ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତପାଠୋ
? ॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତପାଠୋ
(୧) ପଠମୋ କଣ୍ଡୋ (ସଞ୍ଞାଦି)
(ସଞ୍ଞା)
୧୯. ଟାନୁବନ୍ଧା-ନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସ ।
୨୫. ନ୍ତୁ ୱନ୍ତୁମନ୍ତ୍ୱାୱନ୍ତୁତୱନ୍ତୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ।
ପରିଭାସା
୩୫. ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସଂ ତତିୟପଠମା ।
୪୮. ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା ।
୫୫. ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ପୁବ୍ବସ୍ସେ-କସ୍ସ ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ସଞ୍ଞାଦିକଣ୍ଡୋ ପଠମୋ ।
(୨) ଦୁତିୟୋ କଣ୍ଡୋ (ସ୍ୟାଦି)
୧. ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେକା-ନେକେସୁ ନାମସ୍ମା ସି ୟୋ, ଅଂ ୟୋ, ନା ହି, ସ ନଂ, ସ୍ମା ହି, ସ ନଂ, ସ୍ମିଂ ସୁ ।
୪. ଗତିବୋଧାହାରସଦ୍ଦତ୍ଥାକମ୍ମକଭଜ୍ଜାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ ।
୮. ଲକ୍ଖଣିତ୍ତମ୍ଭୂତୱିଚ୍ଛାସ୍ୱଭିନା ।
୪୭. ନମ୍ହି ନୁକ ଦ୍ୱାଦୀନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ।
୫୨. ସ୍ସଂସ୍ସାସ୍ସାୟେସ୍ୱିତରେକଞ୍ଞେତିମାନମି ।
୩. ଇତୋ କ୍ୱଚି ସସ୍ସ ଟାନୁବନ୍ଧୋ (ଗଣ) ।
୯୭. ସ୍ମାହିସ୍ମିନ୍ନଂ ମ୍ହାଭିମ୍ହି ।
୪. ପୁବ୍ବପରାୱରଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରାଧରାନି ୱୱତ୍ଥାୟମସଞ୍ଞାୟଂ (ଗଣ) ।
୧୩୨. ଟ ସସ୍ମାସ୍ମିଂସ୍ସାୟସ୍ସଂସ୍ସାସଂମ୍ହାମ୍ହିସ୍ୱିମସ୍ସ ଚ ।
୧୪୪. ମନାଦୀହି ସ୍ମିଂସଂନାସ୍ମାନଂ ସିସୋଓସାସା ।
୬. ସରୱୟାୟୱାସଚେତା ଜଲାସୟକ୍ଖୟଲୋହପଟମନେସୁ (ଗଣ) ।
୧୯୨. ପୁମକମ୍ମଥାମଦ୍ଧାନଂ ୱା ସସ୍ମାସୁ ଚ ।
୧୯୭. ଇମେତାନମେନା-ନ୍ୱାଦେସେ ଦୁତିୟାୟଂ ।
୧୯୯. କି ସସ୍ମିଂସୁ ୱା-ନିତ୍ଥିୟଂ ।
୨୦୪. ନଂମ୍ହି ତିଚତୁନ୍ନମିତ୍ଥିୟଂ ତିସ୍ସଚତସ୍ସା ।
୨୦୫. ତିସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ।
୨୧୨. ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୁୱଂ ତ୍ୱମମ୍ହି ଚ ।
୨୧୫. ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ନ୍ତୋ ୟୋମ୍ହି ପଠମେ ।
୨୧୭. ତୋତାତିତା ସସ୍ମାସ୍ମିଂନାସୁ ।
୨୧୯. ୟୋମ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁୱେ ଦ୍ୱେ ।
୨୨୬. ସ୍ମିଂମ୍ହି ତୁମ୍ହମ୍ହାନଂ ତୟିମୟି ।
୨୩୩. ୟୋନଂହିସ୍ମ-ପଞ୍ଚମ୍ୟା ୱୋନୋ ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ସ୍ୟାଦିକଣ୍ଡୋ ଦୁତିୟୋ ।
(୩) ତତିୟୋ କଣ୍ଡୋ (ସମାସୋ)
୨. ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୱିଭତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସମୀପସାକଲ୍ୟା-ଭାୱୟଥା ପଚ୍ଛାୟୁଗପଦତ୍ଥେ ।
୫. ପୟ୍ୟପାବହିତିରୋପୁରେପଚ୍ଛା ୱା ପଞ୍ଚମ୍ୟା ।
୮. ଓରେ ପରି ୱତି ପାରେ ମଜ୍ଝେ ହେଟ୍ଠୁଦ୍ଧା ଧୋନ୍ତୋ ୱା ଛଟ୍ଠିୟା ।
୧୩. କୁପାଦୟୋ ନିଚ୍ଚମସ୍ୟାଦିୱିଧିମ୍ହି ।
୯. ପାଦୟୋ ଗତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ପଠମାୟ । (ଗଣ)
୧୦. ଅଚ୍ଚାଦୟୋ କନ୍ତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ଦୁତିୟାୟ । (ଗଣ)
୧୧. ଅୱାଦୟୋ କୁଟ୍ଠାଦ୍ୟତ୍ଥେ ତତିୟାୟ । (ଗଣ)
୧୨. ପରିୟାଦୟୋ ଗିଲାନାଦ୍ୟତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥିୟା । (ଗଣ)
୧୩. ନ୍ୟାଦୟୋ କନ୍ତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ପଞ୍ଚମିୟା । (ଗଣ)
୧୫. ଭୂସନା-ଦରା-ନାଦରେସ୍ୱଲଂସାସା ।
୧୮. ତତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ପହରିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧେ ସରୂପଂ ।
୧୭. ଅଭରିୟାୟଂ ଖତ୍ତିୟା ୱା । (ଗଣ)
୧୮. ପୁନ୍ନାମସ୍ମା ୟୋଗା ଅପାଲକନ୍ତା । (ଗଣ)
୩୪. ଉପମାସଂହିତସହିତସଂୟତସହସଫୱାମଲକ୍ଖଣାଦିତୂରୁତୂ ।
୪୪. ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ଚାଙ୍ଗୁଲ୍ୟାନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୁ ।
୪୫. ଦୀଘାହୋୱସ୍ସେକଦେସେହି ଚ ରତ୍ତ୍ୟା ।
୬୪. ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧାନମା ତତ୍ର ଚତ୍ଥେ ।
୬୭. ଇତ୍ଥିୟଂ ଭାସିତପୁମିତ୍ଥୀ ପୁମେୱେ-କତ୍ଥେ ।
୮୮. ତୁମ୍ହା-ମ୍ହାନଂ ତାମେକସ୍ମିଂ ।
୯୪. ଆ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟାସତାଦୋନଞ୍ଞତ୍ଥେ ।
୯୯. ୱୀସତିଦସେସୁ ପଞ୍ଚସ୍ସ ପଣ୍ଣପନ୍ନା ।
୧୦୫. ଚତୁତ୍ଥତତିୟାନମଡ୍ଢୁଡ୍ଢଭିୟା ।
୧୦୬. ଦୁତିୟସ୍ସ ସହ ଦିୟଡ୍ଢଦିୱଡ୍ଢା ।
୧୧୦. ପୁବ୍ବା-ପରଜ୍ଜସାୟମଜ୍ଝେହା-ହସ୍ସ ଣ୍ହୋ ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ସମାସକଣ୍ଡୋ ତତିୟୋ ।
(୪) ଚତୁତ୍ଥୋ କଣ୍ଡୋ (ଣାଦି)
୩. କତ୍ତିକାୱିଧୱାଦୀହି ଣେୟ୍ୟଣେରା ।
୯. ଜନପଦନାମସ୍ମା ଖତ୍ତିୟା ରଞ୍ଞେ ଚ ଣୋ ।
୧୨. ନକ୍ଖତ୍ତେ-ନିନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ କାଲେ ।
୧୪. ତମଧୀତେ ତଂ ଜାନାତି କଣିକା ଚ ।
୨୭. ତମସ୍ସ ସିପ୍ପଂ ସୀଲଂ ପଣ୍ୟଂ ପହରଣଂ ପୟୋଜନଂ ।
୨୮. ତଂ ହନ୍ତ ରହତି ଗଚ୍ଛତୁଞ୍ଛତି ଚରତି ।
୨୯. ତେନ କତଂ କୀତଂ ବଦ୍ଧମଭିସଙ୍ଖତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ହତଂ ହନ୍ତି ଜିତଂ ଜୟତି ଦିବ୍ବତି ଖଣତି ତରତି ଚରତି ୱହତି ଜୀୱତି ।
୩୨. ତତ୍ଥ ୱସତି ୱିଦିତୋ ଭତ୍ତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ।
୪୦. ନିନ୍ଦା-ଞ୍ଞାତ-ପ୍ପପଟିଭାଗରସ୍ସ ଦୟାସଞ୍ଞାସୁ କୋ ।
୨୧. ୱତ୍ଥିତୋ ଇୱତ୍ଥେ ଏୟ୍ୟୋ । (ଗଣ)
୨୫. ଆକସ୍ମିକେ ଭିଧେୟେ ଈୟୋ । (ଗଣ)
୪୪. କିମ୍ହା ରତି ରୀୱ ରୀୱତକ ରିତ୍ତକା ।
୫୦. ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ସଚ୍ଚୁତୀସା-ସ, ଦସନ୍ତା-ଧିକା-ସ୍ମିଂ ସତସହସ୍ସେ ଡୋ ।
୫୭. କିମ୍ହା ନିଦ୍ଧାରଣେ ରତର ରତମା ।
୫୯. ତସ୍ସ ଭାୱକମ୍ମେସୁ ତ୍ତ ତା ତ୍ତନ ଣ୍ୟ ଣେୟ୍ୟଣିୟ ଣିୟା ।
୬୪. ତର ତମି-ସ୍ସିକିୟିଟ୍ଠାତିସୟେ ।
୬୬. ତସ୍ସ ୱିକାରାୱୟୱେସୁ ଣ ଣିକ ଣେୟ୍ୟ ମୟା ।
୩୨. ହତ୍ଥ ଦନ୍ତେହି ଜାତିୟଂ । (ଗଣ)
୩୩. ୱଣ୍ଣତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରିମ୍ହି । (ଗଣ)
୩୮. ଦନ୍ତସ୍ସୁ ଚ ଉନ୍ନତଦନ୍ତେ । (ଗଣ)
୪୦. ଗାଣ୍ଡିରାଜୀହି ସଞ୍ଞାୟଂ । (ଗଣ)
୯୯. ସବ୍ବାଦିତୋ ସତ୍ତମ୍ୟା ତ୍ରତ୍ଥା ।
୧୦୦. କତ୍ଥେ-ତ୍ଥକୁତ୍ରା-ତ୍ରକ୍ୱେ-ହିଧ ।
୧୦୫. ସବ୍ବେ-କଞ୍ଞ ୟ ତେହି କାଲେ ଦା ।
୧୦୭. ଅଜ୍ଜସଜ୍ଜ୍ୱପରଜ୍ଜ୍ୱେ-ତରହିକରହା ।
୧୧୬. ବହୁମ୍ହା ଧା ଚ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟଂ ।
୧୧୯. ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ କରାସଭୂୟୋଗେ ୱିକାରା ଚୀ ।
୧୨୪. ସରାନମାଦିସ୍ସା-ୟୁୱଣ୍ଣସ୍ସା ଏ ଓ ଣାନୁବନ୍ଧେ ।
୧୨୭. କୋସଜ୍ଜାଜ୍ଜୱ ପାରିସଜ୍ଜ ସୋହଜ୍ଜ ମଦ୍ଦୱାରିସ୍ସାସଭାଜଞ୍ଞ ଥେୟ୍ୟ ବାହୁସଚ୍ଚା ।
୧୩୬. ବାଳ୍ହନ୍ତିକପସତ୍ଥାନଂ ସାଧ ନେଦ ସା ।
୧୪୨. ଅଧାତୁସ୍ସ କେ-ସ୍ୟାଦିତୋ ଘେ-ସ୍ସି ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ କାଦିକଣ୍ଡୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।
(୫) ପଞ୍ଚମୋ କଣ୍ଡୋ (ଖାଦି)
୧. ତିଜମାନେହି ଖସା ଖମାୱୀମଂସାସୁ ।
୧୭. କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀସୁ ।
୩୧. କିଚ୍ଚ ଘଚ୍ଚ ଭଚ୍ଚ ଭବ୍ବ ଲେୟ୍ୟା ।
୪୩. ସମାନଞ୍ଞଭୱନ୍ତୟାଦିତୂପମାନା ଦିସା କମ୍ମେରୀରିକ୍ଖାକା ।
୫୩. ସୀଲା-ଭିକ୍ଖଞ୍ଞା-ୱସ୍ସକେସୁ ଣୀ ।
୫୪. ଥାୱରି-ତ୍ତର, ଭଙ୍ଗୁର, ଭିଦୁର, ଭାସୁର, ଭସ୍ସରା ।
୫୫. କତ୍ତରି ଭୂତେ କ୍ତ୍ୱନ୍ତୁତ୍ତାୱୀ ।
୫୮. ଠା-ସ, ୱସ, ସିଲିସ, ସୀ, ରୁହ, ଜର, ଜନୀହି ।
୬୧. ତୁଂ ତାୟେ ତୱେ ଭାୱେ ଭୱିସ୍ସତି କ୍ରିୟାୟଂ ତଦତ୍ଥାୟଂ ।
୬୨. ପଟିସେଧେ-ଲଂଖଲୂନଂ, ତୁନକ୍ତ୍ୱାନ, କ୍ତ୍ୱା ୱା ।
୭୮. ଚତୁତ୍ଥ ଦୁତିୟାନଂ ତତିୟପଠମା ।
୯୪. କ୍ୱିମ୍ହି ଲୋପୋ-ନ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ।
୧୦୦. କ୍ୱିମ୍ହି ଘୋ ପରିପଚ୍ଚାସମୋହି ।
୧୦୬. ମୁହବହାନଞ୍ଚ ତେ କାନୁବନ୍ଧେ ତ୍ୱେ ।
୧୨୪. ଦିସସ୍ସ ପସ୍ସ ଦସ୍ସ ଦସ ଦ ଦକ୍ଖା ।
୧୨୮. ଅତ୍ୟାଦିନ୍ତେସ୍ୱତ୍ଥିସ୍ସ ଭୂ ।
୧୩୦. ନ୍ତମାନାନ୍ତିୟିୟୁଂ ସ୍ୱାଦିଲୋପୋ ।
୧୩୧. ପାଦିତୋ ଠାସ୍ସ ୱା ଠହୋ କ୍ୱଚି ।
୧୫୦. ଭିଦାଦିତୋ ନୋ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ।
୧୭୬. ଗମୱଦଦାନଂ ଘମ୍ମ ୱଜ୍ଜ ଦଜ୍ଜା ।
୧୭୭. କରସ୍ସ ସୋସ୍ସ କୁବ୍ବ କୁରୁ କୟିରା ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ଖାଦିକଣ୍ଡୋ ପଞ୍ଚମୋ ।
(୬) ଛଟ୍ଠୋ କଣ୍ଡୋ (ତ୍ୟାଦି)
୧. ୱତ୍ତମାନେ ତି ଅନ୍ତି, ସି ଥ, ମି ମ, ତେ ଅନ୍ତେ, ସେ ୱ୍ହେ, ଏ ମ୍ହେ ।
୨. ଭୱିସ୍ସତି ସ୍ସତି ସ୍ସନ୍ତି, ସ୍ସସି ସ୍ସଥ, ସ୍ସାମି ସ୍ସାମ, ସ୍ସତେ ସ୍ସନ୍ତେ, ସ୍ସସେ ସ୍ସୱ୍ହେ, ସ୍ସଂ ସ୍ସାମ୍ହେ ।
୪. ଭୂତେ ଈ ଉଂ, ଓ ତ୍ଥ, ଇଂ ମ୍ହା, ଆ ଊ, ସେ ୱ୍ହଂ, ଅ ମ୍ହେ ।
୫. ଅନଜ୍ଜତନେ ଆ ଊ, ଓ ତ୍ଥ, ଅ ମ୍ହା, ତ୍ଥ ତ୍ଥୁଂ, ସେ ୱ୍ହଂ, ଇଂ ମୁସେ ।
୬. ପରୋକ୍ଖେ ଅ ଉ, ଏ ତ୍ଥ, ଅ ମ୍ହ, ତ୍ଥ ରେ, ତ୍ଥୋ ୱ୍ହୋ, ଇ ମ୍ହେ ।
୭. ଏୟ୍ୟାଦୋ ୱା ତିପତ୍ତିୟଂ ସ୍ସା ସ୍ସଂସୁ, ସ୍ସେ ସ୍ସଥ, ସ୍ସଂ ସ୍ସାମ୍ହା, ସ୍ସଥ ସ୍ସିଂସୁ, ସ୍ସସେ ସ୍ସୱ୍ହେ, ସ୍ସିଂ ସ୍ସାମ୍ହସେ ।
୮. ହେତୁଫଲେସ୍ୱେୟ୍ୟ ଏୟ୍ୟୁଂ, ଏୟ୍ୟାସି ଏୟ୍ୟାଥ, ଏୟ୍ୟାମି ଏୟ୍ୟାମ, ଏଥ ଏରଂ, ଏଥୋ ଏୟ୍ୟାୱ୍ହୋ, ଏୟ୍ୟଂ ଏୟ୍ୟାମ୍ହେ ।
୧୦. ତୁ ଅନ୍ତୁ, ହି ଥ, ମିମ, ତଂ ଅନ୍ତଂ, ସ୍ସୁ ୱ୍ହୋ, ଏ ଆମଧସ ।
୧୪. ପୁବ୍ବାପରଚ୍ଛକ୍କାନ ମେକାନେକେସୁ ତୁମ୍ହାମ୍ହସେସେସୁ ଦ୍ୱେଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପଠମା ।
୨୨. ଦାସ୍ସ ଦଂ ୱା ମିମେସ୍ୱଦ୍ୱିତ୍ତେ ।
୩୧. ହୂସ୍ସ ହେ ହେହି ହୋହୀ ସ୍ସତ୍ୟାଦୋ ।
୩୮. ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେଅଆଈଥାନଂ ଓଅଅଂତ୍ଥତ୍ଥୋୱ୍ହୋକ ।
୫୦. ଅତ୍ଥିତେୟ୍ୟାଦିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସ ସୁ ସ ସଥ ସଂ ସାମ ।
୬୦. ତେସୁ ସୁତୋ କ୍ଣୋକ୍ଣାନଂ ରୋଟ ।
୬୧. ଞାସ୍ସ ସନାସ୍ସ ନାୟୋ ତିମ୍ହି ।
୭୪. ଗୁରୁପୁବ୍ବା ରସ୍ସା ରେ-ନ୍ତେ-ନ୍ତିନଂ ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡୋ ଛଟ୍ଠୋ ।
(୭) ସତ୍ତମୋ କଣ୍ଡୋ (ଣ୍ୱାଦି)
୧. ଚର ଦର କର ରହ ଜନ ସନ ତଲ ସାଦ ସାଧ କସାସ ଚଟା ୟ ୱାହି ଣୁ ।
୨. ଭର ମର ଚର ତର ଅର ଗର ହନ ତନ ମନ ଭମ କିତ ଧନ ବଂହ କମ୍ବମ୍ବ ଚକ୍ଖ ଭିକ୍ଖ ସଂକିନ୍ଦନ୍ଦ ୟଜ ପଟାଣାସ ୱସ ପସ ପଂସ ବନ୍ଧା ଉ ।
୧୦. ୱପ ୱର ୱସ ରସ ନଭ ହର ହନ ପଣା ଈଣ ।
(ଇତି ସରପଚ୍ଚୟା)
୧୪. ଇ ଭୀ କା କରାର ୱକ ସକ ୱାହି କୋ ।
(ଇତି କୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା)
(ଇତି ଚୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା)
୬୦. ତିଜ କସ ତସ ଦକ୍ଖା କିଣୋ ଜସ୍ସ ଖୋ ଚ ।
(ଇତି ଟୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା)
୭୦. ଧାହିସି ତନ ଜନ ଜର ଗମ ସଚା ତୁ ।
୯୫. ରୁଦ ଖୁଦ ମୁଦ ମଦ ଛିଦ ସୂଦ ସପ କମା ଦକ ।
୧୦୧. ୱରାର କର ତର ଦର ୟମଅଜ୍ଜ ମିଥସକା କୁନୋ ।
(ଇତି ତୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା)
୧୨୪. କର ସର ସଲ କଲ ୱଲ୍ଲ ୱସା ଅଭୋ ।
୧୩୬. ଖୀ ସୁ ୱୀ ୟା ଗା ହି ସା ଲୂ ଖୁ ହୁ ମର ଧର କର ଘର ଜମା ମ ସାମା ମୋ ।
(ଇତି ପୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା)
୧୪୩. ଖୀ ସି ସିନୀ ସୀ ସୁ ୱୀ କୁ ସୂ ହି ରକ ।
୧୪୭. ମନ୍ଦଙ୍କ ସସା ସ ମ ଧ ଚତା ଉରୋ ।
୧୪୯. ତିମରୁହରୁଧବଧମଦମନ୍ଦୱଜା ଜରୁଚକସା କିରୋ ।
୧୬୪. ସିଗ୍ୟଙ୍ଗାଗ ମଜ୍ଜକଲା ଲା ଆରୋ ।
୧୬୯. ସର ୱସ କଲା କୀରୋ ୱସ୍ସୁଟ ଚ ।
୧୮୨. ମଙ୍ଗ କମ ସମ୍ବ ସବ ସକ ୱସ ୱିସ କେୱ କଲ ପଲ୍ଲ କଠ ପଟ କୁଣ୍ଡ ମଣ୍ଡା ଅଲୋ ।
୧୮୯. ଅନ ସନ କଲ କୁକ ସଠ ମହା ଇଲୋ ।
୨୧୩. ସସାସ ୱସ ୱିସ ହନ ୱନ ମନାନ କମା ସୋ ।
୨୧୭. ୱେ ତା ତ ୟୁ ପନା ଲ କଲ ଚମା ଅସୋ ।
୨୧୮. ୱୟ ଦିୱ କର କରେ ହ୍ୟ ସଣସକପାସ କସା ।
୨୨୫. ଖୀ ମି ପୀ ଚୁ ମା ୱା କାହି ଳୋ ଉସ୍ସ ୱା ଦୀଘୋ ଚ ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ଣ୍ୱାଦିକଣ୍ଡୋ ସତ୍ତମୋ ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନବ୍ୟାକରଣଂ
୧. ପଠମୋ ସଞ୍ଞାଦିକଣ୍ଡୋ
ସିଦ୍ଧମିଦ୍ଧଗୁଣଂ ସାଧୁ, ନମସ୍ସିତ୍ୱା ତଥାଗତଂ ।
ସଧମ୍ମସଙ୍ଘଂ ଭାସିସ୍ସଂ, ମାଗଧଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଂ ॥
ଅକାରାଦୟୋ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତା ତେଚତ୍ତାଲୀସ-କ୍ଖରା ୱଣ୍ଣା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅ ଆ ଇ ଈ ଉ ଊ ଏ ଏ ଓ ଓ, କ ଖ ଗ ଘ ଙ ଚ ଛ ଜ ଝ ଞ୍ଞ, ଟ ଠ ଡ ଢ ଣ, ତ ଥ ଦ ଧ ନ, ପ ଫ ବ ଭ ମ, ୟ ର ଲ ୱ ସ ହ ଳ ଅଂ । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ଏ ଓ ନ ମୱଣ୍ଣେ’’ ୧. ୩୭ । ତିତାଲୀସାଭି ୱଚନଂ କତ୍ଥଚି ୱଣ୍ଣଲୋପଂ ଞାପେତି । ତେନ ‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’ତିଆଦି ସିଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥାଦିମ୍ହି ଦସ ୱଣ୍ଣା ସରା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ’’ ୧, ୨୬ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩. ଦ୍ୱେଦ୍ୱେ ସୱଣ୍ଣା । ତେସୁ ଦ୍ୱେଦ୍ୱେ ସରା ସୱଣ୍ଣା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ୱଣ୍ଣପରେନ ସୱଣ୍ଣୋପି’’ ୧, ୨୪ ।
ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୟୋ ୟୋ ପୁବ୍ବୋ, ସୋ ସୋ ରସ୍ସସଞ୍ଞୋ ହୋତି । ତେସୁ ଏ.ଓ.ସଂୟୋଗତୋ ପୁବ୍ବାୱ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ରସ୍ସୋ ୱା’’ ୨,୬୨ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତେ ସ୍ୱେୱ ଦ୍ୱୀସୁୟୋ ୟୋ ପରୋ, ସୋ ସୋ ଦୀଘସଞ୍ଞୋ ହୋତି । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ୟୋ ଲୋ ପନିସୁ ଦୀଘୋ’’ ୨,୮୮ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କକାରାଦୟୋ ୱଣ୍ଣା ନିଗ୍ଗହୀତପରିୟନ୍ତା ବ୍ୟଞ୍ଜନସଞ୍ଞାହୋନ୍ତି । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ ୧,୩୩ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକା ୱଗ୍ଗ, ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ୱଗ୍ଗେ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ’’ ୧,୪୧ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟ୍ୱାୟଂ ୱଣ୍ଣୋ ବିନ୍ଦୁମତ୍ତୋ, ସୋ ନିଗ୍ଗହୀତସଞ୍ଞୋ ହୋତି । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ନିଗ୍ଗହୀତଂ’’ ୧,୩୮ ଇଚାଦି । ଗରୁସଞ୍ଞାକରଣଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞତ୍ଥଂ ।
ନାମଂ ପାଟିପଦିକଂ, ତସ୍ସଅନ୍ତେ ୱତ୍ତମାନା ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା ଝଲସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ଝଲା ୱା’’ ୨,୧୧୧ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ନାମସ୍ସ-ନ୍ତେ ୱତ୍ତମାନା ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା ପସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ୟେ ପସ୍ସିୱଣ୍ଣସ୍ସ’’ ୨,୧୧୬ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ନାମସ୍ସ-ନ୍ତେ ୱତ୍ଥମାନୋ ଆକାରୋ ଘସଞ୍ଞୋ ହୋତି । ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତେ’’ ୨,୬୦ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଆଲପନେ ସି ଗସଞ୍ଞୋ ହୋତି ।
ତେନ କ୍ୱତ୍ଥୋ ? ‘‘ଗେୱା’’ ୨,୬୫ ଇଚ୍ଚାଦି ।
(ସଞ୍ଞା)
ୟଂ ୱିସେସନଂ, ତଦନ୍ତସ୍ସ ୱିଧି ଞାତବ୍ବୋ ‘‘ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ’’ ୨,୪୧ ନରାନରେ ।
ସତ୍ତମୀନିଦ୍ଦେସେ ପୁବ୍ବସ୍ସେୱ କାରିୟଂ ଞାତବ୍ବଂ ‘‘ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ’’ ୧,୨୬ ୱେଳଗ୍ଗଂ । ‘ତମହ’ନ୍ତୀଧ କସ୍ମା ନ ହୋତି ?, ସରେତୋପସିଲେସିକାଧାରୋ ତତ୍ଥେତାୱ ୱୁଚ୍ଚତେ ‘ପୁବ୍ବସ୍ସେୱ ହୋତି ନ ପରସ୍ସା’ତି ।
ପଞ୍ଚମୀନିଦ୍ଦେସେ ପରସ୍ସ କାରିୟଂ ଞାତବ୍ବଂ ‘‘ଅତୋୟୋନଂ ଟାଟେ’’ ୨,୪୧ ନରାନରେ । ଇଧ ନ ହୋତଂ ‘ଜନ୍ତୁହୋ ଅନତ୍ତା’ । ଇଧ କସ୍ମା ନ ହୋତି ? ଓସଖ୍ୟୋ, ଅନନ୍ତରେ କତତ୍ଥତାୟ ନ ବ୍ୟୱହିତସ୍ସ କାରିୟଂ ।
ପରସ୍ସ ସ୍ସିସ୍ସମାନଂ କାରିୟମାଦିୱଣ୍ଣସ୍ସ ଞାତବ୍ବଂ ‘‘ର ସଙ୍ଖ୍ୟାତୋ ୱା’’ ୩,୧୦୩ ତେରସ ।
ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ୟଂ କାରିୟଂ, ତଦନ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ‘‘ରାଜସ୍ସି ନାମ୍ହି’’ ୨,୨୩ ରାଜିନା ।
ଙକାରୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ ୟସ୍ସ, ସୋ ଅନ୍ତସ୍ସ ହୋତି ‘‘ଗୋସ୍ସା ୱଙ’’ ୧,୩୨ ଗୱାସ୍ସଂ ।
୧୯. ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସ ।
ଟକାରୋ-ନୁବନ୍ଧୋ ୟସ୍ସ, ସୋ-ନେକକ୍ଖରୋ ଚାଦେସୋ ସବ୍ବସ୍ସ ହୋତି ‘‘ଇମସ୍ସାନିତ୍ଥିୟଂ ଟେ’’ ୨,୧୨୮ ଏସୁ, ‘‘ନାମ୍ହ-ନିମି’’ ୨,୧୨୬ ଅନେନ ।
ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଞାନୁବନ୍ଧକାନୁବନ୍ଧା ଆଦ୍ୟନ୍ତା ହୋନ୍ତି ‘‘ବ୍ରୂତୋ ତିସ୍ସୀଞ’’ ୬,୩୬ ବ୍ରୱୀତି, ‘‘ଭୂସ୍ସ ୱୁକ’’ ୬,୧୭ ବଭୂୱ ।
ମକାରୋ-ନୁବନ୍ଧୋ ୟସ୍ସ, ସୋ ସରା ନମନ୍ତା ସରା ପରୋ ହୋତି ‘‘ମଞ୍ଚ ରୁଧାଦୀନଂ’’ ୫-୧୯ ରୁନ୍ଧତି ।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସାୱକାସାନମେକତ୍ଥପ୍ପସଙ୍ଗେ ପରୋ ହୋତି । ୟଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱାପୁରିସାନଂ ସହପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପରୋ, ସୋ ଚ (ଗଚ୍ଛତି) ତ୍ୱଂ ଚ (ଗଚ୍ଛସି, ତୁମ୍ହେ) ଗଚ୍ଛଥ । ସୋ ଚ (ଗଚ୍ଛତି,) ତ୍ୱଂ ଚ (ଗଚ୍ଛସି,) ଅହଂ ଚ (ଗଚ୍ଛାମି, ମୟଂ) ଗଚ୍ଛାମ ।
ୟୋ ନୱୟୱଭୂତୋସଙ୍କେତୋ, ସୋ-ନୁବନ୍ଧୋତି ଞାତବ୍ବୋ, ‘‘ଲୁପିତାଦୀନମାସିମ୍ହି’’ ୨-୫୭ କତ୍ତା ।
ସଙ୍କେତଗ୍ଗହଣଂ କିଂ ? ପକତିୟାଦିସମୁଦାୟସ୍ସାନୁବନ୍ଧତା ମା ହୋତୂତି, ଅନୱୟୱୋହି ସମୁଦାୟୋ… ସମୁଦାୟରୂପତ୍ତାୟେୱ ।
ଅନୱୟୱଗ୍ଗହଣଂ କିଂ ? ‘‘ଅତେନ’’ ୨-୧୦୮ ଜନେନ । ଇମିନାୱ ଲୋପସ୍ସାୱଗତତ୍ତା ନାନୁବନ୍ଧଲୋପାୟ ୱଚନମାରଦ୍ଧଂ ।
ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ପରୋ ୟସ୍ମା ତେନ ସୱଣ୍ଣୋପି ଗୟ୍ହତି ସଂଚ ରୂପଂ ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମେଓ ଲୁତ୍ତା’’ ୧-୨୯ ୱାକେରିତଂ, ସମୋନା ।
୨୫. ନ୍ତୁ ୱନ୍ତୁମନ୍ତ୍ୱାୱନ୍ତୁତୱନ୍ତୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ।
ୱନ୍ତ୍ୱାଦିସମ୍ବନ୍ଧୀୟେୱନ୍ତୁ ଗୟ୍ହତି, ‘‘ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ନ୍ତୋ ୟୋମ୍ହି ପଠମେ’’ ୨-୨୧୫ ଗୁଣୱନ୍ତୋ ।
ୱନ୍ତ୍ୱାଦିସମ୍ବନ୍ଧୀତି କିଂ ? ଜନ୍ତୂ ତନ୍ତୂ ।
(ପରିଭାସାୟୋ ।)
ସରେ ସରୋ ଲୋପନୀୟୋ ହୋତି । ତତ୍ରି-ମେ, ସଦ୍ଧି-ନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନୋହେ-ତଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋ-ୱାଦୋ, ସମେତା-ୟସ୍ମା, ଅଭିଭା-ୟତନଂ, ପୁତ୍ତାମ-ତ୍ଥି, ଅସନ୍ତେ-ତ୍ଥ ।
ସରମ୍ହା ପରୋ ସରୋ କ୍ୱଚି ଲୋପନୀୟୋ ହୋତି । ସୋ-ପି, ସାୱ, ୟତୋ-ଦକଂ, ତତୋ-ୱ । କ୍ୱଚୀତିକିଂ ? ସଦ୍ଧି-ନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅୟମଧିକାରୋ ଆପରିଚ୍ଛେଦାୱସାନା, ତେନ ନାତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ।
ପୁବ୍ବପରସରା ଦ୍ୱେପି ୱା କ୍ୱଚି ନ ଲୁପ୍ୟନ୍ତେ, ଲତା ଇୱ, ଲତେ-ୱ, ଲତା-ୱ ।
ଲୁତ୍ତା ସରା ପରେସଂ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ଏଓ ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ।
ତସ୍ସେ-ଦଂ, ୱାତେ-ରିତଂ, ନୋ-ପେତି, ୱାମୋ-ରୂ, ଅତେ-ୱଞ୍ଞେହି, ୱୋ-ଦକଂ । କଥଂ ‘‘ପଚ୍ଚୋରସ୍ମି’’ନ୍ତି ? ୟୋଗୱିଭାଗା । ୱାତ୍ୱେୱ ? ତସ୍ସିଦଂ ।
ଲୁତ୍ତେତି କିଂ ? ଲତା ଇୱ ।
ସରେ ପରେ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ୟକାରୱକାରା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । ବ୍ୟାକତୋ, ଇଚ୍ଚସ୍ସ, ଅଜ୍ଝିଣମୁତ୍ତୋ, ସ୍ୱାଗତଂ, ସ୍ୱାପନଲାନିଲଂ, ୱାତ୍ୱେୱ ? ଇତି-ସ୍ସ । କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ୟାନୀ-ଧ, ସୂ-ପଟ୍ଠିତଂ ।
ଏଓନଂୟୱାୟୋନ୍ତି ୱା ସରେ ୟଥାକ୍କମଂ । ତ୍ୟଜ୍ଜ ତେ-ଜ୍ଜ, ସ୍ୱାହଂ ସୋ-ହଂ । କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ପୁତ୍ତାମ-ତ୍ଥି, ଅସନ୍ତେ-ତ୍ଥ ।
ସରେ ଗୋସ୍ସ ଅୱଙ ହୋତି । ଗୱା-ସ୍ସଂ । ‘ୟଥରୀୱ, ତଥରିୱେ’ତି ନିପାତାୱ, ‘ଭୁସାମିୱେ’ତି ଇୱସଦ୍ଦୋ ଏୱତ୍ଥୋ ।
ରସ୍ସଦୀଘାନଂ କ୍ୱଚି ଦୀଘରସ୍ସା ହୋନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ତତ୍ରା-ୟଂ, ମୁନୀଚରେ, ସମ୍ମଦେୱ, ମାଲଭାରୀ ।
ସରମ୍ହା ପରସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ କ୍ୱଚି ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି । ପଗ୍ଗହୋ । ସରମ୍ହାତି କିଂ ? ତଂ ଖଣଂ ।
୩୫. ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସଂ ତତିୟପଠମା ।
ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସୁ ପରେସ୍ୱେସଂ ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଂ ତବ୍ବଗ୍ଗେ ତତିୟ ପଠମା ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚାସତ୍ଥ୍ୟା, ନିଗ୍ଘୋସୋ, ଅକ୍ଖନ୍ତି, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ, ଦଡ୍ଢୋ, ନିଟ୍ଠାନଂ, ମହଦ୍ଧନୋ, ୟସତ୍ଥେରୋ, ଅପ୍ଫୁଟଂ, ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ । ଏସ୍ୱୀତି କିଂ ? ଥେରୋ । ଏସନ୍ତି କିଂ ? ପତ୍ଥୋ ।
ଏୱସଦ୍ଦେ ପରେ ଇତିସ୍ସ ୱୋ ହୋତି ୱା । ଇତ୍ୱେୱ, ଇଚ୍ଚେୱ । ଏୱେତି କିଂ ? ଇଚ୍ଚାହ ।
ଏଓନଂ ୱଣ୍ଣେ କ୍ୱଚି ଅ ହୋତି ୱା । ଦିସ୍ୱା ୟାଚକ ମାଗତେ, ଅକରମ୍ହସ ତେ, ଏସ ଅତ୍ଥୋ, ଏସ ଧମ୍ମୋ, ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି, ସ୍ୱାତନଂ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନଂ, କରସ୍ସୁ । ୱାତ୍ୱେୱ ? ୟାଚକେ ଆଗତେ ଏସୋ ଧମ୍ମୋ । ୱଣ୍ଣେତି କିଂ ? ସୋ ।
ନିଗ୍ଗହୀତମାଗମୋ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି । ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି ଚକ୍ଖୁଉଦପାଦି, ପୁରିମଂ ଜାତିଂ ପୁରିମଜାତିଂ, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ବହୁଂ । ଅୱଂସିରୋତିଆଦୀସୁ ନିଚ୍ଚଂ… ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତା ୱାଧିକାରସ୍ସ, ସାମତ୍ତିୟେନାଗମୋୱ, ସ ଚ ରସ୍ସ ସରସ୍ସେୱ ହୋତି… ତସ୍ସ ରସ୍ସାନୁଗତତ୍ତା ।
ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି । କ୍ୟାହଂ କିମହଂସାରତ୍ତୋ ସଂରତ୍ତୋ । ସଲ୍ଲେ ଖୋ-ଗନ୍ତୁକାମୋ ଗନ୍ତୁମନୋତି, ଆଦୀସୁ ନିଚ୍ଚଂ ।
ନିଗ୍ଗହୀତମ୍ହା ପରସ୍ସ ସରସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି । ତ୍ୱଂ-ସି ତ୍ୱମସି ।
ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଖୋ ୱଗ୍ଗେ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ ୱା ହୋତି ପଚ୍ଚାସତ୍ତ୍ୟା । ତଙ୍କରୋତି ତଂ କରୋତି, ତଞ୍ଚରତି ତଂ ଚରତି, ତଣ୍ଠାନଂ ତଂ ଠାନଂ, ତନ୍ଧନଂ ତଂ ଧନଂ, ତମ୍ପାତି ତଂ ପାତି । ନିଚ୍ଚଂ ପଦମଜ୍ଝେ ଗନ୍ତ୍ୱା, କ୍ୱଚଞ୍ଞାତ୍ରପି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ।
ୟ ଏୱ ହି ସଦ୍ଦେସୁ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ୱା ଞୋ ହୋତି । ୟଞ୍ଞଦେୱ, ତଞ୍ଞେୱ, ତଞ୍ହି, ୱାତ୍ୱେୱ ? ୟଂ ୟଦେୱ ।
ସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ୟଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ତସ୍ସ ୱା ଞୋ ହୋତି ୟକାରେ । ସଞ୍ଞମୋ ସଂୟମୋ ।
ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ମୟଦା ହୋନ୍ତି ୱା ସରେ କ୍ୱଚି । ତମହଂ, ତୟିଦଂ, ତଦଲଂ । ୱା ତ୍ୱେୱ ? ତଂ ଅହଂ ।
ଏତେ ମୟଦା ଚ ଆଗମା ହୋନ୍ତି ସରେ ୱା କ୍ୱଚି । ତିୱଙ୍ଗିକଂ, ଇତୋ ନାୟତି, ଚିନିତ୍ୱା, ତସ୍ମାତିହ, ନିରୋଜଂ, ପୁଥଗେୱ, ଇଧମାହୁ, ୟଥୟିଦଂ, ଅତ୍ତଦତ୍ଥଂ । ୱା ତ୍ୱେୱ ? ଅତ୍ତତ୍ଥଂ । ‘ଅତିପ୍ପଗୋ ଖୋ ତାୱା’ତି-ପଠମନ୍ତୋ ପଗସଦ୍ଦୋୱ ।
ଛସଦ୍ଦା ପରସ୍ସ ସରସ୍ସ ଳକାରୋ ଆଗମୋ ହୋତି ୱା । ଛଳଙ୍ଗଂ, ଛଳାୟତନଂ । ୱାତ୍ୱେୱ ? ଛଅଭିଞ୍ଞା ।
ତଦମିନାଦୀନି ସାଧୂନି ଭୱନ୍ତି । ତଂ ଇମିନା ତଦମିନା, ସକିଂ ଆଗାମୀ ସକଦାଗାମୀ, ଏକଂ ଇଧ ଅହଂ ଏକମିଦାହଂ, ସଂୱିଧାୟ ଅୱହାରୋ ସଂୱିଦାୱହାରୋ, ୱାରିନୋ ୱାହକୋ ୱଲାହକୋ, ଜୀୱନସ୍ସ ମୂତୋ ଜୀମୂତୋ, ଛୱସ୍ସ ସୟନଂ ସୁସାନଂ, ଉଦ୍ଧଂ ଖମସ୍ସ ଉଦୁକ୍ଖଲଂ, ପିସିତାସୋ ପିସାଚୋ, ମହିୟଂ ରୱତୀତି ମୟୂରୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ପୟୋଗତୋ-ନୁଗନ୍ତବ୍ବା, ପରେସଂ ପିସୋଦରାଦିମିୱେଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୪୮. ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା ।
ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ କ୍ୱଚି ଚୱଗ୍ଗବୟଞା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ୟକାରେ । ଅପୁଚ୍ଚଣ୍ଡତାୟ, ତଚ୍ଛଂ, ୟଜ୍ଜେୱଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଥଞ୍ଞଂ, ଦିବ୍ବଂ, ପୟ୍ୟୋସନା, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞୋ । କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ରତ୍ତ୍ୟା
ୱଗ୍ଗଲସେହି ପରସ୍ସ ୟକାରସ୍ସ କ୍ୱଚି ତେ ୱଗ୍ଗଲସା ହୋନ୍ତି ।
ସକ୍କତେ, ପଚ୍ଚତେ, ଅଟ୍ଟତେ, କୁପ୍ପତେ, ଫଲ୍ଲତେ, ଅସ୍ସତେ । କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? କ୍ୟାହଂ ।
ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ହୋତି ୟକାରେ । ଗୁୟ୍ହଂ ।
ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ହୋତି ୱା ୱକାରେ । ବୱ୍ହାବାଧୋ ବୱ୍ହାବାଧୋ ।
ତଥନରାନଂ ଟଠଣଲା ହୋନ୍ତି ୱା । ଦୁକ୍କଟଂ, ଅଟ୍ଠକଥା, ଗହଣଂ, ପଲିଘୋ, ପଲାୟତି । ୱାତ୍ୱେୱ ? ଦୁକ୍କତଂ । କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ସୁଗତୋ ।
ସଂୟୋଗସ୍ସ ୟୋ ଆଦୀଭୂତୋ-ୱୟୱୋ ତସ୍ସ ୱା କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତି । ପୁପ୍ଫଂ-ସା ଜାୟତେ-ଗିନି ।
ୱିଚ୍ଛାୟମାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ଚ ୟଂ ୱତ୍ତତେ, ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି । କ୍ରିୟାୟ ଗୁଣେନ ଦବ୍ବେନ ୱା ଭିନ୍ନେ ଅତ୍ଥେ ବ୍ୟାପିତୁମିଚ୍ଛା ୱିଚ୍ଛା । ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ସିଞ୍ଚତି, ଗାମୋ ଗାମୋ ରମଣୀୟୋ, ଗାମେ ଗାମେ ପାନୀୟଂ, ଗେହେ ଗେହେ ଇସ୍ସରୋ, ରସଂ ରସଂ ଭକ୍ଖୟତି, କିରିୟଂ କିରିୟମାରଭତେ ।
ଅତ୍ଥିୟେୱା-ନୁପୁବ୍ବିୟେପି ୱିଚ୍ଛା ମୂଲେ ମୂଲେ ଥୂଲା, ଅଗ୍ଗେ ଅଗ୍ଗେ ସୁଖୁମା, ୟଦି ହି ଏତ୍ଥ ମୂଲଗ୍ଗଭେଦୋ ନ ସିୟା, ଆନୁପୁବ୍ବିୟମ୍ପି ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ମାସକଂ ମାସକଂ ଇମମ୍ହା କହାପଣା ଭୱନ୍ଥାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦେହୀତି ମାସକଂ ମାସକମିଚ୍ଚେତସ୍ମା ୱିଚ୍ଛାଗମ୍ୟତେ, ସଦ୍ଦନ୍ତରତୋ ପନ ଇମମ୍ହା କହାପଣାତି ଅୱଧାରଣଂ । ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ପୁପ୍ଫନ୍ତି, ପଠମଂ ପଠମଂ ପଚ୍ଚନ୍ତୀତ୍ୟତ୍ରାପି ୱିଚ୍ଛାୱ । ଇମେ ଉଭୋ ଅଡ୍ଢା କତରା କତରା ଏସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମଡ୍ଢତା, ସବ୍ବେ ଇମେ ଅଡ୍ଢା କତମା କତମା ଇମେସଂ ଅଡ୍ଢୁତା ଇହାପି ୱିଚ୍ଛାୱ । ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞଂ ପୋନୋପୁଞ୍ଞଂ ପଚତି ପଚତି, ପପଚତି ପପଚତି, ଲୁନାହି ଲୁନାହିତ୍ୱେୱାୟଂ ଲୁନାତି, ଭୁତ୍ୱା ଭୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ପଟପଟା କରୋତି, ପଟପଟାୟତି ।
୫୫. ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ପୁବ୍ବସ୍ସେକସ୍ସ ।
ୱିଚ୍ଛାୟମେକସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ହୋତି । ଏକେକସ୍ସ । କଥଂ ମତ୍ଥକମତ୍ଥକେନାତି ? ‘ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ପୁବ୍ବସ୍ସା’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା, ନାଚାତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ୟୋଗୱିଭାଗା ଇଟ୍ଠପ୍ପସିଦ୍ଧୀତି ।
ସବ୍ବାଦୀନଂ ୱୀତିହାରେ ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତି ପୁବ୍ବସ୍ସ ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ଚ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଭୋଜକା, ଇତରୀତରସ୍ସ ଭୋଜକା ।
ତୁରିତେନାପାୟହେତୁପଦସ୍ସନଂ ସମ୍ଭମୋ, ତସ୍ମିଂସତି ୱତ୍ଥୁ ୟାୱନ୍ତେହି ସଦ୍ଦେହି ସୋ-ତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତେ, ତାୱନ୍ତୋ ସଦ୍ଦା ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତେ । ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ, ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ, ଭିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ।
ଅୟମଧିକାରୋ ଆସତ୍ଥପରିସମତ୍ତିୟା । ତେନ ନାତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଇଟ୍ଠପ୍ପସିଦ୍ଧି ଚ ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ୱୁତ୍ତିୟଂ
ପଠମୋ କଣ୍ଡୋ ।
୨. ଦୁତିୟୋ କଣ୍ଡୋ (ସ୍ୟାଦି)
୧. ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ-କାନେକେସୁ ନାମସ୍ମା ସି ୟୋ, ଅଂ ୟୋ, ନା ହି, ସ ନଂ, ସ୍ମା ହି, ସ ନଂ, ସ୍ମିଂ ସୁ ।
ଏତେସଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ଏକାନେକତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତମାନତୋ ନାମସ୍ମା । ମୁନି ମୁନୟୋ, ମୁନିଂ ମୁନୟୋ, ମୁନିନା ମୁନୀହି, ମୁନିସ୍ସ ମୁନୀନଂ, ମୁନିସ୍ମା ମୁନୀହି, ମୁନିସ୍ସ ମୁନୀନଂ, ମୁନିସ୍ମିଂ ମୁନୀସୁ, ଏୱଂ କୁମାରୀ କୁମାରିୟୋ, କଞ୍ଞା କଞ୍ଞାୟୋତି । ଏତାନି ସତ୍ତ ଦୁକାନି ସତ୍ତ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ୱିଭାଗୋ ୱିଭତୀତି କତ୍ୱା, ଏତ୍ଥ ସିଅମିତୀ-କାରା-କାରା ‘‘କିମଂ ସିସୁ’’ ୨,୨୦୦ ତି ସଂକେତତ୍ଥା ।
କରୀୟତି କତ୍ତୁ କିରିୟାୟା-ଭିସମ୍ବନ୍ଧୀୟତୀତି କମ୍ମଂ, ତସ୍ମିଂ ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତି ହୋତଂ । କଟଂ କରୋତି, ଓଦନଂ ପଚତି, ଆଦିଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି ।
‘ଓଦନୋ ପଚ୍ଚତୀ’ତି ଓଦନସଦ୍ଦତୋ କମ୍ମତା ନପ୍ପତୀୟତେ, କିଞ୍ଚରହି ? ଆଖ୍ୟାତତୋ । ‘କଟଂ କରୋତି ୱିପୁଲଂ ଦସ୍ସନୀୟ’ନ୍ତି ଅତ୍ଥେୱ ଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମତା, ଇଚ୍ଛିତେପି କମ୍ମତ୍ତାୱ ଦୁତିୟା ସିଦ୍ଧା ଗାୱୁଂ ପୟୋ ଦୋହତି, ଗୋମନ୍ତଂ ଗାୱଂ ୟାଚତି, ଗାୱମୱରୁନ୍ଧତି ୱଜଂ, ମାଣୱକଂ ମଗ୍ଗଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଗୋମନ୍ତଂ ଗାୱଂ ଭିକ୍ଖତେ, ରୁକ୍ଖମୱଚିନାତି ଫଲାନି, ସିସ୍ସଂ ଧମ୍ମଂ ବ୍ରୂତେ, ସିସ୍ସଂ ଧମ୍ମମନୁସାସତୀତି । ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଛିତେପି ଅହିଂ ଲଙ୍ଘୟତି, ୱିସଂ ଭକ୍ଖେତି । ୟଂନେୱିଚ୍ଛିତଂ ନାପି ଅନିଚ୍ଛିତଂ, ତତ୍ଥାପି ଦୁତିୟା ସିଦ୍ଧା । ଗାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖମୂଲମୁପସପ୍ପତି ।
ପଥୱିଂ ଅଧିସେସ୍ସତି, ଗାମମଧିତିଟ୍ଠତି, ରୁକ୍ଖମଜ୍ଝାସତେତିଅଧିସୀଠାସାନଂପୟୋଗେ-ଧିକରଣେ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛା, ୱତ୍ତିଚ୍ଛାତୋ ହି କାରକାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟଥା-ୱଲାହକା ୱିଜ୍ଜୋତତେ, ୱଲାହକସ୍ସ ୱିଜ୍ଜୋତତେ, ୱଲାହକୋ ୱିଜ୍ଜୋତତେ, ୱଲାହକେ ୱିଜ୍ଜୋତତେ, ୱଲାହକେନ ୱିଜ୍ଜୋତତେତି । ଏୱମଭିନିୱିସସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମମଭିନିୱିସତେ ଧମ୍ମେ ୱା ।
ତଥା ଉପନ୍ୱଜ୍ଝାୱସସ୍ସାଭୋଜନ ନିୱୁତ୍ତିୱଚନସ୍ସ ଗାମମୁପୱସତି, ଗ, ମମନୁୱସତି, ପବ୍ବତମଧିୱସତି, ଘରମାୱସତି । ଅଭୋଜନନିୱୁତ୍ତି ୱଚନସ୍ସାତି କିଂ ? ଗାମେ ଉପୱସତି, ଭୋଜନନିୱୁତ୍ତିଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତପ୍ପାନାଚାରେପି କମ୍ମତ୍ତାୱ ଦୁତିୟା ସିୟା ନଦିମ୍ପିୱତି, ଗାମଂ ଚରତି, ଏୱଂ ‘ସଚେ ମଂ ଆଲପିସ୍ସତୀ’ତିଆଦୀସୁପି । ୱିହିତାୱ ପତିଧୟୋଗେ ଦୁତିୟା – ‘ପଟିଭନ୍ତୁ ତଂ ଚୁନ୍ଦ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’ତି । ତଂ ପତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଭାସନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଦାତୁ ଧାତୁନାୟୁତ୍ତୋ ପତି, ତଦା ତେନା-ୟୋଗା ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀୱ ‘ତସ୍ସ ନପ୍ପଟିଭାତୀ’ତି । ଅକ୍ଖେ ଦିବ୍ବତି, ଅକ୍ଖେହି ଦିବ୍ବତି, ଅକ୍ଖେସୁ ଦିବ୍ବତୀତି କମ୍ମକରଣାଧିକରଣୱଚନିଚ୍ଛା ।
କିରିୟା, ଗୁଣ, ଦବ୍ବେହି ସାକଲ୍ଲେନ କାଲଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୋ । ତସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞାୟମାନେ କାଲସଦ୍ଦେହି ଅଦ୍ଧଅଦ୍ଦେହି ଚ ଦୁତିୟା ହୋତି । ମାସମଧୀତେ, ମାସଂ କଲ୍ୟାଣି, ମାସଂ ଗୁଳଧାନା, କୋସମଧୀତେ, କୋସଂ କୁଟିଲା ନଦୀ, କୋସଂ ପବ୍ବତୋ । ଅଚନ୍ତସଂୟୋଗେତି କିଂ ? ମାସସ୍ସ ଦ୍ୱୀହମଧୀତେ, କୋସସ୍ସେକଦେସେ ପବ୍ବତୋ ।
ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା, ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା, ଇମଂ ରତ୍ତିଂ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାତି ଏୱମାଦୀସୁ କାଲୱାଚୀ ହି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ତାୱ ଦୁତିୟା ସିଦ୍ଧା । ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସେନପି ୱା ବହୁଲଂୱିଧାନା ।
ଫଲପ୍ପତ୍ତିୟଂ କିରିୟାପରିସମତ୍ତ୍ୟପୱଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞାୟମାନେ କାଲଦ୍ଧାନଂ କିରିୟାୟାଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ତତିୟାଭିମତା, ସାପି କରଣତ୍ତାୱ ସିଦ୍ଧା ‘ମାସେନାନୁୱାକୋ-ଧୀତୋ, କୋସେନାନୁୱାକୋ-ଧୀତୋ’ତି । ଅନପୱଗ୍ଗେତୁ ଅସାଧକତମତ୍ତାକରଣତ୍ତାଭାୱେ ଦୁତିୟାୱ ‘ମାସମଧୀତୋ-ନୁୱାକୋ, ନ ଚାନେ ନ ଗହିତୋ’ତି ।
କାରକମଜ୍ଝେ ୟେ କାଲଦ୍ଧାନୱାଚିନୋ, ତତୋ ସତ୍ତମୀପଞ୍ଚମିୟୋ ଅଭିମତା ‘ଅଜ୍ଜ ଭୁତ୍ୱା ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦ୍ୱିହେ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ଦ୍ୱୀହା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ଅତ୍ରଟ୍ଠୋ-ୟମିସ୍ସାସୋ କୋସେ ଲକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଝତି, କୋସା ଲକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଝତୀ’ତି, ତାପୀହ ସକସକକାରକୱଚନିଚ୍ଛାୟେୱ ସିଦ୍ଧା ।
୪. ଗତି ବୋଧାହାର ସଦ୍ଦତ୍ଥାକମ୍ମକ ଭଜ୍ଜାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ ।
ଗମନତ୍ଥାନଂ ବୋଧତ୍ଥାନଂ ଆହାରତ୍ଥାନଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନମକମ୍ମକାନଂ ଭଜ୍ଜାଦୀନଞ୍ଚ ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରି ଦୁତିୟା ହୋତି । ସାମତ୍ଥିୟା ଚ ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେନ କମ୍ମତାୱସ୍ସ ହୋତୀତି ପତୀୟତେ । ଗମୟତି ମାଣୱକଂ ଗାମଂ, ୟାପୟତି ମାଣୱକଂ ଗାମଂ, ବୋଧୟତି ମାଣୱକଂ ଧମ୍ମଂ, ୱେଦୟତି ମାଣୱକଂ ଧମ୍ମଂ, ଭୋଜୟତି ମାଣ-ୱକଂ ମୋଦକଂ, ଆସୟତି ମାଣୱକଂ ମୋଦକଂ, ଅଜ୍ଝାପୟତି ମାଣୱକଂ ୱେଦଂ, ପାଠୟତି ମାଣୱକଂ ୱେଦଂ, ଆସୟତି ଦେୱଦତ୍ତଂ, ସାୟୟତି ଦେୱଦତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଭଜ୍ଜାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ କୋଟ୍ଟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଥରାପେତି । ଏତେସମେୱାତି କିଂ ? ପାଚେତି ଓଦନଂ ଦେୱଦତ୍ତେନ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ । ପୟୋଜ୍ଜେତି କିଂ ? ଗଚ୍ଛତି ଦେୱଦତ୍ତୋ । ୟଦା ଚରହି ଗମୟତି ଦେୱଦତ୍ତଂ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ, ତମପରୋ ପୟୋଜେତି, ତଦା ଗମୟତି ଦେୱଦତ୍ତଂ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତେନେତି ଭୱିତବ୍ବଂ … ଗମୟତିସ୍ସା-ଗମନତ୍ଥତ୍ତା ।
ହରାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରି ଦୁତିୟା ହୋତି ୱା । ହାରେତି ଭାରଂ ଦେୱଦତ୍ତଂ ଦେୱଦତ୍ତେନେତି ୱା, ଅଜ୍ଝୋହାରେତି ସତ୍ତୁଂ ଦେୱଦତ୍ତଂ ଦେୱଦତ୍ତେନେତି ୱା, କାରେତି କଟଂ ଦେୱଦତ୍ତଂ ଦେୱଦତ୍ତେନେତି ୱା ଦସ୍ସୟତେ ଜନଂ ରାଜଂ ଜନେନେତି ୱା, ଅଭିୱାଦୟତେ ଗୁରୁଂ ଦେୱଦତ୍ତଂ ଦେୱଦତ୍ତେନେତି ୱା ।
ଖାଦାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ କତ୍ତରି ଦୁତିୟା ନ ହୋତି । ଖାଦୟତି ଦେୱଦତ୍ତେନ, ଆଦୟତି ଦେୱଦତ୍ତେନ, ଅୱ୍ହ, ପୟତି ଦେୱଦତ୍ତେନ, ସଦ୍ଦାୟୟତି ଦେୱଦତ୍ତେନ, କନ୍ଦୟତି ଦେୱଦତ୍ତେନ, ନାୟୟତି ଦେୱଦତ୍ତେନ ।
(୧) ୱହିସ୍ସାନିୟନ୍ତୁକେ । ୱାହୟତି ଭାରଂ ଦେୱଦତ୍ତେନ ଅନିୟନ୍ତୁକେତି କିଂ ? ୱାହ-ୟତି ଭାରଂ ବଲୀବଦ୍ଦେ ।
(୨) ଭକ୍ଖିସ୍ସାହିଂ ସାୟଂ । ଭକ୍ଖୟତି ମୋଦକେ ଦେୱଦତ୍ତେନ । ଅହିଂସାୟନ୍ତି କିଂ ? ଭକ୍ଖୟତି ବଲୀବଦ୍ଦେ ସସ୍ସଂ ।
ଧୀଆଦୀହି ୟୁତ୍ତତୋ ଦୁତିୟା ହୋତି । ଧିରତ୍ଥୁ ମଂ ପୂତିକାୟଂ, ଅନ୍ତରା ଚ ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଲନ୍ଦଂ, ସମାଧାନମନ୍ତରେନ, ମୁଚଲିନ୍ଦମଭିତୋ ସରମିଚ୍ଚାଦି, ଛଟ୍ଠିୟାପୱାଦୋ-ୟଂ ।
୮. ଲକ୍ଖଣିତ୍ଥମ୍ଭୂତୱିଚ୍ଛାସ୍ୱଭିନା ।
ଲକ୍ଖଣାଦୀସ୍ୱତ୍ଥେସ୍ୱଭିନା ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଦୁତିୟା ମହାତି । ରୁକ୍ଖମଭି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ, ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭି, ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖମଭିତିଟ୍ଠତି ।
ପତିପରୀହି ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ଭାଗେ ଚତ୍ଥେ ଦୁତିୟା ହୋତି । ରୁକ୍ଖଂ ପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ, ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରଂ ପତି, ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ପତି ତିଟ୍ଠତି, ୟଦେତ୍ଥ ମଂ ପତି ସିୟା । ରୁକ୍ଖଂ ପରି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ, ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରଂ ପରି, ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ପରି ତିଟ୍ଠତି, ୟଦେତ୍ଥ ମଂ ପରି ସିୟା ।
ଲକ୍ଖଣାଦୀସ୍ୱତ୍ଥେସ୍ୱନୁନା ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି । ରୁକ୍ଖମନୁ ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ, ସଚ୍ଚକିରିୟମନୁ ୱୁଟ୍ଠି ପାୱସ୍ସି, ହେତୁ ଚ ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତି, ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମନୁ, ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖମନୁ ତିଟ୍ଠତି, ୟଦେତ୍ଥ ମଂ ଅନୁ ସିୟା ।
ସହତ୍ଥେ-ନୁନା ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି । ପବ୍ବତମନୁ ସେନା ତିଟ୍ଠତି ।
ହୀନତ୍ଥେ-ନୁନା ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି । ଅନୁ ସାରିପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ।
ହୀନତ୍ଥେ ଉପେନ ୟୁତ୍ତମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି । ଉପ ସାରିପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ଥୋ ।
ଆଧିକ୍ୟତ୍ଥେ ଉପେନ ୟୁତ୍ତମ୍ହା ସତ୍ତମୀ ହୋତି । ଉପ ଖାରିୟଂ ଦୋଣୋ ।
ସାମିଭାୱତ୍ଥେ-ଧିନା ୟୁତ୍ତମ୍ହା ସତ୍ତମୀ ହୋତି । ଅଧି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ପଞ୍ଚାଲା, ଅଧି ପଞ୍ଚାଲେସୁ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ।
କତ୍ତରି କରଣେ ଚ କାରକେ ତତିୟା ହୋତି । ପୁରିସେନ କତଂ, ଅସିନା ଛିନ୍ଦତି । ପକତିୟା-ଭିରୂପୋ, ଗୋତ୍ଥେନ ଗୋତମୋ, ସୁମେଧୋ ନାମ ନାମେନ, ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋତି ଭୂଧାତୁସ୍ସ ସମ୍ଭୱା କରଣେ ଏୱ ତତିୟା । ଏୱଂ ସମେନ ଧାୱତି ୱିସମେନ ଧାୱତି, ଦ୍ୱିଦୋଣେନ ଧଞ୍ଞଂ କିଣାତି, ପଞ୍ଚକେନ ପସୱୋ କିଣାତୀତି ।
ସହତ୍ଥେନ ୟୋଗେ ତତିୟା ସିୟା । ପୁତ୍ତେନ ସହ ଗତୋ, ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତୋ, ତତିୟାପି ଛଟ୍ଠୀୱ ଅପ୍ପଧାନେ ଏୱ ଭୱତି ।
ଲକ୍ଖଣେ ୱତ୍ତମାନତୋ ତତିୟା ସିୟା । ତିଦଣ୍ଡକେନ ପରିବ୍ବାଜକମଦ୍ଦକ୍ଖୀ, ଅକ୍ଖିନା କାଣୋ, ତେନ ହି ଅଙ୍ଗେନ ଅଙ୍ଗିନୋ ୱିକାରୋ ଲକ୍ଖୀୟତେ ।
ତକ୍କିରିୟା ୟୋଗ୍ଗେ ତତିୟା ସିୟା । ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ୱିଜ୍ଜାୟ ୟସୋ ।
ଇଣେ ହେତୁମ୍ହି ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି ୱା । ସତସ୍ମା ବଦ୍ଧୋ, ସତେନ ୱା ।
ପରଙ୍ଗଭୂତେ ହେତୁମ୍ହି ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି ୱା । ଜଳତ୍ତା ବଦ୍ଧୋ ଜଳତ୍ତେନ ୱା, ପଞ୍ଞାୟ ମୁତ୍ତୋ, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋଅନିଚ୍ଚା, ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ ।
ହେତ୍ୱତ୍ଥୱାଚୀହି ୟୋଗେ ହେତୁମ୍ହି ଛଟ୍ଠୀ ସିୟା । ଉଦରସ୍ସ ହେତୁ, ଉଦରସ୍ସ କାରଣା ।
ହେତ୍ୱତ୍ଥେହି ୟୋଗେ ସବ୍ବାଦୀହି ସବ୍ବା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି । କୋ ହେତୁ, କଂ ହେତୁଂ, କେନ ହେତୁନା, କସ୍ସ ହେତୁସ୍ସ, କସ୍ମା ହେତୁସ୍ମା, କସ୍ସ ହେତୁସ୍ସ, କସ୍ମିଂ ହେତୁସ୍ମିଂ, କିଂ କାରଣଂ, କେନ କାରଣେନ, କିଂ ନିମିତ୍ତଂ, କେନ ନିମିତ୍ତେନ, କିଂ ପୟୋଜନଂ, କେନ ପୟୋଜନେନ ଇଚ୍ଚେୱମାଦି । ହେତ୍ୱତ୍ଥେହୀତ୍ୱେୱ ? କେନ କତଂ ।
ୟସ୍ସ ସମ୍ମା ପଦୀୟତେ ତସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥୀ ସିୟା । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦଦାତି । ଆଧାରୱିୱକ୍ଖାୟଂ ସତ୍ତମୀପି ସିୟା ସଙ୍ଘେ ଦେହି ।
ତସ୍ସେ-ଦଂ ତଦତ୍ଥଂ, ତଦତ୍ଥଭାୱେ ଜୋତନୀୟେ ନାମସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥୀ ସିୟା । ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟ, ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ (ସୁଖାୟ) ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ନାଲଂ ଦାରଭରଣାୟ, ୟୂପାୟ ଦାରୁ, ପାକାୟ ୱଜତୀତ୍ୱେୱମାଦି ।
କସ୍ସ ସାଦୁଂ ନ ରୁଚ୍ଚଭି, ମା-ୟସ୍ମନ୍ତାନମ୍ପି ସଙ୍ଘଭେଦୋ ରୁଚ୍ଚିତ୍ଥ, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ଭତ୍ତମସ୍ସ ନଚ୍ଛାଦେସୀତି ଛଟ୍ଠୀ ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ, ନ ଚେୱଂ ୱିରୋଧୋ ସିୟା ସଦିସରୂପତ୍ତା, ଏୱଂୱିଧେସୁ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ସଦ୍ଦିକାନୁମତତ୍ତା, କସ୍ସ ୱା ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମଂ ରୋଚେସୀତି ଅତ୍ଥମତ୍ତେ ପଠମା ।
ଏୱମଞ୍ଞାପି ୱିଧଞ୍ଞୟ୍ୟା, ପରତୋପି ୟଥାଗମଂ ।
ରଞ୍ଞୋ ସତଂ ଧାରେତି, ରଞ୍ଞୋ ଛତ୍ତଂ ଧାରେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ଏୱଂ ରଞ୍ଞୋ ସିଲାଘତେ, ରଞ୍ଞୋ ହନୁତେ, ରଞ୍ଞୋ ଉପତିଟ୍ଠତେ, ରଞ୍ଞୋ ସପତେ, ଦେୱାପି ତସ୍ସ ପିହୟନ୍ତି ତାଦିନୋ, ତସ୍ସ କୁଜ୍ଝ ମହାୱୀର, ୟଦିହଂ ତସ୍ସ ପକୁପ୍ପେୟ୍ୟଂ, ଦୁହୟତି ଦିସାନଂ ମେଘୋ, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୂଭତି, ୟୋ ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ନରସ୍ସ ଦୁସ୍ସତି, କ୍ୟାହଂ ଅୟ୍ୟାନଂ ଅପରଜ୍ଝାମି, ଇସ୍ସୟନ୍ତି ସମଣାନଂ ତିତ୍ଥିୟା, ଧମ୍ମେନ ନୟମାନାନଂ କା ଉସୂୟା ରଞ୍ଞୋ ଭାଗ୍ୟମାରଜ୍ଝତି, ରଞ୍ଞୋ ଭାଗ୍ୟମିକ୍ଖତେ, ତେନ ୟାଚିତୋ ଅୟାଚିତୋ ୱା ତସ୍ସ ଗାୱୋ ପଟିସୁଣାତି, ଗାୱୋ ଆସୁଣାତି, ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁଂ, ହୋତୁ ପତିଗିଣାତି, ହୋତ୍ୱନୁଗିଣାତି, ଆରୋଚୟାମି ୱୋ ପତିୱେଦୟାମି ୱୋ, ଧମ୍ମଂ ତେ ଦେସେସ୍ସାମି, ୟଥା ୱୋ ଭଗୱା ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ, ଅଲଂ ତେ ଇଧ ୱାସେନ, କିଂ ତେ ଜଟାହି ଦୁମ୍ମେଧ, ଅରହତି ମଲ୍ଲୋ ମଲ୍ଲସ୍ସାତି ।
ଜୀୱିତଂ ତିଣାୟପି ନ ମଞ୍ଞମାନୋତି ତାଦତ୍ଥ୍ୟ ଚତୁତ୍ଥୀ, ତିଣେନ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ତଦତ୍ଥାୟପୀତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ୟୋ ଚ ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ, ତିଣା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ମଞ୍ଞତି’’ ତିଣମିୱ ଜୀୱିତଂ ମଞ୍ଞମାନୋତି ସୱିସୟାୱ ୱିଭତ୍ତିୟୋ । ସଗ୍ଗାୟ ଗଚ୍ଛତୀତି ତାଦତ୍ଥ୍ୟେ ଚତୁତ୍ଥୀ, ୟୋ ହି ସଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତି ତଦତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ଗମନନ୍ତି, କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତୁ ଦୁତିୟାୱ ସଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ।
ଆୟୁ ଭୋତୋ ହୋତୁ, ଚିରଂ ଜୀୱିତଂ, ଭଦ୍ଦଂ କଲ୍ୟାଣଂ ଅତ୍ଥଂ ପୟୋଜନଂ, କୁସଲଂ ଅନାମୟଂ, ହିତଂ ପଥ୍ୟଂ ସୁଖଂ ସାତଂ ଭୋତୋ ହୋତୁ, ସାଧୁ ସମ୍ମୁତି ମେତସ୍ସ, ପୁତ୍ତସ୍ସାୱିକରେୟ୍ୟ ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥଂ, ତସ୍ସ ମେ ସକ୍କୋ ପାତୁରହୋସି, ତସ୍ସ ପହିଣେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦୁତଂ ପାହେସି, କପ୍ପତି ସମଣାନଂ ଆୟୋଗୋ, ଏକସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱା ପହୋତି, ଉପମଂ ତେ କରିସ୍ସାମି, ଅଞ୍ଜଲିଂ ତେ ପଗ୍ଗଣ୍ହାମି, ତସ୍ସ ଫାସୁ, ଲୋକସ୍ସତ୍ଥୋ, ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ, ସୋତ୍ଥି ତସ୍ସ, ଅଲଂ ମଲ୍ଲୋ ମଲ୍ଲସ୍ସ, ସମତ୍ଥୋ ମଲ୍ଲୋ ମଲ୍ଲସ୍ସ, ତସ୍ସ ହିତଂ, ତସ୍ସ ସୁଖଂ, ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଛଟ୍ଠୀ ସମ୍ବନ୍ଧେ, ଏୱଂୱିଧମଞ୍ଞମ୍ପେୱ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ୟଥାଗମଂ ।
ପଦତ୍ଥାୱଧିସ୍ମା ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ଗାମସ୍ମା ଆଗଚ୍ଛତୁ, ଏୱଂ ଚୋରସ୍ମା ଭାୟତି, ଚୋରସ୍ମା ଉତ୍ତସତି, ଓରସ୍ମା ତାୟତି, ଚୋରସ୍ମା ରକ୍ଖତୀତି, ସଚେ ଭାୟଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ପମାଦେ ଭୟଦସ୍ସିୱା, ତସନ୍ତି ଦଣ୍ଡସ୍ସାତି ଛଟ୍ଠୀ ସତ୍ତମିୟୋପି ହୋନ୍ତେୱ ସମ୍ବନ୍ଧାଧାରୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ।
ଅଜ୍ଝେନା ପରାଜେତି, ପଟିପକ୍ଖେ ପରାଜେତୀତି ସୱିସୟାୱ ୱିଭତ୍ତିୟୋ । ସଚେ କେୱଟ୍ଟସ୍ସ ପରଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ଛଟ୍ଠୀପି ହୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ । ୟୱେହି ଗାୱୋ ୱାରେତି, ପାପା ଚିତ୍ତଂ ନିୱାରୟେ, କାକେ ରକ୍ଖତି ତଣ୍ଡୁଲାତି ସୱିସୟେୱ ପଞ୍ଚମୀ । ଚିତ୍ତଂ ରକ୍ଖେଥ ମେଧାୱୀତି ଦୁତିୟାୱ ଦିସ୍ସତି କମ୍ମତ୍ଥେ । ଉପଜ୍ଝାୟା ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଉପଜ୍ଝାୟା ଅଧିତେ, କାମତୋ ଜାୟତେ ସୋକୋତି ସୱିସୟେ ପଞ୍ଚମୀ ।
ତତ୍ଥେୱ-ନ୍ତରଧାୟି ସୁ, ନଟସ୍ସ ସୁଣୋତି, ପଦୁମଂ ତତ୍ଥ ଜାୟେଥାତି ସତ୍ତମୀଛଟ୍ଠିୟୋପି ହୋନ୍ତେୱ ସୱିସୟେ । ହିମୱନ୍ତା ପଭୱତି ଗଙ୍ଗା, ପାଣାତିପାତା ୱିରମସ୍ସୁ ଖିପ୍ପଂ, ଅଞ୍ଞୋ ଦେୱଦତ୍ତା, ଭିନ୍ନୋ ଦେୱଦତ୍ତାତି ସୱିସୟେୱ ପଞ୍ଚମୀ । ଏୱଂ ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା, ଇତରୋ ଦେୱଦତ୍ତା, ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲା ଅଧୋ କେସମତ୍ଥକା, ପୁବ୍ବୋ ଗାମା, ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ବୋଧା, ତତୋ ପରଂ, ତତୋ ଅପରେନ ସମୟେନ, ତତୁତ୍ତରିନ୍ତି । ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ଛଟ୍ଠୀପି ପୁରତୋ ଗାମସ୍ସ, ଦକ୍ଖିଣତୋ ଗାମସ୍ସ, ଉପରି ପବ୍ବତସ୍ସ, ହେଟ୍ଠା ପାସାଦସ୍ସାତି । ପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ପେକ୍ଖତି ପାସାଦା ପେକ୍ଖତି, ଆସନେ ଉପୱିସିତ୍ୱା ପେକ୍ଖତି ଆସନା ପେକ୍ଖତୀତି ଅୱଧିୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ପଞ୍ଚମୀ ।
ପୁଚ୍ଛାନାଖ୍ୟାନେସୁ କୁତୋ ଭୱଂ ? ପାତଟଲିପୁତ୍ତସ୍ମାତି । ତଥା ଦେସକାଲମାନେପି ପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ମା ରାଜଗହଂ ସତ୍ତ ୟୋଜନାନି, ସତ୍ତସୁ ୟୋଜନେସୂତି ୱା । ଏୱଂ ଇତୋ ତିଣ୍ଣଂ ମାସାନ-ମଚ୍ଚୟେନାତି, କିଚ୍ଛାଲଦ୍ଧନ୍ତି ଗୁଣେ ପଞ୍ଚମୀ । କିଚ୍ଛେନ ମେ ଅଧିଗତନ୍ତି ହେତୁମ୍ହି କରଣେ ୱା ତତିୟା । ଏୱଂ ଥୋକା ମୁତ୍ତୋ, ଥୋକେନ ମୁତ୍ତୋତି । ଥୋକଂ ଚଲତୀତି କିରିୟାୱିସେସନେ କମ୍ମନି ଦୁତିୟା ।
ଦୂରନ୍ତି କତ୍ଥୟୋଗେପି ସୱିସୟେୱ ପଞ୍ଚମୀଛଟ୍ଠିୟୋ ସିୟୁଂ, ଦୂରଂ ଗାମସ୍ମା, ଅନ୍ତିକଂ ଗାମସ୍ମା, ଦୂରଂ ଗାମସ୍ସ, ଅନ୍ତିକଂ ଗାମସ୍ସାତି, ଦୂରନ୍ତି କତ୍ଥେହି ତୁ ସବ୍ବାୱ ସୱିସୟେ ସିୟୁଂ ବାଧକାଭାୱା ଦୂରୋ ଗାମୋ, ଅନ୍ତିକୋ ଗାମୋତ୍ୱେୱମାଦି ।
କେଚି ପନାହୁ ‘ଅସତ୍ତୱଚନହେତେହି ପାଟିପଦିକତ୍ଥେ ଦୁତିୟାତତିୟାପଞ୍ଚମୀସତ୍ତମିୟୋ, ସତ୍ତୱଚନେହି ତୁ ସବ୍ବାୱ ସୱିସୟେ’ତି, ତେ ପନଞ୍ଞେହେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ଦୂରଂ ମଗ୍ଗୋ, ଅନ୍ତିକଂ ମଗ୍ଗୋତି କିରିୟାୱିସେସନଂ… ଭୂଧାତୁସ୍ସ ଗମ୍ମମାନତ୍ତା । ୱିସୁଦ୍ଧୋ ଲୋଭନୀୟେହି ଧମ୍ମେହି, ପରିମୁତ୍ତୋ ସୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ମା ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି, ଗମ୍ଭୀରତୋ ଚ ପୁଥୁଲତୋ ଚ ୟୋଜନଂ, ଆୟାମେନ ୟୋଜନଂ, ତତୋ ପଭୁତି, ୟତୋ ସରାମି ଅତ୍ତାନନ୍ତି ସୱିସୟେୱ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ।
ୱଜ୍ଜନେ ୱତ୍ତମାନେହି ଅପପରୀହି ୟୋଗେ ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି । ଅପ ସାଲାୟ ଆୟନ୍ତି ୱାଣିଜା, ପରି ସାଲାୟ ଆୟନ୍ତି ୱାଣିଜା, ସାଲଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଜ୍ଜନେତି କିଂ ? ରୁକ୍ଖଂ ପରିୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ । ଆପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ମା ୱସ୍ସି ଦେୱୋତି ମରିୟାଦା-ଭିୱିଧୀସ୍ୱୱଧି ୱିସୟେୱ ପଞ୍ଚମୀ, ୱିନା ପାଟଲିପୁତ୍ତେନ ସହ ୱେତି ୱିସେସୋ, ଏୱଂ ୟାୱ ପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ମା ୱସ୍ସି ଦେୱୋତି ।
ପଟିନିଧିମ୍ହି ପଟିଦାନେ ଚ ୱତ୍ତମାନେନ ପତିନା ୟୋଗେ ନାମସ୍ମା ପଞ୍ଚମୀ ୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ବୁଦ୍ଧସ୍ମା ପତି ସାରିପୁତ୍ତୋ, ଘତମସ୍ସ ତେସସ୍ମା ପତି ଦଦାତି, ପଟିନିଧିପଟିଦାନେସୂତି କିଂ ? ରୁକ୍ଖଂ ପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ।
ରିତେସଦ୍ଦେନ ୟୋଗେ ନାମସ୍ମା ଦୁତିୟା ହୋତି ପଞ୍ଚମୀ ଚ । ରିତେ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ରିତେ ସଦ୍ଧମ୍ମା ।
ୱିନା-ଞ୍ଞତ୍ରସଦ୍ଦେହି ୟୋଗେ ନାମସ୍ମା ତତିୟା ଚ ହୋତି ଦୁତିୟା ପଞ୍ଚମିୟୋ ଚ । ୱିନା ୱାତେନ, ୱିନା ୱାତଂ, ୱିନା ୱାତସ୍ମା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଏକେନ ପିଣ୍ଡପାତନୀହାରକେନ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମା ।
ଏତେହି ୟୋଗେ ତତିୟା ହୋତି ପଞ୍ଚମୀ ଚ । ପୁଥଗେୱ ଜନେନ, ପୁଥଗେୱ ଜନସ୍ମା, ଜନେନ ନାନା, ଜନସ୍ମା ନାନା ।
କିରିୟାଧାର ଭୂତ କତ୍ତୁ କମ୍ମାନଂ ଧାରଣେନ ୟୋ କିରିୟାୟାଧାରୋ ତସ୍ମିଂ କାରକେ ନାମସ୍ମା ସତ୍ତମୀ ହୋତି । କଟେ ନିସୀଦତି (ଦେୱଦତ୍ତୋ), ଥାଲିୟଂ ଓଦନଂ ପଚତି, ଆକାସେ ସକୁନା, ଭିଲେସୁ ତେଲଂ, ଗଙ୍ଗାୟଂ ୱଜୋ ।
ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ସତ୍ତମୀ ହୋତି । ଅଜିନମ୍ହି ହଞ୍ଞତେ ଦୀପି, ମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ଥିୟଂ ।
ୟସ୍ସ ଭାୱୋ ଭାୱନ୍ତରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତି, ତତୋ ସତ୍ତମୀ ହୋତି । ଗାୱୀସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ, ଦୁଦ୍ଧାସୁ ଆଗତୋ । ଭାୱୋତି କିଂ ? ୟୋ ଜଟାହି ସୋ ଭୁଞ୍ଜତି । ଭାୱଲକ୍ଖଣନ୍ତି କିଂ ? ୟୋ ଭୁଞ୍ଜତି ସୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ, ‘‘ଅକାଲେ ୱସ୍ସତି ତସ୍ସ, ତାଲେ ତସ୍ସ ନ ୱସ୍ସତୀ’’ତି ୱିସୟସତ୍ତମୀ ।
ୟସ୍ସ ଭାୱୋ ଭାୱନ୍ତରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତି, ତତୋ ଛଟ୍ଠୀ ଭୱତି ସତ୍ତମୀ ଚ ଅନାଦରେ ଗମ୍ୟମାନେ । ‘‘ଆକୋଟୟନ୍ତୋ ସୋ ନେତି, ସିୱିରାଜସ୍ସ ପେକ୍ଖତୋ’’, ‘‘ମଚ୍ଚୁ ଗଚ୍ଛତି ଆଦାୟ, ପେକ୍ଖମାନେ ମହାଜନେ’’ ।
ଗୁନ୍ନଂ ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ଗୋସୁ ସାମୀତି ୱିସୟସତ୍ତମୀ, ଏୱଂ ଗୁନ୍ନମିସ୍ସରୋ, ଗୋସ୍ୱିସ୍ସରୋ, ଗୁନ୍ନଂ ଅଧିପତି, ଗୋସୁ ଅଧିପତି, ଗୁନ୍ନଂ ଦାୟାଦୋ, ଗୋସୁ ଦାହାଦୋ, ଦୁନ୍ନଂ ସକ୍ଖି, ଗୋସୁ ସକ୍ଖି, ଗୁନ୍ନଂ ପତିଭୂ, ଗୋସୁ ପତିଭୂ, ଗୁନ୍ନଂ ପସୂତୋ, ଗୋସୁ ପସୂତୋ, କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତସ୍ସ, କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତେ, ଆୟୁତ୍ତୋ କଟକରଣସ୍ସ, ଆୟୁତ୍ତୋ କଟକରଣେତି ।
ତଥାଧାରୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ସତ୍ତମୀ, ଭିକ୍ଖୂସୁ ଅଭିୱାଦେନ୍ତି, ମୁଦ୍ଧନି ଧୁମ୍ବିତ୍ୱା, ବାହାସୁ ଗହେତ୍ୱା, ହତ୍ଥେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତି, ପଥେସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କଦଲୀସୁ ଗଜେ ରକ୍ଖନ୍ତୀତି । ଞାଣସ୍ମିଂ ପସନ୍ନୋତି ୱିସୟସତ୍ତମୀ, ଞାଣେନ ପସନ୍ନୋତି କରଣେ ତତିୟା, ଏୱଂ ଞାଣସ୍ମିଂ ଉସ୍ସୁକ୍କୋ ଞାଣେନ ଉସ୍ସୁକ୍କୋତି ।
ଜାତିଗୁଣକିରିୟାହି ସମୁଦାୟତେକଦେସସ୍ସ ପୁଥକ୍କରଣଂ ନିଦ୍ଧାରଣଂ । ୟତୋ ତଂ କରୀୟତି, ତତୋ ଛଟ୍ଠୀସତ୍ତମିୟୋ ହୋନ୍ତି । ସାଲୟୋ ସୂକଧଞ୍ଞାନଂ ପଥ୍ୟତମା, ସାଲୟୋ ସୂକଧଞ୍ଞେସୁ ପଥ୍ୟତମା, କଣ୍ହା ଗାୱୀନଂ ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା, କଣ୍ହା ଗାୱୀସୁ ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା, ଗଚ୍ଛତଂ ଧାୱନ୍ତୋ ସୀଘତମୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଧାୱନ୍ତୋ ସୀଘତମୋ । ସୀଲମେୱ ସୁତା ସେୟ୍ୟୋତି ଅୱଧିମ୍ହିୟେୱ ପଞ୍ଚମୀ ।
ନାମସ୍ସାଭିଧେୟ୍ୟମତ୍ତେ ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ରୁକ୍ଖୋ । ଇତ୍ଥି ପୁମା ନପୁଂସକନ୍ତି ଲିଙ୍ଗମ୍ପି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋୱ, ତଥା ଦୋଣୋ ଖାରୀ ଆଳ୍ହକନ୍ତି ପରିମାଣମ୍ପି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋୱ, ଏକୋ ଦ୍ୱେ ବହୱୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟାପି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋୱ ।
ସତୋ ସଦ୍ଦେନାଭିମୁଖୀକରଣମାମନ୍ତଣଂ । ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପଠମା ୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ଭୋପୁରିସ, ଭୋକ୍କତ୍ଥି, ଭୋ ନପୁଂସକ ।
କିରିୟାକାରକସଞ୍ଜାତୋ ଅସ୍ସେଦମ୍ଭାୱହେତୁକୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ଛଟ୍ଠୀ ୱିଭତ୍ତି ହୋତି । ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ, ସରତି ରଜ୍ଜସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ରଜ୍ଜସମ୍ବନ୍ଧିନିଂ ସତିଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାରନ୍ତୁ ଦୁତିୟାୱ ସରତି ରଜ୍ଜଂ । ତଥା ରଜକସ୍ସ ୱତ୍ଥଂ ଦଦାତି, ପହରତୋ ପିଟ୍ଠିଂ ଦଦାତି, ବାଲୋ ପୂରତି ପାପସ୍ସ, ଅମଚ୍ଚେ ତାତ ଜାନାହି, ଧୀରେ ଅତ୍ଥସ୍ସ କୋୱିଦେ, ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ସକିଂ ପକ୍ଖସ୍ସ, ପୂରଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ କୁମ୍ଭନ୍ତ୍ୱେୱମାଦି ।
କିତକପ୍ପୟୋଗେ କକ୍ତୁକମ୍ମେସୁ ବହୁଲଂ ସମ୍ବନ୍ଧୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ଛଟ୍ଠୀ, ସାଧୁ ସମ୍ମତୋ ବହୁଜନସ୍ସ, ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମଧାତୁ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଗୁତ୍ତୋ ମେଧାୱୀ, ଅମତଂ ତେସଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋ, ଅୱିସଂୱାଦକୋ ଲୋକସ୍ସ, ଅଲଜ୍ଜୀନଂ ନିସ୍ସାୟ, ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋତ୍ୱେୱମାଦି ।
କତ୍ତୁକମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତୁ ତତିୟା ଦୁତିୟାୟୋ ଚ, ସଞ୍ଚତ୍ତୋ ପିତରା ଅହଂ, ସରସି ତ୍ୱଂ ଏୱରୂପିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା, ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟତ୍ୱେୱମାଦି ।
ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେନ ୟୋଗେ ଛଟ୍ଠୀ ହୋତି ତତିୟା ୱା, ତୁଲ୍ୟୋ ପିତୁ, ତୁଲ୍ୟୋ ପିତରା, ସଦିସୋ ପିତୁ, ସଦିସୋ ପିତରା, ଇହ କଥଂ ତତିୟା ନ ହୋତି ? ଅଜ୍ଜୁନସ୍ସ ତୁଲା ନତ୍ଥି, କେସୱସ୍ସୁପମା ନ ଚେତି, ନେତେ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥା, କିଞ୍ଜରହି ତୁଲ୍ୟାନମୋପମ୍ମତ୍ଥା ।
ଅକାରନ୍ଥତୋ ନାମସ୍ମା ୟୋନଂ ଟାଟେ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ଟକାରା ସବ୍ବଦେସତ୍ଥା, ବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧେ, ଅତୋତି କିଂ ? କଞ୍ଞାୟୋ, ଇତ୍ଥିୟୋ, ୱଧୁୟୋ, ଇଧ କସ୍ମା ନ ଭୱତି ଅଗ୍ଗୟୋ । ଅୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟା ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ନିନଂ ଟାଟେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ରୂପା, ରୂପେ, ରୂପାନି, ଅତୋତ୍ୱେୱ ଅଟ୍ଠୀନି ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ସ୍ମାସ୍ମିନ୍ନଂ ଟାଟେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧସ୍ମା, ବୁଦ୍ଧେ ବୁଦ୍ଧସ୍ମିଂ, ଅତୋତ୍ୱେୱ ଅଗ୍ଗିସ୍ମା ଅଗ୍ଗିସ୍ମିଂ ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ପରସ୍ସ ସସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥିୟା ଆୟୋ ହୋତି ୱା । ବୁଦ୍ଧାୟ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ଭିୟ୍ୟୋ ତାଦତ୍ଥ୍ୟେୟେୱାୟମାୟୋ ଦିସ୍ସତେ, କ୍ୱଚିଦେୱଞ୍ଞତ୍ଥ, ଅତୋତ୍ୱେୱ ଇସିସ୍ସ, ଚତୁତ୍ଥିୟାତି କିଂ ? ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମୁଖଂ, ଅତ୍ତତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥସଦ୍ଦେନ ସମାସୋ ।
ସବ୍ବାଦିତୋପି ସ୍ମାସ୍ମିଂସାନଂ ଟାଟେଆୟା ହୋନ୍ତେୱ… ନିରୁତ୍ତିକାରାନୁମତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ସନ୍ଦସ୍ସନୱତୋ ଚ, ତତ୍ରୋଦମୁଦାହରଣଂ ‘ଅସ୍ମା ଲୋକା ପରମ୍ହା ଚ, ଉଭୟା ଧଂସତେ ନରୋ’, ‘ତ୍ୟାହଂ ମନ୍ତେ ପରତ୍ଥଦ୍ଧୋ’, ‘ୟାୟେୱ ଖୋ ପନତ୍ଥାୟ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥୋ ତମେୱତ୍ଥଂ ସାଧୁକଂ ମନସିକରେୟ୍ୟାଥୋ’ତି ।
ଘପତୋ ନାଦୀନମେକସ୍ମିଂ ୟୟା ହୋନି ୟଥାକ୍କମଂ । କଞ୍ଞାୟ, ରତ୍ତିୟା, ଇତ୍ଥିୟା, ଧେନୁୟା, ୱଧୁୟା, ଏକସ୍ମିନ୍ତି କିଂ ? କଞ୍ଞାହି, ରତ୍ତୀହି ।
ଘପସଞ୍ଞେହି ତେତିମାମୂହି ନାଦୀନମେକସ୍ମିଂସ୍ସା ୱା ହୋତି, ତସ୍ସା କତଂ, ତସ୍ସା ଦୀୟତେ, ତସ୍ସା ନିସ୍ସଟଂ, ତସ୍ସା ପରିଗ୍ଗହୋ, ତସ୍ସା ପତିଟ୍ଠିତଂ, ତାୟ ୱା, ଏୱଂ ଏତିସ୍ସା ଏତାୟ, ଇମିସ୍ସା ଇମାୟ, ଅମୁସ୍ସା ଅମୁୟା, ଏତେହୀତି କିଂ ? ସବ୍ବାୟ, ନାଦୀନଂ ତ୍ୱେୱ ? ସା, ଘପତୋତ୍ୱେୱ ? ତାହି ଅମୂହି ।
୪୭. ନଂମ୍ହି ନୁକ ଦ୍ୱାଦୀନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ।
ଦ୍ୱାଦୀନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ନୁକ ହୋତି ନଂମ୍ହି ୱିଭତ୍ତମ୍ହି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଏୱଂ ୟାୱ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ, ଉକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ, କକାରୋ ଅନ୍ତାୱୟୱତ୍ଥୋ, ତେନ ନଂମ୍ହି ନ ଦୀଘୋ ।
ନଂମ୍ହି ବହୁନୋ କତିସ୍ସ ଚ ନୁକ ହୋତି, ବହୁନ୍ନଂ, କତିନ୍ନଂ ।
ଝସଞ୍ଞା ତିତୋ ନଂୱଚନସ୍ସ ଣ୍ଣଂଣ୍ଣନ୍ନଂ ହୋତି, ତିଣ୍ଣଂ, ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ଝାତି କିଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ।
ଉଭା ନଂୱଚନସ୍ସ ଇନ୍ନଂ ହୋତି, ଉଭିନ୍ନଂ ।
ନାମସ୍ମା ସସ୍ସ ସୁଞ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ଦ୍ୱିସକାରପାଠେନ ସିଦ୍ଧେ ଲାଘୱତ୍ଥମିଦଂ ।
୫୨. ସ୍ସଂସ୍ସାସ୍ସାୟେସ୍ୱିତରେ କଞ୍ଞେଭିମାନମି ।
ସ୍ସମାଦୀସ୍ୱିତରାଦୀନମି ହୋତି, ଇତରିସ୍ସଂ, ଇତରିସ୍ସା, ଏକିସ୍ସଂ, ଏକିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞିସ୍ସଂ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା, ଏତିସ୍ସଂ, ଏତିସ୍ସା, ଏତିସ୍ସାୟ, ଇମିସ୍ସଂ, ଇମିସ୍ସା, ଇମିସ୍ସାୟ, ଏସ୍ୱିତି କିଂ ? ଇତରାୟ, ଏସନ୍ତି କିଂ ? ସବ୍ବସ୍ସଂ, ସବ୍ବସ୍ସା ।
ସ୍ସମାଦୀସୁ ତସ୍ସା ୱା ଇ ହୋତି, ତିସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ, ତିସ୍ସା ତସ୍ସା, ତିସ୍ସାୟ ତସ୍ସାୟ, ସ୍ସଂସ୍ସାସ୍ସାୟେସ୍ୱିତ୍ୱେୱ ? ତାୟ ।
ତାଏତାଇମାତୋ ସସ୍ସ ସ୍ସାୟୋ ହୋତି ୱା । ତସ୍ସାୟ ତାୟ, ଏତିସ୍ସାୟ ଏତାୟ, ଇମିସ୍ସାୟ ଇମାୟ ।
ରତ୍ୟାଦୀହି ସ୍ମିନୋ ଟୋ ହୋତି ୱା, ରତ୍ତୋ ରତ୍ତିୟଂ, ଆଦୋ ଆଦିସ୍ମିଂ ।
ଉଭସ୍ସ ସୁହିସ୍ୱୋ ହୋତି । ଉଭୋସୁ, ଉଭୋହି ।
ଲ୍ତୁପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ପିତାଦୀନଂ ଚ ଆ ହୋତି ସିମ୍ହି । କତ୍ତା, ପିତା । ପିତୁ, ମାତୁ, ଭାୱୁ, ମୀତୁ, ଦୁହିତୁ, ଜାମାତୁ, ନତ୍ତୁ, ହୋତୁ, ପୋତୁ ।
ଲ୍ତୁପିତାଦୀନଂ ଅ ହୋତି ଗେ ଆ ଚ, ଭୋ କତ୍ତ, ଭୋ କତ୍ତା, ଭୋ ପିତ, ଭୋ ପିତା ।
ଅ ଇ ଉ ଇଚ୍ଚେସଂ ୱା ଦୀଘୋ ହୋତି ଗେ ପରେ ତିଲିଙ୍ଗେ । ଭୋ ପୁରିସା, ଭୋ ପୁରିସ, ଭୋ ଅଗ୍ଗୀ, ଭୋ ଅଗ୍ଗି, ଭୋ ଭିକ୍ଖୂ, ଭୋ ଭିକ୍ଖୂ ।
ଘତୋ ବ୍ରହ୍ମାଦିତୋ ଚ ଗସ୍ସେ ୱା ହୋତି । ଭୋତି କଞ୍ଞେ, ଭୋତି କଞ୍ଞା, ଭୋ ବ୍ରହ୍ମେ, ଭୋ ବ୍ରହ୍ମ, ଭୋ ଖତ୍ତେ, ଭୋ ଖତ୍ତ, ଭୋ ଇସେ, ଭୋ ଇସି, ଭୋ ସଖେ, ଭୋ ସଖ । ସଖି ସଖୀତି ଇତ୍ଥିୟଂ ସିଦ୍ଧମେୱ । ଆକତିଗଣୋ-ୟଂ, ଏୱମଞ୍ଞତ୍ରାପି ।
ଅମ୍ମାଦୀହି ଗସ୍ସେ ନ ହୋତି । ଭୋତି ଅମ୍ମା, ଭୋତି ଅନ୍ନା, ଭୋତି ଅମ୍ବା ।
ଅମ୍ମାଦୀନଂ ଗେ ରସ୍ସୋ ହୋତି ୱା । ଭୋତି ଅମ୍ମ, ଭୋତି ଅମ୍ମା ।
୬୩. ଘୋ ସ୍ସଂ, ସ୍ସା, ସ୍ସାୟଂ ତିଂସୁ ।
ସ୍ସମାଦୀସୁ ଘୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି । ତସ୍ସଂ, ତସ୍ସା, ତସ୍ସାୟ, ତଂ, ସଭତିଂ, ଏସ୍ୱିତି କିଂ ? ତାୟ, ସଭାୟ ।
ଏକୱଚନେ ୟୋସୁ ଚ ଘଓକାରନ୍ତୱଜ୍ଜିତା ନଂ ନାମାନଂ ରସ୍ସୋ ହୋତି ତିଲିଙ୍ଗେ । ଇତ୍ଥିଂ, ଇତ୍ଥିୟା, ଇତ୍ଥିୟୋ, ୱଧୁଂ ୱଧୁୟା, ୱଧୁୟୋ, ଦଣ୍ଡିଂ, ଦଣ୍ଡିନା, ଦଣ୍ଡିନୋ, ସୟମ୍ଭୁଂ, ସୟମ୍ଭୁନା, ସୟମ୍ଭୁୱୋ, ଅଘୋ ନନ୍ତି କିଂ ? କଞ୍ଞାୟ, କଞ୍ଞାୟୋ, ଓଗ୍ଗହଣମୁତ୍ତରତ୍ଥଂ ।
ଅଘୋନଂ ଗେ ୱା ରସ୍ସୋ ହୋତି ତିଲିଙ୍ଗେ, ଇତ୍ଥି, ଇତ୍ଥୀ, ୱଧୁ, ୱଧୂ, ଦଣ୍ଡି, ଦଣ୍ଡୀ, ସୟମ୍ଭୁ, ସୟମ୍ଭୂ । ଅଘୋନଂତ୍ୱେୱ ? ଭୋତି କଞ୍ଞା, ଭୋ ଗୋ ।
ନପୁଂସକୱଜ୍ଜିତସ୍ସ ନାମସ୍ସ ସିସ୍ମିଂ ରସ୍ସୋ ନ ହୋତି । ଇତ୍ଥୀ, ଦଣ୍ଡୀ, ୱଧୂ, ସୟମ୍ଭୂ । ସିସ୍ମିନ୍ତି କିଂ ? ଇତ୍ଥିଂ, ଅନପୁଂସକସ୍ସାତି କିଂ ? ଦଣ୍ଡି କୁଲଂ ।
ଗସିହିନଂୱଜ୍ଜିତାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଗାୱଗୱା ହୋନ୍ତି । (ଗାୱଂ, ଗୱଂ), ଗାୱୋ, ଗୱୋ, ଗାୱେନ, ଗୱେନ, ଗାୱସ୍ସ, ଗୱସ୍ସ, ଗାୱସ୍ମା, ଗୱସ୍ମା, ଗାୱେ, ଗୱେ । ଅଗସିହିନଂସୂତି କିଂ ? ଭୋ ଗୋ, ଗୋ ତିଟ୍ଠତି, ଗୋହି, ଗୋନଂ ।
ଗୋସ୍ସ ସୁମ୍ହି ଗାୱଗୱା ହୋନ୍ତି ୱା । ଗାୱେସୁ, ଗୱେସୁ, ଗୋସୁ ।
ଗୋସ୍ସ ସେ ୱା ଗୱଂ ହୋତି ସହ ସେନ । ଗୱଂ, ଗାୱସ୍ସ, ଗୱସ୍ସ ।
ନଂୱଚନେନ ସହ ଗୋସ୍ସ ଗୁନ୍ନଂ ହୋତି ଗୱଂଚ ୱା । ଗୁନ୍ନଂ, ଗୱଂ, ଗୋନଂ ।
ଗୋତୋ ନାସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା । ଗାୱା, ଗୱା, ଗାୱେନ, ଗୱେନ ।
ଅଂୱଚନେ ଗୋସ୍ସ ଗାୱ୍ହ ୱା ହୋତି । ୱାୱ୍ହଂ, ଗାୱଂ, ଗୱଂ । ଗୋସ୍ସ ଗୋଣାଦେସୋ ନ କତୋ… ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ତା ।
ପସଞ୍ଞୀତୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ୟଂ ୱା ହୋତି । ଇତ୍ଥିୟଂ, ଇତ୍ଥିଂ । ପୀତୋତି କିଂ ? ଦଣ୍ଡିଂ, ରତ୍ତିଂ ।
ଝସଞ୍ଞୀତୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ନଂ ୱା ହୋତି । ଦଣ୍ଡିନଂ, ଦଣ୍ଡିଂ । କଥଂ ‘ବୁଦ୍ଧଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନ’ନ୍ତି ? ୟୋଗୱିଭାୱା । ଝାତି କିଂ ? ଇତ୍ଥିଂ । ଈତି କିଂ ? ଅଗ୍ଗିଂ ।
ଝୀତୋ ୟୋନଂ ନୋନେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଦଣ୍ଡୀନୋ, ଦଣ୍ଡିନେ, ଦଣ୍ଡୀ, ଝୀତୋ ତ୍ୱେୱ ? ଇତ୍ଥିୟୋ, ପୁମେତି କିଂ ? ଦଣ୍ଡୀନି କୁଲାନି ।
ଝୀତୋ ୟୋନଂ ନୋ ୱା ହୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଦଣ୍ଡିନୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଦଣ୍ଡିନୋ ପସ୍ସ, ଦଣ୍ଡୀ ୱା ।
ଝୀତୋ ସ୍ମିଂୱଚନସ୍ସ ନି ହୋତି ୱା, ଦଣ୍ଡିନି, ଦଣ୍ଡିସ୍ମିଂ, ଝୀତୋ ତ୍ୱେୱ ? ଅଗ୍ଗିସ୍ମିଂ ।
ଅମ୍ବୁଆଦୀହି ସ୍ମିନୋନି ହୋତି ୱା, ଫଲଂ ପତତି ଅମ୍ବୁନି, ପୁପ୍ଫଂ ୟଥା ପଂସୁନି ଆତପେ କତଂ, ୱାତ୍ୱେୱ ? ଅମ୍ବୁମ୍ହି, ପଂସୁମ୍ହି ।
କମ୍ମାଦିତୋ ସ୍ମିନୋ ନି ହୋତି ୱା । କମ୍ମନି କମ୍ମେ । କମ୍ମ, ଚମ୍ମ, ୱେସ୍ମ, ଭସ୍ମ (ଅସ୍ମ), ବ୍ରହ୍ମ, ଅତ୍ତ, ଆତୁମ, ଘମ୍ମ, ମୁଦ୍ଧ । କମ୍ମାଦିତୋତି କିଂ ? ବୁଦ୍ଧେ ।
କମ୍ମାଦିତୋ ନାୱଚନସ୍ସ ଏନୋ ୱା ହୋତି । କମ୍ମେନ, କମ୍ମନା, ଚମ୍ମେନ, ଚମ୍ମନା, କମ୍ମାଦିତୋତ୍ୱେୱ ? ବୁଦ୍ଧେନ ।
ଝଲତୋ ସସ୍ସ ନୋ ୱା ହୋତି । ଅଗ୍ଗିନୋ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ, ଦଣ୍ଡିନୋ ଦଣ୍ଡିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ସୟମ୍ଭୁନୋ ସୟମ୍ଭୁସ୍ସ,
କଥଂ ‘ୟୋ ଚ ସିସ୍ସୋ ମହାମୁନେ’ ତି ? (୩) ‘‘ଇତୋ କ୍ୱଚି ସସ୍ସ ଟାନୁବନ୍ଧୋ’’ତି ବ୍ରହ୍ମାଦୀସୁ ପାଠା ସସ୍ସ ଏ ଟାନୁବନ୍ଧୋ ।
ଝଲତୋ ସ୍ମାସ୍ସ ନା ହୋତି ୱା । ଅଗ୍ଗିନା ଅଗ୍ଗିସ୍ମା, ଦଣ୍ଡିନା ଦଣ୍ଡିସ୍ମା, ଭିକ୍ଖୁନା ଭିକ୍ଖୁସ୍ମା, ସୟମ୍ଭୁନା ସୟମ୍ଭୁସ୍ମା ।
ଲତୋ ୟୋନଂ ୱୋ ହୋତି ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଭିକ୍ଖୱୋ ଭିକ୍ଖୂ, ସୟମ୍ଭୁୱୋ ସୟମ୍ଭୂପୁମେତି କିଂ ? ଆୟୂନି ।
ଜନ୍ତ୍ୱାଦିତୋ ୟୋନଂ ନୋ ହୋତି ୱୋ ଚ ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଜନ୍ତୁନୋ, ଜନ୍ତୱୋ ଜନ୍ତୁୟୋ, ଗୋତ୍ରଭୁନୋ, ଗୋତ୍ରଭୁୱୋ ଗୋତ୍ରଭୂ । ସହଭୁନୋ, ସହଭୁୱୋ ସହଭୂ ।
କୂପଚ୍ଚୟନ୍ତତୋ ୟୋନଂ ନୋ ୱା ହୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ୱିଦୁନୋ ୱିଦୂ, ୱିଞ୍ଞୁନୋ ୱିଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ।
ଅମୁସଦ୍ଦତୋ ୟୋନଂ ଲୋପୋୱ ହୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ଅମୂ, ପୁମେତ୍ୱେୱ ? ଅମୁୟୋ ଅମୂନି । ୱୋପୱାଦୋୟଂ ।
ଅମୁସ୍ମା ସସ୍ସ ନୋ ନ ହୋତି, ଅମୁସ୍ସ, ନୋତି କିଂ ? ଅମୁୟା ।
ୟୋନଂ ଲୋପେ ନିସୁ ଚ ଦୀଘୋ ହୋତି, ଅଟ୍ଠୀ ଅଟ୍ଠୀନି, ୟୋଲୋପନିସୂତି କିଂ ? ରତ୍ତିୟୋ ।
ଏସୁ ନାମସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି । ଅଗ୍ଗୀସୁ, ଅଗ୍ଗୀନଂ, ଅଗ୍ଗୀହି ।
ପଞ୍ଚାଦୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ସୁନଂହିସ୍ୱ ହୋତି । ପଞ୍ଚସୁ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚହି, ଛସୁ, ଛନ୍ନଂ, ଛହି, ଏୱଂ ୟାୱ ଅଟ୍ଠରସା ।
ୟ୍ୱାଦୀସୁ ନ୍ତୁସ୍ସ ଅ ହୋତି । ଗୁଣୱନ୍ତା, ଗୁଣୱନ୍ତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତେ, ଗୁଣୱନ୍ତେନ ଇଚ୍ଚାଦି, ୟ୍ୱା-ଦୋତି କିଂ ? ଗୁଣୱା ତିଟ୍ଠତି ।
ଅଂସେସୁ ନ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଟ ହୋତି ୱା ନ୍ତୁସ୍ସ ଚ । ୟଂ ୟଂ ହି ରାଜ ଭଜତି ସନ୍ତଂୱାୟଦି ୱା ଅସଂ, କିଚ୍ଚା-ନକୁବ୍ବସ୍ସ କରେୟ୍ୟ କିଚ୍ଚଂ, ହିମୱଂୱ ପବ୍ବତଂ, ସୁଜାତିମନ୍ତୋପି ଅଜାତିମସ୍ସ । ୟୋଗୱିଭାଗେନାଞ୍ଞତ୍ରାପି । ଚକ୍ଖୁମା ଅନ୍ଧିତା ହୋନ୍ତି, ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ୱଣ୍ଣୱା ହୋନ୍ତି ।
ଝସଞ୍ଞସ୍ସ ଇସ୍ସ ୟୋସୁ ୱା ଟ ହୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଅଗ୍ଗୟୋ ଅଗ୍ଗୀ, ଝଗ୍ଗହଣଂ କିଂ ? ଇକାରନ୍ତସମୁଦାୟସ୍ସ ଟ ମା ସିୟାଭି, ରତ୍ତିୟୋ, ଇଗ୍ଗହଣଂ କିଂ ? ଦଣ୍ଡିନୋ, ପୁମେତି କିଂ ? ଅଟ୍ଠୀନି ।
ଲସଞ୍ଞସ୍ସ ଉସ୍ସ ୱେୱୋସୁ ଟ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୱୋ, ୱେୱୋସୂତି କିଂ ? ଜନ୍ତୁୟୋ, ଉଗ୍ଗହଣଂ କିଂ ? ସୟମ୍ଭୁୱୋ ।
ୟୋମ୍ହି କ୍ୱଚି ଲସଞ୍ଞସ୍ସ ଉସ୍ସ ୱା ଟ ହୋତି । ହେତୟୋ, ନନ୍ଦନ୍ତି ତଂ କୁରୟୋ ଦସ୍ସନେନ, ଅଜ୍ଜେୱ ତଂ କୁରୟୋ ପାପୟତୁ । ୱାତି କିଂ ? ହେତୁୟୋ ।
ଲସଞ୍ଞତୋ ଉତୋ ୟୋସ୍ସାଲପନେ ୱେୱୋ ହୋନ୍ତି ୱା ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୱୋ ଭିକ୍ଖୂ, ପୁମେତି କିଂ ଆୟୂନି, ଆଲପନେତି କିଂ ? ଜନ୍ତୁୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଲୁତୋତ୍ୱେୱ ? ଧେନୁୟୋ, ସୟମ୍ଭୁୱୋ ।
୯୭. ସ୍ମାହିସ୍ମିଂ ନଂ ମ୍ହାଭିମ୍ହି ।
ନାମସ୍ମା ପରେସଂ ସ୍ମାହିସ୍ମିନ୍ନଂ ମ୍ହା ଭିମ୍ହି ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ବୁଦ୍ଧମ୍ହା ବୁଦ୍ଧସ୍ମା, ବୁଦ୍ଧେଭି ବୁଦ୍ଧେହି, ବୁଦ୍ଧମ୍ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ମିଂ, ବହୁଲାଧିକାରାଅପୱାଦୱିସୟେପି, ଦସସହସ୍ସିମ୍ହି ଧାତୁୟା ।
ଅକାରନ୍ତସ୍ସ ସୁହିସ୍ୱେ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧେସୁ ବୁଦ୍ଧେହି ।
ଅକାରନ୍ତାନଂ ସବ୍ବାଦୀନଂ ଏ ହୋତି ନଂମ୍ହି ସୁହିସୁ ଚ । ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବେସୁ, ସବ୍ବେହି, ସବ୍ବାଦୀନନ୍ତି କିଂ ? ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଅସ୍ସେତ୍ୱେୱ ? ଅମୂସଂ । ସବ୍ବ କତର କତମ ଉଭୟ ଇତର ଅଞ୍ଞ ଅଞ୍ଞତର ଅଞ୍ଞତମ (୪) ‘‘ପୁବ୍ବପରା-ୱରଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରା-ଧରାନି ୱୱତ୍ଥାୟମସଞ୍ଞାୟଂ’’ (ପା,୧,୧,୩୪) ୟ ତ୍ୟ ତ ଏତ ଇମ ଅମୁ କିଂ ଏକ ତୁମ୍ହ ଅମ୍ହ ।
ସବ୍ବାଦିତୋ ନଂୱଚନସ୍ସ ସଂସାନଂ ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବେସାନଂ ।
ସବ୍ବାଦୀନଂ ଘପତୋ ସସ୍ସ ସ୍ସା ୱା ହୋତି, ସବ୍ବସ୍ସା ସବ୍ବାୟ, ପଗ୍ଗହଣମୁତ୍ତରତ୍ଥଂ ।
ସବ୍ବାଦୀନଂ ଘପତୋ ସ୍ମିନୋ ସ୍ସଂ ୱା ହୋତି, ସବ୍ବସ୍ସଂ ସବ୍ବାୟ, ଅମୁସ୍ସଂ ଅମୁୟା ।
ଘପତୋ ସ୍ମିନୋ ୟଂ ୱା ହୋତି, କଞ୍ଞାୟଂ କଞ୍ଞାୟ, ରତ୍ତିୟଂ ରତ୍ତିୟା, ୱଧୁୟଂ ୱଧୁୟା, ସବ୍ବାୟଂ ସବ୍ବାୟ, ଅମୁୟଂ ଅମୁୟା ।
ସଭାପରିସାହି ସ୍ମିନୋ ତିଂ ୱା ହୋତି, ସଭତିଂ ସଭାୟ, ପରିସତିଂ ପରିସାୟ ।
ଏହି ସ୍ମିନୋ ସି ହୋତି ୱା, ପଦସି ପଦସ୍ମିଂ, ବିଲସି ବିଲସ୍ମିଂ ।
ପଦାଦୀହି ନାସ୍ସ ସା ହୋତି ୱା, ପଦସା ପଦେନ, ବିଲସା ବିଲେନ ।
ଏହି ନାସ୍ସ ସା ହୋତି ୱା, କୋଧସା କୋଧେନ, ଅତ୍ଥସା ଅତ୍ଥେନ ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ପରସ୍ସ ନାୱଚନସ୍ସ ଏନାଦେସୋ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧେନ, ଅତୋତି କିଂ ? ଅଗ୍ଗିନା ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ସିସ୍ସ ଓ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧୋ, ଅତୋତ୍ୱେୱ ? ଅଗ୍ଗି ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ସିସ୍ସ ଏ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି, ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ ୟଥା ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗେ । ଅପୱାଦୱିସୟେପି ବହୁଲଂୱୀଧାନା-ସୁଖେ ଦୁକ୍ଖେ। ୱାତି କିଂ ? ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବୋ କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ପକ୍ଖେ ସବ୍ବତ୍ଥ ମା ହୋତୁ ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ସିସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ । ରୂପଂ ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ୟୋନଂ ନି ହୋତି ନପୁଂସକେ । ସବ୍ବାନି ରୂପାନି, ନିଚ୍ଚୱିଧାନେ ଫଲଂ ଏକଚ୍ଚାଦିସବ୍ବାଦୀନଂ ପଠମାୟଂ ।
ଝଲତୋ ୟୋନଂ ନି ହୋତି ୱା ନପୁଂସକେ, ଅଟ୍ଠୀନି ଅଟ୍ଠୀ, ଆୟୂନି ଆୟୂ ।
ଝଲତୋ ୟୋନଂ ଲୋପୋ ହୋତି, ଅଟ୍ଠୀ, ଆୟୂ, ଅଗ୍ଗୀ, ଭିକ୍ଖୂ, ଝଲାତ୍ୱେୱ ? ଅଗ୍ଗୟୋ । ପଗେୱ କସ୍ମା ନ ହୋତି ? ଅନ୍ତରଙ୍ଗତ୍ତା ଅକାରସ୍ସ ।
ଜନ୍ତୁହେତୂହି ଈକାରନ୍ତେହି ଘପ ସଞ୍ଞେହି ଚ ପରେସଂ ୟୋନଂ ୱା ଲୋପୋ ହୋତି, ଜନ୍ତୂ ଜନ୍ତୁୟୋ, ହେତୂ ହେତୁୟୋ, ଦଣ୍ଡୀ ଦଣ୍ଡିୟୋ, କଞ୍ଞା କଞ୍ଞାୟୋ, ରତ୍ତୀ ରତ୍ତିୟୋ, ଇତ୍ଥୀ ଇତ୍ଥିୟୋ, ଧେନୂ ଧେନୁୟୋ, ୱଧୂ ୱଧୁୟୋ ।
ପସଞ୍ଞସ୍ସ ଇୱଣ୍ଣସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା ୟକାରେ, ରତ୍ୟୋ ରତ୍ୟା, ରତ୍ୟଂ, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞୋ, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞା, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞଂ, ୱା ତ୍ୱେୱ ? ରତ୍ତିୟୋ, ପସ୍ସାତି କିଂ ? ଦଣ୍ଡିୟୋ, ଇୱଣ୍ଣସ୍ସାତି କିଂ ? ଧେନୁୟୋ ୱଧୁୟୋ । କଥଂ ‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଅହଂ ମତ୍ୟା’ତି ? ‘ୟେ ପସ୍ସା’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ।
ନାମସ୍ମା ଗସୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି ୱିଜ୍ଝନ୍ତରାଭାୱେ, ଭୋ ପୁରିସ, ଅୟଂ, ଦଣ୍ଡୀ ।
ଅୱିଜ୍ଜମାନସଙ୍ଖ୍ୟେହି ପରାସଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି, ଚ ୱା ଏୱ ଏୱଂ, ଏତସ୍ମାୟେୱ ଲିଙ୍ଗା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି ଅନୁମୀୟତେ ।
ଏକତ୍ଥୀଭାୱେ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି ବହୁଲଂ, ପୁତ୍ତୀୟତି, ରାଜପୁରିସୋ, ୱାସିଟ୍ଠୋ, କ୍ୱଚି ନ ହୋତି ବହୁଲଂ ୱିଧାନା-ପରନ୍ତପୋ, ଭଗନ୍ଦରୋ, ପରସ୍ସପଦଂ, ଅତ୍ତନୋପଦଂ, ଗୱମ୍ପତି, ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ, ଅନ୍ତେୱାସୀ, ଜନେସୁତୋ ମମତ୍ତଂ ମାମକୋ ।
ଅମାଦେକତ୍ଥା ପୁବ୍ବଂ ୟଦେକତ୍ଥଂ ତତୋ ପରାସଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି । ଅଧିତ୍ଥି । ଇଧ ନ ହୋତି ବହୁଲଂ
ୱିଧାନା ୟଥାପତ୍ଥୀୟା, ୟଥାପରିସାୟ, ପୁବ୍ବସ୍ମାତି କିଂ ? ଗାମଗତୋ ।
ଅମାଦେକତ୍ଥା ପୁବ୍ବଂ ୟଦେକତ୍ଥମକାରନ୍ତଂ, ତତୋ ପରାସଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ନ ହୋତି, ଅନ୍ତୁ, ଭୱତ୍ୟପଞ୍ଚମ୍ୟା, ଉପକୁମ୍ଭଂ, ଅପଞ୍ଚମିୟାତି କିଂ ? ଉପକୁମ୍ଭା ଆନୟ ।
ଅମାଦେକତ୍ଥା ପୁବ୍ବଂ ୟଦେକତ୍ଥମକାରନ୍ତଂ, ତତୋ ପରାସଂ ତତିୟାସତ୍ଥମୀନଂ ୱା ଅଂ ହୋତି, ଉପକୁମ୍ଭେନ କତଂ, ଉପକୁମ୍ଭଂ କତଂ, ଉପକୁମ୍ତେ ନିଧେହି, ଉପକୁମ୍ଭଂ ନିଧେହି ।
ନାମ୍ହି ରାଜସ୍ସି ୱା ହୋତି, ସବ୍ବଦତ୍ତେନ ରାଜିନା, ୱାତ୍ୱେୱ ? ରଞ୍ଞା ।
ରାଜସ୍ସ ଊ ହୋତି ୱା ସୁନଂହିସୁ, ରାଜୂସୁ ରାଜେସୁ, ରାଜୂନଂ ରଞ୍ଞଂ, ରାଜୂହି ରାଜେହି ।
ଇମସଦ୍ଦସ୍ସାନିତ୍ଥିୟଂ ଟେ ହୋତି ୱା ସୁନଂହିସୁ, ଏସୁ ଇମେସୁ, ଏସଂ ଇମେସଂ, ଏସି ଇମେହି, ଅନିତ୍ଥିୟନ୍ତି କିଂ ? ଇମାସୁ, ଇମାସଂ, ଇମାହି ।
ଇମସଦ୍ଦସ୍ସାନିତ୍ଥିୟଂ ନାମ୍ହି ଅନଇମିଇଚ୍ଚାଦେସା ହୋନ୍ତି, ଅନେନ ଇମୀନା, ଅନିତ୍ଥିୟଂତ୍ୱେୱ ? ଇମାୟ ।
ଇମସଦ୍ଦସ୍ସାନପୁଂସକସ୍ସ ଅୟଂ ହୋତି ସିମ୍ହି, ଅୟଂ ପୁରିସୋ, ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ, ଅନପୁଂସକସ୍ସାତି କିଂ ? ଇମଂ ।
ତ୍ୟତେତାନମନପୁଂସକାନଂ ତସ୍ସ ସୋ ହୋତି ସିମ୍ହି, ସ୍ୟୋ ପୁରିସୋ, ସ୍ୟା ଇତ୍ଥୀ, ଏୱଂ ସୋ, ସା, ଏସୋ, ଏସା, ଅନପୁଂସକସ୍ସେତ୍ୱେୱ ? ତ୍ୟଂ, ତଂ, ଏତଂ ।
ଅନପୁଂସକସ୍ସାମୁସ୍ସ ମକାରସ୍ସ ସୋ ହୋତି ସିମ୍ହି, ଅସୁ ପୁରିସୋ, ଅସୁ ଇତ୍ଥୀ ।
ଅମୁସ୍ସ ମସ୍ସ କେ ୱା ସୋ ହୋତି, ଅସୁକୋ ଅମୁକୋ, ଅସୁକା ଅମୁକା, ଅସୁକଂ ଅମୁକଂ, ଅସୁକାନି ଅମୁକାନି ।
ତସଦ୍ଦସ୍ସ ତସ୍ସ ନୋ ୱା ହୋତି ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ, ନେ ତେ ନାୟୋ ତାୟୋ, ନଂ ତଂ, ନାନି ତାନି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୧୩୨. ଟ ସସ୍ମାସ୍ମିଂସ୍ସାୟସ୍ସଂସ୍ସାସଂମ୍ହାମ୍ହିସ୍ୱି ମସ୍ସ ଚ ।
ସାଦୀସ୍ୱିମସ୍ସ ତତସ୍ସ ଚ ଟୋ ୱା ହୋତି, ଅସ୍ସ ଇମସ୍ସ, ଅସ୍ମା ଇମସ୍ମା, ଅସ୍ମିଂ ଇମସ୍ମିଂ, ଅସ୍ସାୟ ଇମିସ୍ସାୟ, ଅସ୍ସଂ ଇମିସ୍ସଂ, ଅସ୍ସା ଇମିସ୍ସା, ଆସଂ ଇମାସଂ, ଅମ୍ହା ଇମମ୍ହା, ଅମ୍ହି ଇମମ୍ହି, ଅସ୍ସ ତସ୍ସ, ଅସ୍ମା ତସ୍ମା, ଅସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ, ଅସ୍ସାୟ ତସ୍ସାୟ, ଅସ୍ସଂ ତସ୍ସଂ, ଅସ୍ସା ତସ୍ସା, ଆସଂ ତାସଂ, ଅମ୍ହା ତମ୍ହା, ଅମ୍ହି ତମ୍ହି, ସ୍ସାୟାଦିଗ୍ଗହଣମାଦେସନ୍ତରେ ମା ହୋତୂତି ।
ଇସିସ୍ମା ସିସ୍ସ ଟେ ୱା ହୋତି, ‘ୟୋ ନ୍ୱଜ୍ଜ ୱିନୟେ କଙ୍ଖଂ, ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱିଦୂ ଇସେ’, ୱାତ୍ୱେୱ ? ଇସି ।
ଇସିସ୍ମା ପରସ୍ସ ଦୁତିୟାୟୋସ୍ସ ଟେ ୱା ହୋତି, ‘ସମଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ୱନ୍ଦେ, ସମ୍ପନ୍ନଚରଣେ ଇସେ’, ୱାତ୍ୱେୱ ? ଇସୟୋ ପସ୍ସ, ଦୁତିୟସ୍ସାତି କିଂ ? ଇସୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
ଅକାରନ୍ତେହି ଏକଚ୍ଚାଦୀହି ୟୋନଂ ଟେ ହୋତି, ଏକଚ୍ଚେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏକଚେ ପସ୍ସ, ଅତୋତି କିଂ ? ଏକଚ୍ଚାୟୋ, ଏୱଂ ଏସ ସ ପଠମ ।
ଏକଚ୍ଚାଦୀହି ପରସ୍ସ ନିସ୍ସ ଟା ନ ହୋତି, ଏକଚ୍ଚାନି ।
ସବ୍ବାଦୀହି ପରସ୍ସ ନିସ୍ସ ଟା ନ ହୋତି, ସବ୍ବାନି ।
ଅକାରନ୍ତେହି ସବ୍ବାଦୀହି ୟୋନମେଟ ହୋତି, ସବ୍ବେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସବ୍ବେ ପସ୍ସ, ଅତୋତ୍ୱେୱ ? ସବ୍ବାୟୋ ।
ନାମଭୂତେହୀ ଅପ୍ପଧାନେହି ଚ ସବ୍ବାଦୀହି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚାଞ୍ଞଂ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ, ତଂ ନ ହୋତି, ତେ ସବ୍ବା, ତେ ପିୟସବ୍ବା, ତେ ଅତିସବ୍ବା ।
ତତିୟତ୍ଥେନ ୟୋଗେ ସବ୍ବାଦୀହି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚାଞ୍ଞଂ ସବ୍ବାଦି କାରିୟଂ, ତଂ ନ ହୋତି, ମାସେନ ପୁବ୍ବାନଂ ମାସପୁବ୍ବାନଂ ।
ଚତ୍ଥସମାସୱିସୟେ ସବ୍ବାଦୀହି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚାଞ୍ଞଂ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ, ତଂ ନ ହୋତି, ଇକ୍ଖିଣୁତ୍ତରପୁବ୍ବାନଂ, ସମାସେତି କିଂ ? ଅମୁସଞ୍ଚ ତେସଞ୍ଚ ଦେହି ।
ଏତ୍ଥସମାସୱିସଧୟ ସବ୍ବାଦୀହି ୟଧସ୍ସଟ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ୱା ହୋତି, ପୁଗ୍ଗୁତ୍ତରେ, ପୁବ୍ବୁତ୍ତରା ।
ଏତେହି ପୁବ୍ବାଦୀହି ଛହି ସୱିସୟେ ଏଟ ୱା ହୋତି, ପୁବ୍ବେ ପୁବ୍ବା, ପରେ ପରା, ଅପରେ ଅପରା, ଦକ୍ଖିଣେ ଦକ୍ଖିଣା, ଉତ୍ତରେ ଉତ୍ତରା, ଅଧରେ ଅଧରା, ଛହିତିକିଂ ? ୟେ ।
୧୪୪. ମନାଦୀହି ସ୍ମିଂସଂନାସ୍ମାନଂ ସିସୋଓସାସା ।
ମନାଦୀହି ସ୍ମିମାଦୀନଂ ସିସୋଓସାସା ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ମନସି ମନସ୍ମିଂ, ମନସୋ ମନସ୍ସ, ମନୋ ମନଂ, ମନସା ମନେନ, ମନସା ମନସ୍ମା, କଥଂ ‘ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ ଅଚେତସୋ, ହିତ୍ୱା ୟାତି ସୁମେଧସୋ, ସୁଦ୍ଧୁତ୍ତରୱାସସା, ହେମକପ୍ପନୱାସସେ’ତି ? ସକତ୍ଥେଣତ୍ଥା । ମନତମ ତପ ତେଜ ସିର ଉର ୱଚ ଓଜ ରଜୟସ ପୟ (୬) ‘‘ସରୱୟା-ୟୱାସଚେତା ଜଲାସୟାକ୍ଖୟଲୋହପଟମନେସୁ’’ ।
ସନ୍ଥସଦ୍ଦସ୍ସ ସବ ଭୱତି ଭକାରେ, ସବ୍ଭି ।
ଭୱନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଭୋନ୍ତାଦେସୋ ୱା ହୋତି ଗୟୋନାସେ, ଭୋନ୍ତ ଭୱଂ, ଭୋନ୍ତୋ ଭୱନ୍ତୋ, ଭୋତା ଭୱତା, ଭୋତୋ ଭୱତୋ, ଭୋ ଇତି ଆମନ୍ତଣେ ନିପାତୋ ‘କୁତୋ ନୁ ଆଗଚ୍ଛଥ ଭୋ ତୟୋ ଜନା’, ଏୱଂ ଭୱନ୍ତତି, ଭଦ୍ଦେତି ସଦ୍ଦନ୍ଥରେନ ସିଦ୍ଧଂ, ସଦ୍ଧନ୍ଥଇତି ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିଭାୱେନ ।
ଅଗ୍ଗିସ୍ମା ସିସ୍ସ ନି ୟୋତି ୱା, ଅଗ୍ଗିନି ଅଗ୍ଗି ।
ସିମ୍ହି ନ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ୱା, ଗଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ।
ଭୂଧାତୁତୋ ନ୍ତସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ସିମ୍ହି ନିଚ୍ଚଂ ପୁନବ୍ବିଧାନା, ଭୱଂ ।
ସିମ୍ହି ମହନ୍ତାରହନ୍ତାନଂ ନ୍ତସ୍ସ ଟା ୱା ହୋତି, ମହା ମହଂ, ଅରହା ଅରହଂ ।
ସିମ୍ହି ନ୍ତୁସ୍ସ ଟା ହୋତି, ଗୁଣୱା ।
ନ୍ତୁସ୍ସ ଅଂଙଂ ହୋନ୍ତି ସିମ୍ହି ନପୁଂସକେ, ଗୁଣୱଂ କୁଲଂ, ଗୁଣୱନ୍ତଂ କୁଲଂ, ନପୁଂସକେତିଂ କିଂ ? ସୀଲୱା ଭିକ୍ଖୁ ।
ହିମୱତୋ ସିମ୍ହୀ ନ୍ତୁସ୍ସ ଓ ୱା ହୋତି, ହିମୱନ୍ତୋ ହିମୱା ।
ରାଜାଦୀହିୟୁୱାଦୀହି ଚ ସିସ୍ସ ଆ ହୋତି, ରାଜା, ୟୁୱା । ରାଜ ବ୍ରହ୍ମ ସଖ ଅତ୍ତ ଆତୁମ (୭) ‘‘ଧମ୍ମୋ ୱାଞ୍ଞତ୍ଥେ’’ ଦଳ୍ହଧମ୍ମା, ଅସ୍ମ, (୮) ‘‘ଇମୋ ଭାୱେ’’ ଅଣିମା, (ମହିମା, ଗରିମା) ଲଘିମା, ୟୁୱ ସା ସୁୱା ମଘୱ ପୁମ ୱତ୍ତହ ।
ରାଜାଦୀନଂ ୟୁୱାଦୀନଂ ଚ ଆନଙ ହୋତି ୱା ଅଂମ୍ହି, ରାଜାନଂ ରାଜଂ, ୟୁୱାନଂ ୟୁୱଂ ।
ରାଜାଦୀହି ୟୁୱାଦୀହି ଚ ୟୋନଂ ଆନୋ ୱା ହୋତି, ରାଜାନୋ ୟୁୱାନୋ, ୱା ତ୍ୱେୱ ? ରାଜା ରାଜେ, ୟୁୱା ୟୁୱେ ।
ସଖତୋ ୟୋନ ମାୟୋ ନୋ ହୋନ୍ତି ୱା ଆନୋ ଚ, ସଖାୟୋ, ସଖିନୋ, ସଖାନୋ, ୱା ତ୍ୱେୱ ? ସଖା, ସଖେ ।
ସଖତୋ ସ୍ମିନୋ ଟେ ହୋତି, ସଖେ, ନିଚ୍ଚତ୍ଥୋ-ୟମାରମ୍ଭୋ ।
ସଖସ୍ସ ଇ ହୋତି ନୋନାସେସୁ, ସଖିନୋ, ସଖିନା, ସଖିସ୍ସ ।
ସଖସ୍ସ ଇ ୱା ହୋତି ସ୍ମାନଂସୁ, ସଖିସ୍ମା ସଖସ୍ମା, ସଖୀନଂ ସଖାନଂ ।
ସଖସ୍ସ ଆରଙ ୱା ହୋତି ୟୋସ୍ୱଂହିସୁ ସ୍ମାନଂସୁ ଚ, ସଖାରୋ ସଖାୟୋ, ସଖାରେସୁ ସଖେସୁ, ସଖାରଂ ସଖଂ, ସଖାରେହି ସଖେହି, ସଖାରା ସଖା, ସଖସ୍ମା, ସଖାରାନଂ ସଖାନଂ ।
ଲ୍ତୁପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ପିତାଦୀନଂ ଚ ଆରଙ ହୋତୀ ସତୋ-ଞ୍ଞତ୍ର, କତ୍ତାରୋ, ପିତରୋ, କତ୍ତାରଂ, ପିତରଂ, କତ୍ତାରା, ପିତରା, କତ୍ତରି, ପିତରି, ଅସେତି କିଂ ? କତ୍ତୁନୋ, ପିତୁନୋ ।
ନମ୍ହି ଲ୍ତୁପିତାଦୀନୁମାନଙ ୱା ହୋତି, କତ୍ତାରାନଂ କତ୍ତୂନଂ, ଦିତରାନଂ ପିତୁନ୍ନଂ ।
ନମ୍ହି ଲ୍ତୁପିତାଦୀନମା ୱା ହୋତୀ, କତ୍ତାନଂ କତ୍ତୂନଂ, ପୀତାନଂ ପିତୁନ୍ନଂ ।
ଲ୍ତୁପିତାଦିହି ସସ୍ସ ଲୋପୋ ୱା ହୋତି, କତ୍ଥୁ କତ୍ଥୁନୋ, ସକମନ୍ତାତୁ ସକମନ୍ଧାତୁନୋ, ପୀତୁ ପିତୁନୋ ।
ସୁହିସୁ ଲ୍ତୁପିତାଦୀନମାରଙ ୱା ହୋତି, କତ୍ତାରେସୁ କତ୍ତୂସୁ, ପିତରେସୁ ପିତୂସୁ, କତ୍ତାରେହି କତ୍ତୂହି, ପିତରେହି ପୀତୂହୀ ।
ୟୋସୁ ନଦିସଦ୍ଦସ୍ସ ଆମ ୱା ହୋତି, ନଜ୍ଜାୟୋ ନଦିୟୋ ।
କତିମ୍ହା ଧୟାନଂ ଟି ହୋତି, କତି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, କତି ପସ୍ସ ।
ପଞ୍ଚାଦୀହି ଚୁଦ୍ଦସହି ସଂଖ୍ୟାହି ୟୋନଂ ଟୋ ହୋତି ପଞ୍ଚ, ପଞ୍ଚ, ଏୱଂ ୟାୱ ଅଟ୍ଠାରସା । ପଞ୍ଚାଦୀହୀତି କିଂ ? ଦ୍ୱେ, ତୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ, ଚୁଦ୍ଧସହୀତି କିଂ ? ଦ୍ୱେ ୱିସତିୟୋ ।
ଉଭଗୋହି ୟୋନଂ ଟୋ ହୋତି, ଉଭୋ, ଉଭୋ, ଗାୱୋ, ଗାୱୋ, କଥଂ ‘ଇମେକରତ୍ଥିଂ ଉଭୟୋ ୱସାମା’ତି ? ଟୋମ୍ହି ୟକାରାଗମୋ ।
ଆରୱାଦେସତୋ ୟୋନଂ ଟୋ ହୋତି, ସଖାରୋ, କତ୍ତାରୋ, ପିତରୋ ।
ଆରୱାଦେସମ୍ହା ୟୋନଂ ଟୋଟେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ସଖାରୋ, ସଖାରେ ସଖାୟୋ, ଟୋଗ୍ଗହଣଂ ଲାଘୱତ୍ଥଂ ।
ଆରୱାଦେସମ୍ହା ନାସ୍ମାନଂ ଟା ହୋତି, କତ୍ତାରା, କତ୍ତରା । କୂଚି ୱା ହୋତି ବୟୁଲାଧିକାରା, ଏତାଦିସା ସଖାରମ୍ହା ।
ଆରୱାଦେସମ୍ହା ସ୍ମିନୋ ଟି ହୋତି, କତ୍ତରି, ୱିତରି ।
ଦିୱାଦୀହି ନାମେହି ସ୍ମିନୋ ଟି ହୋତି, ଦିୱି, ଭୁୱି । ନିଚ୍ଚଂ ୱକାରାଗମୋ ।
ସ୍ମିମ୍ହି ଆରୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି, କତ୍ତରି, ନତ୍ତରି ।
ନତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତାନଂ ପିତାଦୀନମାରୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ, ପିତରୋ, ପିତରଂ, ଅନୁତ୍ୱାଦୀନନ୍ତି କିଂ ? ନତ୍ତାରୋ ।
ସୁହିସୁ ୟୁୱାଦୀନଂ ଆନଙ ହୋତି, ୟୁୱାନେସୁ, ୟୁୱାନେହି ।
ଏସୁ ୟୁୱାଦୀନମା ହୋତି, ୟୁୱାନୋ, ୟୁୱାନା, ୟୁୱାନେ ।
ୟୁୱାଦୀହି ସ୍ମାସ୍ମିନ୍ନଂ ନାନେ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ୟୁୱାନା, ୟୁୱାନେ ।
ୟୁୱାଦୀହି ୟୋନଂ ନୋନେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ୟୁୱାନୋ, ୟୁୱାନେ, ୱାତି କିଂ ? ୟୁୱେ ପସ୍ସ, ନୋଗ୍ଗହଣଂ ଲାଘୱତ୍ଥଂ ।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନା ଇକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ୟୋନଂ ନୋନେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ତୋମରଙ୍କୁସପାଣିନୋ, ତୋମରଙ୍କୁସପାଣିନେ, ୱାତ୍ୱେୱ ? ତୋମରଙ୍କୁସପାଣୟୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି କିଂ ? ପାଣୟୋ ।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ଥମାନା ଇକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ସ୍ମିନୋ ନେ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, କତଞ୍ଞୁମ୍ହି ଚ ପୋସମ୍ହି, ସୀଲୱନ୍ତେ ଅରିୟ ୱୁତ୍ତିନେ, ୱାତ୍ୱେୱ ? ଅରିୟୱୁତ୍ତିମ୍ହି, ପୁମେତ୍ୱେୱ ? ଅରିୟୱୁତ୍ତିୟା ।
ପୁମସଦ୍ଦତୋ ସ୍ମିନୋ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱା ହୋତି, ପୁମାନେ ପୁମେ ।
ପୁମସ୍ସ ନାମ୍ହି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱା ହୋତି, ପୁମାନା ପୁମେନ ।
ପୁମସ୍ସ ସୁମ୍ହି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଆ ଚ ୱା ହୋତି, ପୁମାନେସୁ, ପୁମାସୁ ପୁମେସୁଂ ।
ପୁମସଦ୍ଦତୋ ଗସ୍ସ ଅଂ ୱା ହୋତି, ଭୋ ପୁମଂ ଭୋ ପୁମ, ଭୋ ଇତ୍ତିପୁମଂ ଭୋ ଇତ୍ଥିପୁମ ।
ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ଆନଙ ହୋତି ଅଂସେ ଗେ ଚ, ସାନଂ, ସାନସ୍ସ, ଚଭା ସାନ ।
ୱତ୍ତହା ସନଂନଂ ନୋନାନଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ୱତ୍ତହାନୋ, ୱତ୍ତହାନାନଂ ।
ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ଉ ୱା ହୋତି ସନଂସୁ, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ, ବ୍ରହ୍ମୂନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ।
ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ଉ ହୋତି ନାମ୍ହି, ବ୍ରହ୍ମୁନା ।
୧୯୨. ପୁମକମ୍ମଥାମଦ୍ଧାନଂ ୱା ସସ୍ମାସୁ ଚ ।
ପୁମାଦିନମୁ ହୋତି ୱା ସସ୍ମାସୁ ନାମ୍ହି ଚ, ପୁମୁନୋ ପୁମସ୍ସ, ପୁମୁନା ପୁମାନା, ପୁମୁନା ପୁମାନା, କମ୍ମୁନୋ କମ୍ମସ୍ସ, କମ୍ମୁନା କମ୍ମସ୍ମା, କମ୍ମୁନା କମ୍ମନା, ଥାମୁନୋ ଥାମସ୍ସ, ଥାମୁନା ଥାମସ୍ମା, ଥାମୁନା ଥାମେନ, ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଦ୍ଧସ୍ସ, ଅଦ୍ଧୁନା ଅଦ୍ଧସ୍ମା, ଅଦ୍ଧୁନା ଅଦ୍ଧନା ।
ୟୁୱା ସସ୍ସ ୱା ଇନୋ ହୋତି, ୟୁୱିନୋ ୟୁୱସ୍ସ ।
ଅତ୍ତାତୁମେହି ସସ୍ସ ନୋ ହୋତି ୱା, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତସ୍ସ, ଆତୁମନୋ ଆତୁମସ୍ସ ।
ଅତ୍ତଆତୁମାନଂ ସୁହିସୁ ୱା ନକ ହୋତି, ଅତ୍ତନେସୁ ଅତ୍ତେସୁ ଆତୁମନେସୁ ଆତୁମେସୁ, ଅତ୍ତନେହି ଅତ୍ତେହି ଆତୁମନେହି ଆତୁମେହି, କଥଂ ‘ୱେରିନେସୁ’ତି ? ‘ନକ’ ଇତି ୟୋଗୱିଭାଗା ।
ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ତଆତୁମେହି ଚ ସ୍ୱାସ୍ସ ନା ହୋତି, ବ୍ରହ୍ମୁନା, ଅତ୍ତନା, ଆତୁମନା ।
୧୯୭. ଇମେତାନମେନାନ୍ୱାଦେସେ ଦୁତିୟାୟଂ ।
ଇମଏତସଦ୍ଦାନଂ କଥିତାନୁକଥନୱିସୟେ ଦୁତିୟାୟମେନାଦେସୋ ହୋତି, ଇମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱିନୟମଜ୍ଝାପୟ, ଅଥୋ ଏନଂ ଧମ୍ମମଜ୍ଝାପୟ, ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିନୟମଜ୍ଝାପୟ, ଅଥୋ ଏନେ ଧମ୍ମମଜ୍ଝାପୟ, ଏୱମେତସ୍ସ ଚ ୟୋଜନିୟଂ ।
ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତିସୁ କିସ୍ସ କୋ ହୋତି, କୋ, ଏକ, କା, କାୟୋ, କଂ, କାନି, କେନେଚ୍ଚାମି ।
ଅନିତ୍ଥିୟଂ କିସ୍ସ କି ୱା ହୋତି ସସ୍ମିଂସୁ, କିସ୍ସ କସ୍ସ, କିସ୍ମିଂ କସ୍ମିଂ, ଅନିତ୍ଥିୟନ୍ତି କିଂ ? କସ୍ସା, କସ୍ସଂ ।
ଅଂସିସୁ ସହ ତେହି କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ କିଂ ହୋତି ନପୁଂସକେ । କିଂ, କିଂ, ନପୁଂସକେତି କିଂ ? କୋ, କଂ ।
ଅଂସିସୁ ସହ ତେତି ଇମସ୍ସ ଇଦଂ ହୋତି ୱା ନପୁଂସକେ, ଇଦଂ ଇମଂ, ଇଦଂ ଇମଂ ।
ଅଂସିସୁ ସହ ତେହି ଅମୁସ୍ସ ଅଦୁଂ ହୋତି ୱା ନପୁଂସକେ, ଅଦୁଂ ଅମୁଂ, ଅଦୁଂ ଅମୁଂ ।
ଅମ୍ହସ୍ସ ଅସ୍ମା ହୋତି ୱା ସୁମ୍ହି, ଭତ୍ତିରସ୍ମାସୁ ୟା ତୱ, ୱା ତ୍ୱେୱ ? ଅମ୍ହେସୁ ।
୨୦୪. ନଂମ୍ହି ତିଚତୁନ୍ନମିତ୍ଥିୟଂ ତିସ୍ସଚତସ୍ସା ।
ନଂମ୍ହି ତିଚତୁନ୍ନଂ ତିସ୍ସଚତସ୍ସା ହୋନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟଂ ୟଥାକ୍କମଂ, ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଚତସ୍ସନ୍ନଂ, ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି କିଂ ? ତିଣ୍ଣଂ ଚତୁନ୍ନଂ ।
୨୦୫. ତିସ୍ସୋଚତସ୍ସୋ ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ।
ୱିଭତ୍ତିସହିତାନଂ ତିଚତୁନ୍ନଂ ୟୋମ୍ହି ତିସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ହୋନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟଂ ୟଥାକ୍କମଂ, ତିସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ।
ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତିଚତୁନ୍ନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ତୀଣିଚତ୍ତାରି ହୋନ୍ତି ନପୁଂସକେ, ତୀଣି । ଚତ୍ତାରି ।
ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତିଚତୁନ୍ନଂ ତୟୋଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ତୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ।
ଚତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ୟୋମ୍ହି ଚତୁରୋ ୱା ହୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ, ଚତୁରୋ ଜନା ସଂୱିଧାୟ, କଥଂ ‘ଚତୁରୋ ନିମିତ୍ତେ ନାଦ୍ଦସ୍ସାସି’ନ୍ତି ? ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସା ।
ୟୋସ୍ୱମ୍ହସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ମୟମସ୍ମା ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ମୟଂ, ଅସ୍ମା, ଅମ୍ହେ ।
ନଂସେସ୍ୱମୁସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଅସ୍ମାକଂ ମମଂ ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ, ଅସ୍ମାକଂ, ଅମ୍ହାକଂ, ମମଂ ମମ ।
ସିମ୍ହି ଅମ୍ହସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଅହଂ ହୋତି, ଅହଂ ।
୨୧୨. ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୁୱଂତ୍ୱମମ୍ହି ଚ ।
ଅଂମ୍ହି ସିମ୍ହି ଚ ତୁମ୍ହସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ତୁୱଂତ୍ୱଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ତୁୱଂ, ତ୍ୱଂ ।
ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୟାତୟୀନଂ ତକାରସ୍ସ ତ୍ୱ ହୋତି ୱା, ତ୍ୱୟା ତୟା, ତ୍ୱୟି ତୟି ।
ସ୍ୱାମ୍ହି ତୁମ୍ହସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ତ୍ୱମ୍ହା ହୋତି ୱା, ପତ୍ତା ନିସ୍ସଂ ସୟଂ ତ୍ୱମ୍ହା, ୱା ତ୍ୱେୱ ? ତ୍ୱୟା ।
୨୧୫. ନ୍ତନ୍ତୂନଂନ୍ତୋୟୋମ୍ହୀ ପଠମେ ।
ପଠମେ ୟୋମ୍ହି ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ନ୍ତୋଇଚ୍ଚାଦେସୋ ୱା ହୋତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତା, ଗୁଣୱନ୍ତୋ ଗୁଣୱନ୍ତା ।
ନଂମ୍ହି ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ସୱିଭତ୍ଥୀନଂ ତଂ ୱା ହୋତି, ଗଚ୍ଛତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ, ଗୁଣୱତଂ ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ ।
୨୧୭. ତୋତାତିତା ସସ୍ମାସ୍ମିଂନାସୁ ।
ସାଦୀସୁ ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୋତାତିତା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ, ଗଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଗୁଣୱତୋ ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ସ, ଗଚ୍ଛତା ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ହା, ଗୁଣୱତା ଗୁଣୱନ୍ଥମ୍ହା, ଗଚ୍ଛତି ଗଚ୍ଛନ୍ତେ, ଗୁଣୱତି ଗୁଣୱନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛତା ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ, ଗୁଣୱତା ଗୁଣୱନ୍ତେନ ।
ଗେ ପରେ ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ଟଟାଅଂ ଇଚ୍ଚାଦେସା ହୋନ୍ତି, ଭୋ ଗଚ୍ଛ, ଭୋ ଗଚ୍ଛା, ଭୋ ଗଚ୍ଛଂ, ତୋ ଗୁଣୱ, ଭୋ ଗୁଣୱା, ଭୋ ଗୁଣୱଂ ।
୨୧୯. ୟୋମ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁୱେଦ୍ୱେ ।
ୟୋମ୍ହୀ ଦ୍ୱୀସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଦୁୱେଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ, ଦୁୱେ, ଦ୍ୱେ ।
୨୨୦. ଦୁୱିନ୍ନଂ ନଂମ୍ହି ୱା । ନଂମ୍ହି ଦ୍ୱିସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଦୁୱିନ୍ନଂ ହୋତି ୱା, ଦୁୱିନ୍ନଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ।
୨୨୧. ରାଜସ୍ସ ରଞ୍ଞଂ । ନଂମ୍ହି ରାଜସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରଞ୍ଞଂ ହୋତି ୱା, ରଞ୍ଞଂ ରାଜାନଂ ।
୨୨୨. ନାସ୍ମାସୁ ରଞ୍ଞା । ନାସ୍ମାସୁ ରାଜସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରଞ୍ଞା ହୋତି, ରଞ୍ଞା କତଂ, ରଞ୍ଞା ନିସ୍ସଟଂ ।
୨୨୩. ରଞ୍ଞୋ ରଞ୍ଞସ୍ସ ରାଜିନୋ ସେ । ସେ ରାଜସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ରଞ୍ଞସ୍ସ ରାଜିନୋ ହୋନ୍ତି, ରଞ୍ଞୋ, ରଞ୍ଞସ୍ସ, ରାଜିନୋ ।
୨୨୪. ସ୍ମିମ୍ହି ରଞ୍ଞେରାଜିନି । ସ୍ମିମ୍ହି ରାଜସ୍ସ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରଞ୍ଞେ ରାଜିନି ହୋନ୍ତି, ରଞ୍ଞେ, ରାଜିନି ।
୨୨୫. ସମାସେ ୱା । ସମାସୱିସୟେ ଏତେ ଆଦେସା ରାଜସ୍ସ ୱା ହୋନ୍ତି, କାସିରଞ୍ଞା କାସିରାଜେନ, କାସିରଞ୍ଞା କାସିରାଜସ୍ମା, କାସିରଞ୍ଞୋ କାସିରାଜସ୍ସ, କାସିରଞ୍ଞେ କାସିରାଜେ ।
୨୨୬. ସ୍ମିମ୍ହି ତୁମ୍ହାମ୍ହାନଂ ତୟିମୟି । ସ୍ମିମ୍ହି ତୁମ୍ହଅମୁସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୟିମୟି ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ତୟି, ମୟି ।
ଅଂମ୍ହି ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତଂ ମଂ ତୱଂ ମମଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ତଂ, ମଂ, ତୱଂ, ମମଂ,
ନାସ୍ମାସୁ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୟାମୟା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ତୟା କତଂ, ମୟା କତଂ, ତୟା ନିସ୍ସଟଂ, ମୟା ନିସ୍ସଟଂ ।
ସେ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୱ ମମ ତୁୟ୍ହଂ ମୟ୍ହଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ତୱ, ତୁୟ୍ହଂ, ମମ, ମୟ୍ହଂ ।
ନଂମ୍ହି ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ଙଂଙାକଂ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚେକଂ, ତୁମ୍ହଂ, ତୁମ୍ହାକଂ, ଅମ୍ହଂ, ଅମ୍ହାକଂ, ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟମତ୍ର ନ ୱିୱଚ୍ଛତେ ।
ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଙଂଙାକଂ ୱା ହୋନ୍ତି ୟୋମ୍ହି ଦୁତିୟେ, ତୁମ୍ହଂ, ତୁମ୍ହାକଂ, ତୁମ୍ହେ, ଅମ୍ହଂ, ଅମ୍ହାକଂ, ଅମ୍ହେ ।
ଇଦମଧିକତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଜ୍ଜତେ-ନେନତ୍ଥୋତି ପଦଂ-ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ଚ, ପଦସମୂହୋ ୱାକ୍ୟଂ ।
ଅପଞ୍ଚମିୟା ୟୋନଂହିସ୍ୱପାଦାଦୋ ୱତ୍ତମାନାନଂ ପଦସ୍ମା ପରେସଂ ଏକୱାକ୍ୟେ ଠିତାନଂ ତୁମ୍ହାମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱୋନୋ ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ, ତିଟ୍ଠଥ ୱୋ, ତିଟ୍ଠଥ ତୁମ୍ହେ, ତିଟ୍ଠାମ ନୋ, ତିଟ୍ଠାମ ମୟଂ, ପସ୍ସତି ୱୋ, ପସ୍ସତି ତୁମ୍ହେ, ପସ୍ସତି ନୋ, ପସ୍ସତି ଅମ୍ହେ, ଦୀୟତେ ୱୋ, ଦୀୟତେ ତୁମ୍ହଂ, ଦୀୟତେ ନୋ, ଦୀୟତେ ଅମ୍ହଂ, ଧନଂ ୱୋ, ଧନଂ ତୁମ୍ହଂ, ଧନଂ ନୋ ଧନଂ ଅମ୍ହଂ, କତଂ ୱୋ, କତଂ ତୁମ୍ହେହି, କତଂ ନୋ, କତଂ ଅମ୍ହେହି, ଅପଞ୍ଚମ୍ୟାତି କିଂ ? ନିସ୍ସଟଂ ତୁମ୍ହେହି, ନିସ୍ସଟଂ ଅମ୍ହେହି, ଅପାଦାଦୋତ୍ୱେୱ ? ‘ବଲଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନମନୁପ୍ପଦିନ୍ନଂ, ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକଂ’, ପଦତୋତ୍ୱେୱ ? ତୁମ୍ହେ ତିଟ୍ଠଥ, ଏକୱାକ୍ୟେତ୍ୱେୱ ? ଦେୱଦତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି ଗାମେ, ତୁମ୍ହେ ତିଟ୍ଠଥ ନଗରେ, ସୱିଭତ୍ତୀନଂତ୍ୱେୱ ? ଅରହତି ଧମ୍ମୋ ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ, ଅରହତି ଧମ୍ମୋ ଅମ୍ହାଦିସାନଂ ।
ନାମ୍ହି ସେ ଚ ଅପାଦାଦୋ ୱତ୍ତମାନାନଂ ପଦସ୍ମା ପରେସଂ ଏକୱାକ୍ୟେ ଠିତାନଂ ତୁମ୍ହାମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତେମେ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, କତଂ ତେ, କତଂ ତୟା, କତଂ ମେ, କତଂ ମୟା, ଦୀୟତେ ତେ, ଦୀୟତେ ତୱ ଦୀୟତେ ମେ, ଦୀୟତେ ମମ, ଧନଂ ତେ, ଧନଂ ତୱ, ଧନଂ ମେ, ଧନଂ ମମ ।
କଥିତାନୁକଥନୱିସୟେ ତୁମ୍ହଅମ୍ହ-ସଦ୍ଦାନମାଦେସା ନିଚ୍ଚଂ ଭୱନ୍ତି ପୁନବ୍ବିଧାନା, ଗାମୋ ତୁମ୍ହଂ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଅଥୋ ଜନପଦୋ ୱୋ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ୱିଜ୍ଜମାନପୁବ୍ବସ୍ମା ପଠମନ୍ତା ପରେସଂ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନମାଦେସା ୱା ହୋନ୍ତି ଅନ୍ୱାଦେସେପି, ଗାମେ ପଟୋ ତୁମ୍ହାକଂ, ଅଥୋ ନଗରେ କମ୍ବଲୋ ୱୋ, ଅଥୋ ନଗରେ କମ୍ବଲୋ ତୁମ୍ହାକଂ, ସପୁବ୍ବାତି କିଂ ? ପଟୋ ତୁମ୍ହାକଂ, ଅଥୋ କମ୍ବଲୋ ୱୋ, ପଠମନ୍ତାତି କି ? ପଟୋ ନାଗରେ ତୁମ୍ହାକଂ, ଅଥୋ କମ୍ବଲୋ ଗାମେ ୱୋ ।
ଚାଦୀହି ୟୋଗେ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନମାଦେସା ନ ହୋନ୍ତି, ଗାମୋ ତୱ ଚ ପରିଗ୍ଗହୋ, ମମ ଚ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଗାମୋ ତୱ ୱା ପରିଗ୍ଗହୋ, ମମ ୱା ପରିଗ୍ଗହୋ, ଗାମୋ ତୱ ହ ପରିଗ୍ଗହୋ, ମମ ହ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଗାମୋ ତୱାହ ପରିଗ୍ଗହୋ, ମମାହ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଗାମୋ ତୱେୱ ପରିଗ୍ଗହୋ, ମମେୱ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉଦାହରିତବ୍ବଂ, ୟୋଗେତି କିଂ ? ଗାମୋ ଚ ତେ ପରିଗ୍ଗହୋ, ନଗରଞ୍ଚ ମେ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ଦସ୍ସନତ୍ଥେସୁ ଆଲୋଚନୱଜ୍ଜିତେସୁ ପୟୁଜ୍ଜମାନେସୁ ତୁମ୍ହଅମ୍ହସଦ୍ଦାନମାଦେସା ନ ହୋନ୍ତି, ଗାମୋ ତୁମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାଗତୋ, ଗାମୋ ଅମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାଗତୋ, ଅନାଲୋଚନେତି କିଂ ? ଗାମୋ ୱୋ ଆଲୋଚେତି, ଗାମୋ ନୋ ଆଲୋଚେତି ।
୨୯୩. ଆମନ୍ତଣଂ ପୁବ୍ବମସନ୍ତଂୱ । ଆମନ୍ତଣଂ ପୁବ୍ବମୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ହୋତି ତୁମ୍ହାମ୍ହସଦ୍ଦାନମାଦେସୱିସୟେ, ଦେୱଦତ୍ତ ତୱ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଆମନ୍ତଣନ୍ତି କିଂ ? କମ୍ବଲୋ ତେ ପରିଗ୍ଗହୋ, ପୁବ୍ବମିତି କିଂ ? ‘ମୟେତଂ ସବ୍ବମକ୍ଖାତଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦ୍ୱିଜପୁଙ୍ଗୱା, ପରସ୍ସ ହି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେ ‘ଅପାଦାଦୋ’ତି ପଟିସେଧୋ ନ ସିୟା । ଇୱାତି କିଂ ? ସୱନଂ ୟଥା ସିୟା ।
ସମାନାଧିକରଣେ ପରତୋ ସାମଞ୍ଞୱଚନମାମନ୍ତଣମସନ୍ତଂ ୱିୟ ନ ହୋତି, ମାଣୱକ ଜଟିଲକ ତେ ପରିଗ୍ଗହୋ । ପରସ୍ସାୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତେପି ପୁବ୍ବରୂପମୁପାଦାୟାଦେସୋ ହୋତି, ସାମଞ୍ଞୱଚନନ୍ତି କିଂ ? ଦେୱଦତ୍ତ ମାଣୱକ ତୱ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଏକତ୍ଥେତି କିଂ ? ଦେୱଦତ୍ତ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତ ତୁମ୍ହଂ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ବହୂସୁ ୱତ୍ତମାନମାମନ୍ତଣଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନମେକତ୍ଥେ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ୱା ନ ହୋତି, ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗୁଣୱନ୍ତୋ ତୁମ୍ହାକଂ ପରିଗ୍ଗହୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗୁଣୱନ୍ତୋ ୱୋ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ୱୁତ୍ତିୟଂ
ସ୍ୟାଦିକଣ୍ଡୋ ଦୁତିୟୋ ।
(୩) ତତିୟୋ କଣ୍ଡୋ (ସମାସୋ)
ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥଂ ହୋତୀତି ଇଦମଧିକତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସୋ ଚ ଭିନ୍ନତ୍ଥାନମେକତ୍ଥୀଭାୱୋ ସମାସୋତି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୨. ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂୱିଭତ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତି ସମୀପ ସାକଲ୍ୟାଭାୱ ୟଥା ପଚ୍ଛାୟୁଗପଦତ୍ଥେ ।
ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ, ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ୱିଭତ୍ୟାଦୀନମତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥଂ ଭୱତି, ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେ ତାୱ ଇତ୍ଥୀସୁ କଥା ପୱତ୍ତା ଅଧିତ୍ଥି । ସମ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି ସମିଦ୍ଧି ଚ, ସମ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ସବ୍ରହ୍ମଂ ଲିଚ୍ଛୱୀନଂ, ସମିଦ୍ଧି ଭିକ୍ଖାନଂ ସୁଭିକ୍ଖଂ । ସମୀପେ କୁମ୍ଭସ୍ସ ସମୀପମୁପକୁମ୍ଭଂ । ସାକଲ୍ୟେସତିଣମଜ୍ଝୋହରତି, ସାଗ୍ୟଧୀତେ । ଅଭାୱୋ ସମ୍ବନ୍ଧିଭେଦା ବହୁୱିଧୋ, ତତ୍ର ଇଦ୍ଧାଭାୱେ-ୱିଗତା ଇଦ୍ଧି ସଦ୍ଦିକାନଂ ଦୁସ୍ସଦ୍ଦିକଂ, ଅତ୍ଥାଭାୱେ-ଅଭାୱୋ ମକ୍ଖିକାନଂ ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ, ଅହିକ୍କମାଭାୱେ-ଅତିଗତାନି ତିଣାନି ନିତ୍ତିଣଂ, ସମ୍ପତ୍ୟାଭାୱେ-ଅତିଗତଂ ଲହୁପାୱୁରଣଂ ଅତିଲହୁପାୱୁରଣଂ, ଲହୁପାୱୁରଣସ୍ସ ନାୟମୁପଭୋଗକାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଏତ୍ଥା-ନେକୱିଧୋ, ତତ୍ର ୟୋଗ୍ଗତାୟଂ-ଅନୁରୂପଂ ସୁରୂପୋୱହତି, ୱିଚ୍ଛାୟଂ-ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ, ଅତ୍ଥାନତିୱତ୍ତିୟଂ-ୟଥାସତ୍ତି, ସଦିସତ୍ତେ, ସଦିସୋ କିଖିୟା ସକିଖି, ଆନୁପୁବ୍ବିୟେ-ଅନୁଜେଟ୍ଠଂ, ପଚ୍ଛାଦତ୍ଥେଅନୁରଥଂ, ୟୁଗପଦତ୍ଥେ-ସଚକ୍କଂ ନିଧେହି ।
ୟଥାସଦ୍ଦୋ ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥୋ ନ ଭୱତି, ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତୋ ତଥା ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ ।
ୟାୱସଦ୍ଦୋ-ୱଧାରଣେ ୱତ୍ତମାନୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥୋ ଭୱତି, ଅୱଧାରଣ ମେତ୍ତକତା ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୟାୱାମତ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଆମନ୍ତୟ, ୟାୱଜୀୱଂ, ଅୱଧାରଣେତି କିଂ ? ୟାୱ ଦିନ୍ନଂ ତାୱ ଭୁତ୍ତଂ, ନାୱଧାରୟାମି କିତ୍ତକଂ ମୟା ଭୁତ୍ତନ୍ତି ।
୫. ପୟ୍ୟପା ବହି ତିରୋ ପୁରେ ପଚ୍ଛା ୱା ପଞ୍ଚମ୍ୟା ।
ପରିଆଦୟୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ୱା, ପରିପବ୍ବତଂ ୱସ୍ସି ଦେୱୋ ପରିପବ୍ବତା, ଅପପବ୍ବତଂ ୱସ୍ସି ଦେୱୋ ଅପପବ୍ବତା, ଆପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ୱସ୍ସି ଦେୱୋ ଆପାଟଲିପୁତ୍ତା, ବହିଗାମଂ ବହି ଗାମା, ତିରୋପବ୍ବତଂ ତିରୋପବ୍ବତା, ପୁରେଭତ୍ତଂ ପୁରେଭତ୍ତା, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତା, ୱେତାଧିକାରୋ ।
ଅନୁସଦ୍ଦୋ ସାମୀପ୍ୟେ ଆୟାମେ ଚ ୱତ୍ତମାନୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥୋ ହୋତି ୱା, ଅନୁୱନମସନି ଗତା, ଅନୁଗଙ୍ଗଂ ବାରାଣସୀ, ସମୀପାୟାମେସ୍ୱୀତି କିଂ ? ରକ୍ଖମନୁୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ ।
ତିଟ୍ଠଗୁପ୍ପଭୁତୀନି ଏକତ୍ଥୀଭାୱୱିସୟେ ନିପାତୀୟନ୍ତେ, ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ ଗାୱୋ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ତିଟ୍ଠଗୁ କାଲୋ, ୱହଗ୍ଗୁ କାଲୋ । ଆୟତୀଗୱଂ, ଖଲେୟୱଂ, ଲୂନୟୱଂ ଲୂୟମାନୟୱମିଚ୍ଚାଦି, ଚ୍ୟନ୍ତୋ ପେତ୍ଥ କେସା କେସି, ଦଣ୍ଡା ଦଣ୍ଡି, ତଥା ୱେଲାପ୍ପଭାୱନତ୍ଥୋପି, ପାତୋ ନହାନଂ ପାତରହାନଂ, ସାୟଂ ନୟାନଂ ସାୟନହାନଂ, ପାତକାଲଂ ସାୟକାଲଂ, ପାତମେଘଂ ସାୟମେଘଂ, ପାତମଗ୍ଗଂ ସାୟମଗ୍ଗଂ ।
୮. ଓରେ ପରି ପଟି ପାରେ ମଜ୍ଝେ ହେଟ୍ଠୁଦ୍ଧାଧୋ-ନ୍ତୋୱାଛଟ୍ଠିୟା । ଓରାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥା ୱା ହୋନ୍ତି, ଏକାରନ୍ତତ୍ତଂ ନିପାତନତୋ, ଓରେଗଙ୍ଗଂ, ପରିସିଖରଂ, ପଟିସୋତଂ, ପାରେୟମୁନଂ, ମଜ୍ଝେଗଙ୍ଗଂ, ହେଟ୍ଠାପାସାଦଂ, ଉଦ୍ଧଗଙ୍ଗଂ, ଅଧୋଗଙ୍ଗଂ, ଅନ୍ଥୋପାସାଦଂ, ପୁନ ୱାୱିଧାନା ‘ଗଙ୍ଗାଓର’ ମିଚ୍ଚାଦୀପି ହୋନ୍ତି ।
ୟଦେତମତିକ୍କନ୍ତମେକତ୍ଥଂ, ତଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଥା ଚେୱୋଦାହଟଂ, ୱା କ୍ୱଚି ବହୁଲାଧିକାରା, ୟଥାପରିସଂ ୟଥାପରିସାୟ, ସକାୟ ସକାୟ ପରିସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅମାଦି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହ ବହୁଲମେକତ୍ଥଂ ହୋତି ଗାମଂ ଗତୋ ଗାମଗତୋ, ମୁହୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ ମୁହୁତ୍ତସୁଖଂ, ୱୁତ୍ତିୟେୱୋପପଦସମାସେ କୁମ୍ଭକାରୋ, ସପାକୋ, ତନ୍ତୱାୟୋ, ୱରାହରୋ । ନ୍ତମାନକ୍ତୱନ୍ତୂତି ୱାକ୍ୟମେୱ, ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ, ଧମ୍ମଂ ସୁଣମାନୋ, ଓଦନଂ ଭୁତ୍ତୱା ।
ରଞ୍ଞା ହତୋ ରାଜହତୋ, ଅସିନା ଛିନ୍ନୋ ଅସିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ପିତୁସଦିସୋ, ପିତୁସମୋ, ସୁଖସହଗତଂ, ଦଧିନା ଉପସିତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ଦଧିଭୋଜନଂ, ଗୁଳେନ ମିସ୍ସୋ ଓଦନୋ ଗୁଳୋଦନୋ, ୱୁତ୍ତିପଦେନେୱୋପସିତ୍ତାଦିକିରିୟାୟାଖ୍ୟାପନତୋ ନତ୍ଥାୟୁତ୍ତତ୍ଥତା । କ୍ୱଚି ୱୁତ୍ତିୟେୱ ଉରଗୋ, ପାଦପୋ । କ୍ୱଚି ୱାକ୍ୟମେୱ ଫରସୁନା ଛିନ୍ନୱା, ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ।
ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧଦେୟ୍ୟଂ, ୟୂପାୟ ଦାରୁ ୟୂପାଦାରୁ, ରଜନାୟ ଦୋଣି ରଜନଦୋଣି । ଇଧ ନ ହୋତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ । କଥଂ ‘ଏତଦତ୍ଥୋ ଏତଦତ୍ଥା ଏତଦତ୍ଥ’ନ୍ତି ? ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି ।
ସୱରେହି ଭୟଂ ସୱରଭୟଂ, ଗାମନିଗ୍ଗତୋ, ମେଥୁନାପେତୋ, କ୍ୱଚି ୱୁତ୍ତିୟେୱ କମ୍ମଜଂ, ଚିତ୍ତଜଂ, ଇଧ ନ ହୋତି ରୁକ୍ଖା ପତିତୋ ।
ରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ରାଜପୁରିସୋ । ବହୁଲାଧିକାରା ନ୍ତମାନନିଦ୍ଧାରିୟପୂରଣଭାୱତିତ୍ତତ୍ଥେହି ନ ହୋତି-ମମାନୁକୁବ୍ବଂ, ମମାନୁକୁରୁମାନୋ, ଗୁନ୍ନଂ କଣ୍ହା ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା, ସିସ୍ସାନଂ ପଞ୍ଚମୋ, ପଟସ୍ସ ସୁକ୍କତା, କ୍ୱଚି ହୋତେୱ-ୱତ୍ତମାନସାମୀପ୍ୟଂ, କଥଂ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସୁକ୍କା ଦନ୍ତା’ତି ? ସାପେକ୍ଖତାୟ ନ ହୋତି । ଇଧ ପନ ହୋତେୱ ‘ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ, ନଦିଘୋସୋ, କଞ୍ଞାରୂପଂ, କାୟସମ୍ଫସ୍ସୋ, ଫଲରସୋ’ତି, ଫଲାନଂ ତିତ୍ତୋ, ଫଲାନମାସିତୋ, ଫସାନଂ ସୁହିତୋ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଉଚ୍ଚଂ ଗେହନ୍ତି ସାପେକ୍ଖତାୟ ନ ହୋତି, ‘ରଞ୍ଞୋ ପାଟଲିପୁତ୍ତକସ୍ସ ଧନ’ନ୍ତି ଧନସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀତି ପାଟଲିପୁତ୍ତକେନ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱା ନ ହେସ୍ସତି, ‘ରଞ୍ଞୋ ଗୋ ଚ ଅସ୍ସୋ ଚ ପୁରିସୋ ଚା’ତି ଭିନ୍ନତ୍ଥତାୟ ୱାକ୍ୟମେୱ, ‘ରଞ୍ଞୋ ଗୱାସ୍ସପୁରିସା ରାଜଗୱାସ୍ସପୁରିସା’ତି ୱୁତ୍ତି ହୋତେୱେକତ୍ତିଭାୱେ ।
ଦାନେ ସୋଣ୍ଡୋ ଦାନସୋଣ୍ଡୋ, ଧମ୍ମରତୋ, ଦାନାଭିରତୋ । କ୍ୱଚି ୱୁତ୍ତିୟେୱ କୁଚ୍ଛିସୟୋ, ଥଲଟ୍ଠୋ, ପଙ୍କଜଂ, ସରୋରୁହଂ । ଇଧ ନ ହୋତି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ, ଆସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିସେସନଂ ସ୍ୟାନ୍ତଂ ୱିସେସ୍ସେନ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସମାନାଧିକରଣେନ ସହେକତ୍ଥଂ ହୋତି, ନୀଲଞ୍ଚ ତଂ ଉପ୍ପଲଞ୍ଚେତି ନୀଲୁପ୍ପଲଂ, ଛିନ୍ନଞ୍ଚ ତଂ ପରୁଳ୍ହଞ୍ଚେତି ଛିନ୍ନପରଳ୍ହଂ, ସତ୍ଥୀୱ ସତ୍ଥୀ, ସତ୍ଥୀ ଚ ସା ସାମା ଚେତି ସତ୍ଥିସାମା, ସୀହୋୱ ସୀହୋ, ମୁନି ଚ ସୋ ସୀହୋ ଚେତି ମୁନିସୀହୋ, ସୀଲମେୱ ଧନଂ ସୀଲଧନଂ ।
କ୍ୱଚି ୱାକ୍ୟମେୱ ପୁଣ୍ଣୋ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ, ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି । କ୍ୱଚି ୱୁତ୍ତିୟେୱ କଣ୍ହସପ୍ପୋ, ଲୋହିତସାଲି, ୱିସେସନନ୍ତି କିଂ ? ତଚ୍ଛକୋ ସପ୍ପୋ, ଏକତ୍ଥେନେତି କିଂ ? କାଳମ୍ହା ଅଞ୍ଞୋ । କଥଂ ‘ପତ୍ତଜୀୱିକୋ, ଆପନ୍ନଜୀୱିକୋ, ମାସଜାତୋ’ତି ? ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି ।
ନଞିଚ୍ଚେତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥଂ ହୋତି, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ବହୁଲାଧିକାରତୋ ଅସମତ୍ଥତ୍ଥେହି, କେହିଚି ହୋତି ‘ଅପୁନଗେୟ୍ୟା ଗାଥା, ଅନୋକାସଂ କାରେତ୍ୱା, ଅମୂଲା ମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଈସଂକଳାରୋ, ଈସଂପିଙ୍ଗଲୋତି ‘ସ୍ୟାଦି ସ୍ୟାଦିନେ’ତି ସମାସୋ, ୱାକ୍ୟମେୱ ୱାତିପ୍ପସଙ୍ଗାଭାୱା ।
୧୩. କୁପାଦୟୋ ନିଚ୍ଚମସ୍ୟାଦିୱିଧିମ୍ହି ।
କୁସଦ୍ଦୋ ପାଦୟୋ ଚ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହେକତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ନିଚ୍ଚଂ ସ୍ୟାଦିୱିଧିୱିସୟତୋ-ଞତ୍ଥ, କୁଚ୍ଛିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କୁବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଈସକଂ ଉଣ୍ହଂ କଦୁଣ୍ହଂ, ପନାୟକୋ, ଅଭିସେକୋ, ପକରିତ୍ୱା, ପକତଂ, ଦୁପ୍ପୁରିସୋ, ଦୁକ୍କଟଂ, ସୁପୁରିସୋ, ସୁକତଂ, ଅଭିତ୍ଥୁତଂ, ଅତିତ୍ଥୁତଂ, ଆକଳାରୋ, ଆବଦ୍ଧୋ ।
(୯) ‘‘ପାଦୟୋ ଗତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ପଠମାୟ’’ । ପଗତୋ ଆଚରିୟୋ ପାଚରିୟୋ, ପନ୍ତେୱାସୀ ।
(୧୦) ‘‘ଅଚ୍ଚାଦୟୋ କନ୍ତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ଦୁତିୟାୟ’’ । ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ମଞ୍ଚମତିମଞ୍ଚୋ, ଅତିମାଲୋ ।
(୧୧) ‘‘ଅୱାଦୟୋ କୁଟ୍ଠାଦ୍ୟତ୍ଥେ ତତିୟାୟ’’ । ଅୱକୁଟ୍ଠଂ କୋକିଲାୟ ୱନଂ ଅୱକୋକିଲଂ, ଅୱମୟୂରଂ ।
(୧୨) ‘‘ପରିୟାଦୟୋ ଗିଲାନାଦ୍ୟତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥିୟା’’ । ପରିଗିଲାନୋ ଅଜ୍ଝେନାୟ ପରିୟଜ୍ଝେନୋ ।
(୧୩) ‘‘ନ୍ୟାଦୟୋ କନ୍ତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ପଞ୍ଚମିୟା’’ ।
ନିକ୍ଖନ୍ତୋ କୋସମ୍ବିୟା ନିକ୍କୋସମ୍ପି, ଅସ୍ୟାଦିୱିଧିମ୍ହୀତି କିଂ ? ରୁକ୍ଖଂ ପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ।
ଚୀପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ କିରିୟତ୍ଥେହି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେହି ସହେକତ୍ଥୋ ହୋତି, ମଲିନୀକରିୟ ।
ଭୂସନାଦିସ୍ୱତ୍ଥେ ସ୍ୱଲମାଦୟୋ ସଦ୍ଦା କିରିୟତ୍ଥେହି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେହି ସହେକତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, ଅଲଂକରିୟ, ସକ୍କଚ୍ଚ, ଅସକ୍କଚ୍ଚ । ଭୂସନାଦୀସୂତି କିଂ ? ଅଲଂଭୁତ୍ୱା ଗତୋ, ସକ୍କତ୍ୱା ଗତୋ, ଅସକ୍କତ୍ୱା ଗତୋ, ପରିୟତ୍ତଂ ସୋଭନମସୋଭନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଞ୍ଞେ ଚ ସଦ୍ଦା କିରିୟତ୍ଥେହି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେହି ସହ ବହୁଲମେକତ୍ଥା ଭୱନ୍ତି, ପୁରୋଭୂୟ, ତିରୋଭୂୟ, ତିରୋକରିୟ, ଉରସିକରିୟ, ମନସିକରିୟ, ମଜ୍ଝେକରିୟ, ତୁଣ୍ହୀଭୂୟ ।
ଅନେକଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତମଞ୍ଞସ୍ସ ପଦସ୍ସତ୍ଥେ ଏକତ୍ଥଂ ୱା ହୋତି, ବହୂନି ଧନାନି ୟସ୍ସ ସୋ ବହୁଧନୋ, ଲମ୍ବା କଣ୍ଣା ୟସ୍ସ ସୋ ଲମ୍ବକଣ୍ଣୋ, ୱଜିରଂ ପାଣିମ୍ହି ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ୱଜିରପାଣି, ମତ୍ତା ବହୱୋ ମାତଙ୍ଗା ଏତ୍ଥ ମତ୍ତବହୁମାତଙ୍ଗଂ ୱନଂ, ଆରୁଳ୍ହୋ ୱାନରୋ ୟଂ ରୁକ୍ଖଂ ସୋ ଆରୁଳ୍ହୱାନରୋ, ଜିତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟେନ ସୋ ଜିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଦିନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ୟସ୍ସ ସୋ ଦିନ୍ନଭୋଜନୋ, ଅପଗତଂ କାଳକଂ ୟସ୍ମା ପଟା ସୋ-ୟମପଗତକାଳକୋ, ଉପଗତା ଦସ ୟେସଂ ତେ ଉପଦସା, ଆସନ୍ନଦସା, ଅଦୂରଦସା, ଅଧିକଦସା, ତୟୋ ଦସ ପରିମାଣମେସଂ ତିଦସା, କଥଂ ଦସସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ ୱତ୍ତତେ ? ପରିମାଣସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନା, ୟଥା ପଞ୍ଚ ପରିମାଣମେସଂ ପଞ୍ଚକା ସକୁନାତି, ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ପରିମାଣମେସଂ ଦ୍ୱତ୍ତୟୋ ୱାସଦ୍ଦତ୍ଥେ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଦ୍ୱତ୍ତୟୋ ।
ଦକ୍ଖିଣସ୍ସା ଚ ପୁବ୍ବସ୍ସା ଚ ଦିସାୟ ୟଦନ୍ତରାଳଂ ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବା ଦିସା, ଦକ୍ଖିଣା ଚ ସା ପୁବ୍ବା ଚାତି ୱା, ସହ ପୁତ୍ତେନାଗତୋ ସପୁତ୍ତୋ, ସଲୋମକୋ ୱିଜ୍ଜମାନଲୋମକୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ସପକ୍ଖକୋ, ଅତ୍ଥୀ ଖୀରା ବ୍ରାହ୍ମଣୀତି ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, କ୍ୱଚି ଗତତ୍ଥତାୟ ପଦନ୍ତରାନମପ୍ପୟୋଗୋ, କଣ୍ଠଟ୍ଠା କାଳା ଅସ୍ସ କଣ୍ଠେକାଳୋ, ଓଟ୍ଠସ୍ସ ମୁଖମିୱ ମୁଖମସ୍ସ ଓଟ୍ଠମୁଖୋ, କେସସଙ୍ଘାତୋ ଚୂଳା ଅସ୍ସ କେସଚୂଳୋ, ସୁୱଣ୍ଣୱିକାରୋ ଅଲଙ୍କାରୋ ଅସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣାଲଙ୍କାରୋ, ପପତିତଂ ପଣ୍ଣମସ୍ସ ପପତିତପଣ୍ଣୋ, ପପଣ୍ଣୋ, ଅୱିଜ୍ଜମାନା ପୁତ୍ତା ଅସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନପୁତ୍ତୋ, ନ ସନ୍ତି ପୁତ୍ତା ଅସ୍ସ ଅପୁତ୍ତେ, କ୍ୱଚି ନ ହୋତି ପଞ୍ଚ ଭୁତ୍ତୱନ୍ତୋ ଅସ୍ସ ଭାତୁନୋ ପୁତ୍ତୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବହୁଲାଧିକାରତୋ ।
୧୮. ତତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ପହରିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧେ ସରୂପଂ ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତଂ ତତିୟନ୍ତଞ୍ଚ ସରୂପମନେକଂ ତତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ପହରିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧେ-ଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଏକତ୍ଥଂ ୱା ହୋତି, କେସେସୁ ଚ କେସେସୁ ଚ ଗହେତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତଂ କେସାକେସି, ଦଣ୍ଡେହି ଚ ଦଣ୍ଡେହି ଚ ପହରିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତଂ ଦଣ୍ଡାଦଣ୍ଡି, ମୁଟ୍ଠାମୁଟ୍ଠି, ‘‘ଚି ୱୀତିୟାରେ’’ (୩-୫୧) ତି ଚି ସମାସନ୍ତୋ, ‘‘ଚିସ୍ମିଂ’’ (୩.୬୬) ତି ଅକାରୋ । ତତ୍ଥ ତେନେତି କିଂ ? କାୟଞ୍ଚ କାୟଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତଂ । ଗହେତ୍ୱା ପହରିତ୍ୱାତି କିଂ ? ରଥେ ଚ ରଥେ ଚ ଠତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତି । ୟୁଦ୍ଧେତି କିଂ ? ହତ୍ଥେ ଚ ହତ୍ଥେ ଚ ଗହେତ୍ୱା ସଖ୍ୟଂ ପୱତ୍ତଂ । ସରୂପନ୍ତି କିଂ ? ଦଣ୍ଡେହି ଚ ମୁସଲେହି ଚ ପହରିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧ ପୱତ୍ତଂ ।
ଅନେକଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ଚତ୍ଥେ ଏକତ୍ଥଂ ୱା ଭୱତି । ସମୁଚ୍ଚୟୋନ୍ୱାଚୟୋ ଇତରୀତରୟୋଗୋ ସମାହାରୋ ଚ ଚ ସଦ୍ଦତ୍ଥା, ତତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚୟାନ୍ୱାଚୟେସୁ ନେକତ୍ଥୀଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତି, ତେସୁ ହି ସମୁଚ୍ଚୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖା ନମତ୍ତପ୍ପଧାନାନଂ କତ୍ଥଚି କିରିୟାୱିସେସେ ଚୀୟମାନତା, ୟଥା ‘ଧୱେ ଚ ଖଦିରେ ଚ ପଲାସେ ଚ ଛିନ୍ଦା’ତି । ଅନ୍ୱାଚୟୋ ଚ ୟତ୍ଥେକୋ ପଧାନଭାୱେନ ୱିଧୀୟତେ ଅପରୋ ଚ ଗୁଣଭାୱେନ, ୟଥା ‘ଭିକ୍ଖଞ୍ଚର ଗାୱୋ ଚାନୟେ’ତି । ଇତରଦ୍ୱୟେ ତୁ ସମ୍ଭୱତି, ତେସୁ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସାପେକ୍ଖାନମୱୟୱଭଦାନୁଗତୋ ଇତରୀତରୟୋଗୋ, ୟଥା ‘ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା’ତି, ଅସ୍ସାୱୟୱପ୍ପଧାନତ୍ତା ବହୁୱଚନମେୱ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସାପେକ୍ଖାନମେୱ ତିରୋହିତାୱୟୱଭେଦୋ ସମୁଦାୟପ୍ପଧାନୋ ସମାହାରୋ, ୟଥା ‘ଛତ୍ତୁପାହନ’ନ୍ତି, ଅସ୍ସ ପନ ସମୁଦାୟପ୍ପଧାନତ୍ତା ଏକୱଚନମେୱ ।
ତେ ଚ ସମାହାରୀତରୀତରୟୋଗା ବହୁଲଂ ୱିଧାନା ନିୟତୱିସୟାୟେୱ ହୋନ୍ତି, ତତ୍ରାୟଂ ୱିସୟୱିଭାଗୋ ନିରୁତ୍ଥିପିଟକାଗତୋ-ପାଣିତୂରିୟୟୋଗ୍ଗସେନଙ୍ଗାନଂ, ନିଚ୍ଚୱେରୀନଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣ-ସଞ୍ଞାନଂ, ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୁକାନଂ, ପଚନଚଣ୍ଡାଲାନଂ, ଚରଣସାଧାରଣାନଂ, ଏକଜ୍ଝାୟନପାୱଚନାନଂ, ଲିଙ୍ଗୱିସେସାନଂ, ୱିୱିଧୱିରୁଦ୍ଧାନଂ ଦିସାନଂ, ନଦୀନଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚଂ ସମାହାରେକତ୍ତଂ ଭୱତି, ତିଣରୁକ୍ଖପସୁସକୁନଧନଧଞ୍ଞବ୍ୟଞ୍ଜନଜନପ୍ପଦାନଂ ୱା, ଅଞ୍ଞେସମିତରୀତରୟୋଗୋୱ ।
ପାଣ୍ୟଙ୍ଗାନଂ-ଚକ୍ଖୁସୋତଂ, ମୁଖନାସିକଂ, ହନୁଗୀୱଂ, ଛୱିମଂସଲୋହିତଂ, ନାମରୂପଂ, ଜରାମରଣଂ । ତୁରିୟଙ୍ଗାନଂ-ଅଲସତାଲମ୍ବରଂ, ମୁରଜଗୋମୁଖଂ, ସଙ୍ଖଦେଣ୍ଡିମଂ, ମଦ୍ଦୱିକପାଣୱିକଂ, ଗୀତୱାଦିତଂ, ସମ୍ମତାଲଂ । ୟୋଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ ଫାଲପାଚନଂ, ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ । ସେନଙ୍ଗାନଂ-ଅସିସତ୍ତିତୋମରପିଣ୍ଡଂ, ଅସିଚମ୍ମଂ, ଧନୁକଲାପଂ, ପହରଣାୱରଣଂ । ନିଚ୍ଚୱେରୀନଂ-ଅହିନକୁଲଂ, ବୀଳାଲମୂସିକଂ, କାକୋଲୂକଂ, ନାଗସୁପଣ୍ଣଂ । ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣ ସଞ୍ଞାନଂ-ଏକକଦୁକଂ, ଦୁକତିକଂ, ତିକଚତୁକ୍କଂ, ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଂ, ଦସେକାଦସକଂ । ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୁକାନଂ କୀଟପଟଙ୍ଗଂ, କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ, ଡଂସମକସଂ, ମକ୍ଖିକକିପିଲ୍ଲିକଂ । ପଚନଚଣ୍ଡାଲାନଂ-ଓରବ୍ଭିକସୂକରିକଂ, ସାକୁନ୍ତି କମାଗୱିକଂ, ସପାକଚଣ୍ଡାଲଂ, ୱେନରଥକାରଂ, ପୁକ୍କୁସ ଛୱଡାହକଂ । ଚରଣସାଧାରଣାନଂ-ଅତିସଭାରଦ୍ୱାଜଂ, କଠକଲାପଂ, ସୀଲପଞ୍ଞାଣଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନଂ, ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ । ଏକଜ୍ଝାୟନପାୱଚନାନଂ ଦୀଘମଜ୍ଝିମଂ, ଏକୁତ୍ତରସଂୟୁତ୍ତକଂ, ଖନ୍ଧକୱିଭଙ୍ଗଂ । ଲିଙ୍ଗୱିସେସାନଂ-ଇତ୍ଥିପୁଖଂ, ଦାସିଦାସଂ, ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପ୍ପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ, ତିଣକଟ୍ଠସାଖାପଲାସଂ, ‘ଲାଭୀ ହୋତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନା- ସନଗିଲାନପ୍ପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନ’ନ୍ତିପି ଦିସ୍ସତି । ୱିୱିଧୱିରୁଦ୍ଧାନଂ କୁସଲାକୁସଲଂ, ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ, ହୀନପ୍ପଣୀତଂ, କଣ୍ହସୁକ୍କଂ, ଛେକପାପକଂ । ଦିସାନଂ ପୁବ୍ବାପରଂ, ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରଂ, ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣଂ, ପୁବ୍ବୁତ୍ତରଂ, ଅଧରୁତ୍ତରଂ, ଅପରଦକ୍ଖିଣଂ, ଅପରୁତ୍ତରଂ । ନଦୀନଂ-ଗଙ୍ଗାୟମୁନଂ, ମହିସରଭୁ ।
ତିଣୱିସେସାନଂ-କାସକୁସଂ କାସକୁସା, ଉସୀରବୀରଣଂ ଉସୀରବୀରଣା, ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଂ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଂ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜା । ରୁକ୍ଖୱିସେସାନଂ ଖଦିରପଲାସଂ ଖଦିରପଲାସା, ୱୋସ୍ସକଣ୍ଣଂ ଧୱାସ୍ସକଣ୍ଣା, ପିଲକ୍ଖନିଗ୍ରୋଧଂ ପିଲକ୍ଖନିଗ୍ରୋଧା, ଅସ୍ସତ୍ଥକପିତ୍ଥନଂ ଅସ୍ସତ୍ଥକପିତ୍ଥନା, ସାକସାଲଂ ସାକସାଲା । ପସୁୱିସେସାନଂ-ଗଜଗୱଜଂ ଗଜଗୱଜା, ଗୋମହିସଂ ଗୋମହିସା, ଏଣେୟ୍ୟଗୋମହିସଂ ଏଣେୟ୍ୟଗୋମହିସା, ଏଣେୟ୍ୟୱରାହଂ ଏଣେୟ୍ୟୱରାହା, ଅଜେଳକଂ ଅଜେଳକା, କୁକ୍କୁରସୂକରଂ କୁକ୍କୁରସୂକରା, ହତ୍ଥିଗୱାସ୍ସୱଳୱଂ ହତ୍ଥିଗୱାସ୍ସୱଳୱା । ସକୁନୱିସେସାନଂ-ହଂସବଲାୱଂ ହଂସବଲାୱା, କାରଣ୍ଡୱଚକ୍କୱାକଂ କାରଣ୍ଡୱଚକ୍କୱାକା, ବକବଲାକଂ ବକବଲାକା । ଧନାନଂ-ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣା, ମଣିସଙ୍ଖମୁତ୍ତାୱେଳୁରିୟଂ ମଣିସଙ୍ଖମୁତ୍ତାୱେଳୁରିୟା, ଜାତରୂପରଜତଂ ଜାତରୂପରଜତା । ଧଞ୍ଞାନଂ-ସାଲିୟୱକଂ ସାଲିୟୱକା, ତିଲମୁଗ୍ଗମାସଂ ତିଲମୁଗ୍ଗମାସା, ନିପ୍ଫାୱକୁଲତ୍ଥଂ ନିପ୍ଫାୱକୁଲତ୍ଥା । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ-ସାକସୁୱଂ ସାକସୁୱା, ଗବ୍ୟମାହିସଂ ଗବ୍ୟମାହିସା, ଏଣେୟ୍ୟୱାରାହଂ ଏଣେୟ୍ୟୱାରାହା, ମିଗମାୟୂରଂ ମିଗମାୟୂରା । ଜନପଦାନଂ-କାସିକୋସଲଂ କାସିକୋସଲା, ୱଜ୍ଜିମଲ୍ଲଂ ୱଜ୍ଜିମଲ୍ଲା, ଚେତିୱଂସଂ ଚେତିୱଂସା, ମଚ୍ଛସୂରସେନଂ ମଚ୍ଛସୂରସେନା, କୁରୁପଞ୍ଚାଲଂ କୁରୁପଞ୍ଚାଲା । ଇତରୀତରୟୋଗୋ ୟଥା-ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ମାତାପିତରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏତସ୍ମିଂ ଏକତ୍ଥୀଭାୱକଣ୍ଡେ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଂ, ତଦେୱ ପୁବ୍ବଂ ନିପତତି କମାତିକ୍କମେ ପୟୋଜନାଭାୱା । କ୍ୱଚି ୱିପଲ୍ଲାସୋପି ହୋତି ବହୁଲାଧିକାରତୋ, ଦନ୍ତାନଂ ରାଜା ରାଜଦନ୍ତୋ, କତ୍ଥଚି କମଂ ପଚ୍ଚାନାଦରା ପୁବ୍ବକାଲସ୍ସାପି ପରନିପାତୋ, ଲିତ୍ତୱାସିତୋ, ନଗ୍ଗମୁସିତୋ, ସିତ୍ତସମ୍ମଟ୍ଠୋ, ଭଟ୍ଠଲୁଞ୍ଚିତୋ । ଚତ୍ଥେ ୟଦେକତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ କେଚି ପୁବ୍ବପଦଂ ବହୁଧା ନିୟମେନ୍ତି, ତଦିହ ବ୍ୟଭିଚାରଦସ୍ସାନ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଚତ୍ଥେ ସମାହାରେ ୟଦେକତ୍ଥଂ, ତଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ଭୱତି, ତଥାଚେୱୋଦାହଟଂ, କତ୍ଥଚି ନ ହୋତି ‘ସଭାପରିସାୟା’ତି ଞାପକା, ଆଧିପଚ୍ଚପରିୱାରୋ, ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧି, ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୟଂ ।
ଏକତ୍ଥେ ସମାହାରେ ସଙ୍ଖ୍ୟାଦି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ଭୱତି, ପଞ୍ଚଗୱଂ, ଚତୁପ୍ପଥଂ, ସମାହାରସ୍ସେକତ୍ତା ଏକୱଚନମେୱ ହୋତି, ସମାହାରେତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଚକାପାଲୋ ପୂୱୋ, ତିପୁତ୍ତୋ ।
ଛଟ୍ଠିୟେକତ୍ଥେ କ୍ୱଚି ନପୁଂସକତ୍ତଂ ହୋତେକତ୍ଥଞ୍ଚ, ସଲଭାନଂ ଛାୟା ସଲଭଚ୍ଛାୟଂ, ଏୱଂ ସକୁନ୍ତାନଂ ଛାୟା ସକୁନ୍ତଚ୍ଛାୟଂ, ପାସାଦଚ୍ଛାୟଂ ପାସାଦଚ୍ଛାୟା, ଘରଚ୍ଛାୟଂ ଘରଚ୍ଛାୟା, ଅମନୁସ୍ସସଭାୟ ନପୁଂସକେକତ୍ତଂ ଭୱତି ବ୍ରହ୍ମସଭଂ, ଦେୱସଭଂ, ଇନ୍ଦସଭଂ, ୟକ୍ଖସଭଂ, ସରଭସଭଂ, ମନୁସ୍ସସଭାୟଂ ପନ ଖତ୍ତିୟସଭା, ରାଜସଭା ଇଚ୍ଚେୱମାଦି, କ୍ୱଚୀତି କିଂ ରାଜପୁରିସୋ ।
ନପୁଂସକେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ରସ୍ସୋ ହୋତି ସ୍ୟାଦୀସୁ । ସଲଭଚ୍ଛାୟଂ, ସ୍ୟାଦୀସୂତି କିଂ ? ସଲଭଚ୍ଛାୟେ ।
ଅନ୍ତଭୂତସ୍ସ ଅପ୍ପଧାନସ୍ସ ଘପସ୍ସ ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ ହୋତି । ବହୁମାଲୋ ପୋସୋ, ନିକ୍କୋସମ୍ବି, ଅତିୱାମୋରୁ, ଅନ୍ତସ୍ସାତି କିଂ ? ରାଜା କଞ୍ଞାପିୟୋ, ଅପ୍ପଧାନସ୍ସାତି କିଂ ? ରାଜକୁମାରୀ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂ ।
ଅନ୍ତଭୂତସ୍ସ ଅପ୍ପଧାନସ୍ସ ଗୋସ୍ସ ସ୍ୟାଦୀସୁ ଉ ହୋତି । ଚିତ୍ତଗୁ, ଅପ୍ପଧାନସ୍ସାତ୍ୱେୱ ? ସୁଗୋ, ଅନ୍ତସ୍ସାତ୍ୱେୱ ? ଗୋକୁଲଂ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନତୋ ଅକାରନ୍ତତୋ ନାମସ୍ମା ଆପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ।
ନଦାଦୀହି ଇତ୍ଥିୟଂ ୱୀପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନଦୀ, ମହୀ, କୁମାରୀ, ତରୁଣୀ, ୱାରୁଣୀ, ଗୋତମୀ । (୧୪) ‘‘ଗୋତୋୱା’’ ଗାୱୀ ଗୋ, ଆକତିଗଣୋ-ୟଂ, କୋରୋ ‘‘ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ୱୀମ୍ହି ତୋ ୱା’’ (୩-୩୬) ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ ।
ୟକ୍ଖାଦିତୋ ଇତ୍ଥିୟଂ ଇନୀ ହୋତି ୱୀଚ । ୟକ୍ଖିନୀ ୟକ୍ଖୀ, ନାଗିନୀ ନାଗୀ, ସୀହିନୀ ସୀହୀ ।
ଆରାମିକାଦିତୋ ଇନୀ ହୋତିତ୍ଥିୟଂ । ଆରାମିକିନୀ, ଅନନ୍ତରାୟିକିନୀ, ରାଜିନୀ (୧୫) ‘‘ସଞ୍ଞାୟଂ ମାନୁସୋ’’ ମାନୁସିନୀ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ମାନୁସୀ ।
ଇତ୍ଥିୟମିୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣନ୍ତେହି ନୀ ହୋତି ବହୁଲଂ । ସଦାପୟତପାଣିନୀ, ଦଣ୍ଡିନୀ, ଭିକ୍ଖୁନୀ, ଖତ୍ତବନ୍ଧୁନୀ, ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନୀ, ମାତୁଆଦିତୋ କସ୍ମା ନ ହୋତି ? ଇତ୍ଥିପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱିନାପି ଇତ୍ଥତ୍ତାଭିଧାନତୋ ।
କ୍ତିମ୍ହାଞ୍ଞତ୍ଥେୟେୱ ଇତ୍ଥିୟଂ ନୀ ହୋତି ବହୁଲଂ । ସାହଂ ଅହିଂ ସାରତିନୀ, ତସ୍ସା ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନିୟା, ସା ଗାୱୀ ୱଚ୍ଛଗିଦ୍ଧିନୀ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି କିଂ ? ଧମ୍ମରତି ।
ଘରଣିପ୍ପଭୁତୟୋ ନୀପ୍ପଚ୍ଚନ୍ତାସାଧୱୋ ଭୱନ୍ତି । ଘରଣୀ, ପୋକ୍ଖରଣୀ, ଈସ୍ସ-ତ୍ତଂ ନିପାତନା, (୧୬) ‘‘ଆଚରିୟା ୱା ୟ-ଲୋପୋ ଚ’’ ଆଚରିନୀ, ଆଚରିୟା ।
ମାତୁଲାଦିତୋ ଭରିୟାୟମାନୀ ହୋତି । ମାତୁଲାନୀ, ୱାରୁଣାନୀ, ଗହପତାନୀ, ଆଚରିୟାନୀ, (୧୭) ‘‘ଅଭରିୟାୟଂ ଖତ୍ତିୟା ୱା’’ ଖତ୍ତିୟାନୀ ଖତ୍ତିୟା, ନଦାଦିପାଠା ଭରିୟାୟନ୍ତୁ ଖତ୍ତିୟୀ ।
୩୪. ଉପମାସଂହିତ ସହିତ ସଞ୍ଞତ ସହ ସଫୱାମ ଲକ୍ଖଣାଦିତୂରୁତୂ ।
ଊରୁସଦ୍ଦା ଉପମାନାଦିପୁବ୍ବା ଇତ୍ତିୟମୂ ହୋତି । କରଭୋରୂ, ସଂହିତୋରୂ, ସହିତୋରୂ, ସଞ୍ଞତୋରୂ, ସହୋରୂ, ସଫୋରୂ, ୱାମୋରୂ, ଲକ୍ଖଣୋରୂ, ଊତିୟୋଗୱିଭାଗା ଊ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂ ।
ୟୁୱସଦ୍ଦତୋ ତି ହୋତିତ୍ଥିୟଂ । ୟୁୱତି ।
ୱୀମ୍ହି ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ତୋ ୱା ହୋତି । ଗଚ୍ଛତୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ, ସୀଲୱତୀ ସୀଲୱନ୍ତୀ ।
ୱୀମ୍ହି ଭୱତୋ ଭୋତାଦେସୋ ହୋତି ୱା । ଭୋତୀ ଭୱନ୍ତୀ ।
ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ୱୀମ୍ହାୱଙ ହୋତି । ଗାୱୀ ।
ୱୀମ୍ହି ପୁଥୁସ୍ସ ପଥୱପୁଥୱା ହୋନ୍ତି । ପଥୱୀ, ପୁଥୱୀ, ଠେ ପଥୱୀ ।
ସମାସନ୍ତ୍ୱ ଇତି ଚାଧିକରୀୟତି ।
ପାପାଦୀହୀ ପରା ୟା ଭୂମି ତସ୍ସା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ପାପଭୂମଂ, ଜାତିଭୂମଂ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ପରା ୟା ଭୂମି ତସ୍ସା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ଦ୍ୱିଭୂମଂ, ତିଭୂମଂ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ପରାସଂ ନଦୀଗୋଦାୱରୀନଂ ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି, ପଞ୍ଚନଦଂ, ସତ୍ତଗୋଦାୱରଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟାହିତ୍ୱେୱ ? ମହାନଦୀ, ନଦୀଗୋଦାୱରୀନନ୍ତି କିଂ ? ଦସିତ୍ଥି ।
୪୪. ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ଚାଙ୍ଗୁଲ୍ୟାନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୁ ।
ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ଚ ପରାୟ ଅଙ୍ଗୁଲ୍ୟା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ନୋ ଚେ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେ ଚ ସମାସୋ ୱତ୍ତତେ । ନିଗ୍ଗତମଙ୍ଗୁଲୀହି ନିରଙ୍ଗୁଲଂ, ଅଚ୍ଚଙ୍ଗୁଲଂ, ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ସମାହଟା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ, ଅନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୂତି କିଂ ? ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲି ହତ୍ଥୋ, ଉପଙ୍ଗୁଲି, କଥଂ ‘ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲୀମାନମସ୍ସାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲ’ନ୍ତି ? ନାତ୍ର ସମାସୋଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ୱିହିତୋ ମତ୍ତାଦୀନଂ ଲୋପେ କତେ ତତ୍ଥ ୱତ୍ତତେ । ଅଙ୍ଗୁଲସଦ୍ଦୋ ୱା ପମାଣୱାଚି ସଦ୍ଦନ୍ତରଂ, ୟଥା ‘ସେନଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣେନ ଅଙ୍ଗୁଲାନଂ ସତଂ ପୁଣ୍ଣଂ ଚତୁଦ୍ଦସ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲାନୀ’ତି ।
୪୫. ଦୀଘାହୋୱସ୍ସେକଦେସେହି ଚ ରତ୍ତ୍ୟା ।
ଦୀଘାଦୀହି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ଚ ପରମସ୍ମା ରତ୍ତିୟା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ଦୀଘରତ୍ତଂ, ଅହୋରତ୍ତଂ (ତ୍ତୋ), ୱସ୍ସାରତ୍ତଂ (ତ୍ତୋ), ପୁବ୍ବରତ୍ତଂ, ଅପରରତ୍ତଂ, ଅଡ୍ଢୁରତ୍ତଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ରତ୍ତିଂ ଅତିରତ୍ତୋ, ଦ୍ୱେରତ୍ତୀ ସମାହଟା ଦିରତ୍ତଂ (ତ୍ତୋ), ୱା କ୍ୱଚି ବହୁଲାଧିକାରା ଏକରତ୍ତଂ (ତ୍ତୋ), ଏକରତ୍ତି, ଅନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୁତ୍ୱେୱ ? ଦୀଘରତ୍ତିହେମନ୍ତୋ, ଉପରତ୍ତି, କ୍ୱଚି ହୋତେୱ ବହୁଲଂ ୱିଧାନାୟଥାରତ୍ତଂ ।
ଗୋସଦ୍ଦା ଅଲୋପୱିସୟା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ନ ଚେ ଚତ୍ଥେ ସମାସୋ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେ ଚ, ରାଜଗୱୋ, ପରମଗୱୋ, ପଞ୍ଚଗୱଧନୋ, ଦସଗୱଂ, ଅଲୋପେତି କିଂ ? ପଞ୍ଚହି ଗୋହି କୀତୋ ପଞ୍ଚଗୁ, ଅଚତ୍ଥେତି କି ? ଅଜସ୍ସଗାୱୋ, ଅନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୁତ୍ୱେୱ ? ଚିତ୍ତଗୁ, ଉପଗୁ ।
ଏତେ ସଦ୍ଦା ଅଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ରତ୍ତୋ ଚ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ, ରତ୍ତି ଚ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ, ଦାରା ଚ ଗାୱୋ ଚ ଦାରଗୱଂ, ଚତସ୍ସୋ ଅସ୍ସିୟୋ ଅସ୍ସ ଚତୁରସ୍ସୋ ।
ଅନୁଗୱନ୍ତି ନିପଚ୍ଚତେ ଆୟାମେ ଗମ୍ୟମାନେ । ଅନୁଗୱଂ ସକଟଂ, ଆୟାମେତି କିଂ ? ଗୁନ୍ନଂ ପଞ୍ଛା ଅନୁଗୁ ।
୪୯. ଅକ୍ଖିସ୍ମାଞ୍ଞତ୍ଥେ । ଅକ୍ଖିସ୍ମା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଚେ ସମାଧସା । ୱିସାଲକ୍ଖୋ, ୱିସାଲକ୍ଖୀ ।
ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତା ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଦାରୁମ୍ହି ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂଦାରୁ, ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲଂ, ଅଙ୍ଗୁଲିସଦିସାୱୟୱଂ ଧଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱିକ୍ଖେପକଂ ଦାରୁଂ ୱୁଚ୍ଚତେ, ପମାଣେ ତୁ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ସିଦ୍ଧଂ ସଖରାଜସଦ୍ଦା ଅକାରନ୍ତାୱ, ସିସ୍ସୋପି ନ ଦିସ୍ସତି, ଗାଣ୍ଡୀ ୱଧନ୍ୱାତି ପକତନ୍ତରେନ ସିଦ୍ଧଂ ।
ଓଘାବ୍ୟତିହାରେ ଗମ୍ୟମାନେ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ ଚି ହୋତି । କେସାକେସି ଦଣ୍ଡାଦଣ୍ଡି, ଚକାରୋ ‘‘ଚିସ୍ମି’’ନ୍ତି (୩.୬୬) ୱିସେସନତ୍ଥୋ, ସୁଗନ୍ଧି, ଦୁଗ୍ଗନ୍ତୀତି ପୟୋଗୋ ନ ଦିସ୍ସତେ ।
ଲ୍ତୁପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତେହି, ଇତ୍ଥିୟମୀକାରୂକାରନ୍ତେହି ଚ ବହୁଲଂ କପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ । ବହୁକତ୍ତୁକୋ, ବହୁକୁମାରିକୋ, ବହୁବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁକୋ, ବହୁଲଂତ୍ୱେୱ ? ସୁବ୍ଭୂ ।
ଅଞ୍ଞେହି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ କୋ ୱା ବହୁଲଂ ହୋତି । ବହୁମାଲକୋ, ବହୁମାଲୋ ।
୫୪. ଉତ୍ତରପଦେ । ଏତମଧିକତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଉତ୍ତରପଦେ ପରତୋ ଇମସ୍ସ ଇଦଂ ହୋତି । ଇଦମଟ୍ଠିତା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ପସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱିଭାୱୋ ।
୫୬. ପୁଂ ପୁମସ୍ସ ୱା । ପୁମସ୍ସ ପୁଂ ହୋତୁତ୍ତରପଦେ ୱିଭାସା । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ପୁମଲିଙ୍ଗଂ ।
ଏସଂ ଟ ହୋତୁତ୍ତରପଦେ କ୍ୱଚି ୱା । ଭୱମ୍ପତିଟ୍ଠାମୟଂ, ଭଗୱଂମୂଲକା ନୋ ଧମ୍ମା, ବହୁଲାଧିକାରା ତରାଦୀସୁ ଚ ପଗେୱ ମହତ୍ତରୀ, ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତଂ ।
୫୮. ଅ । ଏସଂ ଅ ହୋତୁତ୍ତରପଦେ । ଗୁଣୱନ୍ତପତିଟ୍ଠୋ-ସ୍ମି ।
୫୯. ମନାଦ୍ୟାପାଦୀନମୋ ମୟେ ଚ । ମନାଦୀନମାପାଦୀନଂ ଚ ଓ ହୋତୁତ୍ତରପଦେ ମୟେ ଚ । ମନୋସେଟ୍ଠା, ମନୋମୟା, ରଜୋଜଲ୍ଲଂ, ରଜୋମୟଂ, ଆପୋଗତଂ, ଆପୋମୟଂ, ଅନୁୟନ୍ତି ଦିସୋଦିସଂ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାସୁତ୍ତରପଦେସୁ ପରସ୍ସ ଓ ହୋତି । ପରୋସତଂ, ପରୋସହସ୍ସଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟାସୂତି କିଂ ? ପରଦତ୍ତୂପଜୀୱିନୋ ।
ଜନେ ଉତ୍ତରପଦେ ପୁଥସ୍ସ ଉ ହୋତି । ଅରିୟେହି ପୁଥଗେୱାୟଂ ଜନୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।
ଅହେ ଆୟତନେ ଚୁତ୍ତରପଦେ ଛସ୍ସ ସୋ ୱା ହୋତି । ସାହଂ ଛାହଂ, ସଳାୟତନଂ, ଛଳାୟତନଂ ।
ଲ୍ତୁପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ପିତାଦୀନଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମମାରଙରଙ ୱା ହୋନ୍ତୁତ୍ତରପଦେ, ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ, କତ୍ତାରନିଦ୍ଦେସୋ, ମାତରପିତରୋ, ୱାତ୍ୱେୱ ? ସତ୍ଥୁଦସ୍ସନଂ, ମାତାପିତରୋ ।
୬୪. ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧାନମା ତତ୍ର ଚତ୍ଥେ ।
ଲ୍ତୁପିତାଦୀନଂ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ଚ ତେସ୍ୱେୱ ଲ୍ତୁପିତାଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧିସୁତ୍ତରପଦେସୁ ଚତ୍ଥୱିସୟେ ଆ ହୋତି । ହୋତାପୋତରୋ ମାତାପିତରୋ, ଲ୍ତୁପିତାଦୀନଂ ତ୍ୱେୱ ? ପୁତ୍ତଭାତରୋ, ତତ୍ରେତି କିଂ ? ପିତୁପିତାମହା, ଚତ୍ଥେତି କିଂ ? ମାତୁଭାତା, ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧାନନ୍ତି କିଂ ? ଦାତୁଭତ୍ତାରୋ ।
ପୁତ୍ତେ ଉତ୍ତରପଦେ ଚତ୍ଥୱିସୟେ ଲ୍ତୁପିତାଦୀନଂ ୱିଜ୍ଜାୟୋନି ସମ୍ବନ୍ଧାନମା ହୋତି । ପିତାପୁତ୍ତା, ମାତାପୁତ୍ତା ।
ଚିପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତେ ଉତ୍ତରପଦେ ଆ ହୋତି । କେସାକେସି, ମୁଟ୍ଠାମୁଟ୍ଠି ।
୬୭. ଇତ୍ଥିୟମ୍ଭାସିତପୁମିତ୍ଥୀ ପୁମେୱେକତ୍ଥେ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନେ ଏକତ୍ଥେ ସମାନାଧିକରଣେ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ଭାସିତପୁମା ଇତ୍ଥୀ ପୁମେୱ ହୋତି । କୁମାରଭରିୟୋ, ଦୀଘଜଙ୍ଘୋ, ୟୁୱଜାୟୋ, ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି କିଂ ? କଲ୍ୟାଣୀ ପଧାନମେସଂ କଲ୍ୟାଣିପ୍ପଧାନା, ଭାସିତପୁମେତି କିଂ ? କଞ୍ଞାଭରିୟୋ, ଇତ୍ଥୀତି କିଂ ? ଗାମଣିକୁଲଂ ଦିଟ୍ଠି ଅସ୍ସ ଗାମଣିଦିଟ୍ଠି, ଏକତ୍ଥେତି କିଂ ? କଲ୍ୟାଣିୟା ମାତା କଲ୍ୟାଣିମାତା ।
ଭାସିତପୁମିତ୍ଥୀ ପଚ୍ଚୟେ କ୍ୱଚି ପୁମେୱ ମୋତି । ବ୍ୟତ୍ତତରା, ବ୍ୟତ୍ତତମା ।
ଇତ୍ଥିୱାଚକା ସବ୍ବାଦୟୋ ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେ ପୁମେୱ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ସା ମୁଖଂ ତମ୍ମୁଖଂ, ତସ୍ସଂ ତତ୍ର, ତାୟ ତତୋ, ତସ୍ସଂ ୱେଲାୟଂ ତଦା ।
ପତିମ୍ହି ପରେ ଜାୟାୟ ଜୟଂ ହୋତି, ଜୟମ୍ପତୀ, ‘ଜାନିପତୀ’ତି ପକତନ୍ତରେନ ସିଦ୍ଧଂ, ତଥା ‘ଦମ୍ପତୀ, ଜମ୍ପତୀ’ତି ।
ସଞ୍ଞାୟମୁଦକସ୍ସୁତ୍ତରପଦେ ଉଦାଦେସୋ ହୋତି । ଉଦଧି, ଉଦପାନଂ ।
କୁମ୍ଭାଦୀସୁତ୍ତରପଦେସୁ ଉଦକସ୍ସ ଉଦାଦେସୋ ୱା ହୋତି । ଉଦକୁମ୍ଭୋ ଉଦକକୁମ୍ଭୋ, ଉଦପତ୍ତୋ ଉଦକପତ୍ତୋ, ଉଦବିନ୍ଧୁ ଉଦକବିନ୍ଧୁ, ଆକତିଗଣୋ-ୟଂ ।
ସୋତାଦୀସୁତ୍ତରପଦେସୁ ଉଦକସ୍ସ ଉସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । ଦକସୋତଂ, ଦକରକ୍ଖସୋ ।
ଉତ୍ତରପଦେ ନଞ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଟ ହୋତି । ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଞକାରୋ କିଂ ? କେୱଲସ୍ସ ମା ହୋତୁ ପାମନପୁତ୍ତୋ ।
ସରାଦୋ ଉତ୍ତରପଦେ ନଞ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନ ହୋତି । ଅନକ୍ଖାତଂ ।
ନଖାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଅନନ ଟାଦେସା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ନାସ୍ସ ଖମତ୍ଥୀତି ନଖୋ, ଅଖମଞ୍ଞଂ, ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦେସୁ ଚ ନିପ୍ଫତ୍ତିମତ୍ତଂ ୟଥାକଥଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂନାସ୍ସ କୁଲମଥୀତି ନକୁଲୋ, ଅକୁଲମଞ୍ଞଂ, ନଖ ନକୁଲ ନପୁଂସକନକ୍ଖତ୍ତ ନାକ ଏୱମାଦି ।
ନଗଇଚ୍ଚପ୍ପାଣିନି ୱା ନିପଚ୍ଚତେ । ନଗୋ ରୁକ୍ଖୋ, ନଗୋ ପବ୍ବତୋ, ଅଗୋ ରୁକ୍ଖୋ, ଅଗୋ ପବ୍ବତୋ, ଅପ୍ପାଣିନୀତି କିଂ ? ଅଗୋ ୱସଲୋ ସୀତେନ ।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱୁତ୍ଥିମ୍ହି ସମାସେ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ସହସ୍ସ ସୋ ୱା ହୋତି । ସପୁତ୍ତୋ, ସହପୁତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି କିଂ ? ସହ କତ୍ୱା, ସହ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ।
ସହସ୍ସୁତ୍ତରପଦେ ସୋ ହୋତି ସଞ୍ଞାୟଂ । ସାସ୍ସତ୍ଥଂ, ସପଲାସଂ ।
ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଗମ୍ୟମାନେ ସହସ୍ସ ସୋ ହୋତୁତ୍ତରପଦେ, ସାଗ୍ଗି କପୋତୋ, ସପିସାଚା ୱାତମଣ୍ଡଲିକା ।
ସକତ୍ଥପ୍ପଧାନସ୍ସ ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ଅକାଲେ ଉତ୍ତରପଦେ ସୋ ହୋତି । ସମ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ସବ୍ରହ୍ମଂ, ସଚକ୍କଂ ନିଧେହି, ସଧୁରଂ ପାଜେହି, ଅକାଲେତି କିଂ ? ସହ ପୁବ୍ବଣ୍ହଂ, ସହାପରଣ୍ହଂ ।
ଗନ୍ଥନ୍ତେ ଆଧିକ୍ୟେ ଚ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସହସ୍ସ ସୋ ହୋତୁତ୍ତରପଦେ । ସକଲଂ ଜୋତିମଧୀତେ ସମୁହୁତ୍ତଂ, କାଲତ୍ଥୋ ଆରମ୍ଭୋ, ଆଧିକ୍ୟେ-ସଦୋଣା ଖାରୀ, ସମାସକୋ କହାପଣୋ, ନିଚ୍ଚତ୍ଥୋୟମାରମ୍ଭୋ ।
ପକ୍ଖାଦୀସୁତ୍ତରପଦେସୁ ସମାନସ୍ସ ସୋ ହୋତି ୱା । ସପକ୍ଖୋ ସମାନପକ୍ଖୋ, ସଜୋତି ସମାନଜୋତି, ପକ୍ଖାଦୀସୂତି କିଂ ? ସମାନସୀଲୋ, ପକ୍ଖ, ଜୋତି, ଜନପଦ, ରତ୍ତି, ପତ୍ତିନୀ, ପତ୍ତୀ, ନାଭି, ବନ୍ଧୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ନାମ, ଗୋତ୍ତ, ରୂପ, ଠାନ, ୱଣ୍ଣ, ୱୟୋ, ୱଚନ, ଧମ୍ମ, ଜାତିୟ, ଘଚ୍ଚ ।
ଉଦରେ ଇୟେ ପରେ ପରତୋ ସମାନସ୍ସ ସୋ ୱା ହୋତି । ସୋଦରିୟୋ, ସମାନୋଦରିୟୋ, ଇୟେତି କିଂ ? ସମାନୋଦରତା ।
ଏତେସୁ ସମାନସ୍ସ ସୋ ହୋତି । ସରୀ, ସରିକ୍ଖୋ, ସରିସୋ ।
ରୀରିକ୍ଖକେସୁ ସବ୍ବାଦୀନମା ହୋତି । ୟାଦୀ, ୟାଦିକ୍ଖୋ, ୟାଦିସୋ ।
ରୀରିକ୍ଖକେସୁ ନ୍ତସଦ୍ଦ କିଂସଦ୍ଦ ଇମସଦ୍ଦାନଂ ଟାକୀଟୀ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଭୱାଦୀ, ଭୱାଦିକ୍ଖୋ, ଭୱାଦିସୋ, କୀଦୀ, କୀଦିକ୍ଖୋ, କୀଦିସୋ, ଈଦୀ, ଈଦିକ୍ଖୋ, ଈଦିସୋ ।
ରୀରିକ୍ଖକେସୁ ତୁମ୍ହାମ୍ହାନଂ ତାମା ହୋନ୍ତେକସ୍ମିଂ ୟଥାକ୍କମଂ । ତାଦୀ, ତାଦିକ୍ଖୋ, ତାଦିସୋ, ମାଦୀ, ମାଦିକ୍ଖୋ, ମାଦିସୋ । ଏକସ୍ମିନ୍ତି କିଂ ? ତୁମ୍ହାଦୀ, ଅମ୍ହାଦୀ, ତୁମ୍ହାଦିକ୍ଖୋ, ଅମ୍ହାଦିକ୍ଖୋ, ତୁମ୍ହାଦିସୋ, ଅମ୍ହାଦିସୋ ।
ରୀରିକ୍ଖକନ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରପଦେ ତୁମ୍ହାମ୍ହାନମେକସ୍ମିଂ ତଂମଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ତନ୍ଦୀପା, ମନ୍ଦୀପା, ତଂସରଣା, ମଂସରଣା, ତୟ୍ୟୋଗୋ, ମୟ୍ୟୋଗୋତି ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ ।
ରୀରିକ୍ଖକେସ୍ୱେତସ୍ସେଟ ୱା ହୋତି, ଏଦୀ, ଏତାଦୀ, ଏଦିକ୍ଖୋ, ଏତାଦିକ୍ଖୋ, ଏଦିସୋ, ଏତାଦିସୋ ।
ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦୁ ହୋତି ୱିଧାଦୀସୁ, ଦୁୱିଧୋ, ଦୁପଟ୍ଟଂ ଏୱମାଦି ।
ଗୁଣାଦୀସୁ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦି ହୋତି, ଦ୍ୱିଗୁଣଂ, ଦିରତ୍ତି, ଦିଗୁ ଏୱମାଦି ।
ତୀସୁ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଅହୋତି । ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତିପତ୍ତପୁରା ।
୯୪. ଆ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟାସତାଦୋ-ନଞ୍ଞତ୍ଥେ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାୟମୁତ୍ତରପଦେ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଆ ହୋତି ଅସତାଦୋ ଅନଞ୍ଞଧତ୍ଥ । ଦ୍ୱାଦସ, ଦ୍ୱାୱୀସତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ, ସଙ୍ଖ୍ୟାୟନ୍ତି କିଂ ? ଦିରତ୍ତଂ, ଅସତାଦୋତି କିଂ ? ଦିସତଂ, ଦିସହସ୍ସଂ । ଅନଞ୍ଞତ୍ଥେତି କିଂ ? ଦ୍ୱିଦସା ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାୟମୁତ୍ତରପଦେ ତିସ୍ସ ଏ ହୋତି ଅସତାଦୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ଥେ, ତେରସ, ତେୱୀସ, ତେତ୍ତିଂସ, ସଙ୍ଖ୍ୟାୟଂତ୍ୱେୱ ? ତିରତ୍ତଂ, ଅସତାଦୋତ୍ୱେୱ ? ତିସତଂ, ଅନଞ୍ଞତ୍ଥେତ୍ୱେୱ ? ତିଚତୁକା ।
ତିସ୍ସେ ୱା ହୋତି ଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ, ତେଚତ୍ତାଲାସଂ ତିଚତ୍ତାଲୀସଂ, ତେପଞ୍ଞାସଂ ତିପଞ୍ଞାସଂ, ତେସଟ୍ଠି ତିସଟ୍ଠି, ତେସତ୍ତତି ତିସତ୍ତତି, ତେଅସୀତି ତିୟାସୀତି, ତେନୱୁତି ତିନୱୁତି, ଅସତାଦୋତ୍ୱେୱ ? ତିସତଂ ।
ଅସତାଦୋ-ନଞ୍ଞତ୍ଥେ ଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ ଦ୍ୱିସ୍ସେ ୱା ହୋତି ଆ ଚ । ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସଂ ଦ୍ୱିଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସଂ, ଦ୍ୱାପଞ୍ଞାସଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦ୍ୱିସ୍ସ ବା ୱା ହୋତି ଅଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ-ନଞ୍ଞତ୍ଥେ । ବାରସ ଦ୍ୱାଦସ, ବାୱୀସତି ଦ୍ୱାୱୀସତି, ବତ୍ତିଂସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ, ଅଚତ୍ତାଲୀସାଦୋତି କିଂ ? ଦ୍ୱିଚତ୍ତାଲୀସଂ ।
୯୯. ୱୀସତିଦସେସୁ ପଞ୍ଚସ୍ସ ପଣ୍ଣପନ୍ନା ।
ୱୀସତିଦସେସୁ ପରେସୁ ପଞ୍ଚସ୍ସ ପଣ୍ଣପନ୍ନା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ । ପଣ୍ଣୱୀସତି ପଞ୍ଚୱୀସତି, ପନ୍ନରସ୍ୱ ପଞ୍ଚଦସ ।
ଚତୁସ୍ସ ଚୁଚୋ ହୋନ୍ତି ୱା ଦସସଦ୍ଦେ ପରେ । ଚୁଦ୍ଦସ, ଚୋଦ୍ଦସ, ଚତୁଦ୍ଦସ ।
ଛସ୍ସ ସୋଇଚ୍ଚୟମାଦେସୋ ହୋତି ଦସସଦ୍ଦେ ପରେ । ସୋଳସ ।
ଏକଅଟ୍ଠାନଂ ଆ ହୋତି ଦସେ ପରେ । ଏକାଦସ, ଅଟ୍ଠାରସ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାତୋ ପରସ୍ସ ଦସସ୍ସ ର ହୋତି ୱିଭାସା । ଏକାରସ ଏକାଦସ, ବାରସ ଦ୍ୱାଦସ, ପନ୍ନରସ ପଞ୍ଚଦସ, ସତ୍ତରସ ସତ୍ତଦସ, ଅଟ୍ଠାରସ ଅଟ୍ଠାଦସ, ପନ୍ନବାଦେସେସୁ ନିଚ୍ଚଂ, ଇଧ ନ ହୋତି ଚତୁଦ୍ଦସ ।
ଛତୀହି ପରସ୍ସ ଦସସ୍ସ ଳୋ ହୋତି ରୋ ଚ, ସୋଳସ ସୋରସ, ତେଳସ ତେରସ ।
୧୦୫. ଚତୁତ୍ଥ ତତିୟାନ ମଡ୍ଢୁଡ୍ଢତିୟା ।
ଅଡ୍ଢା ପରେସଂ ଚତୁତ୍ଥତତିୟାନଂ ଉଡ୍ଢତିୟା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଅଡ୍ଢେନ ଚତୁତ୍ଥୋ ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢୋ, ଅଡ୍ଢେନ ତତିୟୋ ଅଡ୍ଢତିୟୋ, କଥଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୋତି ? ସକତ୍ଥେ ଣ୍ୟେ ଉତ୍ତରପଦୱୁଡ୍ଢି ।
୧୦୬. ଦୁତିୟସ୍ସ ସହ ଦିୟଡ୍ଢଦିୱଡ୍ଢା ।
ଅଡ୍ଢା ପରସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ ସହ ଅଡ୍ଢସଦ୍ଦେନ ଦିୟଡ୍ଢଦିୱଡ୍ଢା ହୋନ୍ତି । ଅଡ୍ଢେନ ଦୁତିୟୋ ଦିୟଡ୍ଢୋ, ଦିୱଡ୍ଢୋ ୱା ।
କୁସ୍ସୁତ୍ତରପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସରାଦୋ ଉତ୍ତରପଦେ କଦାଦେସୋ ହୋତି । କଦନ୍ନଂ, କଦସନଂ, ସରେତି କିଂ ? କୁପୁତ୍ତୋ, ଉତ୍ତରତ୍ଥେତି କିଂ ? କୁଓଡ୍ଢୋ ରାଜା ।
ଅପ୍ପତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ କୁସ୍ସ କା ହୋତି ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥେ, ଅପ୍ପକଂ ଲୱଣଂ କାଲୱଣଂ ।
କୁସ୍ସ ପୁରିସେ କା ହୋତି ୱା । କାପୁରିସୋ କୁପୁରିସୋ, ଅୟମପ୍ପତ୍ତୱିଭାସା, ଅପ୍ପତ୍ଥେ ତୁ ପୁବ୍ବେନ ନିଚ୍ଚଂ ହୋତି ଈସଂ ପୁରିସୋ କାପୁରିସୋ ।
୧୧୦. ପୁବ୍ବାପରଜ୍ଜସାୟମଜ୍ଝେହାହସ୍ସ ଣ୍ହୋ ।
ପୁବ୍ବାଦୀହୁତ୍ତରପଦସ୍ସ ଅହସ୍ସ ଣ୍ହାଦେସୋ ହୋତି, ପୁବ୍ବଣ୍ହୋ, ଅପରଣ୍ହୋ, ଅଜ୍ଜଣ୍ହୋ, ସାୟଣ୍ହୋ, ମଜ୍ଝଣ୍ହୋ (ପଣ୍ହୋ) ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ୱୁତ୍ତିୟଂ
ସମାସକଣ୍ଡୋ ତତିୟୋ ।
୪. ଚତୁତ୍ଥୋ କଣ୍ଡୋ (ଣାଦି)
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ନାମସ୍ମା ୱା ଣପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଅପଚ୍ଚେ-ଭିଧେୟ୍ୟେ, ଣକାରୋ ୱୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ, ଏୱମଞ୍ଞତ୍ତାପି, ୱସିଟ୍ଠସ୍ସାପଚ୍ଚଂ ୱାସିଟ୍ଠୋ, ୱାସିଟ୍ଠୀ ୱା, ଓପଗୱୋ, ଓପଗୱୀ ୱା, ୱେତି ୱାକ୍ୟସମାସୱିକପ୍ପନତ୍ଥଂ, ତସ୍ସାଧିକାରୋ ସକତ୍ଥାୱଧି ।
ୱଚ୍ଛାଦୀହି ଅପଚ୍ଚପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତେହି ଗୋତ୍ତାଦୀହି ଚ ସଦ୍ଦେହି ଣାନଣାୟନପ୍ପଚ୍ଚୟା ୱା ହୋନ୍ତି ଅପଚ୍ଚେ, ୱଚ୍ଛାନୋ ୱଚ୍ଛାୟନୋ, କଚ୍ଚାନୋ କଚ୍ଚାୟନୋ, ୟାଗମେ କାତିୟାନୋ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାୟନୋ, ସାକଟାନୋ ସାକଟାୟନୋ, କଣ୍ହାନୋ କଣ୍ହାୟନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩. କତ୍ତିକାୱିଧୱାଦୀହି ଣେୟ୍ୟଣେରା ।
କତ୍ତିକାଦୀହି ୱିଧୱାଦୀହି ଚ ଣେୟ୍ୟଣେରା ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ହୋନ୍ତି ଅପଚ୍ଚେ, କତ୍ତିକେୟ୍ୟୋ, ୱେନତେୟ୍ୟୋ, ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି, ୱେଧୱେରୋ, ବନ୍ଧକେରୋ, ନାଲିକେରୋ, ସାମଣେରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିତିପ୍ପଭୁତିହି ଣ୍ୟୋ ୱା ହୋତି ଅପଚ୍ଚେ, ଦେଚ୍ଚୋ, ଆଦିଚ୍ଚୋ, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ, ଗଗ୍ଗ୍ୟୋ, ଭାତବ୍ବୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅକାରନ୍ତତୋ ଣି ୱା ହୋତି ଅପଚ୍ଚେ, ଦକ୍ଖି, ଦତ୍ଥି, ଦୋଣି । ୱାସୱି, ୱାରୁଣି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ରାଜସଦ୍ଦତୋ ଞ୍ଞୋ ୱା ହୋତି ଅପଚ୍ଚେ ଜାତିୟଂ ଗମ୍ୟମାନାୟଂ, ରାଜଞ୍ଞୋ, ଜାତିୟନ୍ତି କିଂ ? ରାଜାପଚ୍ଚଂ ।
ଖତ୍ତସଦ୍ଦା ୟଇୟା ହୋନ୍ତି ଅପଚ୍ଚେ ଜାତିୟଂ, ଖତ୍ୟୋ, ଖତ୍ତିୟୋ, ଜାତିୟଂତ୍ୱେୱ ? ଖତ୍ତି ।
ମନୁସଦ୍ଦତୋ ଜାତିୟଂ ସ୍ସସଣ ହୋନ୍ତି ଅପଚ୍ଚେ, ମନୁସ୍ସୋ, ମାନୁସୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ମନୁସ୍ସା, ମାନୁସୀ, ଜାତିୟଂତ୍ୱେୱ ? ମାନୱୋ ।
୯. ଜନପଦନାମସ୍ମା ଖତ୍ତିୟା ରଞ୍ଞେ ଚ ଣୋ ।
ଜନପଦସ୍ସ ୟଂ ନାମଂ, ତନ୍ନାମସ୍ମା ଖତ୍ତିୟା ଅପଚ୍ଚେ ରଞ୍ଞେ ଚ ଣୋ ହୋତି, ପଞ୍ଚାଲୋ, କୋସଲୋ, ମାଗଧୋ, ଓକ୍କାକୋ, ଜନପଦନାମସ୍ମାତି କିଂ ? ଦାସରଥି, ଖତ୍ତିୟାତି କିଂ ? ପଞ୍ଚାଲସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଚାଲି ।
କୁରୁସିୱୀହି ଅପଚ୍ଚେ ରଞ୍ଞେ ଚ ଣ୍ୟୋ ହୋତି । କୋରବ୍ୟୋ, ସେବ୍ୟୋ ।
ରାଗୱାଚିତତିୟନ୍ତତୋ ରତ୍ତମିଚ୍ଛେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି, କସାୱେନ ରତ୍ତଂ କାସାୱଂ, କୋସୁମ୍ଭଂ, ୟାଲିଦ୍ଦଂ, ରାଗାତି କିଂ ? ଦେୱଦତ୍ତେନ ରତ୍ତଂ ୱତ୍ଥଂ, ଇଧ କସ୍ମା ନ ହୋତି ? ‘ନୀଲଂ ପୀତ’ନ୍ତି, ଗୁଣୱଚନତ୍ତା ୱିନାପି ଣେନ ଣତ୍ଥସ୍ସାଭିଧାନତୋ ।
୧୨. ନକ୍ଖତ୍ତେନିନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ କାଲେ ।
ତତିୟନ୍ତତୋ ନକ୍ଖତ୍ତା ତେନ ଲକ୍ଖିତେ କାଲେ ଣୋ ହୋତି, ତଞ୍ଚେ ନକ୍ଖତ୍ତମିନ୍ଦୁୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଫୁସ୍ସୀ ରତ୍ତି, ଫୁସ୍ସଂ ଅହଂ, ନକ୍ଖତ୍ତେନେତି କିଂ ? ଗୁରୁନା ଲକ୍ଖିତା ରତ୍ତି । ଇନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନେତି କିଂ ? କତ୍ଥିକାୟ ଲକ୍ଖିତୋ ମୁହୁତ୍ତୋ, କାଲେତି କିଂ ? ଫୁସ୍ସେନ ଲକ୍ଖିତା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ଅଜ୍ଜକତ୍ତିକାତି କତ୍ତିକାୟୁତ୍ତେ ଚନ୍ଦେ କତ୍ତିକାସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତେ ।
ସେତି ପଠମନ୍ତା ଅସ୍ସାତି ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ଣୋ ଭୱତି, ୟଂ ପଠମନ୍ତଂ, ସା ଚେ ଦେୱତା ପୁଣ୍ଣମାସୀୱା, ସୁଗତୋ ଦେୱତା ଅସ୍ସାଭି ସୋଗତୋ, ମାହିନ୍ଦୋ, ୟାମୋ, ୱାରୁଣୋ, ଫୁସ୍ସୀ ପୁଣ୍ଣମାସୀ ଅସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀତି ଫୁସ୍ସୋ, ମାସୋ, ମାୟୋ, ଫଗ୍ଗୁନୋ, ଚିତ୍ତୋ, ୱେସାଖୋ । ଜେଟ୍ଠମୂଲୋ, ଆସଳ୍ହୋ, ସାୱଣୋ, ପୋଟ୍ଠପାଦୋ, ଅସ୍ସୟୁଜୋ, କତ୍ତିକୋ, ମାଗସିରୋ, ପୁଣ୍ଣମାସୀତି କିଂ ? ଫୁସ୍ସୀ ପଞ୍ଚମୀ ଅସ୍ସ, ପୁଣ୍ଣମାସୀ ଚ ଭତକମାସସମ୍ବନ୍ଧିନୀ ନ ହୋତି… ପୁଣ୍ଣୋ ମା ଅସ୍ସନ୍ତି ନିବ୍ବଚନା, ଅତୋ ଏୱ ନିପାତନା ଣୋ ସାଗମୋ ଚ, ମାସସୁତିୟାୱ ନ ପଞ୍ଚଦସ ରତ୍ତାଦୋ ୱିଧି ।
୧୪. ତମଧୀତେ ତଂ ଜାନାତି କଣିକା ଚ ।
ଦୁତିୟନ୍ତତୋ ତମଧୀତେ ତଂ ଜାନାତୀତି ଏତେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଣୋ ହୋତି ଣୋ ଣିକୋ ଚ, ବ୍ୟାକରଣମଧୀତେ ଜାନାତି ୱା ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ, ଛନ୍ଦସୋ, କମକୋ, ପଦକୋ, ୱେନୟିକୋ, ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋ, ଦ୍ୱିତଗ୍ଗହଣଂ ପୁଥଗେୱ ୱିଧାନତ୍ଥଂ ଜାନନସ୍ସ ଚ ଅଜ୍ଝେନୱିସୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପସିଦ୍ଧୂପସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ଚ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ୱିସୟେ ଦେସରୂପେ ଣୋ ହୋତି, ୱସାତୀନଂ ୱିସୟୋ ଦେସୋ ୱାସାତୋ, ଦେସେତି କିଂ ? ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସୟୋ ରୂପଂ, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ୱିସୟୋ-ନୁୱାକୋ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ନିୱାସେ ଦେସେ ତନ୍ନାମେ ଣୋ ହୋତି, ସିୱୀନଂ ନିୱାସୋ ଦେସୋ ସେବ୍ୟୋ, ୱାସାତୋ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ଅଦୂରଭୱେ ଦେସେ ତନ୍ନାମେ ଣୋ ହୋତି, ୱିଦିସାୟ ଅଦୂରଭୱଂ ୱେଦିସଂ ।
ତତିୟନ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତେ ଦେସେ ତନ୍ନାମେ ଣୋ ହୋତି, କୁସମ୍ବେନ ନିବ୍ବତ୍ତା କୋସମ୍ଭୀ ନଗରୀ, କାକନ୍ଦୀ, ମାକନ୍ଦୀ, ସହସ୍ସେନ ନିବ୍ବତ୍ତା ସାହସ୍ସୀ ପରୀଖା, ହୋତୁମ୍ହି କତ୍ତରି କରଣେ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ତତିୟା ।
ତନ୍ତି ପଠମନ୍ତା ଇଧାତି ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଦେସେ ତନ୍ନାମେ ଣୋ ହୋତି, ୟନ୍ତଂ ପଠମନ୍ତମତ୍ଥି ଚେ, ଉଦୁମ୍ବରା ଅସ୍ମିଂ ଦେସେ ସନ୍ତୀତି ଓଦୁମ୍ବରୋ, ବାଦରୋ, ବବ୍ବଜୋ ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ଭୱତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି, ଉଦକେ ଭୱୋ ଓଦକୋ, ଓରସୋ, ଜାନପଦୋ, ମାଗଧୋ, କାପିଲୱତ୍ଥୱୋ, କୋସମ୍ବୋ ।
ଭୱତ୍ଥେ ଅଜ୍ଜାଦୀହି ତନୋ ହୋତି, ଅଜ୍ଜ ଭୱୋ ଅଜ୍ଜତନୋ, ସ୍ୱାତନୋ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନୋ ।
ପୁରାଇଚ୍ଚସ୍ମା ଭୱତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି ତନୋ ଚ, ପୁରାଣୋ, ପୁରାତନୋ ।
ଅମାସଦ୍ଦତୋ ଅଚ୍ଚୋ ହୋତି ଭୱତ୍ଥେ, ଅମଚ୍ଚୋ ।
ମଜ୍ଝାଦୀହି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତେହି ଭୱତ୍ତେ ଇମୋ ହୋତି, ମଜ୍ଝିମୋ, ଅନ୍ତିମୋ । ମଜ୍ଝ, ଅନ୍ତ, ହେଟ୍ଠା, ଉପରି, ଓର, ପାର, ପଚ୍ଛା, ଅବ୍ଭନ୍ତର, ପଚ୍ଚନ୍ତ (ପୁରତ୍ଥା, ବାହିର) ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ଏତେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଭୱତ୍ଥେ, କଣ-କୁସିନା ରାୟଂ ଭୱୋ କୋସିନାରକୋ, ମାଗଧକୋ, ଆରଞ୍ଞକୋ ୱିହାରୋ । ଣେୟ୍ୟ-ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟୋ, ପବ୍ବତେୟ୍ୟୋ, ୱାନେୟ୍ୟୋ । ଣେୟ୍ୟକ-କୋଲେୟ୍ୟକୋ, ବାରାଣସେୟ୍ୟକୋ, ଚମ୍ପେୟ୍ୟକୋ, ମିଥିଲେୟ୍ୟକୋତି ଏୟ୍ୟକୋ । ୟ-ଗମ୍ମୋ, ଦିବ୍ବୋ । ଇୟଗାମିୟୋ, ଉଦରି-ୟୋ, ଦିୱିୟୋ, ପଞ୍ଚାଲିୟୋ, ବୋଧିପକ୍ଖିୟୋ, ଲୋକିୟୋ ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ଭୱତ୍ଥେ ଣିକୋ ହୋତି, ସାରଦିକୋ ଦିୱସୋ, ସାରଦିକା ରତ୍ତି ।
୨୭. ତମସ୍ସ ସିପ୍ପଂ ସୀଲଂ ପଣ୍ୟଂ ପହରଣଂ ପୟୋଜନଂ ।
ପଠମନ୍ତା ସିପ୍ପାଦିୱାଚକା ଅସ୍ସେତିଛଟ୍ଠିୟତ୍ଥେଣିକୋ ହୋତି, ୱୀଣାୱାଦନଂ ସିପ୍ପମସ୍ସ ୱେଣିକୋ, ମୋଦଙ୍ଗିକୋ, ୱଂସିକୋ, ପଂସୁକୂ- ଲଧାରଣଂ ସୀଲମସ୍ସ ପଂସୁକୂଲିକୋ, ତେଚୀୱରିକେୱ, ଗନ୍ଧୋପଣ୍ୟମସ୍ସ ଗନ୍ଧିକୋ, ତେଲିକୋ, ଗୋଳିକୋ, ଚାପୋ ପହରଣମସ୍ସ ଚାପିକୋ, ତୋମରିକୋ, ମୁଗ୍ଗରିକୋ, ଉପଧିପ୍ପୟୋଜନମସ୍ସ ଓପଧିକଂ, ସାତିକଂ, ସାହସ୍ସିକଂ ।
୨୮. ତଂ ହନ୍ତରହତି ଗଚ୍ଛତୁଞ୍ଛତି ଚରତି ।
ଦୁତିୟନ୍ତା ହନ୍ତୀତି ଏୱମାଦୀସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଣୀକୋ ହୋତି । ପକ୍ଖୀହିପକ୍ଖିନୋ ହନ୍ତୀତି ପକ୍ଖିକୋ, ସାକୁନିକୋ, ମାୟୂରିକୋ । ମଚ୍ଛେହି-ମଚ୍ଛିକୋ, ମେନିକୋ । ମିଗେହି-ମାଗୱିକୋ ହାରିଣିକୋ, ‘ସୂକରିକୋ’ତି ଇକୋ । ସତମରହତୀତି ସାତିକଂ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ, ଏହିପସ୍ସୱିଧିଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ, ସାହସ୍ସିକୋ, ‘ସହସ୍ସିୟୋ’ତି ଇୟୋ । ପରଦାରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପାରଦାରିକୋ, ମଗ୍ଗିକୋ, ପଞ୍ଞାସୟୋଜନିକୋ । ବଦରେ ଉଞ୍ଛତୀତି ବାଦରିକୋ, ସାମାକିକୋ । ଧମ୍ମଂ ଚରତୀତି ଧମ୍ମିକୋ, ଅଧମ୍ମିକୋ ।
୨୯. ତେନ କତଂ କୀତଂ ବଦ୍ଧମଭିସଙ୍ଖତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ହତଂ ହନ୍ତି ଜିତଂ ଜୟତି ଦିବ୍ବତି ଖଣତି ତରତି ଚରତି ୱହତି ଜୀୱତି ।
ତତିୟନ୍ତା କତାଦିସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଣିକୋ ହୋତି । କାୟେନ କତଂ କାୟିକଂ, ୱାଚସିକଂ, ମାନସିକଂ, ୱାତେନ କତୋ ଆବାଧୋ ୱାତିକୋ । ସତେନ କୀତଂ ସାତିକଂ, ସାହସ୍ସିକଂ, ମୂଲତୋୱ, ଦେୱଦତେନ କୀତନ୍ତି ନ ହୋତି ତଦତ୍ଥାପ୍ପତୀତିୟା । ୱରତ୍ତାୟ ବଦ୍ଧୋ ୱାରତ୍ତିକୋ, ଆୟସିକୋ, ପାସିକୋ । ଘତେନ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ୱା ଘାତିକଂ, ଗୋଳିକଂ, ଦାଧିକଂ, ମାରିଚିକଂ । ଜାଲେନ ହତୋ ହନ୍ତୀତି ୱା ଜାଲିକୋ, ବାଲୀସିକୋ । ଅକ୍ଖେହି ଜିତମକ୍ଖିକଂ, ସାଲାକିକଂ । ଅକ୍ଖେହି ଜୟତି ଦିବ୍ବତୀତି ୱା ଅକ୍ଖିକୋ । ଖଣିତ୍ତିୟା ଖଣତୀତି ଖାଣିତ୍ତିକୋ, କୁଦ୍ଦାଲିକୋ, ଦେୱଦତ୍ତେନ ଜିତଂ, ଅଙ୍ଗୁଲ୍ୟା ଖଣତୀତି ନ ହୋତି ତଦତ୍ଥାନୱଗମା । ଉଳୁମ୍ପେନ ତରତୀତି ଓଳୁମ୍ପିକୋ, ‘ଉଳୁମ୍ପିକୋ’ତି ଇକୋ ଗୋପୁଚ୍ଛିକୋ, ନାୱିକୋ । ସକଟେନ ଚରତୀତି ସାକଟିକୋ, ‘ରଥିକୋ, ପରପ୍ପିକୋ’ତି ଇକୋ । ଖନ୍ଧେନ ୱହତୀତି ଖନ୍ଧିକୋ, ଅଂସିକୋ, ‘ସୀସିକୋ’ତି ଇକୋ । ୱେତନେନ ଜୀୱତୀତି ୱେତନିକୋ, ‘ଭତିକୋ, କୟିକୋ, ୱିକ୍କୟିକୋ, କୟୱିକ୍କୟିକୋ’ତି ଇକୋ ।
ଚତୁତ୍ଥିୟନ୍ତା ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣିକୋ ହୋତି, ପୁନବ୍ଭୱାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ପୋନୋଭୱିକୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ପୋନୋ ଭୱିକା, ଲୋକାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଲୋକିକୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋ, ସଗ୍ଗାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ସୋୱଗ୍ଗିକୋ, ସସ୍ସୋୱକ ତଦମିନାଦିପାଠା, ଧନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଧଞ୍ଞଂ, ୟୋ ।
ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ସମ୍ଭୂତମାଗତନ୍ତି ଏତେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଣିକୋ ହୋତି, ମାତିକୋ ସମ୍ଭୂତମାଗତଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ, ପେତ୍ତିକଂ, ଣ୍ୟରିୟଣ -ୟାପି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସୁରଭିତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ସୋରଭ୍ୟଂ, ଥନତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ଥଞ୍ଞଂ, ପିତିତୋ ସମ୍ଭୂତୋ ପେତ୍ତିୟୋ, ମାତିୟୋ, ମତ୍ତିୟୋ, ମଚ୍ଚୋ ୱା ।
୩୨. ତତ୍ଥ ୱସତି ୱିଦିତୋ ଭତ୍ତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ତତ୍ଥ ୱସତୀତ୍ୱେୱମାଦୀସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ଣିକୋ ହୋତି । ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱସତୀତି ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋ, ଆରଞ୍ଞିକୋ, ସୋସାନିକୋ । ଲୋକେ ୱିଦିତୋ ଲୋକିକୋ । ଚତୁମହାରାଜେସୁ ଭତ୍ତା ଚାତୁମ୍ମହାରାଜିକା। ଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଦୋୱାରିକୋ ଦସ୍ସୋକ ତଦମିନାଦିପାଠା, ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ଇକୋ-ନୱକମ୍ମିକୋ, କିୟୋଜାତିକିୟୋ, ଅନ୍ଧକିୟୋ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ଇଦମିଚ୍ଚସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣିକୋ ହୋତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇଦଂ ସଙ୍ଘିକଂ, ପୁଗ୍ଗଲିକଂ, ସକ୍ୟପୁତ୍ତିକୋ, ନାତିପୁତ୍ତିକୋ, ଜେନଦତ୍ତିକୋ, କିୟେ-ସକିୟୋ, ପରକିୟୋ, ନିୟେ-ଅତ୍ତନିୟଂ, କେ- ସକୋ ରାଜକଂ ଭଣ୍ଡଂ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ଇଦମିଚ୍ଚସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି, କଚ୍ଚାୟନସ୍ସ ଇଦଂ କଚ୍ଚାୟନଂ ବ୍ୟାକରଣଂ, ସୋଗତଂ ସାସନଂ, ମାହିସଂ ମଂସାଦି ।
ଗୱାଦୀହି ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତେହି ଇଦମିଚ୍ଚସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୟୋ ହୋତି, ଗୁନ୍ନଂ ଇଦଂ ଗବ୍ୟଂ ମଂସାଦି, କବ୍ୟଂ, ଦବ୍ବଂ ।
ପିତୁସଦ୍ଦା ତସ୍ସ ଭାତରି ରେୟ୍ୟଣ ହୋତି, ପିତୁ ଭାତା ପେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ।
ମାତିତୋ ପିତିତୋ ଚ ତେସଂ ଭଗିନିୟଂ ଛୋ ହୋତି, ମାତୁ ଭଗିନୀ ମାତୁଚ୍ଛା, ପିତୁ ଭଗିନୀ ପିତୁଚ୍ଛା, କଥଂ ‘ମାତୁଲୋ’ତି ‘‘ମାତୁଲାଦିତ୍ୱାନୀ’’ତି ନିପାତନା ।
ମାତାପିତୂହି ତେସଂ ମାତାପିତୂସୁ ଆମହୋ ହୋତି, ମାତୁ ମାତା ମାତାମହୀ, ମାତୁ ପିତା ମାତାମହୋ, ପିତୁ ମାତା ପିତାମହୀ, ପିତୁ ପିତା ପିତାମହୋ, ନ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ, ପଚ୍ଚେକାଭି ସମ୍ବନ୍ଧା ।
ମାତାପିତୂହି ହିତେ ରେୟ୍ୟଣ ହୋତି, ମତ୍ତେୟ୍ୟୋ, ପେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ।
୪୦. ନିନ୍ଦାଞ୍ଞାତପ୍ପପଟିଭାଗରସ୍ସଦୟାସଞ୍ଞାସୁ କୋ ।
ନିନ୍ଦାଦୀସ୍ୱତ୍ଥେୟୁ ନାମସ୍ମା କୋ ହୋତି, ନିନ୍ଦାୟଂ-ମୁଣ୍ଡକୋ, ସମଣକୋ । ଅଞ୍ଞାତେ-କସ୍ସାୟଂ ଅସ୍ସୋତି ଅସ୍ସକୋ, ପୟୋଗସାମତ୍ଥିୟା ସମ୍ବନ୍ଧିୱିସେସାନୱଗମୋୱଗମ୍ୟତେ । ଅପ୍ପତ୍ଥେତେଲକଂ, ଘତକଂ । ପଟିଭାଗତ୍ଥେ-ହତ୍ଥୀ ୱିୟ ହତ୍ଥିକୋ, ଅସ୍ସକୋ, ବଲୀବଦ୍ଦକୋ । ରସ୍ସେ-ମାନୁସକୋ, ରୁକ୍ଖକୋ, ପିଲକ୍ଖକୋ । ଦୟାୟଂ-ପୁତ୍ତକୋ, ୱଚ୍ଛକୋ । ସଞ୍ଞାୟଂ-ମୋରୋ ୱିୟ ମୋରକୋ ।
ପଠମନ୍ତା ଅସ୍ସେତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣିକୋ ହୋତି କୋ ଚ ତଞ୍ଚେ ପଠମନ୍ତଂ ପରିମାଣଂ ଭୱତି, ପରିମୀୟତେ ନେନେତି ପରିମାଣଂ, ଦୋଣୋ ପରିମାଣମସ୍ସ ଦୋଣିକୋ ୱୀହି, ଖାରସତିକୋ, ଖାରସହସ୍ସିକୋ ଆସୀତିକୋ ୱୟୋ, ଉପଡ୍ଢକାୟିକଂ ବିମ୍ବୋହନଂ, ପଞ୍ଚକଂ, ଛକ୍କଂ ।
ୟାଦୀହି ପଠମନ୍ତେହୀ ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠିୟତ୍ଥେ ତ୍ତକୋ ହୋତି, ତଞ୍ଚେ ପଠମନ୍ତଂ ପରିମାଣଂ ଭୱତି, ୟଂ ପରିମାଣମସ୍ସ ୟତ୍ତକଂ, ତତ୍ତକଂ, ଏତ୍ତକଂ, ଆୱତକେ ୟାୱତକୋ, ତାୱତକୋ (ଏତାୱତକୋ) ।
ସବ୍ବତୋ ପଠମନ୍ତେହି ୟାଦୀହି ଚ ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠିୟତ୍ଥେ ଆୱନ୍ତୁ ହୋତି, ତଞ୍ଚେ ପଠମନ୍ତଂ ପରିମାଣଂ ଭୱତି । ସବ୍ବଂ ପରିମାଣମସ୍ସ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ, ୟାୱନ୍ତଂ, ତାୱନ୍ତଂ, ଏତାୱନ୍ତଂ ।
୪୪. କିମ୍ହା ରତିରୀୱରୀୱତକରିତ୍ତକା ।
କିମ୍ହା ପଠମନ୍ତା ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠିୟତ୍ଥେ ରତିରୀୱରୀୱତକରିତ୍ତକା ହୋନ୍ତି, ତଞ୍ଚେ ପଠମନ୍ତଂ ପରିମାଣଂ ଭୱତି, କିଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ପରିମାଣମେସଂ କତି ଏତେ, କୀୱ, କୀୱତକଂ, କିତ୍ତକଂ । ରୀୱନ୍ତୋ ସଭାୱତୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟୋ ।
ତାରକାଦୀହି ପଠମନ୍ତେହି ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠିୟତ୍ଥେ ଇତୋ ହୋତି, ତେ ଚେ ସଞ୍ଜାତା ହୋନ୍ତି, ତାରକା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସ ତାରକିତଂ ଗଗନଂ, ପୁପ୍ଫିତୋ ରୁକ୍ଖୋ, ପଲ୍ଲୱିତା ଲତା ।
ପଠମନ୍ତା ମାନୱୁତ୍ତିତୋ ଅସ୍ସେତି ଅସ୍ମିଂଅତ୍ଥେ ମତ୍ତୋ ହୋତି, ପଲଂ ଉମ୍ମାନମସ୍ସ ପଲମତ୍ତଂ, ହତ୍ଥୋ ପମାଣମସ୍ସ ହତ୍ଥମତ୍ତଂ ସତଂ ମାନମସ୍ସ ସତମତ୍ତଂ, ଦୋଣୋ ପରିମାଣମସ୍ସ ଦୋଣମତ୍ତଂ, ଅଭେଦୋପଚାରା ଦୋଣୋତିପି ହୋତି ।
ଉଦ୍ଧମାନୱୁତ୍ତିହୋ ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠିୟତ୍ଥେ ତଗ୍ଘୋ ହୋତି ମତ୍ତୋ ଚ, ଜଣ୍ଣୁତଗ୍ଘଂ, ଜଣ୍ଣୁମତ୍ତଂ ।
ପୁରିସା ପଠମନ୍ତା ଉଦ୍ଧମାନୱୁତ୍ତିତୋ ଣୋ ହୋତି ମତ୍ତାଦୟୋ ଚ, ପୋରିସଂ, ପୁରିସମତ୍ତଂ, ପୁରିସତଗ୍ଘଂ ।
ଉଭଦ୍ୱିତୀହି ଅୱୟୱୱୁତ୍ତୀତି ପଠମନ୍ତେହି ଅସ୍ସେତି ଛଟ୍ଠିୟତ୍ଥେ ଅୟୋ ହୋତି । ଉଭୋ ଅଂସା ଅସ୍ସ ଉଭୟଂ, ଦ୍ୱୟଂ, ତୟଂ ।
୫୦. ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ସଚ୍ଚୁତୀସାସଦସନ୍ତାୟାଧିକାସ୍ମିଂ ସୱସହସ୍ସେ ଡୋ ।
ସତ୍ୟନ୍ତାୟ ଉତ୍ୟନ୍ତାୟ ଈସନ୍ତାୟ ଆସନ୍ତାୟ ଦସନ୍ତାୟ ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ପଠମନ୍ତାୟ ଅସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଡୋ ହୋତି, ସା ଚେ ସଙ୍ଖ୍ୟା ଅଧିକା ହୋତି, ୟଦସ୍ମିନ୍ତି ତଞ୍ଚେ ସତଂ ସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ୱା ହୋତି, ୱୀସତି ଅଧିକା ଅସ୍ମିଂ ସତେତି ୱୀସଂ ସତଂ, ଏକୱୀସଂ ସତଂ, ସହସ୍ସଂ, ସତସହସ୍ସଂ ୱା, ତିଂସଂ ସତଂ, ଏକତିଂସଂ ସତଂ । ଉତ୍ୟନ୍ତାୟ-ନୱୁତଂ ସତଂ ସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ୱା । ଈସନ୍ତାୟ ଚତ୍ତାଲୀସଂ ସତଂ, ସହସ୍ସଂ, ସତସହସ୍ସଂ ୱା । ଆସନ୍ତାୟ ପଞ୍ଞାସଂ ସତଂ, ସହସ୍ସଂ, ସତସହସ୍ସଂ ୱା । ଦସନ୍ତାୟଏକାଦସଂ ସତଂ, ସହସ୍ସଂ, ସତସହସ୍ସଂ ୱା । ସଚ୍ଚୁତୀସାସଦସନ୍ତାୟାତି କିଂ ? ଛାଧିକା ଅସ୍ମିଂସତେ । ଅଧିକେତି କିଂ ? ପଞ୍ଚଦସହୀନା ଅସ୍ମିଂସତେ, ଅସ୍ମିନ୍ତି କିଂ ? ୱୀସତ୍ୟଧିକା ଏତସ୍ମା ସତା, ସତସହସ୍ସେତି କିଂ ? ଏକାଦସ ଅଧିକା ଅସ୍ସଂ ୱୀସତିୟଂ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ଥାୟେକାଦସାଦିକାୟ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ଡୋ ହୋତି (ତସ୍ସ) ପୂରଣତ୍ଥେ ୱିଭାସା, ସା ସଙ୍ଖ୍ୟା ପୂରୀୟତେ ୟେନ ତଂ ପୂରଣଂ, ଏକାଦସନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଏକାଦସୋ । ଏକାଦସମୋ, ୱୀସୋ, ୱୀସତିମୋ, ତିଂସୋ, ତିଂସତିମୋ, ଚତ୍ତାଲୀସୋ, ପଞ୍ଞାସୋ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତାୟ ପଞ୍ଚାଦିକାୟ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ କତିସ୍ମା ଚ ମୋ ହୋତି (ତସ୍ସ) ପୂରଣତ୍ଥେ, ପଞ୍ଚମୋ, ସତ୍ତମୋ, ଅଟ୍ଠମୋ, କତିମୋ, କତିମୀ ।
୫୩. ସତାଦୀନମିଚ । ସତାଦିକାୟ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତାୟ (ତସ୍ସ) ପୂରଣତ୍ଥେ ମୋହୋତି ସତାଦୀନମିଚାନ୍ତାଦେସୋ, ସତିମୋ, ସହସ୍ସିମୋ ।
ଛସଦ୍ଦା ଟ୍ଠଟ୍ଠମା ହୋନ୍ତି ତସ୍ସ ପୂରଣତ୍ଥେ, ଛଟ୍ଠୋ, ଛଟ୍ଠମୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ଛଟ୍ଠୀ, ଛଟ୍ଠମୀ, କଥଂ ‘ଦୁତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥ’ନ୍ତି ? ‘‘ଦୁତିୟସ୍ସ, ଚତୁତ୍ଥ ତତିୟାନ’’ନ୍ତି ନିପାତନା ।
ଏକସ୍ମା ଅସହାୟତ୍ଥେ କଆକୀ ହୋନ୍ତି ୱା, ଏକକୋ, ଏକାକୀ, ଏକୋ ।
ୱଚ୍ଛାଦୀନଂ ସଭାୱସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ଗମ୍ୟମାନେ ତରୋ ହୋତି, ସୁସୁତ୍ତସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ୱଚ୍ଛତରୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ୱଚ୍ଛତରୀ, ୟୋବ୍ବନସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ଓକ୍ଖତରୋ, ଅସ୍ସଭାୱସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ଅସ୍ସତରୋ, ସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ଉସଭତରୋ ।
୫୭. କିମ୍ହା ନିଦ୍ଧାରଣେ ରତର ରତମା । କିଂସଦ୍ଦା ନିଦ୍ଧାରଣେ ରତର ରତମା ହୋନ୍ତି, କତରୋ ଭୱତଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, କତରୋ ଭୱତଂ କଠୋ, କତମୋ ଭୱତଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, କତମୋ ଭୱତଂ କଠୋ, ଭାରଦ୍ୱାଜାନଂ କତମୋସି ବ୍ରହ୍ମେ ।
ତତିୟନ୍ତା ଦତ୍ତେ-ଭିଧେୟ୍ୟେ ଲଇୟା ହୋନ୍ତି, ଦେୱେନ ଦତ୍ତୋ ଦେୱଲୋ, ଦେୱିୟୋ, ବ୍ରହ୍ମଲୋ, ବ୍ରହ୍ମିୟୋ, ସିୱା ସୀୱଲୋ, ସୀୱିୟୋ, ସିସ୍ସ ଦୀଘୋ ।
୫୯. ତସ୍ସ ଭାୱକମ୍ମେସୁ ତ୍ତତାତ୍ତନଣ୍ୟଣେୟ୍ୟଣିୟଣିୟା ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ଭାୱେ କମ୍ମେ ଚ ତ୍ତାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ, ନ ଚ ସବ୍ବେ ସବ୍ବତୋ ହୋନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ତ୍ତତାହି, ଭୱନ୍ତି ଏତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧିସଦ୍ଦାଭି ଭାୱୋ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ, ନୀଲସ୍ସ ପଟସ୍ସ ଭାୱୋ ନୀଲତ୍ତଂ ନୀଲତାଭି ଗୁଣୋ ଭାୱୋ, ନୀଲସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ଭାୱୋ ନୀଲତ୍ତଂ ନୀଲତାଭି ନୀଲଗୁଣଜାତି, ଗୋତ୍ତଂ ଗୋତାତି ଗୋଜାତି, ପାଚକତ୍ତଂ, ଦଣ୍ଡିତ୍ତଂ, ୱିସାଣିତ୍ତଂ, ରାଜପୁରିସତ୍ତନ୍ତି କ୍ରିୟାଦିସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ତଂ, ଦେୱଦତ୍ତତ୍ତଂ, ଚନ୍ଦତ୍ତଂ, ସୂରିୟତ୍ତନ୍ତି ତଦୱତ୍ଥାୱିସେସସାମଞ୍ଞଂ, ଆକାସତ୍ତଂ, ଅଭାୱତ୍ତନ୍ତି ଉପଚରିତଭେଦସାମଞ୍ଞଂ । ତ୍ତନ-ପୁଥୁଜ୍ଜନତ୍ତନଂ, ୱେଦନତ୍ତନଂ, ଜାୟତ୍ତନଂ, ଜାରତ୍ତନଂ । ଣ୍ୟ-ଆଲସ୍ୟଂ, ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଂ, ଚାପଲ୍ୟଂ, ନେପୁଞ୍ଞଂ, ପେସୁଞ୍ଞଂ, ରଜ୍ଜଂ, ଆଧିପଚ୍ଚଂ, ଦାୟଜ୍ଜଂ, ୱେସମ୍ମଂ ‘ୱେସମ’ନ୍ତି, କେଚି, ସଖ୍ୟଂ, ୱାଣିଜ୍ଜଂ । ଣେୟ୍ୟ-ସୋଚେୟ୍ୟଂ, ଆଧିପତେୟ୍ୟଂ । ଣଗାରୱଂ, ପାଟୱଂ, ଅଜ୍ଜୱଂ, ମଦ୍ଦୱଂ । ଇୟ-ଅଧିପତିୟଂ, ପଣ୍ଡିତିୟଂ, ବହୁସ୍ସୁତିୟଂ, ନଗ୍ଗିୟଂ, ସୂରିୟଂ । ଣିୟ-ଆଲସିୟଂ, କାଳୁସିୟଂ, ମନ୍ଦିୟଂଦକ୍ଖିୟଂ, ପୋରୋହିତିୟଂ, ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ । କଥଂ ‘ରାମଣୀୟକ’ନ୍ତି ? ସକତ୍ଥେ କନ୍ତା ଣେନ ସିଦ୍ଧଂ । କମ୍ମଂ କିରିୟା, ତତ୍ଥ ଅଲସସ୍ସ କମ୍ମଂ ଅଲସତ୍ତଂ’ ଅଲସତା, ଅଲସତ୍ତନଂ, ଆଲସ୍ୟଂ, ଆଲସିୟଂ ୱା, ‘‘ସକତ୍ଥେ’ (୪.୧୨୨) ତି ସକତ୍ଥେପି, ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ, କାରୁଞ୍ଞଂ, ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚଂ, କାୟପାଗୁଞ୍ଞତା ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ୱଦ୍ଧା ଦାସା ଚ ବ୍ୟୋ ୱା ହୋତି ଭାୱକମ୍ମେସୁ, ୱଦ୍ଧବ୍ୟଂ ୱଦ୍ଧତା, ଦାସବ୍ୟଂ ଦାସତା, କଥଂ ‘ୱଦ୍ଧୱ’ନ୍ତି ? ଣେ ୱାଗମୋ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ୟୁୱସଦ୍ଦା ଭାୱକମ୍ମେସୁ ନଣ ୱା ହୋତି ତସ୍ସ ବୋ ଚ, ୟୋବ୍ବନଂ, ୱାତ୍ୱେୱ ? ୟୁୱତ୍ତଂ, ୟୁୱତା ।
ଅଣୁଆଦୀହି ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତେହି ଭାୱେ ୱା ଇମୋ ହୋତି, ଅଣିମା, ଲଘିମା, ମହିମା, (ଗରିମା), କସିମା, ୱାତ୍ୱେୱ ? ଅଣୁତ୍ତଂ ଅଣୁତା ।
ଭାୱୱାଚକା ସଦ୍ଦା ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ-ଭିଧେୟ୍ୟେ ଇମୋ ହୋତି, ପାକେନ ନିବ୍ବତ୍ତ ପାଣିମଂ, ସେକିମଂ ।
ଅତିସୟେ ୱତ୍ତମାନତୋ ହୋନ୍ତେତେ ପଚ୍ଚୟା, ଅତିସୟେନ ପାପୋ ପାପତରୋ, ପାପତମୋ, ପାପିସ୍ସିକୋ, ପାପିୟୋ, ପାପିଟ୍ଠୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ପାପତରା । ଅତିସୟନ୍ତାପି ଅତିସୟପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ଅତିସୟେନ ପାପିଟ୍ଠୋ ପାପିଟ୍ଠତରୋ ।
ଦୁତିୟନ୍ତା ଲ୍ଲପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ନିସ୍ସିତତ୍ଥେ, ୱେଦଂ ନିସ୍ସିତଂ ୱେଦଲ୍ଲଂ, ଦୁଟ୍ଠୁ ନିସ୍ସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ । ଇଲ୍ଲେ-ସଙ୍ଖାରିଲ୍ଲଂ ।
୬୬. ତସ୍ସ ୱିକାରାୱୟୱେସୁ ଣ ଣିକ ଣେୟ୍ୟମୟା ।
ପକତିୟା ଉତ୍ତରମୱତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱିକାରୋ, ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ନାମସ୍ମା ୱିକାରେ-ୱୟୱେ ଚ ଣାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ, ଣ-ଆୟସଂ ବନ୍ଧନଂ, ଓଦୁମ୍ବରଂ, ପଣ୍ଣଂ, ଓଦୁମ୍ବରଂ ଭସ୍ମଂ, କାପୋତଂ ମଂସଂ, କାପୋତଂ ସତ୍ଥି । ଣିକ-କପ୍ପାସିକଂ ୱତ୍ଥଂ । ଣେୟ୍ୟ-ଏଣେୟ୍ୟଂ ମଂସଂ, ଏଣେୟ୍ୟଂ ସତ୍ଥି। କୋସେୟ୍ୟଂ ୱତ୍ଥଂ । ମୟ-ତିଣମୟଂ, ଦାରୁମୟଂ, ନଳମୟଂ, ମତ୍ତିକାମୟଂ । ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ମି’’ନ୍ତି (୪.୧୨୧) ଗୁନ୍ନଂ କରୀସେପି ମୟୋ, ଗୋମୟଂ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ନାମସ୍ମା ଜତୁତୋ ୱିକାରାୱୟୱେସୁ ସଣ ୱା ହୋତି । ଜତୁନୋ ୱିକାରୋ ଜାତୁସଂ ଜତୁମୟଂ । ‘‘ଲୋପୋ’’ତି (୪.୧୨୩) ବହୁଲଂ ପଚ୍ଚୟଲୋପୋପି ଫଲପୁପ୍ଫମୂଲେସୁ ୱିକାରାୱୟୱେସୁ, ପିୟାଲସ୍ସ ଫଲାନି ପିୟାଲାନି, ମଲ୍ଲିକାୟ ପୁପ୍ଫାନି ମଲ୍ଲିକା, ଉସିରସ୍ସ ମୂଲଂ ଉସୀରଂ, ତଂ ସଦ୍ଦେନ ୱା ତଦଭିଧାନଂ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ସମୂହେ କଣ ଣ ଣିକା ହୋନ୍ତି ଗୋତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତା । କଣ-ରାଜଞ୍ଞକଂ, ମାନୁସ୍ସକଂ, ଉକ୍ଖାଦୀହି-ଓକ୍ଖକଂ, ଓଟ୍ଠକଂ, ଓରବ୍ଭକଂ, ରାଜକଂ, ରାଜପୁତ୍ତକଂ, ହତ୍ଥିକଂ, ଧେନୁକଂ । ଣ-କାକଂ, ଭିକ୍ଖଂ । ଅଚିତ୍ତା ଣିକ-ଆପୂପିକଂ, ସଂକୁଲିକଂ ।
ଜନାଦୀହି ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତେହି ସମୂହେ ତା ହୋତି । ଜନତା, ଗଜତା, ବନ୍ଧୁତା, ଗାମତା, ସହାୟତା, ନାଗରତା । ତାନ୍ତା ସଭାୱତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା, ‘ମଦନୀୟ’ନ୍ତି କରଣେ-ଧିକରଣେ ୱା ଅନୀୟେନ ସିଦ୍ଧଂ । ‘ଧୂମାୟିତତ୍ତ’ନ୍ତି କ୍ତାନ୍ତା ନାମଧାତୁତୋ କ୍ତେନ ସିଦ୍ଧଂ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତା ହିତେ ଇୟୋ ହୋତି । ଉପାଦାନିୟଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ସମାନୋଦରେ ସୟିତୋ ସୋଦରିୟୋ ।
ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତେହି ଚକ୍ଖୁଆଦୀହି ହିତେ ସ୍ସୋ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସଂ, ଆୟୁସ୍ସଂ ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ତତ୍ଥ ସାଧୂତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣ୍ୟୋ ହୋତି । ସବ୍ଭୋ, ପାରିସଜ୍ଜୋ । ସାଧୂତି କୁସଲୋ ୟୋଗ୍ଗୋ ହିତୋ ୱା । ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ରଥଂ ୱହତୀତି ରଚ୍ଛା ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା କମ୍ମସଦ୍ଦା ତତ୍ଥ ସାଧୂଭି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିୟ ଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି । କମ୍ମେ ସାଧୁ କମ୍ମନିୟଂ, କମ୍ମଞ୍ଞଂ ।
କଥାଦୀହି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତେହି ତତ୍ଥ ସାଧୂତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଇକୋ ହୋତି । କଥିକୋ, ଧମ୍ମକଥିକୋ, ସଙ୍ଗାମିକୋ ପୱାସିକୋ, ଉପୱାସିକୋ ।
ପଥାଦୀହି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତେହି ତତ୍ଥ ସାଧୂତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଣେ-ୟ୍ୟୋ ହୋତି, ପାଥେୟ୍ୟଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ (ଆତିଥେୟ୍ୟଂ) ।
ଦକ୍ଖିଣାସଦ୍ଦତୋ ଅରହତ୍ଥେ ଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ।
ତୁମନ୍ତତୋ ଅରହତ୍ଥେ ରାୟୋ ହୋତି । ଘାତେତାୟଂ ୱା ଘାତେତୁଂ, ଜାପେତାୟଂ ୱା ଜାପେତୁଂ, ପବ୍ବାଜେତାୟଂ ୱା ପବ୍ବାଜେତୁଂ ।
ପଠମନ୍ତା ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଏତେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ମନ୍ତୁ ହୋତି । ଗାୱୋ ଏତ୍ଥ ଦେସେ, ଅସ୍ସ ୱା ପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଗୋମା । ଅତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତମାନକାଲୋପାଦାନତୋ ଭୂତାହି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀହି ୱା ଗୋହି ନ ଗୋମା । କଥଂ ‘ଗୋମା ଆସି, ଗୋମା ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ? ତଦାପି ୱତ୍ତମାନାହିୟେୱ ଗୋହି ଗୋମା, ଆସି ଭୱିସ୍ସତୀତି ପଦନ୍ତରା କାଲନ୍ତରଂ, ଇତିକରଣତୋ ୱିସୟନିୟମୋ –
ପହୂତେ ଚ ପସଂସାୟଂ, ନିନ୍ଦାୟଞ୍ଚାତିସାୟନେ ।
ନିଚ୍ଚୟୋଗେ ଚ ସଂସଗ୍ଗେ, ହୋନ୍ତିମେ ମନ୍ତୁଆଦୟୋ ॥
ଗୋ ଅସ୍ସୋତି ଜାତିସଦ୍ଦାନଂ ଦବ୍ବାଭିଧାନସାମତ୍ଥିୟା ମନ୍ତ୍ୱାଦୟୋ ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଗୁଣସଦ୍ଦାନଂ ‘ସେତୋ ପଟୋ’ତି, ୟେସନ୍ତୁ ଗୁଣସଦ୍ଦାନଂ ଦବ୍ବାଭିଧାନସାମତ୍ଥିୟଂ ନତ୍ଥି, ତେହି ହୋନ୍ତେୱ ‘ବୁଦ୍ଧିମା, ରୂପୱା, ରସୱା, ଗନ୍ଧୱା, ଫସ୍ସୱା, ସଦ୍ଦୱା, ରସୀ, ରସିକୋ, ରୂପୀ, ରୂପିକୋ, ଗନ୍ଧୀ, ଗନ୍ଧିକୋ’ତି ।
ପଠମନ୍ତତୋ ଅୱଣ୍ଣନ୍ତା ମନ୍ତ୍ୱାତ୍ଥେ ୱନ୍ତୁ ହୋତି । ସୀଲୱା, ପଞ୍ଞୱା, ଅୱଣ୍ଣାତି କିଂ ? ସତିମା ବନ୍ଧୁମା ।
ଦଣ୍ଡାଦୀହି ଇକ ଈ ହୋନ୍ତି ୱା ମନ୍ତ୍ୱାତ୍ଥେ । ବହୁଲଂ ୱିଧାନା କୁତୋଚି ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି, କୁତୋଚେକମେକଂୱ ଦଣ୍ଡିକୋ ଦଣ୍ଡୀ ଦଣ୍ଡୱା, ଗନ୍ଧିକୋ ଗନ୍ଧୀ ଗନ୍ଧୱା, ରୂପିକୋ ରୂପୀ ରୂପୱା । (୨୮) ‘‘ଉତ୍ତମୀଣେୱ ଧନା ଇକୋ’’, ଧନିକୋ, ଧନୀ ଧନୱା ଅଞ୍ଞୋ । (୨୯) ‘‘ଅସନ୍ନିହିତେ ଅତ୍ଥା’’, ଅତ୍ଥିକୋ ଅତ୍ଥୀ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅତ୍ଥୱା । (୩୦) ‘‘ତଦନ୍ତା ଚ’’, ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକୋ, ପୁଞ୍ଞତ୍ଥୀ, (୩୧) ‘‘ୱଣ୍ଣନ୍ତା ଈୟେୱ’’ ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୀ, ଦେୱୱଣ୍ଣୀ, (୩୨) ‘‘ହତ୍ଥଦନ୍ତେହି ଜାତିୟଂ’’, ହତ୍ଥୀ, ଦନ୍ତୀ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ହତ୍ଥୱା ଦନ୍ତୱା । (୩୩) ‘‘ୱଣ୍ଣତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରିମ୍ହି’’, ୱଣ୍ଣୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ୱଣ୍ଣୱା ଅଞ୍ଞୋ । (୩୪) ‘‘ପୋକ୍ଖରାଦିତୋ ଦେସେ’’, ପୋକ୍ଖରଣୀ, ଉପ୍ପଲିନୀ, କୁମୁଦିନୀ, ଭିସିନୀ, ମୁଳାଲିନୀ, ସାଲୁକିନୀ, କ୍ୱଚାଦେସେପି ପଦୁମିପି ପଦୁମିନୀ ପଣ୍ଣଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପୋକ୍ଖରୱା ହତ୍ଥୀ, (୩୫) ‘‘ନାୱାୟିକୋ’’, ନାୱିକୋ । (୩୬) ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଈ’’, ସୁଖୀ, ଦୁକ୍ଖୀ । (୩୭) ‘‘ସିଖାଦୀହି ୱା’’, ସିଖୀ, ସିଖାୱା, ମାଲୀ, ମାଲାୱା, ସୀଲୀ, ସୀଲୱା, ବଲୀ, ବଲୱା । (୩୮) ‘‘ବଲା ବାହୂରୁପୁବ୍ବା ଚ’’, ବାହୁବଲୀ, ଊରୁବଲୀ ।
୮୧. ତପାଦୀହି ସ୍ସୀ । ତପାଦିତୋ ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ୱା ସ୍ସୀ ହୋତି । ତପସ୍ସୀ, ୟସସ୍ସୀ, ତେଜସ୍ସୀ, ମନସ୍ସୀ, ପୟସ୍ସୀ । ୱାତ୍ୱେୱ ? ୟସୱା ।
୮୨. ମୁଖାଦିତୋ ରୋ । ମୁଖାଦୀହି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେରୋ ହୋତି । ମୁଖରୋ, ସୁସିରୋ, ଊସରୋ, ମଧୁରୋ, ଖରୋ, କୁଞ୍ଜରୋ, ନଗରଂ, (୩୯) ‘‘ଦନ୍ତସ୍ସୁ ଚ ଉନ୍ନଭଦନ୍ତେ’’, ଦନ୍ତୁରୋ ।
ତୁନ୍ଦିଆଦୀହି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଭୋ ୱା ହୋତି । ତୁନ୍ଦିଭୋ, ୱଟିଭୋ, ୱଲିଭୋ । ୱାତ୍ୱେୱ ? ତୁନ୍ଦିମା ।
ସଦ୍ଧାଦୀହି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେଅ ହୋତି ୱା । ସଦ୍ଧୋ, ପଞ୍ଞୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ସଦ୍ଧା । ୱାତ୍ୱେୱ ? ପଞ୍ଞୱା ।
ତପା ଣୋ ହୋତି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ । ତାପସୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ତାପସୀ ।
ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ଆଲୁ ହୋତି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ, ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ, ସୀତାଲୁ, ଧଜାଲୁ, ଦୟାଲୁ । ୱାତ୍ୱେୱ ? ଦୟାୱା ।
ପିଚ୍ଛାଦୀହି ଇଲୋ ହୋତି ୱା ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ । ପିଚ୍ଛିଲୋ ପିଚ୍ଛୱା, ଫେନିଲୋ ଫେନୱା, ଜଟିଲୋ ଜଟାୱା । କଥଂ ‘ୱାଚାଲୋ’ତି ? ନିନ୍ଦାୟମିଲସ୍ସାଦିଲୋପେ ‘‘ପରୋ କ୍ୱଚୀ’’ତି (୧-୨୭) ।
ସୀଲାଦୀହି ୱୋ ହୋତି ୱା ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ । ସୀଲୱୋ ସୀଲୱା, କେସୱୋ କେସୱା, (୪୦) ‘‘ଅଣ୍ଣା ନିଚ୍ଚଂ’’ ଅଣ୍ଣୱୋ । (୪୧) ଗାଣ୍ଡୀ ରାଜୀହି ସଞ୍ଞାୟଂ’’ ଗାଣ୍ଡୀୱଂ ଧନୁ, ରାଜୀୱଂ ପଙ୍କଜଂ ।
ଏତେହି ଦ୍ୱୀହି ୱୀ ହୋତି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ । ମାୟାୱୀ, ମେଧାୱୀ ।
୯୦. ସିସ୍ସରେ ଆମ୍ୟୁୱାମୀ । ସସଦ୍ଦା ଆମ୍ୟୁୱାମୀ ହୋନ୍ତି ଇସ୍ସରେ-ଭିଧାୟ୍ୟେ ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ । ସମସ୍ସତ୍ଥୀତି ସାମୀ, ସୁୱାମୀ ।
୯୧. ଲକ୍ଖ୍ୟା ଣୋ ଅ ଚ । ଲକ୍ଖୀସଦ୍ଦା ଣୋ ହୋତି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଅ ଚାନ୍ତସ୍ସ । ଣକାରୋୱୟୱୋ, ଲକ୍ଖଣୋ ।
କଲ୍ୟାଣେ ଗମ୍ୟମାନେ ଅଙ୍ଗସ୍ମା ନୋ ହୋତି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ । ଅଙ୍ଗନା ।
ଲୋମା ସୋ ହୋତି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ । ଲୋମସୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ, ଲୋମସା ।
ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଇମ ଇୟା ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ । ପୁତ୍ତିମୋ, କିତ୍ତିମୋ, ପୁତ୍ତିୟୋ, କପ୍ପିୟୋ, ଜଟିୟୋ, ହାନଭାଗିୟୋ, ସେନିୟୋ ।
୯୫. ତୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟା । ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ବହୁଲଂ ତୋ ହୋତି ୱା । ଗାମତୋ ଆଗଚ୍ଛତି ଗାମସ୍ମା ଆଗଚ୍ଛତି, ଚୋରତୋ ଭାୟତି ଚୋରେହି ଭାୟତି, ସତ୍ଥତୋ ପରିହୀନୋ ସତ୍ଥା ପରିହୀନୋ ।
ତୋମ୍ହି ଇମସ୍ସ ଟି ନିପଚ୍ଚତେ, ଏତସ୍ସ ଟ ଏତ, କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ କୁତ୍ତଞ୍ଚ । ଇତୋ ଇମସ୍ମା, ଅତୋ ଏତ୍ତୋ ଏତସ୍ମା, କୁତୋ କସ୍ମା ।
୯୭. ଅଭ୍ୟାଦୀହି । ଅଭିଆଦୀହି ତୋ ହୋତି । ଅଭିତୋ, ପରିତୋ, ପଚ୍ଛତୋ ହେଟ୍ଠତୋ ।
୯୮. ଆଦ୍ୟାଦୀହି । ଆଦିପ୍ପଭୁତୀହି ତୋ ୱା ହୋତି, ଆଦୋ ଆଦିତୋ, ମଜ୍ଝତୋ ଅନ୍ତତୋ, ପିଟ୍ଠିତୋ, ପସ୍ସତୋ, ମୁଖତୋ, ୟତୋଦକଂ ତଦାଦିତ୍ତଂ, ୟଂ ଉଦକଂ ତଦେୱାଦିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯୯. ସବ୍ବାଦିତୋ ସତ୍ତମ୍ୟା ତ୍ରତ୍ତା । ସବ୍ବାଦୀହି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତେହି ତ୍ରତ୍ଥା ୱା ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ର ସବ୍ବ । ସବ୍ବସ୍ମିଂ, ୟତ୍ର ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ । ବହୁଲାଧିକାରା ନ ତୁମ୍ହାମ୍ହେହି ।
୧୦୦. କତ୍ଥେତ୍ଥ କୁତ୍ରାତ୍ର କ୍ୱେହିଧ ।
ଏତେସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । କସ୍ମିଂ କତ୍ଥ, କୁତ୍ର, କ୍ୱ, ଏତସ୍ମିଂ, ଏତ୍ଥ, ଅତ୍ର, ଅସ୍ମିଂ ଇହ, ଇଧ ।
୧୦୧. ଧି ସବ୍ବା ୱା । ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତତୋ ସବ୍ବସ୍ମା ଧି ୱା ହୋତି । ସବ୍ବଧି, ସବ୍ବତ୍ଥ ।
୧୦୨. ୟା ହିଂ । ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତତୋ ୟତୋ ହିଂ ୱା ହୋତି । ୟହିଂ ୟତ୍ର ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତତୋ ତତୋ ୱା ହଂ ହୋତି ହିଂ ଚ । ତହଂ, ତହିଂ, ତତ୍ର ।
କିଂସଦ୍ଦା ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ହିଂ ହଂ ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ କିସ୍ସ କୁକା ଚ । କୁହିଂ, କହଂ । କଥଂ ‘କୁହିଞ୍ଚନ’ନ୍ତି ? ‘ଚନଂ’ ଇତି ନିପାତନ୍ତରଂ ‘କୁହିଞ୍ଚୀ’ତି ଏତ୍ଥ ଚିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ।
୧୦୫. ସବ୍ବେକଞ୍ଞୟତେହି କାଲେ ଦା । ଏତେହି ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତେହି କାଲେ ଦା ହୋତି । ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସବ୍ବଦା, ଏକଦା, ଅଞ୍ଞଦା, ୟଦା, ତଦା । କାଲେତି କିଂ ? ସବ୍ବତ୍ଥ ଦେସେ ।
ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । କସ୍ମିଂ କାଲେ କଦା, କୁଦା, ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସଦା, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଧୁନା, ଇଦାନି ।
୧୦୭. ଅଜ୍ଜ ସଜ୍ଜ୍ୱପରଜ୍ଜ୍ୱେତରହି କରହା ।
ଏତେସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ପକତିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଆଦେସୋ କାଲୱିସେସୋତି ସବ୍ବମେତଂ ନିପାତନା ଲବ୍ଭତି, ଇମସ୍ସ ଟୋ ଜ୍ଜୋ ଜାହନି ନିପଚ୍ଚତେ, ଅସ୍ମିଂ ଅହନି ଅଜ୍ଜ । ସମାନସ୍ସ ସଭାୱୋ ଜ୍ଜୁ ଚାହନି, ସମାନେ ଅହନି ସଜ୍ଜୁ । ଅପରସ୍ମା ଜ୍ଜୁ, ଅପରସ୍ମିଂ ଅହନି ଅପରଜ୍ଜୁ । ଇମସ୍ସେତୋ କାଲେ ରହି ଚ, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଏତରହି । କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ କୋ ରହ ଚାନଜ୍ଜତନେ, କସ୍ମିଂ କାଲେ କରହ ।
ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଭେଦକୋ ୱିସେସୋ ପକାରୋ, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନେହି ସବ୍ବାଦୀହି ଥା ହୋତି । ସବ୍ବେନ ପକାରେନ ସବ୍ବଥା, ୟଥା, ତଥା ।
ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ ପକାରେ । କିମିମେହି ଥଂ ପଚ୍ଚୟୋ, କଇତ ଚ ତେସଂ ୟଥାକ୍କମଂ, କଥଂ, ଇତ୍ଥଂ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାଚୀହି ପକାରେ ଧା ପରା ହୋତି । ଦ୍ୱୀହି ପକାରେହି, ଦ୍ୱେ ୱା ପକାରେ କରୋତି ଦ୍ୱିଧା କରୋତି, ବହୁଧା କରୋତି, ଏକଂ ରାସିଂ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରଂ କରୋତି ପଞ୍ଚଧା କରୋତି, ପଞ୍ଚପ୍ପକାରମେକପ୍ପକାରଂ କରୋତି ଏକଧା କରୋତି ।
ଏକସ୍ମା ପକରେ ଜ୍ଝଂ ୱା ହୋତି । ଏକଜ୍ଝଂ କରୋତି, ଏକଧା, କରୋତି ।
ଦ୍ୱିତୀହି ପକାରେ ଏଧା ୱା ହୋତି । ଦ୍ୱେଧା, ତେଧା, ଦ୍ୱିଧା, ତିଧା ।
ପକାରୱତି ତଂସାମଞ୍ଞୱାଚକା ସଦ୍ଦା ଜାତିୟୋ ହୋତି, ପଟୁଜାତିୟୋ, ମୁଦୁଜାତିୟୋ ।
ୱାରସମ୍ବନ୍ଧିନିୟା ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ କ୍ଖତ୍ତୁଂ ହୋତି । ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଭୁଞ୍ଜତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦିୱସସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତି । ୱାରଗ୍ଗହଣଂ କିଂ ? ପଞ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତି । ସଙ୍ଖ୍ୟାୟାତି କିଂ ? ପହୂତେ ୱାରେ ଭୁଞ୍ଜତି ।
ୱାରସମ୍ବନ୍ଧିନିୟା କତିସଙ୍ଖ୍ୟାୟ କ୍ଖତ୍ତୁଂ ହୋତି, କତି ୱାରେ, ଭୁଞ୍ଜଥି, କତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁଞ୍ଜତି ।
୧୧୬. ବହୁମ୍ହା ଧା ଚ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟଂ ।
ୱାରସମ୍ବନ୍ଧିନିୟା ବହୁସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ଧା ହୋତି କ୍ଖତ୍ଥୁଂ ଚ, ୱାରାନଞ୍ଚେ ପଚ୍ଚାସତ୍ତି ହୋତି, ବହୁଧା ଦିୱସସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତି ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁଞ୍ଜତି । ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟନ୍ତି କିଂ ? ବହୁୱାରେ ମାସସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତି ।
ଏକଂ ୱାରମିଚ୍ଚସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସକିନ୍ତି ୱା ନିପଚ୍ଚତେ । ଏକୱାରଂ ଭୁଞ୍ଜତି ସକିଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ୱାତି କିଂ ? ଏକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁଞ୍ଜତି ।
ୱୀଚ୍ଛାୟଂ ପକାରେ ଚ ସୋ ହୋତି ବହୁଲଂ । ୱୀଚ୍ଛାୟଂ-ଖଣ୍ଡସୋ, ବିଲସୋ । ପକାରେ-ପୁଥୁସୋ, ସବ୍ବସୋ ।
୧୧୯. ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ କରାସଭୂୟୋଗେ ୱିକାରା ଚୀ ।
ଅୱତ୍ଥାୱତୋ-ୱତ୍ଥନ୍ତରେନାଭୂତସ୍ସ ତାୟାୱତ୍ଥାୟ ଭାୱେକରାସଭୂହି ସମ୍ବନ୍ଧେ ସତି ୱିକାରୱାଚକା ଚୀ ହୋତି, ଅଧୱଲଂ ଧୱଲଂ କରୋତି ଧୱଲୀ କରୋତି, ଅଧୱଲୋ ଧୱଲୋ ସିୟା ଧୱଲୀ ସିୟା, ଅଧୱଲୋ ଧୱଲୋ ଭୱତି ଧୱଲୀ ଭୱତି । ଅଭୂତ ତବ୍ଭାୱେତି କିଂ ? ଘଟଂ କରୋତି, ଦଧି ଅତ୍ଥି, ଘଟୋ ଭୱତି । କରାସଭୂୟୋଗେତି କିଂ ? ଅଧୱଲୋଧୱଲୋ ଜାୟତେ । ୱିକାରାତି କିଂ ? ପକତିୟା ମାହୋତୁ, ସୁୱଣ୍ଣଂ କୁଣ୍ଡଲଂ କରୋତି ।
ୱୁତ୍ତତୋ-ଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା ଦିସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱୁତ୍ତତ୍ଥେସୁ । ୱିୱିଧା ମାତରୋ ୱିମାତରୋ, ତାସଂ ପୁତ୍ତା ୱେମାତିକା-ରିକଣ । ପଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଥାୱିନୋ-ଆୱୀ । ଇସ୍ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଇସ୍ସୁକୀ-ଉକୀ । ଧୁରଂ ୱହତୀତି ଧୋରୟ୍ହୋ- ୟ୍ହଣ ।
ୱୁତ୍ତତୋ-ଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଅତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ମଗଧାନଂ ଇସ୍ସରୋ ମାଗଧୋ-ଧଣା । କାସୀତି ସହସ୍ସଂ, ତମଗ୍ଘତୀତି କାସିୟୋ ଇୟୋ ।
ସକତ୍ଥେପି ପଚ୍ଚୟା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ହୀନକୋ, ପୋତକୋ, କିଚ୍ଚୟଂ ।
ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲୋପୋପି ଦିସ୍ସତି । ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତଂ, ଚକ୍ଖୁଂ ସୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତରିୟେନ ୱାତି ଭାୱପ୍ପଚ୍ଚୟଲୋପୋ ।
୧୨୪. ସରାନମାଦିସ୍ସାୟୁୱଣ୍ଣସ୍ସାଏଓ ଣାନୁବନ୍ଧେ ।
ସରାନମାଦିଭୂତା ୟେ ଅକାରିୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା, ତେସଂ ଆଏଓ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂଣାନୁବନ୍ଧେ । ରାଘୱୋ, ୱେନତେୟ୍ୟୋ, ମେନିକୋ, ଓଳୁମ୍ପିକୋ, ଦୋଭଗ୍ଗଂ । ଣାନୁବନ୍ଧେତି କିଂ ? ପୁରାତନୋ ।
ସରାନମାଦିଭୂତା ୟେ ଅୟୁୱଣ୍ଣା, ତେସଂ ଆଏଓ ହୋନ୍ତି କ୍ୱଚିଦେୱ ସଂୟୋଗୱିସୟେ ଣାନୁବନ୍ଧେ । ଦେଚ୍ଚୋ, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ । କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? କତ୍ତିକେୟ୍ୟୋ ।
ମଜ୍ଝେ ୱତ୍ତମାନାନମ୍ପି ଅୟୁୱଣ୍ଣାନଂ ଆ ଏ ଓ ହୋନ୍ତି କ୍ୱଚି । ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୋ, ୱାସେଟ୍ଠୋ ।
୧୨୭. କୋସଜ୍ଜାଜ୍ଜୱ ପାରିସଜ୍ଜ ସୋହଜ୍ଜ ମଦ୍ଦୱାରିସ୍ସାସଭାଜଞ୍ଞଥେୟ୍ୟ ବାହୁସଚ୍ଚା ।
ଏତେସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେଣାନୁବନ୍ଧେ । କୁସୀ ତସ୍ସ ଭାୱୋକୋସଜ୍ଜଂ, ଉଜୁନୋ ଭାୱୋ ଅଜ୍ଜୱଂ, ପରିସାସୁ ସାଧୁ ପାରିସଜ୍ଜୋ, ସୁହଦୟୋୱ ସୁହଜ୍ଜୋ, ତସ୍ସ ପନ ଭାୱୋ ସୋହଜ୍ଜଂ, ମୁଦୁନୋ ଭାୱୋ ମଦ୍ଦୱଂ, ଇସିନୋ ଇଦଂ ଭାୱୋ ୱା ଆରିସ୍ସଂ, ଉସଭସ୍ସ ଇଦଂ ଭାୱୋ ୱା ଆସଭଂ, ଆଜାନୀୟସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋ ଏୱ ୱା ଆଜଞ୍ଞଂ, ଥେନସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଂ ୱା ଥେୟ୍ୟଂ, ବହୁସ୍ସତସ୍ସ ଭାୱୋ ବାହୁସଚ୍ଚଂ, ଏତେସୁ ୟମଲକ୍ଖଣିକଂ, ତଂ ନିପାତନା ।
ମନାଦୀନଂ ସକ ହୋତି ଣାନୁବନ୍ଧେ । ମନସି ଭୱଂ ମାନସଂ, ଦୁମ୍ମନସୋ ଭାୱୋ ଦୋମନସ୍ସଂ, ସୋମନସ୍ସଂ ।
ସରାଦୋ ଣାନୁବନ୍ଧେ ଉୱଣ୍ଣସ୍ସାୱଙ ହୋତି । ରାଘୱୋ, ଜମ୍ବୱଂ ।
ୟକାରାଦୋ ପଚ୍ଚୟେ ଗୋସ୍ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ଚ ଅୱଙ ହୋତି । ଗବ୍ୟଂ, ଭାତବ୍ୟୋ ।
ୟକାରାଦୋ ପଚ୍ଚୟେ ଅୱଣ୍ଣିୱଣ୍ଣାନଂ ଲୋପୋ ହୋତି । ଦାୟଜ୍ଜଂ, କାରୁଞ୍ଞଂ, ଆଧିପଚ୍ଚଂ, ଦେପ୍ପଂ । ବହୁଲଂୱିଧାନା କ୍ୱଚି ନ ହୋତି କିଚ୍ଚୟଂ ।
ଅନ୍ତୋ ସରୋ ଆଦିମ୍ହି ୟସ୍ସାୱୟୱସ୍ସ, ତସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ରାନୁବନ୍ଧେ । କିତ୍ତକଂ, ପେତ୍ତେୟ୍ୟଂ ।
କିସସ୍ସ ମହତୋ ଇମେ କସମହା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, କସିମା, ମହିମା ।
ଆୟୁସ୍ସ ଆୟସାଦେସୋ ହୋତି ମନ୍ତୁମ୍ହି । ଆୟସ୍ମା ।
ୱୁଦ୍ଧସ୍ସ ଜୋ ହୋତି ଇୟଇଟ୍ଠେସୁ, ଜେୟ୍ୟୋ, ଜେଟ୍ଠୋ ।
୧୩୬. ବାଳ୍ହନ୍ତିକପସତ୍ଥାନଂ ସାଧ ନେଦ ସା ।
ଇୟଇଟ୍ଠେସୁ ବାଳ୍ହନ୍ତିକପସତ୍ଥାନଂ ସାଧ ନେଦ ସା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ସାଧିୟୋ, ସାଧିଟ୍ଠୋ, ନେଦିୟୋ, ନେଦିଟ୍ଠୋ, ସେୟ୍ୟୋ, ସେଟ୍ଠୋ ।
ଇୟଇଟ୍ଠେସୁ ଅପ୍ପୟୁୱାନଂ କଣ କନା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । କଣିୟୋ କଣିଟ୍ଠୋ, କନିୟୋ କନିଟ୍ଠୋ ।
ୱୀ ମନ୍ତୁ ୱନ୍ତୂନଂ ଲୋପୋ ହୋତି ଇୟଇଟ୍ଠେସୁ । ଅତିସୟେନ ମେଧାୱୀ ମେଧିୟୋ, ମେଧିଟ୍ଠୋ, ଅତିସୟେନ ସତିମା ସତିୟୋ, ସତିଟ୍ଠୋ, ଅତିସୟେନ ଗୁଣୱା ଗୁଣିୟୋ, ଗୁଣିଟ୍ଠୋ ।
ଡେପରେ ସତ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ତିକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି, ୱୀସଂ ସତଂ, ତିଂସଂ ସତଂ ।
ତ୍ତକେ ପରେ ଏତସ୍ସ ଏଟ ହୋତି । ଏତ୍ତକଂ ।
ଣିକସ୍ସ ୱା ଇୟୋ ହୋତି, ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋ, ସକ୍ୟପୁତ୍ତିକୋ ।
୧୪୨. ଅଧାତୁସ୍ସ କା-ସ୍ୟାଦିତୋ ଘେ-ସ୍ସି ।
ଘେ ପରେ ଅଧାତୁସ୍ସ ୟୋ କକାରୋ, ତତୋ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ବହୁଲଂ ଇ ହୋତି ସଚେ ଘୋ ନ ସ୍ୟାଦିତୋ ପରୋ ହୋତି । ବାଲିକା, କାରିକା, ଅଧାତୁସ୍ସାତି କିଂ ? ସକା, କେତି କିଂ ? ନନ୍ଦନା, ଅସ୍ୟାଦିତୋତି କିଂ ? ବହୁପରିବ୍ବାଜକା ମଥୁରା, ବହୁଚମ୍ମିକାତି କକାରେନ ସ୍ୟାଦିନୋ ବ୍ୟୱହିତତ୍ତା ସିଦ୍ଧଂ, ଘେତି କିଂ ? ବାଲକୋ, ଅସ୍ସାତି କିଂ ? ବହୁକତ୍ତୁକା ସାଲା ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ୱୁତ୍ତିୟଂ
ଣାଦିକଣ୍ଡୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।
୫. ପଞ୍ଚମୋ କଣ୍ଡୋ (ଖାଦି)
୧. ତିଜ ମାନେହି ଖ ସା ଖମା ୱୀମଂସାସୁ ।
ଖନ୍ତିୟଂ ତିଜା ୱୀମଂସାୟଂ ମାନା ଚ ଖସପ୍ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ତିତିକ୍ଖା, ୱୀମଂସା, ତିତିକ୍ଖତି, ୱୀମଂସତି । ଖମାୱୀମଂସା, ସୂତି କିଂ ? ତେଜନଂ, ତେଜୋ, ତେଜୟତି, ମାନନଂ, ମାନୋମାନେତି ।
ତିକିଚ୍ଛାୟଂ ସଂସୟେ ଚ ୱତ୍ତମାନା କିତା ଛୋ ହୋତି । ତିକିଚ୍ଛା, ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ତିକିଚ୍ଛତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିକେତୋ, ସଂକେତୋ, କେତନଂ, କେତୋ, କେତୟତି ।
୩. ନିନ୍ଦାୟଂ ଗୁପ ବଧା ବସ୍ସ ଭୋ ଚ ।
ନିନ୍ଦାୟଂ ୱତ୍ତମାନେହି ଗୁପ ବଧେହି ଛୋ ହୋତି ବସ୍ସ ଭୋ ଚ । ଜିଗୁଚ୍ଛା, ବୀଭଚ୍ଛା, ଜିଗୁଚ୍ଛତି, ବୀଭଚ୍ଛତି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗୋପନଂ, ଗୋପୋ, ଗୋପେତି, ବଧକୋ ।
ତୁମନ୍ତତୋ ଇଚ୍ଛାୟମତ୍ଥେ ତେ ଖସଛା ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ, ଲୋପୋ ଚ ତୁଂପଚ୍ଚୟସ୍ସ ହୋତି ସୁତତ୍ତା, ବୁଭୁକ୍ଖା, ଜିଗୀସାଂ, ଜିଘଚ୍ଛା, ବୁଭୁକ୍ଖତି, ଜିଗୀସତି ଜିଘଚ୍ଛତି । ଇଧ କସ୍ମା ନ ହୋତି ‘ଭୋତ୍ତୁମିଚ୍ଛତୀ’ତି ? ପଦନ୍ତରେନାଭିଧାନା । ତୁଂସ୍ମାତି କିଂ ? ଭୋଜନମିଚ୍ଛତି । ଇଚ୍ଛାୟନ୍ତି କିଂ ? ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଗଚ୍ଛତି । କଥଂ ‘କୂଲଂ ୱିପତି ସତୀ’ତି ? ୟଥା କୂଲଂ ପତିତୁ ମିଚ୍ଛତୀତି ୱାକ୍ୟଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତିପି ହୋସ୍ସତି । ୱାକ୍ୟମେୱ ଚରହି କଥଂ ହୋତି ? ଲୋକସ୍ସ ତଥା ୱଚନିଚ୍ଛାୟ ।
ଇଚ୍ଛାକମ୍ମତୋ ଇଚ୍ଛାୟମତ୍ଥେ ଈୟପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛତି ପୁତ୍ଥୀୟତି । କମ୍ମାତି କିଂ ? ଅସିନେଚ୍ଛତି । ଇଧ କସ୍ମା ନ ହୋତି ‘ରଞ୍ଞୋପୁତ୍ତମିଚ୍ଛତୀ’ତି ? ସାପେକ୍ଖତ୍ତା, ନ ହି ଅଞ୍ଞମପେକ୍ଖମାନୋ ଅଞ୍ଞେନ ସହେକତ୍ଥିଭାୱମନୁଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଇଧାପି ଚରହି ନ ସିୟା ‘ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତ ମିଚ୍ଛତୀ’ତି ? ନେୱେତ୍ଥ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ହି ଭୱତି ‘ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତୀୟତୀ’ତି, କଥଂ ଚରହି ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନିୟତା-ୱଗମ୍ୟତେ? ଅଞ୍ଞସ୍ସାସୁତତ୍ତା ଇଚ୍ଛାୟ ଚ ତବ୍ବିସୟତ୍ତା ।
କମ୍ମତୋ ଉପମାନା ଆଚାରତ୍ଥେ ଈୟୋ ହୋତି । ପୁତ୍ତମି-ୱା-ଚରତି ପୁତ୍ତୀୟତି ମାଣୱକଂ, ଉପମାନାତି କିଂ ? ପୁତ୍ତମାଚରତି ।
ଆଧାରତୂ-ପମାନା ଆଚାରତ୍ଥେ ଈୟୋ ୟୋତି । କୁଟିୟମିୱା-ଚରତି କୁଟୀୟତୀ ପାସାଦେ, ପାସାଦୀୟତି କୁଟିୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ।
କତ୍ତୁତୂ-ପମାନା ଆଚାରତ୍ଥେ ଆୟୋ ହୋତି । ପବ୍ବତୋ ଇୱାଚରତି ପବ୍ବତାୟତି ।
କତ୍ତୁତୋ ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ ଆୟୋ ହୋତି ବହୁଲଂ । ଭୁସାୟତି, ପଟପଟାୟତି, ଲୋହିତାୟତି, କତ୍ତୁତୋତ୍ୱେୱ ? (ଅଭୁସଂ) ଭୁସଂ କରୋତୀହି, ଇହ କସ୍ମା ନ ହୋତି ‘ଭୁସୀ ଭୱତୀ’ତି ? ୱୁତ୍ତତ୍ଥତାୟ ।
ସଦ୍ଦାଦୀହି ଦୁତିୟନ୍ତେହି କରୋତୀତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଆୟୋ ହୋତି । ସଦ୍ଦାୟତି, ୱେରାୟତି, କଲହାୟତି, ଧୂପାୟତି ।
ନମୋଇଚ୍ଚସ୍ମା କରୋତୀତି ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅସ୍ସୋ ହୋତି । ନମସ୍ସତି ତଥାଗ୍ତଂ ।
ନାମସ୍ମା ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ବହୁଲମିହୋତି । ହତ୍ଥିନା ଅତିକ୍କମତି ଅତିହତ୍ଥୟତି, ୱୀଣାୟ ଉପଗାୟତି ଉପୱୀଣୟତି, ଦଳ୍ହଂ କରୋତି ୱିନୟଂ ଦଳ୍ହୟତି, ୱିସୁଦ୍ଧା ହୋତି ରତ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧୟତି, କୁସଲଂ ପୁଚ୍ଛତି କୁସଲୟତି ।
ସଚ୍ଚାଦୀହି ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ଆପି ହୋତି । ସଚ୍ଚାପେତି, ଅତ୍ଥାପେତି, ୱେଦାପେତି, ସୁକ୍ଖାପେତି, ସୁଖାପେତି, ଦୁକ୍ଖାପେତି ।
ଅୟମଧିକାରୋ ଆସତ୍ଥପରିସମତ୍ତିୟା । କ୍ରିୟା ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ସୋ କ୍ରିୟତ୍ଥୋ ଧାତୁ ।
ଚୁରାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ସକତ୍ଥେ ଣି ପରୋ ହୋତି ବହୁଲଂ । ଣକାରୋ ୱୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ, ଏୱମଞ୍ଞତ୍ରାପି, ଚୋରୟତି, ଲାଳୟତି, କଥଂ ‘ରଜ୍ଜଂ କାରେତୀ’ତି ? ୟୋଗୱିଭାଗତୋ ।
କତ୍ତାରଂ ୟୋ ପୟୋଜୟତି, ତସ୍ସ ବ୍ୟାପାରେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଣିଣାପୀ ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ, କାରେତି, କାରାପେତି । ନନୁ ଚ କତ୍ତାପି କରଣାଦୀନଂ ପୟୋଜକୋତି ତଂବ୍ୟାପାରେପି ଣିଣାପୀ ପାପୁଣନ୍ତି ? ପୟୋଜକଗ୍ଗହଣସାମତ୍ଥିୟା ନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଚୁରାଦୀହି ୱିସୁଂ ୱଚନସାମତ୍ଥିୟା ଚ । ଅତୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଣାପିୟେୱ, ଣିୟେୱୁୱଣ୍ଣତୋ, ଦ୍ୱୟମେୱଞ୍ଞେହି ।
୧୭. କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱ-ପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନ ନ୍ତ ତ୍ୟାଦୀସୁ । ଭାୱକମ୍ମୱିହିତେସୁ ପରୋକ୍ଖାୱଜ୍ଜିତେସୁ ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀସୁ ପରେସୁ କ୍ୟୋ ହୋତି କ୍ରିୟତ୍ଥା । ନ୍ତଗ୍ଗହଣମୁତ୍ତରତ୍ଥଂ, କକାରୋ ଅୱୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ ଏୱମୁତ୍ତରତ୍ରାପି । ଠୀୟମାନଂ, ଠୀୟତେ, ସୂୟମାନଂ, ସୂୟତେ, ଅପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀସୂତି କିଂ ? ବଭୂୱ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ବିଭିଦ କୁସୁଲୋ । ଭିଜ୍ଜତେ କୁସୁଲୋ ସୟମେୱାତି ‘ଭିଜ୍ଜତେ’ତି ସୱନା କମ୍ମତା-ୱଗମ୍ୟତେ, ‘ସୟମେୱା’ତି ସୱନତୋ କତ୍ତୁତା, କତ୍ତୁତାୱଚନିଚ୍ଛାୟନ୍ତୁ ‘ଭିନ୍ଦତି କୁସୁଲୋ ଅତ୍ତାନ’ନ୍ତି ଭୱତି, ଏୱମଞ୍ଞମ୍ପି ୟଥାଗମମନୁଗନ୍ତବ୍ବଂ । ‘ଅପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନନ୍ତତ୍ୟାଦୀସୂ’ତି ଅୟମଧିକାରୋ ଆ ‘ତନାଦିତ୍ୱୋ’ତି ୫.୨୬ । ଅପିଚ ଏତେ କ୍ୟାଦୟୋ ତ୍ୟାଦୀସୁ ପରଭୂତେସୁ କତ୍ତୁକମ୍ମଭାୱ ୱିହିତେସୁ କ୍ୟଲାଦୀନଂ ୱିଧାନତୋ ତେସ୍ୱେୱ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଅକମ୍ମକେହି ଧାତୂହି କତ୍ତୁଭାୱେସୁ, ସକମ୍ମକେହି କତ୍ତୁକମ୍ମେସୁ, କମ୍ମାୱଚନିଚ୍ଛାୟଂ ଭାୱେ ଚ ଭୱନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ସ ପନ ଧାତୁସ୍ସ କିରିୟା କମ୍ମମପେକ୍ଖତେ, ସୋ ସକମ୍ମକୋ, ୟସ୍ସ ତୁ କିରିୟା କତ୍ତୁମତ୍ତମପେକ୍ଖତେ, ସ୍ୱାକମ୍ମକୋତି ଞାତବ୍ବଂ ।
କ୍ରିୟତ୍ଥତୋ ଅପରୋକ୍ଖେସୁ କତ୍ତୁୱିହିତମାନ ନ୍ତତ୍ୟାଦୀସୁ ଲୋ ହୋତି । ଲକାରୋ, ‘‘ଞିଲସ୍ସେ’’ତି ୫-୧୬୩ ୱିସେସନତ୍ଥୋ । ପଚମାନୋ, ପଚନ୍ତୋ, ପଚତି ।
ରୁଧାଦିତୋ କତ୍ତୁୱିହିତମାନନ୍ତ ତ୍ୟାଦୀସୁ ଲୋ ହୋତି ମଂ ଚ ଅନ୍ତସରା ପରୋ । ମକାରୋ-ନୁବନ୍ଧୋ, ଅକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ । ରୁନ୍ଧମାନୋ, ରୁନ୍ଧନ୍ତୋ, ରୁନ୍ଧତି ।
ଣିଣାପ୍ୟାପୀହି କତ୍ତୁୱିହିତମାନନ୍ତ ତ୍ୟାଦୀସୁ ଲୋ ହୋତି ୱିଭାସା, ଓରୟନ୍ତୋ, ଚୋରେନ୍ତୋ, କାରୟନ୍ତୋ, କାରେନ୍ତୋ, କାରାପୟନ୍ତୋ, କାରାପେନ୍ତୋ, ସଚ୍ଚାପୟନ୍ତୋ, ସଚ୍ଚାପେନ୍ତୋ, ଚୋରୟତି, ଚୋରେତି, କାରୟତି, କାରେତି, କାରାପୟତି, କାରାପେତି, ସଚ୍ଚାପୟତି, ସଚ୍ଚାପେତି । ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ଥୋ-ୟଂ ୱାସଦ୍ଦୋ, ତେନ ମାନେ ନିଚ୍ଚଂ, ଚୋରୟମାନୋ, କାରୟମାନୋ, କାରାପୟମାନୋ, ସଚ୍ଚାପୟମାନୋ ।
ଦିୱାଦୀହି ଲୱିସୟେ ୟକ ହୋତି । ଦିବ୍ବନ୍ତୋ, ଦିବ୍ବତି ।
ତୁଦାଦୀହି ଲୱିସୟେ କୋ ହୋତି । ତୁଦମାନୋ, ତୁଦନ୍ତୋ, ତୁଦତି ।
ଜିଆଦୀହି ଲୱିସୟେ କ୍ନା ହୋତି । ଜିନନ୍ତୋ, ଜିନାତି । କଥଂ ‘ଜୟନ୍ତୋ’ ଜୟତୀ, ତି ? ଭୂୱାଦିପାଠା ।
କୀଆଦୀହି ଲୱିସୟେ କ୍ଣା ହୋତି । କିଣନ୍ତୋ, କିଣାତି ।
ସୁଆଦୀହି ଲୱିସୟେ କ୍ଣୋ ହୋତି । ସୁଣମାନୋ, ସୁଣନ୍ତୋ, ସୁଣୋତି । କଥଂ ସୁଣାତୀତି ? କ୍ୟାଦିପାଠା ।
ତନାଦିତୋ ଲୱିସୟେ ଓ ହୋତି । ତନୋତି ।
ତବ୍ବଅନୀୟା କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରେ ଭାୱକମ୍ମେସୁ ବହୁଲଂ ଭୱନ୍ତି । କତ୍ତବ୍ବଂ, କରଣୀୟଂ, କତ୍ତବ୍ବୋ କଟୋ, କରଣୀୟୋ । ବହୁଲାଧିକାରା କରଣାଦୀସୁପି ଭୱନ୍ତି, ସିନାନୀୟଂ ଚୁଣ୍ଣଂ, ଦାନୀୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସମ୍ମାୱତ୍ତନୀୟୋ ଗୁରୁ, ପୱଚନୀୟୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ଉପଟ୍ଠାନୀୟୋ ସିସ୍ସୋ ।
ଭାୱକମ୍ମେସୁ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରୋ ଘ୍ୟଣ ହୋତି ବହୁଲଂ । ୱାକ୍ୟଂ, କାରିୟଂ, ଚେୟ୍ୟଂ, ଜେୟ୍ୟଂ ।
ଆତୋଘ୍ୟଣ ହୋତି ଭାୱକମ୍ମେସୁ, ଆସ୍ସ ଏ ଚ । ଦେୟ୍ୟଂ ।
ୱଦାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ୟୋ ହୋତି ବହୁଲଂ ଭାୱକମ୍ମେସୁ । ୱଜ୍ଜଂ, ମଜ୍ଜଂ, ଗମ୍ମଂ । (୪୨) ‘‘ଭୁଜାନ୍ନେ’’, ଭୋଜ୍ଜୋ ଓଦନୋ, ଭୋଜ୍ଜା ୟାଗୁ, ଭୋଗ୍ଗମଞ୍ଞଂ ।
୩୧. କିଚ୍ଚ ଘଚ୍ଚ ଭଚ୍ଚ ଭବ୍ବ ଲେୟ୍ୟା ।
ଏତେ ସଦ୍ଦା ୟପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ଗୁତାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ତେହି ଭାୱକମ୍ମେସୁ ୟକ ହୋତି । ଗୁୟ୍ହଂ, ଦୁୟ୍ହଂ, ସିସ୍ସୋ । ସିଦ୍ଧା ଏୱେତେ ତବ୍ବାଦୟୋ ପେସାତିସଗ୍ଗପତ୍ତକାଲେସୁପି ଗମ୍ୟମାନେସୁ ସାମଞ୍ଞେନୱିଧାନତୋ, ତ୍ୱୟା ଖଲୁ କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ, କରଣୀୟୋ, କାରିୟୋ, କିଚ୍ଚୋ, ଏୱଂ ତ୍ୱୟା କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ, ଭୋତା କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ, ଭୋତୋ ହି ପତ୍ତୋ କାଲୋ କଟକରଣେ । ଏୱଂ ଉଦ୍ଧମୋହୁତ୍ତିକେପି ୱତ୍ତମାନତୋ ପେସାଦୀସୁ ସିଦ୍ଧା ଏୱ । ତଥା ଅରହେ କତ୍ତରି ସତ୍ତିୱିସିଟ୍ଠେ ଚ ପତୀୟମାନେ ଆୱସ୍ସକାଧମୀଣତାୱିସିଟ୍ଠେ ଚ ଭାୱାଦୋ ସିଦ୍ଧା, ଉଦ୍ଧଂମୁହୁତ୍ତତୋ-ଭୋତା କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ, ଭୋତା ରଜ୍ଜଂ କତ୍ତବ୍ବଂ । ଭୱଂ ଅରହୋ, ଭୋତା ସାରୋ ୱହିତବ୍ବୋ, ଭୱଂ ସକ୍କୋ, ଭୋତା ଅୱସ୍ସଂ କଟୋ କତ୍ତବ୍ବୋ, ଭୋତା ନିକ୍ଖୋ ଦାତବ୍ବୋ ।
କତ୍ତରି କାରକେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଲ୍ତୁଣକା ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ । ପଠିତା, ପାଠକୋ । ବହୁଲମିତ୍ୱେୱ ? ପାଦେହି ହରୀୟତୀତି ପାଦହା-ରକୋ, ଗଲେ ଚୁପ୍ପତେତି ଗଲେଚୋପକୋ । ସିଦ୍ଧୋୱ ଲ୍ତୁ, ଅରହେ ସୀଲସାଧୁଧମ୍ମେସୁ ଚ ସାମଞ୍ଞୱିହିତତ୍ତା, ଭୱଂ ଖଲୁ କଞ୍ଞାୟ ପରିଗ୍ଗହିତା, ଭୱମେତଂ ଅରହତି । ସୀଲାଦୀସୁ-ଖଲ୍ୱପି ଉପାଦାତା କୁମାରକେ, ଗନ୍ତା ଖେଲଂ, ମୁଣ୍ଡୟିତାରୋ ସାୱିଟ୍ଠାୟନା ୱଧୁଂ କତପରିଗ୍ଗହଂ ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ଆୱୀ ହୋତି ବହୁଲଂ କତ୍ତରି । ଭୟଦସ୍ସାୱୀ । ଅପ୍ପୱିସୟତଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଭିନ୍ନୟୋଗକରଣଂ, ସାମଞ୍ଞୱିହିତତ୍ତା ସୀଲା ଦୀସୁ ଚ ହୋତେୱ ।
ଆସିଂସାୟଂ ଗମ୍ୟମାନାୟଂ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଅକୋ ହୋତି କତ୍ତରି । ଜୀୱତୂତି ଜୀୱକୋ, ନନ୍ଦତୂତି ନନ୍ଦକୋ, ଭୱତୂତି ଭୱକୋ ।
କରତୋ କତ୍ତରି ଣନୋ ହୋତି । କରୋତୀତି କାରଣଂ, କତ୍ତରୀତି କିଂ ? କରଣଂ ।
ହାତୋ ୱୀହିସ୍ମିଂ କାଲେ ଚ ଣନୋ ହୋତି କତ୍ତରି । ହାୟନା ନାମ ୱିହୟୋ, ହାୟନୋ ସଂୱଚ୍ଛରୋ, ୱୀହିକାଲେସୂତି କିଂ ? ହାତା ।
ୱିଦସ୍ମା କୂ ହୋତି କତ୍ତରି । ୱିଦୂ, ଲୋକୱିଦୂ ।
ୱିପୁବ୍ବା ଞାଇଚ୍ଚସ୍ମା କୂ ହୋତି କତ୍ତରି । ୱିଞ୍ଞୂ । ୱିତୋତି କିଂ ? ପଞ୍ଞା ।
କମ୍ମତୋ ପରା ଞାଇଚ୍ଚସ୍ମା କୂ ହୋତି କତ୍ତରି । ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, କାଲଞ୍ଞୂ ।
କମ୍ମତୋ ପରା କ୍ରିୟତ୍ଥା କ୍ୱଚି ଅଣ ହୋତି କତ୍ତରି । କୁମ୍ଭକାରୋ, ସରଲାୱୋ, ମନ୍ତଜ୍ଝାୟୋ, ବହୁଲାଧିକାରା ଇଧ ନ ହୋତି ଆଦିଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି, ହିମୱନ୍ତଂ ସୁଣୋତି, ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି । କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? କମ୍ମକରୋ ।
କମ୍ମତୋ ପରା ଗମା ରୂ ହୋତି କତ୍ତରି । ୱେଦଗୂ ପାରଗୂ ।
୪୩. ସମାନଞ୍ଞ ଭୱନ୍ତ ୟାଦିତୂ-ପମାନା ଦିସା କମ୍ମେ ରୀରିକ୍ଖକା ।
ସମାନାଦୀହି ୟାଦୀହି ଚୋପମାନେହି ପରା ଦିସା କମ୍ମକାରକେ ରୀରିକ୍ଖକା ହୋନ୍ତି । ସମାନୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ସଦୀ ସଦିକ୍ଖୋ ସଦିସୋ । ଅଞ୍ଞାଦୀ ଅଞ୍ଞାଦିକ୍ଖୋ ଅଞ୍ଞାଦିସୋ । ଭୱାଦୀ ଭୱାଦିକ୍ଖୋ ଭୱାଦିସୋ । ୟାଦୀ ୟାଦିକ୍ଖୋ ୟାଦିସୋ । ତ୍ୟାଦୀ ତ୍ୟାଦିକ୍ଖୋ ତ୍ୟାଦିସୋ । ସମାନାଦୀହୀତି କିଂ ? ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଉପମାନାତି କିଂ ? ସୋ ଦିସ୍ସତି । କମ୍ମେତି କିଂ ? ସୋ ୱିୟ ପସ୍ସତି । ରକାରା ଅନ୍ତସରାଦିଲୋପତ୍ଥା, କକାରୋ ଏକାରାଭାୱତ୍ଥୋ ।
ଭାୱେ କାରକେ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଅ ଘଣ ଘ କା ହୋନ୍ତି ବହୁଲଂ । ଅ-ପଗ୍ଗହୋ, ନିଗ୍ଗହୋ, କରୋ, ଗରୋ, ଚୟୋ, ଜୟୋ, ରୱୋ, ଭୱୋ, ପଚୋ, ୱଚୋ, ଅନ୍ନଦୋ, ପୁରିନ୍ଦଦୋ, ଈସକ୍କରୋ, ଦୁକ୍କରୋ, ସୁକରୋ । ଘଣ-ଭାୱେ ପାକୋ, ଚାଗୋ, ଭାୱୋ, କାରକେପି ସଞ୍ଞାୟଂ ତାୱ ପଜ୍ଜତେନେନାତି ପାଦୋ, ରୁଜତୀତି ରୋଗୋ, ୱିସତୀତି ୱେସୋ, ସରତି କାଲନ୍ତରନ୍ତି ସାରୋ ଥିରଂସୋ, ଦରୀୟନ୍ତେ ଏତେହୀତି ଦାରା, ଜୀରୟତି ଏତେନାତି ଜାରୋ, ଅସଞ୍ଞାୟମ୍ପି ଦାୟୋ ଦତ୍ତୋ, ଲାଭୋ ଲଦ୍ଧୋ, ଘ-ୱକୋ, ନିପକୋ, କ-ପିୟୋ, ଖିପୋ, ଭୁଜୋ, ଆୟୁଧଂ ।
ଦାଧାହି ବହୁଲମି ହୋତି ଭାୱକାରକେସୁ । ଆଦି, ନିଧି, ୱାଲମି ।
ୱମାଦୀହି ଭାୱକାରକେସ୍ୱଥୁ ହୋତି । ୱମଥୁ, ୱେପଥୁ, (ଅୱଥୁ, ସୟଥୁ) ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା କ୍ୱି ହୋତି ବହୁଲଂ ଭାୱକାରକେସୁ । କକାରୋ କାନୁବନ୍ଧକାରିୟତ୍ଥୋ, ଅଭିଭୂ, ସୟମ୍ଭୂ, ଭତ୍ତଗ୍ଗଂ, (ଦାନଗ୍ଗଂ) ସଲାକଗ୍ଗଂ, ସଭା, ପଭା ।
କ୍ରିୟତ୍ତା ଭାୱକାରକେସ୍ୱନୋ ହୋତି । ଗମନଂ, ଦାନଂ, ସମ୍ପଦାନଂ, ଅପାଦାନଂ, ଅଧିକରଣଂ, ଚଲନୋ, ଜଲନୋ, କୋଧନୋ, କୋପନୋ, ମଣ୍ଡନୋ, ଭୂସନୋ ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ଭାୱେ କାରକେ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଅଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି ଅନୋ ଚ ବହୁଲଂ । ଅ ତିତିକ୍ଖା, ୱୀମଂସା, ଜିଗୁଚ୍ଛା, ପିପାସା, ପୁତ୍ତିୟା ଈହା ଭିକ୍ଖା, ଆପଦା, ମେଧା, ଗୋଧା, ଣକାରା, ହାରା, ତାରା, ଧାରା, ଆରା, କ୍ତି-ଇଟ୍ଠି, ସିଟ୍ଠି, ଭିତ୍ତି, ଭତ୍ତି, ତନ୍ତି ଭୂତି, କ-ଗୁହା, ରୁଜା, ମୁଦା, ୟକ-ୱିଜ୍ଜା, ଇଜ୍ଜା, ୟ-ସେୟ୍ୟା, ସମଜ୍ଜା, ପବ୍ବଜ୍ଜା, ପରିଚରିୟା, ଜାଗରିୟା, ଅନକାରଣା, ହାରଣା, ୱେଦନା, ୱନ୍ଦନା, ଉପାସନା ।
ଜାହାଇଚ୍ଚେତେହି ନି ହୋତିତ୍ଥିୟଂ । ଜାନି, ହାନି ।
କରତୋ ରିରିୟୋ ହୋତିତ୍ଥିୟଂ । କରଣଂ କିରିୟା । କଥଂ ‘କ୍ରିୟା’ତି ? ‘‘କ୍ରିୟାୟଂ’’ତି ନିପାତନା ।
କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ସରୂପେ-ଭିଧେୟ୍ୟେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରେ ଇକିତୀ ହୋନ୍ତି, ୱଚି, ୟୁଧି, ପଚତି, ‘ଅକାରୋ କକାରୋ’ତି ଆଦୀସୁ କାରସଦ୍ଦେନ ସମାସୋ, ୟଥା ଏୱକାରୋତି ।
୫୩. ସୀଲାଭିକ୍ଖଞ୍ଞା-ୱସ୍ସକେସୁ ଣୀ ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ଣୀ ହୋତି ସୀଲାଦୀସୁ ପତୀୟମାନେସୁ, ଉଣ୍ହଭୋଜୀ, ଖୀରପାୟୀ, ଅୱସ୍ସକାରୀ, ସତନ୍ଦାୟୀ ।
୫୪. ଥାୱରିତ୍ତର ଭଙ୍ଗୁର ଭିଦୁର ଭାସୁର ଭସ୍ସରା ।
ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ ସୀଲେ ଗମ୍ୟମାନେ ।
୫୫. କତ୍ତରି ଭୂତେ କ୍ତୱନ୍ତୁ କ୍ତାୱୀ ।
ଭୂତେ-ତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା କ୍ତୱନ୍ତୁତ୍ତାୱୀ ହୋନ୍ତି କତ୍ତରି । ୱିଜିତୱା, ୱିଜିତାୱୀ, ଭୂତେତି ଅଧିକାରୋ ୟାୱ ‘‘ଆହାରତ୍ଥା’’ତି (୫-୬୦) ।
ଭାୱେ କମ୍ମେ ଚ ଭୂତେ କ୍ତୋ ହୋତି । ଆସିତଂ ଭୱତା । କତୋ କଟୋ ଭୱତା ।
କ୍ରିୟାରମ୍ଭେ କତ୍ତରି କ୍ତୋ ହୋତି ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚ । ପକତୋ ଭୱଂ କଟଂ, ପକତୋ କଟୋ ଭୱତା, ପସୁତ୍ତୋ ଭୱଂ, ପସୁତ୍ତଂ ଭୱତା ।
୫୮. ଠା-ସ ୱସ ସିଲିସ ସୀ ରୁହ ଜର ଜନୀହି ।
ଠାଦୀହି କତ୍ତରି କ୍ତୋ ହୋତି ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚ । ଉପଟ୍ଠିତୋ ଗୁରୁଂ ଭୱଂ, ଉପଟ୍ଠିତୋ ଗୁରୁ ଭୋତା, ଉପାସିତୋ ଗୁରୁଂ ଭୱଂ, ଉପାସିତୋ ଗୁରୁ ଭୋତା, ଅନୁୱୁସିତୋ ଗୁରୁଂ ଭୱଂ, ଅନୁୱୁସିତୋ ଗୁରୁ ଭୋତା, ଆସିଲିଟ୍ଠୋ ଗୁରୁଂ ଭୱଂ, ଆସିଲିଟ୍ଠୋ ଗୁରୁ ଭୋତା, ଅଧିସ୍ସିତୋ ଖଟୋପିକଂ ଭୱଂ, ଅଧିସ୍ସିତା ଖଟୋପିକା ଭୋତା, ଆରଳ୍ହୋ ରୁକ୍ଖଂ ଭୱଂ, ଆରୁଳ୍ହୋ ରୁକ୍ଖୋ ଭୋତା, ଅନୁଜିଣ୍ଣୋ ୱସଲିଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, ଅନୁଜିଣ୍ଣା ୱସଲୀ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ଅନୁଜାତୋ ମାଣୱକୋ ମାଣୱିକଂ, ଅନୁଜାତା ମାଣୱିକା ମାଣୱକେନ ।
ଗମନତ୍ଥତୋ ଅକମ୍ମକତୋ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଆଧାରେ କ୍ତୋ ହୋତି କତ୍ତରି ଚ ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚ, ଇଦମେସଂ ୟାତଂ, ଇହ ତେ ୟାତା, ଇହ ତେହି ୟାତଂ, ଅୟଂ ତେହି ୟାତୋ ପଥୋ, ଇଦମେସମାସିତଂ, ଇହ ତେ ଆସିତା, ଇହତେହି ଆସିତଂ, ‘ଦେୱୋ ଚେ ୱୁଟ୍ଠୋ ସମ୍ପନ୍ନା ସାଲୟୋ’ତି କାରଣସାମଗ୍ଗୀସମ୍ପତ୍ତି ଏତ୍ଥାଭିମତା ।
ଅଜ୍ଝୋହାରତ୍ଥା ଆଧାରେ କ୍ତୋ ହୋତି ୟଥାପତ୍ତଞ୍ଚ, ଇଦମେସଂ ଭୁତ୍ତଂ, ଇଦମେସଂ ପୀତଂ, ଇହ ତେହି ଭୁତ୍ତଂ, ଇହ ତେହି ପୀତଂ, ଓଦନୋ ତେହି ଭୁତ୍ତୋ ପୀତମୁଦକଂ, ଅକତ୍ତତ୍ଥୋ ୟୋଗୱିଭାଗୋ, କଥଂ ‘ପୀତା ଗାୱୋ’ତି ? ପୀତମେସଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ପୀତା, ବାହୁଲକା ୱା, ‘ପସ୍ସିନ୍ନୋ’ତି ୟା ଏତ୍ଥ ଭୂତକାଲତା, ତତ୍ର ତ୍ତୋ, ଏୱଂ ରଞ୍ଞଂ ମତୋ ରଞ୍ଞଂ ଇଟ୍ଠୋ, ରଞ୍ଞଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ରଞ୍ଞଂ ପୂଜିତୋ, ଏୱଂ ସୀଲିତୋ, ରକ୍ଖିତୋ, ଖନ୍ତୋ, ଆକୁଟ୍ଠୋ, ରୁଟ୍ଠୋ, ରୁସିତୋ, ଅଭିବ୍ୟାହଟୋ, ଦୟିୟୋ, ହଟ୍ଠୋ, କନ୍ତା, ସଂୟତୋ, ଅମତୋ, ‘କଟ୍ଠ’ନ୍ତି ଭୂତତାୟମେୱ ହେତୁନୋ, ଫଲଂ ତ୍ୱତ୍ର ଭାୱି ।
୬୧. ତୁଂ ତାୟେ ତୱେ ଭାୱେ ଭୱିସ୍ସତି କ୍ରିୟାୟଂ ତଦତ୍ଥାୟ ।
ଭୱିସ୍ସତି ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଭାୱେ ତୁଂ ତାୟେ ତୱେ ହୋନ୍ତି କ୍ରିୟାୟଂ ତଦତ୍ଥାୟଂ ପତୀୟମାନାୟଂ । କାତୁଂ ଗଚ୍ଛତି, କତ୍ତାୟେ ଗଚ୍ଛତି, କାତୱେ ଗଚ୍ଛତି, ଇଚ୍ଛତି ଭୋତ୍ତୁଂ କାମେତି ଭୋତ୍ତୁନ୍ତି ଇମୀନାୱ ସିଦ୍ଧଂ, ପୁନବ୍ବିଧାନେ ତ୍ୱିହାପି ସିୟା ‘ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ କରୋତୀ’ତି, ଏୱଂ ସକ୍କୋତି ଭୋତ୍ତୁଂ, ଜାନାତି ଭୋତ୍ତୁଂ, ଗିଲାୟତି ଭୋତ୍ତୁଂ, ଘଟତେ ଭୋତ୍ତୁଂ, ଆରଭତେ ଭୋତ୍ତୁଂ, ଲଭତେ ଭୋତ୍ତୁଂ, ପକ୍କମତି ଭୋତ୍ତୁଂ, ଉସ୍ସହତି ଭୋତ୍ତୁଂ, ଅରହତି ଭୋତ୍ତୁଂ, ଅତ୍ଥି ଭୋତ୍ତୁଂ, ୱିଜ୍ଜତି ଭୋତ୍ତୁଂ, ୱଟ୍ଟ ତିଭୋତ୍ତୁଂ, କପ୍ପତି ଭୋତ୍ତୁନ୍ତି । ତଥା ପାରୟତି ଭୋତ୍ତୁଂ, ପହୁ ଭୋତ୍ତୁଂ, ସମତ୍ଥୋ ଭୋତ୍ତୁଂ, ପରିୟତ୍ତୋ ଭୋତ୍ତୁଂ, ଅଲଂ ଭୋତ୍ତୁନ୍ତି ଭୱତିସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ଭୱା । ତଥା କାଲୋ ଭୋତ୍ତୁଂ । ସମୟୋ ଭୋତୁଂ, ୱେଲା ଭୋତୁନ୍ତି, ୟଥା ଭୋତ୍ତୁଂମନୋ, ସୋତ୍ତୁଂ ସୋତୋ, ଦଟ୍ଠୁଂ ଚକ୍ଖୁ, ୟୁଜ୍ଝିତୁଂ ଧନୁ, ୱତ୍ତୁଂ ଜଳୋ, ଗନ୍ତୁମନୋ, କତ୍ତୁମଲସୋତି, ଉଚ୍ଚାରଣନ୍ତୁ ୱତ୍ତାୟତ୍ତଂ । ଭାୱେତି କିଂ ? କରିସ୍ସାମୀତି ଗଚ୍ଛତି, କ୍ରିୟାୟନ୍ତି କିଂ ? ଭିକ୍ଖିସ୍ସଂ ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଜଟା, ତଦତ୍ଥାୟନ୍ତି କିଂ ? ଗଚ୍ଛିସ୍ସତୋ ତେ ଭୱିସ୍ସତି ଭତ୍ତଂ ଭୋଜନାୟ ।
୬୨. ପଟିସେଧେ-ଲଂଖଲୂନଂ ତୁନ ତ୍ୱାନ ତ୍ୱା ୱା ।
ଅଲଂ ଖଲୁସଦ୍ଦାନଂ ପଟିସେଧତ୍ଥାନଂ ପୟୋଗେ ତୁନାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ଭାୱେ । ଅଲଂ ସୋତୁନ, ଖଲୁ ସୋତୁନ, ଅଲଂ ସୁତ୍ୱାନ, ଧଲୁ ସୁତ୍ୱାନ, ଅଲଂ ସୁତ୍ୱା, ଖଲୁ ସୁତ୍ୱା, ଅଲଂ ସୁତେନ, ଖଲୁ ସୋତେନ, ଅଲଂ ଖଲୂନନ୍ତି କିଂ ? ମା ହୋତୁ, ପଟିସେଧେତି କିଂ ? ଅଲଙ୍କାରୋ ।
ଏକୋ କତ୍ତା ୟେସଂ ବ୍ୟାପାରାନଂ, ତେସୁ ୟୋ ପୁବ୍ବୋ, ତଦତ୍ଥତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ତୁନାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ଭାୱେ, ସୋତୁନ ୟାତି, ସୁତ୍ୱାନ, ସୁତ୍ୱା ୱା, ଏକକତ୍ତୁକାନନ୍ତିକିଂ ? ଭୁତ୍ତସ୍ମିଂ ଦେୱଦତ୍ତେ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ ୱଜତି, ପୁବ୍ବାତି କିଂ ? ଭୁଞ୍ଜଭି ଚ ପଚତି ଚ । ‘ଅପ୍ପତ୍ୱା ନଦିଂ ପବ୍ବତୋ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପବ୍ବତଂ ନଦୀ’ତି ଭୂଧାତୁସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ଭୱା ଏକକତ୍ତୁକତା ପୁବ୍ବକାଲତା ଚ ଗମ୍ୟତେ । ‘ଭୁତ୍ୱା ଭୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି’ ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧଂ ଆଭିକ୍ଖଞ୍ଞନ୍ତୁ ଦ୍ୱିବ୍ବଚନାୱଗମ୍ୟତେ । କଥଂ ‘ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଅଗାହୟି, କାୟପ୍ପଚାଲକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’ତି ଆଦି ? ଘଣନ୍ତେନ କ୍ରିୟାୱିସେସନେନ ସିଦ୍ଧଂ ୟଥା ‘ଓଦନପାକଂ ସୟତୀ’ତି ।
ୱତ୍ତମାନତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ତା ନ୍ତୋ ହୋ ତି କତ୍ତରି, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ।
ୱତ୍ତମାନତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ମାନୋ ହୋତି, କତ୍ତରି । ତିଟ୍ଠମାନୋ ।
ୱତ୍ତମାନତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିଂୟତ୍ଥା ଭାୱେ କମ୍ମେଚ ମାନୋ ହୋତି । ଠୀୟମାନଂ, ପଚ୍ଚମାନୋ ଓଦନୋ ।
ଅନାଗତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ତେନ୍ତମାନା ସ୍ସପୁବ୍ବା ହୋନ୍ତି । ଠସ୍ସନ୍ତୋ, ଠସ୍ସମାନୋ, ଠୀୟିସ୍ସମାନଂ, ପଚ୍ଚିସ୍ସମାନୋ ଓଦନୋ ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରେ ବହୁଲଂ ଣ୍ୱାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଚାରୁ, ଦାରୁ ।
ଖଛସପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ କ୍ରିୟତ୍ଥାନଂ ପଠମେକସ୍ସରଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ ଦ୍ୱେ ଭୱତି । ତିତିକ୍ଖା, ଜିଗୁଚ୍ଛା, ୱୀମଂସା ।
ପରୋକ୍ଖାୟଂ ପଠମେକସ୍ସରଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ ଦ୍ୱେ ଭୱତି । ଜଗାମ, ଚକାରୋ ଅନୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନଞ୍ଞତ୍ରାପି ୟଥାଗମଂ, ଜହାତି, ଜହିତବ୍ବଂ, ଜହିତୁଂ, ଦଦ୍ଦଲ୍ଲତି, ଚଙ୍କମତି । ‘ଲୋଲୁପୋ, ମୋମୂହୋତି ଓତ୍ତଂ ତଦମିନାଦିପାଠା ।
ଆଦିଭୂତା ସରା ପରମେକସ୍ସରଂ ଦ୍ୱେ ହୋତି, ଅସିସିସତି, ଆଦିସ୍ମାତି କିଂ ? ଜଜଗାର, ସରାତି କିଂ ? ପପାଚ ।
ୟଂ ଦ୍ୱିଭୂତଂ, ନ ତଂ ପୁନ ଦ୍ୱିତ୍ତମାପଜ୍ଜତେ, ତିତିକ୍ଖିସତି, ଜିଗୁଚ୍ଛିସତି ।
ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ୟଥିଟ୍ଠମେକସ୍ସରମାଦିଭୂତମଞ୍ଞଂ ୱା ୟଥାଗମଂ ଦ୍ୱିତ୍ତପଜ୍ଜତେ, ପୁପୁତ୍ତୀୟିସତି, ପୁତିତ୍ତୀୟିସତି, ପୁତ୍ତୀୟିୟିସତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ସରୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି । ଦଦାତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସାଦିତୋ-ଞ୍ଞସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । ଅସିସିସତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅସ୍ସ ଇ ହୋତି ଖଛସେସୁ । ପିପାସତି, ଜିଘଂସତି, ଖଛସେସୂତି କିଂ ? ଜହାତି, ଅସ୍ସାତି କିଂ ? ବୁଭୁକ୍ଖତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଗୁପିସ୍ସ ଉସ୍ସ ଇ ହୋତି ଖଛସେସୁ, ଜିଗୁଚ୍ଛତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବେସଂ ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟାନଂ ତତିୟପଠମା ହୋନ୍ତି । ବୁଭୁକ୍ଖତି, ଚିଚ୍ଛେଦ ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବେସଂ କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଚୁକୋପ, ଜହାତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ମାନସ୍ସ ୱୀ ହୋତି ପରସ୍ସ ଚ ମଂ, ୱୀମଂସତି ।
ସଂସୟସୋ-ଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ କିତସ୍ସ ୱା ତି ହୋତି । ତିକିଚ୍ଛତି, ଚିକିଚ୍ଛତି, ଅସଂସୟେତି କିଂ ? ୱିଚିକିଚ୍ଛତି ।
ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣନ୍ତାନଂ କ୍ରିୟତ୍ଥାନଂ ଏଓହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ପଚ୍ଚୟେ । ଚେତବ୍ବଂ, ନେତବ୍ବଂ, ସୋତବ୍ବଂ, ଭୱିତବ୍ବଂ ।
ଲହୁଭୂତସ୍ସ ଉପନ୍ତସ୍ସ ୟୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ଏଓ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଏସିତବ୍ବଂ, କୋସିତବ୍ବଂ, ଲହୁସ୍ସାତି କିଂ ? ଧୂପିତା, ଉପନ୍ତସ୍ସାତି କିଂ ? ରୁନ୍ଧତି ।
ଣକାରାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଉପନ୍ତସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ଆ ହୋତି । କାରକୋ ।
ତେ ଏଓଆ କାନୁବନ୍ଧେ ନାଗମେ ଚ ନ ହୋନ୍ତି । ଚିତୋ, ସୁତୋ, ଦିଟ୍ଠୋ, ପୁଟ୍ଠୋ, ନାଗମେ ‘ୱନା’ଦିନା (୧.୪୫) ଚିନିତବ୍ବଂ, ଚିନିତୁଂ, ସୁଣିତବ୍ବଂ, ସୁଣିତୁଂ ପାପୁଣିତବ୍ବଂ, ପାପୁଣିତୁଂ, ଧୁନିତବ୍ବଂ, ଧୁନିତୁଂ, ଧୁନନଂ, ଧୁନୟିତବ୍ବଂ, ଧୁନାପେତବ୍ବଂ, ଧୁନୟିତୁଂ ଧୁନାପେତୁଂ, ଧୁନୟନଂ, ଧୁନାପନଂ, ଧୁନୟତି, ଧୁନାପେତି, ପୀନେତବ୍ବଂ, ପୀନୟିତୁଂ, ପୀନନଂ, ପୀନିତୁଂ, ପୀନୟତି, ସୁନୋତି, ସିନୋତି, ଦୁନୋତି, ହିନୋତି, ପହିଣିଥବ୍ବଂ, ପହିଣିତୁଂ, ପହିଣନଂ ।
ତେ କ୍ୱଚି ୱା ନ ହୋନ୍ତି କାନୁବନ୍ଧନାଗମେସୁ । ମୁଦିତୋ, ରୁଦିତଂ, ରୋଦିତଂ ।
କାନୁବନ୍ଧନାଗମତୋ-ଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ତେ କ୍ୱଚି, ନୁ ହୋନ୍ତି । ଖିପକୋ, ପନୂଦନଂ, ୱଧକୋ ।
ସିସ୍ସ ଆ ହୋତି ପ୍ୟାଦେସେ, ନିସ୍ସାୟ ।
ସରେ ପରେ ଏଓନଂ ଅୟଅୱା ହୋନ୍ତି । ଜୟୋ, ଭୱୋ, ସରତି କିଂ ? ଜେତି, ଅନୁଭୋତି ।
ଏଓନଂ ଆୟାୱା ହୋନ୍ତି ସରାଦୋ ଣାନୁବନ୍ଧେ । ନାୟୟତି, ଭାୱୟତି, ‘ସୟାପେତ୍ୱା’ତିଆଦୀସୁ ରସ୍ସତ୍ତଂ ।
ଆକାରନ୍ତସ୍ସ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ୟୁକ ହୋତି ଣାପିତୋ-ଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଣାନୁବନ୍ଧେ । ଦାୟକୋ, ଣାନୁବନ୍ଧେତ୍ୱେୱ ? ଦାନଂ, ଅଣାପିମ୍ହୀତି କିଂ ? ଦାପୟତି ।
ପଦାଦୀନଂ ୟୁକ ହୋତି କ୍ୱଚି । ନିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ନିପଜ୍ଜନଂ, ପମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ପମଜ୍ଜିତୁଂ, ପମଜ୍ଜନଂ, କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ପାଦୋ ।
ରୁଧାଦୀନଂ କ୍ୱଚି ମଂ ୱା ହୋତି । ରୁନ୍ଧିତୁଂ, ରୁଜ୍ଝିତୁଂ, କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ନିରୋଧୋ ।
୯୪. କ୍ୱିମ୍ହି ଲୋପୋ-ନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ।
ଅନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି କ୍ୱିମ୍ହି । ଭତ୍ତଂ ଗସନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥାତି ଭତ୍ତଗ୍ଗଂ ।
କ୍ରିୟତ୍ଥାନମନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ପରରୂପଂ ହୋତି ୟକାରତୋ-ଞ୍ଞସ୍ମିଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ଭେତ୍ତବ୍ବଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେତି କିଂ ? ଭିନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ଅୟକାରେତି କିଂ ? ଭିଜ୍ଜତି ।
ମକାରନକାରନ୍ତାନଂ କ୍ରିୟତ୍ଥାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ହୋତି ଅୟକାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଜଙ୍ଘା, ବ୍ୟଞ୍ଜନେତ୍ୱେୱ ? ଗମନଂ, ଅୟକାରେତ୍ୱେୱ ? ଗମ୍ୟତେ ।
ବ୍ରୂସ୍ସ ଓ ନ ହୋତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ । ବ୍ରୂମି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେତ୍ୱେୱ ? ଅବ୍ରୱି ।
ଘାନୁବନ୍ଧେ ଚକାରଜକାରନ୍ତାନଂ କ୍ରିୟତ୍ଥାନଂ କଗା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ୱାକ୍ୟଂ, ଭାଗ୍ୟଂ ।
ହନସ୍ସ ଘାତୋ ହୋତି ଣାନୁବନ୍ଧେ । ଆଘାତୋ ।
୧୦୦. କ୍ୱିମ୍ହି ଘୋ ପରିପଚ୍ଚ-ସମୋହି ।
ପୟ୍ୟାଦୀହି ପରସ୍ସ ହନସ୍ସ ଘୋ ହୋତି କ୍ୱିମ୍ହି । ପଲିଘୋ, ପଟିଘୋ, ଅଘଂ ରସ୍ସତ୍ତଂ ନିପାତନା, ସଙ୍ଘୋ, ଓଘୋ ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରସ୍ସ ହନସ୍ସ ଘଂ ହୋତି ସେ । ଜିଘଂସା ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରେସଂ ଜିତରାନଂ ଗୀ ହୋତି ସେ । ୱିଜିଗୀସା, ଜିଗୀସା ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରସ୍ସ ଧାସ୍ସ ହ ହୋତି । ଦହତି ।
ଦୁସସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ଣିମ୍ହି । ଦୁସିତୋ । ଣିମ୍ହୀତି କିଂ ? ଦୁଟ୍ଠୋ ।
ଗୁହିସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ସରେ । ନିଗୂହନଂ ସରେତି କିଂ ? ଗୁୟ୍ହଂ ।
୧୦୬. ମୁହବହାନଞ୍ଚ ତେ କାନୁବନ୍ଧେ-ତ୍ୱେ ।
ମୁହବହାନଂ ଗୁହିସ୍ସ ଚ ଦୀଘୋ ହୋତି ତକାରାଦୋ କାନୁବନ୍ଧେ ତ୍ୱାନତ୍ୱାୱଜ୍ଜିତେ, ମୂଳ୍ହୋ, ବାଳ୍ହୋ, ଗୂଳ୍ହୋ, ତେତି କିଂ ? ମୁୟ୍ହତି, କାନୁବନ୍ଧେତି-କିଂ ? ମୁୟ୍ହିତବ୍ବଂ, ଅତ୍ୱେତି କିଂ ? ମୁୟ୍ହିତ୍ୱାନ, ମୁୟ୍ହିତ୍ୱା, ‘ତେ କାନୁବନ୍ଧେ-ତ୍ୱେ’ତି ଅୟମଧିକାରୋ ୟାୱ ‘‘ସାସସ୍ସ ସିସ୍ୱେ’’ତି -୧୧୭ ।
ୱହସ୍ସ ଉସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ତେ କାନୁବନ୍ଧେ ତ୍ୱାନତ୍ୱାୱଜ୍ଜିତେ । ୱୁଟ୍ଠୋ ।
ଧା=ଧାରଣେତୀମସ୍ସ ହି ହୋତି ତେ କାନୁବନ୍ଧେ ତ୍ୱାନତ୍ୱାୱଜ୍ଜିତେ । ନିହିତୋ, ନିହିତୱା ।
ଗମାଦୀନଂ ରକାରନ୍ତାନଂ ଚ ଅନ୍ତସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ତେ କାନୁବନ୍ଧେ ତ୍ୱାନତ୍ୱାୱଜ୍ଜିତେ । ଗତୋ, ଖତୋ, ହତୋ, ମତୋ, ତତୋ, ସଞ୍ଞତୋ, ରତୋ, କତୋ, ତେତ୍ୱେୱ ? ଗମ୍ୟତେ, କାନୁବନ୍ଧେତ୍ୱେୱ ? ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଅତ୍ୱେତ୍ୱେୱ ? ଗନ୍ତ୍ୱାନ, ଗନ୍ତ୍ୱା ।
ୱଚାଦୀନଂ ୱସ୍ସ ୱା ଉଟ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ-ତ୍ୱେ । ଉତ୍ତଂ, ୱୁତ୍ତଂ, ଉଟ୍ଠଂ, ୱୁଟ୍ଠଂ, ‘ଅତ୍ୱେତ୍ୱେୱ ? ୱତ୍ୱାନ, ୱତ୍ୱା ।
ୱଚାଦୀନମସ୍ସ ଉ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ-ସ୍ୱେ । ୱୁତ୍ତଂ, ୱୁଟ୍ଠଂ ।
ୱଦ୍ଧସ୍ସ ଅସ୍ସ ୱା ଉ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ତ୍ୱେ । ୱୁଦ୍ଧୋ । ୱଦ୍ଧୋ । ଅତ୍ୱେତ୍ୱେୱ ? ୱଦ୍ଧିତ୍ୱାନ, ୱଦ୍ଧିତ୍ୱା, କଥଂ ‘ୱୁତ୍ତୀ’ତି ? ‘‘ୱୁତ୍ତୀମତ୍ତେ’’ତି ୩-୬୯. ନିପାତନା, ‘ୱତ୍ତୀ’ତି ହୋତେୱ ୟଥାଲକ୍ଖଣଂ ।
ୟଜସ୍ସ ୟସ୍ସ ଟିୟୀ ହୋନ୍ତି କାନୁବନ୍ଧେ-ତ୍ୱେ । ଇଟ୍ଠଂ, ୟିଟ୍ଠଂ, ଅତ୍ୱେତ୍ୱେୱ ? ୟଜିତ୍ୱାନ, ୟଜିତ୍ୱା ।
ଠାସ୍ସି ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ-ତ୍ୱେ । ଠିତୋ, ଅତ୍ୱେତ୍ୱେୱ ? ଠତ୍ୱାନ, ଠତ୍ୱା ।
ଗାପାନମୀ ହୋତି କାନବନ୍ଧେ-ତ୍ୱେ । ଗୀତଂ, ପୀତଂ, ଅତ୍ୱେତ୍ୱେୱ ? ଗାୟିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଂ ୟାଗମୋ, ପାସ୍ସ ତୁ ପୀତ୍ୱାତି ବହୁଲାଧିକାରା ।
ଜନିସ୍ସ ଆ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ-ତ୍ୱେ । ଜାତୋ । ଅତ୍ୱେତ୍ୱେୱ ? ଜନିତ୍ୱା ।
ସାସସ୍ସ ସିସ ୱା ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ-ତ୍ୱେ । ସିଟ୍ଠଂ, ସତ୍ଥଂ, ସିସ୍ସୋ, ସାସିୟୋ ଅତ୍ୱେତ୍ୱେୱ ? ଅନୁସାସିତ୍ୱାନ ।
କରସ୍ସ ଆ ହୋତି ତୱେ । କାତୱେ ।
ତୁମାଦୀସୁ ୱା କରସ୍ସା ହୋତି । କାତୁଂ କତ୍ତୁଂ, କାତୁନ କତ୍ତୁନ, କାତବ୍ବଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଞାଧାତୁସ୍ସ ଜା ହୋତି ନକାରେ । ଜାନିତୁଂ, ଜାନନ୍ତୋ, ନେତି କିଂ ? ଞାତୋ ।
ସକଆପାନଂ କୁକକୁଇଚ୍ଚେତେ ଆଗମା ହୋନ୍ତି ଣକାରେ । ସକ୍କୁଣନ୍ତୋ, ପାପୁଣନ୍ତୋ, ସକ୍କୁଣୋତି, ପାପୁଣୋତି, ଣେତି କିଂ ? ସକ୍କୋତି, ପାପେତି ।
ନିସ୍ମା ପରସ୍ସ ଚିସ୍ସ ଛୋ ହୋତି । ନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଜରସଦାନମନ୍ତସରା ପରୋ ଈମ ହୋତି ୱିଭାସା । ଜୀରଣଂ, ଜୀରତି, ଜୀରାପେତି, ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ନିସୀଦନଂ, ନିସୀଦିତୁଂ, ନିସୀଦତି, ୱାତି କିଂ ? ଜରା, ନିସଜ୍ଜା, ‘ଈମ ୱା’ତି ୟୋଗୱିଭାଗା ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି, ଅହୀରଥ, ସଂୟୋଗାଦି ଲୋପୋତ୍ଥସ୍ସ ।
୧୨୪. ଦିସସ୍ସ ପସ୍ସ ଦସ୍ସ ଦସ ଦ ଦକ୍ଖା ।
ଦିସସ୍ସ ପସ୍ସାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱିଭାସା । ୱିପସ୍ସନା, ୱିପସ୍ସିତୁଂ, ୱିପସ୍ସତି, ସୁଦସ୍ସୀ, ପିୟଦସ୍ସୀ, ଧମ୍ମଦସ୍ସୀ, ସୁଦସ୍ସଂ, ଦସ୍ସନଂ, ଦସ୍ସେତି, ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦଟ୍ଠା, ଦଟ୍ଠୁଂ, ଦୁଦ୍ଦସୋ, ଅଦ୍ଦସ, ଅଦ୍ଦା, ଅଦ୍ଦଂ, ଅଦ୍ଦକ୍ଖି, ଦକ୍ଖିସ୍ସତି, ୱାତ୍ୱେୱ ? ଦିସ୍ସନ୍ତି ବାଲା ।
ସମାନସଦ୍ଦତୋ ପରସ୍ସ ଦିସସ୍ସ ର ହୋତି ୱା ରୀୱିକ୍ଖକେସୁ । ସରୀ, ସଦୀ, ସରିକ୍ଖୋ, ସଦିକ୍ଖୋ, ସରିସୋ, ସଦିସୋ ।
ଦହସ୍ସ ଦସ୍ସ ଡୋ ହୋତି ୱା । ଡାହୋ, ଦାହୋ, ଡହତି, ଦହତି ।
ଆପରୀହି ପରସ୍ସ ଦହସ୍ସ ଦସ୍ସ ଳୋ ହୋତି ଅନଘଣସୁ । ଆଳହନଂ, ପରିଳାହୋ ।
୧୨୮. ଅତ୍ୟାଦିନ୍ତେସ୍ୱତ୍ଥିସ୍ସ ଭୂ ।
ତ୍ୟାଦିନ୍ତୱଜ୍ଜିତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ‘ଅସ=ଭୁୱି’ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଭୂ ହୋତି । ଭୱିତବ୍ବଂ । ଆଦେସୱିଧାନମସସ୍ସାପ୍ପୟୋଗତ୍ଥମେତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ, ଏତେନ କତ୍ଥଚି କସ୍ସଚି ଧାତୁସ୍ସ ଅପ୍ପୟୋଗାପି ଞାପିତୋ ହୋତି । ଅତ୍ୟାଦିନ୍ତେସୂତି କିଂ ? ଅତ୍ଥି, ସନ୍ତୋ, ଅତ୍ଥିସ୍ସାତି କିଂ ? ଅସ୍ସତିସ୍ସ ମା ହୋତୁ ।
ଅଆଦୋ, ଆଆଦୋ, ସ୍ସାଦୋ ଚ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଭୂ ହୋତି । ବଭୂୱ, ଅଭୱା, ଅଭୱିସ୍ସା, ଭୱିସ୍ସତି ।
୧୩୦. ନ୍ତମାନନ୍ତିୟିୟୁଂସ୍ୱାଦିଲୋପୋ । ନ୍ତାଦିସୂତ୍ଥିସ୍ସାଦିଲୋପୋ ହୋତି । ସନ୍ତୋ, ସମାନୋ, ସନ୍ତି, ସନ୍ତୁ, ସିୟା, ସିୟୁଂ, ଏତେସ୍ୱୀତି କିଂ ? ଅତ୍ଥି ।
୧୩୧. ପାଦିତୋ ଠାସ୍ସ ୱା ଠହୋ କ୍ୱଚି ।
ପାଦୀହି କିରିୟାୱିସେସଜୋତକେହି ସଦ୍ଦେହି ପରସ୍ସ ଠାସ୍ସ କ୍ୱଚି ଠହୋ ୱା ହୋତି । ସଣ୍ଠହନ୍ତୋ ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ । ସଣ୍ଠହତି, ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ପ ପରା ଅପ ସଂ ଅନୁ ଅୱ ଓ ନି ଦୁ ୱି ଅଧି ଅପି ଅତିସୁ ଉ ଅଭି ପତି ପରି ଉପ ଆ ପାଦୀ । କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ସଣ୍ଠିତି ।
ପାଦିତୋ ପରସ୍ସ ଦାସ୍ସ ଇୟଙ ହୋତି କ୍ୱଚି । ଅନାଦିୟିତ୍ୱା, ସମାଦିୟତି, କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ଆଦାୟ ।
ପାଦିତୋ ପରସ୍ସ କରସ୍ସ କ୍ୱଚି ଖ ହୋତି । ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖରୀୟତି, କରସ୍ସାତି ଅୱତ୍ୱା କରୋତିସ୍ସାତି ୱଚନଂ ତିମ୍ହି ଚ ୱିକରଣୁପ୍ପତ୍ତିଞାପେତୁଂ ।
ପୁରା ଇଚ୍ଚସ୍ମା ନିପାତା ପରସ୍ସ କରସ୍ସ ଖ ହୋତି । ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା, ପୁରେକ୍ଖାରୋ-ଏତ୍ତଂ ତଦମିନାଦିପାଠା ।
ନିସ୍ମା ପରସ୍ସ କମସ୍ସ କ୍ୱଚି ଖ ହୋତି, ନିକ୍ଖମତି, କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ନିକ୍କମୋ ।
ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣତ୍ତାନଂ କ୍ରିୟତ୍ଥାନମିୟଙୁୱଙ ହୋତି ସରେ କ୍ୱଚି । ୱେଦିୟତି, ବ୍ରୁୱନ୍ତି, ସରେତି କିଂ ? ନିୱେଦେତି, ବ୍ରୂତି, କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ଜୟତି, ଭୱତି ।
ଞାଦିତୋ-ଞ୍ଞସ୍ସ ଆକାରନ୍ତସ୍ସ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ଈ ହୋତି କ୍ୟେ । ଦୀୟତି, ଅଞ୍ଞାଦିସ୍ସାତି କିଂ ? ଞାୟତି, ତାୟତିଂ ।
ତନସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା କ୍ୟେ । ତାୟତେ, ତଞ୍ଞତେ ।
ସରନ୍ତସ୍ସ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି କ୍ୟେ, ଚୀୟତେ, ସୂୟତେ ।
ସକାରନ୍ତତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରସ୍ସା-ନନ୍ତରସ୍ସ ତକାରସ୍ସ ଠ ହୋତି । ତୁଟ୍ଠୋ, ତୁଟ୍ଠୱା, ତୁଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତୁଟ୍ଠି, ଅନନ୍ତରସ୍ସାତି କିଂ ? ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ।
କସସ୍ମା ପରସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଠ ହୋତି କସସ୍ସ ୱା ଇମ ଚ । କିଟ୍ଠଂ, କଟ୍ଠଂ, ଅନନ୍ତରସ୍ସାତ୍ୱେୱ ? କସିତବ୍ବଂ ।
ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ପୁଚ୍ଛାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ପରସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତକାରସ୍ସ ଠ ହୋତି । ପୁଟ୍ଠୋ, ଭଟ୍ଠୋ, ୟିଟ୍ଠୋ, ଅନନ୍ତରସ୍ସାତ୍ୱେୱ ? ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ।
ଏତେହି ପରସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଥ ହୋତି, ସତ୍ଥଂ, ୱତ୍ଥଂ, ପସତ୍ଥଂ, ସତ୍ଥଂ । କଥମନୁସିଟ୍ଠୋ (ୱୁଟ୍ଠୋ) ତି ? ‘ତଥନରାନଂ ଟଟ୍ଠଣଲା’ ୧-୫୨ ତି ଟ୍ଠୋ, ଅନନ୍ତରସ୍ସାତ୍ୱେୱ ? ସାସିତୁଂ ।
ଧକାରହକାରଭକାରନ୍ତେହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ପରସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଧ ହୋତି । ୱୁଦ୍ଧୋ, ଦୁଦ୍ଧଂ, ଲଦ୍ଧଂ ।
ଦହା ପରସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଢ ହୋତି । ଦଡ୍ଢୋ ।
ବହା ପରସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଢୋ ହୋତି, ବହସ୍ସୁମ ଚ ଢସନ୍ନିୟୋଗେନ । ବୁଡ୍ଢୋ ।
ରହାଦୀହି ପରସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ହ ହୋତି ଳୋ ଚାନ୍ତସ୍ସ । ଆରୁଳ୍ହୋ, ଗୂଳ୍ହୋ, ୱୂଳ୍ହୋ, ବାଳ୍ହୋ, (ଓଗାଳ୍ହୋ), ଅନନ୍ତରସ୍ସାତ୍ୱେୱ ? ଆରୋହିତୁଂ ।
ମୁହା ପରସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ହ ହୋତି ୱା ଳୋ ଚାନ୍ତସ୍ସ ହସନ୍ନିୟୋଗେନ । ମୂଳ୍ହୋ, ମୁଦ୍ଧୋ ।
୧୫୦. ଭିଦାଦିତୋ ନୋ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ।
ଭିଦାଦିତୋ ପରେସଂ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ନୋ ହୋତି । ଭିନ୍ନୋ ଭିନ୍ନୱା, ଛିନ୍ନୋ ଛିନ୍ନୱା, ଛନ୍ନୋ ଛନ୍ନୱା, ଛିନ୍ନୋ ଖିନ୍ନୱା, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୱା, ସିନ୍ନୋ, ସିନ୍ନୱା, ସନ୍ନୋ ସନ୍ନୱା, ପୀନୋ ପୀନୱା, ସୂନୋ ସୂନୱା, ଦୀନୋ ଦୀନୱା, ଡୀନୋ ଡୀନୱା, ଲୀନୋ ଲୀନୱା, ଲୂନୋ ଲୂନୱା, କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନନ୍ତି କିଂ ? ଭିତ୍ତି, ଛିତ୍ତି, ଭେତ୍ତୁଂ, ଛେତ୍ତୁଂ ।
ଦାତୋ ପରେସଂ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ଇନ୍ନୋ ହୋତି । ଦିନ୍ନୋ, ଦିନ୍ନୱା ।
କିରାଦୀହି ପରେସଂ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ଣ ହୋତି, କିଣ୍ଣୋ କିଣ୍ଣୱା, ପୁଣ୍ଣୋ ପୁଣ୍ଣୱା, ଖୀଣୋ ଖୀଣୱା ।
ତରାଦୀହି ପରେସଂ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ରିଣ୍ଣୋ ହୋତି । ତିଣ୍ଣୋ ତିଣ୍ଣୱା, ଜିଣ୍ଣୋ ଜିଣ୍ଣୱା, ଚିଣ୍ଣୋ ଚିଣ୍ଣୱା ।
ଭନ୍ଜାଦୀହି ପରେସଂ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସାନନ୍ତରସ୍ସ ଗ ହୋତି । ଭଗ୍ଗୋ ଭଗ୍ଗୱା, ଲଗ୍ଗୋ ଲଗ୍ଗୱା, ନିମୁଗ୍ଗୋ ନିମୁଗ୍ଗୱା, ସଂୱିଗ୍ଗୋ ସଂୱିଗ୍ଗୱା ।
ସୁସା ପରେସଂ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ଖୋ ହୋତି । ସୁକ୍ଖୋ ସୁକ୍ଖୱା ।
ପଚା ପରେସଂ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ କୋ ହୋତି । ପକ୍କୋ ପକ୍କୱା ।
ମୁଚା ପରେସଂ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ କୋ ୱା ହୋତି । ମୁକ୍କୋ ମୁତ୍ତୋ, ମୁକ୍କୱା ମୁତ୍ତୱା । ‘ସକ୍କୋ’ତି ଣ୍ୱାଦୀସୁ ସିଦ୍ଧଂ, କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂସୁ ସତ୍ତୋ, ସତ୍ତାୱାତ୍ୱେୱ ହୋତି ।
ୱଡ୍ଢା ପରସ୍ସ କ୍ତିସ୍ସ ତସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । ୱଡ୍ଢି ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରସ୍ସ କ୍ୱିସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି, ଅଭିଭୂ ।
ଣିଣାପୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି ତେସୁ ଣିଣାପୀସୁ । କାରେନ୍ତଂ ପୟୋଜୟତି କାରେତି କାରାପୟତି ।
ୱିକରଣାନଂ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତି । ଉଦପାଦି, ହନ୍ତି ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରସ୍ସ ମାନସ୍ସ ମକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି କ୍ୱଚି । କରାଣୋ, କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? କୁରୁମାନୋ ।
ଞିଲାନମେ ହୋତି କ୍ୱଚି । ଗହେତ୍ୱା, ଅଦେନ୍ତି, କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ୱପିତ୍ୱା ।
ତ୍ୱାସ୍ସ ୱା ପ୍ୟୋ ହୋତି ସମାସେ । ପକାରୋ ‘‘ପ୍ୟେ ସିସ୍ସା’’ ତି ୫-୮୮ ୱିସେସନତ୍ଥୋ । ଅଭିଭୂୟ, ଅଭିଭୱିତ୍ୱା, ସମାସେତି କିଂ ? ପତ୍ୱା, କ୍ୱଚାସମାସେପି ବହୁଲାଧିକାରା ‘ଲତଂ ଦନ୍ତେହି ଛିନ୍ଦିୟ’ ।
କ୍ତ୍ୱାସ୍ସ ୱା ତୁଂୟାନା ହୋନ୍ତି ସମାସେ କ୍ୱଚ୍ଚି । ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ଅଭିହରିତ୍ୱା, ଅନୁମୋଦିୟାନ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା, ଅସମାସେପି ବହୁଲାଧି କାରା, ଦଟ୍ଠୁଂ ଦିସ୍ୱା, ଏସମପ୍ପୱିସୟତାଞାପନତ୍ଥୋ ୟୋଗୱିଭାଗୋ ।
ହନସ୍ମା ପରସ୍ସ କ୍ତ୍ୱାସ୍ସ ରଚ୍ଚୋ ୱା ହୋତି ସମାସେ । ଆହଚ୍ଚ, ଆହନିତ୍ୱା ।
ସାସାଧୀହି ପରା କରା ପରସ୍ସ କ୍ତ୍ୱସ୍ସ ଚଚରିଚ୍ଚା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ସକ୍କଚ୍ଚ ସକ୍କରିତ୍ୱା, ଅସକ୍କଚ୍ଚ ଅସକ୍କରିତ୍ୱା, ଅଧିକିଚ୍ଚ ଅଧିକରିତ୍ୱା ।
ଇଇଚ୍ଚସ୍ମା ପରସ୍ସ କ୍ତ୍ୱାସ୍ସ ଚ୍ଚୋ ୱା ହୋତି । ଅଧିଚ୍ଚ ଅଧୀୟିତ୍ୱା, ସମେଚ୍ଚ ସମେତ୍ୱା ।
ଦିସତୋ କ୍ତ୍ୱାସ୍ସ ୱାନୱା ହୋନ୍ତି ୱା ଦିସସ୍ସ ଚ ସ କାରୋ ତଂସନ୍ନିୟୋଗେନ । ସସ୍ସ ସୱିଧାନଂ ପରରୂପବାଧନତ୍ଥଂ । ଦିସ୍ୱାନ, ଦିସ୍ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା, କଥଂ ‘ନାଦଟ୍ଠା ପରତୋ ଦୋସ’ନ୍ତି ? ଞାପକା ତ୍ୱାସ୍ସ ୱଲୋପୋ, ଏୱଂ ‘ଲଦ୍ଧା ଧନ’ନ୍ତି ଆଦୀସୁ ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଞି ୱା ହୋତି । ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଭୋତ୍ତୁଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାତି କିଂ ? ପାଚକୋ ।
ରନ୍ତତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟନକାରସ୍ସ ଣୋ ହୋତି । ଅରଣଂ, ସରଣଂ ।
ରନ୍ତତୋ ପରେସଂ ନ୍ତମାନତ୍ୟାଦୀନଂ ନସ୍ସ ଣୋ ନ ହୋତି, କରୋନ୍ତୋ, କୁରୁମାନୋ, କରୋନ୍ତି ।
ଏତେସଂ ୱା ଚ୍ଛଙ ହୋତି ନ୍ତମାନତ୍ୟାଦୀସୁ । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛମାନୋ ଗଚ୍ଛତି, ୟଚ୍ଛନ୍ନୋ ୟଚ୍ଛମାନୋ ୟଚ୍ଛତି, ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଇଚ୍ଛମାନୋ ଇଚ୍ଛତି ଅଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଚ୍ଛମାନୋ ଅଚ୍ଛତି, ଦିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦିଚ୍ଛମାନୋ ଦିଚ୍ଛତି, ୱାତି କିଂ ? ଗମିସ୍ସତି, ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସା-ୟଂ, ତେନାଞ୍ଞେସୁ ଚ କ୍ୱଚି-ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଛା ଇଚ୍ଛିତୁଂ, ଅଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଅଚ୍ଛତୁଂ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ୟୋଗୱିଭାଗା-ପୱେଚ୍ଛତି ।
ଏତେସମୀୟଙ ୱା ହୋତି ନ୍ତମାନତ୍ୟାଦୀସୁ । ଜୀୟନ୍ତୋ ଜୀରନ୍ତୋ, ଜୀୟମାନୋ ଜୀରମାନୋ, ଜୀୟତି ଜୀରତି, ମୀୟନ୍ତୋ ମରନ୍ତୋ, ମୀୟମାନୋ ମରମାନୋ, ମୀୟତି ମରତି ।
ଠାପାନଂ ତିଟ୍ଠପିୱା ହୋନ୍ତି ନ୍ତମାନତ୍ୟାଦୀସୁ । ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ, ତିଟ୍ଠମାନୋ, ତିଟ୍ଠତି, ପିୱନ୍ତୋ, ପିୱମାନୋ, ପିୱତି, ୱାତ୍ୱେୱି ? ଠାତି, ପାତି ।
ଗମାଦୀନଂ ଘମ୍ମାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ନ୍ତମାନତ୍ୟାଦୀସୁ । ଘମ୍ମନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱଦନ୍ତୋ, ଦଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦଦନ୍ତୋ ।
୧୭୭. କରସ୍ସ ସୋସ୍ସ କୁବ୍ବକୁରୁକୟିରା ।
କରସ୍ସ ସଓକାରସ୍ସ କୁବ୍ବାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ନ୍ତମାନତ୍ୟାଦୀସୁ । କୁବ୍ବନ୍ତୋ କୟିରନ୍ତୋ କରୋନ୍ତୋ, କୁବ୍ବମାନୋ କୁରୁମାନୋ କୟିରମାନୋ, କରାଣୋ, କୁବ୍ବତି କୟିରତି କରୋତି, କୁବ୍ବତେ କୁରୁତେ, କୟିରତେ, ୱୱତ୍ଥିତୱିଭାସତ୍ତା ୱାଧିକାରସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋ ମାନପରଚ୍ଛକ୍କେସୁ କୁରୁ, କ୍ୱଚିଦେୱ ପୁବ୍ବଛକ୍କେ ‘ଅଗ୍ଘଂ କୁରୁତୁ, ନୋ ଭୱଂ, ସୋସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କତ୍ତରିୟେୱିମେ ।
ଗହସ୍ସ ୱା ଘେପ୍ପୋ ହୋତି ନ୍ତମାନତ୍ୟାଦୀସୁ । ଘେପ୍ପନ୍ତୋ, ଘେପ୍ପମାନୋ, ଘେପ୍ପତି, ୱାତ୍ୱେୱ ? ଗଣ୍ହତି ।
ଗହସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଣୋ ହୋତି । ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, ଗଣ୍ହିତୁଂ, ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ।
ଇତିମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ୱୁତ୍ତିୟଂ
ଖାଦିକଣ୍ଡୋ ପଞ୍ଚମୋ ।
୬. ଛଟ୍ଠୋ କଣ୍ଡୋ (ତ୍ୟାଦି)
୧. ୱତ୍ତମାନେ ତି ଅନ୍ତି ସି ଥ ମି ମ ତେ ଅନ୍ତେ ସେ ୱ୍ହେ ଏ ମ୍ହେ ।
ୱତ୍ତମାନେ ଆରଦ୍ଧାପରିସମତ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଗଚ୍ଛସି ଗଚ୍ଛଥ, ଗଚ୍ଛାମି ଗଚ୍ଛାମ, ଗଚ୍ଛତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛସେ ଗଚ୍ଛୱ୍ହେ, ଗଚ୍ଛେ ଗଚ୍ଛାମ୍ହେ । କଥଂ ‘ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତି, ପୁରା ମରାମୀ’ତି ? ୱତ୍ତମାନସ୍ସେୱୱତ୍ତୁମିଟ୍ଠତ୍ତା ତଂସମୀପସ୍ସ ତଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣା, ପୁରେପୁରାସଦ୍ଦେହି ୱା ଅନାଗତତ୍ତାୱଗମେ ତଦା ତସ୍ସ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା, କାଲବ୍ୟତ୍ତୟୋ ୱା ଏସୋ, ଭୱନ୍ତେୱ ହି କାଲନ୍ତରେପି ତ୍ୟାଦୟୋ ବାହୁଲକା ‘ସନ୍ତେସୁ ପରିଗୂହାମି, ମା ଚ କିଞ୍ଚ ଇତୋ ଅଦଂ’ ‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଅଭିସମ୍ପରାୟଂ, ସହବ୍ୟତଂ ଗଚ୍ଛତି ୱାସୱସ୍ସ, ‘ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ ସନ୍ଧାୱିସ୍ସଂ’ ଅତିୱେଲଂ ନ ମସ୍ସିସ୍ସ’ନ୍ତି ।
୨. ଭୱିସ୍ସତି ସ୍ସତି ସ୍ସନ୍ତି ସ୍ସସି ସ୍ସଥ ସ୍ସାମି ସ୍ସାମ ସ୍ସତେ ସ୍ସନ୍ତେ ସ୍ସସେ ସ୍ସୱ୍ହେ ସ୍ସଂ ସ୍ସାମ୍ହେ ।
ଭୱିସ୍ସତି ଅନାରଦ୍ଧେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ସ୍ସତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଗମିସ୍ସତି ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଗମିସ୍ସସି ଗମିସ୍ସଥ, ଗମିସ୍ସାମି ଗମିସ୍ସାମ, ଗମିସ୍ସତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତେ, ଗମିସ୍ସସେ ଗମିସ୍ସୱ୍ହେ, ଗମିସ୍ସଂ ଗମିସ୍ସାମ୍ହେ ।
ନାମସଦ୍ଦେ ନିପାତେ ସତି ଗରହାୟଂ ୱିମ୍ହୟେ ଚ ଗମ୍ୟମାନେ ସ୍ସତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଇମେ ହି ନାମ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା ପଟିଜାନିସ୍ସନ୍ତି, ନ ହି ନାମ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ସ ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ପାଣେସୁ ଅନୁଦ୍ଦୟା ଭୱିସ୍ସତି, କଥଂ ହି ନାମ ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ ମୋଘପୁରିସୋ ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟଂ କୁଟିକଂ କରିସ୍ସତି ? ତତ୍ଥ ନାମ ତ୍ୱଂ ମୋଘପୁରିସ ମୟା ୱିରାଗାୟ ଧମ୍ମେ ଦେସିତେ ସରାଗାୟ ଚେତେସ୍ସସି ? ଅତ୍ଥି ନାମ ତାତ ସୁଦିନ୍ନ ଆଭିଦୋସିକଂ କୁମ୍ମାସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସି, ଅତ୍ଥିୟେୱିହାପି ନିନ୍ଦାୱଗମୋ । ୱିମୁୟେ-ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତ ଭୋ ଅବ୍ଭୁତଂ ୱତ ଭୋ ସନ୍ତେନ ୱତ ଭୋ ପବ୍ବଜିତା ୱିହାରେନ ୱିହରନ୍ତି, ୟତ୍ର ହି ନାମ ସଞ୍ଞୀ ସମାନୋ ଜାଗରୋ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ସକଟସତାନି ନିସ୍ସାୟ ନିସ୍ସାୟ ଅଭିକ୍କନ୍ତାନି ନେୱ ଦକ୍ଖତି ନ ପନ ସଦ୍ଦଂ ସୋସ୍ସତି, ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଅନ୍ଧୋ ନାମ ପବ୍ବତମାରୋହିସ୍ସତି, ବଧିରୋ ନାମ ସଦ୍ଦଂ ସୋସ୍ସତି ।
୪. ଭୂତେ ଈଉଂ ଓତ୍ଥ ଇଂ ମ୍ହା ଆ ଊ ସେ ୱ୍ହଂ ଅ ମ୍ହେ ।
ଭୂତେ ପରିସମତ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଈ ଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଅଗମୀ ଅଗମୁଂ, ଅଗମୋ ଅଗମିତ୍ଥ, ଅଗମିଂ ଅଗମିମ୍ହା, ଅଗମା ଅଗମୂ, ଅଗମିସେ ଅଗମିୱ୍ହଂ, ଅଗମ ଅଗମିମ୍ହେ । ଭୂତସାମଞ୍ଞୱଚନିଚ୍ଛାୟମନଜ୍ଜତନେପି ‘ସୁୱୋ ଅହୋସି ଆନନ୍ଦୋ’ ।
୫. ଅନଜ୍ଜତନେ ଆ ଊ ଓ ତ୍ଥ ଅ ମ୍ହା ତ୍ଥ ତ୍ଥୁଂ ସେ ୱ୍ହଂ ଇଂ ମ୍ହସେ ।
ଅୱିଜ୍ଜମାନଜ୍ଜତନେ ଭୂତେ-ତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଆଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ଆଞାୟ୍ୟା ଚ ଉଟ୍ଠାନା, ଆଞାୟ୍ୟା ଚ ସଂୱେସନା ।
ଏସଜ୍ଜତନୋ କାଲୋ, ଅହରୁଭତଡ୍ଢରତ୍ତଂ ୱା ॥
ଅଗମା ଅଗମୂ, ଅଗମୋ, ଅଗମତ୍ଥ, ଅଗମ ଅଗମମ୍ହା, ଅଗମତ୍ଥ ଅଗମତ୍ଥୁଂ, ଅଗମସେ ଅଗମୱ୍ହଂ, ଅଗମିଂ ଅଗମମ୍ହସେ । ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ କିଂ ? ଅଜ୍ଜ ହିୟ୍ୟୋ ୱା ଅଗମାସି ।
୬. ପରୋକ୍ଖେ ଅ ଉ ଏ ତ୍ଥ ଅ ମ୍ହ ତ୍ଥ ରେ ତ୍ଥୋ ୱ୍ହୋ ଇ ମ୍ହେ ।
ଅପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଭୂତାନଜ୍ଜତନେ-ତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟାତ୍ଥା ଅ ଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଜଗାମ ଜଗମୁ, ଜଗମେ ଜଗପିତ୍ଥ, ଜଗମ ଜଗମିମ୍ହ, ଜଗମିତ୍ଥ ଜଗମିରେ, ଜଗମିତ୍ଥୋ ଜଗମିୱ୍ହୋ, ଜଗମି ଜଗମିମ୍ହେ । ମୂଳ୍ହୱିକ୍ଖିତ୍ତବ୍ୟାସତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନାପି କ୍ରିୟାକତାଭିନିବ୍ବତ୍ତିତକାଲେ-ନୁପଲଦ୍ଧା ସମାନା ଫଲେନା-ନୁମୀୟମାନା ପରୋକ୍ଖାୱ ୱତ୍ଥୁତୋ, ତେନୁତ୍ତମୱିସୟେପି ପୟୋଗସମୱୋ ।
୭. ଏୟ୍ୟାଦୋ ୱାତିପତ୍ତିୟଂ ସ୍ସା ସ୍ସଂ ସୁ ସ୍ସେ ସ୍ସଥ ସ୍ସଂ ସ୍ସାମ୍ହା ସ୍ସଥ ସ୍ସିଂସୁ ସସ୍ସେ ସ୍ସୱ୍ହେ ସ୍ସିଂ ସ୍ସାମ୍ହସେ ।
ଏୟ୍ୟାଦୋ ୱିସୟେ କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟଂ ସ୍ସାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱିଭାସା । ୱିଧୁରପ୍ପଚ୍ଚୟୋପନିପାତତୋ କାରଣୱେକଲ୍ଲତୋ ୱା କ୍ରିୟାୟାତିପତନମନିପ୍ଫତ୍ତି କ୍ରିୟାତିପତ୍ତି, ଏତେ ଚ ସ୍ସାଦୟୋ ସାମତ୍ଥିୟାତୀତାନାଗତେସ୍ୱେୱ ହୋନ୍ତି ନ ୱତ୍ତମାନେ ତତ୍ର… କ୍ରିୟାତିପତ୍ୟସମ୍ଭୱା, ସଚେ ପଠମୱୟେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭିସ୍ସା ଅରହା ଅଭୱିସ୍ସା, ଦକ୍ଖିଣେନ ଚେ ଅଗମିସ୍ସା ନ ସକଟଂ ପରିୟା ଭୱିସ୍ସା, ଦକ୍ଖିଣେନ ଚେ ଅଗମିସ୍ସଂସୁ, ଅଗମିସ୍ସେ ଅଗମିସ୍ସଥ, ଅଗମିସ୍ସଂ ଅଗମିସ୍ସାମ୍ହା, ଅଗମିସ୍ସଥ ଅଗମିସ୍ସିଂସୁ, ଅଗମିସ୍ସସେ ଅଗମିସ୍ସୱ୍ହେ, ଅଗମିସ୍ସିଂ ଅଗମିସ୍ସାମ୍ହସେ, ନ ସକଟଂ ପରିୟାଭୱିସ୍ସା, ୱାତିକିଂ ? ଦକ୍ଖିଣେ ନ ଚେ ଗମିସ୍ସତି ନ ସକଟଂ ପରିୟା ଭୱିସ୍ସତି ।
୮. ହେତୁଫଲେସ୍ୱେୟ୍ୟ ଏୟ୍ୟୁଂ ଏୟ୍ୟାସି ଏୟ୍ୟାଥ ଏୟ୍ୟାମି ଏୟ୍ୟାମ ଏଥ ଏରଂ ଏଥୋ ଏୟ୍ୟୱ୍ହୋ ଏୟ୍ୟଂ ଏୟ୍ୟାମ୍ହେ ।
ହେତୁଭୂତାୟଂ ଏଲଭୂତାୟଞ୍ଚ କ୍ରିୟାୟଂ ୱତ୍ତମାନତୋ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି, ସଚେ ସଙ୍ଖାରା ନିଚ୍ଚା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ, ଦକ୍ଖିଣେନ ଚେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ନ ସକଟଂ ପରିୟାଭୱେୟ୍ୟ, ଦକ୍ଖିଣେନ ଚେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସି ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମି ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ, ଗଚ୍ଛେଥ ଗଚ୍ଛେରଂ, ଗଚ୍ଛେଥୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୱ୍ହୋ, ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ୍ହେ, ନ ସକଟଂ ପରିୟ୍ୟାଭୱେୟ୍ୟ, ଭୱନଂ ଗମନଂ ଚ ହେତୁ, ଅନିରୁଜ୍ଝନଂ ଅପରିୟାଭୱନଂ ଚ ଫଲଂ, ଇହ କସ୍ମା ନ ହୋତି ‘ହନ୍ତୀହି ପଲାୟତି, ୱସ୍ସତୀତି ଧାୱତି, ହନିସ୍ସତୀତି ପଲାୟିସ୍ସତୀ’ତି ? ଇତି ସଦ୍ଦେନେୱ ହେତୁହେତୁମନ୍ତତାୟ ଜୋତିତତ୍ତା, ୱାତି କିଂ ? ଦକ୍ଖିଣେନ ଚେ ଗମିସ୍ସତି ନ ସକଟଂ ପରିୟାଭୱିସ୍ସତି ।
ପଞ୍ହୋ=ସମ୍ପୁଚ୍ଛନଂ ସମ୍ପଧାରଣଂ ନିରୂପଣଂ କାରିୟାନିଚ୍ଛୟନଂ ପତ୍ଥନା=ୟାଚନଂ ଇଟ୍ଠାସିଂ ଭନଞ୍ଚ, ୱିଧି=ୱିଧାନଂ ନିୟୋଜନଂ କ୍ରିୟାସୁ ବ୍ୟାପାରଣା, ସା ଚ ଦୁୱିଧାୱ ସାଦରାନାଦରୱସେନ… ୱିସୟଭେଦେନ ଭିନ୍ନାୟପି ତଦୁଭୟାନତିୱତ୍ତନତୋ, ଏତେସୁ ପଞ୍ହାଦୀସୁ କ୍ରିୟତ୍ଥତୋ ଏୟ୍ୟୋଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ପଞ୍ହେ - କିମାୟସ୍ମା ୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟ ? ଉଦାହୁ ଧମ୍ମଂ, ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ୱାହଂ ଉପୋସଥଂ ନ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ପତ୍ଥନାୟଂ-ଲଭେୟ୍ୟା-ହଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭେୟ୍ୟଂ ଉପସମ୍ପଦଂ, ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ ତଂ ୱସ୍ସସତଂ ଅରୋଗଂ, ୱିଧିମ୍ହି-ଭୱଂ ପତ୍ତଂ ପଚେୟ୍ୟ, ଭୱଂ ପୁଞ୍ଞଂ କରେୟ୍ୟ, ଇହ ଭୱଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଇହ ଭୱଂ ନିସୀଦେୟ୍ୟ, ମାଣୱକଂ ଭୱଂ ଅଜ୍ଝାପେୟ୍ୟ, ଅନୁଞ୍ଞାପତ୍ତକାଲେସୁପି ସିଦ୍ଧାୱ… ତତ୍ଥାପି ୱିଧିପ୍ପତୀତିତୋ, ଅନୁଞ୍ଞାୟଂ-ଏୱଂ କରେୟ୍ୟାସି, ପତ୍ତକାଲେ-କଟଂ କରେୟ୍ୟାସି, ପତ୍ତୋ ତେ କାଲୋ କଟକରଣେ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ ସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟ, ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋ ଏତସ୍ସ ସୁଗତ କାଲୋ ୟଂ ଭଗୱା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ, ପେସନେପିଚ୍ଛନ୍ତି ‘ଗାମଂ ତ୍ୱଂ ଭଣେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସି’ ।
୧୦. ତୁ ଅନ୍ତୁ ହି ଥ ମି ମ ତଂ ଅନ୍ତଂ ସ୍ସୁ ୱ୍ହୋ ଏ ଆମସେ ।
ପଞ୍ହାଦୀସ୍ୱେତେ ହୋନ୍ତି କ୍ରିୟତ୍ଥତୋ । ଗଚ୍ଛତୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଗଚ୍ଛାହି ଗଚ୍ଛଥ, ଗଚ୍ଛାମି ଗଚ୍ଛାମ, ଗଚ୍ଛତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛସ୍ସୁ ଗଚ୍ଛୱ୍ହୋ, ଗଚ୍ଛେ, ଗଚ୍ଛାମସେ, ପଞ୍ହେ-କିନ୍ନୁ ଖଲୁ ଭୋ ବ୍ୟାକରଣମଧୀୟସ୍ସୁ, ପତ୍ଥନାୟଂ-ଦଦାହି ମେ, ଜୀୱତୁ ଭୱଂ, ୱିଧିମ୍ହି-କଟଂ କରୋତୁ ଭୱଂ, ପୁଞ୍ଞଂ କରୋତୁ ଭୱଂ, ଇହ ଭୱଂ ଭୁଞ୍ଜତୁ, ଇହ ଭୱଂ ନିସୀଦତୁ, ଉଦ୍ଦିସତୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ପେସନେ-ଗଚ୍ଛ ଭଣେ ଗାମଂ, ଅନୁମତିୟଂ - ଏୱଂ କରୋହି, ପତ୍ତକାଲେ-କାଲୋ-ୟଂ ତେ ମହାୱୀର ଉପ୍ପଜ୍ଜ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ।
ସତ୍ତିୟଂ ଅର ହତ୍ଥେ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ଭୱଂ ଖଲୁ ରଜ୍ଜଂ କରେୟ୍ୟ, ଭୱଂ ସତ୍ତୋ ଅରହୋ ।
ସମ୍ଭାୱନେ ଗମ୍ୟମାନେ ଧାତୁନା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଚ ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱିଭାସା । ଅପି ପବ୍ବତଂ ସିରସା ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟନ୍ତୁ ସ୍ସାଦୀ-ଅସନିୟାପି ହତୋ ନାପତିସ୍ସା, ସମ୍ଭାୱେମି ସଦ୍ଦହାମି ଅୱକପ୍ପେମି ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଭୱଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି ଭୱଂ ଅଭୁଞ୍ଜି ଭୱଂ, କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟନ୍ତୁ ସ୍ସାଦୀ-ସମ୍ଭାୱେମି ନାଭୁଞ୍ଜିସ୍ସା ଭୱଂ ।
ମା ୟୋଗେ ସତି ଈଆଦୟୋ ଆଆଦୟୋ ଚ ୱା ହୋନ୍ତି । ମା ସୁ ପୁନପି ଏୱରୂପମକାସି, ମା ଭୱଂ ଅଗମା ୱନଂ, ୱାତ୍ୱେୱ ? ମା ତେ କାମଗୁଣେ ଭମସ୍ସୁ ଚିତ୍ତଂ, ମା ତ୍ୱଂ କରିସ୍ସସି, ମା ତ୍ୱଂ କରେୟ୍ୟାସି, ଅସକକାଲତ୍ଥୋୟମାରମ୍ଭୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ପଦନ୍ତରସମ୍ବନ୍ଧେନାନାଗତକାଲତା ପତୀୟତେ, ଏୱଂ କତୋ କଟୋ ସ୍ୱେ ଭୱିସ୍ସତି, ଭାୱି କିଚ୍ଚମାସୀତି ।
ଲୁନାହି ଲୁନାହିତ୍ୱେୱାୟଂ ଲୁନାତି, ଲୁନସ୍ସୁ ଲୁନସ୍ସୁତ୍ୱେୱାୟଂ ଲୁନା-ତୀତି ତ୍ୱାଦୀନମେୱେତଂ ମଜ୍ଝିମପୁରିସେକୱଚନାନମାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ଦ୍ୱିବ୍ବୱଚନଂ, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘ଏୱ ମେସ ତୁରିତୋ ଅଞ୍ଞେପି ନିୟୋଜେନ୍ତୋୱିୟ କିରିୟଂ କରୋତୀ’ତି, ଏୱଂ ଲୁନାଥ ଲୁନାଥତ୍ୱେୱାୟଂ ଲୁନାତି, ଲୁନୱ୍ହୋ ଲୁନୱ୍ହୋତ୍ୱେୱାୟଂ ଲୁନାତି, ତଥା କାଲନ୍ତରେସୁପି ଲୁନାହି ଲୁନାହିତ୍ୱେୱାୟଂ ଅଲୁନି, ଅଲୁନା, ଲୁଲାୱ, ଲୁନିସ୍ସତୀତି, ଏୱଂ ସ୍ସୁମ୍ହି ଚ ୟୋଜନୀୟଂ, ତଥା ସମୁଚ୍ଚୟେପି ମଠମଟ, ୱିହାରମଟେତ୍ୱେୱାୟମଟତି, ମଠମଟସ୍ସୁ, ୱିହାରମଟସ୍ସୁତ୍ୱେୱାୟମଟତି, ବ୍ୟାପାରଭେଦେ ତୁସାମଞ୍ଞୱଚନସ୍ସେୱ ବ୍ୟାପକତ୍ତା ଅନୁପ୍ପୟୋଗୋ ଭୱତି, ଓଦନଂ ଭୁଞ୍ଜ, ୟାଗୁଂ ପିୱ, ଧାନା ଖାଦେତ୍ୱେୱାୟ-ମଜ୍ଝୋହରତି ।
୧୪. ପୁବ୍ବପରଚ୍ଛକ୍କାନମେକାନେକେସୁ ତୁମ୍ହାମ୍ହସେସେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପଠମା ।
ଏକାନେକେସୁ ତୁମ୍ହାମ୍ହସଦ୍ଦୱଚନୀୟେସୁ ତଦଞ୍ଞସଦ୍ଦୱଚନୀୟେସୁ ଚ କାରକେସୁ ପୁବ୍ବଚ୍ଛକ୍କାନଂ ପରଚ୍ଛକ୍କାନଂ ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପଠମା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ କ୍ରିୟତ୍ଥା, ଉତ୍ତମସଦ୍ଦୋ-ୟଂ ସଭାୱତୋ ତତିୟଦୁକେ ରୁଳ୍ହୋ, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛସି, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥ, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛସେ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛୱ୍ହେ, ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି, ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମ, ଅହଂ ଗଚ୍ଛେ, ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ହେ, ସୋ ଗଚ୍ଛତି, ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ଗଚ୍ଛତେ, ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ, ସାମତ୍ଥିୟା ଲଦ୍ଧତ୍ତା ଅପ୍ପୟୁଜ୍ଜମାନେସୁପି ତୁମ୍ହାମ୍ହସେସେସୁ ଭୱନ୍ତି । ଗଚ୍ଛସି, ଗଚ୍ଛଥ, ଗଚ୍ଛସେ, ଗଚ୍ଛୱ୍ହେ, ଗଚ୍ଛାମି, ଗଚ୍ଛାମ, ଗଚ୍ଛେ, ଗଚ୍ଛାମ୍ହେ, ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଗଚ୍ଛତେ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ।
ଆଆଦୋ ଈଆଦୋ ସ୍ସା ଆଦୋ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ୱା ଅଞ ହୋତି । ଞକାରୋ-ନୁବନ୍ଧୋ, ଅଗମା, ଗମା, ଅଗମୀ, ଗମୀ, ଅଗମିସ୍ସା, ଗମିସ୍ସା ।
ବ୍ରୂସ୍ସ ଆହୋ ହୋତି ଅଆଦୀସୁ । ଆହ, ଆହୁ ।
ଅଆଦୀସୁ ଭୂସ୍ସ ୱୁକ ହୋତି । କକାରୋ-ନୁବନ୍ଧୋ, ଉକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ, ବଭୂୱ ।
ଅଆଦୀସୁ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଭୂସ୍ସ ଅ ହୋତି, ବଭୂୱ ।
ଆହାଦେସା ପରସ୍ସ ଉସ୍ସ ଅଂସୁୱା ହୋତି । ଅହଂସୁ, ଆହୁ ।
ଆହା ପରେସଂ ତିଅନ୍ତୀନଂ ଟଟୂ ହୋନ୍ତି । ଟକାରା ସବ୍ବାଦେସତ୍ଥା, ଆହ, ଆହୁ, ଅତୋୟେୱ ଚ ଞାପକା ତିଅନ୍ତୀସୁ ଚ ବ୍ରୂସ୍ସା-ହୋ ।
ଈଆଦୀସୁ ୱଚସ୍ସ ଓମ ହୋତି । ମକାରୋ-ନୁବନ୍ଧୋ, ଅୱୋଚ, ଈଆଦୋତି କିଂ ? ଅୱଚା ।
୨୨. ଦାସ୍ସ ଦଂ ୱା ମିମେସ୍ୱଦ୍ୱିତ୍ତେ ।
ଅଦ୍ୱିତେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଦାସ୍ସ ଦଂ ୱା ହୋତି ମିମେସୁ । ଦମ୍ମି ଦେମି, ଦମ୍ମ ଦେମ, ଅଦ୍ୱିତ୍ତେତି କିଂ ? ଦଦାଧି ଦଦାମ ।
କରସ୍ସ ସଓକାରସ୍ସ କୁଂ ୱା ହୋତି ମିମେସୁ । କୁମ୍ମି କୁମ୍ମ, କରୋମି କରୋମ ।
କରସ୍ସ ସଓକାରସ୍ସ କା ହୋତି ୱା ଈଆଦୀସୁ । ଅକାସି ଅକରି, ଅକଂସୁ ଅକରିଂସୁ, ଅକା ଅକରା ।
କରସ୍ସ ସୋସ୍ସ ହାସ୍ସ ଚ ଆହଙ ୱା ହୋତି ସ୍ସେନ ସହ । କାହତି କରିସ୍ସତି, ଅକାହା ଅକରିସ୍ସା, ହାହତି ହାୟିସ୍ସତି, ଅହାହା ଅହାୟିସ୍ସା ।
ଲଭାଦୀନଂ ଚ୍ଛଙ ୱା ହୋତି ସ୍ସେନସହ । ଅଲଚ୍ଛା ଅଲଭିସ୍ସା, ଲଚ୍ଛତି ଲଭିସ୍ସାତି, ଅୱଚ୍ଛା ଅୱସିସ୍ସା, ୱଚ୍ଛତି ୱସିସ୍ସତି, ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସା, ଛେଚ୍ଛତି ଛିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଅଭେଚ୍ଛା ଅଭିନ୍ଦିସ୍ସା, ଭେଚ୍ଛତି ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଅରୁଚ୍ଛା ଅରୋଦିସ୍ସା, ରୁଚ୍ଛତି ରୋଦିସ୍ସତୀ, ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଛିଦସ୍ସ ୱା ଚ୍ଛଙ ୟୋଗୱିଭାଗା, ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛୁଂ ଅଚ୍ଛନ୍ତିଂସୁ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ ।
ଭୁଜାଦୀନଂ କ୍ଖଙ ୱା ହୋତି ସ୍ସେନ ସହ । ଅଭୋକ୍ଖା ଅଭୁଞ୍ଜିସ୍ସା, ଭୋକ୍ଖତି ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ଅମୋକ୍ଖା ଅମୁଞ୍ଚିସ୍ସା, ମୋକ୍ଖତିମୁଞ୍ଚିସ୍ସତି, ଅୱକ୍ଖା ଅୱଚିସ୍ସା, ୱକ୍ଖତି ୱଚ୍ଚିସ୍ସତି, ପାୱେକ୍ଖା ପାୱିସିସ୍ସା, ପୱେକ୍ଖତି ପୱିସିସ୍ସତି, ୱିସସ୍ସା-ଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ୱା କ୍ଖଙ ୟୋଗୱିଭାଗା ପାୱେକ୍ଖି, ପାୱିସି ।
ଆଆଦୋ ଈଆଦୋ ଅ ହରସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା । ଅହା ଅହରା, ଅହାସି ଅହରି ।
ଆଆଦୋ ଈଆଦୋ ଅ ଗମିସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା । ଅଗା ଅଗମା, ଅଗା ଅଗମୀ ।
ଡଂସସ୍ସ ଗମିସ୍ସ ଚ ଛଙ ୱା ହୋତି ଆଈଆଦୀସୁ । ଅଡଞ୍ଛା ଅଡଂସା, ଅଡଞ୍ଛି ଅଡଂସୀ, ଅଗଞ୍ଛା ଅଗଚ୍ଛା, ଅଗଞ୍ଛି ଅଗଚ୍ଛୀ ।
୩୧. ହୂସ୍ସ ହେହେହିହୋହି ସ୍ସତ୍ୟାଦୋ ।
ହୂସ୍ସ ହେଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି ସ୍ସତ୍ୟାଦୋ । ହେସ୍ସତି, ହେହିସ୍ସତି, ହୋହିସ୍ସତି ।
କ୍ଣାକ୍ନାସୁ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ରସ୍ସୋ ହୋତି । କିଣାତି, ଧୁନାତି ।
୩୩. ଆ ଈ ଞୁ ମ୍ହା ସ୍ସା ସ୍ସମ୍ହାନଂ ୱା ।
ଏସଂ ୱା ରସ୍ସୋ ହୋତି । ଗମ ଗମା, ଗମି ଗମୀ, ଗମୁ ଗମୂ, ଗମିମ୍ହ ଗମିମ୍ହା, ଗମିସ୍ସ ଗମିସ୍ସା, ଗମିସ୍ସମ୍ହ ଗମିସ୍ସମ୍ହା ।
କୁସା ରୁହା ଚ ପରସ୍ସ ଈସ୍ସ ଛି ୱା ହୋତି । ଅକ୍କୋଚ୍ଛି ଅକ୍କୋସି, ଅଭିରୁଚ୍ଛି ଅଭିରୁହି ।
୩୫. ଅ ଈ ସ୍ସାଆଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସିଞ ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରେସଂ ଅଆଦୀନଂ ଈଆଦୀନଂ ସ୍ସଆଦୀନଞ୍ଚ-ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଇଞ ହୋତି ୱିଭାସା । ବଭୁୱିତ୍ଥ, ଅଭୱିତ୍ଥା, ଅନୁଭୱିସ୍ସା, ଅନୁଭୱିସ୍ସତି ଅନୁଭୋସ୍ସତି ହରିସତି ହସ୍ସତି, ଏତେସନ୍ତି କିଂ ? ଭୱତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାତି କିଂ ? ବଭୂୱ ।
ବ୍ରୂତୋ ପରସ୍ସ ତିସ୍ସ ଈଞ ୱା ହୋତି । ବ୍ରୱୀତି, ବ୍ରୂତି ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରସ୍ସ କ୍ୟସ୍ସ ଈଞ ୱା ହୋତି । ପଚୀୟତି, ପଚ୍ଚତି ।
୩୮. ଏୟ୍ୟାଥ ସ୍ସେ ଅ ଆ ଈଥାନଂ ଓ, ଅ, ଅଂ, ତ୍ଥ, ତ୍ଥୋ, ୱ୍ହୋକ ।
ଏୟ୍ୟାଥାଦୀନଂ ଓଆଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ତୁମ୍ହେ ଭୱେୟ୍ୟାଥୋ ଭୱେୟ୍ୟାଥ, ତ୍ୱଂ ଅଭୱିସ୍ସ ଅଭୱିସ୍ସେ, ଅହଂ ଅଭୱଂ ଅଭୱ, ସୋ ଅଭୱିତ୍ଥ ଅଭୱା, ସୋ ଅଭୱିତ୍ଥୋ, ଅଭୱୀ, ତୁମ୍ହେ ଭୱଥୱ୍ହୋ ଭୱଥ, ଆସହଚରିତୋୱ ଅକାରୋ ଗୟ୍ହତେ, ଥୋ ପନ-ନ୍ତେ ନିଦ୍ଦେସା ତ୍ୱାଦିସମ୍ବନ୍ଧୀୟେୱ, ତସ୍ସେୱ ୱା ନିସ୍ସିତତ୍ତା, ନିସ୍ସୟକରଣମ୍ପି ହି ସୁତ୍ତକାରାଚିଣ୍ଣଂ ।
ଉମୀଚ୍ଚସ୍ସ ଇଂସୁ ଅଂସୁ ୱା ହୋନ୍ତି । ଅଗମିଂସୁ, ଅଗମଂସୁ, ଅଗମୁଂ ।
ଏଆଦେସତୋ ଓଆଦେସତୋ ଚ ପରସ୍ସ ଉମିଚ୍ଚସ୍ସ ସୁଂ ୱା ହୋତି । ନେସୁଂ, ନୟିଂସୁ, ଅସ୍ସୋସୁଂ, ଅସ୍ସୁଂ, ଆଦେସତ୍ତାଖ୍ୟାପନତ୍ଥଂତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ।
ହୂତୋ ପରସ୍ସ ଉମିଚ୍ଚସ୍ସ ରେସୁଂ ୱା ହୋତି । ଅହେସୁଂ, ଅହୱୁଂ ।
ଓସ୍ସ ଅଆଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ଅଭୱ, ଅଭୱି, ଅଭୱିତ୍ଥ, ଅଭୱିତ୍ଥୋ ଅଭୱୋ ।
ଓସ୍ସ ସି ୱା ହୋତି । ଅହୋସି ତ୍ୱଂ ଅହୁୱୋ ।
ଦୀଘତୋ ପରସ୍ସ ଈସ୍ସ ସି ୱା ହୋତି । ଅକାସି ଅକା, ଅଦାସି ଅଦା ।
ମ୍ହାତ୍ଥାନମ୍ହଞ ୱା ହୋତି । ଅଗମ୍ହମ୍ହା ଅଗମିମ୍ହା, ଅଗମୁତ୍ଥ ଅଗମିତ୍ଥ ।
ଇମିଚ୍ଚସ୍ସ ସିଞ ୱା ତୋତି ମ୍ହାତ୍ଥାନଞ୍ଚ ବହୁଲଂ । ଅକାସିଂ ଅକରିଂ, ଅକାସିମ୍ହା ଅକରିମ୍ହା ଅକାସିତ୍ଥ ଅକରିତ୍ଥ ।
ଏୟ୍ୟୁମିଚ୍ଚସ୍ସ ଞଂ ୱା ହୋତି । ଗଚ୍ଛୁଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ ।
ଅତୋ ପରସ୍ସ ହିସ୍ସ ଲୋପୋ ୱା ହୋତି । ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛାହି, ଅତୋତି କିଂ ? କରୋହି ।
କ୍ୟସ୍ସ ୱା ଲୋପୋ ହୋତି ସ୍ସେ । ଅନ୍ୱଭୱିସ୍ସା ଅନ୍ୱଭୂୟିସ୍ସା, ଅନୁଭୱିସ୍ସତି ଅନୁଛୂୟିସ୍ସତି ।
୫୦. ଅତ୍ଥିତେୟ୍ୟାଦିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସ ସୁ ସ ସଥ ସଂ ସାମ ।
ଅସ=ଭୁୱିଚ୍ଚସ୍ମା ପରେସଂ ଏୟ୍ୟାଦିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଅସ୍ସ, ଅସ୍ସୁ, ଅସ୍ସ, ଅସ୍ସଥ, ଅସ୍ସଂ, ଅସ୍ସାମ ।
ଅତ୍ଥିତେୟ୍ୟାଦିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଆଦିଭୂତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇୟା ଇୟୁଂ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ସିୟା, ସିୟୁଂ ।
ଅତ୍ଥିତୋ ପରସ୍ସ ତକାରସ୍ସ ଥୋ ହୋତି । ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥୁ ।
ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଅଟ ହୋତି ସିହିସୁ, ଟୋ ସବ୍ବାଦେସତ୍ଥୋ । ଅସି ଅହି ।
ଅତ୍ଥିସ୍ମା ପରେସଂ ମିମାନଂ ମ୍ହିମ୍ହା ୱା ହୋନ୍ତି, ତଂସନ୍ନିୟୋଗେନଅତ୍ଥିସ୍ସ ଅଟ ଚ । ଅମ୍ହି ଅସ୍ମି, ଅମ୍ହ ଅସ୍ମ ।
ଏସୁ ମିମେସୁ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ସକାରୋ ହୋତି । ଅସ୍ମି ଅସ୍ମ, ପରରୂପବାଧନତ୍ଥଂ ।
ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ଈଆଦିମ୍ହି । ଆସି, ଆସୁଂ, ଆସି, ଆସିତ୍ଥ, ଆସିଂ, ଆସିଂ ମ୍ହା ।
ଅକାରସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ହିମିମେସୁ । ପଚାହି, ପଚାମି, ପଚାମ, ମୁୟ୍ହାମି ।
ସକସ୍ମା କ୍ଣାସ୍ସଖୋହୋତି ଈଆଦୀସୁ । ଅସକ୍ଖି, ଅସକ୍ଖିଂସୁ ।
ସକସ୍ମା କ୍ଣସ୍ସଖୋ ୱା ହୋତି ସ୍ସେ । ସକ୍ଖିସ୍ସା ସକ୍କୁଣିସ୍ସା, ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ସକ୍କୁଣିସ୍ସତି ।
୬୦. ତେସୁ ସୁତୋ କ୍ଣୋକ୍ଣାନଂ ରୋଟ ।
ତେସୁ ଈଆଦିସ୍ସେସୁ ସୁତୋ ପରେସଂ କ୍ଣୋକ୍ଣାନଂ ରୋଟ ୱା ହୋତି । ଅସ୍ସୋସି ଅସୁଣି, ଅସ୍ସୋସ୍ସା ଅସୁଣିସ୍ସା, ସୋସ୍ସତି ସୁଣିସ୍ସତି ।
୬୧. ଞାସ୍ସ ସନାସ୍ସ ନାୟୋ ତିମ୍ହି । ସନାସ୍ସ ଞାସ୍ସ ନାୟୋ ୱା ହୋତି ତିମ୍ହି । ନାୟତି, ଜାନାତି ।
ଞାଦେସେ ସନାସ୍ସ ଞାସ୍ସ ଜଂ (ୱା) ହୋତି । ଜଞ୍ଞା (ଜାନେୟ୍ୟ) ।
ଞାତୋ ଏୟ୍ୟାସ୍ସ ଇୟାଞା ହୋନ୍ତି ୱା । ଜାନିୟା, ଜଞ୍ଞା ଜାନେୟ୍ୟ ।
ଈଆଦୋ ସ୍ସତ୍ୟାଦୋ ଚ ଞାତୋ କ୍ନାଲୋପୋ ୱା ହୋତି । ଅଞ୍ଞାସି ଅଜାନି, ଞସ୍ସତି ଜାନିସ୍ସତି ।
ଞାତୋ ପରସ୍ସ ସ୍ସସ୍ସ ହି ୱା ହୋତି କମ୍ମେ । ପଞ୍ଞାୟିହିତି ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତି ।
ଏତିସ୍ମା ପରସ୍ସ ସ୍ସସ୍ସ ହି ହୋତି ୱା । ଏହିତି ଏସ୍ସତି ।
ହନା ସ୍ସସ୍ସ ଛଖା ୱା ହୋନ୍ତି । ହଞ୍ଛାମି ହନିସ୍ସାମି, ପଟିହଙ୍ଖାମି ପଟିହନିସ୍ସାମି ।
ହାତୋ ପରସ୍ସ ସ୍ସସ୍ସ ହ ହୋତି ୱା । ହାହତି ଜହିସ୍ସତି ।
ଦକ୍ଖାଦୀହି ଆଦେସେହି ପରସ୍ସ ସ୍ସସ୍ସ ଲୋପୋ ୱା ହୋତି । ଦକ୍ଖତି ଦକ୍ଖିସ୍ସତି, ସକ୍ଖତି ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ହେହିତି ହେହିସ୍ସତିହୋହିତି ହୋହିସ୍ସତି ।
କୟିରା ପରସ୍ସ ଏୟ୍ୟୁମାଦୀନଂ ଏୟ୍ୟସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । କୟିରୁଂ, କୟିରାସି, କୟିରାଥ, କହିରାମି, କୟିରାମ ।
କୟିରା ପରସ୍ସ ଏୟ୍ୟସ୍ସ ଟା ହୋତି । ସୋ କୟିରା ।
କୟିରା ପରସ୍ସ ଏଥସ୍ସ ଆ ହୋତି । କୟିରାଥ ।
ଲଭସ୍ମା ଇଂଈଇଚ୍ଚେସଂ ଥଂଥା ହୋନ୍ତି ୱା । ଅଲତ୍ଥଂ ଅଲଭିଂ, ଅଲତ୍ଥ ଅଲଭି ।
୭୪. ଗୁରୁପୁବ୍ବା ରସ୍ସା ରେ ନ୍ତେନ୍ତୀନଂ ।
ଗୁରୁପୁବ୍ବସ୍ମା ରସ୍ସା ପରେସଂ ନ୍ତେନ୍ତୀନଂ ରେ ୱା ହୋତି । ଗଚ୍ଛରେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଗଚ୍ଛରେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ, ଗମିସ୍ସରେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଗମିସ୍ସରେ ଗମିସ୍ସନ୍ତେ, ଗୁରୁପୁବ୍ବାତି କିଂ ? ପଚ, ରସ୍ସତି କିଂ ? ହୋନ୍ତି ।
ଏୟ୍ୟାଦୀନଂ ଟେ ୱା ହୋତି । ସୋ କରେ କରେୟ୍ୟ, ତ୍ୱଂ କରେ କରେୟ୍ୟାସି, ଅହଂ କରେ କରେୟ୍ୟଂ ।
ଓୱିକରଣସ୍ସ ଉ ହୋତି ପରଚ୍ଛକ୍କେ ୱିସୟେ । ତନୁତେ ।
ଓୱିକରଣସ୍ସ ଉ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି ପୁବ୍ବଚ୍ଛକ୍କେ । ୱନୁତି ୱନୋତି ।
ଏୟ୍ୟାମସ୍ସେମୁ ୱା ହୋତି ଉ ଚ । ଭୱେମ୍ହ, ଭୱେୟ୍ୟାମୁ ଭୱେୟ୍ୟାମ ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ୱୁତ୍ତିୟଂ
ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡୋ ଛଟ୍ଠୋ ।
୭. ସତ୍ତମୋ କଣ୍ଡୋ (ଣ୍ୱାଦି)
‘‘ବହୁଲଂ’’ (୧.୫୮) ‘‘କ୍ରିୟତ୍ଥା’’ତି (୫.୧୪) ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ଥତେ ।
୧. ଚର ଦର କର ରହ ଜନ ସନ ତଲ ସାଦ ସାଧ କସାସ ଚଟାୟ ୱାହି ଣୁ ।
ଚର-ଗତିଭକ୍ଖଣେସୁ, ଦର-ଦରଣେ, କର-କରଣେ, ରହ-ଚାଗେ, ଜନ-ଜନନେ, ସନ-ସମ୍ଭତ୍ତିୟଂ, ତଲ-ପତିଟ୍ଠାୟଂ, ସାଦ-ଅସ୍ସାଦନେ, ସାଧ-ସଂସିଦ୍ଧିୟଂ, କସ-ୱିଲେଖନେ, ଅସ-ଖେପନେ, ଚଟ-ଭେଦନେ, ଅୟ-ଇତି ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ, ୱା-ଗତିଗନ୍ଧନେସୁ, ଏତେହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ବହୁଲଂ ଣୁ ହୋତି । ‘‘ଅସ୍ସା ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ତି (୫.୮୪) ଉପନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସ ଆ, ଚରତି ହଦୟେ ମନୁଞ୍ଞଭାୱେନାତି ଚାରୁ=ସୋଭନଂ । ଦରୀୟତୀତି ଦାର=କଟ୍ଠଂ । କରୋତୀତି କାରୁ=ସିପ୍ପୀ, ମଘ ୱା, ୱିସୁକମ୍ମୋ ଚ । ରହତି ଚନ୍ଦାଦୀନଂ ସୋଭାୱିସେସଂ ନାସେତୀତି ରାହୁ=ଅସୁରିନ୍ଦୋ । ଜାୟତି ଗମନାଗମନଂ ଅନେନାତିଜାନୁ=ଜଙ୍ଘୋରୂନଂ ସନ୍ଧି । ସନେତି ଅତ୍ତନି ଭତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ସାନୁ=ଗିରିପ୍ପଦେସୋ । ତଲନ୍ତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦନ୍ତାତି ତାଲୁ=ୱଦନେକଦେସୋ । ସା ଦୀୟତି ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ସାଦୁ=ମଧୁରଂ । ସାଧେତି ଅତ୍ତପରହିତନ୍ତି ସାଧୁ=ସଜ୍ଜନୋ । କସୀୟତୀତି କାସୁ=ଆୱାଟୋ, ଅସତି ସୀଘଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଆସୁ=ସୀଘଂ । ଚଟତି ଭିନ୍ଦତି ଅମନୁଞ୍ଞଭାୱନ୍ତି ଚାଟୁ=ମନୁଞ୍ଞୋ । ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ଆୟୁ=ଜୀୱିତଂ । ‘‘ଅସ୍ସା ଣାପିମ୍ହି ୟୁକ’’ ଇତି (୫.୯୧) ୟୁକ- ୱାତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱାୟୁ-ୱାତୋ ।
୨. ଭର ମର ଚର ତର ଅର ଗର ହନ ତନ ମନ ଭମ କିତ ଧନ ବଂହ କମ୍ବମ୍ବ ଚକ୍ଖ ଭିକ୍ଖ ସଂକିନ୍ଦନ୍ଦ ୟଜ ପଟାଣାସ ୱସ ପସ ପଂସ ବନ୍ଧା ଉ ।
ଭର-ଭରଣେ, ମର-ପାଣଚାଗେ, ଚର-ଗତିଭକ୍ଖଣେସୁ, ତର ତରଣେ, ଅର-ଗମନେ, ଗର ଘର-ସେଚନେ, ଗିରାତି ୱା ନିପାତନା ଅକାରୋ, ହନ-ହିଂ ସାୟଂ, ତନ-ୱିତ୍ତାରେ, ମନ-ଞାଣେ, ଭମ-ଅନୱଟ୍ଠାନେ, କିତ-ନିୱାସେ, ଧନ-ସଦ୍ଦେ, ବଂହ ବ୍ରହ ବ୍ରୂହ-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ, କମ୍ବ-ସଂୱରଣେ, ଅମ୍ବ-ସଦ୍ଦେ, ଚକ୍ଖ ଇକ୍ଖ ଦସ୍ସନେ, ଭିକ୍ଖ-ୟାଚନେ, ସଂକସଙ୍କାୟଂ, ଇନ୍ଦ-ପରମିସ୍ସରିୟେ, ଅନ୍ଦ-ବନ୍ଧନେ, ୟଜ-ଦେୱପୂଜାୟଂ, ଅଟ ପଟ-ଗମନଥା, ଅଣ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ଅସ-ଖେପନେ, ୱସ-ନିୱାସେ, ପସବାଧନେ, ପଂସ-ନାସନେ, ବନ୍ଧ-ବନ୍ଧନେ, ଏତେହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ଉ ହୋତି । ଭରତୀତି ଭର=ଭତ୍ତା । ମରତି ରୂପକାୟେନ ସହେୱାତି ମରୁ=ଦେୱୋ, ନିଜ୍ଜଲଦେସୋ ଚ । ଚରୀୟତି ଭକ୍ଖୀୟତୀତି ଚରୁ=ହବ୍ୟପା କୋ । ତରନ୍ତି ଅନେନାତି ତରୁ=ରୁକ୍ଖୋ । ଅରତି ସୂନଭାୱେନ ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅରୁ=ୱଣୋ । ଗରତି ସିଞ୍ଚତି, ଗିରତି ୱମତି ୱା ସିସ୍ସେସୁ ସିନେହନ୍ତି ଗରୁ=ଆଚରିୟୋ । ହନତି ଓଦନାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣୱିସେସଂ ନାସେତୀତି ହନୁ=ୱଦନେକଦେସୋ । ତନୋତି ସଂସାର ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ତନୁ-ସରୀରଂ । ମଞ୍ଞତି ସତ୍ତାନଂ ହିତାହିତନ୍ତି ମନୁ=ପଜାପତି । ଭମତି ଚଲତୀତି ଭମୁ=ନୟନୋ ପତିଟ୍ଠାନଂ । କେତତି ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତି, ଉପରି ନିୱସତୀତି ୱା କେତୁ=ଧଜୋ । ଧନତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ଧନୁ=ଚାପୋ । ବଂହ ଇତି ନିଦ୍ଦେସା ଉମ୍ହି ନିଚ୍ଚଂ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ବଂହତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ବହୁ=ଅନପ୍ପକଂ । କମ୍ବତି ସଂୱରଂ କରୋତୀଥି କମ୍ବୁ=ୱଲୟୋ, ସଙ୍ଖୋ ଚ । ଅମ୍ବତି ନାଦଂକରୋତୀତି ଅମ୍ବୁ=ୱାରି । ଚକ୍ଖତି ରୂପନ୍ତି ଚକ୍ଖୁ=ନୟନଂ । ଭିକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖୁ=ସମଣୋ । ସଂକିରତୀତି ସଂକୁ=ସୂଲଂ । ଇନ୍ଦତି ନକ୍ଖତ୍ତାନଂ ପରମିସ୍ସରିୟଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଇନ୍ଦୁ=ଚନ୍ଦୋ । ଅନ୍ଦନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟାତି ଅନ୍ଦୁ=ସଙ୍ଖଲିକା । ୟଜନ୍ତି ଅନେନାତି ୟଜୁ=ୱେଦୋ । ପଟତି ବ୍ୟତ୍ତଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଟୁ=ୱିଚକ୍ଖଣୋ । ଅଣତି ସୁଖୁମଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅଣୁ=ସୁଖୁମୋ, ୱୀହିଭେଦୋ ଚ । ଅସନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେହୀତି ଅସୱୋ=ପାଣା । ସୁଖଂ ୱସନ୍ତ୍ୟନେନାତି ୱସୁ=ଧନଂ । ପସୀୟତି ବାଧୀୟତି ସାମିକେହୀତି ପସୁ । ଚତୁପ୍ପଦୋ । ପଂସତି ସୋଭାୱିସେସଂ ନାସେତୀତି ପଂସୁ=ରେଣୁ । ବନ୍ଧୀୟତି ସିନେହଭାୱେନାତି ବନ୍ଧୁ=ଞାତି ।
ବନ୍ଧ-ବନ୍ଧନେ ତିମସ୍ମା ଊ ହୋତି, ବନ୍ଧସ୍ସ ୱଧାଦେସୋ ଚ । ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ଅତ୍ତନି ସତ୍ଥେ ବନ୍ଧତୀତି ୱଧୂ-ସୁଣିସା, ଇତ୍ଥୀଚ ।
ଜମ୍ବୂଆଦୟୋ ସଦ୍ଦାଊପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ, ନିପାତନଂ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପାପନଂ ପତ୍ତସ୍ସ ପଟିସେଧୋ ଚ । ଜନିସ୍ମା ଊ, ବୁକାଗମୋ, ‘‘ମନାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତ’’ନ୍ତି (୫.୯୬) ନସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତଂ, ‘‘ୱଗ୍ଗେ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ’’ତି (୧.୪୧) ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ମୋ, ଜାୟତି, ଜନୀୟତୀ ୱା ଜମ୍ବୂ=ରୁକ୍ଖୋ । ଭମିସ୍ସ ଅମଲୋପୋ, ଭମତି କମ୍ପତୀତି ଭୂ=ଭମୁ । କରୋତିସ୍ମା ଊ, ତସ୍ସ କନ୍ଧୁଞ ଚ, ‘‘ପରରୂପମୟକାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’’ତି (୫.୯୫) ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ରୁଧିରୁପ୍ପାଦଂ କରୋତୀତି କକ୍କନ୍ଧୂ=ବଦରୀ । ଲମ୍ବ-ଅୱସଂସନେ, ଆପୁବ୍ବୋ, ସଂୟୋଗାଦିଲୋପଦୀଘରସ୍ସା, ଆଲମ୍ବତି ଅୱସଂସତୀତି ଅଲାବୂ=ତୁମ୍ବି । ସର-ଗତି ହିଂସାଚିନ୍ତାସୁ, ଊମ୍ହି ଅଭୁକ ଅବୁକ ଚ, ସରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସରଭୂ=ଏକା ମହାନଦୀ । ସରତି ପାଣେ ହିଂସତୀତି ସରବୂ=ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୁକୱିସେସୋ । ଚମଅଦନେ, ଚମତି ଭକ୍ଖତି ନିୱାପନ୍ତି ଚମୂ=ସେନା । ତନ-ୱିତ୍ଥାରେ, ତନୋତି ସଂସାରଦୁକ୍ଖନ୍ତି ତନୁ=ସରୀରଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ପୟୋଗତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୫. ତପୁସ ୱି ଧ କୁର ପୁଥ ମୁଦା କୁ ।
ତପ-ସନ୍ତାପେ, ଉସ-ଦାହେ, ୱିଧ-ୱେଧନେ, କୁର-ସଦ୍ଦେ, ପୁଥ ପଥ-ୱିତ୍ଥାରେ, ମୁଦ-ତୋସେ, ଏତେହି କୁ, ହୋତି । କକାରୋନୁବନ୍ଧୋ ‘‘ନ ତେ କାନୁବନ୍ଧନାଗମେସୂ’’ତି (୫.୮୫) ଏଓନମଭାୱତ୍ଥୋ । ତପ ଇତି ନିଦ୍ଦେସତୋୱ ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ତାପୀୟତୀତି ତିପୁ=ଲୋହୱିସେସୋ । ଉସତି ଦାହଂ କରୋତୀତି ଉସୁ=ସରୋ । ୱେଧତି ରଂସୀହି ତିମିରନ୍ତି ୱିଧୁ=ଚନ୍ଦୋ । କୁରତି କିଚ୍ଚାକିଚ୍ଚଂ ୱଦତୀତି କୁରୁ=ରାଜା, କୁରୱୋ=ଜନପଦୋ । ପୁଥତି ମହନ୍ଥଭାୱେନ ପତ୍ଥିରତୀତି ପୁଥୁ=ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ, ମୋଦନଂ, ମୁଦୀୟତୀତି ୱା ମୁଦୁ=ଅଥଦ୍ଧୋ ।
ସିନ୍ଧୁ ଆଦୟୋ କୁପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ସନ୍ଦ-ପସ୍ସୱନେ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଧୋଚାନ୍ତା ଦେସୋ ନିପାତନା, ସନ୍ଦତି ପସ୍ସୱତୀତି ସିନ୍ଧୁ=ନଦି, ୱହିସୁପନ୍ତସ୍ସ ଦୀଘାଦିବତ୍ତେ, ବାଧିସ୍ସ ୱାନ୍ତହତ୍ତେ ଚ, ୱହନ୍ତ୍ୟନେନାତି ବାହୁ, ବାଧତି ଉପଦ୍ଦୱେ ୱାରେତୀ ତି ୱା ବାହୁ=ଭୁଜୋ । ରଂଘ-ଗମନେ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ରଙ୍ଘତି ପୱତ୍ତହି ରାଜଧମ୍ମେତି ରଘୁ=ରାଜା । ୱିଦ-ଲାଭେ, ନକାରାଗମୋ, ୱସ୍ସ ବୋ, ୱିନ୍ଦତ୍ୟନେନ ନନ୍ଦନନ୍ତି ବିନ୍ଦୁ=କଣିକା । ମନ-ଞାଣେ, ନସ୍ସ ଧୋ, ମଞ୍ଞତି ଞାୟତି ମଧୁରନ୍ତି ମଧୁ=ମଧୁକରୀହି କତମଧୁ, ରପ ଲପ ଜପ ଜପ୍ପ-ୱଚନେ, ଅସ୍ସଇତ୍ତଂ, ରପତି ଜପ୍ପତି ମନ୍ତନ୍ତୀ ରିପୁ=ପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋ । ସସ-ଗତି ହିଂ ସାପାଣନେସୁ, ଅସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, ସସତି ଜୀୱତୀତି ସୁସୁ=ୟୁୱା । ଅର ଗମନେ, ଅସ୍ସଉତ୍ତ ମୂତ୍ତଞ୍ଚ, ଅରତି ମହନ୍ତଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଉରୁ=ମହା, ଅରତିନେନାତି ଊରୁ-ସତ୍ଥି । ଖଣ-ଅୱଦାରଣେ, ଆ ପୁବ୍ବୋ ଅନଲୋପୋ, ଆଖନତୀତି ଆଖୁ=ଉନ୍ଦୂରୋ । ତରତରଣେ, ତସ୍ସ ଥୋ, ତରତୀତି ଥରୁ=ଖଗ୍ଗାୱୟୱୋ । ଲଂଘ-ଗତି ସୋସନେସୁ ଘସ୍ସ ୱା ହତ୍ତଂ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ଚ, ଲଙ୍ଘତି ପୱତ୍ତତି ଲଘୁଭାୱେନାତି ଲଘୁ ଲହୂ ଏକତ୍ଥା, (ଭଂଜ-ଓମଦ୍ଦନେ, ପ-ପୁବ୍ବୋ, ଜସ୍ସ ଗତ୍ତଂ, ପଭଞ୍ଜତି ୱିସେସେନାତି ପଭଙ୍ଗୁ=ଭଙ୍ଗୁରୋ ।) ଠା-ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ, ସୁପୁବ୍ବୋ, ଠାତି ପୱତ୍ତତି ସୁନ୍ଦରଭାୱେନାତି ସୁଟ୍ଠୁ=ସୋଭନଂ, ଦୁପୁବ୍ବୋ ଠାତି ପୱତ୍ତତି ଅସୁନ୍ଦରଭାୱେନାତି ଦୁଟ୍ଠୁ=ଅସୋଭନଂ । ଏୱମଞ୍ଞେପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ବହୁଲଂ ଇ ହୋତି, ଅଭ-ଖେପନେ, ଅସୀୟତି ଖିପୀୟତୀତି ଅସି=ଖଗ୍ଗୋ । କସ-ୱିଲେଖନେ, କସୀୟତେ କସି=କସନଂ । ମସ-ଆମସନେ, ମସୀୟତୀତି ମସି=ମେଳା । କୁ-ସଦ୍ଦେ ଓ ଅୱାଦେସା, କୱତି କଥେଭୀତି କୱି=କବ୍ବକାରୋ । ରୁସଦ୍ଦେ, ରୱତି ଗଜ୍ଜତୀତି ରୱି=ଆଦିଚ୍ଚୋ । ସପ୍ପ-ଗମନେ, ସପ୍ପତି ପୱତ୍ତତୀତି ସପ୍ପି=ଘତଂ । ଗନ୍ଥ-ଗନ୍ଥନେ, ‘‘ତ ଥ ନ ରାନଂ ଟ ଠ ଣଲା’’ତି (୧.୨୫) ନଥାନଂ ଣଠା, ଗନ୍ଥେତୀତି ଗଣ୍ଠି=ପବ୍ବୋ, ଗଣ୍ଠିଚ । ରାଜ-ଦିତ୍ତିୟଂ, ରାଜତି ପୱତ୍ତତୀତି ରାଜି=ପାଳି । କଲ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, କଲୀୟତି ପରିମୀୟତୀତି କଲି=ପାପଂ । ବଲ-ପାଣନେ, ବଲନ୍ତି ଜୀୱନ୍ତି ଅନେନାତି ବଲି=କରୋ । ଧନ-ସଦ୍ଦେ, ଧନତି ନଦତୀତି ଧନି=ସଦ୍ଦୋ । ଅଚ୍ଚ ଅଞ୍ଚ-ପୂଜାୟଂ, ଅଚ୍ଚୀୟତି ପୂଜୀୟତୀତି ଅଚ୍ଚି=ଜାଲା । ୱଲ ୱଲ୍ଲ-ସଂୱରଣେ, ୱଲନଂ ସଂକୋଚନଂ ୱଲି=ଉଦରାଦୀସୁ ପଲି, ୱଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ସଂୱରୀୟନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟାତି ୱଲ୍ଲି=ଲତା । ୱିମ୍ହି ୱଲୀ ୱଲ୍ଲୀତିପି ହୋତି, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଦଧିଆଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଇପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଧା-ଧାରଣେ, ଦ୍ୱିଭାୱୋ ନିପାତନା, ଘତମାଦଧାତୀତି ଦଧି=ଗୋର ସୱିସେସୋ । ଅଂହ-ଗମନେ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ଅଂହତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅହି=ସପ୍ପୋ । କମ୍ପ ଚଲନେ, ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ, କମ୍ପତି ଚଲତୀତି କପି=ୱାନରୋ । ମନ-ଞାଣେ, ଅସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, ମନତି ଜାନାତୀତି ମୁନି=ସମଣୋ । ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ, ମନତି ମହଗ୍ଘଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତୀ ମଣି=ରତନଂ । ଇକ୍ଖ ଚକ୍ଖ-ଦସ୍ସନେ, ଇସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ଇକ୍ଖତି ଅନେନାତି ଅକ୍ଖି=ନୟନଂ । କମପୱିକ୍ଖେପେ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, କମତି ୟାତୀତି କିମି=ଖୁଦ୍ଦଜନ୍ତୁକୱିସେସୋ । ତର ତରଣେ, ତିତ୍ତିରାଦେସୋ, ତୁରିତୋ ତରତି ୟାତୀତି ତିତ୍ତିରି=ପକ୍ଖିୱିସେସୋ । କୀଳ-ୱିହାରେ, ଈସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, କୀଳନଂ କେଳି=କୀଳା । ଉସିସ୍ମା ଇସ୍ସ ଖଲୁଞ, ଉସତି ଦହତୀ ଉକ୍ଖଲି=ଭାଜନଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଇୱଣ୍ଣୁପନ୍ତେହି ଚ ଉୱଣ୍ଣୁପନ୍ତେହି ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ବହୁଲଂ କି ହୋତି । କକାରୋ-ନୁବନ୍ଧୋ, ଇସ ସିସ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ସିୱଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଇସି=ତପସ୍ସୀ । ଗିର-ନିଗିରଣେ, ଗିରତି ପସୱତି ଛୱିମଂସସାରଭୂତଂ ଭେସଜ୍ଜାଦିନ୍ତି ଗିରି=ସେଲୋ । ସୁଚ-ସୋଚନେ । ସୋଚନଂ ସୁଚି=ସୋଚେୟ୍ୟଂ, ରୁଚ-ଅଭିଲାସେ ରୁଚନ୍ତି ଏତାୟାତି ରୁଚି=ଆଭିଲାସୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
୧୦. ୱପ ୱର ୱସ ରସ ନଭ ହର ହନ ପଣା ଇଣ ।
ୱପ-ବୀଜନିକ୍ଖେପେ, ୱର-ୱରଣସମ୍ଭତ୍ତୀସୁ, ୱସ-ନିୱାସେ, ରସ-ଅସ୍ସାଦନେ, ନଭ-ହିଂସାୟଂ, ହର ହରଣେ, ହନ ହିଂସାୟଂ, ପଣ-ବ୍ୟୱହାରଥୁତିସୁ, ଏତେହି ଇଣ ହୋତି । ୱପନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱାପି=ଜଲାସୟୋ । ୱାରେନ୍ତି ଏତେନାତି ୱାରି=ଜଲଂ । ୱସନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱାସି=ତଚ୍ଛକ ଭଣ୍ଡଂ । ରସୀୟତି ଅସ୍ସାଦନୱସେନ ସମୋ ସରୀୟତୀତି ରାସି=ସମୂହୋ । ନଭତି ହିଂସତୀତି ନାଭି=ସରୀରାୱୟୱୋ । ହାରେତୀତି ହାରି=ମନୁଞ୍ଞଂ । ‘‘ହନସ୍ସ ଘାତୋ ଣାନୁବନ୍ଧେ’’ (୫.୯୯) ତି ହନସ୍ସ ଘାତୋ, ହନନ୍ତି ଏତେନାତି ଘାତି=ପହରଣଂ, ପଣତି ୱୋହରତୀତି ପାଣି, ପଣତି ୱୋହରତି ଏତେନାତି ୱା ପାଣି=କରୋ ।
ଭୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ଅମ ଗମ-ଗମନେ ଏତେହି ଈଣ ହୋତି ଭୱିସ୍ସତି କାଲେ । ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭାୱୀ=ଭୱିସ୍ସମାନୋ । ଗମିସ୍ସତୀତି ଗାମୀ=ଗମିସ୍ସାମାନୋ ।
ତନ୍ଦ-ଆଲସିୟେ, ଲକ୍ଖ-ଦସ୍ସନଙ୍କେସୁ, ଏତେହି ଈ ହୋତି । ତନ୍ଦନଂ ତନ୍ଦୀ=ଆଲସ୍ୟଂ, ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟାତି ଲକ୍ଖୀ=ସିରୀ ।
ଗମିସ୍ମା ରୋ ହୋତି । ‘‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’’ତି (୪.୧୩୨) ଅମଲୋପୋ, ଗଚ୍ଛତୀତି ଗୋ=ପସୁ ।
(ଇତି ସରପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ) ।
୧୪. ଇ ଭୀ କା କରାର ୱକ ସକ ୱାହି କୋ ।
ଇ-ଅଜ୍ଝେନ ଗତୀସୁ, ଭୀ-ଭୟେ, କା ଗା-ସଦ୍ଦେ, କର-କରଣେ, ଅର-ଗମନେ, କୁକ ୱକ-ଆଦାନେ, ସକ-ସତ୍ତିୟଂ, ୱା-ଗତିବନ୍ଧନେସୁ, ଏତେହି କପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ଏତୋ=ଅସହାୟୋ । ଭାୟନ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ଭେକୋ=ମଣ୍ଡୂକୋ । କାୟତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି କାକୋ=ୱାୟସୋ । କରୋତି ୱଣ୍ଣକନ୍ତି କକ୍କୋ=ୱଣ୍ଣୱିସେସୋ, ପିସିତଦବ୍ବଞ୍ଚ । ଅରତି ୟାତୀତି ଅକ୍କୋ=ସୂରୋ, ୱିଟପିୱିସେସୋ ଚ । ୱକତି ଓଦନଂ ଆଦଦାତୀତି ୱକ୍କଂ=ଦେହକୋଟ୍ଠାସୱିସେସୋ, ସକ୍କତୀତି ସକ୍କୋ-ଦେୱିନ୍ଦୋ, ସମତ୍ଥୋ ଚ । ୱାତି ବନ୍ଧତି ଏତେନାତି ୱାକୋ=ୱକ୍କଲଂ ।
ଞୁକାଦୟୋ କପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଊହ-ୱିତକ୍କେ, ହଲୋପୋ ନିପାତନା ଊହୀୟତି ୱିଚିନୀୟତୀତି ଊକା-ଓକୋଦନୀ । ଉନ୍ଦ କିଲେଦନେ, ସଂୟୋଗାଦି ଲୋପୋ, ଅକ ଚ । ଉନ୍ଦତି ଦ୍ରୱଂ କରୋତୀତି ଉଦକଂ=ଜଲଂ । ଭୀ-ଭୟେ, ଏତ୍ତାଭାୱୋ, ଭାୟନ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ଭୀକୋ=ଭୀରୁ । ସକ-ସତ୍ତିୟଂ, ଉପନ୍ତସ୍ସି, ସକ୍କୋତି ଧାରେତୁନ୍ତି ସିକ୍କା=ଉପକରଣୱିସେସୋ । ହା-ଚାଗେ, ହୀୟତି ସାଧୂହି ଜହୀୟତୀତି ହାକୋ=କୋଧୋ । ସମ୍ବ-ମଣ୍ଡନେ, କସ୍ସ ଉଞ, ସମ୍ବତି ଉଦକଂ ମଣ୍ଡେତୀତି ସମ୍ବୁକୋ=ଜଲଜନ୍ତୁୱିସେଭୋ । ପୁଥ ପଥ-ୱିତ୍ଥାରେ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ, କସ୍ସ ଉଞ, ପୁଥତି ପତ୍ଥରତି ଅତ୍ତନୋ ବାଲଭାୱନ୍ତି ପୁଥୁକୋ=ବାଲୋ । ସୁଚ-ସୋକେ, ସୋଚନ୍ତି ଏତେନାତି ସୁକ୍କଂ=ସମ୍ଭୱୋ, ସେତଞ୍ଚ । ଚି-ଚୟେ, ଉପପୁବ୍ବୋ, ଏତ୍ତାଭାୱୋ, ଉପଚିନନ୍ତୀତି ଉପଚିକା=ୱମ୍ମିକ କାରା । କମ୍ପ-ଚଲନେ, କମ୍ପିସ୍ସ ପଂ, କମ୍ପତି ଚଲତୀତି ପଙ୍କୋ=କଦ୍ଦମୋ । ଉସ-ଦାହେ, ଉସତୀତି ଉକ୍କା=ଜାଲା । କସ୍ସ ମୁଞ, ଉସତି ଦହତୀଭି ଉମ୍ମୁକଂ=ଅଲାତଂ । ୱମ-ଉଗ୍ଗିରଣେ, କସ୍ସ ମିଞ, ୱମୀୟତୀତି ୱମ୍ମିକୋ=ଉପଚିକାକତୋ ଚୟୋ, ମସ-ଆମସନେ, ସସ୍ସ ତ୍ଥଙ, ମସୀୟତି ପେମେନାତି ମତ୍ଥକଂ=ସୀସଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଭୀ-ଭୟେ ତୀମସ୍ମା ଆନକୋ ହୋତି । ଭାୟନ୍ତି ଏତସ୍ମାକି ଭୟାନକୋ=ଭୟଜନକୋ ।
ସିଙ୍ଘ-ଘାୟନେତୀମସ୍ମା ଆଣିକ ଆଟକା ହୋନ୍ତି । ‘‘ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା’’ତି ୯୩.୨୬୦ ଆ, ସିଙ୍ଘୟତି ପସ୍ସୱତୀତି ସିଙ୍ଘାଣିକା=ନାସାସ୍ସୱୋ । ସିଙ୍ଘତି ଏକୀଭାୱଂ ୟାତୀତି ସିଙ୍ଘାଟକଂ=ୱୀଥିଚତୁକ୍କଂ ।
କର-କରଣେ, ସର-ଗତିହିଂସାଚିନ୍ତାସୁ, ନର-ନୟେ, ତରତରଣେ, ୱର-ୱରଣ ସମ୍ଭତ୍ତୀସୁ, ଜନ-ଜନନେ, କର-ଦିତ୍ତି ଗତିକନ୍ତୀସୁ, କଟ-ମନ୍ଦନେ, କୁର-ସଦ୍ଦେ, ଥୁ-ଅଭିତ୍ଥୱେ, ଏୱମାଦୀହି ଅକୋ ହୋତି । କରୀୟତୀତି କରକୋ=କମଣ୍ଡଲୁ । କରୋତୀତି କରକା=ୱସ୍ସୋପଲା । ସରତି ଉଦକମେତ୍ଥାତି ସରକୋ=ପାନଭାଜନଂ । ନରନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତ୍ଥାତି ନରକୋ=ନିରୟୋ । ତରନ୍ତ୍ୟନେନାତି ତରକୋ=ତରଣଂ । ୱାରେତୀତିୱରକୋ=ୱରଣୋ, ଧଞ୍ଞୱିସେସୋ ଚ । ଜନେତୀତି ଜନକୋ=ପିତା । କନତି ଦିବ୍ବତୀତି କନକଂ=ସୁୱଣ୍ଣଂ । କଟତି ମଦ୍ଦତି ରିପୱୋତି କଟକଂ=ନଗରଂ । କୁରତୀତି କୋରକୋ=କଲିକା । ଥୱୀୟତୀତି ଥୱକୋ-ଗୁଚ୍ଛୋ ।
ବଲ-ପାଣନେ, ପତ ପଥ-ଗମନେ, ଏତେହି ଆକୋ ହୋତି । ବଲତି ଜୀୱତୀତି ବଲାକା=ପକ୍ଖିୱିସେସୋ । ପତତି ୟାତୀତି ପତାକା=ଧଜୋ ।
ସାମାକଆଦୟୋ ଆକନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ସା-ତନୁ କରଣାୱସାନେସୁ, ସାସ୍ସ ମୁକ, ସାତି ଦେହଂ ତ ନୁଂ କରୋତୀତି ସାମାକୋ=ତିଣଧଞ୍ଞଂ । ପା-ପାନେ, ଇନଙ, ପିୱତି ରତ୍ତନ୍ତି ପିନାକୋ=ମହିସ୍ସରଧନୁ । ଗୁ-ସଦ୍ଦେ, ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନ ମିୟଙୁୱଙ ସରେ’’ତି (୫.୧୩୬) ଉୱଙ, ଗୱତି ନଦତି ଏତେନାତି ଗୁୱକୋ=ପୂଗଫଲଂ । ଅଟ ପଟ-ଗମନତ୍ଥା, ପଟତି ୟାତୀତି ପଟାକା=ୱେଜୟନ୍ତୀ । ସଲ ପିଲ ପଲ ହୁଲ-ଗମନତ୍ଥା, ସଲତି ୟାତୀତି ସଲାକା=ୱେଜ୍ଜୋପକରଣଦବ୍ବଂ । ୱିଦ-ଞାଣେ, ୱିଦତି ଜାନାତୀତି ୱିଦାକୋ=ୱିଦ୍ୱା । ପଣବ୍ୟୱହାରଥୁତୀସୁ ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଊକ ଚ, ପଣୀୟତି ୱୋହରୀୟତୀତି ପିଞ୍ଞାକୋ=ତିଲକକ୍କୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ୱିଚ୍ଛା-ଗମନେ, ଅଲ=ବନ୍ଧନେ, ଅମ ଗମ-ଗମନେ, ମୁସ-ଥେୟ୍ୟେ, ଏତେହି କିକୋ ହୋତି । ୱିଚ୍ଛତି ୟାତୀତି ୱିଚ୍ଛିକୋ=କୀଟୋ । ଅଲତି ବନ୍ଧତି ଏତେନାତି ଅଲିକଂ=ଅସଚ୍ଚଂ । ଗଚ୍ଛତୀତି ଗମିକୋ=ଗନ୍ତା । ମୁସାତି ନିଦ୍ଦେସା ଦୀଘୋ, ମୁସତି ଥେନେତୀତି ମୂସିକୋ=ଉନ୍ଦୂରୋ ।
କିଂକଣିକାଦୟୋ ସଦ୍ଦା କିକନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । କଣଇତି ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, କସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ଚ, କଣତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀ କିଂକଣିକା=ଘଣ୍ଡିକା । ମୁଦ-ତୋସେ, ଦସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ମୁଦନ୍ତି ଏତମୟାତି ମୁଦ୍ଦିକା=ଅଙ୍ଗୁଲିୟାୱେଟ୍ଠନଂ, ଫଲୱିସେସୋ ଅ । ମହୀୟତି ପୂଜୀୟତୀତି ମହିକା=ହିମଂ । କଲ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, କଲୀୟତି ପରିମୀତୟତୀତି କଲିକା=କୋରକୋ । ସପ୍ପ-ଗମନେ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ । ସପ୍ପତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସିପ୍ପିକା=ଜଲଜନ୍ତୁୱିସେସୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଇସ ସିଂସ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଇଚ୍ଚସ୍ମା କୀକୋ ହୋତି । ଇଚ୍ଛୀୟତୀତି ଇସୀକା=ତୂଲନିସ୍ସୟୋ ।
କମ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ପଦ-ଗମନେ, ଏତେହି ଣୁକୋ ହୋତି । ‘‘ଣିଣାପୀନ’’ନ୍ତି (୫.୧୬୦) ୟୋଗୱିଭାଗା ଣିଲୋପୋ । କାମେତୀତି କାମୁକୋ=କାମୟିତା। ପଜ୍ଜତି ୟାତି ଏତାୟାତି ପାଦୁକା=ପାଦୋପକରଣଂ ।
ମଣ୍ଡ-ଭୂସନେ, ସଲ-ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ, ଏତେହି ଣୂକୋ ହୋତି । ମଣ୍ଡେତି ଜଲଂ ଭୂସେତୀତି ମଣ୍ଡୂକୋ=ଭେକୋ, ସଲତି ଗୋଚରତ୍ତ ମୁପୟାତୀତି ସାଲୂକଂ=ଉପ୍ପଲକଣ୍ଡୋ ।
ଉଲୂକାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଣୂକନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଉଲ-ଗୱେସନେ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ ନିପାତନା, ଉଲତି ଗୱେସତୀତି ଉଲୂକୋ=କୋସିୟୋ । ମନ=ଞାଣେ, ନସ୍ସ ଧତ୍ତଂ, ମଞ୍ଞତୀତି ମଧୂକୋ=ରୁକ୍ଖୋ । ଜଲ-ଦିତ୍ତିୟଂ, ଜଲତୀତି ଜଲୂକା=ଲୋହିତପୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କସ-ୱିଲେଖନେତୀମସ୍ମା ସକୋ ହୋତି । କସତୀତି କସ୍ସକୋ=କସିକମ୍ମକାରୋ ।
କରୋତିସ୍ମା ତିକୋ ହୋତି । କରୋନ୍ତି କୀଳଂ ଏତ୍ଥାତି କତ୍ତିକୋ=ବାହୁଲୋ ।
ଇସ ସିଂସ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଇଚ୍ଚସ୍ମା ଠକନ ହୋତି । ଇଚ୍ଛୀୟତୀତି ଇଟ୍ଠକା=ମତ୍ତିକାୱିକାରୋ ।
ସମ-ଉପସମଖେଦେସୁ, ଏତସ୍ମା ଖୋ ହୋତି । ସମେତି ଉପସମେତୀତି ସଙ୍ଖୋ=କମ୍ବୁ ।
ମୁଖ ଆଦୟୋ ଖନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ମୁ-ବନ୍ଧନେ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ ନିପାତନା, ମୁନନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତି ଏତେନାତି ମୁଖଂ=ଲପନଂ । ସି-ସେୱାୟଂ, ଏତ୍ତା ଭାୱୋ ନିପାତନା, ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଊକା କୁସୁମ-ଦୟୋ ଚାତି ସିଖା=ଚୂଳା । ୱିପୁବ୍ବସ୍ସ ସିସ୍ସ, ୱିସତିସ୍ସ ୱା, ୱିସେସେନ ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ପୱିସନ୍ତୀତି ୱିସିଖା=ରଚ୍ଛା । କନ-ଦୀତ୍ତି ଗତି କନ୍ତୀସୁ, ନିପୁବ୍ବୋ, ଅନଭାଗଲୋପୋ, କନତି ଦିବ୍ବତୀତି ନିକ୍ଖୋ=ସୁୱଣ୍ଣୱିକାରୋ । ମୟଇତି ଗମନତ୍ଥୋ ଦଣ୍ଡକୋ ଧାତୁ, ଖସ୍ସ ଊଞ, ମୟତି ୟାତୀତି ମୟୂଖୋ-କିରଣୋ । ଲୂ-ଛେଦନେ, ଓତ୍ଥାଭାୱୋ, ଲୁନାତି ଛିନ୍ଦତି ସୋଭନ୍ତି ଲୂଖୋ=ଅସିନିଦ୍ଧୋ । ଅର-ଗମନେ, ଅରନ୍ତି ୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅକ୍ଖୋ=ସକଟାୱୟୱା, ପାସକୋ ଚ । ୟସ-ପୟତନେ, ୟସ୍ସତି ପୟତତି ବଲିମାହରଣତ୍ଥାୟାତି ୟକ୍ଖୋ=ଅମନୁସ୍ସୋ, ରୁହ-ଜନନେ, ରୁହତି ଜାୟତୀତି ରୁକ୍ଖୋ=ପାଦପୋ, ଉସ-ଦାହେ, ଉସତି ଦହତି କାମଗ୍ଗିନାତି ଉକ୍ଖୋ=ବଲୀବଦ୍ଦୋ । ସହ-ମରିସନେ ‘ହଲୋପୋ, ସହତି ଅତ୍ତନି କତାପରାଧଂ ଖମତୀତି ସଖା=ସହାୟୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଅଜ ୱଜ-ଗମନେ, ମୁଦ-ତୋସେ, ଗଦ-ୱଚନେ, ଅମ ଗମ-ଗମନେ, ଏତେହି ଗକ ହୋତି । ଅଜତି ଗଚ୍ଛତି ସେଟ୍ଠଭାୱନ୍ତି ଅଗ୍ଗୋ-ସେଟ୍ଠୋ। ୱଜତି ସମୂହତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱଗ୍ଗୋ=ସମୂହୋ । ମୁଦନ୍ତି ଏତେନାତି ମୁଗ୍ଗୋ=ଧଞ୍ଞୱିସେସୋ । ଗଦତୀତି ଗଗ୍ଗୋ=ଇସି । ‘‘ମନାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତ’’ନ୍ତି (୫.୯୬) ମସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତଂ, ଗଚ୍ଛତୀତି ଗଙ୍ଗା=ସୁରାପଗା ।
ସିଙ୍ଗଆଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଗକଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ସୀ-ସୟେ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ, ସୟତି ପୱତ୍ତତି ମତ୍ଥକେତି ସିଙ୍ଗଂ=ୱିସାଣଂ । ଫୁର-ଚଲନେ, ଲିମୁଙ, ଫୁରତି ଚଲତୀତି ପୁଲିଙ୍ଗୋ=ଜଲିତଙ୍ଗା ରାୱୟୱୋ । ଚଲ-କମ୍ପନେ, ଉପୁବ୍ବୋ, ଚଲସ୍ସ ଚାଲିଂ, ଉଚ୍ଚଲତି କମ୍ପତୀତି ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗୋ=ସୁକ୍କକୀଟୋ, କଲ-ସଦ୍ଦେ, ଇମୁକ, କଲତି ଅଭିନାଦଂ କରୋତି ବହୁରଜ୍ଜତାୟା ତି କଲିଙ୍ଗୋ=ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ । ଭମ-ଅନୱଟ୍ଠାନେ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଭମତୀତି ଭିଙ୍ଗୋ=ଭମରୋ । ପଟ ଅଟ-ଗମନେ, ପଟିସ୍ସ ଅମୁକ, ଅକ ଚ । ପଟତି ପତନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଟଙ୍ଗୋ, ପଟଗୋ=ସଲଭୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଅଗ-କୁଟିଲଗମନେତୀମସ୍ମା ଗି ହୋତି । ଅଗତି କୁଟିଲୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଗ୍ଗି=ପାୱକୋ ।
ୟା-ପାପୁଣନେ, ୱଲ ୱଲ୍ଲ-ସଂୱରଣେ, ଏତେହି ଗୁ ହୋତି । ୟାତୀତି ୟାଗୁ=ପେୟ୍ୟା । ୱଲୀୟତି ସଂୱରୀୟତୀତି ୱଗ୍ଗୁ=ମନୁଞ୍ଞୋ ।
ଫେଗ୍ଗୁ ଆଦୟୋ ଗୁଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଫଲ-ନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ, ଅସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ଫଲତି ନିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଫେଗ୍ଗୁ=ଅସାରୋ । ଭର-ଭରଣେ, ରଲୋପୋ । ଭରତୀତି ଭଗୁ=ଇସି । ହି-ଗତୀୟଂ, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ହିନୋ ତି ପୱତ୍ତତୀତି ହିଙ୍ଗୁ=ରାମଠଜଂ । କମ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, କାମୀୟତୀତି କଙ୍ଗୁ=ଧଞ୍ଞୱିସେସୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଜନ-ଜନନେତୀମସ୍ମା ଘୋ ହୋତି । ‘‘ମନାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତ’’ନ୍ତି (୫.୯୬) ନସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତଂ, ଜାୟତି ଗମନମେତାୟାତି ଜଙ୍ଘା=ପାଣ୍ୟଙ୍ଗୱିସେସୋ ।
ମେଘଆଦୟୋ ଘନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ମିହ-ସେଚନେ, ହଲୋପୋ, ମେହତି ସିଞ୍ଚତୀତି ମେଘୋ=ଅମ୍ବୁଦୋ । ମୁହ-ମୁଚ୍ଛାୟଂ, ହଲୋପୋ, ମୁୟ୍ହନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତ୍ଥାତି ମୋଘୋ=ତୁଚ୍ଛୋ । ସୀ-ସୟେ, ଏତ୍ତାଭାୱୋ, ସେତି ଲହୁ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ସୀଘଂ=ଆସୁ । ଅହ-ଭସ୍ମୀକରଣେ, ନିପୁବ୍ବୋ, ହଲୋପଦୀଘା, ନିଦହତୀତି ନିଦାଘୋ=ଗିମ୍ହୋ । ମହୀସ୍ସ ହଲୋପୋ, ମହୀୟତି ପୂଜୀୟତୀତି ମଘା=ନକ୍ଖତ୍ତଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
(ଇତି କୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ) ।
ଚୁ-ଚୱନେ, ସର-ଗତି ହିଂସା ଚିନ୍ତାସୁ, ୱର-ୱରଣ ସମ୍ଭତ୍ତୀସୁ, ଏୟେହି ଚୋ ହୋତି । ଚୱତି ରୁକ୍ଖାତି ଚୋଚଂ=ଉପଭୁତ୍ତଫଲ- ୱିସେସୋ। ସରତି ଆୟତିଂ ଦୁକ୍ଖଂ ହିଂସତୀତି ସଚ୍ଚଂ=ଅୱିତଥଂ । ୱାରେତି ସୁଖନ୍ତି ୱଚ୍ଚଂ=ଗୂଥୋ ।
ମର-ପାଣଚାଗେ ତୀମସ୍ମା ଚୁଈଚୀ ହୋନ୍ତି ଚୋ ଚ । ମରଣଂ ମଚ୍ଚୁ=ମରଣଂ । ମାରେତି ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିନାସେତୀତି ମରୀଚି=ରଂସି, ମିଗତଣ୍ହିକା ଚ । ମରତୀତି ମଚ୍ଚୋ=ସତ୍ତୋ ।
କୁସ-ଅକ୍କୋସେ, ପସ-ବାଧନେ, ଏତେହି ଛିକ ହୋତି । କୁସୀୟତି ଅକ୍କୋସୀୟତୀତି କୁଚ୍ଛି=ଉଦରଂ । ପସୀୟତି ବାଧୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ପଚ୍ଛି=ଭାଜନୱିସେସୋ ।
କସ-ୱିଲେଖନେ, ଉସ-ଦାହେ, ଏତେହି ଛୁକ ହୋତି । କସନ୍ତି ୱିଲେଖନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କଚ୍ଛୁ=ପାମଂ । ଉସତି ଦହତି ସନ୍ତାପନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁ=ରସାଲୋ ।
ଅସ-ଖିପନେ, ମସ-ଆମସନେ, ୱଦ-ୱଚନେ, କୁଚ-ସଂକୋଚନେ, କଚ-ବନ୍ଧନେ, ଏତେହି ଛୋ ହୋତି । ଅସତି ଛିପତୀତି ଅଚ୍ଛୋ=ଭଲ୍ଲୂକୋ । ମସତି ଜଲନ୍ତି ମଚ୍ଛୋ=ମୀନୋ । ୱଦତୀତି ୱଚ୍ଛୋ=ନେଲକୋ । କୁଚୀୟତି ସଂକୋଚୀୟତୀତି କୋଚ୍ଛୋ=ଭଦ୍ଦପୀଟ୍ଠଂ । କଚୀୟତି ବନ୍ଧୀୟତୀତି କଚ୍ଛୋ=ତନୁପଦେସୋ, ଅନୂପୋ ଚ ।
ଗୁଚ୍ଛଆଦୟୋ ଛନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଗୁପ-ଗୋପନେ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ, ଗୋପୀୟତୀତି ଗୁଚ୍ଛୋ=ଥୱକୋ । ତୁସ-ତୁଟ୍ଠିମ୍ହୀ, ତୁସନ୍ତି ଏତେନାତି ତୁଚ୍ଛଂ=ମୁସା । ପୁସ-ପୋସନେ, ପୋସନ୍ତି ତନୁମନେନାତି ପୁଚ୍ଛୋ=ୱାଲଧି, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଅର-ଗମନେତୀମସ୍ମା ଜୁ ହୋତି, ଅରିସ୍ସ ଉଟ ଚ । ଟକାରୋ ସବ୍ବାଦେସତ୍ଥୋ, ଅରତି ଅକୁଟିଲଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଉଜୁ=ଅୱଙ୍କୋ ।
ରଜ୍ଜୁଆଦୟୋ ଜୁଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ରୁଧ-ଆୱରଣେ, ଉସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ରୁନ୍ଧନ୍ତି ଏତେନାତି ରୁଜ୍ଜୁ-ୟୋତ୍ତଂ । ମନ-ଞାଣେ, ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ମଞ୍ଜୁ=ମଞ୍ଜୁଲଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଗିଧ-ଅଭିକଙ୍ଖାୟମିଚ୍ଚସ୍ମା ଝକ ହୋତି । ଗେଧତୀତି ଗିଜ୍ଝୋ=ପକ୍ଖିୱିସେସୋ ।
ୱଞ୍ଚ୍ୟାଦୟୋ ଝକ ଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ୱନ-ୟାଚନେ, ୱନୋତି ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ୟାଚତୀତି ୱଞ୍ଝୋ=ଅଫଲରୁକ୍ଖୋ, ୱଞ୍ଝା=ଅପସୱା ଇତ୍ଥୀ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଝୋ=ପବ୍ବତୋ, ସଂଜ-ସଙ୍ଗେ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ସଞ୍ଜିୟତୀତି ସଜ୍ଝଂ=ରଜତଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କମ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ୟଜ-ଦେୱପୂଜାସଙ୍ଗତିକରଣଦାନେସୁ, ଏତେହି ଞୋ ହୋତି, ମସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତୱଗ୍ଗନ୍ତା, କାମୀୟତୀତି କଞ୍ଞା=କୁମାରୀ । ଜସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ୟଜନ୍ତ୍ୟନେନାତି ୟଞ୍ଞୋ=ୟାଗୋ ।
ପୁନାତି ପୁଣତିସ୍ମା ୱା ଞୋଓତ୍ତାଭାୱୋ ଚ ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ପୁନାତି, ପୁଣତି ସୁନ୍ଦରତ୍ତଂ କରୋତୀତି ୱା ପୁଞ୍ଞଂ=କୁସଲଂ ।
ଅର-ଗମନେ, ୱା-ଚାଗେ, ଏତେହି ଅଞ୍ଞୋ ହୋତି, ହାସ୍ସ ହିରଞ୍ଚାଦେସୋ । ଅରୀୟତେ ଗମ୍ୟତେତି ଅରଞ୍ଞଂ=ୱନଂ । ଜହାତି ସତ୍ତାନଂ ହୀନତ୍ତନ୍ତି ହିରଞ୍ଞଂ=ଧନଂ, ସୁୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ।
(ଇତି ଚୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ) ।
କିର-ୱିକିରଣେ, ତର-ତରଣେ, ଏତେହି, କୀଟୋ ହୋତି । ସୋଭେତୁମେତ୍ଥ ରତନାନି ୱିକିରୀୟନ୍ତୀତି କିରୀଟଂ=ମକୁଟଂ । ତରଇତି ନିଦ୍ଦେସା ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ତରନ୍ତି ୟନ୍ତି ସୁରୂପତ୍ତ ମନେନାତି ତିରୀଟଂ=ୱେଟ୍ଠନଂ ।
ସକ-ସତ୍ତିୟଂ, କସ-ଗମନେ, କର-କରଣେ, ମକ୍କ ଇତି ସୁତ୍ତିୟୋ ଧାତୁ, ଦେୱ-ଦେୱନେ, କମ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଏୱମାଦିହି ଅଟୋ ହୋତି । ସଣ୍ଣୋତି ଭାରଂ ୱହିତୁନ୍ତି ସକଟୋ=ୟାନଂ । ଅକସି ନିରୋଜତ୍ତଂ ଅଗମୀତି କସଟଂ=ନିରୋଜଂ । କରୋତି ଅମନାପନ୍ତି କରଟୋ=କାକୋ। ମକ୍କତି ଚଲତୀତି ମକ୍କଟୋ=ୱାନରୋ । ଦେୱୀୟତି ପୂଜୀୟତୀତି ଦେୱଟୋ=ଇସି । କମତି ଇଚ୍ଛତି ଆରୋହତ୍ଥନ୍ତି କମଟୋ=ୱାମନୋ ।
ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ମଂକିସ୍ମା ଉଟୋ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ଚ, ମଂକେତି ସୋଭେତୀତି ମକୁଟଂ=କିରୀଟଂ । ଅୱତିସ୍ମା ଆଟଣ, ଅୱ୍ୟତେ ଖଞ୍ଞତେତି ଆୱାଟୋ=କାସୁ । କୁ-ସଦ୍ଦେତୀମସ୍ମା ଆଟୋ, ଓଅୱାଦେସା ୟଥାୟୋଗଂ, କୱତି ରୱତୀତି କୱାଟଂ=ଦ୍ୱାରପିଧାନଂ । କୁକ ୱକ-ଆଦାନେତୀମସ୍ମା କୁଟକ, କୁକତି ଗୋଚରମାଦଦାତୀତି କୁକ୍କୁଟୋ=ତମ୍ବଚୂଳୋ ।
କମ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଉସ-ଦାହେ, କୁସ-ଅକ୍କୋସେ, କସ-ଗମନେ, ଏତେହିଠୋ ହୋତି, ନିଗ୍ଗହୀତୱଗ୍ଗନ୍ତା, ଓଦନାଦୀନି କାମେତୀତି କଣ୍ଠୋ=ଗଲୋ । ଓକ୍କପରରୂପାଦୀନି, ଓଦନାଦୀସୁ ଉଣ୍ହେନ ଉସୀୟତୀ ତି ଓଟ୍ଠୋ=ଦନ୍ତଚ୍ଛଦୋ, କରଭୋ ଚ । କୁସୀୟତି ଅକ୍କୋସୀୟତୀତି କୋଟ୍ଠୋ=ଧଞ୍ଞନିଲୟୋ । କସତି ୟାତି ୱିନାସନ୍ତି କଟ୍ଠଂ=ଦାରୁ ।
କୁଟ୍ଠଆଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଠନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । କୁସିସ୍ମା ଠୋ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ ଚ, କୁସୀୟତି ଅକ୍କୋସୀୟତୀତି କୁଟ୍ଠଂ=ଛୱିରୋଗୋ । କୁଣ-ସଦ୍ଦେ, ପରରୂପାଭାୱୋ ଓତ୍ତାଭାୱୋ ଚ, କୁଣତି ନଦତୀତି କୁଣ୍ଠୋ=ଅତିଖିଣୋ, କୁଣୀୟତି ଅକ୍କୋସୀୟତୀତି କୁଣ୍ଠୋ= ଛିନ୍ନହତ୍ଥପାଦାଦିକୋ। ଦଂସିସ୍ସ ଦା, ଦଂସତି ଏତାୟାତି ଦାଠା=ଦନ୍ତୱିସେସୋ । କମିସ୍ସ ଅକ ଚ । କାମୀୟାତି ଦୀନେତୀତି କମଠୋ=ଭିକ୍ଖାଭାଜନଂ, ୱାମନୋ, କୁମ୍ମୋ ଚ । ଫସ୍ସିସ୍ସ ଫୁଟୋ, ଫସ୍ସୀୟତୀତି ଫୁଟ୍ଠୋ=ଫସ୍ସୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ୱର-ୱରଣେ, କର-କରଣେ, ଏତେହି ଅଣ୍ଡୋ ହୋତି । ଅତ୍ତନି ପେଫଂ ୱାରୟତୀତି ୱରଣ୍ଡୋ=ମୁଖରୋଗୋ । କରୀୟତୀତି କରଣ୍ଡୋ=ଭଣ୍ଡୱିସେସୋ ।
ମକାର ନକାରନ୍ତେହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ବହୁଲଂ ଡପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସମ-ଉପସମେ, ସମନଂ ସଣ୍ଡଂ=ସମୂହୋ । କମ-ପଦୱିକ୍ଖେପେ, କମତି ୟାତୀତି କଣ୍ଡୋ=ସରୋ, ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚ, ଦମ-ଦମନେ, ଦମନ୍ତ୍ୱ୍ୟନେନାତି ଦଣ୍ଡୋ=ନିଗ୍ଗହୋ । ଅମ ଗମ-ଗମନେ, ଅମନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅଣ୍ଡୋ=ପକ୍ଖିପସୱୋ, କୋସୋ ଚ । ଗଚ୍ଛତି ସୂନଭାୱନ୍ତି ଗଣ୍ଡୋ=ବ୍ୟାଧି, ୱଦନେକଦେସୋ ଚ । ରମୁ-କୀଳାୟଂ, ରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ରୁଣ୍ଡା=ୱିଧୱା । ମନ-ଞାଣେ, ମଞ୍ଞନ୍ତି ଏତେନାତି ମଣ୍ଡୋ=ଓଦନାଦିନିସ୍ସାୱୋ । ଖନ ଖଣ=ଅୱଦାରଣେ, ଖଞ୍ଞତୀତି ଖଣ୍ଡୋ=ଉଚ୍ଛୁୱିକାର ୱିସେସୋ । ଲମ-ହିଂସାୟଂ, ଲମତି ହିଂସତି ସୁଚିଭାୱନ୍ତି ଲଣ୍ଡୋ=ୱଚ୍ଚଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କୁଣ୍ଡଆଦୟୋ ଡନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । କମ ମନ ତନାନଂ ଅସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, କାମୀୟତୀତି କୁଣ୍ଡଂ=ଭାଜନଂ । ମଞ୍ଞତି ହିତାହିତନ୍ତି ମୁଣ୍ଡୋ= ଛିନ୍ନକେସୋ। ତନୋତି ଏତେନାତି ତୁଣ୍ଡଂ=ଲପନଂ । ଈର-ଖେପେ, ଏରଂଆଦେସୋ । ଈରତି କମ୍ପତୀତି ଏରଣ୍ଡୋ=ବ୍ୟଗ୍ଘପୁଚ୍ଛୋ, ସି-ସେୱାୟଂ, ସିସ୍ସ ଖମୁକ, ସୁଗନ୍ଧଂ ସେୱତୀତି ସିଖଣ୍ଡୋ=ଚୂଳା, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
୬୦. ତିଜ କସ ତସ ଦକ୍ଖା କିଣୋ ଜସ୍ସ ଖୋ ଚ ।
ତିଜ-ନିସାନେ, କସ-ଗମନେ, ତସ-ପିପାସାୟଂ, ଦକ୍ଖ-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ, ଏତେହି କିଣୋ ହୋତି, ଜସ୍ସ ଖୋ ଚ, ତେଜୟିତ୍ଥାତି ତିଖିଣଂ=ନିସିତଂ । କସତି ପୱତ୍ତତୀତି କସିଣଂ=ଅସେସଂ । ତସନଂ ତସିଣା=ତଣ୍ହା । ଦକ୍ଖତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତାୟାତି ଦକ୍ଖୀଣା=କୁସଲଂ ।
ୱୀ-ତନ୍ତସନ୍ତାନେ, ସି-ସେୱାସଂ, ସୂ-ପସ୍ସୱନେ, ଦୁ-ଗମନେ, କୀ-ଦବ୍ବୱିନୀମୟେ, ସା-ତନୁକରଣାୱସାନେସୁ, ଏୱମାଦୀହି ଣି ହୋତି । ୱୀୟତୀତି ୱେଣି=କେସକଲାପୋ । ସେୱନଂ ସେଣି=ସଜାତୀନଂ କାରୂନଂ ସମୂହୋ । ନିପୁବ୍ବୋ, ନିସେୱୀୟତୀତି ନିସେଣି=ସୋପାନଂ । ସୱତି ପସ୍ସୱତୀତି ସୋଣି=କଟି । ଦୱତି ୱହତୀତି ଦୋଣି=କଟ୍ଠମ୍ବୁୱାହନୀ, ନାୱା ଚ । ନଦାଦିପାଠା ୱିମ୍ହି ସୋଣୀ ଦୋଣୀ ତିପି ହୋତି । କୟନଂ, କୀୟତେ ଏତାୟାତି ୱା କେଣି=କୟୋ ସାତି ଦୁକ୍ଖଂ ତନୁଂ କରୋତୀତି ସାଣି=ତିରୋକରଣୀ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଗହ-ଉପାଦାନେ, ଅର-ଗମନେ, ଧର-ଧାରଣେ, ସର-ଗତିୟିଂସା ଚିନ୍ତାସୁ, ତର-ତରଣେ, ଏୱମାଦୀହି ଅଣିପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଗଣ୍ହାତୀତି ଗହଣି=ଅସିତାଦିପାଚକୋ ଅଗ୍ଗି । ଅରୀୟତି ଗମୀୟତୀତି ଅରଣି=ଅଗ୍ଗିମନ୍ଥନକଟ୍ଠଂ। ଧାରେତୀତି ଧରଣି=ମହୀ । ସରୀୟତି ଗମୀୟତୀତି ଭରଣି=ମଗ୍ଗୋ । ତରନ୍ତ୍ୟନେନାତି ତରଣି=ନାୱା, ସୂରିୟୋ ଚ ।
ରୀ-ପସ୍ସୱନେ, ୱୀ ୱା-ଗମନେ, ଭା-ଦିତ୍ତିୟଂ, ଏତେହିଣୁ ହୋତି । ରୀୟତି ପସ୍ସୱତୀତି ରେଣୁ=ରଜୋ । ୱେତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଣୁ=ୱେଳୁ । ଭାତି ଦିବ୍ବତୀତି ଭାଣୁ=ରଂସି ।
ଖାଣୁଆଦୟୋ ଣୁଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଖଣ ଖନ-ଅୱଦାରଣେ, ଣସ୍ସ ଆ, ଖଞ୍ଞତି ଅୱଦାରୀୟତୀତି ଖାଣୁ=ଛିନ୍ନସାଖୋ ରୁକ୍ଖୋ । ଜନ-ଜନନେ, ନସ୍ସ ୱା ଆତ୍ତଂ, ଜାୟତି ଗମନ ମନେନାତି ଜାଣୁ, ଜଣ୍ଣୁ=ଜଙ୍ଘୋରୂନଂ ସନ୍ଧି । ହର-ହରଣେ, ଏକ, ହରୀୟତୀତି ହରେଣୁ=ଗନ୍ଧଦବ୍ବ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କୁ-ସଦ୍ଦେ, ସୁ-ସୱନେ, ଦୁ-ଗମନେ, ୱର-ୱରଣେ, କର-କରଣେ, ପଣ-ବ୍ୟୱହାରଥୁତିସୁ, ତା-ପାଲନେ, ଲୀ-ନିଲୀୟନେ, ଏୱମାଦୀହି ଣୋ ହୋତି । କୱତି ନଦତି ଏତ୍ଥାତି କୋଣୋ=ଅସ୍ସି, ୱୀଣାଦିୱାଦନଦଣ୍ଡୋ ଚ । ସୁଣୋତୀତି ସୋଣୋ=ସୁନଖୋ, ନରୋ ଚ । ଦୱତି ପୱତ୍ତତୀତି ଦୋଣୋ=ପରିମାଣୱିସେସୋ । ୱିରୂପତ୍ତ ୱାରେତୀତି ୱଣ୍ଣୋ=ନୀଲାଦି । ସୱନଂ କରୋତୀତି କଣ୍ଣୋ=ସୱନଂ । ପଣୀୟତି ୱୋହରୀୟତୀତି ପଣ୍ଣୋ=ପଲାସୋ । ଲାୟତୀତି ତାଣଂ=ରକ୍ଖା । ନିଲୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଲେଣଂ=ନିଲୀୟନଟ୍ଠାନଂ ।
ସୁ-ସୱନେ, ୱୀ-ତନ୍ତସନ୍ତାନେ, ଏତେହି ଣକ ହୋତି । ସୁଣୋତୀତି ସୁଣୋ=ସୁନଖୋ । ୱୀୟତୀତି ୱୀଣା=ୱଲ୍ଲକୀ ।
ତିଣଆଦୟୋ ଣକନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ତିଜ-ତେଜନେ, ଜଲୋପୋ, ତେଜେତି ଏତେନାତି ତିଣଂ=ବୀରଣାଦି । ଲୀ ଲିହ ସାଦ କ୍ଲେଦାନଂ ଲୋ ଲୱା, ଲୀୟତି ରସତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ଲୋଣଂ ଲୱଣଂ, ଲେହୀୟତୀତି ଲୋଣଂ ଲୱଣଂ, ସାଦୀୟତୀତି ଲୋଣଂ ଲୱଣଂ, କ୍ଲେଦୟତୀତି ଲୋଣଂ ଲୱଣଂ, ଗମିସ୍ସ ଓ, ଗଚ୍ଛତୀତି ଗୋଣୋ=ଗୋ । ହର-ହରଣେ, ଣସ୍ସଞ୍ଜି, ହରୀୟତୀତି ହରିଣୋ=ମିଗୋ । ଈର-କମ୍ପନେ, ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଣସ୍ସ ଞିଚ, ଅତ୍ତନୋ ଲୂଖଭାୱେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଈରତି କମ୍ପତୀତି ଇରିଣଂ=ଊସରଂ । ଥୁ-ଅଭିତ୍ଥୱେ, ଦୀଘୋ, ଅଭିତ୍ଥୱୀୟତୀତି ଥୂଣଂ=ନଗରଂ, ଥୂଣୋ=ଘରତ୍ଥମ୍ଭୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ରୱଣ ୱରଣ ପୂରଣା ଦୟୋ ଅଣପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ସିଦ୍ଧା । ରୱତୀତି ରୱଣୋ=କୋକିଲୋ । ୱାରେତୀତି ୱରଣୋ=ପାକାରୋ । ପୂରୀୟତେ ଅନେନାତି ପୂରଣୋ=ପରିପୂରୀ ।
(ଇତି ଟୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ) ।
ପା-ରକ୍ଖଣେ, ୱସ-ନିୱାସେ, ଏତେତି ଅତି ହୋତି । ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ, ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ପତି=ସାମୀ, ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱସତି=ଗେହଂ ।
୭୦. ଧା ହି ସି ତନ ଜନ ଜର ଗମ ସଚା ତୁ ।
ଧା-ଧାରଣେ, ହି-ଗତିୟଂ, ତନ-ୱିତ୍ଥାରେ, ଜନ-ଜନନେ, ଜର-ୱୟୋ-ହାନିୟଂ, ଅମ ଗମ-ଗମନେ, ସଚ-ସମୱାୟେ, ଏତେହି ତୁ ହୋତି । ଧାରେତୀତି ଧାତୁ=ଗେରୁକାଦି । ହିନୋତି ପୱତ୍ତାତି ଫଲଂ ଏତେନାତି ହେତୁ=କାରଣଂ, ସେୱୀୟତି ଜନେହୀତି ସେତୁ=ବନ୍ଧତି (ପଦ୍ଧତି) । ତଞ୍ଞତେତି ତନ୍ତୁ=ସୁତ୍ତଂ । ଜନୀୟତେ କମ୍ମକିଲେସେହୀତି ଜନ୍ତୁ, ଜାୟତି କମ୍ମକିଲେହୀତି ୱା ଜନ୍ତୁ=ସତ୍ତୋ । ଜୀରତୀତି ଜତ୍ତୁ=ଅଂସସନ୍ଧି । ଗଚ୍ଛତୀତି ଗନ୍ତୁ=ଗମିକୋ, ସଚତି ସମେତୀତି ସତ୍ତୁ=ୟୱାଦିଚୁଣ୍ଣଂ ।
ଅର-ଗମନେତୀମସ୍ମା ତୁ ହୋତି, ଅରିସ୍ସ ଉଟ ଆଦେସୋଚ । ଅରତି ପୱତ୍ତତୀତି ଉତୁ=ହେମନ୍ତାଦି,
ପିତୁଆଦୟୋ ସଦ୍ଦା ତୁଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ପା-ରକ୍ଖଣେ, ଆସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ପିତା=ଜନକୋ । ପାତିସ୍ସେୱାଦିସ୍ସ ମୋ, ପାୟେତୀତି ମାତା=ଜନନୀ । ଭା-ଦିତ୍ତିୟଂ, ଭାତୀତି ଭାତା=ସୋଦରିୟୋ । ଧା-ଧାରଣେ, ଆସ୍ସ ଈତ୍ତଂ, ଧାରୀୟତୀତି ଧୀତା=ପୁତ୍ତୀ । ଦୁହ-ପପୂରଣେ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ, ତୁସ୍ସ ଞ୍ଛିଚ । ଦୁହତି ପସୱେ ପପୂରେତୀତି ଦୁହିତା=ପୁତ୍ତୀ । ଜନ-ଜନନେ, ଅସ୍ସ ଆତ୍ତଂ, ମା ଚାନ୍ତାଦେସୋ । ପପୁତ୍ତେ ଜନେତୀତି ଜାମାତା=ଦୁହିତୁପତି । ନହ-ବନ୍ଧନେ, ନହୀୟତି ବନ୍ଧୀୟତି ପେମେନାତି ନତ୍ତା-ପପୁତ୍ତୋ । ହୁ-ହୱନେ, ହୱତି ପୂଜେତୀତି ହୋତା=ୟଞ୍ଞକୋ । ପୂ-ପୱନେ, ପୁନାତି ଆୟତିଂ ଭୱଂ ପୱିତ୍ତଂ କରୋତୀତି ପୋତା=ସୋୟେୱ ।
ଜନ-ଜନନେ, କର-କରଣେ, ଏତେହି ରତୁ ହୋତି, ରକାରୋ ଅନ୍ତସରାଦିଲୋପତ୍ଥୋ । ଜାୟତୀତି ଜତୁ=ଲାଖା । କରୀୟତୀତି କତୁ=ସୟୂପୋ ୟଞ୍ଞୋ ।
ସକ-ସତ୍ତିୟମିଚ୍ଚସ୍ମା ଉନ୍ତୋ ହୋତି । ସକ୍କୋତୀତି ସକୁନ୍ତୋ=ପକ୍ଖୀ ।
କପ-ଅଚ୍ଛାଦନେ ଇଚ୍ଚସ୍ମା ଓତୋ ହୋତି । କପତୀତି କପୋତୋ=ପାରେୱତୋ । ଟୋ ତସ୍ସ ୱା ହୋତି କପୋଟୋ=ସୋୟେୱ ।
ୱସ-ନିୱାସେ, ରୁହ-ଜନନେ, ଭଦ୍ଦ-କଲ୍ୟାଣେ, ନନ୍ଦ-ସମିଦ୍ଧିୟଂ, ଜୀୱ-ପାଣଧାରଣେ, ଏୱମାଦୀତି ଅନ୍ତୋ ହୋହି । ୱସନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ କାଲେ କୀଳାପସୁତାତି ୱସନ୍ତୋ=ଉତୁ । ରୁହତି ଜାୟତୀତି ରୁହନ୍ତୋ=ରୁକ୍ଖୋ, ଏୱଂନାମକୋ ମିଗରାଜା ଚ । ଭଦ୍ଦିସ୍ସ ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ, ଭଜତି କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମନ୍ତି ଭଦନ୍ତୋ=ପବ୍ବଜିତୋ । ନନ୍ଦତି ଏତାୟାତି ନନ୍ଦନ୍ତୀ=ସଖୀ, ନଦାଦିପାଠା ୱୀ, ଏୱମୁପରି ଚ । ଜୀୱନ୍ତି ଏତା- ୟାତି ଜୀୱନ୍ତୀ=ଓସଧି । ସୱତୀତି ସୱନ୍ତୀ=ନଦୀ । ରୋଦାପେତୀତି ରୋଦନ୍ତୀ=ଓସଧି । ଅୱତି ରକ୍ଖତୀତି ଅୱନ୍ତୀ=ଜନପଦୋ ।
ହି-ଗତିୟ, ସୀ-ସୟେ, ଏତେହି ଅନ୍ତୋ ହୋତି ମୁକ ଚ । କକାରୋ ଅନ୍ତାୱୟୱତ୍ଥୋ, ହିମଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତି ଏତସ୍ମିନ୍ତି ହେମନ୍ତୋ=ଉତୁ, ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଊକା କୁସୁମାଦୟୋ ଚାତି ସୀମନ୍ତୋ=କେସମଗ୍ଗୋ ।
ହର-ହରଣେ, ରୁହ-ଜନନେ, କୁଲ-ପତ୍ଥାରେ, ଏତେତି ଇତୋ ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ସିନେହଂ ହରତୀତି ହରିତୋ=ୱଣ୍ଣୱିସେସୋ । ରୁହତୀତି ରୋହିତୋ=ମଚ୍ଛୱିସେସୋ । ରୁହତି ସରୀରେ ବ୍ୟାପନୱସେନାତି ରୋହିତଂ, ରସ୍ସ ଲତ୍ତେ ଲୋହିତଂ=ରୁଧିରଂ । ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣଂ କୁଲତି ପତ୍ଥରତୀତି କୋଲିତୋ=ଦୁତିୟଗ୍ଗସାୱକୋ, ଏୱଂ ନାମକୋ ମରୁ ଚ ।
ଭର ରଂଜ ୟଜ ପଚ ଏୱମାଦୀହି ଅତୋ ହୋତି । ଭରତୀତି ଭରତୋ=ନଟୋ । ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ରଞ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାହି ରଜତଂ=ସଜ୍ଝଂ । ୟଜିତବ୍ବୋତି ୟଜତୋ=ଅଗ୍ଗି । ପଚତୀତି ପଚତୋ=ସୂପକାରୋ ।
କିର-ୱିକିରଣେ, ଅଲ-ବନ୍ଧନେ, ଚିଲ-ୱସନେ, ଏୱମାଦୀହି ଆତକ ହୋତି, କିରତୀତି କିରାତୋ=ସୱରୋ, ରସ୍ସ ଲକ୍କେ କି- ଲାତୋ=ସୋୱ। ଅଲତୀତି ଅଲାତଂ=ଉମ୍ମୁକଂ । ଚିଲତୀତି ଚିଲାତୋ=ମଲଚ୍ଛଜାତି ।
ଅମ ମା ୱର କଲାଦୀହି ଅତ୍ତୋ ହୋତି । ଅମତି କାଲନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଅମତ୍ତଂ=ଭାଜନଂ । ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ, ମାନଂ ମତ୍ତଂ=ପମାଣଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚ । ୱରନ୍ତୁନେନାତି ୱରତ୍ତା=ୟୋତ୍ତଂ । କଲତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି କଲତ୍ତଂ=ଭରିୟା ।
ୱା-ଗମନେ, ତା-ପାଲନେ, ତନ-ୱିତ୍ଥାରେ, ଦମ-ଉପସମେ, ଅ-ମଗମନେ, ସି-ସେୱାୟଂ, ସୁ-ସୱନେ, ପୂ ପୱନେ, ଗୁପ-ଗୋୱନେ, ୟୁଜ-ସଂୟମେ, ଗହ-ଉପାଦାନେ, ଅତ-ସାତଚ୍ଚଗମାନ, ଖିପ-ପେରଣେ, ଏୱମାଦୀହି ତୋ ହୋତି । ୱାୟତୀତି ୱାତୋ=ୱାୟୁ । ତାୟତୀତି ତାତୋ=ପିତା । ତନୁତେତି ତନ୍ତଂ=ତନ୍ତୱୋ । ଦମତୀତି ଅନ୍ତୋ=ଦସନୋ । ଅମତି ୟାତୀତି ଅନ୍ତୋ=ଓସାନଂ, କୋଟ୍ଠାସସମୀପାୱୟୱା ଚ । ସେୱୀୟତୀତି ସେତୋ=ଧୱଲୋ । ସୁଣନ୍ତୁନେନାତି ସୋତଂ=ସୱନଂ । ସୱତୀତି ସୋତୋ=ଜଲପ୍ପୱାହୋ । ପୁନୀୟତୀତି ପୋତୋ=ବାଲୋ । ଗୋପୀୟତୀତି ଗୋତ୍ଥଂ=କଲାଦି । ୟୋଜନ୍ତ୍ୟନେନାତି ୟୋତ୍ତଂ=ରଜ୍ଜୁ । ମମାୟନ୍ତେହି ଗୟ୍ହତୀତି ଗତ୍ତଂ=ସରୀରଂ । ଅବାଧଂ ନିରନ୍ତରଂ ଅତତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ତା=ମନାଦି । ଖିପୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଖେତ୍ତଂ=କେଦାରଂ ।
ଗର ଘର-ସେଚନେ, ସି-ସେୱାୟଂ, ଦୂ-ପରିତାପନେ, ମିଦ-ସିନେହେ, ଚିତ-ସଞ୍ଚେତନେ, ପୁସ-ପୋସନେ, ୱିଦ-ଲାଭେ, ଏୱମାଦୀହି ତକ ୪ ହୋତି, ଘରତି ସିଞ୍ଚତୀତି ଘତଂ=ସପ୍ପି । ସେୱୀୟତୀତି ସିତୋ=ସେତୋ । ଦୁବ୍ବଚତ୍ତା ଦୂୟତି ପରିତାପେତୀତି ଦୂତୋ=ପେସରକାରୋ । ମିଜ୍ଜତି ସିନେହତୀତି ମିତ୍ତୋ=ସୁହଦୟୋ । ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ=ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମାଦି ଚ । ପୋସୀୟତୀତି ପୁତ୍ତୋ=ଅତ୍ତଜୋ । ୱିନ୍ଦନ୍ତି ପୀତି ମନେନାତି ୱିତ୍ତଂ=ଧନଂ । ୱର-ୱରଣସମ୍ଭତ୍ତୀସୁ, ୱରଣଂ ୱତ୍ତଂ=ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଦି ।
ନେତ୍ତଆଦୟୋ ତକ ପରା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ନୀ-ପାପନେ, ଏତ୍ତଂ, ତୁକ ଚ ନିପାତନା । ନୟତି ପାପେତୀତି ନେତ୍ତଂ=ନୟନଂ, ନେତା ଚ । କର-କର-ଣେ, ଅସ୍ସୁ, କରଣଂ କୁତ୍ତଂ=କିରିୟା । କମିସ୍ସ ଅସ୍ସୁ, କମତି ୟାତୀତି କୁନ୍ତୋ=ଆୱୁଧୱିସେସୋ । ରମ-କୀଳାୟଂ, ସୁପୁବ୍ବୋ, ସୁସ୍ସନିଚ୍ଚଂ ଦୀଘୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ରମଣଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ରମତୀତି ୱା ସୂରତୋ=ସୁଖସଂୱାସୋ । ମିହିସ୍ସଇସ୍ସୁ, ମିହତି ସିଞ୍ଚତୀତି ମୁତ୍ତଂ=ପସ୍ସାୱୋ । ପାଲ=ରକ୍ଖଣେ ଆସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଞିଚ । ପାଲୀୟତୀତି ପଲିତଂ=କେସଲୋମାନଂ ଜରାୟ କତଂ ସେତତ୍ତଂ, ସଦ୍ଧାଦିତ୍ତା ଅକାରେ ତଂ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି ସୋ ପଲିତୋ=ପୁମା, ପଲିତା=ଇତ୍ଥୀ । ମ୍ହିସ୍ସ ସି, ମିହି ଚ, ମ୍ହୟନଂ ସିତଂ=ମନ୍ଦହସିତଂ, ମ୍ହୟନଂ ମିହିତଂ=ତଦେୱ, କୁସ-ଅକ୍କୋସେ ତସ୍ସ ଈଞ, କୁସୀୟତି ଅକ୍କୋସୀୟତୀତି କୁସୀତୋ=ଅଲସୋ, ସି=ବନ୍ଧନେ, ଦୀଘୋ, ସେନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତି ଘରାୱାସଂ ଏତାୟାତି ସୀତା=ନଙ୍ଗଲଲେଖା, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ସମ-ଉପସମେ, ଦର-ଦରଣେ, ଦମ-ଉପସମେ, କିଲମ କ୍ଲମ-ଗେଲଞ୍ଞେ, ସପ-ଅକ୍କୋସେ, ୱସ-ନିୱାସେ, ଆପୁବ୍ବୋ, ଏୱମାଦୀହି ଅଥୋ ହୋତି । ସମେତୀତି ସମଥୋ=ସମାଧି । ଦରଣଂ ଦରଥୋ=ପୀଳା । ଦମନଂ ଦମଥୋ=ଦମୋ । କିଲମନଂ କିଲମଥୋ=ପରିସ୍ସମୋ । ସପନଂ ସପଥୋ=ସଚ୍ଚକରଣଂ । ଆୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆୱସଥୋ=ଘରଂ ।
ଉପପୁବ୍ବା ୱସତିସ୍ମା ଅଥୋ ହୋତି, ୱସ୍ସ ଓଟ ଚାଦେସୋ । ଉପୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥୋ=ତିଥିୱିସେସୋ, ନୱମହତ୍ଥି କୁଲଞ୍ଚ ।
ରମତିସ୍ମା ଥକ ହୋତି, କାନୁବନ୍ଧକରଣସାମତ୍ଥିୟା ଅତ କାରାଦୋପି ମଲୋପୋ । ରମନ୍ତି କୀଳନ୍ତି ଏତେନାତି ରଥୋ=ସନ୍ଦନୋ ।
ତିତ୍ଥଆଦୟୋ ଥକପରା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ତର-ତରଣେ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ପରରୂପାଦି, ତରନ୍ତ୍ୟନେନାତି ତିତ୍ଥଂ=ନଜ୍ଜାଦିଂ ୟେନାୱତରନ୍ତି ତଂ । ସିଚ-ରକ୍ଖଣେ, ସେଚତୀତି ସିତ୍ତଂ=ମଧୁଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ । ହସ-ହସନେ, ହସନ୍ତ୍ୟନେନାତି ହତ୍ଥୋ=କରୋ, ନକ୍ଖତ୍ତାଞ୍ଚ । ଗାୟତୀତି ଗାଥା=ପଜ୍ଜୱିସେସୋ । ଅରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତ୍ୟନେନାତି ଅତ୍ଥୋ=ଧନଂ । ରୋଗଂ ତୁଦତି ପୀଳେତୀତି ତୁତ୍ଥଂ=ଓସଧଂ । ୟୁ-ମିସ୍ସନେ, ଦୀଘୋ, ୟୱତୀତି ୟୂ- ଥୋ=ସଜାତିକାନଂ ତିରଚ୍ଛାନାନଂସମୂହୋ । ଗୁପ-ଗୋପନେ, ଦୀଘୋ, ପଲୋପୋ, ପଟିକୂଲତ୍ତା ଗୋପୀୟତୀତି ଗୂଥୋ=ୱଚ୍ଚଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ୱସ-ନିୱାସେ, ମସ-ଆମସନେ, କୁସ-ଅକ୍କୋସେ, ଏତେହି ଥୁ ହୋତି । ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୁ=ପଦତ୍ଥୋ । ଦଧିଂ ଆମସତୀତି ମତ୍ଥୁ=ଦଧିମଣ୍ଡୋ । କୁସୀୟତି ଅକ୍କୋସୀୟତି ଭେର ୱନାଦତ୍ତାତି କୋତ୍ଥୁ=ସିଗାଲୋ ।
ସକ-ସତ୍ତିୟଂ, ୱସ-ନିୱାସେ, ଏତେହି ଥି ହୋତି । ସକ୍କୋତି ଗନ୍ତୁମନେନାତି ସତ୍ଥି=ଊରୁ । ୱସୀୟତି ଅଚ୍ଛାଦୀୟତୀତି ୱତ୍ଥି=ନାଭିୟା ଅଧୋ ।
ୱୀ ୱା-ଗମନେତୀମସ୍ମା ଥିକ ହୋତି । ୱୀୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱୀଥି=ଆୱଲି ।
ସାରିସ୍ମା ଣ୍ୟନ୍ତା ରଥି ହୋତି । ସାରେତୀତି ସାରଥି=ରଥ-ୱାହୋ ।
ତା-ପାଲନେ, ଅତ-ସାତଚ୍ଚଗମନେ, ଏତେହି ଇଥି ହୋତି । ତାୟତି ପାଲେତୀତି ତିଥି=ପଟିପଦାଦି, ଅତତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତିଥି=ଅବ୍ଭାଗତୋ ।
ଇସତିସ୍ମା ଥୀ ହୋତି । ଇଚ୍ଛତି ଇଚ୍ଛୀୟତୀତି ୱା ଇତ୍ଥୀ=ନାରୀ ।
୯୫. ରୁଦ ଖୁଦ ମୁଦ ମଦ ଛିଦ ସୂଦ ସପ କମା ଦକ ।
ଏତେହି ଦକ ହୋତି । ରୁଦତୀତି ରୁଦ୍ଦୋ=ଉମାପତି । ରସ୍ସ ଲତ୍ତେ ଲୁଦ୍ଦୋ=ନେସାଦୋ । ଖୁଦତି ଅସହତୀତି ଖୁଦ୍ଦୋ=ନୀଚୋ । ମୋଦନ୍ତି ଏତାୟାତି ମୁଦ୍ଦା=ସକ୍ଖରମଙ୍ଗୁଲିୟଂ । ମଜ୍ଜନ୍ତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ମଦ୍ଦୋ=ଜନପଦୋ । ଛିଜ୍ଜତୀତି ଛିଦ୍ଦଂ=ରନ୍ଧଂ । ଊସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ସୂଦତି ସାମିକେହି ଭତିଂ ପକ୍ଖରତୀତି ସୁଦ୍ଦୋ=ୱସଲୋ । ସପନ୍ତୁନେନାତି ସଦ୍ଦୋ=ସୋତୱିସୟୋ । କାମୀୟତୀତି କନ୍ଦୋ=ମୂଲୱିସେସୋ ।
କୁନ୍ଦଆଦୟୋ ଦକଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । କମିସ୍ସ ଅସ୍ସୁ, କାମୀୟତୀତି କୁନ୍ଦୋ=ପୁପ୍ଫୱିଧସସୋ, ମଣିସ୍ସ ମନ, ମଞ୍ଞତେତି ମନ୍ଦୋ=ଜଳୋ । ୱୁଣାତିସ୍ସ ବୁନ, ୱୁଣୀୟତି ସଂୱରୀୟତୀତି ବୁନ୍ଦୋ=ମୂଲପ୍ପଦେସୋ । ନିନ୍ଦ-ଗରହାୟଂ, ନଲୋପୋ, ନିନ୍ଦୀୟତୀତି ନିଦ୍ଦା=ସୋପ୍ପଂ । ଉନ୍ଦ-କିଲେଦନେ, ନଲୋପୋ, ଉନ୍ଦତି କିଲେଦତୀତି ଉଦ୍ଦୋ=ଜଲବିଳାଲୋ । ସଂପୁବ୍ବସ୍ସ ଉନ୍ଦିସ୍ସ ଚ, ସମ୍ମା ଉନ୍ଦତି କିଲେଦତୀତି ସମୁଦ୍ଦୋ=ସାଗରୋ । ପୁଲ-ମହତ୍ତହିଂ ସାଞାଣେସୁ, ଇମୁଞ, ପୁଲତି ହିଂସତୀତି ପୁଲିନ୍ଦୋ=ସୱରୋ । ଏୱଂ-ମଞ୍ଞେପି ।
ଦଦ-ଦାନେତୀମସ୍ମା ଦୁ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖଂ ଦଦାତୀହି ଦଦ୍ଦୁ=କୁଟ୍ଠୱିସେସୋ ।
ଖନ ଖଣ-ଅୱଦାରଣେ, ଅନ-ପାଣନେ, ଦମ-ଉପସମେ, ରମ-କୀଳାୟଂ, ଏତେହି ଧୋ ହୋତି । ଞାଣେନ ଧଞ୍ଞତେତି ଖନ୍ଧୋ=ରାସି । ଅନତି ଜୀୱତି ଏତେନାତି ଅନ୍ଧୋ=ଅଚକ୍ଖୁକୋ । ଦମେତବ୍ବୋତି ଦନ୍ଧୋ=ଜଳୋ, ରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସପ୍ପାଦୟୋତି ରନ୍ଧଂ=ଛିଦ୍ଦଂ ।
ମୁଦ୍ଧଆଦୟୋ ଧନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ମୁଦ-ତୋସେ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ, ମୋଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଊକାତି ମୁଦ୍ଧା=ମତ୍ଥକୋ । ଅର-ଗମନେ, ଅରନ୍ତି ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅଦ୍ଧା=ମଗ୍ଗୋ, କାଲୋ ଚ, ଅଦ୍ଧଂ=ଉପଦ୍ଧଂ । ଗିଧ-ଅଭି କଙ୍ଖାୟଂ, ଇସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ଗେଧତୀତି ଗଦ୍ଧୋ=ଗିଜ୍ଝୋ । ୱିଧ-ୱେଧନେ, ଏତ୍ତାଭାୱୋ, ପରିୱଜ୍ଝତୀତି ୱିଦ୍ଧଂ=ୱିମଲଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ସେତିସ୍ମା ଧୁକ ହୋତି । ସୟନ୍ତି ଏତାୟାତି ସୀଧୁ=ସୁରାୱିସେସୋ ।
୧୦୧. ୱରାରକରତରଦରୟମଅଜ୍ଜମିଥସକା କୁନୋ ।
ୱର-ୱରଣସମ୍ଭତ୍ତୀସୁ, ଅର-ଗମନେ, କର-କରଣେ, ତର-ତର-ଣେ ଦର-ୱିଦାରଣେ, ୟମ-ଉପରମେ, ଅଜ୍ଜ ସଜ୍ଜ-ଅଜ୍ଜନେ, ମିଥ-ସଙ୍ଗମେ, ସକ-ସତ୍ତିୟଂ, ଏତେହି କୁନୋ ହୋତି । ‘‘ରା ନସ୍ସ ଣୋ’’ତି (୫-୧୭୧) ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ, ୱାରେତୀତି ୱରୁଣୋ=ଏୱଂନାମକୋ ଇସି, ଦେୱରାଜା, ପାଦପୋ ଚ । ଅରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅରୁଣୋ=ସୂରିୟୋ, ତସ୍ସ ସାରଥି ଚ । ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ ହଦୟକମ୍ମନଂ କରୋତୀତି କରୁଣା=ଦୟା । ବାଲଭାୱଂ ଅତରୀତି ତରୁଣୋ=ୟୁୱା । ‘‘ଣିଣାପିନ’’ନ୍ତି (୫.୧୬୦) ୟୋଗୱିଭାଗା ଣିଲୋପୋ, ୱିଦାରେତୀତି ଦାରୁଣୋ=କକ୍ଖଳୋ । ୟମେତି ପାୱଂ ନାସେତୀତି ୟମୁନା=ଏକା ମହାନଦୀ । ଅଜ୍ଜତି ଧନସଞ୍ଚୟଂ କରୋତୀତି ଅଜ୍ଜୁନୋ=ରାଜା, ରୁକ୍ଖୱିସେସୋ ଚ । ମିଥୋ ସଙ୍ଗମୋ ମିଥୁନଂ=ପୁମିତ୍ଥିୟୁଗଳଂ । ସକ୍କୋତୀତି ସକୁନୋ=ପକ୍ଖୀ । ନଦାଦିପାଠା ୱୀମ୍ହି=ସକୁନୀ । ‘‘ତଥନରାନଂଟଟ୍ଠଣଲା’’ତି (୧-୨୭) ୱା ଣତ୍ତେ=ସକୁଣୋ, ସକୁଣି ।
ଅଜ ୱଜ-ଗମନେ ତୀମସ୍ମା ଇନୋ ହୋତି । ଅଜତି ୱିକ୍କୟଂ ୟାତୀତି ଅଜିନଂ=ଚମ୍ମଂ ।
ୱିପିନଆଦୟୋ ଇନନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ୱପ-ବୀଜନିକ୍ଖେପେ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ୱପନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିପିନଂ=ୱନଂ । ସୁପ-ସୟେ, ସୁପନ୍ତି ଏତେନାତି ସୁପିନଂ=ନିଦ୍ଦା, ସୁପନ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠଞ୍ଚ । ତୁଦ-ବ୍ୟଥନେ, ଦସ୍ସ ହୋ, ତୁଦତି ସତ୍ତେ ପୀଳେତୀତି ତୁହିନଂ=ହିମଂ । କପ୍ପ-ସାମତ୍ଥିୟେ, କପ୍ପତି ରିପୱୋ ୱିଜେତୁଂ ସମତ୍ଥେତୀତି କପ୍ପିନୋ=ରାଜା । କମ-ପଦୱିକ୍ଖେପେ, ଅସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, କମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମୀନାଦୟୋ ପୱିସନ୍ତୀତି କୁମିନଂ=ମଚ୍ଛବନ୍ଧନୋପକରଣୱିସେସୋ । ଦା-ଦାନେ, ଦେନ୍ତି ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଦିନଂ=ଦିୱସୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କିରତିସ୍ମା କନୋ ହୋତି । ନସ୍ସ ଣୋ, କିରନ୍ତି ୱିକିରନ୍ତୀତି କିରଣା=ରଂସିୟୋ ।
ଦୀ-ଖୟେ, ଜି-ଜୟେ, ଇ-ଅଜ୍ଝେନଗତୀସୁ, ମୀ-ହିଂସାୟଂ, ଏତେହି ନକ ହୋତି । ଅଦେସି ଖୟମଗମାସୀତି ଦୀନୋ=ନିଦ୍ଧନୋ । ପଞ୍ଚମାରେ ଅଜିନୀତି ଜିନୋ=ବୁଦ୍ଧୋ । ଏସି ଇସ୍ସରତ୍ତମଗମାସୀତି ଇନୋ=ସାମୀ । ମୀୟତେ ହିଂସୀୟତେତି ମୀନୋ=ମଚ୍ଛୋ ।
ସି-ବନ୍ଧନେ, ଧା-ଧାରଣେ, ୱୀ ୱା-ଗମନେ, ଏତେହି ନୋ ହୋତି । ସେତି ବନ୍ଧତୀତି ସେନୋ=ସସାଦନୋ ସେନା=ଚମୂ । ଧାରେତୀତି ଧାନା=ଭଜ୍ଜିତୟୱୋ । ୱେତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱେନୋ=ହୀନଜାତି । ସତ୍ତେସୁ ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱାନଂ=ତଣ୍ହା ।
ଊନଆଦୟୋ ନନ୍ତା ନୀପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଊହ-ୱିତକ୍କେ, ହଲୋପୋ, ଊହନଂ ଊନୋ=ଅପୁଣ୍ଣୋ । ହି-ଗତିୟଂ, ଦୀଘତ୍ତଂ, ହେସି ହୀନତ୍ତମଗମୀତି ହୀନୋ=ନିହୀନୋ । ଚି-ଚୟେ, ଦୀଘତ୍ତଂ, ଚୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରତନାନୀତି ଚୀନୋ=ଜନପଦୋ । ହନିସ୍ସ ଜଘୋ, ହଞ୍ଞତୀତି ଜଘନଂ=କଟି । ଠାସ୍ସ ଥେ ଠାତି ପୱତ୍ତତୀତି ଥେନୋ=ଚୋରୋ । ଉନ୍ଦିସ୍ସ ଓଦୋ, ଉନ୍ଦୀୟତୀତି ଓଦନୋ=ଅନ୍ନଂ । ଅନ୍ନଂ । ରଂଜିସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ଅକ ଚ, ରଂଜତେ ଅନେନାତି ରଜନଂ=ରାଗୋ । ରଞ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ରଜନୀ=ରତ୍ତି । ପଦିସ୍ସ ଜୁନୁକ, ପଜ୍ଜତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପଜ୍ଜୁନ୍ନୋ=ଇନ୍ଦୋ, ମେଘୋ ଚ । ଗମିସ୍ସ ଗଙ, ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିହଙ୍ଗାଦୟୋତି ଗଗନଂ=ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ୱୀ ୱା-ଗମନେ, ପତ ପଥ-ଗମନେ, ଏତେହି ତନୋ ହୋତି । ୱେତି ପୱତ୍ତତି ଏତେନାତି ୱେତନଂ=ଭତି । ପତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପତ୍ତନଂ=ନଗରଂ ।
ରମ କୀଳାୟମିଚସ୍ମା ତନକ ହୋତି । ‘‘ଗମାଦିରାନଂ ଲୋପୋନ୍ତସ୍ସା’’ତି (୫.୧୦୯) ମଲୋପୋ, ରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ରତନଂ=ମଣି ଆଦୀ, ହତ୍ଥମତ୍ତଞ୍ଚ ।
ସୂ-ପସୱେ, ଭା-ଦିତ୍ତିୟଂ, ଏତେହି ନୁକ ହୋତି । ପସୱୀୟତୀତି ସୂନୁ=ପୁତ୍ତୋ । ଭାତି ଦିବ୍ବତୀତି ଭାନୁ=ସୂରିୟୋ ।
ଧା-ଧାରଣେତୀମସ୍ମା ନୁକ ହୋତି, ଧାସ୍ସ ଏ ଚ । ଧାରେତୀତି ଧେନୁ=ଗାୱୀ ।
ୱତ୍ତ-ୱତ୍ତନେ, ଅଟ-ଗମନତ୍ଥୋ, ଅୱ-ରକ୍ଖଣେ, ଧମ-ସଦ୍ଦେ, ଅସ-ଖେପନେ, ଏତେହି ଅନି ହୋତି । ୱତ୍ତନ୍ତି ଏତେନାତି ୱତ୍ତନି=ତସରଦଣ୍ଡଂ । ୱୀମ୍ହି ୱତ୍ତନୀ=ପନ୍ଥୋ । ଅଟତେ ଗମ୍ମତେତି ଅଟନି= ମଞ୍ଚଙ୍ଗୋ। ସତ୍ତେ ଅୱତି ରକ୍ଖତୀତି ଅୱନି=ମହୀ । ଧମନ୍ତି ଏତେନ ୱୀଣାଦୟୋତି ଧମନି=ସୀରା । ଦଣ୍ଡତ୍ଥାୟ ଅସୀୟତେ ଖିପୀୟତେତି ଅସନି=କୁଲିସଂ ।
ୟୁ-ମିସ୍ସନେତୀମସ୍ମା ନି ହୋତି । ୟୱନ୍ତି ସତ୍ତା ଅନେନ ଏତୀଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟୋନି=ଭଗଂ, ଅଣ୍ଡଜାଦିୟୋନି ଚ ।
(ଇତି ତୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ) ।
ଚମ-ଅଦନେ, ଅପ-ପାପୁଣନେ, ପା-ରକ୍ଖଣେ, ୱପ-ବୀଜନିକ୍ଖେପେ, ଏତେହି ପୋ ହୋତି । ଚମନ୍ତି ଅଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଚମ୍ପା=ନଗରଂ, ଅପେସି ଈସକମତ୍ତମଗମାସୀତି ଅପ୍ପଂ=ଅବହୁ । ଅପାୟଂ ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ପାପଂ-କିବ୍ବିସଂ । ୱପନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱପ୍ପୋ=କେଦାରଂ ।
ୟୁ-ମିସ୍ସନେ, ଥୁ-ଅଭିତ୍ଥୱେ, କୁ-ସଦ୍ଦେ, ଏତେହି ପୋ ହୋତି, ଏତେସଂ ଦୀଘୋ ଚ । ଦୀଘୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟା ଓତ୍ତାଭାୱୋ । ୟୱନ୍ତି ସହ ୱତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୟୂପୋ=ୟଞ୍ଞୟଟ୍ଠି, ପାସାଦୋ ଚ । ଥୱୀୟତୀତି ଥୂପୋ=ଚେତିୟଂ । କୱନ୍ତି ନଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କୂପୋ=ଉଦପାନୋ ।
ଖିପ-ପେରଣେ, ସୁପ-ସୟେ, ନୀ-ନୟେ, ସୂ-ପସୱେ, ପୂ-ପୱନେ, ଏତେହି ପକ ହୋତି । ଖପତି ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଖିପ୍ପଂ=ସୀଘଂ । ସୁପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁନଖାଦୟୋତି ସୁପ୍ପଂ=ପପ୍ଫୋଟନଂ । ନୟନ୍ତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ନିପୋ=ରକ୍ଖୋ । ସୱତି ରୁଚିଂ ଜନେତୀତି ସୂପୋ=ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିସେସୋ । ପୱୀୟତି ମରିଚଜୀରକାଦୀହି ପୱିତ୍ତଂ କରୀୟତୀତି ପୂପଂ=ଖଜ୍ଜକଂ ।
ସିପ୍ପଆଦୟୋ ପକଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ସପିସ୍ସ ଅସ୍ସଇତ୍ତଂ, ସପତି ଅନେନାତି ସିପ୍ପଂ=କଲା । ୱପିସ୍ସ ଅସ୍ସି, ୱିଜ୍ଜଂ ୱପତୀତି ୱିପ୍ପୋ=ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ୱସ୍ସ ବୋ, ୱପତି ବହି ନିକ୍ଖମତି ହଦୟଙ୍ଗତସୋକେନାତି ବପ୍ପଂ=ଅସ୍ସୁ । ଛୁପ-ସମ୍ଫସ୍ସେ, ଉସ୍ସେ, ଛୁପତି ଅନେନାତି ଛେପ୍ପଂ=ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ । ରୁପ=ରୁପ୍ପନେ, ପଲୋପ ଦୀଘା, ରୁପ୍ପତି ୱିକାରମାପଜ୍ଜତୀତି ରୂପଂ-ଭୂତଭୂତିକଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ସାସ ଅନୁସିଟ୍ଠିୟମିଚ୍ଚସ୍ମା ଅପୋ ହୋତି । ସାସୀୟନ୍ତି ଏତେନାତି ସାସପୋ=ୱୀହିୱିସେସୋ ।
ୱିଟପଆଦୟୋ ଅପନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ୱଟ-ୱେଟ୍ଠନେ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ୱଟତି ୱେଟ୍ଠତି ଏତେନାତିୱିଟପୋ=ଗୁମ୍ବୱିସେସୋ, କୁଥ-ପୂତିଭାୱେ, ଥସ୍ସ ଣୋ, ଅକୁଥି ପୂତିଭାୱମଗମୀତି କୁଣପୋ=ମତକୋ । ମଣ୍ଡ=ଭୂସନେ, ମଣ୍ଡେତି ଜନଂ, ମଣ୍ଡୀୟତି ଜନେହୀତି ୱା ମଣ୍ଡପୋ=ଜନାଲୟୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଗୁପିସ୍ମା ଫୋ ହୋତି । ଗୋପୀୟତୀତି ଗୋପ୍ଫୋ=ଚରଣଗଣ୍ଠି ।
ଗରସରାଦୀହି ବୋ ହୋତି । ଗରତି ଅଞ୍ଞେ ଅନେନ ପୀଳେତୀତି ଗବ୍ବୋ=ଅଭିମାନୋ । ସରତି ପୱତ୍ତତୀତି ସବ୍ବୋ=ସକଲୋ । ଫଲକାମେହି ଜନେହି ଅମୀୟତି ଗମୀୟତୀତି ଅମ୍ବୋ=ଚୂତୋ । ପୁତ୍ତେନ ଅମୀୟତି ଗମୀୟତୀତି ଅମ୍ବା=ମାତା ।
ନିମ୍ବଆଦୟୋ ବନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ନମିସ୍ସ ଅସ୍ସି, ନମତି ଫଲଭାରେନାତି ନିମ୍ବୋ=ଅରିଟ୍ଠୋ । ୱମିସ୍ସ ୱସ୍ସ ବିତ୍ତଂ । ପିତ୍ତାଦୟୋ ୱମତି ଉଗ୍ଗିରତୀତି ବିମ୍ବଂ=ସରୀରଂ । କୁସିସ୍ସ ଅମୁକ, ତିତ୍ତେନ କୁସୀୟତି ଅକ୍କୋସୀୟତୀତି କୋସମ୍ବୋ=ରୁକ୍ଖୋ । କଦତିସ୍ସ ଅମୁକ, କଦନ୍ତି ଏତେନ ଦ୍ୱାରାଦୀନୀତି କଦମ୍ବୋ=ରୁକ୍ଖୋ । କୁଟିସ୍ସ ଉମୁକ, ଜନେହି କୋଟୀୟତି ପୱତ୍ତୀୟତୀତି କୁଟୁମ୍ବଂ=ଚତୁପ୍ପଦୋ, ଖେତ୍ତଂ, ଘରଂ, କଲତ୍ତଂ, ଦାସା ଚ । କଣ୍ଡିସ୍ସ କୁଡୁ । ତଣ୍ଡୁଲାଦୟୋ ଅନେନ କଣ୍ଡନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି କୁଡୁବୋ=ମାନଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଦର ୱିଦାରଣେତୀମସ୍ମା ବି ହୋତି । ଓଦନାଦୀନି ଦାରେନ୍ତି ଜତାୟାତି ଦବ୍ବି=କଟଚ୍ଛୁ, ୱୀମ୍ହି ଦବ୍ବୀ ।
୧୨୪. କର ସର ସଲ କଲ ୱଲ୍ଲ ୱସା ଅଭୋ ।
କର-କରଣେ, ସର-ଗତି ହିଂସାଚିନ୍ତାସୁ, ସଲ-ଗମନତ୍ଥୋ, କଲ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ୱଲ ୱଲ୍ଲ-ସଂୱରଣେ, ୱସ-ନିୱାସେ, ଏତେହି ଅଭୋ ହୋତି । କରୋତୀତି କରଭୋ=ଓଟ୍ଠା, ପାଣିପ୍ପଦେସୋ ଚ । ସରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସରଭୋ=ମିଗୱିସେସୋ । ସଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସଲଭୋ=ପଟଙ୍ଗୋ। କଲୀୟତି ପରିମୀୟତି ୱୟସାତି କଲଭୋ=ହତ୍ଥିପୋତକୋ । ତଦମିନାଦିପାଠା ଳତ୍ତେ କଳଭୋ=ସୋୱ । ୱଲ୍ଲେତି ସଂୱରଣଂ କରୋତୀତି ୱଲ୍ଲଭୋ=ପିୟୋ । ୱସନ୍ତ୍ୟନେନାତି ୱସଭୋ=ପୁଙ୍ଗୱୋ ।
ଗଦତିସ୍ମା ରଭୋ ହୋତି । ଗଦତୀତି ଗଦ୍ରଭୋ=ଖରୋ ।
ଉସ-ଦାହେ, ରାସ-ସଦ୍ଦେ, ଏତେହି କଭୋ ହୋତି । ଉସତି ପଟିପକ୍ଖେ ଦହତୀତି ଉସଭୋ=ସେଟ୍ଠୋ । ରାସତି ନଦତୀତି ରାସଭୋ=ଗଦ୍ରଭୋ ।
ଇ ଇତିସ୍ମା ଭକ ହୋତି । ଏତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଇଭୋ=ହତ୍ଥୀ ।
ଗର ଘର-ସେଚନେ, ଅୱ-ରକ୍ଖନେ, ଏତେହି ଭୋ ହୋତି । ଗରତି ବହି ନିକ୍ଖମନୱସେନ ସିଞ୍ଚତୀତି ଗବ୍ଭୋ=ପସୱୋ, ଓୱରକୋ ଚ । ଅୱତି ସତ୍ତେ ରକ୍ଖତୀତି ଅବ୍ଭଂ=ମେଘୋ ।
ସୋବ୍ଭଆଦୟୋ ଭନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ସଦତିସ୍ସ ଅସ୍ସ ଓତ୍ତଂ, ସୀଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସୋବ୍ଭଂ=ୱିୱରଂ, ସୋବ୍ଭୋ=ଜଲାସୟୱିସେସୋ । କମିସ୍ସ ଅସ୍ସୁ, କାମୀୟତୀତି କୁମ୍ଭୋ=ଦସମ୍ବଣମତ୍ତୋ, ଘଟୋ ଚ । (କେନ ଜଲେନ ଉମ୍ଭୀୟତି ପୂରୀୟତୀତି ୱା କୁମ୍ଭୋ=ଘଟୋ ।) କୁସିସ୍ସ ଉମୁକ, କୁସତି ଅୱ୍ହାୟତୀତି କୁସୁମ୍ଭଂ=ମହାରଜନଂ । କୁସୁମ୍ଭୋ=କନକଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଉସାଦୀହି କୁମୋ ହୋତି । ଉସତି ଦହତୀତି ଉସୁମଂ=ଉଣ୍ହଂ । କୁସତି ଅୱ୍ହାୟତୀତି ସୁକୁମଂ=ପୁପ୍ଫଂ । ପଜ୍ଜତି ଦେୱପୂଜାଦିଂ ୟାତୀତି ପଦୁମଂ=ପଙ୍କଜଂ । ସୁଖୟତୀତି ସୁଖୁମ=ଅଣୁ ।
ୱଟୁମଆଦୟୋ କୁମନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ଥେ । ୱଜିସ୍ସ-ନ୍ତସ୍ସ ଟୋ, ୱଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱଟୁମଂ=ପଥୋ । ସିଲିସସ୍ସ ଲିସ୍ସେ, ସିଲିସ୍ସତୀତି ସିଲେସୁପଂ=ସେମ୍ହଂ । କମିସ୍ସ କୁଙ୍କାଦେସୋ, କାମୀୟତୀତି କୁଙ୍କମଂ=କସ୍ମୀରଜଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଗୁଧ ପରିୱେଟ୍ଠନେତୀମସ୍ମା ଉମୋ ହୋତି । ଗୁଧତି ପରିୱେଟ୍ଠତୀତି ଗୋଧୁମୋ=ଧଞ୍ଞୱିସେସୋ ।
ପଠତିଚରତିସ୍ମା ଅମ ଇମା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ପଟ୍ଠୀୟତି ଉଚ୍ଚାରୀୟତି ଉତ୍ତମଭାୱେନାତି ପଠମଂ=ସେଟ୍ଠଂ । ଚରତି ହୀନତ୍ତଂ ୟାତୀତି ଚରିମଂ=ପଚ୍ଛିମଂ ।
ହି-ଗତିୟଂ, ଧୂ-କମ୍ପନେ, ଏତେହି ମକ ହୋତି । ହିନୋତି ପୱତ୍ତହୀତି ହିମଂ=ତୁହିନଂ । ଧୁନାତି କମ୍ପତୀତି ଧୂମୋ=ଅଗ୍ଗିପସୱୋ ।
ଭୀ-ଭୟେତୀମସ୍ମା ରୀସନୋ ହୋତି ମକଚ । ଅନ୍ତସରାଦିଲୋପୋ, ଭାୟନ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ଭୀସନୋ=ଭୟାନକୋ । ଭୀମୋ=ସୋୱ ।
୧୩୬. ଖୀ ସୁ ୱୀ ୟା ଗାହି ସା ଲୂ ଖୁ ହୁ ମର ଧର ଘର ଜମାମ ସମା ମୋ ।
ଖୀ-ଖୟେ । ସୁ-ସୱନେ, ୱୀ-ତନ୍ତସନ୍ତାନେ, ୟା-ପାପୁଣନେ, ଗା-ସଦ୍ଦେ, ହି-ଗତିୟଂ, ସା-ତନୁକରଣାୱସାନେସୁ, ଲୂ-ଛେଦନେ, ଖୁ-ସଦ୍ଦେ, ହୁ-ହୱନେ, ମର-ପାଣଚାଗେ, ଧର-ଧାରଣେ, କର-କରଣେ, ଘର-ସେଚନେ, ଜମ-ଅଦନେ, ଅମ ଗମ-ଗମନେ, ସମ-ଉପମେ, ଏତେହି ଧାତୂହି ମୋ ହୋତି । ଖେପନଂ ନିରୁପଦ୍ଦୱକରଣତାୟ ଖେମୋ=ନିରୁପଦ୍ଦୱୋ । ସୁନୋତୀତି ସୋମୋ=ଚନ୍ଦୋ । ୱାୟନ୍ତି ଏତେନାତି ୱେମୋ=ତନ୍ତୱାୟୋପକରଣଂ । ୟାତୀତି ୟାମୋ=ଦିନସ୍ସ ଛଟ୍ଠୋ ଭାଗୋ, ଅଟ୍ଠମୋ ୱା । ଗାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗାମୋ=ସଂୱସଥୋ । ହିନୋତି ପୱତ୍ତତୀତି ହେମଂ=ସୁୱଣ୍ଣଂ । ସାତି ସୁନ୍ଦରତ୍ତଂ ତନୁଂ କରୋତୀତି ସାମୋ=କାଳୋ । ଲୂୟତେତି ଲୋମଂ=ତନୁରୁହଂ । ଖୂୟତେ ଉତ୍ତମଭାୱେନାତି ଖୋମଂ=ଅତସି । ହୱନଂ, ହୂୟତେ ୱା ହୋମଂ=ହୁତି । ମରନ୍ତ୍ୟନେନାତି ମମ୍ବଂ=ୟସ୍ମିଂ ତାଳିତେ ନ ଜୀୱତି ତଂ । ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେନ୍ତେ ଅପାୟେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେ ଚ ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ=ପରିୟତ୍ୟାଦି। କରଣଂ, କରୀୟତୀତି ୱା କମ୍ମଂ=ସୁଖଦୁକ୍ଖଫଲାଦି । ସେଦୋ ପଗ୍ଘରତି ଅନେନାତି ଘମ୍ମୋ=ନିଦାଘୋ । ଜମେତି ଅଭକ୍ଖି ତବ୍ବଂ ଅଦତୀତି ଜମ୍ମୋ=ନିହୀନୋ, ଅନିସମ୍ମକାରୀ ଚ । ଅମେତି ପେମେନ ପୁତ୍ତକେସୁ ପୱତ୍ତତୀତି ଅମ୍ମା=ମାତା । ସମେନ୍ତି ଅନେନାତି ସମ୍ମା=ପିୟସମୁଦାଚାରୋ ।
ଅସ୍ମଆଦୟୋ ମନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ, ପରରୂପାଦୀନମଭାୱୋ ନିପାତନା । ଅସ-ଖେପନେ, ଅସ୍ସତେତି ଅସ୍ମା=ପାସାଣୋ । ଭସ-ଭସ୍ମୀକରଣେ, ଭସତି ପକ୍ଖରତୀତି ଭସ୍ମା=ଛାରିକା । ଉସ-ଦାହେ, ଉସତି ଦହତୀତି ଉସ୍ମା=ତେଜୋଧାତୁ । ୱିସ-ପୱିସନେ, ପୱିସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱେସ୍ମଂ=ଘରଂ । ଭୀ-ଭୟେ, ମସ୍ସ ସୁଞ, ଭାୟନ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ଭେସ୍ମା=ଭୟାନକୋ । ଅସତିସ୍ସ ଧଙ, ଅସ୍ସତି ଜନେହି ଚଜୀୟତୀତି ଅଧମୋ=ନିହୀନୋ । କରୋତିସ୍ସ ଅସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, କରୋତୀତି କୁମ୍ମୋ=କଚ୍ଛପୋ । ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ନୟତିସ୍ମା ମି ହୋତି । ନୟତୀତି ନେମି=ଚକ୍କନ୍ତଂ ।
ଏତେସଦ୍ଦା ମିଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଊହ-ୱିତକ୍କେ, ହଲୋପୋ, ଊହନ୍ତି ୱିତକ୍କେନ୍ତି ଏତେନାତି ଊମି=ତରଙ୍ଗୋ । ଭୂ-ସତ୍ତାୟଂ ଓତ୍ତାଭାୱୋ, ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୂମି=ମହୀ । ନି-ପାପନେ, ଏତ୍ତାଭାୱୋ, ସୁଗତିଂ ନେତି ପାପେତୀତି ନିମି=ରାଜା । ରସ-ଅସ୍ସାଦନେ, ପରରୂପାଭାୱୋ, ରସନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟାତି ରସ୍ମି=ରଜ୍ଜୁ ।
(ଇତି ପୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ) ।
ମା-ମାନେ-ଛା-ଛାଦନେ, ଏତେହି ୟୋ ହୋତି । ମେତି ପରିମେତି ଅଞ୍ଞେନ ଉତ୍ତମେନ ଗୁଣେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଗୁଣନ୍ତି ମାୟା=ସନ୍ତଦୋସ ପଟିଚ୍ଛାଦନ ଲକ୍ଖଣା । ଛେତି ଛିନ୍ଦତି ସଂସୟନ୍ତି ଛାୟା=ପଟିବିମ୍ବଂ ।
ଜନିସ୍ମା ୟୋ ହୋତି, ଜନିସ୍ସ ଜା ଚ, ଜନେତୀତି ଜାୟା=ଭରିୟା ।
ହଦୟଆଦୟୋ ୟନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ହରିସ୍ସ ଦଙ, ହରତୀତି ହଦୟଂ=ଚିତ୍ତଂ, ମନୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନିସ୍ସୟୋ ଚ, ତନିସ୍ସଅକ, ଅତ୍ତନି ପେମଂ ତନୋତୀତି ତନୟୋ=ପୁତ୍ତୋ । ସରତିସ୍ସ ସୁରି, ସରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସୂରିୟୋ=ଆଦିଚ୍ଚୋ । ହରତିସ୍ସ ମ୍ମିଙ, ସୁଖମାହରତୀତି ହମ୍ମିୟଂ=ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନପାସାଦୋ । କସ-ଗମନେ, କସସ୍ସ ଅଲକ, ଅସ୍ସ ଇ ଚ, କସତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୟାତୀତି କିସଲୟଂ=ପଲ୍ଲୱଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
୧୪୩. ଖୀ ସି ସି ନୀ ସୀ ସୁ ୱୀ କୁସୂହି ରକ ।
ଖୀ-ଖୟେ, ସି-ସେୱାୟଂ, ସି-ବନ୍ଧନେ, ନୀ-ପାପନେ, ସୀ-ସୟେ, ସୁ-ସୱନେ, ୱୀ ୱା-ଗମନେ, କୁ-ସଦ୍ଦେ, ସୂ-ପସୱେ, ଏତେହି ରକ ହୋତି । ଖୟତି ଦୁହନେନାତି ଖୀରଂ=ପୟୋ । କୁସୁମାଦୀହି ସେୱୀୟତୀତି ସିରୋ=ମୁଦ୍ଧା । ସେତି ସରୀରଂ ବନ୍ଧତୀତି ସିରା=ଦେହବନ୍ଧନୀ । ନେତି, ପରେହିୱାନୀୟତୀତି ନୀରଂ=ଜଲଂ । ସୟତୀତି ସୀରୋ=ହଲଂ । ଅନିଟ୍ଠଫଲ- ଦାୟକତ୍ତଂ ସୱତୀତି ସୁରା=ମଦିରା । ସୁଣୋତି ଉତ୍ତମଗୀତାଦିନ୍ତି ସୁରୋ=ଦେୱୋ । ୱେତି ଉତ୍ତମଭାୱଂ ୟାତୀତି ୱୀରୋ=ୱିକ୍କନ୍ତୋ । କୱତି ନଦତୀତି କୁରଂ=ଭତ୍ତଂ । ଭୟଟ୍ଟିତାନଂ ପଠମକପ୍ପିୟାନଂ ସୂରତ୍ତଂ ପସୱତୀତି ସୂରୋ=ସୂରିୟୋ, ୱିକ୍କନ୍ତୋ ଚ ।
ହି-ଗତିୟଂ, ଚି-ଚୟେ, ଦୁ-ଗତିୟଂ, ମି-ପକ୍ଖେପନେ, ଏତେହି ରକ ହୋତି, ଦୀଘୋ ଚାନ୍ତସ୍ସ । ହିନୋତି ପୱତ୍ତତୀତି ହୀରଂ=ତାଲହୀରାଦି । ଚୟତୀତି ଚୀରଂ=ୱକ୍କଲଂ । ଦୂୟତି ଦୁକ୍ଖେନ ଗମୀୟତୀତି ଦୂରଂ=ଅନାସନ୍ନଂ । ମୀୟତେ ପକ୍ଖୀପୀୟତେତି ମୀରୋ=ସମୁଦ୍ଦୋ ।
ଧା-ଧାରଣେ, ତା-ପାଲନେ, ଏତେହି ରକ ହୋତି, ଈ ଚାନ୍ତାଦେସୋ । ଧାରେତୀତିଧୀରୋ=ଧିତିମା । ଜଲଂ ତାୟତୀତି ତୀରଂ=ତଟଂ ।
ଭଦ୍ରଆଦୟୋ ରକଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଭଦ୍ଦ-କଲ୍ୟାଣେ, ଦଲୋପୋ ପରରୂପାଭାୱୋ, ଭଜୀୟତୀତି ଭଦ୍ରଂ=କଲ୍ୟାଣଂ । ଭୀ-ଭୟେ, ନଦାଦିପାଠା ୱୀ, ଭାୟନ୍ତି ଏତାୟାତି ଭେରୀ=ଦୁନ୍ଦୁଭି । ଚିତ-ସଞ୍ଚେତନେ, ୱିପୁବ୍ବୋ, ୱିଚିନ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ୱିଚିତ୍ରଂ=ନାନାକାରଂ, ୟା-ପାପୁଣନେ, ରସ୍ସ ତୁଞ, ଗମନଂ ୟାତ୍ରା=ୟାନଂ । ଗୁପ-ଗୋପନେ, ଉସ୍ସ ଓ, ପସ୍ସ ତଞ୍ଚ ଗୋପୀୟତୀତି ଗୋତ୍ରଂ=କୁଲାଦି, ଭସ-ଭସ୍ମୀକରଣେ, ରସ୍ସ ତୁଞ, ଭସତି ଭକ୍ଖଂ କରୋତି ତୋୟାତି ଭସ୍ତା-କମ୍ମାରଗଗ୍ଗରୀ । ଉସ=ଦାହେ, ସଲୋପୋ, ସୋକେନ ତାଳିତେ ଉସତି ଦହତୀତି ଉରୋ=ସରୀରେକଦେସୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
୧୪୭. ମନ୍ଦଙ୍କ ସସାସ ମଥ ଚତା ଉରୋ ।
ମନ୍ଦ-ଜଳତ୍ତେ, ଅଙ୍କ-ଲକ୍ଖଣେ, ସସ-ଗତିହିଂସାପାଣନେସୁ, ଅସ-ଖେପନେ, ମଥ ମନ୍ଥ-ୱିଲୋଳନେ, ଚତ-ୟାଚନେ, ଏତେହି ଉରୋ ହୋତି । ଅମନ୍ଦି ଅସୁନ୍ଦରତ୍ତା ଜଳତ୍ଥମଗମୀତି ମନ୍ଦୁରା=ୱାଜିସାଲା । ଅଙ୍କୀୟତି ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ଅଙ୍କୁରୋ=ବୀଜପସୱୋ । ସସତି ହିଂସତୀତି ସସୁରୋ=ଜୟମ୍ପତୀନଂ ପିତା । ଅସୀୟିତ୍ଥାତି ଅସୁରୋ=ଦାନୱୋ, ଅରୀହି ମଥୀୟତି ଆଲୋଳୀୟତୀତି ମଥୁରା=ନଗରଂ । ଚତୀୟତୀତି ଚତୁରୋ=ଦକ୍ଖୋ ।
ୱିଧୁରଆଦୟୋ ଉରନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ୱିଧ-ୱେଧନେ, ଏତ୍ତାଭାୱୋ, ୱେଧତି ହିଂସତୀତି ୱିଧୁରୋ=ୱିରୁଦ୍ଧୋ । ଉନ୍ଦ-କିଲେଦନେ, ଉନ୍ଦତି କିଲେଦତୀତି ଉନ୍ଦୁରୋ=ଆଖୁ । ମଂକ-ମଣ୍ଡନେ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ମଙ୍କତି ଅନେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଲଙ୍କରୋତୀତି ମକୁରୋ=ଆଦାସୋ, ରଥୋ, କକ୍କୋ, ମଚ୍ଛୋ ଚ । କୁକ ୱକ-ଆଦାନେ, କସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । କୁକତି ସଲାଦୟୋ ଆଦଦାତୀତି କୁକ୍କୁରୋ=ସା । ମଙ୍ଗ-ମଙ୍ଗଲ୍ୟେ, ଅମଙ୍ଗି ପସତ୍ଥମଗମୀତି ମଙ୍ଗୁରୋ=ମଚ୍ଛୱିସେସୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
୧୪୯. ତିମ ରୁହ ରୁଧ ବଧ ମଦ ମନ୍ଦ ୱଜାଜ ରୁଚ କସା କିରୋ ।
ତିମ-ତେମନେ, ରୁହ-ଜନନେ, ରୁଧ-ଆୱରଣେ, ବଧ-ବାଧନେ, ମଦଉମ୍ମାଦେ, ମନ୍ଦ-ମୋଦନଥୁତିଜଳତ୍ତେସୁ, ୱଜ ଅଜ-ଗମନେ, ରୁଚ-ଦିତ୍ତିୟଂ, କସ-ଗମନେ, ଏତେହି କିରୋ ହୋତି । ତେମେତୀତି ତିମିରଂ=ଅନ୍ଧକାରଂ, ଆପୋ ଚ । ରୁହତି ପୱତ୍ତତୀତି ରୁହିରଂ=ଲୋହିତଂ । ଜୀୱିତଂ ରୁନ୍ଧତୀତି ରୁଧିରଂ=ତଦେୱ । ବାଧୀୟତୀତି ବଧିରୋ=ସୋତୱିକଲୋ । ଜନା ମଜ୍ଜନ୍ତି ଏତାୟାତି ମଦିରା=ସୁରା । ମୋଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ମନ୍ଦିରଂ= ଘରଂ। ୱଜତୀତି ୱଜିରଂ=କୁଲିସୁଂ । ଅଜନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଏତ୍ଥାତି ଅଜିରଂ=ଅଙ୍ଗଣଂ ଘରୱିସୟୋକାସୋ ଚ । ରୋଚତୀତି ରୁଚିରଂ=ମନୁଞ୍ଞଂ । କସୀୟତି ଦୁକ୍ଖେନ ଗମୀୟତୀତି କସିରଂ=କିଚ୍ଛଂ ।
ଥିରଆଦୟୋ କିରନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଠା-ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ, ଠସ୍ସ ଥତ୍ତଂ, ଠାତି ପୱତ୍ତତୀତି ଥିରଂ=ଚିରଟ୍ଠାୟୀ । ଇସ ସିଂସ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ଇଚ୍ଛୀୟତୀତି ସିସିରୋ=ଉତୁୱିସେସୋ । ଅଦ ଖାଦ-ଭକ୍ଖନେ, ଆସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ଥଂ, ଖାଦୀୟତି ପାଣକେହୀତି ଖଦିରୋ=ଦନ୍ତଧାୱନୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଦଦ-ଦାନେ, ଗର ଘର-ସେଚନେ, ଏତେହି ୟଥାକ୍କମଂ ଦୁରଭରା ହୋନ୍ତି । ଅନ୍ତାନଂ ଦଦାତୀତି ଦଦ୍ଦୁରୋ=ଭେକୋ । ଗରତି ସିଞ୍ଚତୀତି ଗବ୍ଭରଂ=ଗୁହା ।
ଚରାଦୀହି ଧାତୂହି ତେ ଚରାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ଚରଗତିଭକ୍ଖନେସୁ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଚଚ୍ଚରଂ=ୱୀଥିଚତୁକ୍କଂ, ଅଙ୍ଗଣଞ୍ଚ, ଦର-ୱିଦାରଣେ, ଦରୀୟତୀତି ଦଦ୍ଦରଂ=ୱାଦିତ୍ତଂ, ଭେରୀ ଚ । ଜର-ୱୟୋହାନିୟଂ, ଅଜରୀତି ଜଜ୍ଜରୋ=ଜିଣ୍ଣୋ । ଗର ଘର-ସେଚନେ, ଗରତି ସିଞ୍ଚତୀତି ଗଗ୍ଗରୋ=ଭିନ୍ନସ୍ସରୋ, ହଂସସ୍ସରୋ ଚ । ମର-ପାଣଚାଗେ, ମରତୀତି ମମ୍ମରୋ=ସୁକ୍ଖପଣ୍ଣଂ, ପତ୍ଥପଣ୍ଣାନଂ ସଦ୍ଦୋ ଚ ।
ପୀ-ତପ୍ପନେତୀମସ୍ମା କ୍ୱରୋ ହୋତି । ଅପ୍ପିଣୀତି ପୀୱରଂ=ଥୂଲଂ ।
ଚୀୱରଆଦୟୋ କ୍ୱରନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଚିନାତିସ୍ସ ଦୀଘତ୍ତଂ । ଚୀୟତୀତି ଚୀୱରଂ=କାସାୱଂ । ସମ-ଉପସମେ, ନଦାଦିତ୍ତା ୱୀ, ପରିଳାହଂ ସମେତୀତି ସଂୱରୀ=ରତ୍ତି । ଧାସ୍ସ ଈ, ଜାଲକୁମିନାଦୀନି ଧାରେତୀତି ଧୀୱରୋ=କୋଟ୍ଟୋ, ତାୟତିସ୍ସ ଈ, ୟେନ କେନଚି ଅତ୍ତାନଂ ତାୟତୀତି ତୀୱରୋ=ହୀନଜାତି । ନୟତିସ୍ସୀ, ନୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତାତି ନୀୱରଂ=ଘରଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କୁ-ସଦ୍ଦେତୀମସ୍ମା କ୍ରିରୋ ହୋତି । କୱତି ନଦତୀତି କୁରରୋ=ପକ୍ଖୀ, ଇତ୍ଥିୟଂ ୱୀମ୍ହି କୁରରୀ ।
ୱସ-ନିୱାସେ, ଅସ-ଖେପନେ, ଏତେହି ଛରୋ ହୋତି । ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱଚ୍ଛରୋ=ୱସ୍ସୋ । ସଂପୁବ୍ବୋ, ସଂୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଂୱଚ୍ଛରୋ=ସୋୱ । ଅସତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅଚ୍ଛରା=ଦେୱକଞ୍ଞା, ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟନଞ୍ଚ ।
ମସ-ଅମସନେତୀମସ୍ମା ଛେରୋ ହୋତି ଛରୋ ଚ । ତଣ୍ହାୟ ପରାମସନଂ ମଚ୍ଛେରଂ=ସକସମ୍ପତ୍ତିନିଗୁହନଂ, ମଚ୍ଛରଂ=ତଦେୱ ।
ଧୁନାତି ୱାତୀହି ସରୋ ହୋତି । ଧୁନାତୀତି ଧୂସରୋ=ଲୂଖୋ ଈସଂପଣ୍ଡୁ ଚ । ୱାତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱାସରୋ=ଦିୱସୋ ।
ଭମ ତସ ମନ୍ଦ କନ୍ଦାଦୀହି ଅରୋ ହୋତି । ଭମତୀତି ଭମରୋ=ମଧୁକରୋ । ତସତି ତନ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ତସରୋ=ସୁତ୍ତୱେଟ୍ଠନୋ । ମନ୍ଦନ୍ତି ମୋଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ମନ୍ଦରୋ=ପବ୍ବତୋ । କନ୍ଦତି ଅୱ୍ହାୟତୀତି କନ୍ଦରୋ=ଦରୀ । ଦିୱସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ଦେୱନ୍ତି କୀଳନ୍ତି ଏତେନାତି ଦେୱରୋ=ପତିରୋ ଭାତା ।
ୱଦତିସ୍ମା ଅରୋ ୟୋତି, ୱଦତିସ୍ସ ବଦାଦେସୋ ଚ । ୱଦନ୍ତି ଏତେନାତି ବଦରୋ=କକ୍କନ୍ଧୂଫଲଂ । ୱୀମ୍ହି ବଦରୀ=କକ୍କନ୍ଧୂ ।
ୱଦ ଜନେହି ଅରୋ ହୋତି, ଠଙ ଚାନ୍ତାଦେସୋ । ୱଦତୀତି ୱଠରୋ=ମୂଳୋ ୱଠରଂ=ଥୂଲଂ । ଜାୟତୀତି ଜଠରଂ=ଉଦରଂ ।
ପଚତିସ୍ମା ଅରୋ ହୋତି ଇଠଙଚାନ୍ତାଦସୋ । ପଚନ୍ତି ଏତେନାତି ପିଠରୋ=ଥାଲୀ ।
ୱକ କୁକ-ଆଦାନେତିମସ୍ମା ଅରଣହୋତି । ୱକେତି ଆଦଦାତି ଏତାୟାତି ୱାକରା=ମିଗବନ୍ଧନୀ ।
୧୬୪. ସିଙ୍ଗ୍ୟଙ୍ଗାଗ ମଜ୍ଜକଲାଲା ଆରୋ ।
ସିଙ୍ଗିଇତି ନାମଧାତୁ, ଅଙ୍ଗ-ଗମନତ୍ଥୋ, ଅଗ-କୁଟିଲଗମନେ, ମଜ୍ଜସଂସୁଦ୍ଧିୟଂ, କଲ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ଅଲ-ବନ୍ଧନେ, ଏତେହି ଆରୋ ହୋତି । ୱିଜ୍ଝନତ୍ଥେନ ସିଙ୍ଗଂ ୱିୟ ସିଙ୍ଗଂ=ନାଗରିକଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ କିଲେସସିଙ୍ଗସ୍ସେତଂ ନାମଂ, ତଂକରୋତି ସିଙ୍ଗଂ ୱା ପୟୁତ୍ତଂ, ତଂ କରୋତି ରାଗୀସୁ ପଭୱତୀତି ୱା, ‘‘ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ନାନାମସ୍ମୀ’’ତି (୫.୧୨) ଇ, ପୁବ୍ବ ସରଲୋପୋ, ସିଙ୍ଗି, ତତୋ ଆରୋ, ‘‘ସରୋଲୋପୋ ସରେ’’ତି (୧.୨୬) ଇଲୋପୋ, ପୁବ୍ବେ ‘‘ୱିପ୍ପଟିସେଧେ’’ତି (୧.୨୨) ଅନିଟ୍ଠପ୍ପଟିସେଧୋ, ଏତ୍ଥ ହି ଆରତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସାୱକାସପୁବ୍ବସରଲୋପୋୱ, ଇପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ, ସିଙ୍ଗାରୋ=କିଲେସସିଙ୍ଗକରଣଂ, ୱିଲାସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଙ୍ଗତି ୱିନାସଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଙ୍ଗାରୋ=ଦଡ୍ଢକଟ୍ଠଂ । ଅଗନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅଗାରଂ=ଘରଂ । ଲୀହନେନ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ମଜ୍ଜତି ନିମ୍ମଲତ୍ତଂ କରୋତୀତି ମଜ୍ଜାରୋ=ବିଳାରୋ । କଲାତି ନିଦ୍ଦେସା ଲସ୍ସ ଳତ୍ତଂ, ଏତେନ ଗୁଣଂ କଲୀୟତି ପରିମୀୟତୀତି କଳାରୋ=ପିଙ୍ଗଲୋ । ଦୀଘତ୍ତଂ ଅଲତି ବନ୍ଧତୀତି ଅଳାରୋ=ୱଙ୍କୋ ୱିସାଲୋ ଚ ।
କମ-ଇଚ୍ଛାୟମିଚ୍ଚସ୍ମା ଆରୋ ହୋତି, ଅସ୍ସ ଉ ଚ । କାମୀୟତୀତି କୁମାରୋ=ବାଲୋ ।
ଭିଙ୍ଗାରପ୍ପଭୁତୟୋ ଆରନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଭର=ଭରଣେ, ଭରଣଂ ଧାରଣଂ ପୋସନଞ୍ଚ, ଧାରଣତ୍ଥସ୍ସ ଭରତିସ୍ସ ଭିଙ୍ଗାଦେସୋ, ଭରତି ଦଧାତି ଉଦକନ୍ତି ଭିଙ୍ଗାରୋ=ହେମଭାଜନଂ । କ୍ଲେଦ କ୍ଲିଦ-ଅଲ୍ଲ ଭାୱେ, ଲ ଲୋପୋ, କ୍ଲେଦୟତୀତି କେଦାରଂ=ଖେତ୍ତଂ, (କେ ଜଲେ ସତି ଦାରୋ ୱିଦାରଣମସ୍ସାତି ୱା କେଦାରଂ=ତଦେୱ, ବହୁଲାଧିକାରା ସତ୍ତମିୟା ନ ଲୋପୋ ।) ୱିଦ-ଲାଭେତୀମସ୍ମା କୁପୁବ୍ବା ଆରୋ ଦସ୍ସ ଳତ୍ତଂ ଇସ୍ସ ଏତ୍ତାଭାୱୋ ସମାସେ କୁସ୍ସ ଓ ଚ ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ, କୁଂ ପଥୱିଂ ୱିନ୍ଦତି ତତ୍ରୁପ୍ପନ୍ନତାୟାତି କୋୱିଳାରୋ=ଦିଗୁଣପତ୍ତୋ ।
କରୋତିସ୍ମା ମାରୋ ହୋତି । ଲୋହକିଚ୍ଚଂ କରୋତୀତି କମ୍ମାରୋ=ଲୋହକାରୋ ।
ପୁସ ସରେହି ଖରୋ ହୋତି । ପୋସୀୟତି ଜଲେନାତି ପୋକ୍ଖରଂ=ପଦୁମଂ । ସରତି ୱିକାରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସକ୍ଖରା=ଉଚ୍ଛୁୱିକାରୋ ।
୧୬୯. ସର ୱସ କଲା କୀରୋ ୱସ୍ସୁଟ ଚ ।
ଏତେହି କୀରୋ ହୋତି ୱସ୍ସ ଉଟ ଚ । ସରୀୟତୀତି ସରୀରଂ=ଦେହୋ । ୱସନ୍ତି ୱାସଂ କରୋନ୍ତି ଏତେନାତି ଉସୀରଂ=ବୀରଣମୂଲଂ । ଅନେନ ଥୂଲାଦି କଲୀୟତି ପରିମୀୟତିତି କଲିରୋ=ଅଙ୍କୁରୋ ।
ଗମ୍ଭୀରଆଦୟୋ କୀରନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଗମିସ୍ସ ଭୁକ, ମଲୋପୋ ୱା, ପଥୱିଂ, ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଗମ୍ଭୀରୋ, ଗଭୀରୋ= ଅଗାଧୋ, କୁଲିସ୍ସ ଲସ୍ସ ଳୋ, ପାଦେ କୁଲତି ପତ୍ଥରତୀତି କୁଳୀରୋ=କକ୍କଟୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଖଜ୍ଜ-ମଜ୍ଜନେ, ୱଲ ୱଲ୍ଲ-ସଂୱରଣେ, ସମ-ଆମସନେ, ଏତେହି ଊରୋ ହୋତି, ଖଜ୍ଜୀୟତୀତି ଖଜ୍ଜୂରୋ, ୱୀମ୍ହି ଖଜ୍ଜୂରୀ=ରୁକ୍ଖୱିସେସୋ । ୱଲ୍ଲୀୟତି ସଂୱରୀୟତୀତି ୱଲ୍ଲୂରୋ=ସୁକ୍ଖମଂସୋ । ମସୀୟତୀତି ମସୂରୋ=ୱୀହିୱିସେସୋ ।
କପ୍ପୂରଆଦୟୋ ଊରନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ତୁଟ୍ଠିମୁପ୍ପାଦେତୁଂ କପ୍ପତି ସକ୍କୋତୀତି କପ୍ପୂରଂ=ଘନସାରୋ । କରୋତିସ୍ସ ଅସ୍ସୁ, କିବ୍ବିସଂ କରୋତୀତି କୁରୂରୋ=ପାପକାରୀ । ପସ-ବାଧନେ, ପସତି ପୀଳେତୀତି ପସୂରୋ=ଦୁଟ୍ଠୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଏୱଂନାମକୋ ଚ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କଠ-କିଚ୍ଛଜୀୱନେ, ଚକ-ପରିୱିତକ୍କନେ, ଏତେହି ଓରୋ ହୋତି । କଠତି କିଚ୍ଛେନ ଜୀୱତୀତି କଠୋରୋ=ଥଦ୍ଧୋ । ଚକତି ପରିୱିତକ୍କେତୀତି ଚକୋରୋ=ପକ୍ଖିୱିସେସୋ ।
ମୋରଆଦୟୋ ଓରନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ମୀ-ହିଂସାୟଂ, ଈଲୋପୋ, ମୟତି ହିଂସତୀତି ମୋରୋ=ମୟୂରୋ । କସ-ଗମନେ, ଅସ୍ସି, କସତି ଗଚ୍ଛତୀତି କିସୋରୋ=ପଠମୱୟୋ ଅସ୍ସୋ । ମହୀୟତି ପୂଜୀୟତୀତି ମହୋରୋ=ୱମ୍ମିକୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କୁ-ସଦ୍ଦେତୀମସ୍ମା ଏରକ ହୋତି । ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମିୟଙୁୱଙ ସରେ’’ତି (୫.୧୩୬) ଉୱଙ, କୱତି ନଦତୀତି କୁୱେରୋ=ୱେସ୍ସୱଣୋ ।
ଭୂସତ୍ତାୟଂ, ସୂ-ପସୱନେ, ଏତେହି ରିକ ହୋତି । ଭୱତୀତି ଭୂରି=ପହୂତଂ, ଙୀମ୍ହି ଭୂରୀ=ମେଧା । ସୱତି ହିତଂ ପସୱତୀତି ସୂରି=ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।
ମୀ-ହିଂସାୟମିଚ୍ଚସ୍ମା, କପୁବ୍ବା ସୟତିସ୍ମା, ନୟତିସ୍ମା ଚ ରୁ ହୋତି । ରଂସୀହି ଅନ୍ଧକାରଂ ମୀୟତି ହିଂସତୀତି ମେରୁ=ସିରେରୁ, କେ ଜଲେ ସୟତି ପୱତ୍ତତୀତି କସେରୁ=ତିଣୱିସେସୋ । ଅତ୍ତନିସ୍ସିତେ ସୁନ୍ଦରତ୍ତଂ ନେତି ପାପେତୀତି ନେରୁ=ପବ୍ବତୋ ।
ସିନା-ସୋଚେୟ୍ୟେତୀମସ୍ମା ଏରୁ ହୋତି । ସିନାତି ସୁଚିଂ କରୋତୀତି ସିନେରୁ=ପବ୍ବତରାଜା ।
ଭୀ-ସୟେ, ରୁ-ସଦ୍ଦେ, ଏତେହି ରୁକ ହୋତି । ଭାୟନ୍ତି ଏତସ୍ମାତି ଭୀରୁ=ଭୟାନକୋ । ରୱତୀତି ରୁରୁ=ମିଗୋ ।
ତମ-ଭୂସନେତୀମସ୍ମା ବୂଲୋ ହୋତି । ମୁଖଂ ତମେତି ଭୂସେତୀତି ତମ୍ବୂଲଂ=ମୁଖଭୂସନଂ ।
ସି-ସେୱାୟମିଚ୍ଚସ୍ମା ଲକୱାଲଇଚ୍ଚେତେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ସତ୍ତେହି ସେୱୀୟତୀତି ସିଲା=ପାସାଣୋ, ସେଲୋ=ପବ୍ବତୋ । ଜଲଂ ସେୱତୀତି ସେୱାଲୋ=ଜଲତିଣଂ ।
୧୮୨. ମଙ୍ଗ କମ ସମ୍ବ ସବ ସକ ୱସ ପିସ କେୱ କଲ ପଲ୍ଲ କଠ ପଟ କୁଣ୍ଡ ମଣ୍ଡା ଅଲୋ ।
ମଙ୍ଗ-ମଙ୍ଗଲ୍ୟେ, କମ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ସମ୍ବ-ମଣ୍ଡନେ, ସବଇତି ଅସ୍ସେୱ କତମଲୋପସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ, ସକ-ସତ୍ତିୟ, ୱସ-ନିୱାସେ, ପିସଗମନେ, କେୱ-ସେୱନେ, କଲ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ପଲ୍ଲ-ଗମନେ, କଠ କିଚ୍ଛଜୀୱନେ, ପଟ-ଗମନତ୍ଥୋ, କୁଣ୍ଡ-ଦାହେ, ମଣ୍ଡ-ଭୂସନେ, ଏତେହି ଅଲୋ ହୋତି । ମଙ୍ଗନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ମଙ୍ଗଲଂ=ପସତ୍ଥଂ । କାମୀୟତୀତି କମଲଂ-ପଙ୍କଜଂ । ସମ୍ପତି ମଣ୍ଡେତୀତି ସମ୍ବଲଂ=ପାଥେୟ୍ୟଂ । ସବଲଂ=ୱିସଭାଗ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ । ସକ୍କୋତି ୱତ୍ତୁନ୍ତି ସକଲଂ=ସବ୍ବଂ । ୱସତୀତି ୱସଲୋ=ସୁଦ୍ଦୋ । ପିୟଭାୱଂ ପିସତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପେସଲୋ=ପିୟସୀଲୋ । କେୱତି ପୱତ୍ତତୀତି କେୱଲଂ=ସକଲଂ । କଲୀୟତି ପରିମୀୟତି ଉଦକମେତେନାତି କଲଲଂ=ଅପତ୍ଥିନ୍ନଂ, ପଲ୍ଲତି ଆଗଚ୍ଛତି ଉଦକମେତସ୍ମାତି ପଲ୍ଲଲଂ=ଅପ୍ପୋଦକୋ ସରୋ । କଠନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖେନ ୟନ୍ତୀତି କଠଲଂ=କପାଲଖଣ୍ଡଂ, ପଟତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଟଲଂ=ସମୂ- ହୋ। ଘଂସେନ କୁଣ୍ଡତି ଦହତୀତି କୁଣ୍ଡଲଂ=କଣ୍ଣାଭରଣଂ । ମଣ୍ଡୀୟତି ପରିଚ୍ଛେଦକରଣୱସେନ ଭୂସୀୟତୀତି ମଣ୍ଡଲଂ=ସମନ୍ତତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ।
ମୁସତିସ୍ମା କଲୋ ହୋତି । ମୁସତି ଏତେନାତି ମୁସଲୋ=ଅୟୋଗ୍ଗୋ ।
ଥଲଆଦୟୋ କଲନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଠସ୍ସ ଥୋ, ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ, ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଥଲଂ=ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସୋ । ପା-ପାନେ, ଉପୁବ୍ବୋ, ଦ୍ୱିଭାୱସରଲୋପା, ଉଦକଂ ପିୱତୀତି ଉପ୍ପଲଂ=କୁୱଲୟଂ । ପତିସ୍ସ ପାଟଂ, ପତତି ଗଚ୍ଛତି ପରିପାକନ୍ତି ପାଟଲଂ=ଫଲଂ, ତମ୍ବୱଣ୍ଣଂ କୁସୁମଞ୍ଚ । ବଂହିସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ବଂହତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ବହଲଂ=ଘନଂ । ଚୁପିସ୍ସ ଉସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ଚୁପତି ଏକତ୍ଥ ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଚପଲୋ=ଅନୱଟ୍ଠିତୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କୁଲ-ପତ୍ଥାରେତୀମସ୍ମା କାଲୋ ହୋତି କଲୋ ଚ । କୁଲତି ଅତ୍ତନୋ ସିପ୍ପଂ ପତ୍ଥରତୀତି କୁଲାଲୋ=କୁମ୍ଭକାରୋ । କୁଲତି ପକ୍ଖେ ପସାରେତୀତି କୁଲଲୋ=ପକ୍ଖିଜାତି ।
ମୁଳାଲଆଦୟୋ କାଲନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ମୀଲ-ନିମୀଲନେ, ଉତ୍ତଳତାନି, ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତେ ନିମୀଲତୀତି ମୁଳାଲଂ=ଭିସଂ । ବଲ-ପାଣନେ, ଇତ୍ତ- ଳତ୍ତାନି, ମୂସିକାଦିଖାଦନେନ ବଲତି ଜୀୱତୀତି ବିଳାଲୋ=ମଜ୍ଜାରୋ । କପ୍ପିସ୍ସ ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ, କପ୍ପନ୍ତି ଜୀୱିକଂ ଏତେନାତି କପାଲଂ=ଘଟାଦିଖଣ୍ଡଂ । ପୀ ତପ୍ପନେ । ‘‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମିୟଙୁୱଙ ସରେ’’ତି (୫.୧୩୬) ଇୟଙ, ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ସତ୍ତେ ସନ୍ତପ୍ପେତୀତି ପିୟାଲୋ-ରୁକ୍ଖୋ । କୁଣ-ସଦ୍ଦେ, ୱାତସମୁଟ୍ଠିତା ୱୀଚିମାଲା ଏତ୍ଥ କୁଣନ୍ତି ନଦନ୍ତୀତି କୁଣାଲୋ=ଏକୋ ମହାସରୋ । ୱିସ-ପୱିସନେ, ପୱିସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିସାଲୋ=ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ । ପଲ-ଗମନେ, ୱାତେନ ପଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପଲାଲଂ=ସସ୍ସାନମୁପନୀତଧଞ୍ଞାନଂ ନାଳପତ୍ତାନି । ସରତିସ୍ସ ସିଗୋ, ସସାଦୟୋ ସରତି ହିଂସତୀତି ସିଗାଲୋ=କୋତ୍ଥୁ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଚଣ୍ଡ-ଚଣ୍ଡିକ୍ୟେ, ପତ ପଥ-ଗମନେ, ଏତେହି ଣାଲୋ ହୋତି । ଚଣ୍ଡେତି ପୀଳେତୀତି ଚଣ୍ଡାଲୋ=ମାତଙ୍ଗୋ, ପତତି ଅଧୋଗଚ୍ଛତୀତି ପାତାଲଂ=ରସାତଲଂ ।
ମା-ମାନେ, ଇ-ଅଜ୍ଝେନଗତୀସୁ, ପୀ-ତପ୍ପନେ, ଦୂ-ପରିତାପେ, ଏୱମାଦୀହି ଲୋ ହୋତି । ମୀୟତି ପରିମୀୟତୀତି ମାଲା=ପନ୍ତି । ଏତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଏଲା=ସୁଖୁମେଲା । ପିଣେତି ତପ୍ପେତି ଏତ୍ଥାତି ପେଲା=ଆସିତ୍ତକୂପଧାନଂ । ଦୂୟତି ପରିତାପେତୀତି ଦୋଲା=କୀଳନୟାନକଂ । କଲସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, କଲନଂ କଲ୍ଲଂ=ୟୁତ୍ତଂ ।
୧୮୯. ଅନ ସଲ କଲ କୁକ ସଠ ମହା ଇଲୋ ।
ଅନ-ପାଣନେ, ସଲ-ଗମନେ, କଲ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, କୁକ ୱକ-ଆଦନେ, ସଠ-କିତୱେ, ଅରହ ମହ-ପୂଜାୟଂ, ଏତେହି ଇଲୋ ହୋତି । ଅନତି ପୱତ୍ତତୀତିଅନିଲୋ=ମାଲୁତୋ । ସଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସଲିଲଂ=ଜଲଂ । କଲତି ପୱତ୍ତତୀତି କଲିଲଂ=ଗହନଂ । କୁକତି ଅତ୍ତନୋ ନାଦେନ ସତ୍ତାନଂ ମନଂ ଗଣ୍ହାତୀତି କୋକିଲୋ=ପରପୁଣ୍ଡୋ । ସଠତି ୱଞ୍ଚେତୀତି ସଠିଲୋ=ସଠୋ । ମହୀୟତି ପୂଜୀୟତୀତି ମୟିଲା=ଇତ୍ଥୀ ।
କୁଟ-କୋଟିଲ୍ୟେତୀମସ୍ମା କିଲୋ ହୋତି । ଅକୁଟି କୁଟିଲତ୍ତମଗମୀତି କୁଟିଲୋ=ୱଙ୍କୋ ।
ସିଥିଲଆଦୟୋ କିଲନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ସହ ଖମାୟଂ, ସହିସ୍ସ ସିଥତ୍ତଂ, ସହିତୁମଲନ୍ତି ସିଥିଲଂ=ଅଦଳ୍ହଂ । କମ୍ପିସ୍ସ ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ, ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି କମ୍ପତୀତି କପିଲୋ=ଇସି । କବ-ୱଣ୍ଣେ, ବସ୍ସ ପୋ, ଅକବି ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣତ୍ତମଗମୀତି କପିଲୋ=ୱଣ୍ଣୱିସେସୋ । ମଥିସ୍ସ ମିଥୋ, ମଥୀୟତୀତି ମିଥିଲା=ପୂରୀ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ଚଟ-ଭେଦନେ, କଣ୍ଡ-ଛେଦନେ, ୱଟ୍ଟ-ୱତ୍ତନେ, ପୁଥ ପଥ-ୱିତ୍ଥାରେ, ଏତେହି କୁଲୋ ହୋତି । ଚଟତି ମିତ୍ତେ ଭିନ୍ଦତୀତି ଚଟୁଲୋ=ଚାଟୁକାରୀ । କଣ୍ଡୀୟତି ଛିନ୍ଦୀୟତୀତି କଣ୍ଡୁଲୋ=ରୁକ୍ଖୋ । ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଟ୍ଟୁଲୋ=ପରିମଣ୍ଡଲୋ । ଅପତ୍ଥରୀତି ପୁଥୁଲୋ=ୱିତ୍ଥାରୋ ।
ତୁମୁଲଆଦୟୋ କୁଲନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ତମ ଖେଦନେ, ଅସ୍ସୁ, ଅତମି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣତ୍ତମଗମୀତି ତୁମୁଲୋ=ପତ୍ଥଟୋ । ତମିସ୍ସ ଡୁକ, ତମୀୟତି ୱିକାରମାପାଦୀୟତୀତି ତଣ୍ଡୁଲୋ=ୱୀହିସାରୋ । ନିପୁବ୍ବସ୍ସ ଚିନାତିସ୍ସ ଇଲୋପୋ, ଅତ୍ଥିକେହି ନିଚୀୟତେତି ନିଚୁଲୋ=ହିଜ୍ଜଲୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କଲ୍ଲ-ସଦ୍ଦେ, କପ-ଅଚ୍ଛାଦନେ, ତକ୍କ-ୱିତକ୍କେ, ପଟ-ଗମନେ, ଏତେହି ଓଲୋ ହୋତି । ୱାତୱେଗେନ ସମୁଦ୍ଦତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା କଲ୍ଲତି ନଦତୀତି କଲ୍ଲୋଲୋ=ମହାୱୀଚି । କପତି ଦନ୍ତେ ଅଚ୍ଛାଦତୀତି କପୋଲୋ=ୱଦନେକଦେସୋ । ତକ୍କୀୟତୀତି ତକ୍କୋଲଂ=କୋଲକଂ । ପଟତି ବ୍ୟାଧିମେତେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଟୋଲୋ=ତିତ୍ତକୋ ।
ଅଙ୍ଗ-ଗମନତ୍ଥୋ, ଏତସ୍ମା ଉଲଉଲୀ ହୋନ୍ତି । ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଏତେନ ଜାନନ୍ତୀତି ଅଙ୍ଗୁଲଂ=ପମାଣଂ । ଅଙ୍ଗତି ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଙ୍ଗଲି=କରସାଖା ।
ଅଞ୍ଜ-ବ୍ୟତ୍ତି ମକ୍ଖନ ଗତି କନ୍ତୀସୁ, ଏତସ୍ମା ଅଲି ହୋତି । ଅଞ୍ଜେତି ଭତ୍ତିମନେନ ପକାସେତୀତି ଅଞ୍ଜଲି=କରପୁଟୋ ।
ଛଦ-ସଂୱରଣେ, ଏତସ୍ମା ଲି ହୋତି । ଛାଦେତୀତି ଛଲ୍ଲୀ=ସକଲିକା ।
ଅଲ୍ଲିଆଦୟୋ ଲିଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଅର-ଗମନେ, ଅରତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅଲ୍ଲି=ରୁକ୍ଖୋ । ନୟତିସ୍ସ ଏତ୍ତାଭାୱୋ, ଅତ୍ତିକେହି ନୀୟତୀତି ୪ ନୀଲି, ଙୀମ୍ହି ନୀଲୀ=ଗଚ୍ଛଜାତି । ‘‘ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ’’ତି (୧.୩୪) ଲସ୍ସ ଦ୍ୱିଭାୱେ ରସ୍ସତ୍ତେ ଚ ନିଲ୍ଲୀତିପି ହୋତି । ପାଲିସ୍ସ ପା, ପାଲେତି ରକ୍ଖତୀତି ପାଲି, ଙୀମ୍ହି ପାଲୀ=ପନ୍ତି । ପାଲିସ୍ସ ପଲୋ, ପାଲେତି ରକ୍ଖତୀତି ପଲ୍ଲି=କୁଟି । ଚୁଦ-ଚୋଦନେ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ, ଚୋଦୀୟତୀତି ଚୁଲ୍ଲି=ଉଦ୍ଧନଂ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ପିଲ-ୱତ୍ତନେ, ପଲ୍ଲ-ଗମନେ, ପଣ-ବ୍ୟୱହାରଥୁତୀସୁ, ଏୱମାଦୀହି ଅୱୋ ହୋତି । ପିଲ୍ୟତେତି ପେଲୱୋ=ଲହୁ । ପଲ୍ଲତୀତି ପଲ୍ଲୱୋ=କିସଲୟଂ । ପଣୀୟତୀତି ପଣୱୋ=ମୁଦଙ୍ଗୋ । ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ସାଳୱଆଦୟୋ ଅୱନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ସଲ-ଗମନତ୍ଥୋ, ଉପନ୍ତସ୍ସ ଦୀଘୋ ଳତ୍ତଞ୍ଚ ନିପାତନା । ସଲତି ପୱତ୍ତତୀତି ସାଳ ୱୋ=ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ବଦରାଦିଫଲଖାଦନୀୟଂ । କିତ-ନିୱାସେ, ଏତ୍ତାଭାୱୋ, କେତତୀତି କିତୱୋ=ଜୂତକାରୋ, ଚୋରୋ ଚ । ମୂ-ବନ୍ଧନେ, ଊସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ତୁଞ ଚାୱସ୍ସ, ମୁନାତି ବନ୍ଧତୀତି ମୁତୱୋ=ଚଣ୍ଡାଲୋ । ୱଲ ୱଲ୍ଲ-ସଂୱରଣେ, ଳତ୍ତଂ, ୱଲତି, ୱଲ୍ୟତେତି ୱା ୱଳୱା=ତୁରଙ୍ଗକନ୍ତା । ମୁର-ସଂୱେଳନେ, ମୁରୀୟତୀତି ମୁରୱୋ=ମୁଦଙ୍ଗୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ସରତିସ୍ମା ଆୱୋ ହୋତି । ସରତି ପୱତ୍ତତୀତି ସରାୱୋ=ଭାଜନୱିସେସୋ ।
ଅଲ-ବନ୍ଧନେ, ମଲ ମଲ୍ଲ-ଧାରଣେ, ବିଲ-ଭେଦନେ, ଏତେହି ଣୁୱୋ ହୋତି । ଲତାହି ଅଲୀୟତୀତି ଆଲୁୱୋ=ଗଚ୍ଛଜାତି । ମଲତି ଧାରେତୀତି ମାଲୁୱୋ=ପତ୍ତଲତା । ବିଲତି ଭିନ୍ଦତୀତି ବେଲୁୱୋ=ରୁକ୍ଖୋ ।
କା ଗା-ସଦ୍ଦେତୀମସ୍ମା ଈୱୋ ହୋତି । ଗାୟନ୍ତି ଏତାୟାତି ଗୀୱା=ଗଲୋ ।
ସୁ-ସୱନେତୀମସ୍ମା କ୍ୱ କ୍ୱା ହୋନ୍ତି । ସୁଣାତୀତି ସୁୱୋ=କୀରୋ । ସୁୱା=ସୁଣୋ ।
ୱିଦତିସ୍ମା କ୍ୱା ପରରୂପାଭାୱୋ ଅ ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ୱିଦତି ଜାନାତୀତି ୱିଦ୍ୱା=ୱିଦୂ ।
ଥୁ-ଅଭିତ୍ଥୱେ, ଏତସ୍ମା ରେୱୋ ହୋତି । ଥୱତି ସିଞ୍ଚତୀତି ଥେୱୋ=ଫୁସିତଂ ।
ସମ-ଉପସମେ, ଏତସ୍ମା ରିୱୋ ହୋତି । ସମେତି ଉପସମେତୀତି ସିୱୋ=ଉମାପତି, ସିୱା=ସିଗାଲୋ, ସିୱଂ=ସନ୍ତି ।
ଛଦ-ସଂୱରଣେ, ଏତସ୍ମା ରୱି ହୋତି । ଛାଦେତୀତି ଛୱି=ଜୁତି ।
ପୂର-ପୂରଣେ, ତିମ-ତେମନେ, ଏତେହି କିସୋ ହୋତି ଊସ୍ସ ରସ୍ସୋ ଚ । ପୂରେତୀତି ପୁରିସୋ=ପୁମା । (ପୁରେ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ସେତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱା ପୁରିସୋ=ସୋୱ ।) ତେମେତୀତି ତିମିସଂ=ତମୋ ।
କରୋତିସ୍ମା ଈସୋ ହୋତି । କରୀୟତୀତି କରୀସଂ=ଗୂଥଂ ।
ସିରୀସଆଦୟୋ ଈସନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ସରତିସ୍ସ ଅସ୍ସି, ସପ୍ପଦଟ୍ଠକାଲାଦୀସୁ ସରୀୟତୀତି ସିରୀସୋ=ରୁକ୍ଖୋ । ପୂରିସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ପୂରେତୀତି ପୁରୀସଂ=ଗୂଥଂ । ତଲିସ୍ସ ଦୀଘୋ, ତଲତି ସତ୍ତାନଂ ପତିଟ୍ଠାନଂ ଭୱତୀତି ତାଲୀସଂ=ଓସଧିୱିସେସୋ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
କରୋତିସ୍ମା ରିବ୍ବିସୋ ହୋତି । କରୀୟତୀତି କିବ୍ବିସଂ=ପାପଂ ।
୨୧୩. ସସାସ ୱସ ୱିସ ହନ ୱନ ମନାନ କମା ସୋ ।
ସସ-ଗତି ହିଂସା ୱିସ୍ସସ ପାଣନେସୁ, ଅସ-ଖେପନେ, ୱସ-ନିୱାସେ, ୱିସ-ପୱିସନେ, ହନ-ହିଂ ସାୟଂ, ୱନ ସନ-ସମ୍ଭତ୍ତିୟଂ, ମନ-ଞାଣେ, ଅନ-ପାଣନେ, କମ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଏତେହି ସୋ ହୋତି, ସସନ୍ତି ଜୀୱନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ସସ୍ସଂ=କଲମାଦି, ଅସତି ଖିପତୀତି ଅସ୍ସୋ=ହୟୋ। ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱସ୍ସଂ=ସଂୱଚ୍ଛରୋ । ୱିସତୀତି ୱେସ୍ସୋ=ତତିୟୱଣ୍ଣୋ । ହଞ୍ଞତେତି ହଂସୋ=ସିତଚ୍ଛଦୋ । ୱନୋତି ପତ୍ଥରତୀତି ୱଂସୋ=ସନ୍ତାନୋ, ୱେଳୁ ଚ । ମଞ୍ଞତେତି ମଂସଂ=ପିସିତଂ, ଅନତି ଜୀୱତି ଏତେନାତି ଅଂସୋ=ଏକାଟ୍ଠାସୋ, ଭୁଜସିରୋ ଚ । କାମୀୟତୀତି କଂସୋ=ପରିମାଣଂ ।
ଆପୁବ୍ବୋ ମି-ପକ୍ଖେପେ, ଥୁ-ଅଭିତ୍ଥୱେ କୁ-ସଦ୍ଦେ, ସୀ-ସୟେ, ଏତେହି ସକ ହୋତି । ଆମୀୟତି ଅନ୍ତୋ ପକ୍ଖିପୀୟତୀତି ଆମିସଂ=ଭକ୍ଖଂ । ଥୱୀୟତୀତି ଥୁସୋ=ୱୀହିତଚୋ । କୱତି ୱାତେନ ନଦତୀତି କୁସୋ=ତିଣୱିସେସୋ । ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଊକାତି ସୀସଂ=ମୁଦ୍ଧା, କାଲତିପୁ ଚ ।
ଫସ୍ସଆଦୟୋ ସକଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଫୁସ-ସମ୍ଫସ୍ସେ, ଉସ୍ସତ୍ଥଂ, ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ=କାୟୱିଞ୍ଞାଣୱିସୟୋ । ଫୁସ୍ସୋ=ନକ୍ଖତ୍ତଂ । ପୁସ ପୋସନେ, ପୋସୀୟତୀତି ପୁସ୍ସଂ=ଫଲୱିସେସୋ । ଭୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ଭୂସ୍ସ ରସ୍ସୋ, ଅଭୱୀତି ଭୁସଂ=ତୁଚ୍ଛଧଞ୍ଞଂ, ଅଂକିସ୍ସ ଉକ, ଅଙ୍କେତି ଅନେନ ଅଞ୍ଞେତି ଅଙ୍କୁସୋ=ଗଜପତୋଦୋ । ଫାୟ-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ, ପପୁବ୍ବୋ, ୟଲୋପୋ, ଫାୟତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପପ୍ଫାସଂ=ଦେହକୋଟ୍ଠାସୱିସେସୋ । କଲିସ୍ମା ସସ୍ସ ମାଞ, କୁଲିସ୍ମା ଚ, କଲୀୟତି ପରିମୀୟତୀତି କମ୍ମାସୋ=ସବଲୋ, କମ୍ମାସଂ=ପାପଂ । କୁଲତି ପତ୍ଥରତୀତି କୁମ୍ମାସୋ=ଭକ୍ଖୱିସେସୋ । ମନିସ୍ସ ଜୂକ, ମଞ୍ଞତି ସଧନତ୍ତଂ ଏତାୟାତି ମଞ୍ଜୂସା=କଟ୍ଠପେଳା । ପୀସ୍ସ ୟୂକ, ପିଣେତୀତି ପୀୟୂସଂ=ଅମତଂ । କୁଲ-ସଂୱରଣେ, ଇକ, କୁଲୀୟତି ସଂୱରୀୟତୀତି କୁଲିସଂ=ୱଜିରଂ। ବଲ-ସଂୱରଣେ, ଇକ, ଲସ୍ସ ଳତ୍ତଞ୍ଚ, ବଲତି ଏତେନ ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହାତୀତି ବଳିସୋ=ମଚ୍ଛୱେଧନଂ । ମହିସ୍ସ ଏକ, ମହୀୟତୀତି ମହେସୀ=କତାଭିସେକା ପଧାନିତ୍ଥୀ, ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ସୁଣାତିସ୍ମା ଣିସକ ହୋତି । ସୁଣାତୀତି ସୁଣିସା=ପୁତ୍ତଭରିୟା ।
୨୧୭. ୱେତାତ ୟୁ ପନାଲ କଲ ଚମା ଅସୋ ।
ୱେତ-ସୁତ୍ତିୟୋ ଧାତୁ, ଅତ-ସାତଚ୍ଚଗମନେ, ୟୁ-ମିସ୍ସନେ, ପନଥୁତିୟଂ, ଅଲ-ବନ୍ଧନେ, କଲ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ଚମ-ଅଦନେ, ଏତେହି ଅସୋ ହୋତି । ୱେତତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱେତସୋ=ୱାନୀରୋ । ଅତତି ୱାତେରିତୋ ନିଚ୍ଚଂ ୱେଧତ୍ତଂ ୟାତୀତି ଅତସୋ=ୱନପ୍ପତିୱିସେସୋ ୱୀମ୍ହି ଅଭସୀ=ଗଚ୍ଛୱିସେସୋ । ୟୱୀୟତି ମିସ୍ସୀୟତୀତି ୟୱସୋ=ପସୁଘାସୋ । ପଞ୍ଞତେ ଥୱୀୟତେତି ପନସୋ=କଣ୍ଡଣୀଫଲୋ । ଅଲୀୟତି ବନ୍ଧିୟତୀତି ଅଲସୋ=ମନ୍ଦକାରୀ । କଲୀୟତୀତି କଲସୋ=କୁମ୍ଭୋ । ଚମତି ଅଦତି ଅନେନାତି ଚମସୋ=ହୋମଭାଜନଂ ।
୨୧୮. ୱୟ ଦିୱ କର କରେହ୍ୟସଣସକପାସକସା ।
ୱୟତ୍ୟାଦୀହି ଅସଣଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ । ୱୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱାୟସୋ=କାକୋ । ଦିବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଦିୱସୋ=ଦିନଂ । କରୀୟତୀତି କପ୍ପାସୋ=ସୁତ୍ତସମ୍ଭୱୋ । କିବ୍ବିସଂ କରୋତୀତି କକ୍କସୋ=ଫରୁସୋ ।
ସସାଦୀହି ସୁ ହୋତି । ସସତି ଜୀୱତୀତି ସସ୍ସୁ=ଜୟମ୍ପତୀନଂ ମାତା । ମସୀୟତୀତି ମସ୍ସୁ=ପୁରିସମୁଖେ ପୱଦ୍ଧଲୋମାନି । ‘‘ଲୋପୋ’’ତି (୧.୩୯) ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ଦଂସୀୟତି ବନ୍ଧମନେନାତି ଦସ୍ସୁ=ଚୋରୋ । ଅସୀୟତି ଖିପୀୟତୀତି ଅସ୍ସୁ=ବପ୍ପୋ ।
ୱିଦିସ୍ମା ଦସୁକ ହୋତି । ୱିଦତି ଜାନାତୀତି ୱିଦ୍ଦସୁ=ୱିଦ୍ୱା ।
ସସତିସ୍ମା ରୀହୋ ହୋତି । ସସତି ହିଂସତୀତି ସୀହୋ=କେସରୀ ।
ଜୀୱ-ପାଣଧାରଣେ, ଅମ-ଗମନେ, ଏତେହୀ ହୋ ହୋତି, ୱମା ଚାନ୍ତାଦେସା ୟଥାକ୍କମଂ, ଆଦେସୱିଧାନଂ ପନ ପରରୂପବାଧନତ୍ଥଂ । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା’’ତି (୧.୩୯) ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଜୀୱନ୍ତି ଏତାୟାତି ଜିୱ୍ହା=ରସନା । ଅମତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅମ୍ହଂ=ଅସ୍ମା । ପପୁବ୍ବେ ଅମତି ପୱତ୍ତତୀତି ପମ୍ହଂ=ପଖୁମଂ ।
ତଣ୍ହଆଦୟୋ ହନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ତସ-ପିପାସାୟଂ, ସସ୍ସ ଣତ୍ତଂ, ଏୱମୁପରି ଚ, ତସତି ପାତୁମିଚ୍ଛତି ଏତାୟାତି ତଣ୍ହା=ଲୋ ଭୋ । କସ-ୱିଲେଖନେ, କସତୀତି କଣ୍ହୋ=କାଳୋ । ଜୁତ-ଦିତ୍ତିୟଂ, ତସ୍ସ ଣତ୍ତଂ, ଓତ୍ତାଭାୱୋ ଚ, ଜୋତେତୀତି ଜୁଣ୍ହା=ଚନ୍ଦ- ପଭା। ମୀଲିସ୍ସ ଳୋ, ନିମୀଲନ୍ତ୍ୟନେନ ଅକ୍ଖୀନୀତି ମୀଳ୍ହଂ-ଗୂଥଂ । ଗାହିସ୍ସ ଳୋ, ଗୟ୍ହତୀତି ଗାଳ୍ହଂ, ଦହିସ୍ସ ଳୋ, ଦହତୀତି ଦଳ୍ହଂ, ବହିସ୍ସ ଳୋ, ଦୀଘୋ ଚ, ବହତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱଚ୍ଛତୀତି ବାଳ୍ହଂ, ଏତେ ତୟୋ ଦଳ୍ହତ୍ଥା । ଗମିସ୍ସ ଅସ୍ସି, ଗଚ୍ଛତୀତି ଗିମ୍ହୋ-ନିଦାଘୋ । ପଟକଲାନଂ ଅକ ଚ, ପଟତି ୟାତୀତି ପଟହୋ=ଭେରିୱିସେସୋ । କଲୀୟତି ପରିମୀୟତି ଅନେନ ସୂରଭାୱୋତି କଲହୋ=ୱିୱାଦୋ । କଟୱରାନଂ ଆକ, କଟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଓସଧାଦିଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୀତି କଟାହୋ=ଭାଜନୱିସେସୋ । ୱରୀୟତୀତି ୱରାହୋ=ସୂକରୋ । ଲୁନାତିସ୍ସ ଓ, ଲୁନାତି ଏତେନାତି ଲୋହଂ=ଅୟାଦି । ଏୱମଞ୍ଞେପି ।
ପଣା ଉପୁବ୍ବସହା ଚ ହିହୀ ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ, ଣଓଳଙ ଚାନ୍ତାଦେସା, ଆଦେସୱିଧାନସାମତ୍ଥିୟା ପରରୂପାଭାୱୋ, ପଣୀୟତି ୱୋହରୀୟତୀତି ପଣ୍ହି=ପାଦସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭାଗୋ । ଉସ୍ସହତୀତି ଉସ୍ସାଳ୍ହୀ-ୱୀରିୟଂ ।
୨୨୫. ଖୀ ମି ପୀ ଚୁ ମା ୱାକାହି ଳୋ ଉସ୍ସ ୱା ଦୀଘୋ ଚ ।
ଖୀ-ଖୟେ, ମି-ପକ୍ଖେପେ, ପୀ-ତପ୍ପନେ, ଚୁ-ଚୱନେ, ମା-ମାନେ, ୱୀ ୱା-ଗମନେ, କା ଗା-ସଦ୍ଦେ, ଏତେହି ଳୋ ହୋତି, ଉକାରସ୍ସ ୱା ଦୀଘୋ ଚ । ଖୀୟତୀତି ଖେଲୋ=ଲାଲା । ମୀୟତି ପକ୍ଖିପୀୟତୀତି ମେଳା=ମସି । ପିଣେତୀତି ପେଳା=ଭାଜନୱିସେସୋ । ଚୱତୀତି ଚୂଳା=ସିଖା । ଚୋଳୋ=ପିଲୋତିକୋ । ମୀୟତି ପରିମୀୟତୀତି ମାଳୋ=ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ଅନେକକୋଣୱନ୍ତୋ ପଟିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ୱାତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱାଳୋ=ଚଣ୍ଡମିଗୋ । କାୟତି ଫରୁସଂ ୱଦତୀତି କାଳୋ=କଣ୍ହୋ, ୱୀମ୍ହି କାଳୀ=କଣ୍ହା ।
ଗୁ-ସଦ୍ଦେତୀମସ୍ମା ଳକ ହୋତି ଳୋ ଚ । ଗୱତି ପୱତ୍ତତି ଏତେନାତି ଗୁଳୋ=ଉଚ୍ଛୁୱିକାରୋ । ଗୋଳୋ=ଲକୁଣ୍ଡକୋ ।
ପଙ୍ଗୁଳଆଦୟୋ ଳକ ଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ଖଞ୍ଜ-ଗତିୱେକଲ୍ଲେ, ପଙ୍ଗୁଆଦେସୋ, ଅଖଞ୍ଜି ଗତିୱେକଲ୍ଲମାପଜ୍ଜୀତି ପଙ୍ଗଳୋ=ପୀଠସପ୍ପୀ । କରୋତିସ୍ମା ଳସ୍ସ ଖଞ, କିବ୍ବିସଂ କରୋତୀତି କକ୍ଖଳୋ=କୁରୂରୋ । କୁକତିସ୍ସ କୁକ, କୁକ୍ୟତି ପାପକାରୀହି ଆଦୀୟତୀତି କୁକ୍କୁଳଂ=ସଙ୍କୁ ସଂକିଣ୍ଣୋ ସୋବ୍ଭୋ । କୁକ୍କୁଳୋ=ଥୁସଗ୍ଗୀ । ମଂକିସ୍ସ ଉକ, ବିନ୍ଦୁ ଲୋପୋ ଚ, ମଂକେତି ୱନଂ ମଣ୍ଡେତୀତି ମକୁଳୋ=ଅୱିକସିତକୁସୁମଂ ।
ପାତିସ୍ମା ଳି ହୋତି । ଅତ୍ଥଂ ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ପାଳି=ତନ୍ତି ।
ୱୀତିସ୍ମା ଳୁ ହୋତି । ୱେତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଳୁ=ୱେଣୁ ।
(ଇତି ଅୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୱିଧାନଂ) ।
ଇତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ବ୍ୟାକରଣେ ୱୁତ୍ତିୟଂ
ଣ୍ୱାଦିକଣ୍ଡୋ ସତ୍ତମୋ ।
ସୁତ୍ତଂ ଧାତୁ ଗଣୋ ଣ୍ୱାଦି, ନାମଲିଙ୍ଗାନୁସାସନଂ ।
ୟସ୍ସ ତିଟ୍ଠତି ଜୀୱ୍ହଗ୍ଗେ, ସ ବ୍ୟାକରଣକେସରୀ ॥
ସମତ୍ତା ଚାୟଂ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୱୁତ୍ତି
ସତ୍ତହି ଭାଣୱାରେହି ।
ୟସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ପଭାୱେନ, ଭାୱିତତ୍ତୟମାକୁଲଂ ।
ଅନାକୁଲଂ ଦୁଲଦ୍ଧୀହି, ପାପଭିକ୍ଖୂହି ସବ୍ବସୋ ॥
ଲଙ୍କାୟ ମୁନିରାଜସ୍ସ, ସାସନଂ ସାଧୁ ସଣ୍ଠିକଂ ।
ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦସମାୟୋଗା, ୱାରିଧୀୱ ୱିୱଦ୍ଧତେ ॥
ପରକ୍କମଭୁଜେ ତସ୍ମିଂ, ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିଗୁଣୋଦିତେ ।
ମନୁୱଂସଦ୍ଧଜାକାରେ, ଲଙ୍କାଦୀପଂ ପସାସତି ॥
ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ଥେରେନ, ଧୀମତା ସୁଚିୱୁତ୍ତିନା ।
ରଚିତଂ ୟଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ-ମସନ୍ଦିଦ୍ଧ’ମନାକୁଲଂ ॥
ଅସେସୱିସୟବ୍ୟାପି, ଜିନବ୍ୟପ୍ପଥ ନିସ୍ସୟଂ ।
ସଦ୍ଧସତ୍ଥ’ମନାୟାସ-ସାଧିୟଂ ବୁଦ୍ଧିୱଦ୍ଧନଂ ॥
ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତି ସମାସେନ, ୱିପୁଲତ୍ଥପକାସନୀ ।
ରଚିତା ପୁନ ତେନେୱ, ସାସନୁଜ୍ଜୋତକାରିନାତି ॥
ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନବ୍ୟାକରଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।