱନ୍ଦେତି ୱନ୍ଦାମି, ଥୋମେମି ଚା’’ତି ୱନ୍ଦନଥୋମନତ୍ଥୋୟେୱ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ଅଭିୱାଦନସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱଦାପନତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱନ୍ଦନଥୋମନତ୍ଥାୟେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ନ ୱଦାପନତ୍ଥୋ ।
ଅଥାପି ସିୟା ‘‘ୱନ୍ଦେ’ତି ପଦେ କାରିତପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି, ‘ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱଦାପନତ୍ଥୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ଇଧ ପନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ତନ୍ନ, ‘‘କରୋତୀ’’ତିସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦସ୍ସପି ‘‘ନିପ୍ଫାଦେତୀ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁପଦୱସେନ ୱିୱରଣସ୍ସ ୱିୟ ‘‘ୱନ୍ଦେ’’ତି ପଦସ୍ସପି ‘‘ସୁଖୀ ଅରୋଗୋ ହୋତୂ’ତି ୱଦାପେତ୍ୱା’’ତି ୱିୱରଣସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ୱନ୍ଦେ’’ତି ପଦମିୱ କାରିତପଚ୍ଚୟନ୍ତଂ ନ ହୋତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ‘‘ଚିନ୍ତେତି, ଚିନ୍ତୟତି । ମନ୍ତେତି, ମନ୍ତୟତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ଚୁରାଦିଗଣିକାନଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନଂ ‘‘ଚିନ୍ତାପେତି, ଚିନ୍ତାପୟତୀ’’ତିଆଦୀନିୟେୱ ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଦି ହେତୁକତ୍ତୁପଦଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ସିୟା, ‘‘ଅଭିୱାଦାପେତ୍ୱା’’ତି ୱା ‘‘ଅଭିୱାଦାପୟିତ୍ୱା’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ୟସ୍ମା ପନେୱଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଂ କାରିତପଚ୍ଚୟନ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ।
ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସାଟ୍ଠକଥଂ ୱିଧୁରଜାତକପ୍ପଦେସଂ ୱଦାମ ।
‘‘କଥଂ ନୋ ଅଭିୱାଦେୟ୍ୟ, ଅଭିୱାଦାପୟେଥ ୱେ ।
ୟଂ ନରୋ ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତଂ କମ୍ମଂ ନୁପପଜ୍ଜତୀ’’ତି
ଅୟଂ ତାୱ ଜାତକପାଳି । ଅୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ ‘‘ୟଞ୍ହି ନରୋ ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୋ ତଂ କଥଂ ନୁ ଅଭିୱାଦେୟ୍ୟ, କଥଂ ୱା ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଭିୱାଦାପୟେଥ ୱେ । ତସ୍ସ ହି ତଂ କମ୍ମଂ ନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଅଭିୱାଦେୟ୍ୟାତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦଂ ତବ୍ବାଚକତ୍ତା । ଅଭିୱାଦାପୟେଥ ୱେତି ହେତୁକତ୍ତୁପଦଂ ତବ୍ବାଚକତ୍ତା । ଏୱଂ ୱିଭାଗଂ ପନ ଞତ୍ୱା ପାଳିୟା ଅଟ୍ଟକଥାୟ ଚ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ ‘‘ନରୋ ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ହନ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୋ ହନ୍ତା ତଂ ୱଜ୍ଝଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କଥଂ ନୁ ଅଭିୱାଦେୟ୍ୟ, ସୋ ୱା ହନ୍ତା, ତେନ ୱଜ୍ଝେନ ମଂ ୱନ୍ଦାହୀତି ଅତ୍ତାନଂ କଥଂ ୱନ୍ଦାପେୟ୍ୟା’’ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ରାଜାନୋ ଚୋରଂ ସୁନଖେହିପି ଖାଦାପେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କରଣୱସେନ ‘‘ତେନ ୱଜ୍ଝେନା’’ତି ପଦଂ ୟୋଜିତଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ‘‘ତଂ ୱଜ୍ଝ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଦ୍ୱିକମ୍ମକତ୍ତା ସକାରିତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସକମ୍ମକଧାତୁୟାତି । ନନୁ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ଅତିତ୍ଥେ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି ତେସଂ ଦୋସୋ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି, ସୁଣାଥ ଅସ୍ମାକଂ ସୋଧନଂ, ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ‘‘ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଦୀ ଅଭିୱାଦନଥୁତୀସୂ’’ତି ଧାତୁୟା ଅତ୍ଥମଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୋହାରୱିସୟେ କୋସଲ୍ଲସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସଣ୍ହସୁଖୁମମତ୍ଥଂ ସୋତୂନଂ ବୋଧେତୁଂ ‘‘ୱଦ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟ’’ନ୍ତି ଧାତୁୟେୱତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା କାରିତପଚ୍ଚୟପରିକପ୍ପନେନ କାରିତତ୍ଥମାଦାୟ ‘‘ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାତି ‘ସୁଖୀ ଅରୋଗୋ ହୋତୂ’ତି ୱଦାପେତ୍ୱା, ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦାପେତି ନାମା’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ଅଭିୱାଦନସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ନ କୋଚି ତେସଂ ଦୋସୋ । ପୂଜାରହା ହି ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ, ନମୋୟେୱ ତେସଂ କରୋମ, ଇଦମ୍ପି ଠାନଂ ସୁଖୁମଂ ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି କରୋତୋ ପଞ୍ଞା ୱଡ୍ଢତୀତି ।
ଦକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଧକାରନ୍ତଧାତୁ
ରନ୍ଧପାକେ। ସୂଦୋ ଭତ୍ତଂ ରନ୍ଧେତି, ରନ୍ଧୟତି । କାକଂ ସୋକାୟ ରନ୍ଧେହି । ରନ୍ଧକୋ । ସୂଦେନ ଓଦନୋ ରନ୍ଧିୟତି । ରନ୍ଧିତୋ । ରନ୍ଧନଂ । ପୁରିସୋ ସୂଦଂ ସୂଦେନ ୱା ଓଦନଂ ରନ୍ଧାପେତି, ରନ୍ଧାପୟତି । ରନ୍ଧେତୁଂ, ରନ୍ଧୟିତୁଂ । ରନ୍ଧିତ୍ୱା, ରନ୍ଧୟିତ୍ୱା, ରନ୍ଧିୟ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ଧୂ କମ୍ପନେ। ଧାୱେତି, ଧାୱୟତି ।
ଗନ୍ଧ ସୂଚନେ ଅଦ୍ଦନେ ଚ । ସୂଚନଂ। ପକାସନଂ । ଅଦ୍ଦନଂ ପରିପ୍ଲୁତା । ଗନ୍ଧେତି, ଗନ୍ଧୟତି, ଗନ୍ଧୋ ।
ଏତ୍ଥ ଗନ୍ଧୋତି ଗନ୍ଧେତି ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ସୂଚୟତି ପକାସେତୀତି ଗନ୍ଧୋ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱା ପୁପ୍ଫଫଲାଦିଂ ‘‘ଇଦମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହରନ୍ତୋ ୱିୟ ପକାସେତୀତି ଗନ୍ଧୋ । ଗମୁଧରଧାତୁଦ୍ୱୟୱସେନପି ଗନ୍ଧସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଧରିୟତୀତି ଗନ୍ଧୋ’’ ଇତି, ଆହ ଚ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଧରିୟତୀତି ଗନ୍ଧୋ, ସୂଚନତୋପି ୱା’’ତି । ଗନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ଚ ‘‘ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧଥେନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଛେଦନେ ୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱଧ ସଂୟମେ। ୱଧେତି, ୱଧୟତି ।
ବୁଧି ହିଂସାୟଂ। ବୁନ୍ଧେତି, ବୁନ୍ଧୟତି । ପଲିବୁନ୍ଧେତି, ପଲିବୁନ୍ଧୟତି । ପଲିବୋଧୋ, ପରିସଦ୍ଦୋ ଉପସଗ୍ଗୋ, ସୋ ୱିକାରୱସେନ ଅଞ୍ଞଥା ଜାତୋ । ତତ୍ଥ ପଲିବୋଧୋତି ଆୱାସପଲିବୋଧାଦି । ଅପିଚ ପଲିବୋଧୋତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିତ୍ତୟଞ୍ଚ ।
ୱଦ୍ଧ ଛେଦନପୂରଣେସୁ। ୱଦ୍ଧେତି, ୱଦ୍ଧୟତି । ୱଦ୍ଧକୀ । ୱଦ୍ଧକୀତି ଗହକାରକୋ ।
ଗଦ୍ଧ ଅଭିକଙ୍ଖାୟଂ। ଗଦ୍ଧେତି, ଗଦ୍ଧୟତି । ଗଦ୍ଧୋ । ଗଦ୍ଧୋତି ଗିଜ୍ଝୋ । ‘‘ଗଦ୍ଧବାଧିପୁବ୍ବୋ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ୱଦ୍ଧ ଭାସାୟଂ। ୱଦ୍ଧେତି, ୱଦ୍ଧୟତି ।
ଅନ୍ଧ ଦିଟ୍ଠୂପସଂହାରେ । ଦିଟ୍ଠୂପସଂହାରୋ ନାମ ଚକ୍ଖୁସଞ୍ଞିତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପସଂହାରୋ ଅପନୟନଂ ୱିନାସୋ ୱା । ଚକ୍ଖୁ ହି ପସ୍ସନ୍ତି ଏତାୟାତି ଦିଟ୍ଠୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁନୋ ସେତମଣ୍ଡଲପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଅଭିମୁଖଂ ଠିତାନଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିଦେସଭୂତେ ଦିଟ୍ଠିମଣ୍ଡଲେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଟୀକାୟମ୍ପି ଚ ‘‘ଦିଟ୍ଠିମଣ୍ଡଲେତି ଅଭିମୁଖଟ୍ଠିତାନଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିଦେସଭୂତେ ଚକ୍ଖୁସଞ୍ଞିତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ମଣ୍ଡଲେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂଭୂତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପସଂହାରେ ଅନ୍ଧଧାତୁ ୱତ୍ତତି । ଅନ୍ଧେତି, ଅନ୍ଧୟତି । ଚକ୍ଖୂନି ଅନ୍ଧୟିଂସୁ, ଅନ୍ଧୋ । ଅନ୍ଧୋତି ଅନ୍ଧେତୀତି ଅନ୍ଧୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୂନଂ ଏକସ୍ସ ୱା ୱସେନ ନଟ୍ଠନୟନୋ, ଏୱମିଧ ଅନ୍ଧଧାତୁ ୱୁତ୍ତୋ । କଚ୍ଚାୟନେ ପନ ‘‘ଖାଦାମଗମାନଂ ଖନ୍ଧନ୍ଧଗନ୍ଧା’’ତି ୱଚନେନ ଅମଧାତୁସ୍ସ ଅନ୍ଧାଦେସକରଣୱସେନ ରୂପନିପ୍ଫତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ।
ବଧ ବନ୍ଧନେ। ମିଗଂ ବାଧେତି, ବାଧୟତି । ବଦ୍ଧୋ ମିଗୋ, ବଦ୍ଧୋସି ମାରପାସେନ ।
ତତ୍ଥ ବାଧେତୀତି ବନ୍ଧତୀତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ବାଧୟତୀତି ଏତ୍ଥାପି । ତଥା ହି ‘‘ୱାତଂ ଜାଲେନ ବାଧେସି, ୟୋ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତିମିଚ୍ଛସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ବାଧେସୀତି ବନ୍ଧସୀତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନ ଅତ୍ଥୋ । ଭୂୱାଦିଗଣେ ପନ ‘‘ବାଧ ବଦ୍ଧାୟ’’ନ୍ତି ବାଧଧାତୁସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ବାଧତୀ’’ତି କତ୍ତୁପଦଂ ‘‘ବାଧେତି, ବାଧୟତୀ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁପଦଂ ଭୱତି । ବଦ୍ଧୋତି ବାଧିୟତେ ବନ୍ଧିୟତେ ସୋତି ବଦ୍ଧୋ ।
ଧକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ନକାରନ୍ତଧାତୁ
ମାନପୂଜାୟଂ ପେମନେ ୱୀମଂସାୟଂ। ମାନେତି, ମାନୟତି । ମାତା । ୱିମାନେତି, ୱିମାନୟତି, ପଟିମାନେତି, ପଟିମାନୟତି । ମାନନା, ସମ୍ମାନନା, ୱିମାନନା, ୱିମାନଂ, ୱିମାନନଂ, ମାନିତୋ ।
ଅମାନନା ୟତ୍ଥ ସନ୍ତୋ, ସନ୍ତାନଂ ୱା ୱିମାନନା ।
ହୀନସମ୍ମାନନା ୱାପି, ନ ତତ୍ଥ ୱସତିଂ ୱସେ ॥
ୱୀମଂସତି, ୱୀମଂସା, ୱୀମଂସିୟତୀତି ୱୀମଂସିୟମାନୋ । ୱୀମଂସନ୍ତୋ ।
ତତ୍ଥ ମାନେତୀତି ପୂଜେତି, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ମାନେନ୍ତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ‘‘ମାନେନ୍ତୀତି ମନେନ ପିୟାୟନ୍ତି । ପୂଜେନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୟେହି ପୂଜେନ୍ତୀ’’ତି । ସୋ ୱେୱଚନତ୍ଥପ୍ପକାସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ । ମାନନପୂଜନସଦ୍ଦା ହି ପରିୟାୟସଦ୍ଦତ୍ତା ୱେୱଚନସଦ୍ଦା ଏୱ । ୱିମାନେତୀତି ଅୱମଞ୍ଞତି । ୱିମାନନ୍ତି ସୋଭାୱିସେସୟୋଗତୋ ୱିସିଟ୍ଠମାନିୟତାୟ ୱିମାନଂ, ୱିସେସତୋ ମାନେତବ୍ବନ୍ତି ହି ୱିମାନଂ, ଦେୱାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଭୂତଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ ।
ମନ ଥମ୍ଭେ । ଥମ୍ଭୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥଦ୍ଧତା । ମାନେତି, ମାନୟତି । ମାନୋ ।
ଥନ ଦେୱସଦ୍ଦେ । ଦେୱସଦ୍ଦୋ ମେଘସଦ୍ଦୋ, ଥନେତି, ଥନୟତି ।
ୟଥାପି ମେଘୋ ଥନୟଂ, ୱିଜ୍ଜୁମାଲୀ ସତକ୍କକୁ ।
ଥଲଂ ନିନ୍ନଞ୍ଚ ପୂରେତି, ଅଭିୱସ୍ସଂ ୱସୁନ୍ଧରଂ ।
ୟଥା ପାୱୁସକୋ ମେଘୋ, ଥନୟନ୍ତୋ ସୱିଜ୍ଜୁକୋ ।
ଊନ ପରିହାନିୟଂ। ଊନେତି, ଊନୟତି । ଊନୋ ଲୋକୋ ।
ଧନ ସଦ୍ଦେ। ଧନେତି, ଧନୟତି, ଧନିୟ୍ୟତି । ଧନି, ଧନଂ ।
ତତ୍ଥ ଧନୀତି ସଦ୍ଦୋ । ଧନନ୍ତି ସନ୍ତକଂ, ତଞ୍ହି ମମ ଇଦନ୍ତି ଧନାୟିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଦାୟିତବ୍ବନ୍ତି ଧନନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଧାତୁ ଇଚ୍ଛାୟମ୍ପି ୱତ୍ତତି । ‘‘ମାତା ହି ତୱ ଇରନ୍ଧତି, ୱିଧୂରସ୍ସ ହଦୟଂ ଧନିୟ୍ୟତୀ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଧନିୟ୍ୟତୀତି ପତ୍ଥେତି ଇଚ୍ଛତି ।
ଥେନ ଚୋରିୟେ। ଚୋରସ୍ସ ଭାୱୋ ଚୋରିୟଂ। ୟଥା ସୂରିୟଂ, ୟଥା ଚ ଦକ୍ଖିୟଂ । ଥେନେତି, ଥେନୟତି । ଥେନୋ, ଥେନେତ୍ୱା ।
ତନୁ ସଦ୍ଦୋପତାପେସୁ। ତାନେତି, ତାନୟତି । ଇଧାୟଂ ସୱୁଦ୍ଧିକା । ତନାଦିଗଣେ ୱିତ୍ଥାରତ୍ଥୱସେନ ‘‘ତନୋତି, ତନୁତେ’’ତି ଅୱୁଦ୍ଧିକା ।
ତୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ପକାରନ୍ତଧାତୁ
ଞପ ତୋସନନିସାନେସୁ। ଞାପେତି, ଞାପୟତି, ପଞ୍ଞାପେତି, ପଞ୍ଞାପୟତି, ପଞ୍ଞତ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ପଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି ପଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପେତୀତି କତନିବ୍ବଚନେହି ୱାକ୍ୟାୱୟୱେହି ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ନିରୱସେସତୋ ଦେସିତେହି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚିତ୍ତପରିତୋସନଂ ବୁଦ୍ଧିନିସାନଞ୍ଚ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପପୁବ୍ବୋ ନିକ୍ଖିପନେ । ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତି, ପଞ୍ଞାପୟତି । ‘‘ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି ରସ୍ସତ୍ତମ୍ପି ଦିସ୍ସତି । ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ପଞ୍ଞପେତି, ପଞ୍ଞା । କାରିତେ ‘‘ପୁରିସୋ ପୁରିସେନ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପାପେତୀ’’ତି ଏକମେୱ ପଦଂ । ତାନି ‘‘ପଞ୍ଞାପେତି, ପଞ୍ଞାପୟତୀ’’ତି ରୂପାନି ୟଦା ‘‘ଞା ଅୱବୋଧନେ’’ତି ଇମିସ୍ସା ରୂପାନି ସିୟୁଂ, ତଦା ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ତବ୍ବାଚକତ୍ତା ।
ଲପ ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ। ଲପେତି, ଲପୟତି । ଲାପୋ, ଲପନଂ, ଆଲାପୋ, ସଲ୍ଲାପୋ, କଥାସଲ୍ଲାପୋ, ଲପିତଂ ।
ବ୍ୟପ ଦାହେ। ଝାପେତି, ଝାପୟତି । ଝତ୍ତୋ, ଝାନଂ ।
ତତ୍ଥ ଝତ୍ତୋତି ଖୁଦ୍ଦାପରେତୋ ପାଚନଗ୍ଗିନା ଝାପିତୋତି ଝତ୍ତୋ, ‘‘ଝତ୍ତା ଅସ୍ସୁ କିଲନ୍ତା’’ତି ଚ ପାଳି । ଝାନନ୍ତି ନୀୱରଣଧମ୍ମେ ଝାପେତୀତି ଝାନଂ, ସୱୁଦ୍ଧିକଂ । କାରିତେ ପନ – ଝାପାପେତି, ଝାପାପୟତି ।
ରୂପ ରୂପକ୍ରିୟାୟଂ । ରୂପକ୍ରିୟା ନାମ ପକାସନକ୍ରିୟା । ରୂପେତି, ରୂପୟତି । ରୂପଂ ।
ତତ୍ଥ ରୂପନ୍ତି ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ । ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିୱାଦିଗଣେ ପନାୟଂ ‘‘ରୂପଂ ରୁପ୍ପନେ’’ତି ଭିଜ୍ଜନାଦିଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା ।
କପ୍ପ ୱିଧିମ୍ହି । ୱିଧି କ୍ରିୟା । ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । କପ୍ପୟତି । ମୋରୋ ୱାସମକପ୍ପୟି । ସୀହସେୟ୍ୟଂ ପକପ୍ପେନ୍ତଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ୱନ୍ଦାମି ଗୋତମଂ ।
କପ୍ପ ୱିତକ୍କେ ୱିଧିମ୍ହି ଛେଦନେ ଚ। କପ୍ପେତି, କପ୍ପୟତି, ମୋରୋ ୱାସମକପ୍ପୟି । କପ୍ପିତମସ୍ସୁ । ପକପ୍ପେତି, ପକପ୍ପୟତି । ସଙ୍କପ୍ପେତି, ସଙ୍କପ୍ପୟତି । କପ୍ପୋ, ସଙ୍କପ୍ପୋ, ୱିକପ୍ପୋ । କପ୍ପସମଣୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ତତ୍ଥ କପ୍ପୋତି ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ କପ୍ପିୟତୀତି କପ୍ପୋ । ସଙ୍କପ୍ପୋତି ସଙ୍କପ୍ପନଂ । ୱିକପ୍ପୋତି ୱିୱିଧା କପ୍ପନଂ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନେକନ୍ତିକଭାୱୋ । ଇଧ କପ୍ପସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ଭୱତି ।
କପ୍ପସଦ୍ଦୋ ଅଭିସଦ୍ଦହନୱୋହାରକାଲପଞ୍ଞତ୍ତିଛେଦନୱିକପ୍ପଲେସସମନ୍ତଭାୱାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଓକପ୍ପନୀୟମେତଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ, ୟଥା ତଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଅଭିସଦ୍ଦହନମତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ୱୋହାରୋ । ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ କାଲୋ । ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଛେଦନଂ । ‘‘କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ୱିକପ୍ପୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି କପ୍ପୋ ନିପଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଲେସୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସମନ୍ତଭାୱୋ ।
ଅଥ ୱା କପ୍ପସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ୱିତକ୍କୱିଧାନପଟିଭାଗପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲପରମାୟୁୱୋହାରସମନ୍ତଭାୱାଭିସଦ୍ଦହନ ଛେଦନ ୱିନିୟୋଗ ୱିନୟ କ୍ରିୟା ଲେସନ୍ତର କପ୍ପତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପମହାକପ୍ପାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପୋ ଅବ୍ୟାପାଦସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିତକ୍କେ ଆଗତୋ । ‘‘ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିଧାନେ, ଅଧିକୱିଧାନଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ୱତ ଭୋ ସାୱକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନା ନ ଜାନିମ୍ହା’’ତିଆଦୀସୁ ପଟିଭାଗେ, ସତ୍ଥୁସଦିସେନାତି ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ କାଲେ । ‘‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଆନନ୍ଦ ତଥାଗତୋ କପ୍ପଂ ୱାତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ କପ୍ପାୱସେସଂ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ପରମାୟୁମ୍ହି । ଆୟୁକପ୍ପୋ ହି ଇଧ ‘‘କପ୍ପୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମଣୱୋହାରେ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ସମନ୍ତଭାୱେ । ‘‘ସଦ୍ଧାସଦ୍ଦହନା ଓକପ୍ପନା ଅଭିପ୍ପସାଦୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଭିସଦ୍ଦହନେ, ସଦ୍ଧାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ’’ତିଆଦୀସୁ ଛେଦନେ । ‘‘ଏୱମେୱ ଇତୋ ଦିନ୍ନଂ, ପେତାନଂ ଉପକପ୍ପତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିନିୟୋଗେ । ‘‘କପ୍ପକତେନ ଅକପ୍ପକତଂ ସଂସିବ୍ବିତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିନୟକ୍ରିୟାୟଂ । ‘‘ଅତ୍ଥି କପ୍ପୋ ନିପଜ୍ଜିତୁଂ, ହନ୍ଦାହଂ ନିପଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଲେସେ । ‘‘ଆପାୟିକୋ ନେରୟିକୋ, କପ୍ପଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଘଭେଦକୋ, କପ୍ପଂ ନିରୟମ୍ହି ପଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ଅନ୍ତରକପ୍ପେ ।
‘‘ନ କପ୍ପୟନ୍ତି ନ ପୁରକ୍ଖରୋନ୍ତି,
ଧମ୍ମାପି ତେସଂ ନ ପଟିଚ୍ଛିତାସେ ।
ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୀଲୱତେନ ନେୟ୍ୟୋ,
ପାରଙ୍ଗତୋ ନ ଚ ପଚ୍ଚେତି ତାଦୀ’’ତି
ଆଦୀସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀସୁ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘କପ୍ପୋତି ଉଦ୍ଦାନତୋ ଦ୍ୱେ କପ୍ପା ତଣ୍ହାକପ୍ପୋ ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପୋ’’ତି । ‘‘ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ’’ତିଆଦୀସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପେ। ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି ଭିକ୍ଖୱେ କପ୍ପସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ମହାକପ୍ପେ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ୱିତକ୍କେ ଚ ୱିଧାନେ ଚ, ପଟିଭାଗେ ତଥେୱ ଚ ।
ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ତଥା କାଲେ, ପରମାୟୁମ୍ହି ଚ ଛେଦନେ ॥
ସମନ୍ତଭାୱେ ୱୋହାରେ, ଅଭିସଦ୍ଦହନେପି ଚ ।
ୱିନିୟୋଗେ ଚ ୱିନୟ-କ୍ରିୟାୟଂ ଲେସକେପି ଚ ॥
ୱିକପ୍ପନ୍ତରକପ୍ପେସୁ, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସ୍ୱସଙ୍ଖୟେ ।
କପ୍ପେ ଚ ଏୱମାଦୀସୁ, କପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
କପି ଗତିୟଂ। କମ୍ପେତି, କମ୍ପୟତି, ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାନି ଚଲନତ୍ଥେ ପୱତ୍ତହେତୁକତ୍ତୁରୂପସଦିସାନି ଭୱନ୍ତି । ଚଲନତ୍ଥେ ହି ‘‘କମ୍ପ କମ୍ପନେ’’ତି ଧାତୁୟା ‘‘କମ୍ପତୀ’’ତି ଅକମ୍ମକସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପଂ । ‘‘କମ୍ପେତୀ’’ତିଆଦୀନି ସକମ୍ମକାନି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି ‘‘ଇଦମ୍ପି ଦୁତିୟଂ ସଲ୍ଲଂ, କମ୍ପେତି ହଦୟଂ ମମା’’ତି ଅକମ୍ମକାୟ ଧାତୁୟା ସକମ୍ମକରୂପଦସ୍ସନତୋ ।
ଖପି ଖନ୍ତିୟଂ। ଖମ୍ପେତି, ଖମ୍ପୟତି ।
ଥୂପ ସମୁସ୍ସୟେ । ସମୁସ୍ସୟୋ ଆରୋହୋ ଉବ୍ବେଧୋ । ଥୂପେତି, ଥୂପୟତି । ଥୂପୋ, ଥୂପିକା ।
ତପ ଖୟେ। ତପେତି, ତପୟତି ।
ଉପ ପଜ୍ଜନେ। ଉପେତି, ଉପୟତି ।
ଚପ କକ୍କନେ। ଚପେତି, ଚପୟତି ।
ସୁପ୍ପ ମାନେ। ସୁପ୍ପେତି, ସୁପ୍ପୟତି ।
ଡପ ଡିପ ସଙ୍ଘାତେ। ଡାପେତି । ଡାପୟତି । ଡେପେତି, ଡେପୟତି ।
କପଅୱକମ୍ପନେ। କପେତି, କପୟତି । କପଣୋ । କପଣୋତି କରୁଣାୟିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ‘‘କପ୍ପତୀ’’ତି ରୂପଂ ୱଦନ୍ତି ।
ଗୁପ କୁପ ଧୂପ ଭାସାୟଂ। ଗୋପେତି, ଗୋପୟତି । କୋପେତି, କୋପୟତି । ଧୂପେତି, ଧୂପୟତି ।
କିପ ଦୁବ୍ବଲ୍ଲେ। କିପେତି, କିପୟତି ।
ଖେପ ପେରଣେ । ପେରଣଂ ଚୁଣ୍ଣିକରଣଂ, ଖେପେତି, ଖେପୟତି ।
ତପ ପୀଣନେ। ତପେତି, ତପୟତି ।
ଆପୁ ଲମ୍ବନେ। ଆପେତି, ଆପୟତି । ଆପୋ ।
ତପ ଦାହେ। ତପେତି, ତପୟତି । ତପୋ, ତାପୋ । ଆତାପୋ, ସନ୍ତାପୋ । କାରିତେ – ତାପେତି, ତାପୟତି । ତତ୍ଥ ତପୋତି ଅକୁସଲାନଂ ତାପନଟ୍ଠେନ ତପୋ, ସୀଲଂ ।
ଓପଥପ ଥପନେ। ଓପେତି, ଓପୟତି । ନ ତେସଂ କୋଟ୍ଠେ ଓପେନ୍ତି । ଥପେତି, ଥପୟତି । ଥପିତୋ । ଥପୟିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛଦଂ ୱୱଟ୍ଠପେତି । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୱି ଅୱ ଥପେତି, ୱି ଅୱ ଥପନ’’ନ୍ତି ଛେଦୋ । ଏତ୍ଥ ପୁରିମେ ସରଲୋପୋ ଥସ୍ସ ଠତ୍ତଂ ୱିସଦିସଭାୱେନ ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ । ପଚ୍ଛିମେ ପନ ସରଲୋପୋ, ଅୱସ୍ସ ଓକାରତ୍ତଂ, ଥସ୍ସ ଠତ୍ତଂ, ପସ୍ସ ୱତ୍ତଂ, ୱସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ୱକାରଦ୍ୱୟସ୍ସ ଚ ବକାରଦ୍ୱୟଂ ଭୱତି । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନନ୍ତି ଚ ବ୍ୟୱତ୍ଥାପକଚିତ୍ତସ୍ସ ନାମଂ । ନକାରଲୋପେ ‘‘ୱୋଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅପରମ୍ପି ରୂପଂ ଭୱତି ।
ମାପ ମାପନେ। ପଣ୍ଣସାଲଂ ମାପେତି, ମାପୟତି । ୟୋ ପାଣମତିମାପେତି, ପଣ୍ଣସାଲା ସୁମାପିତା ।
ୟପ ୟାପନେ । ୟାପନଂ ପୱତ୍ତନଂ । ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି । ୟାପୟତି । ୟାପନା ।
ତତ୍ଥ ୟାପେତୀତି ଇଦଂ ୟାଧାତୁସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତେ ସତି କାରିତପଦଂ ଭୱତି । ତଥା ହି ‘‘ଉୟ୍ୟାପେନ୍ତି ନାମା’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି ।
ପକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଫକାରନ୍ତାଧାତୁରୂପାନି ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନି ।
ବକାରନ୍ତଧାତୁ
ସମ୍ବ ସମ୍ବନ୍ଧେ । ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦଳ୍ହବନ୍ଧନଂ । ସମ୍ବେତି, ସମ୍ବୟତି । ସମ୍ବଲଂ ।
ସବି ମଣ୍ଡଲେ । ମଣ୍ଡଲଂ ପରିମଣ୍ଡଲତା । ରୂପଂ ତାଦିସମେୱ ।
କୁବି ଅଚ୍ଛାଦନେ। କୁମ୍ବେତି, କୁମ୍ବୟତି ।
ଲୁବି ଦୁବି ଅଦ୍ଦନେ । ଅଦ୍ଦନଂ ହିଂସା । ଲୁମ୍ବେତି, ଲୁମ୍ବୟତି । ଦୁମ୍ବେତି, ଦୁମ୍ବୟତି ।
ପୁବ୍ବ ନିକେତନେ । ନିକେତନଂ ନିୱାସୋ । ପୁବ୍ବେତି, ପୁବ୍ବୟତି ।
ଗବ୍ବ ମାନେ । ମାନୋ ଅହଂକାରୋ । ଗବ୍ବେତି, ଗବ୍ବୟତି । ଗବ୍ବନଂ, ଗବ୍ବିତୋ । ତତ୍ଥ ଗବ୍ବତୀତି ନ ସଙ୍କୁଚତି ।
ବକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଭକାରନ୍ତଧାତୁ
ଭୂ ପତ୍ତିୟଂ । ପତ୍ତି ପାପନଂ । ସକମ୍ମିକା ଧାତୁ । ଭାୱେତି, ଭାୱୟତି । ପଭାୱେତି, ପଭାୱୟତି । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋ । ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ, ଞାଣଭୂତୋ, ଧମ୍ମଭୂତୋ, ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ ।
ତତ୍ଥ ଭାୱେତୀତି ପୁରିସୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୁରିସମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସକ୍ରିୟାପଦେସୁପି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦୀନି ୟତ୍ଥ ସଚେ ‘‘ଭୂ ସତ୍ତାୟ’’ନ୍ତି ଧାତୁୟା ରୂପାନି ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ‘‘ଭାୱେତି କୁସଲଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀନେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ଭାୱେତୀତି ହି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପତ୍ତା ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋତି ଇମଂ ପକାରଂ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋ । ‘‘ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ’’ତିଆଦୀନି ପନ ‘‘ଭୂ ସତ୍ତାୟଂ, ଭୂ ପତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱିଗଣିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାନୟନିସ୍ସିତଂ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମ ଆଗମିକାନଂ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଭୂତୋତି ୟଥା ଚକ୍ଖୁ ସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରିଣେତି, ଏୱଂ ଲୋକସ୍ସ ୟାଥାୱଦସ୍ସନସାଧନତୋ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚପରିଣାୟକଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ । ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଭୂତୋତିପି ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ। ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁମୟତ୍ତା ୱା ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ। ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ଞାଣଭୂତୋ, ଅସାଧାରଣଂ ୱା ଞାଣଂ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ଞାଣଭୂତୋ, ଅୱିପରୀତସଭାୱଟ୍ଠେନ, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ୱା ହଦୟେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱାଚାୟ ନିଚ୍ଛାରିତଧମ୍ମମୟୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ। ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେହି ୱା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ ଚ ତଦୁପ୍ପାଦନତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ। ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ। ଅଥ ୱା ବ୍ରହ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗୋ ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ ଚ ତଦୁପ୍ପାଦନତ୍ତା, ତଞ୍ଚ ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ। ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପରାନି ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ‘‘ତାତା ମୟଂ ମହଲ୍ଲକା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜପୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଭୂତଂ ସମ୍ଭାୱେୟ୍ୟାମ ୱା ନୋ ୱା, ତୁମ୍ହେ ତସ୍ସ ସାସନେ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଚ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ରେୱତଂ ସହଜାତିୟଂ ସମ୍ଭାୱିଂସୂ’’ତି ଚାତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ପନେତ୍ଥ ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତୋ, ଦେୱଭୂତୋ’’ତିଆଦୀନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ତଥା ହି ସଂସାରମୋଚକପେତୱତ୍ଥୁ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତାତିମନୁସ୍ସେସୁ ଜାତା, ମନୁସ୍ସଭାୱଂ ୱା ପତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ।
ଭୂ ଅୱକମ୍ପନେ। ଅୟମ୍ପି ସକମ୍ମକୋ । ଭାୱେତି, ଭାୱୟତି । ମନୋଭାୱନୀୟା ଭିକ୍ଖୂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଭାୱେତୀତି ଅନୁକମ୍ପତି ପୁତ୍ତଂ ୱା ଭାତରଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି । ମନୋଭାୱନୀୟାତି ‘‘ଦୀଘାୟୁକା ହୋନ୍ତୁ ଭଦନ୍ତା ଅରୋଗା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜା’’ତି ଏୱମାଦିନା ଭାୱେତବ୍ବା ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବାତି ମନୋଭାୱନୀୟା । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ମନୋଭାୱନୀୟାତି ମନୋୱଡ୍ଢନକାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସୁ ହି ଦିଟ୍ଠେସୁ ମନୋ ୱଡ୍ଢତି, ‘‘ତେ ମନୋଭାୱନୀୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଲଭ ଆଭଣ୍ଡନେ। ଲଭେତି, ଲଭୟତି ।
ଜଭି ନାସନେ। ଜମ୍ଭେତି, ଜମ୍ଭୟତି ।
ଲାଭ ପେସନେ। ଲାଭେତି, ଲାଭୟତି । ‘‘ଲଭ ଲାଭେତି ଧାତୁସ୍ସ ରୂପାନି ଚେ, କାରିତରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଦଭୀ ଭୟେ। ଈକାରନ୍ତାୟଂ ଧାତୁ, ତେନ ସନିଗ୍ଗହୀତାଗମାନି ରୂପାନି ନ ଭୱନ୍ତି । ଦଭେତି, ଦଭୟତି ।
ଦୂଭ ସନ୍ଥମ୍ଭେ। ଦୂଭେତି, ଦୂଭୟତି ।
ୱମ୍ଭ ୱିଦ୍ଧଂସନେ। ୱମ୍ଭେତି, ୱମ୍ଭୟତି । ୱମ୍ଭନା । ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱମ୍ଭେନ୍ତି ।
ଭକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ମକାରନ୍ତଧାତୁ
ଆତେନ ଚମୁ ଧୋୱନେ । ଆପୁବ୍ବୋ ଚମୁଧାତୁ ଧୋୱନେ ୱତ୍ତତି । ଆଚମେତି, ଆଚମୟତି । ଆଚମନକୁମ୍ଭୀ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ତତୋ ହି ସୋ ଆଚମୟିତ୍ୱା ଲିଚ୍ଛୱୀ, ଥେରସ୍ସ ଦତ୍ୱା ୟୁଗାନି ଅଟ୍ଠା’’ତି ଅପ୍ପସକ୍କାରପେତୱତ୍ଥୁପାଳିପ୍ପଦେସୋ ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଆଚମୟିତ୍ୱାତି ହତ୍ଥପାଦଧୋୱନପୁବ୍ବକଂ ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା । ଅୟଂ ପନ ଧାତୁ ଭୂୱାଦିଗଣିକତ୍ତେ ‘‘ଚମତୀ’’ତି ଭକ୍ଖନତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।
କମୁ ଇଚ୍ଛାକନ୍ତୀସୁ। କାମେତି, କାମୟତି । କାମୋ, କନ୍ତି, ନିକନ୍ତି, କାମନା, କାମୟମାନୋ,କାମେନ୍ତୋ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ । ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣା ।
ଏତ୍ଥ ଚ କାମୋତି ରୂପାଦିୱିସୟଂ କାମେତୀତି କାମୋ । କାମିୟତୀତି ୱା କାମୋ, କିଲେସକାମୱତ୍ଥୁକାମୱସେନେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିଲେସୋ ହି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁ ‘‘କାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମାରୋପି ୱା ଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘କାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଅଚ୍ଚନ୍ତକଣ୍ହଧମ୍ମସମଙ୍ଗିତାୟ ପପଞ୍ଚସମତିକ୍କନ୍ତେପି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକେ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଠପେତୁଂ କାମେତୀତି ‘‘କାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ପୋରାଣକୱିରଚନାୟଂ –
‘‘ୱନ୍ଦେ ୱନ୍ଦେହମସ୍ସତ୍ଥଂ, ୟତ୍ଥ ସନ୍ତଜ୍ଜିତୋ ଜିତୋ ।
କାମୋ କାମୋଘତିଣ୍ଣେନ, ବୁଦ୍ଧେନ ୱସତା ସତା’’ତି ।
ଇମାନି ପନସ୍ସ ନାମାନି –
କାମୋ ନମୁଚି କଣ୍ହୋ ଚ, ୱସୱତ୍ତୀ ପଜାପତି ।
ପମତ୍ତବନ୍ଧୁ ମଦନୋ, ପାପିମା ଦମ୍ମକୋପି ଚ ।
କନ୍ଦପ୍ପୋ ଚ ରତିପତି, ମାରୋ ଚ କୁସୁମାୟୁଧୋ ।
ଅଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞାନିପି ୱଦନ୍ତି । ତାନି ସାସନାନୁଲୋମାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତାନି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ମାରୋ, ନମୁଚି, କଣ୍ହୋ, ପମତ୍ତବନ୍ଧୂ’’ତି ଚତ୍ତାରିୟେୱ ନାମାନି ଆଗତାନି ।
ଇଦାନି ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଭୂୱାଦିଗଣେ ‘‘କମୁ ପଦୱିକ୍ଖେପେ’’ତି ୱୋହାରସୀସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ କମୁଧାତୁସ୍ସ ୱସେନ ଇଧ ଚ ‘‘କମୁ ଇଚ୍ଛାକନ୍ତୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ କମୁଧାତୁସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ କଥୟାମ । ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଅବ୍ଭନୁମୋଦନେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା ଭନ୍ତେ ରତ୍ତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ, ଚିରନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଖୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚ ପଣୀତତରୋ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ସୁନ୍ଦରେ ।
‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି
ଆଦୀସୁ ଅଭିରୂପେ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦୀସୁ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ଖୟସ୍ମିଂ ସୁନ୍ଦରେ ଚେୱ, ଅଥୋ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ ।
ଅଭିରୂପେ ଅଭିକ୍କନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି ସାସନେ ॥
ଥୋମ ସିଲାଘାୟଂ । ସିଲାଘା ପସଂସା । ଥୋମେତି, ଥୋମୟତି । ଥୋମିତୋ, ଥୋମନା ।
ୟମ ଅପରିୱେସନେ। ୟମେତି, ୟମୟତି । ୟମୋ ।
ସମୱିତକ୍କେ। ସାମେତି, ସାମୟତି । ସମା । ନିସାମେତି, ନିସାମୟତି । ନିସାମନଂ । ପଟିସାମେତି, ପଟିସାମୟତି । ପଟିସାମନଂ ।
ତତ୍ଥ ସମାତି ସଂୱଚ୍ଛରୋ, ସୋ ‘‘ସମା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୟୋ ୟଜେଥ ସତଂ ସମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ସମାସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ, ଉପୟୋଗୱସେନ ପନ ‘‘ସମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଇମାନି ସଂୱଚ୍ଛରସ୍ସ ନାମାନି ‘‘ସଂୱଚ୍ଛରୋ, ୱଚ୍ଛରୋ, ସମା, ହାୟନୋ, ସରଦୋ, ୱସ୍ସୋ’’ତିଆଦୀନି ଭୱନ୍ତି । ନିସାମେତୀତି ୱିତକ୍କେତି ଉପଧାରେତି । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଇଙ୍ଘ ମଦ୍ଦି ନିସାମେହି, ନିଗ୍ଘୋସୋ ୟାଦିସୋ ୱନେ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ନିସାମେହୀତି ୱିତକ୍କେହି ଉପଧାରେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସାମେତୀତି ଭଣ୍ଡଂ ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ନିକ୍ଖିପତି ।
ସମ ଆଲୋଚନେ । ଆଲୋଚନଂ ପେକ୍ଖନଂ । ସାମେତି, ସାମୟତି । ନିସାମନଂ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ନିସାମେତୀତି ପେକ୍ଖତି ଓଲୋକେତି । ତଥା ହି ‘‘ଇଙ୍ଘ ମଦ୍ଦି ନିସାମେହି, ଚିତ୍ତଂ ରୂପଂୱ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ହି ନିସାମେହୀତି ଓଲୋକେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାତୂନମତ୍ଥାତିସୟେନ ୟୋଗୋତି ୱଚନତୋ ପନ ଉପସଗ୍ଗୟୋଗତୋ ୱା ସୱନେପି ଅୟଂ ୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ‘‘ତତୋ କଣ୍ହାଜିନାୟାପି, ନିସାମେହି ରଥେସଭା’’ତିଆଦିକା ପାଳିୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନିସାମେହୀତି ସୁଣୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅମ ରୋଗେ। ଅମେତି, ଅମୟତି । ଅନ୍ଧୋ । ବିଲଙ୍କପାଦୋ ଅନ୍ଧନଖୋ ।
ତତ୍ଥ ଅନ୍ଧୋତି ନଟ୍ଠନୟନୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନ୍ଧନଖୋତି ପୂତିନଖୋ । ଉଭୟଥାପି ସରୋଗତ୍ତଂ ସୂଚିତଂ ।
ଗୋମ ଉପଲେପନେ। ଗୋମେତି, ଗୋମୟତି ।
ସାମ ସ୍ୱାନ୍ତନେ ଆମନ୍ତନେ । ସ୍ୱାନ୍ତନଂ ସାମପ୍ପୟୋଗୋ । ଆମନ୍ତନଂ ଅୱ୍ହାୟନଂ ପକ୍କୋସନଂ । ସାମେତି, ସାମୟତି ।
ସଙ୍ଗାମ ୟୁଦ୍ଧେ। ସଙ୍ଗାମେତି, ସଙ୍ଗାମୟତି । ଦ୍ୱେ ରାଜାନୋ ସଙ୍ଗାମେସୁଂ । ସଙ୍ଗାମୋ । ଆତୋ ଗମୁ ଈସମଧିୱାସନେ । ଆଗମେତି, ଆଗମୟତି, କାମାୱଚରଧମ୍ମେ ନିସ୍ସାୟ ରୂପାରୂପଧମ୍ମୋ ସମୁଦାଗମେତି, ସମୁଦାଗମୟତି । ଉପାସକୋ ଧମ୍ମସୱନନ୍ତରାୟଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଆଗମେଥ ଆଗମେଥା’’ତି ଆହ । ସମୁଦାଗମନଂ, ଆଗମନଂ । ଆଗମେନ୍ତୋ, ଆଗମୟମାନୋ ।
ତତ୍ର ଆଗମେତୀତି ଈସକଂ ଅଧିୱାସେତି । ସମୁଦାଗମେତୀତି ସମ୍ପୱତ୍ତତି । ଭୂୱାଦିଗଣେ ‘‘ଗମୟତୀ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ଉପସଗ୍ଗନିପାତପୁବ୍ବକାନି କତ୍ୱା ‘‘ଆଗମେତୀ’’ତିଆଦୀନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ମକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଇତି ଚୁ ରାଦିଗଣେ ପୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି
ସମତ୍ତାନି ।
ୟକାରନ୍ତଧାତୁ
ୟୁ ଜିଗୁଚ୍ଛାୟଂ। ୟାୱେତି, ୟାୱୟତି । ୟୱୋ ।
ବ୍ୟୟ ଖୟେ। ବ୍ୟୟେତି, ବ୍ୟୟୟତି । ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ ।
ବ୍ୟୟ ଚିତ୍ତସମୁସ୍ସଗ୍ଗେ। ତାଦିସଂୟେୱ ରୂପଂ ।
ୟକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ରକାରନ୍ତଧାତୁ
ପର ଗତିୟଂ। ପରେତି, ପରୟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇତି ଖୋ ଆନନ୍ଦ କୁସଲାନି ସୀଲାନି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅଗ୍ଗାୟ ପରେନ୍ତୀ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗାୟ ପରେନ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଗର ଉଗ୍ଗମେ। ଗରେତି, ଗରୟତି । ଗରୁ ।
ଚର ଅସଂସୟେ। ଚରେତି, ଚରୟତି ।
ପୂରି ଅପ୍ପାୟନେ। ପୂରେତି, ପୂରୟତି ।
ୱର ଇଚ୍ଛାୟଂ। ୱରେତି, ୱରୟତି । ୱରୋ, ୱରଂ, ୱରନ୍ତୋ । ଏତେ ୱରାନଂ ଚତୁରୋ ୱରେମି । ଏତଂ ସକ୍କ ୱରଂ ୱରେ ।
ତତ୍ଥ ୱରୋତି ୱରିୟତେ ୱରିତବ୍ବୋତି ୱରୋ । ୱରନ୍ତି ୱରେତୀତି ୱରଂ, ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପତ୍ଥେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ମହାମହାରହଂ ସକ୍ୟ-ମୁନି ନୀୱରଣା ରଣା ।
ମୁତ୍ତଂ ମୁତ୍ତଂ ସୁଦସ୍ସନଂ, ୱନ୍ଦେ ବୋଧିୱରଂ ୱର’’ନ୍ତି
ପୁରାଣକୱିରଚନାୟଂ ‘‘ୱର’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ୱିୟ । ଏୱଂ ୱରେତୀତି ୱରନ୍ତୋ । ୱରେତି ୱରେମି ଇଚ୍ଛାମି ୟାଚାମି । କାରିତେ ‘‘ପୱାରେତୀ’’ତି ରୂପଂ, ଇଚ୍ଛାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସେଧନତ୍ଥେ ପନିଦଂ କାରିତଂ ନ ହୋତି ।
ସର ଅକ୍ଖେପେ। ସରେତି, ସରୟତି । ସରୋ । ସରୋତି ସଦ୍ଦୋ ।
ସାର ଦୁବ୍ବଲ୍ୟେ। ସାରେତି, ସାରୟତି । ଦୁବ୍ବଲୋ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କୁମାର କୀଳାୟଂ। କୁମାରେତି, କୁମାରୟତି । କୁମାରୋ, କୁମାରକୋ । କୁମାରୀ, କୁମାରିକା ।
ଏତ୍ଥ କୁମାରୟତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କୀଳତୀତି କୁମାରୋ। ସୋ ଏୱ ଅତିଦହରତ୍ତା କୁମାରକୋ। ଏସ ନୟୋ ଇତରତ୍ରାପି ।
ସୂର ୱୀର ୱିକ୍କନ୍ତିୟଂ । ୱିକ୍କନ୍ତି ୱିକ୍କମନଂ । ସୂରେତି, ସୂରୟତି । ୱୀରେତି, ୱୀରୟତି । ସୂରୋ, ୱୀରୋ । ସାସନିକେହି ପନ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିଦୂହି ଏୱଂ ଧାତୁସଭାୱାନମ୍ପି ସୂରୱୀରସଦ୍ଦାନଂ ନିବ୍ବଚନଂ ନ ଦସ୍ସିତଂ, କେୱଲଂ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ସୂରୋତି ୱିସିଟ୍ଠଉରୋ’’ତି ଚ ‘‘ମହାୱୀରୋତି ମହାୱିକ୍କନ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ୱୀରୋତି ୱୀରିୟୱା’’ତି ଚ ଅତ୍ଥୱିୱରଣମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସିତଂ ।
ପାର ତୀର କମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟଂ । କମ୍ମସମ୍ପତ୍ତି ନାମ କମ୍ମସ୍ସ ପରିସମାପନଂ ନିଟ୍ଠାପନଂ । ପାରେତି, ପାରୟତି । ତୀରେତି, ତୀରୟତି । ପାରଂ । ତୀରଂ । ୱିକ୍କମାମି ନ ପାରେମି, ଭୂମିଂ ସୁମ୍ଭାମି ୱେଗସା । ତଂ କିଚ୍ଚଂ ତୀରେତ୍ୱା ଗତୋ । ସନ୍ତୀରଣଂ, ତୀରଣପରିଞ୍ଞାତି ଚ ଆଦୀନି ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ନ ପାରେମୀତି ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଈର ଖେପନେ। ଈରେତି, ଈରୟତି ।
ଜର ୱୟୋହାନିମ୍ହି। ଜରେତି, ଜରୟତି । ଜରା । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଜୀରତୀ’’ତି ପାଠୋ ।
ୱର ଆୱରଣେ। ୱାରେତି, ୱାରୟତି । ନିୱାରେତି, ନିୱାରୟତି । ନିୱାରେତା । ପରିୱାରେତି, ପରିୱାରୟତି । ପରିୱାରୋ । ପୱାରେତି, ପୱାରୟତି । ପୱାରଣଂ । ପୱାରଣନ୍ତି ନିସେଧନଂ ୱା କାମ୍ୟଦାନଂ ୱା ।
ଧର ଧାରଣେ। ଧାରେତି, ଧାରୟତି । ଆଧାରୋ, ଆଧାରକୋ, ଧମ୍ମୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ଅନେକୱିଧେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଉପ୍ପାଦିତୋ ସଚ୍ଛିକତୋ ଚ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ସଂସାରେ ୱା ସତ୍ତେ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ । ଅଥ ୱା ସୋତାପନ୍ନାଦୀହି ଅରିୟେହି ଧାରିୟତି, ନୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନେହୀତିପି ଧମ୍ମୋ। ଚତୁଭୂମିକୋ ପନ ସକଲକ୍ଖଣଂ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ। କକ୍ଖଳତ୍ତାଦିନା ଫୁସନାଦିନା ସନ୍ତିଆଦିନା ସକସକଭାୱେନ ପଣ୍ଡିତେହି ଧାରିୟତି ସଲ୍ଲକ୍ଖିୟତୀତିପି ଧମ୍ମୋ। ତେପିଟକୋ ପନ ପାଳିଧମ୍ମୋ ସକତ୍ଥପରତ୍ଥାଦିଭେଏ ଅତ୍ଥେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ। କେଚି ତୁ ୱିଦୂ ‘‘ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଧୁନାତି କମ୍ପେତି ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ଧମ୍ମୋ’’ତି ଧୂଧାତୁୱସେନପି ନିବ୍ବଚନଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମେ ଅତୀୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ଫଲନିବ୍ବାନପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେସୁ ପନ ପରିୟାୟେନ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ପରିୟତ୍ତିହେତୁଗୁଣନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱତାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣାତି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ ହେତୁମ୍ହି ।
‘‘ନ ହି ଧମ୍ମୋ ଅଧମ୍ମୋ ଚ, ଉଭୋ ସମୱିପାକିନୋ ।
ଅଧମ୍ମୋ ନିରୟଂ ନେତି, ଧମ୍ମୋ ପାପେତି ସୁଗ୍ଗତି’’ନ୍ତି
ଆଦୀସୁ ଗୁଣେ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱତାୟଂ ।
ଅଥ ୱା ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ସଭାୱପଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞପଞ୍ଞତ୍ତିଆପତ୍ତିପରିୟତ୍ତିନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱତାୱିକାରଗୁଣପଚ୍ଚ- ୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ସଭାୱେ ଦିସ୍ସତି ।
ୟସ୍ସେତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା, ସଦ୍ଧସ୍ସ ଘରମେସିନୋ ।
ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ, ସ ୱେ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତୀ’’ତି
ଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞାୟଂ ।
‘‘ନ ହି ଧମ୍ମୋ ଅଧମ୍ମୋ ଚ, ଉଭୋ ସମୱିପାକିନୋ ।
ଅଧମ୍ମୋ ନିରୟଂ ନେତି, ଧମ୍ମୋ ପାପେତି ସୁଗ୍ଗତି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ
ପୁଞ୍ଞେ । ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମା, ନିରୁତ୍ତିଧମ୍ମା, ଅଧିୱଚନାଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା, ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ଆପତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ଜାନାତି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପରିୟତ୍ତିୟଂ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱତାୟଂ । ‘‘ଜାତିଧମ୍ମା ଜରାଧମ୍ମା ମରଣଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିକାରେ । ‘‘ଛନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଗୁଣେ । ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟେ । ‘‘ଠିତାୱସା ଧାତୁ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା ଧମ୍ମନିୟାମତା’’ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେ ।
ଅଥ ୱା ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ପରିୟତ୍ତିସଚ୍ଚସମାଧିପଞ୍ଞାପକତିପୁଞ୍ଞାପତ୍ତିଞେୟ୍ୟାଦୀସୁ ବହୂସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗୋ । ତଥା ହି ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ପତ୍ତଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସଚ୍ଚେ । ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମାଧିମ୍ହି । ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପଞ୍ଞାୟଂ । ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପକତିୟଂ । ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରି’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପୁଞ୍ଞେ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ଆପତ୍ତିୟଂ । ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ଞେୟ୍ୟେ । ଏୱଂ ଧମ୍ମସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୱିସୟା ୱିୱିଧା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଦସ୍ସିତା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପନ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତିୱିସୟାଦୟୋ ଚ ଅତ୍ଥା ଗହେତବ୍ବା । ତଥା ହି ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ –
‘‘ନେସ ଧମ୍ମୋ ମହାରାଜ, ୟଂ ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଏକକୋ ।
ଅହମ୍ପି ତେନ ଗଚ୍ଛାମି, ୟେନ ଗଚ୍ଛସି ଖତ୍ତିୟା’’ତି
ଆଦୀସୁ ୟୁତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତତି । ‘‘ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିସୟେ । ‘‘ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ ନ ଜରଂ ଉପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ ୱତ୍ତତି । ତତ୍ର ୟା ନିସ୍ସତ୍ତତା, ସା ଏୱ ନିଜ୍ଜୀୱତା । ୟୋ ଚ ହେତୁ, ସୋ ଏୱ ପଚ୍ଚୟୋ ।
ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ପରିୟତ୍ତିପଚ୍ଚୟେସୁ, ଗୁଣେ ନିସ୍ସତ୍ତତାୟ ଚ ।
ସଭାୱେ ଚେୱ ପଞ୍ଞାୟଂ, ପୁଞ୍ଞେ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ଚ ॥
ଆପତ୍ତିୟଂ ୱିକାରେ ଚ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନକେପି ଚ ।
ସଚ୍ଚସମାଧିପକତି-ଞେୟ୍ୟେସୁ ୟୁତ୍ତିୟମ୍ପି ଚ ।
ୱିସୟେ ଚେୱ ନିବ୍ବାନେ, ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
କେଚି ପନ ଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିସୟାନଂ ଦସଧାୱ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱଦନ୍ତି ।
ଞେୟ୍ୟମଗ୍ଗେ ଚ ନିବ୍ବାନେ, ସଭାୱେ ଅଥ ଜାତିୟଂ ।
ମନେ ୱିସୟପୁଞ୍ଞେସୁ, ଭାୱେ ପାୱଚନେପି ଚ ।
ଇମେସୁ ଦସସ୍ୱତ୍ଥେସୁ, ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ତତ୍ର ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋତି ସମାନସଦ୍ଦୱଚନୀୟାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ।
ରକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଲକାରନ୍ତଧାତୁ
ପାଲରକ୍ଖଣେ। ‘‘ରକ୍ଖଣଂ, ତାଣଂ, ଗୋପନଂ, ଅୱନଂ, ପାଲନଂ, ରକ୍ଖା, ରକ୍ଖଣା, ଗୁତ୍ତି’’ ଇଚ୍ଚେତେ ପରିୟାୟା । ପାଲେତି, ପାଲୟତି । ପାଲକୋ, ବୁଦ୍ଧପାଲୋ । ଅମ୍ବପାଲୀ ଗଣିକା । ସମୋ ଭୱତୁ ପାଲିନା । ପାଲିତୋ, ପାଲନଂ, ପାଳି ।
ଏତ୍ଥ ପାଳୀତି ଅତ୍ଥଂ ପାଲେତୀତି ପାଳି, ଲସ୍ସ ଳତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଅନ୍ତୋଦକଂ ରକ୍ଖଣଟ୍ଠେନ ମହତୋ ତଳାକସ୍ସ ଥିରା ମହତୀତି ପାଳି ୱିୟାତି ପାଳି, ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ଅପରୋ ନୟୋ ପକଟ୍ଠାନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠାନଂ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥାନଂ ବୋଧନତୋ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱତୋ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଭାସିତତ୍ତା ଚ ପକଟ୍ଠାନଂ ୱଚନପ୍ପବନ୍ଧାନଂ ଆଳୀତି ପାଳି।
ପାଳିସଦ୍ଦୋ ପାଳିଧମ୍ମେ, ତଳାକପାଳିୟମ୍ପି ଚ ।
ଦିସ୍ସତେ ପନ୍ତିୟଞ୍ଚେୱ, ଇତି ଞେୟ୍ୟଂ ୱିଜାନତା ॥
ଅୟଞ୍ହି ‘‘ପାଳିୟା ଅତ୍ଥମୁପପରିକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେ ପାଳିଧମ୍ମେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ମହତୋ ତଳାକସ୍ସ ପାଳୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତଳାକପାଳିୟଂ । ‘‘ପାଳିୟା ନିସୀଦିଂସୂ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ୍ତିୟଂ, ପଟିପାଟିୟା ନିସୀଦିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ଧାତୁୟା କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ପାଟିପଦିକୋ ହି ପନ୍ତିୱାଚକୋ ପାଳିସଦ୍ଦୋ ।
ତିଲ ସିନେହନେ। ତେଲେତି, ତେଲୟତି । ତେଲଂ, ତିଲୋ, ତିଲଂ ।
ତତ୍ଥ ତିଲୋତି ତିଲଗଚ୍ଛୋ । ତିଲନ୍ତି ତପ୍ଫଲଂ । ତତୋ ପନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ସିନେହୋ ତେଲଂ। ସୋ ହି ‘‘ତିଲାନଂ ଇଦନ୍ତି ତେଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସାସପତେଲ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ? ନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ‘‘ତିଲସିନେହନେ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ତିଲଧାତୁୟା ସାମଞ୍ଞତୋ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସିନେହସ୍ସ ୱଚନତୋ । ତେନ ‘‘ସାସପତେଲଂ, ମଧୁକତେଲ’’ନ୍ତିଆଦୟୋ ସାସନେ ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ମୟଂ ପନ ତିଲଧାତୁୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନାନଂ ତିଲଗଚ୍ଛତପ୍ଫଲୱାଚକାନଂ ‘‘ତିଲୋ, ତିଲ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦରୂପାନଂ ପକାସନମୁଖେନ ‘‘ତିଲାନଂ ଇଦନ୍ତି ତେଲ’’ନ୍ତି ୱଦାମ, ନ ପନ ତେନ ୱଚନେନ ସାସପାଦୀନଂ ସିନେହସ୍ସ ଅତେଲତ୍ତଂ ୱଦାମ । ଅଥ କିଞ୍ଚରହୀତି ଚେ ? ତଦ୍ଧିତୱିଧାନେ ୱିଞ୍ଞୁନଂ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ତିଲସଦ୍ଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ତିଲାନଂ ଇଦନ୍ତି ତେଲ’’ନ୍ତି ୱଦାମ । ସିନେହସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସାସପାଦୀନଂ ତେଲସ୍ସ ୱଚନଂ ନ ଜହାମ, ତସ୍ମା ଉଦାହରଣପ୍ପକାସନେ ‘‘ତିଲୋ, ତିଲଂ, ତେଲ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ତେଲଂ, ତିଲୋ, ତିଲ’’ନ୍ତି ଅମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ହି ୱଚନଂ ତେଲସ୍ସ ସାମଞ୍ଞତୋ ସିନେହେ ପୱତ୍ତିଂ ଦୀପେତି । ତେନେୱ ଚ ସାସନେ ‘‘ତିଲତେଲଂ, ସାସପତେଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସେସୱଚନମ୍ପି ଦିସ୍ସତୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥାୱଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ତେଲସଦ୍ଦୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତିଲତେଲେ ୱତ୍ତତି, ୟଥା ମିଗସଦ୍ଦୋ ହରିଣମିଗେତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଜଲ ଅପୱାରଣେ। ଜାଲେତି, ଜାଲୟତି । ଜାଲଂ, ଜାଲା । ଜାଲନ୍ତି ମଚ୍ଛଜାଲଂ । ଜାଲାତି ଅଗ୍ଗିଜାଲା ।
ଖଲ ସୋଚେୟ୍ୟେ । ସୋଚେୟ୍ୟଂ ସୁଚିଭାୱୋ । ଖାଲେତି, ଖାଲୟତି । ପକ୍ଖାଲେତି, ପକ୍ଖାଲୟତି ।
ତଲ ପତିଟ୍ଠାୟଂ। ତାଲେତି, ତାଲୟତି । ତାଲୋ, ତଲଂ ।
ଏତ୍ଥ ତାଲୋତି ତିଣରାଜରୁକ୍ଖୋ । ତଲନ୍ତି ପାଣିତଲଭୂମିତଲାଦି । ତଞ୍ହି ତାଲୟତି ପତିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଜାତନ୍ତି ତଲଂ।
ତୁଲ ଉମ୍ମାନେ। ତୋଲେତି, ତୋଲୟତି ।
ଦୁଲଉକ୍ଖେପେ । ଉକ୍ଖେପୋ ଉଦ୍ଧଂ ଖିପନଂ । ଦୋଲେତି, ଦୋଲୟତି । ଦୋଲା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଦୋଲିୟତି ଉକ୍ଖିପିୟତି ୟତ୍ଥ ନିପନ୍ନୋ ଦାରକୋ, ୟଥାନିପନ୍ନକୋ ୱାତି ଦୋଲା।
ୱୁଲ ନିମ୍ମଜ୍ଜନେ। ୱୋଲେତି, ୱୋୟଲତି ।
ମୀଲ ନିମୀଲନେ। ମୀଲେତି, ମୀଲୟତି । ମୀଲନଂ, ଉମ୍ମୀଲନଂ, ନିମୀଲନଂ ।
ମୂଲ ରୋହନେ। ମୂଲେତି, ମୂଲୟତି । ମୂଲଂ । ଏସା ହି ୟଦା ପତିଟ୍ଠାୟଂ ୱତ୍ତତି, ତଦା ଭୂୱାଦିଗଣିକା, ‘‘ମୂଲତୀ’’ତି ଚସ୍ସା ରୂପଂ ।
ତତ୍ଥ ମୂଲନ୍ତି ମୂଲୟତି ରୂହତି ରୁକ୍ଖାଦି ଏତେନାତି ମୂଲଂ । ଅଥ ୱା ମୂଲୟତି ଛିନ୍ନୋପି କୋଚି ଏତେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନେନ ପୁନଦେୱ ରୂହତୀତି ମୂଲଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ୟଥାପି ମୂଲେ ଅନୁପଦ୍ଦୱେ ଦଳ୍ହେ,
ଛିନ୍ନୋପି ରୁକ୍ଖୋ ପୁନଦେୱ ରୂହତି ।
ଏୱମ୍ପି ତଣ୍ହାନୁସୟେ ଅନୂହତେ,
ନିବ୍ବତ୍ତତି ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି ।
ମୂଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ହେଟ୍ଠା ଭୂୱାଦିଗଣେ ୱୁତ୍ତୋ ।
କଲ ପିଲ ଖେପେ। କାଲେତି, କାଲୟତି । କାଲୋ । ପିଲେତି, ପିଲୟତି ।
ଏତ୍ଥ କାଲୋତି ସମୟୋପି ମଚ୍ଚୁପି । ତତ୍ର ସମୟୋ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁଂ କାଲୟତି ଖେପେତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଅପ୍ପଂ ଅପ୍ପଂ କରୋତୀତି କାଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘କାଲୋ ଘସତି ଭୂତାନି, ସବ୍ବାନେୱ ସହତ୍ତନା ।
ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ, ସଭୂତପଚନିଂପଚୀ’’ତି ॥
ମଚ୍ଚୁ ପନ କାଲୟତି ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ଖେପେତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ନାସେତୀତି କାଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘କାଲୋତି ମଚ୍ଚୁ । କାଲୟତି ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ନାସେତୀତି କାଲୋ । କାଲେନ ମଚ୍ଚୁନା କତୋ ନାସିତୋତି କାଲକତୋ’’ତି । ‘‘ମରଣଂ ହିନ୍ଦଂ ମଚ୍ଚୁ ମଟ୍ଟୁ ଚୁତି କାଲୋ ଅନ୍ତକୋ ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ମରଣସ୍ସାଭିଧାନାନି ।
ସୁଲ୍ଲ ସଜ୍ଜନେ। ସୁଲ୍ଲେତି, ସୁଲ୍ଲୟତି ।
ଇଲ ପେରଣେ। ଇଲେତି, ଇଲୟତି ।
ୱଲ ଭରଣେ। ୱାଲେତି, ୱାଲୟତି । ୱାଲୋ ।
ଲଲ ଇଚ୍ଛାୟଂ। ଲଲେତି, ଲଲୟତି ।
ଦଲ ୱିଦାରଣେ। ଦାଲେତି, ଦାଲୟତି, ପଦାଲେତି, ପଦାଲୟତି । କୁଦାଲୋ ।
କଲ ଗତିସଙ୍ଖ୍ୟାନେସୁ। କାଲେତି, କାଲୟତି । କାଲୋ, କଲା । କଲାତି ଅୱୟୱୋ । ସା ହି କାଲୟିତବ୍ବା ସଙ୍ଖାୟିତବ୍ବାତି କଲା।
ସୀଲ ଉପଧାରଣେ । ଉପଧାରଣଂ ଭୁସୋ ଧାରଣଂ, ପତିଟ୍ଠାୱସେନ ଆଧାରଭାୱୋ । ସୀଲେତି, ସୀଲୟତି । ସୀଲଂ, ସୀଲନଂ ।
ଏତ୍ଥ ସୀଲନ୍ତି ସୀଲେତି ଉପଧାରେତି ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ ଅପାୟେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣୱସେନ ଭୁସୋ ଧାରେତୀତି ସୀଲଂ । ଅଥ ୱାସୀଲିୟତି ଉପଚାରିୟତି ସପ୍ପୁରିସେହି ହଦୟମଂସନ୍ତରଂ ଉପନେତ୍ୱା ଧାରିୟତୀତି ସୀଲଂ । ସୀଲନନ୍ତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାସଙ୍ଖାତଂ ସମାଧାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୀଲତୀ’’ତି ରୂପଂ, ଇଧ ପନ ଆଧାରଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଉପଧାରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୀଲେତି, ସୀଲୟତୀ’’ତି ରୂପାନି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ହି ‘‘କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାୱସେନ ଆଧାରଭାୱୋ ଉପଧାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ୱେଲ କାଲୋପଦେସେ। ୱେଲେତି, ୱେଲୟତି । ୱେଲା । କେଚି ‘‘ୱେଲ ଇତି ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ପୋରାଣେହି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂହି ‘‘ୱେଲୟତୀ’’ତି ରୂପସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ।
ପଲ ମୂଲ ଲୱନପୱନେସୁ । ଲୱନଂ ଛେଦନଂ, ପୱନଂ ସୋଧନଂ । ପାଲେତି, ପାଲୟତି । ପଲଂ । ପଲଂ ନାମ ମାନୱିସେସୋ । ଲୋକସ୍ସ ୱିମତିଂ ପାଲେତି ଲୁନାତି ସୋଧେତି ଚାତି ପଲଂ। ମୂଲେତି, ମୂଲୟତି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ପନ ‘‘ମୂଲୟତି କେଦାରଂ, ମୂଲୟତି ଧଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପୟୋଗଂ ୱଦନ୍ତି ।
ଥୂଲ ପରିବ୍ରୂହନେ । ପରିବ୍ରୂହନଂ ୱଡ୍ଢନଂ । ଥୂଲେତି, ଥୂଲୟତି । ଥୂଲୋ ପୁରିସୋ । ଥୂଲା ଜୱେନ ହାୟନ୍ତି ।
ପଲ ଗତିୟଂ। ପଲେତି, ପଲୟତି । ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖଂ । ପଲେତି ରସମାଦାୟ । ୟଥା ସୁତ୍ତଗୁଳଂ ୟତ୍ତକେହି ସୁତ୍ତେହି ୱେଠିତଂ, ତତ୍ତକେହି ଏୱ ପଲୟତି ।
ଚିଙ୍ଗୁଲ ପରିବ୍ଭମନେ। ଚିଙ୍ଗୁଲେତି, ଚିଙ୍ଗୁଲୟତି । ଚିଙ୍ଗୁଲୟିତ୍ୱା । ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ୟାୱତିକା ଅଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଗତି, ତାୱତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚିଙ୍ଗୁଲୟିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପପତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଚିଙ୍ଗୁଲୟିତ୍ୱାତି ପରିବ୍ଭମିତ୍ୱା ।
ଲକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ୱକାରନ୍ତଧାତୁ
ଦିୱୁ ପରିକୂଜନେ । ପରିକୂଜନଂ ଗଜ୍ଜନଂ । ଦେୱେତି, ଦେୱୟତି । ଦେୱୋ ଚ ପରିଦେୱିତ୍ୱା । ଦେୱୋତି ମେଘୋ ।
ଦିୱୁଅଦ୍ଦନେ । ଅଦ୍ଦନଂ ଗନ୍ଧପିସନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଦେୱେତି, ଦେୱୟତି ।
ଚିୱ ଭାସାୟଂ। ଚିୱେତି, ଚିୱୟତି ।
ୱକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ସକାରନ୍ତଧାତୁ
ପୁସ ପୋସନେ। ପୋସେତି, ପୋସୟତି । ଇମାନି ରୂପାନି କିଞ୍ଚାପି ଭୂୱାଦିଗଣିକଂ ‘‘ପୋସେତୀ’’ତି ରୂପଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଥାପି ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ଦେୱୋ ପୋସେତୀ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଚୁରାଦିଗଣିକରୂପସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଭିନ୍ନଂ ପନ କାରିତଟ୍ଠାନେ ‘‘ପୋସାପେତି, ପୋସାପୟତୀ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାନି ।
ପେସ ପଟିହରଣେ। ପେସେତି, ପେସୟତି ।
ପିସ ବଲପାଣନେସୁ। ପିସେତି, ପିସୟତି ।
ପସି ନାସନେ। ପଂସେତି, ପଂସୟତି ।
ଜସି ରକ୍ଖଣେ। ଜଂସେତି, ଜଂସୟତି ।
ସିଲେସ ସିଲେସନେ। ସିଲେସେତି, ସିଲେସୟତି । ସିଲେସୋ ।
ଲୂସ ହିଂସାୟଂ। ଲୂସେତି, ଲୂସୟତି ।
ପୁନ୍ସ ଅଭିମଦ୍ଦନେ । ନକାରୋ ନିଗ୍ଗହୀତତ୍ଥଂ । ପୁଂସେତି, ପୁଂସୟତି । ନପୁଂସକୋ । ଧାତୁନକାରସ୍ସ ଲୋପେ ‘‘ପୋସୋ’’ ଇଚ୍ଚପି ରୂପଂ ।
ତତ୍ଥ ନ ପୁଂସକୋତି ଇତ୍ଥିଭାୱପୁମ୍ଭାୱରହିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ସୋ ହି ପୁରିସୋ ୱିୟ ସାତିସୟଂ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେ ନ ପୁଂସେତି ଅଭିମଦ୍ଦନଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ନପୁଂସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେଚି ପନ ‘‘ନ ପୁମା, ନ ଇତ୍ଥୀ’’ତି ନପୁଂସକୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ତଥା ହି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ନପୁଂସକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଧୂସ କନ୍ତିକରଣେ। ଧୂସେତି, ଧୂସୟତି ।
ରୁସ ରୋସନେ । ରୋସନଂ କୋପକରଣଂ । ରୋସେତି, ରୋସୟତି । ରୋସୋ । ରୋସୋତି କୋଧୋ ।
ବ୍ୟୁସ ଉସ୍ସଗ୍ଗେ। ବ୍ୟୋସେତି, ବ୍ୟୋସୟତି ।
ଜସ ହିଂସାୟଂ। ଜାସେତି, ଜାସୟତି ।
ଦଂସ ଦଂସନେ। ଦଂସେତି, ଦଂସୟତି । ଦଂସନୋ । ଦଂସନୋତି ଦନ୍ତୋ । ଦଂସନ୍ତି ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଏତେନାତି ଦଂସନୋ।
ଦସି ଦସ୍ସନେ ଚ । ଚକାରୋ ଦଂସନଂ ଅପେକ୍ଖତି । ଦଂସେତି, ଦଂସୟତି । ୱିଦଂସେତି, ୱିଦଂସୟତି ସୂରିୟୋ ଆଲୋକଂ ।
ତସ୍ସ ସନ୍ତଜ୍ଜନେ। ତସ୍ସେତି, ତସ୍ସୟତି ପୁରିସୋ ଚୋରେ ।
ୱସ୍ସୁ ସତ୍ତିବନ୍ଧନେ । ସତ୍ତିବନ୍ଧନଂ ସମତ୍ଥତାକରଣଂ । ୱସ୍ସେତି, ୱସ୍ସୟତି ।
ଜସ ତାଳନେ । ତାଳନଂ ପହରଣଂ । ଜାସେତି, ଜାସୟତି ।
ପସ ବନ୍ଧନେ। ପାସେତି, ପାସୟତି । ପାସୋ । ପାସନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତି ସତ୍ତେ ଏତେନାତି ପାସୋ, ସକୁଣପାସାଦି ।
ଘୁସି ୱିସଦ୍ଦନେ । ୱିସଦ୍ଦନଂ ଉଗ୍ଘୋସନଂ । ଘୋସେତି, ଘୋସୟତି । ଘୋସୋ ।
ଲସ ସିଲ୍ୟୟୋଗେ । ସିଲ୍ୟୟୋଗୋ ଲାସିୟଂ ନାଟକନାଟନଂ ରେଚକଦାନଂ । ଲାସେତି, ଲାସୟତି । ଲାସେନ୍ତୋ, ଲାସେନ୍ତୀ। ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘ୱାଦେନ୍ତିୟାପି ଲାସେନ୍ତି, ନଚ୍ଚନ୍ତିୟାପି ଲାସେନ୍ତି, ଲାସେନ୍ତିୟାପି ନଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଲାସେନ୍ତୀତି ୟା ଉପ୍ଲୱମାନା ୱିୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଲାସିୟନାଟକଂ ନାଟେନ୍ତି, ରେଚକଂ ଦେନ୍ତି ।
ଭୂସ ଅଲଙ୍କାରେ। ଭୂସେତି, ଭୂସୟତି । ୱିଭୂସେତି, ୱିଭୂସୟତି । ଭୂସନଂ, ୱିଭୂସନଂ ।
ୱସ ସିନେହନଛେଦାୱହରଣେସୁ । ଅୱହରଣଂ ଚୋରିକାୟ ଗହଣଂ । ୱାସେତି, ୱାସୟତି । ୱସା ।
ତାସ ୱାରଣେ । ୱାରଣଂ ନିୱାରଣଂ । ତାସେତି, ତାସୟତି ।
ଧସ ଉଞ୍ଛେ। ଧାସେତି, ଧାସୟତି ।
ଭସ ଗହଣେ। ଭାସେତି, ଭାସୟତି ।
ପୁସ ଧାରଣେ। ପୋସେତି, ପୋସୟତି, ଆଭରଣଂ ଧାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତୁସି ପିସି କୁସି ଦସି ଭାସାୟଂ। ତୁଂସେତି, ତୁଂସୟତି । ପିଂସେତି, ପିଂସୟତି । କୁଂସେତି, କୁଂସୟତି । ଦଂସେତି, ଦଂସୟତି ।
ଖୁସି ଅକ୍କୋସନେ। ଖୁଂସେତି, ଖୁଂସୟତି । ଖୁଂସନା ।
ଗୱେସ ମଗ୍ଗନେ। ଗୱେସେତି, ଗୱେସୟତି । ଗୱେସକୋ, ଗୱେସିତୋ, ଗୱେସନା, ଗୱେଟ୍ଠି ।
ୱାସ ଉପସେୱାୟଂ। ୱାସେତି, ୱାସୟତି । ୱାସୋ, ଆୱାସୋ ।
ହିସି ହିଂସାୟଂ। ହିଂସେତି, ହିଂସୟତି ।
ନିୱାସ ଅଚ୍ଛାଦନେ । ୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତି, ନିୱାସୟତି । ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ।
ଅଂସସଙ୍ଘାତେ। ଅଂସେତି, ଅଂସୟତି । ଅଂସୋ, ଅଂସା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅଂସୋତି କୋଟ୍ଠାସୋପି ଖନ୍ଧୋପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଂସାତି ଅରିସରୋଗୋ ।
ମିସ ସଜ୍ଜନେ। ମେସେତି, ମେସୟତି ।
ରସ ଅସ୍ସାଦନେ। ରସେତି, ରସୟତି । ରସୋ । ରସିୟତେ ଅସ୍ସାଦିୟତେ ଜନେହୀତି ରସୋ।
ରସ ସିନେହନେ। ରସେତି, ରସୟତି । ରସୋ ।
ତତ୍ଥ ରସେତୀତି ସିନେହତି । ରସୋତି ସିନେହୋ, ସିନେହସମ୍ବନ୍ଧୋ ସାମଗ୍ଗିରସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭଗୱନ୍ତଂ ‘‘ଅରସରୂପୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି ଅୱୋଚୁଂ ।
ସିୟ ଅସବ୍ବପ୍ପୟୋଗେ। ସେସେତି, ସେସୟତି । ସେସୋ । ୱିପୁବ୍ବୋ ଅତିସୟେ, ୱିପୁବ୍ବୋ ଅତିସୟେ, ୱିପୁବ୍ବୋ ସିସଧାତୁ ଅତିସୟେ ୱତ୍ତତି, ୱିସେସେତି, ୱିସେସୟତି । ୱିସେସୋ, ୱିସିଟ୍ଠୋ, ୱିସେସନଂ ।
ମିସ୍ସ ସମ୍ମିସ୍ସେ। ମିସ୍ସେତି, ମିସ୍ସୟତି । ସମ୍ମିସ୍ସେତି, ସମ୍ମିସ୍ସୟତି । ମିସ୍ସୋ, ମିସ୍ସୋ, ମିସ୍ସିତୋ, ସମ୍ମିସ୍ସିତୋ, ସମ୍ମିସ୍ସୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ଅଲମ୍ବୁସାଜାତକେ ମିସ୍ସାତି ଇତ୍ଥୀନଂ ୱତ୍ତବ୍ବନାମଂ, ପୁରିସେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମିସ୍ସନତାୟ ।
ଜୁସ ପରିତକ୍କନେ। ଜୋସେତି, ଜୋସୟତି ।
ମସ ପହାସନେ। ମସେତି, ମସୟତି ।
ମରିସ ତିତିକ୍ଖାୟଂ। ମରିସେତି । ମରିସୟତି ।
ପିସ ପେସନେ। ପେସେତି, ପେସୟତି । ପେସକୋ, ପେସିତୋ ।
ଘୁସସଦ୍ଦେ। ଘୋସେତି, ଘୋସୟତି । ଉଗ୍ଘୋସୟୁଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପମୋଦିତା । ଘୋସୋ ।
ଦିସୀ ଉଚ୍ଚାରଣେ। ଦେସେତି, ଦେସୟତି । ଦେସକୋ, ଦେସେତା, ଦେସିତୋ, ଦେସନା ।
ୱସ ଅଚ୍ଛାଦନେ। ୱାସେତି, ୱାସୟତି । ନିୱାସେତି, ନିୱାସୟତି । ୱତ୍ଥଂ ।
ସକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ହକାରନ୍ତଧାତୁ
ଅରହ ପୂଜାୟଂ। ଅରହେତି, ଅରହୟତି । ଅରହା, ଅରହଂ । ‘‘ଅରହା, ଖୀଣାସୱୋ, ଅସେକ୍ଖୋ’’ତି ଅରହତୋ ନାମାନି ।
ସିନେହ ସିନେହନେ। ସିନେହେତି, ସିନେହୟତି ।
ୱରହ ହିଂସାୟଂ। ୱରହେତି, ୱରହୟତି । ୱରାହୋ ।
ୱରାହୋତି ସୂକରୋପି ହତ୍ଥୀପି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଏଣେୟ୍ୟା ଚ ୱରାହା ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ସୂକରୋ ‘‘ୱରାହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ମହାୱରାହସ୍ସ…ପେ॰… ନଦୀସୁ ଜଗ୍ଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ହତ୍ଥୀ ‘‘ୱରାହୋ’’ତି ।
ରହ ଚାଗେ। ରହେତି, ରହୟତି ।
ଚହ ପରିକତ୍ଥନେ। ଚହେତି, ଚହୟତି ।
ମହ ପୂଜାୟଂ। ମହେତି, ମହୟତି । ମହିତୋ ରାଜା ମହାରାଜା । ୱିହାରମହୋ, ଚେତିୟମହୋ ।
ପିହ ଇଚ୍ଛାୟଂ। ପିହେତି, ପିହୟତି । ପିହା, ପିହାଲୁ, ଅପିହୋ, ପିହନୀୟା ୱିଭୂତିୟୋ ।
କୁହୱିମ୍ହାପନେ। କୁହେତି, କୁହୟତି । କୁହକୋ । କୁହୟତି ଲୋକୱିମ୍ହାପନଂ କରୋତୀତି କୁହକୋ। କୁହନା ।
ସହ ପରିସହନେ । ପରିସହନଂ ଖନ୍ତି । ସହେତି, ସହୟତି । ସହନଂ । ଭୂୱାଦିଗଣିକସ୍ସ ପନସ୍ସ ‘‘ସହତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ଗରହ ୱିନିନ୍ଦନେ। ଗରହେତି, ଗରହୟତି । ଗରହା । ଭୂୱାଦିଗଣିକସ୍ସ ପନସ୍ସ ‘‘ଗରହତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ହକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଳକାରନ୍ତଧାତୁ
ତଳ ତାଳନେ। ତାଳେତି, ତାଳୟତି । ପତାଳେତି, ପତାଳୟତି । ତାଳଂ । ତାଳନ୍ତି କଂସତାଳାଦି ।
ତଳ ଆଘାତେ। ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ରୂପାନି ।
ଖଳ ଭେଦେ। ଖଳେତି, ଖଳୟତି ।
ଇଳ ଥୱନେ। ଇଳେତି, ଇଳୟତି ।
ଜୁଳ ପେରଣେ। ଜୋଳେତି, ଜୋଳୟତି ।
ପୀଳ ଅୱଗାହନେ। ପୀଳେତି, ପୀଳୟତି । ନିପ୍ପୀଳେତି, ନିପ୍ପୀଳୟତି । ପୀଳନକୋ, ପୀଳିତୋ, ପୀଳା, ପୀଳନଂ, ନିପ୍ପୀଳନକୋ ।
ଲଳ ଉପସେୱାୟଂ। ଲାଳେତି, ଲାଳୟତି । ଉପଲାଳେତି, ଉପଲାଳୟତି । ଭୂୱାଦିଗଣଟ୍ଠାୟ ପନ ୱିଲାସନତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନାୟ ଏତିସ୍ସା ‘‘ଲଳତୀ’’ତି ରୂପଂ ।
ସିଳ ସେଳନେ। ସେଳେତି, ସେଳୟତି । ସେଳେନ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ସେଳେତୀତି ସେଳିତସଦ୍ଦଂ କରୋତି ।
ଅୱଗ୍ଗନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଚୁରାଦୀ ଏତ୍ତକା ଦିଟ୍ଠା, ଧାତୱୋ ମେ ୟଥାବଲଂ ।
ସୁତ୍ତେସ୍ୱଞ୍ଞେପି ପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଗଣ୍ହୱ୍ହୋ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିତୋ ॥
ଚୁରପମୁଖଗଣୋ ମେ ସାସନତ୍ଥଂ ପୱୁତ୍ତୋ,
ସୁପଚୁରହିତକାମୋ ତମ୍ପି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ ଧୀରୋ ।
ସୁପଚୁରନୟପାଠେ ସତ୍ଥୁନୋ ତଞ୍ହି ସିକ୍ଖଂ,
ପିୟୁସମିୱ ମନୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥସାରଂ ଲଭେଥ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ଚୁରାଦିଗଣପରିଦୀପନୋ ଅଟ୍ଠାରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୯. ସବ୍ବଗଣୱିନିଚ୍ଛୟ
ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ସବ୍ବଗଣୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।
ସୋତୂନଂ ପଟୁଭାୱତ୍ଥଂ, ପରମେ ପିଟକତ୍ତୟେ ॥
ପଚ୍ଚୟାଦିୱିଭାଗେହି, ନୟେହି ୱିୱିଧେହି ତଂ ।
ସୁଖଗ୍ଗାହାୟ ସୋତୂନଂ, ସୁଣାଥ ମମ ଭାସତୋ ॥
ତତ୍ଥ ପଠମୋ ଭୂୱାଦିଗଣୋ, ଦୁତିୟୋ ରୁଧାଦିଗଣୋ, ତତିୟୋ ଦିୱାଦିଗଣୋ, ଚତୁତ୍ଥୋ ସ୍ୱାଦିଗୁଣୋ, ପଞ୍ଚମୋ କିୟାଦିଗଣୋ, ଛଟ୍ଠୋ ଗହାଦିଗଣୋ, ସତ୍ତମୋ ତନାଦିଗଣୋ, ଅଟ୍ଠମୋ ଚୁରାଦିଗଣୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଭଗୱତୋ ପାୱଚନେ ଅଟ୍ଠୱିଧା ଧାତୁଗଣା ଭୱନ୍ତି । ଏତେସୁ ୱିକରଣପଚ୍ଚୟୱସେନ –
ଭୂୱାଦିତୋ ଅକାରୋ ଚ, ସାନୁସାରୋ ରୁଧାଦିତୋ ।
ଅକାରୋ ଚେୱିୱଣ୍ଣୋ ଚ, ଏକାରୋକାରମେୱ ଚ ॥
ୟପଚ୍ଚୟୋ ଦିୱାଦିମ୍ହା, ଣୁ ଣା ଉଣା ସୁୱାଦିତୋ ।
କ୍ୟାଦିତୋ ପନ ନାୟେୱ, ପ୍ପଣ୍ହା ପନ ଗହାଦିତୋ ॥
ଓୟିରା ତୁ ତନାଦିମ୍ହା, ଣେ ଣୟା ଚ ଚୁରାଦିତୋ ।
ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ, ପଚ୍ଚୟା ଦସ ପଞ୍ଚ ଚ ॥
ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ ସତ୍ତମୀ ଚ, ୱତ୍ତମାନା ଚ ପଞ୍ଚମୀ ।
ଚତସ୍ସେତା ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସବ୍ବଧାତୁକନାମିକା ॥
ଏତେସୁ ୱିସୟେସ୍ୱେୱ, ଅକାରୋ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତରି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ର ଖ ଛ ସାଦୀହି, ସହାପି ଚୁପଲବ୍ଭତି ॥
‘‘ଭୱତି ହୋତି ସମ୍ଭୋତି, ଜେତି ଜୟତି କୀୟତି ।
ଡେତି ୟାତି ଇତି ଏତି, ଅୱତି କୋତି ସଙ୍କତି ॥
ଭିକ୍ଖତି ପିୱତି ପାତି, ୱଦେତି ୱଦତି’’ ଇତି ।
ଭୂୱାଦିଧାତୁରୂପାନି, ଭୱନ୍ତୀତି ପକାସୟେ ॥
ରୂପଂ ‘‘ରୁନ୍ଧତି ରୁନ୍ଧୀତି, ରୁନ୍ଧେତି ପୁନ ରୁନ୍ଧିତି ।
ସୁମ୍ଭୋତି’’ଚ୍ଚାଦୀରୂପାନି, ରୁଧାଦୀନ୍ତି ଦୀପୟେ ॥
‘‘ଦିବ୍ବତି ସିବ୍ବତି ଚେୱ, ୟୁଜ୍ଜତି ୱିଜ୍ଜତି ତଥା ।
ଘାୟତି ହାୟତି’’ଚ୍ଚାଦି, ରୂପମାହୁ ଦିୱାଦିନଂ ॥
‘‘ସୁଣୋତି ଚ ସୁଣାତି ଚ, ୱୁଣୋତି ଚ ୱୁଣାତି ଚ ।
ପାପୁଣାତି ହିନୋତୀ’’ତି, ଆଦିରୂପଂ ସୁୱାଦିନଂ ॥
‘‘କିନାତି ଚ ଜିନାତି ଚ, ଧୁନାତି ଚ ମୁନାତି ଚ ।
ଅସ୍ନାତି’’ଚ୍ଚାଦିରୂପଞ୍ଚ, କ୍ୟାଦୀନନ୍ତି ୱିଭାୱୟେ ॥
‘‘ଘେପ୍ପତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ସଣ୍ହଞ୍ଚ ସଣ୍ହକୋତି ଚ ।
କଣ୍ହଂ ତଣ୍ହା ଚ ତିଣ୍ହୁଣ୍ହ’’-ମିଚ୍ଚାଦି ଚ ଗହାଦିନଂ ॥
‘‘ତନୋତି ଚ କରୋତି ଚ, କୟିରତି ସନୋତି ଚ ।
ସକ୍କୋତ’ପ୍ପୋତି ପପ୍ପୋତି’’-ଚ୍ଚାଦିରୂପଂ ତନାଦିନଂ ॥
‘‘ଚୋରେତି ଚୋରୟନ୍ତେ ଚ, ଚିନ୍ତେତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତି ଚ ।
ମନ୍ତେତି’’ଚ୍ଚାଦିକଞ୍ଚାପି, ରୂପମାହୁ ଚୁରାଦିନଂ ॥
ୱିକରଣୱସେନେୱଂ, ରୂପଭେଦୋ ପକାସିତୋ ।
ଧାତୂନଂ ଧାତୁଭେଦାଦି-କୁସଲସ୍ସ ମତାନୁଗୋ ॥
କିରିୟାୟ ଧାରଣତୋ, ଧାତୱୋ ଏକଧା ମତା ।
ଦ୍ୱିଧାପି ଚ ପୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସକମ୍ମାକମ୍ମତୋ ପନ ॥
ତତ୍ଥ ସକମ୍ମକା ନାମ, ଗମିଭକ୍ଖାଦୟା ସିୟୁଂ ।
ଠାସାଦୟୋ ଅକମ୍ମା ଚ, ଉପସଗ୍ଗଂ ୱିନା ୱଦେ ।
ସକମ୍ମକକମ୍ମଭୂତୋ, ଦିୱୁ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ପୁନ ।
ଗହେତ୍ୱାନ ତିଧା ହୋନ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚାପି ୱିଭାୱୟେ ॥
ସକମ୍ମକେ ଦ୍ୱିଧା ଭିତ୍ୱା, ଏକକମ୍ମଦ୍ୱିକମ୍ମତୋ ।
ଅକମ୍ମକେହି ସଦ୍ଧିଂ ତେ, ତିୱିଧାପି ଭୱନ୍ତି ହି ॥
ଅକମ୍ମକା ରୁତାୟେୱ, ଏକକମ୍ମା ଗମାଦୟୋ ।
ହୋନ୍ତି ଦ୍ୱିକମ୍ମକା ନାମ, ଦୁହିକରୱହାଦୟୋ ॥
ସକମ୍ମାକମ୍ମକତ୍ତମ୍ହି, ଧାତୂନମୁପସଗ୍ଗତୋ ।
ନିୟମୋ ନତ୍ଥି ସୋ ତସ୍ମା, ନ ମୟା ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତି ॥
ଏକଟ୍ଠାନା ଗମିଚ୍ଚାଦୀ, ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନା ଭୂପଚାଦୟୋ ।
ତିଟ୍ଠାନା ସ୍ୱାଦୟୋ ଏୱଂ, ଠାନତୋପି ତିଧା ମତା ॥
ଗୁପାଦୟୋ ନିୟୋଗେନ, ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ ସୱୁଦ୍ଧିକା ।
ୱଚ ତୁରାଦୟୋ ନ ହି, ୱୁଦ୍ଧିକା କାରିତଂ ୱିନା ।
ଖି ଜି ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଧାତୂ, ସୱୁଦ୍ଧାୱୁଦ୍ଧିକା ମତା ।
ଇତି ୱୁଦ୍ଧିୱସେନାପି, ତିୱିଧୋ ଧାତୁସଙ୍ଗହୋ ॥
ଅଲୁତ୍ତୱିକରଣା ଚ, ଲୁତ୍ତୱିକରଣା ତଥା ।
ଲୁତ୍ତାଲୁତ୍ତୱିକରଣା, ଏୱମ୍ପି ତିୱିଧା ସିୟୁଂ ॥
ତତ୍ରାଲୁତ୍ତୱିକରଣା, ଗମି ରୁଧି ଦିୱାଦୟୋ ।
ପା ଭାଦୟୋ ଜିନିଚ୍ଚାଦୀ, କମତୋ ଇତରେ ସିୟୁଂ ॥
ସୁଦ୍ଧସ୍ସରା ଏକସ୍ସରା, ତଥାନେକସ୍ସରାତି ଚ ।
ତିଧା ଭୱନ୍ତି ୟୁୟାତା-ପାଭାଲାଦୀ କରାଦୟୋ ॥
ଚତୁଧାଦିନୟୋ ଚାପି, ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ଚ ।
ଗହେତବ୍ବୋ ନୟଞ୍ଞୂହି, ୟଥାୱୁତ୍ତାନୁସାରତୋ ॥
ପୁନ ସୁଦ୍ଧସ୍ସରା ଧାତୂ, ଏକସ୍ସରା ଚ ସତ୍ତଧା ।
ଆଇୱଣ୍ଣଉୱଣ୍ଣନ୍ତ-ଏଓନ୍ତୱସା ମତା ॥
ଅୱଣ୍ଣିୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣନ୍ତେ-କାରନ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱେ ।
ଅନେକସ୍ସରଧାତୂ ଚ, ସତ୍ତଧାୱ ପକିତ୍ତିତା ॥
ଏୱଂ ପନ୍ନରସଧାପି, ଧାତୂନମିଧ ସଙ୍ଗହୋ ।
ତପ୍ପଭେଦଂ ପକାସେୟ୍ୟୁଂ, ଇଉଇଚ୍ଚାଦିନା ୱିଦୂ ॥
ତତ୍ର ‘‘ଇଗତିୟଂ, ଇ ଅଜ୍ଝୟନେ, ଉ ସଦ୍ଦେ’’ ଇଚ୍ଚେତେ ସୁଦ୍ଧସ୍ସରା ଧାତୱୋ । ୟା ରା ଲା ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଏକସ୍ସରା ଆକାରନ୍ତା । ଖିଜିନିଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଏକସ୍ସରା ଇକାରନ୍ତା । ପୀଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଏକସ୍ସରା ଈକାରନ୍ତା । ଖୁ ଦୁ କୁ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଏକସ୍ସରା ଉକାରନ୍ତା, ଭୂ ହୂ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଏକସ୍ସରା ଊକାରନ୍ତା । ଖେ ଜେ ସେ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଏକସ୍ସରା ଏକାରନ୍ତା । ସୋ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଏକସ୍ସରା ଓକାରନ୍ତା ।
କର ପଚ ସଙ୍ଗାମ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଅନେକସ୍ସରା ଅକାରନ୍ତା, ଓମାଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଅନେକସ୍ସରା ଆକାରନ୍ତା, ସକି ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଅନେକସ୍ସରା ଇକାରନ୍ତା । ଚକ୍ଖୀ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଅନେକସ୍ସରା ଈକାରନ୍ତା । ଅନ୍ଧୁଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଅନେକସ୍ସରା ଉକାରନ୍ତା । କକ୍ଖୂ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଅନେକସ୍ସରା ଊକାରନ୍ତା । ଗିଲେ ମିଲେ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଅନେକସ୍ସରା ଏକାରନ୍ତାତି ଏୱଂ ପନ୍ନରସୱିଧେନ ଧାତୁସଙ୍ଗହୋ ।
ଅଥ ତେତ୍ତିଂସୱିଧେନପି ଧାତୁସଙ୍ଗହୋ ଭୱତି । କଥଂ ?
ଧାତୂ ସୁଦ୍ଧସ୍ସରା ଚେୱ, ପୁନ ଚେକସ୍ସରାପି ଚ ।
କକାରନ୍ତା ଖକାରନ୍ତା, ଗନ୍ତା ଘନ୍ତା ଚ ଧାତୱୋ ॥
ଚକାରନ୍ତା ଛକାରନ୍ତା, ଜନ୍ତା ଝନ୍ତା ଚ ଞନ୍ତକା ।
ଟକାରନ୍ତା ଠକାରନ୍ତା, ଡନ୍ତା ଢନ୍ତା ଚ ଣନ୍ତକା ॥
ତନ୍ତା ଚେୱ ତଥା ଥନ୍ତା, ଦନ୍ତା ଧନ୍ତା ଚ ନନ୍ତକା ।
ପନ୍ତା ଫନ୍ତା ବକାରନ୍ତା, ଭନ୍ତା ମନ୍ତା ଚ ୟନ୍ତକା ॥
ରନ୍ତା ଲନ୍ତା ୱକାରନ୍ତା, ସନ୍ତା ହନ୍ତା ଚ ଳନ୍ତକା ।
ଇତି ତେତ୍ତିଂସଧା ଞେୟ୍ୟୋ, ଧାତୂନମିଧ ସଙ୍ଗହୋ ॥
ମତେ ସତ୍ଥୁସ୍ସ ଢଣଳା, ପଦାଦିମ୍ହି ନ ଦିସ୍ସରେ ।
ତେନେକସ୍ସରଧାତୂସୁ, ଢଣଳା ନ କଥୀୟରେ ॥
ଇକାରନ୍ତତିକାରନ୍ତ-ୱସେନ ତୁ ୟଥାରହଂ ।
ନାମଂ ସମ୍ଭୋତି ଧାତୂନଂ, ଇତିପ୍ପଚ୍ଚୟୟୋଗତୋ ॥
ପଚିଭିକ୍ଖିଛିଦିଖାଦି, କରୋତି ଭୱତି ଗମି।
ଗତିଗଚ୍ଛତିହୋତୀତି, ଆଦିୱୋହାରମୁଦ୍ଧରେ ॥
ଏୱଂ ତେତ୍ତିଂସଭେଦେହି ଗହିତେସୁ ନିଖିଲେସୁ ଧାତୂସୁ –
ସହହିଂସଈହୱସା, ସୀହସଦ୍ଦଗତିଂ ୱଦେ ।
ସହନତୋ ହନନତୋ, ସୀହୋତି ହି ଗରୂ ୱଦୁଂ ॥
ତଥା ହି ସୀହୋ ୱାତାତପାଦିପରିସ୍ସୟମ୍ପି ସହତି, ‘‘କିଂ ମେ ବହୂହି ଘାଟିତେହୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ, ‘‘ମାହଂ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ୱିସମଗତେ ସଙ୍ଘାତଂ ଆପାଦେସୀ’’ତି ଅନୁଦ୍ଦୟୱସେନ ସହିତବ୍ବେ ଖୁଦ୍ଦକସତ୍ତେପି ସହତି । ହିଂସିତବ୍ବେ ପନ କାୟୂପପନ୍ନେ ସୂକରମହିଂସାଦୟୋ ସତ୍ତେ ହିଂସତି, ତସ୍ମାପି ‘‘ସୀହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ପନ କନ୍ତନଟ୍ଠେନ ଆଦିଅନ୍ତୱିପଲ୍ଲାସତୋ ତକ୍କଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ହିଂସନଟ୍ଠେନପି ସୀହୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଦଳ୍ହୱୀରିୟତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ଈହତୀତି ସୀହୋ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ୟଥା ସୀହୋ ମିଗରାଜା, ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଚଙ୍କମେ ।
ଅଲୀନୱୀରିୟୋ ହୋତି, ପଗ୍ଗହିତମନୋ ସଦା’’ତି ॥
ଅପରୋ ନୟୋ –
ସହନା ଚ ହିଂସନା ଚ, ତଥା ସୀଘଜୱତ୍ତତୋ ।
ସୀହୋ ଇଚ୍ଚପି ଭାସେୟ୍ୟ, ସକ୍ୟସୀହସ୍ସ ସାସନେ ॥
ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସହରା ଚ ହନନା ଚ ସୀଘଜୱତ୍ତା ଚ ସୀହୋ’’ତି ।
ଇଦାନି ତଦତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ସୀହସଦ୍ଦୋ ‘‘ସୀହୋ ଭିକ୍ଖୱେ ମିଗରାଜା’’ତିଆଦୀସୁ ମିଗରାଜେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅଥ ଖୋ ସୀହୋ ସେନାପତି ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ସୀହୋତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ ତଥାଗତେ । ତତ୍ଥ ତଥାଗତେ ସଦିସକପ୍ପନାୟ ଆଗତୋ ।
ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ସୀହେ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଞ୍ଚାପି, ବୁଦ୍ଧେ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲେ ।
ଇମେସୁ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ, ସୀହସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ରୂପିରୁପ୍ପତିଧାତୂହି, ରୂପସଦ୍ଦଗତିଂ ୱଦେ ।
‘‘ରୂପୟତି ରୁପ୍ପତୀ’’ତି, ୱତ୍ୱା ନିବ୍ବଚନଦ୍ୱୟଂ ॥
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଗରୂହି ‘‘ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ, ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ରୂପନ୍ତି କେନଟ୍ଠେନ ରୂପଂ ? ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନା’’ତି । ଭଗୱତା ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କିଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ରୂପଂ ୱଦେଥ, ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେନ ରୁପ୍ପତି, ସୀତେନପି ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ପନସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ ।
ପସୱତେମନତ୍ଥେନ, ଧାତୁନା ଉଦିନା ପନ ।
ସମୁଦ୍ଦସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ୱଦେୟ୍ୟ ମତିମା ନରୋ ॥
ଏତ୍ଥ ହି ସମୁଦ୍ଦୋତି ଅଟ୍ଠହି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସମୁଦ୍ଦତି ଅତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତାନଂ ମଚ୍ଛମକରାଦୀନଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ପସୱତି ଜନେତୀତି ସମୁଦ୍ଦୋ । ଅୟମସ୍ମାକଂ ଖନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନ ‘‘ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ, କିଲେଦନଟ୍ଠେନ ତେନମନଟ୍ଠେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ ପନ ଆୟସ୍ମା ନାଗସେନୋ ‘‘ଭନ୍ତେ ନାଗସେନ ସମୁଦ୍ଦୋ ସମୁଦ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, କେନ କାରଣେନ ଆପଂ ଉଦକଂ ସମୁଦ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ମିଲିନ୍ଦେନ ରଞ୍ଞା ପୁଟ୍ଠୋ ଆହ ‘‘ୟତ୍ତକଂ ମହାରାଜ ଉଦକଂ, ତତ୍ତକଂ ଲୋଣଂ, ୟତ୍ତକଂ ଲୋଣଂ, ତତ୍ତକଂ ଉଦକଂ, ଉଦକସମତ୍ତା ସମୁଦ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତଦା ରଞ୍ଞା ମିଲିନ୍ଦେନ ‘‘କଲ୍ଲୋସି ଭନ୍ତେ ନାଗସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ସମଂ ଉଦକେନ ଲୋଣଂ ଏତ୍ଥାତି ସମୁଦ୍ଦୋତି ନିବ୍ବଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ନୀଲୋଦ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ଭଦନ୍ତନାଗସେନମତଞ୍ଚ ଅମ୍ହାକଂ ମତଞ୍ଚ ପକତିସମୁଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ମତମ୍ପି ‘‘ତଣ୍ହାସମୁଦ୍ଦୋ’’ତି ଚ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋପେସୋ’’ତି ଚ ଆଗତାନି ସମୁଦ୍ଦସରିକ୍ଖକାନି ଚ ତଣ୍ହାଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଖାଦଧାତୁୱସା ଚାପି, ଖନୁଧାତୁୱସେନ ୱା ।
ଖନିତୋ ୱାପି ଧାତୁମ୍ହା, ଧାତୋ ଖଂପୁବ୍ବତୋପି ୱା ।
ଖନ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ସଦ୍ଦକ୍ଖନ୍ଧୱିଦୂ ୱଦେ ॥
ତତ୍ଥ ‘‘ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାପି ଦୁକ୍ଖା’’ତି ୱଚନତୋ ସୟମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମୋୟେୱ ସମାନୋ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣଦୁକ୍ଖାଦୀହି ଅନେକେହି ଦୁକ୍ଖେହି ଖଜ୍ଜତି ଖାଦିୟତୀତି ଖନ୍ଧୋ, ତେହେୱ ଦୁକ୍ଖେହି ଖଞ୍ଞତି ଅୱଦାରିୟତୀତିପି ଖନ୍ଧୋ, ଖନିୟତି ପରିଖଞ୍ଞତୀତିପି ଖନ୍ଧୋ, ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା ତୁଚ୍ଛତ୍ତା ଖଂ ସୁଞ୍ଞାକାରଂ ଧାରେତୀତିପି ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦି । ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରତୋ ପନ –
ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ରାସିଗୁଣ-ପଣ୍ଣତ୍ତୀସୁ ଚ ରୂଳ୍ହିୟଂ ।
କୋଟ୍ଠାସେ ଚେୱ ଅଂସେ ଚ, ୱତ୍ତତୀତି ୱିଭାୱୟେ ॥
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ – ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ସମ୍ବହୁଲେସୁ ଠାନେସୁ ନିପତତି ରାସିମ୍ହି ଗୁଣେ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟଂ ରୂଳ୍ହିୟନ୍ତି । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ନ ସୁକରଂ ଉଦକସ୍ସ ପମାଣଂ ଗହେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତକାନି ଉଦକାଳ୍ହକାନୀ’ତି ୱା ‘ଏତ୍ତକାନି ଉଦକାଳ୍ହକସତାନୀ’ତି ୱା ‘ଏତ୍ତକାନି ଉଦକାଳ୍ହକସହସ୍ସାନୀ’ତି ୱା ‘ଏତ୍ତକାନି ଉଦକାଳ୍ହକସତସହସ୍ସାନୀ’ତି ୱା, ଅଥ ଖୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ରାସିତୋ ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ନ ହି ପରିତ୍ତକଂ ଉଦକଂ ଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ବହୁକମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ନ ପରିତ୍ତକଂ ରଜୋ ରଜକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଅପ୍ପମତ୍ତକା ଗାୱୋ ଗୱକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ବଲଂ ବଲକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବହୁକମେୱ ହି ରଜୋ ରଜକ୍ଖନ୍ଧୋ, ବହୁକା ଚ ଗୱାଦୟୋ ଗୱକ୍ଖନ୍ଧୋ, ବଲକ୍ଖନ୍ଧୋ, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଗୁଣତୋ ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖା ଭଗୱା ମହନ୍ତଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିତୋ ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ରୂଳ୍ହୀତୋ ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ସ୍ୱାୟମିଧ ରାସିତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଖନ୍ଧଟ୍ଠୋ ନାମ ପିଣ୍ଡଟ୍ଠୋ ପୂଗଟ୍ଠୋ ଘଟଟ୍ଠୋ ରାସଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ରାସିଲକ୍ଖଣା ଖନ୍ଧାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୋଦିୟମାନା ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ଦସ୍ସାମ, ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଦସ୍ସାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇତି କୋଟ୍ଠାସଲକ୍ଖଣା ଖନ୍ଧାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱମେତ୍ଥ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ରୂପରାସି ରୂପକୋଟ୍ଠାସୋ, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱେଦନାରାସି ୱେଦନାକୋଟ୍ଠାସୋ’’ତି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଖନ୍ଧେ ଭାରଂ । ଖନ୍ଧତୋ ଓତାରେତି, ମହାହନୁସଭକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଅଂସୋ ‘‘ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଆପୁବ୍ବୟତତୋ ଚାପି, ଆୟୂପପଦତୋ ପୁନ ।
ତନୁତୋ ତନିତୋ ୱାପି, ଆୟତନରୱୋ ଗତୋ ॥
ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ଆୟତନତୋ, ଆୟାନଂ ୱା ତନନତୋ, ଆୟତସ୍ସ ଚ ନୟନତୋ ଆୟତନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚକ୍ଖୁ ରୂପାଦୀସୁ ହି ତଂତଂଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସେନ ସେନ ଅନୁଭୱନାଦିକିଚ୍ଚେନ ଆୟତନ୍ତି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି ଘଟନ୍ତି ୱାୟମନ୍ତୀତି ୱା ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ଚ ପନ ଆୟଭୂତେ ଧମ୍ମେ ଏତାନି ତନନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ପୱତ୍ତଂ ଅତୀୱ ଆୟତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ୟାୱ ନ ନିୱତ୍ତତି, ତାୱ ନୟନ୍ତି, ପୱତ୍ତୟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତି ସବ୍ବେପିମେ ଧମ୍ମା ଆୟତନତୋ, ଆୟାନଂ ୱା ତନନତୋ, ଆୟତସ୍ସ ଚ ନୟନତୋ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଅପିଚ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆକରଟ୍ଠେନ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନ ଆୟତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘ଲୋକେ ଇସ୍ସରାୟତନଂ ୱାସୁଦେୱାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାୟତନଂ ରଜତାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆକରୋ, ସାସନେ ପନ ‘‘ମନୋରମେ ଆୟତନେ, ସେୱନ୍ତି ନଂ ୱିହଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ। ‘‘ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ ଗୁନ୍ନଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ । ‘‘ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତିଆୟତନେ’’ତିଆଦୀସୁ କାରଣଂ ।
ଚକ୍ଖୁଆଦୀସୁ ଚାପି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ନିୱସନ୍ତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ନେସଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ତେ ଆକିଣ୍ଣା ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣତ୍ତା ଚାତି ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ନେସଂ ଆକରୋ । ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ନେସଂ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱସେନ ସମୋସରଣତୋ । ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ନେସଂ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ ତନ୍ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଭାୱେନ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ନେସଂ କାରଣଂ ତେସଂ ଅଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ଇତି ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆକରଟ୍ଠେନ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନାତି ଇମେହି କାରଣେହି ଏତେ ଧମ୍ମା ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁ ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମା ଚ ତେ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ନିୱାସୋ ଆକରୋ ଚେୱ, ଜାତିଦେସୋ ଚ କାରଣଂ ।
ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ୱୁଚ୍ଚତା’ୟତନଂ ଇତି ।
ୱିଦିୱିଦେହି ଧାତୂହି, ଅକାରପୁବ୍ବକେହି ୱା ।
ଅନ୍ତୱିରହିତସଦ୍ଦୂ-ପପଦେନ ଜୁନାପି ୱା ॥
ଅୱିଜ୍ଜାସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତି, ଦୀପେତବ୍ବା ସୁଧୀମତା ॥
ଏତ୍ଥ ପୂରେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦି ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ଅଲଦ୍ଧବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ତବ୍ବିପରୀତତୋ କାୟସୁଚରିତାଦି ୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ତଂ ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା। ଖନ୍ଧାନଂ ରାସଟ୍ଠଂ, ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଟ୍ଠଂ, ଧାତୂନଂ ସୁଞ୍ଞଟ୍ଠଂ, ସଚ୍ଚାନଂ ତଥଟ୍ଠଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା। ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପୀଳନାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ଅନ୍ତୱିରହିତେ ସଂସାରେ ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ସତ୍ତେ ଜୱାପେତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦୀସୁ ଜୱତି, ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନ ଜୱତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା।
ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅପିଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଛାଦନତୋପି ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତଂ ନ ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଛାଦନକିଚ୍ଚତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଭାୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ଅପିଚା’ତିଆଦିମାହ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନି ‘ଇଦଂ ୱତ୍ତୁ, ଇଦମାରମ୍ମଣ’ନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅୱିଜ୍ଜା ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ୱୁତ୍ତା, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସଭାୱଚ୍ଛାଦନତୋ ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଭାୱସ୍ସ, ଜରାମରଣାଦୀନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଭାୱସ୍ସ ଚ ଛାଦନତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଛାଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିକମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜା ‘ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀ’ତି ୱୁତ୍ତା, ତଥା ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ୱିନ୍ଦନୀୟସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ‘ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀ’ତି ଚ, ଅତ୍ତନିସ୍ସିତାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପୱତ୍ତାପନଂ ଉପ୍ପାଦନଂ ଆୟତନଂ, ସମ୍ମୋହଭାୱେନେୱ ଅନଭିସମୟଭୂତତ୍ତା ‘ଅୱିଦିତଂ ଅଞ୍ଞାତଂ କରୋତି, ଅନ୍ତୱିରହିତେ ଜୱାପେତୀ’ତି ୱଣ୍ଣାଗମୱିପରିୟାୟୱିକାରୱିନାସଧାତୁଅତ୍ଥୱିସେସୟୋଗେହି ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱସେନ ତୀସୁପି ପଦେସୁ ଅକାରୱିକାରଜକାରେ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ଜକାରସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟସ୍ସ ଆଗମଂ କତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜାତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ।
ଅରହଧାତୁତୋ ଞେୟ୍ୟା, ଅରହଂସଦ୍ଦସଣ୍ଠିତି ।
ଅରାରୂପପଦହନ-ଧାତୁତୋ ୱାଥୱା ପନ ॥
ରହତୋ ରହିତୋ ଚାପି, ଅକାରପୁବ୍ବତୋ ଇଧ ।
ୱୁଚ୍ଚତେ ଅସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି, ଆରକାଦିରୱସ୍ସିତା ॥
ତଥା ହି ଅରହନ୍ତି ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେ ଅରହତି ପୂଜାୱିସେସଞ୍ଚାତି ଅରହଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ପୂଜାୱିସେସଂ ସହ ପଚ୍ଚୟେହି,
ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଅରହତି ଲୋକନାଥୋ ।
ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଅରହନ୍ତି ଲୋକେ,
ତସ୍ମା ଜିନୋ ଅରହତି ନାମମେତ’’ନ୍ତି ॥
ତଥା ସୋ କିଲେସାରୟୋ ମଗ୍ଗେନ ହନୀତି ଅରହଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ୟସ୍ମା ରାଗାଦିସଙ୍ଖାତା, ସବ୍ବେପି ଅରୟୋ ହତା ।
ପଞ୍ଞାସତ୍ଥେନ ନାଥେନ, ତସ୍ମାପି ଅରହଂ ମତୋ’’ତି ॥
ୟଞ୍ଚେତଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାମୟନାଭିଂ ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରାରଂ ଜରାମରଣନେମିଂ ଆସୱସମୁଦୟମୟେନ ଅକ୍ଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱିଭୱରଥେ ସମାୟୋଜିତଂ ଅନାଦିକାଲପ୍ପୱତ୍ତଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ, ତସ୍ସ ସୋ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱୀରିୟପାଦେହି ସୀଲପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ ଞାଣପରସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଅରେ ହନୀତିପି ଅରହଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ଅରା ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ, ହତା ଞାଣାସିନା ୟତୋ ।
ଲୋକନାଥେନ ତେନେସ, ଅରହନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ତଥା ଅତ୍ତହିତଂ ପରହିତଞ୍ଚ ପରିପୂରେତୁଂ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେହି ସାଧୂହି ଦୂରତୋ ରହିତବ୍ବା ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବା ପରିହାତବ୍ବାତି ରହା, ରାଗାଦୟୋ ପାପଧମ୍ମା, ନ ସନ୍ତି ଏତସ୍ସ ରହାତି ଅରହଂ। ‘‘ଅରହୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଓକାରସ୍ସ ସାନୁସାରଂ ଅକାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅରହଂ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆହ ଚ –
‘‘ପାପଧମ୍ମା ରହା ନାମ, ସାଧୂହି ରହିତବ୍ବତୋ ।
ତେସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପହୀନତ୍ତା, ଭଗୱା ଅରହଂ ମତୋ’’ତି ॥
ଅଥ ୱା ଖୀଣାସୱେହି ସେକ୍ଖେହି କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନେହି ଚ ନ ରହିତବ୍ବୋ ନ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବୋ, ତେ ଚ ଭଗୱାତି ଅରହଂ। ଆହ ଚ –
‘‘ୟେ ଚ ସଚ୍ଛିକତଧମ୍ମା,
ଅରିୟା ସୁଦ୍ଧଗୋଚରା ।
ନ ତେହି ରହିତୋ ହୋତି,
ନାଥୋ ତେନା’ରହଂ ମତୋ’’ତି ॥
ରହୋତି ଚ ଗମନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ରହୋ ଗମନଂ ଗତୀସୁ ପଚ୍ଚାଜାତୀତି ଅରହଂ। ଆହ ଚ –
‘‘ରହୋ ୱା ଗମନଂ ୟସ୍ସ, ସଂସାରେ ନତ୍ଥି ସବ୍ବସୋ ।
ପହୀନଜାତିମରଣୋ, ଅରହଂ ସୁଗତୋ ମତୋ’’ତି ॥
ପାସଂସତ୍ତା ୱା ଭଗୱା ଅରହଂ। ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ହି ପସଂସାୟଂ ଅରହସଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ପାସଂସଭାୱୋ ଚ ଭଗୱତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ । ଇତି ପାସଂସତ୍ତାପି ଭଗୱା ଅରହଂ। ଆହ ଚ –
‘‘ଗୁଣେହି ସଦିସୋ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ଲୋକେ ସଦେୱକେ ।
ତସ୍ମା ପାସଂସିୟତ୍ତାପି, ଅରହଂ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ’’ତି ॥
ଇମାନି ନିବ୍ବଚନାନି ‘‘ଅରହ ପୂଜାୟଂ, ହନ ହିଂସାୟଂ, ରହ ଚାଗେ, ରହି ଗତିୟ’’ନ୍ତି ଇମେସଂ ଧାତୂନଂ ୱସେନ ଇଧ ୱୁତ୍ତାନି କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ଚ ପାପକରଣେ ରହାଭାୱା ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ଚ ଅସପ୍ପୁରିସାନଂ ଆରକା ଦୂରେତି ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ଚ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଆରକା ଆସନ୍ନେତି ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ଚ । ନିବ୍ବଚନାନି ପନ ଧାତୁସଦ୍ଦନିସ୍ସିତାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଇଧ ନ ଗହିତାନି । ପସଂସା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ପୂଜା ଏୱାତି ‘‘ଅରହ ପୂଜାୟ’’ନ୍ତି ଧାତୁସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଇଧ ଅମ୍ହେହି ଗହିତା, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ତୁ ଅରହସଦ୍ଦସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ସବ୍ବେପି ଅତ୍ଥା ଗହିତା ଧାତୁନିସ୍ସିତା ଚ ଅଧାତୁନିସ୍ସିତା ଚ । କଥଂ ? –
ଆରକତ୍ତା ହତତ୍ତା ଚ, କିଲେସାରୀନ ସୋ ମୁନି ।
ହତସଂସାରଚକ୍କାରୋ, ପଚ୍ଚୟାଦୀନ ଚାରହୋ ।
ନ ରହୋ କରୋତି ପାପାନି, ଅରହଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥
ଟୀକାଚରିୟେହିପି ତଥେୱ ଗହିତା । କଥଂ ? –
ଆରକା ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ, ଆରକା ଚ ୱିଜାନତଂ ।
ରହାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା, ୱିଦୂନମରହେୟ୍ୟତୋ ।
ଭୱେସୁ ଚ ରହାଭାୱା, ପାସଂସା ଅରହଂ ଜିନୋତି ॥
ୟଥା ପନ ଅରହଂସଦ୍ଦସ୍ସ, ଏୱଂ ଅରହାସଦ୍ଦସ୍ସାପି ନିବ୍ବଚନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ସୁପୁବ୍ବଗମିତୋ ଚେୱ, ସୁପୁବ୍ବଗଦିତୋପି ଚ ।
ଧୀରୋ ସୁଗତସଦ୍ଦସ୍ସ, ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ସମୁଦୀରୟେ ॥
ଏତ୍ଥ ହି ସୁଗତୋତି ସୋଭନଂ ଗତଂ ଏତସ୍ସାତି ସୁଗତୋ, ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତୋତି ସୁଗତୋ, ସମ୍ମା ଗତୋତି ସୁଗତୋ, ସମ୍ମା ଚ ଗଦତୀତି ସୁଗତୋତି ଧାତୁନିସ୍ସିତଂ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତି କାତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ –
‘‘ସୋଭନଗମନତ୍ତା, ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଚ ଗଦତ୍ତା ସୁଗତୋ । ଗମନମ୍ପି ହି ଗତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ସୋଭନଂ ପରିସୁଦ୍ଧମନୱଜ୍ଜଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତେନେସ ଗମନେନ ଖେମଂ ଦିସଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗତୋତି ସୋଭନଗମନତ୍ତା ସୁଗତୋ’’ତିଆଦି ।
ଭଗସଦ୍ଦୂପପଦତୋ, ୱନୁତୋ ୱମୁତୋପି ଚ ।
ଭଗୱାସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ପୱଦେ ଅଞ୍ଞଥାପି ୱା ॥
ଅତ୍ରିମାନି ନିବ୍ବଚନାନି – ଭଗସଙ୍ଖାତା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱନି ଭଜି ସେୱୀତି ଭଗୱା। ସୋମନସ୍ସକୁମାରତ୍ତଭାୱାଦୀସୁ ଚରିମତ୍ତଭାୱେ ଚ ଭଗସଙ୍ଖାତଂ ସିରିଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ୟସଞ୍ଚ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟୀତି ଭଗୱା। ଅଥ ୱା ନକ୍ଖତ୍ତେହି ସମଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଭଗସଙ୍ଖାତେ ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରଉତ୍ତରକୁରୁହିମୱନ୍ତାଦିଭାଜନଲୋକେ ୱମି, ତନ୍ନିୱାସିତତ୍ତାୱାସସମତିକ୍କମନତୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହୀତି ଭଗୱାତି ।
ପରଧାତୁୱସା ୱାପି, ପରୂପପଦତୋପି ୱା ।
ମୁତୋ ତଥା ମଜତୋ ଚ, ମୟତୋ ମୁନତୋ ମିତୋ ॥
ପୁନ ମିତୋତି ଏତେହି, ଧାତୂହି ଖଲୁ ସତ୍ତହି ।
ୱଦେ ପରମସଦ୍ଦସ୍ସ, ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଜିନସାସନେ ॥
ଉତ୍ତମୱାଚୀପରମ-ସଦ୍ଦେନ ସହ ଅଟ୍ଠହି ।
ପଦେହି ପାରମୀସଦ୍ଦଂ, ୱଦେ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟିଂ ॥
ପାରସଦ୍ଦୂପପଦତୋ, ମଜତୋପି ମୁତୋଥ ୱା ।
ମୟତୋ ୱା ମୁନତୋ ୱା, ମିତୋ ୱା ପୁନପି ମିତୋ ॥
ଏତେହି ଛହି ଧାତୂହି, ମହାପୁରିସୱାଚକଂ ।
ପାରମୀସଦ୍ଦମୀରେନ୍ତି, ତତୋ ପାରମିତାରୱଂ ॥
ଏତ୍ଥ ତାୱ ଉତ୍ତମତ୍ଥୱାଚକପରମସଦ୍ଦୱସେନ ପାରମୀନିବ୍ବଚନଂ କଥେସ୍ସାମ । ତତୋ ପରଧାତୁୱସେନ, ତତୋ ପରସଦ୍ଦୂପପଦମୁଧାତାଦିୱସେନ ତତୋ ପାରସଦ୍ଦୂପପଦମଜଧାତାଦିୱସେନ ।
ଦାନସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ସତ୍ତୁତ୍ତମତାୟ ପରମା । ମହାବୋଧିସତ୍ତା ବୋଧିସତ୍ତା, ତେସଂ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମୀ, ଦାନାଦିକ୍ରିୟା । ଅଥ ୱା ପରତି ପାଲେତି ପୂରେତି ଚାତି ପରମୋ, ଦାନାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ପାଲକୋ ପୂରକୋ ଚ ବୋଧିସତ୍ତୋ, ପରମସ୍ସ ଅୟଂ, ପରମସ୍ସ ୱା ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମୀ, ଦାନାଦିକ୍ରିୟା । ଅଥ ୱା ପରଂ ସତ୍ତଂ ଅତ୍ତନି ମୱତି ବନ୍ଧତି ଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନାତି ପରମୋ, ପରଂ ୱା ଅଧିକତରଂ ମଜ୍ଜତି ସୁଜ୍ଝତି କିଲେସମଲତୋତି ପରମୋ, ପରଂ ୱା ସେଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବାନଂ ମୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପରମୋ, ପରଂ ୱା ଲୋକଂ ପମାଣଭୂତେନ ଞାଣୱିସେସେନ ଇଧଲୋକଂ ୱିୟ ମୁନାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ପରମୋ, ପରଂ ୱା ଅତିୱିୟ ସୀଲାଦିଗୁଣଗଣଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ମିନୋତି ପକ୍ଖିପତୀତି ପରମୋ, ପରଂ ୱା ଅତ୍ତଭୂତତୋ ଧମ୍ମକାୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିପକ୍ଖଂ ୱା ତଦନତ୍ଥକରଂ କିଲେସଚୋରଗଣଂ ମିନାତି ହିଂସତୀତି ପରମୋ, ମହାସତ୍ତୋ, ପରମସ୍ସ ଅୟଂ, ପରମସ୍ସ ୱା ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମୀ, ଦାନାଦିକ୍ରିୟା ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ପାରେ ନିବ୍ବାନେ ମଜ୍ଜତି ସୁଜ୍ଝତି, ସତ୍ତେ ଚ ମଜ୍ଜେତି ସୋଧେତୀତି ପାରମୀ, ମହାପୁରିସୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମିତା। ପାରେ ନିବ୍ବାନେ ସତ୍ତେ ମୱତି ବନ୍ଧତି ୟୋଜେଈତି ପାରମୀ, ପାରଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ମୟତି ଗଚ୍ଛତି, ସତ୍ତେ ଚ ମାୟେତି ଗମେତୀତି ପାରମୀ, ମୁନାତି ୱା ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ୟାଥାୱତୋ, ତତ୍ଥ ୱା ସତ୍ତେ ମିନୋତି ପକ୍ଖିପତୀତି ପାରମୀ, କିଲେସାରିଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ପାରେ ନିବ୍ବାନେ ମିନାତି ହିଂସତୀତି ପାରମୀ, ମହାପୁରିସୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ପାରମିତା, ଦାନାଦିକ୍ରିୟାୱ । ଇମିନା ନୟେନ ପାରମୀନଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କରଧାତୁୱସା ୱାପି, କିରଧାତୁୱସେନ ୱା ।
କଂସଦ୍ଦୂପପଦରୁଧି-ଧାତୁତୋ ୱାପି ଦୀପୟେ ।
କରୁଣାସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ମହାକରୁଣସାସନେ ॥
ତତ୍ଥ କରୁଣାତି ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ ହଦୟକମ୍ପନଂ କରୋତୀତି କରୁଣା । କିରତି ପରଦୁକ୍କଂ ୱିକ୍ଖିପତୀତି କରୁଣା। କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁଖଂ, ତଂ ରୁନ୍ଧତି ୱିବାଧତି କାରୁଣିକଂ ନ ସୁଖାପେତୀତିପି କରୁଣା।
ୱିଦିୱିଧୱିଦଧାତୁ-ୱସେନ ପରିଦୀପୟେ ।
ୱିଜ୍ଜାସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିକୋୱିଦୋ ॥
ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ୱିନ୍ଦିୟଂ କାୟସୁଚରିତାଦିଂ ୱିନ୍ଦତି ୟାଥାୱତୋ ଉପଲଭତୀତି ୱିଜ୍ଜା । ତମୋଖନ୍ଧାଦିପଦାଲନଟ୍ଠେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିପକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଝତୀତି ୱିଜ୍ଜା। ତତୋ ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ୱିଦିତଂ କରୋତୀତିପି ୱିଜ୍ଜା।
ମେଧଧାତୁୱସା ଚେୱ, ମେଧାଧାତୂହି ଚ ଦ୍ୱିଧା ।
ମେଧାସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ମେଧାୱୀ ସମୁଦୀରୟେ ॥
ତତ୍ଥ ମେଧାତି ସମ୍ମୋହଂ ମେଧତି ହିଂସତୀତି ମେଧା । ପାପକେ ୱା ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ମେଧତି ହିଂସତୀତିପି ମେଧା। ଅଥ ୱା –
‘‘ପଞ୍ଞା ହି ସେଟ୍ଠା କୁସଲା ୱଦନ୍ତି,
ନକ୍ଖତ୍ତରାଜାରିୱ ତାରକାନଂ ।
ସୀଲଂ ସିରିଞ୍ଚାପି ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ,
ଅନ୍ୱାୟିକା ପଞ୍ଞୱତୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି
ୱଚନତୋ ପନ ମେଧତି ସୀଲେନ ସିରିୟା ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମେହି ସହ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଏକିକା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତିପି ମେଧା। ଅପରୋ ନୟୋ – ସୁଖୁମମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଖିପ୍ପମେୱ ମେତି ଚ ଧାରେତି ଚାତି ମେଧା, ଏତ୍ଥ ମେତୀତି ଗଣ୍ହାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସନି ୱିୟ ସିଲୁଚ୍ଚୟେ କିଲେସେ ମେଧତି ହିଂସତୀତି ମେଧା, ଖିପ୍ପଂ ଗହଣଧାରଣଟ୍ଠେନ ୱା ମେଧା’’ତି ।
ରନ୍ଜଧାତୁୱସା ଚେୱ, ରାପୁବ୍ବତିରତୋପି ଚ ।
ରତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ସଦ୍ଦତ୍ଥଞ୍ଞୂ ୱିଭାୱୟେ ॥
ରନ୍ଜନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତ୍ଥାତି ରତ୍ତି, ରା ସଦ୍ଦୋ ତିୟ୍ୟତି ଛିଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ରତ୍ତି, ସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୂପସମକାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମା ମାନେ ଇତି ସୋଅନ୍ତ, କମ୍ମନୀତି ଚୁଭୋହି ତୁ ।
ଧାତୂହି ମାସସଦ୍ଦସ୍ସ, ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ସମୁଦୀରୟେ ॥
ତଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁଂ ମାନନ୍ତୋ ୱିୟ ସିୟତି ଅନ୍ତଂ କରୋତୀତି ମାସୋ, ଚିତ୍ତମାସାଦୟୋ ଦ୍ୱାଦସ ମାସା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ଚିତ୍ତୋ ୱିସାଖୋ ଜେଟ୍ଠୋ ଆସାଳ୍ହୋ ସାୱଣୋ ଭଦ୍ଦୋ ଅସ୍ସୟୁଜୋ କତ୍ତିକୋ ମାଗସିରୋ ଫୁସ୍ସୋ ମାଘୋ ଫଗ୍ଗୁଣୋତି । ତତ୍ର ଚିତ୍ତୋ ମାସୋ ‘‘ରମ୍ମକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୟଥାପି ରମ୍ମକେ ମାସେ, ବହୂ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ୱାରିଜା’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ଭଦ୍ଦୋ ପନ ‘‘ପୋଟ୍ଠପାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅଥ ୱା ମାସୋତି ଅପରଣ୍ଣୱିସେସସ୍ସପି ସୁୱଣ୍ଣମାସସ୍ସପି ନାମଂ । ତତ୍ଥ ଅପରଣ୍ଣୱିସେସୋ ୟଥାପରିମିତେ କାଲେ ଅସିୟତି ଭକ୍ଖିୟତୀତି ମାସୋ, ଇତରୋ ପନ ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ମସିୟତି ଆମସିୟତି ଗଣ୍ହିୟତୀତି ମାସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସଂପୁବ୍ବୱଦଚରେହି, ସଂୱଚ୍ଛରରୱସ୍ସ ତୁ ।
ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ସମୁଦୀରେୟ୍ୟ, ସକ୍ୟସୀହସ୍ସ ସାସନେ ॥
ତଥା ହି ତଂ ତଂ ସତ୍ତଂ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ସଙ୍ଗମ୍ମ ୱଦନ୍ତୋ ୱିୟ ଚରତି ପୱତ୍ତତୀତି ସଂୱଚ୍ଛରୋ।
ଭିଦିଭିକ୍ଖିଧାତୁୱସା, ଅଥ ୱା ଭୟୱାଚକଂ ।
ଭୀସଦ୍ଦଂ ପୁରିମଂ କତ୍ୱା, ଇକ୍ଖଧାତୁୱସେନ ଚ ।
ଭିକ୍ଖୁସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, କଥୟେୟ୍ୟ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ॥
ତଥା ହି କିଲେସେ ଭିନ୍ଦତୀତି ଭିକ୍ଖୁ। ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରୋତିପି ଭିକ୍ଖୁ। ଭିକ୍ଖନସୀଲୋତିପି ଭିକ୍ଖୁ। ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖତି, ଇକ୍ଖନସୀଲୋତି ୱା ଭିକ୍ଖୁ।
ସଦଭିଦୀହି ଧାତୂହି, ସବ୍ଭିସଦ୍ଦଗତିଂ ୱଦେ ।
ସପ୍ପୁରିସେ ଚ ନିବ୍ବାନେ, ଏସ ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ଅତ୍ରିମାନି ନିବ୍ବଚନାନି – ସୀଦନସଭାୱେ କିଲେସେ ଭିନ୍ଦତୀତି ସବ୍ଭି, ସପ୍ପୁରିସୋ, ୟୋ ‘‘ଅରିୟୋ’’ତିପି ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ସୀଦନସଭାୱା କିଲେସା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସବ୍ଭି, ନିବ୍ବାନଂ, ୟଂ ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତିଆଦିନାମଂ ଲଭତି । ତଥା ହି ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ସୀଦନସଭାୱା କିଲେସା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ସବ୍ଭୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
ଏତ୍ଥେତଂ ୱଦାମ –
‘‘ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନମାଗମ, ସଂସୀଦନସଭାୱିନୋ ।
କ୍ଲେସା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ତଂ ତସ୍ମା, ସବ୍ଭୀତି ଅମତଂ’ବ୍ରୱୁ’’ନ୍ତି ॥
ବ୍ରୂଧାତୁସଦଧାତୂହି, ଭିସିସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ।
ଗୁଣେହି ବ୍ରୂହିତା ଧୀରା, ପୋରାଣାଚରିୟା’ବ୍ରୱୁଂ ॥
ତଥା ହି ବ୍ରୱନ୍ତା ଏତ୍ଥ ସୀଦନ୍ତୀତି ଭିସୀତି ଭିସିସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ପୋରାଣା କଥୟିଂସୁ ।
ସୁଖଧାତୁୱସା ଚାପି, ସୁପୁବ୍ବଖାଦତୋପି ୱା ।
ସୁପୁବ୍ବଖନୁତୋ ୱାପି, ସୁଖସଦ୍ଦଗତିଂ ୱଦେ ॥
ସୁଖନ୍ତି ହି ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ । ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସୁଖିତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ଦୁକ୍ଖଂ ଖାଦତୀତିପି ସୁଖଂ। ସୁଟ୍ଟୁ ଦୁକ୍ଖଂ ଖନତୀତିପି ସୁଖଂ।
ଦୁକ୍ଖଧାତୁୱସା ଚାପି, ଦୁପୁବ୍ବଖାଦତୋପି ୱା ।
ଦୁପୁବ୍ବଖନୁତୋ ୱାପି, ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦଗତିଂ ୱଦେ ॥
ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ହି ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ । ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦୁକ୍ଖିତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଟ୍ଠୁ ସୁଖଂ ଖାଦତୀତିପି ଦୁକ୍ଖଂ। ଦୁଟ୍ଠୁ ସୁଖଂ ଖନତୀତିପି ଦୁକ୍ଖଂ। ଅଥ ୱା ଦ୍ୱିଧା ସୁଖଂ ଖନତୀତିପି ଦୁକ୍ଖଂ।
ଗନ୍ଧଧାତୁୱସା ଚାପି, ଗମୁଧାତୁୱସେନ ୱା ।
ଗମୁଧାଧାତୁତୋ ୱାପି, ଗନ୍ଧସଦ୍ଦଗତିଂ ୱଦେ ॥
ତଥା ହି ଗନ୍ଧୟତୀତି ଗନ୍ଧୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ସୂଚୟତି ‘‘ଇଦଂ ସୁଗନ୍ଧଂ, ଇଦଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି ପକାସେତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ୱା ପୁପ୍ଫଫଲାଦିଂ ‘‘ଇଦମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଗନ୍ଧୟତି ଛିନ୍ଦତି ମନାପଗନ୍ଧୋ ସୁଗନ୍ଧଭାୱେନ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ, ଅମନାପଗନ୍ଧୋ ଚ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱେନ ସୁଗନ୍ଧନ୍ତି ଗନ୍ଧୋ। ଏତ୍ଥ ପନ ଗନ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଛେଦନୱାଚକତ୍ତେ –
‘‘ଅତିଜାତଂ ଅନୁଜାତଂ, ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ।
ଅୱଜାତଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୟୋ ହୋତି କୁଲଗନ୍ଧନୋ’’ତି
ଅୟଂ ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ୱାୟୁନା ୱା ନୀୟମାନୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ଗନ୍ଧୋ । କଚ୍ଚାୟନସ୍ମିଞ୍ହି ‘‘ଖାଦାମଗମାନଂ ଖନ୍ଧନ୍ଧଗନ୍ଧା’’ତି ଖାଦଅମଗମିଇଚ୍ଚେତେସଂ ଧାତୂନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଖନ୍ଧ ଅନ୍ଧଗନ୍ଧାଦେସା ୱୁତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଧରିୟତେ ସୋତି ଗନ୍ଧୋ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଦନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଦତ୍ତାଚରିୟେନ ୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ନିରୁତ୍ତିନୟଦସ୍ସିନା ‘‘ଧରିୟତୀତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଗନ୍ଧୋ ସୂଚନତୋପି ୱା’’ତି ।
ରସଧାତୁୱସା ଚେୱ, ରମାସଧାତୁତୋପି ଚ ।
ରସସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ, ଆହୁ ଧମ୍ମରସଞ୍ଞୁନୋ ॥
ରସୋତି ହି ରସନ୍ତି ତଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତି ରସୋ, ରମନ୍ତା ତଂ ଅସନ୍ତୀତିପି ରସୋ। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ରମମାନା ନ’ସନ୍ତୀତି ରସୋତି ପରିଦୀପିତୋ’’ତି । ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୋ – ଦେୱମନୁସ୍ସାଦୟୋ ସତ୍ତା ୟସ୍ମା ରମମାନା ନଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଅସନ୍ତି ଭକ୍ଖନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ରସୋ ନାମାତି ନିରୁତ୍ତଞ୍ଞୂହି ପରିଦୀପିତୋତି । ପଦଚ୍ଛେଦୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ –
ନଂ ଅସନ୍ତି ନ ସନ୍ତୀତି, ପଦଚ୍ଛେଦୋ ସିୟା ତହିଂ ।
କମ୍ମକାରକଭାୱେନ, ଅତ୍ଥୋ ହି ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତୋ ॥
ଇତି ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ, ଅୱୁତ୍ତେସୁ ପଦେସୁପି ।
ୟଥାରହଂ ନୟଞ୍ଞୂହି, ନୟୋ ନେୟ୍ୟୋ ସୁସୋଭନୋ ॥
ଧାତୁଚିନ୍ତାୟ ୟେ ମୁତ୍ତା, ଅନିପ୍ଫନ୍ନାତି ତେ ମତା ।
ତେ ଚାପି ବହୱୋ ସନ୍ତି, ପୀତଲୋହିତକାଦୟୋ ।
ନିପ୍ଫନ୍ନେ ଅପି ଧାତୂହି, ସଦ୍ଦେ ଧଗାଇତିଆଦୟୋ ।
ଅନିପ୍ଫନ୍ନଂୱ ପେକ୍ଖନ୍ତି, ଗୱାଦିୱିଧିଭେଦତୋ ॥
ତଥା ହି ‘‘ଗଚ୍ଛତୀତି ଗୋ’’, ଇତି ୱୁତ୍ତପଦଂ ପୁନ ।
ଅନିପ୍ଫନ୍ନଂ କରିତ୍ୱାନ, ‘‘ଗାୱୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦିକଂବ୍ରୱୁଂ ॥
ଏକନ୍ତେନ ଅନିପ୍ଫନ୍ନା, ସଦ୍ଦା ୱିଡୂଡଭାଦୟୋ ।
ଧାତୁରୂପକସଦ୍ଦା ଚ, ‘‘ପବ୍ବତାୟତି’’ଆଦୟୋ ॥
ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ୱିଡୂଡଭୋ, ତିସ୍ସୋ, ୟେୱାପନୋ, ପୀତଂ, ଲୋହିତଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ନାମିକପଦାନି ଅନିପ୍ଫନ୍ନାନି ଭୱନ୍ତି । ‘‘ନୀଲଂ, ପୀତଂ, ୟେୱାପନକୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପନ ନୀଲୱଣ୍ଣେ ପୀତୱଣ୍ଣେ । କେ ରେ ଗେ ସଦ୍ଦେତି ଧାତୁୱସେନ ଆଗତତ୍ତା ନୀଲତୀତି ନୀଲଂ, ପୀତତୀତି ପୀତଂ, ୟେ ୱା ପନ ଇତିୱଚନେନ ଭଗୱତା କିୟତେ କଥିୟତେତି ୟେୱାପନକୋତି ନିବ୍ବଚନମରହନ୍ତୀତି ନିପ୍ଫନ୍ନାନୀତି ୱତ୍ତବ୍ବାନି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନନୁ ନୀଲତି ପୀତତୀତିଆଦୀନି କ୍ରିୟାପଦାନି ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? କିଞ୍ଚାପି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଥାପି ଏତରହି ଅୱିଜ୍ଜମାନା ପୁରାଣଭାସା ଏସାତି ଗହେତବ୍ବାନି । ୟଥା ହି ‘‘ନାଥତୀତି ନାଥୋ’’ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ନାଥତୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ନ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ନାଥ ୟାଚନୋପତାପିସ୍ସରିୟାସୀସନେସୂତି ଧାତୁନୋ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ଗଣ୍ହିଂସୁୟେୱ, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି କ୍ରିୟାପଦପରିହୀନୋ ଧାତୁ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ।
କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟଥା ‘‘ୟାୱ ବ୍ୟାତି ନିମୀସତି, ତତ୍ରାପି ରସତିବ୍ବୟୋ’’ତି ଜାତକପାଳିୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱୋହାରପଥେ ଅସଞ୍ଚରନ୍ତଂ ପୁରାଣଭାସାଭୂତଂ ‘‘ବ୍ୟାତୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦମ୍ପି ଦିସ୍ସତି, ତଥା ‘‘ନୀଲତି, ପୀତତୀ’’ତିଆଦୀହିପି ପୁରାଣଭାସାଭୂତେହି କ୍ରିୟାପଦେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟାୱ ବ୍ୟାତୀତି ୟାୱ ଉମ୍ମୀସତି । ଅୟଞ୍ହି ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୱୋହାରୋ, ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚୂଳବୋଧି ନାମ ପରିବ୍ବାଜକୋ ଅହୋସି । ୟଥା ପନ ୱିଡୂଡଭସଦ୍ଦାଦୟୋ ଧାତୁୱସେନ ଅନିପ୍ଫନ୍ନା ନାମ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଥା ‘‘ପବ୍ବତାୟତି, ସମୁଦ୍ଦାୟତି, ଚିଚ୍ଚିଟାୟତି, ଧୂମାୟତି, ଦୁଦ୍ଦୁଭାୟତି, ମେତ୍ତାୟତି, କରୁଣାୟତି, ମମାୟତି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଚ ‘‘ଛତ୍ତୀୟତି, ୱତ୍ଥୀୟତି, ପରିକ୍ଖାରୀୟତି, ଧନୀୟତି, ପଟୀୟତି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଚ ‘‘ଅତିହତ୍ଥୟତି, ଉପୱୀଣୟତି, ଦଳ୍ହୟତି, ପମାଣୟତି, କୁସଲୟତି, ୱିସୁଦ୍ଧୟତି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଚ ଧାତୁୱସେନ ଅନିପ୍ଫନ୍ନାୟେୱ ନାମ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ପବ୍ବତାୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଘୋ ପବ୍ବତମିୱ ଅତ୍ତାନମାଚରତି ପବ୍ବତାୟତି, ଏୱଂ ସମୁଦ୍ଦାୟତି। ସଦ୍ଦୋ ଚିଚ୍ଚିଟମିୱ ଅତ୍ତାନମାଚରତି ଚିଚ୍ଚିଟାୟତି। ୱତ୍ଥୁ ଧୂମମିୱ ଅତ୍ତାନମାଚରତି ଧୂମାୟତି। ସଦ୍ଦୋ ଦୁଦ୍ଦୁଭଇତି ଆଚରତି ଦୁଦ୍ଦୁଭାୟତି, ଭିକ୍ଖୁ ମେତ୍ତାୟତି, ତଥା କରୁଣାୟତି । ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହତି ମମାୟତି। ଅଛତ୍ତଂ ଛତ୍ତମିୱ ଆଚରତି ଛତ୍ତୀୟତି। ଅପୁତ୍ତଂ ପୁତ୍ତମିୱ ଆଚରତି ପୁତ୍ତୀୟତି, ସିସ୍ସଂ ଆଚରିୟୋ, ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତମିଚ୍ଛତି ପତ୍ତୀୟତି। ଏୱଂ ୱତ୍ଥୀୟତି, ପରିକ୍ଖାରୀୟତି, ଚୀୱରୀୟତି, ଧନୀୟତି, ପଟୀୟତି । ହତ୍ଥିନା ଅତିକ୍କମତି ଅତିହତ୍ଥୟତି। ୱୀଣାୟ ଉପଗାୟତି ଉପୱୀଣୟତି। ଦଳ୍ହଂ କରୋତି ୱୀରିୟଂ ଦଳ୍ହୟତି। ପମାଣଂ କରୋତି ପମାଣୟତି। କୁସଲଂ ପୁଚ୍ଛତି କୁସଲୟତି। ୱିସୁଦ୍ଧା ହୋତି ରତ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧାୟତି।
ତତ୍ରାୟଂ ପଦମାଲା – ‘‘ପବ୍ବତାୟତି, ପବ୍ବତାୟନ୍ତି । ପବ୍ବତାୟସି, ପବ୍ବତାୟଥ । ପବ୍ବତାୟାମି, ପବ୍ବତାୟାମା’’ତି ଇମିନା ନୟେନ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ସେସଂ ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ‘‘ସମୁଦ୍ଦାୟତି, ଛତ୍ତୀୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ । ତତ୍ର କାରିତୱସେନପି ‘‘ପବ୍ବତାୟନ୍ତଂ ପୟୋଜୟତି ପବ୍ବତାୟତି, ପୁତ୍ତିୟନ୍ତଂ ପୟୋଜୟତି ପୁତ୍ତୀୟତି’’ ଇଚ୍ଚାଦି ପଦସିଦ୍ଧି ଭୱତି । ଅୟଂ ପନ ପଦମାଲା – ପବ୍ବତାୟତି, ପବ୍ବତାୟନ୍ତି । ପବ୍ବତାୟସି । ସେସଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଧାତୁୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନାନିପ୍ଫନ୍ନପଦାନି ୱିଭାୱିତାନି ।
ଇଦାନି ଧାତୁଗଣଲକ୍ଖଣଂ, ଅଧାତୁଲକ୍ଖଣଂ, କାରିତପଚ୍ଚୟୟୋଗଂ, ସକାରିତେକକମ୍ମଦ୍ୱିକମ୍ମତିକମ୍ମପଦଂ, ଊହନୀୟରୂପଗଣଂ, ଧାତୂନଂ ଏକଗଣିକଦ୍ୱିଗଣିକତେଗଣିକପଦଂ, ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁହେତୁକତ୍ତୁପଦରୂପଂ, କମ୍ମଭାୱପଦରୂପଂ, ଏକକାରିତଦ୍ୱିକାରିତପଦଂ, ଅକାରିତଦ୍ୱିକମ୍ମକପଦଞ୍ଚ ସବ୍ବମେତଂ ୟଥାରହଂ କଥୟାମ ।
ତତ୍ର ସବ୍ବଧାତୁକନିସ୍ସିତେ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପ୍ପୟୋଗେ ସୁଦ୍ଧସ୍ସରଧାତୁତୋ ୱା ଏକସ୍ସରତୋ ୱା ଅନେକସ୍ସରତୋ ୱା ଅପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପରଭାୱୋ ଭୂୱାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ, ୱିସେସଲକ୍ଖଣୱସେନ ପନ ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ ଇକାରନ୍ତାନେକସ୍ସରଧାତୁତୋ ସହ ଅପଚ୍ଚୟେନ ନିଚ୍ଚଂ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମନଞ୍ଚ ନାମିକତ୍ତେ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମନମତ୍ତଞ୍ଚ ଭୂୱାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ। ଆକ୍ୟାତତ୍ତେ କତ୍ତରି ଧାତୂହି ଅପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂନିୟତୱସେନ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମନଂ ରୁଧାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ, ୱିସେସଲକ୍ଖଣୱସେନ ପନ ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ କତ୍ତରି ଧାତୂହି ଇୱଣ୍ଣେକାରୋକାରପଚ୍ଚୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିୟତୱସେନ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମନଞ୍ଚ ନାମକତ୍ତେ ଅନିୟତୱସେନ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମନମତ୍ତଞ୍ଚ ରୁଧାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ। କତ୍ତରି ଧାତୂହି ଆଦେସଲାଭାଲାଭିନୋ ୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପରଭାୱୋ ଦିୱାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ। କତ୍ତରି ଧାତୂହି ୟଥାରହଂ ଣୁ ଣା ଉଣାପଚ୍ଚୟାନଂ ପରଭାୱୋ ସ୍ୱାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ। କତ୍ତରି ଧାତୂହି ନାପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପରଭାୱୋ କିୟାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ। କତ୍ତରି ଧାତୂହି ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ ଅପ୍ପକତରପ୍ପୟୋଗୱସେନ ନାମିକତ୍ତେ ପଚୁରପ୍ପୟୋଗୱସେନ ପ୍ପଣ୍ହାପଚ୍ଚୟାନଂ ପରଭାୱୋ ଗହାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ। କତ୍ତରି ଧାତୂହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଓୟିରପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରଭାୱୋ ତନାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ। ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ କତ୍ତରି ଧାତୂହି ସବ୍ବଥା ଣେଣୟପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରଭାୱୋ ଚୁରାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ, ୱିସେସଲକ୍ଖଣୱସେନ ପନ ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ ଇକାରନ୍ତଧାତୁତୋ ସହ ଣେ ଣୟପଚ୍ଚୟେହି ନିଚ୍ଚଂ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମନଞ୍ଚ ନାମିକତ୍ତେ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମନମତ୍ତଞ୍ଚ ଚୁରାଦିଗଣଲକ୍ଖଣଂ। ଗଣସୂଚକାନଂ ପଚ୍ଚୟାନମପରତ୍ତଂ ଅଧାତୁଲକ୍ଖଣଂ। ଇତି ଧାତୁଗଣଲକ୍ଖଣମଧାତୁଲକ୍ଖଣଂ ୱିଭାୱିତଂ ।
କାରିତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୟୋଗେ ‘‘ଣେ ଣୟୋ ଣାପେ ଣାପୟୋ ଚା’’ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ କାରିତପଚ୍ଚୟା ।
ଣେ ଣୟାସୁଂ ଉୱଣ୍ଣନ୍ତା,
ଆଦନ୍ତା ପଚ୍ଛିମା ଦୁୱେ ।
ସେସତୋ ଚତୁରୋଦ୍ୱେ ୱା,
ଣୟୋୟେୱ ଅଧାତୁତୋ ॥
ତତ୍ର ସାୱେତି, ସାୱୟତି । ଭାୱେତି, ଭାୱୟତି, ଓଭାସେତି, ଓଭାସୟତି । ଇମାନି କାରିତେ ଉୱଣ୍ଣନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଦାପେତି, ଦାପୟତି । ହାପେତି, ହାପୟତି । ନ୍ହାପେତି, ନ୍ହାପୟତି । ନହାପେତି, ନହାପୟତି । ଆକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ସୋସେତି, ସୋସୟତି । ସୋସାପେତି, ସୋସାପୟତି । ଘୋସାପେତି, ଘୋସାପୟତି । ଅକାରନ୍ତଧାତୁରୁପାନି ।
ମଗ୍ଗୋ ସଂସାରତୋ ଲୋକଂ ଞାପେତି, ଞାପୟତି । ଇଧାତୁରୂପାନି ନିଗ୍ଗଚ୍ଛାପେତୀତି ଏତେସମତ୍ଥୋ । ଇମାନି ହି ନିପୁବ୍ବାୟ ଇଧାତୁୟା ୱସେନ ସମ୍ଭୂତାନି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି । ତଥା ହି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁଭାୱେନ ମଗ୍ଗୋ ସୟଂ ଞାୟତି, ସଂସାରତୋ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ଞାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପାୱେତି, ପାୱୟତି, ଉଧାତୁରୂପାନି । ୱଦାପେତୀତି ଏତେସମତ୍ଥୋ । ଇମାନି ହି ପପୁବ୍ବାୟ ଉଧାତୁୟା ୱସେନ ସମ୍ଭୂତାନି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି । ତଥା ହି ‘‘ୟୋ ଆତୁମାନଂ ସୟମେୱ ପାୱା’’ତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦଂ ଆହଚ୍ଚଭାସିତଂ ଦିସ୍ସତି ।
ଖେପେତି, ଖେପୟତି । କଙ୍ଖେତି, କଙ୍ଖୟତି, କଙ୍ଖାପେତି, କଙ୍ଖାପୟତି । ଆଚିକ୍ଖାପେତି, ଆଚିକ୍ଖାପୟତି । ଇୱଣ୍ଣନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ଖିୟେତି, ଖିୟୟତି । ମିଲାୟେତି, ମିଲାୟୟତି । ଏକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ସିୟେତି, ସିୟୟତି । ଓକାରନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ।
ପବ୍ବତାୟାୟତି, ପୁତ୍ତିୟାୟତି । ଅଧାତୁନିସ୍ସିତାନି ରୂପାନି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସାନି ଅୱୁତ୍ତାନିପି ରୂପାନି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ୱିଞ୍ଞୁନା ପାଳିନୟଞ୍ଞୁନାତି ୱିତ୍ଥାରୋ ନ ଦସ୍ସିତୋ । ଇତି କାରିତପଚ୍ଚୟୟୋଗୋ ସଙ୍ଖେପେନ ୱିଭାୱିତୋ ।
ଇଦାନି ସକାରିତେକକମ୍ମାଦୀନି ବ୍ରୂମ –
ଅକମ୍ମକା ଏକକମ୍ମା, ଦ୍ୱିକମ୍ମା ୱାପି ହୋନ୍ତି ହି ।
କାରିତପଚ୍ଚୟେ ଲଦ୍ଧେ, ସକମ୍ମା ଚ ଦ୍ୱିକମ୍ମକା ॥
ସୟଂ ସୋଧେତି ସୋ ଭୂମିଂ, ସୋଧାପେତି ପରେମହିଂ ।
ନରଂ କମ୍ମଂ କାରୟତି, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ କମତୋ ଇଦଂ ॥
ଦ୍ୱିକମ୍ମିକା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତିକମ୍ମା ଏତ୍ଥ ଦୀପୟେ ।
‘‘ଇସ୍ସରୋ ସେୱକଂ ଗାମଂ, ଅଜଂ ନାୟେତି’’ ଇଚ୍ଚପି ॥
‘‘ନରୋ ନରେନ ୱା ଗାମଂ, ଅଜଂ ନାୟେତି’’ଇଚ୍ଚପି ।
କମ୍ମତ୍ଥଦୀପକଂୟେୱ, କରଣଂ ଏତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତଂ ॥
ଇତି ସକାରିତେକକମ୍ମାଦୀନି ୱିଭାୱିତାନି ।
ଇଦାନି ଊହନୀୟରୂପଗଣଂ ବ୍ରୂମ – ହୋତି, ଭୋତି, ସମ୍ଭୋତି, ଇଦଂ ଭୂୱାଦିରୂପଂ । ସୁମ୍ଭୋତି, ପରିସୁମ୍ଭୋତି, ଇଦଂ ରୁଧାଦିଗୂପଂ । ନିନ୍ଦତି, ୱିନିନ୍ଦତି, ବନ୍ଧତି, ଇଦଂ ଭୂୱାଦିରୂପଂ । ଛିନ୍ଦତି, ଭିନ୍ଦତି, ରୁନ୍ଧତି, ଇଦଂ ରୁଧାଦିରୂପଂ । ଦେତି, ନେତି, ୱଦେତି, ଅନ୍ୱେତି, ଇଦଂ ଭୂୱାଦିରୂପଂ । ରୁନ୍ଧେତି, ପଟିରୁନ୍ଧେତି, ଇଦଂ ରୁଧାଦିରୂପଂ । ବୁଦ୍ଧେତି, ପଲିବୁଦ୍ଧେତି, ଇଦଂ ଚୁରାଦିରୂପଂ । ଜୟତି, ସୟତି, ପଲାୟତି, ମିଲାୟତି, ଗାୟତି, ଇଦଂ ଭୂୱାଦିରୂପଂ । ହାୟତି, ସାୟତି, ନ୍ହାୟତି, ଇଦଂ ଦିୱାଦିରୂପଂ । କଥୟତି, ଚିନ୍ତୟତି, ଭାଜୟତି, ଇଦଂ ଚୁରାଦିରୂପଂ । ଗବ୍ବତି, ପଗବ୍ବତି, ଇଦଂ ଭୂୱାଦିରୂପଂ । କୁବ୍ବତି, କ୍ରୁବ୍ବତି, ଇଦଂ ତନାଦିରୂପଂ । ହିନୋତି, ଚିନୋତି, ଇଦଂ ସ୍ୱାଦିରୂପଂ । ତନୋତି, ସନୋତି, କରୋତି, ଇଦଂ ତନାଦିରୂପଂ । ଚିନ୍ତେତି, ଚିନ୍ତୟତି, ଇଦଂ କତ୍ତୁରୂପଞ୍ଚେୱ ହେତୁକତ୍ତୁରୂପଞ୍ଚ । କନ୍ତେତି, କନ୍ତୟତି, ଇଦଂ ହେତୁକତ୍ତୁରୂପମେୱ । ଭକ୍ଖେତି, ଭକ୍ଖୟତି, ୱାଦେତି, ୱାଦୟତି, ଇଦଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପଞ୍ଚେୱ ହେତୁକତ୍ତୁରୂପଞ୍ଚ । ମିୟ୍ୟତୀତି କତ୍ତୁପଦଞ୍ଚେୱ କମ୍ମପଦଞ୍ଚ । ଭାୱେଥାତି ବହୁୱଚନଞ୍ଚେୱ ଏକୱଚନଞ୍ଚ । ସଂୟମିସ୍ସନ୍ତି ଅନାଗତୱଚନଞ୍ଚେୱ ଅତୀତୱଚନଞ୍ଚ । ଅନୁସାସତୀତି ଆଖ୍ୟାତଞ୍ଚେୱ ନାମିକଞ୍ଚ । ଗଚ୍ଛଂ ୱିଧମଂ ନିକ୍ଖଣନ୍ତି ନାମିକଞ୍ଚେୱ ଆଖ୍ୟାତଞ୍ଚ । ଏତ୍ଥ ଆଖ୍ୟାତତ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅନାଗତୱଚନଂ, ୱିଧମନ୍ତି ଅତୀତୱଚନଂ, ନିଖଣନ୍ତି ପରିକପ୍ପୱଚନଂ, ସବ୍ବଂ ୱା ଏତଂ ପଦଂ ଅନାଗତାଧିୱଚନନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତେୱ । ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଊହନୀୟପଦାନି ନାନପ୍ପକାରତୋ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଇମାନି ପଦାନି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିସେସାନି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ ସମ୍ମୋହକରାନି ଆଚରିୟପାଚରିୟେ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ୱେଦନୀୟାନୀତି ଊହନୀୟରୂପଗଣୋ ୱିଭାୱିତୋ ।
ଇଦାନି ଏକଗଣିକାଦୀନି ୱଦାମ – ଧା ଧାରଣେ, ଭୂୱାଦିଗଣିକୱସେନାୟଂ ଏକଗଣିକା ସକମ୍ମିକା ଧାତୁ । ଭଗୱା ସକଲଲୋକସ୍ସ ହିତଂ ଦଧାତି ୱିଦଧାତି, ପୁରିସୋ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱିଧେତି, ନିଧିଂ ନିଧେତି, ଇମାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତରି ଭୱନ୍ତି । ‘‘ସଂୱିଧାପେତି, ୱିଧାପେତୀ’’ତି ଇମାନି ହେତୁକତ୍ତରି ଭୱନ୍ତି । କମ୍ମେ ପନ ଭାୱେ ଚ ‘‘ଅନୁୱିଧୀୟତୀ’’ତିଆଦୀନି ଭୱନ୍ତି । ତଥା ହି କମ୍ମେ ‘‘ନିଧି ନାମ ନିଧୀୟତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଧୀୟତି ଧପିୟତୀତି ଧେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମେ ‘‘କମ୍ମଂ ସତ୍ତେହି ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟତି, କମ୍ମାନି ସତ୍ତେହି ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟନ୍ତି । ଭୋ କମ୍ମ ତ୍ୱଂ ସତ୍ତେହି ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟସି, ଅହଂ କମ୍ମଂ ସତ୍ତେହି ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟାମୀ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଭାୱେ ପନ ‘‘ସତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟତି, ସତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟନ୍ତି, ତୋ ସତ୍ତ ତ୍ୱଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟସୀ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅତିୱିୟ ସୁଖୁମୋ ପାଳିନୟାନୁକୂଲୋ ।
ନାମିକପଦତ୍ତେ ‘‘ଧାତୂ’’ତିଆଦୀନି ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଧାତୂତି ସଲକ୍ଖଣଂ ଦଧାତି ଧାରେତୀତି ଧାତୁ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ସଲକ୍ଖଣଧାରଣତୋ ଦୁକ୍ଖୱିଧାନତୋ ଦୁକ୍ଖଧାନତୋ ଚ ଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧାତୂତି ପଥୱୀଧାତାଦିଧାତୁୟୋ । ତତ୍ଥ ସଲକ୍ଖଣଧାରଣତୋତି ୟଥା ତିତ୍ଥିୟପରିକପ୍ପିତୋ ପକତି ଅତ୍ତାତି ଏୱମାଦିକୋ ସଭାୱତୋ ନତ୍ଥି, ନ ଏୱମେତା, ଏତା ପନ ସଲକ୍ଖଣଂ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧାତୁୟୋ। ଦୁକ୍ଖୱିଧାନତୋତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିଦହନତୋ । ଏତା ହି ଧାତୁୟୋ କାରଣଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥିତା ହୁତ୍ୱା ୟଥା ଅୟଲୋହାଦିଧାତୁୟୋ ଅୟଲୋହାଦିଅନେକପ୍ପକାରଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ୱିଦହନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖଧାନତୋତି ଅନପ୍ପକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିଧାନମତ୍ତତୋ ଅୱସୱତ୍ତନତୋ, ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଏତାହି କାରଣଭୂତାହି ସତ୍ତେହି ଅନୁୱିଧୀୟତି, ତଥାୱିହିତଞ୍ଚ ତଂ ଏତେସ୍ୱେୱ ଧୀୟତି ଠପିୟତି, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖଧାନତୋ ଧାତୁୟୋ । ଅପିଚ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠୋ ଧାତୱୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଭଗୱା ‘‘ଛ ଧାତୁୟୋସଂ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଜୀୱସଞ୍ଞାସମୂହନତ୍ଥଂ ଧାତୁଦେସନଂ ଅକାସୀତି । ୟୋ ପନ ତତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ଭାୱଟ୍ଠାନେ ‘‘ସତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟତୀ’’ତି ତିପୁରିସମଣ୍ଡିତୋ ଏକୱଚନବହୁୱଚନିକୋ ପଠମାୱିଭତ୍ତିପ୍ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ –
‘‘ଦୂସିତୋ ଗିରିଦତ୍ତେନ, ହୟୋ ସାମସ୍ସ ପଣ୍ଡୱୋ ।
ପୋରାଣଂ ପକତିଂ ହିତ୍ୱା, ତସ୍ସେୱାନୁୱିଧିୟ୍ୟତୀ’’ତି ଚ
‘‘ମାତା ହି ତୱ ଇରନ୍ଧତି, ୱିଧୁରସ୍ସ ହଦୟଂ ଧନିୟ୍ୟତୀ’’ତି ଚ ‘‘ତେ ସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା ପହୀୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଇମାସଂ ପାଳୀନଂ ୱସେନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡୱୋ ନାମ ଅସ୍ସୋ ଗିରିଦତ୍ତନାମକସ୍ସ ଅସ୍ସଗୋପକସ୍ସ ପକତିଂ ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟତି ଅନୁକରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦି କତ୍ତୁପଦଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସିୟା, ‘‘ଅନୁୱିଦଧାତୀ’’ତି ପାଳି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ୟଦି କମ୍ମପଦଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସିୟା, ‘‘ପଣ୍ଡୱେନା’’ତି ତତିୟନ୍ତଂ କତ୍ତୁପଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏୱଂ ଅୱଚନେନ ‘‘ଅନୁୱିଧିୟ୍ୟତୀ’’ତି ଇଦଂ ଭାୱପଦନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ନ କେନଚି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା ‘‘ଦିୱାଦିଗଣେ କତ୍ତରି ୱିହିତୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଇଦଂ ରୂପ’’ନ୍ତି, ଧାଧାତୁୟା ଦିୱାଦିଗଣେ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, ଏକନ୍ତଭୂୱାଦିଗଣିକତ୍ତା ଚ । ଦୁତିୟପ୍ପୟୋଗେ ପନ ୟଦି କତ୍ତୁପଦଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସିୟା, ‘‘ଧନୁତେ’’ତି ପାଳି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ୟଦି କମ୍ମପଦଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସିୟା, ‘‘ଧାତୁୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା। ଏୱଂ ଅୱଚନେନ ‘‘ଧନିୟ୍ୟତୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଭାୱପଦନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଧନିୟ୍ୟତୀତି ପତ୍ଥେତି, ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଧନୁ ୟାଚନେ’’ତି ଧାତୁ ଏସା ଏକନ୍ତେନ ତନାଦିଗଣେୟେୱ ୱତ୍ତତି । ତତିୟପ୍ପୟୋଗେ ‘‘ପହୀୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୟଦି ଭୂୱାଦିଗଣେ ‘‘ହା ଚାଗେ’’ତି ଧାତୁୟା ରୂପଂ ସିୟା, କତ୍ତରି ‘‘ପଜହିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ରୂପଂ ସିୟା, ‘‘କସ୍ମା ନୋ ପଜହିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । କମ୍ମପଦଂ ପନ ‘‘ପଜହିୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସିୟା । ୟସ୍ମା ‘‘ପହୀୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଦିୱାଦିଗଣେ ‘‘ହା ପରିହାନିୟ’’ନ୍ତି ଧାତୁୟା ରୂପତ୍ତା ‘‘ପହାୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି କତ୍ତୁପଦରୂପଂ ସିୟା ‘‘ଆଜଞ୍ଞୋ କୁରୁତେ ୱେଗଂ, ହାୟନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱଳୱା’’ତି ଅକମ୍ମକସ୍ସ କତ୍ତୁପଦରୂପସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପହାୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପହୀୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନେନ ୟପଚ୍ଚୟୋ ଭାୱେ ୱତ୍ତତୀତି ଞାୟତି ।
କେଚି ପନେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ସୋ ପହୀୟିସ୍ସତି । ତେ ସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା ପହୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ରୂପଂ ୱିଭୱିୟ୍ୟତି । ଅଗ୍ଗିଜାହି ପୁବ୍ବେୱ ଭୂୟତେ’ତିଆଦୀସୁ ୟପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମେୟେୱ ୱିହିତୋ, ନ ଭାୱେ । କମ୍ମକତ୍ତୁୱସେନ ହି ଇମେ ପୟୋଗା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ସୟମେୱ ପୀୟତେ ପାନୀୟଂ, ସୟମେୱ କଟୋ କରିୟତେତି ପୟୋଗା ୱିୟା’’ତି । ତଂ ନ, ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘ପଜହିୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନି ସକମ୍ମକଧାତୁରୂପାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି ‘‘ପୀୟତେ କରିୟତେ’’ତି ରୂପାନି ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ପନ ଭାୱଟ୍ଠାନେ କତ୍ତୁନୋ ଠିତଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ନାନପ୍ପକାରେନ ଦସ୍ସିତୋତି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟେ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ମତଂ ଗହେତ୍ୱା ସାସନିକା ଗରୂ ଭାୱେ ଅଦବ୍ବୱୁତ୍ତିନୋ ଭାୱସ୍ସେକତ୍ତା ଏକୱଚନମେୱ, ତଞ୍ଚ ପଠମପୁରିସସ୍ସେୱ ‘‘ଭୂୟତେ ଦେୱଦତ୍ତେନ ଦେୱଦତ୍ତେନ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ପୟୋଗଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥୟୋଜନଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ତଂ ୱଚନଂ ପାଳିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାଦୀହି ଚ ନ ସମେତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱତ୍ଥୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତେହି ଧାରେତବ୍ବୋ ।
ଜର ରୋଗେ। ଜରତି, ଜରିୟ୍ୟତି । ଜରୱୟୋହାନିୟଂ। ଜୀରତି, ଜିୟ୍ୟତି । ଇମା ଦ୍ୱେପି ଭୂୱାଦି ଗଣିକୱସେନ ଏକଗଣିକା । ତାସଂ ଅୟଂ ସାଧାରଣରୂପୱିଭାୱନା । ‘‘ୟେନ ଚ ସନ୍ତପ୍ପତି, ୟେନ ଚ ଜରିୟ୍ୟତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟେନ ଚ ଜରିୟ୍ୟତୀତି ୟେନ ତେଜୋଗତେନ କୁପିତେନ ଅୟଂ କାୟୋ ଏକାହିକାଦିଜରରୋଗେନ ଜରିୟ୍ୟତି ଜରତି । ଅଥ ୱା ୟେନ ଚ ଜରିୟତି ୟେନ ଅୟଂ କାୟୋ ଜୀରତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେକଲ୍ୟତଂ ବଲକ୍ଖୟଂ ପଲିତୱଲିତାଦିଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି ।
ମର ପାଣଚାଗେ । ଭୂୱାଦିଗଣିକୋୟଂ ଅକମ୍ମକୋ ଚ । ସତ୍ତୋ ମରତି, ମିୟ୍ୟତି । କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଧାତୁ ‘‘ମର ପାଣଚାଗେ’’ତି ୱଚନତୋ ସକମ୍ମକୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମରତି । କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ ଜାୟତି ଚ ଜିୟ୍ୟତି ଚ ମିୟ୍ୟତି ଚା’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ କମ୍ମରହିତପ୍ପୟୋଗାନଂ ଦସ୍ସନତୋ ଅକମ୍ମକୋୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥୟୋଜନାନୟେନ ପନ ମରତୀତି ପାଣଂ ଚଜତୀତି କମ୍ମଂ ଆନେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ‘‘ମରତି, ମିୟତୀ’’ତି ଇମାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି, ‘‘ସତ୍ତୋ ସତ୍ତଂ ମାରେତି, ମାରୟତି, ମାରାପେତି, ମାରାପୟତୀ’’ତି ଇମାନି କାରିତପଦସଙ୍ଖାତାନି ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ଅମତଂ ସତ୍ତଂ ମରଣଂ ପାପେତି, ସୋ ୱଧକୋ ମାରେତି ମାରୟତି ମାରାପେତି ମାରାପୟତୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସତ୍ତୋ ସତ୍ତେହି ମାରିୟତି ମାରାପିୟତୀତି ଇମାନି କମ୍ମପଦାନି । ଭାୱପଦମପ୍ପସିଦ୍ଧଂ । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ରାପି ପସିଦ୍ଧତା ଚ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧତା ଚ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବା ।
ଖାଦ ଭକ୍ଖଣେ। ଅୟଂ ପନ ଭୂୱାଦିଗଣିକୱସେନ ଏକଗଣିକୋ ସକମ୍ମକୋ ଧାତୁ । ଖାଦତି, ସଙ୍ଖାଦତି, ଇମାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି। ପୁରିସୋ ପୁରିସେନ ପୁରିସଂ ୱା ପୂୱଂ ଖାଦେତି ଖାଦୟତି ଖାଦାପେତି ଖାଦାପୟତି, ଇମାନି ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ଅଖାଦନ୍ତଂ ଖାଦନ୍ତଂ ୱା ଖାଦାହୀତି ପୟୋଜେତି, ସୋ ଖାଦାପକୋ ଖାଦେତି ଖାଦୟତି ଖାଦାପେତି ଖାଦାପୟତୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଖଜ୍ଜତି, ସଂଖଜ୍ଜତି, ସଙ୍ଖାଦିୟତି । ଇମାନି କମ୍ମପଦାନି । ଅତ୍ରପନାୟଂ ପାଳି ‘‘ଅତୀତଂ ପାହଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ରୂପେନ ଖଜ୍ଜିଂ, ସେୟ୍ୟଥାପାହଂ ଏତରହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ରୂପେନ ଖଜ୍ଜାମି । ଅହଞ୍ଚେୱ ଖୋ ପନ ଅନାଗତଂ ରୂପଂ ଅଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟଂ, ଅନାଗତେନପାହଂ ରୂପେନ ଖଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ, ସେୟ୍ୟଥାପେତରହି ଖଜ୍ଜାମୀ’’ତି । ଭାୱପଦଂ ନ ଲବ୍ଭତି ସକମ୍ମକତ୍ତା ଇମସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ । ଭୂୱାଦିଗଣୋ । ଅୟଂ ନାମଧାତୁ ଏକନ୍ତରୁଧାଦିଗଣିକୋତି ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ ।
ଦିୱାଦିଗଣେ ତା ପାଲନେ। ଲୋକଂ ତାୟତି ସନ୍ତାୟତି । ଇମାନି ସକମ୍ମକାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି । ହେତୁକତ୍ତୁପଦଂ ପନ କମ୍ମପଦଞ୍ଚ ଭାୱପଦଞ୍ଚ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନି ।
ସୁଧ ସଂସୁଦ୍ଧିୟଂ। ଚିତ୍ତଂ ସୁଜ୍ଝତି ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଇମାନି ଅକମ୍ମକାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି । ସୋଧେତି, ସୋଧୟତି, ସୋଧାପେତି, ସୋଧାପୟତି, ଇମାନି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ଅସୁଦ୍ଧଂ ଠାନଂ ସୁଦ୍ଧଂ କରୋତି, ସୋ ସୋଧକୋ ସୋଧେତି, ସୋଧୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ । ୟୋ ପନ ଅସୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ସୟଂ ଅସୋଧେତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ସୋଧେହୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ପୟୋଜେତି, ସୋ ସୋଧାପକୋ ସୋଧାପେତି ସୋଧାପୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ । ତଥା ହି ‘‘କାରେତି, କାରୟତି, କାରାପେତି, କାରାପୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ଲବ୍ଭମାନନୟୋ ଚ ଅଲବ୍ଭମାନନୟୋ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ଇମା ପନେତ୍ଥ ପାଳିୟୋ –
‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସୱିସୟେ, ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ତଥାଗତଂ ।
ତସ୍ସ ଆଗମନଂ ମଗ୍ଗଂ, ସୋଧେନ୍ତି ତୁଟ୍ଠମାନସା’’ତି ଚ
‘‘ମଗ୍ଗଂ ସୋଧେମହଂ ତଦା’’ତି ଚ । ଇମା ହି ପାଳିୟୋ ସହତ୍ଥା ସୋଧନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଆୟସ୍ମା ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋ ରାଜଗହେ ପବ୍ଭାରଂ ସୋଧାପେତି ଲେଣଂ କତ୍ତୁକାମୋ’’ତି ପନ ପାଳି, ‘‘କିଂ ଭନ୍ତେ ଥେରୋ କାରାପେତୀ’’ତି, ‘‘ପବ୍ଭାରଂ ମହାରାଜ ସୋଧାପେମି ଲେଣଂ କତ୍ତକାମୋ’’ତି ଚ ପାଳି । ଇମା ପରେହି ସୋଧାପନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ‘‘କସ୍ସ ସୋଧିୟତି ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଇଦଂ କମ୍ମପଦଂ, ଭାୱପଦଂ ପନ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧଂ । ଇମିନା ନୟେନ ୟାୱ ଚୁରାଦିଗଣା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଦ୍ୱିଗଣିକତ୍ତେ ସୁଭ ସୋଭେ। ସୋଭତି ୱତାୟଂ ପୁରିସୋ । ସୁଭ ପହାରେ। ୟୋ ନୋ ଗାୱୋୱ ସୁମ୍ଭତି ସୁମ୍ଭୋତି ଇଚ୍ଚପି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସୁମ୍ଭୋତୀ’’ତି ଚ କଚ୍ଚାୟନମତେ ରୂପଂ, ଇମାନି କତ୍ତୁପଦାନି । ନଗରଂ ସୋଭେତି, ସୋଭୟତି । ପୁରିସୋ ପୁରିସେ ଚୋରଂ ସୁମ୍ଭେତି, ସୁମ୍ଭୟତି, ସୁମ୍ଭାପେତି, ସୁମ୍ଭାପୟତି । ଇମାନି ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି । କମ୍ମଭାୱପଦାନି ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନୱସେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଭୂୱାଦିରୁଧାଦିଗଣିକରୂପାନି ।
ପଚ ପାକେ। ପୁରିସୋ ଭତ୍ତଂ ପଚତି । ନେରୟିକୋ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି । କମ୍ମଂ ପଚ୍ଚତି । ଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତି । ପାରମିୟୋ ପରିପଚ୍ଚନ୍ତି । ଫଲାନି ପରିପଚ୍ଚନ୍ତି, ପକ୍କାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗରୱୋ ପନ –
ଞାଣୟୁତ୍ତୱରଂ ତତ୍ଥ, ଦତ୍ୱା ସନ୍ଧିଂ ତିହେତୁକଂ ।
ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଚତି ପାକାନଂ, ପୱତ୍ତେ ଅଟ୍ଠକେ ଦୁୱେତି ଚ –
‘‘ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାର-ୱିପାକାନି ନ ପଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ଏୱଂ ପଚତିପଦସ୍ସ ଦ୍ୱିଗଣିକରୂପସ୍ସ ସକମ୍ମକତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ କୁତୋ ଲବ୍ଭା । ତେପିଟକେ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ‘‘କପ୍ପଂ ନିରୟମ୍ହି ପଚ୍ଚତି । ୟାୱ ପାପଂ ନ ପଚ୍ଚତି । ନିରୟମ୍ହି ଅପଚ୍ଚି ସୋ’’ତି ଏୱଂ ଅକମ୍ମକତ୍ତଂୟେୱ ଦିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନନୁ ପଚ ପାକେ’ତି ଅୟଂ ଧାତୁ ସକମ୍ମକୋ, ତେନ ‘ପଚ୍ଚତୀ’ତି ପଦସ୍ସ ଦିୱାଦିଗଣିକରୂପସ୍ସପି ସତୋ ସକମ୍ମକତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମାୟେୱ ‘ପଚ୍ଚତି ପାକାନଂ ପୱତ୍ତେ ଅଟ୍ଠକେ ଦୁୱେ’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥା ‘‘ଛିଦି ଦ୍ୱିଧାକରଣେ, ଭିଦି ୱିଦାରଣେ’’ତି ଧାତୂନଂ ରୁଧାଦିଗଣେ ପୱତ୍ତାନଂ ‘‘ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତି, ଭିତ୍ତିଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି ରୂପପଦାନଂ ସକମ୍ମକତ୍ତେପି ସତି ଦିୱାଦିଗଣଂ ପତ୍ତାନଂ ତେସଂ ଧାତୂନଂ ‘‘ଉଦକଂ ଛିଜ୍ଜତି, ଘଟୋ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ରୂପପଦାନି ଅକମ୍ମକାନିୟେୱ ଭୱନ୍ତି, ୟଥା ଭୂୱାଦିଗଣେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ପଚଧାତୁସ୍ସ ‘‘ଭତ୍ତଂ ପଚତୀ’’ତି ରୂପପଦସ୍ସ ସକମ୍ମକତ୍ତେପି ସତି ଦିୱାଦିଗଣଂ ପତ୍ତସ୍ସ ‘‘ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି, କମ୍ମାନି ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ରୂପପଦାନି ଅକମ୍ମକାନିୟେୱ ଭୱନ୍ତି ।
ଅଥାପି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନନୁ ଚ ଭୋ ୟଥା ‘ଆସୱେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂ’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଆସୱତୋ ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂ’ତି ଚ ‘ଆସୱେହି କତ୍ତୁଭୂତେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂ’ତି ଚ ଏୱଂ ଦିୱାଦିଗଣିକସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ‘ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂ’ତି ରୂପପଦସ୍ସ ଅକମ୍ମକତ୍ତଞ୍ଚ ସକମ୍ମକତ୍ତଞ୍ଚ ଭୱତି, ତଥା ‘ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି, କମ୍ମାନି ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀ’ତି ଚ ଅକମ୍ମକତ୍ତେନପି ଭୱିତବ୍ବଂ । ‘ପଚ୍ଚତି ପାକାନଂ ପୱତ୍ତେ ଅଟ୍ଠକେ ଦୁୱେ, ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାରୱିପାକାନି ନ ପଚ୍ଚତୀ’ତି ସକମ୍ମକତ୍ତେନପି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅକମ୍ମକତ୍ତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ସକମ୍ମକତ୍ତେନ, ‘‘ପଚ୍ଚତି ପାକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପୟୋଗାନଂ ‘‘ଆସୱେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂ’’ତି ପୟୋଗେନ ଅସମାନତ୍ତା । ତଥା ହେତ୍ଥ ‘‘ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂ’’ତି ପଦଂ କମ୍ମରହିତକତ୍ତୁୱାଚକୟପଚ୍ଚୟନ୍ତମ୍ପି ଭୱତି କତ୍ତୁସହିତକମ୍ମୱାଚକୟପଚ୍ଚୟନ୍ତମ୍ପି । ‘‘ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂ’’ତି ଇମସ୍ସ ହି ପଦସ୍ସ କମ୍ମରହିତୟପଚ୍ଚୟୱନ୍ତତ୍ତା ‘‘ଆସୱେହୀ’’ତି କରଣୱଚନଂ ଅପାଦାନକାରକୱାଚକଂ ଭୱତି । ‘ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ପନ କତ୍ତୁକାରକୱାଚକଂ ଭୱତି । ତଥା ‘‘ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂ’’ତି ପଦସ୍ସ କତ୍ତୁସହିତକମ୍ମୱାଚକତ୍ତା ‘‘ଆସୱେହୀ’’ତି କରଣୱଚନଂ କତ୍ତୁକାରକୱାଚକଂ ଭୱତି । ‘‘ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ପନ କମ୍ମକାରକୱାଚକଂ ଭୱତି । ଅୟଂ ନୟୋ ‘‘ପଚ୍ଚତି ପାକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପୟୋଗେସୁ ନ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ କତ୍ତାରଂ ୱଦତି, ଉପୟୋଗୱଚନଂ କମ୍ମଂ ୱଦତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାରିତେ ‘‘ପୁରିସୋ ପୁରିସେନ ପୁରିସଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ପାଚେତି ପାଚୟତି ପାଚାପେତି ପାଚାପୟତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଅନନ୍ତେ ବୋଧିସମ୍ଭାରେ, ପରିପାଚେସି ନାୟକୋ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ପନ ‘‘ପରିପାଚେତି, ପରିପାଚୟତୀ’’ତି ଚ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଇମାନି ହେତୁକତ୍ତୁପଦାନି । କମ୍ମେ – ୟଞ୍ଞଦତ୍ତେନ ଓଦନୋ ପଚ୍ଚତେ, ଭାୱପଦଂ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧଂ । ଇମାନି ଭୂୱାଦିଦିୱାଦିଗଣିକରୂପାନି । ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଦ୍ୱିଗଣିକରୂପାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ତେଗଣିକତ୍ତେ ସୁ ପସୱେ। ହେତୁଫଲଂ ସୱତି, ପସୱତି । ସୁ ସୱନେ। ସଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣୋତି, ସୁଣାତି । ସୁ ହିଂସାୟଂ। ୟୋଧୋ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତଂ ସୁନାତି । ଇମାନି ୟଥାକ୍କମଂ ଭୂୱାଦିସ୍ୱାଦିକିୟାଦିଗଣିକାନି କତ୍ତୁପଦାନି । ତଥା ହେତୁନା ଫଲଂ ସୱିୟ୍ୟତି, ଉନ୍ନାଦସଦ୍ଦୋ ପଥୱୀଉନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସୁୟ୍ୟତି । ୟୋଧେନ ପଚ୍ଚମିତ୍ତୋ ସୁନିୟ୍ୟତି । ଇମାନି କମ୍ମପଦାନି । ଭାୱପଦଂ ନ ଲବ୍ଭତି ସକମ୍ମକତ୍ତା ଇମେସଂ ଧାତୂନଂ । ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ତେଗଣିକରୂପାନି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଅତ୍ର ପନାୟଂ ନୟୱିଭାୱନା –
ଭ୍ୱାଦିରୁଧାଦିକା ଧାତୂ, ସ୍ୱାଦିଦିୱାଦିକା ତଥା ।
ରୁଧାଦିକଦିୱାଦିଟ୍ଠା, ଭୂୱାଦିକଚୁରାଦିକା ॥
ଭୂୱାଦିକଗହାଦିଟ୍ଠା, ଭ୍ୱାଦିସ୍ୱାଦିକିୟାଦିକା ।
ଏୱମାଦିପ୍ପଭେଦେହି, ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୁ ୱିଚକ୍ଖଣା ॥
ଇଚ୍ଚେୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୟଥାରହଂ ଏକଗଣିକଦ୍ୱିଗଣିକତେଗଣିକୱସେନ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁହେତୁକତ୍ତୁକମ୍ମଭାୱପଦାନି ଚ ସକାରିତେକକମ୍ମାନି ଚ ସକାରିତଦ୍ୱିକମ୍ମାନି ଚ ସକାରିତତିକମ୍ମାନି ଚ ଦସ୍ସିତାନି ।
ଇଦାନି ଏକକାରିତଦ୍ୱିକାରିତପଦାନଂ ୱଚନୋକାସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ୱଦାମ । ସୋ ଅନ୍ତକମ୍ମନି। ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ମାନଂ ସିୟତି, କମ୍ମଂ ପରିୟୋସିୟତି । ଇମାନି ତାୱ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁପଦାନି । ଏତ୍ଥ ମାନଂ ସିୟତୀତି ମାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । କମ୍ମଂ ପରିୟୋସିୟତୀତି କମ୍ମଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ପରି ଅୱ ଇଚ୍ଚୁପସଗ୍ଗୱସେନ ହି ଇଦଂ ପଦଂ ଅକମ୍ମକଂ ଭୱତି, ଅତ୍ଥୋ ପନ ‘‘ପରିୟୋସାନଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସକମ୍ମକୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ ଅତ୍ତନା ପରିୟୋସାପେତି । ଇଦମେକଂ କାରିତଂ ହେତୁକତ୍ତୁପଦଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ପରିଅୱ ଇଚ୍ଚୁପସଗ୍ଗୱସେନ ଅକମ୍ମକଭୂତସ୍ସ ସୋଧାତୁସ୍ସ ଲଦ୍ଧକାରିତପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଏକକମ୍ମମେୱ ସକାରିତପଦଂ ଭୱତି । ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ ପରେହି ପରିୟୋସାୱାପେତି । ଇଦଂ ଦ୍ୱିକାରିତଂ ହେତୁକତ୍ତୁପଦଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପନ ପରି ଅୱ ଇଚ୍ଚୁପସଗ୍ଗୱସେନ ଅକମ୍ମକଭୂତସ୍ସ ସୋଧାତୁସ୍ସ ଲଦ୍ଧକାରିତପଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟତ୍ତା ଦ୍ୱିକମ୍ମକଂ ସକାରିତପଦଂ ଭୱତି । ‘‘ପରିୟୋସାୱାପେତୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ପରି ଅୱ ପୁବ୍ବସ୍ମା ସୋଧାତୁମ୍ହା ଣାପେ ଣାପେ ଇତି ପଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟଂ କତ୍ୱା ଅୱସଦ୍ଦସ୍ସୋକାରଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତତୋ ୟକାରାଗମଞ୍ଚ ଅନୁବନ୍ଧଣକାରଲୋପଞ୍ଚ ପଠମପଚ୍ଚୟେ ପକାରସ୍ସ ୱକାରଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ଚ ଠାନେସୁ ପୁବ୍ବସରଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ତା ପାଳିୟୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଆହଚ୍ଚଦେସିତାକାରେନ ଏକତୋ କଥୟାମ – ‘‘ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ ଅତ୍ତନା ପରିୟୋସାପେତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ ପରେହି ପରିୟୋସାୱାପେତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ହେତୁକତ୍ତୁପଦଂ ଆନେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ତନାତି ୱିପ୍ପକରଣକ୍ରିୟାୟ କତ୍ତୁକାରକୱାଚକଂ କରଣୱଚନଂ । ୱିପ୍ପକତନ୍ତି କମ୍ମକାରକୱାଚକଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅତ୍ତନା ପରିୟୋସାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ତନାତି ଅବ୍ୟୟପଦଭୂତେନ ସୟଂସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥଂ ୱିଭତ୍ୟନ୍ତପତିରୂପକଂ ଅବ୍ୟୟପଦଂ, ସୟଂସଦ୍ଦସଦିସଂ ୱା ତତିୟାୱିଭତ୍ୟନ୍ତଂ ଅବ୍ୟୟପଦଂ । ତଥା ହି ‘‘ଅତ୍ତନା ପରିୟୋସାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନସ୍ସ ‘‘ସୟଂ ପରିୟୋସାପେତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି ‘‘ଅତ୍ତନା ଚ ପାଣାତିପାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପରେହି ପରିୟୋସାୱାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ପରେହୀତି କମ୍ମକାରକୱାଚକଂ କରଣୱଚନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ‘‘ସୁନଖେହିପି ଖାଦାପେନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୁନଖେହୀ’’ତି ପଦଂ ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ହି ୟଥା ‘‘ରାଜାନୋ ଚୋରଂ ସୁନଖେ ଖାଦାପେନ୍ତୀ’’ତି ଉପୟୋଗୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି, ତଥା ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ ପରେ ଜନେ ପରିୟୋସାୱାପେତୀ’’ତି ଉପୟୋଗୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତନୟୱିଚିତ୍ତେ ଭଗୱତୋ ପାୱଚନେ ଦ୍ୱିକାରିତପଚ୍ଚୟୱନ୍ତମ୍ପି ପଦମତ୍ଥୀତି ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ସୁଖୁମୋ ସାସନେ ଆଦରଂ କତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତେହି ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥାୟ ଇଦଂ ପକରଣଂ କରିମ୍ହ, ନ ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ମତି, ଅଥ ଖୋ ପୁବ୍ବାଚରିୟାନଂ ସନ୍ତିକା ଲଦ୍ଧତ୍ତା ତେସଞ୍ଞେୱ ମତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ଅକାରିତଦ୍ୱିକମ୍ମିକପଦାନଂ ୱଚନୋକାସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତାନି କଥୟାମ, ତାନି ଚ ଖୋ ଧାତୁୱସେନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାନି ସୱିନିଚ୍ଛୟାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ?
ଦୁହିକରୱହିପୁଚ୍ଛି, ୟାଚି ଭିକ୍ଖି ଚ ନିବ୍ରୂତି ।
ଭଣିୱଦିୱଚିଭାସି, ସାସିଦହିନାଥଧାତୁ॥
ରୁଧି ଜି ଚିପଭୁତୀତି, ୟେ ତେ ଦ୍ୱିକମ୍ମକା ଧୀରା ।
ପୱଦୁମପି ୱିୟୁତ୍ତା, କାରିତପ୍ପଚ୍ଚୟେହି ଚ ॥
ଅପାଦାନାଦିକେ ପୁବ୍ବ-ୱିଧିମ୍ହା ସହିମେ’ବ୍ରୱୁଂ ।
ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ, ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସନନ୍ତନା ॥
ଏତେ ଦୁହାଦୟୋ ଧାତୂ, ତିକମ୍ମାପି ଭୱନ୍ତି ତୁ ।
କାରିତପ୍ପଚ୍ଚୟେ ଲଦ୍ଧେ, ଇତି ଆଚରିୟା’ବ୍ରୱୁଂ ॥
ତତ୍ରିମାନି ଉଦାହରଣାନି – ଗୱଂ ପୟୋ ଦୁହତି ଗୋପାଲକୋ । ଗାୱିଂ ଖୀରଂ ଦୁହତି ଗୋପାଲଦାରକୋ । ତତ୍ଥ ପୟୋତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ‘‘ୟସୋ ଲଦ୍ଧା ନ ମଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟସୋ’’ତି ପଦମିୱ । ମନୋଗଣିକସ୍ସ ହି ଈଦିସମ୍ପି ଉପୟୋଗୱଚନଂ ହୋତି ଅଞ୍ଞାଦିସମ୍ପି । ଇସ୍ସରୋ ଗୋପାଲଂ ଗୱଂ ପୟୋ ଦୁହାପେତି । ଗୋପାଲେନ ଗାୱୋ ଖୀରଂ ଦୁହିତା । ଗୋହି ପୟୋ ଦୁହତୀତି ଏତ୍ଥ ଅପାଦାନୱିସୟତ୍ତା ଦ୍ୱିକମ୍ମକଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ‘‘ୱିସାଣତୋ ଗୱଂ ଦୁହଂ, ୟତ୍ଥ ଖୀରଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅପାଦାନୱିସୟତ୍ତେପି ଗୱାୱୟୱଭୂତସ୍ସ ୱିସାଣସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଗୱଂ ଖୀରଂ ଦୁହନ୍ତୋ’’ତି ଦ୍ୱିକମ୍ମିକଭାୱୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦୁହିନୋ ପୟୋଗୋୟଂ ।
କରୋତିସ୍ସ ପୟୋଗେ କଟ୍ଠମଙ୍ଗାରଂ କରୋତି, ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକଂ କରୋତି, ସଚେ ଜେ ସଚ୍ଚଂ ଭଣସି, ଅଦାସିଂ ତଂ କରୋମି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଙ୍ଗାରଂ କରୋତୀତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତକାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କଟ୍ଠଞ୍ହି ଅଙ୍ଗାରଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ, ଅଙ୍ଗାରେ କତେ କାରଣଭୂତସ୍ସ କଟ୍ଠସ୍ସ କଟ୍ଠଭାୱୋ ୱିଗଚ୍ଛତି । କଟକଂ କରୋତୀତି ଇଦଂ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତକାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁୱଣ୍ଣଞ୍ହି କଟକଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ, କଟକେ କତେପି କାରକଭୂତସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣଭାୱୋ ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ଅଥ ଖୋ ୱିସେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଦାସିଂ ତଂ କରୋମୀତି ଇଦଂ ପନ ଠାନନ୍ତରଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପରାଜଂ ମହାରାଜଂ କରୋମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ‘‘ଇସ୍ସରୋ ପୁରିସେନ ପୁରିସଂ ୱା କଟ୍ଠମଙ୍ଗାରଂ କାରେତି । ତଥା ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକଂ କାରେତୀ’’ତି ତିକମ୍ମିକପ୍ପୟୋଗୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେତୀ’’ତି, ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେ’’ତି ଦ୍ୱିକମ୍ମକପ୍ପୟୋଗୋ ।
ଏତ୍ଥେକେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନନୁ ଚ ଭୋ ଏତ୍ଥ ଏକମେୱ କମ୍ମଂ ଦିସ୍ସତି, କେନାୟଂ ପୟୋଗୋ ଦ୍ୱିକମ୍ମିକପ୍ପୟୋଗୋ ହୋତୀ’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ଏକମେୱ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ଅତ୍ଥତୋ ଦ୍ୱେୟେୱ କମ୍ମାନି ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେତୀତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ରାଜଭାୱଂ ମହାଜନେନ କାରୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ଗହିତେ ‘‘ରଜ୍ଜଂ କାରେହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, କିଂ ଅରଞ୍ଞେ କରିସ୍ସସୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ ରାଜଭାୱଂ ଅମ୍ହେହି କାରାପେହି, ଅତ୍ତାନଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚାପେହି, ମୟଂ ତଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚିତୁକାମାତି ଅତ୍ଥୋ ସମତ୍ଥିତୋ ଭୱତି ।
ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେତି ଏତ୍ଥାପି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ରାଜଭାୱଂ ମହାଜନେନ କାରୟନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି । ସାସନସ୍ମିଞ୍ହି କାରିତୱିସୟେ କରଣୱଚନଂ ଉପୟୋଗତ୍ଥଞ୍ଞେୱ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ଦ୍ୱେୟେୱ କମ୍ମନି ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱଦାମ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିନିବ୍ବଚନତ୍ଥୱିଭାୱନାୟ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଇନ୍ଦତ୍ତଂ କାରେତୀତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଭାୱେ ତଂଦ୍ୱାରିକେହି ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦଭାୱଂ ପରମିସ୍ସରଭାୱଂ କାରୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ହି ତେ ରୂପଗ୍ଗହଣେ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁୱତ୍ତେତି, ତେ ଚ ତଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ୟଦି ପନ କରଧାତୁ ଦ୍ୱିକମ୍ମକୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଲଦ୍ଧକାରିତପଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘କାରେତୀ’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ତିକମ୍ମକେହିୟେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ନ, ନିୟମାଭାୱତୋ, ତାଦିସସ୍ସ ଚ ପୟୋଗସ୍ସ ୱୋହାରପଥେ ଅନାଗତତ୍ତା ।
କଟ୍ଠଂ ପୁରିସେନ ଅଙ୍ଗାରଂ କତଂ । ସୁୱଣ୍ଣଂ କମ୍ମାରେନ କଟକଂ କତଂ, ଦାସୀ ସାମିକେନ ଅଦାସିଂ କତା, ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଦ୍ୱିକମ୍ମକପ୍ପୟୋଗା ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁୱଣ୍ଣେନ କଟକଂ କରୋତୀତି ଏତ୍ଥ ହି ୱିସେସନତ୍ଥେ ପୱତ୍ତକରଣୱିସୟତ୍ତା ଦ୍ୱିକମ୍ମିକଭାୱୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନେତବ୍ବୋ । କରୋତିସ୍ସ ପୟୋଗୋୟଂ ।
ୱହିଆଦୀନଂ ପୟୋଗେ ରାଜପୁରିସା ରଥଂ ଗାମଂ ୱହନ୍ତି । ଅୟଂ ରାଜା ମଂ ନାମଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପରାଭୱନ୍ତଂ ପୁରିସଂ, ମୟଂ ପୁଚ୍ଛାମ ଗୋତମଂ । ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ୱିନୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ । ଦେୱଦତ୍ତୋ ରାଜାନଂ କମ୍ବଲଂ ୟାଚତି । ତେ ମଂ ଅସ୍ସେ ଅୟାଚିସୁଂ । ଧନଂ ତଂ ତାତ ୟାଚତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାଗଂ ମଣିଂ ୟାଚତି । ନାଗୋ ମଣିଂ ୟାଚିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ବ୍ରହ୍ମୁନା ଆୟାଚିତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଭଗୱା । ତାପସୋ କୁଲଂ ଭୋଜନଂ ଭିକ୍ଖତି । ଅଜଂ ଗାମଂ ନେତି । ଅଜୋ ଗାମଂ ନୀତୋ । ମୁତ୍ତୋ ଚମ୍ପେୟ୍ୟକୋ ନାଗୋ, ରାଜାନଂ ଏତଦବ୍ରୱି ।
ଏତ୍ଥ ରାଜାନନ୍ତି ମୁଖ୍ୟତୋ କମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତନ୍ତି ଗୁଣତୋ । ତଥା ରାଜାନନ୍ତି ଅକଥିତକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତନ୍ତି କଥିତକମ୍ମଂ । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏୱମେୱ ‘‘ବ୍ରୂହି ଭଗୱା’’ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ପଦାନୱିସୟତ୍ତା ଦ୍ୱିକମ୍ମକଭାୱୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ଭିକ୍ଖୁ ମହାରାଜାନଂ ଧମ୍ମଂ ଭଣତି । ୟଂ ମଂ ଭଣସି ସାରଥି । ୟଂ ମଂ ୱଦତି । ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ । ପିତା ପୁତ୍ତଂ ଭାସତି । ୟଂ ମଂ ତ୍ୱଂ ଅନୁସାସସି । ସକ୍ୟା ଖୋ ପନ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ରାଜାନଂ ଓକ୍କାକଂ ପିତାମହଂ ଦହନ୍ତି । ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ତଂ ହିତପଟିପତ୍ତିଂ ନାଥତି । ଗାୱୋ ୱଜଂ ରୁନ୍ଧତି ଗୋପାଲକୋ । ଧୁତ୍ତୋ ଧୁତ୍ତଜନଂ ଧନଂ ଜିନାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କମନୁତ୍ତରଂ ରତ୍ନୱରଂ ଜିନାମା’’ତି ପୁଣ୍ଣକଜାତକପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ମୟଂ ଜନିନ୍ଦା କତରଂ ରାଜାନଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ରତ୍ନୱରଂ ଜିନାମା’’ତି । ଇଟ୍ଠକାୟୋ ପାକାରଂ ଚିନୋତି ୱଡ୍ଢକୀ । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଏତ୍ଥ କେଚି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋତି, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି । ଉପାସକଂ ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୂ’ତି ପୟୋଗେସୁ କିଂ ଦ୍ୱିକମ୍ମକଭାୱୋ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ? ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭତି ଗୁଣଗୁଣୀନଂ ୱସେନ ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ନ ଲବ୍ଭତି ‘‘ସରଣଂ ଇତି ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଇତିସଦ୍ଦଲୋପୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ସରଣନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ମମ ସରଣଂ ପରାୟଣଂ, ଅଘସ୍ସ ତାତା ହିତସ୍ସ ଚ ୱିଧାତା’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଭଜାମି ସେୱାମି ବୁଜ୍ଝାମୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପାସକଂ ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱିକମ୍ମକଭାୱୋ ଲବ୍ଭତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ମଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପାସକଂ ଧାରେତୂ’’ତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ସକ୍ୟା ଖୋ ପନ ଅମ୍ବଟ୍ଠ ରାଜାନଂ ଓକ୍କାକଂ ପିତାମହଂ ଦହନ୍ତୀ’’ତି ଦହଧାତୁପ୍ପୟୋଗେନ ସମାନତ୍ତା ଚ, ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥତୋ ପନ ‘‘ମଂ ‘ଉପାସକୋ ମେ ଅୟ’ନ୍ତି ଧାରେତୂ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅକାରିତାନି ଦ୍ୱିକମ୍ମିକଧାତୁରୂପାନି ୱିଭାୱିତାନି ।
ଇଚ୍ଚେୱମମ୍ହେହି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ସାସନତ୍ଥଂ ୟଥାସତ୍ତି ୟଥାବଲଂ ଧାତୁୟୋ ଚ ତଂରୂପାନି ଚ ତଦନୁରୂପେହି ନାନାପଦେହି ନାନାଅତ୍ଥେହି ନାନାନୟେହି ଚ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱିଭାୱିତାନି, ଏୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତେହିପି ଅମ୍ହେହି ତାସଂ ସରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱା ନ ସକ୍କା ସବ୍ବସୋ ୱତ୍ତୁଂ । ତଦୁଭୟଞ୍ହି କୋ ସବ୍ବସୋ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନେହି ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେହି ମହାଖୀଣାସୱେହି ।
ଅତ୍ଥାତିସୟୟୁତ୍ତାପି, ଧାତୂ ହୋନ୍ତି ୟତୋ ତତୋ । ପୟୋଗତୋନୁଗନ୍ତବ୍ବା, ଅନେକତ୍ଥା ହି ଧାତୱୋ ।
ୟେନେକତ୍ଥଧରା ଚରନ୍ତି ୱିୱିଧା ନାଥସ୍ସ ପାଠେ ୱରେ,
ତେନେକତ୍ଥଧରାୱ ହୋନ୍ତି ସହିତା ନାନୂପସଗ୍ଗେହିୱେ ।
ଧାତୂନଂ ପନ ତେସମତ୍ଥପରମଂ ଖୀଣାସୱେ ପଣ୍ଡିତେ,
ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଟିସମ୍ଭିଦାମତିୟୁତେ କୋ ସବ୍ବସୋ ଭଣତୀତି ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ସବ୍ବଗଣୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନାମ ଏକୂନୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ॥
ସହ ରୂପୱିଭାୱନାୟ ଧାତୁୱିଭାୱନା ନିଟ୍ଠିତା।
ଧାତୁମାଲା ନିଟ୍ଠିତା।