ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣଂ (ପଦମାଲା)
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣଂ (ପଦମାଲା)
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
ଧୀରେହି ମଗ୍ଗନାୟେନ, ୟେନ ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତଂ ।
ସିତଂ ଧମ୍ମମିଧଞ୍ଞାୟ, ଞାୟତେ ଅମତଂ ପଦଂ ॥
ତଂ ନମିତ୍ୱା ମହାୱୀରଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁଂ ଲୋକନାୟକଂ ।
ମହାକାରୁଣିକଂ ସେଟ୍ଠଂ, ୱିସୁଦ୍ଧଂ ସୁଦ୍ଧିଦାୟକଂ ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମଞ୍ଚସ୍ସ ପୂଜେତ୍ୱା, ସୁଦ୍ଧଂ ସନ୍ତମସଙ୍ଖତଂ ।
ଅତକ୍କାୱଚରଂ ସୁଟ୍ଠୁ, ୱିଭତ୍ତଂ ମଧୁରଂ ସିୱଂ ॥
ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ’ଞ୍ଜଲିଂ କତ୍ୱା, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତସ୍ସ ତାଦିନୋ ।
ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାଦି-ୱିସୁଦ୍ଧଗୁଣଜୋତିନୋ ॥
ନମସ୍ସନାଦିପୁଞ୍ଞସ୍ସ, କତସ୍ସ ରତନତ୍ତୟେ ।
ତେଜସାହଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ଅନ୍ତରାୟେ ଅସେସତୋ ॥
ଲୋକନୀତିୱିୟତ୍ତସ୍ସ, ସତ୍ଥୁ ସଦ୍ଧମ୍ମନୀତିନୋ ।
ସାସନତ୍ଥଂ ପୱକ୍ଖାମି, ସଦ୍ଦନୀତିମନାକୁଲଂ ॥
ଆସୱକ୍ଖୟଲାଭେନ, ହୋତି ସାସନସମ୍ପଦା ।
ଆସୱକ୍ଖୟଲାଭୋ ଚ, ସଚ୍ଚାଧିଗମହେତୁକୋ ॥
ସଚ୍ଚାଧିଗମନଂ ତଞ୍ଚ, ପଟିପତ୍ତିସ୍ସିତଂ ମତଂ ।
ପଟିପତ୍ତି ଚ ସା କାମଂ, ପରିୟତ୍ତିପରାୟଣା ॥
ପରିୟତ୍ତାଭିୟୁତ୍ତାନଂ, ୱିଦିତ୍ୱା ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଂ ।
ୟସ୍ମା ନ ହୋତି ସମ୍ମୋହୋ, ଅକ୍ଖରେସୁ ପଦେସୁ ଚ ॥
ୟସ୍ମା ଚାମୋହଭାୱେନ, ଅକ୍ଖରେସୁ ପଦେସୁ ଚ ।
ପାଳିୟତ୍ଥଂ ୱିଜାନନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞୂ ସୁଗତସାସନେ ॥
ପାଳିୟତ୍ଥାୱବୋଧେନ, ୟୋନିସୋ ସତ୍ଥୁସାସନେ ।
ସପ୍ପଞ୍ଞା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ପଟିପତ୍ତିମତନ୍ଦିକା ॥
ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା, ଧମ୍ମଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ୱରଂ ।
ପାପୁଣନ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧାୟ, ସୀଲାଦିପଟିପତ୍ତିୟା ॥
ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥିକା ସୁଦ୍ଧଂ, ନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିଞ୍ଞୁନଂ ।
ଭଞ୍ଞମାନଂ ମୟା ସଦ୍ଦ-ନୀତିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୁ ସାଧୁକଂ ॥
ଧାତୁ ଧାତୂହି ନିପ୍ଫନ୍ନ-ରୂପାନି ଚ ସଲକ୍ଖଣୋ ।
ସନ୍ଧିନାମାଦିଭେଦୋ ଚ, ପଦାନଂ ତୁ ୱିଭତ୍ତି ଚ ॥
ପାଳିନୟାଦୟୋଚ୍ଚେୱ-ମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରତୋ ।
ସାସନସ୍ସୋପକାରାୟ, ଭୱିସ୍ସତି ୱିଭାୱନା ॥
୧. ସୱିକରଣାଖ୍ୟାତୱିଭାଗ
ତତ୍ଥ ଧାତୂତି କେନଟ୍ଠେନ ଧାତୁ ? ସକତ୍ଥମ୍ପି ଧାରେତୀତି ଧାତୁ, ଅତ୍ଥାତିସୟୟୋଗତୋ ପରତ୍ଥମ୍ପି ଧାରେତୀତି ଧାତୁ, ୱୀସତିୟା ଉପସଗ୍ଗେସୁ ୟେନ କେନଚି ଉପସଗ୍ଗେନ ଅତ୍ଥୱିସେସକାରଣେନ ପଟିବଦ୍ଧା ଅତ୍ଥୱିସେସମ୍ପି ଧାରେତୀତି ଧାତୁ, ‘‘ଅୟଂ ଇମିସ୍ସା ଅତ୍ଥୋ, ଅୟମିତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ପରୋ’’ତିଆଦିନା ଅନେକପ୍ପକାରେନ ପଣ୍ଡିତେହି ଧାରିୟତି ଏସାତିପି ଧାତୁ, ୱିଦହନ୍ତି ୱିଦୁନୋ ଏତାୟ ସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଅୟଲୋହାଦିମୟଂ ଅୟଲୋହାଦିଧାତୂହି ୱିୟାତିପି ଧାତୁ । ଏୱଂ ତାୱ ଧାତୁସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ଜିନମତେ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତନେ ମତୋ ।
ସତ୍ଥେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱସ୍ମିଂ, କଚ୍ଚାୟନମତେ ଦ୍ୱିସୁ ॥
ଅଥ ୱା ଜିନମତେ ‘‘ତତୋ ଗୋତମିଧାତୂନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେ ୱତ୍ତତି ‘‘ପବ୍ବତାନି ୱନାନି ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ପବ୍ବତସଦ୍ଦୋ ୱିୟ, ନ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଅଟ୍ଠିୱାଚକତ୍ତା ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ଅଟ୍ଠିୱାଚକତ୍ତେପି ‘‘ଧାତୁୟୋ’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଦସ୍ସନତୋ । ଭୂୱାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଧାତୱୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ଭୂ ଇ କୁ କେ ତକ୍କ ତକ ତକି ସୁକଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ଗଣତୋ ତେ ଅଟ୍ଠୱିଧା ଭୂୱାଦିଗଣୋ ରୁଧାଦିଗଣୋ ଦିୱାଦିଗଣୋ ସ୍ୱାଦିଗଣୋ କିୟାଦିଗଣୋ ଗହାଦିଗଣୋ ତନାଦିଗଣୋ ଚୁରାଦିଗଣୋ ଚାତି । ଇଦାନି ତେସଂ ୱିକରଣସଞ୍ଞିତେ ପଚ୍ଚୟେ ଦସ୍ସେସ୍ସାମ । ଅନେକୱିଧା ହି ପଚ୍ଚୟା ନାନପ୍ପକାରେସୁ ନାମନାମ କିତନାମ ସମାସନାମ ତଦ୍ଧିତନାମାଖ୍ୟାତେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ଦୁୱିଧାୱ ନାମପଚ୍ଚୟୋ ଆଖ୍ୟାତପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି । ତତ୍ରାପି ଆଖ୍ୟାତପଚ୍ଚୟା ଦୁୱିଧା ୱିକରଣପଚ୍ଚୟନୋୱିକରଣପଚ୍ଚୟୱସେନ । ତତ୍ଥ ୱିକରଣପଚ୍ଚୟୋ ଅକାରାଦିସତ୍ତରସୱିଧୋ ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ୍ନରସୱିଧୋ ଚ । ନୋୱିକରଣପଚ୍ଚୟୋ ପନ ଖ ଛ ସାଦିନେକୱିଧୋ । ୟେ ରୂପନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଉପକାରକା ଅତ୍ଥୱିସେସସ୍ସ ଜୋତକା ୱା ଅଜୋତକା ୱା ଲୋପନୀୟା ୱା ଅଲୋପନୀୟା ୱା, ତେ ସଦ୍ଦା ପଚ୍ଚୟା ।
ପଟିଚ୍ଚ କାରଣଂ ତଂ ତଂ, ଏନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୟାଥ ୱା ।
ପଟିଚ୍ଚ ସଦ୍ଦନିପ୍ଫତ୍ତି, ଇତୋ ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟା ॥
ନାମିକପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ୟୋ, ୱିଭାଗୋ ଆୱି ହେସ୍ସତି ।
ନାମକପ୍ପେ ୟତୋ ତସ୍ମା, ନ ତଂ ୱିତ୍ଥାରୟାମସେ ॥
ୟୋ ନୋୱିକରଣାନଂ ତୁ, ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିଭାଗତୋ ।
ସୋ ପନାଖ୍ୟାତକପ୍ପମ୍ହି, ୱିତ୍ଥାରେନା’ଗମିସ୍ସତୀତି ॥
ଇଚ୍ଚାନେକୱିଧେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ‘‘ୱିକରଣପଚ୍ଚୟା ନାମ ଇମେ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା । କଥଂ ? ଭୂୱାଦିଗଣତୋ ଅପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି କତ୍ତରି, ରୁଧାଦିଗଣତୋ ଅକାରିୱଣ୍ଣେକାରୋକାରପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି କତ୍ତରି, ପୁବ୍ବମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ଚ, ଦିୱାଦିଗଣତୋ ୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି କତ୍ତରି, ସ୍ୱାଦିଗଣତୋ ଣୁ ଣା ଉଣାପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି କତ୍ତରି, କିୟାଦିଗଣତୋ ନାପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି କତ୍ତରି, ଗହାଦିଗଣତୋ ପ୍ପ ଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି କତ୍ତରି, ତନାଦିଗଣତୋ ଓ ୟିରପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି କତ୍ତରି, ଚୁରାଦିଗଣତୋ ଣେ ଣୟପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି କତ୍ତରି ।
ଅକାରୋ ଚ ଇୱଣ୍ଣୋ ଚ, ଏ ଓକାରା ଚ ୟୋ ତଥା ।
ଣୁ ଣା ଉଣା ଚ ନା ପ୍ପ ଣ୍ହା-ୟିରା ଣେ ଣୟପଚ୍ଚୟା ॥
ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ, ଏୱଂ ପନ୍ନରସେ’ରିତା ।
ୱିକରଣୱ୍ହୟା ଏତେ, ପଚ୍ଚୟାତି ୱିଭାୱୟେ ॥
ୟେ ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେହି ୱିକରଣପଚ୍ଚୟେହି ତଦଞ୍ଞେହି ଚ ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ଅଟ୍ଠୱିଧା ଧାତୁଗଣା ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ବହୂପକାରା, ତେସ୍ୱାୟଂ ଭୂୱାଦିଗଣୋ । ଭୂ ସତ୍ତାୟଂ, ଭୂଧାତୁ ୱିଜ୍ଜମାନତାୟଂ ୱତ୍ତତି । ସକମ୍ମିକାକମ୍ମିକାସୁ ଧାତୂସୁ ଅୟଂ ଅକମ୍ମିକା ଧାତୁ, ନ ପନ ‘‘ଧମ୍ମଭୂତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପତ୍ତିଅତ୍ଥୱାଚିକା ଅପରା ଭୂଧାତୁ ୱିୟ ସକମ୍ମିକା । ଏସା ହି ପରିଅଭିଆଦୀହି ଉପସଗ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତାୟେୱ ସକମ୍ମିକା ଭୱତି, ନ ଉପ ପରା ପାତୁଆଦୀହି ଉପସଗ୍ଗନିପାତେହି ୟୁତ୍ତାପି । ଅତୋ ଇମିସ୍ସା ସିଦ୍ଧାନି ରୂପାନି ଦ୍ୱିଧା ଞେୟ୍ୟାନି ଅକମ୍ମକପଦାନି ସକମ୍ମକପଦାନି ଚାତି ।
ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦନିଦ୍ଦେସ
ତତ୍ର ଭୱତି ଉବ୍ଭୱତି ସମୁବ୍ଭୱତି ପଭୱତି ପରାଭୱତି ସମ୍ଭୱତି ୱିଭୱତି, ଭୋତି ସମ୍ଭୋତି ୱିଭୋତି ପାତୁଭୱତି ପାତୁବ୍ଭୱତି ପାତୁଭୋତି, ଇମାନି ଅକମ୍ମକପଦାନି । ଏତ୍ଥ ପାତୁଇତି ନିପାତୋ, ସୋ ‘‘ଆୱିଭୱତି ତିରୋଭୱତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଆୱି ତିରୋନିପାତା ୱିୟ ଭୂଧାତୁତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନାଖ୍ୟାତସଦ୍ଦସ୍ସ ନେୱ ୱିସେସକରୋ, ନ ଚ ସକମ୍ମକତ୍ତସାଧକୋ । ଉଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଉପସଗ୍ଗା, ତେ ପନ ୱିସେସକରା, ନ ସକମ୍ମକତ୍ତସାଧକା । ୟେସମତ୍ଥୋ କମ୍ମେନ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟୋ ନ ହୋତି, ତାନି ପଦାନି ଅକମ୍ମକାନି। ଅକମ୍ମକପଦାନଂ ୟଥାରହଂ ସକମ୍ମକାକମ୍ମକୱସେନ ଅତ୍ଥୋ କଥେତବ୍ବୋ । ପରିଭୋତି ପରିଭୱତି, ଅଭିଭୋତି ଅଭିଭୱତି, ଅଧିଭୋତି ଅଧିଭୱତି, ଅତିଭୋତି ଅତିଭୱତି, ଅନୁଭୋତି ଅନୁଭୱତି, ସମନୁଭୋତି ସମନୁଭୱତି, ଅଭିସମ୍ଭୋତି ଅଭିସମ୍ଭୱତି, ଇମାନି ସକମ୍ମକପଦାନି । ଏତ୍ଥ ପରିଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଉପସଗ୍ଗା, ତେ ଭୂଧାତୁତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନାଖ୍ୟାତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସକରା ଚେୱ ସକମ୍ମକତ୍ତସାଧକା ଚ । ୟେସମତ୍ଥୋ କମ୍ମେନ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟୋ, ତାନି ପଦାନି ସକମ୍ମକାନି। ସକମ୍ମକପଦାନଂ ସକମ୍ମକୱସେନ ଅତ୍ଥୋ କଥେତବ୍ବୋ, କ୍ୱଚି ଅକମ୍ମକୱସେନପି । ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦାନି ଭୱନ୍ତି । ଉଦ୍ଦେସୋୟଂ ।
ତତ୍ର ଭୱତୀତି ହୋତି ୱିଜ୍ଜତି ପଞ୍ଞାୟତି ସରୂପଂ ଲଭତି । ଉବ୍ଭୱତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସରୂପଂ ଲଭତି । ସମୁବ୍ଭୱତୀତି ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି ସରୂପଂ ଲଭତି । ପଭୱତୀତି ହୋତି ସମ୍ଭୱତି । ଅଥ ୱା ପଭୱତୀତି ୟତୋ କୁତୋଚି ସନ୍ଦତି, ନ ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତି, ତଂ ତଂ ଠାନଂ ୱିସରତି । ପରାଭୱତୀତି ପରାଭୱୋ ହୋତି ବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜତି ଅୱୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣାତି । ସମ୍ଭୱତୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ଭୱତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୱିଭୱତୀତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ୱିପଜ୍ଜତି, ୱିସେସତୋ ୱା ଭୱତି ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଭୋତି ସମ୍ଭୋତି ୱିଭୋତୀତି ଇମାନି ‘‘ଭୱତି ସମ୍ଭୱତି ୱିଭୱତୀ’’ତି ଇମେହି ୟଥାକ୍କମଂ ସମାନନିଦ୍ଦେସାନି । ପାତୁଭୱତୀତି ପକାସତି ଦିସ୍ସତି ପଞ୍ଞାୟତି ପାକଟଂ ହୋତି । ପାତୁବ୍ଭୱତି ପାତୁଭୋତୀତି ଇମାନି ‘‘ପାତୁଭୱତୀ’’ତି ଇମିନା ସମାନନିଦ୍ଦେସାନି । ଏୱଂ ଅକମ୍ମକପଦାନଂ ୟଥାରହଂ ସକମ୍ମକାକମ୍ମକୱସେନ ଅତ୍ଥକଥନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱମୁତ୍ତରତ୍ରାପି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଅକମ୍ମକପଦାନଂ ।
ପରିଭୋତିଦୁକାଦୀସୁ ପନ ସତ୍ତସୁ ଦୁକେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପଦାନି ସମାନତ୍ଥାନି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପଦାନିୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିସ୍ସାମ । ତତ୍ର ପରିଭୋତି ପରିଭୱତୀତି ପରଂ ହିଂସତି ପୀଳେତି, ଅଥ ୱା ହୀଳେତି ଅୱଜାନାତି । ଅଭିଭୋତି ଅଭିଭୱତୀତି ପରଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ମଦ୍ଦତି । ଅଧିଭୋତି ଅଧିଭୱତୀତି ପରଂ ଅଭିମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଭୱତି ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ୱତ୍ତାପେତି । ଅତିଭୋତି ଅତିଭୱତୀତି ପରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଭୱତି । ଅନୁଭୋତି ଅନୁଭୱତୀତି ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦେତି ପରିଭୁଞ୍ଜତି ସୁଖଦୁକ୍ଖପଟିସଂୱେଦୀ ହୋତି । ସମନୁଭୋତି ସମନୁଭୱତୀତି ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱେଦେତି ସୁଟ୍ଠୁ ପରିଭୁଞ୍ଜତି ସୁଟ୍ଠୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖପଟିସଂୱେଦୀ ହୋତି । ଅଭିସମ୍ଭୋତି ଅଭିସମ୍ଭୱତୀତି ପରଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ମଦ୍ଦତି । ଏୱଂ ସକମ୍ମକପଦାନଂ ସକମ୍ମକୱସେନ ଅତ୍ଥକଥନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କତ୍ଥଚି ପନ ଗଚ୍ଛତୀତି ପୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ଅକମ୍ମକୱସେନପି । ଏୱମୁତ୍ତରତ୍ରାପି ଅଞ୍ଞେସଂ ସକମ୍ମକପଦାନଂ ।
ଅପଚ୍ଚୟୋ ପରୋ ହୋତି, ଭୂୱାଦିଗଣତୋ ସତି ।
ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁକ୍ରିୟାଖ୍ୟାନେ, ସବ୍ବଧାତୁକନିସ୍ସିତେ ॥
ଅୟଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ।
ହେତୁକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦନିଦ୍ଦେସ
ଭାୱେତି ୱିଭାୱେତିସମ୍ଭାୱେତି ପରିଭାୱେତି, ଏୱଂ ହେତୁକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦାନି ଭୱନ୍ତି । ଏକକମ୍ମକୱସେନେସମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ। ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱିକମ୍ମକୱସେନପି । ପରିଭାୱାପେତି ଅଭିଭାୱାପେତି ଅନୁଭାୱାପେତି, ଏୱମ୍ପି ହେତୁକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦାନି ଭୱନ୍ତି । ଦ୍ୱିକମ୍ମକୱସେନେସମତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଦ୍ୱିଧା ହେତୁକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦାନି ଞେୟ୍ୟାନି, ଅଞ୍ଞାନିପି ଗହେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ର ଭାୱେତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭାୱେତବ୍ବଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭାୱେତି ଆସେୱତି ବହୁଲୀକରୋତି, ଅଥ ୱା ଭାୱେତୀତି ୱଡ୍ଢେତି । ୱିଭାୱେତୀତି ଭାୱେତବ୍ବଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିଭାୱେତି ୱିସେସେନ ଭାୱେତି, ୱିୱିଧେନ ୱା ଆକାରେନ ଭାୱେତି ଭାୱୟତି ୱଡ୍ଢେତି, ଅଥ ୱା ୱିଭାୱେତୀତି ଅଭାୱେତି ଅନ୍ତରଧାପେତି । ସମ୍ଭାୱେତୀତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଗୁଣଂ ସମ୍ଭାୱେତି ସମ୍ଭାୱୟତି ସୁଟ୍ଠୁ ପକାସେତି ଉକ୍କଂସେତି । ପରିଭାୱେତୀତି ପରିଭାୱେତବ୍ବଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିଭାୱେତି ପରିଭାୱୟତି ସମନ୍ତତୋ ୱଡ୍ଢେତି । ଏୱଂ ଏକକମ୍ମକୱସେନତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ପରିଭାୱେତୀତି ୱାସେତବ୍ବଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରିଭାୱେତି ପରିଭାୱୟତି ୱାସେତି ଗନ୍ଧଂ ଗାହାପେତି । ଏୱଂ ଦ୍ୱିକମ୍ମକୱସେନାପି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପରିଭାୱାପେତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଗ୍ଗଲେନ ସପତ୍ତଂ ପରିଭାୱାପେତି ହିଂସାପେତି, ଅଥ ୱା ପରିଭାୱାପେତୀତି ହୀଳାପେତି ଅୱଜାନାପେତି । ଅଭିଭାୱାପେତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଗ୍ଗଲେନ ସପତ୍ତଂ ଅଭିଭାୱାପେତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରାପେତି । ଅନୁଭାୱାପେତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଗ୍ଗଲେନ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭାୱାପେତି ପରିଭୋଜେତି ।
ପୟୁତ୍ତୋ କତ୍ତୁନା ୟୋଗେ, ଠିତୋୟେୱାପ୍ପଧାନିୟେ ।
କ୍ରିୟଂ ସାଧେତି ଏତସ୍ସ, ଦୀପକଂ ସାସନେ ପଦଂ ॥
କରଣୱଚନଂୟେୱ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଦିସ୍ସତି ।
ଆଖ୍ୟାତେ କାରିତଟ୍ଠାନଂ, ସନ୍ଧାୟ କଥିତଂ ଇଦଂ ॥
ନ ନାମେ କାରିତଟ୍ଠାନଂ, ‘‘ବୋଧେତା’’ ଇତିଆଦିକଂ ।
‘‘ସୁନଖେହିପି ଖାଦାପେନ୍ତି’’, ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପଦାନି ଚ ।
ଆହରିତ୍ୱାନ ଦୀପେୟ୍ୟ, ପୟୋଗକୁସଲୋ ବୁଧୋ ॥
ତତ୍ରିଦଂ କରଣୱଚନଂ କମ୍ମତ୍ଥଦୀପକଂ, ଉପୟୋଗସାମିୱଚନାନିପି ତଦ୍ଦୀପକାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । କଥଂ ? ପରିଭାୱାପେତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସପତ୍ତଂ ପରିଭାୱାପେତୀତି, ତଥା ପରିଭାୱାପେତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସପତ୍ତଂ ପରିଭାୱାପେତୀତି । ସେସାନି ନୟାନୁସାରେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନେତାନି କରଣୋପୟୋଗସାମିୱଚନାନି କମ୍ମତ୍ଥଦୀପକାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିକମ୍ମକୱସେନତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଅୟଂ ହେତୁକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ।
କମ୍ମକ୍ରିୟାପଦନିଦ୍ଦେସ
ଭୱିୟତେ ୱିଭୱିୟତେ ପରିଭୱିୟତେ ଅଭିଭୱିୟତେ ଅନୁଭୱିୟତେ ପରିଭୂୟତେ ଅଭିଭୂୟତେ ଅନୁଭୂୟତେ, ଏୱଂ କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦାନି ଭୱନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଥା ଚ ଭୱିୟ୍ୟତେ ୱିଭୱିୟ୍ୟତେ ପରିଭୱିୟ୍ୟତେ ଅଭିଭୱିୟ୍ୟତେ ଅନୁଭୱିୟ୍ୟତେ ପରିଭୁୟ୍ୟତେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତେ ଅନୁଭୁୟ୍ୟତେତି । ଏତ୍ଥ କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦାନିୟେୱ କମ୍ମକତ୍ତୁନୋ କ୍ରିୟାପଦାନି କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ୱିସୁଞ୍ହି କମ୍ମକତ୍ତୁନୋ କ୍ରିୟାପଦାନି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ତତ୍ର ଭୱିୟତେତି ଭାୱେତବ୍ବଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲେନ ଭାୱିୟତେ ଆସେୱିୟତେ ବହୁଲୀକରିୟତେ, ଅଥ ୱା ଭୱିୟତେତି ୱଡ୍ଢିୟତେ । ୱିଭୱିୟତେତି ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱିଭୱିୟତେ ୱିସେସେନ ଭୱିୟତେ, ୱିୱିଧେନ ୱା ଆକାରେନ ଭୱିୟତେ ୱଡ୍ଢିୟତେ, ଅଥ ୱା ୱିଭୱିୟତେତି ଅଭୱିୟତେ ଅନ୍ତରଧାପିୟତେ । ପରିଭୱିୟତେତି ସପତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲେନ ପରିଭୱିୟତେ ହିଂସିୟତେ, ଅଥ ୱା ପରିଭୱିୟତେତି ହୀଳିୟତେ ଅୱଜାନିୟତେ । ଅଭିଭୱିୟତେତି ସପତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଅଭିଭୱିୟତେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିୟତେ ଅଭିମଦ୍ଦିୟତେ । ଅନୁଭୱିୟତେତି ସମ୍ପତ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲେନ ଅନୁଭୱିୟତେ ପରିଭୁଞ୍ଜିୟତେ । ପରିଭୂୟତେତିଆଦୀନି ତୀଣି ‘‘ପରିଭୱିୟତେ’’ତିଆଦୀହି ତୀହି ସମାନନିଦ୍ଦେସାନି । ସେସାନି ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ୟଂ କମ୍ମମେୱ ପଧାନତୋ ଗହେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିୟତି ପଦଂ, ତଂ କମ୍ମତ୍ଥଦୀପକଂ । ତସ୍ମା କତ୍ତରି ଏକୱଚନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେପି ୟଦି କମ୍ମଂ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ବହୁୱଚନନ୍ତଞ୍ଞେୱ କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦଂ ଦିସ୍ସତି । ୟଦି ପନେକୱଚନୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏକୱଚନନ୍ତଞ୍ଞେୱ । ତଥା କତ୍ତରି ବହୁୱଚନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେପି ୟଦି କମ୍ମଂ ଏକୱଚନୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏକୱଚନନ୍ତଞ୍ଞେୱ କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦଂ ଦିସ୍ସତି । ୟଦି ପନ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ବହୁୱଚନନ୍ତଞ୍ଞେୱ । କଥଂ ? ଭିକ୍ଖୁନା ଧମ୍ମୋ ଭୱିୟତେ, ଭିକ୍ଖୁନା ଧମ୍ମା ଭୱିୟନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୂହି ଧମ୍ମୋ ଭୱିୟତେ, ଭିକ୍ଖୂହି ଧମ୍ମା ଭୱିୟନ୍ତେତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦେସୁ ୱୋହାରୋ କାତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମିଂ ପନ କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦେ କମ୍ମତ୍ଥଦୀପକେ କମ୍ମଭୂତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ କତ୍ତୁଭାୱପରିକପ୍ପୋ ହୋତି, ତଂ କମ୍ମକତ୍ତୁତ୍ଥଦୀପକଂ, ତଂ କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦତୋ ୱିସୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନେ ପୟୋଗରଚନା । ସୟମେୱ ପରିଭୱିୟତେ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଭଣଂ ବାଲୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଅଞ୍ଞେହି ପରିଭୂତୋପି, ସୟମେୱ ଅଭିଭୱିୟତେ ପାପକାରୀ ନିରୟେ ନିରୟପାଲେହି ଅଭିଭୂତୋପି ତଥାରୂପସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ସୟଂ କତତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥ ହି ସୟମେୱ ପୀୟତେ ପାନୀୟଂ, ସୟମେୱ କଟୋ କରିୟତେତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସୁଖାଭିସଙ୍ଖରଣୀୟତା ଲବ୍ଭତେୱ, ତତୋ କମ୍ମକତ୍ତୁତା ଚ ।
ଅୟଂ କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଭାୱକ୍ରିୟାପଦନିଦ୍ଦେସ
ଭୂୟତେ ଭୱିୟତେ ଉବ୍ଭୱିୟତେ, ଏୱଂ ଭାୱସ୍ସ କ୍ରିୟାପଦାନି ଭୱନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଥା ଚ ଭୁୟ୍ୟତେ ଭୱିୟ୍ୟତେ ଉବ୍ଭୱିୟ୍ୟତେତି । ତତ୍ର ୟଥା ଠୀୟତେପଦସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ଭାୱୱସେନ ଅତ୍ଥକଥନମିଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ଭୂୟତେତିଆଦୀନମ୍ପି ଭୱନନ୍ତିଆଦିନା ଭାୱୱସେନ ଅତ୍ଥକଥନମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଠାନଂ ଠିତି ଭୱନନ୍ତିଆଦୀହି ଭାୱୱାଚକକିତନ୍ତନାମପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠିୟୋଜନମିଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ତଥା ଠୀୟତେ ଭୂୟତେତିଆଦୀହି ଭାୱୱାଚକାଖ୍ୟାତପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠିୟୋଜନା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ସମ୍ବନ୍ଧେ ପୱତ୍ତଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସଦ୍ଦେହି ଅସମ୍ବନ୍ଧନୀୟତ୍ତା ଆଖ୍ୟାତିକପଦାନଂ । ୟସ୍ମିଂ ପୟୋଗେ ୟଂ କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦେନ ସମାନଗତିକଂ କତ୍ୱା ୱିନା କମ୍ମେନ ନିଦ୍ଦିସିୟତି କ୍ରିୟାପଦଂ, କତ୍ତୁୱାଚକପଦଂ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନେନ ୱା କରଣୱଚନେନ ୱା ନିଦ୍ଦିସିୟତି, ତଂ ତତ୍ଥ ଭାୱତ୍ଥଦୀପକଂ । ନ ହି ସବ୍ବଥା କତ୍ତାରମନିସ୍ସାୟ ଭାୱୋ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭାୱୋ ନାମ କେୱଲୋ ଭୱନଲୱନପଚନାଦିକୋ ଧାତୁଅତ୍ଥୋୟେୱ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ‘‘ଠୀୟତେ ଭୂୟତେ’’ତିଆଦୀସୁ ଭାୱୱିସୟେସୁ କରଣୱଚନମେୱ ପୟୁଞ୍ଜନ୍ତି ‘‘ନନୁ ନାମ ପବ୍ବଜିତେନ ସୁନିୱତ୍ଥେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ସୁପାରୁତେନ ଆକପ୍ପସମ୍ପନ୍ନେନା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ତସ୍ମା ତେସଂ ମତେ ‘‘ତେନ ଉବ୍ଭୱିୟତେ’’ତି କରଣୱଚନେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଜିନମତେନ ପନ ‘‘ସୋ ଭୂୟତେ’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନେନେୱ । ସଚ୍ଚସଙ୍ଖେପପ୍ପକରଣେ ହି ଧମ୍ମପାଲାଚରିୟେନ, ନିଦ୍ଦେସପାଳିୟଂ ପନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା, ଧଜଗ୍ଗସୁତ୍ତନ୍ତେ ଭଗୱତା ଚ ଭାୱପଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାପେକ୍ଖୱସେନୁ’ଚ୍ଚାରିତଂ ।
କଥିତୋ ସଚ୍ଚସଙ୍ଖେପେ, ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନେନ ୱେ,
‘‘ଭୂୟତେ’’ ଇତି ସଦ୍ଦସ୍ସ, ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଭାୱଦୀପନୋ ॥
ନିଦ୍ଦେସପାଳିୟଂ ‘‘ରୂପଂ, ୱିଭୋତି ୱିଭୱିୟ୍ୟତି’’ ।
ଇତି ଦସ୍ସନତୋ ୱାପି, ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ଥିରଂ ॥
ତଥା ଧଜଗ୍ଗସୁତ୍ତନ୍ତେ, ମୁନିନାହଚ୍ଚଭାସିତେ ।
‘‘ସୋ ପହୀୟିସ୍ସତି’’ ଇତି, ପାଳିଦସ୍ସନତୋପି ଚ ॥
ପାରମିତାନୁଭାୱେନ, ମହେସୀନଂୱ ଦେହତୋ ।
ସନ୍ତି ନିପ୍ଫାଦନା, ନେୱ, ସକ୍କତାଦିୱଚୋ ୱିୟ ॥
ପଚ୍ଚତ୍ତଦସ୍ସନେନେୱ, ପୁରିସତ୍ତୟୟୋଜନଂ ।
ଏକୱଚନିକଞ୍ଚାପି, ବହୁୱଚନିକମ୍ପି ଚ ।
କାତବ୍ବମିତି ନୋ ଖନ୍ତି, ପରସ୍ସପଦଆଦିକେ ॥
ତସ୍ମା ରୂପଂ ୱିଭୱିୟ୍ୟତି, ରୂପାନି ୱିଭୱିୟ୍ୟନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ୱିଭୱିୟ୍ୟସି, ତୁମ୍ହେ ୱିଭୱିୟ୍ୟଥ, ଅହଂ ୱିଭୱିୟ୍ୟାମି, ମୟଂ ୱିଭୱିୟ୍ୟାମ, ରୂପଂ ୱିଭୱିୟ୍ୟତେ, ରୂପାନି ୱିଭୱିୟ୍ୟନ୍ତେ ଇଚ୍ଚେୱମାଦି ଜିନୱଚନାନୁରୂପତୋ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ରାୟଂ ପଦସୋଧନା –
ୱିଭୱିୟ୍ୟତୀତି ଇଦଂ, କମ୍ମପଦସମାନକଂ ।
ନ ଚ କମ୍ମପଦଂ ନାପି, କମ୍ମକତ୍ତୁପଦାଦିକଂ ॥
ୟଦି କମ୍ମପଦଂ ଏତଂ, ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ପନ ।
କମ୍ମଂ ଦୀପେୟ୍ୟ କରଣ-ୱଚନଂ କତ୍ତୁଦୀପକଂ ॥
ୟଦି କମ୍ମକତ୍ତୁପଦଂ, ‘‘ପୀୟତେ’’ତି ପଦଂ ୱିୟ ।
ସିୟା ସକମ୍ମକଂ, ନେତଂ, ତଥା ହୋତୀତି ଦୀପୟେ ॥
ୟଦି କତ୍ତୁପଦଂ ଏତଂ, ୱିଭୱତିପଦଂ ୱିୟ ।
ୱିନା ୟପଚ୍ଚୟଂ ତିଟ୍ଠେ, ନ ତଥା ତିଟ୍ଠତେ ଇଦଂ ॥
ନ କତ୍ତରି ଭୁୱାଦୀନଂ, ଗଣେ ୟପଚ୍ଚୟୋ ରୁତୋ ।
ଦିୱାଦୀନଂ ଗଣେୟେୱ, କତ୍ତରି ସମୁଦୀରିତୋ ॥
ନ ଭୂଧାତୁ ଦିୱାଦୀନଂ, ଧାତୂନଂ ଦିସ୍ସତେ ଗଣେ ।
ଭୂୱାଦିକଚୁରାଦୀନଂ, ଗଣେସୁୟେୱ ଦିସ୍ସତି ॥
‘‘ୱିଭୱିୟ୍ୟତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୋ, ତସ୍ମା ୟପଚ୍ଚୟୋ ପନ ।
ଭାୱେୟେୱାତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ୱିଞ୍ଞୁନା ସମୟଞ୍ଞୁନା ॥
ଏତ୍ଥ ହି ପାକଟଂ କତ୍ୱା, ଭାୱକାରକଲକ୍ଖଣଂ ।
ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମହଂ ଦାନି, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ମେ ନିବୋଧଥ ॥
‘‘ତିସ୍ସୋ ଗଚ୍ଛତି’’ଇଚ୍ଚତ୍ର, କତ୍ତାରଂ କତ୍ତୁନୋ ପଦଂ ।
‘‘ଧମ୍ମୋ ଦେସିୟତି’’ଚ୍ଚତ୍ର, କମ୍ମଂ ତୁ କମ୍ମୁନୋ ପଦଂ ॥
ସରୂପତୋ ପକାସେତି, ତସ୍ମା ତେ ପାକଟା ଉଭୋ ।
ତଥା ୱିଭୱିୟ୍ୟତୀତି-ଆଦିଭାୱପଦଂ ପନ ॥
ସରୂପତୋ ନ ଦୀପେତି, କାରକଂ ଭାୱନାମକଂ ।
ଦବ୍ବଭୂତଂ ତୁ କତ୍ତାରଂ, ପକାସେତି ସରୂପତୋ ॥
କତ୍ତାରଂ ପନ ଦୀପେନ୍ତଂ, କତ୍ତୁସନ୍ନିସ୍ସିତମ୍ପି ତଂ ।
ଭାୱଂ ଦୀପେତି ସ୍ୱାକାରୋ, ପଚ୍ଚୟେନ ୱିଭାୱିତୋ ॥
ୟସ୍ମା ଚ କତ୍ତୁଭାୱେନ, ଭାୱୋ ନାମ ନ ତିଟ୍ଠତି ।
କତ୍ତାୱ କତ୍ତୁଭାୱେନ, ଭାୱଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ ତତୋ ॥
ୟଜ୍ଜେୱଂ କତ୍ତୁୱୋହାରୋ, ଭାୱସ୍ସ ତୁ କଥଂ ସିୟା ।
‘‘ସାୱକାନଂ ସନ୍ନିପାତୋ, ଅହୋସି’’ଇତିଆଦିସୁ ॥
ଇତି ଚେ ନିସ୍ସୟାନଂ ତୁ, ୱସା ନିସ୍ସିତସମ୍ଭୱା ।
କତ୍ତୁଟ୍ଠାନେପି ଭାୱସ୍ସ, କତ୍ତୁପଞ୍ଞତ୍ତି ସିଜ୍ଝତି ॥
କାରକେ କତ୍ତୁକମ୍ମୱ୍ହେ, କ୍ରିୟାସନ୍ନିସ୍ସୟେ ୟଥା ।
ଧାରେନ୍ତୀ ଆସନଥାଲୀ, କ୍ରିୟାଧାରୋତି କପ୍ପିତା ॥
ତଥା ଭାୱପଦଂ ଧୀରା, କତ୍ତାରଂ ଭାୱନିସ୍ସୟଂ ।
ଦୀପୟନ୍ତମ୍ପି କପ୍ପେନ୍ତି, ଭାୱସ୍ସ ୱାଚକଂ ଇତି ॥
କେଚି ଅଦବ୍ବଭୂତସ୍ସ, ଭାୱସ୍ସେକତ୍ତତୋ ବ୍ରୱୁଂ ।
ଭାୱେଦେକୱଚୋୱାଦି-ପୁରିସସ୍ସେୱ ହୋତିତି ॥
ପାଳିଂ ପତ୍ୱାନ ତେସଂ ତୁ, ୱଚନଂ ଅପ୍ପମାଣକଂ ।
‘‘ତେ ସଂକିଲେସିକା ଧମ୍ମା, ପହୀୟିସ୍ସନ୍ତି’’ ଇତି ହି ॥
ପାଠୋ ପାୱଚନେ ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱଦେମସେ ।
ପଚ୍ଚତ୍ତଦସ୍ସନେନେୱ, ପୁରିସତ୍ତୟୟୋଜନଂ ॥
ୱଚନେହି ୟୁତଂ ଦ୍ୱୀହି, ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ନୋ ରୁଚି ।
ଭାୱେ କ୍ରିୟାପଦଂ ନାମ, ପାଳିୟଂ ଅତିଦୁଦ୍ଦସଂ ।
ତସ୍ମା ତଗ୍ଗହଣୂପାୟୋ, ୱୁତ୍ତୋ ଏତ୍ତାୱତା ମୟାତି ॥
ଅୟଂ ଭାୱସ୍ସ କ୍ରିୟାପଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦାନି ହେତୁକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦାନି କମ୍ମୁନୋ କ୍ରିୟାପଦାନି, ଭାୱସ୍ସ କ୍ରିୟାପଦାନି ଚାତି ଚତୁଧା, କମ୍ମକତ୍ତୁକ୍ରିୟାପଦେହି ୱା ପଞ୍ଚଧା ଭୂଧାତୁତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନାନି କ୍ରିୟାପଦାନି ନାନପ୍ପକାରେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ଏତାନି ଲୋକିୟାନଂ ଭାୱଭେଦୱସେନ ୱୋହାରଭେଦୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ କମ୍ମକତ୍ତୁଭାୱକାରକତ୍ତୟୱସେନ ତିୱିଧାନେୱ । ହେତୁକତ୍ତା ହି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁସଙ୍ଖାତେ କାରକେ ତସ୍ସଙ୍ଗଭାୱତୋ ସଙ୍ଗହମୁପଗଚ୍ଛତି, ତଥା କମ୍ମକତ୍ତା କମ୍ମକାରକେ, ଭାୱୋ ପନ କେୱଲୋ । ସୋ ହି ଗମନପଚନଲୱନାଦିୱସେନାନେକୱିଧୋପି କ୍ରିୟାସଭାୱତ୍ତା ଭେଦରହିତୋ କାରକନ୍ତରୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଦବ୍ବସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଦବ୍ବଭେଦେନ ଭିଜ୍ଜତି । ତେନ ପାୱଚନେ ଭାୱୱାଚକଂ ପଦଂ ବହୁୱଚନନ୍ତମ୍ପି ଦିସ୍ସତି । ଆଖ୍ୟାତିକପଦେ ଭାୱକାରକୱୋହାରୋ ନିରୁତ୍ତିନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଗତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଭାୱସ୍ସ କାରକତା ନୁପପଜ୍ଜତି । ସୋ ହି ନ କିଞ୍ଚି ଜନେତି, ନ ଚ କ୍ରିୟାୟ ନିମିତ୍ତଂ । କ୍ରିୟାନିମିତ୍ତଭାୱୋୟେୱ ହି କାରକଲକ୍ଖଣଂ । ଇତି ମୁଖ୍ୟତୋ ୱା ହେତୁତୋ ୱା ଭାୱସ୍ସ କାରକତା ନ ଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସୋ କରଣମତ୍ତତ୍ତା କାରକଂ । ତଥା ହି କରଣଂ କାରୋ, କ୍ରିୟା, ତଦେୱ କାରକନ୍ତି ଭାୱସ୍ସ କାରକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟସ୍ମା ପନ କ୍ରିୟାନିମିତ୍ତଭାୱୋୟେୱ କାରକଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମା ନାମିକପଦେ କାରକଲକ୍ଖଣେ ଭାୱକାରକନ୍ତି ୱୋହାରଂ ପହାୟ କତ୍ତୁକମ୍ମକରଣସମ୍ପଦାନାପାଦାନାଧିକରଣାନଂ ଛନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ କତ୍ତୁକାରକକମ୍ମକାରକନ୍ତିଆଦି ୱୋହାରୋ କରିୟତି ୱେୟ୍ୟାକରଣେହି । ଏୱଂ ନିରୁତ୍ତିନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଭାୱକାରକଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଚ କମ୍ମକତ୍ତୁକାରକାନୀତି କାରକତ୍ତୟଂ ଭୱତି । ତଦ୍ଦୀପକଞ୍ଚାଖ୍ୟାତିକପଦଂ ତିକାରକଂ ।
ଇମମତ୍ଥଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ, ୱୁତ୍ତମାଚରିୟେହିପି ।
ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେହି, ନିରୁତ୍ତିନୟଦସ୍ସିଭି ॥
‘‘ୟଂ ତିକାଲଂ ତିପୁରିସଂ, କ୍ରିୟାୱାଚି ତିକାରକଂ ।
ଅତିଲିଙ୍ଗଂ ଦ୍ୱିୱଚନଂ, ତଦାଖ୍ୟାତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଇଧ ଭାୱକମ୍ମେସୁ ଅତ୍ତନୋପଦୁପ୍ପତ୍ତିଂ କେଚି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ଅୱସ୍ସମିଚ୍ଛନ୍ତୀତି ତେସଂ ମତିୱିଭାୱନତ୍ଥମମ୍ହେହି ଭାୱକମ୍ମାନଂ କ୍ରିୟାପଦାନି ଅତ୍ତନୋପଦୱସେନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ଚେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ଚ । ସବ୍ବାନିପି ପନେତାନି ତିକାରକାନି କ୍ରିୟାପଦାନି କ୍ରିୟାପଦମାଲମିଚ୍ଛତା ପରସ୍ସପଦତ୍ତନୋପଦୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ପାଳିଆଦୀସୁ ହି ତିକାରକାନି କ୍ରିୟାପଦାନି ପରସ୍ସପଦତ୍ତନୋପଦୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଠିତାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି । ସମାଧିଜ୍ଝାନକୁସଲା, ୱନ୍ଦନ୍ତି ଲୋକନାୟକଂ । ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ । ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ, ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତି । କଥଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୂପଂ ୱିଭୋତି ୱିଭୱିୟ୍ୟତି । ସୋ ପହୀୟିସ୍ସତି । ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭାସତେ ତପତେ । ପୂଜକୋ ଲଭତେ ପୂଜଂ । ପୁତ୍ତକାମା ଥିୟୋ ୟାଚଂ, ଲଭନ୍ତେ ତାଦିସଂ ସୁତଂ । ଅସିତୋ ତାଦି ୱୁଚ୍ଚତେ ସବ୍ରହ୍ମା । ଅଗ୍ଗିଜାଦି ପୁବ୍ବେୱ ଭୂୟତେ । ସୋ ପହୀୟେଥାପି ନୋ ପହୀୟେଥାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ଠିତାନି । ଅତ୍ରିଦଂ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ –
ତିକାରକାନି ସବ୍ବାନି, କ୍ରିୟାପଦାନି ପାୟତୋ ।
ପରସ୍ସପଦୟୋଗେନ, ଦିସ୍ସନ୍ତି ପିଟକତ୍ତୟେ ॥
ଅତ୍ତନୋପଦୟୁତ୍ତାନି, ଚୁଣ୍ଣିୟେସୁ ପଦେସୁ ହି ।
ଅତୀୱପ୍ପାନି ଗାଥାସୁ, ପଦାନୀତି ବହୂନି ତୁ ॥
ଗାଥାସୁ ଚେୱିତରାନି, ଚୁଣ୍ଣିୟେସୁ ପଦେସୁ ଚ ।
ସୁବହୂନେୱ ହୁତ୍ୱାନ, ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ପକାସୟେ ॥
ପଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ପନତି ଅନ୍ତିଆଦୀନଂ ତେସଂ ତେସଂ ୱଚନାନମନୁରୂପେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ତିକାରକକ୍ରିୟାପଦାନି ସରୂପତୋ ୱୱତ୍ଥାନତୋ ନିଦ୍ଦେସତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଇଦାନି ନୋପସଗ୍ଗାକମ୍ମିକାଦିୱସେନ ଭୱତିସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱଦାମ –
ନୋପସଗ୍ଗା ଅକମ୍ମା ଚ, ସୋପସଗ୍ଗା ଅକମ୍ମିକା ।
ସୋପସଗ୍ଗା ସକମ୍ମା ଚ, ଇତି ଭୂତି ୱିଭାୱିତା ॥
ଇଦଂ ତୁ ୱଚନଂ ‘‘ଧମ୍ମ-ଭୂତୋ ଭୁତ୍ୱା’’ତିଆଦିସୁ ।
ପତ୍ତାନୁଭୱନତ୍ଥଂ ମେ, ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉଦୀରିତଂ ॥
ଏତେନ ପନ ଅତ୍ଥେନ, ନୋପସଗ୍ଗସକମ୍ମିକଂ ।
ଗହେତ୍ୱା ଚତୁଧା ହୋତି, ଇତି ଞେୟ୍ୟଂ ୱିସେସତୋ ॥
ନୋପସଗ୍ଗା ଅକମ୍ମା ଚ, ସୋପସଗ୍ଗା ଅକମ୍ମିକା ।
ଭୂଧାତୁ କାରିତେ ସନ୍ତେ, ଏକକମ୍ମା ଭୱନ୍ତି ହି ॥
‘‘ଭାୱେତି କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ, ୱିଭାୱେତୀ’’ତିମାନିଧ ।
ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି ୱିଞ୍ଞୂହି, ସାସନଞ୍ଞୂହି ସାସନେ ॥
ସୋପସଗ୍ଗା ସକମ୍ମା ତୁ, କାରିତପ୍ପଚ୍ଚୟେ ସତି ।
ଦ୍ୱିକମ୍ମାୟେୱ ହୋତୀତି, ଞାତବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞୁନା କଥଂ ॥
ଅଭିଭାୱେନ୍ତି ପୁରିସା, ପୁରିସେ ପାଣଜାତିକଂ ।
ଅନୁଭାୱେତି ପୁରିସୋ, ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପୁରିସଂ ଇତି ॥
ଇଦଂ ସକମ୍ମକଂ ନାମ, ଅକମ୍ମକମିଦଂ ଇତି ।
କଥମମ୍ହେହି ଞାତବ୍ବଂ, ୱିତ୍ଥାରେନ ୱଦେଥ ନୋ ॥
ୱିତ୍ଥାରେନେୱ କିଂ ୱତ୍ତୁଂ, ସକ୍କୋମି ଏକଦେସତୋ ।
କଥୟିସ୍ସାମି ସକ୍କଚ୍ଚଂ, ୱଦତୋ ମେ ନିବୋଧଥ ॥
ଆଖ୍ୟାତିକପଦଂ ନାମ, ଦୁୱିଧଂ ସମୁଦୀରିତଂ ।
ସକମ୍ମକମକମ୍ମଞ୍ଚ, ଇତି ୱିଞ୍ଞୂ ୱିଭାୱୟେ ॥
ତତ୍ର ୟସ୍ସ ପୟୋଗମ୍ହି, ପଦସ୍ସ କତ୍ତୁନା କ୍ରିୟା ।
ନିପ୍ଫାଦିତା ୱିନା କମ୍ମଂ, ନ ହୋତି ତଂ ସକମ୍ମକଂ ॥
‘‘ପଚତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ତୁ, ୟେନ କେନଚି ଜନ୍ତୁନା ।
ଓଦନଂ ୱା ପନଞ୍ଞଂ ୱା, କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଞାୟତି ॥
ୟସ୍ସ ପନ ପୟୋଗମ୍ହି, କମ୍ମେନ ରହିତା କ୍ରିୟା ।
ପଦସ୍ସ ଞାୟତେ ଏତଂ, ଅକମ୍ମକନ୍ତି ତୀରୟେ ॥
‘‘ତିଟ୍ଠତି ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତି, ୱୁତ୍ତେ କେନଚି ଜନ୍ତୁନା ।
ଠାନଂୱ ବୁଦ୍ଧିୱିସୟୋ, କମ୍ମଭୂତଂ ନ କିଞ୍ଚିପି ॥
ସକମ୍ମକପଦଂ ତତ୍ଥ, କତ୍ତାରଂ କମ୍ମମେୱ ଚ ।
ପକାସେତି ୟଥାୟୋଗ-ମିତି ୱିଞ୍ଞୂ ୱିଭାୱୟେ ॥
‘‘ଓଦନଂ ପଚତି ପୋସୋ, ଓଦନୋ ପଚ୍ଚତେ ସୟଂ’’ ।
ଇଚ୍ଚୁଦାହରଣା ଞେୟ୍ୟା, ଅୱୁତ୍ତେପି ଅୟଂ ନୟୋ ॥
ଅକମ୍ମକପଦଂ ନାମ, କତ୍ତାରଂ ଭାୱମେୱ ଚ ।
ୟଥାରହଂ ପକାସେତି, ଇତି ଧୀରୋପଲକ୍ଖୟେ ॥
କତ୍ତାରଂ ‘‘ତିଟ୍ଠତି’’ଚ୍ଚତ୍ର, ସୂଚେତି ଭାୱନାମକଂ ।
‘‘ଉପଟ୍ଠୀୟତି’’ ଇଚ୍ଚତ୍ର, ଅୱୁତ୍ତେପି ଅୟଂ ନୟୋ ॥
ଏୱଂ ସକମ୍ମକାକମ୍ମଂ, ଞତ୍ୱା ୟୋଜେୟ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମା ।
ତିକମ୍ମକଞ୍ଚ ଜାନେୟ୍ୟ, କରାଦୋ କାରିତେ ସତି ॥
‘‘ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକଂ ପୋସୋ, କାରେତି ପୁରିସ’’ନ୍ତି ଚ ।
‘‘ପୁରିସୋ ପୁରିସେ ଗାମଂ, ରଥଂ ୱାହେତି’’ଇଚ୍ଚପି ॥
ଏତ୍ଥ ଭୱତିଧାତୁମ୍ହି, ନୟୋ ଏସୋ ନ ଲବ୍ଭତି ।
ତସ୍ମା ଦ୍ୱିକମ୍ମକଞ୍ଞେୱ, ପଦମେତ୍ଥ ୱିଭାୱିତଂ ॥
ଏଦିସୋ ଚ ନୟୋ ନାମ, ପାଳିୟଂ ତୁ ନ ଦିସ୍ସତି ।
ଏକଚ୍ଚାନଂ ମତେନେୱ, ମୟା ଏୱଂ ପକାସିତୋ ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତମେନଂ ରାଜା, ୱିୱିଧା କମ୍ମକାରଣା ।
କାରାପେତୀ’’ତି ୟୋ ପାଠୋ, ନିଦ୍ଦେସେ ତଂ ସୁନିଦ୍ଦିସେ ॥
‘‘ମନୁସ୍ସେହୀ’’ତି ଆହରିତ୍ୱା, ପାଠସେସଂ ସୁମେଧସୋ ।
‘‘ସୁନଖେହିପି ଖାଦାପେନ୍ତି’’, ଇତି ପାଠସ୍ସ ଦସ୍ସନା ॥
ଏତଂ ନୟଂ ୱିଦୂ ଞତ୍ୱା, ୟୋଜେ ପାଠାନୁରୂପତୋ ।
‘‘ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକଂ ପୋସୋ, କାରେତି ପୁରିସେନି’’ତି ॥
ୱିକରଣପ୍ପଚ୍ଚୟାୱ, ୱୁତ୍ତା ଏତ୍ଥ ସରୂପତୋ ।
ସଗଣେ ସଗଣେ ତେସଂ, ୱୁତ୍ତିଂ ଦୀପେତୁମେୱ ଚ ॥
‘‘ଅସ୍ମିଂ ଗଣେ ଅୟଂ ଧାତୁ, ହୋତୀ’’ତି ତେହି ୱିଞ୍ଞୁନୋ ।
ୱିଞ୍ଞାପେତୁଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେହି, ଞାପନା ପଚ୍ଚୟେହି ନ ॥
ତଥା ହି ଭାୱକମ୍ମେସୁ, ୱିହିତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ତୁ ୟୋ ।
ଅଟ୍ଠୱିଧେପି ଧାତୂନଂ, ଗଣସ୍ମିଂ ସମ୍ପୱତ୍ତତି ॥
ଭୂଧାତୁଜେସୁ ରୂପେସୁ, ଅସମ୍ମୋହାୟ ସୋତୁନଂ ।
ନାନାୱିଧୋ ନୟୋ ଏୱଂ, ମୟା ଏତ୍ଥ ପକାସିତୋ ॥
ୟେ ଲୋକେ ଅପ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିୱିଧୱିକରଣାଖ୍ୟାତସଦ୍ଦେସ୍ୱଛେକା,
ତେ ପତ୍ୱାଖ୍ୟାତସଦ୍ଦେ ଅୱିଗତୱିମତୀ ହୋନ୍ତି ଞାଣୀପି ତସ୍ମା ।
ଅଚ୍ଚନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଧୀରୋ ସପରହିତରତୋ ସାସନେ ଦଳ୍ହପେମୋ,
ୟୋଗଂ ତେସଂ ପୟୋଗେ ପଟୁତରମତିତଂ ପତ୍ଥୟାନୋ କରେୟ୍ୟ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ
ୱିଞ୍ଞୂନଂ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ସୱିକରଣାଖ୍ୟାତୱିଭାଗୋ ନାମ
ପଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୨. ଭୱତିକ୍ରିୟାପଦମାଲାୱିଭାଗ
ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ସୋତୂନଂ ମତିୱଡ୍ଢନଂ ।
କ୍ରିୟାପଦକ୍କମଂ ନାମ, ୱିଭତ୍ତାଦୀନି ଦୀପୟଂ ॥
ତତ୍ର ଆଖ୍ୟାତିକସ୍ସ କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣତ୍ତସୂଚିକା ତ୍ୟାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ, ତା ଅଟ୍ଠୱିଧା ୱତ୍ତମାନାପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ କାଲାତିପତ୍ତିୱସେନ ।
ତତ୍ଥତି ଅନ୍ତି, ସି ଥ, ମି ମ, ତେ ଅନ୍ତେ, ସେ ୱ୍ହେ, ଏ ମ୍ହେ ଇଚ୍ଚେତା ୱତ୍ତମାନାୱିଭତ୍ତିୟୋ ନାମ ।
ତୁ ଅନ୍ତୁ, ହି ଥ, ମି ମ, ତଂ ଅନ୍ତଂ, ସୁ ୱ୍ହୋ, ଏ ଆମସେ ଇଚ୍ଚେତା ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ନାମ ।
ଏୟ୍ୟ ଏୟ୍ୟୁଂ, ଏୟ୍ୟାସି ଏୟ୍ୟାଥ, ଏୟ୍ୟାମି ଏୟ୍ୟାମ, ଏଥ ଏରଂ, ଏଥୋ ଏୟ୍ୟାୱ୍ହୋ, ଏୟ୍ୟଂ ଏୟ୍ୟାମ୍ହେ ଇଚ୍ଚେତା ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ନାମ ।
ଅ ଉ, ଏ ତ୍ଥ, ଅଂ ମ୍ହ, ତ୍ଥ ରେ, ତ୍ଥୋ ୱ୍ହୋ, ଇଂ ମ୍ହେ ଇଚ୍ଚେତା ପରୋକ୍ଖାୱିଭତ୍ତିୟୋ ନାମ ।
ଆ ଊ, ଓ ତ୍ଥ, ଅଂ ମ୍ହା, ତ୍ଥ ତ୍ଥୁଂ, ସେ ୱ୍ହଂ, ଇଂ ମ୍ହସେ ଇଚ୍ଚେତା ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ନାମ ।
ଈ ଉଂ, ଓ ତ୍ଥ, ଇଂ ମ୍ହା, ଆ ଊ, ସେ ୱ୍ହଂ, ଅଂ ମ୍ହେ ଇଚ୍ଚେତା ଅଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ନାମ ।
ସ୍ସତି ସ୍ସନ୍ତି, ସ୍ସସି ସ୍ସଥ, ସ୍ସାମି ସ୍ସାମ, ସ୍ସତେ ସ୍ସନ୍ତେ, ସ୍ସସେ ସ୍ସୱ୍ହେ, ସ୍ସଂ ସ୍ସାମ୍ହେ ଇଚ୍ଚେତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ନାମ ।
ସ୍ସା ସ୍ସଂସୁ, ସ୍ସେ ସ୍ସଥ, ସ୍ସଂ ସ୍ସାମ୍ହା, ସ୍ସଥ ସ୍ସିସୁ, ସ୍ସସେ ସ୍ସୱ୍ହେ, ସ୍ସିଂ ସ୍ସାମ୍ହସେ ଇଚ୍ଚେତା କାଲାତିପତ୍ତିୱିଭତ୍ତିୟୋ ନାମ ।
ସବ୍ବାସମେତାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୟାନି ୟାନି ପୁବ୍ବକାନି ଛ ପଦାନି, ତାନି ତାନି ପରସ୍ସପଦାନି ନାମ । ୟାନି ୟାନି ପନ ପରାନି ଛ ପଦାନି, ତାନି ତାନି ଅତ୍ତନୋପଦାନି ନାମ । ତତ୍ଥ ପରସ୍ସପଦାନି ୱତ୍ତମାନା ଛ, ପଞ୍ଚମିୟୋ ଛ, ସତ୍ତମିୟୋ ଛ, ପରୋକ୍ଖା ଛ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟୋ ଛ, ଅଜ୍ଜତନିୟୋ ଛ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟୋ ଛ, କାଲାତିପତ୍ତିୟୋ ଛାତି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସୱିଧାନି ହୋନ୍ତି, ତଥା ଇତରାନି, ସବ୍ବାନି ତାନି ପିଣ୍ଡିତାନି ଛନ୍ନୱୁତିୱିଧାନି ।
ପରସ୍ସପଦାନମତ୍ତନୋପଦାନଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପଦାନି ପଠମମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପୁରିସା ନାମ । ତେ ୱତ୍ତମାନାଦୀସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ, ପିଣ୍ଡିତାନି ପରିମାଣାନେୱ ।
ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଦେସୁ ପଠମଂ ପଠମଂ ଏକୱଚନଂ, ଦୁତିୟଂ ଦୁତିୟଂ ବହୁୱଚନଂ ।
ତତ୍ର ୱତ୍ତମାନୱିଭତ୍ତୀନନ୍ତି ଅନ୍ତି, ସି ଥ, ମି ମ ଇଚ୍ଚେତାନି ପରସ୍ସପଦାନି । ତେ ଅନ୍ତେ, ସେ ୱ୍ହେ, ଏ ମ୍ହେ ଇଚ୍ଚେତାନି ଅତ୍ତନୋପଦାନି । ପରସ୍ସପଦତ୍ତନୋପଦେସୁପିତି ଅନ୍ତି ଇତି ପଠମପୁରିସା, ସିଥ ଇତି ମଜ୍ଝିମପୁରିସା, ମି ମ ଇତି ଉତ୍ତମପୁରିସା, ତେ ଅନ୍ତେ ଇତି ପଠମପୁରିସା, ସେ ୱ୍ହେ ଇତି ମଜ୍ଝିମପୁରିସା, ଏ ମ୍ହେ ଇତି ଉତ୍ତମପୁରିସା ।
ପଠମମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପୁରିସେସୁପି ତି-ଇତି ଏକୱଚନଂ, ଅନ୍ତି-ଇତି ବହୁୱଚନନ୍ତି ଏୱଂ ଏକୱଚନବହୁୱଚନାନି କମତୋ ଞେୟ୍ୟାନି । ଏୱଂ ସେସାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ପରସ୍ସପଦତ୍ତନୋପଦପଠମମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନବହୁୱଚନାନି ଞେୟ୍ୟାନି ।
ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତୀତି କେନଟ୍ଠେନ ୱିଭତ୍ତି ? କାଲାଦିୱସେନ ଧାତ୍ୱତ୍ଥଂ ୱିଭଜତୀତି ୱିଭତ୍ତି, ସ୍ୟାଦୀହି ନାମିକୱିଭତ୍ତୀହି ସହ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ପନ ସକତ୍ଥପରତ୍ଥାଦିଭେଦେ ଅତ୍ଥେ ୱିଭଜତୀତି ୱିଭତ୍ତି, କମ୍ମାଦୟୋ ୱା କାରକେ ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ୱିଭଜତୀତି ୱିଭତ୍ତି, ୱିଭଜିତବ୍ବା ଞାଣେନାତିପି ୱିଭତ୍ତି, ୱିଭଜନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଏତାୟାତିପି ୱିଭତ୍ତି, ଅଥ ୱା ସତିପି ଜିନସାସନେ ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସେ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ୱିଭତ୍ତୀହି ୱିନା ଅତ୍ଥସ୍ସା’ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତୋ ୱିସେସେନ ୱିୱିଧେନ ୱା ଆକାରେନ ଭଜନ୍ତି ସେୱନ୍ତି ନଂ ପଣ୍ଡିତାତିପି ୱିଭତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସଲକ୍ଖଣଂ ୱଦାମ ସହ ପୟୋଗନିଦସ୍ସନାଦୀହି ।
ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସୋ, ନାମିକେସୁପଲବ୍ଭତି ।
ନାଖ୍ୟାତେସୂତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ-ମିଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ॥
ନିଗ୍ରୋଧୋୱ ମହାରୁକ୍ଖୋ, ଥେର ୱାଦାନମୁତ୍ତମୋ ।
ଅନୂନଂ ଅନଧିକଞ୍ଚ, କେୱଲଂ ଜିନସାସନଂ ॥
ତତ୍ର ଥେର-ଇତି ଅୱିଭତ୍ତିକୋ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଥେରାନଂ ଅୟନ୍ତି ଥେରୋ । କୋ ସୋ ? ୱାଦୋ । ଥେରୱାଦୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱାଦାନଂ ଉତ୍ତମୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘କାୟୋ ତେ ସବ୍ବ ସୋୱଣ୍ଣୋ’’, ଇଚ୍ଚାଦିମ୍ହିପି ନାମିକେ ।
ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସୋ, ଗହେତବ୍ବୋ ନୟଞ୍ଞୁନା ॥
ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସୋ, ନନ୍ୱାଖ୍ୟାତେପି ଦିସ୍ସତି ।
‘‘ଭୋ ଖାଦ ପିୱ’’ଇଚ୍ଚତ୍ର, ୱଦେ ୟୋ କୋଚି ଚୋଦକୋ ॥
ୟଦି ଏୱଂ ମତେନସ୍ସ, ଭୱେୟ୍ୟ ଅୱିଭତ୍ତିକଂ ।
‘‘ଭିକ୍ଖୁ, ଭୋ ପୁରିସି’’ଚ୍ଚାଦି, ପଦମ୍ପି, ନ ହିଦଂ ତଥା ॥
‘‘ଭିକ୍ଖୁ, ଭୋ ପୁରିସି’’ଚ୍ଚାଦି, ସି ଗ ଲୋପେନ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତଥା ‘‘ଖାଦା’’ତିଆଦୀନି, ହି ଲୋପେନ ପୱୁଚ୍ଚରେ ॥
ଏୱଂ ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସୋ ଆଖ୍ୟାତେସୁ ନ ଲବ୍ଭତି, ନାମେସୁୟେୱ ଲବ୍ଭତି । ତତ୍ରାପି ‘‘ଅଟ୍ଠ ଚ ପୁଗ୍ଗଲ ଧମ୍ମଦସା ତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲ ଇତି ରସ୍ସକରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ‘‘କକୁସନ୍ଧ କୋଣାଗମନୋ ଚ କସ୍ସପୋ’’ତି ଏତ୍ଥ କକୁସନ୍ଧ ଇତି ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସୋ ୱିୟ ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ନିସିନ୍ନେ ମାତୁଗାମୋ ଉପନିସିନ୍ନୋ ୱା ହୋତି ଉପନିପନ୍ନୋ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଭିକ୍ଖୂତି ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ଥତ୍ତା ଭୁମ୍ମେ ପଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତିପି ଅଦିଟ୍ଠୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ପନ ଛନ୍ଦୱସେନ କତରସ୍ସତ୍ତା ତାନି ପଦାନି ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସପକ୍ଖମ୍ପି ଭଜନ୍ତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ଥ ପରସ୍ସପଦାନୀତି ପରସ୍ସ ଅତ୍ଥଭୂତାନି ପଦାନି ପରସ୍ସପଦାନି । ଏତ୍ଥୁତ୍ତମପୁରିସେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥେସୁପି ଅତ୍ତନୋପଦୱୋହାରୋ ନ କରିୟତି ।
କିଞ୍ଚାପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥା, ପୁରିସା ଉତ୍ତମୱ୍ହୟା ।
ତଥାପି ଇତରେସାନ-ମୁସ୍ସନ୍ନତ୍ତାୱ ତବ୍ବସା ।
ତବ୍ବୋହାରୋ ଇମେସାନଂ, ପୋରାଣେହି ନିରୋପିତୋ ॥
ଅତ୍ତନୋପଦାନୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଭୂତାନି ପଦାନି ଅତ୍ତନୋପଦାନି । ଏତ୍ଥ ପନ ପଠମମଜ୍ଝିମପୁରିସେସୁ ପରସ୍ସତ୍ଥେସୁପି ପରସ୍ସପଦୱୋହାରୋ ନ କରିୟତି ।
ପଠମମଜ୍ଝିମା ଚେତେ, ପରସ୍ସତ୍ଥା ତଥାପି ଚ ।
ଇତରେସଂ ନିରୂଳ୍ହତ୍ତା, ତବ୍ବୋହାରସ୍ସ ସଚ୍ଚତୋ ॥
ଇମସ୍ସ ପନିମେସାନଂ, ପୁବ୍ବୱୋହାରତାୟ ଚ ।
ତଥା ସଙ୍କରଦୋସସ୍ସ, ହରଣତ୍ଥାୟ ସୋ ଅୟଂ ।
ଅତ୍ତନୋପଦୱୋହାରୋ, ଏସମାରୋପିତୋ ଧୁୱଂ ॥
ପରସ୍ସପଦସଞ୍ଞାଦି-ସଞ୍ଞାୟୋ ବହୁକା ଇଧ ।
ପୋରାଣେହି କତତ୍ତାତା, ସଞ୍ଞା ପୋରାଣିକା ମତା ॥
ତସ୍ମା ଇଧ ପଠମପୁରିସାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁରିସାନଂ ୱଚନତ୍ଥଂ ନ ପରିୟେସାମ । ରୂଳ୍ହିୟା ହି ପୋରାଣେହି ତ୍ୟାଦୀନଂ ପୁରିସସଞ୍ଞା ୱିହିତା ।
ଏକୱଚନବହୁୱଚନେସୁ ପନ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନଂ ଏକୱଚନଂ। ବହୂନମତ୍ଥାନଂ ୱଚନଂ ବହୁୱଚନଂ। ଅଥ ୱା ବହୁତ୍ତେପି ସତି ସମୁଦାୟୱସେନ ଜାତିୱସେନ ୱା ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଏକୀକତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଏକସ୍ସ ୱିୟ ୱଚନମ୍ପି ଏକୱଚନଂ, ବହୁତ୍ତେ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟୱସେନ ଏକସ୍ସ ୱିୟ ୱଚନମ୍ପି ଏକୱଚନଂ, ଏକତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ବୱ୍ହତ୍ଥାନଂ ଏକୱଚନଂ ୱିୟ ୱଚନମ୍ପି ଏକୱଚନଂ । ଅବହୁତ୍ତେପି ସତି ଅତ୍ତଗରୁକାରାପରିଚ୍ଛେଦମାତିକାନୁସନ୍ଧିନୟପୁଚ୍ଛାସଭାଗପୁଥୁଚିତ୍ତ- ସମାୟୋଗପୁଥୁଆରମ୍ମଣୱସେନ ଏକତ୍ଥସ୍ସ ବହୂନଂ ୱିୟ ୱଚନଂ ବହୁୱଚନଂ, ତଥା ୟେ ୟେ ବହୱୋ ତନ୍ନିୱାସତଂପୁତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସେକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ବହୂନଂ ୱିୟ ୱଚନମ୍ପି ବହୁୱଚନଂ, ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନତ୍ଥେନ ଏକାଭିଧାନୱସେନ ବହୂନଂ ୱିୟ ୱଚନମ୍ପି ବହୁୱଚନଂ, ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ନିସ୍ସିତୱସେନ ବହୂନଂ ୱିୟ ୱଚନମ୍ପି ବହୁୱଚନଂ, ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭେଦକିଚ୍ଚଭେଦୱସେନ ବହୂନଂ ୱିୟ ୱଚନମ୍ପି ବହୁୱଚନଂ । ଏୱମିମେହି ଆକାରେହି ଏକମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ, ଏକମ୍ହି ୱିୟ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକୱଚନଂ, ବହୁମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ, ବହୁମ୍ହି ୱିୟ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁଥୁୱଚନଂ, ଅନେକୱଚନନ୍ତି ଚ ଇମସ୍ସେୱ ନାମଂ ।
ୱଚନେସୁ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ, ନାମାଖ୍ୟାତୱିଭତ୍ତିନଂ ।
ୱସେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋ, ସାସନତ୍ଥଗୱେସିନା ॥
ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଇଧ ନାମିକପୟୋଗେହି ସହେୱାଖ୍ୟାତପୟୋଗେ ପୱକ୍ଖାମ – ‘‘ରାଜା ଆଗଚ୍ଛତି, ସହାୟୋ ମେ ଆଗଚ୍ଛତି, ଏକଂ ଚିତ୍ତ’’ ମିଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଏକୱଚନପୟୋଗା । ‘‘ରାଜାନୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସହାୟା ମେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ମେ ଦେସ୍ସା ଉଭୋ ପୁତ୍ତା, ଦ୍ୱେ ତୀଣି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ବୱ୍ହତ୍ଥାନଂ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ସା ସେନା ମହତୀ ଆସି, ବହୁଜ୍ଜନୋ ପସନ୍ନୋସି, ସବ୍ବୋ ତଂ ଜନୋ ଓଜିନାୟତୁ, ଇତ୍ଥିଗୁମ୍ବସ୍ସ ପୱରା, ବୁଦ୍ଧସ୍ସାହଂ ୱତ୍ଥୟୁଗଂ ଅଦାସିଂ, ଦ୍ୱୟଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଦେସେସ୍ସାମି, ପେମଂ ମହନ୍ତଂ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ, କରେ ପସାଦଞ୍ଚ ନରୋ ଅୱସ୍ସଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ, ବଲକାୟୋ, ଦେୱନିକାୟୋ, ଅରିୟଗଣୋ’’- ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ, ‘‘ଦ୍ୱିକଂ ତିକ’’ମିଚ୍ଚାଦୟୋ ଚ ସମୁଦାୟୱସେନ ବୱ୍ହତ୍ଥାନଂ ଏକୱଚନପୟୋଗା ।
କତ୍ଥଚି ପନ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ବହୁୱଚନପୟୋଗାପି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ପୂଜିତା ଞାତିସଙ୍ଘେହି, ଦେୱକାୟା ସମାଗତା, ସବ୍ବେତେ ଦେୱନିକାୟା, ଦ୍ୱେ ଦେୱସଙ୍ଘା, ତୀଣି ଦୁକାନି, ଚତ୍ତାରି ନୱକାନି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ପୟୋଗାପି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଇମେ ଏକୱଚନୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ବହୁସମୁଦାୟୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗାତି ଗହେତବ୍ବା, ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନା ଚ ବୱ୍ହତ୍ଥବହୁୱଚନେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ୱିସୁଂୟେୱ ୱା, ତସ୍ମା ବହୁସମୁଦାୟାପେକ୍ଖବହୁୱଚନନ୍ତି ଏତେସଂ ନାମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ପାଣଂ ନ ହନେ, ସସ୍ସୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଜାତିୱସେନ ବୱ୍ହତ୍ଥାନଂ ଏକୱଚନପୟୋଗା, ତବ୍ଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ବୱ୍ହତ୍ଥାନଂ ଏକୱଚନପୟୋଗାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
‘‘ନାଗଂ ରଟ୍ଠସ୍ସ ପୂଜିତଂ, ସାୱତ୍ଥୀ ସଦ୍ଧା ଅହୋସି ପସନ୍ନା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ନିସ୍ସୟୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତାନମେକୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ତିଲକ୍ଖଣଂ, କୁସଲାକୁସଲଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନଂ, ଧମ୍ମୱିନୟୋ, ଚିତ୍ତସେନୋ ଚ ଗନ୍ଧବ୍ବୋ, ନତିୟା ଅସତି ଆଗତିଗତି ନ ହୋତି, ଆଗତିଗତିୟା ଅସତି ଚୁତୂପପାତୋ ନ ହୋତି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ବୱ୍ହତ୍ଥାନଂ ଏକୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ଏୱଂ ମୟଂ ଗଣ୍ହାମ, ଅମ୍ହାକଂ ପକତି, ପଧାନନ୍ତି ଖୋ ମେଘିୟ ୱଦମାନଂ କିନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟାମ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ତୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ତେ ମନୁସ୍ସା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ ‘ଭୁଞ୍ଜଥ ଭନ୍ତେ’ତି, ଅହଂ ମନୁସ୍ସେସୁ ମନୁସ୍ସଭୂତା, ଅବ୍ଭାଗତାନା’ସନକଂ ଅଦାସିଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଗରୁକାରୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା, ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା, ଅନିୟମିତସଙ୍ଖାୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ୱା ।
କେଚି ପନ ‘‘ଦେସନାସୋତପାତୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ତଥାଗତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞରହିତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ୟୁତ୍ତି ଚ ନ ଦିସ୍ସତି ‘‘ମାତିକାୟଂ ପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଚାତି ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିଧମ୍ମେ ଦେସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ପୁନପ୍ପୁନଂ ବହୁୱଚନୱସେନ ଦେସନାସୋତେ ପତିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ।
‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ମାତିକାନୁସନ୍ଧିନୟେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିନୟେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ନୋ ପରାମାସା, ତେ ଧମ୍ମେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାସଭାଗେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା ଦୁଦ୍ଦସା ଦୁରନୁବୋଧା ସନ୍ତା ପଣୀତା ଅତକ୍କାୱଚରା ନିପୁଣା ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟା, ୟେ ତଥାଗତୋ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେତୀ’’ତି ଅୟମେକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପୁଥୁଚିତ୍ତସମାୟୋଗପୁଥୁଆରମ୍ମଣୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗୋ ।
‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସକ୍କେସୁ ୱିହରତି କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମହାୱନେ,
ସନ୍ତି ପୁତ୍ତା ୱିଦେହାନଂ, ଦୀଘାୱୁ ରଟ୍ଠୱଡ୍ଢନୋ ।
ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରୟିସ୍ସନ୍ତି, ମିଥିଲାୟଂ ପଜାପତି’’ –
ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ୟେ ୟେ ବହୱୋ, ତନ୍ନିୱାସତଂପୁତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସେକତ୍ଥସ୍ସ ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ଆମନ୍ତେସି ‘ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ ସାରିପୁତ୍ତା କୀଟାଗିରିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କୀଟାଗିରିସ୍ମା ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମଂ କରୋଥ, ତୁମ୍ହାକଂ ଏତେ ସଦ୍ଧିୱିହାରିନୋ’ତି’’, ‘‘କଚ୍ଚି ୱୋ କୁଲପୁତ୍ତା, ଏଥ ବ୍ୟଗ୍ଘା ନିୱତ୍ତୱ୍ହୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନତ୍ଥେନ ଏକାଭିଧାନୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ନିସ୍ସିତୱସେନ ବହୁୱଚନପୟୋଗା ।
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ଅୟମାରମ୍ମଣଭେଦେନ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ବହୁୱଚନପୟୋଗୋ ।
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା’’ତି ଅୟଂ ପନ କିଚ୍ଚଭେଦେନ ଏକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ବହୁୱଚନପୟୋଗୋ ।
ତତ୍ଥ ଏକତ୍ଥେକୱଚନଂ, ସମୁଦାୟାପେକ୍ଖେକୱଚନଂ, ଜାତ୍ୟାପେକ୍ଖେକୱଚନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସୟାପେକ୍ଖେକୱଚନଂ, ଏକତ୍ତଲକ୍ଖଣେକୱଚନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ଏକୱଚନଂ ଭୱତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଜାତ୍ୟାପେକ୍ଖେକୱଚନଂ ଅତ୍ଥତୋ ସାମଞ୍ଞାପେକ୍ଖେକୱଚନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ବୱ୍ହତ୍ଥବହୁୱଚନଂ, ବହୁସମୁଦାୟାପେକ୍ଖବହୁୱଚନଂ, ଅତ୍ତବହୁୱଚନଂ, ଗରୁକାରବହୁୱଚନଂ, ଅପରିଚ୍ଛେଦବହୁୱଚନଂ, ମାତିକାନୁସନ୍ଧିନୟବହୁୱଚନଂ, ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିନୟବହୁୱଚନଂ, ପୁଚ୍ଛାସଭାଗବହୁୱଚନଂ, ପୁଥୁଚିତ୍ତସମାୟୋଗପୁଥୁଆରମ୍ମଣବହୁୱଚନଂ, ତନ୍ନିୱାସବହୁୱଚନଂ, ତଂପୁତ୍ତବହୁୱଚନଂ, ଏକାଭିଧାନବହୁୱଚନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସିତାପେକ୍ଖବହୁୱଚନଂ, ଆରମ୍ମଣଭେଦବହୁୱଚନଂ, କିଚ୍ଚଭେଦବହୁୱଚନନ୍ତି ପନ୍ନରସୱିଧଂ ବହୁୱଚନଂ ଭୱତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ୱୀସଧା ସବ୍ବାନି ଏକୱଚନବହୁୱଚନାନି ସଙ୍ଗହିତାନି । ଅତ୍ରିଦଂ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ –
ଏକତ୍ଥେ ଦେକୱଚନ-ଞ୍ଚିତରସ୍ମିତରମ୍ପି ଚ ।
ସମୁଦାୟଜାତିଏକତ୍ତ-ଲକ୍ଖଣେକୱଚୋପି ଚ ।
ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକମ୍ହି, ପାଠେ ପାୟେନ ଦିସ୍ସରେ ॥
ଗରୁମ୍ହି ଚତ୍ତନେକସ୍ମିଂ, ବହୁୱଚନକଂ ପନ ।
ପାଳିୟଂ ଅପ୍ପକଂ ଅଟ୍ଠ-କଥାଟୀକାସୁ ତଂ ବହୁଂ ॥
ତଥା ହି ବହୁକଂ ଦେକ-ୱଚନଂୟେୱ ପାଳିୟଂ ।
ଗରୁମ୍ହି ଚତ୍ତନେକସ୍ମିଂ, ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ॥
‘‘ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ, ନମୋ ତେ ପୁରିସୁତ୍ତମ ।
ତୱ ସାସନମାଗମ୍ମ, ପତ୍ତୋମ୍ହି ଅମତଂ ପଦଂ’’ ॥
ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ପାଠା, ବହୁଧା ଜିନସାସନେ ।
ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିଜାନେୟ୍ୟ, ୱିଦ୍ୱା ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକୋ ॥
ସାତିସୟଂ ଗରୁକାରା-ରହସ୍ସାପି ମହେସିନୋ ।
ଏକୱଚନୟୋଗେନ, ନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତେ ୟତୋ ॥
ତତୋ ୱୋହାରକୁସଲୋ, କରେୟ୍ୟତ୍ଥାନୁରୂପତୋ ।
ଏକୱଚନୟୋଗଂ ୱା, ଇତରଂ ୱା ସୁମେଧସୋ ॥
ପାୟେନ ତନ୍ନିୱାସମ୍ହି, ବହୁୱଚନକଂ ଠିତଂ ।
ତଂପୁତ୍ତେ ଅପ୍ପକଂ ତନ୍ନି-ସ୍ସୟେକୱଚନମ୍ପି ଚ ॥
ପୁଥୁଚିତ୍ତାପରିଚ୍ଛେଦ-ମାତିକାସନ୍ଧିଆଦିସୁ ।
ବହୁୱଚନକଞ୍ଚାପି, ଅପ୍ପକନ୍ତି ପକାସୟେ ॥
ଏକାଭିଧାନତୋ କିଚ୍ଚା, ତଥା ଗୋଚରତୋପି ଚ ।
ବହୁୱଚନକଂ ତନ୍ନି-ସ୍ସିତାପେକ୍ଖଞ୍ଚ ଅପ୍ପକଂ ॥
ଇଚ୍ଚେୱଂ ସପ୍ପୟୋଗଂ ତୁ, ଞତ୍ୱାନ ୱଚନଦ୍ୱୟଂ ।
କାତବ୍ବୋ ପନ ୱୋହାରୋ, ୟଥାପାଳି ୱିଭାୱିନା ॥
ଇଦାନି କାଲାଦିୱସେନ ଆଖ୍ୟାତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦୀପୟିସ୍ସାମ – କାଲକାରକପୁରିସପରିଦୀପକଂ କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣଂ ଆଖ୍ୟାତିକଂ। ତତ୍ର କାଲନ୍ତି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ତୟୋ କାଲା, ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଣତ୍ତିପରିକପ୍ପକାଲାତିପତ୍ତିୱସେନ ପନ ଛ, ତେ ଏକେକା ତିପୁରିସକା ।
ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରକାଲେସୁ, ୟଦିଦଂ ୱତ୍ତତେ ୟତୋ ।
ଆଖ୍ୟାତିକଂ ତତୋ ତସ୍ସ, କାଲଦୀପନତା ମତା ॥
କାରକନ୍ତି କମ୍ମକତ୍ତୁଭାୱା । ତେ ହି ଉପଚାରମୁଖ୍ୟସଭାୱୱସେନ କରୋନ୍ତି କରଣନ୍ତି ଚ ‘‘କାରକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେୱ ୟଥାକ୍କମଂ କ୍ରିୟାନିମିତ୍ତ ତଂସାଧକ ତଂସଭାୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
କମ୍ମଂ କତ୍ତା ଚ ଭାୱୋ ଚ, ଇଚ୍ଚେୱଂ କାରକା ତିଧା ।
ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ଏତ୍ଥ, ୱୁତ୍ତା ନାଞ୍ଞତ୍ର ସଚ୍ଚତୋ ॥
‘‘ପରିଭୱିୟ୍ୟତି’’ଚ୍ଚାଦୀ, କମ୍ମେ ସିଜ୍ଝନ୍ତି କାରକେ ।
‘‘ସମ୍ଭୱତୀ’’ତିଆଦୀନି, ସିଜ୍ଝରେ କତ୍ତୁକାରକେ ॥
‘‘ୱିଭୱିୟ୍ୟତି’’ଇଚ୍ଚାଦୀ, ଭାୱେ ସିଜ୍ଝନ୍ତି କାରକେ ।
ତିୱିଧେସ୍ୱେୱମେତେସୁ, ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ମତା ॥
କାରକତ୍ତୟମୁତ୍ତଂ ୟଂ, ଆଖ୍ୟାତଂ ନତ୍ଥି ସବ୍ବସୋ ।
ତସ୍ମା ତଦ୍ଦୀପନତ୍ତମ୍ପି, ତସ୍ସାଖ୍ୟାତସ୍ସ ଭାସିତଂ ॥
କାରକତ୍ତଂ ତୁ ଭାୱସ୍ସ, ସଚେପି ନ ସମୀରିତଂ ।
କାରକଲକ୍ଖଣେ ତେନ, ଭାୱେନ ଚ ଅୱତ୍ଥୁନା ॥
କ୍ରିୟାନିପ୍ଫତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି, ୟୁତ୍ତିତୋପି ଚ ନତ୍ଥି ତଂ ।
ତଥାପାଖ୍ୟାତିକେ ତସ୍ସ, ତବ୍ବୋହାରୋ ନିରୁତ୍ତିୟଂ ।
ପତିଟ୍ଠିତନୟୋୱାତି, ମନ୍ତ୍ୱା ଅମ୍ହେହି ଭାସିତୋ ॥
ପୁରିସୋତି ଏକୱଚନବହୁୱଚନକା ପଠମମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପୁରିସା । ତତ୍ଥ ପଠମପୁରିସୋ ଆଖ୍ୟାତପଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ ସାଧକୱାଚକେ ୱା କମ୍ମୱାଚକେ ୱା ତୁମ୍ହା’ମ୍ହସଦ୍ଦୱଜ୍ଜିତେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭୂତେ ନାମମ୍ହି ‘‘ଅଭିନୀହାରୋ ସମିଜ୍ଝତି, ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପୟୁଜ୍ଜମାନେପି, ତଟ୍ଠାନିୟତ୍ତେ ସତି ‘‘ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା, ପୀଳିୟକ୍ଖୋତି ମଂ ୱିଦୂ, ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅପ୍ପୟୁଜ୍ଜମାନେପି ସବ୍ବଧାତୂହି ପରୋ ହୋତି । କତ୍ଥଚି ପନ ପାଳିପ୍ପଦେସେ ନାମସ୍ସ ଅପ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ପଠମପୁରିସପୟୋଗତ୍ଥୋ ଦୁରନୁବୋଧୋ ଭୱତି, ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ତେ ୱେଦୟିସ୍ସାମି, ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାସୟନ୍ତୁ ମ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ଏତ୍ଥ ‘‘ପାଦା’’ତି ପାଠସେସୋ, ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍ଖସାସନାରୋଚନେ ୱତ୍ତୁଂ ଅୱିସହନୱସେନ କିଲମନ୍ତଂ ମଂ ଦେୱସ୍ସ ଉଭୋ ପାଦା ଅସ୍ସାସେନ୍ତୁ, ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋ କଥେହୀତି ମଂ ୱଦଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ଭୱତି ।
ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସୁଦୁବ୍ବୋଧୋ, ୟସ୍ମା ୱିଜ୍ଜତି ପାଳିୟଂ ।
ତସ୍ମା ଉପଟ୍ଠହଂ ଗଣ୍ହେ, ଗରୁଂ ଗରୁମତଂ ୱିଦୂ ॥
ତତ୍ରିମାନି ଭୂଧାତାଧିକାରତ୍ତା ଭୂଧାତୁୱସେନ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ସୋ ପରିଭୱତି, ତେ ପରିଭୱନ୍ତି, ପରିଭୱତି, ପରିଭୱନ୍ତି । ସପତ୍ତୋ ଅଭିଭୱିୟତେ, ସବ୍ବା ୱିତ୍ୟା’ନୁଭୂୟତେ, ଅଭିଭୱିୟତେ, ଅନୁଭୂୟତେତି । ୟତ୍ଥ ସତିପି ନାମସ୍ସ ସାଧକୱାଚକତ୍ତେ ଅପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ତା ଆଖ୍ୟାତପଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତା ନ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ କମ୍ମୱାଚକଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭୂତଂ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣପଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଠମପୁରିସାଦୟୋ ତୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ପରିଭୱିୟ୍ୟତେ ପୁରିସୋ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ପରିଭୱିୟ୍ୟସେ ତ୍ୱଂ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ପରିଭୱିୟ୍ୟମ୍ହେ ମୟଂ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି । ଏତ୍ଥ ପନିଦଂ ୱଚନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ନିନ୍ଦନ୍ତି ତୁଣ୍ହିମାସିନ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସତିପି ନାମସ୍ସ କମ୍ମୱାଚକତ୍ତେ ଅପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ତା ଆଖ୍ୟାତପଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତା ନ ଲବ୍ଭତୀତି ପଠମପୁରିସୁପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟା’’ତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ‘‘ନିନ୍ଦନ୍ତି ତୁଣ୍ହିମାସିନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଜନା’’ତି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବସ୍ସ ସାଧକୱାଚକସ୍ସ ନାମସ୍ସ ସଦ୍ଧିମାଖ୍ୟାତପଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଏୱମୁତ୍ତରତ୍ରାପି ନୟୋ ।
ମଜ୍ଝିମପୁରିସୋ ଆଖ୍ୟାତପଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ ସାଧକୱାଚକେ ୱା କମ୍ମୱାଚକେ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭୂତେ ତୁମ୍ହସଦ୍ଦେ ପୟୁଜ୍ଜମାନେପି, ତଟ୍ଠାନିୟତ୍ତେ ସତି ଅପ୍ପୟୁଜ୍ଜମାନେପି ସବ୍ବଧାତୂହି ପରୋ ହୋତି । ତ୍ୱଂ ଅତିଭୱସି, ତୁମ୍ହେ ଅତିଭୱଥ, ଅତିଭୱସି, ଅତିଭୱଥ । ତ୍ୱଂ ପରିଭୱିୟସେ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ତୁମ୍ହେ ପରିଭୱିୟୱ୍ହେ । ୟତ୍ଥ ସତିପି ତୁମ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସ ସାଧକୱାଚକତ୍ତେ ଅପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ତା ଆଖ୍ୟାତପଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତା ନ ଲବ୍ଭତି, ନ ତତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମପୁରିସୋ ହୋତି । ଇତରେ ପନ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି କମ୍ମୱାଚକଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭୂତଂ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣପଦଂ ପଟିଚ୍ଚ । ତଂ ୟଥା ? ତୟା ଅଭିଭୱିୟତେ ସପତ୍ତୋ, ତୟା ଅଭିଭୱିୟେ ଅହଂ ।
ଉତ୍ତମପୁରିସୋ ଆଖ୍ୟାତପଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ ସାଧକୱାଚକେ ୱା କମ୍ମୱାଚକେ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭୂତେ ଅମ୍ହସଦ୍ଦେ ପୟୁଜ୍ଜମାନେପି, ତଟ୍ଠାନିୟତ୍ତେ ସତି ଅପ୍ପୟୁଜ୍ଜମାନେପି ସବ୍ବଧାତୂହି ପରୋ ହୋତି । ଅହଂ ପରିଭୱାମି, ମୟଂ ପରିଭୱାମ, ପରିଭୱାମି, ପରିଭୱାମ । ଅହଂ ପରିଭୱିୟ୍ୟାମି ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି, ମୟଂ ପରିଭୱିୟ୍ୟାମ, ପରିଭୱିୟ୍ୟାମି, ପରିଭୱିୟ୍ୟାମ । ୟତ୍ଥ ସତିପି ଅମ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସ ସାଧକୱାଚକତ୍ତେ ଅପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ତା ଆଖ୍ୟାତପଦେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତା ନ ଲବ୍ଭତି, ନ ତତ୍ଥ ଉତ୍ତମପୁରିସୋ ହୋତି । ଇତରେ ପନ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି କମ୍ମୱାଚକଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭୂତଂ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣପଦଂ ପଟିଚ୍ଚ । ତଂ ୟଥା ? ମୟା ଅନୁଭୱିୟତେ ସମ୍ପତ୍ତି, ମୟା ଅଭିଭୱିୟସେ ତ୍ୱଂ । ଏୱଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ସାଧକୱାଚକାନଂ ୱା କମ୍ମୱାଚକାନଂ ୱା ନାମାଦୀନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭୂତାନଂ ଆଖ୍ୟାତପଦେହି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତ୍ତେ ଲଦ୍ଧେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଠମପୁରିସାଦୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ନାମାଦୀନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭୂତାନଂ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଭାୱୋୟେୱ ପଠମପୁରିସାଦୀନମୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱା ପୁରିସାନମେକାଭିଧାନେ ପରୋ ପୁରିସୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଏକାଭିଧାନଂ ନାମ ଏକତୋ ଅଭିଧାନଂ ଏକକାଲାଭିଧାନଞ୍ଚ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଚସଦ୍ଦପୟୋଗେୟେୱ, ଅଚସଦ୍ଦପୟୋଗେ ଭିନ୍ନକାଲାଭିଧାନେ ତଗ୍ଗହଣାଭାୱତୋ । ‘‘ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ଥକୁସଲା ଭୱଥ, ମୟମତ୍ଥକୁସଲା ଭୱାମ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ତପ୍ପୟୋଗା । ତତ୍ଥ ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ଥକୁସଲା ଭୱଥ – ଇଚ୍ଚେତସ୍ମିଂ ୱୋହାରେ ‘‘ସୋ ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱସି, ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ଥକୁସଲା ଭୱଥା’’ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେକାଭିଧାନେ ପରୋ ପୁରିସୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ମୟମତ୍ଥକୁସଲା ଭୱାମ’’ ଇଚ୍ଚେତସ୍ମିଂ ପନ ‘‘ସୋ ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱତି, ଅହଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱାମି, ମୟମତ୍ଥକୁସଲା ଭୱାମା’’ତି ୱା ‘‘ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱସି, ଅହଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱାମି, ମୟମତ୍ଥକୁସଲା ଭୱାମା’’ତି ୱା ଏୱମ୍ପି ଦ୍ୱିନ୍ନମେକାଭିଧାନେ ପରୋ ପୁରିସୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ସୋ ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱସି, ଅହଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱାମି, ମୟମତ୍ଥକୁସଲା ଭୱାମା’’ତି ୱା ‘‘ସୋ ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱତି, ତେ ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲା ଭୱନ୍ତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱସି, ତୁମ୍ହେ ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲା ଭୱଥ, ଅହଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱାମି, ମୟମତ୍ଥକୁସଲା ଭୱାମା’’ତି ୱା ଏୱଂ ତିଣ୍ଣମେକାଭିଧାନେ ପରୋ ପୁରିସୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଅପରୋପି ଅତ୍ଥନୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱସି, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱତି, ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ଥକୁସଲା ଭୱଥା’’ତି ୱା ‘‘ଅହଞ୍ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱାମି, ସୋ ଚ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଭୱତି, ମୟମତ୍ଥକୁସଲା ଭୱାମା’’ତି ୱା ଇମିନା ନୟେନ ଅନେକପ୍ପଭେଦୋ ଅତ୍ଥନୟୋ । ଏୱଂ ସେସାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମିୟାଦୀସୁ ପରୋପୁରିସୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ସବ୍ବେସୁ ଚ କ୍ରିୟାପଦେସୁ ବୱ୍ହତ୍ଥୱାଚକେସୁ ବହୁୱଚନନ୍ତେସୁ, ନ ପନ ବହୁୱଚନନ୍ତେସୁପି ଏକସ୍ସତ୍ତନୋ ୱାଚକେସୁ ଗରୁକାତବ୍ବସ୍ସେକସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକେସୁ ଚ କ୍ରିୟାପଦେସୁ । ଏତ୍ଥ ଚୋଦନାସନ୍ଦୀପନିୟୋ ଇମା ଗାଥା –
‘‘ତ୍ୱଞ୍ଚ ଭୱସି ସୋ ଚାପି, ଭୱତି’’ଚ୍ଚାଦିଭାସନେ ।
‘‘ତୁମ୍ହେ ଭୱଥ’’ ଇଚ୍ଚାଦି, ପରୋପୋସୋ କଥଂ ସିୟା ? ।
‘‘ଅହଂ ଭୱାମି ସୋ ଚାପି, ଭୱତି’’ଚ୍ଚାଦିଭାସନେ ।
‘‘ମୟଂ ଭୱାମ’’ଇଚ୍ଚାଦି, ଉତ୍ତମୋ ଚ କଥଂ ସିୟା ? ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱୁଚ୍ଚତେ –
ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ ପରୋ ନାମ, ସଞ୍ଞାୟ ପଟିପାଟିୟା ।
ଏୱଂ ପନ ଗହେତବ୍ବୋ, ପରୋପୁରିସନାମକୋ ॥
ପଠମମ୍ହା ପରୋ ନାମ, ମଜ୍ଝିମୋ ଉତ୍ତମୋପି ଚ ।
ମଜ୍ଝିମମ୍ହା ପରୋ ନାମ, ଉତ୍ତମୋ ପୁରିସୋ ରୁତୋ ॥
ଏୱଂ ତୁ ଗହଣଞ୍ହେତ୍ଥ, ୱୋହାରସ୍ସାନୁଲୋମକଂ ।
ଦୋସୋ ତଦନୁଲୋମମ୍ହି, ଗହଣସ୍ମିଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି ॥
‘‘ତ୍ୱଞ୍ଚ ଭଦ୍ଦେ ସୁଖୀ ହୋହି, ଏସୋ ଚାପି ମହାମିଗୋ’’ ।
ଇତି ପାଠୋ ୟତୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱଦେମସେ ॥
‘‘ତୁମ୍ହେ ଦ୍ୱେ ସୁଖିତା ହୋଥ’’, ଇଚ୍ଚତ୍ଥୋ ତତ୍ଥ ଦିସ୍ସତି ।
ଏୱଂପ୍ୟୟଂ ନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅତ୍ତନୋମତିୟା ମମ ॥
ଅତ୍ତନୋମତି କିଞ୍ଚାପି, କଥିତା ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲା ।
ତଥାପି ନୟମାଦାୟ, କଥିତତ୍ତା ଅକୋପିୟା ॥
‘‘ଧମ୍ମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତଂ, ରଟ୍ଠା ପବ୍ବାଜୟିତ୍ଥ ମଂ ।
ତ୍ୱଞ୍ଚ ଜାନପଦା ଚେୱ, ନେଗମା ଚ ସମାଗତା’’ ॥
‘‘ଅହଞ୍ଚ ମଦ୍ଦିଦେୱୀ ଚ, ଜାଲୀକଣ୍ହାଜିନା ଚୁଭୋ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସୋକନୁଦା, ୱସାମ ଅସ୍ସମେ ତଦା’’ ॥
ଏତା ଗାଥାପି ଏତସ୍ସ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ପନ ସାଧିକା ।
ତାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ, ଅତ୍ଥୋ ସୁପାକଟୋ ସିୟା ।
ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ବହୁନା ଭାସିତେନ କିଂ ॥
ଆକାରେନ ମନାପେନ, କଥନେ ୟେନ କେନଚି ।
ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ଚେ ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ପମାଣଂ ସୁଧୀମତଂ ॥
ପୁରିସତ୍ତୟତୋ ଏସୋ, ପରୋପୁରିସନାମକୋ ।
ନୁପଲବ୍ଭତି ପଚ୍ଚେକଂ, ତଦନ୍ତୋଗଧତୋୱ ୟଂ ॥
ପାଟୱତ୍ଥାୟ ସୋତୂନଂ, ୱୋହାରତ୍ଥେସୁ ସବ୍ବସୋ ।
ୱିସୁଂ ଅଲବ୍ଭମାନୋପି, ଲବ୍ଭମାନୋୱ ଉଦ୍ଧଟୋ ॥
ସଙ୍ଖେପତୋପେତ୍ଥ ପୁରିସପ୍ପୱତ୍ତି ଏୱଂ ଉପଲକ୍ଖିତବ୍ବା ‘‘ଅମ୍ହୱଚନତ୍ଥେ ଉତ୍ତମୋ, ତୁମ୍ହୱଚନତ୍ଥେ ମଜ୍ଝିମୋ, ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଚନତ୍ଥେ ପଠମୋ’’ତି ।
ତ୍ୟାଦୀନଂ ପୁରିସସଞ୍ଞା, ୟସ୍ମା ୱୁତ୍ତା ତତୋ ଇଦଂ ।
ତବ୍ବନ୍ତାଖ୍ୟାତିକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ପୁରିସପରିଦୀପକଂ ॥
ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଆଖ୍ୟାତିକସ୍ସ କାଲକାରକପୁରିସପରିଦୀପନତା ୱୁତ୍ତା ।
କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଥଂ ଆଖ୍ୟାତିକସ୍ସ କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣତା ୱେଦିତବ୍ବା ?
ଲକ୍ଖିୟତି କ୍ରିୟାୟେତଂ, କ୍ରିୟା ୱା ଅସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ।
କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣତା ଏୱଂ, ୱେଦିତବ୍ବା ତଥା ହି ଚ ॥
‘‘ଗଚ୍ଛତି’’ଚ୍ଚାଦିକଂ ସୁତ୍ୱା, କ୍ରିୟାସନ୍ଦୀପନଂ ପଦଂ ।
‘‘ଆଖ୍ୟାତିକ’’ନ୍ତି ଧୀରେହି, ଆଖ୍ୟାତଞ୍ଞୂହି ସଞ୍ଞିତଂ ॥
ଲକ୍ଖଣଂ ହୋତି ନାମସ୍ସ, ୟଥା ସତ୍ୱାଭିଧାନତା ।
କ୍ରିୟାଭିଧାନତା ଏୱଂ, ଆଖ୍ୟାତସ୍ସେୱ ଲକ୍ଖଣଂ ॥
ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏତସ୍ସ, କ୍ରିୟାୱାଚକତା ଇଧ ।
ଲକ୍ଖଣଂ ଇତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂହି ଲକ୍ଖିତଂ ॥
‘‘କିଂ କରୋସୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠସ୍ସ, ‘‘ପଚାମି’’ଚ୍ଚାଦିନା ‘‘ଅହଂ’’ ।
ପଟିୱାଚାୟ ଦାନେନ, କ୍ରିୟାୱାଚକତା ମତା ॥
ଏୱମାଖ୍ୟାତିକସ୍ସ କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇଦାନି କାଲେସୁ ୱିଭତ୍ତିପ୍ପୱତ୍ତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା –
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ହି କାଲସ୍ମିଂ, ୱତ୍ତମାନା ପୱତ୍ତତି ।
ଆସିଟ୍ଠାଣାପନତ୍ଥେସୁ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ହି ପଞ୍ଚମୀ ॥
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ପରିକପ୍ପା-ନୁମତ୍ୟତ୍ଥେସୁ ସତ୍ତମୀ ।
ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଅତୀତମ୍ହି, ପରୋକ୍ଖା ସମ୍ପୱତ୍ତତି ॥
ହିୟ୍ୟୋ ପଭୁତି କାଲସ୍ମିଂ, ଅତୀତମ୍ହି ପୱତ୍ତତି ।
ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ୱା ଅପଚ୍ଚକ୍ଖେ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ ନିରୁତ୍ତିତା ॥
ଅଜ୍ଜପ୍ପଭୁତି କାଲସ୍ମିଂ, ଅତୀତମ୍ହି ପୱତ୍ତତି ।
ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ୱା ଅପଚ୍ଚକ୍ଖେ, ସମୀପେଜ୍ଜତନୱ୍ହୟା ॥
ଅନାଗତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ, କାଲସ୍ମିଂ ସମ୍ପୱତ୍ତତି ।
କ୍ରିୟାତିପନ୍ନମତ୍ତମ୍ହି, ତୀତେ କାଲାତିପତ୍ତିକା ।
ଅନାଗତେପି ହୋତୀତି, ନିରୁତ୍ତଞ୍ଞୂହି ଭାସିତା ॥
ଏୱଂ କାଲେସୁ ୱିଭତ୍ତିପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ୟେ ତେ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱିଚିତ୍ତା ସୁୱିସଦୱିପୁଲତିଖିଣବୁଦ୍ଧିୱିସୟଭୂତା ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତେସୁ ପାଟୱମିଚ୍ଛନ୍ତେହି ତ୍ୟାଦିକ୍କମେନ ୱୁଚ୍ଚମାନା କ୍ରିୟାପଦମାଲା ସଲ୍ଲକ୍ଖିତବ୍ବା – ଭୱତି, ଭୱନ୍ତି । ଭୱସି, ଭୱଥ । ଭୱାମି, ଭୱାମ । ଭୱତେ, ଭୱନ୍ତେ । ଭୱସେ, ଭୱୱ୍ହେ । ଭୱେ, ଭୱାମ୍ହେ । ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୟୋଗାଦିରହିତା କ୍ରିୟାପଦମାଲା ।
ଦିସ୍ସନ୍ତି ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱେପି ଅଞ୍ଞୟୋଗାଦିରହିତାନି କ୍ରିୟାପଦାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି, ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି । ୟଂ ମଂ ଭଣସି ସାରଥି । ଅଞ୍ଞଂ ସେପଣ୍ଣି ଗଚ୍ଛାମି’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପରିଦୀପନିୟା କ୍ରିୟାପଦମାଲା ।
ଏତ୍ଥ ତିୱିଧୋ କ୍ରିୟାପଦେସୁ ୟୋଗୋ ତୟୋଗୋ, ମୟୋଗୋ, ଅଞ୍ଞୟୋଗୋ ଚ । ତତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମପୁରିସା ତୟୋଗୱସେନ ଗହେତବ୍ବା, ଉତ୍ତମପୁରିସା ମୟୋଗୱସେନ । ପଠମପୁରିସା ଅଞ୍ଞୟୋଗୱସେନ । ତ୍ୟାଦୀନମେତ୍ଥ ପଟିପାଟିୟା ଅୟଂ ଅନୁଗୀତି –
ଅଞ୍ଞୟୋଗେନ ପଠମା, ତୟୋଗେନ ତୁ ମଜ୍ଝିମା ।
ମୟୋଗେନୁତ୍ତମା ହୋନ୍ତି, ଗହେତବ୍ବା ୱିଭାୱିନା ॥
ସୋତୂନଂ ପୟୋଗେସୁ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞୟୋଗାଦିସହିତମପରମ୍ପି କ୍ରିୟାପଦମାଲଂ ୱଦାମ – ସୋ ଭୱତି, ତେ ଭୱନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ଭୱସି, ତୁମ୍ହେ ଭୱଥ । ଅହଂ ଭୱାମି, ମୟଂ ଭୱାମ । ସୋ ଭୱତେ, ତେ ଭୱନ୍ତେ । ତ୍ୱଂ ଭୱସେ, ତୁମ୍ହେ ଭୱୱ୍ହେ । ଅହଂ ଭୱେ, ମୟଂ ଭୱାମ୍ହେ । ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୟୋଗାଦିସହିତା କ୍ରିୟାପଦମାଲା ।
ଦିସ୍ସନ୍ତି ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞୟୋଗାଦିସହିତାନିପି କ୍ରିୟାପଦାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ୟଂପାୟଂ ଦେୱ କୁମାରୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦୋ, ଇଦମ୍ପିମସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତି, ତସ୍ସିମାନି ସତ୍ତ ରତନାନି ଭୱନ୍ତି । ୟୋ ଦନ୍ଧକାଲେ ତରତି, ତରଣୀୟେ ଚ ଦନ୍ଧତି, ତ୍ୱଂସି ଆଚରିୟୋ ମମ, ଅହମ୍ପି ଦଟ୍ଠୁକାମୋସ୍ମି, ପିତରଂ ମେ ଇଧାଗତଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପରିଦୀପନିୟା କ୍ରିୟାପଦମାଲା ।
ୟୋ ତୁମ୍ହସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅତ୍ଥେ ନିପତତି, ନ ପନ ହୋତି ତୁମ୍ହତ୍ଥୱାଚକୋ, ନେସୋ ସଦ୍ଦୋ କ୍ରିୟାପଦସ୍ସ ତୟୋଗସହିତତ୍ତଂ ସାଧେତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅଞ୍ଞୟୋଗସହିତତ୍ତଞ୍ଞେୱ ସାଧେତି । ୟୋ ଚ ଅମ୍ହସଦ୍ଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅତ୍ଥେ ନିପତତି, ନ ପନ ହୋତି ଅମ୍ହତ୍ଥୱାଚକୋ, ନ ସୋପି ସଦ୍ଦୋ କ୍ରିୟାପଦସ୍ସ ମୟୋଗସହିତତ୍ତଂ ସାଧେତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅଞ୍ଞୟୋଗସହିତତ୍ତଞ୍ଞେୱ ସାଧେତି ।
ତତ୍ର ତୁମ୍ହସଦ୍ଦେନ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ଥେ – ‘‘ନ ଭୱଂ ଏତି ପୁଞ୍ଞତ୍ଥଂ, ସିୱିରାଜସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ । ମାୟସ୍ମା ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମି । ଇଧ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ପଂସୁକୂଲଂ ଧୋୱତୂ’’ତି ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା । ଅମ୍ହସଦ୍ଦେନ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ଥେ ‘‘ଉପାଲି ତଂ ମହାୱୀର, ପାଦେ ୱନ୍ଦତି ସତ୍ଥୁନୋ । ସାୱକୋ ତେ ମହାୱୀର, ସରଣୋ ୱନ୍ଦତି ସତ୍ଥୁନୋ’’ତି ଚ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା । ଇଦମେତ୍ଥୁପଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ତୁମ୍ହେ ଅହଂ ମୟ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଦୀପକ ତୟୋଗ ମୟୋଗତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥଦୀପନୋ ପୟୋଗୋୟେୱ ଅଞ୍ଞୟୋଗୋ ନାମ, ତତ୍ଥ ପଠମପୁରିସୋ ଭୱତୀତି ।
ୟଜ୍ଜେୱଂ ‘‘ସବ୍ବାୟସଂ କୂଟମତିପ୍ପମାଣଂ, ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସୋ ତିଟ୍ଠସି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ । ଏସ ସୁତ୍ୱା ପସୀଦାମି, ୱଚୋ ତେ ଇସିସତ୍ତମା’’ତିଆଦୀସୁ କଥଂ । ଏତ୍ଥ ହି ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପୁରିସସମ୍ଭୱୋୟେୱ ଦିସ୍ସତି, ନ ତୁ ପଠମପୁରିସସମ୍ଭୱୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘ସବ୍ବାୟସଂ କୂଟମତିପ୍ପମାଣଂ, ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସୋ ତିଟ୍ଠସି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ସୋ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ନାମସଦ୍ଦସ୍ସ ତୁମ୍ହ’ମ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥୱାଚକସଦ୍ଦେହି‘‘ତିଟ୍ଠସୀ’’ତିଆଦୀନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାନଂ ପଦାନଂ ଦସ୍ସନତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତମଜ୍ଝାହରିତବ୍ବେହି ସମାନାଧିକରଣତ୍ତା ତଗ୍ଗୁଣଭୂତତ୍ତା ଚ ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପୁରିସସମ୍ଭୱୋ ସମଧିଗନ୍ତବ୍ବୋ । ଈଦିସେସୁ ପୟୋଗେସୁ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନାନିପି ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବାନି ‘‘ତ୍ୱମହ’’ମିଚ୍ଚାଦୀନି ପଦାନି ଭୱନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ପନ ପରିପୁଣ୍ଣାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ସାତ୍ୱଂ ୱଙ୍କମନୁପ୍ପତ୍ତା, କଥଂ ମଦ୍ଦି କରିସ୍ସସି । ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି, ଗାମା ଗାମଂ ପୁରା ପୁର’’ନ୍ତି ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀସୁ ।
ଆଖ୍ୟାତିକସ୍ସ କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଅଲିଙ୍ଗଭେଦତ୍ତା ଚ ତିଣ୍ଣଂ ଲିଙ୍ଗାନଂ ସାଧାରଣଭାୱପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ଅପରମ୍ପି କ୍ରିୟାପଦମାଲଂ ୱଦାମ –
ପୁରିସୋ ଭୱତି, କଞ୍ଞା ଭୱତି, ଚିତ୍ତଂ ଭୱତି, ପୁରିସା ଭୱନ୍ତି, କଞ୍ଞାୟୋ ଭୱନ୍ତି, ଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ଭୋ ପୁରିସ ତ୍ୱଂ ଭୱସି, ଭୋତି କଞ୍ଞେ ତ୍ୱଂ ଭୱସି, ଭୋ ଚିତ୍ତ ତ୍ୱଂ ଭୱସି, ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସା ତୁମ୍ହେ ଭୱଥ, ଭୋତିୟୋ କଞ୍ଞାୟୋ ତୁମ୍ହେ ଭୱଥ, ଭୱନ୍ତୋ ଚିତ୍ତାନି ତୁମ୍ହେ ଭୱଥ । ଅହଂ ପୁରିସୋ ଭୱାମି, ଅହଂ କଞ୍ଞା ଭୱାମି, ଅହଂ ଚିତ୍ତଂ ଭୱାମି, ମୟଂ ପୁରିସା ଭୱାମ, ମୟଂ କଞ୍ଞାୟୋ ଭୱାମ, ମୟଂ ଚିତ୍ତାନି ଭୱାମ ।
ଏସ ନୟୋ ଅତ୍ତନୋପଦେସୁ, ସେସୱିଭତ୍ତୀନଂ ସବ୍ବପଦେସୁପି । ଅୟମାଖ୍ୟାତିକସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ଲିଙ୍ଗାନଂ ସାଧାରଣଭାୱପରିଦୀପନୀ କ୍ରିୟାପଦମାଲାୱ ।
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ‘‘କ୍ରିୟାଲକ୍ଖଣମାଖ୍ୟାତିକମଲିଙ୍ଗଭେଦ’’ମିତି । ତତ୍ର ଅଲିଙ୍ଗଭେଦମିତି କୋ ଅତ୍ଥୋ ? ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକାନଂ ଅୱିସେସତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ‘‘ଅଲିଙ୍ଗଭେଦ’’ମିତି । ୟଥା ‘‘ପୁରିସୋ ଗଚ୍ଛତି, କଞ୍ଞା ଗଚ୍ଛତି, ଚିତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଚତୁଧା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍ରିୟାପଦେସୁ ୟଥା ‘‘ଭୱତୀ’’ତି ଅକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଭୱତି ଭୱନ୍ତି ଭୱସୀ’’ତିଆଦିନା କ୍ରିୟାପଦମାଲା ସବ୍ବଥା କତା, ଏୱଂ ‘‘ଉବ୍ଭୱତି’’ଚ୍ଚାଦୀନିପି ଅକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦାନି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଉବ୍ଭୱତି ଉବ୍ଭୱନ୍ତି ଉବ୍ଭୱସୀ’’ତିଆଦିନା କ୍ରିୟାପଦମାଲା ସବ୍ବଥା କାତବ୍ବା । ‘‘ଭୋତି ସମ୍ଭୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ପନ ଓକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦାନି, ‘‘ଭାୱେତି ୱିଭାୱେତୀ’’ତିଆଦୀନି ଚ ଏକାରାନନ୍ତରତ୍ୟନ୍ତପଦାନି ଗହେତ୍ୱା ପାଳିନୟାନୁସାରେନେୱ ପଦମାଲା କାତବ୍ବା, ନୟିଧ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ । ଈଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ଦୁରନୁବୋଧା କ୍ରିୟାପଦଗତି । ଅତୋ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ କ୍ରିୟାପଦମାଲା କାତବ୍ବା । ନ ହି ଲୋକେ ଲୋକିୟା ସବ୍ବେ ଧାତୁସଦ୍ଦେ ପଚ୍ଚେକଂ ସବ୍ବେହିପି ଛନ୍ନୱୁତିୟା ୱଚନେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ଅୱଦନ୍ତାନମ୍ପି ନେସଂ କଥା ଅପରିପୁଣ୍ଣା ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଦମାଲା କାତବ୍ବା । ଏୱଂ ପଞ୍ଚମିୟାଦୀସୁପି ୱିଭତ୍ତୀସୁ । ଅୟଂ ୱତ୍ତମାନୱିଭତ୍ତିୱସେନ କ୍ରିୟାପଦମାଲାନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ୟଥୁଦ୍ଦିଟ୍ଠପଦାନେୱ ପରିଣାମେତ୍ୱା ପରିଣାମେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମିୟାଦୀନଂ ମାତିକାଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବାନି । ଇଦାନି ପନ ତୟୋଗାଦିସହିତାସହିତୱସେନ ଦ୍ୱିଧା କ୍ରିୟାପଦମାଲାୟୋ ଦସ୍ସେସ୍ସାମ କ୍ୱଚାଦେସୱସେନ ସମ୍ଭୂତାନି ଚ ରୂପନ୍ତରାନି ସୋତୂନଂ ସୁଖଧାରଣତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପୁରିସପ୍ପୟୋଗେ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଞ୍ଚ ।
ଭୱତୁ, ଭୱନ୍ତୁ । ଭୱାହି, ଭୱ, ଭୱଥ । ଭୱାମି, ଭୱାମ । ଭୱତଂ, ଭୱନ୍ତଂ । ଭୱସ୍ସୁ, ଭୱୱ୍ହୋ । ଭୱେ, ଭୱାମସେ । ସୋ ଭୱତୁ, ତେ ଭୱନ୍ତୁ । ତ୍ୱଂ ଭୱାହି, ଭୱ, ତୁମ୍ହେ ଭୱଥ । ଅହଂ ଭୱାମି, ମୟଂ ଭୱାମ । ସୋ ଭୱତଂ, ତେ ଭୱନ୍ତଂ । ତ୍ୱଂ ଭୱସ୍ସୁ, ତୁମ୍ହେ ଭୱୱ୍ହୋ । ଅହଂ ଭୱେ, ମୟଂ ଭୱାମସେ । ଅୟଂ ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିୱସେନ କ୍ରିୟାପଦମାଲାନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଭୱେୟ୍ୟ, ଭୱେ, ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଭୱେୟ୍ୟାସି, ଭୱେୟ୍ୟାଥ । ଭୱେୟ୍ୟାମି, ଭୱେୟ୍ୟାମ, ଭୱେମୁ । ଭୱେଥ, ଭୱେରଂ । ଭୱେଥୋ, ଭୱେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ । ଭୱେୟ୍ୟଂ, ଭୱେୟ୍ୟାମ୍ହେ ଇତି ୱା, ସୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଭୱେ, ତେ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ତ୍ୱଂ ଭୱେୟ୍ୟାସି, ତୁମ୍ହେ ଭୱେୟ୍ୟାଥ । ଅହଂ ଭୱେୟ୍ୟାମି, ମୟଂ ଭୱେୟ୍ୟାମ, ଭୱେମୁ । ସୋ ଭୱେଥ, ତେ ଭୱେରଂ । ତ୍ୱଂ ଭୱେଥୋ, ତୁମ୍ହେ ଭୱେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ । ଅହଂ ଭୱେୟ୍ୟଂ, ମୟଂ ଭୱେୟ୍ୟାମ୍ହେ ଇତି ୱା । ଅୟଂ ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତିୱସେନ କ୍ରିୟାପଦମାଲାନିଦ୍ଦେସୋ ।
ବଭୂୱ, ବଭୂୱୁ । ବଭୂୱେ, ବଭୂୱିତ୍ଥ । ବଭୂୱଂ, ବଭୂୱିମ୍ହ । ବଭୂୱିତ୍ଥ, ବଭୂୱିରେ । ବଭୂୱିତ୍ଥୋ, ବଭୂୱିୱ୍ହୋ । ବଭୂୱିଂ, ବଭୂୱିମ୍ହେ ଇତି ୱା, ସୋ ବଭୂୱ, ତେ ବଭୂୱୁ । ତ୍ୱଂ ବଭୂୱେ, ତୁମ୍ହେ ବଭୂୱିତ୍ଥ । ଅହଂ ବଭୂୱଂ, ମୟଂ ବଭୂୱିମ୍ହ । ସୋ ବଭୂୱିତ୍ଥ, ତେ ବଭୂୱିରେ । ତ୍ୱଂ ବଭୂୱିତ୍ଥୋ, ତୁମ୍ହେ ବଭୂୱିୱ୍ହୋ । ଅହଂ ବଭୂୱିଂ, ମୟଂ ବଭୂୱିମ୍ହେ ଇତି ୱା । ଅୟଂ ପରୋକ୍ଖାୱିଭତ୍ତିୱସେନ କ୍ରିୟାପଦମାଲାନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଅଭୱା, ଅଭୱୂ । ଅଭୱୋ, ଅଭୱତ୍ଥ । ଅଭୱଂ, ଅଭୱମ୍ହା । ଅଭୱତ୍ଥ, ଅଭୱତ୍ଥୁଂ । ଅଭୱସେ, ଅଭୱୱ୍ହଂ । ଅଭୱିଂ, ଅଭୱମ୍ହସେ ଇତି ୱା, ସୋ ଅଭୱା, ତେ ଅଭୱୂ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱୋ, ତୁମ୍ହେ ଅଭୱତ୍ଥ । ଅହଂ ଅଭୱଂ, ମୟଂ ଅଭୱମ୍ହା । ସୋ ଅଭୱତ୍ଥ, ତେ ଅଭୱତ୍ଥୁଂ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଭୱୱ୍ହଂ । ଅହଂ ଅଭୱିଂ, ମୟଂ ଅଭୱମ୍ହସେ ଇତି ୱା । ଅୟଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀୱିଭତ୍ତିୱସେନ କ୍ରିୟାପଦମାଲାନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଅଭୱି, ଅଭୱୁଂ । ଅଭୱୋ, ଅଭୱିତ୍ଥ । ଅଭୱିଂ, ଅଭୱିମ୍ହା । ଅଭୱା, ଅଭୱୂ । ଅଭୱସେ, ଅଭୱିୱ୍ହଂ । ଅଭୱ୍ହଂ, ଅଭୱିମ୍ହେ ଇତି ୱା, ସୋ ଅଭୱି, ତେ ଅଭୱୁଂ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱୋ, ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିତ୍ଥ । ଅହଂ ଅଭୱିଂ, ମୟଂ ଅଭୱିମ୍ହା । ସୋ ଅଭୱା, ତେ ଅଭୱୂ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିୱ୍ହଂ । ଅହଂ ଅଭୱଂ, ମୟଂ ଅଭୱିମ୍ହେ ଇତି ୱା । ଅୟଂ ଅଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିୱସେନ କ୍ରିୟାପଦମାଲାନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନଜ୍ଜତନିୟା ଉଂୱଚନସ୍ସ ଇଂସୁମାଦେସୱସେନ ଭୱତିନୋ ରୂପନ୍ତରାନିପି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ତେ ଭୱିଂସୁ, ସମୁବ୍ଭୱିଂସୁ, ପଭୱିଂସୁ, ପରାଭୱିଂସୁ, ସମ୍ଭୱିଂସୁ, ପାତୁଭୱିଂସୁ, ପାତୁବ୍ଭୱିଂସୁ, ଇମାନି ଅକମ୍ମକପଦାନି । ପରିଭୱିଂସୁ, ଅଭିଭୱିଂସୁ, ଅଧିଭୱିଂସୁ, ଅତିଭୱିଂସୁ, ଅନୁଭୱିଂସୁ, ସମନୁଭୱିଂସୁ, ଅଭିସମ୍ଭୱିଂସୁ ।
‘‘ଅଧିଭୋସୁ’’ନ୍ତି ରୂପମ୍ପି, ୟସ୍ମା ଦିସ୍ସତି ପାଳିୟଂ ।
ତସ୍ମା ହି ନୟତୋ ଞେ ୟ୍ୟଂ, ‘‘ପରିଭୋସୁ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ॥
ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି – ‘‘ଏୱଂୱିହାରିଞ୍ଚାୱୁସୋ ଭିକ୍ଖୁଂ ରୂପା ଅଧିଭୋସୁଂ, ନ ଭିକ୍ଖୁ ରୂପେ ଅଧିଭୋସୀ’’ତି । ଇମାନି ସକମ୍ମକପଦାନି, ଏୱମଜ୍ଜତନିୟା ଉଂୱଚନସ୍ସ ଇଂସୁମାଦେସୱସେନ ଭୱତିନୋ ରୂପନ୍ତରାନି ଭୱନ୍ତି । ଅପିଚ
‘‘ଅନ୍ୱଭି’’ ଇତିରୂପମ୍ପି, ଅଜ୍ଜତନ୍ୟା ପଦିସ୍ସତି ।
ତସ୍ମା ହି ନୟତୋ ଞେୟ୍ୟଂ, ‘‘ଅଜ୍ଝଭି’’ଚ୍ଚାଦିକମ୍ପି ଚ ॥
ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି – ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ଦିୱଂ ସମକ୍କମି, ସୁଖଞ୍ଚ ଖିଡ୍ଡାରତିୟୋ ଚ ଅନ୍ୱଭୀତି । ତତ୍ଥ ଅନ୍ୱଭୀତି ଅନୁ ଅଭୀତି ଛେଦୋ । ଅନୂତି ଉପସଗ୍ଗୋ । ଅଭୀତି ଆଖ୍ୟାତିକପଦନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଭୱିସ୍ସତି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଭୱିସ୍ସସି, ଭୱିସ୍ସଥ । ଭୱିସ୍ସାମି, ଭୱିସ୍ସାମ । ଭୱିସ୍ସତେ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତେ । ଭୱିସ୍ସସେ, ଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ । ଭୱିସ୍ସଂ, ଭୱିସ୍ସାମ୍ହେ ଇତି ୱା, ସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ଭୱିସ୍ସସି, ତୁମ୍ହେ ଭୱିସ୍ସଥ । ଅହଂ ଭୱିସ୍ସାମି, ମୟଂ ଭୱିସ୍ସାମ । ସୋ ଭୱିସ୍ସତେ, ତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତେ । ତ୍ୱଂ ଭୱିସ୍ସସେ, ତୁମ୍ହେ ଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ । ଅହଂ ଭୱିସ୍ସଂ, ମୟଂ ଭୱିସ୍ସାମ୍ହେ ଇତି ୱା । ଅୟଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱିଭତ୍ତିୱସେନ କ୍ରିୟାପଦମାଲାନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଅଭୱିସ୍ସା, ଅଭୱିସ୍ସଂସୁ । ଅଭୱିସ୍ସେ, ଅଭୱିସ୍ସଥ । ଅଭୱିସ୍ସଂ, ଅଭୱିସ୍ସାମ୍ହା । ଅଭୱିସ୍ସଥ, ଅଭୱିସ୍ସିସୁ । ଅଭୱିସ୍ସସେ, ଅଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ । ଅଭୱିସ୍ସିଂ, ଅଭୱିସ୍ସାମ୍ହସେ ଇତି ୱା, ସୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ତେ ଅଭୱିସ୍ସଂସୁ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱିସ୍ସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିସ୍ସଥ । ଅହଂ ଅଭୱିସ୍ସଂ, ମୟଂ ଅଭୱିସ୍ସାମ୍ହା । ସୋ ଅଭୱିସ୍ସଥ, ତେ ଅଭୱିସ୍ସିସୁ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱିସ୍ସସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ । ଅହଂ ଅଭୱିସ୍ସିଂ, ମୟଂ ଅଭୱିସ୍ସାମ୍ହସେ ଇତି ୱା । ଅୟଂ କାଲାତିପତ୍ତିୱିଭତ୍ତିୱସେନ କ୍ରିୟାପଦମାଲାନିଦ୍ଦେସୋ ।
ୱୋହାରଭେଦକୁସଲେନ ସୁବୁଦ୍ଧିନା ୟୋ,
କଚ୍ଚାୟନେନ କଥିତୋ ଜିନସାସନତ୍ଥଂ ।
ତ୍ୟାଦିକ୍କମୋ ତଦନୁଗଂ କିରିୟାପଦାନଂ,
କତ୍ୱା କମୋ ଭୱତିଧାତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ଭୱତିନୋ କ୍ରିୟାପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ନାମ
ଦୁତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୩. ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟ
ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।
ସପ୍ପୟୋଗେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ, ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପାଟୱତ୍ଥୟା ॥
ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ, ଅତ୍ଥସଦ୍ଦଚିନ୍ତା, ଅତ୍ଥାତିସୟୟୋଗୋ, ସମାନାସମାନୱସେନୱଚନସଙ୍ଗହୋ, ଆଗମଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱିଭତ୍ତିୱଚନସଙ୍ଗହୋ, କାଲୱସେନ ୱିଭତ୍ତିୱଚନସଙ୍ଗହୋ, କାଲସଙ୍ଗହୋ, ପକରଣସଂସନ୍ଦନା, ୱତ୍ତମାନାଦୀନଂ ୱଚନତ୍ଥୱିଭାୱନା ଚାତି ନୱଧା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ତାୱ ସମାନସୁତିକପଦାନମତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଣଂ କରିସ୍ସାମ । ଏତ୍ଥାଖ୍ୟାତପଦସଞ୍ଞିତାନଂ ଭୋତିସଦ୍ଦ ଭୱେସଦ୍ଦାନମତ୍ଥୋ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋ । ତଥା ହେତେ ନାମିକପଦସଞ୍ଞିତେହି ଅପରେହି ଭୋତିସଦ୍ଦ ଭୱେସଦ୍ଦେହି ସମାନସୁତିକାପି ଅସମାନତ୍ଥା ଚେୱ ହୋନ୍ତି ଅସମାନୱିଭତ୍ତିକା ଚ । ସାସନସ୍ମିଞ୍ହି କେଚି ସଦ୍ଦା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାନସୁତିକା ସମାନାପି ଅସମାନତ୍ଥା ଅସମାନପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତା ଅସମାନଲିଙ୍ଗା ଅସମାନୱିଭତ୍ତିକା ଅସମାନୱଚନକା ଅସମାନନ୍ତା ଅସମାନକାଲିକା ଅସମାନପଦଜାତିକା ଚ ଭୱନ୍ତି ।
ତେସମସମାନତ୍ଥତ୍ତେ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ହି ତଂ ଜୀରତି ଦେହନିସ୍ସିତଂ । ଅପ୍ପସ୍ସୁତାୟଂ ପୁରିସୋ, ବଲିବଦ୍ଦୋୱ ଜୀରତି । ସନ୍ତୋ ତସିତୋ । ପହୁ ସନ୍ତୋ ନ ଭରତି । ସନ୍ତୋ ଆଚିକ୍ଖତେ ମୁନି । ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା ଲୋକେ । ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା । ଏତ୍ଥ ଜୀରତିସଦ୍ଦଦ୍ୱୟଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନୱଭାୱାପଗମୱଡ୍ଢନୱାଚକଂ । ସନ୍ତୋସଦ୍ଦପଞ୍ଚକଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପରିସ୍ସମପ୍ପତ୍ତସମାନୋପସନ୍ତୋପଲବ୍ଭମାନୱାଚକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅସମାନପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତତ୍ତେ ପନ ‘‘ଅକତଞ୍ଞୂ ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭୀ, ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ଅକତଞ୍ଞୂଚା’’ତିଏୱମାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅକତଞ୍ଞୂସଦ୍ଦଦ୍ୱୟଂ କତାକତାଜାନନଜାନନପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂତତ୍ତା ଅସମାନପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅସମାନଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ‘‘ସୁଖୀ ହୋତୁ ପଞ୍ଚସିଖ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ । ତ୍ୱଞ୍ଚ ଭଦ୍ଦେ ସୁଖୀ ହୋହି । ୟତ୍ଥ ସା ଉପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ମାତା ମେ ଅତ୍ଥି, ସା ମୟା ପୋସେତବ୍ବା’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ସୁଖୀସଦ୍ଦଦ୍ୱୟଂ ସାସଦ୍ଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଅସମାନଲିଙ୍ଗନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅସମାନୱିଭତ୍ତିକତ୍ତେ ‘‘ଆହାରେ ଉଦରେ ୟତୋ । ୟତୋ ପଜାନାତି ସହେତୁଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ୟତୋସଦ୍ଦଦ୍ୱୟଂ ପଠମାପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିସହିତତ୍ତା ଅସମାନୱିଭତ୍ତିକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅସମାନୱଚନକତ୍ତେ ଇମେ ପୟୋଗା –
‘‘ୟାୟ ମାତୁ ଭତୋ ପୋସୋ, ଇମଂ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖତି ।
ତମ୍ପି ପାଣଦଦିଂ ସନ୍ତିଂ, ହନ୍ତି କୁଦ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି
ଆଦୀସୁ ହନ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନୋ ।
‘‘ଇମେ ନୂନ ଅରଞ୍ଞସ୍ମିଂ, ମିଗସଙ୍ଘାନି ଲୁଦ୍ଦକା ।
ୱାକୁରାହି ପରିକ୍ଖିପ୍ପ, ସୋବ୍ଭଂ ପାତେତ୍ୱା ତାୱଦେ ।
ୱିକ୍କୋସମାନା ତିବ୍ବାହି, ହନ୍ତି ନେସଂ ୱରଂ ୱର’’ନ୍ତି ॥
ଆଦୀସୁ ପନ ବହୁୱଚନୋ । ‘‘ସୀଲୱା ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ । ଏଥ ତୁମ୍ହେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ସୀଲୱା ହୋଥ । ସନ୍ତୋ ଦନ୍ତୋ ନିୟତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ । ସନ୍ତୋ ହୱେ ସବ୍ଭି ପୱେଦୟନ୍ତି । ମହାରାଜା ୟସସ୍ସୀ ସୋ । ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସୀଲୱାସଦ୍ଦାଦୟୋ ଏକୱଚନବହୁୱଚନକା ।
ଅସମାନନ୍ତତ୍ତେ ପନ ୟତ୍ଥ ସମାନସୁତିକାନଂ ଅସମାନୱିଭତ୍ତିକତ୍ତଂ ୱା ଅସମାନୱଚନତ୍ତଂ ୱା ଉପଲବ୍ଭତି । ତେୟେୱ ପୟୋଗା । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ସତଂ ସମ୍ପଜାନଂ, ସତଂ ଧମ୍ମୋ, ସନ୍ତୋ ଦନ୍ତୋ, ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ।
ଅସମାନକାଲତ୍ତେ ‘‘ନନୁ ତେ ସୁତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଞ୍ଞମାନେ, ଦେୱା ନ ଇସ୍ସନ୍ତି ପୁରିସପରକ୍କମସ୍ସ । ତେ ଜନା ପାରମିସ୍ସନ୍ତି, ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟଂ ସୁଦୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ଇସ୍ସନ୍ତିସଦ୍ଦଦ୍ୱୟଂ ୱତ୍ତମାନାଭୱିସ୍ସନ୍ତୀକାଲୱସେନ ଅସମାନକାଲନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱତ୍ତମାନାଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱିଭତ୍ତିୱସେନ ପନ ଅସମାନୱିଭତ୍ତିକନ୍ତିପି ।
ଅସମାନପଦଜାତିକତ୍ତେ ‘‘ସୟଂ ସମାହିତୋ ନାଗୋ, ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ କମୁଦ୍ଦିସେୟ୍ୟଂ । ପଥେ ଧାୱନ୍ତିୟା ପତି, ଏକଂସଂ ଅଜିନଂ କତ୍ୱା, ପାଦେସୁ ସିରସା ପତି । ଗିରିଂ ଚଣ୍ଡୋରଣଂ ପତୀ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ସୟଂସଦ୍ଦଦ୍ୱୟଂ ନାମନିପାତୱସେନ ପତିସଦ୍ଦତ୍ତୟଂ ନାମାଖ୍ୟାତୋପସଗ୍ଗୱସେନ ଅସମାନପଦଜାତିକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସାସନସ୍ମିଂ କେଚି ସଦ୍ଦା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାନସୁତିକା ସମାନାପି ଅସମାନତ୍ଥା ଅସମାନପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତା ଅସମାନଲିଙ୍ଗା ଅସମାନୱିଭତ୍ତିକା ଅସମାନୱଚନକା ଅସମାନନ୍ତା ଅସମାନକାଲିକା ଅସମାନପଦଜାତିକା ଚ ଭୱନ୍ତି । ଏତାଦିସେସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ୟୋ କ୍ରିୟାପଦତ୍ତଂ ପକାସେତି, ନ ସୋ ନାମିକପଦତ୍ତଂ । ୟୋ ଚ ନାମିକପଦତ୍ତଂ ପକାସେତି, ନ ସୋ କ୍ରିୟାପଦତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସୁତିସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ କରଣୀୟୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍ରିୟାପଦାନଂ ନାମପଦେହି ସମାନସୁତିକାନଂ ଭୋତିସଦ୍ଦ ଭୱେ ସଦ୍ଦାନମତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ୱଦାମ ।
କଥଂ ? ଭୋତିସଦ୍ଦୋ କତ୍ତୁୟୋଗେ କ୍ରିୟାପଦଂ, କ୍ରିୟାୟୋଗେ ନାମିକପଦଂ, ତସ୍ମା ସୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତି କ୍ରିୟାପଦତ୍ଥେ ନାମିକପଦତ୍ଥେ ଚ । ତତ୍ଥ କ୍ରିୟାପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୱସେନ, ନାମିକପଦତ୍ଥେ ପନାଲପନୱସେନ । କ୍ରିୟାପଦତ୍ଥେ ତାୱ ‘‘ଏକୋ ଭୋତି’’, ନାମିକପଦତ୍ଥେ ‘‘ମା ଭୋତି ପରିଦେୱେସି’’ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ଭାୱେ ନାମପଦତ୍ଥେ ଚ, ଆଲପନୱିସେସିତେ ।
ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ, ଭୋତିସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ଭୱେସଦ୍ଦୋ ପନ ‘‘ଭୱାମୀ’’ତିମସ୍ସ ୱତ୍ତମାନାୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥେପି ୱତ୍ତତି । ‘‘ଭୱାମୀ’’ତିମସ୍ସ ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଆଣତ୍ୟାସୀସନତ୍ଥେସୁପି ୱତ୍ତତି । ‘‘ଭୱେୟ୍ୟାମୀ’’ତିମସ୍ସ ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତିସହିତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୁମତିପରିକପ୍ପତ୍ଥେସୁପି ୱତ୍ତତି । ତତ୍ରିଦଂ ପଠମତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ଆହଚ୍ଚୱଚନଂ –
‘‘ଦେୱାନଂ ଅଧିକୋ ହୋମି, ଭୱାମି ମନୁଜାଧିପୋ ।
ରୂପଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଅସମୋ ଭୱେ’’ତି ॥
ଅୟଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ତେସମତ୍ଥାନଂ ସାଧିକା ଅମ୍ହାକଂ ଗାଥାରଚନା –
‘‘ସୁଖୀ ଭୱତି ଏସୋ ଚ, ଅହଞ୍ଚାପି ସୁଖୀ ଭୱେ ।
ସୁଖୀ ଭୱତୁ ଏସୋ ଚ, ଅହଞ୍ଚାପି ସୁଖୀ ଭୱେ ॥
ଇମାୟ ବୁଦ୍ଧପୂଜାୟ, ଭୱନ୍ତୁ ସୁଖିତା ପଜା ।
ଭୱେ’ହଞ୍ଚ ସୁଖପ୍ପତ୍ତୋ, ସାମଚ୍ଚୋ ସହ ଞାତିଭି ॥
ସୁଖୀ ଭୱେୟ୍ୟ ଏସୋ ଚ, ଅହଞ୍ଚାପି ସୁଖୀ ଭୱେ ।
ସୁଖୀ ଭୱେୟ୍ୟ ଚେ ଏସୋ, ଅହଞ୍ଚାପି ସୁଖୀ ଭୱେ’’ତି ॥
ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ୱତ୍ତମାନାୟ ପଞ୍ଚମ୍ୟଂ, ସତ୍ତମ୍ୟଞ୍ଚ ୱିଭତ୍ତିୟଂ ।
ଏତେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ, ଭୱେସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ଏକଧା ୱତ୍ତମାନାୟଂ, ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀସୁ ଚ ।
ଦ୍ୱେଧା ଦ୍ୱେଧାତିମସ୍ସତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଚଧା ପରିଦୀପୟେ ॥
ଦ୍ୱେଧା ୱା ୱତ୍ତମାନାୟ-ମାଦିପୁରିସୱାଚକୋ ।
ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଭୱେ’’ତି ଏତସ୍ସ, ‘‘ଭୱତୀ’’ତିପିୟୁଜ୍ଜତି ॥
ଇଦାନି ପନ ଏତସ୍ସ, ୱୁତ୍ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ।
ଏତ୍ଥ ପାଳିପ୍ପଦେସଂ ତୁ, ଆହରିସ୍ସଂ ସୁଣାଥ ମେ ॥
କୋ’ୟଂ ମଜ୍ଝେସମୁଦ୍ଦସ୍ମିଂ, ଅପସ୍ସଂ ତୀରମାୟୁହେ ।
କଂ ତ୍ୱଂ ଅତ୍ଥୱସଂ ଞତ୍ୱା, ଏୱଂ ୱାୟମସେ ଭୁସଂ ॥
ନିସମ୍ମ ୱତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ, ୱାୟାମସ୍ସ ଚ ଦେୱତେ ।
ତସ୍ମା ମଜ୍ଝେସମୁଦ୍ଦସ୍ମିଂ, ଅପସ୍ସଂ ତୀରମାୟୁହେ ॥
ଅସ୍ସଂ ପୁରିମଗାଥାୟଂ, ‘‘ଆୟୁହେ’’ତିପଦସ୍ସ ହି ।
‘‘ଆୟୂହତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋତି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିଭାୱିନା ॥
ୱିଭତ୍ତିୟା ୱିପଲ୍ଲାସ-ୱସେନାୟଂ ସମୀରିତୋ ।
ୱତ୍ତମାନେ ସତ୍ତମୀତି, ତିସ୍ସେକାରୱସେନ ୱା ॥
ପଚ୍ଛିମାୟ ଚ ଗାଥାୟଂ, ‘‘ଆୟୁହେ’’ତିପଦସ୍ସ ତୁ ।
‘‘ଆୟୂହାମୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋତି, ସଦ୍ଦତ୍ଥଞ୍ଞୂ ୱିଭାୱୟେ ॥
ତଥା ‘‘ଭୱେ’’ତିଏତସ୍ସ, ୱତ୍ତମାନାୱିଭତ୍ତିୟଂ ।
‘‘ଭୱତୀ’’ତି, ‘‘ଭୱାମୀ’’ତି, ଚତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେଧା ୱିଭାୱୟେ ॥
ଏୱଂୱିଧେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ, ପାଠେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ।
ନେତବ୍ବୋ ନୟଦକ୍ଖେନ, ନୟସାଗରସାସନେ ॥
ଏୱମୟଂ ଭୱେସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଚସୁ ଛସୁ ୱା କ୍ରିୟାପଦତ୍ଥେସୁ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ୟନ୍ତନାମିକପଦସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିସଂସାରକମ୍ମଭୱୂପପତ୍ତିଭୱସଙ୍ଖାତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁପି । ତଥା ହି ‘‘ଅଭୱେ ନନ୍ଦତି ତସ୍ସ, ଭୱେ ତସ୍ସ ନ ନନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁଦ୍ଧିମ୍ହି । ‘‘ଭୱେ ୱିଚରନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସଂସାରେ । ‘‘ଭୱେ ଖୋ ସତି ଜାତି ହୋତି, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କମ୍ମଭୱେ । ‘‘ଏୱଂ ଭୱେୱିଜ୍ଜମାନେ’’ତିଆଦୀସୁ ଉପପତ୍ତିଭୱେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମିନା ନୟେନ ଭୂଧାତୁତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନାନଂ ଅଞ୍ଞତୋପି ଅଞ୍ଞେସଂ କ୍ରିୟାପଦାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱମତ୍ଥୋ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବୋ ।
ଆଖ୍ୟାତତ୍ଥମ୍ହିମେ ଅତ୍ଥା, ନ ଲାତବ୍ବା କୁଦାଚନଂ ।
ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନେତେ, ଉଦ୍ଧଟା ନାମତୋ ୟତୋ ॥
ଇଦମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟନିଦସ୍ସନଂ ।
ଅତ୍ଥସଦ୍ଦଚିନ୍ତାୟଂ ପନ ଏୱମୁପଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ – ‘‘ଭୱନ୍ତେ, ପରାଭୱନ୍ତେ, ପରାଭୱେ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଗଚ୍ଛତି ଗଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛତୋସଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ ୱିସେସସଦ୍ଦା, ନ ୟାଚନୋପତାପନତ୍ଥାଦିୱାଚକୋ ନାଥତିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ, ନ ଚ ରାଜଦେୱତାଦିୱାଚକୋ ଦେୱସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦା । ୟେ ଚେତ୍ଥ ୱିସେସସଦ୍ଦା, ତେ ସବ୍ବକାଲଂ ୱିସେସସଦ୍ଦାୱ । ୟେ ଚ ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦା, ତେପି ସବ୍ବକାଲଂ ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦାୱ ।
ତତ୍ର ଗଚ୍ଛତୀତିଆଦୀନଂ ୱିସେସସଦ୍ଦତା ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା – ଗଚ୍ଛତୀତି ଏକଂ ନାମପଦଂ, ଏକମାଖ୍ୟାତଂ । ତଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏକଂ ନାମପଦଂ, ଏକମାଖ୍ୟାତଂ । ଗଚ୍ଛତୋତି ଏକୋ କିତନ୍ତୋ, ଅପରୋ ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦୋ । ସତିପି ୱିସେସସଦ୍ଦତ୍ତେ ସଦିସତ୍ତା ସୁତିସାମଞ୍ଞତୋ ତବ୍ବିସୟଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ନୁପ୍ପାଦେତି ୱିନାୱ’ତ୍ଥପ୍ପକରଣସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧେନ । ତଥା ହି ସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ଗଚ୍ଛତି ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତଂ ନାମପଦନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଗଚ୍ଛତି ତିସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନାଖ୍ୟାତନ୍ତି । ତଥା ‘‘ସ ଗଚ୍ଛଂ ନ ନିୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଠମନ୍ତଂ ନାମପଦନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଗଚ୍ଛଂ ପୁତ୍ତନିୱେଦକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଆଖ୍ୟାତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଗଚ୍ଛତୋ ହୟତୋ ପତିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ କିତନ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଗଚ୍ଛତୋ ପଣ୍ଣପୁପ୍ଫାନି ପତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ରୁକ୍ଖୱାଚକୋ ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦୋତି । ଇତି ୱିସେସସଦ୍ଦାନଂ ଆଖ୍ୟାତନାମାନଂ ନାମାଖ୍ୟାତେହି ସମାନସୁତିକାନଂ ଅତ୍ଥାଭିସମ୍ବନ୍ଧାଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୱିସେସଞାପକୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅୱସ୍ସମିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ‘‘ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ଆଖ୍ୟାତନାମତ୍ତାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଠିତାନଂ ଏକେକତ୍ଥୱାଚକାନଂ ୱିସେସସଦ୍ଦତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
‘‘ନାଥତି ଦେୱୋ’’ତିଆଦୀନଂ ପନ ଆଖ୍ୟାତନାମାନଂ ନାମାଖ୍ୟାତେହି ଅସମାନସୁତିକାନଂ ଅନେକତ୍ଥୱାଚକାନଂ ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦତା ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧାଦୀସୁ ହି ୱିନା ୟେନ କେନଚି ସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ନାଥତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୟାଚତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଉପତାପେତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇସ୍ସରିୟଂ କରୋତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଆସୀସତୀ’’ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ପଟିଭାତି, ତଥା ‘‘ଦେୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମେଘୋ’’ତି ୱା ‘‘ଆକାସୋ’’ତି ୱା ‘‘ରାଜା’’ତି ୱା ‘‘ଦେୱତା’’ତି ୱା ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱୋ’’ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ପଟିଭାତି । ୟଦା ପନ ସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ନାଥତି ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତଦା ‘‘ନାଥତୀ’’ତି କ୍ରିୟାପଦସ୍ସ ‘‘ୟାଚତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ‘‘ନାଥତି ସବ୍ବକିଲେସେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଉପତାପେତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ନାଥତି ସକଚିତ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇସ୍ସରିୟଂ କରୋତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ନାଥତି ଲୋକସ୍ସ ହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଆସୀସତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତଥା ‘‘ଦେୱୋ ଗଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଦେୱୋ’’ତି ନାମପଦସ୍ସ ‘‘ମେଘୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ୱିଦ୍ଧୋ ୱିଗତୱଲାହକୋ ଦେୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଆକାସୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ପିୱତୁ ଦେୱୋ ପାନୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ରାଜା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଦେୱୋ ଦେୱକାୟା ଚୱତି ଆୟୁସଙ୍ଖୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଦେୱତା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଦେୱାତିଦେୱୋ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞେପି ସାମଞ୍ଞସଦ୍ଦା ଞାତବ୍ବା ।
ସବ୍ବମେତଂ ଞତ୍ୱା ୟଥା ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦେନ, ସଦ୍ଦୋ ଚତ୍ଥେନ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥାତ୍ଥସଦ୍ଦା ଚିନ୍ତନୀୟା । ତତ୍ରିଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ଚିନ୍ତାକାରନିଦସ୍ସନଂ – ‘‘ଅତ୍ଥକୁସଲା ଭୱନ୍ତେ’’ତି ୱା ‘‘କିଚ୍ଚାନି ଭୱନ୍ତେ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଭୱନ୍ତେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଭୱନ୍ତୀ’’ତିମିନା ସମାନତ୍ଥମାଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ଭୱନ୍ତେ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ଉପୟୋଗତ୍ଥୱଂ ନାମପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ଭୱନ୍ତେ ଜନେ ପସଂସତୀ’’ତି ୱା ‘‘କାମେତୀ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗତ୍ଥୱନ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ନାମପଦାନୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ଚୋରା ପରାଭୱନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପରାଭୱନ୍ତେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପରାଭୱନ୍ତୀ’’ତିମିନା ସମାନତ୍ଥମାଖ୍ୟାତିକପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ପରାଭୱନ୍ତେ ଜନା ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଅମିତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପରାଭୱନ୍ତେ’’ତି ଇମାନି ଉପୟୋଗପଚ୍ଚତ୍ତତ୍ଥୱନ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ନାମପଦାନୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ଏସୋ ପରାଭୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପରାଭୱେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପରାଭୱେୟ୍ୟା’’ତିମିନା ସମାନତ୍ଥମାଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ଏତେ ପରାଭୱେ ଲୋକେ, ପଣ୍ଡିତୋ ସମୱେକ୍ଖିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପରାଭୱେ’’ତି ଇଦଂ ଉପୟୋଗତ୍ଥୱଂ ବହୁୱଚନଂ ନାମପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ପରାଭୱେ ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଭାୱଲକ୍ଖଣଭୁମ୍ମତ୍ଥେକୱଚନକଂ ନାମପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ତୁମ୍ହେ ମେ ପସାଦା ସମ୍ଭୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସମ୍ଭୱେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସମ୍ଭୱଥା’’ତିମିନା ସମାନତ୍ଥମାଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ ସମ୍ଭୱୱ୍ହେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସମ୍ଭୱୱ୍ହେ’’ତି ଇଦଂ ସମ୍ଭୱାୟ ନାମ ଇତ୍ଥିୟା ୱାଚକଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ସାଲପନଂ ନାମିକପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ ସମ୍ଭୱୱ୍ହେପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ଭୱନାମକସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ୱାଚକଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ ।
‘‘ୱରୁଣୋ ବ୍ରହ୍ମଦେୱୋ ଚ, ଅହେସୁଂ ଅଗ୍ଗସାୱକା ।
ସମ୍ଭୱୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ରେୱତସ୍ସ ମହେସିନୋ’’ତି –
ହି ପାଳି । ‘‘ଧମ୍ମା ପାତୁଭୱନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପାତୁଭୱନ୍ତେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତିମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ସନିପାତମାଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ପାତୁ ଭୱନ୍ତେ ଜନେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେ ଜନେ ଭୱଂ ରକ୍ଖତୂ’’ତି ଅତ୍ଥୱାଚକାନି ଆଖ୍ୟାତକିତନ୍ତସବ୍ବନାମିକପଦାନୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ପାତୁଭୱସେ ତ୍ୱଂ ଗୁଣେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପାତୁଭୱସେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପାତୁଭୱସୀ’’ତିମିନା ସମାନତ୍ଥମାଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ପାତୁଭୱସେ ଗୁଣେ ୟୋ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପାତୁଭୱାହି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣହେତୁ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୱାଚକାନିନିପାତୟୁତ୍ତାଖ୍ୟାତନାମପଦାନୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ଅହମତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ପାତୁଭୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପାତୁଭୱେ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ପାତୁଭୱାମୀ’’ତିମିନା ସମାନତ୍ଥଂ ସନିପାତମାଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ‘‘ମଂ ପାତୁ ଭୱେ ଇଦଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମଂ ରକ୍ଖତୁ ସଂସାରେ ଇଦଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୱାଚକାନି ଆଖ୍ୟାତନାମପଦାନୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚିନ୍ତନୀୟୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାରହମତ୍ଥସଦ୍ଦା ଚିନ୍ତନୀୟା । ତତ୍ଥ ସମାନସୁତିକାନଂ କେସଞ୍ଚି ସଦ୍ଦାନଂ ‘‘ନ ତେସଂ କୋଟ୍ଠେ ଓପେନ୍ତି । ନ ତେସଂ ଅନ୍ତରା ଗଚ୍ଛେ । ସତ୍ତ ୱୋ ଲିଚ୍ଛୱୀ ଅପରିହାନୀୟେ ଧମ୍ମେ ଦେସେସ୍ସାମି, ଇମେ ତେ ଦେୱ ସତ୍ତୱୋ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଉତ୍ତମସତ୍ତୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସମାନସୁତିକାନଂ ୱିୟ ଉଚ୍ଚାରଣୱିସେସୋ ଇଚ୍ଛନୀୟୋ । ଉଚ୍ଚାରଣୱିସେସେ ହି ସତି ପଦାନି ପରିବ୍ୟତ୍ତାନି, ପଦେସୁ ପରିବ୍ୟତ୍ତେସୁ ଅତ୍ଥୋ ପରିବ୍ୟତ୍ତୋ ହୋତି, ଅତ୍ଥପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ଅତ୍ଥାଧିଗମୋ ଅକିଚ୍ଛୋ ହୋତି, ସୁପରିସୁଦ୍ଧାଦାସତଲେ ପଟିବିମ୍ବଦସ୍ସନଂ ୱିୟ, ସୋ ଚ ଗହିତପୁବ୍ବସଙ୍କେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଞାତେୟେୱ ହୋତି, ନ ଇତରଥା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –
‘‘ୱିସୟତ୍ତମନାପନ୍ନା, ସଦ୍ଦା ନେୱତ୍ଥବୋଧକା ।
ନ ପଦମତ୍ତତୋ ଅତ୍ଥେ, ତେ ଅଞ୍ଞାତା ପକାସକା’’ତି ॥
ୟଦିଦମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମମ୍ହେହି ‘‘ଉଚ୍ଚାରଣୱିସେସୋ ଇଚ୍ଛନୀୟୋ’’ତି । ଅତ୍ରାୟମୁଚ୍ଚାରଣୱିସେସଦୀପନୀ ଗାଥା ସହତ୍ଥପ୍ପକାସନନୟଦାନଗାଥାୟ ।
‘‘ନ ତେ ସଂ କୋଟ୍ଠେ ଓପେନ୍ତି’’, ଇତି ପାଠେ ସୁମେଧସୋ ।
ପଦଂ ‘‘ନ ତେ’’ତି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ସଂ କୋଟ୍ଠେ’’ତି ପଠେୟ୍ୟ ୱେ ॥
‘‘ସଂ ନ ଓପେନ୍ତି କୋଟ୍ଠେ ତେ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଅତ୍ଥମୀରୟେ ।
ଏୱମିମେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ, ପାଠେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ॥
ଅଥ ୟଂ ପନିଦମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି, ତଂ କିମତ୍ଥଂ ? ‘‘ଗଚ୍ଛତି ପତିଟ୍ଠିତଂ, ଗଚ୍ଛତି ତିସ୍ସୋ, ଭୱନ୍ତେ ପସ୍ସାମି, ଅତ୍ଥକୁସଲା ଭୱନ୍ତେ, ୱଦନ୍ତଂ ଏକପୋକ୍ଖରା, ୱଦନ୍ତଂ ପଟିୱଦତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସମାନସୁତିକାନମୁଚ୍ଚାରଣୱିସେସୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତସ୍ମା ଇଦମେତ୍ଥ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ – ୟତ୍ଥ ସମାନସୁତିକାନମୁଚ୍ଚାରଣୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ଚ ପଦାନଂ ୱିଭାଗୱସେନ ୱା ଅୱିଭାଗୱସେନ ୱା, ତତ୍ଥ ପୟୋଗେ ସମାନସୁତିକମେକଚ୍ଚଂ ପଦଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ହେତୁ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭାସତି, ସୋତେନ ୱୁୟ୍ହତି । ଭୱନ୍ତେ ଜନେ ପସଂସତି, ଭୱନ୍ତେ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା । ଏତ୍ଥ ‘‘ହେତୂ’’ତି ଈସକଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ସୋ’’ତି ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ‘‘ଭୱ’’ନ୍ତି ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତେ ଜନେ’’ତି ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ।
ସେସଂ ପନ ସମାନସୁତିକଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନୀୟସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଠିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ହୋତି । ଏୱଂ ପଦୱିଭାଗାୱିଭାଗୱସେନ ସମାନସୁତିକାନମତ୍ଥୁଚ୍ଚାରଣୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସୋ ତେନା’’ତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱିପଦତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ୱିଭାଗୋ, ଏକପଦତ୍ଥଗ୍ଗହଣମୱିଭାଗୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥିତାନଂ ଅସମାନସୁତିକାନଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସମାନସୁତିକଭାୱପରିକପ୍ପନଂ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଉଚ୍ଚାରଣୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ । ନ ହି ଏତାନି ‘‘ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଏକସ୍ମିଂୟେୱତ୍ଥେ ସମାନସୁତିକାନି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଏକଜ୍ଝକରଣେନ ଲଦ୍ଧଂ ସମାନସୁତିଲେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଉଚ୍ଚାରଣୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ସମାନସୁତିକାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ । ଇଦମେତ୍ଥ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ –
ୟତ୍ଥ ସମାନସୁତିକାନଂ ଅଟ୍ଠାରସାକାରେସୁ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତି, ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପନ ଉଚ୍ଚାରଣେ ସଦ୍ଦୱିଲାସୋ ନ ହୋତି, ଅତ୍ଥୋ ୱା ଦୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ତାଦିସେସୁ ପୟୋଗେସୁ ସମାନସୁତିକାନି ପଦାନି ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବାନି । ତତ୍ର କତମେନ ଚାକାରେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭୋ ଭୱତି ? ପଦାନଂ ୱିଭାଗୱସେନ ୱା ଅୱିଭାଗୱସେନ ୱା ଅକ୍ଖରସନ୍ନିଧାନୱସେନ ୱା ପଦସନ୍ନିଧାନୱସେନ ୱା ପଦକ୍ଖରସନ୍ନିଧାନୱସେନ ୱା ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ୱା କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟୱସେନ ୱା ଭୟକୋଧାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କଥିତାମେଡିତୱଚନୱସେନ ୱା ଗୁଣୱାଚକସଦ୍ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିରୁତ୍ତୱସେନ ୱା କ୍ରିୟାପଦସ୍ସ ଦ୍ୱିରୁତ୍ତୱସେନ ୱା ସଂହିତାପଦଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱା ଅଗାରୱତ୍ଥପରିଦୀପନୱସେନ ୱା ନିରନ୍ତରତ୍ଥପରିଦୀପନୱସେନ ୱା ନନିରନ୍ତରତ୍ଥପରିଦୀପନୱସେନ ୱା ‘‘ପୁନପ୍ପୁନ’’ମିଚ୍ଚତ୍ଥପରିଦୀପନୱସେନ ୱା ଉପମାନେ ଇୱ ସଦ୍ଦୱସେନ ୱା ଇତିସଦ୍ଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଦ୍ଦପଦତ୍ଥୱାଚକତ୍ଥପରିଦୀପନୱସେନ ୱା ତଥାପୱତ୍ତଚିତ୍ତପରିଦୀପନୱସେନ ୱାତି ଇମେସୁଟ୍ଠାରସାକାରେସୁ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଛବ୍ବୀସାୟ ଆକାରେସୁ ତତୋ ୱାଧିକେସୁ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭୋ ଭୱତି ।
ଏତ୍ଥ ପଦାନଂ ତାୱ ୱିଭାଗୱସେନ ୱା ଅୱିଭାଗୱସେନ ୱା ସମାନସୁତିକାନମତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ସା ନଂ ସଙ୍ଗତି ପାଲେତି, ଅଭିକ୍କମୋ ସାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ମା ନୋ ଦେୱ ଅୱଧି, ମାନୋ ମୟ୍ହଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା ।
ଅକ୍ଖରସନ୍ନିଧାନୱସେନ ପନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ସନ୍ତେହି ମହିତୋ ହିତୋ । ସଙ୍ଗା ସଙ୍ଗାମଜିଂ ମୁତ୍ତଂ, ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ । ଦାଠୀ ଦାଠୀସୁ ପକ୍ଖନ୍ଦି, ମଞ୍ଞମାନୋ ୟଥା ପୁରେ । ସବ୍ବାଭିଭୁଂୱ ସିରସାସିରସା ନମାମି । ଭୂମିତୋ ଉଟ୍ଠିତା ୟାୱ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ୱିଧାୱତି । ଅଚ୍ଚି ଅଚ୍ଚିମତୋ ଲୋକେ, ଡୟ୍ହମାନମ୍ହି ତେଜସା’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା ।
ପଦସନ୍ନିଧାନୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ଆପୋ ଆପୋଗତଂ । ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋ, ସୁଖୋ’ଲୋକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, କାରକୋ ଞାଣଚକ୍ଖୁଦୋ, ନିରାପଦେ ପଦେ ନିନ୍ନୋ, ଅନନ୍ତଞାଣଂ କରୁଣାଲୟଂ ଲୟଂ, ମଲସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଂ ସୁସମାହିତଂ ହିତଂ । ନମାମି ଧମ୍ମଂ ଭୱସଂୱରଂ ୱରଂ, ଗୁଣାକରଞ୍ଚେୱ ନିରଙ୍ଗଣଂ ଗଣ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା ।
ପଦକ୍ଖରସନ୍ନିଧାନୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ପମାଣରହିତଂ ହିତଂ, ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ସବ୍ବସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ, ତିଲୋକମହିତୋ ହିତୋ । ଉପଗନ୍ତ୍ୱାନ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଇଦଂ ୱଚନମବ୍ରୱୀ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା । ତତ୍ରିମା ଅକ୍ଖରସନ୍ନିଧାନାଦୀସୁ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନିୟୋ ଗାଥା –
ମହିତୋଇତି ସଦ୍ଦମ୍ହା, ମକାରୋ ଚେ ୱିୱେଚିତୋ ।
ସଦ୍ଦୋ ନିରତ୍ଥକୋ ଏତ୍ଥ, ‘‘ଅକ୍ଖର’’ନ୍ତି ୱଦେ ବୁଧୋ ॥
ଞେୟ୍ୟା ଅକ୍ଖରୟୋଗେନ,
‘‘ସନ୍ତେହି ମହିତୋ ହିତୋ’’ ।
ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ସରୂପାନଂ,
ହୋତି ଅତ୍ଥୱିସେସତା ॥
ଉପସଗ୍ଗା ନିପାତା ଚ, ୟଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଜୋତକଂ ।
ଏକକ୍ଖରମ୍ପି ୱିଞ୍ଞୂହି, ତଂ ‘‘ପଦ’’ନ୍ତି ସମୀରିତଂ ॥
ପଦାନଂ ସନ୍ନିଧାନଞ୍ଚ, ପଦକ୍ଖରାନମେୱ ଚ ।
ସମାସେ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତଂ, ସନ୍ଧାୟ ଲପିତଂ ମୟା ॥
ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ଗାମେ ଗାମେ ସତଂ କୁମ୍ଭା, ଗାମୋ ଗାମୋ ରମଣୀୟୋ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା । ଏତ୍ଥ ହି ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ସବ୍ବେପି ଗାମା ପରିଗ୍ଗହିତା ।
ନାନାଧିକରଣାନଂ ତୁ, ୱତ୍ତୁମେକକ୍ଖଣମ୍ହି ୟା ।
ଇଚ୍ଛତୋ ବ୍ୟାପିତୁଂ ଇଚ୍ଛା, ସା ୱିଚ୍ଛାତି ପକିତ୍ତିତା ॥
କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ଚନ୍ଦୋ, ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ପରି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ଚନ୍ଦୋ’’ତି ପୟୋଗା, ରୁକ୍ଖାନଂ ଉପରି ଉପରି ୱିଜ୍ଜୋତତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଭୟକୋଧାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କଥିତାମେଡିତୱଚନୱସେନ ପନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ଇମେ ପୟୋଗା – ଭୟେ ତାୱ ‘‘ଚୋରୋ ଚୋରୋ, ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । କୋଧେ ‘‘ୱସଲ ୱସଲ, ଚଣ୍ଡାଲ ଚଣ୍ଡାଲ, ୱିଜ୍ଝ ୱିଜ୍ଝ, ପହର ପହର’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ପସଂସାୟଂ ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ ସାରିପୁତ୍ତ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭନ୍ତେ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭନ୍ତେ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ତୁରିତେ ‘‘ଅଭିକ୍କମ ୱାସେଟ୍ଠ ଅଭିକ୍କମ ୱାସେଟ୍ଠ, ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛ, ଲୁନାହି ଲୁନାହି’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । କୋତୂହଲେ ‘‘ଆଗଚ୍ଛ ଆଗଚ୍ଛ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ଅଚ୍ଛରିୟେ ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଅହୋ ବୁଦ୍ଧୋ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ହାସେ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ମନାପଂ ଅହୋ ମନାପଂ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ସୋକେ ‘‘କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ପସାଦେ ‘‘ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱଜ୍ଜୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱଜ୍ଜୀ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ଏୱଂ ଭୟକୋଧାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କଥିତାମେଡିତୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭୋ ଭୱତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ଥନ୍ତରାଭାୱେପି ଦଳ୍ହୀକମ୍ମୱସେନ ପଦାନମତ୍ଥଜୋତକଭାୱୋୟେୱ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭୋ ।
ତୁରିତେ କୋତୂହଲ’ଚ୍ଛରେ ।
ହାସେ ସୋକେ ପସାଦେ ଚ,
କରେ ଆମେଡିତଂ ବୁଧୋ ॥
ଚସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ଗରହାଅସମ୍ମାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ପାପୋ ପାପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଗରହାୟଂ । ‘‘ଅଭିରୂପକ ଅଭିରୂପକା’’ତିଆଦୀସୁ ଅସମ୍ମାନେ । ‘‘କ୍ୱାୟଂ ଅବଲବଲୋ ୱିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ଅତିସୟତ୍ଥେ ଆମେଡିତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗୁଣୱାଚକସ୍ସ ଦ୍ୱିରୁତ୍ତୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘କଣ୍ହୋ କଣ୍ହୋ ଚ ଘୋରୋ ଚା’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ‘‘କଣ୍ହୋ କଣ୍ହୋ’’ତି ହି ଅତୀୱ କଣ୍ହୋତି ଅତ୍ଥୋ । କ୍ରିୟାପଦସ୍ସ ଦ୍ୱିରୁତ୍ତୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ଧମେ ଧମେ ନାତିଧମେ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ତତ୍ଥ ଧମେ ଧମେତି ଧମେୟ୍ୟ ନୋ ନ ଧମେୟ୍ୟ । ନାତିଧମେତି ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ପନ ନ ଧମେୟ୍ୟ । ସଂହିତାପଦଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ନରାନରା, ସୁରାସୁରା, କତାକତକୁସଲାକୁସଲୱିସୟଂ ୱିପ୍ପଟିସାରାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ଅନୁସୋଚନଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପରମକୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ସିଲୋକଂ ରଚୟାମ –
ହିତାହିତା ହିତଂହିତଂ, ଆନୁଭାୱେନ ତେ ଜିନ ।
ପୱରାପୱରାହଚ୍ଚ, ଭୱାମା’ନାମୟା ମୟନ୍ତି ॥
ଅଗାରୱତ୍ଥପରିଦୀପନୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ତୁୱଂତୁୱଂ ପେସୁଞ୍ଞକଲହୱିଗ୍ଗହୱିୱାଦା’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ନିରନ୍ତରତ୍ଥପରିଦୀପନୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ନନିରନ୍ତରତ୍ଥପରିଦୀପନୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ଖଣେ ଖଣେ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ‘‘ପୁନପ୍ପୁନ’’ମିଚ୍ଚତ୍ଥପରିଦୀପନୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ମୁହୁଂ ମୁହୁଂ ଭାୟୟତେ କୁମାରେ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଉପମାନେ ଇୱସଦ୍ଦୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ରାଜା ରକ୍ଖତୁ ଧମ୍ମେନ, ଅତ୍ତନୋୱ ପଜଂ ପଜ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଇତିସଦ୍ଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଦ୍ଦପଦତ୍ଥୱାଚକତ୍ତପରିଦୀପନୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋତି କଥୟନ୍ତୋ, ସୋମନସ୍ସଂ ପୱେଦୟି’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ । ତଥାପୱତ୍ତଚିତ୍ତପରିଦୀପନୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଲାଭେ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ, ମଗ୍ଗଂ ସୋଧେମହଂ ତଦା’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଏୱଂ ଈଦିସେସୁ ପୟୋଗେସୁ ସମାନସୁତିକପଦଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ହି ଉଚ୍ଚାରଣେ ସତି ସଦ୍ଦୱିଲାସୋ ନ ଭୱତି, କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘କତାକତାକୁସଲାକୁସଲୱିସୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ, ଏକାବଦ୍ଧଂୟେୱ କତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ଇତି ସମାନସୁତିକେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଛବ୍ବୀସାୟ ଆକାରେହି ଅଧିକେହି ଚ ମଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ସମାନସୁତିକେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଦସ୍ସିତେ ଅସମାନସୁତିକେସୁପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଦସ୍ସେସ୍ସାମ – ୟତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହୀତମ୍ହା ପରାକାରଲୋପୋପି ପାଠୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ସଂୟୋଗବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ୱିସଂୟୋଗତ୍ତମ୍ପି । ତେସୁ ପୟୋଗେସୁ ନିଗ୍ଗହୀତପଦଂ ଅନନ୍ତରପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଂୟେୱ କତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । କତମାନି ତାନି ? ‘‘ସଚେ ଭୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟାହଂ-ସା’ଜୀୱୋ ଗରହିତୋ ମମ । ପୁପ୍ଫଂ’ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଖୟମତ୍ତଂ ନ ନିବ୍ବାନଂ’ସ ଗମ୍ଭୀରାଦିୱାଚତୋ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସଚେ ଭୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟାହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିଚ୍ଛେଦମକତ୍ୱା ଅନନ୍ତରେ ଦ୍ୱୀସୁ ଗାଥାପଦେସୁ ଅନ୍ତରୀଭୂତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାନସୁତିକପଦାନଂ ଏକତୋ ଉଚ୍ଚାରଣମିୱ ଅନନ୍ତରପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧୁଚ୍ଚାରଣୱସେନ ‘‘ସଚେ ଭୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟାହଂ-ସା’ଜୀୱୋ ଗରହିତୋ ମମା’’ତିଆଦିନା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ଏୱରୂପୋୟେୱ ହି ଉଚ୍ଚାରଣୱିସେସୋ ସକଲେହିପି ପୋରାଣେହି ୱିଞ୍ଞୂହି ଅନୁମତୋ ଉଚ୍ଚାରିତୋ ଚ ‘‘ଅସ୍ସ ଆଜୀୱୋ ଗରହିତୋ ମମ, ଅସ୍ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଅସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରାଦିୱାଚତୋ’’ତିଏୱମାଦିଅତ୍ଥପ୍ପଟିପାଦନସ୍ସାନୁରୂପତ୍ତା ।
ୟତ୍ଥ ପନ ୟାଦିସେ ଉଚ୍ଚାରଣେ କରିୟମାନେ ଅତ୍ଥୋ ପରିବ୍ୟତ୍ତୋ ହୋତି, ତେସୁ ପୟୋଗେସୁ କ୍ୱଚି ଚସଦ୍ଦ ପନସଦ୍ଦାଦିୟୋଗଟ୍ଠାନେ ଈସକଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦମୁଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ୱାଳା ଚ ଲପସକ୍ଖରା । ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତା ପନ ୟା, ଅୟଂ ନିବ୍ବାନସମ୍ପଦା, ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱାଚଂ ଭାସତୋ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ଇତି ଚ ଦନ୍ତି ଚ ଦୁତି ଚ ଖନ୍ତି ଚ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା ।
ଏତେସୁ ହି ପଠମପୟୋଗେ ‘‘ୱାଳା ଚା’’ତି ଈସକଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଲପସକ୍ଖରା’’ତି ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଲପସକ୍ଖରାତି ସକ୍ଖରସଦିସମଧୁରୱଚନା । ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ନିରତ୍ଥକୱଚନେହି ସକ୍ଖରା ୱିୟ ମଧୁରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମାତ୍ର ବହୁବ୍ବୀହିତପ୍ପୁରିସୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ଲପା ସକ୍ଖରା ୱିୟ ୟାସଂ ତା ଲପସକ୍ଖରା, ଲପେହି ୱା ସକ୍ଖରା ୱିୟାତି ଲପସକ୍ଖରା’’ତି ।
ଦୁତିୟପୟୋଗେ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତା ପନ’’ଇତି ଈସକଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୟା’’ତି ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ୟା ପନ ଅୟଂ ନିବ୍ବାନସମ୍ପଦା ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତାତି ହି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତିୟପୟୋଗେ ଇତି ଚ ଦନ୍ତି ଚ ଦୁତି ଚ ଖନ୍ତି ଚାତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଇକାରଞ୍ଚ ଦଂକାରଞ୍ଚ ଦୁକାରଞ୍ଚ ଖଂକାରଞ୍ଚ ଈସକଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ତି ଚ ସଦ୍ଦା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ହି ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରଣେ ସତି ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଅତ୍ଥୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ଭୱତି । କଥଂ ? ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରଣେ ସତି ଇତିସଦ୍ଦୋ ଏୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୱାଚକୋ ନିପାତୋ ସିୟା, ସନ୍ଧିୱସେନ ପନ ଇକାରତ୍ଥୱାଚକୋ ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦୋ ନ ସିୟା । ଦନ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଦମନତ୍ଥୋ ସିୟା, ଦଂକାରୱାଚକୋ ନ ସିୟା । ଦୁତିସଦ୍ଦୋ ନିରତ୍ଥକୋ ସିୟା, ଦୁକାରୱାଚକୋ ନ ସିୟା । ଖନ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଖମନତ୍ଥୋ ସିୟା, ଖଂକାରୱାଚକୋ ନ ସିୟା । ତସ୍ମା ଇକାର ଦଂକାର ଦୁକାର ଖଂକାରାନି ଈସକଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବାନି ।
ଏତ୍ଥ ହି ଇଇତି ଦଂଇତି ଦୁଇତି ଖଂଇତୀତିଆଦିନା ସଂହିତାପଦଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପରଭୂତସ୍ସ ଚ ଇକାରସ୍ସ ଲୋପୋ । ନ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ସରୂପସରାନଂ ୱିସୟେ ପରଭୂତସ୍ସ ସରୂପସରସ୍ସ ଲୋପୋ ନ ହୋତି, ପୁବ୍ବସରସ୍ସେୱ ଲୋପୋ ହୋତି ତତ୍ରାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟା’’ତି ‘‘ଅକିଲାସୁନୋ ୱଣ୍ଣପଥେ ଖଣନ୍ତା, ଉଦଙ୍ଗଣେ ତତ୍ଥ ପପଂ ଅୱିନ୍ଦୁ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ସରୂପପରସରସ୍ସ ଲୋପଦସ୍ସନତୋ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ‘‘ପୱଦ୍ଧଂ ଆପଂ ପପ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଇତି ଚା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଇଇତି ଚାତି ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଇକାରେସୁ ପରସ୍ସ ଇକାରସ୍ସ ଲୋପୋ କାତବ୍ବୋ, ନ ପୁବ୍ବସ୍ସ ।
ପୁବ୍ବସ୍ମିଞ୍ହି ଇକାରୱାଚକେ ଇକାରେ ନଟ୍ଠେ ସତି ନିପାତଭୂତେନ ଇତିସଦ୍ଦେନ ଇକାରସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ନିପାତଭୂତସ୍ସ ପନ ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଇକାରେ ନଟ୍ଠେପି ସୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତେୱ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋତି ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦେୱଦତ୍ତପଦତ୍ଥୋ ୱିୟ । ତସ୍ମା ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ପରଭୂତସ୍ସ ଇକାରସ୍ସେୱ ଲୋପୋ କାତବ୍ବୋ, ନ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଇକାରୱାଚକସ୍ସ ଇକାରସ୍ସ । କଚ୍ଚାୟନେ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଅସରୂପସରତୋ ପରସ୍ସେୱ ଅସରୂପସରସ୍ସ ଲୋପୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ସରୂପସରତୋ ପରସ୍ସ ସରୂପସରସ୍ସ । ମହାପଦେସସୁତ୍ତେହି ୱା ସରୂପସ୍ସ ପରସରସ୍ସ ଲୋପୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
‘‘ଅନ୍ତରା ଚ ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ଚସଦ୍ଦାଦିୟୋଗଟ୍ଠାନେପି ସତି ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦଂ ନ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ୟତ୍ଥ ଚ ଆଗମକ୍ଖରାଦୀନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତେସୁ ପୟୋଗେସୁ ପୁବ୍ବପଦାନି ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବାନି, ଆଗମକ୍ଖରୱନ୍ତେହି ପରପଦେହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତରାଜାରିୱ ତାରକାନଂ । ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା । ୟତ୍ଥ ୟେସଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦିସ୍ସତି, ଅତ୍ଥୋ ଚ ୟୁଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ତାନି ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ନହାନେ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଅକାସି, ଉସ୍ସୁକ୍କମ୍ପି ଅକାସି ୟାଗୁୟା ଖାଦନୀୟେ ଭତ୍ତସ୍ମିଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ନହାନେ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଅକାସୀ’’ତି ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଉସ୍ସୁକ୍କମ୍ପି ଅକାସି ୟାଗୁୟା ଖାଦନୀୟେ ଭତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତି ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ନ କେୱଲଂ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନହାନେୟେୱ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଅକାସି, ଅଥ ଖୋ ୟାଗୁୟାପି ଖାଦନୀୟେପି ଭତ୍ତସ୍ମିମ୍ପି ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନେ ସମତ୍ଥୋ ଭୱତି, ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୱାଚକୋ ଅପିସଦ୍ଦୋ ।
ୟତ୍ଥ ପନ ୟେସମିତରେନ ୱା ଇତରେନ ୱା ଏକେକପଦେନ ଉଭୟପଦେହି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦିସ୍ସତି ସହେୱତ୍ଥୟୁତ୍ତିୟା, ତତ୍ଥ ତାନି ୟଥାରହଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତିଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଦେସେସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ ସାଧୁକଂ ମନସିକରୋଥ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା । ତତ୍ରିମା ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପିକା ଗାଥା –
ଧମ୍ମସଦ୍ଦେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମ-ଚରିୟସଦ୍ଦେନ ୱା ପଦଂ ।
ୟୋଜେତ୍ୱା ଈରୟେ ୱିଞ୍ଞୂ, ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତିଦଂ ॥
‘‘ସାଧୁକ’’ନ୍ତି ପଦଂ ୱିଞ୍ଞୂ, ‘‘ସୁଣାଥା’’ତି ପଦେନ ୱା ।
ତଥା ‘‘ମନସିକରୋଥ’’, ଇତି ୱୁତ୍ତପଦେନ ୱା ।
ଈରୟେ ୟୋଜୟିତ୍ୱାନ, ଉଭୟେହି ପଦେହି ୱା ॥
ଏକମେକେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଉଭୟେହି ୱା ।
ଦିସ୍ସତୀତି ୱିଜାନେୟ୍ୟ, ସଦ୍ଧିମେୱତ୍ଥୟୁତ୍ତିୟା ॥
ନତ୍ତନୋମତିୟା ଏସୋ, ଅତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥ ମୟା ରୁତୋ ।
ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଂ, ନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ମେ ରୁତୋ ॥
ଏୱଂୱିଧେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ, ପାଠେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ।
ନେତବ୍ବୋ ନୟଦକ୍ଖେନ, ସାସନତ୍ଥଗୱେସିନା ॥
ଅତ୍ଥାନୁରୂପତୋ ସଦ୍ଦଂ, ଅତ୍ଥଂ ସଦ୍ଦାନୁରୂପତୋ ।
ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାନ ମେଧାୱୀ, ୱୋହରେ ନ ୟଥା ତଥାତି ॥
ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦଚିନ୍ତା ।
ଅତ୍ଥାତିସୟୟୋଗେ ଏୱଂ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ – ଭୂଧାତୁଅତ୍ଥାତିସୟୟୋଗତୋ ୱଡ୍ଢନେ ଦିଟ୍ଠା ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ଖୋ ମହାନାମୋ ଲିଚ୍ଛୱୀ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ‘ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱଜ୍ଜୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱଜ୍ଜୀ’ତି’’ ଇତି ୱା ‘‘ଅହମେୱ ଦୂସିୟା ଭୂନହତା, ରଞ୍ଞୋ ମହାପତାପସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ୱେଦା ନ ତାଣାୟ ଭୱନ୍ତିଦସ୍ସ, ମିତ୍ତଦ୍ଦୁନୋ ଭୂନହୁନୋ ନରସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ଭୂନହଚ୍ଚଂ କତଂ ମୟା’’ତି ୱା ଏୱଂ ୱଡ୍ଢନେ ଦିଟ୍ଠା ।
ୱଚନସଙ୍ଗହେ ଏୱଂ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ – ୱତ୍ତମାନାୟ ୱିଭତ୍ତିୟା ପରସ୍ସପଦଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନଂ ପଞ୍ଚମିୟା ପରସ୍ସପଦେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନେନ ସଦିସଂ । ତୁମ୍ହେ ଭୱଥ ।
ୱତ୍ତମାନପଞ୍ଚମୀନଂ ପରସ୍ସପଦେ ଉତ୍ତମପୁରିସଚତୁକ୍କେ ଏକୱଚନଂ ଏକୱଚନେନ, ବହୁୱଚନମ୍ପି ବହୁୱଚନେନ ସଦିସଂ । ଅହଂ ଭୱାମି, ମୟଂ ଭୱାମ ।
ୱତ୍ତମାନାୟ ଅତ୍ତନୋପଦଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀନଂ ଅତ୍ତନୋପଦେହି ଦ୍ୱୀହି ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନେହି ସଦିସଂ କତ୍ଥଚି ୱଣ୍ଣସମୁଦାୟୱସେନ କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ଏସ ନୟୋ ଉତ୍ତରତ୍ରାପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତ୍ୱଂ ଭୱସେ, ଇଦଂ ୱତ୍ତମାନାୟ ରୂପଂ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱସେ, ଇଦଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀନଂ ରୂପଂ ।
ୱତ୍ତମାନାୟ ଅତ୍ତନୋପଦଂ ଉତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନଂ ପଞ୍ଚମିୟା ଅତ୍ତନୋପଦେନୁତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନେନ ଚ ପରୋକ୍ଖାୟ ପରସ୍ସପଦେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ୱଚନେହି ସଦିସଂ । ଅହଂ ଭୱେ, ଇଦଂ ୱତ୍ତମାନପଞ୍ଚମୀନଂ ରୂପଂ । ତ୍ୱଂ ବଭୂୱେ, ଇଦଂ ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପଂ ।
ୱତ୍ତମାନାୟ ଅତ୍ତନୋପଦଂ ଉତ୍ତମପୁରିସବହୁୱଚନଂ ପରୋକ୍ଖଜ୍ଜତନୀନଂ ଅତ୍ତନୋପଦେହି ଦ୍ୱୀହି ଉତ୍ତମପୁରିସବହୁୱଚନେହି ସଦିସଂ । ମୟଂ ଭୱାମ୍ହେ, ଇଦଂ ୱତ୍ତମାନାୟ ରୂପଂ । ମୟଂ ବଭୂୱିମ୍ହେ, ଇଦଂ ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପଂ । ମୟଂ ଅଭୱିମ୍ହେ, ଇଦମଜ୍ଜତନିୟା ରୂପଂ ।
ପଞ୍ଚମିୟା ଅତ୍ତନୋପଦଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନଂ ପରୋକ୍ଖାୟ ଅତ୍ତନୋପଦେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନେନ ସଦିସଂ । ତୁମ୍ହେ ଭୱୱ୍ହୋ, ଇଦଂ ପଞ୍ଚମିୟା ରୂପଂ । ତୁମ୍ହେ ବଭୂୱିୱ୍ହୋ, ଇଦଂ ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପଂ ।
ପରୋକ୍ଖାୟ ପରସ୍ସପଦଂ ପଠମପୁରିସବହୁୱଚନଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ପରସ୍ସପଦେନ ପଠମପୁରିସବହୁୱଚନେନ ଚ ଅଜ୍ଜତନିୟା ଅତ୍ତନୋପଦେନ ପଠମପୁରିସବହୁୱଚନେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ୱଚନେହି ସଦିସଂ । ତେ ବଭୂୱୁ, ଇଦଂ ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପଂ । ତେ ଅଭୱୁ, ଇଦଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀନଂ ରୂପଂ ।
ପରୋକ୍ଖାୟ ପରସ୍ସପଦଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନଂ ଅତ୍ତନୋପଦେନ ପଠମପୁରିସେକୱଚନେନ ଚ ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ପରସ୍ସପଦେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନେନ ଚ ଅତ୍ତନୋପଦେନ ପଠମପୁରିସେକୱଚନେନ ଚ ଅଜ୍ଜତନିୟା ପରସ୍ସପଦେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନେନ ଚାତି ଚତୂହି ୱଚନେହି ସଦିସଂ । ତୁମ୍ହେ ବଭୂୱିତ୍ଥ, ସୋ ବଭୂୱିତ୍ଥ, ଇମାନି ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପାନି । ତୁମ୍ହେ ଅଭୱତ୍ଥ, ସୋ ଅଭୱତ୍ଥ, ଇମାନି ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ରୂପାନି । ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିତ୍ଥ, ଇଦମଜ୍ଜତନିୟା ରୂପଂ ।
ପରୋକ୍ଖାୟ ପରସ୍ସପଦଂ ଉତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ପରସ୍ସପଦେନୁତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନେନ ଚ ଅଜ୍ଜତନିୟା ଅତ୍ତନୋପଦେନୁତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ୱଚନେହି ସଦିସଂ । ଅହଂ ବଭୂୱଂ, ଇଦଂ ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପଂ । ଅହଂ ଅଭୱଂ, ଇଦଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀନଂ ରୂପଂ ।
ପରୋକ୍ଖାୟ ପରସ୍ସପଦଂ ଉତ୍ତମପୁରିସବହୁୱଚନଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ପରସ୍ସପଦେନୁତ୍ତମପୁରିସବହୁୱଚନେନ ସଦିସଂ । ମୟଂ ବଭୂୱିମ୍ହ, ଇଦଂ ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପଂ । ମୟଂ ଅଭୱମ୍ହ, ଇଦଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ରୂପଂ ।
ପରୋକ୍ଖାୟ ଅତ୍ତନୋପଦଉତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ଅତ୍ତନୋପଦେନୁତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନେନ ଚ ଅଜ୍ଜତନିୟା ପରସ୍ସପଦେନୁତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ୱଚନେହି ସଦିସଂ । ଅହଂ ବଭୂୱିଂ, ଇଦଂ ପରୋକ୍ଖାୟ ରୂପଂ । ଅହଂ ଅଭୱିଂ, ଇଦଂ ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀନଂ ରୂପଂ ।
ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ପରସ୍ସପଦଂ ପଠମପୁରିସେକୱଚନଂ ଅଜ୍ଜତନିୟା ଅତ୍ତନୋପଦେନ ପଠମପୁରିସେକୱଚନେନ ସଦିସଂ । ସୋ ଅଭୱା ।
ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟା ପରସ୍ସପଦଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନଂ ଅଜ୍ଜତନିୟା ପରସ୍ସପଦେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନେନ ସଦିସଂ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱୋ ।
ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ପରସ୍ସପଦଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ପରସ୍ସପଦେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋପଦେନ ପଠମପୁରିସେକୱଚନେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ୱଚନେହି ସଦିସଂ । ତୁମ୍ହେ ଭୱିସ୍ସଥ, ଇଦଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ରୂପଂ । ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିସ୍ସଥ, ସୋ ଅଭୱିସ୍ସଥ, ଇମାନି କାଲାତିପତ୍ତିୟା ରୂପାନି ।
ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋପଦଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋପଦେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନେନ ସଦିସଂ । ତ୍ୱଂ ଭୱିସ୍ସସେ, ଇଦଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ରୂପଂ । ତ୍ୱଂ ଅଭୱିସ୍ସସେ, ଇଦଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ରୂପଂ ।
ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋପଦଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋପଦେନ ମଜ୍ଝିମପୁରିସବହୁୱଚନେନ ସଦିସଂ । ତୁମ୍ହେ ଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ, ଇଦଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ରୂପଂ । ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ, ଇଦଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ରୂପଂ ।
ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋପଦଂ ଉତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ପରସ୍ସପଦେନୁତ୍ତମପୁରିସେକୱଚନେନ ସଦିସଂ । ଅହଂ ଭୱିସ୍ସଂ, ଇଦଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟା ରୂପଂ । ଅହଂ ଅଭୱିସ୍ସଂ, ଇଦଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ରୂପଂ । ସେସାନି ସବ୍ବାସମଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱଚନାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭୱନ୍ତି ଚତ୍ର –
ୱତ୍ତମାନାପଞ୍ଚମୀସୁ, ଥଦ୍ୱୟଂ ସମୁଦୀରିତଂ ।
‘‘ତୁମ୍ହେ ଭୱଥ’’ଇଚ୍ଚତ୍ର, ଉଦାହରଣକଂ ଦ୍ୱିଧା ॥
ମିଦ୍ୱୟଂ ମଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱ, ତାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱିଧା ।
‘‘ଭୱାମୀ’’ତି ‘‘ଭୱାମା’’ତି, ଚେତ୍ଥ ରୂପାନି ନିଦ୍ଦିସେ ॥
ୱତ୍ତମାନକହିୟ୍ୟତ୍ତ-ନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିସୁ ।
ସେତ୍ତୟଂ ‘‘ଭୱସେ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି, ୱତ୍ତମାନାୱିଭତ୍ତିତୋ ।
‘‘ଅଭୱସେ’’ତି ହିୟ୍ୟତ୍ତ-ନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିତୋ ॥
ୱତ୍ତମାନାପଞ୍ଚମିକା-ପରୋକ୍ଖାସୁ ୱିଭତ୍ତିସୁ ।
ଏତ୍ତୟଂ ଲପିତଂ ତତ୍ଥ, ଆଦୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସେନ ତୁ ॥
ଜଞ୍ଞା ‘‘ଅହଂ ଭୱେ’’ତି ‘‘ତ୍ୱଂ, ବଭୂୱେ’’ତି ପରୋକ୍ଖତୋ ।
ୱତ୍ତମାନାପରୋକ୍ଖଜ୍ଜ-ତନୀସୁ ତୀସୁ ସଦ୍ଦିତଂ ॥
ମ୍ହେତ୍ତୟଂ କମତୋ ରୂପଂ, ମୟଂସଦ୍ଦୱିସେସିୟଂ ।
‘‘ସମ୍ଭୱାମ୍ହେ ବଭୂୱିମ୍ହେ, ଅଭୱିମ୍ହେ’’ତି ନିଦ୍ଦିସେ ॥
ପଞ୍ଚମିକାପରୋକ୍ଖାସୁ, ୱ୍ହୋଦ୍ୱୟଂ ରୂପମେତ୍ଥ ହି ।
‘‘ଭୱୱ୍ହୋ ବଭୂୱିୱ୍ହୋ’’ତି, ତୁମ୍ହେସଦ୍ଦୱିସେସିୟଂ ॥
ପରୋକ୍ଖମ୍ହି ୱା ହିୟ୍ୟତ୍ତ-ନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିସୁ ।
ଉତ୍ତୟଂ ‘‘ତେ ବଭୂୱୂ’’ତି, ରୂପଂ ଜଞ୍ଞା ପରୋକ୍ଖତୋ ।
ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନିତୋ, ଜଞ୍ଞା ‘‘ତେ ଅଭୱୂ’’ଇତି ॥
ପରୋକ୍ଖମ୍ହି ୱା ହିୟ୍ୟତ୍ତ-ନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିସୁ ।
ସଦ୍ଦିତଂ ତଥସଂୟୋଗ- ପଞ୍ଚକଂ ଇତି ନିଦ୍ଦିସେ ॥
ବଭୂୱିତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ତତ୍ଥ, ରୂପଂ ଜଞ୍ଞା ପରୋକ୍ଖଜଂ ।
ବୱ୍ହତ୍ତେକତ୍ତତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ମଜ୍ଝିମପଠମୱ୍ହୟଂ ॥
ଅଭୱତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀୱିଭତ୍ତିଜଂ ।
ବୱ୍ହତ୍ତେକତ୍ତତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ମଜ୍ଝିମୋ ପଠମୋ ଚ ସୋ ।
‘‘ଅଭୱିତ୍ଥା’’ତିଦଂ ରୂପଂ, ଅଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିଜଂ ॥
ତଞ୍ଚ ଖୋ ବହୁକତ୍ତମ୍ହି, ତୁମ୍ହେସଦ୍ଦେନ ୟୋଜୟେ ।
ପରୋକ୍ଖାୱ୍ହୟହିୟ୍ୟତ୍ତ-ନଜ୍ଜତନୀସୁ କିତ୍ତିତଂ ॥
ଅଂତୟଂ ତତ୍ଥ ଆଦିୟଂ, ‘‘ବଭୂୱଂ’’ରୂପମୀରିତଂ ।
ଦୁୱିନ୍ନଂ ଅଭୱଂରୂପଂ, ଅହଂସଦ୍ଦେନ ୟୋଜୟେ ॥
ପରୋକ୍ଖକାହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ-ୱସେନ ମ୍ହଦୁକଂ ‘‘ମୟଂ ।
ବଭୂୱିମ୍ହ ଅଭୱିମ୍ହ’’, ଇତି ରୂପଦ୍ୱୟଂ କମା ॥
ପରୋକ୍ଖାୱ୍ହୟହିୟ୍ୟତ୍ତ-ନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିସୁ ।
ଇଂତୟଂ ତୁ ତହିଂ ରୂପଂ, ‘‘ବଭୂୱି’’ନ୍ତି ପରୋକ୍ଖଜଂ ।
‘‘ଅଭୱି’’ନ୍ତୀତରାସଂ ତୁ, ଅହଂସଦ୍ଦୟୁତାଖିଲଂ ॥
ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀସୁ, ଆଦ୍ୱୟଂ ମତମେତ୍ଥ ହି ।
‘‘ଅଭୱା’’ ଇତି ଏକତ୍ତେ, ରୂପଂ ପଠମପୋରିସଂ ॥
ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀସୁ, ଓଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତମେତ୍ଥ ତୁ ।
‘‘ଅଭୱୋ’’ଇତି ଏକତ୍ତେ, ରୂପଂ ମଜ୍ଝିମପୋରିସଂ ॥
ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟକାଲାତି-ପତ୍ତୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଭାସିତଂ ।
ବୱ୍ହତ୍ତେ ବହୁଏକତ୍ତେ, ସସଂୟୋଗଂ ସ୍ସଥତ୍ତୟଂ ॥
‘‘ତୁମ୍ହେ ଭୱିସ୍ସଥି’’ଚ୍ଚେତଂ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟତୋ ମତଂ ।
‘‘ଅଭୱିସ୍ସଥ ତୁମ୍ହେ’’ତି, ‘‘ଅଭୱିସ୍ସଥ ସୋ’’ତି ଚ ।
କାଲାତିପତ୍ତିତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଏତଞ୍ହି ୱଚନଦ୍ୱୟଂ ॥
ଭୱିସ୍ସନ୍ତିୟକାଲାତି-ପତ୍ତୀସୁ ସମୁଦୀରିତଂ ।
ମଜ୍ଝିମପୁରିସଟ୍ଠାନେ, ସସଂୟୋଗଂ ସ୍ସସେୟୁଗଂ ॥
‘‘ଭୱିସ୍ସସେ ତ୍ୱ’’ମିଚ୍ଚେତଂ, ‘‘ତ୍ୱଂ ଅଭୱିସ୍ସସେ’’ତି ଚ ।
ଇମାନି ତୁ ପୟୋଗାନି, ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞୂ ପକାସୟେ ॥
ସ୍ସୱ୍ହେଦ୍ୱୟଂ ସେନ ୟୁତଂ, ସ୍ସଂଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଚତୁକ୍କକଂ ।
ଇଦମ୍ପି କଥିତଂ ଦ୍ୱୀସୁ, ୟଥାରୁତୱିଭତ୍ତିସୁ ॥
‘‘ଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ’’ତି ବୱ୍ହତ୍ତେ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତିକମଜ୍ଝିମୋ ।
ବୱ୍ହତ୍ତେ ‘‘ଅଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ’’, କାଲାତିପତ୍ତିମଜ୍ଝିମୋ ॥
‘‘ଭୱିସ୍ସଂ’’ ଇତି ଏକତ୍ତେ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତିକମୁତ୍ତମୋ ।
‘‘ଅଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏକତ୍ତେ, କାଲାତିପତ୍ତିକୁତ୍ତମୋ ॥
ଇତି ୱୁତ୍ତାନି ୱୁତ୍ତେହି, ୱଚନେହି ସମାନତଂ ।
ୟନ୍ତେ’କଚ୍ଚେହି ତଂ ସବ୍ବଂ, ଏକତାଲୀସଧା ଠିତଂ ॥
ସେସାନି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ, ଅସମାନାନି ସବ୍ବଥା ।
ଏତଂ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱାନ, ୱଦେ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ଭୱାତି ॥
ଅୟମେତ୍ଥ ସମାନାସମାନୱସେନ ୱଚନସଙ୍ଗହୋ ।
ଆଗମଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱିଭତ୍ତିୱଚନସଙ୍ଗହେ ଏୱଂ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ –
ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀପରୋକ୍ଖଜ୍ଜ-ତନୀକାଲାତିପତ୍ତିସୁ ।
ନିଚ୍ଚଂ କ୍ୱଚି କ୍ୱଚା’ନିଚ୍ଚଂ, ଇକାରାଗମନଂ ଭୱେ ॥
ଇକାରାଗମନଂ ତଞ୍ହି, ପରୋକ୍ଖାୟଂ ୱିଭତ୍ତିୟଂ ।
ବୱ୍ହତ୍ତେ ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠାନେ, ବୱ୍ହତ୍ତେ ଚୁତ୍ତମେ ସିୟା ।
ପରସ୍ସପଦଂ ସନ୍ଧାୟ, ଇଦଂ ୱଚନମୀରିତଂ ॥
ଉତ୍ତମେକୱଚୋ ଚାପି, ନେତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋପଦେ ।
ହୋତୀତି ଅୱଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତିମ୍ହି ସବ୍ବସୋ ॥
ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନିକ-କାଲାତିପତ୍ତୀସୁ ପନ ।
ଅକାରାଗମନଂ ହୋତି, ସବ୍ବସୋ ଇତି ଲକ୍ଖୟେ ॥
ଅଜ୍ଜତନିମ୍ହି ବୱ୍ହତ୍ତେ, ମଜ୍ଝିମେ ଉତ୍ତମେ ତଥା ।
ବୱ୍ହତ୍ତମ୍ହି ଅକାରେନ, ଇକାରାଗମନଂ ଭୱେ ॥
ଇକାରାଗମନଂ ନିଚ୍ଚଂ, କାଲାତିପତ୍ତିୟଂ ଭୱେ ।
ଅକାରାଗମନଂ ତତ୍ଥ, ଅନେକନ୍ତିକମୀରିତଂ ॥
ଅକାରାଗମନଂୟେୱ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନ୍ୟଂ ପକାସତି ।
ପରୋକ୍ଖାୟଂ ଭୱିସ୍ସନ୍ତ୍ୟ-ଞ୍ଚିକାରୋୟେୱ ଦିସ୍ସତି ॥
ଅକାରାଗମନଞ୍ଚେୱ, ଇକାରାଗମନମ୍ପି ଚ ।
ଅଜ୍ଜତନିକକାଲାତି-ପତ୍ତୀସୁ ପନ ଦିସ୍ସତି ॥
ତୀସୁ ସେସୱିଭତ୍ତୀସୁ, ନା’କାରତ୍ତୟମୀରିତଂ ।
ୱତ୍ତମାନାୟ ପଞ୍ଚମ୍ୟଂ, ସତ୍ତମିୟନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ॥
ଇକାରେନେୱ ସହିତା, ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତି ୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ସତ୍ତ ଦ୍ୱାଦସ ହୋନ୍ତେତ୍ଥ, ୱଚନାନୀତି ଲକ୍ଖୟେ ॥
ଅକାରେନେୱ ସହିତା, ଏକାୟେୱ ୱିଭତ୍ତି ତୁ ।
ଦ୍ୱାଦସ ୱଚନାନେତ୍ଥ, ଭୱନ୍ତୀତି ଚ ଲକ୍ଖୟେ ॥
ଅକାରିକାରସହିତା, ଦୁୱେୟେୱ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ଚତ୍ତାରି ଦ୍ୱାଦସଞ୍ଚେୱ, ୱଚନାନି ଭୱନ୍ତିଧ ॥
ଆକାରତ୍ତୟମୁତ୍ତା ତୁ, ତିସ୍ସୋୟେୱ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ୱଚନାନେତ୍ଥ ଛତ୍ତିଂସ, ହୋନ୍ତୀତି ପରିଦୀପୟେ ॥
ପରୋକ୍ଖାଅଜ୍ଜତନୀସୁ, ପଞ୍ଚଟ୍ଠ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ।
ଇକାରତୋ ୱିମୁତ୍ତାନି, ୱଚନାନି ଭୱନ୍ତିତି ॥
ଏୱମେତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତୀନଂ, ଛନ୍ନୱୁତିୱିଧାନ ଚ ।
ସଙ୍ଗହୋ ୱଚନାନନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିଭାୱିନାତି ॥
ଅୟମେତ୍ଥ ଆଗମଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱିଭତ୍ତିୱଚନସଙ୍ଗହୋ ।
କାଲୱସେନ ପନ ୱିଭତ୍ତିୱଚନସଙ୍ଗହେ ଦୁୱିଧୋ ସଙ୍ଗହୋ କାଲତ୍ତୟୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ, କାଲଛକ୍କୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନାପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକା, ୱତ୍ତମାନାପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ୟନ୍ତାନି ପଦାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱଚନାନି । ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ଅତୀତକାଲିକା, ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ୟନ୍ତାନି ପଦାନି ଅତୀତୱଚନାନି । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱିଭତ୍ତି ଅନାଗତକାଲିକା, ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱିଭତ୍ୟନ୍ତାନି ପଦାନି ଅନାଗତୱଚନାନି । କାଲାତିପତ୍ତିୱିଭତ୍ତି ପନ କତ୍ଥଚି ଅତୀତକାଲିକା କତ୍ଥଚି ଅନାଗତକାଲିକା, ତସ୍ମା ତଦନ୍ତାନି ପଦାନି ଅତୀତୱଚନାନିପି ଅନାଗତୱଚନାନିପି ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ କାଲତ୍ତୟୱସେନ ୱିଭତ୍ତିୱଚନସଙ୍ଗହୋ ।
ଅୟଂ ପନ କାଲଛକ୍କୱସେନ ୱିଭତ୍ତିୱଚନସଙ୍ଗହୋ – ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ଅତୀତକାଲିକା, ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀୱିଭତ୍ୟନ୍ତାନି ପଦାନି ଅତୀତୱଚନାନି । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱିଭତ୍ତି ଅନାଗତକାଲିକା, ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱିଭତ୍ୟନ୍ତାନି ପଦାନି ଅନାଗତୱଚନାନି । ୱତ୍ତମାନାୱିଭତ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକା, ୱତ୍ତମାନାୱିଭତ୍ୟନ୍ତାନି ପଦାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱଚନାନି । ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତି ଆଣତ୍ତିକାଲିକା, ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ୟନ୍ତାନି ପଦାନି ଆଣତ୍ତିୱଚନାନି । ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତି ପରିକପ୍ପକାଲିକା, ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ୟନ୍ତାନି ପଦାନି ପରିକପ୍ପୱଚନାନି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଆଣତ୍ତିୱଚନାନୀ’’ତି ଚ ‘‘ପରିକପ୍ପୱଚନାନୀ’’ତି ଚ ଇଦଂ ତଥାସୀସମତ୍ତଂ ଆସିଟ୍ଠାନୁମତ୍ୟାଦୀସୁ ପଞ୍ଚମ୍ୟାଦୀନଂ ଦିସ୍ସନତୋ । କାଲାତିପତ୍ତିୱିଭତ୍ତି କାଲାତିପତ୍ତିକାଲିକା, କାଲାତିପତ୍ତିୱିଭତ୍ୟନ୍ତାନି ପଦାନି କାଲାତିପତ୍ତିୱଚନାନି । ଏୱଂ କାଲଛକ୍କୱସେନ ୱିଭତ୍ତିୱଚନସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କାଲସଙ୍ଗହେ ତିୱିଧୋ କାଲସଙ୍ଗହୋ କାଲତ୍ତୟସଙ୍ଗହୋ କାଲଚତୁକ୍କସଙ୍ଗହୋ କାଲଛକ୍କସଙ୍ଗହୋ ଚାତି ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ତମାନା, ପଞ୍ଚମୀ ସତ୍ତମୀ ଚିମା ।
ହୋନ୍ତାତୀତେ ପରୋକ୍ଖାଦୀ, ସହ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ॥
ଅନାଗତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ, କାଲାତିପତ୍ତିକାପି ୱା ।
ଏୱଂ କାଲତ୍ତୟଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ଆଖ୍ୟାତଂ ତପ୍ପକାସକଂ ॥
ନନୁ କଚ୍ଚାୟନେ ଗନ୍ଥେ, କାଲୋ ୱୁତ୍ତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନୁତ୍ତକାଲେ, ଅତୀତେନାଗତେ ଇତି ॥
ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତୋ ନୁତ୍ତକାଲୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଇଚ୍ଛିତୋ ।
ସମୀପେ ୱୁତ୍ତକାଲୋତି, ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ପନ ॥
ତଥା ହି ‘‘ୟଂ ତିକାଲ’’ନ୍ତି, ୱୁତ୍ତମାଚରିୟେହିପି ।
ନ କାଲତୋ ୱିନିମୁତ୍ତଂ, ଆଖ୍ୟାତଂ କିଞ୍ଚି ଦିସ୍ସତି ॥
ନନୁ ଚାୱୁତ୍ତକାଲେତି, ଅତ୍ଥୋ ତତ୍ର ତୁ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ତଥା ହି ଛବ୍ବିଧୋ କାଲୋ, ନିରୁତ୍ତିମ୍ହି ପକାସିତୋ ॥
ଅତୀତାନାଗତୋ ପଚ୍ଚୁ-ପ୍ପନ୍ନୋ ଆଣତ୍ତିମେୱ ଚ ।
ପରିକପ୍ପୋ ଚ କାଲସ୍ସ, ଅତିପତ୍ତୀତି ଛବ୍ବିଧୋ ॥
ଦୁୱେ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ତତ୍ଥ, ଆଣତ୍ତିପରିକପ୍ପିକା ।
କାଲମନାମସିତ୍ୱାପି, ନିରୁତ୍ତଞ୍ଞୂହି ଭାସିତା ॥
‘‘ଗଚ୍ଛତୁ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟି’’ଚ୍ଚାଦି-ୱଚନେ କଥିତେ ନ ହି ।
କ୍ରିୟା ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ନିଟ୍ଠଂ, ନାଗତା ନାତିପନ୍ନିକା ॥
କାଲାତିପତ୍ତିକା ସଦ୍ଦା, ଅତୀତେନାଗତେପି ଚ ।
ଭୱନ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତା, ନିରୁତ୍ତିମ୍ହି ୱିଦୂହି ୱେ ॥
ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀୱ୍ହିତା, ଆଣତ୍ତିପରିକପ୍ପିକା ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଭୱନ୍ତୀତି, ନ ତଥା ତତ୍ଥ ଭାସିତା ॥
ତସ୍ମା କଚ୍ଚାୟନେ ଗନ୍ଥେ, ‘‘ନୁତ୍ତକାଲେ’’ତି ୟଂ ପଦଂ ।
ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଅୱୁତ୍ତକାଲେ’’ତି, ତସ୍ସ ଞାୟତିମେୱିଦଂ ॥
ସଚ୍ଚମେୱଂ ତୁ ସନ୍ତେପି, ଆଣତ୍ତିପରିକପ୍ପିକା ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ପଣ୍ଡିତେନ ନୟଞ୍ଞୁନା ॥
କସ୍ମାତି ଚେ ଆଣାପନଂ, ପରିକପ୍ପୋ ଚ ସଚ୍ଚତୋ ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୟତୋ ଅତ୍ଥା, ନିପ୍ଫନ୍ନା ଦିସ୍ସରେ ଇମେ ॥
‘‘ଅନୁତ୍ତକାଲେ’’ତି ପଦଂ, ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଜୋତକଂ ।
‘‘ସମୀପେ ୱୁତ୍ତକାଲେ’’ତି, ଅତ୍ଥଦୀପନତୋଥ ୱା ॥
ଅତ୍ଥାନଂ ଗମନାଦୀନଂ, ନିପ୍ଫତ୍ତି ନ ତୁ ଦିସ୍ସତି ।
‘‘ଗଚ୍ଛତୁ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟି’’ଚ୍ଚାଦି, ୱୁତ୍ତକାଲେ ୟତୋ ତତୋ ।
ଅୱୁତ୍ତକାଲେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତଦ୍ଦୀପକୱିଭତ୍ତିୟୋ ॥
କାଲୋ ୱା ୱୁତ୍ତକାଲୋତି, ଇଚ୍ଚେୱଂ ଗହିତୋ ଇଧ ।
ଦକ୍ଖିଣାସୁଦ୍ଧିପାଠମ୍ହି, କତାୱ ତତିୟା ଅୟଂ ।
କାଲଦୀପନତା ତାସଂ, ଇତି ୟୁଜ୍ଜତି ନାଞ୍ଞଥା ॥
ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ପକାସେତୁଂ, ଗନ୍ଥେ କଚ୍ଚାୟନୱ୍ହୟେ।
ଥେରୋ କଚ୍ଚାୟନୋ ‘‘ନୁତ୍ତ-କାଲେ’’ତି ପଦମବ୍ରୱି ॥
ଏୱଂ ତିଧା ଚତୁଧାପି, ୱୁତ୍ତୋ କାଲାନ ସଙ୍ଗହୋ ।
ଛଧା ଇଦାନି କାଲାନଂ, ସଙ୍ଗହୋ ନାମ ନିୟ୍ୟତେ ॥
ୱିଭତ୍ତିୟୋ ପରୋକ୍ଖା ଚ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ଅଥ ଅଜ୍ଜତନୀ ଚାତି, ତିସ୍ସୋ’ତୀତେ ପକାସିତା ॥
ଅନାଗତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ, ଭୱତୀତି ପକିତ୍ତିତା ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ତମାନା, ତିକାଲେ ପଞ୍ଚଧା କତା ॥
ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀୱ୍ହିତା, ଆଣତ୍ତିପରିକପ୍ପିକା ।
ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନା ତା ୟନ୍ତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ହି ସଙ୍ଗହଂ ॥
ୟସ୍ମା ପଞ୍ଚମିଭୂତାୟ, ୱତ୍ତମାନାୟ ଠାନତୋ ।
ସମାନା ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି, ତସ୍ମା ସା ପଞ୍ଚମୀ ମତା ॥
ସତ୍ତମୀ ପନ କିଞ୍ଚାପି, ସମାନା ତାହି ସତ୍ତମା ।
ହୋତି ୟସ୍ମା ତତୋ ୱୁତ୍ତା, ସତ୍ତମୀତ୍ୱେୱ ନୋ ମତି ॥
କାଲାତିପତ୍ତିୟାଦୀହି, ୟଜ୍ଜେୱଂ ୱତ୍ତମାନିକା ।
ଛଟ୍ଠୀ ଭୱେୟ୍ୟ କାଲାତି-ପତ୍ତିକାତୀତୱାଚିକା ॥
ପଞ୍ଚମୀ ତାୟ ଛଟ୍ଠସ୍ସ, ତୁଲ୍ୟତ୍ତା ଠାନତୋ ନନୁ ।
ତାହି ସତ୍ତୱିଭତ୍ତୀହି, ସତ୍ତମୀ ଅଟ୍ଠମୀ ସିୟା ॥
ଇତି ଚେ କୋଚି ଭାସେୟ୍ୟ, ‘‘ତନ୍ନା’’ତି ପଟିସେଧୟେ ।
ଅତୀତେନାଗତେ ଚାପି, କାଲାତିପତ୍ତିସମ୍ଭୱା ॥
ତଥା ହି ଭାସିତା ଚୂଳ-ନିରୁତ୍ତିମ୍ହି ୱିସୁଂ ଅୟଂ ।
କାଲାତିପତ୍ୟତୀତମ୍ହା-ନାଗତେ ଚାତି ଦୀପୟେ ॥
କ୍ରିୟାତିପନ୍ନେତୀତେତି, କସ୍ମା କଚ୍ଚାୟନେ ରୁତଂ ।
ଅଥାପି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟତ୍ର, ‘‘ପାୟେନା’’ତି ପକାସୟେ ॥
ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଲୋକସ୍ମିଂ, ଅତୀତମ୍ହି ପୱତ୍ତତି ।
କାଲାତିପତ୍ତିସଂୟୁତ୍ତୋ, ୱୋହାରୋ ଇତି ଲକ୍ଖୟେ ॥
ଅତ୍ରିଦଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ଅତୀତୱଚନଂ – ‘‘ସଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ରାଜା ପିତରଂ ଧମ୍ମିକଂ ଧମ୍ମରାଜାନଂ ଜୀୱିତା ନ ୱୋରୋପେସ୍ସଥ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱସ୍ସ ଆସନେ ୱିରଜଂ ୱୀତମଲଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସଥା’’ତି । ‘‘ପସ୍ସାନନ୍ଦ ଇମଂ ମହାଧନସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ନଗରେ ଦ୍ୱେଅସୀତିକୋଟିଧନଂ ଖେପେତ୍ୱା ଭରିୟଂ ଆଦାୟ ଭିକ୍ଖାୟ ଚରନ୍ତଂ । ସଚେ ହି ଅୟଂ ପଠମୱୟେ ଭୋଗେ ଅଖେପେତ୍ୱା କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜୟିସ୍ସା, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ନଗରେ ଅଗ୍ଗସେଟ୍ଠି ଅଭୱିସ୍ସା । ସଚେ ପନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସା, ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସା, ଭରିୟାପିସ୍ସ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସା । ସଚେ ମଜ୍ଝିମୱୟେ ଭୋଗେ ଅଖେପେତ୍ୱା କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜୟିସ୍ସା, ଦୁତିୟସେଟ୍ଠି ଅଭୱିସ୍ସା । ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜନ୍ତୋ ଅନାଗାମୀ ଅଭୱିସ୍ସା, ଭରିୟାପିସ୍ସ ସକଦାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସା । ସଚେ ପଚ୍ଛିମୱୟେ ଭୋଗେ ଅଖେପେତ୍ୱା କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜୟିସ୍ସା, ତତିୟସେଟ୍ଠି ଅଭୱିସ୍ସା । ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜନ୍ତୋ ସକଦାଗାମୀ ଅଭୱିସ୍ସା, ଭରିୟାପିସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସା’’ ଇତି ୱା, ‘‘ସଚେ ସତ୍ଥା ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସିସ୍ସା, ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଅଭୱିସ୍ସା । ରାହୁଲସାମଣେରୋ ପରିଣାୟକରତନଂ, ଥେରୀ ଇତ୍ଥିରତନଂ, ସକଲଚକ୍କୱାଳରଜ୍ଜଂ ଏତେସଞ୍ଞେୱ ଅଭୱିସ୍ସା’’ ଇତି ୱା ଏୱଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ଅତୀତୱଚନଂ ଭୱତି ।
କଥଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ଅନାଗତୱଚନଂ ଭୱତି ? ‘‘ଚିରମ୍ପି ଭକ୍ଖୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ସଚେ ନ ୱିୱଦାମସେ । ଅସୀସକଂ ଅନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ, ସିଙ୍ଗାଲୋ ହରତି ରୋହିତଂ’’ଇତିୱା, ‘‘ସଚେ ଆନନ୍ଦ ନାଲଭିସ୍ସା ମାତୁଗାମୋ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଆନନ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଭୱିସ୍ସା’’ତି ଇତି ୱା, ‘‘ଅୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲସ୍ସ ମାତା ‘ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲଂ ଆନେସ୍ସାମୀ’ତି ଗଚ୍ଛତି, ସଚେ ସମାଗମିସ୍ସତି, ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲୋ ‘ଅଙ୍ଗୁଲିସହସ୍ସଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’ତି ମାତରଂ ମାରେସ୍ସତି । ସଚାହଂ ନ ଗମିସ୍ସାମି, ମହାଜାନିକୋ ଅଭୱିସ୍ସା’’ ଇତି ୱା ଏୱଂ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ଅନାଗତୱଚନଂ ଭୱତି। କଚ୍ଚାୟନେ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତୀତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ କାଲାତିପତ୍ତିୱିଭତ୍ତିୟା ଅତୀତକାଲିକତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କଚ୍ଚାୟନେପି ୱା ଏସା, କାଲାତିପତ୍ତିକା ପନ ।
ଅନାଗତେପି ହୋତୀତି, ଅୟମତ୍ଥୋପି ଦିସ୍ସତି ॥
ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ପରୋକ୍ଖାୟ-ତୀତେ ଇତି ହି ଲକ୍ଖଣେ ।
ସନ୍ତେପ୍ୟତୀତଗ୍ଗହଣେ, ଅନପେକ୍ଖିୟ ତଂ ଇଦଂ ॥
ଅନାଗତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ, ଇତି ସୁତ୍ତସ୍ସନନ୍ତରଂ ।
କାଲାତିପତ୍ତିୱଚନା, ଅନାଗତାନୁକଡ୍ଢନଂ ।
ତସ୍ମା ଅନିୟତଂ କାଲଂ, କାଲାତିପତ୍ତିକଂ ୱିନା ॥
ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁ-ପ୍ପନ୍ନିକାହି ୱିଭତ୍ତିହି ।
ସତ୍ତମୀ ସତ୍ତମୀୟେୱ, ଭୱତେ ନ ତୁ ଅଟ୍ଠମୀ ॥
ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀନଂ ତୁ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିଭତ୍ତିୟଂ ।
ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥମେତାସଂ, ମଜ୍ଝେ ଛଟ୍ଠୀ ନ ୱୁଚ୍ଚତି ॥
ତଥା ପଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ, ଭୱିତବ୍ବଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠିୟା ।
ପଞ୍ଚମିୟା ତୁ ସା ଏସା, ‘‘ଛଟ୍ଠୀ’’ତି ନ ସମୀରିତା ॥
ଛଟ୍ଠୀଭାୱମ୍ହି ସନ୍ତେପି, ‘‘ପଞ୍ଚମୀ’’ତି ୱଚୋ ପନ ।
ପଞ୍ଚମିୟା ୱିଭତ୍ତିୟା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିଭତ୍ତିୟଂ ॥
ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ୱିଭାୱିନା ।
ପଞ୍ଚମିଂ ତୁ ଉପାଦାୟ, ସତ୍ତମିୟା ୱିଭତ୍ତିୟା ॥
ଛଟ୍ଠିୟା ଚ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ସା ‘‘ଛଟ୍ଠୀ’’ତି ଈରିତା ।
ଛଟ୍ଠିଂ ପନ ଉପାଦାୟ, ‘‘ସତ୍ତମୀ’’ତ୍ୱେୱ ଈରିତା ॥
ମଜ୍ଝେ ଛଟ୍ଠିଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଏୱଂ ତୁ କଥନମ୍ପି ଚ ।
ସତ୍ତମିୟା ୱିଭତ୍ତିୟା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିଭତ୍ତିୟଂ ।
ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଭାୱୟେ ॥
ସଭାୱୋ ହେସ ୱତ୍ଥୂନଂ, ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥେସୁ ଅତ୍ତନୋ ।
ୟେନ କେନଚାକାରେନ, ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଞାପନଂ ॥
ୟଜ୍ଜେୱଂ ପଠମଂତୀତେ-ନାଗତେ ଚ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ୱତ୍ୱା ତତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ, କଥେତବ୍ବା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ॥
କଚ୍ଚାୟନୱ୍ହୟେ ଗନ୍ଥେ, କସ୍ମା ଏୱଂ ନ ଭାସିତା ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିଭତ୍ୟୋୱ, କସ୍ମା ଆଦିମ୍ହି ଭାସିତା ?
ୟସ୍ମା ୱଦନ୍ତି ୱୋହାର-ପଥେ ଏତାୱ ପାୟତୋ ।
ତସ୍ମା ବହୁପ୍ପୟୋଗତ୍ତଂ, ହୋତେତାସଂ ୱିଭତ୍ତିନଂ ॥
ଆଦୋବହୁପ୍ପୟୋଗୋୱ, କଥେତବ୍ବୋତି ଞାୟତୋ ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ହି ସମ୍ଭୂତା, ୱିଭତ୍ୟୋୱାଦିତୋ ମତା ॥
ଅତୀତାନାଗତଂ ୱତ୍ୱା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ତତୋ ପରଂ ।
ୟସ୍ମା ୱୁତ୍ତମ୍ହି ଲୋକସ୍ମିଂ, ହୋତି ୱାଚାସିଲିଟ୍ଠତା ॥
ତସ୍ମା ସିଲିଟ୍ଠକଥନେ, ଅତୀତାଦିମପେକ୍ଖିୟ ।
ପଞ୍ଚମୀ ସତ୍ତମୀ ଚେତା, ୱତ୍ତମାନାୟନନ୍ତରଂ ।
ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥମକ୍ଖାତା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିଭତ୍ତିସୁ ॥
ଏତ୍ଥ ହି ୟଥା ‘‘ମାତାପିତରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସିଲିଟ୍ଠକଥନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱଚନେ ୱିପରିୟୟଂ କତ୍ୱା ସମାସୱସେନ ‘‘ପିତାମାତରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସିଲିଟ୍ଠକଥନଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତାଦିସୀ ସଦ୍ଦରଚନା ଅପୂଜନୀୟା, ‘‘ପିତା ମାତା ଚ ମେ ଦଜ୍ଜୁ’’ନ୍ତି ପାଠୋ ପନ ବ୍ୟାସୱସେନ ୟଥିଚ୍ଛିତପ୍ପୟୋଗତ୍ତା ପୂଜନୀୟୋ, ଏୱମେୱ ‘‘ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସିଲିଟ୍ଠକଥନଂ ହୋତି, ‘‘ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ୱୁତ୍ତେ ସିଲିଟ୍ଠକଥନଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତାଦିସୀ ସଦ୍ଦରଚନା ଅପୂଜନୀୟା ସିୟା । ‘‘ଅତୀତାରମ୍ମଣା ପଚ୍ଚୁ-ପ୍ପନ୍ନାନାଗତଗୋଚରା’’ତି ୱଚନଂ ପନ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ୟଥିଚ୍ଛିତପ୍ପୟୋଗତ୍ତା ପୂଜନୀୟମେୱ । ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳି ୱେଦିତବ୍ବା –
‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଚ,
ମଗ୍ଗଂ ପଜାନାତି ହିତାନୁକମ୍ପୀ ।
ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅତଂସୁ ପୁବ୍ବେ,
ତରିସ୍ସନ୍ତି ୟେ ଚ ତରନ୍ତି ଓଘ’’ନ୍ତି ଚ,
‘‘ୟେ ଚବ୍ଭତୀତା ସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ୟେ ଚ ବୁଦ୍ଧା ଅନାଗତା ।
ୟେ ଚେତରହି ସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ବହୂନଂ ସୋକନାସକା ॥
ସବ୍ବେ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁନୋ, ୱିହଂସୁ ୱିହରନ୍ତି ଚ ।
ଅଥୋପି ୱିହରିସ୍ସନ୍ତି, ଏସା ବୁଦ୍ଧାନ ଧମ୍ମତା’’ତି ଚ
ଏୱମନେକେସୁ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗେସୁ । ଇଧ ୟଥିଚ୍ଛିତପ୍ପୟୋଗୱସେନ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ତିସ୍ସୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଆଦିମ୍ହି କଥିତା, ତଞ୍ଚ କଥନଂ ତାସଞ୍ଞେୱ ୱୋହାରପଥେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୱତ୍ତିତୋ ବହୁପ୍ପୟୋଗତାଞାପନତ୍ଥଂ । ତାସୁ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ‘‘ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀ’’ତିସଞ୍ଞା ସିଲିଟ୍ଠକଥନିଚ୍ଛାୟଂ କମେନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଅତୀତାନାଗତକାଲିକା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତା । ଇଚ୍ଚେୱଂ
ୟଥିଚ୍ଛିତପ୍ପୟୋଗେନ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ତିଧା କତ୍ୱାନ ଆଦିମ୍ହି, କଚ୍ଚାନେନ ଉଦୀରିତା ॥
ଆଦିମ୍ହି କଥନଂ ତଞ୍ଚ, ତାସଂ ପାୟେନ ୱୁତ୍ତିତୋ ।
ବହୁପ୍ପୟୋଗଭାୱସ୍ସ, ଞାପନତ୍ଥନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସେ ॥
ଅତୀତାଦିମପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ସିଲିଟ୍ଠକଥନେ ଧୁୱଂ ।
‘‘ପଞ୍ଚମୀ ସତ୍ତମି’’ଚ୍ଚେୱ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନାମଂ କତନ୍ତି ଚ ।
କାଲାତିପତ୍ତିଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ଇଦଂ ୱଚନମୀରିତଂ ॥
ୟଦି ଏୱଂ ଅୟଂ ଦୋସୋ, ଆପଜ୍ଜତି ନ ସଂସୟୋ ।
ଇତି ଚେ କୋଚି ଭାସେୟ୍ୟ, ଅତ୍ଥେ ଅକୁସଲୋନରୋ ॥
ତେକାଲିକାଖ୍ୟାତପଦେ, କାଲାତିପତ୍ତିୟା ପନ ।
ଅସଙ୍ଗହୋୱ ହୋତୀତି, ‘‘ତନ୍ନା’’ତି ପଟିସେଧୟେ ॥
ତେକାଲିକାଖ୍ୟାତପଦେ, ନ ନୋ କାଲାତିପତ୍ତିୟା ।
ଇଟ୍ଠୋ ଅସଙ୍ଗହୋ ତତ୍ଥ, ସଙ୍ଗହୋୟେୱ ଇଚ୍ଛିତୋ ॥
ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀସଞ୍ଞା, କାଲାତିପତ୍ତିକଂ ପନ ।
ୱିଭତ୍ତିମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା, କତା ଇଚ୍ଚେୱ ନୋ ମତି ॥
ନାନାନୟଂ ଗହେତ୍ୱାନ,
ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ତୁ ସାରତୋ ।
ୟାୟ ଏସୋ ରୁତୋ ଅତ୍ଥୋ,
ତସ୍ମା ଏସା ନ ଦୁବ୍ବଲା ॥
ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି ପାସଂସୋ,
ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୟଥା ୟଥା ।
ତଥା ତଥା ଗହେତବ୍ବୋ,
ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିନା ॥
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଭିଧମ୍ମଟୀକାୟଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୟଥା ୟଥା ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଥା ତଥା ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ।
ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀସଞ୍ଞା, ରୂଳ୍ହୀସଞ୍ଞାତି କେଚନ ।
ନ ପନେୱଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ଅଜାନିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି ତେ ॥
ନେସା ପୁରିସସଞ୍ଞାଦି, ଝଲ ସଞ୍ଞାଦୟୋ ୱିୟ ।
ରୂଳ୍ହିୟା ଭାସିତା ସଞ୍ଞା, ଭୂତେନତ୍ଥେନ ଭାସିତା ॥
ଉପନିଧାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏସା ସଞ୍ଞା ୟତୋ ତତୋ ।
ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞା ଠପିତା, ପୋରାଣେହୀତି ଲକ୍ଖୟେ ॥
ଇଚ୍ଚେୱଂ କାଲଛକ୍କଂ ତୁ, ସଙ୍ଖେପେନ ତିଧା ମତଂ ।
ଏତମତ୍ଥଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ୟଂ ତିକାଲ’’ନ୍ତି ଭାସିତଂ ॥
ଅୟମେତ୍ଥ କାଲଛକ୍କସଙ୍ଗହୋ ।
ଏୱଂ ତିଧା ଚତୁଧା ୱା, ଛଧା ୱାପି ସୁମେଧସୋ ।
କାଲଭେଦଂ ୱିଭାୱେୟ୍ୟ, କାଲଞ୍ଞୂହି ୱିଭାୱିତଂ ॥
ଅତୀତାନାଗତଂ କାଲଂ, ୱିସୁଂ କାଲାତିପତ୍ତିକଂ ।
ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚଧା ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚାପି ୱିଭାୱୟେ ॥
ଏତ୍ଥ ନୟୋୱ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତ-ବହିଦ୍ଧା ୱା’’ତି ପାଳିୟଂ ।
ଅତୀତାନାଗତକାଲୀ, ୱିଭତ୍ତି ସମୁଦୀରିତା ॥
ଇଚ୍ଚେୱଂ ସବ୍ବଥାପି କାଲସଙ୍ଗହୋ ସମତ୍ତୋ ।
ଇଦାନି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣେ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ପକରଣନ୍ତରୱସେନପି ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ୱତ୍ତମାନାନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଆଣତ୍ତିପରିକପ୍ପକାଲିକାନଂ ‘‘ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀ’’ତିସଙ୍ଖାତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ପଟିପାଟିଟ୍ଠପନେ ପକରଣସଂସନ୍ଦନଂ କଥୟାମ – କାତନ୍ତପ୍ପକରଣସ୍ମିଞ୍ହି ସକ୍କତଭାସାନୁରୂପେନ ଦସଧା ଆଖ୍ୟାତୱିଭତ୍ତିୟୋ ଠପିତା, କଚ୍ଚାୟନପ୍ପକରଣେ ପନ ମାଗଧଭାସାନୁରୂପେନ ଅଟ୍ଠଧା ଠପିତା, ନିରୁତ୍ତିୟଞ୍ଚ ପନ ମାଗଧଭାସାନୁରୂପେନେୱ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଣତ୍ତିପରିକପ୍ପକାଲାତିପତ୍ତିୱସେନ ଛଧା ଠପିତା । ତେସୁ ହି କାତନ୍ତେ ୱତ୍ତମାନା, ସତ୍ତମୀ, ପଞ୍ଚମୀ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ, ଅଜ୍ଜତନୀ, ପରୋକ୍ଖା, ସ୍ୱାତନୀ, ଆସୀ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ, କ୍ରିୟାତିପତ୍ତି ଚାତି ଦସଧା ୱିଭତ୍ତା । କଚ୍ଚାୟନେ ପନ ୱତ୍ତମାନା, ପଞ୍ଚମୀ, ସତ୍ତମୀ, ପରୋକ୍ଖା, ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ, ଅଜ୍ଜତନୀ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ, କାଲାତିପତ୍ତି ଚାତି ଅଟ୍ଠଧା ୱିଭତ୍ତା । ଇତି ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କାତନ୍ତକଚ୍ଚାୟନେସୁ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ୱିସଦିସାୟ ପଟିପାଟିୟା ଠପିତା । କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ୱିସଦିସା ପଟିପାଟି, ତଥାପେତା ନିରୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତାତୀତାଦିକାଲୱିଭାଗୱସେନ ଏକତୋ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଠପେତ୍ୱା ।
କଥଂ? କାତନ୍ତେ ତାୱ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ ଅଜ୍ଜତନୀ ପରୋକ୍ଖା ଚାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ଏକନ୍ତେନ ଅତୀତକାଲିକା, ସ୍ୱାତନୀ ଆସୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ଏକନ୍ତେନ ଅନାଗତକାଲିକା, ୱତ୍ତମାନା ଏକାୟେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକା, ସତ୍ତମୀ ପନ ପଞ୍ଚମୀ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତକାଲୱସେନ ଦ୍ୱିକାଲିକା ‘‘ଅଜ୍ଜ ପୁଞ୍ଞଂ କରେୟ୍ୟ, ସ୍ୱେପି କରେୟ୍ୟ । ଅଜ୍ଜ ଗଚ୍ଛତୁ, ସ୍ୱେ ୱା ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ପୟୋଗାରହତ୍ତା । କ୍ରିୟାତିପତ୍ତି ଅନିୟତକାଲିକା ‘‘ସୋ ଚେ ହିୟ୍ୟୋ ୟାନଂ ଅଲଭିସ୍ସା, ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସା । ସୋ ଚେ ଅଜ୍ଜ ଅନତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ୟାନଂ ଅଲଭିସ୍ସା, ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସା । ସୋ ଚେ ସ୍ୱେ ୟାନଂ ଅଲଭିସ୍ସା, ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସା’’ତି ପୟୋଗାରହତ୍ତା । ଏୱଂ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଅୟମମ୍ହେହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ନୟୋ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀପରୋକ୍ଖାସ୍ୱାତନ୍ୟାସୀଭୱିସ୍ସନ୍ତିୱସେନ ଏକନ୍ତାତୀତାନାଗତକାଲିକା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଛ, ୱତ୍ତମାନୱସେନ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକା ୱିଭତ୍ତି ଏକାୟେୱ, ସା ପଟିପାଟିୟା ଗଣିୟମାନା ସତ୍ତମଂ ଠାନଂ ଭଜତି । ଏୱଂ ଏତସ୍ମିଂ ୱତ୍ତମାନାସଙ୍ଖାତେ ସତ୍ତମଟ୍ଠାନେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ପରିକପ୍ପକାଲିକା’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ସତ୍ଥନୟେନ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତକାଲିକା’’ତିୱତ୍ତବ୍ବଂ ଏକଂ ୱିଭତ୍ତିଂ ସତ୍ତମୀଭୂତାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ସମାନଟ୍ଠାନତ୍ତା ସତ୍ତମୀସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଠପେସି । ତତୋ ପୁନଦେୱ ସ୍ୱାତନ୍ୟାସୀଭୱିସ୍ସନ୍ତିୱସେନ ଏକନ୍ତାନାଗତକାଲିକା ତିସ୍ସୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଗଣେତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତକାଲିକଂ ‘‘ସତ୍ତମୀ’’ତି ଲଦ୍ଧସଞ୍ଞଂ ୱିଭତ୍ତିଂ ଅନାଗତକାଲିକଭାୱେନ ତାହି ତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସମାନଟ୍ଠାନତ୍ତା ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ଆଣତ୍ତିକାଲିକା’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ସତ୍ଥନୟେନ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତକାଲିକା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଏକଂ ୱିଭତ୍ତିଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ପୂରଣେନ ପଞ୍ଚମୀସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଠପେସି ।
କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟା ପନ ଅନିୟତକାଲିକତ୍ତା ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କତୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ନିରୁତ୍ତିନୟଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ । ଅୟଂ ତାୱ କାତନ୍ତେ ୱତ୍ତମାନାନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ସତ୍ତମୀପଞ୍ଚମୀନଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚି, ଏସା ସଦ୍ଧମ୍ମୱିଦୂହି ଗରୂହି ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତା ଅନୁମତା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତା ‘‘ଏୱମେୱଂ ଆୱୁସୋ, ଏୱମେୱଂ ଆୱୁସୋ’’ତି । ୱେୟ୍ୟାକରଣେହିପି ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତା ଅନୁମତା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତା ‘‘ଏୱମେୱଂ ଭନ୍ତେ, ଏୱମେୱଂ ଭନ୍ତେ’’ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବେହିପି ତେହି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଅବ୍ଭନୁମୋଦିତା ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତା ।
କଚ୍ଚାୟନପ୍ପକରଣେ ପନ ବୁଦ୍ଧୱଚନାନୁରୂପେନ ଅଟ୍ଠଧା ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱତ୍ତମାନାୱିଭତ୍ତି ପଞ୍ଚମଟ୍ଠାନେ ଠିତା । କଥଂ ? ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀଭୱିସ୍ସନ୍ତିୱସେନ ଏକନ୍ତାତୀତାନାଗତକାଲିକା ଚତସ୍ସୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ, ୱତ୍ତମାନୱସେନ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକା ୱିଭତ୍ତି ଏକାୟେୱ, ସା ପଟିପାଟିୟା ଗଣିୟମାନା ପଞ୍ଚମଂ ଠାନଂ ଭଜତି । ଏୱଂ ଏତସ୍ମିଂ ୱତ୍ତମାନାସଙ୍ଖାତେ ପଞ୍ଚମଟ୍ଠାନେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ଆଣତ୍ତିକାଲିକା’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ‘‘ଅନୁତ୍ତକାଲିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭତ୍ତିଂ ପଞ୍ଚମୀଭୂତାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ସମାନଟ୍ଠାନତ୍ତା ପଞ୍ଚମୀସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଠପେସି । ତତୋ ପରଂ ତଂ ପଞ୍ଚମଂ ଛଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ପରୋକ୍ଖା ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ ଅଜ୍ଜତନୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ ୱତ୍ତମାନା ପଞ୍ଚମୀତି ଏୱଂ ଗଣନାୱସେନ ଛ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଉପାଦାୟ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ପରିକପ୍ପକାଲିକା’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ‘‘ଅନୁତ୍ତକାଲିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭତ୍ତିଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ପୂରଣେନ ସତ୍ତମୀସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଠପେସି ।
କାଲାତିପତ୍ତିୟା ପନ ଅତୀତାନାଗତକାଲିକତ୍ତା ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ କତୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ନିରୁତ୍ତିନୟଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ । ଅୟଂ କଚ୍ଚାୟନେ ୱତ୍ତମାନାନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀନଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚି, ଏସା ଚ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିଦୂହି ଗରୂହି ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତା ଅନୁମତା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତା ‘‘ଏୱମେୱଂ ଆୱୁସୋ, ଏୱମେୱଂ ଆୱୁସୋ’’ତି । ୱେୟ୍ୟାକରଣେହିପି ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତା ଅନୁମତା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତା ‘‘ଏୱମେୱଂ ଭନ୍ତେ, ଏୱମେୱଂ ଭନ୍ତେ’’ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବେହିପି ତେହି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଅବ୍ଭନୁମୋଦିତା ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତା ।
ୟସ୍ମା ହି କାତନ୍ତକଚ୍ଚାୟନାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସୱିଭତ୍ତିକ୍କମାନିପି ଅନ୍ତରେନ କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ନିରୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତାତୀତାଦିକାଲୱିଭାଗୱସେନେକଜ୍ଝଂ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି, ତସ୍ମା ନିରୁତ୍ତିନୟଞ୍ଞେୱ ସାରତୋ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତୀନଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞାପରିକପ୍ପନେ ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଅବ୍ଭନୁମୋଦିତା ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତା, ତସ୍ମା ଏୱ ୟୋ କୋଚି ଇମଂ ୱାଦଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱାଦଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ଅୟଞ୍ହି ନୟୋ ଅତୀୱ ସୁଖୁମୋ ଦୁଦ୍ଦସୋ ଚ ପରମାଣୁରିୱ, ଦୁକ୍ଖୋଗାଳ୍ହୋ ଚ ମହାଗହନମିୱ, ଅତିଗମ୍ଭୀରୋ ଚ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଇମିସ୍ସଂ ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେହି କୁଲପୁତ୍ତେହି ସାସନୋପକାରତ୍ଥଂ ୟୋଗୋ ସୁଟ୍ଠୁ କରଣୀୟୋ । ତଥା ହି ଇଧ କତୟୋଗେହି ନାମାଖ୍ୟାତାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଦେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୱାଦା ପରୱାଦିନୋ ଜିତାୱ ହୋନ୍ତି ।
ମୁନିନା ମୁନିନାଗେନ, ଦୁଟ୍ଠା ପବ୍ବଜିତା ଜିତା ।
ୟଥା ୟଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମ-ପୂରଣା ପୂରଣାଦୟୋ ॥
ତଥା ତଥାଗତାଦାୟା-ନୁଗାୟଂ ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ ।
କତୟୋଗେହିପି ଜିତା, ସୱନ୍ତି ପରୱାଦିନୋତି ॥
ଅୟଂ ପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀନଂ ପଟିପାଟିଟ୍ଠପନେ ପକରଣସଂସନ୍ଦନା ।
ଅଥ ୱତ୍ତମାନାଦୀନଂ ୱଚନତ୍ଥଂ କଥୟାମ – ତତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନାତି କେନଟ୍ଠେନ ୱତ୍ତମାନା ? ୱତ୍ତମାନକାଲୱଚନଟ୍ଠେନ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ହି ୱତ୍ତତୀତି ୱତ୍ତମାନୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକ୍ରିୟାସଙ୍ଖାତୋ କାଲୋ । ତବ୍ବାଚକୱସେନ ୱତ୍ତମାନୋ କାଲୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ତି ଅନ୍ତିଆଦିୱିଭତ୍ତି ୱତ୍ତମାନା । ତଥା ହି ‘‘ଗଚ୍ଛତି ଦେୱଦତ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଗମନକ୍ରିୟଂ ୱିଭତ୍ତିଭୂତୋ ତିସଦ୍ଦୋୟେୱ ୱଦତି, ତସ୍ମା ତବ୍ବାଚକୱସେନ ୱତ୍ତମାନୋ କାଲୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତମାନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଞ୍ଚମୀତି କେନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଚମୀ ? ପଞ୍ଚମଂ ୱତ୍ତମାନଟ୍ଠାନଂ ଗମନଟ୍ଠେନ, ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ପୂରଣଟ୍ଠେନ । ତଥା ହି ନିୟୋଗା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକାନଂ ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱତ୍ତମାନାସଙ୍ଖାତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନମନ୍ତରେ ପଞ୍ଚମୀଭୂତାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ସୟମ୍ପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକଭାୱେନ ସମାନଟ୍ଠାନତ୍ତା ପଞ୍ଚମଂ ୱତ୍ତମାନଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଞ୍ଚମୀ । ୟଥା ନଦନ୍ତୀ ଗଚ୍ଛତୀତି ନଦୀ । ତଥା ନିୟୋଗା ଅତୀତାନାଗତକାଲିକା ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀଭୱିସ୍ସନ୍ତୀସଙ୍ଖାତା ଚତସ୍ସୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଉପାଦାୟ ସୟମ୍ପି ୱତ୍ତମାନାୱିଭତ୍ତି ୱିୟ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ପୂରଣୀତି ପଞ୍ଚମୀ । ସତ୍ତମୀତି କେନଟ୍ଠେନ ସତ୍ତମୀ ? ସତ୍ତନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ପୂରଣଟ୍ଠେନ । ତଥା ହି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକା ପରୋକ୍ଖାହିୟ୍ୟତ୍ତନଜ୍ଜତନୀଭୱିସ୍ସନ୍ତୀୱତ୍ତମାନାପଞ୍ଚମୀସଙ୍ଖାତା ଛ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଉପାଦାୟ ସୟମ୍ପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକା ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ପୂରଣୀତି ସତ୍ତମୀ ।
ପରୋକ୍ଖାତି କେନଟ୍ଠେନ ପରୋକ୍ଖା ? ପରୋକ୍ଖେ ଭୱାତି ଅତ୍ଥେନ । ତଥା ହି ଚକ୍ଖାଦିନ୍ଦ୍ରିୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅକ୍ଖସ୍ସ ପରୋ ତିରୋଭାୱୋ ପରୋକ୍ଖଂ, ତବ୍ବାଚକଭାୱେନ ପରୋକ୍ଖେ ଭୱାତି ପରୋକ୍ଖା । ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀତି କେନଟ୍ଠେନ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ ? ହିୟ୍ୟୋ ପଭୁତି ଅତୀତେ କାଲେ ଭୱା ତବ୍ବାଚକଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥେନ । ଅଜ୍ଜତନୀତି କେନଟ୍ଠେନ ଅଜ୍ଜତନୀ ? ଅଜ୍ଜ ପଭୁତି ଅତୀତେ କାଲେ ଭୱା ତବ୍ବାଚକଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥେନ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି କେନଟ୍ଠେନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ ? ‘‘ଏୱଂ ଅନାଗତେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୀ ଏତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେନ । କାଲାତିପତ୍ତୀତି କେନଟ୍ଠେନ କାଲାତିପତ୍ତି ? କାଲସ୍ସାତିପତନୱଚନଟ୍ଠେନ । ତଥା ହି କାଲସ୍ସ ଅତିପତନଂ ଅଚ୍ଚୟୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତି କାଲାତିପତ୍ତି, ଲଭିତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିରହିତଂ କ୍ରିୟାତିକ୍କମନଂ। କାଲୋତି ଚେତ୍ଥ କ୍ରିୟା ଅଧିପ୍ପେତା । କରଣଂ କାରୋ, କାରୋ ଏୱ କାଲୋ ରକାରସ୍ସ ଲକାରଂ କତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନ । ଅୟଂ ପନ ୱିଭତ୍ତି ତବ୍ବାଚକତ୍ତା କାଲାତିପତ୍ତୀତି । ଅୟଂ ପନ ୱତ୍ତମାନାଦୀନଂ ୱଚନତ୍ଥୱିଭାୱନା ।
ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୱିୱିଧନୟେ, ସଂକିଣ୍ଣଲକ୍ଖଣଧରୱରସାସନେ ।
ସୁମତିମତିୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂ, କଥିତୋ ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନାମ
ତତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୪. ଭୂଧାତୁମୟନାମିକରୂପୱିଭାଗ
‘‘ଭୂ ସତ୍ତାୟ’’ନ୍ତି ଧାତୁସ୍ସ, ରୂପମାଖ୍ୟାତସଞ୍ଞିତଂ ।
ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ଲପିତଂ ନାନ-ପ୍ପକାରେହି ଅନାକୁଲଂ ॥
ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ, ଦାନି ତସ୍ସେୱ, ରୂପଂ ନାମିକସୱ୍ହୟଂ ।
ଭାସିସ୍ସଂ ଭାସିତତ୍ଥେସୁ, ପଟୁଭାୱାୟ ସୋତୁନଂ ॥
ୟଦତ୍ଥେ’ତ୍ତନି ନାମେତି, ପର’ମତ୍ଥେସୁ ୱା ସୟଂ ।
ନମତୀତି ତଦାହଂସୁ, ନାମଂ ଇତି ୱିଭାୱିନୋ ॥
ନାମଂ ନାମିକମିଚ୍ଚତ୍ର, ଏକମେୱେତ୍ଥତୋ ଭୱେ ।
ତଦେୱଂ ନାମିକଂ ଞେ ୟ୍ୟଂ, ସଲିଙ୍ଗଂ ସୱିଭତ୍ତିକଂ ॥
ସତ୍ୱାଭିଧାନଂ ଲିଙ୍ଗନ୍ତି, ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକଂ ।
ୱିଭତ୍ତୀତିଧ ସତ୍ତେୱ, ତତ୍ଥ ଚଟ୍ଠ ପୱୁଚ୍ଚରେ ॥
ପଠମା ଦୁତିୟା ତତିୟା, ଚତୁତ୍ଥୀ ପଞ୍ଚମୀ ତଥା ।
ଛଟ୍ଠୀ ଚ ସତ୍ତମୀ ଚାତି, ହୋନ୍ତି ସତ୍ତ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ॥
ଲିଙ୍ଗତ୍ଥେ ପଠମା ସାୟଂ, ଭିନ୍ନା ଦ୍ୱେଧା ସିୟୋ ଇତି ।
କମ୍ମତ୍ଥେ ଦୁତିୟା ସାପି, ଭିନ୍ନା ଅଂ ୟୋ ଇତି ଦ୍ୱିଧା ॥
କରଣେ ତତିୟା ସାପି, ଭିନ୍ନା ନା ହି ଇତି ଦ୍ୱିଧା ।
ସମ୍ପଦାନେ ଚତୁତ୍ଥୀ ସା, ଭିନ୍ନା ଦ୍ୱେଧା ସ ନଂ ଇତି ॥
ଅପାଦାନେ ପଞ୍ଚମୀ ସା, ଭିନ୍ନା ଦ୍ୱେଧା ସ୍ମା ହି ଇତି ।
ଛଟ୍ଠୀ ସାମିମ୍ହି ସା ଚାପି, ଭିନ୍ନା ଦ୍ୱେଧା ସ ନଂ ଇତି ॥
ଓକାସେ ସତ୍ତମୀ ସାପି, ଭିନ୍ନା ଦ୍ୱେଧା ସ୍ମିଂସୁ ଇତି ।
ଆମନ୍ତନଟ୍ଠମୀ ସାୟଂ, ସିୟୋୟେୱାତି ଚୁଦ୍ଦସ ॥
ୱଚନଦ୍ୱୟସଂୟୁତ୍ତା, ଏକେକା ତା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ସତ୍ୱମିତିହ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଅତ୍ଥୋ ସୋ ଦବ୍ବସଞ୍ଞିତୋ ॥
ୟୋ କରୋତିସ କତ୍ତାତୁ, ତଂ କମ୍ମଂ ୟଂ କରୋତି ୱା ।
କୁବ୍ବତେ ୟେନ ୱା ତନ୍ତୁ, କରଣଂ ଇତି ସଞ୍ଞିତଂ ॥
ଦେତି ରୋଚତି ୱା ୟସ୍ସ, ସମ୍ପଦାନନ୍ତି ତଂ ମତଂ ।
ୟତୋପେତି ଭୟଂ ୱା ତଂ, ଅପାଦାନନ୍ତି କିତ୍ତିତଂ ॥
ୟସ୍ସାୟତ୍ତୋ ସମୂହୋୱା, ତଂ ୱେ ସାମୀତି ଦେସିତଂ ।
ୟସ୍ମିଂ କରୋତି କିରିୟଂ, ତଦୋକାସନ୍ତି ସଦ୍ଦିତଂ ॥
ୟଦାଲପତି ତଂ ୱତ୍ଥୁ, ଆମନ୍ତନମୁଦୀରିତଂ ।
ସଦ୍ଦେନାଭିମୁଖୀକାରୋ, ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱା ପନ ॥
ୱିନା ଆଲପନତ୍ଥଂ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥାଦୀସୁ ପଠମାଦିୱିଭତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦମେତ୍ଥ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ – ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନେ ପଠମା ୱିଭତ୍ତି ଭୱତି, ଉପୟୋଗୱଚନେ ଦୁତିୟା ୱିଭତ୍ତି ଭୱତି, କରଣୱଚନେ ତତିୟା ୱିଭତ୍ତି ଭୱତି, ସମ୍ପଦାନୱଚନେ ଚତୁତ୍ଥୀ ୱିଭତ୍ତି ଭୱତି, ନିସ୍ସକ୍କୱଚନେ ପଞ୍ଚମୀ ୱିଭତ୍ତି ଭୱତି, ସାମିୱଚନେ ଛଟ୍ଠୀ ୱିଭତ୍ତି ଭୱତି, ଭୁମ୍ମୱଚନେ ସତ୍ତମୀ ୱିଭତ୍ତି ଭୱତି, ଆମନ୍ତନୱଚନେ ଅଟ୍ଠମୀ ୱିଭତ୍ତି ଭୱତି । ତତ୍ରୁଦ୍ଦାନଂ –
ପଚ୍ଚତ୍ତମୁପୟୋଗଞ୍ଚ, କରଣଂ ସମ୍ପଦାନିୟଂ ।
ନିସ୍ସକ୍କଂ ସାମିୱଚନଂ, ଭୁମ୍ମମାଲପନଟ୍ଠମଂ ॥
ତତ୍ର ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ନାମ ତିୱିଧଲିଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଗତାନଂ ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତସଭାୱନିଦ୍ଦେସତ୍ଥୋ । ଉପୟୋଗୱଚନଂ ନାମ ୟୋ ୟଂ କରୋତି, ତେନ ତଦୁପୟୁତ୍ତପରିଦୀପନତ୍ଥୋ । କରଣୱଚନଂ ନାମ ତଜ୍ଜାପକତନିବ୍ବତ୍ତକପରିଦୀପନତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ନାମ ତପ୍ପଦାନପରିଦୀପନତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ନାମ ତନ୍ନିସ୍ସଟତଦପଗମପରିଦୀପନତ୍ଥୋ । ସାମିୱଚନଂ ନାମ ତଦିସ୍ସରପରିଦୀପନତ୍ଥୋ । ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ନାମ ତପ୍ପତିଟ୍ଠାପରିଦୀପନତ୍ଥୋ । ଆମନ୍ତନୱଚନଂ ନାମ ତଦାମନ୍ତନପରିଦୀପନତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ପୟୋଗାନି ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଭୂତୋ, ଭାୱକୋ, ଭୱୋ, ଅଭୱୋ, ଭାୱୋ, ଅଭାୱୋ, ସଭାୱୋ, ସବ୍ଭାୱୋ, ସମ୍ଭୱୋ, ପଭୱୋ, ପଭାୱୋ, ଅନୁଭୱୋ, ଆନୁଭାୱୋ, ପରାଭୱୋ, ୱିଭୱୋ, ପାତୁଭାୱୋ, ଆୱିଭାୱୋ, ତିରୋଭାୱୋ, ୱିନାଭାୱୋ, ସୋତ୍ଥିଭାୱୋ, ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ନତ୍ଥିଭାୱୋତି ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ଅଭିଭୱିତା, ପରିଭୱିତା, ଅନୁଭୱିତା, ସମନୁଭୱିତା, ଭାୱିତା, ପଚ୍ଚନୁଭୱିତାତି ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ଭୱଂ, ପରାଭୱଂ, ପରିଭୱଂ, ଅଭିଭୱଂ, ଅନୁଭୱଂ, ସମନୁଭୱଂ, ପଚ୍ଚନୁଭୱଂ, ପଭୱଂ, ଅପ୍ପଭୱନ୍ତି ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ଧନଭୂତି, ସିରିଭୂତି, ସୋତ୍ଥିଭୂତି, ସୁୱତ୍ଥିଭୂତୀତି ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ଭାୱୀ, ୱିଭାୱୀ, ସମ୍ଭାୱୀ, ପରିଭାୱୀତି ଈକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ସୟମ୍ଭୂ, ପଭୂ, ଅଭିଭୂ, ୱିଭୂ, ଅଧିଭୂ, ପତିଭୂ, ଗୋତ୍ରଭୂ, ୱତ୍ରଭୂ, ପରାଭିଭୂ, ରୂପାଭିଭୂ, ସଦ୍ଦାଭିଭୂ, ଗନ୍ଧାଭିଭୂ, ରସାଭିଭୂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାଭିଭୂ, ଧମ୍ମାଭିଭୂ, ସବ୍ବାଭିଭୂତି ଊକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ଇମାନେତ୍ଥ ଛବ୍ବିଧାନି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନି ଭୂଧାତୁମୟାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ।
ଉକାରନ୍ତଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂତୁ ଭୂଧାତୁମୟମପ୍ପସିଦ୍ଧଂ, ଅଞ୍ଞଧାତୁମୟଂ ପନୁକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ପସିଦ୍ଧଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ, ହେତୁ’’ଇତି । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତୱିଧାନି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବାନେତାନି ସଭାୱତୋୟେୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ସତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୱାଚକୋ ଭୂତସଦ୍ଦୋୟେୱ ନିୟୋଗା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନ୍ତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୟେ ପନ ‘‘ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଭୂତୋ, ୟା ଧମ୍ମଜାତି ଭୂତା, ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଭୂତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେ ୟୋଜନାରହତ୍ତା ଅନିୟତଲିଙ୍ଗା ଅଞ୍ଞେପି ଭୂତପରାଭୂତସମ୍ଭୂତସଦ୍ଦାଦୟୋ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ପାୱଚନୱରେ, ତେପି ନାନୋପସଗ୍ଗନିପାତପଦେହି ୟୋଜନୱସେନ ସଦ୍ଦରଚନାୟଂ ସୁଖୁମତ୍ଥଗ୍ଗହଣେ ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ନିୟତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସ୍ସାମ ।
ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ଭୂତୋ, ପରାଭୂତୋ, ସମ୍ଭୂତୋ, ୱିଭୂତୋ, ପାତୁଭୂତୋ, ଆୱିଭୂତୋ, ତିରୋଭୂତୋ, ୱିନାଭୂତୋ, ଭବ୍ବୋ, ପରିଭୂତୋ, ଅଭିଭୂତୋ, ଅଧିଭୂତୋ, ଅଦ୍ଧଭୂତୋ, ଅନୁଭୂତୋ, ସମନୁଭୂତୋ, ପଚ୍ଚନୁଭୂତୋ, ଭାୱିତୋ, ସମ୍ଭାୱିତୋ, ୱିଭାୱିତୋ, ପରିଭାୱିତୋ, ଅନୁପରିଭୂତୋ, ପରିଭୱିତବ୍ବୋ, ପରିଭୋତବ୍ବୋ, ପରିଭୱନୀୟୋ, ଅଭିଭୱିତବ୍ବୋ, ଅଭିଭୋତବ୍ବୋ, ଅଭିଭୱନୀୟୋ, ଅଧିଭୱିତବ୍ବୋ, ଅଧିଭୋତବ୍ବୋ, ଅଧିଭୱନୀୟୋ, ଅନୁଭୱିତବ୍ବୋ, ଅନୁଭୋତବ୍ବୋ, ଅନୁଭୱନୀୟୋ, ସମନୁଭୱିତବ୍ବୋ, ସମନୁଭୋତବ୍ବୋ, ସମନୁଭୱନୀୟୋ, ପଚ୍ଚନୁଭୱିତବ୍ବୋ, ପଚ୍ଚନୁଭୋତବ୍ବୋ, ପଚ୍ଚନୁଭୱନୀୟୋ, ଭାୱେତବ୍ବୋ, ଭାୱନୀୟୋ, ସମ୍ଭାୱେତବ୍ବୋ, ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ, ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ, ୱିଭାୱନୀୟୋ, ପରିଭାୱେତବ୍ବୋ, ପରିଭାୱନୀୟୋ, ଭୱମାନୋ, ୱିଭୱମାନୋ, ପରିଭୱମାନୋ, ଅଭିଭୱମାନୋ, ଅନୁଭୱମାନୋ, ସମନୁଭୱମାନୋ, ପଚ୍ଚନୁଭୱମାନୋ, ଅନୁଭୋନ୍ତୋ, ସମନୁଭୋନ୍ତୋ, ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତୋ, ସମ୍ଭୋନ୍ତୋ, ଅଭିସମ୍ଭୋନ୍ତୋ, ଭାୱେନ୍ତୋ, ସମ୍ଭାୱେନ୍ତୋ, ୱିଭାୱେନ୍ତୋ, ପରିଭାୱେନ୍ତୋ, ପରିଭୱିୟମାନୋ, ପରିଭୁୟ୍ୟମାନୋ, ଅଭିଭୱିୟମାନୋ, ଅଭିଭୂୟମାନୋ, ଅନୁଭୱିୟମାନୋ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟମାନୋ, ସମନୁଭୱିୟମାନୋ, ସମନୁଭୁୟ୍ୟମାନୋ, ପଚ୍ଚନୁଭୱିୟମାନୋ, ପଚ୍ଚନୁଭୁୟ୍ୟମାନୋତି ଇମାନି ନିୟତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତଲିଙ୍ଗାନି । ଏୱମୋକାରନ୍ତାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧାନି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନି ଭୂଧାତୁମୟାନି ପକାସିତାନି । ଅୟଂ ତାୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ଉଦାହରଣୁଦ୍ଦେସୋ ।
ଭାୱିକା, ଭାୱନା, ୱିଭାୱନା, ସମ୍ଭାୱନା, ପରିଭାୱନାତି ଆକାରନ୍ତଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ।
ଭୂମି, ଭୂତି, ୱିଭୂତି । ଇକାରନ୍ତଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ।
ଭୂରୀ, ଭୂତୀ, ଭୋତୀ, ୱିଭାୱିନୀ, ପରିୱିଭାୱିନୀ, ସମ୍ଭାୱିନୀ, ପାତୁଭୱନ୍ତୀ, ପାତୁଭୋନ୍ତୀ, ପରିଭୱନ୍ତୀ, ପରିଭୋନ୍ତୀ, ଅଭିଭୱନ୍ତୀ, ଅଭିଭୋନ୍ତୀ, ଅଧିଭୱନ୍ତୀ, ଅଧିଭୋନ୍ତୀ, ଅନୁଭୱନ୍ତୀ, ଅନୁଭୋନ୍ତୀ, ସମନୁଭୱନ୍ତୀ, ସମନୁଭୋନ୍ତୀ, ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତୀ, ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତୀ, ଅଭିସମ୍ଭୱନ୍ତୀ, ଅଭିସମ୍ଭୋନ୍ତୀତି ଈକାରନ୍ତଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ।
ଭୂ, ଅଭୂ । ଊକାରନ୍ତଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ।
ଇମାନେତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି ଭୂଧାତୁମୟାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ।
ଉକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଭୂଧାତୁମୟମପ୍ପସିଦ୍ଧଂ, ଅଞ୍ଞଧାତୁମୟଂ ପନ ଉକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପସିଦ୍ଧଂ ‘‘ଧାତୁ, ଧେନୁ’’ଇତି । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚୱିଧାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି, ଓକାରନ୍ତସ୍ସ ୱା ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛବ୍ବିଧାନିପି ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବାନେତାନି ସଭାୱତୋୟେୱିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥାପି ଅନିୟତଲିଙ୍ଗା ଭୂତପରାଭୂତସମ୍ଭୂତସଦ୍ଦାଦୟୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତେ ।
କଥଂ ? ଭୂତା, ପରାଭୂତା, ସମ୍ଭୂତାତି ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ‘‘ଅନୁଭୋନ୍ତୋ ସମନୁଭୋନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନି ନୱ ପଦାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ତାନି ହି ଈକାରନ୍ତୱସେନ ୟୋଜିତାନି । ଇମାନି ନିୟତଲିଙ୍ଗେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତଲିଙ୍ଗାନି । ଏୱଂ ଆକାରନ୍ତାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି ଭୂଧାତୁମୟାନି ପକାସିତାନି । ଅୟଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଉଦାହରଣୁଦ୍ଦେସୋ ।
ଭୂତଂ, ମହାଭୂତଂ, ଭୱିତ୍ତଂ, ଭୂନଂ, ଭୱନଂ, ପରାଭୱନଂ, ସମ୍ଭୱନଂ, ୱିଭୱନଂ, ପାତୁଭୱନଂ, ଆୱିଭୱନଂ, ତିରୋଭୱନଂ, ୱିନାଭୱନଂ, ସୋତ୍ଥିଭୱନଂ, ପରିଭୱନଂ, ଅଭିଭୱନଂ, ଅଧିଭୱନଂ, ଅନୁଭୱନଂ, ସମନୁଭୱନଂ, ପଚ୍ଚନୁଭୱନନ୍ତି ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ଅତ୍ଥୱିଭାୱି, ଧମ୍ମୱିଭାୱି । ଇକାରନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ଗୋତ୍ରଭୁ, ଚିତ୍ତସହଭୁ, ନଚିତ୍ତସହଭୁ । ଉକାରନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ସବ୍ବାନେତାନି ସଭାୱତୋୟେୱ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ସତ୍ତଭୂତରୂପୱାଚକୋ ଭୂତସଦ୍ଦୋୟେୱ ନିୟୋଗା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାପି ଅନିୟତଲିଙ୍ଗା ଭୂତ ପରାଭୂତ ସମ୍ଭୂତସଦ୍ଦାଦୟୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତେ ।
କଥଂ ? ଭୂତଂ, ପରାଭୂତଂ, ସମ୍ଭୂତଂ, ୱିଭୂତଂ । ପେୟ୍ୟାଲୋ। ସମନୁଭୱମାନଂ, ପଚ୍ଚନୁଭୱମାନଂ, ଅନୁଭୋନ୍ତଂ, ଅନୁଭୱନ୍ତଂ, ସମନୁଭୋନ୍ତଂ, ସମନୁଭୱନ୍ତଂ, ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତଂ, ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତଂ, ସମ୍ଭୋନ୍ତଂ, ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ, ଅଭିସମ୍ଭୋନ୍ତଂ, ଅଭିସମ୍ଭୱନ୍ତଂ, ପାତୁଭୋନ୍ତଂ, ପାତୁଭୱନ୍ତଂ, ପରିଭୋନ୍ତଂ, ପରିଭୱନ୍ତଂ, ଅଭିଭୋନ୍ତଂ, ଅଭିଭୱନ୍ତଂ, ଅଧିଭୋନ୍ତଂ, ଅଧିଭୱନ୍ତଂ, ଭାୱେନ୍ତଂ, ସମ୍ଭାୱେନ୍ତଂ, ୱିଭାୱେନ୍ତଂ, ପରିଭାୱେନ୍ତଂ, ପରିଭାୱିୟମାନଂ, ପରିଭୁୟ୍ୟମାନଂ, ପେୟ୍ୟାଲୋ। ପଚ୍ଚନୁଭୱିୟମାନଂ, ପଚ୍ଚନୁଭୁୟ୍ୟମାନନ୍ତି ଇମାନି ନିୟତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତଲିଙ୍ଗାନି । ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତାଦିୱସେନ ତିୱିଧାନି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନି ଭୂଧାତୁମୟାନି ପକାସିତାନି। ଅୟଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ଉଦାହରଣୁଦ୍ଦେସୋ, ଏୱଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାଦିୱସେନ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟଂ ଭୂଧାତୁମୟମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।
ଏତ୍ଥ ମେ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାତି, ୟେ ୟେ ସଦ୍ଦା ପକାସିତା ।
ତେ ତେ ପାଳିପ୍ପଦେସେସୁ, ମଗ୍ଗିତବ୍ବା ୱିଭାୱିନା ॥
ଓ, ଆ, ବିନ୍ଦୁ, ଇ, ଈ, ଉ, ଊ-ଅନ୍ତିମେ ସତ୍ତଧା ଠିତା ।
ଞେ ୟ୍ୟା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭେଦାତି, ନିରୁତ୍ତଞ୍ଞୂହି ଭାସିତା ॥
ଆ ଇୱଣ୍ଣୋ ଚୁୱଣ୍ଣୋ ଚ, ପଞ୍ଚ ଅନ୍ତା ସରୂପତୋ ।
ଇତ୍ଥିଭେଦାତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ଓକାରନ୍ତେନ ଛାପି ୱା ॥
ବିନ୍ଦୁ, ଇ, ଉ-ଇମେ ଅନ୍ତା, ତୟୋ ଞେୟ୍ୟା ୱିଭାୱିନା ।
ନପୁଂସକପ୍ପଭେଦାତି, ନିରୁତ୍ତଞ୍ଞୂହି ଭାସିତା ॥
ଅନ୍ତା ସତ୍ତେୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ଇତ୍ଥିୟଂ ପଞ୍ଚ ୱା ଛ ୱା ।
ନପୁଂସକେ ତୟୋ ଏୱଂ, ଦସ ପଞ୍ଚହି ଛବ୍ବିଧା ॥
ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ଭୂତୋ’’ତିଆଦୟୋ ସଦ୍ଦା ନିବ୍ବଚନାଭିଧେୟ୍ୟକଥନତ୍ଥସାଧକୱଚନପରିୟାୟୱଚନତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନା ପାକଟା ହୋନ୍ତି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଚ, ତସ୍ମା ଇମେସଂ ନିବ୍ବଚନାଦୀନି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱକ୍ଖାମ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ତୁଟ୍ଠିଜନନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସୋତାରାନମତ୍ଥେସୁ ପଟୁତରବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭାୟ ଚ । ତତ୍ର ଭୂତୋତି ଖନ୍ଧପାତୁଭାୱେନ ଭୱତୀତି ଭୂତୋ, ଇଦଂ ତାୱ ନିବ୍ବଚନଂ । ‘‘ଭୂତୋ’’ତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ସତ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦମଭିଧେୟ୍ୟକଥନଂ । ‘‘ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ । ସବ୍ବେୱ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସନ୍ତି, ଭୂତା ଲୋକେ ସମୁସ୍ସୟ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଭୂତୋତି ଏୱଂନାମକୋ ଅମନୁସ୍ସଜାତିୟୋ ସତ୍ତୱିସେସୋ, ଇଦମଭିଧେୟ୍ୟକଥନଂ । ‘‘ଭୂତୱିଜ୍ଜା, ଭୂତୱେଜ୍ଜୋ, ଭୂତୱିଗ୍ଗହିତୋ’’ତି ଚ ଇଦମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକୱଚନଂ । ୟଞ୍ଚ ପନ ‘‘ସତ୍ତୋ ମଚ୍ଚୋ ପଜା’’ତିଆଦିକଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତଂ ୱଚନଂ, ଇଦଂ ସତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ୟଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦେସପାଳିୟଂ ‘‘ମଚ୍ଚୋତି ସତ୍ତୋ ନରୋ ମାନୱୋ ପୋସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଜୀୱୋ ଜଗୁ ଜନ୍ତୁ ହିନ୍ଦଗୁ ମନୁଜୋ’’ତି ଆଗତଂ, ଇଦମ୍ପି ପରିୟାୟୱଚନମେୱ । ତାନି ସବ୍ବାନି ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ –
ସତ୍ତୋ ମଚ୍ଚୋ ଜନୋ ଭୂତୋ, ପାଣୋ ହିନ୍ଦଗୁ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।
ଜନ୍ତୁ ଜୀୱୋ ଜଗୁ ୟକ୍ଖୋ, ପାଣୀ ଦେହୀ ତଥାଗତୋ ॥
ସତ୍ତୱୋ ମାତିୟୋ ଲୋକୋ, ମନୁଜୋ ମାନୱୋ ନରୋ ।
ପୋସୋ ସରୀରୀତି ପୁମେ, ଭୂତମିତି ନପୁଂସକେ ॥
ପଜାତି ଇତ୍ଥିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ଲିଙ୍ଗତୋ, ନ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ।
ଏୱଂ ତିଲିଙ୍ଗିକା ହୋନ୍ତି, ସଦ୍ଦା ସତ୍ତାଭିଧାନକା ॥
ୟୋ ସୋ ଜଙ୍ଘାୟ ଉଲତି, ସୋ ସତ୍ତୋ ଜଙ୍ଘଲୋ ଇଧ ।
ପାଣଦେହାଭିଧାନେହି, ସତ୍ତନାମଂ ପପଞ୍ଚିତଂ ॥
ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ‘‘ପରିୟାୟୱଚନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅଭିଧାନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ସଙ୍ଖା’’ତିଆଦୀନି ଚ ଏକତ୍ଥାନି ଅଧିପ୍ପେତାନି, ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ପନ ଭୂତସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାମନୁସ୍ସଧାତୁସସ୍ସତୱିଜ୍ଜମାନଖୀଣାସୱସତ୍ତରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି, ତପ୍ପୟୋଗୋ ଉପରି ଅତ୍ଥତ୍ତିକୱିଭାଗେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ଭାୱକୋତି ଭାୱେତୀତି ଭାୱକୋ, ଇଦଂ ନିବ୍ବଚନଂ । ୟୋ ଭାୱନଂ କରୋତି, ସୋ ଭାୱକୋ । ଇଦମଭିଧେୟ୍ୟକଥନଂ । ‘‘ଭାୱକୋ ନିପକୋ ଧୀରୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକୱଚନଂ । ‘‘ଭାୱକୋ ଭାୱନାପସୁତୋ ଭାୱନାପୟୁତ୍ତୋ ଭାୱନାସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଇଦଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଇମାନି ‘‘ଭୂତୋ ଭାୱକୋ’’ତି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି । ଇତୋ ପରଂ ନୟାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ନିବ୍ବଚନ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦୀନି ଅୱତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥସାଧକୱଚନଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମ । ତେସୁ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ଦସ୍ସିତେସୁ ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ୟେସମତ୍ଥୋ ଉତ୍ତାନୋ, ତେସମ୍ପି ପଦାନମଭିଧେୟ୍ୟଂ ନ କଥେସ୍ସାମ, ନିବ୍ବଚନମତ୍ତମେୱ ନେସଂ କଥେସ୍ସାମ । ୟେସଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରୋ ଅତ୍ଥୋ, ତେସମଭିଧେୟ୍ୟଂ କଥେସ୍ସାମ ।
ଭୱନଂ ଭୱୋ, ଭୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱୁଦ୍ଧି । ଭୂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥାତିସୟୟୋଗତୋ ୱଡ୍ଢନେପି ଦିସ୍ସମାନତ୍ତା ଭୱନଂ ୱଡ୍ଢନନ୍ତି କତ୍ୱା । ‘‘ଭୱୋ ଚ ରଞ୍ଞୋ ଅଭୱୋ ଚ ରଞ୍ଞୋ’’ତି ଇଦଂ ୱୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ସସ୍ସତଂ । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ହି ସସ୍ସତୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ମା ଭୱଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ତଥା ଭୱୋତି ଭୱଦିଟ୍ଠି, ଭୱତି ସସ୍ସତଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ପୱତ୍ତନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଭୱଦିଟ୍ଠି ନାମ । ଭୱଦିଟ୍ଠି ହି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଭୱେନ ଭୱସ୍ସ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖମାହଂସୂ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଏତ୍ଥାୟଂ ପାଳିୱଚନତ୍ଥୋ – ଏକଚ୍ଚେ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ଭୱଦିଟ୍ଠିୟା ୱା କାମଭୱାଦିନା ୱା ସବ୍ବଭୱତୋ ୱିମୁତ୍ତିଂ ସଂସାରୱିସୁଦ୍ଧିଂ କଥୟିଂସୂତି । ଅଥ ୱା ଭୱନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ଭୱୋତି ଅତ୍ଥେନ ସମ୍ପତ୍ତିପୁଞ୍ଞାନି ଭୱୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ଇତିଭୱାଭୱତଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଏତ୍ଥ ପନାୟଂ ପାଳିୱଚନତ୍ଥୋ – ଭୱୋତି ସମ୍ପତ୍ତି, ଅଭୱୋତି ୱିପତ୍ତି । ତଥା ଭୱୋତି ୱୁଦ୍ଧି, ଅଭୱୋତି ହାନି । ଭୱୋତି ସସ୍ସତଂ, ଅଭୱୋତି ଉଚ୍ଛେଦୋ । ଭୱୋତି ପୁଞ୍ଞଂ, ଅଭୱୋତି ପାପଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱୀତିୱତ୍ତୋତି ।
ସହୋକାସା ଖନ୍ଧାପି ଭୱୋ । ‘‘କାମଭୱୋ ରୂପଭୱୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦି ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ଖନ୍ଧା ‘‘ୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ସୋ ସରୂପଂ ଲଭତୀ’’ତି କତ୍ୱା ‘‘ଭୱତି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିସମୁଦୟା ନିରନ୍ତରଂ ସମୁଦେତୀ’’ତି ଅତ୍ଥେନ ୱା ‘‘ଭୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଓକାସୋ ପନ ‘‘ଭୱନ୍ତି ଜାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ନାମରୂପଧମ୍ମା ଚା’’ତି ଅତ୍ଥେନ ‘‘ଭୱୋ’’ତି । ଅପିଚ କମ୍ମଭୱୋପି ଭୱୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱୋପି ଭୱୋ । ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ ଦୁୱିଧେନ ଅତ୍ଥି କମ୍ମଭୱୋ, ଅତ୍ଥି ଉପପତ୍ତିଭୱୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ତତ୍ଥ କମ୍ମମେୱ ଭୱୋ କମ୍ମଭୱୋ । ତଥା ଉପପତ୍ତି ଏୱ ଭୱୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ଏତ୍ଥୂପପତ୍ତି ଭୱତୀତି ଭୱୋ, କମ୍ମଂ ପନ ୟଥା ସୁଖକାରଣତ୍ତା ‘‘ସୁଖୋ ବୁଦ୍ଧାନମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଭୱକାରଣତ୍ତା ଫଲୱୋହାରେନ ଭୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଭାୱନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଭାୱେତୀତି ଭୱୋ । କିଂ ଭାୱେତି ? ଉପପତ୍ତିଂ । ଇତି ଉପପତ୍ତିଂ ଭାୱେତୀତି ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭାୱେତୀତିମସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଭୱତି ଏତେନାତି ଭୱୋତି କମ୍ମଭୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।
ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ସଂସାରୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି
ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ସଂସାରୋପି ଭୱୋ । ‘‘ଭୱେ ଦୁକ୍ଖଂ ଭୱଦୁକ୍ଖଂ, ଭୱେ ସଂସରନ୍ତୋ’’ତି ଇମାନେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକାନି ୱଚନାନି । ତତ୍ର କେନଟ୍ଠେନ ସଂସାରୋ ଭୱୋତି କଥୀୟତି ? ଭୱତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତସମ୍ମୁତି ଖନ୍ଧାଦିପଟିପାଟିସଙ୍ଖାତେ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥେନ। ଇଦଂ ଭୱସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱକତ୍ତୁକରଣାଧିକରଣସାଧନୱସେନତ୍ଥକଥନଂ ।
ଏତ୍ଥ ଭୱସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ ୱଦାମ –
ୱୁଦ୍ଧିସମ୍ପତ୍ତିପୁଞ୍ଞାନି, ଖନ୍ଧା ସୋକାସସଞ୍ଞିତା ।
ସଂସାରୋ ସସ୍ସତଞ୍ଚେତଂ, ଭୱସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଦିତଂ ॥
ଭୱତଣ୍ହା ଭୱଦିଟ୍ଠି, ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ତଥା ।
କମ୍ମଭୱୋ ଚ ସବ୍ବନ୍ତଂ, ଭୱସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଦିତଂ ॥
ଭୱତଣ୍ହାଭୱଦିଟ୍ଠି-ଦ୍ୱୟଂ କତ୍ଥଚି ପାଳିୟଂ ।
ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ଭୱସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଦିତଂ ॥
ଅଭୱୋତି ନ ଭୱୋ ଅଭୱୋ ।
ୱିପତ୍ତି ହାନି ଉଚ୍ଛେଦୋ, ପାପଞ୍ଚେୱ ଚତୁବ୍ବିଧା ।
ଇମେ ଅଭୱସଦ୍ଦେନ, ଅତ୍ଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସାସନେ ॥
ଭାୱୋତି ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ୟୋ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଥୀନଂଭାୱୋ ଦୁରାଜାନୋ । ନାମଚ୍ଚୋ ରାଜଭରିୟାସୁ, ଭାୱଂ କୁବ୍ବେଥ ପଣ୍ଡିତୋ । ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀ’’ତି ଏୱମାଦି ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅପିଚ ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମୋପି ଭାୱୋ । ‘‘ଭାୱସଙ୍କେତସିଦ୍ଧୀନ’’ନ୍ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ, ଚିତ୍ତମ୍ପି ଭାୱୋ । ‘‘ଅଚ୍ଚାହିତଂ କମ୍ମଂ କରୋସି ଲୁଦ୍ଦଂ, ଭାୱେ ଚ ତେ କୁସଲଂ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । କ୍ରିୟାପିଭାୱୋ । ‘‘ଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱସତ୍ତମୀ’’ତି ଚ ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅପିଚ ଭାୱୋତି ସତ୍ତୱେୱଚନନ୍ତି ଭଣନ୍ତି, ଧାତୁ ୱା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମୋ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ସତ୍ତୋ ଚାତି ଇମେ ଭୱତୀତି ଭାୱୋ । ତଥା ପନ ଭାୱେତୀତି ଭାୱୋ, କ୍ରିୟା ତୁ ଭୱନନ୍ତି ଭାୱୋ । ସା ଚ ଭୱନଗମନପଚନାଦିୱସେନାନେକୱିଧା । ଅପିଚ ଭାୱରୂପମ୍ପି ଭାୱୋ, ୟଂ ଇତ୍ଥିଭାୱୋ ପୁମ୍ଭାୱୋ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ୱା ଭୱତି ଏତେନ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିଧାନଞ୍ଚାତି ଭାୱୋ ।
ନତ୍ତନୋମତିୟା ଏତଂ, ନିବ୍ବଚନମୁଦାହଟଂ ।
ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଂ, ମତଂ ନିସ୍ସାୟ ମାହଟଂ ॥
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ଭାୱୋ ଇତ୍ଥିଭାୱୋ, ଇତ୍ଥୀତି ୱା ଭୱତି ଏତେନ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିଧାନଞ୍ଚାତି ଇତ୍ଥିଭାୱୋ’’ତି, ତସ୍ମା ପୁମ୍ଭାୱୋତି ଏତ୍ଥାପି ପୁମସ୍ସ ଭାୱୋ ପୁମ୍ଭାୱୋ, ପୁମାତି ୱା ଭୱତି ଏତେନ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିଧାନଞ୍ଚାତି ପୁମ୍ଭାୱୋତି ନିବ୍ବଚନଂ ସମଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ଭାୱସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁଭାୱକରଣସାଧନୱସେନତ୍ଥକଥନଂ ।
ଅଭାୱୋତି ନ ଭାୱୋତି ଅଭାୱୋ, କୋ ସୋ ? ସୁଞ୍ଞତା ନତ୍ଥିତା । ସଭାୱୋତି ଅତ୍ତନୋ ଭାୱୋ ସଭାୱୋ, ଅତ୍ତନୋ ପକତି ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସଭାୱୋତି ଧମ୍ମାନଂ ସତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱେ ୟୋ କୋଚି ସରୂପଂ ଲଭତି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣମିତି ସଞ୍ଞିତୋ ନମନରୁପ୍ପନକକ୍ଖଳଫୁସନାଦିଆକାରୋ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ‘‘ସାମଞ୍ଞଂ ୱା ସଭାୱୋ ୱା, ଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ମତ’’ନ୍ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅପିଚ ସଭାୱୋତି ସଲକ୍ଖଣୋ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମୋ । କେନଟ୍ଠେନ ? ସହ ଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥେନ । ସବ୍ଭାୱୋତି ସତଂ ଭାୱୋ ସବ୍ଭାୱୋ, ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମୋ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭାୱୋ ସବ୍ଭାୱୋ । ‘‘ଗାହାପୟନ୍ତି ସବ୍ଭାୱ’’ନ୍ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱା ଭାୱୋ ସବ୍ଭାୱୋ । ‘‘ଏୱଂ ଗହଣସବ୍ଭାୱୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଇଦଂ ସଭାୱ ସବ୍ଭାୱସଦ୍ଦାନଂ ଭାୱସାଧନୱସେନତ୍ଥକଥନଂ ।
ସମ୍ଭୱୋତି ସମ୍ଭୱନଂ ସମ୍ଭୱୋ, ସମ୍ଭୱନକ୍ରିୟା, ୟୁତ୍ତି ୱା । ୟୁତ୍ତି ହି ସମ୍ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସମ୍ଭୱୋ ଗହଣସ୍ସ କାରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଅଥ ୱା ସମ୍ଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ସମ୍ଭୱୋ । ୟତୋ ହି ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମ୍ଭୱତି, ସୋ ସମ୍ଭୱୋ । ପଭୱୋତି ପଭୱନଂ ପଭୱୋ, ଅଚ୍ଛିନ୍ନତା, ପଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ୱା ପଭୱୋ । ୟତୋ ହି ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଭୱତି, ସୋ ପଭୱୋ । ଇମେ ପନ ସମ୍ଭୱପଭୱସଦ୍ଦା କତ୍ଥଚି ସମାନତ୍ଥା କତ୍ଥଚି ଭିନ୍ନତ୍ଥାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ସମ୍ଭୱସଦ୍ଦୋ ହି ଭୱନକ୍ରିୟମ୍ପି ୱଦତି ୟୁତ୍ତିମ୍ପି ପଞ୍ଞତ୍ତିମ୍ପି ସମ୍ଭୱରୂପମ୍ପି ପଚ୍ଚୟତ୍ଥମ୍ପି, ପଭୱସଦ୍ଦୋ ପନ ଭୱନକ୍ରିୟମ୍ପି ୱଦତି ନଦିପ୍ପଭୱମ୍ପି ପଚ୍ଚୟତ୍ଥମ୍ପି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭିନ୍ନତ୍ଥାତି ଗହେତବ୍ବା, ପଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ପନ ସମାନତ୍ଥାତି ଗହେତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟୋ ହେତୁ ନିଦାନଂ କାରଣଂ ସମ୍ଭୱୋ ପଭୱୋତିଆଦି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ନାନ’’ନ୍ତି ।
‘‘ମୂଲଂ ହେତୁ ନିଦାନଞ୍ଚ, ସମ୍ଭୱୋ ପଭୱୋ ତଥା ।
ସମୁଟ୍ଠାନାହାରାରମ୍ମଣଂ, ପଚ୍ଚୟୋ ସମୁଦୟେନ ଚା’’ତି
ଅୟମ୍ପି ଗାଥା ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧିକା । ଇଦଂ ସମ୍ଭୱପଭୱସଦ୍ଦାନଂ ଭାୱାପାଦାନସାଧନୱସେନତ୍ଥକଥନଂ ।
ଏୱମେତ୍ଥ ଭାୱକତ୍ତୁକମ୍ମକରଣାପାଦାନାଧିକରଣୱସେନ ଛ ସାଧନାନି ପକାସିତାନି । ତାନି ସମ୍ପଦାନସାଧନେନ ସତ୍ତୱିଧାନି ଭୱନ୍ତି, ତଂ ପନ ଉତ୍ତରି ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ‘‘ଧନମସ୍ସ ଭୱତୂତି ଧନଭୂତୀ’’ତିଆଦିନା । ଇଚ୍ଚେୱଂ କିତକୱସେନ ସବ୍ବଥାପି ସତ୍ତୱିଧାନି ସାଧନାନି ହୋନ୍ତି, ୟାନି ‘‘କାରକାନୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସାଧନଂ ନତ୍ଥି । ଇଧ ପୟୋଗେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପାଟୱତ୍ଥଂ ସାଧନନାମଂ ପକାସିତଂ । ତଥା ହି ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତସାଧନେହି ପଦେହି ୟୋଜିତା ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗା ଦୁବ୍ବୋଧତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତସାଧନେହି ପନ ପଦେହି ୟୋଜିତା ସୁବୋଧତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପୟୋଗାସାଧନମୂଲକା, ଅତ୍ଥୋ ଚ ପୟୋଗମୂଲକୋ । ପୟୋଗାନୁରୂପଞ୍ହି ଅୱିପରୀତଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ କଥନସୀଲା ‘‘ୟାଚିତୋୱ ବହୁଲଂ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଅପ୍ପଂ ଅୟାଚିତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସାଧନୱସେନ ଗହେତବ୍ବେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ, ଅଞ୍ଞେସୁ ଚତ୍ଥେସୁ ପଟୁତରବୁଦ୍ଧିନୋ ପଣ୍ଡିତାୟେୱ ଏକନ୍ତେନ ଭଗୱତୋ ପରିୟତ୍ତିସାସନଧରା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତୋ ପରଂ ନୟାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ନାମ ସାଧନ’’ନ୍ତି ନ ୱକ୍ଖାମ, କେୱଲମିଧ ଦସ୍ସିତେସୁ ପୟୋଗେସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ବହୁମାନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ୱିୱିଧୱିଚିତ୍ତପାଳିଗତିକେ ୱିୱିଧତ୍ଥସାରେ ଜିନୱରୱଚନେ ସୋତୂନଂ ବୁଦ୍ଧିୱିଜମ୍ଭନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅତ୍ଥସାଧକୱଚନାନିୟେୱ ୟଥାରହଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟୱେୟ୍ୟାକରଣଗାଥାଦୀସୁ ତତୋ ତତୋ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସ୍ସାମ ।
ପଭାୱୋତି ପକାରତୋ ଭୱତୀତି ପଭାୱୋ, ସୋୟମାନୁଭାୱୋୟେୱ । ‘‘ପଭାୱଂ ତେ ନ ପସ୍ସାମି, ୟେନ ତ୍ୱଂ ମିଥିଲଂ ୱଜେ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅନୁଭୱୋତି ଅନୁଭୱନଂ ଅନୁଭୱୋ, କିଂ ତଂ ? ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ । ଆନୁଭାୱୋତି ତେଜୁସ୍ସାହମନ୍ତପଭୂସତ୍ତିୟୋ । ‘‘ତେଜସଙ୍ଖତୋ ଉସ୍ସାହମନ୍ତପଭୂସତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ୱା ମହନ୍ତୋ ଆନୁଭାୱୋ ଏତସ୍ସାତି ମହାନୁଭାୱୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ ।
ତେଜୋ ଉସ୍ସାହମନ୍ତା ଚ, ପଭୂସତ୍ତୀତି ପଞ୍ଚିମେ ।
ଆନୁଭାୱାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପଭାୱାତି ଚ ତେ ୱଦେ ॥
ତେଜାଦିୱାଚକତ୍ତମ୍ହି, ଆନୁଭାୱପଦସ୍ସ ତୁ ।
ଅତ୍ଥନିବ୍ବଚନଂ ଧୀରୋ, ୟଥାସମ୍ଭୱମୁଦ୍ଦିସେ ॥
ଅଥ ୱା ଆନୁଭାୱୋତି ଅନୁଭୱିତବ୍ବଫଲଂ । ‘‘ଅନୁଭୱିତବ୍ବସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ମହାନୁଭାୱୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ପରାଭୱୋତି ପରାଭୱନଂ ପରାଭୱୋ, ଅଥ ୱା ପରାଭୱତୀତି ପରାଭୱୋ । ‘‘ସୁୱିଜାନୋ ପରାଭୱୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅପିଚ ‘‘ଧମ୍ମଦେସ୍ସୀ ପରାଭୱୋ’’ତି ପାଠାନୁରୂପତୋ ପରାଭୱିସ୍ସତୀତି ପରାଭୱୋତି ଅନାଗତକାଲୱସେନପି ନିବ୍ବଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ପରାଭୱନ୍ତି ଏତେନାତି ପରାଭୱୋ । କିଂ ତଂ ? ଧମ୍ମଦେସ୍ସିତାଦି । ‘‘ପଠମୋ ସୋ ପରାଭୱୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ୱିଭୱୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ଭୱତୋ ୱିଗତତ୍ତା ଭୱତୋ ୱିଗତୋତି ୱିଭୱୋ, ଭୱସ୍ସ ଚ ତଂହେତୁ ୱିଗତତ୍ତା ୱିଗତୋ ଭୱୋ ଏତସ୍ମାତି ୱିଭୱୋ । ୱିଭୱନ୍ତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି ଇତୋ ଅରିୟଧନୱିଲୋମକା କିଲେସମହାଚୋରାତିପି ୱିଭୱୋ । ୱିଭୱସଦ୍ଦସ୍ସ ନିବ୍ବାନାଭିଧାନତ୍ତେ ‘‘ଏୱଂ ଭୱେ ୱିଜ୍ଜମାନେ, ୱିଭୱୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବକୋ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଇମାନି ପନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନାନି –
ନିବ୍ବାନଂ ୱିଭୱୋ ମୋକ୍ଖୋ, ନିରୋଧୋ ଅମତଂ ସମଂ ।
ସଙ୍ଖାରୂପସମୋ ଦୁକ୍ଖ-ନିରୋଧୋ ଅଚ୍ଚୁତ’କ୍ଖୟୋ ॥
ୱିୱଟ୍ଟ’ମକତଂ ଅତ୍ଥଂ, ସନ୍ତିପଦ’ମସଙ୍ଖତଂ ।
ପାରଂ ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୋ ଦୁକ୍ଖ-କ୍ଖୟୋ ସଞ୍ଞୋଜନକ୍ଖୟୋ ॥
ୟୋଗକ୍ଖେମୋ ୱିରାଗୋ ଚ,
ଲୋକନ୍ତୋ ଚ ଭୱକ୍ଖୟୋ ।
ଅପୱଗ୍ଗୋ ୱିସଙ୍ଖାରୋ,
ସବ୍ଭି ସୁଦ୍ଧି ୱିସୁଦ୍ଧି ଚ ॥
ୱିମୁତ୍ୟା’ପଚୟୋ ମୁତ୍ତି, ନିବ୍ବୁତି ଉପଧିକ୍ଖୟୋ ।
ସନ୍ତି ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ, ଦିସା ଚ ସବ୍ବତୋପଭଂ ॥
ୱିନାପେତାନି ନାମାନି, ୱିସେସକପଦଂ ଇଧ ।
ନିବ୍ବାନୱାଚକାନୀତି, ସଲ୍ଲକ୍ଖେୟ୍ୟ ସୁମେଧସୋ ॥
‘‘ତାଣଂ ଲେଣ’’ନ୍ତିଆଦୀନି-ପେକ୍ଖିକାନି ଭୱନ୍ତି ହି ।
ୱିସେସକପଦାନନ୍ତି, ଏତ୍ଥେତାନି ପକାସୟେ ॥
ତାଣଂ ଲେଣ’ମରୂପଞ୍ଚ, ସନ୍ତଂ ସଚ୍ଚ’ମନାଲୟଂ ।
ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ ସରଣଞ୍ଚ, ପରାୟଣ’ମନୀତିକଂ ॥
ଅନାସୱଂ ଧୁୱଂ ନିଚ୍ଚଂ, ୱିଞ୍ଞାଣ’ମନିଦସ୍ସନଂ ।
ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଂ ସିୱଂ ଖେମଂ, ନିପୁଣଂ ଅପଲୋକିକଂ ॥
ଅନନ୍ତ’ମକ୍ଖରଂ ଦୀପୋ, ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ କେୱଲଂ ପଦଂ ।
ପଣୀତଂ ଅଚ୍ଚୁତଞ୍ଚାତି, ବହୁଧାପି ୱିଭାୱୟେ ॥
ଗୋତ୍ରଭୂତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ, ୱଦନ୍ତେହି ଗରୂହି ତୁ ।
ଗୋତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନ-ମିତି ଗୋତ୍ତନ୍ତି ଭାସିତଂ ॥
ୱିଭୱୋତି ୱା ୱିନାସସମ୍ପତ୍ତିଧନୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱିନାସୋ ୱିଭୱନଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନଂ ନସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥେନ ୱିଭୱୋ । ‘‘ୱିଭୱୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ, ଇତ୍ଥେକେ ସତୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱିନାସଂ ୱିଭୱଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ସମ୍ପତ୍ତି ପନ ୱିସେସତୋ ଭୱତୀତି ୱିଭୱୋ । ‘‘ରଞ୍ଞୋ ସିରିୱିଭୱଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଧନଂ ପନ ଭୱନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ୱିଭୱୋ । ‘‘ଅସୀତିକୋଟିୱିଭୱସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଇଦଂ ପନ ପରିୟାୟୱଚନଂ –
ଧନଂ ସଂ ୱିଭୱୋ ଦବ୍ବଂ, ସାପତେୟ୍ୟଂ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ଓଡ୍ଡଂ ଭଣ୍ଡଂ ସକଂ ଅତ୍ଥୋ, ଇଚ୍ଚେତେ ଧନୱାଚକା ॥
ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ପନ ୱିଭୱତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ‘‘ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ପୁନ ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନ ଜାୟତୀ’’ତି ଗହଣତୋ ୱିଭୱୋତି । ‘‘ୱିଭୱତଣ୍ହା’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ହି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନାମଂ । ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତି –
ଧନନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତି-ୱିନାସୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ।
ୱୁତ୍ତା ୱିଭୱସଦ୍ଦେନ, ଇତି ୱିଞ୍ଞୂ ୱିଭାୱୟେ ॥
ପାତୁଭାୱୋତି ପାତୁଭୱନଂ ପାତୁଭାୱୋ । ଆୱିଭାୱୋତି ଆୱିଭୱନଂ ଆୱିଭାୱୋ, ଉଭିନ୍ନମେତେସଂ ପାକଟତା ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ତିରୋଭାୱୋତି ତିରୋଭୱନଂ ତିରୋଭାୱୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭାୱୋ । ୱିନାଭାୱୋତି ୱିନାଭୱନଂ ୱିନାଭାୱୋ, ୱିୟୋଗୋ । ସୋତ୍ଥିଭାୱୋତି ସୋତ୍ଥିଭୱନଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱୋ, ସୁୱତ୍ଥିଭାୱୋ ସୁଖସ୍ସ ଅତ୍ଥିତା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନିବ୍ଭୟତା ନିରୁପଦ୍ଦୱତା ଏୱ । ଅତ୍ଥିଭାୱୋତି ଅତ୍ଥିତା ୱିଜ୍ଜମାନତା ଅୱିୱିତ୍ତତା । ନତ୍ଥିଭାୱୋତି ନତ୍ଥିତା ଅୱିଜ୍ଜମାନତା ୱିୱିତ୍ତତା ରିତ୍ତତା ତୁଚ୍ଛତା ସୁଞ୍ଞତା । ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୱିତା, ପରଂ ଅଭିଭୱନ୍ତୋ ୟୋ କୋଚି । ଏୱଂ ପରିଭୱିତା, ଅନୁଭୱତୀତି ଅନୁଭୱିତା, ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ୟୋ କୋଚି । ଏୱଂ ସମନୁଭୱିତା । ପଚ୍ଚନୁଭୱିତା, ଏତ୍ଥ ପନ ୟଥା ‘‘ଅମତସ୍ସ ଦାତା । ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଦାତା’’ତି ପଦାନଂ କତ୍ତୁୱାଚକାନଂ ‘‘ଅମତସ୍ସା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି କମ୍ମୱାଚକେହି ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନା ଦିସ୍ସତି, ତଥା ଇମେସମ୍ପି ପଦାନଂ ‘‘ପଚ୍ଚାମିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଭୱିତା’’ତିଆଦିନା ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଏୱରୂପାନଂ ପଦାନଂ । ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଭୱତୀତି ଭୱଂ। ଭୱିସ୍ସତୀତି ୱା ଭୱଂ, ୱଡ୍ଢମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ‘‘ସୁୱିଜାନୋ ଭୱଂ ହୋତି, ସୁୱିଜାନୋ ପରାଭୱୋ । ଧମ୍ମକାମୋ ଭୱଂ ହୋତି, ଧମ୍ମଦେସ୍ସୀ ପରାଭୱୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ୟେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥେତି, ସୋ ‘‘ଭୱ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ‘‘ଭୱଂ କଚ୍ଚାୟନୋ । ଭୱଂ ଆନନ୍ଦୋ । ମଞ୍ଞେ ଭୱଂ ପତ୍ଥୟତି, ରଞ୍ଞୋ ଭରିୟଂ ପତିବ୍ବତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଏତ୍ଥ ପନ ଧାତୁଅତ୍ଥେ ଆଦରୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ସମ୍ମୁତିଅତ୍ଥେୟେୱାଦରୋ କାତବ୍ବୋ ‘‘ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ । ୱୋହାରୱିସୟସ୍ମିଞ୍ହି ଲୋକସମ୍ମୁତି ଏୱ ପଧାନା ଅୱିଲଙ୍ଘନୀୟା । ପରାଭୱତୀତି ପରାଭୱଂ। ଏୱଂ ପରିଭୱଂ । ଅଭିଭୱଂ । ଅନୁଭୱଂ। ପଭୱତି ପହୋତି ସକ୍କୋତୀତି ପଭୱଂ, ପହୋନ୍ତୋ ୟୋ କୋଚି । ନ ପଭୱଂ ଅପ୍ପଭୱଂ, ‘‘ଅପ୍ପଭୱ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ଜାତକେ ଦିଟ୍ଠଂ –
‘‘ଛିନ୍ନବ୍ଭମିୱ ୱାତେନ, ରୁଣ୍ଣୋ ରୁକ୍ଖମୁପାଗମିଂ ।
ସୋହଂ ଅପ୍ପଭୱଂ ତତ୍ଥ, ସାଖଂ ହତ୍ଥେହି ଅଗ୍ଗହି’’ନ୍ତି
ତତ୍ଥ ସାଧକୱଚନମିଦଂ । ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଧନଭୂତୀତି ଧନମସ୍ସ ଭୱତୂତି ଧନଭୂତି । ସିରିଭୂତୀତି ସୋଭାୟ ଚେୱ ପଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନଞ୍ଚ ଅଧିୱଚନଂ । ସା ଅସ୍ସ ଭୱତୂତି ସିରିଭୂତି । ଏୱଂ ସୋତ୍ଥିଭୂତି, ସୁୱତ୍ଥିଭୂତି । ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଭାୱୀତି ଭୱନସୀଲୋ ଭାୱୀ, ଭୱନଧମ୍ମୋ ଭାୱୀ, ଭୱନେ ସାଧୁକାରୀ ଭାୱୀ । ଏୱଂ ୱିଭାୱୀ । ସମ୍ଭାୱୀ । ପରିଭାୱୀତି । ତତ୍ର ୱିଭାୱୀତି ଅତ୍ଥୱିଭାୱନେ ସମତ୍ଥୋ ପଣ୍ଡିତୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ୱିଦ୍ୱା, ୱିଜ୍ଜାଗତୋ, ଞାଣୀତିଆଦି ପରିୟାୟୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭୱନ୍ତି ଚତ୍ର –
ୱିଦ୍ୱା ୱିଜ୍ଜାଗତୋ ଞାଣୀ, ୱିଭାୱୀ ପଣ୍ଡିତୋ ସୁଧୀ ।
ବୁଧୋ ୱିସାରଦୋ ୱିଞ୍ଞୂ, ଦୋସଞ୍ଞୂ ୱିଦ୍ଦସୁ ୱିଦୂ ॥
ୱିପସ୍ସୀ ପଟିଭାଣୀ ଚ, ମେଧାୱୀ ନିପକୋ କୱି ।
କୁସଲୋ ୱିଦୁରୋ ଧୀମା, ଗତିମା ମୁତିମା ଚୟଂ ॥
ଚକ୍ଖୁମା କଣ୍ଣୱା ଦବ୍ବୋ, ଧୀରୋ ଭୂରି ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।
ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ବୁଦ୍ଧିମା ପଞ୍ଞୋ, ଏୱଂନାମା ୱିଭାୱିନୋତି ॥
ଈକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ସୟମ୍ଭୂତି ସୟମେୱ ଭୱତୀତି ସୟମ୍ଭୂ । କୋ ସୋ ? ଅନ୍ତରେନ ପରୋପଦେସଂ ସାମଂୟେୱ ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ସକ୍ୟମୁନି ଭଗୱା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ସଦେୱକସ୍ମିଂ ଲୋକସ୍ମିଂ, ନତ୍ଥି ମେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ॥
ଅହଞ୍ହି ଅରହା ଲୋକେ, ଅହଂ ସତ୍ଥା ଅନୁତ୍ତରୋ ।
ଏକୋମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସୀତୀଭୂତୋସ୍ମି ନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥
ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପାରମିତାପରିଭାୱିତୋ ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସହ ୱାସନାୟ ୱିଗତୱିଦ୍ଧସ୍ତନିରୱସେସକିଲେସୋ ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମେୟ୍ୟଗୁଣଗଣାଧାରୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ସୟମ୍ଭୂ । ସୋ ଏୱଂଭୂତୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସୋ, କତମୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ? ତଥାଗତୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ସୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ଏତରହି ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସୁଗତୋ’’ତିଆଦୀହି ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତନାମେହି ଚ ପସିଦ୍ଧୋ, ‘‘ଗୋତମୋ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୂ’’ତି ଗୋତ୍ତତୋ ଚ ପସିଦ୍ଧୋ, ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ ସକ୍କୋ ସକ୍ୟମୁନି ସକ୍ୟସୀହୋ ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋତି କୁଲତୋ ଚ ପସିଦ୍ଧୋ, ସୁଦ୍ଧୋଦନିମାୟାଦେୱୀସୁତୋତି ମାତାପିତିତୋ ଚ ପସିଦ୍ଧୋ, ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋତି ଗହିତନାମେନ ଚ ପସିଦ୍ଧୋ । ଭୱନ୍ତି ଚତ୍ର –
ୟୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ଆସି, ବୁଦ୍ଧୋ ସୋ ୱଦତଂ ୱରୋ ।
ଗୋତ୍ତତୋ ଗୋତମୋ ନାମ, ତଥେୱାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ ଚ ॥
ସକ୍ୟକୁଲେ ପସୂତତ୍ତା, ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ ।
ସକ୍କୋ ଇତି ଚ ଅୱ୍ହିତୋ, ତଥା ସକ୍ୟମୁନୀତି ଚ ॥
ସବ୍ବତ୍ଥ ସେଟ୍ଠଭାୱେନ, ସକ୍ୟେ ଚ ସେଟ୍ଠଭାୱତୋ ।
ସକ୍ୟସୀହୋତି ସୋ ସକ୍ୟ-ପୁଙ୍ଗୱୋତି ଚ ସମ୍ମତୋ ॥
ସୁଦ୍ଧୋଦନୀତି ପିତିତୋ, ନଭେ ଚନ୍ଦୋୱ ୱିସ୍ସୁତୋ ।
ମାତିତୋପି ଚ ସଞ୍ଞାତୋ, ମାୟାଦେୱୀସୁତୋ ଇତି ॥
ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ସୁଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ଧମ୍ମରାଜା ତଥାଗତୋ ।
ସମନ୍ତଭଦ୍ଦୋ ଭଗୱା, ଜିନୋ ଦସବଲୋ ମୁନି ॥
ସତ୍ଥା ୱିନାୟକୋ ନାଥୋ,
ମୁନିନ୍ଦୋ ଲୋକନାୟକୋ ।
ନରାସଭୋ ଲୋକଜିନୋ,
ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ॥
ଦେୱଦେୱୋ ଲୋକଗରୁ, ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ମହାମୁନି ।
ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ପୁରିସ-ଦମ୍ମସାରଥି ମାରଜି ॥
ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଚ ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝ-ୱଚନୋ ସତ୍ଥୱାହକୋ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱୋ ଦେୱାତି-ଦେୱୋ ଚ ସମଣିସ୍ସରୋ ॥
ଭୂରିପଞ୍ଞୋ’ନଧିୱରୋ, ନରସୀହୋ ଚ ଚକ୍ଖୁମା ।
ମୁନିମୁନି ନରୱରୋ, ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ଜନେ ସୁତୋ ॥
ଅଙ୍ଗୀରସୋ ୟତିରାଜା, ଲୋକବନ୍ଧୁ’ମତନ୍ଦଦୋ ।
ୱତ୍ତା ପୱତ୍ତା ସଦ୍ଧମ୍ମ-ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ୟତିସ୍ସରୋ ॥
ଲୋକଦୀପୋ ସିରୀଘନୋ, ସମଣିନ୍ଦୋ ନରୁତ୍ତମୋ ।
ଲୋକତ୍ତୟୱିଦୂ ଲୋକ-ପଜ୍ଜୋତୋ ପୁରିସୁତ୍ତମୋ ॥
ସଚ୍ଚଦସୋ ସତପୁଞ୍ଞ-ଲକ୍ଖଣୋ ସଚ୍ଚସୱ୍ହୟୋ ।
ରୱିବନ୍ଧା’ସମସମୋ, ପଞ୍ଚନେତ୍ତ’ଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ॥
ସବ୍ବାଭିଭୂ ସବ୍ବୱିଦୂ, ସଚ୍ଚନାମୋ ଚ ପାରଗୂ ।
ପୁରିସାତିସୟୋ ସବ୍ବ-ଦସ୍ସାୱୀ ନରସାରଥି ॥
ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଇତି ସୋ, ଞାତୋ ସତ୍ତୁତ୍ତମୋତି ଚ ।
ତାଦୀ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀତି, ମହାକାରୁଣିକୋତି ଚ ॥
ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ ଧମ୍ମଭୂତୋ, ଞାଣଭୂତୋତି ୱଣ୍ଣିତୋ ।
ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋତି ପୁରିସା-ଜଞ୍ଞୋ ଇତି ଚ ଥୋମିତୋ ॥
ଲୋକଜେଟ୍ଠୋ ସୟମ୍ଭୂ ଚ, ମହେସି ମାରଭଞ୍ଜନୋ ।
ଅମୋଘୱଚନୋ ଧମ୍ମ-କାୟୋ ମାରାଭିଭୂ ଇତି ॥
ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ ।
ନାମଂ ଗୁଣେହି ନିସ୍ସିତଂ, କୋ କୱିନ୍ଦୋ କଥେସ୍ସତି ॥
ତତ୍ର ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ଇଚ୍ଚାଦି-ନାମଂ ସାଧାରଣଂ ଭୱେ ।
ସବ୍ବେସାନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଗୋତମୋ ଇତିଆଦି ନ ॥
ବୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଚ, ‘‘ସୟମ୍ଭୂ’’ଇତି ସାସନେ ।
କେଚି ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ସୟମ୍ଭୂ’’ତି, ସାସନାୱଚରଂ ନ ତଂ ॥
‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ତଥାଗତୋ ସତ୍ଥା, ଭଗୱା’’ତି ପଦାନି ତୁ ।
ଠାନେନେକସହସ୍ସମ୍ହି, ସଞ୍ଚରନ୍ତି ଅଭିଣ୍ହସୋ ॥
ତତ୍ର ଚାଦିପଦଂ ଅନ୍ତ-ପଦଞ୍ଚେୱ ଇମାନି ତୁ ।
ଏକତୋପି ଚରନ୍ତୀତି, ୱିଭାୱେୟ୍ୟ ୱିସାରଦୋ ॥
ୱିସେସକପଦାନଂ ତୁ, ଅପେକ୍ଖକପଦାନି ଚ ।
ଅନପେକ୍ଖପଦାନୀତି, ପଦାନି ଦୁୱିଧା ସିୟୁଂ ॥
ତଥା ହି ସତ୍ଥୱାହୋ ନରୱରୋ ଛଳଭିଞ୍ଞୋତି ଏୱଂପକାରାନି ଅଭିଧାନପଦାନି ୱିସେସକପଦାପେକ୍ଖକାନି । କଥଂ ?
‘‘ଏୱଂ ୱିଜିତସଙ୍ଗାମଂ, ସତ୍ଥୱାହଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ।
ସାୱକା ପୟିରୁପାସନ୍ତି, ତେୱିଜ୍ଜା ମଚ୍ଚୁହାୟିନୋ ॥
ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ,
ସଲୋକପାଲୋ ସଦା ନମସ୍ସତି ଚ ।
ତସ୍ସେତ ସାସନୱରଂ,
ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟଂ ନରୱରସ୍ସା’’ତି,
‘‘ଛଳଭିଞ୍ଞସ୍ସ ସାସନ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱଂ ୱିସେସକପଦାପେକ୍ଖକାନି ଭୱନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧୋ ଜିନୋ ଭଗୱାତି ଏୱଂପକାରାନି ପନ ନୋ ୱିସେସକାପେକ୍ଖାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କେଚି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ମୁନିନ୍ଦୋ ସମଣିନ୍ଦୋ ସମଣିସ୍ସରୋ ୟତିସ୍ସରୋ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ ରୱିବନ୍ଧୂତି ଏୱଂପକାରାନଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତାନମଭିଧାନାନଂ ୱିସେସତ୍ଥାଭାୱତୋ ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ତନ୍ନ, ଅଭିଧାନାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣୀୟାନଭିସଙ୍ଖରଣୀୟୱସେନ ଅଭିସଙ୍ଖତାଭିଧାନାନି ଅନଭିସଙ୍ଖତାଭିଧାନାନୀତି ଦ୍ୱେଧା ଦିସ୍ସନତୋ । ତଥା ହି କତ୍ଥଚି କେଚି ‘‘ସକ୍ୟସୀହୋ’’ତି ଅଭିଧାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ସକ୍ୟକେସରୀ ସକ୍ୟମିଗାଧିପୋ’’ତିଆଦିନା ନାନାୱିୱିଧମଭିଧାନମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି, ପାୱଚନେପି ହି ‘‘ଦ୍ୱିଦୁଗ୍ଗମୱରହନୁତ୍ତ’ମଲତ୍ଥା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ତଥା କେଚି ‘‘ଧମ୍ମରାଜା’’ତି ଅଭିଧାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ଧମ୍ମଦିସମ୍ପତୀ’’ତିଆଦୀନି ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତି ଅଭିଧାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ସବ୍ବଦସ୍ସାୱୀ ସବ୍ବଦସ୍ସୀ’’ତିଆଦୀନି ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି, ‘‘ସହସ୍ସକ୍ଖୋ’’ତି ଅଭିଧାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ଦସସତଲୋଚନୋ’’ତିଆଦୀନି ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ‘‘ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୂ’’ତି ଅଭିଧାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ଅରୱିନ୍ଦସହାୟବନ୍ଧୂ’’ତିଆଦୀନି ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ‘‘ଅମ୍ବୁଜ’’ନ୍ତି ଅଭିଧାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ନୀରଜଂ କୁଞ୍ଜ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ପାୱଚନେପି ହି ୟଂ ପଦୁମଂ, ତଂ ଜଲଜଂ ନାମାତି ମନ୍ତ୍ୱା ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେହି ଅରିୟେହି ଦେସନାୱିଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ପଦୁମୁତ୍ତରନାମିନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ‘‘ଜଲଜୁତ୍ତରନାମିନୋ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ଏୱଂ ଅଭିସଙ୍ଖତାଭିଧାନାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ଅଭିଧାନାନି ପନ ଅନଭିସଙ୍ଖତାଭିଧାନାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତେନ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ, ନ ପିତରା କତଂ, ନ ଭଗିନିୟା କତଂ, ନ ଞାତିସାଲୋହିତେହି କତଂ, ନ ଦେୱତାହି କତଂ, ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପ୍ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି, ତଥା ‘‘ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ…ପେ॰… ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ଭଗୱା’’ତି । ଏୱଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ଅଭିଧାନାନି ଅନଭିସଙ୍ଖତାଭିଧାନାନି । ନ ହି ତାନି ଅଭିଧାନାନି ଚେୱ ‘‘ସତ୍ଥା ସୁଗତୋ ଜିନୋ’’ତିଆଦୀନି ଚ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅଭିଧାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖତାନି, ନାପି ଅଞ୍ଞାନି ଅଭିଧାନାନି ଏତାନି ପଟିଚ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଅଭିଧାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ବୋଧେତା ବୋଧକୋ’’ତିଆଦୀନି ନାମାଭିଧାନାନି ନ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ତଥା ‘‘ଭଗୱା ସତ୍ଥା ସୁଗତୋ’’ତିଆଦୀନି ନାମାଭିଧାନାନି ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନଭଗୋ ଅନୁସାସକୋ ସୁନ୍ଦରୱଚନୋ’’ତିଆଦୀନି ନାମାଭିଧାନାନି ନାଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମୁନିନ୍ଦୋ ସମଣିନ୍ଦୋ ସମଣିସ୍ସରୋ ୟତିସ୍ସରୋ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ ରୱିବନ୍ଧୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁନରୁତ୍ତି ଅମ୍ହେହି କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ରାପି ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଅଭିସଙ୍ଖତନାମଞ୍ଚ, ନାମଞ୍ଚାନଭିସଙ୍ଖତଂ ।
ଦ୍ୱିଦୁଗ୍ଗମୱରୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ଇତି ନାମଂ ଦ୍ୱିଧା ଭୱେ’’ତି ॥
ପଭୂତି ପରଂ ପସୟ୍ହ ଭୱତୀତି ପଭୂ, ଇସ୍ସରୋ । ‘‘ଅରଞ୍ଞସ୍ସ ପଭୂ ଅୟଂ ଲୁଦ୍ଦକୋ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅଭିଭୂତି ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୂ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୋ । କିଂ ସୋ ଅଭିଭୱି ? ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ଅରୂପିନୋ । ଇତି ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ଅରୂପିନୋ ଅଭିଭୱୀତି ଅଭିଭୂ । ସୋ ଚ ଖୋ ନିଚ୍ଚେତନତ୍ତା ଅଭିଭୱନକ୍ରିୟାୟାସତି ପୁବ୍ବେୱା’ସଞ୍ଞୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଝାନଲାଭିକାଲେ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ଭାୱେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଅସଞ୍ଞିଭୱେ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଅଭିଭୱିତୁମାରଭି, ତଦଭିଭୱନକିଚ୍ଚଂ ଇଦାନି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅଭିଭୱୀତି ଅଭିଭୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ନିଚ୍ଚେତନଭାୱେନ ଅଭିଭୱନବ୍ୟାପାରେ ଅସତିପି ପୁବ୍ବେ ସଚେତନକାଲେ ସବ୍ୟାପାରତ୍ତା ସଚେତନସ୍ସ ୱିୟ ନିଚ୍ଚେତନସ୍ସାପି ସତୋ ତସ୍ସ ଉପଚାରେନ ସବ୍ୟାପାରତାୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ଦିସ୍ସତି ହି ଲୋକେ ସାସନେ ଚ ସଚେତନସ୍ସ ୱିୟ ଅଚେତନସ୍ସପି ଉପଚାରେନ ସବ୍ୟାପାରତାୱଚନଂ । ତଂ ୟଥା ? କୂଲଂ ପତିତୁକାମଂ, ଏୱଂ ଲୋକେ । ସାସନେ ପନ –
‘‘ରୋଦନ୍ତେ ଦାରକେ ଦିସ୍ୱା, ଉବ୍ବିଗ୍ଗା ୱିପୁଲା ଦୁମା ।
ସୟମେୱୋନମିତ୍ୱାନ, ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦାରକେ’’ତି ଚ
‘‘ଅଙ୍ଗାରିନୋ ଦାନି ଦୁମା ଭଦନ୍ତେ, ଫଲେସିନୋ ଛଦନଂ ୱିପ୍ପହାୟା’’ତି ଚ ‘‘ଫଲଂ ତୋସେତି କସ୍ସକ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦି । ଅଭିଭୂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାଭିଧାନତ୍ତେ ‘‘ଅଭିଭୁଂ ଅଭିଭୁତୋ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୂ, ପରେସମଭିଭୱିତା ୟୋ କୋଚି । ୱିସେସତୋ ପନ ତଥାଗତୋୟେୱ ଅଭିଭୂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ତଥାଗତୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁଦସୋ ୱସୱତ୍ତୀ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅଭିଭୂ ନାମ ସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ୱିଭୂତି ୱିସେସଭୂତୋତି ୱିଭୂ, ‘‘ଭୱସୋତଂ ସଚେ ବୁଦ୍ଧୋ, ତିଣ୍ଣୋ ଲୋକନ୍ତଗୂ ୱିଭୂ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ୱିଭୂତି ହେତ୍ଥ ରୂପକାୟଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସେସଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆହ ଚ –
‘‘ଦିସ୍ସମାନୋପି ତାୱସ୍ସ, ରୂପକାୟୋ ଅଚିନ୍ତିୟୋ ।
ଅସାଧାରଣଞାଣଟ୍ଠେ, ଧମ୍ମକାୟେ କଥାୱ କା’’ତି ॥
ଅଧିଭୂତି ଅଧିଭୱତୀତି ଅଧିଭୂ, ଇସ୍ସରୋ ।
‘‘ତଦା ମଂ ତପତେଜେନ, ସନ୍ତତ୍ତୋ ତିଦିୱାଧିଭୂ ।
ଧାରେନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଣ୍ଣଂ, ଭିକ୍ଖାୟ ମଂ ଉପାଗମୀ’’ତି –
ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ପତିଭୂତି ପତିଭୂତୋତି ପତିଭୂ, ‘‘ଗୋଣସ୍ସ ପତିଭୂ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଗୋତ୍ରଭୂତି ଗୋତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଅମତମହାନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଭୂତୋତି ଗୋତ୍ରଭୂ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ସିଖାପ୍ପତ୍ତବଲୱୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗୋତ୍ରଭୂ ? ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମନନ୍ତରା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତି, ତେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି, ଇଦମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅପିଚ ସମଣୋତି ଗୋତ୍ତମତ୍ତମନୁଭୱମାନୋ କାସାୱକଣ୍ଠସମଣୋପି ଗୋତ୍ରଭୂ । ସୋ ହି ‘‘ସମଣୋ’’ତି ଗୋତ୍ତମତ୍ତଂ ଅନୁଭୱତି ୱିନ୍ଦତି, ନ ସମଣଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଖୋ ପନାନନ୍ଦ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ଗୋତ୍ରଭୁନୋ କାସାୱକଣ୍ଠା ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ୱତ୍ରଭୂତି ସକ୍କୋ । ସୋ ହି ମାତାପିତିଭରଣାଦୀହି ସତ୍ତହି ୱତ୍ତେହି ସକ୍କତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ୱତ୍ତେନ ଅଭିଭୱତୀତି ୱତ୍ରଭୂ । ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଭୂଧାତୁମ୍ହି ଲବ୍ଭମାନଂ ପତ୍ତିଅତ୍ଥମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଦେୱିସ୍ସରିୟଂ ପତ୍ତୋତି ୱତ୍ରଭୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ୱତ୍ରନାମକଂ ୱା ଅସୁରଂ ଅଭିଭୱତୀତି ୱତ୍ରଭୂ’’ତି ଚ, ‘‘ୱତ୍ରଭୂ ଜୟତଂପିତା’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଏତ୍ଥ ହି ୱତ୍ରଭୂତି ୱତ୍ରନାମକସ୍ସ ଅସୁରସ୍ସ ଅଭିଭୱିତା । ଜୟତଂ ପିତାତି ଜୟନ୍ତାନଂ ପିତା । ‘‘ସକ୍କୋ ଇନ୍ଦୋ ପୁରିନ୍ଦଦୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଇଦଂ ତୁ ଧାତାଧିକାରେ ପକାସେସ୍ସାମ । ପରାଭିଭୂତି ପରମଭିଭୱତୀତି ପରାଭିଭୂ । ଏୱଂ ରୂପାଭିଭୂତିଆଦୀସୁପି । ସବ୍ବାଭିଭୂତି ସବ୍ବମଭିଭୱିତବ୍ବଂ ଅଭିଭୱତୀତି ସବ୍ବାଭିଭୂ । ସବ୍ବାଭିଭୂତି ଚ ଇଦଂ ନାମଂ ତଥାଗତସ୍ସେୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ସବ୍ବାଭିଭୂ ସବ୍ବୱିଦୂହମସ୍ମି,
ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୂପଲିତ୍ତୋ ।
ସବ୍ବଞ୍ଜହୋ ତଣ୍ହକ୍ଖୟେ ୱିମୁତ୍ତୋ,
ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ କମୁଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ॥
ଊକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ନିୟତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋୟଂ ।
ଇଦାନି ଅନିୟତଲିଙ୍ଗାନଂ ନିୟତଲିଙ୍ଗେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ଭୂତପରାଭୂତ ସମ୍ଭୂତସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ର ଭୂତୋତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭୱୀତି ଭୂତୋ, ଭୂତୋତି ଜାତୋ ସଞ୍ଜାତୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୋ ପାତୁଭୂତୋ, ଭୂତୋତି ୱା ଲଦ୍ଧସରୂପୋ ୟୋ କୋଚି ସୱିଞ୍ଞାଣକୋ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାଣକୋ ୱା । ଅଥ ୱା ତଥାକାରେନ ଭୱତୀତି ଭୂତୋ, ଭୂତୋତି ସଚ୍ଚୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ୟୋ କୋଚି, ଏତ୍ଥ ୟୋ ଭୂତସଦ୍ଦୋ ସଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ‘‘ଭୂତଟ୍ଠୋ’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ପରାଭୂତୋତି ପରାଭୱୀତି ପରାଭୂତୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ଭୂତୋତି ସମ୍ଭୂତୋ। ୱିସେସେନ ଭୂତୋତି ୱିଭୂତୋ। ୱିସ୍ସୁତୋ ଭୂତୋତି ୱା ୱିଭୂତୋ, ‘‘ୱିଭୂତାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ୱିଭୱୀତି ୱା ୱିଭୂତୋ, ୱିନଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ରୂପେ ୱିଭୂତେ ନ ଫୁସନ୍ତି ଫସ୍ସା’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ପାକଟୋ ଭୂତୋତି ପାତୁଭୂତୋ। ଆୱି ଭୱତୀତି ଆୱିଭୂତୋ। ଏୱଂ ତିରୋଭୂତୋ । ୱିନାଭୂତୋ। ଭୱିତୁମନୁଚ୍ଛୱିକୋତି ଭବ୍ବୋ। ପରିଭୱିୟତେ ସୋତି ପରିଭୂତୋ। ୟେନ କେନଚି ୟୋ ପୀଳିତୋ ହୀଳିତୋ ୱା, ସୋ ପରିଭୂତୋ । ଗମ୍ୟମାନତ୍ଥୋ ୟଥାକାମଚାରୀ । ଅଭିଭୱିୟ୍ୟତେ ସୋତି ଅଭିଭୂତୋ। ଅଧିଭୱିୟତେ ସୋତି ଅଧିଭୂତୋ। ଏୱଂ ଅଦ୍ଧଭୂତୋ। ଏତ୍ଥ ଅଧିସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ ଅଦ୍ଧସଦ୍ଦୋ, ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଦ୍ଧଭୂତଂ, ରୂପା ଅଦ୍ଧଭୂତା, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଦ୍ଧଭୂତ’’ନ୍ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ, ତଥା ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ନ ହେୱ ଅନଦ୍ଧଭୂତଂ ଅତ୍ତାନଂ ନ ଅଦ୍ଧଭାୱେତୀ’’ତି ପଦମ୍ପି । ତତ୍ଥ ଅନଦ୍ଧଭୂତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖେନ ଅନଧିଭୂତଂ । ଦୁକ୍ଖେନ ଅନଧିଭୂତୋ ନାମ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନ ଅଦ୍ଧଭାୱେତି ନାଭିଭୱତୀତି ସୁତ୍ତପଦତ୍ଥୋ ।
ଅନୁଭୱିୟତେ ସୋତି ଅନୁଭୂତୋ। ଏୱଂ ସମନୁଭୂତୋ । ପଚ୍ଚନୁଭୂତୋ । ଭାୱିତୋ। ଏତ୍ଥ ଭାୱିତୋତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣଂ ‘‘ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଖୋ କସ୍ସପ ମୟା ସମ୍ମଦକ୍ଖାତୋ ଭାୱିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗୁଣୀୱାଚକଂ ପଧାନପଦଂ ସାସନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତିତ୍ଥିୟସମୟେ ପନ ଭାୱିତୋତି କାମଗୁଣୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ନ ଭାୱିତମାସୀସତୀ’’ତି । ତତ୍ର ଭାୱିତା ନାମ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା, ତେ ନ ଆସୀସତି ନ ସେୱତୀତି ସୁତ୍ତପଦତ୍ଥୋ । ସମ୍ଭାୱିୟତେ ସୋତି ସମ୍ଭାୱିତୋ। ଏୱଂ ୱିଭାୱିତୋ । ପରିଭାୱିତୋ । ଅନୁପରିଭୂତୋ । ମନଂପରିଭୂତୋତି ମନଂ ପରିଭୱିୟିତ୍ଥ ସୋତି ମନଂପରିଭୂତୋ । ଏତ୍ଥ ମନଂପରିଭୂତୋତି ଈସକଂ ଅପ୍ପତ୍ତପରିଭୱନୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ମନନ୍ତି ହି ନିପାତପଦଂ । ‘‘ଅତିପଣ୍ଡିତେନ ପୁତ୍ତେନ, ମନମ୍ହି ଉପକୂଲିତୋ, ଦେୱଦତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଅବୁଦ୍ଧଭାୱେନ ଚେୱ ଖନ୍ତିମେତ୍ତାଦୀନଞ୍ଚ ଅଭାୱେନ କୁମାରକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଚ ଥେରୀ ଚ ମନଂ ନାସିତୋ, ମନଂ ୱୁଳ୍ହୋ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଚସ୍ସ ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ର ମନଂସଦ୍ଦସ୍ସ କିଞ୍ଚି ୟୁତ୍ତିଂ ୱଦାମ ।
ମନଂସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନୋ, ନାମଂ ନେପାତିକଞ୍ଚିତି ।
ସନ୍ତଂ ତସ୍ସ ମନଂ ହୋତି, ମନମ୍ହି ଉପକୂଲିତୋତି ॥
ପରିଭୱିତବ୍ବୋତି ଅଞ୍ଞେନ ପରିଭୱିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ପରିଭୱିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପରିଭୋତ୍ତବ୍ବୋ ପରିଭୱନୀୟୋ । ତବ୍ବପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ ହି ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟପଦୟୋଜନା ଦିସ୍ସତି ‘‘ଅଲଦ୍ଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଲଭନୀୟଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱା ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପରିଭୱନମରହତୀତି ପରିଭୱିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପରିଭୋତ୍ତବ୍ବୋ ପରିଭୱନୀୟୋ। ତଥା ହି ତବ୍ବପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ ଅରହତିପଦୟୋଜନା ଦିସ୍ସତି ‘‘ପରିସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଲାଭମରହତୀତି ଲଦ୍ଧବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ପରିଭୋତ୍ତବ୍ବୋତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ଖୋ ମହାରାଜ ଦହରୋତି ନ ଉଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ନ ପରିଭୋତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ଅଭିଅଧିପୁବ୍ବା ଭୂଧାତୁୟୋ ସମାନତ୍ଥା । ସେସାନି ଦୁକାନି ନୟାନୁସାରେନ ଞେୟ୍ୟାନି । ଭମାନୋତି ଭୱତୀତି ଭମାନୋ, ମଜ୍ଝେ ୱକାରଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ –
‘‘କିଂ ସୋ ଭମାନୋ ସଚ୍ଚକୋ’’, ଇଚ୍ଚତ୍ର ପାଳିୟଂ ପନ ।
ରୂପଂ ଭୱତିଧାତୁସ୍ସ, ୱଲୋପେନେୱ ଦିସ୍ସତି ॥
ଅତ୍ରାୟଂ ପାଳି ‘‘କିଂ ସୋ ଭମାନୋ ସଚ୍ଚକୋ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତୋ, ୟୋ ଭଗୱତୋ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସତୀ’’ତି । ୱିଭୱମାନୋତି ୱିଭୱତୀତି ୱିଭୱମାନୋ । ଏୱଂ ପରିଭୱମାନୋତିଆଦୀସୁ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଭିସମ୍ଭୋନ୍ତୋ’’ତିମସ୍ସ କରୋନ୍ତୋ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ‘‘ସବ୍ବାନି ଅଭିସମ୍ଭୋନ୍ତୋ, ସ ରାଜୱସତିଂ ୱସେ’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ପନିମାନି ‘‘ଭୱମାନୋ’’ତିଆଦୀନି ୱିପ୍ପକତପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାନି, ତସ୍ମା ସରମାନୋ ରୋଦତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସୋ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ, ଅଦ୍ଦସ ଅଚ୍ଚୁତଂ ଇସି’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱିୟ ପରିପୁଣ୍ଣୁତ୍ତରକ୍ରିୟାପଦାନି କତ୍ୱା ରାଜା ଭୱମାନୋ ସମ୍ପତ୍ତିମନୁଭୱତୀତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ‘‘ସରମାନୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନି ହି ‘‘ୟାତୋ ଗତୋ ପତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀହି ସଦିସାନି ନ ହୋନ୍ତି, ଉତ୍ତରକ୍ରିୟାପଦାପେକ୍ଖକାନି ହୋନ୍ତି ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟନ୍ତପଦାନି ୱିୟାତି ।
ପରିଭୱିୟମାନୋତି ପରିଭୱିୟତେ ସୋତି ପରିଭୱିୟମାନୋ । ଏୱଂ ପରିଭୁୟ୍ୟମାନୋତିଆଦୀସୁପି । ଇମାନିପି ୱିପ୍ପକତପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାନି, ତସ୍ମା ‘‘ରାଜପୁରିସେହି ନୀୟମାନୋ ଚୋରୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୀ’’ତିଆଦୀନି ୱିୟ ପରିପୁଣ୍ଣୁତ୍ତରକ୍ରିୟାପଦାନି କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେହି ପରିଭୱିୟମାନୋ ତାଣଂ ଗୱେସତି । ଭୋଗୋ ପୁଗ୍ଗଲେନାନୁଭୱିୟମାନୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ର ଈଦିସେସୁ ୱିପ୍ପକତୱଚନେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ଅନିୟତଲିଙ୍ଗାନଂ ନିୟତଲିଙ୍ଗେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ଭୂତ ପରାଭୂତ ସମ୍ଭୂତସଦ୍ଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ୟଥାରହଂ ନିବ୍ବଚନାଦିୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ୱିଭାୱିତୋ ।
ଇଦାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି – ତତ୍ର ଭାୱିକାତି ଭାୱେତୀତି ଭାୱିକା । ୟା ଭାୱନଂ କରୋତି, ସା ଭାୱିକା । ଭାୱନାତି ୱଡ୍ଢନା ବ୍ରୂହନା ଫାତିକରଣଂ ଆସେୱନା ବହୁଲୀକାରୋ । ୱିଭାୱନାତି ପକାସନା ସନ୍ଦସ୍ସନା । ଅଥ ୱା ୱିଭାୱନାତି ଅଭାୱନା ଅନ୍ତରଧାପନା । ସମ୍ଭାୱନାତି ଉକ୍କଂସନା ଥୋମନା । ପରିଭାୱନାତି ୱାସନା, ସମନ୍ତତୋ ୱା ୱଡ୍ଢନା । ଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଭୂମୀତି ସତ୍ତାୟମାନା ଭୱତୀତି ଭୂମି, ଅଥ ୱା ଭୱନ୍ତି ଜାୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଥାୱରା ଚ ଜଙ୍ଗମା ଚାତି ଭୂମି । ଭୂମି ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ । ‘‘ପଠମାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ଭୂମୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟା ପନନ୍ଧବାଲମହାଜନେନ ୱିଞ୍ଞାତା ପଥୱୀ, ତସ୍ସିମାନି ଅଭିଧାନାନି –
‘‘ପଥୱୀ ମେଦନୀ ଭୂମି, ଭୂରୀ ଭୂ ପୁଥୁୱୀ ମହୀ ।
ଛମା ୱସୁମତୀ ଉବ୍ବୀ, ଅୱନୀ କୁ ୱସୁନ୍ଧରା ।
ଜଗତୀ ଖିତି ୱସୁଧା, ଧରଣୀ ଗୋ ଧରା’’ଇତି ॥
ଅତ୍ର ଭୂ କୁ ଗୋସଦ୍ଦା ପଥୱୀପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି କୁତ୍ର ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାତି ଚେ ?
ୱିଦ୍ୱା ଭୂପାଲ କୁମୁଦ-ଗୋରକ୍ଖାଦିପଦେସୁ ୱେ ।
ଭୂ କୁ ଗୋଇତି ପଥୱୀ, ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱିଭାୱୟେ ॥
ଭୂତୀତି ଭୱନଂ ଭୂତି । ୱିଭୂତୀତି ୱିନାସୋ, ୱିସେସତୋ ଭୱନଂ ୱା, ଅଥ ୱା ୱିସେସତୋ ଭୱନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟାତି ୱିଭୂତି, ସମ୍ପତ୍ତିୟେୱ, ‘‘ରଞ୍ଞୋ ୱିଭୂତି । ପିହନୀୟା ୱିଭୂତିୟୋ’’ତି ଚ ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଇକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଭୂରୀତି ପଥୱୀ । ସା ହି ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୂରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଭୱତି ୱା ପଞ୍ଞାୟତି ୱଡ୍ଢତି ଚାତି ଭୂରୀ, ଅଥ ୱା ଭୂତାଭୂତା ତନ୍ନିସ୍ସିତା ସତ୍ତା ରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୂରୀ । ପଥୱୀନିସ୍ସିତା ହି ସତ୍ତା ପଥୱିୟଂୟେୱ ରମନ୍ତି, ତସ୍ମା ସା ଇମିନାପି ଅତ୍ଥେନ ଭୂରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୂରୀସଦ୍ଦସ୍ସ ପଥୱୀୱଚନେ ‘‘ଭୂରିପଞ୍ଞୋ’’ତି ଅତ୍ଥସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଅପିଚ ଭୂରୀ ୱିୟାତି ଭୂରୀ, ପଞ୍ଞା, ଭୂରୀତି ପଥୱୀସମାୟ ୱିତ୍ଥତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ନାମଂ, ‘‘ୟୋଗା ୱେ ଜାୟତୀ ଭୂରୀ, ଅୟୋଗା ଭୂରିସଙ୍ଖୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ । ଅଥ ୱା ଭୂତେ ଅତ୍ଥେ ରମତୀତି ଭୂରୀ, ପଞ୍ଞାୟେତଂ ନାମଂ, ‘‘ଭୂରୀ ମେଧା ପରିଣାୟିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ । ଅଥ ୱା ପଞ୍ଞାୟେୱ ରାଗାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱତୀତି ଭୂରୀ, ରାଗାଦିଅରୟୋ ଅଭିଭୱତୀତିପି ଭୂରୀ । ତଥା ହି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରାଗଂ ଅଭିଭୂୟତୀତି ଭୂରୀ, ପଞ୍ଞା । ଦୋସଂ ମୋହଂ…ପେ॰… ରାଗୋ ଅରି, ତଂ ଅରିଂ ମଦ୍ଦତୀତି ଭୂରୀ, ପଞ୍ଞା । ଦୋସୋ । ମୋହୋ…ପେ॰… ସବ୍ବେ ଭୱଗାମିନୋ କମ୍ମା ଅରି, ତଂ ଅରିଂ ମଦ୍ଦତୀତି ଭୂରୀ, ପଞ୍ଞା’’ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି ପଦମିୱ ‘‘ଅରିଭୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେପି ଭୂସଦ୍ଦଂ ପୁବ୍ବନିପାତଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଧିୱସେନ ଭୂରୀତି ପଦମୁଚ୍ଚାରିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପିଚ ଈଦିସେସୁ ନାମିକପଦେସୁ ୱିନାପି ଉପସଗ୍ଗେନ ଅଭିଭୱନାଦିଅତ୍ଥା ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱ, ନାଖ୍ୟାତିକପଦେସୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପନ ପଞ୍ଞାୟ ପରିୟାୟୱଚନଂ –
ପଞ୍ଞା ପଜାନନା ଚିନ୍ତା, ୱିଚୟୋ ଉପଲକ୍ଖଣା ।
ପୱିଚୟୋ ଚ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମୱିଚୟମେୱ ଚ ॥
ସଲ୍ଲକ୍ଖଣା ଚ କୋସଲ୍ଲଂ, ଭୂରୀ ପଚ୍ଚୁପଲକ୍ଖଣା ।
ନେପୁଞ୍ଞଞ୍ଚେୱ ୱେଭବ୍ୟା, ମେଧା ଚୁପପରିକ୍ଖକା ॥
ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ପରିଣା-ୟିକା ଚେୱ ୱିପସ୍ସନା ।
ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞାବଲଂ, ଅମୋହୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଚ ।
ପତୋଦୋ ଚାଭିଧମ୍ମସ୍ମା, ଇମାନି ଗହିତାନି ମେ ॥
ଞାଣଂ ପଞ୍ଞାଣମୁମ୍ମଙ୍ଗୋ, ସତ୍ଥୋ ସୋତୋ ଚ ଦିଟ୍ଠି ଚ ।
ମନ୍ତା ବୋଧୋ ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧଂ, ପଟିଭାନଞ୍ଚ ବୋଧିତି ॥
ଧମ୍ମୋ ୱିଜ୍ଜା ଗତି ମୋନଂ, ନେପକ୍କଂ ଗୋ ମତୀ ମୁତି ।
ୱୀମଂସା ୟୋନି ଧୋନା ଚ, ପଣ୍ଡା ପଣ୍ଡିଚ୍ଚୟମ୍ପି ଚ ।
ୱେଦୋ ପଣ୍ଡିତିୟଞ୍ଚେୱ, ଚିକିଚ୍ଛା ମିରିୟାପି ଚ ॥
‘‘ସୋତୋ ବୋଧୀ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଞାଣନାମଦ୍ୱୟଂ ଇଦଂ ।
ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧ-ସାୱକାନମ୍ପି ରୂହତି ॥
‘‘ଅଭିସମ୍ବୋଧି ସମ୍ବୋଧି’’, ଇତି ନାମଦ୍ୱୟଂ ପନ ।
ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସବ୍ବଞ୍ଞୁ-ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ରୂହତି ॥
ଅଭିସମ୍ବୋଧିସଙ୍ଖାତା, ପରମୋପପଦା ପନ ।
ଞାଣପଣ୍ଣତ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁ-ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ରୂହତି ॥
ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସଙ୍ଖାତା, ଅନୁତ୍ତରପଦାଦିକା ।
ବୁଦ୍ଧା ୱା ଞାଣପଣ୍ଣତ୍ତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁସ୍ସେୱ ରୂହତି ॥
‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋୱ ତଂ ।
ୟୁଜ୍ଜତେ ଅୱସେସା ତୁ, ଞାଣପଞ୍ଞତ୍ତି ସବ୍ବଗା ॥
ଞାଣଭାୱମ୍ହି ସନ୍ତେପି, ଧମ୍ମଚକ୍ଖାଦିକଂ ପନ ।
ପୟୋଜନନ୍ତରାଭାୱା, ନାତ୍ର ସନ୍ଦସ୍ସିତଂ ମୟାତି ॥
ଭୂତୀତି ଭୂତସ୍ସ ଭରିୟା । ୟଥା ହି ପେତସ୍ସ ଭରିୟା ‘‘ପେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱ ଭୂତସ୍ସ ଭରିୟା ‘‘ଭୂତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୋତୀତି ୟାୟ ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତେନ ସା ଇତ୍ଥୀ ‘‘ଭୋତୀ’’ ଇତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ମା ଇମିନା ପଦେନ ଇତ୍ଥୀ ୱୋହରିୟତୀତି ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତେନ ପୁରିସୋ ‘‘ଭୱଂ’’ ଇତି ୱୋହରିୟତି, ଏୱମେୱ ଇତ୍ଥିୟା ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତେନ ଇତ୍ଥୀ ‘‘ଭୋତୀ’’ଇତି ୱୋହରିୟତି । ‘‘କୁତୋ ନୁ ଭୱଂ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ, ଇମେ ଆନେସି ଦାରକେ’’ତି, ‘‘ଅହଂ ଭୋତିଂ ଉପଟ୍ଠିସ୍ସଂ, ମା ଭୋତୀ କୁପିତା ଅହୂ’’ତି ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଅଥ ୱା ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସତ୍ତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମୋ, ସୋ ‘‘ଭୋତୀ’’ଇତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଇମିନା ପଦେନ ଇତ୍ଥୀପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ ଲଦ୍ଧନାମା ଅନିତ୍ଥୀପି ୱୋହରିୟତୀତି ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଥା ହି ଦେୱପୁତ୍ତୋପି ‘‘ଦେୱତା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୋହରିତବ୍ବତ୍ତା ଦେୱତାସଦ୍ଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଭୋତୀ’’ଇତି ୱୋହରିତୋ, ପଗେୱ ଦେୱଧୀତା । ତଥା ହି ‘‘ଭୋତୀ ଚରହି ଜାନାତି, ତଂ ମେ ଅକ୍ଖାହି ପୁଚ୍ଛିତା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦେୱତାସଦ୍ଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଭୋତୀ’’ଇତି ଇତ୍ଥି ଲିଙ୍ଗୱୋହାରୋ କତୋ । ଅତ୍ରାୟଂ ସୁତ୍ତପଦତ୍ଥୋ ‘‘ୟଦି ସୋ କୁହକୋ ଧନତ୍ଥିକୋ ତାପସୋ ନ ଜାନାତି, ଭୋତୀ ଦେୱତା ପନ ଜାନାତି କି’’ନ୍ତି । ଅପିଚ –
‘‘ଅତ୍ଥକାମୋସି ମେ ୟକ୍ଖ, ହିତକାମାସି ଦେୱତେ ।
କରୋମି ତେ ତଂ ୱଚନଂ, ତ୍ୱଂସି ଆଚରିୟୋ ମମା’’ତି –
ମଟ୍ଠକୁଣ୍ଡଲୀୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୟକ୍ଖସଦ୍ଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥକାମୋ’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ଦେୱତାସଦ୍ଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ହିତକାମା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ପୁରିସଭୂତୋ ମଟ୍ଠକୁଣ୍ଡଲୀ ୱୋହରିତୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଦେୱତାସଦ୍ଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୋହରିତୋ –
‘‘ନ ତ୍ୱଂ ବାଲେ ୱିଜାନାସି, ୟଥା ଅରହତଂ ୱଚୋ’’ତି ।
‘‘ଅତ୍ଥକାମାସି ମେ ଅମ୍ମ, ହିତକାମାସି ଦେୱତେ’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଏହି ବାଲେ ଖମାପେହି, କୁସରାଜଂ ମହବ୍ବଲ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଇତ୍ଥୀୟେୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୋହରିତା, ତସ୍ମା କତ୍ଥଚି ଇତ୍ଥିପୁରିସପଦତ୍ଥସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଲିଙ୍ଗମତ୍ତମେୱାପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଭୋତୀ ଦେୱତା, ଭୋତୀ ସିଲା, ଭୋତୀ ଜମ୍ବୂ, ଭୋତିଂ ଦେୱତନ୍ତିଆଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାଦୀନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । କତ୍ଥଚି ପନ ଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଭୋତୀ ଇତ୍ଥୀ, ଭୋତିଂ ଦେୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ୱିଭାୱିନୀତି ୱିଭାୱେତୀତି ୱିଭାୱିନୀ । ଏୱଂ ପରିଭାୱିନୀତିଆଦୀସୁପି । ଈକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଭୂତି ସତ୍ତାୟମାନା ଭୱତୀତି ଭୂ । ଅଥ ୱା ଭୱନ୍ତି ଜାୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରାତି ଭୂ । ଭୂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ । ଅଭୂତି ୱଡ୍ଢିୱିରହିତା କଥା, ନ ଭୂତପୁବ୍ବାତି ୱା ଅଭୂ, ଅଭୂତପୁବ୍ବା କଥା । ନ ଭୂତାତି ୱା ଅଭୂ, ଅଭୂତା କଥା । ‘‘ଅଭୁଂ ମେ କଥଂ ନୁ ଭଣସି, ପାପକଂ ୱତ ଭାସସୀ’’ତି ଇଦମେତେସମତ୍ଥାନଂ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ଊକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ନିୟତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋୟଂ ।
ଅନିୟତଲିଙ୍ଗାନଂ ପନ ନିୟତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ଭୂତପରାଭୂତସମ୍ଭୂତସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ନୟାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ୟଥାରହଂ ନିବ୍ବଚନାଦିୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ୱିଭାୱିତୋ ।
ଇଦାନି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି – ତତ୍ର ଭୂତନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପଥୱୀଧାତୁଆଦିକଂ ମହାଭୂତରୂପଂ । ତଞ୍ହି ଅଞ୍ଞେସଂ ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଭୱତୀତି ଭୂତଂ, ଭୱତି ୱା ତସ୍ମିଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ଭୂତଂ । ଅଥ ୱା ଭୂତନ୍ତି ସତ୍ତୋ ଭୂତନାମକୋ ୱା । ଭୂତନ୍ତି ହି ନପୁଂସକୱସେନ ସକଲୋ ସତ୍ତୋ ଏୱଂନାମକୋ ଚ ୟକ୍ଖାଦିକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘କାଲୋ ଘସତି ଭୂତାନି, ସବ୍ବାନେୱ ସହତ୍ତନା । ୟାନୀଧ ଭୂତାନି ସମାଗତାନି, ଉଜ୍ଝାପେତ୍ୱାନ ଭୂତାନି, ତମ୍ହା ଠାନା ଅପକ୍କମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ନପୁଂସକପ୍ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗାତାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଚେ ? ତନ୍ନ, ‘‘ୟକ୍ଖାଦୀନି ମହାଭୂତାନି ୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନେୱ ତେସଂ ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ, ନ ବହି ଠାନଂ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଚୁଣ୍ଣିୟପଦରଚନାୟମ୍ପି ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତଦସ୍ସନତୋତି ଅୱଗନ୍ତବ୍ବଂ । ମହାଭୂତନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ମହାଭୂତରୂପଂ । ତସ୍ସ ମହନ୍ତପାତୁଭାୱାଦୀହି କାରଣେହି ମହାଭୂତତା ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ମହନ୍ତଂ ଭୂତନ୍ତି ମହାଭୂତଂ, ମାୟାକାରସଙ୍ଖାତେନ ମହାଭୂତେନ ସମନ୍ତିପି ମହାଭୂତଂ, ୟକ୍ଖାଦୀହି ମହାଭୂତେହି ସମନ୍ତିପି ମହାଭୂତଂ, ମହନ୍ତେହି ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଭୂତଂ ପୱତ୍ତନ୍ତିପି ମହାଭୂତଂ, ମହାୱିକାରଭୂତନ୍ତିପି ମହାଭୂତଂ । ଏୱଂ ମହନ୍ତପାତୁଭାୱାଦୀହି କାରଣେହି ମହାଭୂତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ରିଦଂ ସୁଟ୍ଠୁପଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ –
ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ଚ, ଭୂତସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିୟଂ ଗୁଣେ ଚେୱ, ଗୁଣେୟେୱିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗକୋ ॥
ଭୂତ ସମ୍ଭୂତସଦ୍ଦାଦି-ନୟେ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକା ।
ୟୋଜେତବ୍ବା ତିଲିଙ୍ଗେ ତେ, ଇତି ଞେ ୟ୍ୟଂ ୱିସେସତୋ ॥
‘‘ଭୂତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଭୂତାନି, ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସମଣୋ ଅୟଂ ।
ଇଦାନି ଭୂତୋ, ଚିତ୍ତାନି, ଭୂତାନି ୱିମଲାନି ତୁ ॥
ୱଞ୍ଝା ଭୂତା ୱଧୂ ଏସା’’, ଇଚ୍ଚୁଦାହରଣାନିମେ ।
ୱୁତ୍ତାନି ସୁଟ୍ଠୁ ଲକ୍ଖେୟ୍ୟ, ସାସନତ୍ଥଗୱେସକୋ ॥
ଭୱିତ୍ତନ୍ତି ୱଡ୍ଢିତଟ୍ଠାନଂ । ତଞ୍ହି ଭୱନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୱିତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଜନିତ୍ତଂ ମେ ଭୱିତ୍ତଂ ମେ, ଇତି ପଙ୍କେ ଅୱସ୍ସୟି’’ନ୍ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ ।
‘‘ଭୱିତ୍ତଂ’’ ଇତି ‘‘ଭାୱିତ୍ତ’’-ନ୍ତି ଚ ପାଠୋ ଦ୍ୱିଧା ମୟା ।
ରସ୍ସତ୍ତଦୀଘଭାୱେନ, ଦିଟ୍ଠୋ ଭଗ୍ଗୱଜାତକେ ॥
ଭୂନନ୍ତି ଭୱନଂ ଭୂନଂ ୱଦ୍ଧି । ‘‘ଅହମେୱ ଦୂସିୟା ଭୂନହତା, ରଞ୍ଞୋ ମହାପତାପସ୍ସା’’ତି, ‘‘ଭୂନହଚ୍ଚଂ କତଂ ମୟା’’ତି ଚ ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ ।
ଭୱନନ୍ତି ଭୱନକ୍ରିୟା । ଅଥ ୱା ଭୱନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ପୁତ୍ତଧୀତାହି ନାନାସମ୍ପତ୍ତୀହି ଚାତି ଭୱନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗେହୋ, ‘‘ପେତ୍ତିକଂ ଭୱନଂ ମମା’’ତି ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ‘‘ଗେହୋ ଘରଞ୍ଚ ଆୱାସୋ, ଭୱନଞ୍ଚ ନିକେତନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ପରାଭୱନନ୍ତି ଅୱଦ୍ଧିମାପଜ୍ଜନଂ । ସମ୍ଭୱନନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଭୱନଂ । ୱିଭୱନନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦୋ ୱିନାସୋ ୱା । ପାତୁଭୱନନ୍ତି ପାକଟତା ସରୂପଲାଭୋ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଆୱିଭୱନନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱୋ । ତିରୋଭୱନନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭାୱୋ । ୱିନାଭୱନନ୍ତି ୱିନାଭାୱୋ । ସୋତ୍ଥିଭୱନନ୍ତି ସୁୱତ୍ଥିତା । ପରିଭୱନନ୍ତି ପୀଳନା ହୀଳନା ୱା । ଅଭିଭୱନନ୍ତି ୱିଧମନଂ । ଅଧିଭୱନନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଂ। ଅନୁଭୱନନ୍ତି ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ । ସମନୁଭୱନନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ । ପଚ୍ଚନୁଭୱନନ୍ତି ଅଧିପତିଭାୱେନପି ସୁଟ୍ଠୁ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ । ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନସୀଲଂ ଚିତ୍ତଂ ୱା ଞାଣଂ ୱା କୁଲଂ ୱା ଅତ୍ଥୱିଭାୱି । ଏୱଂ ଧମ୍ମୱିଭାୱି । ଇକାରନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଗୋତ୍ରଭୂତି ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଂ ୱା ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି କାମାୱଚରଗୋତ୍ତମଭିଭୱତି, ମହଗ୍ଗତଗୋତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱେତି ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ଗୋତ୍ରଭୂତି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ୱା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ । ତେସୁ ହି ପଠମଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତମଭିଭୱତି, ଅରିୟଗୋତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱେତି, ଗୋତ୍ତାଭିଧାନା ଚ ନିବ୍ବାନତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଭୱତୀତି ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଦୁତିୟଂ ପନ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣମ୍ପି ସମାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଫଲଚିତ୍ତାନି ଗୋତ୍ତାଭିଧାନେ ନିବ୍ବାନମ୍ହି ଭାୱେତୀତି ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ –
‘‘ଗୋତ୍ରଭୁ’’ଇତି ରସ୍ସତ୍ତ-ୱସେନ କଥିତଂ ପଦଂ ।
ନପୁଂସକନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଞାଣଚିତ୍ତାଦିପେକ୍ଖକଂ ॥
‘‘ଗୋତ୍ରଭୂ’’ଇତି ଦୀଘତ୍ତ-ୱସେନ କଥିତଂ ପନ ।
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗମିତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ପୁଗ୍ଗଲାଦିକପେକ୍ଖକଂ ॥
ଦୀଘଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ ତୁ, ନପୁଂସକନ୍ତି ନୋ ୱଦେ ।
ବିନ୍ଦୁୱନ୍ତୀ’ତରେ ଭେଦା, ତୟୋ ଇତି ହି ଭାସିତା ॥
ଈକାରନ୍ତା ଚ ଊଦନ୍ତା, ରସ୍ସତ୍ତଂ ୟନ୍ତି ସାସନେ ।
ନପୁଂସକତ୍ତଂ ପତ୍ୱାନ, ସହଭୁ ସୀଘୟାୟିତି ॥
ଚିତ୍ତେନ ସହ ଭୱତୀତି ଚିତ୍ତସହଭୁ, ଚିତ୍ତେନ ସହ ନ ଭୱତୀତି ନଚିତ୍ତସହଭୁ, ରୂପଂ । ଉକାରନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ନିୟତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋୟଂ ।
ଅନିୟତଲିଙ୍ଗାନଂ ନିୟତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ଭୂତପରାଭୂତସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ନୟାନୁସାରେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ୟଥାରହଂ ନିବ୍ବଚନାଦିୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ୱିଭାୱିତୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟନିଦ୍ଦେସୋ ସମତ୍ତୋ ।
ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗନେନ ୱିୱିଧେନ ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ,
ଭୂଧାତୁସଦ୍ଦମୟଲିଙ୍ଗତିକଂ ୟଦେତଂ ।
ଆଲିଙ୍ଗିୟଂ ପିୟତରଞ୍ଚ ସୁତଂ ସୁଲିଙ୍ଗଂ,
ପୋସୋ କରେ ମନସି ଲିଙ୍ଗୱିଦୁତ୍ତମିଚ୍ଛଂ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ତିୱିଧଲିଙ୍ଗିକାନଂ ନାମିକରୂପାନଂ ୱିଭାଗୋ
ଚତୁତ୍ଥୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୫. ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନାମିକପଦମାଲା
ଭୂ ଧାତୁତୋ ପୱତ୍ତାନଂ, ନାମିକାନମିତୋ ପରଂ ।
ନାମମାଲଂ ପକାସିସ୍ସଂ, ନାମମାଲନ୍ତରମ୍ପି ଚ ॥
ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣକଥା ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନ ହେସ୍ସତି ।
ପଭେଦୋ ନାମମାଲାନଂ, ପରିପୁଣ୍ଣୋୱ ହେହିତି ॥
ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ମତଂ ସୁତଂ ।
ପୁରେଚରଂ କରିତ୍ୱାନ, ୱକ୍ଖାମି ସୱିନିଚ୍ଛୟଂ ॥
ପୁରିସୋ, ପୁରିସା । ପୁରିସଂ, ପୁରିସେ । ପୁରିସେନ, ପୁରିସେହି, ପୁରିସେଭି । ପୁରିସସ୍ସ, ପୁରିସାନଂ । ପୁରିସା, ପୁରିସସ୍ମା, ପୁରିସମ୍ହା, ପୁରିସେହି, ପୁରିସେଭି । ପୁରିସସ୍ସ, ପୁରିସାନଂ । ପୁରିସେ, ପୁରିସସ୍ମିଂ, ପୁରିସମ୍ହି, ପୁରିସେସୁ । ଭୋ ପୁରିସ, ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସା ।
ଅୟମାୟସ୍ମତା ମହାକଚ୍ଚାନେନ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେନ କତସ୍ମା ନିରୁତ୍ତିପିଟକତୋ ଉଦ୍ଧରିତୋ ପୁରିସଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାନୟୋ । ତତ୍ର ପୁରିସୱଚନଏକୱଚନପୁଥୁୱଚନେସୁ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାଦୀନି ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ପୁରିସୋ ତିଟ୍ଠତି, ପୁରିସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତତ୍ର ପୁରିସୋତି ପୁରିସୱଚନେ ଏକୱଚନେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ଭୱତି, ପୁରିସାତି ପୁରିସୱଚନେ ପୁଥୁୱଚନେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ଭୱତି ।
ପୁରିସଂ ପସ୍ସତି, ପୁରିସେ ପସ୍ସତି । ତତ୍ର ପୁରିସନ୍ତି ପୁରିସୱଚନେ ଏକୱଚନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଭୱତି, ପୁରିସେତି ପୁରିସୱଚନେ ପୁଥୁୱଚନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଭୱତି ।
ପୁରିସେନ କତଂ, ପୁରିସେହି କତଂ, ପୁରିସେଭି କତଂ । ତତ୍ର ପୁରିସେନାତି ପୁରିସୱଚନେ ଏକୱଚନେ କରଣୱଚନଂ ଭୱତି, ପୁରିସେହି, ପୁରିସେଭୀତି ପୁରିସୱଚନେ ପୁଥୁୱଚନେ କରଣୱଚନଂ ଭୱତି ।
ପୁରିସସ୍ସ ଦୀୟତେ, ପୁରିସାନଂ ଦୀୟତେ । ତତ୍ର ପୁରିସସ୍ସାତି ପୁରିସୱଚନେ ଏକୱଚନେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ଭୱତି, ପୁରିସାନନ୍ତି ପୁରିସୱଚନେ ପୁଥୁୱଚନେ ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ଭୱତି ।
ପୁରିସା ନିସ୍ସଟଂ, ପୁରିସସ୍ମା ନିସ୍ସଟଂ, ପୁରିସମ୍ହା ନିସ୍ସଟଂ, ପୁରିସେହି ନିସ୍ସଟଂ, ପୁରିସେଭି ନିସ୍ସଟଂ । ତତ୍ର ପୁରିସାତି ପୁରିସୱଚନେ ଏକୱଚନେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ଭୱତି । ପୁରିସସ୍ମାତି…ପେ॰… ପୁରିସମ୍ହାତି ପୁରିସୱଚନେ ଏକୱଚନେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ଭୱତି, ପୁରିସେହି, ପୁରିସେଭୀତି ପୁରିସୱଚନେ ପୁଥୁୱଚନେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ଭୱତି ।
ପୁରିସସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହୋ, ପୁରିସାନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ । ତତ୍ର ପୁରିସସ୍ସାତି ପୁରିସୱଚନେ ଏକୱଚନେ ସାମିୱଚନଂ ଭୱତି, ପୁରିସାନନ୍ତି ପୁରିସୱଚନେ ପୁଥୁୱଚନେ ସାମିୱଚନଂ ଭୱତି ।
ପୁରିସେ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ପୁରିସସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ପୁରିସମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତଂ, ପୁରିସେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ତତ୍ର ପୁରିସେତି ପୁରିସୱଚନେ ଏକୱଚନେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ଭୱତି, ପୁରିସସ୍ମିନ୍ତି…ପେ॰… ପୁରିସମ୍ହୀତି…ପେ॰… ପୁରିସେସୂତି ପୁରିସୱଚନେ ପୁଥୁୱଚନେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ଭୱତି ।
ଭୋ ପୁରିସ ତିଟ୍ଠ, ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସା ତିଟ୍ଠଥ । ତତ୍ର ଭୋ ପୁରିସଇତି ପୁରିସୱଚନେ ଏକୱଚନେ ଆଲପନଂ ଭୱତି, ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସାଇତି ପୁରିସୱଚନେ ପୁଥୁୱଚନେ ଆଲପନଂ ଭୱତୀତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ନୟୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ ।
ୟମକମହାଥେରେନ କତାୟ ପନ ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଭୋ ପୁରିସ’’ଇତି ରସ୍ସୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୋ ପୁରିସା’’ଇତି ଦୀଘୱସେନ ଆଲପନବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ତାଦିସୋ ନୟୋ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ବହୂନମାଲପନୱିସୟେ ‘‘ଭୋ ୟକ୍ଖା’’ଇତିଆଦୀନଂ ଆଲପନବହୁୱଚନାନଂ ଜାତକଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଦିସ୍ସନତୋ ପସତ୍ଥତରୋୱ ହୋତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପମାଣଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ଇମିନା ୟମକମହାଥେରମତେନପି ‘‘ପୁରିସୋ ପୁରିସା ପୁରିସ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଆମନ୍ତନେ ‘‘ଭୋ ପୁରିସ, ଭୋ ପୁରିସା, ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସା’’ତି ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ପୁରିସୋତି ପଠମାୟ ଏକୱଚନଂ । ପୁରିସାତି ବହୁୱଚନଂ । ପୁରିସନ୍ତି ଦୁତିୟାୟ ଏକୱଚନଂ । ପୁରିସେତି ବହୁୱଚନଂ । ପୁରିସେନାତି ତତିୟାୟ ଏକୱଚନଂ । ପୁରିସେହି, ପୁରିସେଭୀତି ଦ୍ୱେ ବହୁୱଚନାନି । ପୁରିସସ୍ସାତି ଚତୁତ୍ଥିୟା ଏକୱଚନଂ । ପୁରିସାନନ୍ତି ବହୁୱଚନଂ । ପୁରିସା, ପୁରିସସ୍ମା, ପୁରିସମ୍ହାତି ତୀଣି ପଞ୍ଚମିୟା ଏକୱଚନାନି । ପୁରିସେହି, ପୁରିସେଭୀତି ଦ୍ୱେ ବହୁୱଚନାନି । ପୁରିସସ୍ସାତି ଛଟ୍ଠିୟା ଏକୱଚନଂ । ପୁରିସାନନ୍ତି ବହୁୱଚନଂ । ପୁରିସେ, ପୁରିସସ୍ମିଂ, ପୁରିସମ୍ହୀତି ତୀଣି ସତ୍ତମିୟା ଏକୱଚନାନି । ପୁରିସେସୂତି ବହୁୱଚନଂ । ଭୋ ପୁରିସାତି ଅଟ୍ଠମିୟା ଏକୱଚନଂ । ଭୋ ପୁରିସା, ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସାତି ଦ୍ୱେ ବହୁୱଚନାନି ।
କିଞ୍ଚାପେତେସୁ ‘‘ପୁରିସା’’ତି ଇଦଂ ପଠମାପଞ୍ଚମୀଅଟ୍ଠମୀନଂ, ‘‘ପୁରିସେ’’ତି ଇଦଂ ଦୁତିୟାସତ୍ତମୀନଂ, ‘‘ପୁରିସେହି, ପୁରିସେଭୀ’’ତି ତତିୟାପଞ୍ଚମୀନଂ, ‘‘ପୁରିସାନ’’ନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଂ ଏକସଦିସଂ, ତଥାପି ଅତ୍ଥୱସେନ ଅସଙ୍କରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ‘‘ପୁରିସୋ ତିଟ୍ଠତି, ପୁରିସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ପୁରିସଂ ପସ୍ସତି, ପୁରିସେ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ।
ତତ୍ଥ ଚ ଭୋତି ଆମନ୍ତନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସୋ ନ କେୱଲଂ ଏକୱଚନଂୟେୱ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ବହୁୱଚନମ୍ପି ହୋତୀତି ‘‘ଭୋ ପୁରିସା’’ଇତି ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗୋପି ଗହିତୋ । ‘‘ଭୱନ୍ତୋ’’ତିଦଂ ପନ ବହୁୱଚନମେୱ ହୋତୀତି ‘‘ପୁରିସା’’ତି ପୁନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତି ୟମକମହାଥେରେନ ‘‘ଭୋ ପୁରିସ’’ଇତି ରସ୍ସୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୋ ପୁରିସା’’ଇତି ଦୀଘୱସେନ ଆଲପନବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ନିପାତଭୂତୋ ଭୋସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜତି । ଅତ୍ରିମାନି ନିଦସ୍ସନପଦାନି – ‘‘ଅପି ନୁ ଖୋ ସପରିଗ୍ଗହାନଂ ତେୱିଜ୍ଜାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅପରିଗ୍ଗହେନ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି, ନୋ ହିଦଂ ଭୋ ଗୋତମ । ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଭୋ ଆନନ୍ଦ, ଅବ୍ଭୁତଂ ଭୋ ଆନନ୍ଦ, ଏହି ଭୋ ସମଣ, ଭୋ ପବ୍ବଜିତ’’ଇଚ୍ଚାଦିପାଳିତୋ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ଭୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକୱଚନପ୍ପୟୋଗେ ପୱତ୍ତିନିଦସ୍ସନଂ, ‘‘ତେନ ହି ଭୋ ମମପି ସୁଣାଥ । ୟଥା ମୟମେୱ ଅରହାମ ତଂ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଦସ୍ସନାୟ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ, ନାହଂ ଭୋ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସୁଭାସିତଂ ସୁଭାସିତତୋ ନାବ୍ଭନୁମୋଦାମି, ପସ୍ସଥ ଭୋ ଇମଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ । ଭୋ ୟକ୍ଖା ଅହଂ ଇମଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଭାଜେତ୍ୱା ଦଦେୟ୍ୟଂ । ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ପନମ୍ହି, ଭୋ ଧୁତ୍ତା ତୁମ୍ହାକଂ କ୍ରିୟା ମୟ୍ହଂ ନ ରୁଚ୍ଚତି । ସୋ ତେ ପୁରିସେ ଆହ ଭୋ ତୁମ୍ହେ ମଂ ମାରେନ୍ତା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ମାରେଥା’’ତି ଇଚ୍ଚାଦି ପନ ପାଳିତୋ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ଭୋସଦ୍ଦସ୍ସ ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗେ ପୱତ୍ତିନିଦସ୍ସନଂ । କଚ୍ଚାୟନପ୍ପକରଣେ ପନ ‘‘ଭୋ ପୁରିସ, ଭୋ ପୁରିସା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ଆଲପନେକୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୟଥା ଆଗମେହି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ଗହେତବ୍ବଂ ।
କେଚି ପନ ଅଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନେ ‘‘ଭୋ ପୁରିସ’’ଇତି ରସ୍ସୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନେ ପନ ‘‘ଭୋ ପୁରିସା’’ଇତି ଦୀଘୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଦୂରଟ୍ଠାନଂ ଦୂରଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁରିସାନଂ ଇତ୍ଥୀନଞ୍ଚ ଆଲପନେ ନ କିଞ୍ଚି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ଅଦୂରଟ୍ଠାୟ ଦୂରଟ୍ଠାୟ ଚ ଇତ୍ଥିୟା ଆଲପନେ ତେ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘ଅଦୂରଟ୍ଠାନଂ ଦୂରଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁରିସାନମାଲପନେ କଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅଦ୍ଧା ତେ ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠା ଉତ୍ତରି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି ତେ ଚେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସାତି ଇମିନାୱ ଅଦୂରଟ୍ଠାନଂ ଦୂରଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁରିସାନମାଲପନଂ ଭୱତୀ’’ତି । ତଦା ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ୟଦି ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସା’’ତି ଇମିନା ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝେନ ୱଚନେନ ଅଦୂରଟ୍ଠାନଂ ଦୂରଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁରିସାନମାଲପନଂ ଭୱତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ଭୋ ପୁରିସ’’ଇତି ରସ୍ସପଦେନପି ଦୂରଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ପୁରିସସ୍ସାଲପନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା କିମତ୍ଥଂ ଅଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନେ ‘‘ଭୋ ପୁରିସ’’ଇତି ରସ୍ସୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଂ ଇଚ୍ଛଥ, କିମତ୍ଥଞ୍ଚ ଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନେ ‘‘ଭୋ ପୁରିସା’’ଇତି ଦୀଘୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଂ ଇଚ୍ଛଥ ।
ନନୁ ‘‘ତଗ୍ଘ ଭଗୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ତଗ୍ଘ ସୁଗତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତିଆଦୀସୁ ଆଲପନପଦଭୂତଂ ‘‘ଭଗୱା’’ଇତି ଦୀଘପଦଂ ସମୀପେ ଠିତକାଲେପି ଦୂରେ ଠିତକାଲେପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସାଲପନପଦଂ ଭୱିତୁମରହତେୱ, ତଥା ଆଲପନପଦଭୂତଂ ‘‘ସୁଗତ’’ଇତି ରସ୍ସପଦମ୍ପି । ୟସ୍ମା ପନେତେସୁ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଆଲପନପଦସ୍ସ ନ କତ୍ଥଚିପି ରସ୍ସତ୍ତଂ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ସୁଗତା’’ତି ଆଲପନପଦସ୍ସ ଚ ନ କତ୍ଥଚିପି ଦୀଘତ୍ତଂ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଦୀଘରସ୍ସମତ୍ତାଭେଦଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ପୁରିସ’’ଇତି ରସ୍ସୱସେନ ୱୁତ୍ତପଦଂ ପକତିସ୍ସରୱସେନ ସମୀପେ ଠିତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଆମନ୍ତନକାଲେ ଅଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନପଦଂ ଭୱତି, ଆୟତସ୍ସରୱସେନ ଦୂରେ ଠିତପୁରିସସ୍ସ ଆମନ୍ତନକାଲେ ଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନପଦଂ ଭୱତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସା, ଭୋ ୟକ୍ଖା, ଭୋ ଧୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀନି ଦୀଘୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ଆଲପନବହୁୱଚନପଦାନିପି ପକତିସ୍ସରୱସେନ ସମୀପେ ଠିତପୁରିସାନଂ ଆମନ୍ତନକାଲେ ଅଦୂରଟ୍ଠାନମାଲପନପଦାନି ଭୱନ୍ତି, ଆୟତସ୍ସରୱସେନ ଦୂରେ ଠିତପୁରିସାଦୀନଂ ଆମନ୍ତନକାଲେ ଦୂରଟ୍ଠାନମାଲପନପଦାନି ଭୱନ୍ତୀତି ଗହେତବ୍ବାନି । ତଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣା କତ୍ଥଚି କତ୍ଥଚି ରସ୍ସଟ୍ଠାନେପି ଦୀଘଟ୍ଠାନେପି ଆୟତେନ ସରେନ ମଜ୍ଝିମାୟତେନ ସରେନ ଅଚ୍ଚାୟତେନ ଚ ସରେନ ୱେଦଂ ପଠନ୍ତି ଲିଖିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେନ ଗୀତସ୍ସରେନ ୱିୟ । ଇତି ସବ୍ବକ୍ଖରେସୁପି ଆୟତେନ ସରେନୁଚ୍ଚାରଣଂ ଲବ୍ଭତେୱ ଲିଖିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ମା ଅସମ୍ପଥମନୋତରିତ୍ୱା ‘‘ଭୋ ପୁରିସ’’ଇତି ୱଚନେନ ଦୂରଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ଅଦୂରଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ପୁରିସସ୍ସାଲପନଂ ଭୱତି, ‘‘ଭୋ ପୁରିସା, ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସା’’ତି ଇମେହି ୱଚନେହିପି ଦୂରଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଦୂରଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁରିସାନମାଲପନଂ ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତି ଦୂରଟ୍ଠସ୍ସ ଅଦୂରଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଆୟତେନ ସରେନ ଆମନ୍ତନମେୱ ପମାଣଂ, ନ ଦୀଘରସ୍ସମତ୍ତାୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଭୋ ସତ୍ଥ, ଭୋ ରାଜ, ଭୋ ଗଚ୍ଛ, ଭୋ ମୁନି, ଭୋ ଦଣ୍ଡି, ଭୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଭୋ ସୟମ୍ଭୁ, ଭୋତି କଞ୍ଞେ, ଭୋତି ପତ୍ତି, ଭୋତି ଇତ୍ଥି, ଭୋତି ୟାଗୁ, ଭୋତି ୱଧୁ, ଭୋ କୁଲ, ଭୋ ଅଟ୍ଠି, ଭୋ ଚକ୍ଖୁ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀହି ପଦେହି ଅଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନଞ୍ଚ ଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନଞ୍ଚ ଭୱତି । ‘‘ଭୱନ୍ତୋ ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥାରୋ, ଭୋତିୟୋ କଞ୍ଞା, କଞ୍ଞାୟୋ’’ତି ଏୱମାଦୀହିପି ପଦେହି ଅଦୂରଟ୍ଠାନଞ୍ଚାଲପନଂ ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ –
ତସ୍ସ ତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା, ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତଂ ଅଦସ୍ସୟୁଂ ।
ପୁତ୍ତୋ ଚ ପିତରଂ ଦିସ୍ୱା, ଦୂରତୋୱଜ୍ଝଭାସଥ ॥
ଆଗଚ୍ଛୁ ଦୋୱାରିକା ଖଗ୍ଗବନ୍ଧା,
କାସାୱିୟା ହନ୍ତୁ ମମଂ ଜନିନ୍ଦ ।
ଅକ୍ଖାହି ମେ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଏତମତ୍ଥଂ,
ଅପରାଧୋ କୋ ନ୍ୱିଧ ମମଜ୍ଜ ଅତ୍ଥି ॥
ଏୱଂ ସଦ୍ଧମ୍ମରାଜେନ, ୱୋହାରକୁସଲେନ ୱେ ।
ସୁଦେସିତେ ସୋମନସ୍ସ-ଜାତକେ ସବ୍ବଦସ୍ସିନା ॥
ଦୂରଟ୍ଠାନେପି ରସ୍ସତ୍ତଂ, ‘‘ଜନିନ୍ଦ’’ଇତି ଦିସ୍ସତି ।
ନ କତ୍ଥଚିପି ଦୀଘତ୍ତଂ, ଇତି ନୀତି ମୟା ମତା ॥
ଇଦମ୍ପେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘କୁତୋ ନୁ ଭୋ ଇଦମାୟାତଂ ‘ଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନଂ ଅଦୂରଟ୍ଠସ୍ସାଲପନମି’ତି’’ ? ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ । ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ ନାମ ନ ସବ୍ବସୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସୋପକାରକଂ, ଏକଦେସେନ ପନ ହୋତି ।
ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ‘‘ବହୁୱଚନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ପୁଥୁୱଚନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅନେକୱଚନ’’ନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ବହୁୱଚନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ପୁଥୁୱଚନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅନେକୱଚନ’’ନ୍ତି ୱା ୱୋହାରୋ କାତବ୍ବୋ, ପୁଥୁୱଚନଂ ଅନେକୱଚନନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ସାସନେ ନିରୁତ୍ତଞ୍ଞୂନଂ ୱୋହାରୋ, ଇତରଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂନଂ ।
କସ୍ମା ପନ ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ନନୁ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ୱଚନତ୍ତୟଂ ଅତ୍ଥି, ତଥା ହି ‘‘ଆୟସ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ଏକୱଚନଂ, ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱିୱଚନଂ, ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତି ଇଦଂ ବହୁୱଚନନ୍ତି ? ତନ୍ନ, ୟଦି ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ପୁରିସୋ ପୁରିସା’’ତିଆଦୀସୁ କତରଂ ଦ୍ୱିୱଚନନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟାଥ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତେନେୱ ହି ସି ୟୋ ଅଂ ୟୋ ନା ହୀତିଆଦିନା ଏକୱଚନବହୁୱଚନାନେୱ ଦସ୍ସିତାନୀତି ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତା, ଅଜ୍ଜ ଉପୋସଥୋ ପନ୍ନରସୋ । ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ମୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାମା’’ତି ପାଳିୟଂ ଦ୍ୱେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ପାଳୀସୁ ବହୱୋ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ୟଥା ତଥା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ପରିୱାସାଦିଆରୋଚନେପି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ୱିଞ୍ଞାତସୁଗତାଧିପ୍ପାୟେହି ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆରୋଚେନ୍ତେନ ‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଧାରେନ୍ତୂ’ତି, ତିଣ୍ଣଂ ଆରୋଚେନ୍ତେନ ‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଧାରେନ୍ତୂ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ୱିନୟୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ନନୁ ୱିନୟୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, କସ୍ମା ‘‘ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦଥାତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱିନୟୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ତଥାପି ୱିନୟକମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପଲକ୍ଖଣମତ୍ତଂ, ନ ସବ୍ବସାଧାରଣବହୁୱଚନପରିୟାପନ୍ନଂ । ୟଦି ହି ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ସିୟା, ତପ୍ପୟୋଗାନିପି କ୍ରିୟାପଦାନି ଦ୍ୱିୱଚନାନେୱ ସିୟୁଂ, ତଥାରୂପାନିପି କ୍ରିୟାପଦାନି ନ ସନ୍ତି । ନ ହି ଅକ୍ଖରସମୟକୋୱିଦୋ ଝାନଲାଭୀପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ୱସ୍ସସତମ୍ପି ୱସ୍ସସହସ୍ସମ୍ପି ସମୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଏକମ୍ପି କ୍ରିୟାପଦଂ ଦ୍ୱିୱଚନନ୍ତି ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କ୍ରିୟାପଦେସୁ ଦ୍ୱିୱଚନସ୍ସାଭାୱା ନାମିକପଦେସୁ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ନତ୍ଥି । ନାମିକପଦେସୁ ତଦଭାୱାପି କ୍ରିୟାପଦେସୁ ତଦଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ଦ୍ୱୀସୁପି ଦ୍ୱିୱଚନାନି ସନ୍ତି, ମାଗଧଭାସାୟଂ ପନ ନତ୍ଥି ।
ଅପିଚ ‘‘ପୁଥୁୱଚନ’’ନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିୱୋହାରୋପି ‘‘ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ତଞ୍ହି ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱିୱଚନତୋ ବହୁୱଚନତୋ ଚ ୱିସୁଂଭୂତଂ ୱଚନଂ, ତତ୍ଥ ୱା ୱୁତ୍ତେହି ଅତ୍ଥେହି ୱିସୁଂଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନଂ ‘‘ପୁଥୁୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଥମିଦଂ ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱିୱଚନତୋ ବହୁୱଚନତୋ ଚ ୱିସୁଂଭୂତଂ ୱଚନନ୍ତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ‘‘ପୁଥୁୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୋହାରୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ତେହି ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ୱୁତ୍ତେହି ଦ୍ୱିୱଚନବହୁୱଚନେହି ୱିସୁଂଭୂତଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଥଞ୍ଚ ପନ ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ୱୁତ୍ତେହି ୱିସୁଂଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନନ୍ତି ପୁଥୁୱଚନନ୍ତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ଦ୍ୱେ ଉପାଦାୟ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତିଚତୁପଞ୍ଚାଦିକେ ବହୱୋ ଉପାଦାୟ, ବହୱୋ ପନ ଉପାଦାୟ ବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଦ୍ୱେ ଉପାଦାୟ, ଅୟଂ ସକ୍କଟଭାସାୟ ୱିସେସୋ । ମାଗଧଭାସାୟଂ ପନ ଦ୍ୱିତିଚତୁପଞ୍ଚାଦିକେ ବହୱୋ ଉପାଦାୟ ପୁଥୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ୱୁତ୍ତେହି ଅତ୍ଥେହି ୱିସୁଂଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନନ୍ତି ପୁଥୁୱଚନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ମାଗଧଭାସାୟ ୱିସେସୋ । ତସ୍ମାତ୍ର ପୁଥୁଭୂତସ୍ସ, ପୁଥୁନୋ ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱଚନଂ ‘‘ପୁଥୁୱଚନ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ସମଧିଗନ୍ତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ‘‘ପୁରିସୋ, ପୁରିସା, ପୁରିସ’’ନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିପିଟକତୋ ଉଦ୍ଧରିତନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ପକତିରୂପଭୂତସ୍ସ ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଭୂତୋ, ଭୂତା । ଭୂତଂ, ଭୂତେ । ଭୂତେନ, ଭୂତେହି, ଭୂତେଭି । ଭୂତସ୍ସ, ଭୂତାନଂ । ଭୂତା, ଭୂତସ୍ମା, ଭୂତମ୍ହା, ଭୂତେହି, ଭୂତେଭି । ଭୂତସ୍ସ, ଭୂତାନଂ । ଭୂତେ, ଭୂତସ୍ମିଂ, ଭୂତମ୍ହି, ଭୂତେସୁ । ଭୋ ଭୂତ, ଭୱନ୍ତୋ ଭୂତା ।
ଅଥ ୱା ‘‘ଭୋ ଭୂତା’’ଇତି ବହୁୱଚନଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ପନେତ୍ଥ ଭୂତଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ପୁରିସନୟେନ ୟୋଜିତା, ଏୱଂ ଭାୱକାଦୀନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଂସଦିସାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ପୁରିସନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥଞ୍ଞାନି ତଂସଦିସାନି ନାମ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ବୁଦ୍ଧଇଚ୍ଚାଦୀନି ପକତିରୂପାନି ।
ବୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଘୋ ମଗ୍ଗୋ,
ଖନ୍ଧୋ କାୟୋ କାମୋ କପ୍ପୋ ।
ମାସୋ ପକ୍ଖୋ ୟକ୍ଖୋ ଭକ୍ଖୋ,
ନାଗୋ ମେଘୋ ଭୋଗୋ ୟାଗୋ ॥
ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ,
ମକ୍ଖୋ ଥମ୍ଭୋ କୋଧୋ ଲୋଭୋ ।
ହାସୋ ୱେରୋ ଦାହୋ ତେଜୋ,
ଛନ୍ଦୋ କାସୋ ସାସୋ ରୋଗୋ ॥
ସୀହୋ ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ରୁକ୍ଖୋ ସେଲୋ ।
ଇନ୍ଦୋ ସକ୍କୋ ଦେୱୋ ଗାମୋ,
ଚନ୍ଦୋ ସୂରୋ ଓଘୋ ଦୀପୋ ॥
ପସ୍ସୋ ୟଞ୍ଞୋ ଚାଗୋ ୱାଦୋ,
ହତ୍ଥୋ ପତ୍ତୋ ସୋସୋ ଗେଧୋ ।
ସୋମୋ ୟୋଧୋ ଗଚ୍ଛୋ ଅଚ୍ଛୋ,
ଗେହୋ ମାଳୋ ଅଟ୍ଟୋ ସାଲୋ ॥
ନରୋ ନଗୋ ମିଗୋ ସସୋ,
ସୁଣୋ ବକୋ ଅଜୋ ଦିଜୋ ।
ହୟୋ ଗଜୋ ଖରୋ ସରୋ,
ଦୁମୋ ତଲୋ ପଟୋ ଧଜୋ ॥
ଉରଗୋ ପଟଗୋ ୱିହଗୋ ଭୁଜଗୋ,
ଖରଭୋ ସରଭୋ ପସଦୋ ଗୱଜୋ ।
ମହିସୋ ୱସଭୋ ଅସୁରୋ ଗରୁଳୋ,
ତରୁଣୋ ୱରୁଣୋ ବଲିସୋ ପଲିଘୋ ॥
ସାଲୋ ଧୱୋ ଚ ଖଦିରୋ,
ଗୋଧୁମୋ ସଟ୍ଠିକୋ ୟୱୋ ।
କଳାୟୋ ଚ କୁଲତ୍ଥୋ ଚ,
ତିଲୋ ମୁଗ୍ଗୋ ଚ ତଣ୍ଡୁଲୋ ॥
ଖତ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱେସ୍ସୋ,
ସୁଦ୍ଦୋ ଧୁତ୍ତୋ ଚ ପୁକ୍କୁସୋ ।
ଚଣ୍ଡାଲୋ ପତିକୋ ପଟ୍ଠୋ,
ମନୁସ୍ସୋ ରଥିକୋ ରଥୋ ॥
ଗୋଣୋ ଓଟ୍ଠୋ ଚ ଗଦ୍ରଭୋ ।
ମାତୁଗାମୋ ଚ ଓରୋଧୋ,
ଇଚ୍ଚାଦୀନି ୱିଭାୱୟେ ॥
କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନନୁ ଭୋ ‘ଓରୋଧା ଚ କୁମାରା ଚା’ତି ପାଠସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଓରୋଧସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ’’ତି ? ତନ୍ନ, ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଓରୋଧା’’ତି ଇଦଂ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗମେୱ, ନା’କାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ତୁମ୍ହେ ପନ ‘‘ଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ଏୱଂ ୱଦଥ, ନ ପନିଦଂ ଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ମାତୁଗାମା’’ତିପଦଂ ୱିୟ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତମାକାରନ୍ତପଦନ୍ତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟାଦୀସୁ ଓରୋଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତା ପାକଟା, କଥନ୍ତି ଚେ ? ‘‘ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଥେରସ୍ସ କୁଦ୍ଧା ପଠମମେୱ ମନଂ ପଲୋଭେତ୍ୱା ‘ଇତୋ ତେ ସତ୍ତଦିୱସମତ୍ଥକେ ଉପଟ୍ଠାକୋ ରାଜା ମରିସ୍ସତୀ’ତି ସୁପିନେ ଆରୋଚେସି । ଥେରୋ ତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜୋରୋଧାନଂ ଆଚିକ୍ଖି । ତା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ମହାୱିରୱଂ ୱିରୱିଂସୂ’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ରାଜୋରୋଧାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତାୱ ଓରୋଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତା ପାକଟାତି ? ତନ୍ନ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗହଣତୋ । ଦୁଗ୍ଗହିତୋ ହି ଏତ୍ଥ ତୁମ୍ହେହି ଅତ୍ଥୋ, ଏତ୍ଥ ପନ ଓରୋଧସଦ୍ଦେନ ଇତ୍ଥିପଦତ୍ଥସ୍ସ କଥନତୋ ଇତ୍ଥିପଦତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ତା ଇତ୍ଥିୟୋ’’ତି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ତୁମ୍ହେ ପନ ଅମାତାପିତରସଂୱଦ୍ଧତ୍ତା ଆଚରିୟକୁଲେ ଚ ଅନିୱୁଟ୍ଠତ୍ତା ଏତଂ ସୁଖୁମତ୍ଥମଜାନନ୍ତା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ମୁଖାରୂଳ୍ହଂ ୱଦଥ ।
ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥଂ କଥନତ୍ଥଂ, ମୁଖଂ ହୋତୀତି ନୋ ୱଦେ ।
ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ମୁଖାରୂଳ୍ହଂ, ୱଚନଂ ପଣ୍ଡିତୋ ନରୋତି ॥
ନ ମୟଂଭୋ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ମୁଖାରୂଳ୍ହଂ ୱଦାମ, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଞ୍ଞେୱ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦାମ, ଅଟ୍ଠକଥାୟେୱ ଅମ୍ହାକଂ ପଟିସରଣଂ, ନ ମୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସଦ୍ଦହାମାତି । ଅମ୍ହାକଂ ସଦ୍ଦହଥ ୱା ମା ୱା, ମା ତୁମ୍ହେ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଞ୍ଞେୱ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦାମା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖଥ । ନ ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ‘‘ଓରୋଧସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନମତ୍ଥି, ତସ୍ମାପି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖଥ, ନ ୟୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗରୂନମବ୍ଭାଚିକ୍ଖନଂ ମହତୋ ଅନତ୍ଥସ୍ସ ଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଅତ୍ତନା ଦୁଗ୍ଗହିତେନ ଅମ୍ହେ ଚେୱ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖତି, ବହୁଞ୍ଚ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି, ତତୋ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଖଣତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତଂ ସାୱଜ୍ଜତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନପି ତେ ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବା – ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ତୁମ୍ହେହି ଆହଟଉଦାହରଣସଦିସଂ ଉଦାହରଣମତ୍ଥି, ତଂ ସୁଣାଥ । କୋସିୟଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ‘‘ସତ୍ଥା ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ଏକଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ମାତୁଗାମଂ ଆରବ୍ଭ କଥେସି । ସା କିରେକସ୍ସ ସଦ୍ଧସ୍ସ ପସନ୍ନସ୍ସ ଉପାସକବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ମାତୁଗାମଂ ଆରବ୍ଭ କଥେସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତୁମ୍ହାକଂ ମତେନ ମାତୁଗାମସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋୟେୱ ସିୟା, ନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, କିମିଦଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନମ୍ପି ନ ପସ୍ସଥ, ତଦେୱ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ପସ୍ସଥ, କିଂ ସା ଏୱ ଅଟ୍ଠକଥା ତୁମ୍ହାକଂ ପଟିସରଣଂ, ନ ତଦଞ୍ଞାତି ।
ୟଦି ତାସଦ୍ଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଓରୋଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତମିଚ୍ଛଥ, ଏତ୍ଥାପି ସାସଦ୍ଦମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ମାତୁଗାମସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତମିଚ୍ଛଥାତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ତେ ନିରୁତ୍ତରା ଅପ୍ପଟିଭାନା ମଙ୍କୁଭୂତା ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧା ଅଧୋମୁଖା ପଜ୍ଝାୟେୟ୍ୟୁଂ । ଏତ୍ଥାପି ମାତୁଗାମସଦ୍ଦେନ ଇତ୍ଥିପଦତ୍ଥସ୍ସ କଥନତୋ ଇତ୍ଥିପଦତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସା ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । କତ୍ଥଚି ହି ପଧାନୱାଚକେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ୱା ସମାନାଧିକରଣସ୍ସ ଗୁଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୁୱତ୍ତିତ୍ତାପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତେପି ଲିଙ୍ଗମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଇତ୍ଥିପଦତ୍ଥମେୱାପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ଇଧ ୱିସାଖେ ମାତୁଗାମୋ ସୁସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତା ହୋତି ସଙ୍ଗହିତପରିଜନା ଭତ୍ତୁମନାପଂ ଚରତି, ସମ୍ଭତଂ ଅନୁରକ୍ଖତୀ’’ତି ଚ, ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ହେତୁ କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟେନ ମିଧେକଚ୍ଚୋ ମାତୁଗାମୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ଚ ହୋତି ଦୁରୂପା ସୁପାପିକା ଦସ୍ସନାୟ, ଦଲିଦ୍ଦା ଚ ହୋତି ଅପ୍ପସ୍ସକା ଅପ୍ପଭୋଗା ଅପ୍ପେସକ୍ଖା ଚ । ଇଧ ମଲ୍ଲିକେ ଏକଚ୍ଚୋ ମାତୁଗାମୋ କୋଧନା ହୋତି ଉପାୟାସବହୁଲା, ଅପ୍ପମ୍ପି ୱୁତ୍ତା ସମାନା ଅଭିସଜ୍ଜତି କୁପ୍ପତି ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ପତିତ୍ଥିୟତି କୋପଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ପାତୁକରୋତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ଭିକ୍ଖୱେ ଇତ୍ଥିରତନଂ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟିନୀ ପଚ୍ଛାନିପାତିନୀ କିଂକାରପଟିସ୍ସାୱିନୀ’’ତି ଚ ଇମେ ପୟୋଗା ।
କତ୍ଥଚି ପନ ପଧାନୱାଚକେନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ସମାନାଧିକରଣସ୍ସ ଗୁଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୁୱତ୍ତିତ୍ତା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତେପି ଲିଙ୍ଗମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁରିସପଦତ୍ଥମେୱାପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସତାନି ଇମସ୍ମିଂ ଇସିଗିଲିସ୍ମିଂ ପବ୍ବତେ ଚିରନିୱାସିନୋ ଅହେସୁଂ । ତଂ ଖୋ ପନ ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ପରିଣାୟକରତନଂ ଞାତାନଂ ପୱେସେତା ଅଞ୍ଞାତାନଂ ନିୱାରେତା’’ତି । କତ୍ଥଚି ପଧାନୱାଚକେନ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେନ ସମାନାଧିକରଣସ୍ସ ଗୁଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୁରୂପଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି । ତଂ ୟଥା ? ସା ଇତ୍ଥୀ ‘‘ସୀଲୱତୀ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା । ଅଟ୍ଠହି ଖୋ ନକୁଲମାତେ ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ମାତୁଗାମୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରମ୍ମରଣା ମନାପକାୟିକାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ସଦ୍ଧୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ, ସଦ୍ଧଂ କୁଲଂ, ଚିତ୍ତଂ ଦନ୍ତଂ ସୁଖାୱହ’’ନ୍ତି ।
ସେୟ୍ୟଇତି ସଦ୍ଦୋ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଓକାରନ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟାନୁକୂଲୋ ଭୱତି ଏକାକାରେନେୱ ତିଟ୍ଠନତୋ । କଥଂ ? ସେୟ୍ୟୋ ଅମିତ୍ତୋ ମତିୟା ଉପେତୋ । ଏସାୱ ପୂଜନା ସେୟ୍ୟୋ, ଏକାହଂ ଜୀୱିତଂ ସେୟ୍ୟୋ ।
‘‘ଧମ୍ମେନ ଚ ଅଲାଭୋ ୟୋ,
ୟୋ ଚ ଲାଭୋ ଅଧମ୍ମିକୋ ।
ଅଲାଭୋ ଧମ୍ମିକୋ ସେୟ୍ୟୋ,
ୟଞ୍ଚେ ଲାଭୋ ଅଧମ୍ମିକୋ ॥
ୟସୋ ଚ ଅପ୍ପବୁଦ୍ଧୀନଂ, ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅୟସୋ ଚ ୟୋ ।
ଅୟସୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ୱିଞ୍ଞୂନଂ, ନ ୟସୋ ଅପ୍ପବୁଦ୍ଧିନଂ ॥
ଦୁମ୍ମେଧେହି ପସଂସା ଚ, ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହା ଚ ୟା ।
ଗରହାୱ ସେୟ୍ୟୋ ୱିଞ୍ଞୂହି, ୟଞ୍ଚେ ବାଲପ୍ପସଂସନା ॥
ସୁଖଞ୍ଚ କାମମୟିକଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପୱିୱେକିକଂ ।
ପୱିୱେକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସେୟ୍ୟୋ, ୟଞ୍ଚେ କାମମୟଂ ସୁଖଂ ॥
ଜୀୱିତଞ୍ଚ ଅଧମ୍ମେନ, ଧମ୍ମେନ ମରଣଞ୍ଚ ୟଂ ।
ମରଣଂ ଧମ୍ମିକଂ ସେୟ୍ୟୋ, ୟଞ୍ଚେ ଜୀୱେ ଅଧମ୍ମିକ’’ନ୍ତି ॥
ଏୱମୟଂ ସେୟ୍ୟ ଇତି ସଦ୍ଦୋ ଓକାରନ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟାନୁକୂଲୋ ଭୱତି । କତ୍ଥଚି ପନ ଆକାରନ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନୁକୂଲୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ଇତ୍ଥୀପି ହି ଏକଚ୍ଚିୟା, ସେୟ୍ୟା ପୋସ ଜନାଧିପା’’ତି । ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତୋ ପନ ହୁତ୍ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନୁକୂଲୋ ଅପସିଦ୍ଧୋ । ଏୱଂପକାରେ ପୟୋଗେ କିଂ ତୁମ୍ହେ ନ ପସ୍ସଥାତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଚ ତେ ନିରୁତ୍ତରାୱ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ।
ସଚେପି ତେ ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ଅଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଚ ‘ମାତୁଗାମୋ’ତି ୱା ‘ମାତୁଗାମେନା’ତି ୱା ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ମାତୁଗାମସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭୂତଂ ମାତୁଗାମସଦ୍ଦଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଇତ୍ଥିପଦତ୍ଥମେୱ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ସା ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଇତ୍ଥୀସଦ୍ଦେନ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧଗ୍ଗହଣଂ ମୟଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାମ, ‘ଓରୋଧୋ’ତି ୱା ‘ଓରୋଧେନା’ତି ୱା ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ଠିତସ୍ସ ଓରୋଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ପନ ତୁମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ ପୁରିମତ୍ଥଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାମା’’ତି । ତଦା ତେସଂ ଇମାନି ୱିନୟପାଳିୟଂ ଆଗତପଦାନି ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ରାଜା ଉଦେନୋ ଉୟ୍ୟାନେ ପରିଚାରେସି ସଦ୍ଧିଂ ଓରୋଧେନ, ଅଥ ଖୋ ରଞ୍ଞୋ ଉଦେନସ୍ସ ଓରୋଧୋ ରାଜାନଂ ଉଦେନଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି । ଏୱଂ ଇମାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ରାମୋ ନାମ ରାଜା କୁଟ୍ଠରୋଗୀ ଓରୋଧେହି ଚ ନାଟକେହି ଚ ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋ’’ତି ୱଚନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ ଗରୁକୁଲମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ସାଧୁକଂ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଉଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ମାତୁଗାମସଦ୍ଦାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱଦାମ – ମାତୁଗାମସଦ୍ଦୋ ଚ ଓରୋଧସଦ୍ଦୋ ଚ ଦାରସଦ୍ଦୋ ଚାତି ଇମେ ଇତ୍ଥିପଦତ୍ଥୱାଚକାପି ସମାନା ଏକନ୍ତେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗା ଭୱନ୍ତି । ତେସୁ ଦାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସାପି ବହୁୱଚନକତ୍ତମେୱ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଏକୱଚନକତ୍ତଂ । ମୟଂ ପନ ଦାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଏକୱଚନକତ୍ତଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନ ବହୁୱଚନକତ୍ତଂ ଅନୁଜାନାମ, ବୱ୍ହତ୍ଥେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ପାଳିୟଞ୍ହି ଦାରସଦ୍ଦୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ବହୁୱଚନକୋ ଭୱତି, ଏକୱଚନକୋ ଅପ୍ପୋ । ତତ୍ରିମେ ପୟୋଗା –
ପୁତ୍ତା ଚ ଦାରା ଚ ମୟଞ୍ଚ ସବ୍ବେ ।
ଧମ୍ମଞ୍ଚରାମପ୍ପରଲୋକହେତୁ,
ତସ୍ମା ହି ଅମ୍ହଂ ଦହରା ନ ମିୟ୍ୟରେ’’ତି ଚ,
‘‘ୟୋ ଞାତୀନଂ ସଖୀନଂ ୱା, ଦାରେସୁ ପଟିଦିସ୍ସତି ।
ସହସା ସମ୍ପିୟାୟେନ, ତଂ ଜଞ୍ଞାୱସଲୋ ଇତୀ’’ତି ଚ,
‘‘ସେହି ଦାରେହି’ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ, ୱେସିୟାସୁ ପଦିସ୍ସତି ।
ଦିସ୍ସତି ପରଦାରେସୁ, ତଂ ପରାଭୱତୋ ମୁଖ’’ନ୍ତି ଚ,
‘‘ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚ ୟା ଅପେକ୍ଖା’’ତି ଚ ବ୍ୟାସେ, ସମାସେ ପନ ‘‘ପୁତ୍ତଦାରା ଦିସା ପଚ୍ଛା, ପୁତ୍ତଦାରେହି ମତ୍ତନୋ’’ତି ଚ ଏୱମାଦୟୋ ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗା ବହୱୋ ଭୱନ୍ତି ।
ଏକୱଚନପ୍ପୟୋଗା ପନ ଅପ୍ପା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ଗରୂନଂ ଦାରେ, ଧମ୍ମଂ ଚରେ ୟୋପି ସମୁଞ୍ଜକଂ ଚରେ, ଦାରଞ୍ଚ ପୋସଂ ଦଦମପ୍ପକସ୍ମି’’ନ୍ତି ଚ,
‘‘ୟେ ଗହଟ୍ଠା ପୁଞ୍ଞକରା, ସୀଲୱନ୍ତୋ ଉପାସକା ।
ଧମ୍ମେନ ଦାରଂ ପୋସେନ୍ତି, ତେ ନମସ୍ସାମି ମାତଲୀ’’ତି ଚ,
‘‘ପରଦାରଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ସଦାରପସୁତୋ ସିୟ’’ନ୍ତି ଚ,
‘‘ୟୋ ଇଚ୍ଛେ ପୁରିସୋ ହୋତୁଂ, ଜାତିଂ ଜାତିଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ।
ପରଦାରଂ ୱିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଧୋତପାଦୋୱ କଦ୍ଦମ’’ନ୍ତି ଚ
ଏୱମାଦୟୋ ଏକୱଚନପ୍ପୟୋଗା ଅପ୍ପା ।
ସମାହାରଲକ୍ଖଣୱସେନ ପନେସ ଦାରସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେକୱଚନୋପି କତ୍ଥଚି ଭୱତି । ‘‘ଆଦାୟ ପୁତ୍ତଦାରଂ । ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ’’ଇତି ଏୱଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ପୁରିସୋ ପୁରିସା’’ତି ପୱତ୍ତଂ ପୁରିସସଦ୍ଦନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ସବ୍ବେସଂ ‘‘ଭୂତୋ ଭାୱକୋ ଭୱୋ’’ତିଆଦୀନଂ ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚୋକାରନ୍ତପଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲାସୁ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେହି କୁଲପୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା କୋସଲ୍ଲମୁପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ ।
କିଂ ପନ ସବ୍ବାନି ଓକାରନ୍ତପଦାନି ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଏକସଦିସାନେୱ ହୁତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠାନୀତି ? ନ ପୱିଟ୍ଠାନି । କାନିଚି ହି ଓକାରନ୍ତପଦାନି ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ, କାନିଚି ଓକାରନ୍ତପଦାନି ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ଏକଦେସେନ ନ ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ, କାନିଚି ଓକାରନ୍ତପଦାନି ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠାନେୱ । ତତ୍ର କତମାନି କାନିଚି ଓକାରନ୍ତପଦାନି ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ ? ‘‘ସରୋ ୱୟୋ ଚେତୋ’’ତିଆଦୀନି । ସରୋଇତି ହି ଅୟଂସଦ୍ଦୋ ଉସୁସଦ୍ଦସରୱନଅକାରାଦିସରୱାଚକୋ ଚେ, ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ପୱିଟ୍ଠୋ । ରହଦୱାଚକୋ ଚେ, ମନୋଗଣପକ୍ଖିକତ୍ତା ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠୋ । ୱୟୋଇତି ସଦ୍ଦୋ ପରିହାନିୱାଚକୋ ଚେ, ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ପୱିଟ୍ଠୋ । ଆୟୁକୋଟ୍ଠାସୱାଚକୋ ଚେ, ମନୋଗଣପକ୍ଖିକତ୍ତା ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠୋ । ଚେତୋ ଇତି ସଦ୍ଦୋ ୟଦି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକୋ, ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ପୱିଟ୍ଠୋ । ୟଦି ପନ ଚିତ୍ତୱାଚକୋ, ମନୋଗଣପକ୍ଖିକତ୍ତା ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠୋ । ମନୋଗଣୋ ଚ ନାମ –
ମନୋ ୱଚୋ ୱୟୋ ତେଜୋ,
ତପୋ ଚେତୋ ତମୋ ୟସୋ ।
ଅୟୋ ପୟୋ ସିରୋ ଛନ୍ଦୋ,
ସରୋ ଉରୋ ରହୋ ଅହୋ –
ଇମେ ସୋଳସ ।
ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପାକଟୀକରଣତ୍ଥଂ ମନସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲଂ କଥୟାମ –
ମନୋ, ମନା । ମନଂ, ମନୋ, ମନେ । ମନସା, ମନେନ, ମନେହି, ମନେଭି । ମନସୋ, ମନସ୍ସ, ମନାନଂ । ମନା, ମନସ୍ମା, ମନମ୍ହା, ମନେହି, ମନେଭି । ମନସୋ, ମନସ୍ସ, ମନାନଂ । ମନସି, ମନେ, ମନସ୍ମିଂ, ମନମ୍ହି, ମନେସୁ । ଭୋ ମନ, ଭୱନ୍ତୋ ମନା ।
ଅଥ ୱା ‘‘ଭୋ ମନା’’ଇତି ବହୁୱଚନମ୍ପି ଞେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ୱଚୋ, ୱଚା । ୱଚଂ, ୱଚୋ, ୱଚେ । ୱଚସାତିଆଦିନା ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅହସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ଭୁମ୍ମେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ଅହସି, ଅହେ, ଅହସ୍ମିଂ, ଅହମ୍ହି, ଅହୁ, ଅହନୀତି ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ରୂପନ୍ତରୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସ ମନସଦ୍ଦସ୍ସପି ନାମିକପଦମାଲଂ ୱଦାମ, ଅଟ୍ଠାନେ ଅୟଂ କଥିତାତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବଂ ।
ମନଂ, ମନାନି, ମନା । ମନଂ, ମନାନି, ମନେ । ମନେନ, ମନେହି, ମନେଭି । ମନସ୍ସ, ମନସୋ, ମନାନଂ । ମନା, ମନସ୍ମା, ମନମ୍ହା, ମନେହି, ମନେଭି । ମନସ୍ସ, ମନସୋ, ମନାନଂ । ମନେ, ମନସ୍ମିଂ, ମନମ୍ହି, ମନେସୁ । ଭୋ ମନ, ଭୱନ୍ତୋ ମନା । ଅଥ ୱା ‘‘ଭୋ ମନାନି, ଭୋ ମନା’’ଏୱମ୍ପି ବହୁୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱମୁତ୍ତରତ୍ରାପି ନୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ମନସଦ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତକରଣସମ୍ପଦାନସାମିଭୁମ୍ମୱଚନାନି ମନୋ ମନସା ମନସୋ ମନସୀତି ରୂପାନି ଠପେତ୍ୱା ୟାନି ସେସାନି, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ମନସଦ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାନି ‘‘ମନଂ ମନାନୀ’’ତି ରୂପାନି ଚ, ଅଟ୍ଠମ୍ୟୋପୟୋଗୱଚନାନଂ ‘‘ମନଂ ମନାନୀ’’ତି ରୂପଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ୟାନି ସେସାନି, ତାନି ସବ୍ବାନି କମତୋ ସମସମାନି ।
କେଚି ଓକାରନ୍ତୋ ମନୋଇତି ସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋତି ୱଦନ୍ତି, ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – ୟଦି ସୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ସିୟା, ତସ୍ସଦିସେହି ୱଚୋ ୱୟୋତିଆଦିସଦ୍ଦେହିପି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେହେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ‘‘ତେ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗା’’ତି ଗରୂ ୱଦନ୍ତି, ‘‘ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘କାୟୋ ଅନିଚ୍ଚୋ; ମନୋ ଅନିଚ୍ଚୋ’’ତି ଚ ‘‘କାୟୋ ଦୁକ୍ଖୋ, ମନୋ ଦୁକ୍ଖୋ’’ତି ଚ ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ୱା ଅନିଚ୍ଚୋ ୱାତି ଅନିଚ୍ଚୋ ଭନ୍ତେ’’ତି ଚ ଏୱମାଦୟୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପ୍ପୟୋଗା ବହୱୋ ଦିଟ୍ଠା । ତେନ ଞାୟତି ମନୋସଦ୍ଦୋ ଏକନ୍ତେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋତି । ୟଦି ପନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋସିୟା, ‘‘ଅନିଚ୍ଚୋ ଦୁକ୍ଖୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନି ତଂସମାନାଧିକରଣାନି ଅନେକପଦସତାନିପି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନେୱ ସିୟୁଂ । ନ ହି ତାନି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନି, ଅଥ ଖୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୁୱତ୍ତକାନି ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗାନି । ଏୱଂ ମନୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତା ପଚ୍ଚେତବ୍ବାତି, ସଚେ ମନୋସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ନ ହୋତି, କଥଂ ‘‘ମନାନୀ’’ତି ନପୁଂସକରୂପଂ ଦିସ୍ସତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ‘‘ମନାନୀ’’ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗମେୱ, ତଥାପି ମନୋଗଣେ ପମୁଖଭାୱେନ ଗହିତସ୍ସୋକାରନ୍ତସ୍ସ ମନସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପଂ ନ ହୋତି । ଅଥ କିଞ୍ଚରହୀତି ଚେ ? ଚିତ୍ତସଦ୍ଦେନ ସମାନଲିଙ୍ଗସ୍ସ ସମାନସୁତିତ୍ତେପି ମନୋଗଣେ ଅପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତସ୍ସେୱ ମନସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପଂ । ମନସଦ୍ଦୋ ହି ପୁନ୍ନପୁଂସକୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜତି ‘‘ମନୋ ମନଂ’’ଇତି ୟଥା ‘‘ଅଜ୍ଜୱୋଅଜ୍ଜୱ’’ନ୍ତି । ‘‘ମନୋ ଚେ ନପ୍ପଦୁସ୍ସତି । ସନ୍ତଂ ତସ୍ସ ମନଂ ହୋତୀ’’ତି ହି ପାଳି । ୟଦି ଚ ସୋ ମନୋସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ନ ହୋତି ।
‘‘ଗରୁ ଚେତିୟପବ୍ବତୱତ୍ତନିୟା,
ପମଦା ପମଦା ପମଦା ୱିମଦଂ ।
ସମଣଂ ସୁନିସମ୍ମ ଅକା ହସିତଂ,
ପତିତଂ ଅସୁଭେସୁ ମୁନିସ୍ସ ମନୋ’’ତି
ଏତ୍ଥ ମନୋସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣୋ ‘‘ପତିତ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଭାୱେନ କସ୍ମା ସନ୍ନିହିତୋ । ୟସ୍ମା ଚ ସମାନାଧିକରଣପଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ସନ୍ନିହିତଂ, ତସ୍ମା ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ନିଧାନୱସେନ ମନୋସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋତି ଞାୟତୀତି ? ତନ୍ନ, ସମାନାଧିକରଣପଦସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗୱିସେସାଜୋତନତୋ । ୟଦି ହି ସମାନାଧିକରଣପଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗୱିସେସଂ ଜୋତେୟ୍ୟ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ପଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ କରେୟ୍ୟ, ନ ଚ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଦୋ ହି ଏକନ୍ତେନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ । ୟଦି ତୁମ୍ହେ ‘‘ପତିତ’’ନ୍ତି ସମାନାଧିକରଣପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତମିଚ୍ଛଥ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥପି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ସମାନାଧିକରଣପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛଥାତି । ନ ମୟଂ ଭୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛାମ, ଅଥ ଖୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତଂୟେୱ ଇଚ୍ଛାମ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ପଦଂ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଠିତତ୍ତା ‘‘ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ଗଣ୍ହାମ, ତସ୍ମା ‘‘ଚତ୍ତାରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ଧାରେମାତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପତିତଂ ଅସୁଭେସୁ ମୁନିସ୍ସ ମନୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ପତିତ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଠିତନ୍ତି ମନ୍ତ୍ୱା ‘‘ପତିତୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ଧାରେଥାତି । ନ ଧାରେମ ଏତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ଅନିଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ । ୟଦି ହି ମନୋସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ସିୟା, ତଂସମାନାଧିକରଣପଦଂ ‘‘ପତିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । କିମାଚରିୟୋ ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ଜାନି, ଜାନମାନୋ ଏୱ ସୋ ‘‘ପତିତୋ’’ତି ନାୱୋଚ, ‘‘ପତିତ’’ନ୍ତି ପନାୱୋଚ, ତେନ ଞାୟତି ‘‘ମନୋସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ’’ତି । ମା ତୁମ୍ହେ ଏୱଂ ୱଦେଥ, ସମାନାଧିକରଣପଦଂ ନାମ କତ୍ଥଚି ପଧାନଲିଙ୍ଗମନୁୱତ୍ତତି, କତ୍ଥଚି ନାନୁୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ନ ତଂ ଲିଙ୍ଗୱିସେସଜୋତନେ ଏକନ୍ତତୋ ପମାଣଂ । ‘‘ମାତୁଗାମୋ, ଓରୋଧୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଏହି ୱିସାଖେ, ଚିତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠୀନୀ’’ତି ଏୱମାଦିରୂପୱିସେସୋୟେୱ ପମାଣଂ । ୟଦି ସମାନାଧିକରଣପଦେୟେୱ ଲିଙ୍ଗୱିସେସୋ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୂତା’’ତିଆଦୀସୁ ଲିଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସିୟା । ୟସ୍ମା ଏୱମାଦୀସୁପି ଠାନେସୁ ଲିଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତିୟେୱ । କଥଂ ? ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ‘‘ମହାଭୂତା’’ତି ନପୁଂସକନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ପତିତଂ ଅସୁଭେସୁ ମୁନିସ୍ସ ମନୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ପତିତ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ‘‘ମନୋ’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ୱୱତ୍ଥାନଂ ଭୱତୀତି । ଇଦଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ତତୋ ତେସଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତାନଂ ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ – ୟସ୍ମା ମନୋଗଣେ ପୱତ୍ତାନଂ ପଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣପଦାନି କତ୍ଥଚି ନପୁଂସକୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ମନୋଗଣେ ପମୁଖସ୍ସ ମନୋସଦ୍ଦସ୍ସପି ସମାନାଧିକରଣପଦାନି କତ୍ଥଚି ନପୁଂସକୱସେନ ୟୋଜିତାନି । ତଥା ହି ପୁବ୍ବାଚରିୟା ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମତେଜୱିହତଂ ୱିଲୟଂ ଖଣେନ, ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତହଦୟେସୁ ତମୋ’ପୟାତି । ଦୁକ୍ଖଂ ୱଚୋ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଦୁବ୍ବଚୋ । ଅୱନତଂ ସିରୋ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ଅୱଂସିରୋ, ଅପ୍ପକଂ ରାଗାଦି ରଜୋ ୟେସଂ ପଞ୍ଞାମୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ତେ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା’’ତିଆଦିନା ସଦ୍ଦରଚନଂ କୁବ୍ବିଂସୁ, ନ ପନ ତେହି ୱଚୋ ସିରୋ ରଜୋସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଈଦିସୀ ସଦ୍ଦରଚନା କତା, ଅଥ ଖୋ ସିରୋମନୋସଦ୍ଦାନଂ ମନୋଗଣେ ପୱତ୍ତାନଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦାନଂ କତ୍ଥଚିପି ଈଦିସାନିପି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଠିତାନି ସମାନାଧିକରଣପଦାନି ହୋନ୍ତୀତି ପରେସଂ ଜାନାପନାଧିପ୍ପାୟୱତିୟା ଅନୁକମ୍ପାୟ ୱିରଚିତା । ଏତ୍ଥାପି ତୁମ୍ହାକଂ ମତେନ ମନୋସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ସତି ୱଚୋ ସିରୋ ଇଚ୍ଚାଦୟୋପି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତମାପଜ୍ଜନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ସମାନାଧିକରଣପଦାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । କିଂ ପନେତେସମ୍ପି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛଥାତି । ଅଦ୍ଧା ତେ ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ନିବ୍ବେଠେତୁମସକ୍କୋନ୍ତା ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ତେ ଅଞ୍ଞଂ ଗହେତବ୍ବକାରଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ୟଦି ଭୋ ମନୋ ସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋନ ହୋତି, କସ୍ମା ୱେୟ୍ୟାକରଣା ‘ମନୋସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ’ତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ? ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – ୟଦି ତୁମ୍ହେ ୱେୟ୍ୟାକରଣମତଂ ଗହେତ୍ୱା ମନୋସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ରୋଚେଥ, ନନୁ ଭଗୱାୟେୱ ଲୋକେ ଅସଦିସୋ ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣୋ ମହାପୁରିସୋ ୱିସାରଦୋ ପରପ୍ପୱାଦମଦ୍ଦନୋ । ଭଗୱନ୍ତଞ୍ହି ପଦକା ୱେୟ୍ୟାକରଣା ଅମ୍ବଟ୍ଠମାଣୱପୋକ୍ଖରସାତିସୋଣଦଣ୍ଡାଦୟୋ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ସଚ୍ଚକନିଗଣ୍ଠାଦୟୋ ଚ ପରିବ୍ବାଜକା ୱାଦେନ ନ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୁ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଭଗୱାୟେୱ ମତ୍ତୱାରଣଗଣମଜ୍ଝେ କେସରସୀହୋ ୱିୟ ଅସମ୍ଭୀତୋ ନେସଂ ନେସଂ ୱାଦଂ ମଦ୍ଦେସି, ମହନ୍ତେ ଚ ନେ ଅତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାପେସି, ଏୱଂୱିଧେନ ଭଗୱତା ୱୋହାରକୁସଲେନ ୟସ୍ମା ‘‘କାୟୋ ଅନିଚ୍ଚୋ’’ତି ଚ ‘‘କାୟୋ ଦୁକ୍ଖୋ, ମନୋ ଅନିଚ୍ଚୋ, ମନୋ ଦୁକ୍ଖୋ’’ତି ଚ ଏୱମାଦିନା ୱୁତ୍ତା ମନୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱସୂଚନିକା ବହୂ ପାଳିୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ମନୋସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋୟେୱାତି ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ତେ ନିରୁତ୍ତରା ଅପ୍ପଟିଭାନା ମଙ୍କୁଭୂତା ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧା ଅଧୋମୁଖା ପଜ୍ଝାୟିସ୍ସନ୍ତି ।
ଇଦାନି ସରସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୱିସେସତୋ ୱୁଚ୍ଚତେ –
ସରୋ, ସରା । ସରଂ, ସରେ । ସରେନ, ସରେହି, ସରେଭି । ସରସ୍ସ, ସରାନଂ । ସରା, ସରସ୍ମା, ସରମ୍ହା, ସରେହି, ସରେଭି । ସରସ୍ସ, ସରାନଂ । ସରେ, ସରସ୍ମିଂ, ସରମ୍ହି, ସରେସୁ । ଭୋ ସର, ଭୱନ୍ତୋ ସରା ।
ଅୟଂ ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଉସୁସଦ୍ଦସରୱନଅକାରାଦିସରୱାଚକସ୍ସ ସରସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ।
ଅୟଂ ପନ ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ମନୋଗଣପକ୍ଖିକସ୍ସ ରହଦୱାଚକସ୍ସ ସରସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା –
ସରୋ, ସରା । ସରଂ, ସରୋ, ସରେ । ସରସା, ସରେନ, ସରେହି, ସରେଭି । ସରସୋ, ସରସ୍ସ, ସରାନଂ । ସରା, ସରସ୍ମା, ସରମ୍ହା, ସରେହି, ସରେଭି । ସରସୋ, ସରସ୍ସ, ସରାନଂ । ସରସି, ସରେ, ସରସ୍ମିଂ, ସରମ୍ହି, ସରେସୁ । ଭୋ ସର, ଭୱନ୍ତୋ ସରା, ଭୋ ସରା ଇତି ୱା ।
ୱୟୋ, ୱୟା । ୱୟଂ, ୱୟେ । ୱୟେନ, ୱୟେହି, ୱୟେଭୀତି ପୁରିସନୟେନ ଞେ ୟ୍ୟୋ । ଅୟଂ ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ପରିହାନିୱାଚକସ୍ସ ୱୟସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ।
ଅୟଂ ପନ ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ମନୋଗଣପକ୍ଖିକସ୍ସ ଆୟୁକୋଟ୍ଠାସୱାଚକସ୍ସ ୱୟସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା – ୱୟୋ, ୱୟା । ୱୟଂ, ୱୟୋ, ୱୟେ । ୱୟସା, ୱୟେନ, ୱୟେହି, ୱୟେଭୀତି ମନନୟେନ ଞେୟ୍ୟୋ । ତସ୍ସ ଚେତୋ ପଟିସ୍ସୋସି, ଅରଞ୍ଞେ ଲୁଦ୍ଦଗୋଚରୋ । ଚେତା ହନିଂସୁ ୱେଦବ୍ବଂ ।
ଚେତୋ, ଚେତା । ଚେତଂ, ଚେତେ । ଚେତେନ, ଚେତେହି, ଚେତେଭୀତି ପୁରିସନୟେନ ଞେୟ୍ୟୋ । ଅୟଂ ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକସ୍ସ ଚେତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ।
ଅୟଂ ପନ ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଚିତ୍ତୱାଚକସ୍ସ ଚେତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା – ଚେତୋ, ଚେତା । ଚେତଂ, ଚେତୋ, ଚେତେ । ଚେତସା, ଚେତେନ, ଚେତେହି, ଚେତେଭୀତି ମନନୟେନ ଞେୟ୍ୟୋ । ୟସୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ, ୟସଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ, ୟସେନ କୁଲପୁତ୍ତେନାତି ଏକୱଚନୱସେନ ପୁରିସନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା, ଏକୱଚନପୁଥୁୱଚନୱସେନ ୱା । ଏୱଂ କାନିଚି ଓକାରନ୍ତପଦାନି ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠାନି ଚାତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦାନି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱିସେସଞ୍ଞୁନୋ ହି ଏୱମାଦିୱିଭାଗଂ ଅଜାନନ୍ତା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ରୋପେନ୍ତା ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିରାଧେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟୋ ଏତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ପକାସିତୋ ୱିଭାଗୋ, ସୋ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେହି କୁଲପୁତ୍ତେହି ସକ୍କଚ୍ଚମୁଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । କତମାନି କାନିଚି ଓକାରନ୍ତପଦାନି ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ ଏକଦେସେନ ନ ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ ? ମନୋ ୱଚୋ ତେଜୋସଦ୍ଦାଦୟୋ ଚେୱ ଅୟ୍ୟସଦ୍ଦୋ ଚ, ତତ୍ର ମନସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲା ହେଟ୍ଠା ୱିଭାୱିତା ।
ଅୟ୍ୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ନାମିକପଦମାଲାୟଂ ‘‘ଅୟ୍ୟୋ, ଅୟ୍ୟା । ଅୟ୍ୟଂ, ଅୟ୍ୟେ’’ତି ପୁରିସନୟେନ ୱତ୍ୱା ଆଲପନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଭୋ ଅୟ୍ୟ, ଭୋ ଅୟ୍ୟୋ’’ତି ଦ୍ୱେ ଏକୱଚନାନି, ‘‘ଭୱନ୍ତୋ ଅୟ୍ୟା, ଭୱନ୍ତୋ ଅୟ୍ୟୋ’’ତି ଦ୍ୱେ ବହୁୱଚନାନି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଅୟ୍ୟୋ ଇତି ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭାୱେ ଏକୱଚନଂ, ଆଲପନୱଚନଭାୱେ ଏକୱଚନଞ୍ଚେୱ ବହୁୱଚନଞ୍ଚ । ତତ୍ରିମେ ପୟୋଗା ‘‘ଅୟ୍ୟୋ କିର ସାଗତୋ ଅମ୍ବତିତ୍ଥିକେନ ନାଗେନ ସଙ୍ଗାମେସି, ପିୱତୁ ଭନ୍ତେ ଅୟ୍ୟୋ ସାଗତୋ କାପୋତିକଂ ପସନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଅୟ୍ୟୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନପ୍ପୟୋଗାନି, ‘‘ଅଥ ଖୋ ସା ଇତ୍ଥୀ ତଂ ପୁରିସଂ ଏତଦୱୋଚ ‘ନାୟ୍ୟୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ମଂ ନିପ୍ପାଟେସି, ଅପିଚ ଅହମେୱ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଗଚ୍ଛାମି, ଅକାରକୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଗଚ୍ଛ ଖମାପେହୀ’ତି’’ ଏୱମାଦୀନି ଅୟ୍ୟୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଆଲପନେକୱଚନପ୍ପୟୋଗାନି, ‘‘ଏଥ’ୟ୍ୟୋ ରାଜୱସତିଂ, ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୁଣାଥ ମେ । ଏଥ ମୟଂ ଅୟ୍ୟୋ ସମଣେସୁ ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟେସୁ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି ଏୱମାଦୀନି ଅୟ୍ୟୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଆଲପନବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗାନି । ଭୱତି ଚତ୍ର –
ଅୟ୍ୟୋ ଇତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ, ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚୋ ଭୱେ ।
ଆଲପନେ ବହୁୱଚୋ, ଭୱେ ଏକୱଚୋପି ଚ –
ଏୱଂ କାନିଚି ଓକାରନ୍ତପଦାନି ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ ହୋନ୍ତି ଏକଦେସେନ ନ ପୱିଟ୍ଠାନି ଚ ।
କତମାନି କାନିଚି ଓକାରନ୍ତପଦାନି ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠାନି ? ଗୋସଦ୍ଦୋୟେୱ । ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଅୟଂ ନାମିକପଦମାଲା –
ଗୋ, ଗାୱୋ, ଗୱୋ । ଗାୱୁଂ, ଗାୱଂ, ଗୱଂ, ଗାୱୋ, ଗୱୋ । ଗାୱେନ, ଗୱେନ, ଗୋହି, ଗୋଭି । ଗାୱସ୍ସ, ଗୱସ୍ସ, ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ । ଗାୱା, ଗାୱସ୍ମା, ଗାୱମ୍ହା, ଗୱା, ଗୱସ୍ମା, ଗୱମ୍ହା, ଗୋହି, ଗୋଭି । ଗାୱସ୍ସ, ଗୱସ୍ସ, ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ । ଗାୱେ, ଗାୱସ୍ମିଂ, ଗାୱମ୍ହି, ଗୱେ, ଗୱସ୍ମିଂ, ଗୱମ୍ହି, ଗାୱେସୁ, ଗୱେସୁ, ଗୋସୁ । ଭୋ ଗୋ, ଭୱନ୍ତୋ ଗାୱୋ, ଗୱୋ । ଅୟଂ ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ଗୋସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ତନା ସମ୍ଭୂତଗୋଣସଦ୍ଦମାଲାୱସେନ ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠୋ ଚେୱ ଏକଦେସେନ ନ ପୱିଟ୍ଠୋ ଚାତି ? ସଚ୍ଚଂ । ଗୋଣସଦ୍ଦୋ ଗୋସଦ୍ଦୱସେନ ସମ୍ଭୂତୋପି ‘‘ୱତ୍ତିଚ୍ଛାନୁପୁବ୍ବିକା ସଦ୍ଦପଟିପତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଗୋସଦ୍ଦତୋ ୱିସୁଂ ଅମ୍ହେହି ଗହେତ୍ୱା ପୁରିସନୟେ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ହି ୱିସୁଂ ଗହଣେ ୟୁତ୍ତି ଦିସ୍ସତି ସ୍ୟାଦୀସୁ ଏକାକାରେନେୱ ତିଟ୍ଠନତୋ, ତସ୍ମା ଗୋସଦ୍ଦତୋ ସମ୍ଭୂତମ୍ପି ଗୋଣସଦ୍ଦଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଂ ଗୋସଦ୍ଦମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠତା ୱୁତ୍ତା ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭୂତୋ ଗୋଇତି ସଦ୍ଦୋ ପୁରିସୋତି ସଦ୍ଦେନ ସଦିସତ୍ତା ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠୋତି ? ତନ୍ନ, ଗୋସଦ୍ଦୋ ହି ନିଚ୍ଚମୋକାରନ୍ତୋ, ନ ପୁରିସସଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ ପଠମଂ ଅକାରନ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପଟିଲଦ୍ଧୋକାରନ୍ତଟ୍ଠୋ । ତେନେୱ ହି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଟ୍ଠାନେପି ଆଲପନୱଚନଟ୍ଠାନେପି ଗୋଇଚ୍ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି । ୟଦି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁରିସନୟେ ଏକଦେସେନ ପୱିଟ୍ଠତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ‘‘କାନିଚି ଓକାରନ୍ତପଦାନୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଓକାରନ୍ତକଥା କମତ୍ଥଂ ଦୀପେୟ୍ୟ, ନିପ୍ଫଲାୱ ସା କଥା ସିୟା, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ନୟୋୟେୱ ଆୟସ୍ମନ୍ତେହି ମନସି କାତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କେଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ‘ଗୋ, ଗାୱୋ, ଗୱୋ । ଗାୱୁଂ, ଗାୱଂ, ଗୱଂ’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ନୟେନ ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠତା ଅମ୍ହେହି ଞାତା, ଜରଗ୍ଗୱ ପୁଙ୍ଗୱାଦିସଦ୍ଦା ପନ କୁତ୍ର ନୟେ ପୱିଟ୍ଠା’’ତି ? ତେସଂ ଏୱଂ ବ୍ୟାକାତବ୍ବଂ ‘‘ଜରଗ୍ଗୱ ପୁଙ୍ଗୱାଦିସଦ୍ଦା ସବ୍ବଥାପି ପୁରିସନୟେ ପୱିଟ୍ଠା’’ତି । ତଥା ହି ତେସଂ ଗୋସଦ୍ଦତୋ ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ଜରନ୍ତୋ ଚ ସୋ ଗୋ ଚାତି ଜରଗ୍ଗୱୋ । ଏତ୍ଥ ନକାରଲୋପୋ ତକାରସ୍ସ ଚ ଗକାରତ୍ତଂ ଭୱତି ସମାସପଦତ୍ତା, ସମାସେ ଚ ସିମ୍ହି ପରେ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସୋକାରସ୍ସ ଅୱାଦେସୋ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ‘‘ୱିସାଣେନ ଜରଗ୍ଗୱୋ’’ତି ଏକୱଚନରୂପଂ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନୁପପଦତ୍ତା ଗୱୋଇତି ବହୁୱଚନପଦଂୟେୱ ଦିସ୍ସତି । ଇଧ ପନ ସୋପପଦତ୍ତା ସମାସପଦଭାୱମାଗମ୍ମ ‘‘ଜରଗ୍ଗୱୋ’’ତି ଏକୱଚନପଦଂୟେୱ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ଜରଗ୍ଗୱୋତି ଏତ୍ଥ ଜରନ୍ତା ଚ ତେ ଗୱୋ ଚାତି ଏୱଂ ବହୁୱଚନୱସେନ ନିବ୍ବଚନୀୟତା ନ ଲବ୍ଭତି ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିରୂଳ୍ହତ୍ତାତି । ‘‘ଜରଗ୍ଗୱୋ, ଜରଗ୍ଗୱା । ଜରଗ୍ଗୱଂ, ଜରଗ୍ଗୱେ । ଜରଗ୍ଗୱେନା’’ତି ପୁରିସନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ପୁଙ୍ଗୱୋ ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋତିଆଦୀସୁପି ।
ତତ୍ର ପୁଙ୍ଗୱୋତି ଗୁନ୍ନଂ ୟୂଥପତି ନିସଭସଙ୍ଖାତୋ ଉସଭୋ । ୟୋ ପାଳିୟଂ ‘‘ମୁହୁତ୍ତଜାତୋୱ ୟଥା ଗୱଂପତି, ସମେହି ପାଦେହି ଫୁସୀ ୱସୁନ୍ଧର’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଗୱଞ୍ଚେ ତରମାନାନଂ, ଉଜୁଂ ଗଚ୍ଛତି ପୁଙ୍ଗୱୋ’’ତି ଚ ଆଗତୋ । ଈଦିସେସୁ ପନ ଠାନେସୁ କେଚି ‘‘ପୁମା ଚ ସୋ ଗୋ ଚାତି ପୁଙ୍ଗୱୋ’’ତି ୱଚନତ୍ଥଂ ଭଣନ୍ତି । ମୟଂ ପନ ପଧାନେ ନିରୂଳ୍ହୋ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋତି ୱଚନତ୍ଥଂ ନ ଭଣାମ । ନ ହି ପୁଙ୍କୋକିଲୋତିଆଦିସଦ୍ଦାନଂ କୋକିଲାଦୀନଂ ପୁମ୍ଭାୱପ୍ପକାସନମତ୍ତେ ସମତ୍ଥତା ୱିୟ ଇମସ୍ସ ପୁମ୍ଭାୱପ୍ପକାସନମତ୍ତେ ସମତ୍ଥତା ସମ୍ଭୱତି, ଅଥ ଖୋ ପଧାନଭାୱପ୍ପକାସନେ ଚ ସମତ୍ଥତା ସମ୍ଭୱତି । ତେନ ‘‘ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ ନିସଭସଙ୍ଖାତୋ ପୁଙ୍ଗୱୋ ୱିୟାତି ପୁଙ୍ଗୱୋ, ସକ୍ୟାନଂ, ସକ୍ୟେସୁ ୱା ପୁଙ୍ଗୱୋ ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋତିଆଦିନା ସମାସପଦତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଉତ୍ତରପଦତ୍ତେ ଠିତାନଂ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘନାଗାଦିସଦ୍ଦାନଂ ସେଟ୍ଠୱାଚକତ୍ତା ‘‘ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ’’ତିଆଦୀନଂ ‘‘ସକ୍ୟସେଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇତି ସବ୍ବଥାପି ପୁରିସନୟେ ପୱତ୍ତନତୋ ଜରଗ୍ଗୱ ପୁଙ୍ଗୱାଦିସଦ୍ଦାନଂ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦମାଲତୋ ୱିସଦିସପଦମାଲତା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା । ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠତା ଚ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା ।
ଆପସଦ୍ଦେ ଆଚରିୟାନଂ ଲିଙ୍ଗୱଚନୱସେନ ମତିଭେଦୋ ୱିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଂମତେନ ତସ୍ସ ପୁରିସନୟେ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠତା ଭୱତି । ‘‘ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୂ’’ତି ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ମହିୟା ପନ ନଦିୟା ଉତ୍ତରେନ ଆପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଟୀକାୟଂ ପନ ତଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ‘‘ମହିୟା ନଦିୟା ଆପୋ ତସ୍ସ ଜନପଦସ୍ସ ଉତ୍ତରେନ ହୋନ୍ତି, ତାସଂ ଅୱିଦୂରତ୍ତା ସୋ ଜନପଦୋ ଉତ୍ତରାପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତା ବହୁୱଚନତା ଚ ଆଚରିୟେହି ଇଚ୍ଛିତା, ତେସଂ ମତେ ଆପୋଇତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ପଠମାବହୁୱଚନରୂପେ ହୋନ୍ତେ ଦୁତିୟାତତିୟାପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀନଂ ବହୁୱଚନରୂପାନି କୀଦିସାନି ସିୟୁଂ । ତଥା ହି ‘‘ପୁରିସେ, ପୁରିସେହି ପୁରିସେଭି ପୁରିସେସୂ’’ତି ରୂପୱତୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଏକାରଏହି କାରାଦିୟୁତ୍ତାନି ରୂପାନି କତ୍ଥଚିପି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଅତୋ ତେସଂ ମତେ ପଦମାଲାନୟୋ ଅତୀୱ ଦୁକ୍କରୋ ।
ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଗରୱୋ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟଂ ପତି ।
ବହୁୱଚନତଞ୍ଚିତ୍ଥି-ଲିଙ୍ଗଭାୱଞ୍ଚ ଅବ୍ରୱୁଂ ॥
ଇଚ୍ଚାପସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗବହୁୱଚନନ୍ତତା ୱେୟ୍ୟାକରଣାନଂ ମତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନୁମତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ପନ ଆପୋ ଇତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେକୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ପୟୋଗୋ ଦିଟ୍ଠୋ ‘‘ଓମତ୍ତଂ ପନ ଆପୋ ଅଧିମତ୍ତପଥୱୀଗତିକଂ ଜାତ’’ନ୍ତି । ଜାତକପାଳିୟଂ ତୁ ତସ୍ସେକୱଚନନ୍ତତା ଦିଟ୍ଠା । ତଥା ହି ‘‘ସୁଚିଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ସଲିଲଂ, ଆପୋ ତତ୍ଥାଭିସନ୍ଦତୀ’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଆପୋ ଇତି ସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ ଦିଟ୍ଠୋ । କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଆପୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ସଲିଲଂ ସୁଚି ସୁଗନ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଭିସନ୍ଦତୀତି ସଲିଲଂସଦ୍ଦୱସେନ ଏକୱଚନପ୍ପୟୋଗୋ କତୋ, ନ ନାମସଦ୍ଦୱସେନ । ଆପସଦ୍ଦୋ ହି ଏକନ୍ତେନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ବହୁୱଚନନ୍ତୋ ଚ । ତଥା ହି ‘ଆପୋ ତତ୍ଥାଭିସନ୍ଦନ୍ତୀ’ତି ବହୁୱଚନୱସେନ ତପ୍ପୟୋଗୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋପି ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି । ତନ୍ନ, ‘‘ଆପୋ ତତ୍ଥାଭିସନ୍ଦରେ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ତାନି ଅଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସରେ’’ତି ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗା ୱିୟ । ୟସ୍ମା ଏୱଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା ଚ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଆପୋ ଲବ୍ଭତି, ତେଜୋ ଲବ୍ଭତି, ୱାୟୋ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଏକୱଚନପ୍ପୟୋଗୋ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆପୋ’’ତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକୱଚନନ୍ତତା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠାତି ।
ଅଥାପି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ନନୁ ପାଳିୟଂୟେୱ ତସ୍ସ ବହୁୱଚନନ୍ତତା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠା ‘‘ଆପୋ ଚ ଦେୱା ପଥୱୀ ଚ, ତେଜୋ ୱାୟୋ ତଦାଗମୁ’’ନ୍ତି ? ତମ୍ପି ନ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଦେୱା’’ତି ସଦ୍ଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଆଗମୁ’’ନ୍ତି ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗୋ କତୋ, ନ ‘‘ଆପୋ’’ତି ସଦ୍ଦଂ । ୟଦି ‘‘ଆପୋ’’ତି ସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗୋ କତୋ ସିୟା, ‘‘ପଥୱୀ’’ତି ‘‘ତେଜୋ’’ତି ‘‘ୱାୟୋ’’ତି ଚ ସଦ୍ଦମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗୋ କତୋ ସିୟା। ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଥୱୀ ତେଜୋ ୱାୟୋସଦ୍ଦାପି ବହୁୱଚନକଭାୱମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ନ ପନ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ହେତେ ବହୁୱଚନକା, ଅଥ ଖୋ ଏକୱଚନକା ଏୱ । ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ତେ ପୱତ୍ତା ପକତିଆପାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ତଥା ହି ଆପୋକସିଣାଦୀସୁ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତା ଦେୱା ଆରମ୍ମଣୱସେନ ‘‘ଆପୋ’’ତିଆଦିନାମଂ ଲଭନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାପି ତେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନନୁ ଚ ଭୋ ‘ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୂ’ତି ବହୁୱଚନପାଳି ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ? ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – ଅସମ୍ପଥମୱତିଣ୍ଣା ତୁମ୍ହେ, ନ ହି ତୁମ୍ହେ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଜାନାଥ, ‘‘ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୂ’’ତି ବହୁୱଚନଂ ପନ ‘‘କୁରୂସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ଅଙ୍ଗାନଂ ମଗଧାନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ବହୁୱଚନାନି ୱିୟ ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ଏକସ୍ସାପି ଜନପଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଆପସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ । ‘‘ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ଆପସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ଉପସଜ୍ଜନୀଭୂତୋ, ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗବହୁୱଚନେନ ପନ ୱୁତ୍ତୋ ଜନପଦସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋୟେୱ ପଧାନୋ ‘‘ଆଗତସମଣୋ ସଙ୍ଘାରାମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମଣସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଉପସଜ୍ଜନକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତସ୍ସ ଆଗତସମଣସଦ୍ଦସ୍ସ ସଙ୍ଘାରାମସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିୟ, ତସ୍ମା ଆପସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପୋ ନାମ ଜନପଦୋ, ତସ୍ମିଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୁ ଜନପଦେତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୁ ୱିହରତି ଆପଣଂ ନାମ ଅଙ୍ଗାନଂ ନିଗମୋ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ଉତ୍ତରେନ ମହାମହିୟା ନଦିୟା ଆପୋ ୟେସଂ ତେ ଉତ୍ତରାପା, ଅଙ୍ଗା ଚ ତେ ଉତ୍ତରାପା ଚାତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପା, ତେସୁ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୁ । ଏୱଂ ଏକସ୍ମିଂ ଜନପଦେୟେୱ ବହୁୱଚନଂ ନ ଆପସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ, ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୁ ଜନପଦେ’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ତେ ନିରୁତ୍ତରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ।
ତଥାପି ୟେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆପସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ବହୁୱଚନକୋଚା’’ତି । ତେ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘କିଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୁମ୍ହେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ‘ଆପସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ବହୁୱଚନକୋ ଚା’ତି ୱଦଥା’’ତି? ତେ ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ‘‘ଅଙ୍ଗାୟେୱ ସୋ ଜନପଦୋ, ମହିୟା ପନ ନଦିୟା ଉତ୍ତରେନ ଆପୋ, ତାସଂ ଅୱିଦୂରତ୍ତା ଉତ୍ତରାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ‘‘ମହିୟା ପନ ନଦିୟା ଆପୋ ତସ୍ସ ଜନପଦସ୍ସ ଉତ୍ତରେନ ହୋନ୍ତି, ତାସଂ ଅୱିଦୂରତ୍ତା ସୋ ଜନପଦୋ ଉତ୍ତରାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ଏୱଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖତୋ ସଦ୍ଦରଚନାୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ବହୁୱଚନକୋ ଚା’’ତି ୱଦାମାତି । ସଚ୍ଚଂ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ପନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନଂ ମତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖତୋ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥଞ୍ଚ ନାମ ନ ସବ୍ବଥା ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସୋପକାରକଂ, ଏକଦେସେନ ପନ ହୋତି, ତସ୍ମା କଚ୍ଚାୟନପ୍ପକରଣେ ଇଚ୍ଛିତାନିଚ୍ଛିତସଙ୍ଗହୱିୱଜ୍ଜନଂ କାତୁଂ ‘‘ଜିନୱଚନୟୁତ୍ତଞ୍ହି, ଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ନିପ୍ପଜ୍ଜତେ’’ତି ଲକ୍ଖଣାନି ୱୁତ୍ତାନି ।
ୟଦି ଚ ଆପସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗବହୁୱଚନକୋ, କଥଂ ଆପୋତି ପଦଂ ସିଜ୍ଝତୀତି ? ଆପସଦ୍ଦତୋ ପଠମାୟୋୱଚନଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସୋକାରାଦେସଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଆପୋତି ପଦଂ ସିଜ୍ଝତି ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ପଦମିୱାତି । ୱିସମମିଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ, ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ପଦଞ୍ହି ନିଚ୍ଚୋକାରନ୍ତେନ ଗୋସଦ୍ଦେନ ସମ୍ଭୂତଂ । ତଥା ହି ୟୋମ୍ହି ପରେ ଗୋସଦ୍ଦନ୍ତସ୍ସାୱାଦେସଂ କତ୍ୱା ତତୋ ୟୋନମୋକାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ଆପସଦ୍ଦେ ପନ ଦ୍ୱେ ଆଦେସା ନ ସନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧୱଚନଞ୍ହି ପତ୍ୱା ଆପସଦ୍ଦୋ ଅକାରନ୍ତତାପକତିକୋ ଜାତୋ, ନ ଅଞ୍ଞଥାପକତିକୋତି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାପି ତେ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ନାଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଚେତସି ସନ୍ନିଧାୟ ଆଧାନଗ୍ଗାହିଦୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗିଭାୱେ, ‘‘ନ ୱଚନପଚ୍ଚନୀକସାତେନ ସୁୱିଜାନଂ ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚନୀକସାତଭାୱେ ଚ ଠତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ୟଥେୱ ଗାୱୋସଦ୍ଦୋ, ତଥେୱ ଆପୋସଦ୍ଦୋ କିଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି ବହୁୱଚନକୋ ଚା’’ତି ? ତତୋ ତେସଂ ଇମାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ଆପଂ ଆପତୋ ସଞ୍ଜାନାତି, ଆପଂ ଆପତୋ ସଞ୍ଞତ୍ୱା ଆପଂ ମଞ୍ଞତି, ଆପସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତି, ଆପଂ ମେତି ମଞ୍ଞତି, ଆପଂ ଅଭିନନ୍ଦତୀ’’ତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତପଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଆପନ୍ତି ଇଦଂ କତରୱଚନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଅଦ୍ଧା ତେ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ବହୁୱଚନନ୍ତଭାୱମେୱ ଇଚ୍ଛମାନା ୱକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଦୁତିୟାବହୁୱଚନ’’ନ୍ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ନନୁ ୟୋୱଚନଂ ନ ସୁୟ୍ୟତୀ’’ତି ? ତେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ୟୋୱଚନଂ କତଅମାଦେସତ୍ତା ନ ସୁୟ୍ୟତୀ’’ତି । ୟଂ ୟଂ ଭୋନ୍ତୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ତଂ ମୁଖାରୂଳ୍ହଂ ୱଦନ୍ତି ।
‘‘ଆପତୋ’’ତି ଇଦଂ ପନ କିଂ ଭୋନ୍ତୋ ୱଦନ୍ତୀତି ? ‘‘ଆପତୋ’’ତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ବହୁୱଚନକଂ ତୋପଚ୍ଚୟନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦାମ ତୋପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଏକତ୍ଥେ ଚ ବୱ୍ହତ୍ଥେ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ । ଇତି ତୁମ୍ହେ ବହୁୱଚନକତ୍ତଂୟେୱ ଇଚ୍ଛମାନା ‘‘ଆପୋସଦ୍ଦୋ ଚ ୟୋୱଚନନ୍ତୋ’’ତି ଭଣଥ, ‘‘ଆପତୋ’’ତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ବହୁୱଚନକଂ ତୋପଚ୍ଚୟନ୍ତ’’ନ୍ତି ଭଣଥ, ‘‘ଆପସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଆପସ୍ମି’’ନ୍ତିଦଂ କତରୱଚନନ୍ତଂ କତରାଦେସେନ ସମ୍ଭୂତନ୍ତି ? ଅଦ୍ଧା ତେ ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠା ନିରୁତ୍ତରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ତଥା ୟେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଆପସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ବହୁୱଚନକୋ ଚା’’ତି, ତେ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘ୟଂ ଆଚରିୟେହି ୱେୟ୍ୟାକରଣମତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ୟା ଆପୋ’ତି ଚ ‘ତାସ’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ‘କିଂ ତାସ’ନ୍ତି ୱଚନେ ‘ଆପାନ’ନ୍ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଉଦାହୁ ଆପସ୍ସା’’ତି ? ‘‘ଆପାନ’ନ୍ତି ପଦମାନେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ଚେ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ୟା ଆପା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ୟା କଞ୍ଞା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ପଦମିୱ । ଅଥ ‘‘ଆପା’’ତି ପଦଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ‘‘ଆପୋ’’ତି ପଦଂୟେୱ ବହୁୱଚନକନ୍ତି ଚେ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ତାସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଆପସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ‘‘ଆପୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନସ୍ସ ତୁମ୍ହାକଂ ମତେନ ବହୁୱଚନତ୍ତେ ସତି ‘‘ଆପସ୍ସା’’ତି ପଦମ୍ପି ବହୁୱଚନନ୍ତି କତ୍ୱା ତାସଂସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତିତୋତି । ଏୱଂ ସତି ‘‘ଆପାନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅଭାୱେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ‘‘ପୁରିସୋ, ପୁରିସା । ପୁରିସଂ, ପୁରିସେ’’ତି ଚ, ‘‘ଗୋ, ଗାୱୋ, ଗୱୋ । ଗାୱୁ’’ନ୍ତି ଚ ଏକୱଚନବହୁୱଚନାନି ଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ‘‘ଆପୋ, ଆପା । ଆପଂ, ଆପେ’’ତି ଏକୱଚନବହୁୱଚନେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଆପସଦ୍ଦୋ ବହୁୱଚନକୋୟେୱ ହୋତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ୟେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ୱଚନଂ ସଦୋସଂ ଦୁପ୍ପରିହରଣୀୟଂ ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତେ ‘‘ଆପଂ ମଞ୍ଞତି ଆପସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏକୱଚନପାଳୀନଂ ଦସ୍ସନତୋ, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦୀସୁ ଚ ‘‘ୱିସ୍ସନ୍ଦନଭାୱେନ ତଂ ତଂ ଠାନଂ ଆପୋତି ଅପ୍ପୋତୀତି ଆପୋ’’ତିଆଦିକସ୍ସ ଏକୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତନିବ୍ବଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ୟଥା ପନ ପାଳିୟଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେପି ପରିୟାପନ୍ନୋ ଗୋସଦ୍ଦୋ ‘‘ତା ଗାୱୋ ତତୋ ତତୋ ଦଣ୍ଡେନ ଆକୋଟେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ଅନ୍ନଦା ବଲଦା ଚେତା’’ତି ଚ ଆଦିନା ବୱ୍ହତ୍ଥଦୀପକେହି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭୂତେହି ସବ୍ବନାମିକପଦେହି ଚ ଅସବ୍ବନାମିକପଦେହି ଚ ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ଦିସ୍ସତି, ନ ତଥା ପାଳିୟଂ ବୱ୍ହତ୍ଥଦୀପକେହି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭୂତେହି ସବ୍ବନାମିକପଦେହି ୱା ଅସବ୍ବନାମିକପଦେହି ୱା ସମାନାଧିକରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ଆପସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି । ୟଦି ହି ଆପସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ସିୟା, କଞ୍ଞସଦ୍ଦତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ ୱିୟ ଆପସଦ୍ଦତୋ ଆପଚ୍ଚୟୋ ୱା ସିୟା, ନଦସଦ୍ଦତୋ ୱିୟ ଚ ଈପଚ୍ଚୟୋ ୱା ସିୟା, ଉଭୟମ୍ପି ନତ୍ଥି, ଉଭୟାଭାୱତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିଧାନଂ ତତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭତି, ତେନ ଞାୟତି ‘‘ଆପସଦ୍ଦୋ ଅନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ’’ତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ଗୋସଦ୍ଦତୋପି ଆପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି, ତଦଭାୱତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ସୋୟେୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ହୋତି, ନ ପନାୟଂ ଆପସଦ୍ଦୋତି ?
ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ଗୋସଦ୍ଦୋ ନ ନିୟୋଗା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ, ଅଥ ଖୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋୱ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେ ପନ ତମ୍ହା ଆପଚ୍ଚୟେ ଅହୋନ୍ତେପି ଈପଚ୍ଚୟୋ ୱିକପ୍ପେନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ଲବ୍ଭତି । ସୋ ହି ନିଚ୍ଚମୋକାରନ୍ତତାପକତିୟଂ ଠତ୍ୱା ‘‘ଗୋ, ଗାୱୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଭୂତୋ, ତେନ ସୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଭୱତି । ଆପସଦ୍ଦେ ପନ ଈପଚ୍ଚୟାଦି ନ ଲବ୍ଭତି । ତେନ ସୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଥା ୱା ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ଉପପଜ୍ଜତି, ନ ତଥା ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ । ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଅନାକୁଲରୂପକ୍କମତ୍ତା ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ନ ଦିସ୍ସତି, ୟାୟ ଏସୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ସିୟା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ତେ ନିରୁତ୍ତରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ।
ତଥା ୟେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଆପସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବଦା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ବହୁୱଚନକୋ ଚା’’ତି, ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – ୟଥା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭୂତସ୍ସ କଞ୍ଞାସଦ୍ଦସ୍ସ ପଠମଂ କଞ୍ଞଇତି ରସ୍ସୱସେନ ଠପିତସ୍ସ ଆପଚ୍ଚୟତୋ ପରଂ ସ୍ମିଂୱଚନଂ ସରୂପତୋ ନ ତିଟ୍ଠତି, ୟଂଭାୱେନ ଚ ୟାଭାୱେନ ଚ ତିଟ୍ଠତି ‘‘କଞ୍ଞାୟଂ, କଞ୍ଞାୟା’’ତି, ନ ତଥା ‘‘ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ତୁମ୍ହେହି ଗହିତସ୍ସ ଆପୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପଠମଂ ଆପଇତି ରସ୍ସୱସେନ ଠପିତସ୍ସ ପରଂ ସ୍ମିଂୱଚନଂ ୟଂଭାୱେନ ଚ ୟାଭାୱେନ ଚ ତିଟ୍ଠତି, ଅଥ ଖୋ ସରୂପତୋୟେୱ ତିଟ୍ଠତି ‘‘ଆପସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି । ୟଦି ପନ ଆପସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ସିୟା, ସ୍ମିଂୱଚନଂ ସରୂପତୋ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ଚ ସ୍ମିଂୱଚନଂ ସରୂପତୋ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ଆପସଦ୍ଦୋ ନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ । ନ ହି ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସସଙ୍ଗହେସୁ ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସେସୁ ପାଳିପ୍ପଦେସେସୁ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ପାଳିପ୍ପଦେସେ ପଠମଂ ଅକାରନ୍ତଭାୱେନ ଠପେତବ୍ବାନଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦାନଂ ପରତୋ ଠିତଂ ସ୍ମିଂୱଚନଂ ସରୂପତୋ ତିଟ୍ଠତୀତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ତେ ନିରୁତ୍ତରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ।
କେଚି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଆପସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ, ତଥା ହି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ‘ଓମତ୍ତଂ ପନ ଆପୋ ଅଧିମତ୍ତପଥୱୀଗତିକଂ ଜାତ’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ତଂସମାନାଧିକରଣପଦାନି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀ’’ତି ? ତନ୍ନ, ମନୋଗଣେ ପୱତ୍ତେହି ତମ ୱଚ ସିରସଦ୍ଦାଦୀହି ୱିୟ ଆପସଦ୍ଦେନପି ସମାନାଧିକରଣପଦାନଂ କତ୍ଥଚି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତା । ପୁବ୍ବାଚରିୟାନଞ୍ହି ସଦ୍ଦରଚନାସୁ ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମତେଜୱିହତଂ ୱିଲୟଂ ଖଣେନ, ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତହଦୟେସୁ ତମୋ ପୟାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତମୋ’’ତିପଦେନ ସମାନାଧିକରଣଂ ‘‘ୱିହତ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ସତି, ତଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ୱଚୋ ଏତସ୍ମିଂ ୱିପଚ୍ଚନୀକସାତେ ପୁଗ୍ଗଲେତି ଦୁବ୍ବଚୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଚୋ’’ତି ପଦେନ ସମାନାଧିକରଣଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ, ‘‘ଅୱନତଂ ସିରୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଅୱନତସିରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସିରୋ’’ତି ପଦେନ ସମାନାଧିକରଣଂ ‘‘ଅୱନତ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ, ‘‘ଅପ୍ପଂ ରାଗାଦିରଜୋ ୟେସଂ ପଞ୍ଞାମୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ତେ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ରଜୋ’’ତି ପଦେନ ସମାନାଧିକରଣଂ ‘‘ଅପ୍ପ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ସତି । ନ ତେ ଆଚରିୟା ତେହି ସମାନାଧିକରଣପଦେହି ତମୱଚସିରସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ତଥାୱିଧଂ ସଦ୍ଦରଚନଂ କୁବ୍ବିଂସୁ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ସୋଭନଂ ମନୋ ତସ୍ସାତି ସୁମନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ମନୋଗଣେ ପୱତ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପୟୋଗେ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଭାୱେନପି ସମାନାଧିକରଣପଦାନି କତ୍ଥଚି ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କୁବ୍ବିଂସୁ । ୟଥା ଚ ‘‘ୱିହତ’’ନ୍ତିଆଦିକା ସଦ୍ଦରଚନା ତମୱଚସିରସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ନ କତା, ତଥା ‘‘ଓମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅଧିମତ୍ତପଥୱୀଗତିକଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଚ ସଦ୍ଦରଚନାପି ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ନ କତା । ୟସ୍ମା ପନ ମନୋଗଣେ ପୱତ୍ତେହି ମନସଦ୍ଦାଦୀହି ଏକଦେସେନ ସମାନଗତିକତ୍ତା ଆପସଦ୍ଦେନପି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣତା ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ‘‘ଓମତ୍ତଂ ପନ ଆପୋ ଅଧିମତ୍ତପଥୱୀଗତିକଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଆପସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣତା କତା । ତଥାପି ଆପସଦ୍ଦୋ ମନସଦ୍ଦାଦୀହି ଏକଦେସେନ ସମାନଗତିକୋ ସମାସପଦତ୍ତେ ମଜ୍ଝୋକାରସ୍ସ ‘‘ଆପୋକସିଣଂ, ଆପୋଗତ’’ନ୍ତିଆଦିପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଓମତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ଲିଙ୍ଗୱିପରିୟୟୱସେନ ପନ କତ୍ଥଚି ଏୱମ୍ପି ସଦ୍ଦଗତି ହୋତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଓମତ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅଧିମତ୍ତପଥୱୀଗତିକୋ ଜାତୋ’’ତି ଚ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ । ୟଦି ହି ଆପସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ସିୟା, ସନିକାରାନି’ସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗରୂପାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନାଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ନ ତାଦିସାନି ସନ୍ତି । କିଞ୍ଚି ଭିୟ୍ୟୋ – ଓକାରନ୍ତଂ ନାମ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ କତ୍ଥଚିପି ନତ୍ଥି, ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତଇକାରନ୍ତ ଉକାରନ୍ତୱସେନ ହି ତିୱିଧାନିୟେୱ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନି । ତେନ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତା ନୁପପଜ୍ଜତୀତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ତେ ନିରୁତ୍ତରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଇଚ୍ଚୋକାରନ୍ତୱସେନ ଗହିତସ୍ସ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତା ଚ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତା ଚ ଏକନ୍ତତୋ ନତ୍ଥି, ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତୱସେନ ପନ ଗହିତସ୍ସ କତ୍ଥଚି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତା ସିୟା ‘‘ଭନ୍ତେ ନାଗସେନ ସମୁଦ୍ଦୋ ସମୁଦ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, କେନ କାରଣେନ ଆପଂ ଉଦକଂ ସମୁଦ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ । ଏତ୍ଥ ପନେକେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ୟଦି ଭୋ ଓକାରନ୍ତୱସେନ ଗହିତସ୍ସ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗତା ନତ୍ଥି, ଓକାରନ୍ତୋ ଆପସଦ୍ଦୋ କତରଲିଙ୍ଗୋ’’ତି ? ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋତି ମୟଂ ୱଦାମାତି ।
ୟଦି ଚ ଭୋ ଆପସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ । ୟଥା ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମତା ଚ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ସୁତ୍ତଂ ଆହରଥାତି । ‘‘ଆହରିସ୍ସାମିସୁତ୍ତଂ, ନ ନୋ ସୁତ୍ତାହରଣେ ଭାରୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ତେସଂ ଇମାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ଆପୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ଆପସ୍ସ କତ୍ତା କାରେତା ଉପଲବ୍ଭତୀତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ । ଅତୀତୋ ଆପୋ ଅତ୍ଥୀତି ? ଆମନ୍ତା । ତେନ ଆପେନ ଆପକରଣୀୟଂ କରୋତୀତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ । ଆପଂ ମଞ୍ଞତି ଆପସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ଇମାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିନା ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକୱଚନତା ସିଦ୍ଧା, ତାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ବହୁୱଚନତାପି ସିଦ୍ଧାୟେୱ । ଏକୱଚନତାୟେୱ ହି ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ପଟିସିଦ୍ଧା, ନ ବହୁୱଚନତା, ତେନ ‘‘ଆପେନା’’ତି ଇମିନା ପନ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱୱିଗମୋ ସିଦ୍ଧୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ଏନାଦେସାଭାୱତୋ । ‘‘ଆପସ୍ସ, ଆପସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱୱିଗମୋୟେୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ସରୂପତୋ ନା ସ୍ମା ସ୍ମିଂ ୱଚନାନମଭାୱା । ‘‘ଅତୀତୋ’’ତି ଇମିନା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଭାୱୱିଗମୋ ଓକାରନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ଓକାରନ୍ତସ୍ସ ଗୁଣନାମଭୂତସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତୋ ।
ଅପିଚ ବୁଦ୍ଧୱଚନାଦୀସୁ ‘‘ଚିତ୍ତାନି, ରୂପାନୀ’’ତିଆଦୀନି ୱିୟ ସନିକାରାନଂ ରୂପାନଂ ଅଦସ୍ସନତୋ ଓକାରନ୍ତଭାୱେନ ଗହିତସ୍ସ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଭାୱୱିଗମୋ ଅତୀୱ ପାକଟୋ । ଅପରମ୍ପେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ – ‘‘ଅତୀତୋ ଆପୋ ଅତ୍ଥୀତି ? ଆମନ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅତୀତୋ’’ତି ଇମିନା ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିସଦାକାରୱୋହାରତାସୂଚକେନ ଓକାରନ୍ତପଦେନ ତସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତାୟ ଚ ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରତାୟ ଚ ଅଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ଚ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତାୟ ଅଭାୱେ ସିଦ୍ଧେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ଦୂରତରୋ । ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରତାୟ ଚ ଅଭାୱେ ସିଦ୍ଧେ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଭାୱୋପି ଦୂରତରୋୟେୱ । ଇତି ନ କତ୍ଥଚିପି ଓକାରନ୍ତଭାୱେନ ଗହିତୋ ଆପସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ୱା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ୱା ଭୱତି । ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ ପନ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତୱସେନ ଆଗତୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଅତୀତୋ’’ତି ‘‘ତେନା’’ତି ଚ ଇମାନି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗାନମନୁୱତ୍ତାପକସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗଭୂତସ୍ସ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘କଞ୍ଞାୟ ଚିତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ଇତ୍ଥିନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରୂପାନଂ ଅଭାୱତୋ । ଅପିଚ ୱୋହାରକୁସଲା ତଥାଗତା ତଥାଗତସାୱକା ଚ, ତେହିୟେୱ ଉତ୍ତମପୁରିସେହି ୱୋହାରକୁସଲେହି ‘‘ଅତୀତୋ ଆପୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତତ୍ତାପି ‘‘ଅତୀତୋ’’ତି ‘‘ତେନା’’ତି ଚ ଇମାନି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି, ତସ୍ମା ତଂସମାନାଧିକରଣୋ ଓକାରନ୍ତଭାୱେନ ଗହିତୋ ଆପସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନନ୍ତୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ୟଥାପୟୋଗଂ ଏକୱଚନବହୁୱଚନକୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ଆପୋ, ଆପା । ଆପଂ, ଆପେ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବତ୍ତା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ସୱିନିଚ୍ଛୟାନି ସୁତ୍ୱା ଅଦ୍ଧା ତେ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗବହୁୱଚନତାୱାଦିନୋ ନିରୁତ୍ତରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ – ପାଳିୟଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନୟୋ ଏକୱଚନନୟୋ ଚ କିଂ ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାଚରିୟେହି ନ ଦିଟ୍ଠୋ, ୟେ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗବହୁୱଚନତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣେସୁନ୍ତି ? ନୋ ନ ଦିଟ୍ଠୋ, ଦିଟ୍ଠୋୟେୱ ସୋ ନୟୋ ତେହି । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ନ କେୱଲଂ ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେୟେୱ ୱିସାରଦା, ଅଥ ଖୋ ସକଲେପି ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ୱିସାରଦା, ତସ୍ମା ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ ପକାସେତୁଂ, ‘‘ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଚ ଈଦିସୋ ନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଞ୍ଚ ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗବହୁୱଚନକତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣେସୁନ୍ତି ନତ୍ଥି ତେସଂ ଦୋସୋ । ତଥା ହି ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ତେହିୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେକୱଚନକତ୍ତସୂଚନକଂ ‘‘ଲକ୍ଖଣସସମ୍ଭାରାରମ୍ମଣସମ୍ମୁତିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଆପୋ, ତେସୂ’’ତିଆଦି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ତେସଂ ଦୋସୋ । ପୂଜାରହା ହି ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ, ନମୋୟେୱ ତେସଂ କରୋମ, ନ ତେସଂ ୱଚନଂ ଚୋଦନାଭାଜନଂ । ୟେ ପନ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୱାଦା ଦଳ୍ହମେୱ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗବହୁୱଚନତ୍ତଂ ମମାୟନ୍ତି, ତେସଂୟେୱ ୱଚନଂ ଚୋଦନାଭାଜନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ମୟଂ ପାଳିନୟାନୁସାରେନ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱତୋ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତଞ୍ଚ ୱିଦଧାମ, ତସ୍ମା ୟୋ କୋଚି ଇଦଂ ୱାଦଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱାଦଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି, ଇଦଞ୍ଚ ପନ ଠାନଂ ମହାଗହନଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ, ପରମସୁଖୁମଞ୍ଚ କତଞାଣସମ୍ଭାରେହି ପରମସୁଖୁମଞାଣେହି ପଣ୍ଡିତେହି ୱେଦନୀୟତ୍ତା । ସବ୍ବମିଦଞ୍ହି ୱଚନଂ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିଗ୍ଗହଣେ ସୋତୂନଂ ପରମକୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସାସନେ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱା ସଦ୍ଦସତ୍ଥମତେନ କାଲଂ ୱୀତିନାମେନ୍ତାନଂ ସାଥଲିକାନଂ ପମାଦୱିହାରନିସେଧନତ୍ଥଞ୍ଚ ସାସନସ୍ସାତିମହନ୍ତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନତ୍ଥନ୍ତି ଇମିସ୍ସଂ ନୀତିୟଂ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେହି କୁଲପୁତ୍ତେହି ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ ଭଗୱତୋ ସାସନସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ।
ୟସ୍ମା ପନ ପାଳିତୋ ଅଟ୍ଠକଥା ବଲୱତୀ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପାଳିନୟାନୁରୂପେନେୱ ଆପସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲଂ ୟୋଜେସ୍ସାମ ସୋତୂନମସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ, କିମେତ୍ଥ ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟୋ କରିସ୍ସତି । ଅତ୍ରାୟଂ ଉଦାନପାଳି ‘‘କିଂ କୟିରା ଉଦପାନେନ, ଆପା ଚେ ସବ୍ବଦା ସିୟୁ’’ନ୍ତି ।
ଆପୋ, ଆପା । ଆପଂ, ଆପେ । ଆପେନ, ଆପେହି, ଆପେଭି । ଆପସ୍ସ, ଆପାନଂ । ଆପା, ଆପସ୍ମା, ଆପମ୍ହା, ଆପେହି, ଆପେଭି । ଆପସ୍ସ, ଆପାନଂ । ଆପେ, ଆପସ୍ମିଂ, ଆପମ୍ହି, ଆପେସୁ । ଭୋ ଆପ, ଭୱନ୍ତୋ ଆପା ।
ସବ୍ବନାମାଦୀହିପି ୟୋଜେସ୍ସାମ – ୟୋ ଆପୋ, ୟେ ଆପା । ୟଂ ଆପଂ, ୟେ ଆପେ । ୟେନ ଆପେନ, ସେସଂ ନେୟ୍ୟଂ, ସୋ ଆପୋ, ତେ ଆପା । ଅତୀତୋ ଆପୋ, ଅତୀତା ଆପା । ସେସଂ ନେୟ୍ୟଂ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ପୁରିସେନ ସମା ଆପ-ସଦ୍ଦାଦୀ ସବ୍ବଥା ମତା ।
ନ ସବ୍ବଥାୱ ଗୋସଦ୍ଦୋ, ପୁରିସେନ ସମୋ ମତୋ ॥
ମନାଦୀ ଏକଦେସେନ, ପୁରିସେନ ସମା ମତା ।
ସରାଦୀ ଏକଦେସେନ, ସବ୍ବଥା ୱା ସମା ମତା ॥
ୟେ ପନେତ୍ଥ ସଦ୍ଦା ‘‘ମନୋଗଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, କଥଂ ତେସଂ ମନୋଗଣଭାୱୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ ତେସଂ ମନୋଗଣଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାରଣଂ –
ମନୋଗଣୋ ମନୋଗଣା-
ଦିକା ଚେୱା’ମନୋଗଣୋ ।
ଇତି ସଦ୍ଦା ତିଧା ଞେୟ୍ୟା,
ମନୋଗଣୱିଭାୱନେ ॥
ୟେ ତେ ନା ସ ସ୍ମିଂୱିସୟେ,
ସା ସୋ ସ୍ୟନ୍ତା ଭୱନ୍ତି ଚ ।
ସମାସତଦ୍ଧିତନ୍ତତ୍ତେ,
ମଜ୍ଝୋକାରା ଚ ହୋନ୍ତି ହି ॥
ସୋକାରନ୍ତପୟୋଗା ଚ, କ୍ରିୟାୟୋଗମ୍ହି ଦିସ୍ସରେ ।
ଏୱଂୱିଧା ଚ ତେ ସଦ୍ଦା, ଞେୟ୍ୟା ‘‘ମନୋଗଣୋ’’ଇତି ॥
ଅତ୍ର ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକାନି ପୟୋଗାନି ସାସନତୋ ଚ ଲୋକତୋ ଚ ୟଥାରହମାହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସ୍ସାମ – ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନ, ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା । ନ ମୟ୍ହଂ ମନସୋ ପିୟୋ । ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ । ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା । ମନୋରମଂ, ମନୋଧାତୁ, ମନୋମୟେନ କାୟେନ, ଇଦ୍ଧିୟା ଉପସଙ୍କମି । ୟୋ ୱେ ‘‘ଦସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାନ, ଅଦାନେ କୁରୁତେ ମନୋ । ୱଚସା ପରିଚିତା । ୱଚସୋ ୱଚସି ।
ୱଚୋରସ୍ମୀହି ବୋଧେସି, ୱେନେୟ୍ୟକୁମୁଦଞ୍ଚିଦଂ ।
ରାଗୋ ସାରାଗରହିତୋ, ୱିସୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧଚନ୍ଦିମା ॥
କସ୍ସପସ୍ସ ୱଚୋ ସୁତ୍ୱା, ଅଲାତୋ ଏତଦବ୍ରୱି ।
ଏସ ଭିୟ୍ୟୋ ପସୀଦାମି, ସୁତ୍ୱାନ ମୁନିନୋ ୱଚୋ ॥
ସଖା ଚ ମିତ୍ତୋ ଚ ମମାସି ସୀୱିକ, ସୁସିକ୍ଖିତୋ ସାଧୁ କରୋହି ମେ ୱଚୋ । ଏକୂନତିଂସୋ ୱୟସା ସୁଭଦ୍ଦ । ୱୟସୋ, ୱୟସି, ୱୟୋୱୁଦ୍ଧୋ, ୱୟୋଗୁଣା ଅନୁପୁବ୍ବଂ ଜହନ୍ତି । ଜଲନ୍ତମିୱ ତେଜସା । ତେଜସୋ, ତେଜସି, ତେଜୋଧାତୁକୁସଲୋ । ତେଜୋକସିଣଂ । ତପସା ଉତ୍ତମୋ, ତପସୋ, ତପସି, ତପୋଧନୋ, ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛା । କସ୍ମା ଭୱଂ ୱିଜନମରଞ୍ଞନିସ୍ସିତୋ, ତପୋ ଇଧ କ୍ରୁବ୍ବସି ବ୍ରହ୍ମପତ୍ତିୟା । ଚେତସା ଅଞ୍ଞାସି, ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି, ଏତମତ୍ଥଂ ଚେତସି ସନ୍ନିଧାୟ, ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ । ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ, ଚେତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ସୋ ପରସତ୍ତାନଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ଜାନାତି । ତମସା, ତମସୋ, ତମସି, ତମୋନୁଦୋ, ତମୋହରୋ । ନୱାହମେତଂ ୟସସା ଦଦାମି । ୟସସୋ, ୟସସି, ୟସୋ ଭୋଗସମପ୍ପିତୋ । ୟସୋଲଦ୍ଧାଖୋ ପନସ୍ମାକଂ ଭୋଗା । ୟସୋଧରା ଦେୱୀ, ୟସୋ ଲଦ୍ଧା ନ ମଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅୟସାୱ ମଲଂ ସମୁଟ୍ଠିତଂ । ଅୟସୋ, ଅୟସି, ଅୟୋପାକାରପରିୟନ୍ତଂ, ଅୟସା ପଟିକୁଜ୍ଜିତଂ । ସେୟ୍ୟୋ ଅୟୋଗୁଳୋ ଭୁତ୍ତୋ, ଅୟୋପତ୍ତୋ, ଅୟୋମୟଂ, ଅୟୋ କନ୍ତତୀତି ଅୟୋକନ୍ତୋ । ଘତେନ ୱା ଭୁଞ୍ଜସ୍ସୁ ପୟସା ୱା, ସାଧୁ ଖଲୁ ପୟସୋ ପାନଂ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତେନ, ପୟସି ଓଜା, ପୟୋଧରା, ପୟୋନିଧି । ସହସ୍ସନେତ୍ତୋ ସିରସା ପଟିଗ୍ଗହି । ସିରସୋ, ସିରସି ଅଞ୍ଜଲିଂ କତ୍ୱା, ୱନ୍ଦିତବ୍ବଂ ଇସିଦ୍ଧଜଂ । ସିରୋରୁହା, ସିରୋ ଛିନ୍ଦତି । ୟୋ କାମେ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସପ୍ପସ୍ସେୱ ପଦାସିରୋ । ସିରୋ ତେ ୱଜ୍ଝୟିତ୍ୱାନ । ସରସା, ସରସୋ, ତୀଣି ଉପ୍ପଲଜାତାନି, ତସ୍ମିଂ ସରସି ବ୍ରାହ୍ମଣ । ସରୋରୁହଂ । ୟଂ ଏତା ଉପସେୱନ୍ତି, ଛନ୍ଦସାୱା ଧନେନୱା । ସାୱିତ୍ତୀ ଛନ୍ଦସୋ ମୁଖଂ । ଛନ୍ଦସି, ଛନ୍ଦୋୱିଚିତି, ଛନ୍ଦୋଭଙ୍ଗୋ, ଉରସା ପନୁଦହିସ୍ସାମି, ଉରସୋ, ଉରସି ଜାୟତି, ଉରସିଲୋମୋ, ଉରୋମଜ୍ଝେ ୱିଜ୍ଝି । ରହସା, ରହସୋ, ରହସି, ରହୋଗତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସହଂ ତଦା । ଅହସା, ଅହସି । ଜାୟନ୍ତି ତତ୍ଥ ପାରୋହା, ଅହୋରତ୍ତାନମଚ୍ଚୟେତି ଇମାନି ପୟୋଗାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ମନେନ, ମନସ୍ସ, ମନେ, ମନସ୍ମିଂ, ମନମ୍ହୀ’’ତିଆଦୀନି ଚ ‘‘ମନଆୟତନଂ ତମପରାୟନୋ ଅୟପତ୍ତୋ ଛନ୍ଦହାନୀ’’ତିଆଦୀନି ଚ ‘‘ନ ମନଂ ଅଞ୍ଞାସି । ୟସଂ ଲଦ୍ଧାନ ଦୁମ୍ମେଧୋ । ‘‘ସିରଂ ଛିନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦୀନି ଚ ରୂପାନି ମନୋଗଣଭାୱପ୍ପକାସକାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ନ ଦସ୍ସିତାନି, ନ ଅଲବ୍ଭମାନୱସେନ, ତସ୍ମାତ୍ର ଇମା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମନୋଗଣଭାୱୱିଭାୱିନୀ ଗାଥାୟୋ ଭୱନ୍ତି –
ଇତିଆଦିୱସା ଠିତା ।
ସା ସୋ ସ୍ୟନ୍ତା ସଦ୍ଦରୂପା,
ୱୁତ୍ତା ‘‘ମନୋଗଣୋ’’ଇତି ॥
ମନୋଧାତୁ ୱଚୋରସ୍ମି,
ୱୟୋୱୁଦ୍ଧୋ ତପୋଗୁଣୋ ।
ତେଜୋଧାତୁ ତମୋନାସୋ,
ୟସୋଭୋଗସମପ୍ପିତୋ ॥
ଚେତୋପରିୱିତକ୍କୋ ଚ, ଅୟୋପତ୍ତୋ ପୟୋଧରା ।
ସିରୋରୁହା ସରୋରୁହଂ, ଉରୋମଜ୍ଝେ ରହୋଗତୋ ॥
ଛନ୍ଦୋଭଙ୍ଗୋ ଅହୋରତ୍ତଂ, ମନୋମୟ’ମୟୋମୟଂ ।
ଏୱଂୱିଧୋ ୱିସେସୋ ୟୋ, ଲକ୍ଖଣନ୍ତଂ ମନୋଗଣେ ॥
‘‘ୱଚୋ ସୁତ୍ୱା, ସିରୋ ଛିନ୍ଦି, ଅୟୋ କନ୍ତତି’’ ଇଚ୍ଚପି ।
ଉପୟୋଗସ୍ସ ସଂସିଦ୍ଧି, ଲକ୍ଖଣନ୍ତଂ ମନୋଗଣେ ॥
ମନୋଗଣେ ୱୁତ୍ତନୟୋ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ନ ଲବ୍ଭତି ।
ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେସୁ, ଲବ୍ଭତେୱ ୟଥାରହଂ ॥
ଇଚ୍ଚେୱଂ ସବ୍ବଥାପି –
ସା ସୋ ସ୍ୟନ୍ତାନି ରୂପାନି, ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ମନୋଗଣେ ।
ମଜ୍ଝୋକାରନ୍ତରୂପା ଚ, ସୋକାରନ୍ତୂପୟୋଗତା ॥
ଇଦଂ ମନୋଗଣଲକ୍ଖଣଂ । ଏୱଂ ମନୋଗଣଲକ୍ଖଣଂ ଅନାକୁଲଂ ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ ନିଜ୍ଜଟଂ ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।
ଅଥ ମନୋଗଣାଦିଲକ୍ଖଣଂ କଥୟାମ –
ୟେ ତେ ନା ସସ୍ମିଂୱିସୟେ,
ସା ସୋ ସ୍ୟନ୍ତା ୟଥାରହଂ ।
ସମାସତଦ୍ଧିତନ୍ତତ୍ତେ,
ମଜ୍ଝୋକାରୋ ନ ହୋନ୍ତି ତୁ ॥
କ୍ରିୟାୟୋଗେ ନ ହୋନ୍ତି ତେ ।
ସଦ୍ଦା ଏୱଂୱିଧା ସବ୍ବେ ।
ମନୋଗଣାଦିକା ମତା ॥
ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ବିଲଂ ପଦଂ ମୁଖ’’ମିଚ୍ଚାଦୟୋ । ତେସଂ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି – ବିଲସା, ବିଲସୋ, ବିଲସି, ବିଲଗତୋ, ବିଲଂ ପାୱିସି । ପଦସାୱ ଅଗମାସି, ତୀଣି ପଦୱାରାନି, ମାକାସି ମୁଖସା ପାପଂ, ମୁଖଗତଂ ଭୋଜନଂ ଛଡ୍ଡାପେତି । ସଚ୍ଚେନ ଦନ୍ତୋ ଦମସା ଉପେତୋ । ରସୱରଂ ରସମୟଂ ରସଂ ପିୱୀତି । ଇଦଂ ମନୋଗଣାଦିକଲକ୍ଖଣଂ ।
ଅପରମ୍ପି ଭୱତି –
ୟେ ସମାସାଦିଭାୱମ୍ହି, ମଜ୍ଝୋକାରାୱ ହୋନ୍ତି ତୁ ।
ନା ସ ସ୍ମିଂୱିସୟେ ସାସୋ-ସ୍ୟନ୍ତା ପନ ନ ହୋନ୍ତିହି ॥
ସୋକାରନ୍ତୂପୟୋଗା ଚ,
କ୍ରିୟାୟୋଗେ ନ ହୋନ୍ତି ତେ ।
ସଦ୍ଦା ଏୱଂୱିଧା ଚାପି,
ମନୋଗଣାଦିକା ମତା ॥
ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ଆପୋ ୱାୟୋ ସରଦୋ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ । ତେସଂ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି – ଆପୋଧାତୁ, ୱାୟୋଧାତୁ, ଆପୋକସିଣଂ, ୱାୟୋକସିଣଂ, ଆପୋମୟଂ, ୱାୟୋମୟଂ, ଜୀୱ ତ୍ୱଂ ସରଦୋସତଂ, ସରଦକାଲୋ । ଆପେନ, ଆପସ୍ସ, ଆପେ, ଆପସ୍ମିଂ, ଆପମ୍ହି । ୱାୟେନ, ୱାୟସ୍ସ, ୱାୟେ, ୱାୟସ୍ମିଂ, ୱାୟମ୍ହି । ସରଦେନ, ସରଦସ୍ସ, ସରଦେ, ସରଦସ୍ମିଂ, ସରଦମ୍ହି । ଆପଂ ଆପତୋ ସଞ୍ଜାନାତି । ୱାୟଂ ୱାୟତୋ ସଞ୍ଜାନାତି । ସରଦଂ ପତ୍ଥେତି, ସରଦଂ ରମଣୀୟା ନଦୀ ।
କେଚି ପନେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନନୁ ସାସନେ ୱାୟସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୱାୟୁସଦ୍ଦୋପି ମନୋଗଣାଦୀସୁ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି ? ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ –
‘‘ୱାୟୁ ୱାୟୋ’’ତି ଏତେସୁ, ପଚ୍ଛିମୋୟେୱ ଇଚ୍ଛିତୋ ।
ମନୋଗଣାଦୀସୁ ନାଦି, ଆଦିଗ୍ଗହୱସେନିଧ ॥
‘‘ମନୋଧାତୁ ୱାୟୋଧାତୁ’’, ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପଦାନି ହି ।
ଅକାରନ୍ତୱସେନେୱ, ମଜ୍ଝୋକାରାନି ସିଜ୍ଝରେ ॥
ୱାୟୁସଦ୍ଦମ୍ହି ଗହିତେ, ଆଦିଗ୍ଗହୱସେନିଧ ।
‘‘ୱାୟୋଧାତୂ’’ତି ଓମଜ୍ଝଂ, ରୂପମେୱ ନ ହେସ୍ସତି ॥
ୟଥା ହି ଆୟୁସଦ୍ଦସ୍ସ, ରୂପଂ ଦିସ୍ସତି ସାଗମଂ ।
‘‘ଆୟୁସା ଏକପୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ମନସାଦିପଦଂ ୱିୟ ॥
ନ ତଥା ୱାୟୁସଦ୍ଦସ୍ସ, ରୂପଂ ଦିସ୍ସତି ସାଗମଂ ।
ତସ୍ମା ମନୋଗଣାଦିମ୍ହି, ତସ୍ସୋ’କାସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି ॥
ତଥା ହି ‘‘ୱାୟତି ଇତି, ୱାୟୋ’’ ଇତି ଗରୂ ୱଦୁଂ ।
‘‘ୱାୟୋଧାତୂ’’ତି ଏତସ୍ସ, ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ତହିଂ ତହିଂ ॥
ୟତ୍ଥ ପଥୱୀ ଚ ଆପୋ ଚ, ତେଜୋ ୱାୟୋ ନ ଗାଧତି ।
ଏତ୍ଥ ଆପାଦିକଂ ସଦ୍ଦ-ତ୍ତିକଂ ମନୋଗଣାଦିକେ ॥
ଇଦମ୍ପି ମନୋଗଣାଦିକଲକ୍ଖଣଂ । ଏତ୍ଥ ମନୋଗଣାଦିକା ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ବିଲ ପଦାଦିତୋ ଆପାଦିତୋ ଚ । ଏୱଂ ମନୋଗଣାଦିକଲକ୍ଖଣଂ ଅନାକୁଲଂ ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ ନିଜ୍ଜଟଂ ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।
ଅଥ ଅମନୋଗଣଲକ୍ଖଣଂ କଥୟାମ –
ୟେ ଚ ନାୱିସୟେ ସୋନ୍ତା, ୟେ ଚ ସ୍ମାୱିସୟେ ସିୟୁଂ ।
ସଦ୍ଦା ଏୱଂପକାରା ତେ, ଅମନୋଗଣସଞ୍ଞିତା ॥
କେ ତେ ? ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନକ୍ଖରସଦ୍ଦାଦୟୋ ଚେୱ ଦୀଘୋରସଦ୍ଦା ଚ । ଏତେସୁ ହି ଅତ୍ଥସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନାୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅତ୍ଥସୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ ଅକ୍ଖରସୋ ସୁତ୍ତସୋ ଉପାୟସୋ ସବ୍ବସୋ ଠାନସୋ’’ତିଆଦୀନି ସୋନ୍ତାନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଦୀଘୋରସଦ୍ଦାନଂ ପନ ସ୍ମାୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଦୀଘସୋ ଓରସୋ’’ତି ସୋନ୍ତାନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଇଦଂ ଅମନୋଗଣଲକ୍ଖଣଂ ।
ଅପରମ୍ପି ଭୱତି –
ସବ୍ବଥା ୱିନିମୁତ୍ତା ୟେ, ସା ସୋ ସ୍ୟନ୍ତାଦିଭାୱତୋ ।
ଏୱଂୱିଧାପି ତେ ସଦ୍ଦା, ଅମନୋଗଣସଞ୍ଞିତା ॥
କେ ତେ ? ‘‘ପୁରିସୋ କଞ୍ଞା ଚିତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚାଦୟୋ । ଇଦମ୍ପି ଅମନୋଗଣଲକ୍ଖଣଂ । ଏୱଂ ଅମନୋଗଣଲକ୍ଖଣଂ ଅନାକୁଲଂ ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ ନିଜ୍ଜଟଂ ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।
ଏୱଂ ଦସ୍ସିତେସୁ ମନୋଗଣଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ୟଦିଦଂ ତୁମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ ‘ୟେ ସମାସାଦିଭାୱମ୍ହି, ମଜ୍ଝୋକାରାୱ ହୋନ୍ତି ତୂ’ତିଆଦିନା ମନୋଗଣାଦିକଲକ୍ଖଣଂ, ତେନ ‘‘ପରୋସତଂ ଗୋମୟଂ ଗୋଧନୋ’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଗୋପରସଦ୍ଦାଦୟୋପି ମନୋଗଣାଦିକଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ନାପଜ୍ଜନ୍ତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା –
ଏତ୍ଥ ମନୋଗଣାଦୀନଂ, ଅନ୍ତସ୍ସୋତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚିଦଂ ।
‘‘ମଜ୍ଝୋକାରା’’ତି ୱଚନଂ, ୱୁତ୍ତଂ ନ ତ୍ୱାଗମାଦିକଂ ॥
‘‘ପରୋସତଂ ଗୋମୟ’’ନ୍ତି-ଆଦୀସୁ ଅମନୋଗଣୋ ।
ପୁବ୍ବଭୂତଂ ପଦଂ ଓସ୍ସା-ଗମତ୍ତା’ନିଚ୍ଚତାୟ ଚ ॥
ତସ୍ମା ନାପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇତି ସବ୍ବଥାପି ଅମନୋଗଣଲକ୍ଖଣଂ ନିସ୍ସେସତୋ ଦସ୍ସିତଂ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ମନୋଗଣୱିଭାୱନାୟଂ ମନୋଗଣୋ ମନୋଗଣାଦିକୋ ଅମନୋଗଣୋ ଚାତି ତିଧା ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ମନୋଗଣେ ପରିୟାପନ୍ନସଦ୍ଦାନଂ ସମାସଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଅବ୍ୟଗ୍ଗମନସୋ ନରୋ, ଥିରଚେତସଂ କୁଲଂ, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚସା ଉପାସିକାତିଆଦିନା ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନ ଅଞ୍ଞଥାପି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପନ କେଚି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟଦା ମନସଦ୍ଦୋ ସକତ୍ଥେ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ‘ଅବ୍ୟଗ୍ଗୋ ମନୋ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ଅବ୍ୟଗ୍ଗମନସୋ, ଅଲୀନୋ ମନୋ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ଅଲୀନମନସୋ’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି, ତଦା ପୁରିସନୟେନେୱ ନାମିକପଦମାଲା ଲବ୍ଭତି, ନ ମନୋଗଣନୟେନା’’ତି । ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭନତୋ । ତଥା ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପୁଗ୍ଗଲାପେକ୍ଖନୱସେନ ‘‘ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚମେତ୍ତାଦି-ଗୁଣଭୂସିତଚେତସୋ । ଅଜ୍ଝେସନଂ ଗହେତ୍ୱାନା’’ତି ଏତ୍ଥ ମନୋଗଣନୟୋ ଦିସ୍ସତି । ତଟ୍ଟୀକାୟମ୍ପି ‘‘ଅଜ୍ଝେସିତୋ ଦାଠାନାଗ-ତ୍ଥେରେନ ଥିରଚେତସା’’ତି ମନୋଗଣନୟୋ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱଚନଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତା ଚ ତେ ଅବ୍ୟଗ୍ଗମନସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଅବ୍ୟଗ୍ଗମନସଇଚ୍ଚାଦିନା ସକାରନ୍ତପକତିଭାୱେନ ଠପେତବ୍ବଭାୱଂ ୱିବ୍ଭନ୍ତମତିୱସେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ, ଦ୍ୱୀସୁ ଚ ୱଚନେସୁ ପୁରିସନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବତଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଗୁଣଭୂସିତଚେତସୋ, ଥିରଚେତସା’’ତି ଛଟ୍ଠୀଚତୁତ୍ଥୀତତିୟାରୂପାନି ନସିୟୁଂ, ଅଞ୍ଞାନିୟେୱ ଅନଭିମତାନି ରୂପାନି ସିୟୁଂ । ୟସ୍ମା ସିୟୁଂ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ୟତ୍ଥ ହି ସମାସୱସେନ ମନସଦ୍ଦୋ ଚେତସଦ୍ଦାଦୟୋ ଚ ସକତ୍ଥେ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସକାରାଗମାନଂ ପଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ପୁରିସନୟେନ ଚ ମନୋଗଣେ ମନନୟେନ ଚ ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭତି । ନିସ୍ସକାରାଗମାନଂ ପନ ପୁରିସନୟେନେୱ ଲବ୍ଭତି । ୟତ୍ଥ ପନ ସମାସୱିସୟେୟେୱ ମନାଦିସଦ୍ଦା ସକତ୍ଥେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତତ୍ଥ ନିସ୍ସକାରାଗମାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ପୁରିସନୟେନ ଚ ମନୋଗଣେ ମନନୟେନ ଚ ଲବ୍ଭତି ।
ଇଦାନି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ, ସଦ୍ଦଗତୀସୁ ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ କୋସଲ୍ଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ପଦାନଂ ପଦମାଲା ତିଧା କତ୍ୱା ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ – ‘‘ବ୍ୟାସତ୍ତୋ ମନୋ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ବ୍ୟାସତ୍ତମନସୋ ନରୋ’’ତି ଏୱମଚ୍ଚନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲାପେକ୍ଖକସ୍ସ ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ –
ବ୍ୟାସତ୍ତମନସୋ ନରୋ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନସା ନରା । ବ୍ୟାସତ୍ତମନସଂ ନରଂ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନସେ ନରେ । ବ୍ୟାସତ୍ତମନସା, ବ୍ୟାସତ୍ତମନେନ ନରେନ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନେହି, ବ୍ୟାସତ୍ତମନେଭି ନରେହି । ବ୍ୟାସତ୍ତମନସୋ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନସ୍ସ ନରସ୍ସ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନାନଂ ନରାନଂ । ବ୍ୟାସତ୍ତମନା, ବ୍ୟାସତ୍ତମନସ୍ମା, ବ୍ୟାସତ୍ତମନମ୍ହା ନରା, ବ୍ୟାସତ୍ତମନେହି, ବ୍ୟାସତ୍ତମନେଭି ନରେହି । ବ୍ୟାସତ୍ତମନସୋ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନସ୍ସ ନରସ୍ସ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନାନଂ ନରାନଂ । ବ୍ୟାସତ୍ତମନସି, ବ୍ୟାସତ୍ତମନେ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନସ୍ମିଂ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନମ୍ହି ନରେ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନେସୁ ନରେସୁ । ଭୋ ବ୍ୟାସତ୍ତମନସ ନର, ଭୱନ୍ତୋ ବ୍ୟାସତ୍ତମନସା ନରାତି ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ।
ଏୱଂ ସକାରାଗମସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନତା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ହି ପଠମାଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତୀନଂ ଏକୱଚନବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେ ଚ ତତିୟାଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀନଂ ଏକୱଚନଟ୍ଠାନେ ଚ ୟଥାରହଂ ସାଗମୋ ଭୱତି ଆଦେସସରୱିଭତ୍ତିସରପରତ୍ତା । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ସୁଖୁମୋ ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବୋ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ‘‘ବ୍ୟାସତ୍ତୋ ମନୋ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ବ୍ୟାସତ୍ତମନୋ’’ତି ଏୱମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲାପେକ୍ଖକସ୍ସ ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ‘‘ବ୍ୟାସତ୍ତମନୋ ନରୋ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନା ନରା । ବ୍ୟାସତ୍ତମନଂ ନର’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁରିସନୟେନେୱ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି । ଏତ୍ଥ ପନ ସବ୍ବଥାପି ସାଗମୋ ନତ୍ଥି । ଅପରୋପି ନୟୋ – ‘‘ବ୍ୟାସତ୍ତୋ ଚ ସୋ ମନୋ ଚାତି ବ୍ୟାସତ୍ତମନୋ’’ତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତାପେକ୍ଖକସ୍ସପି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ‘‘ବ୍ୟାସତ୍ତମନୋ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନା । ବ୍ୟାସତ୍ତମନଂ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନେ । ବ୍ୟାସତ୍ତମନସା, ବ୍ୟାସତ୍ତମନେନା’’ତିଆଦିନା ମନୋଗଣେ ମନନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି, ଏତ୍ଥ ପନ ତତିୟାଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀନଂ ଏକୱଚନଟ୍ଠାନେୟେୱ ସାଗମୋ ଭୱତି ଆଦେସସରପରତ୍ତା । ୟଥା ଚ ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ‘‘ଅଲୀନମନସୋ ନରୋ’’ତିଆଦୀସୁପି ଅୟଂ ତିୱିଧୋ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ବ୍ୟାସତ୍ତମନସଂ କୁଲଂ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନାନି କୁଲାନି । ବ୍ୟାସତ୍ତମନସଂ କୁଲଂ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନାନି କୁଲାନି । ବ୍ୟାସତ୍ତମନସା କୁଲେନା’’ତିଆଦିନା ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ପନ ପଠମାଦୁତିୟାତତିୟାଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀନଂ ଏକୱଚନଟ୍ଠାନେୟେୱ ୟଥାରହଂ ସାଗମୋ ଭୱତି ଆଦେସସରୱିଭତ୍ତିସରପରତ୍ତା, ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ସୁଖୁମୋ ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବୋ ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ବ୍ୟାସତ୍ତମନସା ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଂ ପଠମେକୱଚନଟ୍ଠାନେୟେୱ ସାଗମଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ‘‘ବ୍ୟାସତ୍ତମନା, ବ୍ୟାସତ୍ତମନାୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋ । ବ୍ୟାସତ୍ତମନଂ ଇତ୍ଥି’’ନ୍ତି କଞ୍ଞାନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘ଏୱଂ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚସା ଉପାସିକା, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚାୟୋ ଉପାସିକାୟୋ । ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚଂ ଉପାସିକ’’ନ୍ତିଆଦିନାପି । ‘‘ବ୍ୟାସତ୍ତମନଂ କୁଲଂ, ବ୍ୟାସତ୍ତମନା ଇତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ଚିତ୍ତକଞ୍ଞାନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ପନ ସବ୍ବଥାପି ସାଗମୋ ନତ୍ଥି ।
ସୋତୂନଂ ଞାଣପ୍ପଭେଦଜନନତ୍ଥଂ ଅପରାପି ନାମିକପଦମାଲାୟୋ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ ସହନିବ୍ବଚନେନ – ମନୋ ଏୱ ମାନସଂ, ସମୁସ୍ସାହିତଂ ମାନସଂ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ସମୁସ୍ସାହିତମାନସୋ । ‘‘ସମୁସ୍ସାହିତମାନସୋ, ସମୁସ୍ସାହିତମାନସା । ସମୁସ୍ସାହିତମାନସଂ, ସମୁସ୍ସାହିତମାନସେ । ସମୁସ୍ସାହିତମାନସେନା’’ତି ପୁରିସନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ସୁନ୍ଦରା ମେଧା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁମେଧସୋ । ‘‘ସୁମେଧସୋ, ସୁମେଧସା । ସୁମେଧସଂ, ସୁମେଧସେ । ସୁମେଧସେନା’’ତି ପୁରିସନୟେନ, ଏୱଂ ‘‘ଭୂରିମେଧସୋ’’ତିଆଦୀନମ୍ପି । ତତ୍ରିମେ ପୟୋଗା –
‘‘ୟଂ ୱଦନ୍ତି ସୁମେଧୋତି, ଭୂରିପଞ୍ଞଂ ସୁମେଧସଂ ।
କିଂ ନୁ ତମ୍ହା ୱିପ୍ପୱସି, ମୁହୁତ୍ତମପି ପିଙ୍ଗିୟ ।
ଗୋତମା ଭୂରିପଞ୍ଞାଣା, ଗୋତମା ଭୂରିମେଧସା ॥
ନାହଂ ତମ୍ହା ୱିପ୍ପୱସାମି, ମୁହୁତ୍ତମପି ବ୍ରାହ୍ମଣ ।
ଗୋତମା ଭୂରିପଞ୍ଞାଣା, ଗୋତମା ଭୂରିମେଧସା’’ତି ॥
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସମୁସ୍ସାହିତମାନସା ସୁମେଧସା’’ତି ରୂପାନି, ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସମୁସ୍ସାହିତମାନସଂ ସୁମେଧସ’’ନ୍ତି ରୂପାନି, କଞ୍ଞା ଚିତ୍ତନୟେନ ଏତେସଂ ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନୟପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ କତୋ । ୱିସେସତୋ ହି ଓକାରନ୍ତକଥାୟେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ଅପିଚ ଲୋକେ ନୀତି ନାମ ନାନପ୍ପକାରେହି କଥିତା ଏୱ ସୋଭତି, ଅୟଞ୍ଚ ସାସନେ ନୀତି, ତସ୍ମା ନାନପ୍ପକାରେହି କଥିତାତି ।
ସବ୍ବାନି ନୟତୋ ଏୱଂ, ଓକାରନ୍ତପଦାନିମେ ।
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନି ପୱୁତ୍ତାନି, ସାସନତ୍ଥଂ ମହେସିନୋ ॥
ୱିସେସୋ ତେସୁ କେସଞ୍ଚି, ପାଳିୟଂ ୟୋ ପଦିସ୍ସତି ।
ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଟ୍ଠାନେ, ପକାସେସ୍ସାମି ତଂ’ଧୁନା ॥
‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ ୟଥ ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗେ’’, ଇତିଆଦିନୟେନ ହି ।
କତ୍ଥଚୋଦନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ-ରୂପାନି ଅଞ୍ଞଥା ସିୟୁଂ ॥
ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନିଚ୍ଚେୱ, ତଞ୍ଚ ରୂପଂ ପକାସୟେ ।
‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ’’, ଇତି ଭାସନ୍ତି କେଚନ ॥
ତତ୍ର କାନିଚି ସୁତ୍ତପଦାନି ଦସ୍ସେସ୍ସାମ – ନତ୍ଥି ଅତ୍ତକାରେ, ନତ୍ଥି ପରକାରେ, ନତ୍ଥି ପୁରିସକାରେ, ପରିୟନ୍ତକତେ ସଂସାରେ, ଜୀୱେ ସତ୍ତମେ, ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ, ବାଲେ ଚ ପଣ୍ଡିତେ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଇମାନି ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଗହେତବ୍ବାନି । ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନବହୁୱଚନାନଞ୍ଚ ଏକାରାଦେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟେ ପନ ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ୟଦି ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘ଥାଲିୟଂ ଓଦନଂ ପଚତୀ’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଆଧାରସୁତିସମ୍ଭୱତୋ ‘ଗିମ୍ହାନ ମାସେ ପଠମସ୍ମିଂ ଗିମ୍ହେ’ତି ଇଦଂ କତରତ୍ଥଂ ଜୋତେତୀ’’ତି ? ତେ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ନ ମୟଂ ଭୋ ‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେତି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମୱଚନ’ନ୍ତି ୱଦାମ, ଅଥ ଖୋ ‘ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ’ତି ୱଦାମା’’ତି । ଏୱମ୍ପି ଦୋସୋୟେୱ ତୁମ୍ହାକଂ, ନନୁ ‘‘ସଙ୍ଘେ ଗୋତମି ଦେହୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ସମ୍ପଦାନୱଚନସ୍ସ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋତି ୱୁତ୍ତେପି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନକ୍ରିୟାୟ ଆଧାରଭାୱତୋ ‘‘ସଙ୍ଘେ’’ତି ୱଚନଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଆଧାରସୁତି ଚ ଆଧାରପରିକପ୍ପୋ ଚ ହୋତିୟେୱ । ନ ହି ସକ୍କା ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିୱାରେତୁଂ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ପନ ୱିସେସୋ ଗହେତବ୍ବୋ ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସପି କତ୍ଥଚି ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ ୱିୟ ରୂପଂ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ହି ଗହିତେ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ । ଈଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ନିରୁତ୍ତିପ୍ପଭେଦକୁସଲୋ ଲୋକାନୁକମ୍ପକୋ ଭଗୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନୱସେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବେ ସତି ଏୱଂ ଅନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଲୋକସ୍ସ ସମ୍ମୋହମୁପ୍ପାଦୟନ୍ତୋ ୱିୟ କଥଂ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସଂ କରିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ସଦ୍ଦସାମଞ୍ଞଲେସମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଦି ସଦ୍ଦସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସଂ ଇଚ୍ଛଥ, ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନସ୍ସ ଉପୟୋଗବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ’’ତିପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ସିୟା ।
ଅପିଚ ତଥେୱ ‘‘ଅତ୍ତକାରେ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସେ ସତି ଆଧାରସୁତିସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଅତ୍ତକାରସ୍ମିଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅନଧିପ୍ପେତୋ ଅତ୍ଥୋ ସିୟା, ନ ପନ ‘‘ଅତ୍ତକାରୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପୟୋଗବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ଗହଣେପି ଉପୟୋଗତ୍ଥସ୍ସ ନତ୍ଥିସଦ୍ଦେନ ଅୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଦୋସୋୟେୱ ସିୟା, ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦାଦୀନଂ ୱିୟ ପନ ନତ୍ଥିସଦ୍ଦସ୍ସପି ପଠମାୟ ୟୋଗତୋ ‘‘ଅତ୍ତକାରେ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନମେୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ବାଲେ ଚ ପଣ୍ଡିତେ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ‘‘ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଉପୟୋଗୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱା ଗହଣେ ସତି ‘‘ବାଲା ଚ ପଣ୍ଡିତା ଚା’’ତି ଏତ୍ତକମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ଅଜାନନଦୋସୋ ସିୟା, ‘‘କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପଦୟୋଗତୋ ପନ ‘‘ବାଲେ ଚା’’ତିଆଦି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନମେୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ପନ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୱସେନୁଚ୍ଚାରିତେ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି ପଦେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ମେ ଦେହି ୟାଚିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଉପୟୋଗୱଚନେନ ସୁତିୱସେନ ସମାନତ୍ତେପି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ଥୋୟେୱ ସୋତାରେ ପଟିଭାତି ‘‘ଉଦପାଦୀ’’ତିଆଖ୍ୟାତେନ କଥିତତ୍ତା, ନ ପନ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସତ୍ଥଭୂତୋ ଉପୟୋଗୱଚନତ୍ଥୋ ‘‘ଉଦପାଦୀ’’ତିଆଖ୍ୟାତେନ ଅୱଚନୀୟତ୍ତା, ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି ହି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତକାଲେ କୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି ପଦଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମାଚିକ୍ଖତି, ତଥା ‘‘ବାଲେ ପଣ୍ଡିତେ’’ତିଆଦୀନମ୍ପି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାନଂ ଅପରେହି ‘‘ବାଲେ ପଣ୍ଡିତେ’’ତିଆଦୀହି ଭୁମ୍ମୋପୟୋଗୱଚନେହି ସୁତିୱସେନ ସମାନତ୍ତେପି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ଥୋୟେୱ ସୋତାରେ ପଟିଭାତି, ନ ଇତରୱଚନତ୍ଥୋ ୟଥାପୟୋଗଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ଇତି ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ, ବାଲେ, ପଣ୍ଡିତେ’’ତିଆଦୀନଂ ସୁଦ୍ଧପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ତଞ୍ଞେୱ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ, ନ ସୁତିସାମଞ୍ଞେନ ଭୁମ୍ମୋପୟୋଗୱଚନତ୍ତଂ ।
ୟଂ ପନାଚରିୟେନ ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ତୟୋ ଗିରିଂ ତିଅନ୍ତରଂ କାମୟାମି,
ପଞ୍ଚାଲା କୁରୁୟୋ କେକକେ ଚ ।
ତତୁତ୍ତରିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାମୟାମି,
ତିକିଚ୍ଛ ମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାମନୀତ’’ନ୍ତି –
ଇମସ୍ସ କାମନୀତଜାତକସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘କେକକେ ଚାତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତେନ କେକକସ୍ସ ରଟ୍ଠଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଚ ସୋ ‘‘ପୁରିସେ ପସ୍ସତି, ପୁରିସେ ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି, ‘‘ପସ୍ସାମି ଲୋକେ ସଧନେ ମନୁସ୍ସେ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ‘‘ପୁରିସେ, ଲୋକେ, ସଧନେ, ମନୁସ୍ସେ’’ତିଆଦୀନଂ ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଭୁମ୍ମେକୱଚନଭାୱେନ ଆଗତତ୍ତା ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନବହୁୱଚନଭାୱସ୍ସ ପନ ଅପାକଟତ୍ତା ୟେଭୁୟ୍ୟପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦମ୍ପି ତାଦିସମେୱା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ୱଦତି ମଞ୍ଞେ । ଆଚରିୟା ହି କତ୍ଥଚି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟାପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କଥେନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚି – ‘‘କେକକେ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନମେୱ ‘‘ପଞ୍ଚାଲା, କୁରୁୟୋ’’ତି ସହଜାତପଦାନି ୱିୟ, ରଟ୍ଠୱାଚକତ୍ତା ପନ ‘‘କୁରୁୟୋ’’ତି ପଦମିୱ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଭଗୱା ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ୱେସ୍ସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସମାନୱିଭତ୍ତୀହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବେସୁ ସହଜାତପଦେସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ଉପୟୋଗୱଚନୱସେନ ନିଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ, ୟୁତ୍ତି ଚ ନ ଦିସ୍ସତି ‘‘ପଞ୍ଚାଲା’’ତି, ‘‘କୁରୁୟୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ‘‘କେକକେ’’ତି ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ସ ୱଚନେ, ତସ୍ମା ‘‘କେକକେ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନମେୱ । ତଥା ହି ସନ୍ଧିୱିସୋଧନୱିଧାୟକୋ ଆଚରିୟୋ ତାଦିସାନଂ ପଦାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ତଞ୍ଞେୱ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ସାମଂ କତେ ପକରଣେ ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବୋ ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ, ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଜୀୱୋ, ସୁଖେ ଦୁକ୍ଖେ ଜୀୱେ’’ତି ଆହ, ଟୀକାୟମ୍ପି ଚ ତେସଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭାୱମେୱ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବୋ, ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ଜୀୱୋ’’ତି ସାଧନୀୟଂ ରୂପଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୱସେନ ଅକାରୋକାରାନଞ୍ଚ ଏକାରାଦେସୱସେନ ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ, ସୁଖେ, ଦୁକ୍ଖେ, ଜୀୱେ’’ତି ରୂପନିପ୍ଫତ୍ତିମାହ । ସା ପାଳିନୟାନୁ କୂଲା । କଚ୍ଚାୟନାଚରିୟେନପି ପାଳିନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଦ୍ୱିପଦେ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ପଦାନି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣାନୀ’’ତି । ‘‘ଦ୍ୱିପଦେ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ’’ତି ଚ ଇଦଂ ‘‘ଅଟ୍ଠ ନାଗାୱାସସତାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅଟ୍ଠ ନାଗାୱାସସତେ’’ତି ପଦମିୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
କେଚି ପନ ତେସଂ ଭୁମ୍ମେକୱଚନତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଦି ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ‘‘କେକକେ’’ତି ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ‘‘ଏସେସେ ଏକେ ଏକଟ୍ଠେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏସେସେ’’ତି ଇମାନିପି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଭୁମ୍ମୱଚନାନି ୱା ସିୟୁଂ, ଉପୟୋଗୱଚନାନି ୱା । ୟଥେତାନି ଏୱଂୱିଧାନି ନ ହୋନ୍ତି, ସୁଦ୍ଧପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି, ତଥା ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ, କେକକେ’’ତିଆଦୀନିପି ତଥାୱିଧାନି ନ ହୋନ୍ତି, ସୁଦ୍ଧପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ସବ୍ବଥାପି ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ, ବାଲେ, ପଣ୍ଡିତେ, କେକକେ’’ତି, ‘‘ୱିରତ୍ତେ କୋସିୟାୟନେ, ଅଟ୍ଠ ନାଗାୱାସସତେ, କେ ପୁରିସେ, ଏସେସେ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ପୁରିସଲିଙ୍ଗଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସବ୍ବନାମଏକୱଚନଅନେକୱଚନୱସେନ ସାସନୱରେ ଠିତାନଂ ପଦାନଂ ନିପ୍ଫତ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନପୁଥୁୱଚନାନମେକାରାଦେସୱସେନେୱ ଭୱତୀତି ଅୱସ୍ସମିଦଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ, ବାଲେ, ପଣ୍ଡିତେ’’ତିଆଦୀନଂ ସୁଦ୍ଧପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତା ଅତୀୱ ସୁଖୁମା ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ସଦ୍ଧେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ଆଚରିୟେ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ତଦୁପଦେସଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଗହେତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବା । ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ମିଞ୍ହି ସଦ୍ଦତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଚ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକାନଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁସମ୍ମୁୟ୍ହନଟ୍ଠାନଭୂତା ପାଳିନୟା ୱିୱିଧା ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦତୋ ତାୱ ଇଦଂ ସମ୍ମୁୟ୍ହନଟ୍ଠାନଂ – ‘‘ୱିରତ୍ତା କୋସିୟାୟନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୱିରତ୍ତେ କୋସିୟାୟନେ’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି, ‘‘କୋ ପୁରିସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କେ ପୁରିସେ’’ତି ସବ୍ବନାମିକପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି, ‘‘କିନ୍ନାମୋ ତେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କୋନାମୋ ତେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’’ତି ସମାସପଦଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱିସୟଂ ଦିସ୍ସତି । କିଂ ନାମଂ ଏତସ୍ସାତି କୋନାମୋତି ହି ସମାସୋ । ତେନ ‘‘କୋନାମା ଇତ୍ଥୀ, କୋନାମଂ କୁଲ’’ନ୍ତି ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘କ୍ୱ ତେ ବଲଂ ମହାରାଜା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କୋ ତେ ବଲଂ ମହାରାଜା’’ତି ଏତ୍ଥ କ୍ୱସଦ୍ଦେନ ଈସକଂ ସମାନସୁତିକୋ ସତ୍ତମିୟନ୍ତୋ କୋସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି, କ୍ୱ କୋସଦ୍ଦା ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୀସକସମାନସୁତିକା । ତଥା ‘‘ଇଧ ହେମନ୍ତଗିମ୍ହେସୁ, ଇଧ ହେମନ୍ତଗିମ୍ହିସୁ, ନ ତେନତ୍ଥଂ ଅବନ୍ଧି ସୋ, ନ ତେନତ୍ଥଂ ଅବନ୍ଧିସୂ’’ତି ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଇଦଂ ସମ୍ମୁୟ୍ହନଟ୍ଠାନଂ – ‘‘ୟଂ ନ କଞ୍ଚନଦ୍ୱେପିଞ୍ଛ, ଅନ୍ଧେନ ତମସା ଗତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନକାରୋ ‘‘କତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ନ କତନ୍ତି କତଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ହି ନକାରୋ ଉପମାନେ ୱତ୍ତତି, ନ ପଟିସେଧେ ।
‘‘ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ଅକତଞ୍ଞୂ ଚ,
ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦୋ ଚ ୟୋ ନରୋ ।
ହତାୱକାସୋ ୱନ୍ତାସୋ,
ସ ୱେ ଉତ୍ତମପୋରିସୋ’’ତି
ଏୱମାଦୀନିପି ଅଞ୍ଞାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଇଦଂ ସମ୍ମୁୟ୍ହନଟ୍ଠାନଂ – ‘‘ତଣ୍ହଂ ଅସ୍ମିମାନଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ଦ୍ୱାଦସାୟତନନିସ୍ସିତଂ ନନ୍ଦିରାଗଞ୍ଚ ହନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅନୀଘୋ ୟାତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେପି ତଥା ଅୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ପରିୟାୟେନ
‘‘ମାତରଂ ପିତରଂ ହନ୍ତ୍ୱା, ରାଜାନୋ ଦ୍ୱେ ଚ ଖତ୍ତିୟେ ।
ରଟ୍ଠଂ ସାନୁଚରଂ ହନ୍ତ୍ୱା, ଅନୀଘୋ ୟାତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି
ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ୱନଂ ଛିନ୍ଦଥ ମା ରୁକ୍ଖଂ, ୱନତୋ ଜାୟତେ ଭୟଂ ।
ଛେତ୍ୱା ୱନଞ୍ଚ ୱନଥଂ, ନିବ୍ବନା ହୋଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି
ଏୱମାଦୀନିପି ଅଞ୍ଞାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ସଦ୍ଦତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଚ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକାନଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁସମ୍ମୁୟ୍ହନଟ୍ଠାନଭୂତା ପାଳିନୟା ୱିୱିଧା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ୟଥାହ –
‘‘ଜାନନ୍ତା ଅପି ସଦ୍ଦସତ୍ଥମଖିଲଂ ମୁୟ୍ହନ୍ତି ପାଠକ୍କମେ,
ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଲୋକନୀତିୱିଧୁରା ପାଠେ ନୟା ୱିଜ୍ଜରେ ।
ପଣ୍ଡିଚ୍ଚମ୍ପି ପହାୟ ବାହିରଗତଂ ଏତ୍ଥେୱ ତସ୍ମା ବୁଧୋ,
ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାମଲଧମ୍ମସାଗରତରେ ନିବ୍ବାନତିତ୍ଥୂପଗେ’’ତି ॥
ଏୱଂ ପାଳିନୟାନଂ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ, ବାଲେ ଚ, ପଣ୍ଡିତେ ଚା’’ତିଆଦୀନଂ ସୁଦ୍ଧପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନତ୍ତଞ୍ଞେୱ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ, ନ ସୁତିସାମଞ୍ଞେନ ଭୁମ୍ମୋପୟୋଗୱଚନତ୍ତଂ ଭୁମ୍ମୋପୟୋଗୱଚନେହି ତେସଂ ସମାନସୁତିକତ୍ତେପି ପଚ୍ଚତ୍ତଜୋତକତ୍ତା । ସମାନସୁତିକାପି ହି ସଦ୍ଦା ଅତ୍ଥପ୍ପକରଣଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଜୋତକା ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ସୀହୋ ଗାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଏୱଂନାମକୋ ପୁରିସୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ସୀହୋ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଚାଲେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ମିଗରାଜା’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ସମାନସୁତିକାନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଜୋତନଂ ଭୱତି । ସଙ୍ଗାମେ ଠତ୍ୱା ‘‘ସିନ୍ଧୱମାନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅସ୍ସୋ’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ରୋଗିସାଲାୟଂ ପନ ‘‘ସିନ୍ଧୱମାନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଲୱଣ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏୱଂ ପକରଣୱସେନ ସମାନସୁତିକାନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଜୋତନଂ ଭୱତି । ‘‘ଇସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଏୱଂନାମିକା ଧମ୍ମଜାତୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଇସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ଅଚ୍ଛମିଗୋ’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗୱସେନ ଏକଦେସସମାନସୁତିକାନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଜୋତନଂ ଭୱତି । ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଦେୱଦତ୍ତଂ ପକ୍କୋସ ଘଟଧାରକଂ ଦଣ୍ଡଧାରକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଘଟଦଣ୍ଡାଦୀନି ଲିଙ୍ଗଂ, ତଥାପି ସମାନସୁତିକାଧିକାରତ୍ତା ନ ତଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ।
‘‘ଇସ୍ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଇସ୍ସା ପୁରିସମନୁବନ୍ଧିଂସୂ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ପନ ସବ୍ବଥା ସମାନସୁତିକାନଂ ସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱିସେସଜୋତନଂ ଭୱତି । ତଥା ‘‘ସୀହୋ ଭିକ୍ଖୱେ ମିଗରାଜା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ଆସୟା ନିକ୍ଖମତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମିଗାଧିପୋ କେସରସୀହୋ’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ସୀହୋ ସମଣୁଦ୍ଦେସୋ, ସୀହୋ ସେନାପତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ସୀହୋ ନାମ ସାମଣେରୋ, ସୀହୋ ନାମ ସେନାପତୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏୱମ୍ପି ସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସମାନସୁତିକାନଂ ଅତ୍ଥୱିସେସଜୋତନଂ ଭୱତି । ‘‘ଅଦ୍ଦସଂସୁ ଖୋ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ସତ୍ତରସୱଗ୍ଗିୟେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିହାରଂ ପଟିସଙ୍ଖରୋନ୍ତେ’’ତି ଏୱମ୍ପି ସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସମାନସୁତିକାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗତ୍ଥସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥୱିସେସଜୋତନଂ ଭୱତି । ତଥା ‘‘ସିଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ନାୱଂ, ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି ଏୱମ୍ପି ସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସମାନସୁତିକାନଂ ଆଲପନତ୍ଥପଚ୍ଚତ୍ତତ୍ଥସଙ୍ଖାତଅତ୍ଥୱିସେସଜୋତନଂ ଭୱତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ ୟଥ ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗେ’’ତିଆଦୀନି ଭୁମ୍ମୋପୟୋଗୱଚନେହି ସଦିସତ୍ତେପିସଦ୍ଦନ୍ତରାଭିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସୁଦ୍ଧପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାନୀତି ଗହେତବ୍ବାନି । ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନବହୁୱଚନାନଂ ଏୱ ହି ଏକାରାଦେସୱସେନ ଏୱଂୱିଧାନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ଭୁମ୍ମୋପୟୋଗୱଚନାନି ୱିୟାତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ଏୱଂୱିଧାନଂ ରୂପାନଂ ପାଳିୟଂ ଦିସ୍ସନତୋ ‘ଏକାରନ୍ତମ୍ପି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ଅତ୍ଥୀ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଓକାରନ୍ତଭାୱୋଗଧରୂପୱିସେସତ୍ତା ତେସଂ ରୂପାନଂ । ଆଦେସୱସେନ ହି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସୁଂ ଏକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସତ୍ତୱିଧତାୟେୱ ଗହେତବ୍ବାତି ।
କେଚି ପନ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ୟାୟଂ ପୁରିସସଦ୍ଦନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ଭୂତୋ, ଭୂତା । ଭୂତ’ନ୍ତିଆଦିନା ସବ୍ବେସମୋକାରନ୍ତପଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୱିଭତ୍ତା, ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତାନି ରୂପାନି କିମତ୍ଥଂ ନ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି ? ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତାଦିସାନି ହି ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନରୂପାନି ପାଳିନୟେ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟେ ଚ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ‘‘ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମନି, ନୟନତ୍ଥକମ୍ମନି, ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେ, ତଦତ୍ଥେ ଚା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଇମେସୁ ଚତୂସୁୟେୱ ଠାନେସୁ, ପଭେଦତୋ ପନ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଦାନରୋଚନଧାରଣନମୋୟୋଗାଦିଭେଦେ ପନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସମ୍ପଦାନୱିସୟେ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଇତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି । ନନୁ ଦାନକ୍ରିୟାୟୋଗେ ‘‘ଅଭିରୂପାୟ କଞ୍ଞା ଦେୟ୍ୟା’’ତି ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତରୂପଦସ୍ସନତୋ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ ‘‘ପୁରିସାୟ, ଭୂତାୟା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ‘‘ଦାନରୋଚନଧାରଣନମୋୟୋଗାଦିଭେଦେ ପନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସମ୍ପଦାନୱିସୟେ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅପାଳିନୟତ୍ତା । ‘‘ଅଭିରୂପାୟ କଞ୍ଞା ଦେୟ୍ୟା’’ତି ଅୟଞ୍ହି ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ଆଗତୋ ନୟୋ, ନ ବୁଦ୍ଧୱଚନତୋ । ବୁଦ୍ଧୱଚନଞ୍ହି ପତ୍ୱା ‘‘ଅଭିରୂପସ୍ସ କଞ୍ଞା ଦେୟ୍ୟା’’ତି ପଦରୂପଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ନମୋୟୋଗାଦୀସୁପି ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସୋ ଦିସ୍ସତୀତି । ସାସନାୱଚରାପି ହି ନିପୁଣା ପଣ୍ଡିତା ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧାୟା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତି । କେଚି ପନ –
‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧାୟ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ,
ନମୋ ଧମ୍ମାୟ ଧମ୍ମିନୋ ।
ନମୋ ସଙ୍ଘାୟ ସଙ୍ଘସ୍ସ,
ନମୋକାରେନ ସୋତ୍ଥି ମେ’’ତି ଚ,
‘‘ମୁଖେ ସରସି ସମ୍ଫୁଲ୍ଲେ, ନୟନୁପ୍ପଲପଙ୍କଜେ ।
ପାଦପଙ୍କଜପୂଜାୟ, ବୁଦ୍ଧାୟ ସତତଂ ଦଦେ’’ତି ଚ,
‘‘ନରୋ ନରଂ ୟାଚତି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁଂ, ନରେନ ଦୂତୋ ପହିତୋ ନରାୟା’’ତି ଚ ଗାଥାରଚନମ୍ପି କୁବ୍ବନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ, ସାସନାୱଚରାପି ନିପୁଣା ପଣ୍ଡିତା ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧାୟା’’ତିଆଦୀନିୱତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତି, ଗାଥାରଚନମ୍ପି କୁବ୍ବନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତେ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ କତପରିଚୟୱସେନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥାରୂପା ଗାଥାପି ଚୁଣ୍ଣିୟପଦାନିପି ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି, ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧାୟା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତି । ୟେ ପନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଅକତପରିଚୟା ଅନ୍ତମସୋ ବାଲଦାରକା, ତେପି ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା କତପରିଚୟୱସେନ ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧାୟା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତି, ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତା ପନ ଅପ୍ପକତରା । କତ୍ଥଚି ହି ପଦେସେ କୁମାରକେ ଅକ୍ଖରସମୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେନ୍ତା ଗରୂ ଅକ୍ଖରାନମାଦିମ୍ହି ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧାୟା’’ତି ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି, ନ ପନ ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପାଳିନୟେ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟେ ଚ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ଠପେତ୍ୱା ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମାଦିଟ୍ଠାନଚତୁକ୍କଂ, ପଭେଦତୋ ସତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ୱା ଦାନରୋଚନଧାରଣନମୋୟୋଗାଦିଭେଦେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସମ୍ପଦାନୱିସୟେ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତାନି ରୂପାନି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା କେହିଚି ଅଭିସଙ୍ଖତାନି ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧାୟ, ବୁଦ୍ଧାୟ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତି ପଦାନି ପାଳିଂ ପତ୍ୱା ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞରୂପାନି ଭୱନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ପାଳିନୟଅଟ୍ଠକଥାନୟାନୁରୂପେନ ଆୟାଦେସସ୍ସ ପୟୋଗରଚନା – ‘‘ବୁଦ୍ଧାୟ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧାୟ ନଗରଂ ନେନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧଂ ନଗରଂ ନେନ୍ତୀ’’ତି ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧାୟ ସକ୍କତୋ ଧମ୍ମୋ, ବୁଦ୍ଧେନ ସକ୍କତୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧାୟ ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜତି, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜତୀ’’ତି ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧାୟ ଅପେନ୍ତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା, ବୁଦ୍ଧସ୍ମା ଅପେନ୍ତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା’’ତି ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧାୟ ଧମ୍ମତା, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମତା’’ତି ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧାୟ ପସନ୍ନୋ, ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନୋ’’ତି ୱା ଇତି ପଭେଦତୋ ଇମଂ ସତ୍ତଠାନଂ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଆୟାଦେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି –
ପାଠେ ମହାନମକ୍କାର-ସଙ୍ଖାତେ ସାଧୁନନ୍ଦନେ ।
ସମ୍ପଦାନେ ନମୋୟୋଗେ, ଆୟାଦେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି ॥
ଏତ୍ଥ ମହାନମକ୍କାରପାଠୋ ନାମ ‘‘ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ପାଠୋ । ଅତ୍ରାପି ଆୟାଦେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି । ୱମ୍ମିକସୁତ୍ତେପି ‘‘ନମୋ କରୋହି ନାଗସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ଆୟାଦେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି । ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେପି ‘‘ସୋତ୍ଥି ଭଦନ୍ତେ ହୋତୁ ରଞ୍ଞୋ, ସୋତ୍ଥି ଜନପଦସ୍ସ’’ । ଏୱଂ ଆୟାଦେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି ।
‘‘ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ପାଠସ୍ସ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟପି ।
ସମ୍ପଦାନେ ନମୋୟୋଗେ, ଆୟାଦେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି ॥
ତଥା ହି
‘‘ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧଂ ପବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ସଦା ଗୋତମସାୱକା ।
ୟେସଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ, ନିଚ୍ଚଂ ବୁଦ୍ଧଗତା ସତୀ’’ତି
ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଗୁଳଂ ଖିପମାନୋ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’ତି ୱତ୍ୱା ଗୁଳଂ ଖିପତୀ’’ତି ଆୟାଦେସୱଜ୍ଜିତୋ ସଦ୍ଦରଚନାୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ସଗାଥାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟମ୍ପି ଧନଞ୍ଜାନୀସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ଠିତାପି ନିସିନ୍ନାପି ଖିପିତ୍ୱାପି କାସେତ୍ୱାପି ‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’ତି ତସ୍ସ ମୁଣ୍ଡକସ୍ସ ସମଣକସ୍ସ ନମକ୍କାରଂ କରୋସୀ’’ତି ଆୟାଦେସୱଜ୍ଜିତୋ ସଦ୍ଦରଚନାୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦେତି । ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ନ ରୁଚ୍ଚତି । ସମଣସ୍ସ ରୋଚତେ ସଚ୍ଚଂ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଛତ୍ତଂ ଧାରେତି, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିଲାଘତେ’’ତିଆଦିନା ଆୟାଦେସୱିୱଜ୍ଜିତୋ ସଦ୍ଦରଚନାୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ଏୱଂ ଦାନରୋଚନାଦୀସୁ ବହୂସୁ ସମ୍ପଦାନୱିସୟେସୁ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତଂ ରୂପଂ ନ ଦିସ୍ସତି ।
ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମାଦୀସୁ ପନ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ‘‘ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅପ୍ପୋ ସଗ୍ଗାୟ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଚେତ୍ଥ ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମନି ଦିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ମୂଲଂ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅପ୍ପୋ ସଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ଚେତ୍ଥ କସ ଗତିୟନ୍ତି ଧାତୁସ୍ସ ପତିଉପସଗ୍ଗେନ ୱିସେସିତତ୍ତା ‘‘ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି । ‘‘ଅୟଂ ପୁରିସୋ ମମ ଅତ୍ଥକାମୋ, ୟୋ ମଂ ଗହେତ୍ୱାନ ଦକାୟ ନେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନୟନତ୍ଥକମ୍ମନି ଦିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ହି ମଂ ଉଦକଂ ନେତି, ଅତ୍ତନୋ ୱସନକସୋବ୍ଭଂ ପାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିରମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ ମମ ୱଚନାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେ ଦିସ୍ସତି । ମମ ୱଚନତୋ ୱିରମଥାତି ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମହାଗଣାୟ ଭତ୍ତା ମେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେ ଦିସ୍ସତି । ମମ ମହତୋ ହଂସଗଣସ୍ସ ଭତ୍ତାତି ହି ସାମିୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ । ମମ ହଂସରାଜାତି ଚେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅସକ୍କତା ଚସ୍ମ ଧନଞ୍ଚୟାୟା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେ ଦିସ୍ସତି । ମୟଂ ଧନଞ୍ଚୟସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅସକ୍କତା ଚ ଭୱାମାତି ହି କତ୍ତୁତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ତଥା ହି ‘‘ଧନଞ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ଧନଞ୍ଚୟେନା’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଧନଞ୍ଚୟାୟା’’ତି ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ଦାନକ୍ରିୟାଦିକସ୍ସ ସମ୍ପଦାନୱିସୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେୟେୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଧନଞ୍ଚୟରାଜେନ ମୟଂ ଅସକ୍କତା ଚ ଭୱାମାତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବଂ ।
‘‘ୱିରାଗାୟ ଉପସମାୟ ନିରୋଧାୟା’’ତିଆଦୀନି ପନ ଅନେକସହସ୍ସାନି ଆୟାଦେସସହିତାନି ସଦ୍ଦରୂପାନି ତଦତ୍ଥେ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାପି ହି ଧମ୍ମୱିନୟସଦ୍ଦତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ୱିନୟାୟ । ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମତ୍ଥଞ୍ହେସ ୱିନୟୋ, ନ ଭୱଭୋଗାଦିଅତ୍ଥ’’ନ୍ତି ତଦତ୍ଥୱସେନେୱ ଆୟାଦେସସହିତଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ ପୟୁଞ୍ଜିଂସୁ, ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତାନି ରୂପାନି ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମନି ନୟନତ୍ଥକମ୍ମନି ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମେ ତଦତ୍ଥେ ଚାତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁୟେୱ ଠାନେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ନ ପନ ଦାନରୋଚନାଦିଭେଦେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସମ୍ପଦାନୱିସୟେ । ତଥା ହି ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ‘‘ଅତ୍ଥାୟାତି ସମ୍ପଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ଆୟାଦେସସହିତଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପୁରିସସଦ୍ଦାଦିୱସେନ ପନ ତାଦିସାନି ରୂପାନି ନ ୱୁତ୍ତାନି ତାଦିସାନଂ ସଦ୍ଦରୂପାନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । କଚ୍ଚାୟନପ୍ପକରଣେପି ହି ‘‘ଆୟ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ତୂ’’ତି ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୁରିସାୟା’’ତି ୱା ‘‘ସମଣାୟା’’ତି ୱା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାୟା’’ତି ୱା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା – ନନୁ ଭୋ ତସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥୀତି କିମତ୍ଥଂ ପୁରିସସ୍ସ ମୁଖଂ । ଏକୱଚନସ୍ସାତି କିମତ୍ଥଂ ପୁରିସାନଂ ଦଦାତି । ୱାତି କିମତ୍ଥଂ ଦାତା ହୋତି ସମଣସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ପୁରିସାୟ ସମଣାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣାୟା’’ତିଆଦୀନି ପଦରୂପାନି ନୟତୋ ଦସ୍ସିତାନି, କେୱଲଂ ପନ ମୁଖସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ବହୁୱଚନଭାୱତୋ ୱିକପ୍ପନତୋ ଚ ‘‘ପୁରିସାୟା’’ତିଆଦୀନି ନ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ମୁଖସଦ୍ଦୟୋଗାଦିୱିରହିତେ ପନ ଠାନେ ଅୱସ୍ସଂ ସିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ? ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘ଚତୁତ୍ଥୀତି କିମତ୍ଥଂ ପୁରିସସ୍ସ ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ସଚେ ଆୟାଦେସୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଚତୁତ୍ଥିୟା ଏୱ ଭୱତି, ନ ଛଟ୍ଠିୟା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମୁଖ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଦସ୍ସେସି, ନ ଚ ତେନ ‘‘ମୁଖସଦ୍ଦଟ୍ଠାନେ ଦେତୀତିଆଦିକେ ସମ୍ପଦାନୱିସୟଭୂତେ କ୍ରିୟାପଦେ ଠିତେ ଆୟାଦେସୋ ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏକୱଚନସ୍ସାତି କିମତ୍ଥଂ ପୁରିସାନଂ ଦଦାତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋପି ‘‘ଏକୱଚନସ୍ସେୱ ଆୟାଦେସୋ ହୋତି, ନ ବହୁୱଚନସ୍ସା’’ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଦଦାତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ‘‘ପୁରିସାନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ସମ୍ପଦାନୱଚନତ୍ତଂ ଞାପେତୁଂ ଅୱୋଚ, ନ ଚ ‘‘ଦେତୀତିଆଦିକେ ସମ୍ପଦାନୱିସୟଭୂତେ କ୍ରିୟାପଦେ ସତି ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସୋ ହୋତୀ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି । ‘‘ୱାତି କିମତ୍ଥଂ ଦାତା ହୋତି ସମଣସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତୋପି ‘‘ସମ୍ପଦାନେୟେୱ ୱିକପ୍ପେନ ଆୟାଦେସୋ ହୋତୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞାପେତି, ନ ଦାନାଦିକ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆୟାଦେସୱିଧାନଂ ଞାପେତି ।
ୟଦି ପନ ଦାନାଦିକ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆୟାଦେସୱିଧାନଂ ସିୟା, ୱୁତ୍ତିକାରକେନ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତିୟଂ ମୂଲୋଦାହରଣେୟେୱ ‘‘ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟା’’ତି ତଦତ୍ଥପୟୋଗାନି ୱିୟ ‘‘ପୁରିସାୟ ଦୀୟତେ’’ତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ତାଦିସସ୍ସ ପୟୋଗସ୍ସ ଅଭାୱା । ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ହି ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦୋ ସୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ଦୀୟତେ’’ତି ଆୟାଦେସରହିତାନିୟେୱ ରୂପାନି ଦସ୍ସେତି, ‘‘ଅତ୍ଥାୟାତି ସମ୍ପଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତୋପି ଚ ଥେରୋ ଦାନାଦିକ୍ରିୟାପେକ୍ଖଂ ଅକତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତଂ ରୂପମେୱ ନିଦ୍ଦିସି । ତେନ ସୋ ପୟୋଗୋ ତଦତ୍ଥପ୍ପୟୋଗୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଇତି ଇମେହି କାରଣେହି ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ଦାନାଦିକ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆୟାଦେସୱିଧାନଂ ନ କତ’’ନ୍ତି । ୟଜ୍ଜେୱଂ ‘‘ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟା’’ତିଆଦୀନିୟେୱ ତଦତ୍ଥପ୍ପୟୋଗାନି ‘‘ଆୟ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ତୂ’’ତି ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିସୟା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନାଞ୍ଞାନୀତି ? ତନ୍ନ, ଅଞ୍ଞାନିପି ୱିସୟାୟେୱ ତସ୍ସ । କତମାନି ? ‘‘ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅପ୍ପୋ ସଗ୍ଗାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଦକାୟ ନେତି, ୱିରମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ ମମୱଚନାୟ, ଗଣାୟ ଭତ୍ତା’’ତିଆଦୀନି । ‘‘ସଗ୍ଗସ୍ସ ଗମନେନ ୱା’’ତିଆଦୀନି ପନ ୱାଧିକାରତ୍ତା ଅୱିସୟାୱାତି ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱୁତ୍ତିକାରକେନ ମୂଲୋଦାହରଣେସୁ ‘‘ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀନିପି ୱତ୍ତବ୍ବାନି, କିମୁଦାହରଣେ ପନ ‘‘ୱାତି କିମତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗସ୍ସ ଗମନେନ ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଅୱଚନେ କାରଣମତ୍ଥି, ତଂ ସୁଣାଥ – ‘‘ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅପ୍ପୋ ସଗ୍ଗାୟ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ମୂଲାୟ, ସଗ୍ଗାୟା’’ତି ପଦାନି ସୁଦ୍ଧସମ୍ପଦାନୱଚନାନି ନ ହୋନ୍ତି ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମନି ୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ମୂଲୋଦାହରଣେସୁ ନ ୱୁତ୍ତାନି । ତଥା ‘‘ଦକାୟ ନେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦକାୟା’’ତି ପଦଂ ନୟନତ୍ଥକମ୍ମନି ୱତ୍ତନତୋ ସୁଦ୍ଧସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିରମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ ମମ ୱଚନାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୱଚନାୟା’’ତି ପଦଂ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନତ୍ଥେ ୱତ୍ତନତୋ, ‘‘ଗଣାୟ ଭତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗଣାୟା’’ତି ପଦଂ ସାମିୱଚନତ୍ଥେ ୱତ୍ତନତୋ, ‘‘ଅସକ୍କତା ଚସ୍ମ ଧନଞ୍ଚୟାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଧନଞ୍ଚୟାୟା’’ତି ପଦଂ କତ୍ତୁୱସେନ ସାମିଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତନତୋ ସୁଦ୍ଧସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । କିମୁଦାହରଣେପି ‘‘ସଗ୍ଗସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ଗମନସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମନି ୱତ୍ତନତୋ ସୁଦ୍ଧସମ୍ପଦାନୱଚନଂ ନ ହୋତୀତି ‘‘ୱାତି କିମତ୍ଥଂ ସଗ୍ଗସ୍ସ ଗମନେନ ୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟଞ୍ଚ ପତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତାନି ରୂପାନି ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମାଦୀସୁ ଚତୂସୁୟେୱ ଠାନେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ନ ପନ ଦାନରୋଚନାଦିଭେଦେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସମ୍ପଦାନୱିସୟେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ‘‘ଚନ୍ଦନସାରଂ ଜେଟ୍ଠିକାୟ ଅଦାସି ସୁୱଣ୍ଣମାଲଂ କନିଟ୍ଠାୟା’’ତି ଦାନପ୍ପୟୋଗେ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତରୂପଦସ୍ସନତୋ ‘‘ରାଜକଞ୍ଞାୟ ଦୀୟତେ, ରାଜକଞ୍ଞାୟ ରୁଚ୍ଚତି ଅଲଙ୍କାରୋ, ରାଜକଞ୍ଞାୟ ଛତ୍ତଂ ଧାରେତି, ରାଜକଞ୍ଞାୟ ନମୋ କରୋହି, ରାଜକଞ୍ଞାୟ ସୋତ୍ଥି ଭୱତୁ, ରାଜକଞ୍ଞାୟ ସିଲାଘତେ’’ତିଆଦୀହିପି ପୟୋଗେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟଞ୍ଚ ପତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତାନି ରୂପାନି ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମାଦୀସୁ ଚତୂସୁୟେୱ ଠାନେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ନ ପନ ଦାନରୋଚନାଦିଭେଦେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସମ୍ପଦାନୱିସୟେ’’ତି ୱଦଥାତି ? ଉପ୍ପଥମୱତିଣ୍ଣୋ ଭୱଂ, ନ ହି ଭୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱଚନତ୍ଥଂ ଜାନାତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ସବ୍ବାନିପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି ଏକୱଚନୱସେନ ତତିୟାଚତୁତ୍ଥୀପଞ୍ଚମୀଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀଠାନେସୁ ସମସମାନି ହୋନ୍ତି, ଅପ୍ପାନି ଅସମାନି, ତସ୍ମା ତାନି ଠପେତ୍ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେସୁ ପୁରିସାଦି ଚିତ୍ତାଦିସଦ୍ଦାନଂ ଅକାରନ୍ତପକତିଭାୱେ ଠିତାନଂ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସସହିତାନି ରୂପାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନାଦୀସୁ ଦାନରୋଚନାଦିଭେଦେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସମ୍ପଦାନୱିସୟେ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ମୂଲାୟ, ସଗ୍ଗାୟ, ଦକାୟ, ୱଚନାୟ, ଗଣାୟା’’ତିଆଦୀନି ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମାଦୀସୁ ତୀସୁ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ସମ୍ବୋଧାୟ, ନିବ୍ବାନାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀନି ପନ ଅନେକସତାନି ତିଲିଙ୍ଗପଦାନି ତଦତ୍ଥେୟେୱାତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ଦେତି, ରୋଚତି, ଧାରେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ସୁଦ୍ଧସମ୍ପଦାନୱିସୟେସୁ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଭୱନ୍ତି ଚତ୍ର –
ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ, ଆୟାଦେସେନ ସଂୟୁତଂ ।
ରୂପଂ ଅନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ, ଠାନେସୁ ଚତୁସୁଟ୍ଠିତଂ ॥
ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମନି ଚେୱ, ନୟନତ୍ଥସ୍ସ କମ୍ମନି ।
ୱିଭତ୍ତିୟା ୱିପଲ୍ଲାସେ, ତଦତ୍ଥେ ଚାତି ନିଦ୍ଦିସେ ॥
‘‘ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅପ୍ପୋ ସଗ୍ଗାୟ ଗଚ୍ଛତି’’ ।
ଏୱଂ ଗତ୍ୟତ୍ଥକମ୍ମସ୍ମିଂ, ଦିଟ୍ଠମମ୍ହେହି ସାସନେ ॥
‘‘ଦକାୟ ନେତି’’ ଇଚ୍ଚେୱଂ, ନୟନତ୍ଥସ୍ସ କମ୍ମନି ।
‘‘ୱଚନାୟା’’ତି ନିସ୍ସକ୍କେ, ୱିରମଣପ୍ପୟୋଗତୋ ॥
‘‘ଗଣାୟ’’ଇତି ସାମିସ୍ମିଂ, ‘‘ଭତ୍ତା’’ତି ସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ।
‘‘ଧନଞ୍ଚୟାୟା’’ତି ପଦଂ, କତ୍ତୁତ୍ଥେ ସାମିସୂଚକଂ ॥
‘‘ଅସକ୍କତା’’ତି ସଦ୍ଦସ୍ସ, ୟୋଗତୋତି ୱିନିଦ୍ଦିସେ ।
ଅଞ୍ଞୋ ଚାପି ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ ୱିଭାୱିନା ॥
‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ, ନିବ୍ବାନାୟା’’ତିମାନି ତୁ ।
ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନେୱ, ତଦତ୍ଥସ୍ମିଂ ୱିନିଦ୍ଦିସେ ॥
ଏୱଂ ପାଠାନୁଲୋମେନ, କଥିତୋ ଆୟସମ୍ଭୱୋ ।
ଇଦନ୍ତୁ ସୁଖୁମଂ ଠାନଂ, ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ॥
ଓକାରନ୍ତୱସେନେୱ, ନାନାନୟସୁମଣ୍ଡିତା ।
ପଦମାଲା ମହେସିସ୍ସ, ସାସନତ୍ଥଂ ପକାସିତା ॥
ଇମମତିମଧୁରଞ୍ଚେ ଚିତ୍ତିକତ୍ୱା ସୁଣେୟ୍ୟୁଂ,
ୱିୱିଧନୟୱିଚିତ୍ତଂ ସାଧୱୋ ସଦ୍ଦନୀତିଂ ।
ଜିନୱରୱଚନେତେ ସଦ୍ଦତୋ ଜାତକଙ୍ଖଂ,
କୁମୁଦମିୱ’ସିନା ୱେ ସୁଟ୍ଠୁ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟୁମେତ୍ଥ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ
ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ନାମ
ପଞ୍ଚମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ଅକାରନ୍ତୋକାରନ୍ତତାପକତିକଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
୬. ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନାମିକପଦମାଲା
ଅଥ ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପେସୁ ଅଭିଭୱିତୁ ଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲଂ ୱକ୍ଖାମ – ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥାରୋ । ସତ୍ଥାରଂ, ସତ୍ଥାରୋ । ସତ୍ଥାରା, ସତ୍ଥାରେହି, ସତ୍ଥାରେଭି । ସତ୍ଥୁ, ସତ୍ଥୁସ୍ସ, ସତ୍ଥୁନୋ, ସତ୍ଥାନଂ, ସତ୍ଥାରାନଂ । ସତ୍ଥାରା, ସତ୍ଥାରେହି, ସତ୍ଥାରେଭି । ସତ୍ଥୁ, ସତ୍ଥୁସ୍ସ, ସତ୍ଥୁନୋ, ସତ୍ଥାନଂ, ସତ୍ଥାରାନଂ । ସତ୍ଥରି, ସତ୍ଥାରେସୁ । ଭୋ ସତ୍ଥ, ଭୋ ସତ୍ଥା, ଭୱନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରୋ ।
ଅୟଂ ୟମକମହାଥେରେନ କତାୟ ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟା ଆଗତୋ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ଚ କଚ୍ଚାୟନେ ଚ ‘‘ସତ୍ଥୁନା’’ତି ପଦଂ ଅନାଗତମ୍ପି ଗହେତବ୍ବମେୱ ‘‘ଧମ୍ମରାଜେନ ସତ୍ଥୁନା’’ତି ଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ସତ୍ଥାରା, ସତ୍ଥୁନା, ସତ୍ଥାରେହି, ସତ୍ଥାରେଭୀ’’ତି କମୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସତିପି ଅତ୍ଥୱିସେସେ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିସେସୱସେନ, ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିସେସାଭାୱେପି ଅତ୍ଥନାନତ୍ଥତାୱସେନ ସଦ୍ଦନ୍ତରସନ୍ଦସ୍ସନଂ ନିରୁତ୍ତିକ୍କମୋତି ‘‘ସତ୍ଥା’’ତି ପଦଂ ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିରୁତ୍ତିପିଟକାଦୀସୁ ପନ ‘‘ସତ୍ଥା’’ତି ପଠମାବହୁୱଚନଂ ନ ଆଗତଂ । କିଞ୍ଚାପି ନ ଆଗତଂ, ତଥାପି ‘‘ଅୱିତକ୍କିତା ମଚ୍ଚୁମୁପବ୍ବଜନ୍ତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ଅୱିତକ୍କିତା’’ତି ପଠମାବହୁୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ସତ୍ଥା’’ତି ପଦସ୍ସ ପଠମାବହୁୱଚନତ୍ତଂ ଅୱସ୍ସମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ତଥା ୱତ୍ତା, ଧାତା, ଗନ୍ତାଦୀନମ୍ପି ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା । ତଥା ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ‘‘ସତ୍ଥାରେ’’ତି ଦୁତିୟାବହୁୱଚନଞ୍ଚ ‘‘ସତ୍ଥୁସ୍ସ, ସତ୍ଥାନ’’ନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠେକୱଚନବହୁୱଚନାନି ଚ ଆଗତାନି, ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ପନ ନ ଆଗତାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ମାତାପିତରୋ ପୋସେତି । ଭାତରୋ ଅତିକ୍କମତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ସତ୍ଥାରେ’’ତି ଦୁତିୟାବହୁୱଚନରୂପଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । କଚ୍ଚାୟନାଦୀସୁ ‘‘ଭୋ ସତ୍ଥ, ଭୋ ସତ୍ଥା’’ ଇତି ରସ୍ସଦୀଘୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ‘‘ଭୋ ସତ୍ଥ’’ ଇତିରସ୍ସୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୱନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରୋ’’ତି ଆରାଦେସୱସେନ ଆଲପନବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଭୋ ସତ୍ଥ’’ ଇତି ରସ୍ସୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୋ ସତ୍ଥା’’ ଇତି ଦୀଘୱସେନ ଆଲପନବହୁୱଚନଂ ଲପିତଂ । ସବ୍ବମେତଂ ଆଗମେ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ସତ୍ଥୁସଦ୍ଦସ୍ସ ୟଂ ରୂପନ୍ତରଂ ଅମ୍ହେହି ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମ – ତଥା ହି ‘‘ଇମେସଂ ମହାନାମ ତିଣ୍ଣଂ ସତ୍ଥୂନଂ ଏକା ନିଟ୍ଠା ଉଦାହୁ ପୁଥୁ ନିଟ୍ଠା’’ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ସତ୍ଥୂନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ସତ୍ଥୁ, ସତ୍ଥୁସ୍ସ, ସତ୍ଥୁନୋ, ସତ୍ଥାନଂ, ସତ୍ଥାରାନଂ, ସତ୍ଥୂନ’’ନ୍ତି । ଅଭିଭୱିତା, ଅଭିଭୱିତା, ଅଭିଭୱିତାରୋ । ଅଭିଭୱିତାରଂ, ଅଭିଭୱିତାରୋ । ଅଭିଭୱିତାରା, ଅଭିଭୱିତୁନା, ଅଭିଭୱିତାରେହି, ଅଭିଭୱିତାରେଭି । ଅଭିଭୱିତୁ, ଅଭିଭୱିତୁସ୍ସ, ଅଭିଭୱିତୁନୋ, ଅଭିଭୱିତାନଂ, ଅଭିଭୱିତାରାନଂ, ଅଭିଭୱିତୂନଂ । ଅଭିଭୱିତାରା, ଅଭିଭୱିତାରେହି, ଅଭିଭୱିତାରେଭି । ଅଭିଭୱିତୁ, ଅଭିଭୱିତୁସ୍ସ, ଅଭିଭୱିତୁନୋ, ଅଭିଭୱିତାନଂ, ଅଭିଭୱିତାରାନଂ । ଅଭିଭୱିତରି, ଅଭିଭୱିତାରେସୁ । ଭୋ ଅଭିଭୱିତ, ଭୋ ଅଭିଭୱିତା, ଭୱନ୍ତୋ ଅଭିଭୱିତାରୋ । ୟଥା ପନେତ୍ଥ ଅଭିଭୱିତୁ ଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ସତ୍ଥୁନୟେନ ୟୋଜିତା, ଏୱଂ ପରିଭୱିତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଂସଦିସାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ସତ୍ଥୁନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥଞ୍ଞାନି ତଂସଦିସାନି ନାମ ‘‘ୱତ୍ତା, ଧାତା’’ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ପଦାନଂ ୱତ୍ତୁଧାତୁ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପକତିରୂପାନି ।
ୱତ୍ତା ଧାତା ଗନ୍ତା ନେତା,
ଦାତା କତ୍ତା ଚେତା ତାତା ।
ଛେତ୍ତା ଭେତ୍ତା ହନ୍ତା ମେତା,
ଜେତା ବୋଦ୍ଧା ଞାତା ସୋତା ॥
ଗଜ୍ଜିତା ୱସ୍ସିତା ଭତ୍ତା, ମୁଚ୍ଛିତା ପଟିସେଧିତା ।
ଭାସିତା ପୁଚ୍ଛିତା ଖନ୍ତା, ଉଟ୍ଠାତୋକ୍କମିତା ତତା ॥
ନତ୍ତା ପନତ୍ତା ଅକ୍ଖାତା, ସହିତା ପଟିସେୱିତା ।
ନେତା ୱିନେତା ଇଚ୍ଚାଦୀ, ୱତ୍ତରେ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତରି ॥
ଉପ୍ପାଦେତା ୱିଞ୍ଞାପେତା, ସନ୍ଦସ୍ସେତା ପବ୍ରୂହେତା ।
ବୋଧେତାଦୀ ଚଞ୍ଞେ ସଦ୍ଦା, ଞେୟ୍ୟା ହେତୁସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥସ୍ମିଂ ॥
କତ୍ତା ଖତ୍ତା ନେତ୍ତା ଭତ୍ତା, ପିତା ଭାତାତିମେ ପନ ।
କିଞ୍ଚି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ସୁତ୍ତସ୍ମିଂ, ତଂ ପଭେଦଂ କଥେସ୍ସହଂ ॥
ସତ୍ଥାତିଆଦୀସୁ କେଚି, ଉପୟୋଗେନ ସାମିନା ।
ସହେୱ ନିଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତନ୍ତି, ନେୱ ୱତ୍ତନ୍ତି କେଚି ତୁ ॥
ତତ୍ର କତ୍ତୁସଦ୍ଦାଦୟୋ ରୂପନ୍ତରୱସେନ ସତ୍ଥୁସଦ୍ଦତୋ କିଞ୍ଚି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ଉଟ୍ଠେହି କତ୍ତେ ତରମାନୋ, ଗନ୍ତ୍ୱା ୱେସ୍ସନ୍ତରଂୱଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କତ୍ତେ’’ତି ଇଦଂ ଆଲପନେକୱଚନରୂପଂ, ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଭୋ କତ୍ତା’’ତି ରୂପତୋ ରୂପନ୍ତରଂ ନାମ । ‘‘ତେନ ହି ଭୋ ଖତ୍ତେ ୟେନ ଚମ୍ପେୟ୍ୟକା ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା ତେନୁପସଙ୍କମା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଖତ୍ତେ’’ତି ଇଦଞ୍ଚାଲପନେକୱଚନରୂପଂ । ଏୱମ୍ପି ‘‘ଭୋ ଖତ୍ତା’’ତି ରୂପତୋ ରୂପନ୍ତରଂ ନାମ । ‘‘ନେତ୍ତେ ଉଜୁଂ ଗତେ ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନେତ୍ତେ’’ତି ଇଦଂ ସତ୍ତମିୟା ଏକୱଚନରୂପଂ, ଏତମ୍ପି ‘‘ନେତ୍ତରୀ’’ତି ରୂପତୋ ରୂପନ୍ତରଂ । ‘‘ଆରାଧୟତି ରାଜାନଂ, ପୂଜଂ ଲଭତି ଭତ୍ତୁସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଭତ୍ତୂସୂ’’ତି ଇଦଂ ସତ୍ତମିୟା ବହୁୱଚନରୂପଂ । ‘‘ଭତ୍ତାରେସୂ’’ତି ରୂପତୋ ରୂପନ୍ତରଂ, ଅତ୍ର ‘‘ଭତ୍ତୂସୂ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ, ‘‘ମାତାପିତୂସୁ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପିତୂସୂ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ୱତ୍ତୂସୁ ଧାତୂସୁ ଗନ୍ତୂସୁ ନେତୂସୁ ଦାତୂସୁ କତ୍ତୂସୂ’’ତି ଏୱମାଦିନୟୋପି ଗହେତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ସତ୍ଥୁସଦ୍ଦେପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ୱିୟ ଅମ୍ହେ ପଟିଭାତି ।
ପିତା, ପିତା, ପିତରୋ । ପିତରଂ, ପିତରୋ । ପିତରା, ପିତୁନା, ପେତ୍ୟା, ପିତରେହି, ପିତରେଭି, ପିତୂହି, ପିତୂଭି । ପିତୁ, ପିତୁସ୍ସ, ପିତୁନୋ, ପିତାନଂ, ପିତରାନଂ, ପିତୂନଂ । ପିତରା, ପେତ୍ୟା, ପିତରେହି, ପିତରେଭି, ପିତୂହି, ପିତୂଭି । ପିତୁ, ପିତୁସ୍ସ, ପିତୁନୋ, ପିତାନଂ, ପିତରାନଂ, ପିତୂନଂ । ପିତରି, ପିତରେସୁ, ପିତୂସୁ । ଭୋ ପିତ, ଭୋ ପିତା, ଭୱନ୍ତୋ ପିତରୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ପେତ୍ୟା, ପିତୂନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ନୟଦ୍ୱୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭାତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ‘‘ମତ୍ୟା ଚ ପେତ୍ୟା ଚ କତଂ ସୁସାଧୁ, ଅନୁଞ୍ଞାତୋସି ମାତାପିତୂହି, ମାତାପିତୂନଂ ଅଚ୍ଚୟେନା’’ତି ଚ ଦସ୍ସନତୋ ପିତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ପେତ୍ୟା, ପିତୂହି, ପିତୂଭି । ପିତୂନ’’ନ୍ତି ରୂପଭେଦୋ ଚ, ‘‘ପିତରୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ସତ୍ଥୁସଦ୍ଦତୋ ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ଚ ‘‘ପେତ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଜନ୍ତୁୟୋ, ହେତୁୟୋ, ହେତୁୟା, ଅଧିପତିୟା’’ତି ପଦାନି ୱିୟ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଚୋଦନା ସୋଧନା ଚାତ୍ର ଭୱତି – ସତ୍ଥା ପିତା ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତମୁପାଦାୟ ଆକାରନ୍ତାନୀତି ଚ, ପଠମଂ ଠପେତବ୍ବଂ ପକତିରୂପମୁପାଦାୟ ଉକାରନ୍ତାନୀତି ଚ ତୁମ୍ହେ ଭଣଥ, ‘‘ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ । ଅମାତାପିତରସଂୱଡ୍ଢୋ । କତ୍ତାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ସତ୍ଥାର ଇଚ୍ଚାଦୀନି କଥଂ ତୁମ୍ହେ ଭଣଥାତି ? ଏତାନିପି ମୟଂ ପକତିରୂପମୁପାଦାୟ ଉକାରନ୍ତାନୀତି ଭଣାମାତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ଏତାନି ଅକାରନ୍ତାନୀତି ? ନ, ଉକାରନ୍ତାନିୟେୱ ତାନି । ନନୁ ଚ ଭୋ ୟୋ ଅଂ ନାଦୀନି ପରଭୂତାନି ୱଚନାନି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି ୟେହି ଉକାରନ୍ତସଦ୍ଦାନମନ୍ତସ୍ସ ଆରାଦେସୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ଅକାରନ୍ତାନୀତି ? ନ, ଈଦିସେ ଠାନେ ପରଭୂତାନଂ ୟୋ ଅଂ ନାଦୀନଂ ୱଚନାନମନୋକାସତ୍ତା । ତଥା ହି ସମାସୱିସୟୋ ଏସୋ । ସମାସୱିସୟସ୍ମିଞ୍ହି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନିପି ରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭୋ ‘‘ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମତୀ’’ତି ପୟୋଗସ୍ସ ୱିୟ ଅସମାସୱିସୟେ ‘‘ସତ୍ଥାରତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ନିଦ୍ଦେସପାଳିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସତ୍ଥାର ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଅକାରନ୍ତାନୀତି ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନୀତି ? ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି ‘‘ସତ୍ଥାରତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଉକାରନ୍ତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ହି ଅସମାସତ୍ତେପି ତୋପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ଥୁସଦ୍ଦସ୍ସ ଉକାରୋ ଆରାଦେସଂ ଲଭତି । ୟାନି ପନ ତୁମ୍ହେ ଉକାରସ୍ସ ଆରାଦେସନିମିତ୍ତାନି ୟୋ ଅଂନାଦୀନି ୱଚନାନି ଇଚ୍ଛଥ, ତାନି ଈଦିସେ ଠାନେ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପମାଣଂ ନ ହୋନ୍ତି । କାନି ପନ ହୋନ୍ତୀତି ଚେ ? ଅସମାସୱିସୟେ ତୋପଚ୍ଚୟୋ ଚ ସମାସୱିସୟେ ପରପଦାନି ଚ ପରପଦାଭାୱେ ସ୍ୟାଦିୱିଭତ୍ତିୟୋ ଚାତି ଇମାନେୱ ଈଦିସେ ଠାନେ ଏକନ୍ତେନ ପମାଣଂ ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟାୱଦେୱ ଅନତ୍ଥାୟ, ଞତ୍ତଂ ବାଲସ୍ସ ଜାୟତୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଅୟଂ ନିମ୍ମାତାପିତରୋତି ଇମସ୍ମିଂ ପହଟେ ଦଣ୍ଡୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନିମ୍ମାତାପିତରୋତି ଇମସ୍ସ ସମାସୱିସୟତ୍ତା ସିମ୍ହି ପରେ ଉକାରୋ ଆରାଦେସଂ ଲଭତି, ତତୋ ସିସ୍ସ ଓକାରାଦେସୋ, ଇଚ୍ଚେତଂ ପଦଂ ପକତିରୂପୱସେନ ଉକାରନ୍ତଂ ଭୱତି । ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତମୁପାଦାୟ ‘‘ପୁରିସୋ, ଉରଗୋ’’ତି ପଦାନି ୱିୟ ଓକାରନ୍ତଞ୍ଚ ଭୱତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସମାସୱିଗ୍ଗହୋ ‘‘ମାତା ଚ ପିତା ଚ ମାତାପିତରୋ, ନତ୍ଥି ମାତାପିତରୋ ଏତସ୍ସାତି ନିମ୍ମାତାପିତରୋ’’ତି । ପକତିରୂପୱସେନ ହି ‘‘ନିମ୍ମାତାପିତୁ’’ ଇତି ଠିତେ ସିୱଚନସ୍ମିଂ ପରେ ଉକାରସ୍ସ ଆରାଦେସୋ ହୋତି । କତ୍ଥଚି ପନ ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାପୋତ୍ଥକେ ‘‘ଅୟଂ ନିମ୍ମାତାପିତିକୋ’’ତି ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଏସୋ ପନ ‘‘ଅୟଂ ନିମ୍ମାତାପିତରୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତତଂ ମଞ୍ଞମାନେହି ଠପିତୋତି ମଞ୍ଞାମ, ନ ସୋ ଅୟୁତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ । ସୋ ହି ଉମଙ୍ଗଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ଏକପିତରୋତି ସିମ୍ହି ଆରାଦେସପୟୋଗେନ ସମେତି । ତଥା ହି –
ସଉଦରିୟୋ ଏକମାତୁକୋ ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦୋ ତେ,
ଦୟିତବ୍ବୋ ରଥେସଭା’’ତି
ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତେହି ପାଳିନୟଞ୍ଞୂହି ଗରୂହି ‘‘ନିୟକୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୋ ଏକପିତରୋ ଏକମାତୁୟା ଜାତୋ’’ତି ସିମ୍ହି ଆରାଦେସପୟୋଗରଚନା କତା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସିମ୍ହି ଆରାଦେସେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପ୍ପୟୋଗୋୟେୱମ୍ହେହି ଦିଟ୍ଠୋ, ଅଥ ଖୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପ୍ପୟୋଗୋପି ସାସନେ ଦିଟ୍ଠୋ । ତଥା ହି ୱିନୟପିଟକେ ଚୂଳୱଗ୍ଗେ ‘‘ଅସ୍ସମଣୀ ହୋତି ଅସକ୍ୟଧୀତରା’’ତି ପଦଂ ଦିସ୍ସତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସମାସୱିଗ୍ଗହୋ ‘‘ସକ୍ୟକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସକ୍ୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧୀତା ସକ୍ୟଧୀତରା, ନ ସକ୍ୟଧୀତରା ଅସକ୍ୟଧୀତରା’’ତି । ଇଧାପି ସିମ୍ହି ପରେ ଉକାରସ୍ସ ଆରାଦେସୋ କତୋ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ଆପଚ୍ଚୟୋ, ତତୋ ସିଲୋପୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସମାସପଦତ୍ତେ ସତ୍ଥୁ ପିତୁ କତ୍ତୁସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୟଂ ୱୁତ୍ତରୂପତୋ କୋଚି କୋଚି ରୂପୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ରୂପୱିସେସୋ ନୟଞ୍ଞୁନା ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ । କୋ ହି ନାମ ସମତ୍ଥୋ ନିସ୍ସେସତୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନସାଗରେ ସଂକିଣ୍ଣାନି ୱିଚିତ୍ରାନି ପଣ୍ଡିତଜନାନଂ ହଦୟୱିମ୍ହାପନକରାନି ପଦରୂପରତନାନି ସମୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ଅପ୍ପମତ୍ତକାନିୟେୱ ଦସ୍ସିତାନି ।
ଅଦନ୍ଧଜାତିକୋ ୱିଞ୍ଞୁ-ଜାତିକୋ ସତତଂ ଇଧ ।
ୟୋଗଂ କରୋତି ଚେ ସତ୍ଥୁ, ପାଳିୟଂ ସୋ ନ କଙ୍ଖତି ॥
ୟେ ପନିଧ ଅମ୍ହେହି ‘‘ସତ୍ଥା, ଅଭିଭୱିତା, ୱତ୍ତା, କତ୍ତା’’ଦୟୋ ସଦ୍ଦା ପକାସିତା, ତେସୁ କେଚି ଉପୟୋଗୱଚନେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତନ୍ତି ‘‘ପୁଚ୍ଛିତା, ଓକ୍କମିତା’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅଭିଜାନାସି ନୋ ତ୍ୱଂ ମହାରାଜ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଅଞ୍ଞେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ପୁଚ୍ଛିତା । ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତା’’ତିଆଦିପୟୋଗା ବହୂ ଦିସ୍ସନ୍ତି । କେଚି ସାମିୱଚନେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅଭିଭୱିତା, ୱତ୍ତା’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ତଥା ହି ‘‘ପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନଂ ଅଭିଭୱିତା, ତସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋ । ଅମତସ୍ସ ଦାତା । ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା । ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ, ଉପ୍ପାଦେତା ନରୁତ୍ତମୋ’’ତିଆଦିପୟୋଗା ବହୂ ଦିସ୍ସନ୍ତି । କେଚି ପନ ଉପୟୋଗୱଚନେନପି ସଦ୍ଧିଂ ନେୱ ୱତ୍ତନ୍ତି ନିୟୋଗା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତନତୋ । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ସତ୍ଥା, ପିତା, ଭାତା, ନତ୍ତା’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଉପୟୋଗୱଚନେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ କମ୍ମଭୂତଂ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଉକାରନ୍ତତାପକତିକାନଂ ଆକାରନ୍ତପଦାନଂ ପୱତ୍ତିଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସଦ୍ଦେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଚ କୋସଲ୍ଲମିଚ୍ଛନ୍ତେହି ପୁନ ଲିଙ୍ଗଅନ୍ତୱସେନ ‘‘ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥୋ, ସତ୍ଥ’’ନ୍ତି ତିକଂ କତ୍ୱା ପଦାନମତ୍ଥୋ ଚ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଚ ପଦାନଂ ସଦିସାସଦିସତା ଚ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା । ତତ୍ର ହି ‘‘ସତ୍ଥା’’ତି ଇଦଂ ପଠମଂ ଉକାରନ୍ତତାପକତିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଆକାରନ୍ତଭୂତଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ‘‘ସତ୍ଥୋ’’ତି ଇଦଂ ପଠମଂ ଅକାରନ୍ତତାପକତିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଓକାରନ୍ତଭୂତଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ‘‘ସତ୍ଥ’’ନ୍ତିଦଂ ପନ ପଠମଂ ଅକାରନ୍ତତାପକତିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତଭୂତଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ । ତତ୍ର ସତ୍ଥାତି ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ସାସତି ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା, କୋ ସୋ ? ଭଗୱା । ସତ୍ଥୋତି ସହ ଅତ୍ଥେନାତି ସତ୍ଥୋ, ଭଣ୍ଡମୂଲଂ ଗହେତ୍ୱା ୱାଣିଜ୍ଜାୟ ଦେସନ୍ତରଂ ଗତୋ ଜନସମୂହୋ । ସତ୍ଥନ୍ତି ସାସତି ଆଚିକ୍ଖତି ଅତ୍ଥେ ଏତେନାତି ସତ୍ଥଂ, ବ୍ୟାକରଣାଦିଗନ୍ଥୋ, ଅଥ ୱା ସସତି ହିଂସତି ସତ୍ତେ ଏତେନାତି ସତ୍ଥଂ, ଅସିଆଦି । ‘‘ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥାରୋ । ସତ୍ଥାରଂ, ସତ୍ଥାରୋ’’ତି ପୁରେ ୱିୟ ପଦମାଲା । ‘‘ସତ୍ଥୋ, ସତ୍ଥା । ସତ୍ଥଂ, ସତ୍ଥେ’’ତି ପୁରିସନୟେନ ପଦମାଲା । ‘‘ସତ୍ଥଂ, ସତ୍ଥାନି, ସତ୍ଥା । ସତ୍ଥଂ, ସତ୍ଥାନି, ସତ୍ଥେ’’ତି ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତମାନ ଚିତ୍ତନୟେନ ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏୱଂ ତିଧା ଭିନ୍ନାସୁ ନାମିକପଦମାଲାସୁ ପଦାନଂ ସଦିସାସଦିସତା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା ।
ସତ୍ଥା ତିଟ୍ଠତି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସତ୍ଥା ୟନ୍ତି ଧନତ୍ଥିକା ।
ସତ୍ଥା ଅପେତି ପୁରିସୋ, ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଦଦାଥ ସଂ ॥
ଏୱଂ ସୁତିସାମଞ୍ଞୱସେନ ସଦିସତା ଭୱତି ।
ସତ୍ଥଂ ୟଂ ତିଖିଣଂ ତେନ, ସତ୍ଥୋ କତ୍ୱାନ କପ୍ପିୟଂ ।
ଫଲଂ ସତ୍ଥୁସ୍ସ ପାଦାସି, ସତ୍ଥା ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି ॥
ଏୱଂ ଅସୁତିସାମଞ୍ଞୱସେନ ଅସଦିସତା ଭୱତି, ତଥା ଲିଙ୍ଗଅନ୍ତୱସେନ । ‘‘ଚେତା ଚେତୋ’’ତି ଚ ‘‘ତାତା ତାତୋ’’ତି ଚ ଦୁକଂ କତ୍ୱା ପଦାନମତ୍ଥୋ ଚ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଚ ପଦାନଂ ସଦିସାସଦିସତା ଚ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା ।
ତତ୍ର ହି ‘‘ଚେତା’’ତି ପଠମଂ ଉକାରନ୍ତତାପକତିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଆକାରନ୍ତଭୂତଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ତଥା ‘‘ତାତା’’ତି ପଦମ୍ପି । ‘‘ଚେତୋ’’ତି ଇଦଂ ପନ ପଠମଂ ଅକାରନ୍ତତାପକତିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଓକାରନ୍ତଭୂତଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ତଥା ‘‘ତାତୋ’’ତି ପଦମ୍ପି । ତତ୍ର ଚେତାତି ଚିନୋତି ରାସିଂ କରୋତୀତି ଚେତା, ପାକାରଚିନନକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଇଟ୍ଠକୱଡ୍ଢକୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତୋତି ଚିତ୍ତଂ, ଏୱଂନାମକୋ ୱା ଲୁଦ୍ଦୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ଚେତୟତି ଚିନ୍ତେତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୱସେନ ଚେତୋ, ଲୁଦ୍ଦୋ ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ । ତାତାତି ତାୟତୀତି ତାତା । ‘‘ଅଘସ୍ସ ତାତା ହିତସ୍ସ ୱିଧାତା’’ତିସ୍ସ ପୟୋଗୋ । ‘‘ତାତୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ତାୟତୀତି ତାତୋ, ପୁତ୍ତାନଂ ପିତୂସୁ, ପିତରାନଂ ପୁତ୍ତେସୁ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେସୁ ପିୟପୁଗ୍ଗଲେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବୱୋହାରୋ ଏସୋ । ‘‘ସୋ ନୂନ କପଣୋ ତାତୋ, ଚିରଂ ରୁଚ୍ଚତି ଅସ୍ସମେ । କିଚ୍ଛେନାଧିଗତା ଭୋଗା, ତେ ତାତୋ ୱିଧମଂ ଧମଂ । ଏହି ତାତା’’ତିଆଦୀସୁ ଚସ୍ସ ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଚେତା, ଚେତା, ଚେତାରୋ । ଚେତାରଂ, ଚେତାରୋ’’ତି ସତ୍ଥୁନୟେନ ପଦମାଲା । ‘‘ଚେତୋ, ଚେତା । ଚେତଂ, ଚେତେ । ଚେତସା, ଚେତେନା’’ତି ମନୋଗଣନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ଅୟଂ ଚିତ୍ତୱାଚକସ୍ସ ଚେତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା । ‘‘ଚେତୋ, ଚେତା । ଚେତଂ, ଚେତେ । ଚେତେନା’’ତି ପୁରିସନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ଅୟଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକସ୍ସ ଚେତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା । ‘‘ତାତା, ତାତା, ତାତାରୋ । ତାତାର’’ନ୍ତି ସତ୍ଥୁନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ‘‘ତାତୋ, ତାତା, ତାତ’’ନ୍ତି ପୁରିସନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ଏୱମିମାସୁପି ନାମିକପଦମାଲାସୁ ପଦାନଂ ସଦିସାସଦିସତା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା, ତଥା ଲିଙ୍ଗଅନ୍ତୱସେନ ‘‘ଞାତା, ଞାତୋ, ଞାତଂ, ଞାତା’’ତି ଚତୁକ୍କଂ କତ୍ୱା ପଦାନମତ୍ଥୋ ଚ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଚ ପଦାନଂ ସଦିସାସଦିସତା ଚ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା ।
ତତ୍ର ହି ‘‘ଞାତା’’ତି ଇଦଂ ପଠମଂ ଉକାରନ୍ତତାପକତିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଆକାରନ୍ତଭୂତଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ । ‘‘ଞାତୋ ଞାତ’’ନ୍ତି ଇମାନି ୟଥାକ୍କମଂ ପଠମଂ ଅକାରନ୍ତତାପକତିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛୋକାରନ୍ତନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତଭୂତାନି ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗେସୁ ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନି । ତଥା ହି ‘‘ଞାତୋ ଅତ୍ଥୋ ସୁଖାୱହୋ । ଞାତମେତଂ କୁରଙ୍ଗସ୍ସା’’ତି ନେସଂ ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ଞାତା’’ତି ଇଦଂ ପନ ପଠମଂ ଆକାରନ୍ତତାପକତିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛାପି ଆକାରନ୍ତଭୂତଂ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗେସୁ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ । ତଥା ହି ‘‘ଏସା ଇତ୍ଥିମୟା ଞାତା’’ତି ପୟୋଗୋ । ତତ୍ର ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପକ୍ଖେ ‘‘ଜାନାତୀତି ଞାତା’’ତି କତ୍ତୁକାରକୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିପକ୍ଖେ ‘‘ଞାୟିତ୍ଥାତି ଞାତା ଞାତୋ ଞାତ’’ନ୍ତି କମ୍ମକାରକାତୀତକାଲୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଞାତା, ଞାତା, ଞାତାରୋ । ଞାତାର’’ନ୍ତି ସତ୍ଥୁନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ‘‘ଞାତୋ, ଞାତା । ଞାତ’’ନ୍ତି ପୁରିସନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ‘‘ଞାତଂ, ଞାତାନି, ଞାତା । ଞାତଂ, ଞାତାନି, ଞାତେ’’ତି ୱକ୍ଖମାନଚିତ୍ତନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ‘‘ଞାତା, ଞାତା, ଞାତାୟୋ । ଞାତଂ, ଞାତା, ଞାତାୟୋ’’ତି ୱକ୍ଖମାନକଞ୍ଞାନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ଏୱମିମାସୁପି ନାମିକପଦମାଲାସୁ ପଦାନଂ ସଦିସାସଦିସତା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଠାନେସୁ ୟଥାରହଂ ଇମିନା ନୟେନ ସଦିସାସଦିସତା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବା । ୱତ୍ତା ଧାତା ଗନ୍ତାଦୀନମ୍ପି ‘‘ୱଦତୀତି ୱତ୍ତା, ଧାରେତୀତି ଧାତା, ଗଚ୍ଛତୀତି ଗନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନିବ୍ବଚନାନି ଞେୟ୍ୟାନି ।
ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ପକିଣ୍ଣକୱଚନଂ କଥିତଂ, ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ଇଦଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଅୟଂ ସଦ୍ଦନୀତି ନାମ ସଦ୍ଦାନମତ୍ଥାନଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ କତାରମ୍ଭତ୍ତା ନାନପ୍ପକାରେନ ସବ୍ବଂ ମାଗଧୱୋହାରଂ ସଙ୍ଖୋଭେତ୍ୱା କଥିତାୟେୱ ସୋଭତି, ନ ଇତରଥା, ତସ୍ମା ନାନପ୍ପଭେଦେନ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛାୟ ସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ଇଦଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନାନାଉପାୟେହି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଞାପନତ୍ଥଂ କତାରମ୍ଭତ୍ତା ଚ ପନ ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋପେତ୍ଥ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେହି କୁଲପୁତ୍ତେହି ଅୟଂ ସଦ୍ଦନୀତି ପିଟକତ୍ତୟୋପକାରାୟ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବା ।
ଇତି ଅଭିଭୱିତାପଦସଦିସାନି ୱତ୍ତା, ଧାତା, ଗନ୍ତାଦୀନି ପଦାନି ଦସ୍ସିତାନି । ଇଦାନି ଅତଂସଦିସାନି ଦସ୍ସେସ୍ସାମ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ –
ଗୁଣୱା ଗଣୱା ଚେୱ, ବଲୱା ୟସୱା ତଥା ।
ଧନୱା ସୁତୱା ୱିଦ୍ୱା, ଧୁତୱା କତୱାପି ଚ ॥
ହିତୱା ଭଗୱା ଚେୱ, ଧିତୱା ଥାମୱା ତଥା ।
ୟତୱା ଚାଗୱା ଚାଥ, ହିମୱିଚ୍ଚାଦୟୋ ରୱା ॥
ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେହି, ଅକାରନ୍ତେହି ପାୟତୋ ।
ୱନ୍ତୁସଦ୍ଦୋ ପରୋ ହୋତି, ତଦନ୍ତା ଗୁଣୱାଦୟୋ ॥
ସଞ୍ଞାୱା ରସ୍ମିୱା ଚେୱ, ମସ୍ସୁୱା ଚ ୟସସ୍ସିୱା ।
ଇଚ୍ଚାଦିଦସ୍ସନାପେସୋ, ଆକାରିୱଣ୍ଣୁକାରତୋ ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀସୁ ହୋତି, କତ୍ଥଚୀତି ପକାସୟେ ॥
ସତିମା ଗତିମା ଅତ୍ଥ-ଦସ୍ସିମା ଧିତିମା ତଥା ।
ମୁତିମା ମତିମା ଚେୱ, ଜୁତିମା ହିରିମାପି ଚ ॥
ଥୁତିମା ରତିମା ଚେୱ, ୟତିମା ବଲିମା ତଥା ।
କସିମା ସୁଚିମା ଧୀମା, ରୁଚିମା ଚକ୍ଖୁମାପି ଚ ॥
ବନ୍ଧୁମା ହେତୁମା’ୟସ୍ମା, କେତୁମା ରାହୁମା ତଥା ।
ଖାଣୁମା ଭାଣୁମା ଗୋମା, ୱିଜ୍ଜୁମା ୱସୁମାଦୟୋ ॥
ପାପିମା ପୁତ୍ତିମା ଚେୱ, ଚନ୍ଦିମିଚ୍ଚାଦୟୋପି ଚ ।
ଅତଂସଦିସସଦ୍ଦାତି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ୱିଭାୱିନା ॥
ଇୱଣ୍ଣୁକାରୋକାରେହି, ମନ୍ତୁସଦ୍ଦୋ ପରୋ ଭୱେ ।
ଆକାରନ୍ତା ଚିକାରନ୍ତା, ଇମନ୍ତୂତି ୱିଭାୱୟେ ॥
ଗୁଣୱା, ଗୁଣୱା, ଗୁଣୱନ୍ତୋ । ଗୁଣୱନ୍ତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତେ । ଗୁଣୱତା, ଗୁଣୱନ୍ତେନ, ଗୁଣୱନ୍ତେହି, ଗୁଣୱନ୍ତେଭି । ଗୁଣୱତୋ, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ସ, ଗୁଣୱତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ । ଗୁଣୱତା, ଗୁଣୱନ୍ତା, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ମା, ଗୁଣୱନ୍ତମ୍ହା, ଗୁଣୱନ୍ତେହି, ଗୁଣୱନ୍ତେଭି । ଗୁଣୱତୋ, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ସ, ଗୁଣୱତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ । ଗୁଣୱତି, ଗୁଣୱନ୍ତେ, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ମିଂ, ଗୁଣୱନ୍ତମ୍ହି, ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ । ଭୋ ଗୁଣୱା, ଭୱନ୍ତୋ ଗୁଣୱା, ଭୋନ୍ତୋ ଗୁଣୱନ୍ତୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଏଥ ତୁମ୍ହେ ଆୱୁସୋ ସୀଲୱାହୋଥା’’ତି ଚ,
‘‘ବଲୱନ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ଥାମୱନ୍ତୋପି ହାୟରେ ।
ଚକ୍ଖୁମା ଅନ୍ଧିକା ହୋନ୍ତି, ମାତୁଗାମୱସଂ ଗତା’’ତି ଚ
ପାଳିୟଂ ‘‘ସୀଲୱା, ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ପଠମାବହୁୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଗୁଣୱା’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତାଲପନଟ୍ଠାନେ ବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଗୁଣୱା ସତିମା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟମ୍ପି ହି ‘‘ଗୁଣୱା’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତାଲପନବହୁୱଚନାନି ଆଗତାନି, ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନଭାୱେନେୱ ଆଗତଂ, ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ପନ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ଚ ‘‘ଭୋ ଗୁଣୱ’’ଇତି ରସ୍ସୱସେନ ଆଲପନେକୱଚନଂ ଆଗତଂ । ମୟଂ ପନ ‘‘ତଗ୍ଘ ଭଗୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା । କଥଂ ନୁ ଭଗୱା ତୁୟ୍ହଂ ସାୱକୋ ସାସନେ ରତୋ’’ତିଏୱମାଦୀସୁ ଅନେକସତେସୁ ପାଠେସୁ ‘‘ଭଗୱା’’ଇତି ଆଲପନେକୱଚନସ୍ସ ଦୀଘଭାୱଦସ୍ସନତୋ ୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ ‘‘ଭୋ ଗୁଣୱା’’ଇଚ୍ଚାଦି ଦୀଘୱସେନ ୱଚନଂ ୟୁତ୍ତତରଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞାମ, ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ ପନ ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ ଚ ‘‘ସବ୍ବୱେରଭୟାତୀତ, ପାଦେ ୱନ୍ଦାମି ଚକ୍ଖୁମ । ଏୱଂ ଜାନାହି ପାପିମ’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପାଳିପଦେସେସୁ ‘‘ଚକ୍ଖୁମ’’ଇଚ୍ଚାଦିଆଲପନେକୱଚନସ୍ସ ରସ୍ସଭାୱଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଭୋ ସତିମ, ଭୋ ଗତିମ’’ଇଚ୍ଚାଦି ରସ୍ସୱସେନ ୱଚନଂ ୟୁତ୍ତତରଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞାମ, ଅଥ ୱା ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆୟସ୍ମା ତିସ୍ସ’’ ଇତିଦୀଘୱସେନ ୱୁତ୍ତାଲପନେକୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଭଗୱା, ଆୟସ୍ମା’’ ଇତିଦୀଘୱସେନ ୱୁତ୍ତପଦମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେପି ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟନୟୋ ନେତବ୍ବୋ, ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେପି ୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି କଚ୍ଚାୟନାଦୀସୁ ‘‘ଭୋ ଗୁଣୱଂ, ଭୋ ଗୁଣୱ, ଭୋ ଗୁଣୱା’’ଇତି ନିଗ୍ଗହୀତରସ୍ସଦୀଘୱସେନ ତୀଣି ଆଲପନେକୱଚନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଇମିନା ‘‘ଭୋ ସତିମଂ, ଭୋ ସତିମ, ଭୋ ସତିମା’’ତି ଏୱମାଦିନୟୋପି ଦସ୍ସିତୋ। ପଠମାବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘ଗୁଣୱନ୍ତୋ, ଗୁଣୱନ୍ତା, ଗୁଣୱନ୍ତୀ’’ତି ତୀଣି ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଇମିନାପି ‘‘ସତିମନ୍ତୋ, ସତିମନ୍ତା, ସତିମନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନୟୋପି ଦସ୍ସିତୋ । ତେସୁ ‘‘ଭୋ ଗୁଣୱଂ ଭୋ ସତିମଂ, ଗୁଣୱନ୍ତା, ଗୁଣୱନ୍ତୀ’’ତି ଇମାନି ପଦାନି ଏୱଂଗତିକାନି ଚ ଅଞ୍ଞାନି ପଦାନି ପାଳିୟଂ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧାନି ୟଥା ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା’’ତି ପଦଂ ପସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ୟଂ ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ, ୟଞ୍ଚ କଚ୍ଚାୟନାଦୀସୁ, ତଂ ସବ୍ବଂ ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ଗଙ୍ଗୋଦକେନ ୟମୁନୋଦକଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି, ତଥା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଧୀତା ମହାୱୀର, ପଞ୍ଞୱନ୍ତ ଜୁତିନ୍ଧରା’’ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ପଞ୍ଞୱନ୍ତ’’ଇତି ଆଲପନେକୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ।
‘‘ସବ୍ବା କିରେୱଂ ପରିନିଟ୍ଠିତାନି,
ୟସସ୍ସି ନଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତଂ ୱିସୟ୍ହ ।
ୟସୋ ଚ ଲଦ୍ଧା ପୁରିମଂ ଉଳାରଂ,
ନପ୍ପଜ୍ଜହେ ୱଣ୍ଣବଲଂ ପୁରାଣ’’ନ୍ତି ॥
ଇମିସ୍ସା ଜାତକପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଞ୍ଞୱନ୍ତ’’ଇତି ଆଲପନେକୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ଭୋ ଗୁଣୱନ୍ତ, ଭୋ ଗୁଣୱନ୍ତା, ଭୋ ସତିମନ୍ତ, ଭୋ ସତିମନ୍ତା’’ତିଆଦୀନିପି ଆଲପନେକୱଚନାନି ଅୱସ୍ସମିଚ୍ଛିତବ୍ବାନି । ତଥା ହି ତିସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ୟସସ୍ସି ପଞ୍ଞୱନ୍ତ’’ ଇଚ୍ଚାଲପନୱଚନଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ନନ୍ତି ହି ପଦପୂରଣେ ନିପାତମତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞୱନ୍ତନ୍ତି ପନ ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଅନୁସାରାଗମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପାୱଚନେ ୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟାଦିସହିତାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ‘‘ଭଗୱା, ଆୟସ୍ମା, ପଞ୍ଞୱନ୍ତ, ଚକ୍ଖୁମ, ପାପିମ’’ଇତିଦସ୍ସିତନୟେନ ଆଲପନପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଗଙ୍ଗାଭାଗୀରଥୀ ନାମ, ହିମୱନ୍ତା ପଭାୱିତା’’ତି ଚ ‘‘କୁତୋ ଆଗତତ୍ଥ ଭନ୍ତେତି, ହିମୱନ୍ତା ମହାରାଜା’’ତି ଚ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଗୁଣୱନ୍ତା’’ତି ପଞ୍ଚମିୟା ଏକୱଚନଂ କଥିତଂ । ୟଥା ଗୁଣୱନ୍ତୁ ସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜିତା, ଏୱଂ ଧନୱନ୍ତୁବଲୱନ୍ତାଦୀନଂ ସତିମନ୍ତୁ ଗତିମନ୍ତାଦୀନଞ୍ଚ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ୱିଦ୍ୱାଦିପଦାନଂ ଗୁଣୱାପଦେନ ସମାନଗତିକତ୍ତମ୍ପି ସୋତୂନଂ ପୟୋଗେସୁ ସମ୍ମୋହାପଗମତ୍ଥଂ ଏକଦେସତୋ ନିବ୍ବଚନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଦ୍ୱନ୍ତୁଇଚ୍ଚାଦିପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ – ଞାଣସଙ୍ଖାତୋ ୱେଦୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଦ୍ୱା, ପଣ୍ଡିତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଦ୍ୱାସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେ ‘‘ଇତି ୱିଦ୍ୱା ସମଂ ଚରେ’’ତିଆଦି ଆହଚ୍ଚପାଠୋ ନିଦସ୍ସନଂ । ଅତ୍ରାୟଂ ପଦମାଲା – ୱିଦ୍ୱା, ୱିଦ୍ୱା, ୱିଦ୍ୱନ୍ତୋ । ୱିଦ୍ୱନ୍ତଂ, ୱିଦ୍ୱନ୍ତେ । ୱିଦ୍ୱତା, ୱିଦ୍ୱନ୍ତେନ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । ୱେଦନାୱା, ୱେଦନାୱା, ୱେଦନାୱନ୍ତୋ । ୱେଦନାୱନ୍ତଂ, ୱେଦନାୱନ୍ତେ । ୱେଦନାୱତା, ୱେଦନାୱନ୍ତେନ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ‘‘ସଞ୍ଞାୱାଚେତନାୱା ସଦ୍ଧାୱା ପଞ୍ଞୱା ସବ୍ବାୱା’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୱେଦନାୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ ଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାୱନ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବସତ୍ତୱନ୍ତଂ, ସବ୍ବସତ୍ତୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମଜ୍ଝେଦୀଘଞ୍ହି ଇଦଂ ପଦଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନ ‘‘ପଞ୍ଞୱାପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନି ମଜ୍ଝେରସ୍ସାନିପି ଭୱନ୍ତି । ୟସସ୍ସିନୋ ପରିୱାରଭୂତା ଜନା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୟସସ୍ସିୱା, ଅଥ ୱା ୟସସ୍ସୀ ଚ ୟସସ୍ସିୱା ଚାତି ୟସସ୍ସିୱା । ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋୟଂ । ‘‘ୟସସ୍ସିୱା’’ତି ପଦସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥିଭାୱେ –
‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅଭିଜାତୋ ୟସସ୍ସିୱା ।
ଧମ୍ମରାଜା ୱିଦେହାନଂ, ପୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ ତୱା’’ତି
ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ୟସସ୍ସିୱା, ୟସସ୍ସିୱା, ୟସସ୍ସିୱନ୍ତୋ । ୟସସ୍ସିୱନ୍ତଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ନେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥେ ଦସ୍ସନସୀଲଂ ଅତ୍ଥଦସ୍ସି, କିଂ ତଂ ? ଞାଣଂ । ଅତ୍ଥଦସ୍ସି ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥଦସ୍ସିମା, ଏତ୍ଥ ଚ –
‘‘ତଂ ତତ୍ଥ ଗତିମା ଧିତିମା, ମୁତିମା ଅତ୍ଥଦସ୍ସିମା ।
ସଙ୍ଖାତା ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ, ୱିଧୁରୋ ଏତଦବ୍ରୱୀ’’ତି
ଇଦମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ୱଚନଂ । ‘‘ଅତ୍ଥଦସ୍ସିମା, ଅତ୍ଥଦସ୍ସିମା, ଅତ୍ଥଦସ୍ସିମନ୍ତୋ । ଅତ୍ଥଦସ୍ସିମନ୍ତଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦି ନେତବ୍ବଂ । ପାପଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାପିମା, ଅକୁସଲରାସିସମନ୍ନାଗତୋ ମାରୋ । ପୁତ୍ତା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୁତ୍ତିମା, ବହୁପୁତ୍ତୋ । ‘‘ସୋଚତି ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ବହୁପୁତ୍ତୋ ‘‘ପୁତ୍ତିମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚନ୍ଦୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚନ୍ଦିମା। ଚନ୍ଦୋତି ଚେତ୍ଥ ଚନ୍ଦୱିମାନମଧିପ୍ପେତଂ, ଚନ୍ଦୱିମାନୱାସୀ ପନ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ଚନ୍ଦିମା’’ତି । ତଥା ହି ‘‘ଚନ୍ଦୋ ଉଗ୍ଗତୋ, ପମାଣତୋ ଚନ୍ଦୋ ଆୟାମୱିତ୍ଥାରତୋ ଉବ୍ବେଧତୋ ଚ ଏକୂନପଞ୍ଞାସୟୋଜନୋ, ପରିକ୍ଖେପତୋ ତୀହି ୟୋଜନେହି ଊନଦିୟଡ୍ଢସତୟୋଜନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଚନ୍ଦୱିମାନଂ ‘‘ଚନ୍ଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଥାଗତଂ ଅରହନ୍ତଂ, ଚନ୍ଦିମା ସରଣଂ ଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଚନ୍ଦଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ଚନ୍ଦିମା’’ତି । ଅପରୋ ନୟୋ – ଚନ୍ଦୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚନ୍ଦିମା। ଚନ୍ଦୋତି ଚେତ୍ଥ ଚନ୍ଦଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତନ୍ନିୱାସଟ୍ଠାନଭୂତଂ ପନ ଚନ୍ଦୱିମାନଂ ‘‘ଚନ୍ଦିମା’’ତି । ତଥା ହି ‘‘ରାହୁ ଚନ୍ଦଂ ପମୁଞ୍ଚସ୍ସୁ, ଚନ୍ଦୋ ମଣିମୟୱିମାନେ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଚନ୍ଦଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ଚନ୍ଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
‘‘ୟୋ ହୱେ ଦହରୋ ଭିକ୍ଖୁ, ୟୁଞ୍ଜତି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।
ସୋମଂଲୋକଂପଭାସେତି, ଅବ୍ଭା ମୁତ୍ତୋୱ ଚନ୍ଦିମା’’ତି
ଆଦୀସୁ ପନ ତନ୍ନିୱାସଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଚନ୍ଦୱିମାନଂ ‘‘ଚନ୍ଦିମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ‘‘ଚନ୍ଦୋ’’ତି ଚ ‘‘ଚନ୍ଦିମା’’ତି ଚ ଚନ୍ଦଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସପି ଚନ୍ଦୱିମାନସ୍ସପି ନାମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ର ‘‘ପାପିମା ପୁତ୍ତିମା ଚନ୍ଦିମା’’ତି ଇମାନି ପାପସଦ୍ଦାଦିତୋ ‘‘ତଦସ୍ସତ୍ଥି’’ ଇଚ୍ଚେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ସିଦ୍ଧିମୁପାଗତାନୀତି ଗହେତବ୍ବାନି ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ସାଧେତବ୍ବାନୀତି ? ନ, କତ୍ଥଚିପି ଅକାରନ୍ତତୋ ମନ୍ତୁନୋ ଅଭାୱା । ନନୁ ଚ ଭୋ ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପାପ ପୁତ୍ତ ଚନ୍ଦତୋ ପଠମଂ ଇକାରାଗମଂ କତ୍ୱା ତତୋ ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ସକ୍କା ସାଧେତୁନ୍ତି ? ସକ୍କା ରୂପମତ୍ତସିଜ୍ଝନତୋ, ନୟୋ ପନ ସୋଭନୋ ନ ହୋତି । ତଥା ହି ପାପ ପୁତ୍ତାଦିତୋ ଅକାରନ୍ତତୋ ଇକାରାଗମଂ କତ୍ୱା ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟେ ୱିଧିୟମାନେ ଅଞ୍ଞେହି ଗୁଣୟସାଦୀହି ଅକାରନ୍ତେହି ଇକାରାଗମଂ କତ୍ୱା ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ କାତବ୍ବତାପସଙ୍ଗୋ ସିୟା । ନ ହି ଅନେକେସୁ ପାଳିସତସହସ୍ସେସୁ କତ୍ଥଚିପି ଅକାରନ୍ତତୋ ଗୁଣ ୟସାଦିତୋ ଇକାରାଗମେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ଦିସ୍ସତି, ଅଟ୍ଠାନତ୍ତା ପନ ପାପ ପୁତ୍ତାଦିତୋ ଅକାରନ୍ତତୋ ଇକାରାଗମଂ ଅକତ୍ୱା ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟେ କତେୟେୱ ‘‘ପାପିମା ପୁତ୍ତିମା’’ତିଆଦୀନି ସିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭୋ କସ୍ମା କଚ୍ଚାୟନପ୍ପକରଣେ ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋତି ? ଦ୍ୱୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱ । କଥଂ ଞାୟତୀତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘ତପାଦିତୋ ସୀ, ଦଣ୍ଡାଦିତୋ ଇକ ଈ, ମଧ୍ୱାଦିତୋ ରୋ, ଗୁଣାଦିତୋ ୱନ୍ତୂ’’ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନି ସନ୍ନିହିତତୋଦନ୍ତସଦ୍ଦଭାୱେନ ୱତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ‘‘ସତ୍ୟାଦୀହି ମନ୍ତୂ’’ତି ଅଞ୍ଞଥା ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ସନ୍ନିହିତତୋଦନ୍ତୱସେନ ‘‘ସଦ୍ଧାଦିତୋ ଣା’’ତି ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ୟାଦୀହିମନ୍ତୂ’’ତି ୱିସଦିସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଇମନ୍ତୁ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ପକତି ହେସାଚରିୟାନଂ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନଂ। ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁତିୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସରସନ୍ଧିୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ସତ୍ୟାଦୀହି ମନ୍ତୂ’’ତି ପଠମୋ ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ସତ୍ୟାଦୀହି ଇମନ୍ତୂ’’ତି ଦୁତିୟୋ ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ‘‘ସେତୋ ଧାୱତୀ’’ତି ପୟୋଗେ ୱିୟ ‘‘ସତ୍ୟାଦୀହି ମନ୍ତୂ’’ତି ସୁତ୍ତେ ଭିନ୍ନସତ୍ତିସମୱେତୱସେନ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟପଟିପତ୍ତି ଭୱତି, ତସ୍ମା ପରମସୁଖୁମସୁଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୱତା ଅନେନ ସୁତ୍ତେନ କତ୍ଥଚି ସତି ଗତି ସେତୁ ଗୋଇଚ୍ଚାଦିତୋ ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ଇଚ୍ଛିତୋ । କତ୍ଥଚି ସତି ପାପ ପୁତ୍ତଇଚ୍ଚାଦିତୋ ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ମା ପନ ସତିସଦ୍ଦୋ ମନ୍ତୁୱସେନ ଗତିଧୀସେଥୁଗୋ ଇଚ୍ଚାଦୀହି, ଇମନ୍ତୁୱସେନ ପାପପୁତ୍ତାଦୀହି ଚ ସମାନଗତିକତ୍ତା ତେସଂ ପକାରଭାୱେନ ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଭୱତି ‘‘ସତ୍ୟାଦୀହି ମନ୍ତୁ ସତିପ୍ପକାରେହି ସଦ୍ଦେହି ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ଚ ୟଥାରହଂ ‘ତଦସ୍ସତ୍ଥି’ ଇଚ୍ଚେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ’’ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ‘‘ସତିମା’’ତି ଏତ୍ଥ ସତୀତି ଇକାରନ୍ତତୋ ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ‘‘ଗତିମା, ଧୀମା, ସେତୁମା, ଗୋମା’’ତିଆଦୀସୁ ଇକାରନ୍ତ ଈକାରନ୍ତ ଉକାରନ୍ତନିଚ୍ଚୋକାରନ୍ତତୋ ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଥା ଚ ‘‘ସତିମା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସତୀ’’ତି ଇକାରନ୍ତତୋ ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ‘‘ଗତିମା, ପାପିମା, ପୁତ୍ତିମା’’ତିଆଦୀସୁ ଇକାରନ୍ତ ଅକାରନ୍ତତୋ ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସତିପ୍ପକାରେହି ସଦ୍ଦେହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ମନ୍ତୁ ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ।
ୟଜ୍ଜେୱଂ ପଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟୱିଧାୟକଂ ‘‘ଦଣ୍ଡାଦିତୋ ଇକ ଈ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ‘‘ସତ୍ୟାଦିତୋ ଇମନ୍ତୁ ମନ୍ତୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ନାୱୋଚାତି ? ତଥା ଅୱଚନେ କାରଣମତ୍ଥି । ୟଦି ହି ‘‘ଦଣ୍ଡାଦିତୋ ଇକ ଈ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ‘‘ସତ୍ୟାଦିତୋ ଇମନ୍ତୁ ମନ୍ତୂ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଇମନ୍ତୁ ମନ୍ତୂନଂ ୱଚନେନ ଦଣ୍ଡସଦ୍ଦତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ‘‘ଦଣ୍ଡିକୋ ଦଣ୍ଡୀ’’ତି ରୂପଦ୍ୱୟମିୱ ସତିଗତିଆଦିତୋପି ୱିସଦିସରୂପଦ୍ୱୟମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଞ୍ଚ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ୟାଦିତୋ ଇମନ୍ତୁ ମନ୍ତୂ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ତଥା ୱୁତ୍ତେ ବୱ୍ହକ୍ଖରତାୟ ଗନ୍ଥଗରୁତା ସିୟା । ୟସ୍ମା ଚ ସୁତ୍ତେନ ନାମ ଅପ୍ପକ୍ଖରେନ ଅସନ୍ଦିଦ୍ଧେନ ସାରୱନ୍ତେନ ଗୂଳ୍ହନିନ୍ନୟେନ ସବ୍ବତୋମୁଖେନ ଅନୱଜ୍ଜେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । କଚ୍ଚାୟନେ ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତାଦିସାନି ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥାନି ସୁୱିସଦଞାଣୱିସୟଭୂତାନି ସୁତ୍ତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ଉପାଝଧିକିସ୍ସରୱଚନେ, ସରା ସରେ ଲୋପ’’ନ୍ତିଆଦୀନି, ଇଦମ୍ପି ତେସମଞ୍ଞତରଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ୟାଦିତୋ ଇମନ୍ତୁ ମନ୍ତୂ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସୁତ୍ତୋପଦେସେ ଅକତେପି ଇମନ୍ତୁନୋପି ଗହଣତ୍ଥଂ ଭିନ୍ନସତ୍ତିସମୱେତୱସେନ ‘‘ସତ୍ୟାଦୀହି ମନ୍ତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ‘‘ତପାଦିତୋ ସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ତୋଦନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ବହୁୱଚନନ୍ତତା ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟା ତୋପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଏକତ୍ଥବୱ୍ହତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତନତୋ, ‘‘ସତ୍ୟାଦୀହି ମନ୍ତୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ହିସଦ୍ଦସ୍ସ ବହୁୱଚନତ୍ଥତା ଅତୀୱ ପାକଟା, ତସ୍ମା ବହୁୱଚନଗ୍ଗହଣେନ ଇମନ୍ତୁ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ଭୋ ୱିନାପି ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟେନ ପାପମସ୍ସତ୍ଥୀତି ପାପୀ, ପାପୀ ଏୱ ପାପିମାତି ସକତ୍ଥେ ମାପଚ୍ଚୟେ କତେୟେୱ ‘‘ପାପିମା ପୁତ୍ତିମା’’ତିଆଦୀନି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ‘‘ଛଟ୍ଠମୋ ସୋ ପରାଭୱୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ମପଚ୍ଚୟେନ ‘‘ଛଟ୍ଠମୋ’’ତି ପଦଂ ୱିୟାତି ? ଅତିନୟଞ୍ଞୂ ଭୱଂ, ଅତିନୟଞ୍ଞୂ ନାମାତି ଭୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ପନ ଭୱଂ ସଦ୍ଦଗତିଂ ଜାନାତି, ସଦ୍ଦଗତିୟୋ ଚ ନାମ ବହୁୱିଧା । ତଥା ହି ଛଟ୍ଠୋୟେୱ ଛଟ୍ଠମୋ, ‘‘ସୁତ୍ତମେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପୁରିସନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା ସଦ୍ଦଗତି, ‘‘ଦେୱୋୟେୱ ଦେୱତା’’ତିଆଦୀସୁ କଞ୍ଞାନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା ସଦ୍ଦଗତି, ‘‘ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା ସଦ୍ଦଗତି । ଏୱଂୱିଧାସୁ ସଦ୍ଦଗତୀସୁ ‘‘ପାପୀ ଏୱ ପାପିମା’’ତିଆଦିକଂ କତରଂ ସଦ୍ଦଗତିଂ ୱଦେସି ? ‘‘ସତ୍ଥା ରାଜା ବ୍ରହ୍ମା ସଖା ଅତ୍ତା ସା ପୁମା’’ତିଆଦୀସୁ ଚ କତରଂ ସଦ୍ଦଗତିଂ ୱଦେସି ? କତରସଦ୍ଦନ୍ତୋଗଧଂ କତରାୟ ଚ ନାମିକପଦମାଲାୟଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞସୀତି ? ସୋ ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅଦ୍ଧା ଉତ୍ତରି କିଞ୍ଚି ଅଦିସ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତାଦିସୋ ନୟୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ତାଦିସସ୍ମିଞ୍ହି ନୟେ ‘‘ପାପିମତା ପାପିମତୋ’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ନ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟନୟେନ ପନ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅୟମେୱ ନୟୋ ପସତ୍ଥତରୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତେହି ସମ୍ମା ଚିତ୍ତେ ଠପେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ରିଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ –
‘‘ଜୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିରୀମତୋ ଅୟଂ,
ମାରସ୍ସ ଚ ପାପିମତୋ ପରାଜୟୋ ।
ଉଗ୍ଘୋସୟୁଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପମୋଦିତା,
ଜୟଂ ତଦା ଦେୱଗଣା ମହେସିନୋ’’ତି ଚ,
‘‘ସାଖାପତ୍ତଫଲୂପେତୋ, ଖନ୍ଧିମାୱମହାଦୁମୋ’’ତି ଚ ।
ପାପିମା, ପାପିମା, ପାପିମନ୍ତୋ । ପାପିମନ୍ତଂ । ସେସଂ ନେୟ୍ୟଂ, ଏସ ନୟୋ ‘‘ଖନ୍ଧିମା, ପୁତ୍ତିମା’’ତିଆଦୀସୁପି ।
ଇଦାନି ୟଥାପାୱଚନଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ହିମୱନ୍ତୁ ସତିମନ୍ତାଦୀନଂ ୱିସେସଂ ବ୍ରୂମ । ହିମୱନ୍ତୋୱ ପବ୍ବତୋ । ସତିମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ । ବନ୍ଧୁମଂ ରାଜାନଂ । ଚନ୍ଦିମଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ । ସତିମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ବନ୍ଧୁମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ । ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇଚ୍ଚାଦି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା’’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ, ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତି ବହୂନଂ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନନ୍ତି ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆରୋଚେନ୍ତେନ ‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଧାରେନ୍ତୂ’ତି, ତିଣ୍ଣଂ ଆରୋଚେନ୍ତେନ ‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଧାରେନ୍ତୂ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଚେତ୍ଥ କଥାସୀସମତ୍ତଂ, ତେନ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଅତିରେକସତାନମ୍ପୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ବହୱୋହି ଉପାଦାୟ ‘‘ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିକା ପାଳିୟୋ ଠପିତା । ତତ୍ଥ ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତା’’ତିଦଂ ୱିନୟୱୋହାରୱସେନ ଦ୍ୱେୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ । ୱିନୟୱୋହାରଞ୍ହି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱୋହାରେ ନ ପୱତ୍ତତି । ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତିଦଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୱତ୍ତତୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ର ‘‘ହିମୱନ୍ତୋ’’ତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନେକୱଚନଂ ଭୱତି, କତ୍ଥଚି ବହୁୱଚନମ୍ପି, ତେନାହ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ଥେରୋ ‘‘ହିମୱା ତିଟ୍ଠତି, ହିମୱନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ହିମୱନ୍ତୋୱ ପବ୍ବତୋ’’ତି ଅୟଂ ଏକୱଚନନୟୋ ୟଥାରୁତପାଳିୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ୟଥାରୁତପାଳି ଚ ନାମ –
‘‘ଦୂରେ ସନ୍ତୋ ପକାସନ୍ତି, ହିମୱନ୍ତୋୱ ପବ୍ବତୋ ।
ଅସନ୍ତେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ୟଥା ସରା ॥
ଅହଂ ତେନ ସମୟେନ, ନାଗରାଜା ମହିଦ୍ଧିକୋ ।
ଅତୁଲୋ ନାମ ନାମେନ, ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ଜୁତିନ୍ଧରୋ ॥
ଗତିମନ୍ତୋ ସତିମନ୍ତୋ, ଧିତିମନ୍ତୋ ଚ ସୋ ଇସି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମଧାରକୋ ଥେରୋ, ଆନନ୍ଦୋ ରତନାକରୋ’’
ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନି ଅନେକେସୁ ଠାନେସୁ ବହୁୱଚନଭାୱେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଦନ୍ତାନିପି କତ୍ଥଚି ଏକୱଚନାନି ହୋନ୍ତି, ଏକୱଚନଭାୱୋ ଚ ନେସଂ ଗାଥାୱିସୟେ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତାନି ୟଥାପାୱଚନଂ ଗହେତବ୍ବାନି ।
ଏୱଂ ହିମୱନ୍ତୁସତିମନ୍ତୁସଦ୍ଦାଦୀନଂ ୱିସେସଂ ଞତ୍ୱା ପୁନ ଲିଙ୍ଗନ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗକପଦାନମତ୍ଥୋ ଚ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଚ ପଦାନଂ ସଦିସାସଦିସତା ଚ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା ।
ତତ୍ର ହି ‘‘ସିରିମା’’ତି ପଦଂ ସୁତିସାମଞ୍ଞୱସେନ ଲିଙ୍ଗଦ୍ୱୟେ ୱତ୍ତନତୋ ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜତି । ‘‘ସିରିମା ପୁରିସୋ’’ତି ହି ଅତ୍ଥେ ଆକାରନ୍ତଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ‘‘ସିରିମା ନାମ ଦେୱୀ’’ତି ଅତ୍ଥେ ଆକାରନ୍ତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଉକାରନ୍ତତାପକତିକା । ଅଥ ୱା ପନ ପଚ୍ଛିମଂ ଆକାରନ୍ତତାପକତିକଂ, ସିରୀ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି ସୋ ସିରିମାତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ, ସିରୀ ୟସ୍ସା ଅତ୍ଥି ସା ସିରିମାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ । ଅତ୍ରିମାନି କିଞ୍ଚାପି ସୁତିୱସେନ ନିବ୍ବଚନତ୍ଥୱସେନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାନତ୍ଥାନି, ତଥାପି ପୁରିସପଦତ୍ଥଇତ୍ଥିପଦତ୍ଥୱାଚକତ୍ତା ଭିନ୍ନତ୍ଥାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ । ସିରିମା, ସିରିମା, ସିରିମନ୍ତୋ । ସିରିମନ୍ତଂ, ସିରିମନ୍ତେ । ସିରିମତା, ସିରିମନ୍ତେନ । ଗୁଣୱନ୍ତୁସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ନାମିକପଦମାଲା । ସିରିମା, ସିରିମା, ସିରିମାୟୋ । ସିରିମଂ, ସିରିମା, ସିରିମାୟୋ । ସିରିମାୟ । ୱକ୍ଖମାନକଞ୍ଞାନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନାନଂ ସମାନସୁତିକସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲାସୁ ପଦାନଂ ସଦିସାସଦିସତା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା । ସମାନନିବ୍ବଚନତ୍ଥସ୍ସପି ହି ଅସମାନସୁତିକସ୍ସ ‘‘ସିରିମା’’ତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୟଂ ପଦାନଂ ଇମେହି ପଦେହି କାଚିପି ସମାନତା ନ ଲବ୍ଭତି । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ସିରିମା’’ତି ପଦଂ ଦ୍ୱେଧା, ପୁମିତ୍ଥୀସୁ ପୱତ୍ତିତୋ ।
ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱିଭାୱେୟ୍ୟ, ଏତ୍ଥ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗମିଚ୍ଛିତଂ ॥
ଇତି ଅଭିଭୱିତା ପଦେନ ୱିସଦିସାନି ଗୁଣୱାସତିମାଦୀନି ପଦାନି ଦସ୍ସିତାନି ସଦ୍ଧିଂ ନାମିକପଦମାଲାହି । ଇଦାନି ଅପରାନିପି ତବ୍ବିସଦିସାନି ପଦାନି ଦସ୍ସେସ୍ସାମ ସଦ୍ଧିଂ ନାମିକପଦମାଲାହି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ?
ରାଜା ବ୍ରହ୍ମା ସଖା ଅତ୍ତା, ଆତୁମା ସା ପୁମା ରହା ।
ଦଳ୍ହଧମ୍ମା ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖ-ଧମ୍ମା ଚ ୱିୱଟଚ୍ଛଦା ॥
ୱତ୍ତହା ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତ-ସିରା ଚେୱ ୟୁୱାପି ଚ ।
ମଘୱ ଅଦ୍ଧ ମୁଦ୍ଧାଦି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ୱିଭାୱିନା ॥
ଏତ୍ଥ ‘‘ସା’’ତି ପଦମେୱ ଆକାରନ୍ତତାପକତିକମାକାରନ୍ତଂ, ସେସାନି ପନ ଅକାରନ୍ତତାପକତିକାନି ଆକାରନ୍ତାନି ।
ରାଜା, ରାଜା, ରାଜାନୋ । ରାଜାନଂ, ରାଜଂ, ରାଜାନୋ । ରଞ୍ଞା, ରାଜିନା, ରାଜୂହି, ରାଜୂଭି । ରଞ୍ଞୋ, ରାଜିନୋ, ରଞ୍ଞଂ, ରାଜୂନଂ, ରାଜାନଂ । ରଞ୍ଞା, ରାଜୂହି, ରାଜୂଭି । ରଞ୍ଞୋ, ରାଜିନୋ, ରଞ୍ଞଂ, ରାଜୂନଂ, ରାଜାନଂ । ରଞ୍ଞେ, ରାଜିନି, ରାଜୂସୁ । ଭୋ ରାଜ, ଭୱନ୍ତୋ ରାଜାନୋ, ଭୱନ୍ତୋ ରାଜା ଇତି ୱା, ଅୟମମ୍ହାକଂ ରୁଚି ।
ନିରୁତ୍ତିପିଟକାଦୀସୁ ‘‘ରାଜା’’ତି ବହୁୱଚନଂ ନ ଆଗତଂ, ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ପନ ଆଗତଂ । କିଞ୍ଚାପି ନିରୁତ୍ତିପିଟକାଦୀସୁ ନ ଆଗତଂ, ତଥାପି ‘‘ନେତାଦିସା ସଖା ହୋନ୍ତି, ଲବ୍ଭା ମେ ଜୀୱତୋ ସଖା’’ତି ପାଳିୟଂ ବହୁୱଚନେକୱଚନୱସେନ ‘‘ସଖା’’ତି ପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ରାଜା’’ତି ବହୁୱଚନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱ । ତଥା ‘‘ବ୍ରହ୍ମା, ଅତ୍ତା’’ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ବହୁୱଚନାନି ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା ୱିନା କେନଚି ରୂପୱିସେସେନ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଗହପତିକୋ ନାମ ଠପେତ୍ୱା ରାଜଂ ରାଜଭୋଗଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅୱସେସୋ ଗହପତିକୋ ନାମା’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ରାଜନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ନ ଆଗତଂ । ‘‘ସବ୍ବଦତ୍ତେନ ରାଜିନା’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ରାଜିନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆରାଧୟତି ରାଜାନଂ, ପୂଜଂ ଲଭତି ଭତ୍ତୁସୂ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀୱସେନ ‘‘ରାଜାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଚ୍ଚାୟନରୂପସିଦ୍ଧିଗନ୍ଥେସୁ ପନ ‘‘ରାଜେନ, ରାଜେହି, ରାଜେଭି । ରାଜେସୂ’’ତି ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଚୂଳନିରୁତ୍ତିନିରୁତ୍ତିପିଟକେସୁ ତାନି ନାଗତାନି, ଅନାଗତଭାୱୋୟେୱ ତେସଂ ୟୁତ୍ତତରୋ ପାଳିୟଂ ଅଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥେତାନି ଅମ୍ହେହି ନ ୱୁତ୍ତାନି । ପାଳିନୟେ ହି ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ଈଦିସାନି ପଦାନି ସମାସେୟେୱ ପସ୍ସାମ, ନ ପନାଞ୍ଞତ୍ର, ଅତ୍ରିମେ ପୟୋଗା – ‘‘ଆୱୁତ୍ଥଂ ଧମ୍ମରାଜେନା’’ତି ଚ, ‘‘ସିୱିରାଜେନ ପେସିତୋ’’ତି ଚ, ‘‘ପଜାପତିସ୍ସ ଦେୱରାଜସ୍ସ ଧଜଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ମହାରାଜେ, ସିୱୀନଂ ରଟ୍ଠୱଡ୍ଢନେ’’ତି ଚ, ଏୱଂ ପାଳିନୟେ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ‘‘ରାଜେନା’’ତିଆଦୀନି ସମାସେୟେୱ ପସ୍ସାମ, ନ କେୱଲଂ ପାଳିନୟେ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟେପି ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ସମାସେୟେୱ ପସ୍ସାମ, ନ ପନାଞ୍ଞତ୍ର, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବମିଦଂ ଠାନଂ । କୋ ହି ନାମ ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ସବ୍ବସୋ ନୟଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେହି ଖୀଣାସୱେହି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସମାସନ୍ତଗତରାଜ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୟୋ ଦ୍ୱିଧା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ଓକାରନ୍ତାକାରନ୍ତୱସେନ । ତତ୍ରୋକାରନ୍ତା ‘‘ମହାରାଜୋ ୟୁୱରାଜୋ ସିୱିରାଜୋ ଧମ୍ମରାଜୋ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଭୱନ୍ତି । ଆକାରନ୍ତା ପନ ‘‘ମହାରାଜା ୟୁୱରାଜା ସିୱିରାଜା ଧମ୍ମରାଜା’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ । ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ‘‘ମହାରାଜୋ’’ତିଆଦୀନି ନ ସନ୍ତି, ତଥାପି ‘‘ସବ୍ବମିତ୍ତୋ ସବ୍ବସଖୋ, ସବ୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପକୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ସବ୍ବସଖୋ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ମହାରାଜୋ’’ତିଆଦୀନିପି ଅୱସ୍ସମିଚ୍ଛିତବ୍ବାନି । ତଥା ହି ସମାସେସୁ ‘‘ଧମ୍ମରାଜେନ, ଧମ୍ମରାଜସ୍ସା’’ତିଆଦୀନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଏତାନି ଓକାରନ୍ତରୂପାନି ଏୱ, ନାକାରନ୍ତରୂପାନି । ମହାରାଜୋ, ମହାରାଜା । ମହାରାଜଂ, ମହାରାଜେ । ମହାରାଜେନ, ମହାରାଜେହି, ମହାରାଜେଭି । ମହାରାଜସ୍ସ, ମହାରାଜାନଂ । ମହାରାଜା, ମହାରାଜସ୍ମା, ମହାରାଜମ୍ହା, ମହାରାଜେହି, ମହାରାଜେଭି । ମହାରାଜସ୍ସ, ମହାରାଜାନଂ । ମହାରାଜେ, ମହାରାଜସ୍ମିଂ, ମହାରାଜମ୍ହି, ମହାରାଜେସୁ । ଭୋ ମହାରାଜ, ଭୱନ୍ତୋ ମହାରାଜା। କଚ୍ଚାୟନଚୂଳନିରୁତ୍ତିନୟେହି ପନ ‘‘ଭୋ ମହାରାଜା’’ଇତି ଏକୱଚନବହୁୱଚନାନିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ୟଥା ‘‘ମହାରାଜୋ’’ତି ଓକାରନ୍ତପଦସ୍ସ ୱସେନ, ଏୱଂ ‘‘ସିୱିରାଜୋ ଧମ୍ମରାଜୋ ଦେୱରାଜୋ’’ତିଆଦୀନମ୍ପି ଓକାରନ୍ତପଦାନଂ ୱସେନ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଅୟଂ ପନାକାରନ୍ତୱସେନ ନାମିକପଦମାଲା –
ମହାରାଜା, ମହାରାଜା, ମହାରାଜାନୋ । ମହାରାଜାନଂ, ମହାରାଜଂ, ମହାରାଜାନୋ । ମହାରଞ୍ଞା, ମହାରାଜିନା, ମହାରାଜୂହି, ମହାରାଜୂଭି । ମହାରଞ୍ଞୋ, ମହାରାଜିନୋ, ମହାରଞ୍ଞଂ, ମହାରାଜୂନଂ । ମହାରଞ୍ଞା, ମହାରାଜୂହି, ମହାରାଜୂଭି । ମହାରଞ୍ଞୋ, ମହାରାଜିନୋ, ମହାରଞ୍ଞଂ, ମହାରାଜୂନଂ । ମହାରଞ୍ଞେ, ମହାରାଜିନି, ମହାରାଜୂସୁ । ଭୋ ମହାରାଜ, ଭୱନ୍ତୋ ମହାରାଜାନୋ ।
ଇଧାପି ପକରଣଦ୍ୱୟନୟେନ ‘‘ଭୋ ମହାରାଜା’’ ଇତି ଏକୱଚନବହୁୱଚନାନିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ୟଥା ଚ ‘‘ମହାରାଜା’’ତି ଆକାରନ୍ତପଦସ୍ସ ୱସେନ, ଏୱଂ ‘‘ସିୱିରାଜା, ଧମ୍ମରାଜା, ଦେୱରାଜା’’ତିଆଦୀନମ୍ପି ଆକାରନ୍ତପଦାନଂ ୱସେନ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇଧ ଅପରାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟୀକରଣତ୍ଥଂ କ୍ରିୟାପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଆକାରନ୍ତୋକାରନ୍ତାନଂ ମିସ୍ସକୱସେନ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ମହାରାଜା, ମହାରାଜୋ ତିଟ୍ଠତି, ମହାରାଜାନୋ, ମହାରାଜା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ମହାରାଜାନଂ, ମହାରାଜଂ ପସ୍ସତି, ମହାରାଜାନୋ, ମହାରାଜେ ପସ୍ସତି । ମହାରଞ୍ଞା, ମହାରାଜିନା, ମହାରାଜେନ କତଂ, ମହାରାଜୂହି, ମହାରାଜୂଭି, ମହାରାଜେହି, ମହାରାଜେଭି କତଂ । ମହାରଞ୍ଞୋ, ମହାରାଜିନୋ, ମହାରାଜସ୍ସ ଦୀୟତେ, ମହାରଞ୍ଞା, ମହାରାଜା, ମହାରାଜସ୍ମା, ମହାରାଜମ୍ହା ନିସ୍ସଟଂ, ମହାରାଜୂହି, ମହାରାଜୂଭି, ମହାରାଜେହି, ମହାରାଜେଭି ନିସ୍ସଟଂ । ମହାରଞ୍ଞୋ, ମହାରାଜିନୋ, ମହାରାଜସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହୋ, ମହାରଞ୍ଞଂ, ମହାରାଜୂନଂ, ମହାରାଜାନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ । ମହାରଞ୍ଞେ, ମହାରାଜିନି, ମହାରାଜେ, ମହାରାଜସ୍ମିଂ, ମହାରାଜମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତଂ, ମହାରାଜୂସୁ, ମହାରାଜେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଭୋ ମହାରାଜ ତ୍ୱଂ ତିଟ୍ଠ, ଭୋନ୍ତୋ ମହାରାଜାନୋ, ମହାରାଜା ତୁମ୍ହେ ତିଟ୍ଠଥାତି । ଏୱଂ ‘‘ୟୁୱରାଜା, ୟୁୱରାଜୋ’’ତିଆଦୀସୁପି ।
କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘କସ୍ମା ପକରଣକତ୍ତୁନା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ମହନ୍ତୋ ୱାୟାମୋ ଚ ମହନ୍ତୋ ଚ ପରକ୍କମୋ କତୋ, ନନ୍ୱେତେସୁପି ପଦେସୁ କାନିଚି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, କାନିଚି ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ୱିଞ୍ଞୂହି ତେ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ପକରଣକତ୍ତାରେନେତ୍ଥ ସୋ ଚ ମହନ୍ତୋ ୱାୟାମୋ ସୋ ଚ ମହନ୍ତୋ ପରକ୍କମୋ ସାଟ୍ଠକଥେ ନୱଙ୍ଗେ ସତ୍ଥୁସାସନେ ସଦ୍ଦେସୁ ଚ ଅତ୍ଥେସୁ ଚ ସୋତାରାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ କୋସଲ୍ଲୁପ୍ପାଦନେନ ସାସନସ୍ସୋପକାରତ୍ଥଂ କତୋ, ୟାନି ଚେତାନି ତେନ ପଦାନି ଦସ୍ସିତାନି, ଏତେସୁ କାନିଚି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, କାନିଚି ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ୟାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି ୱିଜ୍ଜମାନୱସେନ ଗହିତାନି । ୟାନି ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନୱସେନ ପାଳିନୟୱସେନ ଚ ଗହିତାନୀ’’ତି । ଅତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନା –
‘‘ଇଦଂ ୱତ୍ୱା ମହାରାଜା, କଂସୋ ବାରାଣସିଗ୍ଗହୋ ।
ଧନୁଂ ତୂଣିଞ୍ଚ ନିକ୍ଖିପ୍ପ, ସଂୟମଂ ଅଜ୍ଝୁପାଗମୀ’’ତି
ଇଦଂ ଆକାରନ୍ତସ୍ସ ମହାରାଜସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ । ୟସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବସଖୋ’’ତି ପାଳି ୱିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତେନ ନୟେନ ‘‘ମହାରାଜୋ’’ତିପି ଓକାରନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତି ପୁରିସନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ଚ । ତେନେୱ ଚ ‘‘ତମବ୍ରୱି ମହାରାଜା । ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ମହାରାଜେ’’ତିଆଦୀନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ଏୱଂ ମହାରାଜସଦ୍ଦସ୍ସ ଓକାରନ୍ତତ୍ତେ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ମହାରାଜା, ମହାରାଜସ୍ମା, ମହାରାଜମ୍ହା’’ତି ପଞ୍ଚମିୟା ଏକୱଚନଞ୍ଚ ‘‘ମହାରାଜେ, ମହାରାଜସ୍ମିଂ, ମହାରାଜମ୍ହୀ’’ତି ସତ୍ତମିୟା ଏକୱଚନଞ୍ଚ ସିଦ୍ଧାନି ଏୱ ହୋନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନାନମ୍ପି ନୟୱସେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘ରାଜେନ, ରାଜସ୍ସା’’ତିଆଦୀନି ପନ ନୟୱସେନ ଗହେତବ୍ବାନି ନ ହୋନ୍ତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ‘‘ରାଜା ବ୍ରହ୍ମା ସଖା ଅତ୍ତା’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ‘‘ପୁରିସୋ ଉରଗୋ’’ତିଆଦୀନି ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଥା ସଦିସାନି ନ ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ନେସଂ ‘‘ରଞ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଖିନା ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତେନ ସାନା ପୁମୁନା’’ତିଆଦୀନି ୱିସଦିସାନିପି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାନି ନ ସକ୍କା ନୟୱସେନ ଜାନିତୁଂ । ଏୱଂ ଦୁଜ୍ଜାନତ୍ତା ପନ ପାଳିୟଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ୟଥାରୁତପଦାନେୱ ଗହେତବ୍ବାନି । ମହାରାଜସଦ୍ଦାଦୀନଂ ପନ ଓକାରନ୍ତଭାୱେ ସିଦ୍ଧେୟେୱ ‘‘ପୁରିସନୟୋଗଧା ଇମେ ସଦ୍ଦା’’ତି ନୟଗ୍ଗହଣଂ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହି ନୟୱସେନ ‘‘ମହାରାଜା, ମହାରାଜସ୍ମା’’ତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତାନି । ୟଥା ହି –
‘‘ଏତଞ୍ହି ତେ ଦୁରାଜାନଂ, ୟଂ ସେସି ମତସାୟିକଂ ।
ୟସ୍ସ ତେ କଡ୍ଢମାନସ୍ସ, ହତ୍ଥା ଦଣ୍ଡୋନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି
ଏତ୍ଥ ‘‘ହତ୍ଥା’’ତି, ‘‘ଅତ୍ତଦଣ୍ଡା ଭୟଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଦଣ୍ଡା’’ତି ଚ ଓକାରନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚମିୟେକୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଉରଗା, ପଟଙ୍ଗା, ୱିହଗା’’ତିଆଦୀନିପି ଓକାରନ୍ତାନି ପଞ୍ଚମିୟେକୱଚନାନି ଗହେତବ୍ବାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ‘‘ଦାଠିନି ମାତିମଞ୍ଞୱ୍ହୋ, ସିଙ୍ଗାଲୋ ମମ ପାଣଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମଞ୍ଞୱ୍ହୋ’’ତି, ‘‘ସୁଦ୍ଧା ସୁଦ୍ଧେହି ସଂୱାସଂ, କପ୍ପୟୱ୍ହୋ ପତିସ୍ସତା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘କପ୍ପୟୱ୍ହୋ’’ତି ଚ କ୍ରିୟାପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଗଚ୍ଛୱ୍ହୋ, ଭୁଞ୍ଜୱ୍ହୋ, ସୟୱ୍ହୋ’’ତିଆଦୀନିପି ଗହେତବ୍ବାନି ହୋନ୍ତି । ଗଣ୍ହନ୍ତି ଚ ତାଦିସାନି ପଦରୂପାନି ସାସନେ ସୁକୁସଲା କୁସଲା, ତସ୍ମା ଅମ୍ହେହିପି ନୟଗ୍ଗାହୱସେନ ‘‘ମହାରାଜା, ମହାରାଜସ୍ମା’’ତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତାନି । ନୟଗ୍ଗାହୱସେନ ପନ ଗହଣେ ଅସତି କଥଂ ନାମିକପଦମାଲା ପରିପୁଣ୍ଣା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ସତିୟେୱ ତସ୍ମିଂ ପରିପୁଣ୍ଣା ଭୱନ୍ତି ।
ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅନେକସତସହସ୍ସାନି ନାମିକପଦାନି କ୍ରିୟାପଦାନି ଚ ପାଟିଏକ୍କଂ ପାଟିଏକ୍କଂ ଏକୱଚନବହୁୱଚନକାହି ସତ୍ତହି ଅଟ୍ଠହି ୱା ନାମୱିଭତ୍ତୀହି ଛନ୍ନୱୁତିୟା ଚ ଆଖ୍ୟାତିକୱଚନେହି ୟୋଜିତାନି ନ ସନ୍ତି, ନୟୱସେନ ପନ ସନ୍ତିୟେୱ, ଇତି ନୟୱସେନ ‘‘ମହାରାଜା, ମହାରାଜସ୍ମା’’ତିଆଦୀନି ଅମ୍ହେହି ଠପିତାନି । ‘‘ମହାରାଜା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ମହାରାଜା ତୁମ୍ହେ ତିଟ୍ଠଥା’’ତି ଇମାନି ପନ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜା ମହତିୟା ଚ ୟକ୍ଖସେନାୟ ମହତିୟା ଚ କୁମ୍ଭଣ୍ଡସେନାୟା’’ତି ଦସ୍ସନତୋ,
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ତେ ମହାରାଜା, ସମନ୍ତା ଚତୁରୋ ଦିସା ।
ଦଦ୍ଦଳ୍ହମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ, ୱନେ କାପିଲୱତ୍ଥୱେ’’ତି
ଦସ୍ସନତୋ ଚ ୱୁତ୍ତାନି । ‘‘ମହାରାଜ’’ନ୍ତିଆଦୀନିପି ପାଳିଞ୍ଚ ପାଳିନୟଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଏୱ ୱୁତ୍ତାନି । ଅସମାସେ ‘‘ରାଜଂ, ରାଜେନା’’ତିଆଦୀନି ନ ପସ୍ସାମ, ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତବ୍ବମିଦଂ ଠାନଂ । ଇଦଞ୍ହି ଦୁଦ୍ଦସଂ ୱୀରଜାତିନା ଜାନିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ସଚେ ପନାୟସ୍ମନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ୱା ପୋରାଣିକାସୁ ୱା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅସମାସେ ‘‘ରାଜଂ, ରାଜେନା’’ତିଆଦୀନି ପସ୍ସେୟ୍ୟାଥ, ତଦା ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ । କୋ ହି ନାମ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ୱୋହାରପ୍ପଭେଦଂ ଜାନିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେହି ମହାଖୀଣାସୱେହି ।
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ୱୀତତଣ୍ହୋ ଅନାଦାନୋ, ନିରୁତ୍ତିପଦକୋୱିଦୋ ।
ଅକ୍ଖରାନଂ ସନ୍ନିପାତଂ, ଜଞ୍ଞା ପୁବ୍ବାପରାନି ଚା’’ତି ॥
ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାନୋ । ବ୍ରହ୍ମାନଂ, ବ୍ରହ୍ମଂ, ବ୍ରହ୍ମାନୋ । ବ୍ରହ୍ମୁନା, ବ୍ରହ୍ମେହି, ବ୍ରହ୍ମେଭି, ବ୍ରହ୍ମୂହି, ବ୍ରହ୍ମୂଭି । ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ, ବ୍ରହ୍ମୂନଂ । ବ୍ରହ୍ମୁନା, ବ୍ରହ୍ମେହି, ବ୍ରହ୍ମେଭି, ବ୍ରହ୍ମୂହି, ବ୍ରହ୍ମୂଭି । ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ, ବ୍ରହ୍ମୂନଂ । ବ୍ରହ୍ମନି, ବ୍ରହ୍ମେସୁ, ଭୋ ବ୍ରହ୍ମ, ଭୋ ବ୍ରହ୍ମେ, ଭୱନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ।
ୟମକମହାଥେରରୁଚିୟା ‘‘ଭୋ ବ୍ରହ୍ମା’’ଇତି ବହୁୱଚନଂ ୱା । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ପଣ୍ଡିତପୁରିସେହି ଦେୱେହି ବ୍ରହ୍ମୂହୀ’’ତି ଟୀକାୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ, ‘‘ବ୍ରହ୍ମୂନଂ ୱଚୀଘୋସୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ବ୍ରହ୍ମୂନଂ ୱିମାନାଦୀସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ କାମାସୱୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ, ‘‘ୱିହିଂସସଞ୍ଞୀ ପଗୁଣଂ ନ ଭାସିଂ, ଧମ୍ମଂ ପଣୀତଂ ମନୁଜେସୁ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି ଆହଚ୍ଚଭାସିତସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମୂହି, ବ୍ରହ୍ମୂଭି, ବ୍ରହ୍ମୂନଂ, ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଏତାନି ଚୂଳନିରୁତ୍ତିନିରୁତ୍ତିପିଟକକଚ୍ଚାୟନେସୁ ନ ଆଗତାନି ।
ସଖା, ସଖା, ସଖିନୋ, ସଖାନୋ, ସଖାୟୋ । ସଖଂ, ସଖାରଂ, ସଖାନଂ, ସଖିନୋ, ସଖାନୋ, ସଖାୟୋ । ସଖିନା, ସଖାରେହି, ସଖାରେଭି, ସଖେହି, ସଖେଭି । ସଖିସ୍ସ, ସଖିନୋ, ସଖୀନଂ, ସଖାରାନଂ, ସଖାନଂ । ସଖାରସ୍ମା, ସଖିନା, ସଖାରେହି, ସଖାରେଭି, ସଖେହି, ସଖେଭି । ସଖିସ୍ସ, ସଖିନୋ, ସଖୀନଂ, ସଖାରାନଂ, ସଖାନଂ । ସଖେ, ସଖେସୁ, ସଖାରେସୁ । ଭୋ ସଖ, ଭୋ ସଖା, ଭୋ ସଖି, ଭୋ ସଖୀ, ଭୋ ସଖେ, ଭୱନ୍ତୋ ସଖିନୋ, ସଖାନୋ, ସଖାୟୋ ।
ୟମକମହାଥେରମତେନ ‘‘ଭୋ ସଖା’’ଇତି ବହୁୱଚନଂ ୱା । ପାଳିୟଂ ପନ ସୁୱଣ୍ଣକକ୍କଟଜାତକେ ‘‘ହରେ ସଖା କିସ୍ସ ନୁ ମଂ ଜହାସୀ’’ତି ଦୀଘୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ସଖାସଦ୍ଦୋ ଆଲପନେକୱଚନଂ, ତସ୍ମା ୟମକମହାଥେରନୟୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚେ? ନୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟସ୍ମା ‘‘ନେତାଦିସା ସଖା ହୋନ୍ତି, ଲବ୍ଭା ମେ ଜୀୱତୋ ସଖା’’ତି ମନୋଜଜାତକେ ସଖାସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନମ୍ପି ହୋତି ବହୁୱଚନମ୍ପି । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ପଠମପାଦେ ବହୁୱଚନଂ, ଦୁତିୟପାଦେ ପନେକୱଚନଂ, ତସ୍ମା ୟମକମହାଥେରେନ ପଚ୍ଚତ୍ତାଲପନବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେ ସଖାସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସବ୍ବମିତ୍ତୋ ସବ୍ବସଖୋ, ସବ୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପକୋ’’ତି ପାଠାନୁଲୋମେନ ସମାସେ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ସଖସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ‘‘ସବ୍ବସଖୋ, ସବ୍ବସଖା, ସବ୍ବସଖଂ, ସବ୍ବସଖେ’’ତିଆଦିନା ପୁରିସନୟେନ । ତତ୍ରାୟଂ ସମାସୱିଗ୍ଗହୋ – ସବ୍ବେସଂ ଜନାନଂ ସଖା, ସବ୍ବେ ୱା ଜନା ସଖିନୋ ଏତସ୍ସାତି ସବ୍ବସଖୋ, ୟଥା ସବ୍ବୱେରୀତି ।
ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତାନୋ । ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତଂ, ଅତ୍ତାନୋ । ଅତ୍ତନା, ଅତ୍ତେନ, ଅତ୍ତନେହି, ଅତ୍ତନେଭି । ଅତ୍ତନୋ, ଅତ୍ତାନଂ । ଅତ୍ତନା, ଅତ୍ତନେହି, ଅତ୍ତନେଭି । ଅତ୍ତନୋ, ଅତ୍ତାନଂ । ଅତ୍ତନି, ଅତ୍ତନେସୁ । ଭୋ ଅତ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ ଅତ୍ତା, ଭୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ତଂ ନିରଙ୍କତ୍ୱାନ ପିୟାନି ସେୱତି ।
‘‘ସଚେ ଗଚ୍ଛସି ପଞ୍ଚାଲଂ, ଖିପ୍ପ’ମତ୍ତଂ ଜହିସ୍ସସି ।
ମିଗଂ ପନ୍ଥାନୁପନ୍ନଂୱ, ମହନ୍ତଂ ଭୟମେସ୍ସତୀ’’ତି
ପାଳୀସୁ ‘‘ଅତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଅତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା’’ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ପନ ‘‘ଅତ୍ତେନା’’ତି । ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ପନ ‘‘ଅତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନମେକୱଚନଂ ଆଗତଂ, ଏତଂ କଚ୍ଚାୟନେ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ଚ ନ ଦିସ୍ସତି । କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ଅତ୍ତେସୂ’’ତି ଆଗତଂ । ସବ୍ବାନେତାନି ସାଟ୍ଠକଥଂ ଜିନତନ୍ତିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବାନି ।
‘‘ଆତୁମା, ଆତୁମା, ଆତୁମାନୋ । ଆତୁମାନଂ, ଆତୁମଂ, ଆତୁମାନୋ । ଆତୁମେନ, ଆତୁମେହି, ଆତୁମେଭୀ’’ତିଆଦିନା ପୁରିସନୟେନ ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୋ ଆତୁମ, ଭୱନ୍ତୋ ଆତୁମା, ଆତୁମାନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ର ଅତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାସେ ‘‘ଭାୱିତତ୍ତୋ, ଭାୱିତତ୍ତା । ଭାୱିତତ୍ତଂ, ଭାୱିତତ୍ତେ । ଭାୱିତତ୍ତେନ, ଭାୱିତତ୍ତେହି, ଭାୱିତତ୍ତେଭୀ’’ତି ପୁରିସନୟେନେୱ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ସା, ସା, ସାନୋ । ସାନଂ, ସାନେ । ସାନା, ସାନେହି, ସାନେଭି । ସାସ୍ସ, ସାନଂ । ସାନା, ସାନେହି, ସାନେଭି । ସାସ୍ସ, ସାନଂ । ସାନେ, ସାନେସୁ । ଭୋ ସା, ଭୱନ୍ତୋ ସାନୋ । ସା ୱୁଚ୍ଚତି ସୁନଖୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନ ୟତ୍ଥ ସା ଉପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ସାୱ ୱାରେନ୍ତି ସୂକର’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନପଦାନି । କେଚି ପନ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ଦୁତିୟାତତିୟାଦୀସୁ ‘‘ସଂ, ସେ । ସେନା’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତାନି ‘‘ସଂ, ସେ । ସେନା’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଚେୱ ଅଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଚ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ଚ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସା ତିଟ୍ଠତି, ସାନୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସାନଂ ପସ୍ସତି, ସାନେ ପସ୍ସତି । ସାନା କତଂ, ସାନେହି କତଂ, ସାନେଭି କତଂ । ସାସ୍ସ ଦୀୟତେ, ସାନଂ ଦୀୟତେ । ସାନା ନିସ୍ସଟଂ, ସାନେହି ନିସ୍ସଟଂ, ସାନେଭି ନିସ୍ସଟଂ । ସାସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହୋ, ସାନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ । ସାନେ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ସାନେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଭୋ ସା, ଭୱନ୍ତୋ ସାନୋ’’ତି, ତସ୍ମା ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନାମିକପଦମାଲା ଗହେତବ୍ବା ।
ଅତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ – ୟଥା ‘‘ସେହି ଦାରେହି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ‘‘ସକୋ’’ଇତି ଅତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ସସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅୟନ୍ତି ସୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ସୋ, ସା । ସଂ, ସେ । ସେନ, ସେହି, ସେଭି । ସସ୍ସ, ସାନଂ । ସା, ସସ୍ମା, ସମ୍ହା, ସେହି, ସେଭି । ସସ୍ସ, ସାନଂ । ସେ, ସସ୍ମିଂ, ସମ୍ହି, ସେସୂ’’ତି ପୁରିସନୟେନ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ନ ତଥା ସୁନଖୱାଚକସ୍ସ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ୟଥା ୱା ‘‘ହିଂସନ୍ତି ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା, ତଚସାରଂୱ ସଂ ଫଲଂ । ସାନି କମ୍ମାନି ତପ୍ପେନ୍ତି, କୋସଲଂ ସେନ’ସନ୍ତୁଟ୍ଠଂ, ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଅଗାହୟୀ’’ତିଆଦୀସୁ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସକମିଚ୍ଚତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ସସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ସଂ, ସାନି, ସା । ସଂ, ସାନି, ସେ । ସେନ, ସେହି, ସେଭି । ସସ୍ସ, ସାନଂ । ସା, ସସ୍ମା, ସମ୍ହା, ସେହି, ସେଭି । ସସ୍ସ, ସାନଂ । ସେ, ସସ୍ମିଂ, ସମ୍ହି, ସେସୂ’’ତି ଚିତ୍ତନୟେନ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ନ ତଥା ସୁନଖୱାଚକସ୍ସ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ତେହି ଆଚରିୟେହି ଦୁତିୟାତତିୟାଠାନେ ‘‘ସଂ, ସେ । ସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା ଚ ପଞ୍ଚମୀଠାନେ ‘‘ସା, ସସ୍ମା, ସମ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସତ୍ତମୀଠାନେ ଚ ‘‘ସେ, ସସ୍ମିଂ, ସମ୍ହୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ? ସବ୍ବମେତଂ ଅକାରଣଂ, ତକ୍କଗାହମତ୍ତେନ ଗହିତଂ ଅକାରଣଂ । ସୁନଖୱାଚକୋ ହି ସାସଦ୍ଦୋ ଆକାରନ୍ତତାପକତିକୋ, ନ ପୁରିସ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ ଅକାରନ୍ତତାପକତିକୋ । ୟାୟ ଇମସ୍ସ ଈଦିସାନି ରୂପାନି ସିୟୁଂ, ସା ଚ ପକତି ନତ୍ଥି । ନ ଚେସୋ ‘‘ରାଜା, ବ୍ରହ୍ମା, ସଖା, ଅତ୍ତା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ୱିୟ ପଠମଂ ଅକାରନ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପଟିଲଦ୍ଧଆକାରନ୍ତତା, ଅଥ ଖୋ ନିଚ୍ଚମୋକାରନ୍ତତାପକତିକୋ ଗୋସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚମାକାରନ୍ତତାପକତିକୋ । ନିଚ୍ଚମାକାରନ୍ତତାପକତିକସ୍ସ ଚ ଏୱରୂପାନି ରୂପାନି ନ ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେନ ଆୟସ୍ମତା ମହାକଚ୍ଚାୟନେନ ନ ୱୁତ୍ତାନି । ସଚେପି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଅତ୍ତଂ, ଅତ୍ତେନା’ତି ଚ ଦସ୍ସନତୋ ‘ସଂ, ସେନା’ତି ଇମାନି ପନ ଗହେତବ୍ବାନୀ’’ତି । ନ ଗହେତବ୍ବାନି ‘‘ରାଜା, ବ୍ରହ୍ମା, ସଖା, ଅତ୍ତା, ସା, ପୁମା’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଦମାଲାୱସେନ ୱିସଦିସତ୍ତା ନୟୱସେନ ଗହେତବ୍ବାକାରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଈଦିସେ ହି ଠାନେ ନୟଗ୍ଗାହୱସେନ ଗହଣଂ ନାମ ସଦୋସଂୟେୱ ସିୟା, ତସ୍ମା ନୟଗ୍ଗାହୱସେନପି ନ ଗହେତବ୍ବାନି ।
ଅପରମ୍ପି ଅତ୍ର ୱତ୍ତବ୍ବଂ – ୟଥା ହି ‘‘ସାହି ନାରୀହି ତେ ୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ନାରୀ’’ତି, ‘‘ସା ନାରୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ କଞ୍ଞାସଦ୍ଦେନ ସଦିସସ୍ସ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ସା, ସା, ସାୟୋ । ସଂ, ସା, ସାୟୋ । ସାୟ, ସାହି, ସାଭି । ସାୟ, ସାନଂ । ସାୟ, ସାହି, ସାଭି । ସାୟ, ସାନଂ । ସାୟ, ସାୟଂ, ସାସୂ’’ତି କଞ୍ଞାନୟେନ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ନ ତଥା ଇମସ୍ସ ସୁନଖୱାଚକସ୍ସ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ତେ ଆଚରିୟା ତତିୟାବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେ ଚ ‘‘ସାହି, ସାଭୀ’’ତି ରୂପାନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, କସ୍ମା ଚ ସତ୍ତମୀବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ସାସୂ’’ତି ? ଇଦମ୍ପି ଅକାରଣଂ ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତା । କସ୍ମା ଚ ପନ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ପୁବ୍ବକ୍ଖରସ୍ସ ରସ୍ସୱସେନ ‘‘ସସ୍ସ’’ଇତି ରୂପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ? ଇଦମ୍ପି ଅକାରଣଂ ସୁନଖୱାଚକସ୍ସ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ଆକାରନ୍ତତାପକତିକତ୍ତା । ଆକାରନ୍ତତାପକତିକସ୍ସ ଚ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ୟଥା ଅକାରନ୍ତତାପକତିକସ୍ସ ପୁରିସସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ପୁରିସସ୍ସା’’ତି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠେକୱଚନରୂପଂ ଭୱତି ଏୱରୂପସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତେନେୱ ଆୟସ୍ମା କଚ୍ଚାନୋ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ସୁନଖୱାଚକସ୍ସ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ପୁବ୍ବକ୍ଖରସ୍ସ ଦୀଘୱସେନ ‘‘ସାସ୍ସ’’ଇତି ରୂପମାହ । କସ୍ମା ଚ ପନ ତେ ଆଚରିୟା ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ସାୟ’’ଇତି ରୂପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ? ଇଦମ୍ପି ଅକାରଣଂ, ଠପେତ୍ୱା ହି ଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ଘସଞ୍ଞତୋ ଆକାରତୋ ପରେସଂ ନାଦୀନଂ ଆୟାଦେସଞ୍ଚ ଅକାରନ୍ତତୋ ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତୋ ପରସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ ଆୟାଦେସଞ୍ଚ ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ଅଘତୋ ଆକାରନ୍ତତୋ ପରସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥେକୱଚନସ୍ସ କତ୍ଥଚିପି ଆୟାଦେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି । ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ଚ ତାଦିସଂ ରୂପଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱଚନଂୟେୱ ୟୁତ୍ତତରଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଚ ଅନାଗମନତୋ । ୟା ପନମ୍ହେହି ନିରୁତ୍ତିପିଟକଂ ନିସ୍ସାୟ ବୁଦ୍ଧୱଚନଞ୍ଚ ସୁନଖୱାଚକସ୍ସ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁତ୍ତା, ସାୟେୱ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥାପି ନାନାଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତମାନାନଂ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସା ସୋ ସଂଇଚ୍ଚେତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପଦାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାସୁ ପଦାନଂ ସଦିସାସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା – ୟୋ ତୁମ୍ହେହି ସାସଦ୍ଦୋ ‘‘ତଂସଦ୍ଦତ୍ଥେ ଚ ସୁନଖେ ଚ ସକମିଚ୍ଚତ୍ଥେ ଚ ୱତ୍ତତୀ’’ତି ଇଚ୍ଛିତୋ, କଥଂ ତଂ ‘‘ସା’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ‘‘ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋ’’ତି ଜାନନ୍ତୀତି ? ନ ଜାନନ୍ତି, ପୟୋଗୱସେନ ପନ ଜାନନ୍ତି ଲୋକିୟଜନା ଚେୱ ପଣ୍ଡିତା ଚ । ପୟୋଗୱସେନ ହି ‘‘ସା ମଦ୍ଦୀ ନାଗମାରୁହି, ନାତିବଦ୍ଧଂୱ କୁଞ୍ଜର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ତଂସଦ୍ଦତ୍ଥତା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ସାସଦ୍ଦୋ ତଂସଦ୍ଦତ୍ଥେ ଚ ୱତ୍ତତି । ‘‘ନ ୟତ୍ଥ ସା ଉପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ଭଗୱତୋ ସାଜାତିମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ସତ୍ତା ଅମତରସଭାଗିନୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ସୁନଖୱାଚକତା ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
‘‘ଅନ୍ନଂ ତୱେଦଂ ପକତଂ ୟସସ୍ସି,
ତଂ ଖଜ୍ଜରେ ଭୁଞ୍ଜରେ ପିୟ୍ୟରେ ଚ ।
ଜାନାସି ମଂ ତ୍ୱଂ ପରଦତ୍ତୂପଜୀୱିଂ,
ଉତ୍ତିଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ଲଭତଂ ସପାକୋ’’ତି
ଏତ୍ଥ ପନ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ରସ୍ସଭାୱକରଣେନ ‘‘ସପାକୋ’’ତି ପାଳି ଠିତାତି ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସାନଂ ସୁନଖାନଂ ଇଦଂ ମଂସନ୍ତି ସ’’ମିତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସଂ ପଚତୀତି ସପାକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସପାକୋତି ସପାକଚଣ୍ଡାଲୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ଏତଦେୱତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ଏୱଂ ସାସଦ୍ଦୋ ସୁନଖେ ଚ ୱତ୍ତତି । ‘‘ସା ଦାରା ଜନ୍ତୂନଂ ପିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ସକା ଦାରା ସତ୍ତାନଂ ପିୟା’’ତି ଅତ୍ଥଦୀପନୱସେନ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ସକୱାଚକତା ପଞ୍ଞାୟତି । ଏୱଂ ସାସଦ୍ଦୋ ସକମିଚ୍ଚତ୍ଥେ ଚ ୱତ୍ତତି । ଇତି ସାସଦ୍ଦଂ ପୟୋଗୱସେନ ଈଦିସତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକୋତି ଜାନନ୍ତି । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ତଂସଦ୍ଦତ୍ଥେ ଚ ସୁନଖେ,
ସକସ୍ମିମ୍ପି ଚ ୱତ୍ତତି ।
ସାସଦ୍ଦୋ ସୋ ଚ ଖୋ ଞେୟ୍ୟୋ,
ପୟୋଗାନଂ ୱସେନ ୱେ ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ନ ୟତ୍ଥ ସା ଉପଟ୍ଠିତୋ ହୋତୀ’’ତି ଏକୱଚନପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ଚ,
‘‘ଅସନ୍ତା କିର ମଂ ଜମ୍ମା, ତାତ ତାତାତି ଭାସରେ ।
ରକ୍ଖସା ପୁତ୍ତରୂପେନ, ସାୱ ୱାରେନ୍ତି ସୂକର’’ନ୍ତି
ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ଚ, ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ‘‘ସାନୋ’’ଇଚ୍ଚାଦିଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ସା, ସା, ସାନୋ । ସାନଂ, ସାନେ । ସାନା’’ତିଆଦିନା ସୁନଖୱାଚକସ୍ସ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା କଥିତା ।
ଇଦାନି ପୁମସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ପୁମା, ପୁମା, ପୁମାନୋ । ପୁମାନଂ, ପୁମାନେ । ପୁମାନା, ପୁମୁନା, ପୁମେନ, ପୁମାନେହି, ପୁମାନେଭି । ପୁମସ୍ସ, ପୁମୁନୋ, ପୁମାନଂ । ପୁମାନା, ପୁମୁନା, ପୁମାନେହି, ପୁମାନେଭି । ପୁମସ୍ସ, ପୁମୁନୋ, ପୁମାନଂ । ପୁମାନେ, ପୁମାନେସୁ । ଭୋ ପୁମ, ଭୱନ୍ତୋ ପୁମା, ପୁମାନୋ । ‘‘ଭୋ ପୁମା’’ଇତି ବହୁୱଚନେ ନୟୋପି ଞେୟ୍ୟୋ ।
‘‘ଥିୟୋ ତସ୍ସ ପଜାୟନ୍ତି, ନ ପୁମା ଜାୟରେ କୁଲେ ।
ୟୋ ଜାନଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ପଞ୍ହଂ, ଅଞ୍ଞଥା ନଂ ୱିୟାକରେ’’ତି
ଅୟଂ ପାଳି ପୁମସଦ୍ଦସ୍ସ ବହୁୱଚନଭାୱସାଧିକା, କଚ୍ଚାୟନେ ‘‘ହେ ପୁମଂ’’ଇତି ସାନୁସାରଂ ଆଲପନେକୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି । ତଦନେକେସୁ ପାଳିପ୍ପଦେସେସୁ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ସାନୁସାରାନଂ ଆଲପନୱଚନାନଂ ଅଦସ୍ସନତୋ ଇଧ ନ ୱଦାମି । ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଂ ଚେ, ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ୟସସ୍ସି ନଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତଂ ୱିସୟ୍ହା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଆଗମୱସେନେୱାନୁସାରୋ ହୋତି, ନ ସଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟମାକାରନ୍ତୱସେନ ନାମିକପଦମାଲା ।
‘‘ସୋଳସିତ୍ଥିସହସ୍ସାନଂ,
ନ ୱିଜ୍ଜତି ପୁମୋ ତଦା ।
ଅହୋରତ୍ତାନମଚ୍ଚୟେନ,
ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅହମେକକୋ’’ତି ଚ,
‘‘ୟଥା ବଲାକୟୋନିମ୍ହି, ନ ୱିଜ୍ଜତି ପୁମୋ ସଦା ।
ମେଘେସୁ ଗଜ୍ଜମାନେସୁ, ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ତା ତଦା’’ତି ଚ
ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ପନ ଓକାରନ୍ତୱସେନପି ନାମିକପଦମାଲା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପୁମୋ, ପୁମା । ପୁମଂ, ପୁମେ । ପୁମେନ, ପୁମେହି, ପୁମେଭି । ପୁମସ୍ସ, ପୁମାନଂ । ପୁମା, ପୁମସ୍ମା, ପୁମମ୍ହା, ପୁମେହି, ପୁମେଭି । ପୁମସ୍ସ, ପୁମାନଂ । ପୁମେ, ପୁମସ୍ମିଂ, ପୁମମ୍ହି, ପୁମେସୁ । ଭୋ ପୁମ, ଭୱନ୍ତୋ ପୁମା । ‘‘ଭୋ ପୁମା’’ଇତି ୱା, ଏୱଂ ପୁମସଦ୍ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ।
ଇଦାନି ମିସ୍ସକନୟୋ ୱୁଚ୍ଚତେ –
ପୁମା, ପୁମୋ, ପୁମା, ପୁମାନୋ । ପୁମାନଂ, ପୁମଂ, ପୁମାନେ, ପୁମେ । ପୁମାନା, ପୁମୁନା, ପୁମେନ, ପୁମାନେହି, ପୁମାନେଭି, ପୁମେହି, ପୁମେଭି । ପୁମସ୍ସ, ପୁମୁନୋ, ପୁମାନଂ । ପୁମାନା, ପୁମୁନା, ପୁମା, ପୁମସ୍ମା, ପୁମମ୍ହା, ପୁମାନେହି, ପୁମାନେଭି, ପୁମେହି, ପୁମେଭି । ପୁମସ୍ସ, ପୁମୁନୋ, ପୁମାନଂ । ପୁମାନେ, ପୁମେ, ପୁମସ୍ମିଂ, ପୁମମ୍ହି, ପୁମାନେସୁ, ପୁମେସୁ । ଭୋ ପୁମ, ଭୱନ୍ତୋ ପୁମାନୋ, ଭୱନ୍ତୋ ପୁମା । ‘‘ଭୋ ପୁମାନୋ, ଭୋ ପୁମା’’ଇତି ୱା ।
ଇଦାନି ରହସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ରହା ୱୁଚ୍ଚତି ପାପଧମ୍ମୋ । ରହା, ରହା, ରହିନୋ । ରହାନଂ, ରହାନେ । ରହିନା, ରହିନେହି, ରହିନେଭି । ରହସ୍ସ, ରହାନଂ । ରହା, ରହାନେହି, ରହାନେଭି । ରହସ୍ସ, ରହାନଂ । ରହାନେ, ରହାନେସୁ । ଭୋ ରହ, ଭୱନ୍ତୋ ରହିନୋ, ଭୱନ୍ତୋ ରହା ।
ଇଦାନି ଦଳ୍ହଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଦଳ୍ହଧମ୍ମା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନୋ । ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନଂ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନେ । ଦଳ୍ହଧମ୍ମିନା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେହି, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେଭି । ଦଳ୍ହଧମ୍ମସ୍ସ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନଂ । ଦଳ୍ହଧମ୍ମିନା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେହି, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେଭି । ଦଳ୍ହଧମ୍ମସ୍ସ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନଂ । ଦଳ୍ହଧମ୍ମେ ଦଳ୍ହଧମ୍ମେସୁ । ଭୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମ, ଭୱନ୍ତୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନୋ, ଭୱନ୍ତୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମା । ‘‘ଭୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନୋ, ଭୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମା’’ଇତି ପୁଥୁୱଚନମ୍ପି ଞେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ ଚତ୍ତାରୋ ଧନୁଗ୍ଗହା ଦଳ୍ହଧମ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ । ଇମିସ୍ସଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଦଳ୍ହଧମ୍ମା’’ ଇତି ବହୁୱଚନୱସେନ ଆଗତତ୍ତା ଦଳ୍ହଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ଆକାରନ୍ତୋତିପି ଓକାରନ୍ତୋତିପି ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ ତଦନ୍ତାନଂ ବହୁୱଚନଭାୱେ ତୁଲ୍ୟରୂପତ୍ତା । ତଥାପି ଅମ୍ହେହି ପଦମାଲା ଆକାରନ୍ତୱସେନେୱ ୟୋଜିତା । ଈଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ଦଳ୍ହଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ଆକାରନ୍ତୋତିପି ଓକାରନ୍ତୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତେୱ ଅପରିବ୍ୟତ୍ତରୂପତ୍ତା । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପନ ପାଳିପ୍ପଦେସେ ଅତୀୱ ପରିବ୍ୟତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଓକାରନ୍ତ ଦଳ୍ହଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଧା ଦିସ୍ସତି ଗୁଣସଦ୍ଦପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକସଦ୍ଦୱସେନ । ତତ୍ଥ ‘‘ଇସ୍ସତ୍ତେ ଚସ୍ମି କୁସଲୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଦଳ୍ହଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ଓକାରନ୍ତୋ ଗୁଣସଦ୍ଦୋ । ‘‘ବାରାଣସିୟଂ ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋ ନାମ ରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ଓକାରନ୍ତୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଧା ଦିଟ୍ଠୋ । ତସ୍ସ ପନ ‘‘ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମା । ଦଳ୍ହଧମ୍ମଂ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେ’’ତି ପୁରିସନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ଞେୟ୍ୟା, ଆକାରନ୍ତୋକାରନ୍ତାନଂ ୱସେନ ମିସ୍ସକପଦମାଲା ଚ । କଥଂ ?
ଦଳ୍ହଧମ୍ମା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମା । ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନଂ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମଂ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନେ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେ । ଦଳ୍ହଧମ୍ମିନା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେନ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେହି, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେଭି । ଦଳ୍ହଧମ୍ମସ୍ସ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନଂ । ଦଳଧମ୍ମିନା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମସ୍ମା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମମ୍ହା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେହି, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେଭି । ଦଳ୍ହଧମ୍ମସ୍ସ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନଂ । ଦଳ୍ହଧମ୍ମେ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମସ୍ମିଂ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମମ୍ହି, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେସୁ । ଭୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମ, ଭୱନ୍ତୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନୋ, ଭୱନ୍ତୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମାତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମା, ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମୋତି ମିସ୍ସକପଦମାଲା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ୱିୱଟଚ୍ଛଦସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ୱିୱଟଚ୍ଛଦା, ୱିୱଟଚ୍ଛଦା, ୱିୱଟଚ୍ଛଦାନୋ । ୱିୱଟଚ୍ଛଦାନଂ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦାନେ । ୱିୱଟଚ୍ଛଦେନ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦେହି, ୱିୱଟଚ୍ଛଦେଭି । ୱିୱଟଚ୍ଛଦସ୍ସ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦାନଂ । ୱିୱଟଚ୍ଛଦା, ୱିୱଟଚ୍ଛଦେହି, ୱିୱଟଚ୍ଛଦେଭି । ୱିୱଟଚ୍ଛଦସ୍ସ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦାନଂ । ୱିୱଟଚ୍ଛଦେ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦେସୁ । ଭୋ ୱିୱଟଚ୍ଛଦ, ଭୱନ୍ତୋ ୱିୱଟଚ୍ଛଦା, ଭୱନ୍ତୋ ୱିୱଟଚ୍ଛଦାନୋ ।
ଅୟଂ ନାମିକପଦମାଲା ‘‘ସଚେ ପନ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜତି ଅରହଂ ହୋତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ୱିୱଟଚ୍ଛଦା’’ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ଆକାରନ୍ତୱସେନ କଥିତା । ‘‘ଲୋକେ ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋ’’ତିପି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ପନ ଓକାରନ୍ତୱସେନପି କଥେତବ୍ବା ‘‘ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦା, ୱିୱଟଚ୍ଛଦଂ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦେ’’ତି । ମିସ୍ସକୱସେନପି କଥେତବ୍ବା ‘‘ୱିୱଟଚ୍ଛଦା, ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦାନୋ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦା । ୱିୱଟଚ୍ଛଦାନଂ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦଂ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦାନେ, ୱିୱଟଚ୍ଛଦେ’’ଇତି ।
ଇଦାନି ୱତ୍ତହସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ – ୱତ୍ତହାତି ସକ୍କୋ ।
ୱତ୍ତହା, ୱତ୍ତହାନୋ । ୱତ୍ତହାନଂ, ୱତ୍ତହାନେ । ୱତ୍ତହାନା, ୱତ୍ତହାନେହି, ୱତ୍ତହାନେଭି । ୱତ୍ତହିନୋ, ୱତ୍ତହାନଂ । ୱତ୍ତହାନା, ୱତ୍ତହାନେହି, ୱତ୍ତହାନେଭି । ୱତ୍ତହିନୋ, ୱତ୍ତହାନଂ । ୱତ୍ତହାନେ, ୱତ୍ତହାନେସୁ । ଭୋ ୱତ୍ତହ, ଭୱନ୍ତୋ ୱତ୍ତହାନୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଭୋ ୱତ୍ତହା, ଭୋ ୱତ୍ତହାନୋ’’ଇଚ୍ଚପି ।
ଇଦାନି ୱୁତ୍ତସିରସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ୱୁତ୍ତସିରା, ୱୁତ୍ତସିରା, ୱୁତ୍ତସିରାନୋ । ୱୁତ୍ତସିରାନଂ, ୱୁତ୍ତସିରାନେ । ୱୁତ୍ତସିରାନା, ୱୁତ୍ତସିରାନେହି, ୱୁତ୍ତସିରାନେଭି । ୱୁତ୍ତସିରସ୍ସ, ୱୁତ୍ତସିରାନଂ, ୱୁତ୍ତସିରା, ୱୁତ୍ତସିରେହି, ୱୁତ୍ତସିରେଭି । ୱୁତ୍ତସିରସ୍ସ, ୱୁତ୍ତସିରାନଂ । ୱୁତ୍ତସିରେ, ୱୁତ୍ତସିରେସୁ । ଭୋ ୱୁତ୍ତସିର, ଭାନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତସିରାନୋତି । ‘‘ୱୁତ୍ତସିରୋ’’ତି ଓକାରନ୍ତପାଠୋପି ଦିସ୍ସତି ।
ଇଦାନି ୟୁୱସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ୟୁୱା, ୟୁୱା, ୟୁୱାନୋ, ୟୁୱାନା । ୟୁୱାନଂ, ୟୁୱଂ, ୟୁୱାନେ, ୟୁୱେ । ୟୁୱାନା, ୟୁୱେନ, ୟୁୱାନେନ, ୟୁୱାନେହି, ୟୁୱାନେଭି, ୟୁୱେହି, ୟୁୱେଭି । ୟୁୱାନସ୍ସ, ୟୁୱସ୍ସ, ୟୁୱାନାନଂ, ୟୁୱାନଂ । ୟୁୱାନା, ୟୁୱାନସ୍ମା, ୟୁୱାନମ୍ହା, ୟୁୱାନେହି, ୟୁୱାନେଭି, ୟୁୱେହି, ୟୁୱେଭି । ୟୁୱାନସ୍ସ, ୟୁୱସ୍ସ, ୟୁୱାନାନଂ, ୟୁୱାନଂ । ୟୁୱାନେ, ୟୁୱାନସ୍ମିଂ, ୟୁୱାନମ୍ହି, ୟୁୱେ, ୟୁୱସ୍ମିଂ, ୟୁୱମ୍ହି, ୟୁୱାନେସୁ, ୟୁୱାସୁ, ୟୁୱେସୁ । ଭୋ ୟୁୱ, ୟୁୱାନ, ଭୱନ୍ତୋ ୟୁୱାନା ।
ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏକଦେସେନ ଆକାରନ୍ତନୟୋ ଚ ସବ୍ବଥା ଓକାରନ୍ତନୟୋ ଚ ଏକଦେସେନ ଚ ଓକାରନ୍ତନୟୋତି ତୟୋ ନୟା ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ମଘୱସଦ୍ଦସ୍ସପି ‘‘ମଘୱା, ମଘୱା, ମଘୱାନୋ, ମଘୱାନା’’ତିଆଦିନା ୟୁୱସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ନାମିକପଦମାଲାୟୋଜନଂ କୁବ୍ବନ୍ତି ଗରୂ । ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ପନ ‘‘ମଘୱା ତିଟ୍ଠତି, ମଘୱନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ମଘୱନ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ମଘୱନ୍ତେ ପସ୍ସତି । ମଘୱତା କତଂ, ମଘୱନ୍ତେହି କତଂ, ମଘୱନ୍ତେଭି କତଂ । ମଘୱତୋ ଦୀୟତେ, ମଘୱନ୍ତାନଂ ଦୀୟତେ । ମଘୱତା ନିସ୍ସଟଂ, ମଘୱନ୍ତେହି ନିସ୍ସଟଂ, ମଘୱନ୍ତେଭି ନିସ୍ସଟଂ । ମଘୱତୋ ପରିଗ୍ଗହୋ, ମଘୱନ୍ତାନଂ ପରିଗ୍ଗହୋ । ମଘୱତି ପତିଟ୍ଠିତଂ, ମଘୱନ୍ତେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଭୋ ମଘୱା, ଭୱନ୍ତୋ ମଘୱନ୍ତୋ’’ତି ଗୁଣୱାପଦନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟମ୍ପି । ତଂ ପାଳିୟା ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି । ପାଳିୟଞ୍ହି ‘‘ସକ୍କୋ ମହାଲି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସମାନୋ ମଘୋ ନାମ ମାଣୱୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ମଘୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ‘‘ମଘୋତି ନାମଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମଘୱା’’ତି ଅତ୍ଥି ଅତ୍ଥୱାଚକୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୱସେନ ପଦସିଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା ହୋତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ଗୁଣୱନ୍ତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ଚ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ଅଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ୟଂ କାଲେ ମଗ୍ଗେ ଚ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ‘‘ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା । ଦୀଘୋ ଅଦ୍ଧା ସୁଦୁଗ୍ଗମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଅଦ୍ଧା’’ତି ପଠମନ୍ତଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇଦଂ ମନ୍ତପଦଂ ସୁଦୁଦ୍ଦସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଏକଂସତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନେନ ‘‘ଅଦ୍ଧା’’ତି ନିପାତପଦେନ ସମାନଂ । ନିପାତାନଂ ପନ ପଦମାଲା ନ ରୂହତି, ନାମିକାନଂୟେୱ ରୂହତି ।
ଅଦ୍ଧା, ଅଦ୍ଧା, ଅଦ୍ଧାନୋ । ଅଦ୍ଧାନଂ, ଅଦ୍ଧାନେ । ଅଦ୍ଧୁନା, ଅଦ୍ଧାନେହି, ଅଦ୍ଧାନେଭି । ଅଦ୍ଧୁନୋ, ଅଦ୍ଧାନଂ । ଅଦ୍ଧୁନା, ଅଦ୍ଧାନେହି, ଅଦ୍ଧାନେଭି । ଅଦ୍ଧୁନୋ, ଅଦ୍ଧାନଂ । ଅଦ୍ଧନି, ଅଦ୍ଧାନେ, ଅଦ୍ଧାନେସୁ । ଭୋ ଅଦ୍ଧ, ଭୱନ୍ତୋ ଅଦ୍ଧା, ଅଦ୍ଧାନୋ ।
ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମ – ତୟୋ ଅଦ୍ଧା । ଅଦ୍ଧାନଂ ୱୀତିୱତ୍ତୋ । ଇମିନା ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା । ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ । ପଥଦ୍ଧୁନୋ ପନ୍ନରସେୱ ଚନ୍ଦୋ । ଅହୂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନେ, ସମଣୋ ଖନ୍ତିଦୀପନୋ । ଅଦ୍ଧାନେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତି । ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଞେୟ୍ୟା । ଅୟମ୍ପି ପନେତ୍ଥ ନୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ‘‘ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଦୁତିୟେକୱଚନନ୍ତୱସେନ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀବହୁୱଚନୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ରୂପଂ । ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦୀଘମଗ୍ଗୱାଚକେନ ‘‘ଅଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକେନ ସଦିସଂ ସୁତିସାମଞ୍ଞୱସେନାତି ।
ଇଦାନି ମୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ମୁଦ୍ଧା, ମୁଦ୍ଧା, ମୁଦ୍ଧାନୋ । ମୁଦ୍ଧଂ, ମୁଦ୍ଧେ, ମୁଦ୍ଧାନେ । ମୁଦ୍ଧାନା, ମୁଦ୍ଧେହି, ମୁଦ୍ଧେଭି । ମୁଦ୍ଧସ୍ସ, ମୁଦ୍ଧାନଂ । ମୁଦ୍ଧାନା, ମୁଦ୍ଧେହି, ମୁଦ୍ଧେଭି । ମୁଦ୍ଧସ୍ସ, ମୁଦ୍ଧାନଂ । ମୁଦ୍ଧନି, ମୁଦ୍ଧନେସୁ । ଭୋ ମୁଦ୍ଧ, ଭୱନ୍ତୋ ମୁଦ୍ଧା, ମୁଦ୍ଧାନୋ ।
ଏୱଂ ଅଭିଭୱିତାପଦେନ ୱିସଦିସପଦାନି ଭୱନ୍ତି । ଇତି ନାନାନୟେହି ଅଭିଭୱିତାପଦେନ ସଦିସାନି ୱତ୍ତାଦୀନି ୱିସଦିସାନି ଗୁଣୱାଦୀନି ରାଜସାଇଚ୍ଚାଦୀନି ଚ ଆକାରନ୍ତପଦାନି ଦସ୍ସିତାନି ସଦ୍ଧିଂ ନାମିକପଦମାଲାହି ।
ଏତ୍ଥ ୟୋଗଂ ସଚେ ପୋସୋ, କରେ ପଣ୍ଡିତଜାତିକୋ ।
ତସ୍ସ ୱୋହାରଭେଦେସୁ, ୱିଜମ୍ଭେ ଞାଣମୁତ୍ତମଂ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ
ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ନାମ
ଛଟ୍ଠୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ଉକାରନ୍ତ ଅୱଣ୍ଣନ୍ତତାପକତିକଂ
ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
୭. ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନାମିକପଦମାଲା
ଅଥ ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ଭୱନ୍ତ କରୋନ୍ତଇଚ୍ଚାଦିକସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲଂ ୱକ୍ଖାମ –
ଗଚ୍ଛଂ ମହଂ ଚରଂ ତିଟ୍ଠଂ, ଦଦଂ ଭୁଞ୍ଜଂ ସୁଣଂ ପଚଂ ।
ଜୟଂ ଜରଂ ଚୱଂ ମୀୟଂ, ସରଂ କୁବ୍ବଂ ଜପଂ ୱଜଂ ॥
ଗଚ୍ଛଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତା । ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ । ଗଚ୍ଛତା, ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେତି । ଗଚ୍ଛତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ, ଗଚ୍ଛତଂ । ଗଚ୍ଛତା, ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେଭି । ଗଚ୍ଛତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ, ଗଚ୍ଛତଂ । ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ । ଭୋ ଗଚ୍ଛଂ, ଭୋ ଗଚ୍ଛା, ଭୱନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ।
ଗଚ୍ଛାଦୀନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ତଂସଦିସାନଂ ଏୱଂ ଞେୟ୍ୟାନୀତି ୟମକମହାଥେରମତଂ। କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ତତିୟେକୱଚନଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ, ଗଚ୍ଛନ୍ତା, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ମା, ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ହା, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ମିଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ହୀ’’ତି ଇମାନି ପଦାନି ନାଗତାନି, ତଥାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ଗହେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ର ୟମକମହାଥେରେନ ଆଲପନୱଚନଟ୍ଠାନେୟେୱ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ମହନ୍ତୋ, ଚରନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନଂ ବହୁୱଚନତ୍ତଂ କଥିତଂ, ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଟ୍ଠାନେ ଏକୱଚନତ୍ତଂ । କେହିଚି ପନ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଟ୍ଠାନେ ଏକୱଚନବହୁୱଚନତ୍ତଂ, ଆଲପନୱଚନଟ୍ଠାନେ ବହୁୱଚନତ୍ତଂୟେୱ କଥିତଂ । ‘‘ଗଚ୍ଛଂ, ମହଂ, ଚର’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପନ ଆଲପନଟ୍ଠାନେ ଏକୱଚନତ୍ତଂ । ମୟଂ ପନ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅନେକାସୁ ଚାଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ମହନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନଂ ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗାନଂ ‘‘ଗଚ୍ଛଂ, ମହଂ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନଞ୍ଚ ସାନୁସାରାଲପନେକୱଚନପ୍ପୟୋଗାନଂ ଅଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ । ସ ଗଚ୍ଛଂ ନ ନିୱତ୍ତତି । ମହନ୍ତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ’’ତିଆଦୀନଂ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନପ୍ପୟୋଗାନଞ୍ଞେୱ ଦସ୍ସନତୋ ତାଦିସାନି ରୂପାନି ଅନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମାନି ୱିୟ ମଞ୍ଞାମ । ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ପଚ୍ଚତ୍ତାଲପନଟ୍ଠାନେ ‘‘ମହନ୍ତୋ, ଭୱନ୍ତୋ, ଚରନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନଂ ବହୁୱଚନତ୍ତମେୱ କଥିତଂ, ନ ଏକୱଚନତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ‘‘ମହଂ ଭୱଂ ଚରଂ ତିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ମହଂ ତିଟ୍ଠତି, ମହନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଭୋ ମହା, ଭୱନ୍ତୋ ମହନ୍ତୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଭୱଂ ତିଟ୍ଠତି, ଭୱନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଭୱଂ, ଭୱନ୍ତୋ’’ତି ପଦାନି ୟତ୍ଥ ‘‘ହୋନ୍ତୋ ହୋନ୍ତା’’ତି କ୍ରିୟତ୍ଥଂ ନ ୱଦନ୍ତି, ତତ୍ଥ ‘‘ଭୱଂ କଚ୍ଚାନୋ । ମା ଭୱନ୍ତୋ ଏୱଂ ଅୱଚୁତ୍ଥା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପତନତୋ ଏକୱଚନବହୁୱଚନାନି ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା ଲୋକେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ୱିୟ ‘‘ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅରହନ୍ତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ୱିୟ ଚ ‘‘ଭୱନ୍ତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ବହୁୱଚନତ୍ତଂ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଂ । ‘‘ମହନ୍ତୋ, ଚରନ୍ତୋ, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନଂ ପନ ବହୁୱଚନତ୍ତଂ ନ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଂ ୱିୟ ଅମ୍ହେ ପଟିଭାତି । ନ ହି କତ୍ଥଚିପି ‘‘ସନ୍ତୋ, ଅରହନ୍ତୋ, ଭୱନ୍ତୋ’’ତି ପଦୱଜ୍ଜିତାନଂ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ମହନ୍ତୋ, ଚରନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନଂ ଅନେକପଦସତାନଂ ବହୁୱଚନନ୍ତତାପୟୋଗେ ପସ୍ସାମ । ତଥା ହି –
ବୱ୍ହତ୍ତେ କତ୍ଥଚି ଠାନେ, ‘‘ଜାନ’’ମିଚ୍ଚାଦୟୋ ୟଥା ।
ଦିସ୍ସନ୍ତି ନେୱଂ ବୱ୍ହତ୍ତେ, ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ ଇତିଆଦୟୋ ॥
ବୱ୍ହତ୍ତେ କତ୍ଥଚି ଠାନେ, ‘‘ସନ୍ତୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୟୋପି ଚ ।
ଦିସ୍ସନ୍ତି ନେୱଂ ବୱ୍ହତ୍ତେ, ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ ଇତିଆଦୟୋ ॥
‘‘ଅରହନ୍ତୋ’’ତି ବୱ୍ହତ୍ତେ, ଏକନ୍ତେନେୱ ଦିସ୍ସତି ।
ନେୱଂ ଦିସ୍ସନ୍ତି ବୱ୍ହତ୍ତେ, ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ ଇତିଆଦୟୋ ॥
ଅନେକସତପାଠେସୁ, ‘‘ୱିହରନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ।
ଏକସ୍ସପି ବହୁକତ୍ତେ, ପୱତ୍ତି ନ ତୁ ଦିସ୍ସତି ॥
ବହୁୱଚନନୟେନ, ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ହି ।
ଗହଣେ ସତି ବହୱୋ, ଦୋସା ଦିସ୍ସନ୍ତି ସଚ୍ଚତୋ ॥
ୟଥେକମ୍ହି ଘରେ ଦଡ୍ଢେ, ଦଡ୍ଢା ସାମୀପିକା ଘରା ।
ତଥା ବୱ୍ହତ୍ତୱାଚିତ୍ତେ, ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ତୁ ॥
‘‘ୱିହରନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନଂ, ବୱ୍ହତ୍ତୱାଚିତା ସିୟା ।
ରୂପନୟୋ ଅନିଟ୍ଠୋ ଚ, ଗହେତବ୍ବୋ ଅନେକଧା ॥
ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ‘‘ନିରୁତ୍ତିପିଟକଂ ନାମ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେନ ମହାଖୀଣାସୱେନ ମହାକଚ୍ଚାୟନେନ କତ’’ନ୍ତି ଲୋକେ ପସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ଠାନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ଥେରେ ଗାରୱେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ପାଳିନୟଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠେନେକୱଚନନୟେନ ଅଦିଟ୍ଠୋ ବହୁୱଚନନୟୋ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସତି ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତେସୁ ନୟୋ ସୋଭନୋ ଭୱତି । ଅୟଂ ପନ ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚି –
‘‘ଭୱଂ କରଂ ଅରହଂ ସଂ, ମହଂ’’ ଇତି ପଦାନି ତୁ ।
ୱିସଦିସାନି ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଲକ୍ଖୟେ ॥
‘‘ଗଚ୍ଛଂ ଚରଂ ଦଦଂ ତିଟ୍ଠଂ, ଚିନ୍ତୟଂ ଭାୱୟଂ ୱଦଂ ।
ଜାନଂ ପସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦୀନି, ସଦିସାନି ଭୱନ୍ତି ହି ॥
ତତ୍ର ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି, କତ୍ଥଚି ପରିୱତ୍ତରେ ।
ୱିଭତ୍ତିଲିଙ୍ଗୱଚନ-ୱସେନାତି ୱିଭାୱୟେ ॥
ତତ୍ର ତାୱ ଭୱନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତି – ଭୱଂସଦ୍ଦୋ ହି ‘‘ୱଡ୍ଢନ୍ତୋ, ହୋନ୍ତୋ’’ତି ଅତ୍ଥେପି ୱଦତି । ତେସଂ ୱସେନ ଅୟଂ ନାମିକପଦମାଲା ।
ଭୱଂ, ଭୱନ୍ତୋ, ଭୱନ୍ତା । ଭୱନ୍ତଂ, ଭୱନ୍ତେ । ଭୱନ୍ତେନ, ଭୱନ୍ତେହି, ଭୱନ୍ତେଭି । ଭୱନ୍ତସ୍ସ, ଭୱନ୍ତାନଂ । ଭୱନ୍ତା, ଭୱନ୍ତସ୍ମା, ଭୱନ୍ତମ୍ହା, ଭୱନ୍ତେହି, ଭୱନ୍ତେଭି । ଭୱନ୍ତସ୍ସ, ଭୱନ୍ତାନଂ । ଭୱନ୍ତେ, ଭୱନ୍ତସ୍ମିଂ, ଭୱନ୍ତମ୍ହି, ଭୱନ୍ତେସୁ । ହେ ଭୱନ୍ତ, ହେ ଭୱନ୍ତା ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଭୱଂ, ଭୱନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନଂ ‘‘ୱଡ୍ଢନ୍ତୋହୋନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ସୁୱିଜାନୋ ଭୱଂ ହୋତି । ଧମ୍ମକାମୋ ଭୱଂ ହୋତି । ରାଜା ଭୱନ୍ତୋ ନାନାସମ୍ପତ୍ତୀହି ମୋଦତି । କୁଳୀରଦହୋ ଗଙ୍ଗାୟ ଏକାବଦ୍ଧୋ, ଗଙ୍ଗାୟ ପୂରଣକାଲେ ଗଙ୍ଗୋଦକେନ ପୂରତି, ଉଦକେ ମନ୍ଦୀ ଭୱନ୍ତେ ଦହତୋ ଉଦକଂ ଗଙ୍ଗାୟ ଓତରତୀ’’ତି ପୟୋଗା ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅୟଂ ନାମିକପଦମାଲା ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଭୱଂସଦ୍ଦମତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛମାନଚରମାନସଦ୍ଦାଦୀସୁ ୱିୟ ଭୱନ୍ତସଦ୍ଦେ ‘‘ଭୱନ୍ତୋ, ଭୱନ୍ତା’’ତି ପୁରିସନୟୋପି ଲବ୍ଭତି, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭୱନ୍ତଂ, ଭୱନ୍ତାନୀ’’ତି ଚିତ୍ତନୟୋପି ଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ୱଡ୍ଢନଭୱନତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ଭୱନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅୟଞ୍ଚ ୱିସେସୋ ‘‘ଭୱନ୍ତୋ’’ତି ପଦଂ ୱଡ୍ଢନଭୱନତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନଂ ବହୁୱଚନମେୱ ହୋତି, ୟଥା ‘‘ଭୱନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ୱଡ୍ଢନଭୱନତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତମାନଂ ଏକୱଚନମେୱ । ଅତ୍ରିମେ ପୟୋଗା ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭୱନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣାତି । ସମଣେନ ନାମ ଈଦିସେସୁ କମ୍ମେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଭୱନ୍ତୋ ହି ସମଣୋ ସୁସମଣୋ ଅସ୍ସା’’ତି । ‘‘ଭୱଂ’’ ଇତି ପଦଂ ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି ଏକୱଚନମେୱ, ତସ୍ମା ଇଦାନି ‘‘ଭୱଂ ଆନନ୍ଦୋ । ଭୱନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅପ୍ପସଦ୍ଦା ଭୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତୁ, ମା ଭୋନ୍ତୋ ସଦ୍ଦମକତ୍ଥା’’ତି ଏୱମାଦିପୟୋଗଦସ୍ସନୱସେନ ୱୋହାରୱିସେସେ ପୱତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅପରାପି ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଭୱଂ, ଭୱନ୍ତୋ, ଭୋନ୍ତୋ । ଭୱନ୍ତଂ, ଭୱନ୍ତେ । ଭୱତା, ଭୋତା, ଭୱନ୍ତେନ, ଭୱନ୍ତେହି, ଭୱନ୍ତେଭି । ଭୱତୋ, ଭୋତୋ, ଭୱନ୍ତସ୍ସ, ଭୱନ୍ତାନଂ, ଭୱତଂ । ଭୱତା, ଭୋତା, ଭୱନ୍ତେହି, ଭୱନ୍ତେଭି । ଭୱତୋ, ଭୋତୋ, ଭୱନ୍ତସ୍ସ, ଭୱନ୍ତାନଂ, ଭୱତଂ । ଭୱତି, ଭୱନ୍ତେ, ଭୱନ୍ତସ୍ମିଂ, ଭୱନ୍ତମ୍ହି, ଭୱନ୍ତେସୁ । ଭୋ, ଭୱନ୍ତୋ, ଭୋନ୍ତୋ ଇତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଭୋ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ତୀଣି ପଦାନି ୟସ୍ମା ୱୋହାରୱିସେସପୱତ୍ତାନି ଆଲପନପଦାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆୱୁସୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପଦାନି ୱିୟ ଭୋସଦ୍ଦାଦିଉପପଦୱନ୍ତାନି ନ ଭୱନ୍ତି, ‘‘ଭୋ ପୁରିସ, ଭୱନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା, ଭୋନ୍ତୋ ସମଣା, ଭୋ ରାଜ’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ହି ପୁରିସସଦ୍ଦାଦୟୋୟେୱ ଭୋସଦ୍ଦାଦି ଉପପଦୱନ୍ତୋ ଭୱନ୍ତି । ଇଧ ଚ ‘‘ଭୱଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଭୱଂସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥାନି ‘‘ଭୋ, ଭୱନ୍ତୋ, ଭୋନ୍ତୋ’’ତି ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି, ନ ପନ ‘‘ଧମ୍ମକାମୋ ଭୱଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଭୱଂସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥାନି । ପଠମସ୍ମିଞ୍ହି ନୟେ ୱଡ୍ଢନତ୍ଥୱସେନ ‘‘ଭୋ ଭୱନ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ ଭୱନ୍ତା, ଭୋନ୍ତୋ ଭୱନ୍ତା’’ତି ଭୋସଦ୍ଦାଦୟୋ ଆଲପନପଦାନଂ ଉପପଦାନି ଭୱନ୍ତି, ନ ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ନୟେ । ଆମେଡିତୱସେନ ପନ ‘‘ଭୋ ଭୋ, ଭୱନ୍ତୋ ଭୱନ୍ତୋ, ଭୋନ୍ତୋ ଭୋନ୍ତୋ’’ତି ପଦାନି ଭୱନ୍ତି ୟଥା ‘‘ଭନ୍ତେ ଭନ୍ତେ’’ତି ।
ଅତ୍ରିଦଂ ଭୂଧାତୁୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ପାଳିନିଦସ୍ସନଂ – କସ୍ମା ଭୱଂ ୱିଜ୍ଜନମରଞ୍ଞନିସ୍ସିତୋ । କଥଂ ପନାହଂ ଭୋ ତଂ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଜାନିସ୍ସାମି । ଏୱଂ ଭୋତି ଖୋ ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ମାଣୱୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୋକ୍ଖରସାତିସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା । ମା ଭୱନ୍ତୋ ଏୱଂ ଅୱଚୁତ୍ଥ । ଇମଂ ଭୋନ୍ତୋ ନିସାମେଥ । ଏୱଂ ଭୋ ପୁରିସ ଜାନାହି, ପାପଧମ୍ମା ଅସଞ୍ଞତା ଇଚ୍ଚେୱମାଦି । ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୱଂ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଭୂଧାତୁମୟାନି ନାମପଦାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଅପିଚ ତେସୁ ‘‘ଭୋ, ଭୱନ୍ତୋ, ଭୋନ୍ତୋ’’ତି ଇମାନି ନିପାତପଦାନିପି ହୋନ୍ତୀତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ‘‘ଭୋ ପୁରିସା’’ତିଆଦୀସୁ ତେସଂ ନିପାତାନିପାତଭାୱେ ୱିୱାଦୋ ନ କରଣୀୟୋ । କଚ୍ଚାୟନସ୍ମିଞ୍ହି ‘‘ଭୋ ଗେ ତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ‘‘ଆମନ୍ତନତ୍ଥେ ନିପାତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ନିରୁତ୍ତିମଞ୍ଜୂସାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୋତିଦଂ ଆମନ୍ତନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସୋ ନ କେୱଲଂ ଏକୱଚନମେୱ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ବହୁୱଚନମ୍ପି ହୋତୀତି ‘ଭୋ ପୁରିସା’ତି ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗୋପି ଗହିତୋ । ‘ଭୱନ୍ତୋ’ତି ପଦଂ ପନ ବହୁୱଚନମେୱ ହୋତୀତି ‘ପୁରିସା’ତି ପୁନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ପାଳିୟଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ନିପାତଭୂତୋ ଭୋସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଦିସ୍ସତି, ଇତରେ ପନ ବହୁୱଚନୱସେନେୱ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତେସଂ ତୁ ନିପାତପଦତ୍ତେ ରୂପନିପ୍ଫାଦନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ତେସୁ ଭୋସଦ୍ଦସ୍ସ ନିପାତପଦତ୍ତା ଆହଚ୍ଚଭାସିତେ ନିଜ୍ଜୀୱାଲପନେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱିସୟୋ ‘‘ଉମ୍ମୁଜ୍ଜ ଭୋ ପୁଥୁସିଲେ, ପରିପ୍ଲୱ ଭୋ ପୁଥୁସିଲେ’’ତି ପୟୋଗୋପି ଦିସ୍ସତି । ଅତ୍ରିମା ଭୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିପରିଦୀପନୀ ଗାଥାୟୋ –
‘‘ଇତୋ ଭୋ ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛ, ମନୁସ୍ସାନଂ ସହବ୍ୟତଂ’’ ।
ଏୱମାଦୀସୁ ଭୋସଦ୍ଦୋ, ଏକୱଚନକୋ ମତୋ ॥
‘‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ଇମଂ କୁଲ-ପୁତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚେୱମାଦିସୁ ।
ବହୁୱଚନକୋ ଏସୋ, ଭୋସଦ୍ଦୋତି ୱିଭାୱୟେ ॥
ପୁଗ୍ଗଲାଲପନେ ଚେୱ, ଧମ୍ମସ୍ସାଲପନେପି ଚ ।
ନିଜ୍ଜୀୱାଲପନେ ଚାତି, ଭୋସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଦିସ୍ସତି ॥
ତତ୍ର ଧମ୍ମାଲପନମ୍ହି, ଏକୱଚୋୱ ଲବ୍ଭତି ।
ଇତରେସୁ ସିୟା ଦେକ-ୱଚୋ ବହୁୱଚୋପି ଚ ॥
ନିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଗୁଣୀପଦଂ, ଧମ୍ମସ୍ସାଲପନେ ଧୁୱଂ ।
‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତ ଭୋ’’ତି, ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ॥
ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଗୁଣୀପଦଂ, ପୁଗ୍ଗଲାଲପନେ ପନ ।
‘‘ଏୱଂ ଭୋ ପୁରିସ ଜାନାହି’’, ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ॥
ଗୁଣୀପଦଂ ଅସନ୍ତମ୍ପି, ପୁଗ୍ଗଲାଲପନମ୍ହି ତୁ ।
ଅଜ୍ଝାହରିତ୍ୱା ପାୱଦେ, ଅତ୍ଥଂ ‘‘ଭୋ ଏହି’’ଆଦିସୁ ॥
ଘଟାଦୀନଂ ଆଲପନଂ, ନିଜ୍ଜୀୱାଲପନଂ ଭୱେ ।
ଜୀୱଂୱ ଲୋକିୟା ଲୋକେ, ଆଲପନ୍ତି କଦାଚି ତୁ ॥
ନିଜ୍ଜୀୱାଲପନଂ ଅପ୍ପଂ, ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନେ ସିୟା ।
‘‘ଉମ୍ମୁଜ୍ଜ ଭୋ ପୁଥୁସିଲେ’’, ଇତି ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ ॥
ଏତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସଂ, କେଚି ଇଚ୍ଛନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ।
ତେସଂ ମତେନ ଭୋତୀତି, ଲିଙ୍ଗଂ ୱିପରିଣାମୟେ ॥
ଅଥ ୱା ପନ ଭୋସଦ୍ଦୋ, ନିପାତୋ ସୋପଦଂ ୱିୟ ।
ତସ୍ମା ୱିରୋଧତା ନାସ୍ସ, ତିଲିଙ୍ଗେ ୱଚନଦ୍ୱୟେ ॥
ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭୋସଦ୍ଦୋ, ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗେୟେୱ ପାୟତୋ ।
ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠୋ ତତୋ ୱିଞ୍ଞୂ, ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗେୟେୱ ତଂ ୱଦେ ॥
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗମ୍ହି ସମ୍ପତ୍ତେ, ‘‘ଭୋ’’ତି ଇତି ପୟୋଜୟେ ।
ଏୱଂୱିଧଂ ପୟୋଗଞ୍ହି, ସୁପ୍ପୟୋଗଂ ବୁଧାବ୍ରୱୁଂ ॥
ୟଜ୍ଜେୱଂ ଦୁପ୍ପୟୋଗଂୱ, ସିୟା ତୁମ୍ହେହି ଦସ୍ସିତଂ ।
‘‘ଉମ୍ମୁଜ୍ଜ ଭୋ ପୁଥୁସିଲେ’’, ଇଚ୍ଚାହଚ୍ଚପଦନ୍ତି ଚେ ॥
ଦୁପ୍ପୟୋଗଂ ନ ତଂ ୟସ୍ମା, ୱୋହାରକୁସଲେନ ୱେ ।
ଜିନେନ ଭାସିତେ ଧମ୍ମେ, ଦୁପ୍ପୟୋଗା ନ ୱିଜ୍ଜରେ ॥
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ୱିସୟେ, ଭୋତିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଜନଂ ।
କୱୀନଂ ପେମନୀୟନ୍ତି, ମୟା ଏୱମୁଦୀରିତଂ ॥
ଏୱଂ ଭୱନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ପାଳିନୟାନୁରୂପଂ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭତ୍ତା ୱଡ୍ଢନଭୱନତ୍ଥତଦଞ୍ଞତ୍ଥୱସେନ ।
କରୋନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ –
କରଂ, କରୋନ୍ତୋ, କରୋନ୍ତା । କରୋନ୍ତଂ, କରୋନ୍ତେ । କରୋତା, କରୋନ୍ତେନ, କରୋନ୍ତେହି, କରୋନ୍ତେଭି । କରୋତୋ, କରୋନ୍ତସ୍ସ, କରୋନ୍ତାନଂ, କରୋତଂ । କରୋତା, କରୋନ୍ତା, କରୋନ୍ତସ୍ମା, କରୋନ୍ତମ୍ହା, କରୋନ୍ତେହି, କରୋନ୍ତେଭି । କରୋତୋ, କରୋନ୍ତସ୍ସ, କରୋନ୍ତାନଂ, କରୋତଂ । କରୋନ୍ତେ, କରୋନ୍ତସ୍ମିଂ, କରୋନ୍ତମ୍ହି, କରୋନ୍ତେସୁ । ଭୋ କରୋନ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ କରୋନ୍ତାତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
‘‘କରୋତୋ ନ କରିୟତି ପାପ’’ନ୍ତି ଇଦମେତ୍ଥ କରୋତୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାନିଦସ୍ସନଂ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କରୋନ୍ତୀ, କରୋନ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବାନି, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କରୋନ୍ତଂ, କରୋନ୍ତାନୀ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଅରହନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ –
ଅରହଂ, ଅରହନ୍ତୋ । ଅରହନ୍ତଂ, ଅରହନ୍ତେ । ଅରହତା, ଅରହନ୍ତେନ, ଅରହନ୍ତେହି, ଅରହନ୍ତେଭି । ଅରହତୋ, ଅରହନ୍ତସ୍ସ, ଅରହନ୍ତାନଂ, ଅରହତଂ । ଅରହତା, ଅରହନ୍ତା, ଅରହନ୍ତସ୍ମା, ଅରହନ୍ତମ୍ହା, ଅରହନ୍ତେହି, ଅରହନ୍ତେଭି । ଅରହତୋ, ଅରହନ୍ତସ୍ସ, ଅରହନ୍ତାନଂ, ଅରହତଂ । ଅରହନ୍ତେ, ଅରହନ୍ତସ୍ମିଂ, ଅରହନ୍ତମ୍ହି, ଅରହନ୍ତେସୁ । ଭୋ ଅରହନ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ ଅରହନ୍ତୋ ଇତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଅୟଂ ଗୁଣୱାଚକସ୍ସ ଅରହନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା । ‘‘ଅରହା, ଅରହନ୍ତୋ, ଅରହନ୍ତା’’ଇତି ଚ । ଏତଞ୍ହି ରୂପଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନେ ଦିସ୍ସତି । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ମୟଞ୍ଚମ୍ହା ଅନରହନ୍ତୋ’’ତି ପଦଂ ଦିସ୍ସତି । ଅରହନ୍ତଂ, ଅରହନ୍ତେ । ଅରହତା, ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକସ୍ସ ଅରହନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ।
ତଥା ହି ‘‘ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଅରହଂ ସୁଗତୋ ଲୋକେ । ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତିଆଦୀସୁ ଅରହଂସଦ୍ଦାଦୟୋ ଗୁଣୱାଚକା । ‘‘ଅରହା ଅହୋସି । ଅହଞ୍ହି ଅରହା ଲୋକେ । ଏକୋ ଅରହା, ଏକସଟ୍ଠି ଅରହନ୍ତୋ ଲୋକେ ଅହେସୁଂ ।
ଗାମେ ୱା ୟଦି ୱାରଞ୍ଞେ, ନିନ୍ନେ ୱା ୟଦି ୱା ଥଲେ ।
ୟତ୍ଥ ଅରହନ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତି, ତଂ ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକଂ ॥
ମୟଞ୍ଚମ୍ହା ଅନରହନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅରହାସଦ୍ଦାଦୟୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଇଧ ଇତ୍ଥିନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱିସୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବନୟୋ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ । ୟଦି ଏୱଂ ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତା ଇତ୍ଥୀ କଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ କଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ଇତ୍ଥୀ ତାୱ ‘‘ୟଂ ଇତ୍ଥୀ ଅରହଂ ଅସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ଗୁଣୱସେନ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଅରହା ଅହୋସୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା । ଚିତ୍ତଂ ପନ ଗୁଣୱସେନେୱ ‘‘ଅରହଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
ସଂ, ସନ୍ତୋ, ସନ୍ତୋ, ସନ୍ତା । ସଂ, ସନ୍ତଂ, ସନ୍ତେ । ସତା, ସନ୍ତେନ, ସନ୍ତେହି, ସନ୍ତେଭି, ସବ୍ଭି । ସତୋ, ସନ୍ତସ୍ସ, ସନ୍ତାନଂ, ସତଂ, ସତାନଂ । ସତା, ସନ୍ତା, ସନ୍ତସ୍ମା, ସନ୍ତମ୍ହା, ସନ୍ତେହି, ସନ୍ତେଭି, ସବ୍ଭି । ସତୋ, ସନ୍ତସ୍ସ, ସନ୍ତାନଂ, ସତଂ, ସତାନଂ । ସତି, ସନ୍ତେ, ସନ୍ତସ୍ମିଂ, ସନ୍ତମ୍ହି, ସନ୍ତେସୁ । ଭୋ ସନ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ ସନ୍ତୋତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅଦ୍ଧା ହି ତାତ ସତନେସ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଜୟଦ୍ଦିସଜାତକପାଳିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ସତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ସତନେସାତି ସତାନଂ ଏସାତି ଛେଦୋ, ରସ୍ସତ୍ତନିଗ୍ଗହୀତସରଲୋପୱସେନ ଚ ରୂପନିଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ତଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଏକଂସେନ ଏସ ତାତ ସତାନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଧମ୍ମୋ ସଭାୱୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟଂ ୟେ ଲୋକେ ‘‘ସପ୍ପୁରିସା’’ତି ଚ ‘‘ଅରିୟା’’ତି ଚ ‘‘ପଣ୍ଡିତା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ୱାଚକସ୍ସ ସନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା । ତପ୍ପଟିସେଧସ୍ସ ପନ ଅସଂ, ଅସନ୍ତୋ, କତ୍ଥଚି ଅସନ୍ତା ଇଚ୍ଚପି । ତଥା ହି ‘‘ଅସନ୍ତା କିର ମଂ ଜମ୍ମା, ତାତ ତାତାତି ଭାସରେ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅସଂ, ଅସନ୍ତଂ, ଅସନ୍ତେ । ଅସତା’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ସନ୍ତୋ, ଅସନ୍ତୋ’’ତିମାନି ବହୁୱଚନକାନିୟେୱ ଭୱନ୍ତି, ନ କତ୍ଥଚିପି ଏକୱଚନକାନି । କସ୍ମା ? ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକତ୍ତା । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ‘‘ସନ୍ତୋ, ଦନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଏକୱଚନାନିୟେୱ ଠପେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୱାଚକସନ୍ତୋସଦ୍ଦଂ, କସ୍ମା ? ଅପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଚକାନଂ ତେସଂ କାନିଚି ପୟୋଗାନି କଥୟାମ –
ସମେତି ଅସତା ଅସଂ । ୟଂ ୟଞ୍ହି ରାଜ ଭଜତି, ସନ୍ତଂ ୱା ୟଦି ୱା ଅସଂ । ନ ସା ସଭା ୟତ୍ଥ ନ ସନ୍ତି ସନ୍ତୋ । ଅସନ୍ତୋ ନିରୟଂ ୟନ୍ତି, ସନ୍ତୋ ସଗ୍ଗପରାୟଣା । ଅସନ୍ତେ ନୋପସେୱେୟ୍ୟ, ସନ୍ତେ ସେୱେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ । ସବ୍ଭିରେୱ ସମାସେଥ । ସତଂ ଧମ୍ମୋ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ଭୱନ୍ତି ।
ୟୋ ପନମ୍ହେହି ପଦମାଲାୟଂ ‘‘ସବ୍ଭୀ’’ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ତତିୟାପଞ୍ଚମୀବହୁୱଚନୱସେନ ୟୋଜିତୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ସନ୍ତଇତି ଅକାରନ୍ତପକତିୱସେନ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ‘‘ସବ୍ଭୀ’’ତି ଇକାରନ୍ତପକତିୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ସବ୍ଭୀତି ସପ୍ପୁରିସୋ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ସୁନ୍ଦରାଧିୱଚନଂ ୱା ଏତଂ ସବ୍ଭୀତି । ସବ୍ବୋ ଚାୟମତ୍ଥୋ ସାଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ବହୁମ୍ପେତଂ ଅସବ୍ଭି ଜାତୱେଦା’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ‘‘ସନ୍ତୋ ହୱେ ସବ୍ଭି ପୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତି ଇମାୟ ଚ ଦୀପେତବ୍ବୋ ।
ଆଲପନେ ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତେ, ତତିୟାପଞ୍ଚମୀସୁ ଚ ।
ସମାସମ୍ହି ଚ ୟୋଜେୟ୍ୟ, ସବ୍ଭିସଦ୍ଦଂ ସୁମେଧସୋ ॥
ଅତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ଭୋ ସବ୍ଭି ତିଟ୍ଠ, ସବ୍ଭି ତିଟ୍ଠତି, ସବ୍ଭି ସହ ଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ଭି ଅପେହି, ଅସବ୍ଭିରୂପୋ ପୁରିସୋ । ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ସାସନାନୁକୂଲା, ତସ୍ମା ଇମିସ୍ସା ତଦନୁକୂଲତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧ ସାସନତୋ ପୟୋଗେ ଦସ୍ସେସ୍ସାମ ଅତକ୍କାୱଚରେ ୱିଚିତ୍ତେ ସୁଗତପାଳିନୟେ ସୋତୂନଂ ୱିସାରଦମତିପଟିଲାଭତ୍ଥଂ । ତଂ ୟଥା ? ବହୁମ୍ପେତଂ ଅସବ୍ଭି ଜାତୱେଦ, ୟଂ ତଂ ୱାଲଧିନା’ଭିପୂଜୟାମ । ସବ୍ଭି କୁବ୍ବେଥ ସନ୍ଥୱଂ । ୟଂ ସାଲୱନସ୍ମିଂ ସେନକୋ, ପାପକମ୍ମମକରି ଅସବ୍ଭିରୂପଂ । ଆବାଧୋୟଂ ଅସବ୍ଭିରୂପୋ । ଅସମ୍ମୋଦକୋ ଥଦ୍ଧୋ ଅସବ୍ଭିରୂପୋ’’ତି। ତତ୍ଥ ଆଲପନୱଚନେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ଅନାଗତମ୍ପି ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ତଥା କରଣୱଚନେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ସମାସେ ସଦ୍ଦରୂପେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ବ୍ୟାସେ ସଦ୍ଦରୂପଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି ଠପେତ୍ୱା ‘‘ହେତୁସତ୍ଥାରଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି । ତତ୍ଥ ଚ ନିବ୍ବାନୱାଚକୋ ଚେ, ସବ୍ଭିସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ସନ୍ତିୱିସୁଦ୍ଧି ନିବ୍ବୁତିସଦ୍ଦା ୱିୟ, ସୋ ଚ ୟମକମହାଥେରମତେ ରତ୍ତିନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସବ୍ବେସମିକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ସାଧାରଣୋ ହି ସୋ ନୟୋ । ସୁନ୍ଦରତ୍ଥୱାଚକୋ ଚେ, ଅଗ୍ଗି ରତ୍ତି ଅଟ୍ଠିନୟେହି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗତ୍ତା । ‘‘ସବ୍ଭିଧମ୍ମଭୂତଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମଭୂତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପାଳିନୟୱସେନ ଆଲପନାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ସବ୍ଭିସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ପୁନ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୱସେନପି ତପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ୟସ୍ମା ସଗାଥାୱଗ୍ଗସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସନ୍ତୋ ‘ସବ୍ଭୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସତଂ ଧମ୍ମୋ ନ ଜରଂ ଉପେତୀ’ତି ପୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ‘‘ସବ୍ଭୀହୀ’’ତି ହିୱଚନୱସେନ ସଦ୍ଦରଚନାୱିସେସୋ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଦସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ଭିସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବେସୁପି ୱିଭତ୍ତିୱଚନେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱଦାମ –
ଗରୂ ‘‘ସବ୍ଭୀହି ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି, ଅତ୍ଥଂ ଭାସିଂସୁ ପାଳିୟା ।
ୟତୋ ତତୋ ସବ୍ଭିସଦ୍ଦଂ, ଧୀରୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜୟେ ॥
‘‘ଅସବ୍ଭିରୂପୋ’’ଇତିପି, ସମାସୱିସୟେ ସୁତଂ ।
ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ସବ୍ଭିସଦ୍ଦଂ, ୱିଞ୍ଞୂ ସବ୍ବଧି ୟୋଜୟେ ॥
‘‘ଓୱଦେୟ୍ୟାନୁସାସେୟ୍ୟ, ଅସବ୍ଭା ଚ ନିୱାରୟେ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅସବ୍ଭା’’ତିପଦଂ ୱିଚିତ୍ରୱୁତ୍ତୀସୁ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟେସୁ ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟୱସେନ ନିପ୍ଫତ୍ତିମୁପାଗତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅସବ୍ଭୀସୁ ଭୱଂ ଅସବ୍ଭଂ । କିଂ ତଂ ? ଅକୁସଲଂ, ତତୋ ଅସବ୍ଭା ଅକୁସଲଧମ୍ମା ନିୱାରୟେ ଚ, କୁସଲଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅମ୍ହେ ଅସବ୍ଭାହି ୱାଚାହି ୱିକ୍କୋସମାନା ତିବ୍ବାହି ସତ୍ତୀହି ହନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ତୁ ଅସବ୍ଭୀନଂ ଏତାତି ଅସବ୍ଭା, ନ ୱା ସବ୍ଭୀନଂ ଏତାତିପି ଅସବ୍ଭାତି ନିବ୍ବଚନଂ, ଣ୍ୟପଚ୍ଚୟୱସେନ ଚ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟା ଚ ପନେତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ସନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ସଂ, ସନ୍ତୋ । ସଂ, ସନ୍ତଂ, ସନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ପଦମାଲା ଦସ୍ସିତା, ତତ୍ଥ ‘‘ସମେତି ଅସତା ଅସ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ଅସ’’ନ୍ତି ପଦେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ‘‘ସ’’ନ୍ତି ପଦଂ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତମ୍ପି ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି ୟୁଗଳଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନତାରହତ୍ତା । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠେନ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ଅସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନ ସଂ ଅସନ୍ତି ସମାସୱିଗ୍ଗହୱସେନାଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ସ’’ମିତି ପଦଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ରାପି ନୟୋ । ତତ୍ର ସନ୍ତି ସପ୍ପୁରିସୋ । ଅସନ୍ତି ଅସପ୍ପୁରିସୋ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅସତୀ, ଅସା’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ‘‘ଅସତୀ, ଅସତୀ, ଅସତିୟୋ, ଅସା । ଅସତିଂ, ଅସତୀ, ଅସତିୟୋ । ଅସାୟ, ଅସତିୟା, ଅସତୀହି, ଅସତୀଭି । ଅସତିୟା, ଅସତୀନ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନ ଇତ୍ଥିନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅସା ଲୋକିତ୍ଥିୟୋ ନାମ, ୱେଲା ତାସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ମା ଚ ୱସଂ ଅସତୀନଂ ନିଗଚ୍ଛେ’’ତିଆଦୀନି ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି । ଅସାତି ଚେତ୍ଥ ଅସତୀତି ଚ ସମାନତ୍ଥା, ଅସନ୍ତଜାତିକାତି ହି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଅସାତି ଅସତିୟୋ ଲାମିକା, ଅଥ ୱା ସାତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁଖଂ, ତଂ ତାସୁ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ତନି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ଅସାତମେୱ ଦେନ୍ତୀତିପି ଅସା, ଦୁକ୍ଖା, ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେସୁଂ, ତସ୍ମା ସାତଂ ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସନ୍ତି ଅସାତି ଅତ୍ଥେ ‘‘ଅସା’’ତି ପଦସ୍ସ ୟଥା ରିତ୍ତୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଏତ୍ଥାତି ରିତ୍ତସ୍ସନ୍ତିପଦସ୍ସ ଲୁତ୍ତୁତ୍ତରକ୍ଖରସ୍ସ ‘‘ରିତ୍ତସ୍ସଂ, ରିତ୍ତସ୍ସାନି । ରିତ୍ତସ୍ସ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା, ତଥା ‘‘ଅସା, ଅସା, ଅସାୟୋ । ଅସଂ, ଅସା, ଅସାୟୋ । ଅସାୟା’’ତି କଞ୍ଞାନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ଅମ୍ହେହି ‘‘ସନ୍ତୋ’’ଇତି ସଦ୍ଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋ କତ୍ଥଚି ଏକୱଚନବହୁୱଚନଭାୱେନ ସଂୱିଜ୍ଜମାନସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥମ୍ପି ୱଦତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଅୟଂ ନାମିକପଦମାଲା –
ସନ୍ତୋ, ସନ୍ତୋ, ସନ୍ତା । ସନ୍ତଂ, ସନ୍ତେ । ସତା, ସନ୍ତେନ, ସନ୍ତେହି, ସନ୍ତେଭି । ସତୋ, ସନ୍ତସ୍ସ, ସତଂ, ସନ୍ତାନଂ । ସତା, ସନ୍ତା, ସନ୍ତସ୍ମା, ସନ୍ତମ୍ହା, ସନ୍ତେହି, ସନ୍ତେଭି । ସତୋ, ସନ୍ତସ୍ସ, ସତଂ, ସନ୍ତାନଂ । ସତି, ସନ୍ତେ, ସନ୍ତସ୍ମିଂ, ସନ୍ତମ୍ହି, ସନ୍ତେସୁ । ଭୋ ସନ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ ସନ୍ତୋ, ଭୱନ୍ତୋ ସନ୍ତା ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଟ୍ଠମୋ ଭଦ୍ଦୋ ଅସ୍ସାଜାନୀୟୋ ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ ଲୋକସ୍ମିଂ । ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମିଂ । ଅସତା ତୁଚ୍ଛା ମୁସା ଅଭୂତେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତି । ଭୱେ ଖୋ ସତି ଜାତି ହୋତି’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ପୟୋଗାନି ଭୱନ୍ତି । ‘‘ସଙ୍ଖାରେସୁ ଖୋ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ସତିସଦ୍ଦୋ ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଠିତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ର ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଠିତେସୁ ସନ୍ତୋସଦ୍ଦେସୁ ବହୁୱଚନସନ୍ତୋସଦ୍ଦଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ସମାନସଦ୍ଦସ୍ସତ୍ଥମ୍ପି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସନ୍ତୋତି ସମାନୋ, ସନ୍ତାତି ସମାନା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ କଥେତବ୍ବୋ । ସମାନୋତି ଇମସ୍ସ ଚ ‘‘ହୋନ୍ତୋ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ପହୁ ସମାନୋ ୱିପୁଲତ୍ଥଚିନ୍ତୀ, କିଂ କାରଣା ମେ ନ କରୋସି ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପୟୋଗାନି ପନ –
‘‘ୟୋ ମାତରଂ ପିତରଂ ୱା, ଜିଣ୍ଣକଂ ଗତୟୋବ୍ବନଂ ।
ପହୁ ସନ୍ତୋ ନ ଭରତି, ତଂ ପରାଭୱତୋ ମୁଖଂ ॥
ଇଧେୱ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ, ଦେୱଭୂତସ୍ସ ମେ ସତୋ ।
ପୁନରାୟୁ ଚ ମେ ଲଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ଜାନାହି ମାରିସା’’ତି
ଏୱମାଦୀନି ଭୱନ୍ତି ।
ଅପିଚ ସନ୍ତୋସଦ୍ଦୋ ୟସ୍ମା ‘‘କିଲନ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ଉପସନ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ନିରୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଚ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ସନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ସନ୍ତୋ, ସନ୍ତା । ସନ୍ତଂ, ସନ୍ତେ । ସନ୍ତେନା’’ତି ପୁରିସନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସନ୍ତୋ ତସିତୋ । ଦୀଘଂ ସନ୍ତସ୍ସ ୟୋଜନଂ । ସନ୍ତୋ ଦନ୍ତୋ ନିୟତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ । ସନ୍ତୋ ନିରୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ ଅବ୍ଭତ୍ଥଙ୍ଗତୋ’’ତିଆଦୀନି ପୟୋଗାନି । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସନ୍ତଂ, ସନ୍ତାନୀ’’ତି ଚିତ୍ତନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା । ସା ଚ ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ ସମାନଂ କିଲନ୍ତଂ ଉପସନ୍ତଂ ନିରୁଦ୍ଧ’’ମିତି ଅତ୍ଥଦୀପକାପଦୱତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ‘‘ଉପାଦାନେ ଖୋ ସତି ଭୱୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ନପୁଂସକପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ସନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜମାନସଦ୍ଦତ୍ଥୱାଚକତ୍ତେ ତତିୟାପଞ୍ଚମୀଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀଠାନେ ‘‘ସତା, ସତୋ, ସତଂ, ସତୀ’’ତି ପଦାନି ଅଧିକାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ସେସାନି ଚିତ୍ତନୟେନ ଞେୟ୍ୟାନି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସନ୍ତା, ସନ୍ତା, ସନ୍ତାୟୋ । ସନ୍ତଂ, ସନ୍ତା, ସନ୍ତାୟୋ । ସନ୍ତାୟା’’ତି କଞ୍ଞାନୟେନ ଚ, ସନ୍ତୀ, ସନ୍ତୀ, ସନ୍ତିୟୋ। ସନ୍ତିଂ, ସନ୍ତୀ, ସନ୍ତିୟୋ । ସନ୍ତିୟା’’ତି ଇତ୍ଥିନୟେନ ଚ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏତାସୁ ପଠମା ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜମାନା କିଲନ୍ତା ଉପସନ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ଅତ୍ଥଦୀପକାପଦୱତୀ, ଏତ୍ଥ ପୟୋଗା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱ । ଦୁତିୟା ପନ ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ସମାନା’’ତି ଅତ୍ଥଦୀପକାପଦୱତୀ । ତଥା ହି ‘‘ସନ୍ତୀ ଆପତ୍ତି ଆୱିକାତବ୍ବା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ‘‘ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ୟାୟ ମାତୁ ଭତୋ ପୋସୋ,
ଇମଂ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖତି ।
ତମ୍ପି ପାଣଦଦିଂ ସନ୍ତିଂ,
ହନ୍ତି କୁଦ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି
ଏତ୍ଥ ପନ ସମାନା ‘‘ସନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପରାପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପଦମାଲା ୱେଦିତବ୍ବା । ସନ୍ତୀସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ସଂୱିଜ୍ଜମାନସଦ୍ଦତ୍ଥୱାଚକତ୍ତେ ‘‘ଜାତିୟା ଖୋ ସତି ଜରାମରଣଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ସତ୍ତମୀଠାନେ ‘‘ସତି, ସତିୟା, ସତିୟଂ, ସନ୍ତିୟା, ସନ୍ତିୟଂ, ସନ୍ତୀସୂ’’ତି ରୂପାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ସେସାନି ଇତ୍ଥିନୟେନ ଞେୟ୍ୟାନି । ଅୟଂ ତତିୟା, ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅସନ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟା ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାଳି ‘‘ସନ୍ତିୟା’’ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱେ ନିଦସ୍ସନଂ । ଅପରୋ ନୟୋ – ସତୀସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ସମାନା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ୟା ତ୍ୱଂ ୱସସି ଜିଣ୍ଣସ୍ସ, ଏୱଂ ଦହରିୟା ସତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟେ ତଂ ଜିଣ୍ଣସ୍ସ ପାଦଂସୁ, ଏୱଂ ଦହରିୟଂ ସତି’’ନ୍ତି ଚ ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ସତୀ, ସତୀ, ସତିୟୋ । ସତିଂ, ସତୀ, ସତିୟୋ । ସତିୟା’’ତିଆଦୀନିପି ରୂପାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି, ସଂୟୋଗେ ନକାରଲୋପୱସେନ ୱା ।
ଇଦାନି ‘‘ସନ୍ତୋ, ସନ୍ତା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପୟୋଗନିଚ୍ଛୟଂ କଥୟାମ ପୟୋଗେସୁ ସୋତୂନଂ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହଭାୱାୟ । ତଥା ହି ‘‘ସପ୍ପୁରିସା’’ତି ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତା’’ତି ୱା ବହୁୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁକାମେନ ‘‘ସନ୍ତୋ ଦନ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଏକୱଚନସଦିସଂ ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ବହୁୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ’’ତି ଏକୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁକାମେନ ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ଏକୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜମାନା’’ତି ବହୁୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁକାମେନ ‘‘ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା’’ତି, ‘‘ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା’’ତି ଚ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତବହୁୱଚନସଦିସଂ ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ସନ୍ତା’’ତି ୱା ବହୁୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘କିଲନ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ସମାନୋ’’ତି ୱା ‘‘ଉପସନ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ନିରୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା ଏକୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁକାମେନ ‘‘ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତବହୁୱଚନସଦିସଂ ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ଏକୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେୟେୱତ୍ଥେ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱତ୍ତୁକାମେନ ପନ ‘‘ସନ୍ତା ସୂନେହି ପାଦେହି, କୋ ନେ ହତ୍ଥେ ଗହେସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ‘‘ସନ୍ତା’’ତି ବହୁୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୀତି ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବା । ଇଦଞ୍ହି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ ସମ୍ମୋହଟ୍ଠାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ –
‘‘ତିଲିଙ୍ଗତ୍ଥେ ଚ ଏକତ୍ଥେ, ବୱ୍ହତ୍ଥେପି ଚ ଦିସ୍ସତି ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତୋ ସତିସଦ୍ଦୋ, ୱିପଲ୍ଲାସେ ବହୁମ୍ହି ସୋ’’ତି ॥
ଇଦାନି ମହନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ମହଂ, ମହା, ମହନ୍ତୋ, ମହନ୍ତା । ମହନ୍ତଂ, ମହନ୍ତେ । ମହତା, ମହନ୍ତେନ, ମହନ୍ତେହି, ମହନ୍ତେଭି । ମହତୋ, ମହନ୍ତସ୍ସ, ମହନ୍ତାନଂ, ମହତଂ । ମହତା, ମହନ୍ତା, ମହନ୍ତସ୍ମା, ମହନ୍ତମ୍ହା, ମହନ୍ତେହି, ମହନ୍ତେଭି । ମହତୋ, ମହନ୍ତସ୍ସ, ମହନ୍ତାନଂ, ମହତଂ । ମହତି, ମହନ୍ତେ, ମହନ୍ତସ୍ମିଂ, ମହନ୍ତମ୍ହି, ମହନ୍ତେସୁ । ଭୋ ମହ, ଭୋ ମହା, ଭୱନ୍ତୋ ମହନ୍ତୋତି ଅୟମମ୍ହାକଂ ରୁଚି ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ମହନ୍ତୋ, ମହନ୍ତା । ମହନ୍ତଂ, ମହନ୍ତେ । ମହନ୍ତେନା’’ତି ପୁରିସନୟୋପି ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭୋ ମହନ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ ମହନ୍ତା’’ତି ଆଲପନପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମହନ୍ତଂ, ମହନ୍ତାନୀ’’ତି ଚିତ୍ତନୟୋପି ଲବ୍ଭତି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମହତୀ, ମହତୀ, ମହତିୟୋ । ମହତିଂ, ମହତୀ, ମହତିୟୋ । ମହତିୟା, ମହତୀହି ମହତୀଭୀ’’ତି ଇତ୍ଥିନୟୋପି ଲବ୍ଭତି । ‘‘ମହତିୟା ଚ ୟକ୍ଖସେନାୟା’’ତିଆଦୀନେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ଅପରୋପି ‘‘ମହନ୍ତା, ମହନ୍ତା, ମହନ୍ତାୟୋ । ମହନ୍ତ’’ନ୍ତି କଞ୍ଞାନୟୋପି ଲବ୍ଭତି, ‘‘ମହନ୍ତା ନିଧିକୁମ୍ଭିୟୋ’’ତିଆଦୀନେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । କଚ୍ଚାୟନେ ପନ ‘‘ମହନ୍ତୀ’’ଇତି ପଦଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ତଂ ‘‘ଗୁଣୱନ୍ତୀ, କୁଲୱନ୍ତୀ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ୱିୟ ପାଳିୟଂ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।
ନନୁ ଭୋ ୟସ୍ମା ସାସନେପି ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ, ଚରନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନି ଚ ‘‘ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୀ’’ତି ଚ ପଦଂ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘ମହନ୍ତୀ, ଗୁଣୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନିପି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ଭୱିତବ୍ବଂ ତଥାରୂପସ୍ସ ନୟସ୍ସ ୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବତ୍ତା, ‘‘ମହତୀ, ଗୁଣୱତୀ’’ଇଚ୍ଚାଦିନୟସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନତୋ ଚ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ମହତୀ ନଙ୍ଗଲସୀସା, ଇତ୍ଥୀ ସିୟା ରୂପୱତୀ, ସା ଚ ସୀଲୱତୀ ସିୟା । ସତିମତୀ ଚକ୍ଖୁମତୀ । ଇଦ୍ଧିମତୀ ପତ୍ତିମତୀ’’ତି ଚ ‘‘ମହତିଂ ସେନଂ ଦିସ୍ୱା ମହୋସଧସେନା ମନ୍ଦା, ଅୟଂ ଅତିୱିୟ ମହତୀ ସେନା ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ଆଦୀନି ପୟୋଗାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ନ ‘‘ମହନ୍ତୀ, ରୂପୱନ୍ତୀ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
କେଚି ପନ ‘‘ମହାଇତି ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟାସେ ନ ଲବ୍ଭତି, ସମାସେୟେୱ ଲବ୍ଭତି ‘ମହାପୁରିସୋ’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ମହା ତେ ଉପାସକ ପରିଚ୍ଚାଗୋ । ମହା ୱତାୟଂ ଭନ୍ତେ ଭୂମିଚାଲୋ । ଘୋସୋ ଚ ୱିପୁଲୋ ମହା । ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ ନାମ ମହା । ସେନା ସାଦିସ୍ସତେ ମହା’’ତି ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ । ଏୱଂ ବ୍ୟାସେପି ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ମହଂ, ମହା, ମହନ୍ତୋ, ମହନ୍ତା । ଭୋ ମହନ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ ମହନ୍ତା’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ‘‘ମହନ୍ତଂ, ମହା, ମହନ୍ତାନି । ଭୋ ମହନ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ ମହନ୍ତାନୀ’’ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ, ‘‘ମହନ୍ତା, ମହା, ମହନ୍ତା, ମହନ୍ତାୟୋ । ଭୋତି ମହନ୍ତେ, ଭୋତିୟୋ ମହନ୍ତା, ମହନ୍ତାୟୋ’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ସବ୍ବଂ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସମାସେ ପନ ‘‘ମହାସତ୍ତୋ ମହାଉପାସକୋ ମହାଉପାସିକା ମହବ୍ବଲୋ ମହାୱନଂ ମହଗ୍ଗତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ତଦ୍ଧିତେ ‘‘ମହତ୍ତନୋ ମହତ୍ତଂ ମହନ୍ତତ୍ତଂ ମହନ୍ତତା’’ତି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଗଚ୍ଛନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତା’’ତି ରୂପାନି ୱତ୍ୱା ସେସାନି ମହନ୍ତସଦ୍ଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ନାମିକପଦମାଲା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତା’’ତି ପୁରିସନୟୋ ଚ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନୀ’’ତି ଚିତ୍ତନୟୋ ଚ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ, ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋ’’ତି ଇତ୍ଥିନୟୋ ଚ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନ ‘‘ଚରଂ ଚରନ୍ତୋ ଚରନ୍ତଂ ଚରନ୍ତୀ, ଦଦଂ ଦଦନ୍ତୋ ଦଦନ୍ତଂ ଦଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ଅନେକପଦସହସ୍ସାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା ।
ୟେ ପନାଚରିୟା ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତାଲପନବହୁୱଚନତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ଗଚ୍ଛଂ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଆଲପନେକୱଚନତ୍ତଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ସମମ୍ହେହି ପୟୋଗୋ ସାସନେ ନ ଦିଟ୍ଠୋ ନୟୱସେନାଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ତସ୍ମା ତାନି ଏତ୍ଥ ନ ୱଦାମ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ ଦିଟ୍ଠୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ?
‘‘ଗଚ୍ଛଂ ୱିଧମ’’ମିଚ୍ଚାଦି-ପଦାନି ମୁନିସାସନେ ।
କତ୍ଥଚାଖ୍ୟାତିକା ହୋନ୍ତି, କତ୍ଥଚି ପନ ନାମିକା ॥
‘‘ତସ୍ସାହଂ ସନ୍ତିକେ ଗଚ୍ଛଂ,
ସୋ ମେ ସତ୍ଥା ଭୱିସ୍ସତି ।
ୱିଧମଂ ଦେୱ ତେ ରଟ୍ଠଂ,
ପୁତ୍ତୋ ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ତୱ ॥
ଅଧମ୍ମଂ ସାରଥି କୟିରା, ମଞ୍ଚେ ତ୍ୱଂ ନିକ୍ଖନଂ ୱନେ’’ ।
ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଞେୟ୍ୟା, ପୟୋଗା ଏତ୍ଥ ଧୀମତା ॥
‘‘ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମି ୱିଧମୀ’’ତି-ଆଦିନା ଜିନସାସନେ ।
ନାନାକାଲପୁରିସାନଂ, ୱସେନତ୍ଥଂ ୱଦେ ୱିଦୂ ॥
ନାମତ୍ତେ ପନ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ୱିଧମନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ।
‘‘ଗଚ୍ଛ’’ମିଚ୍ଚେୱମାଦୀନ-ମତ୍ଥମତ୍ଥୱିଦୂ ୱଦେ ॥
ଇଦାନି ସମଗତିକତ୍ତେପି ‘‘ଜାନଂ, ପସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନନ୍ତରୱସେନ ୟୋ ୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ୱଦାମ । ତଥା ହି ‘‘ସା ଜାନଂୟେୱ ଆହ ନ ଜାନାମୀତି, ପସ୍ସଂୟେୱ ଆହ ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଜାନଂ ପସ୍ସଂ ସଦ୍ଦାନଂ ‘‘ଜାନନ୍ତୀ ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଲିଙ୍ଗନ୍ତରୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମିନା ‘‘ଗଚ୍ଛଂ’’ଇତି ସଦ୍ଦସ୍ସପି ୟଥାପୟୋଗଂ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଇତ୍ଥିୟା କଥନତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି ତେହି ସମାନଗତିକତ୍ତା, ନ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଇତ୍ଥିୟା କଥନତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି ତେହି ଅସମାନଗତିକତ୍ତାତି କାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ‘‘ଅପି ନୁ ତୁମ୍ହେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଏକନ୍ତସୁଖଂ ଲୋକଂ ଜାନଂ ପସ୍ସଂ ୱିହରଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଜାନନ୍ତା ପସ୍ସନ୍ତା’’ତି ୱଚନନ୍ତରୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ଭୱତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମିନା ପନ ‘‘ଗଚ୍ଛଂ’’ଇତି ସଦ୍ଦସ୍ସପି ୟଥାପୟୋଗଂ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତା’’ତି ବହୁୱଚନତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି ତେହି ସମାନଗତିକତ୍ତା, ନ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତେ’’ତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତା’’ତି ବହୁୱଚନତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି ତେହି ଅସମାନଗତିକତ୍ତାତି କାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଉତ୍ତରତ୍ରାପି । ‘‘ଭରନ୍ତି ମାତାପିତରୋ, ପୁବ୍ବେ କତମନୁସ୍ସର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସରଂସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଅନୁସ୍ସରନ୍ତା’’ତି ୱଚନନ୍ତରୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ଭୱତି । ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଗରୁକାତବ୍ବୋ, ସରଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସରଂସଦ୍ଦସ୍ସ ସରନ୍ତେନାତି ୱିଭତ୍ତନ୍ତରୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ଭୱତି । ‘‘ଫୁସଂ ଭୂତାନି ସଣ୍ଠାନଂ, ମନସା ଗଣ୍ହତୋ ୟଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ଫୁସଂସଦ୍ଦସ୍ସପି ‘‘ଫୁସନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱିଭତ୍ତନ୍ତରୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ଭୱତି । ତଥା ‘‘ୟାଚଂ ଅଦଦମପ୍ପିୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୟାଚଂସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ୟାଚନ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱିଭତ୍ତନ୍ତରୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ଭୱତି । ୟାଚନ୍ତି ୱା ୟାଚିତବ୍ବଂ ଧନଂ, ଇମିନା ନୟେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ପରିୱତ୍ତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ‘‘ଭୱଂକର’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ୱିସଦିସପଦମାଲା ଚ ‘‘ଗଚ୍ଛଂ, ଚର’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ସଦିସପଦମାଲା ଚ ‘‘ଜାନଂ, ପସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନନ୍ତରୱସେନ କତ୍ଥଚି ପରିୱତ୍ତନନ୍ତି ଅୟଂ ତିୱିଧୋପି ଆକାରୋ ଆଖ୍ୟାତିକପଦତ୍ଥୱିଭାୱନାୟ ସଦ୍ଧିଂ କଥିତୋ ପାୱଚନୱରେ ସୋତୂନଂ ସଦ୍ଦେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଚ ୱିସାରଦବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭତ୍ଥଂ । ସବ୍ବମେତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଇମା ଗାଥା ୱୁତ୍ତା –
‘‘ଭୱଂ କରଂ ଅରହଂ ସଂ, ମହଂ’’ଇତି ପଦାନି ତୁ ।
ୱିସଦିସାନି ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଲକ୍ଖୟେ ॥
‘‘ଗଚ୍ଛଂ ଚରଂ ଦଦଂ ତିଟ୍ଠଂ, ଚିନ୍ତୟଂ ଭାୱୟଂ ୱଦଂ ।
ଜାନଂ ପସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦୀନି, ସମାନାନି ଭୱନ୍ତି ହି ॥
ତତ୍ର ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ, କତ୍ଥଚି ପରିୱତ୍ତନଂ ।
ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନ-ନ୍ତରତୋ ପନ ଦିସ୍ସତୀତି ॥
ଅପିଚ ଅୟଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତି, ୟଦିଦଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ଛସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ତେରସସୁ ୱଚନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ । ଅୟମ୍ପି ପନେତ୍ଥ ନୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ଗଚ୍ଛଂ ଚର’’ନ୍ତିଆଦୀନି, ୱିପ୍ପକତୱଚୋ ସିୟୁଂ ।
‘‘ଗଚ୍ଛମାନୋ ଚରମାନୋ’’, ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପଦାନି ଚ ॥
‘‘ମହଂ ଭୱ’’ନ୍ତି ଏତାନି, ୱିପ୍ପକତୱଚୋପି ଚ ।
ଅୱିପ୍ପକତୱଚୋ ଚ, ସିୟୁଂ ଅତ୍ଥାନୁରୂପତୋ ॥
‘‘ଅରହଂ ସ’’ନ୍ତି ଏତାନି, ୱିନିମୁତ୍ତାନି ସବ୍ବଥା ।
ଆକାରଂ ତିୱିଧମ୍ପେତଂ, କରେ ଚିତ୍ତେ ସୁମେଧସୋତି ॥
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଆକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ଧନଭୂତିଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଂସଦିସାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗଂ ୱକ୍ଖାମି ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା ।
ଅଗ୍ଗି, ଅଗ୍ଗୀ, ଅଗ୍ଗୟୋ । ଅଗ୍ଗିଂ, ଅଗ୍ଗୀ, ଅଗ୍ଗୟୋ । ଅଗ୍ଗିନା, ଅଗ୍ଗୀହି, ଅଗ୍ଗୀଭି । ଅଗ୍ଗିସ୍ସ, ଅଗ୍ଗିନୋ, ଅଗ୍ଗୀନଂ । ଅଗ୍ଗିନା, ଅଗ୍ଗୀହି, ଅଗ୍ଗୀଭି । ଅଗ୍ଗିସ୍ସ, ଅଗ୍ଗିନୋ, ଅଗ୍ଗୀନଂ । ଅଗ୍ଗିସ୍ମିଂ, ଅଗ୍ଗିମ୍ହି, ଅଗ୍ଗୀସୁ । ଭୋ ଅଗ୍ଗି, ଭୋ ଅଗ୍ଗୀ, ଭୱନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗୟୋ । ୟମକମହାଥେରମତଂ ।
ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅଗ୍ଗିସ୍ମା, ଅଗ୍ଗିମ୍ହା’’ତି ଇମାନି ନାଗତାନି, ତଥାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂସଦିସପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ଗହେତବ୍ବାନି । ‘‘ଅଗ୍ଗିନା, ଅଗ୍ଗିସ୍ମା, ଅଗ୍ଗିମ୍ହା’’ତି କମୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଧନଭୂତି, ଧନଭୂତୀ, ଧନଭୂତୟୋ । ଧନଭୂତିଂ, ଧନଭୂତୀ, ଧନଭୂତୟୋ । ଧନଭୂତିନା, ଧନଭୂତୀହି, ଧନଭୂତୀଭି । ଧନଭୂତିସ୍ସ, ଧନଭୂତିନୋ, ଧନଭୂତୀନଂ । ଧନଭୂତିନା, ଧନଭୂତିସ୍ମା, ଧନଭୂତିମ୍ହା, ଧନଭୂତୀହି, ଧନଭୂତୀଭି । ଧନଭୂତିସ୍ସ, ଧନଭୂତିନୋ, ଧନଭୂତୀନଂ । ଧନଭୂତିସ୍ମିଂ, ଧନଭୂତିମ୍ହି, ଧନଭୂତୀସୁ । ଭୋ ଧନଭୂତି, ଭୋ ଧନଭୂତୀ, ଭୱନ୍ତୋ ଧନଭୂତୟୋ ।
ସିରିଭୂତି ସୋତ୍ଥିଭୂତି, ସୁୱତ୍ଥିଭୂତି ଅଗ୍ଗିନି ।
ଗିନି ଜୋତି ଦଧି ପାଣି, ଇସି ସନ୍ଧି ମୁନି ମଣି ॥
ବ୍ୟାଧି ଗଣ୍ଠି ରୱି ମୁଟ୍ଠି, କୱି ଗିରି କପି ନିଧି ।
କୁଚ୍ଛି ୱତ୍ଥି ୱିଧି ସାଲି, ୱୀହି ରାସି ଅହି ମସି ॥
ସାତି କେସି କିମି ବୋନ୍ଦି, ବୋଧି ଦୀପି ପତି ହରି ।
ଅରି ଧନି ତିମି କଲି, ସାରଥ୍ୟୁଦଧି ଅଞ୍ଜଲି,
ଅଧିପତି ନରପତି, ଅସି ଞାତି ନିରୂପଧି ।
ସମାଧି ଜଲଧିଚ୍ଚାଦୀ, ଧନଭୂତିସମା ମତା ॥
ଅଥ ୱା ଏତେସୁ ଅଧିପତିସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଅଧିପତିୟା ସତ୍ତା’’ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଅଧିପତିୟା’’ତି ସତ୍ତମୀରୂପମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ‘‘ଅସାରେ ସାରମତିନୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ଇକାରନ୍ତସମାସପଦତୋ ୟୋୱଚନସ୍ସ ନୋଆଦେସଦସ୍ସନତୋ କ୍ୱଚି ଅଧିପତିଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଇକାରନ୍ତସମାସପଦାନଂ ‘‘ଅଧିପତିନୋ’’ତିଆଦିନାପି ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗରୂପାନି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାନି ଈକାରନ୍ତାନଂ ଦଣ୍ଡୀସଦ୍ଦାଦୀନଂ ‘‘ଦଣ୍ଡିନୋ’’ତିଆଦୀନି ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗସମ୍ପଦାନସାମିୱଚନରୂପାନି ୱିୟ । ଗହପତିଜାନିପତିସଦ୍ଦାଦୀନଂ ପନ ସମାସପଦାନମ୍ପି ଏୱରୂପାନି ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗରୂପାନି ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାନି ‘‘ଗହପତୟୋ ଜାନିପତୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟଥାପାୱଚନଂ ଗହେତବ୍ବରୂପତ୍ତା । ଇସି ମୁନିସଦ୍ଦାନଂ ପନାଲପନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଇସେ, ମୁସେ’’ତି ରୂପନ୍ତରମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ ‘‘ପୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତଂ ଇସେ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହ ମହାମୁନେ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ।
ୟେ ପନେତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ଅଗ୍ଗିନି ଗିନିସଦ୍ଦା ୱୁତ୍ତା, ତତ୍ରେକେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅଗ୍ଗିନିସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନଭାୱେୟେୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଭାୱେ ଉପୟୋଗଭାୱାଦୀସୁ ୱା’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ପାଳିୟଂ ଅଗ୍ଗିନିସଦ୍ଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଗିନିସଦ୍ଦୋୟେୱ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ‘‘ଗିନିସଦ୍ଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଗ୍ଗିନିସଦ୍ଦୋୟେୱତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସବ୍ବମେତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଅଗ୍ଗିନି ଗିନିସଦ୍ଦାନମୁପଲବ୍ଭନତୋ, ସବ୍ବାସୁପି ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱଚନେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବତାଦସ୍ସନତୋ ଚ । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନିପାତେ କୋକାଲିକସୁତ୍ତେ –
‘‘ନ ହି ୱଗ୍ଗୁ ୱଦନ୍ତି ୱଦନ୍ତା,
ନାଭିଜୱନ୍ତି ନ ତାଣମୁପେନ୍ତି ।
ଅଙ୍ଗାରେ ସନ୍ଥତେ ସେନ୍ତି,
ଅଗ୍ଗିନିଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ପୱିସନ୍ତୀ’’ତି
ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ‘‘ଅଗ୍ଗିନି’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି । ତେନାହ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ‘‘ଅଗ୍ଗିନିଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋଜାଲଂ ସବ୍ବଦିସାସୁ ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତମଗ୍ଗି’’ନ୍ତି । ତତ୍ରେୱ ଚ ସୁତ୍ତନିପାତେ କୋକାଲିକସୁତ୍ତେ –
‘‘ଅଥ ଲୋହମୟଂ ପନ କୁମ୍ଭିଂ,
ଅଗ୍ଗିନିସଞ୍ଜଲିତଂ ପୱିସନ୍ତି ।
ପଚ୍ଚନ୍ତି ହି ତାସୁ ଚିରରତ୍ତଂ,
ଅଗ୍ଗିନିସମାସୁ ସମୁପ୍ଲୱାତେ’’ତି
ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସମାସୱିସୟତ୍ତା ଅଗ୍ଗିନିସଞ୍ଜଲିତନ୍ତି ଅଗ୍ଗିନୀହି ସଞ୍ଜଲିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ଅଗ୍ଗିନିସମାସୂତି ଅଗ୍ଗିନୀହି ସଦିସାସୂତି ଅତ୍ଥୋପି । ଏୱଂ ସମାସୱିଧାନମୁଖେନ ‘‘ଅଗ୍ଗିନୀହୀ’’ତି କରଣୱଚନମ୍ପି ଦିସ୍ସତି ।
ଗିନିସଦ୍ଦୋପି ଚ ପାଳିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ‘‘ତମେୱ କଟ୍ଠଂ ଦହତି, ୟସ୍ମା ସୋ ଜାୟତେ ଗିନୀ’’ତି ଚୂଳବୋଧିଚରିୟାୟଂ ଗିନିସଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ସନ୍ଧିୱସେନ ଅକାରଲୋପଂ ସଞ୍ଞୋଗାଦିସ୍ସ ଚ ଗକାରସ୍ସ ଲୋପଂ ୱଦନ୍ତି, ତମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ତସ୍ସା ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ୟସ୍ମାତି ୟତୋ କଟ୍ଠା । ଗିନୀତି ଅଗ୍ଗୀ’’ତି ଏୱଂ ଗିନିସଦ୍ଦସ୍ସ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ୱଚନତୋ । ତଥା ‘‘ଛନ୍ନା କୁଟି ଆହିତୋ ଗିନୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଧନିୟସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆହିତୋତି ଆଭତୋ ଜାଲିତୋ ୱା । ଗିନୀତି ଅଗ୍ଗୀ’’ତି ୱଚନତୋ, ତଥେୱ ଚ ‘‘ମହାଗିନି ପଜ୍ଜଲିତୋ, ଅନାହାରୋପସମ୍ମତୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଥେରଗାଥାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଗିନୀତି ଅଗ୍ଗୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ୟଦି ହି ଗିନିସଦ୍ଦୋ ୱିସୁଂ ନ ସିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ଜାୟତେ ଗିନୀ’’ତିଆଦୀନି ‘‘ଜାୟତେ ଅଗ୍ଗିନୀ’’ତିଆଦିନା ପଦଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ୟସ୍ମା ଏୱଂ ନ ୱଦିଂସୁ, ‘‘ଗିନୀତି ଅଗ୍ଗୀ’’ତି ପନ ୱଦିଂସୁ, ତେନ ଞାୟତି ‘‘ଗିନିସଦ୍ଦୋପି ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ୟେ ‘‘ଗିନିସଦ୍ଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ୱଚନଂ ନ ଗହେତବ୍ବମେୱ ସାସନେ ଗିନିସଦ୍ଦସ୍ସୁପଲବ୍ଭନତୋ । ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ‘‘ଛନ୍ନା କୁଟି ଆହିତୋ ଗିନୀ’’ତି ପାଠସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ‘‘ତେସୁ ଠାନେସୁ ଅଗ୍ଗିନି ‘ଗିନୀ’ତି ୱୋହରିୟତୀ’’ତି ତସ୍ସ ଅଭିଧାନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ମୟମେତ୍ଥ ଗାଥାରଚନଂ କରିସ୍ସାମ –
ୱିଦେହରଟ୍ଠମଜ୍ଝମ୍ହି, ୟଂ ତଂ ନାମେନ ୱିସ୍ସୁତଂ ।
ରଟ୍ଠଂ ପବ୍ବତରଟ୍ଠନ୍ତି, ଦସ୍ସନେୟ୍ୟଂ ମନୋରମଂ ॥
ଧମ୍ମକୋଣ୍ଡୱ୍ହୟଂ ତତ୍ଥ, ନଗରଂ ଅତ୍ଥି ସୋଭନଂ ।
ତମ୍ହି ଠାନେ ମନୁସ୍ସାନଂ, ଭାସା ଏୱ ଗିନିଚ୍ଚୟଂ ॥
‘‘ଗିନି ଗିନୀ ଗିନୟୋ’’ତି-ଆଦିନା ପୱଦେ ୱିଦୂ ।
ପଦମାଲଂ ୟଥା ଅଗ୍ଗି-ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ସୁମେଧସୋ ॥
ଇତି ଅଲାବୁ ଲାବୁସଦ୍ଦା ୱିୟ ଅଗ୍ଗିନି ଗିନିସଦ୍ଦାପି ଭଗୱତୋ ପାଚନେ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ପନ ଅଗ୍ଗିନିସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱଚନେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବତା ସିଦ୍ଧା, ତଥା ଗିନିସଦ୍ଦସ୍ସପି ସିଦ୍ଧାୱ ହୋତି । ତସ୍ମାତ୍ର –
ଅଗ୍ଗିନି, ଅଗ୍ଗିନୀ, ଅଗ୍ଗିନୟୋ । ଅଗ୍ଗିନିଂ, ଅଗ୍ଗିନୀ, ଅଗ୍ଗିନୟୋ । ଅଗ୍ଗିନିନା, ଅଗ୍ଗିନୀହି, ଅଗ୍ଗିନୀଭି । ଅଗ୍ଗିନିସ୍ସ, ଅଗ୍ଗିନୀନଂ । ଅଗ୍ଗିନିନା, ଅଗ୍ଗିନିସ୍ମା, ଅଗ୍ଗିନିମ୍ହା, ଅଗ୍ଗିନୀହି, ଅଗ୍ଗିନୀଭି । ଅଗ୍ଗିନିସ୍ସ, ଅଗ୍ଗିନୀନଂ । ଅଗ୍ଗିନିସ୍ମିଂ, ଅଗ୍ଗିନିମ୍ହି, ଅଗ୍ଗିନୀସୁ । ଭୋ ଅଗ୍ଗିନି, ଭୱନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିନୀ, ଭୱନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିନୟୋ ।
‘‘ଗିନି, ଗିନୀ, ଗିନୟୋ । ଗିନିଂ, ଗିନୀ, ଗିନୟୋ, ଗିନିନା’’ତି ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇତି ପାଳିନୟାନୁସାରେନ ଅଗ୍ଗିନି ଗିନିସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜିତା । ଅଥ ୱା ୟଥା ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ସତ୍ୱ ପଦ୍ଧସ୍ୱାମିନୀତି ସଞ୍ଞୋଗୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ମାଗଧଭାସଂ ପତ୍ୱା ସତ୍ତୱପଦୁମସୁୱାମିନୀତି ନିସ୍ସଞ୍ଞୋଗୱସେନ ଉଚ୍ଚାରିତା ପାଳି ଦିସ୍ସତି ‘‘ତ୍ୱଞ୍ଚ ଉତ୍ତମସତ୍ତୱୋ’’ତିଆଦିନା, ତଥା ସକ୍କଟଭାସାୟଂ ଅଗ୍ନୀତି ସଞ୍ଞୋଗୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ମାଗଧଭାସଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଅଗ୍ଗିନୀ’’ତି ସଞ୍ଞୋଗନକାରୱସେନ ଉଚ୍ଚାରିତା ପାଳି ଦିସ୍ସତି ‘‘ଅଗ୍ଗିନିଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ପୱିସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକା । ୟଥା ଚ ୱେୟ୍ୟାକରଣେହି ସକ୍କଟଭାସାଭୂତୋ ଅଗ୍ନିସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ତୀସୁ ୱଚନେସୁ ୟୋଜିୟତି, ତଥା ମାଗଧଭାସାଭୂତୋ ଅଗ୍ଗିନିସଦ୍ଦୋପି ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱଚନେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ଇଧମ୍ହେହି ୟୋଜିୟତି, ଗିନିସଦ୍ଦୋପି ଅଗ୍ଗିନିସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା, ଈସକଞ୍ଚ ସରୂପତ୍ତା ତଥେୱ ୟୋଜିୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା – ୟଦି ଅଗ୍ଗିନିସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବେସୁ ୱିଭତ୍ତିୱଚନେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ଅଥ କସ୍ମା କଚ୍ଚାୟନେ ‘‘ଅଗ୍ଗିସ୍ସିନୀ’’ତି ଲକ୍ଖଣେନ ସିମ୍ହି ପରେ ଅଗ୍ଗିସଦ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଇନିଆଦେସୋ ଦସ୍ସିତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ, ୟଥା ନୱକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠପେତ୍ୱା କତେକସେସସ୍ସ ଦସସଦ୍ଦସ୍ସ ୟୋୱଚନମ୍ହି ନୱାଦେସଂ କତ୍ୱା ୟୋୱଚନସ୍ସ ଉତିଆଦେସଂ କସ୍ମା ‘‘ନୱୁତୀ’’ତି ରୂପେ ନିପ୍ଫନ୍ନେ ପୁନ ‘‘ନୱୁତୀ’’ତି ପକତିଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ନଂୱଚନଂ କତ୍ୱା ‘‘ନୱୁତୀନ’’ନ୍ତି ରୂପଂ ନିପ୍ଫାଦିତଂ। ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ପନ ନାଦିଏକୱଚନାନି କତ୍ୱା ତେସଂ ୟାଆଦେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ନୱୁତିୟା’’ତି ରୂପଂ ନିପ୍ଫାଦିତଂ । ତଥା ହି ‘‘ଛନ୍ନୱୁତୀନଂ ପାସଣ୍ଡାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପୱରଂ ୟଦିଦଂ ସୁଗତୱିନୟଂ ନୱୁତିୟା ହଂସସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ’’ତିଆଦୀନି ପୟୋଗାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତଥା ସିମ୍ହି ଅଗ୍ଗିସଦ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଇନିଆଦେସକରଣୱସେନ ‘‘ଅଗ୍ଗିନୀ’’ତି ରୂପେ ନିପ୍ଫନ୍ନେପି ପୁନ ‘‘ଅଗ୍ଗିନୀ’’ତି ପକତିଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ୟୋଅଂନାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ କତ୍ୱା ‘‘ଅଗ୍ଗିନି, ଅଗ୍ଗିନୀ, ଅଗ୍ଗିନୟୋ । ଅଗ୍ଗିନିଂ, ଅଗ୍ଗିନୀ, ଅଗ୍ଗିନୟୋ । ଅଗ୍ଗିନିନା’’ତିଆଦୀନି କଥଂ ନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କାତବ୍ବଂ ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଇକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ଭାୱୀ ଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଂସଦିସାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗଂ ୱକ୍ଖାମ ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା ।
ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡିନୋ । ଦଣ୍ଡିଂ, ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡିନୋ । ଦଣ୍ଡିନା, ଦଣ୍ଡୀହି, ଦଣ୍ଡୀଭି । ଦଣ୍ଡିସ୍ସ, ଦଣ୍ଡିନୋ, ଦଣ୍ଡୀନଂ । ଦଣ୍ଡିନା, ଦଣ୍ଡୀହି, ଦଣ୍ଡୀଭି । ଦଣ୍ଡିସ୍ସ, ଦଣ୍ଡିନୋ, ଦଣ୍ଡୀନଂ । ଦଣ୍ଡିସ୍ମିଂ, ଦଣ୍ଡିମ୍ହି, ଦଣ୍ଡୀସୁ । ଭୋ ଦଣ୍ଡି, ଭୋ ଦଣ୍ଡୀ, ଭୱନ୍ତୋ ଦଣ୍ଡିନୋ । ୟମକମହାଥେରମତଂ ।
ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଦଣ୍ଡିନ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗେକୱଚନଞ୍ଚ ‘‘ଦଣ୍ଡିସ୍ମା, ଦଣ୍ଡିମ୍ହା’’ତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଞ୍ଚ ‘‘ଦଣ୍ଡିନୀ’’ତି ଭୁମ୍ମେକୱଚନଞ୍ଚ ନାଗତଂ, ତଥାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂସଦିସସ୍ସ ପୟୋଗସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଗହେତବ୍ବମେୱ ।
‘‘ଭଣ ସମ୍ମ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ କେୱଲଂ ।
ସନ୍ତି ହି ଦହରା ପକ୍ଖୀ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ଜୁତିନ୍ଧରା’’ତି
ପାଳିୟଂ ‘‘ପକ୍ଖୀ’’ଇତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ପନ ‘‘ଦଣ୍ଡୀ’’ଇତି ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗବହୁୱଚନାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଭାୱୀ, ଭାୱୀ, ଭାୱିନୋ । ଭାୱିଂ, ଭାୱିନଂ, ଭାୱୀ, ଭାୱିନୋ । ଭାୱିନା, ଭାୱୀହି, ଭାୱୀଭି । ଭାୱିସ୍ସ, ଭାୱିନୋ, ଭାୱୀନଂ । ଭାୱିନା, ଭାୱିସ୍ମା, ଭାୱିମ୍ହା, ଭାୱୀହି, ଭାୱୀଭି । ଭାୱିସ୍ସ, ଭାୱିନୋ, ଭାୱୀନଂ । (ଭାୱିନି) ଭାୱିସ୍ମିଂ, ଭାୱିମ୍ହି, ଭାୱୀସୁ । ଭୋ ଭାୱି, ଭୋ ଭାୱୀ, ଭୱନ୍ତୋ ଭାୱିନୋ ।
ଏୱଂ ୱିଭାୱୀ ସମ୍ଭାୱୀ, ପରିଭାୱୀ ଧଜୀ ଗଣୀ ।
ସୁଖୀ ରୋଗୀ ସସୀ କୁଟ୍ଠୀ, ମକୁଟୀ କୁସଲୀ ବଲୀ ॥
ଜଟୀ ୟୋଗୀ କରୀ ୟାନୀ, ତୋମରୀ ମୁସଲୀ ଫଲୀ ।
ଦନ୍ତୀ ମନ୍ତୀ ସୁଧୀ ମେଧୀ, ଭାଗୀ ଭୋଗୀ ନଖୀ ସିଖୀ ॥
ଧମ୍ମୀ ସଙ୍ଘୀ ଞାଣୀ ଅତ୍ଥୀ, ହତ୍ଥୀ ଚକ୍ଖୀ ପକ୍ଖୀ ଦାଠୀ ।
ରଟ୍ଠୀ ଛତ୍ତୀ ମାଲୀ ଚମ୍ମୀ, ଚାରୀ ଚାଗୀ କାମୀ ସାମୀ ॥
ମଲ୍ଲକାରୀ ପାପକାରୀ, ସତ୍ତୁଘାତୀ ଦୀଘଜୀୱୀ ।
ଧମ୍ମୱାଦୀ ସୀହନାଦୀ, ଭୂମିସାୟୀ ସୀଘୟାୟୀ ॥
ୱଜ୍ଜଦସ୍ସୀ ଚ ପାଣୀ ଚ, ୟସସ୍ସିଚ୍ଚାଦୟୋପି ଚ ।
ଏତେସଂ କୋଚି ଭେଦୋ ତୁ, ଏକଦେସେନ ୱୁଚ୍ଚତେ ॥
ଈକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପଦେସୁ ହି ‘‘ୱଜ୍ଜଦସ୍ସୀ, ପାଣୀ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନଂ ଉପୟୋଗଭୁମ୍ମୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ୱଜ୍ଜଦସ୍ସିନଂ, ପାଣିନେ’’ତିଆଦୀନିପି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ –
‘‘ନିଧୀନଂୱ ପୱତ୍ତାରଂ, ୟଂ ପସ୍ସେ ୱଜ୍ଜଦସ୍ସିନଂ ।
ଏୱଂ ଜରା ଚ ମଚ୍ଚୁ ଚ, ଅଧିୱତ୍ତନ୍ତି ପାଣିନେ ॥
ଉପହଚ୍ଚ ମନଂ ମଜ୍ଝୋ, ମାତଙ୍ଗସ୍ମିଂ ୟସସ୍ସିନେ ।
ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସହ ରଟ୍ଠେନ, ମଜ୍ଝାରଞ୍ଞଂ ତଦା ଅହୁ ॥
ସୁସୁଖଂ ୱତ ଜୀୱାମ, ୱେରିନେସୁ ଅୱେରିନୋ’’ତି
ଏୱମାଦୟୋ ପୟୋଗା ୱେଦିତବ୍ବା, ଅୟଂ ନୟୋ ଦଣ୍ଡୀପଦାଦୀସୁପି ଲବ୍ଭତେୱ ସମାନଗତିକତ୍ତା ଦଣ୍ଡୀପଦାଦୀନଂ ୱଜ୍ଜଦସ୍ସୀପଦାଦୀହି । ତସ୍ମା ଉପୟୋଗଟ୍ଠାନେ ‘‘ଦଣ୍ଡିଂ, ଦଣ୍ଡିନଂ, ଦଣ୍ଡିନୋ, ଦଣ୍ଡିନେ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଭୁମ୍ମଟ୍ଠାନେ ‘‘ଦଣ୍ଡିସ୍ମିଂ, ଦଣ୍ଡିମ୍ହି, ଦଣ୍ଡିନି, ଦଣ୍ଡିନେ, ଦଣ୍ଡୀସୁ, ଦଣ୍ଡିନେସୂ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଗାମଣୀ ସେନାନୀଇଚ୍ଚାଦୀନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟଥାରହଂ ଈକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଈକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଈକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ଈକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ଉକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧତ୍ତା ଅଞ୍ଞେସଂ ଉକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲଂ ପୂରେସ୍ସାମ । କତମାନି ତାନି ? ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ହେତୁ ସେତୁ କେତୁ ରାହୁ ଭାଣୁ ଖାଣୁ ସଙ୍କୁ ଉଚ୍ଛୁ ୱେଳୁ ମଚ୍ଚୁ ଜନ୍ତୁ ସିନ୍ଧୁ ବନ୍ଧୁ ରୁରୁ ନେରୁ ସତ୍ତୁ ବବ୍ବୁ ପଟୁ ବିନ୍ଦୁ ଗରୁ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୂ, ଭିକ୍ଖୱୋ । ଭିକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୂ, ଭିକ୍ଖୱୋ । ଭିକ୍ଖୁନା, ଭିକ୍ଖୂହି, ଭିକ୍ଖୂଭି । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁନୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ । ଭିକ୍ଖୁନା, ଭିକ୍ଖୁସ୍ମା, ଭିକ୍ଖୁମ୍ହା, ଭିକ୍ଖୂହି, ଭିକ୍ଖୂଭି । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁନୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି, ଭିକ୍ଖୂସୁ । ଭୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଭୱନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୱୋ । ଭିକ୍ଖୁଆଦୀନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ତଂସଦିସାନି ଏୱଂ ଞେୟ୍ୟାନି ।
ଅୟମ୍ପି ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ଞେୟ୍ୟୋ – ହେତୁ, ହେତୂ, ହେତୁୟୋ, ହେତୱୋ । ହେତୁଂ, ହେତୂ, ହେତୁୟୋ, ହେତୱୋ । ଭୋ ହେତୁ, ଭୱନ୍ତୋ ହେତୂ, ହେତୱେ, ହେତୱୋ । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୁସମଂ ।
ଅଥ ୱା ‘‘ହେତୁୟା’’ତିଆଦୀନଂ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଧେନୁୟା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପେନ ସଦିସଂ ‘‘ହେତୁୟା’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପମ୍ପି ସତ୍ତମୀଠାନେ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । କାନିଚି ହି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନି କେହିଚି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପେହି ସଦିସାନି ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ଉଟ୍ଠେହି କତ୍ତେ ତରମାନୋ । ଏହି ବାଲେଖମାପେହି, କୁସରାଜଂ ମହବ୍ବଲଂ । ଭାତରା ମାତରା ଅଧିପତିୟା ରତ୍ତିୟା ହେତୁୟୋ ଧେନୁୟୋ ମତ୍ୟା ପେତ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ନୟଦସ୍ସନେନ ‘‘ହେତୁୟା ତୀଣି । ଅଧିପତିୟା ସତ୍ତ । ଉଟ୍ଠେହି କତ୍ତେ’’ତିଆଦୀସୁ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସଚିନ୍ତା ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ।
ଜନ୍ତୁ, ଜନ୍ତୂ, ଜନ୍ତୁୟୋ, ଜନ୍ତୁନୋ, ଜନ୍ତୱୋ । ଜନ୍ତୁଂ, ଜନ୍ତୂ, ଜନ୍ତୁୟୋ, ଜନ୍ତୁନୋ, ଜନ୍ତୱୋ । ଭୋ ଜନ୍ତୁ, ଭୱନ୍ତୋ ଜନ୍ତୂ, ଜନ୍ତୱେ ଜନ୍ତୱୋ । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୁସମଂ ।
ଗରୁ, ଗରୂ, ଗରୱୋ, ଗରୁନୋ । ଗରୁଂ, ଗରୂ, ଗରୱୋ, ଗରୁନୋ । ଭୋ ଗରୁ, ଭୱନ୍ତୋ ଗରୂ, ଗରୱୋ, ଗରୁନୋ । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୁସମଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଭତ୍ତୁ ଚ ଗରୁନୋ ସବ୍ବେ, ପଟିପୂଜେତି ପଣ୍ଡିତା’’ତିପାଳିନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ର ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆମନ୍ତନପଦଂ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦେସ୍ୱେୱ ଦିସ୍ସତି, ନ ଗାଥାସୁ । ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତପଦଂ ଗାଥାସୁୟେୱ ଦିସ୍ସତି, ନ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦେସୁ, ଅପିଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆମନ୍ତନପଦଂ ସାୱକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆମନ୍ତନପାଳିୟଂ ସନ୍ଧିୱିସୟେୟେୱ ଦିସ୍ସତି, ନ ଅସନ୍ଧିୱିସୟେ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆମନ୍ତନପାଳିୟଂ ସନ୍ଧିୱିସୟେପି ଅସନ୍ଧିୱିସୟେପି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଆମନ୍ତନପଦଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆମନ୍ତନପାଳିୟଂ ଗାଥାସୁ ଚ ଦିସ୍ସତି, ଚୁଣ୍ଣିୟପଦେସୁ ଚ ସନ୍ଧିୱିସୟେୟେୱ ଦିସ୍ସତି । ସାୱକସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆମନ୍ତନପାଳିୟଂ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଅୟଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ ଭିକ୍ଖୱେ ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ପଦଂ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦେସ୍ୱେୱ ଦିଟ୍ଠଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ ତିସତା ଇମେ, ୟାଚନ୍ତି ପଞ୍ଜଲୀକତା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତପଦଂ ଗାଥାସୁୟେୱ ଦିଟ୍ଠଂ । ‘‘ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ଆୱୁସୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସାୱକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆମନ୍ତନପାଳୀସୁ ସନ୍ଧିୱିସୟେୟେୱ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ପଦଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ସୋତୁକାମତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆମନ୍ତନପାଳୀସୁ ସନ୍ଧିୱିସୟାୱିସୟେସୁ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ପଦଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ‘‘ଅରଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱା, ସୁଞ୍ଞାଗାରେୱ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ‘‘ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆମନ୍ତନପାଳୀସୁ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଆମନ୍ତନପଦଂ ଗାଥାସୁ ଚ ଦିଟ୍ଠଂ, ଚୁଣ୍ଣିୟପଦେସୁ ଚ ସନ୍ଧିୱିସୟେୟେୱ ଦିଟ୍ଠଂ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ଚୁଣ୍ଣିୟେୱ ପଦେ ଦିଟ୍ଠଂ, ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ପଦଂ ଦ୍ୱିଧା ।
ୟତୋ ପୱତ୍ତତେ ସନ୍ଧି-ୱିସୟାୱିସୟେସୁ ତଂ ॥
‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ପଦଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ଗାଥାୟଞ୍ଚେୱ ଚୁଣ୍ଣିୟେ ।
ପଦସ୍ମିମ୍ପି ଚ ସନ୍ଧିସ୍ସ, ୱିସୟେୱାତି ନିଦ୍ଦିସେତି ॥
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଉକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଉକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ଉକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ପନ ସୟମ୍ଭୂଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସ ତଂସଦିସାନଞ୍ଚ ନାମିକପଦମାଲଂ କଥୟାମ –
ସୟମ୍ଭୂ, ସୟମ୍ଭୂ, ସୟମ୍ଭୁୱୋ । ସୟମ୍ଭୁଂ, ସୟମ୍ଭୂ, ସୟମ୍ଭୁୱୋ । ସୟମ୍ଭୁନା, ସୟମ୍ଭୂହି, ସୟମ୍ଭୂଭି । ସୟମ୍ଭୁସ୍ସ, ସୟମ୍ଭୁନୋ, ସୟମ୍ଭୂନଂ । ସୟମ୍ଭୁନା, ସୟମ୍ଭୁସ୍ମା, ସୟମ୍ଭୁମ୍ହା, ସୟମ୍ଭୂହି, ସୟମ୍ଭୂଭି । ସୟମ୍ଭୁସ୍ସ, ସୟମ୍ଭୁନୋ, ସୟମ୍ଭୂନଂ । ସୟମ୍ଭୁସ୍ମିଂ, ସୟମ୍ଭୁମ୍ହି, ସୟମ୍ଭୂସୁ । ଭୋ ସୟମ୍ଭୁ, ଭୋ ସୟମ୍ଭୂ, ଭୱନ୍ତୋ ସୟମ୍ଭୂ, ସୟମ୍ଭୁୱୋ । ଏୱଂ ପଭୂ ଅଭିଭୂୱିଭୂ ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ । ଭୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁ, ଭୱନ୍ତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ, ସେସାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ପଦାନି ଭିକ୍ଖୁସଦିସାନି ଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ୱିଦୂ ୱିଞ୍ଞୂ କତଞ୍ଞୂ ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ କାଲଞ୍ଞୂ ରତ୍ତଞ୍ଞୂ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ୱଦଞ୍ଞୂ ଅୱଦଞ୍ଞୂ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ତତ୍ର ‘‘ୟେ ଚ ଲଦ୍ଧା ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ, ୱଦଞ୍ଞୂ ୱୀତମଚ୍ଛରା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱଦଞ୍ଞୂ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ସୟମ୍ଭୂ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଇଚ୍ଚାଦୀନମ୍ପି ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗବହୁୱଚନତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ‘‘ୱିଦୂ, ୱିଞ୍ଞୂ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନୀ’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଦସ୍ସନତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୱିଦୁନୀ, ୱିଦୁନୀ, ୱିଦୁନିୟୋ । ୱିଦୁନିଂ, ୱିଦୁନୀ, ୱିଦୁନିୟୋ । ୱିଦୁନିୟା’’ତି ଇତ୍ଥିନୟେନ ପଦମାଲା କାତବ୍ବା । ତଥା ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲା ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆଜାନିତୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଦସ୍ସନତୋ ‘‘କୋଧନା ଅକତଞ୍ଞୂ ଚ, ପିସୁଣା ମିତ୍ତଭେଦିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅକତଞ୍ଞୂ’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଦସ୍ସନତୋପି ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ, ୱିଞ୍ଞୂ, ୱିଞ୍ଞୁୟୋ । ୱିଞ୍ଞୁଂ, ୱିଞ୍ଞୂ, ୱିଞ୍ଞୁୟୋ । ୱିଞ୍ଞୁୟା’’ତି ଚ ‘‘କତଞ୍ଞୂ, କତଞ୍ଞୂ, କତଞ୍ଞୁୟୋ । କତଞ୍ଞୁଂ, କତଞ୍ଞୂ, କତଞ୍ଞୁୟୋ, କତଞ୍ଞୁୟାତି ଚ ଜମ୍ବୂନୟେନ ପଦମାଲା କାତବ୍ବା । ଏୱଂ ‘‘ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ, ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି । ‘‘ସୟମ୍ଭୂ’’ତି ପଦେ ପନ ‘‘ସୟମ୍ଭୁ ଞାଣଂ ଗୋତ୍ରଭୁ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୟମ୍ଭୁ, ସୟମ୍ଭୂ, ସୟମ୍ଭୂନି । ସୟମ୍ଭୁଂ, ସୟମ୍ଭୂ, ସୟମ୍ଭୂନୀ’’ତି ନପୁଂସକେ ଆୟୁନୟୋପି ଗହେତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ୟଥାରହଂ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଊକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଊକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ଊକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇତି ସବ୍ବଥାପି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ
ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ସମତ୍ତୋ ।
ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ସମତ୍ତୋପି ପାୱଚନାଦୀସୁ ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ସୋତୂନଂ ସମ୍ମୁୟ୍ହନଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୋତୂନମନୁଗ୍ଗହାୟ ଚୋଦନାସୋଧନାୱସେନ ସଂସୟଂ ସମୁଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ପୁନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି, ତସ୍ମା କିଞ୍ଚି ପଦେସମେତ୍ଥ କଥୟାମ ।
ୟଂ କିର ଭୋ ପାଳିୟଂ ‘‘ସଞ୍ଞତେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ, ଅପଚେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ’’ତି ଚ ରୂପଂ ଇକାରନ୍ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଅଗ୍ଗୟୋ’’ତି ରୂପମିୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଥା ଅୱତ୍ୱା ଈକାରନ୍ତସ୍ସ ଦଣ୍ଡୀସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଦଣ୍ଡିନୋ’’ତି ରୂପମିୱ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତତ୍ଥ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଂ ଚରତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରି ୟଥା ମୁନାତୀତି ମୁନୀ’’ତି ଏୱଂ ଇକାରନ୍ତୱସେନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ‘‘ମୁନୟୋ ଅଗ୍ଗୟୋ’’ତି ରୂପାନି ୱିୟ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ’’ତି ରୂପଂ ଭୱତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଂ ଚରଣସୀଲୋତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ୟଥା ଦୁକ୍କଟଂ କମ୍ମଂ କରଣସୀଲୋତି ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରୀ’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ସୀଲତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଈକାରନ୍ତୱସେନ ଗହଣେ ‘‘ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରିନୋ’’ତି ରୂପମିୱ ‘‘ଦଣ୍ଡୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦଣ୍ଡୀ’’ତି ଈକାରନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଦଣ୍ଡିନୋ’’ତି ରୂପମିୱ ଚ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ’’ତି ରୂପଂ ଭୱତି । ତଥା ହି ‘‘ଇମେ ହି ନାମ ଧମ୍ମଚାରିନୋ ସମଚାରିନୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ସଚ୍ଚୱାଦିନୋ ସୀଲୱନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା ପଟିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ଏୱଂ ଇକାରନ୍ତୱସେନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗାଲପନବହୁୱଚନରୂପଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ପୁନ ଈକାରନ୍ତୱସେନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗାଲପନବହୁୱଚନରୂପମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚାରି, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ’’ତି ଅଗ୍ଗିନୟେନ, ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ’’ତି ଦଣ୍ଡୀନୟେନ ଚ ପଦମାଲା ଗହେତବ୍ବା ।
ୟଂ ପନ ଆୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ‘‘ୟଥା ସୋଭନ୍ତି ୟତିନୋ, ସୀଲଭୂସନଭୂସିତା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଇକାରନ୍ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଅଗ୍ଗୟୋ’’ତି ରୂପଂ ୱିୟ ‘‘ୟତୟୋ’’ତି ରୂପଂ ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ଈକାରନ୍ତସ୍ସ ଦଣ୍ଡୀସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଦଣ୍ଡିନୋ’’ତି ରୂପଂ ୱିୟ ‘‘ୟତିନୋ’’ତି ରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ନନ୍ୱେସା ପମାଦଲେଖା ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୟଥା ହି ‘‘କୁକ୍କୁଟା ମଣୟୋ ଦଣ୍ଡା ସିୱୟୋ ଦେୱ ତେ କୁଦ୍ଧା’’ତି ପାଳିଗତିୟା ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନାୟ ‘‘ୟତୟୋ’’ତି ରୂପେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ ଇକାରନ୍ତତ୍ତାତି ? ନାୟଂ ପମାଦଲେଖା । ‘‘ୱଦନସୀଲୋ ୱାଦୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ତସ୍ସୀଲତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଈକାରନ୍ତୱସେନ ୟୋଜନେ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ୟତନସୀଲୋ ୟତୀ’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ସୀଲତ୍ଥଂ ଚେତସି ସନ୍ନିଧାୟ ଈକାରନ୍ତୱସେନ ‘‘ୟତିନୋ’’ତି ସମ୍ପଦାନସାମୀନମେକୱଚନସଦିସଂ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନରୂପଂ ଭଦନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉପୟୋଗାଲପନବହୁୱଚନରୂପମ୍ପି ତାଦିସମେୱ ।
ୟତ୍ଥ ପନ ତସ୍ସୀଲତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ମୁନାତି ଉଭୋ ଲୋକେ, ମୁନି ତେନ ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ‘‘ୟତତି ୱୀରିୟଂ କରୋତୀତି ୟତୀ’’ତି କତ୍ତୁକାରକୱସେନ ଇକାରନ୍ତଭାୱୋ ଗୟ୍ହତି । ତତ୍ଥ ‘‘ମୁନୟୋ ମଣୟୋ ସିୱୟୋ’’ତି ୟୋକାରନ୍ତରୂପାନି ୱିୟ ‘‘ୟତୟୋ’’ତି ୟୋକାରନ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନରୂପଞ୍ଚ ଉପୟୋଗାଲପନବହୁୱଚନରୂପଞ୍ଚ ଭୱତି, ଏୱଂ ଈକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ୟୋକାରନ୍ତାନେୱ ରୂପାନି ଭୱନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟଦି ଏୱଂ ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ସାରମତି ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱଜିରବୁଦ୍ଧି ସଦ୍ଦାଦୀ କଥନ୍ତି ? ଏତେସଂ ପନ ଇକାରନ୍ତୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନମ୍ପି ସମାସପଦତ୍ତା ଅଗ୍ଗିନୟେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଦଣ୍ଡୀନୟେ ତିଟ୍ଠନତୋ ନୋକାରନ୍ତାନେୱ ରୂପାନି । ତଥା ହି ‘‘ଅସାରେ ସାରମତିନୋ’’ତି ନୋକାରନ୍ତପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନପାଳି ଦିସ୍ସତି, ଉପୟୋଗାଲପନବହୁୱଚନରୂପମ୍ପି ତାଦିସମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନନୁ ଚ ଭୋ କଚ୍ଚାୟନପ୍ପକରଣେ ‘‘ଅତ୍ଥେ ୱିସାରଦମତୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମାସପଦସ୍ସ ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ୟୋକାରନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନପାଠସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ସାରମତିସଦ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ‘‘ୱିସାରଦମତୟୋ’’ତି ରୂପେନ ୱିୟ ୟୋକାରନ୍ତେହି ରୂପେହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ନପି ଭୱିତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ସମାସପଦାନଂ ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ‘‘ୱିସାରଦମତୟୋ’’ତି ରୂପସଦିସସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋତି ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ‘‘ପଞ୍ଚିମେ ଗହପତୟୋ ଆନିସଂସା । ତେ ହୋନ୍ତି ଜାନିପତୟୋ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପିୟଂୱଦା’’ତି ସମାସପଦାନଂ ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ‘‘ୱିସାରଦମତୟୋ’’ତି ରୂପସଦିସାନି ୟୋକାରନ୍ତାନି ରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ‘‘ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ସମାସପଦାନଂ ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ‘‘ୱିସାରଦମତୟୋ’’ତି ରୂପସଦିସସ୍ସ ୟୋକାରନ୍ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ୱିସଦିସତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଗହପତିସଦ୍ଦାଦୀସୁ ହି ୟସ୍ମା ପତିସଦ୍ଦୋ ସଭାୱେନେୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, ନ ତୁ ସମାସତୋ ପୁବ୍ବେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପକତିକୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ‘‘ଗହପତୟୋ, ଜାନିପତୟୋ’’ତି ୟୋକାରନ୍ତାନି, ‘‘ସେନାପତୟୋ, ସେନାପତିନୋ’’ତି ୟୋ ନୋକାରନ୍ତାନି ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗାଲପନବହୁୱଚନରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ତତ୍ତକା ସେନାପତିନୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ ଦିସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ପନ ସାରମତି ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ୱଜିରବୁଦ୍ଧି ସଦ୍ଦାଦୀସୁ ମତିଦିଟ୍ଠିସଦ୍ଦାଦୟୋ ସମାସତୋ ପୁବ୍ବେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପକତିକା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ବହୁବ୍ବୀହିସମାସୱସେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱପ୍ପତ୍ତା, ତସ୍ମା ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ‘‘ସାରମତିନୋ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିନୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିନୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନୋ ୱଜିରବୁଦ୍ଧିନୋ’’ତିଆଦୀନି’ନୋକାରନ୍ତାନିୟେୱ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗାଲପନବହୁୱଚନରୂପାନି ଭୱନ୍ତି, ସମ୍ପଦାନସାମୀନମେକୱଚନେହି ସଦିସାନୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥାୱଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ସେଟ୍ଠି ସାରଥିଚକ୍କୱତ୍ତିସାମିଇଚ୍ଚେତେସୁ କଥନ୍ତି ? ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – କତ୍ଥଚି ପାଠେ ‘‘ସେଟ୍ଠୀ ସାରଥୀ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ସାମୀ’’ତି ଅନ୍ତକ୍ଖରସ୍ସ ଦୀଘତ୍ତଂ ଦିସ୍ସତି, କତ୍ଥଚି ପନ ‘‘ସେଟ୍ଠି ସାରଥି ଚକ୍କୱତ୍ତି ସାମି’’ଇତି ଅନ୍ତକ୍ଖରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ ଦିସ୍ସତି । କିଞ୍ଚାପି ରସ୍ସତ୍ତମେତେସଂ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନାଦିଭାୱେନ ‘‘ସେଟ୍ଠିନୋ ସାରଥିନୋ’’ତିଆଦିପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଏତାନି ଉଚ୍ଚାରିୟନ୍ତୀତି ଞାୟତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ନିବ୍ବଚନତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ – ସେଟ୍ଠଂ ଧନସାରଂ, ଠାନନ୍ତରଂ ୱା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସେଟ୍ଠୀ। ଅସ୍ସଦମ୍ମାଦୟୋ ସାରଣସୀଲୋତି ସାରଥୀ। ଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତନସୀଲୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ। ସଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସାମୀତି । ଅସ୍ସତ୍ଥିକତସ୍ସୀଲତ୍ଥସଦ୍ଦା ହି ନୋକାରନ୍ତରୂପୱସେନ ସମାନଗତିକା ଭୱନ୍ତି ୟଥା ‘‘ଦଣ୍ଡିନୋ ଭୂମିସାୟିନୋ’’ତି । ଅପରୋପି ନିବ୍ବଚନତ୍ଥୋ ଈକାରନ୍ତୱସେନ ଅସ୍ସଦମ୍ମାଦୟୋ ସାରେତୀତି ସାରଥୀ। ତଥା ହି ‘‘ପୁରିସଦମ୍ମେ ସାରେତୀତି ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ଏୱଂ କତ୍ତୁକାରକୱସେନ ଈକାରନ୍ତତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଇକାରନ୍ତତ୍ତଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱଚନାନୁରୂପେନ ‘‘ସାରଥିନୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ’’ତିଆଦୀନି ନୋକାରନ୍ତରୂପାନି ଗହେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡୀନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ‘‘ଦଣ୍ଡିନୀ’’ତିଆଦିକଂ ୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଏୱଂ ‘‘ସେଟ୍ଠିନୋ ସାରଥିନୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ସାମିନୋ’’ତିଆଦୀନି ନୋକାରନ୍ତାନିୟେୱ ରୂପାନି ଞେୟ୍ୟାନି ।
ଅତ୍ର କିଞ୍ଚି ପୟୋଗଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ କଥୟାମ । ‘‘ତାତ ତୟୋ ସେଟ୍ଠିନୋ ଅମ୍ହାକଂ ବହୂପକାରା’’ତି ଚ ‘‘ତେ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚା ‘ମହାସେଟ୍ଠିନୋ ମୟଂ ଗମିସ୍ସାମା’ତି ୱଦିଂସୂ’’ତି ଚ ‘‘ସାରଥିନୋ ଆହଂସୂ’’ତି ଚ ‘‘ଦ୍ୱେ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀନି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି କତ୍ଥଚି ‘‘ସେଟ୍ଠି ସାରଥି’’ଇଚ୍ଚାଦି ରସ୍ସତ୍ତପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ସୋ ସଭାୱେନ ରସ୍ସତ୍ତଭାୱୋ ପାଠୋ ନ ହୋତି, ଦୀଘସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତକରଣପାଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଦମାଲା ଚସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ମହେସୀତି ଏତ୍ଥ କଥନ୍ତି ? ‘‘ମହେସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ମହେସୀସଦ୍ଦୋ ଈକାରନ୍ତୱସେନ ନିଦ୍ଦିସିୟତି, ତଥାପି ଇସିସଦ୍ଦେନ ସମାନଗତିକତ୍ତା ଇସିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସଦ୍ଦେନ ସମାନପଦମାଲତ୍ତା ଅଗ୍ଗିନୟେନ ପଦମାଲା କାତବ୍ବା । ନନୁ ଚ ଭୋ ଏତ୍ଥ ତସ୍ସୀଲତ୍ଥୋ ଦିସ୍ସତି ‘‘ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଏସନସୀଲୋତି ମହେସୀ’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭୂମିସାୟୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ୱିୟ ଦଣ୍ଡୀନୟେନେୱ ପଦମାଲା କାତବ୍ବାତି ? ନ କାତବ୍ବା ତସ୍ସୀଲତ୍ଥସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଇମସ୍ସ ହି ‘‘ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଏସି ଗୱେସି ଏସିତ୍ୱା ଠିତୋତି ମହେସୀ’’ତି ଅତସ୍ସୀଲତ୍ଥୋ ଏୱ ୟୁଜ୍ଜତି । କତକରଣୀୟେସୁ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅରିୟେସୁ ପୱତ୍ତନାମତ୍ତା । ଇସିସଦ୍ଦେନ ଚାୟଂ ସଦ୍ଦୋ ଈସକଂ ସମାନୋ କେୱଲଂ ସମାସପରିୟୋସାନେ ଦୀଘୱସେନ ଉଚ୍ଚାରିୟତି, ରସ୍ସୱସେନ ପନ ‘‘ମହା ଇସି ମହେସୀ’’ତି ସନ୍ଧିୱିଗ୍ଗହୋ। ୟସ୍ମା ରସ୍ସତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଦମାଲାକରଣଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ ମହେସୟୋ’’ତି ଇକାରନ୍ତରୂପଂ ଦିସ୍ସତି । ନ ହି ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ କତ୍ଥଚିପି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠେକୱଚନରୂପଂ ୱିୟ ‘‘ମହେସିନୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗାଲପନବହୁୱଚନରୂପଂ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଈକାରନ୍ତୱସେନ ଉଚ୍ଚାରିତସ୍ସପି ସତୋ ରସ୍ସୱସେନ ଉଚ୍ଚାରିତସ୍ସ ୱିୟ ‘‘ମହେସି, ମହେସୀ, ମହେସୟୋ । ମହେସିଂ, ମହେସୀ, ମହେସୟୋ । ମହେସିନା’’ତି ପଦମାଲା କାତବ୍ବା । ଅପିଚ ମହେସୀସଦ୍ଦୋ ୟତ୍ଥ ରାଜଗ୍ଗୁବ୍ବରିୱାଚକୋ, ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ହୋତି, ତବ୍ବସେନ ପନ ‘‘ମହେସୀ, ମହେସୀ, ମହେସିୟୋ । ମହେସିଂ, ମହେସୀ, ମହେସିୟୋ । ମହେସିୟା’’ତି ଚ ୱକ୍ଖମାନଇତ୍ଥୀନୟେନ ପଦମାଲା କାତବ୍ବା । ହତ୍ଥୀସଦ୍ଦେ କଥନ୍ତି ? ହତ୍ଥୀସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ହତ୍ଥୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ଈକାରନ୍ତୱସେନ ଗହଣେ ‘‘ହତ୍ଥିନୋ’’ତି ରୂପଂ ଭୱତି । ତଥା ହି ‘‘ୱନେ ହତ୍ଥିନୋ’’ତି ପୟୋଗୋ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ସେୱ ତସ୍ମିଂୟେୱତ୍ଥେ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଗହଣେ ‘‘ହତ୍ଥୟୋ’’ତି ରୂପଂ ଭୱତି । ତଥା ହି –
‘‘ହଂସା କୋଞ୍ଚା ମୟୂରା ଚ, ହତ୍ଥୟୋ ପସଦା ମିଗା ।
ସବ୍ବେ ସୀହସ୍ସ ଭାୟନ୍ତି, ନତ୍ଥି କାୟସ୍ମି ତୁଲ୍ୟତା ॥
ଏୱମେୱ ମନୁସ୍ସେସୁ, ଦହରୋ ଚେପି ପଞ୍ଞୱା ।
ସୋପି ତତ୍ଥ ମହା ହୋତି, ନେୱ ବାଲୋ ସରୀରୱା’’ତି
ଇମସ୍ମିଂ କେଳିସୀଲଜାତକେ ‘‘ହତ୍ଥୟୋ’’ତି ଆହଚ୍ଚପଦଂ ଦିସ୍ସତି । ଏୱମସ୍ସ ଦଣ୍ଡୀନୟେନ ଚ ଅଗ୍ଗିନୟେନ ଚ ଦ୍ୱିଧା ପଦମାଲା, ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମିନା ନୟେନ ଅୱୁତ୍ତେସୁପି ଠାନେସୁ ପାଳିନୟାନୁରୂପେନ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୁରୂପେନ ଚ ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଏତ୍ତାୱତା ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ସଦ୍ଧିଂ ଲିଙ୍ଗନ୍ତରେହି ସଦ୍ଦନ୍ତରେହି ଅତ୍ଥନ୍ତରେହି ଚ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଦସ୍ସିତା ।
ଇମଂ ସଦ୍ଦନୀତିଂ ସୁନୀତିଂ ୱିଚିତ୍ତଂ,
ସପଞ୍ଞେହି ସମ୍ମା ପରୀପାଲନୀୟଂ ।
ସଦା ସୁଟ୍ଠୁ ଚିନ୍ତେତି ୱାଚେତି ୟୋ ସୋ,
ନରୋ ଞାଣୱିତ୍ଥିନ୍ନତଂ ୟାତି ସେଟ୍ଠଂ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତାଦିପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ
ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ
ସତ୍ତମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ସବ୍ବଥାପି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ସମତ୍ତଂ ।
୮. ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନାମିକପଦମାଲା
ଅଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେସୁ ଆକାରନ୍ତସ୍ସ ଭୂଧାତୁମୟସ୍ସ ପକତିରୂପଭୂତସ୍ସ ଭାୱିକାସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବାୟମ୍ପି ପସିଦ୍ଧସ୍ସ ତାୱ କଞ୍ଞାସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲଂ ୱକ୍ଖାମ –
କଞ୍ଞା, କଞ୍ଞା, କଞ୍ଞାୟୋ । କଞ୍ଞଂ, କଞ୍ଞା, କଞ୍ଞାୟୋ । କଞ୍ଞାୟ, କଞ୍ଞାହି, କଞ୍ଞାଭି । କଞ୍ଞାୟ, କଞ୍ଞାନଂ । କଞ୍ଞାୟ, କଞ୍ଞାହି, କଞ୍ଞାଭି । କଞ୍ଞାୟ, କଞ୍ଞାନଂ । କଞ୍ଞାୟ, କଞ୍ଞାୟଂ, କଞ୍ଞାସୁ । ଭୋତି କଞ୍ଞେ, ଭୋତିୟୋ କଞ୍ଞା, କଞ୍ଞାୟୋ । ଅୟମମ୍ହାକଂ ରୁଚି ।
ଏତ୍ଥ ‘‘କଞ୍ଞା’’ତି ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ନୟୋ ନତ୍ଥି । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ‘‘ସଦ୍ଧା ତିଟ୍ଠତି, ସଦ୍ଧାୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସଦ୍ଧଂ ପସ୍ସତି, ସଦ୍ଧାୟୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସଦ୍ଧା’’ତି ବହୁୱଚନଂ ନ ଆଗତଂ । କିଞ୍ଚାପି ନାଗତଂ, ତଥାପି ‘‘ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପକ୍କନ୍ଦୁଂ, ସିୱିକଞ୍ଞା ସମାଗତା । ଅହେତୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ପୁରିସସ୍ସ ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିପି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତିପୀ’’ତିଆଦିପାଳିଦସ୍ସନତୋ ବାହାକଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦାଦୀନଂ ବହୁୱଚନତା ଗହେତବ୍ବା । ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଭୋତି କଞ୍ଞେ, ଭୋତି କଞ୍ଞା’’ତି ଦ୍ୱେ ଏକୱଚନାନି ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୋତିୟୋ କଞ୍ଞାୟୋ’’ତି ଏକଂ ବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ପନ ‘‘ଭୋତି ସଦ୍ଧା’’ତି ଏକୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୋତିୟୋ ସଦ୍ଧାୟୋ’’ତି ଏକଂ ବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମୟଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ଏହି ବାଲେ ଖମାପେହି, କୁସରାଜଂ ମହବ୍ବଲଂ । ଫୁସ୍ସତୀ ୱରୱଣ୍ଣାଭେ । ଏହି ଗୋଧେ ନିୱତ୍ତସ୍ସୂ’’ତିଆଦିପାଳିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଭୋତି କଞ୍ଞେ, ଭୋତିୟୋ କଞ୍ଞା, କଞ୍ଞାୟୋ’’ତି ଏୱଂପକାରାନିୟେୱ ଆଲପନେକୱଚନବହୁୱଚନାନି ଇଚ୍ଛାମ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଭୋତି କଞ୍ଞେ’’ତି ଅୟଂ ନୟୋ ଅମ୍ମାଦୀସୁ ମାତାଦୀସୁ ଚ ନ ଲବ୍ଭତି ।
ଭାୱିକା, ଭାୱିକା, ଭାୱିକାୟୋ । ଭାୱିକଂ, ଭାୱିକା, ଭାୱିକାୟୋ । ଭାୱିକାୟ, ଭାୱିକାହି, ଭାୱିକାଭି । ଭାୱିକାୟ, ଭାୱିକାନଂ । ଭାୱିକାୟ, ଭାୱିକାହି, ଭାୱିକାଭି । ଭାୱିକାୟ, ଭାୱିକାନଂ । ଭାୱିକାୟ, ଭାୱିକାୟଂ, ଭାୱିକାସୁ । ଭୋତି ଭାୱିକେ, ଭୋତିୟୋ ଭାୱିକା, ଭାୱିକାୟୋ ।
ଏୱଂ ହେଟ୍ଠୁଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ‘‘ଭାୱନା ୱିଭାୱନା’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନଂଆକାରନ୍ତପଦାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚାକାରନ୍ତପଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥଞ୍ଞାନି ଆକାରନ୍ତପଦାନି ନାମ ସଦ୍ଧାଦୀନି ।
ସଦ୍ଧା ମେଧା ପଞ୍ଞା ୱିଜ୍ଜା, ଚିନ୍ତା ମନ୍ତା ତଣ୍ହା’ଭିଜ୍ଝା ।
ଇଚ୍ଛା ପୁଚ୍ଛା ଜାୟା ମାୟା, ମେତ୍ତା ମତ୍ତା ସିକ୍ଖା ସଙ୍ଖା ॥
ଜଙ୍ଘା ବାହା ଗୀୱା ଜିୱ୍ହା, ୱାଚା ଛାୟା ଗଙ୍ଗା ନାୱା ।
ନିଦ୍ଦା କନ୍ତା ସାଲା ମାଲା, ୱେଲା ୱୀଣା ଭିକ୍ଖା ଲାଖା ॥
ଗାଥା ସେନା ଲେଖା’ପେକ୍ଖା, ଆସା ପୂଜା ଏସା କଙ୍ଖା ।
ଅଞ୍ଞା ମୁଦ୍ଦା ଖିଡ୍ଡା ଭସ୍ସା, ଭାସା କୀଳା ସତ୍ତା ଚେତା ॥
ପିପାସା ୱେଦନା ସଞ୍ଞା, ଚେତନା ତସିଣା ପଜା ।
ଦେୱତା ୱଟ୍ଟକା ଗୋଧା, ବଲାକା ୱସୁଧା ସଭା ॥
ଉକ୍କା ସେଫାଲିକା ସିକ୍କା, ସଲାକା ୱାଲିକା ସିଖା ।
କାରଣା ୱିସିଖା ସାଖା, ୱଚା ୱଞ୍ଝା ଜଟା ଘଟା ॥
ପୀଳା ସୋଣ୍ଡା ୱିତଣ୍ଡା ଚ, କରୁଣା ୱନିତା ଲତା ।
କଥା ନିନ୍ଦା ସୁଧା ରାଧା, ୱାସନା ସିଂସପା ପପା ॥
ପଭା ସୀମା ଖମା ଏଜା,
ଖତ୍ତିୟା ସକ୍ଖରା ସୁରା ।
ଦୋଲା ତୁଲା ସିଲା ଲୀଲା,
ଲାଲେ’ଳା ମେଖଲା କଲା ॥
ୱଳୱା ସୁଣିସା ମୂସା, ମଞ୍ଜୂସା ସୁଲସା ଦିସା ।
ନାସା ଜୁଣ୍ହା ଗୁହା ଈହା, ଲସିକା ପରିସା ନିସା ।
ମାତିକିଚ୍ଚାଦୟୋ ଚେୱ, ଭାୱିକାପଦସାଦିସା ॥
ଅମ୍ମନ୍ନମ୍ବା ଚ ତାତା ଚ, କିଞ୍ଚିଦେୱ ସମା ସିୟୁଂ ।
ମାତା ଧୀତା ପନତ୍ତାଦୀ, ପୁଥଗେୱ ଇତୋ ସିୟୁଂ ॥
ପରିସାସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ସତ୍ତମୀଠାନେ ‘‘ପରିସାୟ, ପରିସାୟଂ, ପରିସତି, ପରିସାସୂ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ଏକମିଦଂ ଭୋ ଗୋତମ ସମୟଂ ତୋଦେୟ୍ୟସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିସତି ପରୂପାରମ୍ଭଂ ୱତ୍ତେନ୍ତୀ’’ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ । ଅମ୍ମାଦୀନଂ ପନ ‘‘ଅମ୍ମା, ଅମ୍ମା, ଅମ୍ମାୟୋ’’ତିଆଦିନା କଞ୍ଞାନୟେନ ୱତ୍ୱା ଅୱସାନେ ‘‘ଭୋତି ଅମ୍ମ, ଭୋତି ଅମ୍ମା, ଭୋତିୟୋ ଅମ୍ମା, ଅମ୍ମାୟୋ’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ମାତା, ମାତା, ମାତରୋ । ମାତରଂ, ମାତରୋ । ମାତରା, ମାତୁୟା, ମତ୍ୟା, ମାତୂହି, ମାତୂଭି । ମାତୁ, ମାତୁୟା, ମତ୍ୟା, ମାତରାନଂ, ମାତାନଂ, ମାତୂନଂ । ମାତରା, ମାତୁୟା, ମତ୍ୟା, ମାତୂହି, ମାତୂଭି । ମାତୁ, ମାତୁୟା, ମତ୍ୟା, ମାତରାନଂ, ମାତାନଂ, ମାତୂନଂ । ମାତରି, ମାତୁୟା, ମତ୍ୟା, ମାତୁୟଂ, ମତ୍ୟଂ, ମାତୂସୁ । ଭୋତି ମାତା, ଭୋତିୟୋ ମାତା, ମାତରୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ପାଳିୟଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ସକାରନ୍ତାନି ରୂପାନି ଏହି ଏଭି ଏସୁକାରନ୍ତାଦୀନି ଚ ଏନନ୍ତାଦୀନି ଚ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା କେହିଚି ୱୁତ୍ତାନିପି ‘‘ମାତୁସ୍ସ ମାତରେହୀ’’ତିଆଦୀନି ନ ୱୁତ୍ତାନି, ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି । ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚିତ୍ଥିକତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ମୟ୍ହଞ୍ଚ ମାତୁୟା ଚ ତେ । ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଅହଂ ମତ୍ୟା’’ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ପନ କରଣସମ୍ପଦାନନିସ୍ସକ୍କସାମିଭୁମ୍ମୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ମାତୁୟା, ମତ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ସମାନଗତିକତ୍ତା ତେସଂ ୱଚନାନଂ । ତଥା ହି ଉମ୍ମାଦନ୍ତିଜାତକେ ‘‘ମତ୍ୟା’’ତି ପଦଂ ପଞ୍ଚମୀତତିୟେକୱଚନୱସେନ ଆଗତଂ, ୟଥା ପନ ‘‘ଖତ୍ତିୟା’’ତି ପଦଂ ମଜ୍ଝସରଲୋପୱସେନ ‘‘ଖତ୍ୟା’’ତି ଭୱତି, ତଥା ‘‘ମାତୁୟା ମାତୁୟ’’ନ୍ତି ଚ ପଦଂ ‘‘ମତ୍ୟା, ମତ୍ୟ’’ନ୍ତି ଭୱତି, ଅୟଂ ନୟୋ ଧୀତୁସଦ୍ଦାଦୀସୁ ନ ଲବ୍ଭତି ।
ଧୀତା, ଧୀତା, ଧୀତରୋ । ଧୀତଂ, ଧୀତରଂ, ଧୀତରୋ । ଧୀତୁୟା, ଧୀତୂହି, ଧୀତୂଭି । ଧୀତୁ, ଧୀତୁୟା, ଧୀତରାନଂ, ଧୀତାନଂ, ଧୀତୂନଂ । ଧୀତରା, ଧୀତୁୟା, ଧୀତୂହି, ଧୀତୂଭି । ଧୀତୁ, ଧୀତୁୟା, ଧୀତରାନଂ, ଧୀତାନଂ, ଧୀତୂନଂ । ଧୀତରି, ଧୀତୁୟା, ଧୀତୁୟଂ, ଧୀତୂସୁ । ଭୋତି ଧୀତୁ, ଭୋତି ଧୀତା, ଭୋତିୟୋ ଧୀତା, ଧୀତରୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ।
‘‘ଜାଲିଂ କଣ୍ହାଜିନଂ ଧୀତଂ, ମଦ୍ଦିଦେୱିଂ ପତିବ୍ବତଂ ।
ଚଜମାନୋ ନ ଚିନ୍ତେସିଂ, ବୋଧିୟାୟେୱ କାରଣା’’ତି
ପାଳିୟଂ ‘‘ଧୀତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତୋ ଉପୟୋଗୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଧୀତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ସାରତୋ ଗହେତବ୍ବଂ, ତଥା ପାଳିୟଂ ‘‘ଅସ୍ସମଣୀ ହୋତି ଅସକ୍ୟଧୀତରା’’ତି ସମାସପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ତତିୟେକୱଚନନ୍ତପଦସଦିସଂ ‘‘ସେଟ୍ଠିଧୀତରା’’ତିଆଦିକଂ ପଠମେକୱଚନନ୍ତମ୍ପି ସମାସପଦଂ ଗହେତବ୍ବମେୱ, ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ପନ ‘‘ମାତା ଧୀତା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ସଦ୍ଧାନୟେ ପକ୍ଖିତ୍ତ, ତମମ୍ହେହି ‘‘ସଦ୍ଧାୟା’’ତି ପଦସ୍ସ ୱିୟ ‘‘ମାତାୟା’’ତିଆଦୀନଂ ପାଳିଆଦୀସୁ ବ୍ୟାସେ ଅଦସ୍ସନତୋ ୱିସୁଂ ଗହିତଂ ସମାସେୟେୱ ହି ଈଦିସିଂ ସଦ୍ଦଗତିଂ ପସ୍ସାମ ‘‘ରାଜମାତାୟ ରାଜଧୀତାୟ ସେଟ୍ଠିଧୀତାୟା’’ତି । ଏୱଂ କଞ୍ଞାନୟୋପି ଏକଦେସେନ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ନନ୍ଦମାତେ, ଅବ୍ଭୁତଂ ନନ୍ଦମାତେ’’ତି ପାଳିୟଂ ‘‘ନନ୍ଦମାତେ’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଭୋତି ରାଜମାତେ, ଭୋତି ରାଜଧୀତେ’’ତି ଏୱମାଦିନୟୋପି ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ର ନନ୍ଦମାତେତି ନନ୍ଦସ୍ସ ମାତା ନନ୍ଦମାତା, ଭୋତି ନନ୍ଦମାତେ, ଏୱଂ ସମାସେୟେୱ ଈଦିସୀ ସଦ୍ଦଗତି ହୋତି, ତସ୍ମା ସମାସପଦତ୍ତେ ‘‘ମାତୁ ଧୀତୁ ଦୁହିତୁ’’ଇଚ୍ଚେତେସଂ ପକତିରୂପାନଂ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ଗହେତବ୍ବା ପଠମଂ ଦସ୍ସିତରୂପକୋଟ୍ଠାସୋ ଚ କଞ୍ଞାନୟୋ ରୂପକୋଟ୍ଠାସୋ ଚାତି । ନତ୍ତାଦୀନି ପଦାନି ନ କେୱଲଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନିପି । ତଥା ହି ‘‘ୱିସାଖାୟ ନତ୍ତା କାଲଙ୍କତା ହୋତି । ଚତସ୍ସୋ ମୂସିକା ଗାଧଂ କତ୍ତା, ନୋ ୱସିତା’’ତିଆଦୀନି ପୟୋଗାନି ସାସନେ ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ନତ୍ତା, ନତ୍ତା, ନତ୍ତାରୋ । ନତ୍ତଂ, ନତ୍ତାରଂ, ନତ୍ତାରୋ । ନତ୍ତାରା, ନତ୍ତୁୟା, ନତ୍ତୂହି, ନତ୍ତୂଭି । ନତ୍ତୁ, ନତ୍ତୁୟା, ନତ୍ତାରାନଂ ନତ୍ତାନଂ, ନତ୍ତୂନଂ । ନତ୍ତାରା, ନତ୍ତୁୟା, ନତ୍ତୂହି, ନତ୍ତୂଭି । ନତ୍ତୁ, ନତ୍ତୁୟା, ନତ୍ତାରାନଂ, ନତ୍ତାନଂ, ନତ୍ତୂନଂ । ନତ୍ତରି, ନତ୍ତୁୟା, ନତ୍ତୁୟଂ, ନତ୍ତୂସୁ । ଭୋତି ନତ୍ତ, ଭୋତି ନତ୍ତା, ଭୋତିୟୋ ନତ୍ତା, ନତ୍ତାରୋ ।
ଏୱଂ ‘‘କତ୍ତା ୱସିତା ଭାସିତା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି ସମାସପଦତ୍ତେ ପନ ‘‘ରାଜମାତାୟ ନନ୍ଦମାତେ’’ତିଆଦୀନି ୱିୟ ‘‘ରାଜନତ୍ତାୟ, ରାଜନତ୍ତେ’’ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଆକାରନ୍ତୁକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଆକାରନ୍ତୁକାରନ୍ତତାପକତିକଂ
ଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ଭୂମିପଦାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲଂ ୱକ୍ଖାମ ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା –
ରତ୍ତି, ରତ୍ତୀ, ରତ୍ତିୟୋ । ରତ୍ତିଂ, ରତ୍ତୀ, ରତ୍ତିୟୋ । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ତୀହି, ରତ୍ତୀଭି । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ତୀନଂ । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ତୀହି, ରତ୍ତୀଭି । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ତୀନଂ । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ତିୟଂ, ରତ୍ତୀସୁ । ଭୋତି ରତ୍ତି, ଭୋତିୟୋ ରତ୍ତିୟୋ । ୟମକମହାଥେରମତଂ ।
‘‘ଭୂମି, ଭୂମୀ, ଭୂମିୟୋ । ଭୂମିଂ, ଭୂମୀ, ଭୂମିୟୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ‘‘ଭୂତି ସତ୍ତି ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତି ମୁତ୍ତି କିତ୍ତି ଖନ୍ତି ତିତ୍ତି ସିଦ୍ଧି ଇଦ୍ଧି ୱୁଦ୍ଧି ସୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧି ବୋଧି ପୀତି ନନ୍ଦି ମତି ଅସନି ୱସନି ସତି ଗତି ୱୁଡ୍ଢି ୟୁୱତି ଅଙ୍ଗୁଲି ବୋନ୍ଦି ଦିଟ୍ଠି ତୁଟ୍ଠି ନାଭି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନମ୍ପି ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅପିଚ ‘‘ରତ୍ୟୋ ଅମୋଘା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ ହରନ୍ତି ୟେ ବଲିଂ । ନ ଭୂମ୍ୟା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୋ । ସେତି ଭୂମ୍ୟା ଅନୁତ୍ଥୁନଂ । ଭୂମ୍ୟା ସୋ ପତିତଂ ପାସଂ । ଗୀୱାୟ ପଟିମୁଞ୍ଚତି । ଇମା ଚ ନଭ୍ୟୋ ସତରାଜିଚିତ୍ତିତା । ସତେରତା ୱିଜ୍ଜୁରିୱପ୍ପଭାସରେ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ପୟୋଗାନଂ ଦସ୍ସନତୋ ରତ୍ତି ଭୂମି ନାଭିସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଅୟମ୍ପି ନାମିକପଦମାଲାୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କଥଂ ?
ରତ୍ତି, ରତ୍ତୀ, ରତ୍ତିୟୋ, ରତ୍ୟୋ । ରତ୍ତିଂ, ରତ୍ତୀ, ରତ୍ତିୟୋ, ରତ୍ୟୋ । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ୟା, ରତ୍ତୀହି, ରତ୍ତୀଭି । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ୟା, ରତ୍ତୀନଂ । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ୟା, ରତ୍ତୀହି, ରତ୍ତୀଭି । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ୟା, ରତ୍ତୀନଂ । ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ୟା, ରତ୍ତିୟଂ ରତ୍ୟଂ, ରତ୍ତୋ, ରତ୍ତୀସୁ । ଭୋତି ରତ୍ତି, ଭୋତିୟୋ ରତ୍ତୀ, ରତ୍ତିୟୋ, ରତ୍ୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତି ରୂପନୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ଭୂମି, ଭୂମୀ, ଭୂମିୟୋ, ଭୂମ୍ୟୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ।
ନାଭି, ନାଭୀ, ନାଭିୟୋ, ନଭ୍ୟୋ । ନାଭିଂ, ନାଭୀ, ନାଭିୟୋ, ନଭ୍ୟୋ । ନାଭିୟା, ନଭ୍ୟା, ନାଭୀହି, ନାଭୀଭି । ନାଭିୟା, ନଭ୍ୟା, ନାଭୀନଂ । ନାଭିୟା, ନଭ୍ୟା, ନାଭୀହି, ନାଭୀଭି । ନାଭିୟା, ନଭ୍ୟା, ନାଭୀନଂ । ନାଭିୟା, ନଭ୍ୟା, ନାଭିୟଂ, ନଭ୍ୟଂ, ନାଭୀସୁ । ଭୋତି ନାଭି, ଭୋତିୟୋ ନାଭୀ, ନାଭିୟୋ, ନଭ୍ୟୋ ।
ବୋଧି, ବୋଧୀ, ବୋଧିୟୋ, ବୋଜ୍ଝୋ । ବୋଧିଂ, ବୋଧିୟଂ, ବୋଜ୍ଝଂ, ବୋଧୀ, ବୋଧିୟୋ, ବୋଜ୍ଝୋ । ବୋଧିୟା, ବୋଜ୍ଝା, ବୋଧୀହି, ବୋଧୀଭି । ବୋଧିୟା, ବୋଜ୍ଝା, ବୋଧୀନଂ । ବୋଧିୟା, ବୋଜ୍ଝା, ବୋଧୀହି, ବୋଧୀଭି । ବୋଧିୟା, ବୋଜ୍ଝା, ବୋଧୀନଂ । ବୋଧିୟା, ବୋଜ୍ଝା, ବୋଧିୟଂ, ବୋଜ୍ଝଂ, ବୋଧୀସୁ । ଭୋତି ବୋଧି, ଭୋତିୟୋ ବୋଧୀ, ବୋଧିୟୋ, ବୋଜ୍ଝୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ଜିନ ବୋଧିୟଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ବୋଜ୍ଝା ତପସା’’ତି ୱିଚିତ୍ରପାଳିନୟଦସ୍ସନତୋ ୱିଚିତ୍ରନୟା ନାମିକପଦମାଲା ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବୋପି ଚାୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଇକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଇକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ଇକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ
ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ଭୂରୀସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲଂ ୱକ୍ଖାମ ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା –
ଇତ୍ଥୀ, ଇତ୍ଥୀ, ଇତ୍ଥିୟୋ । ଇତ୍ଥିଂ, ଇତ୍ଥୀ, ଇତ୍ଥିୟୋ । ଇତ୍ଥିୟା, ଇତ୍ଥୀହି, ଇତ୍ଥୀଭି । ଇତ୍ଥିୟା, ଇତ୍ଥୀନଂ । ଇତ୍ଥିୟା, ଇତ୍ଥୀହି, ଇତ୍ଥୀଭି । ଇତ୍ଥିୟା, ଇତ୍ଥୀନଂ । ଇତ୍ଥିୟା, ଇତ୍ଥିୟଂ, ଇତ୍ଥୀସୁ । ଭୋତି ଇତ୍ଥି, ଭୋତିୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋ । ୟମକମହାଥେରମତଂ ।
‘‘ଭୂରୀ, ଭୂରୀ, ଭୂରିୟୋ । ଭୂରିଂ, ଭୂରୀ, ଭୂରି ୟୋ’’ତି ଇତ୍ଥିୟା ସମଂ । ଏୱଂ ଭୂତୀ ଭୋତୀ ୱିଭାୱିନୀ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଈକାରନ୍ତସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥଞ୍ଞେ ଈକାରନ୍ତସଦ୍ଦା ନାମ –
‘‘ମାତୁଲାନୀ ଚ ଭଗିନୀ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ସାମୁଗୀ ଅଜୀ ।
ୱାପୀ ପୋକ୍ଖରଣୀ ଦେୱୀ, ନାଗୀ ୟକ୍ଖିନୀ ରାଜିନୀ ॥
ଦାସୀ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମୁଟ୍ଠ-ସ୍ସତିନୀ ସୀଘୟାୟିନୀ ।
ସାକିୟାନୀ’’ତି ଚାଦୀନି, ପୟୋଗାନି ଭୱନ୍ତି ହି ॥
ତତ୍ର ‘‘ପୋକ୍ଖରଣୀ ଦାସୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣି’’ଚ୍ଚାଦିନଂ ଗତି ।
ଅଞ୍ଞଥାପି ସିୟା ଗାଥା-ଚୁଣ୍ଣିୟେସୁ ୟଥାରହଂ ॥
‘‘କୁସାୱତୀ’’ତିଆଦୀନଂ, ଗାଥାସ୍ୱେୱ ୱିସେସତୋ ।
ରୂପାନି ଅଞ୍ଞଥା ହୋନ୍ତି, ଏକୱଚନତୋ ୱଦେ ॥
‘‘କାସୀ ଅୱନ୍ତୀ’’ଇଚ୍ଚାଦୀ, ବହୁୱଚନତୋ ୱଦେ ।
‘‘ଚନ୍ଦୱତୀ’’ତିଆଦୀନି, ପୟୋଗସ୍ସାନୁରୂପତୋ ॥
ତଥା ହି ‘‘ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞୋ ସୁମାପିତା । ତା ଚ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ଦାସ୍ୟୋ ସତ୍ତସତାନି ଚ । ଦାରକେ ଚ ଅହଂ ନେସ୍ସଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟା ପରିଚାରକେ । ନଜ୍ଜୋ ସନ୍ଦନ୍ତି । ନଜ୍ଜା ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରେ । ଲକ୍ଖ୍ୟା ଭୱ ନିୱେସନଂ ।
ବାରାଣସ୍ୟଂ ମହାରାଜ, କାକରାଜା ନିୱାସକୋ ।
ଅସୀତିୟା ସହସ୍ସେହି, ସୁପତ୍ତୋ ପରିୱାରିତୋ ॥
ରାଜା ୟଥା ୱେସ୍ସୱଣୋ ନଳିଞ୍ଞ’’ନ୍ତି
ଏୱମାଦୀନଂ ପାଳୀନଂ ଦସ୍ସନତୋ ପୋକ୍ଖରଣୀ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲାୟୋ ସୱିସେସା ୟୋଜେତବ୍ବା । କଥଂ ? ‘ପୋକ୍ଖରଣୀ, ପୋକ୍ଖରଣୀ, ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞୋ । ପୋକ୍ଖରଣି’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱତ୍ୱା କରଣସମ୍ପଦାନନିସ୍ସକ୍କସାମିୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ପୋକ୍ଖରଣିୟା, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞା’’ତି ଏକୱଚନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ଭୁମ୍ମୱଚନଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘ପୋକ୍ଖରଣିୟା, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞା, ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଚ ଏକୱଚନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ପଦାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି କାତବ୍ବାନି । ତଥା ‘‘ଦାସୀ, ଦାସୀ, ଦାସିୟୋ, ଦାସ୍ୟୋ । ଦାସିଂ, ଦାସିୟଂ, ଦାସୀ, ଦାସିୟୋ, ଦାସ୍ୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା କରଣୱଚନଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ‘‘ଦାସିୟା, ଦାସ୍ୟା’’ତି ଏକୱଚନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ଭୁମ୍ମୱଚନଟ୍ଠାନେ ପନ ‘‘ଦାସିୟା, ଦାସ୍ୟା, ଦାସିୟଂ, ଦାସ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ଏକୱଚନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ସବ୍ବତ୍ଥ ପଦାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି କାତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟଟ୍ଠିୟା ପଟିକୋଟେତି, ଘରେ ଜାତଂୱ ଦାସିୟଂ । ଫୁସିସ୍ସାମି ୱିମୁତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ପୟୋଗାନଂ ଦସ୍ସନତୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ୟମାଦେସୱସେନ ‘‘ଦାସିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୁ ଚ ‘‘ଘରେ ଜାତଂୱ ଦାସିୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଂୱଚନସ୍ସ ୟମାଦେସତୋ ଅଞ୍ଞୋପି ସଦ୍ଦନୟୋ ଲବ୍ଭତି । କଥଂ ? ୟଥା ଦହରୀ ଏୱ ‘‘ଦହରିୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଦାସୀ ଏୱ ‘‘ଦାସିୟା’’ତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ପସ୍ସାମି ୱୋହଂ ଦହରିଂ, କୁମାରିଂ ଚାରୁଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ୟେ ତଂ ଜିଣ୍ଣସ୍ସ ପାଦଂସୁ, ଏୱଂ ଦହରିୟଂ ସତି’’ନ୍ତି ଚ ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ, ଉପୟୋଗୱଚନିଚ୍ଛାୟ ‘‘ଦାସିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇମସ୍ମିଂ ପନାଧିପ୍ପାୟେ ‘‘ଦାସିୟା, ଦାସିୟା, ଦାସିୟାୟୋ । ଦାସିୟଂ, ଦାସିୟା, ଦାସିୟାୟୋ । ଦାସିୟାୟା’’ତି କଞ୍ଞାନୟେନେୱ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ‘‘କୁମାରିୟା’’ତି ସଦ୍ଦସ୍ସେୱ । ତଥା ହି ‘‘କୁମାରିୟେ ଉପସେନିୟେ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ତଥା ‘‘ପୁପ୍ଫୱତିୟା, ପୁପ୍ଫୱତିୟଂ, ପୁପ୍ଫୱତିୟାୟ, ପୁପ୍ଫୱତିୟାୟଂ, ଭୋତି ପୁପ୍ଫୱତିୟେ’’ତି କଞ୍ଞାନୟନିସ୍ସିତେନ ଏକୱଚନନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅତୀତେ ଅୟଂ ବାରାଣସୀ ପୁପ୍ଫୱତିୟା ନାମ ଅହୋସି । ରାଜାସି ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମୋ, ଏକରାଜା ପୁପ୍ଫୱତିୟାୟଂ । ଉୟ୍ୟସ୍ସୁ ପୁବ୍ବେନ ପୁପ୍ଫୱତିୟାୟା’’ତି ପାଳି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ ଚ ନିଦସ୍ସନଂ । ଅପରୋ ନୟୋ – ‘‘ଦାସିୟା ଦହରିୟା କୁମାରିୟା’’ତିଆଦୀସୁ କକାରସ୍ସ ୟକାରାଦେସୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣୀସଦ୍ଦସ୍ସ ତୁ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣିୟୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣି’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା କରଣୱଚନଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟା’’ତି ଏକୱଚନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ପଦାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି କାତବ୍ବାନି । ନଦୀସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ନଦୀ, ନଦୀ, ନଦିୟୋ, ନଜ୍ଜୋ । ନଦି’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱତ୍ୱା ‘‘ନଦିୟା, ନଜ୍ଜା’’ତି ଚ ‘‘ନଦିୟଂ, ନଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ପଦାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି କାତବ୍ବାନି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେସୁ ହି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ ଅନାଗତମ୍ପି ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି, ତଥା ଉପୟୋଗବହୁୱଚନେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଂ ଅନାଗତମ୍ପି ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି, କରଣସମ୍ପଦାନନିସ୍ସକ୍କସାମିଭୁମ୍ମୱଚନାନମ୍ପି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ‘‘ଦାସା ଚ ଦାସ୍ୟୋ ଅନୁଜୀୱିନୋ ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦାସ୍ୟୋ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ଅପରମ୍ପି ‘‘ଦାସ୍ୟୋ’’ତି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ ତଂସଦିସତ୍ତା ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି ।
‘‘ସକ୍କୋ ଚ ମେ ୱରଂ ଦଜ୍ଜା, ସୋ ଚ ଲବ୍ଭେଥ ମେ ୱରୋ ।
ଏକରତ୍ତଂ ଦ୍ୱିରତ୍ତଂ ୱା, ଭୱେୟ୍ୟଂ ଅଭିପାରକୋ ।
ଉମ୍ମାଦନ୍ତ୍ୟା ରମିତ୍ୱାନ, ସିୱିରାଜା ତତୋ ସିୟ’’ନ୍ତି
ଏତ୍ଥ ‘‘ଉମ୍ମାଦନ୍ତ୍ୟା’’ତି କରଣୱଚନେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ତଂସଦିସାନି ସମ୍ପଦାନନିସ୍ସକ୍କସାମିଭୁମ୍ମୱଚନାନିପି ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି । ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟା ପରିଚାରକେ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟା’’ତି ସାମିୱଚନେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ତଂସଦିସାନି କରଣସମ୍ପଦାନନିସ୍ସକ୍କଭୁମ୍ମୱଚନାନିପି ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି । ‘‘ସେତି ଭୂମ୍ୟା ଅନୁତ୍ଥୁନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଥବ୍ୟା ଚାରୁପୁବ୍ବଙ୍ଗୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭୂମ୍ୟା, ପଥବ୍ୟା’’ତି ସତ୍ତମିୟା ଏକୱଚନେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ତଂସଦିସାନି କରଣସମ୍ପଦାନନିସ୍ସକ୍କସାମିୱଚନାନିପି ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି । ‘‘ବାରାଣସ୍ୟଂ ମହାରାଜା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ବାରାଣସ୍ୟ’’ନ୍ତି ଭୁମ୍ମୱଚନେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ତଂସଦିସାନି ଅଞ୍ଞାନିପି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଂ ଏକାଦସ୍ୟଂ ପଞ୍ଚମ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଭୁମ୍ମୱଚନାନି ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି ।
ଗଣ୍ହନ୍ତି ଚ ତାଦିସାନି ରୂପାନି ପୁବ୍ବାଚରିୟାସଭାପି ଗାଥାଭିସଙ୍ଖରଣୱସେନ । ସାସନେପି ପନ ଏତାଦିସାନି ରୂପାନି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଗାଥାସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
କୁସାୱତୀ । କୁସାୱତିଂ । କୁସାୱତିୟା, କୁସାୱତ୍ୟା । କୁସାୱତିୟଂ, କୁସାୱତ୍ୟଂ । ଭୋତି କୁସାୱତି ।
ବାରାଣସୀ । ବାରାଣସିଂ । ବାରାଣସିୟା, ବାରାଣସ୍ୟା । ବାରାଣସିୟଂ, ବାରାଣସ୍ୟଂ, ବାରାଣସ୍ସଂ ଇଚ୍ଚପି, ଭୋତି ବାରାଣସି ।
ନଳିନୀ । ନଳିନିଂ । ନଳିନିୟା, ନଳିଞ୍ଞା । ନଳିନିୟଂ, ନଳିଞ୍ଞଂ । ଭୋତି ନଳିନି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଗାଥାୱିସୟଂ ପନ ପତ୍ୱା ‘‘କୁସାୱତିମ୍ହି, ବାରାଣସିମ୍ହି, ନଳିନିମ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ସଦ୍ଦରୂପାନିପିୟୋଜେତବ୍ବାନି । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ‘‘କୁସାୱତିମ୍ହି’’ଆଦୀନି ମ୍ହିୟନ୍ତାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନି ଗାଥାସୁୟେୱ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ନ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦରଚନାୟଂ । ଅକ୍ଖରସମୟେ ପନ ତାଦିସାନି ରୂପାନି ଅନିୱାରିତାନି ‘‘ନଦିମ୍ହା ଚା’’ତିଆଦିଦସ୍ସନତୋ । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦରଚନାୟଂ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିମ୍ହୀ’’ତିଆଦିକଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପଂ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ଅକ୍ଖରୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦଟ୍ଠାନେ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସୁଗତିୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିଦସ୍ସନତୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ନିୟମୋ ସୁଗତସାସନେ ଗାଥାୟଂ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦଟ୍ଠାନେ ଚ ‘‘କଞ୍ଞା ରତ୍ତି ଇତ୍ଥୀ ୟାଗୁ ୱଧୂ’’ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ତେହି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ନା ସ ସ୍ମା ସ୍ମିଂ ମ୍ହା ମ୍ହିଇଚ୍ଚେତେ ସଦ୍ଦା ସରୂପତୋ ପରତ୍ତଂ ନ ୟନ୍ତି । ମ୍ହିସଦ୍ଦୋ ପନ ଗାଥାୟଂ ଇୱଣ୍ଣନ୍ତେହି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରତ୍ତଂ ୟାତି । ତତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଗାଥାୟଂ ଚୁଣ୍ଣିୟେ ଚାପି, ନା ସସ୍ମାଦୀ ସରୂପତୋ ।
ନାକାରନ୍ତଇୱଣ୍ଣନ୍ତ-ଇତ୍ଥୀତି ପରତଂ ଗତା ॥
ମ୍ହିସଦ୍ଦୋ ପନ ଗାଥାୟଂ, ଇୱଣ୍ଣନ୍ତିତ୍ଥିଭୀ ସହ ।
ୟ’ତୋ ପରତ୍ତମେତସ୍ସ, ପୟୋଗାନି ଭୱନ୍ତି ହି ॥
ୟଥା ବଲାକୟୋନିମ୍ହି, ନ ୱିଜ୍ଜତି ପୁମୋ ସଦା ।
କୁସାୱଭିମ୍ହି ନଗରେ, ରାଜା ଆସି ମହୀପତୀ’’ତି ॥
ଏୱଂ କୁସାୱତୀ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଅଞ୍ଞଥା ଭୱନ୍ତି, ନଗରନାମତ୍ତା ପନେକୱଚନାନିପି, ନ ଜନପଦନାମାନି ୱିୟ ବହୁୱଚନାନି । ‘‘କାସୀ, କାସିୟୋ । କାସୀହି, କାସୀଭି । କାସୀନଂ । କାସୀସୁ । ଭୋତିୟୋ କାସିୟୋ । ଏୱଂ ଅୱନ୍ତୀ ଅୱନ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦିନାପି ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞାନିପି ପଦାନି ଗହେତବ୍ବାନି । ଏୱଂ କାସୀଇଚ୍ଚାଦୀନି ଜନପଦନାମତ୍ତା ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ବହୁୱଚନାନେୱ ଭୱନ୍ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଏକତ୍ତେପି ।
ଚନ୍ଦୱତୀ, ଚନ୍ଦୱତିଂ, ଚନ୍ଦୱତିୟା, ଚନ୍ଦୱତିୟଂ, ଭୋତି ଚନ୍ଦୱତି, ଏୱଂ ଏକୱଚନୱସେନ ୱା, ଚନ୍ଦୱତିୟୋ, ଚନ୍ଦୱତିୟୋ, ଚନ୍ଦୱତୀହି, ଚନ୍ଦୱତୀଭି, ଚନ୍ଦୱତୀନଂ, ଚନ୍ଦୱତୀସୁ, ଭୋତିୟୋ ଚନ୍ଦୱତିୟୋ, ଏୱଂ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱା ନାମିକପଦମାଲା ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞାନିପି ପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ‘‘ଚନ୍ଦୱତୀ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ହି ଏକିସ୍ସା ବହୂନଞ୍ଚିତ୍ଥୀନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିଭାୱତୋ ପୟୋଗାନୁରୂପେନ ଏକୱଚନୱସେନ ୱା ବହୁୱଚନୱସେନ ୱା ୟୋଜେତବ୍ବାନି ଭୱନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଈକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଈକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ଈକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ଉକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧତ୍ତା ଅଞ୍ଞେନ ଉକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ ନାମିକପଦମାଲଂ ପୂରେସ୍ସାମ –
ୟାଗୁ, ୟାଗୂ, ୟାଗୁୟୋ । ୟାଗୁଂ, ୟାଗୂ, ୟାଗୁୟୋ । ୟାଗୁୟା, ୟାଗୂହି, ୟାଗୂଭି । ୟାଗୁୟା, ୟାଗୂନଂ । ୟାଗୁୟା, ୟାଗୂହି, ୟାଗୂଭି । ୟାଗୁୟା, ୟାଗୂନଂ । ୟାଗୁୟା, ୟାଗୁୟଂ, ୟାଗୂସୁ । ଭୋତି ୟାଗୁ, ଭୋତିୟୋ ୟାଗୂ, ୟାଗୁୟୋ ।
ଏୱଂ ‘‘ଧାତୁ ଧେନୁ କାସୁ ଦଦ୍ଦୁ କଣ୍ଡୁ କଚ୍ଛୁ ରଜ୍ଜୁ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ତତ୍ର ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ରସରୁଧିରମଂସମେଦନ୍ହାରୁଅଟ୍ଠିଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜସୁକ୍କସଙ୍ଖାତଧାତୁୱାଚକୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, ସଭାୱୱାଚକୋ ପନ ସୁଗତାଦୀନଂ ସାରୀରିକୱାଚକୋ ଲୋକଧାତୁୱାଚକୋ ଚ ଚକ୍ଖାଦିୱାଚକୋ ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ, ଭୂ ହୂ କରପଚାଦିସଦ୍ଦୱାଚକୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋଚେୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଚ । ଅତ୍ର ପନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂଉକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଉକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ଉକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ଭୂସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲଂ ୱକ୍ଖାମ ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା –
ଜମ୍ବୂ, ଜମ୍ବୂ, ଜମ୍ବୁୟୋ । ଜମ୍ବୁଂ, ଜମ୍ବୂ, ଜମ୍ବୁୟୋ । ଜମ୍ବୁୟା, ଜମ୍ବୂହି, ଜମ୍ବୂଭି । ଜମ୍ବୁୟା, ଜମ୍ବୂନଂ । ଜମ୍ବୁୟା, ଜମ୍ବୂହି, ଜମ୍ବୂଭି । ଜମ୍ବୁୟା, ଜମ୍ବୂନଂ । ଜମ୍ବୁୟା, ଜମ୍ବୁୟଂ, ଜମ୍ବୂସୁ । ଭୋତି ଜମ୍ବୁ, ଭୋତିୟୋ ଜମ୍ବୂ, ଜମ୍ବୁୟୋ । ୟମକମହାଥେରମତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଜମ୍ବୂସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ‘‘ଅମ୍ବା ସାଲା ଚ ଜମ୍ବୁୟୋ’’ତିଆଦିନା ପସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ଇମେ ତେ ଜମ୍ବୁକା ରୁକ୍ଖା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ରୁକ୍ଖସଦ୍ଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଜମ୍ବୁକା’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଜମ୍ବୂତି କଥେତବ୍ବାତି ଜମ୍ବୁକା । କେ ରେ ଗେ ସଦ୍ଦେତି ଧାତୁ । ଅଥ ୱା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଜମ୍ବୂ ଏୱ ଜମ୍ବୁକା, ଜମ୍ବୁକା ଚ ତା ରୁକ୍ଖା ଚାତି ଜମ୍ବୁକାରୁକ୍ଖା, ୟଥା ଲଙ୍କାଦୀପୋ, ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପକ୍ଖେ ୱା ସମାସୱସେନ ‘‘ଜମ୍ବୁକରୁକ୍ଖା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାୱିସୟତ୍ତା ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ‘‘ଜମ୍ବୁକାରୁକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସରଣାଗମନେ କଞ୍ଚୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ।
ଭୂ, ଭୂ, ଭୁୟୋ । ଭୁଂ, ଭୂ, ଭୁୟୋ । ଭୁୟା, ଭୂହି, ଭୂଭି । ଭୁୟା, ଭୂନଂ । ଭୁୟା, ଭୂହି, ଭୂଭି । ଭୁୟା, ଭୂନଂ । ଭୁୟା, ଭୁୟଂ, ଭୂସୁ । ଭୋତି ଭୁ, ଭୋତିୟୋ ଭୂ, ଭୁୟୋ ।
ଏୱଂ ‘‘ଅଭୂ, ଅଭୂ, ଅଭୁୟୋ । ଅଭୁଂ, ଅଭୂ, ଅଭୁୟୋ । ଅଭୁୟା’’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅତ୍ର ‘‘ଅଭୁଂ ମେ କଥଂ ନୁ ଭଣସି, ପାପକଂ ୱତ ଭାସସୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନପଦଂ ।
‘‘ୱଧୂ ଚ ସରଭୂ ଚେୱ, ସରବୂ ସୁତନୂ ଚମୂ ।
ୱାମୂରୂ ନାଗନାସୂରୂ’’, ଇଚ୍ଚାଦୀ ଜମ୍ବୁୟା ସମା ॥
ଇଦଂ ପନ ସୁଖୁମଂ ଠାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ‘‘ୱଦଞ୍ଞୂ, ୱଦଞ୍ଞୂ, ୱଦଞ୍ଞୁୟୋ । ୱଦଞ୍ଞୁଂ, ୱଦଞ୍ଞୂ, ୱଦଞ୍ଞୁୟୋ । ୱଦଞ୍ଞୁୟା’’ତି ଜମ୍ବୂସମଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ‘‘ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ କତଞ୍ଞୂ’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି ।
ନନୁ ଚ ଭୋ –
‘‘ସୋହଂ ନୂନ ଇତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା, ୟୋନିଂ ଲଦ୍ଧାନ ମାନୁସିଂ ।
ୱଦଞ୍ଞୂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, କାହାମି କୁସଲଂ ବହୁ’’ନ୍ତି
ଏୱମାଦିପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ୱଦଞ୍ଞୂସଦ୍ଦାଦୀନଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ପସିଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ଇଧ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି ? ୱଦଞ୍ଞୂଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଏକନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱାଭାୱତୋ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗାନି ତେସଂ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗତ୍ତା । ତଥା ହି –
‘‘ସାହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ, ୱଦଞ୍ଞୂ ୱୀତମଚ୍ଛରା ।
ସଙ୍ଘେ ଦାନାନି ଦସ୍ସାମି, ଅପ୍ପମତ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି ଚ,
‘‘କୋଧନା ଅକତଞ୍ଞୂ ଚା’’ତି ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପୟୋଗିକା ବହୂ ପାଳିୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ନୀତି ଅମ୍ହେହି ଠପିତା ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଊକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଊକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ଊକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଓକାରନ୍ତପଦଂ ଭୂଧାତୁମୟଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗମପ୍ପସିଦ୍ଧଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପନୋକାରନ୍ତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପସିଦ୍ଧଂ ।
ଓକାରନ୍ତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଗୋସଦ୍ଦୋତି ୱିଭାୱୟେ ।
ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ରୂପମସ୍ସାହୁ କେଚନ ।
ତଥା ହି କେଚି ‘‘ଗୋ, ଗାୱୋ, ଗୱୋ । ଗାୱୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପାନି ୱିୟ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପାନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ମତେ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣାନଂ ୱଣ୍ଣୱିସେସାଭାୱୋ ୱିୟ ରୂପୱିସେସାଭାୱତୋ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱପଟିପାଦନଂ ଅନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଂ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ମାତୁଗାମସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ମାତୁଗାମୋ, ମାତୁଗାମା । ମାତୁଗାମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦ୍ୱେ ପଦମାଲା କତ୍ୱା ଏକା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପଦମାଲା, ଏକା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପଦମାଲାତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ୱିୟ ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅମ୍ହେ ପଟିଭାତି, ତସ୍ମା ଅନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଂ ।
ଅପିଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପେସୁ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପେହି ସମେସୁ ସନ୍ତେସୁ କଥଂ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ସିୟା ? ରୂପମାଲାୱିସେସାଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ରତ୍ତି ଅଗ୍ଗି ଅଟ୍ଠିସଦ୍ଦାନଂ ଇକାରନ୍ତଭାୱେନ ସମତ୍ତେପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପୁମନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଲକ୍ଖଣଭୂତୋ ରୂପମାଲାୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ୟଥା ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାନଂ ରୂପମାଲାୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି, ନ ତଥା ତେହାଚରିୟେହି ଅଭିମତସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପମାଲାୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ୟଥା ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାନଂ ରୂପମାଲାୱିସେସୋ ଭୱତି, ୟଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗୋସଦ୍ଦାନଂ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାନଂ ରୂପମାଲାୱିସେସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ୟଥା ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆୟୁସଦ୍ଦାନଂ ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାନଂ ରୂପମାଲାୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି, ତଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗୋସଦ୍ଦାନଂ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାନଂ ରୂପମାଲାୱିସେସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅୱିସେସତ୍ତେ ସତି କଥଂ ତେସଂ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ ସିୟା, କଥଞ୍ଚ ୱିସଦାୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ସିୟା । ଇଦଂ ଠାନଂ ଅତୀୱ ସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ମହାଗହନଂ ନ ସକ୍କା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ମୂଲଭାସାଭୂତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଜିନେରିତାୟ ମାଗଧିକାୟ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟା ନୟଂ ସମ୍ମା ଅଜାନନ୍ତେନ ଅକତଞାଣସମ୍ଭାରେନ କେନଚି ଅଜ୍ଝୋଗାହେତୁଂ ୱା ୱିଜଟେତୁଂ ୱା, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ମତେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗୋସଦ୍ଦାନଂ ରୂପମାଲାୱିସେସୋ ଚେୱ ଦିସ୍ସତି, ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ଦିସ୍ସତି, ୱିସଦାୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ଚ ଦିସ୍ସତି, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସ ତଦୁଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରତା ଚ ଦିସ୍ସତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଇମଂ ନୀତିଂ ଠପେସ୍ସାମ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପରିୟତ୍ତିସାସନେ ପଟିପନ୍ନକା ନିକ୍କଙ୍ଖଭାୱେନ ନ କିଲମିସ୍ସନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅତ୍ଥଗ୍ଗହଣେ ୱିଞ୍ଞୂନଂ କୋସଲ୍ଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ତିସ୍ସୋ ନାମିକପଦମାଲାୟୋ କଥେସ୍ସାମ – ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ?
ଗାୱୀ, ଗାୱୀ, ଗାୱିୟୋ । ଗାୱିଂ, ଗାୱୀ, ଗାୱିୟୋ । ଗାୱିୟା, ଗାୱୀହି, ଗାୱୀଭି । ଗାୱିୟା, ଗାୱୀନଂ । ଗାୱିୟା, ଗାୱୀହି, ଗାୱୀଭି । ଗାୱିୟା, ଗାୱୀନଂ । ଗାୱିୟା, ଗାୱିୟଂ, ଗାୱୀସୁ । ଭୋତି ଗାୱି, ଭୋତିୟୋ ଗାୱୀ, ଗାୱିୟୋ ।
ଅୟଂ ଗୋସଦ୍ଦତୋ ୱିହିତସ୍ସ ଈପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନସ୍ସ ଇତ୍ଥିୱାଚକସ୍ସ ଈକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗାୱୀସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ।
ଗୋ, ଗାୱୋ, ଗୱୋ । ଗାୱୁଂ, ଗାୱଂ, ଗୱଂ, ଗାୱୋ, ଗୱୋ । ଗାୱେନ, ଗୱେନ, ଗୋହି, ଗୋଭି । ଗାୱସ୍ସ, ଗୱସ୍ସ, ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ । ଗାୱା, ଗାୱସ୍ମା, ଗାୱମ୍ହା, ଗୱା, ଗୱସ୍ମା, ଗୱମ୍ହା, ଗୋହି, ଗୋଭି । ଗାୱସ୍ସ, ଗୱସ୍ସ, ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ । ଗାୱେ, ଗାୱସ୍ମିଂ, ଗାୱମ୍ହି, ଗୱେ, ଗୱସ୍ମିଂ, ଗୱମ୍ହି, ଗାୱେସୁ, ଗୱେସୁ, ଗୋସୁ । ଭୋ ଗୋ, ଭୱନ୍ତୋ ଗାୱୋ, ଗୱୋ ।
ଅୟଂ ପୁମୱାଚକସ୍ସ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ।
ଗୋ, ଗାୱୀ, ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ । ଗାୱଂ, ଗୱଂ, ଗାୱିଂ, ଗାୱୋ, ଗାୱୀ ଗୱୋ । ଗୋହି, ଗୋଭି । ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ । ଗୋହି, ଗୋଭି । ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ । ଗୋସୁ । ଭୋତି ଗୋ, ଭୋତିୟୋ ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ । ଅୟଂ ପୁମିତ୍ଥିୱାଚକସ୍ସ ଓକାରନ୍ତସ୍ସିତ୍ଥିପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦନାମିକପଦମାଲା ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଗାୱୁ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଏକନ୍ତପୁମୱାଚକତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଏକନ୍ତପୁମୱାଚକତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସ ଆହଚ୍ଚପାଳିୟା ଞାୟତି ‘‘ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୱେ ୱସ୍ସୂପଗତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଇତ୍ଥୀ ନିମନ୍ତେସି ‘ଏହି ଭନ୍ତେ, ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ତେ ଦେମି, ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱା ତେ ଦେମି, ଖେତ୍ତଂ ୱା ତେ ଦେମି, ୱତ୍ଥୁଂ ୱା ତେ ଦେମି, ଗାୱୁଂ ୱା ତେ ଦେମି, ଗାୱିଂ ୱା ତେ ଦେମି । ଦାସଂ ୱା ତେ ଦେମି, ଦାସିଂ ୱା ତେ ଦେମି, ଧୀତରଂ ୱା ତେ ଦେମି ଭରିୟତ୍ଥାୟ, ଅହଂ ୱା ତେ ଭରିୟା ହୋମି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ତେ ଭରିୟଂ ଆନେମୀ’ତି’’ ଏୱଂ ଆହଚ୍ଚପାଳିୟା ଞାୟତି ।
ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଗାୱୁ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ପୁମା ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଇତ୍ଥୀ, ୟଂ ପନ ଇମିସ୍ସଂ ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପଦମାଲାୟଂ ‘‘ଗାୱୀ’’ତି ପଦଂ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘କଞ୍ଞା’’ତି ପଦଂ ୱିୟ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତାୱିଞ୍ଞାପନେ ସମତ୍ଥଂ ହୋତି । ନ ହି ଇତରେସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ସମାନସୁତିକଭାୱେନ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗତପଦଂ ଏକମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ‘‘ଗାୱୀ ଗାୱି’’ନ୍ତି ଚ ଇମେସଂ ସଦ୍ଦାନଂ କତ୍ଥଚି ଠାନେ ଇତ୍ଥିପୁମେସୁ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ପୱତ୍ତିଂ ଉପରି କଥୟିସ୍ସାମ । ୟା ପନମ୍ହେହି ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ‘‘ଗୋ, ଗାୱୀ, ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ । ଗାୱଂ, ଗୱଂ, ଗାୱି’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଦମାଲା କତା, ତତ୍ଥ ଗୋସଦ୍ଦତୋ ସିୟୋନଂ ଈକାରାଦେସୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ଚ ଇଂକାରାଦେସୋ ଭୱତି, ତେନ ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ‘‘ଗାୱୀ ଗାୱୀ ଗାୱି’’ନ୍ତି ରୂପାନି ଦସ୍ସିତାନି । ତଥା ହି ମୁଖମତ୍ତଦୀପନିୟଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୁନା ୱଜିରବୁଦ୍ଧାଚରିୟେନ ନିରୁତ୍ତିନୟେ କୋସଲ୍ଲୱସେନ ଗୋସଦ୍ଦତୋ ୟୋନମୀକାରାଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ପନ ଗୋସଦ୍ଦତୋ ୟୋନମୀକାରାଦେସୋ ଭୱତି, ତଥା ସିସ୍ସୀକାରାଦେସୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ଚ ଇଂକାରାଦେସୋ ଭୱତି । ଅତ୍ରିମା ନୟଗ୍ଗାହପରିଦୀପନିୟୋ ଗାଥା –
ଈପଚ୍ଚୟା ସିଦ୍ଧେସ୍ୱପି, ‘‘ଗାୱୀ ଗାୱୀ’’ତିଆଦିସୁ ।
ପଠମେକୱଚନାଦି-ଅନ୍ତେସୁ ଜିନସାସନେ ॥
ୱଦତା ୟୋନମୀକାରଂ, ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସିତ୍ଥିୟଂ ପନ ।
ଅୱିସଦତ୍ତମକ୍ଖାତୁଂ, ନୟୋ ଦିନ୍ନୋତି ନୋ ରୁଚି ॥
କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ –
‘‘ଗାୱୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି-ୱଚନେନ ପନିତ୍ଥିୟଂ ।
ଅୱିସଦତ୍ତମକ୍ଖାତୁଂ, ନୟୋ ଦିନ୍ନୋତି ନୋ ରୁଚି ॥
ତଥା ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ଛେକୋ ହି ଗୋପାଲକୋ ସକ୍ଖରାୟୋ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେନ ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁଦଣ୍ଡହତ୍ଥୋ ପାତୋୱ ୱଜଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗାୱୋ ପିଟ୍ଠିୟଂ ପହରିତ୍ୱା ପଲିଘଥମ୍ଭମତ୍ଥକେ ନିସିନ୍ନୋ ଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ତଂ ପତ୍ତଂ ଗାୱିଂ ‘ଏକୋ ଦ୍ୱେ’ତି ସକ୍ଖରଂ ଖିପିତ୍ୱା ଗଣେତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଇତ୍ଥିପୁମୱାଚକସ୍ସ ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ୱିହିତା । ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ହି ଇମିନା ସାମଞ୍ଞତୋ ଇତ୍ଥିପୁମଭୂତା ଗୋଣା ଗହିତା, ତଥା ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ଇତ୍ଥିଭୂତୋ ପୁମଭୂତୋ ଚ ଗୋଣୋ । ଏୱଂ ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ଚ ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ଚ ଇମେ ସଦ୍ଦା ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ନିରୁତ୍ତିନୟକୁସଲତାୟ ସମାନଲିଙ୍ଗୱସେନ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପକରଣେ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୱାକ୍ୟେ ପିଣ୍ଡୀକତା । ୟଦି ହି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଇତ୍ଥିପୁମୱାଚକସ୍ସ ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦମାଲାୟଂ ‘‘ଗାୱୀ ଗାୱି’’ମିଚ୍ଚେତାନି ରୂପାନି ନ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟୁଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଗାୱ’’ନ୍ତିଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ପନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ଇତ୍ଥିପୁମୱସେନ ସବ୍ବେସଂ ଗୁନ୍ନଂ ସଙ୍ଗାହକୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ତେୟେୱ ଗାୱୋ ସନ୍ଧାୟ ପୁନ ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ତଂ ପତ୍ତଂ ଗାୱି’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦରଚନଂ କୁବ୍ବିଂସୁ, ତସ୍ମା ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱଚନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱଚନଂ ଇଦଂ ଗାୱୀସଦ୍ଦେନ ଇତ୍ଥିୟାୟେୱ ଗହେତବ୍ବତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ପକରଣୱସେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ୱିଦିତତ୍ତା । ନ ହି ସବ୍ବୱଜେସୁ ‘‘ଇତ୍ଥିୟୋୟେୱ ୱସନ୍ତି, ନ ପୁମାନୋ’’ତି ଚ, ‘‘ପୁମାନୋୟେୱ ୱସନ୍ତି, ନ ଇତ୍ଥିୟୋ’’ତି ଚ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅପିଚ ‘‘ଗାୱିମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତି ‘ଭିକ୍ଖୂ’ତି ମଞ୍ଞମାନା’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି, ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଇତ୍ଥିଭୂତୋ ପୁମଭୂତୋ ଚ ସବ୍ବୋ ଗୋ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରଥା ‘‘ଇତ୍ଥିଭୂତୋୟେୱ ଗୋ ଭିକ୍ଖୂତି ମଞ୍ଞିତବ୍ବୋ’’ତି ଆପଜ୍ଜତି । ଇତି ପାଳିନୟେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତମାନମ୍ହା ଇତ୍ଥିପୁମୱାଚକସ୍ମା ଗୋସଦ୍ଦତୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ଇଂକାରାଦେସୋ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
ୱଜିରବୁଦ୍ଧାଚରିୟେନପିଗୋସଦ୍ଦତୋ ଈପଚ୍ଚୟେ କାତବ୍ବେପି ଅକତ୍ୱା ୟୋନମୀକାରାଦେସୋ କତୋ । ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ ଏୱଂ ସିୟା ଗୋସଦ୍ଦତୋ ଈପଚ୍ଚୟେ କତେ ସତି ଈପଚ୍ଚୟୱସେନ ‘‘ଗାୱୀ’’ତି ନିପ୍ଫନ୍ନସଦ୍ଦୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱିସୟେ ‘‘ମିଗୀ ମୋରୀ କୁକ୍କୁଟୀ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ୱିୟ ଇତ୍ଥିୱାଚକୋୟେୱ ସିୟା, ନ କତ୍ଥଚିପି ଇତ୍ଥିପୁମୱାଚକୋ, ତସ୍ମା ସାସନାନୁକୂଲପ୍ପୟୋଗୱସେନ ୟୋନମୀକାରାଦେସୋ କାତବ୍ବୋତି । ଇତି ୱଜିରବୁଦ୍ଧାଚରିୟମତେ ଗୋସଦ୍ଦତୋ ୟୋନଂ ଈକାରାଦେସୋ ହୋତୀତି ଞାୟତି ।
କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ‘‘ଗାୱୋ ପିଟ୍ଠିୟଂ ପହରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ରଚିତାୟ ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ତଂ ପତ୍ତଂ ଗାୱିଂ ‘ଏକୋ ଦ୍ୱେ’ତି ସକ୍ଖରଂ ଖିପିତ୍ୱା ଗଣେତୀ’’ତି ୱଚନପରିୟୋସାନାୟ ସଦ୍ଦରଚନାୟଂ ‘‘ଏକୋ ଗାୱୀ, ଦ୍ୱେ ଗାୱୀ’’ତି ଅତ୍ଥୟୋଜନାନୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି, ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଞ୍ଚ ଦିସ୍ସତି । ଇତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ମତେ ଗୋସଦ୍ଦତୋ ସିୟୋନମୀକାରାଦେସୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ଇଂକାରାଦେସୋ ହୋତୀତି ଞାୟତି । ତସ୍ମାୟେୱମ୍ହେହି ୟା ସା ଓକାରନ୍ତତାପକତିକସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଗୋ, ଗାୱୀ, ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ, ଗାୱଂ, ଗାୱି’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଦମାଲା ଠପିତା, ସା ପାଳିନୟାନୁକୂଲା ଅଟ୍ଠକଥାନୟାନୁକୂଲା କଚ୍ଚାୟନାଚରିୟମତଂ ଗହେତ୍ୱା ପଦନିପ୍ଫତ୍ତିଜନକସ୍ସ ଗରୁନୋ ଚ ମତାନୁକୂଲା, ‘‘ଗାୱୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗତତ୍ତା ପନ ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତ୍ତଞ୍ଚ ସାଧେତି । ଇଚ୍ଚେସା ପାଳିନୟାଦୀସୁ ଞାଣେନ ସମ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେସୁ ଅତୀୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋପି ଦୋସୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗାଲପନାନଂ ବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଗାୱିୟୋ’’ତି ପଦଞ୍ଚ କରଣସମ୍ପଦାନନିସ୍ସକ୍କସାମୀନମେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଗାୱିୟା’’ତି ପଦଞ୍ଚ କରଣନିସ୍ସକ୍କାନଂ ବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଗାୱୀହି ଗାୱୀଭୀ’’ତି ପଦାନି ଚ ସମ୍ପଦାନସାମୀନଂ ବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଗାୱୀନ’’ନ୍ତି ପଦଞ୍ଚ ଭୁମ୍ମୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଗାୱିୟା, ଗାୱିୟଂ, ଗାୱୀସୂ’’ତି ପଦାନି ଚାତି ଇମାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ସୋଳସ ପଦାନି ଏକନ୍ତେନ ଈପଚ୍ଚୟୱସେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ଏକନ୍ତିତ୍ଥିୱାଚକତ୍ତା ଚ ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ସୋତୂନଂ ନିକ୍କଙ୍ଖଭାୱାୟ – ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପଦେସୁ ହି ‘‘ଗାୱୀ ଗାୱି’’ନ୍ତି ଇମାନି ଈପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱା ଈକାରିଂକାରାଦେସୱସେନ ୱା ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ଏତେସୁ ପଚ୍ଛିମନୟୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ପୁବ୍ବନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ତଥା ‘‘ଗାୱୀ ଗାୱି’’ନ୍ତି ଇମାନି ଈପଚ୍ଚୟୱସେନପି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇତ୍ଥିୱାଚକାନି ଭୱନ୍ତି ଈକାରିଂକାରାଦେସୱସେନପି ସିଦ୍ଧତ୍ତା । କତ୍ଥଚି ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ଇତ୍ଥିପୁମୱାଚକାନି ଭୱନ୍ତି । ଏତେସୁପି ପଚ୍ଛିମୋୟେୱ ନୟୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ପୁବ୍ବନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ‘‘ଗାୱିୟୋ । ଗାୱିୟା, ଗାୱୀହି, ଗାୱୀଭି । ଗାୱୀନଂ । ଗାୱିୟଂ, ଗାୱୀସୂ’’ତି ଏତାନି ପନ ଈପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ସବ୍ବଥାପି ଇତ୍ଥୀନଂୟେୱ ୱାଚକାନି ଭୱନ୍ତି । ଇତ୍ଥିଭୂତେସ୍ୱେୱ ଗୋଦବ୍ବେସୁ ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନ ୱିସେସତୋ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଏକନ୍ତତୋ ଇତ୍ଥିଦବ୍ବେସୁ ପୱତ୍ତାନି ‘‘ମିଗୀ ମୋରୀ କୁକ୍କୁଟୀ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପଦାନି ୱିୟ । କିଞ୍ଚାପି ପନ ‘‘ନଦୀ ମହୀ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି ଈପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ସିଦ୍ଧାନି, ତଥାପି ତାନି ଅୱିଞ୍ଞାଣକତ୍ତା ତଦତ୍ଥାନଂ ଇତ୍ଥିଦବ୍ବେସୁ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକଭାୱରହିତା ହି ତଦତ୍ଥା । ୟସ୍ମା ପନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ଗୋସଦ୍ଦେ ଏନୟୋଗୋ ଏସୁକାରୋ ଚ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ‘‘ଗାୱେନ ଗୱେନ ଗାୱେସୁ ଗୱେସୂ’’ତି ପଦାନି ନ ୱୁତ୍ତାନି । ୟସ୍ମା ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ ଗୋସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସସ୍ମାସ୍ମିଂୱଚନାନି ସରୂପତୋ ପରତ୍ତଂ ନ ୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଗାୱସ୍ସ ଗୱସ୍ସ ଗାୱସ୍ମା ଗୱସ୍ମା ଗାୱସ୍ମିଂ ଗୱସ୍ମି’’ନ୍ତି ପଦାନି ନ ୱୁତ୍ତାନି । ୟସ୍ମା ଚ ତତ୍ଥ ସ୍ମାୱଚନସ୍ସ ଆଦେସଭୂତୋ ଆକାରୋ ଚ ମ୍ହାକାରୋ ଚ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ‘‘ଗାୱା ଗୱା ଗାୱମ୍ହା ଗୱମ୍ହା’’ତି ପଦାନି ନ ୱୁତ୍ତାନି । ୟସ୍ମା ଚ ସ୍ମିଂୱଚନସ୍ସ ଆଦେସଭୂତୋ ଏକାରୋ ଚ ମ୍ହିକାରୋ ଚ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ‘‘ଗାୱେ ଗୱେ ଗାୱମ୍ହି ଗୱମ୍ହୀ’’ତି ପଦାନି ନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅପିଚ ‘‘ୟାୟ ତାୟା’’ତିଆଦୀହି ସମାନାଧିକରଣପଦେହି ୟୋଜେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତତ୍ତାପି ‘‘ଗାୱେନ ଗୱେନା’’ତିଆଦୀନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ନ ୱୁତ୍ତାନି । ତଥା ହି ‘‘ୟାୟ ତାୟ’’ଇଚ୍ଚାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଗାୱେନ ଗୱେନା’’ତିଆଦୀନି ନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ଏକନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପତ୍ତା ।
କେଚି ପନେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ୟା ତୁମ୍ହେହି ଓକାରନ୍ତତାପକତିକସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ଗୋ, ଗାୱୀ, ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଦମାଲା ଠପିତା, ସା ‘‘ମାତୁଗାମୋ ଇତ୍ଥୀ ମାତୁଗାମା ଇତ୍ଥିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତସଦିସା ଚ ହୋତୀତି ? ତନ୍ନ । ମାତୁଗାମଇତ୍ଥୀସଦ୍ଦା ହି ନାନାଲିଙ୍ଗା ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେନ, ନାନାଧାତୁକା ଚ ଗମୁ ଇସୁଧାତୁୱସେନ, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଗୋ ଗାୱୀସଦ୍ଦା ଏକଲିଙ୍ଗା ଇତ୍ଥି ଲିଙ୍ଗଭାୱେନ, ଏକଧାତୁକା ଚ ଗମୁଧାତୁୱସେନାତି । ୟଜ୍ଜେୱଂ ଗୋଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସାଦେସୱସେନ କଚ୍ଚାୟନେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦାଦେସତ୍ତଂ ଏକଧାତୁକତ୍ତଞ୍ଚାଗମ୍ମ ତେନାପି ସଦ୍ଧିଂ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ପଦମାଲା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ? ନ, ଗୋଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଅକାରନ୍ତତାପକତିକତ୍ତା ଚ । ତଥା ହି ସୋ ୱିସୁଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଅୟଂ ପନ ‘‘ଗୋ, ଗାୱୀ, ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ’’ତିଆଦିକା ପଦମାଲା ଓକାରୀକାରନ୍ତପଦାନି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତାତି ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା, ଅଥ ଖୋ ୱିକପ୍ପେନ ଗୋସଦ୍ଦତୋ ପରେସଂ ସି ୟୋ ଅଂୱଚନାନଂ ଈକାରିଂକାରାଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତପଦୱନ୍ତତ୍ତା ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପଦମାଲା ଇଚ୍ଚେୱ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱସାଧକାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ଲୋକିକପ୍ପୟୋଗାନି ଚ କଥୟାମ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ ୱସ୍ସାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ସରଦସମୟେ କିଟ୍ଠସମ୍ବାଧେ ଗୋପାଲକୋ ଗାୱୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ତା ଗାୱୋ ତତୋ ତତୋ ଦଣ୍ଡେନ ଆକୋଟେୟ୍ୟ ।
ଅନ୍ନଦା ବଲଦା ଚେତା, ୱଣ୍ଣଦା ସୁଖଦା ଚ ତା ।
ଏତମତ୍ଥଂ ୱସଂ ଞତ୍ୱା, ନାସ୍ସୁ ଗାୱୋ ହନିଂସୁ ତେ ॥
ସବ୍ବା ଗାୱୋ ସମାହରତି । ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଭନ୍ତେ ଗାୱୋ ୱଚ୍ଛଗିଦ୍ଧିନିୟୋ’’ତି ଇମାନି ସୁତ୍ତପଦାନି । ‘‘ଗୋସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ’’ତିଆଦୀନି ପନ ଲୋକିକପ୍ପୟୋଗାନି । ଇତି ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱୋପି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ୱିୟ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ର ‘‘ଗୋ, ଗାୱୀ, ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ’’ତିଆଦୀନି କିଞ୍ଚାପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତଥାପି ୟଥାପୟୋଗଂ ‘‘ପଜା ଦେୱତା’’ତିପଦାନି ୱିୟ ଇତ୍ଥିପୁରିସୱାଚକାନେୱ ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ସା ଗୋ’’ତି ୱା ‘‘ତା ଗାୱୋ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ଇତ୍ଥିପୁମଭୂତା ସବ୍ବେପି ଗୋଣା ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ଈଦିସେ ଠାନେ ଏକନ୍ତତୋ ଲିଙ୍ଗଂ ପଧାନଂ, ଅତ୍ଥୋୟେୱ ପଧାନୋ । ‘‘ୱଜେଗାୱୋ ଦୁହନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ପୁମେପି ୱତ୍ତତି, ତଥାପି ଦୁହନକ୍ରିୟାୟ ପୁମେ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥୱସେନ ଇତ୍ଥିୟୋ ଞାୟନ୍ତେ । ‘‘ଗାୱୀ ଦୁହନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଲିଙ୍ଗୱସେନ ଅତ୍ଥୱସେନ ଚ ୱଚନତୋ କୋ ସଂସୟମାପଜ୍ଜିସ୍ସତି ୱିଞ୍ଞୂ । ‘‘ତା ଗାୱୋ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱଚନତୋ କଦାଚି କସ୍ସଚି ସଂସୟୋ ସିୟା ‘‘ନନୁ ଇତ୍ଥିୟୋ’’ତି, ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ପନ ‘‘ତେ ଗାୱୋ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସଂସୟୋ ନତ୍ଥି, ଇତ୍ଥିୟୋ ଚ ପୁମାନୋ ଚ ଞାୟନ୍ତେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗବହୁୱଚନେନ କତ୍ଥଚି ଇତ୍ଥିପୁମସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ଅଥେତ୍ଥ ସୀହା ବ୍ୟଗ୍ଘା ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘ଗାୱୀ ଚରତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଗାୱିଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ଇତ୍ଥୀ ୱିଞ୍ଞାୟତେ ଗାୱୀସଦ୍ଦେନ ଇତ୍ଥିୟା ଗହେତବ୍ବତ୍ତା। ଲୋକିକପ୍ପୟୋଗେସୁ ହି ସାସନିକପ୍ପୟୋଗେସୁ ଚ ଗାୱୀସଦ୍ଦେନ ଇତ୍ଥୀ ଗୟ୍ହତି । ଏକଚ୍ଚଂ ପନ ସାସନିକପ୍ପୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଗାୱୀ’’ତି, ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଇତ୍ଥିପୁରିସସାଧାରଣୱଚନମୱୋଚୁମ୍ହ । ତଥା ହି ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ ଦକ୍ଖୋ ଗୋଘାତକୋ ୱା ଗୋଘାତକନ୍ତେୱାସୀ ୱା ଗାୱିଂ ୱଧିତ୍ୱା ଚତୁମହାପଥେ ବିଲସୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଅସ୍ସା’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ‘‘ଗାୱୋ’’ତି ଇତ୍ଥିପୁମସାଧାରଣଂ ସଦ୍ଦରଚନଂ କତ୍ୱା ପୁନ ତଦେୱ ଇତ୍ଥିପୁମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ତଂ ପତ୍ତଂ ଗାୱି’’ନ୍ତି ରଚିତା ସଦ୍ଦରଚନା ଦିସ୍ସତି ।
ଏତ୍ଥ ହି ଗୋଜାତିୟଂ ଠିତା ଇତ୍ଥୀପି ପୁମାପି ‘‘ଗାୱୀ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱିସେସତୋ ପନ ‘‘ଗାୱୀ’’ତି ଇଦଂ ଇତ୍ଥିୟା ଅଧିୱଚନଂ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାଳିପ୍ପଦେସାଦୀସୁ ‘‘ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ବାହିୟଂ ଦାରୁଚୀରିୟଂ ଗାୱୀ ତରୁଣୱଚ୍ଛା ଅଧିପତିତ୍ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୀ’’ତି, ‘‘ଗାୱୁଂ ୱା ତେ ଦେମି, ଗାୱିଂ ୱା ତେ ଦେମୀ’’ତି ଚ ‘‘ତିଣସୀହୋ କପୋତୱଣ୍ଣଗାୱୀସଦିସୋ’’ତି ଚ ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ଇତ୍ଥୀ କଥିୟତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଗୋସଦ୍ଦେନ ପନ ‘‘ଗୋଦୁହନଂ । ଗଦ୍ଦୁହନଂ । ଗୋଖୀରଂ ଗୋଧନୋ ଗୋରୂପାନି ଚା’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ଇତ୍ଥୀପି ପୁମାପି କଥିୟତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ଓକାରନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦମାଲାୟଂ ପାଳିନୟାଦିନିସ୍ସିତୋ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିନୟୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ୱିଞ୍ଞୂନଂ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ –
ସା ଗୋ ଗଚ୍ଛତି, ସା ଗାୱୀ ଗଚ୍ଛତି, ତା ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ଗାୱଂ, ଗାୱିଂ, ଗୱଂ ପସ୍ସତି, ତା ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ ପସ୍ସତି । ତାହି ଗୋହି, ଗୋଭି କତଂ । ତାସଂ ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ ଦେତି । ତାହି ଗୋହି, ଗୋଭି ଅପେତି । ତାସଂ ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ ସିଙ୍ଗାନି । ତାସୁ ଗୋସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଭୋତି ଗୋ ତ୍ୱଂ ତିଟ୍ଠ, ଭୋତିୟୋ ଗାୱୋ ଗାୱୀ, ଗୱା ତୁମ୍ହେ ତିଟ୍ଠଥ ।
ଅପରୋପି ୱୁଚ୍ଚତେ –
ସା ଗୋ ନଦିଂ ତରନ୍ତୀ ଗଚ୍ଛତି, ସା ଗାୱୀ ନଦିଂ ତରନ୍ତୀ ଗଚ୍ଛତି, ତା ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ ନଦିଂ ତରନ୍ତୀୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ଗାୱଂ, ଗାୱିଂ, ଗୱଂ ନଦିଂ ତରନ୍ତିଂ ପସ୍ସତି, ତା ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ ନଦିଂ ତରନ୍ତିୟୋ ପସ୍ସତି । ତାହି ଗୋହି, ଗୋଭି ନଦିଂ ତରନ୍ତୀହି କତଂ । ତାସଂ ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ ନଦିଂ ତରନ୍ତୀନଂ ଦେତି । ତାହି ଗୋହି, ଗୋଭି ନଦିଂ ତରନ୍ତୀହି ଅପେତି । ତାସଂ ଗୱଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୋନଂ ନଦିଂ ତରନ୍ତୀନଂ ସନ୍ତକଂ । ତାସୁ ଗୋସୁ ନଦିଂ ତରନ୍ତୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ।
ତତ୍ର ୟା ସା ‘‘ଗୋ, ଗାୱୀ, ଗାୱୋ, ଗାୱୀ, ଗୱୋ’’ତିଆଦିନା ଓକାରନ୍ତସ୍ସିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦମାଲା ଠପିତା, ସା ‘‘ଗୋ, ଗାୱୋ ଗୱୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦମାଲାତୋ ସୱିସେସା ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗାଲପନଟ୍ଠାନେ ଚତୁନ୍ନଂ କଞ୍ଞାସଦ୍ଦାନଂ ୱିୟ ଗାୱୀସଦ୍ଦାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ୱିୟ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା, ନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ୱିୟ ୱିସଦାକାରୱୋହାରତା, ନାପି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ୱିୟ ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରତା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ନିଚ୍ଛୟକରଣୀ ଗାଥା ୱୁଚ୍ଚତି –
ଦୁୱିନ୍ନଂ ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ, ୟଥା ଦିସ୍ସତି ନାନତା ।
ଗୋସଦ୍ଦାନଂ ତଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାୱ ନାନତା ॥
ତଥା ହି ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ତଂ ୟଥା ?
ଧାତୁ, ଧାତୂ, ଧାତୱୋ । ଧାତୁଂ, ଧାତୂ, ଧାତୱୋ । ଧାତୁନା, ଧାତୂହି, ଧାତୂଭି । ଧାତୁସ୍ସ, ଧାତୂନଂ । ଧାତୁସ୍ମା, ଧାତୁମ୍ହା, ଧାତୂହି, ଧାତୂଭି । ଧାତୁସ୍ସ, ଧାତୂନଂ । ଧାତୁସ୍ମିଂ, ଧାତୁମ୍ହି, ଧାତୂସୁ । ଅୟଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱିସେସୋ ।
ଧାତୁ, ଧାତୂ, ଧାତୁୟୋ । ଧାତୁଂ, ଧାତୂ, ଧାତୁୟୋ । ଧାତୁୟା, ଧାତୂହି, ଧାତୂଭି । ଧାତୁୟା, ଧାତୂନଂ । ଧାତୁୟା, ଧାତୂହି, ଧାତୂଭି । ଧାତୁୟା, ଧାତୂନଂ । ଧାତୁୟା, ଧାତୁୟଂ, ଧାତୂସୁ । ଅୟଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ୱିସେସୋ ।
ୟଥା ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ୱିସେସୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଥା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଗୋସଦ୍ଦାନଂ ୱିସେସୋ ପଞ୍ଞାୟତେୱ । ୟଥା ଚ ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆୟୁସଦ୍ଦାନଂ ‘‘ଆୟୁ, ଆୟୂ, ଆୟୱୋ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଆୟୁ, ଆୟୂ, ଆୟୂନୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ୱିସେସୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ୟଥା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଗୋସଦ୍ଦାନଂ ୱିସେସୋ ପଞ୍ଞାୟତେୱ । ତଥା ହି ୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ଇଦାନି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପତୋ କଥୟାମ – ପୁରିସୋତି ୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ, କଞ୍ଞାତି ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ, ରୂପନ୍ତି ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରୋ । ପୁରିସୋ ତିଟ୍ଠତି, କଞ୍ଞା ତିଟ୍ଠତି, କଞ୍ଞା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, କଞ୍ଞା ପସ୍ସତି, ଭୋତିୟୋ କଞ୍ଞା ତିଟ୍ଠଥ, ଏତ୍ଥେକପଦମସମଂ, ଚତ୍ତାରି ସମାନି । ପୁରିସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ପୁରିସା ନିସ୍ସଟଂ, ଭୱନ୍ତୋ ପୁରିସା ଗଚ୍ଛଥ । କଞ୍ଞାୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, କଞ୍ଞାୟୋ ପସ୍ସତି, ଭୋତିୟୋ କଞ୍ଞାୟୋ ଗଚ୍ଛଥ, ତୀଣି ତୀଣି ସମାନି । ପୁରିସଂ ପସ୍ସତି, କଞ୍ଞଂ ପସ୍ସତି, ଦ୍ୱେ ଅସମାନି । ପୁରିସେ ପସ୍ସତି, ପୁରିସେ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ଦ୍ୱେ ସମାନି । ତେନ ପୁରିସେନ କତଂ, ତାୟ କଞ୍ଞାୟ କତଂ, ତାୟ କଞ୍ଞାୟ ଦେତି, ତାୟ କଞ୍ଞାୟ ଅପେତି, ତାୟ କଞ୍ଞାୟ ସନ୍ତକଂ, ତାୟ କଞ୍ଞାୟ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ଏକମସମଂ, ପଞ୍ଚ ସମାନି । ଏୱଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ଦିସ୍ସତି, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ଦିସ୍ସତି । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପନ ‘‘ରୂପଂ, ରୂପାନି, ରୂପା । ରୂପଂ, ରୂପାନି, ରୂପେ । ଭୋ ରୂପ, ଭୱନ୍ତୋ ରୂପାନି, ରୂପା’’ତି ଏୱଂ ତୀସୁ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗାଲପନଟ୍ଠାନେସୁ ସନିକାରାୟ ୱିସେସାୟ ରୂପମାଲାୟ ୱସେନ ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରତା ଦିସ୍ସତି, ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ସନିକାରାନି ରୂପାନି ସବ୍ବଦା ନ ସନ୍ତି, ଇତି ୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅୟଂ ନୟୋ ‘‘ସଦ୍ଧା ସତି ହିରୀ, ୟା ଇତ୍ଥୀ ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା, ତେ ମନୁସ୍ସା ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା, ପହୂତଂ ସଦ୍ଧଂ ପଟିୟତ୍ତଂ, ସଦ୍ଧଂ କୁଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମାନସୁତିକସଦ୍ଦେସୁପି ପଦମାଲାୱସେନ ଲବ୍ଭତେୱ । ୟା ଚ ପନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ୱୁତ୍ତା, ସା ଏକଚ୍ଚେସୁପି ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦେସୁ ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ୱୀସତିଆଦୟୋ ନୱୁତିପରିୟନ୍ତା ସଦ୍ଦା ଏକୱଚନନ୍ତା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାତି ୱୁତ୍ତା, ଏତ୍ଥ ‘‘ୱୀସତିୟା’’ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ‘‘ତିଂସାୟା’’ତିଆଦୀନଂ ‘‘ନୱୁତିୟା’’ତି ପଦପରିୟନ୍ତାନଂ, ଏୱଂ ୱୀସତିଆଦୀନଂ କଞ୍ଞାସଦ୍ଦସ୍ସେୱ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ଲବ୍ଭତୀତି ଅୱଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ ତିଚତୁସଦ୍ଦେସୁ କଥନ୍ତି ? ତିଚତୁସଦ୍ଦା ପନ ୟସ୍ମା ‘‘ତୟୋ ତିସ୍ସୋ ତୀଣି, ଚତ୍ତାରୋ ଚତୁରୋ ଚତସ୍ସୋ ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ରୂପାନି ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୁଗଭତ୍ତା ୟଥାସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ପୁରିସା କଞ୍ଞାୟୋ ଚିତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦୀହି ୱିସଦାୱିସଦୋଭୟରହିତାକାରୱୋହାରସଙ୍ଖାତେହି ସଦ୍ଦେହି ୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚେକଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱିସଦାୱିସଦୋଭୟରହିତାକାରୱୋହାରାତି ୱତ୍ତୁମରହନ୍ତି ।
ସବ୍ବନାମେସୁପି ଅୟଂ ତିୱିଧୋ ଆକାରୋ ଲବ୍ଭତି ରୂପୱିସେସୟୋଗତୋ । କଥଂ ? ପୁନ୍ନପୁଂସକୱିସୟେ ‘‘ତସ୍ସ କସ୍ସ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ସବ୍ବାନି ସବ୍ବନାମିକରୂପାନି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠିୟନ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱିସୟେ ‘‘ତସ୍ସା କସ୍ସା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ସବ୍ବନାମିକରୂପାନି ତତିୟାଚତୁତ୍ଥୀପଞ୍ଚମୀଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମିୟନ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବନାମତ୍ତେପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ଏକନ୍ତତୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ପନ ସୁଲଭାନି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀରୂପାନି ଅନାହରିତ୍ୱା ସୁଦୁଲ୍ଲଭଭାୱେନ ତତିୟାପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମୀରୂପାନି ସାସନତୋ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସ୍ସାମ ଭଗୱତୋ ପାୱଚନେ ନିକ୍କଙ୍ଖଭାୱେନ ସୋତୂନଂ ପରମସଣ୍ହସୁଖୁମଞାଣାଧିଗମତ୍ଥଂ । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ଆୟସ୍ମା ଉଦାୟୀ ୟେନ ସା କୁମାରିକା ତେନୁପସଙ୍କମି, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତସ୍ସା କୁମାରିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୋ ଏକାୟ ରହୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆସନେ ଅଲଂକମ୍ମନୀୟେ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେସୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ତତିୟାୟ ରୂପଂ, ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ତତିୟାୟ ରୂପେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ‘‘ସବ୍ବସ୍ସା କତରିସ୍ସା’’ତିଆଦୀନି ତତିୟାରୂପାନି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତାନିପିଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ନାମ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମାନଗତିକତ୍ତା, ଦିଟ୍ଠେନ ଚ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସପି ୟୁତ୍ତସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ‘‘କସ୍ସାହଂ କେନ ହାୟାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘କସ୍ସା’’ତି ପଞ୍ଚମିୟା ରୂପଂ, ‘‘କସ୍ସା’’ତି ପଞ୍ଚମିୟା ରୂପେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ‘‘ସବ୍ବସ୍ସା କତରିସ୍ସା’’ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚମିୟା ରୂପାନି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତାନିପି ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ନାମ । ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱେସାଲିୟଂ ମହାୱନେ ମକ୍କଟିଂ ଆମିସେନ ଉପଲାପେତ୍ୱା ତସ୍ସା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତି । ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସା ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା’’ତି ଚ ସତ୍ତମିୟା ରୂପଂ, ତସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ‘‘ସବ୍ବସ୍ସା କତରିସ୍ସା’’ତିଆଦୀନି ସତ୍ତମିୟା ରୂପାନି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତାନିପି ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ନାମାତି ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ‘‘ତସ୍ସା କୁମାରିକାୟ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତାୟା’’ତି ହିସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ତଥା ‘‘କସ୍ସାହଂ କେନ ହାୟାମୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କାୟା’’ତି ହିସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସ’’ନ୍ତି ହିସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ? ତନ୍ନ, ଈଦିସେସୁ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦୱିସୟେସୁ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ଅନିଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ନନୁ ଚ ଭୋ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦୱିସୟେପି ‘‘ସଙ୍ଘେ ଗୋତମି ଦେହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ଗରୂତି ? ସଚ୍ଚଂ, ତଥାପି ତାଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଦ୍ୱେ ଅଧିପ୍ପାୟା ଭୱନ୍ତି ଆଧାରପଟିଗ୍ଗାହକଭାୱେନ ଭୁମ୍ମସମ୍ପଦାନାନମିଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ତୁକାମସ୍ସ ସତୋ ‘‘ସଙ୍ଘେ ଦେଥା’’ତି ୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ତଥା ‘‘ସଙ୍ଘେ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ତୁକାମସ୍ସପି ସତୋ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ୱଚନମ୍ପି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ, ୟଥା ପନ ଅଲାବୁ ଲାବୁସଦ୍ଦେସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ‘‘ଲାବୂନି ସୀଦନ୍ତି ସିଲା ପ୍ଲୱନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଅକାରଲୋପୋ ହୋତୀତି ଅକ୍ଖରଲୋପୋ ବୁଦ୍ଧିୟା କରିୟତି । ତଥା ‘‘ସଙ୍ଘେ ଗୋତମି ଦେହୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ବୁଦ୍ଧିୟା ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ପରିକପ୍ପନଂ କତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସତ୍ଥମିଚ୍ଛନ୍ତି ଆଚରିୟା । ତସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଘେ ଗୋତମି ଦେହି । ୱେସ୍ସନ୍ତରେ ୱରଂ ଦତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ୟୁତ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ସା କୁମାରିକାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ନ ୟୁତ୍ତୋ, ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ଚ ନାମ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ‘‘ନେୱ ଦାନଂ ୱିରମିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଗାଥାସୁ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ।
ତଥାପି ୱଦେୟ୍ୟ ୟା ସା ତୁମ୍ହେହି ‘‘ତସ୍ସା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତି ପାଳି ଆଭତା, ନ ସା ସତ୍ତମୀପୟୋଗା । ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ହି ଇଦଂ ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତପଦଂ ‘‘ତସ୍ସାମକ୍କଟିୟାଅଙ୍ଗଜାତେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋତି ? ତନ୍ନ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତସ୍ସାତି ଭୁମ୍ମୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ଅଟ୍ଠକଥାୟଂୟେୱ ‘‘ତସ୍ସା ଚ ସିକ୍ଖାୟ ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ତତ୍ଥାପି ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନନ୍ତି ? ‘‘ଅତିୱିୟ ତ୍ୱଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସନୟେ କୁସଲୋସି, ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସିକୋ ନାମା’’ତି ଭୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟୋ ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ୱୁତ୍ତପାଳିମ୍ପି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘସି, ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନମ୍ପି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘସି, ଅପରମ୍ପି ତେ ନିଦ୍ଦେସପାଳିଂ ଆହରିସ୍ସାମ । ସଚେ ତ୍ୱଂ ପଣ୍ଡିତଜାତିକୋ, ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଗମିସ୍ସସି । ସଚେ ଅପଣ୍ଡିତଜାତିକୋ, ଅତ୍ତନୋ ଗାହଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତୋୟେୱ ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଗମିସ୍ସତି, ସାସନେ ଚିତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ସୁଣୋହୀତି । ‘‘ତସ୍ମା ହି ସିକ୍ଖେଥ ଇଧେୱ ଜନ୍ତୂ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେନ ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ଅଗ୍ଗସାୱକେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତେନ ‘‘ଇଧାତି ଇମିସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଇମିସ୍ସା ଖନ୍ତିୟା ଇମିସ୍ସା ରୁଚିୟା ଇମସ୍ମିଂ ଆଦାୟେ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ’’ତି ଏୱଂ ‘‘ଇମିସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ଭୁମ୍ମୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ‘‘ଇଧା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱାଚକତ୍ତା ସତ୍ତମିୟା ରୂପନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଇତି ‘‘ଇମିସ୍ସା’’ତି ସତ୍ତମିୟା ରୂପେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ‘‘ସବ୍ବସ୍ସା କତରିସ୍ସା’’ତିଆଦୀନି ସତ୍ତମିୟା ରୂପାନି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତାନିପି ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ନାମ ।
ଅପରମ୍ପି ତେ ସବ୍ବଲୋକାନୁକମ୍ପକେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ଆହଚ୍ଚଭାସିତଂ ପାଳିଂ ଆହରିସ୍ସାମ, ଚିତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ସୁଣୋହି, ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏକିସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସତ୍ତମିୟା ରୂପଂ । ଏୱଂ ‘‘ଏକିସ୍ସା’’ତି ସତ୍ତମିୟା ରୂପେ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ‘‘ସବ୍ବସ୍ସା କତରିସ୍ସା’’ତିଆଦୀନି ସତ୍ତମିୟା ରୂପାନି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତାନିପି ଦିଟ୍ଠାନିୟେୱ ନାମ । ନ ହି ସବ୍ବଥାପି ୱୋହାରା ସରୂପତୋ ପାଳିଆଦୀସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତିୟେୱ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ତସ୍ସା’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ସଦ୍ଦା, ‘‘ତାୟ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ୱିୟ ।
ଞେୟ୍ୟା ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ, ତତିୟାଦୀସୁ ଧୀମତା ॥
ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ପନ ନାଦୀନଂ, ହୋତି ସବ୍ୟପଦେସତୋ ।
‘‘ତସ୍ସା କସ୍ସା’’ତିଆଦୀନି, ଭୱନ୍ତି ତତିୟାଦିସୁ ॥
ଅତ୍ର ପନାୟଂ ପାଳିନୟୱିଭାୱନା ଅଟ୍ଠକଥାନୟୱିଭାୱନା ଚ – ତସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ କତଂ, ତସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ଦେତି, ତସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ଅପେତି, ତସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ଅୟଂ କଞ୍ଞା ହୀନା, ତସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ଅୟଂ କଞ୍ଞା ଅଧିକା, ତସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ସନ୍ତକଂ, ତସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି । ଦୁଲ୍ଲଭାୟଂ ନୀତି ସାଧୁକଂ ଚିତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବା ସାସନସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାନୟାନୁସାରେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ଞାତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ପନ ଞତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୁଜାତିନା ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗୋସଦ୍ଦାନଂ ରୂପମାଲାୱିସେସେନ ଲିଙ୍ଗନାନତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥାୱଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଗୋସଦ୍ଦୋ ହି ‘‘ପୁରିସୋ ମାତୁଗାମୋ ଓରୋଧୋ ଆପୋ ସତ୍ଥା’’ତିଆଦୟୋ ୱିୟ ନ ନିୟୋଗା ୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ, ନାପି ‘‘କଞ୍ଞା ରତ୍ତି ଇତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୟୋ ୱିୟ ନିୟୋଗା ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ । ତଥା ହି ଅୟଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱେ ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ। ଇତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୋତୂନଂ ଞାପନେନ ପରମସଣ୍ହସୁଖୁମଞାଣପ୍ପଟିଲାଭତ୍ତଂ ‘‘ଗୋ, ଗାୱୀ ଗାୱୋ । ଗାୱିଂ, ଗୱୋ’’ତିଆଦିନା ଓକାରନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଆୱେଣିକା ନାମିକପଦମାଲା ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଗାୱି’’ନ୍ତି ଏକକ୍ଖତ୍ତୁମାଗତଂ, ‘‘ଗୋ ଗୋହୀ’’ତିଆଦୀନି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ‘‘ଗାୱୋ ଗାୱୀ ଗାୱ’’ନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ‘‘ଗାୱିୟା’’ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଏୱମେତ୍ଥ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗତପଦାନଂ ୱସେନ ଅୱିସଦାକାରୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଇଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଇମଞ୍ହି ନୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞୋ ନୟୋ ୟେନ ଗୋସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ସିୟା । ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ଅମ୍ହାକଂ ମତଂ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସଙ୍ଖାତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗୋସଦ୍ଦାନଂ ରୂପମାଲାୟ ନିବ୍ବିସେସତଂ ୱଦନ୍ତାନଂ ପନ ଆଚରିୟାନଂ ମତଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତମାନେନ ଗୋସଦ୍ଦେନି’ତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପମାଲାୟ ସଦିସତ୍ତେ ସତି ମାତୁଗାମସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୟୋ ସମଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱପରିକପ୍ପନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚି ଲିଙ୍ଗସଂସନ୍ଦନଂ କଥୟାମ – ହେଟ୍ଠା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୟଂ ‘‘ଗାୱୁଂ ଗାୱଂ ଗାୱେନା’’ତିଆଦୀନି ଏକକ୍ଖତ୍ତୁମାଗତାନି, ‘‘ଗୋ ଗୋହୀ’’ତିଆଦୀନି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ‘‘ଗାୱୋ ଗୱୋ ଗୱ’’ନ୍ତି ଇମାନି ପନ ‘‘ସତ୍ଥା ରାଜା’’ତିଆଦୀନି ୱିୟ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଆଗତପଦାନି ନ ସନ୍ତି । ତଦଭାୱତୋ ୱିସଦାକାରୋ ଦିସ୍ସତି । ପୁରିସସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୟମ୍ପି ‘‘ପୁରିସୋ ପୁରିସ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଏକକ୍ଖତ୍ତୁମାଗତାନି, ‘‘ପୁରିସେ’’ତିଆଦୀନି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ‘‘ପୁରିସା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ । ଏୱଂ ୱିସଦାକାରୋ ଦିସ୍ସତି । ଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପନ ‘‘କଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଏକକ୍ଖତ୍ତୁମାଗତାନି, ‘‘କଞ୍ଞାହୀ’’ତିଆଦୀନି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ‘‘କଞ୍ଞାୟୋ’’ତିଆଦୀନି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ‘‘କଞ୍ଞା’’ତି ଇଦଂ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ‘‘କଞ୍ଞାୟା’’ତି ଇଦଂ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ । ଏୱଂ ଅୱିସଦାକାରୋ ଦିସ୍ସତି । ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସତୁ ‘‘ସତ୍ଥରୀ’’ତିଆଦୀନି ଏକକ୍ଖତ୍ତୁମାଗତାନି, ‘‘ସତ୍ଥୂ’’ତିଆଦୀନି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ‘‘ସତ୍ଥା’’ତିଆଦୀନି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଏୱଂ ୱିସଦାକାରୋ ଦିସ୍ସତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବାସୁପି ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପଦମାଲାସୁ ୱିସଦାକାରୋ ଚ ଅୱିସଦାକାରୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପନ ନାମିକପଦମାଲାୟଂ ‘‘ଚିତ୍ତେନା’’ତିଆଦୀନି ଏକକ୍ଖତ୍ତୁମାଗତାନି, ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ‘‘ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ଇଦଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗତଂ । ଅଟ୍ଠି ଆୟୁସଦ୍ଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୋ ଦିସ୍ସତି । କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଆଗତପଦାନଂ ଅଭାୱତୋ ୱିସଦାକାରୋ ଉପଲବ୍ଭମାନୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ୟସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠି ଆୟୂ’’ତିଆଦୀନି ନପୁଂସକାନି ‘‘ଗଚ୍ଛଂ ଅଗ୍ଗି ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦୀନଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ନୟେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ୱିସଦାକାରଞ୍ଚ, ‘‘ରତ୍ତି ୟାଗୂ’’ତିଆଦୀନଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ନୟେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ଅୱିସଦାକାରଞ୍ଚ ଉଭୟମନୁପଗମ୍ମ ୱିସେସତୋ ‘‘ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତାନି, ଚିତ୍ତା । ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତାନି, ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ସନିକାରାୟ ରୂପମାଲାୟ ରୂପୱନ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସମାକାରୋ ଉଭୟମୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତିୱିଧୋପାୟଂ ଆକାରୋ ସକ୍କଟଭାସାସୁ ନ ଲବ୍ଭତି । ତେନେସ ସବ୍ବେସୁପି ବ୍ୟାକରଣସତ୍ଥେସୁ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପନ ମୂଲଭାସାଭୂତାୟ ଜିନେରିତାୟ ମାଗଧିକାୟ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟା ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ନିରୁତ୍ତିମଞ୍ଜୂସାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ –
କିଂ ପନେତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ? କେଚି ତାୱ ୱଦନ୍ତି –
‘‘ଥନକେସୱତୀ ଇତ୍ଥୀ, ମସ୍ସୁୱା ପୁରିସୋ ସିୟା । ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରଂ ଏତଂ, ଇତରୋ’ଭୟମୁତ୍ତକୋ’ତି
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିସିଟ୍ଠା ଥନକେସାଦୟୋ ଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି, ଏତଂ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ, ଗଙ୍ଗାସାଲାରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଥନାଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱତୋ ।
ଅପରେ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ନ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ପରମତ୍ଥତୋ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି, ଲୋକସଙ୍କେତରୂଳ୍ହୋ ପନ ୱୋହାରୋ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମା’’ତି । ଇଦମେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ସବ୍ବଲିଙ୍ଗିକୋପି ସଦ୍ଦୋ ହୋତି ତଟଂ ତଟୀ ତଟୋତି । ୟଦି ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ସିୟା, କଥଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧାନଂ ତେସଂ ଏକତ୍ଥ ସମାୱେସୋ ଭୱତି, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ନାମିକପଦମାଲାସଙ୍ଖାତପବନ୍ଧୱସେନେୱ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରାଦିତା ଗହେତବ୍ବା, ନ ଏକେକପଦୱସେନ । ତଥା ହି ‘‘କଞ୍ଞା ପୁରିସୋ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘କଞ୍ଞାୟୋ ପୁରିସା ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ଚ ଏୱମାଦିକସ୍ସ ଏକେକପଦସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରାଦିତା ନ ଦିସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ପନ ପବନ୍ଧୱସେନ ୱିସଦାକାରୱୋହାରାଦିଭାୱେ ସିଦ୍ଧେୟେୱ ସମୁଦାୟାୱୟୱତ୍ତା ଏକେକପଦସ୍ସପି ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରାଦିତା ସିଜ୍ଝତେୱ ।
କେଚି ପନ ନାମିକପଦମାଲାସଙ୍ଖାତଂ ପବନ୍ଧଂ ଅପରାମସିତ୍ୱା ଏକେକପଦୱସେନେୱ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରାଦିକଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ୟଦି ଏକେକପଦସ୍ସେୱ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରାଦିତା ସିୟା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘କଞ୍ଞା ପୁରିସା ସତ୍ଥା ଗୁଣୱା ରାଜା’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଆକାରସୁତିୱସେନ, ‘ପୁରିସୋ ସତ୍ଥାରୋ କଞ୍ଞାୟୋ’ତିଆଦୀନଂ ପନ ଓକାରସୁତିୱସେନ, ‘ଚିତ୍ତଂ ପୁରିସଂ କଞ୍ଞ’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ଅନୁସାରସୁତିୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାନସୁତିସମ୍ଭୱା କଥଂ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରାଦିତା ସିୟା’’ତି ? କିଞ୍ଚାପି ତେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ସିୟା ଏୱ, ନାନତ୍ତଂ ପନ ତେସଂ ଦୁପ୍ପଟିୱେଧ’’ନ୍ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ମା ତୁମ୍ହେ ଏୱମୱଚୁତ୍ଥ, ଦୁଜ୍ଜାନତରମ୍ପି ନିବ୍ବାନଂ କଥନସମତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱଦେଥା’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ତତୋ ଉତ୍ତରି ତେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ଆୟୁସଦ୍ଦୋ ଚ କତରଲିଙ୍ଗୋ’’ତି । ତେ ଜାନନ୍ତା ଏୱଂ ୱକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଚ, ଆୟୁସଦ୍ଦୋ ଚ ପନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ଚ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଚାତି ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗା ଏତେ ସଦ୍ଦା’’ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ୟଦି ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ଚ ଆୟୁସଦ୍ଦୋ ଚ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗା ଏତେ ସଦ୍ଦା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୋଧିସଦ୍ଦାନଂ ଏକପଦଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥିତାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମାନସୁତିକାନଂ କଥଂ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ଚ ୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ଚ ସିୟା, କଥଞ୍ଚ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆୟୁସଦ୍ଦାନଂ ଏକପଦଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥିତାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମାନସୁତିକାନଂ ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରୱୋହାରତା ଚ ୱିସଦାକାରୱୋହାରତା ଚ ସିୟା’’ତି ? ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ତେ ଅଦ୍ଧା କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରି ଅପସ୍ସନ୍ତା ନିରୁତ୍ତରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ପନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି –
‘‘ଏସେ’ସା ଏତ’ମିତି ଚ,
ପସିଦ୍ଧି ଅତ୍ଥେସୁ ୟେସୁ ଲୋକସ୍ସ ।
‘ଥୀପୁମନପୁଂସକାନୀ’ତି,
ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ତାନି ନାମାନୀ’’ତି ॥
ତେସଂ କିର ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଏସୋ ପୁରିସୋ, ଏସୋ ମାତୁଗାମୋ, ଏସୋ ରାଜା, ଏସା ଇତ୍ଥୀ, ଏସା ଲତା, ଏତଂ ନପୁଂସକଂ, ଏତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୁରିସାଦୀସୁ ୟେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଲୋକସ୍ସ ‘‘ଏସୋ ଏସା ଏତ’’ନ୍ତି ଚ ପସିଦ୍ଧି ହୋତି, ତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ତାନି ନାମାନି ‘‘ପୁମିତ୍ଥିନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂଦ୍ୱାରେନ ଅଞ୍ଞାନିପୀତି । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତେହି ତେହି ‘‘ଇମିନା ନାମ ଆକାରେନ ‘ଏସୋ ଏସା ଏତ’ନ୍ତି ନାମାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାଦିନାମଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ନ ଦସ୍ସିତୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମନୟଞ୍ଞୂହି ପନ ନେରୁତ୍ତିକେହି ଦସ୍ସିତୋ ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦିନା ।
କେଚି ପନ ‘‘ଅୱିସଦାକାରାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱାଚକୋ ୱୋହାରୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଦି ହି ଅୱିସଦାକାରାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱାଚକୋ ୱୋହାରୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ମାତୁଗାମକଲତ୍ତକନ୍ତକଣ୍ଟକଗୁମ୍ବାଦୟୋପି ୱୋହାରା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି ସିୟୁଂ ଅୱିସଦାକାରତ୍ତା ତଦତ୍ଥାନଂ । ୟଦି ପନ ୱିସଦାକାରାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱାଚକୋ ୱୋହାରୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ଦେୱତା ସଦ୍ଧା ଞାଣ’’ମିଚ୍ଚାଦୟୋପି ୱୋହାରା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନି ସିୟୁଂ ୱିସଦାକାରତ୍ତା ତଦତ୍ଥାନଂ । ଅଥ ୱା ୟଦି ଅୱିସଦାକାରାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱାଚକୋ ୱୋହାରୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ୱିସଦାକାରାନଂ ପନତ୍ଥାନଂ ୱାଚକୋ ୱୋହାରୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଏକସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱୀହି ଲିଙ୍ଗେହି ନ ୱତ୍ତବ୍ବତା ସିୟା –
‘‘ଅତ୍ଥକାମୋସି ମେ ୟକ୍ଖ, ହିତକାମାସି ଦେୱତେ ।
କରୋମି ତେ ତଂ ୱଚନଂ, ତ୍ୱଂସି ଆଚରିୟୋ ମମା’’ତି ॥
ୟଦି ଚ ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱାଚକୋ ୱୋହାରୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ତିଣରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ‘‘ଇଦଂ ନାମା’’ତି ନିୟମାଭାୱତୋ ଲିଙ୍ଗୱଚନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ସିୟା । ଅପିଚ ‘‘ପଞ୍ଞାରତନଂ । ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ସାୱକୟୁଗ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦିନା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱଚନେନ ତଦତ୍ଥାନମ୍ପି ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରତା ୱୁତ୍ତା ସିୟା । ଅପିଚ ଏକମ୍ପି ତୀରଂ ‘‘ତଟଂ ତଟୀ ତଟୋ’’ତି ତୀହି ଲିଙ୍ଗେହି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ଏକମ୍ପି ଚ ଞାଣଂ ‘‘ପଞ୍ଞାଣଂ ପଞ୍ଞା ପଜାନନା ଅମୋହୋ’’ତିଆଦିନା ତୀହି ଲିଙ୍ଗେହି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ତଂ ନୟଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱ ନୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ଇତ୍ଥୀନଂ ହେଟ୍ଠିମକାୟୋ ୱିସଦୋ ହୋତି, ଉପରିମକାୟୋ ଅୱିସଦୋ, ଉରମଂସଂ ଅୱିସଦଂ, ଗମନାଦୀନିପି ଅୱିସଦାନି। ଇତ୍ଥିୟୋ ହି ଗଚ୍ଛମାନା ଅୱିସଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତିଟ୍ଠମାନା ନିପଜ୍ଜମାନା ନିସୀଦମାନା ଖାଦମାନା ଭୁଞ୍ଜମାନା ଅୱିସଦଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ପୁରିସମ୍ପି ହି ଅୱିସଦଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମାତୁଗାମୋ ୱିୟ ଗଚ୍ଛତି ତିଟ୍ଠତି ନିପଜ୍ଜତି ନିସୀଦତି ଖାଦତି ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇତି ୟଥା ଇତ୍ଥିୟୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅୱିସଦାକାରା, ତଥା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୱିଞ୍ଞାଣକସ୍ସ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାଣକସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ୟେ ୱୋହାରା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅୱିସଦାକାରା, ତେୟେୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି ନାମ ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ‘‘କଞ୍ଞା ଦେୱତା ଧୀତଲିକା ଦୁବ୍ବା ସଦ୍ଧା ରତ୍ତି ଇତ୍ଥୀ ୟାଗୁ ୱଧୂ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି । ପୁରିସାନଂ ପନ ହେଟ୍ଠିମକାୟୋ ଅୱିସଦୋ ହୋତି, ଉପରିମକାୟୋ ୱିସଦୋ, ଉରମଂସଂ ୱିସଦଂ, ଗମନାଦୀନିପି ୱିସଦାନି ହୋନ୍ତି । ପୁରିସା ହି ଗଚ୍ଛମାନା ୱିସଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତିଟ୍ଠମାନା ନିପଜ୍ଜମାନା ନିସୀଦମାନା ଖାଦମାନା ଭୁଞ୍ଜମାନା ୱିସଦଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଇତ୍ଥିମ୍ପି ହି ଗମନାଦୀନି ୱିସଦାନି କୁରୁମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପୁରିସୋ ୱିୟ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତି । ଇତି ୟଥା ପୁରିସା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱିସଦାକାରା, ତଥା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୱିଞ୍ଞାଣକସ୍ସ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାଣକସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ୟେ ୱୋହାରା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱିସଦାକାରା, ତେୟେୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନି ନାମ ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ପୁରିସୋ ମାତୁଗାମୋ ଓରୋଧୋ ଆପୋ ରୁକ୍ଖୋ ମୋହୋ ସତ୍ଥା’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି । ୟଥା ଚ ପନ ନପୁଂସକା ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରା, ତଥା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୱିଞ୍ଞାଣକସ୍ସ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାଣକସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥସ୍ସ ୟେ ୱୋହାରା ଉଭୟମୁତ୍ତାକାରା, ତେୟେୱ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନି ନାମ ଭୱନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ? ‘‘ଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ଇତ୍ଥାଗାରଂ କଲତ୍ତଂ ନାଟକଂ ରତନଂ ଞାଣଂ ଅଟ୍ଠି ଆୟୁ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ନାମିକାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱୋହାରାନଂ –
ୱିସଦାୱିସଦାକାରା, ଆକାରୋ’ଭୟମୁତ୍ତକୋ ।
ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତଂ, ଞେୟ୍ୟଂ ସ୍ୟାଦିପ୍ପବନ୍ଧତୋ ॥
ଇଦଂ ଠାନଂ ଦୁବ୍ବିନିୱିଜ୍ଝଂ ମହାୱନଗହନଂ ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ ନିଜ୍ଜଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ଇତି ସବ୍ବେସଂ ନାମିକପଦାନଂ ପବନ୍ଧନିସ୍ସିତେନ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରାଦିଭାୱେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଭାୱସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଗୋସଦ୍ଦାନଂ ପବନ୍ଧନିସ୍ସିତେନ ଅୱିସଦାକାରୱୋହାରାଦିଭାୱେନ ୟଥାସକଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଓକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ଓକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଆକାରନ୍ତ ଇୱଣ୍ଣନ୍ତ ଉୱଣ୍ଣନ୍ତୋକାରନ୍ତୱସେନ ଛବ୍ବିଧାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି ନିରୱସେସତୋ ଗହିତାନି ଭୱନ୍ତି । ଏତେସୁ ପନ କେସଞ୍ଚି ଆକାରନ୍ତାନଂ ଈକାରନ୍ତାନଞ୍ଚ କତ୍ଥଚି ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନସ୍ସ ଏକାରାଦେସୱସେନ ୟୋ ପଭେଦୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି –
‘‘ନ ତ୍ୱଂ ରାଧ ୱିଜାନାସି, ଅଡ୍ଢରତ୍ତେ ଅନାଗତେ ।
ଅବ୍ୟୟତଂ ୱିଲପସି, ୱିରତ୍ତେ କୋସିୟାୟନେ’’ତି
ଇମସ୍ମିଂ ରାଧଜାତକେ ‘‘ୱିରତ୍ତା’’ତି ଆକାରନ୍ତୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଏକାରାଦେସୱସେନ ‘‘ୱିରତ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘କୋସିୟାୟନୀ’’ତି ଈକାରନ୍ତୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଏକାରାଦେସୱସେନ ‘‘କୋସିୟାୟନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ‘‘ୱିରତ୍ତେ କୋସିୟାୟନେତି ମାତା ନୋ କୋସିୟାୟନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ୱିରତ୍ତା ଅମ୍ହାକଂ ପିତରି ନିପ୍ପେମା ଜାତା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେସି । ନନୁ ଚ ଭୋ ପାଳିୟଂ ‘‘ୱିରତ୍ତେ’’ତି, ‘‘କୋସିୟାୟନେ’’ତି ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଏକାରନ୍ତମ୍ପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଆକାରୀକାରନ୍ତୋଗଧରୂପୱିସେସତ୍ତା ତେସଂ ରୂପାନଂ । ଆଦେସୱସେନ ହି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସୁଂ ଏକାରନ୍ତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଛବ୍ବିଧତାୟେୱ ଗହେତବ୍ବା ।
ଇଚ୍ଚେୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ, ପକିଣ୍ଣନୟସାଲିନୀ ।
ପଦମାଲା ୱିଭତ୍ତା ମେ, ସାସନତ୍ଥଂ ସୟମ୍ଭୁନୋ ॥
ସଦ୍ଦନୀତିସୂରିୟୋୟଂ,
ଅନେକସୁୱିନିଚ୍ଛୟରସ୍ମିକଲାପୋ ।
ସଂସୟନ୍ଧକାରନୁଦୋ,
କସ୍ସ ମତିପଦୁମଂ ନ ୱିକାସେ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ
ଅଟ୍ଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୯. ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନାମିକପଦମାଲା
ଅଥ ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ‘‘ଭୂତଂ’’ଇଚ୍ଚାଦିକସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲଂ ୱକ୍ଖାମ –
ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତାନି । ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତାନି । ଚିତ୍ତେନ, ଚିତ୍ତେହି, ଚିତ୍ତେଭି । ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଚିତ୍ତାନଂ । ଚିତ୍ତା, ଚିତ୍ତସ୍ମା, ଚିତ୍ତମ୍ହା, ଚିତ୍ତେହି, ଚିତ୍ତେଭି । ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଚିତ୍ତାନଂ । ଚିତ୍ତେ, ଚିତ୍ତସ୍ମିଂ, ଚିତ୍ତମ୍ହି, ଚିତ୍ତେସୁ । ଭୋ ଚିତ୍ତ, ଭୋ ଚିତ୍ତା, ଭୱନ୍ତୋ ଚିତ୍ତାନି । ୟମକମହାଥେରମତଂ ।
ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଚିତ୍ତା’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଂ ‘‘ଚିତ୍ତେ’’ତି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଞ୍ଚ ଅନାଗତଂ, ତଥାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତାଦିସାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତନପୁଂସକରୂପାନଂ ଦସ୍ସନତୋ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଞ୍ଚ ‘‘ଛ ଚିତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତା’’ତିଆଦିଦସ୍ସନତୋ ଗହେତବ୍ବମେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତାନି, ଚିତ୍ତା । ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତାନି, ଚିତ୍ତେ’’ତି କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତାନଞ୍ହି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ କତ୍ଥଚି ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗବହୁୱଚନାନି ଭୱନ୍ତି । ତାନି ଚ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ୱା ସଲିଙ୍ଗେନ ୱା ଅଲିଙ୍ଗେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ସମାନାଧିକରଣାନି ହୁତ୍ୱା କେୱଲାନି ୱା ପାୱଚନେ ସଞ୍ଚରନ୍ତି । ଅତ୍ର ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା । ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା । ସବ୍ବେ ମାଲା ଉପେନ୍ତିମଂ । ୟସ୍ସ ଏତେ ଧନା ଅତ୍ଥି । ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା । ତୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟା । ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା । ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟା । ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତେ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା, ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣା, ଚତୁରୋ ଅଙ୍ଗେ ଅଧିଟ୍ଠାୟ, ସେମି ୱମ୍ମିକମତ୍ଥକେ, ରୂପା ସଦ୍ଦା ରସା ଗନ୍ଧା । ରୂପେ ଚ ସଦ୍ଦେ ଚ ଅଥୋ ରସେ ଚ । ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ ଅନେକସତା ପାଳିପ୍ପଦେସା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ନ ଗହେତବ୍ବାନି ସତିପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦାଦୀନଂ ପଠମେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ଠିତଭାୱସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତିଆଦୀନିୟେୱ ପନ ପଦାନି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଗହେତବ୍ବାନି ନିୟୋଗା ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତେହି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେହି ସତିପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ତେସଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋତି ।
କେଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ନନୁ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ସତିପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ତୁମ୍ହେହି ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦାଦୀନଂ ପଠମେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ଠିତଭାୱସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା ଚ ଏକନ୍ତତୋ ସତିପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତା ଅନୁମତା, ନନୁ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦୀସୁପି ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦାଦୟୋ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବାତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, କସ୍ମାତି ଚେ ? ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁପି ସତିପଟ୍ଠାନଚିତ୍ତସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଅନିଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ । ତତ୍ଥ ହି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ ଧମ୍ମସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତୁଂ ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଭଗୱା ଧମ୍ମାପେକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୋ, ଚିତ୍ତୋ, ଚିତ୍ତା’’ତି ଚ ଅଭାସି । କେୱଲା ହି ସତିପଟ୍ଠାନ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦାଦୟୋ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱେନ କତ୍ଥଚିପି ୟୋଜିତା ନ ସନ୍ତି, ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତନପୁଂସକଭାୱେନ ପନ ୟୋଜିତା ସନ୍ତି ।
ତଥା ହି ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଗହପତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଗହପତିସଦ୍ଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣେ ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତନାମଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲେ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲୱାଚକଂ କତ୍ୱା ‘‘ଚିତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ପନ ୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ଚିତ୍ତମଧିପ୍ପେତଂ ସିୟା, ‘‘ଚିତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି, ଚିତ୍ତା ଇତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସାପେକ୍ଖତ୍ତା ଚିତ୍ତସଦ୍ଦାଦୀନଂ । ୟଥା ଚ ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁପି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ସତିପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବାନି ପଦାନି ନ ସନ୍ତି, ୟେହି ତେ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନି ସିୟୁଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତିଆଦୀନିୟେୱ ପଦାନି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରି, ସବ୍ବାନି, ଏତାନୀ’’ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନା, ସମ୍ମପ୍ପଧାନା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ କେଚି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ନିକାରଲୋପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ୟା ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ, ପଲ୍ଲଙ୍କୱରମାଭୁଜେ, ନିମିତ୍ତାନି ପଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ଅଦସ୍ସନଞ୍ହି ଲୋପୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଚତ୍ତାରି ସତିପଟ୍ଠାନାନି, ଚତ୍ତାରି ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନି, ସବ୍ବାନି ମାଲାନୀ’ତିଆଦିକା ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
କେଚି ପନ ‘‘ସବ୍ବେ ମାଲା ଉପେନ୍ତି ମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମାଲାସଦ୍ଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନ୍ତି ମଞ୍ଞିତ୍ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭୂତଂ ସବ୍ବେସଦ୍ଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବା ମାଲା’’ତି ଅତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତି । ତଂ କିଞ୍ଚାପି ୟୁତ୍ତତରଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ସୋ ଭଗୱା ଲିଙ୍ଗଂ ନଞ୍ଞାସି, ନ ଚ ‘‘ସବ୍ବା ମାଲା ଉପେନ୍ତି ମ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନି କତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍ଖି । ୟୋ ଏୱଂ ୱିସଦିସଲିଙ୍ଗାନି ପଦାନି ଉଚ୍ଚାରେସି । ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ପନ ଭଗୱା ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୋୟେୱ ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ମାଲା ଉପେନ୍ତି ମ’’ନ୍ତି ୱିସଦିସଲିଙ୍ଗାନି ପଦାନି ଉଚ୍ଚାରେସି, ତସ୍ମା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭୂତଂ ସବ୍ବେସଦ୍ଦଂ ‘‘ସବ୍ବାନୀ’’ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ ‘‘ତୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟା’’ତି ପଦଂ ୱିୟ ଲୁତ୍ତନିକାରେନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ମାଲାସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବାନି ମାଲାନୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ କତ୍ଥଚି ‘‘ୟସ୍ସ ଏତେ ଧନା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ହି ୟସ୍ସ ଏତାନି ଧନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମ୍ପେତ୍ଥ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ମାଲାସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୋ ଇତ୍ଥିନପୁଂସକୱସେନ । ତିଟ୍ଠତୁ ତସ୍ସିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା, ନପୁଂସକତ୍ତେ ପନ ତୀଣି ମାଲାନି । ‘‘ମାଲେହି ଚ ଗନ୍ଧେହି ଚ ଭଗୱତୋ ସରୀରଂ ପୂଜେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୟୋ ନପୁଂସକପ୍ପୟୋଗାନିପି ବହୂ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ।
ୟଦି ପନ ଭୋ ମାଲସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିନପୁଂସକୱସେନ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୋ, ‘‘ସବ୍ବେ ମାଲା ଉପେନ୍ତି ମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମାଲାସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱପରିକପ୍ପନେ କୋ ଦୋସୋ ଅତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥେୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭୂତେନ ସବ୍ବନାମିକପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱସ୍ସାଭାୱତୋ, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସ୍ସ ପନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭୂତେନ ସବ୍ବନାମିକପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱସ୍ସ ଉପଲବ୍ଭନତୋ । ତେନେୱ ଚ ‘‘ଏତେ ଧନା’’ତିଆଦୟୋ ପୟୋଗା ପାୱଚନେ ବହୁଧା ଦିଟ୍ଠା । ଏତ୍ଥାପି ପନ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଧନାତିଆଦୀନି ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନିୟେୱ ‘‘ଏତେ’’ତିଆଦୀହି ସମାନାଧିକରଣପଦେହି ୟୋଜିତତ୍ତା’’ତି । ନ, ନପୁଂସକାନିୟେୱେତାନି । ୟଦି ହି ‘‘ଧନା’’ତିଆଦୀନି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନି ସିୟୁଂ, କତ୍ଥଚି ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଏସୋ’’ତିଆଦୀହି ଓକାରନ୍ତସମାନାଧିକରଣପଦେହି ୟୋଜିତା ଓକାରନ୍ତଧନସଦ୍ଦାଦୟୋ ସିୟୁଂ । ତଥାରୂପାନଂ ଅଭାୱତୋ ପନ ‘‘ଧନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ୱିଞ୍ଞାଣା’’ତିଆଦୟୋ ସଦ୍ଦା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ନୟୋ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେୟେୱ ଲବ୍ଭତି । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନି ହି ୱିସଦାକାରାନି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନି ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ଚରନ୍ତି, ନପୁଂସକା ୱିୟ ପୁରିସୱେସଧାରିନୋ ପୁରିସେହୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥାୱଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ଅଥାପି ତେ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ପୁନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି, ଚିତ୍ତା ଇତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚିତ୍ତୋ, ଚିତ୍ତଂ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଚିତ୍ତା ୟଥା ‘‘ସଦ୍ଧୋ, ସଦ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୱସେନ ଗହେତବ୍ବତୋ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ନିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀନି ପନ ଏୱରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବତୋ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତଂ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତାନି ଧମ୍ମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି ? ତନ୍ନ, ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଗହପତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଚ ଚିତ୍ତସତିପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଗହପତି ଧମ୍ମାଦୀନଂ ଅପେକ୍ଖନୱସେନ ନିଚ୍ଚଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ।
ତଥା ହି ଏକନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋପି ପୁଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରାପେକ୍ଖନୱସେନ ‘‘ପୁଞ୍ଞୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଜାତୋ, ତଥା ଏକନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାପି ପଦୁମ ମଙ୍ଗଲସଦ୍ଦାଦୟୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥସ୍ସାପେକ୍ଖନୱସେନ ‘‘ପଦୁମୋ ଭଗୱା, ପଦୁମା ଦେୱୀ, ମଙ୍ଗଲୋ ଭଗୱା, ମଙ୍ଗଲା ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା ଜାତା । ଏକନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାପି ହତ୍ଥିୱିସେସୱାଚକା କାଲାୱକ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟସଦ୍ଦାଦୟୋ କୁଲାପେକ୍ଖନୱସେନ ‘‘କାଲାୱକଞ୍ଚ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗା ଜାତା । ତଦପେକ୍ଖନୱସେନ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘କାଲାୱକୋ ଚ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି । ଏୱଂ ତଂତଦତ୍ଥାନମପେକ୍ଖନୱସେନ ତଂତଂପକତିଲିଙ୍ଗଂ ନାସେତ୍ୱା ଅପରଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି, ନ ଚ ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଲିଙ୍ଗାନି ତଦ୍ଧିତୱସେନ ଅଞ୍ଞଲିଙ୍ଗାନି ଜାତାନି, ଅଥ ଖୋ ଗହପତିଧମ୍ମାଦୀନଂ ଅପେକ୍ଖନୱସେନେୱ ଅଞ୍ଞଲିଙ୍ଗାନି ଜାତାନି, ତସ୍ମା ‘‘ପେତାନି ଭୋତି ପୁତ୍ତାନି, ଖାଦମାନା ତୁୱଂ ପୁରେ । ସିୱିପୁତ୍ତାନି ଚୱ୍ହୟ । ଏୱଂ ଧମ୍ମାନି ସୁତ୍ୱାନ, ୱିପ୍ପସୀଦନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତିଆଦୀସୁୟେୱ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅନଞ୍ଞାପେକ୍ଖକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସଦ୍ଦାଦୀନଂ, ନ ପନ ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି, ଚିତ୍ତା ଇତ୍ଥୀ, ସତିପଟ୍ଠାନୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ, ଚିତ୍ତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦାଦୀନଂ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଗହପତି ଧମ୍ମାଦୀନଂ ଅପେକ୍ଖକତ୍ତା ତେସନ୍ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥାୱଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଇଦଞ୍ଚ ଏକଚ୍ଚାନଂ ସମ୍ମୋହଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ଅୟଂ ନୀତି ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେହି କୁଲପୁତ୍ତେହି ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବା ।
ବଦରତିତ୍ଥୱିହାରୱାସୀ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲୋ ପନ ‘‘ଅପରିମାଣା ପଦା ଅପରିମାଣା ଅକ୍ଖରା ଅପରିମାଣା ବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ପାଳିପ୍ପଦେସେ ‘ପଦା ଅକ୍ଖରା ବ୍ୟଞ୍ଜନା’ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏତ୍ଥାପି ମୟଂ ‘‘ପଦା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ରୂପା’’ତିଆଦୀନି ୱିୟ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗମେୱାତି ୱଦାମ ଓକାରନ୍ତୱସେନ ପଠମେକୱଚନନ୍ତଭାୱାଭାୱତୋ, ଇତରଦ୍ୱୟଂ ପନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନ୍ତିପି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନ୍ତିପି ଗହେତବ୍ବଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତୋକାରନ୍ତୱସେନ ପଠମେକୱଚନନ୍ତଭାୱସ୍ସୂପଲବ୍ଭନତୋ । ତଥା ହି ‘‘ପୁତ୍ତାନି ଲତାନି ପବ୍ବତାନି ଧମ୍ମାନୀ’’ତିଆଦୀନଂୟେୱ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସାନି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାନି ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତୱସେନ ପଠମେକୱଚନନ୍ତତାୟ ଅନୁପଲଦ୍ଧିତୋ, ତେସଞ୍ଚୋକାରନ୍ତାକାରନ୍ତୱସେନ ପଠମେକୱଚନନ୍ତତାଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ଜରାଧମ୍ମଂ ମା ଜୀରୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱସେନ ନପୁଂସକଂ ଜାତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଭୂତଂ, ଭୂତାନି, ଭୂତା । ଭୂତଂ, ଭୂତାନି, ଭୂତେ । ଭୂତେନ, ଭୂତେହି, ଭୂତେଭି । ଭୂତସ୍ସ, ଭୂତାନଂ । ଭୂତା, ଭୂତସ୍ମା, ଭୂତମ୍ହା, ଭୂତେହି, ଭୂତେଭି । ଭୂତସ୍ସ, ଭୂତାନଂ । ଭୂତେ, ଭୂତସ୍ମିଂ, ଭୂତମ୍ହି, ଭୂତେସୁ । ଭୋ ଭୂତ, ଭୱନ୍ତୋ ଭୂତାନି, ଭୱନ୍ତୋ ଭୂତା । ଏୱଂ ଚିତ୍ତନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ।
ଇମିନା ନୟେନ ‘‘ମହାଭୂତଂ ଭୱିତ୍ତଂ ଭୂନଂ ଭୱନ’’ମିଚ୍ଚାଦୀନଂ ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପଦାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ‘‘ୱତ୍ତ’’ମିଚ୍ଚାଦୀନଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତପଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱତ୍ତଂ ରୂପଂ ସୋତଂ ଘାନଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ପୁପ୍ଫଂ ଝାନଂ ଞାଣଂ ।
ଦାନଂ ସୀଲଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପାପଂ, ୱଜ୍ଜଂ ସଚ୍ଚଂ ୟାନଂ ଛତ୍ତଂ ॥
ସକଟଂ କନକଂ ତଗରଂ ନଗରଂ, ତରଣଂ ଚରଣଂ ଧରଣଂ ମରଣଂ ।
ନୟନଂ ୱଦନଂ କରଣଂ ଲୱନଂ, ୱସନଂ ପୱନଂ ଭୱନଂ ଗଗନଂ ॥
ଅମତଂ ପୁଳିନଂ ମାଲଂ, ଆସନଂ ସୱନଂ ମୁଖଂ ।
ପଦୁମଂ ଉପ୍ପଲଂ ୱସ୍ସଂ, ଲୋଚନଂ ସାଧନଂ ସୁଖଂ ॥
ତାଣଂ ମୂଲଂ ଧନଂ କୂଲଂ, ମଙ୍ଗଲଂ ନଳିନଂ ଫଲଂ ।
ହିରଞ୍ଞଂ ଅମ୍ବୁଜଂ ଧଞ୍ଞଂ, ଜାଲଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପଦଂ ଜଲଂ ॥
ଅଙ୍ଗଂ ପଣ୍ଣଂ ସୁସାନଂ ସଂ, ଆୱୁଧଂ ହଦୟଂ ୱନଂ ।
ସୋପାନଂ ଚୀୱରଂ ପାଣଂ, ଅଲାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ କୁଲଂ ॥
ଲୋହଂ କଣଂ ବଲଂ ପୀଠଂ, ଅଣ୍ଡଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପୁରଂ ।
ଅରଞ୍ଞଂ ତୀରମସ୍ସତ୍ଥ-ମିଚ୍ଚାଦୀନି ସମୁଦ୍ଧରେ ॥
ଇମାନି ଚିତ୍ତସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବଥାପି ସଦିସାନି, ଇମାନି ପନ ୱିସଦିସାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ –
‘‘ଚମ୍ମଂ ୱେସ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀନି, ଏକଧାୟେୱ ଭିଜ୍ଜରେ ।
‘‘କମ୍ମଂ ଥାମଂ ଗୁଣୱ’’ନ୍ତି-ଆଦୀନି ତୁ ଅନେକଧା ॥
କଥଂ ?
ଚମ୍ମେ, ଚମ୍ମସ୍ମିଂ, ଚମ୍ମମ୍ହି, ଚମ୍ମନି, ୱେସ୍ମେ, ୱେସ୍ମସ୍ମିଂ, ୱେସ୍ମମ୍ହି, ୱେସ୍ମନି, ଘମ୍ମେ, ଘମ୍ମସ୍ମିଂ, ଘମ୍ମମ୍ହି, ଘମ୍ମନି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
କମ୍ମଂ, କମ୍ମାନି, କମ୍ମା । କମ୍ମଂ, କମ୍ମାନି, କମ୍ମେ । କମ୍ମେନ, କମ୍ମୁନା, କମ୍ମନା, କମ୍ମେହି, କମ୍ମେଭି । କମ୍ମସ୍ସ, କମ୍ମୁନୋ, କମ୍ମାନଂ । କମ୍ମସ୍ମା, କମ୍ମମ୍ହା, କମ୍ମୁନା, କମ୍ମେହି, କମ୍ମେଭି । କମ୍ମସ୍ସ, କମ୍ମୁନୋ, କମ୍ମାନଂ । କମ୍ମେ, କମ୍ମସ୍ମିଂ, କମ୍ମମ୍ହି, କମ୍ମନି, କମ୍ମେସୁ । ଭୋ କମ୍ମ, ଭୱନ୍ତୋ କମ୍ମାନି, ଭୱନ୍ତୋ କମ୍ମା ।
ଥାମସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ତତିୟେକୱଚନଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ‘‘ଥାମେନ, ଥାମୁନା, ଥାମସ୍ସ, ଥାମୁନୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଥାମା, ଥାମସ୍ମା, ଥାମମ୍ହା, ଥାମୁନା’’ତି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ୱନ୍ତୁ ମନ୍ତୁ ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୱତଂ ପନ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତସଦ୍ଦାନଂ ‘‘ଗୁଣୱଂ ଚିତ୍ତଂ, ରୁଚିମଂ ପୁପ୍ଫଂ, ପାପିମଂ କୁଲଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦିପୟୋଗୱସେନ –
ଗୁଣୱଂ, ଗୁଣୱନ୍ତାନି, ଗୁଣୱନ୍ତା, ଗୁଣୱନ୍ତି । ଗୁଣୱନ୍ତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତାନି, ଗୁଣୱନ୍ତେ ଗୁଣୱନ୍ତି । ଗୁଣୱତା, ଗୁଣୱନ୍ତେନ, ଗୁଣୱନ୍ତେହି, ଗୁଣୱନ୍ତେଭି । ଗୁଣୱତୋ, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ସ, ଗୁଣୱତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ । ଗୁଣୱତା, ଗୁଣୱନ୍ତା, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ମା, ଗୁଣୱନ୍ତମ୍ହା, ଗୁଣୱନ୍ତେହି, ଗୁଣୱନ୍ତେଭି । ଗୁଣୱତୋ, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ସ, ଗୁଣୱତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ । ଗୁଣୱତି, ଗୁଣୱନ୍ତେ, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ମିଂ, ଗୁଣୱନ୍ତମ୍ହି, ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ । ଭୋ ଗୁଣୱ, ଭୱନ୍ତୋ ଗୁଣୱନ୍ତାନି, ଗୁଣୱନ୍ତି ।
ଏୱଂ ‘‘ରୁଚିମଂ, ରୁଚିମନ୍ତାନି, ରୁଚିମ’’ନ୍ତିଇଚ୍ଚାଦିନା, ‘‘ପାପିମଂ, ପାପିମନ୍ତାନି, ପାପିମ’’ନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦିନା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ଗୁଣୱଂ ବଲୱଂ ୟସୱଂ ସତିମଂ ଗତିମଂ’’ଇଚ୍ଚାଦିନା ପୟୋଗା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା ।
କରୋନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘କରୋନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ, କରୋନ୍ତଂ କୁଲ’’ନ୍ତି ପୟୋଗୱସେନ –
କରୋନ୍ତଂ, କରୋନ୍ତାନି, କରୋନ୍ତା, କରୋନ୍ତି । କରୋନ୍ତଂ, କରୋନ୍ତାନି, କରୋନ୍ତେ, କରୋନ୍ତି । କରୋତା, କରୋନ୍ତେନ, କରୋନ୍ତେହି, କରୋନ୍ତେଭି । କରୋତୋ, କରତୋ, କରୋନ୍ତସ୍ସ, କରୋନ୍ତାନଂ, କରୋତଂ । କରୋତା, କରୋନ୍ତା, କରୋନ୍ତସ୍ମା, କରୋନ୍ତମ୍ହା, କରୋନ୍ତେହି, କରୋନ୍ତେଭି । କରୋତୋ, କରତୋ, କରୋନ୍ତସ୍ସ, କରୋନ୍ତାନଂ, କରୋତଂ । କରୋତି, କରୋନ୍ତେ, କରୋନ୍ତସ୍ମିଂ, କରୋନ୍ତମ୍ହି, କରୋନ୍ତେସୁ । ଭୋ କରୋନ୍ତ, ଭୱନ୍ତୋ, କରୋନ୍ତାନି, କରୋନ୍ତା, କରୋନ୍ତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ତୁ ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ କୁଲ’’ନ୍ତି ପୟୋଗୱସେନ –
ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି, ଗଚ୍ଛନ୍ତା । ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ । ଗଚ୍ଛତା, ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେଭି । ଗଚ୍ଛତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ, ଗଚ୍ଛତଂ । ଗଚ୍ଛତା, ଗଚ୍ଛନ୍ତା, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ମା, ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ହା, ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେଭି । ଗଚ୍ଛତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ, ଗଚ୍ଛତଂ । ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ମିଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ହି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ । ଭୋ ଗଚ୍ଛଂ, ଭୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତା, ଭୱନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି, ଗଚ୍ଛନ୍ତାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ‘‘ଚରନ୍ତଂ ଦଦନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତଂ ଚିନ୍ତୟନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ମହନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ କୋଚି ଭେଦୋ, ତଥା ହି ‘‘ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ ନାମ ମହା’’ତି ଏୱଂ ‘‘ମହା’’ଇତି ନପୁଂସକପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ‘‘ମହନ୍ତଂ, ମହା, ମହନ୍ତାନି, ମହନ୍ତା । ମହନ୍ତଂ, ମହନ୍ତାନି, ମହନ୍ତେ । ମହତା’’ତି କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବାନେତାନି ଚିତ୍ତସଦ୍ଦେନ ୱିସଦିସାନି ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଅୱଣ୍ଣୁକାରନ୍ତତାପକତିକଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତଂ
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ତସ୍ସୀଲତ୍ଥସ୍ସ କତରସ୍ସସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଭାୱି ଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲଂ ୱକ୍ଖାମ ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା –
ଅଟ୍ଠି, ଅଟ୍ଠୀ, ଅଟ୍ଠୀନି । ଅଟ୍ଠିଂ, ଅଟ୍ଠୀ, ଅଟ୍ଠୀନି । ଅଟ୍ଠିନା, ଅଟ୍ଠୀହି, ଅଟ୍ଠୀଭି । ଅଟ୍ଠିସ୍ସ, ଅଟ୍ଠିନୋ, ଅଟ୍ଠୀନଂ । ଅଟ୍ଠିନା, ଅଟ୍ଠୀହି, ଅଟ୍ଠୀଭି । ଅଟ୍ଠିସ୍ସ, ଅଟ୍ଠିନୋ, ଅଟ୍ଠୀନଂ । ଅଟ୍ଠିସ୍ମିଂ, ଅଟ୍ଠିମ୍ହି, ଅଟ୍ଠୀସୁ । ଭୋ ଅଟ୍ଠି, ଭୱନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠୀ, ଭୱନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠୀନି । ୟମକମହାଥେରମତଂ ।
କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅଟ୍ଠିସ୍ମା, ଅଟ୍ଠିମ୍ହା’’ତି ପଦାନି ଅନାଗତାନି, ତଥାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂସଦିସପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନା ଗହେତବ୍ବାନି । ୟଥା ପନ ଅଟ୍ଠିସଦ୍ଦସ୍ସ, ଏୱଂ ‘‘ସତ୍ଥି ଦଧି ୱାରି ଅକ୍ଖି ଅଚ୍ଛି’’ଇଚ୍ଚାଦୀନମ୍ପି ରୂପାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଅତ୍ଥୱିଭାୱି, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀ, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀନି । ଅତ୍ଥୱିଭାୱିଂ, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀ, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀନି । ଅତ୍ଥୱିଭାୱିନା, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀହି, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀଭି । ଅତ୍ଥୱିଭାୱିସ୍ସ, ଅତ୍ଥୱିଭାୱିନୋ, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀନଂ । ଅତ୍ଥୱିଭାୱିନା, ଅତ୍ଥୱିଭାୱିସ୍ମା ଅତ୍ଥୱିଭାୱିମ୍ହା, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀହି, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀଭି । ଅତ୍ଥୱିଭାୱିସ୍ସ, ଅତ୍ଥୱିଭାୱିନୋ, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀନଂ । ଅତ୍ଥୱିଭାୱିସ୍ମିଂ, ଅତ୍ଥୱିଭାୱିମ୍ହି, ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀସୁ । ଭୋ ଅତ୍ଥୱିଭାୱି, ଭୱନ୍ତୋ ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀ, ଭୱନ୍ତୋ ଅତ୍ଥୱିଭାୱୀନି ।
ଏୱଂ ‘‘ଧମ୍ମୱିଭାୱି, ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତି, ସୁଖକାରି’’ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠି ସତ୍ଥିଆଦୀନି ପଧାନଲିଙ୍ଗାନି ଅନଞ୍ଞାପେକ୍ଖକତ୍ତା, ଅତ୍ଥୱିଭାୱି ଧମ୍ମୱିଭାୱିଆଦୀନି ଅପ୍ପଧାନଲିଙ୍ଗାନି ଅଞ୍ଞାପେକ୍ଖକତ୍ତା ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଇକାରନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଇୱଣ୍ଣନ୍ତତାପକତିକଂ ଇକାରନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି କତରସ୍ସସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁ ଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲଂ ୱକ୍ଖାମ ପୁବ୍ବାଚରିୟମତଂ ପୁରେଚରଂ କତ୍ୱା –
ଆୟୁ, ଆୟୂ, ଆୟୂନି । ଆୟୁଂ, ଆୟୂ, ଆୟୂନି । ଆୟୁନା, ଆୟୂହି, ଆୟୂଭି । ଆୟୁସ୍ସ, ଆୟୁନୋ, ଆୟୂନଂ । ଆୟୁନା, ଆୟୂହି, ଆୟୂଭି । ଆୟୁସ୍ସ, ଆୟୁନୋ, ଆୟୂନଂ । ଆୟୁସ୍ମିଂ, ଆୟୁମ୍ହି, ଆୟୂସୁ । ଭୋ ଆୟୁ, ଭୱନ୍ତୋ ଆୟୂ, ଭୱନ୍ତୋ ଆୟୂନି । ୟମକମହାଥେରମତଂ ।
କିଞ୍ଚାପେତ୍ଥ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଆୟୁସ୍ମା, ଆୟୁମ୍ହା’’ତି ପଦାନି ଅନାଗତାନି, ତଥାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂସଦିସପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ଗହେତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆୟୁସଦ୍ଦୋ ପୁଂନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ତସ୍ସ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗତା ଦିସ୍ସତି । ‘‘ପୁନରାୟୁ ଚ ମେ ଲଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ଜାନାହି ମାରିସ । ଆୟୁ ଚସ୍ସା ପରିକ୍ଖୀଣୋ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଆୟୁସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, ତବ୍ବସେନ ‘‘ଆୟୁ, ଆୟୂ, ଆୟୱୋ’’ତିଆଦିନା ଭିକ୍ଖୁନୟେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘ଅଗ୍ଗଂ ଆୟୁ ଚ ୱଣ୍ଣୋ ଚ । କିତ୍ତକଂ ପନସ୍ସ ଆୟୂ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ, ତବ୍ବସେନ ‘‘ଆୟୁ, ଆୟୂ, ଆୟୂନୀ’’ତି ୟୋଜିତା ।
ଗୋତ୍ରଭୁ, ଗୋତ୍ରଭୂ, ଗୋତ୍ରଭୂନି । ଗୋତ୍ରଭୁଂ, ଗୋତ୍ରଭୂ, ଗୋତ୍ରଭୂନି । ଗୋତ୍ରଭୁନା, ଗୋତ୍ରଭୂହି, ଗୋତ୍ରଭୂଭି । ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ, ଗୋତ୍ରଭୁନୋ, ଗୋତ୍ରଭୂନଂ । ଗୋତ୍ରଭୁନା, ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ମା, ଗୋତ୍ରଭୁମ୍ହା, ଗୋତ୍ରଭୂହି, ଗୋତ୍ରଭୂଭି । ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ, ଗୋତ୍ରଭୁନୋ, ଗୋତ୍ରଭୂନଂ । ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ମିଂ, ଗୋତ୍ରଭୁମ୍ହି, ଗୋତ୍ରଭୂସୁ । ଭୋ ଗୋତ୍ରଭୁ, ଭୱନ୍ତୋ ଗୋତ୍ରଭୂ, ଭୱନ୍ତୋ ଗୋତ୍ରଭୂନି । ଭୋ ଗୋତ୍ରଭୂ, ଭୋ ଗୋତ୍ରଭୂନି, ଏୱଂ ବହୁୱଚନଂ ୱା । ଅୟମମ୍ହାକଂ ମତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଚିତ୍ତସହଭୁ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ଉକାରନ୍ତସଦ୍ଦାନଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତଂସଦିସାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ପୁଗ୍ଗଲୱାଚକୋ ପନ ଊକାରନ୍ତୋ ଗୋତ୍ରଭୂସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୂନୟେ ପୱିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ରଞ୍ଞେ ସଦ୍ଦା ନାମ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ୱସୁ ଧନୁ ଦାରୁ ତିପୁ ମଧୁ ସିଙ୍ଗୁ ହିଙ୍ଗୁ ଚିତ୍ତଗୁ’’ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋୟଂ ଉକାରନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ।
ଉୱଣ୍ଣୋକାରନ୍ତତାପକତିକଂ
ଉକାରନ୍ତନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତ ଇକାରନ୍ତ ଉକାରନ୍ତୱସେନ ତିୱିଧାନି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନି ନିରୱସେସତୋ ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ କେସଞ୍ଚି ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତାନଂ କ୍ୱଚି ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନସ୍ସ ବହୁୱଚନସ୍ସ ଏକାରାଦେସୱସେନ ଭେଦୋ ଦିସ୍ସତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ‘‘ସୁଖେ ଦୁକ୍ଖେ । ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ଆଜୀୱକସତେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ପରିବ୍ବାଜକସତେ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦି । ନନୁ ଭୋ ଏୱଂୱିଧାନଂ ରୂପାନଂ ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଏକାରନ୍ତମ୍ପି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତୋଗଧରୂପୱିସେସତ୍ତା ତେସଂ ରୂପାନଂ । ଆଦେସୱସେନ ହି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସୁଂ ଏକାରନ୍ତଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ତିୱିଧତାୟେୱ ଗହେତବ୍ବାତି ।
ନପୁଂସକାନମିଚ୍ଚେୱଂ, ଲିଙ୍ଗାନଂ ନୟସାଲିନୀ ।
ପଦମାଲା ୱିଭତ୍ତା ମେ, ସାସନତ୍ଥଂ ମହେସିନୋ ॥
ୟସ୍ସେସା ପଗୁଣା ସଦ୍ଦ-ନୀତିରେସା ସୁଭାୱିତା ।
ସାସନେ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ, ସରଣଂ ସୋ ପରାୟଣଂ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ପକତିରୂପସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ
ନୱମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୦. ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟମିସ୍ସକନାମିକପଦମାଲା
ଅଧିକୂନକତୋ ଚେକ-କ୍ଖରତୋ ଚ ଇତୋ ପରଂ ।
ତୀଣି ଲିଙ୍ଗାନି ମିସ୍ସେତ୍ୱା, ପଦମାଲମନାକୁଲଂ ॥
ନାନାସୁଖୁମସଙ୍କେତ-ଗତେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ୱିଞ୍ଞୁନଂ ।
ଗମ୍ଭୀରବୁଦ୍ଧିଚାରତ୍ଥଂ, ପୱକ୍ଖାମି ୟଥାବଲଂ ॥
ଇତ୍ଥୀ ଥୀ ଚ ପଭା ଭା ଚ, ଗିରା ରା ପୱନଂ ୱନଂ ।
ଉଦକଞ୍ଚ ଦକଂ କଞ୍ଚ, ୱିତକ୍କୋ ଇତି ଚାଦୟୋ ॥
ଭୂ ଭୂମି ଚେୱ ଅରଞ୍ଞଂ, ଅରଞ୍ଞାନୀତି ଚାଦୟୋ ।
ପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞାଣଂ ଞାଣଞ୍ଚ, ଇଚ୍ଚାଦୀ ଚ ତିଧା ସିୟୁଂ ॥
କୋ ୱି ସା ଚେୱ ଭା ରା ଚ, ଥୀ ଧୀ କୁ ଭୂ ତଥେୱ କଂ ।
ଖଂ ଗୋ ମୋ ମା ଚ ସଂ ୟଂ ତଂ, କିମିଚ୍ଚାଦୀ ଚ ଏକିକାତି ॥
ଅୟଂ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟମିସ୍ସକୋ ନାମିକପଦମାଲାଉଦ୍ଦେସୋ । ତତ୍ର ଇତ୍ଥୀ, ଇତ୍ଥୀ, ଇତ୍ଥିୟୋ । ଇତ୍ଥିଂ…ପେ॰… ଭୋତିୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋ ।
ଥୀ ଥୀ, ଥିୟୋ । ଥିଂ, ଥୀ, ଥିୟୋ । ଥିୟା, ଥୀହି, ଥୀଭି । ଥିୟା, ଥୀନଂ । ଥିୟା, ଥୀହି, ଥୀଭି । ଥିୟା, ଥୀନଂ । ଥିୟା, ଥିୟଂ, ଥୀସୁ । ଭୋତି ଥି, ଭୋତିୟୋ ଥୀ, ଭୋତିୟୋ ଥିୟୋ । ଏତ୍ଥ –
‘‘କୁକ୍କୁଟା ମଣୟୋ ଦଣ୍ଡା, ଥିୟୋ ଚ ପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣା ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅପାପସ୍ସ, କତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ ।
ଥିୟା ଗୁୟ୍ହଂ ନ ସଂସେୟ୍ୟ । ଥୀନଂ ଭାୱୋ ଦୁରାଜାନୋ’’ତି
ଆଦୀନି ନିଦସ୍ସନପଦାନି ।
ପଭା, ପଭା, ପଭାୟୋ । ପଭଂ…ପେ॰… ଭୋତିୟୋ ପଭାୟୋ ।
ଭା, ଭା, ଭାୟୋ । ଭଂ, ଭା, ଭାୟୋ । ଭାୟ, ଭାହି, ଭାଭି । ଭାୟ, ଭାନଂ । ଭାୟ, ଭାହି, ଭାଭି । ଭାୟ, ଭାନଂ । ଭାୟ, ଭାୟଂ, ଭାସୁ । ଭୋତି ଭେ, ଭୋତିୟୋ ଭା, ଭୋତିୟୋ ଭାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭାକରୋ ଭାନୁ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ନିଦସ୍ସନପଦାନି ।
ଗିରା, ଗିରା, ଗିରାୟୋ । ଗିରଂ…ପେ॰… ଭୋତିୟୋ ଗିରାୟୋ । ‘‘ୱାଚା ଗିରା ବ୍ୟପ୍ପଥୋ । ୟେ ୱୋହଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି, ଗିରାହି ଅନୁପୁବ୍ବସୋ’’ତି ଇମାନି ଗିରାସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେ ନିଦସ୍ସନପଦାନି ।
ସୁୱଣ୍ଣୱାଚକୋ ରାସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, ଇଧ ପନ ସଦ୍ଦୱାଚକୋ ରାସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ।
ରା, ରା, ରାୟୋ । ରଂ, ରା, ରାୟୋ । ରାୟ, ରାହି, ରାଭି । ରାୟ, ରାନଂ । ରାୟ, ରାହି, ରାଭି । ରାୟ, ରାନଂ । ରାୟ, ରାୟଂ, ରାସୁ । ଭୋତି ରେ, ଭୋତିୟୋ ରା, ଭୋତିୟୋ ରାୟୋ ।
ରା ୱୁଚ୍ଚତି ସଦ୍ଦୋ । ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତଟୀକାୟଞ୍ହି ‘‘ରା ସଦ୍ଦୋ ତିୟତି ଛିଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ରତ୍ତି, ସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୂପସମକାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ରାସଦ୍ଦସ୍ସ ସଦ୍ଦୱାଚକତ୍ତେ ‘‘ରତ୍ତୀ’’ତି ପଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ପୱନଂ, ପୱନାନି, ପୱନା । ପୱନଂ, ପୱନାନି, ପୱନେ ।
ୱନଂ, ୱନାନି, ୱନା । ୱନଂ, ୱନାନି, ୱନେ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ।
ପୱନ ୱନସଦ୍ଦା କଦାଚି ସମାନତ୍ଥା କଦାଚି ଭିନ୍ନତ୍ଥା । ତେ ହି ଅରଞ୍ଞୱାଚକତ୍ତେ ସମାନତ୍ଥା ‘‘ତେ ଧମ୍ମେ ପରିପୂରେନ୍ତୋ, ପୱନଂ ପାୱିସିଂ ତଦା । ସପୁତ୍ତୋ ପାୱିସିଂ ୱନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ୟଥାକ୍କମଂ ପନ ତେ ୱାୟୁତଣ୍ହାୱନୱାଚକତ୍ତେ ଭିନ୍ନତ୍ଥା ‘‘ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପୱନୱିଚରିତେ । ଛେତ୍ୱା ୱନଞ୍ଚ ୱନଥଂ, ନିବ୍ବନା ହୋଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ ।
ଉଦକଂ, ଉଦକାନି, ଉଦକା । ଉଦକଂ, ଉଦକାନି, ଉଦକେ ।
ଦକଂ, ଦକାନି, ଦକା । ଦକଂ, ଦକାନି, ଦକେ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ।
‘‘ଅମ୍ବପକ୍କଂ ଦକଂ ସୀତଂ । ଥଲଜା ଦକଜା ପୁପ୍ଫା’’ତିଆଦୀନେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ‘‘ନୀଲୋଦଂ ୱନମଜ୍ଝତୋ । ମହୋଦଧି । ଉଦବିନ୍ଦୁନିପାତେନ, ଉଦକୁମ୍ଭୋପି ପୂରତୀ’’ତି ପାଳିପ୍ପଦେସେସୁ ପନ ସମାସନ୍ତଗତନାମତ୍ତା ଉଦସଦ୍ଦେନେୱ ଉଦକତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ରିତ୍ତସ୍ସାଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ‘‘ରିତ୍ତସ୍ସ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦେନ ରିତ୍ତସ୍ସାଦତ୍ଥୋ ୱିୟ । ପାଳିୟଞ୍ହି କେୱଲୋ ଉଦସଦ୍ଦୋ ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥି ଚେ, ସୁଟ୍ଠୁ ମନସି କାତବ୍ବୋ ।
କଂ, କାନି, କା । କଂ, କାନି, କେ । କେନ, କେହି, କେଭି । କସ୍ସ, କାନଂ । କା, କସ୍ମା, କମ୍ହା, କେହି, କେଭି । କସ୍ସ, କାନଂ । କେ, କସ୍ମିଂ, କମ୍ହି, କେସୁ । ଭୋ କ, ଭୱନ୍ତୋ କା, ଭୱନ୍ତୋ କାନି । ଭୋସଦ୍ଦେନ ୱା ବହୁୱଚନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ଭୋ କାନି, ଭୋ କା’’ତି ।
ଏତ୍ଥ କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ ସୀସଂ ସୁଖଞ୍ଚ । ଅତ୍ର ‘‘କନ୍ତାରୋ କନ୍ଦରୋ କେୱଟ୍ଟା କେସା କରୁଣା ନାକୋ’’ତିଆଦୀନି ପୟୋଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତ୍ର କନ୍ତାରୋତି କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ, ତେନ ତରିତବ୍ବୋ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବୋତି କନ୍ତାରୋ, ନିରୁଦକପ୍ପଦେସୋ । ଚୋରକନ୍ତାରନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ରୂଳ୍ହିୟା ଦୁଗ୍ଗମନଟ୍ଠାନେପି କନ୍ତାରସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କନ୍ଦରୋତି ଏତ୍ଥାପି କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ, ତେନ ଦାରିତୋ ଭିନ୍ନୋତି କନ୍ଦରୋ । କେୱଟ୍ଟାତିଆଦୀସୁ ପନ କେ ଉଦକେ ୱତ୍ତନତୋ ଗହଣତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତନତୋ କେୱଟ୍ଟା । କେ ସୀସେ ସେନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି କେସା। କଂ ସୁଖଂ ରୁନ୍ଧତୀତି କରୁଣା । ନାକୋତି ସଗ୍ଗୋ । କନ୍ତି ହି ସୁଖଂ, ନ କଂ ଅକଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥାତି ନାକୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ। ୟଥେତ୍ଥ ଇତ୍ଥୀସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜିତା, ଏୱଂ ‘‘ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ଆଭା ପଦୀପୋ’’ତିଆଦୀନମ୍ପି ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଭୂ, ଭୂ, ଭୁୟୋ । ଭୁଂ, ଭୂ, ଭୁୟୋ । ଭୁୟା, ଭୂହି, ଭୂଭି । ଭୁୟା, ଭୂନଂ । ଭୁୟା, ଭୂହି, ଭୂଭି । ଭୁୟା, ଭୂନଂ । ଭୁୟା, ଭୁୟଂ, ଭୂସୁ । ଭୋତି ଭୁ, ଭୋତିୟୋ ଭୂ, ଭୋତିୟୋ ଭୁୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭୂରୁହୋ ଭୂପାଲୋ ଭୂଭୁଜୋ ଭୂତଲ’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନପଦାନି ।
ଭୂମି, ଭୂମୀ, ଭୂମିୟୋ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଅରଞ୍ଞଂ, ଅରଞ୍ଞାନି, ଅରଞ୍ଞା । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ॥
ଅରଞ୍ଞାନୀ ୱୁଚ୍ଚତି ମହାଅରଞ୍ଞଂ, ‘‘ଗହପତାନୀ’’ତି ପଦମିୱ ଇନୀପଚ୍ଚୟୱସେନ ସାଧେତବ୍ବଂ ପଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ । ‘‘ଅରଞ୍ଞାନୀ’’ତି ହି ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋପି ଦିସ୍ସତି ।
ଅରଞ୍ଞାନୀ, ଅରଞ୍ଞାନୀ, ଅରଞ୍ଞାନିୟୋ । ଅରଞ୍ଞାନିଂ, ଅରଞ୍ଞାନୀ, ଅରଞ୍ଞାନିୟୋ । ଅରଞ୍ଞାନିୟା, ଅରଞ୍ଞାନୀହି, ଅରଞ୍ଞାନୀଭି । ଅରଞ୍ଞାନିୟା, ଅରଞ୍ଞାନୀନଂ । ଅରଞ୍ଞାନିୟା, ଅରଞ୍ଞାନୀହି, ଅରଞ୍ଞାନୀଭି । ଅରଞ୍ଞାନିୟା, ଅରଞ୍ଞାନୀନଂ । ଅରଞ୍ଞାନିୟା, ଅରଞ୍ଞାନିୟଂ, ଅରଞ୍ଞାନୀସୁ । ଭୋତି ଅରଞ୍ଞାନି, ଭୋତିୟୋ ଅରଞ୍ଞାନୀ, ଭୋତିୟୋ ଅରଞ୍ଞାନିୟୋ ।
ୟଥେତ୍ଥ ଉତ୍ତରାଧିକୱସେନ ୟୋଜିତା, ଏୱଂ ‘‘ସଭା, ସଭାୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବା । ସଭାୟନ୍ତି ସଭା ଏୱ, ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟୱସେନ ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଭାୟେ ୱା ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାଳି ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ପଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞାୟୋ । ପଞ୍ଞଂ, ପଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞାୟୋ । ପଞ୍ଞାୟ ।
ପଞ୍ଞାଣଂ, ପଞ୍ଞାଣାନି, ପଞ୍ଞାଣା । ପଞ୍ଞାଣଂ, ପଞ୍ଞାଣାନି, ପଞ୍ଞାଣେ । ପଞ୍ଞାଣେନ ।
‘‘ତଥା ହି ଭନ୍ତେ ଭଗୱତୋ ସୀଲପଞ୍ଞାଣଂ । ସାଧୁ ପଞ୍ଞାଣୱା ନରୋ’’ତିଆଦୀନେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି ।
ଞାଣଂ, ଞାଣାନି, ଞାଣା । ଞାଣଂ, ଞାଣାନି, ଞାଣେ । ଞାଣେନ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ । ‘‘ଅଗ୍ଗି ଅଗ୍ଗିନି ଗିନି’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି ଉତ୍ତରାଧିକୱସେନ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
କୋ ୱୀ ସାଦୀସୁପି ଏକକ୍ଖରେସୁ କୋ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ରହ୍ମା ୱାତୋ ଚ ସରୀରଞ୍ଚ, ତସ୍ସ ତବ୍ବାଚକତ୍ତେ ଇମେ ପୟୋଗା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ?
‘‘ଜିନେନ ୟେନ ଆନୀତଂ, ଲୋକସ୍ସ ଅମିତଂ ହିତଂ ।
ତସ୍ସ ପାଦମ୍ବୁଜଂ ୱନ୍ଦେ, କମୋଳିଅଲିସେୱିତଂ ॥
କକୁଧରୁକ୍ଖୋ । କରଜକାୟୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ । ତତ୍ଥ କମୋଳିଅଲିସେୱିତନ୍ତି ୱନ୍ଦନ୍ତାନଂ ଅନେକସତାନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ମୋଳିଭମରସେୱିତନ୍ତି କୱୟୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । କକୁଧରୁକ୍ଖୋତି ଏତ୍ଥ ପନ କୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱାତୋ, ତସ୍ସ ୟୋ କୁଜ୍ଝତି, ୱାତରୋଗାପନୟନୱସେନ ତଂ ନିୱାରେତି, ତସ୍ମା ସୋ ରୁକ୍ଖୋ କକୁଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀଭି ଆଚରିୟା । କରଜକାୟୋତି ଏତ୍ଥ ତୁ କୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସରୀରଂ, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୋ ରଜୋ କରଜୋ । କିଂ ତଂ? ସୁକ୍କସୋଣିତଂ । ତଞ୍ହି ‘‘ରାଗୋ ରଜୋ, ନ ଚ ପନ ରେଣୁ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତରାଗରଜଫଲତ୍ତା ସରୀରୱାଚକେନ କସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ଫଲୱୋହାରେନ ‘‘କରଜୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ସୁକ୍କସୋଣିତସଙ୍ଖାତେନ କରଜେନ ସମ୍ଭୂତୋ କାୟୋ କରଜକାୟୋତି ଆଚରିୟା । ତଥା ହି ‘‘କାୟୋ ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ମହାଅସ୍ସପୂରସୁତ୍ତଟୀକାୟଂ ପନ ‘‘କରିୟତି ଗବ୍ଭାସୟେ ଖିପିୟତୀତି କରୋ, ସମ୍ଭୱୋ । କରତୋ ଜାତୋତି କରଜୋ, ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମାତୁଆଦୀନଂ ସଣ୍ଠାପନୱସେନ କରତୋ ଜାତୋତି ଅପରେ, ଉଭୟଥାପି କରଜକାୟନ୍ତି ଚତୁସନ୍ତତିରୂପମାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ, ପୁରିମୋୟେୱତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ କସଦ୍ଦାଧିକାରତ୍ତା ।
କୋ, କା । କଂ, କେ । କେନ, କେହି, କେଭି । କସ୍ସ, କାନଂ । କା, କସ୍ମା, କମ୍ହା, କେହି, କେଭି । କସ୍ସ, କାନଂ । କେ, କସ୍ମିଂ, କମ୍ହି, କେସୁ । ଭୋ କ, ଭୱନ୍ତୋ କା ।
ତତ୍ର ୱି ୱୁଚ୍ଚତି ପକ୍ଖୀ । ତଥା ହି ପକ୍ଖୀନଂ ଇସ୍ସରୋ ସୁପଣ୍ଣରାଜା ୱିନ୍ଦୋତି କଥିୟତି । ଏତମତ୍ଥଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ପୁବ୍ବାଚରିୟେନପି ଅୟଂ ଗାଥା ଭାସିତା –
‘‘ସଦ୍ଧାନତେ ମୁଦ୍ଧନି ସଣ୍ଠପେମି, ମୁନିନ୍ଦ ନିନ୍ଦାପଗତଂ ତୱଗ୍ଗଂ ।
ଦେୱିନ୍ଦନାଗିନ୍ଦନରିନ୍ଦୱିନ୍ଦ-ନ ତଂ ୱିଭିନ୍ନଂ ଚରଣାରୱିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱୀନଂ ଇନ୍ଦୋତି ୱିନ୍ଦୋ, ପକ୍ଖିଜାତିୟା ଜାତାନଂ ସୁପଣ୍ଣାନଂ ରାଜାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିଂ, ୱୀ, ୱୟୋ । ୱିଂ, ୱୀ, ୱୟୋ । ୱିନା, ୱୀହି, ୱୀଭି । ୱିସ୍ସ, ୱିନୋ, ୱୀନଂ । ୱିନା, ୱିସ୍ମା, ୱିମ୍ହା, ୱୀହି, ୱୀଭି । ୱିସ୍ସ, ୱିନୋ, ୱୀନଂ । ୱିସ୍ମିଂ, ୱିମ୍ହି, ୱୀସୁ । ଭୋ ୱି, ଭୱନ୍ତୋ ୱୟୋ ।
ସା ୱୁଚ୍ଚତି ସୁନଖୋ, ‘‘ମାତା ମେ ଅତ୍ଥି, ସା ମୟା ପୋସେତବ୍ବା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ସାସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବନାମିକପରିୟାପନ୍ନୋ ପରମ୍ମୁଖୱଚନୋ ତସଦ୍ଦେନ ସମ୍ଭୂତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ଭା ରା ଥୀ ଭୂ କସଦ୍ଦାନଞ୍ଚ ନାମିକପଦମାଲା ହେଟ୍ଠା ପକାସିତା ।
ଧୀ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅମଚ୍ଚେ ତାତ ଜାନାହି, ଧୀରେ ଅତ୍ଥସ୍ସ କୋୱିଦେ’’ତି । ‘‘ଧୀମା, ଧୀମତି, ସୁଧୀ, ସୁଧିନୀ, ଧୀୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦୀନି ନିଦସ୍ସନପଦାନି ।
ଧୀ, ଧୀ, ଧିୟୋ । ଧିଂ, ଧୀ, ଧିୟୋ । ଧିୟା, ଧୀହି, ଧୀଭି । ଧିୟା, ଧୀନଂ । ଧିୟା, ଧୀହି, ଧୀଭି । ଧିୟା, ଧୀନଂ । ଧିୟା, ଧିୟଂ, ଧୀସୁ । ଭୋତି ଧି, ଭୋତିୟୋ ଧୀ, ଭୋତିୟୋ ଧିୟୋ ।
କୁ ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କୁଦାଲୋ । କୁମୁଦଂ । କୁଞ୍ଜରୋ’’ତି ଇମାନି ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ତତ୍ର କୁଂ ପଥୱିଂ ଦାଲୟତି ପଦାଲେତି ଭିନ୍ଦତି ଏତେନାତି କୁଦାଲୋ। କୁୟଂ ପଥୱିୟଂ ମୋଦତୀତି କୁମୁଦଂ। କୁଂ ଜରତୀତି କୁଞ୍ଜରୋ। ତଥା ହି ୱିମାନୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁଂ ପଥୱିଂ ତଦଭିଘାତେନ ଜରୟତୀତି କୁଞ୍ଜରୋ’’ତି ।
କୁ, କୂ, କୁୟୋ । କୁଂ, କୂ, କୁୟୋ । କୁୟା, କୂହି, କୂଭି । କୁୟା, କୂନଂ । କୁୟା, କୂହି, କୂଭି । କୁୟା, କୂନଂ । କୁୟା, କୁୟଂ, କୂସୁ । ଭୋତି କୁ, ଭୋତିୟୋ କୂ, ଭୋତିୟୋ କୁୟୋ ।
ଖ’ମିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପକଥିତଂ, ଖ’ମାକାସମୁଦୀରିତଂ ।
ସଗ୍ଗଟ୍ଠାନମ୍ପି ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସୁଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଚ ଖଂ ମତଂ ॥
ତତ୍ରିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଗତିନିୱାସଭାୱତୋ ‘‘ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଆକାସଂ ୱିୱିତ୍ତଟ୍ଠେନ । ସଗ୍ଗୋ କତସୁଚରିତେହି ଏକନ୍ତେନ ଗନ୍ତବ୍ବତାୟ ‘‘ଖ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ଖଗୋ ୟଥା ହି ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେ, ନିଲୀୟନ୍ତୋୱ ସାଖିନୋ । ସାଖଂ ଘଟ୍ଟେତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଖେ ନିମ୍ମିତୋ ଅଚରି ଅଟ୍ଠସତଂ ସୟମ୍ଭୂ’’ତି ଚ ଆଦି ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଖଂ, ଖାନି, ଖା । ଖଂ, ଖାନି, ଖେ । ଖେନ, ଖେହି, ଖେଭି । ଖସ୍ସ, ଖାନଂ । ଖା, ଖସ୍ମା, ଖମ୍ହା, ଖେହି, ଖେଭି । ଖସ୍ସ, ଖାନଂ । ଖେ, ଖସ୍ମିଂ, ଖମ୍ହି, ଖେସୁ । ଭୋ ଖ, ଭୱନ୍ତୋ ଖାନି, ଭୱନ୍ତୋ ଖା ।
ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଗୋ ଗୋଣେ ଚିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଭୂମ୍ୟଂ, ୱଚନେ ଚେୱ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ।
ଆଦିଚ୍ଚେ ରସ୍ମିୟଞ୍ଚେୱ, ପାନୀୟେପି ଚ ୱତ୍ତତେ ।
ତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଗୋଣେ ଥି-ପୁମା ଚ ଇତରେ ପୁମା ॥
ତଥା ହି ‘‘ଗୋସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ । ଗୋପଞ୍ଚମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗୋସଦ୍ଦୋ ଗୋଣେ ୱତ୍ତତି । ଗୋଚରୋତି ଏତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟେପି ୱତ୍ତତି ଗାୱୋ ଚକ୍ଖାଦୀନିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ । ତଥା ହି ପୋରାଣା କଥୟିଂସୁ ‘‘ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୋଚରୋ ୱିୟ ଗୋଚରୋ, ଅଭିଣ୍ହଂ ଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ଗାୱୋୱାଚକ୍ଖାଦୀନିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ତେହି ଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଗୋଚରୋ’’ତି । ‘‘ଗୋମତିଂ ଗୋତମଂ ନମେ’’ତି ପୋରାଣକୱିରଚନାୟଂ ପନ ପଥୱିୟଂ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଭୂରିପଞ୍ଞଂ ଗୋତମଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂୱନ୍ଦାମୀ’’ତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟୱାସେଟ୍ଠସୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନପ୍ପଦେସେ ‘‘ଗୋରକ୍ଖନ୍ତି ଖେତ୍ତରକ୍ଖଂ, କସିରକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଥୱୀ ହି ‘‘ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତପ୍ପଭେଦୋ ଚ ଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଗୋତ୍ତୱସେନ ଗୋତମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ତୁ ୱଚନେ ବୁଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ୱତ୍ତତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା ‘‘ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ଗୋତମୋତି ହି ପୱତ୍ତମାନଂ ଗଂ ୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ତାୟତି ଏକଂସିକୱିସୟତାୟ ରକ୍ଖତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ବୁଦ୍ଧି ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ଅତ୍ଥେନ ୱିନା ନ ୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଅଭିଧାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଭୂତେନ, ତସ୍ମା ସୋ ଗୋତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ତାନି ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୋ ପନ ସୋତି ? ଅଞ୍ଞକୁଲପରମ୍ପରାସାଧାରଣଂ ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଆଦିପୁରିସସମୁଦାଗତଂ ତଂକୁଲପରିୟାପନ୍ନସାଧାରଣଂ ସାମଞ୍ଞରୂପନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ତଂଗୋତ୍ତଜାତା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜାଦୟୋପି ଗୋତମୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଭେନ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ପିତରଂ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜାନଂ ‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତୱରା ଖୋ ଗୋତମ ତଥାଗତା’’ତି ଅୱୋଚ । ୱେସ୍ସୱଣୋପି ମହାରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ‘‘ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ୱନ୍ଦାମ ଗୋତମ’’ନ୍ତି ଅୱୋଚ, ଆୟସ୍ମାପି ୱଙ୍ଗୀସୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ‘‘ସାଧୁ ନିବ୍ବାପନଂ ବ୍ରୂହି, ଅନୁକମ୍ପାୟ ଗୋତମା’’ତି ଅୱୋଚ । ଏୱଂ ଇଦଂ ସାମଞ୍ଞରୂପଂ ଗଂ ତାୟତୀତି ଗୋତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଗୋତମଗୋତ୍ତକସ୍ସପଗୋତ୍ତାଦିୱସେନ ବହୁୱିଧଂ ।
ତଥା ଗୋସଦ୍ଦୋ ଆଦିଚ୍ଚେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଗୋଗୋତ୍ତଂ ଗୋତମଂ ନମେ’’ତି ପୋରାଣକୱିରଚନା ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ, ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁଂ ଗୋତମଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ୱନ୍ଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିଚ୍ଚୋପି ହି ଗୋତମଗୋତ୍ତେ ଜାତୋ ଭଗୱାପି, ଏୱଂ ତେନ ସମାନଗୋତ୍ତତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୂ’’ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ଥୋମନା ଦିସ୍ସତି ‘‘ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ, ୱିୱେକଂ ସନ୍ତିପଦଞ୍ଚ ମହେସୀ’’ତି ଚ, ‘‘ୱନ୍ଦେ ଜେତୱନଂ ନିଚ୍ଚଂ, ୱିହାରଂ ରୱିବନ୍ଧୁନୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଲୋକେକବନ୍ଧୁ’ମରୱିନ୍ଦସହାୟବନ୍ଧୁ’’ନ୍ତି ଚ । ‘‘ଉଣ୍ହଗୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଗୋସଦ୍ଦୋ ରସ୍ମିୟଂ ୱତ୍ତତି । ଉଣ୍ହା ଗାୱୋ ରସ୍ମିୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଉଣ୍ହଗୂ, ସୂରିୟୋ । ପୁବ୍ବାଚରିୟାପି ହି ଛନ୍ଦୋୱିଚିତିସତ୍ଥେ ଇମମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକରିଂସୁ ।
‘‘ଗୋସୀତଚନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାନୀୟେ ୱତ୍ତତି । ଗୋସଦ୍ଦେନ ହି ଜଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଗୋ ୱିୟ ସୀତଂ ଚନ୍ଦନଂ, ତସ୍ମିଂ ପନ ଉଦ୍ଧନତୋ ଉଦ୍ଧରିତପକ୍କୁଥିତତେଲମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତେ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ତଂ ତେଲଂ ସୁସୀତଲଂ ହୋତି ।
ଏତ୍ଥେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘କସ୍ମା ଭୋ ‘ଗୋପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ଗୋସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଚା’ତି ୱଦଥ, କସ୍ମା ଚ ପନ ‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଥୱୀୱଚନବୁଦ୍ଧିସୂରିୟରସ୍ମିପାନୀୟେସୁ ୱତ୍ତମାନୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ’ତି ୱଦଥ, ଏତେସୁ ସୂରିୟତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ହୋତୁ, ନନୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱଚନପାନୀୟେସୁ ୱତ୍ତମାନେନ ପନ ଗୋସଦ୍ଦେନ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପଥୱୀବୁଦ୍ଧିରସ୍ମୀସୁ ୱତ୍ତମାନେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଥୱାଦିପଦତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତମାନାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଦାଦିପଥୱୀସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନପୁଂସକିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ’’ତି ? ତନ୍ନ, ନିୟମାଭାୱତୋ । ଇତ୍ଥିପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସାପି ହି ସତୋ କସ୍ସଚି ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି ୟଥା ‘‘ଓରୋଧୋ’’ତି । ପୁରିସପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସାପି ଚ ସତୋ କସ୍ସଚି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି, ୟଥା ‘‘ଅତ୍ଥକାମୋସି ମେ ୟକ୍ଖ, ହିତକାମାସି ଦେୱତେ’’ତି । ଇତ୍ଥିପୁରିସପଦତ୍ଥେସୁ ପନ ଅୱତ୍ତମାନାନମ୍ପି ସତଂ କେସଞ୍ଚି ସଦ୍ଦାନଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଞାଣାଦିଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନାନଂ ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି ୟଥା ‘‘ପଞ୍ଞା ଅମୋହୋ ଞାଣ’’ନ୍ତି, ‘‘ତଟଂତଟୀତଟୋ’’ତି ଚ । ତଥା ହି ଅନିତ୍ଥିଭୂତୋପି ସମାନୋ ‘‘ମାତୁଲା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ରୁକ୍ଖୋପି ନାମଂ ଲଭତି, ତବ୍ବସେନ ନଗରମ୍ପି । ତେନାହ ଚକ୍କୱତ୍ତିସୁତ୍ତଟୀକାୟଂ ‘‘ମାତୁଲାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମୋ ଏକୋ ରୁକ୍ଖୋ, ତାୟ ଆସନ୍ନପ୍ପଦେସେ ମାପିତତ୍ତା ନଗରମ୍ପି ‘ମାତୁଲା’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ମାତୁଲାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ’’ତି ।
ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ହେଟ୍ଠା ପକାସିତା ।
ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚନ୍ଦୋ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ମା ୱୁଚ୍ଚତି ଚନ୍ଦୋ’’ତି ଆକାରନ୍ତପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଓକାରନ୍ତପାଠେନ ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ସକ୍କଟଭାସାୟ ଏକକ୍ଖରକୋସତୋ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମୋ ସିୱୋ ଚନ୍ଦିମା ଚେୱା’’ତି ଓକାରନ୍ତୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଓକାରନ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ମସଦ୍ଦସ୍ସ ଚନ୍ଦୱାଚକତ୍ତେ ‘‘ପୁଣ୍ଣମୀ, ପୁଣ୍ଣମା’’ତି ଚ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ତତ୍ଥ ପୁଣ୍ଣୋ ମୋ ଏତ୍ଥାତି ପୁଣ୍ଣମୀ, ଏୱଂ ପୁଣ୍ଣମା, ରତ୍ତାପେକ୍ଖଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱଚନଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟ ରତ୍ତିୟା ପଠମୟାମେପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରୀ’’ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ । ଏତ୍ଥ ସିୟା – ୟଦି ‘‘ପୁଣ୍ଣମା’’ତି ଅୟଂସଦ୍ଦୋ ରତ୍ତାପେକ୍ଖୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ।
‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟେ ୟଥା ଚନ୍ଦୋ, ପରିସୁଦ୍ଧୋ ୱିରୋଚତି ।
ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ପୁଣ୍ଣମନୋ, ୱିରୋଚ ଦସସହସ୍ସିୟଂ ॥
ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସେ ପନ୍ନରସେ, ପୁଣ୍ଣମାୟେ ଉପୋସଥେ ।
ପଚ୍ଚୟଂ ନାଗମାରୁୟ୍ହ, ଦାନଂ ଦାତୁମୁପାଗମି’’ନ୍ତି
ଆଦୀସୁ କଥଂ ‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟେ’’ତି ପଦସିଦ୍ଧୀତି ? ୟକାରସ୍ସ ୟେକାରାଦେସୱସେନ । ଧମ୍ମିସ୍ସରେନ ହି ଭଗୱତା ‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟେ’’ତି ୱଦତା ୟକାରସ୍ସ ଠାନେ ୟେକାରୋ ପଠିତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱିସୟେ ତ୍ତାକାରସ୍ସ ଠାନେ ତ୍ତେକାରୋ ୱିୟ, ନୀକାରସ୍ସ ଠାନେ ନେକାରୋ ୱିୟ ଚ । ତଥା ହି ୟଥା ‘‘ଅବ୍ୟୟତଂ ୱିଲପସି ୱିରତ୍ତେ କୋସିୟାୟନେ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ରାଧଜାତକେ ‘‘ୱିରତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୱିରତ୍ତେ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ତ୍ତାକାରସ୍ସ ଠାନେ ତ୍ତେକାରୋ ପଠିତୋ, ‘‘କୋସିୟାୟନୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କୋସିୟାୟନେ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ନୀକାରସ୍ସ ଠାନେ ନେକାରୋ ପଠିତୋ । ଏୱଂ ‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟେ’’ତି ୱଦତା ୟକାରସ୍ସ ଠାନେ ୟେକାରୋ ପଠିତୋ । ୟଥା ଚ ‘‘ଦକ୍ଖିତାୟେ ଅପରାଜିତସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ମହାସମୟସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେ ‘‘ଦକ୍ଖିତାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଦକ୍ଖିତାୟେ’’ତି ୱଦତା ୟକାରସ୍ସ ଠାନେ ୟେକାରୋ ପଠିତୋ, ଏୱମିଧାପି । ୟଥା ପନ ‘‘ସଭାୟେ ୱା ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଭାୟ’’ନ୍ତି ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟୱସେନ ସଭା ୱୁତ୍ତା, ନ ତଥା ଇଧ ‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟ’’ନ୍ତି ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ ପୁଣ୍ଣମା ୱୁତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ‘‘ପୁଣ୍ଣମା’’ତି ଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟୋ’’ତି ପଦଂ ୟକାରଟ୍ଠାନେ ୟେକାରୁଚ୍ଚାରଣୱସେନ ସମ୍ଭୂତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ମା ୱୁଚ୍ଚତି ସିରୀ । ତଥା ହି ୱିଦ୍ୱମୁଖମଣ୍ଡନଟୀକାୟଂ ‘‘ମାଲିନୀ’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ ୱଦତା ‘‘ମା ୱୁଚ୍ଚତି ଲକ୍ଖୀ, ଅଲିନୀ ଭମରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଲକ୍ଖୀସଦ୍ଦୋ ଚ ସିରୀସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ମା ୱୁଚ୍ଚତି ସିରୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଅମ୍ହେହି ଅନୁମତୋ, ତଥା ପୋରାଣେହିପି ‘‘ମଂ ସିରିଂ ଧାରେତି ୱିଦଧାତି ଚାତି ମନ୍ଧାତା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ମାଲିନୀ ମନ୍ଧାତା’’ତି ଚ ଇମାନେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ତତ୍ର ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ତାୱ ମସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୟଂ ନାମିକପଦମାଲା –
ମୋ, ମା । ମଂ, ମେ । ମେନ, ମେହି, ମେଭି । ମସ୍ସ, ମାନଂ । ମା, ମସ୍ମା, ମମ୍ହା, ମେହି, ମେଭି । ମସ୍ସ, ମାନଂ । ମେ, ମସ୍ମିଂ, ମମ୍ହି, ମେସୁ । ଭୋ ମ, ଭୱନ୍ତୋ ମା ।
ଅୟଂ ପନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ମାସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା –
ମା, ମା, ମାୟୋ । ମଂ, ମା, ମାୟୋ । ମାୟ, ମାହି, ମାଭି । ମାୟ, ମାନଂ । ମାୟ, ମାହି, ମାଭି । ମାୟ, ମାନଂ । ମାୟ, ମାୟଂ, ମାସୁ । ଭୋତି ମେ, ଭୋତିୟୋ ମାୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ସିରୀୱାଚକୋ ମାସଦ୍ଦୋ ଚ ସଦ୍ଦୱାଚକୋ ରାସଦ୍ଦୋ ଚାତି ଇମେ ସମାନଗତିକା ଏକକ୍ଖରତ୍ତା ନିଚ୍ଚମାକାରନ୍ତପକତିକତ୍ତା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଚ ।
ତତ୍ର ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସନ୍ତଚିତ୍ତୋ ପୁରିସୋ । ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ସପ୍ପୁରିସୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଅରିୟୋ’’ତି ଚ, ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ୟଦିଦଂ ‘‘ସ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସପ୍ପୁରିସାରିୟପଣ୍ଡିତୱାଚକସ୍ସ ସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥିଭାୱେ ‘‘ସମେତି ଅସତା ଅସ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପୟୋଗନିଦସ୍ସନଂ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ନ ସଂ ଅସ’’ନ୍ତି ସମାସଚିନ୍ତାୟ ସପ୍ପୁରିସାସପ୍ପୁରିସପଦତ୍ଥା ସଂ ଅସଂସଦ୍ଦେହି ୱୁତ୍ତାତି ଞାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସପ୍ପୁରିସପଦତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନେନ ସଂସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଚନଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟେ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ୱଚନଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ନାମିକପଦମାଲା ପନସ୍ସ ‘‘ସଂ, ସନ୍ତଂ, ସନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ପକାସିତା । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧନଂ, ‘‘ମନୁସ୍ସସ୍ସଂ । ପରସ୍ସଂ । ସବ୍ବସ୍ସଂ । ସବ୍ବସ୍ସହରଣଂ । ପରସ୍ସହରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀନେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସସ୍ସ ସଂ ମନୁସ୍ସସ୍ସଂ । ଏୱଂ ପରସ୍ସ ସଂ ପରସ୍ସଂ । ସବ୍ବସ୍ସ ସଂ ସବ୍ବସ୍ସଂ । ତସ୍ସ ହରଣଂ ପରସ୍ସହରଣଂ ସବ୍ବସ୍ସହରଣନ୍ତି ସମାସୋ । ତଥା ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁଖଂ ସନ୍ତି ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତବ୍ବାଚକତ୍ତଂ ପୋରାଣକୱିରଚନାୟଂ –
‘‘ଦେୱଦେୱୋ ସଂଦେହୀ ନୋ, ହୀନୋ ଦେୱାତିଦେହତୋ ।
ହତୋପପାତସଂସାରୋ, ସାରୋ ସଂ ଦେତୁ ଦେହିନ’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ମା ଅୟମେତ୍ଥ ଗାଥା, ‘‘ସକଲଲୋକସଙ୍କରୋ ଦୀପଙ୍କରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍କରୋ’’ତି ପଦଞ୍ଚନିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ସଂ, ସାନି, ସା । ସଂ, ସାନି, ସେ । ସେନ’’ଇଚ୍ଚାଦି ପୁବ୍ବେ ପକାସିତନୟେନ ଞେୟ୍ୟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୋତୂନଂ ସୁଗତମତୱରେ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ସମାସନ୍ତଗତସ୍ସ ସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା କଥୟାମ –
ମନୁସ୍ସସ୍ସଂ, ମନୁସ୍ସସ୍ସାନି, ମନୁସ୍ସସ୍ସା । ମନୁସ୍ସସ୍ସଂ, ମନୁସ୍ସସ୍ସାନି, ମନୁସ୍ସସ୍ସେ । ମନୁସ୍ସସ୍ସେନ, ମନୁସ୍ସସ୍ସେହି, ମନୁସ୍ସସ୍ସେଭି । ମନୁସ୍ସସ୍ସସ୍ସ, ମନୁସ୍ସସ୍ସାନଂ । ମନୁସ୍ସସ୍ସା, ମନୁସ୍ସସ୍ସସ୍ମା, ମନୁସ୍ସସ୍ସମ୍ହା, ମନୁସ୍ସସ୍ସେହି, ମନୁସ୍ସସ୍ସେଭି । ମନୁସ୍ସସ୍ସସ୍ସ, ମନୁସ୍ସସ୍ସାନଂ । ମନୁସ୍ସସ୍ସେ, ମନୁସ୍ସସ୍ସସ୍ମିଂ, ମନୁସ୍ସସ୍ସମ୍ହି, ମନୁସ୍ସସ୍ସେସୁ । ଭୋ ମନୁସ୍ସସ୍ସ, ଭୋନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସସ୍ସାନି, ମନୁସ୍ସସ୍ସା । ଏସ ନୟୋ ‘‘ପରସ୍ସଂ ସବ୍ବସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି, ସବ୍ବାନେତାନି ପଦାନି ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୀତି ଗହେତବ୍ବାନି ।
ୟଂ ତଂ କିମିତିସଦ୍ଦାନଂ, ନାମମାଲଂ ପନତ୍ତରି ।
ସବ୍ବନାମପରିଚ୍ଛେଦେ, ପକାସିସ୍ସଂ ତିଲିଙ୍ଗତୋ ॥
ଇଚ୍ଚେୱଂ ହେଟ୍ଠା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ କୋ ୱି ସାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲା ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥନ୍ତରନିଦସ୍ସନପଦେହି ୱିଭତ୍ତା । ତତ୍ରିଦଂ ଲିଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ –
କୋ ୱି ସା ହୋନ୍ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ଭା ରା ଥୀ ଧୀ କୁ ଭୂ ଥିୟଂ ।
କଂ ଖଂ ନପୁଂସକେ ଗୋ ତୁ, ପୁମେ ଚେୱିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗକେ ॥
ମୋ ପୁମେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ମା, ସଂ ପୁମେ ଚ ନପୁଂସକେ ।
ୟଂ ତଂ କିମିତି ସବ୍ବତ୍ର, ଲିଙ୍ଗେସ୍ୱେୱ ପୱତ୍ତରେ ॥
ଇତୋ ଅଞ୍ଞାନିପି ଏକକ୍ଖରାନି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବାନି ।
ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ନୟଞ୍ଞୂନଂ ସଦ୍ଦରଚନାୱିସୟେ ପରମୱିସୁଦ୍ଧୱିପୁଲବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭତ୍ଥଂ ପରମସଣ୍ହସୁଖୁମତ୍ଥେସୁ ପୟୋଗେସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ସୁୱଣ୍ଣତଲେ ସୀହୱିଜମ୍ଭନେନ କେସରୀସୀହସ୍ସ ୱିଜମ୍ଭନମିୱ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଞାଣୱିଜମ୍ଭନେନ ୱିଜମ୍ଭନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଧିକୂନେକକ୍ଖରୱସେନ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟଂ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ନାମିକପଦମାଲା ୱିଭତ୍ତା ।
ସଦ୍ଦେ ଭୱନ୍ତି କୁସଲା ନ ତୁ କେଚି ଅତ୍ଥେ,
ଅତ୍ଥେ ଭୱନ୍ତି କୁସଲା ନ ତୁ କେଚି ସଦ୍ଦେ ॥
କୋସଲ୍ଲମେୱ ପରମଂ ଦୁଭୟତ୍ଥ ତସ୍ମା,
ୟୋଗଂ କରେୟ୍ୟ ସତତଂ ମତିମା ୱରନ୍ତି ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ
ୱିଞ୍ଞୂନଂ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟମିସ୍ସକୋ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ
ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୧. ୱାଚ୍ଚାଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାଦିପରିଦୀପନନାମିକପଦମାଲା
ୱାଚ୍ଚାଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାଦି-ୱସେନପି ଇତୋ ପରଂ ।
ଭାସିସ୍ସଂ ପଦମାଲାୟୋ, ଭାସିତସ୍ସାନୁରୂପତୋ ॥
ତତ୍ଥ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗାନୀତି ଅପ୍ପଧାନଲିଙ୍ଗାନି, ଗୁଣନାମସଙ୍ଖାତାନି ୱା ଲିଙ୍ଗାନି । ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୀତି ପଧାନଲିଙ୍ଗାନି, ଗୁଣୀପଦସଙ୍ଖାତାନି ୱା ଲିଙ୍ଗାନି । ୟସ୍ମା ପନ ତେସୁ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗାନି ନାମ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୁୱତ୍ତକାନି ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବାନି ଭୂଧାତୁମୟାନି ଚ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗାନି ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୁରୂପତୋ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ତେସଂ ଭୂଧାତୁମୟାନି ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗାନି ସରୂପତୋ ନାମିକପଦମାଲାୟ ଅୟୋଜିତାନିପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନୟତୋ ୟୋଜିତାନି, ତସ୍ମା ନ ଦାନି ଦସ୍ସେସ୍ସାମ । ଅଭୂଧାତୁମୟାନିପି କିଞ୍ଚାପି ନୟତୋ ୟୋଜିତାନି, ତଥାପି ସୋତାରାନଂ ପୟୋଗେସୁ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ କଥୟାମ, ନାମିକପଦମାଲଞ୍ଚ ନେସଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମ କିଞ୍ଚି ପୟୋଗଂ ୱଦନ୍ତା ।
ଦୀଘୋ ରସ୍ସୋ ନୀଲୋ ପୀତୋ,
ସୁକ୍କୋ କଣ୍ହୋ ସେଟ୍ଠୋ ପାପୋ ।
ସଦ୍ଧୋ ସୁଦ୍ଧୋ ଉଚ୍ଚୋ ନୀଚୋ,
କତୋତୀତୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ॥
ଦୀଘା ଜାଗରତୋ ରତ୍ତି, ଦୀଘଂ ସନ୍ତସ୍ସ ୟୋଜନଂ ।
ଦୀଘୋ ବାଲାନ ସଂସାରୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅୱିଜାନତଂ ॥
ଦୀଘୋ, ଦୀଘା । ଦୀଘଂ, ଦୀଘେ । ଦୀଘେନ, ଦୀଘେହି, ଦୀଘେଭି । ଦୀଘସ୍ସ, ଦୀଘାନଂ । ଦୀଘା, ଦୀଘସ୍ମା, ଦୀଘମ୍ହା, ଦୀଘେହି, ଦୀଘେଭି । ଦୀଘସ୍ସ, ଦୀଘାନଂ । ଦୀଘେ, ଦୀଘସ୍ମିଂ, ଦୀଘମ୍ହି, ଦୀଘେସୁ । ଭୋ ଦୀଘ, ଭୱନ୍ତୋ ଦୀଘା । ‘‘ଦୀଘାତି ମଂ ପକ୍କୋସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଦୀଘା, ଦୀଘା, ଦୀଘାୟୋ । ଦୀଘଂ, ଦୀଘା, ଦୀଘାୟୋ । ଦୀଘାୟ । ସେସଂ କଞ୍ଞାନୟେନ ଞେୟ୍ୟଂ ।
ଦୀଘଂ, ଦୀଘାନି, ଦୀଘା । ଦୀଘଂ, ଦୀଘାନି, ଦୀଘେ । ଦୀଘେନ । ସେସଂ ଚିତ୍ତନୟେନ ଞେୟ୍ୟଂ । ରସ୍ସାଦୀନି ଚ ଏୱମେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗାନଂ ନାମିକପଦମାଲା, ‘‘ଗୁଣନାମାନଂ ନାମିକପଦମାଲା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଅଭିଧେୟ୍ୟକଲିଙ୍ଗେସୁ, ସୱିସେସାନି ୟାନି ହି ।
ତେସଂ ଦାନି ୟଥାପାଳିଂ, ପଦମାଲଂ କଥେସ୍ସହଂ ॥
କତମାନି ତାନି ପଦାନି, ୟାନି ସୱିସେସାନି ?
ଭୱାଭୱାଦିକଂ ଲଙ୍କା-ଦୀପୋ ଇଚ୍ଚାଦିକାନି ଚ ।
ବୋଧି ସନ୍ଧୀତି ଚାଦୀନି, ସୱିସେସାନି ହୋନ୍ତି ତୁ ॥
ଭୱାଭୱପଦଂ ଦେକ-ୱଚୋ ବହୁୱଚୋ କ୍ୱଚି ।
ସମାସେ ଅସମାସେପି, ସମ୍ଭୱୋ ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତୋ ॥
ୱିଗ୍ଗହଞ୍ଚ ପଦତ୍ଥଞ୍ଚ, ୱତ୍ୱା ପଦସ୍ସିମସ୍ସ ମେ ।
ୱୁଚ୍ଚମାନମୱିକ୍ଖିତ୍ତା, ପଦମାଲଂ ନିବୋଧଥ ॥
ଭୱୋ ଚ ଅଭୱୋ ଚ ଭୱାଭୱଂ। ଅଥ ୱା ଭୱୋ ଚ ଅଭୱୋ ଚ ଭୱାଭୱାନି, ଅୟଂ ୱିଗ୍ଗହୋ । ତତ୍ର ଭୱୋତି ଖୁଦ୍ଦକୋ ଭୱୋ । ଅଭୱୋତି ମହନ୍ତୋ ଭୱୋ । ୱୁଦ୍ଧତ୍ଥୱାଚକୋ ହେତ୍ଥ ଅକାରୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିୱସେନ ହୀନପଣୀତୱସେନ ଚ ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ଭୱୋତି ୱୁଦ୍ଧି । ଅଭୱୋତି ଅୱୁଦ୍ଧି । ଅୟଂ ପଦତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ନାମିକପଦମାଲା –
ଭୱାଭୱଂ, ଭୱାଭୱଂ, ଭୱାଭୱେନ, ଭୱାଭୱସ୍ସ, ଭୱାଭୱା, ଭୱାଭୱସ୍ମା, ଭୱାଭୱମ୍ହା, ଭୱାଭୱସ୍ସ, ଭୱାଭୱେ, ଭୱାଭୱସ୍ମିଂ, ଭୱାଭୱମ୍ହି, ଭୋ ଭୱାଭୱ । ଇତି ଭୱାଭୱପଦଂ ଏକୱଚନକଂ ଭୱତି । ଦିସ୍ସତି ଚ ତସ୍ସେକୱଚନତା ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ –
‘‘ଅତୀତକପ୍ପେ ଚରିତଂ, ଠପୟିତ୍ୱା ଭୱାଭୱେ ।
ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଚରିତଂ, ପୱକ୍ଖିସ୍ସଂ ସୁଣୋହି ମେ’’
ଇତି ୱା,
‘‘ଏୱଂ ବହୁୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ବହୂୱିଧଂ ।
ଭୱାଭୱେ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା, ପତ୍ତୋ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ’’
ଇତି ୱା ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ଭୱାଭୱ ପଦସ୍ସ ଏକୱଚନତା ଦିଟ୍ଠା ।
‘‘ଅସମ୍ବୁଧଂ ବୁଦ୍ଧନିସେୱିତଂ ୟଂ,
ଭୱାଭୱଂ ଗଚ୍ଛତି ଜୀୱଲୋକୋ ।
ନମୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକିଲେସଜାଲ-
ୱିଦ୍ଧଂସିନୋ ଧମ୍ମୱରସ୍ସ ତସ୍ସା’’ତି
ଏୱଂ ତସ୍ସେକୱଚନତା ଦିଟ୍ଠା ।
ଭୱାଭୱାନି, ଭୱାଭୱା, ଭୱାଭୱାନି, ଭୱାଭୱେ, ଭୱାଭୱେହି, ଭୱାଭୱେଭି, ଭୱାଭୱାନଂ, ଭୱାଭୱେହି, ଭୱାଭୱେଭି, ଭୱାଭୱାନଂ, ଭୱାଭୱେସୁ, ଭୱନ୍ତୋ ଭୱାଭୱାନି । ଇତି ଭୱାଭୱପଦଂ ବହୁୱଚନକମ୍ପି ଭୱତି । ଦିସ୍ସତି ଚ ତସ୍ସ ବହୁୱଚନକତା ପାଳିୟଂ ‘‘ଧୋନସ୍ସ ହି ନତ୍ଥି କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେ । ପକପ୍ପିକା ଦିଟ୍ଠି ଭୱାଭୱେସୂ’’ତି । ଉଭୟମ୍ପି ନୟଂ ୱୋମିସ୍ସେତ୍ୱା ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । କଥଂ ? ‘‘ଭୱାଭୱଂ, ଭୱାଭୱାନି । ଭୱାଭୱଂ, ଭୱାଭୱାନି । ଭୱାଭୱେନ, ଭୱାଭୱେହି, ଭୱାଭୱେଭି’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦିନା ଚିତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ନପୁଂସକେକୱଚନ-ବହୁୱଚନକା ଇମା ।
ପଦମାଲା ସମାସତ୍ତେ, କତାତି ପରିଦୀପୟେ ॥
ସମାସକପଦଞ୍ଚେୱ, ଅସମାସକମେୱ ଚ ।
ଭୱାଭୱପଦଂ ଦ୍ୱେଧା, ଇତି ୱିଦ୍ୱା ୱିଭାୱୟେ ॥
ନପୁଂସକଂ ସମାସତ୍ତେ, ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗମିତରତ୍ତନେ ।
ନପୁଂସକଂ ତୁ ପାୟେନ, ଏକୱଚନକଂ ୱଦେ ॥
‘‘ଭୱୋ ଚ ଅଭୱୋ ଚା’’ତି, ସମାସତ୍ଥଂ ୱଦେ ବୁଧୋ ।
‘‘ଭୱତୋ ଭୱ’’ମିଚ୍ଚତ୍ଥଂ, ଅସମାସସ୍ସ ଭାସୟେ ॥
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତମ୍ହି ସୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ନିସ୍ସକ୍କଉପୟୋଗତୋ ।
ଏୱଂ ୱିସେସତୋ ଜଞ୍ଞା, ଭୱାଭୱପଦଂ ୱିଦୂ ॥
ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଭୱାଭୱପଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜିତା, ଏୱଂ ‘‘କମ୍ମାକମ୍ମଂ ଫଲାଫଲ’’ନ୍ତିଆଦୀନମ୍ପି ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅତ୍ଥୋପି ନେସଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନେତାନି ଏକୱଚନକାନି ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ତାୱ ଭୱାଭୱପଦାଦୀନଂ ୱିସେସୱନ୍ତତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଲଙ୍କାଦୀପୋ, ଲଙ୍କାଦୀପଂ, ଲଙ୍କାଦୀପେନ, ଲଙ୍କାଦୀପସ୍ସ, ଲଙ୍କାଦୀପା, ଲଙ୍କାଦୀପସ୍ମା, ଲଙ୍କାଦୀପମ୍ହା, ଲଙ୍କାଦୀପସ୍ସ, ଲଙ୍କାଦୀପେ, ଲଙ୍କାଦୀପସ୍ମିଂ, ଲଙ୍କାଦୀପମ୍ହି, ଭୋ ଲଙ୍କାଦୀପ । ଅୟଂ ସମାସତ୍ତେ ନାମିକପଦମାଲା । ଅସମାସତ୍ତେପି ପନ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଲଙ୍କା ଦୀପୋ, ଲଙ୍କଂ ଦୀପଂ, ଲଙ୍କାୟ ଦୀପେନ, ଲଙ୍କାୟ ଦୀପସ୍ସ, ଲଙ୍କାୟ ଦୀପା, ଲଙ୍କାୟ ଦୀପସ୍ମା, ଲଙ୍କାୟ ଦୀପମ୍ହା, ଲଙ୍କାୟ ଦୀପସ୍ସ, ଲଙ୍କାୟ ଦୀପେ, ଲଙ୍କାୟ ଦୀପସ୍ମିଂ, ଲଙ୍କାୟ ଦୀପମ୍ହି, ଭୋତି ଲଙ୍କେ ଦୀପ । ଅୟଂ ବ୍ୟାସେ ନାମିକପଦମାଲା । ଅୟଂ ନୟୋ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭତି କେୱଲେନ ଜମ୍ବୂସଦ୍ଦେନ ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ଅକଥନତୋ, ୟଥା କେୱଲେନ ଲଙ୍କାସଦ୍ଦେନ ଲଙ୍କାଦୀପୋ କଥିୟତି । ଅୟଂ ପନ ବ୍ୟାସେ ପଦମାଲାନୟୋ ୱିସେସତୋ କବ୍ବରଚନାୟଂ କୱୀନଂ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି ସାସନସ୍ସାପି । ତଥା ହି ବ୍ୟାସୱସେନ ପୋରାଣକୱିରଚନା ଦିସ୍ସତି –
‘‘ୱନ୍ଦାମି ସେଲମ୍ହି ସମନ୍ତକୂଟେ,
ଲଙ୍କାୟ ଦୀପସ୍ସ ସିଖାୟମାନେ ।
ଆୱାସଭୂତେ ସୁମନାମରସ୍ସ,
ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତଂ ପାଦୱଳଞ୍ଜମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ॥
ସାସନେପି ବ୍ୟାସୱସେନ ‘‘ଦିବ୍ବୋ ରଥୋ ପାତୁରହୁ, ୱେଦେହସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ’’ତିଆଦିକା ପାଳି ଦିସ୍ସତି ।
ୟଥା ପନ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ‘‘ନାଗଦୀପୋ’’ତିଆଦୀସୁପି କେୱଲେନ ଜମ୍ବୂସଦ୍ଦେନ ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ଅକଥନମିୱ କେୱଲେନ ନାଗସଦ୍ଦାଦିନା ନାଗଦୀପାଦୀନଂ ଅକଥନତୋତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଜମ୍ବୁନଦରଂସିନୋ ତଂ, ଦାଠଂ ମୟଂ ଜମ୍ବୁନରା ନମାମା’’ତି ପୋରାଣକୱିରଚନାୟଂ ଜମ୍ବୂସଦ୍ଦେନ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପନରା’’ତି ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପନରା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, କେୱଲେନ ପନ ଜମ୍ବୂସଦ୍ଦେନ ଜମ୍ବୁଦୀପତ୍ଥଂ ନ ୱଦତି, କିନ୍ତୁ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପନରା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାୱିସୟତ୍ତା ଅଧିକକ୍ଖରଦୋସଂ ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତେନ ଦୀପସଦ୍ଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଜମ୍ବୁନରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ଜମ୍ବୁସଦ୍ଦୋ ନରସଦ୍ଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମାସବଲେନ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପନରା’’ତି ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନେ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ନ କେୱଲୋ ବ୍ୟାସକାଲେ, ତଥା ହି ‘‘ଜମ୍ବୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ନ ଞାୟତି, ଅଥ ଖୋ ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖୋୟେୱ ଞାୟତି ।
କିଂ ପନ ଭୋ ‘‘କାକୋ ଦାସୋ, କାକଂ ଦାସଂ, କାକେନ ଦାସେନା’’ତି ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ଲବ୍ଭତୀତି ? ଲବ୍ଭତି, କାକସଦ୍ଦେନ କାକନାମକସ୍ସ ଦାସସ୍ସ କଥନଂ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଜମ୍ବୁନାମକୋ ଦୀପୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଜମ୍ବୂ ଦୀପୋ, ଜମ୍ବୁଂ ଦୀପଂ, ଜମ୍ବୁୟା ଦୀପେନା’’ତି ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ନ ଲବ୍ଭତି ଜମ୍ବୂସଦ୍ଦସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ଦୀପେ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ଜମ୍ବୂସଦ୍ଦୋ ହି ରୁକ୍ଖେୟେୱ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ ଦୀପେ । ୟଥା ପନ ଚିତ୍ତୱୋହାରୋ ଚିତ୍ତନାମକେ ଗହପତିମ୍ହିପି ମନେପି ପୱତ୍ତତି ‘‘ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି । ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ୟଥା ଚ କୁସୱୋହାରୋ କୁସନାମକେ ରଞ୍ଞେପି କୁସତିଣେପି ପୱତ୍ତତି –
‘‘ପଭାୱତିଞ୍ଚ ଆଦାୟ, ମଣିଂ ୱେରୋଚନଂ କୁସୋ ।
କୁସାୱତିଂ କୁସରାଜା, ଅଗମାସି ମହବ୍ବଲୋ ।
କୁସୋ ୟଥା ଦୁଗ୍ଗହିତୋ, ହତ୍ଥମେୱାନୁକନ୍ତତୀ’’ତି
ଆଦୀସୁ, ତଥା କାକସଦ୍ଦୋପି ୱାୟସେ, ଏୱଂନାମକେ ଦାସେପି ପୱତ୍ତତି ‘‘କାକୋ ରୱତି, କାକୋ ନାମ ଦାସୋ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ । ଜମ୍ବୂସଦ୍ଦୋ ପନ ଗହପତିମନାଦୀସୁ ଚିତ୍ତ କୁସ କାକସଦ୍ଦା ୱିୟ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ଦୀପସ୍ମିଂ ନ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋୟେୱ ନୟୋ ମନସିକରଣୀୟୋ ।
ୟଥା ପନେତ୍ଥ ‘‘ଲଙ୍କାଦୀପୋ’’ତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ସମାସୱସେନ ବ୍ୟାସୱସେନ ଚ ୟୋଜିତା, ଏୱଂ ‘‘ପୁବ୍ବୱିଦେହଦୀପୋ, ଅପରଗୋୟାନଦୀପୋ, ଉତ୍ତରକୁରୁଦୀପୋ, ଅସ୍ସୟୁଜନକ୍ଖତ୍ତଂ, ଚିତ୍ରମାସୋ, ୱେସ୍ସନ୍ତରରାଜା, ସେତୱତ୍ଥଂ, ଦିବ୍ବରଥୋ’’ତିଆଦୀନମ୍ପି ନାମିକପଦମାଲା ସମାସୱସେନ ବ୍ୟାସୱସେନ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । ପୁବ୍ବୱିଦେହାଦିସଦ୍ଦେହି ପୁବ୍ବୱିଦେହଦୀପାଦୀନଂ କଥନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଦିବ୍ବରଥୋ’’ତିଆଦୀନଂ ସମାସଗତପଦାନଂ ପୟୋଜନେ ସତି ବ୍ୟାସୱସେନ ୱିସୁଂ କତ୍ତବ୍ବତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ବ୍ୟାସୱସେନ ‘‘ଦିବ୍ବୋ ରଥୋ’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣୱସେନ ପଚ୍ଚେକୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତଭାୱେ ସତି ଗାଥାସୁ ୱୁତ୍ତିପାଲନସୁଖୁଚ୍ଚାରଣଗୁଣୋ ଭୱତି । ସୋ ଚ ସାସନାନୁକୂଲୋ ହି ଅୟଂ ନୟୋ ଠପିତୋ । ତଥା ହି ପାୱଚନେ ‘‘ଦିବ୍ବୋ ରଥୋ ପାତୁରହୁ, ୱେଦେହସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ’’ତିଆଦିକା ପାଳିୟୋ ବହୂ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଲଙ୍କାଦୀପାଦିସଦ୍ଦାନଂ ୱିସେସୱନ୍ତତା ଭୱତି ।
ଇଦାନି ବୋଧିସନ୍ଧିଆଦୀନଂ ୱିସେସୱନ୍ତତା ୱୁଚ୍ଚତି –
ବୋଧି ସନ୍ଧି ୱିଭତ୍ତା’ୟୁ, ଧାତୁୟେୱ ପଜାପତି ।
ଦାମା ଦାମଂ ତଥା ସଦ୍ଧା, ସଦ୍ଧଂ ତଟଂ ତଟୀ ତଟୋ ॥
ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥମକ୍ଖରମକ୍ଖରୋ ।
ଅଜ୍ଜୱଂ ଅଜ୍ଜୱୋ ଚେୱ, ତଥା ମଦ୍ଦୱଗାରୱା ॥
ୱଚୋ ୱଚୀତି ଚାଦୀନି, ସମରୂପା ସରୂପତୋ ।
ଦ୍ୱିତ୍ତିଲିଙ୍ଗାନି ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ୟଥାସମ୍ଭୱମୁଦ୍ଦିସେ ॥
ଏତେସୁ ହି ବୋଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ‘‘ବୋଧି ରାଜକୁମାରୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଅରିୟସାୱକୋ ‘ବୋଧୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ବୋଧିସ୍ସ ଅଙ୍ଗୋତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ’’ତି ଚ ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୱଚନସ୍ସ ‘‘ବୋଧି, ବୋଧୀ, ବୋଧୟୋ । ବୋଧିଂ, ବୋଧୀ, ବୋଧୟୋ । ବୋଧିନା’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ଅଗ୍ଗିନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ।
ରୁକ୍ଖମଗ୍ଗନିବ୍ବାନସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣୱଚନସ୍ସ ପନ ‘‘ବୋଧି, ବୋଧୀ, ବୋଧିୟୋ । ବୋଧିଂ, ବୋଧୀ, ବୋଧିୟୋ । ବୋଧିୟା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ରତ୍ତିନୟେନ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ।
କେଚି ପନ ‘‘ରୁକ୍ଖୱଚନୋ ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଆଗମେନ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସନତୋ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଆଗମେ ରୁକ୍ଖୱଚନସ୍ସ ବୋଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ଦିସ୍ସତି, ପୁଗ୍ଗଲୱଚନସ୍ସ ପନ ଦିସ୍ସତି । ୟଦି ଚ ‘‘ସାଲୋ ଧୱୋ ଖଦୀରୋ’’ତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ରୁକ୍ଖୱଚନସ୍ସ ବୋଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ସିୟା, ଜମ୍ବୂ ସିମ୍ବଲୀ ପାଟଲୀସଦ୍ଦାଦୀନଂ ରୁକ୍ଖୱାଚକତ୍ତା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ ସିୟା, ନ ତେସଂ ଇମସ୍ସ ଚ ରୁକ୍ଖୱାଚକତ୍ତେପି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ୟଦି ହି ରୁକ୍ଖୱଚନୋ ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନିବ୍ବାନୱଚନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣୱଚନୋ ଚ ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ସିୟା ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ନିବ୍ବାନାଦିନୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ କଥନତୋ ।
ୟେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ରୁକ୍ଖୱଚନୋ ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ’’ତି, ତେ ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ, ତଂ ଏତ୍ଥ ଭଗୱା ପତ୍ତୋତି ରୁକ୍ଖୋପି ବୋଧିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଚେତସି ସନ୍ନିଧାୟ ‘‘ବୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥାତି ବୋଧୀ’’ତି ନିବ୍ବଚନୱସେନ ‘‘କିଂ ରୁକ୍ଖୱଚନୋ ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ୱଦନ୍ତି ମଞ୍ଞେ । ନେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ଚ ପନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ, ତଂ ଏତ୍ଥ ଭଗୱା ପତ୍ତୋତି ରୁକ୍ଖୋପି ବୋଧିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେହି ଗରୂହି ଞାଣୱଚନଂ ଇତ୍ଥି ଲିଙ୍ଗଭୂତଂ ବୋଧୀତି ଞାଣସ୍ସ ନାମଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିଅନ୍ତରପରିକପ୍ପନେନତ୍ଥଂ ପରିକପ୍ପେନ୍ତେନ ବୁଜ୍ଝନଟ୍ଠାନଭୂତେ ରୁକ୍ଖେ ଆରୋପେତ୍ୱା ରୁକ୍ଖୋ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନିବ୍ବଚନେ ଆଦରୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ନ ହି ‘‘ବୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥାତି ବୋଧୀ’’ତି ନିବ୍ବଚନକରଣଂ ରୁକ୍ଖୱଚନସ୍ସ ବୋଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି ସଙ୍କେତସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱୋହାରସ୍ସ, ତସ୍ମା ରୁକ୍ଖଂ ସୟଂ ଅବୋଧିମ୍ପି ସମାନଂ ବୋଧିୟା ପଟିଲାଭଟ୍ଠାନତ୍ତା ସଙ୍କେତସିଦ୍ଧେନ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱୋହାରେନ ୱୋହରନ୍ତି ସାସନିକା, ବୋଧିୟା ୱା କାରଣତ୍ତା ଫଲୱୋହାରେନ । ଏତମତ୍ଥଂୟେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ, ତଂ ଏତ୍ଥ ଭଗୱା ପତ୍ତୋତି ରୁକ୍ଖୋପି ବୋଧିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଏୱଂ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ରୁକ୍ଖନାମଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମସେନାପତି ଅନୁଧମ୍ମଚକ୍କୱତ୍ତୀ ୱୋହାରକୁସଲୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱୋହାରେନ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପ୍ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ଅପିଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ବୋଧିୟା ସାଖା’’ତି ଚ, ‘‘କେନଟ୍ଠେନ ମହାବୋଧି, କସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀ ଚ ସା’’ତି ଚ,
‘‘ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତା ସା, ଅସୀତିରତନଂ ନଭଂ ।
ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱାନ ତଦା ମୁଞ୍ଚି, ଛବ୍ବଣ୍ଣା ରସ୍ମିୟୋ ସୁଭା’’ତି ଚ
ଏୱମାଦୟୋ ରୁକ୍ଖୱାଚକସ୍ସ ବୋଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେ ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ଅଥ ୱା ରୁକ୍ଖୱାଚକୋ ବୋଧିସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୋ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ । ତଥା ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ପାଳିନୟୱିଦୁନୋ ବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟସ୍ସ ଏୱଂ ସଦ୍ଦରଚନା ଦିସ୍ସତି ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସସି ତ୍ୱଂ ତାତ ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାବୋଧିନା ସଦ୍ଧିଂ ଅୟ୍ୟଂ ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରିଂ ଆନେତୁ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ସାପି ଖୋ ମହାବୋଧିସମାରୂଳ୍ହା ନାୱା ପସ୍ସତୋ ମହାରାଜସ୍ସ ମହାସମୁଦ୍ଦତଲଂ ପକ୍ଖନ୍ଦା’’ତି ଚ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖୱାଚକସ୍ସ ବୋଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ବୁଜ୍ଝତି ଏତ୍ଥାତି ବୋଧୀ’’ତି ନିବ୍ବଚନୱସେନ ‘‘ବୋଧି, ବୋଧୀ, ବୋଧୟୋ । ବୋଧିଂ, ବୋଧୀ, ବୋଧୟୋ । ବୋଧିନା’’ତିଆଦିନା ପଦମାଲା ୱେଦିତବ୍ବା । ରୁକ୍ଖୱାଚକସ୍ସେୱ ପନ ତସ୍ସ ଞାଣେ ପୱତ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱୋହାରେନ ସଙ୍କେତସିଦ୍ଧେନ ରୂଳ୍ହତ୍ଥଦୀପକେନ ‘‘ବୋଧି, ବୋଧୀ, ବୋଧିୟୋ । ବୋଧିଂ, ବୋଧୀ, ବୋଧିୟୋ । ବୋଧିୟା’’ତିଆଦିନା ପଦମାଲା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ପୁଗ୍ଗଲୱାଚକୋ ବୋଧି-ସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗିକୋ ଭୱେ ।
ଞାଣାଦିୱାଚକୋ ଇତ୍ଥି-ଲିଙ୍ଗୋୟେୱ ସିୟା ସଦା ॥
ବୋଧିପାଦପୱଚନୋ, ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗିକୋ ଭୱେ ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଏତସ୍ସ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତମେୱ ତୁ ।
ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତରଂ ୟସ୍ମା, ଧମ୍ମସେନାପତୀରିତଂ ॥
ସନ୍ଧିସଦ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ନୟାନୁସାରେନ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ସନ୍ଧିସଦ୍ଦୋ ହି ସରସନ୍ଧିଆଦିୱାଚକୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, ପଟିସନ୍ଧିୟାଦିୱାଚକୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ‘‘ସନ୍ଧିନୋ । ସନ୍ଧିୟା’’ତିଆଦିଦସ୍ସନତୋ । ୱିଭତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ୱିଭଜନୱାଚକୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ, ସ୍ୟାଦିୱାଚକୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ ଚେୱ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଚ ‘‘ୱିଭତ୍ତିସ୍ସ । ୱିଭତ୍ତିୟା’’ତିଆଦିଦସ୍ସନତୋ ।
ଆୟୁସଦ୍ଦୋ ପନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱାଚକୋୟେୱ ହୁତ୍ୱା ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ, ‘‘ପୁନରାୟୁ ଚ ମେ ଲଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ଜାନାହି ମାରିସା’’ତି ‘‘ଏତ୍ତକଂୟେୱ ତେ ଆୟୁ, ଚୱନକାଲୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ଦସ୍ସନତୋ ।
ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ସଭାୱାଦିୱାଚକୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ, କରପଚାଦିୱାଚକୋ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୁୟା । କରୋତିସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ । ଧାତୁୟୋ ଧାତୁୟା’’ତି ଦସ୍ସନତୋ ।
ପଜାପତିସଦ୍ଦୋ ଦେୱୱିସେସୱାଚକୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, କଲତ୍ତଜିନମାତୁଚ୍ଛାୱାଚକୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ‘‘ପଜାପତିସ୍ସ ଦେୱରାଜସ୍ସ ଧଜଗ୍ଗଂ ଉଲ୍ଲୋକେୟ୍ୟାଥ’’, ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପଜାପତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ମହାପଜାପତିୟା’’ତି ଚ ଦସ୍ସନତୋ ।
ଦାମା ଦାମଂ ସଦ୍ଦା ମାଲତୀଦାମାଦିଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସ ଏକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ ଇତ୍ଥିନପୁଂସକଲିଙ୍ଗା । ତଥା ହି ‘‘ମାଲତୀଦାମା ଲୋଲାଳିଙ୍ଗଲୀଲା । ମାଲତୀଦାମଂ । ସିଙ୍ଘିତଂ ଦାମଂ ଭମରେହି । ରତନଦାମା । ରତନଦାମ’’ନ୍ତି ଚ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗଭାୱେ ଲୋକିକପ୍ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି ସାସନାନୁକୂଲା ।
ସଦ୍ଧଂ ସଦ୍ଧାସଦ୍ଦା ପନ ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୂନଂ ୱାଚକା ଇତ୍ଥିନପୁଂସକଲିଙ୍ଗା, ସଦ୍ଧାସଦ୍ଦୋ ପସାଦଲକ୍ଖଣୱାଚକୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ, ସଦ୍ଧଂସଦ୍ଦୋ ମତକଭତ୍ତୱାଚକୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ‘‘ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଦହନା । ମୟମସ୍ସୁଭୋ ଗୋତମବ୍ରାହ୍ମଣା ନାମ ଦାନାନି ଦେମ ସଦ୍ଧାନି କରୋମା’’ତି ଦସ୍ସନତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ‘‘ସଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ, ସଦ୍ଧା ଇତ୍ଥୀ, ସଦ୍ଧଂ କୁଲ’’ନ୍ତି ଇମାନି ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗତ୍ତା ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।
ତଟଂ ତଟୀ ତଟୋତିମେ ସଦ୍ଦା ତୀରସଙ୍ଖାତେ ଏକସ୍ମିଂୟେୱତ୍ଥେ ଥୀପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗା ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନସଦ୍ଦୋ ଉପସେଚନଲିଙ୍ଗୱାକ୍ୟାୱେଣିକସରୀରାୱୟୱୱାଚକୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ, ଅକ୍ଖରୱାଚକୋ ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ । ତତ୍ରୁପସେଚନେ ‘‘ସୂପଂ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱା’’ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ଲିଙ୍ଗେ ‘‘ଇତ୍ଥିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପୁରିସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ୱାକ୍ୟେ ‘‘ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ସାଧୁକଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ଆୱେଣିକେ ‘‘ଅସୀତି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀ’’ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ସରୀରାୱୟୱେ ‘‘କିଲେସାନଂ ଅନୁ ଅନୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପାକଟଭାୱକରଣତୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ଏତ୍ଥ ହି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାମ ହତ୍ଥପାଦସିତହସିତକଥିତୱିଲୋକିତାଦିଭେଦୋ ଆକାରୋ । ସୋ ଏୱ ‘‘ସରୀରାୱୟୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅକ୍ଖରେ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଚ ପୁନ୍ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ।
ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ନିବ୍ବାନୱଚନୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ, ଅଭିଧେୟ୍ୟଧନକାରଣପୟୋଜନନିୱତ୍ୟାଭିସନ୍ଧାନାଦିୱଚନୋ ପନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ । ତଥା ହି କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ‘‘ଅତ୍ଥତ୍ଥମ୍ହୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସେନ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୋ ।
ଅକ୍ଖରସଦ୍ଦୋ ଚ ‘‘ୟୋ ପୁବ୍ବୋ ଅକ୍ଖରୋ ଅକ୍ଖରାନୀ’’ତି ଚ ଦସ୍ସନତୋ । ଅପିଚ ଅକ୍ଖରସଦ୍ଦୋ ନିବ୍ବାନୱଚନୋ ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିୱଚନୋ ଚ ସବ୍ବଦାନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ଭୱତି ‘‘ପଦମଚ୍ଚୁତମକ୍ଖରଂ, ମହାଜନସମ୍ମତୋତି ଖୋ ୱାସେଟ୍ଠ ‘ମହାସମ୍ମତୋ’ତ୍ୱେୱ ପଠମଂ ଅକ୍ଖରଂ ନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ । ‘‘ଅକ୍ଖରାୟ ଦେସେତି, ଅକ୍ଖରକ୍ଖରାୟ ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋତିପି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋତିପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋତି ପନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ଅସକ୍କତା ଚସ୍ମ ଧନଞ୍ଚୟାୟ । ୱିରମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ ମମୱଚନାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଧନଞ୍ଚୟାୟ, ୱଚନାୟା’’ତି ସଦ୍ଦା ୱିୟ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନାତି ।
ଅଜ୍ଜୱ ମଦ୍ଦୱ ଗାରୱସଦ୍ଦା ପନ ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗା । ‘‘ଅଜ୍ଜୱୋ ଚ ମଦ୍ଦୱୋ ଚ । ଅଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱଂ । ଗାରୱୋ ଚ ନିୱାତୋ ଚ । ସହ ଆୱଜ୍ଜିତେ ଥୂପେ, ଗାରୱଂ ହୋତି ମେ ତଦା’’ତି ଚ ଆଦିଦସ୍ସନତୋ ।
ୱଚୋୱଚୀସଦ୍ଦା ପନ ଘଟୋଘଟୀସଦ୍ଦା ୱିୟ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା, ତତ୍ଥ ୱଚୀସଦ୍ଦସ୍ସ ‘‘ୱଚୀ, ୱଚୀ, ୱଚିୟୋ । ୱଚିଂ, ୱଚୀ, ୱଚିୟୋ । ୱଚିୟା’’ତି ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । କେଚି ‘‘ଦୁଚ୍ଚରିତପୟୋଗୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦାଦୀସୁ ପରେସୁ ୱଚସଦ୍ଦସ୍ସନ୍ତୋ ଈକାରୋ ହୋତି, ତେନ ‘‘ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ୱଚସଦ୍ଦତୋ ୱିସୁଂ ୱଚୀସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ । ଅତ୍ରିମାନି ପାଳିତୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ‘‘ୱଚୀ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀ, ୱଚିଞ୍ଚ ୱଚୀସଙ୍ଖାରେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ନ ଚେୱ ୱଚୀ, ନ ଚ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ । ଗଦିତୋ ୱଚୀଭି ସତିମାଭିନନ୍ଦେ’’ତି ଇମାନି ପାଳିତୋ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ‘‘ଚୋପନସଙ୍ଖାତା ୱଚୀ ଏୱ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ୱଚିୟା ଭେଦୋ ୱଚୀଭେଦୋ’’ତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ସରୂପାସରୂପପଦାନଂ ୟଥାରହଂ ଦ୍ୱିତିଲିଙ୍ଗତା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା । ଏୱଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟକଲିଙ୍ଗେସୁ ସୱିସେସାନି ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଇଦାନି କତ୍ଥଚି ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗଭୂତାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ତଦ୍ଧିଭନ୍ତଲିଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଦିୱସେନ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ । ତଥା ହି –
ଧମ୍ମଭୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଚେୱ, ଧମ୍ମପୁଗ୍ଗଲତୋପି ଚ ।
ଏକନ୍ତଧମ୍ମତୋ ଚେୱ, ତଥେୱେକନ୍ତପୁଗ୍ଗଲା ॥
ପଦମାଲା ସିୟୁଂ ତାସୁ, ପଚ୍ଚତ୍ତାଦିୱସେନ ତୁ ।
ପଦଂ ସମଂ ୱିସମଞ୍ଚ, ଜଞ୍ଞା ସବ୍ବସମମ୍ପି ଚ ॥
କଥଂ ? ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ, ମିଚ୍ଛାୱାଚା, ମିଚ୍ଛାୱାଚୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ, ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୀ’’ ଇଚ୍ଚେତେସଂ ନାମିକପଦମାଲା ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା’’ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମତୋ, ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନା’’ତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲତୋ, ‘‘ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ, ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପା । ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମପୁଗ୍ଗଲତୋ, ‘‘ମିଚ୍ଛାୱାଚା, ମିଚ୍ଛାୱାଚା, ମିଚ୍ଛାୱାଚାୟୋ । ମିଚ୍ଛାୱାଚଂ, ମିଚ୍ଛାୱାଚା ମିଚ୍ଛାୱାଚାୟୋ । ମିଚ୍ଛାୱାଚାୟ’’ ଏୱଂ ଏକନ୍ତଧମ୍ମତୋ, ‘‘ମିଚ୍ଛାୱାଚୋ, ମିଚ୍ଛାୱାଚା । ମିଚ୍ଛାୱାଚଂ, ମିଚ୍ଛାୱାଚେ । ମିଚ୍ଛାୱାଚେନ’’ ଏୱଂ ଏକନ୍ତପୁଗ୍ଗଲତୋ, ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକ’’ନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଏକନ୍ତପୁଗ୍ଗଲତୋ, ‘‘ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୀ, ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପିନୋ । ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପି’’ନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଏକନ୍ତପୁଗ୍ଗଲତୋ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି । ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗୱଚନାଦିୱସେନ ପନ ପଦଂ ସଦିସଂ ୱିସଦିସଂ ସବ୍ବଥା ସଦିସମ୍ପି ଚ ଭୱତି । ଏସ ନୟୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀସୁପି ।
ଅତ୍ରିମେ ଆହଚ୍ଚଭାସିତା ପୟୋଗା – ଅୱିଜ୍ଜାଗତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୱେ ଅୱିଦ୍ଦସୁନୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ପହୋତି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତି । ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱାଚା ପହୋତି । ମିଚ୍ଛାୱାଚସ୍ସ ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତୋ ପହୋତି । ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱୋ ପହୋତି । ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୋ ପହୋତି । ମିଚ୍ଛାୱାୟାମସ୍ସ ମିଚ୍ଛାସତି ପହୋତି । ମିଚ୍ଛାସତିସ୍ସ ମିଚ୍ଛାସମାଧି ପହୋତୀତି । ୱିଜ୍ଜାଗତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୱେ ୱିଦ୍ଦସୁନୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପହୋତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତୀତି ୱିତ୍ଥାରୋ, ଏୱଂ କତ୍ଥଚି ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗଭୂତାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ତଦ୍ଧିତନ୍ତଲିଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ନାମିକପଦମାଲା ସପ୍ପୟୋଗା କଥିତା ।
ଇଦାନି ନେୱାଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଭୱିତବ୍ବସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାନଂ ସୋତ୍ଥି ସୁୱତ୍ଥି ସଦ୍ଦାନଞ୍ଚ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗାଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅବ୍ଭୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସଚାତି ଇମେସଂ କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ କଥୟାମ, ନାମିକପଦମାଲଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେସ୍ସାମ । ଏତେସୁ ହି ଭୱିତବ୍ବସଦ୍ଦୋ ଏକନ୍ତଭାୱୱାଚକୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ଏକୱଚନନ୍ତୋୟେୱ ହୋତି । ତତିୟନ୍ତପଦେହି ଏୱଂସଦ୍ଦ ନସଦ୍ଦାଦୀହି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ଚ ହୋତି । ନାସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଲବ୍ଭତି, ଅତ୍ରିମେ ଚ ପୟୋଗା ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନୋ ଆମିସଗରୁକେନ, ଇମିନା ଚୋରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଇମେହି ଚୋରେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ଇମାୟ ଚୋରିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ, ଇମାହି ଚୋରୀହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅନେନ ଚିତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଇମେହି ଚିତ୍ତେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ଭୱିତବ୍ବପଦଂ ନିଚ୍ଚଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱରସାସନେ ।
ପଠମେକୱଚୋ ଭାୱ-ୱାଚକଞ୍ଚ ନପୁଂସକଂ ॥
ତତିୟନ୍ତପଦେହେୱଂ-ସଦ୍ଦାଦୀହି ଚ ଧୀମତା ।
ୟୋଜେତବ୍ବଂୱ ସମ୍ଭୋତି, ଇତି ୱିଦ୍ୱା ୱିଭାୱୟେ ॥
ଅୟଂ ‘‘ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ୱିସେସୋ ।
ସୋତ୍ଥି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ ହୋତୁ ରଞ୍ଞୋ, ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛତି ନ୍ହାପିତୋ । ସୋତ୍ଥିନାମ୍ହି ସମୁଟ୍ଠିତୋ । ସୁୱତ୍ଥି, ସୁୱତ୍ଥିଂ, ସୁୱତ୍ଥିନା, ଅୟଂ ଧସାତ୍ଥିସଦ୍ଦାଦୀନଂ ୱିସେସୋ ।
ଅୟଂ ପନ ‘‘ଅବ୍ଭୁତଂ ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସେସୋ । ଭୂସଦ୍ଦସ୍ସ ବ୍ଭୂ, ସଂୟୋଗପରେ ପଟିସେଧତ୍ଥୱତି ଅଇତିନିପାତେ ଉପପଦେ ସତି ଏକନ୍ତେନ ରସ୍ସତ୍ତମୁପୟାତି । କ୍ୱତ୍ଥେ ? ‘‘ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୂତ’’ନ୍ତିଆଦୀସ୍ୱତ୍ଥେସୁ । ତଥାୱିଧେ ଅସଞ୍ଞୋଗପରେ ରସ୍ସତ୍ତଂ ନ ଉପୟାତି । କ୍ୱତ୍ଥେ ? ‘‘ଅସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦୀସ୍ୱତ୍ଥେସୁ । ତଥା ହି ‘‘ଅବ୍ଭୁତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୂତ’’ନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି, ‘‘ଅବ୍ଭୁତକରଣ’’ନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି । ‘‘ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ପନ ‘‘ଅସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି, ‘‘ଅଜାତ’’ନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ ଭୱତି । ତତ୍ର ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତ ଭୋ ଅବ୍ଭୁତଂ ୱତ ଭୋ । ଅଚ୍ଛେରଂ ୱତ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଅବ୍ଭୁତଂ ଲୋମହଂସନଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ‘‘ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୂତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ପୟୋଗା ।
‘‘ତ୍ୱଂ ମଂ ନାଗେନ ଆଲମ୍ପ,
ଅହଂ ମଣ୍ଡୂକଛାପିୟା ।
ହୋତୁ ନୋ ଅବ୍ଭୁତଂ ତତ୍ଥ,
ଆସହସ୍ସେହି ପଞ୍ଚହୀ’’ତି
ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଅବ୍ଭୁତକରଣତ୍ଥେ ପୟୋଗା । ଏୱଂ ରସ୍ସୱସେନ, ଦୀଘୱସେନ ପନ ନିସ୍ସଂୟୋଗେ ‘‘ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ । ଅତଥଂ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଅସଚ୍ଚତ୍ଥେ ପୟୋଗା, ‘‘ଅଭୂତଂ ଅଜାତଂ ଅସଞ୍ଜାତ’’ନ୍ତି ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଅଜାତତ୍ଥେ ପୟୋଗା । ଭୱନ୍ତି ଚତ୍ର –
‘‘ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୂତ’’ନ୍ତି, ଅତ୍ଥସ୍ମିଂ ଅବ୍ଭୁତନ୍ତିଦଂ ।
ପଦଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ରସ୍ସଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତଂ ॥
ଅବ୍ଭୁତକରଣତ୍ଥେପି, ଅବ୍ଭୁତନ୍ତି ପଦଂ ତଥା ।
ସଣ୍ଠିତଂ ରସ୍ସଭାୱେନ, ଇତି ୱିଦ୍ୱା ୱିଭାୱୟେ ॥
ଅଭୂତମିତି ଦୀଘତ୍ତ-ୱସେନ କଥିତଂ ପନ ।
ପଦଂ ସମଧିଗନ୍ତବ୍ବ-ମସଚ୍ଚାଜାତୱାଚକଂ ॥
ଅବ୍ଭୁତଂ, ଅବ୍ଭୁତାନି । ଚିତ୍ତନୟେନ, ଅବ୍ଭୁତୋ, ଅବ୍ଭୁତା । ଅବ୍ଭୁତଂ, ପୁରିସନୟେନ, ଅବ୍ଭୁତା, ଅବ୍ଭୁତା, ଅବ୍ଭୁତାୟୋ । ଅବ୍ଭୁତଂ । କଞ୍ଞାନୟେନ ଞେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସପି ନାମିକପଦମାଲା ତିଧା ଗହେତବ୍ବା । ଅତ୍ର ‘‘ଅବ୍ଭୁତ’’ମିତି ପଦଂ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗମ୍ପି ଭୱତି ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗମ୍ପି । ‘‘ଅଭୂତ’’ମିତି ପଦଂ ପନ ୱାଚ୍ଚଲିଙ୍ଗଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗମ୍ପି ୱା ସଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ୱିୟ କତ୍ଥଚି । ଇତିସ୍ସ ୟଥାରହଂ ଅୟମ୍ପି ସପ୍ପୟୋଗା ନାମିକପଦମାଲା କଥିତା ।
ଇଦାନି ଆଗମିକାନଂ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ପଦସମୋଧାନୱସେନ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ – ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ । ବୁଦ୍ଧଂ ଭଗୱନ୍ତଂ, ବୁଦ୍ଧେ ଭଗୱନ୍ତେ । ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା, ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପଦମାଲା ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ଞେୟ୍ୟା ।
ଦେୱା ତାୱତିଂସା । ଦେୱେ ତାୱତିଂସେ । ଦେୱେହି ତାୱତିଂସେହି । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ବହୁୱଚନୱସେନ ଞେୟ୍ୟା ପଦମାଲା ।
ସୋ ଭଗୱା ଜାନଂ ପସ୍ସଂ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଜାନନ୍ତଂ ପସ୍ସନ୍ତଂ ଅରହନ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ତେନ ଭଗୱତା ଜାନତା ପସ୍ସତା ଅରହତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ, ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଏକୱଚନୱସେନ ଞେୟ୍ୟା ପଦମାଲା ।
ରାଜା ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ, ରାଜାନଂ ସୁଦ୍ଧୋଦନଂ, ରଞ୍ଞା ସୁଦ୍ଧୋଦନେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ରାଜା ପସ୍ସେନଦୀ କୋସଲୋ, ରାଜାନଂ ପସ୍ସେନଦିଂ କୋସଲଂ, ରଞ୍ଞା ପସ୍ସେନଦିନା କୋସଲେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ରାଜା ମାଗଧୋ ସେନିୟୋ ବିମ୍ବିସାରୋ, ରାଜାନଂ ମାଗଧଂ ସେନିୟଂ ବିମ୍ବିସାରଂ, ରଞ୍ଞା ମାଗଧେନ ସେନିୟେନ ବିମ୍ବିସାରେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ରାଜା ମାଗଧୋ ଅଜାତସତ୍ତୁ ୱେଦେହିପୁତ୍ତୋ, ରାଜାନଂ ମାଗଧଂ ଅଜାତସତ୍ତୁଂ ୱେଦେହିପୁତ୍ତଂ, ରଞ୍ଞା ମାଗଧେନ ଅଜାତସତ୍ତୁନା ୱେଦେହିପୁତ୍ତେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ମହାପଜାପତୀ ଗୋତମୀ, ମହାପଜାପତିଂ ଗୋତମିଂ, ମହାପଜାପତିୟା ଗୋତମିୟାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ମହାପଜାପତିୟଂ ଗୋତମିୟଂ, ଭୋତି ମହାପଜାପତି ଗୋତମି ।
ମକ୍ଖଲି ଗୋସାଲୋ । ମକ୍ଖଲିଂ ଗୋସାଲଂ । ମକ୍ଖଲିନା ଗୋସାଲେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ସାୱକୟୁଗଂ । ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ସାୱକୟୁଗଂ, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ସାୱକୟୁଗେନ, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ସାୱକୟୁଗସ୍ସ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବାପେତା ପଦମାଲା ଏକୱଚନୱସେନ ଞେୟ୍ୟା । ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ଅଗ୍ଗସାୱକେ, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେହି ଅଗ୍ଗସାୱକେହି । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ବହୁୱଚନୱସେନ ଞେୟ୍ୟା । ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସୋ ଦାରୋ, ସା ଦାରା । ସଂ ଦାରଂ, ସେ ଦାରେ । ସେନ ଦାରେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ସା ନାରୀ, ସା ନାରିୟୋ । ସଂ ନାରିଂ, ସା ନାରିୟୋ । ସାୟ ନାରିୟା । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ସଂ କମ୍ମଂ, ସାନି କମ୍ମାନି । ସେନ କମ୍ମେନ । ସଂ ଫଲଂ, ସାନି ଫଲାନି । ସେନ ଫଲେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ପଠମଂ ଝାନଂ, ପଠମଂ ଝାନଂ, ପଠମେନ ଝାନେନ, ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଚତୁତ୍ଥୀ ଦିସା, ଚତୁତ୍ଥିଂ ଦିସଂ, ଚତୁତ୍ଥିୟା ଦିସାୟ ।
ଧମ୍ମୀ କଥା, ଧମ୍ମିଂ କଥଂ, ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ, ଧମ୍ମିୟଂ କଥାୟଂ । ଏୱଂ ଅନୁପୁବ୍ବୀ କଥା, ଏୱରୂପୀ କଥା । ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଠାନେସୁ ପଦସମୋଧାନୱସେନ ଲିଙ୍ଗତୋ ଚ ଅନ୍ତତୋ ଚ ୱଚନତୋ ଚ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ପଦତୋ ଚ ନାନପ୍ପକାରା ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ଏକପ୍ପକାରାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଲିଙ୍ଗଅନ୍ତୱସେନ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ୟାଦିସୋ, ୟାଦିସୀ, ୟାଦିସଂ । ତାଦିସୋ, ତାଦିସୀ, ତାଦିସଂ । ଏତାଦିସୋ, ଏତାଦିସୀ, ଏତାଦିସଂ । କୀଦିସୋ, କୀଦିସୀ, କୀଦିସଂ । ଈଦିସୋ, ଈଦିସୀ, ଈଦିସଂ । ଏଦିସୋ, ଏଦିସୀ, ଏଦିସଂ । ସଦିସୋ, ସଦିସୀ, ସଦିସଂ । କଦାଚି ପନ ‘‘ୟାଦିସା ତାଦିସା’’ତି ଏୱମାଦୀନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନିପି ଭୱନ୍ତି । ନାମିକପଦମାଲା ନେସଂ ପୁରିସ ଇତ୍ଥୀ ଚିତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ସମାସତଦ୍ଧିତପଦଭୂତାନଂ ଅମମସଦ୍ଦାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅମମୋ, ଅମମା, ଅମମଂ, ଅମମେ । ଅମମେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ମୟ୍ହକୋ, ମୟ୍ହକା । ମୟ୍ହକଂ, ମୟ୍ହକେ । ମୟ୍ହକେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଆମା, ଆମା, ଆମାୟୋ । ଆମଂ, ଆମା, ଆମାୟୋ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ର ଅମମୋତି ନତ୍ଥି ତଣ୍ହାମମତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିମମତ୍ତଞ୍ଚ ଏତସ୍ସାତି ଅମମୋ, କୋ ସୋ, ଅରହାୟେୱାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅପିଚ ୟେସତଣ୍ହାପି ସଦିଟ୍ଠୀପି ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ମମତ୍ତଂ ନ କରୋନ୍ତି, ତେପି ଅମମାୟେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ମନୁସ୍ସା ତତ୍ଥ ଜାୟନ୍ତି, ଅମମା ଅପରିଗ୍ଗହା’’ତି ଇଦଂ ସାସନତୋ ନିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଅମମୋ ନିରହଙ୍କାରୋ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଲୋକତୋ ନିଦସ୍ସନଂ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅମମା, ଅମମା, ଅମମାୟୋ’’ତି ପଦମାଲା । ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅମମଂ, ଅମମାନୀ’’ତି ପଦମାଲା । ତତ୍ର ମୟ୍ହକୋତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ମୟ୍ହଂ ଇଦମ୍ପି ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ୱିପ୍ପଲପତୀତି ମୟ୍ହକୋ, ଏକୋ ପକ୍ଖିୱିସେସୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଜାତକେ –
‘‘ସକୁଣୋ ମୟ୍ହକୋ ନାମ, ଗିରିସାନୁଦରୀଚରୋ ।
ପକ୍କଂ ପିପ୍ଫଲିମାରୁୟ୍ହ, ‘ମୟ୍ହଂ ମୟ୍ହ’ନ୍ତି କନ୍ଦତୀ’’ତି ॥
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମୟ୍ହକୀ, ମୟ୍ହକୀ, ମୟ୍ହକିୟୋ’’ତି ପଦମାଲା । ତତ୍ର ଆମାତି ‘‘ଆମ ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦାସୀ’’ତି ଏୱଂ ଦାସିଭାୱଂ ପଟିଜାନାତୀତି ଆମା । ଗେହଦାସୀ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଜାତକେସୁ ‘‘ୟତ୍ଥ ଦାସୋ ଆମଜାତୋ, ଠିତୋ ଥୁଲ୍ଲାନି ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଆମାୟ ଦାସାପି ଭୱନ୍ତି ଲୋକେ’’ତି ଚ, ତସ୍ମା ଇମାନେୱେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନପଦାନି ।
ଇଦାନି କତି କତିପୟ କତିମୀସଦ୍ଦାନଂ ୱିସେସୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ୟଥାରହଂ ନାମିକପଦମାଲା ଚ । ତତ୍ର କତିମୀସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ନ ଲବ୍ଭତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭନ୍ତେ କତିମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଆଗତମତ୍ତତୋ । କତି କତିପୟସଦ୍ଦାନଂ ପନ ଲବ୍ଭତେୱ, ସା ଚ ବହୁୱଚନିକା । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଟୀକାୟଂ ପନ କତିପୟସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନିକୋ ୱୁତ୍ତୋ । କତି ପୁରିସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, କତି ପୁରିସେ ପସ୍ସତି । କତି ଇତ୍ଥିୟୋ, କତି କୁଲାନି । କତି ଲୋକସ୍ମିଂ ଛିଦ୍ଦାନି ୟତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ନ ତିଟ୍ଠତି । କତି କୁସଲା । କତି ଧାତୁୟୋ । କତି ଆୟତନାନି । କତିହି ଖନ୍ଧେହି କତିହାୟତନେହି କତିହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତଂ । କତିଭି ରଜମାନେତି, କତିଭି ପରିସୁଜ୍ଝତି । କତିପୟା ପୁରିସା, କତିପୟା ଇତ୍ଥିୟୋ, କତିପୟାନି ଚିତ୍ତାନି । ଇମା ପନ ନାମିକପଦମାଲା ।
କତି । କତିହି, କତିଭି । କତିନଂ । କତିସୁ ।
କତିପୟା । କତିପୟେହି, କତିପୟେଭି । କତିପୟାନଂ । କତିପୟେସୁ । କତିପୟାୟୋ । କତିପୟାହି, କତିପୟାଭି । କତିପୟାନଂ । କତିପୟାସୁ । କତିପୟାନି । କତିପୟେ । କତିପୟେହି, କତିପୟେଭି । କତିପୟାନଂ । କତିପୟେସୂତି । ସବ୍ବାପେତା ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଞେୟ୍ୟା, ସମାସୱିଧିମ୍ହିପି କତିକତିପୟସଦ୍ଦା ବହୁୱଚନୱସେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘କତିସଙ୍ଗାତିଗୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଓଘତିଣ୍ଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କତିପୟଜନକତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ହି ‘‘କତି କିତ୍ତକା ସଙ୍ଗା କତିସଙ୍ଗା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବଦା ବହୁୱଚନସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ – ଇଧ ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦା ନାମ ୟେୱାପନକସଦ୍ଦାଦୟୋ । ୟେୱାପନକୋ, ୟେୱାପନକା । ୟେୱାପନକଂ । ୟେୱାପନୋ, ୟେୱାପନା । ୟେୱାପନଂ । ୟଂୱାପନକଂ, ୟଂୱାପନକାନି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ତତ୍ର ୟେୱାପନକୋତି ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତି ୱେଦନା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱିୟ ସରୂପତୋ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୟେ ୱା ପନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ‘‘ୟେୱାପନା’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ୟେୱାପନକୋ, ଏୱଂ ‘‘ୟେୱାପନୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ତଥା ‘‘ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥି ରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ‘‘ୟଂୱାପନା’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଂୱାପନକଂ। ଏସ ନୟୋ ୟଥାରହଂ ୟସ୍ସକଂ ୟତ୍ଥକନ୍ତିଆଦୀସୁପି ନେତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା – ନନୁ ଚ ଭୋ ପନସଦ୍ଦୋ ନିପାତୋ, ନିପାତାନଞ୍ଚ ଅବ୍ୟୟଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ସବ୍ବୱିଭତ୍ତିୱଚନେସୁ ଚ ୱୟାଭାୱତୋ, ସୋ କସ୍ମା ‘‘ୟେୱାପନୋ’’ତି ଓକାରନ୍ତୋ ଜାତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ପନସଦ୍ଦୋ ନିପାତୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ‘‘ୟେ ୱା ପନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ୱା, ‘‘ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପୀ’’ତି ୱା, ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ପନା’’ତି ୱା ଏୱମାଦୀସୁ ନିପାତୋ, ‘‘ୟେୱାପନକୋ’’ତି ୱା, ‘‘ୟେୱାପନୋ’’ତି ୱା ଏୱମାଦୀସୁ ନିପାତୋ ନାମ ନ ହୋତି । ଅନୁକରଣମତ୍ତଞ୍ହେତଂ, ତସ୍ମା ଈଦିସେସୁ ପନସଦ୍ଦସହିତା ପୟୋଗା ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦାତି ଗହେତବ୍ବା । ୟଜ୍ଜେୱଂ କସ୍ମା ନିବ୍ବଚନମୁଦାହଟନ୍ତି ? ଅତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟୀକରଣତ୍ଥଂ ।
ତୟୋଧମ୍ମଜାତକଂ। ତୟୋଧମ୍ମଜାତକଂ । ତୟୋଧମ୍ମଜାତକେନ । ତୟୋଧମ୍ମଜାତକସ୍ସ । ତୟୋଧମ୍ମଜାତକା, ତୟୋଧମ୍ମଜାତକସ୍ମା । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ତୟୋସଙ୍ଖାରା । ତୟୋସଙ୍ଖାରେ । ତୟୋସଙ୍ଖାରେହି, ତୟୋସଙ୍ଖାରେଭି । ତୟୋସଙ୍ଖାରାନଂ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଚତ୍ତାରିପୁରିସୟୁଗୋ ସଙ୍ଘୋ । ଚତ୍ତାରିପୁରିସୟୁଗଂ ସଙ୍ଘଂ । ଚତ୍ତାରିପୁରିସୟୁଗେନ ସଙ୍ଘେନ । ଚତ୍ତାରିପୁରିସୟୁଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ସତୋକାରୀ, ସତୋକାରୀ, ସତୋକାରିନୋ । ସତୋକାରିଂ, ସତୋକାରୀ, ସତୋକାରିନୋ । ସତୋକାରିନା, ସତୋକାରୀହି, ସତୋକାରୀଭି । ସତୋକାରିସ୍ସ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ସତୋକାରୀତି ସରତୀତି ସତୋ, ସତୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା କରଣସୀଲୋତି ସତୋକାରୀ ।
ଅପରେସମ୍ପି ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ ସଦ୍ଧିମତ୍ଥୱିଭାୱନାୟ । ଅଙ୍ଗା । ଅଙ୍ଗେ । ଅଙ୍ଗେହି, ଅଙ୍ଗେଭି । ଅଙ୍ଗାନଂ । ଅଙ୍ଗେହି, ଅଙ୍ଗେଭି । ଅଙ୍ଗାନଂ । ଅଙ୍ଗେସୁ । ଭୋନ୍ତୋ ଅଙ୍ଗା ।
ଅଙ୍ଗା ଜନପଦୋ । ଅଙ୍ଗେ ଜନପଦଂ । ଅଙ୍ଗେହି, ଅଙ୍ଗେଭି ଜନପଦେନ । ଅଙ୍ଗାନଂ ଜନପଦସ୍ସ । ଅଙ୍ଗେହି, ଅଙ୍ଗେଭି ଜନପଦସ୍ମା । ଅଙ୍ଗାନଂ ଜନପଦସ୍ସ । ଅଙ୍ଗେସୁ ଜନପଦେ । ଭୋନ୍ତୋ ଅଙ୍ଗା ଜନପଦ । ଏୱଂ ମଗଧକୋସଲାଦୀନମ୍ପି ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ କାସୀ, କାସିୟୋ, କାସୀ, କାସିୟୋ । କାସୀହି, କାସୀଭି । କାସୀନଂ । କାସୀହି, କାସୀଭି । କାସୀନଂ । କାସୀସୁ । ଭୋତିୟୋ କାସିୟୋ । ଅତ୍ରାୟମତ୍ଥୱିଭାୱନା – କାସୀ, କାସିୟୋ ଜନପଦୋ । କାସୀ, କାସିୟୋ ଜନପଦଂ। କାସୀହି, କାସୀଭି ଜନପଦେନ । କାସୀନଂ ଜନପଦସ୍ସ । କାସୀହି, କାସୀଭି ଜନପଦସ୍ମା । କାସୀନଂ ଜନପଦସ୍ସ । କାସୀସୁ ଜନପଦେ । ଭୋତିୟୋ କାସିୟୋ ଜନପଦ । ଏୱଂ ଅୱନ୍ତୀଚେତୀ ୱଜ୍ଜୀ ଇଚ୍ଚେତେସମ୍ପି ପଦାନଂ ୟୋଜେତବ୍ବା । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘କୁରୂସୁ ଜନପଦେ’’ତି । ଏୱଂ ଅଙ୍ଗାଦୀନି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଏକତ୍ତେପି ଜନପଦନାମତ୍ତା ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ବହୁୱଚନାନେୱ ଭୱନ୍ତି । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଅଙ୍ଗେସୁ ୱିହରତି । ମଗଧେସୁ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଅଙ୍ଗାନଂ ମଗଧାନଂ କାସୀନଂ କୋସଲାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ବହୁୱଚନପାଳିୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱନ୍ତି ।
ଇଦାନି ଅପରାପି ଇତୋ ସୱିସେସତରା ସଦ୍ଦଭେଦେ ସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନକାରିକା ପରମସୁଖୁମଞାଣାୱହା ନାମିକପଦମାଲାୟୋ କଥୟାମ ସୋତୂନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣେ ପରମକୋସଲ୍ଲସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । ତା ଚ ଖୋ ‘‘ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପଟିଜାନାସି । କସ୍ସକୋ ପଟିଜାନାସି । ଉପାସକୋ ପଟିଜାନାସି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତିଆଦୟୋ ପାଳିନୟେ ନିସ୍ସାୟେୱ । ତତ୍ଥ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋପଟିଜାନାସୀତି ‘‘ତ୍ୱଂ ‘ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’ତି ପଟିଜାନାସୀ’’ତି ଇତିସଦ୍ଦଲୋପୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ‘‘କସ୍ସକୋ ପଟିଜାନାସୀ’’ତିଆଦୀସୁପି । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତସ୍ସ ତୱାତି ଏୱଂ ଇତିସଦ୍ଦଲୋପୟୋଜନାୱସେନ ଅଞ୍ଞୋ ସଦ୍ଦସନ୍ନିୱେସୋ ତେନେୱ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥପଟିୱେଧୋ ଚ ଭୱତି । ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋତି’’ଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋତି ‘‘ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ମୟା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ପଟିଜାନତୋ ତୱାତି ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋପି ୟଥାଦସ୍ସିତୋ ଅତ୍ଥୋୟେୱ । ଏୱଂପକାରଂ ଞତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତଜାତିୟେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ଅମ୍ହେହି ୱୁଚ୍ଚମାନା ‘‘ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’ତି ତ୍ୱଂ ପଟିଜାନାସୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସକ୍ରିୟାପଦା ଅୟଂ ପଦମାଲା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା –
ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତ୍ୱଂ ପଟିଜାନଂ ତିଟ୍ଠସି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତଂ ପସ୍ସତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ତେ ପଟିଜାନତା ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଦୀୟତେ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ମା ତୟା ପଟିଜାନତା ଅପେତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଧମ୍ମୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ମିଂ ତୟି ପଟିଜାନନ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି । ତଥା ‘‘ଖୀଣାସୱୋ ତ୍ୱଂ ପଟିଜାନାସୀ’’ତିଆଦିନାପି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଇଦ୍ଧିମା ଭିକ୍ଖୁ ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତି, ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋତି । ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତି, ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ଅୟମ୍ପି ସକ୍ରିୟାପଦା ପଦମାଲା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା –
ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତୋ ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତା ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତଂ ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସତି, ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତେ ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପସ୍ସତି । ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତେନ ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତେହି ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ । ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତସ୍ସ ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୀୟତେ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଭୋ ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତ ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତ ଭିକ୍ଖୁ ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେହି, ଭୋନ୍ତୋ ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତା ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତା ତୁମ୍ହେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେଥାତି । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କେୱଟ୍ଟସୁତ୍ତଂ ସାଧକଂ । ‘‘ଇଧ କେୱଟ୍ଟ ଭିକ୍ଖୁ ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତି, ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋତି, ଆୱିଭାୱଂ…ପେ॰… ତମେନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ସଦ୍ଧୋ ପସନ୍ନୋ ପସ୍ସତି ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତଂ ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋନ୍ତଂ ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋନ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କେୱଟ୍ଟସୁତ୍ତଂ ।
ଏକୋଏକାୟ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ୱଦତି, ଏକୋଏକାୟ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି । ଏକୋଏକାୟ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସତି, ଏକୋଏକାୟ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପସ୍ସତି । ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ନ ତ୍ୱେୱ ଏକୋଏକାୟ, ମାତୁଗାମେନ ସଲ୍ଲପେ’’ତିଆଦିକଂ ପାଳିପଦଂ ସାଧକଂ । ଏତ୍ଥ ହି ଏକୋଏକାୟାତି ଇଦଂ ଅବ୍ୟୟପଦସଦିସଂ ରୂଳ୍ହୀପଦନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ଚ ଏକପଦତ୍ତୂପଗମନଞ୍ଚସ୍ସ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୁ ୱିନା ଦୁତିୟେନ ସୟଂ ଏକୋ ହୁତ୍ୱା ଏକାୟ ଇତ୍ଥିୟା ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ଏକୋଏକାୟା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ନ ରୂଳ୍ହୀପଦନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ନ ‘‘ଏକୋ’’ତି ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ପଦେନ ସମାନାଧିକରଣୋ । ୟଦି ସମାନାଧିକରଣୋ ସିୟା, ‘‘ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ‘‘ଏକାୟା’’ତି ସଦ୍ଦୋପି ନ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବେନ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା’’ତି ପଦେନ ସମାନାଧିକରଣୋ । ୟଦି ସମାନାଧିକରଣୋ ସିୟା, ‘‘ମାତୁଗାମେନା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ୱିସେସାଭାୱତୋ ଦ୍ୱିରୁତ୍ତଭାୱାପଜ୍ଜନତୋ ଚ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ‘‘ମାତୁଗାମେନା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଏକେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏକନ୍ତତୋ ପନ ‘‘ଏକୋଏକାୟା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ପୁମିତ୍ଥିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅପେକ୍ଖତି, ନ ସମାନାଧିକରଣପଦଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱେ ଜାନିପତୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଲ୍ଲପେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ୱିୟ ଚ ‘‘ଏକୋଏକାୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ଏକପଦତ୍ତଞ୍ଚ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିସେସନତ୍ତଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ସଂ ନିସଜ୍ଜକ୍ରିୟାୟଂ ଭିକ୍ଖୁପି ଏକୋୱ ହୋତି, ଇତ୍ଥୀପି ଏକାୱ । ସା କ୍ରିୟା ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ‘‘ଏକୋଏକାୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତାଦିସାୟ ଏକୋଏକାୟ ନିସଜ୍ଜକ୍ରିୟାୟ ଭିକ୍ଖୁ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୟଥାପୟୋଗଂ ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଇଚ୍ଚେୱଂ ୱାଚ୍ଚାଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲା ନାନପ୍ପକାରତୋ ପକାସିତା ।
ସୁମଧୁରତରସଦ୍ଦନିତିଂ ଇମଂ,
ପଟୁତରମତିତଂ ସୁସିଖେ ୱରଂ ।
ୱିଦୁୱିମତିତମୋପହରିଂ ରୱିଂ,
ମତିକୁମୁଦପବୋଧିନିସାପତିଂ ॥
କତୱିଞ୍ଞୂଜନସ୍ସାସ-ସାସନସ୍ସାଭିୱୁଦ୍ଧିୟା ।
ଧିୟା ନୀତିମିମଂ ସାଧୁ, ସାଧୁକଞ୍ଞେୱ ଲକ୍ଖୟେ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ୱାଚ୍ଚାଭିଧେୟ୍ୟଲିଙ୍ଗାଦିପରିଦୀପନୋ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ
ଏକାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାନଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ନାମିକପଦମାଲା ୟଥାରହଂ ଲିଙ୍ଗନ୍ତରେହି ସଦ୍ଦନ୍ତରେହି ଅତ୍ଥନ୍ତରେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଦସ୍ସିତା । ସବ୍ବନାମାନି ହି ଠପେତ୍ୱା ନୟତୋ ଅଞ୍ଞାନି କାନିଚି ନାମାନି ଅଗ୍ଗହିତାନି ନାମ ନତ୍ଥି ।
୧୨. ସବ୍ବନାମତଂସଦିସନାମନାମିକପଦମାଲା
ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ସବ୍ବନାମଞ୍ଚ ତସ୍ସମଂ ।
ନାମଞ୍ଚ ୟୋଜିତଂ ନାନା-ନାମେହେୱ ୱିସେସତୋ ॥
ୟାନି ହୋନ୍ତି ତିଲିଙ୍ଗାନି, ଅନୁକୂଲାନି ୟାନି ଚ ।
ତିଲିଙ୍ଗାନଂ ୱିସେସେନ, ପଦାନେତାନି ନାମତୋ ॥
‘‘ସବ୍ବସାଧାରଣକାନି, ନାମାନି’’ଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥତୋ ।
ସବ୍ବନାମାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସତ୍ତୱୀସତି ସଙ୍ଖତୋ ॥
ତେସୁ କାନିଚି ରୂପେହି, ସେସାଞ୍ଞେହି ଚ ୟୁଜ୍ଜରେ ।
କାନିଚି ପନ ସହେୱ, ଏତେସଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଇଦଂ ॥
ଏତସ୍ମା ଲକ୍ଖଣା ମୁତ୍ତଂ, ନ ପଦଂ ସବ୍ବନାମିକଂ ।
ତସ୍ମାତୀତାଦୟୋ ସଦ୍ଦା, ଗୁଣନାମାନି ୱୁଚ୍ଚରେ ॥
ସବ୍ବନାମାନି ନାମ – ସବ୍ବ କତର କତମ ଉଭୟ ଇତରଅଞ୍ଞ ଅଞ୍ଞତର ଅଞ୍ଞତମ ପୁବ୍ବ ପର ଅପର ଦକ୍ଖିଣ ଉତ୍ତର ଅଧରୟତ ଏତ ଇମ ଅମୁକିଂ ଏକ ଉଭ ଦ୍ୱିତି ଚତୁ ତୁମ୍ହ ଅମ୍ହ ଇଚ୍ଚେତାନି ସତ୍ତୱୀସ ।
ଏତେସୁ ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ ସକଲତ୍ଥୋ, ସୋ ଚ ସବ୍ବସବ୍ବାଦିୱସେନ ଞେୟ୍ୟୋ । କତର କତମସଦ୍ଦା ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥା । ଉଭୟସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଅୱୟୱସମୁଦାୟୱଚନୋ । ଇତରସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତପଟିୟୋଗୀୱଚନୋ । ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ଅଧିଗତାପରୱଚନୋ । ଅଞ୍ଞତର ଅଞ୍ଞତମସଦ୍ଦା ଅନିୟମତ୍ଥା । ପୁବ୍ବାଦୟୋ ଉତ୍ତରପରିୟନ୍ତା ଦିସାକାଲାଦିୱୱତ୍ଥାୱଚନା । ତଥା ହି ପୁବ୍ବପରା ପର ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରସଦ୍ଦା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ୟଥାରହଂ କାଲଦେସାଦିୱଚନା, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ଦିସାଦିୱଚନା, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ଠାନାଦିୱଚନା । ଅଧରସଦ୍ଦୋପି ହେଟ୍ଠିମତ୍ଥୱାଚକୋ ୱୱତ୍ଥାୱଚନୋୟେୱ, ସୋ ଚ ତିଲିଙ୍ଗୋ ‘‘ଅଧରୋ ପତ୍ତୋ । ଅଧରା ଅରଣୀ, ଅଧରଂ ଭାଜନ’’ମିତି, ୟଂସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ତଂସଦ୍ଦୋ ପରମ୍ମୁଖାୱଚନୋ । ଏତସଦ୍ଦୋ ସମୀପୱଚନୋ । ଇମସଦ୍ଦୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମୀପୱଚନୋ । ଅମୁସଦ୍ଦୋ ଦୂରୱଚନୋ । କିଂସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋ । ଏକସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖାଦିୱଚନୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
ଏକସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥସେଟ୍ଠଅସହାୟସଙ୍ଖାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି, ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସେଟ୍ଠେ । ‘‘ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅସହାୟେ । ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଖାୟନ୍ତି ।
ୟତ୍ଥେସ ସଙ୍ଖାୱଚନୋ, ତତ୍ଥେକୱଚନନ୍ତୋୱ । ଉଭସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ । ଦ୍ୱିତିଚତୁସଦ୍ଦା ସଙ୍ଖାୱଚନା, ସବ୍ବକାଲଂ ବହୁୱଚନନ୍ତାୱ । ତୁମ୍ହସଦ୍ଦୋ ୟେନ କଥେତି, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ । ଅମ୍ହସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ତନି ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନଂ ।
ଇଦାନି ତେସଂ ନାମିକପଦମାଲଂ କଥୟାମ –
ସବ୍ବୋ, ସବ୍ବେ । ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବେ । ସବ୍ବେନ, ସବ୍ବେହି, ସବ୍ବେଭି । ସବ୍ବସ୍ସ, ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବେସାନଂ । ସବ୍ବସ୍ମା, ସବ୍ବମ୍ହା, ସବ୍ବେହି, ସବ୍ବେଭି । ସବ୍ବସ୍ସ, ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବେସାନଂ । ସବ୍ବସ୍ମିଂ, ସବ୍ବମ୍ହି, ସବ୍ବେସୁ । ଭୋ ସବ୍ବ, ଭୱନ୍ତୋ ସବ୍ବେ ।
ତତ୍ର ‘‘ସବ୍ବୋ ଭୂତୋ, ସବ୍ବେ ଭୂତା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ସବ୍ବୋ ପୁରିସୋ, ସବ୍ବେ ପୁରିସା’’ତିଆଦିନା ଚ ନୟେନ ସବ୍ବାନି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନାମେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ୟାନି ପନ ୟମକମହାଥେରେନ ପୁନ୍ନପୁଂସକୱିସୟେ ସବ୍ବ କତର କତମାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ରୂପାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତଂ ୟଥା ?
‘‘ସବ୍ବା’’ ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ରୂପଂ, ନିସ୍ସକ୍କେ ଭୁମ୍ମକେ ପନ ।
‘‘ସବ୍ବେ’’ ଇଚ୍ଚାଦିକଂ ରୂପଂ, ୟମକେନ ପକାସିତଂ ॥
ତଞ୍ଚେ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା, ୟୁତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୁ ୟୋଗିନୋ ।
ସବ୍ବନାମିକରୂପଞ୍ହି, ୱିୱିଧଂ ଦୁବ୍ବୁଧଂ ୟତୋ ॥
ସବ୍ବା, ସବ୍ବା, ସବ୍ବାୟୋ । ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବା, ସବ୍ବାୟୋ । ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବସ୍ସା, ସବ୍ବାହି, ସବ୍ବାଭି । ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବସ୍ସା, ସବ୍ବାସଂ । ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବସ୍ସା, ସବ୍ବାହି, ସବ୍ବାଭି । ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବସ୍ସା, ସବ୍ବାସଂ । ସବ୍ବାୟଂ, ସବ୍ବସ୍ସା, ସବ୍ବସ୍ସଂ, ସବ୍ବାସୁ । ଭୋତି ସବ୍ବେ, ଭୋତିୟୋ ସବ୍ବା, ସବ୍ବାୟୋ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ନାମିକପଦମାଲା ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବା ଭାୱିକା, ସବ୍ବା ଭାୱିକାୟୋ’’ତି, ‘‘ସବ୍ବା କଞ୍ଞା, ସବ୍ବା କଞ୍ଞାୟୋ’’ତି ଚ ଆଦିନା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସବ୍ବନାମାନି ସବ୍ବେହି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସବ୍ବସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ତତିୟାଚତୁତ୍ଥୀପଞ୍ଚମୀଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମୀୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ୱିଭତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ସା କୁମାରିକାୟ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି କରଣପ୍ପୟୋଗାଦିଦସ୍ସନତୋ । ସବ୍ବସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ କତଂ । ସବ୍ବସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ଦେତି । ଅୟଂ କଞ୍ଞା ସବ୍ବସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ହୀନା ୱିରୂପା । ଅୟଂ କଞ୍ଞା ସବ୍ବସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ଉତ୍ତମା ଅଭିରୂପା । ସବ୍ବସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ଅପେତି, ସବ୍ବସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ଧନଂ । ସବ୍ବସ୍ସା କଞ୍ଞାୟ ପତିଟ୍ଠିତଂ ।
ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବାନି । ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବାନି । ସବ୍ବେନ, ସବ୍ବେହି, ସବ୍ବେଭି । ସବ୍ବସ୍ସ, ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବେସାନଂ । ସବ୍ବସ୍ମା, ସବ୍ବମ୍ହା, ସବ୍ବେହି, ସବ୍ବେଭି। ସବ୍ବସ୍ସ, ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବେସାନଂ । ସବ୍ବସ୍ମିଂ, ସବ୍ବମ୍ହି, ସବ୍ବେସୁ । ଭୋ ସବ୍ବ, ଭୱନ୍ତୋ ସବ୍ବାନି । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ନାମିକପଦମାଲା ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବଂ ଭୂତଂ, ସବ୍ବାନି ଭୂତାନି । ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ, ସବ୍ବାନି ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ଚ ଆଦିନା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗସବ୍ବନାମାନି ସବ୍ବେହି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ସବ୍ବସଦ୍ଦସ୍ସ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନ ପଦମାଲା ଭୱତି ।
ଇଦାନିସ୍ସ ପରପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ସବ୍ବସାଧାରଣୋ ସବ୍ବୱେରୀ’’ଇତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ସାଧାରଣୋ ସବ୍ବସାଧାରଣୋ। ସବ୍ବେସଂ ୱେରୀ, ସବ୍ବେ ୱା ୱେରିନୋ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ସବ୍ବୱେରୀତି ସମାସୱିଗ୍ଗହୋ । ୟଥା ପନ ସବ୍ବସଦ୍ଦସ୍ସ ପଦମାଲା ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନ ୟୋଜିତା, ଏୱଂ କତରସଦ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ଅଧରସଦ୍ଦପରିୟନ୍ତାନଂ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ଉଭୟସଦ୍ଦୱଜ୍ଜିତୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପେୟ୍ୟାଲୋ –
କତରୋ, କତରେ । କତରଂ…ପେ॰… ଭୋ କତର, ଭୱନ୍ତୋ କତରେ । କତମୋ, କତମେ । ଇତରୋ, ଇତରେ । ଅଞ୍ଞୋ, ଅଞ୍ଞେ । ଅଞ୍ଞତରୋ, ଅଞ୍ଞତରେ । ଅଞ୍ଞତମୋ, ଅଞ୍ଞତମେ । ପୁବ୍ବୋ, ପୁବ୍ବେ । ପରୋ, ପରେ । ଅପରୋ, ଅପରେ । ଦକ୍ଖିଣୋ, ଦକ୍ଖିଣେ । ଉତ୍ତରୋ, ଉତ୍ତରେ । ଅଧରୋ, ଅଧରେ…ପେ॰… ଭୋ ଅଧର, ଭୱନ୍ତୋ ଅଧରେତି ।
ଅୟଂ ପନ ଉଭୟସଦ୍ଦସହିତୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗପେୟ୍ୟାଲୋ –
କତରଂ, କତରାନି । କତରଂ…ପେ॰… ଭୋ କତର, ଭୱନ୍ତୋ କତରାନି । କତମଂ । ଉଭୟଂ । ଇତରଂ । ଅଞ୍ଞଂ । ଅଞ୍ଞତରଂ । ଅଞ୍ଞତମଂ । ପୁବ୍ବଂ । ପରଂ । ଅପରଂ । ଦକ୍ଖିଣଂ । ଉତ୍ତରଂ । ଅଧରଂ, ଅଧରାନି । ଅଧରଂ…ପେ॰… ଭୋ ଅଧର, ଭୱନ୍ତୋ ଅଧରାନୀତି ।
ଇଦାନି ପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାନଂ ପରସଦ୍ଦାଦୀନଂ ରୂପନ୍ତରନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । କଚ୍ଚାୟନସ୍ମିଞ୍ହି ‘‘ପୁରିସା’’ତି ୱିୟ ‘‘ପରା’’ତି ପଠମାବହୁୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି । ଏୱରୂପୋ ନୟୋ ଅପରସବ୍ବକତରାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତମପରିୟୋସାନେସୁ ନୱସୁ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ, ଲବ୍ଭମାନୋ ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରାଧରେସୁ ଚତୂସୁ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ । ତଥା ‘‘ପୁରିସେ’’ତି ୱିୟ ପାଳିଆଦୀସୁ ‘‘ପୁବ୍ବେ’’ତି ସଚ୍ଚସଙ୍ଖେପେ ‘‘ଇତରେ’’ତି, କଚ୍ଚାୟନେ ଚ ‘‘ପରେ’’ତି ସତ୍ତମୀଏକୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି । ଏୱରୂପୋ ନୟୋ ସବ୍ବ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦେସୁ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ, ଲବ୍ଭମାନୋ କତରକତମାଦୀସୁ ସେସେସୁ ଅଧରପରିୟୋସାନେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ । ତଥା ‘‘ପୁରିସା’’ତି ୱିୟ ସବ୍ବା କତରା ଇଚ୍ଚାଦି ପଞ୍ଚମୀଏକୱଚନନୟୋ ପାଳିଆଦୀସୁ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅୟଂ ନୟୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତୋ ଚେ, ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଉଭୟସଦ୍ଦସହିତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପେୟ୍ୟାଲୋ –
କତରା, କତରା, କତରାୟୋ । କତରଂ…ପେ॰… ଭୋତି କତରେ, ଭୋତିୟୋ କତରା, କତରାୟୋ । କତମା । ଉଭୟା । ଇତରା । ଅଞ୍ଞତରା । ଅଞ୍ଞତମା । ପୁବ୍ବା । ପରା । ଅପରା । ଦକ୍ଖିଣା । ଉତ୍ତରା । ଅଧରା, ଅଧରା, ଅଧରାୟୋ । ଅଧରଂ…ପେ॰… ଭୋତି ଅଧରେ, ଭୋତିୟୋ ଅଧରା, ଅଧରାୟୋତି ।
ୟସ୍ମା ପନେତେସୁ ଇତର ଅଞ୍ଞ ଅଞ୍ଞତର ଅଞ୍ଞତମାନଂ ପାଳିୟାଦୀସୁ ‘‘ଇତରିସ୍ସା’’ତିଆଦିଦସ୍ସନତୋ କୋଚି ଭେଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଂ ଏକୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଇତରିସ୍ସା, ଇତରାୟ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞାୟ । ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞତରାୟ, ଅଞ୍ଞତମିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞତମାୟା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଥା ତତିୟାପଞ୍ଚମୀନମେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ତସ୍ସା କୁମାରିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ । କସ୍ସାହଂ କେନ ହାୟାମୀ’’ତି କରଣନିସ୍ସକ୍କପ୍ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ସତ୍ତମିୟା ପନେକୱଚନଟ୍ଠାନେ ‘‘ଇତରିସ୍ସା, ଇତରିସ୍ସଂ, ଇତରାୟ, ଇତରାୟଂ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞିସ୍ସଂ, ଅଞ୍ଞାୟ, ଅଞ୍ଞାୟଂ, ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସଂ, ଅଞ୍ଞତରାୟ, ଅଞ୍ଞତରାୟଂ, ଅଞ୍ଞତମିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞତମିସ୍ସଂ, ଅଞ୍ଞତମାୟ, ଅଞ୍ଞତମାୟ’’ନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ।
ତତ୍ର ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବସବ୍ବଂ, ପଦେସସବ୍ବଂ, ଆୟତନସବ୍ବଂ, ସକ୍କାୟସବ୍ବନ୍ତି ଚତୂସୁ ୱିସୟେସୁ ଦିଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗୋ । ତଥା ହେସ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବସବ୍ବସ୍ମିଂ ଆଗତୋ । ‘‘ସବ୍ବେସଂ ୱୋ ସାରିପୁତ୍ତା ସୁଭାସିତଂ ପରିୟାୟେନା’’ତିଆଦୀସୁ ପଦେସସବ୍ବସ୍ମିଂ । ‘‘ସବ୍ବଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଦେସେସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ, ଭାସିସ୍ସାମି…ପେ॰… କତମଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ସବ୍ବଂ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚେୱ ରୂପା ଚ…ପେ॰… ମନୋ ଚେୱ ଧମ୍ମା ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆୟତନସବ୍ବସ୍ମିଂ । ‘‘ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସକ୍କାୟସବ୍ବସ୍ମିଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସବ୍ବସ୍ମିଂ ଆଗତୋ ନିପ୍ପଦେସୋ, ଇତରେସୁ ତୀସୁ ସପ୍ପଦେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
ସବ୍ବସବ୍ବପଦେସେସୁ, ଅଥୋ ଆୟତନେପି ଚ ।
ସକ୍କାୟେ ଚାତି ଚତୂସୁ, ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
କତର କତମସଦ୍ଦେସୁ କତରସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପେସୁ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ଭିୟ୍ୟୋ ୱା ଅପ୍ପମୁପାଦାୟ ୱତ୍ତତି । କତମସଦ୍ଦୋ ବହୂସୁ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ବହୁଂ ୱା ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତତି । କତରସଦ୍ଦୋ ହି ଅପ୍ପୱିସୟୋ, କତମସଦ୍ଦୋ ବହୁୱିସୟୋ । ତତ୍ରିମେ ପୟୋଗା ‘‘କତରେନ ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସମୁଦ୍ଦୋ କତରୋ ଅୟଂ । କତମୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି । କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା । ଦିସା ଚତସ୍ସୋ ୱିଦିସା ଚତସ୍ସୋ, ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଦସ ଦିସତା, ଇମାୟୋ, କତମଂ ଦିସଂ ତିଟ୍ଠତି ନାଗରାଜା’’ । ଇଚ୍ଚେୱମାଦୟୋ ଭୱନ୍ତି । ଉଭୟୋ । ଉଭୟଂ । ଉଭୟୋ । ଉଭୟେନ । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ସବ୍ବସଦ୍ଦସମଂ । ଉଭୟୋ ଜନା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଉଭୟୋ ଜନେ ପସ୍ସତି । ୟଥା ଉଭୋ ପୁତ୍ତା । ଉଭୋ ପୁତ୍ତେତି । ‘‘ଉଭୟୋ’’ତି ହି ପଦଂ ‘‘ଉଭୋ’’ତି ପଦମିୱ ବହୁୱଚନନ୍ତଭାୱେନ ପସିଦ୍ଧଂ, ନ ତ୍ୱେକୱଚନନ୍ତଭାୱେନ । ଏତ୍ଥ ହି –
‘‘ଏକରତ୍ତେନ ଉଭୟୋ, ତୁୱଞ୍ଚ ଧନୁସେଖ ଚ ।
ଅନ୍ନମେୱାଭିନନ୍ଦନ୍ତି, ଉଭୟୋ ଦେୱମାନୁସା’’
‘‘ଉଭୟୋ ତେ ପିତାଭାତରୋ’’ତି ତଦତ୍ଥସାଧକାନି ନିଦସ୍ସନପଦାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଦା ପନାୟସ୍ମନ୍ତୋ ‘‘ଉଭୟୋ’’ତି ଏକୱଚନନ୍ତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟାଥ, ତଦା ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ । କୋ ହି ସମତ୍ଥୋ ଅନନ୍ତନୟପଟିମଣ୍ଡିତେ ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ଜିନସାସନେ ନିରୱସେସତୋ ନୟଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଦସ୍ସେତୁଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନେନ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେନ । ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥୁପଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ –
ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବସଦ୍ଦୋ, ଦକ୍ଖିଣୋ ଚୁତ୍ତରୋ ପରୋ।
ସବ୍ବନାମେସୁ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଅସବ୍ବନାମିକେସୁପି ॥
ଏତେସଞ୍ହି ସବ୍ବନାମେସୁ ସଙ୍ଗହୋ ୱିଭାୱିତୋୱ ।
ଇଦାନି ଅସବ୍ବନାମେସୁ ସଙ୍ଗହୋ ୱୁଚ୍ଚତେ – ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ତାୱ ୟଦା ବାଲୱାଚକୋ, ତଦା ସବ୍ବନାମଂ ନାମ ନ ହୋତି । ଅସବ୍ବନାମତ୍ତା ଚ ସବ୍ବଥାପି ପୁରିସ କଞ୍ଞା ଚିତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ନ ଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞୋ, ବାଲୋ ପୁରିସୋ । ନ ଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞା, ବାଲା ଇତ୍ଥୀ । ନ ଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞଂ, ବାଲଂ କୁଲନ୍ତି ୱଚନତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ, ଅଞ୍ଞା । ଅଞ୍ଞଂ, ଅଞ୍ଞେ’’ତିଆଦିନା ପୁରିସନୟେନେୱ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅଞ୍ଞା, ଅଞ୍ଞା, ଅଞ୍ଞାୟୋ’’ତିଆଦିନା କଞ୍ଞାନୟେନେୱ, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ, ଅଞ୍ଞାନୀ’’ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥୱିସେସେ ବାଲଜନେ ୱତ୍ତୁକାମେନ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଜନା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞେ ଜନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସ ତଂ ୱଚନଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ତଥା ‘‘ଅଞ୍ଞାନଂ ଜନାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞେସଂ ଜନାନଂ, ଅଞ୍ଞେସାନଂ ଜନାନ’’ନ୍ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସ ତଂ ୱଚନଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି । ତଥା ‘‘ଅଞ୍ଞାନଂ ଇତ୍ଥୀନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞାସଂ ଇତ୍ଥୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି, ‘‘ଅଞ୍ଞାନଂ କୁଲାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞେସଂ କୁଲାନଂ, ଅଞ୍ଞେସାନଂ କୁଲାନ’’ନ୍ତି ୱା ୱୁତ୍ତେପି । ସବ୍ବନାମିକୱସେନ ପନ ଅଧିଗତାପରୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ‘‘ଅଞ୍ଞେ ଜନା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଜନା’’ତିଆଦିନା । ତଥା ହି ‘‘ଅଞ୍ଞା ଜନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ଇତି ୟତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଜନା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ‘‘ଅଞ୍ଞେ ଜନା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ନୁପପଜ୍ଜତି, ୟତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅଞ୍ଞେ ଜନା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ‘‘ଅଞ୍ଞା ଜନା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ନୁପପଜ୍ଜତି । ୟା ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିସେସେ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞା, ଅୟଂ ନୀତିୟା ମଗ୍ଗୋ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣେ ହେତୁତ୍ତା, ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା ନୀତୀତି ୱୁତ୍ତା । ସା ଚ ୱିନା ପଞ୍ଞାୟ ନ ସିଜ୍ଝତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ଅସବ୍ବନାମିକୋପି ଭୱତି ।
ପୁବ୍ବ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତର ପରସଦ୍ଦେସୁ ପୁବ୍ବସଦ୍ଦୋ ୟତ୍ଥ ପଧାନୱାଚକୋ, ୟତ୍ଥ ଚ ‘‘ସେମ୍ହଂ ପୁବ୍ବୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଲୋହିତକୋପଜୱାଚକୋ, ତତ୍ଥ ଅସବ୍ବନାମିକୋ । ପଠମତ୍ଥେ ତିଲିଙ୍ଗୋ, ଦୁତିୟତ୍ଥେ ଏକଲିଙ୍ଗୋ । ଉତ୍ତମତ୍ଥୱାଚକୋ ପନ ଉତ୍ତରସଦ୍ଦୋ ଚ ପରସଦ୍ଦୋ ଚ ଅସବ୍ବନାମିକୋ ତିଲିଙ୍ଗୋୟେୱ । ତଥା ‘‘ଦକ୍ଖିଣସ୍ସା ୱହନ୍ତିମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ସୁସିକ୍ଖିତତ୍ଥଚତୁରତ୍ଥୱାଚକୋ ଦକ୍ଖିଣସଦ୍ଦୋ । ‘‘ପେତାନଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦଜ୍ଜା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱାଚକୋ ଦକ୍ଖିଣାସଦ୍ଦୋ ନିୟୋଗା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ଅସବ୍ବନାମିକୋୟେୱ । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞ ପୁବ୍ବ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତର ପରସଦ୍ଦା ଅସବ୍ବନାମିକାପି ସନ୍ତୀତି ତେସଂ ସବ୍ବନାମେସୁପି ଅସବ୍ବନାମେସୁପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି କତରସଦ୍ଦାଦୀନଂ ପରପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାସୋ ନୀୟତେ ‘‘କତରଗାମୱାସୀ କତମଗାମୱାସୀ । ଉଭୟଗାମୱାସିନୋ, ଇତରଗାମୱାସୀ ଅଞ୍ଞତରଗାମୱାସୀ, ପୁବ୍ବଦିସା, ପରଜନୋ, ଦକ୍ଖିଣଦିସା, ଉତ୍ତରଦିସା, ଅଧରପତ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ର ‘‘କତରୋ ଗାମୋ କତରଗାମୋ, କତମୋ ଗାମୋ କତମଗାମୋ, ଉଭୟୋ ଗାମା ଉଭୟଗାମା’’ତିଆଦିନା ୟଥାରହଂ ସମାସୱିଗ୍ଗହୋ, କତରସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ କତମସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଚ ରୂପାନି ଗରୂ ‘‘କତରୋ ଚ କତମୋ ଚ କତରକତମେ କତରକତମା ୱା’’ତି। ତସ୍ମା ସବ୍ବନାମିକନୟେନ ସୁଦ୍ଧନାମିକେସୁ ପୁରିସନୟେନ ଚ କତର କତମସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା, ତେନସ୍ସ ସମ୍ପଦାନସାମିୱଚନଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘କତରକତମେସଂ, କତରକତମେସାନଂ, କତରକତମାନ’’ନ୍ତି ତୀଣି ରୂପାନି ସିୟୁଂ ‘‘କତରା ଚ କତମା ଚ କତରକତମା’’ତି ଏୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ କତସମାସେ ପନ ସବ୍ବନାମିକନୟେନ, ସୁଦ୍ଧନାମିକେସୁ କଞ୍ଞାନୟେନ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘କତରଞ୍ଚ କତମଞ୍ଚ କତରକତମାନୀ’’ତି ଏୱଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ କତସମାସେ ସବ୍ବନାମିକନୟେନ, ସୁଦ୍ଧନାମିକେସୁ ଚିତ୍ତନୟେନ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ – ପୁବ୍ବାପରାଦିସଦ୍ଦା ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସାଦିୱିଧିଂ ପତ୍ୱା ସେହି ରୂପେହି ରୂପୱନ୍ତୋ ନ ହୋନ୍ତି, ତଂ ୟଥା ? ପୁବ୍ବାପରା, ଅଧରୁତ୍ତରା, ମାସପୁବ୍ବା ପୁରିସା, ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା ପୁରିସା, ତଥାଗତଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା ସାୱକା, ଇଦଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ପଠମାବହୁୱଚନରୂପଂ । ଏତ୍ଥେକାରୋ ଆଦେସଭୂତୋ ନ ଦିସ୍ସତି । ପୁବ୍ବାପରାନଂ ଅଧରୁତ୍ତରାନଂ, ମାସପୁବ୍ବାନଂ ପୁରିସାନଂ, ଇଦଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଂ ବହୁୱଚନରୂପଂ । ଏତ୍ଥ ସଂ ସାନମିଚ୍ଚେତେ ଆଦେସଭୂତା ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତଥାଗତଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାନଂ ସାୱକାନଂ, ତଥାଗତଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାନଂ ସାୱିକାନଂ, କୁଲାନଂ ୱା, ଇଦଂ ତିଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଂ ବହୁୱଚନରୂପଂ । ଏତ୍ଥାପି ସଂ ସାନମିଚ୍ଚେତେ ଆଦେସଭୂତା ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ମାସପୁବ୍ବାୟଂ ମାସପୁବ୍ବାୟ, ପିୟପୁବ୍ବାୟଂ ପିୟପୁବ୍ବାୟ, ଇଦମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ସତ୍ତମୀଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଂ ଏକୱଚନରୂପଂ । ଏତ୍ଥାଦେସଭୂତା ସଂ ସା ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ମାସପୁବ୍ବାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ, ପିୟପୁବ୍ବାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ, ଇଦମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତେ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀବହୁୱଚନରୂପଂ । ଏତ୍ଥ ପନାଦେସଭୂତୋ ସମିଚ୍ଚେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି, ପୁବ୍ବାପରାଦୀନଂ ସମାସୱିଗ୍ଗହଂ ସମାସପରିଚ୍ଛେଦେ ପକାସେସ୍ସାମ ।
ଇଦାନି ୟଂସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ୟୋ, ୟେ । ୟଂ, ୟେ । ୟେନ, ୟେହି, ୟେଭି । ୟସ୍ସ, ୟେସଂ, ୟେସାନଂ । ୟସ୍ମା, ୟମ୍ହା, ୟେହି, ୟେଭି । ୟସ୍ସ, ୟେସଂ, ୟେସାନଂ । ୟସ୍ମିଂ, ୟମ୍ହି, ୟେସୁ । ଇଦଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ । ୟଂ, ୟାନି । ୟଂ, ୟାନି । ୟେନ । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ଅଥ ୱା ୟଂ, ୟାନି, ୟା । ୟଂ, ୟାନି, ୟେ । ୟେନ । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । କତ୍ଥଚି ହି ନିକାରଲୋପୋ ଭୱତି । ଅଥ ୱା ପନ ନିକାରସ୍ସ ଆକାରେକାରାଦେସାପି ଗାଥାୱିସୟେ ।
‘‘ୟା ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ, ପଲ୍ଲଙ୍କୱରମାଭୁଜେ ।
ନିମିତ୍ତାନି ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ତାନି ଅଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସରେ’’ତି ଚ,
‘‘କିଂ ମାଣୱସ୍ସ ରତନାନି ଅତ୍ଥି, ୟେ ତଂ ଜିନନ୍ତୋ ହରେ ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତୋ’’ତି ଚ ଇଦମେତ୍ଥ ପାଳିନିଦସ୍ସନଂ । ଇଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ୟା, ୟା, ୟାୟୋ । ୟଂ, ୟା, ୟାୟୋ । ୟାୟ, ୟାହି, ୟାଭି । ୟାୟ, ୟସ୍ସା, ୟାସଂ । ୟାୟ, ୟାହି, ୟାଭି । ୟାୟ, ୟସ୍ସା, ୟାସଂ । ୟସ୍ସଂ, ୟାୟଂ, ୟାସୁ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ । ଏୱଂ ୟଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନ ପଦମାଲା ଭୱତି । ଏତ୍ଥାଲପନପଦାନି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଥା ତଂସଦ୍ଦାଦୀନଂ ପଦମାଲାଦୀସୁପି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ୟନ୍ତି ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟନ୍ତି ସଦ୍ଦୋ ‘‘ୟଂ ମେ ଭନ୍ତେ ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ ସମ୍ମୁଖା ସୁତଂ ସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ଆରୋଚେମି ତଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ୟନ୍ତଂ ଅପୁଚ୍ଛିମ୍ହ ଅକିତ୍ତୟୀ ନୋ, ଅଞ୍ଞଂ ତଂ ପୁଚ୍ଛାମ ତଦିଙ୍ଘ ବ୍ରୂହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଉପୟୋଗୱଚନେ । ‘‘ଅଟ୍ଠା ନମେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା’’ତିଆଦୀସୁ କରଣୱଚନେ । ‘‘ୟଂ ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉଦପାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଭୁମ୍ମୱଚନେ ଦିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥେଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଉପୟୋଗେ ଚ, ଭୁମ୍ମେ ଚ କରଣେପି ଚ ।
ଚତୂସ୍ୱେତେସୁ ଠାନେସୁ, ୟନ୍ତି ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥
ପରପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟଂସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାସୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ୟଂଖନ୍ଧାଦି, ୟଂଗୁଣା, ୟଗ୍ଗୁଣା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଖନ୍ଧାଦି ୟଂଖନ୍ଧାଦି, ୟେ ଗୁଣା ୟଂଗୁଣାତି ସମାସୱିଗ୍ଗହୋ । ତଥା ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ‘‘ୟଂଗୁଣନେମିତ୍ତିକଞ୍ଚେତଂ ନାମଂ, ତେସଂ ଗୁଣାନଂ ପକାସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ ‘‘ୟେ ଗୁଣା ୟଂଗୁଣା, ୟଂଗୁଣା ଏୱ ନିମିତ୍ତଂ ୟଂଗୁଣନିମିତ୍ତଂ, ତତୋ ଜାତଂ ‘ଭଗୱା’ତି ଇଦଂ ନାମନ୍ତି ୟଂଗୁଣନେମିତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବଚନମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ୟଗ୍ଗୁଣାତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ ଗୁଣା ୟଗ୍ଗୁଣା’’ତି ନିବ୍ବଚନଂ । ତଥା ହି –
‘‘ଅପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ପଞ୍ଞା, ୟଗ୍ଗୁଣନ୍ତଂ ନ ଜାନିୟା ।
ଅଥ କା ତସ୍ସ ୱିଜଞ୍ଞା, ତଂ ବୁଦ୍ଧଂ ଭୂଗୁଣଂ ନମେ’’ତି
ପୋରାଣକୱିରଚନାୟଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଗୁଣା ୟଗ୍ଗୁଣା’’ତି ନିବ୍ବଚନମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ।
ୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାସମ୍ହି, ସଦ୍ଧିଂ ପରପଦେହି ୱେ ।
ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ୱାଥ, ଦ୍ୱିଭାୱୋ ୱା ସିୟା ଦ୍ୱିଧା ॥
ଏୱଂ ୟସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାସୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ସୋ, ତେ । ନଂ, ତଂ, ନେ, ତେ । ନେନ, ତେନ, ନେହି, ତେହି, ନେଭି, ତେଭି । ଅସ୍ସ, ନସ୍ସ, ତସ୍ସ, ‘ନେସଂ, ତେସଂ (ଆସଂ) । ଅସ୍ମା, ନସ୍ମା, ତସ୍ମା, ନମ୍ହା, ତମ୍ହା, ନେହି, ତେହି, ନେଭି, ତେଭି । ଅସ୍ସ, ନସ୍ସ, ତସ୍ସ, ନେସଂ, ତେସଂ (ଆସଂ) । ଅସ୍ମିଂ, ନସ୍ମିଂ, ତସ୍ମିଂ, ଅମ୍ହି, ନମ୍ହି, ତମ୍ହି, ତ୍ୟମ୍ହି, ନେସୁ, ତେସୁ । ଇଦଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଆସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେ ‘‘ନେୱାସଂ କେସା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ହତ୍ଥପାଦା ଚ ଜାଲିନୋ’’ତି ଗାଥା ନିଦସ୍ସନଂ, ସୋ ଚ ତିଲିଙ୍ଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତ୍ୟମ୍ହୀତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେ –
‘‘ୟଦାସ୍ସ ସୀଲଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ, ସୋଚେୟ୍ୟଞ୍ଚାଧିଗଚ୍ଛତି ।
ଅଥ ୱିସ୍ସାସତେ ତ୍ୟମ୍ହି, ଗୁୟ୍ହଞ୍ଚସ୍ସ ନ ରକ୍ଖତୀ’’ତି
ଅୟଂ ଗାଥା ନିଦସ୍ସନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ରୂପୱିସେସୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତବ୍ବୋ – ଅରିୟୱିନୟେତି ୱା ସପ୍ପୁରିସୱିନୟେତି ୱା । ଏସେ ସେ ଏକେ ଏକଟ୍ଠେତି ପାଳିପ୍ପଦେସେ ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନକାନମେତ ତସଦ୍ଦାନଂ ଏକାରନ୍ତନିଦ୍ଦେସୋପି ଦିସ୍ସତୀତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ତେସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ – ତେସଦ୍ଦୋ ‘‘ନ ତେ ସୁଖଂ ପଜାନନ୍ତି, ୟେ ନ ପସ୍ସନ୍ତି ନନ୍ଦନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ତଂସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନେ ଆଗତୋ, ‘‘ତେ ନ ପସ୍ସାମି ଦାରକେ’’ତିଆଦୀସୁ ଉପୟୋଗବହୁୱଚନେ । ‘‘ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ, ନମୋ ତେ ପୁରିସୁତ୍ତମ । ନମୋ ତେ ବୁଦ୍ଧ ୱୀରତ୍ଥୂ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ତୁମ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ସମ୍ପଦାନେ, ତୁୟ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘କିନ୍ତେ ଦିଟ୍ଠଂ କିନ୍ତି ତେ ଦିଟ୍ଠଂ, ଉପଧୀ ତେ ସମତିକ୍କନ୍ତା, ଆସୱା ତେ ପଦାଲିତା’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ କରଣେ । ‘‘କିନ୍ତେ ୱତଂ କିଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସାମିଅତ୍ଥେ, ତୱାତି ଅତ୍ଥୋତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଉପୟୋଗେ ଚ, କରଣେ ସମ୍ପଦାନିୟେ ।
ସାମିମ୍ହି ଚାତି ତେସଦ୍ଦୋ, ପଞ୍ଚସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତଂ, ତାନି । ତଂ, ତାନି । ନେନ, ତେନ ଇଚ୍ଚାଦି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ଇଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ସା, ତା, ତାୟୋ । ନଂ, ତଂ, ନା, ତା, ନାୟୋ, ତାୟୋ । ନାୟ, ତାୟ, ନାହି, ତାହି, ନାଭି, ତାଭି । ଅସ୍ସା, ନସ୍ସା, (ତିସ୍ସା,) ତସ୍ସା, ନାୟ, ତାୟ, ନାସଂ, ତାସଂ, ସାନଂ, ଆସଂ । ଅସ୍ସା, ନସ୍ସା, ତସ୍ସା, ନାୟ, ତାୟ, ନାହି, ତାହି, ନାଭି, ତାଭି । ଅସ୍ସା, ନସ୍ସା, (ତିସ୍ସା,) ତସ୍ସା, ନାୟ, ତାୟ, ନାସଂ, ତାସଂ, ସାନଂ, ଆସଂ । ନାୟ, ତାୟ, ଅସ୍ସଂ, ନସ୍ସଂ, ତିସ୍ସଂ, ତସ୍ସଂ, ନାୟଂ, ତାୟଂ, ନାସୁ, ତାସୁ, ତ୍ୟାସୁ । ଇଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅଭିକ୍କମୋ ସାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ନାସଂ କୁଜ୍ଝନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା । ଖିଡ୍ଡା ପଣିହିତା ତ୍ୟାସୁ, ରତି ତ୍ୟାସୁ ପତିଟ୍ଠିତା । ବୀଜାନି ତ୍ୟାସୁ ରୁହନ୍ତୀ’’ତି ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ‘‘ସାନଂ ଆସଂ ତ୍ୟାସୂ’’ତି ଇମାନି ୱୁତ୍ତାନି ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକାନଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁସମ୍ମୁୟ୍ହନଟ୍ଠାନଭୂତାନି । ଏୱଂ ପରମ୍ମୁଖୱଚନସ୍ସ ତଂସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ –
‘‘ତଂ ତ୍ୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱାନ ୟାଚସ୍ସୁ’’, ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପଦିସ୍ସରେ ।
ଆଦୋ ତଂ ତେତିଆଦୀନି, ନନ୍ତିଆଦୀନି ନୋ ତଥା ॥
ନଂ ନେ ନେନାତିଆଦୀନି, ୱୋ ନୋଇଚ୍ଚାଦୟୋ ୱିୟ ।
ପଦତୋ ପରଭାୱମ୍ହି, ଦିଟ୍ଠାନି ଜିନସାସନେ ॥
‘‘ଅଥ ନଂ ଅଥ ନେ ଆହ, ନ ଚ ନଂ ପଟିନନ୍ଦତି’’ ।
ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପୟୋଗାନି, ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି ୱିଞ୍ଞୁନା ॥
କୋ ଚେତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟ –
‘‘ୟଥା ନଦୀ ଚ ପନ୍ଥୋ ଚ, ପାନାଗାରଂ ସଭା ପପା ।
ଏୱଂ ଲୋକିତ୍ଥିୟୋ ନାମ, ନାସଂ କୁଜ୍ଝନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତି
ପଦତୋ ଅପରତ୍ତେପି, ନାସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଦସ୍ସନା ।
ଆଦୋପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାୱ, ନଂ ନେଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଇତି ॥
ସୋ ପନେୱନ୍ତୁ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ‘‘ତୱ ୱାଦେ ନ ଲବ୍ଭତି ।
ନାସଂସଦ୍ଦୋ ନସଦ୍ଦୋ ଚ, ଆସଂସଦ୍ଦୋ ଚ ଲବ୍ଭରେ ॥
ତସ୍ମା ‘ଆସଂ ନ କୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଇତ୍ଥୀନଂ ପଣ୍ଡିତା’ଇତି ।
ଅତ୍ଥୋୱ ଭୱତେ ଏୱଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ଧାରେହି ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥
ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ‘‘ନଂ ପୁରିସଂ ପସ୍ସତି, ନେ ପୁରିସେ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ପଦତୋ ଅପରତ୍ତେପି ‘‘ନଂ, ନେ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତସ୍ମା ତେନାପି ନୟେନ ପଦତୋ ଅପରାନିପି ତାନି କଦାଚି ସିୟୁଂ । ମୟଂ ପନ ପାଳିନୟାନୁସାରେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତିଂ ୱଦାମ, ଇଦଂ ଠାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ପରପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମାସୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ତଂପୁତ୍ତୋ, ତଂସଦିସୋ, ତନ୍ନିନ୍ନୋ, ତପ୍ପୋଣୋ, ତପ୍ପବ୍ଭାରୋ, ତବ୍ଭୂତୋ, ତଗ୍ଗୁଣୋ, ତସ୍ସଦିସୋ’’ତି ।
ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାସମ୍ହି, ସଦ୍ଧିଂ ପରପଦେହି ୱେ ।
ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ପୁବ୍ବ-ପଦେ ଦ୍ୱିତ୍ତନ୍ତୁ ପଚ୍ଛିମେ ॥
ଏୱଂ ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାସୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ଏତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଏସୋ, ଏତେ । ଏତଂ, ଏତେ । ଏତେନ, ଏତେହି, ଏତେଭି । ଏତସ୍ସ, ଏତେସଂ, ଏତେସାନଂ । ଏତସ୍ମା, ଏତମ୍ହା, ଏତେହି, ଏତେଭି । ଏତସ୍ସ, ଏତେସଂ, ଏତେସାନଂ । ଏତସ୍ମିଂ, ଏତମ୍ହି, ଏତେସୁ । ଇଦଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ଏତଂ, ଏତାନି । ଏତଂ, ଏତାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ, ଇଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ଏସା, ଏତା, ଏତାୟୋ । ଏତଂ, ଏତା, ଏତାୟୋ । ଏତାୟ, ଏତାହି, ଏତାଭି । ଏତାୟ, ଏତିସ୍ସା, ଏତିସ୍ସାୟ, ଏତାସଂ । ଏତାୟ, ଏତାହି, ଏତାଭି । ଏତାୟ, ଏତିସ୍ସା, ଏତିସ୍ସାୟ, ଏତାସଂ । ଏତାୟ, ଏତିସ୍ସଂ, ଏତାସୁ । ଇଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ । ଏୱଂ ଏତସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ।
ପରପଦେନେତ୍ଥ ସଦ୍ଧିଂ ସମାସୋପିସ୍ସ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ଏତଦତ୍ଥାୟ ଲୋକସ୍ମିଂ, ନିଧି ନାମ ନିଧିୟ୍ୟତି । ଏତପ୍ପରମାୟେୱ ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିତା ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ।
ସମାସେ ଏତସଦ୍ଦସ୍ସ, ସଦ୍ଧିଂ ପରପଦେହି ୱେ ।
ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ପୁବ୍ବ-ପଦେ ହୋତି ନ ହୋତି ଚ ॥
ଇଦାନି ଇଦଂସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଅୟଂ, ଇମେ । ଇମଂ, ଇମେ । ଅନେନ, ଇମିନା, ଏହି, ଏଭି, ଇମେହି, ଇମେଭି । ଅସ୍ସ, ଇମସ୍ସ, ଏସଂ, ଏସାନଂ, ଇମେସଂ, ଇମେସାନଂ । ଅସ୍ମା, ଇମସ୍ମା, ଇମମ୍ହା, ଏହି, ଏଭି, ଇମେହି, ଇମେଭି । ଅସ୍ସ, ଇମସ୍ସ, ଏସଂ, ଏସାନଂ, ଇମେସଂ, ଇମେସାନଂ । ଅସ୍ମିଂ, ଇମସ୍ମିଂ, ଅମ୍ହି, ଇମମ୍ହି, ଏସୁ, ଇମେସୁ । ଇଦଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ଇଦଂ, ଇମାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ଇଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ଅୟଂ, ଇମା, ଇମାୟୋ । ଇମଂ, ଇମା, ଇମାୟୋ । ଇମାୟ, ଇମାହି, ଇମାଭି । ଅସ୍ସା, ଅସ୍ସାୟ, ଇମିସ୍ସା, ଇମିସ୍ସାୟ, ଇମାୟ, ଇମାସଂ । ଅସ୍ସା, ଇମିସ୍ସା, ଇମାୟ, ଇମାହି, ଇମାଭି । ଅସ୍ସା, ଅସ୍ସାୟ, ଇମିସ୍ସା, ଇମିସ୍ସାୟ, ଇମାୟ, ଇମାସଂ । ଅସ୍ସଂ, ଇମିସ୍ସଂ, ଇମାୟ, ଇମାୟଂ, ଇମାସୁ । ଇଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ । ଏୱଂ ଇଦଂସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି ।
କଚ୍ଚାୟନେ ତୁ ‘‘ଇମସ୍ସିଦମଂସିସୁ ନପୁଂସକେ’’ତି ଇମସଦ୍ଦୋୟେୱ ପକତିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନ ଇଦଂସଦ୍ଦୋୟେୱ ‘‘ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତି ପକତିୟା ଦସ୍ସନତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱା ସମୂହୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ତାସଦ୍ଦେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ୟଥା ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତାତି । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମୂହୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ସମୂହତ୍ଥଂ ତାସଦ୍ଦମାହ ୟଥା ଜନାନଂ ସମୂହୋ ଜନତାତି । ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ଚ ଇଦଂସଦ୍ଦୋୟେୱ ପକତିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ।
ସମାସେ ଇଦଂସଦ୍ଦସ୍ସ, ସଦ୍ଧିଂ ପରପଦେନ ୱେ ।
ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତ୍ୱେୱ, ରୂପଂ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ସିୟୁତ୍ତରେ ॥
ଇଦାନି ଅମୁସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଅସୁ, ଅମୁ, ଅମୂ । ଅମୁଂ, ଅମୂ । ଅମୁନା, ଅମୂହି, ଅମୂଭି । ଅମୁସ୍ସ, ଦୁସ୍ସ, ଅମୂସଂ, ଅମୂସାନଂ । ଅମୁସ୍ମା, ଅମୁମ୍ହା, ଅମୂହି, ଅମୂଭି । ଅମୁସ୍ସ, ଦୁସ୍ସ, ଅମୂସଂ, ଅମୂସାନଂ । ଅମୁସ୍ମିଂ, ଅମୁମ୍ହି, ଅମୂସୁ । ଇଦଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ଅଦୁଂ, ଅମୂନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ଇଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
ଅସୁ, ଅମୁ, ଅମୂ, ଅମୁୟୋ । ଅମୂଂ, ଅମୂ, ଅମୁୟୋ । ଅମୁୟା, ଅମୂହି, ଅମୂଭି । ଅମୁସ୍ସା, ଅମୁୟା, ଅମୂସଂ, ଅମୂସାନଂ । ଅମୁୟା, ଅମୂହି, ଅମୂଭି । ଅମୁସ୍ସା, ଅମୁୟା, ଅମୂସଂ, ଅମୂସାନଂ । ଅମୁୟା, ଅମୁୟଂ, ଅମୁସ୍ସଂ, ଅମୂସୁ । ଇଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ । ଏୱଂ ଅମୁସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି, ସମାସୋ ପନ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ ।
ତତ୍ର ‘‘ଦୁସ୍ସ ମେ ଖେତ୍ତପାଲସ୍ସ, ରତ୍ତିଭତ୍ତଂ ଅପାଭତ’’ନ୍ତି ପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଦୁସ୍ସା’’ତି ପଦମମ୍ହେହି ଠପିତଂ । କକାରାଗମୱସେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଅସବ୍ବନାମିକରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । ତେସଂ ୱସେନ ଅୟଂ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
‘‘ଅସୁକୋ, ଅସୁକା । ଅସୁକଂ, ଅସୁକେ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଅମୁକୋ, ଅମୁକା । ଅମୁକଂ, ଅମୁକେ’’ତିଆଦିନା ଚ ପୁରିସନୟୋପି ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଅସୁକା, ଅସୁକାୟୋ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଅମୁକା, ଅମୁକାୟୋ’’ତିଆଦିନା ଚ କଞ୍ଞାନୟୋପି ଲବ୍ଭତି । ‘‘ଅସୁକଂ, ଅସୁକାନୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଅମୁକଂ, ଅମୁକାନୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ଚିତ୍ତନୟୋପି ଲବ୍ଭତି । ଇମାନେତ୍ଥ ପଦାନି ଅସବ୍ବନାମିକାନିପି କକାରାଗମୱସେନ ନାନତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି ।
ଇଦାନି କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
କୋ, କେ । କଂ, କେ । କେନ, କେହି, କେଭି । କସ୍ସ, କିସ୍ସ, କେସଂ । କସ୍ମା, କମ୍ହା, କେହି, କେଭି । କସ୍ସ, କିସ୍ସ, କେସଂ । କସ୍ମିଂ, କିସ୍ମିଂ, କମ୍ହି, କିମ୍ହି, କେସୁ । ଇଦଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ।
ରୂପୱିସେସୋପେତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘କେ ଗନ୍ଧବ୍ବେ ଚ ରକ୍ଖସେ ନାଗେ, କେ କିମ୍ପୁରିସେ ଚ ମାନୁସେ, କେ ପଣ୍ଡିତେ ସବ୍ବକାମଦଦେ, ଦୀଘଂ ରତ୍ତଂ ଭତ୍ତା ମେ ଭୱିସ୍ସତି, କେ ଚ ଛୱେ ପାଥିକପୁତ୍ତେ, କା ଚ ତଥାଗତାନଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆସାଦନା’’ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ । ୟସ୍ମା ପନ କେ ଗନ୍ଧବ୍ବେ ଚ ରକ୍ଖସେ ନାଗେ ଇତିଆଦୀସୁ ପାଳୀସୁ ‘‘କେ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ଏକାରନ୍ତମ୍ପି ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘କେ’’ତି ରୂପଭେଦୋ ଚେତ୍ଥ ଞେୟ୍ୟୋ । ତଥା ‘‘କିସ୍ସସ୍ସ ଏକଧମ୍ମସ୍ସ, ୱଧଂ ରୋଚେସି ଗୋତମ । କିସ୍ମିଂ ମେ ସିୱୟୋ କୁଦ୍ଧା । କମ୍ହି କାଲେ ତୟା ୱୀର, ପତ୍ଥିତା ବୋଧିମୁତ୍ତମା’’ତିଆଦୀନି ଚ ନିଦସ୍ସନପଦାନି ଞେୟ୍ୟାନି । ଅପିଚ –
‘‘କୋ ତେ ବଲଂ ମହାରାଜ’’, ଇତିଆଦୀସୁ ପାଳିସୁ ।
କ୍ୱସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତତୀତି, ଞେୟ୍ୟା କୋ ଇଚ୍ଚୟଂ ସୁତି ॥
ପେତଂ ତଂ ସାମମଦ୍ଦକ୍ଖିଂ, କୋ ନୁ ତ୍ୱଂ ସାମ ଜୀୱସି ।
ଇତି ପାଠେ କଥଂସଦ୍ଦା-ଭିଧେୟ୍ୟେ ୱତ୍ତତୀତି ଚ ॥
ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ, ଦିଟ୍ଠୋ କୋ ଇଚ୍ଚୟଂ ରୱୋ ।
ନିପାତୋତି ଗହେତବ୍ବୋ, ସୁତିସାମଞ୍ଞତୋ ରୁତୋ ॥
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ କଂ, କାନି । କଂ, କାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ‘‘କିଂ ଚିତ୍ତଂ । କିଂ ରୂପଂ । କିଂ ପରାଭୱତୋ ମୁଖଂ । କିଂ ଇଚ୍ଛସୀ’’ତିଆଦିପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ପନ ‘‘କିଂ, କାନି । କିଂ, କାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ୟୁତ୍ତତରୋ, ଇଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ।
କା, କା, କାୟୋ । କଂ, କା, କାୟୋ । କାୟ, କାହି, କାଭି । କାୟ, କସ୍ସା, କାସଂ, କାସାନଂ । କାୟ, କସ୍ସା, କାହି, କାଭି । କାୟ, କସ୍ସା, କାସଂ କାସାନଂ । କାୟ, କସ୍ସା, କାୟଂ, କସ୍ସଂ, କାସୁ ।
ଏତ୍ଥ ପନ କାୟୋତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେ ‘‘କାୟୋ ଅମୋଘା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ନିଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ । ଏୱଂ କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ଭୱତି । ଏତ୍ଥେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ – କିଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘କିଂ ରାଜା ୟୋ ଲୋକଂ ନ ରକ୍ଖତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ନାମ ତୁମ୍ହେ ମଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞଥା’’ତିଆଦୀସୁ ଗରହନେ ଆଗତୋ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅନିୟମେ । ‘‘କିନ୍ତେ ୱକ୍କଲି ଇମିନା ପୂତିକାୟେନ ଦିଟ୍ଠେନ, ୟୋ ଖୋ ୱକ୍କଲି ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ନିପ୍ପୟୋଜନତାୟଂ । ‘‘କିଂ ନ କାହାମି ତେ ୱଚୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ । ‘‘କିଂସୂଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛାୟଂ, ପୁଚ୍ଛା ଚ ନାମ କାରଣପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧା, ଅତୋ କାରଣପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନପି କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଞେୟ୍ୟା । ତଥା ହି ଅୟଂ ‘‘କିଂ ନୁ ସନ୍ତରମାନୋୱ, କାସୁଂ ଖଣସି ସାରଥି । କିଂ ନୁ ଜାତିଂ ନ ରୋଚେସି । କେନ ତେତାଦିସୋ ୱଣ୍ଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ କାରଣପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱତ୍ତତି । ‘‘କିଂ କାସୁୟା କରିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ କିଚ୍ଚପୁଚ୍ଛାୟଂ । ‘‘କିଂ ସୀଲଂ । କୋ ସମାଧୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସରୂପପୁଚ୍ଛାୟଂ । ‘‘କିଂ ଖାଦସି । କିଂ ପିୱସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁପୁଚ୍ଛାୟଂ । ‘‘ଖାଦସି କିଂ ପିୱସି କି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କ୍ରିୟାପୁଚ୍ଛାୟଂ ୱତ୍ତତି । ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛାତି ଏୱମାଦିକା ପନ ପଞ୍ଚୱିଧା ପୁଚ୍ଛା କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଅନାହରିତବ୍ବତ୍ତା ଅନାଗତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ଗରହାୟଂ ଅନିୟମେ, ନିପ୍ପୟୋଜନତାୟ ଚ ।
ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନପୁଚ୍ଛାସୁ, କିଂସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପୱତ୍ତତି ॥
ପରପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାସୋପିସ୍ସ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘କିଂସମୁଦୟୋ, କିଂୱେଦନୋ, କିଂସଞ୍ଞୋଜନୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ‘‘କୋ, କେ । କା, କା, କାୟୋ । କିଂ, କାନୀ’’ତି ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନ ୱିଭତ୍ତାନି କିଂସଦ୍ଦମୟାନି ପଦାନି ସମାସପଦତ୍ତେ ପୁନ କିମିତି ପକତିଭାୱେନେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ନାମସଦ୍ଦେନ ପନ ସମାସେ ତେସଂ ଦ୍ୱିଧା ଗତି ଦିସ୍ସତି ‘‘କିନ୍ନାମୋ, କୋନାମୋ’’ତି । ସବ୍ବାନି ପନେତାନି ଇତ୍ଥିନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ବହୁୱଚନୱସେନ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାସମ୍ହି, ସଦ୍ଧିଂ ନାମରୱେନ ୱେ ।
‘‘କିନ୍ନାମୋ’’ ଇତି ‘‘କୋନାମୋ’’, ଇତି ଚେୱଂ ଗତି ଦ୍ୱିଧା ॥
‘‘କୋନାମୋ ତେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’’, ଇଚ୍ଚାଦେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ସହଞ୍ଞେନ ସମାସମ୍ହି, ‘‘କିଂ କିଂ’’ଇଚ୍ଚେୱ ସୁୟ୍ୟତେ ॥
ତଥା ହି ‘‘କିଂଚିତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ । କିଂକାରପଟିସ୍ସାୱିନୀ’’ତିଆଦୀସୁ କିଂସଦ୍ଦୋ ସରୂପମୱିଜହନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି । ତତ୍ଥ ହି କିଂଚିତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ସୋ କିଂଚିତ୍ତୋ। ‘‘କିଂ କରୋମି ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ କିନ୍ତି କାରୋ କରଣଂ ସଦ୍ଦନିଚ୍ଛାରଣଂ କିଂକାରୋ, ତଂ ପଟିସ୍ସାୱେତୀତି କିଂକାରପଟିସ୍ସାୱିନୀତିଆଦି ନିବ୍ବଚନମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ‘‘କିନ୍ନରୋ । କିଂପକ୍କମିୱ ଭକ୍ଖିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ନିବ୍ବଚନମପ୍ପସିଦ୍ଧଂ, କିଂସଦ୍ଦୋୟେୱ ପଦାୱୟୱଭାୱେନ ସୁତୋ । ତଥା ହି ସୋ କତ୍ଥଚି ପଦାୱୟୱଭାୱେନ କତ୍ଥଚି ନୁ ସୁ ନୁଖୋ କାରଣାଦିସଦ୍ଦେହି ସହଚାରିଭାୱେନ ଚ ସୁୟ୍ୟତି । ଅତ୍ରିମେ ପୟୋଗା – ଏସା ତେ ଇତ୍ଥୀ କିଂ ହୋତି । ଏତେ ମନୁସ୍ସା ତୁମ୍ହାକଂ କିଂ ହୋନ୍ତି । କିମ୍ପୁରିସାନୁଚିଣ୍ଣୋ । କିଂ ନୁ ଭୀତୋୱ ତିଟ୍ଠସି । କିଂସୁଛେତ୍ୱା ସୁଖଂ ସେତି । କିଂ ନୁଖୋ କାରଣଂ । କିଂ କାରଣା ଅମ୍ମ ତୁୱଂ ପମଜ୍ଜସି, କିଞ୍ହି ନାମ ଚଜନ୍ତସ୍ସ, ୱାଚାୟ ଅଦଦମପ୍ପକନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ୱିସୁଂ ପଦାୱୟୱୋ ୱା, ହୁତ୍ୱା ନ୍ୱାଦୀହି ୱା ପନ ।
ୟୁତ୍ତୋ ସଦ୍ଦେହି କିଂସଦ୍ଦୋ, ଦିଟ୍ଠୋ ସୁଗତସାସନେ ॥
ପାଳିନୟାନୁସାରେନ, ସେସାନଂ ସମ୍ଭୱୋପି ଚ ।
ଞେୟ୍ୟୋ ୱିଞ୍ଞୂହି ସଦ୍ଧମ୍ମ-ନୟଞ୍ଞୂହି ପଭେଦତୋ’’ତି ॥
ଇଦାନି ସବ୍ବନାମିକଭାୱେ ଠିତେହି କୋ କଂସଦ୍ଦେହି ସମାନସୁତିକାନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ କୋ କଂସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୱିସେସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ସୋ ହେଟ୍ଠା ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟମିସ୍ସକପରିଚ୍ଛେଦେ ୱୁତ୍ତୋ । ଅସବ୍ବନାମିକତ୍ତା ପନ ପୁରିସ ଚିତ୍ତନୟେନେୱ ୱିଭତ୍ତୋ । ତଥା ହି ୟଦା କୋସଦ୍ଦୋ ବ୍ରହ୍ମୱାତକାୟତ୍ଥୱାଚକୋ, କଂସଦ୍ଦୋ ପନ ସିରୋଜଲସୁଖତ୍ଥୱାଚକୋ, ତଦା ତାନି ପଦାନି ଅସବ୍ବନାମିକାନି, କସ୍ମା ? ଅକିଂସଦ୍ଦମୟତ୍ତା ସବ୍ବନାମିକରୂପସଙ୍ଖାତେହି ଅସାଧାରଣରୂପେହି ୱିରହିତତ୍ତା ପୁଚ୍ଛତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱାଚକତ୍ତା ଚ । ଏତ୍ଥ ପନ ସମାନସୁତିୱସେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ କୋସଦ୍ଦୋ କଂସଦ୍ଦୋତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ଏକନ୍ତତୋ ପନ ସବ୍ବନାମିକତ୍ତେ କିଂସଦ୍ଦୋୟେୱ, ସୁଦ୍ଧନାମତ୍ତେ କସଦ୍ଦୋୟେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
କାୟେ ବ୍ରହ୍ମନି ୱାତେ ଚ, ସୀସେ ଜଲସୁଖେସୁ ଚ ।
କସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀ ତୀସୁ, ପୁମା ତୀସୁ ନପୁଂସକୋ ॥
ଏୱଂ ସବ୍ବନାମଭୂତାନଂ କିଂକସଦ୍ଦାନଂ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇଧ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ, ଅତ୍ଥାନଂ ଦାନି ସଙ୍ଗହୋ ।
ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲକରଣୋ, ଏକଦେସେନ ୱୁଚ୍ଚତେ ॥
କିଂ କିଂପକ୍କେନ ସଦିସଂ, କାୟୋ କିଂପଭୱୋ ୱଦ ।
କିଂପକ୍କସଦିସୋ କାମୋ, କାୟୋ ତଣ୍ହାଦିସମ୍ଭୱୋ ॥
ଉଣ୍ହକାଲେ କ’ମିଚ୍ଛନ୍ତି, କ’ମିଚ୍ଛନ୍ତି ପିପାସିତା ।
ପଚ୍ଚାମିତ୍ତା କ’ମିଚ୍ଛନ୍ତି, କ’ମିଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଖଟ୍ଟିତା ॥
କାୟସ୍ସ କସ୍ସ କୋ ଆୟୋ,
କୋ ନାଥୋ କସ୍ସ ଭୂତଲେ ।
କସ୍ସ କଂ ଝାନଜଂ ସାତଂ,
କସ୍ସଙ୍ଗେସୁ ଚ କଂ ପରନ୍ତି ॥
ୟା ପନ ତା ହେଟ୍ଠା ଅମ୍ହେହି ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନ କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବନାମିକସଞ୍ଞିତସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱିଭତ୍ତା, ଏତାସୁ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ‘‘କେଭି, କିସ୍ସ, କସ୍ମା, କମ୍ହା, କମ୍ହୀ’’ତି ଇମାନି ପଦାନି ପହାୟ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ‘‘କାୟୋ, କାଭି, କାସାନଂ, କାୟଂ, କସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମାନି ଚ ପଦାନି ପହାୟ ତତୋ ତତୋ ସେସପଦତୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଚିସଦ୍ଦଂ ଚନସଦ୍ଦଂ ଚନଂସଦ୍ଦଞ୍ଚ ନିପାତେତ୍ୱା ଏୱରୂପାନି ରୂପାନି ଗହେତବ୍ବାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ?
କୋଚି, କେଚି, କେଚନ । କିଞ୍ଚି, କିଞ୍ଚନଂ, କେଚି, କେଚନ । କେନଚି, କେହିଚି । କସ୍ସଚି, କେସଞ୍ଚି । ପଞ୍ଚମିୟା ଏକୱଚନଂ ଊନଂ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତତ୍ତା । କେହିଚି । କସ୍ସଚି, କେସଞ୍ଚି । କସ୍ମିଞ୍ଚି, କିସ୍ମିଚି, କେସୁଚି । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଅତ୍ର କିସ୍ମିଚୀତି ଅନୁସାରଲୋପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ପନ କାଚି ଇତ୍ଥୀ, କାଚି ଇତ୍ଥିୟୋ । କାଚି, କାଚି । କିଞ୍ଚି, କାଚି । କାୟଚି, କାହିଚି । କାୟଚି, କସ୍ସାଚି, କାସଞ୍ଚି । କାୟଚି, କାହିଚି । କାୟଚି, କସ୍ସାଚି, କାସଞ୍ଚି । କାୟଚି, କାସୁଚୀତି ରୂପାନି ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ଇତି ଭାସନ୍ତି କେଚନ, ନ ନଂ ହିଂସାମି କିଞ୍ଚନ’’ନ୍ତିଆଦୟୋ ପୟୋଗା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି କୋଚି କାଚି କିଞ୍ଚୀତିଆଦୀନି ଅପ୍ପମତ୍ତକାନଂ ସଙ୍ଗାହକୱଚନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ପୁନେତାନିୟେୱ ୟଥାରହଂ ୟଂସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସ୍ସାମି –
ୟୋ କୋଚି, ୟେ କେଚି । ୟଂ କିଞ୍ଚି, ୟେ କେଚି । ୟେନ କେନଚି, ୟେହି କେହିଚି । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି । ୟସ୍ମା କସ୍ମାଚି, ୟେହି କେହିଚି । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି । ୟସ୍ମିଂ କସ୍ମିଞ୍ଚି, ୟେସୁ କେସୁଚି ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ୟୋ କୋଚି ମଂ ଅଟ୍ଠି କତ୍ୱା ସୁଣେୟ୍ୟ । ୟେ କେଚିମେ ଅତ୍ଥି ରସା ପଥବ୍ୟା, ସଚ୍ଚଂ ତେସଂ ସାଧୁତରଂ ରସାନ’’ନ୍ତିଆଦୟୋ ପୟୋଗା ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ୟଂ କିଞ୍ଚି, ୟାନି କାନିଚି । ୟଂ କିଞ୍ଚି, ୟାନି କାନିଚି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରତନଂ ଅତ୍ଥି, ଧତରଟ୍ଠନିୱେସନେ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିତ୍ତଂ ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱା । ୟାନି କାନିଚି ରୂପାନୀ’’ତିଆଦୟୋ ପୟୋଗା ୱେଦିତବ୍ବା । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ୟା କାଚି ଇତ୍ଥୀ, ୟା କାଚି ଇତ୍ଥିୟୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚି, ୟା କାଚି । ୟାୟ କାୟଚି, ୟାହି କାହିଚି । ୟାୟ କାୟଚି, ୟାସଂ କାସଞ୍ଚି । ୟାୟ କାୟଚି, ୟାହି କାହିଚି । ୟାୟ କାୟଚି, ୟାସଂ କାସଞ୍ଚି । ୟାୟ କାୟଚି, ୟାସୁ କାସୁଚି ।
ଏତ୍ଥ ‘‘ୟା କାଚି ୱେଦନା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା’’ତିଆଦୟୋ ପୟୋଗା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନି । ଇତି ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ୟୋ କୋଚି, ୟା କାଚି, ୟଂ କିଞ୍ଚୀତିଆଦୀନି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱଚନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ନ ନିପାତପଦାନି, ନିପାତପତିରୂପକା ସଦ୍ଦଗତିୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଦି ନିପାତପଦାନି ସିୟୁଂ, ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ସତ୍ତସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଏକାକାରେନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ନିପାତପଦାନି, ନିପାତପତିରୂପକା ସଦ୍ଦଗତିୟୋୟେୱ ।
ଅପିଚ ୟ ତ କିଂ ଏତଇଚ୍ଚେତେହି ସବ୍ବନାମେହି ଲିଙ୍ଗାନୁରୂପତୋ ତ୍ତକତ୍ତିକପଚ୍ଚୟେ କତ୍ୱା ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୟଂ ୟାନି ପଦାନି ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ତାନି ପରିଚ୍ଛେଦୱଚନାନି ଅସବ୍ବନାମିକାନିୟେୱ ଭୱନ୍ତି । ତେସଂ ନାମିକପଦମାଲା ପୁରିସ ଚିତ୍ତ କଞ୍ଞାନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ତଂ ୟଥା ?
ୟତ୍ତକୋ ଜନୋ, ୟତ୍ତକଂ ଚିତ୍ତଂ, ୟତ୍ତିକା ଇତ୍ଥୀ । ତତ୍ତକୋ, ତତ୍ତକଂ, ତତ୍ତିକା । କିତ୍ତକୋ, କିତ୍ତକଂ, କିତ୍ତିକା । ଏତ୍ତକୋ, ଏତ୍ତକଂ, ଏତ୍ତିକାତି । ଇମାନି ପଦାନି ଅସବ୍ବନାମିକାନିପି ପଚ୍ଚୟୱସେନ ସମ୍ଭୂତତ୍ଥନ୍ତରେସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି ।
ଇଦାନି ସଙ୍ଖାଦିୱଚନସ୍ସ ଏକସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ଏକସଦ୍ଦୋ ହି ସଙ୍ଖାୱଚନୋ ଚ ହୋତି ଅସଦିସୱଚନୋ ଚ ଅସହାୟୱଚନୋ ଚ ଏକଚ୍ଚୱଚନୋ ଚ ମିସ୍ସୀଭୂତୱଚନୋ ଚ । ୟଦା ସଙ୍ଖା’ସଦିସା’ସହାୟୱଚନୋ, ତଦା ଏକୱଚନକୋ ଭୱତି ।
ଏକୋ, ଏକଂ, ଏକେନ, ଏକସ୍ସ, ଏକସ୍ମା, ଏକମ୍ହା, ଏକସ୍ସ, ଏକସ୍ମିଂ, ଏକମ୍ହୀତି । ଏୱଂ ସଙ୍ଖାଦିୱଚନୋ ଏକସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନକୋ । ତଥା ହି ‘‘ଏକୋ ଦ୍ୱେ ତୟୋ’’ତି ସଙ୍ଖାୱିସୟେ ଏକସଦ୍ଦୋ ଏକୱଚନକୋୱ । ‘‘ଏକୋମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଏକୋ ରାଜ ନିପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ଅସଦିସାସହାୟକଥନେପି ଏକୱଚନକୋୱ । ଅୟଂ ଏକୱଚନିକା ସବ୍ବନାମିକପଦମାଲା ।
ୟଦା ପନ ସଙ୍ଖତ୍ଥା ଚ ଅସହାୟା ଚ ବହୂ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ତଦା ଏକସଦ୍ଦତୋ କକାରାଗମଂ କତ୍ୱା ଏକକା, ଏକକେ, ଏକକେହି, ଏକକେଭି । ପୁରିସନୟେ ବହୁୱଚନୱସେନ ନାମିକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ତଥା ହି ସଙ୍ଖତ୍ଥାପି ବହୂ ହୋନ୍ତି । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଏକକା ସିୟୁ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସହାୟାପି ବହୂ ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ଅୟମ୍ପି ଗହପତି ଏକୋୱ ଆଗତୋ, ଅୟମ୍ପି ଏକୋୱ ଆଗତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଇମେ ଗହପତୟୋ ଏକକା ଆଗତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତା ଦିସ୍ସତି । ଅୟଂ ନୟୋ ସବ୍ବନାମିକପକ୍ଖଂ ନ ଭଜତି ଅସାଧାରଣରୂପାଭାୱତୋ, ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ପନ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟଦା ଏକଚ୍ଚୱଚନୋ, ତଦା ‘‘ଏକେ, ଏକେ, ଏକେହି, ଏକେଭି ଏକେସଂ, ଏକେହି, ଏକେଭି, ଏକେସଂ, ଏକେସୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟମ୍ପି ବହୁୱଚନିକା ସବ୍ବନାମିକପଦମାଲା । ଏତ୍ଥ ଏକେତି ଏକଚ୍ଚେ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୟଦା ପନ ମିସ୍ସୀଭୂତୱଚନୋ, ତଦା ‘‘ଏକା, ଏକେ, ଏକେହି, ଏକେଭି, ଏକାନ’’ନ୍ତି ପୁରିସନୟେ ବହୁୱଚନୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ପଞ୍ଚାଲୋ ଚ ୱିଦେହୋ ଚ, ଉଭୋ ଏକା ଭୱନ୍ତୁ ତେ’’ତି ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ଅୟଂ ନୟୋ ସବ୍ବନାମିକପକ୍ଖଂ ନ ଭଜତି ଅସାଧାରଣରୂପାଭାୱତୋ, ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ପନ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଏକା ଭୱନ୍ତୂତି ଏକୀଭୱନ୍ତୁ ମିସ୍ସୀଭୱନ୍ତୁ, ଗଙ୍ଗୋଦକେନ ୟମୁନୋଦକଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦନ୍ତୁ ସମେନ୍ତୂତି ୱଚନତ୍ଥୋ ।
ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ୱିଭାଗଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବନାମତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ନାମିକପଦମାଲଂ ୟୋଜେନ୍ତି । କଥଂ ?
ଏକୋ, ଏକେ । ଏକଂ, ଏକେ । ଏକେନ, ଏକେହି, ଏକେଭି । ଏକସ୍ସ, ଏକେସଂ, ଏକେସାନଂ । ଏକସ୍ମା, ଏକମ୍ହା, ଏକେହି, ଏକେଭି । ଏକସ୍ସ, ଏକେସଂ, ଏକେସାନଂ । ଏକସ୍ମିଂ, ଏକମ୍ହି, ଏକେସୂତି । ଅୟଂ ସବ୍ବନାମିକପଦମାଲାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
କେଚି ‘‘ଏକସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାତୁଲ୍ୟାସହାୟଞ୍ଞୱଚନୋ । ୟଦା ସଙ୍ଖ୍ୟାୱଚନୋ, ତଦା ସବ୍ବତ୍ଥେକୱଚନନ୍ତୋୱ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ବହୁୱଚନନ୍ତୋପି, ଏକୋ ଏକା ଏକଂ ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବସଦ୍ଦସମଂ । ସଂସାସ୍ୱେୱ ୱିସେସୋ’’ତି ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟେ ୟୋଜନାନୟଂ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତା ଚ ତେ ୱିଭାଗଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ମୟଂ ପନ ସୋତୂନଂ ପୟୋଗେସୁ କୋସଲ୍ଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱଦାମ ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ଅୟଂ ୱିସେସୋପି ସଲ୍ଲକ୍ଖିତବ୍ବୋ ‘‘ଏକେ ଏକଟ୍ଠେ ସମେ ସମଭାଗେ’ତି ପାଳିପ୍ପଦେସେ ପଚ୍ଚତ୍ତେକୱଚନସ୍ସ ଏକସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକାରନ୍ତନିଦ୍ଦେସୋପି ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ଏକଂ, ଏକାନି । ଏକଂ, ଏକାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ତତ୍ଥ ଏକାନୀତି ଏକଚ୍ଚାନି । ଏସ ନୟୋ ସେସବହୁୱଚନେସୁପି, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ଏକା, ଏକା, ଏକାୟୋ । ଏକଂ, ଏକା, ଏକାୟୋ । ଏକାୟ, ଏକାହି, ଏକାଭି । ଏକାୟ, ଏକିସ୍ସା, ଏକାସଂ । ଏକାୟ, ଏକାହି, ଏକାଭି । ଏକାୟ, ଏକିସ୍ସା, ଏକାସଂ । ଏକାୟ, ଏକାୟଂ, ଏକିସ୍ସଂ, ଏକାସୁ । ଏତ୍ଥ ବହୁୱଚନଟ୍ଠାନେ ଏକାତି ଏକଚ୍ଚା, ଏକାହୀତି ଏକଚ୍ଚାହି, ଏକାସନ୍ତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଏକାସୂତି ଏକଚ୍ଚାସୁ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନି । ସବ୍ବାନେତାନି ସବ୍ବନାମାନି ଏକୱଚନବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
ଅପିଚ ଏକସଦ୍ଦେ ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟରୂପାନି ଏକୱଚନାନେୱ ଭୱନ୍ତି । କଥଂ ?
ଏକେକୋ, ଏକେକଂ, ଏକେକେନ, ଏକେକସ୍ସ, ଏକେକସ୍ମା, ଏକେକମ୍ହା, ଏକେକସ୍ସ, ଏକେକସ୍ମିଂ, ଏକେକମ୍ହୀତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ଏକେକଂ, ଏକେକଂ । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ, ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରୂପାନି । ଏକେକା, ଏକେକଂ, ଏକେକାୟ, ଏକେକିସ୍ସା, ଏକେକାୟ, ଏକେକିସ୍ସା, ଏକେକାୟଂ, ଏକେକିସ୍ସଂ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ସବ୍ବାନେତାନି ୱିଚ୍ଛାସବ୍ବନାମାନୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ବହୁୱଚନାନି ପନେତ୍ଥ ନ ସନ୍ତି ପୟୋଗାଭାୱତୋ । ଇତି ଇମେସୁ ୱିଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟରୂପେସୁ ସମାସଚିନ୍ତା ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ଅନିବ୍ବଚନୀୟତ୍ତା ୱିଚ୍ଛାସଦ୍ଦାନଂ । ତଥା ହି ‘‘ପବ୍ବଂ ପବ୍ବଂ ସନ୍ଧି ସନ୍ଧି ଓଧି ଓଧି ହୁତ୍ୱା ତତ୍ତକପାଲେ ପକ୍ଖିତ୍ତତିଲା ୱିୟ ତଟତଟାୟନ୍ତା ସଙ୍ଖାରା ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପବ୍ବପବ୍ବସଦ୍ଦାଦୀନଂ ସମାସକରଣୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ନ ଦସ୍ସିତଂ । ୟସ୍ମା ଚ ୱିଚ୍ଛାୟଂ ୱତ୍ତମାନାନଂ ଦ୍ୱିରୁତ୍ତି ଲୋକତୋ ଏୱ ସିଦ୍ଧା, ନ ଲକ୍ଖଣତୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ସମାସଚିନ୍ତା ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ଏକଚ୍ଚ ଏକତିୟ ଏକଚ୍ଚିୟସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ – ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ତାୱ ଏକଚ୍ଚୋ, ଏକଚ୍ଚେ । ଏକଚ୍ଚଂ, ଏକଚ୍ଚେ । ସେସଂ ପୁରିସସଦ୍ଦସମଂ । ଏତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନମେୱ ସବ୍ବନାମିକରୂପସମଂ ଅସାଧାରଣରୂପତ୍ତା । ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ । ଇଧେକଚ୍ଚେ ମୋଘପୁରିସା’’ତି ନିଦସ୍ସନପଦାନି ।
ଏକତିୟୋ, ଏକତିୟେ । ଏକତିୟଂ, ଏକତିୟେ । ସେସଂ ପୁରିସସଦ୍ଦସମଂ । ଇଧାପି ଏକତିୟେତି ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନମେୱ ସବ୍ବନାମିକରୂପସମଂ ଅସାଧାରଣରୂପତ୍ତା । ଏକତିୟେ ମନୁସ୍ସା ।
‘‘ନ ୱିସ୍ସସେ ଏକତିୟେସୁ ଏୱ,
ଅଗାରିସୁ ପବ୍ବଜିତେସୁ ଚାପି ।
ସାଧୂପି ହୁତ୍ୱାନ ଅସାଧୁ ହୋନ୍ତି ।
ଅସାଧୁ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ସାଧୁ ହୋନ୍ତୀ’’ତି
ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ଏକଚ୍ଚିୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟଂ ପନ –
‘‘ସଚ୍ଚଂ କିରେୱମାହଂସୁ, ନରା ଏକଚ୍ଚିୟା ଇଧ ।
କଟ୍ଠଂ ନିପ୍ଲୱିତଂ ସେୟ୍ୟୋ, ନ ତ୍ୱେୱେକଚ୍ଚିୟୋ ନରୋ ॥
ଏକଚ୍ଚିୟଂ ଆହାର’’ନ୍ତି ନିଦସ୍ସନପଦାନି । ଏକଚ୍ଚିୟୋ, ଏକଚ୍ଚିୟା । ଏକଚ୍ଚିୟଂ, ଏକଚ୍ଚିୟେତି ସବ୍ବଥାପି ପୁରିସନୟୋ । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ଏକଚ୍ଚଂ, ଏକଚ୍ଚାନି । ଏକଚ୍ଚଂ, ଏକଚ୍ଚାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ଏକତିୟଂ, ଏକତିୟାନି । ଏକତିୟଂ, ଏକତିୟାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ଏକଚ୍ଚିୟଂ, ଏକଚ୍ଚିୟାନି । ଏକଚ୍ଚିୟଂ, ଏକଚ୍ଚିୟାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
‘‘ଏକଚ୍ଚା, ଏକଚ୍ଚା, ଏକଚ୍ଚାୟୋ’’ତି କଞ୍ଞାନୟେନ, ତଥା ‘‘ଏକତିୟା, ଏକତିୟା, ଏକତିୟାୟୋ । ଏକତିୟ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ଏକଚ୍ଚିୟା, ଏକଚ୍ଚିୟା, ଏକଚ୍ଚିୟାୟୋ । ଏକଚ୍ଚିୟ’’ନ୍ତି ଚ କଞ୍ଞାନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ଇଦାନି ଏକାକୀ ଏକାକିୟସଦ୍ଦୱସେନ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ –
ଏକାକୀ, ଏକାକୀ, ଏକାକିନୋ । ଏକାକିଂ, ଏକାକୀ, ଏକାକିନୋ । ଦଣ୍ଡୀନୟେନ ଞେୟ୍ୟା । ଏକାକିୟୋ, ଏକାକିୟା । ଏକାକିୟଂ, ଏକାକିୟେ । ଏକାକିୟେନ । ପୁରିସନୟେନ ଞେୟ୍ୟଂ । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ଏକାକି କୁଲଂ, ଏକାକୀ, ଏକାକୀନି । ଏକାକିଂ, ଏକାକୀ, ଏକାକୀନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ଏକାକିୟଂ, ଏକାକିୟାନି । ଏକାକିୟଂ, ଏକାକିୟାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସଦିସଂ । ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ଏକାକିନୀ, ଏକାକିନୀ, ଏକାକିନିୟୋ । ଏକାକିନିଂ, ଏକାକିନୀ, ଏକାକିନିୟୋ । ଏକାକିନିୟାତି ଇତ୍ଥୀସଦିସଂ । ଏକାକିୟା, ଏକାକିୟା, ଏକାକିୟାୟୋ । ଏକାକିୟଂ, ଏକାକିୟା, ଏକାକିୟାୟୋ । ଏକାକିୟାୟାତି କଞ୍ଞାସଦିସଂ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନି । ସବ୍ବାନି ପନେତାନି ଅସବ୍ବନାମିକରୂପାନି ଅତ୍ଥନ୍ତରୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।
ଇଦାନି ଦ୍ୱିସଦ୍ଦପରିୟାୟସ୍ସ ସଦା ବହୁୱଚନନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବନାମିକପଦସ୍ସ ଉଭସଦ୍ଦସ୍ସ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
‘‘ଉଭୋ, ଉଭୋ, ଉଭୋହି, ଉଭୋଭି, ଉଭିନ୍ନଂ, ଉଭୋହି, ଉଭୋଭି, ଉଭିନ୍ନଂ, ଉଭୋସୂ’’ତି ଅୟଂ ପାଳିନୟାନୁରୂପେନ ୱୁତ୍ତପଦମାଲା । ଅତ୍ରିମେ ପୟୋଗା – ଉଭୋ କୁମାରା ନିକ୍କୀତା । ଉଭୋ ଇତ୍ଥିୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଉଭୋ ଚିତ୍ତାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଉଭୋ ପୁତ୍ତେ ଅଦାସି । ଉଭୋ କଞ୍ଞାୟୋ ପସ୍ସତି । ଉଭୋ ପାଦାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ସଞ୍ଞମିସ୍ସାମି ୱୋ ଅହଂ । ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି । ଉଭୋହି ବାହାହି, ଉଭୋହି ଚିତ୍ତେହି, ଉଭିନ୍ନଂ ଜନାନଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ, ଉଭୋସୁ ପୁରିସେସୁ, ଉଭୋସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ, ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୂତି, ଅୟମସ୍ମାକଂ ରୁଚି । ଆଚରିୟା ପନ ‘‘ଉଭେହି, ଉଭେଭି, ଉଭେସୂ’’ତିପି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । କଚ୍ଚାୟନେପି ହି ‘‘ଉଭେ ତପ୍ପୁରିସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବାନିପି ଏତାନି ମନସି କାତବ୍ବାନିୟେୱ । ଉଭସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାସୋ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ । ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟସାଧାରଣରୂପାନି ।
ଇଦାନି ସଙ୍ଖାୱଚନାନଂ ଦ୍ୱିତି ଚତୁସଦ୍ଦାନଂ ସଦା ବହୁୱଚନନ୍ତାନଂ ସବ୍ବନାମାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ –
ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱୀହି, ଦ୍ୱୀଭି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଦୁୱିନ୍ନଂ, ଦ୍ୱୀହି, ଦ୍ୱୀଭି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଦୁୱିନ୍ନଂ, ଦ୍ୱୀସୁ । ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ପନ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଦମାଲା ଆଗତା । ଇମାନି ଅହଂସଦ୍ଦାଦୀନି ୱିୟ ଇତ୍ଥି ଲିଙ୍ଗାଦିଭାୱୱିନିମୁତ୍ତାନିପି ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତେ ‘‘ଦ୍ୱେ ପୁରିସା, ଦ୍ୱେ ଇତ୍ଥିୟୋ, ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦିନା । ଇମାନିପି ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟସାଧାରଣାନି ରୂପାନି ।
‘‘ଦ୍ୱେ’’ତି ରୂପଂ ଦ୍ୱିସଦ୍ଦସ୍ସ, ୟଂ ସମାସମ୍ହି ତଂ ଭୱେ ।
ଦ୍ୱିତିପ୍ପକତିକଂୟେୱ, ନାନାଦେସେହି ସା ସିୟା ॥
ଦ୍ୱିଭାୱୋ ଚେୱ ଦ୍ୱେଭାୱୋ, ଦ୍ୱିରତ୍ତଞ୍ଚ ଦୁୱସ୍ସକୋ ।
ଦୋହଳିନୀ ଦୁପତ୍ତଞ୍ଚ, ତଦ୍ଧିତତ୍ତେ ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱୟଂ ॥
ତୟୋ, ତୟୋ, ତୀହି, ତୀଭି, ତିଣ୍ଣଂ, ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ତୀହି, ତୀଭି, ତିଣ୍ଣଂ, ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ତୀସୁ । ଇମାନି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ତିସ୍ସୋ, ତିସ୍ସୋ, ତୀହି, ତୀଭି, ତିସ୍ସନ୍ନଂ, ତୀହି, ତୀଭି, ତିସ୍ସନ୍ନଂ, ତୀସୁ । ଇମାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନି । ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ତିସ୍ସନ୍ନନ୍ନ’’ନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଂ ବହୁୱଚନମାଗତଂ, ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ପନ ‘‘ତିଣ୍ଣନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତାନି ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଦିସ୍ସନ୍ତି ଚେ, ଗହେତବ୍ବାନି ।
ତୀଣି, ତୀଣି, ତୀହି, ତୀଭି, ତିଣ୍ଣଂ, ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ତୀହି, ତୀଭି, ତିଣ୍ଣଂ, ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ତୀସୁ । ଇମାନି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରୂପାନି । କତ୍ଥଚି ପନ ପାଳିପ୍ପଦେସେ ତୀଣିସଦ୍ଦସ୍ସ ଣିକାରଲୋପୋପି ଭୱତି ‘‘ଦ୍ୱେ ୱାତି ୱା ଉଦକଫୁସିତାନୀ’’ତି । ‘‘ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ବହୁଲୀକତତ୍ତା ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅଞ୍ଞା ବ୍ୟାକତା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ତିଣ୍ଣନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ୟାନି ରୂପାନି ୱୁତ୍ତାନି, ‘‘ତିସ୍ସୋ ତୀଣି ତୟୋ’’ଇତି ।
ସମାସୱିସୟେ ତାନି, ତିତିପ୍ପକତିକା ସିୟୁଂ ॥
ୟସ୍ମା ତିସ୍ସ ସମାସମ୍ହି, ସଦ୍ଧିଂ ପରପଦେନ ୱେ ।
‘‘ତିୱେଦନଂ ତିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି, ‘‘ତିଲୋକ’’ନ୍ତି ଚ ନିଦ୍ଦିସେ ॥
ଏତ୍ଥ ନପୁଂସକତ୍ତଂୱ, ପାସଂସଂ ପାୟୱୁତ୍ତିତୋ ।
ପୁମତ୍ତମ୍ପେତ୍ଥ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ତିଭୱୋ ଖାୟତେ’’ଇତି ॥
ଚତ୍ତାରୋ, ଚତୁରୋ, ଚତ୍ତାରୋ, ଚତୁରୋ, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି, ଚତୁନ୍ନଂ, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି, ଚତୁନ୍ନଂ, ଚତୂସୁ । ଇମାନି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
ଚତସ୍ସୋ, ଚତସ୍ସୋ, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି, ଚତସ୍ସନ୍ନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି, ଚତସ୍ସନ୍ନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ, ଚତୂସୁ । ଇମାନି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ‘‘ଚତୁନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ଦସ୍ସନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ‘‘ଚତୁନ୍ନ’’ନ୍ତି ଆଗତଂ, ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ କଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତି ଆଗତଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ସୋଣଦନ୍ତସୁତ୍ତାଦୀସୁ ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ପିୟୋ ମନାପୋ’’ତି ଆଗତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ପିୟୋ ମନାପୋ’’ତି ଆଗତଂ । ସତ୍ତିଲଙ୍ଘଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆଚରିୟୋ ପନସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ସତ୍ତୀନଂ ଲଙ୍ଘନଂ ସିପ୍ପଂ ଜାନାତୀ’’ତି ଆଗତଂ ।
ଚତ୍ତାରି, ଚତ୍ତାରି, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି, ଚତୁନ୍ନଂ, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି, ଚତୁନ୍ନଂ, ଚତୂସୁ । ଇମାନି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରୂପାନି ।
‘‘ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ‘‘ଚତସ୍ସୋ’’ତି, ‘‘ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ଚ ସଦ୍ଦିତଂ ।
ରୂପଂ ସମାସଭାୱମ୍ହି, ଚତୁପ୍ପକତିକଂ ଭୱେ ॥
ନିଦସ୍ସନପଦାନେତ୍ଥ, କମତୋ କମକୋୱିଦୋ ।
‘‘ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଚତୁସ୍ସାଲଂ, ଚତୁସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସେ ॥
ଇମାନି ଦ୍ୱେଆଦିକାନି ସବ୍ବନାମିକାନି ବହୁୱଚନାନିୟେୱ ଭୱନ୍ତି, ନ ଏକୱଚନାନି । ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ପନ ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ‘‘ଚତସ୍ସନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି ।
ଇଦାନି ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ତେସୁ ୟେନ କଥେତି, ତସ୍ସାଲପନେ ତୁମ୍ହୱଚନାନି ଭୱନ୍ତି ।
ତ୍ୱଂ, ତୁୱଂ, ତୁମ୍ହେ । ତଂ, ତୁୱଂ, ତ୍ୱଂ, ତୱଂ, ତୁମ୍ହେ । ତୟା, ତ୍ୱୟା, ତୁମ୍ହେହି, ତୁମ୍ହେଭି । ତୁୟ୍ହଂ, ତୱ, ତୁମ୍ହଂ, ତୁମ୍ହାକଂ । ତୟା, ତ୍ୱୟା, ତୁମ୍ହେହି, ତୁମ୍ହେଭି । ତୁୟ୍ହଂ, ତୱ, ତୁମ୍ହଂ, ତୁମ୍ହାକଂ । ତୟି, ତ୍ୱୟି, ତୁମ୍ହେସୁ। ତତ୍ର ‘‘ତ୍ୱଂ ପୁରିସୋ, ତ୍ୱଂ ଇତ୍ଥୀ, ତ୍ୱଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଅତ୍ତୟୋଗେ ଅମ୍ହୱଚନାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଅହଂ, ଅହକଂ, ମୟଂ, ଅମ୍ହେ । ମଂ, ମମଂ, ଅମ୍ହେ । ମୟା, ଅମ୍ହେହି, ଅମ୍ହେଭି । ମୟ୍ହଂ, ମମ, ଅମ୍ହଂ, ଅମ୍ହାକଂ, ଅସ୍ମାକଂ । ମୟା, ଅମ୍ହେହି, ଅମ୍ହେଭି । ମୟ୍ହଂ, ମମ, ଅମ୍ହଂ, ଅମ୍ହାକଂ, ଅସ୍ମାକଂ । ମୟି, ଅମ୍ହେସୁ, ଅସ୍ମେସୁ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘କଥଂ ଅମ୍ହେ କରୋମସେ’’ତି ପାଳିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ୱିୟ ‘‘ଅମ୍ହେ’’ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସପି ଅତ୍ଥିତା ୱେଦିତବ୍ବା, ‘‘ଅହକ’’ନ୍ତି ରୂପନ୍ତରମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେ ‘‘ଅହକଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୱସାନୁଗା ଭାସିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏସା ପାଳି ନିଦସ୍ସନଂ । ଏତ୍ଥ ହି ଅହକନ୍ତି ଅହଂ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ତତ୍ର ‘‘ଅହଂ ପୁରିସୋ, ଅହଂ କଞ୍ଞା, ଅହଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଇମାନିପି ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟସାଧାରଣରୂପାନି ।
କଚ୍ଚାୟନଚୂଳନିରୁତ୍ତିନିରୁତ୍ତିପିଟକେସୁ ପନ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଚ ଦୁତିୟାବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । କଚ୍ଚାୟନେ ‘‘ତୁମ୍ହାନଂ ଅମ୍ହାନ’’ନ୍ତି ଚ ପଠମାଦୁତିୟାବହୁୱଚନଂ, ‘‘ତୁମ୍ହଂ ଅମ୍ହ’’ନ୍ତି ଚ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠେକୱଚନଂ, ପଠମାଦୁତିୟାବହୁୱଚନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ଚୂଳନିରୁତ୍ତିନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ପନ ‘‘ତୁମ୍ହଂ ଅମ୍ହ’’ନ୍ତି ଚ ଦୁତିୟେକୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତୁମ୍ହେ ଅମ୍ହେ’’ତି ଚ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତାନି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ସାଟ୍ଠକଥେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି ଚେ, ଗହେତବ୍ବାନି ।
ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ପନ ପରପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମାସେ ‘‘ମଂଦୀପା’’ତିଆଦୟୋ ପୟୋଗା ତଥାଗତାଦିମୁଖତୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ‘‘ଏତେ ଗାମଣି ମଂଦୀପା ମଂଲେଣା ମଂସରଣା’’ତି ହି ତଥାଗତମୁଖତୋ, ‘‘ତୟ୍ୟୋଗୋ ମୟ୍ୟୋଗୋ’’ତି ନିରୁତ୍ତଞ୍ଞୁମୁଖତୋ, କାବ୍ୟାଦାସେ ଚ ‘‘ତ୍ୱଂମୁଖଂ କମଲେନେୱ, ତୁଲ୍ୟଂ ନାଞ୍ଞେନ କେନଚୀ’’ତି ଚ ‘‘ଚନ୍ଦେନ ତ୍ୱଂମୁଖଂ ତୁଲ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ କୱିମୁଖତୋ ।
ତତ୍ଥ ହି ଅହଂ ଦୀପୋ ଏତେସନ୍ତି ମଂଦୀପା, ଅହଂ ଲେଣଂ ଏତେସନ୍ତି ମଂଲେଣା, ଏୱଂ ମଂସରଣା। ତୁମ୍ହେନ ୟୋଗୋ ତୟ୍ୟୋଗୋ, ତୁମ୍ହସଦ୍ଦେନ ୟୋଗୋ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଅମ୍ହେନ ୟୋଗୋ ମୟ୍ୟୋଗୋ, ଅମ୍ହସଦ୍ଦେନ ୟୋଗୋ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ତୱ ମୁଖଂ ତ୍ୱଂମୁଖଂ। ବହୁୱଚନୱସେନପି ନିବ୍ବଚନୀୟଂ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ମୁଖଂ ତ୍ୱଂମୁଖ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପାଳିୟଂ ‘‘ମଂଦୀପା’’ଇଚ୍ଚାଦିଦସ୍ସନତୋ ‘‘ତ୍ୱଂଦୀପା’’ତିଆଦୀନି କାବ୍ୟାଦାସେ ଚ ‘‘ତ୍ୱଂମୁଖ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତୋ ତ୍ୱଂୱଣ୍ଣୋ, ତ୍ୱଂସରୋ, ମଂମୁଖଂ, ମଂୱଣ୍ଣୋ, ମଂସରୋଆଦୀନି ଗହେତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ତ୍ୱଂ ଦୀପୋ ଏତେସନ୍ତି ତ୍ୱଂଦୀପା, ତୁମ୍ହେ ୱା ଦୀପା ଏତେସନ୍ତି ତ୍ୱଂଦୀପା, ତୱ ୱଣ୍ଣୋ ତ୍ୱଂୱଣ୍ଣୋ। ମମ ମୁଖଂ ମଂମୁଖଂ, ଅମ୍ହାକଂ ୱା ମୁଖଂ ମଂମୁଖନ୍ତି ନିବ୍ବଚନାନି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ।
ସମାସେ ତୁମ୍ହଅମ୍ହାକଂ, ହୋନ୍ତି ପରପଦେହି ୱେ ।
‘‘ତ୍ୱଂମୁଖ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମଂଦୀପା, ତୟ୍ୟୋଗୋ ମୟ୍ୟୋଗୋ’’ତି ଚ ॥
ଏତ୍ଥାହ ‘‘କିଂ ଏତ୍ତକମେୱ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ରୂପଂ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ? ଅତ୍ଥି ‘‘ତେ ମେ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପଦମାଲା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତାତି ? ଅୱଚନେ କାରଣମତ୍ଥି । ଅତ୍ରିଦଂ କାରଣଂ –
‘‘ତେ ମେ ୱୋ ନୋ’’ତି ରୂପାନି, ପରାନି ପଦତୋ ୟତୋ ।
ତତୋ ନାମିକପନ୍ତୀସୁ, ନ ତୁ ୱୁତ୍ତାନି ତାନି ମେ ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ମୟଂ ମେ ୱୋ ନୋସଦ୍ଦାନମତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ – ତେସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ ୱୁତ୍ତୋୱ । ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ମୟଂସଦ୍ଦଟ୍ଠାନେପି ମୟାସଦ୍ଦୋ, ମୟାସଦ୍ଦଟ୍ଠାନେପି ଚ ମୟଂସଦ୍ଦୋ ଇଚ୍ଚେୱ ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ମୟମ୍ପି ତଥେୱ ୱଦାମ । ମୟଂସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତପଟିଞ୍ଞାତା, ତେୱିଜ୍ଜାମୟମସ୍ମୁଭୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅସ୍ମଦତ୍ଥେ ଆଗତୋ। ‘‘ମୟଂ ନିସ୍ସାୟ ହେମାୟ, ଜାତା ମନ୍ଦୋସିସୂପଗା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ମନୋମୟା ପୀତିଭକ୍ଖା ସୟଂପଭା’’ତିଆଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥେ । ବାହିରେନ ପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ମନସାୱ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ମନୋମୟା । ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟଂ କୁଟିକଂ କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିକାରତ୍ଥେ । ‘‘ଦାନମୟଂ ସୀଲମୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଦପୂରଣମତ୍ତେ । ‘‘ପୀଠଂ ତେ ସୋୱଣ୍ଣମୟଂ ଉଳାର’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିକାରତ୍ଥେ ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଦା ହି ସୁୱଣ୍ଣମେୱ ସୋୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ, ତଦା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିକାରୋ ସୋୱଣ୍ଣମୟନ୍ତି ୱିକାରତ୍ଥେ ମୟସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଦା ପନ ସୁୱଣ୍ଣେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସୋୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ, ତଦା ସୋୱଣ୍ଣମେୱ ସୋୱଣ୍ଣମୟନ୍ତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ମୟସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ମେସଦ୍ଦୋ ‘‘କିଚ୍ଛେନ ମେ ଅଧିଗତଂ, ହଲଂ ଦାନି ପକାସିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କରଣେ ଆଗତୋ । ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତସ୍ସ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ପଦାନେ, ମୟ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ମେ ଭିକ୍ଖୱେ ସମ୍ବୋଧା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସାମିଅତ୍ଥେ, ମମାତି ଅତ୍ଥୋତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
କରଣେ ସମ୍ପଦାନେ ଚ, ସାମିଅତ୍ଥେ ଚ ଆଗତୋ ।
ମେସଦ୍ଦୋ ଇତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ୱିଞ୍ଞୁନା ନୟଦସ୍ସିନା ॥
ଏତ୍ଥ ପନ ଠତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି କତେ ତେ ମେସଦ୍ଦାନମତ୍ଥୱିୱରଣେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ବ୍ରୂମ ତେସମଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନୱସେନ ସୋତୂନଂ ସଂସୟସମୁଗ୍ଘାଟନତ୍ଥଂ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ତେମେସଦ୍ଦାନଂ ସମ୍ପଦାନତ୍ଥୱସେନ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେସୁଂ, ସାମିଅତ୍ଥୱସେନ ପନ ‘‘ତୱ ମମା’’ତି । ଏୱଂ ୟ୍ୱାୟଂ ତେହି ଅସଙ୍କରତୋ ନିୟମୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ କୁତୋ ଲବ୍ଭା । ତଥା ହି ତେମେସଦ୍ଦତ୍ଥୱାଚକା ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହଂସଦ୍ଦା ତୱ ମମସଦ୍ଦା ଚ ସମ୍ପଦାନସାମିଅତ୍ଥେସୁ ଅନିୟମତୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।
ତତ୍ରିମେ ପୟୋଗା – ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦଦାମି । ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପେମି । ତୁୟ୍ହଂ ମଂସେନ ମେଦେନ, ମତ୍ଥକେନ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆହୁତିଂ ପଗ୍ଗହେସ୍ସାମି । ଏସ ହି ତୁୟ୍ହଂ ପିତା ନରସୀହୋ । ତୁୟ୍ହଂ ପନ ମାତା କହନ୍ତି । ମୟ୍ହମେୱ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ, ମୟ୍ହମେୱ ସାୱକାନଂ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ । ନ ମୟ୍ହଂ ଭରିୟା ଏସା । ଅସ୍ସମୋ ସୁକତୋ ମୟ୍ହଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପିୟଂ ମୟ୍ହଂ । ତାତ ମୟ୍ହଂ ମାତୁ ମୁଖଂ ଅଞ୍ଞାଦିସଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ଅଞ୍ଞାଦିସଂ । ମୟ୍ହଂ ସାମିକୋ ଇଦାନି ମରିସ୍ସତି । ତୱ ଦୀୟତେ, ତୱ ସିଲାଘତେ, ମମ ସିଲାଘତେ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ମମ ରୁଚ୍ଚତି । ତୱ ପୁତ୍ତୋ । ଉଭୋ ମାତାପିତା ମମାତି ଏୱଂ ଅନିୟମତୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।
ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଞ୍ହି ୟମକମହାଥେରେନ ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଂ ଅନଞ୍ଞରୂପତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନଞ୍ଞଂ, ତତିୟାପଞ୍ଚମୀନଂ ବହୁୱଚନଞ୍ଚା’’ତି। ୟଦି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ । ନମୋ ତେ ବୁଦ୍ଧ ୱୀରତ୍ଥୂ’ତିଆଦୀସୁ ତୁୟ୍ହଂସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ସମ୍ପଦାନେ, ତୁୟ୍ହନ୍ତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ‘କିନ୍ତେ ୱତଂ କିଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସାମିଅତ୍ଥେ, ତୱାତି ହି ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତା ‘‘ଅୟୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସଂୱଣ୍ଣେସୁ’’ନ୍ତିପି, ‘‘ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ନ ପସ୍ସିଂସୂ’’ତିପି ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ୟୁତ୍ତଂୟେୱ ତେ ସଂୱଣ୍ଣୟିଂସୁ, ପସ୍ସିତବ୍ବଞ୍ଚ ପସ୍ସିଂସୁ । ତଥା ହି ତେ ‘‘ସଦ୍ଦସତ୍ଥମ୍ପି ଏକଦେସତୋ ସାସନାନୁକୂଲଂ ହୋତୀ’’ତି ପରେସମନୁକମ୍ପାୟ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ପଦାନତ୍ଥୱସେନ ତେ ମେସଦ୍ଦାନଂ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣୟିଂସୁ, ସାମିଅତ୍ଥୱସେନ ପନ ‘‘ତୱ ମମା’’ତି । ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ହି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀରୂପାନି ସବ୍ବଥା ୱିସଦିସାନି, ସାସନେ ପନ ସଦିସାନି । ତସ୍ମା ସାସନେ ସାମଞ୍ଞେନ ପୱତ୍ତାନି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀରୂପାନି ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ୱିସେସେନ ପୱତ୍ତେହି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀରୂପେହି ସମାନଗତିକାନି କତ୍ୱା ପରେସମନୁକମ୍ପାୟ ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହଂସଦ୍ଦାନଂ ପୱତ୍ତିନିୟମୋ, ସାମିଅତ୍ଥେ ଚ ତୱ ମମସଦ୍ଦାନଂ ପୱତ୍ତିନିୟମୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ପରେସମନୁକମ୍ପାୟ ଅୟଂ ନିୟମୋ, ତସ୍ମା କରୁଣାୟେୱାୟଂପରାଧୋ, ନ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ । ତାୟ ଏୱ ହି ତେହି ଏୱଂ ସଂୱଣ୍ଣନା କତାତି ।
କେଚି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ନନୁ ଚ ଭୋ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ସଦ୍ଦନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ତେ ମେସଦ୍ଦାନଂ ସାମିଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନାନଂ ‘‘ତୱ ମମା’’ତି ଅତ୍ଥୱଚନେନ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମଂସେନ ମେଦେନ, ନ ମୟ୍ହଂ ଭରିୟା ଏସା’’ତିଆଦୀସୁ ସାମିୱିସୟେସୁ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସନୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ତଥା ସଦ୍ଦନୟଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସାୟ ତେ ମେସଦ୍ଦାନଂ ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନାନଂ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୱଚନେନ ‘‘ଭତ୍ତଂ ତୱ ନ ରୁଚ୍ଚତି । ପବ୍ବଜ୍ଜା ମମ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ସମ୍ପଦାନୱିସୟେସୁ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସନୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ? ନ ସକ୍କା, ଗାଥାସୁ ୱିୟ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦଟ୍ଠାନେପି ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହଂ ତୱ ମମସଦ୍ଦାନଂ ଅନିୟମେନ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ । ନ ହି ଈଦିସେ ଠାନେ ଗାଥାୟଂ ୱା ଚୁଣ୍ଣିୟପଦଟ୍ଠାନେ ୱା ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ‘‘ତସ୍ସ ରଜ୍ଜସ୍ସହଂ ଭୀତୋ । କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଭାୟାମୀ’’ତିଆଦୀସୁୟେୱ ପନ ଠାନେସୁ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ।
ୟଦି ସଦ୍ଦନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମଂସେନ ମେଦେନା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସିୟା, ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପିୟପୁତ୍ତଦାନଂ ଅଦାସି । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପିତା ଅଦାସୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ସଦ୍ଦନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାୟା’’ତିଆଦିନା ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସତ୍ଥୋ ୱଚନୀୟୋ ସିୟା ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀରୂପାନଂ ସତ୍ଥେ ୱିସୁଂ ୱଚନତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି କୋ ଦୋସୋତି ଚେ ? ଅତ୍ଥେୱ ଦୋସୋ, ୟସ୍ମା ଦାନୟୋଗେ ୱା ନମୋୟୋଗେ ୱା ଆୟାଦେସସହିତାନି ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀରୂପାନି ସାଟ୍ଠକଥେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ନୁପଲବ୍ଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାୟା’’ତିଆଦିନା ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସତ୍ଥୱଚନେ ଅୟଂ ଦୋସୋ ୟଦିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗ୍ଗହଣଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସକରଣଂ ସାୱଜ୍ଜଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମଂସେନ ମେଦେନା’’ତିଆଦୀସୁପି ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ।
ଚତୁତ୍ଥୀଛଟ୍ଠୀରୂପାନି ହି ଅନଞ୍ଞାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ଅଦାସି, ପୁରିସସ୍ସ ଧନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଦାସି, ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ପାୱଚନେ ସ ନଂସଦ୍ଦା ସମ୍ପଦାନସାମିଅତ୍ଥେସୁ ସାମଞ୍ଞେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତପ୍ପୱତ୍ତି ‘‘ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଦାତା ମେଧାୱୀ’’ତିଆଦୀହି ପୟୋଗେହି ଦୀପେତବ୍ବା । ‘‘ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଦାତା ମେଧାୱୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଅଗ୍ଗସ୍ସା’’ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ୟଦା କ୍ରିୟାପଟିଗ୍ଗହଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ପୱତ୍ତତି, ତଦା ‘‘ଅଗ୍ଗସ୍ସ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଦାତା’’ତି ଅତ୍ଥୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ୟଦା ପନ କ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଭୂତେ ସାମିଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତତି, ତଦା ‘‘ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦାତା’’ତି ଅତ୍ଥୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ତୁମ୍ହାକଂ ସରଣଂ ନ ହୋତୀତି । ତଥା ସଦ୍ଦନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ସମ୍ପଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ତୁମ୍ହେହି ଦଳ୍ହଂ ଗହିତସ୍ସ ମୟ୍ହଂସଦ୍ଦସ୍ସ ସାମିଅତ୍ଥୱସେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟଂ ଦସ୍ସନତୋ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ତୁମ୍ହାକଂ ସରଣଂ ନ ହୋତେୱ । ତଥା ହି –
‘‘ସକୁଣୋ ମୟ୍ହକୋ ନାମ, ଗିରିସାନୁଦରୀଚରୋ ।
ପକ୍କଂ ପିପ୍ଫଲିମାରୁୟ୍ହ, ‘ମୟ୍ହଂ ମୟ୍ହ’ନ୍ତି କନ୍ଦତୀ’’ତି
ଏତ୍ଥ ମୟ୍ହକୋତି ଏକାୟ ସକୁଣଜାତିୟା ନାମଂ । ସୋ ହି ଲୋଲୁପ୍ପଚାରିତାୟ ‘‘ଇଦମ୍ପି ମୟ୍ହଂ, ଇଦମ୍ପି ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି କାୟତି ରୱତୀତି ମୟ୍ହକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ମୟ୍ହସଦ୍ଦୂପପଦସ୍ସ କେ ରେ ଗେ ସଦ୍ଦେତି ଧାତୁସ୍ସ ୱସେନ ।
ଅତ୍ରାୟଂ ପଦସୋଧନା – ୟଦି ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହଂସଦ୍ଦା ଧୁୱଂ ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ, ତୱ ମମସଦ୍ଦା ଚ ସାମିଅତ୍ଥେ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଲୋକୱୋହାରକୁସଲେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ତସ୍ସ ସକୁଣସ୍ସ ‘‘ମୟ୍ହକୋ’’ତି ପଣ୍ଣତ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା ଅନନ୍ତୋଗଧସମ୍ପଦାନତ୍ଥତ୍ତା, ଅନ୍ତୋଗଧସାମ୍ୟତ୍ଥତ୍ତା ପନ ‘‘ମମକୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ଏତ୍ଥପି ‘‘ମୟ୍ହକୋ’’ତି ଇଦଂ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱିସୟେ ୱିଭତ୍ତିୱିପରିଣାମସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନତ୍ତା ଅନୱକାସତ୍ତା ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ମୟ୍ହଂସଦ୍ଦୋ ସରୂପତୋ ୱିଭତ୍ୟନ୍ତଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତି କସଦ୍ଦେନ ଏକପଦତ୍ତୂପଗମନତୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ମୟ୍ହକୋ’’ତି ଅୟଂ ସକୁଣୱିସେସୱାଚକୋ ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଭାୱେ ଠିତୋୟେୱ ଈସକଂ ସାମିଅତ୍ଥମ୍ପି ଜୋତୟତି ସୁଜମ୍ପତି ରାଜପୁରିସସଦ୍ଦା ୱିୟ । ଇମିନାପି କାରଣେନ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ତୁମ୍ହାକଂ ସରଣଂ ନ ହୋତି । ଇତି ‘‘ମୟ୍ହକୋ’’ତି ପଣ୍ଣତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ପଦାୱୟୱଭୂତସ୍ସ ମୟ୍ହସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱିପଲ୍ଲାସୱଚନଲେସେନ ତୁୟ୍ହଂ ତୱ ମମସଦ୍ଦେସୁପି ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସୋ ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ସିଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ସମ୍ପଦାନସାମିଅତ୍ଥେସୁ ସାମଞ୍ଞେନ ପୱତ୍ତାନମ୍ପି ସମାନାନଂ ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହଂ ତୱ ମମସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦନୟଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସାୟ ପରେସମନୁକମ୍ପାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ନିୟମୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଅୱଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଇଚ୍ଚେୱଂ –
‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତିମେ ସଦ୍ଦେ, ସମ୍ପଦାନେ ଗରୂ ୱଦୁଂ ।
‘‘ତୱ ମମା’’ତି ସାମିମ୍ହି, ନୟମାଦାୟ ସତ୍ଥତୋ ॥
ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଏତେସଂ, ନିୟମୋ ନତ୍ଥି ପାଳିୟଂ ।
କୋଚି ତେସଂ ୱିସେସୋ ଚ, ଦିଟ୍ଠୋ ଅମ୍ହେହି ତଂ ସୁଣ ॥
ସାମ୍ୟତ୍ଥସମ୍ପଦାନତ୍ଥା, ସମ୍ଭୱନ୍ତି ୟହିଂ ଦୁୱେ ।
‘‘ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତିମେ ସଦ୍ଦା, ତେ ପୟୋଗା ନ ଦୁଲ୍ଲଭା ॥
‘‘ତୱ ମମା’’ତିମେ ସଦ୍ଦା, ପାୟା ସାମିମ୍ହି ୱତ୍ତରେ ।
ସମ୍ପଦାନେ ୟହିଂ ହୋନ୍ତି, ତେ ପୟୋଗା ପନପ୍ପକା ॥
ତୱତୋ ମମତୋ ତୁୟ୍ହଂ-ମୟ୍ହଂସଦ୍ଦାୱ ସାସନେ ।
ପାଠେ ନେକସହସ୍ସମ୍ହି, ସାମିଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତରେତି ॥
ସବ୍ବାପି ଇମା ନୀତିୟୋ ପରମସୁଖୁମା ସୁଦୁଦ୍ଦସା ୱୀରଜାତିନା ସାଧୁକଂ ମନସି କାତବ୍ବା ।
ୱୋ ନୋସଦ୍ଦେସୁ ପନ ୱୋସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତଉପୟୋଗକରଣସମ୍ପଦାନସାମିୱଚନପଦପୂରଣେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘କଚ୍ଚି ୱୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା’’ତିଆଦୀସୁ ହି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ଭିକ୍ଖୱେ ପଣାମେମି ୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଉପୟୋଗେ । ‘‘ନ ୱୋ ମମ ସନ୍ତିକେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କରଣେ । ‘‘ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ପଦାନେ । ‘‘ସବ୍ବେସଂ ୱୋ ସାରିପୁତ୍ତା ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସାମିୱଚନେ । ‘‘ୟେ ହି ୱୋଅରିୟା ପରିସୁଦ୍ଧା କାୟକମ୍ମନ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ ପଦପୂରଣମତ୍ତେ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଉପୟୋଗେ ଚ, କରଣେ ସମ୍ପଦାନିୟେ ।
ସାମିସ୍ସ ୱଚନେ ଚେୱ, ତଥେୱ ପଦପୂରଣେ ।
ଇମେସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ, ୱୋସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପୱତ୍ତତି’’ ॥
ନୋସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତୋପୟୋଗକରଣସମ୍ପଦାନସାମିୱଚନାୱଧାରଣନୁସଦ୍ଦତ୍ଥେସୁ ପଟିସେଧେ ନିପାତମତ୍ତେ ଚ ୱତ୍ତତି । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ଗାମଂ ନୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ମା ନୋ ଅଜ୍ଜ ୱିକନ୍ତିଂସୁ, ରଞ୍ଞୋ ସୂଦା ମହାନସେ’’ତିଆଦୀସୁ ଉପୟୋଗେ । ‘‘ନ ନୋ ୱିୱାହୋ ନାଗେହି, କତପୁବ୍ବୋ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କରଣେ । ‘‘ସଂୱିଭଜେଥ ନୋ ରଜ୍ଜେନା’’ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ପଦାନେ । ‘‘ସତ୍ଥା ନୋ ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସାମିୱଚନେ । ‘‘ନ ନୋ ସମଂ ଅତ୍ଥି ତଥାଗତେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅୱଧାରଣେ । ‘‘ଅଭିଜାନାସି ନୋ ତ୍ୱଂ ମହାରାଜା’’ତିଆଦୀସୁ ନୁସଦ୍ଦତ୍ଥେ, ପୁଚ୍ଛାୟନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ସୁଭାସିତଞ୍ଞେୱ ଭାସେୟ୍ୟ, ନୋ ଚ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଭଣେ’’ତିଆଦୀସୁ ପଟିସେଧେ । ‘‘ନ ନୋ ସଭାୟଂ ନ କରୋନ୍ତି କିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦୀସୁ ନିପାତମତ୍ତେ । ଏତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଚୁପୟୋଗେ ଚ, କରଣେ ସମ୍ପଦାନିୟେ ।
ସାମ୍ୟାୱଧାରଣେ ଚେୱ, ନୁସଦ୍ଦତ୍ଥେ ନିୱାରଣେ ।
ତଥା ନିପାତମତ୍ତମ୍ହି, ନୋସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପୱତ୍ତତି ॥
ଇଦାନି ସବ୍ବନାମାନଂ ୟଥାରହଂ ସଂଖିତ୍ତେନ ମିସ୍ସକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ୟୋ ସୋ, ୟେ ତେ । ୟଂ ତଂ, ୟେ ତେ । ୟେନ ତେନ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ୟା ସା, ୟା ତା । ୟଂ ତଂ, ୟା ତା । ୟାୟ ତାୟ । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ୟଂ ତଂ, ୟାନି ତାନି । ସେସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଇମିନା ନୟେନ ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
‘‘ଏସୋ ସୋ, ଏତେ ତେ । ଅୟଂ ସୋ, ଇମେ ତେ । ସୋ ଅୟଂ ତେ ଇମେ’’ତିଆଦିନା ୟଥାପୟୋଗଂ ପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା । ତଥା ହି ‘‘ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ । ଏତେ ତେ ଭିକ୍ଖୱେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା । ଅୟଂ ସୋ ସାରଥି ଏତୀ’’ତି ଏୱମାଦୟୋ ୱିଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଇତି ସବ୍ବନାମିକପଦାନଂ ମିସ୍ସକପଦମାଲା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ମୟା ସବ୍ବତ୍ଥସିଦ୍ଧସ୍ସ, ସାସନେ ସବ୍ବଦସ୍ସିନୋ ।
ସବ୍ବତ୍ଥ ସାସନେ ସୁଟ୍ଠୁ, କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ ସୋତୁନଂ ॥
ଅସବ୍ବନାମନାମେହି, ସବ୍ବନାମପଦେହି ୱେ ।
ସହ ସବ୍ବାନି ୱୁତ୍ତାନି, ସବ୍ବନାମାନି ପନ୍ତିତୋ ॥
ଏତେସୁ କତୟୋଗାନଂ, ସୁଖୁମତ୍ଥୱିଜାନନଂ ।
ଅକିଚ୍ଛପଟିୱେଧେନ, ଭୱିସ୍ସତି ନ ସଂସୟୋ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ସବ୍ବନାମତଂସଦିସନାମାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ ନାମ
ଦ୍ୱାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୩. ସୱିନିଚ୍ଛୟସଙ୍ଖ୍ୟାନାମନାମିକପଦମାଲା
ଇତୋ ପରଂ ପୱକ୍ଖାମି, ସଙ୍ଖ୍ୟାନାମିକପନ୍ତିୟୋ ।
ଭୂଧାତୁଜେହି ରୂପେହି, ଅଞ୍ଞେହି ଚୁପୟୋଜିତୁଂ ॥
ୟା ହି ସା ହେଟ୍ଠା ଅମ୍ହେହି ଏକ ଦ୍ୱିତି ଚତୁଇଚ୍ଚେତେସଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାସବ୍ବନାମାନଂ ନାମିକପଦମାଲା କଥିତା, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଇଧ ଅସବ୍ବନାମାନଂ ପଞ୍ଚ ଛ ସତ୍ତାଦୀନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନାମାନଂ ନାମିକପଦମାଲା ଭୂଧାତୁମୟେହି ଅଞ୍ଞେହି ଚ ରୂପେହି ୟୋଜନତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତେ –
ପଞ୍ଚ, ପଞ୍ଚହି, ପଞ୍ଚଭି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚସୁ । ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଞେୟ୍ୟଂ । ‘‘ପଞ୍ଚ ଭୂତା, ପଞ୍ଚ ଅଭିଭୱିତାରୋ, ପଞ୍ଚ ପୁରିସା, ପଞ୍ଚ ଭୂମିୟୋ, ପଞ୍ଚ କଞ୍ଞାୟୋ, ପଞ୍ଚ ଭୂତାନି, ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଛ, ଛହି, ଛଭି, ଛନ୍ନଂ, ଛସୁ, ଛସ୍ସୁ ଇତିପି । ‘‘ଛସ୍ସୁ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଛସ୍ସୁ କ୍ରୁବ୍ବତି ସନ୍ଥୱ’’ନ୍ତି ହି ପାଳି । ସତ୍ତ, ସତ୍ତହି, ସତ୍ତଭି, ସତ୍ତନ୍ନଂ, ସତ୍ତସୁ । ଅଟ୍ଠ, ଅଟ୍ଠହି, ଅଟ୍ଠଭି, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ, ଅଟ୍ଠସୁ । ନୱ, ନୱହି, ନୱଭି, ନୱନ୍ନଂ, ନୱସୁ । ଦସ, ଦସହି, ଦସଭି, ଦସନ୍ନଂ, ଦସସୁ । ଏୱଂ ଏକାଦସ । ଦ୍ୱାଦସ, ବାରସ । ତେରସ, ତେଦସ, ତେଳସ । ଚତୁଦ୍ଦସ, ଚୁଦ୍ଦସ । ପଞ୍ଚଦସ, ପନ୍ନରସ । ସୋଳସ । ସତ୍ତରସ । ଅଟ୍ଠାରସ, ଅଟ୍ଠାରସହି, ଅଟ୍ଠାରସଭି, ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ, ଅଟ୍ଠାରସସୁ । ସବ୍ବମେତଂ ବହୁୱଚନୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଏକୂନୱୀସତି, ଏକୂନୱୀସଂ ଇଚ୍ଚାଦିପି । ଏକୂନୱୀସାୟ, ଏକୂନୱୀସାୟଂ, ଏକୂନୱୀସ ଭିକ୍ଖୂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏକୂନୱୀସଂ ଭିକ୍ଖୂ ପସ୍ସତି, ଏୱଂ ‘‘କଞ୍ଞାୟୋ ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ଚ ଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏକୂନୱୀସାୟ ଭିକ୍ଖୂହି ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ଏକୂନୱୀସାୟ କଞ୍ଞାହି କତଂ, ଏକୂନୱୀସାୟ ଚିତ୍ତେହି କତଂ, ଏକୂନୱୀସାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚୀୱରଂ ଦେତି, ଏକୂନୱୀସାୟ କଞ୍ଞାନଂ ଧନଂ ଦେତି, ଏକୂନୱୀସାୟ ଚିତ୍ତାନଂ ରୁଚ୍ଚତି, ଏକୂନୱୀସାୟ ଭିକ୍ଖୂହି ଅପେତି। ଏୱଂ କଞ୍ଞାହି ଚିତ୍ତେହି । ଏକୂନୱୀସାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତକଂ, ଏୱଂ କଞ୍ଞାନଂ ଚିତ୍ତାନଂ । ଏକୂନୱୀସାୟଂ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଏୱଂ ‘‘କଞ୍ଞାସୁ ଚିତ୍ତେସୂ’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏକୂନୱୀସତି, ଏକୂନୱୀସତିଂ, ଏକୂନୱୀସତିୟା, ଏକୂନୱୀସତିୟଂ ।
ୱୀସତି, ୱୀସତିଂ, ୱୀସତିୟା, ୱୀସତିୟଂ । ୱୀସ, ୱୀସଂ, ୱୀସାୟ, ୱୀସାୟଂ । ତଥା ଏକୱୀସ ଦ୍ୱାୱୀସ ବାୱୀସ ତେୱୀସ ଚତୁୱୀସ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି । ତିଂସ, ତିଂସଂ, ତିଂସାୟ, ତିଂସାୟଂ । ଚତ୍ତାଲୀସ, ଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଚତ୍ତାଲୀସାୟ, ଚତ୍ତାଲୀସାୟଂ । ଚତ୍ତାରୀସ ଇଚ୍ଚାଦିପି । ପଞ୍ଞାସ, ପଞ୍ଞାସଂ, ପଞ୍ଞାସାୟ, ପଞ୍ଞାସାୟଂ । ପଣ୍ଣାସ, ପଣ୍ଣାସଂ, ପଣ୍ଣାସାୟ, ପଣ୍ଣାସାୟଂ । ସଟ୍ଠି, ସଟ୍ଠିଂ, ସଟ୍ଠିୟା, ସଟ୍ଠିୟଂ । ସତ୍ତତି, ସତ୍ତତିଂ, ସତ୍ତତିୟା, ସତ୍ତତିୟଂ । ସତ୍ତରି ଇଚ୍ଚାଦିପି । ଅସୀତି, ଅସୀତିଂ, ଅସୀତିୟା, ଅସୀତିୟଂ । ନୱୁତି। ନୱୁତିଂ, ନୱୁତିୟା, ନୱୁତିୟଂ ।
ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଥାପି ସଙ୍ଖ୍ୟାରୂପାନି ଗହେତବ୍ବାନି । ଏକୂନୱୀସେହି, ଏକୂନୱୀସାନଂ, ଏକୂନୱୀସେସୁ । ‘‘ଛନ୍ନୱୁତୀନ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦିନାପି ସଙ୍ଖ୍ୟାରୂପାନଂ କତ୍ଥଚି ଦସ୍ସନତୋ କେଚି ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂ ଊନୱୀସତିସଦ୍ଦଂ ସବ୍ବଦାପି ଏକୱଚନନ୍ତମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗମେୱ ପୟୁଞ୍ଜନ୍ତି । କେଚି ‘‘ୱୀସତିଆଦୟୋ ଆନୱୁତି ଏକୱଚନନ୍ତା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ପନାହୁ –
‘‘ସଦ୍ଦା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟସଙ୍ଖାସୁ, ଏକତ୍ତେ ୱୀସତାଦୟୋ ।
ସଙ୍ଖତ୍ଥେ ଦ୍ୱିବହୁତ୍ତମ୍ହି, ତା ତୁ ଚାନୱୁତିତ୍ଥିୟୋ’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱିୱଚନଂ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ତଦଭାୱତୋ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚ ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନଂ କିଞ୍ଚି ପାଳିପ୍ପଦେସଂ ପତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଜତି, କିଞ୍ଚି ପନ ପତ୍ୱା ନ ୟୁଜ୍ଜତି ୱୀସତିୱୀସଂତିଂସଂଇଚ୍ଚାଦୀନଞ୍ହି ସଙ୍ଖତ୍ଥାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ବହୁୱଚନପ୍ପୟୋଗୱସେନପି ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସନତୋ, କଚ୍ଚାୟନେ ଚ ୟୋୱଚନସମ୍ଭୂତରୂପୱନ୍ତତାଦସ୍ସନତୋ । ତସ୍ମା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟଥାପାୱଚନଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେ ତେସମେକୱଚନନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥିସଦ୍ଦାନଂ ୱିୟ ।
ଅତ୍ଥିନତ୍ଥିସଦ୍ଦା ହି ନିପାତତ୍ତା ଏକତ୍ତେପି ବହୁତ୍ତେପି ପୱତ୍ତନ୍ତି ‘‘ପୁତ୍ତା ମତ୍ଥି ଧନମ୍ମତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ଅତ୍ତସମଂ ପେମଂ । ନତ୍ଥି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦୀସୁ । ଅଲିଙ୍ଗତ୍ତେପି ପନେତେସଂ କତ୍ଥଚି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ଦିଟ୍ଠୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ ହି ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଅନୁଧମ୍ମଚକ୍କୱତ୍ତିନା ୱୋହାରକୁସଲେନ ୱୋହାରକୁସଲସାଧକେନ ‘‘ଅତ୍ଥିୟା ନୱ । ନତ୍ଥିୟା ନୱା’’ତି ଏକୱଚନନ୍ତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ୱୀସତିୱୀସତିମିଚ୍ଚାଦୀନମ୍ପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟଥାପାୱଚନଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱେ ଏକୱଚନନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥେକେ ‘‘ହେତୁୟା ଅଧିପତିୟା’’ତି ଚ ଇଦଂ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତମ୍ମତିୱସେନ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଅଧିପତିମ୍ହୀ’’ତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ପଟିପାଦେତବ୍ବୋ, ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ’’ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ହେତୁୟା ଅଧିପତିୟା’’ତି ଦ୍ୱୟମିଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପପଟିଭାଗଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ ‘‘ହେତୁୟୋ ଜନ୍ତୁୟୋ’’ତିଆଦୀନଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପପଟିଭାଗାନଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପାନମ୍ପି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ‘‘ଅତ୍ଥିୟା ନତ୍ଥିୟା’’ତି ଇଦଂ ପନ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥିସଦ୍ଦାନଂ ଅଲିଙ୍ଗଭେଦତ୍ତା । ନ ହି ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥିସଦ୍ଦା ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଅନ୍ତୋଗଧା । ଏତେସୁ ହି ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ଆଖ୍ୟାତନିପାତୱସେନ ଭିଜ୍ଜତି ‘‘ଅତ୍ଥି ସନ୍ତି ସଂୱିଜ୍ଜତି । ଅତ୍ଥିଖୀରା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ’’ତିଆଦୀସୁ, ନତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ପନ ନିପାତୋୟେୱ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥିସଦ୍ଦାନଂ ନିପାତାନଞ୍ଚ ଲିଙ୍ଗୱଚନୱସେନ କଥନଂ ୟୁଜ୍ଜତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିୱସେନ ଏକତ୍ତାଦିୱସେନ ଚ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –
‘‘ସଦିସଂ ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ, ସବ୍ବାସୁ ଚ ୱିଭତ୍ତିସୁ ।
ୱଚନେସୁ ଚ ସବ୍ବେସୁ, ୟଂ ନ ବ୍ୟେତି ତଦବ୍ୟୟ’’ନ୍ତି ॥
ଏତ୍ଥ ସିୟା – ନନୁ ଚ ଭୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ସକ୍କା ଲବ୍ଭା ଇଚ୍ଚେତେ ପଠମାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ପଠମାୟ ୱିଭତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ‘‘ସଦିସଂ ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ପଠମାୟ ୱିଭତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତୋ, ତଥା ନତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନଲେସେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ୟୁଗଳପଦତ୍ତା ଚ । ଇଦଂ ପନ ‘‘ସଦିସଂ ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୂ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଉପସଗ୍ଗନିପାତସଙ୍ଖାତେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏକେକମସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ । ତଥା ହି ‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ଅବ୍ୟୟା’’ତି ଚ ଲଦ୍ଧୱୋହାରେସୁ ଉପସଗ୍ଗନିପାତେସୁ ଉପସଗ୍ଗା ସବ୍ବେପି ସବ୍ବୱିଭତ୍ତିୱଚନକା । ନିପାତାନଂ ପନ ଏକଚ୍ଚେ ପଠମାଦୀସୁ ୟଥାରହଂ ୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତା, ଏକଚ୍ଚେ ଅୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟେ ୟଦଗ୍ଗେନ ୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତା, ତେ ତଦଗ୍ଗେନ ତବ୍ବଚନକା । ଉପସଗ୍ଗନିପାତେସୁ ହି ପଚ୍ଚେକଂ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧୁଂ ନ ସକ୍କା, ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ପନ ‘‘ସଦିସଂ ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୂ’’ତିଆଦି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତଂ । କଚ୍ଚାୟନାଚରିୟେନପି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବାସମାୱୁସୋପସଗ୍ଗନିପାତାଦୀହି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଆୱୁସୋସଦ୍ଦତୋ ସବ୍ବାପି ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଆଲପନତ୍ଥୱାଚକତ୍ତା ଏକୱଚନିକଅନେକୱଚନିକା ପଠମାୱିଭତ୍ତିୟୋୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅୟମସ୍ମାକଂ ଖନ୍ତି ।
କେଚି ପନ ସବ୍ବେହିପି ନିପାତେହି ସବ୍ବୱିଭତ୍ତିଲୋପଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅତ୍ଥି ସକ୍କା ଲବ୍ଭା ଇଚ୍ଚେତେ ପଠମାୟ । ଦିୱା ଭିୟ୍ୟୋ ନମୋ ଇଚ୍ଚେତେ ପଠମାୟ ଚ ଦୁତିୟାୟ ଚା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ, ପଦପୂରଣମତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାନଂ ଅଥ ଖଲୁ ୱତ ୱଥ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ନିପାତାନଂ ୱଚନତୋ । ଏତ୍ଥାପି ସିୟା ‘‘ନନୁ ଚ ଭୋ ଅୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାନମ୍ପି ନିପାତାନଂ ସମ୍ଭୱତୋ ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥିସଦ୍ଦାନଂ ଅୱିଭତ୍ତିକୋ ନିଦ୍ଦେସୋ କାତବ୍ବୋ, ଅଥ କିମତ୍ଥଂ ‘ଅତ୍ଥିୟା ନୱ, ନତ୍ଥିୟା ନୱା’ତି ସୱିଭତ୍ତିକୋ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ’’ତି ? ସବ୍ବଥା ୱିଭତ୍ତୀହି ୱିନା ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଦ୍ଦିସିତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତାତି ।
ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ସକ୍କା ଲବ୍ଭା ଇଚ୍ଚେତେ ପଠମାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥିସଦ୍ଦା ଲୁତ୍ତାୟ ପଠମାୟ ୱିଭତ୍ତିୟା ୱସେନ ପଠମାୱିଭତ୍ତିକାୟେୱ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା, ଏୱମକତ୍ୱା କସ୍ମା ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତୱସେନ ‘‘ଅତ୍ଥିୟା ନତ୍ଥିୟା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥିସଦ୍ଦା ପଠମାୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାୟେୱ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା, ତଥାପି ‘‘ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ନୱ, ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ନୱା’’ତି ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପରିଦୀପନେ ପଠମାୟ ଓକାସୋ ନତ୍ଥି, ସତ୍ତମିୟାୟେୱ ପନ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥିୟା ନୱ, ନତ୍ଥିୟା ନୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଅତ୍ଥିୟାନତ୍ଥିୟାସଦ୍ଦାନଂ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତଭାୱେ ସିଦ୍ଧେୟେୱ ତତିୟାଚତୁତ୍ଥୀପଞ୍ଚମୀଛଟ୍ଠିୟନ୍ତଭାୱୋପି ସିଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଅତ୍ଥିତା’’ତିଆଦୀସୁପି ଅତ୍ଥିୟା ଭାୱୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ନତ୍ଥିୟା ଭାୱୋ ନତ୍ଥିଭାୱୋ, ଅତ୍ଥିୟା ଭାୱୋ ଅତ୍ଥିତାଭିଆଦିନା ସମାସତଦ୍ଧିତୱିଗ୍ଗହୋ ଅୱସ୍ସମିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ୟଦିଦମମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପାଳିନୟାନୁସାରେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ।
ଏୱଂ ହୋତୁ, କସ୍ମା ଭୋ ‘‘ଅତ୍ଥିୟା, ନତ୍ଥିୟା’’ତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ନନୁ ନିପାତୋପସଗ୍ଗା ଅଲିଙ୍ଗଭେଦାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ଇଦଂ ପନ ଠାନଂ ଅତୀୱ ସୁଖୁମଂ, ତଥାପି ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସାୟ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ବ୍ରୂମ । ୟଥା ହି ୱୀସତିଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦାନଂ ସରୂପତୋ ଅଦବ୍ବୱାଚକତ୍ତେପି ଦବ୍ବୱାଚକାନଂ ଲତାମତିରତ୍ତିଇତ୍ଥୀ ୟାଗୁୱଧୂସଦ୍ଦାନଂ ୱିୟ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥୱିଦୂହି ଅନୁମତୋ, ଏୱଂ ଅଦବ୍ବୱାଚକତ୍ତେପି ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥିସଦ୍ଦାନଂ କତ୍ଥଚି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭାୱୋ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିଦୂହି ଅନୁମତୋ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଧମ୍ମସେନାପତି ‘‘ଅତ୍ଥିୟା ନୱ, ନତ୍ଥିୟା ନୱା’’ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅତ୍ଥିୟା, ନତ୍ଥିୟା’’ତି ଇମାନି ଲିଙ୍ଗଭାୱୱିନିମୁତ୍ତାନି ସତ୍ତମିୟନ୍ତାନି ନିପାତପଦାନୀତିପି ଗହେତବ୍ବାନି, ନ ଏତ୍ଥ ଚୋଦେତବ୍ବଂ, ଏୱରୂପାନି ନିପାତପଦାନି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତାନି ନ ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଛଡ୍ଡେତବ୍ବମିଦଂ ୱଚନନ୍ତି ।
ପାୱଚନସ୍ମିଞ୍ହି ଗରୂହି ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନିପି ଅନେକୱିହିତାନି ନିପାତପଦାନି ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି, ନାପି ‘‘ହେତୁୟା, ଅଧିପତିୟା, ଅତ୍ଥିୟା, ନତ୍ଥିୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ‘‘ଅପସଦ୍ଦା ଇମେ’’ତି ୱିରୋଧୋ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ନ ହି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱେନ ପାରମିତାପୁଞ୍ଞେନ ନିପ୍ଫନ୍ନେନ ଅନାୱରଣଞାଣେନ ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟମଣ୍ଡଲଂ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚନେ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱାଚାୱିପ୍ପଲାପୋ ଅୱସ୍ସଂ ଲବ୍ଭତୀତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ‘‘ହେତୁୟା, ଅଧିପତିୟା, ଅତ୍ଥିୟା, ନତ୍ଥିୟା’’ତି ଚ ଇଦଂ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୱଚନଂ ତେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ତଥାଗତେନ ହି ତାୱତିଂସଭପନେ ଦେସିତକାଲେ ଇମାନି ପଦାନି ନ ସନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ‘‘ବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଦଥାତି ? ବୁଦ୍ଧୱଚନଂୟେୱ ନାମ । ଆୟସ୍ମତୋ ହି ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ତଥାଗତେନ ନୟୋ ଦିନ୍ନୋ, ତେନପି ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦେନ ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ଅଗ୍ଗସାୱକେନ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ନୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସୁରୋପିତଂ କତଂ । ସବ୍ବେପି ହି ପଟିସମ୍ଭିଦପ୍ପତ୍ତା ଅରିୟା ଦୁନ୍ନିରୁତ୍ତିଂ ନ ୱଦନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିପଭେଦସ୍ମିଂ ସୁକୁସଲତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞେସମୱିସୟୋ ଏସ ଅରିୟାନଂ ୱୋହାରୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ସତାଦୀନଂ ନାମିକପଦମାଲା ୱୁଚ୍ଚତେ –
ସତଂ, ସତାନି, ସତା । ସତଂ, ସତାନି, ସତେ । ସତେନ, ସତେହି, ସତେଭି । ସତସ୍ସ, ସତାନଂ । ସତା, ସତସ୍ମା, ସତମ୍ହା, ସତେହି, ସତେଭି । ସତସ୍ସ, ସତାନଂ । ସତେ, ସତସ୍ମିଂ, ସତମ୍ହି, ସତେସୁ । ଏୱଂ ସହସ୍ସଂ, ସହସ୍ସାନୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦସସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ଦସସତସହସ୍ସନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପୟୋଗୋ ‘‘ସତଂ ଭିକ୍ଖୂ, ସତଂ ଇତ୍ଥିୟୋ, ସତଂ ଚିତ୍ତାନି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସତଂ, ଇତ୍ଥୀନଂ ସତଂ, ଚିତ୍ତାନଂ ସତଂ । ସହସ୍ସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଥାପି ସଦ୍ଦରୂପାନି ଭୱନ୍ତି । କୋଟି, କୋଟୀ, କୋଟିୟୋ । ରତ୍ତିନୟେନ ଞେୟ୍ୟଂ ।
ଏକପ୍ପଭୁତିତୋ ୟାୱ, ଦସକା ୟା ପୱତ୍ତତି ।
ସଙ୍ଖ୍ୟା ତାୱ ସା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟ-ପ୍ପଧାନାତି ଗରୂ ୱଦୁଂ ॥
ୱୀସତିତୋ ୟାୱ ସତା, ୟା ସଙ୍ଖ୍ୟା ତାୱ ସା ପନ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାପ୍ପଧାନା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟ-ପ୍ପଧାନାତି ଚ ୱଣ୍ଣୟୁଂ ॥
ଅପିଚ –
ୱୀସତୋ ୟାୱ କୋଟିୟା, ସଙ୍ଖ୍ୟା ତାୱ ହି ସା ଖଲୁ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାପ୍ପଧାନା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟ-ପ୍ପଧାନା ଚାତି ନିଦ୍ଦିସେ ॥
ତଥା ହି ‘‘ଅସୀତି କୋଟିୟୋ ହିତ୍ୱା, ହିରଞ୍ଞସ୍ସାପି ପବ୍ବଜି’’ନ୍ତି, ‘‘ଖୀଣାସୱା ୱୀତମଲା, ସମିଂସୁ ସତକୋଟିୟୋ’’ତି ଚ ପାଳି ଦିସ୍ସତି ।
ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦରୂପାନଂ ପାକଟୀକରଣେନ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ସୁଖୁମଞାଣପଟିଲାଭତ୍ଥଂ ସାଟ୍ଠକଥଂ ଉଦାନପାଳିପ୍ପଦେସଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ପାଳିପ୍ପଦେସମଟ୍ଠକଥାୱଚନଞ୍ଚ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମି –
‘‘ୟେସଂ ଖୋ ୱିସାଖେ ସତଂ ପିୟାନି, ସତଂ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନି, ୟେସଂ ନୱୁତି ପିୟାନି, ନୱୁତି ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନି । ୟେସଂ ଅସୀତି…ପେ॰… ୟେସଂ ସତ୍ତତି । ୟେସଂ ସଟ୍ଠି । ୟେସଂ ପଞ୍ଞାସଂ, ୟେସଂ ଚତ୍ତାରୀସଂ, ୟେସଂ ତିଂସଂ । ୟେସଂ ଖୋ ୱିସାଖେ ୱୀସଂ ପିୟାନି, ୱୀସତି ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନି । ୟେସଂ ଦସ । ୟେସଂ ନୱ । ୟେସଂ ଅଟ୍ଠ । ୟେସଂ ସତ୍ତ । ୟେସଂ ଛ । ୟେସଂ ପଞ୍ଚ । ୟେସଂ ଚତ୍ତାରି । ୟେସଂ ତୀଣି । ୟେସଂ ଦ୍ୱେ । ୟେସଂ ଏକଂ ପିୟଂ, ତେସଂ ଏକଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ସତଂ ପିୟାନୀତି ସତଂ ପିୟାୟିତବ୍ବୱତ୍ଥୂନି । ‘‘ସତଂ ପିୟ’’ନ୍ତିପି କେଚି ପଠନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଏକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦସ, ତାୱ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପ୍ପଧାନା, ତସ୍ମା ‘‘ୟେସଂ ଦସ ପିୟାନି, ଦସ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନୀ’’ତିଆଦିନା ପାଳି ଆଗତା । କେଚି ପନ ‘‘ୟେସଂ ଦସ ପିୟାନଂ, ଦସ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ୟସ୍ମା ପନ ୱୀସତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସତଂ, ତାୱ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପ୍ପଧାନା ସଙ୍ଖ୍ୟାପ୍ପଧାନା ଚ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥାପି ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପ୍ପଧାନଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୟେସଂ ଖୋ ୱିସାଖେ ସତଂ ପିୟାନି, ସତଂ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନୀ’’ତିଆଦିନା ପାଳି ଆଗତା । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚ ୟେସଂ ଏକଂ ପିୟଂ, ଏକଂ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପାଠୋ, ନ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ପଦକ୍କମେ ଏକରସାୱ ଭଗୱତୋ ଦେସନା ହୋତୀତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟାୱ ପାଳି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ତାୱ ସାଟ୍ଠକଥୋ ଉଦାନପାଳିପ୍ପଦେସୋ ।
ଇଦାନି ଅଞ୍ଞୋ ପାଳିପ୍ପଦେସୋ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠପ୍ପଦେସୋ ଚ ନୀୟତେ –
‘‘ସତଂ ହତ୍ଥୀ ସତଂ ଅସ୍ସା, ସତଂ ଅସ୍ସତରୀରଥା ।
ସତଂ କଞ୍ଞା ସହସ୍ସାନି, ଆମୁକ୍କମଣିକୁଣ୍ଡଲା ।
ଏକସ୍ସ ପଦୱୀତିହାରସ୍ସ, କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସି’’ନ୍ତି
ପାଳି । ଏତ୍ଥ ‘‘ସତଂ ହତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀନି ୱିସେସିତାନି, ‘‘ସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱିସେସନଂ, ତସ୍ମା ସତଂସଦ୍ଦଂ ସହସ୍ସସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ହତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀନି ପନ ଉପପଦଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ହତ୍ଥୀ ସତଂ ସହସ୍ସାନି । ଅସ୍ସା ସତଂ ସହସ୍ସାନି । ଅସ୍ସତରୀରଥା ସତଂ ସହସ୍ସାନି । ଆମୁକ୍କମଣିକୁଣ୍ଡଲା କଞ୍ଞା ସତଂ ସହସ୍ସାନି । ଇଦଂ ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପ୍ପଧାନୱସେନତ୍ଥଗହଣଂ । ସଙ୍ଖ୍ୟାପ୍ପଧାନୱସେନ ପନ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ‘‘ହତ୍ଥୀନଂ ସତସହସ୍ସଂ, ଅସ୍ସାନଂ ସତସହସ୍ସଂ, ଅସ୍ସତରୀରଥାନଂ ସତସହସ୍ସଂ, ଆମୁକ୍କମଣିକୁଣ୍ଡଲାନଂ କଞ୍ଞାନଂ ସତସହସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ । ‘‘ୟୋଜନାନଂ ସତାନୁଚ୍ଚୋ, ହିମୱା ପଞ୍ଚ ପବ୍ବତୋ’’ତି ଅୟମଟ୍ଠକଥାପାଠୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚା’’ତି ସଦ୍ଦଂ ସତସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ସିପ୍ପିକାନଂ ସତଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ହିମୱା ପବ୍ବତୋ ୟୋଜନାନଂ ପଞ୍ଚ ସତାନି ଉଚ୍ଚୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟାପ୍ପଧାନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ପଞ୍ଚ ସତାନୀ’’ତି ଚ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ । ସତମିତି ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସତଂ ହୋମି, ସହସ୍ସଂ ହୋମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଏକୱଚନୋ । ‘‘ଅଥେତ୍ଥେକସତଂ ଖତ୍ୟା, ଅନୁୟନ୍ତା ୟସସ୍ସିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ବହୁୱଚନୋ । ଏୱଂ ସହସ୍ସାଦୀନମ୍ପି ଏକୱଚନବହୁୱଚନତା ଲବ୍ଭତି । ତଥା ହି ‘‘ଭିୟ୍ୟୋ ନଂ ସତସହସ୍ସଂ, ୟକ୍ଖାନଂ ପୟିରୁପାସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସତସହସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏକୱଚନଂ । ‘‘ପରୋସହସ୍ସଂ ଖୋ ପନସ୍ସ ପୁତ୍ତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସହସ୍ସନ୍ତି ବହୁୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
‘‘କପ୍ପେ ଚ ସତସହସ୍ସେ, ଚତୁରୋ ଚ ଅସଙ୍ଖିୟେ ।
ଅମରଂ ନାମ ନଗରଂ, ଦସ୍ସନେୟ୍ୟଂ ମନୋରମ’’ନ୍ତି
ପାଳି । ଏତ୍ଥ ‘‘କପ୍ପେ ଚ ସତସହସ୍ସେ ଚତୁରୋ ଚ ଅସଙ୍ଖିୟେତି ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ମହାକପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖିୟାନଂ ମତ୍ଥକେ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ‘‘ମତ୍ଥକେ’’ତି ଚେତ୍ଥ ୱଚନସେସୋ । ‘‘କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖିୟାନଂ ମତ୍ଥକେ’’ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘କପ୍ପେ ଚ ସତସହସ୍ସେ, ଚତୁରୋ ଚ ଅସଙ୍ଖିୟେ ।
ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ୟଂ ଚରିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ବୋଧିପାଚନ’’ନ୍ତି
ପାଳି । ଏତ୍ଥ ‘‘କପ୍ପେ’’ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ । ‘‘ସତସହସ୍ସେ କପ୍ପେ’’ତି କପ୍ପସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧେନ ଚାୟଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ଉପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୋ ଚ । ସମାନାଧିକରଣଞ୍ହି ଇଦଂ କପ୍ପସଦ୍ଦେନ । ‘‘ଚତୁରୋ ଚ ଅସଙ୍ଖିୟେ’’ତି ଅଚ୍ଛନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ଉପୟୋଗବହୁୱଚନାନି । କସ୍ସ ପନ ଅସଙ୍ଖିୟେତି ? ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା କପ୍ପସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପକରଣତୋ ‘‘କପ୍ପାନ’’ନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତେୱ । ନ ହି ୱୁତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ଚସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ‘‘ମହାକପ୍ପାନଂ ଚତୁରୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ସତସହସ୍ସେ ଚ ମହାକପ୍ପେ’’ତି । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଘଟାନେକସହସ୍ସାନି, କୁମ୍ଭୀନଞ୍ଚ ସତା ବହୂ’’ତି ପାଳି । ଏତ୍ଥ ଘଟାତି ଘଟାନଂ । ସାମିଅତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ‘‘ଘଟାନଂ ଅନେକସହସ୍ସାନି’’ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । କୁମ୍ଭୀନଞ୍ଚ ସତା ବହୂତି ଅନେକାନି ଚ କୁମ୍ଭୀନଂ ସତାନି । ଏତ୍ଥ ନିକାରଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଦସୱୀସସହସ୍ସାନଂ, ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୁ ।
ଏକଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଭିସମୟୋ, ଗଣନାତୋ ଅସଙ୍ଖିୟୋ’’ତି
ପାଳି । ଏତ୍ଥ ଦସୱୀସସହସ୍ସାନନ୍ତି ଦସସହସ୍ସାନଂ ୱୀସସହସ୍ସାନଞ୍ଚ । ଧମ୍ମାଭିସମୟୋତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୋ । ଏକଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ସୀସମତ୍ତକଥନଂ, ତେନ ‘‘ଏକସ୍ସ ଚେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ତିଣ୍ଣଂ ଚତୁନ୍ନଂ…ପେ॰… ଦସନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି, ଛଳଭିଞ୍ଞା ମହିଦ୍ଧିକା ।
ଦୀପଙ୍କରଂ ଲୋକୱିଦୁଂ, ପରିୱାରେନ୍ତି ସବ୍ବଦା’’ତି
ପାଳି । ଏତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନୀତି ଇଦଂ ଲିଙ୍ଗଭେଦୱସେନ ‘‘ଛଳଭିଞ୍ଞା ମହିଦ୍ଧିକା’’ତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସମାନାଧିକରଣଂ । ଈଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟ ୱାଚକୋପି ସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକୋୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନୀ’’ତି ଚ ‘‘ଛଳଭିଞ୍ଞା’’ତି ଚ ‘‘ମହିଦ୍ଧିକା’’ତି ଚ ଏତଂ ପଦତ୍ତୟଂ ସମାନାଧିକରଣଂ । ଅଥ ୱା ଛଳଭିଞ୍ଞା ମହିଦ୍ଧିକାତି ଛଳଭିଞ୍ଞାନଂ ମହଦ୍ଧିକାନନ୍ତି ସାମିଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ‘‘ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନୀ’’ତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱଚନୋ ଭୱତି । ‘‘ତୀଣି ସତସହସ୍ସାନି, ନାରିୟୋ ସମଲଙ୍କତା’’ତିଆଦୀସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ‘‘ତା ଚ ସତ୍ତ ସତା ଭରିୟା, ଦାସ୍ୟୋ ସତ୍ତ ସତାନି ଚା’’ତି ପାଳି । ଏତ୍ଥ ସତାତି ‘‘ସତାନୀ’’ତି ନପୁଂସକୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ । ‘‘ସତା’’ତି ହି ‘‘ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତା ୱିପାକା’’ତିଆଦୀନି ୱିୟ ନପୁଂସକରୂପଂ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭୂତା ହି ସତସଦ୍ଦୋ ନତ୍ଥି, ତଥା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଭୂତୋ । ୟଦି ଚ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୋ ସତସଦ୍ଦୋ ସିୟା, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ପୁରିସୋ, କଞ୍ଞା’’ତି ଚ ଓକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିରୂପେହିପିଭୱିତବ୍ବଂ । ରୂପଦ୍ୱୟମ୍ପି ସତସଦ୍ଦସ୍ସ ନତ୍ଥି, ତେନ ଞାୟତି ‘‘ସତସଦ୍ଦୋ ଏକନ୍ତନପୁଂସକୋ’’ତି ।
ନନୁ ଚ ଭୋ ‘‘ତା ଦେୱତା ସତ୍ତସତା ଉଳାରା’’ତି ଏତ୍ଥ ସତସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତୀତି ? ନ, ନପୁଂସକୋୟେୱାତି । ନନୁ ଚ ଭୋ ଦେୱତାସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ସମାନାଧିକରଣୋ, ତଥାପି ନପୁଂସକୋୟେୱ । ଈଦିସେସୁ ହି ସଙ୍ଖ୍ୟାୱିସୟେସୁ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ଅପ୍ପମାଣୋ । ତଥା ହି ‘‘ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସତାନି ଇମସ୍ମିଂ ଇସିଗିଲିସ୍ମିଂ ପବ୍ବତେ ଚିରୱାସିନୋ ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣତା ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘ତା ଦେୱତା ସତ୍ତସତା ଉଳାରା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସତ୍ତସତାନୀ’’ତି ନପୁଂସକଭାୱୋୟେୱାତି ଅୱଗନ୍ତବ୍ବୋ । ‘‘ସତ୍ତ ହତ୍ଥିସତେ ଦତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁପି ସତସଦ୍ଦୋ ନପୁଂସକୋୟେୱ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ନୱୁତିକୋଟିସହସ୍ସେହି, ପରିୱାରେସି ମହାମୁନୀ’’ତି ପାଳି । ଏତ୍ଥ ‘‘ନୱୁତିକୋଟିସହସ୍ସେହି ଭିକ୍ଖୂହୀ’’ତି ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ନୱୁତିକୋଟିସହସ୍ସେହୀ’’ତି ୱା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟସଙ୍ଖ୍ୟାପଧାନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ସତସହସ୍ସୱସ୍ସାନି, ଆୟୁ ତସ୍ସ ମହେସିନୋ’’ତି ପାଳି । ଏତ୍ଥ ‘‘ସତସହସ୍ସୱସ୍ସାନୀ’’ତି କାଲସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ତଥା ‘‘ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ଅଗାର’ମଜ୍ଝ ସୋ ୱସୀ’’ତି ପାଳିୟମ୍ପି । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଇତୋ ସତସହସ୍ସମ୍ହି, କପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ନାୟକୋ’’ତି ପାଳି, ‘‘ଏକନୱୁତେ ଇତୋ କପ୍ପେ’’ତି ପାଳି ଚ । ଏତ୍ଥ ସତସହସ୍ସମ୍ହି କପ୍ପେତି ସତସହସ୍ସାନଂ କପ୍ପାନଂ ମତ୍ଥକେ । ଏକନୱୁତେ କପ୍ପେତି ଏକନୱୁତିୟା କପ୍ପାନଂ ମତ୍ଥକେତି ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ ସାମିଭୁମ୍ମୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘‘ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ ‘‘ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ’’ତି ସାମିଭୁମ୍ମୱଚନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟଦି ତତ୍ଥ ସହସ୍ସାନି, ସତାନି ନହୁତାନି ଚ ।
ନେୱମ୍ହାକଂ ଭୟଂ କୋଚି, ୱନେ ୱାଳେସୁ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି
ପାଳି । ଅୟମେତସ୍ସା ଅତ୍ଥୋ – ତତ୍ଥ ୱନେ ୱାଳାନଂ ସହସ୍ସାନି ଚ ସତାନି ଚ ନହୁତାନି ଚ ୟଦି ୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସହସ୍ସାନି ସତାନୀତି ସତସହସ୍ସାନି, ୱାଳାନଂ ସତସହସ୍ସାନି ଚ ନହୁତାନି ଚ ୟଦି ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେସୁପି ୱାଳେସୁ କୋଚୀତି କ୍ୱଚି । କୋଚିସଦ୍ଦୋ ହି ‘‘କୋ ତେ ବଲଂ ମହାରାଜା’’ତି ଏତ୍ଥ କୋସଦ୍ଦୋ ୱିୟ କ୍ୱସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନ ‘‘କୋଚି କ୍ୱଚି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱାଳେ ଏକସ୍ସପି ୱାଳମିଗସ୍ସ କାରଣା ନେୱମ୍ହାକଂ ଭୟଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା କୋଚୀତି କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୱାଳେସୂ’’ତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ୱାଳାନଂ କାରଣା ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ଭୟଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ସବ୍ବଂ ସତସହସ୍ସାନି, ଛତ୍ତିଂସପରିମଣ୍ଡଲଂ ।
ଦସଞ୍ଚେୱ ସହସ୍ସାନି, ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସତାନି ଚା’’ତି
ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ। ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସଦ୍ଦତୋ ସମାନୱିଭତ୍ତିଲିଙ୍ଗୱଚନାନଂ ପଦାନଂ ଅସମାନୱିଭତ୍ତିଲିଙ୍ଗୱଚନାନଂ ୱା ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସମାନାନଂ ଦୂରେ ଠିତାନମ୍ପି ଏକସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତି, ଇତରେସଂ ସମୀପେ ଠିତାନମ୍ପି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବ’’ନ୍ତିଦଂ ‘‘ପରିମଣ୍ଡଲ’’ନ୍ତିମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ‘‘ଛତ୍ତିଂସା’’ତି ଇଦଂ ପନ ‘‘ସତସହସ୍ସାନୀ’’ତିମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ସଙ୍ଖାତାୟଂ ୱସୁନ୍ଧରା’’ତି
ଅଟ୍ଠକଥାପାଠୋ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୁୱେ’’ତି ୱିସେସନଂ, ‘‘ସତସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱିସେସିତବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ୱିସେସନଂ, ‘‘ନହୁତାନୀ’’ତି ୱିସେସିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ‘‘ସତସହସ୍ସାନି ନହୁତାନି ଚା’’ତି ଇମାନି ‘‘ଦୁୱେ ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ଇମେହି ୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱିସତସହସ୍ସଂ ଚତୁନହୁତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନାନି ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ଦୁୱେ’’ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦାନଂ ‘‘ସତସହସ୍ସାନୀ’’ତିଆଦୀହି ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦେହି ସମାନାଧିକରଣତା ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ନ ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ୟଥା ‘‘ଦୁୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା । ସତସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦୀସୁ ସମାନାଧିକରଣତା ଲବ୍ଭତି ଦବ୍ବୱାଚକତ୍ତା ୱିସେସିତବ୍ବପଦାନଂ, ନ ତଥା ‘‘ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଦବ୍ବୱାଚକତ୍ତା ୱିସେସିତବ୍ବପଦାନଂ, ତସ୍ମା ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ସମାନାଧିକରଣତା ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ୟୁତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘କୁସଲା, ରୂପଂ, ଚକ୍ଖୁମା’’ତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ଇମେସମଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧରହିତା ସିୟାତି ? ନ, ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା । ୟଜ୍ଜେୱଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବୋତି ? ନ, ନିୟମାଭାୱତୋ । ଏକନ୍ତେନ ହି ଗୁଣଗୁଣୀନଂୟେୱ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବାନଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ, ନ ଇତରେସଂ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବତ୍ତେପି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଏତ୍ତକ’’ନ୍ତି ପମାଣୱଚନଂ । ‘‘ବହଲତ୍ତେନା’’ତି ୱିସେସନେ ତତିୟା । ଉଭୟେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅୟଂ ୱସୁନ୍ଧରା ବହଲତ୍ତେନ ୟୋଜନାନଂ ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ଏତ୍ତକଂ ସଙ୍ଖାତା’’ତି । ‘‘ଏତ୍ତକ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଚ ‘‘ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚା’’ତି ଇମେହି ୱା ‘‘ୱସୁନ୍ଧରା’’ତି ଇମିନା ୱା ସମାନାଧିକରଣତା ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଏତ୍ତକନ୍ତି ହି ଭାୱନପୁଂସକଂ, ୟଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ କ୍ରିୟାୱିସେସନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ସ ‘‘ଏତ୍ତକେନ ପମାଣେନ’’ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ‘‘ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ନ ହୁତାନି ଚା’’ତି ଇମେସମ୍ପି ‘‘ୱସୁନ୍ଧରା’’ତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣତା ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ସଙ୍ଖ୍ୟାୱଚନମତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘ଏତ୍ତକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଙ୍ଖାତା’’ତି ପନ ‘‘ଅୟ’’ନ୍ତି ଚ ଇମେସଂ ‘‘ୱସୁନ୍ଧରା’’ତି ଇମିନା ସମାନାଧିକରଣତା ଲବ୍ଭତି । ସବ୍ବୋପାୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଦସେତ୍ଥ ରାଜିୟୋ ସେତା, ଦସ୍ସନୀୟା ମନୋରମା ।
ଛ ପିଙ୍ଗଲା ପନ୍ନରସ, ହଲିଦ୍ଦା ତା ଚତୁଦ୍ଦସା’’ତି
ପାଳି । ଏତ୍ଥ ଛ ପିଙ୍ଗଲା ପନ୍ନରସାତି ଛ ଚ ପନ୍ନରସ ଚାତି ଏକୱୀସତି ପିଙ୍ଗଲା ରାଜିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ତଥା –
‘‘ପୁତ୍ତାପି ତସ୍ସ ବହୱୋ, ‘ଏକନାମା’ତି ମେ ସୁତଂ ।
ଅସୀତି ଦସ ଏକୋ ଚ, ଇନ୍ଦନାମା ମହବ୍ବଲା’’ତି
ପାଳି। ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଏକନୱୁତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅସୀତି ଦସ ଏକୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଚିତ୍ରସଦ୍ଦରଚନଞ୍ହି ପାୱଚନଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ତିଂସପୁରିସନାୱୁତ୍ୟୋ, ସବ୍ବେୱେକେକନିଚ୍ଚିତା ।
ୟେସଂ ସମଂ ନ ପସ୍ସାମି, କେୱଲଂ ମହି’ମଂ ଚର’’ନ୍ତି
ପାଳି । ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁରିସାନଂ ତିଂସସହସ୍ସାନି ନୱୁତି ଚ ସତାନି ତିଂସ ନାୱୁତ୍ୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ତିଂସସଦ୍ଦତୋ ସହସ୍ସସଦ୍ଦସ୍ସ ନୱୁତିସଦ୍ଦତୋ ଚ ସତସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ତିଂସ ନାୱୁତ୍ୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ଗହଣେ ସତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚିପି ଏଦିସୀ ସଦ୍ଦରଚନା କାତବ୍ବା ସିୟା, କତାୟ ଚ ଏଦିସାୟ ସଦ୍ଦରଚନାୟ ଅତ୍ଥାୱଗମୋ ୱିନା ଉପଦେସେନ ସୁଣନ୍ତାନଂ ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ନେୱଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପନ ଗହେତବ୍ବଂ – ‘‘ତିଂସ ନାୱୁତ୍ୟୋ’’ତି ଇଦଂ ଲୋକସଙ୍କେତରୂଳ୍ହଂ ୱଚନଂ, ସଙ୍କେତରୂଳ୍ହସ୍ସ ପନ ୱଚନସ୍ସତ୍ଥୋ ୟସ୍ମା ଗହିତପୁବ୍ବସଙ୍କେତେହି ସୁତ୍ୱା ଞାୟତେ, ନ ଉପଦେସତୋ, ତସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ରଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତକାଲେପି ସତ୍ଥାରା ତଂ କଥଂ ଆହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତକାଲେପି ସବ୍ବେ ମନୁସ୍ସା ୱିନାପି ଉପଦେସେନ ୱଚନତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ତିଂସଞ୍ଚେୱ ସହସ୍ସାନି, ନୱୁତି ଚ ସତାନି ତୁ ।
ତିଂସ ନାୱୁତିୟୋ ନାମ, ୱୁତ୍ତା ଉମଙ୍ଗଜାତକେ ॥
ୟସ୍ମା ପାୱଚନେ ସନ୍ତି, ନୟା ଚେୱ ଅଚିନ୍ତିୟା ।
ୱୋହାରା ଚ ସୁଗୁଳ୍ହତ୍ଥା, ଦୟାପନ୍ନେନ ଦେସିତା ॥
ତସ୍ମା ସାଟ୍ଠକଥେ ଧୀରୋ, ଗମ୍ଭୀରେ ଜିନଭାସିତେ ।
ଉପଦେସଂ ସଦା ଗଣ୍ହେ, ଗରୁଂ ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠହଂ ॥
ଗରୂପଦେସହୀନୋ ହି, ଅତ୍ଥସାରଂ ନ ୱିନ୍ଦତି ।
ଅତ୍ଥସାରୱିହୀନୋ ସୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମା ପରିହାୟତି ॥
ଗରୂପଦେସଲାଭୀ ଚ, ଅତ୍ଥସାରସମାୟୁତୋ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ପରିପାଲେନ୍ତୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ମା ନ ହାୟତି ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମତ୍ଥାୟ ମେ ତସ୍ମା, ସଙ୍ଖ୍ୟାମାଲାପି ଭାସିତା ।
ସପ୍ପୟୋଗା ୟଥାୟୋଗଂ, ସହେୱତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟା ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ସୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାନାମାନଂ ନାମିକପଦମାଲାୱିଭାଗୋ
ନାମ
ତେରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୪. ଅତ୍ଥତ୍ତିକୱିଭାଗ
ଭୂଧାତୁ ତାୟ ନିପ୍ଫନ୍ନ-ରୂପଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ।
କତ୍ୱା ପଧାନମମ୍ହେହି, ସବ୍ବମେତଂ ପପଞ୍ଚିତଂ ॥
ଭୱତିସ୍ସ ୱସା ଦାନି, ୱକ୍ଖାମତ୍ଥତ୍ତିକଂ ୱରଂ ।
ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ତୁମନ୍ତଞ୍ଚ, ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତଂ ତିକଂ ଇଧ ॥
ତସ୍ମା ତାୱ ଭୂଧାତୁତୋ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ନୀୟତେ –
ଖନ୍ଧସତ୍ତାମନୁସ୍ସେସୁ, ୱିଜ୍ଜମାନେ ଚ ଧାତୁୟଂ ।
ଖୀଣାସୱେ ରୁକ୍ଖାଦିମ୍ହି, ଭୂତସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ॥
ଉପ୍ପାଦେ ଚାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଭୂତସଦ୍ଦୋ ୱିଭାୱିନା ।
ୱିପୁଲେ ସୋପସଗ୍ଗୋୟଂ, ହୀଳନେ ୱିଧମେପି ଚ ।
ପରାଜୟେ ୱେଦିୟନେ, ନାମେ ପାକଟତାୟ ଚ ॥
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ଭୂତସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାମନୁସ୍ସଧାତୁୱିଜ୍ଜମାନଖୀଣାସୱସତ୍ତରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଭୂତମିଦନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ ସମନୁପସ୍ସଥା’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଅୟଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ୟାନୀଧ ଭୂତାନି ସମାଗତାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅମନୁସ୍ସେ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ମହାଭୂତା ହେତୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ଧାତୂସୁ । ‘‘ଭୂତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେ । ‘‘ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଖୀଣାସୱେ । ‘‘ସବ୍ବେୱ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସନ୍ତି, ଭୂତା ଲୋକେ ସମୁସ୍ସୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତେ । ‘‘ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ରୁକ୍ଖାଦୀସୂତି । ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟ ୱଚନଂ ଇଦଂ । ଟୀକାୟମାଦିସଦ୍ଦେନ ଉପ୍ପାଦାଦୀନି ଗୟ୍ହରେ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଜାତଂ ଭୂତଂ ସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଭୂତସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପାଦେ ଦିସ୍ସତି । ସଉପସଗ୍ଗୋ ପନ ‘‘ପଭୂତମରିୟୋ ପକରୋତି ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିପୁଲେ । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିଭୂତରୂପୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହୀଳନେ । ‘‘ସମ୍ଭୂତୋ ସାଣୱାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଅଭିଭୂତୋ ମାରୋ ୱିଜିତୋ ସଙ୍ଗାମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିଧମନେ । ‘‘ପରାଭୂତରୂପୋଖୋ ଅୟଂ ଅଚେଲୋ ପାଥିକପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପରାଜୟେ । ‘‘ଅନୁଭୂତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱେଦିୟନେ । ‘‘ୱିଭୂତଂ ପଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ପାକଟୀକରଣେ ଦିସ୍ସତି, ତେ ସବ୍ବେ ‘‘ରୁକ୍ଖାଦୀସୂ’’ତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ।
ଇଦାନି ତୁମନ୍ତପଦାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ –
ଭୱିତୁଂ, ଉବ୍ଭୱିତୁଂ, ସମୁବ୍ଭୱିତୁଂ, ପଭୱିତୁଂ, ପରାଭୱିତୁଂ, ଅତିଭୱିତୁଂ, ସମ୍ଭୱିତୁଂ, ୱିଭୱିତୁଂ, ଭୋତୁଂ, ସମ୍ଭୋତୁଂ, ୱିଭୋତୁଂ, ପାତୁଭୱିତୁଂ, ପାତୁବ୍ଭୱିତୁଂ ୱା, ପାତୁଭୋତୁଂ । ଇମାନି ଅକମ୍ମକାନି ତୁମନ୍ତପଦାନି ।
ପରିଭୋତୁଂ ପରିଭୱିତୁଂ, ଅଭିଭୋତୁଂ ଅଭିଭୱିତୁଂ, ଅଧିଭୋତୁଂ ଅଧିଭୱିତୁଂ, ଅତିଭୋତୁଂ ଅତିଭୱିତୁଂ, ଅନୁଭୋତୁଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ, ସମନୁଭୋତୁଂ ସମନୁଭୱିତୁଂ, ଅଭିସମ୍ଭୋତୁଂ ଅଭିସମ୍ଭୱିତୁଂ । ଇମାନି ସକମ୍ମକାନି ତୁମନ୍ତପଦାନି, ସବ୍ବାନେତାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତରି ଭୱନ୍ତି ।
‘‘ଭାୱେତୁଂ, ପଭାୱେତୁଂ, ସମ୍ଭାୱେତୁଂ, ୱିଭାୱେତୁଂ, ପରିଭାୱେତୁଂ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ହେତୁକତ୍ତରି ତୁମନ୍ତପଦାନି, ସବ୍ବାନିପି ହେତୁକତ୍ତରି ତୁମନ୍ତପଦାନି ସକମ୍ମକାନିୟେୱ ଭୱନ୍ତି । ଉଦ୍ଦେସୋୟଂ ।
ତତ୍ର ସମାନତ୍ଥପଦେସୁ ଏକମେୱାଦିପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ କାତବ୍ବୋ – ଭୱିତୁନ୍ତି ହୋତୁଂ ୱିଜ୍ଜିତୁଂ ପଞ୍ଞାୟିତୁଂ ସରୂପଂ ଲଭିତୁଂ । ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସେସାନମ୍ପି ତୁମନ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ, ସବ୍ବାନି ତୁମନ୍ତପଦାନି ଚତୁତ୍ଥିୟତ୍ଥେ ୱତ୍ତନ୍ତି ‘‘ତ୍ୱଂ ମମ ଚିତ୍ତମଞ୍ଞାୟ, ନେତ୍ତଂ ୟାଚିତୁମାଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ୟାଚିତୁନ୍ତି ହି ୟାଚନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଭୱିତୁନ୍ତିଆଦୀନମ୍ପି ‘‘ଭୱନତ୍ଥାୟା’’ତି ୱା ‘‘ଭୱନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଭୱନାୟା’’ତି ୱା ଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦଟ୍ଠୁ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଦିସ୍ୱା’’ତି ଅତ୍ଥଦସ୍ସନତୋ ୟଥାରହଂ ତୁମନ୍ତାନି ତ୍ୱାସଦ୍ଦନ୍ତପଦତ୍ଥୱସେନପି ଗହେତବ୍ବାନି । ଏତାନି ଚ ନିପାତପଦେସୁ ସଙ୍ଗହଂଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ନିପାତପଦପରିଚ୍ଛେଦେ ‘‘ତୁଂ ଇତି ଚତୁତ୍ଥିୟା’’ତି । ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ତୁଂ ଇତି ଏତଦନ୍ତୋ ନିପାତୋ ଚତୁତ୍ଥିୟା ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତତୀ’’ତି ।
ତୁମନ୍ତକଥା ସମତ୍ତା ।
ଇଦାନି ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତପଦାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ –
ଭୱିତ୍ୱା, ଭୱିତ୍ୱାନ, ଭୱିତୁନ, ଭୱିୟ, ଭୱିୟାନ । ଉବ୍ଭୱିତ୍ୱା, ଉବ୍ଭୱିତ୍ୱାନ, ଉବ୍ଭୱିତୁନ, ଉବ୍ଭୱିୟ, ଉବ୍ଭୱିୟାନ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ସମୁବ୍ଭୱିତ୍ୱା, ପରାଭୱିତ୍ୱା, ସମ୍ଭୱିତ୍ୱା, ୱିଭୱିତ୍ୱା, ପାତୁବ୍ଭୱିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ଇମାନି ଅକମ୍ମକାନି ଉସ୍ସୁକ୍କନତ୍ଥାନି ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତପଦାନି ।
ଭୁତ୍ୱା, ଭୁତ୍ୱାନ, ପରିଭୱିତ୍ୱା, ପରିଭୱିତ୍ୱାନ, ପରିଭୱିତୁନ, ପରିଭୱିୟ, ପରିଭୱିୟାନ, ପରିଭୁୟ୍ୟ । ଅଭିଭୱିତ୍ୱା, ଅଭିଭୱିତ୍ୱାନ, ଅଭିଭୱିତୁନ, ଅଭିଭୱିୟ, ଅଭିଭୱିୟାନ, ଅଭିଭୁୟ୍ୟ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଅଧିଭୱିତ୍ୱା, ଅତିଭୱିତ୍ୱା, ଅନୁଭୱିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ‘‘ତମୱୋଚ ରାଜା ଅନୁଭୱିୟାନ ତମ୍ପି, ଏୟ୍ୟାସି ଖିପ୍ପଂ ଅହମପି ପୂଜଂ କସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଅନୁଭୁତ୍ୱା, ଅନୁଭୁତ୍ୱାନ । ଅଧିଭୋତ୍ୱା, ଅଧିଭୋତ୍ୱାନ ।
‘‘ସଟ୍ଠି କପ୍ପସହସ୍ସାନି, ଦେୱଲୋକେ ରମିସ୍ସତି ।
ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ଅଧିଭୋତ୍ୱା, ଇସ୍ସରଂ କାରୟିସ୍ସତୀ’’ତି
ଇଦମେତ୍ଥ ପାଳିନିଦସ୍ସନଂ, ଇମାନି ସକମ୍ମକାନି ଉସ୍ସୁକ୍କନତ୍ଥାନି ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତପଦାନି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତରିୟେୱ ଭୱନ୍ତି ।
‘‘ଭାୱେତ୍ୱା, ଭାୱେତ୍ୱାନ । ପଭାୱେତ୍ୱା, ପଭାୱେତ୍ୱାନ । ସମ୍ଭାୱେତ୍ୱା, ସମ୍ଭାୱେତ୍ୱାନ । ୱିଭାୱେତ୍ୱା, ୱିଭାୱେତ୍ୱାନ । ପରିଭାୱେତ୍ୱା, ପରିଭାୱେତ୍ୱାନ’’ଇଚ୍ଚେୱମାଦୀନି ସକମ୍ମକାନି ଉସ୍ସୁକ୍କନତ୍ଥାନି ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତପଦାନି ହେତୁକତ୍ତରିୟେୱ ଭୱନ୍ତି । ଉଦ୍ଦେସୋୟଂ ।
ତତ୍ର ସମାନତ୍ଥପଦେସୁ ଏକମେୱାଦିପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ କାତବ୍ବୋ – ଭୱିତ୍ୱାତି ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟିତ୍ୱା ସରୂପଂ ଲଭିତ୍ୱା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ସେସାନମ୍ପି ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତପଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ ଭୁତ୍ୱାତି ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୁତ୍ୱାତି ସକମ୍ମକୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଭୁତ୍ୱା ଅନୁଭୁତ୍ୱାତି ଇମେସଞ୍ହି ସମାନତ୍ଥତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିଦୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଭୁତ୍ୱା ଭୁତ୍ୱାନ’’ଇଚ୍ଚେତେ, ‘‘ଅନୁଭୁତ୍ୱା’’ତିମସ୍ସ ହି ।
ଅତ୍ଥଂ ସୂଚେନ୍ତି ‘‘ହୁତ୍ୱା’’ତି, ପଦସ୍ସ ପନ ନେୱ ତେ ॥
କେଚି ‘‘ଭୂତ୍ୱା’’ତି ଦୀଘତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସାସନେ ।
ଦୀଘତା ରସ୍ସତା ଚେୱ, ଦ୍ୱୟମ୍ପେତଂ ପଦିସ୍ସତି ॥
ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଚ ‘‘ଭୂତ୍ୱା’’ତି, ଦୀଘତ୍ତସଞ୍ହିତଂ ପଦଂ ।
‘‘ଭୱିତ୍ୱା’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ, ଦୀପେତି ନ ତୁ ସାସନେ ॥
‘‘ହୁତ୍ୱା’’ଇତି ପଦଂୟେୱ, ଦୀପେତି ଜିନସାସନେ ।
‘‘ଭୱିତ୍ୱା’’ତି ପଦସ୍ସତ୍ଥଂ, ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତଂ ପଦଂ ॥
ଇଚ୍ଚେୱଂ ସୱିସେସନ୍ତୁ, ୱଚନଂ ସାରଦସ୍ସିନା ।
ସାସନେ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ଚ, ୱିଞ୍ଞୁନା ପେକ୍ଖିତବ୍ବକଂ ॥
ଏୱଂ ଉସ୍ସୁକ୍କନତ୍ଥେ ପୱତ୍ତାନି ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତପଦାନିପି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ସବ୍ବାନେତାନି ଅୱିଭତ୍ତିକାନୀତି ଗହେତବ୍ବାନି । ନିରୁତ୍ତିପିଟକେ ହି ନିପାତପରିଚ୍ଛେଦେ ଅୱିଭତ୍ତିକାନି କତ୍ୱା ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି । ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିଦୂନଂ ପନ ମତେ ପଠମାଦିୱିଭତ୍ତିୱସେନ ସୱିଭତ୍ତିକାନି ଭୱନ୍ତି ।
ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତାଧିକାରେ ଇଦଞ୍ଚୁପଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ଭୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଭୁତ୍ୱା ଗତୋ, ଭୁତ୍ୱା ଗମିସ୍ସସି, କସିତ୍ୱା ୱପତି । ଉମଙ୍ଗା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାନ, ୱେଦେହୋ ନାୱମାରୁହି । ଭୁତ୍ୱାନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖସ୍ସୁ ଇଚ୍ଚାଦୀ ସମାନକତ୍ତୁକାନଂ ଧାତୂନଂ ପୁବ୍ବକାଲେ ତ୍ୱାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗା । ‘‘ଭୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଭୁତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବକାଲକ୍ରିୟାଦୀପକଂ ପଦଂ । ‘‘ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଉତ୍ତରକାଲକ୍ରିୟାଦୀପକଂ, ସମାନକତ୍ତୁକାନି ଚେତାନି ପଦାନି ଏକକତ୍ତୁକାନଂ କ୍ରିୟାନଂ ୱାଚକତ୍ତା । ତଥା ହେତ୍ଥ ୟୋ ଗମନକ୍ରିୟାୟ କତ୍ତା, ସୋ ଏୱ ଭୁଞ୍ଜନକ୍ରିୟାୟ କତ୍ତୁଭୂତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
‘‘ଅନ୍ଧକାରଂ ନିହନ୍ତ୍ୱାନ, ଉଦିତୋୟଂ ଦିୱାକରୋ ।
ୱଣ୍ଣଂ ପଞ୍ଞାୱଭାସେହି, ଓଭାସେତ୍ୱା ସମୁଗ୍ଗତୋ’’
ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ପନ ସମାନକତ୍ତୁକାନଂ ସମାନକାଲେ ତ୍ୱାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗା । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ନିହନ୍ତ୍ୱାନା’’ତି ପଦଂ ସମାନକାଲକ୍ରିୟାଦୀପକଂ ପଦଂ । ‘‘ଉଦିତୋ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଉତ୍ତରକାଲକ୍ରିୟାଦୀପକଂ ପଦନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସମାନକାଲକ୍ରିୟାୟ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତସ୍ମାୟେୱ ସମାନକାଲକ୍ରିୟାଦୀପକଂ ପଦନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
କେଚି ପନ ‘‘ମୁଖଂ ବ୍ୟାଦାୟ ସୟତି, ଅକ୍ଖିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପସ୍ସତୀ’’ତି ଉଦାହରନ୍ତି । ଅପରେ ‘‘ନିସଜ୍ଜ ଅଧୀତେ, ଠତ୍ୱା କଥେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ବ୍ୟାଦାନପରିୱତ୍ତନୁତ୍ତରକାଲୋ ବ୍ୟାଦାନୂପସମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନକ୍ରିୟାୟ ଲକ୍ଖିୟତି । ‘‘ନିସଜ୍ଜ ଅଧୀତେ, ଠତ୍ୱା କଥେତୀ’’ତି ଚ ସମାନକାଲତାୟପି ଅଜ୍ଝେନକଥନେହି ପୁବ୍ବେପି ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନାନି ହୋନ୍ତୀତି ସକ୍କା ପୁବ୍ବୁତ୍ତରକାଲତା ସମ୍ଭାୱେତୁଂ, ତସ୍ମା ପୁରିମାନିୟେୱ ଉଦାହରଣାନି ୟୁତ୍ତାନି । ଉଦୟସମକାଲମେୱ ହି ତନ୍ନିୱତ୍ତନୀୟନିୱତ୍ତନନ୍ତି ।
‘‘ଦ୍ୱାରମାୱରିତ୍ୱା ପୱିସତି’’ଇଚ୍ଚାଦି ସମାନକତ୍ତୁକାନଂ ଅପରକାଲେ ତ୍ୱାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପୱିସନକ୍ରିୟା ପୁରିମା, ଆୱରଣକ୍ରିୟା ପନ ପଚ୍ଛିମା, ତସ୍ମା ‘‘ଆୱରିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଅପରକାଲକ୍ରିୟାଦୀପକଂ ପଦନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ପୱିସତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ପୁବ୍ବକାଲକ୍ରିୟାଦୀପକଂ ପଦନ୍ତି । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ । ଅପରେ ‘‘ଧ’ନ୍ତି କଚ୍ଚ ପତିତୋ ଦଣ୍ଡୋ’’ତି ଉଦାହରଣନ୍ତି । ଅଭିଘାତଭୂତସମାୟୋଗେ ପନ ଅଭିଘାତଜସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାନକାଲତା ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀତି ଇଧାପି ପୁରିମାନିୟେୱ ଉଦାହରଣାନି ୟୁତ୍ତାନୀତି ।
‘‘ପିସାଚଂ ଦିସ୍ୱା ଚସ୍ସ ଭୟଂ ହୋତି । ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା’’ଇଚ୍ଚାଦି ଅସମାନେ କତ୍ତରି ପୟୋଗୋ । ଏତ୍ଥ ହି ପିସାଚଂ ଦିସ୍ୱା ପୁରିସସ୍ସ ଭୟଂ ହୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା । ଏୱଂ ସମାନକତ୍ତୁକତା ଧାତୂନଂ ନ ଲବ୍ଭତି ଦସ୍ସନକ୍ରିୟାୟ ପୁରିସେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ, ଭୱନାଦିକ୍ରିୟାୟ ଚ ଭୟାଦୀସୁ ପୱତ୍ତନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ନେତବ୍ବୋ ।
ଇଦମ୍ପି ପନେତ୍ଥ ଉପଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ଅପ୍ପତ୍ୱା ନଦିଂ ପବ୍ବତୋ, ଅତିକ୍କମ୍ମ ପବ୍ବତଂ ନଦୀ’’ଇଚ୍ଚାଦି ପରାପରୟୋଗୋ। ‘‘ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ହୋତି, ଘତଂ ପିୱିତ୍ୱା ବଲଂ ଜାୟତେ, ‘ଧ’ନ୍ତି କତ୍ୱା ଦଣ୍ଡୋ ପତିତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦି ଲକ୍ଖଣହେତୁଆଦିପ୍ପୟୋଗୋ। ‘‘ନ୍ହତ୍ୱା ଗମନଂ, ଭୁତ୍ୱା ସୟନଂ । ଉପାଦାୟ ରୂପ’’ମିଚ୍ଚାପି ବ୍ୟତ୍ତୟେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧିପ୍ପୟୋଗୋତି ।
ଇଚ୍ଚେୱଂ ସବ୍ବଥାପି ସମାନକତ୍ତୁକାନଂ ଧାତୂନଂ ପୁବ୍ବକାଲେ ତ୍ୱାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ, ସମାନକତ୍ତୁକାନଂ ସମାନକାଲେ ତ୍ୱାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ, ସମାନକତ୍ତୁକାନଂ ଅପରକାଲେ ତ୍ୱାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ, ଅସମାନକତ୍ତୁକାନଂ ତ୍ୱାଦିସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ, ପରାପରୟୋଗୋ, ଲକ୍ଖଣହେତୁଆଦିପ୍ପୟୋଗୋ, ବ୍ୟତ୍ତୟେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧିପ୍ପୟୋଗୋତି ସତ୍ତଧା ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତାନଂ ପଦାନଂ ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା କଚ୍ଚାୟନେ ‘‘ପୁବ୍ବକାଲେକକତ୍ତୁକାନଂ ତୁନ ତ୍ୱାନ ତ୍ୱା ୱା’’ତି ପୁବ୍ବକାଲେୟେୱ ଏକକତ୍ତୁକଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ? ୟେତୁୟ୍ୟେନ ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତାନଂ ପଦାନଂ ପୁରିମକାଲକ୍ରିୟାଦୀପନତୋ । କଚ୍ଚାୟନେ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପୁବ୍ବକାଲେକକତ୍ତୁକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଇତି କତ୍ୱା’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ହେତୁଅତ୍ଥୱସେନପି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ଅତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଭୱିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀନଂ ଭୂଧାତୁମୟାନଂ ତ୍ୱାଦିସଦ୍ଦନ୍ତାନଂ ପଦାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ‘‘ପଚିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀନଂ ୟଥାପୟୋଗଂ ‘‘ଭୱନହେତୁ ପଚନହେତୂ’’ତିଆଦିନା ହେତୁଅତ୍ଥୋପି ଗହେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ହେତୁତ୍ଥେପି ୟତୋ ହୋନ୍ତି, ସଦ୍ଦା ଉସ୍ସୁକ୍କନତ୍ଥକା ।
ତସ୍ମା ହେତୁୱସେନାପି, ୱଦେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ॥
‘‘ଇତି କତ୍ୱା’’ତି ସଦ୍ଦସ୍ସ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ହି ।
‘‘ଇତି କରଣହେତୂ’’ତି, ଅତ୍ଥୋ ଧୀରେହି ଗୟ୍ହତି ॥
‘‘ଗଚ୍ଛାମି ଦାନି ନିବ୍ବାନଂ, ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ ସୋଚତି’’ ।
ଇତି ପାଠେପି ହେତୁତ୍ଥୋ, ଗୟ୍ହତେ ପୁବ୍ବୱିଞ୍ଞୁଭି ॥
‘‘ୟସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନେ ଗମନ-ହେତୂ’’ତି ହି କଥୀୟତେ ।
ହେତୁତ୍ଥେୱଂ ୟଥାୟୋଗ-ମଞ୍ଞତ୍ରାପି ଅୟଂ ନୟୋ ॥
ଏୱଂ ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ଚ ତୁମନ୍ତପଦଞ୍ଚ ତ୍ୱାଦିୟନ୍ତପଦଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥତ୍ତିକଂ ୱିଭତ୍ତଂ ।
କଣ୍ଣରସାୟନମାଗମିକାନଂ ।
ଧାରୟତେ ସ ଭୱେ ଗତକଙ୍ଖା,
ପାୱଚନମ୍ହି ଗତେ ସୁଖୁମତ୍ଥେ ॥
ଇତି ନୱଙ୍ଗେ ସାଟ୍ଠକଥେ ପିଟକତ୍ତୟେ ବ୍ୟପ୍ପଥଗତୀସୁ ୱିଞ୍ଞୂନଂ
କୋସଲ୍ଲତ୍ଥାୟ କତେ ସଦ୍ଦନୀତିପ୍ପକରଣେ
ଅତ୍ଥତ୍ତିକୱିଭାଗୋ ନାମ
ଚୁଦ୍ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଭୂଧାତୁରୂପାନି ଦସ୍ସିତାନି ।
ପଦମାଲା ନିଟ୍ଠିତା ।