ପଟ୍ଠାନୁଦ୍ଦେସ ଦୀପନୀପାଠ
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ପଟ୍ଠାନୁଦ୍ଦେସ ଦୀପନୀପାଠ
୧. ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ
କତମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଲୋଭୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଦୋସୋ, ମୋହୋ, ଅଲୋଭୋ, ଅଦୋସୋ, ଅମୋହୋ ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋ ।
କତମେ ଧମ୍ମା ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା । ଲୋଭ ସହଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚ ରୂପକଲାପାଧମ୍ମା ଚ ଦୋସସହ ଜାତା ମୋହସହଜାତା ଅଲୋଭସହଜାତା ଅଦୋସସହ ଜାତା ଅମୋହସହଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚ ରୂପକଲାପା ଧମ୍ମା ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ହେତୁପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ।
ସହଜାତରୂପକଲାପା ନାମ ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କମ୍ମଜରୂପାନି ଚ ପୱତ୍ତିକାଲେ ସହେତୁକଚିତ୍ତଜରୂପାନି ଚ । ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣୋ ନାମ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ । ପୱତ୍ତିକାଲୋ ନାମ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଚୁତିକାଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
କେନଟ୍ଠେନ ହେତୁ, କେନଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୁ, ଉପକାରକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ତତ୍ଥ ମୂଲୟମକେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଲୋଭାଦୀନଂ ମୂଲଧମ୍ମାନଂ ମୂଲଭାୱୋ ମୂଲଟ୍ଠୋ ନାମ । ସୋ ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୂଲୟମକଦୀପନିୟଂ ଅମ୍ହେହି ରୁକ୍ଖୋପମାୟ ଦୀପିତୋୟେୱ ।
ଅପି ଚ ଏକୋ ପୁରିସୋ ଏକିସ୍ସଂ ଇତ୍ଥିୟଂ ପଟିବଦ୍ଧ ଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ସୋ ୟାୱ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଜହତି, ତାୱ ତଂ ଇତ୍ଥିଂ ଆରବ୍ଭ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲୋଭସହଜାତାନି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମାନି ଚ ଲୋଭସମୁଟ୍ଠିତାନି ଚିତ୍ତଜରୂପାନି ଚ ଚିରକାଲଂପି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସବ୍ବାନି ଚ ତାନି ଚିତ୍ତଚେତସିକରୂପାନି ତସ୍ସଂ ଇତ୍ଥିୟଂ ରଜ୍ଜନଲୋଭମୂଲକାନି ହୋନ୍ତି । ସୋ ଲୋଭୋ ତେସଂ ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୁ ଚ, ଉପକାରକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ତସ୍ମା ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସାନି ରଜ୍ଜନୀୟୱତ୍ଥୂନି ଆରବ୍ଭରଜ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଲୋଭେସୁ, ଦୁସ୍ସନୀୟୱତ୍ଥୂନି ଆରବ୍ଭ ଦୁସ୍ସନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦୋସେସୁ, ମୁୟ୍ହନୀୟୱତ୍ଥୂନି ଆରବ୍ଭ ମୁୟ୍ହନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ମୋହେସୁ ଚ ।
ତତ୍ଥ ୟଥା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲାନି ସୟଂ ଅନ୍ତୋପଥୱିୟଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଥୱିରସଞ୍ଚ ଆପୋରସଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ୟାୱ ଅଗ୍ଗା ଅଭିହରନ୍ତି, ତେନ ରୁକ୍ଖୋ ଚିରକାଲଂ ୱଡ୍ଢମାନୋ ତିଟ୍ଠତି । ତଥା ଲୋଭୋ ଚ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ରଜ୍ଜନୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପିୟରୂପରସଞ୍ଚ ସାତରୂପରସଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ୟାୱ କାୟୱଚୀୱୀତିକ୍କମା ଅଭିହରତି, କାୟ ୱୀତିକ୍କମଂ ୱା ୱଚୀୱୀତିକ୍କମଂ ୱା ପାପେତି । ତଥା ଦୋସୋ ଚ ଦୁସ୍ସନ ୱସେନ ଅପ୍ପିୟରୂପରସଞ୍ଚ ଅସାତରୂପରସଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା, ମୋହୋ ଚ ମୁୟ୍ହନୱସେନ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ନିରତ୍ଥକଚିତ୍ତାଚାରରସଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅଭିହରନ୍ତା ତୟୋ ଧମ୍ମା ରଜ୍ଜନୀୟାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ମୋଦମାନେ ପମୋଦମାନେ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଚିର କାଲଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ତଥା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତ ଧମ୍ମେସୁ ଚ ତଥା ପୱତ୍ତମାନେସୁ ସହଜାତରୂପକଲାପାପି ତଥା ପୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଅଭିହରତୀତି ଦ୍ୱେ ପିୟରୂପ ସାତରୂପରସେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତିକଂ ପାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ସୋ ପୁରିସୋ ୟଦାକାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ପସ୍ସତି, ତଦା ସୋ ତଂ ଚିତ୍ତଂଜହତି, ତଂ ଇତ୍ଥିଂ ଆରବ୍ଭ ଅଲୋଭୋ ସଞ୍ଜା ୟତି । ପୁବ୍ବେ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ତଂ ଇତ୍ଥିଂ ଆରବ୍ଭ ଲୋଭମୂଲକାନି ଅସୁଦ୍ଧାନି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମାନି ୱତ୍ତନ୍ତି । ଇଦାନି ତସ୍ମିଂ କାଲେପି ଅଲୋଭମୂଲକାନି ସୁଦ୍ଧାନି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମାନି ୱତ୍ତନ୍ତି । ପବ୍ବଜିତ ସୀଲସଂୱରାନି ୱା ଝାନପରିକମ୍ମାନି ୱା ଅପ୍ପନାଝାନାନି ୱା ୱତ୍ତନ୍ତି । ସୋ ଅଲୋଭୋ ତେସଂ ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୁ ଚ ହୋତି, ଉପକାରକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋଚ । ତସ୍ମା ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ ଲୋଭ ପଟିପକ୍ଖେସୁ ଅଲୋଭେସୁ, ଦୋସପଟିପକ୍ଖେସୁ ଅଦୋସେସୁ, ମୋହ ପଟିପକ୍ଖେସୁ ଅମୋହେସୁ ଚ ।
ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖମୂଲାନି ୱିୟ ଅଲୋଭୋ ଲୋଭନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂସୁ ଲୋଭଂ ପହାୟ ଲୋଭୱିୱେକସୁଖରସଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତେନ ସୁଖେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ମୋଦମାନେ ପମୋଦମାନେ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ୟାୱ ଝାନସମାପତ୍ତିସୁଖା ୱା ୟାୱ ମଗ୍ଗଫଲସୁଖା ୱା ୱଡ୍ଢାପେତି । ତଥା ଅଦୋସୋ ଚ ଦୋସନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂସୁ ଦୋସୱିୱେକସୁଖରସଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା, ଅମୋହୋ ଚ ମୋହନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂସୁ ମୋହୱିୱେକସୁଖରସଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱଡ୍ଢାପେନ୍ତା ତୟୋ ଧମ୍ମା କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ମୋଦମାନେ ପମୋଦମାନେ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଚିର କାଲଂପି ପୱତ୍ତେନ୍ତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ତଥା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତ ଧମ୍ମେସୁ ଚ ତଥା ପୱତ୍ତମାନେସୁ ସହଜାତରୂପକଲାପାପି ତଥା ପୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱ ।
ତତ୍ଥ ଲୋଭୱିୱେକସୁଖରସନ୍ତି ୱିୱିଚ୍ଚନଂ ୱିଗମନଂ ୱିୱେକୋ । ଲୋଭସ୍ସ ୱିୱେକୋ ଲୋଭୱିୱେକୋ । ଲୋଭୱିୱେକେ ସୁଖଂ ଲୋଭୱିୱେକସୁଖଂ । ଲୋଭୱିୱେକଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନସୁଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଦେୱ ରସୋ ଲୋଭୱିୱେକସୁଖରସୋତି ସମାସୋ । ଅୟଂ ଅଭିଧମ୍ମେ ପଟ୍ଠାନନୟୋ ।
ହତ୍ତନ୍ତନୟୋ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତୋ ମୋହୋ ଚ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତୋ ଲୋଭୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବେସଂପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ମୂଲାନି ହୋନ୍ତି । ଦୋସୋ ପନ ଲୋଭସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଭୂତଂ ପାପମୂଲଂ ହୋତି । ୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତୋ ଅମୋହୋ ଚ ନିକ୍ଖମଧାତୁସଙ୍ଖାତୋ ଅଲୋଭୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ୱିୱଟ୍ଟଧମ୍ମାନଂ ମୂଲାନି ହୋନ୍ତି । ଅଦୋସୋ ପନ ଅଲୋଭସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଭୂତଂ କଲ୍ୟାଣମୂଲଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧାନି ମୂଲାନି ସହଜାତାନଂପି ଅସହଜାତାନଂପି ନାମରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି । ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ନୟୋ । ହେତୁପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ
କତମୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ । ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସବ୍ବେପି ରୂପଧମ୍ମା ସବ୍ବଂପି ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବାପି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଆରମ୍ମଣ ପଚ୍ଚୟୋ । ନ ହି ସୋ ନାମ ଏକୋପି ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ଚିତ୍ତ ଚେତସିକାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତି । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ ଛବ୍ବିଧଂ ହୋତି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ରସାରମ୍ମଣଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ।
କତମେ ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା । ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତ ଚେତସିକାଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା । ନ ହି କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଭୂତେନ ୱା ଅଭୂତେନ ୱା ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ପୱତ୍ତତି ।
ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦୁୱିଧସ୍ସ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ଦୁୱିଧସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ଦୁୱିଧସ୍ସ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଚିତ୍ତସ୍ସ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରସାରମ୍ମଣଂ ଦୁୱିଧସ୍ସ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଚିତ୍ତସ୍ସ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତିୱିଧଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ଦୁୱିଧସ୍ସ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଚିତ୍ତସ୍ସ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ତାନି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ତିୱିଧସ୍ସ ମନୋଧାତୁଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ । ସବ୍ବାନି ତାନି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ୱା ସବ୍ବାନି ତେକାଲିକାନି କାଲୱିମୁତ୍ତାନି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣାନି ୱା ଛ ସତ୍ତତିୱିଧାନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଚିତ୍ତାନଂ ୟଥାରହଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ।
କେନଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣଂ, କେନଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଚିତ୍ତ ଚେତସିକେହି ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣଂ, ଉପକାରକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଟ୍ଠେନାତି ଚେତ୍ଥ ଆଲମ୍ବଣକିରିୟା ନାମ ଚିତ୍ତ ଚେତସିକାନଂ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣକିରିୟା, ଆରମ୍ମଣୁପାଦାନ କିରିୟା ।
ୟଥା ହି ଲୋକେ ଅୟୋଧାତୁଂ କାମେତି ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେନ ଅୟୋକନ୍ତକୋ ନାମ ଲୋହଧାତୁୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ସୋ ଅୟୋଖନ୍ଧସମୀପଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ ତଂ ଅୟୋଖନ୍ଧଂ କାମେନ୍ତୋ ୱିୟ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ଅୟୋଖନ୍ଧାଭିମୁଖୋ ଚଞ୍ଚଲତି । ସୟଂ ୱା ତଂ ଅୟୋଖନ୍ଧଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଅୟୋଖନ୍ଧଂ ୱା ଅତ୍ତାଭିମୁଖଂ ଆକଡ୍ଢତି, ଅୟୋଖନ୍ଧୋ ତଦଭିମୁଖୋ ଚଞ୍ଚଲତି, ତଂ ୱା ଉପଗଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ଅୟୋକନ୍ତକସ୍ସ ଆଲମ୍ବଣକିରିୟା ନାମ । ଏୱମେୱ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆଲମ୍ବଣକିରିୟା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନ କେୱଲଂ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆଲମ୍ବଣ ମତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ଖୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଆପାତାଗମନେ ଏୱ ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚ ଖଣେ ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ।
ୟଥା ତଂ ଭେରିତଲେ ଭେରିସଦ୍ଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହତ୍ଥେନ ପହରଣକାଲେ ଏୱ ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚ ଖଣେ ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ୱୀଣାସଦ୍ଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱୀଣାତନ୍ତୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୀଣାଦନ୍ତକେନ ପହରଣକାଲେ ଏୱ ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚ ଖଣେ ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି କାଲେପି ପୁବ୍ବଭୱେ ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆପାତ ମାଗତାନି କମ୍ମ କମ୍ମନିମିତ୍ତ ଗତିନିମିତ୍ତାନି ଏୱ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋତି । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ
ଦୁୱିଧୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ସହ ଜାତାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ତତ୍ଥ କତମୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଅତିଇଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି ଅତିକନ୍ତାନି ଅତିମନାପାନି ଗରୁକତାନି । ତାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ । ତତ୍ଥ ଅତିଇଟ୍ଠାନୀତି ସଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠାନି ୱା ହୋନ୍ତୁ ଅନିଟ୍ଠାନି ୱା, ତେନ ତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଅତିଇଚ୍ଛିତାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଇଧ ଅତିଇଟ୍ଠାନି ନାମ ।
ତାନି ପନ ଧମ୍ମତୋ ଦ୍ୱେ ଦୋସମୂଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଚ ଦ୍ୱେ ମୋମୂହ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଚ ଦୁକ୍ଖସହଗତକାୟୱିଞ୍ଞାଣଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ସବ୍ବାନି କାମାୱଚରଚିତ୍ତଚେତସିକାନି ଚ ରୂପାରୂପ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଚେତସିକାନି ଚ ସବ୍ବାନି ଅତିଇଟ୍ଠରୂପାନି ଚ ହୋନ୍ତି ।
ତେସୁପି କାମାରମ୍ମଣାନି ଗରୁଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣା ଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ । ଗରୁଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ଝାନଲାଭିନୋ ପନ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧାନି ମହଗ୍ଗତଝାନାନି ଅରିୟସାୱକା ଚ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଗରୁଂ ଅକରୋନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି ।
କତମେ ଧମ୍ମା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା । ଅଟ୍ଠ ଲୋଭ ମୂଲଚିତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି କାମାୱଚର ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକିରିୟଚିତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
ତତ୍ଥ ଲୋକିୟାନି ଛଳାରମ୍ମଣାନି ଲୋଭମୂଲଚିତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ସତ୍ତରସ ଲୋକିୟକୁସଲାନି ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ କୁସଲାନଂ । ତାନି କୁସଲାନିଚେୱ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଫଲାନି ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲାନଂ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲାନି ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକିରିୟାନଂ । ନିବ୍ବାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଲୋକୁତ୍ତର ଚିତ୍ତାନନ୍ତି ।
କେନଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣଂ, କେନଟ୍ଠେନ ଅଧିପତି । ଆଲମ୍ବି ତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣଂ, ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ଅଧିପତି । କୋ ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠୋ । ଅତ୍ତାନଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ଇସ୍ସରଭାୱୋ ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠୋ । ଲୋକେ ସାମିକା ୱିୟ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟ ଧମ୍ମା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଦାସା ୱିୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ସୁତସୋମଜାତକେ ରାଜା ପୋରିସାଦୋ ମନୁସ୍ସମଂସଂ ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସମଂସହେତୁ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଅରଞ୍ଞେ ୱିଚରତି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସମଂସେ ଗନ୍ଧରସ ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ । ରଞ୍ଞୋ ପୋରିସାଦସ୍ସ ଲୋଭମୂଲଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୋ । ରାଜା ସୁତ ସୋମୋ ସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ସଚ୍ଚଧମ୍ମହେତୁ ରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଞାତି ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତଞ୍ଚ ଛଟ୍ଟେତ୍ୱା ପୁନ ରଞ୍ଞୋ ପୋରିସାଦସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ଉପଗତୋ । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ । ରଞ୍ଞୋ ସୁତସୋମସ୍ସ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୋ । ଏସନୟୋ ସବ୍ବେସୁ ଗରୁକତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ।
କତମୋ ସହଜାତାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ । ଅଧିପତିଭାୱଂ ପତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ, ଛନ୍ଦୋ ଚିତ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ ୱୀମଂସା ।
କତମେ ଧମ୍ମା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା । ଅଧିପତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଚ ଅଧିପତିସମୁଟ୍ଠିତା ଚିତ୍ତଜରୂପଧମ୍ମା ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
କେନଟ୍ଠେନ ସହଜାତୋ, କେନଟ୍ଠେନ ଅଧିପତି ।
ସହୁପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନ ସହଜାତୋ, ସହଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ଅଧିପତି । ତତ୍ଥ ସହୁପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନାତି ୟୋ ଧମ୍ମୋ ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅତ୍ତନା ସହଜାତଧମ୍ମେ ଚ ଅତ୍ତନା ସହେୱ ଉପ୍ପାଦେତି, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନା ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ସହୁପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନ ।
ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନାତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନ । ୟଥା ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ସକଲଦୀପୱାସିନୋ ଅଭିଭୱନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପେତି, ସକଲଦୀପୱାସିନୋ ଚ ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ତଥା ଅଧିପତିଟ୍ଠାନପତ୍ତା ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ସହଜାତଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱନ୍ତା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପେନ୍ତି, ସହଜାତଧମ୍ମା ଚ ତେସଂ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଥା ୱା ସିଲାଥମ୍ଭେ ପଥୱିଧାତୁ ଉଦକକ୍ଖନ୍ଧେ ଆପୋଧାତୁ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧେ ତେଜୋଧାତୁ ୱାତକ୍ଖନ୍ଧେ ୱାୟୋଧାତୁ ଅତ୍ତନା ସହଜାତା ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଅଭିଭୱନ୍ତା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଗତିଂ ଗମାପେନ୍ତି, ସହଜାତଧାତୁୟୋ ଚ ତାସଂ ଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଅଧିପତିଟ୍ଠାନପତ୍ତା ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ ସହଜାତଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନୋ ଗତିଂ ଗମାପେନ୍ତି, ସହଜାତଧମ୍ମା ଚ ତେସଂ ଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ।
ଏତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ୟଦି ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ଅଧିପତିନାମ ସିୟା । ଏୱଂ ସତି ତିଟ୍ଠତୁ ଛନ୍ଦୋ, ଲୋଭୋ ଏୱ ଅଧିପତିନାମ ସିୟା, ସୋ ହି ଛନ୍ଦତୋପି ବଲୱତରୋ ହୁତ୍ୱା ସହ ଜାତଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱନ୍ତୋ ପୱତ୍ତତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ଏୱ ଲୋଭୋ ଛନ୍ଦତୋ ବଲୱତରୋ ହୋତି, ପଣ୍ଡିତେସୁ ପନ ଛନ୍ଦୋ ଏୱ ଲୋଭତୋ ବଲୱତରୋ ହୁତ୍ୱା ସହଜାତଧମ୍ମେ ଅଭି ଭୱନ୍ତୋ ପୱତ୍ତତି । ସଚେ ହି ଲୋଭୋ ଏୱ ଛନ୍ଦତୋ ବଲୱତରୋ ସିୟା, କଥଂ ଇମେ ସତ୍ତା ଲୋଭସ୍ସ ହତ୍ଥଗତା ଭୱସମ୍ପତ୍ତି ଭୋଗସମ୍ମତ୍ତିୟୋ ଛଟ୍ଟେତ୍ୱା ନେକ୍ଖମ୍ମଧମ୍ମେ ପୂରେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରେୟ୍ୟୁଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଛନ୍ଦୋ ଏୱ ଲୋଭତୋ ବଲୱତରୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇମେ ସତ୍ତା ଲୋଭସ୍ସ ହତ୍ଥଗତା ଭୱସମ୍ପତ୍ତି ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଛଟ୍ଟେତ୍ୱା ନେକ୍ଖମ୍ମଧମ୍ମେ ପୂରେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରନ୍ତି । ତସ୍ମା ଛନ୍ଦୋ ଏୱ ଲୋଭତୋ ବଲୱତରୋ ହୋତି, ଛନ୍ଦୋ ଏୱ ଅଧିପତି, ନ ଲୋଭୋତି । ଏସ ନୟୋ ଦୋସାଦୀସୁପୀତି ।
ତତ୍ଥ ଲୋକେ ମହନ୍ତେସୁ ସୁଦୁକ୍କରେସୁ ପୁରିସକମ୍ମେସୁ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେସୁ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା କମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । କଥଂ ।
ହୀନଚ୍ଛନ୍ଦା ବହୁଜ୍ଜନା ମହନ୍ତାନି ସୁଦୁକ୍କରାନି ପୁରିସକମ୍ମାନି ଦିସ୍ୱା ନିୱତ୍ତଚ୍ଛନ୍ଦା ହୋନ୍ତି । କାତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଅମ୍ହାକଂ ଅୱିସୟୋତି ନିରପେକ୍ଖା ଠପେନ୍ତି । ଛନ୍ଦାଧିକୋ ପନ ତାଦିସାନି ପୁରିସକମ୍ମାନି ଦିସ୍ୱା ଉଗ୍ଗତଚ୍ଛନ୍ଦୋ ହୋତି, ଅତିୱିୟ କାତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ମମ ୱିସୟୋ ଏସୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ଛନ୍ଦେନ ଅଭିକଡ୍ଢିତୋ ୟାୱ ତଂ କମ୍ମଂ ନ ସିଜ୍ଝତି, ତାୱ ଅନ୍ତରା ତଂ କମ୍ମଂ ଛଟ୍ଟେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅତିମହନ୍ତଂପି ତଂ କମ୍ମଂ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ସିଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତି ।
ହୀନୱୀରିୟା ଚ ବହୁଜ୍ଜନା ତାଦିସାନି କମ୍ମାନି ଦିସ୍ୱା ନିୱତ୍ତ ୱୀରିୟା ହୋନ୍ତି, ଇଦଂ ମେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ବହୁଂ କାୟଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଚେତୋଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଭୱିସ୍ସତୀତି ନିୱତ୍ତନ୍ତି । ୱୀରିୟାଧିକୋ ପନ ତାଦିସାନି ପୁରିସକମ୍ମାନି ଦିସ୍ୱା ଉଗ୍ଗତୱୀରିୟୋ ହୋତି, ଇଦାନେୱ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା କାତୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ସୋ ଚିରକାଲଂପି ତଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ବହୁଂ କାୟଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଚେତୋଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅନୁଭୱନ୍ତୋପି ତସ୍ମିଂ ୱୀରିୟ କମ୍ମେ ନନିବ୍ବିନ୍ଦତି, ମହନ୍ତେନ କମ୍ମୱୀରିୟେନ ୱିନା ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତାଦିସେନ ୱୀରିୟେନ ରତ୍ତିଦିୱଂ ଖେପେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତସୁଖଂ ୱିନ୍ଦତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅତିମହନ୍ତଂପି ତଂ କମ୍ମଂ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ସିଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତି ।
ହୀନଚିତ୍ତା ଚ ବହୁଜ୍ଜନା ତାଦିସାନି କମ୍ମାନି ଦିସ୍ୱା ନିୱତ୍ତଚିତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ପୁନ ଆରମ୍ମଣଂପି ନ କରୋନ୍ତି । ଚିତ୍ତାଧିକୋ ପନ ତାଦିସାନି କମ୍ମାନି ଦିସ୍ୱା ଉଗ୍ଗତଚିତ୍ତୋ ହୋତି, ଚିତ୍ତଂ ୱିନୋଦେତୁଂପି ନ ସକ୍କୋତି, ନିଚ୍ଚକାଲଂ ତତ୍ଥ ନିବନ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ସୋ ଚିତ୍ତୱସିକୋ ହୁତ୍ୱା ଚିରକାଲଂପି ତଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ବହୁଂ କାୟଦୁକ୍ଖଂୱାପୀତିଆଦିନା ଛନ୍ଦାଧିପତିନୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ମନ୍ଦପଞ୍ଞା ଚ ବହୁଜ୍ଜନା ତାଦିସାନି କମ୍ମାନି ଦିସ୍ୱା ନିୱତ୍ତପଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି, କମ୍ମାନଂ ଆଦିମ୍ପି ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ଅନ୍ତପି ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ଅନ୍ଧକାରେ ପୱିସନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତାନି କମ୍ମାନି କାତୁଂ ଚିତ୍ତଂପି ନ ନମତି । ପଞ୍ଞାଧିକୋ ପନ ତାଦିସାନି କମ୍ମାନି ଦିସ୍ୱା ଉଗ୍ଗତପଞ୍ଞୋ ହୋତି, କମ୍ମାନଂ ଆଦିଂପି ପସ୍ସତି, ଅନ୍ତଂପି ପସ୍ସତି, ଫଲଂପି ପସ୍ସତି, ଆନିସଂସଂପି ପସ୍ସତି । ସୁଖେନ କମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ନାନାଉପାୟଂପି ପସ୍ସତି । ସୋ ଚିରକାଲଂପି ତଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋତିଆଦିନା ୱୀରିୟାଧିପତିନୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ମହତିୟା କମ୍ମୱୀମଂସାୟାତି ଚ ତାଦିସିୟା କମ୍ମ ୱୀମଂସାୟାତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଲୋକେ ମହନ୍ତେସୁ ସୁଦୁକ୍କରେସୁ ପୁରିସକମ୍ମେସୁ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେସୁ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା କମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ଇମେସଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିପତୀନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଲୋକେ ପୁରିସୱିସେସା ନାମ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧା ନାମ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତା ନାମ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ନାମ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତାନାମ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଅଗ୍ଗସାୱକାନାମ ମହାସାୱକା ନାମ ସାୱକବୋଧିସତ୍ତା ନାମ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଲୋକେପି ଏୱରୂପାନଂ ପୁରିସୱିସେସାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତ ଲୋକସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ପଞ୍ଞାସିପ୍ପୱିସେସା ଚ ପରିଭୋଗୱତ୍ଥୁୱିସେସା ଚ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ
କତମୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ଅନନ୍ତରେ ଖଣେ ନିରୁଦ୍ଧୋ ଚିତ୍ତ ଚେତସିକଧମ୍ମସମୂହୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ।
କତମୋ ଧମ୍ମୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ । ପଚ୍ଛିମେ ଅନନ୍ତରେ ଏୱ ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମସମୂହୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ।
ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପଠମଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତର ପଚ୍ଚୟୋ, ପଠମ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଦୁତିୟଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ୟଦା ପନ ଧମ୍ମୟମକେ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଦୁତିୟେ ଅକୁସଲେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିନୱଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଆରବ୍ଭ ଏତଂ ମମ ଏସୋହମସ୍ମି ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ପୱତ୍ତଂ ଭୱନିକନ୍ତିକ ତଣ୍ହାସହଗତଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଦା ପଠମଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଚଲତି । ତତୋ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ସତ୍ତ ଭୱନିକନ୍ତିକଜୱନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗୱାରୋ ।
ଅପି ଚ ସୋ ସତ୍ତୋ ତଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ କିଞ୍ଚି ନ ଜାନାତି, ପୁବ୍ବଭୱେ ଅତ୍ତନା ଅନୁଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁସ୍ସରମାନୋ ଅଚ୍ଛତି । ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପନ ଅତିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ତଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ଅପରିବ୍ୟତ୍ତମେୱ ହୋତି । ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତମେୱ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତତି ।
ୟଦା ଗବ୍ଭୋ ଥୋକଂ ୱଡ୍ଢମାନୋ ହୋତି ଅତିରେକଦ୍ୱେମାସଂ ଗତୋ, ତଦା ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ମାତୁଗବ୍ଭେ ଆଲୋକାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଭାୱତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କାୟୱିଞ୍ଞାଣମନୋୱିଞ୍ଞାଣାନି ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସୋ ସତ୍ତୋ ମାତୁୟା ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନାଦୀସୁ ବହୂନି ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନି ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ୱିଜାୟନକାଲେ ପନ ଭୁସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ୱିଜାୟିତ୍ୱାପି ୟାୱ ୱତ୍ଥୁରୂପାନି ମୁଦୂନି ହୋନ୍ତି, ପରିପାକଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତାୱ ସୋ ଅତିମନ୍ଦରୂପୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋ ହୁତ୍ୱା ଅଚ୍ଛତି । ନ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୁରିମ ଭୱାନୁସାରୀ ଏୱ ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି । ସଚେ ସୋ ନିରୟ ଭୱତୋ ଆଗତୋ ହୋତି, ସୋ ୱିରୂପମୁଖବହୁଲୋ ହୋତି । ପୁରିମାନି ନିରୟାରମ୍ମଣାନି ଆରବ୍ଭ ଖଣେ ଖଣେ ୱିରୂପମୁଖମସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟତି । ଅଥ ଦେୱଲୋକତୋ ଆଗତୋ ହୋତି, ଦିବ୍ବାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଆରବ୍ଭ ୱିପ୍ପସନ୍ନମୁଖବହୁଲୋ ହୋତି, ଖଣେ ଖଣେ ମିହିତମୁଖମସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟତି ।
ୟଦା ପନ ୱତ୍ଥୁରୂପାନି ତିକ୍ଖାନି ହୋନ୍ତି, ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଚସ୍ସ ସୁୱିସଦାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଦା ଅମନ୍ଦରୂପୋ ହୁତ୍ୱା କୀଳନ୍ତୋ ଲୀଳନ୍ତୋ ମୋଦନ୍ତୋ ପମୋଦନ୍ତୋ ଅଚ୍ଛତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଆରମ୍ମଣାନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ମାତୁଭାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ଇଧ ଲୋକାନୁସାରୀ ୱିଞ୍ଞାଣମସ୍ସ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତତି । ପୁରିମଜାତିଂ ପମୁସ୍ସତି ।
କିଂ ପନ ସବ୍ବୋପି ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏୱ ପୁରିମଂ ଜାତିଂ ପମୁସ୍ସତୀତି ଚେ । ନ ସବ୍ବୋପି ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏୱ ପମୁସ୍ସତି । କୋଚି ଅତିରେକତରଂ ଗମ୍ଭୱାସଦୁକ୍ଖେନ ପରିପୀଳିତୋ ଗବ୍ଭେ ଏୱ ପମୁସ୍ସତି । କୋଚି ୱିଜାୟନକାଲେ, କୋଚି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ପମୁସ୍ସତି । କୋଚି ଇତୋପରମ୍ପି ଦହରକାଲେ ନ ପମୁସ୍ସତି । ୱୁଡ୍ଢକାଲେ ଏୱ ପମୁସ୍ସତି । କୋଚି ୟାୱଜୀୱଂପି ନ ପମୁସ୍ସତି । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଭୱେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋପି ଅତ୍ଥିୟେୱ । ଇମେ ଜାତିସ୍ସରସତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୱିଜାୟନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛଦ୍ୱାରିକୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛଦ୍ୱାରିକୱୀଥି ଚିତ୍ତାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥପି ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ଅନନ୍ତରେ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତର ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଏକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଏକପ୍ପବନ୍ଧୋ ଏୱ ହୋତି । ୟଦା ସତ୍ତୋ ଅରହତ୍ତ ମଗ୍ଗଂ ଲଭିତ୍ୱା ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣାତି, ତଦା ଏୱ ସୋ ପବନ୍ଧୋ ଛିଜ୍ଜତି ।
କେନଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତରୋ, କେନଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତସଦିସସ୍ସ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତରୋ, ଉପକାରକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତସଦିସସ୍ସାତି ସାରମ୍ମଣ ଭାୱେନ ଅତ୍ତନା ସଦିସସ୍ସ । ସାରମ୍ମଣଭାୱେନାତି ଚ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ନ ପୱତ୍ତତି, ସୋ ସାରମ୍ମଣୋ ନାମ, ଏୱଂ ସାରମ୍ମଣଭାୱେନ । ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନାତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧେପି ତସ୍ସ ଚିନ୍ତନକିରିୟାୱେଗୋ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ପଚ୍ଛିମଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଏୱ ୱୂପସମ୍ମତି, ଏୱଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନ ।
ତତ୍ଥ ପୁରିମା ପୁରିମା ମାତୁପରମ୍ପରା ୱିୟ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ଧୀତୁପରମ୍ପରା ୱିୟ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପରମ୍ପରା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅରହନ୍ତାନଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମଂ ପରିନିବ୍ବାନଚିତ୍ତମ୍ପି ପୁନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟାତି । ନ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । କସ୍ମା, ତଦା କମ୍ମକିଲେସୱେଗାନଂ ସବ୍ବସୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଭାୱେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତତରତ୍ତା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସାତି । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟ ଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ
ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱିଭାଗୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୱିଭାଗୋ ଚ ଅନନ୍ତପଚ୍ଚୟ ସଦିସୋ ।
କେନଟ୍ଠେନ ସମନନ୍ତରୋତି । ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରଟ୍ଠେନ ସମନନ୍ତରୋ । ୟଥା ସିଲାଥମ୍ଭାଦୀସୁ ରୂପକଲାପା ଏକାବଦ୍ଧା ସମାନାପି ରୂପ ଧମ୍ମଭାୱେନ ସଣ୍ଠାନ ଜାତିକତ୍ତା ମଜ୍ଝେ ପରିଚ୍ଛେଦରୂପସହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରୂପକଲାପାନଂ ମଜ୍ଝେ ଅନ୍ତରଂ ନାମ ୱିୱରଂ ନାମ ଅତ୍ଥିୟେୱ । ନ ତଥା ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକ କଲାପାନଂ ମଜ୍ଝେ । ତେ ପନ ଅରୂପଧମ୍ମଭାୱେନ ଅସଣ୍ଠାନ ଜାତିକତ୍ତା ମଜ୍ଝେ ପରିଚ୍ଛେଦଧମ୍ମସ୍ସ ନାମ କସ୍ସଚି ଆକାସୱିୱରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସବ୍ବସୋ ଅନ୍ତର ରହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଲୋକସ୍ସପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କଲାପାନଂ ଅନ୍ତରଂ ନାମ ନ ଦିସ୍ସତି । ତତୋ ଇମେ ସତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ନାମ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ ଥାୱରଂ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତେ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରଟ୍ଠେନ ସମନନ୍ତରୋ । ଅନନ୍ତରଟ୍ଠେନାତି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତସଦିସସ୍ସ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକାଲେ ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ନାମ ନେୱ ସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଚିତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ନାମ ଅରିୟଫଲଚିତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକରତ୍ତିଦିୱମ୍ପି ଦ୍ୱେରତ୍ତିଦିୱାନିପି ।ଲ । ସତ୍ତରତ୍ତିଦିୱାନିପି ଅଚିତ୍ତକୋ ହୋତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଭୂମିୟଂପି ପୁରିମେ କାମଭୱେ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ନାମ । ପଚ୍ଛିମେ କାମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ନାମ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଭୱେ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତାନି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଚିତ୍ତକୋ ତିଟ୍ଠତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପୁରିମଚିତ୍ତାନି ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତସଦିସସ୍ସ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନପଚ୍ଚୟସତ୍ତିରହିତାନି ହୋନ୍ତୀତି । ନ ହୋନ୍ତି । ମହନ୍ତେହି ପନ ଭାୱନାପଣିଧିବଲେହି ପଟିବାହିତତ୍ତା ପୁରିମଚିତ୍ତାନି ଚ ନିରୁଜ୍ଝମାନାନି ଅନନ୍ତରେ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନ ସତ୍ତିସହିତାନି ଏୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତାନି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକାବଦ୍ଧଭାୱେନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚିରକାଲେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ଚ ଏତ୍ତକମତ୍ତେନ ପୁରିମଚିତ୍ତାନଂ ଅନନ୍ତରେ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନ ସତ୍ତିନାମ ନତ୍ଥୀତି ଚ, ତେ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ନାମ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଚ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ୟଥା ତଂ ରଞ୍ଞୋ ୟୋଧା ନାମ ଅତ୍ଥି, କଦାଚି ରାଜା କାଲଂ ଞତ୍ୱା ତୁମ୍ହେ ଇଦାନି ମାୟୁଜ୍ଝଥ, ୟୁଦ୍ଧକାଲୋ ନ ହୋତି, ଅସୁକସ୍ମିଂ କାଲେ ଏୱ ୟୁଜ୍ଝଥାତି ୱଦେୟ୍ୟ । ତେ ଚ ତଦା ଅୟୁଜ୍ଝମାନା ୱିଚରେୟ୍ୟୁଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତେସଂ ୟୁଜ୍ଝନସତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଚ, ତେ ୟୋଧା ନାମ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ତେ ପନ ଅରୂପଧମ୍ମଭାୱେନ ଅସଣ୍ଠାନ ଜାତିକତ୍ତା ମଜ୍ଝେପରିଚ୍ଛେଦଧମ୍ମସ୍ସ ନାମ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ସବ୍ବସୋ ଅନ୍ତରରହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପୁବ୍ବେ ଆରମ୍ମଣ ପଚ୍ଚୟେ ଭେରିସଦ୍ଦୱୀଣାସଦ୍ଦୋପମାହି ୟୋ ଚିତ୍ତାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପାଦୋ ଚ ନିରୋଧୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅମ୍ହେହି କଥଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧାନଂ ନାନାଚିତ୍ତାନଂ ଖଣମତ୍ତେପି ପୁବ୍ବାପର ପରିୱତ୍ତନସ୍ସ ଲୋକେ ପଞ୍ଞାୟନତୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ଚିତ୍ତ ୟମକଦୀପନିୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି । ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟ ଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ
ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱିଭାଗୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୱିଭାଗୋଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତ ପଚ୍ଚୟା ଚ ହୋନ୍ତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ । ପଟିସନ୍ଧିନାମକ୍ଖନ୍ଧା ଚ ପଟିସନ୍ଧିସହଜାତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ଚ ହୋନ୍ତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ । ସବ୍ବାନି ମହାଭୂତାନିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ଚ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ଚ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ସବ୍ବାନି କମ୍ମଜରୂପାନି ଚ ପୱତ୍ତିକାଲେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେନ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ଜାତାନି ସବ୍ବାନି ଚିତ୍ତଜରୂପାନି ଚ ସହଜାତଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନି ନାମ । ସବ୍ବାନି ଉପାଦାରୂପାନି ସହଜାତମହାଭୂତାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନି ନାମ ।
କେନଟ୍ଠେନ ସହଜାତୋ, କେନଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସହ ଜାନନଟ୍ଠେନ ସହଜାତୋ, ଉପକାରକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ତତ୍ଥ ସହଜାନନଟ୍ଠେନାତି ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଜାୟମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେହି ଧମ୍ମେହି ସହେୱ ସୟଞ୍ଚ ଜାୟତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେ ଚ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସହେୱ ଜନେତି ଉପ୍ପାଦେତି, ତସ୍ସ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ସହଜାନନଟ୍ଠୋ ନାମ ।
ୟଥା ସୂରିୟୋ ନାମ ଉଦୟନ୍ତୋ ସୂରିୟାତପେ ଚ ସୂରିୟା ଲୋକେ ଚ ଅତ୍ତନା ସହେୱ ଜନୟନ୍ତୋ ଉଦେତି । ୟଥା ଚ ପଦୀପୋ ନାମ ଜଲନ୍ତୋ ପଦୀପାତପେ ଚ ପଦୀପାଲୋକେ ଚ ଅତ୍ତନା ସହେୱ ଜନୟନ୍ତୋ ଜଲତି । ଏୱମେୱଂ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସହେୱ ଉପ୍ପାଦେତି । ତତ୍ଥ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଏକମେକୋ ନାମ ଧମ୍ମୋ, ସୂରିୟାତପା ୱିୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ସୂରିୟାଲୋକା ୱିୟ ସହଜାତରୂପଧମ୍ମା । ତଥା ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଏକମେକୋ ମହାଭୂତରୂପଧମ୍ମୋ, ସୂରିୟାତପା ୱିୟ ସହଜାତମହାଭୂତଧମ୍ମା, ସୂରିୟାଲୋକା ୱିୟ ସହଜାତଉପାଦାରୂପଧମ୍ମା, ଏସ ନୟୋ ପଦୀପୁପମାୟପୀତି । ସହଜାତପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ
ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ୱିଭତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ୟୋ ପଚ୍ଚୟ ଧମ୍ମୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ସୋ ଏୱ ଇଧ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନ ଧମ୍ମୋ ଚ ହୋତି । ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଚ ହୋନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା । ସହଜାତା ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଚ ହୋନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ଚ । ପଟିସନ୍ଧିନାମକ୍ଖନ୍ଧା ଚ ପଟିସନ୍ଧି ସହଜାତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଚ ହୋନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ଚ । ଅତ୍ଥୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୟେୱ ।
ୟଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଉସ୍ସାପିତା ତୟୋ ଦଣ୍ଡା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ନିସ୍ସୟା ଚ ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସିତା ଚ । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଉସ୍ସିତେ ସବ୍ବେ ଉସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି, ଏକମେକସ୍ମିଂ ପତନ୍ତେ ସବ୍ବେ ପତନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଧମ୍ମା ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ସବ୍ବେ ଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ଅଲଭ ମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା । ଫୁସନାଦୀନଂ ଚେତସିକ କିଚ୍ଚାନଂ ୱିଜାନନକିଚ୍ଚପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା, ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତଂ ପନ ଚେତସିକପଚ୍ଚୟଂ ଅଲଭମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ଚେତସିକଧମ୍ମା ନାମ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସହାୟଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେହି ୱିନା ଚିତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତିୟେୱ । ଏସେୱ ନୟୋ ଚତୂସୁ ମହାଭୂତେସୁପୀତି । ଉପାଦାରୂପାନି ପନ ମହାଭୂତାନଂ ନିସ୍ସନ୍ଦମତ୍ତତ୍ତା ସହାୟଙ୍ଗାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି । ନନୁ ଆହାରରୂପଞ୍ଚ ଜୀୱିତରୂପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୱିସେସତ୍ତା ସହାୟଙ୍ଗଂ ହୋତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ଠିତିୟା ଏୱ ସହାୟଙ୍ଗଂ ହୋତି । ନ ଉପ୍ପାଦେ । ଇଧ ପନ ଉପ୍ପାଦେ ସହାୟଙ୍ଗଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ
ତିୱିଧୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥୁ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ ।
ତତ୍ଥ କତମୋ ସହଜାତନିସ୍ସୟୋ । ସବ୍ବୋ ସହଜାତ ପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତନିସ୍ସୟୋ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୱିଭାଗୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିଭାଗୋ ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କତମୋ ପନ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ । ଛ ୱତ୍ଥୂନି ଚକ୍ଖୁ ୱତ୍ଥୁ ସୋତୱତ୍ଥୁ ଘାନୱତ୍ଥୁ ଜିୱ୍ହାୱତ୍ଥୁ କାୟୱତ୍ଥୁ ହଦୟୱତ୍ଥୁ । ଇମାନି ଛୱତ୍ଥୂନି ପୱତ୍ତିକାଲେ ସତ୍ତାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେ ଜାତନିସ୍ସୟୋ ।
ୱତ୍ଥୁରୂପମେୱ ପୁରେଜାତଂ ହୁତ୍ୱା ନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତ ନିସ୍ସୟୋ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ନିସ୍ସୟଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ୱତ୍ଥୁ ନାମ । ପୁରେଜାତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣତୋ ପୁରିମେ ଖଣେ ଜାତଂ ।
ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ତଦା ପୁରେଜାତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅତ୍ତନା ସହୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଠମ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନହଦୟ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦୁତିୟଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ପଠମଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ତତିୟଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଦୁତିୟ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତିଆଦିନା ୟାୱମରଣାସନ୍ନକାଲା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟଥା ୱୀଣାସଦ୍ଦା ନାମ ୱୀଣାତନ୍ତୀସୁ ୱୀଣାଦଣ୍ଡକେହି ପହରଣୱେଗେନ ଏୱ ଜାୟନ୍ତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । ତଥା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ନାମ ପଞ୍ଚୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତେସୁ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେସୁ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଆପାତା ଗମନୱେଗେନ ଏୱ ଜାୟନ୍ତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା ।
ଆପାତାଗମନଞ୍ଚ ତେସଂ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣାନଂ ଠିତିପତ୍ତକାଲେ ଏୱ ହୋତି । ଆପାତାଗମନପଚ୍ଚୟା ଚ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଚଲତି । ଭୱଙ୍ଗଚଲନ ପଚ୍ଚୟା ଚ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଆୱଜ୍ଜନପଚ୍ଚୟା ଚ ତାନି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଞ୍ଚୱତ୍ଥୂନି ପୁରେ ଅତୀତଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଏୱ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ପନ ସବ୍ବାନି ଛ ୱତ୍ଥୂନି ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ପୁରେ ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ପରଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନି ଚ ସବ୍ବାନି ଛଦ୍ୱାରିକୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଚ ଚୁତିଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପୁରେତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ତାନିୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୟଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତ ନିସ୍ସୟୋ ।
କତମୋ ପନ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ । ୟଦା ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ଆରବ୍ଭ ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମମ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱତ୍ତତି, ଏତଂ ମମ ଏସୋ ହମସ୍ମି ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ତଣ୍ହାମାନ ଦିଟ୍ଠୀହି ଗହଣୱସେନ ୱା ଏତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଏତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଏତଂ ଅନତ୍ତାତି ଏୱଂ ସମ୍ମସନୱସେନ ୱା ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ମନୋଦ୍ୱାରିକୱୀଥି ଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଦା ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପଚ୍ଚେକଂ ତେସଂ ନିସ୍ସୟୱତ୍ଥୁ ଚ ହୋତି ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ । ତସ୍ମା ତଂ ତଂ ହଦୟରୂପଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ । ଏୱଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ତିୱିଧୋ ହୋତି ।
ଇଧ ସୁତ୍ତନ୍ତନିସ୍ସୟୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଇମେ ମନୁସ୍ସା ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତା ୱା ରୁକ୍ଖାଦୟୋ ୱା ମହାପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତା, ମହା ପଥୱୀ ଚ ହେଟ୍ଠା ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧେ, ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ହେଟ୍ଠା ମହାୱାତକ୍ଖନ୍ଧେ, ମହାୱାତକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ହେଟ୍ଠା ଅଜଟାକାସେ, ମନୁସ୍ସା ଗେହେସୁ, ଭିକ୍ଖୂ ୱିହାରେସୁ, ଦେୱା ଦିବ୍ବୱିମାନେସୂତିଆଦିନା ସବ୍ବଂ ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ
ତିୱିଧୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣୂପ ନିସ୍ସୟୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟସଦିସୋ, ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟସଦିସୋ ।
କତମୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ । ସବ୍ବେପି ଅତୀତାନାଗତ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭୂତା ଚିତ୍ତଚେତସିକରୂପଧମ୍ମା ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାରହଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ।
ତତ୍ଥ ଅତୀତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଅମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ଧମ୍ମୋ ଚ ଅରିୟସାୱକସଙ୍ଘୋ ଚ ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘପରମ୍ପରା ଚ ଅମ୍ହାକଂ ପଚ୍ଛିମ ଜନାନଂ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପକତୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ । ତଥା ଲୋକେ ଅତୀତା କାଲଙ୍କତା ମାତାପିତରୋ ଚ ଆଚରିୟା ଚ ପଣ୍ଡିତସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ପାକଟା ନାନାତିତ୍ଥାଚରିୟା ଚ ମହିଦ୍ଧିକା ମହାନୁଭାୱା ପୋରାଣକରାଜାନୋ ଚ ପଚ୍ଛିମକାନଂ ଜନାନଂ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ । ତଥା ହି ତେ ପଚ୍ଛିମକାନଂ ଜନାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ନାନାସଦ୍ଧମ୍ମପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱା ନାନାଅସଦ୍ଧମ୍ମପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱା ନାନାଲୋକୂପକରଣାନି ୱା ପୁରେ ପଟ୍ଠପେସୁଂ । ପଚ୍ଛିମଜନା ଚ ତେହି ପଟ୍ଠପିତେସୁ ଦାନସୀଲାଦିଧମ୍ମେସୁ ୱା ଲୋକଚାରିତ୍ତ କୁଲଗୋତ୍ତଚାରିତ୍ତ ଧମ୍ମେସୁ ୱା ନାନାଦିଟ୍ଠିୱାଦେସୁ ୱା ନାନାକମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନ ୱିଜ୍ଜାଠାନେସୁ ୱା ୟଥାପଟ୍ଠପିତେସୁ ଗାମନିଗମନଗରଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁ ତଳାକପୋକ୍ଖରଣିଆୱାଟାଦୀସୁ ୱା ଗେହରଥସକଟନାୱା ସମ୍ପୋତସମ୍ବନ୍ଧାଦୀସୁ ୱା ଜାତରୂପରଜତମଣିମୁତ୍ତାଦୀସୁ ୱା ଦାୟଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ଲୋକେ ୱଡ୍ଢନ୍ତି ।
ଅନାଗତୋପି ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ତସ୍ସ ଧମ୍ମୋ ଚ ତସ୍ସ ସଙ୍ଘୋ ଚ ଏତରହି ବହୁଜ୍ଜନାନଂ ପାରମିପୁଞ୍ଞପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପକତୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ । ତଥା ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଚ ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ ପଟିଲଭିସ୍ସମାନା ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନଧନଧଞ୍ଞସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପୁରିମେ କାଲେ ଠିତାନଂ ମହାଜନାନଂ ନାନାଭିସଙ୍ଖାରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପକତୂପନିସ୍ସୟ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅନାଗତଭୱେ ଚ ଅନୁଭୱିସ୍ସମାନା ଭୱସମ୍ପତ୍ତି ଭୋଗ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଚ ଏତରହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ ଠିତାନଂ ଦାନସୀଲାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପକତୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ । ୟଥା ହି ଲୋକେ ହେମନ୍ତେ କାଲେ ଧଞ୍ଞପ୍ଫଲାନି ଲଭିସ୍ସାମାତି ୱସ୍ସିକେ କାଲେ କସ୍ସନୱପ୍ପନକମ୍ମାନି ଆରଭନ୍ତି, କମ୍ମେ ସିଦ୍ଧେ ତଂ ତଂ ଧନଂ ଲଭିସ୍ସାମାତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଂ ତଂ ୱୀରିୟକମ୍ମଂ ୱା ତଂ ତଂ ପଞ୍ଞାକମ୍ମଂ ୱା ଆରଭନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଧଞ୍ଞପ୍ଫଲପ୍ପଟିଲାଭୋ ଚ ତଂ ତଂ ଧନପ୍ପଟି ଲାଭୋଚ ତଂ ତଂ କମ୍ମାରମ୍ଭସ୍ସ ଅନାଗତପକତୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ତଂ ତଂ କମ୍ମାରମ୍ଭୋ ଚ ଧଞ୍ଞପ୍ଫଲପ୍ପଟିଲାଭସ୍ସ ଚ ତଂ ତଂ ଧନପ୍ପଟି ଲାଭସ୍ସ ଚ ଅତୀତପକତୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱମେୱ ପଚ୍ଛିମେ ଅନାଗତେ କାଲେ ନାନାକମ୍ମପ୍ଫଲାନି ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତା ପତ୍ଥୟନ୍ତା ମହାଜନା ପୁରିମେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କାଲେ ନାନାପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି ଆରଭନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପ୍ଫଲାନି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ ଅନାଗତପକତୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ । ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି ପୁଞ୍ଞପ୍ଫଲାନଂ ଅତୀତପକତୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ । ତସ୍ମା ଅନାଗତପକତୂପନିସ୍ସୟୋପି ଅତୀତପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ୱିୟ ଅତିମହନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ବୁଦ୍ଧାୟୋ ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ମନୁସ୍ସଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ମାତାପିତରୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପୁତ୍ତଧୀତାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପକତୂପ ନିସ୍ସୟୋ ନାମ । ସୋ ସୁପାକଟୋୟେୱ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ପକତୂପନିସ୍ସୟଧମ୍ମା ନାମ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସୱିଞ୍ଞାଣକସନ୍ତାନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା । ବହିଦ୍ଧାଭୂତା ପକତୂପନିସ୍ସୟଧମ୍ମା ନାମ ସତ୍ତାନଂ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତା ପଥୱିପବ୍ବତନଦୀ ସମୁଦ୍ଦାଦୟୋ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ବହୂପକାରା ଅରଞ୍ଞୱନରୁକ୍ଖ ତିଣପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣାଦୟୋ ଚନ୍ଦସୂରିୟଗହନକ୍ଖତ୍ତାଦୟୋ ୱସ୍ସୋଦକଅଗ୍ଗିୱାତସୀତଉଣ୍ହାଦୟୋ ଚ ସବ୍ବେପି ତେ ସତ୍ତାନଂ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ବଲୱପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ଇମେ ଜନା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମାତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟ ଧମ୍ମେ ୱା ଭାୱେନ୍ତି, ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମାତି ପାରମୀଧମ୍ମେ ୱା ପରିପୂରେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଲୋକେ ନାନାୱୋହାରଭୂତା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧ ସାସନେ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଭୂତା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଚ ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଜାନନତ୍ଥାୟ ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ।
ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ନାମ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ପଚ୍ଚୟେ ସତି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅସତି ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଠିତିୟା ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି ଅଜାତିଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମା ନିଚ୍ଚ ଧମ୍ମା ଧୁୱଧମ୍ମା । ତସ୍ମା ତେସଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ୱା ଠିତିୟା ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ।
କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ସମାଦିୟତୀତିଆଦିନା ସୁପାକଟୋ । ତଥା ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ପାଣଂ ହନତି, ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତୀତିଆଦିନା ସପ୍ପାୟଂ ଉତୁଂ ସପ୍ପାୟଂ ଭୋଜନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ କାୟିକଂ ସୁଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତିଆଦିନା ଚ ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋପି ସୁପାକଟୋ ।
କୁସଲୋ ପନ ଅକୁସଲସ୍ସପି ବଲୱୂପନିସ୍ସୟୋ । ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତେନ ଦାନେନ ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେତି, ପରଂ ୱମ୍ଭେତି । ତଥା ସୀଲ ସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେତି, ପରଂ ୱମ୍ଭେତି ।
କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସପି ବଲୱୂପନିସ୍ସୟୋ । ସବ୍ବାନି ଚତୁଭୂମିକକୁସଲକମ୍ମାନି ୱା କମ୍ମପରିୱାରାନି କୁସଲାନି ୱା କାଲନ୍ତରେ ଚତୁଭୂମିକାନଂ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନଂ ବଲୱୂପନିସ୍ସୟୋ । ଦାନପାରମିଂ ପୂରେନ୍ତା ପୂରଣକାଲେ ବହୁଂ କାୟିକଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତି । ତଥା ସୀଲପାରମିଂ ନିକ୍ଖମପାରମିଂ ପଞ୍ଞାପାରମିଂ ୱୀରିୟପାରମିଂ ଖନ୍ତିପାରମିଂ ସଚ୍ଚପାରମିଂ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିଂ ମେତ୍ତାପାରମିଂ ଉପେକ୍ଖା ପାରମିଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଝାନଭାୱନା ମଗ୍ଗଭାୱନାସୁପି ।
ଅକୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସପି ବଲୱୂପନିସ୍ସୟୋ । ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ପାପସ୍ସ ପହାନାୟ ଦାନସୀଲଝାନମଗ୍ଗକୁସଲାନି ସମ୍ପାଦେତି । ତଂ ପାପଂ ତେସଂ କୁସଲାନଂ ବଲୱୂପନିସ୍ସୟୋ ।
ଅକୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସପି ବଲୱୂପନିସ୍ସୟୋ । ଇଧ ବହୂ ଜନା ଦୁଚ୍ଚରିତାନି କତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ପତିତ୍ୱା ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେପି କେଚି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମ ପଚ୍ଚୟା ବହୁଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତି । କେଚି ଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମେନ ଧନଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୁଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତି । ବହୁଜ୍ଜନା ରାଗମୂଲକଂ ବହୁଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତି, ଦୋସମୂଲକଂ ଦିଟ୍ଠିମୂଲକଂ ମାନମୂଲକନ୍ତି ।
ଅବ୍ୟାକତୋ କୁସଲସ୍ସପି ବଲୱୂପନିସ୍ସୟୋ । ଧନ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ପୂରେତି, ପଞ୍ଞଂ ପୂରେତି, ଭାୱନାସପ୍ପାୟଂ ଆୱାସଂ ୱା ଲେଣଂ ୱା ଗୁହଂୱା ରୁକ୍ଖଂ ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ୱା ପବ୍ବତଂ ୱା ଗୋଚରଗାମଂ ୱା ଉତୁସପ୍ପାୟଂ ୱା ଆହାରସପ୍ପାୟଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ତଂ ତଂ ଭାୱନଂ ଭାୱେତି ।
ଅବ୍ୟାକତୋ ଅକୁସଲସ୍ସପି ବଲୱୂପନିସ୍ସୟୋ । ଲୋକେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ବହୂନି ଦସ୍ସନମୂଲାନି ଅକୁସଲାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସୋତସମ୍ପଦାଦୀସୁ। ତଥା ହତ୍ଥସମ୍ପଦଂ ପାଦସମ୍ପଦଂ ସତ୍ଥସମ୍ପଦଂ ଆୱୁଧସମ୍ପଦନ୍ତିଆଦିନାପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ତିୱିଧୋ ହୋତି ।
ଇଧ ସୁତ୍ତନ୍ତୂପନିସ୍ସୟୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପ ନିସ୍ସାୟ ପାପମିତ୍ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତିଆଦିନା ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ଆଗତୋ । ଅପି ଚ ପଞ୍ଚନିୟାମଧମ୍ମା ସତ୍ତଲୋକ ସଙ୍ଖାରଲୋକ ଓକାସଲୋକ ସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଲୋକାନଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ବଲୱପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ନିୟାମଦୀପନିୟଂ ଅମ୍ହେହି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦୀପିତୋତି ।
କେନଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋତି । ଅଧିପତିଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣମେୱ ଆରମ୍ମଣିକଧମ୍ମାନଂ ବଲୱନିସ୍ସୟଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣୂପ ନିସ୍ସୟୋ ।
କେନଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋତି । ପୁରିମଂ ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତମେୱ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ବଲୱନିସ୍ସୟଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ । ମାତା ୱିୟ ପୁରିମଚିତ୍ତଂ, ପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ । ୟଥା ମାତା ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ବଲୱୂପ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ତଥା ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟାତି ।
କେନଟ୍ଠେନ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି । ପକତିୟାୱ ଲୋକେ ପଣ୍ଡିତାନଂ ପାକଟୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାନୁଭାୱୋ ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତେ ଏୱ ଫରତି । ପକତୂପନିସ୍ସୟାନୁଭାୱୋ ପନ ଦୂରେପି ଫରତିୟେୱ । ତଥା ହି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ପୁରିମେସୁ ଦିୱସେସୁ ୱା ମାସେସୁ ୱା ସଂୱଚ୍ଛରେସୁ ୱା ଦିଟ୍ଠସୁତଘାୟିତସାୟିତଫୁସିତୱିଞ୍ଞାତାନି ଆରମ୍ମଣାନି ପଚ୍ଛାତଥାରୂପେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ୱସ୍ସସତେପି ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇଦଂ ନାମ ପୁବ୍ବେ ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତନ୍ତିଆଦିନା ସତ୍ତା ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି । ଓପପାତିକସତ୍ତା ପନ ପୁରିମଭୱଂପି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି । ତଥା ମନୁସ୍ସେସୁପି ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଜାତିସ୍ସରସଞ୍ଞାଲାଭିନୋ । ତଥା ପୁବ୍ବେ ଅନେକସତସହସ୍ସେସୁ ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ପଚ୍ଛା ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ତସ୍ମିଂ ଏୱ ଖଣେ ବହୂସୁପି ତେସୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନଂ ଫରମାନଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟ ଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ
ତିୱିଧୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ।
ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୋ ଚ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତୋ ଚ ପୁବ୍ବେ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ନିସ୍ସୟନାମେନ ୱୁତ୍ତା ଏୱ ।
ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତୋ ନାମ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଅଟ୍ଠାରସନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି ଏୱ । ତେସୁପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ରୂପସଦ୍ଦାଦୀନି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ନିୟମତୋ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ହି ୱୀଣାସଦ୍ଦା ନାମ ୱୀଣାତନ୍ତୀସୁ ୱୀଣାଦଣ୍ଡକେନ ପହରଣ ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ତେ ସଦ୍ଦା ପୁରେଜାତାହି ୱୀଣାତନ୍ତି ୱୀଣାଦଣ୍ଡକେହି ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି ପଞ୍ଚସୁ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରେସୁ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଆପାତାଗମନ ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଆପାତାଗମନଞ୍ଚ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଠିତିପତ୍ତକାଲେ ଏୱ ହୋତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ତାନି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ତେସୁ ପଞ୍ଚୱତ୍ଥୂସୁ ଏୱ ଆପାତମାଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଭୱଙ୍ଗମନୋଦ୍ୱାରେପି ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମିଂ ଆପାତଗମନତ୍ତା ଏୱ ତଂ ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚଲିତ୍ୱା ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦେ ଏୱ ତାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ତାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ପୁରେଜାତେହି ୱତ୍ଥୁ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ତାନି ପନ ସବ୍ବାନିପି ଅଟ୍ଠାରସନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି ନିରୁଦ୍ଧାନି ହୁତ୍ୱା ଅତୀତାନିପି ହୋନ୍ତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନି ହୁତ୍ୱା ଅନାଗତାନିପି ହୋନ୍ତି । ଉପ୍ପନ୍ନାନି ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନିପି ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବାନିପି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଏୱ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୟଦା ଦୂରେ ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଠିତଂ ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣୱତ୍ଥୁଂ ମନସା ଏୱ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତଦା ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁ ସଚେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ହୋତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ
ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁରେଜାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚତୁ ସମୁଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ରୂପକାୟସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢିୱିରୁଳ୍ହିୟା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ୟଥା ତଂ ପଚ୍ଛିମୱସ୍ସେସୁ ଅନୁୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସମାନାନି ୱସ୍ସୋଦକାନି ପୁରିମୱସ୍ସେସୁ ଜାତାନଂ ରୁକ୍ଖପୋତକାନଂ ୱୁଡ୍ଢିୱିରୁଳ୍ହିୟା ପଚ୍ଛାଜାତ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ।
ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ପଠମଭୱଙ୍ଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଚୁତି ଚିତ୍ତା ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରେଜାତସ୍ସାତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ କମ୍ମଜରୂପକାୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନୋ ସବ୍ବୋ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପକାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ କମ୍ମଜରୂପକାୟସ୍ସ ପଠମ ଭୱଙ୍ଗାଦୀନି ପନ୍ନରସଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନି ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧି ଚିତ୍ତଂ ପନ ତେନ କାୟେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଚ୍ଛଜାତଂ ନ ହୋତି । ସୋଳସମଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଭିଜ୍ଜନକ୍ଖେତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ତସ୍ମା ପନ୍ନରସଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ପନ ଦ୍ୱେ ରୂପକାୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି କମ୍ମଜରୂପକାୟୋ ଚ ଉତୁଜରୂପକାୟୋଚ । ତଥା ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେପି । ପଠମଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ପନ ତୟୋ ରୂପକାୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି କମ୍ମଜରୂପକାୟୋ ଚ ଉତୁଜରୂପକାୟୋ ଚ ଚିତ୍ତଜରୂପକାୟୋ ଚ । ୟଦା ବହିଦ୍ଧାହାରପ୍ଫରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତାହାରୋ ଆହାରଜରୂପକାୟଂ ଜନେତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକା ଚତ୍ତାରୋ ରୂପକାୟା ଦୀପ ଜାଲା ୱିୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୟାୱ ଠିତିଭାୱେନ ଧରନ୍ତି, ତାୱ ପନ୍ନରସଚିତ୍ତାନି ତେସଂ କାୟାନଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ ।
ୱୁଡ୍ଢିୱିରୁଳ୍ହିୟାତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସନ୍ତତିୟା ଉପରୂପରି ୱୁଡ୍ଢିୟା ଚ ୱିରୁଳ୍ହିୟା ଚ । ତଥାହି ପୁରିମା ପୁରିମା ଚତ୍ତାରୋ ରୂପକାୟା ସଚେ ପଚ୍ଛାଜାତ ପଚ୍ଚୟଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଭନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତାପି ପଚ୍ଛାରୂପସନ୍ତତିପରମ୍ପରାନଂ ୱୁଡ୍ଢିୟା ଚ ୱିରୁଳ୍ହିୟା ଚ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଚ ବଲୱ ପଚ୍ଚୟା ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ
ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ସତ୍ତରସ ଲୋକିୟକୁସଲ ଚିତ୍ତାନି ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତାନି ଅଟ୍ଠାରସକିରିୟଚିତ୍ତାନୀତି ସତ୍ତ ଚତ୍ତାଲୀସଂ ଲୋକିୟଜୱନଚିତ୍ତାନି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ । ତେସୁ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତଂ ଜୱନସନ୍ତତିଂ ପତ୍ୱା ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ ଆସେୱନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚତୂହି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତେହି ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଚିତ୍ତଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ।
କେନଟ୍ଠେନ ଆସେୱନନ୍ତି । ଉପରୂପରିପଗୁଣଭାୱୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂଥାମ ବଲୱଡ୍ଢନତ୍ଥଞ୍ଚ ପରିୱାସଗ୍ଗାହାପନଟ୍ଠେନ ।
ତତ୍ଥ ପଗୁଣଭାୱୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଜ୍ଝାୟିତସ୍ସ ପାଳିପାଠସ୍ସ ସୁଖେନ ପୱତ୍ତନଂ ୱିୟ ଜୱନଟ୍ଠାନଜୱନକିଚ୍ଚସଙ୍ଖାତେ ଠାନକିଚ୍ଚୱିସେସେ ପଚ୍ଛିମ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଖେନ ପୱତ୍ତନଂ । ପରିୱାସୋ ନାମ କୋସେୟ୍ୟୱତ୍ଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସୁଗନ୍ଧେନ ପରିୱାସନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ପୁନପ୍ପୁନ୍ନଂ ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନାଦିନା ୱା ଅରଜ୍ଜନ ଅଦୁସ୍ସନାଦିନା ୱା ପରିୱାସନଂ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ଜୱନଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧେପି ତସ୍ସ ଜୱନୱେଗୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ପଚ୍ଛିମଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଫରମାନୋ ପୱତ୍ତତିୟେୱ । ତସ୍ମା ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ତେନ ୱେଗେନ ପଗ୍ଗହିତଂ ବଲୱତରଂ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାସଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାପେତି । ପଚ୍ଛିମଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ପୁରିମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିୱାସଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସୋ ଆସେୱନୱେଗୋ ପକତିୟା ସତ୍ତହି ଚିତ୍ତୱାରେହି ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତୋ ପରଂ ତଦାରମ୍ମଣୱିପାକ ଚିତ୍ତଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଭୱଙ୍ଗ ଚିତ୍ତୱାରୋ ୱା ପୱତ୍ତତି ।
ଇଧ ସୁତ୍ତନ୍ତାସେୱନପଚ୍ଚୟୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତି, ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ଭାୱେତି, ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ଧମ୍ମ ୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଭାୱେତି, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଂ ଭାୱେତୀତିଆଦିନା ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଭାୱେତୀତି ଏକଂପି ଦିୱସଂ ଭାୱେତି, ସତ୍ତପି ଦିୱସାନି ଭାୱେତି, ଏକଂପି ମାସଂ ଭାୱେତି, ସତ୍ତପି ମାସାନି ଭାୱେତି, ଏକଂପି ସଂୱଚ୍ଛରଂ ଭାୱେତି, ସତ୍ତପି ସଂୱଚ୍ଛରାନି ଭାୱେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପୁରିମପୁରିମେସୁ ଭୱେସୁ ଆସେୱିତାନି ଭାୱିତାନି ବହୁଲୀ କତାନି କୁସଲାନି ୱା ଅକୁସଲାନି ୱା ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମେସୁ ଭୱେସୁ ବଲୱତରାନଂ କୁସଲାନଂ ୱା ଅକୁସଲାନଂ ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଆସେୱନ ପଚ୍ଚୟୋ ।
କାଲନ୍ତରେ ୱା ଭୱନ୍ତରେ ୱା ତାଦିସାନଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନାମ । ତେସଂୟେୱ ବଲୱତରତ୍ଥାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ।
ଲୋକେପି ମହନ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତଭାୱନାକମ୍ମେସୁ ୱାଚା ଭାୱନାକମ୍ମେସୁ କାୟଭାୱନାକମ୍ମେସୁ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଭାୱନାକମ୍ମେସୁ କମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଠାନେସୁ ଚ ଆସେୱନା ଭାୱନା ବହୁଲୀକମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସନ୍ଦଗୁଣା ନାମ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତିୟେୱ ।
ସବ୍ବେସଂ ଖଣିକଧମ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝେ ଏୱରୂପସ୍ସ ଆସେୱନ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପୁରିସବଲପୁରିସଥାମାନଂ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢନ ୱସେନ ଚିରକାଲଂ ପୱତ୍ତିତାନି ପୁରିସକମ୍ମାନି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧଭାୱଂପି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ
ଦୁୱିଧୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ନାନାକ୍ଖଣିକ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ।
ତତ୍ଥ ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗି ଭୂତା ସବ୍ବାପି କୁସଲାକୁସଲା ବ୍ୟାକତଚେତନା ସହଜାତକମ୍ମ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମାଚ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନା କମ୍ମଜରୂପଧମ୍ମା ଚ ପୱତ୍ତିକାଲେ ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତଜରୂପଧମ୍ମା ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
ଅତୀତା କୁସଲାକୁସଲଚେତନା ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମ ପଚ୍ଚୟୋ । ବାତ୍ତିଂସୱିଧା ଲୋକିୟୱିପାକ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚ ସବ୍ବେ କମ୍ମଜରୂପଧମ୍ମା ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
କେନଟ୍ଠେନ କମ୍ମନ୍ତି । କିରିୟାୱିସେସଟ୍ଠେନ କମ୍ମଂ । ଚେତନା ହି କିରିୟା ୱିସେସୋ ହୋତି ସବ୍ବକମ୍ମେସୁ ଜେଟ୍ଠକତ୍ତା । ତା ହି ସବ୍ବେସୁ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେସୁ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେସୁ ତସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତତ୍ଥାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚେତେତି କପ୍ପେତି ସଂୱିଦହତି, ଏକତୋ ଉଟ୍ଠାପେତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବକମ୍ମେସୁ ଜେଟ୍ଠକା ହୋତି । ଇତି କିରିୟାୱିସେସଟ୍ଠେନ କମ୍ମଂ ନାମ । କରୋନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା କମ୍ମଂ । କିଂ କରୋନ୍ତି । କାୟିକକିରିୟଂପି କରୋନ୍ତି, ୱାଚସିକକିରିୟଂପି କରୋନ୍ତି, ମାନସିକକିରିୟଂପି କରୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାୟିକକିରିୟା ନାମ ଗମନଠାନ ନିସଜ୍ଜାଦୟୋ ଅଭିକ୍କମନପଟିକ୍କମନାଦୟୋ ଅନ୍ତମସୋ ଅକ୍ଖିଦଲାନଂ ଉକ୍ଖିପନନିକ୍ଖିପନାନିପି । ୱାଚସିକକିରିୟା ନାମ ୱାଚାପୱତ୍ତନକିରିୟା । ମାନସିକକିରିୟା ନାମ ସୁଚିନ୍ତିତ ଦୁଚିନ୍ତିତକିରିୟା, ଅନ୍ତମସୋ ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚସୱନକିଚ୍ଚାଦୀନିପି । ସବ୍ବାପି ଇମା କିରିୟାୟୋ ଏତାୟ ଚେତନାୟ ସତ୍ତା କରୋନ୍ତି, ସଂୱିଦହନ୍ତି, ତସ୍ମା ସା ଚେତନା କମ୍ମଂ ନାମ ।
ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେନ ସହ ଜାୟତୀତି ସହଜାତଂ । ସହଜାତଞ୍ଚ ତଂ କମ୍ମଞ୍ଚାତି ସହଜାତକମ୍ମଂ । ସହଜାତକମ୍ମଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତକମ୍ମ ପଚ୍ଚୟୋ । ସହଜାତକମ୍ମଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଞ୍ଞୋ କମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱିପାକସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣୋତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣୋ ଏତସ୍ସାତି ନାନାକ୍ଖଣିକଂ । ନାନାକ୍ଖଣିକଞ୍ଚ ତଂ କମ୍ମଞ୍ଚାତି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମଂ । ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ । ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେତନା ଅତ୍ତନୋ ନିରୁଦ୍ଧାନନ୍ତରେ ଏୱ ଅରିୟଫଲୱିପାକଂ ଜନେତି, ସାପି ନାନାକ୍ଖଣିକା ଏୱ ହୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଏକା ଦାନକୁସଲଚେତନା ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଞ୍ଚ କାୟିକୱାଚସିକକିରିୟାଭୂତାନଂ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଞ୍ଚ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ । ତାୟ ଚେତନାୟ ଆୟତିଂ କାଲନ୍ତରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଚ କମ୍ମଜରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଚ ନାନାକ୍ଖଣିକ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱଂ ଏକା କମ୍ମପଥପତ୍ତା ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତଚେତନା ଦ୍ୱୀସୁ କାଲେସୁଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଦ୍ୱୀହି ପଚ୍ଚୟସତ୍ତୀହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେ କମ୍ମନ୍ତି କିରିୟାୱିସେସୋ । ସୋ ପନ ଚେତନାୟ ନିରୁଦ୍ଧାୟପି ଅନିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ୟଦା ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଓକାସଂ ଲଭତି, ତଦା ସୋ କିରିୟା ୱିସେସୋ ଚୁତିନନ୍ତରେ ଏକୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପଚ୍ଚତି ପାତୁଭୱତି । ଓକାସଂ ପନ ଅଲଭମାନା ଭୱସତଂପି ଭୱସହସ୍ସଂପି ଭୱସତସହସ୍ସଂପି ତଂ ସନ୍ତାନଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଂ ପନ ଲଦ୍ଧୋକାସେ ସତି ଦୁତିୟଭୱେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଏକୋ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପଚ୍ଚତି ପାତୁଭୱତି । ସୁପରିପକ୍କକମ୍ମତ୍ତା ପନ ଦୁତିୟଭୱେୟେୱ ଖୀୟତି, ତତୋ ପରଂ ନାନୁଗଚ୍ଛତୀତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ
ଛତ୍ତିଂସୱିଧା ୱିପାକଭୂତା ସହଜାତଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ୱିପାକ ପଚ୍ଚୟୋ । ତେୟେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କମ୍ମଜରୂପାନି ଚ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱିପାକ ଚିତ୍ତଜାତାନି ଚିତ୍ତଜରୂପାନି ଚ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
କେନଟ୍ଠେନ ୱିପାକୋତି । ୱିପଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ ୱିପାକୋ । ୱିପଚ୍ଚନଂ ନାମ ମୁଦୁତରୁଣଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱିପକ୍କଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନଂ । କସ୍ସ ପନ ଧମ୍ମସ୍ସ ମୁଦୁତରୁଣଭାୱୋ, କସ୍ସ ୱିପକ୍କଭାୱୋତି । ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟ ସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତୀତକମ୍ମସ୍ସ ମୁଦୁତରୁଣଭାୱୋ, ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପକ୍କଭାୱୋ ।
ତତ୍ଥ ଏକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଚତସ୍ସୋ ଅୱତ୍ଥାୟୋ ହୋନ୍ତି ଚେତନା ୱତ୍ଥା କମ୍ମାୱତ୍ଥା ନିମିତ୍ତାୱତ୍ଥା ୱିପାକାୱତ୍ଥାତି ।
ତତ୍ଥ ତାୟ ଚେତନାୟ ନିରୁଦ୍ଧାୟପି ତସ୍ସା କିରିୟା ୱିସେସୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ଅୟଂ କମ୍ମାୱତ୍ଥା ନାମ ।
ନିମିତ୍ତାୱତ୍ଥାତି ତଂ କମ୍ମଂ ୟଦା ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଓକାସଂ ଲଭତି, ତଦା ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତମେୱ କମ୍ମଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଦା ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ସୀଲଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ୱିୟ ପାଣଘାତଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି, ଦାନ ୱତ୍ଥୁଆଦିକଂ ୱା ସତ୍ଥାଦିକଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱାପି ପୁବ୍ବେ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଉପକରଣଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତଦା ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହତ୍ଥଗତଂ ୱିୟ ହୋତି । ଗତିନିମିତ୍ତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି, ଦିବ୍ବୱିମାନାଦିକଂ ୱା ନିରୟଗ୍ଗିଜାଲାଦିକଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଭୱେ ଉପଲଭିତବ୍ବଂ ୱା ଅନୁଭୱିତବ୍ବଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ତଦା ଦିସ୍ସମାନଂ ହୋତି । ଅୟଂ ନିମିତ୍ତା ୱତ୍ଥା ନାମ ।
ୱିପାକାୱତ୍ଥାତି ସଚେ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଥା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ତଂ କମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ଗତିନିମିତ୍ତଂ ୱା ଏକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅମୁଞ୍ଚମାନୋ ମରତି, ତଦା ତଂ କମ୍ମଂ ତସ୍ମିଂଭୱେ ୱିପଚ୍ଚତି, ତଂ କମ୍ମଂ ତସ୍ମିଂଭୱେ ଏକୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ପାତୁଭୱତି। ତତ୍ଥ ପୁରିମାସୁ ତୀସୁ ଅୱତ୍ଥାସୁ ତଂ କମ୍ମଂ ମୁଦୁତରୁଣଭୂତଂ ହୋତି, ପଚ୍ଛିମଂ ପନ ୱିପାକାୱତ୍ଥଂ ପତ୍ୱା ୱିପକ୍କଭୂତଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିପଚ୍ଚନଂ ନାମ ମୁଦୁତରୁଣଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱିପକ୍କଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନନ୍ତି । ଏୱଂ ୱିପକ୍କଭାୱଂ ଆପନ୍ନୋ ଚିତ୍ତ ଚେତସିକଧମ୍ମସମୂହୋ ୱିପାକୋ ନାମ ।
ତତ୍ଥ ୟଥା ଅମ୍ବପ୍ଫଲାନି ନାମ ୟଦା ୱିପକ୍କଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ସବ୍ବସୋ ସିନିଦ୍ଧରୂପାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ୱିପାକଧମ୍ମା ନାମ ନିରୁସ୍ସାହା ନିବ୍ୟାପାରା ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ସନ୍ତରୂପା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ସନ୍ତରୂପତ୍ତାୟେୱ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅୱିଭୂତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ଜାନାତି । ତଥାହି ରତ୍ତିୟଂ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ପୁରିମଭୱେ ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ୟଥାଗହିତଂ କମ୍ମାଦିକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ଭୱଙ୍ଗସୋତଂ ପୱତ୍ତମାନଂପି ତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସୋତସ୍ସ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ଇଦଂ ନାମ ମେ ପୁରିମଭୱେ ଆରମ୍ମଣଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି କସ୍ସଚି ଜାନନୱୀଥିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିଦ୍ଦାୟନକାଲେପି ଉଟ୍ଠାନକାଲେପି ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧଂ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି । ଏୱଂ ନିରୁସ୍ସାହନିବ୍ୟାପାରସନ୍ତରୂପ ଭାୱେନ ଉପକାରକତା ୱିପାକପଚ୍ଚୟତା ନାମାତି । ୱିପାକ ପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୫. ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ
ଦୁୱିଧୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ରୂପାହାରପଚ୍ଚୟୋ ଅରୂପାହାର ପଚ୍ଚୟୋ ।
ତତ୍ଥ ରୂପାହାରପଚ୍ଚୟୋ ନାମ କବଳୀକାରାହାରସଙ୍ଖାତଂ ଓଜ ରୂପଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତାହାରୋ ବହିଦ୍ଧାହାରୋତି ଦୁୱିଧୋ । କବଳୀକାରାହାରଭକ୍ଖାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବେପି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପଧମ୍ମା ତସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସ ରୂପାହାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
ଅରୂପାହାରୋ ପନ ତିୱିଧୋ ଫସ୍ସାହାରୋ ମନୋସଞ୍ଚେତନା ହାରୋ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ଚ । ତୟୋପେତେ ଧମ୍ମା ସହଜାତାନଂ ନାମରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତି । ସହଜାତା ଚ ନାମରୂପ ଧମ୍ମା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
କେନଟ୍ଠେନ ଆହାରୋତି । ଭୁସଂ ହରଣଟ୍ଠେନ ଆହାରୋ । ଭୁସଂ ହରଣଟ୍ଠେନାତିଚ ଦଳ୍ହଂ ପୱତ୍ତାପନଟ୍ଠେନ, ଚିରକାଲଂ ଠିତିୟା ୱୁଡ୍ଢିୟା ୱିରୁଳ୍ହିୟା ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜନନକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତୋପି ଆହାରୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚପ୍ପଧାନୋ ହୋତୀତି ।
ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧୋ ରୂପାହାରୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ରୂପକାୟଂ ଉପବ୍ରୂହୟନ୍ତୋ ଭୁସଂ ହରତି, ଦଳ୍ହଂ ପୱତ୍ତେତି, ଚିରଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଗମେତି, ତଂ ତଂ ଆୟୁକପ୍ପପରିୟୋସାନଂ ପାପେତୀତି ଆହାରୋ ।
ଫସ୍ସାହାରୋ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠରସଂ ନୀହରନ୍ତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଭୁସଂ ହରତି । ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ କାୟୱଚୀ ମନୋକମ୍ମେସୁ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଭୁସଂ ହରତି । ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ଆରମ୍ମଣୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମକିଚ୍ଚଂ ୱହନ୍ତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଭୁସଂ ହରତି, ଦଳ୍ହଂ ପୱତ୍ତେତି, ଚିରଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଗମେତୀତି ଆହାରୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଭୁସଂ ହରନ୍ତୋ ସହଜାତରୂପଧମ୍ମେପି ଭୁସଂ ହରତିୟେୱ ।
ଇଧ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଥା ସକୁଣା ନାମ ଚକ୍ଖୂହି ଦିସାୱିଦିସଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ପତ୍ତେହି ରୁକ୍ଖତୋ ରୁକ୍ଖଂ ୱନତୋ ୱନଂ ଆକାସେନ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ତୁଣ୍ଡକେହି ଫଲାଫଲାନି ତୁଦିତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ୟାପେନ୍ତି । ତଥା ଇମେ ସତ୍ତା ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ଆରମ୍ମଣାନି ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଛହି ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରେହି ଆରମ୍ମଣୱତ୍ଥୁପ୍ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କନଂ କତ୍ୱା ଛହି ଫସ୍ସାହାରେହି ଆରମ୍ମଣେସୁ ରସଂ ପାତୁଭୱନ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱା ଆରମ୍ମଣାନି ୱିଭାୱେତ୍ୱା ନାମରୂପ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ସାଧେନ୍ତି । ଫସ୍ସେହି ଆରମ୍ମଣେସୁ ରସଂ ପାତୁଭୱନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଂ ୱେଦନଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଣ୍ହାୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ଚେତନାହି ତଣ୍ହାମୂଲକାନି ନାନାକମ୍ମାନି ପସୱେତ୍ୱା ଭୱତୋ ଭୱଂ ସଂସରନ୍ତି । ଏୱଂ ଆହାରଧମ୍ମାନଂ ମହନ୍ତଂ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ଆହାରପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ
ତିୱିଧୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ପୁରେ ଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ।
ତତ୍ଥ ପନ୍ନରସିନ୍ଦ୍ରିୟଧମ୍ମା ସହଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ନାମ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି । ତେହି ସହଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମା ଚ ରୂପଧମ୍ମା ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟରୂପାନି ପୁରେଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଚିତ୍ତ ଚେତସିକ ଧମ୍ମା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
ଏକଂ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ । ସବ୍ବାନି କମ୍ମଜ ରୂପାନି ଜୀୱିତରୂପୱଜ୍ଜିତାନି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନି ।
କେନଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି । ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତତ୍ଥ କତ୍ଥ ଇସ୍ସରିୟନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଇସ୍ସରିୟଂ । କସ୍ମିଂ କସ୍ମିଂ କିଚ୍ଚେ ଇସ୍ସରିୟନ୍ତି। ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେ ଇସ୍ସରିୟଂ । ନାମଜୀୱିତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଜୀୱନକିଚ୍ଚେ ଇସ୍ସରିୟଂ । ଜୀୱନକିଚ୍ଚେତି ଆୟୁୱଡ୍ଢନକିଚ୍ଚେ, ସନ୍ତତିଠିତିୟା ଚିରକାଲଠିତିକିଚ୍ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣକିଚ୍ଚେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଇସ୍ସରିୟଂ । ଅୱସେସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠୋ ପୁବ୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।
ଏତ୍ଥ ୱଦେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱେ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଧମ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତା ସମାନାପି କସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ୱିସୁଂ ନ ଗହିତାତି । ପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତିୱିଧଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ ଜନନକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅନୁପାଲନକିଚ୍ଚଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୟସ୍ମିଂ ଅସତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ ଜନନକିଚ୍ଚଂ ନାମ । ୟଥା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା ଚ ୱୁଡ୍ଢିୟା ଚ ୱିରୁଳ୍ହିୟା ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୟସ୍ମିଂ ଅସତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ନ ତିଟ୍ଠତି ନ ୱଡ୍ଢତି ନ ୱିରୂହତି, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚଂ ନାମ । ୟଥା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୟେନ ୱିନା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ଚିରକାଲଂ ନ ପୱତ୍ତତି, ସନ୍ତତି ଗମନଂ ଛିଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟ କିଚ୍ଚଂ ଅନୁପାଲନକିଚ୍ଚଂ ନାମ । ୟଥା ରୂପ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ । ଏତେ ପନ ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଧମ୍ମା ତେସୁ ତୀସୁ ପଚ୍ଚୟ କିଚ୍ଚେସୁ ଏକକିଚ୍ଚଂପି ନସାଧେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏତେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପଚ୍ଚୟେ ୱିସୁଂ ନ ଗହିତାତି ।
ଏତଂ ସନ୍ତେ ଏତେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତିପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି । ନୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । କସ୍ମା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚସବ୍ଭାୱତୋତି । କିଂ ପନ ଏତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚନ୍ତି । ଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତକୁତ୍ତଆକପ୍ପେସୁ ଇସ୍ସରତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିଚ୍ଚଂ । ତଥା ହି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଚତୂହି କମ୍ମାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧ ଧମ୍ମା ଇତ୍ଥିଭାୱାୟ ପରିଣମନ୍ତି, ସୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଏକନ୍ତେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତ ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତ ଇତ୍ଥାକପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହୋତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । ନ ଚ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟରୂପଂ ତେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମେ ଜନେତି, ନ ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭତି, ନାପି ଅନୁପାଲେତି, ଅଥ ଖୋ ତେ ଧମ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଏୱଞ୍ଚେୱଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୂତି ଆଣଂ ଠପେନ୍ତଂ ୱିୟ ତେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁଭାୱଂ ପୱତ୍ତେତି । ତେ ଚ ଧମ୍ମା ତଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି । ଅୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟରୂପସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀସୁ ଇସ୍ସରତା । ଏସ ନୟୋ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟରୂପସ୍ସ ପୁରିସଲିଙ୍ଗାଦୀସୁ ଇସ୍ସରତାୟଂ । ଏୱଂ ଏତେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଲିଙ୍ଗାଦୀସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚ ସବ୍ଭାୱତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ।
ହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନିସ୍ସୟୱତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନଂପି ତାସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେତି । ନ ହି ଭାୱିତ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହଦୟରୂପେ ପସନ୍ନେୱା ଅପ୍ପସନ୍ନେ ୱା ଜାତେପି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ତଦନୁୱତ୍ତିକା ହୋନ୍ତୀତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୭. ଝାନପଚ୍ଚୟୋ
ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନପଚ୍ଚୟୋ, ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୋମନସ୍ସଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପେକ୍ଖା ଏକଗ୍ଗତା । ତେହି ସହଜାତା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତା ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମା ଚ ରୂପଧମ୍ମା ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
କେନଟ୍ଠେନ ଝାନନ୍ତି । ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନ ଝାନଂ । ଉପନିଜ୍ଝାୟ ନଟ୍ଠେନାତି ଚ ମନସା ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନ ପେକ୍ଖନଟ୍ଠେନ । ୟଥା ହି ଇସ୍ସାସୋ ଦୂରେ ଠତ୍ୱା ଖୁଦ୍ଦକେ ଲକ୍ଖମଣ୍ଡଲେ ସରଂ ପୱେସେନ୍ତୋ ହତ୍ଥେହି ସରଂ ଉଜୁକଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚଲଞ୍ଚ କତ୍ୱା ମଣ୍ଡଲଞ୍ଚ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁନା ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ପୱେସେତି । ଏୱମେୱ ଇମେହି ଅଙ୍ଗେହି ଚିତ୍ତଂ ଉଜୁକଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚଲଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି କାୟକମ୍ମଂ ୱା ୱଚୀକମ୍ମଂ ୱା ମନୋକମ୍ମଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ଅୱିରଜ୍ଝମାନୋ କରୋତି ।
ତତ୍ଥ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ ଅଭିକ୍କମପ୍ପଟିକ୍କମାଦିକଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ ଅକ୍ଖରୱଣ୍ଣପରିପୁଣ୍ଣଂ ୱଚୀଭେଦକରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ ୟଂକିଞ୍ଚି ମନସା ଆରମ୍ମଣୱିଭାୱନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦାନକମ୍ମଂ ୱା ପାଣାତିପାତ କମ୍ମଂ ୱା ଅନୁରୂପେହି ଝାନଙ୍ଗେହି ୱିନା ଦୁବ୍ବଲେନ ଚିତ୍ତେନ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ କୁସଲାକୁସଲ କମ୍ମେସୂତି ।
ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଝାନଙ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସଭାୱ ଲକ୍ଖଣେହି ଦୀପେତବ୍ବୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନ ଲକ୍ଖଣୋ ୱିତକ୍କୋ, ସୋ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହଂ ନିୟୋଜେତି । ଆରମ୍ମଣାନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ ୱିଚାରୋ, ସୋ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହଂ ସଂୟୋଜେତି । ଆରମ୍ମଣସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣାପୀତି, ସା ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ପରିତୁଟ୍ଠଂ କରୋତି । ତିସ୍ସୋପି ୱେଦନା ଆରମ୍ମଣରସାନୁ ଭୱନଲକ୍ଖଣା, ତାପି ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତରସାନୁଭୱନ କିଚ୍ଚେନ ଦଳ୍ହପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତି । ସମାଧାନଲକ୍ଖଣା ଏକଗ୍ଗତା, ସାପି ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଚଲଂ କତ୍ୱା ଠପେତୀତି । ଝାନପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୮. ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ
ଦ୍ୱାଦସ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମା ୱାଚା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମାସତି ସମ୍ମାସମାଧି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୋ ମିଚ୍ଛାସମାଧି । ସେସା ମିଚ୍ଛାୱାଚା ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱୋତି ତୟୋ ଧମ୍ମା ୱିସୁଂ ଚେତସିକଧମ୍ମା ନ ହୋନ୍ତି । ମୁସାୱାଦାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅକୁସଲଖନ୍ଧାନଂ ନାମଂ । ତସ୍ମା ତେ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ୱିସୁଂ ନ ଗହିତାତି । ସବ୍ବେ ସହେତୁକା ଚିତ୍ତ ଚେତସିକଧମ୍ମା ଚ ସହେତୁକଚିତ୍ତସହ ଜାତା ରୂପଧମ୍ମା ଚ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ।
କେନଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗୋତି । ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିନିବ୍ବାନ ଦିସାଦେସସମ୍ପା ପନଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିକାନି ହି ଅଟ୍ଠ ସମ୍ମାମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ସୁଗତି ଦିସାଦେସଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଦିସାଦେସଞ୍ଚ ସମ୍ପାପନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ଚତ୍ତାରି ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ଦୁଗ୍ଗତିଦିସାଦେସଂ ସମ୍ପାପନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ।
ତତ୍ଥ ଝାନପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉଜୁଂ କରୋତି, ଥିରଂ କରୋତି, ଅପ୍ପନାପତ୍ତଂ କରୋତି । ଅପ୍ପନାପତ୍ତଂ ନାମ ଗମ୍ଭୀରେ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ମଚ୍ଛୋୱିୟ କସିଣନିମିତ୍ତାଦିକେ ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଅନୁପୱିଟ୍ଠଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱୁଚ୍ଚତି । ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ୱଟ୍ଟପଥେ ଚେତନାକମ୍ମଂ ୱିୱଟ୍ଟପଥେ ଭାୱନାକମ୍ମଂ ଉଜୁଂ କରୋତି, ଥିରଂ କରୋତି, କମ୍ମପଥପତ୍ତଂ କରୋତି, ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ କରୋତି, ଭୂମନ୍ତରପତ୍ତଂ କରୋତି । ଅୟ ମେତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସୋ ।
ତତ୍ଥ କମ୍ମପଥପତ୍ତଂ ନାମ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ କୁସଲାକୁସଲ କମ୍ମାନଂ ଅଙ୍ଗପାରିପୂରିୟା ପଟିସନ୍ଧିଜନନେ ସମତ୍ଥଭାୱସଙ୍ଖାତଂ କମ୍ମଗତିଂ ପତ୍ତଂ ଚେତନାକମ୍ମଂ । ଭୂମନ୍ତରପତ୍ତଂ ନାମ ଭାୱନାନୁକ୍କମେନ କାମ ଭୂମିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଲୋକୁତ୍ତରଭୂମିୟା ଏକସ୍ମିଂଇରିୟାପଥେପି ଉପରୂପରିଭୂମିଂ ପତ୍ତଂ ଭାୱନାକମ୍ମଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଝାନପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିକାନଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସଭାୱ ଲକ୍ଖଣେହି ଦୀପେତବ୍ବୋତି । ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୯. ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ
ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋତି ଏକଂ ଦୁକ୍କଂ । ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋତି ଏକଂ ଦୁକ୍କଂ । ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଗତ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏକଂ ଦୁକ୍କଂ । ଇମାନି ତୀଣି ପଚ୍ଚୟଦୁକ୍କାନି ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟ ୱିସେସାନି ନ ହୋନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ ଆଗତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ କେଚି ପଚ୍ଚୟା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କେଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା, କେଚି ୱିଜ୍ଜମାନା ହୁତ୍ୱା, କେଚି ଅୱିଜ୍ଜମାନା ହୁତ୍ୱା, କେଚି ୱିଗତା ହୁତ୍ୱା, କେଚି ଅୱିଗତା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇମାନି ତୀଣି ପଚ୍ଚୟଦୁକ୍କାନି ୱୁତ୍ତାନି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ କଚ୍ଚାନ ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ନତ୍ଥୀତି ଖୋ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋତି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥିନତ୍ଥିସଦ୍ଦା ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦେସୁପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱରୂପାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପୁନ ୱିଗତଦୁକ୍କଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବେପି ସହଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ଚେୱ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ।
କେନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଏକୁପ୍ପାଦତା ଏକନିରୋଧତା ଏକୱତ୍ଥୁକତା ଏକାରମ୍ମଣତାତି ଇମେହି ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ସଂୟୁତ୍ତୋ ଏକୀଭାୱଂ ଗତୋତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ।
ତତ୍ଥ ଏକୀଭାୱଂ ଗତୋତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଫସ୍ସାଦୀହି ସତ୍ତହି ଚେତସିକେହି ସହ ଏକୀଭାୱଂ ଗତଂ ହୋତି, ଦସ୍ସନନ୍ତି ଏକଂ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱୋହାରଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୂତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୦. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ
ଚତୁବ୍ବିଧୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେ ଜାତୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତୋ ପଚ୍ଛାଜାତୋତି ।
ତତ୍ଥ ସହଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନାମ ଦ୍ୱିସୁ ସହଜାତପଚ୍ଚୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ନାମରୂପେସୁ ନାମଂ ୱା ରୂପସ୍ସ ରୂପଂ ୱା ନାମସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ । ତତ୍ଥ ନାମନ୍ତି ପୱତ୍ତିକାଲେ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧନାମଂ, ରୂପସ୍ସାତି ଚିତ୍ତଜରୂପସ୍ସ, ରୂପନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପଂ, ନାମସ୍ସାତି ପଟିସନ୍ଧିଚତୁକ୍ଖନ୍ଧନାମସ୍ସ । ସେସା ତୟୋପି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ପୁବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତା ଏୱାତି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୧. ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ
ସତ୍ତୱିଧୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେ ଜାତତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେ ଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ରୂପାହାରତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ରୂପ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋତି ।
ତତ୍ଥ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନାମ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ ଛସୁ । ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିଭାଗୋପି ହେଟ୍ଠା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।
କେନଟ୍ଠେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ । ସୟଂ ଖଣିକପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତା ସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ । ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୨. ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ
୨୩. ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ
୨୪. ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ
ସବ୍ବୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ । ତଥା ୱିଗତ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋପି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ସବ୍ବସଦିସୋ । ଅତ୍ଥୀତିଚ ଅୱିଗତୋତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ । ତଥା ନତ୍ଥୀତି ଚ ୱିଗତୋତିଚ । ନତ୍ଥିୱିଗତଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଚ୍ଚୟସଭାଗୋ
ପଚ୍ଚୟସଭାଗୋ ୱୁଚ୍ଚତେ । ପଞ୍ଚଦସ ସହଜାତଜାତିକା ହୋନ୍ତି, ଚତ୍ତାରୋ ମହାସହଜାତା ଚତ୍ତାରୋ ମଜ୍ଝିମସହଜାତା ସତ୍ତ ଖୁଦ୍ଦକସହଜାତା । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ମହାସହଜାତା ନାମ ସହଜାତୋ ସହଜାତନିସ୍ସୟୋ ସହଜାତତ୍ଥି ସହଜାତ ଅୱିଗତୋ । ଚତ୍ତାରୋ ମଜ୍ଝିମସହଜାତା ନାମ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋ ୱିପାକୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସହଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ସତ୍ତ ଖୁଦ୍ଦକସହ ଜାତା ନାମ ହେତୁ ସହଜାତାଧିପତି ସହଜାତକମ୍ମଂ ସହ ଜାତାହାରୋ ସହଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଝାନଂ ମଗ୍ଗୋ ।
ତୟୋ ରୂପାହାରା, ରୂପାହାରୋ ରୂପାହାରତ୍ଥି ରୂପାହାରା ୱିଗତୋ ।
ତୀଣି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ଥି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାୱିଗତଂ ।
ସତ୍ତରସ ପୁରେଜାତଜାତିକା ହୋନ୍ତି, ଛ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତା ଛ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତା ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତା । ତତ୍ଥ ଛ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତା ନାମ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତତ୍ଥି ୱତ୍ଥୁ ପୁରେଜାତଅୱିଗତୋ । ଛ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତା ନାମ ଆରମ୍ମଣ ପୁରେଜାତୋ କିଞ୍ଚିଆରମ୍ମଣଂ କୋଚି ଆରମ୍ମଣାଧିପତି କୋଚି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସସୋ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତତ୍ଥି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତ ଅୱିଗତୋ । କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣନ୍ତିଆଦୀସୁ କିଞ୍ଚିକୋଚିୱଚନେହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଂ ଗୟ୍ହତି । ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତା ନାମ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣ ପୁରେଜାତୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେ ଜାତ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତତ୍ଥି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତ ଅୱିଗତୋ ।
ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଛାଜାତଜାତିକା ହୋନ୍ତି, ପଚ୍ଛାଜାତୋ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ଥି ପଚ୍ଛାଜାତଅୱିଗତୋ ।
ସତ୍ତ ଅନନ୍ତରା ହୋନ୍ତି, ଅନନ୍ତରୋ ସମନନ୍ତରୋ ଅନନ୍ତରୂପ ନିସ୍ସୟୋ ଆସେୱନଂ ଅନନ୍ତରକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି ୱିଗତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅନନ୍ତର କମ୍ମଂ ନାମ ଅରିୟମଗ୍ଗଚେତନା, ସା ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରେ ଅରିୟଫଲଂ ଜନେତି ।
ପଞ୍ଚ ୱିସୁଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଅୱସେସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅୱସେସୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଅୱସେସୋ ଆରମ୍ମଣୂପ ନିସ୍ସୟୋ ସବ୍ବୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ଅୱସେସଂ ନାନାକ୍ଖଣିକ କମ୍ମଂ । ଇତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ପଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୟା ଚତୁପଞ୍ଞାସପ୍ପଭେଦା ହୋନ୍ତୀତି ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବେ ସହଜାତଜାତିକା ଚ ସବ୍ବେ ପୁରେଜାତ ଜାତିକା ସବ୍ବେ ପଚ୍ଛାଜାତଜାତିକା ରୂପାହାରୋ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଇମେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟା ନାମ । ସବ୍ବେ ଅନନ୍ତରଜାତିକା ସବ୍ବଂ ନାନାକ୍ଖଣିକ କମ୍ମନ୍ତି ଇମେ ଅତୀତପଚ୍ଚୟା ନାମ । ଆରମ୍ମଣଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ଇମେ ତେକାଲିକା ଚ ନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ୱସେନ କାଲୱିମୁତ୍ତା ଚ ହୋନ୍ତି ।
ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ନାମ ଅସଙ୍ଖତା ନାମ । କସ୍ମା । ଅଜାତିକତ୍ତା । ୟେସଞ୍ହି ଜାତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତେ ସପ୍ପଚ୍ଚୟାନାମ ସଙ୍ଖତା ନାମ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ । ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଅଜାତିକତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦତ୍ତା ଅଜାତିପଚ୍ଚୟତ୍ତାଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ନାମ ଅସଙ୍ଖତା ନାମାତି ।
ସପ୍ପଚ୍ଚୟେସୁ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ସଙ୍ଖତେସୁ ଏକୋପି ଧମ୍ମୋ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ ଅୱିପରୀତଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବେ ତେ ଖୟଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା ଏୱ ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା । ସୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତି କତ୍ତା ପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚଧମ୍ମତ୍ତା । ନନୁ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତେ ଚ ନିଚ୍ଚା ଧୁୱାତି । ସଚ୍ଚଂ । କେୱଲେନ ପନ ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୟେନ ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୟେନ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ବହୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଏୱ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତେ ପନ ପଚ୍ଚୟା ଅନିଚ୍ଚା ଏୱ ଅଧୁୱାତି ।
ୟେ ଚ ଧମ୍ମା ଅନିଚ୍ଚା ହୋନ୍ତି, ତେ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସତ୍ତେ ତିୱିଧେହି ଦୁକ୍ଖଦଣ୍ଡେହି ପଟିପ୍ପୀଳେନ୍ତି ବାଧେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଧମ୍ମା ଭୟଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତିୱିଧା ଦୁକ୍ଖଦଣ୍ଡା ନାମ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା ସଙ୍ଖାର ଦୁକ୍ଖତା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତା ।
ୟେ କେଚି ଅନିଚ୍ଚା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ଏକସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ କଥଂ ୟାୱଜୀୱଂ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିତାନଂ ସତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତ୍ତା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ସାରା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ୟେ ଚ ଦୁକ୍ଖା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତେ କଥଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିକୁଲାନଂ ସୁଖକାମାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ସାରା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ମା ତେ ଧମ୍ମା ଅସାରକଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା ଏୱ ହୋନ୍ତି ।
ଅପି ଚ ୟସ୍ମା ଇମାୟ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟଦେସନାୟ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ନାମ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ସତ୍ତାନଂ ୱସାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକା ନ ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତ ୱୁତ୍ତିକେସୁ ଚ ତେସୁ ନ ଏକୋପି ଧମ୍ମୋ ଅପ୍ପକେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଥ ଖୋ ବହୂହି ଏୱ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଦେସନା ଧମ୍ମାନଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଦୀପନେ ମତ୍ଥକପତ୍ତା ହୋତୀତି ।
ପଚ୍ଚୟସଭାଗସଙ୍ଗହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ
ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ
ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ ୱୁଚ୍ଚତେ । ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେ ବହୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମୋଧାନଂ ପଚ୍ଚୟଘଟନା ନାମ । ୟେନ ପନ ଧମ୍ମା ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପାଦେ ଚ ଠିତିୟଞ୍ଚ ଇମେହି ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେହି ସହିତତ୍ତା ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ନାମ, ସପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସଙ୍ଖତା ନାମ, ସଙ୍ଖତତ୍ତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ । କତମେ ପନ ତେ ଧମ୍ମାତି । ଏକୱୀସସତଚିତ୍ତାନି ଚ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସଚେତସିକାନି ଚ ଅଟ୍ଠୱୀସତି ରୂପାନି ଚ ।
ତତ୍ଥ ଏକୱୀସସତଚିତ୍ତାନି ଧାତୁୱସେନ ସତ୍ତୱିଧାନି ଭୱନ୍ତି, ଚକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଜିୱ୍ହା ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ମନୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ ଧାତୂତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । କାୟୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱୟଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ମନୋଧାତୁ ନାମ । ସେସାନି ଅଟ୍ଠସତଂ ଚିତ୍ତାନି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମ ।
ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସଚେତସିକାନି ଚ ରାସିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧାନି ଭୱନ୍ତି, ସତ୍ତ ସବ୍ବଚିତ୍ତିକାନି ଚ ଛ ପକିଣ୍ଣକାନି ଚ ଚୁଦ୍ଦସ ପାପାନିଚ ପଞ୍ଚୱୀସତି କଲ୍ୟାଣାନି ଚ ।
ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟେସୁ ଚ ପନ୍ନରସପଚ୍ଚୟା ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦ ସାଧାରଣା ହୋନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଅନନ୍ତରଞ୍ଚ ସମନନ୍ତରଞ୍ଚ ସହ ଜାତୋ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟୋ ଚ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଚ କମ୍ମଞ୍ଚ ଆହାରୋ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥି ଚ ନତ୍ଥି ଚ ୱିଗତୋ ଚ ଅୱିଗତୋ ଚ । ନ ହି କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତଂ ୱା ଚେତସିକଂ ୱା ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତଥା ଅନନ୍ତରାଦୀହି ଚ । ଅଟ୍ଠପଚ୍ଚୟା କେସଞ୍ଚି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ପଚ୍ଚୟା ସାଧାରଣା ହୋନ୍ତି, ହେତୁ ଚ ଅଧିପତି ଚ ପୁରେ ଜାତୋ ଚ ଆସେୱନଞ୍ଚ ୱିପାକୋ ଚ ଝାନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗୋ ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ହେତୁ ସହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଏୱ ସାଧାରଣା, ଅଧିପତି ଚ ସାଧିପତିଜୱନାନଂ ଏୱ, ପୁରେଜାତୋ ଚ କେସଞ୍ଚି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଏୱ, ଆସେୱନଞ୍ଚ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟଜୱନାନଂ ଏୱ, ୱିପାକୋ ଚ ୱିପାକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଏୱ, ଝାନଞ୍ଚ ମନୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଏୱ, ମଗ୍ଗୋ ଚ ସହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଏୱ, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚ ଅରୂପଲୋକେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ନତ୍ଥି, ଏକୋ ପଚ୍ଛାଜାତୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଏୱ ୱିସୁଂଭୂତୋ ହୋତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଦୀପନା । ସତ୍ତ ସବ୍ବଚିତ୍ତିକାନି ଚେତସିକାନି ନାମ, ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ଚେତନା ଏକଗ୍ଗତା ଜୀୱିତଂ ମନସିକାରୋ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିପତିଜାତିକଞ୍ଚ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ଫସ୍ସୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ । ୱେଦନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଝାନ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ଚେତନା କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ଏକଗ୍ଗତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଚ ଝାନ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ଜୀୱିତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ । ସେସା ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ୱିସେସପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି ।
ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେ ସତ୍ତ ସବ୍ବଚିତ୍ତିକାନି ଚେତସିକାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠ ନାମଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ସତ୍ତହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଚତୂହି ମହାସହଜାତେହି ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୱଜ୍ଜିତେହି ତୀହି ମଜ୍ଝିମସହଜାତେହି ଚ । ତେସ୍ୱେୱ ଅଟ୍ଠସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସେସାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଫସ୍ସୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ, ୱେଦନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟମତ୍ତେନ, ଚେତନା କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଚ ଆହାର ପଚ୍ଚୟେନ ଚ, ଏକଗ୍ଗତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟମତ୍ତେନ, ଜୀୱିତଂ ସେସାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପନ ତେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଛହି ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତେହି ତସ୍ମିଂ ଚକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆପାତମାଗତାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ରୂପାରମ୍ମଣାନି ତେସଂ ଚତୂହି ଆରମ୍ମଣ ପୁରେଜାତେହି, ଅନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଞ୍ଚହି ଅନନ୍ତରେହି, ପୁବ୍ବେ କତଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ୱା ଅକୁସଲକମ୍ମଂ ୱା କୁସଲୱିପାକାନଂ ୱା ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ୱା ତେସଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ, କମ୍ମ ସହାୟଭୂତାନି ପୁରିମଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୂପାଦାନାନି ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଆୱାସପୁଗ୍ଗଲଉତୁଭୋଜନାଦୟୋ ଚ ତେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ହେତୁ ଚ ଅଧିପତି ଚ ପଚ୍ଛାଜାତୋ ଚ ଆସେୱନଞ୍ଚ ଝାନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗୋଚାତି ଛପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅଟ୍ଠାରସପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ, ତଥା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି ଛ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଅଟ୍ଠାରସପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ।
ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଅହେତୁକ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ
ଛ ପକିଣ୍ଣକାନି ଚେତସିକାନି ନାମ, ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ୱୀରିୟଂ ପୀତି ଛନ୍ଦୋ । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋ ଝାନପଚ୍ଚୟୋ ଚ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ୱିଚାରୋ ଝାନପଚ୍ଚୟୋ । ୱୀରିୟଂ ଅଧିପତିଜାତିକଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଚ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ପୀତି ଝାନପଚ୍ଚୟୋ । ଛନ୍ଦୋ ଅଧିପତିଜାତିକୋ । ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ପନ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି ।
ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଞ୍ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଉପେକ୍ଖାସନ୍ତୀରଣ ଦ୍ୱୟଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଦସ ଚେତସିକାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ସତ୍ତ ସବ୍ବ ଚିତ୍ତିକାନି ଚ ପକିଣ୍ଣକେସୁ ୱିତକ୍କୋ ଚ ୱିଚାରୋ ଚ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଚ । ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଏକାଦସ ନାମଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ଇମେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଝାନକିଚ୍ଚଂ ଲବ୍ଭତି । ୱେଦନା ଚ ଏକଗ୍ଗତା ଚ ୱିତକ୍କୋ ଚ ୱିଚାରୋ ଚ ଝାନପଚ୍ଚୟଂ ସାଧେନ୍ତି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଂ ପନ କିରିୟଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି । ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠାରସପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସେସେସୁ ଚତୂସୁ ୱିପାକଚିତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ଚ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ସୋମନସ୍ସସନ୍ତୀରଣେ ପୀତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏକାଦସଚେତସିକା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତେ ଚ ୱୀରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାଦସାତି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାଦସ ନାମଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତେ ପନ ପୀତିୟା ଚ ୱୀରିୟେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାଦସ ଚେତସିକାନି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ତେରସ ନାମଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସସନ୍ତୀରଣେ ଝାନଙ୍ଗେସୁ ପୀତିମତ୍ତଂ ଅଧିକଂ ହୋତି, ପୁବ୍ବେ ଉପେକ୍ଖାସନ୍ତୀରଣଦ୍ୱୟେ ୱିୟ ପଞ୍ଚପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏକୂନୱୀସତିପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ମନୋଦ୍ୱାରା ୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତେ ଚ ୱୀରିୟମତ୍ତଂ ଅଧିକଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚ ଝାନ କିଚ୍ଚାନିସାଧେତି । ଅଧିପତିକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ନ ସାଧେତି । କିରିୟ ଚିତ୍ତତ୍ତାୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ଚ ନତ୍ଥି । ପୁବ୍ବେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତେ ୱିୟ ୱିପାକ ପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠରସ ପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତେପି କିରିୟଚିତ୍ତତ୍ତା ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି, ଜୱନଚିତ୍ତତ୍ତା ପନ ଆସେୱନଂ ଅତ୍ଥି, ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ
ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି, ଦ୍ୱେ ମୋହମୂଲିକାନି ଅଟ୍ଠ ଲୋଭ ମୂଲିକାନି ଦ୍ୱେ ଦୋସମୂଲିକାନି । ଚୁଦ୍ଦସ ପାପଚେତସିକାନି ନାମ ମୋହୋ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଇଦଂ ମୋହଚତୁକ୍କଂ ନାମ । ଲୋଭୋ ଦିଟ୍ଠି ମାନୋତି ଇଦଂ ଲୋଭତିକ୍କଂ ନାମ । ଦୋସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ଇଦଂ ଦୋସଚତୁକ୍କଂ ନାମ । ଥିନଂ ମିଦ୍ଧଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ଇଦଂ ୱିସୁଂ ତିକ୍କଂ ନାମ ।
ତତ୍ଥ ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋତି ତୟୋ ମୂଲଧମ୍ମା ହେତୁପଚ୍ଚୟା, ଦିଟ୍ଠି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ, ସେସା ଦସଧମ୍ମା ୱିସେସପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ମୋହମୂଲିକାନି ନାମ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେ ପନ୍ନରସ ଚେତସିକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସତ୍ତ ସବ୍ବଚିତ୍ତିକାନି ଚ ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ୱୀରିୟନ୍ତି ତୀଣି ପକିଣ୍ଣକାନି ଚ ପାପଚେତସିକେସୁ ମୋହଚତୁକ୍କଞ୍ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚାତି, ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୋଳସ ନାମଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋପି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମୋହୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ୱିତକ୍କୋ ଚ ୱୀରିୟଞ୍ଚ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ, ଏକଗ୍ଗତା ପନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଦୁଟ୍ଠତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ନ ସାଧେତି, ଝାନକିଚ୍ଚମତ୍ତଂ ସାଧେତି । ଅଧିପତି ଚ ପଚ୍ଛାଜାତୋ ୱିପାକୋ ଚାତି ତୟୋ ପଚ୍ଚୟାନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ସେସା ଏକୱୀସତିପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେପି ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ପହାୟ ଅଧିମୋକ୍ଖେନ ସଦ୍ଧିଂ ପନ୍ନରସେୱ ଚେତସିକାନି, ସୋଳସେୱ ନାମଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି। ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଏକଗ୍ଗତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିଚ୍ଚଞ୍ଚ ଝାନକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସାଧେତି, ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏକୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭମୂଲିକଚିତ୍ତେସୁ ପନ ସତ୍ତ ସବ୍ବଚିତ୍ତିକାନି ଚ ଛ ପକିଣ୍ଣକାନି ଚ ପାପେସୁ ମୋହଚତୁକ୍କଞ୍ଚ ଲୋଭତିକ୍କଞ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱାୱୀସତି ଚେତସିକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସୁ ଲୋଭୋ ଚ ମୋହୋଚାତି ଦ୍ୱେ ମୂଲାନି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଛନ୍ଦୋ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱୀରିୟଞ୍ଚାତି ତୟୋ ଅଧିପତିଜାତିକା କଦାଚି ଅଧିପତିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି । ଚେତନା କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ । ତୟୋ ଆହାରା ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ । ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱେଦନା ଚ ଏକଗ୍ଗତା ଚ ଜୀୱିତଞ୍ଚ ୱୀରିୟଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଧମ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ । ୱିତକ୍କୋ ଚ ୱିଚାରୋ ଚ ପୀତି ଚ ୱେଦନା ଚ ଏକଗ୍ଗତାଚାତି ପଞ୍ଚ ଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନପଚ୍ଚୟୋ । ୱିତକ୍କୋ ଚ ଏକଗ୍ଗତା ଚ ଦିଟ୍ଠି ଚ ୱୀରିୟଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ । ପଚ୍ଛାଜାତୋ ଚ ୱିପାକୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସେସା ଦ୍ୱାୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ଦ୍ୱୀସୁ ଦୋସମୂଲିକଚିତ୍ତେସୁ ପୀତିଞ୍ଚ ଲୋଭତିକ୍କଞ୍ଚ ପହାୟ ଦୋସଚତୁକ୍କେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାୱୀସତି ଏୱ ଚେତସିକାନି, ଦୋସୋ ଚ ମୋହୋ ଚ ଦ୍ୱେ ମୂଲାନି, ତୟୋ ଅଧିପତି ଜାତିକା, ତୟୋ ଆହାରା, ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଚତ୍ତାରି ଝାନଙ୍ଗାନି, ତୀଣି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି । ଏତ୍ଥାପି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଦ୍ୱାୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ
ଏକନୱୁତି ସୋଭଣଚିତ୍ତାନି ନାମ, ଚତୁୱୀସତି କାମ ସୋଭଣଚିତ୍ତାନି ପନ୍ନରସ ରୂପଚିତ୍ତାନି ଦ୍ୱାଦସ ଅରୂପଚିତ୍ତାନି ଚତ୍ତାଲୀସ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ଚତୁୱୀସତି କାମସୋଭଣ ଚିତ୍ତାନି ନାମ ଅଟ୍ଠ କାମକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ କାମସୋଭଣୱିପାକ ଚିତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ କାମସୋଭଣକିରିୟଚିତ୍ତାନି ।
ପଞ୍ଚ ୱୀସତି କଲ୍ୟାଣଚେତସିକାନି ନାମ, ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋଚେତି ତୀଣି କଲ୍ୟାଣମୂଲିକାନି ଚ ସଦ୍ଧା ଚ ସତି ଚ ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ଚ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ଚ ଚିତ୍ତ ପସ୍ସଦ୍ଧି ଚ କାୟଲହୁତା ଚ ଚିତ୍ତଲହୁତା ଚ କାୟମୁଦୁତା ଚ ଚିତ୍ତ ମୁଦୁତା ଚ କାୟକମ୍ମଞ୍ଞତା ଚ ଚିତ୍ତ କମ୍ମଞ୍ଞତା ଚ କାୟପାଗୁଞ୍ଞତା ଚ ଚିତ୍ତପାଗୁଞ୍ଞତା ଚ କାୟୁଜୁକତା ଚ ଚିତ୍ତୁଜୁକତା ଚ ସମ୍ମାୱାଚା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋତି ତିସ୍ସୋ ୱିରତିୟୋ ଚ କରୁଣା ମୁଦିତାତି ଦ୍ୱେ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ଚ ।
ତତ୍ଥ ତୀଣି କଲ୍ୟାଣମୂଲାନି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ଅମୋହୋ ପନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ୱୀମଂସାଧିପତିନାମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନାମ, ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମ । ସଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନାମ । ସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନାମ, ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ସମ୍ମାସତି ନାମ । ତିସ୍ସୋ ୱିରତିୟୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ, ସେସା ସତ୍ତରସ ଧମ୍ମା ୱିସେସପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି ।
ଅଟ୍ଠସୁ କାମକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠତିଂସ ଚେତସିକାନି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ସତ୍ତ ସବ୍ବଚିତ୍ତିକାନି ଛ ପକିଣ୍ଣକାନି ପଞ୍ଚୱୀସତି କଲ୍ୟାଣାନି । ତେସୁ ଚ ପୀତି ଚତୂସୁ ସୋମନସ୍ସିକେସୁ ଏୱ, ଅମୋହୋ ଚତୂସୁ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଏୱ, ତିସ୍ସୋ ୱିରତିୟୋ ସିକ୍ଖାପଦସୀଲପୂରଣ କାଲେ ଏୱ, ଦ୍ୱେ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞମୋଦନାକାରେସୁ ଏୱାତି । ଇମେସୁପି ଅଟ୍ଠସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା କଲ୍ୟାଣମୂଲାନି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ଛନ୍ଦୋ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱୀରିୟଞ୍ଚ ୱୀମଂସାଚାତି ଚତୂସୁ ଅଧିପତିଜାତିକେସୁ ଏକମେକୋୱ କଦାଚି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ । ଚେତନା କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ । ତୟୋ ଆହାରା ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ । ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱେଦନା ଚ ଏକଗ୍ଗତା ଚ ଜୀୱିତଞ୍ଚ ସଦ୍ଧା ଚ ସତି ଚ ୱୀରିୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାଚାତି ଅଟ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ । ୱିତକ୍କୋ ଚ ୱିଚାରୋ ଚ ପୀତି ଚ ୱେଦନା ଚ ଏକଗ୍ଗତାଚାତି ପଞ୍ଚଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନପଚ୍ଚୟୋ । ପଞ୍ଞା ଚ ୱିତକ୍କୋ ଚ ତିସ୍ସୋ ୱିରତିୟୋ ଚ ସତି ଚ ୱୀରିୟଞ୍ଚ ଏକଗ୍ଗତାଚାତି ଅଟ୍ଠ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ । ଇମେସୁପି ଅଟ୍ଠସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଛାଜାତୋ ଚ ୱିପାକୋଚାତି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ସେସା ଦ୍ୱାୱୀସତିପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ଅଟ୍ଠସୁ କାମସୋଭଣକିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ତିସ୍ସୋ ୱିରତିୟୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, କୁସଲେସୁ ୱିୟ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଦ୍ୱାୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ଅଟ୍ଠସୁ କାମସୋଭଣୱିପାକେସୁ ତିସ୍ସୋ ୱିରତିୟୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଚ ପଚ୍ଛାଜାତୋ ଚ ଆସେୱନଞ୍ଚାତି ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏକୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ଉପରି ରୂପାରୂପଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତେସୁପି ଦ୍ୱାୱୀସତିପଚ୍ଚୟତୋ ଅତିରେକଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଚତୂସୁ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମକୁସଲ ଚିତ୍ତେସୁ ୱିୟ ଇମେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା ତାନି ଚିତ୍ତାନି କାମଚିତ୍ତତୋ ମହନ୍ତ ତରାନି ଚ ପଣୀତତରାନି ଚ ହୋନ୍ତୀତି । ଆସେୱନମହନ୍ତତ୍ତା । ତାନି ହି ଚିତ୍ତାନି ଭାୱନାକମ୍ମୱିସେସେହି ସିଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସୁ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ମହନ୍ତୋ ହୋତି । ଆସେୱନ ମହନ୍ତତ୍ତା ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋପି ଝାନପଚ୍ଚୟୋପି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋପି ଅଞ୍ଞେପି ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟା ମହନ୍ତା ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପରୂପରି ମହନ୍ତତ୍ତା ତାନି ଚିତ୍ତାନି ଉପରୂପରି ଚ କାମଚିତ୍ତତୋ ମହନ୍ତତରାନି ଚ ପଣୀତତରାନି ଚ ହୋନ୍ତୀତି ।
ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ରୂପକଲାପେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ
ରୂପକଲାପେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ ୱୁଚ୍ଚତେ । ଅଟ୍ଠୱୀସତି ରୂପାନି ନାମ, ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ପଥୱୀ ଆପୋ ତେଜୋ ୱାୟୋ । ପଞ୍ଚ ପସାଦରୂପାନି ଚକ୍ଖୁ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହା କାୟୋ । ପଞ୍ଚ ଗୋଚରରୂପାନି ରୂପଂ ସଦ୍ଦୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ତିୱିଧଂ ପଥୱୀଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ତେଜୋଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ୱାୟୋଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦ୍ୱେ ଭାୱରୂପାନି ଇତ୍ଥିଭାୱରୂପଂ ପୁମ୍ଭାୱରୂପଂ । ଏକଂ ଜୀୱିତରୂପଂ, ଏକଂ ହଦୟରୂପଂ । ଏକଂ ଆହାରରୂପଂ । ଏକଂ ଆକାସଧାତୁରୂପଂ । ଦ୍ୱେ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରୂପାନି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିରୂପଂ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ରୂପଂ । ତୀଣି ୱିକାରରୂପାନି ଲହୁତା ମୁଦୁତା କମ୍ମଞ୍ଞତା । ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣରୂପାନି ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତି ଜରତା ଅନିଚ୍ଚତା ।
ତତ୍ଥ ଛ ରୂପଧମ୍ମା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଚ ଜୀୱିତରୂପଞ୍ଚ ଆହାରରୂପଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ମହା ଭୂତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଞ୍ଚହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ସହଜାତେନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ଚ ନିସ୍ସୟେନ ଚ ଅତ୍ଥିୟା ଚ ଅୱିଗତେନଚ । ସହଜାତାନଂ ଉପାଦାରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱଜ୍ଜିତେହି ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଜୀୱିତରୂପଂ ସହଜାତାନଂ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆହାରରୂପଂ ସହଜାତାନଞ୍ଚ ଅସହଜାତାନଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ।
ତତ୍ଥେୱ ତେରସ ରୂପଧମ୍ମା ନାମଧମ୍ମାନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ପଞ୍ଚପସାଦରୂପାନି ଚ ସତ୍ତ ଗୋଚରରୂପାନି ଚ ହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ପସାଦରୂପାନି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ମାତରୋ ୱିୟ ପୁତ୍ତକାନଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତେନ ଚ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଚ ୱତ୍ଥୁ ପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ସତ୍ତ ଗୋଚରରୂପାନି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ମନୋଧାତୂନଞ୍ଚ ପିତରୋ ୱିୟ ପୁତ୍ତକାନଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମନୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ରୁକ୍ଖଦେୱତାନଂ ୟଥାରହଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ସହଜାତନିସ୍ସୟେନ ପୱତ୍ତିକାଲେ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତେନ ଚ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ତେୱୀସତି ରୂପକଲାପା । ତତ୍ଥ ଏକାୟ ରଜ୍ଜୁୟା ବନ୍ଧିତାନଂ କେସାନଂ କେସକଲାପୋ ୱିୟ ତିଣାନଂ ତିଣକଲାପୋ ୱିୟ ଏକେନ ଜାତିରୂପେନ ବନ୍ଧିତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ କଲାପୋ ପରିପିଣ୍ଡିରୂପ କଲାପୋ ନାମ ।
ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା ଏକୋ ସବ୍ବମୂଲକଲାପୋ ନାମ, ସବ୍ବମୂଲଟ୍ଠକନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ନୱ କମ୍ମଜରୂପକଲାପା, – ଜୀୱିତନୱକଂ ୱତ୍ଥୁଦସକଂ କାୟ ଦସକଂ ଇତ୍ଥିଭାୱଦସକଂ ପୁମ୍ଭାୱଦସକଂ ଚକ୍ଖୁଦସକଂ ସୋତଦସକଂ ଘାନଦସକଂ ଜିୱ୍ହାଦସକଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବମୂଲଟ୍ଠକମେୱଜୀୱିତରୂପେନ ସହ ଜୀୱିତନୱକଂ ନାମ । ଏତଦେୱ କମ୍ମଜକଲାପେସୁ ମୂଲନୱକଂ ହୋତି । ମୂଲନୱକମେୱ ୟଥାକ୍କମଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପାଦୀହି ଅଟ୍ଠରୂପେହି ସହ ୱତ୍ଥୁଦସକାଦୀନି ଅଟ୍ଠଦସକାନି ଭୱତି । ତତ୍ଥ ଜୀୱିତନୱକଞ୍ଚ କାୟଦସକଞ୍ଚ ଭାୱଦସକାନିଚାତି ଚତ୍ତାରୋ କଲାପା ସକଲ କାୟେ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଜୀୱିତନୱକନ୍ତି ପାଚକଗ୍ଗି ଚ କାୟଗ୍ଗି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ପାଚକଗ୍ଗି ନାମ ପାଚକତେଜୋ କୋଟ୍ଠାସୋ, ସୋ ଆମାସୟେ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତାନି ପରିପାଚେତି । କାୟଗ୍ଗି ନାମ ସକଲକାୟବ୍ୟାପକୋ ଉସ୍ମାତେଜୋ କୋଟ୍ଠାସୋ, ସୋ ସକଲ କାୟେ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ପିତ୍ତସେମ୍ହଲୋହିତାନି ଅପୂତୀନି ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି କରୋତି । ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସମୱୁତ୍ତିୟା ସତି ସତ୍ତା ବହ୍ୱାବାଧା ହୋନ୍ତି, ସମୱୁତ୍ତିୟା ସତି ଅପ୍ପାବାଧା । ତଦୁଭୟଂ ଜୀୱିତନୱକଂ ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁଂ ସମ୍ପାଦେତି । ୱଣ୍ଣଂ ସମ୍ପାଦେତି । କାୟଦସକଂ ସକଲକାୟେ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ସମ୍ପାଦେତି । ଭାୱ ଦସକାନି ଇତ୍ଥୀନଂ ସବ୍ବେ ଇତ୍ଥାକାରେ ସମ୍ପାଦେତି । ପୁରିସାନଂ ସବ୍ବେ ପୁରିସାକାରେ ସମ୍ପାଦେହି । ସେସାନି ୱତ୍ଥୁଦସକାଦୀନି ପଞ୍ଚଦସକାନି ପଦେସଦସକାନି ନାମ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଦସକଂ ହଦୟକୋସବ୍ଭନ୍ତରେ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ନାନାପକାରାନି ସୁଚିନ୍ତିତଦୁଚିନ୍ତିତାନି ସମ୍ପାଦେତି । ଚକ୍ଖୁଦସକାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଦସକାନି ଚକ୍ଖୁଗୁଳ କଣ୍ଣବିଲ ନାସବିଲ ଜିୱ୍ହାତଲେସୁ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଦସ୍ସନ ସୱନ ଘାୟନ ସାୟନାନି ସମ୍ପାଦେତି ।
ଅଟ୍ଠ ଚିତ୍ତଜରୂପକଲାପା, ସବ୍ବମୂଲଟ୍ଠକଂ ସଦ୍ଦନୱକଂ କାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିନୱକଂ ସଦ୍ଦୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦସକନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ମୂଲକଲାପା ଚ ତେୟେୱ ଲହୁତା ମୁଦୁତା କମ୍ମଞ୍ଞତାସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ୱିକାର ରୂପେହି ସହ ଚତ୍ତାରୋ ସୱିକାରକଲାପା ଚ ।
ତତ୍ଥ ସରୀରଧାତୂନଂ ୱିସମପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ଗିଲାନସ୍ସ ମୂଲ କଲାପାନି ଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଦା ହି ତସ୍ସ ସରୀରରୂପାନି ଗରୂନି ୱା ଥଦ୍ଧାନି ୱା ଅକମ୍ମଞ୍ଞାନି ୱା ହୋନ୍ତି, ୟଥାରୁଚି ଇରିୟପଥଂପି ପୱତ୍ତେତୁଂ ଅଙ୍ଗ ପଚ୍ଚଙ୍ଗାନିପି ଚାଲେତୁଂ ୱଚନଂପି କଥେତୁଂ ଦୁକ୍ଖୋ ହୋତି । ସରୀରଧାତୂନଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ପନ ଅଗିଲାନସ୍ସ ଗରୁଥଦ୍ଧାଦୀନଂ ସରୀରଦୋସାନଂ ଅଭାୱତୋ ସୱିକାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେସୁ ଚ ଚିତ୍ତଙ୍ଗୱସେନ କାୟଙ୍ଗ ଚଲନେ ଦ୍ୱେ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଲାପା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ମୁଖତୋ ୱଚନସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ଦ୍ୱେ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିକଲାପା, ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ଅକ୍ଖରୱଣ୍ଣରହିତାନଂ ହସନରୋଦନାଦୀନଂ ଅୱଚନସଦ୍ଦାନଂ ମୁଖତୋ ପୱତ୍ତିକାଲେ ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଦକଲାପା, ସେସକାଲେସୁ ଦ୍ୱେ ଆଦି କଲାପା ପୱତ୍ତନ୍ତି ।
ଚତ୍ତାରୋ ଉତୁଜରୂପକଲାପା, ସବ୍ବମୂଲଟ୍ଠକଂ ସଦ୍ଦନୱକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ମୂଲକଲାପା ଚ ଦ୍ୱେ ସୱିକାରକଲାପା ଚ । ତତ୍ଥ ଅୟଂ କାୟୋ ୟାୱଜୀୱଂ ଇରିୟାପଥସୋତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟାପେତି, ତସ୍ମା ଇରିୟାପଥନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଖଣେ ଖଣେ ଧାତୂନଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତିୱିସମପ୍ପୱତ୍ତିୟୋ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ତଥା ଉତୁନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆହାରନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱାତାତପସପ୍ଫସ୍ସନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ କାୟଙ୍ଗ ପରିହାରନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅତ୍ତୂପକ୍କମପରୂପକ୍କମନାନତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ । ତତ୍ଥ ୱିସମପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ଦ୍ୱେ ମୂଲକଲାପା ଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସମପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ଦ୍ୱେ ସୱିକାରା । ତେସୁ ଚ ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଦକଲାପା ଚିତ୍ତଜସଦ୍ଦତୋ ପରମ୍ପରସଦ୍ଦେସୁ ଚ ଅଞ୍ଞେସୁ ଲୋକେ ନାନପ୍ପକାରସଦ୍ଦେସୁ ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।
ଦ୍ୱେ ଆହାରଜରୂପକଲାପା, – ସବ୍ବମୂଲଟ୍ଠକଂ ସୱିକାରନ୍ତି । ଇମେ ଦ୍ୱେ କଲାପା ସପ୍ପାୟେନ ୱା ଅସପ୍ପାୟେନ ୱା ଆହାରେନ ଜାତାନଂ ସମରୂପୱିସମରୂପାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଆକାସଧାତୁ ଚ ଲକ୍ଖଣରୂପାନିଚାତି ପଞ୍ଚରୂପାନି କଲାପ ମୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଆକାସଧାତୁ କଲାପାନଂ ଅନ୍ତରା ପରିଚ୍ଛେଦ ମତ୍ତତ୍ତା କଲାପମୁତ୍ତା ହୋତି । ଲକ୍ଖଣରୂପାନି ସଙ୍ଖତଭୂତାନଂ ରୂପ କଲାପାନଂ ସଙ୍ଖତଭାୱଜାନନତ୍ଥାୟ ଲକ୍ଖଣମତ୍ତତ୍ତା କଲାପ ମୁତ୍ତାନି ।
ଇମେ ତେୱୀସତି କଲାପା ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ବହିଦ୍ଧା ସନ୍ତାନେ ପନ ଦ୍ୱେ ଉତୁଜମୂଲକଲାପା ଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ରୂପ ସନ୍ତାନାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧାସନ୍ତାନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନଂ ନାମ ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ବହିଦ୍ଧାସନ୍ତାନଂ ନାମ ପଥୱୀପବ୍ବତନଦୀସମୁଦ୍ଦ ରୁକ୍ଖତିଣାଦୀନି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅଟ୍ଠୱୀସତି ରୂପାନି ତେୱୀସତି ରୂପକଲାପାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିନାମଧମ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କମ୍ମଜରୂପକଲାପାନଂ ଛଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଚତୂହି ମହାସହଜାତେହି ଚ ୱିପାକେନ ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚ । ହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ସହ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତେସ୍ୱେୱ ନାମଧମ୍ମେସୁ ହେତୁଧମ୍ମା ହେତୁଭାୱେନ, ଚେତନା କମ୍ମଭାୱେନ, ଆହାରଧମ୍ମା ଆହାରଭାୱେନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଧମ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱେନ, ଝାନଧମ୍ମା ଝାନ ଭାୱେନ, ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ମଗ୍ଗ ଭାୱେନାତି ୟଥାରହଂ ଛଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଅତୀତାନି ପନ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାନି ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ, ପଠମଭୱଙ୍ଗାଦିକା ପଚ୍ଛାଜାତା ପୱତ୍ତନାମଧମ୍ମା ପୁରେଜାତାନଂ କମ୍ମଜରୂପ କଲାପାନଂ ଏକଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଛାଜାତେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଛାଜାତ ୱଚନେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଛାଜାତଜାତିକା ପଚ୍ଚୟା ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ଅତୀତାନି ଚ କମ୍ମାନି ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ନାମଧମ୍ମା କମ୍ମଜରୂପକଲାପାନଂ ୟଥାରହଂ ଚୁଦ୍ଦସହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଇଧ ଦସପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଅଧିପତି ଚ ଅନନ୍ତରଞ୍ଚ ସମନନ୍ତରଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଚ ପୁରେଜାତୋ ଚ ଆସେୱନଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚ ନତ୍ଥି ଚ ୱିଗତୋ ଚ ।
ପୱତ୍ତିକାଲେ ରୂପଜନକା ନାମଧମ୍ମା ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଂ ଚିତ୍ତଜରୂପକଲାପାନଂ ପଞ୍ଚଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଚତୂହି ମହାସହ ଜାତେହି ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚ । ତେସ୍ୱେୱ ନାମଧମ୍ମେସୁ ହେତୁଧମ୍ମା ହେତୁଭାୱେନ, ଅଧିପତିଧମ୍ମା ଅଧିପତିଭାୱେନ, ଚେତନା କମ୍ମଭାୱେନ, ୱିପାକଧମ୍ମା ୱିପାକଭାୱେନ, ଆହାରଧମ୍ମା ଆହାର ଭାୱେନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଧମ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱେନ, ଝାନଧମ୍ମା ଝାନଭାୱେନ, ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ମଗ୍ଗଭାୱେନାତି ୟଥାରହଂ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଛାଜାତା ସବ୍ବେ ନାମଧମ୍ମା ପୁରେଜାତାନଂ ଚିତ୍ତଜରୂପକଲାପାନଂ ଏକଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଛାଜାତେନ । ଏୱଂ ନାମଧମ୍ମା ଚିତ୍ତଜରୂପ କଲାପାନଂ ୟଥାରହଂ ଚୁଦ୍ଦସହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଇଧପି ଦସ ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଅନନ୍ତରଞ୍ଚ ସମନନ୍ତରଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଚ ପୁରେଜାତୋ ଚ ଆସେୱନଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚ ନତ୍ଥି ଚ ୱିଗତୋ ଚ ।
ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତିକାଲେ ସବ୍ବେପି ନାମଧମ୍ମା ସବ୍ବେସଂ ଉତୁଜରୂପକଲାପାନଞ୍ଚ ଆହାରଜରୂପ କଲାପାନଞ୍ଚ ଏକଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ । ଏତ୍ଥପି ପଚ୍ଛାଜାତୱଚନେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଛାଜାତଜାତିକା ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ସେସା ୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ସବ୍ବେସୁ ପନ ତେୱୀସତିୟା ରୂପକଲାପେସୁଚତ୍ତାରୋମହା ଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଞ୍ଚଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଚତୂହି ମହାସହ ଜାତେହି ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ଚ, ସହଜାତାନଂ ଉପାଦାରୂପାନଂ ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ଚତୂହି ମହାସହଜାତେହି। ଆହାରରୂପଂ ସହଜାତାନଞ୍ଚ ଅସହଜାତାନଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପକଲାପାନଂ ଆହାର ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନୱସୁ କମ୍ମଜରୂପକଲାପେସୁ ଜୀୱିତରୂପଂ ସହଜାତାନମେୱ ରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପଧମ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପଧମ୍ମାନଂ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ବହିଦ୍ଧା ରୂପଧମ୍ମା ପନ ବହିଦ୍ଧାଭୂତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉତୁଜରୂପକଲାପାନଂ ପଞ୍ଚଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ।
ରୂପକଲାପେସୁ ପଚ୍ଚୟଘଟନାନୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପଟ୍ଠାନସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପଧାନଂ ଠାନନ୍ତି ପଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ପଧାନନ୍ତି ପମୁଖଂ, ଠାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୋ, ପମୁଖପଚ୍ଚୟୋ ମୁଖ୍ୟପଚ୍ଚୟୋ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ଚ ଏକନ୍ତ ପଚ୍ଚୟୋ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ଦୁୱିଧଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ମୁଖ୍ୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନିସ୍ସନ୍ଦପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମୁଖ୍ୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ମୂଲପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ, ନିସ୍ସନ୍ଦପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ପରମ୍ପର ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତତ୍ଥ ମୂଲପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ, ନୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ଅନେକନ୍ତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂନାମ, ତଞ୍ହି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ସତିପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱା, ନ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନାମ । ସୋ ଏୱ ଇମସ୍ମିଂ ମହାପକରଣେ ୱୁତ୍ତୋ । ତତୋ ଏୱ ଅୟଂ ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟଗଣୋ ଚ ଇମଂ ମହା ପକରଣଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଧନଧଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ଲୋଭୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ଲୋଭୱସେନ ଉଟ୍ଠାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଖେତ୍ତାନି କରୋତି, ୱତ୍ଥୂନି କରୋତି, ଉୟ୍ୟାନାନି କରୋତି । ତେସୁ ସମ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ସୋ ପୁରିସୋ ବହୂନି ଧନଧଞ୍ଞାନି ଲଭିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଚ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ପୁତ୍ତଦାରେ ଚ ପୋସେତି, ପୁଞ୍ଞାନି ଚ କରୋତି, ପୁଞ୍ଞଫଲାନି ଚ ଆୟତିଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ଲୋଭସହ ଜାତାନି ନାମରୂପାନି ମୁଖ୍ୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନି ନାମ । ତତୋ ପରଂ ୟାୱ ଆୟତିଂ ଭୱେସୁ ପୁଞ୍ଞଫଲାନି ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ତାୱ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ପରମ୍ପରଫଲାନି ତସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନି ନାମ । ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ମୁଖ୍ୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତଂ । ନିସ୍ସନ୍ଦପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ କଥେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟୋ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱରୂପୋ ପଚ୍ଚୟନୟୋ । ଅପି ଚ ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋତି ତୟୋ ଧମ୍ମା ସକଲସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସପି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସପି ଓକାସ ଲୋକସ୍ସପି ୱିପତ୍ତିୟା ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୂ ନାମ । ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋତି ତୟୋ ଧମ୍ମା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୂନାମାତି କଥେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବେସୁ ପଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୟେସୁ ୟଥାରହଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଲୋକେ ସବ୍ବା ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତିୟୋ ଇମେସଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ମୁଖ୍ୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସନ୍ଦପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅତ୍ଥଦୀପନା ପଚ୍ଚୟାନଂ ସଭାଗସଙ୍ଗହୋ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଘଟନାନୟୋତି ତୀହି କଣ୍ଡେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ପଟ୍ଠାନୁଦ୍ଦେସ ଦୀପନୀ ନିଟ୍ଠିତା ହୋତି ।
ମ୍ରମ୍ମରଟ୍ଠେ ମୌଂଜ୍ୱାନଗରେ ଲେଡୀତୀଅରଞ୍ଞୱିହାରୱାସିନା ମହା ଥେରେନ କତାୟଂ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସଦୀପନୀ ।