ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

ସଙ୍ଗହ ମହାଟୀକା ପାଠ

ଗନ୍ଥାରବ୍ଭକଥା

[କ]

ଉଦୟା ୟସ୍ସ ଏକସ୍ସ, ସଦ୍ଧମ୍ମରଂସି ଜାଲିନୋ ।

ପବୁଜ୍ଝିଂସୁ ଜନମ୍ବୁଜା, ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତେ ମହାସରେ ॥

[ଖ]

ୱନ୍ଦାମି ତଂ ମହାସୂରଂ, ମହାମୋହ ତମୋନୁଦଂ ।

ସଞ୍ଜାତଂ ସୋ ହଦୟେ ମୟ୍ହଂ, ତମୋଖନ୍ଧଂ ପନୂଦତଂ ॥

[ଗ]

ପୋରାଣକେହି ୱିଞ୍ଞୂହି, ୱଣ୍ଣିତା ୱଣ୍ଣନା ବହୂ ।

ଦିସ୍ସନ୍ତି ଇଧ ଲୋକମ୍ହି, ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ॥

[ଘ]

ନ ତାହି ତୁଟ୍ଠିଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତି, ୟେ ସାରତ୍ଥା ଭିମାନିନୋ ।

ତେ ମଂ ସଙ୍ଗମ୍ମ ୟାଚନ୍ତି, ପରମତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନଂ ॥

[ଙ]

ମହଣ୍ଣୱେ ରତନାନି, ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦିପୱାସିନଂ ।

ୟଥିଚ୍ଛକଂପି ଦଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ନ ୱତ୍ତବ୍ବାୱ ଊନତା ॥

[ଚ]

ତଥେୱେତ୍ଥ ୱିପୁଲତ୍ଥା, ଅଣ୍ଣୱେ ରତନୂପମା ।

ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂପି ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟୁଂ, ପରିୟାଦିନ୍ନା ନ ହେସ୍ସରେ ॥

[ଛ]

ତସ୍ମା ତାସୁ ୱଣ୍ଣନାସୁ, ସାରମାଦାୟ ୱଣ୍ଣନଂ ।

ନାନାସାରତ୍ଥ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ, ଉତ୍ତାନ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ॥

[ଜ]

ନାତିସଙ୍ଖେପ ୱିତ୍ଥାରଂ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିପ୍ପବୋଧନଂ ।

କରିସ୍ସଂ ତଂ ପରମତ୍ଥେସୁ, ସୁଣନ୍ତୁ ପାଟୱତ୍ଥିନୋତି ॥

ପଥମଗାଥା-ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧. ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ସଙ୍ଗହାରବ୍ଭେ ତାୱ ସପ୍ପୟୋଜନେ ପଞ୍ଚପିଣ୍ଡତ୍ଥେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆଦିଗାଥ ମାହ । ପଞ୍ଚପିଣ୍ଡତ୍ଥାନାମ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନା, ଗନ୍ଥାଭିଧେୟ୍ୟୋ, ଗନ୍ଥପ୍ପକାରୋ, ଗନ୍ଥାଭିଧାନଂ, ଗନ୍ଥପ୍ପୟୋଜନଂ । ତତ୍ଥ ତୀସୁ ରତନେସୁ ନିପ୍ପଚ୍ଚକାରକରଣଂ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାନାମ । ସା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧମତୁଲଂ ସସଦ୍ଧମ୍ମଗଣୁତ୍ତମଂ ଅଭିୱାଦିୟାତି ଏତେହି ପଦେହି ଦସ୍ସିତା । ସକଲେନ ଗନ୍ଥେନ ଅଭିହିତା ପଧାନତ୍ଥଭୂତା ଚତ୍ତାରୋ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥା ଗନ୍ଥାଭିଧେୟ୍ୟୋ । ସୋ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହନ୍ତିପଦେ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥ ସଦ୍ଦେନ ଦସ୍ସିତୋ ।

[୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ସଙ୍ଗହିତଭାୱୋପି ଅଭିଧେୟ୍ୟୋୟେୱାତି କତ୍ୱା ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହପଦେନ ଦସ୍ସିତୋତିୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ସୋ ଅପ୍ପଧାନତ୍ଥଭୂତୋ ସଙ୍ଗହିତଭାୱୋ ଇମସ୍ମିଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥଦସ୍ସନେ ଅଭିଧେୟ୍ୟୋ ନାମ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟଚ ଟୀକାୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଇମସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ସୀହଳଟୀକାସୁ ପଥମାଟୀକା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିଭାୱନିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଏତରହି ପାକଟା ଦୁତୀୟା । ଟୀକାସୂତି ୱୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେପି । ମହାଟୀକାୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ମହାଟୀକା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଞ୍ଚ ୱଚନଂ ୱିଭାୱନିୟଂପି ଆଗତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ଆଗତଂ, ତଂପି ଇଧ ୱିଭାୱନିୟଂତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ଆସନ୍ନତ୍ତାତି । ସଭାଗଧମ୍ମସଙ୍ଗହୱସେନ ଗନ୍ଥୱିଧାନାକାରୋ ଗନ୍ଥପ୍ପକାରୋ । ସୋ ପନ ସଙ୍ଗହ ସଦ୍ଦେନ ଦସ୍ସିତୋ ।

[୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହପଦେନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଗନ୍ଥୱିଧାନାକାରଂ ଦୀପେତୀତି । ଅତ୍ଥା ନୁଗତା ଗନ୍ଥସମଞ୍ଞା ୱନ୍ଥାଭିଧାନଂ । ତଂ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥ ସଙ୍ଗହପଦେନ ଦସ୍ସିତଂ । ସଙ୍ଗହଗନ୍ଥେ କତେ ସତି ତଦୁଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ଅନାୟାସତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଧମ୍ମାନଂ ସରୂପାୱବୋଧାଦିକଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନନ୍ତଂ ଗନ୍ଥସ୍ସ ଫଲାନୁଫଲଂ ଗନ୍ଥପ୍ପୟୋଜନଂ ତଂପି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହପଦେନେୱ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଦସ୍ସିତଂ ।

[୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ସଙ୍ଗହସଦ୍ଦେନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଦ୍ଦେନ ୱିନା ଅନାୟାସତୋ ସଂସିଦ୍ଧିମତ୍ତଦୀପକେନ ସଙ୍ଗହସଦ୍ଦମତ୍ତେନ ତାଦିସୋ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନନ୍ତୋ ପୟୋ ଜନୱିସେସୋ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ଅସଦ୍ଧମ୍ମ ସଙ୍ଗହାନଂପି ଲୋକେ ସନ୍ଦିସ୍ସନତୋତି ।

୨. ତତ୍ଥ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନା ତାୱ ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟଅପ୍ପମେୟ୍ୟପ୍ପୟୋଜନା ହୋତି । ୟଥାହ –

ତେ ତାଦିସେ ପୂଜୟତୋ, ନିବ୍ବୁତେ ଅକୁତୋ ଭୟେ ।

ନ ସକ୍କା ପୁଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଖାତୁଂ, ୟମେତ୍ଥ ମପି କେନଚୀତି ॥

ୟ ମେତ୍ଥମପୀତିଏତ୍ଥ ୟେନକେନଚି ଅପି ମନୁସ୍ସେନୱା ଦେୱେନୱା ବ୍ରହ୍ମୁନାୱା ସଙ୍ଖାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ୟୋଜନା । ଟୀକାକାରାପି ତଂ ପୟୋଜନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବହୁଧା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି । ସଙ୍ଗହକାରା ପନ ଅନ୍ତରାୟନୀୱାରଣମେୱ ୱିସେସତୋ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି । ସଙ୍ଗହକାରା ତିଚ ବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରାଦୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ନିପ୍ପଚ୍ଚକାରସ୍ସେତସ୍ସ,

କତସ୍ସ ରତନତ୍ତୟେ ।

ଆନୁଭାୱେନ ସୋସେତ୍ୱା,

ଅନ୍ତରାୟେ ଅସେସତୋତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ॥

୩. କଥଞ୍ଚ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାୟ ଅନ୍ତରାୟନୀୱାରଣଂ ହୋତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ-ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନା ହି ନାମ ୱନ୍ଦନାକିରିୟାଭିନିପ୍ଫାଦକୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସୱାରେ ପୱତ୍ତମାନୋ ମହନ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ ପୁଞ୍ଞପ୍ପୱାହୋ । ସୋ ଚ ଅନୁତ୍ତରେସୁ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତେସୁ ସଂୱଡ୍ଢିତତ୍ତା ଥେରସ୍ସ ଚ ଉଳାରଚ୍ଛନ୍ଦସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିଗୁଣେହି ପରିଭାୱିତତ୍ତା ମହାଜୁତିକୋ ମହପ୍ଫଲୋ ମହାନିସଂସୋ ଚ ପୁଞ୍ଞାତିସୟୋ ହୋତି । ସୋ ସୟଂ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିଭାୱେ ଠତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱିପତ୍ତିପଚ୍ଚୟେ ଅପନେତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟେ ଉପନେତ୍ୱା ଅତିପଣୀତଉତୁଚିତ୍ତାହାର ସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ସରୀରଟ୍ଠକଧାତୂନଂ ଉପବ୍ରୂହନଂ କତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲଦ୍ଧୋ କାସସ୍ସ ଜନକକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁବଲଂ ଦେତି । ଅଲଦ୍ଧୋକାସସ୍ସ ଚ ପୁଞ୍ଞନ୍ତରସ୍ସ ଓକାସଲାଭଂ କରୋତି । ଅଥ ଲଦ୍ଧାନୁବଲେନ ଲଦ୍ଧୋ କାସେନ ଚ ତଦୁଭୟେନ ପୁଞ୍ଞେନ ନିବ୍ବତ୍ତା ରୂପାରୂପସନ୍ତତିୟୋ ଥେରସନ୍ତାନେ ୟମକମହାନଦିୟୋ ୱିୟ ବଲୱବଲୱନ୍ତି ୟୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଦା ତସ୍ମିଂ ଇଟ୍ଠଫଲଘନପରିପୂରିତେ ଥେରସନ୍ତାନେ ଅନିଟ୍ଠଫଲଭୂତାନଂ ରୋଗାଦି ଅନ୍ତରାୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଇଟ୍ଠଫଲସନ୍ତାନୱିବାଧକାନି ଅନିଟ୍ଠଫଲସନ୍ତାନଜନକାନି ଚ ଅପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି ଦୂରତୋ ଅପନୀତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ନ ହି କମ୍ମାନିନାମ ପୁଞ୍ଞାନି ଅପୁଞ୍ଞାନି ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସେ ଅସତି ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ତତୋ ତସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଆୟୁୱଣ୍ଣା ଦୟୋ ଇଟ୍ଠଫଲଧମ୍ମା ୟାୱ ଗନ୍ଥନିଟ୍ଠାନା ୟାୱ ଆୟୁକପ୍ପପରିୟୋ ସାନାପି ୱା ୱଡ୍ଢନପକ୍ଖେ ଠତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଥାହ –

ଅଭି ୱାଦନସୀଲିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ୱୁଡ୍ଢାପଚାୟିନୋ ।

ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆୟୁୱଣ୍ଣୋ ସୁଖଂ ବଲନ୍ତି ॥

ଏୱଂ ତାୟ ୱନ୍ଦନାୟ ଅନ୍ତରାୟନୀୱାରଣଂ ହୋତୀତି । ତସ୍ମା ସଙ୍ଗହାରବ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାକରଣଂ ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ତନା ଆରବ୍ଭ ମାନସଙ୍ଗହସ୍ସ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପରିସମାପନୁତ୍ଥଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଥେରସ୍ସେୱ, ସୋତୂନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ରତନତ୍ତୟ ୱନ୍ଦନା ସିଦ୍ଧିତୋ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଗହଣ କିଚ୍ଚସମ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥନ୍ତି ।

[୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ସତ୍ତସୁ ଜୱନେସୁ ପଥମଜୱନ ୱସେନେୱ ୱନ୍ଦନା ପୟୋଜନଂ ୱିଭାୱିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଭୂତା’’ତି ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚସ୍ସେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତସ୍ସ ଚ ସତ୍ତସୁପି ଜୱନେସୁ ଉପଲଦ୍ଧତ୍ତାତି । ୟଥା ହି ଆହାରରୂପସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପଜନନକିଚ୍ଚଂ ପରିତ୍ତକଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ହୋତି । ଚତୁସ୍ସନ୍ତ ତିରୂପୁପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚମେୱ ମହନ୍ତଂ ଅଧିମତ୍ତଂ । ତଥାହି ପଟ୍ଠାନେପି ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚମେୱ ଗହେତ୍ୱା କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ ୱିଭତ୍ତୋ । ଏୱମେୱଂ ଇଧପି ପଥମଜୱନସ୍ସ ଅୱୁନାୱ ୱିପାକଜନନକିଚ୍ଚଂ ପରିତ୍ତକଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ହୋତି । ଅହେତୁକୱିପାକମତ୍ତଂ ଜନେତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମନ୍ତରୁପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚମେୱ ମହନ୍ତଂ ଅଧିମତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚ ସତ୍ତସୁପି ଜୱନେସୁ ଉପଲବ୍ଭତି ୟେୱାତି । ୟସ୍ମା ପନ ଗନ୍ଥାଭିଧେୟ୍ୟେ ଗନ୍ଥପ୍ପକାରେ ଗନ୍ଥପ୍ପୟୋଜନେ ଚ ଆଦିତୋ ୱିୱିତେସତି ସୋତୁ ଜନାନଂ ଗନ୍ଥସ୍ସୱନେ ଉସ୍ସାହୋ ଜାୟତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଗନ୍ଥା ଭିଧେୟ୍ୟାଦୀନଂ ଦସ୍ସନଂ ଗନ୍ଥେ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ । ଗନ୍ଥାଭିଧାନଦସ୍ସନଂ ୱୋହାରସୁଖତ୍ଥନ୍ତି । ଇଦମେତ୍ଥ ପିଣ୍ଡତ୍ଥଦସ୍ସନଂ ।

୪. ଅୟଂ ପନ ପଦତ୍ଥୋ । ସମ୍ମାଚ ବୁଜ୍ଝି ସାମଞ୍ଚ ବୁଜ୍ଝୀତି ସମ୍ମା ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମ୍ମାସଦ୍ଦୋ ଅୱିପରୀତତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସୋ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବେସୁ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ ବୁଜ୍ଝନକ୍ରିୟାୟ ଅସେସବ୍ୟାୱିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ତଥାହି ପଦେସଞାଣେ ଠିତା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଏୱ ଅୱିପରୀତଂ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଅୱିସୟେ ପନ ଅନ୍ଧକାରେ ପୱିଟ୍ଠାୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୟୋ ଚ ତେସଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱିସୟଂ ଉପାଦାୟ ୟଥା ହତ୍ଥ ପୁଟେ ଆକାସୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋୱ ଅଜଟାକାସଂ ଉପାଦାୟାତି । ତେ ହି ଫସ୍ସାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସବ୍ବାକାରତୋ ବୁଜ୍ଝିତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଅୱିସୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ତେ ୱିପରୀତଂ ବୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ । ତେ ହି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅନନ୍ତାସୁ ଚ ଲୋକଧାତୂସୁ ତିୟଦ୍ଧଗତେ ଅଦ୍ଧମୁତ୍ତକେ ଚ ଧମ୍ମେ ହତ୍ଥମଣିକେ ୱିୟ ସମସମେ କତ୍ୱା ବୁଜ୍ଝନ୍ତି । ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାତ ମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଞାଣମୁଖେତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଂମହାଭୱଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତତ୍ଥ ହି ତେ ଧମ୍ମା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସବ୍ବଂ ଅଭିଧମ୍ମଂ ସମ୍ମସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧା ପନ ୟତ୍ତକେ ଧମ୍ମେ ୱିଚାରେତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ତକେ ଧମ୍ମେ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଚାରେନ୍ତୀତି । ନନୁ ଧମ୍ମା ମହନ୍ତା ଭୱଙ୍ଗଂ ପରିତ୍ତକନ୍ତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ । ଅରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ହି ପରମୁକ୍କଂସପତ୍ତାନଂ ଏସ ଆନୁଭାୱୋତି । ସଂସଦ୍ଦୋ ପନ ସାମନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଉପସଗ୍ଗୋ । ସୋ ଭଗୱତୋ ପଟିୱେଧଧମ୍ମେସୁ ଅନାଚରିୟକତଂ ଦୀପେତି । ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଭଗୱତୋ ତତୀୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଆଳାରୁଦକମୂଲିକାତି । ସଚ୍ଚଂ । ତା ପନ ଅନଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧମତ୍ତାୱ ହୁତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତତ୍ତା ପଚ୍ଛା ବୁଜ୍ଝନକ୍ରିୟାୟ ପାଦକମତ୍ତାପି ନହୋନ୍ତି । କୁତୋ ପଟିୱେଧଧମ୍ମାତି । ତସ୍ମା ତା ଭଗୱତୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱେ ସାଚରିୟକତଂ ନ ସାଧେନ୍ତୀତି । ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳି ଅନୁଗତୋ ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ –

ତତ୍ଥ କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି । ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣାତି । ବଲେସୁ ଚ ୱସିଭାୱଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ।

ତତ୍ଥାତି ନିମିତ୍ତେ ଭୁମ୍ମଂ । ବଲେସୂତି ଦସବଲ ଞାଣେସୁ । ୱସିଭାୱନ୍ତି ଇସ୍ସରଭାୱଂ । ଏତ୍ଥଚ ପୁବ୍ବେ । ଲ । ସାମନ୍ତିଏତେନ ସଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥାତିଆଦିନା [ସମ୍ମାସଦ୍ଦସ୍ସଅତ୍ଥନ୍ତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଦଂ]

୫. ଇଦାନି ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ୱନ୍ଦନଂ ସୁଟ୍ଠୁବଲୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଅତୁଲନ୍ତି ଆହ । ଅନେକଗୁଣପଦୱିସୟା ହି ୱନ୍ଦନା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ବଲୱତୀ ହୋତୀତି । ନନୁ ଏକଗୁଣପଦୱିସୟାପି ୱନ୍ଦନା ଅନ୍ତରା ୟନୀୱାରଣେସମତ୍ଥା ସିୟାତି କିଂ ଦୁତୀୟେନାତି । ନ ନ ସମତ୍ଥା । ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକା ପନ ସତ୍ଥୁଗୁଣତ୍ଥୋମନେ ମତ୍ତକାରିନୋ ନାମ ନ ହୋନ୍ତି। ଥେରୋ ଚ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ । ତ୍ୱଂ ପନ ଅୱିଞ୍ଞୁଜାତିକୋ । ତସ୍ମା ମତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ଚୋଦେସୀତି । ଅପିଚ । ନ କେୱଲଂ ଅନ୍ତରା ୟନୀୱାରଣମେୱ ୱନ୍ଦନାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ହୋତି । ଅଥଖୋ ପଞ୍ଞାପାଟୱାଦିଅତ୍ଥୋପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋୟେୱ । ସୋପି ହି ଅନାୟାସେନ ଗନ୍ଥ ନିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଗନ୍ଥପାରିସୁଦ୍ଧିୟା ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନେସୁ ହି ଚିତ୍ତଭାୱନା ଚିତ୍ତସମାଧାନାୱହା ହୋତି । ଚିତ୍ତ ସମାଧାନେ ଚ ସତି ପଞ୍ଞାତିକ୍ଖାସୂରା ହୁତ୍ୱା ପହତି । ସମାହିତୋ ଭିକ୍ଖୱେ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥାୟପି ଅତ୍ତନୋ ୱନ୍ଦନା ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱତୀ କାତବ୍ବାୟେୱାତି ।

[୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନତ୍ଥ ୟୋଗେପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଭଗୱତି ସମଞ୍ଞାୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅତୁଲନ୍ତି ଇମିନା ୱିସେ ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ମହନ୍ତଞ୍ହି ସତ୍ଥୁଗୁଣପଦାନଂ ମଜ୍ଝେ ଏତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଦଂ, ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ତାରକାନଂ ମଜ୍ଝେ । ତସ୍ମା ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ଜାନନ୍ତାନଂସନ୍ତିକେ ଭାୱତ୍ଥସୁଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥୁସମଞ୍ଞାମତ୍ତଂ ଭୱିତୁଂ ନାରହତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ପଦସହସ୍ସଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂପି ସତ୍ଥୁ ସମଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ତୁଲୟିତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞେନ ସହ ପମିତବ୍ବୋତି ତୁଲୋ । ନ ତୁଲୋ ଅତୁଲୋ, ନତ୍ଥିତୁଲୋ ସଦିସୋ ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅତୁଲୋ । ଭଗୱା । ନ ହି ଅତ୍ଥି ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତନା ସଦିସୋ କୋଚି ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି । ୟଥାହ –

ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ସଦେୱକସ୍ମିଂ ଲୋକସ୍ମିଂ, ନତ୍ଥି ମେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ॥

ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ, ୟଂ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଅତୁଲତ୍ତଂ । ସମ୍ପତିଜାତସ୍ସପି ପନସ୍ସ ଅତୁଲତା ପଞ୍ଞାୟତି । ତଦା ହି ମହାପୁରିସୋ ସମ୍ପତିଜାତୋୱ ସମାନୋ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭିମୁଖୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମିଂ ଦିସା ଭାଗେ ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନି ଏକଙ୍ଗଣାନି ଅହେସୁଂ । ତେସୁ ଠିତା ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନୋ ମହାପୁରିସ ଇଧ ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋ ନତ୍ଥି । କୁତୋ ଉତ୍ତରିତରୋତି ପରମାୟ ପୁଜାୟ ପୂଜେସୁଂ । ଏୱଂ ସେସଦିସାସୁପି । ତଦା ମହାପୁରିସୋ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବଲୋକଗ୍ଗଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ସେଟ୍ଠୋହମସ୍ମିଲୋକସ୍ସ, ଜେଟ୍ଠୋହମସ୍ମିଲୋକସ୍ସ ଅୟମନ୍ତି ମାଜାତି, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଏୱଂ ଅଛମ୍ଭିୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସୀତି । ଇଦଂପି ଅନଚ୍ଛରିୟଂ, ୟଂ ପଚ୍ଛିମଭୱଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଅତୁଲତ୍ତଂ । ୟଦା ପନ ସୋ ସୁମେଧଭୂତୋ ଦୀପଙ୍କରବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିୟତବ୍ୟାକରଣଂ ଗଣ୍ହି । ତଦାପି ଥପେତ୍ୱା ଦୀପଙ୍କରସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପାରମିତାଗୁଣେହି ତେନ ସଦିସୋ କୋଚି ନତ୍ଥେୱ । ନତ୍ଥିଭାୱୋଚସ୍ସ ତଦା ପୱତ୍ତେ ହି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁକମ୍ପନାଦୀହି ଅସାଧାରଣପାଟିହାରିୟେହି ଦୀପେତବ୍ବୋ । ତାନି ହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସତସହସ୍ସଂପି ପୱତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତିୟେୱ । କୁତୋ ସାୱକବୋଧି ସତ୍ତାନନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ତଦା ପୱତ୍ତିପାରମିପୱିଚୟଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଥଞ୍ଞାଣଗତିକନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସାୱକବୋଧିସତ୍ତାପି ହି ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ବୋଧିୟା ଅନୁରୂପେ ସମ୍ଭାରଧମ୍ମେ ସୟମେୱ ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମା ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତାନୁସାରିମହାପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିଂ ଓକ୍କନ୍ତା ହୋନ୍ତି । ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ନିୟତା ସମ୍ବୋଧିପରାୟନା ଚ ନାମ ହୋନ୍ତି । ତଦା ଏୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖିଭାୱେ ସତି ନିୟତବ୍ୟାକରଣଂ ଲଭନ୍ତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ବୋଧିସତ୍ତ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ।

[୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ସମିତତ୍ଥେ ୟ୍ୟକାରସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ୱା ୱସେନ ଏତଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ତୁଲସଦ୍ଦୋ ଧାତୁସିଦ୍ଧୋ କମ୍ମସାଧନୋ ଚ ଭୱିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତୋ । ତୁଲୟିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ଅତୁଲୋ । ଅପ୍ପମେ ୟ୍ୟୋତି ହି ଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ତୁଲସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋତି ଦିପେତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି କମ୍ମସାଧନେନେୱ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ କିଂ ତତୋ ସମିତତ୍ଥେ ୟ୍ୟକାରସ୍ସଅକାରସ୍ସ ୱା ଚିନ୍ତାୟାତି । ୱତ୍ତିଚ୍ଛାନୁଗତୋ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋତି କତ୍ୱା ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ । ନ । ୟଥା ସୁତଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅସ୍ସୁତସ୍ସ ପରିକପ୍ପନାୟ ପୟୋ ଜନାଭାୱତୋତି । [ଅତୁଲ ପଦଂ]

୬. ଇମେହି ପନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସତ୍ଥୁ ତିସ୍ସୋ ସମ୍ପଦା ୱିଭା ୱିତା ହୋନ୍ତି । ହେତୁସମ୍ପଦା ଫଲସମ୍ପଦା ସତ୍ତୁପକାରସମ୍ପଦାଚାତି । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୁ ମହାକରୁଣା ସମଙ୍ଗିତା ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣଞ୍ଚ ହେତୁସମ୍ପଦାନାମ । ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପୱତ୍ତିତା ଚତୁୱୀସତି କୋଟିସଭସହସ୍ସସଙ୍ଖା ମହାୱଜିରଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁମହା ୱିପସ୍ସନାପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ସା ହି ମହାବୋଧିୟା ପଦଟ୍ଠାନ ଭୂତାତି । ପହାନ ସମ୍ପଦାୟମେୱ ୱା ସା ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଫଲସମ୍ପଦା ଚତୁବ୍ବିଧା ପହାନସମ୍ପଦା ଞାଣସମ୍ପଦା ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା ରୂପକାୟସମ୍ପଦା ଚାତି । ତତ୍ଥ ସହ ୱାସନାୟ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ପହାନସମ୍ପଦା ନାମ । ପହାନସ୍ସ ସବ୍ବପାରିପୂରିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣମେୱ ୱା । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତ ଞ୍ଞାଣ ଦସବଲଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଞାଣସମ୍ପଦା ।

[୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଏତାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସମ୍ପଦାସୁ ଞାଣସମ୍ପଦା ପଥମଂ ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ପହାନସମ୍ପଦା । ପହାନସମ୍ପଦାୟେୱ ପନ ପଥମଂ ୱତ୍ତବ୍ବା । ସା ହି ଞାଣସମ୍ପଦାୟପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭୂତା ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଚ । ମହାଟୀକାୟଞ୍ଚ ସାୟେୱ ପଥମଂ ୱୁତ୍ତାତି ।

[୮] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଞାଣସମ୍ପଦାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ପହାନସମ୍ପଦା ଏୱ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ନ ହି ମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞା ପହାନସମ୍ପଦାନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ୟଞ୍ଚ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ ମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣଂ ଞାଣଞ୍ଚ ହୋତି ପହାନଞ୍ଚ । ତସ୍ମା ଉଭୟତ୍ଥ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ସମ୍ପଦାସଙ୍କରୋ ହୋତୀତି ।

[୯] ତଥା ୱିଭାୱନିୟଂ

ଞାଣସମ୍ପଦାୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସବ୍ବପଥମଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂପି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନନୁ ‘‘ତମ୍ମୂଲକାନି ଚ ଦସବଲାଦି ଞ୍ଞାଣାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂପି ଗହିତନ୍ତି ଚେ । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ଅପ୍ପଧାନଂ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପଧାନଂ ପାକଟଂ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଗହିତନ୍ତି ଞାୟାଗତଂ ହୋତୀତି । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱେହି ସୀଲା ଦିଗୁଣେହି ଇଦ୍ଧି ଧମ୍ମେହି ଚ ସମ୍ପଦା ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦା । ଲକ୍ଖଣା ନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସ ରୂପକାୟସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତି ରୂପକାୟସମ୍ପଦା । ସତ୍ତୁପକାରୋଦୁୱିଧୋ ଆସୟସମ୍ପଦା, ପୟୋଗସମ୍ପଦା ଚ । ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଉଳାରତା କାୟୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଦେୱଦତ୍ତାଦୀସୁ ୱିରୋଧିସତ୍ତେସୁପି ନିଚ୍ଚଂ ହିତଜ୍ଝାସୟତା ଆସୟ ସମ୍ପଦା । ଲୋକେ ଅଭିଞ୍ଞାତାନଂ ରାଜୂନଂ ରାଜମହାମତ୍ତାନଂ ସେଟ୍ଠି ଗହପତୀନଂ ଦେୱରାଜୂନମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରାଦି ନିରପେକ୍ଖତାୱସେନ ଦେସନାପୟୋଗସୁଦ୍ଧି ପୟୋଗସମ୍ପଦା । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପହାନଞାଣସମ୍ପଦା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପଦେନ ୱିଭାୱିତା । ଦ୍ୱୀହି ଆନୁ ଭାୱରୂପକାୟସମ୍ପଦାହି ସହ ଦ୍ୱେ ସତ୍ତୁପକାରସମ୍ପଦା ଅତୁଲପଦେନ । ହେତୁସମ୍ପଦା ପନ ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ସାମତ୍ଥିୟତୋ ୱିଭାୱିତା । ନ ହି ତାଦିସିୟା ହେତୁସମ୍ପଦାୟ ୱିନା ଇତରାସଂ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି । [ସମ୍ପଦା]

୭. ପୁନପି ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ୱନ୍ଦନଂ ବଲୱତରଂ କରୋନ୍ତୋ ସସଦ୍ଧମ୍ମଗଣୁତ୍ତମନ୍ତି ଆହ । ଏତେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନଂପି ୱନ୍ଦନା କତା ହୋତି । ଦୂରତୋହଂ ନମସ୍ସିସ୍ସଂ, ସସଙ୍ଘଂ ଲୋକନାୟକନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ସଙ୍ଘସ୍ସପି ନମନକ୍ରିୟାପତ୍ତି ସହସଦ୍ଦେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଏୱ ମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ନମସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି ନମସ୍ସିଂ ।

[୧୦] ୟମ୍ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଗୁଣୀଭୂତାନଂପି ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନଂ ଅଭିୱାଦେତବ୍ବ ଭାୱୋ ସହୟୋଗେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିୱାଦେତବ୍ବ ଭାୱୋତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଭିୱାଦିତଭାୱୋତି ପନ ଅଭିୱାଦନନ୍ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ କ୍ରିୟା ସମୱାୟସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନଂପି ଥେରସ୍ସ ୱନ୍ଦନା କ୍ରିୟାପତ୍ତି ସିଦ୍ଧା ହୋତୀତି । ଇତରଥା ତବ୍ବପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅରହତ୍ଥଦୀପନତୋ ଅଭିୱାଦନା ରହତା ସଙ୍ଖାତ ଗୁଣସମୱାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ସିୟା । ସୋଚ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ । ଅତ୍ତନୋ ନିଦସ୍ସନେନ ଚ ସହ ନ ସମେତି ସପୁତ୍ତଦାରୋ ଆଗତୋତି ।

ଅପିଚ ଥେରୋ ଇମଂ ଗନ୍ଥଂ ରଚୟିସ୍ସାମୀତି ପୁବ୍ବଭାଗେୟେୱ ତୀଣି ରତନାନି ୱନ୍ଦି, ଅଥ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱନ୍ଦନଂ ଗନ୍ଥପ୍ପଟିଞ୍ଞାୟ ସହ ଘଟେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ରଚୟୀତିପି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ତଥାହି ଅଭିୱାଦିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଅଭିୱାଦିୟାମୀତି । ଏସନୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥପି । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧମ୍ମେନ ଚ ଗଣୁତ୍ତମେନ ଚ ଅତ୍ତନା ନିମ୍ମିତେନ ସକଲଲୋକସ୍ସ ସରଣଭୂତେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସସଦ୍ଧମ୍ମ ଗଣୁତ୍ତମୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ନ ହି ପରନିମ୍ମିତେନ ସଦ୍ଧମ୍ମେନ ଗଣୁତ୍ତମେନ ଚ ସହିତା ସାୱକା ସସଦ୍ଧମ୍ମାତି ଚ ସଗଣୁତ୍ତମାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନ ଚ ଅତ୍ତନୋଏୱ ସରଣଭୂତେନ ସଦ୍ଧମ୍ମେନ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଗଣୁତ୍ତମେନ ଚ ସହିତା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ତଥା ଥୋମନଂ ଅରହନ୍ତୀତି, ତସ୍ମା ଇଦଂପି ସତ୍ଥୁ ଅସାଧାରଣଗୁଣପଦମେୱ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ । କେ ଧାରେତି, ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେନ୍ତେ । ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରିନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଞ୍ଚ ଧାରେତି, ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେସୁଚ ଅପତମାନେ କରୋନ୍ତୋ । କିଞ୍ଚ ଧାରଣଂନାମ, ୟେସଂ ୱସେନ ସତ୍ତା ଅପାୟେସୁୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେସୁୱା ପତନ୍ତି, ତେସଂ କିଲେସାନଂ ଏକଦେସେନୱା ସବ୍ବସୋୱା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଧମ୍ମୋନାମ । ଅରିୟମଗ୍ଗା ହି କିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତା ନିବ୍ବାନେନ ସହେୱ ହୁତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି । ନ ୱିନାତି, ତସ୍ମା ତେୟେୱ ପଞ୍ଚ ଏକନ୍ତତୋ ଧମ୍ମୋନାମାତି । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ପନ ଧାରଣୁପାୟୋୟେୱ ହୋତି । ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନିଚ ଧାରଣଫଲାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି, କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଧାରଣାନୁକୂଲପ୍ପୱତ୍ତାନି ଚ । ତସ୍ମା ଏତେ ପଞ୍ଚ ପରିୟାୟଧମ୍ମାୟେୱାତି । ଅଥୱା, ଧାରୀୟତୀତି ଧମ୍ମୋ । ଧାରଣାରହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ହି ଧାରେନ୍ତଂ ଏକନ୍ତେନ ଦୁକ୍ଖତୋ ମୋଚେତି । ଅଗ୍ଗସୁଖେଚ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ସୋୟେୱ ଧାରଣାରହତ୍ତା ଇଧ ଧମ୍ମୋନାମାତି । କୋପନ ସୋତି, ୟଥା ପୁତ୍ତଧମ୍ମାୟେୱ । ତେହି କେଚି ଭାୱନା ୱସେନ କେଚି ସଚ୍ଛିକିରିୟୱସେନ କେଚି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରୱସେନ କେଚି ଉଗ୍ଗହ ଧାରଣୱସେନ ଧାରୀୟନ୍ତି । ତେ ଚ ଏୱଂ ଧାରୀୟମାନା ଧାରେନ୍ତଂ ୟଥାରହଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋଚ ମୋଚେନ୍ତି, ଅଗ୍ଗେଚ ଫଲସୁଖେୱା ନିବ୍ବାନସୁଖେୱା ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି । ଧାରେନ୍ତିୱା ସପ୍ପୁରିସାଜନା ଅପାୟେସୁ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେସୁଚ ଅତ୍ତାନଂ ଅପତ ମାନଂ ୱହନ୍ତି ଏତେନାତି ଧମ୍ମୋ । ଧରନ୍ତିୱା ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଦୀପା ଧମ୍ମପ୍ପଟିସରଣା ଜନା ଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀତି ଧମ୍ମୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ଦସୱିଧୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ନନୁ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମେନ ସହ ଏକାଦସୱିଧୋୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ସଚ୍ଚଂ । ସୋପନ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦାଏୱ ହୋତୀତି ପୁବ୍ବଚେତନା ୱିୟ ଦାନେ ମଗ୍ଗେ ଏୱ ସୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତସ୍ମା ଧମ୍ମୋ ଦସୱିଧୋୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅପିଚ, ୟଦଗ୍ଗେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଇଧ ଧମ୍ମସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତଦଗ୍ଗେନ ପରିୟତ୍ତିଧାରକୋପି ସଙ୍ଘେ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟେ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୟୁତ୍ତୋ । ୟଦଗ୍ଗେନଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକୋ ସଙ୍ଘେ ସେକ୍ଖେସୁ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତଦଗ୍ଗେନ ତସ୍ସ କଲ୍ୟାଣହେତୁଭୂତୋ ପଟିପତ୍ତି ଧମ୍ମୋପି ଧମ୍ମେ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟେ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୋ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂତୋପି ୟେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସେଖେ ସୋତାପତ୍ତି ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନେ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତେ ପନ ଧମ୍ମା ସେକ୍ଖେ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେ ଅସଙ୍ଗହିତାତି ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ୟେ ୱଦନ୍ତି ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି, ଏତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନ କଲ୍ୟାଣକୋ ସଙ୍ଘେ ଅସଙ୍ଗହିତୋ । ନ ହି ତଂସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସରଣଗମନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ତେସଂ ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ୟୋ ୱୋ ଆନନ୍ଦ ମୟା ଧମ୍ମୋଚ ୱିନୟୋଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥାତି ଏୱଂ ସତ୍ଥୁଠାନେ ଥପେତ୍ୱା ଭଗୱତା ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମସରଣେ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୟୁତ୍ତୋ, ତଂ ଧାରେନ୍ତୋପନ କଲ୍ୟାଣପ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତୋପି ଅତ୍ଥି । ଅଟ୍ଠିତୋପି ଅତ୍ଥି । ୟୋ ଅଟ୍ଠିତୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋପି ସରଣଂ ନହୋତି । କୁତୋ ପରସ୍ସ । ସତ୍ଥାରା ଚ ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତସହସ୍ସେସୁ ସୋ ଗରହିତୋ । ତସ୍ମା ସୋ ସଙ୍ଘସରଣେ ଅସଙ୍ଗହିତୋ । ଇତରୋୱ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୟୁତ୍ତୋତି ।

ସନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମୋତି ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ସମିତକିଲେସାନଂ ତତୋୟେୱ ପସତ୍ଥାନଂ ପୂଜିତାନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋଚ ସନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମୋ, ସୋପି ଏକନ୍ତେନ ସନ୍ତୋୟେୱ ହୋତୀତି ସନ୍ତୋ ଧମ୍ମୋତିପି ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ପସତ୍ଥୋ ପୂଜିତୋ ଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଚୋ ୱା । ଅୟଞ୍ହି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟଧମ୍ମୋ ୱିୟ ଧାରେନ୍ତଂ ନୱିସଂୱାଦେତି । ସୋ ହି ଅୟଂ ମେ ହିତୋତି ଧାରେନ୍ତସ୍ସ ଅହିତୋୟେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ପନ ତଥାଧାରେନ୍ତସ୍ସ ହିତୋୟେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି । [ସଦ୍ଧମ୍ମପଦଂ] । ଗଣୁତ୍ତମପଦେ ଲୋକେ ସମାନ ଦିଟ୍ଠିସୀଲାନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ସମୂହୋ ଗଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ଉତ୍ତମେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ ଉତ୍ତମୋଚ ସୋ ଗଣୋଚାତି ଅତ୍ଥେନ ଉତ୍ତମଗଣୋନାମ । ସୋୟେୱ ଇଧ ଗଣୁତ୍ତମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ମୁନିସେଟ୍ଠୋ ମୁନିୱରୋତି ।

[୧୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଗଣାନଂ ଗଣେସୁୱା ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିସମୂହେସୁ ଉତ୍ତମୋ ଗଣୁତ୍ତମୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ ସତି ଉତ୍ତମସଦ୍ଦୋ ପଧାନଭୂତୋ ହୋତି । ସୋଚ ଗୁଣମ୍ହିୟେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ତେନ ଇଧ ଅରିୟସଙ୍ଘୋ ୱୁତ୍ତୋତି ନସିଜ୍ଝତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ଗଣୋତି ସଙ୍ଘୋୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋଚ ସଙ୍ଘୋ ଦୁୱିଧୋ ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘୋ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସଙ୍ଘୋତି । ତତ୍ଥ ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ କତଂ ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମଂ ସମ୍ମୁତିନାମ । ତାୟ ସମ୍ମୁତିୟା ଉପସମ୍ପନ୍ନଭୂମିଂ ପତ୍ୱା ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘୋନାମ । ସୋ ୱିନୟକମ୍ମେସୁ ପସିଦ୍ଧୋ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସଙ୍ଘୋ ନାମ ଅଟ୍ଠ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହୋ । ସୋପନ କିଞ୍ଚାପି ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘେପି ଅନ୍ତୋଗଧୋୟେୱ ହୋତି । ତଥାପି ସରଣଗମନ ୱନ୍ଦନା ମାନ ପୂଜାସକ୍କାରାନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନେସୁ ଅନୁତ୍ତର ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତ ୱିସେ ସପରିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ତଥା ତଥା ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ସୋ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସଙ୍ଘୋହି ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ସମାନୋପି ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ନହୋତି । କସ୍ମା । ସାଲିକ୍ଖେତ୍ତେ ତିଣାନଂ ୱିୟ ଖେତ୍ତଦୁଟ୍ଠାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାନଂ ସବ୍ଭାୱାତି । ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭାୱୋ ପନସ୍ସ ପୁରିମେ ସଦ୍ଧମ୍ମପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । [ସସଦ୍ଧମ୍ମଗଣୁତ୍ତମପଦଂ]

୮.ଅଭିୱାଦିୟାତି ୱିସେସତୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅୟଂ ଲୋକେ ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ସେଟ୍ଠୋ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟୋତି ଏୱଂ ସେଟ୍ଠ ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିସେସତୋ ୱନ୍ଦତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱନ୍ଦନା ପନ ତିୱିଧା କାୟୱନ୍ଦନାଦିୱସେନ । ୟଥାହ –

ତିସ୍ସୋ ଇମା ଭିକ୍ଖୱେ ୱନ୍ଦନା, କତମା ତିସ୍ସୋ । କାୟେନ ୱନ୍ଦତି, ୱାଚାୟ ୱନ୍ଦତି, ମନସା ୱନ୍ଦତୀତି ।

ତତ୍ଥ ସେଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଜାଣୁଦ୍ୱୟ କପ୍ପରଦ୍ୱୟ ନଲାଟ ସଙ୍ଖାତାନି ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟାନଂ ଅଭିମୁଖଂ ନିପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋ କାୟେନ ୱନ୍ଦତିନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଞ୍ଚପ୍ପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ୟାୟଚ ଅୱନ୍ଦିୟଟ୍ଠାନେସୁ ୱନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି । ଗୁଣପଦାନି ୱାଚାୟ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ୱାଚାୟ ୱନ୍ଦତିନାମ । ନମୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ନମତ୍ଥୁ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ନମୋ ୱିମୁତ୍ତିୟା, ନମୋ ୱିମୁତ୍ତାନଂ, ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ନମତ୍ଥୂତି ଏୱମାଦୀସୁପି ୱାଚା ୱନ୍ଦନାୟେୱ । ଗୁଣପଦାନି ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ମନସା ୱନ୍ଦତିନାମାତି ।

୯.ଭାସିସ୍ସନ୍ତି କଥେସ୍ସାମି । କାମଞ୍ଚ ଥେରୋ ଇମଂ ସଙ୍ଗହଂ ରଚୟନ୍ତୋ ପୋତ୍ଥକାରୁଳ୍ହଂ କତ୍ୱାୱ ରଚୟିସ୍ସତି । ଗନ୍ଥକମ୍ମଂ ନାମ ୱାଚାକମ୍ମେସୁ ପସିଦ୍ଧନ୍ତି କତ୍ୱା ଭାସିସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୦.ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହନ୍ତି ପଦେ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତା ଅତ୍ଥା ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥା । ତେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏତେନାତିୱା ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହୋ । ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତିତିଚ ଥେରେନ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଗୟ୍ହନ୍ତି କଥୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଧମ୍ମେତି ଚେତ୍ଥ ଅଭିଅତିରେକୋ ଅଭିୱିସେ ସୋଚ ଧମ୍ମୋ ଅଭିଧମ୍ମୋ । ଧମ୍ମୋତି ଚ ୱିନୟପାଳିତୋ ଅଞ୍ଞଂପାଳି ଦ୍ୱୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ୱୋ ଆନନ୍ଦ ମୟା ଧମ୍ମୋଚ ୱିନୟୋଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚ ପାଳିଦ୍ୱୟଂ ଆଣାୱିଧାନସଙ୍ଖାତଂ ୱିନୟନ କିଚ୍ଚଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କୁସଲାଦିକେ ୟଥାପୱତ୍ତେ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମେ ଏୱ ଦୀପେତୀତି । ଏୱଂ ଦୀପେନ୍ତେସୁଚ ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ଇତରତୋ ଅତିରେକୋଚ ହୋତି ୱିସେସୋଚ । ଅୟମେୱ ଅଭିଧମ୍ମୋ ନାମ । ଇତରୋପନ ଧମ୍ମୋୟେୱ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଧମ୍ମୋ ଅଭିଧମ୍ମୋ ୱିନୟୋ ଅଭିୱିନୟୋତି ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋନାମ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ । ଅଭିଧମ୍ମୋନାମ ୟତ୍ତପକରଣାନି । ୱିନୟୋନାମ ଉଭତୋ ୱିଭଙ୍ଗୋ, ଅଭିୱିନୟୋନାମ ଖନ୍ଧକପରିୱାରାତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିରେକୱିସେସତା ଚେତ୍ଥ କୁସଲାଦି ୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହାଦିୱସେନ ତଥା ତଥା ଦେସେତବ୍ବପ୍ପକାରାନଂ ଅନୱସେସୱିଭତ୍ତିୱସେନୱା ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନ ଦେସନାପୱତ୍ତିୱସେନୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧା ଇମଂ ଅଭିଧମ୍ମଦେସନଂ ଦେୱେସୁଏୱ ଦେସେନ୍ତି । ନ ହି ମନୁସ୍ସା ଏୱରୂପଂ ତୟୋ ମାସେ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତନୟୋଗ୍ୟଂ କଥାମଗ୍ଗଂ ଏକେନ ଇରିୟାପଥେନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିୟୋସାନଂ ପାପେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନଚ ଏୱ ରୂପୋ ଏକମାତିକାନୁବନ୍ଧୋ କଥାମଗ୍ଗୋ ନାନାଖଣେସୁ ନାନାଜନାନଂ ଦେସେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ହୋତୀତି । କେଚିପନ ୱିନୟପାଳିତୋପି ଅଭିରେକୱିସେସତଂ ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ନ ସମେତି । ତତ୍ଥ ହି ଧମ୍ମନାମିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଳୀନଂ ମଜ୍ଝେଏୱ ଅୟଂ ଅତିରେକୱିସେସତା ୱିଚାରିତା । ନଚ ୟୁଜ୍ଜତି ୱିନୟେନ ସହ ତଥା ୱିଚାରେତୁଂ ଅସମାନକିଚ୍ଚୱିସୟତ୍ତା । ୱିନୟୋ ହି କାୟୱାଚାନଂ ୱିନୟନକିଚ୍ଚୋ, ଅଜ୍ଝାଚାରୱିସୟୋଚ । ଧମ୍ମୋ ପନ ଧମ୍ମୱିଭାଗକିଚ୍ଚୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ୱିସୟୋଚାତି । କେଚିପନ ୱଦନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୱିନୟୋ ଏୱ ସବ୍ବଜେଟ୍ଠକୋ ସିୟା । ୱିନୟଂ ୱିୱଣ୍ଣେନ୍ତସ୍ସ ହି ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତି । ଧମ୍ମଂ ୱିୱଣ୍ଣେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିମତ୍ତାତି, ତଂ ନୟୁଜ୍ଜତି । ୱିନୟୋ ହି ଆଣାଚକ୍କଂ । ଧମ୍ମୋଚ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ତତ୍ଥ ୱିନୟଂ ୱିୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ଆଣାଚକ୍କେ ପହାରଂ ଦେତି । ସତ୍ଥରି ଅଗାରୱୋ ମହନ୍ତୋ ହୋତି । ୟସ୍ସଚ ସତ୍ଥରି ଅଗାରୱୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସଙ୍ଘେସୁ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁଚ ଅଗାରୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱିନୟ ୱିୱଣ୍ଣନେ ଆପତ୍ତି ମହନ୍ତୀ ହୋତି । ନ ସବ୍ବଜେଟ୍ଠକତ୍ତାତି । ଅପିଚ, ୱିନୟୋନାମ ସାସନସ୍ସ ମୂଲଂ । ୱିନୟେ ଅଟ୍ଠିତେ ସାସନଂ ନତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ମା ସାସନସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂପି ୱିନୟୱିୱଣ୍ଣନେ ମହତୀ ଆପତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା ନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥ ସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ପଥମଗାଥାୟ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତୀୟଗାଥା-ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୧. ଏୱଂ ଆଦିଗାଥାୟତଂତଂ ପୟୋଜନ ସହିତେ ପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥେ ଉଦ୍ଦେସତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦୁତୀୟଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଭାସିସ୍ସଂ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥ ସଙ୍ଗହନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହପଦେ ମୟା ୱୁତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥା ସବ୍ବଥାପରମତ୍ଥତୋ ଚତୁଧା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ -

[୧୨] ଟୀକାୟଂ ତାୱ

ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହପକରଣେତିୱା ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥ ପଦେତିୱା ଅଭିଧମ୍ମେତିୱା ତସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ଅଭିଧମ୍ମେତି । ସବ୍ବଂ ନସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥ ସଙ୍ଗହପକରଣେ ମୟା ୱୁତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥାତି ୟୁଜ୍ଜତି । ପକରଣଂପି ହି ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନମେୱ ହୋତି । ନତୁ ୱୁତ୍ତଂ । କୁତୋ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥାତି । ନ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାପକରଣେସୁ ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ତାୱ ତସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପଧାନପଦାନି ପଚ୍ଚାମସତୀତି ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ଆଦିମ୍ହି ତତ୍ଥ କେନ ଟ୍ଠେନ ଅଭିଧମ୍ମୋତି ୱାକ୍ୟେୱିୟ ଇଧ ତସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି –

[୧୩] ଟୀକାସୁ

ସବ୍ବଥା ୱୁତ୍ତାତି ୟୋଜନାପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋତି ।

ସା ହି ୱକ୍ଖମାନେହି ସବ୍ବୟାପି ଦ୍ୱାଦସ, ସବ୍ବଥାପି ଅଟ୍ଠାରସାତିଆଦୀହି ନସମେତୀତି । ତତ୍ତ ସବ୍ବଥାତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ୱୁତ୍ତେନ କୁସଲାଦିନା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନପି ଚତୁଧାୱ ହୋନ୍ତି, ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତେ ନ ଖନ୍ଧାଦିନା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନପି ଚତୁଧାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାତୁ କଥାୟଂ ୱୁତ୍ତେନାତିଆଦିନାପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

୧୨.ପରମତ୍ଥତୋତି ପରମତ୍ଥ ସଚ୍ଚତୋ । ଦ୍ୱେ ହି ସଚ୍ଚାନି ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ, ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସତ୍ତ ପୁଗ୍ଗଲ ଅତ୍ତ ଜୀୱାଦିକା ପଞ୍ଞତ୍ତିଅତ୍ଥା ସଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟେୱ ହୋନ୍ତି । ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଞାଣରହିତାନଂପନ ମହାଜନାନଂ ଚିତ୍ତେ ମହନ୍ତମହନ୍ତାପି ହୁତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜମାନାୱିୟ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତେଚ ମହାଜନା ସମଗ୍ଗା ହୁତ୍ୱା ତେସଂ ଏକନ୍ତେନ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥା ତଥା ୱୋହରନ୍ତି ଚେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତିଚ । ତସ୍ମା ତେ ମହାଜନେହି ସମଗ୍ଗେହି ସମ୍ମତତ୍ତାତତୋୟେୱଚ ୱଚୀସଚ୍ଚୱିରତିସଚ୍ଚାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତତ୍ତାସମ୍ମୁତି ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚେ ଠତ୍ୱା ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ସବ୍ବ ଲୋକିୟସମ୍ପତ୍ତିୟୋଚ ସବ୍ବବୋଧିସମ୍ଭାର ଧମ୍ମେଚ ଆରାଧେନ୍ତି । ମିଚ୍ଛାପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ଅପାୟପୂରକା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ମହନ୍ତଞ୍ହି ସମ୍ମୁତି ସଚ୍ଚନ୍ତି । ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ପନ ପତ୍ୱା ତଂ ସଚ୍ଚମେୱ ନହୋତି । ତଞ୍ହି ସୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂୟେୱ ସମାନଂ ମହାଜନେ ୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତ୍ୱେୱ ଗଣ୍ହାପେତି । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠି ତିୱିଧମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱତ୍ଥୁ ହୁତ୍ୱା ବାଲଜନାନଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିୟ୍ୟାତୁଂ ନଦେତି । ଏୱଂ ୱିପରୀତଞ୍ହି ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ । ଏୱଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଞ୍ଚାତି । ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂପନ ଦୁୱିଧଂ ସଭାୱସଚ୍ଚଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିଆଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ପକରଣେସୁ ୱିଭତ୍ତା କୁସଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା ସଭାୱସଚ୍ଚଂନାମ । ତେ ହି ସୟଂ ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା କୁସଲାନାମ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥି ସୁଖାନାମ ୱେଦନା ଅତ୍ଥୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ୱିସଂୱାଦେନ୍ତୀତି । ତଂ ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅସଚ୍ଚଂପି ହୋତିୟେୱ । ତଥାହି ଅନୁଭୱନଭେଦମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟେୱ ୱେଦନା ସୁଖା ଦୁକ୍ଖା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାତି ୱୁତ୍ତା । ନ ସବ୍ବାକାରତୋ ସୁଖଭୂତତ୍ତା । ସବ୍ବେହି ପନ ଅନିଚ୍ଚତା ସଙ୍ଖତତାଦୀହି ଅନେକସତେହି ଆକାରେହି ସବ୍ବାପି ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖାଏୱ । ତଥା ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକଟ୍ଠେନ କୁସଲଭାୱୋପି ଅକୁସଲଂ ଉପାଦାୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବେପି ହି ତେଭୂମକା କୁସଲସମ୍ମତା ଧମ୍ମା ସାସୱତା ସଂକିଲେସିକତା ଓଘନିୟ ୟୋଗନିୟ ଉପାଦାନିୟତା ସଙ୍ଖାତେହି ୱଜ୍ଜେହି ସାୱଜ୍ଜାଏୱ ହୋନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଭୂତାନଞ୍ଚ ୱିପାକାନଂ ଜନନଟ୍ଠେନ ଏକନ୍ତେନ ଦୁକ୍ଖୱିପାକାଏୱ ହୋନ୍ତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକଞ୍ଚ ସବ୍ବଲୋକିୟସମ୍ମତଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେପି ହି ଚତୁବ୍ଭୂ ମକଧମ୍ମା ଏକନ୍ତେନ ଅତ୍ତାପିନାମ ନତ୍ଥି । କୁତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତାନାମ । ବହିଦ୍ଧାଏୱ ହୋନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରେ ପରତୋ ପସ୍ସାତି ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅୟଂ ନୟୋ ସେସତ୍ତିକ ଦୁକଧମ୍ମେସୁପି ୟଥାରହଂ ନେତବ୍ବୋ । ଅରିୟ ସଚ୍ଚଂନାମ ସବ୍ବେସଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଏକନ୍ତ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ତଣ୍ହାୟ ଏକନ୍ତ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟ ଭାୱୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧ ଭାୱୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମଗ୍ଗଭାୱୋଚାତି । ଇଧମେୱ ହି ପରିସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧୀନଂ ଅରିୟାନଂ ଞାଣେ ଅଚଲମାନଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣଂ ନିପ୍ପରିୟାୟସଚ୍ଚଂ ହୋତୀତି । ତେସୁ ଇଧ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ପରମତ୍ଥତୋତି ଇଦ ମାହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ପରମତ୍ଥତୋତି ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚତୋତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦୁୱିଧୋ ସଭାୱସିଦ୍ଧୋଚ ପରିକପ୍ପସିଦ୍ଧୋଚ । ତତ୍ଥ ୟୋ ୱିନା ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ କେୱଲଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣେନ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ହୁତ୍ୱା ସିଦ୍ଧୋ । ସୋ ଚିତ୍ତାଦିକୋ ଅତ୍ଥୋ ସଭାୱସିଦ୍ଧୋନାମ । ୟୋପନ ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣେନ ୱିଜ୍ଜମାନୋୟେୱ ନହୋତି । ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସପନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନାନା ପୱତ୍ତିଆକାରେ ଉପାଦାୟ ଚିତ୍ତେନ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ସୱିଗ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ଗହିତୋ ଚିତ୍ତମୟୋ ଚିତ୍ତନିମ୍ମିତୋ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତେଏୱ ଉପଲବ୍ଭମାନୋ ହୋତି । ସୋ ସତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାଦିକୋ ଅତ୍ଥୋ ପରିକପ୍ପସିଦ୍ଧୋ ନାମ । ତେସୁ ସଭାୱସିଦ୍ଧୋୟେୱ ପରମତ୍ଥୋନାମ । ସୋ ହି ସନ୍ତି ଭୱନ୍ତି ବୁଦ୍ଧିସଦ୍ଦା ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକନ୍ତୱିଜ୍ଜମାନଟ୍ଠେନ ଇତରତୋ ପରମୋ ଉକ୍କଂସଗତୋ ଅତ୍ଥୋତି ପରମତ୍ଥୋ । ଅପି ଚ, ୟେ ଅୟଂ ଅତ୍ଥି ଅୟଂ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥାୟ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞତ୍ଥାୟ, ପହାତବ୍ବସ୍ସ ପହାନତ୍ଥାୟ, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବସ୍ସ ସଚ୍ଛିକରଣତ୍ଥାୟ, ଭାୱେତବ୍ବସ୍ସ ଭାୱନତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସଂ ତଦତ୍ଥସାଧନେ ଅୱିସଂୱାଦକଟ୍ଠେନ ପରମୋ ଉତ୍ତମୋ ଅତ୍ଥୋତି ପରମତ୍ଥୋ । ଇତରୋପନ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ତସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାଦିଅତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତଦତ୍ଥସାଧନେ ୱିସଂୱାଦକୋୟେୱ ଭୱିସ୍ସତି । ନପନ ତଦତ୍ଥଂ ସାଧେସ୍ସ ତୀତି ପରମତ୍ଥୋତି ୱତ୍ତୁଂ ନାରହତୀତି ।

[୧୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ପରମସ୍ସୱା ଉତ୍ତମସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଗୋଚରୋତି ପରମତ୍ଥୋ’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ପରମସଦ୍ଦୋଞାଣେ ୱତ୍ତମାନୋ ଦିସ୍ସତି । ନଚ ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ଗୋଚରେତି । ୟଞ୍ଚ ଅନୁଟୀକାୟଂ ସଚ୍ଚମେୱ ସଚ୍ଚିକଂ । ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ ଅୱିପରୀତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଟ୍ଠେନାତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅୱିପରୀତେନ ଞାଣେନ ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବ ତୋ ଅତ୍ଥୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ନପରମସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥନ୍ତି । [ପରମତ୍ଥପଦଂ]

୧୩.ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ଚିନ୍ତନକ୍ରିୟା ନାମ ନିଚ୍ଚଂ ଆରମ୍ମଣାପେକ୍ଖା ହୋତି । ନ ହି ସା ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ଲବ୍ଭତୀତି । ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣ ଆରମ୍ମଣୁପଲଦ୍ଧିୟେୱ ଇଧ ଚିନ୍ତନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଭୱଙ୍ଗସମୟ ୱିସଞ୍ଞିସମୟେସୁ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନାପି ପୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ୱାଦୀନଂ ୱାଦୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି । ସନ୍ତେସୁପିଚ ନିସ୍ସୟ ସମନନ୍ତରାଦୀସୁ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେସୁ ତେହି ନାମଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୱସେନେୱସ୍ସ ନାମଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚିନ୍ତେନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମା ଏତେନାତି ଚିତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣକିଚ୍ଚେ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭୂତନ୍ତି ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ଆରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ତସ୍ସ ୱସେନେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି । ଚିନ୍ତନମତ୍ତଂୱା ଚିତ୍ତଂ । ସବ୍ବେପି ହି ଧମ୍ମା ତଂତଂ କ୍ରିୟାମତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତି । ନ ତେସୁ ଦବ୍ବଂୱା ସଣ୍ଠାନଂ ୱା ୱିଗ୍ଗହୋୱା ଉପଲବ୍ଭତି । ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତ ୱୁତ୍ତିନୋ ଚ ହୋନ୍ତି । ନ ତେ ଅତ୍ତନୋ ଥାମେନୱା ବଲେନୱା ୱସେନୱା ସତ୍ତିୟାୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂପି ସକ୍କୋନ୍ତି । ପଗେୱ ଚିନ୍ତେତୁଂୱା ଫୁସେତୁଂୱାତି । ଖଣମତ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋଚ ହୋନ୍ତି, ନ କଦାଚି କସ୍ସଚି ୱସେ ୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ତସ୍ମା ତେସୁ ଇଦଂ ଦବ୍ବଂ, ଅୟଂ ସତ୍ତି, ଅୟ କ୍ରିୟାତି ଏୱଂ ୱିଭାଗୋ ନଲବ୍ଭତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସବ୍ବେସୁ ପରମତ୍ଥପଦେସୁ ଏକଂ ଭାୱସାଧନମେୱ ପଧାନତୋ ଲବ୍ଭତି । ତଦଞ୍ଞ ସାଧନାନିପନ ପରିୟାୟତୋୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦବ୍ବାଦିୱସେନ ଅଭେଦସ୍ସ ଚିନ୍ତନସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସେସଞାପନତ୍ଥଂ ୱିଭାଗ କପ୍ପନାୱସେନ ଭେଦକରଣଂ ପରିୟାୟକଥାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ସିଲା ପୁତ୍ତକସ୍ସସରୀରନ୍ତି, ତଥା କରଣଞ୍ଚ ତଂ ତଂ କ୍ରିୟାସଙ୍ଖାତ ଧମ୍ମୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ପରପରିକପ୍ପିତସ୍ସ କାରକଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ତ ଜୀୱ ସତ୍ତ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ସତି ହି ଅତ୍ତାଦିମ୍ହି କିଂ ଅଭେଦସ୍ସ ଭେଦକପ୍ପନାୟାତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ସସୱିସାଣଂ ୱିୟ ଅଭୂତସ୍ସ ଭୂତ କପ୍ପନା ୱୁତ୍ତା ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଅୟମସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ-ଧମ୍ମେସୁ କତ୍ତାୱା କାରେ ତାୱା କୋଚି ନତ୍ଥି । ଲୋକେପନ ଅତ୍ତପ୍ପଧାନୋ କ୍ରିୟା ନିପ୍ଫାଦକୋ କତ୍ତାନାମ ସିଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ଚିନ୍ତନକିଚ୍ଚେ ଅତ୍ତପ୍ପଧାନତା ଦୀପନତ୍ଥଂ ତଂ କତ୍ତୁଭାୱଂ ଚିତ୍ତେ ଆରୋପେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଚିତ୍ତସ୍ସଚ ବଲେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂପି ତସ୍ମିଂ କିଚ୍ଚେ ତଦନୁକୂଲପ୍ପୱତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁନକରଣଭାୱଂ ଚିତ୍ତେ କତ୍ତୁଭାୱଞ୍ଚ ତେସୁ ଆରୋପେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମା ଏତେନାତି ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅପି ଚେତ୍ଥ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦୋ ୱିଚିତ୍ରତ୍ଥୱାଚକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେ ତଂ ସଂୟୁତ୍ତକେ –

ଦିଟ୍ଠଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚରଣଂନାମ ଚିତ୍ତନ୍ତି । ଏୱଂ ଭନ୍ତେ । ତମ୍ପି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚରଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେନେୱ ଚିନ୍ତିତନ୍ତି । ତେନାପି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚରଣେନ ଚିତ୍ତେନ ଚିତ୍ତଞ୍ଞେୱ ଚିତ୍ତତରନ୍ତି, ନା ହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଞ୍ଞଂ ଏକନିକାୟଂପି ସମନୁପସ୍ସାମି ୟଂ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ । ୟଥୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ତିରଚ୍ଛାନଗତା ପାଣା । ତେପି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତିରଚ୍ଛାନଗତା ପାଣା ଚିତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତିକତା । ତେହିପି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତିରଚ୍ଛାନ ଗତେହି ପାଣେହି ଚିତ୍ତଞ୍ଞେୱ ଚିତ୍ତତରନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଚରଣଂନାମ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟତ୍ଥୱିଚିତ୍ରାନି ଦିବ୍ବୱିମାନାଦୀନି ଚିତ୍ତକମ୍ମାନି କତ୍ୱା ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତା ଇଧଚିଧଚ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିଚରନ୍ତି। ତସ୍ସ ପଟକୋଟ୍ଠକସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଚିତ୍ତେନାତି ନିସ୍ସକ୍କେ କରଣୱଚନଂ । ୟଥୟିଦନ୍ତି ୟଥା ଇମେ । ଚିତ୍ତିକତାତି ୱିଚିତ୍ରା କତା । ଏତ୍ଥଚ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତକାୟ ସଞ୍ଞାୱିଚିତ୍ତା । ସଞ୍ଞାୱିଚିତ୍ତତାୟ ତଣ୍ହାୱିଚିତ୍ତା । ତଣ୍ହାୱିଚିତ୍ତତାୟ କମ୍ମାନି ୱିଚିତ୍ତାନି । କମ୍ମୱିଚିତ୍ତ ତାୟ ୟୋନିୟୋ ୱିଚିତ୍ତା । ୟୋନିୱିଚିତ୍ତତାୟ ତେସଂ ତିରଚ୍ଛା ନଗତାନଂ ୱିଚିତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । [ୱଚନତ୍ଥୋ]

ତଂ ତଂ ସଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣଂ, କିଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ରସୋ ।

ଗୟ୍ହାକାରୋ ଫଲଂୱାପି, ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ ସଞ୍ଞିତଂ ॥

ଆସନ୍ନକାରଣଂ ୟଂ ତଂ, ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ତଂ ମତଂ ।

ଧମ୍ମାନଂ ୱୱତ୍ଥାନାୟ, ଅଲଂ ଏତେ ୱିବୁଦ୍ଧିନୋ ॥

ଆରମ୍ମଣୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ଚିତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମରସଂ, ସନ୍ଧାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ନାମରୂପପଦଟ୍ଠାନଂ । [ଚିତ୍ତଂ]

୧୪.ଚେତସିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚେତସି ଭୱଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଚେତସିକଂ । ଫସ୍ସାଦି ଧମ୍ମଜାତଂ । ଏତ୍ଥଚ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ନାମ ଏକୁପ୍ପାଦତାଦୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ଚିତ୍ତେନ ସହ ଏକୀ ଭୂତସ୍ସ ୱିୟ ପୱତ୍ତି । ଏତେନ ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଜାତି । ସାଏୱ ଫସ୍ସାଦୀନଂ । ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଜରା, ୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମରଣଂ, ୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ତଦେୱ ଫସ୍ସାଦୀନନ୍ତି ଏୱଂ ଏକପୁପ୍ଫ ମଞ୍ଜରିୟଂ ଏକୱଣ୍ଟୁପନିବ୍ବନ୍ଧାନି ପୁପ୍ଫାନି ୱିୟ ଚିତ୍ତେନ ସହ ଏକଜାତିୟାଦି ଉପନିବ୍ବନ୍ଧା ଫସ୍ସାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଇଧ ଚେତସିକଂନାମାତି ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଚିତ୍ତଂପି ତେହି ଫସ୍ସାଦୀହି ସହ ତଥେୱ ଆୟତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ତଂପି ଫସ୍ସିକଂ ୱେଦନିକନ୍ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚେ । ନ । ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ଜେଟ୍ଠକତ୍ତା । ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା, ମନୋସେଟ୍ଠା ମନୋମୟାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ମନୋମୟାତି ମନସାଏୱ ପକତା ନିମ୍ମିତା ଚିତ୍ତକ୍ରିୟା ଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ତେ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତେନ ୱିନା ନୁପଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଚିତ୍ତଂପନ ତେହି କେହିଚି ୱିନାପି ପୱତ୍ତତିୟେୱ । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣ ଚିତ୍ତଞ୍ହିତେହି କେହିଚି ୱିତକ୍କାଦୀହି ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ତସ୍ମା ତେସଞ୍ଞେୱ ତଦାୟତ୍ତ ୱୁତ୍ତିତା ୱତ୍ତବ୍ବା ନ ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ।

[୧୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଏକାଲମ୍ବଣତା ମତ୍ତେନ ତେସଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତଂ ଚେତସି କତ୍ତଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତି । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଏକାଲମ୍ବଣତାମତ୍ତେନ ଚେତସିକଂନାମ ଜାତନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋକେ ନାନାୱଣ୍ଣଧାତୁୟୋ ଉଦକେ ଘଂସିତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନାନା ଚିତ୍ତକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଫରଣଂ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଉଦକସ୍ସେୱ କିଚ୍ଚଂ, ନ ୱଣ୍ଣଧାତୂନଂ । ନାନାରୂପ ଦସ୍ସନଂ ୱଣ୍ଣଧାତୂନମେୱ କିଚ୍ଚଂ, ନ ଉଦକସ୍ସ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉଦକଂୱିୟ ଚିତ୍ତଂ । ନାନା ୱଣ୍ଣଧାତୁୟୋୱିୟ ଚେତସିକଧମ୍ମାତି । [ଚେତସିକଂ]

୧୫.ରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପଂ । ସୀତୁଣ୍ହାଦୀହି ୱିରୋଧି ପଚ୍ଚୟେହି ୱିସମ ପୱତ୍ତି ୱସେନ ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତେହି ୱା ୱିକାରଂ ଆପାଦୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ –

ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେନ ରୁପ୍ପତି । ସିତେନପି ରୁପ୍ପତି । ଉଣ୍ହେନପି ରୁପ୍ପତି । ଜିଘଚ୍ଛାୟପି ରୁପ୍ପତି । ୱିପାସାୟପି ରୁପ୍ପତି । ଡଂସ ମକସ ୱାତାତପ ସରିଂ ସପ ସପ୍ଫସ୍ସେହିପି ରୁପ୍ପତୀତି । ରୁପ୍ପତୀତିଚ ରୁପ୍ପତି, କୁପ୍ପତି, ଘଟ୍ଟୀୟତି, ପିଳୀ ୟତି, ଭିଜ୍ଜତୀତି ।

ମହାନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ, ୟେ ଧମ୍ମା ଚିରଟ୍ଠିତିକାଚ ହୋନ୍ତି ସପ୍ପଟିଘସଭାୱାଚ । ତେସଞ୍ଞେୱ ଠିତିକ୍ଖଣେସୁ ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗମୋନାମ ହୋତି । ନପନଞ୍ଞେସଂ ପରିତ୍ତକ୍ଖଣାନଂ ଅପ୍ପଟିଘସଭାୱାନନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ଅପ୍ପଟିଘସଭାୱାନଂ ସୁଖୁମ ରୂପାନଂପି ବହିଦ୍ଧା ସୀତାଦୀହି ସମାଗମୋନାମ ନତ୍ଥି । କୁତୋ ପରିତ୍ତକ୍ଖଣାନଂ ଅପ୍ପଟିଘସଭାୱାନଞ୍ଚ ଅରୂପଧମ୍ମାନନ୍ତି । ୟଦିଏୱଂ ସୁଖୁମରୂପାନଂ ଅରୂପତାପତ୍ତି ସିୟାତି । ନସିୟା । ଓଳାରିକରୂପେହି ସମାନଗତି କତ୍ତା । ତାନିହି ଓଳାରିକେସୁ ରୁପ୍ପମାନେସୁ ରୁପ୍ପନ୍ତିୟେୱାତି । ସମାଗମୋଚ ନାମ ଇଧ ଥପେତ୍ୱା ଆପାତଗମନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧାନଂ ଠିତିପତ୍ତାନଂ ଓଳାରିକରୂପାନଂ ମହାଭୂତାନମେୱୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଭିଘଟ୍ଟନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ରୁପ୍ପତି ଘଟ୍ଟୀୟତି ପୀଳୀୟତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ରୁପ୍ପନଞ୍ଚନାମ ପରସେନାୟୁଦ୍ଧେନ ରଟ୍ଠଖୋଭୋୱିୟ କଲାପନ୍ତରଗତଧାତୂନଂ କୁପ୍ପନଂ ଭିଜ୍ଜନଂଚ ୱୁଚ୍ଚତି । କୁପ୍ପତି ଭିଜ୍ଜତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ କୁପ୍ପତୀତି ଖୋଭତି ଚଞ୍ଚଲତି, ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମାଗମଂ ଲଭନ୍ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୟଂପି ୱିକାରପତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ଓମତ୍ତାଧିମତ୍ତରୂପସନ୍ତତୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ରୁପ୍ପନଂ ଦୁୱିଧଂ ୱଡ୍ଢନଂ, ହାୟନଞ୍ଚ । ତଦୁଭୟଂପି କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନେ କପ୍ପସଣ୍ଠାନେ ନାନାଆୟୁକପ୍ପ ସଂୱଚ୍ଛର ଉତୁ ମାସ ରତ୍ତି ଦିୱାଦୀନଂ ପରିୱତ୍ତନେଚ ପାକଟଂ ହୋତୀତି । କସ୍ମା ପନ ରୂପନ୍ତି ନାମଂ ଘଟ୍ଟନୱସେନ ରୁପ୍ପନଧମ୍ମାନମେୱ ସିଦ୍ଧନ୍ତି । ତେସମେୱ ସୱିଗ୍ଗହତ୍ତା । ରୂପଧମ୍ମା ହି ସମୂହସଣ୍ଠାନାଦି ଭାୱପତ୍ତିୟା ସୱିଗ୍ଗହା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସମେୱ ରୁପ୍ପନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋପି ଲୋକସ୍ସ ପାକଟନ୍ତି ତେସ୍ୱେୱ ରୂପନ୍ତି ନାମଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅରୂପଧମ୍ମା ପନ ଅୱିଗ୍ଗହାତି ନ ତେସଂ ୱିକାରୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଲୋକସ୍ସ ପାକଟୋ ହୋତି । ତଂ ତଂ ରୂପୱିକାରଂ ଦିସ୍ୱାୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୟେୱ ୱା ସୋ ଲୋକେନ ଜାନିତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପରଚିତ୍ତୱିଦୂହି । ତସ୍ମା ତେସଂ ରୂପତାପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ।

[୧୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ତେସଂ ରୂପତାପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସୀତାଦିଗ୍ଗହଣ ସାମତ୍ଥିୟେନ ନିୱତ୍ତିତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ୱୋହାରୋନାମ ଲୋକୋପଚାରେନ ୱିନା ନସିଜ୍ଝତି । ଲୋକୋପଚାରୋଚ ପାକଟନିମିତ୍ତୱସେ ନେୱ ପୱତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଇଧ ସୀତାଦିଗ୍ଗହଣେନ ୱିନାପି ତପ୍ପସଙ୍ଗନିୱତ୍ତି ଲୋକତୋୱ ସିଦ୍ଧାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ୟସ୍ମା ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମାନଂ କାୟୱିକାର ୱଚୀୱିକାରା ଚ ଇଦ୍ଧିୱିକୁପ୍ପନାୱସପ୍ପୱତ୍ତା ନାନାରୂପୱିକାରାଚ ଦିସ୍ସନ୍ତିୟେୱ । ତେଚ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ରୁପ୍ପନାକାରାଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ତତ୍ଥ ରୂପାନଂ ରୂପତାସିଦ୍ଧି ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୂପୟତି ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ପକାସତୀତି ରୂପଂ । ଅରୂପଧମ୍ମା ହି ନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ରୂପସନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବା। ଇଦଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ପାକଟଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେହିପି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ରୂପାନଂପି ଉଜୁ କତୋୱ ରୂପତାସିଦ୍ଧି ହୋତୀତି ।

[୧୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅନୁଗ୍ଗାହକାନଂ ସୀତାଦୀନଂ ୱସେନ ତଂ ସଭାୱା ନାତିୱତ୍ତନ ୱସେନଚ ତତ୍ଥ ରୂପତାସିଦ୍ଧି ୱିଭାୱିତା । ୟସ୍ମାପନ ସୀତେ ନାପି ଉଣ୍ହେନାପୀତିଆଦିୱଚନଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ହୋତି । କମ୍ମ ଚିତ୍ତାହାରାନଂପି ୱସେନ ରୁପ୍ପନସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ, ତଥାହି ସଞ୍ଞା ୱିଞ୍ଞାଣାନିପି ରୂପାରମ୍ମଣରସାରମ୍ମଣେହି ଏୱ ପାଳିୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ନ ହି ସଞ୍ଞା ରୂପଂଏୱ ସଞ୍ଜାନାତି । ନ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ରସ ମେୱ ୱିଜାନାତି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ଦେସନା ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ତସ୍ମା ସୀତାଦିଗ୍ଗହଣଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ତତ୍ଥ ରୂପତାସିଦ୍ଧିୱିଭାୱନେନ ପୟୋଜନ ନତ୍ଥୀତି । [ରୂପଂ]

୧୬.ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାୟନ୍ତି ସବ୍ବେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପା ଏତସ୍ମିନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ନିବ୍ବାୟନ୍ତୀତି ୟେ କିଲେସାୱା ଖନ୍ଧାୱା ଅଭାୱିତମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହପକ୍ଖେ ଠିତା ହୋନ୍ତି । ତେୟେୱ ଭାୱିତମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନାରହପକ୍ଖଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ଖଣତ୍ତୟଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା ଅତୀତଧମ୍ମା ନିବ୍ବାୟନ୍ତି ନାମ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଆୟତିଂ ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁଚ ଧମ୍ମେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି । ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପାତି କିଲେସୱଟ୍ଟ କମ୍ମୱଟ୍ଟ ୱିପାକୱଟ୍ଟ ଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପା । ନ ହି ତିୱିଧ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପରହିତାନଂ ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂନାମ ହୋତୀତି । ଏତସ୍ମିନ୍ତି ୱିସୟେ ଭୁମ୍ମଂ । ୟଥା ଆକାସେ ସକୁଣା ପକ୍ଖନ୍ତୀତି । ୟେହି ତେ ନିବ୍ବାୟନ୍ତି । ତେସଂ ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ନିବ୍ବୁତିଟ୍ଠାନଂନାମ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି । ନିବ୍ବାୟନ୍ତି ୱା ଅରିୟଜନା ଏତସ୍ମିନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ନିବ୍ବନ୍ତି ଧୀରା ୟଥୟଂ ପଦୀପୋତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାୟନ୍ତୀତି ତଂ ତଂ କିଲେସାନଂୱା ଖନ୍ଧାନଂୱା ପୁନ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଭାୱଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ମିନ୍ତି ୱିସୟେଏୱ ଭୁମ୍ମଂ, ଏତସ୍ମିଂ ଅଧି ଗତେତିପି ୟୋଜେନ୍ତି । ଟୀକାସୁପନ ଭୱାଭୱଂ ୱିନନତୋ ସଂସିବ୍ବନ ତୋ ୱାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା । ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତନ୍ତି ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

[୧୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ନିବ୍ବାଭିୱା ଏତେନ ରାଗଗ୍ଗିଆଦିକୋତି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ମଗ୍ଗେୱିୟ ନିବ୍ବାନେ କତ୍ଥଚି କରଣସାଧନଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ନଚ ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବୂତି କ୍ରିୟାସାଧନେ ରାଗାଦିକସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ ସହ କାରିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । [ନିବ୍ବାନଂ]

ଦୁତୀୟଗାଥାୟ ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚିତ୍ତସଙ୍ଗହ-ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୭. ଇଦାନି ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ଚିତ୍ତଂ ତାୱ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥେସୁ । ତାୱ ପଥମଂ । ଚତ୍ତାରୋ ୱିଧା ପକାରା ୟସ୍ସ ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ।

୧୮.କାମାୱଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମୀୟତୀତି କାମୋ । କାମେନ୍ତିୱା ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକାମରାଗତ୍ତା କାମରତିୟାଏୱ ରମନ୍ତି । ନ ଉପରିଭୂମୀସୁ ୱିୟ ଝାନରତିୟାତି କାମୋ । ଏକାଦସୱିଧା କାମଭୂମି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଝାନଲାଭିନୋପି ସନ୍ତୀତି । ନ ନ ସନ୍ତି । ତେପନ କଦାଚି ଦେୱାତି ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଦୋସୋ । ଅୱୀଚିନିରୟାଦୟୋ କଥଂ କାମୀୟନ୍ତି । କଥଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ସତ୍ତା କାମରତିୟା ରମନ୍ତୀତି । ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦୱସେନୱା ଭୱନିକନ୍ତିୱସେନୱାତି । ମରଣକାଲେ ହି ଉପଟ୍ଠିତା ନିରୟଗ୍ଗିଜାଲା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାୱିୟ ଖାୟନ୍ତି । ଏକୋ କିର ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି । ତସ୍ସ ଆଚରିୟବ୍ରାହ୍ମଣା ସମୀପେ ଠତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଭୋ ଗଚ୍ଛାତି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ସପନ ଅୱୀଚିନିରୟେ ଅଗ୍ଗିଜାଲା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତଦା ସୋ ଭୋ ଆଚରିୟା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଆହ । ଏସ ଭୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ । ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାତି ୱଦନ୍ତି । ସୋ କାଲଙ୍କତ୍ୱା ଅୱୀଚିମ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଏୱଂ ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦୱସେନ ତେ କାମୀୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂପି ଭୱନିକନ୍ତିନାମ ହୋତୀତି । ଅପିଚ, ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକାମରାଗାଏୱ ହୋନ୍ତି, ଓକାସେ ସତି କାମରତିୟା ରମିସ୍ସନ୍ତି ୟେୱାତି । ତସ୍ମିଂ କାମେ ଅୱଚରତୀତି କାମାୱଚରଂ । ଏତ୍ଥଚ ଅୱଚରତୀତି ପଦସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ପାଳିୟାଚ ନସମେତି । ନାନାଦୋସୟୁତ୍ତୋଚ ହୋତୀତି । ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନାତି ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଚେତ୍ଥ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ସିୟା । ଏୱଂ ସଭି ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନାତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ନପନ ୱୁତ୍ତଂ । ନଚ ପରିୟାପନ୍ନସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେନ ସହ ସମାନତ୍ଥୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ନିପି ତତ୍ର ପରିୟାପନ୍ନାନିୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ତାୱ ପାଳିୟା ନସମେତୀତି ।

ୟଦିଚ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋ ସିୟା । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ତସ୍ମିଂ କାମେ ୟେ ମହଗ୍ଗତ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସଂପି କାମା ୱଚରତାପତ୍ତିଦୋସୋ ରୂପାୱଚରତାଦି ମୁତ୍ତିଦୋସୋଚ ଆପଜ୍ଜତି । ୟେଚ କାମାୱଚରଧମ୍ମା ରୂପାରୂପଭୂମୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସଞ୍ଚ ରୂପାରୂପା ୱଚରତା ପତ୍ତିଦୋସୋ କାମାୱଚରତା ମୁତ୍ତିଦୋସୋଚ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ନନୁ ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିୱସେନପି କେସଞ୍ଚି ନାମଲାଭୋ ହୋତି । ୟଥା ୱନଚରକୋ ସଙ୍ଗାମାୱଚରୋତି । ତସ୍ମା ଇଧପି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଭୁମ୍ମୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନବହୁଲତ୍ତା କାମାୱଚରାଦି ନାମଲାଭେ ସତି ନ କୋଚି ଦୋସୋତି ।ନ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଲୋକୁତ୍ତର ଧମ୍ମାନଂ କାମାୱଚରତାଦି ମୁଚ୍ଚନତ୍ଥଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନଭୂମି ୱିସୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ନ ଚ ସା ନାମଭୂମି ଅତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ତେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତା ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ କାମ ରୂପାରୂପାୱଚରତାପତ୍ତିଦୋସୋ ଦୁନ୍ନିୱାରୋ ସିୟାତି । ଏୱଂ ନାନାଦୋସୟୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି । ତସ୍ମାସ୍ସ ତଥା ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନାତି ଭଗୱତା ସଂୱଣ୍ଣିତେନ ପାଳିନୟେନେୱସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । କାମେ ଅୱଚରତି ପରିୟାପନ୍ନଭାୱେନ ତସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ଚରତି ପୱତ୍ତତୀତି କାମାୱଚରନ୍ତି । ପରିୟାପନ୍ନଭାୱୋଚନାମ ଅତ୍ତନୋ ଆଧାରଭୂତେନ ତେନ କାମେନ ସହ ସମାନଜାତିଗୋତ୍ତନାମତା ସଙ୍ଖାତେହି ପରିତୋଭାଗେହି ତସ୍ମିଂ କାମେ ଆପନ୍ନଭାୱୋ ଅନୁପ୍ପୱିଟ୍ଠ ଭାୱୋ । ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋଚ ତଥା ପରିୟାପନ୍ନଭାୱୋ ପରିଗ୍ଗାହିନିୟା କାମତଣ୍ହାୟ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ତାୱତା ୟେଧମ୍ମା ରୂପାରୂପସତ୍ତସନ୍ତାନଭୂତାପି ମୟ୍ହଂ ଏତେତି କାମ ତଣ୍ହାୟ ପରିଗ୍ଗହିତା କାମେ ପରିୟାପନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତି । ତେ କାମାୱଚରାନାମାତି ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ରୂପାରୂପା ୱଚରେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ତେସୁପନ ରୂପତଣ୍ହା ଅରୂପତଣ୍ହାଚ ପରିଗ୍ଗାହିନୀ ତଣ୍ହା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ୟେପନ ଧମ୍ମା ତିଣ୍ଣଂ ତଣ୍ହାନଂ ପରିଗ୍ଗହୱିମୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତେ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାପି ତତ୍ର ଅପରିୟାପନ୍ନାଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରା ନାମ ଜାତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥଚ ପଟ୍ଠାନେ ଆରୁପ୍ପେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣନ୍ତିଆଦିନା ଅରୂପସତ୍ତସନ୍ତାନେପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସଙ୍ଖାତାୟ କାମତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ରୂପାରୂପ ଭୂମୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କାମଧମ୍ମାନଂ ପରିଗ୍ଗାହିନୀତଣ୍ହା ରୂପାରୂପସତ୍ତସନ୍ତାନ ଗତାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପାଳିୟଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣନ୍ତି ଇଦଂ ନୀୱରଣଜାତିକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଝାନଭୂମୀସୁ ଏକନ୍ତନୀୱରଣକିଚ୍ଚାନି ନୀୱରଣାନି ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁନ୍ତି । ଅତ୍ର କାମଭେଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱେକାମା କିଲେ ସକାମୋଚ, ୱତ୍ଥୁକାମୋଚାତି । ତତ୍ଥ ଥପେତ୍ୱା ରୂପାରୂପରାଗେ ଅଞ୍ଞୋ ସବ୍ବୋପି ଲୋଭୋ ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁବ୍ଭୂମିପରିଚ୍ଛେଦେ କିଲେ ସକାମୋନାମ । ଥପେତ୍ୱାଚ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞେ ସବ୍ବେପି ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା କାମାୱଚରଧମ୍ମା ୱତ୍ଥୁକାମୋନାମାତି । ୟଂପନ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା ୱତ୍ଥୁକାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ମହାନିଦ୍ଦେସେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେନ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମେ କାମନାମେନ ୱୁତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି । [କାମାୱଚରପଦଂ]

୧୯.ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୂପାରୂପସଦ୍ଦା ତାସୁ ଭୂମୀସୁ ନିରୁଳ୍ହାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅପିଚ ଦ୍ୱେ ଭୂମିୟୋ ରୂପଭୂମି, ଅରୂପଭୂମୀତି । ତତ୍ଥ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ ୟତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ସା ଚତୁବ୍ବିଧା ଭୁମ୍ମି ଅରୂପଭୂମିନାମ । ସେସା ସତ୍ତୱୀସତିୱିଧା ଭୁମ୍ମି ରୂପଭୂମିନାମ । ତତ୍ଥଚ ହେଟ୍ଠା ଏକାଦସୱିଧା ଭୁମ୍ମି ଓଳାରିକେନ କାମେନ ୱିସେସେତ୍ୱା କାମ ଭୂମୀତି ୱୁତ୍ତା । ଉପରି ସୋଳସୱିଧା ଭୁମ୍ମି ରୂପଭୂମିଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟତ୍ଥପନ ତଣ୍ହାୱା ଝାନାନିୱା ରୂପାରୂପସଦ୍ଦେହି ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସୟସ୍ସନାମଂ ନିସ୍ସିତେ ଆରୋପନୱସେନ ନିସ୍ସୟୋପଚାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥଚ କାମାୱଚରାଦିସଦ୍ଦେହି ଭୂମିଏୱ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ନାମଂ ନିସ୍ସୟେ ଆରୋପନୱସେନ ନିସ୍ସିତୋ ପଚାରୋତି । ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ କାମାୱଚରପଦେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ତେଭୂମକ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପାଳିଅନୁଗତା ପରମତ୍ଥଦୀପନା । ୟଥାହ –

କତମେ ଧମ୍ମା କାମାୱଚରା । ହେଟ୍ଠତୋ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀଦେୱେ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନା ରୂପା ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଇମେଧମ୍ମା କାମାୱଚରା । କତମେ ଧମ୍ମା ରୂପାୱଚରା । ହେଟ୍ଠତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ଅକନିଟ୍ଠେ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ସମାପନ୍ନସ୍ସୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ଇମେ ଧମ୍ମା ରୂପାୱଚରା । କତମେ ଧମ୍ମା ଅରୂପାୱଚରା । ହେଟ୍ଠତୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୁପଗେ ଦେୱେ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ନେୱସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞା ୟତନୁପଗେ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ । ଲ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅରୂପାୱଚରାତି ।

[୧୯] ଟୀକାସୁ ପନ

ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସୁୱିସଦଂ ପାଳିନୟଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ୱଚନତ୍ଥାଚ ୱିନିଚ୍ଛୟାଚ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବେ ତେ ସାରତୋ ନ ପଚ୍ଚେତବ୍ବାତି ।

ନନୁ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟମେୱ ତେଚ ଅଞ୍ଞେଚ ଅତ୍ଥା ୱୁତ୍ତାତି । ସଚ୍ଚଂ । ଭୂତଂପନ ସୁୱିସଦଂ ପାଳିଅନୁଗତଂ ଅତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା କିଂୱିକ୍ଖେପେନାତି ।

୨୦.ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ତେଭୂମକଧମ୍ମୋ । ୟଥାହ ଲୁଜ୍ଜତି ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ଲୋକୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂପି ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜାନଂ ଲୋକତାପତ୍ତି ସିୟା । କସ୍ମା, ତେସଂପି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଧମ୍ମତ୍ତାତି । ନସିୟା । ୟତ୍ଥ ହି ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋତି ମହାଜନସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ନିୱିସତି । ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ସ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଅୟଂ ଲୋକସମଞ୍ଞା ନିୟମୀୟତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବସୋ ମିଚ୍ଛାଗାହୱିମୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ଲୋକତାପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟେସଂୱା ଲୁଜ୍ଜନଂପଲୁଜ୍ଜନଞ୍ଚ ମହାଜନସ୍ସ ପାକଟଂ । ତେସଞ୍ଞେୱ ଲୋକତାସିଦ୍ଧୀତି ନତ୍ଥି ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଲୋକତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗୋତି । ଲୋକତୋ ଉତ୍ତରତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ତତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଫଲଚିତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନଂପନ ଇଧ ନଲବ୍ଭତୀତି । ଉତ୍ତରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଣ୍ହାତ୍ତୟଗ୍ଗାହ ୱିମୁତ୍ତିୟା ତୀସୁ ଲୋକେସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନଭାୱୋୟେୱ । ସୋଚ ଅପରିୟାପନ୍ନଭାୱୋ କେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନ ଭୂତୋୱିୟ ଗୟ୍ହତୀତି ୱିସୁଂ ଏକା ଚତୁତ୍ଥୀ ଅୱତ୍ଥାଭୂମିନାମାତି ।

ଚତୁବ୍ଭୂମିୱିଭାଗସ୍ସ ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୧. ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ଭୂମିଭେଦେନ ହୀନପଣୀତା ନୁକ୍କମତୋ ଚତୁଧା ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦେୱ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମେନ ୱିଭଜନ୍ତୋ ପଥମଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥଚ ହୀନଂ ଅସୋଭଣଚିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥଚ ସବ୍ବହୀନଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୋମନସ୍ସସହ ଗତନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥଚ କାମାୱଚରଚିତ୍ତସ୍ସପି ଅକୁସଲାହେତୁକ ସହେତୁକାନୁକ୍କମୋ ହୀନ ପଣୀତାନୁକ୍କମୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

[୨୦] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ବହୂନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ସୋଭଣସଞ୍ଞାକରଣସୁଖତ୍ଥଂ ଅପ୍ପକେ ପାପାହେତୁକେୟେୱ ପଥମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ତଦତ୍ଥୋ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତହୀନାଦିକ୍କମେନେୱ ସିଦ୍ଧୋତି ।

[୨୧] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ତେସୁ ତେସୁଚ ଭୱେସୁ ଗହିତପ୍ପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଆଦିତୋ ୱୀଥିଚିତ୍ତୱସେନ ଲୋଭସହଗତ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନ ମେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ତେୟେୱ ପଥମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନୟୁଜ୍ଜତି ।

ଆଦିତୋ ୱୀଥିଚିତ୍ତୱସେନ ମନୋଦ୍ୱାରା ୱଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ସବ୍ବପଥମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋତି । ଅକୁସଲେସୁ ପନ ଲୋଭମୂଲ ଚିତ୍ତଂ ବହୁକଞ୍ଚ ହୋତି । ଦ୍ୱୀହି ୱଟ୍ଟମୂଲେହି ୟୁତ୍ତତ୍ତା ପଧାନଂ ପାକଟଞ୍ଚ ହୋତୀତି ତଦେୱ ପଥମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୨. ତତ୍ଥ ସୁନ୍ଦରଂ ମନୋତି ସୁମନୋ । ସିନିଦ୍ଧଚିତ୍ତଂ । ନ ହି ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ ସୁନ୍ଦରତା ଇଧ ୟୁତ୍ତାତି । ସୁନ୍ଦରଂ ମନୋ ଏତସ୍ସାଭିୱା ସୁମନୋ । ସିନିଦ୍ଧଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ସୁମନସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋମନସ୍ସ । ମାନସିକସୁଖୱେଦନାୟେତଂ ନାମଂ । ଏତ୍ଥଚ ସୁମନସ୍ସ ଭାୱୋତି ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲେୱା ସୁମନାଭିଧାନସ୍ସୱା ଅୟଂ ସୋ ସୁମନୋତି ସୁମନବୁଦ୍ଧିୟାୱା ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱୋତି ହି ଅଭିଧାନବୁଦ୍ଧୀନଂ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୱନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅଭିଧାନବୁଦ୍ଧିୟୋ ଏତସ୍ମିନ୍ତି କତ୍ୱା । ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଚ ନିମିତ୍ତେ ଭୁମ୍ମଂ । ୟଥା ନାଗୋ ଦନ୍ତେସୁ ହଞ୍ଞତେତି । ୟଥା ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଦନ୍ତନିମିତ୍ତଂ ଦନ୍ତୟୁତ୍ତେ ନାଗେ ହନନପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତି, ଏୱମିଧପି ତଂ ୱେଦନାନିମିତ୍ତଂ ୱେଦନାୟୁତ୍ତେ ମନସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେୱା ଅଭିଧାନବୁଦ୍ଧିୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଭୱନ୍ତି ବୁଦ୍ଧିସଦ୍ଦା ଏତେନାତି ଭାୱୋତିଚ ୱଦନ୍ତି । ଏତସ୍ମାତି ଚ ଅପରେ । ସୋମନସ୍ସେନ ସହ ଏକତୋ ଗତଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ । ସୋମନସ୍ସୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠି । ସା ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଦୁୱିଧା । ଇଧ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୁତ୍ତା । ଅକୁସଲାଧିକାରତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ୟଥା ଗୂଥଗତଂ ମୁତ୍ତଗତନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିଗତେନ ସମଂ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗତ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ। ଦିଟ୍ଠିଗତେନ ଏକୁପ୍ପାଦତାଦୀହି ପକାରେହି ସମଂ ଏକୀଭୂତ ମିୱ ୟୁତ୍ତଂ ସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସଙ୍ଖାରିକମେକଂ ସସଙ୍ଖାରିକମେକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରୋତି ପୁବ୍ବାତିସଙ୍ଖାରୋ । ସୋଚ ଦୁୱିଧୋ ପୟୋଗୋ, ଉପାୟୋଚାତି । ତତ୍ଥ ଆଣତ୍ତିୟାୱା ଅଜ୍ଝେସନାୟୱା ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱା ଇଦଂ କରୋହୀତି ପରେହି କତୋ କାୟୱଚୀପୟୋଗୋ ପୟୋଗୋନାମ । ଆଣତ୍ତାଦିନାପନ ୱିନାୱ କମ୍ମସ୍ସ କରଣତ୍ଥଂ ତଂ ତଂ ଉପାୟଂ ପରେ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି । ଅକରଣେ ଆଦୀନୱଂ କରଣେଚ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, କତିକଂୱା କରୋନ୍ତି, ଦଣ୍ଡଂୱା ଥପେନ୍ତି, ସୟମେୱ ୱା ତଂ ତଂ କାରଣଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଉପାୟୋ ଅନେକୱିଧୋ । ସୋ ଦୁୱିଧୋପି ଇଧ ସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ସଙ୍ଖରୋତି ଅତ୍ତନୋ ପକତିୟା କାତୁଂ ଅନିଚ୍ଛମାନଂ ଚିତ୍ତ ସନ୍ତାନଂ ଅକାତୁଂ ଅଦତ୍ୱା କରଣତ୍ଥାୟ ସଂୱିଦହତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ ପୟୋଜେତୀତି କତ୍ୱା । ୟୋପନ ପଚ୍ଚୟଗଣୋ ତେନ ସଙ୍ଖାରେନ ୱିରହିତୋ ହୋତି । ସୋ ଅସଙ୍ଖାରୋ । ୟୋପନ ତେନସହିତୋ ହୋତି । ସୋ ସସଙ୍ଖାରୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –

ସହ ସଙ୍ଖାରେନାତି ସସଙ୍ଖାରୋ । ତେନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ସଉପାୟେନ ପଚ୍ଚୟଗଣେନାତି ଅତ୍ଥୋତି ।

ଏତ୍ଥଚ ପଚ୍ଚୟଗଣୋତି ଆରମ୍ମଣାଦିକୋ ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟ ଗଣୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅସାଧାରଣୋପନ କୁସଲକମ୍ମେସୁ ସପ୍ପୁରିସୁପନିସ୍ସୟାଦିକୋ ଅକୁସଲକମ୍ମେସୁ ଅସପ୍ପୁରିସୁପନିସ୍ସୟାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟଗଣୋ ୱିସେସେତ୍ୱା ୟୋଜେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ସୋପନ ୟଦା ଦୁୱିଧେନ ସଙ୍ଖାରେନ ୱିନା ସୟମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅସଂସୀଦମାନଂ କତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାପେତି ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତଦା ସୋଅସଙ୍ଖାରୋନାମ । ୟଦାପନ ତେନ ୱିନା ସୟମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୁଂ ନସକ୍କୋତି, ସଙ୍ଖାରଂ ସହାୟଂ ଲଭିତ୍ୱାୱ ସକ୍କୋତି, ତଦା ସୋ ସସଙ୍ଖାରୋନାମ । ଇତି ଅସଙ୍ଖାରୋ ସସଙ୍ଖାରୋତିଚ ଇଦଂ ପଚ୍ଚୟ ଗଣସ୍ସେୱ ନାମଂ । ନ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ଚିତ୍ତଂପନ ଅସଙ୍ଖାରେନ ସୁଦ୍ଧେନ ପଚ୍ଚୟଗଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ । ସସଙ୍ଖାରେନ ପଚ୍ଚୟଗଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସସଙ୍ଖାରିକଂ, ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ଥେ ହି ଅୟଂ ଇକପଚ୍ଚୟୋତି । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସସଙ୍ଖାରେନାତି ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏତ୍ଥଚ ସସଙ୍ଖାରେନ ପଚ୍ଚୟଗଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅସଙ୍ଖାରିକସସଙ୍ଖାରିକପଦେସୁ ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

[୨୨] ଟୀକାସୁ ପନ

ଇମମତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଚିତ୍ତମେୱ ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଚ ଗହେତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖାରୋ ଅସ୍ସାତି ଅସଙ୍ଖାରଂ । ତଦେୱ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ । ସହ ସଙ୍ଖାରେନ ୱତ୍ତତୀତି ସସଙ୍ଖାରଂ । ସସଙ୍ଖାରମେୱ ସସଙ୍ଖାରିକନ୍ତି ଚ । ସୋ ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି । ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ । ତଦେୱ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ । ସଙ୍ଖାରେନ ସହିତଂ ସସଙ୍ଖାରି କନ୍ତି ଚ’’ । ସବ୍ବମେତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

[୨୩] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

ସଙ୍ଖରୋତି ଚିତ୍ତଂ ତିକ୍ଖଭାୱସଙ୍ଖାତମଣ୍ଡନୱିସେସେନ ସଜ୍ଜେତି । ସଙ୍ଖରୀୟତିୱା ତଂ ଏତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସଜ୍ଜୀୟତୀତି ସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ସସଙ୍ଖାରିକପି ଚିତ୍ତଂ ତିକ୍ଖଂନାମ ସିୟାତି ।

[୨୪] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ସୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେଚେୱ ପରସନ୍ତାନେଚ ପୱତ୍ତତୀତି ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱ ସଙ୍ଖାତୋ ୱିସେସୋୱ ଇଧ ସଙ୍ଖାରୋତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅସଙ୍ଖାରିକ ସସଙ୍ଖାରିକପଦାନଂ ୱଚନତ୍ଥେସୁ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ତଦନୁ ରୂପସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପରିକପ୍ପନାୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନୟୁତ୍ତମେୱ ।

[୨୫] ଏତେନ

ପୁବ୍ବପ୍ପୟୋଗସମ୍ଭୂତୋ, ୱିସେସୋ ଚିତ୍ତସମ୍ଭପୀ ।

ସଙ୍ଖାରୋ ତଂ ୱସେନେତ୍ଥ, ହୋତ୍ୟାସଙ୍ଖାରିକାଦିତାତି ॥

ସାଧକଗାଥାପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋତୀତି ।

[୨୬] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଅଥୱା, ସସଙ୍ଖାରିକଂ ଅସଙ୍ଖାରିକନ୍ତି ଚେ ତଂ କେୱଲଂସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଭାୱାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନତସ୍ସ ସହପୱତ୍ତିସବ୍ଭା ୱା ଭାୱତୋତି । ଭିନ୍ନସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତିନୋପି ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଇଧମତ୍ଥିତାୟ ତଂ ୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସସଙ୍ଖାରିକଂ । ସଲୋମକୋ ସପକ୍ଖକୋତ୍ୟାଦୀସୁୱିୟ ସହ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥପରିଦୀପନତୋ । ତବ୍ବିପରୀତମ୍ପନ ତଦଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅସଙ୍ଖାରିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାସିଦ୍ଧଂ ଉଜୁଂ ୱିସଦଂ ଅତ୍ଥଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିକପ୍ପନା ୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ଗହେତବ୍ବମେୱ ।

ଏତ୍ଥଚ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ ୱିନା ପରେସଂ ଆଣତ୍ତିୟାୱା ଅଜ୍ଝେ ସନାୟୱା ୟାଚନାୟୱା ପୱତ୍ତିତଂ ଚିତ୍ତଂ ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠିତଂ ନାମ । ତଥା ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ ୱିନା ପରେସଂ ଭୟେନୱା ଲଜ୍ଜାୟୱା ଗାରୱେନୱା କଥିକାୟୱା ଦଣ୍ଡଭୟେନୱା ପୱତ୍ତିତଂ ଉପାୟସମୁଟ୍ଠିତଂ ନାମ । ସୟମେୱୱା ଅତ୍ତନୋ ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ତେନ ତେନ ଉପାୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦିତ୍ୱାୱା ତଂ ତଂ ଉପାୟଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱାୱା ପୱତ୍ତିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପାୟସମୁଟ୍ଠିତଂ ନାମ । ଇଦଞ୍ଚ ନୟଦସ୍ସନମେୱାତି । ଦିଟ୍ଠିଗତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ। ଉଦାସିନଭାୱେନ ପେକ୍ଖତି ଅନୁଭୱନାକାରେନ ଆରମ୍ମଣଂ ପସ୍ସତୀତି ଉପେକ୍ଖା। ଉପପତ୍ତିତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତି ପସ୍ସତୀତିୱା ଉପେକ୍ଖା । ୟଥାହି ସୋମନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସାନି ଆରମ୍ମଣଂ ଅଧିମତ୍ତତୋ ପସ୍ସନ୍ତି । ୟତୋ ସୋମନସ୍ସିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତେନ ଆରମ୍ମଣେନ ୱିୟୋଗେ ୱିକାରପତ୍ତୋ ହୋତି । ଦୋମନସ୍ସିତୋଚ ତେନ ଆରମ୍ମଣେନ ସଂୟୋଗେ ୱିକାରପତ୍ତୋ ହୋତି । ନ ତଥା ଅୟଂ, ଅୟଂ ପନ ୟୁତ୍ତିତୋୱ ପସ୍ସତି ନ ଆରମ୍ମଣସଂୟୋଗ ୱିୟୋଗହେତୁ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିକାରଂ ପାପେତୀତି । କେଚିପନ ଉପପତ୍ତିତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ଇଦଂ ଇଧ ନସମ୍ଭୱତି । ନ ହି ଅକୁସଲଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଉପେକ୍ଖାୟ ସହଗତନ୍ତି ସମାସୋ ।

୨୩. ଏତ୍ଥଚ କିଞ୍ଚାପି ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱିତକ୍କାଦୟୋ ମୋହାଦୟୋଚ ଧମ୍ମା ଇମିନା ସକଲେନ ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ଚିତ୍ତେନ ସହ ଗତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଚ ହୋନ୍ତି, ନ ପନ ତେ ୱେଦନାୱିୟ ସୟଂପି ଭେଦୱନ୍ତା ହୋନ୍ତି । ନଚ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିୟତେସଂ ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ କତ୍ଥଚି ହୋନ୍ତି କତ୍ଥଚିନହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ ୱିକପ୍ପୋ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମାତେ ଇମସ୍ସଚିତ୍ତସ୍ସ ଭେଦକରା ନହୋନ୍ତୀତି ଇଧ ନଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଲୋଭୋପନ ଅଞ୍ଞେହି ଇମସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱିଧସ୍ସ ଭେଦକରୋ ହୋତି । ୱେଦନାଦିଟ୍ଠି ସଙ୍ଖାରାଚ ଇମସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଭେଦକରା ହୋନ୍ତୀତି ତେଏୱ ଇଧ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନନୁ ପୀତି ମାନ ଥିନମିଦ୍ଧାନିପି ଭେଦକରାନି ହୋନ୍ତୀତି ତାନିପି ଇଧ ସପୀତିକଂ ଅପୀତିକନ୍ତି ମାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ମାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଥିନମିଦ୍ଧୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚ ଗହେତବ୍ବା ନୀତି । ନ । ତେସୁ ହି ସୋମନସ୍ସେ ଗହିତେ ପୀତି ଗହିତାୱ ହୋତି । ଇତରାନିଚ ତୀଣି ଅନିୟତୟୋଗୀନିଚ ହୋନ୍ତି, ୟେୱାପନ କାନିଚାତି ନଗହିତାନୀତି ।

[୨୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଫସ୍ସାଦିୱିତକ୍କାଦିମୋହାଦିଧମ୍ମା ଇତୋ ଅଞ୍ଞେହିପି ଚିତ୍ତେ ହି ୟୁତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ନତେ ଅଞ୍ଞେହି ଇମସ୍ସ ୱିସେସଂ କରୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ଇଧ ନ ଗହିତାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଫସ୍ସାଦୀସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତାଦିଭାୱୋୱ ୱୁତ୍ତୋତି । ସୋମନସ୍ସାଦୀନମେୱ ଅସାଧାରଣ ଭାୱତୋତି । ଫସ୍ସାଦୟୋହି କେଚି ସବ୍ବଚିତ୍ତ ସାଧାରଣା କେଚି କୁସଲାଦି ସାଧାରଣା । ମୋହାଦୟୋଚ ସବ୍ବା କୁସଲସାଧାରଣାତି ନ ତେହି ସକ୍କା ଚିତ୍ତଂ ୱିସେସେତୁ’’ନ୍ତି । ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରାପି ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ତେପି ଅଞ୍ଞେହି ଇମସ୍ସ ୱିସେସଂ ନକରୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେପି ଇଧ ନଗହେତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି ।

୨୪. ଏତ୍ଥଚ ସୋମନସ୍ସପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତା, ଅଗମ୍ଭୀରପ୍ପକତିତା, ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗୋ, ବ୍ୟସନମୁତ୍ତିଚ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ କାରଣଂ । ସୋମନସ୍ସପ୍ପଟିସନ୍ଧିକୋହି ସଦା ଭୱଙ୍ଗସୋମନସ୍ସେନ ପରିଭାୱିତ ସନ୍ତାନୋ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅଗମ୍ଭୀରପ୍ପକତିକୋଚ ହୀନଜ୍ଝାସୟୋ ଅପ୍ପକଂପି ମହନ୍ତଂ ମଞ୍ଞତି । ହୀନଂପି ପଣୀତଂ ମଞ୍ଞତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସପି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ହୋତୀତି । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗୋତି ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତେନ ହୀନେନୱା ପଣୀତେନୱା ଆରମ୍ମଣେନ ସମାୟୋଗୋ । ବ୍ୟସନମୁତ୍ତୀତି ଞାତିବ୍ୟସନାଦିତୋ ମୁତ୍ତି । ଉପେକ୍ଖାପଟିସନ୍ଧିକତା, ଗମ୍ଭୀରପ୍ପକତିତା, ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣସମାୟୋଗୋ, ବ୍ୟସନମୁତ୍ତିଚ ଉପେକ୍ଖାୟ କାରଣଂ । ଏତ୍ଥଚ ଗମ୍ଭୀରପ୍ପକଭିତାନାମ ମହଜ୍ଝାସୟତା । ତାଦିସୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହନ୍ତଂପି ଅପ୍ପକଂ ମଞ୍ଞତି, ପଣୀତଂପି ହୀନଂ ମଞ୍ଞତୀତି । ଦିଟ୍ଠଜ୍ଝାସୟତା, ଦିଟ୍ଠିୱିପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖତା, ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କବହୁଲତା, ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା କାରଣଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଜ୍ଝାସୟତାତି କାଣାରିଟ୍ଠସ୍ସୱିୟ ସୁନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସୱିୟଚ ପୁରିମଭୱେ ଦିଟ୍ଠି ଗତିକଭାୱେନ ଆଗତତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେପି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାସୟ ଭାୱୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖତାତି ଚିରଂପି କାଲଂ ସଦ୍ଧମ୍ମେନ ୱିନା ଆଗତତା । ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କବହୁଲତାତି ଅତ୍ତନୋ ଅୱିସୟେସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱିସୟେସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଚିନ୍ତାପସୁତୱସେନ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କବହୁଲଭାୱୋ । ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ତନାଦିଟ୍ଠକାରଣମେୱ ସାରତୋ ସଚ୍ଚତୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ । ତବ୍ବିପରୀତେନ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତକାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସଙ୍ଖାରିକକମ୍ମଜନିତପ୍ପଟିସନ୍ଧି କତା, କଲ୍ଲକାୟ ଚିତ୍ତତା, ଖନ୍ତି ବହୁଲତା, ପୁରିସକାରେସୁ ଦିଟ୍ଠାନିସଂସତା, କମ୍ମପ୍ପସୁତତା, ଉତୁଭୋଜନାଦି ସପ୍ପାୟ ଲାଭୋତି ଇଦଂ ଅସଙ୍ଖାରିକକାରଣଂ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ତିବହୁଲତାତି ସୀତୁଣ୍ହାଦୀନଂ ଖମନବହୁଲତା । ପୁରିସକାରେସୂତି ପୁରିସେହି କତ୍ତବ୍ବେସୁ କମ୍ମେସୁ । କମ୍ମପ୍ପସୁତଭାତି କମ୍ମେସୁ ଚିଣ୍ଣୱସିତା । ତବ୍ବିପରୀ ତେନ ସସଙ୍ଖାରିକକାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମେସଂପନ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱିଧାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠପୀତି ପିସଦ୍ଦେନ ନେସଂ ଲବ୍ଭମାନକମ୍ମପଥଭେଦତୋ କାଲ ସନ୍ତାନା ରମ୍ମଣାଦି ଭେଦତୋଚ ଅନେକୱିଧତ୍ତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀତି ।

ଲୋଭମୂଲଚିତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥଦିପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୫.ଦୋସମୂଲଚିତ୍ତେ ଦୁଟ୍ଠୁମନୋଭି ଦୁମ୍ମନୋ । ୱିରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ । ଦୁଟ୍ଠୁମନୋ ଏତସ୍ସାତିୱା ଦୁମ୍ମନୋ । ୱିରୂପଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ । ଦୁମ୍ମନସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୋମନସ୍ସଂ। ମାନସିକଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସା ହି ଅତ୍ତନା ସହଗତେ ଚିତ୍ତେୱା ତଂ ସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲେୱା ଦୁମ୍ମନା ଭିଧାନସ୍ସୱା ଅୟଂ ସୋ ଦୁମ୍ମନୋତି ଦୁମ୍ମନବୁଦ୍ଧିୟାୱା ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଦୋମନସ୍ସେନ ସହ ଗତନ୍ତି ସମାସୋ । ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ପଟିଘୋ। ଦୋସୋ । ସୋହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେପି ପଟିହନତି । ଲୂଖେ ସନ୍ତତ୍ତେ କରୋତି । ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପଟିହନତି । ହଦୟପ୍ପଦେସଂ ଦହତି । ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୁମ୍ମୁଖଂ କରୋତି, ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣଂପି ପଟିହନତି । ତଂ ବାଧୟ ମାନୋ ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ମା ପଟିଘୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

୨୬. ଏତ୍ଥ ସିୟା । ସଙ୍ଖାରୋ ତାୱ ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭେଦ କରୋତି ତସ୍ସ ଇଧ ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତଂ । ୱେଦନା ପଟିଘାପନ ଭେଦକରା ନ ହୋନ୍ତୀତି ତେ ଇଧ ନ ଗହେତବ୍ବାତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ ତାୱ ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ କଦାଚି ଅଞ୍ଞୱେଦନାୟୋଗତା ପସଙ୍ଗନିୱତ୍ତନତ୍ଥନ୍ତି । ୟଦାହି ରାଜାନୋ ହସମାନାୟେୱ ଚୋରୱଧଂ ପେସେନ୍ତି । ୟଦାଚ ଜନା ଅତ୍ତନୋ ୱେରୀନଂ ମରଣେ ତୁଟ୍ଠିଂ ପୱେଦେନ୍ତି । ମରଣଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି । ୟଦାଚ ବାଲଜନା ହସମାନାୱ ମିଗପକ୍ଖିନୋ ମାରେନ୍ତି । ତଦା ଇଦଂ ନୁଖୋ ସୋମନସ୍ସେନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥେୱ ପସଙ୍ଗୋ । ଉପେକ୍ଖାୟୋଗେପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତପ୍ପସଙ୍ଗନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣନ୍ତି । ପଟିଘଗ୍ଗହଣଂପି ଅଞ୍ଞଧମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ପସଙ୍ଗନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ । ତଥାହି ୟେ ନତ୍ଥିକାହେତୁକା କିରିୟମିଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠିକା ପାଣୱଧେ ଅପୁଞ୍ଞଂନାମ ନତ୍ଥୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ୟେଚ ମନୁସ୍ସପାଣ ୱଧେଏୱ ଅପୁଞ୍ଞଂ ହୋତି, ତିରଚ୍ଛାନଗତପାଣୱଧେ ଅପୁଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ୟେଚ ପାଣୱଧଂ କତ୍ୱା ୟଞ୍ଞଂ ୟଜନ୍ତାନଂ ମହନ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତି, ଦିବ୍ବସଂୱତ୍ତନିକନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସ୍ସଟ୍ଠା ପାଣୱଧଂ ସୟଂୱା କରୋନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେୱା ପେସେନ୍ତି । ତଦା ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠିୟାପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ପସଙ୍ଗୋ ହୋତିୟେୱ । ୟେପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକେସୁ ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା, ତେ କଦାଚି ତେସଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଣଂ ୱଧନ୍ତା ଆଦିତୋ ୱେମତିକଜାତାୱ ହୋନ୍ତି । ତଦାତେସଂ ଇଦଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟପି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ପସଙ୍ଗୋ ହୋତି । ତପ୍ପସଙ୍ଗ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପଟିଘଗ୍ଗହଣନ୍ତି । ଇତରଥା ପୁରିମ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୋଭସହଗତଭାୱୋୱିୟ ଇମସ୍ସ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱୋ ଚୂଳନିଗମେନେୱ ସିଦ୍ଧୋତି ତେସଂ ଗହଣଂ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟାତି । ଏତ୍ଥଚ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନଂ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସଚ ଅଗ୍ଗହଣଂ ପୁରିମଚିତ୍ତେ ମାନଥିନମିଦ୍ଧନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

[୨୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ ମହାଟୀକାୟଞ୍ଚ

‘‘ଅସାଧାରଣ ଧମ୍ମୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅସାଧାରଣଧମ୍ମୱସେନାତି ଇଦଂ ତାୱ ନୟୁଜ୍ଜତି ।

[୨୯] ସତିପି ଇମସ୍ସ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତଭାୱେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନେୱ ଦୋମନସ୍ସେନ ଇମସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନତୋ । ୟଥାତଂ ସତିପି ପୁରିମସ୍ସ ଇମସ୍ସଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମୋହସହଗତଭାୱେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନେୱ ଲୋଭେନ ପଟିଘେନଚ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଲୋଭସହଗତପଟିଘ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଗ୍ଗହଣନ୍ତି । ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ଥନ୍ତି ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ପାକଟେନ ଦୋମନସ୍ସେନ ଅପାକଟାନଂ ଅଞ୍ଞୱେଦନା ନଂପି ଇଧ ଲଦ୍ଧଭାୱଂ ଉପଲକ୍ଖେତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ୟଥା ଲଦ୍ଧାତପତ୍ତୋ ରାଜକୁମାରୋତି ।

[୩୦] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱୋପନ ଉଭିନ୍ନଂ ଏକନ୍ତ ସହଚାରିତା ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଇମସ୍ସ ଚୂଳନିଗମେନେୱ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋତି ।

୨୭. ଏତ୍ଥଚ ଦୋସଜ୍ଝାସୟତା, ଅଗମ୍ଭୀରପ୍ପକତିତା, ଅପ୍ପସ୍ସୁକତା, ଆଘାତୱତ୍ଥୁସମାୟୋଗୋୱା, ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋ ଗୋୱା ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଟିଘସ୍ସଚ କାରଣଂ । ତତ୍ଥ ଦୋସ ବହୁଲ ଭାୱତୋ ଆଗତୱସେନ ଦୋସଜ୍ଝାସୟତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଗମ୍ଭୀରପ୍ପକତିତା ହୀନଜ୍ଝାସୟତା । ଅପ୍ପସ୍ସୁତସ୍ସଚ ଅନିଟ୍ଠ ଲୋକ ଧମ୍ମେହିଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ତଂକୁତେତ୍ଥଲବ୍ଭାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନା ନତ୍ଥୀତି । ଇମେସମ୍ପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱିଧାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଗହେତବ୍ବଂ । ପିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋପି ୱୁତ୍ତନୟୋଏୱାତି ।

ଦୋସମୂଲଚିତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥଦିପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨୮.ମୋହମୂଲଚିତ୍ତେ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚାନଂ ପଦତ୍ଥୋ ଉପରି ଆଗମିସ୍ସତି । ୟସ୍ମାପନ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ମୂଲନ୍ତରୱିରହେନ ଲଦ୍ଧୋକାସେନ ସୁଟ୍ଠୁବଲୱନ୍ତେନ ମୋହେନଚେୱ ସଂସପ୍ପମାନୱିକ୍ଖିପମାନେହି ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚେହି ଚ ୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଇଧ ୱେଦନାପି ଆରମ୍ମଣଂ ଅଧିମତ୍ତତୋ ଅନୁଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୱ ୟୁତ୍ତା ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ସୋମନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସ ସହଗତାନଂପି ଅନନ୍ତରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ତଦୁଭୟୱେଦନାହିପି ଇଦଂ ୟୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ପସଙ୍ଗୋ ହୋତୀତି ତପ୍ପସଙ୍ଗନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଇଧ ଉପେକ୍ଖାଗହଣଂ କତଂ । ଅନଞ୍ଞଚିତ୍ତସାଧାରଣେନ ଧମ୍ମେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିୟମନତ୍ଥଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାଗହଣଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ପନ ସବ୍ବାକୁସଲେସୁ ୟୁତ୍ତଂପି ଇଧ ଲଦ୍ଧୋକାସଂ ହୁତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଧେୱ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସୱାରେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅଞ୍ଞେସୁ ପାପଚିତ୍ତେସୁ ସରୂପତୋ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୟେୱାପନକଭାୱେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ଅନ୍ତିମଚିତ୍ତେଏୱ ସରୂପତୋ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସ୍ମାଚ ଇଦଂଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ସତ୍ତାନଂ ପକତିସଭାୱଭୂତନ୍ତି ପୟୋଗେନ ୱା ଉପାୟେନ ୱା କେନଚି ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ସବ୍ବକାଲମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂୱିୟ ଅନୋସକ୍କମାନଂ ଅସଂସୀଦମାନଂ ଅକିଚ୍ଛେନ ଅକସିରେନ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ଏକନ୍ତେନ ଅସଙ୍ଖାରିକମେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଇଧ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ ନ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱଚ ପାଳିୟଂପି ପୁରିମଚିତ୍ତେସୁୱିୟ ଇଧ ସସଙ୍ଖାରେନାତି ଦୁତୀୟଚିତ୍ତୱାରୋ ନୱୁତ୍ତୋତି । ଅୟମେତ୍ଥ ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

[୩୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି ଅତିସମ୍ମୁଳ୍ହତାୟ ଅତିଚଞ୍ଚଲତାୟ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥପି ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନରହିତାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଉପେକ୍ଖା ସହଗତାନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ରଜ୍ଜନ ସହିତାନଂପି ଲୋଭମୂଲ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପେକ୍ଖା ୟୋଗସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ।

[୩୨] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ମହାଟୀକାୟଞ୍ଚ

‘‘ତତୋୟେୱଚ ସଭାୱତିକ୍ଖତାୟ ଉସ୍ସାହେତବ୍ବତାୟଚ ଅଭାୱତୋ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋପି ନେସଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଭାୱତିକ୍ଖତାୟ ଅଭାୱତୋତି ଇମିନା ଇମସ୍ସ ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଉସ୍ସାହେତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତୋତି ଇମିନା ସସଙ୍ଖାରିକଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତଦୁଭୟେ ପନ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ସବ୍ବସୋ ସଙ୍ଖାରୱିମୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟପି ତାୱ ନ ସମେତି ।

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ସଙ୍ଖାରଭେଦେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଦୁୱିଧଭାୱୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦିଚ ଇଦଂଦ୍ୱୟଂ ସଙ୍ଖାରମୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଏୱଂ ସତି ଇଧ ମୋହୋପି ସଙ୍ଖାରମୁତ୍ତୋ ସିୟା । ସୋଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟେୱାତି ତିୱିଧଭାୱୋୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନଚ ୱୁତ୍ତୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନସମେତି ।

[୩୩] ୟସ୍ମାଚ ଇଧ ତିକ୍ଖଭାୱୋନାମ ୱିନା ସଙ୍ଖାରେନ କେୱଲଂ ପକତି ପଚ୍ଚୟ ଗଣ ୱସେନେୱ ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥତା ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ତଥେୱ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ଇଦଂ ସଭାୱତିକ୍ଖଂ ନ ହୋତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।

ଲଦ୍ଧୋକାସେନ ମୋହେନ ସୁଟ୍ଠୁ ମୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ମୋହମୂହାନୀତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିରୁତ୍ତନୟେନ ମୋମୂହାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୨୯. ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତିଆଦି ମହାନିଗମନଂ । ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତି ଇତି ଏୱଂ । ନିପାତସମୁଦାୟୋ ହେସ । ପଚ୍ଛିମୋୱା ଏୱଂ ସଦ୍ଦୋ ପୁରିମସ୍ସ ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନୋ । ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତିୱା ୱିସୁଂ ଏକୋ ନିପାତୋ । ସବ୍ବଥାପି ଇମିନା ସୋମନସ୍ସସହଗତନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ନାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦଞ୍ଚ ଦ୍ୱାଦସାତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବଥାପୀତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନାପି ଦ୍ୱାଦସେୱ । ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତେନ ପକାରେନାପି ଦ୍ୱାଦସେୱ । ଧାତୁକଥାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନାପି ଦ୍ୱାଦସେୱ । ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନାପି ଦ୍ୱାଦସେୱ । କାଲଦେସ ସନ୍ତାନାଦି ଭେଦଭିନ୍ନେନ ପକାରେନାପି ଦ୍ୱାଦସେୱ । କଥଂ ଦ୍ୱାଦସେୱାତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଦ୍ୱାଦସେୱାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

[୩୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ସମ୍ପୟୋଗାଦି ଆକାରୋୱ ୱିଭାୱିତୋ । ସୋପନ ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧୋତି ।

ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନୀତି କୁସଲପଟିୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନା ମାନି ଚିତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥଚ ଏକନ୍ତେନ ସଦ୍ଧାଦୟୋଏୱ କୁସଲାନାମ । ମୋହାଦୟୋଏୱ ଅକୁସଲା ନାମ । ଚିତ୍ତଂପନ ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞସମାନମେୱ ହୋତି, ନ ହି ଆରମ୍ମଣ ୱିଜାନନଂୱା ଏକନ୍ତେନ ମୁୟ୍ହନାଦିୱିୟ ସାୱଜ୍ଜଂୱା ହୋତି । ସଦ୍ଦହନାଦିୱିୟ ଅନୱଜ୍ଜଂୱାତି । ତଂପନ ଅକୁସଲେହି ୟୁତ୍ତଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୁସଲେହି ୟୁତ୍ତଂ କୁସଲନ୍ତି । ସଦ୍ଧାଦୀନଂପନ ମୋହାଦୀନଞ୍ଚ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧଭାୱୋ ୟଥାକ୍କମଂ ପହାୟକପହାତବ୍ବଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅକୁସଲଧମ୍ମାହି ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି । ସୁୱଣ୍ଣପ୍ପଟିରୂପକାୱିୟ ଫେଗ୍ଗୁଭୂତା ଅଭାୱନାରହା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସେୱୀୟମାନାପି ଚଞ୍ଚଲନ୍ତିୟେୱ ୱିକ୍କିରନ୍ତିୟେୱ । ନିୟାମଂ ଓକ୍କମନ୍ତାପି ଏକସ୍ମିଂଭୱେ ଏୱ ଅପାୟଭାଗିତାୟ ଓକ୍କମନ୍ତି । ନପନ କୁସଲମୂଲାନି ସବ୍ବସୋ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସତ୍ତେ ୱଟ୍ଟସୋତନିୟତେ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । କୁସଲଧମ୍ମାପନ ବଲୱନ୍ତା ହୋନ୍ତି । ଜାତିସୁୱଣ୍ଣାୱିୟ ସାରଭୂତା ଭାୱନାରହା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସେୱୀୟମାନା ଥିରତରପତ୍ତା ଲୋକିୟେସୁ ୟାୱ ଇଦ୍ଧିୱିଧାନା ଲୋକୁତ୍ତରେସୁଚ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ୱୁଦ୍ଧିୱିରୁଳ୍ହୀଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ନିୟାମଂ ଓକ୍କମନ୍ତା ଅପାୟସୋତଂୱା ୱଟ୍ଟସୋ ତଂୱା ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଭାଗିତାୟ ଓକ୍କମନ୍ତି । ତସ୍ମା କୁସଲ ଧମ୍ମାଏୱ ପହାୟକାନାମ । ଇତରେପନ ପହାତବ୍ବାଏୱ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପିଚ କୁସଲଧମ୍ମାନାମ ଅନ୍ତମସୋ ଆଲୋପଭିକ୍ଖା ଦାନମତ୍ତାପି ଲୋକେଭେସଜ୍ଜୱିଧାନାନିୱିୟଅକୁସଲପ୍ପହାନାୟ ଏୱ ପଣ୍ଡିତେହିପଞ୍ଞପୀୟନ୍ତି କରୀୟନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ତେଏୱ ପହାୟକା । ଅକୁସଲଧମ୍ମାପନ ଲୋକେ ନାନାରୋଗଜାତିୟୋୱିୟ ସକଲଲୋକସ୍ସ ପକତିସଭାୱଭୂତାଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ତେ ପହାତବ୍ବାଏୱାତି । ସମନ୍ତତୋ ଅନୱସେସତୋ ଆଦିୟିଂସୁ ଗଣ୍ହିୟିଂସୂତି ସମତ୍ତାନି । ଅପିଚ ସମତ୍ତାନୀତି ନିଟ୍ଠିତାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନିୱା । ଅଟ୍ଠଧାତିଆଦିସଙ୍ଗହଗାଥା । ଲୋଭୋମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ସମାସୋ । ଦ୍ୱାଦସା କୁସଲା ସିୟୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସିୟୁନ୍ତି ନିପାତପଦଂ ଇଧ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅକୁସଲ ଚିତ୍ତାନି ଦ୍ୱାଦସ ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଅକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦିପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩୧. ଏୱଂ ସବ୍ବନିହୀନଂ ଅକୁସଲଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅହେତୁକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତତ୍ଥଚ ସବ୍ବନିହୀନଂ ଅକୁସଲୱିପାକଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତନ୍ତିଆଦିମାହ ।

[୩୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ତଂ ଅକୁସଲ ୱିପାକତ୍ତାୟେୱ ଅକୁସଲାନନ୍ତରଂ ପଥମଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେସଂ ଅକୁସଲୱିପାକା ଦିୱସେନ ତିୱିଧଭାୱେପି ଅକୁସଲାନନ୍ତରଂ ଅକୁସଲୱିପାକେୟେୱ ୱିଭଜିତୁ’’ନ୍ତି । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି କୁସଲୱିପାକାନିପି କୁସଲା ନନ୍ତରେଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁନ୍ତି ।

୩୧. ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନଂ ପଦତ୍ଥୋ ଉପରି ଆଗମିସ୍ସତି । ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ। ୟଥାହ-ୱିଜାନାତି ୱିଜାନାତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଚକ୍ଖୁଂ ନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ। ଚକ୍ଖୁନାୱା ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଜନିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । କମ୍ମେନୱା ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପନୀତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଚକ୍ଖୁତୋୱା ଜାତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଚକ୍ଖୁସ୍ସୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱେନ ସାମି ଭୂତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଏସନୟୋ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି । ପାଳିୟଂପନ ମହା ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତେ –

ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ କଟ୍ଠଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅଗ୍ଗି ଜଲତି । କଟ୍ଠଗ୍ଗୀତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ସକଲିକଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅଗ୍ଗି ଜଲତି । ସକଲି କଗ୍ଗୀତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ତିଣଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅଗ୍ଗି ଜଲତି । ତିଣଗ୍ଗୀ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଗୋମୟଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅଗ୍ଗି ଜଲତି । ଗୋମୟଗ୍ଗୀତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଥୁସଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅଗ୍ଗି ଜଲତି । ଥୁସଗ୍ଗୀତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ସଙ୍କାରଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅଗ୍ଗି ଜଲତି । ସଙ୍କାରଗ୍ଗୀତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱମେୱଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ସଦ୍ଦେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଘାନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଗନ୍ଧେଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଘାନୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଜିୱ୍ହଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରସେଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । କାୟଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । କାୟୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମେଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ମନୋ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଥାତି ଇମିନା ଉପେକ୍ଖାସହଗତନ୍ତି ପଦଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ତଂ ସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଂୱା ବାଧତି ହିଂସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଟ୍ଠୁୱା ଖନତି କାୟିକସୁଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁକ୍କରେନୱା ଖମିତବ୍ବନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁକ୍କରଂ ଓକାସଦାନଂ ଏତସ୍ସାତିୱା ଦୁକ୍ଖଂ । କାୟିକଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟେୱ ନାମଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିମୁଖଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ। ସୁଟ୍ଠୂତି ଅମୁଞ୍ଚମାନଂ । ପଟିମୁଖନ୍ତି ଅନଞ୍ଞାପେକ୍ଖଂ । ଇଚ୍ଛତୀତି କାମେତି ଅଭିନନ୍ଦତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତି । ତେନେୱହି ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂ ସୂତି ୱଣ୍ଣୟିଂସୁ । ସୁଟ୍ଠୁ ତୀରେତି ତୁଲେତି ୱିଚାରେତୀତି ସନ୍ତୀରଣଂ। ଟୀକାୟଂ ତୀରେତି ନିଟ୍ଠାପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଭାୱନିୟଂ ତୀରେତି ୱୀମଂସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୨. ଏତ୍ଥଚ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅସମ୍ଭିନ୍ନତା, ଆଲୋକ ସନ୍ନିସ୍ସୟପ୍ପଟିଲାଭୋ, ରୂପାନଂ ଆପାତାଗମନଂ, ମନସିକାରୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣାନି । ସୋତସ୍ସ ଅସମ୍ଭିନ୍ନତା ଆକାସସନ୍ନିସ୍ସୟପ୍ପଟିଲାଭୋ, ସଦ୍ଦାନଂ ଆପାତାଗମନଂ ମନସିକାରୋତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ଘାନସ୍ସ ଅସମ୍ଭିନ୍ନତା, ୱାସୁସନ୍ନିସ୍ସୟପ୍ପଟିଲାଭୋ, ଗନ୍ଧାନଂ ଆପାତାଗମନଂ ମନସିକାରୋତି ଘାନୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ଜିୱ୍ହାୟ ଅସମ୍ଭିନ୍ନତା ଆପୋସନ୍ନିସ୍ସୟପ୍ପଟିଲାଭୋ । ରସାନଂ ଆପାତାଗମନଂ, ମନସିକାରୋତି ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । କାୟସ୍ସ ଅସମ୍ଭିନ୍ନତା, ପଥୱିସନ୍ନିସ୍ସୟପ୍ପଟିଲାଭୋ, ତିଣ୍ଣଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଆପାତାଗମନଂ, ମନସିକାରୋତି କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି । ଏତ୍ଥଚ ଆଲୋକ ଆକାସାଦୀନଂ ସନ୍ନିସ୍ସୟାନଂ ଗହଣଂ ତେହି ୱିନା ରୂପାଦୀନଂ ପସାଦେସୁ ଆପାତାଗମନସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ହି ଆଲୋକେ ସତି ରୂପାନି ସନ୍ନିହିତାନିପି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଆପାତମାଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପୀତି । ୟଂପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ -

ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂପନ ଅସମ୍ଭିନ୍ନେପି ବହିଦ୍ଧାରୂପାରମ୍ମଣେ ଆପାତଂ ଅନା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେପି ଆଲୋକସନ୍ନିସ୍ସୟେ ଅସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଂ ୱିନା ଆଲୋକେନ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱଦସ୍ସନପରଂ । ନପନ ଆପାକାଗମନଂନାମ ଆଲୋକେ ଅସତିପି ସମ୍ଭୱତୀତି ଦସ୍ସନପରନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରଥା ରତ୍ତନ୍ଧକାରେପି ରୂପାନି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକାନି ଅକୁସଲ ୱିପାକାନି ।

୩୩. ଏତ୍ଥା କେନଟ୍ଠେନ ୱିପାକଂନାମାତି । ୱିପଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ । କିଞ୍ଚ ୱିପଚ୍ଚନନ୍ତି । ୟଥା ଲୋକେ ଅମ୍ବଫଲାଦୀନଂ ତରୁଣଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପରିଣତଭାୱପ୍ପତ୍ତିୱିପଚ୍ଚନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମେୱଂ ଇଧପି ୱିପଚ୍ଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚତୂହି ସମଙ୍ଗୀତାହି ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଚତସ୍ସୋହି ସମଙ୍ଗୀତାନାମ ଚେତନାସମଙ୍ଗିତା, କମ୍ମସମଙ୍ଗିତା, ଉପଟ୍ଠାନସମଙ୍ଗିତା, ୱିପାକସମଙ୍ଗିତାତି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ତଂ ତଂ କମ୍ମାୟୂହନକାଲେୟା କୁସଲାକୁସଲଚେତନାୟ ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗିତା । ଅୟଂ ଚେତନାସମଙ୍ଗୀତାନାମ । ସାପନ ଚେତନା ନିରୁଜ୍ଝମାନା ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱଂ ପତ୍ୱା ନନିରୁଜ୍ଝତି । ଆୟତିଂପନ ୱିପାକପାତୁଭାୱାୟ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ କ୍ରିୟାୱିସେସଂ ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ନିଦହିତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ସୋଚ କ୍ରିୟାୱିସେସୋ ୟାୱ ଓକାସଂ ନଲଭତି । ତାୱ କପ୍ପସଂତସହସ୍ସଂପି ତଂସନ୍ତାନଂ ଅନୁଗତୋୟେୱ ହୋତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଧମ୍ମପଦେ –

ନ ହି ପାପଂ କତଂ କମ୍ମଂ, ସଜ୍ଜୁଖୀରଂୱ ମୁଚ୍ଚତି ।

ଦହନ୍ତଂ ବାଲମନ୍ୱେତି, ଭସ୍ମା ଛନ୍ନୋୱ ପାୱକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ॥

ସୋପନ ୱିସୁଂ ଏକୋ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମୋତିପି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନଗଚ୍ଛତି, ଅନୁସୟଧାତୁୟୋୱିୟାତି । ଅୟଂ କମ୍ମସମଙ୍ଗିତାନାମ । ସୋପନ ୟଦା ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେ ପଚ୍ଚୟେ ଲଭତି । ତଦା ୱିପଚ୍ଚନତ୍ଥାୟ ଓକାସଂ କରୋତି । କଥଂ କରୋତୀତି । ସୋ ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତି । ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତଂୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତି । ଗତିନିମିତ୍ତଂୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତି । ସୋଚ ସତ୍ତୋ ତଂ ଅମୁଞ୍ଚମାନୋ ୟଦି ଗଣ୍ହାତି । ତଦା ଓକାସଂ ଲଭତି । ଅୟଂ ଉପଟ୍ଠାନସମଙ୍ଗିତାନାମ । ତଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଚୁତସ୍ସପନ ଚୁତିଅନନ୍ତରମେୱ ସୋ କମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ କ୍ରିୟା ୱିସେସୋ ୱିସୁଂ ଏକୋ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମରାସି ହୁତ୍ୱା ଏକଂ ଭୱଂ ପୂରୟମାନୋ ୱିପଚ୍ଚତି, ଏକଂ ଭୱଂ ପୂରୟମାନୋତିଚ ୟାୱ ତାୟୁକଂ ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ତଂ ତଂ ଦ୍ୱାରିକୱିପାକକିଚ୍ଚାନି ପରିୟୋସାନେ ଚୁତିକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସାଧୟମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମା ତିସ୍ସୋ ସମଙ୍ଗୀତା ତରୁଣା ୱତ୍ଥାନାମ ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଛିମା ୱିପାକସମଙ୍ଗୀତା ପରିଣତାୱତ୍ଥାନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱିପାକାନି ମୁଦୁତରୁଣାୱତ୍ଥଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରିଣକାୱତ୍ଥସଙ୍ଖାତଂ ୱିପକ୍କଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପାଳିୟଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନଂପି କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ୱିପାକପଦେ ଅଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି । ତାନିହି କମ୍ମସନ୍ତାନତୋ ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସୁଂ କମ୍ମତୋ ଜାତାନିୟେୱ ନାମ ହୋନ୍ତି, ନୱିପକ୍କାନି ନାମାତି । ଅଞ୍ଞଂହି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତାନଂ । ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଧମ୍ମାନନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିପାକପଦେ ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

ୟେପନ ଅରୂପଭାୱେନ ସାରମ୍ମଣଭାୱେନଚ କମ୍ମେନ ସଦିସ ତାମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରୂପଧମ୍ମାନମେୱ ୱିପାକତ୍ତଂ ସାଧେନ୍ତି । ତେସଂ ୱିପାକସଦ୍ଦୋ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପୱତ୍ତୋତି ଆପଜ୍ଜତୀତି । ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ସାଲିବୀଜନିବ୍ବତ୍ତେସୁ ନାଳପତ୍ତପୁପ୍ଫଫଲେସୁ ବୀଜସଦିସାନଂ ଫଲାନମେୱ ସାଲିଫଲସାଲିପକ୍କନାମଂ ସିଦ୍ଧଂ ୱିୟାତି ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ସାପି ନସମେତି । ନ ହି ଫଲାନିପି ତରୁଣକାଲେ ପାକନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ନଚ ନାଳପତ୍ତପୁପ୍ଫାନିପି ପରିଣତକାଲେ ପାକନାମଂ ନଲଭନ୍ତୀତି । ତାନି ପିହି ତଦା ନାଳଂ ପକ୍କଂ, ପତ୍ତଂ ପକ୍କଂ, ପୁପ୍ଫଂ ପକ୍କନ୍ତି ନ ନୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂୱା ଲଦ୍ଧସାତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୪. ସୁଟ୍ଠୁୱା ଖନତି କାୟିକଦୁକ୍ଖଂ । ସୁଖେନଚ ଖମିତବ୍ବଂ । ସୁକରଂ ଓକାସଦାନଂ ଏତସ୍ସାତିୱା ସୁଖଂ । କୁସଲସ୍ସ ୱିପାକାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତ ହେତୁୱିରହତୋ ଅହେତୁକାନିଚାତି କୁସଲୱିପାକା ହେତୁକ ଚିତ୍ତାନି ।

[୩୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ପୁବ୍ବକମ୍ମସହଜାତେନ ନିବ୍ବତ୍ତକହେତୁନାପି ଇଧ ୱିପାକସ୍ସ ସହେତୁକତାପସଙ୍ଗୋକତୋ । ସୋ ନ ସୁନ୍ଦରୋ ।

ନ ହି ଅଭିଧମ୍ମେ କତ୍ଥଚି ପୁବ୍ବକମ୍ମସହଜାତେନ ନିବ୍ବତ୍ତକହେତୁନା ୱିପାକସ୍ସ ସହେତୁକାହେତୁକତା ସମ୍ଭୱୋନାମ ଅତ୍ଥି । ଅସତିଚ ସମ୍ଭୱେ ବ୍ୟଭିଚାରସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ ସୋ ପସଙ୍ଗୋ ନିରତ୍ଥକୋୱାତି । ତତ୍ଥ ବ୍ୟଭିଚାରସ୍ସାତି ପସଙ୍ଗସ୍ସ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥଚ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ସୟଂ ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମତ୍ତା ଲୋଭାଦୀହି ଅକୁସଲହେତୂହିଚ ସୟଂ ଅକୁସଲୱିପାକତ୍ତା ଅଲୋଭାଦୀହି ଅନୱଜ୍ଜହେତୂହିଚ ସହେତୁକତା ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି । ଅସତି ଚ ତଂ ସମ୍ଭୱେ ତେସଂ ଅହେତୁକଭାୱୋ ଅବ୍ୟଭିଚାରୋୟେୱ ହୋତୀତି ତତ୍ଥ ଅହେତୁକଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ । କୁସଲୱିପାକାନଂ ପନ ସୟଂ କୁସଲୱିପାକତ୍ତାୟେୱ ଅଲୋଭାଦୀହି କୁସଲା ବ୍ୟାକତୟୋଗୀହି ଅନୱଜ୍ଜହେତୂହି ସହେତୁକତା ସମ୍ଭୱୋ ଅତ୍ଥିୟେୱ । ସତିଚ ତସ୍ମିଂ ସମ୍ଭୱେ ତେସଂ ଅହେତୁକଭାୱୋ ବ୍ୟଭିଚାରସହିତୋ ହୋତୀତି ତତ୍ଥେୱ ଅହେତୁକଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୩୫. ଚକ୍ଖାଦିକେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ, ତଞ୍ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଘଟ୍ଟିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ। ତଞ୍ହି ତସ୍ମିଂ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ମନୋଦ୍ୱାରନ୍ତି ସକଲଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୩୭] ୟଂପନ ଟୀକାୟଂ

ତାୱ ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଅନନ୍ତର ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ମନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦେୱ ଦ୍ୱାରଂ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାଦି ଥିଚିତ୍ତ ପୱତ୍ତିୟା ମୁଖତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଅନନ୍ତର ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରଂ, ପୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିମୁଖଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ୟଦିହି ୟସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଦେୱ ଏକନ୍ତେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତିମୁଖତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରଂନାମ ହୋତି । ନ ତତୋ ପୁରିମାନୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିୟା । ଏୱଞ୍ଚସତି ୟେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ରୂପା ଦୀନଂ ଘଟ୍ଟିତତ୍ତା ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତାନେୱ ଏକନ୍ତେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତିମୁଖତ୍ତା ଦ୍ୱାରାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ନ ତତୋ ଅଞ୍ଞାନୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଆପଜ୍ଜତି । ନଚ ତାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ନାମ ଅତ୍ଥି । ୟାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଦ୍ୱାରରୂପାନିନାମ ନ ହୋନ୍ତୀତି । ସବ୍ବମେତଂ ଉପରି ଦ୍ୱାର ସଙ୍ଗହେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତୀତି । ହସନଂ ହସିତଂ । ମୁଖସ୍ସ ପହଟ୍ଠାକାରପ୍ପୱତ୍ତି । ତଂ ଉପ୍ପାଦେତି ଜନେତୀତି ହସିତୁପ୍ପାଦୋ। ତଂୱା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ଖୀଣାସୱା ଏତେନାତି ହସିଭୁପ୍ପାଦୋ । ତଂୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ହସିତୁପ୍ପାଦୋ । ସୋଏୱ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସମାସୋ । ଖୀଣାସୱାନଂ ଅନୋଳାରିକେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ସିତଂ ପାତୁକରୋନ୍ତି, ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ନ ହି ଖୀଣାସୱା ଲୋକିୟ ମହା ଜନାୱିୟ ରଜ୍ଜନୀୟାଦି ଭାୱେନ ଓଳାରିକେସୁ ହସନିୟ ୱତ୍ଥୂସୁ ହସନ୍ତୀତି । ଟୀକାସୁ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ହସିତୁପ୍ପାଦନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସିୟାତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅହେତୁକାନିଚ ତାନି ୱିପଚ୍ଚନ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନ କିଚ୍ଚରହିତତ୍ତା ତଂ ତଂ କ୍ରିୟାମତ୍ତଭୂତାନି ଚିତ୍ତାନିଚାତି ଅହେତୁକକ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥଚ ୱୀଥିମୁତ୍ତଚିତ୍ତାନି କିଚ୍ଚଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନିଚ କିଚ୍ଚଟ୍ଠାନଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଉସ୍ସାହେନ ୱିନା କେୱଲଂ ୱିପଚ୍ଚନମତ୍ତେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତାନି ସବ୍ବାନି ୱିପାକାନିଏୱ ହୋନ୍ତି । ୟାନିପନ ବଲୱକିଚ୍ଚତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଉସ୍ସାହେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଆୟତିଂଚ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହସହିତାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି କୁସଲାକୁସଲାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ୟାନି ପନ ଚିତ୍ତାନି ୱିପଚ୍ଚନମତ୍ତଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅତ୍ତନୋ ଉସ୍ସାହେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେସୁ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ୱିପାକସନ୍ତାନତୋ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଥୋକଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ ଇତରାନିଚ ନିରାନୁସୟସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବସୋ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହରହିତାନିଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ତାନି ସବ୍ବାନି କ୍ରିୟାନିନାମ ଜାତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୩୬. ଇଦାନି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱେଦନାୱିଚାରଣା ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥାହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ତାୱ ୱତ୍ଥୂନିଚ ଆରମ୍ମଣାନିଚ ଉପାଦାରୂପାନେୱ ହୋନ୍ତି, ଉପାଦାରୂପାନଞ୍ଚ ୱିଚୁପିଣ୍ଡକାନଂୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ଦୁବ୍ବଲମେୱାତି ତାନି ଇଟ୍ଠେ ଅନିଟ୍ଠେଚ ଆରମ୍ମଣେ ଉପେକ୍ଖା ସହଗତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି । କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପନ ଆରମ୍ମଣାନି ମହାଭୂତାନି ହୋନ୍ତୀତି ୟଥା ଅଧିକରଣିମତ୍ଥକେ ଥପିତଂ ପିଚୁପିଣ୍ଡକଂ ଅୟୋକୂଟେନ ପହରନ୍ତାନଂ ଅୟୋକୂଟସ୍ସ ପିଚୁପିଣ୍ଡକଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଖିକରଣିଘଟ୍ଟନଂ ବଲୱତରଂ ହୋତି । ତଥା ତେସଂ ଆରମ୍ମଭୂତାନଂ କାୟୱତ୍ଥୁଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ କାୟନିସ୍ସୟ ଭୂତେସୁ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ବଲୱତରଂ । ତସ୍ମା କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଇଟ୍ଠେ ସୁଖସହଗତଂ ଅନିଟ୍ଠେ ଦୁଖସହଗତଂ ହୋତୀତି । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଚିତ୍ତଂପନ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲାନଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନିଚ୍ଚଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱାତି । ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ ଅସମାନନିସ୍ସୟେ ହି ତେହି ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟତାୱସେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋ, ସନ୍ତୀରଣଂପନ ସୟଂପି ବଲୱୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତି । ତାଦିସେନଚ ବଲୱୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟେନ ପୁରିମଚିତ୍ତେନ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ହୋତୀତି ଥୋକଂ ବଲୱଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ କୁସଲୱିପାକଂ ଇଟ୍ଠେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଅଭିଇଟ୍ଠେ ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ହୋତି । ଅକୁସଲୱିପାକଂପନ ଅନିଟ୍ଠେପି ଅଭିଅନିଟ୍ଠେପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱ ହୋତି । କସ୍ମା ଇତିଚେ । ୟଦିହି ତଂ ଅତିଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱସେନ ୱେଦନା ଭେଦୟୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଦୁକ୍ଖେନୱା ଦୋମନସ୍ସେନୱା ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖେନ ତାୱ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, କସ୍ମା, ଏକନ୍ତକାୟିକତ୍ତା ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି । ଦୋମନସ୍ସେନପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା, ପଟିଘେନ ପଟିହଞ୍ଞତ୍ତାଏୱ ଦୋମନସ୍ସଭାୱଂ ପତ୍ତା ଦୋମନସ୍ସୱେଦନା ପଟିଘେନ ୱିନା ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି । ଏକନ୍ତାକୁସଲଭୂତେନ ପଟିଘେନ ନିଚ୍ଚୟୋଗିନୋ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତେସୁ ଅସମ୍ଭୱତୋତି । ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂପନ ସନ୍ତୀରଣତୋପି ଥୋକଂ ବଲୱଂ ହୋତି । ୱିପାକାନଞ୍ହି ପୱତ୍ତିତୁଂପି ଅତ୍ତନୋ ଉସ୍ସାହବଲଂନାମ ନତ୍ଥି । ବଲୱନ୍ତେହିପନ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଜାତାନି ବଲୱନ୍ତାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ଦୁବ୍ବଲେହି ଜାତାନି ଦୁବ୍ବଲାନି ନାମାତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତଂ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ କମ୍ମାନୁଭାୱତୋଚ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିପାକସନ୍ତାନତୋଚ ପଚ୍ଚୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତତ୍ତା ଦୁବ୍ବଲମେୱ ହୋତୀତି ସଦାପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱାତି ।

[୩୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ପୁବ୍ବେ କେନଚି ଅଗ୍ଗହିତେ ଆରମ୍ମଣେ ଏକୱା ରମେୱ ପୱତ୍ତତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚ ୱିସଦିସଚିତ୍ତସନ୍ତାନପରାୱତ୍ତନୱସେନ ବ୍ୟାପାରନ୍ତରସାପେକ୍ଖତ୍ତା ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅଧିମତ୍ତତୋ ଅନୁଭୱିତୁଂ ନସକ୍କୋତୀତି ସବ୍ବତ୍ଥପି ମଜ୍ଝତ୍ତ ୱେଦନାୟୁତ୍ତମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟାପାରନ୍ତରସାପେକ୍ଖତ୍ତାତି ଇଦଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ଚିତ୍ତାନଂ ବଲୱଦୁବ୍ବଲତାୱିସେସୋଅତ୍ତନୋପଚ୍ଛା ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅତ୍ତନୋପନ ପଚ୍ଚୟେହିଏୱ ସୋ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଇତରଥା ସନ୍ତୀରଣସ୍ସପି ବ୍ୟାପାରନ୍ତରସାପେକ୍ଖତା ସିୟା । ତଂପି ହି ୱିସଦିସଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନାପରଂ ୱତ୍ତେତି ୟେୱାତି ।

୩୭. ଇମାନି ଚିତ୍ତାନି ଅତ୍ତନୋ ପକତି ପଚ୍ଚୟଗଣସମାୟୋଗେ ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଅସଙ୍ଖାରିକାନେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ମୂଲଟୀକାୟଂ ପନ ୱିପାକୁଦ୍ଧାରେ –

ଅହେତୁକୱିପାକାନଂ ଅପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚତ୍ତା ସସଙ୍ଖାରିକ କମ୍ମ ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱୋପି ନତ୍ଥି । ଅସଙ୍ଖାରିକକମ୍ମୱିରୁଦ୍ଧୋ ସସଙ୍ଖାରିକକାୱୋପି ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଉଭୟକମ୍ମେନପି ଉପ୍ପତ୍ତି ଥେରେନ ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତେନ ତିଣ୍ଣଂ କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନଂପି ତଦୁଭୟଭାୱାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ତାନିପିହି ଅପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚାନିୟେୱାତି । ଅଥୱା । ରୂପଦସ୍ସ ନ ସଦ୍ଦସ୍ସୱନାଦୀନି ସତ୍ତା କଦାଚି ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ କରୋନ୍ତି । କଦାଚି ପରେହି ଉସ୍ସାହିତା କରୋନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋୱ ସିଦ୍ଧମେତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦା ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ କରୋନ୍ତି । ତଦା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନାଦୀନି ସବ୍ବାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଅସଙ୍ଖାରିକାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ୟଦା ପରେହି ଉସ୍ସାହିତା କରୋନ୍ତି । ତଦା ସସଙ୍ଖାରିକାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ଦ୍ୱାର ୱିମୁତ୍ତେସୁପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଉପେକ୍ଖାସନ୍ତୀରଣେସୁ ଅଟ୍ଠମହାୱିପାକେସୁୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଇତି ସବ୍ବାନି ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନି ତେନ ପରିୟାୟେନ ସଙ୍ଖାରଭେଦେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଭିନ୍ନାନିଏୱ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅପରି ବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚତ୍ତାୟେୱ ତେସଂ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ ପାଳିୟଂ ନୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩୮. ୟସ୍ମାପନ ହେତୁୟୋନାମ ମହନ୍ତଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତେସୁ ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନେସୁଚ ଇମେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ପାପକମ୍ମଂ ୱିକ୍ଖେପୟୁତ୍ତଂ ସୟଂପି ଚଞ୍ଚଲତି ଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ କପ୍ପଟ୍ଠିତିକଂପି ସମାନଂ କାଲନ୍ତରେ ହେତୁୟୁତ୍ତଂ ୱିପାକଂ ଜନେତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ତିହେତୁକକମ୍ମଂପି ସମାନଂ ଦୁବ୍ବଲେସୁ ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୂସୁଚ ଦସ୍ସନାଦୀସୁ କିଚ୍ଚଟ୍ଠାନେସୁଚ ହେତୁୟୁତ୍ତଂ ୱିପାକଂ ଜନେତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ଆୱଜ୍ଜନହସନକିଚ୍ଚା ନିଚ ଦୁବ୍ବଲକିଚ୍ଚାନିଏୱ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଇମାନି ସବ୍ବାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁରହିତାନି ଜାତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୩୯. ସବ୍ବଥାପୀତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

[୩୯] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ସବ୍ବଥାପୀତି ଅକୁସଲୱିପାକ କୁସଲୱିପାକ କ୍ରିୟଭେଦେ ନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ସୋହି ଭେଦୋ ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତି ଇମିନାୱ ଗହିତୋତି । ସଙ୍ଗହଗାଥାୟଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନି ୱତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଭେଦେନ ସତ୍ତ, ପୁଞ୍ଞପାକାନି ୱତ୍ଥୁକିଚ୍ଚୱେଦନାଭେଦେନ ଅଟ୍ଠଧା, କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି କିଚ୍ଚଦ୍ୱାରଭେଦେନ ତୀଣୀତି ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ପୁଞ୍ଞପାକେସୁ ୱେଦନାଭେଦୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଇତରଥା ସନ୍ତୀରଣସ୍ସ ଅଭେଦୋ ସିୟା । ତଥା କ୍ରିୟାସୁ ଦ୍ୱାରଭେଦୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଭେଦୋ ସିୟାତି । ଟୀକାସୁପନ ସୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଅହେତୁକଚିତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

୪୦. ଇଦାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଅସୋଭଣନାମଂ ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନାନଞ୍ଚ ସୋଭଣନାମଂ ଥପେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ । ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନାନଞ୍ହି ସୋଭଣତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନଂ ଅସୋଭଣତା ଅୱୁତ୍ତାପି ସିଦ୍ଧା ହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ପାପାହେତୁକମୁତ୍ତାନୀତି ପାପେହି ଅହେତୁକେହିଚ ମୁତ୍ତାନି ଏକୂନସଟ୍ଠିଚିତ୍ତାନି । ଅଥୱା । ଏକନୱୁତିଚିତ୍ତାନିପି ସୋଭଣାନୀତି ୱୁଚ୍ଚରେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ପାପେହୀତି ଅକୁସଲେହି । ଅକୁସଲାନିହି ଅତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ସତ୍ତେ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତେୟେୱ ଅପାୟଂ ପାପେନ୍ତି । ତସ୍ମା ପାପାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେନ ପୁଞ୍ଞାନଂପି ସୁଗତିପାପନଟ୍ଠେନ ପାପତା ପସଙ୍ଗୋ ନିୱତ୍ତିତୋ ହୋତି । ନ ହି ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ପାପନେ ପାପନବ୍ୟାପାରୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି । ଲାମକଟ୍ଠେନୱା ତାନିୟେୱ ପାପାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ସୋଭଣେହି ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣଧମ୍ମେହି ୟୁତ୍ତିୟା ତତୋୟେୱ ଚ ସୟଂପି ସୋଭଗ୍ଗପତ୍ତିୟା ସୋଭଣାନୀତି ।

୪୧. ଇଦାନି ତାନି ସୋଭଣାନି ହୀନ ପଣୀତା ନୁକ୍କମେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋମନସ୍ସସହଗତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜାନାତୀତି ଞାଣଂ, ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ସମାସୋ । ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖାରୋ ଅସ୍ସାତି ଅସଙ୍ଖାରୋ । ସଂୱିଜ୍ଜତି ସଙ୍ଖାରୋ ଅସ୍ସାତି ସସଙ୍ଖାରୋ । ସପ୍ପୁରିସୁପନିସ୍ସ ୟାଦିକୋ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପକତିପଚ୍ଚୟଗଣୋ । ସୋହି ୟଦା ଦୁୱିଧେନ ସଙ୍ଖାରେନ ୱିନା କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଦା ଅସଙ୍ଖାରୋନାମ । ସୋୟେୱ ୟଦା ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସଙ୍ଖାରସହାୟଂ ଲଭିତ୍ୱାୱ ତଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଦା ସସଙ୍ଖାରୋନାମ । ଅସଙ୍ଖାରେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ। ସସଙ୍ଖାରେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସସଙ୍ଖାରିକନ୍ତି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଏତ୍ଥଚ ସୋମନସ୍ସାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅପିଚ ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସନସମ୍ପତ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମ ପଟିଗ୍ଗାହକ ସମ୍ପତ୍ତୀତି ଏୱମାଦି ସୋମନସ୍ସକାରଣଂ, ତବ୍ବିପରୀତଂ ଉପେକ୍ଖାକାରଣଂ । ୟାନିଚ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସଚ କାରଣାନିଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତାନି । ତାନିପି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି । ପଞ୍ଞା ସଂୱତ୍ତନିକ କମ୍ମୁପନିସ୍ସୟତା, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଲୋକୁପପତ୍ତିତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକତା, କିଲେସଦୂରତାଚ ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଂ । ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକତା, ଅମୋହଜ୍ଝାସୟତା, ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା । ସୁତଚିନ୍ତାପସୁତାତିପିୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟାନିଚଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ କାରଣାନି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତାନି । ତାନିପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ତବ୍ବିପରୀତଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତକାରଣଂ । ସଙ୍ଖାରକାରଣଂପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟାନିଚ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସଚ କାରଣାନି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତାନି । ତାନିପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି । ଇମେସଂପି ଉପ୍ପତ୍ତି ୱିଧାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ।

୪୨.ଅଟ୍ଠପୀତି ଏତ୍ଥ ପିସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ଇମେସଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞେହି ପକାରେହି ଅନେକୱିଧତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ । ଇମାନି ଅଟ୍ଠଚିତ୍ତାନି ଦସହି ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାୱତ୍ଥୂହି ଗୁଣିତାନି ଅସୀତି ହୋନ୍ତି । ପୁନ ତାନି ଛହି ଆରମ୍ମଣେହି ଗୁଣିତାନି ଚତ୍ତାରିସତାନିଚେୱ ଅସୀତି ଚ ହୋନ୍ତି । ପୁନ ତାନି ତୀହି କମ୍ମେହି ଗୁଣିତାନି ସହସ୍ସଂ ଚତ୍ତାରି ସତାନି ଚତ୍ତାଲୀସଂଚ ହୋନ୍ତି । ପୁନ ତାନି ତୀହି ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତେହି ଗୁଣିତାନି ଚତ୍ତାରି ସହସ୍ସାନି ତୀଣି ସତାନି ୱୀସତିଚ ହୋନ୍ତି । ତାନି ଇମାନି ସୁଦ୍ଧିକାନୀତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଥପେତବ୍ବାନି । ତତୋ ଏକଂ ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା କରୋନ୍ତସ୍ସ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେସହସ୍ସାନି ସତଂ ସଟ୍ଠିଚ ହୋନ୍ତି । ତଥା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନୀତି । ପୁନ ତତ୍ଥ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଚତୂହି ଅଧିପତୀହି ଗୁଣିତାନି ଅଟ୍ଠସହସ୍ସାନି ଛସତାନି ଚତ୍ତାଲୀସଂଚ ହୋନ୍ତି । ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନିପନ ୱୀମଂସାୱଜ୍ଜିତେହି ତୀହି ଅଧିପତୀହି ଗୁଣିତାନି ଛସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରିସତାନି ଅସୀତିଚ ହୋନ୍ତି । ପୁନ ତଦୁଭୟାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାନି ଦସସହସ୍ସଂ ପଞ୍ଚସହସ୍ସାନି ସତଂ ୱୀସତିଚ ହୋନ୍ତି । ପୁନ ତାନି ପୁବ୍ବେ ୱିସୁଂ ଥପିତେହି ସୁଦ୍ଧିକେହି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାନି ଦସସହସ୍ସଂ ନୱସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ସତାନି ଚତ୍ତାଲୀସଞ୍ଚ ହୋନ୍ତୀତି । ୟଂପନ ଟୀକାୟଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁଦ୍ଧିକାନିଚ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଚ ୱିସୁଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବାନି ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାଦୀହି ସମଂ ଗୁଣିତାନି ସତ୍ତରସ ସହସ୍ସାନି ଦ୍ୱେ ସତାନି ଅସୀତିଚ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

[୪୦] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

ସୁଦ୍ଧିକାନି ୱିସୁଂ ଅକତ୍ୱା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନିଏୱ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ତଥା ଗୁଣିତାନି ୱୀସ ସତାଧିକ ପନ୍ନରସ ସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ଇମାନି କାମାୱଚରକୁସଲାନି ନିଚ୍ଚଂ ସାଧିପତିକାନି ହୁତ୍ୱା ନିୟତାଧିପତିକାନିନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ନଚ ଇମାନି ଉପରି ମହଗ୍ଗତ କୁସଲାନି ୱିୟ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ୱିୟ ଚ ନିୟତା ଧିପତିକାନି ହୋନ୍ତୀତି । ଟୀକାନୟେନପନ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନିପି ୱୀମଂସାସହଗତାନୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି । ୟଥାୱା କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ କୁସଲାତିଏତ୍ଥ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନିପି କୋସଲ୍ଲେନ ନାନାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତେନ ଉପନିସ୍ସୟଞାଣେନ ସମ୍ଭୂତତ୍ତା କୁସଲାନି ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତି । ଏୱମିଧପି ତାନି ତେନେୱ ୱୀମଂସାଧିପତିଭୂତେନ ସମ୍ଭୂତତ୍ତା ୱୀମଂସାଧିପତେୟ୍ୟାନିପି ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ନ ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତାନି ୱିସୁଂ ଅକତାନି ସିୟୁନ୍ତି । ଏୱଂସନ୍ତେପି କାମକୁସଲାନିନାମ ଅଧିପତିୱିମୁତ୍ତାନି ଏୱ ବହୁତରାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ନସକ୍କା ସବ୍ବାନି କାମକୁସଲାନି ୱୀମଂସାଧିପତିମୂଲିକାନି ଭୱିତୁନ୍ତି ।

୪୩. କାମାୱଚରାନିଚ ତାନି କୁସଲାନି ଚିତ୍ତାନିଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ କୁସଲାନୀତି । ଆରୋଗ୍ୟଟ୍ଠେନ, ସୁନ୍ଦରଟ୍ଠେନ, ଛେକଟ୍ଠେନ, ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଟେନ, ସୁଖୱିପାକଟ୍ଠେନଚାତି । ରାଗାଦୟୋହି ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ରୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରୋଗାନାମ । ଅହିତଟ୍ଠେନ ଅସୁନ୍ଦରା ନାମ । ଅନିପୁଣଟ୍ଠେନ ଅଛେକାନାମ । ଗାରୟ୍ହଟ୍ଠେନ ୱଜ୍ଜାନାମ । ଅନିଟ୍ଠ ୱିପାକଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖୱିପାକାନାମ ହୋନ୍ତି । ଇମାନିପନ ତେହି ୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତା କୁସଲାନିନାମ ଅରୋଗାନି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତାଚ ସୁନ୍ଦରାନି ଛେକାନି ଅନୱଜ୍ଜାନି ସୁଖୱିପାକାନି ଚ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । କୁଚ୍ଛିତେ ପାପଧମ୍ମେ ସଲୟନ୍ତି ଚାଲେନ୍ତି କମ୍ପେନ୍ତି ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୀତି କୁସଲାନି। କୁଚ୍ଛିତେନୱା ଆକାରେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ସେନ୍ତି ଅନୁସେନ୍ତୀତି କୁସା । ରାଗାଦୟୋ । ତେ ଲୁନନ୍ତି ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି କୁସଲାନି । କୁସଂୱା ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାନଟ୍ଠେନ ତନୁକରଣଟ୍ଠେନ ଅନ୍ତକରଣଟ୍ଠେନୱା । କୁସେନ ଲାତବ୍ବାନୀତି କୁସଲାନି । କୁସାୱିୟ ହତ୍ଥପ୍ପଦେସଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ଲୁନନ୍ତୀତିୱା କୁସଲାନି । ଅପିଚ, କୁଚ୍ଛିତେ ପାପଧମ୍ମେ ସରନ୍ତି ହିଂସନ୍ତୀତି କୁସଲାନି । ରକାରସ୍ସ ଲକାରୋ । କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନୱା କୁସଲାନୀତି ।

୪୪.ମହାୱିପାକେସୁ ପଦତ୍ଥତୋ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ୱେଦନାଭେଦୋ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତାନିହି ଅତିଇଟ୍ଠେ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ୟଥାକ୍କମଂ ସୋମନସ୍ସେନ ଉପେକ୍ଖାୟ ଚ ୟୁତ୍ତାନୀତି । ସମ୍ପୟୋଗଭେଦୋ କମ୍ମୱସେନ ଜୱନୱସେନଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତାନିହି ବଲୱକମ୍ମେନ ଜନିତାନି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମେନ ଜନିତାନି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି । କଦାଚିପନ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତିକାଲେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତିହେତୁକଜୱନାନୁବନ୍ଧାନି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ଇତରଜୱନାନୁବନ୍ଧାନି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନୀତି । ସଙ୍ଖାରଭେଦୋପି କେହିଚି ଆଚରିୟେହି କମ୍ମୱସେନେୱ କଥିତୋ । ଅସଙ୍ଖାରିକକମ୍ମଜନିତାନି ଅସଙ୍ଖାରିକାନି । ସସଙ୍ଖାରିକକମ୍ମଜନିତାନି ସସଙ୍ଖାରିକାନୀତି । ସଙ୍ଗହକାରେନପନ ସନ୍ନିହିତପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତାନିହି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୁରିମଭୱେ ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ଞାତକାଦୀହି ତେନ ତେନ ପୟୋଗେନ ଉପଟ୍ଠାପିତାନି କମ୍ମାଦୀନି ଆରମ୍ମଣାନି ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନି ସସଙ୍ଖାରିକାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ତାଦିସେନ ପୟୋଗେନ ୱିନା ସୟମେୱ କମ୍ମବଲେନ ଉପଟ୍ଠିତାନି ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନି ଅସଙ୍ଖାରିକାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ତଦାରମ୍ମଣ କାଲେପନ ଅସଙ୍ଖାରିକଜୱନାନୁବନ୍ଧାନି ଅସଙ୍ଖାରିକାନିନାମ । ସସଙ୍ଖାରିକ ଜୱନାନୁବନ୍ଧାନି ସସଙ୍ଖାରିକାନି ନାମାତି । ଏତ୍ଥପି ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ୱିସଦ୍ଦୋ । ତେନ ଆରମ୍ମଣଛକ୍କ ହୀନତ୍ତିକୱସେନେୱ କାଲଦେସ ସନ୍ତାନାଦିୱସେନଚ ତେସଂ ଅନେକଭେଦତ୍ତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୟସ୍ମା ପନେତାନି ଦାନାଦିୱସେନ କାୟକମ୍ମାଦିୱସେନ ଛନ୍ଦାଦୀନି ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଚ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ତାନି ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାୱତ୍ଥୂନଂ କମ୍ମାଧିପତୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱଡ୍ଢନଂ ନଲଭନ୍ତୀତି ।

[୪୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଇମାନି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପନାଭାୱତୋ କମ୍ମଦ୍ୱାର ୱସେନ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅୱିପାକସଭାୱତୋଚ କମ୍ମୱସେନ ନପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ହେଟ୍ଠାହି କୁସଲେସୁ କମ୍ମତ୍ତିକୱସେନେୱ ୱଡ୍ଢନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନପନ ୱିସୁଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନ । କମ୍ମତ୍ତିକଞ୍ଚନାମ ତିୱିଧ କମ୍ମଦ୍ୱାର ୱସେନେୱ ସିଦ୍ଧନ୍ତି । ନନୁ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୟୋହି କାମାୱଚରକୁସଲେସୁ କମ୍ମଦ୍ୱାର କମ୍ମପଥ ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାୱତ୍ଥୁଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ଇଧ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା । ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତୋ ଅୱିପାକ ଧମ୍ମତୋ ତଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟାଚାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ସଚ୍ଚଂ । ତତ୍ଥ ପନ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତୋ କମ୍ମଦ୍ୱାର ଭେଦୋ ଇଧ ନତ୍ଥୀତି ଏତେନ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ମନୋକମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ଭେଦସ୍ସ ଅଭାୱଂ ୱଦତି । ଅୱିପାକଧମ୍ମତୋ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ଇଧ ନତ୍ଥୀତି ଏତେନ ଦସୱିଧସ୍ସ କମ୍ମପଥଭେଦସ୍ସ ଅଭାୱଂ ୱଦତି । ଇଧପନ କୁସଲେସୁପି କମ୍ମପଥଭେଦଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତିୱିଧକମ୍ମଦ୍ୱାର ଭେଦଭିନ୍ନଂ କମ୍ମତ୍ତିକମେୱ ଗହିତଂ । ତଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାପନା ଭାୱତୋ ତିୱିଧକମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନ ନପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧଂ । ୟଦିଚ ହେଟ୍ଠା କୁସଲେସୁପି ଦସୱିଧକମ୍ମପଥଭେଦୱସେନ ୱିସୁଂ ୱଡ୍ଢନଂ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଏୱଂସତି ଇଧପି ଅୱିପାକସଭାୱତୋ କମ୍ମପଥୱସେନ ନପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ।

୪୫. ମହାକ୍ରିୟଚିତ୍ତେସୁପି ମହାୱିପାକେସୁୱିୟ ଆରମ୍ମଣ ୱସେନେୱ ୱେଦେନାଭେଦୋ ଉପରି ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତ, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ, ଅସଙ୍ଖାରିକ, ସସଙ୍ଖାରିକଭେଦୋପନ ୟଥାରହଂ କୁସଲେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

[୪୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ତଥା ଅୱିଚାରେତ୍ୱା କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନଂପି କୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥାରହଂ ସୋମନସ୍ସ ସହଗତାଦିତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଇଚ୍ଚେୱଂ ସବ୍ବଥାପୀତି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ସହେତୁକ କାମାୱଚର କୁସଲ ୱିପାକ କ୍ରିୟ ଚିତ୍ତାନୀତି ଏତ୍ଥ ସହେତୁ କଗ୍ଗହଣଂ କୁସଲ ସଦ୍ଦ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଭୂତକଥନ ୱିସେସନଂ । ତେନେୱହି ତଂ କୁସଲଚିତ୍ତାନଂ ଚୂଳନିଗମେନ ଗହିତଂ । ୱିପାକ କ୍ରିୟ ସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧେପନ ବ୍ୟୱଚ୍ଛେଦକୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୪୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ସକ୍ଖରକଥଲିକଂପି ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବଂପି ତିଟ୍ଠନ୍ତଂପି ଚରନ୍ତଂପି ପସ୍ସତୀତି ସୁତ୍ତପଦେ ୱିୟ ଇଧ ୟଥାଲାଭ ୟୋଜନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସମେତି । ତତ୍ଥହି ସକ୍ଖରକଥଲିକଂନାମ ନଚରତୀତି ୟୁତ୍ତଂ । ଇଧପନ କୁସଲଂ ସହେତୁକଂ ନହୋତୀତି ନୟୁତ୍ତମେତନ୍ତି ।

୪୬. ସଙ୍ଗହଗାଥାୟଂ ୱେଦନା ଞାଣ ସଙ୍ଖାର ଭେଦେନାତି ୱେଦନାଭେଦେନ, ଞାଣଭେଦେନ, ସଙ୍ଖାରଭେଦେନଚ । ତତ୍ଥ ୱେଦନା ଭେଦେନାତି ୱେଦନାଭେଦସିଦ୍ଧେନ ଚିତ୍ତଭେଦେନ, ଞାଣଭେଦେନାତି ଞାଣୟୋଗା ୟୋଗସିଦ୍ଧେନଚିତ୍ତଭେଦେନ । ସଙ୍ଖାରଭେଦେନାତି ସଙ୍ଖାରେନ ୱିନା ସହଚ ପୱତ୍ତପଚ୍ଚୟଗଣଭେଦସିଦ୍ଧେନ ଚିତ୍ତଭେଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ହି ସମାସପଦାନଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ, ୟଦିଦଂ ସୁୱିଞ୍ଞାତାନଂ ନାନାପ୍ପକାରାନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ଅପ୍ପକେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଦୀପନସମତ୍ଥତାତି ।

[୪୪] ଏତେନ ୱିଭାୱନିୟଂ

ସୟଂ ଅଭିନ୍ନାନଂ ଞାଣସଙ୍ଖାରାନଂ ଭେଦୱଚନେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭେଦକର ଭାୱେ ଚ ଚୋଦନାୟ ଅନୋକାସତା ସାଧିତା ହୋତୀତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା । ସହେତୁ କାମାୱଚର ପୁଞ୍ଞପାକକ୍ରିୟା ୱେଦନାଞାଣସଙ୍ଖାରଭେଦେନ ୟଥାକ୍କମଂ ଛଚ ଦ୍ୱାଦସଚ ଚତୁୱୀସତି ଚ ମତାତି । ଏତ୍ଥଚ –

ୱେଦନାଞାଣସଙ୍ଖାର, ଭେଦେନେତାନି ଅଟ୍ଠଧା ।

ପୁଞ୍ଞପାକକ୍ରିୟାଭେଦା, ଚତୁୱୀସତିୱିଧା ମକା ତିପି ॥

ୱତ୍ତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅତ୍ଥଗତିଚ ୱିସଦା ହୋତି । ଉପରି ୱକ୍ଖ, ମାନାହିଚ ସଙ୍ଗହଗାଥାହି ସଦ୍ଧିଂ ସମେତୀତି ।

୪୭.କାମେତିଆଦି ସବ୍ବେସଂ କାମଚିତ୍ତାନଂ ସଙ୍ଗହଗାଥା । ତତ୍ଥ କାମେ କାମଭୂମିୟଂ ପାକାନି ସହେତୁକାହେତୁକୱସେନ ସବ୍ବାନି ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ତେୱୀସ । ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନି କୁସଲାକୁସଲଚିତ୍ତାନିଚ ୱୀସତି । କ୍ରିୟାଚ ସହେତୁକାହେତୁକୱସେନ ସବ୍ବାନି କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି ପନ ଏକାଦସ ହୋନ୍ତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଚତୁପ୍ପଞ୍ଞାସ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ସବ୍ବଥାତି ଚେତ୍ଥ ୱିସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନପି ଚତୁପ୍ପଞ୍ଞାସଏୱ । ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନପି ଚତୁପ୍ପଞ୍ଞାସ ଏୱାତିଆଦିନା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ।

[୪୫] ଏତେନ ୱିଭାୱନିୟଂ

ଇଧ ୱୁତ୍ତାନଂ କୁସଲାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋଗଧଭେଦୱସେନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା ପଟିସିଦ୍ଧା ହୋତି ।

[୪୬] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

କାମେ ଭୱେତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଭୱସଦ୍ଦୋ ହି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମେସୁ କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତେସୁଚ ୱିପାକ କଟତ୍ତାରୂପେସୁ ୱତ୍ତମାନୋ ଅଭିଧମ୍ମେ ଦିଟ୍ଠୋ । ନ ତଦଞ୍ଞେସୁ ନାମରୂପଧମ୍ମେସୂଥି । ଭୂମିପରିୟାୟୋଚ ଇଧ କାମସଦ୍ଦୋ । ଭୂମୀତିଚ ସହୋକାସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଧମ୍ମସମୂହୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି କାମେ କାମଭୂମିୟନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୱୋତିୱା ଭୂମିଏୱ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାଚାତି କତ୍ୱା । ଏସନୟୋ ପରତ୍ଥପୀତି ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ କାମଚିତ୍ତସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪୮. ଏୱଂ କାମଚିତ୍ତସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାନୁପ୍ପତ୍ତଂ ରୂପଚିତ୍ତସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତାସହିତନ୍ତିଆଦିମାହ । ୱିତକ୍କୋଚ ୱିଚାରୋଚ ପୀତିଚ ସୁଖଞ୍ଚ ଏକଗ୍ଗତାଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ । ତାହି ସହିତନ୍ତି ସମାସୋ । ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖେ କଗ୍ଗତା ସଙ୍ଖାତେନସମୁଦିତେନପଥମଜ୍ଝାନେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂକୁସଲଚିତ୍ତଂ ପଥମଜ୍ଝାନକୁସଲଚିତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନପଥମଂ, କେନଟ୍ଠେନଚ ଝାନନ୍ତି । ଆଦିତୋ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ପଥମଂ। କସିଣାଦିକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସଚ ଉପନିଜ୍ଝାୟନତୋ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଝାପନତୋ ଦୟ୍ହନତୋ ଝାନଂ। ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଏକଗ୍ଗତାଏୱ ସାତି ସୟୟୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସାହି ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତୋ ଏକୋ ଅଗ୍ଗୋକୋଟିକୋଟ୍ଠାସୋୱା ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ଥେନ ଏକଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତଥାପୱତ୍ତନେ ଆଧିପଚ୍ଚଗୁଣୟୋଗେନ ଏକଗ୍ଗତାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସାୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱିକ୍ଖିପିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ୟେୱାରମ୍ମଣେ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ଦୂରୀଭାୱେନ ସମ୍ମାଚ ଆଧିୟତି ଥପେତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ସମଭାୱଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାଭାୱାପାଦନେନ ସମଞ୍ଚ ଆଧିୟତି ଥପେତୀତି ଅତ୍ଥେନ ସମାଧୀତିଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସାୟେୱଚ ପାଳିୟଂ ଅୱିକ୍ଖେପୋ ଅୱିସାହାରୋ ସଣ୍ଠିତି ଅୱଟ୍ଠିତୀତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି । ୱିତକ୍କାଦୟୋପି ପନ ତସ୍ସା ସାତିସୟଂ ଉପକାରକତ୍ତା ଝାନନ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ୱିତକ୍କୋ ତାୱ ଚିତ୍ତଂ ଥିନମିଦ୍ଧୱସେନ ଓସକ୍କିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖମେୱ କରୋତି । ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନ ଲକ୍ଖଣୋହି ୱିତକ୍କୋ । ଥିନ ମିଦ୍ଧନୀୱରଣସ୍ସଚ ଉଜୁପ୍ପଟିପକ୍ଖୋତି । ୱିଚାରୋଚ ନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱସେନ ସଂସପ୍ପିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ଆରମ୍ମଣାନୁବନ୍ଧମେୱ କରୋତି । ଆରମ୍ମଣାନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ ହି ୱିଚାରୋ ପଞ୍ଞାପକତିକୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୀୱରଣସ୍ସଚ ଉଜୁପ୍ପଟିପକ୍ଖୋତି । ପୀତିଚ ଚିତ୍ତଂ ବ୍ୟାପାଦୱସେନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣେ ପରିତୁଟ୍ଠମେୱ କରୋତି । ଆରମ୍ମଣସଂପି ୟାୟନଲକ୍ଖଣା ହି ପୀତି । ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣସ୍ସଚ ଉଜୁପ୍ପଟିପକ୍ଖାତି । ତଥା ସୁଖଞ୍ଚ ନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱସେନ ଅୱୂପସମିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣେ ଲଦ୍ଧସାତଂ ଉପବ୍ରୂହିତଂ କରୋତି । ସାକଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ସୁଖଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସଚ ଉଜୁପ୍ପଟିପକ୍ଖନ୍ତି ।

ଉପେକ୍ଖାଚ ସନ୍ତସଭାୱତ୍ତା ସୁଖେଏୱ ସଙ୍ଗହିତାତି । ଏୱଂ କରୋନ୍ତାଚ ତେ ଧମ୍ମା ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ଏକଗ୍ଗଭାୱତ୍ଥାୟଚ ହୋନ୍ତି । ଏକଗ୍ଗଭାୱୋତିଚ ଏକଗ୍ଗତାୟେୱ । ସାଚ ଏକଗ୍ଗତା ତେହି ଧମ୍ମେହି ତଥା ଅନୁଗ୍ଗହିତା ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱତୀ ହୁତ୍ୱା ସୟଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱସେନ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ଚିତ୍ତୱିଧାୱନଂ ନୀୱାରେତ୍ୱା କସିଣନିମିତ୍ତାଦିକେ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଚଲଂ ଠତ୍ୱା ତଂଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାୟତି ଓଲୋକେତି । ତସ୍ମା ତେ ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମା ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନପି ଝାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି । ତେସୁଚ ତଥା ପୱତ୍ତମାନେସୁ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀକା ନୀୱରଣଧମ୍ମା ଓକାସଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ମନସ୍ମିଂପି ପରିୟୁଟ୍ଠିତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତି । ଝାପିତାନାମ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ପଚ୍ଚନୀକଜ୍ଝାପନଟ୍ଠେନପି ଝାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ଝାନ ମଗ୍ଗ ସମ୍ବୋଧିସଙ୍ଖାତେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ପଧାନଂ ହୋତି । ଅଙ୍ଗାନଂ ସମଗ୍ଗଭାୱେଏୱ ଅପ୍ପନାପତ୍ତିୱସେନ ଉପନିଜ୍ଝାୟ ନାଦି କିଚ୍ଚସଂସିଦ୍ଧିତୋ । ୟସ୍ମାଚ ଏତେ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିସୁଂୱିସୁଂ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତାପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଚଲପ୍ପୱତ୍ତି ସଙ୍ଖାତଂ ଏକମେୱ ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି । ତସ୍ମା ରଥଙ୍ଗାନଂ ସମୁଦାୟେଏୱ ରଥୱୋହାରୋୱିୟ ତେସଂ ସମୁଦାୟେଏୱ ଝାନ ୱୋହାରୋ ସିଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପରେପନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂପି ତେସଂ ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନାଦୀନି ୟଥାସକଂ କିଚ୍ଚାନିୟେୱ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚାନିନାମ ହୋନ୍ତୀତି ପଟ୍ଠାନେ ଝାନପଚ୍ଚୟଂ ପତ୍ୱା ସବ୍ବେପେତେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଝାନପଚ୍ଚୟଂ ସାଧେନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା ତେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂପି ଝାନାନିୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ୟଥାଚ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ସୀଲଂ ଦସଙ୍ଗିକଂ ସୀଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚସମୁଦିତାଦୀନି ତେସଂ ସୀଲାନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକା ଦିନାମଲାଭସ୍ସେୱ କାରଣାନି ହୋନ୍ତି । ନ ସୀଲଭାୱସ୍ସ । ନ ହି ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣାଦିକଂ ଏକଂପି ସମାନଂ ସୀଲଂନାମ ନ ହୋତୀତି । ଏୱମେୱଂ ଇଧପି ପଞ୍ଚସମୁଦିତାଦୀନି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକାଦି ଭାୱସ୍ସେୱ ପଥମଜ୍ଝାନାଦି ଭାୱସ୍ସେୱଚ କାରଣାନି । ନପନ ଝାନଭାୱସ୍ସାତି ନସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ଇତରଥା ଝାନପଚ୍ଚୟେ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚନିୟାନିୟେୱ ସିୟୁନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ସତିପି ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଫସ୍ସାଦୀହିପି ସହିତଭାୱେ ତେସଂ ତଥାୱିଧକିଚ୍ଚୱିସେସାଭାୱା ଇଧ ଅଗ୍ଗହଣନ୍ତିପି ସିଦ୍ଧଂ ନହୋତୀତି । ୱିଚାରପୀତିସୁଖେକଗ୍ଗତା ସଙ୍ଖାତେନ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନ କୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।

୪୯. ଏତ୍ଥ ସିୟା । କେନପନ ଇମେସଂ ଝାନାନଂ ଅଙ୍ଗଭେଦୋ କତୋତି । ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ କତୋତି । ୟୋହି ୱିତକ୍କସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସୀଭାୱଂ କତ୍ୱା ପୁନୱିତକ୍କେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି । ତସ୍ସ ୱିତକ୍କଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅୱିତକ୍କଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ସଣ୍ଠାତି । ତଦା ସୋ ତମେୱ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଭାୱତ୍ଥାୟ ଦଳ୍ହଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତେନ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସହେୱ ପୁନଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଅୱିତକ୍କଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ସା ଭାୱନାସୟଂ ୱିତକ୍କୟୁତ୍ତାପି ତେନ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ପରିଭାୱିତତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିରାଗ ଭାୱନାନାମ ହୋତି । ତସ୍ସା ଭାୱନାୟ । ବଲେନ ତଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜ ମାନଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସେସଜ୍ଝାନାଧିଗମେସୁପି ଏସେୱନୟୋତି । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ ତେସଂ ଝାନାନଂ ଅଙ୍ଗଭେଦୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥଚ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରଜ୍ଝାନା ଧିଗମନେ ପାଦକଭାୱତ୍ଥାୟ ପୁରିମପୁରିମଜ୍ଝାନସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଅୱସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ପଗୁଣଜ୍ଝାନଂ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝାସୟବଲେନପନ ଉତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନସଦିସଂ ନହୋତି । ପାଦକଜ୍ଝାନତୋହି ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୋୱ ବଲୱତରୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ଇଜ୍ଝତି ଭିକ୍ଖୱେ ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତାତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଉପରି ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି ।

୫୦. ଏତ୍ଥ ସିୟା । କସ୍ମା ଇଧ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ ନୱୁତ୍ତୋତି । ପାଳିୟମେୱ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । କସ୍ମାଚ ସୋ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତୋତି । ପଟିପଦା ଭେଦୱଚନେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତାତି । ତଥାହି ସବ୍ବେସଂପି ଲୋକିୟ ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନାନଂ ସୁଖପ୍ପଟିପଦଭାୱେ ସିଦ୍ଧେ ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିପଦଭାୱେଚ ସିଦ୍ଧେ ତେସଂ ସସଙ୍ଖାରିକଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତୀତି । କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ । ଅଟ୍ଠକଥାଦସ୍ସନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ -

ୟୋ ଆଦିତୋ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲମନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି । ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି । ୟୋ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ସୁଖେନ ଅକିଲମନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି । ତସ୍ସ ସୁଖାପଟିପଦା ହୋତୀତି ।

ତଥା ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନୀ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେସୁପୀତି । ଏତ୍ଥଚ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେ ଦୁକ୍ଖେନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନାତି ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପରୱାକ୍ୟେପି ସୁଖେ ନ ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅପ୍ପୟୋଗେନାତି ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନାତି ସଙ୍ଖାରପ୍ପୟୋଗସହିତେନ କାମାଦୀନୱଦସ୍ସନାଦିନା ପଚ୍ଚୟଗଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ସବ୍ବେସଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିପଦଜ୍ଝାନାନଂ ସସଙ୍ଖାରିକଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅପ୍ପୟୋଗେନାତି ସଙ୍ଖାରପ୍ପୟୋଗରହିତେନ ତେନେୱ ପଚ୍ଚୟଗଣେନ । ଏତେନ ସବ୍ବେସଂ ସୁଖପ୍ପଟିପଦଜ୍ଝାନାନଂ ଅସଙ୍ଖାରିକଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି । ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞଜ୍ଝାନାନଂପିହି ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିପଦଭାୱେ ସତି ସସଙ୍ଖାରିକତାୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଦନ୍ଧଭିଞ୍ଞଜ୍ଝାନାନଂପି ସୁଖପ୍ପଟିପଦଭାୱେ ସତି ଅସଙ୍ଖାରିକତାୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ୟଦିଏୱଂ ପଟିପଦାରହିତାନଂ ମଗ୍ଗ ସିଦ୍ଧଉପପତ୍ତିସିଦ୍ଧଜ୍ଝାନାନଂ କଥଂ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ ସିଦ୍ଧୋତି । ତେସଂପି ୱଳଞ୍ଜନକାଲେ ସମାପତ୍ତିପ୍ପଟିବନ୍ଧକାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସନ୍ନିହିତା ସନ୍ନିହିତୱସେନ ଦୁକ୍ଖସୁଖପ୍ପଟିପଦଭାୱସମ୍ଭୱୋ ହୋତିୟେୱାତି । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗସିଦ୍ଧଜ୍ଝାନଂନାମ ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାୟାନିକାନଂ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିଲାଭେନ ସହେୱ ସିଦ୍ଧଜ୍ଝାନଂ । ତଂ ଦୁୱିଧଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗସିଦ୍ଧଂ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସିଦ୍ଧନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମହାସମୟସୁତ୍ତେ ଆଗତାନଂ ପଞ୍ଚସତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଝାନଂ ହେଟ୍ଠିମ ମଗ୍ଗସିଦ୍ଧଂ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଝାନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସିଦ୍ଧଂ । ୟଂପି ଅନାଗାମୀନଂ ଅଜାନନ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ସତ୍ଥେନ ହନିତ୍ୱା ସହସା ମରନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ତଂପି ମଗ୍ଗସିଦ୍ଧଗତିକଂ । ୟୋପନ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୟୋ ଭାୱେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୂପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତସ୍ସ ତା ସମାପତ୍ତି ୟୋ ତତ୍ଥ ପାକତିକାଏୱ ହୋନ୍ତି । ଇଦଂ ଉପପତ୍ତିସିଦ୍ଧନ୍ତି । ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେପି ହି ଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନାନି ୱଳଞ୍ଜନକାଲେ ସନ୍ନିହିତପଚ୍ଚୟୱସେନ ନାନାପଟିପଦାୟୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି । ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିପ୍ପଟିପଦା ରହିତତ୍ତାୱା ଅସଙ୍ଖାରିକଜ୍ଝାନେସୁ ତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟାତି । ଅପିଚ, ନେତ୍ତିପାଳିୟଂ ସବ୍ବେସଂ ଲୋକିୟ ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧୀନଂ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ ସରୂପତୋୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ୟଥାହ-ଦ୍ୱେ ସମାଧୟୋ ସସଙ୍ଖାରୋ ସମାଧି ଅସଙ୍ଖାରୋ ସମାଧୀତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ସୁଖପ୍ପଟିପଦା ପୁବ୍ବକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞସମାଧୀନଂ ଅସଙ୍ଖାରଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିପଦା ପୁବ୍ବକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସସଙ୍ଖାରଭାୱୋଚ ୱୁତ୍ତୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ସବ୍ବେସଂ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଚିତ୍ତାନଂ ଅସଙ୍ଖାରିକ ସସଙ୍ଖାରିକୱସେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦୁୱିଧଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ୟସ୍ମାପନ ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୱୋହାରୋ ଅକୁସଲାନଂପି ସାଧାରଣୋ । ପଟିପଦାୱୋହାରୋପନ ୱିସେସେନ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମେସ୍ୱେୱ ପାକଟୋ । ମହଗ୍ଗତ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାଚ ଏକନ୍ତଂ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମାଏୱ । ତସ୍ମା ତେସଂ ଭେଦଂ ସଙ୍ଖାରୱସେନ ଅୱତ୍ୱା ପଟିପଦାୱସେନେୱ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣି ପାଳିୟଂପି ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

୫୧.[୪୭] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ସବ୍ବସ୍ସପି ଝାନସ୍ସ ପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରେନ ୱିନା କେୱଲଂ ଅଧିକାରୱସେନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅସଙ୍ଖାରିକନ୍ତିପି । ଅଧିକାରେନଚ ୱିନା କେୱଲଂ ପରିକମ୍ମାଭିସଙ୍କାରୱସେନେୱ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସସଙ୍ଖାରିକନ୍ତିପି ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତ ।ଲ । ଅସଙ୍ଖାରିକନ୍ତିପି ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଇଦଂ ତାୱ ନୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଇମସ୍ମିଂ ସଙ୍ଖାରଭେଦେ ସଙ୍ଖାରୋ ଏୱନାମ ହୋତି । କସ୍ମା, ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପକତିପଚ୍ଚୟ ଭୂତତ୍ତା, ତଥାହି ଲୋକେ ସାସନେଚ ସବ୍ବଂପି କୁସଲାକୁସଲ କମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେନ ପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରେନ ୱିନା ଉପ୍ପନ୍ନଂନାମ ନତ୍ଥି । ଅନ୍ତମସୋ ଆଲୋପଭିକ୍ଖାଦାନମତ୍ତଂପୀତି । ୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେନ ପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତପୁବ୍ବା ଭିସଙ୍ଖାରେନ ୱିନା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପକତିପଚ୍ଚୟଗଣେଏୱଅନ୍ତୋ ଗଧୋ ହୋତି । ଝାନାନିଚ ଲୋକିୟ ଲୋକୁତ୍ତର ଭୂତାନି ସବ୍ବାନି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେନ ପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନା ଭିସଙ୍ଖାରେନ ୱିନା ଉପ୍ପନ୍ନାନିନାମ ନତ୍ଥୀତି ସୋ ତେସଂ ପକତିପଚ୍ଚୟଗଣେସୁଏୱ ଅନ୍ତୋଗଧୋ ହୋତୀତି । ଇତରଥା ସବ୍ବଂପି କୁସଲାକୁସଲ କମ୍ମଂ ଅସଙ୍ଖାରିକଂ ନାମନତ୍ଥୀତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ।

[୪୮] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ଅଧିକାରେନଚ ୱିନା କେୱଲଂ ।ଲ । ସସଙ୍ଖାରିକନ୍ତିପି ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ନ ହି ଲୋକିୟଜ୍ଝାନାନିନାମ ଅଧିକାରେନ ୱିନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥି । କେୱଲଂପନ ପୁବ୍ବେ ସମଥକମ୍ମେସୁ କତାଧିକାରସ୍ସ ସୁଖପ୍ପଟିପଦଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅକତାଧିକାରସ୍ସପନ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିପଦଜ୍ଝାନନ୍ତି ଏୱମେୱ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ୟୋଚ ସମଥେ ଅକତାଧିକାରୋ । ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି । କତାଧିକାରସ୍ସସୁଖାତି । ଅପିଚ, ପୁରିମଭୱେ ସିଦ୍ଧଂ ଅଧିକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଧ ସଙ୍ଖାରଭେଦୱିଚାରଣାପି ନୟୁତ୍ତାଏୱ । କୁସଲକ୍ରିୟଜ୍ଝାନେସୁ ହି ସନ୍ନି ହିତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ତବ୍ବିଚାରଣା ୟୁତ୍ତାତି ।

[୪୯] ଏତ୍ତାୱତା

ଅଥୱାତିଆଦିକୋ ପଚ୍ଛିମ ୱିକପ୍ପୋପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ।

୫୨. ଏତ୍ଥ ଝାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦତୋ ପୁବ୍ବଂ ପଟିପଦାୟ ଖେତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛା ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଖେତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟାନଂ ସନ୍ନିହିତେନ କିଲମନ୍ତସ୍ସ ସତୋ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଭାୱନା ପଟିପଦା ଦୁକ୍ଖାନାମ ହୋତି । ଅକିଲମନ୍ତସ୍ସ ସୁଖା । ପଚ୍ଛାଚ ଦନ୍ଧଂ ଅପ୍ପନଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଭାୱନାଭିଞ୍ଞା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାନାମ ହୋତି । ଖିପ୍ପଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାନାମ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ପଚ୍ଛା ଦନ୍ଧଂୱା ଖିପ୍ପଂୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଝାନଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିପଦଂନାମ କରୋତି । ସୁଖାପନ ସୁଖପ୍ପଟିପଦଂନାମ କରୋତୀତି । ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନାଦୀସୁପନ ପୁରିମଜ୍ଝାନେ ନିକନ୍ତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସୁଖତାୱସେନ ପଟିପଦାଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋପନ ଏତରହି ଗହଟ୍ଠୋୱା ପବ୍ବଜିତୋୱା ପୁବ୍ବଭୱେ ଅକତାଧିକାରୋପି ଅନ୍ତରାୟିକଧମ୍ମମୁତ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତୋ ଛିନ୍ନପଲିବୋଧୋ ପହିତତ୍ତୋ ଝାନଂ ଭାୱେତି । ତସ୍ସ ଝାନଭାୱନା ନସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନତ୍ଥୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି । [କୁସଲଜ୍ଝାନଂ]

୫୩. ୱିପାକଜ୍ଝାନେ କାମକୁସଲଂ ଅପ୍ପନଂ ଅପତ୍ତଂ ମୁଦୁଭୂତଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତି । ପରିତ୍ତେସୁ ନାନାକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନେସୁଚ ହୀନେସୁପି ଅତ୍ତଭାୱେସୁଚ ୱିପଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ତଂ ଅତ୍ତନା ଅସଦିସଂପି ୱିପାକଂ ଜନେତି । ମହଗ୍ଗତକୁସଲଂପନ ଅପ୍ପନାପତ୍ତଂ ତିକ୍ଖଂ ବଲୱଂ ହୋତି । ଉଳାରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେ ଭୱଙ୍ଗଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ ୱିପଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ତଂ ସଦାପି ଅତ୍ତନା ସଦିସମେୱ ୱିପାକଂ ଜନେତି । ତେନେୱ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତି ସୁଖେକଗ୍ଗତା ସହିତନ୍ତିଆଦିନା ୱିପାକଂପି ସବ୍ବସୋ କୁସଲ ସଦିସମେୱ ଦସ୍ସେତି ।

[୫୦] ଅନନ୍ତରଭୱେୟେୱ ଫଲଦାନତ୍ତା ତଂ ଅତ୍ତନା ସଦିସମେୱ ୱିପାକଂ ଜନେତୀତିଚ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି କାମକୁସଲଂପି ସତ୍ତମଜୱନଂ ଅତ୍ତନା ସଦିସୱିପାକ ମେୱ ଜନେୟ୍ୟାତି । ୟସ୍ମାଚ କୁସଲମେୱ ନିରନୁସୟସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତଂ କ୍ରିୟଜ୍ଝାନଂ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା କ୍ରିୟଚିତ୍ତଂପି କୁସଲ ସଦିସମେୱ ଦସ୍ସେତି ।

୫୪.ପଞ୍ଚଧାତିଆଦିସଙ୍ଗହଗାଥା । ତତ୍ଥ ଝାନଭେଦେନାତି ପଥମଜ୍ଝାନାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ଝାନେହି ସମ୍ପୟୋଗଭେଦେନ । ରୂପାୱଚରମାନସଂ ଝାନଭେଦେନ ପଞ୍ଚଧା ହୋତି । ପଥମଜ୍ଝାନିକଂ, ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନିକଂ, ତତୀୟଜ୍ଝାନିକଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ, ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେୱ ପୁଞ୍ଞପାକକ୍ରିୟାଭେଦେନ ପଞ୍ଚଦସଧା ଭୱେତି ୟୋଜନା ।

[୫୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଝାନଭେଦେନାତି ଝାନଙ୍ଗେହି ସମ୍ପୟୋଗଭେଦେନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଅଞ୍ଞୋ ହି ଝାନଭେଦୋ । ଅଞ୍ଞୋ ଝାନଙ୍ଗଭେଦୋ । ତତ୍ଥ ପଥମଂ ଝାନଂ ଦୁତୀୟଂ ଝାନନ୍ତିଆଦିଝାନଭେଦୋ । ପଥମଜ୍ଝାନେ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି । ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନେ ଚତ୍ତାରୀତିଆଦି ଝାନଙ୍ଗଭେଦୋ । ତେସୁ ଇଧ ଝାନଭେଦୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ନ ଝାନଙ୍ଗଭେଦୋ । ଚିତ୍ତଞ୍ହି ଝାନଭେଦେ ନେୱ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ହୋତି । ନଝାନଙ୍ଗଭେଦେନ । ଝାନମେୱ ପନ ଝାନଙ୍ଗଭେଦେନ ପଞ୍ଚୱିଧନ୍ତି ।

[୫୨] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ପଞ୍ଚଧାତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ତିୱଙ୍ଗିକଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ପୁନ ଦୁୱଙ୍ଗିକନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଝାନମେୱ ହି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକାଦି ହୋତି । ନ ଚିତ୍ତନ୍ତି ।

ରୂପାୱଚର ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥଧୀପନା ।

୫୫. ଇଦାନି ୟଥାନୁପ୍ପତ୍ତଂ ଅରୂପଚିତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆକାସାନଞ୍ଚା ୟତନକୁସଲଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦି ମାହ । ତତ୍ଥ ଭୁସୋ କାସତି ଦିବ୍ବତୀତି ଆକାସୋ। ସୋ ହି ସୟଂ ସରୂପତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନୋପି ଚନ୍ଦସୂରିୟୋଭାସାଦୀନଂ ୱସେନ ଅତିୱିଜ୍ଜୋତମାନୋୱିୟ ଖାୟତୀତି । ନକସ୍ସତି ଛେଦନ ଭେଦନ ୱସେନ ନ ୱିଲେଖୀୟତୀତି ଅକାସୋ । ଅକାସୋଏୱ ଆକାସୋ ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସୋ ପନ ଅଜଟାକାସୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସୋ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସୋ ରୂପକଲାପପରିଚ୍ଛେଦାକାସୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଇଧ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ହି ଅନନ୍ତେନ ଅଜଟାକାସେନ ସହ ଏକୀଭୂତୋୱିୟ ହୋତି । ୟୋଗିନାଚ ଅନନ୍ତଭାୱେନ ଫରୀୟତି । ତସ୍ମା ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋତି ଆକାସାନନ୍ତୋ । ନାସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନ୍ତୋୱା ୱୟନ୍ତୋୱା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅନନ୍ତୋତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋୟେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ । ସକତ୍ଥେ ୟକାରେନ ସହ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୟଥା ପନ ଦେୱାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱତ୍ଥୁ ଦେୱାୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ଇଧପି ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପନାପତ୍ତସ୍ସ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ତଦେୱ ଆୟତନନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ଆକାସାନଞ୍ଚଂ ଆୟତନମସ୍ସାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ । ଚିତ୍ତଚେତସିକରାସି ।

ଆକାସାନଞ୍ଚା ୟତନନ୍ତି ଆକାସାନଞ୍ଚା ୟତନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସୱା ଚିତ୍ତ ଚେତ ସିକାଧମ୍ମାତି ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନେ ପୱତ୍ତଂ କୁସଲଚିତ୍ତନ୍ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନକୁସଲଚିତ୍ତଂ। ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂନାମ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଚିତ୍ତମେୱ । ତଂପନ ସୟଂ ଉପ୍ପାଦାଦି ଅନ୍ତୱନ୍ତଂପି ଅନନ୍ତସଞ୍ଞିତେ ଆକାସେ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନନ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୋଟ୍ଠାସତ୍ଥୋୱା ଅନ୍ତସଦ୍ଦୋ । ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପାଦାଦୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଏକଦେସେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ସକଲସ୍ସ ଫରଣୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣାୟ ଭାୱନାୟ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନନ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନନ୍ତସଞ୍ଞିତେୱା ଆକାସେ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନନ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ତଦାରମ୍ମଣାୟ ଭାୱନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅନନ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନନ୍ତସଞ୍ଞିତେୱା ଆକାସେ ଅତ୍ତନୋ ଫରଣାକାର ୱସେନପି ଅନନ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତଂ । ତମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚଂ ଆୟତନଂ ଅସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ। ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନ ସଙ୍ଖାତେ ଚିତ୍ତଚେତସିକରାସିମ୍ହି ପୱତ୍ତଂ କୁସଲଚିତ୍ତନ୍ତିସମାସୋ ।

ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସୱାଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସୱାଚିତ୍ତଚେତସିକାଧମ୍ମାତିହି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ।

[୫୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ ମହାଟୀକାୟଞ୍ଚ

‘‘ଦୁତୀୟା ରୁପ୍ପ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅଞ୍ଚିତବ୍ବଂ ପାପୁଣିତବ୍ବନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ’’ନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପାଳିୟା ନ ସମେତି ।

ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତଦେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଞାଣେନ ଫୁଟ୍ଠଂ ମନସିକରୋତି, ଅନନ୍ତଂ ଫରତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତୀତିହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ଚ ତଂୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏକନ୍ତେନ ଅନନ୍ତୱିସେସନୟୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ତମେୱ ଆକାସନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକସ୍ସ ନାମଂ । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତଂପି ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଅସ୍ସ ପଥମା ରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ଅକିଞ୍ଚନଂ । ଅକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଭାୱୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ। ପଥମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱୋ । ସୋ ହି ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ମନସିକାର ୱସେନ ତଂନାମଂ ଲଭତୀତି । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଆୟତନମସ୍ସାତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ନେୱସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଓଳାରିକ ସଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ନେୱତ୍ଥି ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ନେୱସଞ୍ଞଂ । ସୁଖୁମସଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ନଚ ନତ୍ଥି ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ନାସଞ୍ଞଂ, ନେୱସଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ ନାସଞ୍ଞଞ୍ଚାତି ନେୱସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞଂ ମଜ୍ଝେ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା, ଚିତ୍ତ ଚେତସିକରାସିଏୱ । ତମେୱ ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞାୟତନଂ । ତସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତଂ କୁସଲ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସମାସୋ । ଅଥୱା । ସଞ୍ଞାୟେୱ ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନେୱସଞ୍ଞାଚ ହୋତି । ସଙ୍ଖାରାୱସେସ ସୁଖୁମଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଅସଞ୍ଞାଚ ନହୋତୀତି କତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନା ସଞ୍ଞାନାମ, ସାୟେୱ ଆୟତନଂ, ତେନଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କୁସଲ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସମାସୋ । ଏତ୍ଥଚ ୟସ୍ମା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓଳାରିକେ ନୀୱରଣଧମ୍ମେ ୱିତକ୍କାଦିକେଚ ପଜହିତ୍ୱା ସେସଧମ୍ମେଚ ଭାୱନା ବଲେନ ଉପରୁପରି ସୁଖୁମଭାୱଂ ପାପେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ସୁଖୁମଟ୍ଠେନ ଲୋକିୟଧମ୍ମେସୁ ମୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଇମଂ ସମାପତ୍ତିଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ତସ୍ମା ଇଧ ଚିତ୍ତଂପି ନେୱଚିତ୍ତନାଚିତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଫସ୍ସୋପି ନେୱ ଫସ୍ସନାଫସ୍ସୋଏୱ ହୋତି, ତଥା ୱେଦନାଦୟୋପୀତି । ତସ୍ମା ଇଧସଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣଂ ଦେସନାସୀସମତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିପାକେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ପଥମାରୁପ୍ପକୁସଲ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ । ତଞ୍ଚ ଅତୀତାନନ୍ତରଭୱେ ପୱତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅକିଞ୍ଚନ ଭାୱୋଚ ତସ୍ସେୱ ନତ୍ଥି ଭାୱୋତି । କ୍ରିୟଚିତ୍ତେସୁ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମ କୁସଲଭୂତଂ କ୍ରିୟଭୂତଞ୍ଚ ଦୁୱିଧଂ ପଥମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅକିଞ୍ଚନଭାୱୋଚ ତସ୍ସେୱ ଦୁୱିଧସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୟେୱାତି ।

୫୬. ସଙ୍ଗହଗାଥାୟଂ ଆରମ୍ମଣପ୍ପଭେଦେନାତି ଆଲମ୍ବି ତବ୍ବାନଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ପଭେଦେନ । ଦୁୱିଧଂହି ଇଧ ଆରମ୍ମଣଚତୁକ୍କଂ, ଅତିମିକ୍କତବ୍ବ ଚତୁକ୍କଂ, ଆଲମ୍ବି ତବ୍ବ ଚତୁକ୍କଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପଥମାରୁପ୍ପେ ରୂପପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ ଭୂତଂ । କସିଣନିମିତ୍ତଂ ଅତିକ୍କମି ତବ୍ବଂନାମ । ତଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ଆକାସଂ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଂ ନାମ । ଦୁତୀୟାରୁପ୍ପେ ପଥମାରୁପ୍ପସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ଆକାସଂ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବଂନାମ । ପଥମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆଲମ୍ବି ତବ୍ବଂନାମ । ତତୀୟାରୁପ୍ପେ ତଂପଥମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବଂନାମ । ତସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଂନାମ । ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପେ ସୋ ନତ୍ଥି ଭାୱୋ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବଂ ନାମ । ତତୀୟାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆଲମ୍ବି ତବ୍ବଂ ନାମାତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଇମଂ ଆରୁପ୍ପମାନସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅତିକ୍କମି ତବ୍ବାନଂପି ଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି, ତଥାପି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟ ତନନ୍ତିଆଦିନା ଇଧ ଆଲମ୍ବିତବ୍ବାନଞ୍ଞେୱ ସରୂପତୋ ଗହିତତ୍ତା ତେସଂ ଭେଦେନ ଇମସ୍ସ ଭେଦୋ ପାକଟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆରୁପ୍ପମାନସଂ ଆଲମ୍ବଣପ୍ପଭେଦେନ ଚତୁଧା ଠିତଂ । ତଦେୱ ପୁଞ୍ଞପାକ କ୍ରିୟଭେଦେନ ଦ୍ୱାଦସଧା ଠିତନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ଅରୂପଚିତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

୫୭. ଇଦାନି ୟଥାନୁପ୍ପତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତର ଚିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୱତି ସନ୍ଦତି ଅନିୱତ୍ତଗମନୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ସୋତୋ, ଗଙ୍ଗାଦୀସୁ ଜଲପ୍ପୱାହୋ । ସୋହି ପଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱମହାସମୁଦ୍ଦା ଅନ୍ତରା ଅନିୱତ୍ତ ମାନୋ ସୱତି ସନ୍ଦତି ପୱତ୍ତତୀତି । ସୋତୋୱିୟାତି ସୋତୋ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ୟଥାହ-ୟୋଖୋ ଆୱୁସୋ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଲ । ସମ୍ମାସମାଧି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତାୱୁସୋ ସୋତୋତି । ଅୟଂପିହି ୟଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆନୁଭାୱଫରଣୱସେନ ୟାୱଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଅନ୍ତରା ଅନିୱତ୍ତମାନୋୟେୱ ହୁତ୍ୱା ସୱତି ସନ୍ଦତି ପୱତ୍ତତୀତି । ୟଥାହ -

ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ ୟାକାଚି ମହାନଦିୟୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ । ଗଙ୍ଗା, ୟମୁନା, ଅଚିରୱତୀ, ସରଭୂ, ମହୀ । ସବ୍ବା ତା ସମୁଦ୍ଦନିନ୍ନା ହୋନ୍ତି ସମୁଦ୍ଦପୋଣା ସମୁଦ୍ଦପବ୍ଭାରା । ଏୱମେୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ବହୁଲିକରୋନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନନିନ୍ନୋ ହୋତି ନିବ୍ବାନପୋଣୋ ନିବ୍ବାନ ପବ୍ଭାରୋତି ।

ଏତ୍ଥଚ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନାନଂ କିଲେସାନଂ ପୁନ ଅନୁପଗମନ ୱସେନ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅନୁକ୍କମେନ ପରିପାକଗମନୱସେନଚ ଅନିୱତ୍ତଗମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ -

ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ ଘଟୋ ନିକ୍କୁଜ୍ଜୋ ୱମତେୱ ଉଦକଂ । ନୋପଚ୍ଚାୱମତି । ଏୱମେୱଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ବହୁଲିକରୋନ୍ତୋ ୱମତେୱ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ । ନୋପଚ୍ଚାୱମତୀତି । ୟଥାଚାହ-ସୋତାପତ୍ତି ମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନପୁନେତି ନପଚ୍ଚେତି ନପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତିଆଦି ।

ୟଥାଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ପହୀନେପି କିଲେସେ ପୁନ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତିହେ ତୁକଭୂତାପି ପୁନ ଦ୍ୱିହେତୁକାହେତୁକଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟତୋ ତେ ଉପରିଭୱଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତାପି ପୁନ ଅପାୟେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି । ସୀଲୱନ୍ତାପି ପୁନ ଦୁସ୍ସୀଲା ହୋନ୍ତି । ସମାହିତାପି ପୁନ ଉମ୍ମତ୍ତକାୱା ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାୱା ହୋନ୍ତି । ପଞ୍ଞୱାପି ପୁନ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା ଏଳମୂଗା ହୋନ୍ତି । ନତଥା ଅରିୟା । ତେପନ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ କିଲେସେ ପୁନ ନଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂୱା ହେଟ୍ଠିମାରିୟ ଭାୱଂୱା ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅନୁକ୍କମେନ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପକ୍କଭାୱମେୱ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଆନୁଭାୱେନ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ସୋତୋତିନାମଂ ମୂଲପ୍ପଭୱଭୂତେ ତସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗେଏୱ ନିରୁଳ୍ହନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ସୋତସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଜ୍ଜନଂ ପାପୁଣନଂ ସୋତାପତ୍ତି । ସୋତାପତ୍ତିୟା ଅଧିଗମମାନୋ ମଗ୍ଗୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ । ଅଥୱା, ଧମ୍ମସୋତ ସମାପନ୍ନୋ ଅରିୟୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବେ ଅରିୟସନ୍ତାନଗତା ଲୋକିୟ ଲୋକୁତ୍ତରଭୂତା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଉପରି ସମ୍ବୋଧିପରା ୟନତାୱସେନ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନ ପରାୟନତାୱସେନଚ ଅନିୱତ୍ତ ଗତିୟା ପୱତ୍ତମାନା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ସୋତୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଂ ସୋତଂ ଆଦିତୋ ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି ଏତାୟ ପଟିପଦାୟାତି ସୋତାପତ୍ତି । ସୋତାପତ୍ତିଚ ସା ମଗ୍ଗୋଚାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ, ପଥମମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତାୟ ସୋତାପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତି ୟଙ୍ଗନ୍ତିହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗୋତିଚ ପଥୋ ଉପାୟୋ । ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗେତି, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗୀୟତି, କିଲେସେ ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ମଗ୍ଗୋତିଚ ୱଦନ୍ତି ।

[୫୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅରିୟମଗ୍ଗସୋତସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଜ୍ଜନଂ ଏତସ୍ସାତି ସୋତାପତ୍ତି । ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲେ ପୱତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି ଦିଟ୍ଠୋତି ।

[୫୫] ଏତେନ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋତି ଇଦଂପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ।

[୫୬] ଟୀକାସୁ ପନ

ସୋତାପତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ସୋତାପତ୍ତି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଚିତ୍ତସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧୋ ସୋତାପତ୍ତିସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି ପାଳିୟଂ ଦିଟ୍ଠୋତି ।

୫୮. ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସକିଂ ଇମଂଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ସକଦାଗାମୀ। ଦୁତୀୟଫଲଟ୍ଠୋ । ସୋ ହି ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକାମ ରାଗାନୁସୟତ୍ତା କାମଲୋକାଗମନ କିଲେସସବ୍ଭାୱେନ ତଂ ସଭାୱାନାତି ୱତ୍ତନତୋ ଉପରି ଭୱଗ୍ଗେ ଠିତୋପି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୁନ ଇମଂ କାମଧାତୁଂ ଆଗମନପ୍ପକତିକୋଏୱ ହୋତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଚତୁକ୍କନିପାତେ -

ଇଧ ସାରିପୁତ୍ତ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି ଅପ୍ପହୀନାନି ହୋନ୍ତି, ସୋ ଦିଟ୍ଠେୱଧମ୍ମେ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ସୋ ଅପରିହୀନୋ କାଲଂ କୁରୁମାନୋ ନେସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା ୟତନୁପଗାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଆଗାମୀ ହୋତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ସାରିପୁତ୍ତ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି ପହୀନାନି ହୋନ୍ତି, ସୋ ଦିଟ୍ଠେୱ ।ଲ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଅନାଗାମୀ ହୋତି ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଇମଂ କାମାୱଚର ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧ ଭାୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ କିଲେସଗତିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ପୁଗ୍ଗଲ ଗତିୱସେନ । ନ ହି ବ୍ରହ୍ମଭୂତା ସୋତାପନ୍ନ ସକଦା ଗାମିନୋ ପଟିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ହେଟ୍ଠିମଂପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । କୁତୋ କାମ ଲୋକଂ । କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ । ଅନୁସୟୟମକେ –

କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ରୂପଧାତୁଂ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ସତ୍ତଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି, କସ୍ସଚି ପଞ୍ଚଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି, କସ୍ସଚି ତୟୋ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତୀତି ୱତ୍ୱା ରୂପ ଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତେୱ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତୀତି ।

ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମୱାକ୍ୟେ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱସେନ ସତ୍ତ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚ । ଅନାଗାମିସ୍ସ ୱସେନ କୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମୱାକ୍ୟେପନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତାନଂ ସୋତା ପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମୀନଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ କାମଲୋକଂ ଗମନସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ କେୱଲଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ୱସେନ ସତ୍ତେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମହଦୟ ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ –

‘‘ରୂପାୱଚରେ ନିବ୍ବତ୍ତା ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ନପୁନ ଇଧା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି । ଏତେହି ଝାନଅନାଗାମିନୋ ନାମା’’ତି ଚ । ‘‘ନୱସୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତଅରିୟ ସାୱକାନଂ ତତ୍ରୁପ ପତ୍ତିପି ହୋତି ଉପରୂପପତ୍ତିପି । ନହେଟ୍ଠୁ ପପତ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂପନ ତତ୍ରୁପପତ୍ତିପି ହୋତି ଉପରୂପପତ୍ତି ହେଟ୍ଠୁପପତ୍ତିପୀ’’ତି ଚ ।

ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚଖୋ ଅନାଗମନଂ ମଗ୍ଗସହାୟେନ ଝାନାନୁଭାୱେନେୱ ସିଦ୍ଧଂ । ନମଗ୍ଗାନୁଭାୱେନାତି । ଏତ୍ଥଚ ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଇମଂ ମନୁସ୍ସଲୋକନ୍ତି ୱା ଇମଂ କାମାୱଚରଲୋକନ୍ତିୱା ଦ୍ୱିଧାପି ଅତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସତି ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଏତସ୍ସ ଦେୱଲୋକତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛିମସ୍ମିଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋପି ଚ ଆଗଚ୍ଛତୀତି । ପାଳିୟଂପନ ପଚ୍ଛିମତ୍ଥୋୱ ୱୁତ୍ତୋୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଅନାଗାମୀ ତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ସୋତାପନ୍ନସକଦା ଗାମିନୋ ତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି । ଏତ୍ଥଚ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଇମିନା ଇମଂ କାମାୱଚରଲୋକଂ ନ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନାଗାମୀତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଇମିନାପନ ଦ୍ୱେପି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ସକିଂ ପୁନ ଇମଂ କାମାୱଚରଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସକଦାଗାମିନୋତି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା, ନିରନ୍ତରୱାକ୍ୟେସୁ ଠିତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂଇତ୍ଥତ୍ତ ସଦ୍ଦାନଂ ନାନାତ୍ଥା ସମ୍ଭୱତୋ । ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସେଚ କଣ୍ଣକତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ -

ୟୋ ସୋ ମହାରାଜ ବ୍ରହ୍ମା ସବ୍ୟାପଜ୍ଝୋ, ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ଆଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତଂ । ୟୋସୋ ବ୍ରହ୍ମା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝୋ, ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ଅନାଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ।

ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ୟାପଜ୍ଝୋତି ଏତେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ସହ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଭୂତା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ତେହି ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଚେତସିକଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତଂ ବ୍ୟାପଜ୍ଝଂପି ଅପହୀନମେୱାତି ସବ୍ୟାପଜ୍ଝାନାମ । ଆଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଇମଂ କାମଲୋକଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୁନ ଆଗମନସୀଲୋ ଆଗମନପ୍ପକତିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତବ୍ବିପରୀତେନ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସୁପନ ଦ୍ୱୀସୁ ସକଦାଗାମୀସୁ ପୁରିମସ୍ସ ଅନଞ୍ଞସା ଧାରଣେନେୱ ସବ୍ବପଥମଂ ଅରିୟ ମଗ୍ଗ ସୋତାଧି ଗମନ ଗୁଣେନ ସୋତାପନ୍ନୋ ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁଗ୍ଗଲଗତିୱସେନ ପନେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଠିତାନଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମତାଦିଭାୱୋୱିୟ ସକଦାଗାମିଭାୱୋପି ନତ୍ଥି । ପଥମଦୁତୀୟଫଲଟ୍ଠାପିହି ତତ୍ଥ ଅନାଗାମିସଙ୍ଖ୍ୟମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ମା ସକଦାଗାମୀତି ଇଦଂ କାମଜାତିକା ନଂଏୱ ଦୁତୀୟଫଲଟ୍ଠାନଂ ସିଦ୍ଧଂ ନାମନ୍ତି କତ୍ୱା ତେସଂ କାମଲୋକେ ଏୱ ହେଟ୍ଠୁପରୁପପତ୍ତି ୱସେନ ସକିଂ ଆଗମନଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପାଳିୟଂପି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ନିଟ୍ଠା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମସ୍ସ କୋଲଂକୋଲସ୍ସ ଏକବୀଜିସ୍ସ ସକଦାଗାମିସ୍ସ ୟୋଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅରହାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ସୋପନ ଛବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ଇଧପତ୍ୱା ଇଧପରିନିବ୍ବାୟୀ, ତତ୍ଥ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଇଧପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀ, ତତ୍ଥ ପତ୍ୱା ଇଧ ପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଇଧପତ୍ୱା ତତ୍ଥନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଇଧ ପରିନିବ୍ବାୟୀ । ତତ୍ଥପତ୍ୱା ଇଧନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟୀତି । ତତ୍ଥ ଇଧ ପତ୍ୱା ଇଧ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଇଧ ମନୁସ୍ସଭୱେ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ଇଧମନୁସ୍ସ ଭୱେୟେୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଲଭିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନଧମ୍ମୋ । ତତ୍ଥ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ତସ୍ମିଂଦେୱଲୋକେ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେୟେୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଲଭିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନଧମ୍ମୋ । ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱାତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ୟେସଂ ପନ ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଇମଂ ମନୁସ୍ସଲୋକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ସୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଛଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ୱିଭାୱନିୟଞ୍ଚ

‘‘ପଞ୍ଚସୁ ସକଦାଗାମୀସୁ ପଞ୍ଚମକୋୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ହି ଇତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ସକିଂ ଇଧ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ମହାପରିନିବ୍ବାନ ସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମହାୱଗ୍ଗ ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥା ୟଞ୍ଚ ସୋପି ଛଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସକିଂ ଆଗମନଟ୍ଠେନ ଆଗତୋୟେୱ । ୟସ୍ମାଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାପି ୟାୱ ଉପରିମଗ୍ଗୋ ନାଗଚ୍ଛତି । ତାୱ ପଥମଫଲଟ୍ଠଭୂତା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁ ପରମତାୟଂୱିୟ ଦୁତୀୟଫଲଟ୍ଠଭୂତା ସକିଂ ଆଗମନପ୍ପକତିୟଂ ସଣ୍ଠିତାୟେୱ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଇଧ କୋଚି ଦୁତୀୟଫଲଟ୍ଠୋ ସକିଂ ଆଗମନଟ୍ଠେନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସକଦା ଗାମୀନାମ ନ ନହୋତୀତି ସବ୍ବୋପି ସୋ ଛବ୍ବିଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସକଦାଗାମିୟେୱନାମ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସକଦା ଗାମିସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ସୟଂ ଜନକଭୂତୋ ସକଦାଗାମୀନଂ ଜନେତବ୍ବଂ ଜନେତୀତି ଇଧ ଜନେତବ୍ବ ଜନକସମ୍ବନ୍ଧେନ ୱିସେସନ ୱିସେସିତବ୍ବତା ଞାୟାଗତା ଏୱ ହୋତି । ୟଥା ତିସ୍ସମାତା ଫୁସ୍ସମାତାତି ।

[୫୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ସାଞାୟାଗତାଏୱ ନହୋତି । ପୟୋଜନଂ ପନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି । ପୟୋଜନୱସେନ ଅୱିରୁଦ୍ଧା ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ତଥାଗମନାସମ୍ଭୱତୋ ଫଲଟ୍ଠୋୟେୱ ସକଦାଗାମୀନାମ । ତସ୍ସପନ କାରଣଭୂତୋ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନୋ ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗନ୍ତରାୱଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ଫଲଟ୍ଠେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋତି । ଏୱଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ’’ତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସମାସୋ ।

୫୯. ଓରବ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନଂ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୁନ ଇମଂ କାମଲୋକଂ ନ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନାଗାମୀ। ଏକନ୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକପରାୟନୋଏୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ କେୱଲଂ ଇମସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆନୁଭାୱୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପରିମଗ୍ଗ ୱିପସ୍ସନାୟ ପନ ଆଗତାୟ ସୋ ତସ୍ମିଂ ଠାନେୟେୱ ଅରହତ୍ତ ମଗ୍ଗପରାୟନୋପି ହୋତିୟେୱ । ଅନାଗାମିସ୍ସ ତତୀୟଫଲଟ୍ଠସ୍ସମଗ୍ଗୋ । ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ ।

୬୦. ମହପ୍ଫଲକାରିତାଗୁଣୟୋଗେନ ପୂଜାୱିସେସଂ ଅରହତୀତି ଅରହା। ଖୀଣାସୱୋ ଚତୁତ୍ଥଫଲଟ୍ଠୋ । ଅରହତୋ ଭାୱୋ ଅରହତ୍ତଂ, ଚତୁତ୍ଥଫଲଂ । ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ । ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତନ୍ତି ନିବ୍ବଚନଂ । ପିସଦ୍ଦେନ ପାଳିୟଂ ୱିଭତ୍ତେ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତପ୍ପଭେଦେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ତାୱ ପଥମମଗ୍ଗେ ଝାନନାମେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୱାରେସୁ ପଥମେ ସୁଦ୍ଧିକପଟିପଦାୱାରେଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକନୟାନଂ ୱସେନ ନୱଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ସୁଦ୍ଧିକସୁଞ୍ଞତାୟ ସୁଞ୍ଞତପ୍ପଟିପଦାୟ ସୁଦ୍ଧିକପ୍ପଣିହିତେ ଅପ୍ପଣିହିତପ୍ପଟିପଦାୟଚାତି ପଞ୍ଚସୁ ୱାରେସୁ ଦସନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ମଗ୍ଗସତିପଟ୍ଠାନାଦୀହି ଏକୂନୱୀସତିୟା ନାମେହି ୱୁତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ପଞ୍ଚସୁ ୱାରେସୂତି ୱୀସତିୟା ନାମେହି ୱୁତ୍ତେ ୱାରସତେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନୟସତାନଂ ୱସେନ ନୱଚିତ୍ତସତାନି ହୋନ୍ତି । ପୁନ ଚତୂହି ଅଧିପତୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ୱାରସତେସୁ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ନୟସତାନଂ ୱସେନ ତୀଣି ସହସ୍ସାନି ଛସତାନିଚ ହୋନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ପଥମମଗ୍ଗେ ନୟ ସହସ୍ସୱସେନ ଚତ୍ତାରିଚିତ୍ତସହସ୍ସାନି ପଞ୍ଚଚିତ୍ତ ସତାନିଚ ହୋନ୍ତି । ତଥା ସେସମଗ୍ଗେସୁପୀତି ଏୱଂ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ନୟ ସହସ୍ସାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ମଗ୍ଗ ଚିତ୍ତ ସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ସଚ୍ଚସତିପଟ୍ଠାନ ୱିଭଙ୍ଗେସୁ ପନ ୱୀସତିନୟ ସହସ୍ସାନଂ ୱସେନ ନୱୁତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତସହସ୍ସାନି । ମଗ୍ଗୱିଭଙ୍ଗେ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ନୟ ସହସ୍ସାନଂ ୱସେନ ସତସହସ୍ସଂ ଛବ୍ବୀସତିସହସ୍ସାନି ଚ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁପନ ନୟଭେଦାଏୱ ୱୁତ୍ତା । ନଚିତ୍ତ ଭେଦାତି ।

[୫୮] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

ପିସଦ୍ଦେନ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତଂ ସଟ୍ଠିସହସ୍ସଭେଦଂ ନୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଇମସ୍ମିଂ କୁସଲନିଗମେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସୋହି ସଟ୍ଠିସହସ୍ସଭେଦୋ ନୟୋ ୱିପାକଟ୍ଠାନେଏୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତୋତି ।

[୫୯] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ପଟିପଦାଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା କେୱଲଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ଅପ୍ପଣିହି ତୋତି ଦ୍ୱିଧା ୱିଭତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନୟୁଜ୍ଜତି ।

ପାଳିୟଞ୍ହି ପଟିପଦାଭେଦୋ ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ଆଗତୋତି । ନଚ ଆଦିମ୍ହି ସୁଞ୍ଞତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋତି ଦ୍ୱିଧା ୱିଭତ୍ତୋ ନିରନ୍ତରୱାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ।

[୬୦] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ସୁଞ୍ଞତୋ ଏକୋ ନୟୋ, ଅପ୍ପଣିହିତୋ ଏକୋ, ପଟିପଦା ୱିସିଟ୍ଠା ସୁଞ୍ଞତା ଚତ୍ତାରୋ, ଅପ୍ପଣିହିତା ଚତ୍ତାରୋତି କତ୍ୱା ଦସନୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଏୱଂ ଝାନ ନାମେନ ଦସଧା ୱିଭତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ନ ହି ସୁଞ୍ଞତାଦୟୋ ଇଧ ନୟାନାମ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପନ ଏକେ କସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକନୟାଏୱ ଇଧ ନୟାନାମାତି । ଏତେନ ତଥା ମଗ୍ଗସତିପଟ୍ଠାନିଚ୍ଚାଦିକଂପି ସବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତୀତି । [ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ]

୬୧. ଫଲଚିତ୍ତେ ଫଲନ୍ତି ୱିପାକଭୂତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକ ମଗ୍ଗୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହୋୱା । ସୋତାପତ୍ତିୟା ଅଧିଗତଂ ଫଲଂ । ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥୱା ପରିୟାପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତି ଫଲ ଚିତ୍ତଂ । ଏସନୟୋ ଦୁତୀୟତତୀୟେସୁପି । ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ଫଲଞ୍ଚାତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ। ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂୱା ପରିୟାପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ନିରୁତ୍ତି ।

୬୨. ସଙ୍ଗହଗାଥାୟଂ ଚତୁମଗ୍ଗପ୍ପଭେଦେନାତି ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧାନଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗାନଂ ପଭେଦେନ । କସ୍ମାପନ ତେ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପତ୍ତବ୍ବାତି । ୱୁଚ୍ଚତେ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେ ତାୱ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ମୁଦୂନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଏୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅଞ୍ଞେପନ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦେପି ତନୁଭୂତେପି କାତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ଦୁତୀୟମଗ୍ଗେ ତାନି ଥୋକଂ ପଟୂନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୋ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦେ ତନୁଭୂତେ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ପନ ନସକ୍କୋହିୟେୱ । ତତୀୟମଗ୍ଗେ ତାନି ପଟୁତରାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୋ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ରୂପାରୂପ ରାଗମାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାୱିଜ୍ଜାୟୋପନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନସକ୍କୋତିୟେୱ । ଚତୁତ୍ଥ ମଗ୍ଗେପନ ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଟୁତମାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୋ ତାଚ ଅଞ୍ଞେଚ ସବ୍ବେପି ପାପଧମ୍ମେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଏୱଂ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତମାନାଏୱ ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତ୍ତା ତେ ମଗ୍ଗା ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପତ୍ତବ୍ବା ହୋନ୍ତୀତି । କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଚତୁମଗ୍ଗପ୍ପଭେଦେନ ଚତୁଧା ମତଂ । ପାକଂପି ତସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଫଲତ୍ତା ତଥା ଚତୁଧାମତଂ । ଇତି ଅନୁତ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଧା ମତନ୍ତି ୟୋଜନା । ନତ୍ଥି ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରଂ ଅଧିକଂ ଏତସ୍ସାତି ଅନୁତ୍ତରଂ।

୬୩. କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ କ୍ରିୟଚିତ୍ତଂନାମନ ଗହିତନ୍ତି, କ୍ରିୟାନୁତ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱାତି, କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଅଭାୱୋତି । ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତାତି । ୟଦି ହି ତଂ ଲୋକିୟକୁସଲଂୱିୟ ନାନାକ୍ଖଣେସୁ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ତଦା ନିରନୁସୟସନ୍ତାନେପି ପୱତ୍ତିତ୍ୱା କ୍ରିୟା ନୁତ୍ତରଂନାମ ସିୟାତି । କସ୍ମାପନ ତଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକମେୱ ହୋତୀତି । ମଗ୍ଗସ୍ସ ମହାନୁଭାୱତ୍ତାତି । କଥଞ୍ଚ ମହାନୁଭାୱୋତି । ୱୁଚ୍ଚତେ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋହି ନାମ ସକିଂ ପୱତ୍ତମାନୋୟେୱ ଅତ୍ତନା ପହାତବ୍ବେ କିଲେସେ ପୁନ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେତ୍ୱା ପଜହତି । ଅୟମସ୍ସ ଏକୋ ଆନୁଭାୱୋ । ୱିପାକଞ୍ଚ କୁସଲକ୍ରିୟଜୱନଂୱିୟ ଜୱନକିଚ୍ଚ ୟୁତ୍ତଂ ୟଦା କଦାଚି ସମାପଜ୍ଜନକ୍ଖମଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଜନେତି । ଅୟମସ୍ସ ଦୁତୀୟୋ ଆନୁଭାୱୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ କିଲେସପ୍ପହାନତ୍ଥାୟପି ପୁନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବକିଚ୍ଚଂନାମ ନତ୍ଥି । ତଥା ସମାପତ୍ତି ଅତ୍ଥାୟପୀତି । ସଚେପି ହି କୋଚି ଅହଂ ଫଲଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛାମି । ପୁବ୍ବେ ଲଦ୍ଧଂ ମଗ୍ଗମେୱ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ପରିକମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟ । ତଦା ପୁବ୍ବେ ସକିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧମଗ୍ଗଚେତନାନୁଭାୱେନ ଫଲଚିତ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ନ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ । କସ୍ମା, ଅପ୍ପଟିବାହି ୟାନୁଭାୱତ୍ତା ମଗ୍ଗସ୍ସ । ଅୟଞ୍ହି ମଗ୍ଗାନୁଭାୱୋନାମ କେନଚି ଛନ୍ଦେନ ୱା ୱସେନୱା ଅଜ୍ଝାସୟେନୱା ପରିକମ୍ମେନୱା ପଟିବାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋୟେୱ ହୋତୀତି ।

୬୪.ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲାନେୱନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବେସଂ ଚତୁବ୍ଭୂମକ ଚିତ୍ତାନଂ ଜାତିୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ । ଏୱଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅକୁସ ଲାନି ଦ୍ୱାଦସେୱହୋନ୍ତି । କୁସଲାନି ଏକୱୀସତିଏୱ । ୱିପାକାନିଛତ୍ତିଂ ସେୱ । କ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି ୱୀସତିଏୱାତି ଟୀକାୟଂ ୟୋଜୀୟତି । କେଚିପନ କୁସଲାନଂ ୱିପାକାନଞ୍ଚ ଉପରିୱଡ୍ଢମାନତ୍ତାଏୱସଦ୍ଦଂ ଆଦିଅନ୍ତପଦେସ୍ୱେୱ ୟୋଜେସୁଂ । ଚତୁପଞ୍ଞାସଧାତିଆଦି ଭୂମିୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ । କାମେପରିୟା ପନ୍ନାନି ଚିତ୍ତାନି ଚତୁପଞ୍ଞାସଧା ଈରୟେ କଥେୟ୍ୟ । ରୂପେ ପନ୍ନରସ । ଅରୂପେ ଦ୍ୱାଦସ । ତଥା ଅନୁତ୍ତରେ ପରିୟାପନ୍ନାନି ଚିତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠଧା ଈରୟେତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ଅନୁତ୍ତରେତି ଲୋକୁତ୍ତର ଭୂମିୟଂ । ସା ପନ ଦୁୱିଧା ସଙ୍ଖତଭୂମି, ଅସଙ୍ଖତଭୂମୀତି । ସଙ୍ଖତାପି ଚତୁବ୍ବିଧା । ୟଥାହ –

ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି ପଥମାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟା ।ଲ । ଦୁତୀୟାୟ ।ଲ । ତତୀୟାୟ ।ଲ । ଚତୁତ୍ଥାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟାତି ।

ତତ୍ଥ ଭୂମୀତି ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଥମମଗ୍ଗଫଲୟୁ ଗଳଂୱା ପଥମଭୂମି ।ଲ । ଚତୁତ୍ଥ ମଗ୍ଗଫଲ ୟୁଗଳଂ ଚତୁତ୍ଥଭୂମୀତି ଏୱଂପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଅତ୍ଥତୋପନ ରାଗତ୍ତୟପରିଗ୍ଗହୱିମୁତ୍ତିୟା ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନତା ସଙ୍ଖାତେନ ଅୱତ୍ଥା ୱିସେସେନ ୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୱିସେସୋ । ସୋଚ କିଲେସପ୍ପହାନ ୱିସେସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଜାତୋତି ।

[୬୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଇତରଭୂମିୟୋୱିୟ ଲୋକୁତ୍ତରଭୂମିନାମ ୱିସୁଂ ନତ୍ଥି । ନୱ ୱିଧଧମ୍ମସମୂହୋଏୱ ତେସଂ ଭୂମିପରିୟାୟୋତି କତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତ୍ଥଚି ଅପରିୟାପନ୍ନାନି ନୱୱିଧଲୋକୁତ୍ତର ଧମ୍ମସମୂହେକଦେସଭୂତାନି ରୁକ୍ଖେ ସାଖା ତ୍ୟାଦୀସୁ ୱିୟ ଅନୁତ୍ତରେ ଚିତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି । ତଂ ନୟୁଜ୍ଜତି ।

ଦୁୱିଧାହି ଭୂମି ଅୱତ୍ଥାଭୂମି, ଓକାସଭୂମୀତି । ତତ୍ଥ ଅୱତ୍ଥା ଭୂମିଏୱ ନିପ୍ପରିୟାୟଭୂମି । ନ ଇତରା । ସା ହି ଓକାସଭୂମିନାମ ଧମ୍ମାନଂ ତଂ ତଂ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୱସେନେୱ ସିଦ୍ଧାତି । ତଂ ତଂ ଅୱତ୍ଥା ୱିସେସୋତିଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ କାମାୱଚରତାଦି ଅୱତ୍ଥା ୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅପିଚ ଏକତ୍ତିଂସଭୂମିୟୋପି କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ହୀନପଣୀତଓଳାରିକସୁଖୁମତା ସଙ୍ଖାତେହି ଅୱତ୍ଥାୱିସେସେହିଏୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ।

୬୫. ଏୱଂ ଚତୁବ୍ଭୂମକ ଚିତ୍ତାନି ସଙ୍ଖେପତୋ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ପୁନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଇତ୍ଥନ୍ତିଆଦିଗାଥମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା । ଅଥୱାପନ ଇତ୍ଥଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଏକୁନନୱୁତିପ୍ପଭେଦଂ ମାନସଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକୱୀସସତଂ କତ୍ୱା ୱିଚକ୍ଖଣା ପଣ୍ଡିତା ୱିଭଜନ୍ତୀତି ।

[୬୨] ଟୀକାସୁ ପନ

ଗାଥାୟ ପୁବ୍ବଦ୍ଧଂ ପୁରିମଗାଥାନଂ ନିଗମନଂ କତ୍ୱା ଅପରଦ୍ଧମେୱ ଆରବ୍ଭନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ୟୋଜେନ୍ତି । ତଂ କଥମେକୂନ ନୱୁତିୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକୱୀସସତଂ ହୋତୀତି ଇମିନା ନସମେତୀତି ।

ଇଦାନି ତଂ ଏକୱୀସସତୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କଥଂ ।ଲ । ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତି ସୁଖେକଗ୍ଗତା ସହିତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଥମଜ୍ଝାନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକେନ ପଥମଜ୍ଝାନେନ ୟୁତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ପଥମଜ୍ଝାନସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ । ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସମାସୋ ।

[୬୩] ଟୀକାସୁ ପନ

‘‘ପଥମଜ୍ଝାନଞ୍ଚ ତଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ୟୋଜେନ୍ତି । ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ନ ହି ଝାନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ନଚ ଚିତ୍ତଂ ଝାନଂ । ଅଞ୍ଞଞ୍ହି ଝାନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ।

[୬୪] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଝାନଙ୍ଗୱସେନ ପଥମଜ୍ଝାନ ସଦିସତ୍ତା ପଥମଜ୍ଝାନଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ନ ହି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ପଥମଜ୍ଝାନସଦିସଟ୍ଠେନ ପଥମଜ୍ଝାନସଞ୍ଞଂ ଲଭତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଞ୍ହି ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଭାୱେନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପଥମଜ୍ଝାନଂନାମ ହୋତୀତି । ଇଦଞ୍ହି ଝାନଂନାମ ଲୋକିୟଂୱା ହୋତୁ ଲୋକୁତ୍ତରଂୱା । ୟଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ହୋତି । ତଂ ସୟମେୱ ପଥମଜ୍ଝାନନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ । ୟଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ । ତିୟଙ୍ଗିକଂ । ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ । ପୁନ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ । ତଂ ସୟମେୱ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନନ୍ତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି । ଲୋକୁତ୍ତରେୱା ଦୁତୀୟାଦିଭାୱସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୱସେନ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୬୫] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ସଦିସଭାୱେନେୱ ଲୋକୁତ୍ତରେ ତେସଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକାଦୀନଂ ଝାନ ୱୋହାରସିଦ୍ଧତାଦୀପନତ୍ଥଂ । ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେସୁ ହି ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ତଂ ତଂ ଝାନସଦିସତ୍ତା ୱିତକ୍କାଦିଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା ପଥମଜ୍ଝାନାଦି ୱୋହାରଂ ଲଭନ୍ତା ପଚ୍ଚେକଂ ପଞ୍ଚଧା ୱିଭଜନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ନୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ନ ହି ମଗ୍ଗା ପଥମଜ୍ଝାନାଦି ୱୋହାରଂ ଲଭନ୍ତି । ଅଞ୍ଞୋ ହି ମଗ୍ଗୋ, ଅଞ୍ଞଂ ଝାନନ୍ତି । ଅପିଚ, ୟଦି ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚନୀକଜ୍ଝାପନଟ୍ଠେନଚ ଝାନଂନାମ ସିୟା । ତଦା ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନାନିଏୱ ସାତିସୟତୋ ଝାନାନିନାମ ସିୟୁଂ । ନ ଇତରାନି । ତାନି ହି କସିଣାଦିନିମିତ୍ତମତ୍ତଂ ଉପେଚ୍ଚ ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତି । ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନମତ୍ତେନ ଝାପେନ୍ତି । ଲୋକୁତ୍ତରାନିୟେୱପନ ଅତିଗମ୍ଭୀରଂ ଅଭିଦୁଦ୍ଦସଂ ନିବ୍ବାନଂ ଉପେଚ୍ଚ ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତି । ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେଚ ସମୂଲେ ସାନୁସୟେ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ଝାପେନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ଅପ୍ପନାଝାନାନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଭାୱୋନାମ ପକତିୟା ଏୱ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ନ ପଥମଜ୍ଝାନିକେସୁ ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପାଦକଜ୍ଝା ନାଦିନା ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ କିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ଚତୁରଙ୍ଗିକାଦି ଭାୱୋ ପନ ତେନ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ୱିନା ନ ସିଜ୍ଝତି । ଅସତିହି ତସ୍ମିଂ ସବ୍ବଂପି ଝାନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକମେୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଲୋକିୟଜ୍ଝାନେସୁ ଆଦିକମ୍ମିକକାଲେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁତୀୟାଦିକସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରଭୂତା ଭାୱନା ସୟଂ ୱିତକ୍କାଦିୟୁତ୍ତା ସମାନାପି ୱିତକ୍କାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଞ୍ଞାଣେନଚେୱ ଇଦାନି ଅୱିତକ୍କଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମି, ଇଦାନି ଅୱିଚାରଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ଏୱମାଦିନା ପୱତ୍ତେନ ଅଜ୍ଝାସୟ ୱିସେସେନଚ ୟୁତ୍ତତ୍ତା କାଚି ୱିତକ୍କୱିରାଗଭାୱନାନାମ ହୋତି । କାଚି ୱିଚାର ୱିରାଗଭାୱନା ନାମ । କାଚି ପୀତିୱିରାଗଭାୱନା ନାମ । କାଚି ସୁଖୱିରାଗଭାୱନାନାମ । କାଚୀ ରୂପୱିରାଗଭାୱନାନାମ । ଅସଞ୍ଞିଗାମୀନଂ ପନ ସଞ୍ଞାୱିରାଗଭାୱନାନାମ ହୋତି । ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଝାନଂ ଅୱିତକ୍କଂୱା ଅୱିଚାରଂୱା ଅପ୍ପୀତିକଂୱା ଉପେକ୍ଖାସହ ଗତଂୱା କାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଝାନେସୁ ୱସୀଭୂତକାଲେପନ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଞ୍ଞାଣେନ ୱିନା କେୱଲଂ ଅଜ୍ଝାସୟମତ୍ତେନ ୟଂୟଂ ଝାନଂ ଇଚ୍ଛତି । ତଂ ତଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତିୟେୱ । ଏୱମେୱଂ ଇଧପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପଚାରଭୂତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନି ୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତା ଭାୱନା ସୟଂ ୱିତକ୍କାଦିୟୁତ୍ତା ସମାନାପି ନାନାସତ୍ତିୟୁତ୍ତା ହୋତି । କାଚି ୱିତକ୍କୱିରାଗଭାୱନାନାମ । କାଚି ୱିତକ୍କୱିଚାରୱିରାଗଭାୱନା ନାମ । କାଚି ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତି ୱିରାଗଭାୱନାନାମ । କାଚି ୱିତକ୍କୱି ଚାରପୀତିସୁଖୱିରାଗଭାୱନାନାମ । ତତ୍ଥ ୟା ୱିତକ୍କଂ ୱିରାଜେତୁଂ ଅତିକ୍କାମେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସା ୱିତକ୍କୱିରାଗଭାୱନାନାମ । ଏସ ନୟୋ ସେସାସୁପୀତି ।

୬୬. କସ୍ସପନ ବଲେନ ସା ୱିପସ୍ସନା ନାନାସତ୍ତି ୟୁତ୍ତା ହୋତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ପାଦକଜ୍ଝାନବଲେନାତି ଏକୋ ଥେରୱାଦୋ । ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନ ବଲେନାତି ଏକୋ । ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟ ବଲେନାତି ଏକୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଝାନଂ ତସ୍ସା ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକତ୍ଥାୟ ଆସନ୍ନେ ସମାପଜ୍ଜୀୟତି । ତଂତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂନାମ । ତଂଚେ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନା ପାକତିକାଏୱ । ସଚେ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନଂ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନା ୱିତକ୍କୱିରାଗସତ୍ତିୟୁତ୍ତା ହୋତି । ମଗ୍ଗେ ଅୱିତକ୍କଂ ଝାନଂ ନିୟାମେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପି ପାଦକଜ୍ଝାନେସୂତି ଅୟଂ ପାଦକୱାଦୋ । ପାଦକଜ୍ଝାନେ ସତି ତଂସଦିସମେୱ ମଗ୍ଗେ ଝାନଂ ହୋତି । ଅସତିପନ ମଗ୍ଗେ ପଥମଜ୍ଝାନମେୱ ହୋତି । ସମ୍ମସି ତଜ୍ଝାନଂୱା ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୋୱା ମଗ୍ଗେ ଝାନଙ୍ଗଂ ନିୟମେତୁଂ ନସକ୍କୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି । ପାଦକଜ୍ଝାନେ ସତି ତଂୱା ଅଞ୍ଞଂୱା ୟଂୟଂ ଝାନଂ ସମ୍ମସୀୟତି । ତଂଚେ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନା ପାକତି କାଏୱ । ସଚେ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନଂ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନା ୱିତକ୍କୱିରାଗସତ୍ତି ୟୁତ୍ତା ହୋତି । ମଗ୍ଗେ ଅୱିତକ୍କଂ ଝାନଂ ନିୟାମେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପି ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନେସୂତି ଅୟଂ ସମ୍ମସିତୱାଦୋ । ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ସହ ଚରିତତ୍ତା ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନମେୱ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ଅଜ୍ଝାସୟତୋଚ ବଲୱତରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ କିଞ୍ଚିଝାନଂ ନତ୍ଥୀତି ଇମସ୍ମିଂ ୱାଦେ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି ।

ପାଦକଜ୍ଝାନେ ସତି ତଂୱା ଅଞ୍ଞଂୱା ମଗ୍ଗେ ୟଂୟଂଝାନଂ ଇଚ୍ଛତି । ତଂତଂ ଝାନଂ ଇଜ୍ଝତି । ୱିପସ୍ସନାପି ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ୱିତକ୍କୱିରାଗାଦିଭାୱଂ ପତ୍ତା ହୋତୀତି ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱାଦୋ । ୟଥା ଲୋକିୟଜ୍ଝାନେସୁ ଆସନ୍ନେ ୱୁଟ୍ଠିତଜ୍ଝାନଂ ଉପରିଜ୍ଝାନୁପଚାର ଭାୱନାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକମତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ପନ ଉପରିଜ୍ଝାନେ ଝାନଂ ଅତ୍ତସଦିସଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅଜ୍ଝାସୟୋଏୱ ଉପରିଜ୍ଝାନେ ଝାନଙ୍ଗଂ ନିୟାମେତି । ଏୱମେୱଂ ଇଧପି ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ତିକ୍ଖ ୱିସଦଭାୱତ୍ଥାୟ ବଲୱୁପନିସ୍ସ ୟୋ ହୋତି । ଅଜ୍ଝାସୟୋଏୱ ୱିପସ୍ସନଂ ୱିତକ୍କୱିରାଗାଦିଭାୱଂ ପାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗେ ଝାନଙ୍ଗଂ ନିୟାମେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋତି । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାଏୱ ମଗ୍ଗେ ଝାନଙ୍ଗଂ ନିୟାମେତୀତି ମହାଟ୍ଠକଥା ୱାଦୋ । ତତ୍ଥପି ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱିସେସବଲେନ ୱିତକ୍କୱିରାଗାଦିସତ୍ତି ୱିସେସୟୁତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନି ୱିପସ୍ସନାଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଥେରୱାଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଇମେପନ ୱାଦା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ନହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚେକଂ ସବ୍ବଂ ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତା । ତସ୍ମା ନସକ୍କା ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୋଧୋ ପରିହରିତୁନ୍ତି । ଏତ୍ଥଚ ଝାନଲାଭୀନଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମେ ପାଦକଜ୍ଝାନସମା ପଜ୍ଜନଂନାମ ଭଗୱତାଏୱ ସୁଟ୍ଠୁୱିହିତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଚୂଳସୁଞ୍ଞତସୁତ୍ତେ –

ଇଧାନନ୍ଦ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ପଥମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଦୁତୀୟଂ ଝାନଂ । ତତୀୟଂ ଝାନଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ମନସିକରୋତି । ତସ୍ସଚେଅଜ୍ଝତ୍ତଂସୁଞ୍ଞତାୟ ଚିତ୍ତଂ ନପକ୍ଖନ୍ଦତି । ନପସୀଦତି । ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଥପେ ତବ୍ବଂ, ସନ୍ନିସାଦେତବ୍ବଂ, ଏକୋଦି କାତବ୍ବଂ, ସମାଦହାତବ୍ବନ୍ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତଂ ମନସିକରୋତୀତି ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେତି ପାଦକଜ୍ଝାନସମାଧି ନିମିତ୍ତେ । ନୱନିପାତେଚ –

ପଥମଂ ପାହଂ ଭିକ୍ଖୱେଝାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ୱଦାମି ।ଲ । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ପାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଝାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ୱଦାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୭. ଇମେସୁପନ ତୀସୁୱାଦେସୁ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱାଦୋ ବଲୱତରୋୱିୟ ଖାୟତି । ଲୋକିୟଜ୍ଝାନେସୁପି ହି ପାଦକଜ୍ଝାନଂନାମ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱ । ତଞ୍ଚ ଉପରିଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରଭାୱନାୟ ତିକ୍ଖୱିସଦ ଭାୱତ୍ଥାୟଏୱ ହୋତି । ଅଜ୍ଝାସୟୋଏୱପନ ଉପଚାର ଭାୱନାୟ ୱିତକ୍କୱିରାଗାଦିଭାୱଂ ସାଧେତି । ଉପଚାରଭାୱନାଏୱ ଉପରିଜ୍ଝାନେ ଝାନଙ୍ଗଂ ନିୟାମେତି । ଏୱମେୱଂ ଇଧପି ପାଦକଜ୍ଝାନବଲେନ ତିକ୍ଖୱିସଦ ଭାୱପତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନି ୱିପସ୍ସନାଏୱ ଅଜ୍ଝାସୟୱିସେସବଲେନ ୱିତକ୍କୱିରାଗାଦିସତ୍ତିୱିସେସୟୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗେ ନାନାଝାନାନି ସାଧେତି । ଅସତି ପନ ଅଜ୍ଝାସୟୱିସେସେ ତଂତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନାନୁରୂପଂ ଅଜ୍ଝାସୟସାମଞ୍ଞଂସଣ୍ଠାତି । ତସ୍ମା ଅଜ୍ଝାସୟୱିସେସେ ଅସତି ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ପମାଣଂ ହୋତି । ସତିପନ ତସ୍ମିଂ ସୋଏୱ ପମାଣନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଇଚ୍ଛି ତିଚ୍ଛିତ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନ ସମାପଜ୍ଜନ ସଦିସଞ୍ହି ସବ୍ବଜ୍ଝାନେସୁ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭୂତାନଂ ମଗ୍ଗେସୁ ଇଚ୍ଛିତଜ୍ଝାନ ନିବ୍ବତ୍ତନନ୍ତି । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିସେସୋ । ସୋ ସବ୍ବୋପି ୱିପସ୍ସନା ୱିସେସତ୍ଥାୟ ଏୱ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନା ୱିସେସୋଏୱ ମଗ୍ଗେ ଝାନଙ୍ଗଂ ନିୟାମେତୀତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧି ମଗ୍ଗେଚ ୱିପସ୍ସନାୱ ପମାଣଂ କତ୍ୱାୱୁତ୍ତା । ସୋ ସବ୍ବୋପି ୱିସେସୋ ପାଦକଜ୍ଝାନେନ ୱିନା ନସିଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ମଗ୍ଗୱିଭଙ୍ଗମଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠ କଥାସୁ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଏୱ ପମାଣଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ ପାଳିୟଂ –

ଇଧ ଗହପତି ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି । ଲ । ପଥମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ସୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି । ଇଦଂପି ଖୋ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଞ୍ଚେହୟିତଂ ୟଂଖୋପନ କିଞ୍ଚି ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତଂ । ତଦନିଚ୍ଚଂ । ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ପଜାନାତି ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ପାପୁଣାତି । ଲ । ଦୁତୀୟଂ ଝାନଂ, ତତୀୟଂ ଝାନଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ, ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ । କରୁଣା, ମୁଦିତା, ଉପେକ୍ଖାଚେତୋ ୱିମୁତ୍ତିଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚା ୟତନଂ ।ଲ । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା ୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ସୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି । ଅୟଂପିଖୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା ୟତନସମାପତ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖତା ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତା । ୟଂ ଖୋପନ କିଞ୍ଚି ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ।ଲ । ଖୟଂ ପାପୁଣାତୀତି ।

ଏୱଂଏକାଦସନିପାତେ –

ଇଧାନନ୍ଦ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ପଥମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ସୋ ୟଦେୱ ତତ୍ଥ ହୋତି ରୂପଗତଂ ୱେଦନାଗତଂ ସଞ୍ଞାଗତଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଗତଂ, ତେ ଧମ୍ମେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ପାପୁଣାତି । ତେନେୱ ଧମ୍ମରାଗେନ ତାୟ ଧମ୍ମନନ୍ଦିୟା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ଉପପାତିକୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀ ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ତସ୍ମା ଲୋକାତି ।

ଆଦିନା ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତସୁତ୍ତ ଅନୁପଦସୁତ୍ତାଦୀସୁଚ ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଏକେକାୟ ସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱୁଟ୍ଠିତସମାପତ୍ତିଧମ୍ମସମ୍ମସନମେୱ ଆଗତଂ । ନପନ ଅଞ୍ଞଜ୍ଝାନ ସମ୍ମସନଂ । ତସ୍ମା ସତିପି ୟୋଗୀନଂ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ଅଞ୍ଞଜ୍ଝାନସମ୍ମସନେ ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ପମାଣନ୍ତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ସମ୍ମସିତୱାଦୋ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲୋତି ସିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି । ୟେପନ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋପି ଝାନଂ ପାଦକଂ ଅକତ୍ୱାୱ ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ପଥମଜ୍ଝାନମେୱୱା ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝାସୟୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ପଥମଜ୍ଝାନମତ୍ତଲାଭିନୋୱା ହୁତ୍ୱା ତମେୱ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ୟେଚ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ତେସଂ ପଥମଜ୍ଝାନିକୋୱ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ୟେ ପକତିୟାୱ ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭୂତା ହୋନ୍ତି । ତେ ୱିନାପି ଆସନ୍ନପାଦକେନ ୟଂୟଂଝାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂତଂ ଝାନଂ ତେସଂ ମଗ୍ଗେସୁ ନସମିଜ୍ଝତୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

୬୬.[୬୬] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ସଚେପନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତଥାୱିଧୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ନତ୍ଥି । ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉପରୁପରିଜ୍ଝାନଧମ୍ମେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗୋ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନସଦିସୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ନ ହି ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଭୂତଂ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନଂ ଉପରିମଂପି ସମାନଂ ଆସନ୍ନେ ୱୁଟ୍ଠିତଜ୍ଝାନତୋ ବଲୱତରଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ଆସନ୍ନେ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୱିସେସେତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ତତୋ ୟେୱହି ସୋ ସମ୍ମସିତୱାଦୋ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ କେଚିୱାଦପକ୍ଖେ ଏୱ ଥପିତୋତି । ନନୁ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱାଦୋପି ତଥାଥପିତୋଏୱାତି । ସଚ୍ଚଂ, ସୋପନ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱିଧାନେନ ସହ ସଂସନ୍ଦିକତ୍ତା ୟୁତ୍ତତରୋଏୱ ହୋତୀତି ।

[୬୭] ଏତେନ ୟଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଉପରୁପରିଜ୍ଝାନତୋ ପନ ୱୁଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠିମ ହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗୋ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଦ କଜ୍ଝାନସଦିସୋ ହୋତି । ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନତୋହି ଉପରୁ ପରିଜ୍ଝାନଂ ବଲୱତର’’ନ୍ତି । ତଂପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ।

ନ ହି ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଉପରିମ ଭୂତତ୍ତାୟେୱ ବଲୱତରଂ ହୋତି । ପାଦକଭୂତତ୍ତାୟେୱ ପନ ବଲୱତରଂ ହୋତୀତି ।

[୬୮] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ମଗ୍ଗେ ୱେଦନାନିୟମୋପନ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ୱସେନ ନସିଦ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞଥା ୱିପସ୍ସନା ୟାୟକାୟଚିୱେଦନାୟ ୟୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ତେହି ନିୟମିତାୟ ଏକେକାୟ ମଗ୍ଗୱେଦନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟି ୟେୟ୍ୟାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ୱେଦନାନିୟମୋପନ ସବ୍ବତ୍ଥପି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନି ୱିପସ୍ସନାନିୟମେନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ପାଦକଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ୱସେନେୱ ୱିପସ୍ସନାୟ ସହ ୱେଦନାନିୟମସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ତଥାହି ତଂତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ଆଦିତୋ କଦାଚି ସୋମନସ୍ସସହଗତାୱା ହୋତି । କଦାଚି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାୱା । ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନକାଲେପନ ୟଦିପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସୋମନସ୍ସଜ୍ଝାନଂ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନା ଏକନ୍ତେନ ସୋମସ୍ସସହ ଗତାୱ ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିୟତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସଳାୟତନ ୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେ –

ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୱେ ୟା ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତା ଉପେକ୍ଖା । ତା ନିସ୍ସାୟ ତା ଆଗମ୍ମ ୟାନି ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତାନି ସୋମନସ୍ସାନି । ତାନି ପଜହଥ । ତାନି ସମତିକ୍କମଥ । ଏୱମେତେସଂ ପହାନଂ ହୋତି । ଏୱମେତେସଂ ସମତିକ୍କମୋ ହୋତୀତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ପଥମାଦିନିଚ ତୀଣିଝାନାନି ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରେଚ ପାଦକେ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଦ୍ଧାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁବ୍ବଭାଗ ୱିପସ୍ସନା ସୋମନସ୍ସସହଗତା ୱା ହୋତି । ଉପେକ୍ଖାସହ ଗତାୱାୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀପନ ସୋମନସ୍ସସହଗତାୱ ହୋତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାଦୀନି ପାଦକାନିକତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଦ୍ଧାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନା ପୁରିମ ସଦିସାୱ । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀପନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାୱ ହୋତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟୟା ଛନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତା ।ଲ । ପଜହଥାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝାସୟୱିସେସେନ ସହ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନେପି ଏସେୱନୟୋ । ବଲୱୱିପସ୍ସନାକାଲେ ହି ୱିପସ୍ସନାରତିନାମ ସୁଟ୍ଠୁ ପଣୀତତରା ହୋତି । ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରମାନା ପୱତ୍ତତି । ୟଥାହ –

ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ଅମାନୁସୀ ରତି ହୋତି, ସମ୍ମଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋତି ॥

ତସ୍ମା ତଦା ପାଦକଜ୍ଝାନୱିସେସେନୱା ଅଜ୍ଝାସୟୱିସେସେନ ୱା ୱିନା ୱିପସ୍ସନା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ନ ହୋତି । ଏକନ୍ତେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତାୱ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥପନ ସବ୍ବଜ୍ଝାନେସୁ ୱସୀଭୂତସ୍ସ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ତଂ ପା ଅଞ୍ଞଂୱା ମଗ୍ଗେୟଂୟଂ ଝାନଂ ଇଚ୍ଛତି । ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ଅଜ୍ଝାସୟବଲେନ ତଂତଂଝାନାନୁରୂପଂ ୱିପସ୍ସନାୟଚ ମଗ୍ଗେଚ ୱେଦନା ପରିଣାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନପନ ୱେଦନାନିୟାମୋନାମ ୱିସୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ।

୬୭.ସଙ୍ଗହଗାଥାୟଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦେନ ଏକେକଂ ପଞ୍ଚଧା କତ୍ୱା ଚତ୍ତାଲୀସୱିଧନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦାନି ସବ୍ବାନି ମହଗ୍ଗତା ନୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ପଞ୍ଚୱିଧେ ଝାନ କୋଟ୍ଠାସେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଥାଚ ରୂପାୱଚରନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଥା ରୂପାୱଚରଂ ଚିତ୍ତଂ ପଥମାଦିଜ୍ଝାନଭେଦେ ଗୟ୍ହତି । ଝାନ ଭେଦସିଦ୍ଧେ ପଥମଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତାଦିକେ ପଞ୍ଚୱିଧେ ଚିତ୍ତଭେଦେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ତଥା ଅନୁତ୍ତରଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ପଥମାଦିଜ୍ଝାନଭେଦେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଆରୁପ୍ପଞ୍ଚଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍ଖେକଗ୍ଗତା ସଙ୍ଖାତେନ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଚମେ ଝାନେ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତଭେଦେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ତସ୍ମା ଏକେକଂ ପତମାଦିକଂ ପଥମଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତାଦିକଂ ଝାନଂ ଝାନଚିତ୍ତଂ ଏକାଦସ ୱିଧଂ ହୋତି । ଅନ୍ତେତୁ ଅନ୍ତିମଭୂତେ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତଭେଦେପନ ଝାନଂ ଚିତ୍ତଂ ତେୱୀସତିୱିଧଂ ଭୱେତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ଝାନସଦ୍ଦେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ହି ଝାନଂ ଏକାଦସୱିଧଂୱା ତେୱୀସତିୱିଧଂୱା ହୋତୀତି ।

[୬୯] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତଂ ପଥମଜ୍ଝାନନ୍ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚତୀତିଚ ଆରୁପ୍ପଞ୍ଚାପି ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱୋହାରଂ ଲଭତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ଚିତ୍ତଂ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ହୋତି । ନଚ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱୋହାରଂ ଲଭତୀତି ।

[୭୦] ୟାଚ ଇମିସ୍ସାଗାଥାୟଂ ଅପରାପି ୟୋଜନା ୱୁତ୍ତା । ସାପି ନ ୟୁତ୍ତାଏୱ ।

ତଥା ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଥମାଦିଜ୍ଝାନଭେଦେତି ପଦସ୍ସ ପୁରତୋ ପଠିତତ୍ତାତି । ଏୱଂ ୟଥା ୱିଭଜିତବ୍ବେ ଏକଦେସେ ୱିଭତ୍ତେ ସବ୍ବଂ ଏକୂନନୱୁତିୱିଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକୱୀସସତଂ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂନାମ ହୋତି । ତଥା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନ୍ତିମଗାଥମାହ । ପୁଞ୍ଞଂ ସତ୍ତତିଂସୱିଧଂ ହୋତି । ତଥା ପାକଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସୱିଧଂ ହୋତି । ଇତି ଏକୂନନୱୁତିୱିଧାନି ଚିତ୍ତାନି ଏକୱୀସସତଂ କତ୍ୱା ବୁଧା ପଣ୍ଡିତା ଆହୁ କଥେସୁଂ । କଥେନ୍ତିୱା ୱିଭଜନ୍ତି ୱିଚକ୍ଖଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଚିତ୍ତସଙ୍ଗହସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚେତସିକସଙ୍ଗହ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୬୮. ଏୱଂ ଚିତ୍ତଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୁପତ୍ତଂ ଚେତସିକ ସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣେହି ସହ ୱଚନତ୍ଥଞ୍ଚ ସରୂପତ୍ଥଞ୍ଚ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଦି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଏକୁପ୍ପାଦନିରୋଧାଚଏକାଲମ୍ବଣୱତ୍ଥୁକାତି ଚତୁସ୍ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନଂ । ଚେତୋ ୟୁତ୍ତାତି ୱଚନତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ଚେତସିୟୁତ୍ତା ଚେତସାୱା ୟୁତ୍ତା ଚେତସିକାତି ଦସ୍ସନତୋ । ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସଧମ୍ମାତି ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ଚେତସିକାତି ପନ ସିଦ୍ଧପଦ ଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ଅନାଗତଭାୱସଙ୍ଖାତା ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପଜ୍ଜନଂ ଗମନଂ ସରୂପତୋ ପାତୁଭୱନଂ ଉପ୍ପାଦୋ । ଜାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବେପିହି ସଙ୍ଖତ ଧମ୍ମା ଅନାଗତଭାୱପୁବ୍ବା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ତତୋ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତୋ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅତୀତଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ନିରୁଜ୍ଝନଂ ନିରୋଧୋ । ସରୂପୱିନାସୋ ଭଙ୍ଗୋ ଅନିଚ୍ଚତା ମରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଜାତି, ସାୟେୱ ଫସ୍ସାଦୀନଂ । ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଜରା, ୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମରଣଂ, ୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ୱତ୍ଥୁ । ତଦେୱ ଫସ୍ସାଦୀନନ୍ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକୋ ଉପ୍ପାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ଏକୁପ୍ପାଦା । ଏକୋ ନିରୋଧୋ ଏତେସନ୍ତି ଏକନିରୋଧା । ଏକୁପ୍ପାଦାଚ ତେ ଏକନିରୋଧାଚାତି ଏକୁପ୍ପାଦନିରୋଧା । ଉତ୍ତରପଦେ ଏକସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ । ଏୱଂ ପରତ୍ଥପି । ଏକଂ ଆଲମ୍ବଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଏକାଲମ୍ବଣା । ଏକଂ ୱତ୍ଥୁ ଏତେସନ୍ତି ଏକୱତ୍ଥୁକା । ଏକାଲମ୍ବଣାଚ ତେ ଏକୱତ୍ଥୁକାଚାତି ଏକାଲମ୍ବଣୱତ୍ଥୁକା । ଆଲମ୍ବଣଂ ପନେତ୍ଥ ଏକଚିତ୍ତସ୍ସପି ବହୁଦେୱ ହୋତି । ଏକତ୍ତଂପନ ଉପନେତ୍ୱା ଏକଂ ଆଲମ୍ବଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୭୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଏକତୋ ଉପ୍ପାଦୋଚ ନିରୋଧୋଚ ୟେସଂ, ତେ ଏକୁପ୍ପାଦନିରୋଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଏକକ୍ଖଣେ ଏକତୋ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତେନ ଏକୁପ୍ପାଦତା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ଅଥଖୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମୂଲଟୀକାୟଂ –

ଏକକଲାପପରିୟାପନ୍ନାନଂ ରୂପାନଂସହେୱଉପ୍ପାଦାଦିପ୍ପୱତ୍ତିତୋ

ଏକସ୍ସକଲାପସ୍ସଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ଏକେକାୱ ହୋନ୍ତୀତି ॥

ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା । ଏକୁପ୍ପାଦନିରୋଧାଚ ଏକାଲମ୍ବଣୱତ୍ଥୁକା ଚ ହୁତ୍ୱା ୟେଧମ୍ମା ଚେତୋୟୁତ୍ତା । ତେ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସଧମ୍ମା ଚେତସିକା ମତାତି । ଭାୱପଧାନଂପିୱା ଏତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ । ୱିସେସନେଚ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ଏକୁପ୍ପାଦନିରୋଧଭାୱେନ ଏକାଲମ୍ବଣ ୱତ୍ଥୁକ ଭାୱେନଚ ୟେଧମ୍ମା ଚେତୋୟୁତ୍ତା । ତେ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସଧମ୍ମା ଚେତସିକାନାମ ମତା ଞାତାତି । ଏତ୍ଥଚ ୟେ ଚେତୋୟୁତ୍ତା । ତେ ଚେତସିକାତି ୱୁତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନରୂପାନିପି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଏକନ୍ତେନ ଚିତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୀନି ହୁତ୍ୱା ଚେତୋୟୁତ୍ତାନି ଚେତସିକାନି ନାମ ସିୟୁଂ । ତସ୍ମା ତେସଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଏକୁପ୍ପାଦନିରୋଧାଚ, ଏକା ଲମ୍ବଣୱତ୍ଥୁକାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାନିହି ଚିତ୍ତେନ ଖଣତୋ ସହୁପ୍ପନ୍ନାନିପି ଭିନ୍ନସନ୍ତାନତ୍ତା ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଜାତି, ସାଏୱ ତେସନ୍ତି ଇମଂ ଲକ୍ଖଣଂପି ନାନୁଭୋନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଂହି ରୂପସନ୍ତାନଂ । ଅଞ୍ଞଂ ଅରୂପସନ୍ତାନନ୍ତି । ଫସ୍ସାଦୀନଂପନ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତେନ ସହ ଏକଂ ନହୋତି । ଅଥଖୋ ନିରୋଧୋପି ଆଲମ୍ବଣଂପି ୱତ୍ଥୁପି ସବ୍ବଂ ଏକମେୱାତି ଞାପନତ୍ଥଂ ଏକ ନିରୋଧାଦିଗ୍ଗହଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଏୱଂ ଅୱୁତ୍ତେ ସକ୍କା ତଥା ଜାନିତୁନ୍ତି । ୟସ୍ମାପନ ୟଥା ବହୁଜନସନ୍ତକୋ ଏକୋ ଗୋଣୋ ତିସ୍ସସ୍ସ ଗୋଣୋ ଦତ୍ତସ୍ସ ଗୋଣୋତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂପି ୱତ୍ତବ୍ବୋୟେୱ ହୋତି । ଏୱମେୱଂ ଉପ୍ପାଦୋ ନିରୋଧୋଚ ଏକସ୍ମିଂ ରୂପାରୂପକଲାପେ ଏକୋୱସମାନୋପି ଫସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ୱେଦନାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ପଥୱିଧାତୁୟା ଉପ୍ପାଦୋ ଆପୋଧାତୁୟା ଉପ୍ପାଦୋତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂପି ୱତ୍ତବ୍ବୋୟେୱ । ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ –

ୱେଦନାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଠିକାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ସଞ୍ଞାୟ । ସଙ୍ଖାରାନଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ଲ । ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ପଥୱିଧାତୁୟା ଉପ୍ପାଦୋ ଠିତିଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ପାତୁଭାୱୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସେସୋ ଉପ୍ପାଦୋ ରୋଗାନଂ ଠିତି ଜରା ମରଣସ୍ସ ପାତୁଭାୱୋ । ୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଆପୋଧାତୁୟା । ୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତେଜୋ ଧାତୁୟା । ୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ୱାୟୋଧାତୁୟା । ୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ।ଲ । ମନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ।ଲ । ଜରାମରଣସ୍ସ ପାତୁଭାୱୋତି ।

ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରଥା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନପି ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ବହୁଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ୟୋ ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆୟୁ ଠିତି ଅୱଟ୍ଠିତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ୱିକାରରୂପାନଂ । ସବ୍ବେସଂପିୱା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଉପାଦାରୂପାନଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ଚହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପନ୍ତିଚ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋତିଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । କାୟଲହୁତା ଚିତ୍ତଲହୁତାଦୟୋପନ ଅତ୍ଥୱିସେସଦୀପନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ସୋଚ ଅତ୍ଥୱିସେସୋଉପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଅୟମେତ୍ଥପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

[୭୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଇମମତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦି ଏକୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନେୱ ଚେତୋୟୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତଦା ଚିତ୍ତେନ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ଚେତୋୟୁତ୍ତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଏକ ନିରୋଧଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମ୍ପି ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟସ୍ସ ପସଙ୍ଗୋ ନସକ୍କା ନୀୱାରେତୁଂ । ତଥା ଏକତୋ ଉପ୍ପାଦୋ ୱା ନିରୋଧୋୱା ଏତେସନ୍ତି ଏକୁପ୍ପାଦନିରୋଧାତି ପରିକପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ପୁରେତରମୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝମାନାନମ୍ପି ରୂପଧମ୍ମାନନ୍ତି ଏକାଲମ୍ବଣଗ୍ଗହଣଂ । ୟେ ଏୱଂ ତିୱିଧଲକ୍ଖଣା । ତେ ନିୟାମତୋ ଏକୱତ୍ଥୁକା ୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଏକୱତ୍ଥୁକଗ୍ଗହଣନ୍ତି । ଅଲମତିପପଞ୍ଚେନା’’ତି । ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରତ୍ଥକମେୱ ।

୬୯. କଥଞ୍ଚ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସ ହୋନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଥମଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସ ସରୂପଂ ତୀହି ରାସୀହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କଥନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ। ଫୁସନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମା ଏତେନାତି ଫସ୍ସୋ । ଫୁସନମତ୍ତମେୱୱା ଏତନ୍ତି ଫସ୍ସୋ । ଫୁସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠରସଂ ଆହଚ୍ଚ ଉପହଚ୍ଚ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟତୋ ତଦନୁଭୱନ୍ତି ୱେଦନା ପାତୁଭୱତି । ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସ୍ୱାୟଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ । ନନୁଚାୟଂ ଅରୂପଧମ୍ମୋ । ନଚ ଅରୂପଧମ୍ମା ଅପ୍ପଟିଘସଭାୱା କିଞ୍ଚି ଫୁସନ୍ତୀତି । ସଚ୍ଚଂ, ଅୟଂପନ ଫୁସନା କାରେନଚ ପୱତ୍ତତି । ୟଞ୍ଚ ଫୁସନ୍ତେହି ସାଧେତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ କିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି । ତସ୍ମା ଅୟଂ ଫସ୍ସୋତିଚ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋତିଚ ୱୁତ୍ତୋ । କିଂପନ ସାଧେତୀତି । ଆରମ୍ମଣରସାନୁରୂପଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିକାରପତ୍ତି । ୱେଦନାୱିସେସୁପ୍ପତ୍ତିଂୱା । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଅମ୍ବିଲଖାଦାଦିକେ ଦିସ୍ୱା ଅପରସ୍ସ ଖେଳୁପ୍ପାଦାଦୀସୁ ପାକଟୋତି ।

[୭୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଖେଳୁପ୍ପାଦାଦିୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚସତି ଇଦଂ ଉପମା ମତ୍ତଂ ସିୟା । ଅତିପାକଟାୟପନ ଫସ୍ସପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନ ମିଦନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୭୦. ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନା। ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱତି । ଅୱିଦିତଂୱା ଆରମ୍ମଣରସଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱା ୱିଦିତଂପାକଟଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନ୍ଦନ୍ତିୱ ଏତାୟ ସତ୍ତା ସାତଂୱା ଅସାତଂୱା ଲଭନ୍ତୀତି ୱେଦନା । ୱେଦୟିତମତ୍ତମେୱୱା ଏତନ୍ତି ୱେଦନା । ପାଳିୟଂପନ –

ୱେଦୟତି ୱେଦୟତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ୱେଦନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚ ୱେଦୟତି, ସୁଖଂପି ୱେଦୟତି । ଦୁକ୍ଖଂପି ୱେଦୟତି । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂପି ୱେଦୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନନୁ ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନପ୍ପ କତିକାଏୱାତି ତେପି ୱେଦନାନାମ ସିୟୁନ୍ତି । ନସିୟୁଂ । ତେହି କିଚ୍ଚନ୍ତରବ୍ୟାୱଟା ହୋନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣରସଂ ଉଜୁଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତାୱ ଏକଦେସମତ୍ତେନ ଅନୁଭୱନ୍ତି । ୱେଦନାୟେୱପନ ଅନଞ୍ଞକିଚ୍ଚତାୟ ଅନୁଭୱନକିଚ୍ଚେ ଆଧିପଚ୍ଚୟୋଗତାୟଚ ଇସ୍ସରଭାୱେନ ଅନୁଭୱତୀତି ସାଏୱ ୱେଦନାନାମ ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି । ଏୱଞ୍ଚକତ୍ୱା ରାଜଗ୍ଗଭୋଜନ ରସାନୁଭୱନେ ତେସଂ ସୂଦସଦିସତା ୱେଦନାୟଏୱଚ ରାଜସଦିସତା ୱୁତ୍ତାତି ।

୭୧. ସଞ୍ଜାନାତୀତି ସଞ୍ଞା। ପୁନ ଜାନନତ୍ଥଂ ସଞ୍ଞାଣଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ଗହିତସଞ୍ଞାନେନ ସଞ୍ଜାନନକାଲେପି ପୁନ ଜାନନତ୍ଥଂ ସଞ୍ଞାଣଂ କରୋତିୟେୱାତି । ସାହି ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଥିରସଞ୍ଞାଭାୱଂ ପତ୍ୱା ୟାୱତାୟୁକଂପି ଭୱନ୍ତରଂ ପତ୍ୱାପି ସତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପମୁଟ୍ଠଭାୱଂ ସାଧେତି । ମିଚ୍ଛା ଭିନିୱେସସଞ୍ଞାଭାୱଂ ପତ୍ୱାଚ ଇମେ ସତ୍ତେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ବୁଦ୍ଧେହିପି ବୋଧେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେ କରୋତୀତି । ତଥାହି ସା ପୁନ ସଞ୍ଜାନନତ୍ଥଂ ନିମିତ୍ତକରଣେ ଦାରୁତଚ୍ଛକସଦିସାତିଚ । ୟଥାଗହିତ ନିମିତ୍ତୱସେନ ଅଭିନିୱେସକରଣେ ହତ୍ଥିଦସ୍ସକ ଅନ୍ଧସଦିସାତିଚ । ଉପଟ୍ଠିତୱିସୟଗ୍ଗହଣେ ତିଣପୁରିସକେସୁ ମିଗପୋତକସଦିସାତିଚ ୱୁତ୍ତାତି । ପାଳିୟଂପନ –

ସଞ୍ଜାନାତି ସଞ୍ଜାନାତୀତିଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ସଞ୍ଞାତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚ ସଞ୍ଜାନାତି । ନୀଲଂପି ସଞ୍ଜାନାତି । ପୀତକଂପି ସଞ୍ଜାନାତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

୭୨. ଚେତୟତୀତି ଚେତନା। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେୱା କିଚ୍ଚେୱା ଅଭିସନ୍ଦହତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଘଟେତି, ତତ୍ଥ ପବନ୍ଧୱସେନ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତମାନେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପକପ୍ପେତି ୱା ତେ । ସଂୱିଦହତି ଆରମ୍ମଣପଟିଲାଭାୟୱା କମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି । ଆୟୂହତିୱା ତେ । ଆରମ୍ମଣେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ଏକତୋ ସମୋ ସରନ୍ତେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାହି ସା ଆୟୂହନରସାହିଚ ସଂୱିଧାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତିଚ ୱୁତ୍ତା । ତାୟହି ତସ୍ମିଂ ନିରନ୍ତରଂ ଉସ୍ସୁକ୍କନ ବ୍ୟାପାରୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ କୁରୁମାନା ତସ୍ମିଂ ତଥେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ତେନେୱ ସା ସକିଚ୍ଚ ପରକିଚ୍ଚ ସାଧକ ଜେଟ୍ଠସିସ୍ସ ମହାୱଡ୍ଢକି ଆଦିସଦିସାତି ୱୁତ୍ତାତି ।

[୭୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଚେତେତି ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣେ ବ୍ୟାପାରମାପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ୱା ତଦତ୍ଥସାଧନତ୍ଥଂ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଭଙ୍ଗେ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନିୟେ ସଙ୍ଖା ରକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ ସଙ୍ଖତମତିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରାତି ୱତ୍ୱା’’ତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନିୟେ ସଙ୍ଖତମ ଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରାତି ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି । ଖନ୍ଧସଂୟୁତ୍ତକେ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

୭୩. ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତୋ ଅଗ୍ଗୋ କୋଟ୍ଠାସୋ କୋଟି ୱା ଏତସ୍ସାତି ଏକଗ୍ଗଂ । ଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଏକଗ୍ଗତା। ଆରମ୍ମଣଞ୍ହି ନାମ ଏକଂପି ନାନାସଭାୱଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଏକସ୍ସପି ନାନାସଭାୱେସୁ ୱିକ୍ଖେପଂ ଅପତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ସଭାୱେ ଖଣମତ୍ତଂପି ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୟୋନିଚ୍ଚଲାକାରୋ ଅତ୍ଥି ଅୟଂ ତସ୍ମିଂ ଏକଗ୍ଗାଭିଧାନସ୍ସ ଏକଗ୍ଗବୁଦ୍ଧିୟାଚ ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଗୟ୍ହତୀତି । ତେ ନେୱ ହି ସା ନିୱାତେ ଦୀପଚ୍ଚୀନଂ ଠିତିୱିୟ ଚେତସୋ ଠିତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତା ।

[୭୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଏକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଗ୍ଗଂ ଇମସ୍ସାତି ଏକଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥପି ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ କୋଟ୍ଠାସେୱା କୋଟିୟଂୱା ପୱତ୍ତୋତି ୟୁତ୍ତୋ । କେଚିପନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତୋତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଆରମ୍ମଣପରିୟାୟୋ କତ୍ଥଚି ଦିଟ୍ଠୋତି ।

୭୪. ଜୀୱନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଧମ୍ମା ଏତେନାତି ଜୀୱିତଂ । ଇନ୍ଦୋତି ଇସ୍ସରୋ । ଇଧ ପନ ଇସ୍ସରଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇନ୍ଦଂ ଇସ୍ସରଭାୱଂ କାରେତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଜୀୱିତଞ୍ଚ ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ତଞ୍ହି ମୟା ୱିନା ତୁମ୍ହାକଂ ଜୀୱିତଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତୁମ୍ହାକଂ ଜୀୱନକିଚ୍ଚେ ମଂ ଇସ୍ସରଂ କରୋଥାତି ୱଦନ୍ତମିୱ ସହଜାତଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି । ତଥା ହି ତଂ ପୱତ୍ତସନ୍ତତାଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତି ଚ ପଦୁମୁପ୍ପ ଲାନୁପାଲକମୁଦକଂ ୱିୟାତିଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟାୱ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନା ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ପୱତ୍ତସନ୍ତତିନାମ । ଅଧିପତିଭାୱୋ ଆଧିପତେୟ୍ୟଂ । ପୱତ୍ତସନ୍ତତିୟଂ ଆଧିପତେୟ୍ୟଂ ଅସ୍ସାତି ସମାସୋ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିରୁଦ୍ଧଂପି ହି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ତସ୍ସ ବଲେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜୀୱନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ୟାୱ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତତିୟେୱ ।

ନ ହି ଜୀୱିତରହିତେସୁ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଧମ୍ମେସୁ ତାଦିସୋ ପୱତ୍ତସନ୍ତତି ୱିସେସୋନାମ ଅତ୍ଥୀତି ।

୭୫. ମନସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅସୁଞ୍ଞଂ ମନଂୱା ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଚନିନ୍ନଂ କରୋତୀତି ମନସିକାରୋ। ସୋ ପନ ତିୱିଧୋ ୱୀଥିପଟିପାଦକୋ ଜୱନପଟିପାଦକୋଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକୋତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ୱୀଥି ପଟିପାଦକୋ ନାମ । ତଞ୍ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପଟିପାଦେତି ୟୋଜେତୀତି । ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଜୱନପଟିପାଦକୋ ନାମ । ତଂପି ଜୱନ ସନ୍ତତିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପଟିପାଦେତି ୟୋଜେତୀତି । ଇଦମେୱ ଦ୍ୱୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋତିଚ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ତିଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ପକତିୟା ସମୁଦାଚିଣ୍ଣନିନ୍ନନିୟାମିତାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେ ହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୟୋନିସୋ ଅୟୋନିସୋୱା ଆରମ୍ମଣେ ନିନ୍ନଂ କରୋତୀତି । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତମାନା ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ଆରମ୍ମଣଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱାପି ପୁନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅସତି କାରଣୱିସେସେ । ସୋ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକୋନାମ । ଅୟମିଧା ଧିପ୍ପେତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂୱା ଆରମ୍ମଣେ ପଟିପାଦେତି ୟୋଜେତୀତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ସାରଣ ଲକ୍ଖଣୋତି ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣେନ ସଂପୟୋଜନରସୋତିଚ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକଟ୍ଠେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସାରଥୀୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତିଚ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ସାରଣଲକ୍ଖଣୋତି ସାରଥୀୱିୟ ଅସ୍ସାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଉଜୁଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ପୱତ୍ତୟନଲକ୍ଖଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଂ ଧାରେନ୍ତିତି ସାଧାରଣା । ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣା ସବ୍ବଚିତ୍ତସାଧାରଣା ।

୭୬. ୱିତକ୍କେତୀତି ୱିତକ୍କୋ। ତଥା ତଥା ସଙ୍କପ୍ପେତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ ପନ ତଂ କଥା ଆରୋହନ୍ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ତଂ ଆରୋହନ୍ତି । ତଦା ସୋୟେୱ ତେ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିନିରୋପେନ୍ତୋନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣା ଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ୱିତକ୍କୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ରାଜୱଲ୍ଲଭଂ ନିସ୍ସାୟ ଜନପଦଗାସିନୋ ରାଜଗେହାରୋହନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଅୱିତକ୍କଂପି ହି ଚିତ୍ତଂ ସୱିତକ୍କଧମ୍ମସନ୍ତାନେ ୱିତକ୍କେନ ସହ ପୱତ୍ତପରିଚୟ ବଲେନ ଆରୋହନତୋ ୱିତକ୍କେନ ଅତିନିରୋୱିତମେୱନାମ ହୋତୀତି । ଅପିଚ, ଅୱିତକ୍କଂପି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱସେନ ଆରୋହତି । ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନାଦୀନିଚ ଉପଚାରଭାୱନାୱସେନ ଆରୋହନ୍ତି । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କିଂୱା ଏତାୟ ୟୁତ୍ତିୟାତି ୱତ୍ୱା ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଚିତ୍ତଂପି ହି ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୁହତିୟେୱ । ତସ୍ସ ପନ ନିଚ୍ଚଂ ସହାୟୋ ମନସିକାରୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଅସତି ତଂ ନିୟାମକରହି ତା ନାୱାୱିୟ ୟଂୱାତଂୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି । ଇତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନସିକାରସହାୟଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣୱିଜାନନସତ୍ତିୱସେନେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି । ଅକୁସଲଂ ପତ୍ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂପି ଲୋଭାଦୟୋପି ଆରମ୍ମଣାରୁହନେ ଥାମୱତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ପାପସ୍ମିଂ ରମତେ ମନୋତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନ ଚିତ୍ତାଦୀନିଚ ମନସିକାର ୱୀରିୟସ୍ସତୀନଂପି ୱସେନ ଆରୋହନ୍ତି । ୱିତକ୍କୋ ପନ ତଥା ତଥା ସଙ୍କପ୍ପେତ୍ୱା ଅତ୍ତସହିତେ ଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣାରୁହନେ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ବଲୱନ୍ତେ କରୋତି । ଇତି ତସ୍ମିଂ କିଚ୍ଚେ ଅଞ୍ଞେସଂ ସାଭିସୟବ୍ୟାପାରତାୟଏୱ ଅୟଂ ୱିତକ୍କୋତି ୱୁତ୍ତୋତି । ଏୱଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନନୁ ଅଞ୍ଞେପି ଅରୂପଧମ୍ମା ସାରମ୍ମଣସଭାୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହନ୍ତି । ଅଥ ଚ ପନ କସ୍ମା ଅୟମେୱ ୱିତକ୍କୋତି ୱୁତ୍ତୋତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ଆରୁହନଂ କିଚ୍ଚନ୍ତରୟୋଗୱସେନେୱ ସିଦ୍ଧଂ । ଇମସ୍ସ ପନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ କିଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଅୟମେୱ ତଥା ୱୁତ୍ତୋତି ।

୭୭. ୱିଚରତୀତି ୱିଚାରୋ। ୱିଚାରେତିୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକେଧମ୍ମେ, ତେ ୱା ଧମ୍ମା ୱିଚରନ୍ତି ଏତେନାତି ୱିଚାରୋ । ୱିଚରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିତକ୍କା ରୁଳ୍ହେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ସଭାୱାକାରପାତୁଭାୱତ୍ଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁମଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥଚ ୱିତକ୍କୋ ଓଳାରିକୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଥମାଭିନିପାତଭୂତୋଚ ହୋତୀତି ଘଣ୍ଡାଭିଘାତୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱିଚାରୋ ସୁଖୁମୋ ଅନୁଚରୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁବନ୍ଧନଭୂତୋ ଚ ହୋତୀତି ଘଣ୍ଡାନୁରୱୋୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।

୭୮. ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ। ଆରମ୍ମଣେ ଏୱଂ ନୁଖୋ ନୋ ନୁଖୋତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ସଂସପ୍ପନଂ ଅଧିଭୱିତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖକୋ ମୁଚ୍ଚନୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସୋ ଆରମ୍ମଣେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋତି ଚ ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ଇନ୍ଦଖୀଲସଦିସୋତିଚ ୱୁତ୍ତୋ ।

୭୯. ୱୀରସ୍ସ କମ୍ମସୂରସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମୱା ୱୀରିୟଂ। ତଂସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହି କମ୍ମସୂରୋ ହୋତି । ମହନ୍ତଂପି କମ୍ମଂ ଅପ୍ପକତୋ ଗଣ୍ହାତି । ଦୁକ୍କରଂପି ସୁକରତୋ, ଭାରିୟଂପି ଅଭାରିୟତୋ ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ତକିଲମଥଂ ନଗଣେତି । କମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ନିଚ୍ଚଂ ପଗ୍ଗହିତ କାୟ ଚିତ୍ତୋୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତଥାପୱତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱୋଚେୱ ତଥାପୱତ୍ତସ୍ସ ଚ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାୟ ଚିତ୍ତକ୍ରିୟାଭୂତଂ ହୋତୀତି । ୱିଧିନାୱା ନୟେନ ଉପାୟେନ ୱୀରିୟୱତୋ କିଂ ନାମକମ୍ମଂ ନ ସିଜ୍ଝତୀତିଆଦିକେନ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରେନ ଈରୟିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବନ୍ତି ୱୀରିୟଂ । ୱିସେସେନୱା ସକପରହିତହେତୁ ଈରନ୍ତି କମ୍ପନ୍ତି ତଂ ସମଙ୍ଗିନୋ ଏତେନାତି ୱୀରିୟଂ । ଏତ୍ଥଚ ୱୀରିୟୁ ପତ୍ଥମ୍ଭିତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ସଦା ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରା ପଗ୍ଗହିତସୀସାୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତିୟା ନିଚ୍ଚଂ ଉସ୍ସାହଜାତାୱ ହୋନ୍ତି, ତେସୁଚ ତଥାହୋନ୍ତେସୁ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲାପି ଅତ୍ତନୋୱା ପରେସଂୱା ହିତହେତୁ ନିଚ୍ଚଂ ବ୍ୟାୱଟକାୟଚିତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଈରନ୍ତି କମ୍ପନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ତଥା ହି ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଚ ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଚ ଉସ୍ସାହଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଚ ଗେହସ୍ସ ଥୂଣୂପତ୍ଥମ୍ଭନ ସଦିସନ୍ତି ଚ ସମ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

୮୦. ୱିନୟତି କାୟଚିତ୍ତଂ ତପ୍ପେତି, ତୁଟ୍ଠଂ ସୁହିତଂ ଜନେତି, ସୁପୁପ୍ଫିତପଦୁମଂୱିୟୱା ୱଡ୍ଢେତୀତି ପୀତି, ୱିନନ୍ତିୱା ଏତାୟ ତଂ ସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋୱିୟ ୱିରୋଚମାନ କାୟଚିତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ପୀତି । ସା ପଞ୍ଚୱିଧା ଖୁଦ୍ଦିକା ପୀତି, ଖଣିକାପୀତି, ଓକ୍କନ୍ତିକା ପୀତି, ଉବ୍ବେଗା ପୀତି, ଫରଣାପୀତୀତି ।

୮୧. ଛନ୍ଦନଂ ଛନ୍ଦୋ। ଇଚ୍ଛା ପତ୍ଥନା ଅଭିସନ୍ଧୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋପନ ଦୁୱିଧୋ ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋ, କତ୍ତୁକମ୍ୟତା ଛନ୍ଦୋତି । ଇଧ କତ୍ତୁକମ୍ୟତା ଛନ୍ଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏତ୍ଥଚ କତ୍ତୁଂ କାମେତି ଇଚ୍ଛତୀତି କତ୍ତୁକାମୋ । ଛନ୍ଦସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ କତ୍ତୁକମ୍ୟଂ । ତଦେୱ କତ୍ତୁକମ୍ୟତା, ୟଥା ଦେୱୋୟେୱ ଦେୱତାତି । ଏତ୍ଥଚ କତ୍ତୁସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବେସଂ ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ । ତସ୍ମା କତ୍ତୁକମ୍ୟତାତି ଏତେନ କଥେତୁକମ୍ୟତା ଚିନ୍ତେତୁକମ୍ୟତା ଦଟ୍ଠୁକମ୍ୟତା ସୋତୁକମ୍ୟତାତି ଏୱମାଦୀନି ସବ୍ବ କ୍ରିୟାପଦାନି ସଙ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୋ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋପି ତଣ୍ହା ୱିୟ ଅସ୍ସାଦନ ରଜ୍ଜନ ଲଗ୍ଗନ ୱସେନ ନଇଚ୍ଛତି । ୟେନ ୟେନ ପନ ଅତ୍ଥିକୋ ହୋତି । ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଆରାଧେତୁ କାମତାୱସେନେୱ ଇଚ୍ଛତି । ୟଥା ରଞ୍ଞୋ ଇସ୍ସାସା ଧନେନୱା ୟସେନୱା ଅତ୍ଥିକା ରାଜୱେରୀନଂ ୱିଜ୍ଝନୱସେନ ଛଡ୍ଡିତବ୍ବୟୁତ୍ତକେପି ସରେ ବହୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ଏୱମେୱଂ ଅୟଂପି ପରସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବୟୁତ୍ତ କାନିପି ଦାନୱତ୍ଥୂନି ଅଲଦ୍ଧାନିପି ଲଦ୍ଧୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ଲଦ୍ଧାନିପି ରକ୍ଖିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱନିୟଂପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ

ଦାନୱତ୍ଥୁୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତକାଲେପି ଚେସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜି ତବ୍ବେନ ତେନ ଅତ୍ଥିକୋୟେୱ । ଖିପିତବ୍ବଉସୂନଂ ଗହଣେ ଅତ୍ଥିକୋ ଇସ୍ସାସୋୱିୟାତି ।

ତତ୍ଥ ୟଦଗ୍ଗେନ ଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀତି ଦାନୱତ୍ଥୁପରିୟେସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ପୁବ୍ବଭାଗଚେତନା ଦାନୱତ୍ଥୁୱିସ୍ସଜ୍ଜନ ସଙ୍କାତେ ଦାନେ ସଙ୍ଗହିତା ହୋତି । ତଦଗ୍ଗେନ ତସ୍ସା ପୁବ୍ବଭାଗଚେତନାୟ ପୱତ୍ତିକାଲୋ ଇଧ ଦାନୱତ୍ଥୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତ କାଲୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବେନାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବ ୟୁତ୍ତକେନ । ତେନ ଅତ୍ଥିକୋୟେୱ ପରସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଖିପିତବ୍ବଉସୂନଂ ଗହଣେତି ତେସଂ ଅକତାନଂ କରଣୱସେନ ଅଲଦ୍ଧାନଂ ପରିୟେସନୱସେନ ଗହଣେ । ଏତ୍ଥ ପନ କେଚି ଇସ୍ସାସୋ ଉସୂନିଖିପିତ୍ୱାପି ଲଭମାନୋ ତେହି ଉସୂହି ଅତ୍ଥିକୋୟେୱାତି ଏୱ ମତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ସୋ ନୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଖିପିତଉସୂନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ୟଥା କଥିତଂ ଲପିତଂ ତଥାଗତେନାତି । ତଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବେ ନାତି ଏତ୍ଥପୀତି । କେଚି ଇସ୍ସାସୋ ଉସୂହି ଅନତ୍ଥିକୋ ଖିପନ୍ତୋ ନହୋତି । ଅତ୍ଥିକୋୟେୱ ସମାନୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆନିସଂସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଖିପତୀତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ସୋପି ନୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଉସୂହି ଅତ୍ଥିକୋୟେୱ ତାନି ଖିପନ୍ତୋ ଇସ୍ସାସୋୱିୟାତିୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତଦୁଭୟଂପି ଅୱହସିତବ୍ବମେୱ ହୋତୀତି । ୟସ୍ମାଚ ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ଛନ୍ଦୱସେନ ଅତି ଇଚ୍ଛମାନଂ ୱିୟ ୱିଲୁପ୍ପମାନଂ ୱିୟ ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ମା ଅୟଂ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ଚେତସୋ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣଂୱିୟାତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥଚ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣଂୱିୟାତି ଇଦଂ ଅଭୂତପରିକପ୍ପୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥୋନାମ ଅତ୍ଥି । ଅତ୍ଥୱିସେସପାକଟତ୍ଥଂ ପନ ଅଭୂତଂପି ଭୂତଂ ୱିୟ କପ୍ପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପିଚ, ଅୟଂ ଛନ୍ଦୋନାମ ଥାମପତ୍ତୋ ତଣ୍ହାୟ ବଲୱତରୋ ହୋତି । ତଥା ହେସ ଅଧିପତିଭୂତୋ ଇଦ୍ଧିପାଦଭୂତୋଚ ହୋତୀତି । ୟଦି ହି ସୋ ତଣ୍ହାୟ ସମାନବଲୋ ସିୟା । ଇମେ ସତ୍ତା ତଣ୍ହାୟ ହତ୍ଥେ ଠିତା ତଣ୍ହା ପରିଗ୍ଗହିତାନି ଧନଭୋଗରଜ୍ଜସୁଖାନିୱା ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟୋୱା ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିୟ୍ୟାତୁଂ ନସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ୟେୱାତି ।

୮୨. ସୋଭଣା ସୋଭଣେସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ପକିରନ୍ତୀତି ପକିଣ୍ଣା । କେଏୱ ପକିଣ୍ଣକା। ଅଞ୍ଞେହି ଅଞ୍ଞେସଂୱା ସମାନା ଅଞ୍ଞସମାନା। ୟଦା ସୋଭଣଚିତ୍ତେସୁ ୟୁତ୍ତା, ତଦା ତେହି ଅସୋଭଣତୋ ଅଞ୍ଞେହି ସମାନା । ୟଦା ଅସୋଭଣଚିତ୍ତେସୁ ୟୁତ୍ତା, ତଦା ତେହି ସୋଭଣତୋ ଅଞ୍ଞେହି ସମାନା ସଦିସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅଞ୍ଞସମାନରାସିମ୍ହି ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

୮୩. ଇଦାନି ଅକୁସଲରାସିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ମୋହୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମୁୟ୍ହତୀତି ମୋହୋ। ମୁୟ୍ହନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତିୱା ମୋହୋ । ମୁୟ୍ହନମତ୍ତଂୱା ମୋହୋ, ଚତୁରଙ୍ଗତମସ୍ସ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ସବ୍ବସୋ କଲ୍ୟାଣପକ୍ଖଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ଧଭାୱକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାପପକ୍ଖଂ ପନ ପତ୍ୱା ସୋ ଞାଣଗତିକୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହେସ ପାଳିୟଂ ମିଚ୍ଛାଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁଚ ମିଚ୍ଛାଞାଣନ୍ତି ପାପକ୍ରିୟାସୁ ଉପାୟଚିନ୍ତାୱସେନପୱତ୍ତୋ ମୋହୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାୟଚ ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିୱସେନ ଦୁୱିଧଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥଚ ଅପ୍ପଟିପତ୍ତୀତି କଲ୍ୟାଣପକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତୀତି ପାପପକ୍ଖେ ମିଚ୍ଛାଞାଣମେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି, ତଥା ହି ପାପପକ୍ଖଂ ପତ୍ୱା ପଞ୍ଚଧମ୍ମା ଞାଣଗତିକା ହୋନ୍ତି ମୋହୋ, ଲୋଭୋ, ଦିଟ୍ଠି, ୱିତକ୍କୋ, ୱିଚାରୋତି । ଚିତ୍ତେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଛବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି । ତେହି ପକତିୟା ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକେସୁ ସୁତପରିୟତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନେସୁଚ ଉପ୍ପନ୍ନା ପାପକ୍ରିୟାସୁ ତଂ ତଂ ଉପାୟଦସ୍ସନୱସେନ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଛେକଭାୱଂ ପଟିବଲଭାୱଞ୍ଚ ସାଧେନ୍ତୀତି ।

୮୪. ନହିରିୟତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ନଲଜ୍ଜତି ନଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ଅହିରୀ । ହିରିପ୍ପଟିପକ୍ଖାୱା ଅହିରୀ, ସାଏୱ ଅହିରିକଂ। ତଞ୍ହି ପାପ କ୍ରିୟାସୁ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତାସୁ ହିରିୟା ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ତାସୁ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି । ତଥା ହି ତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ଅଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣନ୍ତିଚ ଅଲଜ୍ଜାଲକ୍ଖଣନ୍ତିଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୫. ନଓତ୍ତପ୍ପତୀତି ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ନଭାୟତି ନଉତ୍ରସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଓତ୍ତପ୍ପପ୍ପଟିପକ୍ଖଂୱା ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ। ତଂପି ହି ତାସୁ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତାସୁ ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ତାସୁ ଅସାରଜ୍ଜମାନଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି । ତଥା ହେତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରି ତାଦୀହି ଅସାରଜ୍ଜଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଚ ଅନୁତ୍ତାସଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଚ୍ଚତି ଚ –

ଅଜେଗୁଚ୍ଛୀ ଅହିରିକୋ, ପାପାଗୂଥାୱ ସୂକରୋ ।

ଅଭୀରୁଚ ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀ, ସଲଭୋ ୱିୟ ପାୱକାତି ॥

୮୬. ଉଦ୍ଧରତୀତି ଉଦ୍ଧଟଂ । ପାସାଣପିଟ୍ଠେ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠ ଗେଣ୍ଡୁକୋ ୱିୟ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ, ଉଦ୍ଧଟସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ। ତଂ ପନ ୱାତେରିତଂ ଜଲଂ ୱିୟ ଧଜପଟାକା ୱିୟଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୮୭. ଲୁବ୍ଭତୀତି ଲୋଭୋ, ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ଏତେ ନାତି ଲୋଭୋ, ଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେୱୱା ଏତନ୍ତି ଲୋଭୋ । ଏତ୍ଥଚ ଲୁବ୍ଭନଂନାମ ଆରମ୍ମଣାଭିସଜ୍ଜନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୋପନ ଆରମ୍ମଣେ ଲଗ୍ଗ ନଟ୍ଠେନ ମକ୍କଟାଲେପୋୱିୟ ଅଭିକଙ୍ଖଟ୍ଠେନ ତତ୍ତକପାଲେ ଖିତ୍ତମଂସ ପେସି ୱିୟ ଅପରିଚାଗଟ୍ଠେନ ତେଲଞ୍ଜନ ରାଗୋୱିୟ ତଣ୍ହାନଦିଭାୱେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ଅପାୟାୱହଟ୍ଠେନ ସବ୍ବାନି ସୁକ୍ଖକଟ୍ଠ ସାଖାପଲାସ ତିଣକସଟାନି ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ୱହନ୍ତୀ ସୀଘତୋତା ନଦୀ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୮୮. ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠି। ଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱସଭାୱେସୁ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ତେସମେୱ ଅୟାଥାୱସଭାୱେସୁ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାହି ଏକଚ୍ଚାନଂ ପଣ୍ଡିତମାନୀନଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କବହୁଲାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ଥାମଗତା ଅୟାଥାୱପକ୍ଖେ ପଟିୱେଧଞ୍ଞାଣଗତିକା ହୋତୀତି । ସାପନ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଲକ୍ଖଣା ପରମଂୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୮୯. ମଞ୍ଞତୀତି ମାନୋ। ଅହଂ ଲୋକେ ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅସ୍ମି । ନ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୋୱିୟ ଅୱମଞ୍ଞନାରହୋତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦଳ୍ହଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋପନ ଜାତି କୁଲଧନ ଭୋଗ ୟସ ଇସ୍ସରିୟାଦୀହି ଚେୱ ସୀଲ ସୁତ ଲାଭସକ୍କାରା ଦୀହିଚ ଗୁଣେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ଅତିରେକତରଂ ୱଦ୍ଧିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଜନମଜ୍ଝେ କେତୁଂୱିୟ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଂ ମଞ୍ଞତି । ତସ୍ମା ସୋ ଉନ୍ନତିଲକ୍ଖଣୋତିଚ ଉମ୍ମାଦୋୱିୟାତିଚ ୱୁତ୍ତୋ ।

୯୦. ଦୁସ୍ସତୀତି ଦୋସୋ। ସୋପନ ଚଣ୍ଡିକ୍କଟ୍ଠେନ ପହତା ସିୱିସୋୱିୟ ୱିସପ୍ପନଟ୍ଠେନ ଅସନିପାତୋୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟ ଦହନଟ୍ଠେନ ଦାୱଗ୍ଗିୱିୟ ଦୁସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଲଦ୍ଧୋକାସୋ ସପତ୍ତୋୱିୟ ସବ୍ବସୋ ଅହିତରାସି ଭାୱଟ୍ଠେନ ୱିସ ସଂସଟ୍ଠ ପୂତିମୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୯୧. ଇସ୍ସତୀତି ଇସ୍ସା। ପରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଉସ୍ସୂୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାହି ପରେସଂ ପକତିୟା ଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱାୱା ନସହତି । ତସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିପତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛତି ଆକଙ୍ଖତି । ଅସୁକୋ ଇଦଂନାମ ଲଭିସ୍ସତୀତି ସୁତ୍ୱାପି ନସହତି । ତସ୍ସ ଅଲାଭଂ ଇଚ୍ଛତି ଆକଙ୍ଖତି । ତସ୍ମା ସା ପରସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଉସ୍ସୂୟନଲକ୍ଖଣାତି ୱୁତ୍ତା ।

୯୨. ମମ ଏୱ ଇଦଂ ଗୁଣଜାତଂୱା ୱତ୍ଥୁୱା ହୋତୁ । ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିହେତୁ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାୱସେନ ଚରତି ପୱତ୍ତତୀତି ମଚ୍ଛରଂ, ତଥା ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ମଚ୍ଛରସ୍ସ ଭାୱୋ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ଇଦଂଚ ଇସ୍ସା ୱିୟ ଦୁୱିଧଂ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତି ଲଭିତବ୍ବସମ୍ପତ୍ତି ୱସେନ । ତତ୍ଥ ପକତିୟା ଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ତାୱ ତଂ ପରେହି ସା ଧାରଣଂୱା ୟେନ କେନଚିୱା କାରଣେନ ଅତ୍ତସନ୍ତକଭାୱତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପରେସଂ ସନ୍ତକଭାୱଂ ଗମିସ୍ସମାନଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱାୱା ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ ହୋତି, ଲଭିତବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟଂପି ଅସୁକସ୍ମିଂ ଦେସେ ୱାକାଲେୱା ଇଦଂନାମ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସୁତ୍ୱାୱା ଚିନ୍ତେତ୍ୱାୱା ତଂ ଅତ୍ତନାୱ ଲଦ୍ଧୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ଲାଭଂ ନଇଚ୍ଛତି । ଅଞ୍ଞେ ଲଭିସ୍ସନ୍ତୀତି ସୁତ୍ୱାୱା ଚିନ୍ତେତ୍ୱାୱା ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ ହୋତୀତି । ତଥା ହେତଂ ଲଦ୍ଧାନଂୱା ଲଭିତବ୍ବାନଂୱା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ନିଗ୍ଗୁହନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ଲଭିତବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ୟସ୍ସ ଲାଭଂ ନଇଚ୍ଛତି । ସୋଲଭତୀତିୱା ଲଭିସ୍ସତୀତିୱା ସୁତ୍ୱାୱା ଚିନ୍ତେତ୍ୱାୱା ଚିତ୍ତୱିଘାତୋ ଇସ୍ସାନାମ । ୟଂ ୟଂ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନା ଅଲବ୍ଭମାନକଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚିତ୍ତୱିଘାତୋ ମଚ୍ଛରିୟଂନାମ । ନ ହି ଏତେ ଦ୍ୱେ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ।

୯୩.କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିରିୟା କତଂ । କୁଚ୍ଛିତଂ କତନ୍ତି କୁକତଂ । କୁଚ୍ଛିତକିରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଣ୍ଡିତେହି ଏକନ୍ତେନ ନିନ୍ଦିତବ୍ବୋ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୱିସେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣଂ କତଂ ପାପନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁସୋଚନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋୟେୱ, ସୋ ହି ତଥା ପୱତ୍ତମାନୋପି ପୁବ୍ବେ ଅକତଂୱା କଲ୍ୟାଣଂ ପୁନ କତଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପୁବ୍ବେ କତଂ ୱା ପାପଂ ପୁନ ଅକତଂ କାତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ଅଥଖୋ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନାୟଏୱ ସଂୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା କୁଚ୍ଛିତକିରିୟା ମତ୍ତତ୍ତା କୁକତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠ କଥାୟଂ କତାକତସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜସ୍ସ ଅଭିମୁଖଗମନଂ ପଟିସାରୋନାମ । ୟସ୍ମା ପନେସୋ କତଂୱା ପାପଂ ଅକତଂ ନକରୋତି । ଅକତଂୱା କଲ୍ୟାଣଂ କତଂ ନକରୋତି । ତସ୍ମା ୱିରୂପୋ କୁଚ୍ଛିତୋ ୱା ପଟିସାରୋତି ୱିପ୍ପଟିସାରୋତି । ଏତ୍ଥଚ ୱିପ୍ପଟିସାରୋତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚ ମେୱ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚେଚ କୁଚ୍ଛିତେ ସତି ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋପି କୁଚ୍ଛିତୋୟେୱ । ୟେନଚ କାରଣେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ କୁଚ୍ଛିତଂନାମ ହୋତି । ତେନେୱ କାରଣେନ ସୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋପି କୁଚ୍ଛିତୋନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ସୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋୱ କୁକତପଦେ ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁଦିନ୍ନକଣ୍ଡଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅୟମତ୍ଥୋ ଉଜୁକତୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାହ-ୱିଞ୍ଞୂହି ଅକତ୍ତବ୍ବତାୟ କୁଚ୍ଛିତକିରିୟାଭାୱତୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

[୭୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଇମମତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁଚ୍ଛିତଂ କତନ୍ତି କୁକତଂ । କତାକତ ଦୁଚ୍ଚରିତସୁଚରିତ’’ନ୍ତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଏତେନ ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକତଂପି ହି କୁକତନ୍ତି ୱୋହରନ୍ତି । ୟଂ ମୟା ଅକଥଂ । ତଂ କୁକତନ୍ତିଚ । ଇଧ ପନ କତା କତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିପ୍ପଟିସାରଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ କୁକତ’’ନ୍ତିଚ । ତଂପି ସବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ।

କୁକତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ତଥାପୱତ୍ତି ହେତୁଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ଅପିଚ, ଧାତୁପାଠେସୁ କୁଚସଦ୍ଦଂ ସଙ୍କୋଚନ ମନୋ ୱିଲେଖନତ୍ଥେସୁ ପଠନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା କୁଚ୍ଛିତେନ ଆକାରେନ କୋଚତି ସଙ୍କୋଚତି ନ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନାକାରେନାତି କୁକ୍କୁଚୋ । କୁଚ୍ଛିତେନୱା ଆକାରେନ କୋଚତି ୱିଲିଖତି ନକିଲେସସଲ୍ଲୀଖନା କାରେନାତି କୁକ୍କୁଚୋ । ତଥା ପୱତ୍ତଧମ୍ମସମୂହୋ । ସୋହି କୁଚ୍ଛିତେନ ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣଂ କତଂ ପାପନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେନ ଅନୁତ୍ଥୁନନାକାରେନ ସଙ୍କୋଚତି । କୁସଲଧମ୍ମସମାଦାନେ ଚିତ୍ତଂ ନମିତୁଂପି ନଦେତି । ମନଂୱା ୱିଲେଖତି । ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ସାରଧମ୍ମାନଂ ତନୁକରଣେନ ଚିତ୍ତଂ କୁସଲଧମ୍ମସମାଦାନେ ପରିୟାଦିନ୍ନଥାମବଲଂ କରୋତି । ତସ୍ମା କୁକ୍କୁଚୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟେନ ପନ ଧମ୍ମେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ସୋ ତଥା ପୱତ୍ତୋ ହୋତି । ସୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂନାମ କୁକ୍କୁଚସ୍ସ ଭାୱୋତି କତ୍ୱା । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ଅକତଞ୍ଚ କଲ୍ୟାଣଂ କତଞ୍ଚ ପାପଂ ଆରବ୍ଭ ପଚ୍ଛା ଅନୁତାପନୱସେନ ଅନୁସୋଚନୱସେନଚ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମାତଂ ପଚ୍ଛାନୁତାପଲକ୍ଖଣଂ କତାକତାନୁୟୋଚନ ରସନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ପଚ୍ଛାନୁତାପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ପୁବ୍ବେ କଲ୍ୟାଣଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱା ପାପଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଆଗତତ୍ତା ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ ଅନୁତାପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଅତୀତାରମ୍ମଣତା ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତାରମ୍ମଣତାଚ ପଟିସିଦ୍ଧାତି । କତାକତା ନୁସୋଚନରସନ୍ତି ଏତ୍ଥ କତଞ୍ଚ ପାପଂ ଅକତଞ୍ଚ କଲ୍ୟାଣନ୍ତି ୟୋ ଜେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାନିଦ୍ଦେସେ –

ଦ୍ୱୀହାକାରେହି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କତତ୍ତା ଚ ଅକତତ୍ତା ଚ । କଥଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀହା ।ଲ । ଅକତତ୍ତାଚ । ଅକତଂ ମେ କାୟସୁ ଚରିତଂ । କତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ଅକତଂ ମେ ୱଚୀସୁଚରିତଂ ।ଲ । କତଂ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ଅକତାମେ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀ । କତୋ ପାଣାତି ପାତୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ।ଲ । ଅକତା ମେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । କତା ମିଚ୍ଛାମିଟ୍ଠୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଏତେନ ପନ ଅକତସୁଚରିତା ରମ୍ମଣତାୟ କତଦୁଚ୍ଚରିତା ରମ୍ମଣତାୟଚ ୱସେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାଭାୱୋୟେୱ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେ ପାପଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅପାୟଭୟତଜ୍ଜିତାନଞ୍ଚେୱ ଅପାୟେସୁ ପତିତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା କତକମ୍ମଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଞ୍ଚ ହୋତି । ନଅଞ୍ଞେସଂ, ଅକତଂ ମେ କାୟସୁଚରିତଂ । କତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ପନ ମାନୋ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ୟାଥାୱମାନୋ ଅୟାଥାୱମାନୋତି । ତଥା କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂପି, ୟାଥାୱକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ଅୟାଥାୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅୟାଥାୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଦ୍ୱୀହାକାରେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣଂ କତଂ ପାପନ୍ତି । କତମଂ ପନ ତନ୍ତି । ୟଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମେପି ପାପସଞ୍ଞୀ ପାପଦିଟ୍ଠି ଅକତ୍ୱା ପାପକମ୍ମେପି କଲ୍ୟାଣସଞ୍ଞୀ କଲ୍ୟାଣଦିଟ୍ଠି କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅନୁସୋଚନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେ କଲ୍ୟାଣେ କଲ୍ୟାଣସଞ୍ଞୀ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପାପସଞ୍ଞିନୋ ପାପେଚ ପାସଞ୍ଞୀ ଅକତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କଲ୍ୟାଣସଞ୍ଞିନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇଦଂ ଅୟାଥାୱକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂନାମ । ଅନୱଜ୍ଜେ ସାୱଜ୍ଜସଞ୍ଞୀ, କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞୀ, ଅନାପତ୍ତିୟଂ ଆପତ୍ତିସଞ୍ଞୀତିଆଦିନାପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଦ୍ୱୀହା କାରେହେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁଏୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ମହାନିଦ୍ଦେସେୟେୱ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚକଂପି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚକଂପି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ହତ୍ଥପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚକଂପି କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତଂ ଅସଂୟତ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂନାମ । ୟଂ ପନ ତଂ ଭିକ୍ଖୁ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତା ନପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୂତି ୱିନୟେ ଆଗତଂ । ୟଞ୍ଚ କଥଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପ୍ପକତତାୟ ଆପଜ୍ଜତି କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତା ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାତି ଆଗତଂ । ତଂ ୱିନୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂନାମ । ତଂପନ ୱିନୟସଂସୟୋଏୱ । ସୋଚ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିସୟେ କପ୍ପତି ନୁଖୋ ନୋନୁଖୋତି ସଂସପ୍ପନାକାରେନ ପୱତ୍ତୋ କୁସଲ କ୍ରିୟ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ସୋପନ ୟେସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେସୁ ୟେ ସିକ୍ଖାକାମା, ତେ ତଂକମ୍ମଂ ନକରୋନ୍ତି । ତେ ସନ୍ଧାୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତା ନପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ କରୋନ୍ତିୟେୱ । ତେ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂପି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ସନ୍ଧାୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପ୍ପକତତାୟ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୯୪. ଥିୟତିଚିତ୍ତଂ ମନ୍ଦମନ୍ଦଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଥିନଂ। ଥିୟିୟନା ଥିୟିତତ୍ତନ୍ତି ହି ପାଳିୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।

୯୫. ମେଧତି ଚେତସିକେ ଧମ୍ମେ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭୂତେ କତ୍ୱା ୱିହିଂ ସତୀତି ମିଦ୍ଧଂ। ତଥା ହି ଆରମ୍ମଣେ ୱିପ୍ଫାରୱସେନ ତଂ ତଂ ଇରିୟା ପଥଂ ସନ୍ଧାରେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ମୁଗ୍ଗରେନ ପୋଥେତ୍ୱା ୱିୟ ତେ ଆରମ୍ମଣତୋ ଓଲିୟାପେତ୍ୱା ଇରିୟାପଥଂପି ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସମତ୍ଥେ କତ୍ୱା ଥିନଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିଭୱତି । ମିଦ୍ଧଂ ଚେତସିକେତି ।

୯୬.ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ଏତ୍ଥ । ଚିକିଚ୍ଛନଂ ଚିକିଚ୍ଛା । ଞାଣପ୍ପଟିକା ରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତିକିଚ୍ଛିତୁଂ ଦୁକ୍କରତାୟ ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛା ଏତାୟାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ସଭାୱଂ ୱିଚିନନ୍ତା କିଚ୍ଛନ୍ତି କିଲମନ୍ତି ଏତାୟାତିୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ୱିଚିକିଚ୍ଛତିୱା ଦ୍ୱେଳ୍ହକଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ସା ନୀୱରଣଭୂତା, ପଟିରୂପକାତି ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ୱିମତିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ନୀୱରଣଭୂତା । ତତୋ ଅଞ୍ଞାପନ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂନଂ ତେସୁ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ କଥଂ ନୁଖୋ ଏୱଂ ନୁଖୋ ଇଦଂନୁଖୋତି ୱେମତିକଭାୱେନ ପୱତ୍ତା ସବ୍ବା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପଟିରୂପକାନାମ । ସା ପନ କୁସଲାପି ହୋତି, ଅକୁସଲାପି ଖୀଣା ସୱାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନ କ୍ରିୟାବ୍ୟାକତାପୀତି । ଇଧ ପନ ଏକନ୍ତାକୁସଲଭୂତା ନୀୱରଣୱିଚିକିଚ୍ଛାୱ ଅଧିପ୍ପେକାତି ।

ଅକୁସଲରାସିମ୍ହି ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

୯୭. ସଦ୍ଦହତୀତି ସଦ୍ଧା। ୟଥା ଅଚ୍ଛଂ ପସନ୍ନଂ ନିସିନ୍ନଂ ଉଦକଂ ଚନ୍ଦ ସୂରିୟାଦୀନି ରୂପନିମିତ୍ତାନି ସୁଟ୍ଠୁ ଅତ୍ତନି ଦହତି । ଏୱଂ ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଦୀନି ସୁଟ୍ଠୁ ଅତ୍ତନି ଦହତି ଧାରେତି ଥପେତିୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦହନ୍ତିୱା ଏତାୟାତି ସଦ୍ଧା । ସଦ୍ଦହନମତ୍ତମେୱୱା ଏତନ୍ତି ସଦ୍ଧା । ସାପି ବୁଦ୍ଧା ଦୀସୁ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂସୁ ଅକାଲୁସ୍ସିୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାଏୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ତତୋ ଅଞ୍ଞାପନ ତିତ୍ଥିୟେସୁୱା ତିତ୍ଥିୟଧମ୍ମେସୁ ୱା ଏୱରୂପେସୁ ଅସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂସୁ ସଦ୍ଦହନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଓକପ୍ପନା ସଦ୍ଧା ପଟିରୂପକାନାମ ହୋତି । ସା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖୋ ୟେୱାତି । ୟଥା ପନ ମନୁସ୍ସା ହତ୍ଥେ ଅସତି ରତନାନି ଦିସ୍ୱା ପି-ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ୱିତ୍ତେ ଅସତି ତେସଂ ସବ୍ବଭୋଗା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ବୀଜେ ଅସତି ସସ୍ସାଦୀନି ନସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ସଦ୍ଧାୟ ଅସତି ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାୱତ୍ଥୂନି ନସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏସା ହତ୍ଥୱିତ୍ତବୀଜ ସଦିସାତି ୱୁତ୍ତା ।

୯୮. ସରତୀତି ସତି। ଅତ୍ତନା କତାନି କତ୍ତବ୍ବାନି ଚ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମାୱା ବୁଦ୍ଧଗୁଣାଦୀନିୱା ଅପ୍ପମଜ୍ଜନୱସେନ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାପି ସମ୍ମାସତି ମିଚ୍ଛାସତି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାସତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ଇତରା ପନ ସତିୟେୱ ନ ହୋତି । କତସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସଚ ପାପକମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ସତିପଟିରୂପକୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋୟେୱ । ୟସ୍ମା ପନେସା ଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବେହି ଅକୁସଲଧମ୍ମେହିଚ ରକ୍ଖିତୁଂ କୁସଲଧମ୍ମେହିଚ ୟୋଜେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ସା ରଞ୍ଞୋ ସବ୍ବକମ୍ମିକ ମହାଅମଚ୍ଚୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି । ସତିଂଖ୍ୱାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସବ୍ବତ୍ଥିକଂ ୱଦାମୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।

୯୯. ହିରିୟତୀତି ହିରି। କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ଲଜ୍ଜତି ଜିଗୁଚ୍ଛତି ଉକ୍କଣ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୦. ତେହିୟେୱ ଓତ୍ତପ୍ପତୀତି ଓତ୍ତପ୍ପଂ। ଉବ୍ବିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥପି ହିରିଓତ୍ତପ୍ପପ୍ପଟିରୂପକାନାମ ଅତ୍ଥି, ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

ଲଜ୍ଜିତବ୍ବେ ନଲଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଲଜ୍ଜିୟେସୁ ଲଜ୍ଜରେତି ଚ ।

ଭାୟିତବ୍ବେ ନଭାୟନ୍ତି, ଅଭୟେ ଭୟଦସ୍ସିନୋତି ଚ ॥

ୟସ୍ମା ପନ ସପ୍ପୁରିସା ହିରିୟା ଅତ୍ତନି ଓତ୍ତପ୍ପେନଚ ପରେସୁ ଆରକ୍ଖଦେୱତାଦୀସୁ ଗାରୱଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପାପତୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତି । ତସ୍ମା ଇମେ ଦ୍ୱେ ଲୋକପାଲଧମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତା ।

୧୦୧. ଲୋଭପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଲୋଭୋ। ସୋ ହି ୟେସୁ ଅତ୍ତନୋ ହିତସଞ୍ଞିତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଲୋଭୋ ଲଗ୍ଗନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ତେସ୍ୱେୱ ତଂ ଲୋଭଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଲୋଭୱତ୍ଥୁଭୂତା ଭୱଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଗୂଥରାସିଂୱିୟ ହୀଳେତ୍ୱା ଜିଗୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଏକାନେକ୍ଖମ୍ମ ଧାତୁନାମ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ।

୧୦୨. ଦୋସପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଦୋସୋ। ସୋପି ହି ୟେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅହିତସଞ୍ଞିତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଦୋସୋ ଦୁସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ତେସ୍ୱେୱ ତଂଦୋସଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠେସୁ ସତ୍ତେସୁ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦସଦିସଂ ସୋମ୍ମହଦୟଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଏକା ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୁ ନାମ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି । ଅୟମେୱଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ମେତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତା । ଅମୋହୋପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ମୋହପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅମୋହୋ। ସୋପି ହି ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁୱା ଅତ୍ଥେସୁୱା ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁୱା ମୋହୋ ଅନ୍ଧକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ତେସ୍ୱେୱ ତଂ ମୋହଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଚନ୍ଦସୂରିୟସହସ୍ସଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋୱିୟ ୱିଜ୍ଜାନାମ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ।

୧୦୩.ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ସଭାୱୋ । ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାଦୀନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ୱିସମପକ୍ଖାନଂ ମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତୋ ଅତ୍ତା ଏତସ୍ସାତି ମଜ୍ଝତ୍ତା । ସମପ୍ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମଜ୍ଝକ୍କତା । ତେସୁ ତେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଦିସ୍ସମାନା ମଜ୍ଝତ୍ତତା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ତେସୁ ତେସୁୱା ହିତକମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା । ତଥା ହି ସା ସମପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ ଧମ୍ମାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନୱସେନ ସମପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଆଜାନେୟ୍ୟାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନସାରଥୀୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତା । ଅୟମେୱଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ଉପେକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତା ।

୧୦୪. କାୟପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀସୁ କାୟୋତି ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟ ସଙ୍ଖାତୋ ଚେତସିକସମୂହୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଚିତ୍ତନ୍ତି ସୋଭଣଚିତ୍ତଂ । କାୟସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧି କାୟପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି। ଚିତ୍ତସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧି ଚିତ୍ତପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୀତିଆଦିନା ସମାସୋ । ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ପସ୍ସଦ୍ଧି । ସନ୍ତସୀତଲଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସଂ ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତି । ତେ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତସୁଖଂ ନପିନ୍ଦନ୍ତି । ବହିଦ୍ଧାଏୱ ନେସଂ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ସନ୍ତତ୍ତେ ପାସାଣପିଟ୍ଠେ ଥପିତମଚ୍ଛୋୱିୟ ହୋତି । ୟେସଂ ପନ ବଲୱଂ ହୋତି । ତେୟେୱ ତତ୍ଥ ତଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତି । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ସୀତଲେ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତ ମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ହୋତି ।

୧୦୫. ଲହୁଭାୱୋ ଲହୁତା। ଅଗରୁତା ଅଦନ୍ଧତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସଂ ଇଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେସୁ ନପସାରେତି ସଙ୍କୋଚତି । ତତ୍ତପାସାଣେ ପକ୍ଖିତ୍ତପଦୁମପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ହୋତି । ୟେସଂ ପନ ବଲୱଂ । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ପସାରେତି । ସୀତଲେ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତ ପଦୁମପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ହୋତି ।

୧୦୬. ମୁଦୁଭାୱୋ ମୁଦୁତା। ୟେସଂ ଇଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେସୁ ଥଦ୍ଧଂ ହୋତି । ୱେରୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଗତମହାୟୋଧୋୱିୟ ହୋତି । ୟେସଂ ପନ ବଲୱଂ । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ମୁଦୁ ହୋତି । ୱିୟଞ୍ଞାତୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଗତମହାୟୋଧୋ ୱିୟ ହୋତି ।

୧୦୭. କମ୍ମନି ସାଧୁ କମ୍ମଞ୍ଞଂ । ତଦେୱ କମ୍ମଞ୍ଞତା। ୟେସଂ ଇଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେସୁ ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ଥପେତୁଂ ନଲବ୍ଭତି, ୱିକ୍କିରତି । ପଟିୱାତେ ଖିତ୍ତଥୁସମୁଟ୍ଠିୱିୟ ହୋତି । ୟେସଂ ପନ ବଲୱଂ । ତେସଂୟେୱ ତଂ ତତ୍ଥ ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ଥପେତୁଂ ଲବ୍ଭତି ନୱିକ୍କିରତି । ପଟିୱାତେ ଖିତ୍ତସୁୱଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧୋୱିୟ ହୋତି ।

୧୦୮. ପଗୁଣସ୍ସ ଭାୱୋ ପାଗୁଞ୍ଞଂ । ତଦେୱ ପାଗୁଞ୍ଞତା। ୟେସଂ ଇଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେସୁ ୱିକମ୍ପତି ୱିହଞ୍ଞତି । ଗମ୍ଭୀରେ ଉଦକେ ଖିତ୍ତୱାନରୋୱିୟ ହୋତି । ୟେସଂ ପନ ବଲୱଂ, ତେ ସଂ ତଂ ତତ୍ଥ ନୱିକମ୍ପତି ନୱିହଞ୍ଞତି । ଗମ୍ଭୀରେ ଉଦକେ ଖିତ୍ତ କୁମ୍ଭିଲୋ ୱିୟ ହୋତି ।

୧୦୯. ଉଜୁଏୱ ଉଜୁକଂ, ଉଜୁକସ୍ସ ଭାୱୋ ଉଜୁକତା। ୟେସଂ ଇଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେସୁ ୱିସମଗହିକଂ ହୋତି । କଦାଚି ଲୀନଂ । କଦାଚି ଉଦ୍ଧଟଂ । କଦାଚି ଓନତଂ । କଦାଚି ଉନ୍ନତଂ । ସୁରାମଦମତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଗମନଂ ୱିୟ ହୋତି । ୟେସଂ ପନ ବଲୱଂ, ତେସଂ ତଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟ ୟେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

୧୧୦. ଏତ୍ଥଚ ସିଦ୍ଧେସୁପି ଚିତ୍ତପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିକେସୁ ୱୁତ୍ତେସୁ ୱିସୁଂ କାୟପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱଚନଂ ତେସଂ ୱସେନ ରୂପକାୟସ୍ସପି ପସ୍ସଦ୍ଧାଦି ଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ତଂ ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ଗେଲଞ୍ଞୱୁଟ୍ଠା ନାଦୀସୁ ରୂପକାୟସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧଭାୱୋ ପାକଟୋ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିୟା ଆକାସଗମନାଦୀସୁ ଲହୁ ଭାୱୋ । କାୟଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱା ମହନ୍ତଂ ୱା କତ୍ୱା ନିମ୍ମିନନେସୁ ମୁଦୁଭାୱୋ । ଅନ୍ତୋପଥୱିୟଂୱା ଅନ୍ତୋପବ୍ବତେ ସୁୱା ଅସଜ୍ଜମାନଂ କତ୍ୱା ଗମନାଦୀସୁ କମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ । ନାଗୱଣ୍ଣଂୱା ଗରୁଳୱଣ୍ଣଂୱା କତ୍ୱା ନିମ୍ମିନନାଦୀସୁ ପଗୁଣଭାୱୋ ତେସ୍ୱେୱ ସବ୍ବେସୁ ୟଥାନିମ୍ମିତୱସେନ ଚିରପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେସୁ ଉଜୁକଭାୱୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ସାଧାରଣା, ସବ୍ବେହି ସୋଭଣଚିତ୍ତେହି, ତେସଂୱା ସାଧାରଣା ସୋଭଣ ସାଧାରଣା।

୧୧୧.ସମ୍ମାୱାଚାତି ଏତ୍ଥ ତିୱିଧା ସମ୍ମାୱାଚା କଥା, ଚେତନା, ୱିରତିୱସେନ, ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥଧମ୍ମପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା ସୁଭାସିତା ୱାଚା କଥା ସମ୍ମାୱାଚାନାମ । ତଂସମୁଟ୍ଠାପିକା କୁସଲକ୍ରିୟଚେତନା ଚେତନାସମ୍ମାୱାଚାନାମ । ୟା ପନ ମୁସାୱାଦା ୱେରମଣାଦୀନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସୱା ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସୱା ସମ୍ପତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସୱା ପାପୱିରମଣାକାରେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି । ଅୟଂ ୱିରତି ସମ୍ମାୱାଚାନାମ । ସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ସମ୍ମା ୱଦନ୍ତି ଏତା ୟାତି ସମ୍ମାୱାଚା । ଏତାୟାତି ଚେତ୍ଥ କରଣତ୍ଥେ ହେତୁଅତ୍ଥେ ୱା କରଣୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୱାଚାୟ ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ସମାଦାନୱଚନାନି ସନ୍ଧାୟ କରଣତ୍ଥୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ ଚ ୟୁଜ୍ଜତି । ତତୋ ୟଥାସମାଦିନ୍ନାନିୱା ୟଥାଧିଟ୍ଠିତାନିୱା ସିକ୍ଖାପଦାନି ସୁଟ୍ଠୁରକ୍ଖାମାତି ୟାନି ଅନୱଜ୍ଜାନିଏୱ ୱଚନାନି ୱଦନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ତାନି ସନ୍ଧାୟ କରଣତ୍ଥାନୁକୂଲୋ ହେତୁ ଅତ୍ଥୋୟେୱ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ଅଥୱା, ତଥା ୱଦନ୍ତୁୱା ମାୱା । ଅୟଂପନ ୱଦମାନେସୁ ସତି ତେସଂ ସମ୍ମା ୱତ୍ତୁଂଏୱ ଦେତି । ନମିଚ୍ଛା ୱତ୍ତୁନ୍ତି କତ୍ୱା ସମ୍ମା ୱାଚାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ, ଅୟଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନଂ ପଜହନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ୱଚୀଦ୍ୱାରସୁଦ୍ଧିୟା ଏୱ ହୋତୀତି ସମ୍ମାୱାଚାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

୧୧୨.ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋପି ତିୱିଧୋ କ୍ରିୟା, ଚେତନା, ୱିରତି ୱସେନ । ତତ୍ଥ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅନୱଜ୍ଜଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟିକକ୍ରିୟା କ୍ରିୟାକମ୍ମନ୍ତୋନାମ । ତଂସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ଚେତନାକମ୍ମନ୍ତୋ ନାମ । ୟା ପନ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣାଦୀନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମାଦି ୟନ୍ତସ୍ସୱା ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସୱା ସମ୍ପତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସୱା ପାପୱିରମଣାକାରେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି । ଅୟଂ ୱିରତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ନାମ । ସମ୍ମା କରୋନ୍ତି ଏତେନାତି ସମ୍ମାକମ୍ମଂ, ତଦେୱ ସମ୍ମା କମ୍ମନ୍ତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ ୱନନ୍ତୋୱିୟ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୧୧୩.ସମ୍ମାଆଜୀୱୋପି ୱୀରିୟ, ୱିରତିୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ପକତିୟା ଅନୱଜ୍ଜାନି କସିକମ୍ମାଦୀନିୱା ଭିକ୍ଖାଚରିୟାଦୀନିୱା କତ୍ୱା ଜୀୱିତଂ କପ୍ପେନ୍ତାନଂ ଉଟ୍ଠାନବଲସଙ୍ଖାତୋ ୱାୟାମୋ ୱୀରିୟସମ୍ମାଆଜୀୱୋନାମ । ୟା ପନ ଆଜୀୱସୁଦ୍ଧିଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଜୀୱସୀଲୱିପତ୍ତିକାରଣାନି କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପଜହନ୍ତାନଂ ପାପୱିରମଣାକାରେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି । ଅୟଂ ୱିରତି ଆଜୀୱୋନାମ । ଅୟମିଧାଧିପ୍ପେତୋ । ସମ୍ମା ଆଜୀୱନ୍ତି ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତି ଏତେନାତି ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

୧୧୪. ଏକେକାପି ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତ ୱିରତି, ସମାଦାନ ୱିରତି, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତିୱସେନ ତିୱିଧା । ତତ୍ଥ ୟା ସିକ୍ଖାପଦାନି ଅସମା ଦିୟିତ୍ୱାୱା ସମାଦିନ୍ନାନିପିୱା ତାନି ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା କେୱଲଂ ହିରି ଓତ୍ତପ୍ପବଲେନେୱ ସମ୍ପତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିରତି । ଅୟଂ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିନାମ । ସା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୟେୱ । ପଞ୍ଚସିକ୍ଖା ପଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ପନ ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମାଦି ୟନ୍ତସ୍ସୱା ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସୱା ୟଥାସମାଦିନ୍ନାନିୱା ୟଥାଧିଟ୍ଠିତାନି ୱା ସୁଟ୍ଠୁରକ୍ଖାମୀତି ସମ୍ପତ୍ତ ୱତ୍ଥୁଂ ଅପୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସୱା ଉପ୍ପନ୍ନା । ଅୟଂ ସମାଦାନୱିରତିନାମ । ସା ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୱା ହୋତି ଅନାଗତାରମ୍ମଣାୱା । ତଥା ହି ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାତି ଇଦଂ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ସବ୍ବଦୁଚ୍ଚରିତାନଂ ପଚ୍ଚୟସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତିନାମ । ସା ପନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାଏୱ । ଫଲୱିରତିପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତାତି । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟୱିରତିୟୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୂନି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାଦୀନି ୱିରମିତବ୍ବୱତ୍ଥୂନି ପଜହନ୍ତି । ଲୋକୁତ୍ତରୱିରତିୟୋ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ତାନିୟେୱ ୱିରମିତବ୍ବୱତ୍ଥୂନି ପଜହନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୧୫. ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି କାରୁଣିକାନଂ ହଦୟଖେଦଂ କରୋତୀତି କରୁଣା। କିରତିୱା ପରଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖିପତି, କିଣାତିୱା ପରଦୁକ୍ଖଂ ହିଂସତୀତି କରୁଣା । କିରୀୟତି ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ପସାରୀୟତୀତିୱା କରୁଣା । ଅପିଚ କଲି ଉଣାତି ଛେଦୋ । କଲୀତି ଦୁକ୍ଖଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା-କଲି ସମ୍ଭୱେ ଭୱେତି । କଲୀତିୱା ପାପପି ପରାଜୟୋପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାପେ କଲି ପରାଜୟେତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ କାରୁଣିକା ନଂ କାରୁଞ୍ଞହେତୁଭୂତମେୱ ହୋତି । ଇତି କଲିଂ ଦୁକ୍ଖଂୱା ପାପଂୱା ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିତୋ ପରାଜୟଂୱା ସତ୍ତେହି ଅୱନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତି, ସତ୍ତେୱା ତତୋ ୱିଧକଲିତୋ ଅୱନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତି କାରୁଣିକା ଜନା ଏତାୟାତି କରୁଣା ।

୧୧୬. ପରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ମୋଦନ୍ତି ଏତାୟାତି ମୁଦିତା। ନତ୍ଥି ପମାଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣା, ସତ୍ତା । ଅପ୍ପମାଣେସୁ ଭୱାତି ଅପ୍ପମଞ୍ଞା। ଏତାହି ଏତ୍ତକେସୁୟେୱ ସତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା । ନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୂତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛେଦପ୍ପମାଣସ୍ସ ଅଭାୱା ଏକସ୍ମିଂ ସତ୍ତେ ପୱତ୍ତାପି ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଏୱନାମ ହୋନ୍ତୀତି ।

[୭୭] ଟୀକାସୁ ପନ

ଅପ୍ପମାଣସତ୍ତା ରମ୍ମଣତ୍ତା ଅପ୍ପମାଣା । ତାଏୱ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

୧୧୭. ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଅମୋହୋଏୱ । ସୋ ହି ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା, ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚାତି କତ୍ୱା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ସୋଭଣରାସିମ୍ହି ପରମତ୍ଥଦୀପନା ।

୧୧୮.ଏତ୍ତାୱତାତିଆଦି ତିଣ୍ଣଂ ରାସୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଏୱଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଚେତୋୟୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତେସନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତୋ ଚେତସିକାନଂ ସରୂପଦସ୍ସନତୋ ପରଂ ତେସଂ ଚିତ୍ତାୱିୟୁତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତେନ ଅୱିୟୁତ୍ତାନଂ ଚେତସିକାନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ପୟୋଗୋ ତଥାୟୋଗଂ ୱୁଚ୍ଚତେତି ୟୋଜନା । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୂତି ଚିତ୍ତେସୁ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେତସିକା ଏତେସୂତି ଉପ୍ପାଦା । ଚିତ୍ତାନିଏୱ ଉପ୍ପାଦା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାତି କତ୍ୱା । ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ତେସୁ ଛ ପକିଣ୍ଣକା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଭାୱନାବଲେନ ପହୀନତ୍ତା ୱିତକ୍କୋ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନିକାଦୀସୁ, ୱିଚାରୋ ତତୀୟଜ୍ଝାନିକାଦୀସୁ, ପୀତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକାଦୀସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଭାୱତ୍ତା ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଅସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଭାୱେ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚିତ୍ତେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱୀରିୟଂ ବଲନାୟକତ୍ତା ଦୁବ୍ବଲେସୁ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନା ଦୀସୁ ସୋଳସଚିତ୍ତେସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ପୀତି ସମ୍ପିୟାୟନସଭାୱତ୍ତା ଦୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖା ସହଗତେସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଛନ୍ଦୋ ଇଚ୍ଛାସଭାୱତ୍ତା ଇଚ୍ଛାରହିତେସୁ ଅହେତୁକେସୁ ମୋମୂହଚିତ୍ତେସୁଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ପକିଣ୍ଣକେସୁପନ ୱିତକ୍କୋ ।ଲ । ମୋମୂହୱଜ୍ଜିତଚିତ୍ତେସୂତି । ତେ ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ପକିଣ୍ଣକୱିୱଜ୍ଜିତା ସପକିଣ୍ଣକାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୧୯.ଅକୁସଲେସୂତି ଅକୁସଲଚେତସିକେସୁ । ସବ୍ବାକୁସଲ ସାଧାରଣାନାମ । ତସ୍ମା ସବ୍ବେସୁପି ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

[୭୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ପଚ୍ଛିମଂ ପୁରିମସ୍ସ ସମତ୍ଥନୱଚନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଇଦଞ୍ହି ଠାନଂ ଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭମାନତାଦସ୍ସନପଧାନନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବାନି ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଇମେହି ଚତୂହି ୱିନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ହି ତାନି ପାପେସୁ ଆଦୀନୱଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଠିତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନଚ ତେହି ଲଜ୍ଜାୟୱା ଭୟେନୱା ଉକ୍କଣ୍ଠିତାନଂ । ନାପି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମାହିତାନନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ସବ୍ବେସୁ ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ୟସ୍ମାଚ ଦିଟ୍ଠିମାନା ଖନ୍ଧେସୁ ଅସ୍ସାଦଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ତେସୁ ତଥା ତଥା ଆମସିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ଲୋଭମୂଲଚିତ୍ତେସ୍ୱେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେସୁ ପନ ତେସୁ ଦିଟ୍ଠି ଖନ୍ଧେସୁ ଅତ୍ତଗ୍ଗାହଂ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଅତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚତାଦୀହି ମିଚ୍ଛାସଭାୱେହିଏୱ ପରାମସନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତି । ମାନୋ ପନ ଖନ୍ଧେ ଅହନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଗହିତାକାରଂ ସେୟ୍ୟ ତାଦୀହିଏୱ ଆମସନ୍ତୋ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ତେ ଆମସନାକାରତୋ ଅସଦିସୱୁତ୍ତିନୋଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ । ଦିଟ୍ଠିଚତୂସୁ ।ଲ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୂତି । ୟେ ପନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଦିଟ୍ଠିୟା ୟଥାଗହିତଂ ଅତ୍ତାନମେୱ ଅହନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେସଂପି ଦିଟ୍ଠିମାନା ଆମସନାକାରଂ ପତ୍ୱା ଅସଦିସୱୁତ୍ତିକାଏୱ ହୋନ୍ତି । ନ ହି ମାନସ୍ସ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅତ୍ତ ସଂପଗ୍ଗହଣେ ବ୍ୟାପାରୋ ଅତ୍ଥି । ନ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିୟ ମାନସ୍ସ ଧମ୍ମାନଂ ଅୟାଥାୱପକ୍ଖପରିକପ୍ପନେତି । ତେନେୱ ହି ଅହଂଗାହୋ ମାନୋ ଅନାଗାମୀନଂପି ପୱତ୍ତତି । ଅତ୍ତଗ୍ଗାହଭୂତା ପନ ଦିଟ୍ଠି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନ ମେୱାତି ।

[୭୯] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ମାନୋପି ଅହଂମାନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଦିଟ୍ଠିସଦିସୋୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ନପୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା କେସର ସୀହୋ ପମାୟ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ସଦିସପ୍ପୱତ୍ତି ହି ନାମ ସହପୱତ୍ତିୟା ଏୱ କାରଣନ୍ତି । ମଚ୍ଛରିୟଂ ପନ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଲଗ୍ଗନଲୋଭସମୁଟ୍ଠିତଂପି ତାସଂ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱଂ ଅସହନାକାରେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଏକନ୍ତେନ ପଟିଘସମ୍ପ ୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଦୋସୋ ।ଲ । ଚିତ୍ତେସୂତି । ଅକମ୍ମଞ୍ଞ ଲକ୍ଖଣଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ କମ୍ମଞ୍ଞସଭାୱେସୁ ଅସଙ୍ଖାରିକେସୁ ନସମ୍ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚସୁ ସସଙ୍ଖାରିକ ଚିତ୍ତେସୂତି । ଚତ୍ତାରୋ ସବ୍ବା କୁସଲସାଧାରଣା । ତୟୋ ଲୋଭ ଦିଟ୍ଠିମାନା । ଚତ୍ତାରୋ ଦୋସାଦୟୋ । ଦ୍ୱୟଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ । ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚିତ୍ତେଚାତି ଚସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାଚିତ୍ତେଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁଦ୍ଦସ ଅକୁସଲ ଚେତସିକା ।

୧୨୦.ସୋଭଣେସୂତି ସୋଭଣଚେତସିକେସୁ । ଲୋକୁତ୍ତରେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗେ ତୀସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ନାମ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଛିମକୋୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ପାଦକଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ତସ୍ମିଂ ଅସତିପି ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନପରିହାୟତି । ସୀଲସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମେସୁ ପନ ଏକୋ ଏକସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ନସାଧେତି । ତସ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତର ମଗ୍ଗୋ ସତ୍ତଙ୍ଗିକତୋ ହେଟ୍ଠା ନପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ୱିରତିୟୋ ପନ ତିସ୍ସୋପି ।ଲ । ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ନିୟତାୱ ଏକତୋୱ ସବ୍ବଥାପି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ନିୟତାୱାତି ନ ଲୋକିୟେସୁୱିୟ କଦାଚିଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅଥଖୋ ସବ୍ବଦାପି ନିୟତା ହୁତ୍ୱାୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । କସ୍ମା, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତାୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ନ ହି ତେ ଲୋକିୟା ୱିୟ କଦାଚି ଦାନୱସେନ କଦାଚି ସୁତପରିୟତ୍ତିୱସେନ କଦାଚି କସିଣଭାୱନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଏକତୋ ୱାତି ନଲୋକିୟେସୁ ୱିୟ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅଥଖୋ ତିସ୍ସୋପି ଏକତୋ ହୁତ୍ୱାୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । କସ୍ମା, ଅଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା । ନ ହି ତେ ଲୋକିୟା ୱିୟ ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତାନି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ନାନାରମ୍ମଣାନି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଏକଂପନ ନିବ୍ବାନମେୱ ଆରବ୍ଭପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ସବ୍ବଥାପୀତି ନ ଲୋକିୟେସୁ ୱିୟ ଏକଦେ ସପ୍ପହାନୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅଥଖୋ ତିସ୍ସୋପି ଅନୱସେସ ଦୁଚ୍ଚରିତ ଦୁରାଜୀୱପ୍ପହାନାକାରେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଲୋକିୟେସୁହି ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ସମ୍ମାୱାଚା ଚତୁବ୍ବିଧାନି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ସବ୍ବାନି ଏକତୋ ପଜହିତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ମୁସାୱାଦୱିରତି ମୁସାୱାଦମେୱ ପଜହିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ନ ଇତରାନି । ମୁସାୱାଦଂପି ସମୂଲଂ ସାନୁସୟଂ ପଜହିତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ତଥା ପିସୁଣୱାଚା ୱିରତି ପିସୁଣୱାଚମେୱ ପଜହିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ନ ଇତରାନି । ପିସୁଣୱାଚଂପି ସମୂଲଂ ସାନୁସୟଂ ପଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ପନ ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ସମ୍ମାୱାଚା ସବ୍ବାନି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ସମୂଲାନି ସାନୁସୟାନି ପଜହତି । ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସବ୍ବାନି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାନି ସମୂଲାନି ସାନୁସୟାନି ପଜହତି । ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ସବ୍ବାନି ଆଜୀୱହେତୁକାନି କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ସମୂଲାନି ସାନୁସୟାନି ପଜହତି । ଇତି ତିସ୍ସୋ ଲୋକୁତ୍ତରେସୁଏୱ ସବ୍ବଥାପି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ୱିସଦ୍ଦୋ ଅୱୟୱସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ଏକା ସମ୍ମାୱାଚା ମୁସାୱାଦପ୍ପହାନୱସେନାପି ଲବ୍ଭତି । ନକେୱଲଞ୍ଚ ତପ୍ପହାନୱସେନେୱ । ଅଥଖୋ ପିସୁଣୱାଚାପହାନୱସେନପି ଲବ୍ଭତୀତି ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥଚ ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ସମୂଲାନି ସାନୁସୟାନୀତି ଏତ୍ଥ କାୟୱଚୀଚୋପନ ଭାଗିୟାନି କାମରାଗାନୁସୟାଦୀନି ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନି କିଲେସଜାତାନି ଅରୂପସେକ୍ଖାନଂପି ସନ୍ତିୟେୱ । କାମରୂପସେକ୍ଖାନଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତେସଂ ପଜହନୱସେନ ଉପରିମଗ୍ଗ ଫଲୱିରତୀନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତପ୍ପହାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାମାୱଚରକୁସଲେସ୍ୱେୱ, ନପନ କାମାୱଚରୱିପାକକ୍ରିୟଚିତ୍ତେସୁ, ନାପିମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତେସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମାୱଚରକୁସଲେସୁପି କାମଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁଏୱ, ନରୂପାରୂପଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ । ନ ହି ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱିରମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ସଙ୍ଖାତାନି କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନିନାମ ଅତ୍ଥି । ନଚ ଲୋକିୟୱିରତିୟୋ ୱିରମିତବ୍ବ ୱତ୍ଥୁରହିତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଉପରି ଛକାମାୱଚରଦେୱେ ସୁପି ନପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱିଚାରିତମେୱ । ୟଦି ଏୱଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେପି ତୀସୁ ହେଟ୍ଠିମଫଲଟ୍ଠେସୁ ତାସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ନ ହି ତେସଂପି ପାଣାତିପାତାଦୀନି ୱିରମିତବ୍ବୱତ୍ଥୂନିନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ସଚ୍ଚଂ, ଇଧ ପନ ସତ୍ତୱିଧଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାପି ୱିରମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଟ୍ଠାନେ ଠିତା । ତଥା ତିୱିଧକୁହନୱତ୍ଥୂନିଚ । ତାନିଚ କାନିଚି ତେସଂ ଫଲଟ୍ଠାନଂପି ସାଧାରଣାନିଏୱ । ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ୟାନି କାନିଚି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସମାଦିନ୍ନସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱତ୍ଥୂନିପି ୱିରମିତବ୍ବୱତ୍ଥୂନିଏୱ । ୟାନିପି କାମସେକ୍ଖାନଂ କାୟୱାଚା ୱିପ୍ଫନ୍ଦନକରାନି କିଲେସଜାତାନି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତାନି ସନ୍ତି । ତାନି ତେସଂ ତଦଙ୍ଗ ୱିରତୀନଂପି ୱତ୍ଥୂନିଏୱାତି । କଦାଚି ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ସମାଦାନସମ୍ପତ୍ତୱିରତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ପୱତ୍ତକାଲେଏୱ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ଦିସ୍ସ ମାନାପି ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା ନଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁନ୍ତି । ୱିସୁଂୱିସୁଂ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନାପି ଏକେକଦୁଚ୍ଚରିତପ୍ପହାନୱସେନେୱ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି । ନ ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ୱିୟ ସବ୍ବଥାପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୨୧. ଅପ୍ପନାପତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାନଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତଭାୱୋୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱଜ୍ଜିତମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତେସୂତି । ଏତାହି ପରସତ୍ତାନଂ ହେତୁ ଅଧିମତ୍ତବ୍ୟାପାରା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅତିସନ୍ତାୟ ନିବ୍ୟାପାରାୟ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୁପେକ୍ଖାୟ ସହ ନପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଅପ୍ପନାପୁବ୍ବଭାଗଭୂତାନଂ ପନ ତାସଂ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟପି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ କାମାୱଚର ।ଲ । ଚିତ୍ତେସୁଚାତି । କଦାଚୀତି କାରୁଞ୍ଞପ୍ପକତିକସ୍ସ ଅନିସ୍ସୁକିନୋଚ ପରେସଂ ୱିପତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନକାଲେ । ନାନାହୁତ୍ୱା ଜାୟନ୍ତୀତି ତେସଂ ୱିପତ୍ତିଦସ୍ସନକାଲେ ଅନୁକମ୍ପନୱସେନ କରୁଣା ଏୱ ଜାୟତି, ନମୁଦିତା । ସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନକାଲେ ପନ ମୋଦନୱସେନ ମୁଦିତାୱ ଜାୟତି, ନକରୁଣାତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ହୁତ୍ୱା ଜାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନେତା ଦୋସସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ୱିହିଂସା ଅରତୀନଂ ନିସ୍ସରଣଭୂତାତି ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତା । ଦୋମନସ୍ସପଟିପକ୍ଖଞ୍ଚସୋ ମନସ୍ସମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ତାସଂ ଅପ୍ପନାପୁବ୍ବଭାଗଭୂତାନଂପି ନିଚ୍ଚଂ ସୋମନସ୍ସୟୋଗମେୱ କେଚି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତେସୁ ।ଲ । କେଚି ୱଦନ୍ତୀତି । ସୋ ପନ ତେସଂ ୱାଦୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟପି ସହ ୱିରୁଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ତଂ ବହୂ ୱିଞ୍ଞୁନୋ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ସୋୱାଦୋ ଥେରେନ କେଚିୱାଦୋନାମ କତୋ । ୟସ୍ମାଚ ସବ୍ବେସଂପି ଲୋକିୟ ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗ ଭାୱନା ନାମ ଅପ୍ପନାସନ୍ନକାଲେଏୱ ସୋମନସ୍ସଜ୍ଝାନାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗା ସୋମନସ୍ସସହଗତା ହୋନ୍ତି । ଉପେକ୍ଖାଝାନାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ହୋନ୍ତି । ଅନାସନ୍ନକାଲେ ପନ ସବ୍ବେସଂପି ତେସଂ ପୁବ୍ବଭାଗା କଦାଚି ସୋମନସ୍ସସହଗତା, କଦାଚି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୋ ୱାଦୋ କେଚିୱାଦୋୱ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି । ଏତ୍ଥଚ ସବ୍ବାନିପି ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାଚିତ୍ତାନିନାମ ଆଦିମ୍ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନିଏୱ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ୟଦିୟି ତାନି ଆଦିତୋୟେୱ ପଟ୍ଠାୟ ସୋମନସ୍ସସହଜାତାନି ସିୟୁଂ । ତଦା ଇମେ ସତ୍ତା ସୋ ମନସ୍ସଜାତେସୁ କମ୍ମେସୁ ଅନଭିରତାନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଭାୱନାକମ୍ମମେୱ ଅନୁୟୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ପଚ୍ଛା ପନ ଅତ୍ତନୋ ଭାୱନାୟ ପୁବ୍ବାପରିୟୱିସେସଦସ୍ସନକାଲେଏୱ ସୋମନସ୍ସ ସହଜାତାନି ଭୱନ୍ତି । ପଟିକୂଲା ରମ୍ମଣେସୁ ପନ ଅସୁଭଭାୱନାଚିତ୍ତେସୁ ଦୁକ୍ଖିତସତ୍ତାରମ୍ମଣେସୁଚ କରୁଣାଭାୱନାଚିତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଅପିଚ ଇମା କରୁଣାମୁଦିତାନାମ ପକତିକାଲେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ । ତାସୁ ପନ ମୁଦିତା ତାୱ ଇଟ୍ଠସମ୍ପତ୍ତିୱିସୟାତି ସାୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୋମନସ୍ସ ସହଜାତାତି ୟୁତ୍ତମେତଂ । କରୁଣା ପନ ଅନିଟ୍ଠୱିପତ୍ତିୱିସୟାତି ସା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉପେକ୍ଖାସହଜାତା ଏୱ ସିୟା । ନଚ ଏତା ପରସତ୍ତହେତୁ ଅଧିମତ୍ତ ବ୍ୟାପାରାତି କତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟ ସହ ୱିରୁଦ୍ଧାଏୱାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ସା ହି ଅପ୍ପନଂ ଅପତ୍ତା ୱେଦନୁପେକ୍ଖାନାମ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନେଏୱ ନିବ୍ୟାପାରାହୋତି । ନ ଅଞ୍ଞକିଚ୍ଚେସୁ । ତଥା ହି ସତ୍ତା ଉପେକ୍ଖାସହଗତ ଚିତ୍ତେହି ଅଦିନ୍ନଂପି ଆଦିୟନ୍ତି, ଦାନଂପି ଦେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞାନିପି ମହନ୍ତାନି ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତିୟେୱାତି । ତସ୍ମା ଅପ୍ପନା ପତ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ତାସଂ ୱେଦନୁପେକ୍ଖାୟ ସହ ୱିରୁଦ୍ଧଭାୱୋ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ।

[୮୦] ଏତ୍ତାୱତା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘କରୁଣାମୁଦିତା ଭାୱନାକାଲେ ଅପ୍ପନାୱୀଥିତୋ ପୁବ୍ବେ ପରିଚୟୱସେନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଚିତ୍ତେହିପି ପରିକମ୍ମଂ ହୋତି । ୟଥାତଂ ପଗୁଣଗନ୍ଥଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ କଦାଚି ଅଞ୍ଞୱିହି ତସ୍ସାପି ସଜ୍ଝାୟନଂ, ୟଥାଚ ପଗୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସକଦାଚି ପରିଚୟବଲେନ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେହିପି ସମ୍ମସନନ୍ତି ଉପେକ୍ଖା ସହଗତକାମାୱଚରେସୁ କରୁଣା ମୁଦିତାନଂ ଅସମ୍ଭୱୱାଦୋ କେଚିୱାଦୋ କତୋ’’ତି । ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କିଞ୍ଚାପି କସିଣନିମିତ୍ତାଦୀନି ଆରମ୍ମଣାନି ଅଗମ୍ଭୀରାନିଏୱ ହୋନ୍ତି । ତଥାପି ୟୋଗକମ୍ମବଲେନ ଚିତ୍ତସମାଧାନବଲେନ କିଲେସ ଦୂରୀଭାୱେନଚ ତଦାରମ୍ମଣେସୁ ଝାନଚିତ୍ତେସୁ ଞାଣଂ ଏକନ୍ତେନ ପୱତ୍ତ ତିୟେୱାତି ଆହ ସବ୍ବେସୁପି ପଞ୍ଚ ।ଲ । ଚିତ୍ତେସୁଚାତି ।

୧୨୨. ତୟୋ ୱିରତିଧମ୍ମା । ଦ୍ୱୟଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୁଗଳଂ । ଏୱଂ ସୋ ଭଣଚେତସିକା ସୋଭଣେସ୍ୱେୱ ଚିତ୍ତେସୁ ଚତୁଧା ଚତୂହି ପକାରେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ଇଦାନି ସବ୍ବେସଂପି ଚେତୋ ୟୁତ୍ତାନଂ ନିୟତା ନିୟତୟୋଗିୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇସ୍ସାତିଆଦିମାହ । କରୁଣା ଆଦି ୟସ୍ସାତି କରୁଣାଦି । ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ଦ୍ୱୟଂ । ଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନିଚ ୱିରତିୟୋଚ କରୁଣାଦିଚ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛେ ରକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିରତିକରୁଣାଦୟୋ। ତେ ନାନାଚ ଜାୟନ୍ତି, କଦାଚିଚ ଜାୟନ୍ତି । ମାନୋଚ କଦାଚିଏୱ ଜାୟତି । ଥିନମିଦ୍ଧଞ୍ଚ ତଥା କଦାଚି ଏୱ ଜାୟତି । ଜାୟମାନଂ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହେୱ ଜାୟତି । ନନାନାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିରତୀନଂ ନାନା କଦାଚି ୟୋଗୋ ହେଟ୍ଠାଚ ୱୁତ୍ତୋ । ଉପରିଚ ୱକ୍ଖତି । ଇସ୍ସାଦୀନଂଚ ଉପରି ୱକ୍ଖତି । ମାନଥିନମିଦ୍ଧାନଂ ପନ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ତତ୍ଥ ମାନୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭମାନୋପି କଦାଚି ତେସଂ ସେୟ୍ୟୋ ହମସ୍ମୀତିଆଦିନା ପୱତ୍ତକାଲେଏୱ ଲବ୍ଭତି, ନଅଞ୍ଞଦା । ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚସୁ ସସଙ୍ଖାରିକେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂପି କଦାଚି ତେସଂ ନିଦ୍ଦାତିଭୂତୱସେନ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାୟ ପୱତ୍ତିକାଲେଏୱ ଲବ୍ଭତି । ନ ଅଞ୍ଞଦା । ତଦା ଲବ୍ଭମାନଂପନ ଦ୍ୱୟଂ ସହେୱ ଲବ୍ଭତି । ନ ନାନାତି ।

[୮୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଥିନମିଦ୍ଧଂ କଦାଚି ଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରକୁକ୍କୁଚ୍ଚେହିଚେୱ ମାନେନଚ ସହ ଜାୟତି । କଦାଚି ତେହି ତେନଚ ନାନା ଜାୟତୀ’’ତି ୟୋଜନା ୱୁତ୍ତା । ସା ସାରତୋ ନ ପଚ୍ଚେତବ୍ବା ।

ନ ହି ତେହି ତେନଚ ତସ୍ସ ସହଭାୱୋ ନାନାଭାୱୋଚ କିଚ୍ଚାରମ୍ମଣୱିରୋଧାୱିରୋଧଭାୱେନ ସିଦ୍ଧୋତି ।

ୟାଚ ଟୀକାୟଂ

ମାନୋଚ ଥିନମିଦ୍ଧଞ୍ଚ କଦାଚି ନାନା ଜାୟତି । କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟୋଜନା ୱୁତ୍ତା । ସାପି ନ ସୁନ୍ଦରା । କଦାଚି ସହଜାୟତୀତି ।

ୟଥାୱୁତ୍ତାନୁସାରେନାତି ସତ୍ତସବ୍ବତ୍ଥୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅନୁସାରେନ ସେସାତି ଏକାଦସହି ଅନିୟତ ୟୋଗୀହି ଅୱସେସା ଏକଚତ୍ତାଲୀସଧମ୍ମା । ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଅତ୍ତନା ଲବ୍ଭମାନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଅନିୟତୟୋଗିନୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା ।

୧୨୩. ଏୱଂ ଚେତସିକାନଂ ୟୋଗଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ସମ୍ପୟୋଗନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୁତ୍ତଧମ୍ମରାସିପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ସଙ୍ଗହ ନୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଙ୍ଗହଞ୍ଚାତିଆଦିମାହ । ଇଦାନି ତେସଂ ସଙ୍ଗହଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ପୱକ୍ଖାମୀତି ୟୋଜନା । ଛତ୍ତିଂସାତିଆଦି ସଙ୍ଗହନୟସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସଗାଥା । ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣା ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ନିବ୍ବାନା ରମ୍ମଣେସୁ ନଲବ୍ଭନ୍ତିତି ୱୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱଜ୍ଜିତାତି ତଥା ଅଟ୍ଠସୁ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତେସୁ ୱିତକ୍କୱଜ୍ଜା ଅଞ୍ଞସମାନା ଦ୍ୱାଦସଚେତ ସିକା ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱଜ୍ଜିତା ତେୱୀସତି ସୋଭଣଚେତସିକାଚେତି ପଞ୍ଚତ୍ତିଂସ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତିଆଦିନୟଂ ତଥାସଦ୍ଦେନ ନିଦ୍ଦିସତି । ତେଏୱାତି ୱିତକ୍କ ୱିଚାର ପୀତିସୁଖୱଜ୍ଜା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ତେ ଏୱ ତେତ୍ତିଂସଧମ୍ମା । ଅଟ୍ଠସୂତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠଚ ଅଟ୍ଠଚ ଅଟ୍ଠାତି ଏକସେସନିଦ୍ଦେସୋ, ୱିଚ୍ଛାଲୋପନିଦ୍ଦେସୋୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନ ୱସେନାତି ପାଳିୟଂ ପଞ୍ଚକନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଝାନଭେଦସ୍ସ ୱସେନ, ଚତୁକ୍କନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଝାନଭେଦସ୍ସ ୱସେନ ପନ ଚତୁଧାୱ ସଙ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ରୂପପଥମଜ୍ଝାନଲାଭୀସୁ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତେସୁ ମନ୍ଦୋ ୱିତକ୍କମୋ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ସ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ପନ ୱିତକ୍କ ୱିଚାରେ ଏକତୋ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ସ ତିୟଙ୍ଗିକଂ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅୟଂ ତେସଂ ନୟାନଂ ୱିସେସୋ ।

୧୨୪. କିଚ୍ଚାରମ୍ମଣୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିରତିୟୋ ମହଗ୍ଗତେସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ ୱିରତିତ୍ତୟୱଜ୍ଜିତାତି । ୱିରତିୟୋ ହି କାୟୱଚୀ ୱିସୋଧନକିଚ୍ଚା ହୋନ୍ତି । ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନାନି ପନ ସୁୱିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀ ପୟୋଗସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତୱିସୋଧନକିଚ୍ଚାନି । ୱିରତିୟୋଚ ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବ ୱତ୍ଥୁଂୱା ନିବ୍ବାନଂୱା ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନାନି ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟୋୱା ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେୱାତି ।

୧୨୫. କିଚ୍ଚାରମ୍ମଣୱି ରୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ୱିରତିଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଦ୍ୱେ ନଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ୱିରତିୟୋ ପନେତ୍ଥ ।ଲ । ୟୋଜେତବ୍ବାତି । ୱିରତିୟୋ ଏକନ୍ତେନ ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟପ୍ପହାନ କିଚ୍ଚତ୍ତା ତପ୍ପହାନ କିଚ୍ଚରହିତେସୁ ଲୋକିୟାବ୍ୟାକତେସୁ ନଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିରତିୱଜ୍ଜିତାତି । ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦା କୁସଲାୟେୱାତି ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଲୋକିୟସିକ୍ଖାପଦାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପ୍ପମଞ୍ଞାନଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ମହାୱିପାକାନଞ୍ଚ ଏକନ୍ତ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ତାସଂ ତେସୁ ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ୱିରତିୱଜ୍ଜିତାତି । ନନୁ କାମକୁସଲଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତାଦି ଆରମ୍ମଣଂପି ହୋତୀତି ତବ୍ବିପାକେନପି ତେନ ସଦିସା ରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି । ନ । ୱିକପ୍ପରହିତତ୍ତା । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ହି ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରଧମ୍ମାଚ ସଣ୍ହସୁଖୁମଧମ୍ମତ୍ତା ତଥା ତଥା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱାୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାୱା ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ କୁସଲାଦୀନଂ ଏୱ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ହୋନ୍ତି । କାମୱିପାକାନି ପନ ସୟଂ ଅତିଦୁବ୍ବଲତାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱିଗହେତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତି, କୁତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ । ତସ୍ମା ତାନି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋୱା ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରଧମ୍ମେୱା ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମହଗ୍ଗତୱିପାକାନି ପନ ୱିକପ୍ପରହିତାନିପି ଅପ୍ପନାପତ୍ତକମ୍ମୱିସେ ସନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଭାୱନାବଲନିମ୍ମିତାନି ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିସେସାନି ଆଲମ୍ବିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ।

[୮୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

କାମତଣ୍ହାଧିନକମ୍ମଜନିତତ୍ତା କାମୱିପାକାନି କାମତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ କାମଧମ୍ମେଏୱ ଆଲମ୍ବିତୁଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କାମତଣ୍ହାଧିନସ୍ସ ଫଲଭୂତତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦାସିପୁତ୍ତୋପମାୟ ତଦତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ମହଗ୍ଗତୱିପାକାନିପି ରୂପାରୂପତଣ୍ହାଧିନ କମ୍ମଜନିତାନି ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ତାନିପି ରୂପାରୂପତଣ୍ହାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ମହଗ୍ଗତ ଧମ୍ମେଏୱ ଆଲମ୍ବେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ଅପିଚ, କାମତଣ୍ହାପି କାମଧମ୍ମେଏୱ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି । ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମେତି ନତ୍ଥି । ନଚ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦି ହତ୍ଥ ପାଦାଦି ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଅସ୍ସାଦୱସେନ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା କାମତଣ୍ହା ନାମ ନହୋତୀତି ଅତ୍ଥି । ସୁଭେତି କୁସଲେ । ମନେତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ସୁଭେ କ୍ରିୟେ ପାକେତି ନିଦ୍ଧାରଣୀୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସହେତୁ । ଲ । ମନେ ଦ୍ୱାଦସଧାୱ ସଙ୍ଗହୋତିୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନୱିଜ୍ଜନ୍ତେତ୍ଥାତି ୱଜ୍ଜିତାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଏତ୍ଥାତି ସୋଭଣଚିତ୍ତେସୁ । ଦ୍ୱୟନ୍ତି ୱିରତିଅପ୍ପମଞ୍ଞାଦୁକଂ । ଅନୁତ୍ତରେତି ୱିସେସକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଝାନ ଧମ୍ମାତି ୱିତକ୍କାଦୟୋ । ମଜ୍ଝିମେ ମହଗ୍ଗତେ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଚ ଝାନଧମ୍ମା ଚ । ପରିତ୍ତେସୁ କାମସୋଭଣେସୁ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଚ ୱିରତି ଞାଣପୀତି ୟୋଚ ୱିସେସକା, ସଙ୍ଗହନୟ ଭେଦକାରକାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୨୬. ସତ୍ତରସଧମ୍ମା ଲୋଭଦିଟ୍ଠୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକୂନୱୀସତି ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ପୀତିୱଜ୍ଜିତା ଅଞ୍ଞସମାନା ଦ୍ୱାଦସ ଚେତସିକା ଅକୁସଲସାଧାରଣା ଚତ୍ତାରୋଚାତି ସୋଳସଧମ୍ମା ଲୋଭଦିଟ୍ଠୀହି ସହ ଅଟ୍ଠାରସ ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାନି କିଚ୍ଚତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ଭିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଇସ୍ସା ।ଲ । ୟୋଜେତବ୍ବାନୀତି । ସବ୍ବେସୁପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଧମ୍ମତୋ ଅସଦିସାଏୱ ହୋନ୍ତି । ଗଣନତୋ ପନ ଏକଚ୍ଚେ ଏକଚ୍ଚେହି ସଦିସା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱାଦସ ।ଲ । ସଙ୍ଗହିତାଭୱନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ପଞ୍ଚସୁ ଅସଙ୍ଖାରିକେସୁ ପଥମଦୁତୀୟେସୁ ଏକୂନୱୀସତି । ତତୀୟଚତୁତ୍ଥେସୁ ଅଟ୍ଠାରସ । ପଞ୍ଚମେ ୱୀସତି । ପଞ୍ଚସୁ ସସଙ୍ଖାରିକେସୁ ପଥମଦୁତୀୟେସୁ ଏକୱୀସତି । ତତୀୟଚତୁତ୍ଥେସୁ ୱୀସତି । ପଞ୍ଚମେ ଦ୍ୱାୱୀସତି । ମୋମୂହଦ୍ୱୟେ ପନ୍ନରସାତି ଏୱଂ ଅକୁସଲେସୁ ସତ୍ତ ସଙ୍ଗହା ଭୱନ୍ତି । ତେନାହ ଏକୂନୱୀସାତିଆଦିଂ । ସାଧାରଣାତି ସବ୍ବା କୁସଲସାଧାରଣା । ସମାନାତି ଅଞ୍ଞସମାନା । ଅପରେତି ଛନ୍ଦପୀତିଅଧିମୋକ୍ଖେ ଥପେତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେ ।

୧୨୭.ହସନଚିତ୍ତେତି ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତେ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନେତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନେ । ସୁଖସନ୍ତୀରଣେତି ସୋମନସ୍ସ ସନ୍ତୀରଣେ । ମନୋ ଧାତୁତ୍ତିକା ହେତୁକ ପଟିସନ୍ଧି ୟୁଗଳେତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଦ୍ୱୟସଙ୍ଖାତେ ମନୋଧାତୁତ୍ତିକେଚେୱ ଉପେକ୍ଖା ସନ୍ତୀରଣ ଦ୍ୱୟସଙ୍ଖାତେ ଅହେତୁକ ପଟିସନ୍ଧିୟୁଗଳେଚ । ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁ ଅହେତୁକେସୁ ସତ୍ତ, ତତୋ ସେସା ପକିଣ୍ଣକା ପନ ୟଥାରହଂ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ଇତି ତେତ୍ତିଂସ ୱିଧସଙ୍ଗହୋ ମୟା ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।

୧୨୮. ଇଦାନି ଅୟଂ ଚେତସିକନିଦ୍ଦେସୋତି କତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଏକସ୍ସପି ଚେତସିକସ୍ସ ଭୂମିଜାତି ସମ୍ପୟୋଗାଦି ଭେଦେନ ୱିଭାଗୋ କଥେତବ୍ବୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନ୍ତିମଗାଥମାହ । ଇତ୍ଥଂ ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ତାୱିୟୁତ୍ତାନଂ ଚେତସିକାନଂ ସୋଳସୱିଧଂ ସମ୍ପୟୋଗଞ୍ଚ ତେତ୍ତିଂସୱିଧଂ ସଙ୍ଗହଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ତେସଂ ୟଥା ୟୋଗଂ ଚିତ୍ତେନ ସମଂ ଭେଦଂ ଉଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା । ଫସ୍ସୋ ତାୱ ଏକୂନନୱୁତିୟା ଏକୱୀସସତେସୁୱା ଚିତ୍ତେସୁ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଏକୂନନୱୁତି ଏକୱୀସସତୱିଧେୱାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସଚେତସିକେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୟଥାୟୋଗଂ ଭୂମିଜାତିସମ୍ପୟୋଗାଦିଭେଦେହି ତେସଂ ୱିଭାଗଂ କଥେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଚେତସିକ ସଙ୍ଗହସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପକିଣ୍ଣକ ସଙ୍ଗହ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୨୯. ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ନିଦ୍ଦେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପୁନ ଉଭିନ୍ନଂ ନିଦ୍ଦେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟଥାୟୋଗନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଥାୟୋଗଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଭାୱତୋ ତେପଞ୍ଞାସ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ୟେ ଧମ୍ମା ମୟା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଇଦାନି ୟଥା ରହଂ ତେସଂ ଉଭିନ୍ନଂ ସଙ୍ଗହୋନାମ ନିୟ୍ୟତେତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଭାୱୋ ସଭାୱୋ । ଧମ୍ମାନଂ ଆୱେନିକଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତଂ ତାୱ ଭୂମିଜାତିସମ୍ପୟୋଗାଦିଭେଦେନ ଏକୂନ ନୱୁତିୱିଧଂପି ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣ ୱିଜାନନସଙ୍ଖାତେନ ଆୱେନିକଲକ୍ଖଣେନ ଏକମେୱ ହୋତି । ଫସ୍ସୋପି ଭୂମିଜାତିସମ୍ପୟୋ ଗାଦିଭେଦେନ ଏକୂନନୱୁତିୱିଧୋପି ଫୁସନଲକ୍ଖଣେନ ଏକୋୱ ହୋତି ତଥା ୱେଦନାସଞ୍ଞାଦୟୋତି ଏୱଂ ସଭାୱତୋ ତେପଞ୍ଞାସ ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି । ୱେଦନାହେତୁତୋ କିଚ୍ଚଦ୍ୱାରାଲମ୍ବଣୱତ୍ଥୁତୋ ପୱତ୍ତୋ ସଙ୍ଗହୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୱେଦନାହେତୁତୋତି ୱେଦନାଭେଦ ହେତୁଭେଦତୋ । ଏୱଂ କିଚ୍ଚଦ୍ୱାରାଲମ୍ବଣ ୱତ୍ଥୁତୋତି ଏତ୍ଥପି । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନେୱାତି ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ନିୟ୍ୟତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱସଦ୍ଦେନ ଚେତସିକେ ନିୱତ୍ତେତି । ଏତ୍ତାୱତା ଛନ୍ନଂ ପକିଣ୍ଣକସଙ୍ଗହାନଂ ୱଚନତ୍ଥୋ ଇଧେୱ ତାୱ ଥେରେନ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ୱେଦନାଭେଦେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦନାସଙ୍ଗହୋ, ହେତୁଭେଦେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ହେତୁସଙ୍ଗହୋତିଆଦିନା ।

[୮୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସଦ୍ଦେନ ଚେତସିକଧମ୍ମେପି ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ନିୱତ୍ତେ ତବ୍ବଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ନ କତ୍ଥଚି ତଂୱିରହେନା’’ତି ୱଦତି । ତଂ ନୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ନ ହି ଇଧ ଏତ୍ତକା ଚେତସିକା ସୁଖସହଗତା, ଏତ୍ତକା ଦୁକ୍ଖ ସହଗତାତିଆଦିନା ଏକୋପି ସଙ୍ଗହୋ ଚେତସିକେହି ନୀତୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ସୁଖସହଗତଂ କୁସଲୱିପାକଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣମେକମେୱାତିଆଦିନା ପନ ଚିତ୍ତେନଏୱ ନୀହୋତି । ଚିତ୍ତେ ପନ ସିଦ୍ଧେ ଚେତ ସିକାପି ସିଦ୍ଧାଏୱାତି କତ୍ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନେୱାତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୩୦.ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛସୁ ସଙ୍ଗହେସୁ । ୱେଦନାଭେଦେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦନାସଙ୍ଗହୋ।

[୮୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ସୁଖାଦିୱେଦନାନଂ ତଂସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଞ୍ଚ ୱିଭାଗୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦନାସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚସଦ୍ଦେନ ୱେଦନାସଙ୍ଗହୋଚ ୱେଦନାସହଗତ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦ ସଙ୍ଗହୋଚାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱେଦନାସଙ୍ଗହୋତି ଏକସେସନିଦ୍ଦେସୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଇଧ ହି ୱେଦନାଭେଦୋ ଇମସ୍ସ ସଙ୍ଗହସ୍ସ ନିସ୍ସୟଧମ୍ମପରିଗ୍ଗହତ୍ଥଂଏୱ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ୱେଦନାନଂଚ ୱିସୁଂ ସଙ୍ଗହଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି । ତତ୍ଥତିୱିଧା ୱେଦନାତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ସଂୟୁତ୍ତକେ ଦ୍ୱେପି ତିସ୍ସୋପି ପଞ୍ଚପି ଛପି ଅଟ୍ଠାରସପି ଛତ୍ତିଂସପି ଅଟ୍ଠସତଂପି ୱେଦନା ୱୁତ୍ତାତି । ସଚ୍ଚଂ । ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣେନ ପନ ୱେଦନା ତିୱିଧାଏୱ ହୋତି । ୟେ ହି କେଚି ୟଂକିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି । ତେ ତଂ ସାତତୋୱା ଅନୁଭୱନ୍ତି ଅସାତତୋୱା ମଜ୍ଝତ୍ତତୋୱା । ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପକାରୋ ନତ୍ଥୀତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ ପଭେଦା ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱେ କାୟିକଚେତସିକୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ-କତମାଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଦ୍ୱେ ୱେଦନା କାୟିକାଚ ଚେତସିକାଚାତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖ ୱସେନୱା ଉପେକ୍ଖଂ ସୁଖେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା । ୟଥାହ-ଦ୍ୱେ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା ସୁଖାୱେଦନା ଦୁକ୍ଖାୱେଦନା । ୟାୟଂ ଭନ୍ତେ ଅଦୁକ୍ଖ ମସୁଖା ୱେଦନା । ସନ୍ତସ୍ମିଂ ଏସାପଣୀତେ ସୁଖେ ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତାତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅନୱଜ୍ଜପକ୍ଖିକଂ ଉପେକ୍ଖଂ ସୁଖେ ସାୱଜ୍ଜପକ୍ଖିକଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ୱୁତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତଂପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭେଦୱସେନ ପଞ୍ଚ । ଫସ୍ସଭେଦୱସେନ ଛ । ଉପୱିଚାରଭେଦ ୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ । ଛ ଗେହସ୍ସିତାନି ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତାନୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସଉପେକ୍ଖାନଂ ୱସେନ ଛତ୍ତିଂସ । ତାୟେୱ କାଲତ୍ତୟୱସେନ ଅଟ୍ଠସତଂ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତାତି । ୟଞ୍ଚ କତ୍ଥଚି ସୁତ୍ତେ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ହେଟ୍ଠା ପନ ଚିତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ ଚିତ୍ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭେଦୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି କତ୍ୱା ଇଧପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭେଦୱସେନେୱ ଚିତ୍ତାନି ସଙ୍ଗହେତୁଂ ପୁନ ସୁଖଂ ।ଲ । ପଞ୍ଚଧା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଆଧି ପଚ୍ଚୱସେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେସଂ କାୟିକ ମାନସିକୱସେନ ଦୁୱିଧତ୍ତା ତାନିପି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତାନି । ଉପେକ୍ଖାୟ ପନ ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠାନଭୂତା ଧମ୍ମା ମାନସିକାଏୱ ହୋନ୍ତୀତିସା ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏକଧାୱ ୱୁତ୍ତାତି । ଅପିଚ, ତେପି ପରିୟାୟେନ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି । ଚକ୍ଖାଦିପସାଦକାୟ ନିସ୍ସିତାନଂପି ସବ୍ଭାୱତୋ । ୱେଦନାପନ ଏକରସତ୍ତା ଏକଧାୱ ୱୁତ୍ତାତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘କାୟିକ ମାନସିକ ସାତଭେଦତୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ସଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ନୁଭୱନଲକ୍ଖଣାନି ସୁଖ ଦୁକ୍ଖାନି । ସଭାୱତୋୱା ପରିକପ୍ପନତୋୱା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାନୁଭୱନ ଲକ୍ଖଣାନି ଇତରାନୀତି । ସେସାନୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତ ସୁଖଦୁକ୍ଖତୋ ମନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତେହି ସେସାନି ବାତ୍ତିଂସ କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନି ତେୱୀସତି ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକଚିତ୍ତାନିଚାତି ସବ୍ବାନି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସଚିତ୍ତାନି । ଏକତ୍ଥାତି ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ । ଇତରା ହି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ।

୧୩୧. ହେତୂନଂ ଭେଦେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନ ସଙ୍ଗହୋ ହେତୁସଙ୍ଗହୋ।

[୮୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଲୋଭାଦିହେତୂନଂ ୱିଭାଗୱସେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନଚ ସଙ୍ଗହୋ ହେତୁସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ହେତୂନାମ ଛବ୍ବିଧା ଭୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ହେତୁକିଚ୍ଚଂନାମ ଆରମ୍ମଣେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱ ସାଧନଂ । ୟଥା ହି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲାନି ସୟଂ ଅନ୍ତୋ ପଥୱିୟଂ ୱଦ୍ଧିତ୍ୱା ପଥୱିରସେଚ ଆପୋରସେଚ ଗହେତ୍ୱା ରୁକ୍ଖଂ ୟାୱ ଅଗ୍ଗା ଅଭିହରନ୍ତି । ୱାତେୱା ମହୋଘେୱା ଆଗତେ ରୁକ୍ଖଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏୱଂ ରୁକ୍ଖୋ ୱୁଦ୍ଧୋ ୱିରୁଳ୍ହୋ ୱିପୁଲୋ ଚିରଟ୍ଠିତିକୋଚ ହୋତି । ଏୱମେୱଂ ଇମେପି ଧମ୍ମା ସୟଂ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଥିରପତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ତତ୍ଥ ୱୁଦ୍ଧେ ୱିରୁଳ୍ହେ ୱିପୁଲେ ଚିରଟ୍ଠିତିକେଚ ସାଧେନ୍ତୀତି । ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନିପନ ଜଲତଲେ ଅମୂଲକସେୱା ଲାନି ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ସୁଟ୍ଠୁ ପତିଟ୍ଠିତାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପରେ ପନ ଧମ୍ମାନଂ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧନଂ ହେତୁକିଚ୍ଚନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂସନ୍ତେ ୟେସଂ ସହଜାତହେତୁ ନତ୍ଥି । ତେସଂ ଅକୁସଲଭାୱୋ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋଚ ନସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟାନିଚ ଲଦ୍ଧହେତୁପଚ୍ଚୟାନି ରୂପାନି । ତେସଞ୍ଚ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱତ୍ୱା ତଂୱାଦଂ ପଟିପକ୍ଖିପନ୍ତି । ୟଥା ପନ ଲୋକେ ଅନ୍ଧକାରୋନାମ କେନଚି ପଚ୍ଚୟ ୱିସେସେନ ସାଧେତବ୍ବୋ ନ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ଆଲୋକୋ ନତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଏୱମେୱଂ ଧମ୍ମେସୁ ମୁୟ୍ହନକ୍ରିୟାଭୂତୋ ମୋହନ୍ଧକାରୋପି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଏୱ ଅକୁସଲୋ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ତଥା ହି ଇଚ୍ଛାନାମ ଅତ୍ଥି । ସାମୁୟ୍ହନକ୍ରିୟାୟ ୟୁତ୍ତା ଲଗ୍ଗନଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଲୋଭୋ ଅକୁସଲୋ ନାମ ହୋତି । ସଦ୍ଧାୟ ୟୁତ୍ତା ପନ ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦଭାୱଂ ପତ୍ୱା କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋନାମ ହୋତି । ତଥା ଅକ୍ଖନ୍ତିନାମ ଅତ୍ଥି । ସାପି ମୁୟ୍ହନ କ୍ରିୟାୟ ୟୁତ୍ତା ପଟିଘଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଦୋସୋ ଅକୁସଲୋନାମ ହୋତି । ସଦ୍ଧାୟ ୟୁତ୍ତା ପନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀତିଆଦିନା ନୟେନ ପାପଧମ୍ମ ପାପାରମ୍ମଣ ୱିରୋଧଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଅଲୋଭୋ କୁସଲୋନାମ ହୋତି । ମୁୟ୍ହନକ୍ରିୟା ପନ ଅସୁକେନ ୟୁତ୍ତା ଅକୁସଲୋନାମ । ଅସୁକେନ ୟୁତ୍ତା କୁସଲୋନାମାତି ନତ୍ଥି । ଅମ୍ବିଲତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞେନ ସଂୟୋଗକିଚ୍ଚରହିତୋ ଜାତିଅମ୍ବିଲରସୋ ୱିୟ ଏକନ୍ତଅକୁସଲଜାତିକାଏୱ ହୋତୀତି । ୟୋଚ ଧମ୍ମୋ କୁସଲୋ ଅକୁସଲୋଚ ନ ହୋତି । ସୋ ଅବ୍ୟାକତୋତି ଏତ୍ତକମେୱ ଧମ୍ମାନଂ ଅବ୍ୟାକତଭାୱସିଦ୍ଧିୟା କାରଣଂ । ତସ୍ମା ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନଂ ରୂପନିବ୍ବାନାନଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋପି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମ ତାୟଏୱ ସିଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ମୋହୋ ସେସମୂଲାନଂପି ମୂଲଂ ହୋତି । ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନାନିପି ହି ମୁୟ୍ହନନିସନ୍ଦାନିଏୱ ହୋନ୍ତି । ଅଲୋଭାଦୀନଞ୍ଚ କୁସଲଭାୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟେନ ସହେୱ ସିଦ୍ଧୋତି । ତାନି ପନ ଲୋଭାଦୀନି ଲୋଭସହଗତାଦୀନଂ ୱିସେସମୂଲାନି ହୋନ୍ତି । ରଜ୍ଜନାଦି ନିସନ୍ଦାନି ହି ଦିଟ୍ଠିମାନାଦୀନି । ଅରଜ୍ଜନାଦିନିସନ୍ଦାନି ଚ ସଦ୍ଧାଦୀନୀତି । ୟସ୍ମା ପନ ହେତୁୟୋନାମ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ପଧାନଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସହେତୁକୱିପାକକ୍ରିୟାନଂ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ପନ ହେତୁ ମୁଖେନପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ ।

[୮୬] ଏତ୍ତାୱତା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଅପରେ ପନ କୁସଲାଦୀନଂ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧନଂ ହେତୁ ଭାୱୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ହେତୂନଂ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲା ଦିଭାୱସାଧନୋ ଅଞ୍ଞୋ ହେତୁ ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ ସିୟା । ଅଥ ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ ତେସଂ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ଏୱମ୍ପି ମୋମୂହ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅକୁସଲ ଭାୱୋ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ ସିୟା । ଅଥ ତସ୍ସ ସଭାୱତୋ ଅକୁସଲଭାୱୋପି ସିୟା । ଏୱଂସତି ସେସହେତୂନମ୍ପି ସଭାୱତୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋତି ତେସଂ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ ଧମ୍ମାନମ୍ପି ସୋ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ ନସିୟା, ୟଦିଚ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ । ତଦା ଅହେତୁକାନଂ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ନସିୟାତି ଅଲମତିନିପ୍ପୀଳନେନାତି ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୟଥାଚ ଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନପଚ୍ଚୟେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ ଝାନଙ୍ଗାନି ଅରୂପଧମ୍ମେସୁଏୱ ଉପନିଜ୍ଝାନଟ୍ଠଂ ଫରନ୍ତି, ନ ରୂପଧମ୍ମେସୁ । ତେ ପନ ଝାନଧମ୍ମ ସମୁଟ୍ଠି ତତ୍ତାଏୱ ଝାନପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱୁତ୍ତା । ଏୱମେୱ ହେତୁୟୋପି ଅରୂପ ଧମ୍ମେସୁଏୱ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ଫରନ୍ତି । ନ ରୂପଧମ୍ମେସୁ । ତେ ପନ ହେତୁ ସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତାଏୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱୁତ୍ତାତି ନ ତେସଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ କୁସଲାଦିଭାୱାପତ୍ତି ଚୋଦେତବ୍ବାତି ।

[୮୭] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘କୁସଲାଦିଭାୱୋ ପନ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ୟୋନିସୋ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ୱିଚାରେ ତବ୍ବଂ ।

ତଥା ହି ସୂରିୟାଲୋକେ ଆଗତେ ଦିୱା ବଲାନଂ ହଂସାଦୀନଂ ଓକାସୋ ହୋତି । ରତ୍ତନ୍ଧକାଲେ ଆଗତେ ରତ୍ତିବଲାନଂ ଉଲୂକାଦୀନଂ ଓକାସୋ ହୋତି । ନଚ ତେ ଆଲୋକନ୍ଧକାରା ତେସଂ ୱଣ୍ଣାଦିୱିସେସଂ ସାମେନ୍ତି । ତଂ ପନ ତେସଂ ୟୋନିୟୋଏୱ ସାଧେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆଲୋକୋ ୱିୟ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନ୍ଧକାରୋ ୱିୟ ଇତରୋ । ତେ ସତ୍ତା ୱିୟ କୁସଲାକୁସଲା । ୱଣ୍ଣାଦିୱିସେସୋ ୱିୟ କୁସଲାଦିଭାୱୋ । ୟୋନିୟୋ ୱିୟ ହେତୁୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି । ଅବ୍ୟାକତାନଂ ପନାତି ସବ୍ବଂ ୟୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲୋ ଅକୁସଲୋଚ ନ ହୋତି । ସୋ ଅବ୍ୟାକତୋତି ୱୁତ୍ତପକ୍ଖେ ପତତିୟେୱାତି । ତତ୍ଥାତି ହେତୁସଙ୍ଗହେ । ସହେତୁକାନଂ ପରିଗ୍ଗହସୁଖତ୍ଥଂ ଇଧ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବାନିପି ଅହେତୁକାନି ପଥମଂ ଉଦ୍ଧଟାନି । ତେନାହ ସେସାନି ପନ । ଲ । ସହେତୁକା ନେୱାତି । ତେସଂୱା ଅହେତୁକନାମଂପି ହେତୂନଂ ୱସେନେୱ ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ତେସଂପି ଇଧ ସଙ୍ଗହଣଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତେନାହ ଅହେତୁ କାଟ୍ଠାରସେକାତିଆଦି । ସଭାୱ ଭେଦେନ ଛବ୍ବିଧାପି ହେତୁୟୋ କୁସଲା କୁସଲା ବ୍ୟାକତଜାତିଭେଦେନ ନୱଧା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଲୋଭୋ ଦୋସୋଚାତିଆଦି ।

୧୩୨. ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ କିଚ୍ଚାନଂ ଭେଦେନ ତଂକିଚ୍ଚୱନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ କିଚ୍ଚସଙ୍ଗହୋ।

[୮୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ପଟିସନ୍ଧାଦୀନଂ କିଚ୍ଚାନଂ ୱିଭାଗୱସେନ ତଂକିଚ୍ଚୱନ୍ତାନଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ କିଚ୍ଚସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ୟେନ ଏକକମ୍ମେନ ଏକୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋନିବ୍ବତ୍ତତି । ତସ୍ମିଂ ସରସେନୱା ଲଦ୍ଧୱିବାଧନେନୱା ପରିକ୍ଖୀଣେ ସୋ ଭୱୋ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଏକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଓକାସୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତ ଭୱତୋ ଚୁତସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଖଣମତ୍ତଂପି ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୋକାସେନ ଏକେନ କମ୍ମେନ ପୁନ ଭୱନ୍ତରାଦି ପଟିସନ୍ଧାନ ୱସେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିକିଚ୍ଚଂ। ତଥା ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଉପପତ୍ତିଭୱସନ୍ତାନସ୍ସ ୟାୱ ତଂ କମ୍ମଂ ନଖିୟ୍ୟତି । ତାୱ ଅୱିଚ୍ଛେଦ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟଙ୍ଗଭାୱେନ ପୱତ୍ତି ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ। ତସ୍ସ ହି ତଥା ପୱତ୍ତିୟା ସତି ଆୟୁପବନ୍ଧାଚ ଉସ୍ମା ପବନ୍ଧାଚ ପୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱାତି ଏତେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଇମଂ କାୟଂ ଅଭିଜ୍ଜମାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତୀତି । ୟଥାହ –

ଆୟୁ ଉସ୍ମାଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟଦା କାୟଂ ଜହନ୍ତି ମଂ ।

ଅପୱିଦ୍ଧୋ ତଦା ସେତି, ନିରତ୍ଥଂୱ କଲିଙ୍ଗରନ୍ତି ॥

ଆୱଜ୍ଜନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନଂ, ତଂୱା ଆୱଜ୍ଜେତି ଆୱଟ୍ଟେତି, ଆୱଟ୍ଟତିୱା ତଂ ଏତ୍ଥ ଏତେନାତିୱା ଆୱଜ୍ଜନଂ। ଭୱଙ୍ଗ ୱୀଥିତୋ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣନ୍ତରାଭିମୁଖଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୱଜ୍ଜେତିୱା ଆରମ୍ମଣନ୍ତରେ ଆଭୋଗଂ କରୋତୀତି ଆୱଜ୍ଜନଂ । ଦସ୍ସନାଦୀନି ପାକଟାନି । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନନ୍ତି ୱିସୁଂ ଅୱଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଥପନଂ ଇଦଂ ନୀଲନ୍ତିୱା ପୀତକନ୍ତିୱା ସୁଭନ୍ତିୱାଅସୁଭନ୍ତିୱା ଅସଙ୍କରତୋଥପନଂ ନିୟମନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜୱନନ୍ତିୱା ଜୱୋତିୱା ୱେଗୋତିୱା ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ଅସନିନିପାତୋ ୱିୟ ୱେଗସହିତସ୍ସ ଏକେକସ୍ସ ପିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି ଜୱନକିଚ୍ଚଂ।

[୮୯] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଆରମ୍ମଣେ ତଂତଂକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଏକକ୍ଖତ୍ତୁଂୱା ଜୱମାନସ୍ସ ୱିୟ ପୱତ୍ତି ଜୱନକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଜୱମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକୱାରମତ୍ତେନ ନିୱତ୍ତିନାମ ଅତ୍ଥି । ମଗ୍ଗାତିଞ୍ଞାଜୱନାନିପି ହି ଏକାୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମଚିତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏକୱେଗେନ ପୱତ୍ତଜୱମାନଚିତ୍ତସନ୍ତାନପତିତାନି ଏୱ ହୋନ୍ତି । ନ ପନ ତାନି ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧେନ ଜୱେନ ଜୱନ୍ତୀତି ।

[୯୦] ତତ୍ଥ ଚ

ଜୱମାନସ୍ସ ୱିୟ ପୱତ୍ତୀତି ଏତେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା ନଂ ଖଣିକଧମ୍ମାନଂ ସୀଘଗମନସଙ୍ଖାତୋ ଜୱୋନାମ ୱିସୁଂ ନତ୍ଥି । ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ପନ ସୀଘଗଚ୍ଛନ୍ତପୁରିସ ସଦିସତ୍ତା ଏୱ ଜୱନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଅସନିନିପାତୋ ୱିୟ ୱେଗସହିତସ୍ସ ଏକେକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଜୱନକିଚ୍ଚନ୍ତି ହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଞ୍ହି ଦୀଘଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ପୂରେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂପି ନଦିସୋତେ ୱୁୟ୍ହମାନଂ ସୁକ୍ଖପଣ୍ଣଂ ୱିୟ ୱେଗରହିତଂ ହୋତି । ଜୱନଚିତ୍ତଂ ପନ ଏକମେକଂପି ସମାନଂ ଇନ୍ଦେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠ ୱଜିରଂ ୱିୟ ୱେଗସହିତମେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତସ୍ସାତି ତଦାରମ୍ମଣଂ। ୟଂ ଜୱନେନ ଗହିତଂ, ତଦେୱସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଂ ଜୱନେନ ଗହିତାରମ୍ମଣଂ, ତସ୍ସେୱ ଗହିତତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣଂ ନାମାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସୱା ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଅସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ତଦାରମ୍ମଣଂ । ଇଧ ପନ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ନିବ୍ବତ୍ତମାନଭୱତୋ ୱଚନଂ ମୁଚ୍ଚନଂ ପରିଗଳନଂ ଚୁତି। ଇଦାନି ତାନି କିଚ୍ଚାନି ଅନିୟମତୋ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଠାନନିୟମେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଠାନଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତିଟ୍ଠତି ପୱତ୍ତତି ତଂତଂ କିଚ୍ଚୱନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତ୍ଥାତି ଠାନଂ। ଓକାସୋ । ତଂତଂ ଅନ୍ତରାକାଲୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାଲୋପି ହି କାଲୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିୱିସୟତ୍ତା ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିସନ୍ଧିୟା ଠାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଟ୍ଠାନଂ । ପଟିସନ୍ଧକାଲୋ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।

[୯୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟା ଠାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱତ୍ୱା କାମଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିନି ମୁତ୍ତଂ ଠାନଂନାମ ନତ୍ଥି । ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପନ ସିଲା ପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀରନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅଭେଦେପି ଭେଦପରିକପ୍ପନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

କାଲୋ ହି ନାମ ସଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତୋ ଏକୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମହାୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ ୱିପଚ୍ଚନଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତାନି ହି ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଭୱଙ୍ଗେ ଚୁତିୟଂ ତଦାରମ୍ମଣେତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକାଲେ ପଟିସନ୍ଧିହୁତ୍ୱା ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂପି ଆୟୁ କାଲଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ମରଣ କାଲେ ଚୁତି ହୁତ୍ୱାତି କାଲୋୱ ୱୁତ୍ତୋତି । ଇତରଥା କିଚ୍ଚାନି ୱିୟ ଠାନାନିପି ଚୁଦ୍ଦସୱିଧାନିଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁନ୍ତି । ଠାନାନଂ ୱିତ୍ଥାରଭେଦୋ ପନ ଉପରି ଦ୍ୱୀସୁ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହେସୁ ଚିତ୍ତପୱତ୍ତିୱିଧାନାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ୟସ୍ମା ଓମକଂ ଦ୍ୱିହେତୁକକୁସଲଂ ସୟଂ ସୋ ମନସ୍ସୟୁତ୍ତଂପି ସମାନଂ ଅତିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ସୋମନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦାତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ସୋମନସ୍ସସନ୍ତୀରଣଂ ପଟିସନ୍ଧିଟ୍ଠାନଂ ନଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱେଉପେକ୍ଖାସହଗତସନ୍ତୀରଣାନିଚେୱାତି । ତଥା ହି ପଟ୍ଠାନେ ପୀତିସହଗତତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ହେତୁପଚ୍ଚନିକେ ତଂ ପଟି ସନ୍ଧିଟ୍ଠାନେନ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି । ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେୱା ଅୱିଭୂତା ରମ୍ମଣେୱା ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତମାନଂପି ୱିପାକ ସନ୍ତାନତୋ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଜୱନୱେଗରହିତମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜନ ଦ୍ୱୟ ୱଜ୍ଜିତାନୀତି ।

[୯୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନା ଭାୱତୋ’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅ କାରଣଂ ।

ନ ହି ଆରମ୍ମଣ ରସାନୁଭୱନଂ ଜୱନକିଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିୟା ଜୱନନାମ ଲାଭସ୍ସଚ କାରଣଂ ହୋତି । ତଂ ପନ ଜୱନକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ଫଲମେ ୱହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ପନ ଫଲଚିତ୍ତଂ ଆସେୱନଭାୱରହିତଂପି ମଗ୍ଗ ଚେତନାୟ ମହାନୁଭାୱତ୍ତା ପରିକମ୍ମଭାୱନାବଲେନ ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଆରମ୍ମଣେ ୱେଗସହିତମେୱ ପତତୀତି ତସ୍ସଜୱନେସୁ ଗହଣଂକତଂ ।

[୯୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ମଗ୍ଗାଭିଞ୍ଞାଜୱନାନଂ ଏକୱାରମେୱ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଜୱନକିଚ୍ଚଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂପି ଲୋକୁତ୍ତର ମଗ୍ଗାଦିତଂ ତଂସଭାୱୱନ୍ତତାୟ ଜୱନକିଚ୍ଚଂ ନାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣୋପମାୟ ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ଇଦାନି ସମାନକିଚ୍ଚଗଣନାନି ଚିତ୍ତାନି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ତେସୁ ପନାତିଆଦିମାହ । ପଟିସନ୍ଧାଦୟୋ ନାମ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

[୯୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ନାମକିଚ୍ଚଭେଦେନାତିପି ୟୋଜେତି । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନାମଭେଦସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋତି । ଏକକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନ ଦ୍ୱିକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନ ତିକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନ ଚତୁକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନ ପଞ୍ଚକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନାନି ଚିତ୍ତାନି ୟଥାକ୍କମଂ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିଚ ତଥା ଦ୍ୱେଚ ନୱଚ ଅଟ୍ଠଚ ଦ୍ୱେଚ ନିଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା ।

୧୩୩. ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଭେଦେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦ୍ୱାରସଙ୍ଗହୋ।

[୯୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଦ୍ୱାରାନଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରପୱତ୍ତଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ଦ୍ୱାରସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଦ୍ୱେ ଜନା ଅରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ଦ୍ୱାରଂ । ନଗରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଜନା ବହିଜନାଚ ୟେନ ଛିଦ୍ଦମଗ୍ଗେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତି ପୱିସନ୍ତିଚ, ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଦ୍ୱେ ଜନା ଅରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଦ୍ୱାରନ୍ତିପୀ ୱଦନ୍ତି । ଅପିଚ, ଦୁୱିଧଂ ଦ୍ୱାରଂ ଆକାସଦ୍ୱାରଂ ମଣ୍ଡଦ୍ୱାରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆକାସଦ୍ୱାରଂନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଛିଦ୍ଦମଗ୍ଗୋ । ମଣ୍ଡଦ୍ୱାରଂନାମ ଆଦାସ ପଟ୍ଟମୟୋ ଆଲୋକମଗ୍ଗୋ । ତଂ ପନ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଗେହେସୁ ୟୋଜୀୟତି । ୟଥା ଚ ତେସୁ, ତଥା ସତ୍ତାନଂ ସରୀରେସୁପି ଦ୍ୱେଏୱ ହୋନ୍ତି । ନୱଦ୍ୱାରୋ ମହାୱଣୋତି ହି ଛିଦ୍ଦଦ୍ୱାରଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନୱନୱୁତିଲୋମକୂପସହସ୍ସା ନିପି ଛିଦ୍ଦଦ୍ୱାରାନିଏୱ । ଇଧ ପନ ଆଦାସପଟ୍ଟସଦିସଂ ମଣ୍ଡଦ୍ୱାରଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଂପି ହି ଆରମ୍ମଣିକଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗମନ ପୱିସନ ମୁଖପଥଭାୱତୋ ଦ୍ୱାରସଦିସତ୍ତା ଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତଂ ପନ ରୂପମଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରଂ ଅରୂପମଣ୍ଡଦ୍ୱାରନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ରୂପମଣ୍ଡଦ୍ୱାରଂପି କମ୍ମୱିସେସମହାଭୂତ ୱିସେସସିଦ୍ଧେନ ମଣ୍ଡଭାୱୱିସେସେନ ପଞ୍ଚୱିଧନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁମେୱଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଚନ୍ଦ ମଣ୍ଡଲାଦୀନି ରୂପ ନିମିତ୍ତାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନିଚ ୟମ୍ହି ପଞ୍ଞାତାନି ତାନି ନିମିତ୍ତାନି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତସ୍ମା ତଦେୱ ଚକ୍ଖୁ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସୟୱିସ ୟିଭାୱୁପଗମନସ୍ସ ମୁଖପଥଭୂତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଂନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥୱା, ୟେନ ଚକ୍ଖୁମଣ୍ଡେନ ବହିଦ୍ଧା ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାଦୀନି ରୂପାନି ଅନ୍ତୋ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ୱିସୟଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟେନଚ ଅନ୍ତୋ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ବହିଦ୍ଧା ତେସଂ ରୂପାନଂ ୱିସୟିଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତମେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତ କାରଣେନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।

[୯୬] ଟୀକାସୁ ପନ

‘‘ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିମୁଖଭାୱତୋ ଦ୍ୱାରସଦିସତ୍ତା ଦ୍ୱାରାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂପି ପୱତ୍ତିମୁଖଭୂତତ୍ତା । ୱକ୍ଖତି ହି ଛବ୍ବିଧା ୱିସୟପୱତ୍ତିୟୋତି । ଏତ୍ଥଚ ୱିସୟାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆପାତା ଗମନ ସଙ୍ଖାତା ପୱତ୍ତିୟୋ ୱିସୟପୱତ୍ତିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁମେୱ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରନ୍ତି ଏତେନ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତଥା ସୋତାଦୟୋ ସୋତ ଦ୍ୱାରାଦୀନୀତି ଏତେନ ସୋତ ମେୱ ସୋତଦ୍ୱାରଂ ।ଲ । ମନୋଏୱ ମନୋଦ୍ୱାରଂ । ନ ମନାନଂ ଦ୍ୱାରଂ ମନୋଦ୍ୱାରନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଅତିଦିସ୍ସତି । ତସ୍ସ ପନ ମନସ୍ସ ବହୁୱିଧତ୍ତା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ମନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ମନୋଦ୍ୱାରଂ ପନ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

[୯୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ମନାନଂ ଦ୍ୱାରନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାର’’ନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ଏକୂନନୱୁତିୱିଧଂପି ଚିତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାର ମେୱନାମ ହୋତି । ଇଧ ପନ ଉପପତ୍ତିଦ୍ୱାରମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି କତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱତାୟୁକଂ ନଦିସୋତମିୱ ପୱତ୍ତମାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତମେୱ ଇଧ ମନୋଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, କଥୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

[୯୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ୟଥା ଗାମସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂନାମ ଗାମାନନ୍ତରମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ମନାନଂ ପୱତ୍ତିମୁଖଟ୍ଠେନ ଦ୍ୱାରଂନାମ ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗମେୱ ସିୟା । ନ ତତୋ ପୁରିମାନି ଭୱଙ୍ଗାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜାନାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି । ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ୟେସୁ ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦୀସୁ ରୂପାଦୀନି ଆପାତଂ ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତାନିପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିମୁଖାନି ଏୱ ନ ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱାରାନିନାମ ନସିୟୁଂ । ନ ଚ ତଥା ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ପାଳିୟମେୱ ତେସଂ ଦ୍ୱାରରୂପଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇଧଚ ୱକ୍ଖତି ପସାଦୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ସତ୍ତୱିଧଂପି ଦ୍ୱାରରୂପଂନାମାତି ।

[୯୯] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ସାୱଜ୍ଜନଂ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତୁ, ମନୋଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି –

ସାଧକୱଚନଂ ଆହଟଂ । ତଂପି ଇଧ ନୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ॥

ତଞ୍ହି ଆୱଜ୍ଜନଂପି ମନୋଦ୍ୱାରପକ୍ଖିକଂ କତ୍ୱା ଦୀପେତୀତି । ୟତ୍ଥ ପନ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ସୋତଞ୍ଚ । ଲ । ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମେଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥେୱ ତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଚକ୍ଖୁରୂପାନି ଏୱ ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଇତରେ ଆୱଜ୍ଜନଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧା ଚାତି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ଚସଦ୍ଦେନ ଗହିତା, ଏୱଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେ ପନ ମନଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ସହ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଗହେତ୍ୱା ଚସଦ୍ଦେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧା ଗହିତା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଚତ୍ତା ରୋପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ନାମ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଆୱଜ୍ଜନଂ ୱିସୁଂ ନକାତବ୍ବଂ । ଭୱଙ୍ଗନିସ୍ସିତକମେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି । ତସ୍ମା ଇଧ ମନୋତି ସହାୱଜ୍ଜନକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ । ମନୋ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି । ଏତ୍ଥଚ ପଟିଚ୍ଚାତିନାମ ଆଗତଟ୍ଠାନେତି ଏତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଦ୍ୱାରପକ୍ଖିକଂ ନକାତବ୍ବନ୍ତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ପଟିଚ୍ଚାତି ଆଗତତ୍ତାୟେୱଚ ଭୱଙ୍ଗଂପି ଆୱଜ୍ଜନା ନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗଦ୍ୱୟମେୱ ଇମିସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ସନ୍ନିହିତପଚ୍ଚୟାନଂ ଏୱ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି । ଇଧ ପନ ଦ୍ୱାରଭାୱା ରହସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଉପପତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସବ୍ବଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ନ ହି କିଞ୍ଚି ଭୱଙ୍ଗଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ୟଂ ମନୋଦ୍ୱାରଭାୱାରହଂ ନ ସିୟାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ତେସୁ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଚକ୍ଖୁ ଦ୍ୱାରେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାରହନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଭୂମିପୁଗ୍ଗଲମନସିକାରା ଦୀନଂ ଅନୁରୂପୱସେନ । ସବ୍ବଥାପୀତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଛଚତ୍ତାଲୀସ ଭେଦସଙ୍ଖାତେନ ସବ୍ବପକାରେନପି ଅଗହିତ ଗହଣ ୱସେନ, ଚତୁପଞ୍ଞା ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବଥାପୀତିୱା ଆୱଜ୍ଜନାଦି ତଦାରମ୍ମଣ ପରିୟୋ ସାନୱସେନ ଅନେକକିଚ୍ଚଭେଦୟୁତ୍ତେନ ସବ୍ବପକାରେନପି, କାମାୱଚରାନେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟାନି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି କିଚ୍ଚାନି ଦ୍ୱାରୱିକାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ କିଚ୍ଚୱନ୍ତାନିଏୱ ଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥେନ ଦ୍ୱାରିକାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧି ଭୱଙ୍ଗ ଚୁତି କିଚ୍ଚାନିପନ ଦ୍ୱାରୱିକାରେନ ୱିନା କେୱଲଂ କମ୍ମୱସେନେୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ତସ୍ମା ତଂକିଚ୍ଚୱନ୍ତାନି ଦ୍ୱାରିକାନିନାମ ନହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଏକୂନ ।ଲ । ଦ୍ୱାରୱିମୁତ୍ତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱାରୱିକାରୋନାମ ଅତ୍ତନି ଆରମ୍ମଣାନଂ ଆପାତାଗମନୱସେନ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଚଲନଂ, ଚକ୍ଖାଦୀନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନି ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପାଦନ ସତ୍ତିୱିସେସ ୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

[୧୦୦] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରେସୁ ଅପୱତ୍ତନତୋ ମନୋଦ୍ୱାରସଙ୍ଖାତ ଭୱଙ୍ଗତୋ ଆରମ୍ମଣନ୍ତରଗହଣୱସେନ ଅପୱତ୍ତିତୋଚ ଦ୍ୱାରୱିମୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟପି ସହ ନସମେତି ।

ପଟିସନ୍ଧି ଭୱଙ୍ଗ ଚୁତି ୱସେନାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି କିଚ୍ଚସୀସେନେୱ ଚିତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱାରିକ ଦ୍ୱାରୱିମୁତ୍ତଭାଗୋ ଥେରେନ ଦସ୍ସିତୋ । ତେନେୱ ହି ହେଟ୍ଠାପି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନ ।ଲ । ତଦାରମ୍ମଣୱସେନାତିଆଦିନା କିଚ୍ଚସୀସେନେୱ ଚିତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ନନୁ ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରେସୁ ଅପୱତ୍ତନତୋତି ଇମିନା ଏତଦତ୍ଥୋୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଚେ । ନ । ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୱିରହସ୍ସ ଅପସଙ୍ଗ ନିୱତ୍ତକସ୍ସଚ ସଂୱଣ୍ଣନା ୱାକ୍ୟସ୍ସ ପୟୋଜନାଭାୱତୋତି । ଛଦ୍ୱାରିକାନିଚେୱ ସନ୍ତୀରଣ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱାରୱିମୁତ୍ତାନିଚ ପଟିସନ୍ଧାଦିକିଚ୍ଚାନଂ ୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକାନିଚ ଛଦ୍ୱାରିକାନିଚ ପଞ୍ଚଛଦ୍ୱାରିକାନି। କଦାଚି ଛଦ୍ୱାରିକାନିଚେୱ ତାନି କଦାଚି ଦ୍ୱାରୱିମୁତ୍ତାନିଚାତି ଛଦ୍ୱାରିକୱିମୁତ୍ତାନି। ଦ୍ୱାରସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥଅଧିକାରୱସେନ ୟୋଜୀୟତି ।

[୧୦୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଛଦ୍ୱାରିକାନିଚ ଛଦ୍ୱାରିକୱିମୁତ୍ତାନିଚା’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ହେଟ୍ଠା ଚୁଣ୍ଣିୟୱାକ୍ୟେ ତଥା ଅସୁତତ୍ତାତି । ଏକଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନି । ଲ । ସବ୍ବଥା ଦ୍ୱାରୱିମୁତ୍ତାନିଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଛତ୍ତିଂସତି ।ଲ । ନୱଧା ଚେତି ପଞ୍ଚଧା ପରିଦୀପୟେତି ୟୋଜନା ।

୧୩୪. ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଭେଦେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଗହୋ।

[୧୦୨] ଟୀକାସୁ ପନ

‘‘ଆରମ୍ମଣାନଂ ସରୂପତୋ ୱିଭାଗତୋ ତଂୱିସୟଚିତ୍ତତୋ ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଅୟଞ୍ହି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଏୱ ସଙ୍ଗହୋ । ନ ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତି । ରୂପାଦୀନଂ ୱଚନତ୍ଥୋ ଉପରି ଆଗମିସ୍ସତି । ଦୁବ୍ବଲପୁରିସେନ ଦଣ୍ଡାଦିୱିୟ ଚିତ୍ତଚେତସିକେହି ଆଲମ୍ବୀୟତି ଅମୁଞ୍ଚମାନେହି ଗଣ୍ହୀୟତୀତି ଆଲମ୍ବଣଂ । ଆରମ୍ମଣସଦ୍ଦେ ପନ ସତି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରମନ୍ତୀତି ଆରମ୍ମଣଂ ।

[୧୦୩] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଦୁବ୍ବଲପୁରିସେନ ଦଣ୍ଡାଦିୱିୟ ଚିତ୍ତଚେତସିକେହି ଆଲମ୍ବୀୟତି । ତାନିୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରମନ୍ତୀତି ଆଲମ୍ବଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧାନି ହି ଏତାନି ପଦାନୀତି । ରୂପମେୱାତି ୱଣ୍ଣାୟତନମେୱ । ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣୱିମୁତ୍ତଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଜାତଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂପିଅୱିଜ୍ଜମାନଂପି ଭୂତଂପି ଅଭୂତଂପି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣମେୱ । ତଂ ପନ ସଭାଗ କୋଟ୍ଠାସତୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନଂ ଛବ୍ବିଧଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ପନ ।ଲ । ଛଧା ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଘଟ୍ଟୟମାନ ରୂପାନୁସାରେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନି ଅଞ୍ଞାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନଲଭନ୍ତି । ରୂପାନିପି ଘଟ୍ଟନରହିତାନି ଅତୀତାନାଗତାନି ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନଲଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସଂପି ରୂପମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ । ତଞ୍ହ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି । ସୋତଦ୍ୱାରିକା ଦୀସୁପି ଏସେୱନୟୋ। ତତ୍ଥ ତଂ ତଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ । ୱତ୍ତମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଛବ୍ବିଧଂପୀତି ରୂପାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧଂପି । ଅତିକ୍କନ୍ତଭାୱଂ ଇତଂ ଗତଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅତୀତଂ। ଆଗଚ୍ଛତି ଆଗଚ୍ଛିତ୍ଥାତି ଆଗତଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଅତୀତଞ୍ଚ । ନ ଆଗତନ୍ତି ଅନାଗତଂ। ଉପ୍ପାଦଜାତିକା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାଏୱ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅନୁପତନ୍ତି । ତସ୍ମା ଉପ୍ପାଦରହିତା ଅସଙ୍ଖତଭୂତା ନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ କାଲୱିମୁତ୍ତଂନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

[୧୦୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୱିନାସାଭାୱତୋ ଅତୀତାଦିକାଲୱସେନ ନୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଚ କାଲୱିମୁତ୍ତଂନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବେପି ହି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ଅନାଗତଭାୱ ପୁବ୍ବକାଏୱ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ୟଦା ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତଦା ଅନାଗତାନାମ । ୟଦା ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା, ୟଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାମ । ୟଦା ନିରୁଦ୍ଧା, ତଦା ଅତୀତାନାମ । ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦଜାତିକାନଞ୍ଞେୱ ଉପ୍ପାଦମୂଲିକା ତେକାଲିକତା ସିଦ୍ଧା । ଉପ୍ପାଦରହିତାନଂ ପନ ଅନାଗତାୱତ୍ଥାପି ନତ୍ଥି । କୁତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତା ୱତ୍ଥାତି । ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ କାଲତ୍ତୟ ୱିମୁତ୍ତତା ହୋତୀତି । ୱିନାସାଭାୱତୋତି ଇଦଂ ପନ ଅତୀତକାଲୱିମୁତ୍ତିୟାଏୱ କାରଣନ୍ତି ନ ତେନ ତାସଂ ଇତରକାଲୱିମୁତ୍ତିଂ ସାଧେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାରହୱିଭାଗୋ ପନ ଇଧେୱ ତେସୂତିଆଦିନା ପଚ୍ଛା ଆଗମିସ୍ସତି । ଦ୍ୱାରୱିମୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଛବ୍ବିଧଂପି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥା ପନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଛଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱନ୍ତରେପି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେପି ପୁରିମଭାଗେ କେନଚି ଦ୍ୱାରେନ ଗହିତଂପି ଅଗହିତଂପି ହୋତି । ନ ତଥା ଇମେସନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଭୱନ୍ତରେ ଛଦ୍ୱାରଗହିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱୱିସେସଞ୍ହି ପତ୍ଥେତ୍ୱା କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱନ୍ତରେପି କେନଚି ଦ୍ୱାରେନ ଗହିତଂପି ହୋତି ୟେୱାତି ।

[୧୦୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ତଂ ପନ ନେସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ୱିୟ କେନଚି ଅଗହିତମେୱ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଛଦ୍ୱାର ଗହିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରା ୱଜ୍ଜନସ୍ସପି ହି ଆରମ୍ମଣଂ ପୁବ୍ବେ କେନଚି ଦ୍ୱାରନ୍ତରେନ ଗହିତଂପି ଅଗହିତଂପି ହୋତିୟେୱ । ତଥା ହି ଇଦଂ ନାମ ଲଭିସ୍ସାମି ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ପୁବ୍ବେ ଗହିତଂ ପଚ୍ଛା ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ନ ହୋତୀତି । ନଚ ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ପୁବ୍ବେ କେନଚି ଚିତ୍ତେନ ଅଗହିତଭାୱୋ ଇଧ ପମାଣନ୍ତି । ୟଥା ଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ହୋତି । ୟଥା ଚ ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତେକାଲିକଂୱା କାଲୱିମୁତ୍ତସା ମଞ୍ଞଂୱା ହୋତି । ନ ତଥା ଇମେସନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମତୀତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଭୂତଂୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚ ଛଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆଗମସିଦ୍ଧୱୋହାରୟୁତ୍ତଂପି ତବ୍ବୋହାରୱିନିମୁତ୍ତଂପି ହୋତି । ନ ତଥା ଇମେସନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ କମ୍ମ କମ୍ମ ନିମିତ୍ତ ଗତିନିମିତ୍ତ ସମ୍ମତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

[୧୦୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ନାପି ନେସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ମରଣାସନ୍ନତୋ ପୁରିମଭାଗଜୱନାନଂ ୱିୟ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତାଦିୱସେନ ଆଗମସିଦ୍ଧୱୋହାରୱିନିମୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ କମ୍ମ ।ଲ । ସମ୍ମତନ୍ତି ଆହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ମରଣା ସନ୍ନତୋ ପୁରିମଭାଗେପି ହି ସତ୍ତା ଅତ୍ତନା କତକମ୍ମଂୱା ଚେତିୟାଦୀନି କମ୍ମ, ପକରଣାନିୱା ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତିୟେୱ । ତଦାପି ହି କମ୍ମଂ କମ୍ମମେୱ, କମ୍ମୁପକରଣାନିଚ କମ୍ମନିମିତ୍ତାନିୟେୱ । କମ୍ମ ସିଦ୍ଧିୟାନିମିତ୍ତଂ କାରଣଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା । କମ୍ମସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଜାତସତ୍ତୁରାଜା ୱିୟଚ ସୁପିନଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଗତିନିମିତ୍ତାନିପି ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତିୟେୱ । ରାଜା ହି ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୁ ପିତରଂ ମାରେତି । ମାରିତକାଲତୋଚ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ଗତିନିମିତ୍ତାନି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ତଂ ତଂ ପଟିସନ୍ଧାଦୀନଂ ଛଦ୍ୱାରଗହିତାଦିୱସେନ ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ । ୟଥାସମ୍ଭୱୱିଭାଗୋ ପନ ଉପରି ମରଣୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଆଗମିସ୍ସତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ବାହୁଲ୍ଲେନ । ଭୱନ୍ତରେତି ଅତୀତାନନ୍ତରଭୱେ ତତ୍ଥଚ ମରଣାସନ୍ନକାଲେ । ଛଦ୍ୱାର ଗହିତନ୍ତି ଛହି ଦ୍ୱାରେହି ମରଣାସନ୍ନଜୱନେହି ଗହିତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ଏତେନ ଭୱନ୍ତରେ ଛଦ୍ୱାରଗହିତନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱିଧାନସ୍ସ ଅନେକଂସଭାୱଂ ୱିସେସେତି । କସ୍ମା । ଅଗହିତସ୍ସପି ସମ୍ଭୱତୋ । ୟଞ୍ହି ଅସଞ୍ଞିଭୱତୋ ଚୁତାନଂ କମ୍ମ କମ୍ମନିମିତ୍ତ ଗତିନିମିତ୍ତ ସମ୍ମତଂ ଅରୂପଭୱତୋ ଚୁତାନଞ୍ଚ ଗତିନିମିତ୍ତସମ୍ମତଂ କାମପଟିସନ୍ଧି ଭୱଙ୍ଗଚୁତୀନଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ତଂ ଭୱନ୍ତରେ କେନଚି ଦ୍ୱାରେନ ଅଗହିତ ମେୱ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ୟସ୍ମା ପଟ୍ଠାନେ ଅରୂପଭୱେ ଦୁୱିଧୋପି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପଟିସିଦ୍ଧୋ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁଚ ତତୋ ଚୁତାନଂ କାମପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଗତିନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତାପି ୱୁତ୍ତା । ଗତିନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ନାମ ରୂପାରମ୍ମଣମେୱ ଦୀପେନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ କାମପଟିସନ୍ଧିୟାପି ଗତିନିମିତ୍ତସମ୍ମତଂ ଭୱନ୍ତରେ କେନଚି ଦ୍ୱାରେନ ଅଗହିତମେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପିଚ, ମରଣାସନ୍ନକାଲେ କମ୍ମବଲେନ କମ୍ମାଦୀନଂ ଉପଟ୍ଠାନଂନାମ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସଂମୁଳ୍ହମରଣେନ ମରନ୍ତାନମେୱ ହୋତି । ଇତରେସଂ ପନ ପରେସଂ ପୟୋଗବଲେନପି ଅତ୍ତନା ପକତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ଆସେୱିତାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣବଲେନପି ଧମ୍ମିକଉପାସକାଦୀନଂ ୱିୟ ଦେୱଲୋକତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ଆନୁଭାୱେନପି ହୋତିୟେୱ । ନିରୟପାଲାପି ନିରୟତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତିୟେୱ । ରେୱତିୱିମାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଦ୍ୱେ ନିରୟପାଲା ଗହେତ୍ୱା ପଥମଂ ତାୱତିଂସାଭୱନଂ ନେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନିରୟଂ ନୟିଂସୁ । ତେ ହି ୟକ୍ଖ ଜାତିକତ୍ତା ୱେସ୍ସୱଣପରିସାୱିୟ ତାୱତିଂସା ଭୱନଂପି ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତିୟେୱ । ୟମସ୍ସ ଦୂତା ଦ୍ୱେ ୟକ୍ଖାତି ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେସ୍ସୱଣଦୂତା ଇଧ ୟମସ୍ସ ଦୂତାତି ୱୁତ୍ତାତିପି ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟେ କସିଣାସୁଭାଦୀନି ସମଥନିମିତ୍ତାନି ସୁଟ୍ଠୁ ଆସେୱିତ୍ୱା ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ଠତ୍ୱା ତାନେୱ ନିମିତ୍ତାନି ଗହେତ୍ୱା ମରନ୍ତି । ତେସଂପି କାମପଟିସନ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱନ୍ତରେ କେନଚି ଦ୍ୱାରେନ ଅଗହିତମେୱ ସିୟା । ଉପଚାରଜ୍ଝାନବଲେନେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଇଧଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାନଂପି ଏସେୱନୟୋତି ।

ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘କେୱଲଂ କମ୍ମବଲେନେୱ ତେସଂ ଅସଞ୍ଞିଭୱତୋ ଚୁତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା କମ୍ମନିମିତ୍ତାଦିକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ କମ୍ମନିମିତ୍ତାଦିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ କମ୍ମଂପି ଗହେତବ୍ବ ମେୱ । ନ ହି ତସ୍ସ ଅଗହଣେ କାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି । ତାନି ପନ ସବ୍ବାନିପି କେୱଲଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନାଗତଂ ପନ ନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହମାନଂ ଗତିନିମିତ୍ତମେୱ ସିୟା । ନଚ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ ଗତିନିମିତ୍ତେ ସିଦ୍ଧେ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମତୀତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଭୂତଂୱାତି ।

[୧୦୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଅନାଗତଂନାମ ଅତୀତଂ ୱିୟ ଅନୁଭୂତଞ୍ଚ ନ ହୋତି । ନଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଗତିନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ଆପାତମାଗତ’’ନ୍ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅକାରଣଂ ।

ପସଙ୍ଗସ୍ସ ଅନିୱତ୍ତିତତ୍ତା । ଗତିନିମିତ୍ତଞ୍ହି ନାମ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂପି ଅନୁଭୂତଂ ନ ହୋତି । ତଂପି କମ୍ମବଲେନେୱ ଆପାତମାଗତଂ । ଏୱଂସନ୍ତେ ଅନାଗତଂପି କମ୍ମବଲେନ ଆପାତମାଗତମେୱ ସିୟାତି ଅୟଂ ପସଙ୍ଗୋ ପାକତିକୋଏୱ ହୋତୀତି । ତେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଆରମ୍ମଣିକଚିତ୍ତେସୁ । ରୂପାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଏକେକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତେସନ୍ତି ସମାସୋ । ରୂପାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣାନି ଏତସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ସେସାନୀତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ ଦ୍ୱୟତୋ ସେସାନି ସନ୍ତୀରଣ ମହାୱିପାକାନି । ସବ୍ବଥାପି କାମାୱଚରା ଲମ୍ବଣାନେୱାତି ପଟିସନ୍ଧାଦୀହି ନାନାକିଚ୍ଚେହି ରୂପାଦୀସୁ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତେନ ସବ୍ବ ପକାରେନପି କାମାୱଚରାଲମ୍ବଣିକାନିୟେୱ । ତାନି ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନିପି ୱିକପ୍ପସତ୍ତିରହିତତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମେଚ ସୁଖୁମେ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେଚ ଗମ୍ଭୀରେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେଚ ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟଂ ତାୱ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚୱସେନ ରୂପାଦିପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣେ ପୱତ୍ତତି । ତଦାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ପନ ସବ୍ବାନିପି ଏକାଦସୱିପାକାନି ଛସୁ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ।

[୧୦୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୱିପାକାନି ତାୱ ସନ୍ତୀରଣାଦିୱସେନ ରୂପାଦିପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସନ୍ତୀରଣାଦିୱସେନାତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସନ୍ତୀରଣୱସେନ ଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।

ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡେ ଗହେତବ୍ବୋ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଅତିଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଞାଣସ୍ସେୱ ୱିସୟଭୂତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକୁସଲ ।ଲ । ଲୋକୁତ୍ତର ୱଜ୍ଜିତ ସବ୍ବା ରମ୍ମଣାନୀତି । ତତ୍ଥ ତାନି ଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତୀନଂ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେଏୱ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣାନି । ତେସୁଚ ଦ୍ୱେ ଦୋସମୂଲଚିତ୍ତାନି ପରିହୀନଜ୍ଝାନାନି ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଞାଣଂପି ଅନଧିଗତାନି ଲୋକୁତ୍ତରାନି ଆଲମ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତ ।ଲ । ୱଜ୍ଜିତସବ୍ବା ରମ୍ମଣାନୀତି । ତତ୍ଥ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମକୁସଲାନି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଅଜ୍ଝାନଲାଭୀନଂ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସହ କାମାୱଚରାରମ୍ମଣାନି । ତାନେୱ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗତୋ ପୁରେ ଗୋତ୍ରଭୁକ୍ଖଣେ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାନି । ଝାନଲାଭୀନଂ ତାନେୱ ଅଭିଞ୍ଞାକୁସଲଞ୍ଚ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣାନିପି । ହେଟ୍ଠିମଫଲଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନା ରମ୍ମଣାନିପୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଅରିୟା ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତ ମଗ୍ଗଫଲାନିୟେୱ ଆଲମ୍ବିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତଥା ଝାନଲାଭିନୋପି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଜ୍ଝାନାନିଏୱ ଆଲମ୍ବିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ସିୟା-ୟେ ଚ ଝାନାନି ପତ୍ଥେନ୍ତି । ଝାନପରିକମ୍ମଂପି କରୋନ୍ତି । ୟେଚ ଝାନସୁତ୍ତାନି ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତେ ଅଲାଭିନୋ ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନାନି ଆଲମ୍ବିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେ ହି ଝାନାନିନାମ ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାନି ଏୱଂ ମହାନିସଂସାନୀତି ସୁତ୍ୱାୱା ସୁତପରିୟତ୍ତିବଲେନ ସିଦ୍ଧେ ଆକାର ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞାଣେ ଠତ୍ୱା ୱା ଅନୁମାନୱସେନେୱ ତାନି ପତ୍ଥେନ୍ତି । ପରିକମ୍ମଂପି କରୋନ୍ତି । ସୁତ୍ତାନିପି ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୀତି । ଇତରଥା ପୁଥୁଜ୍ଜନାପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ପତ୍ଥେନ୍ତି, ମଗ୍ଗପରିକମ୍ମଂପି କରୋନ୍ତି । ମଗ୍ଗଫଲ ନିବ୍ବାନୱଚନାନିୱିକଥେନ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୀତି ତେସଂପି ତେ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଏୱ ସିୟୁନ୍ତି । ତେସଂ ପନ ଚିତ୍ତାନି ଝାନାଦୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଗୁଣେ ଏୱ ଅନୁଭୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପଣୀତଧମ୍ମାନଞ୍ହି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋପି ପଣିତରୂପାଏୱ ହୋନ୍ତୀତି । ମହିଦ୍ଧିକୋ ହି ପରଚିତ୍ତୱିଦୂ । ମାରୋ ଦେୱ ପୁତ୍ତୋପି ରୂପଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତମେୱ ପସ୍ସତି । ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ ନ ପସ୍ସତି । ଅରୂପଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ପନ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂପି ନପସ୍ସତୀତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ନୱନିପାତେ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି । ତେସଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନିଞ୍ଞଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମକ୍ରିୟଜୱନାନି କ୍ରିୟାଭିଞ୍ଞାଜୱନଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲାନୁରୂପଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସହ ଚତୁବ୍ଭୂମକଧମ୍ମେସୁ କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଂ କାତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତୀତି ନତ୍ଥି । ତଥା ତେସଂ ପୁରେଚାରି କମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ଠାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତ ।ଲ । ସବ୍ବଥାପିସବ୍ବା ରମ୍ମଣାନୀତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଥାପୀତି ସବ୍ବକାମାୱଚର ସବ୍ବମହଗ୍ଗତ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତର ସବ୍ବପଞ୍ଞତ୍ତି ସବ୍ବପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଦି ପକାରେନପୀତିଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରାନି ପନ ପଚ୍ଚେକ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନିପି ପଦେସସବ୍ବାରମ୍ମଣାନିଏୱ ହୋନ୍ତି । ତାନି ହି ଏକଂ ପଥୱିଧାତୁଂପି ସବ୍ବେହି ଅନୱସେସପକାରେହି ଜାନିତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ଆରୁପ୍ପେସୁ ଦୁତୀୟଚତୁତ୍ଥାନି ପଥମତତୀୟାରୁପ୍ପ ୱିଞ୍ଞାଣା ରମ୍ମଣତ୍ତା ମହଗ୍ଗତା ରମ୍ମଣାନି । ସେସାନୀତି ଅଭିଞ୍ଞା ଦ୍ୱୟ ଦୁତୀୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପେହି ଅୱସେସାନି ସବ୍ବାନିପି ଏକୱୀସତିୱିଧାନି ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତାନି କସିଣାଦି ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚୱୀସାତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନ ତେୱୀସତି କାମୱିପାକ ହସନଚିତ୍ତାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିତ୍ତମ୍ହୀତି କାମାୱଚରା ଲମ୍ବଣେ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ହି ଅପ୍ପାନୁଭାୱତୋ ପଟିବନ୍ଧକଧମ୍ମେହି ପରିସମନ୍ତତୋ ଦୀୟତି ଅୱଖଣ୍ଡୀୟତି ନିତ୍ତେଜଭାୱଂ ପାପୀୟତୀତି ପରିତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୧୩୫. ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଭେଦେନ ତବ୍ବତ୍ଥୁକାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସି କାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱତ୍ଥୁସଙ୍ଗହୋ।

[୧୦୯] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୱତ୍ଥୁୱିଭାଗତୋ ତବ୍ବତ୍ଥୁକଚିତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦୱସେନଚ ସଙ୍ଗହୋ ୱତ୍ଥୁସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ୱସନ୍ତିପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକାଏତେସୂତିୱତ୍ଥୂନି, ଚକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁଚ । ଲ । କାୟୱତ୍ଥୁଚହଦୟୱତ୍ଥୁଚାତିୟୋଜନା । ଚକ୍ଖୁମେୱ ଚକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁ ତଥା ସୋତାଦୀନିୟେୱ ସୋତୱତ୍ଥାଦୀନି । ୱାକ୍ୟସଙ୍ଖେପୋ ହେସ ପାଠୋ । ପେୟ୍ୟାଲନୟୋତିପି ଅନ୍ତଦୀପକନୟୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । କେଚି ପନ ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତେସଂ ଚସଦ୍ଦୋ ନୟୁଜ୍ଜତି । ପରତୋ ୱତ୍ଥୁସଦ୍ଦୋ ଚସଦ୍ଦୋଚ ପୁବ୍ବପଦେସୁ ଆନେତବ୍ବୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ହଦୟୱତ୍ଥୂତି ସମାସପଦଂ ନୟୁଜ୍ଜତି । ଅୱିଭତ୍ତିକନିଦ୍ଦେସୋତିପି ଅପରେ । ତାନି କାମଲୋକେ ସବ୍ବାନିପି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି କାମତଣ୍ହା ଧିନ କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱାନଂଏୱ ପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟତା ସମ୍ଭୱତୋ ସବ୍ବାନିପି ତାନି ଛ ୱତ୍ଥୂନି କାମଲୋକେଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଥା ହି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସନ୍ତେସୁ ଏୱରୂପାଦୀନଂ ପରିଭୋଗୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ରୂପାଦୀସୁ କାମୱତ୍ଥୂସୁ ଅଭିରତା କାମତଣ୍ହା ସଦା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂପି ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ଥେତିୟେୱ । ୟଥାଚ ସବ୍ବକମ୍ମିକୋ ଅମଚ୍ଚୋ ସଦା ରଞ୍ଞୋ ଇଚ୍ଛମେୱ ପୂରୟମାନୋ ସବ୍ବାନି ରାଜକମ୍ମାନି ସମ୍ପାଦେତି । ଏୱମେୱ କାମାୱଚରକମ୍ମଂପି ସଦା କାମତଣ୍ହାୟ ଇଚ୍ଛମେୱ ପୂରୟମାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତସ୍ମା କାମତଣ୍ହାଧିନକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା କାମସତ୍ତାଏୱ ପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟା ହୋନ୍ତୀତି । ୟଥା ଚ ଦସ୍ସନସୱନାନୁତ୍ତରିୟ ଧମ୍ମଭୂତାନି ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନା ଦିୱସେନ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟାପି ହୋନ୍ତି, ନ ତଥା ଘାନାଦିତ୍ତୟଂ । ତଂ ପନ କେୱଲଂ କାମପରିଭୋଗତ୍ଥାୟଏୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ କାମୱିରାଗଭାୱନା କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତେସୁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେସୁ ନଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ରୂପଲୋକେ ପନ ଘାନାଦିତ୍ତୟଂ ନତ୍ଥୀତି । ଇଦଞ୍ଚ ପସାଦରୂପତ୍ତୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସସମ୍ଭାରଘାନ ଜିୱ୍ହା କାୟ ସଣ୍ଠାନାନିପନ ସୁଟ୍ଠୁପରିପୁଣ୍ଣାନିଏୱ ହୋନ୍ତୀତି । ଅରୂପଲୋକେପନ ସବ୍ବାନିପି ନସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ରୂପୱିରାଗ ଭାୱନା କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାସନ୍ତାନେସୁପି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ରୂପପୱତ୍ତିୟାଏୱ ଅଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତା ହି ସତ୍ତା ସୁଦ୍ଧେ ଆକାସତଲେଏୱ ଚିତ୍ତପବନ୍ଧମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି । ଇମସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହେ ପନ ଚିତ୍ତାନି ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣ ଧାତୁୱସେନ ଗହେତୁଂ ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ଏୱ ନିସତ୍ତନିଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧାତୁୟୋତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ୱିଜାନନକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ମନନମତ୍ତା ଧାତୂତି ମନୋଧାତୁ। ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନମତ୍ତ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମତ୍ତ କିଚ୍ଚାନି ହି ୱିସେସଜାନନ କିଚ୍ଚାନି ନହୋନ୍ତୀତି । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ପନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଥୋକଂ ୱିସେସଜାନନକିଚ୍ଚାନି ହୋନ୍ତି । ଅୱସେସା ପନ ସନ୍ତୀରଣାଦୟୋ ଆରମ୍ମଣସଭାୱ ୱିଚାରଣା ଦିୱସେନ ଅତିରେକ ୱିସିଟ୍ଠଜାନନକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତତ୍ତା ନ ମନୋଧାତୁୟୋ ୱିୟ ମନନମତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ନାପି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋୱିୟ ୱିଜାନନ ମତ୍ତା । ଅଥଖୋ ମନନଟ୍ଠେନ ମନୋଚ ତଂ ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାତି କତ୍ୱା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋନାମ । ଅତିସୟ ୱିସେସଜାନନ ଧାତୁୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟାୟପଦାନଞ୍ହି ୱିସେସନ ସମାସେ ଅତିସୟତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ।

[୧୧୦] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ମନୋୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱା । ମନସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମନୋୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇଦଂ ତାୱ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଅଭିରେକଟ୍ଠଦୀପକେ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦିକେ ୱିସେସନସମାସେ ଅୱଧାରଣ ୱିଗ୍ଗହୋ କତ୍ଥଚି ଦିସ୍ସତି ୟୁଜ୍ଜତିଚାତି ।

[୧୧୧] ମନସୋ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇଦଂପି ନୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ମନସୋତି ହି ମନୋଧାତୁତ୍ତିକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମନସ୍ସ । ତତ୍ଥ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ତୀରଣାଦିକସ୍ସ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣପବନ୍ଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ହୋତି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ପନ ପରତୋ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ପୱତ୍ତମାନଂ ତସ୍ସେୱ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣପବନ୍ଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭୂତଂ ହୋତୀତିକତ୍ୱା ଆଦିମ୍ହି ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଚେୱ ଅନ୍ତେ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭୂତସ୍ସ ଚ ମନସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥୱା, ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତାନି ସବ୍ବାନି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ମନନକିଚ୍ଚତ୍ତା ମନୋନାମ । ଆରମ୍ମଣେ ପନ ଅଭିନିପାତ ମତ୍ତାନି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ମନନକିଚ୍ଚାନି ନହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନାଦୀନି ଏୱ ନାମ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚ ମନତୋ ଜାତଂପି ମନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନହୋତି । ଦସ୍ସନାଦୀନଂ ଏୱ ପଚ୍ଚୟୋ । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ମନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତଂପି ମନତୋ ଜାତଂ ନହୋତି । ଦସ୍ସନାଦିତୋ ଏୱ ଜାତଂ । ସନ୍ତୀରଣାଦୀନି ପନ ଅତ୍ତନୋ ପୁରେ ପଚ୍ଛାପୱତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମନାନଂ ଏୱ ମଜ୍ଝେ ଜାତାନୀତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭୂତସ୍ସ ମନସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଂପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମନୋଧାତୂନଂ ଅନ୍ତରେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ମନସୋ ପଚ୍ଚୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭୂତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ସିୟାତି ।

[୧୧୨] ଟୀକାୟଂ ପନ

ମନତୋ ଜାତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ନୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ଅୱସେସା ପନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଙ୍ଖାତାଚ ସନ୍ତୀରଣ ।ଲ । ପନ୍ନରସରୂପାୱଚରୱସେନ ତିଂସଧମ୍ମା ହଦୟଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଚସଦ୍ଦୋ ପନେତ୍ଥ ଅୱସେସାନଂ ଛସତ୍ତତି ଧମ୍ମାନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭାୱଂ ସମ୍ଭାୱେତି ।

[୧୧୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନ କେୱଲଂ ମନୋଧାତୁୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅୱସେସାଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଙ୍ଖାତାତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ।

[୧୧୪] ୟାଚ ଟୀକାସୁ

ସନ୍ତୀରଣ ।ଲ । ରୂପାୱଚରୱସେନ ପୱତ୍ତା, ଅୱସେସା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ ଧାତୁସଙ୍ଖାତାଚ ତିଂସ ଧମ୍ମାତି ୟୋଜନା । ସାପି ନ ସୁନ୍ଦରା ।

ଅତ୍ଥଗତିୟା ଅୱିସଦତ୍ତାତି । ତତ୍ଥ କସ୍ମା ତେ ନିସ୍ସାୟେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଆରୁପ୍ପେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, କସ୍ମାଚ ତତ୍ଥ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତେ । ସନ୍ତୀରଣମହାୱିପାକାନି ତାୱ ତତ୍ଥ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ । ପଟିଘଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଂପି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅନୀୱରଣାୱତ୍ଥସ୍ସ ପଟିଘସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଏକନ୍ତ ନୀୱରଣାନଞ୍ଚ ଝାନଭୂମୀସୁ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ୟଦି ଅନୀୱରଣାୱତ୍ଥୋ ପଟିଘୋ ନତ୍ଥି । ପାଳିୟଂ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନେଏୱ ଦୋମସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅପରିସେସନିରୋଧୱଚନଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁଚ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱୱଚନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ସହାୟପଚ୍ଚୟ ଭୂତସ୍ସ ଓଳାରିକସ୍ସ କାମରାଗସ୍ସ ଝାନଭୂମୀସୁ ଅଭାୱତୋ ପଟିଘଚିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ତତ୍ଥ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟୁତ୍ତନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଟୀକାକାରାପନ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱ ୱଚନଂ ପରିକପ୍ପୱଚନମତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ପୁରିମକାରଣମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଦି ପନେତଂ ପରିକପ୍ପୱଚନମତ୍ତଂ ସିୟା ପାଳିୱଚନଂପି ପରିକପ୍ପୱଚନମତ୍ତମେୱ ସିୟା । ତସ୍ମା ପଚ୍ଛିମକା ରଣମେୱ ୟୁତ୍ତରୂପନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ହସନଚିତ୍ତଂପି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଅରୂପୀନଂ ହସନକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । କାୟାଭାୱତୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂପି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ପରତୋଘୋସାଭାୱେନ ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଧମ୍ମାଭିସମୟାଭାୱତୋ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ତେନେୱ ହି ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଅକ୍ଖଣୟୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତୋତି । ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତାନିପି ତତ୍ଥ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ରୂପୱିରାଗଭାୱନାୟ ରୂପନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାନଂ ତେସଂ ସମତିକ୍କନ୍ତତ୍ତାତି ।

ଅୱସେସା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଙ୍ଖାତା କୁସଲାକୁସଲକ୍ରିୟାନୁତ୍ତରୱସେନ ଦ୍ୱେ ଚତ୍ତାଲୀସଧମ୍ମା ହଦୟଂ ନିସ୍ସାୟୱା ଅନିସ୍ସାୟୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ନିସ୍ସାୟୱା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅନିସ୍ସାୟୱା ଚତୁୱୋକାରେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୁସଲାନିଚ ଅକୁସଲାନିଚ କ୍ରିୟାନିଚ ଅନୁତ୍ତରାନିଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ କୁସଲାନୀତି ପଞ୍ଚରୂପ କୁସଲତୋ ଅୱସେସାନି ଦ୍ୱାଦସଲୋକିୟକୁସଲାନି । ଅକୁସଲାନୀତି ପଟିଘଦ୍ୱୟତୋ ଅୱସେସାନି ଦସଅକୁସଲାନି । କ୍ରିୟାନୀତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନ ହସନ ପଞ୍ଚରୂପକ୍ରିତୋ ଅୱସେସାନି ତେରସକ୍ରିୟଚିତ୍ତାନି । ଅନୁତ୍ତରାନୀତି ପଥମମଗ୍ଗତୋ ଅୱସେସାନି ସତ୍ତଅନୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି । କାମେ ଛୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସିତା ସତ୍ତଧାତୁୟୋ ମତା । ରୂପେ ତିୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସିତା ଚତୁବ୍ବିଧା ଧାତୁୟୋ ମତା । ଆରୁପ୍ପେ କିଞ୍ଚିୱତ୍ଥୁଂ ଅନିସ୍ସିତା ଏକା ଧାତୁ ମତାତି ୟୋଜନା । ତେଚତ୍ତାଲୀସାତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣ ମନୋଧାତୁତ୍ତିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ତୀରଣାଦିକେ ତିଂସଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ପକିଣ୍ଣକସଙ୍ଗହସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱୀଥି ସଙ୍ଗହ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୩୬. ଏୱଂ ଚିତ୍ତପ୍ପଭେଦ ସଙ୍ଗହୋ, ଚେତସିକପ୍ପଭେଦ ସଙ୍ଗହୋ, ଉଭୟପ୍ପଭେଦ ସଙ୍ଗହୋତି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ କୟୋପଭେଦ ସଙ୍ଗହେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହୋ ୱୀଥିମୁତ୍ତ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହୋତି ତେ ସଞ୍ଞେୱ ଦ୍ୱେ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନମିଚ୍ଚେୱନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଉପ୍ପାଦା । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସୁ ତତ୍ତାଚିତ୍ତେ ଇଚ୍ଚେୱ ଲବ୍ଭତି । ଇତି ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତେଉପ୍ପାଦାଚାତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା । ଚିତ୍ତଚେତସିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେସଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ । ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ସଙ୍ଗହମୁତ୍ତରନ୍ତି ଜାତିନିଦ୍ଦେସୋ ୟଂ । ଉତ୍ତରେ ଉତ୍ତମେ ତୟୋ ପଭେଦସଙ୍ଗହେ କତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଭେଦେନାତି ସହତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । କାମାୱଚରାଦିଭୂମିଭେଦେନ ଦୁହେତୁକାଦି ପୁଗ୍ଗଲଭେଦେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବାପରନିୟାମିତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନାଦି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦି ପୁବ୍ବ ଚିତ୍ତାପରଚିତ୍ତାନୁକ୍କମେନ ନିୟାମିତଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ । ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହଂନାମାତିପି ଜାତିନିଦ୍ଦେସୋୟେୱ । ଏୱଂ ନାମକେ ଦ୍ୱେ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହେତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ । ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୋ ହେସ । ପଟିସନ୍ଧିକାଲେପୱତ୍ତିକାଲେଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସନ୍ଧିକାଲେ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିକାଲେ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଗହେପୱତ୍ତି ପୱକ୍ଖାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଉପରିସଙ୍ଗହେ ଆରବ୍ଭ ଗାଥାୟ ପାକଟୋ । କେଚି ପନ ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂସତି ଉପରି ସଙ୍ଗହୋ ପଟିସନ୍ଧିସଙ୍ଗହୋନାମ ସିୟା । ନ ପୱତ୍ତି ସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଉପରି ୱୀଥିମୁତ୍ତସଙ୍ଗହେ ଆରବ୍ଭ ଗାଥାୟଂ ସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହୋନାମ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମିନା ନ ସମେତି ।

[୧୧୫] ଟୀକାସୁ ପନ

‘‘ଉତ୍ତରଂ ୱେଦନାସଙ୍ଗହାଦିୱିଭାଗତୋ ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ପକିଣ୍ଣକସଙ୍ଗହୋୱ ଇଧ ସଙ୍ଗହସଦ୍ଦେନ ଗହିତୋ ସିୟାତି । ୟସ୍ମାପନ ତିଣ୍ଣଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ପଭେଦସଙ୍ଗହାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା ଅୟଂ ଅନୁସନ୍ଧିଗାଥା ପୱତ୍ତା । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ତୟୋପି ପଭେଦସଙ୍ଗହା ଇଧ ସଙ୍ଗହସଦ୍ଦେନ ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅୟଂ ପନ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହୋ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାଲମ୍ବଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ସୁୱୁତ୍ତୋତି ତାନି ତୀଣି ଛକ୍କାନିପି ପୁନ ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନି ।

[୧୧୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାଲମ୍ବଣ ସଙ୍ଗହା ହେଟ୍ଠା କଥିତାପି ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ନିକ୍ଖିତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ସକଲା ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାଲମ୍ବଣସଙ୍ଗହା ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତାତି । ୱିସୟାନଂ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତି ୱିସୟପୱତ୍ତି। ଏତ୍ଥଚ ପୱତ୍ତୀତି ଆପାତାଗମନମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱକ୍ଖତି ହି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ତୀତାନିୱାତିଆଦିଂ । ସା ପନ କାଚି ସୀଘତମା, କାଚି ସୀଘତରା, ସୀଘା, ଦନ୍ଧା, ଦନ୍ଧତରା, ଦନ୍ଧତମାତି ଛଧା ହୋତୀତି । କମ୍ମାଦୀନଂ ୱିସୟାନଂ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ଆପାତାଗମନଂ ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତି । ୱକ୍ଖତି ହି କମ୍ମଂୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂୱା ଗତିନିମିତ୍ତଂୱା କମ୍ମବଲେନ ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ।

[୧୧୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୱିସୟେସୁଚ ଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତି ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତୀ’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅତିପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେ ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିନାମ ଅନୁପପନ୍ନା ଆପଜ୍ଜତୀତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଛକ୍କେସୁ । ଧାତୁଭେଦଂ ପତ୍ୱାଧାତୁନାନତ୍ତଂ ପମାଣନ୍ତି ମନନଂ ୱିଜାନନତୋ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ମନୋଧାତୁ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା । ୱିଞ୍ଞାଣଭେଦଂ ପତ୍ୱା ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ମନନଂ ୱିଜାନନେ ଅନ୍ତୋ ଗଧମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ।ଲ । ଛୱିଞ୍ଞାଣାନୀତି ଛୱୀଥିୟୋ ପନ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଚିତ୍ତପୱତ୍ତିୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତା ୱୀଥି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରୱୀଥି। ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରୱିକାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତପ୍ପବନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁ । ଅସାଧାରଣେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଉପଲକ୍ଖିତା ୱୀଥି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି। ସୁଦ୍ଧୋ ପନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣପବନ୍ଧୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ବନ୍ଧିନୀ ୱୀଥି ତେନ ସହ ଏକାରମ୍ମଣ ଏକ ଦ୍ୱାରିକତାୟ ସହ ଚରଣଭାୱତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ ୱୀଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତାତି ଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତଂ ତଂ ଦ୍ୱାରୱିକାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟୋତି ଚିତ୍ତପବନ୍ଧା । ଅତିମହନ୍ତନ୍ତି ସାମି ଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ଅତିମହନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣସ୍ସ ପୱତ୍ତି ।ଲ । ଅତିପରିତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିଚାତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚତୁଧା । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ୱିଭୂତସ୍ସ ଛଳାରମ୍ମଣସ୍ସ ପୱତ୍ତି ଅୱିଭୂତସ୍ସ ଛଳାରମ୍ମଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିଚାତି ଦ୍ୱିଧାତି ଛଧାୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ୟୋଜନା । ଅତିମହନ୍ତାଦିଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଆଲୋକାଦି ପଚ୍ଚୟ ୱସେନୱା ୱତ୍ଥୁ ଅତିମହନ୍ତାଦିୱସେନୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସଣ୍ହସୁଖୁମଂପି ଦୂରଂପି ରୂପାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱତ୍ଥୁନାମ ଆଲୋକାଦି ପଚ୍ଚୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତି ଅତିମହନ୍ତମେୱ । ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପଥମାତି ନୀହାରକାଲାଦୀସୁ ଲୋକ ୱିୱରଣ ପାଟିହାରିୟପୱତ୍ତି କାଲେ ଅୱୀଚିନିରୟେପି ଅକନିଟ୍ଠେପି ପରଚକ୍କୱାଳେସୁପି ସଣ୍ହସୁଖୁମାନିଚ ଦୂରାନିଚ ରୂପାନି ଇଧ ଠିତାୱ ପସ୍ସନ୍ତି । ତଦା ହି ଉଳାରୋ ଓଭାସୋ ପାତୁରହୋସି । ତସ୍ସ ୱସେନ ସବ୍ବେପି ପଥୱିସିନେରୁ ଚକ୍କୱାଳ ସିଲୁଚ୍ଚୟାଦୟୋ ଜାତିଫଲିକକ୍ଖନ୍ଧା ୱିୟ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ମହନ୍ତୋ ଉଳାରୋ ଓଭାସୋ ପାତୁରହୋସି ଅତିକମ୍ମଦେୱାନଂ ଦେୱାନୁଭାୱନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପପତ୍ତିଦେୱବ୍ରହ୍ମାଦୀନଂ ପନ ପସାଦନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ଓଭାସଜାତତାୟପି ପଥୱିପବ୍ବତାଦୟୋ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନଂ ଅନ୍ତରଂ କାତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ତଥା ଦୂରେପି ପବ୍ବତାଦିରୂପାନି ୱତ୍ଥୁ ଅତିମହନ୍ତତାୟ ଚନ୍ଦସୂରିୟ ତାରକାଦି ରୂପାନି ୱିସୟ ୱତ୍ଥୁ ମହନ୍ତତାୟ ଓଭାସ ଜାତତାୟ ଚ ଅତି ମହନ୍ତାନି ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ଆଲୋକାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନୱତ୍ଥୂନଞ୍ଚ ଦୁବ୍ବଲ ଦୁବ୍ବଲତର ଦୁବ୍ବଲତମାନୁକ୍କମେନ ମହନ୍ତାଦିଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ୟାନି ପନ ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣାନି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତାନି ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣାନିନାମ । ୟାନି ଦ୍ୱତ୍ତିଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତିକ୍କମ୍ମ, ତାନି ମହନ୍ତାରମ୍ମଣାନି । ୟାନି ଚତୁ ପଞ୍ଚ ଛ ସତ୍ତ ଅଟ୍ଠ ନୱ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତିକ୍କମ୍ମ, ତାନି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାନି । ୟାନିପନ ଦସେକାଦସଦ୍ୱାଦସ ତେରସ ଚୁଦ୍ଦସ ପନ୍ନରସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତିକ୍କମ୍ମ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତାନି ଅତିପରିତ୍ତା ରମ୍ମଣାନୀତି । ପକ୍ଖତିଚ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତାନିୱାତିଆଦି । ୱିଭୂତସ୍ସାତି ପାକଟସ୍ସ, ଅୱିଭୂତସ୍ସାତି ଅପାକଟସ୍ସ । ଏୱଂ ଛଛକ୍କାନି ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତାନି ସବ୍ବାନି ଏକତୋ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୀଥିଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ କଥନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ରୂପାରୂପାନଂ ତାୱ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତୀତିଆଦି ମାହ । ତତ୍ଥ କଥନ୍ତି କେନ ପକାରେନ ୱୀଥିଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

[୧୧୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘କଥନ୍ତି କେନ ପକାରେନ ଅତିମହନ୍ତାଦିୱସେନ ୱିସୟ ୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନ ତଂ ପକାସେତୁଂ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତୀତିଆଦି ଆରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ନ ଦିସ୍ସତି ।

ଏୱଞ୍ହି ସତିଆଦିତୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଛକ୍କାନଂ ଓକାସୋନାମ ନସିୟା । ନଚ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତି ।ଲ । ରୂପଧମ୍ମାନମାୟୂତି ଇଦଂ ୱିସୟ ୱୱତ୍ଥାନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପାଦୋ । ସଭାୱ ପଟିଲାଭୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଠାନଂ ଠିତି । ୟଥାଲଦ୍ଧସଭାୱସ୍ସ ଅନିୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଞ୍ଜନଂ ଭଙ୍ଗୋ । ତସ୍ସ ପରିହାୟିତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଂନାମାତି ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଖଣୋନାମ । ସୋ ପନ ଖଣୋ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାଟକ୍ଖଣସ୍ସ ଅକ୍ଖିନିମ୍ମିଲନକ୍ଖଣସ୍ସଚ ଅନେକକୋଟି ସତସହସ୍ସଭାଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାଟକ୍ଖଣେ ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରମତେନ ପନେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗ ୱସେନଖଣଦ୍ୱୟଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଂନାମାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ଲୋକେ ୱିଜ୍ଜୁନାମ ୱଦ୍ଧନାନନ୍ତରମେୱ ଭିଜ୍ଜତି । ନ ପନସ୍ସା ୱଦ୍ଧନସ୍ସ ଭିଜ୍ଜନସ୍ସଚ ଅନ୍ତରା ଠିତିନାମ ୱିସୁଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ଚ ଉଦ୍ଧଂ ଉଜୁଂ ଖିତ୍ତଂ ଲେଡ୍ଡୁ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ପତତି । ନ ପନ ଉପ୍ପତନସ୍ସ ପତନସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରା ଠିତିନାମ ୱିସୁଂ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ଚିତ୍ତଂପି । ତଂପି ହି ଉଦୟ ଭାଗାନନ୍ତରମେୱ ୱୟଭାଗେ ପତତି । ନ ପନସ୍ସ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭାଗାନଂ ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଂ ଏକୋ ଗଣନୂପଗୋ ଠିତିଭାଗୋନାମ ଉପଲବ୍ଭତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟମକେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗାୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା । ୱିସେସତୋ ପନ ଚିତ୍ତୟମକେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନ୍ତି । ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ନୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଞ୍ଚାତିଆଦିନା ଭଙ୍ଗୁପ୍ପାଦାୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତା । କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହିଚ ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିୱସଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆମନ୍ତା । ଉପଦ୍ଧଦିୱସୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ । ଉପଦ୍ଧଦିୱସୋ ୱୟକ୍ଖଣୋତି । ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ । ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ଦ୍ୱେ ଦିୱସେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆମନ୍ତା । ଏକୋ ଦିୱସୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ । ଏକୋ ଦିୱସୋ ୱୟକ୍ଖଣୋତି ନହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ । ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ଚତ୍ତାରୋ ଦିୱସେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆମନ୍ତା । ଦ୍ୱେ ଦିୱସା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ । ଦ୍ୱେ ଦିୱସା ୱୟକ୍ଖଣୋତି ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ।ଲ । ମାସଂ । ଦ୍ୱେ ମାସେ । ଚତ୍ତାରୋମାସେ ।ଲ । ସଂୱଚ୍ଛରଂ, ଦ୍ୱେ ସଂୱଚ୍ଛରାନି । ଚତ୍ତାରି ସଂୱଚ୍ଛରାନି ।ଲ । କପ୍ପଂ । ଦ୍ୱେ କପ୍ପେ । ଚତ୍ତାରୋ କପ୍ପେତିଆଦିନା ଦ୍ୱେ ଉପ୍ପାଦୱୟଭାଗାୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତା । ନ ଠିତିଭାଗୋ । ୟଦି ସୋ ୱିସୁଂ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ । ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିୱସଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆମନ୍ତା । ଦିୱସସ୍ସ ପଥମୋ ଭାଗୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ । ଦୁତୀୟୋ ଠିତିକ୍ଖଣୋ । ତତୀୟୋ ୱୟକ୍ଖଣୋତି ଏୱଂ ମହାଥେରେନ ୱିଚାରିତୋ ସିୟା । ତୟୋ ଦିୱସେ ତୟୋ ମାସେ ତୀଣି ସଂୱଚ୍ଛରାନି ତୟୋ କପ୍ପେତି ଇମାନିପି ଅୱଜ୍ଜେ ତବ୍ବାନିଏୱ ସିୟୁନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା, ନନୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ତୀଣି ମାନି ଭିକ୍ଖୱେ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ସଙ୍ଖତ ଲକ୍ଖଣାନି । କତମାନିତୀଣି, ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ୱେଦନାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଠିତାୟ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ସଞ୍ଞାୟ । ସଙ୍ଖାରାନଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ।ଲ । ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସ ତତୀୟୋ ଠିତିଭାଗୋ ୱିସୁଂ ଉପଲବ୍ଭତି ୟେୱାତି ।ନ । ପବନ୍ଧଠିତିୟା ଏୱ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି । କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ, ଉପ୍ପାଦୱୟେ ପଥମଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପୁନ ୱିସୁଂ ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଇମସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି । ଇତରଥା ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି । ନନୁ ପବନ୍ଧଠିତି ନାମ ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି । ସାଚ ଅସଙ୍ଖତା, ସୁତ୍ତନ୍ତାନିଚ ସଙ୍ଖତ ଲକ୍ଖଣ ୱିସୟାନି । ତସ୍ମା ସା ପବନ୍ଧଟ୍ଠିତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାତି ନସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ଚେ । ନ ନ ସକ୍କା । ଅଭିଧମ୍ମେପି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସେସୁ ସମୂହ ସଣ୍ଠାନ ସନ୍ତତି ପଞ୍ଞତ୍ତୀହିପି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ତଥା ହି ରୂପାୟତନନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ଦୀଘଂ ରସ୍ସଂ ସଣ୍ହଂ ଥୁଲଂ ୱଟ୍ଟଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ଚତୁରସ୍ସଂ ଛଳଂସଂ ଅଟ୍ଠଂସଂ ସୋଳସଂସଂ ନିନ୍ନଂ ଥଲନ୍ତିଆଦିନା, ୱିଭଙ୍ଗେ ଚ କେସା ଲୋମା ନଖା ଦନ୍ତାତିଆଦିନା ପଞ୍ଞତ୍ତିସିସେନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି । ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଈଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତାପି ଦେସନା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମମେୱ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ମା ୟଥା ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଏକେକୋ ଖଣୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲବ୍ଭତି । ନ ତଥା ଠିତିୟାତି । ଅୟଂ ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେ ରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଞ୍ଚ ୱାଦୋ ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ଏୱ ଆଗତୋ । ସୋଚ ସଙ୍ଗହକାରେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ, ଅପରେ ପନ ୱଦନ୍ତି । ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଜରାଖଣୋନାମ ନସକ୍କା ପଞ୍ଞପେତୁଂ । ସମ୍ମା ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋଚ ୱେଦନାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଠିତାୟ ଅଞ୍ଞଥତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱଦନ୍ତୋ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂପି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ପଞ୍ଞପେତି । ଭାନିଅତ୍ଥିକ୍ଖଣଂ ଉପାଦାୟ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱତ୍ୱା –

ଅତ୍ଥିତା ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ, ଠିତିନାମ ପୱୁଚ୍ଚତି ।

ତସ୍ସେୱ ଭେଦୋ ମରଣଂ । ସବ୍ବଦା ସବ୍ବପାଣିନନ୍ତି ॥

ଇମାୟ ଆଚରିୟଗାଥାୟ ତମତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତି । ଅଥୱା, ସନ୍ତତିୱସେନ ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତିଚ ୱଦନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ଅୟଂ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଆଚରିୟଗାଥାୟ ସୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିବାହେତ୍ୱା ସୁତ୍ତମେୱ ପମାଣଂ କାତବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଜରାଖଣୋନାମ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଭଙ୍ଗକ୍ଖଣାନଂ ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଂ ଜରାୟ ଖେତ୍ତଭୂତୋ ଠୀତିକ୍ଖଣୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ଜରାଏୱ । ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣନ୍ତି ଖଣଦ୍ୱୟମେୱ । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋପି ପନ ଅୟଂ ୱାଦୋ କଥାୱତ୍ଥୁ ପାଳିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସମେତିୟେୱ । ଅପିଚ, ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପତିତସ୍ସ ଲେଟ୍ଟୁସ୍ସ ଉପ୍ପତନନିୱତ୍ତି ୱିୟ ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନସ୍ସ ନିୱତ୍ତିନାମ ଅତ୍ଥି । ନ ହି ଉଦୟେ ଅନିୱତ୍ତନ୍ତେ ୱୟୋନାମ ସମ୍ଭୱତିତୀ । ସା ଏୱ ଉଦୟ ପରିୟନ୍ତମତ୍ତଭୂତା ଇଧ ଠିତିପରିୟାୟୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ସୋ ପନ ୱିସୁଂ ଗଣନୂପଗୋ ଏକୋ ଖଣୋନାମ ନହୋତୀତି କତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମେ ଦ୍ୱେଏୱ ଖଣା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତା । ଉଦୟଭାଗସ୍ସ ପନ ଆଦି କୋଟିଂ ୱୟଭାଗସ୍ସଅନ୍ତକୋଟିଞ୍ଚ ଥପେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେଭାଗଦ୍ୱୟନିସ୍ସିତା ପରିପଚ୍ଚନ ଲକ୍ଖଣା ଜରାନାମ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂପି ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଧାତୁକଥାୟଂ ଜରାଦ୍ୱୀହିଖନ୍ଧେହିସଙ୍ଗହିତାତିୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୧୧୯] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥାହି ଭିନ୍ନା ଭଙ୍ଗାଭିମୁଖାୱତ୍ଥାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ସା ଠିତିନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ କଥାୱତ୍ଥୁପାଳିୟା ସହ ନ ସମେତି ।

ଉପଦ୍ଧଦିୱସୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ । ଉପଦ୍ଧଦିୱସୋ ୱୟକ୍ଖଣୋ । ପଥମୋ ଦିୱସୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ । ଦୁତୀୟୋ ୱୟକ୍ଖଣୋତି ହି ୱିଚାରେନ୍ତେନ ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥା ହି ଭିନ୍ନା ତତୀୟା ଅୱତ୍ଥା ତସ୍ସଂ ପାଳିୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାୟେୱ ହୋତୀତି ।

[୧୨୦] ଏତେନ ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ପାଳିୟଂ ପନ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟା ନୁରୋମତୋ ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ସା ନ ୱୁତ୍ତା । ଅତିଧମ୍ମଦେସନାପି ହି କଦାଚି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତତି । ୟଥା, ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତୀତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦେସିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଭାଗାରହସ୍ସ ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିଭାଗକରଣଂନାମ ୱେନେୟ୍ୟୱସେନାତିପି ଧମ୍ମୱସେନାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ୱିଜ୍ଜମାନେ ସତି ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅୱଚନଂ ପନ ୱେନେୟ୍ୟୱସେନାତି ନ ୟୁତ୍ତମେତନ୍ତି ।

[୧୨୧] ୟମ୍ପି ତତ୍ଥ

‘‘ସୁତ୍ତେଚ ତୀଣି ମାନି ଭିକ୍ଖୱେ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନି । କତମାନି ତୀଣି । ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ୱୟୋ ପଞ୍ଞା ୟତି । ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମସ୍ସେୱ ଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉପ୍ପାଦାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନସକ୍କା ପବନ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତସ୍ସ ଠିତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାତି ୱିଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅଭିଧମ୍ମେପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଞତ୍ତିସୀସେନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ।

[୧୨୨] ୟମ୍ପି ତତ୍ଥ

‘‘ଉପସଗ୍ଗସ୍ସଚ ଧାତ୍ୱତ୍ଥେୟେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଏତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ୟଥାନୁଲୋମସାସନଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପଞ୍ଞାୟନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି । ଅରୂପଂ ଅରୂପିସଭାୱତ୍ତା ଲହୁପରିଣାମଂ । ରୂପଂ ପନ ରୂପିଧମ୍ମତ୍ତାୟେୱ ଦନ୍ଧପରିଣାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ତାନିପନ ।ଲ । ରୂପଧମ୍ମାନ ମାୟୂତି ।

[୧୨୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଗାହକଗହେତବ୍ବ ଭାୱସ୍ସ ତଂତଂ ଖଣୱସେନ ନିପ୍ପଜ୍ଜନତୋ’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅକାରଣଂ ।

ନ ହି ଗାହକଂ ଅରୂପଂ ଗହେତବ୍ବଞ୍ଚ ରୂପଂ ଗହଣସମ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଲହୁଂ ପରିଣମତି ଗରୁଂ ପରିଣପତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ତାନି ତାଦିସାନି ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଖଣାନି ସତ୍ତରସୱା ତାନି ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ରୂପ ଧମ୍ମାନମାୟୂତି ୟୋଜନା । ସତ୍ତରସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣସମପମାଣାନି ଖଣାନି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ରୂପଲକ୍ଖଣ ରୂପୱଜ୍ଜାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆୟୁନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖଣମତ୍ତତୋ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ଏକପଞ୍ଞାସଖଣାନି ହୋନ୍ତି, ମୂଲଟୀକାନୟେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଖଣାନି । ତତ୍ଥଚ ଆଦିମ୍ହି ଦ୍ୱେ ଖଣାନି ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଏକଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣମେୱ । ଅନ୍ତେ ଦ୍ୱେ ଏକଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣମେୱ । ମଜ୍ଝେ ଅଟ୍ଠୱୀସ ଖଣାନି ତେସଂ ଏକଂ ଠିତିକ୍ଖଣମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଦନ୍ଧପରିଣତାନଂ ରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗାପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଲହୁକା ଭୱିତୁଂ ଅରହନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ । ଉପଚୟସନ୍ତତିୟୋ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚତା ଭଙ୍ଗମତ୍ତା । ଜରତା ରୂପ ଧମ୍ମାନଂ ଠିତିକ୍ଖଣମତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ମୂଲଟୀକାନୟେନ ପନେତ୍ଥ ତାନି ପନ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ରୂପଧମ୍ମାନମାୟୂତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଟୀକାଚରିୟୋ ହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତଂ ମହାଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଭାୱଂ ସମ୍ଭାୱେତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଖନ୍ଧ ୱିଭଙ୍ଗେୟେୱ ତାୱ ରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱିଧାନସ୍ସ ମହାଅଟ୍ଠକଥା ୱାଦସ୍ସ ୟମକପାଳିୱିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହକାରେନ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ସକ୍କା ତଂ ପତିଟ୍ଠପେତୁନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ୱାଦେ ହି ପଟିସିଦ୍ଧେ ତତ୍ଥ ଆଗତା ସୋଳସାୟୁକତାୱା ଅତିରେକସୋଳସାୟୁକତାୱା ପଟିସିଦ୍ଧାୟେୱ ହୋତୀତି ।

[୧୨୪] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

ତଂ ଟୀକାନୟଂ ତୟିଦମସାରନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ସା ଧେନ୍ତେନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତରସମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ ଅଟ୍ଠାରସମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତୀତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ୟଞ୍ହି ସଙ୍ଗହକାରସ୍ସ ସତ୍ତରସାୟୁକୱଚନଂ ଟୀକାକାରେନ ୱିଚାରିତଂ । ତଦେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଟୀକାନୟୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ନ ୟୁତ୍ତମେ ତନ୍ତି । ଏକଚିତ୍ତସ୍ସ ଖଣଂ ୱିୟ ଖଣଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଂ । ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନଂପି ହି ଖଣଂ ଇଦଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଇଦଂ ରୂପାନନ୍ତି କପ୍ପନାୱସେନ ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଉପଚରୀୟତୀତି । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଂ ଅତୀତଂ ଏତେସନ୍ତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତାନି। ଅତିମହନ୍ତଭୂତାନି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ।

[୧୨୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଏତାନିୱା ତଂ ଅତୀତାନୀତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀ କାନୀ’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ନିରୁଦ୍ଧଧମ୍ମୱିସୟୋ ଅତୀତସଦ୍ଦୋ କିଞ୍ଚି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଆଗତାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପାନି ଦୀପେତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ବହୂନି ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତୀତାନି ଏତେସନ୍ତି ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତାନି। ମହନ୍ତାଦି ଭୂତାନି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି । ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପନ ରୂପଧମ୍ମେସ୍ୱେୱ ଆପାତାଗମନେ ଥୋକଂ ବଲୱନ୍ତତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତେଚ ଠିତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପରିପୁଣ୍ଣପଚ୍ଚୟୁପଲଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ବଲୱନ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଠିତିପତ୍ତାନେୱାତି । ଏୱସଦ୍ଦେନ ଟୀକାକାରସ୍ସ ୱାଦଂ ନୀୱାରେତି । ସୋ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ରୂପଂ ପସାଦେ ଘଟ୍ଟେତୀତି ଇଚ୍ଛତୀତି । ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣାନି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଆପାତମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ରୂପସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାନି ଅସମ୍ପତ୍ତ ୱସେନ ଇତରାନିଚ ସମ୍ପତ୍ତୱସେନ ଗୋଚରଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ୱିସେସୋଘଟ୍ଟନୱିସେସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମାନିହି ଦ୍ୱେ ନିମିତ୍ତୱସେନେୱ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ନ ୱତ୍ଥୁୱସେନ । ପଚ୍ଛିମାନି ପନ ତୀଣିୱତ୍ଥୁୱସେନ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ନ ନିମିତ୍ତମତ୍ତୱସେନ ନିମିତ୍ତଘଟ୍ଟନଞ୍ଚନାମ ଅସମ୍ପତ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ନ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ । ୱତ୍ଥୁଘଟ୍ଟନଂ ପନ ସମ୍ପତ୍ତାନଞ୍ଞେୱ । ନୋ ଅସମ୍ପତ୍ତା ହୋତି । ନନ୍ତି । ୟଥା ହି ତୀରେ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂସରୀରନିମିତ୍ତାନି ପୋକ୍ଖରଣି ୟାଉଦକେ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ଉଦକେ ଓରୋହନ୍ତାନଂ ପନ ତାନି ତତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱମେୱ ସମ୍ପତ୍ତାନି ରୂପସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାନି ନଘଟ୍ଟେନ୍ତି । କସ୍ମା, ୱିସୟୱିସୟୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଆଲୋକସ୍ସ ଆକାସସ୍ସଚ ଅଭାୱେନ ନିମିତ୍ତୋକାସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅସମ୍ପତ୍ତାନିୟେୱ ପନ ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତୁପଟ୍ଠାପନୱସେନ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । କସ୍ମା, ନିମିତ୍ତୋକାସସ୍ସ ଲଦ୍ଧତ୍ତା । ଇତରାନି ପନ ତୀଣି ୟଥାଜାତୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ତସ୍ମା ତାନି ସମ୍ପତ୍ତାନିୟେୱ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ନୋ ଅସମ୍ପତ୍ତାନୀତି । ତତ୍ଥ ୟାନି ଅସମ୍ପତ୍ତାନିୟେୱ ହୁତ୍ୱା ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ତାନି ସୟଂ ଦୂରେ ଠତ୍ୱା ନିମିତ୍ତ ଅପ୍ପନାୱସେନ ଘଟ୍ଟିତତ୍ତା ଏକେକସ୍ମିଂ ପସାଦେ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲ ସୂରିୟ ମଣ୍ଡଲାଦିୱସେନ ଅସନିସଦ୍ଦମଣ୍ଡଲ ମେଣ୍ଡସଦ୍ଦମଣ୍ଡଲାଦିୱସେନ ଚ ମହନ୍ତାନିପି ବହୂନିପି ଆପାତମାଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ଇତରାନି ପନ ତୀଣି ସମ୍ପତ୍ତାନିୟେୱ ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ଏକେକସ୍ମିଂ ପସାଦେ ଏକେକମେୱ ଆପାତମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମନୋ ଦ୍ୱାରେ ପନ ସବ୍ବାନିପି ଆରମ୍ମଣାନି ଅସମ୍ପତ୍ତାନିୟେୱ ଆପାତମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେତି ଇଦଂ ଅସାଧାରଣ ଦ୍ୱାରଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ପନ ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣାନି ୟଦାସକସକଦ୍ୱାରେ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ତଦା ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଅପାତ ମାଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ଏକେକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅପାତ ମାଗଚ୍ଛତୀତି ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟଦା ଚନ୍ଦଂୱା ସୂରିୟଂୱା ପବ୍ବତଂୱା ରୁକ୍ଖଂୱା ୟଂକିଞ୍ଚିୱା ପସ୍ସନ୍ତି । ତଦା ଏକେକସ୍ମିଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦେ ଏକେକାନି ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏକନ୍ତି ଅନେକାନି ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାଦୀନି ଏକକ୍ଖଣେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଏୱଂ ସେସାରମ୍ମଣେ ସୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅପାତାଗମନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଲଞ୍ଛକାନଂ ତାଲପଣ୍ଣେ ଲଞ୍ଛନଖନ୍ଧଂ ଥପେତ୍ୱା ମୁଗ୍ଗରେନ ପହରଣକାଲେ ଲଞ୍ଛନଖନ୍ଧସ୍ସ ତାଲପଣ୍ଣେ ଆପାତେତ୍ୱା ଅକ୍ଖରୁପଟ୍ଠାପନଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟତୋ ଦ୍ୱାରାନଂ ୱିକାରପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି ।

[୧୨୬] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଆଭୋଗାନୁରୂପଂ ଅନେକକଲାପଗତାନି ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆଭୋଗାନୁରୂପନ୍ତି ଇଦଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ୟତ୍ତକାନି ହି ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣାନି ଚକ୍ଖାଦିପଥେ ଆଲୋକାଦି ସହିତାନି ହୁତ୍ୱା ଠିତାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ତକାନି ସବ୍ବାନି ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସପି ୱିସଞ୍ଞି ଭୂତସ୍ସପି ଅଞ୍ଞୱିହିତସ୍ସପି ୟଂକିଞ୍ଚି ଝାନଂୱା ଫଲଂୱା ନିରୋଧଂୱା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସପି ଆଭୋଗେନ ୱିନା ଅତ୍ତନୋ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆପାତମାଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ନକେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋଦ୍ୱାରେସୁ ଏୱ । ଅଥଖୋ ମନୋଦ୍ୱାରେପି । ନକେୱଲଂ ଭୱଙ୍ଗମନୋଦ୍ୱାରେଏୱ । ଆୱଜ୍ଜନାଦୀସୁ ପନ ଚତୁବ୍ଭୂମକ ୱୀଥିଚିତ୍ତେସୁପି ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ଅୟଂନାମ ମନୋ ମନୋଦ୍ୱାରଂ ନହୋତୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବୋତି ହି ଦ୍ୱାରକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ପଥମଜ୍ଝାନସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ କଣ୍ଟକୋତି ଇମିନା ପାଠେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ପଥମଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ହି ସଦ୍ଦୋ ସୋତମ୍ହି ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଝାନଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାତମାଗଚ୍ଛତି । ତଦା ଝାନଚିତ୍ତ ସନ୍ତତି ଚଲିତ୍ୱା ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାତି । ଭୱଙ୍ଗପାତୋ ହୋତି । ତଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ୱୀଥିଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନାଦୀନି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପନ ଅପ୍ପକେନ ସଦ୍ଦେନ ନୱୁଟ୍ଠାତି । ଅଧିମତ୍ତସଦ୍ଦେନ ପନ ୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱ । ନ ହି ତାନି ଆନେଞ୍ଜପତ୍ତାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ଅରୂପଜ୍ଝାନାନିଏୱ ପନ ଆନେଞ୍ଜପତ୍ତାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତାନି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଧିମତ୍ତସଦ୍ଦେନପି ନୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱାତି । ତେସୁ ପନ ତଥା ଆପାତମାଗତେସୁ ତଦାରମ୍ମଣାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱାତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଭୱଙ୍ଗ ସନ୍ତତିୟାୱା ଜୱନସନ୍ତତିୟାୱା ୱୋଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅୱୋଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ନପୱତ୍ତନ୍ତି । ପୱତ୍ତମାନାନିପି ଆରମ୍ମଣା ଧିମତ୍ତାଦିୱସେନ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୱିସେସେ ଏକେକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ନ ଏକକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଚସୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥଚ ଅତ୍ଥୱସା ୱିଭତ୍ତି ପରିଣାମୋତି କତ୍ୱା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତାନି ଠିତିପତ୍ତାନେୱ ପଞ୍ଚା ଲମ୍ବଣାନି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତେ ଠିତିପ୍ପତ୍ତେ ଏୱ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ବହୁ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତାନି ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

[୧୨୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ତେ ପନ ପସାଦା ଭୱଙ୍ଗଚଲନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଭୱଙ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ପନ ସତି ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତାନିପି ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣାନି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତେଏୱ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଆପାତମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ଏତ ରହି ପନ ଏକକ୍ଖଣେ ସହୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଞେୱ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ଘଟ୍ଟନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ସହୁପ୍ପନ୍ନାନିୱା ପନ ହୋନ୍ତୁ ନାନୁପ୍ପନ୍ନାନିୱା, ବଲୱଭାୱୋୟେୱ ପମଣନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ସବ୍ବଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

[୧୨୮] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଆୱଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଅପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅଞ୍ଞଦେୱ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନଂ ଆପାତାଗମନୱତ୍ଥୁ । ଅଞ୍ଞଦେୱ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ନିସ୍ସୟୱତ୍ଥୂତି ଏୱଂ ୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନତୋତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱିସୟପୱତ୍ତିୟା ଆଦିଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସବ୍ବପାରିପୂରଂ ୱିସୟପୱତ୍ତିୱିଭାଗଂ ୱୀଥିଚିତ୍ତପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତସ୍ମାତିଆଦିମାହ । ତତୋତି ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାତାଗମନପଚ୍ଚୟା । ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାତାଗମନେନ ସହେୱ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସପି ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂଭୱଙ୍ଗେଚଲିତେତି। ଚଲନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥା ଗହିତଂ କମ୍ମାଦି ଆରମ୍ମଣଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନି ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅଭିନୱାରମ୍ମଣଂ ଗହେତୁଂ ଉସ୍ସାହଜାତସ୍ସ ୱିୟ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିକାରପ୍ପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥଚ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାତାଗମନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ କାରଣଂ । ନ ଆୱଜ୍ଜନୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆପାତାଗମନମେୱ ପନ ଆୱଜ୍ଜନୁପ୍ପତ୍ତିୟାପି କାରଣଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୧୨୯] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଆପାତାଗମନଂ ୱିସୁଂ ଅପତ୍ୱା ରୂପାଦୀନଂ ଚକ୍ଖାଦିସୁ ଘଟ୍ଟନଂନାମ ୟୋଗ୍ୟଦେସାୱଟ୍ଠାନଂ ଏୱ । ତମେୱଚ ଭୱଙ୍ଗୁ ପଚ୍ଛେଦସ୍ସପି କାରଣଂ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚସୁ ହି ପସାଦେସୁ ୟୋଗ୍ୟଦେସାୱଟ୍ଠାନ ୱସେନ ଆରମ୍ମଣେ ଘଟ୍ଟିତେ ପସାଦଘଟ୍ଟନାନୁଭାୱେନ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତି ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନାତିଆଦି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ତଥା ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନ ହି ୟୋଗ୍ୟଦେସାୱଟ୍ଠାନମେୱ ଘଟ୍ଟନନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ୟୋଗ୍ୟଦେସେପନ ଠତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଘଟ୍ଟନୱସେନ ୱତ୍ଥୁଘଟ୍ଟନୱସେନଚ ଅସନି ନିପାତୋୱିୟ ପସାଦେସୁ ୟୁଜ୍ଝନଂ ମନ୍ଥନଂ ଖୋଭକରଣଂ ଘଟ୍ଟନନ୍ତି ଚ ଆପାତାଗମନନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଏତ୍ଥଚ ଅୟଂପି ଏକୋ ଧମ୍ମନିୟାମୋୟେୱାତି କତ୍ୱା ନାନା ଠାନିୟେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସହେୱ ଆପାତାଗମନଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ରୂପାଦିନା ପସାଦେ ଘଟ୍ଟିତେ ତଂ ନିସ୍ସିତସ୍ସେୱ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚଲନଂ ସିୟା । କଥଂ ପନ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସାତି ନ ଚୋଦେତବ୍ବନ୍ତି ।

[୧୩୦] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ତମେୱ ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ତତି ୱସେନ ଏକାବଦ୍ଧତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସନ୍ତତିୱସେନାତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଣ୍ଠାନୱସେନାତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ସାରତୋ ନ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ।

କସ୍ମା, ତାଦିସସ୍ସ ଅନୁକ୍କମଚଲନସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ଦଳ୍ହଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଏକେକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆପାତମାଗଚ୍ଛତୀତି । ରୂପାରମ୍ମଣଞ୍ହି ଚକ୍ଖୁପସାଦଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ଭୱଙ୍ଗଚଲନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦ ଗନ୍ଧ ରସ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ହି ସକୁଣୋ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେ ନିଲୀୟମାନୋୱ ରୁକ୍ଖସାଖଞ୍ଚ ଘଟ୍ଟେତି । ଛାୟାଚସ୍ସ ପଥୱିୟଂ ପଟିହଞ୍ଞତି । ସାଖାଘଟ୍ଟନ ଛାୟାଫରଣାନି ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଭୱନ୍ତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପାଦୀନଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦିଘଟ୍ଟନଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗଚାଲନ ସମତ୍ଥତାୟମନୋଦ୍ୱାରେଆପାତାଗମନଞ୍ଚଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ସକୁଣୋପମାୟ ସହତଙ୍ଖଣେୟେୱାତି ଚ ଅପୁବ୍ବଂଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣେ ୟେୱାତିଚ ୱତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ପଟିଭିଦ୍ଧତ୍ତା ତଂ ଅନୁକ୍କମଚଲନଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମନିୟାମୱସେନ ଏକପ୍ପହାରଚଲନମେୱ ପଚ୍ଚେତବ୍ବନ୍ତି । ଭୱଙ୍ଗସୋତଂୱୋଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଭୱଙ୍ଗପୱାହଂ ସବ୍ବସୋ ଅୱଚ୍ଛିନ୍ନଂ କତ୍ୱା । ଆୱଜ୍ଜନ୍ତନ୍ତି ଅଦିସ୍ୱାୱ କିଂନାମେତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜ ମାନଂ । ପସ୍ସନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ତ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କୁରୁମାନଂ । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ରୂପଂ ପଟି ଗଣ୍ହନ୍ତଂ । ସନ୍ତୀରୟମାନନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ତୀରେନ୍ତଂୱିଚାରେନ୍ତଂ । ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅସଙ୍କରତୋ ଥପେନ୍ତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିୱସେନ ଲଦ୍ଧୋପଚ୍ଚୟୋ ୟେନାତି ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ। ୟଂକିଞ୍ଚି ଜୱନଂ ଜୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ପନ ଜୱନଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲକାଲେୱା ମୁଚ୍ଛା ମରଣାସନ୍ନକାଲେସୁୱା ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁମେୱୱା ଜୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି । ଜୱତୀତି ଅସନିନିପାତସଦିସେନ ଜୱେନ ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ପଥମଜୱନଂ ଅଲଦ୍ଧା ସେୱନତ୍ତା ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତି । ତତୋ ଦୁତୀୟଂ ବଲୱଂ । ତତୋ ତତୀୟଂ । ତତୋ ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇଦଂ ପନ ସବ୍ବବଲୱଂ ମୁଦ୍ଧପତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ପରିହାୟମାନଂ ପୱତ୍ତତି । ସତ୍ତମୱାରେ ଗତେ ପରିକ୍ଖୀଣଜୱଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜୱନା ନୁବନ୍ଧାନିତି ୟଥା ପଟିସୋତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ନାୱଂ ଉଦକଂ ଥୋକଂ ଅନୁବନ୍ଧତି ଅନୁଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଜୱନଂ ଅନୁବନ୍ଧାନି । ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣପାକାନୀତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚାନି ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଥାରହନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଜୱନ ସତ୍ତାନୁରୂପଂ । ଭୱଙ୍ଗପାତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତିହନ୍ତାରମ୍ମଣେ ଆୱଜ୍ଜନତୋ ପଥମଭୱଙ୍ଗଚଲନତୋୟେୱୱା ପଟ୍ଠାୟ ଉଟ୍ଠିତଂ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ୟାୱଚତୁତ୍ଥଜୱନା ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଞ୍ଚମଜୱନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପତିତମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସମୁଟ୍ଠିତୱେଗସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅପରିକ୍ଖୀଣତାୟ ପତିତନ୍ତି ନୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁତୀୟତଦାରମ୍ମଣତୋ ପରଂ ପନ ସମୁଟ୍ଠିତୱେଗସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ତଦା ଏୱ ତଂଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ପତିତଂନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ପତନଂ ପାତୋ । ଭୱଙ୍ଗଭାୱେନଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ପାତୋ ଭୱଙ୍ଗପାତୋ, ଭୱଙ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ପାତୋତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚେ ଭୱଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଭୱଙ୍ଗାରମ୍ମଣେଚ ପାତୋ ଭୱଙ୍ଗପାତୋତିୱା । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦୋୱାରିକୋପମା, ଗାମିଲ୍ଲୋପମା, ଅମ୍ବୋପମାଚ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତାସବ୍ବାପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଗହେତବ୍ବା । ଏତ୍ତାୱତା ସତ୍ତରସ୍ସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ପରିପୂରେପାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥଚ ଛଛକ୍କୟୋଜନା ୱତ୍ତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ହି ରୂନ୍ତୀ ରମ୍ମଣଂ ଘଟ୍ଟେତି । ତଂ ଚକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ତତ୍ଥ ଘଟ୍ଟିତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତରାନି ପନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ମନୋ ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତୀତାନନ୍ତରଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ତମେୱାରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାର ମନୋଦ୍ୱାରାନି ସବ୍ବେସଂପି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱାରକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ୱୀଥି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରୱୀଥୀତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଉପଲକ୍ଖିତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥୀତିଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଘଟ୍ଟନସମତ୍ଥେ ଅତିବଲୱା ରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣ ୱୀଥୀତିଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ୟତ୍ତକାନି ରୂପାରମ୍ମଣାନି ଚକ୍ଖୁପଥେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତିପ୍ପତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ତତ୍ତକାନି ଠିତିପ୍ପତ୍ତେସୁ ପୁବ୍ବାପରଭୂତେସୁ ଏକୂନ ପଞ୍ଞାସପରିମାଣେସୁ ଚକ୍ଖୁପସାଦେସୁ କିସ୍ମିଂଚି ନଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବାନି । ତେସୁ ପନ ୟଦେୱ ଏକଂ ଚକ୍ଖୁ ଇମିସ୍ସା ୱୀଥିୟା ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱଂ ଦ୍ୱାରଭାୱଞ୍ଚ ସାଧେତି । ୟତ୍ଥଚ ଘଟ୍ଟିତଂ ରୂପଂ ଆରବ୍ଭ ଅୟଂ ୱୀଥି ପୱତ୍ତତି । ଏତଦେୱ କିଚ୍ଚ ସାଧନଂ ନାମ ହୋତି । ୟଂ ମଜ୍ଝିମାୟୁକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଇତରାନି ପନ ମୋଘ ୱତ୍ଥୂନିନାମ ହୋନ୍ତି, ୟାନିମନ୍ଦାୟୁକାନୀତିଅମନ୍ଦାୟୁକାନୀତିଚ ୱଦନ୍ତି । ତାନିପନ ୟଥାୱୁତ୍ତ କିଚ୍ଚ ସାଧନତୋ ପୁରିମାନି ପଚ୍ଛିମାନୀତି ଦୁୱିଧାନି ହୋନ୍ତି, ତଦୁଭୟାନିପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଠିତିଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନାନି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସମତ୍ତାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି । ଅୱସେସାନି ପନ ତତୋ ପୁରିମତରାନି ପଚ୍ଛିମକରାନିଚ ଲଦ୍ଧଘଟ୍ଟନାନିପି ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିଭାୱେ ଅନାସଙ୍କିତବ୍ବତ୍ତା ଇଧ ନଗହିତାନୀତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା ଇମାୟ ୱୀଥିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିସମୟେ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅହଂ ଇଦଂ ନାମ ପସ୍ସାମୀତି ଜାନାତି, ନ ଜାନାତୀତି । ନଜାନାତି । କଦା ପନ ଜାନାତୀତି । ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱୀଥିୟା ପୱତ୍ତମାନାୟ । ତଥା ହି ସବ୍ବପଥମଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରୱୀଥି ପୱତ୍ତତି । ତତୋ ତଦନୁୱତ୍ତିକା ମନୋଦ୍ୱାରୱୀଥି । ତତୋ ସମୁଦାୟଗାହିକା । ତତୋ ୱଣ୍ଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣା । ତତୋ ୱତ୍ଥୁଗାହିତା । ତତୋ ୱତ୍ଥୁସଲ୍ଲକ୍ଖଣା ତତୋ ନାମଗାହିକା । ତତୋ ନାମସଲ୍ଲକ୍ଖଣାତି । ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣାୟ ପୱତ୍ତମାନାୟ ଅହଂ ନୀଲୱଣ୍ଣଂ ପସ୍ସାମୀତିଆଦିନା ୱଣ୍ଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ୱତ୍ଥୁସଲ୍ଲକ୍ଖଣାୟ ସଣ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ନାମ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣାୟ ନାମଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୀତି । ଇତି ତଂତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱୀଥି ୟା ପୱତ୍ତମାନାୟଏୱ ତଂତଂପସ୍ସାମୀତି ଜାନାତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ଅଲାତଚକ୍କସ୍ସ ଗାହିକାୱିୟ ପୁରିମାହି ଦ୍ୱୀହି ୱୀଥୀହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗହିତାନଂ ରୂପାନଂ ସମୁଦାୟତୋ ଗାହିକା ତତୀୟା ମନୋଦ୍ୱାରୱୀଥି ସମୁଦାୟ ଗାହିକାନାମ, ନ ହି ସମୁଦାୟଗହଣେନ ୱିନା ପରିବ୍ୟତ୍ତୱଣ୍ଣଗହଣଂ ସମ୍ଭୱତୀତି । ୟାୱ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦା ପନ ଅପ୍ପହୋନ୍ତାତୀତକନ୍ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟାୱ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦା ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତୀତଦ୍ୱତ୍ତିଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ । ୟସ୍ସ ହି ଦ୍ୱେୱା ତୀଣିୱା ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତୀତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟାୱ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦା ପୱତ୍ତିତୁଂ ନପ୍ପହୋତି ନ ସକ୍କୋତି । ଏୱଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତୀତକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପାତମାଗତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ମନୋଦ୍ୱାରେଚ ଆପାତଂ ଆଗତଂ । ନତ୍ଥି ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦୋତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ସ ତୀଣି ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତୀତାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକାୱସେ ସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସତ୍ତମଜୱନେନ ସହେୱ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦୋତି ୟୁତ୍ତମେତଂ । ନ ହି ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ଚିତ୍ତାନି ଧମ୍ମୱସେନ ୱିୟ କାଲୱସେନାପି ନାନାରମ୍ମଣାନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାତି । ୟସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତୀତାନି । ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତମଜୱନତୋ ପରଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକାୱସେସେ ଆରମ୍ମଣେ ଏକେନ ତଦାରମ୍ମଣେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ।ନ । ନ ହି ତାଦିସଂ ନିରୋଧା ସନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏକୱାରଂପି ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି । ତଥା ହି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିପାକୁଦ୍ଧାରେ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଗଣନାୟଂ ତଦାରମ୍ମଣାନି ଦ୍ୱେତି ଦ୍ୱେଏୱ ତଦାରମ୍ମଣ ୱାରା ଆଗତାତି ।

ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ହି ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତି ପାଳିୟଂ ନିୟମିତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପାଳିୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାତନ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ସା ନାମ ପାଳି ଅତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତଦା ରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତି ନିୟମିତାତି ।

ମଜ୍ଝିମଭାଣକାପନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଏକଂପି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ସଙ୍ଗହକାରେନ ପନ ତଂ ପଟିସିଦ୍ଧନ୍ତି ଇଧପି ତଂ ଥେରେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପରମତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ସକିଂଦ୍ୱେୱା ତଦାଲମ୍ବନ୍ତି ଥେରେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ମଜ୍ଝିମଭାଣକାନଂ ମତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ଏକଂପି ଇଚ୍ଛତିୟେୱ । ୟଥା ହି ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗଂ ଏକଂ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ତଦାରମ୍ମଣଂପି ଏକଂ ନପୱତ୍ତତୀତି ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଗଣନାୟଂ ତଦାରମ୍ମଣାନି ଦ୍ୱେତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ନ ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ୟାୱ ଜୱନୁପ୍ପାଦାପି ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତାତୀତକନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ସ ହି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ଛ ସତ୍ତ ଅଟ୍ଠନୱ ୱା ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତୀତାନି ହୋନ୍ତି । ତଂ ୟାୱ ଜୱନୁପ୍ପାଦା ପୱତ୍ତିତୁଂ ନପ୍ପହୋତି । ଏୱଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତୀତକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୱନଂପି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଜୱନସ୍ସପି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଅୟଞ୍ହି ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟୋ ଭାୱତ୍ଥେଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ । କସ୍ମା । ଅତ୍ତନୋ ପଧାନକ୍ରିୟାୟ ସମାନକତ୍ତୁକତାୟ ଅଭାୱତୋତି ।

[୧୩୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ହେତୁମ୍ହିଚାୟଂ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ବାହିରତ୍ଥଭୂତୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ କିତକପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସୟୋ ହୋତୀତି । ତସ୍ମା ଇଧ ଭାୱତ୍ଥେଏୱ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟୋ । ତତୋଚ ହେତୁଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତେନ ୟା ଲକ୍ଖଣେ ହେତୁମ୍ହିଚମାନନ୍ତପଚ୍ଚୟାନଂପି ପୱତ୍ତି କତ୍ଥଚି ୱୁତ୍ତା । ସାପିପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋତି । ନହି ବାହିରତ୍ଥଭୂତା ଲକ୍ଖଣହେତୁୟୋ ତେସଂ ୱିସୟା ହୋନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ନୱଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତୀତାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ସ ଅୱସେସ ଅଟ୍ଠଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ୟୁକସ୍ସ ଦୁତୀୟ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନେନ ସହେୱ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ଜୱନଂପି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ୟୁତ୍ତମେତଂ । କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟସ୍ସ ପନ ଚତ୍ତାରି ।ଲ । ଅଟ୍ଠୱା ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନି ଅତୀତାନି । ତସ୍ମିଂ ଜୱନେନ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ।ନ । ଅୱସେସଛଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂପି ହି ଆରମ୍ମଣଂ ଜୱନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଜୱନଞ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ପହୋନକେ ଆରମ୍ମଣେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପକତିନିୟାମେନ ଜୱନସ୍ସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁ ପରମତାୟ ସମ୍ଭୱତୋତି । ଏତ୍ଥ ପନ ୟଥା ୱିସଞ୍ଞିକାଲ ମୁଚ୍ଛାକାଲ ମରଣକାଲେସୁ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅୱିସଦତାୟ ଦୁବ୍ବଲତା ୟଚ ଜୱନଂ ଛପଞ୍ଚୱାରେପି ପୱତ୍ତତି । ତଥା ପକତିକାଲେପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେ ସତି ଛପଞ୍ଚୱାରେପି ପୱତ୍ତତିୟେୱାତି । ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂୱା । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନେ ଠତ୍ୱା ଏକଂୱା ଦ୍ୱେୱା ଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତତୋ ଆସେୱନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଜୱନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପୁନ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ତତୋ ଆସେୱନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଜୱନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱାତି ଏତେନ ତତୀୟସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଇତରଥା ଏକଂୱା ଦ୍ୱେୱା ଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତତୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି । ଏକଂୱାତି ପନ ୱାଚା ସିଲିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ଦିରତ୍ତ ତିରତ୍ତଂତି । ଅଥୱା, ତତୋତି ଏକଚିତ୍ତତୋୱା ଦ୍ୱିଚିତ୍ତତୋୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପଥମେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦୁତୀୟେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି । ଆସେୱନଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ଇଦଂ ପନ ଉପଚାରୱଚନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଆସେୱନତା ପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତାତି । ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ପନେତ୍ଥ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନତୋ ପରଂ ଚତୁପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୱସେସେ ଆରମ୍ମଣେ ଚତୁପଞ୍ଚଜୱନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣୱାରୋ ଇଚ୍ଛିତୋ । ନ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନ ପରିୟୋସାନୱସେନ । ପଟ୍ଠାନେହି ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ତ୍ୱେୱୱୁତ୍ତୋ । ନ ପନ ୱୁତ୍ତୋ ଆୱଜ୍ଜନା ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ୟଥା ଚ ମୁଚ୍ଛାମରଣକାଲେସୁ ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲତାୟ ଛ ପଞ୍ଚଜୱନୱାରା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତଥା ଇଧପି ଆରମ୍ମଣଦୁବ୍ବଲତାୟାତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସନ୍ତୀରଣତୋ ପରଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ୱସେସେ ଆରମ୍ମଣେ ଏକଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ଦ୍ୱିଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୱସେସେ ଦ୍ୱେ ତଦୁତ୍ତରି ତୀଣୀତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଏତରହି ପନ ଦ୍ୱିୱୋଟ୍ଠବ୍ବନିକା ଛପରିତ୍ତାରମ୍ମଣୱୀଥିୟୋତି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନିକା ପଞ୍ଚାତି ୟୋଜେସୁଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କୀଦିସେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଦ୍ୱିୱୋଟ୍ଠବ୍ବନିକା, କୀଦିସେ ତିୱୋଟ୍ଠବ୍ବନିକାତି ୱିଚାରେତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି । ୟଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପହୋନକଂ ହୋତି । ତଂ ଆୱଜ୍ଜନପ୍ପତ୍ତିୟାପି ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗଚଲନମେୱ ହୋତି । ନତ୍ଥି ୱୀଥିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି । ତତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗଚଲନମେୱାତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଚଲନମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେତି ଇତି ଏୱଂ ୟଦି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତକଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅପାତମାଗଚ୍ଛତୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଚତୁନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ୱସେନ ଚତୁଧା ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତଥା ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଚାତିୟୋଜନା । ସବ୍ବଥାପି ଚତୁଧା ୱେଦିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତିପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂପି ଆପାତାଗତମତ୍ତେନ ମୋଘୱାରସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂନାମ ହୋତି । ନ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ । ଇତରାନି ପନ ଉଭୟଥାପି ଇତରେସଂ ୱାରାନଂ ଆରମ୍ମଣାନିନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତାତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଆରମ୍ମଣଭୂତାତି ଇମସ୍ସ ଅତିପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଞ୍ହି ମୋଘୱାର ପଞ୍ଞା ପନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।

ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ୟଥାରହଂ କିଚ୍ଚୱସେନ ସତ୍ତେୱ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଖଣୱସେନ ଚତୁଦ୍ଦସ । ୱିତ୍ଥାରା ଚିତ୍ତସରୂପୱିତ୍ଥାରତୋ ଚତୁପଞ୍ଞାସାତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାତି ପରିତ୍ତଜୱନୱାରେ ।

୧୩୭. ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା ପରିତ୍ତଖଣାପି ଅତୀତାନାଗତାପି କାଲୱିମୁତ୍ତାପି ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତାନିୱା ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତାନିୱା ଠିତିପ୍ପତ୍ତାନେୱ ଆପାତମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଇଦଂ ୱିଧାନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରେପନ ୟଦିୱିଭୂତମାଲମ୍ବଣଂ ଆପାତମାଗଚ୍ଛତୀତି । ତତ୍ଥ ମନୋଦ୍ୱାରେତି ସୁଦ୍ଧମନୋଦ୍ୱାରେ । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ହି ଘଟ୍ଟନେନ ସହେୱ ୟତ୍ଥ ଅପାତମାଗଚ୍ଛତି । ତଂ ମିସ୍ସକଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ସୁଦ୍ଧମେୱା ଧିପ୍ପେତନ୍ତି । ତଂପି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାନୁବନ୍ଧକଂ ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଘଣ୍ଡେ ଦଣ୍ଡକେନ ଏକୱାରଂ ପହଟେ ଘଣ୍ଡସରୀରଭୂତା ରୂପ କଲାପା ଚିରଂପି କାଲଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଅନୁରୱସଦ୍ଦସନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତି । ତଥା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଆରମ୍ମଣେନ ଏକୱାରଂ ଘଟ୍ଟିତେ ପଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରିକୱୀଥିୟା ନିରୁଦ୍ଧାୟପି ଅତୀତଂ ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ୟଥା ପାତାଗତମେୱ ହୁତ୍ୱା ଅନେକସହସ୍ସାନିପି ମନୋଦ୍ୱାରିକୱୀଥିଚିତ୍ତ ସନ୍ତାନାନି ପୱତ୍ତେତିୟେୱ । ତେସଂ ପନ ଦ୍ୱାରଭୂତଂ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନଂ ଅନୁବନ୍ଧକଂନାମ ହୋତି । ତାନିଚ ଚିତ୍ତାନି ଅନୁବନ୍ଧକୱୀଥିଚିତ୍ତାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଘଟ୍ଟନା ନୁବନ୍ଧଭାୱେନ ୱିନା କେୱଲଂ ତଥା ତଥା ଛଳାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧଂ ନାମ ହୋତି । କଥଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧେ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆରମ୍ମଣ ଧମ୍ମା ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ । ଦିଟ୍ଠତୋ ଦିଟ୍ଠସମ୍ବନ୍ଧତୋ ସୁତତୋ ସୁତସମ୍ବନ୍ଧତୋ ସଦ୍ଧାୟ ରୁଚିୟା ଆକାରପରିୱିତକ୍କେନ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନଖନ୍ତିୟା ନାନାକମ୍ମବଲେନ ନାନାଇଦ୍ଧିବଲେନ ଧାତୁକ୍ଖୋତ ୱସେନ ଦେୱତୋପସଂହାରୱସେନ ଅନୁବୋଧୱସେନ ପଟିୱେଧୱସେନାତି ଏୱମାଦୀହି କାରଣେହି ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଂନାମ ପୁବ୍ବେ ପଞ୍ଚହିଦ୍ୱାରେହି ଗହିତଂ ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣଂ । ତଂପି କାଲନ୍ତରେ କାରଣଲାଭେ ସତି ସୁଦ୍ଧେ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ଦିଟ୍ଠସମ୍ବନ୍ଧଂନାମ ଦିଟ୍ଠସଦିସଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁବ୍ବେ ହି କିଞ୍ଚି ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅନୁମାନେନ୍ତସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠଂପି ତଂସଦିସଂ ଅତୀତଂପି ଅନାଗତଂପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂପି ବହୁଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ସୁତଂନାମ ପରତୋ ସୁତ୍ୱା ଗହିତଂ ଛଳାରମ୍ମଣଂ । ତଂ ପନ ମହାୱିସୟଂ ହୋତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଗହିତଂ ନ କିଞ୍ଚି ଅନାରମ୍ମଣଂନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ସୁତସମ୍ବନ୍ଧଂନାମ ସୁତସଦିସଂ । ସଦ୍ଧାନାମ ପରସ୍ସ ସଦ୍ଦହନା । ରୁଚିନାମ ଅତ୍ତନୋ ମତି । ଆକାର ପରିୱିତକ୍କୋ ନାମ ଅତ୍ଥଚ୍ଛାୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟଂ କାରଣଚ୍ଛାୟଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ତଥା ତଥା ପରିୱିତକ୍କନଂ । ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଜାନଖନ୍ତିନାମ ପଞ୍ଞାୟୱା ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟାୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଏୱମେୱାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ପାପେତ୍ୱା ଗହଣଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ଏତ୍ଥଚ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋନାମ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ମହାୱିପ୍ଫାରୋ ହୋତି । ସକିଂପି ଆରମ୍ମଣଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆସେୱିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସସତେପି ୱସ୍ସସହସ୍ସେପି ଭୱନ୍ତରେପି ତଂଆରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗ ଚଲନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚିତ୍ତଞ୍ଚନାମ ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେହି ସଂୱଦ୍ଧିତଂ ମହାୱିପ୍ଫାରଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ନିମିତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅନେକସହସ୍ସେସୁପି ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଫରମାନଂ ପୱତ୍ତତି । ତେହିଚ କାରଣେହି ନିଚ୍ଚଂ ଚୋଦୀୟମାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ କାୟଗେଲଞ୍ଞାଦିକେ ଚିତ୍ତଦୁବ୍ବଲପଚ୍ଚୟେ ଅସତି ନିଚ୍ଚକାଲଂପି ଭୱଙ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ଅଜ୍ଝାସୟୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ହି ଚିତ୍ତଂନାମ ଅୱିଭୂତେ ଆରମ୍ମଣେ ରମତି । ୱିଭୂତେଏୱ ରମତି । ତସ୍ମା ଭୱଙ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ମନସିକାରୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ନିୟୋଜେତିୟେୱ । ତଦା ତାନି ଆରମ୍ମଣାନି ତଦଭିନିନ୍ନାକାର ପୱତ୍ତମନସିକାର ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନ ହି ଅଞ୍ଞଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତରେ ଅଭିନିନ୍ନାକାରୋନାମ ନତ୍ଥୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ତଦାରମ୍ମଣପାକାନି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଇଦଂ କାମସତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାରୂପସତ୍ତାନଂ ପନ ୱିଭୂତାରମ୍ମଣେପି ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥିୟେୱ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେପି ରୂପସତ୍ତାନଂ ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣେସୁ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥୀତି । ଅୱିଭୂତେ ପନା ଲମ୍ବଣେ ଜୱନାୱସାନେ ଭୱଙ୍ଗପାତୋୱ ହୋତୀତି ଇଦଞ୍ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଞାଣୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ଅୱିଭୁତେ ଆଲମ୍ବଣେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱାରୋପି ଆଗତୋ । ୟୋଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେଭୱଙ୍ଗଚଲନମତ୍ତୱସେନ ମୋଘୱାରୋ ନାମ ଚତୁତ୍ଥୋ ୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋପି ଇଧ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ସୁଦ୍ଧମନୋଦ୍ୱାରେପି ହି ଆରମ୍ମଣେ ଆପାତମାଗତେ ୱୀଥିଚିତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୱଙ୍ଗେ ଚଲିତେ ନିୱତ୍ତନକୱାରାନଂ ପମାଣଂ ନଭୱିସ୍ସତିୟେୱ, ୱିସୟେଚ ଆପାତାଗତେ ଭୱଙ୍ଗେଚ ଚଲିତେ ସତି ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିନାମ ନ ନ ହୋତୀତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ମନୋଦ୍ୱାରେପି ତଦାରମ୍ମଣ ଜୱନ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନ ମୋଘୱାର ସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଆରଣଭୂତା ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତି ଚତୁଧା ୱେଦିତବ୍ବାତି । ତତ୍ଥ ତଦାରମ୍ମଣୱାରସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଅଭିୱିଭୂତାନାମ ଜୱନ ୱାରସ୍ସ ୱିଭୂତାନାମ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱାରସ୍ସ ଅୱିଭୂତାନାମ । ମୋଘୱାରସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଅତିଅୱିଭୂତାନାମାତି ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଏତ୍ଥଚ ଆରମ୍ମଣସ୍ସୱା ଚିତ୍ତସ୍ସୱା ଅତିବଲୱତାୟ ଅଭିୱିଭୂତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁବ୍ବଲେପି ହି ଚିତ୍ତେ ପଥୱିପବ୍ବତାଦିୱସେନ ଅତିବଲୱନ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅତିୱିଭୂତଂନାମ ହୋତି । ଅତିବଲୱନ୍ତେ ଚ ଚିତ୍ତେ ଅତିସୁଖୁମଂପି ନିବ୍ବାନଂ ଅତିୱିଭୂତଂନାମ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପୀତି । ୱାରଭେଦୋ ପନେତ୍ଥ ଅନୁବନ୍ଧକୋ, ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧୋତି ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଅନୁବନ୍ଧକୋ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାନୁବନ୍ଧକାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ଏକେକସ୍ମିଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତୀତଗହଣଂ, ସମୁଦାୟ ଗହଣଂ, ୱତ୍ଥୁଗହଣଂ, ନାମଗହଣନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱାରା । ତେସୁଚ ତଦାରମ୍ମଣୱାରାଦୟୋ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବା । ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧୋ ପନ ଦିଟ୍ଠ ୱାରୋ, ଦିଟ୍ଠସମ୍ବନ୍ଧୱାରୋ, ସୁତୱାରୋ, ସୁତସମ୍ବନ୍ଧୱାରୋ, ୱିଞ୍ଞାତୱାରୋ, ୱିଞ୍ଞାତସମ୍ବନ୍ଧୱାରୋତି ଛବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥଚ ସଦ୍ଧା ରୁଚି ଆକାର ପରିୱିତକ୍କାଦି ୱସେନ ପୱତ୍ତୱାରା ୱିଞ୍ଞାତୱାରୋ, ୱିଞ୍ଞାତ ସମ୍ବନ୍ଧୱାରୋତି ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ପନ ସଦ୍ଧାରୁଚିୟାଦିୱ ସେନଗହିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତଥାପି ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥାପି ହୋତି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ଗହିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାୱା ହୋତୁ ଅଞ୍ଞଥାୱା । ୱୀଥିଚିତ୍ତପୱତ୍ତିୟା ସତି ଗହେତବ୍ବମେୱ । ତତ୍ଥ ଏକେକସ୍ମିଂୱାରେ ତଦାରମ୍ମଣୱାରାଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱାରା । ତେସୁଚ କାମ ମହଗ୍ଗତା ନୁତ୍ତର ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାନାଗତକାଲ ୱିମୁତ୍ତୱସେନଚ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବାତି । ଏତରହି ପନ ଅତୀତଭୱଙ୍ଗୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ୱାରଭେଦଂ କପ୍ପେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅତୀତଭୱଙ୍ଗୱସେନ ୱାରଭେଦକପ୍ପନଂ ନିରତ୍ଥକଂ । ନ ହି ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଖଣୱସେନ ବଲୱ ଦୁବ୍ବଲତା ସମ୍ଭୱୋ ଅତ୍ଥି । ତଦା ଅୱିଜ୍ଜମାନାନଂପି ଅତୀତାନାଗତାନଂ କାଲୱିମୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଆପାତାଗମନତୋତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା, ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟା ଆରମ୍ମଣଂନାମ ଧମ୍ମତୋଚ କାଲତୋଚ ଅଭିନ୍ନ ମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ଇମେଚ ସତ୍ତା ତଂ ତଂ ଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତିୟେୱ । ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନିୟୋ ପନ ଦେୱତା ଆକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ୱିନାପି ଜାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନନକାଲେ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଭାୱୟଂ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନା ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତଂ ୱା ଆୱଜ୍ଜତି । ଉଦାହୁ ପରତୋ ତଂ ତଂ ଜୱନେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂୱା । ଜୱନାନିଚ ୟଂ ଆୱଜ୍ଜନେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ୱା ଜାନନ୍ତି, ପଚ୍ଚେକଂ ଅତ୍ତନା ସହୁପ୍ପନ୍ନଂୱାତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ, ୟଦି ତାୱ ଆୱଜ୍ଜନେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆୱଜ୍ଜତି ଜାନନ୍ତିଚ । ଏୱଂ ସତି ଧମ୍ମତୋ ଅଭିନ୍ନଂ ହୋତି । କାଲତୋ ଭିନ୍ନଂ । ତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି । ଜୱନାନଂ ପନ ଅତୀତନ୍ତି । ଅଥ ପଚ୍ଚେକଂ ଅତ୍ତନା ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆୱଜ୍ଜତି ଜାନନ୍ତିଚ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି କାଲତୋ ଅଭିନ୍ନଂ ହୋତି । ଧମ୍ମତୋ ଭିନ୍ନମେୱ । ଅଥପି ୟଂ ପଚ୍ଚେକଂ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ଜାନନ୍ତି । ତଦେୱ ଆୱଜ୍ଜତି । ଏୱଂପି ଭିନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତାୱ ୟଂ ଆୱଜ୍ଜନେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତଦେୱ ଆୱଜ୍ଜତି ଜାନନ୍ତିଚାତି ଧମ୍ମତୋ ଅଭିନ୍ନଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂପି ଅଦ୍ଧାୱସେନ ସନ୍ତତିୱସେନଚ ଗହିତଂ ଜୱନାନଂପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି ୱିନିଚ୍ଛିତଂ । ଆଚରିୟାନନ୍ଦମତେନ ପନ ପରସ୍ସ ତଂ ତଂ ଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତଂ ତଂ ଅଧିପ୍ପାୟଜାନନକାଲେ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନି ପଚ୍ଚେକଂ ଅତ୍ତନା ସହୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜତି ଜାନନ୍ତି ଚ । ନ ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋ କାଲତୋଚ ଭିନ୍ନଂନାମ ହୋତି । ସବ୍ବେସଂପି ହି ଆରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତମେୱ ହୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚାତି । ନଚ ଜୱନାନି ନିରାୱଜ୍ଜନାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ଆୱଜ୍ଜନେନପି ହି ଚିତ୍ତନ୍ତେୱ ଆୱଜ୍ଜିତଂ ହୋତି । ଜୱନାନିଚ ଚିତ୍ତନ୍ତେୱ ଜାନନ୍ତୀତି । ୟଦି ପନ ଆୱଜ୍ଜନେ ନ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜିତେ ଜୱନାନି ରୂପନ୍ତି ଜାନନ୍ତି । ରୂପନ୍ତିୱା ଆୱଜ୍ଜିତେ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଜାନନ୍ତି, ନୀଲନ୍ତିୱା ଆୱଜ୍ଜିତେ ପୀତନ୍ତି ଜାନନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ଜୱନାନି ଧମ୍ମତୋ ନିରାୱଜ୍ଜନାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ତଥା ଅତୀତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜିତେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ତାନି କାଲତୋ ନିରାୱଜ୍ଜନାନିନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ୟସ୍ମା ଚ ଅତୀତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଇଧ ଖଣୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ନ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତି ୱସେନାତି । ଇତରଥା ସବ୍ବ ୱୀଥିଚିତ୍ତୱାରେସୁପି ଆରମ୍ମଣାନଂ ଅତୀତାଦିଭାୱୋ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିୱସେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟାତି । ଗାଥାୟଂ ତୀଣେୱାତି କିଚ୍ଚୱସେନ ତୀଣି ଏୱ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦସେରିତାତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣୱସେନ ଦସ ଈରିତାନି କଥିତାନି । ୱିତ୍ଥାରେନାତି ଚିତ୍ତସରୂପୱିତ୍ଥାରେନ । ଏତ୍ଥାତି ମନୋଦ୍ୱାରେ । ଏକଚତ୍ତାଲୀସାତି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣମନୋଧାତୂହି ୱଜ୍ଜିତାନଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଏକଚତ୍ତାଲୀସଂ । ଏତ୍ଥାତି ପରିତ୍ତଜୱନୱାରେ । [ପରିତ୍ତୱାରୋ]

୧୩୮. ୱିଭୂତାୱିଭୂତଭେଦୋ ନତ୍ଥି ଏକଂ ୱିଭୂତମେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଅୱିଭୂତେ ଆରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପନାନାମ ସମ୍ଭୱତୀତି । ତଥା ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦୋଚ ନତ୍ଥି । ନ ହି ଅତିସନ୍ତତରଂ ଅପ୍ପନାଜୱନଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଅନୁବନ୍ଧତୀତି । ତତ୍ଥ ହି ଛବ୍ବୀସତି ମହଗ୍ଗତ ଲୋକୁତ୍ତର ଜୱନେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଜୱନଂ ଅପ୍ପନାୱୀଥିମୋତରତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଞାଣରହିତଂ ଦ୍ୱିହେତୁକଜୱନଂ ଅଥିରସଭାୱତ୍ତା ଅପ୍ପନାୟ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ନହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତ କାମାୱଚରଜୱନାନମଟ୍ଠନ୍ନନ୍ତି । ପରିକମ୍ମୋପଚାରାନୁଲୋମଗୋତ୍ରତୁନାମେନାତି ଏତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତାଦୀହି ପରିତୋଭାଗେହି ଅପ୍ପନା କରୀୟତି ସଜ୍ଜୀୟତି ଏତେନାତି ପରିକମ୍ମଂ । ଅପ୍ପନଂ ଉପେଚ୍ଚ ଚରତୀତି ଉପଚାରୋ । ସମୀପଚାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୀପଚରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଆସନ୍ନେକାଲେ ଅପ୍ପନାୱହସମତ୍ଥଭାୱେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ଅଚିରଂ କାଲଂ ଅପ୍ପନା ସମ୍ଭୱୋ ହୋତୀତି । ଅନୁଲୋମନ୍ତି ଅପ୍ପନାପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମୱିଧମନେନ ଅପ୍ପନାୟ ଅନୁକୂଲଂ ଅପ୍ପନାହିତଂ ଅପ୍ପନା ୱହନ୍ତିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ, ୟସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ଅପ୍ପନା ୱିବନ୍ଧକୋ ପଚ୍ଚନୀ କୋନାମ ନତ୍ଥୀତି । ଗମୀୟତି ବୁଜ୍ଝୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତିୱୋ । ଅଭିଧାନଂ ବୁଦ୍ଧିଚ । ତଂ ଦୁୱିଧଂପି ଗୱଂ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ଗୋତ୍ତଂ । ପରିତ୍ତ ଜାତିସଙ୍ଖାତୋ ଅନ୍ୱୟୋ । ଗୋତ୍ତଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି ଛିଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋତ୍ରଭୁ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତ୍ତାରିପି ଜୱନାନି ପରିକମ୍ମଜୱନାନୀତି ୱା ଉପଚାରଜୱନାନିତିୱା ଅନୁଲୋମଜୱନାନୀତିୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତିୟେୱ । ଗୋତ୍ରଭୂତି ପନ ପଚ୍ଛିମସ୍ସେୱ ନାମଂ । ଇଧ ପନ ଚତୁନ୍ନଂପି ନାମାନଂ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପରିକମ୍ମୋ ପଚାରାନୁଲୋମ ଗୋତ୍ରଭୁନାମେନାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା କସ୍ମା ପଥମମେୱ ପରିକମ୍ମଂନାମ । ନନୁ ଇତରାନିପି ଅପ୍ପନଂ ପରିସଙ୍ଖରୋନ୍ତିୟେୱାତି ଏୱମାଦିକା ଚୋଦନା ଅନୋକାସା ହୋତୀତି । ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱୱାତି ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁମେୱୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱୱା । ତତ୍ଥ ପଥମେନ ଏୱ ସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଚମଂ ଗୋତ୍ରଭୁସମ୍ଭୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି । ତଦା ହି ଜୱନଂ ପତିତଂନାମ ହୋତି । ପୱେଧତି କମ୍ପତି । କାମଗୋତ୍ତଂ ଅଭିକ୍କମିତ୍ୱା ଉପରିଭୂମନ୍ତରପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି । ଦୁତୀୟେନ ଦୁତୀୟଂ ଗୋତ୍ରଭୁ ସମ୍ଭୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି । ତଦା ହି ଅଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ଅନୁଲୋମଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରେ ଚିତ୍ତଂ ଗୋତ୍ରଭୁଭାୱଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି । ଏତେନେୱ ପଞ୍ଚମତୋ ପରଂ ଚତୁତ୍ଥତୋଚ ଓରଂ ଅପ୍ପନାୟ ଅସମ୍ଭୱୋ ସାଧିତୋ ହୋତୀତି । ୱାସଦ୍ଦେନ ପନ ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ । ନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ । ନ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ପନ ମନ୍ଦମଜ୍ଝିମ ମହାପଞ୍ଞୱସେନ ତିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂପି ପରିକମ୍ମଜୱନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତା ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଇତରଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ସା ନ ଗହେତବ୍ବାୱାତି ।

ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଛଟ୍ଠଂ ସତ୍ତମଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱେନ ପପାତାସନ୍ନପୁରିସୋ ୱିୟ ଅପ୍ପନାୱସେନ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱେନାତି ଭୱଙ୍ଗଭାୱସ୍ସ ଆସନ୍ନ ଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚମଜୱନତୋ ହି ପଟ୍ଠାୟ ଜୱନସନ୍ତାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପରିକ୍ଖୀଣଜୱଂ ହୋତି । ଭୱଙ୍ଗଭାୱତ୍ଥାୟ ପରିଣମତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପପାତାସନ୍ନପୁରିସୋପମାପି ଉପପନ୍ନା ହୋତୀତି । ନିରୁଦ୍ଧାନନ୍ତରମେୱାତି ନିରୁଦ୍ଧେ ଅନନ୍ତରମେୱାତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । କସ୍ସ ଅନନ୍ତରନ୍ତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସୁତତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ଅତ୍ଥତୋ ଲଦ୍ଧମେୱାତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅପ୍ପନାନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଚତୁତ୍ଥତୋୱା ପଞ୍ଚମତୋୱା ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ଛଟ୍ଠତୋୱା ସତ୍ତମତୋୱା । ସାହି ୱସୀଭୂତାପି ଚତୁତ୍ଥ ପଞ୍ଚମେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଅଲଭମାନା ସବ୍ବସୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ । ଲଭମାନା ପନ ଦିୱସଂପି ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତତିୟେୱ । ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥଂୱା ପଞ୍ଚମଂୱାତି ଇଦଂ ଆଦିମତ୍ତନିୟମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ଅପ୍ପନାୱୀଥିମୋତରତୀତି ଚ ତତୋପରଂ ଅପ୍ପନାୱସାନେ ଭୱଙ୍ଗପାତୋୱ ହୋତୀତି ଚ ୱକ୍ଖତୀତି । ୟଦି ପନ ପଞ୍ଚମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଜୱନଂ ପତିତଂ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ସତି କସ୍ମା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପତନଖେତ୍ତେ ଅପ୍ପନାଜୱନଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ହତ୍ଥେ ଥପିତଲେଡ୍ଡୁସ୍ସ ପତନଖେତ୍ତଂନାମ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ହତ୍ଥବଲେନ ଖିପିତଂ ଲେଡ୍ଡୁ ଦୂରଂପି ଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ଲେଡ୍ଡୁସ୍ସ ଜୱୋନାମ ହତ୍ଥଜୱମୂଲକୋ ହୋତି । ହତ୍ଥଜୱୋଚ ସରୀରବଲମୂଲକୋ । ତତ୍ଥ ଲେଡ୍ଡୁ ୱିୟ ଅପ୍ପନାଜୱନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲେଡ୍ଡୁସ୍ସ ପତନଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ଚତୁତ୍ଥତୋ ପଚ୍ଛାକାଲୋ । ହତ୍ଥଜୱୋୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଜୱୋ । ସରୀରବଲଂ ୱିୟ ପୁରିମାନଂ ପରିକମ୍ମଜୱନାନଂ ବଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟସ୍ସ ବାଲଦାରକସ୍ସ ବଲଂ ୱିୟ ଆଦିକମ୍ମିକୱୀଥିୟଂ କାମଜୱନାନଂ ବଲଂ । ୱୁଦ୍ଧିପତ୍ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସବଲଂ ୱିୟ ସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ କାମଜୱନାନଂ ବଲଂ । ୟଥା ଚ ବାଲଦାରକେନ ଖିତ୍ତଂ ଲେଡ୍ଡୁ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେପି ପତତି । ଏୱଂ ଆଦିକମ୍ମିକୱୀଥିୟଂ ଅପ୍ପନାଜୱନଂ ଏକୱାରଂ ଜୱିତ୍ୱା ପତତି । ୟଥାୱୁଦ୍ଧିପତ୍ତେନ ଖିତ୍ତଂ ଲେଡ୍ଡୁ ପତନଖେତ୍ତେପି ଅପତିତ୍ୱା ଦୂରଂପି ଦୂରତରଂପି ଗଚ୍ଛତି । ତଥା ସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ ଅପ୍ପନାଜୱନଂ ଚିରଂପି ଚିରତରଂପି ପୱତ୍ତତୀତି । ମୂଲଟୀକାୟଂ ପନ ଅପ୍ପନାଜୱନଂ ପତନଖେତ୍ତେ ପୱତ୍ତଂପି ଭୂମନ୍ତରପତ୍ତିୟାୱା ଆରମ୍ମଣନ୍ତରଲଦ୍ଧିୟାୱା ପତିତଂନାମ ନହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ସିୟା, କସ୍ମା ପଞ୍ଚମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଜୱନଂ ପତିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଅପତି ତତ୍ତା ଏୱ ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱଭାୱତୋ ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା ସୀଘଂ ଅନନ୍ତରେ ଭୱେ ୱିପାକଦାୟିନୀଚ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଞ୍ଚ ହୋତି । ମଜ୍ଝେ ପଞ୍ଚଚେତନା ତଥା ବଲୱଭାୱାଭାୱତୋ ଚିରେନ ତତୀୟଭୱାଦୀସୁ ୱିପାକଦାୟିନୀଚ ହୋନ୍ତି, ଅନନ୍ତରିୟଭାୱଞ୍ଚ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ନଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଦି ହି ସୀଘଂ ୱିପାକଦାନତାୟ ବଲୱତୀନାମ ସିୟା । ଏୱଂସତି ପଠମଚେତନା ସବ୍ବବଲୱତୀନାମ ସିୟା । ସା ହି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଭୱେ ୱିପାକଂ ଦେତୀତି । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ଏକ ୱସ୍ସଜୀୱୀନଂ ତିଣରୁକ୍ଖାନଂ ପରିଣାମୋୱିୟ ପଥମଚେତନାୟ ପରିଣାମୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦ୍ୱିୱସ୍ସଜୀୱୀନଂ ୱିୟ ସତ୍ତମଚେତନାୟ । ମହାସାଲାନଂ ୱିୟ ମଜ୍ଝିମଚେତନାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଏକୱସ୍ସଜୀୱିନୋ ତିଣରୁକ୍ଖାନାମ ଅସାରା ହୋନ୍ତି । ଅସାରତ୍ତାଚ ଦୁବ୍ବଲା ଅନଦ୍ଧନିୟା ଅଚିରଟ୍ଠିକା । ତସ୍ମା ତେସଂ ସୀଘତରପରିଣାମୋ ହୋତି । ତେ ହି ସୀଘତରଂ ରୁହନ୍ତି । ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ସୀଘତରଂ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ଫଲନ୍ତି ପତନ୍ତି ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି । ଏକଂ ନିଦାଘସମୟଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତି । ଦୁତୀୟଂ ୱସ୍ସଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି । ଏତ୍ଥଚ ନିଦାଘସମୟୋ ୱିୟ ମରଣକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱିୱସ୍ସଜୀୱିନୋ ପନ ଥୋକଂ ସାରଭୂତା ହୋନ୍ତି । ସାରଭୂତତ୍ତାଚ ଥୋକଂ ବଲୱନ୍ତା ଅଦ୍ଧନିୟା । ତତୋ ୟେୱଚତେସଂ ଚିରପରିଣାମୋ ହୋତି । ତେ ହି ପଥମଂ ୱସ୍ସଂ ରୁହନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ପୁପ୍ଫିତୁଂୱା ଫଲିତୁଂୱା ନସକ୍କୋନ୍ତି । ଦୁତୀୟୱସ୍ସେଏୱ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ଫଲନ୍ତି ପତନ୍ତି ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି । ଦୁତୀୟଂ ପନ ନିଦାଘ ସମୟଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତତୀୟଂ ୱସ୍ସଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି । ମହାସାଲା ପନ ସବ୍ବସାରଭୂତା ହୋନ୍ତି । ବଲୱନ୍ତା ଚିରତରଟ୍ଠାୟିନୋ । ତସ୍ମା ତେ ସଣିକମେୱ ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେ ହି ଏକ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ୱିଦତ୍ଥିରତନମତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତି । ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ନାପଜ୍ଜନ୍ତି । ପୁପ୍ଫିତୁଂୱା ଫଲିତୁଂୱା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅତିଚିରଟ୍ଠାୟିନୋ ପନ ହୋନ୍ତି । ଛ ପଞ୍ଚ ୱସ୍ସସତାନି ଠତ୍ୱାୱ ପତନ୍ତି । ଏୱମେୱ ପଥମଜୱନଚେତନା ସବ୍ବସୋ ଅଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ଅସାରା ଅବଲା ହୋତି । ୱିସୁଂ ଏକଂ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଏକଞ୍ଚ ମରଣକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେଏୱ ୱିପଚ୍ଚିତ୍ୱାୱା ଅୱିପଚ୍ଚିତ୍ୱାୱା ଖିୟ୍ୟତି । ସତ୍ତମ ଜୱନଚେତନା ପନ ଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ଥୋକଂ ସାରଭୂତା ହୋତି । ୱିସୁଂ ଏକଂ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସାରଭୂତତ୍ତା ୟେୱଚ ସଣିକମେୱ ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଭୱନ୍ତରଂ ପତ୍ୱାୱ ୱିପଚ୍ଚତି । ପତିତଜୱନେସୁ ପନ ଅନ୍ତିମ ଜୱନତାୟ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଦୁତୀୟଂ ମରଣକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଦୁତୀୟଭୱେଏୱ ୱିପଚ୍ଚିତ୍ୱାୱା ଅୱିପଚ୍ଚିତ୍ୱାୱା ଖିୟ୍ୟତି । ଅୱସେସାନଂ ପନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମଜ୍ଝିମଚେତନାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଲଦ୍ଧାସେୱନାନଂ ସଣିକ ତର ପରିଣତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ନଂ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ତିଣ ରୁକ୍ଖୋ ପମାୟ ପାଣୋପମାୟାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୟେହିକେଚି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକା ପାଣା ଅପ୍ପାୟୁକଜାତିକା ହୋନ୍ତି । ତେ ସୀଘତରଂ ଗବ୍ଭୱାସଂ ୱସନ୍ତି, ସୀଘତରଂ ୱିଜାୟନ୍ତି । ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନିଚ ନେସଂ ସୀଘତରଂ ଥାମଗତାନି ହୋନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିଚ ସୀଘତରଂ ପରିପାକଗତାନି ହୋନ୍ତି । ତଦହେୱ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଗୋଚରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ସୀଘତରଂ ୱିଞ୍ଞୁତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ସୀଘତରଂ ଜିଣ୍ଣା ହୋନ୍ତି ମରନ୍ତି । ଦୀଘାୟୁକଜାତିକାନଂ ପନ ଗବ୍ଭୱାସାଦୀନି ସବ୍ବାନି ସଣିକ ମେୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ମହଗ୍ଗତ କୁସଲାନି ସତ୍ତମ ଜୱନଟ୍ଠାନେ ଠିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପରିକମ୍ମଜୱନାନି ହି ଚିରଟ୍ଠିତିକଟ୍ଠେନ ସୁପକ୍କ ସାଲିଧଞ୍ଞସଦିସାନି । ଅପ୍ପନାଜୱନାନି ଅଚିରଟ୍ଠିତିକଟ୍ଠେନ ସୁପକ୍କ ସାଲିଭତ୍ତସଦିସାନୀତି ତାନିପି ଅଚିରତରଟ୍ଠିତିକାନିଏୱ ହୋନ୍ତି । ଦୁତୀୟେ ଭୱେ ୱିପଚ୍ଚିତ୍ୱାୱା ଅୱିପଚ୍ଚିତ୍ୱାୱା ଖିୟ୍ୟନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେପି ଅପ୍ପକେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିନା ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେନ ପଟିବାହିତାନି ସବ୍ବସୋ ଅୱିପାକଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମାତାନି ତେନ ପରିୟାୟେନ ଦୁବ୍ବଲାନି ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ।

ୟସ୍ମା ଚ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନଂ ଫଲଦାନନିୟତତାନାମ କାଲନିୟମେନ ୱିନା ନ ସମ୍ଭୱତି । କାଲନିୟମୋଚନାମ ଏକନ୍ତେନ ସତ୍ତମଜୱନସ୍ସେୱ ହୋତି । ନ ମଜ୍ଝିମଜୱନାନଂ । ତେସଞ୍ହି ଅସୁକସ୍ମିଂ ଭୱେଏୱ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଏୱଂ ନିୟମୋ ନତ୍ଥୀତି । ତସ୍ମା ଦୁୱିଧସ୍ସ ନିୟମସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ସତ୍ତମଜୱନଚେତନାୟ ଅନନ୍ତରିୟକମ୍ମତା ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ନ ବଲୱତରତାୟାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ମୂଲଟୀକାୟଂ ପନ ନନୁଚ ସତ୍ତମଜୱନଚେତନାୟ ବଲୱତାୟ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଭାୱୋ ହୋତି ଆନନ୍ତରିୟତାପୀତି ଚୋଦନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା । ପଟିସନ୍ଧିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱିନୋ ୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅନ୍ତିମଜୱନଚେତନାୟ ସୁସଙ୍ଖତତ୍ତାସା ସତ୍ତମଜଗନଚେତନା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟା ଆନନ୍ତରିୟକାଚ ହୋତି । ନ ଅପତିତଜୱନଚେତନା ୱିୟ ବଲୱତାୟାତି ଉତ୍ତରଂ ୱଦତି । ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ନ ଦିସ୍ସତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପଥମଜୱନଚେତନା କସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସୁସଙ୍ଖତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାନାମ ଜାତାତି ୱତ୍ତବ୍ବା ହୋତୀତି । ମହାଟୀକାୟଂ ପନ ଦୁବ୍ବଲାପି ଅନ୍ତିମଜୱନ ଚେତନା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚୱିସେସୟୁତ୍ତତାୟ ଫଲୱିପଚ୍ଚନେ ସତ୍ତିୱିସେ ସୟୁତ୍ତା ହୋତୀତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟା ଆନନ୍ତରିୟକାଚ ସା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାରହନ୍ତି ତଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲାନୁରୂପଂ । ୟଥାଭିନୀହାର ୱସେନାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପରିକମ୍ମଭାୱନା ଚିତ୍ତସ୍ସ କସିଣନିମିତ୍ତା ଦୀସୁୱା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦୀସୁୱା ଅଭିନୀହରଣାନୁରୂପଂ । ଅପ୍ପନାୱୀଥିନ୍ତି ଅପ୍ପନାପବନ୍ଧଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଅନେକୱାରେ ପୱତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପନାଜୱନାନଂ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ତତୋପରଂ ଅପ୍ପନାୱସାନେ ଭୱଙ୍ଗପାତୋୱ ହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ତତୋତି ଚତୁତ୍ଥତୋୱା ପଞ୍ଚମତୋ ୱା । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସତି ପଞ୍ଚମେୱା ଛଟ୍ଠେୱା ଏକନ୍ତେନ ଭୱଙ୍ଗପାତୋ ହୋତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ପୁନ ଅପ୍ପନାୱସାନେତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱଙ୍ଗପାତୋୱହୋତି । ନତ୍ଥି ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପାଦୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘କତ୍ଥଚି ଅପ୍ପନାୱାରେ ସତ୍ତଜୱନ ପରିପୂରଣତ୍ଥଂ ଅପ୍ପନାୱସାନେପି କାମାୱଚରଜୱନପ୍ପୱତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତାନଂ ନିକାୟନ୍ତରିକାନଂ ୱାଦୋ ଇଧ ଏୱସଦ୍ଦେନ ନିୱତ୍ତିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପନାଜୱନୱାରେ । ନିରନ୍ତରପୱତ୍ତାନଂ ଜୱନାନଂ ଭିନ୍ନୱେଦନତାନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତ ଜୱନା ନନ୍ତରନ୍ତିଆଦି ।

[୧୩୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଭିନ୍ନୱେଦନାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା’’ତିକାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଇଧ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପମାଣଂ । କସ୍ମା, ଆସେୱନ ପଚ୍ଚନିକାନଂ ଫଲଜୱନାନଂପି ପରିକମ୍ମଜୱନେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅଭିନ୍ନୱେଦନତାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତାତି । ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବାତି ଅୱସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ।

[୧୩୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ପସଂସିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ତାଦିସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାପଦେସୋ ଦିସ୍ସତୀତି । ଅରହତ୍ତ ଫଲେ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ମଗ୍ଗକୁସଲାନନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତମାନେପି ଅୟଂ ପୁବ୍ବାପର ନିୟମୋ ପରିକମ୍ମଜୱନେହି ଏୱ ସହ ଅପ୍ପନାଜୱନାନଂ ହୋତୀତି କତ୍ୱା କ୍ରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂ ଅରହତ୍ତଫଲଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖପୁଞ୍ଞମ୍ହା ପରଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଅପ୍ପନାଜୱନାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଉପେକ୍ଖକା ପୁଞ୍ଞମ୍ହା ପରଂ ଦ୍ୱାଦସ, ସୁଖିତକ୍ରିୟତୋ ପରଂ ଅଟ୍ଠ । ଉପେକ୍ଖକା କ୍ରିୟତୋ ପରଂ ଛ ଅପ୍ପନାଜୱନାନି ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାତି ଅରହତ୍ତଫଲସବ୍ବପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱଜ୍ଜିତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରୂପକୁସଲାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ମଗ୍ଗକୁସଲାନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ହେଟ୍ଠିମଫଲାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ । ଦ୍ୱାଦସାତି ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାନଂ ରୂପାରୂପମଗ୍ଗକୁସଲାନଂ ହେଟ୍ଠିମଫଲାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଦ୍ୱାଦସ । ଅଟ୍ଠାତି ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱଜ୍ଜିତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରୂପକ୍ରିୟାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରହତ୍ତଫଲାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅଟ୍ଠ । ଛାତି ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରୂପାରୂପକ୍ରିୟାନଂ ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସଚ ୱସେନ ଛ । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସେକ୍ଖାନଞ୍ଚ କାମପୁଞ୍ଞତିହେତୁତୋ ପରଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଅପ୍ପନା ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ୱୀତରାଗାନଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ତିହେତୁକାମକ୍ରିୟତୋ ପରଂ ଚୁଦ୍ଦସ ଅପ୍ପନା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

୧୩୯.ସବ୍ବଥାପୀତି ଅତିମହନ୍ତାଦିନା ସବ୍ବପକାରେନପି । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାର ମନୋଦ୍ୱାରେସୁ । ସବ୍ବତ୍ଥାପି ପନ ଅନିଟ୍ଠେ ତିୱା ପାଠୋ । ତେନେୱ ଟୀକାସୁ ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାର ମନୋଦ୍ୱାରେପୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଇଟ୍ଠଂ । କେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି । ଲୋକିୟମହାଜନେନ । ତତ୍ଥ ଚ ଅତିଉକ୍କଟ୍ଠେ ଅତିଦୁଗ୍ଗତେଚ ଜନେ ଅଗହେତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମକେନ ମହାଜନେନ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାନଂ ସୁଟ୍ଠୁୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେକୁସଲ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦେୱ ଇଟ୍ଠଂନାମ । ୟସ୍ମିଂ ପନ ଅକୁସଲୱିପାକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦେୱ ଅନିଟ୍ଠଂନାମ । ନ ହି ସକ୍କା ଇଟ୍ଠଂୱା ଅନିଟ୍ଠଂୱା ଆରମ୍ମଣଂ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ୱଞ୍ଚେତୁନ୍ତିଚ । ଅପିଚ ଦ୍ୱାରୱସେନାପି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସନ୍ତାନଗତେ ଏକେ କସ୍ମିଂ ରୂପକଲାପେ ୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ରୂପେସୁ କିଞ୍ଚି ଇଟ୍ଠଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ଅନିଟ୍ଠଂ । କଦାଚି ଇଟ୍ଠଂ ହୋତି । କଦାଚି ଅନିଟ୍ଠଂ, ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଇଟ୍ଠଂ ହୋତି କିଞ୍ଚି ଅନିଟ୍ଠନ୍ତି ୟଥା କିଂସ୍ମିଂଚି ଏକସ୍ମିଂ ପୁପ୍ଫେ ୱଣ୍ଣୋ ଇଟ୍ଠୋ । ଗନ୍ଧୋ ଅନିଟ୍ଠୋ, ରସୋ ଅନିଟ୍ଠୋ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ଅନିଟ୍ଠୋ, ଖରସମ୍ଫସ୍ସୋ । କିଂସ୍ମିଂଚି ୱଣ୍ଣୋପି ଇଟ୍ଠୋ, ଗନ୍ଧୋପି ଇଟ୍ଠୋ, ରସାଦୟୋ ଅନିଟ୍ଠାୟେୱ । ତଥା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସରୀରଗତେପି ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ୱଣ୍ଣୋ ଇଟ୍ଠୋ ହୋତି । ଗନ୍ଧୋ ଅନିଟ୍ଠୋ । ମତକଣ୍ହସୁନଖସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାତସରୀରେପି ୱଣ୍ଣୋ ଇଟ୍ଠୋ ହୋତି । ଗନ୍ଧୋ ଅନିଟ୍ଠୋ । ସୋ ହି ୱଣ୍ଣୋ ୟଦି ନିୱତ୍ଥପାରୁତସ୍ସ ୱତ୍ଥସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ । ତଂ ୱତ୍ଥଂ ମହଗ୍ଘଂ ହୋତୀତି । କଦାଚି ଇଟ୍ଠଂ କଦାଚି ଅନିଟ୍ଠନ୍ତି ଅଗ୍ଗିନାମ ହେମନ୍ତେ ଇଟ୍ଠୋ ସୁଖୱିପାକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଗିମ୍ହେ ଅନିଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖୱିପାକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୀତୁଦକଂ ଗିମ୍ହେ ଇଟ୍ଠଂ । ହେମନ୍ତେ ଅନିଟ୍ଠଂ । ତଥା ସୁଖ ସମ୍ଫସ୍ସଂ ୱତ୍ଥଂ ପକତିକାୟେ ଇଟ୍ଠଂ ହୋତି । ୱଣଂ ପତ୍ୱା ଅନିଟ୍ଠଂ । ତେନୱା ସଣିକଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଇଟ୍ଠଂ, ଗାଳ୍ହଂ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠନ୍ତି । ନଇଟ୍ଠନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠଂ । ତସ୍ମିଂ ଅନିଟ୍ଠେ । ଇଟ୍ଠେତି ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ, କୁସଲୱିପାକାନି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ ସନ୍ତୀରଣ ତଦାରମ୍ମଣାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସନ୍ତୀରଣ ତଦାରମ୍ମଣାନି ଚେତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନିଏୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେନେୱାହ ଅତିଇଟ୍ଠେପନାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଭିଇଟ୍ଠେତି ସୁୱଣ୍ଣ ରଜତ ମଣିୱଣ୍ଣାଦିକେ ହରିତାଲୱଣ୍ଣାଦିକେ କୋସେୟ୍ୟ ୱତ୍ଥୱଣ୍ଣାଦି କେ ଦେୱଚ୍ଛରାୱଣ୍ଣାଦିକେଚ ଅତିୱିୟ ଲୋକିୟମହାଜନେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବେ ଛଳାରମ୍ମଣେ । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣ ସମାୟୋଗୋ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସେୱ ୱିପଚ୍ଚନୋକାସୋ ହୋତି । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗୋଚ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସେୱ, ତସ୍ମା ଅନିଟ୍ଠେ ଅକୁସଲୱିପାକାନେୱ । ଇଟ୍ଠେ କୁସଲୱିପାକାନେୱାତି ଅୟଂ ନିୟମୋ ସିଦ୍ଧୋ । ୱେଦନାନିୟମୋ ପନ ଆଦାସେ ମୁଖନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଉସ୍ସାହ ବଲେନ ୱିନା କେୱଲଂ କମ୍ମବଲେନ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ୱିପାକାନଂ ପରିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ତଥା ତଥା କପ୍ପେତ୍ୱା ପକପ୍ପେତ୍ୱା ଗହଣା ଭାୱତୋ ୟଥାରମ୍ମଣମେୱ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱିପାକାନଂ ଏୱ । ଅଥଖୋ ୱିପଲ୍ଲାସରହିତେ ଖିଣାସୱସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତାନଂ କାମକ୍ରିୟଜୱନାନଂ ୱିୟଥାରମ୍ମଣମେୱ ୱେଦନାୟୋଗୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥାପି ସୋମନସ୍ସସହଗତ କ୍ରିୟଜୱନାୱସାନେ ତିଆଦି । ତତ୍ଥାପୀତି ତେସୁ ୱିପାକେସୁପି । ସୋମନସ୍ସସହଗତ କ୍ରିୟ ଜୱନା ୱସାନେତି ବୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାଦିକେ ଅତିଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତାନଂ ସୋମନସ୍ସ ସହଗତ କ୍ରିୟଜୱନାନଂ ଅୱସାନେ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତ କ୍ରିୟ ଜୱନା ୱସାନେତି ଅନିଟ୍ଠେ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେଚ ପୱତ୍ତାନଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତକ୍ରିୟଜୱନାନଂ ଅୱସାନେ । ଅୟଞ୍ଚ କ୍ରିୟଜୱନାୱସାନେ ତଦାରମ୍ମଣନିୟମୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ କାମାୱଚର ତିହେତୁକ ସୋମନସ୍ସ ସହଗତକ୍ରିୟଦ୍ୱୟଂ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତ ୱିପାକାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋତିଆଦି । ଇଦଞ୍ଚ ପକତିନୀହାରେନ ପୱତ୍ତାନଂ କ୍ରିୟଜୱନାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ରୂପେନ ପନ ଚିତ୍ତାତିସଙ୍ଖାରେନ ପୱତ୍ତାନଂ କ୍ରିୟଜୱନାନଂ ଇଟ୍ଠେପି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟୋଗୋ ଅନିଟ୍ଠେପି ସୋମନସ୍ସ ୱେଦନାୟୋଗୋ ହୋତିୟେୱ । ୟଥାହ –

କଥଞ୍ଚାନନ୍ଦ ଅରିୟୋ ହୋତି ଭାୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ଇଧାନନ୍ଦ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନାପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅମନାପଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନାପାମନାପଂ । ସୋ ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି ପଟିକୂଲେ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରେୟ୍ୟନ୍ତି । ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ତତ୍ଥ ୱିହରତି । ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି ଅପ୍ପଟିକୂଲେ ପଟିକୂଲ ସଞ୍ଞୀ ୱିହରେୟ୍ୟନ୍ତି । ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ତତ୍ଥ ୱିହରତୀତି ।

ସବ୍ବଂ ଉପରିପଣ୍ଣାସକେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନାସୁତ୍ତଂ ଆହରିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନାପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅମନାପଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନାପାମନାପନ୍ତି ଏତେନ ଖୀଣାସୱାନଂ କାମକ୍ରିୟଜୱନାନଂ ପକତିନୀହାରେନ ଇଟ୍ଠେ ସୋ ମନସ୍ସୟୋଗୋ ଅନିଟ୍ଠେ ଉପେକ୍ଖା ୟୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ସୋସଚେ ଆକଙ୍ଖତି ପଟିକୂଲେ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରେୟ୍ୟନ୍ତି । ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ତତ୍ଥ ୱିହରତୀତିଆଦିନା ପନ ତେସଂ ତଥାରୂପେ ଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରେ ସତି ଇଟ୍ଠେପି ଉପେକ୍ଖାୟୋଗୋ ଅନିଟ୍ଠେପିସୋମନସ୍ସ ୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି । ୟଂ ପନ ଖୀଣାସୱାନଂ ସତତୱିହାରସୁତ୍ତେ ଇଧ ଭିକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି । ନ ଦୁମ୍ମନୋ । ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତିଆଦିନା ଛସୁଦ୍ୱାରେସୁ ସୋମନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ତେସଂ ତଥା ରୂପଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରବାହୁଲ୍ଲୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ୱା ଖୀଣାଲୱାପି ବୁଦ୍ଧରୂପଦସ୍ସନାଦୀସୁ ପଧାନସାରୁପ୍ପଟ୍ଠାନଦସ୍ସନାଦୀସୁ ଚ ସୋମନସ୍ସିତା ହୋନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା କେୱଲଂ ରାଗାଦିୱତ୍ଥୁ ଭୂତାନି ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାନି ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ୟୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ । କଥଂ ପଟିକୂଲେ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି । ଅନିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମେତ୍ତାୟୱା ଫରତି । ଧାତୁତୋୱା ଉପସଂହରତି । ଏୱଂ ପଟିକୂଲେ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି । କଥଂ ଅପ୍ପଟିକୂଲେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି ଇଟ୍ଠସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅସୁଭାୟୱା ଫରତି । ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱା ଉପସଂହରତି । ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିକୂଲେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତୀତିଆଦିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗନୟେନ ଇଧ ତଥାରୂପୋ ଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାମ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପରେ ପନ ୱଦନ୍ତି-ଖୀଣାସୱା ୟଦା ଦେୱଚ୍ଛରା ୱଣ୍ଣାଦିକଂ ଅତିଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଆପାତମା ଗଚ୍ଛତି । ତଦା ତତ୍ଥ ଅସୁଭାୟୱାଫରନ୍ତି । ଅନିଚ୍ଚତୋୱା ଉପସଂହରନ୍ତି ତତ୍ଥ ଅନିଟ୍ଠଭୂତଂ ଅସୁଭ ଲକ୍ଖଣଂୱା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂୱା ଉପେକ୍ଖା କ୍ରିୟ ଜୱନାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ନ ଅତିଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତଂ ଦେୱଚ୍ଛରାୱଣ୍ଣାଦିକଂ ।

ତଥା ୟଦା କୁଧିଭକୁଟ୍ଠସରୀରାଦିକଂ ଅତିଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଆପାତମାଗଚ୍ଛତି । ତଦା ତତ୍ଥ ମେତ୍ତାୟୱା ଫରନ୍ତି । ଧାତୁତୋୱା ଉପସଂହରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠଭୂତଂ ଅୱେରତାୱାଦିଲକ୍ଖଣମେୱ ସୋମନସ୍ସକ୍ରିୟଜୱନାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ନ ଅତିଅନିଟ୍ଠଭୂତଂ କୁଧିତ କୁଟ୍ଠସରୀରାଦିକଂ । ତସ୍ମା ତାନି ଜୱନାନି କାମୱିପାକାନିୱିୟ ସବ୍ବଦାପି ଆରମ୍ମଣାନୁରୂପମେୱ ୱେଦନାୟୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି । ତଂ ନୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ତାନି ଲକ୍ଖଣାନି ଦେୱଚ୍ଛରାୱଣ୍ଣାଦୀହି ୱିନା ୱିସୁଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେହି ପନ ସହେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥା ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନ ଭାୱନାୟ ପୁବ୍ବାପରିୟୱିସେସଦସ୍ସନେନଚ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୁ ଅତି ଅନିଟ୍ଠେସୁପି ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା । ୟଥାଚ ମହା ମୋଗ୍ଗଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାଦସ୍ସନେନ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନେନଚ ଅନିଟ୍ଠଭୂତେପି ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲିକପେତରୂପେ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ଚ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ତଥାରୂପେନ ଚିତ୍ତାଭି ସଙ୍ଖାରେନ କୁଟ୍ଠିନୋ ହତ୍ଥତୋ ଲଦ୍ଧେ ଅନିଟ୍ଠଭୂତେ ପୂତିକୁମ୍ମାସେପି ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା । ଏୱମେୱଂ ଇଧପି ଅସୁଭଫରଣାଦିକୋ ଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅତିଇଟ୍ଠେ ଉପେକ୍ଖାଜୱନାନଂ ଅତିଅନିଟ୍ଠେଚ ସୋମନସ୍ସଜୱନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣାନଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭାୱୋନାମ ଲୋକିୟମହାଜନାନଂ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ଅଗମ୍ଭୀରୋ ୱିପଲ୍ଲାସଧମ୍ମାନଂ କିଲେସାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଭୂତୋ । ୟଥାହ-ତତ୍ଥ କତମଂ ରୂପଂ ହୀନଂ । ୟଂ ରୂପଂ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉଞ୍ଞାତଂ ଅୱଞ୍ଞାତନ୍ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ହି ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନନ୍ତି ଏତେନ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭାୱୋ ନାମ ଲୋକିୟମହାଜନ ସମ୍ମୁତିୟା ସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମା ୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ଲୋକିୟମହାଜନାନଂ ଦେୱଚ୍ଛରାୱଣ୍ଣା ଦୀସୁ ଅତି ଇଟ୍ଠେସୁ ଅତିଇଟ୍ଠାକାରତୋ ଗହଣଂ । ୟଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣା ଦୀସୁ ଅତିଇଟ୍ଠେସୁ ଅନିଟ୍ଠାକାରତୋ ଗହଣଂ । ତଦୁଭୟଂପି ତେସଂ ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନେୱ ହୋତି । ୟଂପନ ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଦେୱଚ୍ଛରାୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ଅନିଟ୍ଠାକାରତୋ ଗହଣଂ । ୟଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ଅତିଇଟ୍ଠାକାରତୋ ଗହଣଂ । ତଦୁଭୟଂପି ପଞ୍ଞାବଲେନେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

[୧୩୪] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପନ ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସେସୁ ସନ୍ତାନେସୁ ପୱତ୍ତିୟା ଅତିଇଟ୍ଠେପି ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଅନିଟ୍ଠାକାରତୋ ଅନିଟ୍ଠେପି ଇଟ୍ଠଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାକାରତୋ ଗହଣଂ ହୋତୀତି’’ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଖୀଣାସୱାନଂ ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସାଭାୱେନ କ୍ରିୟଜୱନାନିପି ୟଥାରମ୍ମଣମେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବମେୱ ।

ୟେ ହି ତେ ଧମ୍ମ ଚକ୍ଖୁରହିତା ହୋନ୍ତି । ତେୟେୱ ୱିପଲ୍ଲାସ ୱସେନ ଚିତ୍ତୱସାନୁଗା ଆରମ୍ମଣୱସାନୁଗାଚ ହୋନ୍ତୀତି କୁସଲା କୁସଲାନିୟେୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୟଥାରମ୍ମଣଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ନ ପନ କ୍ରିୟ ଜୱନାନି । ନ ହି ଖୀଣାସୱା ଲୋକିୟମହାଜନସମ୍ମତେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଚିତ୍ତୱସାନୁଗା ଆରମ୍ମଣୱସାନୁଗାଚ ହୋନ୍ତୀତି । ୟଥାହ –

ରୂପା ସଦ୍ଦା ଗନ୍ଧା ରସା, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାଚ ମନୋରମା ।

ଇଟ୍ଠଧମ୍ମା ଅନିଟ୍ଠାଚ, ନ ପୱେଧନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାତି ॥

ତସ୍ମା ସୋମନସ୍ସ କ୍ରିୟ ଜୱନାନନ୍ତରଂପି ତଦାରମ୍ମଣାନି ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖା ୱେଦନାୟୁତ୍ତାନି ଏୱ ସିୟୁଂ । ତଥା ଉପେକ୍ଖାକ୍ରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂପୀତି । ମୂଲଟୀକାୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଟ୍ଠାନେ-କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତାଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କୁସଲକୁସଲାନନ୍ତରଂ ଏୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଅବ୍ୟାକତାନନ୍ତରଂ ନଚ କତ୍ଥଚି କ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ସତି । ୱିଜ୍ଜମାନେଚ ତସ୍ମିଂ ଅୱଚନେ କାରଣଂନତ୍ଥି । ଭୱଙ୍ଗଞ୍ଚନାମେତଂ ନଦିସୋତୋୱିୟ ପଟିସୋତଗାମିନାୱଂ ସୱିପ୍ଫାରିକଂ ଏୱଜୱନଂ ଅନୁବନ୍ଧତୀତି ୟୁତ୍ତଂ । ନ ପନ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସନ୍ତୱୁତ୍ତିକ୍ରିୟଜୱନଂ । ତସ୍ମା କ୍ରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣୱିଧାନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟ୍ଠାନେ ପନ କୁସଲତ୍ତିକେ ପଞ୍ହା ୱାରେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ତୀସୁ ଅବ୍ୟାକତପଦାୱସାନୱାରେସୁ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ତଦାରମ୍ମଣମେୱ ପଧାନଂ ହୋତି । ନ କୁସଲା କୁସଲଜୱନଂ । ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁପି ୱାରେସୁ ସେକ୍ଖାୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନାୱା କୁସଲଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତି କୁସଲଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତିଆଦିକଂ ୱତ୍ୱା ପୁନଚ କୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ଅକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତୋ ପନ ଜୱନଂପି ତଦାରମ୍ମଣଂପି ପଧାନ ମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅରହା କୁସଲଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତି ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ନପନ ୱୁତ୍ତଂ କ୍ରିୟାବ୍ୟାକତେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ୟଦି ଚେତଂ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ତଦାରମ୍ମଣମେୱ ପଧାନଂ କତଂନାମ ସିୟା । ଅୱୁତ୍ତେପିଚ ତସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସତୀତି ଇମିନା ତଦାରମ୍ମଣଂପି ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି । ତସ୍ମା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ପଟ୍ଠାନେ କୁସଲା ।ଲ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କୁସଲାକୁସଲାନନ୍ତରମେୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଅବ୍ୟାକତାନନ୍ତରନ୍ତିଚ । ୱିଜ୍ଜମାନେଚ ତସ୍ମିଂ ଅୱଚନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେସୁ ପନ କୁସଲଂ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅକୁସଲଂ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ କ୍ରିୟଂ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତିଚ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ଖନ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ନେୱୱିପାକ ନାୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ଖନ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତିଚ ଏୱମାଦିନା କ୍ରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗେନ ସହ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସପି ୱୁଟ୍ଠାନନାମେନ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ସତିୟେୱ । ତସ୍ମା ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ନ କତ୍ଥଚି କ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ସତୀତି । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ନଚ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱ ତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସନ୍ତୱୁତ୍ତିପି କ୍ରିୟଜୱନଂ ସୱିପ୍ଫାରିକଂ ନ ହୋତି । କୁସଲଜୱନସ୍ସ ୱିୟ ତସ୍ସପି ଓଳାରିକକାୟୱଚୀ ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠା ପନତୋତି ।

[୧୩୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଟୀକାୱାଦସ୍ସ ଉତ୍ତରଂ ୱଦନ୍ତେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦି ଅବ୍ୟାକତା ନନ୍ତରଂପି ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନା ନନ୍ତରଂପି ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁନ୍ତି କ୍ରିୟଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦା ରମ୍ମଣଂ ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ପଟ୍ଠାନେ ଇମସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତେ ଇଦଂନାମ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତଂନାମ ଅତ୍ଥି । ନ ଚ ଅରହା କୁସଲଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତୀତିଆଦିନା ୱିପସ୍ସନାଚାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣ ୱାରପସଙ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୀତି । ଦୋମନସ୍ସ ।ଲ । ଉପେକ୍ଖା ସହଗତାନେୱ ଭୱନ୍ତି। ନ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି । କସ୍ମା, ସୋମନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ତେନେୱ ହି ପଟ୍ଠାନେ ତେସଂ ଇତରୀତରାନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା ନୱୁତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥଚ କ୍ରିୟଜୱନ ଦୋମନସ୍ସଜୱନାନ ମେୱ ଅନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣ ନିୟମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଥେରେନ ଇତରେସଂ କୁସଲାକୁସଲଜୱନାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ପନ ତାଦିସୋ ନିୟମୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ କାମକୁସଲାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଲୋଭମୂଲାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମୋହମୂଲାନନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଜୱନାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ଆରମ୍ମଣାନୁରୂପଂ ସବ୍ବାନି ତଦାରମ୍ମଣାନି ଭୱଙ୍ଗାନି ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନ ଅକୁସଲଜୱନାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଅହେତୁକମେୱ । ଦ୍ୱିହେତୁକଜୱନାନନ୍ତରଂ ଦ୍ୱିହେତୁକମେୱ । ତିହେତୁକଜୱନାନନ୍ତରଂ ତିହେତୁକମେୱାତି ଅୟଂ ୟେଭୁୟ୍ୟନିୟମୋ । ୟସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱିହେତୁକାନିୱା ତିହେତୁକାନିୱା କୁସଲଜୱନାନି ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରନ୍ତି । ତସ୍ସ କଦାଚି ଅକୁସଲଜୱନେସୁ ଜୱିତେସୁ ଅକୁସଲାନନ୍ତରଂପି ଦ୍ୱିହେତୁକାନିୱା ତିହେତୁକାନିୱାତଦାରମ୍ମଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟସ୍ସ ଅକୁସଲଜୱନାନି ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରନ୍ତି । ତସ୍ସ କଦାଚି ଦ୍ୱିହେତୁକେସୁୱା ତିହେତୁକେସୁୱା କୁସଲଜୱନେସୁ ଜୱିତେସୁ କୁସଲାନନ୍ତରଂପି ଅହେତୁକତଦାରମ୍ମଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟ୍ଠାନେ-ଅହେତୁକେ ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ।ଲ । ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ସହେତୁକୋ ୱିପାକୋ ତଦା ରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅହେତୁକୋ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଏକାନିହି ତଦାରମ୍ମଣାନିନାମ ପଟିସନ୍ଧିଜନକେନ ଏକେନ କମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତାନିପି ନାନାୱୀଥୀସୁ ନାନାପ୍ପକାରାନି ହୋନ୍ତି । ପୱତ୍ତି ୱିପାକଜନକେହି ପନ ନାନାକମ୍ମେହି ନିବ୍ବତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦୋମନସ୍ସାନନ୍ତରଂ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସାତି ଚତୂସୁ ସୋମନସ୍ସମହା ୱିପାକେସୁ ଏକମେକେନ ଗହିତ ପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ । ତଦାରମ୍ମଣସମ୍ଭୱୋତି ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତି କାରଣଂ । ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତି ୟେୱୱା । ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭୂତେସୁ ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି । ପରିଚିତପୁବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେୟେୱ ତଙ୍ଖଣତୋ ପୁରିମଖଣେସୁ ଗହଣ ବହୁଲତା ୱସେନ ପରିଚିତଂ । ଅଭିଣ୍ହସେୱିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ପରିତ୍ତଧମ୍ମଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ଆରବ୍ଭାତି ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା । ଉପେକ୍ଖାସହଗତ ସନ୍ତୀରଣନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତସନ୍ତୀ ରଣେସୁ ଇଟ୍ଠେ କୁସଲୱିପାକଂ ଅନିଟ୍ଠେ ଅକୁସଲୱିପାକଂ ଉପେକ୍ଖା ସହଗତ ସନ୍ତୀରଣଂ । ୟେସଂ ପନ ପକତିୟା ଇତରାନି ଚତ୍ତାରି ଉପେକ୍ଖାସହଗତ ୱିପାକାନି ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେସଂ ତାନିପି ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗଂ ନହୋନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୱାଦେ ୟେଭୁୟ୍ୟନିୟମସୋତେ ପତିତତ୍ତା ଅକୁସଲଜୱନାନୁରୂପଂ ଅହେତୁକଂ ଉପେକ୍ଖା ସନ୍ତୀରଣ ଦ୍ୱୟ ମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ହି ପରତୋ ଥେରୱାଦାନଂ ୱିଚାରିତଟ୍ଠାନେ ଅକୁସଲଜୱନାନନ୍ତରଂ ଅହେତୁକ ତଦାରମ୍ମଣ ମେୱ ଦୀପେନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଥେରୱାଦସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱାଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଦା କୁସଲଜୱନାନଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଅକୁସଲଂ ଜୱତି, ତଦା କୁସଲାୱସାନେ ଆଚିଣ୍ଣ ସଦିସମେୱ ଅକୁସଲାୱସାନେ ସହେତୁକଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦାରମ୍ମଣେଚୟୁତ୍ତେ ଏତଂପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ତସ୍ମା ଛପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତୱିପାକାନି ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗଂ ହୋନ୍ତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥଚ ଉପେକ୍ଖାପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ତାୱ ଅତିମହନ୍ତାତି ୱିଭୂତେସୁପି ବୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ଅଭିଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେସୁ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଦୋମନସ୍ସ ଜୱନାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗପାତୋୱ ହୋତି । ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେସୁପି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭୂତେସୁ ମହନ୍ତେସୁ ଅୱିଭୂତେସୁଚ ଛଳାରମ୍ମଣେସୁ ଦୋମନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ନେୱ ତଦାରମ୍ମଣସମ୍ଭୱୋ ଅତ୍ଥି । ନଚମୂଲଭୱଙ୍ଗ ସମ୍ଭୱୋତି କତ୍ୱା ଦୋମନସ୍ସାନନ୍ତରଂ ଛସୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତୱିପାକେସୁ ୟଥାରହଂ ଏକଂ ଆଗନ୍ତୁକ ଭୱଙ୍ଗଭାୱେନ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ତସ୍ସେୱ ବୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ଅତିଇଟ୍ଠଭୂତେସୁ ଅତିମହନ୍ତେସୁ ଅତିୱିଭୂତେସୁଚ ଛଳାରମ୍ମଣେସୁୱା ମହଗ୍ଗତପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁୱା ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମେ ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗେ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁୱା ପନ ପଥମ ସମନ୍ନାହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମ ସୁତ୍ତେଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତି କଞ୍ଚେୱ ଆୱୁସୋ ଚକ୍ଖୁ ଅପରିଭିନ୍ନଂ ହୋତି । ବାହିରାଚ ରୂପାଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନୋଚ ତଜ୍ଜୋ ସମନ୍ନାହାରୋ ହୋତି । ନେୱ ତାୱ ତଜ୍ଜସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଭାଗସ୍ସ ପାତୁଭାୱୋ ହୋତି । ୟତୋଚ ଖୋ ଆୱୁସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଞ୍ଚେୱ ଚକ୍ଖୁ ଅପରିଭିନ୍ନଂ ହୋତି । ବାହିରାଚ ରୂପା ଆପାତ ମାଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଜ୍ଜୋଚ ସମନ୍ନାହାରୋ ହୋତି । ଏୱଂ ତଜ୍ଜସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଭାଗସ୍ସ ପାତୁଭାୱୋ ହୋତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଞ୍ଚେୱ ଆୱୁସୋ ସୋତଂ ।ଲ । ଘାନଂ ।ଲ । ଜିୱ୍ହା ।ଲ । କାୟୋ ।ଲ । ମନୋ ଅପରିଭିନ୍ନୋ ହୋତି । ବାହିରାଚ ଧମ୍ମା ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନୋଚ ତଜ୍ଜୋ ସମନ୍ନାହାରୋ ହୋତି । ନେୱ ତାୱ ତଜ୍ଜସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଭାଗସ୍ସ ପାତୁଭାୱୋ ହୋତି । ୟତୋଚ ଖୋ ଆୱୁସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୋଚେୱ ମନୋ ଅପରିଭିନ୍ନୋ ହୋତି । ବାହିରାଚ ଧମ୍ମା ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଜ୍ଜୋଚ ସମନ୍ନାହାରୋ ହୋତି । ଏୱଂ ତଜ୍ଜସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଭାଗସ୍ସ ପାତୁଭାୱୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିନାମ ଆୱଜ୍ଜନେନୱିନାନଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସଚେ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଧମ୍ମତୋୱା କାଲଭୋୱା ୟଂୟଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜିତଂ ହୋତି । ତଂ ତଦେୱ ତାନିପି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ୟଦି ଅନିୟମେତ୍ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଆୱଜ୍ଜିତଂ ହୋତି । ତାନିପି ଆୱଜ୍ଜି ତପ୍ପକାରମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ନ ପନ ଏକାୱଜ୍ଜନ ୱୀଥିୟଂ ସବ୍ବାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଆୱଜ୍ଜନେନୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂୱା ଧମ୍ମତୋୱା କାଲତୋୱା ଭିନ୍ନା ଲମ୍ବଣାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ସିୟା । ୟଦି ଚେ ତଂ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗଂ ଏକୱୀଥିୟଂ ଆଦିମ୍ହି ଆୱଜ୍ଜନେନ ଆୱଜ୍ଜିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପରିଚିତପୁବ୍ବଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସତି ନିରାୱଜ୍ଜନଂନାମ ଏତଂ ସିୟା । ଆୱଜ୍ଜନାଦୀହିଚ ସଦ୍ଧିଂ ଧମ୍ମତୋ କାଲତୋ ଚ ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣଂନାମ ସିୟାତି । ସଚ୍ଚଂ, ୟଥା ପନ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନାନି ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ ଫଲାନି ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସଚ ଫଲଚିତ୍ତଂ ନିରାୱଜ୍ଜନମେୱ ହୋନ୍ତି ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣଞ୍ଚ । ଏୱମେତସ୍ସପି ନତ୍ଥି ନିରାୱଜ୍ଜନତାୟ ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତାୟଚ ଦୋସୋତି । ୟଞ୍ଚ ଏକସ୍ମିଂଭୱେ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟା ସହ ଧମ୍ମତୋଚ ଆରମ୍ମଣ ତୋଚ ଅଭିନ୍ନତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ମୂଲଭୱଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ନତ୍ଥି ଦୋସୋତି । ତମନନ୍ତରିତ୍ୱାତି ତଂ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା । ୱଦନ୍ତି ଆଚରିୟା । ପାଳିୟଂ ପନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂଚ ଏତଂ ୱିଧାନଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମାୱଚରଜୱନାୱସାନେୟେୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ନ ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରଜୱନାୱସାନେ । କସ୍ମା ଇତି ଚେ । କାମାୱଚର ଜୱନାନଂ ଏୱ ସୱିପ୍ଫନ୍ଦନତ୍ତା । ଇତରେସଞ୍ଚ ଅୱିପ୍ଫନ୍ଦନତ୍ତା ।

[୧୩୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘କାମତଣ୍ହା ନିଦାନ କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅକାରଣଂ ।

ଅପିଚ ଅଭିଞ୍ଞାୱଜ୍ଜିତାନି ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରଜୱନାନି ଅପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି । ତଦାରମ୍ମଣାନି ପନ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାନେୱାତି ନତେସଂ ଅୱସାନେ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତି ପସଙ୍ଗୋ ଅତ୍ଥି । ଅଭିଞ୍ଞାଜୱନାନିଚ କାନିଚି ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାନିପି ସନ୍ତତରାନି ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂପି ଅୱସାନେ ତଦୁପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥିୟେୱାତି ।

[୧୩୭] ଏତେନ

ଅଜନକତ୍ତା ଜନକ ସମାନତ୍ତାଭାୱତୋତିଆଦିପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ।

କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂଏୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ନ ରୂପାରୂପସତ୍ତାନଂ । ନ ହି ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାନଂପି କାମାୱଚରଜୱନାନଂ ଅୱସାନେ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ତଦାରମ୍ମଣୂପ ନିସ୍ସୟସ୍ସ କାମ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ମହଗ୍ଗତ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ସନ୍ତ ତରସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣ କିଚ୍ଚା ଭାୱତୋତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ ସୋତ ୱିଞ୍ଞାଣାନି ପନ ରୂପସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପୱତ୍ତିଆନୁଭାୱତୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାନିଚ ଦ୍ୱାରୱୀଥିଭେଦେ ଚିତ୍ତନିୟମସିଦ୍ଧିତୋ ରୂପସତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତନ୍ତି ୟେୱାତି । କାମାୱଚରଧମ୍ମେସ୍ୱେୱ ଆରମ୍ମଣଭୂତେସୁ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମେସୁ । ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣାନଂ । ତେସଂ ପନ ଏକନ୍ତପରିତ୍ତା ରମ୍ମଣଭାୱେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱାତି ।

[୧୩୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଅପରିଚିତତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅକାରଣଂ ।

ଚିତ୍ତଞ୍ହି ନାମ ୱିକପ୍ପବଲେୱା ଅପ୍ପନାପତ୍ତଭାୱନାକମ୍ମୱିସେସେ ୱା ସତି ନିବ୍ବାନେ ୱିୟ ଅପରିଚିତେପି ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତତିୟେୱାତି ।

[୧୩୯] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘କାମତଣ୍ହାୟତ୍ତକମ୍ମଜନିତତ୍ତାପୀ’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ହେଟ୍ଠା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ କିଂୱା ଏତାୟ ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତାୟାତି ୱତ୍ୱା ସବ୍ବାନି ୱିଭାୱନିୟଂ ୱୁତ୍ତ କାରଣାନି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନୀତି ।

କାମେ ଜୱନ ସତ୍ତାଲମ୍ବଣାନଂ ନିୟମେସତୀତି କାମଭୂମିପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଜୱନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ୱସେନ ତିୱିଧେ ନିୟମେ ସତି । ୱିଭୂତେ ତିମହନ୍ତେଚ ତଦାରମ୍ମଣମୀରିତନ୍ତି ଏତେନ ତଦାରମ୍ମଣଂନାମ ପୱତ୍ତମାନଂ ୱିଭୂତାରମ୍ମଣେୱା ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣେ ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅୟମେୱ ନିୟମୋ ଦସ୍ସିତୋ । ନ ପନ ୟତ୍ଥ ତଦା ରମ୍ମଣଂ ପୱତ୍ତତି । ଏତଦେୱ ୱିଭୂତଞ୍ଚ ଅତିମହନ୍ତଞ୍ଚ ନାମାତି ନିୟମୋ । ତସ୍ମା ଉଳାରକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ସୁୱିସଦୱତ୍ଥୁକାନଂ ରୂପବ୍ରହ୍ମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୱୀଥିୟୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱିଭୂତାରମ୍ମଣାଏୱ ଅତିମହନ୍ତା ରମ୍ମଣାଏୱଚ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚି ପନ ଇମମତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ରୂପାରୂପଭୂମୀସୁ ୱିଭୂତାରମ୍ମଣୱୀଥିୟୋ ଅତିମହନ୍ତାରମ୍ମଣୱୀଥିୟୋଚ ନଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । [ତଦାରମ୍ମଣନିୟମୋ] ।

୧୪୦.ଜୱନେସୁଚାତି ଚସଦ୍ଦୋ ପନ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ଛକ୍ଖତ୍ତୁ ମେୱୱା ଜୱନ୍ତି । ପକତିକାଲେପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଭାୱେ ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପି ହି ପକତିକାଲେ ଆରମ୍ମଣଦୁବ୍ବ ଲଟ୍ଠାନେଏୱ କାମାୱଚରଜୱନାନଂ ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି । କେଚି ପନ ଛକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଇଦଂ ମୁଚ୍ଛାକାଲୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି । ମନ୍ଦୱତ୍ତିୟନ୍ତି ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଇତରକାଲେସୁଚ ମୁଦୁତରଭାୱେନ କେନଚି ଉପଦ୍ଦୁତ ଭାୱେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଭାୱେନଚ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ତନ୍ନିସ୍ସିତାନଂ ଜୱନାନଂ ମନ୍ଦୀଭୂତୱେଗତା ୱସେନ ପୱତ୍ତିକାଲେ । ମରଣକାଲାଦୀସୂତି ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ମୁଚ୍ଛାକାଲେ ୱିସଞ୍ଞିଭୂତ କାଲେ ଅତିତରୁଣକାଲେଚ, ତତ୍ଥ ମୁଚ୍ଛାକାଲୋନାମ ଅସୟ୍ହ ରୂପେହି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଅତିଭୂତାନଂ ଅଧିମତ୍ତତୋ କରଜକାୟସ୍ସ ୱିହଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତିକାଲୋ । ୱିସଞ୍ଞି ଭୂତକାଲୋନାମ ପୀତିୱେଗେନୱା ନିଦ୍ଦାଭିଭୂତତାୟୱା ୟକ୍ଖଗହଣେନୱା ସୁରାମଦାଦି ୱସେନୱା ପକତିସଞ୍ଞାୟ ୱିଗତକାଲୋ । ଅତିତରୁଣକାଲୋନାମ ଗବ୍ଭଗତସ୍ସୱା ସମ୍ପତିଜାତସ୍ସୱା ଦାରକସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅତିମୁଦୁକାଲୋ । ତାଦିସେସୁ ହି କାଲେସୁ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଛଦ୍ୱାରିକୱୀଥିୟୋ ପୱତ୍ତମାନାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପରିପୁଣ୍ଣଜୱନୱାରା ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଦ୍ୱତ୍ତିୱୋଟ୍ଠବ୍ବନିକାୱା ଚତୁପଞ୍ଚଜୱନିକାଏୱୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ଦ୍ୱତ୍ତିୱୋଟ୍ଠବ୍ବନିକୱାରା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା । ଚତୁପଞ୍ଚ ଜୱନିକୱାରା ମୂଲଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ଚୱାରମେୱାତି ଇଦଂ ପନ ମରଣା ସନ୍ନକାଲୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନମୁଚ୍ଛାକାଲାଦିୱସେନ । ତଞ୍ଚ ଖୋପାକତିକସତ୍ତାନଂ ୱସେନେୱ । ୟେ ପନ ଝାନସମନନ୍ତରଂୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣ ସମନନ୍ତରଂୱା ଅଭିଞ୍ଞାସମନନ୍ତରଂୱା ଚୱନ୍ତିୱା ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତିୱା । ତେସଂ ଝାନାଦୀନିୟେୱ ପଞ୍ଚୱାରତୋ ଅଧିକାନିୱା ଊନାନିୱା ମରଣା ସନ୍ନଜୱନାନିନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଉପରି ମରଣୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଆୱିଭୱିସ୍ସତୀତି । ଭଗୱତୋ ପନ ୟମକପାଟିହାରିୟ କାଲାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେସଂପି ମହାମୋଗ୍ଗଲାନତ୍ଥେରାଦୀନଂ ଏୱରୂପୋ ଲହୁପ୍ପୱତ୍ତିକାଲୋ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅୟଂ ପନ ମତ୍ଥକପତ୍ତା ୱସୀ ଭଗୱତୋ ୟମକପାଟିହାରିୟେ ଲବ୍ଭତି । ଅଞ୍ଞେସଂୱା ଏୱରୂପେ କାଲେତି । ସକଲେନ ପନ ୱାକ୍ୟେନ ଥପେତ୍ୱା ୟମକପାଟିହାରିୟସଦିସଂ ଲହୁକ ପୱତ୍ତିକାଲଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ଭଗୱତୋପି ଛୱା ସତ୍ତୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥପି ଭଗୱତୋପି ଲହୁକପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଚିତ୍ତାନି ଭୱନ୍ତି । ଲହୁକତରପୱତ୍ତିୟଂ ଚତ୍ତାରୀତି ଅତ୍ଥୋପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଭଗୱତୋ ଚତ୍ତାରି ଅଞ୍ଞେସଂ ପଞ୍ଚପୀତି ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଭଗୱା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଉଦକ ଧାରାଦୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଟିହାରିୟାନଂ ପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପଥମଂ ତେଜୋକସିଣେ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି । ତତୋ ଦ୍ୱେ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖି । ତତୋ ଉପରିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ କସିଣେ ଅଭିଞ୍ଞଂ ସମାପଜ୍ଜି । ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ଉପରିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି । ତତୋ ଆପୋକସିଣେ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି । ତତୋ ଦ୍ୱେ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖି । ତତୋ ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତନ୍ତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ କସିଣେ ଅଭିଞ୍ଞଂ ସମାପଜ୍ଜି । ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ହେଟ୍ଠିମ କାୟତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସେସୟମକେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥଚ ଲହୁକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱାରା ଚତୁପଞ୍ଚଜୱନିକାଏୱ ଭୱନ୍ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଜୱନୱାରାନଂ ଅନ୍ତରା ଦ୍ୱେ ଏୱ ଭୱଙ୍ଗାନି ଭୱନ୍ତି । ତାନିଚ ଦ୍ୱେ ପାଟିହାରିୟାନି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ପୱତ୍ତାନି ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି । ଏତରହି ପନ କେଚି ଆଦିକମ୍ମିକଜ୍ଝାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେସୁପି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚୱାଜୱନାନି ୱଦନ୍ତି । ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ୟୋଗକମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ଆଦିମ୍ହି ନିୟୁତ୍ତସ୍ସ । ପଥମଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅପ୍ପନା ପଥମକପ୍ପନା । ତସ୍ସଂ ପଥମକପ୍ପନାୟଂ । ଆଦିକମ୍ମିକଅପ୍ପନାୱୀଥିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦା ହି ସବ୍ବାନିପି ମହଗ୍ଗତଜୱନାନି ପୁନ ଆସେୱନାଭାୱତୋ ପରିଦୁବ୍ବଲାନି ହୋନ୍ତୀତି ଏକୱାରମେୱ ଜୱନ୍ତୀତି । ଅଭିଞ୍ଞାଜୱନାନି ପନ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନାଦି । କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟାଏୱ ପୟୁତ୍ତାନୀତି କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ ପରଂ କତ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ ଆଦିକମ୍ମିକକାଲେପି ୱସୀଭୂତକାଲେପି ଏକୱାରମେୱ ଜୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଭିଞ୍ଞାଜୱନାନିଚ ସବ୍ବଦାପୀତି । ୟଥାଚ ଅଭିଞ୍ଞାଜୱନାଦି ଏୱଂ ମଗ୍ଗଜୱନାନିପି ତଂ ତଂ କିଲେସପ୍ପହାନକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ ପରଂ କତ୍ତବ୍ବା ଭାୱତୋ ଏକୱାରମେୱ ଜୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଚତ୍ତାରୋ ପନ ।ଲ । ଏକ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାୱାତି । ଅଥୱା, ମଗ୍ଗଚେତନାୟ ଅନନ୍ତରିକଫଲତ୍ତା ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ମଗ୍ଗେ ଫଲସ୍ସୱାରୋ ଆୱତୋତି ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ଚତ୍ତାରୋ ପନ ।ଲ । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାୱାତି । ଜୱନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପକତିୟା ସତ୍ତକ୍ଖୁପରମତ୍ତା ମନ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଚମଂ ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗତୋ ପରଂ ଦ୍ୱେ ଫଲଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତିକ୍ଖସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଂ ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗତୋ ପରଂ ତୀଣୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତତୋ ପରଂ ।ଲ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକାଲେ ପନ ପୁବ୍ବଭାଗେୟେୱ ତାଦି ସସ୍ସ ପୟୋଗାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ କତତ୍ତା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାରାନଂ ଉପରି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ନିରୋଧ ।ଲ । ଜୱତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠ ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଂୱା ଦ୍ୱେୱା ଚିତ୍ତୱାରେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଚିତ୍ତକୋ ହୋତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଜୱନନ୍ତି ଅନାଗାମିନୋ କୁସଲଭୂତଂ ଅରହତୋ କ୍ରିୟଭୂତଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା ୟତନ ଜୱନଂ । ୱୁଟ୍ଠାନକାଲେଚ ନିରୋଧସ୍ସ ନିସନ୍ଦମତ୍ତତ୍ତା ଏକୱାରମେୱ ୱଜନଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନକାଲେଚାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅନାଗାମି ଫଲଂୱା ଅରହତ୍ତଫଲଂୱାତି ଅନାଗାମିଫଲେୱା ଅରହତ୍ତଫଲେୱା । ଭାୱେନ ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ହେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ତେନାହ ନିରୁଦ୍ଧେତି । ସବ୍ବତ୍ଥାପି ସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟନ୍ତି ଝାନସମାପତ୍ତି ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ସକଲାୟପି ସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ । ଭୱଙ୍ଗସୋତୋୱିୟ ୱୀଥିନିୟ ମୋ ନତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭୂତକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅକତା ଧିକାରସ୍ସ ପନ ଝାନସମାପତ୍ତିୟଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରୀତିଆଦିନା ଝାନଜୱନାନି ଅନୁକ୍କମେନ ୱଦ୍ଧମାନାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । କତା ଧିକାରାନଂ ପନ ମହାପୁରିସଜାତିକାନଂ ପଟିଲଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱାନେୱ ହୋନ୍ତି । ତଥା ଫଲଜୱନାନିଚ ସବ୍ବେସଂପି ଫଲଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ବହୂନିପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ଆଦିକମ୍ମିକକାଲାଦୀସୁ ଏକୱାରାଦିୱସେନପି ଅୱସେସାନଂ ପୱତ୍ତିଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀତି । [ଜାନନିୟମୋ] ।

୧୪୧. ଏୱଂ ପୁବ୍ବାପରନିୟାମୱସେନ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୱସେନ ଭୂମିଭେଦୱସେନଚ ତେସଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦୁହେତୁକାନନ୍ତିଆଦିମାହ । ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସହଗତା ଦ୍ୱେ ହେତୁୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଦୁହେତୁକା । ଚତୂହି ଞାଣୱିପ୍ପ ୟୁତ୍ତମହାୱିପାକେହି ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକା । ଦ୍ୱୀହି ପନ ଅହେତୁକ ୱିପାକେହି ଗହିତ ପଟିସନ୍ଧିକା ଅହେତୁକା ନତ୍ଥି ପଟିସନ୍ଧିହେତୁ ଏତେସନ୍ତି କତ୍ୱା । ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂପି ୱିପାକାୱରଣସବ୍ଭାୱତୋ ମହଗ୍ଗ ତଜ୍ଝାନାନିପି ତାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କୁତୋ ଲୋକୁତ୍ତରାନି । କ୍ରିୟଜୱନାନି ପନ ଖୀଣାସୱାନମେୱ ଆୱେନିକ ଭୂତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ କ୍ରିୟଜୱନାନି ଚେୱଅପ୍ପନାଜୱନାନିଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ୱିପାକା ୱରଣଂ ନାମ ଅହେତୁକ ପଟିସନ୍ଧିକତା ଦ୍ୱିହେତୁକ ପଟିସନ୍ଧିକତାଚ । ତଥା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକାନିଚ ସୁଗତିୟନ୍ତି ସୁଗତି ଭୱେ ପରିୟାପନ୍ନାନଂ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତଥା ଞାଣମ୍ପୟୁତ୍ତମହାୱିପାକାନିଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥଚ ସୁଗତିୟନ୍ତି ଏତେନ ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନେ ଅହେତୁକ ପୁଗ୍ଗଲେ ନିୱତ୍ତେତି । ନ ହି ତେସଂ ଇମସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ଇତରେସଂ ଅନୁଞ୍ଞାତାନି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକାନିପି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ତେନାହ ଦୁଗ୍ଗତି ୟଂ ପନାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଅହେତୁକାନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକାନିଚ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି ମହାୱିପାକାନିଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ପରିପୁଣ୍ଣ ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ସିୟା । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସୁଗତିପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଅହେତୁକାନଂ ଚତ୍ତାରି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକାନି ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠପି ସହେତୁକ ମହାୱିପାକାନି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ପଟ୍ଠାନେ ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ଏକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ କଦାଚି ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ କଦାଚି ଅହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ଏୱଂ ମୂଲଭୱଙ୍ଗେ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ଇଦଂ ତଦାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତଂ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସହେତୁକନ୍ତିଚ ସାମଞ୍ଞୱଚନତ୍ତା ଦ୍ୱିହେତୁକଂ ତିହେତୁକଞ୍ଚ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ହୋତି । ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସାତି ଇଧ ପନ ତସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମୂଲଭୱଙ୍ଗମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଇଧପି ସାମଞ୍ଞୱଚନତ୍ତା ଦ୍ୱୀସୁ ଅ- ଅହେତୁକଭୱଙ୍ଗେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଗହେତବ୍ବମେୱାତି । ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅହେତୁକାନଂପି ଅଟ୍ଠସହେତୁକ ତଦାରମ୍ମଣାନିପି ଲବ୍ଭମାନାନିଏୱ ସିୟୁଂ । ଦୁହେତୁକାନଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ଅହେତୁ କେସୁ ତାୱ ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସହେତୁକତଦାରମ୍ମଣସମ୍ଭୱୋ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସାତି ଇଦଂ କୁସଲୱିପାକଭୂତଂ ଅହେତୁକଭୱଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହି ପଟ୍ଠାନେ ଧମ୍ମତା । ୟଦିଦଂ ୟଥାଲାଭଗହଣନ୍ତି । ଇତରଥା ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାୱିରୋଧୋ ସିୟାତି । ୟଥାଚ କୁସଲାନଂ ୟୋଗସାଧନୀୟତ୍ତା ପୱତ୍ତିୟଂପି ୟୋଗକମ୍ମୱସେନ ଞାଣୟୋଗୋ ହୋତି । ନ ତଥା ୱିପାକାନଂ । ତେସଂ ପନ ଅୟୋଗସାଧନୀ ୟତ୍ତା ପୱତ୍ତିୟଂ ଭୱଙ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ଉପନିସ୍ସୟଞ୍ଞାଣେନ ୱିନା ଞାଣୟୋଗୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ତସ୍ମା ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ଇଧପି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭୂତଂ ସହେତୁକତଦାରମ୍ମଣମେୱ ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱିହେତୁକାନଂ ଅହେତୁକାନଞ୍ଚ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତଦାରମ୍ମଣ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଥେରେନ କତୋତି । ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଦତ୍ତତ୍ଥେରେନ ପନ ୟେନ ୱିପାକଚିତ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେନ ସଦିସଂ ୱା ତତୋ ହୀନଂ ୱା ତଦାରମ୍ମଣଂ ତେସଂ ସମ୍ଭୱତି । ନ ପଣୀତନ୍ତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂପି ଅହେତୁକାନଂ ଅଟ୍ଠମହାୱିପାକାନି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସତ୍ତତିଂସଚିତ୍ତପଟି ଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ୟଥା ୱୁତ୍ତପଟ୍ଠାନପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଅପରେ ପନ ୟଥା ଅହେତୁକାନଂ ସୁଗତିପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଦ୍ୱିହେତୁକ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଦ୍ୱିହେତୁକାନଂପି ତିହେତୁକତଦାରମ୍ମଣଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ୟୁତ୍ତଂୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି କତ୍ଥଚି ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂପି ଅୱିସେସେନ ଅଟ୍ଠମହାୱିପାକପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି । ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣ ସହଗତା ତୟୋ ହେତୂ ଏତେସନ୍ତି ତିହେତୁକା । ତେ ପନ କାମରୂପାରୂପୱସେନ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅଟ୍ଠଅରିୟାଚାତି ନୱୱିଧା । ତେସୁ ଖୀଣାସୱାନଂ କୁସଲାକୁସଲ ଜୱନାନିଚ ନଲବ୍ଭନ୍ତି । ସବ୍ବସୋ ଅନୁସୟପହାନେନ ସବ୍ବେସଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ସହ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅନୁସୟ ପଟିବଦ୍ଧୋ ହି ତେସଂ ତବ୍ଭାୱୋତି । ତଥାସଦ୍ଦୋ ପକ୍ଖନ୍ତରତ୍ଥୋ । ଅପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖାକିଚ୍ଚତାୟ ସିକ୍ଖନସୀଲୟୁତ୍ତା ସତ୍ତଅରିୟା ସେକ୍ଖାନାମ । ଇଧ ପନ ତୟୋ ହେଟ୍ଠିମଫଲଟ୍ଠା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେସଞ୍ହି ଆଦିତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନେୱ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ ପହୀନତ୍ତା ତଂ ସହଗତାନି ପଞ୍ଚଜୱନାନି ନଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ଅନାଗାମିପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପନ ପଟିଘଜୱନାନିଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହୀନତ୍ତା । ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା । ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୟଥାସକଂ ମଗ୍ଗଜୱନାନିଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଉପରିମାନଞ୍ଚ ଫଲାନଂ ହେଟ୍ଠିମେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ଅନମିଗତତ୍ତା ହେଟ୍ଠିମାନଞ୍ଚ ଉପରିମେସୁ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଫଲଟ୍ଠାନଂପି ପଚ୍ଚେକଂ ୟଥାସକଂ ଫଲଜୱନାନିଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଲୋକୁତ୍ତର ।ଲ । ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ଉପରିମଗ୍ଗେ ଆଗତେ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗାନୁଭାୱସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ଉପରିମାନଂ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରତାସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଇଦାନି ତେସଂ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପାରିସେସତୋ ଲବ୍ଭମାନୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ଗାଥମାହ । ପରିନିଟ୍ଠି ତସିକ୍ଖାକିଚ୍ଚତ୍ତା ନତ୍ଥି ସିକ୍ଖିତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଏତେସନ୍ତି ଅସେକ୍ଖା । ଖୀଣାସୱା । ତେସଂ ତେୱୀସତିକାମୱିପାକ ୱୀସତିକ୍ରିୟ ଅରହତ୍ତଫଲ ୱସେନ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ସମ୍ଭୱା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଉଦ୍ଦିସେ । ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଜୱନୱଜ୍ଜିତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଏକୱୀସତିୟା କୁସଲାନଂ ତେୱୀସତିୟା କାମୱିପାକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ହେଟ୍ଠିମଫଲାନଂ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟସ୍ସଚ ୱସେନ ଛପଞ୍ଞାସ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ସମ୍ଭୱା ଉଦ୍ଦିସେ । ଅୱସେସାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ କାମୱିପାକ ଲୋକିୟକୁସଲାକୁଲାୱଜ୍ଜନ ଦ୍ୱୟୱସେନ ଚତୁପଞ୍ଞାସ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ସମ୍ଭୱା ଉଦ୍ଦିସେତି ୟୋଜନା । ପୁଗ୍ଗଲ ଭେଦେନ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ଭେଦୋ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୋ ।

୧୪୨. ସବ୍ବାନିପି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦ୍ୱାରାନଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ ପରିପୁଣ୍ଣସମ୍ଭୱତୋ । ୟଥାରହନ୍ତି ତଂ ତଂ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଅରହାନୁରୂପଂ । ରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ୱଜ୍ଜିତବ୍ବେସୁ ସୋଳସୱୀଥି ଚିତ୍ତେସୁ ଛନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପରିୱାକ୍ୟେ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ପଟିଘଜୱନ ତଦାରମ୍ମଣ ୱଜ୍ଜିତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ପଥମମଗ୍ଗ ରୂପାୱଚରହସନ ହେଟ୍ଠିମାରୁପ୍ପୱଜ୍ଜିତାନି ପଟିଘଜୱନ ତଦାରମ୍ମଣୱଜ୍ଜିତାନିଚ ୱୀଥି ଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥାପି ୱଜ୍ଜିତବ୍ବେସୁ ଅଟ୍ଠତିଂସ ୱୀଥିଚିତ୍ତେସୁ ସୋଳସନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପରିୱୁଚ୍ଚମାନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ସବ୍ବାସୁପି ରୂପାରୂପଭୂମୀସୁ । ତଂତଂ ପସାଦରହିତାନଂ ତଂତଂଦ୍ୱାରିକୱୀଥିଚିତ୍ତାନିନ ଲବ୍ଭନ୍ତେୱାତି ରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ତାୱ ଘାନାଦିତ୍ତୟଂ ନତ୍ଥୀତି ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟପସାଦ ରହିତାନଂ ରୂପୀବ୍ରହ୍ମାନଂ ଘାନ ଜିୱ୍ହାକାୟଦ୍ୱାରିକାନି ଛ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ନଲବ୍ଭନ୍ତେୱ । ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ଛନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପରିୱାକ୍ୟେ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ । ଅରୂପଭୂମିୟଂ ପନ ପଞ୍ଚପି ପସାଦା ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକାନି ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣ ମନୋଧା ତୁତ୍ତିକ ସନ୍ତୀରଣତ୍ତୟୱସେନ ସୋଳସୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ନଲବ୍ଭନ୍ତେୱ । ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ସୋଳସନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନତାତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଭୂମିୟଂ ପନ ତଂତଂ ପସାଦରହିତତା ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦୀନଂ ୱସେନ ୟୋ ଜେତବ୍ବା । କାମେ ଅସୀତି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭରେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ରୂପେ ଚତୁସଟ୍ଠି ତଥା ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭରେ । ଅରୂପେ ଦ୍ୱେ ଚତ୍ତାଲୀସ ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭରେତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେୱା ଉପରି ଛକାମାୱଚର ଦେୱଲୋକେସୁୱା ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନି ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ରୂପାୱଚରଭୂମିୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ଲବ୍ଭମାନତାୱଚନଂ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱାୱା ଇଧ ଆଗନ୍ତ୍ୱାୱା ଇଧ ଅନଟ୍ଠେହି ରୂପସଦ୍ଦେହି ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ଇଧ ଆଗତାନଂୟେୱ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗୋ ହୋତୀତି ଥାନି ଚତ୍ତାରି ରୂପଭୂମିୟଂ ଲଦ୍ଧାନିନାମ ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ସଟ୍ଠିୟେୱ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଇଧ ଆଗତାନଂୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନାନିପି ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଇଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ନଚ ତତ୍ଥ ଠିତାପି ଇଧ ଅନିଟ୍ଠାନି ନଗଣ୍ହନ୍ତି । ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ତି ।

[୧୪୦] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

ତସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ପନ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱାପି ଇମଂ ଲୋକଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ତେନ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଇମଂ ଲୋକଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ତାନି ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ଇଧ ଆଗତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଇଧ ଲଦ୍ଧାନିନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ତଂ ତଂ ଭୂମିପରିୟାପନ୍ନେ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନାନିଏୱ ତଂତଂଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନୀତି ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତିଆଦି ମହାନିଗମନଂ । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ତଂ ତଂ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେସୁ ସମ୍ଭୱାନୁରୂପଂ । ଭୱଙ୍ଗେନ ଅନ୍ତରିତା ଭୱଙ୍ଗନ୍ତରିତା । ୟାୱତାୟୁକନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଭୱନିକନ୍ତି ୱୀଥିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଜୀୱିତସନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ତକଂ କାଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ଭୋଚ୍ଛିନ୍ନା ପୱତ୍ତତି ଅସତି ନିରୋଧ ସମାପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ୱୀଥି ସଙ୍ଗହସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ୱୀଥିମୁତ୍ତ ସଙ୍ଗହ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୪୩. ଏୱଂ ପୱତ୍ତିକାଲେ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଦିଗାଥ ମାହ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହୋନାମ ୱୀଥିଚିତ୍ତୱସେନ ଉଦୀରିତୋକଥିତୋ । ଇଦାନି ସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହୋ ନାମ ୱୀଥିମୁତ୍ତ ଚିତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପୱତ୍ତିୟା କଥିତାୟ ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗକାଲେଚ ଚୁତିକାଲେଚ ତେସଂ ପୱତ୍ତି କଥିତାୟେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ସନ୍ଧିୟମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

[୧୪୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ପରତୋ ମରଣୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପଥମଂ ଚୁତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅନନ୍ତରେ ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଇଧ ସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନ ଅତୀତା ନନ୍ତର ଚୁତିପି ଗହେତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦାସନ୍ନତାୟ ତଂଗହଣେନେୱ ଗହିତଚୁତିକାଲେଚା’’ତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ୱୀଥିମୁତ୍ତାନଞ୍ହି ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିନାମ ଅତୀତାନନ୍ତରଭୱେ ମରଣୁପ୍ପତ୍ତିୟଂଏୱ ସିଦ୍ଧାତି ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ୱିସୟପ୍ପପତ୍ତିୟା ସହ ତେସଂ ପଟିସନ୍ଧିପମୁଖାନଂ ୱୀଥିମୁତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂଏୱ ତାୟ ଅତୀତାନନ୍ତରଚୁତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ମରଣୁପ୍ପତ୍ତିୱିଧାନଂ ଥେରେନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି । ଭୱନ୍ତି ସତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାଚ ଏତାସୂତି ଭୂମିୟୋ। ଅୟୋତି ୱଡ୍ଢି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସୁଖଂଚ ସୁଖହେତୁ ସୁଖପଚ୍ଚୟାଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତତୋ ଅୟତୋ ଅପଗତା ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତା ସତ୍ତାତି ଅପାୟୋ । ସୋଏୱ ଭୂମୀତି ଅପାୟଭୂମି । ଓଳାରିକେନ କାମରାଗେନ କାମୀୟତୀତି କାମୋ । ଗନ୍ତବ୍ବା ଉପଗନ୍ତବ୍ବାତି ଗତି । ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତ୍ଥାତିୱା ଗତି । ଅନେକୱିଧସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନତାୟ ସୋଭଣାଗତି ସୁଗତି। କାମୋଚ ସୋ ସୁଗତିଚାତି ସମାସୋ । ନତ୍ଥି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅୟୋ ଏତ୍ଥାତି ନିରୟୋ। ନିଚ୍ଚଂ ୱା ରୟନ୍ତି କମ୍ପନ୍ତି ଫନ୍ଦନ୍ତି ସତ୍ତା ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତା ଏତ୍ଥାତି ନିରୟୋ । ମନୁସ୍ସା ୱିୟ ଉଦ୍ଧଂ ଉଚ୍ଚା ଅହୁତ୍ୱା ତିରୋ ଅଞ୍ଚିତା ଆୟତାତି ତିରଚ୍ଛାନା । ୟୁୱନ୍ତି ନାନା ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାପି ସତ୍ତା ସମାନଜାତିତାୟ ଏକୀଭୂତାୱିୟ ହୋନ୍ତି ଏତାୟାତି ୟୋନି । ଜାତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଖନ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ୟୋନି ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି। ପେଚ୍ଚ ଇତା ଗତାତି ପେତା । ଇତୋ ଅପକ୍କମ୍ମ ଚୱିତ୍ୱା ଭୱନ୍ତରେ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେକେଚି କାଲଙ୍କତା । ଦିୱଙ୍ଗତାପି ହି ଲୋକେ କାଲଙ୍କତା ପେତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇଧ ପନ ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋ ପେଚ୍ଚ ପକଟ୍ଠଂ ପୱାସଂ ଦୂରଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥେନ ୟାୱ ତତୋ ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତାୱ ନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତା ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତାଦୀସୁ ଆଗତା ତତୀୟା ଅପାୟିକସତ୍ତା ଅଧିପ୍ପେତା । ପେତାନଂ ସମୂହୋ ପେତ୍ତି । ପେତ୍ତିୟା ୱିସୟୋତି ପେତ୍ତି ୱିସୟୋ। ୱିସୟୋତିଚ ପୱତ୍ତିଦେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅସୁରକାୟୋତି ଏତ୍ଥ ସୁରା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଉପରି ଦେୱା ସୁରନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିସେସେହି ଦିବ୍ବନ୍ତି, ସୁଟ୍ଠୁୱା ରମନ୍ତି କାମସୁଖରତିଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତୀତି କତ୍ୱା । ନ ସୁରାତି ଅସୁରା । ୱେପଚିତ୍ତି ପହାରାଦାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ସୁରପଟିପକ୍ଖା ସୁର ସଦିସାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୟଙ୍କରମାତା ଉତ୍ତରମାତାଦୟୋ ୱିନି ପାତିକେ ସନ୍ଧାୟ ଖୁଦ୍ଦକସୁରା ଚୂଳକସୁରାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟମରାଜା ଦୟୋ ୱେମାନିକପେତେ ସନ୍ଧାୟ ଏକଦେସେନ ସୁରସଦିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେମାନିକପେତାପି ହି କତ୍ଥଚି ଅସୁରକାୟାତି ଆଗତା । ଲୋକନ୍ତରିକ ନେରୟିକେ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବସୋ ସୁରଗୁଣ ରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେପି ହି ବୁଦ୍ଧୱଂସନିଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ଜାତିଦୁକ୍ଖ ନିଦ୍ଦେସେସୁଚ ଅସୁରକାୟାତି ୱୁତ୍ତା । ତଥା କାଲକଞ୍ଚିକପେତେ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବସୋ ସୁରଭାୱରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅସୁରାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦିବ୍ବା ୱତ ଭୋକାୟା ପରିହାୟିସ୍ସନ୍ତି, ପରିପୂରିସ୍ସନ୍ତି ଅସୁରକାୟାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତପଦେ ଚତ୍ତାରୋପି ଅପାୟା ଅସୁରକାୟାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱଣ୍ଣିତା ।

ତତ୍ଥ ୱେପଚିତ୍ତି ପହାରାଦାଦୟୋ ଅସୁରା ତାୱ ତିଂସେସୁ ଦେୱେସୁ ସଙ୍ଗହିତା । ୱିନିପାତିକାସୁରା ଚାତୁମହାରାଜିକଦେୱେସୁ । ତଥା ୱେମାନିକପେତାସୁରା । ତେପି ହି ୱିନିପାତିକାସୁରା ୱିୟ ତିହେତୁକାପି ଦୁହେତୁକାପି ଅହେତୁକାପି ହୋନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତା । ୟମରାଜାନୋ ପନ ୱେସ୍ସଭୂ ନୋତ୍ତିଚ ପେତ୍ତି ରାଜା ସୋମୋ ୟମୋ ୱେସ୍ସୱଣୋଚ ରାଜାତି ଏୱଂ କଥା ୱତ୍ଥୁପାଳିୟଂ ଆଗତା ୱେସ୍ସଭୂଆଦୟୋ ସୟଂ ମହିଦ୍ଧିକା ମହାନୁଭାୱା ୱେମାନିକପେତରାଜାନୋ ହୁତ୍ୱାପି ନେରୟିକେସୁ ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେଟ୍ଠା ନିରୟଲୋକେସୁପି ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତିୟେୱ । ତେନେୱ ହି ସବ୍ବେ ପେତଲୋକାପି ନିରୟଲୋକାପି ୟମଲୋ କାତିଚ ୟମୱିସୟାତିଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ୟେଚ ଚାତୁମହାରାଜିକପରି ୟାପନ୍ନା ପାପଜ୍ଝାସୟା କୁରୁରକମ୍ମକାରିନୋ ରେୱତିୱିମାନେ ୟକ୍ଖାତି ଆଗତା ସଂକିଚ୍ଚଜାତକେ ରକ୍ଖସାତି ଆଗତା ୟକ୍ଖରକ୍ଖସାନାମ ଇତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉସ୍ସଦନିରୟେସୁ ନେରୟିକାନଂ ନାନାକମ୍ମ କାରଣାୟୋ କରୋନ୍ତୋ ୱିଚରନ୍ତି । ତେସଂପି କାଲୋ ଉପକାଲୋତି ଏୱମାଦୀହି ନାମେହି ନାରଦଜାତକେ ଆଗତାନଂ ନିରୟ ପାଲାନଂ ଉପରିୟମରାଜାନଂ ଆଣାପୱତ୍ତତିୟେୱାତି । ଲୋକନ୍ତରିକା ସୁରା ନିରୟେ ସଙ୍ଗହିତା । ଇଧ ପନ କାଲକଞ୍ଚିକାଦୟୋ ପେତାସୁରାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ତେସଂ ଅସୁରାନଂ କାୟୋ ସମୂହୋତି ଅସୁରକାୟୋ । ଏତ୍ଥଚ ନିରୟଭୂମିନାମ ପଚ୍ଚେକଂ ସୋଳସୁସ୍ସଦପରି ୱାରାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମହାନିରୟାନଂ ୱସେନ ଅନ୍ତୋ ପଥୱିୟଂ ଠିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅରଞ୍ଞ ପବ୍ବତ ସମୁଦ୍ଦ ଦୀପକାଦୀସୁପି ନାନାନିରୟ ଭୂମିୟୋ ହୋନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା ତାଦିସସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥିତସ୍ସ ଓକାସସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ନିରୟୋତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା । ସେସାନଂ ପନ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଅପାୟଭୁମ୍ମୀନଂ ତାଦିସସ୍ସ ଓକାସସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ୟୋନି ୱିସୟ କାୟ ସଦ୍ଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଖନ୍ଧାୱା ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିପଦେସାୱା ଗହିତାତି । [ଅପାୟଭୂମି]

ଉସ୍ସିତୋ ଉଗ୍ଗତୋ ଉସ୍ସନ୍ନୋୱା ମନୋ ଏତେସନ୍ତି ମନୁସ୍ସା । ତେହି ଅନନ୍ତେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁପି ଇତରଭୂମିକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତିକ୍ଖତରସୂର ୱିଚିତ୍ରଚିତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ପରିପୁଣ୍ଣାନଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମ ପଥାନଂ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ ସମ୍ଭୱତୋତି । ତେସୁପି ପନ ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋଏୱ ଅତିସୟେନ ଉସ୍ସିତମନା ହୋନ୍ତି । ଇତରେ ପନ ତେହି ସମାନୱଣ୍ଣାଦିତାୟ ମନୁସ୍ସା ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ୟଥାହ-ତୀହି ଭିକ୍ଖୱେ ଠାନେ ହି ଜମ୍ବୁଦୀପକା ମନୁସ୍ସା ଉତ୍ତରକୁରୁକେ ମନୁସ୍ସେ ଅଧିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଦେୱେଚ ତାୱତିଂସେ । କତମେହି ତୀହି ଠାନେହି । ସୂରାଚ ସତି ମନ୍ତୋଚ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋଚାତି । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ୱଦନ୍ତି ମନୂତି ମହାସମ୍ମତରାଜା ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମେଚ ଜନା ତେନ ଥପିତେସୁ ମରିୟାଦଧମ୍ମେସୁ ଠିତା ତସ୍ସ ପୁତ୍ତଟ୍ଠାନିୟା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚା ପୁତ୍ତାତି ମନୁସ୍ସାତି । ଇଧ ପନ ଭୂମିପରିୟାୟୋତି କତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଏକୱଚନଞ୍ଚ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସେସେ ସୁପି । ୟେସୁ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତି । ତେ ଦେୱା ଚାତୁମହାରାଜିକା । ତତ୍ଥ ଧତରଟ୍ଠୋ ଗନ୍ଧପ୍ପାନଂ ରାଜା ହୋତି । ୱିରୁଳ୍ହକୋ କୁମ୍ଭଣ୍ଡାନଂ । ୱିରୂପକ୍ଖୋ ନାଗାନଂ । କୁୱେରୋ ୟକ୍ଖାନଂ । ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଗନ୍ଧରୁକ୍ଖେସୁ ଅପ୍ପେନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଗନ୍ଧପ୍ପା । ଗନ୍ଧରୁକ୍ଖାଧିୱତ୍ଥା ଦେୱା । ତେ ମୂଲଗନ୍ଧାଦିୱସେନ ଦସଧା ପାଳିୟଂ ଆଗତା । କୁମ୍ଭଣ୍ଡାତି ଦାନୱରକ୍ଖସା । ନାଗା ୟକ୍ଖାଚ ପାକଟା । ସବ୍ବେ ତେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପାପଜ୍ଝାସୟା କୁରୁରକମ୍ମକାରିନୋ ଚ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ୱା ଅୱିହେଠନତ୍ଥାୟ ତେସୁ ନାନାରାଜାନଂୱା ନାନାସେନାପତିଂୱା ଥପେସୁଂ ।

ଆଟାନାଟିୟସୁତ୍ତଂଚେତ୍ଥୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ହି ୟକ୍ଖୋୟକ୍ଖିନୀଗନ୍ଧପ୍ପୋ ଗନ୍ଧପ୍ପୀ କୁମ୍ଭଣ୍ଡୋ କୁମ୍ଭଣ୍ଡୀ ନାଗୋ ନାଗୀତିଚତସ୍ସୋ ଅୱରୁଦ୍ଧକଜାତିୟୋ ଆଗତା । ତତ୍ଥ ସରୀରୋଭାସସିରିସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତୋ ଅମନୁସ୍ସୋ ୟକ୍ଖୋତିଚ ଦେୱୋତିଚ ଦେୱତାତିଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସରୀରୋ ଭାସ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିରହିତୋ ୱିଗଚ୍ଛରୂପୋ ଅମନୁସ୍ସୋ ୟକ୍ଖୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ରୁକ୍ଖଟ୍ଠକୱିମାନେ ଜାତୋ ରୁକ୍ଖଦେୱତାନାମ । ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜାତୋ ଗନ୍ଧପ୍ପୋନାମ । ୟୋ ଲୋକେ କଟ୍ଠୟକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁବ୍ବେ ନିହୀନକମ୍ମକତା କାଚି ଗନ୍ଧପ୍ପିୟୋ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀନଂ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେସୁପି ଜାୟନ୍ତି । ୟା ୱେଦଗନ୍ଥେସୁ ୟୋଗିନୀତିଚ ଲୋକେ ଜୋଗିନୀତିଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଭିଲକ୍ଖିତରତ୍ତୀସୁ ଗୋଚରପସୁତ କାଲେ ଜୁତିଅତ୍ଥେନ ଜୁଣ୍ହାତିଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, କୁବ୍ଭଣ୍ଡାନାମ ମହୋଦରା ୱିସାଲକ୍ଖା ରକ୍ଖସାଏୱ । ୟେ ଲୋକେ ଧନ ରକ୍ଖକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ହି ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତେ ମଣିରତନଂ ରକ୍ଖନ୍ତି । ଅନ୍ତୋ ହିମୱନ୍ତେ ଅବ୍ଭନ୍ତର ଅମ୍ବରୁକ୍ଖେ ରକ୍ଖନ୍ତି । ଏୱଂ ରତନଟ୍ଠାନାନିୱା ୱନପ୍ପତି ରୁକ୍ଖେୱା ଦିବ୍ବୋସଧରୁକ୍ଖେୱା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧରୁକ୍ଖେୱା ଉଦକସରେୱା ରକ୍ଖିତ୍ୱା ଅସନ୍ତି ଭକ୍ଖନ୍ତି । ତସ୍ମା ରକ୍ଖସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନାଗୋ ନାଗୀତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତୋ ପବ୍ବତେୱା ଅନ୍ତୋ ପଥୱିୟଂୱା ନିବ୍ବତ୍ତା ୱସୁନ୍ଧରଦେୱୟକ୍ଖଜାତିୟୋପି ଇଧ ନାଗାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟା ମହାପରିନିବ୍ବାନ ସୁତ୍ତେ ଭୂମିଚାଲସୁତ୍ତପଦେ ପଥୱୀ ଦେୱତାତି ୱୁତ୍ତା । ୟାସଂ କୀଳାପସୁତ ୱସେନ କଦାଚି ଭୂମିଚାଲୋ ହୋତି । ୟାସଞ୍ଚ ମନ୍ତପଦାନି ୱତ୍ଥୁ ୱିଜ୍ଜାତିଚ ଭୂମିୱିଜ୍ଜାତିଚ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁଚ ନାନା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତା ଅୱରୁଦ୍ଧକା ପାପାତିରତା କିବ୍ବିସକମ୍ମକାରିନୋ କୀଳା ସୋଣ୍ଡୱସେନୱା ଘାସସୋଣ୍ଡୱସେନୱା ପେତେସୁଚନିରୟେସୁଚ ପକତି ୱଣ୍ଣେନୱା ସୋଣଗିଜ୍ଝକାକାଦିୱଣ୍ଣେନୱା ସତ୍ତେ ୱିହେଠୟନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ସବ୍ବଞ୍ଚେ ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁୱା ଜାତକେସୁୱା ୱେଦଗନ୍ଥେସୁୱା କୁସଲେହି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ସହ ପୁଞ୍ଞକାରିନୋ ତେତ୍ତିଂସ ଜନା ମାଘେନନାମ ଜେଟ୍ଠପୁରିସେନ ସହ ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ତେତ୍ତିଂସା । ସାଏୱ ତାୱତିଂସା ନିରୁତ୍ତି ନୟେନ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବଚକ୍କୱାଳେସୁପି ଅୟଂ ଦୁତୀୟଦେୱ ଲୋକୋ ଜନୱସତସୁତ୍ତେ ଆଗତ ନୟେନ ସକ୍କଟ୍ଠାନିୟାନଂ ପଜାପତି ୱରୁଣ ଈସାନାଦୀନଂ ତେତ୍ତିଂସ ଦେୱରାଜୂନଂ ନିବନ୍ଧନୋ କାସୋ ହୋତି । ସହସ୍ସଂ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ । ସହସ୍ସଂ ତାୱତିଂସାନନ୍ତି ହି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ୱୁତ୍ତଂ । ମାଘପୁରିସା ପନ ତେସୁ ସମୁଦାଗତେସୁ ଦେୱରାଜଟ୍ଠାନେସୁ ପଚ୍ଚାଜାତା ହୋନ୍ତି । ଏତରହି ଧରମାନାଚ ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ଅୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପରେ ପନ ୟଥା ଇନ୍ଦଗୋପକୱଣ୍ଣାଭା । ତାୱ ଦିସ୍ସନ୍ତି ତିଂସତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିଧୁରଜାତକେ ତାୱ ସଦ୍ଦୋ ତିଂସସଦ୍ଦପରିୱାରମତ୍ତୋ ହୋତି । ତଥା ଇଧାପୀତି କତ୍ୱା ତିଂସମତ୍ତାନଂ ସକ୍କଟ୍ଠାନିୟାନଂ ଦେୱରାଜକୁଲାନଂ ନିୱାସଟ୍ଠା ନତ୍ତା ତାୱତିଂସାନାମାତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନିରୁତ୍ତିନୟଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ମାଘୱତ୍ଥୂସୁଚ ତେସୁ ତେସୁଚ ଠାନେସୁ ସକ୍କାନଂ ତେତ୍ତିଂସ ସଙ୍ଖାଏୱ ୱୁତ୍ତାତିପି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ପାଳିୟଂଏୱ ବ୍ରହ୍ମାସନଙ୍କୁମାରୋ ତେତ୍ତିଂସେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେସୁ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟାମୋତି ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ ଇସ୍ସରଦେୱକୁଲସ୍ସ ନାମଂ । ତଥା ସୁୟାମୋତିଚ । ତଂ ସହଚରିତତ୍ତା ପନ ସୋ ଦେୱ ଲୋକୋପି ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତଦେୱାପି ୟାମାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିପୁଲାୟ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନିଚ୍ଚଂ ତୁସନ୍ତି ଅତିୱିୟ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠମୁଖା ହୋନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ତୁସିତା। ୟଥାରୁଚିତେ ଭୋଗେ ସୟମେୱ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ନିମ୍ମାନରତୀ। ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିଂ ଞତ୍ୱା ପରେହି ନିମ୍ମିତେସୁ ଭୋଗେସୁ ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀ। ବ୍ରୂହନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଅତିପଣୀତେହି ଝାନାଦି ଗୁଣେହି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ବ୍ରହ୍ମାନୋ। ମହନ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମହାସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ।

ପରିସତି ଭୱାତି ପାରିସଜ୍ଜା । ପରିସାସୁ ଜାତାତିୱା ପାରିସଜ୍ଜା । ପରିଚାରିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ପାରିସଜ୍ଜାତି ବ୍ରହ୍ମ ପାରିସଜ୍ଜା। ପୁରେ ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଓଦହନ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ପୁରୋହିତା । ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ପୁରୋହିତାତି ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତା। ମହନ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ। ସହସ୍ସୋବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱିସହସ୍ସୋବ୍ରହ୍ମା । ତିସହସ୍ସୋବ୍ରହ୍ମାତିଆଦିନା ସଙ୍ଖାରୁପପତ୍ତିସୁତ୍ତେ ଆଗତା ଅଧିପତିବ୍ରହ୍ମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସହସ୍ସୋବ୍ରହ୍ମାତି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସମ୍ହି ଇସ୍ସରୋ ବ୍ରହ୍ମା । ଦ୍ୱିସହସ୍ସୋତି ଦ୍ୱୀସୁ ଚକ୍କୱାଳ ସହସ୍ସେସୁ ଇସ୍ସରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତୟୋପେତେ ଏକତଲ ୱାସିନୋ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଲୋକେ ମହାଜନା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କୁଲଦେୱତାୟୋନାମ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । କେଚି ମହାଦେୱଂନାମ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । କେଚି ୱାସୁଦେୱଂନାମ । କେଚି ମହେସରଂନାମ । କେଚି ପରମେସ୍ୱାରଂ ନାମାତି । ଘରଦେୱତା ଗାମଦେୱତା ରୁକ୍ଖଦେୱତାଦୟୋପି ତେସଂ ମହାଦେୱରାଜାନଂ ଉପଟ୍ଠକାଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମହାଦେୱରା ଜାନୋୱିୟ ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଘରଦେୱତାଦୟୋୱିୟ ବ୍ରହ୍ମ ପୁରୋହିତାଦଟ୍ଠବ୍ବା, ମନୁସ୍ସାୱିୟ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥଚ ଘର ଦେୱତାଦୟୋ ମହାଦେୱରା ଜାନୋ ଅଦିସ୍ୱାୱ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ମନୁସ୍ସା ଚ ତେଉଭୋପି ଅଦିସ୍ୱାୱ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତା ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋପି ନପସ୍ସନ୍ତି । ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂପି ନଜାନନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଉଭୋପି ନପସ୍ସନ୍ତି । ଉଭିନ୍ନଂନିୱାସଟ୍ଠାନଂପି ନଜାନନ୍ତି । ୟଦା ପନ ଓଳାରିକଂ ରୂପଂ ମାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତଦା ଏୱ ପସ୍ସନ୍ତି । ଏସନୟୋ ଉପରିଭୂମୀସୁପି । ୟଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମନିମନ୍ତନ ସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ପକତିରୂପଂ କସ୍ସଚି ଆପାତଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି । ତଂ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋ ହିତା ଦୀନଂ ଉପରିମାନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ପକତିରୂପଂ କସ୍ସଚି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦିନୋୱା ଦେୱସ୍ସୱା ମନୁସ୍ସସ୍ସୱାଆପାତଂ ନଗଚ୍ଛତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠିମାନଂ ପନ ପକତିରୂପଂ ଉପରିମସ୍ସ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସତିୟେୱ । ତେନେୱ ହି ଜନୱସଭସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମାହି ଦେୱା ଉପରିମଦେୱାନଂ ଓଳାରିକଂ କତ୍ୱା ମାପିତମେୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପସ୍ସିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥଦୁତୀୟତଲେ ପରିତ୍ତାଭାତି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଏୱ । ଅପ୍ପମାଣାଭାତି ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତା ଏୱ । ଆଭସ୍ସରାତି ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋଏୱ । ତସ୍ମିଂ ତଲେ ଅଧିପତି ବ୍ରହ୍ମାନୋଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ହେଟ୍ଠିମତଲତୋ ପନ ୱିସେସ କରଣତ୍ଥଂ ଆଭାୱସେନ ନାମଗହଣଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ପରିତ୍ତା ଆଭା ଏତେସନ୍ତି ପରିତ୍ତାଭା । ଅପ୍ପମାଣା ଆଭା ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣାଭା । ଆଭାସରନ୍ତି ନିଚ୍ଛରନ୍ତି ଏତେସୂତି ଆଭସ୍ସରାତି । ତତୀୟତଲେ ପରିତ୍ତସୁଭାତି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଏୱ । ଅପ୍ପମାଣସୁତାତି ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତାଏୱ । ସୁତକିଣ୍ଣାତି ମହାବ୍ରହ୍ମନୋଏୱ । ତସ୍ମିଂ ତଲେ ଅଧିପତିବ୍ରହ୍ମାନୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସୁଭାତି ଏକଗ୍ଘନା ଅଚଲସଣ୍ଠିତା ଆଭାଏୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପରିତ୍ତା ସୁଭା ଏତେସନ୍ତି ପରିତ୍ତସୁଭା । ଅପ୍ପମାଣା ସୁଭା ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପମାଣସୁଭା । ସୁତେହି ଆକିଣ୍ଣାତି ସୁଭାକିଣ୍ଣା । ସୁଭକିଣ୍ହାତିପି ପଠନ୍ତି । ତେସଂ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସୋ ଅନ୍ତିମଣକାରସ୍ସ ଚ ହକାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇମେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ତଲେସୁ ପକତିକାୟପ୍ପଭା ଅଧିମତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତାସଂ ୱସେନ ପରିତ୍ତାଭାତିଆଦିକଂ ନାମଂ ସିଦ୍ଧଂ । ନ ବ୍ରହ୍ମପାରି ସଜ୍ଜାତିଆଦିକଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱେରଞ୍ଜସୁତ୍ତେ ପଥମତଲୱାସିନୋ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା ଦେୱାତି ଆଗତା । ଦୁତୀୟତଲୱାସିନୋ ଆଭାଦେୱାତି । ତତୀୟତଲୱାସିନୋ ସୁଭାଦେୱାତି ଚତୁତ୍ଥତଲେ ୱିପୁଲଂ ଫଲଂ ଏତେସନ୍ତି ୱେହପ୍ଫଲା। ଅଥୱା ଇଞ୍ଜନଜାତିକେହି ସୋମନସ୍ସଜ୍ଝାନେହି ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ହେଟ୍ଠିମତଲାନଂ ତେଜୋସଂ ୱଟ୍ଟାଦିକେନ ଅନ୍ତରାୟେନ ଭୂମିତଲେନ ସହ ଆୟୁକପ୍ପନିୱତ୍ତିୱସେନ ଇଞ୍ଜିତଂ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଅତ୍ଥି । ତେସୁ ହି ୟଂ ସୁଭାକିଣ୍ଣାନଂ ଦେୱାନଂ ଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ତସ୍ମିଂ ତଲେ ଆଦିକପ୍ପିକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛିମିକାନଂ ପନ ତେସଟ୍ଠିକପ୍ପ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିକପ୍ପ ଏକସଟ୍ଠି କପ୍ପାଦି ୱସେନ ଇଞ୍ଜିତଂ ପଟିଲୀନଂ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ହୋତୀତି । ଆନେଞ୍ଜଜାତିକେନ ଉପେକ୍ଖାଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ପନ କେନଚି ଅନ୍ତରାୟେନ ତାଦିସଂ ଇଞ୍ଜିତଂ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଝାନ ସାମତ୍ଥିୟାନୁରୂପଂ ୱିସେସେନ ଈହିତଂ ଅଭିୱଡ୍ଢିତଂ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ୱେହପ୍ଫଲା ।

ନତ୍ଥି ସଞ୍ଞାମୁଖେନ ଗହିତା ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ଏତେସନ୍ତି ଅସଞ୍ଞା । ଅସଞ୍ଞାଚ ତେ ସତ୍ତାଚାତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା। ଚିତ୍ତଚେ ତସିକାନଂ ପନ ନତ୍ଥିତାୟ ତେସଂ ଅସତ୍ତପସଙ୍ଗତା ସମ୍ଭୱତୀତି ସତ୍ତଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତେ ଦ୍ୱେପି ଏକତଲୱାସିନୋ ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥପି ନିବ୍ବତ୍ତକଜ୍ଝାନସ୍ସ ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତତା ୱିସେସସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ତଦନୁରୂପଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂପି ପାରିସଜ୍ଜ ପୁରୋହିତ ମହାବ୍ରହ୍ମତ୍ତ ୱିସେସୋ ସମ୍ଭୱତିୟେୱ । ଆୟୁୱେମତ୍ତତାୟ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ ଅଦସ୍ସନାଦୀନଞ୍ଚ ନତ୍ଥିତାୟ ପାରିସଜ୍ଜାଦିୱସେନ ଭୂମିୱିଭାଗୋ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅୱିହାଦୀସୁପି । ଓଳାରିକାନଂ କାମରାଗପଟିଘାନୁସୟାନଂ ନତ୍ଥିତାୟ ସୁଦ୍ଧାନଂ ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତାନମେୱ ଆୱାସାତି ସୁଦ୍ଧାୱାସା। ତତ୍ଥ ପଥମଭୂମିୱାସିନୋ ଅପ୍ପକେନ କାଲେନ ଅତ୍ତନୋ ଠାନଂ ନୱିଜହନ୍ତୀତି ଅୱିହା । ଅଥୱା, ଓଳାରିକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପହୀନତ୍ତା ନତ୍ଥି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିହଞ୍ଞନଂ ସମଥୱିପସ୍ସ ନାଧମ୍ମେସୁ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାପତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ଅୱିହା। ଦୁତୀୟଭୂମି ୱାସିନୋ ନ କେନଚି ଚିତ୍ତପରିଳାହେନ ତପ୍ପନ୍ତୀତି ଅତପ୍ପା। ତତୀୟ ତଲୱାସିନୋ ପରିସୁଦ୍ଧେହି ପସାଦଚକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ପଞ୍ଞା ଚକ୍ଖୂହି ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ସୁଦସ୍ସା। ଚତୁତ୍ଥଭୂମିୱାସିନୋ ପନ ତତୋ ଅତିସୟେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଦସ୍ସନଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତାତି ସୁଦସ୍ସିନୋ। ଅତିସୟତ୍ଥେ ହି ଅୟଂ ଈକାରୋତି । ପଞ୍ଚମଭୂମି ୱାସିନୋ ଉପରି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭୂମନ୍ତରଗତସ୍ସ ରୂପିବ୍ରହ୍ମୁନୋ ନତ୍ଥିତାୟ ନତ୍ଥି ରୂପୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ମଜ୍ଝେ କେନଚି ଗୁଣେନ କନିଟ୍ଠଭାୱୋ ଏତେସନ୍ତି ଅକନିଟ୍ଠା।

ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଭୂମୀତି ଏତ୍ଥ ୟତ୍ତକଂ ଆକାସପଦେସଂ ଫରିତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନ ସଞ୍ଞିତା ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସୋ ଖନ୍ଧସହିତୋ ଆକାସପଦେସୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟୟନଭୂମି । ଏୱଂ ସେସାସୁ । ପୁଥୁଜ୍ଜନା ସୋତାପନ୍ନା ସକଦାଗାମିନୋଚାପି ପୁଗ୍ଗଲା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବପକାରେନପି ନଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ସକଦାଗାମୀନଂ ପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନାଗାମି ମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସପି ତତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ଉପରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅରିୟାନମେୱ ତତ୍ଥ ପଟିଲାଭୋ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଟ୍ଠାନେସୂତି ପଞ୍ଚସୁଦ୍ଧାୱାସତୋ ଅସଞ୍ଞାପାୟତୋଚ ଅୱସେସେସୁ ଏକୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ, ଅନରିୟାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । [ଭୂମିଚତୁକ୍କଂ]

୧୪୪.ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେତି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ । ପଟିସନ୍ଧିହି ଭୱନ୍ତରେ ଓକ୍କମନଂ ଅନୁପୱିସନନ୍ଥି ଅତ୍ଥେନ ଓକ୍କନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱାତି ୟୋଜନା । କେଚି ପନ ଭୱଙ୍ଗପରିୟୋସାନେତି ପଠନ୍ତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଜାତିୟା ଅନ୍ଧୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ। ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଜାତି ବଧିର ଜଚ୍ଚଘାନକ ଜାତିମୂଗ ଜଚ୍ଚେଳ ଜଚ୍ଚୁମ୍ମତ୍ତକ ପଣ୍ଡକ ଉଭତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକ ନପୁଂସକ ମମ୍ମାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସମତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ପଟିସନ୍ଧି ଲଦ୍ଧା । ସୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ନାମ । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ପସାଦସୋତ ରହିତୋ ଜାତିବଧିରୋ ନାମ । ପସାଦ ଘାନରହିତୋ ଜଚ୍ଚ ଘାନକୋ ନାମ । ପସାଦଜିୱ୍ହାରହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୱଚନରହିତୋ ଜାତିମୂଗୋନାମ । ଦିସାୱିଦିସାମତ୍ତଂପି ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ଜାତିଏଳୋ ନାମ । ସବ୍ବକାଲଂପି ୱିପଲ୍ଲଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଜଚ୍ଚୁମ୍ମତ୍ତକୋନାମ । କାମହେତୁ ଆସିତ୍ତକାଦିଭାୱେନ ୱିପ୍ପକାରପତ୍ତୋ ପଣ୍ଡକୋନାମ । ଦ୍ୱୀହି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉଭତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୋନାମ । ଭାୱଦ୍ୱୟ ରହିତୋ ନପୁଂସକୋନାମ । ପକତିୱଚନେପି ଏକମେକଂ ଅକ୍ଖରଂ ମହୁସ୍ସାହେନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ୱିବଚ୍ଛୱଚନୋ ମମ୍ମୋନାମ । ଏତ୍ଥଚ ଚକ୍ଖୁଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ଲଦ୍ଧପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ପୱତ୍ତିକାଲେ ତଂୱା ଅଞ୍ଞଂୱା କମ୍ମଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଅସମତ୍ଥେନକମ୍ମେନ ଲଦ୍ଧପଟିସନ୍ଧି କସ୍ସ ପନ ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନସ୍ସ ପୱତ୍ତିକାଲେ ଅଞ୍ଞଂପି କମ୍ମଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂପି ଜଚ୍ଚନ୍ଧଭାୱୋ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେୟେୱ ସିଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସନୟୋ ସେସେସୁ ଜାତି ବଧିରାଦୀସୁ । ଆୟତନାନଂ ପଟିଲାଭୋ ଜାତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହକାଲୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଜାତିକାଲୋନାମ । ତଦା ଅନୁପ୍ପନ୍ନ ଚକ୍ଖୁକୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋନାମାତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହ କାଲୱସେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆୟତନସ୍ସ ଜାତିକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହିସତି ଜାତିମୂଗାଦୟୋପି ଉପପନ୍ନୋ ହୋନ୍ତୀତିଚ ୱଦନ୍ତି । ୱିଭାୱନି ୟଂପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋତି ।

[୧୪୨] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଅପରେ ପନ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋତି ପସୁତିୟଂୟେୱ ଅନ୍ଧୋ । ମାତୁ କୁଚ୍ଛିୟଂ ଅନ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଦୁହେତୁକତିହେତୁକାନଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅୱିପଜ୍ଜନଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ଲୋକେ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂୟେୱ ଅନ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସପି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତଂ ତଂ ସିପ୍ପୱିଜ୍ଜାଠାନେସୁ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଭାୱସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଥପେତ୍ୱା ହି ମହାବୋଧିସତ୍ତେ ଅଞ୍ଞେଚ ପଚ୍ଛିମଭୱିକେ ସତ୍ତେ ଅୱସେସାନଂ ଦ୍ୱିହେତୁକ ତିହେତୁକାନଂପି ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପରୂପକ୍କମେନୱା ମାତୁୟା ୱିସମପୟୋଗେନୱା ନାନାବାଧେନୱା ଉପ୍ପନ୍ନାନଂପି ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ ୱିପତ୍ତିନାମ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ନିୟମେତୁନ୍ତି । ଭୁମ୍ମସ୍ସିତାନଞ୍ଚ ୱିନିପାତିକାସୁରାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୂମିୟଂ ଜାତାତି ଭୁମ୍ମା । ଭୂମିସମ୍ବନ୍ଧେସୁ ରୁକ୍ଖଟ୍ଠକ ପବ୍ବତଟ୍ଠକ ୱିମାନେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା ଆଳୱକ ସାତାଗିର ହେମୱତାଦୟୋ ମହିଦ୍ଧିକା ଭୁମ୍ମାଦେୱା । ୟେ ଲୋକେ ବଲିହରଣ ୱସେନ ପୂଜନୀୟଟ୍ଠେନ ୟକ୍ଖାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟେ ପନ ଭୁମ୍ମଦେୱଜାତିକାପି ସମାନା ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଭୋଗସୁଖସ୍ସ ଅଭାୱା କିଚ୍ଛଜୀୱି କପ୍ପତ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ତେ ତେସଂ ମହିଦ୍ଧିକାନଂ ଭୁମ୍ମଦେୱାନଂ ପରଂପର ପାରିସଜ୍ଜେସୁ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଭୁମ୍ମେ ଦେୱେ ସିତା ନିସ୍ସିତାତି ଅତ୍ଥେନ ଭୁମ୍ମସ୍ସିତାନାମ ହୋନ୍ତି । ଭୁମ୍ମିସ୍ସିତାତିପି ପାଠୋ । ପୁଞ୍ଞନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ନିୱାସଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱା ରୁକ୍ଖଗୁମ୍ବଲେଣଗୁହାସୁସାନା ଦୀସୁ ୱିୱିତ୍ତେସୁ ଭୂମିପଦେସେସୁ ନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେୟେୱ ୱିରୂପା ହୁତ୍ୱା ଭୱନ୍ତରେ ନିପତନ୍ତୀତି ୱିନିପାତିକା । ୱିନିପାତିକାଚ ତେ ହେଟ୍ଠାୱୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ଅସୁରାଚାତି ୱିନିପାତିକା ସୁରା । ତେ ପନ ଗାମସମୀପେୱା ଅନ୍ତୋଗାମେୱା ୱିୱିତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ୱସିତ୍ୱା ଗାମୱାସୀହି ଛଡ୍ଡିତାନି ଭତ୍ତସିତ୍ଥପୂୱଖଜ୍ଜମଚ୍ଛମଂସାଦୀନି ପରିୟେସିତ୍ୱାୱା ତାନି ଅଲଭିତ୍ୱା ଦାରକେୱା ଗିଲାନେୱା ପୀଳେତ୍ୱାୱା ସକ୍କୋନ୍ତା ପନ ଅଞ୍ଞେପି ମନୁସ୍ସେ ତାସେତ୍ୱା ପୀଳେତ୍ୱାୱା ଜୀୱିତଂ କପ୍ପେନ୍ତୀତି । ତେସଂ ୱିନିପାତିକାସୁରାନଂ । ଏକଚ୍ଚାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ସବ୍ବେ ୱିନିପାତିକା ସୁରାନାମ ଅହେତୁ କାଏୱାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଦ୍ୱିହେତୁକତିହେତୁକାନଂପି ସବ୍ଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତେସଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ପିୟଙ୍କରମାତା ଉତ୍ତରମାତା ଧମ୍ମଗୁତ୍ତା ଫୁସ୍ସମିତ୍ତାଦୀନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋପି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋତି । ଏକଚ୍ଚେ ୟକ୍ଖଜାତିକାପି ରକ୍ଖସଜାତିକାପି ୱେମାନିକପେତାପି ପରଦତ୍ତୁପଜୀୱି ପେତାପି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ତେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିସନ୍ଧି ୟୁତ୍ତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ୟସ୍ମା ଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦୋନାମ ଏକଭୂମିପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅସେସସା ଧାରଣନିୟମପରିମାଣୱସେନ ପୱତ୍ତୋ । ଅପାୟାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଭୁମ୍ମ ଦେୱାନଞ୍ଚ ତାଦିସୋ ନିୟମପରିମାଣୋନାମ ନତ୍ଥି । ନ ହି ସକଲଚକ୍କ ୱାଳପରିୟାପନ୍ନା ଏକଭୂମକା ସବ୍ବନିରୟା ଏକଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦା ହୋନ୍ତି । ତିରଚ୍ଛାନାଦୀସୁପି ଏସେୱନୟୋ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପାୟାନନ୍ତିଆଦି । ଚତୁନ୍ନଂ ଅପାୟାନଂ ଆପାୟିକପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣ ଗଣନାୟ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କମ୍ମପମାଣତ୍ତା । ତତ୍ଥ ନିରୟେସୁ ଅବ୍ବୁଦାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ନିରୟାନଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ ଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦୋପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତକେନ କମ୍ମେନେୱସିଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଇଦଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଗାସୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତେ ସଞ୍ଞେୱ ହି ଆୟୁକପ୍ପସ୍ସ ଆରୋହଣଂ ଓରୋହଣଞ୍ଚ ଅତ୍ଥି । ନ ଇତରଦୀପୱାସୀନଂ । ତେସୁ ହି ଉତ୍ତରକୁରୁୱାସୀନଂ ନିୟମତୋ ୱସ୍ସ ସହସ୍ସଂ ହୋତି । ଇତରେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଞ୍ଚୱସ୍ସ ସତାନୀତିଚ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତେସୁ ଦୀପେସୁ ଆଦିକପ୍ପିକାନଂପି ସୋଏୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଆପଜ୍ଜତି । ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନଂ ପନ ସମୱିସମାଚାରନିସନ୍ଦଭୂତା ଚନ୍ଦସୂରିୟନକ୍ଖତ୍ତାଦୀନଂ ୱିସମସମଗତିମୂଲିକାଉତୁଆହାରାନଂ ସମ୍ପତ୍ତି ୱିପତ୍ତିୟୋ ତେସଂପି ସାଧାରଣାଏୱ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସୁପି ଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦାନଂ ଆରୋହଣଂ ଓରୋହଣଞ୍ଚ ନତ୍ଥୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନିସନ୍ଦମତ୍ତତ୍ତା ଜମ୍ବୁଦୀପଗତିୟା ଏକଗତିକା ନହୋନ୍ତୀତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ଉତ୍ତରକୁରୁକା ମନୁସ୍ସା ଅମମା ଅପରିଗ୍ଗହା । ନିୟତାୟୁକା ଅୱସେସାୟୁନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୱସେସାୟୁନାତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟତୋ ଓରୋହିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲଂ ଠିତେନ ୱସ୍ସସହସ୍ସେନାତି ଅତ୍ଥୋତି ।

ୱିନିପାତିକାସୁରାନନ୍ତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସଂପି ମହେସକ୍ଖାନଂ ଅପ୍ପେସକ୍ଖାନଞ୍ଚ ଭୁମ୍ମଦେୱାନଂ ୱେମାନିକପେତାଦୀନଞ୍ଚ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେସଞ୍ହି ସବ୍ବେସଂପି କମ୍ମମେୱ ପମାଣନ୍ତି । ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂପନଦେୱାନନ୍ତି ଇଦଂ ଉପରିମେ ଚାତୁମହାରାଜିକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦିବ୍ବାନୀତି ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ ସିଦ୍ଧାନି । ପଞ୍ଚ ୱସ୍ସସତାନୀତି ଇଦଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ କସ୍ସପବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକଭୂତା ସୋତାପନ୍ନଦେୱ ପୁତ୍ତା ଆକାସଟ୍ଠକ ୱିମାନେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା ୟାୱ ନିମିରାଜକାଲାପି ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା କେସଞ୍ଚି ଆକାସଟ୍ଠକଦେୱାନଂପି କମ୍ମପମାଣତା ସିଦ୍ଧା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ଚେତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ଚିନ୍ତେତବ୍ବା । ନ ହି ସୋତା ପନ୍ନାନଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁତୋ ପରଂ କାମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିନାମ ଅତ୍ଥି । ନ ଚ ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନାପି ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ସଂପାପୁଣିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ମନୁସ୍ସଗଣନାୟାତି ମନୁସ୍ସାନଂ ୱସ୍ସଗଣନାୟ । ମନୁସ୍ସଲୋକେ ହି ପଞ୍ଞାସୱସ୍ସାନି ଚାତୁମହାରାଜିକେ ଏକୋ ଦିବ୍ବରତ୍ତିଦିୱୋ ହୋତି । ତିଂସରତ୍ତିଦିୱା ଏକୋ ଦିବ୍ବମାସୋ । ଦ୍ୱାଦସମାସା ଏକଂ ଦିବ୍ବୱସ୍ସଂ । ତେନ ଦିବ୍ବୱସ୍ସେନ ତେସଂ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସତାନି ମନୁସ୍ସଗଣନାୟ ନୱୁତିୱସ୍ସସତସହସ୍ସଂ ହୋତୀତି । ତତୋତି ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଦେୱାନଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣତୋ । ଚତୁଗୁଣନ୍ତି ଆୟୁପମାଣସ୍ସ ଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧିୟାଚେୱ ଦିବ୍ବସ୍ସ ରତ୍ତିଦିୱସ୍ସ ଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧିୟାଚ ୱସେନ ଚତୂହି ଭାଗେହି ଗୁଣିତଂ ୱଡ୍ଢିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପି । ତତ୍ଥ ଆୟୁପମାଣସ୍ସ ଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧିନାମ ହେଟ୍ଠିମାନଂ ଦେୱାନଂ ଆୟୁପମାଣତୋ ଉପରିମାନଂ ଦେୱାନଂ ଆୟୁପମାଣସ୍ସ ଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧି । ଏତେନ ତାୱତିଂସାନଂ ଦିବ୍ବଂ ଏକଂ ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ । ୟାମାନଂ ଦ୍ୱେୱସ୍ସସହସ୍ସାନି । ତୁସିତାନଂ ଚତ୍ତାରି, ନିମ୍ମାନରତୀନଂ ଅଟ୍ଠ । ୱସୱତ୍ତୀନଂ ଦିବ୍ବାନି ସୋଳସୱସ୍ସ ସହସ୍ସାନି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ।

ଦିବ୍ବସ୍ସ ରତ୍ତିଦିୱସ୍ସ ଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧିନାମ ହେଟ୍ଠିମାନଂ ଦେୱାନଂ ରତ୍ତିଦିୱତୋ ଉପରିମାନଂ ରତ୍ତିଦିୱସ୍ସ ଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧି । ଏତେନ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଏକଂ ୱସ୍ସସତଂ ତାୱତିଂସେ ଏକୋ ଦିବ୍ବରତ୍ତିଦିୱୋ । ଦ୍ୱେୱସ୍ସସତାନି ୟାମେ । ଚତ୍ତାରି ତୁସିତେ । ଅଟ୍ଠ ନିମ୍ମାନରତିୟଂ । ସହସ୍ସଂ ଛ ଚୱସ୍ସସତାନି ୱସୱତ୍ତିୟଂ ଏକୋ ଦିବ୍ବରତ୍ତିଦିୱୋତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ରତ୍ତିଦିୱାନଞ୍ଚ ଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧିୟା ସିଦ୍ଧାୟ ମାସସଂୱଚ୍ଛରାନଂପି ଦିଗୁଣୱୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧାୱ ହୋତୀତି । ଏୱଞ୍ଚସତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ତାୱତିଂସାଦୀନଂ ଦିବ୍ବୱସ୍ସସହସ୍ସାଦିନିପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ରତ୍ତିଦିୱମାସସଂୱଚ୍ଛରେତିଏୱ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତଥାଚ ସତି ଉପରିମାନଂ ଆୟୁପରିମାଣାନି ହେଟ୍ଠିମାନଂ ଆୟୁପରିମାଣତୋ ଚତୁଗୁଣାନୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଚତୁଗୁଣଂ ତାୱତିଂସାନଂ । ତତୋ ଚତୁଗୁଣଂ ୟାମାନନ୍ତିଆଦି । ଦିବ୍ବଗଣନାୟ ଚ ତଥା ସିଦ୍ଧାୟ ସତି ମନୁସ୍ସଗଣନାୟପି ଚତୁଗୁଣଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ମନୁସ୍ସଗଣନାୟପି ହେଟ୍ଠିମାନଂ ନୱୁତିୱସ୍ସସତସହସ୍ସାଦୀନି ଚତୂହି ଉପରୂପରିଗୁଣିତାନି ଉପରିମାନଂ ତିକୋଟିସଟ୍ଠିୱସ୍ସସତ ସହସ୍ସାଦିନି ଭୱନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଆଦିଅନ୍ତଦସ୍ସନ ୱସେନ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ନୱସତନ୍ତି ଗାଥମାହ । ୱସ୍ସାନଂ ନୱସତଂ କୋଟିୟୋ ଚ ଏକୱୀସ କୋଟିୟୋ ଚ ତଥାସଟ୍ଠିୱସ୍ସ ସତସହସ୍ସାନି ଚ ୱସୱତ୍ତୀସୁ ଦେୱେସୁ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ହୋତୀତି ୟୋଜନା ।

ୟସ୍ମା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଝାନଂ ଓଳାରିକସ୍ସ ୱିତକ୍କସ୍ସ ସମତିକ୍କମା ପଥମଜ୍ଝାନତୋ ସୁଟ୍ଠୁବଲୱଂ ହୋତି । ତତୋୟେୱ ତତୀୟଜ୍ଝାନତୋପି ନାତିଦୁବ୍ବଲଞ୍ଚ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ତତୀୟଜ୍ଝାନେନ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ସମତଲେ ଭୂମନ୍ତରେ ୱିପାକଂ ଦେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନୱିପାକଂ ତତିୟଜ୍ଝାନୱିପାକଞ୍ଚ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟନ୍ତି । ତେନେୱଚ ଭୂମୀନଂ ଠିତିକ୍କମୋପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନ ୱସେନେୱ ସିଦ୍ଧୋ । ଥେରେନ ପନ ହେଟ୍ଠା ପଞ୍ଚକନୟୱସେନେୱ ଝାନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତସ୍ମା ଇଧପି ତେନେୱ ନୟେନ ୱିପାକାନି ଗହେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିପାକଂ ତତୀୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୂତି ତାହି ଛହି ପଟିସନ୍ଧୀତି ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକେସୁ । କପ୍ପସ୍ସାତି ଇଦଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁବ୍ବିଧା ହି କପ୍ପାମହାକପ୍ପୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୋ ଅନ୍ତରକପ୍ପୋ ଆୟୁକପ୍ପୋତି, ତତ୍ଥ ଆୟୁକପ୍ପୋନାମ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ତଂତଂ ଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନ୍ତରକପ୍ପୋନାମ ଏକସ୍ସୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆୟୁକପ୍ପସ୍ସ ହାୟନୱଡ୍ଢନୱସେନ ଦିସ୍ସମାନନ୍ତରା ଚତୁସଟ୍ଠିପଭେଦା ଚୂଳକପ୍ପା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୀସତିଭେଦାତି କେଚି । ଅସୀତିଭେଦାତି ଅପରେ । ଚୁଦ୍ଦସପ୍ପ ଭେଦାତି ୱେଦୱିଦୁ । ୟେ ଲୋକେ ମନ୍ୱନ୍ତରକପ୍ପାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏକମେକେନ ମନୁନାମକେନ ମହାସମ୍ମତରାଜେନ ଉପଲକ୍ଖିତା ଅନ୍ତରକପ୍ପାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କେଚି ପନ ଏକସ୍ମିଂ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିମ୍ହି ମହାସମ୍ମତରା ଜାନଂ ଏକମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଚତୁସଟ୍ଠିଅନ୍ତରକପ୍ପା ପନ ଏକୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେ କପ୍ପୋନାମ । ସୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ସଂୱଟ୍ଟୋ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ୱିୱଟ୍ଟୋ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀତି । ତତ୍ଥ ୱିନସ୍ସମାନୋ କପ୍ପୋ ସଂୱଟ୍ଟୋ । ୟଥା ୱିନଟ୍ଠଂ ତିଟ୍ଠମାନୋ କପ୍ପୋ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ । ୱଡ୍ଢମାନୋ କପ୍ପୋ ୱିୱଟ୍ଟୋ । ୟଥା ୱିୱଟ୍ଟଂ ତିଟ୍ଠମାନୋ କପ୍ପୋ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପା ଏକୋ ମହାକପ୍ପୋନାମ । ଏତ୍ଥଚ ୟୋ ଜନାୟାମୱିତ୍ଥାରେ ସେତସାସପରାସିମ୍ହି ୱସ୍ସସତ ୱସ୍ସସତଚ୍ଚୟେନ ଏକେକବୀଜହରଣେନ ପରିକ୍ଖୀଣେପି ଏକୋ ମହାକପ୍ପୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ନଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଦିଘୋ ମହାକପ୍ପୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ୟଦା କପ୍ପୋ ତେଜେନ ସଂୱଟ୍ଟତି । ଆଭସ୍ସରତୋ ହେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗିନା ଦୟ୍ହତି । ୟଦା ଆପେନ ସଂୱଟ୍ଟତି । ସୁଭାକିଣ୍ଣତୋ ହେଟ୍ଠା ଉଦକେନ ୱିଲୀୟତି । ୟଦା ୱାୟୁନା ସଂୱଟ୍ଟତି । ୱେହପ୍ଫଲତୋ ହେଟ୍ଠା ୱାତେନ ୱିଦ୍ଧଂସତୀତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୟଂ ଲୋକୋ ନିରନ୍ତରଂ ସତ୍ତସୁ ୱାରେସୁ ଅଗ୍ଗିନା ୱିନସ୍ସତି । ଅଟ୍ଠମେ ୱାରେ ଉଦକେନ ୱିନସ୍ସତି । ପୁନ ସତ୍ତସୁ ଅଗ୍ଗିନା । ଅଟ୍ଠମେ ଉଦକେନାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠକାନଂ ୱସେନ ଚତୁସଟ୍ଠିୱାରେସୁ ଅନ୍ତିମେ ଉଦକୱାରେ ଉଦକଂ ପହାୟ ୱାତୱାରୋ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । କଥଂ । ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଆଭସ୍ସରାନଂ ଅଟ୍ଠକପ୍ପାନୀତି । ଏତେନ ଅଟ୍ଠମେ ୱାରେ ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋ ହୋତି । ଅନ୍ତରା ସତ୍ତସୁ ସତ୍ତସୁ ୱାରେସୁ ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟା ହୋନ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ । ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ସୁଭାକିଣ୍ଣାନଂ ଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପାନୀତି । ଏତେନ ଚତୁସଟ୍ଠିମେ ଚତୁସଟ୍ଠିମେ ୱାରେ ୱାତସଂୱଟ୍ଟୋହୋତି । ଅନ୍ତରା ତେସଟ୍ଠିୟା ୱାରେସୁ ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟା ଆପୋସଂୱଟ୍ଟାଚ ହୋନ୍ତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

ଅଗ୍ଗିନା ଭସ୍ସରା ହେଟ୍ଠା, ଆପେନ ସୁଭାକିଣ୍ଣତୋ ।

ୱେହପ୍ଫଲତୋ ୱାତେନ, ଏୱଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସତି ॥

ସତ୍ତସତ୍ତଗ୍ଗିନା ୱାରା, ଅଟ୍ଠମେ ଅଟ୍ଠମେ ଦକା ।

ଚତୁସଟ୍ଠି ୟଦା ପୁଣ୍ଣା, ଏକୋ ୱାୟୁୱାରୋ ସିୟାତି ॥

ଏୱଞ୍ଚ ୱିନଟ୍ଠେ ଲୋକେ ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେପି ପଥମଜ୍ଝାନଭୂମି ଅୱିନଟ୍ଠାନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନଂଦେୱାନଂ କପ୍ପସ୍ସତତୀୟୋ ଭାଗୋ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତାନଂଉପଡ୍ଢକପ୍ପୋ, ମହା ବ୍ରହ୍ମାନଂଏକୋକପ୍ପୋତି ଏତ୍ଥ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟ କପ୍ପୋୱ ସମ୍ଭୱତି । ନମହାକପ୍ପୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ କପ୍ପସ୍ସାତି ଇଦଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଆୟୁକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେସୁ ହି ପଥମଜ୍ଝାନତଲଂ ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ସବ୍ବପଥମଂ ୱିୱଟ୍ଟତି । ସଂୱଟ୍ଟମାନଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛା ସଂୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ୱିୱଟ୍ଟସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଡ୍ଢେନ ସଂୱଟ୍ଟସ୍ସଚ ପୁବ୍ବଡ୍ଢେନ ସହ ଏକଂ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିକପ୍ପଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ତସ୍ମିଂ ତଲେ ଏକୋ ଆୟୁକପ୍ପୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଦୁତୀୟ ତଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ମହାକପ୍ପୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅପ୍ପକଂ ଊନକଂୱା ଅଧିକଂୱା ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢେହି ସହ ସତ୍ତକପ୍ପାନି ସନ୍ଧାୟ ଆଭସ୍ସରାନଂ ଅଟ୍ଠକପ୍ପାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପାନୀତି ଏତ୍ଥପୀତି । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଭୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୁପଗା, ତେସଂ । ଏକୋୱ ୱିସୟୋ ଆରମ୍ମଣଂ ୟସ୍ସ ତଂ ଏକୱିସୟଂ । ଏକଜାତିୟନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ । [ପଟିସନ୍ଧିଚତୁକ୍କଂ ।]

୧୪୫. ଜନେତୀତି ଜନକଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ । ଉପପୀଳେତୀତି ଉପପୀଳକଂ । ଉପଘାତେତୀତି ଉପଘାତକଂ । ତତ୍ଥ ଜନକଂ ନାମ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିକା କୁସଲାକୁସଲଚେତନା । ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିନିବ୍ବତ୍ତିକା କମ୍ମପଥପତ୍ତାୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପୱତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତିକା ପନ କମ୍ମପଥଂ ପତ୍ତାପି ଅପତ୍ତାପି ଅନ୍ତମସୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନଚେତନାପି ସୁପିନନ୍ତେ କୁସଲାକୁସଲଚେତନାପୀତି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂନାମ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଅଲଦ୍ଧୋକାସାୱା ୱିପକ୍କୱିପାକା ୱା ସବ୍ବାପି କୁସଲାକୁସଲଚେତନା । ସା ହି ଜନକଭୂତାପି ସମାନା ଅତ୍ତନୋୱିପାକୱାରତୋ ପୁରେୱା ପଚ୍ଛାୱା ସଭାଙ୍ଗଂ କମ୍ମନ୍ତ ରଂୱାକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂୱାଉପତ୍ଥମ୍ଭମାନା ପୱତ୍ତତି । ୟଥା ଗନ୍ଥାରବ୍ଭେ ରତନତ୍ତୟପଣାମଚେତନାତି । ୟଂ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ପନ ୱିପାକଂ ଜନେତୁଂ ନସକ୍କୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅଲଦ୍ଧୱିପାକୱାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟଂ ସତି କିଞ୍ଚିକମ୍ମଂ ପୱତ୍ତିୱିପାକମତ୍ତସ୍ସପି ଅଜନକଂନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂନାମ ଅଲଦ୍ଧୋକାସସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଜନକକମ୍ମସ୍ସ ଓକାସକରଣଂ । ତଂ ପନ ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ପାକଟଂ । ତଦା ହି କୁସଲେ ଜୱିତେ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ଓକାସଂ ଲଭତି । ଅକୁସଲେ ଜୱିତେ ଅଞ୍ଞଂ ଅକୁସଲକମ୍ମନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଇତି ୱୁତ୍ତକେ –

ଇମସ୍ମିଂ ଚାୟଂ ସମୟେ, କାଲଙ୍କରିୟାଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ସଗ୍ଗମ୍ହି ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଚିତ୍ତଞ୍ହିସ୍ସ ପସାଦିତଂ ॥

ଇମସ୍ମିଂ ଚାୟଂ ସମୟେ, କାଲଙ୍କରିୟାଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ନିରୟେ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଚିତ୍ତଞ୍ହିସ୍ସ ପଦୂସିତନ୍ତି ॥

ପୱତ୍ତିକାଲେପି ଏତଂ ବହୁଲଂ ଲବ୍ଭତିୟେୱ । କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂନାମ ଅଞ୍ଞେନ ଲଦ୍ଧୋକାସେନ କୁସଲକମ୍ମେନୱା ଅକୁସଲକମ୍ମେନୱା ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟେ ଅପନେତ୍ୱା ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରେ ସମୁଦାନେତ୍ୱା ଚିରତର ପୱତ୍ତିକରଣଂ । ୟଥାହ –

ଅଭିୱାଦନସୀଲିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ୱୁଦ୍ଧାପଚାୟିନୋ ।

ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆୟୁ ୱଣ୍ଣୋ ସୁଖଂ ବଲନ୍ତି ॥

ଏତ୍ଥ ପନ କୁସଲଂପି ଅକୁସଲକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଅକୁସଲଂପି କୁସଲକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂନାମ ନତ୍ଥୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅକୁସଲ କମ୍ମ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସପି ହି ମହିଦ୍ଧିକାନଂ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ପୱତ୍ତିକାଲେ ପୁବ୍ବକତଂ କୁସଲଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପବ୍ରୂହନଂ କରୋତିୟେୱ । ତଥାକୁସଲକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସପି କେସଞ୍ଚି ୱିନିପାତିକାସୁରାଦୀନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ପୱତ୍ତିକାଲେ ପୁବ୍ବକତଂ ଅକୁସଲଂ ଚିରତରପ୍ପୱତ୍ତିଂ କରୋତିୟେୱାତି । ଉପପୀଳକଉପଘାତକାନିପି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା କୁସଲାକୁସଲ ଚେତନାୟୋଏୱ । ତାପି ହି ଜନକଭୂତାପି ସମାନା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକୱାରତୋ ପୁରେୱା ପଚ୍ଛା ୱା ୱିପାକୱାର ଗହଣ କାଲେପି ୱା କମ୍ମନ୍ତରଂୱା କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂୱା ଦୁବ୍ବଲତରଂ କତ୍ୱାୱା ୱିବାଧୟମାନା ସବ୍ବସୋୱା ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦମାନା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ଉପପୀଳକେ ତାୱ କମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ୱିବାଧନଂନାମ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଜନକକମ୍ମସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଭାୱକରଣଂ । କମ୍ମଞ୍ହି ନାମ ଆୟୂହନକାଲେ ବଲୱନ୍ତଂପି ପଚ୍ଛା କତେନ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖେନ କମ୍ମନ୍ତରେନ ୱିବାଧିୟମାନଂ ପୁନ ୱିହତସାମତ୍ଥିୟଂ ହୋତି । ଉପରିଭୂମି ନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ସମାନଂ ହେଟ୍ଠାଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ମହେସକ୍ଖେସୁ ମହିଦ୍ଧିକେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ସମାନଂ ଅପ୍ପେସକ୍ଖେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତଥା ଉଚ୍ଚକୁଲେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ନୀଚକୁଲେସୁ । ଦୀଘାୟୁକେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ଅପ୍ପାୟୁକେସୁ । ମହାଭୋଗେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ଅପ୍ପଭୋଗେସୁ । ପୁରିସତ୍ତ ଭାୱନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ସମାନଂ ଇତ୍ଥତ୍ତଭାୱଂୱା ନପୁଂସକଭାୱଂ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଭାୱଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ଅନ୍ଧଂୱା ବଧିରଂୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେକଲ୍ଲଂ । ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗ ସମ୍ପତ୍ତିଜନକଂପି ହତ୍ଥପାଦାଦି ଅଙ୍ଗୱେକଲ୍ଲଂ ଜନେତି । ତଥା ଆୟୂହନକାଲେ ମହାନିରୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ଅକୁସଲଂ ପଚ୍ଛାକତେନ ବଲୱକୁସଲେନ ୱିବାଧିୟମାନଂ ଉସ୍ସଦେସୁୱା ପେତେସୁୱା ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ଅଜାତସତ୍ତୁ ରାଜା ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଉସ୍ସଦେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକଂପି ପେତେସୁୱା ତିରଚ୍ଛା ନେସୁୱାତି ଆଦିସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂପି ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବମେୱ । ତଥା ହି କମ୍ମଂ ନାମ କତକାଲେଦୁବ୍ବଲଂପିସମାନଂ ପଚ୍ଛାସଭାଗେନବଲୱତାକୁସଲେନୱା ଅକୁସଲେନୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭୀୟମାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱଂ ହୋତୀତି । କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିବାଧନଂନାମ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଦାକଦାଚି ସରୀରେ ନାନାଅନ୍ତରାୟେ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାୱା ଠାନନ୍ତରଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁ ଗୋମହିଂସ ଧନ ଧଞ୍ଞଭୋଗ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପୁତ୍ତଦାରଞାତି ମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱିପତ୍ତିଂ କତ୍ୱାୱା ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି କରଣଂ । ଦୁୱିଧଞ୍ହି କମ୍ମଫଲଂନାମ ୱିପାକଫଲଂ ନିସନ୍ଦଫଲନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱିପାକଫଲଂନାମ କମ୍ମକାରକସ୍ସେୱ ହୋତି । ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ନିସନ୍ଦ ଫଲଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂପି ସାଧାରଣମେୱ । ଧମ୍ମପଦେ ଆନନ୍ଦସେଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁ ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ପନ କମ୍ମଜସନ୍ତଥିସୀସେସୁ ୟେନ କମ୍ମେନ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକଂୱା ଦ୍ୱେୱା ତୀଣିୱା ସବ୍ବସୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁପାଲତ୍ଥେ ରାଦୀନଂ ୱିୟ । ତଂ କମ୍ମଂ ଉପଘାତକେ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଉପଘା ତକନ୍ତି ପନ ଉପଚ୍ଛେଦକନ୍ତିଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତଥା ହି ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠ କଥାୟଂ ପଥମଂ ଉପଚ୍ଛେଦକନାମେନ ୱତ୍ୱା ଉପଘାତକନ୍ତିପି ଏତସ୍ସେୱ ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଥମଂ ଉପଘାତକନାମେନ ୱତ୍ୱା ଉପଚ୍ଛେଦକନ୍ତିପି ତସ୍ସେୱେତଂ ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଦ୍ଧି ମଗ୍ଗେପି ମରଣସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ତଦେୱ କମ୍ମୁପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧଚ ପରତୋ ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମୁନାତି ୱକ୍ଖତି ।

ଇମସ୍ସପି କମ୍ମନ୍ତରୁପଚ୍ଛେଦନଂ ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ପାକଟଂ । ତଦାହି ପଥମଂ ପାପକମ୍ମବଲେନ ଦୁଗ୍ଗତିନିମିତ୍ତେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ପୁନ କଲ୍ୟାଣ କମ୍ମଂ ତଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ସୁଗତିନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । କଲ୍ୟାଣକମ୍ମବଲେନ ସୁଗତିନିମିତ୍ତେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ପୁନ ପାପକମ୍ମଂ ତଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଦୁଗ୍ଗତିନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ଦୁଟ୍ଠ ଗାମଣିରଞ୍ଞୋ ସୋଣତ୍ଥେରପିତୁଚ ୱତ୍ଥୂନି କଥେତବ୍ବାନି । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମକ୍ଖୟ କରସ୍ସ ମଗ୍ଗକମ୍ମସ୍ସପି କମ୍ମନ୍ତରୁପଚ୍ଛେଦକହା ୱୁତ୍ତା । ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲତ୍ଥେରାଦୀନଂ ୱିୟାତି । ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଲଦ୍ଧାନି ମହଗ୍ଗତକମ୍ମାନି ୟେନ ଅକୁସଲେନ ପରିହାୟନ୍ତି । ତସ୍ସପି କମ୍ମନ୍ତରୁପଚ୍ଛେଦକେ ସଙ୍ଗହୋ ୟୁତ୍ତୋ । ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ୱିୟାତି । କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଖନ୍ଧସନ୍ତାନୁପଚ୍ଛେଦନଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଆୟୁ କମ୍ମେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଲଦ୍ଧୋକାସସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅପରାଧକମ୍ମସ୍ସ ବଲେନ କଲଲକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତରାୱ କେନଚିରୋଗେନୱା ଭୟେନୱା ଉପକ୍କମେନୱା ମରନ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥଚ କମ୍ମନ୍ତରସ୍ସୱା କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନା ଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂପି କମ୍ମାନଂ କୁସଲାକୁସଲଭାୱୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକସ୍ସ କୁସଲଭାୱୋ ଉପପୀଳକଉପଘାତକାନଂ ଅକୁସଲଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ମଜ୍ଝିମଟୀକାୟଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାୟଞ୍ଚ ଅରୁଚ୍ଚମାନୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତୋ । ମହାଟୀକାୟଂ ପନ ସୋ କେଚି ୱାଦୋପି କତୋ । ତତ୍ଥପନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିସୁଂ ପାଳିନୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ଚ କେଚିୱାଦୋ କତ୍ତବ୍ବୋ । ସୁତ୍ତସ୍ମିଂହି ଅପ୍ପାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକାଏସା ମାଣୱପଟିପଦା, ୟଦିଦଂ ପାଣାତିପାତୀ ହୋତୀତିଆଦିନା ଉପଘାତକଂ ପାଣାତିପାତୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପପୀଳକଞ୍ଚ ବତ୍ୱାବାଧସଂୱତ୍ତନିକା ଏସା ମାଣୱ ପଟିପଦା, ୟଦିଦଂ ସତ୍ତାନଂ ୱିହେଠକଜାତିକୋ ହୋତୀତିଆଦିନା ୱିହିଂସାଦୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଞ୍ଚ ଦୀଘାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକା ଏସା ମାଣୱ ପଟିପଦା । ୟଦିଦଂ ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀତିଆଦିନା ପାଣାତିପାତୱିରତିଆଦୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଆଗତସ୍ସେୱ ସତ୍ତସ୍ସ ୱସେନାତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ପାଳିନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ମହାଟୀକାୟଂ ପନ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାୟଞ୍ଚ କମ୍ମନ୍ତରୁପତ୍ଥମ୍ଭନାଦୀନି ଅନିଚ୍ଛନ୍ତେହି ଜନକାଦିଭାୱୋନାମ ୱିପାକଂ ପଟିଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ନକମ୍ମନ୍ତି ୱିପାକସ୍ସେୱ ଉପଘାତକତା ୟୁତ୍ତା ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କିଚ୍ଚୱସେନାତି ଜନନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ଉପପୀଳନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ କିଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ । ତତ୍ଥ ଏକା ପାଣାତିପାତଚେତନା ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ସାଧେତି । ସା ହି ୟାୱ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଓକାସଂ ନଲଭତି । ତାୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନାଦୀସୁ ତୀସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋତି । ୟଦା ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଓକାସଂ ଲଭତି । ତଦା ଏକାୟ ଚେତନାୟ ଏକାଏୱ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀତି ଏୱଂ ସାକେତପଞ୍ହେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକଂ ଅପାୟଭୱଂ ଜନେତି । ତତୋ ପରଂ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଜନନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ପୱତ୍ତି ୱିପାକଜନନେନ ସହ ଇତରାନି ତୀଣି କିଚ୍ଚାନି ଭୱସତସହସ୍ସେପି କପ୍ପସତସହସ୍ସେପି ସାଧେତିୟେୱ । ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟନାମ ଉଗ୍ଗସେନ ରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା ୱତ୍ଥୁ ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସା ପନ ୟଦା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକୱାରତୋ ପୁରେ ଅରିୟଭୂତସ୍ସୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂତସ୍ସପି କଲ୍ୟାଣ ଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋୱା ଉପଚ୍ଛେଦନଂ କରୋତି । ତଦା ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କମ୍ମନ୍ତ ରସ୍ସେୱ ଓକାସଂ କରୋତି । ସୟଂ ୱିପାକଂ ନଜନେତି । ୟଦା ପନ ପାପଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ତଦାଏୱ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଜନେତି । ସକିଂ ଲଦ୍ଧପଟିସନ୍ଧିୱାରତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ଅନେକେସୁ ଅତ୍ତଭାୱ ସତସହସ୍ସେସୁପି ଉପଚ୍ଛେଦନାଦୀନିୟେୱ କରୋତି । ଏତ୍ଥ ମହାମୋଗ୍ଗଲାନ ତ୍ଥେର ୱତ୍ଥୁ ସାମାୱତି ୱତ୍ଥୁ ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ଥୁ ଦୁସ୍ସିମାର କଲାବୁରାଜୱତ୍ଥୂନି କଥେତବ୍ବାନି । ୟସ୍ମା ପନ ଇଦଂ ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମଂ ନାମ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ବହୁଲଂ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସୱା ଅକୁସଲକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସୱା ଉପଚ୍ଛେଦକଂନାମ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ବହୁକସ୍ମିଞ୍ହି ଅକୁସଲକମ୍ମେ ଆୟୂହିତେ ବଲୱକମ୍ମଂ ଦୁବ୍ବଲ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅପିଚ ପୱତ୍ତିୟଂପି କମ୍ମନ୍ତରଜନିତଂ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ଚକ୍ଖୁ ସୋତ ଘାନ ଜିୱ୍ହା ଭାୱ ଦସକ ସଙ୍ଖାତେସୁ ସନ୍ତତି ସୀସେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ସନ୍ତତିସୀସସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନଂପି ଇମସ୍ସେୱ କିଚ୍ଚନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ମହାଟୀକାୟଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟୀକାୟଞ୍ଚ ଉପପୀଳିକଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକଂ ଛିନ୍ଦତି । ନ ସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଜନେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପୀଳେତି, ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଇଦଂ ଦିସ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ସୁଖସନ୍ତାନଂୱା ଦୁକ୍ଖସନ୍ତାନଂୱା ଚିରକାଲଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନଦେତି ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ନ ପନ ଉପଘାତକଂ ୱିୟ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନେନ ସହ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଂ ଛିନ୍ଦତୀତି ।

[୧୪୩] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଜନକଂ କମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ୱିପାକଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ୱିପାକଂ ଜନେତି । ଉପଘାତକଂ ଉପଚ୍ଛେଦନପୁବ୍ବକନ୍ତି ଇଦଂ ତାୱ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ’’ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଇଧ ପୁବ୍ବକତେନ ଉପଚ୍ଛେଦନକକମ୍ମେନ ମରିତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁୟେୱ ଆଗତତ୍ତାତି ।

[୧୪୪] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ଅପରେ ପନ ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତୀତିଆଦିନା ଉପଘାତକସ୍ସ ସୟଂ ୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତକତ୍ତା ଭାୱୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ତେନେୱ କମ୍ମେନ ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଦୁସ୍ସିମାର କଲାବୁରାଜା ଦୀନଂ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମଭାୱେନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତତ୍ତାତି । [ଜନକଚତୁକ୍କଂ]

୧୪୬.ଗରୁକନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ପଟିବାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ କୁସଲପକ୍ଖେ ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଂ ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ । ଏତ୍ଥ ସିୟା । ମହଗ୍ଗତକମ୍ମନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ପମାଦୱସେନୱା ନୀୱରଣଧମ୍ମପୱତ୍ତିୟାୱା ପରିହାୟିୟମାନଂ ନିକନ୍ତିବଲେନୱା ପଟିବାହିୟମାନଂ ୱିପାକଂ ନ ଦେତୀତି । ତଥା ଏକସ୍ସ ବହୂସୁ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମେସୁ କତେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତେ ସେସାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଂ ତାୱଥପେତ୍ୱା ପମାଦଧମ୍ମନୀୱରଣଧମ୍ମନିକନ୍ତିଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନୋ ବଲୱତରଞ୍ଚ ମହଗ୍ଗତକମ୍ମନ୍ତରଂ ଅଞ୍ଞେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଅପ୍ପଟିବାହନିୟଟ୍ଠେନ ଗରୁକଂ ନାମ ହୋତି । ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି ପନ ଥପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ବଲୱତରଂ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ଧମ୍ମେନ ଅପ୍ପଟିବାହନିୟଟ୍ଠେନାତି ଏୱଂ ୟଥାରହଂ ତେସଂ ଗରୁକତା ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଆସନ୍ନନ୍ତି ମରଣକାଲେ ଅନୁସ୍ସରିତଂ ତଦା କତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ତଦାକତନ୍ତି ଅନ୍ତିମ ଜୱନୱୀଥିତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଆସନ୍ନେ କତଂ ୟଂକିଞ୍ଚି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମଂ ପନ ୱିପସ୍ସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମଞ୍ଚ ଅନ୍ତିମଜୱନୱୀସିୟଂପି କତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥାହ-ମରଣକାଲେ ୱାସ୍ସ ହୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନାତି । ଏତେନ ତତୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅନ୍ତିମଜୱନୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି । ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅଭିଣ୍ହସୋ କତଂ । ସକିଂ କରିତ୍ୱାପିୱା ପଚ୍ଛା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସୋମନସ୍ସଜନକଂ ସନ୍ତାପଜନକଞ୍ଚ । କଟତ୍ତାକମ୍ମନ୍ତି କାରିୟିତ୍ଥାତି କମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ କତକାରଣାଏୱ କମ୍ମନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ । ଗରୁକାଦିଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମାନି ତୀଣି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ କତାନି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟକମ୍ମାନିଏୱ । କଟତ୍ତାକମ୍ମଂ ପନ ଅତୀତଭୱେସୁ କତେହି ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟେହି ସହ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ କତଂ ଗରୁକା ସନ୍ନାଚିଣ୍ଣଭାୱରହିତଂ କମ୍ମପଥପତ୍ତଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ । ମହାଟୀକାୟଂ ପନ କଟତ୍ତାକମ୍ମଂ ପୁରିମ ଜାତୀସୁ କତଂଏୱ ଗହିତଂ । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି । ଏତେହି ପନ ତୀହି ମୁତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ କଟତ୍ତାୱା ପନ କମ୍ମଂନାମ ହୋତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଚ ଅତୀତଭୱେସୁ କତାନି ମାତୁଘାତକାଦୀନିପି ଅପରପରିୟାୟ କମ୍ମାନି ଏତେହି ତୀହି ମୁତ୍ତାନୀତିୱା ଅମୁତ୍ତାନୀତିୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନାନୀତିୱା ଅଲଦ୍ଧାସେୱନାନୀତିୱା ସକ୍କା ୱିସେସେତୁଂ । ତଦା ହି ତାନି ଗରୁକ କମ୍ମସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତାନିପି ହୋନ୍ତି । ଆସନ୍ନୱଚିଣ୍ଣକମ୍ମସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତାନିପୀତି ।

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଏତେହି ପନ ତୀହି ମୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞାଣୱସେନକତଂ କଟତ୍ତାୱା ପନ କମ୍ମଂନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ତାନି ଅଞ୍ଞାଣୱସେନ କଭାନୀତି ସକ୍କା ୱିସେସେତୁଂ । ତାନି ହି ପୁରିମଭୱେସୁ ଅଞ୍ଞାଣ ୱସେନ କତାନିପି ହୋନ୍ତି । ଞାଣୱସେନ କତାନିପୀତି । ତାନି ପନ ୱିସେସନାନି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ କତାନଂ ଗରୁକାଦୀହି ତୀହି ମୁତ୍ତାନଂ ସତ୍ତମଜୱନ କମ୍ମାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ତେହି ସହ ପୁରିମଜାତୀସୁ କତାନି ଅପରପରିୟାୟ କମ୍ମାନି କଟତ୍ତା କମ୍ମଂନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ତଂପୁବ୍ବକତଂ କମ୍ମନ୍ତି ଆଗତଂ । ତତ୍ଥପି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେୱା ଅତୀତଭୱେସୁୱା ପୁବ୍ବକାଲେ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁ କମ୍ମେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଗରୁକମେୱ ଅନନ୍ତରେ ଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି । ଗରୁକେ ଅସତି ଆସନ୍ନଂ । ଆସନ୍ନେ ଅସତି ଆଚିଣ୍ଣଂ । ଆଚିଣ୍ଣେ ଅସତି କଟତ୍ତାକମ୍ମଂ । ତେନାହ ପାକଦାନପରିୟାୟେନାତି । ପାକଦାନୱାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ସିୟା । କସ୍ମା ଇଧ ଆସନ୍ନଂ ଆଚିଣ୍ଣତୋ ପଥମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ପାଳିୟଂ ଆସନ୍ନତୋ ଆଚିଣ୍ଣମେୱ ପଥମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ-ୟଂ ଗରୁକଂ ୟଂ ବହୁଲଂ । ୟଦାସନ୍ନଂ । କଟତ୍ତାୱା ପନ କମ୍ମନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁଚ ତେନେୱ କମେନ ପାକଦାନୱାରୋ ୱିହିତୋତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ସଭାୱତୋ ବଲୱଦୁବ୍ବଲକ୍କମେନ ପାଳିୟଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ ପଥମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ପନ କମୋ କଦାଚି ପାକଦାନପରିୟାୟୋପି ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତେନେୱ କମେନ ପାକଦାନୱାରୋ ୱିହିତୋ । ଆସନ୍ନଂପି ହିସମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ତୋସେତୁଂୱା ସନ୍ତାପେତୁଂୱା ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲଂ ବଲୱତୋ ଆଚିଣ୍ଣସ୍ସ ନିୱତ୍ତକଂ ନ ହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ପନ ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବେୱାସ୍ସତଂ କତଂ ହୋତି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ସୁଖୱେଦନୀୟଂ । ପଚ୍ଛାୱାସ୍ସତଂ କତଂ ହୋତି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ସୁଖୱେଦନୀୟଂ । ମରଣକାଲେୱାସ୍ସ ହୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନାତି ଏୱଂ ଆଚିଣ୍ଣଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସପି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଆସନ୍ନେନ କଲ୍ୟାଣ କମ୍ମେନ ସଗ୍ଗଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ପୁବ୍ବେୱାସ୍ସତଂ କତଂ ହୋତି ପାପକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନିୟଂ ।ଲ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନାତି ଏୱଂ ଆଚିଣ୍ଣ ସୁଚରିତସ୍ସପି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଆସନ୍ନେନ ପାପକମ୍ମେନ ଅପାୟଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମାଚ ଉଭିନ୍ନଂପି ବଲୱଭାୱେ ସତି ଆସନ୍ନମେୱ ପରିୟତ୍ତଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ତସ୍ମା ଇଧ ଥେରେନ ଆସନ୍ନମେୱ ପଥମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥଚ ପୁବ୍ବେୱାସ୍ସକତଂ ହୋତୀତି ଇଦଂ ଆସନ୍ନାନୁସ୍ସରିତକମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତମ୍ବଦାଠିକନାମସ୍ସ ଚୋରଘାତକସ୍ସ ମହାୱାତକାଲନାମସ୍ସଚ ଉପାସକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଏତ୍ଥ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ।

[୧୪୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତଂ ଜରଗ୍ଗୱୋପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆସନ୍ନମେୱ ପଥମଂ ୱିପାକଂ ଦେତୀତି ଏକଂସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଏୱଂ ଏକଂସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନଚ ଉଟ୍ଠାତୁଂପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସୋ ଜରଗ୍ଗୱୋ ପଜଦ୍ୱାରସ୍ସ ଆସନ୍ନେ ଠିତୋପି ପଥମତରଂ ନିକ୍ଖମିସ୍ସତୀତି । [ଗରୁକଚତୁକ୍କଂ]

୧୪୭. ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ । ୱେଦିତବ୍ବଂ ଅନୁ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱେଦନୀୟଂ । ଫଲଂ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ୱେଦନୀୟଂ ଫଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ।

[୧୪୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ୱେଦିତବ୍ବଂ ୱିପାକାନୁଭୱନ ୱସେନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଏତେନ ଇଧ ୱେଦନୀୟସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋ ୱିପାକାତିଧେୟ୍ୟୋଚ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଇଧ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ ଏୱ ଲବ୍ଭତି । ନ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥସମାସୋତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମଂ ଉପେଚ୍ଚ ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାପୁଣିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ ଫଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ। ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଉପପଜ୍ଜ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତପଦେସୁ ପନ ଉପପଜ୍ଜେୱାତି ପାଠୋ ଦିଟ୍ଠୋ । ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସ୍ସ ସମୀପେ ଅନନ୍ତରେ ପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଉପପଜ୍ଜୋ । ଦୁତୀୟୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଉପପଜ୍ଜେୱେଦିତବ୍ବଂ ଫଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ପାଠସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉପପଜ୍ଜାତିୱା ଅନନ୍ତରେ ଭୱେ ପୱତ୍ତୋ ଏକୋ ନିପାତୋ । ୟଥା ପଚ୍ଚାତି ।

[୧୪୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଉପୱଜ୍ଜୱେଦନୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଉପପଜ୍ଜୱା ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୟାୟତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ପରିୟାୟୋ । ଅପରୋଚ ସୋ ପରିୟା ୟୋଚାତି ଅପରପରିୟାୟୋ। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମା ନାଗତା ନନ୍ତର ଭୱେହି ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତ ଭାୱ ପରିୱତ୍ତୋ । ତେ ନେୱ ହି ମହାଟୀକାୟଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତ ରଟୀକାୟଞ୍ଚ ଅପରପରିୟାୟେତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାନନ୍ତରାନାଗତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାୟେ ଅତ୍ତଭାୱପରିୱତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତପଦେସୁ ପନ ଅପରେୱା ପରିୟାୟେତିଚ ଅପରାପରେୱା ପରିୟାୟେତିଚ ଦ୍ୱିଧା ପାଠୋ ଦିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମସ୍ମିଂ ପାଠେସତି ଇଧ ମଜ୍ଝେ ଏକସ୍ସ ଅପରସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଙ୍ଗହପୋଟ୍ଠକେସୁ ପନ ମଜ୍ଝେ ଦୀଘୋ ୟାକାରନଟ୍ଠୋଚ ଅପରାପରିୟସଦ୍ଦୋ ଦିସ୍ସତି । ସୋ ବହୂସୁ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ନତ୍ଥି । ପାଳିୟାଚ ନ ସମେତି ।

[୧୪୮] ୟଞ୍ଚ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଅପରେ ଅପରେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୟତ୍ଥକତ୍ଥଚି ଅତ୍ତଭାୱେ ୱେଦିତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ଅପରାପରିୟ ୱେଦନୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମତୋତି ଇଦଂ ତାୱ ନୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ମଜ୍ଝେ ଉପପଜ୍ଜଭୱଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଥମୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋୱ ଇଧ ତତୀୟେ ପଦେ ଅଧିକତୋତି ୟୁତ୍ତୋ ।

[୧୪୯] ଅତ୍ଥତୋ ପନ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋଚ ସବ୍ବଂ ପାଳିୟା ନ ସମେତି ।

ଅପରେୱା ପରିୟାୟେ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ହି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରାପରେୱା ପରିୟାୟେତିୱା । ଅହୋସିନାମକଂ କମ୍ମଂ ଅହୋସିକମ୍ମଂ। ଅହୋସିକମ୍ମଂ । ଭୱିସ୍ସତିକମ୍ମଂ । ଅତ୍ଥିକମ୍ମଂ । ନତସ୍ସ ୱିପାକୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପାଠୱସେନ ଆଚରିୟେହି ତଥାଗହିତନାମ ଧେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବସୋ ଅଲଦ୍ଧୱିପାକୱାରଂ କମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସତ୍ତସୁ କୁସଲାକୁସଲଜୱନେସୁ ପଥମଜୱନଚେତନା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେ ଦନୀୟଂନାମ । ସା ହି ଅଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଅଚିରଟ୍ଠି ତିକାଚ ହୋତି ଅପ୍ପତରୱିପାକାଚାତି । ପଚ୍ଚୟଂ ଲଦ୍ଧା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେଏୱ ଅହେତୁକମତ୍ତଂ ଫଲଂ ଦତ୍ୱା ୱିଗଚ୍ଛତି । ନ ଏକଂପି ମରଣକାଲଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ସନ୍ତାନଂ ଅନୁବନ୍ଧିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ପଚ୍ଚୟଂ ପନ ଅଲଭମାନା ଅହୋସିକଂନାମ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟୋତିଚ ଅତ୍ତନୋ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସଦାୟକୋ ନାନା ଇରିୟାପଥେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମା ଗମାଦିକୋ ୟୋକୋଚି ପଚ୍ଚୟୋପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଟୀକାସୁ ପନ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅନଭିଭୂତତାୟାତିଆଦିନା ମହନ୍ତଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ କାକୱଲିୟାଦୀନଂ ୱିୟ ପାକଟତରଫଲଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ହି କମ୍ମପଥଜୱନସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତମାନା ଇତରାପିୱା ପଥମଜୱନଚେତନା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସମାୟୋଗୱସେନପି ଲଦ୍ଧ ପଚ୍ଚୟା କାଚି ଅତ୍ତନୋ ବଲାନୁରୂପଂ ଫଲଂ ନ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥି । ନଚତାୟ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ସବ୍ବଂପି ଫଲଂ ମହାଜନସ୍ସୱା କମ୍ମକାରକସ୍ସେୱ ୱାପାକଟମେୱ ସିୟାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ୟଂ ପନ ଞାଣୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠ କଥାୟଂ ଏକଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ୱିପାକଂ ଦେତି । ସେସାନି ଅୱିପାକାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟାନି ସେସାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଏକୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ଏକସ୍ସେୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀ ୟସ୍ସ ଓକାସୋତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି । ଅତ୍ଥସାଧିକା ପନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଭୂତା ସତ୍ଥମଜୱନଚେତନା ଉପପଜ୍ଜ ୱେଦନୀୟଂନାମ । ସା ହି ଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ଥୋକଂ ସାରଭୂତା ହୋତୀତି ପଥମଚେତନା ୱିୟ ସୀଘତରଂ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ବଲୱତୀଚ ହୋତୀତି ଏକଂ ଭୱଂ ଜନେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ପତିତ ଜୱ ନେସୁ ପନ ଅନ୍ତିମଜୱନତାୟ ମଜ୍ଝିମଚେତନାୟୋ ୱିୟ ଚିରଟ୍ଠିତିକା ନ ହୋତୀତି ପଚ୍ଚୟଂ ଲଦ୍ଧା ଅନନ୍ତରେ ଏୱ ଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଂୱା ପୱତ୍ତି ଫଲମେୱୱା ଦତ୍ୱା ୱିଗଚ୍ଛତି । ଅଲଦ୍ଧା ପନ ଅହୋସିକମ୍ମମେୱ ହୋତି । ନ ଦୁତୀୟଂ ମରଣକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ୟଂପନ ଞାଣୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ଏକଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢତି । ସେସାନି ଅୱିପାକାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସେସାନିପି ହି ୟାୱ ଦୁତୀୟଚୁତି ନାଗଚ୍ଛତି । ତାୱ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟାନି ପୱତ୍ତି ୱିପାକଂ ଦେନ୍ତିୟେୱ । ଇଧ ମିସ୍ସକ କମ୍ମାନି କତ୍ୱା ଅନନ୍ତରଭୱେ ମିସ୍ସକକମ୍ମଫଲଂ ଅନୁଭୋନ୍ତାନି ୱେମାନିକ ପେତୱତ୍ଥୂନି ଅଞ୍ଞାନିଚ ତଂତଂକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅନନ୍ତରଭୱେ ଏୱ ସୁଗତି ୟଂ କବ୍ବିପାକଭୂତଂ ୱିପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତାନି ଦୁଗ୍ଗତିୟଂୱା ତବ୍ବିପାକଭୂତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତାନି ଅନେକାନି ୱତ୍ଥୁସତାନି ଏତ୍ଥ କଥେ ତବ୍ବାନୀତି ।

[୧୫୦] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ସାଚ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱାୱ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେତି । ପଟିସନ୍ଧିୟା ପନ ଅଦିନ୍ନାୟ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେତୀତି ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ୟଥାୱୁତ୍ତୱତ୍ଥୂହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ।

[୧୫୧] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଚୁତି ଅନନ୍ତରଞ୍ହି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟସ୍ସ ଓକାସୋ’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅକାରଣଂ ।

ପୁତିଅନନ୍ତରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱଜୀୱଂପି ଓକାସସମ୍ଭୱତୋ ।

[୧୫୨] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟା ପନ ଦିନ୍ନାୟ ଜାତିସତେପି ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ’’ । ତଂପି ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

କମ୍ମସଙ୍କରାପତ୍ତିତୋ । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ଅପରପରିୟାୟ ୱେଦନୀୟନ୍ତି ତେସଂ ସଙ୍କମନଂ ନତ୍ଥି । ୟଥାଠାନେୟେୱ ପତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଚେତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଦତ୍ଥସାଧକସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାପଦେସସ୍ସୱା ୱତ୍ଥୁସ୍ସୱା ୟୁତ୍ତିୟାୱା ଅଭାୱତୋତି । ମଜ୍ଝେ ପନ ପଞ୍ଚଜୱନ ଚେତନା ଅପରପରିୟାୟ ୱେଦନୀୟଂନାମ । ଏତା ହି ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱନ୍ତୀ ସାରଭୂତାଚ ହୋନ୍ତୀତି ନ ସୀଘଂ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଚିରଟ୍ଠିତିକା ପନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତତୀୟଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଦା ଓକାସଂ ଲଭନ୍ତି । ତଦା ପଞ୍ଚୱାରେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ସଂସାରପୱତ୍ତିୟା ସତି କପ୍ପସତସହସ୍ସେପି ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେନ୍ତୀତି । ଇମାନିୟେୱ ପନ ତୀଣି କମ୍ମାନି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଖେତ୍ତେ ସବ୍ବସୋ ୱିପାକୱାରଂ ଅଲଭମାନାନି ଅହୋସିକମ୍ମଂନାମ । ଖେତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ପଥମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠ ଧମ୍ମଚୁତିୟା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ଦୁତୀୟସ୍ସ ଅନାଗତାନନ୍ତରଭୱଚୁତିୟା । ତତୀୟସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନଚୁତିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । [ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମଚତୁକ୍କଂ]

୧୪୮.ପାକଟ୍ଠାନୱସେନାତି ଅପାୟାଦିକସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚନଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱସେନ ତଥା ଚତ୍ତାରି କମ୍ମାନିନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅକୁସଲାଦୀସୁ ଚତୂସୁ କମ୍ମେସୁ । କମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନାତି କମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ଅଙ୍ଗଭୂତାନଂ କାୟାଦି କମ୍ମଦ୍ୱାରାନଂ ୱସେନ । ପାଣଂ ଅତିପାତେନ୍ତି ଏତେନାତି ପାଣାତିପାତୋ। ଅତିପାତନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସରସତୋ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଅନ୍ତରାଏୱ ପୟୋଗବଲେନ ପାତନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ। ଅଗମନୀ ୟୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ମିଚ୍ଛା ଚରନ୍ତି ଏତେନାତି କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ। ତତ୍ଥ ପରପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ ତସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ତାନୁପଚ୍ଛେଦକସ୍ସ କାୟୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ୱଧକଚେତନା ପାଣାତିପାତୋନାମ । ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପାତେନ୍ତସ୍ସ ପାଣାତିପାତୋନାମ ନତ୍ଥି । ପରପରିଗ୍ଗହିତେ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିନୋ ତତୋ ୱିୟୋଗକାରଣସ୍ସ କାୟ ୱଚୀପୟୋଗସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦକଚେତନା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂନାମ । ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୂସୁ ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପାଦକସ୍ସ କାୟପୟୋଗସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ଅସ୍ସାଦଚେତନା କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋନାମ । କେଚି ପନଏତ୍ଥପି ଅଗମନୀୟ ୱତ୍ଥୁସଞ୍ଞିନୋତି ପଦଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି । ଅଗମୟନୀୱତ୍ଥୁ ତସ୍ମିଂ ସେୱନଚିତ୍ତନ୍ତି ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସତି ଗମନୀୟ ସଞ୍ଞାୟୱା ଅଗମନୀୟ ସଞ୍ଞାୟୱା ସେୱନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମପଥୋ ହୋତି ୟେୱାତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଇତରଥା ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁ ତଥା ସଞ୍ଞିତା ତସ୍ମିଂ ସେୱନଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ।

ଅପରେ ପନ ସୟଂ ପୟୋଗଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନି ପରେନ କରୀୟମାନଂ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପଟିପାଦନଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ ସେୱନଚିତ୍ତେ ସତିପି ନତ୍ଥି କମ୍ମପ୍ପଥଭେଦୋ । ପୟୋଗସ୍ସ ଅଭାୱାତି ୱଦନ୍ତି । ସେୱନଚିତ୍ତେ ପନ ସତି ପୟୋଗୋ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଏକେ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ତିୟଙ୍ଗିକୋୱ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ, ନ ଚତୁରଙ୍ଗିକୋତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସେୱନ ପୟୋଗେନ ସହ ଚତୁରଙ୍ଗିକୋୱ ୱୁତ୍ତୋତି ଅଞ୍ଞେ । ସେୱନପୟୋଗୋ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତାୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ପନ ଏକନ୍ତଅଙ୍ଗଭାୱତୋ । ଇତରଥା ଇତ୍ଥୀନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୟୋଗକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ତାସଂ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ ସିୟାତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁନିଦୂସନଂପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ସା ହି ରକ୍ଖିତାସୁ ସଙ୍ଗହିତାତି । ଟୀକାସୁ ପନ ସା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତାପି ନ ହୋତି । କୁତୋ ମାତାଦିରକ୍ଖିତା । ଧମ୍ମୋତି ହି ଇଧ ପାସଣ୍ଡିୟଧମ୍ମୋୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱଦନ୍ତି । ସାସନଧମ୍ମୋପି ନନ ୟୁତ୍ତୋ । ସବ୍ରହ୍ମଚାରି ନିୟୋପି ଉପଜ୍ଝାୟିନୀ ଆଦିକା ତସ୍ସା ମାତାଦିଟ୍ଠାନିୟାଏୱ ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ମିଚ୍ଛାଚାରୋପି ଦୁସ୍ସୀଲାୟ ।ଲ । ସାମଣେରିୟା, ପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୁନିୟା, ସୋତାପନ୍ନାୟ, ସକଦାଗାମିନିୟା, ତତୋ ଅନାଗାମିନିୟା ୱୀତିକ୍କମୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଖୀଣାସୱାୟ ପନ ଏକନ୍ତମହାସାୱଜ୍ଜୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କସ୍ମାପନେତ୍ଥ ସୁରାପାନଂ ନଗହି ତଂ । ତଂପିହି ଅପାୟସଂୱତ୍ତନି କଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ-ସୁରାମେରୟପାନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଆସେୱିତଂ ଭାୱିତଂ ବହୁଲୀକତଂ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକଂ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିସଂୱତ୍ତନିକଂ ପେତ୍ତିୱିସୟସଂୱତ୍ତନିକଂ । ୟୋଚ ସବ୍ବଲହୁକୋ ସୁରାମେରୟ ପାନସ୍ସ ୱିପାକୋ । ସୋ ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକସଂୱତ୍ତନିକୋ ହୋତୀତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁପି କୋଟ୍ଠାସତୋ ପଞ୍ଚପି ପାଣାତିପାତା ଦୟୋ କମ୍ମପଥାଏୱାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ମୂଲଟୀକାୟଂ ତାୱ ତସ୍ସ ସଭାଗତ୍ତେନ ମିଚ୍ଛାଚାରେ ଉପକାରକତ୍ତେନ ଦସସୁପି କମ୍ମପଥେସୁ ଅନୁପୱେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଭାଗତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭାୱନିୟଂ ସୁରାପାନଂପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ୱଦନ୍ତି ରସସଙ୍ଖାତେସୁ କାମେସୁ ମିଚ୍ଛାଚାରଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପକାରକତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଟୀକାୟଂ କୁସଲାକୁସଲାପିଚ ପଟିସନ୍ଧିଜନକାୟେୱ କମ୍ମପଥାତି ୱୁତ୍ତା । ୱୁତ୍ତାୱସେସା ପଟିସନ୍ଧିଜନନେ ଅନେକନ୍ତି କତ୍ତା କମ୍ମ ପଥାତି ନ ୱୁତ୍ତାତି ଇମସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତାୱସେ ସାତି ସୁରାପାନାଦୟୋ ତବ୍ବିରମଣାଦୟୋଚ । ସୁରାପାନଞ୍ହି ମଦସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ମଦୋ ଅପୁଞ୍ଞପଥସ୍ସ । ତବ୍ବିରତିପି ନିମ୍ମଦତାୟ । ସାଚ ପୁଞ୍ଞପଥସ୍ସାତି କମ୍ମପଥୂପନିସ୍ସୟାନି ତାନି ତଦାସନ୍ନକମ୍ମୱସେନ ସନ୍ଧିଜନକାନିପି ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଦାସନ୍ନକମ୍ମୱସେନାତି ତସ୍ସ ସୁରାପାନସ୍ସୱା ସୁରାପାନୱିରତିୟାୱା ଆସନ୍ନେ ପୱତ୍ତାନଂ ତମ୍ମୂଲକାନଂ ଅପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂୱା ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂୱା ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି-ୟୋ ସୁରଂ ପିୱିତ୍ୱା ସୁରାମଦହେତୁ ପାଣା ପାତାଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ସୁରାପାନଂ ତସ୍ସତି କମ୍ମସ୍ସ ବଲୱୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି ପୁବ୍ବଚେତନାଠାନିୟଞ୍ଚ । ତଦେୱ ୱିସୁଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତି, ନ ଇତରନ୍ତି । ୟଥା ହି ପୁବ୍ବାପରଚେତନା ୟୋପି କମ୍ମପଥପତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତାଏୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେନ୍ତି, ନ ଇତରା । ଏୱମିଦଂପୀତି । ନ ହି କମ୍ମପଥସୁତ୍ତେସୁ ସରୂପତୋ ଆଗତାନିଏୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେନ୍ତି । ନ ଇତରାନୀତି ସକ୍କା ନିୟମେତୁଂ । ୟାନି ପନ ଏକନ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଜନନସାମତ୍ଥିୟ ୟୁତ୍ତାନି, ତାନେୱ ତତ୍ଥ ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତାନି । ୟାନିପନ ପଟିସନ୍ଧିଜନନେ ଅନେକନ୍ତିକାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ତତ୍ଥସରୂପତୋ ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ତଥା ହି ପଟିସମ୍ଭିଦା ମଗ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ କୁସଲାକୁସଲାପିଚ ପଟିସନ୍ଧିଜନକାୟେୱ କମ୍ମପଥାତି ୱୁତ୍ତା । ୱୁତ୍ତାୱସେସା ପଟିସନ୍ଧିଜନନେ ଅନେକନ୍ତି କତ୍ତା କମ୍ମପଥାତି ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଇଦଂପି ପଟିସନ୍ଧିଜନନେ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା ତତ୍ଥ ସରୂପତୋ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତିଚ । ୟଂ ତଦା ସନ୍ନକମ୍ମୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିଜନକନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ତତ୍ଥ ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତେସୁ ତଦା ସନ୍ନକମ୍ମେସୁ ଅନୁପୱିଟ୍ଠନ୍ତିଚ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ତସ୍ସ ପନ ଦୁୱିଧଂ କିଚ୍ଚଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନନଂ କମ୍ମଜନନଞ୍ଚାତି । ତତ୍ଥ ପଟିଜନନତୋ କମ୍ମଜନନମେୱସ୍ସ ମହନ୍ତଂ ମହାୱିପ୍ଫାରଞ୍ଚ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ କୁମ୍ଭଜାତକେ –

ୟଂ ୱେ ୱିୱିତ୍ୱା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରନ୍ତି,

କାୟେନ ୱାଚାୟ ଚେତସାଚ ।

ନିରୟଂ ୱଜନ୍ତି ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା,

ତସ୍ସା ପୁଣ୍ଣଂ କୁମ୍ଭମିମଂ କିଣାଥାତି ॥

ଏୱଂ ତଦାସନ୍ନକମ୍ମୱସେନେୱ ତସ୍ସ ଅପାୟଗାମିତା ୱୁତ୍ତା । ତଦୁଭୟଂ ପନସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁରାମେରୟପାନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଆସେୱିତଂ ।ଲ । ସଂୱତ୍ତନିକନ୍ତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହିସୁତ୍ତପଦେସୁ ଧମ୍ମତା । ୟଦିଦଂ ସଂୱତ୍ତନିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟଥାଲାଭୟୋଜନାତି । ତଥାହି ମୂଲଟୀକାୟଂପୁନବ୍ଭୱଂଦେତିପୁନବ୍ଭୱାୟ ସଂୱତ୍ତେତୀତି ପାଠେ କମ୍ମସହଜାତା ପୁନବ୍ଭୱଂଦେତି । କମ୍ମସହାୟଭୂତା ଅକମ୍ମସହଜା ତାପୁନବ୍ଭୱଂ ସଂୱତ୍ତେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ଇମମତ୍ଥଂ ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଇମାୟ ପାଳିୟା ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ଏକନ୍ତକମ୍ମପଥଭାୱଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ୟଂ ପନ କୋଟ୍ଠାସତୋ ପଞ୍ଚପି କମ୍ମପଥାଏୱାତି ଅଟ୍ଠକଥାୱାକ୍ୟଂ । ତତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦେନ ତେସଂ ଚେତନାଧମ୍ମତ୍ତା ଝାନାଦିକୋଟ୍ଠାସିକତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଚେତନା ହି କମ୍ମପଥଂ ପତ୍ତାପି ଅପତ୍ତାପି କୋଟ୍ଠାସତୋ କମ୍ମ ପଥକୋଟ୍ଠାସିକାଏୱ ହୋତୀତି । ତେନେୱ ମୂଲଟୀକାୟଂ କମ୍ମପଥା ଏୱାତି କମ୍ମପଥକୋଟ୍ଠାସିକାଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁଟୀକାୟଞ୍ଚ କମ୍ମ ପଥକୋଟ୍ଠାସିକାଏୱ । ନ ଝାନାଦିକୋଟ୍ଠାସିକାତି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚିପନ ଇମମତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଇମିନା ୱାକ୍ୟେନ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ କମ୍ମପଥଭାୱଂ ୱଦନ୍ତି ।

ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସବ୍ବେନସବ୍ବଂ ତସ୍ସ କମ୍ମପଥଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୟେୱ, ତତ୍ଥ ହି ପୁରିମାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱଞ୍ଚ କମ୍ମପଥଭାୱଞ୍ଚ ୱିସୁଂ ୱତ୍ୱା ସୁରାପାନଂପତ୍ୱା କାୟକମ୍ମମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ୱଚୀକମ୍ମଭାୱଞ୍ଚ କମ୍ମପଥଭାୱଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି । ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥା ୟଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ୟଥାହ-ତତୀୟଂପଞ୍ଚକମ୍ମୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ସତ୍ତକମ୍ମପଥୱସେନ ପଞ୍ଚମଂ ଦସ କମ୍ମପଥୱସେନାତି । ତତ୍ଥ ହି ତତୀୟେ ସୁରାପାନମିସ୍ସକତ୍ତା ପଞ୍ଚକମ୍ମୱସେନ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପଞ୍ଚକମ୍ମପଥୱସେନାତି । ଏତାସୁପିଚ ପଟିସନ୍ଧିଜନନେ ଅନେକନ୍ତି କତ୍ତାଏୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ନ ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଏୱଞ୍ହି ସତି ସବ୍ବା ପାଳିଟ୍ଠକଥାଟୀକାୟୋ ସଂସନ୍ଦିତା ହୋନ୍ତୀତି । କାୟକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାୟୋ ତିୱିଧୋ ସସମ୍ଭାରକାୟୋ ପସାଦକାୟୋ ଚୋପନକାୟୋତି । ଇଧ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଚୋପନକାୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତେତି । ଚୋପନକାୟୋ ହି କଦାଚି କାୟଙ୍ଗେନ ଅତ୍ତନୋଅଧିପ୍ପାୟଂ ପରସ୍ସ ୱିଞ୍ଞା ପନତ୍ଥାୟପି କରୀୟତୀତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସୋ ୟେୱଚ କମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିମୁଖତ୍ତା ଦ୍ୱାରନ୍ତି କାୟଦ୍ୱାରଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ତେନ ତେନ ଉପକ୍କମ କିଚ୍ଚେନ ପୱତ୍ତମାନେଏୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦାଦିକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ ତଂଜନ କସ୍ସ ଚେତନାଧମ୍ମସ୍ସ ଆୟୂହନ କିଚ୍ଚନିବ୍ବତ୍ତିଚ କାୟକମ୍ମନାମ ଲାଭୋଚ ହୋତୀତି । ତସ୍ମିଂ କାୟଦ୍ୱାରେ । ଏତ୍ଥଚ ୟସ୍ମାସବ୍ବାନିପି କମ୍ମାନି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭୂତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତମନେନ ୱିନା ନସିଜ୍ଝନ୍ତି । ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା । ମନୋସେଟ୍ଠା ମନୋମୟାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାତି ଚେତ୍ଥ ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତଧମ୍ମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତସ୍ମା ମନୋଦ୍ୱାରଂ ସବ୍ବକମ୍ମସାଧାରଣତ୍ତା କମ୍ମାନି ୱିସେସେତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ଅସାଧାରଣଭୂତା ପନ କାୟୱଚୀୟୋ ଏୱ ସକୋନ୍ତି । ୟସ୍ମାଚ ପୁରିମାନି ସତ୍ତୱିଧାନି କମ୍ମାନି କେୱଲଂ ମନୋମତ୍ତେନ ନସିଜ୍ଝନ୍ତି । ତଂସମୁଟ୍ଠିତେହି ପନ କାୟ ୱଚୀପୟୋଗେହି ଏୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେଏୱ ତେସଂ କମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିମୁଖସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ କାୟଦ୍ୱାରେତି । ପରତୋ ୱଚୀଦ୍ୱାରେତି ଚ ।

ୟସ୍ମା ପନ କାୟଦ୍ୱାରେ ୱୁତ୍ତିତୋ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ୱୁତ୍ତିତୋ ୱଚୀକମ୍ମଂନାମାତି ଏତ୍ତକମତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ତୀଣି କାୟକମ୍ମଂନାମ । ମୁସାୱାଦାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ୱଚୀକମ୍ମଂନାମାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱାରେନ କମ୍ମାନଂ ନାମୱୱତ୍ଥାନଂ ଅସିଦ୍ଧଂ ସିୟା । କଥଂ । ୟଦା ହି ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ଆଣତ୍ତିୱସେନ ଅପ୍ପକେନ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଭିଜ୍ଝନ୍ତି । ତଦା ତାନି କାୟକମ୍ମନ୍ତି ନାମଂ ଜହେୟ୍ୟୁଂ । ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ କସ୍ମା ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ୱୁତ୍ତିତୋ ୱଚୀକମ୍ମଂନାମାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଦ୍ୱେୱା ନେସଂ ନାମାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଉଭୟଦ୍ୱାରେସୁପି ସନ୍ଦିସ୍ସନତୋ । ୟଦାପନ ମଜ୍ଝିମାନି ଚତ୍ତାରି ହତ୍ଥମୁଟ୍ଠାଦିୱସେନ ଅପ୍ପକେନ କାୟଦ୍ୱାରେ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ତଦା ତାନିପି ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ନାମଂ ଜହେୟ୍ୟୁଂ । କାୟକମ୍ମନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ । କସ୍ମା କାୟଦ୍ୱାରେ ୱୁତ୍ତିତୋ କାୟକମ୍ମଂନାମାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଦ୍ୱେୱା ନେସଂ ନାମାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଉଭୟଦ୍ୱାରେସୁପି ସନ୍ଦିସ୍ସନତୋ । ଏୱଞ୍ଚସତି ପାଣାତିପାତୋ ।ଲ । ମିଚ୍ଛାଚାରୋଚେତି କାୟକମ୍ମଂନାମାତି ଇଦଂ ୱୱତ୍ଥାନମେୱ ନିରତ୍ଥକଂ ସିୟା । ତଥା ପରତୋ ମୁସାୱାଦୋ ।ଲ । ପ୍ପଲାପୋଚେତି ୱଚୀକମ୍ମଂନାମାତି । ବାହୁଲ୍ଲୱୁତ୍ତିତୋତି ୱୁତ୍ତେପନ ଏକମେକେନ ବାହୁଲ୍ଲସଦ୍ଦେନ ଛବ୍ବିଧାନି ତାନି ୱଜ୍ଜାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଦ୍ୱାରେନ କମ୍ମୱୱତ୍ଥାନଂ ସିଦ୍ଧଂ ଭୱତି । ୟଥା ୱନଚରକୋ ସଙ୍ଗାମାୱଚରୋତି ।

ମନୋକମ୍ମାନି ପନ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେସୁ ଚରନ୍ତାନିପି ଚରଣମତ୍ତାନି ଏୱ ହୋନ୍ତି । ନ ଦ୍ୱାରନ୍ତରାନି ତେସଂ କମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ଅଙ୍ଗଂ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତାନି ୱିସୁଂ କତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ କାୟଦ୍ୱାରସ୍ସ କାୟୋତି ନାମଂ ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତସହସ୍ସେସୁ ସୟମେୱ ସିଦ୍ଧଂ ପାକଟଞ୍ଚ । ତଥା ୱଚୀଦ୍ୱାରସ୍ସ ୱାଚାତି ନାମଂ । କୁସଲାକୁସଲ ଜୱନଚିତ୍ତସଙ୍ଖାକସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସଚ ମନୋତି ନାମଂ । ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ କାୟଦ୍ୱାରଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରଂ ମନୋଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ କମ୍ମେନ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନ କିଚ୍ଚଂନାମ ନତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ପନ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରଂ ୱଚୀକମ୍ମଦ୍ୱାରଂ ମନୋକମ୍ମଦ୍ୱାରନ୍ତି ଆଗତଂ । ତତ୍ଥେୱ ଦ୍ୱାରକଥାଦୀସୁ କମ୍ମେନ ଦ୍ୱାରୱୱତ୍ଥାନଂପି ୱିସୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୧୫୩] ଏତେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘କାୟକମ୍ମସ୍ସଚ ପୱତ୍ତିମୁଖଭୂତଂ କାୟଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି’’ । ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ।

[୧୫୪] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ତଥା ମୁସାୱାଦାଦିଂ କାୟୱିକାରେନ କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱଚୀକମ୍ମଂ କାୟଦ୍ୱାରେପି ପୱତ୍ତତୀତି କମ୍ମେନ ଦ୍ୱାରୱୱତ୍ଥାନଂପି ନସିୟାତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି କାୟୱିକାରେନ କରୀୟମାନଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତମାନଂପି ତସ୍ସ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ନାମଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂୱା ଅତ୍ତନୋ ନାମଂ ଦାତୁଂୱା ସକ୍କୋତି । ସଭାୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ତସ୍ସ ନାମସ୍ସାତି ।

[୧୫୫] ଏତେନେୱ ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଥା କାୟକମ୍ମମେୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତତି । ନ ଇତରାନି । ତସ୍ମା କାୟକମ୍ମସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଏତ୍ଥେୱ ପୱତ୍ତନତୋ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମାଦୀନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମାଦି ଭାୱୋୱିୟାତି’’ । ତଂପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ।

ନ ହି କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାରନ୍ତି ନାମଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀତି । [କାୟକମ୍ମଂ]

୧୪୯. ମୁସାତି ଅଭୂତତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ମୁସା ୱଦନ୍ତି ଏତେନାତି ମୁସାୱାଦୋ। ୱିସତି ପରେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ମୋଦଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ସାମଗ୍ଗିରସଂ ସଂଚୁଣ୍ଣେତି ପରିଭିନ୍ଦତି ମିଥୁ ଭେଦଂ କରୋତି ଏତାୟାତି ପିସୁଣା । ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ ପରେସଞ୍ଚ ମିତ୍ତସୁଞ୍ଞଭାୱଂ କରୋତି ଏତାୟାତିୱା ପିସୁଣା । ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । ୱଦନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱାଚା । ପିସୁଣାଚ ସା ୱାଚାଚାତି ପିସୁଣୱାଚା। ୟେନ ସୁୟ୍ୟତି, ତସ୍ସ ହଦୟଂ ଫରମାନା ଉସତି ଦହତୀତି ଫରୁସା । ଫରୁସାଚ ସା ୱାଚାଚାତି ଫରୁସୱାଚା। ସାଧୁଜନେହି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ସଂସୁଖଂ ହିତଞ୍ଚ ଫଲତି ୱିସରତି ୱିନାସେତି ହିତସୁଖମଗ୍ଗଂ ଭିନ୍ଦତୀତି ସମ୍ଫଂ । ତଂୱା ଫଲତି ଭିଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ସମ୍ଫଂ । ଅତ୍ଥଧମ୍ମାପଗତସ୍ସ ପଟିଭାଣଚିତ୍ତସ୍ସ ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣା ଦିକସ୍ସ ୱାଚା ୱତ୍ଥୁମତ୍ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ୟତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମହିତବୁଦ୍ଧିୟାୱା ସମ୍ପରାୟିକ ହିତବୁଦ୍ଧିୟାୱା ଉପାୟଦୀପକଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱିନୟପଦଂ ନତ୍ଥି । ସମ୍ଫଂ ପଲପନ୍ତିପକାରେନ କଥୟନ୍ତି ଏତେନାତି ସପ୍ଫପ୍ପଲାପୋ। ତତ୍ଥ ପରସ୍ସୱିସଂ ୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରେନ ୱିସଂ ୱାଦକ କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଅକୁସଲଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ । ସୋ ପରସ୍ସ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକୋୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ । ଇତରୋ କମ୍ମମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମ ପଥୋତି ପଟିସନ୍ଧିଜନକାନଂ କମ୍ମାନଂ ଉଟ୍ଠାନମୁଖମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ରଜାନଂ ଉଟ୍ଠାନପଦେସୋ ରଜପଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ଲୋକେ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନେସୁ ସତ୍ତାନଂ କାୟୱଚୀଚିତ୍ତାଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚେସୁୟେହି କିଚ୍ଚେହି ପଟିସନ୍ଧିଜନକାନି କମ୍ମାନି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ୟେସୁୱା କିଚ୍ଚେସୁ ତାନି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତାନି କାୟୱଚୀଚିତ୍ତା ଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚାନି ପଟିସନ୍ଧିଜନକାନଂ କମ୍ମାନଂ ଉଟ୍ଠାନମୁଖମଗ୍ଗତ୍ତା କମ୍ମପଥୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କତମାନି ପନ ତାନୀତି । ଅଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନାନି ଅକୁସଲେସୁ ପାଣଘାତ କିଚ୍ଚାଦୀନି କୁସଲେସୁ ତବ୍ବିରମଣକିଚ୍ଚାଦୀନି ଦସୱିଧାନି କିଚ୍ଚାନୀତି । କମ୍ମାନିୟେୱ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀନଂ ତଦୁପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଦୁକ୍ଖାନଞ୍ଚ ପଥଭୂତତ୍ତା କମ୍ମପଥୋନାମାତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ପରସ୍ସ ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରେନ ଭେଦକକାୟଗଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠା ପିକା ସଂକିଲିଟ୍ଠଚେତନା ପିସୁଣାୱାଚା । ସାପି ପରେ ଭିନ୍ନେୟେୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ । ଅଭିନ୍ନେ କମ୍ମମେୱ । ପରସ୍ସ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକକାୟ ୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଦୁଟ୍ଠଚେତନା ଫରୁସୱାଚା । ଏତ୍ଥଚ ମରନ୍ତି ସତ୍ତା, ମରଣମତ୍ତଂୱା ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଘଟ୍ଟିୟମାନେତି ମମ୍ମଂ । ଦୁଟ୍ଠୱଣୋ । ମମ୍ମଂ ଛିନ୍ଦତି ଭିନ୍ଦତି ଘଟ୍ଟେତୀତି ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋ । ୱଣଘଟ୍ଟନପୟୋଗୋ । ଇଧ ପନ ମମ୍ମଂୱିୟାତି ମମ୍ମଂ । ଜାତିଆଦୀସୁ ଦସସୁ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି । ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋତି ଜାତିଆଦୀସୁ ଘଟ୍ଟନ ୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଫରୁସ କାୟୱଚୀ ପୟୋଗୋ । ଅୟ ମତ୍ଥୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧ ଟୀକା ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥୱା । ମମାୟତୀତି ମମୋ । ମିତ୍ତୋ । ମମସ୍ସ ଭାୱୋ ମମ୍ମଂ । ମେତ୍ତାଚିତ୍ତଂ । ମମ୍ମଂ ଛିନ୍ଦତୀତି ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋ । ଅୟଂପି ଅକ୍କୋସିତବ୍ବସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାଏୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋତି କେଚି । ପରମ୍ମୁଖାପୀତି ଅପରେ । ୟଥା ପନ ପରଂ ଅକ୍କୋସିତ୍ୱା ଖମାପେନ୍ତସ୍ସ ଖମାପନକମ୍ମଂ ପରସ୍ସ ଦୂରେ ଠିତସ୍ସପି ମତସ୍ସପି ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଅକ୍କୋସନକମ୍ମଂପୀତି ଦୀଘମଜ୍ଝିମଟୀକାକାରା ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟେନ ଚଣ୍ଡା ମହିଂସୀ ତଂ ଅନୁବନ୍ଧତୂତିୱା ଚୋରା ତଂ ଖଣ୍ଡା ଖଣ୍ଡିକଂ କରୋନ୍ତୂତିୱା ମୁଦ୍ଧା ତେ ଫଲତୁ ସତ୍ତଧାତିୱା ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ପରଂ ଅଭିସପନ୍ତସ୍ସପି କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତିୟେୱାତିଚ ୱଦନ୍ତି ।

ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନ କାୟୱଚୀପୟୋଗ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପାପଚେତନା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ । ସୋପି ଭାରତୟୁଦ୍ଧ ସୀତାହରଣାଦିକେସୁ ପଟିଭାଣଚିତ୍ତେସୁ ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତେସୁଏୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ । ସୋଚଖୋ ପରେ ତଂ ଅନତ୍ଥଂ ସଚ୍ଚତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତେୟେୱ । ଅଗଣ୍ହନ୍ତେ ପନ କମ୍ମମେୱ । ତଥା ରାଜକଥାଦୀସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ତିରଚ୍ଛାନ କଥାପଭେଦେସୁପି କମ୍ମମେୱ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ତଦସ୍ସାଦୱସେନ କଥେନ୍ତସ୍ସେୱ । ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱିନୟନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତସ୍ସ ପନ ସବ୍ବଂପି ସତ୍ଥକମେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଚୀତି ୱାଚାୟେୱ । ସା ଚତୁବ୍ବିଧା ସଦ୍ଦୱାଚା ୱିରତିୱାଚା ଚେତନାୱାଚା ଚୋପନୱାଚାତି । ଇଧ ପନ ସଦ୍ଦସହିତା ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ଚୋପନ ୱାଚା ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତେତି । ଚୋପନୱାଚା ହି କଦାଚି ୱାଚଙ୍ଗେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପରସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟପି କରୀୟତୀତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସାୟେୱଚ କମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତି ମୁଖତ୍ତା ଦ୍ୱାରନ୍ତି ୱଚୀଦ୍ୱାରଂ । ତାୟ ହି ତଂତଂୱଚୀପୟୋଗକିଚ୍ଚେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ଏୱ ୱିସଂୱାଦନାଦିକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ ତଂସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ଚେତନାଧମ୍ମସ୍ସ ଆୟୂହନକ୍ରିୟାନିବ୍ବତ୍ତିଚ ୱଚୀକମ୍ମନାମଲାଭୋଚ ହୋତୀତି । ତସ୍ମିଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ । ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ କାୟକମ୍ମେ ୱୁତ୍ତମେୱାତି । [ୱଚୀକମ୍ମଂ]

୧୫୦. ଅଭିଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଅସ୍ସାଦମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ପରଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନୱସେନ ଅତିରେକତରଂ ଝାୟନ୍ତି ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଏତାୟାତି ଅଭିଜ୍ଝା। ବ୍ୟାପାଦେନ୍ତି ପରସତ୍ତେ ୱିନାସଂ ଆପନ୍ନେ କତ୍ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତି ଏତେନାତି ବ୍ୟାପାଦୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଏତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାତି ୱିପରୀତତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅତ୍ଥିଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦିନୟପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ସପ୍ପୁରିସ ମଗ୍ଗଂ ସପ୍ପୁରିସପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦିନୟେନ ତବ୍ବିପରୀ ତତୋ ପସ୍ସନ୍ତି ଏତାୟାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ତତ୍ଥ ପରସନ୍ତକଂ ଦିସ୍ୱା କେୱଲଂ ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନରଜ୍ଜନମତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅହୋୱତ ଇଦଂ ମମସ୍ସାତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନ ପରିଣାମେନ୍ତସ୍ସେୱ ଅଭିଜ୍ଝାକମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି । ପରସନ୍ତକଭାୱେୟେୱ ଥପେତ୍ୱା ଲାଭାୱତିମେ । ୟେ ଈଦିସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଅହୋୱତାହଂପି ତାୱକାଲିକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟଂ । ୟାଚିତ୍ୱାୱା କିଣିତ୍ୱାୱା ଅତ୍ତନୋ କରେୟ୍ୟଂ । ଅଞ୍ଞଂୱା ଈଦିସଂ ଲଭେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପରଭଣ୍ଡୱତ୍ଥୁକେ ହି ଲୋଭେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି । ୟାୱ ନ ଅହୋୱତ ଇଦଂ ମମସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତୀତି । ଅନ୍ତମସୋ ଡଂସମକସାଦିକେପି ଆରବ୍ଭ ଇମେ ନସ୍ସନ୍ତୁ ୱିନସ୍ସନ୍ତୁ । ଅହୋୱତିମେ ନସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ । ଅୱଡ୍ଢିତାୱା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ଚିରଂୱା ନତିଟ୍ଠେୟ୍ୟୁଂ । କଦାୱା ନସ୍ସନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ପର ସତ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ଧଜୀୱୱିନାସଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସେୱ ବ୍ୟାପାଦୋ । ଇତରୋ କମ୍ମମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପରସତ୍ତୱତ୍ଥୁକେ ହି କୋଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି । ୟାୱ ନ ଅହୋୱତାୟଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱିନାସେୟ୍ୟାତି ତସ୍ସ ୱିନାସଂ ଚିନ୍ତେତୀତି । କମ୍ମସ୍ସୱା କମ୍ମୱିପାକସ୍ସୱା ସବ୍ବସୋ ପଟିବାହିକା ନତ୍ଥିକାହେ ତୁକାକ୍ରିୟୱସେନ ତିୱିଧା ନିୟତ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଏୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ । ଦସୱତ୍ଥୁକମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ପନ ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିପଭେଦାଏୱ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁଦେସନଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଅରିଟ୍ଠକଣ୍ଟକାଦୀନଂ ଦିଟ୍ଠିୟୋପି କମ୍ମପଥାଏୱାତି ୱଦନ୍ତି । ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତାନିୱାକମ୍ମମେୱାତି ।

ନିୟତାତି ଚେତ୍ଥ ୟଥା ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ୟତ୍ତକଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ସଦ୍ଧାଧିମୋକ୍ଖେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଫଲଦାନନିୟମେନ ନିୟତୋ ହୋତି । ତତ୍ତକଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଥାଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠା ନାନି କାରଣ ପଟିରୂପକାନି ୟତ୍ତକଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋଚୁତିଅନନ୍ତରେଫଲଦାନନିୟମେନ ନିୟତୋ ହୋତି । ତତ୍ତକଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅକୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି, ଅତେକିଚ୍ଛୋନାମ ହୋତି । ତଥା ପନ ଅପସ୍ସିତ୍ୱା କେୱଲଂ ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖମତ୍ତେନ ଏୱମେୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକଂ ଆଚରିୟକଂ ସମୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଠିତୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋନାମ ନହୋତି । କସ୍ମା, ଫଲଦାନ ନିୟମାଭାୱାତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତତ୍ତିକେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହି ଫଲଦାନ ନିୟମୱସେନେୱ ଉଭିନ୍ନଂପି ସମ୍ମତ୍ତମିଚ୍ଛତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ନିୟତସଞ୍ଞାପଟିଲାଭୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି । ସୁତ୍ତନ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାସୁ ପନ ଗହଣନିୟମୱସେନାପି ତସ୍ସା ନିୟତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ରାପିୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟେନ ୱିନାପି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ଅସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିସଦ୍ଦେନ ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟେନ ସହାପୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇମାନି ହି ତୀଣି କମ୍ମାନି ୟଦା କାୟଙ୍ଗୱା ଚଙ୍ଗାନି ଅଚୋପେତ୍ୱା ମନସ୍ମିଂଏୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ତଦାୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିନାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଦା ପନ ତାନି ଚୋପେତ୍ୱା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ତଦା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସହେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଏତେନ ଇମେସଂ ତୀସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତିଂ ଦୀପେତି । ଏୱଂସନ୍ତେପି ଇମାନି ମନୋଦ୍ୱାରେଏୱ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି । କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ପନ ଅପ୍ପକମେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ମନସ୍ମିଂୟେୱବାହୁଲ୍ଲୱୁତ୍ତିତୋତି । ତତ୍ଥ ମନସ୍ମିଂ ୟେୱାତି କୁସଲା କୁସଲଜୱନଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ମନୋଦ୍ୱାରେଏୱ । ଏତେନ ପୁରିମେସୁପି କାୟଦ୍ୱାରେ ୱଚୀଦ୍ୱାରେତି ପଦେସୁ ଏୱସଦ୍ଦସମ୍ଭୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ତତ୍ଥପି ଦ୍ୱାରେନ କମ୍ମୱୱତ୍ଥାନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତୀତି । ଇତରଥା ଉପଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥନ୍ତରପସଙ୍ଗୋପି ସିୟାତି । ଅପିଚ, ଇଧ ଏୱସଦ୍ଦେନ ଅୟଂପି ୱିସେସତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ପାଣୱଧାଦୀସୁ ହି ୱଧାମି ନଂ ଅୱହରାମି ନ ନ୍ତିଆଦିନା ସଂୱିଧାନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଚେତୟିତକ୍ରିୟାଏୱ ପଧାନଂ ହୋତି । ସାଚ କାୟୱଚୀପୟୋଗେହି ୱିନା ନସିଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ତେସୁ କାୟ ୱଚୀ ପୟୋଗା କମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ହୋନ୍ତି । ତଂ ସହଜାତାଚ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚେତନାପକ୍ଖିକାଏୱ ହୁତ୍ୱା ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପରଭଣ୍ଡା ଭିଜ୍ଝାୟନାଦୀସୁ ପନ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଅତ୍ତପଧାନାନଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତାନଂପି କାୟ ୱଚୀପୟୋଗାକମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ଅଙ୍ଗମେୱ ନହୋନ୍ତି । ତଥା ଚିନ୍ତାପୱତ୍ତି ମତ୍ତେନେୱ ତତ୍ଥ କମ୍ମସିଦ୍ଧିତୋ । ଇତି ଇମେସୁ କମ୍ମେସୁ କାୟ ୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ସବ୍ବେନସବ୍ବଂ ଅଙ୍ଗଭାୱପଟିକ୍ଖିପନତ୍ଥଂ ମନସ୍ମିଂ ୟେୱାତି ଏୱ ଗହଣଂ ଇଧେୱ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେସୁ ପନ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତିମତ୍ତ ସବ୍ଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ବାହୁଲ୍ଲସଦ୍ଦୋପି ଇଧ ଗହିତୋତି ।

[୧୫୬] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାଚେତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚେତନାପକ୍ଖିକାୱ ହୋନ୍ତୀତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଇଧ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି କେୱଲଂ ମନୋକମ୍ମ କିଚ୍ଚୱିସେସେନ ପୱତ୍ତମାନା ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚେତନାପକ୍ଖିକା ହୋନ୍ତି । ଚେତନାଏୱ ପନ ଅଭିଜ୍ଝାଦିପକ୍ଖିକା ହୋତୀତି । [ମନୋକମ୍ମଂ]

୧୫୧. ଏତ୍ଥ ଚ ଦସନ୍ନଂପି ଇମେସଂ କମ୍ମପଥାନଂ ପୁବ୍ବାପରଚେତନାୟୋ ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନେ ଅନେକନ୍ତିକପକ୍ଖଂ ଗତାତି ପଟିସମ୍ଭିଦା ମଗ୍ଗଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ତାପି ଇମଂ ସତ୍ତଂ ମାରେସ୍ସାମି ଇମଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟିସ୍ସାମୀତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତା ବଲୱପଚ୍ଚୟେ ଲଦ୍ଧା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତି । ଅଲଦ୍ଧା ନାକଡ୍ଢନ୍ତୀତି ୟୁତ୍ତା । ୟାନି ପନ କୁସଲାକୁସଲାନି କମ୍ମପଥଭେଦଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି କାୟଦ୍ୱାରେ ଦିସ୍ସମାନାନି କାୟକମ୍ମାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଦିସ୍ସମାନାନି ୱଚୀକମ୍ମାନିନାମ । ସୁଦ୍ଧେ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଦିସ୍ସମାନାନି ମନୋକମ୍ମାନିନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି । ଦୋସମୂଲେନାତି ଦୋସସଙ୍ଖାତମୂଲେନ ଦୋସମୂଲକଚିତ୍ତେନାତି ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମୋ ବ୍ୟାପାଦୱଜ୍ଜେହି ଦ୍ୱୀହି ୟୁଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଛିମୋ ତୀହିପି । ଲୋଭମୂଲେନାତି ଏତ୍ଥ ଏସନୟୋ । ତତ୍ଥାପିତି ପୁରିମୋ ଅଭିଜ୍ଝାୱଜ୍ଜେହି ଦ୍ୱୀହି ୟୁଜ୍ଜତି । ପଚ୍ଛିମୋ ତୀହୀତି । ଦ୍ୱୀହି ମୂଲେହୀତି କଦାଚି ଦୋସମୂଲେନ କଦାଚି ଲୋଭମୂଲେନାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି ମୂଲେହି ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ମୋହୋ ପନ ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ୱିସେସକରୋ ନ ହୋତୀତି ଇଧ ନ ଗହିତୋ ।

[୧୫୭] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ନିଧିପାଠକପମାଣତୋ ଦୁଟ୍ଠନିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ପରସନ୍ତକଂ ହରନ୍ତାନଂ ରାଜୂନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଞ୍ଚ ସବ୍ବମିଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ରାଜୂହି ଦିନ୍ନଂ । ତେସଂ ପନ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ଅଞ୍ଞେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଅତ୍ତସନ୍ତକମେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଏୱମାଦୀନି ୱତ୍ୱା ସକସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୟଂକିଞ୍ଚି ହରନ୍ତାନଂ କମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧାପୱାଦୀନଞ୍ଚ ମୋହମୂଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଇଧ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ସହଜାତମୂଲଞ୍ହି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ଅସାଧାରଣଭୂତଞ୍ଚ । ତେସଞ୍ଚ ତଥାହରନ୍ତାନଂ ହରଣଂ ହରଣକାଲେ କଦାଚିଦୋସମୂଲେନ କଦାଚି ଲୋଭମୂଲେନାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି ମୂଲେହି ଏୱ ସମ୍ଭୱତୀତି । ୟୋ ପନ ମୋହୋ ମହାସମ୍ମତାଦୀନଂଧମ୍ମିକରାଜୂନଂ କାଲେ ପୱତ୍ତଂ ପୋରାଣକ ନିଧିସତ୍ଥଂ ଥପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅଧମ୍ମିକାନଂରାଜୂନଂ କାଲେ ପୱତ୍ତେସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଧମ୍ମିକେସୁ ଧମ୍ମସତ୍ଥ ରାଜସତ୍ଥ ସଙ୍ଖାତେସୁ ନିଧିପାଠେସୁ ଧମ୍ମିକସଞ୍ଞୀନଂ ରାଜୂନଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ୟୋଚ ରାଜୂନଂ ଅଭିସେକକାଲେ ଦିନ୍ନଞ୍ଞେୱସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂତିଣକଟ୍ଠୋଦକନ୍ତି ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବମିଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ରାଜୂହି ଦିନ୍ନନ୍ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞୀନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ୟୋଚ ନତ୍ଥି ସୁକତ ଦୁକ୍କଟାନଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ୱିପାକୋତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିକାନଂ କମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧା ପୱାଦୀନଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ସୋସବ୍ବୋପି ଉପନିସ୍ସୟମୋହୋ ନାମ ହୋତି । ସୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ । ଇତରଥା ଲୋଭୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟ । ଦୋସୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟ । ମୋହୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟାତି ୱଚନତୋ ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲକମ୍ମ ପଥାତି ମୂଲକାଏୱ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି । ଏୱଂପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, କମ୍ମେସୁଚ କମ୍ମଫଲେସୁଚ ସଞ୍ଜାତକଙ୍ଖାନଂ ଜନାନଂ କଙ୍ଖା ପରିୟୁଟ୍ଠାନ ଚିତ୍ତେନସହେୱତଦନୁରୂପାନିଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରିକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତାନଂ ତାନି କମ୍ମାନି ସୁଦ୍ଧେନ ମୋହମୂଲେନ ଜାୟନ୍ତୀତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପରତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚେତନାୟ ପଟିସନ୍ଧିଜନକେସୁ ଗହଣଂପି ଉପପନ୍ନଂ ହୋତୀତି । [ଅକୁସଲକମ୍ମଂ] ।

୧୫୨.କାମାୱଚରକୁସଲଂପି କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତଂ କାୟ କମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପରିୟାୟା ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ, ୱକ୍ଖମାନେସୁ ହି ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟୱତ୍ଥୁଂ କାୟଙ୍ଗଂ ଚୋପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ୱାଚଙ୍ଗଂ ଚୋପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ । କାୟଙ୍ଗ ୱାଚଙ୍ଗାନି ଅଚୋପେତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେଏୱ ପୱତ୍ତିତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମାତି ଅୟମେକୋ ପରିୟାୟୋ । ଅୟଂ ପନ ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଆୱିଚେୱ ରହୋ ଚ । ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଆୱିଚେୱ ରହୋଚ । ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଆୱିଚେୱ ରହୋଚାତିଚ । ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତଂ । ସବ୍ବଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତଂ । ସବ୍ବଂ ମନୋକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି ଚ ।

ପଦକ୍ଖିଣଂ କାୟକମ୍ମଂ, ୱାଚାକମ୍ମଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ ।

ପଦକ୍ଖିଣଂ ମନୋକମ୍ମଂ, ପଣୀହିତେ ପଦକ୍ଖିଣେ ତିଚ ॥

ଏୱମାଦୀସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ଆଗତୋ । ଅପିଚ, ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ସକଲାୟ ନୱକମ୍ମଦ୍ୱାରକଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହି ଦାନମୟଂପି କାୟୱଚୀ ମନୋକମ୍ମୱସେନ ତିଧା ୱିଭତ୍ତଂ । ତଥା ସୀଲମୟଂ ଭାୱନାମୟଞ୍ଚାତି । ୟସ୍ମିଂ ପନ ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟେ ପୱତ୍ତମାନେ କାୟୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି । କାୟସଂୱରୋ ଭିଜ୍ଜତି । ୟଂ ପନ କୁସଲଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ତଦଙ୍ଗପହାନାଦିୱସେନ ତଂ ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟଂ ପଜହିତ୍ୱା କାୟଦ୍ୱାରଂ ସୋଧୟମାନଂ କାୟସଂୱରଂ ପୂରୟମାନଂ ପୱତ୍ତତି । ତଂ କାୟଚୋପନ ରହିତଂପି କାୟଙ୍ଗ ସଂୱରଣ କିଚ୍ଚତ୍ତା କିଚ୍ଚସୀସେନ କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂନାମ । କାୟସୁଚରିତନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥଚ ତଂ ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟଂ ପଜହିତ୍ୱାତି ୟସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ପାଣଘାତାଦିକଂ କାୟଦୁସ୍ସିଲ୍ୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ତଂ କାୟଦୁସ୍ସିଲ୍ୟଂ ପଜହିତ୍ୱା । କାୟଦ୍ୱାରଂ ସୋଧ ୟମାନନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ କାୟଙ୍ଗଂ ଅସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ କାୟଦ୍ୱାରଂ ସୋଧୟମାନଂ । କାୟସଂୱରଂ ପୂରୟମାନନ୍ତି ସୟଂ କାୟଙ୍ଗସଂୱରଣକିଚ୍ଚସମ୍ପାଦନେନ କାୟସଂୱରଂ ପୂରେନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଚୀକମ୍ମେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୱୟେସଂ ପନ ସବ୍ବଂପି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତଂପି ମନୋଦ୍ୱାରଂଏୱ ସୋଧୟମାନଂ ମନୋସଂୱରଂଏୱ ପୂରୟମାନଂ ପୱତ୍ତତୀତି ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂନାମ । ମନୋସୁଚରିତନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମେକୋ ପରିୟାୟୋ । ଅୟଂ ପନ ଅନେକସତେସୁ କମ୍ମପଥସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତୋ । ଅପିଚ, ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ସକଲାୟ ଦ୍ୱାରକଥାକ ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋତି । ଇମେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ପରିୟାୟେସୁ ସତ୍ତୁସାସନେ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମପୂରଣଂନାମ ୟାୱଦେୱ ପାପଧମ୍ମପହାନତ୍ଥାୟ ଏୱ ହୋତୀତି ପଚ୍ଛିମୋୟେୱ ପଧାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଦିୟ୍ୟତି ଏତେନାତି ଦାନଂ। ୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା । ସୀଲୟତୀତି ସୀଲଂ। କାୟ ୱଚୀକମ୍ମାନି ସାୱଜ୍ଜାନି ନୀୱାରେତ୍ୱା ଅନୱଜ୍ଜାନି ସୁସମାହିତାନି କତ୍ୱା ସମ୍ମାଦହତି ଥପେତି, ଉପରିମେ କୁସଲଧମ୍ମେଚ ଉପଧାରେତି । ତେସଂ ପତିଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱେନ୍ତି ଏତାୟାତି ଭାୱନା। ଅଧିକୁସଲଧମ୍ମେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେୱା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନେୱା ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପଚାୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅପଚାୟନଂ। ପୂଜେନ୍ତି କାୟୱାଚାହି ଅତ୍ତାନଂ ନୀଚୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିସେସେନ ଆୱରନ୍ତି ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ବ୍ୟାୱଟାନଂ ଭାୱୋ କମ୍ମଂୱା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ। ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ପତ୍ତି । ଅତ୍ତନି ଲଦ୍ଧପୁଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ନାମଂ । ପାପୀୟତୀତିୱା ପତ୍ତି । ପରେହି ଅନୁମୋଦନ୍ତେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାନିସନ୍ଦସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ପତ୍ତିଂ ଦଦନ୍ତି ଏତେନାତି ପତ୍ତିଦାନଂ। ତଦେୱ ପରେହି ଦିନ୍ନଂ ଅନୁମୋଦନ୍ତି । ସାଧୁକାରଂ ଦଦନ୍ତି ଏତେନାତି ପତ୍ତାନୁମୋଦନଂ। ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତି ଏତେନାତି ଧମ୍ମସୱନଂ। ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି ଏତାୟାତି ଧମ୍ମଦେସନା। ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ, ଅତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠଂ, ଅତ୍ଥି ହୁତଂ, ଅତ୍ଥି ସୁକତଦୁକ୍କଟାନଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ ୱିପାକୋତିଆଦିନା ଦସୱତ୍ଥୁକଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁଂ କରୋନ୍ତି ଏତେନାତି ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମଂ। ସବ୍ବାନି ପନ ତାନି ପୁନେନ୍ତି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ସୋଧେନ୍ତି ଏତେହୀତି ପୁଞ୍ଞାନି । ପୂଜନୀୟଭାୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ପୁଞ୍ଞାନୀତିପି ୱଦନ୍ତି । ତାନିଏୱ ଅୱସ୍ସଂ କତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠେନ କ୍ରିୟାନିଚାତି ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟାନି । ତାନିୟେୱ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ୱତ୍ଥୂନିଚାତି ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟୱତ୍ଥୂନୀତି । ଏତ୍ଥ ଏକମେକଂ ତିୱିଧଂ ହୋତି ପୁରିମଂ ମଜ୍ଝିମଂ ପଚ୍ଛିମନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦାନେ ତାୱ ପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗକରଣଂ ମଜ୍ଝିମଂନାମ । ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଇମିନା ପଚ୍ଚୟେନ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱତ୍ତୟିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦାନଂ ଆରବ୍ଭ ଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତା କୁସଲଚେତନା ପୁରିମଂନାମ । ପଚ୍ଛା ଭାଗେ ପନ ଅତ୍ତନା ଦିନ୍ନଦାନଂ ଆରବ୍ଭ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅତ୍ତମନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତା କୁସଲଚେତନା ପଚ୍ଛିମଂନାମଂ । ସବ୍ବଂପି ଚେତଂ ଅକୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ବଲୱପଚ୍ଚୟେ ଲଦ୍ଧା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି । ଅଲଦ୍ଧା ନ ଦେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପୁନ ହୀନ ମଜ୍ଝିମପଣୀତୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହୀନେନ ଛନ୍ଦେନ ଚିତ୍ତେନ ୱୀରିୟେନ ୱୀମଂସାୟୱା ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ, ମଜ୍ଝିମେନ ଛନ୍ଦାଦିନା ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ, ପଣୀତେନ ପଣୀତଂ । ୟସକାମତାୟୱା ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ । ପୁଞ୍ଞଫଲକାମତାୟୱା ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ । କତ୍ତବ୍ବମେ ୱିଦନ୍ତି ଅରିୟଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ପଣୀତଂ । ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନ ପରୱମ୍ଭନାଦୀହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂୱା ହୀନଂ । ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ଲୋକିୟସୁଖଭାଗିତାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ । ମଗ୍ଗଫଲସୁଖଭାଗିତାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ପଣୀତଂ । ତଣ୍ହାୱସେନୱା ଭୱଭୋଗତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ । ସବ୍ବସତ୍ତୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ପାରମିତାଦାନଂ ପଣୀତନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସୀଲନିଦ୍ଦେସଂ ନିସ୍ସାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସେସେସୁପିୟଥା ସମ୍ଭୱଂ ତିକଦ୍ୱୟଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସୀଲଂ ନାମଭିକ୍ଖୁସୀଲଂ, ଭିକ୍ଖୁନିସୀଲଂ, ସାମଣେରସୀଲଂ, ଗହଟ୍ଠସୀଲନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାଦାନକିଚ୍ଚଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ସିଦ୍ଧଂହୋତି । ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଅଜ୍ଝାପନ୍ନେନୱା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ଭିନ୍ନାୟ ସବ୍ବଂ ସମାଦାନଂ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି । ସବ୍ବାନି ଉପସମ୍ପନ୍ନ ସୀଲାନି ଭିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ତଦା ଭିକ୍ଖୁପଟିଞ୍ଞଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋନାମ ହୋତି । ଥପେତ୍ୱାପନ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଞ୍ଞସିକ୍ଖା ପଦାନି ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ୟଂ ୱୀତିକ୍କମତି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ସଂୱରଭେଦୋ ହୋତି । ନ ସମାଦାନ ଭେଦୋ । ନ ହି ତଂ ପୁନ କମ୍ମୱାଚାୟ ସମାଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି । ପଟିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପନ ସଂୱରୋ ପାକତିକୋ ହୋତି । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋୱା ପଟିକମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତୋୱା ଅଲଜ୍ଜୀନାମ ହୋତି । ନ ଦୁସ୍ସୀଲୋତି । ଏସନୟୋ ସାମଣେରସୀଲେପି । ତତ୍ଥ ପନ ସରଣଗମନେନେୱ ସମାଦାନଂସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଲିଙ୍ଗନାସନଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ସରଣଗମନେ ଭିନ୍ନେ ସବ୍ବଂ ସମାଦାନଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଇତରେସୁ ପନ ୟଂ ୱୀତିକ୍କମତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ସଂୱରଭେଦୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗହଟ୍ଠସୀଲେ ପନ ପକତି ଗହଟ୍ଠାନଂ ଗହଣୱସେନେୱ ସମାଦାନଂ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏକତୋଗଣ୍ହନ୍ତେ ସବ୍ବାନି ସମାଦିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ଏକସ୍ମିଂଚ ଭିନ୍ନେ ସବ୍ବାନି ଭିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବାନି ପୁନ ସମାଦାତବ୍ବାନି । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ପନ ୟଂ ୱୀତିକ୍କମତି, ଏତଦେୱଭିଜ୍ଜତି । ତଦେୱ ପୁନ ସମାଦାତବ୍ବଂ ହୋତୀତି । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲା ତିକ୍କମନେ ପନ ସବ୍ବଂ ସମାଦାନଂ ୱୂପସମ୍ମତିୟେୱ । ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱୋ ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ନିଚ୍ଚସୀଲାନଂ ଭେଦେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିଚ୍ଚାନିଚ୍ଚେସୁ ପନ ୟଂ ନିଚ୍ଚମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଅନିଚ୍ଚଂ ନୱଟ୍ଟତି ସାୱଜ୍ଜଂ ହୋତି । ତଂ ନିଚ୍ଚସୀଲଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ନିଚ୍ଚଂପି ୱଟ୍ଟତି । ମହନ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଂ ହୋତି । ଅନିଚ୍ଚଂପି ୱଟ୍ଟତି ସାୱଜ୍ଜଂ ନ ହୋତି । ତଂ ଅନିଚ୍ଚସୀଲଂନାମ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ଭାୱେ ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସୀଲଂ ସାମଣେରଭାୱେ ଠିତସ୍ସ ସାମଣେରସୀଲଂ ପକତିଗହଟ୍ଠାନଂପଞ୍ଚସୀଲଂ ପବ୍ବଜିତସଙ୍ଖେପଗତାନଂ ଉପାସକାନଂ ତାପସପରିବ୍ବାଜକାନଞ୍ଚ ଦସସୀଲଂ ନିଚ୍ଚସୀଲଂନାମ । ତେସଞ୍ହି ତଂ ତଂ ୟଥାସକଂ ସୀଲଂ ନିଚ୍ଚଂ ସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ରକ୍ଖିତୁମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଅରକ୍ଖନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱାଦିକୋ ସାୱଜ୍ଜୋ ହୋତି ଅସୁଦ୍ଧୋ । କସ୍ମା, ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପସ୍ସ ଆଚାରସ୍ସ ୱିପତ୍ତିତୋ । ପକତିଗହଟ୍ଠାନଂ ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁପୋସଥସୀଲଂ ଅନିଚ୍ଚସୀଲଂନାମ । ତଞ୍ହି ତେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିଚ୍ଚଂପି ୱଟ୍ଟତି । ଅନିଚ୍ଚଂପି ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ଦସସୀଲଞ୍ଚ । ତଞ୍ହି ପକତି ଗହଟ୍ଠାନଂ ଅନିଚ୍ଚସୀଲମେୱ ହୋତି । ଗିହିନିୱତ୍ଥଂ ପହାୟ କାସାୟୱତ୍ଥଧାରଣେନ ପବ୍ବଜିତସଙ୍ଖେପଗତାନଂ ଏୱ ନିଚ୍ଚସୀଲଂ । ୟଥା ହି ପକତିମନୁସ୍ସାନଂ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ସମାଦିନ୍ନଂପି ଅସମାଦିନ୍ନଂପି ନିଚ୍ଚଂ ରକ୍ଖିତୁମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ୱୀତିକ୍କମିତୁଂ ନୱଟ୍ଟତି । ତଥା ପବ୍ବଜିତୱେସଧାରୀନଂ ଦସସୀଲଂ ସମାଦିନ୍ନଂପି ଅସମାଦିନ୍ନଂପି ନିଚ୍ଚଂ ରକ୍ଖିତୁମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ୱୀତିକ୍କମିତୁଂ ନୱଟ୍ଟତି । ୱେସଧାରଣେନ ସହ ସିଦ୍ଧତ୍ତାତି ।

ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନା ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଦୁୱିଧା ଭାୱନା ଭାୱନାନାମ । ସା ଇଧ ଅପ୍ପନଂ ଅପତ୍ତାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ଧମ୍ମୱିନୟପରି ୟତ୍ତିୟା ସହ ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମସିପ୍ପୱିଜ୍ଜାଠାନେସୁ ପରିଚୟକରଣ ଚେତନାପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ରତନତ୍ତୟେ ପନ ମାତାପିତୂସୁ କୁଲେଜେଟ୍ଠେସୁ ଆଚରିୟେସୁ ଧମ୍ମିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁଚ ଗୁଣୱୟୱୁଦ୍ଧେସୁ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ ୱନ୍ଦନଂ ଅଞ୍ଜଲିକରଣଂ ସାମିଚିକରଣଂ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତକରଣନ୍ତି ଏୱମାଦିସବ୍ବଂ ଅପଚାୟନଂନାମ । ତେସଞ୍ଞେୱ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଆଗନ୍ତୁକଗମିକଅଦ୍ଧିକାନଂ ଗିଲାନାନଂ ଜିଣ୍ଣାନଂ କିଚ୍ଚ କରଣୀୟେସୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଚୀୱରକମ୍ମାଦୀସୁ ପରେସଂ ତଂତଂପୁଞ୍ଞ କମ୍ମେସୁଚ ପରିସୁଦ୍ଧେନ ହିତଫରଣଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋକିଚ୍ଚେସୁ ୱିୟ କାୟୱାଚାହି ୱାୟାମକରଣଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂନାମ । ଅତ୍ତନା କତସ୍ସ ୟସ୍ସକସ୍ସଚି ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ପରେହି ସାଧାରଣକରଣଂ ପତ୍ତିଦାନଂନାମ । ପରେହି ଦିନ୍ନାୟ ପତ୍ତିୟା ଅନୁମୋଦନଂ ଅତ୍ତମନତାପୱେଦନଂ ପତ୍ତା ନୁମୋଦନଂନାମ । ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁମୋଦନଂ ପନ ଅନୁମୋଦନମେୱ ହୋତି । ନ ପତ୍ତାନୁମୋଦନଂ । ପତ୍ତିୟାଏୱ ଅଭାୱତୋ । ପତ୍ତିଚ ଦୁୱିଧା ଉଦ୍ଦିସିକା ଅନୁଦ୍ଦିସିକାତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସିକଂ ଅନୁମୋଦନ୍ତସ୍ସେୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଜାତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପନ ଦ୍ୱୟଂ ଦାନପୁଞ୍ଞେସୁଏୱ ୱିସେସତୋ ପାକଟଂ । ତଞ୍ହି ଉଦ୍ଦିସକଂ କତ୍ୱା ଦେୱତାନଂୱା ପରଦତ୍ତୁପଜୀୱିପେତାନଂୱା ୱେମାନିକପେତାନଂୱା ୱିନିପାତିକାସୁରାନଂୱା ଦିନ୍ନଂ ଅନୁମୋଦିତଞ୍ଚ ତେସଂ ତଙ୍ଖଣେଏୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମ ୱେଦନୀୟଂ ଜାତନ୍ତି । ଅତ୍ଥହିତ ପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମକଥାୟ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରେ ଠତ୍ୱା ସୱନଞ୍ଚ କଥନଞ୍ଚ ଧମ୍ମସୱନଂ ଧମ୍ମ ଦେସନାଚନାମ । ନିରୱଜ୍ଜକମ୍ମସିପ୍ପୱିଜ୍ଜାଠାନାନଂ ସୱନକଥନଚେତନାଚ ଏତ୍ଥେୱସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।

ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ ନତ୍ଥିୟିଟ୍ଠନ୍ତିଆଦିନୟପୱତ୍ତାୟ ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ମିଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠିୟାୱା ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦିଦିଟ୍ଠିୟାୱା ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦିଦିଟ୍ଠିୟାୱା ୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ତେହି ତେହି ୱତ୍ଥୂହିୱା ୟୁତ୍ତୀହିୱା କାରଣେହିୱା କମ୍ମସକତା ଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱୋଦାନକରଣଂ ଦିଟ୍ଠୁଜୁକମ୍ମଂନାମାତି । ୟତ୍ଥ ପନ ତିୱିଧମେୱ ପୁଞ୍ଞକ୍ରିୟୱତ୍ଥୁ ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ପତ୍ତିଦାନାନୁମୋଦନାନି ଦାନେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଇସ୍ସାମଚ୍ଛେରାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ତଂ ସଭାୱତ୍ତା । ଅପଚାୟନୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାନି ସୀଲେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତେସଂ ଚାରିତ୍ତ ସୀଲତ୍ତା । ସେସାନି ତୀଣି ଭାୱନାମୟେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତଂ ସଭାୱତ୍ତା । କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିନିମୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋନାମ ନତ୍ଥୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠୁଜୁକମ୍ମଞ୍ଚ ଞାଣ ୱଡ୍ଢନମେୱାତି । ତୀସ୍ୱେୱୱା ଏତଂ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଦିଟ୍ଠୁଜୁକମ୍ମଂ ସବ୍ବେସଂ ନିୟମ ଲକ୍ଖଣନ୍ତିତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତିୟେୱ ହି କମ୍ମସକତାଞାଣେ ଦାନାଦୀନି ତୀଣି ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ମନୋକମ୍ମମେୱାତି ମନସ୍ମିଂଏୱ କମ୍ମପଥ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ ମନୋକମ୍ମଂଏୱ ।

[୧୫୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକତ୍ତା ଭାୱେନ କାୟ ଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକଂ ଅଭିଞ୍ଞାକୁସଲଂ କାୟଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ପୱତ୍ତମାନଂପି କାୟୱଚୀକମ୍ମସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, କାୟୱାଚାନଂ କମ୍ମପଥ ଅଙ୍ଗଭାୱାସମ୍ଭୱତୋତି । ତଞ୍ଚ ଭାୱନାମୟନ୍ତି ଦାନସୀଲୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । କେୱଲଂ ଭାୱନାକମ୍ମୱିସେସତ୍ତା ତଞ୍ଚ ମହଗ୍ଗତ କୁସଲଂ ଭାୱନାକମ୍ମ ମେୱ ହୋତି । ୟଂ ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦା ମଗ୍ଗେ ପଥମଜ୍ଝାନେନ ନୀୱରଣାନଂ । ଦୁତୀୟେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ । ତତୀୟେନ ପୀତିୟା । ଚତୁତ୍ଥେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପହାନଂ ସୀଲଂ । ୱେରମଣି ସୀଲଂ । ଚେତନା ସୀଲଂ । ସଂୱରୋ ସୀଲଂ । ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପନାପତ୍ତନ୍ତି ଭାୱନା ବଲେନ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଅଚଲଟ୍ଠିତିଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅପ୍ପନାପତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ହୋତି ।

[୧୫୯] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ପୁବ୍ବଭାଗପୱତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରଭାୱତୋତି’’ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ତେସଂ କାମାୱଚରତାମତ୍ତଂ ଅପ୍ପନାପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ହୋତୀତି । ଝାନଙ୍ଗଭେଦେନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନଭେଦେନାତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଝାନଙ୍ଗଭେଦେନାତିୱା ଝାନଙ୍ଗସମୁଦାୟଭେଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଝାନଭେଦେନ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁସଲକମ୍ମଂ

୧୫୩.ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପାକଟ୍ଠାନଚତୁକ୍କେ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚରହିତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚେତନାୱଜ୍ଜିତଂ । କସ୍ମା ପନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନା ଇଧ ପଜ୍ଜିତାତି । ପଟିସନ୍ଧିଅନାକଡ୍ଢନତୋ । କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଚେ । ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବେସୁ ତଂ ଅୱତ୍ୱା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବେସୁ ଏୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଥାହ-ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବାତିଚ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ଇମେଧମ୍ମା ଭାୱନାୟପହା ତବ୍ବାତିଚ, ସେସା ପନ ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦ୍ୱେ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଚ ସିୟା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ସିୟା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା । କଥଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟୋ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବେସୁ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋ ପଟିସନ୍ଧିଂ ନାକଡ୍ଢତୀତି । ପଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବଧମ୍ମେସୁଏୱ ନାନାକ୍ଖଣିକ କମ୍ମପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା ଇତରତ୍ଥ ତସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତାତି । ୟଥାହ-ସହଜାତା ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଚେତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନପଚ୍ଚୟୋ । ନାନାକ୍ଖଣିକା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଚେତନା ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତାଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତିଚ ସହଜାତା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂଧମ୍ମାନଂ ଚିତ୍ତାସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତିଚ । ନଚ ନାନାକ୍ଖଣିକ କମ୍ମପଚ୍ଚୟସତ୍ତିୟା ୱିନା ୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ୟଦିଏୱଂ ସା ପୱତ୍ତିୱିପାକଂପି ନଜନେତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତିଚେ ।ନ । ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗେ ତସ୍ସା ୱିପାକସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା । ୟଥାହ-କତମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂୱା ।ଲ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା । ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାତି । ତେନାହ ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ସବ୍ବଂପି ଦ୍ୱାଦସୱିଧନ୍ତିଆଦି ।

[୧୬୦] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଅଧିମୋକ୍ଖୱିରହେନ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲଂପି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଅଧିମୋକ୍ଖସମ୍ପୟୋଗେନ ତତୋ ବଲୱନ୍ତଂପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ନାକଡ୍ଢତୀତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଅଧିମୋକ୍ଖୱିରହମତ୍ତେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଂ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲନ୍ତିଚ ଅଧିମୋକ୍ଖସମ୍ପୟୋଗମତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ତତୋ ବଲୱନ୍ତନ୍ତିଚ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତି ଧମ୍ମେ କଙ୍ଖତୀତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ମହାହତ୍ଥିନାଗସ୍ସ ୱିୟ ବଲୱତରତ୍ତା ଅତିୱିୟ କାଳକଧମ୍ମତ୍ତାଚାତି । ତଥା ହିସା ଏକନ୍ତେନ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବେସୁ ପଧାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ତତୋୟେୱଚ ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନଂପି ତସ୍ସା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ହୋତୀତି । ସଭାୱୱିରୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ପନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଂ ଅଧିମୋକ୍ଖରହିତଂ ହୋତୀତି ୟୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତମେୱ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିୱସେନ ସବ୍ବସ୍ମିଂପି । ୟଥାରହନ୍ତି ତେସୁ ଲୋକେସୁ ଲଦ୍ଧୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାନୁରୂପଂ । ୱିପଚ୍ଚତୀତି ୱିପାଚେତି ୱିପକ୍କଭାୱଂ ଆପାଦେତି । ସବ୍ବଂପିୱାଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ ସତ୍ତା କୁସଲପାକାନି ହୁତ୍ୱା ୱିପଚ୍ଚତି, ୱିପକ୍କଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟସ୍ମା କୁସଲକମ୍ମାନି ଅପାୟଭୂମିୟଂପି ପୱତ୍ତିୟଂ ମହାସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ମହିଦ୍ଧିକାନଂ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ସନ୍ତାନେ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କତ୍ୱା ସୁଖୱିପାକଂ ଜନୟନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସଂପି ଆପାୟିକାନଂ ତେନ ତେନ କାରଣେନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣ ସମାୟୋଗେ ସତି ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୁଖୱିପାକଂ ଜନୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ତଥାପୱତ୍ତିୟଞ୍ଚାତିଆଦି ମାହ । ନ ହି ତାନି ସୁଖୱିପାକାନି ଅକୁସକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାନି ଭୱିତୁଂ ଅରହନ୍ତି । ୱୁତ୍ତେଞ୍ହେତଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଇଟ୍ଠୋ କନ୍ତୋ ମନାପୋ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ମହାୱିପାକାନି ସୁଗତି କାମଲୋକେ ଅହେତୁକାନି ଅଟ୍ଠପି ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାମଲୋକେ ତେସୁଚ ପଞ୍ଚଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ ସନ୍ତୀରଣ ୟୁଗଳାନି ରୂପଲୋକେ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥାରହଂ ୱିପଚ୍ଚତୀତି । ରୂପାୱଚର କୁସଲଞ୍ହି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନି ଜନୟନ୍ତଂପି ସୟଂ ୱିପଚ୍ଚମାନଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞଭୂମିକ ୱିପାକଭାୱେନ ନୱିପଚ୍ଚତି । କାମୱିରାଗଭାୱନାଭାୱେନ ପନ ଅପ୍ପନାପତ୍ତ କମ୍ମ ୱିସେସତ୍ତା କାମତଣ୍ହାୟ ଅୱିସୟଭୂତେ ନିମିତ୍ତା ରମ୍ମଣେ ଅତ୍ତନା ସବ୍ବସୋ ସଦିସେନ ମହଗ୍ଗତଭାୱପତ୍ତେନ ରୂପ ୱିପାକଭାୱେନେୱ ୱିପଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ରୂପଲୋକେପି ତାନି ପଞ୍ଚୱିପାକାନି କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି । ଦ୍ୱୀସୁ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚନଟ୍ଠାନେସୁ ପଟିସନ୍ଧିନାମ ମହନ୍ତଂଠାନଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଦା ୱିପଚ୍ଚନ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ସାମତ୍ଥିୟାନୁରୂପଂ ନାତିହୀନଂ ୱିପାକଂ ଜନେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ନାନାଠାନେସୁ ନାନାକିଚ୍ଚେହି ୱିପଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ତଦା ୱିପଚ୍ଚନ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ସାମତ୍ଥିୟାନୁରୂପଂ ୱିପଚ୍ଚେତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ପରିତ୍ତକେସୁ ୱିପଚ୍ଚମାନଂ ଠାନା ନୁରୂପଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ତଦାରମ୍ମଣଟ୍ଠାନେ ୱିପଚ୍ଚମାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଜୱନା ନୁରୂପଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ସୋଳସକମଗ୍ଗୋ ଦ୍ୱାଦସକମଗ୍ଗୋ ଅହେତୁ କଟ୍ଠକନ୍ତି ଏୱଂଏକେକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକପ୍ପଭେଦୋ ପୱତ୍ତୋତିତଂ ପଭେଦଂଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥାପୀତିଆଦିମାହ ।

କୁସଲଂ ଦୁୱିଧଂ ସମ୍ପଜାନକତଂ ଅସମ୍ପଜାନକତନ୍ତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମା ୟୂହନକାଲେ ଅନ୍ତମସୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠୁଜୁକମ୍ମଞାଣଂପି ସୁଟ୍ଠୁ ୟୋଜେତ୍ୱା କତଂ ସମ୍ପଜାନକତଂନାମ । ୟଥାହ-କମ୍ମଞ୍ଚ କମ୍ମଫଲଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା କତଂ ସମ୍ପଜାନକତଂ ନାମାତି । ଦିଟ୍ଠୁଜୁକମ୍ମଞାଣ ମତ୍ତଂପି ଅୟୋଜେତ୍ୱା ତଂ ଅସମ୍ପଜାନକତଂ ନାମ । ୟଥାହ-କମ୍ମଂପି କମ୍ମଫଲମ୍ପି ଅଜାନିତ୍ୱା କତଂ ଅସମ୍ପଜାନକତଂ ନାମାତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନକତଂ ତିହେତୁକଂ ହୋତି । ଅସମ୍ପଜାନକତଂ ଦୁହେତୁକଂ । ୟଥାହ-ସମ୍ପଜାନକରଣଂ ପନ ଚତୁଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ହୋତି । ଅସମ୍ପଜାନ କରଣଂ ଚତୂହି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେହୀତି । ତତ୍ଥ ଏକମେକଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ ଓମକନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କୁସଲସମୟେ ପରିୟୁଟ୍ଠିତେ ନୀୱରଣଧମ୍ମେୱା ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନ ପରୱମ୍ଭନାଦିକେ ପାପଧମ୍ମେୱା ସୁଟ୍ଠୁ ସୋଧେତ୍ୱା କତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ ନାମ । ଅସୋଧେତ୍ୱା କତଂ ତେହିୱୋକିଣ୍ଣଂ ଓମକଂନାମ । ଅପିଚ, ୟଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଲାଭା ୱତ ମେ । ନଚ ୱତ ମେ ଅଲାଭା । ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେ । ନଚ ୱତ ମେ ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧଂ । ୟସ୍ସ ମେ ଈଦିସଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତନ୍ତି ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁମୋଦିତଂ । ତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ । ୟଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୟେନକେନଚି କାରଣେନ ଦୁଟ୍ଠୁକତଂ ମୟାତି ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂଓମକଂ । ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱିପାକ କୋଟ୍ଠାସଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ତଥାପୀତିଆଦି ମାହ । ତତ୍ଥାପୀତି ତସ୍ମିଂ କାମାୱଚରକୁସଲେପି । ତିହେତୁକମୁକ୍କଟ୍ଠନ୍ତି ଉକ୍କଟ୍ଠଭୂତଂ ପଣୀତଭୂତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ତିହେତୁକଂ । ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ତିହେତୁକ ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକଂ । ଏତ୍ଥଚ ଏକଚେତନା ଏକମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି । ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ପନ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁପି ଭୱେସୁ ଦେତିୟେୱ । ଏତ୍ଥ ସିୟା –

ଏକପୁପ୍ଫଂ ୟଜିତ୍ୱାନ, ସହସ୍ସକପ୍ପକୋଟିୟୋ ।

ଦେୱେସୁଚ ମନୁସ୍ସେସୁ, ସେସେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ॥

ତସ୍ମା ଏକା ଚେତନା ଏକମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତୀତି ଇଦଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି । ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ପୁବ୍ବାପରଚେତନାହି ସଦ୍ଧିଂ ସହସ୍ସକପ୍ପ କୋଟି ପରିମାଣସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ଚିତ୍ତଞ୍ହିନାମ ଏକଚ୍ଛରକ୍ଖଣେପି ଅନେକସତ ସହସ୍ସ କୋଟିସଙ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋଚିରତରେକାଲେୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି । ସହସ୍ସ କପ୍ପକୋଟିୟୋତି ଚ ସହସ୍ସଆୟୁକପ୍ପକୋଟିୟୋ ସହସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱକୋଟିୟୋତି ନେତ୍ତିଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବାପରଚେତନାନଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଭାୱୋ କୋସଲସଂୟୁତ୍ତକେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଏକପିଣ୍ଡପାତଦାନସ୍ମିଂହି ଏକାଚେତନାଦ୍ୱେ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ନ ଦେତି । ପୁବ୍ବପଚ୍ଛିମଚେତନାୱସେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଗ୍ଗେ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସେଟ୍ଠିକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ହି ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିହେତୁ କଂପି କମ୍ମଂ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନଂ ୱିହତସାମତ୍ଥିୟଂ ହୁତ୍ୱା ତିହେତୁକୱିପାକଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ନଚ ତଂ ଅତିଦୁବ୍ବଲଂପି ସମାନଂ କୋସଲ୍ଲସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅତିବ୍ୟାମୁଳ୍ହପଚ୍ଚୟ ଭୂହଂ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦିୱିପତ୍ତିସହିତଂ ଅହେତୁକୱିପାକଂ ଜନେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତିହେତୁକମୋମକନ୍ତିଆଦି । ଦ୍ୱାଦସୱିପାକାନିୱିପଚ୍ଚତି। ଅୟଂ ଦ୍ୱାଦ ସକମଗ୍ଗୋନାମ ଅହେତୁକୱିପାକାନେୱ ୱିପଚ୍ଚତି। ଇଦଂ ଅହେତୁ କଟ୍ଠକଂନାମ । ଏୱଂ ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୱାଦୱସେନ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ମୋରୱାପିୱାସି ମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରୱାଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଗାଥମାହ । ସୋ ହି ଥେରୋୱିପାକାନଂ ଅସଙ୍ଖାରିକତା ସସଙ୍ଖାରିକତାଚ କମ୍ମୱସେନେୱ ସିଦ୍ଧାପି କତ୍ୱା ଅସଙ୍ଖାରଂ କମ୍ମଂ ସସଙ୍ଖାରୱିପାକାନି ନ ପଚ୍ଚତି । ସସଙ୍ଖାରଂକମ୍ମଂ ଅସଙ୍ଖାରୱିପାକାନି ନୱଚ୍ଚତୀତି ୱଦତି ।

ୟଥା ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ନାମ ମୁଖେ ସନ୍ନିସିନ୍ନେ ସନ୍ନିସୀଦତି । ଚଲନ୍ତେ ଚଲତି । ଏୱଂ ପୟୋଗେନ ଅସାଧନୀୟାନଂ ୱିପାକାନଂ ତିକ୍ଖମନ୍ଦତା ୱିସେସଭୂତୋ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ କମ୍ମୱସେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନ ପୟୋଗୱସେନ । ଇତରଥା କମ୍ମୱିସେସେନ ତିକ୍ଖମନ୍ଦଜାତାନଂ ତେସଂ ସନ୍ନିହିତପଚ୍ଚୟମତ୍ତେନ ମନ୍ଦତିକ୍ଖତାପତ୍ତିନାମ ସିୟାତି । ଅହେତୁ କୱିପାକାନଂ ପନ ପରିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଅପରିବ୍ୟତ୍ତୋୱ ତିକ୍ଖମନ୍ଦତା ୱିସେସୋତି ଉଭୟକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତେସଂ ସସଙ୍ଖାରାସଙ୍ଖାରଭାୱୋ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନୱା ତଦାରମ୍ମଣୱସେନୱା ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ପୁବ୍ବପୟୋଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୱିସେସସ୍ସ ଭାୱାଭାୱେନ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ନ କମ୍ମାଗମନୱସେନ, ନ ହି କମ୍ମଭୱେ ସଙ୍ଖାରୋ ଭୱନ୍ତରେ ୱିପାକାନି ୱିସେସେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଇମଂ ୱାଦଂ କେଚିୱାଦଂନାମ କରୋନ୍ତୋ କେଚନାତି ଆହ ।

ଇମସ୍ମିଂ କେଚିୱାଦେ ଅସଙ୍ଖାରିକକମ୍ମେ ସସଙ୍ଖାରିକ ୱିପାକାନି ସସଙ୍ଖାରିକକମ୍ମେଚ ଅସଙ୍ଖାରିକୱିପାକାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚତୂସୁ ତିହେ ତୁକୁକ୍କଟ୍ଠେସୁ କମ୍ମେସୁ ଅସଙ୍ଖାରିକଦ୍ୱୟେ ୱିପାକାନି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଦ୍ୱେ, ପୱତ୍ତିୟଂ ଦ୍ୱାଦସ । ସସଙ୍ଖାରିକଦ୍ୱୟେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଦ୍ୱେ, ପୱତ୍ତିୟଂ ଦ୍ୱାଦସ । ଚତୂସୁ ଦ୍ୱିହେତୁକୋମକକମ୍ମେସୁ ଅସଙ୍ଖାରିକଦ୍ୱୟେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଦ୍ୱେ, ପୱତ୍ତିୟଂ ଦସ । ସସଙ୍ଖାରିକଦ୍ୱୟେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଦ୍ୱେ, ପୱତ୍ତିୟଂ ଦସ । ତଥା ଚତୂସୁ ଦ୍ୱିହେତୁକୁକ୍କଟ୍ଠେସୁ । ଚତୂସୁ ଦ୍ୱିହେତୁକୋମକେସୁ ପନ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଏକଂ ଅହେତୁକଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅଟ୍ଠଅହେତୁକାନୀତି ଏୱଂ ୱିପାକାନଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱାଦସକମଗ୍ଗା ଚତ୍ତାରୋ ଦସକମଗ୍ଗା ଏକଂ ଅହେତୁକଟ୍ଠକଞ୍ଚ ହୋନ୍ତି, ତଂସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ତେସନ୍ତି ଗାଥମାହ ।

ତେସନ୍ତି ତେସଂ କେସଞ୍ଚି ଥେରାନଂ ୱାଦେ । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ପନ ତିହେତୁକେନ କମ୍ମେନ ପଟିସନ୍ଧିତିହେତୁକାୱ ହୋତି । ନ ଦୁହେତୁକା ନଚଅହେତୁକା । ଦୁହେତୁକେନ କମ୍ମେନ ପଟିସନ୍ଧି ଦୁହେତୁକାପି ହୋତି ଅହେତୁକାପି । ତିହେତୁକା ପନ ନହୋତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୱାଦୋପି ଆଗତୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଦୁହେତୁକେନ ହୀନେନ କମ୍ମେନ ଅହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି ଅୱସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ହୋତି । ତଥା ତିହେତୁକେନପି ହୀନେନ କମ୍ମେନ ଦୁହେତୁକାପି ପଟିସନ୍ଧି ଅୱସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାୟେୱାତି କତ୍ୱା ଇଧ ଅୟଂୱାଦୋ ଥେରେନ ନ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ପନ-ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି । କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଜୱନକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ କୁସଲା । ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ କୁସଲା । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ ଅବ୍ୟାକତାତିଚ ଗତି ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଛନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋହି । କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଜୱନକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ କୁସଲା । ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅକୁସଲା । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅବ୍ୟାକତାତିଚ ଏୱଂ ତିହେତୁକେନ କମ୍ମେନ ପଟିସନ୍ଧି ତିହେତୁକାୱ ୱୁତ୍ତା । ଦ୍ୱିହେତୁକେନ କମ୍ମେନ ଦ୍ୱିହେତୁକାୱ । ନ ପନ ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ସତ୍ତନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟାତିଆଦିନା ତିହେତୁକେନ କମ୍ମେନ ଦ୍ୱିହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧି ୱୁତ୍ତା । ନଚ ଚତୁନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟାତିଆଦିନା ଦ୍ୱିହେତୁକେନ କମ୍ମେନ ଅହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧୀତି ।

ତତ୍ଥ ପନ ତୀସୁ ଖଣେସୁ ସହଜାତ ହେତୂନଂ ୱସେନ ହେତୁ ମୂଲକୋୱ ଅୟଂ ଦେସନାୱାରୋତି କତ୍ୱା ଅନୋକାସତାୟ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ତତ୍ଥ ନୱୁତ୍ତା । ନ ପନ ଅଲବ୍ଭମାନତାୟ । ଦ୍ୱିହେତୁକ ପଟିସନ୍ଧି ପନ ଅନୋକାସାୟେୱ ନହୋତି । ଅଲବ୍ଭ ମାନତ୍ତାୟେୱ ସା ନୱୁତ୍ତାତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ତସ୍ମା ୟୁତ୍ତିତୋ ପାଳିୟେୱ ବଲୱତରାତି କତ୍ୱା ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୱାଦୋୱ ପାଳିୟା ସମେତୀତି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଟୀକାକାରା ପନ କମ୍ମସରିକ୍ଖକ ୱିପାକଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସାୱସେସ ପାଠୋୱ ମହାଥେରେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂପି ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୱାଦୋୱ ପମାଣଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ଇଦାନି ଏକାୟ ଚେତନାୟ ଦ୍ୱାଦସୱିପାକାନି ଏତ୍ଥେୱ ଦସକମଗ୍ଗୋପି ଅହେତୁକଟ୍ଠକମ୍ପିତି ଆଗତସ୍ସ ମୋରୱାପିୱାସି ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସାତି ପାଠୋ ।

ମୋରୱାପିୱାସିମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସାତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ମହାଧମ୍ମ ରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୱାଦୋପି ପନ ଏତ୍ଥ ଏକଦେସେନ ସଙ୍ଗହିତୋୟେୱ । ତସ୍ମିଂପି ହି ଅସଙ୍ଖାରିକଂ କମ୍ମଂ ଅସଙ୍ଖାରିକୱିପାକମେୱ ଦେତି । ନୋ ସସଙ୍ଖାରିକଂ। ସସଙ୍ଖାରିକଂ କମ୍ମଂ ସସଙ୍ଖାରିକୱିପାକମେୱ ଦେତି । ନୋ ଅସଙ୍ଖାରିକନ୍ତି ଆଗତମେୱାତି । [କାମାୱଚରକମ୍ମଂ]

୧୫୪. ରୂପାୱଚରକମ୍ମେ ପରିତ୍ତନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ପରିତ୍ତଂ ଅପଗୁଣତା ୟୱା ହୀନତାୟୱା । ତତ୍ଥ ୟଂ ପଣୀତେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ୟୁତ୍ତଂପି ଅଭାୱିତଂ ହୋତି ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତଂ, ତଂ ଅପଗୁଣତାୟ ପରିତ୍ତଂନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୟଂ ଅପଗୁଣଂ ହୋତି, ଉପରି ଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଇଦଂ ପରିତ୍ତଂନାମାତି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ସୁଭାୱିତଂପି ସମାନଂ ହୀନେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ହୀନତାୟ ପରିତ୍ତଂନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୟସ୍ସ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେ ଛନ୍ଦୋୱା ହୀନୋ ହୋତି । ୱୀରିୟଂୱା, ଚିତ୍ତଂୱା, ୱୀମଂସାୱା, ତଂ ହୀନଂନାମାତି ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ମଜ୍ଝିମଂପି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ନାତିପଗୁଣ ତାୟ ମଜ୍ଝିମଂ ସନ୍ଧାୟ ନାତିସୁଭାୱିତୋ ମଜ୍ଝିମୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ । ମଜ୍ଝିମେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ୟୁତ୍ତତାୟ ମଜ୍ଝିମଂ ସନ୍ଧାୟ ୟସ୍ସ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେ ତେ ଧମ୍ମା ମଜ୍ଝିମା ହୋନ୍ତି । ତଂ ମଜ୍ଝିମନ୍ତି ଅଟ୍ଠ ସାଲିନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଣୀତଂପି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ଅତିପଗୁଣତାୟ ପଣୀତଂ ସନ୍ଧାୟ ସୁଭାୱିତୋ ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ପଣୀତୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ । ପଣୀତେହି ପନ ଛନ୍ଦାଦୀହି ୟୁତ୍ତତାୟ ପଣୀତଂ ସନ୍ଧାୟ ୟସ୍ସ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେ ତେ ଧମ୍ମା ପଣୀତା ହୋନ୍ତି । ତଂ ପଣୀତନ୍ତି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟାନି ଅପଗୁଣତାଦି ୱସେନ ପରିତ୍ତାଦୀନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତାନି । ୟାନି ପନ ହୀନାଦୀହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ୟୁତ୍ତତାୟ ପରିତ୍ତାଦୀନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତାନି । ଇମାନେୱ ହି ତିୱିଧାସୁ ଭୂମୀସୁ ତିୱିଧଂ ବ୍ରହ୍ମୁପପତ୍ତିଭେଦଂ ସାଧେନ୍ତୀତି । ଇତ୍ଥୀନଂ ଝାନେସୁ ୱସୀପତ୍ତାନଂପି ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଅପଣୀତତାୟ ମହାବ୍ରହ୍ମେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ତେନେୱଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ସିଦ୍ଧାନି ହୀନ ମଜ୍ଝିମ ପଣୀତାନି ଅଟ୍ଠାରସପଭେଦେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇମାନି ଅଟ୍ଠାରସ କମ୍ମଦ୍ୱାରାନି ନାମ ଇମେହି ପଭାୱିତତ୍ତା ଇମେସଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସଖତ୍ତିୟା ଅଟ୍ଠାରସ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଟ୍ଠାରସ ୱେସ୍ସା ଅଟ୍ଠାରସ ସୁଦ୍ଦା ଅଟ୍ଠଚତ୍ତା ଲୀସ ଗୋତ୍ତ ଚରଣାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି ଦେୱାନଂପି ବ୍ରହ୍ମୂନଂପି ଲବ୍ଭମାନଂ ଉପପତ୍ତିଭେଦଂ ଉପଲକ୍ଖେତୀତି ।

[୧୬୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତଂ ଅନାସେୱିତଂ ପରିତ୍ତନ୍ତି ଅୱିସେସତୋୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ନାତି ସୁଭାୱିତଂ ଅମରିପୁଣ୍ଣୱସୀଭାୱଂ ମଜ୍ଝିମଂ । ଅତିୱିୟସୁଭାୱିତଂ ପନ ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣ ୱସୀଭାୱଂ ପଣୀତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଇଧ ନୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ତଞ୍ହି ଉପରି ଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥାସମତ୍ଥଂୱା ହାନ ଭାଗିୟତାଦି ୱିସେସଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପନ ଉପପତ୍ତି ଭେଦଜନକ ୱିସେସନ୍ତି ।

[୧୬୨] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଆଚରିୟେନ ପନେତ୍ଥ ପରିତ୍ତଂପି ଈସକଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହାନେନ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେ-

ସମାନାସେୱନେ ଲଦ୍ଧେ, ୱିଜ୍ଜମାନେ ମହବ୍ବଲେ ।

ଅଲଦ୍ଧା ତାଦିସଂ ହେତୁ, ମଭିଞ୍ଞା ନ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ॥

ସମାନଭୂମିକତୋୱ ଆସେୱନ ଲାଭେନ ବଲୱ ଭାୱତୋ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକଦାନଂ ୱତ୍ୱା ତଦଭାୱତୋ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଅୱିପଚ୍ଚନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ୱିଚାରେତବ୍ବମେୱ ।

ୟଥା ହି ଅରିୟମଗ୍ଗଚେତନା ଅତ୍ତନା ସମାନଭୂମକଜୱନତୋ ଅଲଦ୍ଧାସେୱନାପି ସମାନା ୱିପାକଂ ନ ଦେତୀତି ନତ୍ଥି । ତଥା ଆଦି କମ୍ମିକୱୀଥିୟଂ ଏକୱାରମତ୍ତଭୂତା ସବ୍ବସମାପତ୍ତି ୱୀଥୀସୁଚ ସବ୍ବପଥ ମଭୂତା ମହଗ୍ଗତଚେତନାପି ସମାନଭୂମକଧମ୍ମତୋ ଅଲଦ୍ଧାସେୱନ ତାୟ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ୱିପାକଂ ନଦେତୀତି ନତ୍ଥୀତି ନ ନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା- ତସ୍ସେୱ ରୂପାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ।ଲ । ପଥମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଚ ସା ଚେତନା ଉପଚିତାନାମ ହୋତି । ସମାନଭୂମକ ଧମ୍ମତୋ ଅଲଦ୍ଧାସେୱନତ୍ତାତି ।ନ । ମଗ୍ଗଚେତନାୟପି ଅୱିପାକତାପତ୍ତିତୋ । ସାପିହି ତସ୍ସେୱ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଝାନସ୍ସ କତତ୍ତା ଭାୱିତତ୍ତା ୱିପାକଂ । ଲ । ପଥମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ୱୁତ୍ତା । ନଚ ସାପି ସମାନଭୂମକଧମ୍ମତୋ ଲଦ୍ଧାସେୱନା ହୋତୀତି । ଉଭୟତ୍ଥ ପନ ପଥମସମନ୍ନାହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପଚିନିତ୍ୱା ଭାୱେତ୍ୱା ଆଗତତ୍ତା ଅସମାନଭୂମିକ ଜୱନେହିପି ଲଦ୍ଧାସେୱନ ଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପଚିତତା ଭାୱିତତାଚ ୱୁତ୍ତାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ତସ୍ମା ଆଦି କମ୍ମିକଭୂତାପି ମହଗ୍ଗତଚେତନା ମରଣା ସନ୍ନେ ଲଦ୍ଧା ଅବ୍ଭୁଣ୍ହା ଆସନ୍ନକମ୍ମଭୂତା ୱିପାକଂ ନଦେତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ଚ ସମାନଭୂମକେହିପି ନାନାୱଜ୍ଜନୱୀଥିଜୱନେହି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନତ୍ତା ତିକ୍ଖତରଭୂତା କଥଂ ଦୁବ୍ବଲାନାମ ସିୟା । ତେନେୱ ଅୟଂ ୱାଦୋ ଅନୁଟୀକାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ କେଚି ପନ ସମାନ ଭୂମକତୋ ଆସେୱନଲାଭେନ ବଲୱନ୍ତାନି ଝାନାନୀତି ତାନି ୱିପାକଂ ଦେନ୍ତି । ଅଭିଞ୍ଞା ପନ ସତିପି ଝାନଭାୱେ ତଦଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଆଗନ୍ତୁକତ୍ତାୱା ଦୁବ୍ବଲା । ତସ୍ମା ୱିପାକଂ ନ ଦେନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଅକାରଣଂ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିକମ୍ମୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞା ୟପି ୱସୀଭାୱସମ୍ଭୱତୋତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିସ୍ସ ପନ ଆନିସଂସଭୂତା ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ତସ୍ସ ଫଲସଦିସା ଫଲଟ୍ଠାନେ ଠିତା, ତସ୍ମା ସା ୱିପାକଂ ନଦେତୀତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଟୀକାକାରା । ତସ୍ସ ପନ ଇଦ୍ଧି ୱିକୁବ୍ବନାଦିକିଚ୍ଚଂ ୱିପଚ୍ଚନକିଚ୍ଚତୋପି ମହନ୍ତତରଂ ହୋତି । ସବ୍ବଥା ମେନଚ ୱିକୁବ୍ବନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତିୟା ୱିପଚ୍ଚନଥାମେପି ତେନ ଥାମେନ ସହ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ସା ପୁନ ୱିପାକଂ ନଦେତୀତିପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାଭାୱଂ ଅପତ୍ତଂ ପରିତ୍ତାଦିଭେଦେନ ତିୱିଧଂ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ । ତଦେୱାତି ପଞ୍ଚମଝାନମେୱ । ସଞ୍ଞାୱିରାଗଂ ଭାୱେତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତେ ସତି ରଜ୍ଜନ ଦୁସ୍ସନ ମୁୟ୍ହନାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋନାମ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତେ ଏୱ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଅଚିତ୍ତକଭୱପତ୍ଥନା ସହିତଂ ୱାୟୋକସିଣେୱା କେସଞ୍ଚି ମତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସ କସିଣେୱା ସଞ୍ଞାୱିରାଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୟେନ ୟେନ ଇରିୟାପଥେନ ଇଧ ମରନ୍ତି, ତେନେୱ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କମ୍ମକିରିୟୱାଦିତିତ୍ଥିୟା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଅକମ୍ମକିରିୟୱାଦୀନଂ ଝାନଭାୱନା ନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ଅନାଗାମିନୋ ପନ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ପନ ଅନାଗାମିନୋ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ଅଞ୍ଞେ ସକଦାଗାମିଆଦୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଅନାଗାମୀନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧା ହୋତି । ଅନାଗାମୀସୁଚ ସଦ୍ଧାଧିକୋ ଅୱିହେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱୀରିୟାଧିକୋ ଅତପ୍ପେସୁ । ସତାଧିକୋ ସୁଦସ୍ସେସୁ । ସମାଧାଧିକୋ ସୁଦସ୍ସୀସୁ । ପଞ୍ଞାଧିକୋ ଅକନିଟ୍ଠେସୂତି । ୟଥାକ୍କମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ଅରୂପେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ପରିତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱାତିଆଦି ସବ୍ବଂ ପଥମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ୟଥା ସକଂ ୱିପଚ୍ଚନଭୂମି ୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନ ସୋତାପନ୍ନ ସକଦାଗାମିନୋ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତୀନଂ ୱିପଚ୍ଚନଭୂମୀସୁ ଇଚ୍ଛିତଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ତେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନିକନ୍ତିୟା ସତି କାମଲୋକେପି ନିବ୍ବତ୍ତତିୟେୱ । ଇତରେ ପନ ଝାନେ ଅପରି ହୀନେ ସତି କାମଲୋକେପି ନିବ୍ବତ୍ତତିୟେୱ । ଇତରେ ପନ ଝାନେ ଅପରିହୀନେ ସତି କାମଭୱେ ନିକନ୍ତିନାମ ତେସଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ପରିହୀନଜ୍ଝାନାଏୱ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ।

[୧୬୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ତେସଂପି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ ନିକନ୍ତିୱସେନ କାମଭୱେନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ‘‘ତଥା କାମଭୱେପି କାମାୱଚର କମ୍ମବଲେନ । ଇଜ୍ଝତି ଭିକ୍ଖୱେ ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ତେହି ଝାନେ ଅପରିହୀନେ ଏକନ୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗାମିନୋଏୱ ହୋନ୍ତି । ୟତୋ ତେ ଝାନଅନାଗାମିନୋନାମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଝାନପରି ହାନିଚ ତେସଂ ତଂତଂ ପଲିବୋଧ ୱସେନେୱ ହୋତି । ନ ପନ କାମ ରାଗାଦିୱସେନ । କସ୍ମା, ମଗ୍ଗସହାୟେନ ଝାନେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ-ସହଦସ୍ସନୁପ୍ପାଦା ଭିକ୍ଖୱେ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନି ମହୀୟନ୍ତି ।ଲ । ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ ।ଲ । ପଥମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ତସ୍ମିଂ ଚେ ସମୟେ ଭିକ୍ଖୱେ ଅରିୟସାୱକୋ କାଲଙ୍କରେୟ୍ୟ । ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ସଂୟୋଜନଂ । ୟେନ ସଂୟୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ପୁନ ୟିମଂ ଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି । ଏତ୍ଥଚ ତସ୍ମିଂ ଚେ ସମୟେତିଆଦିନା ସୋ ଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନଂ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ଚେ କାଲଙ୍କରୋତି । ଏକନ୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମେୱ ଗମିସ୍ସତି । ପରିହାପେନ୍ତସ୍ସ ପନ ତଂ ସଂୟୋଜନଂ ପାକତିମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଝାନଲାଭୀନଂ ପନ ଅନାଗାମିସ୍ସଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିଦାନତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ନହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଝାନଲାଭୀନନ୍ତି ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନଲାଭୀନଂ ସୋତାପନ୍ନ ସକଦାଗାମୀନଂ । ପଚ୍ଚୟୋ ନହୋତୀତି ତେସଂ ୱିପସ୍ସନାନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା କାମସୁଗତିପଟିସନ୍ଧିୟା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ମା ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସେଖାନଂ କୁପ୍ପଧମ୍ମାନଂପି ସତଂ ଝାନେ ୱିଜ୍ଜମାନେ କାମଭୱେ ନିକନ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନାଗାମିସ୍ସ ପନ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସେୱ ସତ୍ଥେନ ଗୀୱଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମାରୀୟମାନସ୍ସପି ଝାନଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଚୱନଂନାମ ନତ୍ଥି । ସୋ ହି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତ୍ଥିୟୋ ପନ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୟୋ ଲଭିତ୍ୱା ଅନନ୍ତରେ ଭୱେ ଅକନିଟ୍ଠେ ନିବ୍ବତ୍ତମାନାପି ଅଧିପତିଭୂତେସୁ ମହାବ୍ରହ୍ମେସୁ ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ହୀନଜ୍ଝାସୟତ୍ତା ପୁରୋହିତ ପାରିସଜ୍ଜେସୁଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ତଥାହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୟଂ ଇତ୍ଥୀ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଂ କରେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତନ୍ତି ମହାବ୍ରହ୍ମତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଇତ୍ଥୀ ଚ ଇଧ ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ନ ମହାବ୍ରହ୍ମାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତାନଂପି ସଙ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେ ହି ବ୍ରହ୍ମାନଂ ପରିସଭୂତା ହୋନ୍ତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସଂୟୁତ୍ତକେ –

ଅଥଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସିଖୀଭଗୱା ଅଭିତୁଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆମନ୍ତେସି । ପଟିଭାତୁ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମୁନୋଚ ବ୍ରହ୍ମପରିସାୟଚ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମିକଥାତି ।

ପରିସଭାୱେଚ ସତି ପରିସାସୁ ଜାତାପିନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମୁନୋତି ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ । ବ୍ରହ୍ମପରିସାୟାତି ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତ ଗଣସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ମହାବ୍ରହ୍ମାନନ୍ତି ଏତ୍ଥେୱ ତେସଂ ସଙ୍ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ । ନ । ୟଂ ଇତ୍ଥୀ ସକ୍କତ୍ତଂ କରେୟ୍ୟ, ମାରତ୍ତଂ କରେୟ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଂ କରେୟ୍ୟ, ନେତଂଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ଅଧିପତି ଭୂତେହି ସକ୍କାଦୀହି ସହ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ଅଧିପତିପଟିକ୍ଖିପନସ୍ସେୱ ସମ୍ଭୱତୋ । ତେନେୱ ହି ନେତ୍ତିୟଂ-ଇତ୍ଥୀ ମହାବ୍ରହ୍ମା ସିୟାତି, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ୱେହପ୍ଫଲାଦୀସୁ ଉପରିବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁପି ପୁରୋହିତପାରିସଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିତା ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ତେନେୱ ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ଥେରାନଞ୍ହି ଭଣ୍ଡଗାହକଦହରା ୱିୟ ବ୍ରହ୍ମାନଂପି ପାରିସଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମାନୋ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଇତ୍ଥିୟୋପି ପନ ଅରିୟାୱା ଅନରିୟାୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲା ଭିନିୟୋ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜେସୁୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜେସୁୟେୱାତି ଅକନିଟ୍ଠେ ନିବ୍ବତ୍ତମାନାପି ବ୍ରହ୍ମାନଂ ପରିଚାରିକ ବ୍ରହ୍ମେସୁଏୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ନ ମହାବ୍ରହ୍ମେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ମଣିମଞ୍ଜୂସାୟଂ ପନ

ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜେସୁୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ନ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତାଦୀସୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ସାମାୱତିୟାଦୀନଂ ପଥମଂ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ତା ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅରିୟଫଲାନି ସଚ୍ଛାକଂସୁ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅନାଗାମିନିୟୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଇତରା କାଚି ତାୱତିଂସେସୁ କାଚି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ଇଚ୍ଚେୱ ଉଦାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ୱେହପ୍ଫଲେ ଅକନିଟ୍ଠେ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପେତି ତୀସୁ ଭୱଗ୍ଗେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା ଅରିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସେସବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା ହେଟ୍ଠାଭୂମୀସୁ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । [କମ୍ମଚତୁକ୍କଂ] ।

୧୫୫. ଆୟୁକ୍ଖୟେନ ମରଣଂ କମ୍ମକ୍ଖୟେନ ମରଣନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅପରିକ୍ଖୀଣେୟେୱ କମ୍ମାନୁଭାୱେ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତନିକାୟେ ୟଥାନିୟମିତସ୍ସ ଆୟୁପରିମାଣସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟେନ ପରିପୁଣ୍ଣେନ ମରଣଂ ଆୟୁକ୍ଖୟ ମରଣଂନାମ। ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଦୁବ୍ବଲେନ କମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅପରିକ୍ଖୀଣେୟେୱ ଆୟୁପରିମାଣେ କେୱଲଂ କମ୍ମସତ୍ତିପରିକ୍ଖୟେନ ଅନ୍ତରାୱ ମରଣଂ କମ୍ମକ୍ଖୟ ମରଣଂନାମ। ତଦୁଭୟସ୍ସ ସମଂ ପରିକ୍ଖୟେନ ମରଣଂ ଉଭୟକ୍ଖୟ ମରଣଂନାମ। ଧରମାନେପି ତଦୁଭୟେ ପୁରିମଭୱେସୁୱା ଇମସ୍ମିଂୱାଭୱେ କତେନ ଉପଘାତକକମ୍ମେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭୂତେ ନାନାରୋଗାବାଧ ପଥୱୀପୱେସ ଅସନିପାତାଦିକେ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟେ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଦୁସ୍ସିମାରକଲାବୁରାଜାଦୀନଂୱିୟ ଅନ୍ତରାୱ ଉପରୋଧିତ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ମରଣଂ ଉପଚ୍ଛେଦକ ମରଣଂନାମ। ନନୁ ଚେତ୍ଥ ମରନ୍ତାନଂ ନାମ ସବ୍ବେସଂପି ତଂତଂଭୱଂ ଜନେନ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଖିୟ୍ୟତିୟେୱ । ଅଥକସ୍ମା ଇତରେପି ୱୁତ୍ତାତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ସରସୱସେନେୱ ହି କମ୍ମସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ଖୟୋ ଇଧ କମ୍ମକ୍ଖୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟେ ପନ ଦସୱସ୍ସ ୱୀସତିୱସ୍ସ ୟାୱ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟ ୱସ୍ସାଦି ୱସେନ ନାନାଆୟୁକପ୍ପୱିଧାୟକା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତନିକାୟେ ସବ୍ବଜନ ସାଧାରଣା ସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧସମ୍ଭୂତା ଉତୁଆହାରାନାମ ହୋନ୍ତି । ତେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆୟୁକପ୍ପସ୍ସ ଠିତିକରା ୱୁଦ୍ଧିକରା ହାନିକରାଚାତି ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅକୁସଲମୂଲେସୁ ୱଡ୍ଢମାନେସୁ ହାନିକରା ୱଡ୍ଢନ୍ତି । କୁସଲମୂଲେସୁ ୱଡ୍ଢମାନେସୁ ବୁଦ୍ଧିକରା ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ଉଭୟମୂଲେସୁ ସମଂ ଠିତେସୁ ଠିତିକରା ସମଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେସଂ ୱସେନ ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁକପ୍ପୋ କତ୍ଥଚି ସଦା ଠିତିଭାଗୋ ହୋତି । କତ୍ଥଚି କଦାଚି ହାନିଭାଗୋ କଦାଚି ୱୁଦ୍ଧିଭାଗୋ ହୋତି । ତୟୋପି ଚେତେ ଠିତିକରାଦୟୋ ତଂତଂସତ୍ତନିକାୟଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରମାନା ଆୟୁଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାୟୁକ ସଂୱତ୍ତନିକଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତି ସଂୱତ୍ତନିକଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ଦସୱସ୍ସିକେ କାଲେ ୱିପଚ୍ଚମାନଂ ତଦନୁରୂପଂଏୱ ଭୋଗଞ୍ଚ ଇସ୍ସରିୟଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ଦସୱସେନ ଖିୟ୍ୟତି । ତଂ ତଂ ସତ୍ତନିକାୟ ପରିୟାପନ୍ନା ସତ୍ତା ସନ୍ତାନଭୂତା ରୂପଧମ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନ ଭୂତାପି ତଗ୍ଗତିକା ତଦନୂୱତ୍ତିକା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ପରିଣମନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଇଦ୍ଧିମୟ ୱିଜ୍ଜାମୟ ରସାୟନୱିଧି ଜୀୱିତ ସଙ୍ଖାର ୱିଦୂହୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାପଦାନସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ –

ସବ୍ବେପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାୟୁକା । କସ୍ମା ତେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ନ ଅଟ୍ଠଂସୂତି । ଉତୁଭୋଜନୱିପତ୍ତିୟା । ଉତୁଭୋଜନୱସେନ ହି ଆୟୁ ହାୟତିପି ୱଡ୍ଢତିପୀତି ।

ତସ୍ମା ପଧାନନିସ୍ସୟଭୂତେସୁ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନିକ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ତଂ ତଂ ଆୟୁକପ୍ପୱସେନ ପରିଣମନ୍ତେସୁ ଜିୟ୍ୟମାନେସୁ ୟାୱମହନ୍ତଂପି କମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱା ଖିୟ୍ୟତିୟେୱ । ସୋଚସ୍ସ ଖୟୋ ନ ସରସେନ ହୋତି । ଅଥଖୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରୱିପତ୍ତିୟା ଏୱ ହୋତୀତି ଇଧ ଆୟୁକ୍ଖୟୋ ୱିସୁଂ ଗହିତୋତି । ଏସନୟୋ ଉପଚ୍ଛେଦକମରଣେପି ନେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଉପଚ୍ଛେଦକମରଣନ୍ତି ଅକାଲମରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହିପୱତ୍ତମାନଂ ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମୁନାୱା ପୱତ୍ତତି । ଅଞ୍ଞେହିୱା ଅନେକ ସହସ୍ସେହି କାରଣେହି । ତାନି ପନ ପାଳିୟଂ ମୂଲଭେଦତୋ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଧା ୱୁତ୍ତାନି । କତମାନି ପନ ତାନୀତି । ଅତ୍ଥି ୱାତସମୁଟ୍ଠାନା ଆବାଧା । ଅତ୍ଥି ୱିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ଥି ସେମ୍ହ ସମୁଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ଥି ସନ୍ନିପାତିକା । ଅତ୍ଥି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ଥି ୱିସମପରିହାରଜା । ଅତ୍ଥି ଓପକ୍କମିକା । ଅତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକଜା ଆବାଧାତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମୱିପାକଜା କେଚି ଉପପୀଳକକମ୍ମଜାକେଚି ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମଜା । ୟସ୍ମା ପନ ୱାତୋ କୁପ୍ପମାନୋ ସୀତୁଣ୍ହାଦୀହି ଦସହି କାରଣେହି କୁପ୍ପତି । ତେସୁଚ ଏକମେୱ କମ୍ମ ୱିପାକଜଂ ହୋତି । ସେସାନି ପନ ଅକମ୍ମୱିପାକଜାନୀତି ମିଲିନ୍ଦ ପଞ୍ହେ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମାଚ କମ୍ମୱିପାକଜାପି ଆବାଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱାତ କୁପ୍ପନାଦୀହି ୱିନା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା କେଚି ୱାତସମୁଟ୍ଠାନାଦୟୋପି କମ୍ମୱିପାକଜା ହୋନ୍ତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପାତିକାତି ୱାତାଦୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂୱା ସନ୍ନିପତିତାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତା । ୟେ ପନ ଲୋକେ ସତ୍ତାନଂ ପୟୋଗମୁତ୍ତା ସୟଂ ଜାତା ନାନାଭୟୁପଦ୍ଦୱା । ତେ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିସମପରିହାରଜାତି ଅନିସମ୍ମକାରୀନଂ ଅନେକୱିଧେ ୱିସମେ ୱିପତ୍ତିମୁଖେ ଅତ୍ତାନଂ ପୟୋଜନ୍ତାନଂ ତତୋ ତତୋୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱା ପତନ ପକ୍ଖଲନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା । ଓପକ୍କମିକାତି ଅତ୍ତନାୱା ପରେହି ରାଜଚୋରୱେରୀହିୱା ଅମନୁସ୍ସୱାଳୟକ୍ଖଦେୱତାହିୱା ୱାଳମିଗାଦୀହିୱା କତାନଂ ପୟୋଗାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତା । କୁପ୍ପିତା ହି ଦେୱତା ସକଲଂ ରଜ୍ଜଂୱା ରଟ୍ଠଂୱା ଦୀପକଂୱା ଏକପ୍ପହାରେନ ଅସେସଂ କତ୍ୱା ୱିନାସେନ୍ତି ଦଣ୍ଡକରଟ୍ଠ ମଜ୍ଝରଟ୍ଠ କଲିଙ୍ଗରଟ୍ଠ ମାତଙ୍ଗରଟ୍ଠେସୁ ୱିୟ । ଅନେକସହସ୍ସେୱା ୱାଳୟକ୍ଖେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି ୱେସାଲିୟଂ ୱିୟ । ରକ୍ଖସେୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିୟଂୱିୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ୟକ୍ଖା ୱାଳେ ଅମନୁସ୍ସେ ଓସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି । ତେନ ବହୁମନୁସ୍ସା କାଲଂ କରୋନ୍ତୀତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପି ୟକ୍ଖାତି ୟକ୍ଖାଧିପତିନୋ । ୱାଳେ ଅମନୁସ୍ସେ ଓସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଚଣ୍ଡେ ୟକ୍ଖେ ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ଲଦ୍ଧୋକାସା ମହାଜନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱିସମାଚାର ବହୁଲେ ମନୁସ୍ସେ ଦିସ୍ୱା ଭିନ୍ନସଦ୍ଧା ୟକ୍ଖସେନାପତିନୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପୁବ୍ବେୱିୟ ଆରକ୍ଖଂନ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜନପଦନଗରନିଗମଗାମେସୁଚେୱ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେଚ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ୱୁତ୍ତା ସତ୍ଥଦୁବ୍ଭିକ୍ଖରୋଗ କପ୍ପାପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବାତି । କମ୍ମୱିପାକଜାତି ଉପପୀଳକୋପଘାତକାନଂ କମ୍ମାନଂ ୱିପଚ୍ଚନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଆବାଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅକାଲମରଣଂ ଉପଚ୍ଛେଦକମ୍ମୁନାୱା ଅଞ୍ଞେହିୱା ଅନେକସହସ୍ସେହି କାରଣେହି ହୋତୀତି । ୟେହି କେଚି ଲୋକେ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ପାଣହରା ଜୀୱିତୱିନାସକା ନାନାରୋଗାୱା ନାନାବାଧାୱା ନାନାଭୟା ନିୱା ନାନା ଦଣ୍ଡାୱା ନାନା ଉପଦ୍ଦୱୁ ପସଗ୍ଗାୱା । ସବ୍ବେ ତେ ସକକମ୍ମ ସମୁଟ୍ଠିତାଏୱ ଅତ୍ତନୋ ସାଧାରଣାତି ନତ୍ଥି । ପରକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତାପି ଅତ୍ତନୋ ସାଧାରଣାଏୱ । ସକକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତାପି ପରେସଂ ସାଧାରଣାଏୱ । କମ୍ମେନ ୱିନା ୟତୋ କୁତୋଚି ସମୁଟ୍ଠିତାପି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂୱା ସାଧାରଣାଏୱ । ସବ୍ବସାଧାରଣକମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୟଥାହ-ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ।

ୟଥା ଚତୁମହାପଥେ ଥପିତେ ଲକ୍ଖମ୍ହି ସବ୍ବଦିସାହି ଆଗତା ସରସତ୍ତିତୋମରପାସାଣାଦୟୋ ନିପତନ୍ତି । ଏୱଂ କାୟେପି ସବ୍ବୁପଦ୍ଦୱା ନିପତନ୍ତୀତି ।

ୟେସୁଚ ରଜ୍ଜରଟ୍ଠାଦୀସୁ ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟେଜନା ଉପାୟ କୁସଲାୱା ନ ହୋନ୍ତି । ନଚ ପଟିକାରକୁସଲା । ନାପି ପରିହାର କୁସଲା । କମ୍ମଞ୍ଚ ୟେସଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତି । ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅନତ୍ଥୋ ବଲ ୱା । ତେଜନା ୱିନାପି ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମୁନା ତତୋ ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମରଣଂ ୱା ମରଣମତ୍ତଂୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପାପୁଣନ୍ତିୟେୱ । କଲ୍ୟାଣଭୂତଂପି ହି କମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ବଲୱତରଂ ୟତୋକୁତୋଚି ସମୁଟ୍ଠିତଂ ରୋଗଂୱା ଆବାଧଂ ୱା ଭୟଂୱା ଦଣ୍ଡଂୱା ଉପଦ୍ଦୱୁପସଗ୍ଗଂୱା ପଟିବାହିତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ରୋଗାଦୟୋଏୱ ତଂଖେପେନ୍ତା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଥା ହି ଉଦକଂ ଅତ୍ତନୋ ବଲୱତରଂ ଅଗ୍ଗିଂ ପଟିବାହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅଗ୍ଗିଏୱ ତଂ ଖେପେନ୍ତୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମେସଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ପକତିୟାପି କମ୍ମସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ ମହାନିଦ୍ଦେସେ ଜରା ସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେନ ୱିସୁଦ୍ଧି ମଗ୍ଗେଚ ମରଣସ୍ସତି ନିଦ୍ଦେସେ ଆୟୁ ଦୁବ୍ବଲତୋତି ପଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୟଥାହ –

ଆୟୁନାମେତଂ ଅବଲଂ ଦୁବ୍ବଲଂ । ତଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୁପନିବନ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଇରିୟାପଥୁପନିବନ୍ଧଞ୍ଚ ସୀତୁଣ୍ହୁ ପନିବନ୍ଧଞ୍ଚ ମହାଭୂତୁପନିବନ୍ଧଞ୍ଚ ଆହାରୁପନିବନ୍ଧଞ୍ଚାତିଆଦି ।

ତଥା କାୟବହୁସାଧାରଣତୋ ଅନିମିତ୍ତତୋତି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସେନପି ପାକଟୋୟେୱ । କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ହି ଆୟୁନୋ ତିଣଗ୍ଗେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁସ୍ସେୱ ପରିଦୁବ୍ବଲଭାୱେ ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥା ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତେ କମ୍ମସାପି ତଥେୱ ପରିଦୁବ୍ବଲତା ସିଦ୍ଧା ହୋତୀତି । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଇତରଥା ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେକତହେତୁଦିଟ୍ଠିନାମ ସିୟା । ୟଥାହ –

ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସମଣୋୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱା ଏୱଂୱାଦୀ ହୋତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠୀ । ୟଂ କିଞ୍ଚାୟଂପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ପଟିସଂୱେଦେତି ସୁଖଂୱା ଦୁକ୍ଖଂୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂୱା । ସବ୍ବଂ ତଂ ପୁବ୍ବେକତହେତୂତି ।

ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ପନ ଅନେକସହସ୍ସେହି କାରଣେହି ପୱତ୍ତମରଣଂପି ଅକାଲମରଣତାସାମଞ୍ଞେନ ଇଧ ଉପଚ୍ଛେଦକମରଣେ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଇଦଂ ପନ ନେରୟିକାନଂ ଉତ୍ତରକୁରୁୱାସିନଂ କେସଞ୍ଚି ଦେୱାନଞ୍ଚ ନହୋତୀତି’’ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଥା ପନ ମହାଟୀକାୟଂ କେସଞ୍ଚି ପେତାନଂ ଇତୋ ଞାତକେ ହି ଦିନ୍ନଂ ପୁଞ୍ଞପତ୍ତି ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ଚୱିତ୍ୱା ସୁଗତିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ କୁସଲଭୂତଂ ଉପଚ୍ଛେଦକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା କେସଞ୍ଚି ନେରୟି କାନଂପି ୟମରଞ୍ଞୋ ସମନୁୟୁଞ୍ଜନକାଲାଦୀସୁ ଅତ୍ତନା କତପୁଞ୍ଞଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ଚୱିତ୍ୱା ସୁଗତିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଉପଚ୍ଛେ ଦକମରଣଂନାମ ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । କେସଞ୍ଚି ତାୱତିଂସାଦୀନଂ ଦେୱାନଞ୍ଚ ତଂ ଉପଚ୍ଛେଦକମରଣଂ ହୋତିୟେୱ । ତଥା ହି ସୁବ୍ରହ୍ମଦେୱ ପୁତ୍ତ ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅଥ ରୁକ୍ଖଂ ଅଭିରୁଳ୍ହା ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମାଦି ୱସେନଏକପ୍ପହାରେନେୱ କାଲଙ୍କତ୍ୱା ଅୱୀଚିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖନ୍ତି ତାୱତିଂସେ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକରୁକ୍ଖଂ । ଅଭିରୁଳ୍ହାତି ଆରୁଳ୍ହା ପଞ୍ଚ ସତଦେୱଚ୍ଛରାୟୋ । ମନୋପଦୋସିକ ଖିଟ୍ଟାପଦୋସିକ ଦେୱାନଂ ମରଣଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଦିଘାୟୁକେ ଦେୱଲୋକେୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେୱା ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଅଧିମୁତ୍ତି କାଲଙ୍କିରିୟା ଛନ୍ନତ୍ଥେରଗୋଧିକତ୍ଥେରାଦୀନଂୱିୟ ସୟମେୱ ସତ୍ଥଂ ଆହରିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତାନଂ ମରଣଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥାଚାତି ତେହି ପକାରେହିଚ । ମରନ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମରଣକାଲେତି ମରଣାସନ୍ନକାଲେ । ୟଥାରହନ୍ତି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିଗାମୀନଂ ଅରହାନୁରୂପଂ । ୟେପନ ଖୀଣାସୱା କତ୍ଥଚି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସୁ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକାନଂ ପକତିୟା ୟଥୋ ପଟ୍ଠିତଂ ନାମରୂପ ମେୱ ଅନ୍ତିମ ଜୱନାନଂ ଆରମ୍ମଣଂହୋତି । ସମାପତ୍ତିଲାଭୀନଂ ପନ ଝାନସମନନ୍ତରେ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତାନଂ କସିଣନିମିତ୍ତାଦିକଂ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନସମନନ୍ତରେ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତାନଂ ଝାନଙ୍ଗାନି ଅଭିଞ୍ଞାସମନନ୍ତରେ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ କରଜରୂପଂ । ଜୀୱିତ ସମସୀସୀନଂ ପନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନସମନନ୍ତରେ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତାନଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦିନି ଅନ୍ତିମଜୱନାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି । ପରିନିବ୍ବାନଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେସଂପି ଆଦିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟାୟଥାଗହିତଂ କମ୍ମାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟେପନ ଅନେଜୋସନ୍ତି ମାରବ୍ଭୟଂ କାଲମକରୀମୁନୀତି ଇମଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ଦିସ୍ୱା ନିବ୍ବାନମେୱ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଚୁତିୟା ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତେ ତେନ ସୟମେୱ ଅଭିଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣତ୍ତିକେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅକୋୱିଦତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ୟଥାହ –

କତମେ ଧମ୍ମା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ସବ୍ବୋ କାମାୱଚରୱିପାକୋ କ୍ରିୟମନୋଧାତୁ କ୍ରିୟାହେତୁକ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ ଧାତୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତା । ଇମେ ଧମ୍ମା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ପରିନିବ୍ବାନଂନାମ ସନ୍ତି ଅତ୍ଥାୟେୱ ହୋତି । ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଚସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ସନ୍ତିନିନ୍ନୋୟେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅନେଜୋସନ୍ତି ମାରବ୍ଭାତି ସୁତ୍ତପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସନ୍ତିମାରବ୍ଭାତି ଅନୁପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ପଟିଚ୍ଚ ସନ୍ଧାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାତି । ଥେରଗାଥଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସନ୍ତିମାରବ୍ଭାତି ସନ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ମହାପରିନିବ୍ବାନପାଳିୟା ତଦଟ୍ଠକଥାୟଚ ନସମେତି । ତାସୁ ହି ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଝାନଙ୍ଗ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନସମନନ୍ତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ସମନନ୍ତରାନି ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତାନି । ଅଭିଞ୍ଞାସମନନ୍ତରଂ ଉଦାନଟ୍ଠକଥାଦିସୁ ଆଗତଂ । ୟଥାହ-ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନସମନନ୍ତରଂ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଆଗତଂ । ୟଥାହ-ଏକୂନୱୀସତି ମେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଞ୍ଞାଣେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି । ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଫଲଂ । ଫଲାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ । ତଂ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣଂୱା ହୋତି ଅପରିପୁଣ୍ଣଂୱା । ତିଖିଣେନ ଅସିନା ସୀସେ ଛିଜ୍ଜମାନେପି ଏକଂୱା ଦ୍ୱେୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

[୧୬୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଅକତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କତ୍ଥଚି ପନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୟଥୋପଟ୍ଠିତଂ ନାମରୂପଧମ୍ମାଦିକମେୱ ଚୁତିପରିୟୋସାନାନଂ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ନ କମ୍ମ କମ୍ମନି ମିତ୍ତାଦୟୋତି ।’’ ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ତସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତାଦୟୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନକରୋତି । ନଚ ଚୁତିୟା ଗହିତାନି କମ୍ମାଦୀନିନାମ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂପି ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଭୱନ୍ତୀତି । ଅଭିମୁଖୀଭୂତନ୍ତି କମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ । କମ୍ମଂୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପଲଦ୍ଧପୁବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ ଭୂତାନି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମ ୱତ୍ଥାଦୀନି ପରପାଣାଦୀନିଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପକରଣଭୂତନ୍ତି କମ୍ମସିଦ୍ଧିୟା ଉପକରଣଭୂତାନି ପରିୱାରଭୂତାନିଚ ପଟିଗ୍ଗାହକାଦୀନି ଆୱୁଧଭଣ୍ଡାଦିନିଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମାଚ ଲକ୍ଖଣ ସଂୟୁତ୍ତେ ଗୱାଦୀନି ୱଧିତ୍ୱା ରାସିକତାନି ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜାଦୀନି କମ୍ମନିମିତ୍ତାନି ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା କମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧାନି ୟାନି କାନିଚି ୱତ୍ଥୂନି ୱା ଆରମ୍ମଣାନିୱା ଇଧ ଉପକରଣେ ସଙ୍ଗହି ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଉପଲଭିତବ୍ବନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିନିମିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଭୋଗଭୂତନ୍ତି ସୁଗତିନିମିତ୍ତଂ । ଉଭୟଂପି ୱା ୟଂ କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ଲଭିତବ୍ବଂ ହୋତି । ତଂ ଉପଲଭିତବ୍ବଂନାମ । ଅପଟିବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା କେୱଲଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନତ୍ଥାୟ ଲଭିତବ୍ବଂ ଉପଭୋଗ ଭୂତଂନାମ । ଏତ୍ଥଚ ଅଗ୍ଗିଜାଲ ଲୋହକୁମ୍ଭି ନିରୟପାଲ ନିରୟସୁନଖାଦୀନି ନିରୟନିମିତ୍ତଂ । ତଂ ପନ କେସଞ୍ଚି ଜନାନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି । କେସଞ୍ଚି ତତୋ ତତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସଂପରିୱାରେନ୍ତଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି । ୟଥାହ-ତସ୍ସ ଗିଲାନସେୟ୍ୟାୟ ନିପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନିରୟୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ସୋଣଗିରିପାଦତୋ ମହନ୍ତା ମହନ୍ତା ସୁନଖା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଖାଦିତୁକାମାୱିୟ ସଂପରିୱାରେସୁନ୍ତି । ତଥା ଦେୱ ନିମିତ୍ତେପି । ୟଥାହ-ନନ୍ଦୱନ ଚିତ୍ତଲତାୱନ ମିସ୍ସକୱନ ଫାରୁସକୱନ ୱିମାନାନିଚେୱ ଦେୱନାଟକାନିଚ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତାନିୱିୟ ଅହେସୁନ୍ତି । କେସଞ୍ଚି ପନ ସୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଂୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି । କମ୍ବଲୟାନସଦିସୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୱଣ୍ଣୋ ମନୁସ୍ସନିମିତ୍ତଂ । ପବ୍ବତପାଦ ୱନସଣ୍ଡ ନରକପପାତାଦୀନି ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ନିମିତ୍ତାନୀତି । କମ୍ମବଲେନାତି ଇଦାନି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତୁଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ । ଇଦଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପକତିୟା ପନ ଆଚିଣ୍ଣ ଭୂତଂୱା ତଙ୍ଖଣକତଂୱା ପରେନ ସରାପିତଂୱା ସୟମେୱ ଅନୁସ୍ସରିତଂୱା ପକତିୟାୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂୱା ସୋମନସ୍ସଂୱା ଜନେତ୍ୱା ଠିତଂୱା କମ୍ମଂୱା ତସ୍ସନିମିତ୍ତଂୱା ଅଞ୍ଞେନପି କାରଣବଲେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତିୟେ ୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତମେୱ ତତୋପଟ୍ଠିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭାତି ଇଦଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ହି କେସଞ୍ଚି ପଥମଂ କମ୍ମବଲେନୱା କାରଣନ୍ତରେନୱା ପାପପକ୍ଖିୟେସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ପୁନ ଦୁଟ୍ଠ ଗାମଣି ରଞ୍ଞୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବକତଂ ବଲୱନ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂୱା ସୋଣତ୍ଥେର ୱିତୁ ୱିୟ ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ପସାଦଜନକଂ ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତାନଂୱା ପଚ୍ଛା କଲ୍ୟାଣପକ୍ଖିୟାନି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତଥା କେସଞ୍ଚି ପଥମଂ କଲ୍ୟାଣ ପକ୍ଖିୟେସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ଧମ୍ମାସୋକରଞ୍ଞୋ ୱିୟ ପଚ୍ଛା କେନଚି କାରଣେନ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପାପକମ୍ମସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋନ୍ତାନଂ ପାପପକ୍ଖିୟାନି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି । ୱିପଚ୍ଚମାନକ କମ୍ମାନୁରୂପନ୍ତି ୟସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚମାନକଂ କମ୍ମଂ କୁସଲଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଂ କୁସଲଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତତି । ୟସ୍ସ ତଂ ଅକୁସଲଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଉପକିଲିଟ୍ଠଂ ଅକୁସଲ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପି ସୁଗତିଗାମୀନଂ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତି ହେତୁଭୂତଂ ପଣୀତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆପାତମାଗଚ୍ଛତୀତିଚ ଦୁଗ୍ଗତିଗାମୀନଂ ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତି ହେତୁଭୂତଂ ହୀନାରମ୍ମଣଂ ଆପାତ ମାଗଚ୍ଛତୀ ତିଚ ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଲଟୀକାୟଂ ମହାଟୀକାୟଞ୍ଚ ଆସନ୍ନେ ଅକୁସଲଂ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ କୁସଲଞ୍ଚ ସୁଗତିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ସିୟା, ୟଦା ଦେୱଚ୍ଛରାଦୀନି ସଗ୍ଗନିମିତ୍ତାନି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତଦା ତାନି ତଣ୍ହାୟ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ ଚୱନ୍ତସ୍ସ କଥନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ । ଉପକିଲିଟ୍ଠଂୟେୱ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଦୁଗ୍ଗତିଏୱ ତସ୍ସ ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବାତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦା ମଗ୍ଗେ ତାଦିସିୟା ତଣ୍ହାୟ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ସହକାରି କାରଣ ଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାହ-ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅକୁସଲାତି । ତସ୍ମା ସୁଗତିଭୱନିବ୍ବତ୍ତନେପି ଅୟଂ ତଣ୍ହା ଏକନ୍ତେନ କୁସଲ କମ୍ମସ୍ସ ନିୟାମକସହକାରିପଚ୍ଚୟଭୂତାତି କତ୍ୱା ତସ୍ସ ତାନିୱା ଦେୱଚ୍ଛରାଦୀନି କୁସଲକମ୍ମ କମ୍ମନିମିତ୍ତାନିୱା ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ ଚୱନ୍ତସ୍ସ ସାତଣ୍ହା ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭିକାଏୱ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ନ ତଂ ପଟିବାହିକାତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ୟଞ୍ଚ ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦଗଧିତଂୱା ଭିକ୍ଖୱେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାଦଗଧିତଂ ୱା । ତସ୍ମିଂ ଚେ ଭିକ୍ଖୱେ ସମୟେ କାଲଙ୍କରେୟ୍ୟ, ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି । ୟଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂଗତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଗତିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନିରୟଂୱା ତିରଚ୍ଛାନ ୟୋନିଂୱାତିଆଦିତ୍ତପରିୟାୟେ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅତ୍ତନୋ ପରେସଂ ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦୀସୁ ଗଧିତଂ ତଣ୍ହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନକମ୍ମାଦୀସୂତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଉପଲଭିତବ୍ବ ଭୱାନୁରୂପନ୍ତି ଉପଲଭିତବ୍ବୋ ଭୱୋ ୟଦି ସୁଗତିଭୱୋ ହୋତି, ତଂ ଅସ୍ସାଦନାକାରେନ । ୟଦି ଦୁଗ୍ଗତିଭୱୋ ହୋତି, ତଂ ଅନସ୍ସାଦନାକାରେନାତି ଏୱଂ ଉପଲଭି ତବ୍ବସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ । ତତ୍ଥୋଣତଂୱାତି ତସ୍ମିଂ ୟଥୋ ପଟ୍ଠିତେ ଆରମ୍ମଣେ ଓଣମନ୍ତଂଏୱ । ତଥା ହି ବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତେ ତାନିସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଓଲମ୍ବନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋଲମ୍ବନ୍ତି ଅଭିପ୍ପଲମ୍ବନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତାନିସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତାନି ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞ କମ୍ମାନି । କମ୍ମସୀସେନ ୱୁତ୍ତାନି କମ୍ମନିମିତ୍ତ ଗତିନିମିତ୍ତାନିଚ । ଓଲମ୍ବନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନିଏୱ ଓଣମନ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋଣମନ୍ତଂ ଅଭିମୁଖୀଭୂତଂ କତ୍ୱା ଲମ୍ବନ୍ତି ପଲମ୍ବନ୍ତି । ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତାନି ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପନ ତେସୁ ତଥା ଓଲମ୍ବନ୍ତେସୁ ତଂଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ତେସୁ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥୋଣତଂୱାତି । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ କିଲେସବଲୱିନାମିତଂ ସୁତ୍ୱା ତଦେୱଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛା ଦିତାଦୀନୱେ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ତଣ୍ହା ନାମେତି ସହଜାତ ସଙ୍ଖାରା ଖିପନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂୱିସୟେତି କମ୍ମାଦିଆରମ୍ମଣେ । ତଣ୍ହାନାମେତୀତି ୱଟ୍ଟମୂଲକ ତଣ୍ହା ତଂ ତସ୍ମିଂ ଓଣମନ୍ତଂ କତ୍ୱା ନିୟୋଜେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

[୧୬୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ତତ୍ଥୋଣତଂୱାତି ତସ୍ମିଂ ଉପପଜ୍ଜିତବ୍ବଭୱେ ଓଣତଂ ୱିୟ ଓଣତଂଏୱ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି ।

ଅଭିଣ୍ହନ୍ତି ନିରନ୍ତରଂ । ତଥାପୱତ୍ତି ପନ ସଣିକଂ ମରନ୍ତାନଂ ଏୱ ଲବ୍ଭତି । ଲହୁକ ମରଣେନ ମରନ୍ତାନଂ ପନ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ବାହୁଲ୍ଲେନାତି

[୧୬୬] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ବାହୁଲ୍ଲେନାତିଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୱନ୍ତରେତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ତସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଅସଞ୍ଞିସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହପ୍ପଗତ୍ତିପସଙ୍ଗୋନାମ ଅତ୍ଥି । ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସେୱ ତେସଂ ଅଭାୱତୋତି । ଇଦାନି ଅପରେନ ପକାରେନ କମ୍ମୁ ପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତମେୱୱା ପନ ।ଲ । ଦ୍ୱାରପତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିନୱକରଣୱସେନ ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତୀତି ପୁବ୍ବେ କତସଞ୍ଞଂ ଅଜନେତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣେ ଏୱ କରଣାକାରଂ ଜନେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଅଭିନୱଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ତଂସଦିସଜୱନପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ପତ୍ତଂ ପାତୁଭୂତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ଇମସ୍ମିଂଭୱେପୱତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ପାକଟଂ କମ୍ମଂ ଅସୁକସ୍ମିଂ କାଲେ ଇଦଂନାମମୟାକତନ୍ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେକତସଞ୍ଞଂ ଜନେତ୍ୱାପି ଉପଟ୍ଠାତି । ନ ତଥା ଭୱନ୍ତରେ ପୱତ୍ତଂ ଭୱପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂଞ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ପୱତ୍ତଂ ଅପାକଟଞ୍ଚାତି । ଅପିଚ, ଇଧେକଚ୍ଚେ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୁସୁ ଦାନପୂଜାଦିୱସେନ ଆଚିଣ୍ଣବହୁଲା ହୋନ୍ତି । ତେ ମରଣନ୍ତି କାବାଧବଲେନ ୱିସୀଦପ୍ପତ୍ତା କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖଂଅଜାନିତ୍ୱା ୱିସୀଦନ୍ତରେ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦେନ୍ତାଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତା ପୂଜଂ କରୋନ୍ତା ୱିପ୍ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ପମୋଦଚିତ୍ତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ତବ୍ବିପରୀତେନ ପାପକମ୍ମବହୁଲାପି ୱତ୍ତବ୍ବାତି । ଇଦଂପି ଦ୍ୱାରପତ୍ତମେୱାତି । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଲକ୍ଖଣ ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅସିଲୋମପେତାଦି ପତ୍ଥୂସୁ ତସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକଭାୱୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସୀତି ଚ । ତସ୍ସ ସତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଝନକ ଭାୱୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସୀତିଚ । ତସ୍ସ ଉସୁନା ୱିଜ୍ଝନକଭାୱୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସୀତିଚ । ତସ୍ସ ପତୋଦସୂଚିୟା ୱିଜ୍ଝନକଭାୱୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସୀତିଚ । ତସ୍ସ ସୂଚୀହି ପତୋଦନଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱିତୁଂ କମ୍ମମେୱ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୂଚିଲୋମପେତୋ ଜାତୋତିଚ ଏୱଂ ବହୁଂଦ୍ୱାର ପତ୍ତୱସେନ କମ୍ମୁପଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ତସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକ ଭାୱୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସୀତି ତସ୍ସ ନିରୟେ ପଚିତ୍ୱା ପୁନ ଆସନ୍ନ ମରଣସ୍ସ ତଂକମ୍ମଂ ତଦା ତସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକସଞ୍ଞଂ ଜନେତ୍ୱା ଦ୍ୱାର ପତ୍ତୱସେନ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପୀତି । ସୋଚ ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତାକାରୋ କମ୍ମକୋଟ୍ଠାସିକୋ ଏୱ ହୋତି । ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସଚ ଅପାକଟୋନାମ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଗହଣୟୋଗ୍ୟତା ଜାତାତି । ପଚ୍ଚାସନ୍ନ ମରଣସ୍ସାତି ଅନ୍ତିମ ଜୱନପୱତ୍ତିୱସେନ ପୁନ ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ । ୱୀଥିଚିତ୍ତା ୱସାନେୱାତି କାମଭୱତୋ ଚୱିତ୍ୱା କାମଭୱେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଜୱନ ପରିୟୋସାନାନଂୱା ତଦାରମ୍ମଣ ପରିୟୋସାନାନଂୱା ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ଅୱସାନେ । ଇତରେସଂ ପନ ଜୱନପରିୟୋସାନାନଂଏୱ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ଅୱସାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ୟଥାହ-ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ତଦାରମ୍ମଣପରିୟୋସାନାୟ ସୁଦ୍ଧାୟୱା ଜୱନୱୀଥିୟା ଅନନ୍ତରଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।

[୧୬୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ତତ୍ଥ କାମଭୱତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ତଦାରମ୍ମଣପରିୟୋସାନାନି ସେସାନଂ ଜୱନପରିୟୋସାନାନୀତି ଧମ୍ମାନୁସାରଣିୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେ କିଂଅପରିପୁଣ୍ଣାୟ ଧମ୍ମା ନୁସାରଣିୟାତି । ଭୱଙ୍ଗକ୍ଖୟେୱାତି ଭୱଙ୍ଗାୱସାନେୱା ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ୟଦି ଦୁୱିଧପୀଥିଚିତ୍ତତୋ ପରଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ଚତୁୱୋକାରେ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁସେସଂ ହୋତି । ତଦା ଏକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱସାନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥଚ ସୋମନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେନ ଚୱନ୍ତସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗ ସମ୍ଭୱୋ । ତଂ ସମ୍ଭୱେଚ ସତି ଅଞ୍ଞଭୱଙ୍ଗସମ୍ଭୱୋପି ଅୱାରି ତୋତି ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ ଭୱଙ୍ଗକ୍ଖୟେୱାତି । ତସ୍ମିଂନିରୁଦ୍ଧାୱସାନେତି ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ତସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅୱସାନେ । ୟେ ପନ ଲୋକେ ଚୁତି ପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ଅନ୍ତରାଭୱୋନାମ ଅତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସତ୍ତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ୱିୟ ଇଦ୍ଧିମା ୱିୟ ଚ ଖଣେନ ଇଚ୍ଛିତଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ଇତୋ ଚୁତା କେଚି ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମାତାପିତୁ ସମାଗମାଦୀନି ଆଗମେନ୍ତା ସତ୍ତାହଂୱା ଅତିରେକ ସତ୍ତାହଂୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଲଦ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେସଂ ତଂନିସେଧେତୁଂ ତସ୍ସାନନ୍ତରମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୱତ୍ଥୁକଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅୱତ୍ଥୁକମେୱୱା ଚତୁୱୋକାରେ । ୟଥାରହନ୍ତି କୁସଲଭୂତସ୍ସୱା ଅକୁସଲଭୂତସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅରହାନୁରୂପଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନୁସୟା କୁସଲଭୂତସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲଭୂତସ୍ସ ପନ ସହଜାତଭାୱେନାପି ପରିୱାରଭୂତା ମୂଲଭୂତାଚ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟୁଟ୍ଠାନାୱତ୍ଥଂ ଅପତ୍ୱା କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନପି ଅୱିରୁଦ୍ଧଭାୱେନ ଅନୁରୂପଂ । ଅନୁବନ୍ଧମାନୋୱା ସେତି, ଅନୁଅନୁୱାନିରନ୍ତରଂ ସେତୀତି ଅନୁସୟୋ । ଅନୁସୟଭୂତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ। ତଣ୍ହାନୁସୟୋ ମୂଲଂ ଏତସ୍ସାତି ତଣ୍ହାନୁସୟ ମୂଲକୋ। ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟ ମୂଲକେନ ତଣ୍ହାନୁସୟ ପରିକ୍ଖିତ୍ତେନାତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅୱିଜ୍ଜା ହି ତଣ୍ହାୟପି ମୂଲଭୂତା ହୋତି । ତାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ଏୱ ଆରମ୍ମଣେ ତଣ୍ହାପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ । ତଣ୍ହା ଚ ପନ ସହକାରି କାରଣ ଭାୱେନ ତଂ ତଂ ସଙ୍ଖାରଂ ନିୟୋଜେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତୀତି ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତା ବଲୱଆସନ୍ନ ସହାୟଭୂତା ହୋତୀତି ।

ଏତ୍ଥଚ ଅକୁସଲକମ୍ମ ସହଜାତାନଂୱା କମ୍ମନିକନ୍ତି ନିମିତ୍ତନିକନ୍ତି ସହଜାତାନଂୱା ୱିପ୍ପଟିସାର ସହ ଜାତାନଂୱା ମରଣାସନ୍ନ ଜୱନ ସହଜାତାନଂୱା ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂପି ଧମ୍ମତୋ ଅନୁସୟସଦିସତାୟ ଅନୁସୟ ୱୋହାରସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ, ଅନୁସୟାନାମ ପଟିସନ୍ଧିଜନନେ କୁସଲସଙ୍ଖାରସ୍ସପି ବଲୱସହାୟଭୂତା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଇଧ ଏକନ୍ତାନୁସୟଭୂତାଏୱ ପରିୟତ୍ତାତି କିଂସହଜାତାନଂ ଗହଣେନାତି । ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପି ତଣ୍ହା ଅୱିଜ୍ଜାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାତି ଏୱଂ ଅପ୍ପହୀନସଦ୍ଦେନ ଏକନ୍ତାନୁସୟାଏୱ ଗହିତାତି । ସଙ୍ଖାରେନାତି ପଟିସନ୍ଧିଜନକକମ୍ମସଙ୍ଖାତେନ ଚେତନାସଙ୍ଖାରେନ । ତଂ ସହଜାତଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମସମୂହେନପିୱା । ସୋପି ହି ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେ ନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତିୟେୱାତି । ଅଥୱା, ସଙ୍ଖାରେନାତି ମରଣସନ୍ନ ଜୱନୱିଞ୍ଞାଣ ସହଜାତେନ ଚେତନାସଙ୍ଖାରେନ । ତଂ ସହଜାତ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମସମୂହେନପିୱା । ତଦୁଭୟଂପି ହି କମ୍ମାଦିୱିସୟେ ଖିପନକ ସଙ୍ଖାରଭାୱେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତୀତି । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଣ୍ହା ଅୱିଜ୍ଜାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ତଣ୍ହା ନାମେତି । ସହଜାତସଙ୍ଖାରା ଖିପନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଲଟୀକାୟଞ୍ଚ ସହଜାତସଙ୍ଖାରାତି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନୱିଞ୍ଞାଣସହଜାତା ଚେତନା । ସବ୍ବେପିୱା ଫସ୍ସାଦୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ସକଲେନ ପନ ୱଚନେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନା ଅୱିଜ୍ଜାକମ୍ମାଦିୱିସୟେୱା ଭୱନ୍ତରେୱା ଆଦୀନୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତଥା ରୂପାୟେୱ ତଣ୍ହା ତଦୁଭୟସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ନାମେତି । ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଖାରା ତଂ ତତ୍ଥ ଖିପନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ଅଭିନୱ ୱିଞ୍ଞାଣପାତୁଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୀତି ।

ସମ୍ପୟୁତ୍ତେହିପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନନ୍ତି ଫସ୍ସାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନଂ । ସହଜାତାନନ୍ତି ନାମରୂପଧମ୍ମାନଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନ ଭାୱେନାତି ନିସ୍ସୟଭାୱେନ । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭୂତନ୍ତି ପଧାନଭୂତଂ । ପଦ ଦ୍ୱୟେନ ୱିଜାନନଧାତୁୟା ଅତିୱିୟ ମହାନୁଭାୱଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ହି ଲୋକେ ଏକସ୍ମିଂ ମହାନୁଭାୱେ ପୁରିସୱିସେସେ ଜାୟମାନେ ପରିୱାରଭୂତା ସହଜାତଜନାଚ ତସ୍ସ ଉପଭୋଗ ପରିଭୋଗଭୂତା ପାସାଦକପ୍ପରୁକ୍ଖାଦୟୋୱ ତେନ ସହ ଜାୟନ୍ତି । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭୱନ୍ତରପଟିସନ୍ଧାନୱସେନାତି ଏକସ୍ମିଂଭୱେ ନିରୁଦ୍ଧେ ତେନ ସହ ନିରନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ପଟିସନ୍ଦହନ ୱସେନ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ପତିଟ୍ଠାତି ନ ପୁରିମଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତିଭାୱେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୱନ୍ତରେ ପତିଟ୍ଠାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ପକତିକାଲେପି ଦେସନ୍ତରଂୱା ଖଣନ୍ତରଂୱାସଙ୍କନ୍ତା ନାମ ଅତ୍ଥି । କୁତୋ ମରଣକାଲେ ଭୱନ୍ତରଂ । ୟଞ୍ଚ ଅନମତଗ୍ଗୋ ୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସଂସାରୋ । ପୁବ୍ବକୋଟି ନପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂପି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେସଞ୍ହି ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାରାନଂ ୱସେନ ଭୱନ୍ତରେ ପଟିସନ୍ଧି ପାତୁଭୱତି । ତେଚ ପୁବ୍ବେ ୟସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସୋ ତେସଂ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନ ଭୱନ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତତୋୟେୱଚ ତସ୍ସା ପଟିସନ୍ଧିୟା ପୁରିମଭୱପରି ୟାପନ୍ନେହି ହେତୂହି ୱିନା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଂପି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି । ପଟିଘୋସ ପଦୀପମୁଦ୍ଧାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନାନୀତି ।

ଏତ୍ଥାତି ମରଣୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ । ମନ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତାନୀତି କମ୍ମଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲଭାୱେନଚ ମନ୍ଦଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନି । ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଲମ୍ବଣକା ଲବ୍ଭତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଧରନ୍ତେସ୍ୱେୱାତି ତିଟ୍ଠନ୍ତେସୁ ଏୱ । ପଟିସନ୍ଧି ଭୱଙ୍ଗାନଂପୀତି ପଟିସନ୍ଧିୟାପି କତିପୟଭୱଙ୍ଗାନଂପି । ଇତି କତ୍ୱାତି ଇମିନା କାରଣେନ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଗତିନିମିତ୍ତଂନାମ ନିବ୍ବତ୍ତନକଓକାସେ ଏକୋ ୱଣ୍ଣୋ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱତ୍ୱା ସବ୍ବେସୁ ଗତିନିମିତ୍ତୱାରେସୁ ଗଭିନିମିତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣାୟତନମେୱ ମନୋଦ୍ୱାର ଗହିତମେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱଚ ଦସ୍ସିତଂ । ତଥାପି ଛଦେୱଲୋକତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତେ ଦିବ୍ବରଥେୟେୱ ଗତିନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଚୱନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମିକଉପାସକ ଦୁଟ୍ଠଗାମଣି ଅଭୟରାଜାଦୀନଂ ୱସେନ ତଂପି କମ୍ମନିମିତ୍ତଂୱିୟ ଛବ୍ବିଧଂପି ଛଦ୍ୱାରଗହିତଂପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମତୀତଂପି ସମ୍ଭୱତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତଂକମ୍ମନିମିତ୍ତେନ ନିବ୍ବିସେସଂ କତ୍ୱା କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୟା ।ଲ । ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚୱନ୍ତା ହି ଦିବ୍ବୱଣ୍ଣୋପି ଦେୱତାନଂ ଆନୁଭାୱେନ ଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠୋୟେୱ ହୋତି । ଦିବ୍ବୋ ରଥସଦ୍ଦୋୱା ତୂରିୟସଦ୍ଦୋୱା ୱଚନସଦ୍ଦୋୱା ସୋତେନ ସୁତୋୟେୱ । ଦିବ୍ବଗନ୍ଧୋପି ଘାନେନ ଘାୟିତୋୟେୱ । ନିରୟତୋ ଉଗ୍ଗତେନ ଅଗ୍ଗିଜାଲେନ ଦୟ୍ହମାନକାୟେନ ଚୱନ୍ତାନଂ ଦେୱଦତ୍ତ ନନ୍ଦୟକ୍ଖ ନନ୍ଦମାଣ ୱକାଦୀନଂ ଖୁରଚକ୍କେ ଆସଜ୍ଜମାନାନଂ ମିତ୍ତୱିନ୍ଦକାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂପି ସମ୍ଭୱତିୟେୱ । ରସଧମ୍ମାପି ୟଥା ସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ସଚ୍ଚସଙ୍ଖେପେ –

ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସିୟା ସନ୍ଧି, ୱିନା କମ୍ମଂ ଦ୍ୱିଗୋଚରେତି ।

ମହାଟୀକାୟଂପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ୟଦା ପନ ଅନ୍ତିମ ଜୱନୱୀଥିତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୟଥୋପଟ୍ଠିତଂ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ଅନ୍ତିମଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ତଦା ତଂ ଅତୀତଂପି ହୋତିୟେୱାତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସନ୍ତତିୱସେନ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତାୱ ୱୁତ୍ତା । ତଥା ୱଣ୍ଣାରମ୍ମଣଭାୱୋ ମନୋଦ୍ୱାରେନ ଗହିତଭାୱୋଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତରଥା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୂତଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେଏୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ତଂପି ମନୋଦ୍ୱାରଗହିତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୂତଂ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣଂୱା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂୱା ନସମ୍ଭୱତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ନଚ ସକ୍କା ତଥା ୱତ୍ତୁଂ । କସ୍ମା, ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତୀତିଆଦିନା ପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଛଳାରମ୍ମଣ ଭୂତସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରିକ ମରଣାସନ୍ନ ଜୱନାନମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ତତୋୟେୱଚ ତଦନୁବନ୍ଧାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟାପି ସମ୍ଭୱ ତୋତି ।

[୧୬୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ତଥା ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ୟଂୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣେସୁ ଆପାତମାଗତେସୁ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଗତିନିମିତ୍ତୱସେନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ କମ୍ମନିମିତ୍ତୱସେନା’’ତି । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

[୧୬୯] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଛଦ୍ୱାରଗହିତନ୍ତି କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଛଦ୍ୱାରଗହିତଂ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ଛଟ୍ଠଦ୍ୱାରଗହିତନ୍ତି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି କମ୍ମଂ ୱିୟ ଗତିନିମିତ୍ତଂପି ଥେରେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ନଚ ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଗହିତଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ।

[୧୭୦] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ମୂଲ ଟୀକାଦୀସୁଚ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ସାୱସେସପାଠଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାତମାଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣାୟଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକପଟିସନ୍ଧିୟା ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା ମୂଲଟୀକାଦୀସୁଚ କମ୍ମ ବଲେନ ଉପଟ୍ଠାପିତଂ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସୱିୟ ଦିବ୍ବ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିୟଚ ମନୋଦ୍ୱାରେୟେୱ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ୱଚନଂ ନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି ଆଚରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥପି ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅୱିଚାରଣାୟାତି ।

ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମତୀତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଜୱନାୱସାନାୟ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱୀଥିୟା ଚୱନଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ରମ୍ମଣତା ଉପଲବ୍ଭତି । ୟସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣାୱସାନାୟ, ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଏୱ । ୟସ୍ସ ପନ ଜୱନାୱସାନାୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୟ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱୀଥିୟା ଚୱନଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଛନ୍ନଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗାନଂ । ୟସ୍ସ ପନ ତଦାରଣାୱସାନାୟ, ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତି । ଏତ୍ଥଚ ଆରମ୍ମଣେ ବହୁତରାୟୁକେ ବଲୱନ୍ତେପି ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲଭାୱେ ସତି କାମସତ୍ତାନଂପି ଜୱନାୱସାନା ୱୀଥି ହୋତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତଦାରମ୍ମଣାୱସାନାୟ ଏୱ ୟୋଜିତତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପରଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଭୱଙ୍ଗାନଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପଟିସନ୍ଧିୟାଏୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା । ତଦାରମ୍ମଣ ପରିୟୋସାନାୟୱା ସୁଦ୍ଧାୟୱା ଜୱନୱୀଥିୟାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ଇଧ ଜୱନାୱସାନାପି ୟୋଜିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

[୧୭୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଏୱଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରେ ତାୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଚତୁନ୍ନଂ ଭୱଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପଟିସନ୍ଧିୟାଏୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା ଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦି । ତଂ ଅନୁପପନ୍ନଂ ।

ଏତ୍ଥଚ ୟସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିଜନକସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂୱା ଉପକରଣଂୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକକମ୍ମଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଜନକମେୱ ନ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଦା ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ କମ୍ମଂ ପୁରିମଭାଗେଏୱ ମନୋଦ୍ୱାରୱସେନ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତସ୍ସଚ ଆରମ୍ମଣଭୂତମେୱ ଉପକରଣଭୂତମେୱୱା ଏକନ୍ତେନ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂନାମ ହୋତି । ୟଂ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକସ୍ସ ଅନ୍ତିମଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ତଂ ପୁରିମେନ ନିରୁଦ୍ଧେନ ଆରମ୍ମଣେନ ୱତ୍ଥୁତୋ ଅଭିନ୍ନତ୍ତାୱା ତସ୍ସଦିସତ୍ତାୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତନ୍ତେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ମୂଲଟୀକାୟଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଆସନ୍ନକତକମ୍ମାରମ୍ମଣ ସନ୍ତତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତଂସଦିସଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟେସୁ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱତ୍ଥୂସୁ ଚେତିୟାଦୀସୁୱା ୟେହି ସତ୍ଥାଦୀହିୱା ପୁବ୍ବେ କମ୍ମଂ ସିଦ୍ଧଂ । ତେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଧରମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ସନ୍ତତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେହି ସଦି ସୱତ୍ଥୂନଂ ଧରମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ତଂସଦିସଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦିସୱତ୍ଥୂନିପି ହି କମ୍ମସ୍ସ ଲଦ୍ଧୋକାସକାରଣାନି ହୋନ୍ତିୟେୱ । ୟଥା ତଂ ଇତୋ ପରିତ୍ତକେନ ପାପକମ୍ମେନ ନିରୟେ ଉସ୍ସଦସାମନ୍ତେ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବେ ପୁଞ୍ଞକରଣକାଲେ ଲଦ୍ଧନିମିତ୍ତସଦିସଂ ନିରୟଗ୍ଗିଜାଲାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାୱା ୱଣ୍ଣଂ ଦିସ୍ୱାୱା ପୁଞ୍ଞଂ ସରିତ୍ୱା ଚୱିତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗିଜାଲାନି ୱିୟାତି ।

[୧୭୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ମୂଲଟୀକାପାଠଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ତଂସଦିସଞ୍ଚାତିଏତ୍ଥ ନଟ୍ଠଚକାରଂ ପାଠଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରିକ ଜୱନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ସହ ସମାନତ୍ତା ତଦେକସନ୍ତତିପତିତଂ ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନଗହି ତଂପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାଦିକଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତ ଭାୱେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅନୁପପନ୍ନମେୱ ।

ଅପିଚ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅପରସ୍ସ ମରଣସମୟେ ଞାତକା ଅୟଂ ତାତ ତୱତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧପୂଜା କରୀୟତି । ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେହୀତି ୱତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଦାମଧଜପଟାକାଦିୱସେନ ରୂପାରମ୍ମଣଂୱା ଧମ୍ମସୱନତୂରିୟପୂଜାଦି ୱସେନ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂୱା ଧୂମୱାସଗନ୍ଧାଦିୱସେନ ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂୱା ଇଦଂ ତାୱ ସାୟସ୍ସୁ, ତୱତ୍ଥାୟ ଦାତବ୍ବଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମନ୍ତି ୱତ୍ୱା ମଧୁଫାଣି ତାଦିୱସେନ ରସାରମ୍ମଣଂୱା ଇଦଂ ତାୱ ଫୁସସ୍ସୁ, ତୱତ୍ଥାୟ ଦାତବ୍ବଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଚୀନପଟ ସୋମାରପଟାଦିୱସେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ରମ୍ମଣଂୱା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଉପସଂହରନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧାରମ୍ମଣାନି ସନ୍ଧାୟ ଟୀକାୟଂ ସନ୍ତତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ରମ୍ମଣାନି ସନ୍ଧାୟ ତଂସଦିସଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ହି ପଥମଂ ସାୟିତ ଫୁସିତାନି ଅଞ୍ଞାନି ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଛା ଦିନ୍ନାନି ଅଞ୍ଞାନୀତି ଏତ୍ଥଚ ଏୱଂ ଉପସଂହଟାନି ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନି ପଥମଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେନ ଗହେତ୍ୱା ଅଚୱିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପୁନ ଅତ୍ଥି ଦାନି ଏୱରୂପାନୀତି ସୁଦ୍ଧେନ ମନୋଦ୍ୱାରେନ ଗହେତ୍ୱା ଚୱନ୍ତାନଂ ତାନି ମନୋଦ୍ୱାରଗହିତାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୂତାନି କମ୍ମନିମିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି । ପଥମତତୀୟାରୁପ୍ପ ପଟିସନ୍ଧୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଭୂତଂ ଦୁତୀୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପପଟିସନ୍ଧୀନଂ ମହଗ୍ଗତଭୂତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥାରହନ୍ତି । ଆରୁପ୍ପେସୁ ଉପରିଭୂମିନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଅରୂପୀନଂ ହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନାନି ପଟିପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି । ନ ଚ ତେ ତାନି ପୁନ ଆୟୂହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠିମାରୁପ୍ପ ୱଜ୍ଜିତାତି । ପମାଦପକ୍ଖେ ପତିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠଜ୍ଝାନାନଂ ତତୋୟେୱଚ ଅପ୍ପହୀନେହି ଓରମ୍ଭାୱିୟ ସଂୟୋଜନେହି ହେଟ୍ଠଭାଗଂ ଆକଡ୍ଢିତ ମାନସାନଂ କାମଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ତେସଂ ଥପେତ୍ୱା ତିହେତୁ କୁକ୍କଟ୍ଠଭୂତଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଚେତନଂ ଅଞ୍ଞଂ ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମଂ ଓକାସଂ ନଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତଥା କାମତିହେତୁକାତି । ତଥା ହି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠ କଥାୟଂ-ନ ହି ତସ୍ସ ଉପଚାରଜ୍ଝାନତୋ ବଲୱତରଂନାମ କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଟୀକାୟଞ୍ଚ ନ ହି ତସ୍ସ ।ଲ । ଅତ୍ଥୀତି ଇମିନା ତତୋ ଚୱନ୍ତାନଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ କମ୍ମନ୍ତି ଦୀପେତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧି ପନ ତେସଂ ନତ୍ଥିୟେୱ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟମକେଅରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ଅରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତିୱା ଅରୂପ ଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତିୱା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ଅରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି । ରୂପ ଲୋକତୋ ଚୱନ୍ତାନଂ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମଂ ଓକାସଂ ନଲଭତୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂସନ୍ତେପି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣାନଂ ତେସଂ ଅପ୍ପନା ପତ୍ତଜ୍ଝାନୱିସେସେନ ସୁପରିଭାୱିତଚିତ୍ତସନ୍ତାନତ୍ତା ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦିୱିପତ୍ତି ଜନକଂ ଦ୍ୱିହେତୁକୋମକକମ୍ମଂପି ଓକାସଂ ନ ଲଭତି । କୁତୋ ଅପାୟଗାମିକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅହେତୁକ ରହିତା ସିୟୁନ୍ତି ।

[୧୭୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଉପଚାରଜ୍ଝାନା ନୁଭାୱେନେୱ ଦୁହେତୁକ ତିହେତୁକ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ସିୟୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ୟଦି ହି ତଂ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଦୁହେତୁକପଟି ସନ୍ଧି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣାନଂ ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ତିହେତୁକୋମକଂନାମ ସମ୍ଭୱତୀତି । ଅଥ କମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ସୟଂ ବଲୱତରସ୍ସପି ସତୋ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଦତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି । ୟସ୍ମା ପନ ରୂପବ୍ରହ୍ମାନଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନତୋ ଅଞ୍ଞାନିପି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମକୁସଲାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ ତାନିୟେୱଚ କାନିଚି ତିହେତୁକୋମକାନିପି କାନିଚି ଦ୍ୱିହେତୁକୁକ୍କଟ୍ଠାନିପି ଭୱନ୍ତି । ଓଳାରିକାନଂ ପନ ନୀୱରଣାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ସୱିପତ୍ତିକପଟି ସନ୍ଧିଜନକାନି ଦ୍ୱିହେତୁକୋମକାନି ତେସଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅପରପରିୟାୟ ଭୂତାନିଚ ତାଦିସାନି ତେସଂ ଓକାସଂ ନଲବ୍ଭନ୍ତି । ନାନାରମ୍ମଣେସୁଚ ନେସଂ ଛନ୍ଦୋୱା ନିକନ୍ତିୱା ପୱତ୍ତତିୟେୱ । ୟେନ ନାନାକମ୍ମାନିପି ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଓକାସଂ ଲଭନ୍ତି । ୟେନଚ ତେ ଚକ୍ଖୁ ସୋତଦ୍ୱାରେହିପି ତତୋ ଚୱନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେନ କାରଣଂ ଅୱତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତଂକାରଣଂ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାମତିହେତୁମ୍ହା ଚୁତିୟା ପରଂ ସବ୍ବା ୱୀସତି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ସିୟୁଂ । ଇତରା ଦୁହେତୁକାହେତୁକଚୁତିତୋ ପରଂ କାମେସ୍ୱେୱ ଭୱେସୁ ଦସପଟିସନ୍ଧିୟୋ ସିୟୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସହ ୱୀଥିମୁତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତାକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପୱତ୍ତିକାଲେ ପରଂପରଭୱେସୁଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତିଆଦିମାହ । ପଟିସନ୍ଧିନିରୋଧାନନ୍ତରତୋତି ପଟିସନ୍ଧିୟା ନିରୋଧସ୍ସ ଭଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରକାଲତୋ । ତମେୱଚିତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସଦିସେ ତବ୍ବୋହାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ତାନିୟେୱ ଓସଧାନୀତି । ୟାୱ ଚୁତିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାତି ଏତ୍ଥ ଚୁତିଗ୍ଗହଣେନ ତଦାସନ୍ନ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସତି ୱୀଥିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସତି । ଭୱସ୍ସଅଙ୍ଗଭାୱେନାତି ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦ କାରଣଭାୱେନ । ତସ୍ମିଂତି ଅୱତ୍ତମାନେ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟରହିତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱସ୍ସୋଦକ ରହିତାନଂ ତରୁଣସସ୍ସାନଂ ୱିୟ ମିଲାତ ଭାୱପତ୍ତିୟା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ଓଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି । ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି ତମେୱ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥାକ୍କମଂ ଏୱ ପରିୱତ୍ତନ୍ତା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନଚୁତିୟା ୟଥାକ୍କମଂ ପରିୱତ୍ତନ୍ତା ପୱତ୍ତନ୍ତିଏୱ । ନ ପନ ପରସମୟେ ୱିୟ କଦାଚି କତ୍ଥଚି ନିୱତ୍ତିଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

[୧୭୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୟାୱ ୱଟ୍ଟ ମୂଲ ସମୁଚ୍ଛେଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱଟ୍ଟମୂଲସମୁଚ୍ଛେଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ । ତତୋ ପରଂପି ୟାୱଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନା ପୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱ ।

ଇହାତି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ । ଇଚ୍ଚୟନ୍ତି ଇତି ଅୟଂ । ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଇହ ପଟିସନ୍ଧିଚ ଭୱଙ୍ଗଞ୍ଚ ଆୱଜ୍ଜନାଦି ୱୀଥିୟୋଚ ଚୁତିଚାତି ଅୟଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ପୱତ୍ତତି । ତଥା ପୁନ ଭୱନ୍ତରେପି ସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗାଦିକା ଅୟଂଚିତ୍ତସନ୍ତତି ପରିୱତ୍ତତି ପରିୱତ୍ତମାନା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ୟସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଭେଦପୱତ୍ତିସଙ୍ଗହା ପଟ୍ଠପିୟନ୍ତି । ତଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପଟିସଙ୍ଖାୟାତି ପଟିସଙ୍ଖାନ ସଙ୍ଖାତେନ ୱିପସ୍ସନା ଞାଣେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଞତ୍ୱା । ଏତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଭେଦପୱତ୍ତିୱିଧାନଂ । ଅଧୁୱନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ । ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅଧିଗମସଙ୍ଖାତେନ ଚତୁମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣେନ ପତିଲଭିତ୍ୱା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା । ପଦନ୍ତି ସଉପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଂ । ବୁଧାତି ପଣ୍ଡିତା । ସୁଟ୍ଠୁ ଅନୁସୟ ମତ୍ତଂପି ଅସେସେତ୍ୱା ସେସକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୟଥା ୱୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ଅଧିସୟିତଂ ତଣ୍ହାସିନେହ ସଙ୍ଖାତଂ ବନ୍ଧନଂ ଏତେହୀତି ସୁସମୁଚ୍ଛିନ୍ନ ସିନେହ ବନ୍ଧନା। ସମନ୍ତି ୱୂପସମନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପା ଏତସ୍ମିନ୍ତି ସମୋ। ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଂ । ଏସ୍ସନ୍ତୀତି ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ଚିରାୟାତି ଚିରକାଲଂ । ସୁନ୍ଦରଂ ଅଧିଗମାୱହଂ ସୀଲ ଧୁତଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ୱତଂ ଏତେସନ୍ତି ସୁବ୍ବତା। ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସଲ୍ଲେଖ ୱୁତ୍ତିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିରାୟ ସୁବ୍ବତା ବୁଧା ଏତଂ ଅଧୁୱଂ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଅଚ୍ଚୁତଂ ପଦଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ସୁସମୁଚ୍ଛିନ୍ନସିନେହବନ୍ଧନା ସମଂ ଏସ୍ସନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ୱୀଥିମୁତ୍ତ ସଙ୍ଗହସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରୂପ ସଙ୍ଗହ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୫୬. ଏୱଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକେ ଦ୍ୱୀହି ପଭେଦପ୍ପୱତ୍ତୀହି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାନୁପ୍ପତ୍ତଂ ରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆଦିଗାଥ ମାହ । ତତ୍ଥ ଏତଂ ପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ଏତ୍ତାୱଂ। ତେନ ଏତ୍ତୱତା । ନିପାତପଦଂୱା ଏତଂ । ହି ସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣେ । ପଭେଦୋଚ ପୱତ୍ତିଚ ପଭେଦପ୍ପୱତ୍ତିୟୋ । ତାହି ସହ ୟେ ୱତ୍ତନ୍ତି ତେ ସପ୍ପଭେଦପ୍ପୱତ୍ତିକା। ଏତ୍ତାୱତା ସପ୍ପଭେଦପ୍ପୱତ୍ତିକା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ମୟା ୱିଭତ୍ତା । ଇଦାନି ରୂପଂ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ସଙ୍ଖେପତୋ ଉଦ୍ଦିସନଂ କଥନଂ ସମୁଦ୍ଦେସୋ। ସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ପୁନ ୱିଭଜନଂ ୱିଭାଗୋ। ସମୁଟ୍ଠାତି ରୂପଂ ଏତେନାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ। କମ୍ମାଦି । କଲା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅୱୟୱା । ତା ଅପ୍ପେନ୍ତି ପୱିସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କଲାପୋ। ପିଣ୍ଡୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତିକ୍କମତୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମତୋ । ସଲକ୍ଖଣତୋ ସସମ୍ଭାରତୋଚ ମହନ୍ତାନି ହୁତ୍ୱା ଭୱନ୍ତି ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ମହାଭୂତାନି। ତାନି ହି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱତୋପି ମହନ୍ତାନିଏୱ ହୁତ୍ୱା ପାତୁଭୱନ୍ତି ଉପାଦାରୂପାନି ଉପାଦାୟାତି ।

[୧୭୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ ମହାଟୀକାୟଞ୍ଚ

‘‘ସସମ୍ଭାରଧାତୁୱସେନାତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅନୁପପନ୍ନଂ ।

ନ ହି ସସମ୍ଭାରୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ତେସଂ ଅୟଂ ୱୋହାରୋ ପୱତ୍ତୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନଚ ସଲକ୍ଖଣତୋ ମହତ୍ତେନ ୱିନା ତେସଂ ସସମ୍ଭାରତୋ ମହତ୍ତଂନାମ ସମ୍ଭୱତୀତି । ତସ୍ମା ୟଂ ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସନ୍ତାନେସୁ ପଥୱିପବ୍ବତାଦିୱସେନ ସମୁଦ୍ଦେ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦିୱସେନ ସସମ୍ଭାରତୋ ମହତ୍ତଂ । ତଂପି ସଲକ୍ଖଣମହତ୍ତମୂଲକମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମହାଭୂତାତିୱା ଲୋକେ ୱିସଂୱାଦ କଟ୍ଠେନ ମାୟାକାରାୱା ଆୱିସନଗହଣେସୁ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ୟକ୍ଖାଦୟୋୱା ୱଞ୍ଚକଟ୍ଠେନ ୟକ୍ଖିନିୟୋୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନେୱଟ୍ଠେନ ତେହି ସଦିସତ୍ତା ଇମାନିପି ମହାଭୂତାୱିୟାତି ମହାଭୂତାନି । ଉଭୟତ୍ଥପିଚ ମହନ୍ତାନି ଅଭୂତାନି ଅବ୍ଭୁତାନିୱା ଏତେସୂତି ନିବ୍ବଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

[୧୭୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ୟକ୍ଖିନିଂ ୱିସୁଂ ଉପମାମତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ମନାପୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନା ଦୀହିୱା ସତ୍ତାନଂ ୱଞ୍ଚିକା ୟକ୍ଖିନୀଆଦୟୋ ୱିୟ ମନାପ ଇତ୍ଥିପୁରିସରୂପଦସ୍ସନାଦିନା ସତ୍ତାନଂ ୱଞ୍ଚକତ୍ତା ମହନ୍ତାନି ଅଭୂତାନି ଏତେସୂତି ମହାଭୂତାତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥା ୟ ନ ସମେତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ମହାଭୂତସାମଞ୍ଞତୋତି ପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେ ଏୱ ମାୟାକାରୋ ୟକ୍ଖୋ ୟକ୍ଖିନୀତି ତୟୋ ମହାଭୂତା ୱୁତ୍ତାତି । ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚମହାଭୂତାନନ୍ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଉପାଦାୟାତି ଦଳ୍ହଂ ନିସ୍ସାୟ । ପୱତ୍ତନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ଉପାଦାୟ ରୂପନ୍ତିୱା ସମାସପଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୧୭୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତଂ ରୂପଂ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଇଧ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ କତ୍ଥଚି ୟକାରୱିରହୋ ଦିଟ୍ଠୋ । ତଥା ହି ମୂଲଟୀକାୟଂ ଉପାଦାୟତି ନିସ୍ସୟତୀତି ଉପାଦାୟଂ । ତମେୱ ରୂପନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ପଥୟତୀତି ପଥୱୀ । ସହଜାତରୂପାନଂ ପତିଟ୍ଠାନ ଭାୱେନ ପକ୍ଖାୟତି ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁ ମହନ୍ତୀ ହୁତ୍ୱା ଜାୟତୀତିପି ପଥୱୀ । ପକାରେନ ଥୱୀୟତି ସବ୍ବେସଂ ରୂପସମ୍ଭାରାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା । ଅୟଂ ତେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନା ପତିଟ୍ଠାନା ୱତ୍ଥୁଭୂତା ଭୂମି ଭୂତାତିଆଦିନା ନାନାପ୍ପକାରେନ ଗୁଣପଦେନ ଅଭିତ୍ଥୱୀୟତୀତି ପଥୱୀ । ସାଏୱ ନିସତ୍ତନିଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି ପଥୱୀଧାତୁ। ଆପେତି ସହଜାତରୂପାନି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଅପ୍ପାୟତି ୱା ତାନି ସୁଟ୍ଠୁ ବ୍ରୂହେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଆପୋ । ତାନିୱା ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନି କତ୍ୱା ଭୁସୋ ପାତି ରକ୍ଖତି, ପିୱତିୱା ୱିୱନ୍ତୋ ୱିୟ ତାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତୀତି ଆପୋ । ସୋୟେୱ ଧାତୂତି ଆପୋଧାତୁ। ତେ ଜତି ତିକ୍ଖଭାୱେନ ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତୋ ୱିୟ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝେ ପକାସତି, ତେଜେତିୱା ନିସେତି ସହଜାତଧମ୍ମେ ତିକ୍ଖଥାମ ବଲେ କରୋତି, ପରିପାଚେତିୱା ଉସ୍ମାପେତୀତି ତେଜୋ, ସୋ ଏୱ ଧାତୂତି ତେଜୋଧାତୁ। ୱାୟତି ସମୀରେତି ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତି ହେତୁଭାୱେନ ଭୂତସଙ୍ଘାଟଂ ଦେସନ୍ତରଂ ଗମେତୀତି ୱାୟୋ । ୱାୟତି ୱା ସହଜାତଧମ୍ମେ ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ୱହତୀତି ୱାୟୋ । ସୋଏୱ ଧାତୂତି ୱାୟୋଧାତୁ। ତତ୍ଥ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା ପଥୱୀ । ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣୋ ଆପୋ । ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ତେଜୋ । ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣୋ ୱାୟୋ । ଏତ୍ଥ ସିୟା, କସ୍ମା ପଥୱୀ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣାତି ୱୁତ୍ତା । ନନୁ ସା ମୁଦୁଭୂତାପି ହୋତୀତି । ସଚ୍ଚଂ, ମୁଦୁଭୂତାପି ପନ ସା ସେସଭୂତତ୍ତୟଂ ଉପାଦାୟ କକ୍ଖଳା ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପାଦାୟେୱ ପନ ଅୟଂମୁଦୁ ଅୟଂ କକ୍ଖଳାତି ଭୱତି । ତେନେୱ ମୁଦୁକକ୍ଖଳାନଂ ଦୀଘରସ୍ସାନଂ ୱିୟ ଅନୱଟ୍ଠାନତା ହୋତି । ମୁଦୁଭୂତାପି ହି ତତୋ ମୁଦୁତରଂ ପତ୍ୱା କକ୍ଖଳାନାମ ଜାତା । କକ୍ଖଳାପି କକ୍ଖଳତରଂ ପତ୍ୱା ମୁଦୁଭୂତାନାମ ଜାତାତି । ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣୋ ଆପୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋଚ ପକତିଉଦକେ ଅଧିମତ୍ତୋତି ପକତିଉଦକଂ ବଦ୍ଧଂ ଘନୀଭୂତମେୱ ସିୟାତି ଚେ । ନ । ଆବନ୍ଧିତବ୍ବାୟ ପଥୱିୟା ତତ୍ଥ ପରିଦୁବ୍ବଲତ୍ତାତି, ୟତ୍ଥ ପନ ପଥୱୀ ବଲୱତୀ ହୋତି ତତ୍ଥେୱ ସୋ ବଦ୍ଧତରଂ ଆବନ୍ଧତୀତି । ଉଣ୍ହତ୍ତ ଲକ୍ଖଣୋ ତେଜୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ଚସତି ସୀତଭାୱୋ ତେଜୋୟେୱ ନ ସିୟାତି ଚେ । ନ । ଉସତି ଦହତି ପରିପାଚେତି ପରିଣ ତଭାୱଂ ଗମେତୀତି ଉଣ୍ହୋନାମ । ସୀତଭାୱୋଚ ଦହତି ପରିପାଚେତି ତବ୍ଭାୱଂ ଗମେତିୟେୱାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ମୂଲଟୀକାୟଂ ତେଜୋଏୱ ହି ସୀତଂ । ହିମପାତସମୟାଦୀସୁ ସୀତସ୍ସ ପରିପାଚକତାଦସ୍ସନ ତୋତି । ୱିତ୍ଥମ୍ଭନ ଲକ୍ଖଣୋ ୱାୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ଘନ ଥଦ୍ଧେସୁ ସିଲାଥମ୍ଭାଦୀସୁ ନଲବ୍ଭତୀତି ଚେ । ନ । ତତ୍ଥ ହି ପଥୱୀ ଅତ୍ତନା ସହଜାତୱାୟୁୱିତ୍ଥମ୍ଭନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଥାମପ୍ପତ୍ତା ଥିରତରପ୍ପତ୍ତାଚ ହୁତ୍ୱା ୱହତୀତି । ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ। ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖତି ସମୱିସମଜାନନସ୍ସ ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା । ରୂପଂୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଆପାତଂ ଆଗତାଗତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅନିରାକରଣତୋ । ତଂୱା ୱିଭାୱେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଣାତୀତି ସୋତଂ। ସୁଣନ୍ତି ସୁୟ୍ୟନ୍ତିୱା ଏତେ ନାତି ସୋତଂ । ଘାୟତୀତି ଘାନଂ। ଘାୟନ୍ତି ଘାୟିୟନ୍ତିୱା ଏତେନାତି ଘାନଂ । ଜୀୱିତନିମିତ୍ତଂ ରସୋ ଜୀୱିତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ନିନ୍ନତାୟ ତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା। ଅଥୱା । ଜୀୱିତଂ ୱହତି ଏତାୟୱା ତଂ ୱହନ୍ତି ପୱତ୍ତେନ୍ତି ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିସମ୍ପାଦନତ୍ତାତି ଜିୱ୍ହା । ଜୀତିୱା ଜୟୋ ପରାଜୟୋୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦୁଭୟଂ ୱହତି ୱହନ୍ତିୱା ଏତାୟାତି ଜିୱ୍ହା । ସସମ୍ଭାରଜିୱ୍ହା । ୟଥାହ –

ପୁରିସସ୍ସ ହି ଜାତସ୍ସ, କୁଦାରୀ ଜାୟତେ ମୁଖେ ।

ୟାୟ ଛିନ୍ଦତି ଅତ୍ତାନଂ, ନରୋ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଭଣନ୍ତି ॥

ଇଧ ପନ ତଂ ସହଚରିତତ୍ତା ଜିୱ୍ହାତି ପସାଦରୂପମୋ ୱୁଚ୍ଚତି । କୁଚ୍ଛିତାନଂ କେସାଦୀନଂ ପାପଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଆୟୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟୋ। ସସମ୍ଭାରକାୟୋ । ଇଧ ପନ ତଂ ସହଚରିତୋ ପସାଦ କାୟୋଏୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ପସୀଦନ୍ତୀତି ପସାଦା। ପସୀଦନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାଦୀନି ଆରମ୍ମଣନିମିତ୍ତାନି ତତ୍ଥ ସଂସୀଦମାନାନି ୱିୟ ସରୂପତୋ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ପସାଦା, ସୁପରିସୁଦ୍ଧଆଦାସମଣ୍ଡସଦିସା କମ୍ମଜମଣ୍ଡା । ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠୁକାମତାଦି ନିଦାନ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନ ଭୂତପସାଦ ଲକ୍ଖଣା ରୂପାଦି ଅଭିଘାତାରହ ଭୂତପସାଦଲକ୍ଖଣା ୱା ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁ ତାୱ ସେତମଣ୍ଡଲ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଊକାସିରପମାଣେ ଅତିମୁଖେ ଠିତାନଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତି ପଦେସଭୂତେ ଦିଟ୍ଠମଣ୍ଡଲେ ତେଲମିୱ ସତ୍ତପିଚୁପଟଲାନି ସତ୍ତଅକ୍ଖିପଟଲାନି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ସୋତଂ ସୋତବିଲବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଙ୍ଗୁଲିୱେଠନାକାରଂ ଉପଚିତତନୁତମ୍ବଲୋମଂ ପଦେସଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଘାନଂ ନାସିକବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଜପଦସଣ୍ଠାନଂ ପଦେସଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଜିୱ୍ହା ସସମ୍ଭାର ଜିୱ୍ହାମଜ୍ଝେ ଉପ୍ପଲ ଦଲଗ୍ଗ ସଣ୍ଠାନଂ ପଦେସଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । କାୟୋ ପନ ମହନ୍ତି ୟା କପ୍ପାସ ପଟଲୱଟ୍ଟିୟଂ ଆସିତ୍ତତେଲଂୱିୟ ଥପେତ୍ୱା ପାଚକ ତେଜସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଂ କେସଗ୍ଗ ଲୋମଗ୍ଗ ନଖଗ୍ଗ ସୁକ୍ଖଚମ୍ମାନିଚ ଅୱସେସଂ ସକଲସରୀରଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି । ତେ ପନ ପଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାନଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତି । ତେସୁଚ ଏକେକସ୍ସ ଚତସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ସନ୍ଧାରଣଆବନ୍ଧନ ପରିପାଚନ ସମୁଦୀରଣ କିଚ୍ଚେହି ଉପକାରଂ କରୋନ୍ତି । ୟଥାଖତ୍ତି ୟକୁମାରସ୍ସ ଚତସ୍ସୋ ଧାତିୟୋ ଧାରଣ ନହାପନ ମଣ୍ଡନ ବୀଜନ କିଚ୍ଚେହୀତି । ଉତୁଚିତ୍ତାହାରାଚ ନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତି । ୟଥା ତଂ ଖତ୍ତିୟକୁମାରଂ ପିତୁ ଜେଟ୍ଠଭାତୁ ଜେଟ୍ଠଭଗିନିୟୋୱିୟ । ଆୟୁଚ ନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅନୁପାଲେତି । ୟଥା ତଂ ଖତ୍ତିୟକୁମାରଂ ଦିସାପାମୋକ୍ଖୋ ରାଜସମ୍ମତୋ ମହାଭିସକ୍କୋୱିୟ । ୱଣ୍ଣାଦୟୋଚ ନଂ ପରିୱାରେନ୍ତି । ୟଥା ତଂ ଖତ୍ତିୟକୁମାରଂ ସହଜାତା ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତା ୱିୟାତି । ୟସ୍ମା ପନ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ୱିଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତତାୟ ସଞ୍ଞାୱିଚିତ୍ତା । ସଞ୍ଞାୱିଚିତ୍ତତାୟ ତଣ୍ହାୱିଚିତ୍ତା । ତଣ୍ହାୱିଚିତ୍ତ ତାୟ କମ୍ମାନି ୱିଚିତ୍ତାନି । କମ୍ମୱିଚିତ୍ତତାୟ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନି ଭୂତାନି ୱିଚିତ୍ତାନି । ଭୂତୱିଚିତ୍ତତାୟ ଇମେ ପସାଦା ୱିଚିତ୍ତା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସା ହୋନ୍ତି । ତେହି ପସାଦମଣ୍ଡଭୂତାପି ସମାନା କେଚି ରୂପସ୍ସେୱ ଅଭିଘାତାରହା ହୋନ୍ତି, ନ ସଦ୍ଦାଦୀନଂ । କେଚି ସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଏୱ, ନ ରୂପସ୍ସାତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞରୂପେହିଚ ଲକ୍ଖଣତୋ ଅସଂମିସ୍ସତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ। ୱଣ୍ଣୱିସେସଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତି । ପକତିୟାପି ୱା ୟଂକିଞ୍ଚିଦବ୍ବଂ ସମୱିସମଂୱା ପକାସେ ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସପ୍ପତି ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସଦ୍ଦୋ। ସଦ୍ଦୟତୀତି ସଦ୍ଦୋ । ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂୱା ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂୱା ଆଚିକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦତିୱା ତଂ ତଂ ଦିସଂୱା ଦେସଂୱା ଖଣେନ ୱିସ୍ସରତି ୱିପ୍ଫରତୀତି ସଦ୍ଦୋ । ଗନ୍ଧୟତୀତି ଗନ୍ଧୋ। ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂସୂଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଚ୍ଛତୀତି ଗୋ । ୱାତୋ । ତେନ ଧାରୀୟତୀତି ଗନ୍ଧୋ । ରସୀୟତି ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ରସୋ। ରସନ୍ତିୱା ତଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତି ରସୋ । ଫୁସୀୟତୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ। ଫୁସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପସାଦେନ ସହ ଘଟ୍ଟନଂ କଲାପନ୍ତରଭୂତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିହନନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଦୁଭୟଂପି ଆପୋ ଧାତୁୟା ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଆପୋଧାତୁୱିୱଜ୍ଜିତନ୍ତି । କସ୍ମା ପନ ତଂ ତସ୍ସା ନତ୍ଥି । ନନୁ ସୀତତାୱା ଦ୍ରୱତାୱା ଫୁସିତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ସୀତତା ହି ତେଜୋୟେୱ, ନ ଆପୋ । ୟଦି ହି ସା ଆପୋୟେୱ ସିୟା । ପକ୍କୁମିତେ ସନ୍ତତ୍ତେ ଲୋହରସେପିସ୍ସ ସୀତତା ଲବ୍ଭମାନା ସିୟା । ସୋ ହି ରସୋ ଆପାଧିକୋ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ପନ ନଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ସା ତେଜୋୟେୱ, ନ ଆପୋତି । ଅପିଚ, ସୀତୁଣ୍ହାନଂ ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ସହ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ଓରପାରାନଂ ୱିୟ ତେସଂ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋଚ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି ସୀତକଲାପେ ଉଣ୍ହଂ, ଉଣ୍ହକଲାପେୱା ସୀତଂ ସହ ପୱତ୍ତତି । ୟସ୍ମିଂଚ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପୁବ୍ବେ ସୀତସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତି । ପଚ୍ଛା ତତୋ ସୀତତରେ ଆଗତେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁନ ଉଣ୍ହସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତି । ପୁବ୍ବେ ଉଣ୍ହସଞ୍ଞାୟଂପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଥା ଉଣ୍ହେ ମନ୍ଦେ ସୀତସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତି । ସୀତେ ମନ୍ଦେ ଉଣ୍ହସଞ୍ଞାତି ।

ଅଥ ପନ ଦ୍ରୱଭାୱଭୂତୋ ଆପୋ ଫୁସିତ୍ୱା ଗୟ୍ହତି । ଅୟୋ ପିଣ୍ଡାଦୀସୁ ଆବନ୍ଧନଭୂତୋପି ଫୁସିତ୍ୱାୱ ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ୟଥା ତେସୁ ଇତରାନି ତୀଣି ଭୂତାନି ୱିନା ଇତରୀତରେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କାୟିକ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ସୋପି ୱିନା ଇତରେହି ୱିସୁଂ କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତୋଏୱ ସିୟା । ନ ପନ ହୋତି । ୟଞ୍ହି ତାନି ଅୟୋପିଣ୍ଡାଦୀନି ଫୁସନ୍ତାନଂ କାୟିକଂ ସୁଖଂୱା ଦୁକ୍ଖଂୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସଣ୍ହଥଦ୍ଧତା ୱସେନୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୀତୁଣ୍ହତାୱସେନୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରଥମ୍ଭନସ୍ସ ମନ୍ଦଗାଳ୍ହତାୱସେନୱା । ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି । ତସ୍ମା ପୁରିମଭାଗେ ତୀଣି ଭୂତାନି ଫୁସିତ୍ୱାୱା ୱଣ୍ଣଂ ଦିସ୍ୱାୱା ପଚ୍ଛା ଭାଗେ ସୁଦ୍ଧେନ ମନୋ ୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନେନ ଦୀଘରସ୍ସାଦିସଣ୍ଠାନଂୱା ରତ୍ତିୟଂ ଅଲାତଚକ୍କଂ ୱା ତଂତଂଛିଦ୍ଦୱିୱରଂୱା ଜାନନ୍ତା ୱିୟ ପଥମଂ ଦ୍ରୱତାସହିତାନି ୱିଲୀନାନି ମୁଦୂନି ତୀଣି ଭୂତାନି ପଥୱିଂ ଏୱ ୱା ଫୁସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୁଦ୍ଧେନ ମନୋ ୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତାନେନ ୱିସୁଂ ଦ୍ରୱଭାୱଂ ଅଦ୍ଦତିନ୍ତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଜାନନ୍ତା ଇଚ୍ଚେୱ ମଞ୍ଞନ୍ତି ଅୱିସେସୱିଦୁନୋତି । ଗୁନ୍ନଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ଚରଣଟ୍ଠାନଂ ଗୋଚରୋ । ଗୋଚରସଦିସତ୍ତା ଇଧ ଗୋଚରୋ । ଗୋତିୱା ଇଧ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତାନି ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତାନି ହୁତ୍ୱା ଏତେସୁ ଚରନ୍ତି । ଏତାନିୱାତେସୁ ଚରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ଗୋଚରା । ତେୟେୱ ଇଧ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ଗୋଚରରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାନିପନ ପଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ପଟିହନନ ଲକ୍ଖଣାନି ରୂପାଦୀନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଇତ୍ଥୀ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିସଦାକାରସଣ୍ଠିତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ୟସ୍ସ ପନ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ତଂ ତଥା ସଣ୍ଠାତି ପୱତ୍ତତି । ସୋ ଇତ୍ଥି ୟା ଭାୱୋତି ଇତ୍ଥତ୍ତଂ । ପୁରିସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିସଦାକାରସଣ୍ଠିତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତ ଇତ୍ଥି କୁତ୍ତ ଇତ୍ଥାକପ୍ପାନଂ ହେତୁଭାୱ ଲକ୍ଖଣଂ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ। ପୁରିସଲିଙ୍ଗ ପୁରିସନିମିତ୍ତ ପୁରିସକୁତ୍ତ ପୁରିସାକପ୍ପାନଂ ହେତୁଭାୱ ଲକ୍ଖଣଂ ପୁରିସତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ପଧାନଙ୍ଗଭୂତଂ ମହାସଣ୍ଠାନଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ପଚ୍ଚଙ୍ଗଭୂତଂ ଖୁଦ୍ଦକସଣ୍ଠାନଂ । କୁତ୍ତନ୍ତି କୀଳାଲିଲାଦି କ୍ରିୟାୱିସେସୋ । ଆକପ୍ପୋତି ଗମନାଦିକୋ ଆକାରୱିକାରୋ । ସବ୍ବେପେତେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିସେସାଏୱ । ୟେ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେସୁ ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟେସଞ୍ଚ ୱସେନ ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀଏୱ, ନ ପୁରିସୋ । ଅୟଂ ପୁରିସୋଏୱ, ନ ଇତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସଣ୍ଠାନାଦୀନଂ ଅୱିସଦାଦିଭାୱୋଏୱ ଅତ୍ଥତୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସତା ହୋତି । ତଦୁଭୟମୁତ୍ତଭାୱୋଚ ନପୁଂସକତା । ସୋଚ ଅକ୍ଖରପଦ ସଙ୍ଖାତେସୁ ୱଚନେସୁ ଚ ୱଚନତ୍ଥେସୁଚ ୟଥାରହଂ ସନ୍ଦିସ୍ସତିୟେୱ । ତସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟରହିତେସୁପି ପଦେସୁଚ ରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ପଦତ୍ଥେସୁଚ ପରିୟାୟେନ ଇତ୍ଥିପୁମନପୁଂସକତାସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

[୧୭୮] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି କତ୍ଥଚି ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁଚ ନିମିତ୍ତସଦ୍ଦୋୱିୟ ଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଅଙ୍ଗଜାତେ ପାକଟୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ।

[୧୭୯] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନଂ ଇତ୍ଥାକପ୍ପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଆକପ୍ପସଦ୍ଦୋ ସଣ୍ଠାନେ ପାକଟୋ ଦିଟ୍ଠୋତି । ସେସଂପନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅସମେନ୍ତଂପି ତେନ ପରିୟାୟେନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଭୱନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ତଂସହିତେ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନେ ଏସା ଇତ୍ଥୀ, ଏସୋ ପୁରିସୋତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ସଦ୍ଦ ବୁଦ୍ଧିୟୋ ଏତେନାତି ଭାୱୋ ଭୱନ୍ତିୱା ପାତୁଭୱନ୍ତି ତଂସହିତେ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନେ ଲିଙ୍ଗାଦୀନି ଏତସ୍ମିଂ ସତୀତି ଭାୱୋ । ସୋ ଏୱ ରୂପନ୍ତି ଭାୱରୂପଂ। ହଦନ୍ତି ସତ୍ତା ତଂତଂଅତ୍ଥଂୱା ଅନତ୍ଥଂୱା ପୂରେନ୍ତି ଏତେନାତି ହଦୟଂ । ହଦନ୍ତିୱା ସତ୍ତା ଇତୋ ନାନାୱିକକ୍କେ ଓସଜନ୍ତି ମୁଞ୍ଚନ୍ତୀତି ହଦୟଂ । ହରନ୍ତିୱା ପରିହରନ୍ତି ତଂ ସତ୍ତା ଜୀୱିତଂୱିୟ ଦୟନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତିଚାତି ହଦୟଂ । ୱସନ୍ତି ନିୱସନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତ ସିକାଧମ୍ମା ଏତ୍ଥାତି ୱତ୍ଥୁ । ହଦୟଞ୍ଚ ତଂ ୱତ୍ଥୁଚାତି ହଦୟୱତ୍ଥୁ। ଧାତୁଦ୍ୱୟନିସ୍ସୟଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ। ତଂ ପନ ହଦୟକୋସବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଡ୍ଢପସତମତ୍ତଂ ଲୋହିତଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ପନ ଦେସନାଭେଦରକ୍ଖନତ୍ଥଂ ଅୱତ୍ୱା ପଟ୍ଠାନେଏୱ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ-ୱତ୍ଥୁ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତିଆଦି । ଏତ୍ଥଚ ଛହି ୱତ୍ଥୂହି ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁନାମ ନତ୍ଥି । ତେସୁଚ ପୁରିମାନି ପଞ୍ଚ କୁସଲାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟାଏୱ ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁନାମ ୱିସୁଂ ଏକଂ ୱତ୍ଥୁରୂପମେୱାତି ସିଦ୍ଧନ୍ତି ।

[୧୮୦] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟାତି ପାଠସ୍ସ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା ରୂପସାମଞ୍ଞପସଙ୍ଗୋ ହୋତୀତି ତଂ ୱିସୋଧେତୁଂ ୟୁତ୍ତିନାମ ୱୁତ୍ତା । ପଟ୍ଠାନେ ପନ ବହୂସୁ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେସୁ ଠାନେସୁ ୱତ୍ଥୁନାମେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୋପସଙ୍ଗୋ ନତ୍ଥିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଜୀୱନ୍ତି ସହଜାତଧମ୍ମା ୟେନାତି ଜୀୱିତଂ । ତେସଂ ଜୀୱନେ ଆଧିପଚ୍ଚୟୋଗେନ ତେସୁ ଇନ୍ଦଂ ଇସ୍ସରଂ ଅତ୍ତାନଂ କରୋତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଜୀୱିତଞ୍ଚ ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ସହଜାତା ନୁପାଲନ ଲକ୍ଖଣଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟଥା ହି ବୀଜନିବ୍ବତ୍ତାନି ଉପ୍ପଲାଦୀନି ବୀଜେୱିନଟ୍ଠେପି ଉଦକାନୁପାଲିତାନି ଚିରଂପି କାଲଂ ଜୀୱନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ନିରୁଦ୍ଧ କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାନି କମ୍ମଜରୂପାନି କମ୍ମେ ଅସନ୍ତେପି ଜୀୱିତାନୁପାଲିତାନି ସନ୍ତତିୱସେନ ୱସ୍ସସତଂପି ୱସ୍ସସହସ୍ସଂପି କପ୍ପଂପି ସୋଳସକପ୍ପସହସ୍ସାନିପି ଜୀୱନ୍ତିୟେୱ, ତଥା ହି ଜୀୱିତରହିତାନି ଇତରରୂପାନି ଜୀୱନ୍ତାନିନାମ ନହୋନ୍ତି । ତାନି ହି ୟେନ ଏକେନ ଚିତ୍ତେନୱା ଉତୁନାୱା ଆହାରେନୱା ଜାୟନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ପରଂ ମୁହୁତ୍ତମତ୍ତଂପି ସନ୍ତାନଂ ଘଟେତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତି । ତେସୁ ହି ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଏକୱୀଥି ଏକଜୱନୱାର ଏକସମାପତ୍ତିୱାରେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତି । ଉତୁଜାହାରଜାନଞ୍ଚ ସଭାଗେକ ଉତୁଆହାର ୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତି । କମ୍ମଜରୂପାନଂ ପନ ୱିସୁଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂନାମ ନତ୍ଥି । ତେସଂ ଏକଭୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି । ୟଦି ଏୱଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ କଥନ୍ତି । ତେହି ଜୀୱିତୟୋଗେନ ଜୀୱନ୍ତାଏୱ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂସନ୍ତେପି ତେସଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦିସ୍ସତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ୱିପାକାନି ତାୱ କମ୍ମଜରୂପସଦିସାନି । ତାନିପି ହି ଅସତି ୱୀଥିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ୟାୱଜୀୱଂପି ଏକସନ୍ତତିୱସେନ ପୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତିୟେୱ । ଇତରାନି ପନ ୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆପାତାଗତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ତଦଭାୱେପି ତଦାରମ୍ମଣା ବହୂ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିୟୋ ଜୀୱିତସ୍ସଅଦ୍ଧାନଫରଣାନୁଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱ । ଅପିଚ, ୟାୱଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୁପନିବନ୍ଧେନ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତମାନାୟ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିୟାୱସେନପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତେନେୱ ହି କିଲେସସୀସଂ ଅୱିଜ୍ଜା । ପୱତ୍ତସୀସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

[୧୮୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଆହାରଜାଦୀନଂ ଆହାରାଦିୟେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିୟାପି ଠିତିୟାପି କାରଣଂ ହୋତି । କସ୍ମା, ତଙ୍ଖଣେ ଧରମାନତ୍ତା । କମ୍ମ ଜାନଂ ପନ କମ୍ମଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟାଏୱ କାରଣଂ, ନ ଠିତିୟା । କସ୍ମା, ତଙ୍ଖଣାଭାୱତୋ । ଜୀୱିତେନ ପନ ଅନୁପାଲିତତ୍ତା ଏୱ ତେସଂ ଖଣଟ୍ଠିତି ସିଦ୍ଧାତି ଇମିନା ଧିପ୍ପାୟେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାସକଂ ଖଣମତ୍ତଟ୍ଠାୟୀନଂପି ହି ସହଜାତାନଂ ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଅନୁପାଲକଂ । ନ ହି ତେସଂ କମ୍ମଂୟେୱ ଠିତିକାରଣଂ ହୋତି । ଆହାରଜାଦୀନଂ ଆହାରାଦି ୱିୟ କମ୍ମସ୍ସ ତଙ୍ଖଣାଭାୱ ତୋତି’’ । ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ଧମ୍ମାନଞ୍ହି ଖଣଟ୍ଠିତିନାମ ଏକକଲାପଗତସହଜାତପଚ୍ଚୟା ୟତ୍ତାଏୱ ହୋତି । ନ ନାନାକଲାପଗତଜନକପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତା । ଇତରଥା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭମାନାନଂ ଉପଚୟସନ୍ତତୀନଂ ୱିୟ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭମାନାୟ ଜରତାୟପି କୁତୋଚିସମୁଟ୍ଠାନତା ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା ସିୟାତି । ଅପିଚ, ଖଣଟ୍ଠିତିନାମ ସଭାୱସିଦ୍ଧାଏୱ । ନ ହି ଉପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ ଅତ୍ତନୋ ଖଣେସୁ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥି । ନଚ ପଚ୍ଚୟାଧିମତ୍ତେନ ଅତିରେ କତରଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଖଣଟ୍ଠିତିୟଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୟମାନାପି ଆହାରାଦୟୋ ଅନୁପାଲୟମାନଞ୍ଚ ଜୀୱିତଂ ପଚ୍ଛା ବଲୱରୂପସନ୍ତତି ପୱତ୍ତିଅତ୍ଥାୟଏୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତି ପାଲେତିଚ । ନ ଖଣଟ୍ଠିତିପୱତ୍ତିୟାତି । ଏତ୍ତାୱତା ସବ୍ବେସଂପି ଖଣଟ୍ଠିତିନାମ ଧରମାନଜନକାୟତ୍ତା ୱା ଜୀୱିତାୟତ୍ତାୱା ନହୋତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ୟଦି ପନ ତଂ ସନ୍ତତିପୱତ୍ତିମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ଏୱଂସତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ଅଟ୍ଠ କଥାୟଂପି ସନ୍ତେପିଚ ଅନୁପାଲନ ଲକ୍ଖଣାଦିମ୍ହି ୱିଧାନେ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱ ତଂ ତେଧମ୍ମେ ପାଲେତୀତିଆଦିୱଚନେ ୟଥାସନ୍ତତିଟ୍ଠିତି ଲବ୍ଭତି । ତଥା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବାତି । ଇଦଂ ପନ ପାଚକଗ୍ଗିନା ସହ ସକଲଂ ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି । କବଳଂ କରୀୟତୀତି କବଳୀକାରୋ । ଆହରୀୟତି ଅଜ୍ଝୋହରୀୟତୀତି ଆହାରୋ । କବଳୀକାରୋଚ ସୋ ଆହାରୋଚାତି କବଳୀକାରାହାରୋ। କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତିପି ପାଠୋ । ଇଦଞ୍ଚ ସୱତ୍ଥୁକ ୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥୱା, କବଳୀକାରାହାରଭକ୍ଖାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଭୁସୋ ହରତି ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଆହାରୋ । ଖଜ୍ଜ ଭୋଜ୍ଜାଦିକେ କବଳୀକାରେ ଆହାରୋ ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ତପ୍ପରିୟା ପନ୍ନତ୍ତାଚାତି କବଳୀକାରାହାରୋ । ଇମସ୍ମିଂଅତ୍ଥେ ସତି ନିବ୍ବତ୍ତିତ ଓଜା ଏୱ ଲବ୍ଭତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ରସସ୍ସ ସାରଭୂତୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭବଲକାରୋ ଭୂତନିସ୍ସିତୋ ପରମସିନିଦ୍ଧସି ନେହୋ ଇଧ ଆହାରରୂପଂନାମ। ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ରସସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ଆମାସୟେ ପତିଟ୍ଠିତାନି ଆହାରୱତ୍ଥୂନି ପାଚକତେଜେନ ୱିୱେଚିତାନି ରସାଦିଭାୱେନ ପଞ୍ଚଧା ୱିଭାଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଣୀତ ସିନିଦ୍ଧ ଲହୁକ ସିନେହ କୋଟ୍ଠାସୋ ରସୋନାମ । ୟେ ଲୋକେ ରସଧାତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ପାଚକ ତେଜବଲେନ ତତୋ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ରସହରଣିଧମନିଜାଲାନୁସାରେନ ହେଟ୍ଠାଚ ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ସକଲସରୀରେ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଅନୁସରନ୍ତୋ ଅନୁଫରନ୍ତୋ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ସାରଭୂତୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭଂ ବଲଂ କରୋତୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭବଲକାରୋ । ସୋ ହି ଆମାସୟେ ପତିଟ୍ଠିତ ମତ୍ତୋୱ ସକଲସରୀରେ ଭୂତେସୁ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକବଲଂ ଜନେତୀତି ।

[୧୮୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗା ନସାରି ରସହର ସଙ୍ଖାତାତି’’ ପାଠୋ । ସୋ ଦୁପ୍ପାଠୋ ।

ତଂ ପନ ସେନ୍ଦ୍ରିୟକାୟୋପତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ ଆହାରରୂପଂ । ଓଜାଲକ୍ଖଣଂ ୱା । ତତ୍ଥ ଉଦୟତି ପସୱତୀତି ଓଜା। ଅୱସଦ୍ଦୋୱା ରକ୍ଖଣେ । ରକ୍ଖଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନମେୱ । ଅୱତି ଜନେତିଚାତି ଓଜା । କିଂ ଅୱତି । ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟୱତ୍ଥୁଂ । କିଂଚ ଜନେତି । ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ । ଉଦୟାନନ୍ତରଂ ରୂପଂ ଜନେତୀତି ଓଜାତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞାପଦେସରହିତେନ କକ୍ଖଳତ୍ତାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଭାୱେନ ସିଦ୍ଧଂ ରୂପଂ ସଭାୱରୂପଂ। ଉପ୍ପାଦାଦିନା ଅନିଚ୍ଚତାଦିନାଚ ସଙ୍ଖହଲକ୍ଖଣେନ ସହିତଂ ରୂପଂ ସଲକ୍ଖଣରୂପଂ। ଉଜୁକତୋୱ କମ୍ମାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ନିପ୍ଫାଦିତଂ ରୂପଂ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଂ। ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟରୂପଂ ରୂପରୂପଂ। ୟଥା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି । ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତ ତାୟ ଅନିଚ୍ଚତାଦିକଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସମ୍ମସନାରହଂ ରୂପଂ ସମ୍ମସନରୂପଂ। ତେ ତେ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରାୱା ରୂପକଲାପାୱା ୱିସୁଂୱିସୁଂ ଭୁସୋ କାସନ୍ତି ପକାସନ୍ତି ଏତେନାତି ଆକାସୋ । ନିସତ୍ତ ନିଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧାତୁ । ଆକାସସଙ୍ଖାତା ଧାତୂତି ଆକାସଧାତୁ। ପରିତୋ ସମନ୍ତତୋ ଛିନ୍ଦତି କଲାପନ୍ତରଭୂତାନି କଲାପନ୍ତର ଭୂତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସଂମିସ୍ସଂ ଏକତ୍ତଂ ଅନୁପଗମନଂ କରୋତୀତି ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତେହିୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦୀୟତି ଅତ୍ତନୋୱା ପରେସଂୱା ଅକତ୍ୱାମଜ୍ଝେ ୱିସୁଂ ଥପୀୟତି । ତେସଂୱା ଛିଦ୍ଦୱିୱରମତ୍ତଭୂତୋ । ନ ୱିସୁଂ ଏକୋ ଉପ୍ପାଦସହିତୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ । ନାପି କସ୍ସଚି ରୂପକଲାପସ୍ସ ପକ୍ଖଭୂତୋତି ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିକାରଲକ୍ଖଣରୂପାନି ହି ଅସଭାୱଧମ୍ମଭୂତାନିପି ତଂତଂ ରୂପକଲାପେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନତା ତଂତଂରୂପକଲାପପକ୍ଖିକାନିଏୱ ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ତେହି ରୂପ କଲାପେହି ସବ୍ବସୋ ୱିମୁତ୍ତଭାୱେନ ବହିଭୂତତ୍ତା କସ୍ସଚି ରୂପ କଲାପସ୍ସ ପକ୍ଖଭୂତୋ ନ ହୋତୀତି । ଅସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତାଚ ପନ କେନଚି ରୂପେନ ଫୁସନ ପରିୟାୟୋପି ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ସୋ ଅସଂଫୁଟ୍ଠଂ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହୀତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଘନପିଣ୍ଡୱତ୍ଥୂସୁ ପଟିଘଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଭାୱାନଂ ନାନା କଲାପଗତଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଂଫୁଟ୍ଠତା ଅତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ଅସଂଫୁଟ୍ଠଂ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହୀତି ଏତେହି ଅସଂଫୁଟ୍ଠଂ ଅଜଟାକାସଂ କଂଥିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଟୀକାୟଂ ପନ ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ଅଜଟାକାସନିଦ୍ଦେସୋ ନହୋତି, ପରିଚ୍ଛେଦରୂପନିଦ୍ଦେସୋୟେୱ । ସୋଚ ଘନପିଣ୍ଡ ୱତ୍ଥୂସୁଏୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସୁଚ ଭୂତାନଂ ଅସଂଫୁଟ୍ଠତାନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଅବ୍ୟାପିତା ଏକତ୍ତଂ ଅନୁପଗତତାଏୱ । ତତ୍ଥ ଅସଂଫୁଟ୍ଠତାନାମ ୟୁତ୍ତା ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅବ୍ୟାପିକତା ହି ଅସଂଫୁଟ୍ଠତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନାନାକଲାପଗତାନଂ ଭୂତାନଂ ପରିୟନ୍ତତା ସଙ୍ଖାତୋ ଅନ୍ତରାଳଧମ୍ମୋ । ରୂପପରିଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣଂ ପରିଚ୍ଛେଦରୂପଂ। ୟା ପନ ଚଲମାନେନ କାୟଙ୍ଗେନ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଠିତେ ଜନେ ୱିଞ୍ଞାପେତି ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ସୟଞ୍ଚ ତେନ କାୟଙ୍ଗେନ ତେହି ଜନେହି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିନାମ। ୟା ଉଚ୍ଚାରୀୟମାନେନ ୱାଚଙ୍ଗେନ ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଞ୍ଚ ସୋତପଥେ ଠିତେ ଜନେ ୱିଞ୍ଞାପେତି । ସୟଞ୍ଚ ତେନୱାଚଙ୍ଗେନ ତେହି ଜନେହି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସା ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିନାମ। ଅଥୱା, ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତି ଜନା ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତିୱା ଜନେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଚିତ୍ତାନି ଏତାୟାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ସସମ୍ଭାରେ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଭୂତେ କାୟେ ପୱତ୍ତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ଚୋପନ କାୟସଙ୍ଖାତୋ କାୟୋ ଏୱୱା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ଚିତ୍ତଜସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତାୟ ୱାଚାୟ ପୱତ୍ତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ଚୋପନୱାଚା ସଙ୍ଖାତା ୱାଚା ଏୱୱା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତୱସେନ ୟଂକିଞ୍ଚି କାୟଙ୍ଗୱିକାରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତଂତଂଅଙ୍ଗଂ ସନ୍ତମ୍ଭନ୍ତା ସନ୍ଧାରେନ୍ତା ଚାଲେନ୍ତା ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିସଙ୍ଖାତା ଚିତ୍ତଜୱାତକଲାପା ତଂତଂଅଙ୍ଗଂ ପୂରେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାଚ ୟଥାୱା ତଥାୱା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟସ୍ସ ତେହି ଚିତ୍ତଜୱାତକଲାପେତି ସହଜାତସ୍ସ ଚୋପନକାୟସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ସବ୍ବେ ତେ କଲାପା ୟଥାଧିପ୍ପେତଦିସାଭିମୁଖାଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୟଂ ଚୋପନକାୟସଙ୍ଖାତୋ ଆକାରୱିକାରୋ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ନିୟାମକସଦିସୀ ହି ଅୟଂ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ତେଚ ନାୱାସଦି ସାତି । ୟଥା ହି ନିୟାମକୋ ନାୱାୟ ମୂଲଭାଗେ ଠତ୍ୱା ଏକଂ ମହାଫିୟଂ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ନଦିସୋତେ ଚାରେତ୍ୱା ସକଲଂ ମହାନାୱଂ ଇଚ୍ଛିତଦିସାଭିମୁଖଂ ନିୟୋଜେତି । ନ ୟଂୱା ତଂୱା ଦିସଂ ଗନ୍ତୁଂ ଦେତି । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକା ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ତେସଂ ମୂଲଭାଗେଏୱ ଲବ୍ଭମାନା ତେ ୟଥାଧିପ୍ପେତଦିସାଭିମୁଖେ ଏୱଂ କତ୍ୱା ନିୟୋଜେତୀତି ସା ନିୟାମକସଦିସୀ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ୟଦେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ଏକଜୱନୱୀଥିୟଂ ସତ୍ତସୁ ଜୱନେସୁ ପଥମ ଜୱନସମୁଟ୍ଠିତା ୱାୟୋଧାତୁ ଅତ୍ତନା ସହଜାତରୂପକାୟଂ ସଂଥମ୍ଭେତୁଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅପରାପରଂ ପନ ଚାଲେତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ଦୁତୀୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସତ୍ତମଚିତ୍ତେନ ପନ ସମୁଟ୍ଠିତା ୱାୟୋଧାତୁ ହେଟ୍ଠା ଛହିଚିତ୍ତେହି ସମୁଟ୍ଠିତଂ ୱାୟୋଧାତୁଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱାଅତ୍ତନାସହଜାତଂ ରୂପକାୟଂ ସଂଥମ୍ଭେତୁଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଚାଲେତୁଂ ଅଭିକ୍କମାପେତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅଭିକ୍କମାମୀତି କାୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଅନେକସହସ୍ସେସୁ ଜୱନ ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ୟସ୍ମିଂୱାରେ ଚଲନସଙ୍ଖାତଂ ଦେସନ୍ତରପାପନଂ ଜାୟତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି କତିପୟଜୱନୱାରେହି ଚଲନଂ ଜାୟତି । ୟଦି ଜାୟେୟ୍ୟ, ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିୟାଗମନଂ ୱିୟ ସବ୍ବେସଂପି ସୀଘତରଂ ଗମନଂ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । କସ୍ମା, ଏକଚ୍ଛରକ୍ଖଣେପି ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସଚିକ୍କପୱତ୍ତିୟା ସମ୍ଭୱତୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଉପରି ଅକ୍ଖରୁପ୍ପତ୍ତିୱିଚାରଣାୟଂ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ତସ୍ମା ତତୋ ପୁରିମୱାରେସୁ ସଂଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣାନିଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟା ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତୟୁଗସକଟୋପମା ୱୁତ୍ତା, ସାପି ନାନାଜୱନୱୀଥୀସୁ ସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ୱାୟୋଧାତୂନଂ ଅପରାପରଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନେଚ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ତଥା ହି ଚଲନଚିତ୍ତଜରୂପସନ୍ତତିୟଂ ପୱତ୍ତାନି ଉତୁଜରୂପସଙ୍ଘାଟାନିପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତାନି ୱିୟ ତଦାକାରୱନ୍ତାନି ସୱେଗାନି ସୱିପ୍ଫାରାନିଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବାପରପୱତ୍ତାନଂ ନାନା ଜୱନୱୀଥୀନଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଭୱଙ୍ଗସମୟେସୁପି ଅଭିକ୍କମନାଦିକଂ ଚଲନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ । ଏକାବଦ୍ଧପୱତ୍ତାନିଚ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପାନିନାମ ଏକସ୍ସ ୱିସୟେ ଇତରାନି ଏକସମୁଟ୍ଠାନାନି ୱିୟ ସବ୍ବସୋ ତଦନୁ ପରିୱତ୍ତୀନି ହୋନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତଜେ ଚଲନ୍ତେ ଇତରାନିପି ଚଲନ୍ତି ୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚଲନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମପଚ୍ଛିମାନଂ ରୂପକଲାପସଙ୍ଘାଟାନଂ ପୁରିମ ପୁରିମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଦେସତୋ ଦେସନ୍ତରେ ୟଥାପୱତ୍ତସନ୍ନିୱେସାକାରେନ ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନ ଦେସେ ଅନିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂପି ଦେସନ୍ତର ସଙ୍କମନଂନାମ ଅତ୍ଥି । ଇତରଥା ଖଣିକଧମ୍ମତା ଅବ୍ୟାପାରଧମ୍ମତା ଅୱସୱତ୍ତିତାଚ ତେସଂ ନସିୟାତି । ୟଂକିଞ୍ଚି ୱଚୀଭେଦଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କଣ୍ଠଟ୍ଠାନାଦି ଗତଉପାଦିନ୍ନକ ପଥୱୀଧାତୂସୁ ଚଲମାନକଣ୍ଠପଦେସାଦିଗତଚିତ୍ତଜ ପଥୱୀଧାତୂନଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନସଙ୍ଖାତେନ ଠାନକରଣସନ୍ନିପାତେନ ସହେୱୟୋ ୱଚୀଘୋସସଙ୍ଖାତୋ ଚିତ୍ତଜସଦ୍ଦୋ ଜାୟତି । ସୋ ୟେନ ଅତ୍ତନା ସହ ଜାତେନ ଆକାରୱିକାରେନ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ତଂତଂ ୱଣ୍ଣୱିସେସତ୍ତଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ୟେନଚ ସୁଣନ୍ତାନଂ ତଂତଂଅତ୍ଥଜୋତକୋ ଅକ୍ଖରସନ୍ନିପାତଭୂତୋ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନୱିସେସୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ସୋ ଚୋପନୱାଚାସଙ୍ଖାତୋ ଆକାରୱିକାରୋ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିନାମ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତସ୍ସା ପନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଉପାଦିନ୍ନଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ଏକୋ ଆକାରୱିକାରୋ ୱଚୀ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉପାଦିନ୍ନଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋତି କମ୍ମଜଭୂତାୟ ଚତୁଜଭୂତାୟଏୱୱା ଉପାଦିନ୍ନପଥୱୀଧାତୁୟା ସହଘଟ୍ଟନଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଦ୍ଦୱିସେସପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ପନ ଚଲମାନକଣ୍ଠପଦେସାଦିୱିକାରଭୂତୋ କାୟଙ୍ଗୱିସେସୋଏୱ ସିୟା । ୱିକାରଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଅସଂମିସ୍ସଂ କତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ଏତ୍ଥଚ ଉପାଦିନ୍ନକପଥୱୀହି ସହ ଘଟ୍ଟନଂ ଚିତ୍ତଜପଥୱୀନଂ କିଚ୍ଚଂ । ୟଂ ପନ ତାସଂ ୟଥାୱା ତଥାୱା ଅଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ୟଥା ଇଚ୍ଛିତକ୍ଖରଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ଘଟ୍ଟନପକାରୱିଧାନଂ । ଇଦଂ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କିଚ୍ଚଂ । ଘଟ୍ଟନେନ ସହେୱ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦାନଂ ତଂତଂୱଣ୍ଣତ୍ତ ପତ୍ତିୟା ୱିଦହନମେୱ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କିଚ୍ଚଂ । କୁମ୍ଭଥୁନତଲଂ ୱିୟଚ ଉପାଦିନ୍ନକପଥୱୀ । ପହରଣହତ୍ଥୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତଜପଥୱୀ । ହତ୍ଥପରି ୱତ୍ତନ ୱିକାରୋ ୱିୟ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ସଦ୍ଦୱିକାରୋ ୱିୟ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି । କୁମ୍ଭଥୁନସ୍ସ ନାନାସଦ୍ଦପଭେଦୋୱିୟ ନାନାୱଣ୍ଣଭେଦୋତି । ଏତ୍ଥଚ ୟଦେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଇଦଂ ୱକ୍ଖାମି ଏତଂ ୱକ୍ଖାମୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତେସଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଚିତ୍ତ ସମୁଟ୍ଠାନା ପଥୱୀଧାତୁ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ଘଟ୍ଟୟମାନାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ଧାତୁଘଟ୍ଟନେନ ସହେୱ ସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଚ ପୁରିମଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠା ନାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚଂପି ନତ୍ଥୀତିଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅନେକସତେସୁ ଜୱନୱାରେସୁ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ୟସ୍ମିଂୱାରେ ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ଅକ୍ଖରଂ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ମୂଲ ଟୀକାୟଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ଲଦ୍ଧାସେୱନେନ ଚିତ୍ତେନେୱ ଘଟ୍ଟନସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ଲଦ୍ଧାସେୱନେନାତି ଏତେନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାଜୱନୱୀଥୀହି ଲଦ୍ଧାସେୱନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ପଥମ ଜୱନଚିତ୍ତସ୍ସପି ଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନଚ ଏକଜୱନ ୱାରମତ୍ତେନ ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ଏକକ୍ଖରଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । କସ୍ମା, ତସ୍ସ ଏକଦ୍ୱିଅଚ୍ଛରକ୍ଖଣମତ୍ତେନ କାଲେନ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଏକଚ୍ଛରକ୍ଖଣେଚ ଅନେକସତସହସ୍ସାନଂ ଜୱନୱୀଥୀନଂ ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

ଏକମତ୍ତା ତୟୋ ରସ୍ସା, ଦ୍ୱିମତ୍ତା ଦୀଘମୁଚ୍ଚରେ ।

ତିମତ୍ତୋ ତୁ ଗୀତୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନା ଅଡ୍ଢମତ୍ତିକାତି ॥

ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେଚ ସାଧିକେ ୱୀହିୱାହସତେ ୱୀହିବୀଜାନି ଏକଚ୍ଛରକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ କଲଂପି ନଉପେନ୍ତି । କଲଭାଗଂପି ନଉପେନ୍ତୀତି ଦୀପିତଂ । ଏକକ୍ଖରଂ ଉଚ୍ଚାରେନ୍ତସ୍ସଚ ତତ୍ତକଂପି କାଲଂ ଉଚ୍ଚାରଣଚିତ୍ତବ୍ୟାପାରୋ ସନ୍ଦିସ୍ସତିୟେୱ । ନଚ ପରମତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ ସଦ୍ଦଂ ଉଚ୍ଚାରେମୀତିୱା ସୁଣୋମୀତିୱା ସକ୍କା ନିୟମେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରେତୁଂ ସୋତୁଞ୍ଚ । ତଥା ନିୟମେନ୍ତସ୍ସପି ସଦ୍ଦାନଂ ପୁବ୍ବାପରତୋ ଅନେକସତସହସ୍ସସ୍ସେୱ ଉଚ୍ଚାରଣ ସୱନ ସମ୍ଭୱତୋ । ଏକମେୱାତି ଅଭିମାନୋ ପନ ସମୂହଘନ ସନ୍ତତିଘନେହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତାଏୱ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସମେତ୍ଥ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ ୟେନ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ଏତ୍ଥଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦୋ କାୟେନ ୱିଞ୍ଞାପେତି ୱାଚାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତୀତିଆଦିସୁ ବୋଧନତ୍ଥୋ । ସୁଦିନ୍ନ କଣ୍ଡେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୀତିଆଦୀସୁ ପୱତ୍ତନତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ଦୁୱିଧୋପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପରଂ ବୋଧେତୁକାମତାରହି ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ କାୟଙ୍ଗୱାଚଙ୍ଗଚୋପନେସୁପି ପୱତ୍ତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲବ୍ଭମାନତା ୱେଦିତବ୍ବା ହୋତୀତି । ମୂଲଟୀକାୟଂ ପନ ପରଂ ବୋଧେତୁକାମତାୟ ୱିନାପି ଅଭିକ୍କମନାଦିପୱତ୍ତନେନ ସୋ ଚିତ୍ତ ସହଭୂୱିକାରୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି । ସୟଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଦ୍ୱିଧାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀସୁ ବୋଧନୱିଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ପୁରିମା କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସ୍ସ ଚଲମାନୱଣ୍ଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଚଲମାନଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୁଦ୍ଧେନ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନେନଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ପଚ୍ଛିମାଚ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଉଚ୍ଚାରିୟମାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୁଦ୍ଧେନ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନେନଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନେନ । ସା ହି ଅତ୍ତାନଂ ଜାନନ୍ତେଏୱ ପରସତ୍ତେ ଅତ୍ତନା ସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ନ ଅଜାନନ୍ତେ । ଞାପକ ହେତୁ ହି ନାମ ଅତ୍ତାନଂ ଜାନନ୍ତେଏୱ ଞାପେତବ୍ବଂ ଞାପେତି, ନୋ ଅଜାନନ୍ତେ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା କାୟଙ୍ଗ ଚୋପନଂ ଦିସ୍ୱାୱା ପରାମସିତ୍ୱାୱା ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାୱା ପରସ୍ସ ତଂତଂଅଧିପ୍ପାୟଂ ଜାନନ୍ତାନଂ ତିରଚ୍ଛାନ ଗତାନଂପି ପଥଧଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜାନନଂ ସିଦ୍ଧଂ ଭୱତି । ତଂଜାନନେନ ୱିନା ଅଧିପ୍ପାୟଜାନନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜାନନ୍ତାନଂଚ ପୁରିମସିଦ୍ଧସଙ୍କେତ ସମ୍ବନ୍ଧ ଜାନନେନ ୱିନା ଅଧିପ୍ପାୟଜାନନଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଂ ପୁବ୍ବସଙ୍କେତ ସମ୍ବନ୍ଧଗହନଂପି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଦ୍ୱୀସୁ ପନ ପୱତ୍ତକୱିଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ପରଂ ଅଭିକ୍କମନ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଦିସ୍ୱା ଅଭିକ୍କମନୱିଞ୍ଞତ୍ତିଞ୍ଚ ଅଭିକ୍କମନଚିତ୍ତଞ୍ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଜାନନ୍ତି । ଏସନୟୋ ପଟିକ୍କମନାଦୀସୁ । ତଥା ପରସ୍ସ କଥଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ସୁତ୍ୱା କଥନୱିଞ୍ଞତ୍ତିଞ୍ଚ କଥନଚିତ୍ତଞ୍ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଜାନନ୍ତି । ପରଂ ରତ୍ତଚିତ୍ତେନ କାୟଙ୍ଗଂ ଚାଲେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଚଲନୱିଞ୍ଞତ୍ତିଞ୍ଚ ରାଗଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଜାନନ୍ତି । ରତ୍ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା କଥନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଞ୍ଚ ରାଗଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଜାନନ୍ତି । ଏସନୟୋ ସବ୍ବାସୁ କାୟିକୱାଚସିକକ୍ରିୟାସୂତି । ଲହୁନୋ ଭାୱୋ ଲହୁତା। ମୁଦୁନୋ ଭାୱୋ ମୁଦୁତା। କମ୍ମନି ସାଧୁ କମ୍ମଞ୍ଞଂ । କମ୍ମୟୋଗ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମଞ୍ଞସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଞ୍ଞତା।

ଅଦନ୍ଧତାଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା । ଅଥଦ୍ଧତା ଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସ ମୁଦୁତା । ସରୀରକ୍ରିୟାନୁକୂଲକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସ କମ୍ମଞ୍ଞତା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିଜହନ୍ତିୟୋପି ଏତା ୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟସପ୍ପାୟ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଅସଂମିସ୍ସତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ଅତ୍ତନୋ କାୟୱିରୁଦ୍ଧଂ ଉତୁଂୱା ଆହାରଂୱା ଚିତ୍ତକ୍ରିୟଂୱା ସେୱନ୍ତାନଂ ସରୀରଗତା ଧାତୁୟୋ କଦାଚି ସକଲସରୀରଂୱା ସରୀରେକଦେସଂୱା ଖୋଭେତ୍ୱା ୱିସେସତୋ ପୂତିମୁଖ ସପ୍ପସଙ୍ଖାତଆପୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା କାୟଂ ଅସୟ୍ହଭାରଂ ୱିୟ ଗରୁଂ ଭାରିୟଂ କରୋନ୍ତି । ଇରିୟା ପଥପରିୱତ୍ତନେ କାୟଭାରିୟନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ତଦାରୂପସ୍ସ ଲହୁତା ନପୱତ୍ତତି । ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରସପ୍ପାୟଂ ଉତୁଂୱା ଆହାରଂୱା ଚିତ୍ତକିରିୟଂୱା ସେୱନ୍ତାନଂ ସୋ ଧାତୁକ୍ଖୋଭୋ ୱୂପସମ୍ମତି । କାୟୋ ସଲ୍ଲହୁକୋ ହୋତି । ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନେ କାୟ ଭାରିୟନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂନାମ ନତ୍ଥି । ତଦା ସା ପୱତ୍ତତି । ଏସନୟୋ ସେସାସୁପି । ୱିସେସନତୋ ପନେତ୍ଥ ମୁଦୁଭାୟଂ କଟ୍ଠମୁଖସପ୍ପସଙ୍ଖାତ ପଥୱୀପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ସୁକ୍ଖକଟ୍ଠଂୱିୟ କାୟଂ ଥଦ୍ଧଂ କକ୍ଖଳଂକରୋନ୍ତି । ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନେ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନଂଛିଜ୍ଜନଭିଜ୍ଜନାକାରପତ୍ତଂ ଥଦ୍ଧଂ କକ୍ଖଳନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କମ୍ମଞ୍ଞତାୟଂ ସତ୍ଥମୁଖସପ୍ପସଙ୍ଖାତ ୱାୟୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ୱାୟୋୱିସମଂ କତ୍ୱା ଦାମରିକଚୋରପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ପଚ୍ଚନ୍ତରଟ୍ଠଂ ୱିୟ କାୟଂ ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ କରୋନ୍ତି, ସବ୍ବଇରିୟାପଥେସୁ ସୁଖଂନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେଜୋଧାତୁ ପନ ତାସଂ ସବ୍ବାସଂପି ମୂଲଭୂତା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇମା ପନ ଅରୋଗିନୋ କଲ୍ଲଭାୱୋୱିୟ ସୁପରିମଦ୍ଦିତଚମ୍ମସ୍ସ ମୁଦୁଭାୱୋୱିୟ ସୁଦନ୍ଧସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ କମ୍ମକ୍ଖମଭାୱୋୱିୟ ରୂପକାୟସ୍ସ ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନେ ସଲ୍ଲହୁକତାଦିୱସେନ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନା ୱିସେସାକାରା ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱିକାରରୂପଂ ନାମ। ଚୟନଂ ଚୟୋ । ପିଣ୍ଡୱସେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିତୋ ଉପରିତୋଚ ଚୟୋ ଉପଚୟୋ। ପଥମାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଉପରୁପରିୱଡ୍ଢିଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ଉପସଦ୍ଦୋ ଉପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପଥମତ୍ଥୋ ଉପସିତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟଚ ଉପରି ଅତ୍ଥୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ମୂଲଟୀକାୟଂ ଉପସଦ୍ଦୋ ପଥମତ୍ଥୋ ଉପରିଅତ୍ଥୋଚ ହୋତୀତି । ତେନେୱହି ପାଳିୟଂ ୟୋ ଆୟତନାନଂ ଆଚୟୋ, ସୋ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ । ୟୋରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ, ସା ରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତନନଂ ୱିତ୍ଥାରଣଂ ତତି । ସମ୍ବନ୍ଧା ତତି ପୁନପ୍ପୁନଂୱା ତତି ସନ୍ତତି। ୟଥା ପୱତ୍ତାନଂ ଆୟତନାନଂ ଅଦ୍ଧାନପୂରଣୱସେନ ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ପଥମାନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ଉପଚୟୋନାମ । ତତୋ ପରଂ ୟାୱ ସବ୍ବପଥମଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚକ୍ଖୁ ସୋତ ଘାନଜିୱ୍ହାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ଉପରି ୱଡ୍ଢିଅତ୍ଥେନ ଉପଚୟୋନାମ । ତତୋ ପରଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ସନ୍ତତିନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନଦୀତୀରେ ନିଖାତକୂପସ୍ମିଂ ଉଦକୁଗ୍ଗମନକାଲୋୱିୟ ଆଚୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତି । ପରିପୁଣ୍ଣକାଲୋୱିୟ ଉପଚୟୋ ୱଡ୍ଢି । ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗମନକାଲୋ ୱିୟ ସନ୍ତତି ପୱତ୍ତୀତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱଚକ୍ଖାଦି ଦସକାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ରୂପୁପ୍ପାଦୋ ଉପଚୟୋନାମ । ତତୋ ପରଂ ସନ୍ତତି ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ତେନ ପରିୟାୟେନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ସଂସେଦଜୋପୱାତିକାନଂ ପନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ପଥମା ଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଅତ୍ଥେନ ପରିପୁଣ୍ଣ ୱଡ୍ଢି ଅତ୍ଥେନଚ ଉପଚୟୋ ନାମ, ତତୋ ପରଂ ରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ସନ୍ତତିନାମ । ଅପିଚ, ତିସମୁଟ୍ଠାନିକ ରୂପାନଂପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂନାମ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ସଚ ଏକେକସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ୱଡ୍ଢି ପୱତ୍ତି ୱସେନ ତିସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋଅୱତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଏକେକସନ୍ତତିୟଂ ଆଦିମ୍ହି ସନ୍ତତିସୀସରୂପାନଂ ସବ୍ବପଥମଂ ଉପ୍ପାଦୋ ନିବ୍ବତ୍ତିନାମ । ତତୋ ୱଡ୍ଢନରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ୱଡ୍ଢୀନାମ । ୱଡ୍ଢନେ ସମତ୍ତେ ଅୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ପବନ୍ଧଟ୍ଠିତିୱସେନ ୱତ୍ତନୱସେନଉପ୍ପାଦୋପୱତ୍ତିନାମ । ତତ୍ଥ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିୱଡ୍ଢିୟୋ ଉପଚୟୋନାମ । ପୱତ୍ତିସନ୍ତତି ନାମ । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ଲୋକେ ସବ୍ବାସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପପୱତ୍ତୀସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନେ ଜାୟନ ୱଡ୍ଢନ ପୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତେ ଅୱତ୍ଥାଭେଦେ ଦିସ୍ୱା ଉପଚୟସନ୍ତ ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ-ରୁକ୍ଖତିଣାଦୀନିୱା ସାଖା ପତ୍ତପୁପ୍ଫଫଲାଦୀନିୱା ଆଦିମ୍ହି ଜାୟନ୍ତି । ଜାୟିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ୱଡ୍ଢନେ ସମତ୍ତେ ଅୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଜୀରଣଂ ଜରା, ଜୀରନ୍ତି ଜିଣ୍ଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାୟାତି ଜରା । ସାୟେୱ ଜରତା। ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ନିଚ୍ଚଲତି ନକମ୍ପତୀତି ନିଚ୍ଚୋ ଅସଙ୍ଖତ ଧମ୍ମୋ । ନ ନିଚ୍ଚୋ ଅନିଚ୍ଚୋ, ସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ । ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ଭାୱୋ ଅନିଚ୍ଚତା, ଭଙ୍ଗୋ ।

[୧୮୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ନିଚ୍ଚଧୁୱଭାୱେନ ନ ଇଚ୍ଚଂ ଅନୁଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନିଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ହି ସାସନେ ଲୋକେଚ ପାକଟୋ । ସୋ ଏୱ ଇଧ ନକାରୟୁତ୍ତୋ ଅନିଚ୍ଚୋତି ୱୁତ୍ତୋତି । ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛୀୟନ୍ତି ଧମ୍ମା ଇମେ ସଙ୍ଖତାତି ଏତେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ । ସଙ୍ଖତ ଭାୱଜାନନନିମିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ- ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ତୀଣି ମାନି ଭିକ୍ଖୱେ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନି । କତମାନି ତୀଣି, ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି । ନନୁ ପାଳିୟଂ ଜାତିନାମ ଆଗତା । ତସ୍ମା ସାପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ଜାତିରୂପମେୱାତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ରୂପସମୁଦ୍ଦେସେ । ଜନନଂ ପାତୁଭୱନଂ ଜାତି । ଜାୟନ୍ତିୱା ଏତାୟାତି ଜାତି, ଉପଚୟ ସନ୍ତତି ନାମେନପୱୁଚ୍ଚତି ତସ୍ସାଜାତିୟାତଥା ଅୱତ୍ଥାଭେଦୟୋଗତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସା ହି ଆଦିତୋ ପଟିସନ୍ଧିରୂପାନି ପାତୁଭୱନ୍ତାନି କରୋତି । ପୁନ ଅପରିପୁଣ୍ଣାନିଚ ଆୟତନାନି ପୂରେତି । ପୂରିତାନି ଚ ଦୀଘଂପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତେତି ପବନ୍ଧୟତୀତି । ଏକା ଦସୱିଧଂପୀତି ମହାଭୂତାଦିଭାୱେନ ଏକତ୍ତଂ ଉପନୟନୱସେନ ଏକା ଦସପଭେଦଂପି । କଥଂ ସରୂପୱସେନ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଭୂତପ୍ପସାଦ ୱିସୟାତିଆଦିନା ଏକାଦସୱିଧସ୍ସେୱ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସନଂ ଅନ୍ତୋଗଧଭେଦାନଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଭାୱେନ ସୁପାକଟତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହ-ଅଟ୍ଠାରସୱିଧନ୍ତି ।

ଚତ୍ତାରି ଭୂତାନି ପଞ୍ଚପସାଦା ଅଗହିତଗହଣେନ ଚତ୍ତାରୋ ୱିସୟା ଗୋଚରା । ଦୁୱିଧୋ ଭାୱୋ । ଏକଂ ହଦୟଂ । ଇତି ଇଦଂ ସୋଳସୱିଧଂ ରୂପଂ ଜୀୱିତାହାରରୂପେହି ସହ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ହୋତି ତଥା ଏକୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଦୁୱିଧା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଗହିତଗହଣେନ ତିୱିଧୋ ୱିକାରୋ । ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦସ ଅନିପ୍ଫନ୍ନାଚାତି ରୂପଂ ସରୂପତୋ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ଭୱେତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ପଚ୍ଛିମାନି ଦସରୂପାନି ସଭାୱତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ପଚ୍ଚୟେହି ନିପ୍ଫାଦିତାନି ରୂପାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅନିପ୍ଫନ୍ନାନି ନାମ। ଅପି ଚେତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନିଚ ଏତାନି ସଭାୱତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନାନୀତି ୱା ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାନୀତିୱା ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ୱୋହାରସିଦ୍ଧ ମତ୍ତଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ତାଦିସେନ ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମଗତିୟା ସିଦ୍ଧେନ ପରମତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେନ ଉପଲଦ୍ଧତ୍ତା । ଇତରଥା ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣରହିତଂ ଅସଙ୍ଖତ ନିବ୍ବାନଂପି ସଭାୱତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଞ୍ଚ ନାମ ସିୟାତି । ତସ୍ମା ନିବ୍ବତ୍ତି ଲକ୍ଖଣରହିତତ୍ତାଏୱ ଏତାନି ଅନିପ୍ଫନ୍ନାନିନାମ । ନ ସଭାୱତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତାତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟାତି । [ରୂପସମୁଦ୍ଦେସୋ]

୧୫୭. ରୂପୱିଭାଗେସବ୍ବଞ୍ଚ ପନ ଏତଂ ୟଥାସମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅଟ୍ଠୱୀସତି ୱିଧଂ ରୂପଂ ଅହେତୁକଟ୍ଠେନ ଏକୱିଧମେୱ । ନ ସହେତୁକା ହେତୁକ ୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ତଥାସପ୍ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ଏକୱିଧମେୱ । ନ ସପ୍ପଚ୍ଚୟାପଚ୍ଚୟ ୱସେନ ଦୁୱିଧନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ଏକୱିଧନୟଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ସବ୍ବଞ୍ଚାତିଆଦିମାରଦ୍ଧଂ ।

[୧୮୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଏକୱିଧନୟୋପି ରୂପୱିଭାଗୋଏୱାତି କତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠ ରୂପାନଂ ଏକୱିଧାଦିନୟଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସବ୍ବଞ୍ଚ ପନେତନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସମେତି ।

ୱକ୍ଖତି ହି –

ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାଦିଭେଦେନ, ୱିଭଜନ୍ତି ୟଥାରହନ୍ତି ।

ଏତେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାଦିଭେଦୋ ଏୱ ରୂପୱିଭାଗୋନାମାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

ତତ୍ଥ ସବ୍ବଂପି ରୂପଂ ହେତୁସମ୍ପୟୋଗା ଭାୱତୋ ଅହେତୁକ ମେୱ, ନ କିଞ୍ଚି ସହେତୁକଂ । କିଞ୍ଚି ଅହେତୁକନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଭାଗୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ସାସୱଂ ସଙ୍ଖତଂ ଲୋକିୟନ୍ତି ପାଠୋ । ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ସଙ୍ଖତଂ ଲୋକିୟଂ ସାସୱନ୍ତି ପନ ୟୁତ୍ତୋ । ପାଳିୟଂପି ତଥା ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସଭାଗୟୁଗଳସମ୍ଭୱତୋଚାତି । ଇତରାନି ପନ ପାଳିକମେନ ଅସମେନ୍ତାନିପି ସଭାଗ ୟୁଗଳତ୍ତା ଭାଗତୋ ୟୁତ୍ତାନିଏୱ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଜନକେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସହେୱ ୱତ୍ତତୀତି ସପଚ୍ଚୟଂ। ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଗମ୍ମ କରୀୟତୀତି ସଙ୍ଖତଂ। ପଞ୍ଚୁପାଦା ନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତେ ଲୋକେଏୱ ପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଲୋକିୟଂ। ଅତ୍ତାନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତେହି ଆସୱେହି ସହେୱ ୱତ୍ତତୀତି ସାସୱଂ। ଅକନିଟ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମସନ୍ତାନ ଭୂତଂପି ରୂପଂ କାମତଣ୍ହା ୱିସୟଭାୱେନ କାମେଏୱ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା କାମାୱଚରଂ। ନତ୍ଥି ଅତ୍ତନା ଗହିତଂ କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଂନାମ ଅସ୍ସାତି ଅନାରମ୍ମଣଂ। ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞେନ ପୟୋଗେନ ପହୀନୋପି ସମୁଦୟପହାନେ ଅସତି ଅପହୀନୋୱ ହୋତି । ପୁନ ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଅପ୍ପହୀନୋପି ତସ୍ମିଂ ସତି ପହୀନୋୱ ହୋତି । ପୁନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ତାଦିସୋ ଧମ୍ମୋ ପହାନୱାୟାମସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନତ୍ତା ଅପ୍ପହାତବ୍ବୋନାମ । ରୂପଂପି ଏଦିସମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବ ମେୱାତି । ଅଟ୍ଠାନତ୍ତା ପହାନ ୱାୟାମଂ ନ ଅରହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥୱା, ୱିନା ସମୁଦୟପହାନେନ ପହାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଏୱଂ ରୂପଂ ଭିକ୍ଖୱେ ନ ତୁମ୍ହାକଂ । ତଂ ପଜହଥ । ତଂ ୱୋ ପହୀନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି । ତଂପି ତବ୍ବିସୟସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ପହାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାହ –

ରୂପେ ଖୋ ରାଧ ୟୋ ଛନ୍ଦୋ, ୟୋ ରାଗୋ, ୟାନନ୍ଦୀ, ୟା ତଣ୍ହା, ତଂ ପଜହଥ । ଏୱଂ ତଂରୂପଂ ପହୀନଂ ଭୱିସ୍ସତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲଂ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତଂ ଅନଭାୱଂକତଂ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମନ୍ତି ।

ଅୟଂ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି କୁସଲାଦୀସୁ ଅପ୍ପହାତବ୍ବେସୁ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଏୱସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ପୁରିମପଦେସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋୱା । ତେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ନ ହେତୁ ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିଆଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନୋ ଧମ୍ମସମୂହୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂନାମ । ତସ୍ମିଂପିଚ ୟତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟ ଅତିରେକତରଂ ଦଳ୍ହପରିଗ୍ଗହୋ ହୋତି । ସୋ ଚକ୍ଖାଦିକୋ ଚିତ୍ତେନ ସହ ଛବ୍ବିଧୋ ଧମ୍ମୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୋ ନାମ। ଅଜ୍ଝତ୍ତେ ୱିଦିତୋ ପାକଟୋତି କତ୍ୱା । ତଥା ହି ସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତରାନି ପନ ରୂପାଦିନି ଫସ୍ସାଦୀନିଚ ତଦୁପାଦାୟ ତଣ୍ହାପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ମନ୍ଦତ୍ତା ବାହିରାନି ନାମ । ୟଥା ହି ଲୋକେ ମଣିୱା ସୁୱଣ୍ଣଂୱା ରଜତଂୱା ବହିଗେହେ ନିଦହିତ୍ୱା ଥପିତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଛିୱା ସୁପ୍ପଂୱା ଘଟୋୱା ସରାୱୋୱା ଅନ୍ତୋ ଗେହେ ଥପିତୋ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାପି ପୁରିମାନି ରକ୍ଖନ୍ତି । ତସ୍ମା ତାନେୱ ତଣ୍ହାପରିଗ୍ଗହଦଳ୍ହତାୟ ଅନ୍ତୋପରିଭୋଗାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଚ୍ଛିମାନି ପନ ବାହିର ପରିଭୋଗାତ୍ୱେୱ । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଧପି ହି ୟଦି ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ରୂପାଦୀନି ଫସ୍ସାଦିନିଚ ସବ୍ବାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାପି ଚକ୍ଖାଦିକଂ ଛବ୍ବିଧମେୱ ଅୱସ୍ସଂ ରକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଇତି ତଣ୍ହା ପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଦଳ୍ହମନ୍ଦତା ୱସେନେୱ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକ ବାହିରତା ୱୁତ୍ତା । ନ ପୱତ୍ତିଦେସୱସେନାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

[୧୮୫] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପଂ ଅତ୍ଥଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । କାମଂ ଅଞ୍ଞେପି ଅଜ୍ଝତ୍ତସମ୍ଭୂତା ଅତ୍ଥି । ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପନ ଚକ୍ଖାଦିକମେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନ୍ତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

[୧୮୬] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଅତ୍ତସଙ୍ଖାତଂପା ଚିତ୍ତଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ତସ୍ସ ଦ୍ୱାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ । ତଦେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନ୍ତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ହି ସତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତତା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକମ୍ମୋନଞ୍ଚ ଅୱିସେସୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ।

ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ

ଅଥୱା ୟଦି ମୟଂ ନ ହୋମ, ତ୍ୱଂ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୱଦନ୍ତା ୱିୟ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ସାତିସୟଂ ଉପକାରକତ୍ତା ଚକ୍ଖାଦିନେୱ ୱିସେସତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୟୁତ୍ତତରଂ ।

ତଥା ଉପକାରାତିସୟତ୍ତାଏୱ ହି ତେସୁ ସତ୍ତାନଂ ପରିଗ୍ଗହ ଦଳ୍ହତା ହୋତୀତି । ସତ୍ତୱିଧଂପି ଦ୍ୱାରରୂପଂନାମ। ୟଥାକ୍କମଂ ୱୀଥି ଚିତ୍ତାନଂ ପାଣାତିପାତାଦିକମ୍ମାନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିମୁଖତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପନ ପଞ୍ଚ ୱିଧଂ ପସାଦରୂପଂ ଉପପତ୍ତିଦ୍ୱାରଂନାମ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରଂନାମାତି ଓଳାରିକରୂପଂ ପକତିୟା ଥୂଲସଭାୱତ୍ତା ଘଟ୍ଟନସଙ୍ଖାତସ୍ସଚ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଓଳାରିକତ୍ତା । ସନ୍ତିକେରୂପଂ ଦୂରେ ପୱତ୍ତସ୍ସପି ସୀଘତରଂ ଞାଣେନ ଗହଣୟୋଗ୍ୟତ୍ତା । ସପ୍ପଟିଘରୂପଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ପଟିହନନଂ ପଟିଘୋ । ସୋ ଦୁୱିଧୋ ୱିସୟୱିସୟୀନଂ ପଟିଘଟ୍ଟନଂ ମହା ଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିଘଟ୍ଟନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟେନ ପଟିଘଟ୍ଟନେନ ପସାଦ ଦ୍ୱାରାନଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସଚ ୱିକାରପ୍ପତ୍ତି ହୋତି । ଇଦଂ ୱିସୟୱିସୟୀନଂ ପଟିଘଟ୍ଟନଂନାମ । ୟେନ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ରୁପ୍ପନ କୁପ୍ପନ ଘଟ୍ଟନ ପୀଳନ ଭିଜ୍ଜନାଦୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଇଦଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିଘଟ୍ଟନଂ ନାମ । ପଟିଘେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସପ୍ପଟିଘଂ ।

[୧୮୭] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୟୋ ସୟଂ ନିସ୍ସୟୱସେନଚ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଅସମ୍ପତ୍ତାନଞ୍ଚ ପଟିମୁଖଭାୱୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପତନଂ । ସୋ ପଟିଘୋ ୱିୟାତି ପଟିଘୋ । ୟଥାହି ପଟିଘାତେ ସତି ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଚଲନଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିମୁଖଭାୱେ ସତି ଅରୂପସଭାୱତ୍ତା ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଚଲନଂ ହୋତୀତି’’ ଏୱଂ ମହାଭୂତଘଟ୍ଟନଂ ଉପମାମତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱିସୟୱିସୟିଘଟ୍ଟନମେୱ ଗହିତଂ । ତଂ ଅନୁପପନ୍ନଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ୟାନି ଲୋକେ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାସନ୍ତାନେସୁ ଘଟ୍ଟନାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ୟେସଂ ୱସେନ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଲଗ୍ଗନ ବନ୍ଧନ ଥମ୍ଭନ ଧାରଣ ଚଲନାଦୀନିୱା ୱଡ୍ଢନ ହାୟନ ଛେଦନ ଭେଦନ ୱିଲୀନ ୱିକିରଣାଦୀନିୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତାନି ଇଧ ଅସଙ୍ଗହିତାନି ସିୟୁଂ । ନଚ ତାନି ଅନୁଗ୍ଗହ ଉପଘାତ ୱସେନ ପୱତ୍ତିଭୂତ ସନ୍ନିପାତ ସଙ୍ଖାତଂ ଘଟ୍ଟନଂୱିନା ଅଞ୍ଞପକାରାନିଏୱ ସକ୍କା ଭୱିତୁନ୍ତି । ଇତରଂ ସୋଳସୱିଧଂ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ସୁଖୁମରୂପଂ ଦୂରେରୂପଂ ଅପଟିଘରୂପଞ୍ଚ। ଉପାଦିନ୍ନରୂପଂ ନାମ କତ୍ଥଚି ୟଂକିଞ୍ଚି ସରୀରଟ୍ଠକରୂପଂ ୱୁଚ୍ଚତି । କତ୍ଥଚି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନ ମେୱ ତଦୁଭୟଂପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ତୁସଂ ଆଦିନ୍ନପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ଉପାଦିନ୍ନଂ ନାମ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନମେୱ ଉପାଦିନ୍ନଂନାମ । କସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ସାତିସୟଂ ଭୁସଂ ଆଦିନ୍ନଗହିତପରାମଟ୍ଠତାସମ୍ଭୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମଜଂଉପାଦିନ୍ନରୂପନ୍ତି । ଏତଂ ମମାତିଆଦିନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଭୁସଂ ଆଦିୟତୀତି ଉପାଦିନ୍ନଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଉପେତେନ କମ୍ମୁନା ଅତ୍ତନୋ ଫଲଭାୱେନ ଆଦିନ୍ନଂ ଗହିତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସହ ନିଦସ୍ସନେନ ସନିଦସ୍ସନଂ। ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ପନ ଧମ୍ମତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେପି ଅଞ୍ଞେ ୱିୟ କତ୍ୱା ଉପଚରୀୟତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅତ୍ଥୱିସେସବୋଧୋ ହୋତୀତି । ନିଦସ୍ସନନ୍ତିୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସନିଦସ୍ସନନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱୟଂ ଅସମ୍ପତ୍ତୱସେନ ଗୋଚରଗ୍ଗାହିକଂ । ଘାନାଦିତ୍ତୟଂ ସମ୍ପତ୍ତୱସେନ ଗୋଚରଗ୍ଗାହିକନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂପି ଗୋଚରଗ୍ଗାହିକରୂପନ୍ତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ପସାଦେ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସମ୍ପତ୍ତଂନାମ । କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂପି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଂନାମ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱୟଂ ଅସମ୍ପତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଘାନାଦିତ୍ତୟଂ ସମ୍ପତ୍ତମେୱାତି, ପଚ୍ଚୟୱିସେସତୋ । ଆଲୋକୋ ହି ରୂପଗହଣେ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆକାସୋଚ ସଦ୍ଦଗହଣେ ସୋତସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁରୂପେସୁଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଆଲୋକପରିୱାରସ୍ସ ଓକାସୋ ନତ୍ଥି । ତଥା ସୋତସଦ୍ଦେସୁଚ ଆକାସପରିୱାରସ୍ସାତି । ୱାୟୁଆପପଥୱିୟୋ ପନ ଘାନାଦିତ୍ତୟସ୍ସ ଗନ୍ଧାଦିଗହଣେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱାୟୁନାମ ଗନ୍ଧାକଡ୍ଢନକୋ ନାସୱାତୋୟେୱ, ସୋଚ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆପୋନାମ ଜିୱ୍ହାତେମନକୋ ଆପୋ, ସୋପି ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ । ନ ହି ରସୋ ସୁକ୍ଖଜିୱ୍ହାୟ ଫରତୀତି । ପଥୱୀଚ ଘଟ୍ଟନତ୍ଥାୟ ପଚ୍ଚୟୋ । ନ ହି ଦୁବ୍ବଲପଥୱୀସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ଆଲୋକୋୱା ରଜୋୱାକାୟେ ପତମାନୋପି ପସାଦେ ଘଟ୍ଟେତୀତି । ଇତି ପଚ୍ଚୟୱିସେସତୋ ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତାସମ୍ପତ୍ତୱସେନ ଗହଣ ୱିସେସୋ ହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ତାୱ ଅସମ୍ପତ୍ତଗହଣଂ ପାକଟଂ । ତଞ୍ହି ସମୀପେ ଅକ୍ଖିୱଣ୍ଣଂୱା ଭମୁକମୂଲଂୱା ନପସ୍ସତି । ଦୂରେ ପନ ମହନ୍ତଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାଦିକଂୱା ଫଲିକାଦିତିରୋହିତଂୱା ୱଣ୍ଣଂ ପସ୍ସତି । ଦିସାଦେସୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟତୀତି । ସୋତସ୍ସ ପନ କଥନ୍ତି, ତତ୍ଥ ହି ଦୂରେ ସଦ୍ଦୋ ଚିରେନ ସୁୟ୍ୟମାନୋ ଦିସ୍ସତି ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନୋପି ସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ତରା ମହନ୍ତେ ଚେତିୟାଦିକେ ଅନ୍ତରିତେ ସତି ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋୱା ସୁୟ୍ୟତି । ଉତ୍ତରପସ୍ସତୋୱା । ଅସୁୟ୍ୟମାନୋୱା ହୋତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦସଙ୍ଘାଟୋ ଆସନ୍ନେ ଠିତାନଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅୱସାନା କମେନ ପାକଟୀଭୂତୋ ହୋତି । ପଟିଘଟ୍ଟନାନିଘଂସୋଚ ବଲୱା ହୋତି । ଅହଂ ସୁଣୋମୀତି ପୱତ୍ତା ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱୀଥିୟୋ ସୀଘତରଂ ନିରନ୍ତରଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଦୂରେ ଠିତାନଂ ପନ ପଟିଘଟ୍ଟନାନିଘଂସୋ ମନ୍ଦତରୋ ହୋତି । ଆଦିତୋ ଅପାକଟୋ । ମଜ୍ଝେୱା ଅୱସାନେୱା ପିଣ୍ଡୱସେନ ପାକଟୀଭୂତୋ । ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱୀଥିୟୋ ଚିରେନ ପରେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଲହୁଂ ସୁତୋ । ଚିରେନ ସୁତୋତି ଅତିମାନୋ ହୋତୀତି । ଅପିଚ, ସଦ୍ଦୋନାମ ନିସ୍ସୟଧାତୁପରଂପରାୟ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଦୂରଂପି ଦେସଂ ଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋଚ ଗତଗତଟ୍ଠାନେଏୱ ଠତ୍ୱା ସୱନୂପଚାରେ ଠିତାନଂ ସୋତସହସ୍ସଂପି ଘଟ୍ଟେତି । ମହନ୍ତେ ପନ ଚେତିୟାଦିକେ ଅନ୍ତରିତେ ସତି ୟତୋ ଆକାସୋ ଉଜୁଂ ୱିୱଟୋ ହୋତି । ତତୋ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋୱା ଉତ୍ତରପସ୍ସତୋୱା ଗତଗତଠାନତୋୱସୋତଂ ଘଟ୍ଟେତି । ମନ୍ଦତରୋ ପନ ସଦ୍ଦୋଅସୁୟ୍ୟ ମାନୋପି ହୋତି । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋଚ ୟାୱ ସୋତପସାଦେ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତାୱ ଅସମ୍ପତ୍ତୋୟେୱ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଅଲ୍ଲୀ ୟିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ସମ୍ପତ୍ତୋନାମ ହୋତି । ନ ସୋ ସୁୟ୍ୟତୀତି । ୟଦି ପନ ସୋତଂ ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଂ ସିୟା । ୟଥା ଅନ୍ତୋ କୁଚ୍ଛିଗତୋ ଗନ୍ଧୋ ବହି ନଘାୟିୟତି । ତଥା ଅନ୍ତୋ କୁଚ୍ଛିଗତୋ ସଦ୍ଦୋପି ବହି ନସୁୟେୟ୍ୟ । ଗନ୍ଧସ୍ସ ୱିୟ ଦିସାଦେସୱୱତ୍ଥାନଂ ୱିସ୍ସନ ସିୟାତି ।

[୧୮୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିସୟଦେସଂ ତଂ, ଫରିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୀତି ଚେ । ଅଧିଟ୍ଠାନ ୱିଧା ନେପି, ତସ୍ସ ସୋ ଗୋଚରୋ ସିୟା ।’’ ତିପି ୱିଚାରିତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱୟସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ୱିସୟଦେସଗମନସଙ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୀତି । ଗୋଚରଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଗୋଚରଗ୍ଗାହିକଂ। ପସାଦ ମଣ୍ଡଭୂତତ୍ତା ଆପାତମାଗତଂ ଆରମ୍ମଣନିମିତ୍ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ହୁତ୍ୱା ତଂତଂ ଗୋଚରଗହଣ ସଭାୱତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱଣ୍ଣୋତି ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଓଜାତି ଆହାର ରୂପ ମାହ । ୱିନିଭୁଜ୍ଜତୀତି ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ । ଠାନତୋ ଦେସତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣତୋ ୱିସୁଂୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥପୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱିନିବ୍ଭୋ ଗୋତି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋ । ସୋ ଏୱ ରୂପନ୍ତି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପଂ। ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରେନପନେତ୍ଥ ଗନ୍ଧରସଓଜା କତ୍ଥଚି ୱିନୀଭୁତ୍ତା ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚୱିଧମେୱ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପଂ ଇଚ୍ଛିତଂ । ତଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତୀତି । [ରୂପୱିଭାଗୋ] ।

୧୫୮.କମ୍ମନ୍ତି ଏକା ଚେତନାଏୱ । ସାୟେୱ ହି ପଟ୍ଠାନେ ନାନାକ୍ଖଣିକ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ-ନାନାକ୍ଖଣିକା କୁସଲାକୁସଲା ଚେତନା ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତାଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଚିତ୍ତନ୍ତି ପନ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପଟ୍ଠାନେ ଚେତସିକଧମ୍ମାନଂପି ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଥାହ-ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁ ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତିଆଦି । ଉତୂତି ତେଜୋୟେୱ । ସୋ ହି କପ୍ପସଣ୍ଠାପନୱସେନ ସକଲଂ ଓକାସ ଲୋକଂପି ନାନାସରୀରସଣ୍ଠାପନୱସେନ ସକ ଲଂ ରୂପମୟଂ କାୟଂ ସତ୍ତଲୋକଂପି ନାନାରୁକ୍ଖତିଣାଦୀନଂ ଅବ୍ଭପଟଲମେଘୱୁଟ୍ଠିଜଲଅଗ୍ଗି ୱାତାଦୀନଞ୍ଚ ସଣ୍ଠାପନୱସେନ ସକଲଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକଂପି ଉଦୟତି ପସୱତି ଜନେତି ୱଡ୍ଢେତି । ତସ୍ମା ଉତୂତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅରତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଉତୂତିପି ୱଦନ୍ତି । ଆହାରୋତି ଓଜାଏୱ । ରୂପୱିରାଗଭାୱନାଭୂତଂ ଅରୂପକୁସଲଂ କମ୍ମଜରୂପଂ ନଜନେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚୱୀସତିୱିଧଂପୀତି । ଅତିସଙ୍ଖତନ୍ତି ଅତୀତକାଲେ ୟଥାକା ଲନ୍ତରେ ରୂପଂ ଜନେତି, ତଥା ୱିସେସେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁକତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତି କସନ୍ତାନେତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତ ମେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନ୍ତିୱା ଇକସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଟିସନ୍ଧିମୁପାଦାୟାତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଉପାଦାୟ । ଖଣେଖଣେତି ଏକେକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୀସୁ ତୀସୁ ଖଣେସୁ । ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ସବ୍ବେସଂପି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପାନଂ ଏକେକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେଏୱ ଉପ୍ପାଦଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେଏୱ ନିରୋଧଞ୍ଚ ଆହ । ଅହଂ ପନସ୍ସା ଧିପ୍ପାୟୋ-ସବ୍ବାନିପି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପାନି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ । ୟଥାହ –

ୟସ୍ସୱା ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ନୋତି ।

ତଥା ତାନି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେଏୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ । ୟଥାହ –

ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ନୋତି ।

ଅରୂପଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଏତଂ ୟମକଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାନି ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେପି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଚେ । ନ । ଏୱଞ୍ହି ସତି –

ୟସ୍ସୱା ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅରୂପେ ତଣ୍ହାୟ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ନୋଚ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ତଣ୍ହାୟ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଚ ।

ଇତରତ୍ଥଚ

ଅରୂପେ କୁସଲାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନୋଚ ତେସଂ ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ କୁସଲାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ କୁସଲା ଧମ୍ମାଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମାଚ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତିଚ ।

ଏୱଂ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହାଏୱ ଉଦ୍ଧଟା ସିୟୁଂ । ନୋତି ପନ ପଟିସେଧୋୱ ଉଦ୍ଧଟୋ । ତସ୍ମା ନୟିଦଂ ଅରୂପଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ । ତମ୍ପି ନ । କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ୱିଗହଣେ ୱିରୋଧସ୍ସ ୟମକପାଠନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅନୁଲୋମସ୍ସେୱଚ ଭାୱତୋ । ୟଥାହ –

ୟସ୍ସୱାପନ ୟତ୍ଥ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନୋଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ତେସଂ ତତ୍ଥ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।

ଏତ୍ଥ ହି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନନ୍ତି ଏତେନ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ ମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦିଚ ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ତେସଂ ।ଲ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସେଚ ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି । ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସେ ପନ ଅରୂପ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ । ନ । ତଥା ଗହଣତ୍ଥଂ ୟମକ ପାଠନ୍ତରାଭାୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱିସୟେଚ ଠାନେ ପାଳିୟୋ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ବଲୱତିୟା ପାଳିୟୁତ୍ତିୟାଏୱ ଠାତବ୍ବତୋତି । ୟସ୍ମାଚ ରୂପଧମ୍ମା ନାମ ଦନ୍ଧପୱତ୍ତିନୋ ହୋନ୍ତି । ଅରୂପଧମ୍ମା ଲହୁପୱତ୍ତିନୋ ଠିତିକ୍ଖଣୋଚ ତେସଂ ୱିସୁଂ ଗଣନୂପଗୋ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋୟେୱ ରୂପ ଧମ୍ମାନଂ ଖଣପବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଞୋ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ରୂପଧମ୍ମା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣପରିମାଣେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେନ ୟୁତ୍ତା ଖଣେ ଖଣେ ନିରନ୍ତରମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସହୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତାଚ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତେସଂ ଉପ୍ପାଦାଦିୱା ନିରୋଧନ୍ତୋୱା ୟାୱଜୀୱଂପିସହେୱ ହୋତୀତିପି ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି । ୟମକ ପାଳିୟୋ ପନ ନାନାତ୍ଥା, ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନା, ଗମ୍ଭୀରୋଚ ସତ୍ଥୁ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚାରେତ୍ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ । ନ ପନ ଧମ୍ମତା ଏସା ୟମକସ୍ସ । ୟଦିଦଂ ୟଥାଲାଭୟୋଜନାତି କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଠତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠଂ ୟମକପାଠଂ ୟଥାଲାଭୟୋ ଜନାୟଏୱ ସକ୍କା ୟୋଜେତୁନ୍ତି । ରୂପୱିରାଗଭାୱନାୱିସେସଭୂତଂ ଅରୂପକୁସଲଂ ତସ୍ମିଂ ଲୋକେ ରୂପସହିତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ନଜନେତି । ସୁଦ୍ଧଅରୂପମେୱ ଜନେତି । ତସ୍ମା ରୂପସନ୍ତତିସୀସସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱା ତତ୍ରୁପ୍ପନ୍ନାନି ସବ୍ବାନି ଛଚତ୍ତାଲୀସଚିତ୍ତାନି ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅରୂପୱିପାକା ପନ ତତ୍ଥେୱ ନିୟମୁପ୍ପନ୍ନାତି ଅରୂପପାକସ୍ସେୱ ଗହଣଂ କତଂ, ତେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ଅଞ୍ଞାନିପି ବହୂନି ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଅନୋକାସତ୍ଥା ରୂପଂ ନସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଅନୋକାସତାନାମ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରୂପସନ୍ତତିସୀସସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।

[୧୮୯] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ରୂପୱିରାଗଭାୱନାନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ହେତୁନୋ ତବ୍ବିଧୁରତାୟା’’ତିପି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅକାରଣଂ ।

ରୂପାରୂପୱିରାଗଭାୱନାଭୂତମଗ୍ଗନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସ ରୂପୋକାସେ ସତି ରୂପଜନକତାଦସ୍ସନତୋତି । ଝାନଙ୍ଗୱିରହେନ ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲାନିପି ରୂପଂ ନ ଜନେନ୍ତୀତି ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଗହଣଂ କତଂ । ଇତରା ନିପି ପନ ପନ୍ନରସକାମରୂପ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନି ଖୀଣାସୱାନଂ ପରିନିବ୍ବାନଚୁତି ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇମାନି ଚିତ୍ତାନି ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟେୱ । ଏୱଂସନ୍ତେପି ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଭୱଙ୍ଗକାଲେ ଅଖୀଣାସୱାନଞ୍ଚ ଚୁତିକାଲେ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ତେସଂ ଇଧ ଅଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୧୯୦] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପନ ଚୁତିଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଏକୂନୱୀସତି ଭୱଙ୍ଗସ୍ସେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଚିତ୍ତନ୍ତରଂ ନ ହୋତୀତି ନ ତସ୍ସ ୱଜ୍ଜନଂ କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକୂନୱୀସତି ଭୱଙ୍ଗସ୍ସେୱାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଅରୂପୱିପାକସ୍ସ ସରୂପତୋ ୱଜ୍ଜିତତ୍ତାତି । କସ୍ମା ପନ ୟଥା ୱୁତ୍ତାନି ପନ୍ନରସ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି, ପରିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା । ଚିତ୍ତଞ୍ହିନାମ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେଏୱ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ବଲୱଂ ହୋତି । ରୂପଞ୍ଚ ଠିତିକ୍ଖଣେୱ ।

ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ବଲୱନ୍ତକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଭାୱେନ ଦୁବ୍ବଲଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସୟଂପି ପରିଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତୀତି ସବ୍ବାନିପି ତାନି ତଦା ରୂପଂ ନସମୁଟ୍ଠା ପେନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ କେଚି ଅନନ୍ତରାସେୱନାଦିପଚ୍ଚୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେଏୱ ଫରନ୍ତି । ରୂପସ୍ସ ପନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଭୂତା ଉତୁଆହାରା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାଚ ଠିତିକ୍ଖଣେଏୱଫରନ୍ତୀତି ତେସଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଠିତିକ୍ଖଣେଚ ପରିପୁଣ୍ଣପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

[୧୯୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ପଚ୍ଛାଜାତ ପଚ୍ଚୟରହିତଂ ପନ ଆହାରାଦୀହିଚ ଅନୁପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋଚ ଆଗନ୍ତୁକତାୟ କମ୍ମଜରୂପେହିଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛାଜାତ ପଚ୍ଚୟ ରହିତନ୍ତି ଇଦଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଛାଜାତ ପଚ୍ଚୟ ରହିତସ୍ସ ପିଉତୁସ୍ସ ରୂପଜନକଭାୱସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା । ନ ହି ଅତ୍ତନା ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ପୁରିମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଠିତସ୍ସ କସ୍ସଚି ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟେକଦେସତ୍ତା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସାତି । ଖୀଣାସୱାନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପନ ପକତିୟାୱ ୱୂପସନ୍ତୱଟ୍ଟମୂଲେ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସନ୍ତତରଂ ହୋତି । ପୁନ ଆୟୁସଙ୍ଖାରାନଂ ପରିକ୍ଖୟେନ ଦୁବ୍ବଲତରେ ପରିୟନ୍ତଗତେ ଚ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଦୁବ୍ବଲତରଞ୍ଚ ହୋତୀତି ତଂ ରୂପଂ ନସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି, ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ଇଚ୍ଛତି । ୟଥାହ-ଖୀଣାସୱାନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

କାମାୱଚରାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା କାମାୱଚରାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ରୂପାୱଚରେ ଅରୂପାୱଚରେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ୟେଚ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ, ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ୱଚୀ ସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ନୋଚ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି –

ପନ ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞେସଂପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗବ୍ଭଗମନାଦି ୱିନିବଦ୍ଧାଭାୱେ କାୟସଙ୍ଖାରାସମୁଟ୍ଠାପନଂ ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ଚୁତୋଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚସ୍ସ ପୱତ୍ତତୀତି । ନାପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ପାଳି ଅତ୍ଥୀତି ।

ଅନୁଟୀକାୟଂ ପନ

ତସ୍ମିଂ ପାଠେ ତେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ନୋଚ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୱଚନଂ ନ କେୱଲଂ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନାଭାୱଂ ସାଧେତି, ଅଥଖୋ ତତୋ ପୁରିମାନଂ ସବ୍ବେସଂ ମରଣାସନ୍ନ ଚିତ୍ତାନଂ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନାଭାୱଂପି ସାଧେତିୟେୱାତି ଦୀପେତି । ଚୁତି ଚିତ୍ତସ୍ମିଂହି କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ନିରୋଧେ ପଟିସିଦ୍ଧେ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ୟାୱ ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋପି ପଟିସିଦ୍ଧୋଏୱ ହୋତୀତି । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।

କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ହି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଓଳାରିକୋ ରୂପଧମ୍ମୋତି ନଚୁତିଚିତ୍ତେ ତନ୍ନିରୋଧାଭାୱ ୱଚନେନ ଇତରାନି ସୁଖୁମାନିପି ରୂପାନି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ନଜନେତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ।

[୧୯୨] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ନ ହି ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତସ୍ସ ଗବ୍ଭଗମନାଦି ୱିନିବଦ୍ଧାଭାୱେ କାୟସଙ୍ଖାରାସମୁଟ୍ଠାପନଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ତାନିଏୱ ହି ଗବ୍ଭଗମନାଦୀନି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକାନି ଭୱିତୁଂ ଅରହନ୍ତି ଓଳାରିକସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅସମୁଟ୍ଠାପକଂପି ଚିତ୍ତଂ ଇତରଂ ସୁଖୁମରୂପଂ ପନ ସମୁଟ୍ଠାପେତିୟେୱାତି ।

[୧୯୩] ୟଂପି ତତ୍ଥ

ନ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ଚୁତୋଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚସ୍ସ ପୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅକାରଣଂ ।

ନ ହି ଚୁତିତୋ ପରଂ କତିପୟଖଣମତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଜରୂପପୱତ୍ତିୟା କୋଚି ୱିରୋଧୋ ଅତ୍ଥୀତି ।

ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

ନାପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ପାଳି ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନସମୁଟ୍ଠାପେତୀତିପି ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞତ୍ର କାୟସଙ୍ଖାରାତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।

ଏୱଂ ପନ ୟୁତ୍ତଂ ସିୟା, ୟଥା ରୂପଧମ୍ମା ଆଦିତୋ ପଟିସନ୍ଧିକାଲେ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣମତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟପରିତ୍ତତାୟୱା ଅତ୍ତନୋ ଦନ୍ଧୱୁତ୍ତି ତାୟୱା ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ତଥା ପରିୟୋସାନେପି ମରଣକାଲେ ପରିକ୍ଖୀୟମାନପଚ୍ଚୟତାୟୱା ନିରୋଧାସନ୍ନତାୟୱା ପରିଦୁବ୍ବଲାଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତସ୍ମା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଆଦିଅନ୍ତନିସ୍ସିତାନି ପଟିସନ୍ଧିଚୁତିଚିତ୍ତାନି ସମଦୁବ୍ବଲାନିଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥୱିକାସନିୟଞ୍ଚ ପାଳିୱିରୋଧଂ ମଞ୍ଞମାନୋ କିଞ୍ଚିମତ୍ତମ୍ପି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ଟୀକାସୁ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକାସୟିତ୍ୱା ଗତୋତି ।

ପଥମଭୱଙ୍ଗମୁପାଦାୟାତି ପଥମ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଜାୟନ୍ତମେୱାତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜ ମାନମେୱ, ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତଂ । ନଚ ଭିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚସତ୍ତତିୱିଧେ ଚିତ୍ତେ । ଅପ୍ପନାଜୱନନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜିତଂ ଛବ୍ବୀସତିୱିଧଂ ଅପ୍ପନାଜୱନଚିତ୍ତଂ । ଇରିୟାପଥନ୍ତି ଗମନୱଜ୍ଜିତଂ ତିୱିଧଂପି ଇରିୟାପଥଂ ।

[୧୯୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଗମନାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ଚଲନଫନ୍ଦନମତ୍ତଂପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିନା ସିଜ୍ଝତି । କୁତୋ ଗମନଂ । ନଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପନାଜୱନଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି । ପି ସଦ୍ଦେନ ତଂ ନକେୱଲଂ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକମତ୍ତଂତି ଦସ୍ସେତି । ସନ୍ନାମେତୀତି ସନ୍ଧାରେତି ଅୟମେୱୱା ପାଠୋ ସିୟା, ୱକ୍ଖମାନେହି ଚିତ୍ତେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ଇରିୟାପଥଂ ଅପତମାନଂ ଅଚଲମାନଂ ଧାରେତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥାପୱତ୍ତସ୍ସ ଇରିୟାପଥସ୍ସ ରକ୍ଖନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିୟ ଅଭିନୀହରଣଂ । ଇତରଥା ଥମ୍ଭନୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି । ଏତ୍ଥଚ ୟଥାନିସିନ୍ନସ୍ସୱା ଠିତସ୍ସୱା ଭୱଙ୍ଗ ଚିତ୍ତେ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣେ ପୱତ୍ତମାନେ ଅଙ୍ଗାନି ଓସୀଦନ୍ତି ପତନ୍ତି । ନ ତଥା ଇମସ୍ମିଂ ଛବ୍ବୀସତିୱିଧେ ଜାଗରଣଚିତ୍ତେ ୱକ୍ଖମାନେସୁଚଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ୱିଧେସୁ ଜାଗରଣଚିତ୍ତେସୁପୱତ୍ତମାନେସୁ । ତେସୁ ପନ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ଅଙ୍ଗାନି ଉପତ୍ଥଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି । ନ ଓସୀଦନ୍ତି ନ ପତନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ ୟଥା ଥପିତାନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

[୧୯୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ନ ଏୱ ମେତେସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱିଧେସୁ ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଚ ଛବ୍ବୀସତି ୟା ଜାଗରଣଚିତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତମାନେସୂ’’ତି ପାଠୋ ।

ନ ଏୱମେତେସୁ ଛବ୍ବୀସତିୟା ଜାଗରଣଚିତ୍ତେସୁ ୱକ୍ଖମାନେ ସୁଚ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ୱିଧେସୁ ପୱତ୍ତମାନେସୂତି ପନ ପାଠୋ ୟୁତ୍ତୋ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନମାହ । ନ ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକାନି ଜୱନ ଚିତ୍ତାନିପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି । ଇରିୟାପଥୁପତ୍ଥମ୍ଭନ ମତ୍ତଂ ୱା ପିସଦ୍ଦେନ ଗହିଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାଦୀନି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକାନିପି ଗହିତାନିତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥଚ ଇରିୟାପଥୋନାମ ଗମନାଦିନା ତେନ ତେନ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସେନ ପୱତ୍ତା ରୂପଧମ୍ମାଏୱ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି କିଞ୍ଚିଚିତ୍ତଂ ରୂପ ସାମଞ୍ଞମେୱ ଜନେତି ନ ତତୋପରଂ । କିଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ଇରିୟାପଥଂ ରକ୍ଖିତୁଂଏୱ ସକ୍କୋତି, ନ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ଇରିୟାପଥଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ । କିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତଞ୍ଚ ଇରିୟାପଥଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅଞ୍ଞାନିଚ କାୟିକ ୱାଚସିକ ୱିକାରାନି ଜନେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ୟାନିଚ ଚିତ୍ତାନି ଉତ୍ତରକିଚ୍ଚଂ ଜନେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତାନି ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଂ କିଚ୍ଚଂ ଜନେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତିୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

[୧୯୬] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ୟଂପନ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକଂ, ତଂ ଏକଂସତୋ ଇରିୟାପଥୁ ପତ୍ଥମ୍ଭକଂ । ଇରିୟା ପଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସହ ଅୱିନାଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଇଧ ହି ଇରିୟାପଥୁପତ୍ଥମ୍ଭନଂନାମ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରହିତମେୱା ଧିପ୍ପେତଂ, ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହିତଂ । ଇତରଥା ଅପ୍ପନାଜୱନାନଂପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ସୋମନସ୍ସଜୱନାନି ତେରସାତି ହସିତୁପ୍ପାଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ଲୋଭମୂଲତୋ ମହା କୁସଲତୋ ମହା କ୍ରିୟତୋ ଚ ଚତ୍ତାରିଚତ୍ତାରୀତି ତେରସ ସୋମନସ୍ସଜୱନାନି । ତେସୁପନ କୁସଲା କୁସଲତୋ ଅଟ୍ଠପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ । ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା କୁସଲକୁସଲତୋ ଛସେକ୍ଖାନଂ । କ୍ରିୟତୋ ପଞ୍ଚଖୀଣାସୱାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବଂ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି ୱଚନତୋ ୱିଚାରଣକିଚ୍ଚରହିତୋ ହସିତୁପ୍ପାଦୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ନସମ୍ଭୱତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୟେୱ । ତସ୍ମିଂୱାଦେ ହି ସତି ଇତରେସଂପି ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମହା କ୍ରିୟଜୱନାନଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସିତକମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବାପରପୱତ୍ତାନଂ ଞାଣାନଂ ୱସେନ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବାତି । ସୀତୁଣ୍ହୋତୁସମଞ୍ଞାତାତି ଇଦଂ ସୀତଂ ଇଦଂ ଉଣ୍ହନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବ ଲୋକିୟମହାଜନେହି ସୁଟ୍ଠୁ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଞାତା । ଠିତିପ୍ପତ୍ତାୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଠିତିଭାୱଂ ଠିତିକ୍ଖଣଂୱା ପତ୍ତାଏୱ । ନ ପନ ଚିତ୍ତମିୱ ଜାୟନ୍ତ ମତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

[୧୯୭] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ପଚ୍ଛାଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୁପତ୍ଥମ୍ଭଲାଭେନ ଠିତିକ୍ଖଣେଏୱ ଉତୁଓଜାନଂ ବଲୱଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ତେଜୋଧାତୁ ଠିତିପ୍ପତ୍ତାତିଆଦି’’ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୱଚନଂ ହେଟ୍ଠା ୱିଚାରିତମେୱ ।

ଅପିଚ, ୟଦି ଉତୁନୋ ବଲୱଭାୱୋ ରୂପୁପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତଂ ସିୟା । ଏୱଂ ସତି ସୋ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ତଦା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ୱକ୍ଖତିଚ ଠିତିକାଲମୁପାଦାୟ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାତି । ଏତ୍ଥଚ ଠିତିକାଲନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠୀତିକାଲୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ତସ୍ମା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୱଚନଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି । ଓଜାସଙ୍ଖାତୋ ଆହାରୋତି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନ ଗତୋଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ, ବହିଦ୍ଧସନ୍ତା ନଗତୋଚ ଓଜାସଙ୍ଖାତୋ ଦୁୱିଧାହାରୋ । ତଦୁଭୟାପିଚ ସଂସଗ୍ଗ ୱସେନ ଲଦ୍ଧୁପତ୍ଥମ୍ଭା ଏୱରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣ କାଲେତି । ଏତ୍ଥଚ ବହିଦ୍ଧାସମ୍ଭୂତେନ ଉତୁନା ସହ ଅଜ୍ଝତ୍ତ ସମ୍ଭୂତାନଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଉତୁଓଜାନଂ ୱିୟ ବହିଦ୍ଧାସମ୍ଭୂତାୟ ଓଜାୟପି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରୂପସମୁଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଥାହ-ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ

କବଳୀକାରାହାରୋ ତାୱ ମୁଖେ ଥପିତମତ୍ତୋ ଏୱ ଅଟ୍ଠରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଦନ୍ତୱିଚୁଣ୍ଣିତଂ ପନ ଅଜ୍ଝୋହରୀୟମାନଂ ଏକେକଂ ସିତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ।

ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ ପନ ୟଦି ବହିଦ୍ଧସମ୍ଭୂତା ଓଜା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ୟଥା ବହିଦ୍ଧସମ୍ଭୂତୋ ଉତୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧାଚ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଥା ସା ବହିଦ୍ଧାପି ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ । ନ ପନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତସ୍ମା ସା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପତ୍ୱାପି ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠା ପେତିୟେୱ । ଏକନ୍ତେନ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଓଜାଏୱ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ସା ପନ ତସ୍ସା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନପଚ୍ଚୟୋଏୱ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ମୁଖେ ଥପିତମତ୍ତୋଏୱ । ନ ସଙ୍ଖାଦିତୋ । ତତ୍ତକେନପି ଅବ୍ଭନ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ, କେନାହ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ମଜ୍ଝିମଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଉପାଦିନ୍ନକା ଉତୁ ଓଜାନାମ ସୁଟ୍ଠୁ ପଣୀତରୂପା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ବହିଦ୍ଧା ଓଜାପି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତେନ ଉତୁନା ସୁଟ୍ଠୁ ସେଦିୟମାନା ତାୟଚ ଓଜାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୀୟ ମାନା ସରୀରେ ମେଦସିନେହୁପଚୟୱସେନ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତିୟେୱାତି ୟୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେତି ଇଦଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱଭାୱପ୍ପତ୍ତ କାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପନ ମାତରା ପରିଭୁତ୍ତାହାରୋପି ଦାରକସ୍ସ ସରରଂ ଫରିତ୍ୱା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ସରୀରେ ମକ୍ଖିତାହା ରୋପି ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଖେ ଥପିତମତ୍ତୋଏୱ ଅଟ୍ଠରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତିଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଠାନ ପତ୍ତୋୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଠିତିକ୍ଖଣଂ ପତ୍ତୋଏୱ । ଏତ୍ଥଚ ଚତୂସୁ ସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଉତୁଏୱ ମହନ୍ତୋ ମହାଥାମୋ ମହାୱିପ୍ଫାରୋଚ ହୋତି । ସୋ ହି ସକଲସ୍ସପି ଓକାସଲୋକସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସଚ ସମୁଟ୍ଠା ପକୋ ୱିନାସକୋ ଚ ହୋତି । ସତ୍ତଲୋକସ୍ସଚ ସୋଏୱ ମହନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମ୍ଭାରଭୂତୋ ହୋତି । ଇତରାନି ପନ ତୀଣି ତସ୍ସ ପରିୱାରମତ୍ତାନିଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ।

ହଦୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପାନି କମ୍ମଜାନେୱ, ନ ଚିତ୍ତଜାଦିନି । ୟଦିଏୱଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଖୋ ତେ ଆୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । କତରେନ ତ୍ୱଂ ଏତରହି ୱିହାରେନ ୱିହରସୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ଭାରାନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ସମାପତ୍ତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ୱିସଦୱିପ୍ପସନ୍ନତାୱସେନ ଉପଚରି ତତ୍ତାତି । ତଥା ହି ଏକାବଦ୍ଧପୱତ୍ତାନି ଚତୁଜରୂପାନି ଏକସ୍ମିଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନେ ସବ୍ବାନି ୱିପ୍ପସନ୍ନାନେୱ ହୋନ୍ତି । ମିଲାତେଚ ମିଲାତାନେୱାତି । ଉତୁଚିତ୍ତାହାରା ପନ ତେସଂ ନୱନ୍ନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପଲପଦୁମାନି ୱିୟ କମ୍ମଜରୂପାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ତେସଂ ବୀଜଂ ୱିୟ କମ୍ମଂ । କଦ୍ଦମୋଦକାନି ୱିୟ ଉତୁଆହାରାଦୀନି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଦ୍ୱୟଂ ଚିତ୍ତଜମେୱ। ତଥା ହି ତଂ ଚିତ୍ତସହଭୂ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିଧମ୍ମେସୁ ଭଗୱତା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି । ସଦ୍ଦୋଚିତ୍ତୋତୁଜୋତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁନିଧିକଣ୍ଡସୁତ୍ତେ ସୁୱଣ୍ଣତା ସୁସରତା ସୁସଣ୍ଠାନଂ ସୁରୂପତାତିଆଦିନା ତାଦିସେନ କମ୍ମୱିସେସେନ ସଦ୍ଦସମ୍ପତ୍ତିନାମ ୱୁତ୍ତାତି । ସଚ୍ଚଂ, କମ୍ମୱିସେସେନ ପନ ୟଥା ସୁୱିସଦୋ ସୁମଧୁରୋ ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି, ତଥା ଠାନକରଣଗତାନଂ ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରାନଂ ସୁସଣ୍ଠିତତା ୱାତ ସେମ୍ହାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧତାଚ ହୋତି । ତସ୍ମା ତମ୍ମୂଲିକାସଦ୍ଦସମ୍ପତ୍ତି କମ୍ମଫଲେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସୁସରତାତି ୱୁତ୍ତା । ନ ଏକନ୍ତେନ ସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମଜନିତତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ସମ୍ଭୋତୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଅପ୍ପାବାଧସଂୱତ୍ତନିକା ଏସା ମାଣୱ ପଟିପଦା, ୟଦିଦଂ ଅୱିହିଂସାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପାବାଧ ପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠିତଞ୍ଚ ଏତଂ ରୂପତ୍ତୟଂ । ତଥା ହି ଦନ୍ଧତ୍ତାଦି କର ଧାତୁକ୍ଖୋତ ପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟ ସମୁଟ୍ଠାନତା ଏତସ୍ସ ୱୁତ୍ତାତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, କମ୍ମଜରୂପାନିନାମ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତାନି ସତପାକତେଲାନି ୱିୟ ପକତିୟାୱ କମ୍ମାନୁରୂପଂ ଲହୁ ମୁଦୁ କମ୍ମଞ୍ଞ ଭୂତାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ୱିସୁଂ ଲହୁତାଦି ୱିକାରୋନାମ ନତ୍ଥି । ୟତୋ ତେସଂ ଏକସ୍ମିଂଭୱେ ଏକାଅଦ୍ଧା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତାୱ ଲବ୍ଭତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟମକେସୁପି ତେସଂ କାଲଭେଦୋ ପଟିସନ୍ଧିୱୁତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନେନ ଅଦ୍ଧା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନେୱ ଗହିତୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ଚିତ୍ତଂନାମ ନାନାନୀୱରଣଭେଦୱସେନୱା ସୁଖ ଦୁକ୍ଖ ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧି ସଦ୍ଧା ପଞ୍ଞାଦି ୱସେନୱା ନାନା ଖଣେସୁ ନାନା ଅୱତ୍ଥା ୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ଉତୁଆହାରାଚ ସପ୍ପାୟା ସପ୍ପାୟଭେଦୱସେନ । ତସ୍ମା ତେହି ତୀହି ସମୁଟ୍ଠିତ ରୂପାନିଏୱ ନାନାଖଣେସୁ ଗରୁକଲହୁକାଦି ୱସେନ ନାନାୱିକାରୟୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ୟତୋ ତେସଂ ସନ୍ତତି ସମୟ ୱସେନ କାଲଭେଦୋ ଲବ୍ଭତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟମକେସୁପି ଅକମ୍ମଜାନଂ ପୱତ୍ତିକାଲେ ଖଣସନ୍ତତିୱସେନପି କାଲଭେଦୋ ଗହିତୋତି । ନନୁ କମ୍ମୱିପାକଜା ଆବାଧାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତିଚ କମ୍ମ ସମୁଟ୍ଠାନେ ଆବାଧରୂପେ ତତୋୱୁଟ୍ଠାନଭୂତୋ କମ୍ମଜୋ ଲହୁତାଦି ଗୁଣୋପି ୱିସୁଂ ଲବ୍ଭମାନୋ ସିୟାତି । ନ । ୟେସଞ୍ହି ୱସେନ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ କମ୍ମୱିପାକଜାନାମ ଆବାଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତାନି ଉପପୀଳକୁପ ଘାତକକମ୍ମାନିପି ଗତିକାଲପୟୋଗ ୱିପତ୍ତିୟୋ ଲଭମାନାନି ଏୱ ସରୀରଟ୍ଠକା ପଥୱାଦୟୋ ୱାତପିତ୍ତାଦୟୋଚ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା ଧାତୁୟୋ ଖୋଭେତ୍ୱା ନାନାବାଧେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାସୁ ପନ ଖୁବ୍ଭିତାସୁ ଇତରାନି ତଦନୁଗତିକାନି ଏୱ ହୋନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ସୀତେନପି ରୁପ୍ପତି, ଉଣ୍ହେନପି ରୁପ୍ପତି, ଜିଗଚ୍ଛାୟପି ରୁପ୍ପତି, ୱିପାସାୟପି ରୁପ୍ପତୀତିଆଦିନା ଉତୁପଧାନୋୱ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ରୁପ୍ପନପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ତସ୍ମା କେୱଲଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୋ ଆବାଧୋନାମ ନତ୍ଥି । ୟତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ କମ୍ମଜୋ ଲହୁତାଦିଗୁଣୋନାମ ୱିସୁଂ ଲବ୍ଭମାନୋ ସିୟାତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ଅୱିହିଂସା କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ସତ୍ତା ତେସଂ ଉପପୀଳକାଦୀନଂ କମ୍ମାନଂ ସୁୱିଦୂରତାୟଚେୱ ସରୀରକୋଟ୍ଠାସାନଂ ଘନସିନିଦ୍ଧସଣ୍ଠିତିୟା ଦୁକ୍ଖୋଭନିୟତାୟଚ ନିବ୍ବତ୍ତଭୱେ ନିରାବାଧା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଅପ୍ପାବାଧସଂୱତ୍ତନିକା ଏସା ମାଣୱପଟିପଦା । ୟଦିଦଂ ଅୱିହିଂସାତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅପ୍ପାବାଧନିମିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁତାଦିତ୍ତୟସ୍ସ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନତାୟ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ରୂପକଣ୍ଡେନ କମ୍ମସ୍ସକଟତ୍ତାରୂପେସୁ ଏୱ ଏତଂ ରୂପତ୍ତୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ରୂପକଲାପାନାମ ଏକସ୍ମିଂ ପରମାଣୁସ୍ମିଂପି ବହୁୱିଧା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ଚତୁଜରୂପ କଲାପେସୁ ଘନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନେସୁ କଲାପନ୍ତରଭୂତା ଆକାସଧାତୁପି ଦିସ୍ସମାନାଏୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଚତୁଜେସୁ ତସ୍ସା ଗହଣଂ କତଂ । କାମଂ ସବ୍ବାନିପି ଅନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ଅନିପ୍ଫାଦିତାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପନ ନ ତଥା ଲକ୍ଖଣରୂପାନି । ୟଥା ଇତରାନି ଚିତ୍ତାଦି ପଚ୍ଚୟ ୱିସେସେନ ଦିସ୍ସମାନ ୱିସେସାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣରୂପାନି ନ କୁତୋଚି ଜାୟନ୍ତୀତି । ଜାୟମାନାଦି ରୂପାନନ୍ତି ଜାୟମାନ ଜିୟ୍ୟମାନ ମିୟ୍ୟମାନାନଂ ରୂପକଲାପାନଂ । ସଭାୱତ୍ତାତି ଜାତିଜରାମରଣସଙ୍ଖାତଲକ୍ଖଣସଭାୱମତ୍ତତ୍ତା । ଏତ୍ଥଚ ରୂପକଣ୍ଡେ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ପଟ୍ଠାନେ ଏୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ସିୟା, ଜରତା ଅନିଚ୍ଚତା ପାଳିୟମେୱ ନ କୁତୋଚି ସମୁଟ୍ଠାନାତି ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ଇଧପି ତାସଂ ନକୁତୋଚି ସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଗହଣଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଉପଚୟସନ୍ତତିୟୋ ପନ ପାଳିୟଂପି କୁତୋଚି ସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ୱୁତ୍ତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପି ତାହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିସତି କମ୍ମଜରୂପାନି ସତ୍ତରସ ଚିତ୍ତଜରୂପାନି ଚୁଦ୍ଦସ ଉତୁଜରୂପାନି ତେରସ ଆହାରଜ ରୂପାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତସ୍ମା ଇଧ ତାସଂ ନକୁତୋଚିସମୁଟ୍ଠାନତା ନୱତ୍ତବ୍ବାତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ରୂପଜନକାନଂ ଜନନବ୍ୟାପାରୋନାମ ଅତ୍ତନା ଜନିତରୂପାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏୱ ଫରତି । ନ-ତତୋ ପରଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଲବ୍ଭମାନା ଉପଚୟସନ୍ତତିୟୋୟେୱ କୁତୋଚି ଜାତପରିୟାୟଂ ଅରହନ୍ତି, ନ ଜରତା ଅନିଚ୍ଚତାୟୋତି କତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ଅଟ୍ଠକଥା ୟଂଚ ତାସଂଏୱ କୁତୋଚି ସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଗହଣଂ କତଂ । ଅପିଚ, ପୁବ୍ବେ ଅଜାତା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଜାୟନ୍ତି । ଅସତି ନ ଜାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥି । ଜାତା ପନ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଜିୟ୍ୟନ୍ତି, ମିୟ୍ୟନ୍ତି । ଅସତି ନଜିୟ୍ୟନ୍ତି ନମିୟ୍ୟନ୍ତୀତି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତି ଏକନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତା ହୋତି । ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତି ପନ ଏକନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟ ନିରପେକ୍ଖା ହୋତୀତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ତାସଂ ତେସୁ ଗହଣଂ ଅଗହଣଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ଜରାମରଣଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଜାତିୟା ସତିଏୱ ତଦୁଭୟଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ଅସତି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇତର ଅନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି ୱିୟ ଚତ୍ତାରିପି ଏତାନି ଚିତ୍ତାଦିପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ଦିସ୍ସମାନୱିସେସାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଚତୁନ୍ନଂପି ନ କୁତୋଚି ଜାତତା ୱୁତ୍ତା । ଏୱଂସନ୍ତେପି ସାରତରଂ ପାଳିନୟଂ ଅତିଧାୱନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଉପଚୟସନ୍ତ ତୀନଂ କୁତୋଚି ସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ସଙ୍ଗହୋଏୱ ସେୟ୍ୟୋତି । [ରୂପସମୁଟ୍ଠାନନୟୋ]

୧୫୯. ଏକୋ ଏୱ ଜାତି ସଙ୍ଖାତୋ ଉପ୍ପାଦୋ ଏତେସନ୍ତି ଏକୁପ୍ପାଦା। ଏକୋଏୱ ଅନିଚ୍ଚତାସଙ୍ଖାତୋ ନିରୋଧୋ ଏତେସନ୍ତି ଏକନିରୋଧା। ଏକସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସଙ୍ଖାନେ ପୱତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ତେନ ୟାନି ରୂପାନି ଏକାୟଏୱ ଜାତିୟା ଜାୟନ୍ତି । ଏକାୟ ଏୱ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତେସଂ ପିଣ୍ଡି ଇଧ ରୂପକଲାପୋନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ୟେ ପନ କଲାପଗତ ରୂପଗଣନାୟ ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେପି ଅନେକାନି ଜାତିଆଦୀନି କପ୍ପେନ୍ତି, ତେସଂ ମୂଲଟୀକାୟ ନସମେତି । ୟୁତ୍ତିଚ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଏକେକକଲାପ ପରିୟାପନ୍ନାନଂ ରୂପାନଂ ସହେୱ ଉପ୍ପାଦାଦିପୱତ୍ତିତୋ ଏକେକକଲାପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ଏକେକାୱ ହୋନ୍ତୀତି ୟଥା ଏକେକସ୍ସ କଲାପସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କଲାପା ନୁପାଲକଂ ଉପାଦାୟ ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ କଲାପୁପ୍ପାଦାଦି ସଭାୱା ଜାତିଆଦୟୋ ଉପାଦାୟରୂପାନିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ୱିକାରପରିଚ୍ଛେଦ ରୂପାନିଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନୀତି । ୟଦିଚ ୟୋ ଆୟତନାନଂ ଆଚୟୋ । ସୋ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋତିଚ ୟୋ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ । ସାରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତୀତିଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତାନି ଜାତିଆଦୀନି ଲକ୍ଖଣରୂପାନି ୱିସୁଂୱିସୁଂ ରୂପାନଂଏୱ, ନକଲାପସ୍ସାତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋ ରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆୟୂତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚକ୍ଖାଦି ଜୀୱିତାଦୀନିପି ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ଅନେକାନିଏୱ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ମା ତଥା କପ୍ପନଂ ଅକତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ଅଞ୍ଞାନି ଉପାଦାରୂପାନି ୱିୟ ଲକ୍ଖଣରୂପାନିପି ଏକେକାନିଏୱାତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।

ଏକୋ ସମାନୋ ମହାଭୂତସଙ୍ଖାତୋ ନିସ୍ସୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଏକନିସ୍ସୟା। ଏତ୍ଥ ପନ ସମାନତ୍ଥେ ଏକସଦ୍ଦୋ ୟୁତ୍ତୋ । ଚତୁନ୍ନଂ ଭୂତାନଂ ନିସ୍ସୟତାସମ୍ଭୱତୋ । ୟାନିଚଏକୁପ୍ପାଦତାଦୀହିତୀହିଲକ୍ଖଣେହି ୟୁତ୍ତାନି । ତାନି ଏକନ୍ତେନ ସହୱୁତ୍ତୀନି ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସହୱୁତ୍ତିନୋତି । ଦସପରିମାଣାନିଅସ୍ସାତିଦସକଂ । ଦସନ୍ନଂ ସମୂହୋ ୱା ଦସକଂ । ଚକ୍ଖୁନା ଉପଲକ୍ଖିତଂ ଦସକନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଦସକଂ। ଚକ୍ଖୁପଧାନଂୱା ଦସକଂ ଚକ୍ଖୁଦସକଂ । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପି । ୟସ୍ମା ପନ ଚିତ୍ତଜୋ ସଦ୍ଦୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରେନ ୱିନା ନପୱତ୍ତତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରୋଚ ତେନ ସଦ୍ଦେନ ୱିନା ନପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ଚିତ୍ତଜଂ ସଦ୍ଦନୱକଂୱା ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିନୱକଂୱା ନସମ୍ଭୱତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ସଦ୍ଦେ ହି ଚ ସହୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଦସକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିକାରୋ ସଦ୍ଦେନ ୱିନା ନପୱତ୍ତତୀତି ଇଦଂ ତାୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟା ତାୟ ୱାଚାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପନା ୱିଞ୍ଞାପିତତ୍ତଂ । ଇଦଂ ତଂରୂପଂ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରରହିତଂ ପନ ଚିତ୍ତଜଂ ସଦ୍ଦନୱକଂ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତମେୱ । ୟଥାହ-ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦ ନିଦ୍ଦେସେସୁ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତଉତୁତୋଚେୱ ଚିତ୍ତତୋଚ ସଦ୍ଦନୱକନ୍ତି ।

ମହାଅଟ୍ଠକଥା ନୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ରହିତୋ ୱିତକ୍କ ୱିପ୍ଫାର ସଦ୍ଦୋନାମ ଅସୋତ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଚିତ୍ତଜୋ ସଦ୍ଦୋ ଲବ୍ଭତି । ସୋ ପନ ସଙ୍ଗହକାରେନ ପଟିସିଦ୍ଧୋ । ୟଥାହ-ପଟ୍ଠାନେପି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଆୱତଂ । ତସ୍ମା ୱିନା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଘଟ୍ଟନାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅସୋତ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦୋନାମ ନତ୍ଥୀତି । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅସ୍ସାସ ପସ୍ସାସେ ଚିତ୍ତଜଂ ସଦ୍ଦନୱକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ-ଚିତ୍ତଜେ ଅସ୍ସାସ ପସ୍ସାସ କୋଟ୍ଠାସେପି ଓଜଟ୍ଠମକଞ୍ଚେୱ ସଦ୍ଦୋଚାତି ନୱାତି, ସଦ୍ଦନୱକେଚ ଆଗତେ ସଦ୍ଦଲହୁତାଦି ଦ୍ୱାଦସକଂପି ଆଗତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ସଦ୍ଦନୱକଂ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାକଂ, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଦସକଂ, ଲହୁତାଦେକା ଦସକଂ, ସଦ୍ଦଲହୁତାଦିଦ୍ୱାଦସକଂ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଲହୁତାଦି ଦ୍ୱାଦସକଂ, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦଲହୁତାଦି ତେ ରସକନ୍ତି ଅଟ୍ଠଚିତ୍ତଜକଲାପା ପଚ୍ଚେତବ୍ବାତି । ସଚ୍ଚସଙ୍ଖେପେ ପନ ସଦ୍ଦ ଲହୁତାଦି ଦ୍ୱାଦସକଂ ୱିସୁଂ ଅଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଜ କଲାପା ସତ୍ତେୱ ୱୁତ୍ତା ।

ଟୀକାସୁ ପନସ୍ସ ପୋରାଣଟୀକାୟଂ

ମହାଟ୍ଠକଥାନୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରହିତେ ଅସୋତ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ୱିତକ୍କ ୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦେ ସଦ୍ଦନୱକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ୱାଦନ୍ତରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ । ଅପିଚ, ମହାଜନସନ୍ନିପାତସ୍ସ ଦୂରତୋ ଅପଞ୍ଞାୟମାନକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନିଘୋସସଦ୍ଦୋ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିକୋ ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ମିଗପକ୍ଖୀନଂଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭାସଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅନ୍ଧଦମିଳାଦିନଂ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିକୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରହିତୋ ଅସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାର ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ମହାଜନସନ୍ନିପାତସ୍ସ ଚିତ୍ତ ସମୁଟ୍ଠାନ ନିଘୋସସଦ୍ଦୋପି ଆସନ୍ନେ ଠିତାନଂ ପଞ୍ଞାୟମାନକ୍ଖରପଦ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକୋଏୱ ହୋତି । ଇତରଥା ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତ ଜସଦ୍ଦା ଦୂରତରେ ଠିତାନଂ ଅପଞ୍ଞାୟମାନ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ସବ୍ବେପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରହିତା ସିୟୁନ୍ତି । ନଚ ମିଗପକ୍ଖିଆଦୀନଂ ଚିତ୍ତଜୋ ସଦ୍ଦୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିରହିତୋ ହୋତି । ସମାନଜାତିୟାନଂ ପରେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାପନତୋତି ।

ପଚ୍ଛିମ ଟୀକାୟଂ ପନସ୍ସ

ସଦ୍ଦନୱକଂ ପନେତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରା ସଙ୍ଘାତ ପାଣିପ୍ପହାରାଦି ସଦ୍ଦ ସହିତଂ ଅଟ୍ଠକମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ତାଦିସୋ ହି ସଦ୍ଦୋ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋଏୱ । ତସ୍ମା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେୱା ଅୱଚୀଘୋସେସୁ କଦାଚି ଚିତ୍ତସହିତେସୁ ଉକ୍କାସିତ ଖିପିତ ୱମିତ ଛଡ୍ଡିତସଦ୍ଦାଦୀସୁ ପିୱା ଏତଂ ସଦ୍ଦନୱକଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ଉତୁଜକଲାପେସୁ ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେପି କସ୍ମା ବହିଦ୍ଧା ନଲବ୍ଭନ୍ତି । ନନୁ ବହିଦ୍ଧାପି ରୂପାନଂ ଲହୁ ଗରୁ ମୁଦୁ ଥଦ୍ଧ କମ୍ମଞ୍ଞତା ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି । ସଚ୍ଚଂ, ତା ପନ ଭୂତାନଂ ଓମତ୍ତାଧିମତ୍ତ ୱସେନ ହୋନ୍ତି, ନ ପନ ଲହୁତାଦିତ୍ତୟୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କସ୍ମା ପନ ଆକାସଧାତୁଚ ଲକ୍ଖଣରୂପାନିଚ ରୂପକଲାପେସୁ ନଗହିତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ କଲାପାନନ୍ତିଆଦି । ଆକାସଧାତୁକଲାପାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦ ମତ୍ତତ୍ତା କସ୍ସଚି ରୂପକଲାପସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତା ଅୱୟୱଭୂତା ନ ହୋତି, ଲକ୍ଖଣରୂପାନିଚ ସବ୍ବେସଂପି କଲାପାନଂ ଉପ୍ପାଦାଦି ଲକ୍ଖଣ ମତ୍ତତ୍ତା ୱିକାରରୂପାନି ୱିୟ କଲାପାନଂ ଭେଦକରାନି ଅଙ୍ଗଭୂତାନି କଲାପୱିସେସପଞ୍ଞାପନସ୍ସ କାରଣଭୂତାନି ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତାନି ତେସୁ ନଗହିତାନୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତେନ ଏକୁପ୍ପାଦାତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନିୟମୋ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନଞ୍ଞେୱ, ନ ଅନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନଂ । ତେସଂ ପନ କଲାପ ଭେଦ କରଣ ମେୱ କଲାପଙ୍ଗନ୍ତି ଚ ଦୀପେତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଏକନିରୋଧଙ୍ଗରହିତସ୍ସପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟସ୍ସ କଲାପଭେଦ କରତ୍ତାଏୱ ତେସୁ ଗହଣଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । [କଲାପୟୋଜନା]

୧୬୦.ୟଥାରହନ୍ତି ସଭାୱକା ଭାୱକାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣାପରି ପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ଅରହାନୁରୂପତୋ । ଅନୂନାନୀତି ପରିପୁଣ୍ଣାନି । ନଞ୍ହି ଇଦଂ ନାମରୂପଂ କାମଲୋକେ ପୱତ୍ତିୟଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୀତି ।

[୧୯୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୟଥାରହନ୍ତି ସଭାୱକପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ଅନୁରୂପତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଅନୂନାନୀତି ଇଦଂ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ୱିସେସନଂ ହୋତୀତି । ସଂସେଦଜାନଞ୍ଚେୱଓପପାତିକାନଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତେ-

ଚତସ୍ସୋ ଖୋ ଇମା ସାରିପୁତ୍ତ ୟୋନିୟୋ । କତମା ଚତସ୍ସୋ, ଅଣ୍ଡଜା ୟୋନି ଜଲାବୁଜା ୟୋନି ସଂସେଦଜାୟୋନି ଓପପାତିକା ୟୋନୀତି । ୟେ ଖୋ ତେ ସାରିପୁତ୍ତ ସତ୍ତା ଅଣ୍ଡକୋସଂ ଅଭିନିବ୍ଭିଜ୍ଜ ଅଭିନିବ୍ଭିଜ୍ଜ ଜାୟନ୍ତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସାରିପୁତ୍ତ ଅଣ୍ଡଜା ୟୋନି । ୟେ ଖୋ ତେ ସାରିପୁତ୍ତ ସତ୍ତା ୱତ୍ଥିକୋସଂ ଅଭିନିବ୍ଭିଜ୍ଜ ଅଭିନିବ୍ଭିଜ୍ଜ ଜାୟନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସାରିପୁତ୍ତ ଜଲାବୁଜା ୟୋନି । ୟେ ଖୋ ତେସାରି ପୁତ୍ତସତ୍ତାପୂତିମଚ୍ଛେୱା ଜାୟନ୍ତି । ପୂତିକୁଣପେୱା ପୂତିକୁମ୍ମାସେୱା ଚନ୍ଦନିକାୟୱା ଓଳିଗଲ୍ଲେୱା ଜାୟନ୍ତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସାରିପୁତ୍ତ ସଂସେଦଜା ୟୋନି । ଦେୱା ନେରକା ଏକଚ୍ଚେ ଚ ମନୁସ୍ସା ଏକଚ୍ଚେଚ ୱିନିପାତିକା ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସାରିପୁତ୍ତ ଓପପାତିକା ୟୋନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅଣ୍ଡେ ଜାତା ଅଣ୍ଡଜା । ଜଲାବୁମ୍ହି ଜାତା ଜଲାବୁଜା । ସଂସେଦେ ଜାତା ସଂସେଦଜା । ୱିନା ଏତେହି କାରଣେହି ଉପ୍ପତ୍ତିତ୍ୱା ୱିୟ ନିବ୍ବତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତାତି ଓପପାତିକା । ଅଭିନିବ୍ଭିଜ୍ଜ ଜାୟନ୍ତୀତି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନୱସେନ ଜାୟନ୍ତି । ପୂତି କୁଣପେତିଆଦୀହି ଅନିଟ୍ଠଟ୍ଠାନାନେୱ ଦସ୍ସିତାନି । ଇଟ୍ଠେସୁ ସପ୍ପି ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀସୁ ସତ୍ତା ଜାୟନ୍ତିଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ପୁରିମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପାଳିନୟେନ ଅଣ୍ଡଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଣ୍ଡକୋସୋ । ଜଲାବୁୱୁଚ୍ଚତି ୱତ୍ଥିକୋସୋ, ତତୋ ଜାତା ୱିଜାତା ନିକ୍ଖନ୍ତାତି ଅଣ୍ଡଜା ଜଲାବୁଜାତିଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଜରଂ ଜୀରଣଂ ଭେଦଂ ୟାତି ଉପେତୀତି ଜଲାବୂତି ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଜଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି କଲଲଂ । ତଂ ଆୱୁନାତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତି ଅୱତିୱା ରକ୍ଖତୀତି ଜଲାବୁ, ଗବ୍ଭପଲିୱେଠନାସୟୋ । ସଂସୀଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଂସେଦୋ । ପୂତିମଚ୍ଛା ଦିକୋ ସପ୍ପିତେଲାଦିକୋ ପଦୁମଗବ୍ଭୱେଳୁଗବ୍ଭରୁକ୍ଖସୁସିରପୁପ୍ଫଫଲାଦି କୋଚ ଅଲ୍ଲକିଲିନ୍ନପଦେସୋ । ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେଏୱ ପରିପୁଣ୍ଣଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗତ୍ତା ତତୋ ତତୋ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ୱିୟ ଜାୟନ୍ତୀତି ଓପପାତିକା ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅଣ୍ଡଜାଦୟୋପି ଅଣ୍ଡକୋସାଦିମ୍ହି ଓକ୍କମନ୍ତା ଉପ୍ପତନ୍ତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂପି ଓପପାତିକତ୍ତପସଙ୍ଗଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଉପପାତୋ ନେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଓପପାତିକାତି ୱତ୍ୱା ଉକ୍କଂସଗତି ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚେତ୍ଥ ୱିସିଟ୍ଠଓପପାତୋ ଗହିତୋ । ୟଥା ଅଭିରୂପସ୍ସ କଞ୍ଞା ଦାତବ୍ବାତି ୱଦତି ।

ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନାତି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ଉକ୍କଂସତାୱେନ, ତତ୍ଥ ଓପପାତିକା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେହି ସହ ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଜାୟନ୍ତି । ପୁନ ତେସଂ ୱଡ୍ଢନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ସଂସେଦଜାନଂ ପନ ଆୟତନାନି ଏୱ ପରିପୁଣ୍ଣାନି ହୋନ୍ତି । ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ପନ ପୁନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱାଏୱ ପରିପୁଣ୍ଣାନି ଜାତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଓମକୱସେନାତି ଅୱକଂସୱସେନ । ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଭାୱସେକାନିକଦାଚିପି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ଜାତିବଧିର ଜଚ୍ଚଘାନକାନଂ ଅଭାୱକାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱତୋତି ଅପ୍ପୋୟୋ । ତତ୍ଥ ତାନି ସବ୍ବାନିପି ସୁଗତି ଦୁଗ୍ଗତି ଜାତିୟାନଂ ଅହେତୁକସଂସେଦଜାନଂ କଦାଚି ନଲବ୍ଭନ୍ତି । ସୁଗତିୟଂ ପନ ଓପପାତିକଭାୱୋନାମ ସେଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତଭାୱ ପଟିଲାଭୋତି ନୟେନ କେନଚି ଓମକେନ କମ୍ମେନ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ସୁଗତିଜାତି ୟାନଂ ଓପପାତିକାନଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟତାନାମ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଭାୱକେହି ଆଦିକପ୍ପିକେହିତି । ଦୁଗ୍ଗତିଜାତିୟାନଂପି ପନ ତେସଂ କଦାଚି ଚକ୍ଖୁ ସୋତ ଭାୱ ୱେକଲ୍ଲତାଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବା । ନ ଘାନୱେକଲ୍ଲତା । କାମଧାତୁୟଂ ପନ ଅଘାନକୋ ଓପପାତିକୋ ନତ୍ଥୀତି ହି ଅଟ୍ଠ କଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଜିୱ୍ହାୱେକଲ୍ଲତାନାମ ସବ୍ବେସଂପି ନତ୍ଥି ୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ –

କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସା ୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି । କସ୍ସଚି ଦସ । କସ୍ସଚିଅପରାନି ଦସ । କସ୍ସଚି ନୱ । କସ୍ସଚି ସତ୍ତାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ କାମଧାତୁୟନ୍ତି କାମଲୋକେ । ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ । କସ୍ସଚି ଏକାଦସା ୟତନାନୀତିଆଦିସୁ ଚତୂସୁ ୱାକ୍ୟେସୁ ସଂସେଦଜୋପପାତିକା ୱୁତ୍ତା । କସ୍ସଚି ସତ୍ତାୟତନାନୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସତ୍ତାୟତନଂ ନାମ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ନ ଲବ୍ଭତି । ପୱତ୍ତି କାଲେୟେୱ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ଏକାଦସୟତନାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ସଚି ଦସାତି ଚକ୍ଖୁୱେକଲ୍ଲୱସେନ । କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସାତି ସୋତ ୱେକଲ୍ଲୱସେନ । କସ୍ସଚି ନୱାତି ଚକ୍ଖୁସୋତ ଦ୍ୱୟ ୱେକଲ୍ଲ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦିଚ ଅଘାନକୋ ଓପପାତିକୋନାମ ସିୟା । ତଦା ସୁଦ୍ଧଜଚ୍ଚଘାନକେନ ସଦ୍ଧିଂ ତୟୋ ଦସକୱାରା ୱୁତ୍ତା ସିୟୁଂ । ତଥା ଜଚ୍ଚନ୍ଧଘାନକ ଜଚ୍ଚବଧିରଘାନକେହି ସଦ୍ଧିଂ ତୟୋ ନୱକୱାରା ଏକୋଚ ଅଟ୍ଠକୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋ ସିୟା ତିଣ୍ଣଂ ୱିପନ୍ନାନଂ ୱସେନ । ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ନତ୍ଥି ଅଘାନକୋ ଓପପାତି କୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ୱିଭଙ୍ଗେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱାରେ ନପୁଂସକାନଂ ଓପପାତିକାନନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଥପେତ୍ୱା ଆଦିକପ୍ପିକେ ଅଭାୱକୋପି ଓପପାତିକୋ ନତ୍ଥିୟେୱାତି । ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତଂପି ପନ ସଂସେଦଜାନଂ ୱୁତ୍ତପକାରଂ ଚକ୍ଖାଦିୱେକଲ୍ଲଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ-ସତ୍ତତି ଉକ୍କଂସତୋୱ ରୂପାନି ସଂସେଦଜୋପପାତ ୟୋନୀସୁ । ଅଥୱା, ଅୱକଂସତୋ ତିଂସାତି । ତତ୍ଥ ତିଂସାତି ଜିୱ୍ହାକାୟ ୱତ୍ଥୁ ଦସକାନଂ ୱସେନ ତିଂସରୂପାନୀତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ହି ୱଚନଂ ସଂସେଦଜାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ମହାଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚରିୟା ନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ପନ ୟମକେ ଘାନଜିୱ୍ହାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିନାଭାୱ ୱୁତ୍ତିତା ୱୁତ୍ତାତି ଜିୱ୍ହା ୱେକଲ୍ଲତା ୱିୟ ଘାନୱେକଲ୍ଲତାପି ନତ୍ଥୀତି ଇଚ୍ଛିତଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ୟମକେ ପନ –

ୟସ୍ସୱା ପନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅଘାନକାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀନଂ ତାସଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋଚ ତାସଙ୍ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଚ । ୟସ୍ସୱା ପନ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅଘାନକାନଂ ପୁରିସାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋଚ ତେସଂ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଘାନୱେକଲ୍ଲତାପି ଅତ୍ଥୀତି ୟୁତ୍ତଂ ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅପରେ ପନ ୟମକେ ଘାନଜିୱ୍ହାନଂ ସହଚାରିତା ୱୁତ୍ତାତି ଅଜିୱ୍ହସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଅଘାନକସ୍ସପି ଅଭାୱମେୱ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତତ୍ଥାପି ୟଥା ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ରୂପଭୱେ ଘାନ ଜିୱ୍ହାହି ୱିନା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ନ ଏୱଂ ଘାନଜିୱ୍ହା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିନା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂପି ରୂପଭୱେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କାମଭୱେ ଅପୱତ୍ତି ୱସେନ ତେସଂ ସହଚାରିତା ୱୁତ୍ତାତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ।

ଓକାସୱାରେ ହି ଏକନ୍ତସହଚାରିତା ୱୁତ୍ତମତ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଏକନ୍ତସହଚାରିତା ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଗବ୍ଭେ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ସେନ୍ତୀତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକା । ରୂପାଦୀସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସଞ୍ଜନ୍ତି ଲଗ୍ଗନ୍ତୀତି ସତ୍ତା । ୟଥାହ-ରୂପେ ଖୋ ରାଧ ୟୋ ଛନ୍ଦୋ, ୟୋ ରାଗୋ, ୟା ନନ୍ଦି, ୟା ତଣ୍ହା, ତତ୍ର ସତ୍ତୋ, ତତ୍ର ୱିସତ୍ତୋ, ତେନ ସତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତିଆଦି । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟାଚ ତେ ସତ୍ତାଚାତି ସମାସୋ । ଅଣ୍ଡଜାଚେୱ ଜଲାବୁଜାଚ । ତୀଣିଦସକାନି ପାତୁ ଭୱନ୍ତି। ୟାନି କଲଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଭାୱଦସକଂ କଦାଚି ନଲବ୍ଭତି ନପୁଂସକସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଞ୍ଚକତ୍ୱା ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅହେତୁକାନଂ ନପୁଂସକାନଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚତ୍ତାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋପରନ୍ତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣତୋ ପରଂ । ପୱତ୍ତିକାଲେତି ଏକଦସମେ ସତ୍ତାହେ । ତଥା ହି କଥାୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ସତ୍ତସତ୍ତତି ରତ୍ତିମ୍ହି ଜାୟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସେସାନୀତି କାୟାୟତନ ମନାୟତନତୋ ଅୱସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହା ୟତନାନି । ସତ୍ତସତ୍ତତିରତ୍ତିମ୍ହୀତି ଏକାଦସମସତ୍ତାହସ୍ସ ପରିୟୋସାନରତ୍ତିମ୍ହି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ୟମକଟୀକାୟ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ –

ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଭୱିକସ୍ସ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଏକଦସ ମସତ୍ତାହା ଓରତୋ ଠିତସ୍ସ ରୂପାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋଚ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ।

ୟଂ ପନ ୟସ୍ସୱା ପନ ୟତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । କାମାୱଚରା ଚୱନ୍ତାନଂ ଅଘାନକାନଂ କାମାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ରୂପାୱଚରାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ନୋଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଘାନକାନଂ କାମାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଂ ୟେ ଏକାଦସମସତ୍ତାହା ଓରତୋ କାଲଙ୍କରିସ୍ସନ୍ତି । ତେସଂ ଘାନାୟତନାନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମେନ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତିଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ଚକ୍ଖୁଘାନେସୁ ୱୁତ୍ତେସୁ ସୋତଜିୱ୍ହା ଅୱୁତ୍ତାପି ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧାଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ।

[୧୯୯] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ପୱତ୍ତିକାଲେତି ସତ୍ତମେ ସତ୍ତାହେତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅଟ୍ଠକଥା ୱିରୋଧତୋ ଈଦିସେସୁ ଚ ଠାନେସୁ ଅଟ୍ଠକଥା ପମାଣତୋତି ।

[୨୦୦] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଟୀକାକାରମତେନ ଏକାଦସମେ ସତ୍ତାହେ ୱାତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତୋ ୱୁତ୍ତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଟୀକାକାର ମତୋନାମ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।

[୨୦୧] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘କମେନାତି ଚକ୍ଖୁଦସକପାତୁଭାୱତୋ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେନ ସୋତଦସକଂ । ତତୋ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେନ ଘାନ ଦସକଂ । ତତୋ ସତ୍ତାହା ତିକ୍କମେନ ଜିୱ୍ହାଦସକନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନାତି ୱୁତ୍ତଂ’’ । ତଂପି ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବ ।

ୟଥାୱୁତ୍ତ ଅଟ୍ଠକଥାୱିରୋଧତ୍ତା ଏୱ ।

[୨୦୨] ୟଂପି ତତ୍ଥ

‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପି ହି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ନ ହି ସାନାମ ଅଟ୍ଠକଥା ଅତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ଈଦିସୋ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ଦସ୍ସିତୋ ସିୟା । ନନୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଟ୍ଠକଥାସୁ ଗବ୍ଭଲେୟ୍ୟକୱସେନୱା ପୁରିମଂଭୱଚକ୍କଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପୁବ୍ବପୱତ୍ତିଦୀପନତୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ।ନ । ତଞ୍ହି ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱପୱତ୍ତିକ୍କମେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ପଞ୍ଚପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଆୟତନନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ସୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୟେୱ । ନଚ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ଥେରେନ ଇଧ କମେନାତି ଇମିନା ପାଠେନ ଦସ୍ସିତୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ତସ୍ମା କମେନାତି ଇଧପି ଦେସନକ୍କମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସିତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସଚ୍ଚସଙ୍ଖେପ ଟୀକାୟଂ ପନ

ସାଖାୱତ୍ଥଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପଚ୍ଛା ସତ୍ତମେ ସତ୍ତାହେ ଚକ୍ଖୁ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାଦସକାଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଟୀକାକାରୋପନ ଏକାଦସମେ ସତ୍ତାହେତି ଆହାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନୟୁଜ୍ଜତି ୟେୱାତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ କଲଲାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ସଂୟୁତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାହ –

ପଥମଂ କଲଲଂ ହୋତି, କଲଲା ହୋତି ଅବ୍ବୁଦଂ ।

ଅବ୍ବୁଦା ଜାୟତେ ପେସି, ପେସିୟା ନିବ୍ବତ୍ତତେ ଘନୋ ।

ଘନା ପସାଖା ଜାୟନ୍ତି, କେସା ଲୋମା ନଖାପିଚାତି ॥

ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଥମନ୍ତି ପଥମେନ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ତିସ୍ସୋତି ୱା ଫୁସ୍ସୋତିୱା ନାମଂ ନତ୍ଥି । ଅଥଖୋ ତୀହି ଜାତିଉଣ୍ଣଂସୂହି କତସୁତ୍ତଗ୍ଗେ ସଣ୍ଠିତତେଲବିନ୍ଦୁପମାଣଂ କଲଲଂ ହୋତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

ତିଲତେଲସ୍ସ ୟଥା ବିନ୍ଦୁ, ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ଅନାୱିଲୋ ।

ଏୱଂ ୱଣ୍ଣପଟିଭାଗଂ, କଲଲଂ ସଂପୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥

କଲଲା ହୋତି ଅବ୍ବୁଦନ୍ତି ତସ୍ମା କଲଲା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ମଂସଧୋୱନଉଦକୱଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୁଦଂନାମ ହୋତି, କଲଲନ୍ତି ନାମଂ ଅନ୍ତ ରଧାୟତି । ୱୁତ୍ତଂପି ଚେତଂ –

ସତ୍ତାହଂ କଲଲଂ ହୋତି, ପରିପକ୍କସମୂହକଂ ।

ୱିୱତ୍ତମାନଂ ତବ୍ଭାୱଂ, ଅବ୍ବୁଦଂନାମ ଜାୟତୀତି ॥

ଅବ୍ବୁଦା ଜାୟତେ ପେସୀତି ତସ୍ମାପି ଅବ୍ବୁଦା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ୱିଲୀନ ତିପୁସଦିସା ପେସିନାମ ସଞ୍ଜାୟତି । ସା ମରିଚଫାଣିତେନ ଦୀପେତବ୍ବା । ଗାମଦାରକା ହି ସୁପକ୍କାନି ମରିଚାନି ଗହେତ୍ୱା ସାଟକନ୍ତରେ ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ପୀଳେତ୍ୱା ମଣ୍ଡଂ ଆଦାୟ କପାଲେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆତପେ ଥପେନ୍ତି । ତଂ ସୁକ୍ଖମାନଂ ସୁକ୍ଖମାନଂ ସବ୍ବଭାଗେହି ମୁଚ୍ଚତି । ଏୱରୂପା ପେସି ହୋତି । ଅବ୍ବୁଦନ୍ତି ନାମଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ୱୁତ୍ତଂପି ଚେତଂ –

ସତ୍ତାହଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ହୋତି, ପରିପକ୍କସମୂହକଂ ।

ୱିୱତ୍ତମାନଂ ତବ୍ଭାୱଂ, ପେସିନାମ ପଜାୟତୀତି ॥

ପେସିୟା ନିବ୍ବତ୍ତତେ ଘନୋତି ତତୋ ପେସିତୋ ସତ୍ତାହଚ୍ଚ ୟେନ କୁକ୍କୁଟଣ୍ଡସଣ୍ଠାନୋ ଘନୋନାମ ମଂସପେସି ପିଣ୍ଡୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ପେସୀତିନାମଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ୱୁତ୍ତଂପି ଚେତଂ –

ସତ୍ତାହଂ ପେସି ଭୱତି, ପରିପକ୍କଂ ସମୂହକଂ ।

ୱିୱତ୍ତମାନଂ ତବ୍ଭାୱଂ, ଘନୋତିନାମ ଜାୟତୀତି ।

ୟଥା କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡଂ, ସମନ୍ତଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ।

ଏୱଂ ଘନସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ, ନିବ୍ବତ୍ତଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟାତିଚ ॥

ଘନା ପସାଖା ଜାୟନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ତାହେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ହତ୍ଥପାଦାନଂ ସୀସସ୍ସଚ ଅତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚପୀଳକା ଜାୟନ୍ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂପଞ୍ଚମେ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସତ୍ତାହେ ପଞ୍ଚପୀଳକା ଜାୟନ୍ତି । ସଣ୍ଠନ୍ତି କମ୍ମ ତୋତି । କେସା ଲୋମା ନଖାପିଚାତି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସମେ ସତ୍ତାହେ ଏତାନି ଜାୟନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଛଟ୍ଠସତ୍ତାହାଦୟୋ ଛସତ୍ତାହା ପସାଦନିସ୍ସୟାନଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ପରିଣତକାଲା ହୋନ୍ତି । ଚକ୍ଖାଦୀନି ପନ ଏକାଦସମ ସତ୍ତାହସ୍ସ ପରିୟୋ ସାନଦିୱସେ ଏକତୋ ଜାୟନ୍ତୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ତିଲତେଲସ୍ସ ୟଥାବିନ୍ଦୂତିଆଦିନା କଲଲସ୍ସ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଥୋକଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତମାନଂ । ନ ହି ତଦା ତାଦିସଂ ପକତିଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠଂ ୱଣ୍ଣଜାତଂୱା ସଣ୍ଠାନଂୱା ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟାତି । ଅନୁମାନତୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକାୟ ଊକାୟ ସତ୍ତମୋ ଭାଗୋ ଲିକ୍ଖାନାମ । ଲିକ୍ଖାୟ ଛତ୍ତିଂସତିମୋ ଭାଗୋ ରଥରେଣୁନାମ । ରଥରେଣୁସ୍ସ ଛତ୍ତିଂସତିମୋ । ତଜ୍ଜାରୀ ନାମ । ତଜ୍ଜାରିୟା ଛତ୍ତିଂସତିମୋ ଅଣୁନାମ । ଅଣୁସ୍ସ ଛତ୍ତିଂସତିମୋ ଭାଗୋ ପରମାଣୁନାମ । ସୋ ପନ ଆକାସକୋଟ୍ଠାସିକୋ ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାତଂ ନାଗଚ୍ଛତି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ଛତ୍ତିଂସ ପରିମାନୋ ଅଣୁ ପନ ତିତ୍ତିଚ୍ଛିଦ୍ଦ ତାଲଚ୍ଛିଦ୍ଦେହି ପୱିଟ୍ଠସୂରିୟରସ୍ମୀସୁ ୱଟ୍ଟିୱଟ୍ଟି ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ଭମନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ସକଲଂ ପନ କଲାପତ୍ତୟପରିମାଣମତ୍ତଭୂତଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପରମାଣୁତୋପି ପରିତ୍ତକମେୱ ସିୟା । ସୋ ହି ସନ୍ତାନାନୁବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଖଣେ ଖଣେ ଉପଚିତରୂପକଲାପସମୂହୋଏୱ ହୋତୀତି ହେଟ୍ଠିମ କୋଟିୟା ଏକୂନପଞ୍ଞାସକଲାପପରିମାଣୋଏୱ ସିୟା । ତତୋ ପରିତ୍ତକେ ସତି ସନ୍ତାନ ଘଟନସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋତି । ୟଂ ପନ ମହାଟୀକାୟଂ ତେ ପନ କଲାପା ପରମାଣୁପରିମାଣା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଧାତୂନଂ ଚୁଣ୍ଣମନସିକାରାନୁରୂପମତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଦୁତୀୟଚିତ୍ତନ୍ତି ପଥମ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ଠିତିକାଲନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକାଲଂ । ଓଜାଫରଣମୁପାଦାୟାତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ତାୱ ଅବ୍ବୁଦଭାୱ ପେସିଭାୱ ଘନଭାୱାଦି ପତ୍ତକାଲେ ମାତୁୟା ଆମାସୟଗତାୟ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାର ସିନେହଭୂତାୟ ଓଜାୟ ଜଲାବୁମୂଲା ନୁସାରେନ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଫରଣକାଲଂ ଉପାଦାୟ, ୟଥାହ –

ୟଞ୍ଚସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତି ମାତା, ଅନ୍ନଂ ପାନଞ୍ଚ ଭୋଜନଂ ।

ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି, ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତୋ ତିରୋତି ॥

ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତୀତି ତସ୍ସ ହି ନାତିତୋ ଉଟ୍ଠିତୋ ନାଳୋ ମାତୁଉଦର ପଟଲେନ ଏକାବଦ୍ଧୋ ହୋତି । ସୋ ଉପ୍ପଲଦଣ୍ଡକୋ ୱିୟ ଛିଦ୍ଦୋ । ତେନ ଆହାରରସୋ ସଂସରିତ୍ୱା ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଏୱଂ ସୋ ଦସମାସେ ୟାପେତି । ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତୋ ତିରୋତି ମାତୁୟା ତିରୋ କୁଚ୍ଛିଗତୋ । ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟା ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତୋତି ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପନ ନାଭିନାଳସ୍ସ ଉଟ୍ଠିତକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ନାତିତୋ ଉଟ୍ଠିତୋ ନାଳୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଅବ୍ବୁଦାଦିକାଲେ ତସ୍ସ ନାତିନାଳୋନାମ ଉଟ୍ଠିତୋ ସିୟାତି । ସଂସେଦଜୋପପାତିକାନଂ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ଲଦ୍ଧଂୱା ଅତ୍ତନୋ ଖେଳଂୱା ଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେ ଓଜାଫରଣଂ ଉପାଦାୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଓଜାଫରଣମୁପାଦାୟଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାତି। ଚୁତିଚିତ୍ତୋପରି ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ଉପରି ପୁବ୍ବକାଲେ ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ । କମ୍ମଜରୂପାନି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ତେସଂ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତାୟେୱ ତତୋ ସତ୍ତ ରସମଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂନାମ ହୋତି । ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି । ପୁରେତରନ୍ତି ତସ୍ସ ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂଏୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋପରନ୍ତି ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ପରସ୍ମିଂ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣପରିମାଣେ ଖଣେ । ଚିତ୍ତଜାହାରଜରୂପଞ୍ଚାତି ଚିତ୍ତଜରୂପସନ୍ତାନଂ ଆହାରଜ ରୂପସନ୍ତାନଞ୍ଚ ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ଅନୁପାଦିନ୍ନକସନ୍ତାନେ ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ରୂପସମୁଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଭାୱଦସକଂନାମ କାମରାଗନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ତବ୍ବିରାଗ ଭାୱନାକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତେ ରୂପଲୋକେ ତସ୍ସ ଅଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଆହାରଜକଲାପାନିଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋହଟା ହାରା ଭାୱତୋ, ତତୋୟେୱଚ ସରୀରଗତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତାହାରସ୍ସପି ରୂପସମୁଟ୍ଠାନା ଭାୱତୋ । ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନ ରୂପକଲାପେସୁପି ଗନ୍ଧରସାନଂ ଓଜାୟଚ ଅଭାୱଂ ୱଣ୍ଣେତି । ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପାୟତନଂ, ସୋତା ୟତନଂ, ମନା ୟତନଂ, ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି ଚ, ପଞ୍ଚଧାତୁୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ରୂପଧାତୁ, ସୋତଧାତୁ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ ଧାତୁ, ଧମ୍ମଧାତୂତିଚ, ତୟୋ ଆହାରା ପାତୁଭୱନ୍ତି ଫସ୍ସାହାରୋ, ମନୋସଞ୍ଚେତନା ହାରୋ, ୱିଞ୍ଞାଣା ହାରୋତି ଚ ୱିଭଙ୍ଗେୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏତ୍ଥଚ ପାଳିୟଂ ରୂପଲୋକେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେପି କିଚ୍ଚନ୍ତରସବ୍ଭାୱା ମହାଭୂତାନଂ ତତ୍ଥ ପଟିଲାଭୋ ଅୱାରିତୋ ଏୱ ହୋତି । ଗନ୍ଧାଦୀନଂ ପନ କିଚ୍ଚନ୍ତରମେୱ ନତ୍ଥି । ୟେନ ତେ ଧମ୍ମମତ୍ତଭାୱେପି ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ ତସ୍ମା ତେସଂ ଅୱଚନଂ ତତ୍ଥ ଅଭାୱମେୱ ଦୀପେତୀତି ଆଚରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥା ପନ ଭୂତଚତୁକ୍କଂ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିୟେୱ, ୟଥାହ-ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ମହାଭୂତାତିଆଦି । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ପନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବ ଧାତୁଚ ତତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ତସ୍ମା ସବ୍ବେସଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମଭାୱେ ସମାନେପି ୟେନ କିଚ୍ଚୱିସେସେନ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ କବଳୀକାରାହାରୋତିଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ତେସଂ ତେନ ନାମେ ନ ତତ୍ଥ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱିଭଙ୍ଗେ କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୟମକେ ସୂତି ସବ୍ବତ୍ଥ ତେସଂ ତତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖେପୋ । ମହାଭୂତାନଂ ପନ ନିସନ୍ଦ ଧମ୍ମମତ୍ତଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ଅନୁପୱେସୋତି ୟୁତ୍ତୋ ସିୟାତି ୱଦନ୍ତି । ତୀଣିଦସକାନି ଜୀୱିତନୱକଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଆଚରିୟାନନ୍ଦ ମତିୟା ଚକ୍ଖୁସତ୍ତକଂ ସୋତସତ୍ତକଂ ୱତ୍ଥୁସତ୍ତକନ୍ତି ଏୱଂ ତୀଣି ସତ୍ତକାନି ଜୀୱିତଛକ୍କଞ୍ଚାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଭିରିଚ୍ଛତୀତି ଅଲବ୍ଭମାନେ ପଥମଂ ୱଜ୍ଜିତେ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନତାୱସେନ ଅୱସିସ୍ସତି । ଅତିରେକଂୱା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥଚ ରୂପଲୋକେ ୱିୟ କାମଲୋକେ ଜୀୱିତନୱକଂ କସ୍ମା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ରୂପଲୋକେ ପନ ଆହାରୁପତ୍ଥମ୍ଭକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସଚ ସକଲସରୀରବ୍ୟାପିନୋ ଅନୁପାଲକ ଜୀୱିତସ୍ସ ଅଭାୱା ଏତଦେୱ ତଦୁଭୟଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ସକଲସରୀରଂ ଅନୁପାଲେତୀତି ପାକଟଂ ତତ୍ଥ ଜୀୱିତନୱକନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । କାମଲୋକେ ପନ ଅଞ୍ଞାନି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକା ନୁପାଲକାନି ବହୂନି ପାକଟାନିଚ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଜୀୱିତନୱକଂ ଅପାକଟନ୍ତି କତ୍ୱା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । କାମଲୋକେପି ପନ ଏତଂ ଅସିତାଦିପାଚକଗ୍ଗିୱସେନ ତସ୍ସେୱଚ ଉଦୟଭୂତସ୍ସ ସକଲସରୀ ରାନୁପାଲକସ୍ସ ଉସ୍ମାସଙ୍ଖାତସ୍ସ କାୟଗ୍ଗିନୋ ୱସେନ ପାକଟମେୱ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ –

ଆୟୁ ଉସ୍ମାଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟଦା କାୟଂ ଜହନ୍ତିମଂ ।

ଅପୱିଦ୍ଧୋ ତଦା ସେତି, ନିରତ୍ଥଂୱ କଲିଙ୍ଗରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ॥

ତତ୍ଥ ଆୟୂତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅଗ୍ଗୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତଂ ଜୀୱିତମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଉସ୍ମାତି ତେ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟେସୁ ତିକ୍ଖମନ୍ଦୱସେନ ୱିସମ ଭୂତେସୁ କାୟେ ନାନାବାଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟଥାହ-ବହ୍ୱାବାଧୋ ହୋତି ବହ୍ୱାତଙ୍କୋ । ୱିସମୱେପାକିନିୟା ଗହଣିୟା ସମନ୍ନା ଗତୋ ହୋତି ଅତିଉଣ୍ହାୟଅତିସୀତଲାୟାତି । ସମଭୂତେସୁ ପନ ସତ୍ତା ନିରାବାଧା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ-ଅପ୍ପାବାଧୋ ହୋତି । ଅପ୍ପାତଙ୍କୋ । ସମୱେପାକିନିୟାଗହଣିୟା ସମନ୍ନାଗତୋହୋତି । ନାତିସୀତାୟ ନଚ୍ଚୁଣ୍ହାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଧାନକ୍ଖମାୟାତି । କେଚି ପନ ଅସିତାଦିପାଚକଗ୍ଗିସ୍ମିଂ ଏୱ ଏତଂମଞ୍ଞନ୍ତି । ଥେରେନଚନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେଜୀୱିତନୱକଂ ନାମ, ରୂପଲୋକେ ୱିସୁଂ ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପନ ସେସେସୁ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଜୀୱିତନୱ କଞ୍ଚେୱ ତୀଣି ଓଜଟ୍ଠମକାନି ଚାତି ତେତ୍ତିଂସ ତେତ୍ତିଂସ ରୂପାନି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସୂତି ପାଚକଗ୍ଗିଅସ୍ସାସ ପସ୍ସାସୱଜ୍ଜିତେସୁ ତୀସୁ ତେଜୋକୋଟ୍ଠାସେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୱାୟୋ କୋଟ୍ଠାସେସୂତି ଅଟ୍ଠସୁ । ଇତି କାମଲୋକେପି ସକଲସରୀରବ୍ୟାପୀସୁ ତେଜୋୱାୟୋ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ଏତଂ ସକଲ ସରୀରେଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା, କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ କାମଲୋକେ ୱିୟ ରୂପଲୋକେ ରୂପକଲାପାନଂ ନିରୋଧକ୍କମୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି । ୱିସେସାଭାୱତୋ, ରୂପଲୋକେପି ହି ମରଣକାଲେ ପନ ଚୁତିଚିତ୍ତୋ ପରି ସତ୍ତରସମଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକାଲ ମୁପାଦାୟ କମ୍ମଜରୂପାନି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତିଆଦିକୋ ନିରୋଧକ୍କମୋ କାମଲୋକସଦିସୋୟେୱ । କେୱଲଂ ପନେତ୍ଥ ଆହାରଜରୂପ ନିରୋଧୋନାମ ନତ୍ଥି, ତଥା କଳେୱର ନିକ୍ଖେପୋଚ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥପି ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ପରଂ ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣ ପରିମାଣେ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚିତ୍ତଜରୂପସନ୍ତାନଂ ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ତତୋ ପରଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପପରଂପରା ଏକଦ୍ୱିତି ଅଚ୍ଛରାକାଲମତ୍ତଂପି ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ୟୁତ୍ତଂ । ନଚ ଏତ୍ତକମତ୍ତେନ କାଲେନ ପୱତ୍ତମାନାୟପି ରୂପସନ୍ତତିୟା ମତକଳେୱରଂନାମ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ । ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଏକକ୍ଖଣେନ ୱିୟ ସରୀରସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟନତୋତି । ୟଥାଚ ରୂପଲୋକେ, ତଥା କାମଲୋକେପି ଉପପତ୍ତିଦେୱାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଓପପାତିକାନନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ସରୀରାନି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେୟେୱ ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣେନ କମ୍ମଜକାୟେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା କମ୍ମଜରୂପେହି ଘନପୂରିତାନି ସଲ୍ଲହୁକଭରାନି ଚ ହୋନ୍ତି । ଇତରରୂପାନି କମ୍ମଜରୂପେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଚୁତିକାଲେ କମ୍ମଜରୂପେସୁ ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ତାନି ତିନ୍ନ ପତିଟ୍ଠାନି ହୁତ୍ୱା ଚିରଂ ସନ୍ତାନଂ ଘଟ୍ଟେତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତି । ଥୋକଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ସରୀରନିକ୍ଖେପୋନାମ ତେସଂ ନତ୍ଥୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

[୨୦୩] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ମରଣକାଲେ ପନ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ସରୀରନିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ସବ୍ବେସଂପି ତିସମୁଟ୍ଠାନାନି ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନାନିଚ ସହେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ସବ୍ବେସଂ ରୂପବ୍ରହ୍ମାନଂ ମରଣାସନ୍ନଚିତ୍ତାନି ରୂପଂ ନସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ନ ହି ମରଣାସନ୍ନ ଚିତ୍ତ ସମୁଟ୍ଠିତାନି ରୂପାନି କମ୍ମଜରୂପେହି ସହେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ୟଥାଚତାନି କମ୍ମଜରୂପନିରୋଧତୋ ଥୋକଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତଥା ଉତୁଜରୂପାନିପି ଚିତ୍ତଜରୂପନିରୋଧତୋ ଥୋକଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ନ ନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ନଚ ତାୱତ୍ତକେନ କାଲେନ ତେସୁ ପୱତ୍ତ ମାନେସୁପି ସରୀରନିକ୍ଖେପୋନାମ ସକ୍କା ଭୱିତୁନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମାନଂ ପନ ଥିନ ମିଦ୍ଧାଦୀନଂ ନୀୱରଣଜାତିୟାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ତଦନୁରୂପଂ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ ତଦନୁଗତିକାନଞ୍ଚ ଉତୁଜରୂପାନଂ ଲହୁକଗରୁକତାଦିୱିକାରୋ ନ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂପି ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ତେୱୀସରୂପେସୂତି । ଘାନାଦିତ୍ତୟଭାୱଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜାନି ତେୱୀସରୂପାନି ହୋନ୍ତି । ତାନିୟେୱ ଚକ୍ଖୁ ସୋତୱତ୍ଥୁ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜାନି ଅସଞ୍ଞୀନଂ ସତ୍ତରସେୱ ରୂପାନି ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଅସଞ୍ଞୀନଂ ପନ ଗରୁଲହୁତାଦିପକାରୋ ଚିନ୍ତେ ତବ୍ବୋ । ନ ୱା ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ରୁପ୍ପନୱିକାରସ୍ସ ବହୁକାରଣତ୍ତାତି । ଉପପତ୍ତିୟନ୍ତି କାମରୂପାସଞ୍ଞୀନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋଏୱ ହି ଏକନ୍ତେନ ଉପପତ୍ତିଖଣୋନାମ ହୋତୀତି । ପୱତ୍ତେତୂତି ପଟିସନ୍ଧିୟା ଠିତିକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକଲେ ପୱତ୍ତିକାଲେ ପନ ନକିଞ୍ଚିପି ନଲବ୍ଭତି। ଲବ୍ଭତିୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ଇଦଂନାମ ରୂପଂ ପୱତ୍ତେ ନଲବ୍ଭତି । ପଟିସନ୍ଧିୟଂଏୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୀତି । [ରୂପପୱତ୍ତିକ୍କମୋ]

୧୬୧. ଏୱଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକ ରୂପସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥା ନୁପ୍ପତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂପନାତିଆଦି ମାହ । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲୋକୁତ୍ତରସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଭଗୱତା କଥିତଂ, ୟଥାହ-କତମେ ଧମ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରା । ଚତ୍ତାରୋଚ ଅରିୟମଗ୍ଗା ଚତ୍ତାରିଚ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ଅସଙ୍ଖତାଚ ଧାତୁ, ଇମେ ଧମ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରାତି । ଏତେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଭାୱଂ ନିୱତ୍ତେତି । ନ ହି ଲୋକୱୋହାରସିଦ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରାନାମ ସକ୍କା ଭୱିତୁନ୍ତି । ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବନ୍ତି ଚକ୍ଖୁମନ୍ତେନ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂୱିୟ ଚକ୍ଖୁନା ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗଞାଣେହି ଅରିୟଜନେହି ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେହି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣେନାତି ଏତେନ ତାଦି ସମ୍ହା ପଟିପତ୍ତିମଗ୍ଗତୋ ୱିମୁଖାନଂ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଚନ୍ଦ ମଣ୍ଡଲସ୍ସ ତସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ଚ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାନଂ ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଅନୁପଲଦ୍ଧମତ୍ତେନ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ନତ୍ଥିନାମ ହୋତୀତି । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବନ୍ତି ଏତେନ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ନହୋତି । ତଂ ସରୂପତୋ କସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂନାମ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ତଦୁଭୟେନ ପନସ୍ସ ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ କଲ୍ୟାଣକପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଅନୁମାନତୋ ସିଦ୍ଧତଂ ଦୀପେତି, ନ ହି ଅନୁମାନତୋପି ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ଅସିଦ୍ଧସ୍ସ ଅପାକଟସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ୱାୟାମୋପିନାମ ଅତ୍ଥି । ୟେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ସିଦ୍ଧିୟାତି । ଏୱଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କେୱଲଂ ୱିଜ୍ଜମାନମତ୍ତମେୱ ନ ହୋତି । ଅଥଖୋ ମହାତେଜୱନ୍ତଂ ମହୋଜୱନ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ମଗ୍ଗଫଲାନମାଲମ୍ବଣଭୂତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ନିବ୍ବାନେନ ୱିନାମଗ୍ଗ ଫଲାନଂ ଅକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ତତୋ ତସ୍ସ ମହାତେଜୱନ୍ତ ତଂ ମହୋଜୱନ୍ତତଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ୟଥା ହି ମହିଦ୍ଧିକୋ ଏକୋ ରାଜା ହୋତି । ତସ୍ସ ରଟ୍ଠେ ଏକସ୍ମିଂ ମହାଗାମେ ଏକୋ ଗାମଭୋଜକୋ ଏକୋଚ ଚୋରଜେଟ୍ଠକୋ ମହାପରିୱାରୋ ୱସତି । ତେଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱଧାୟ ପରିସକ୍କନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଗାମଭୋଜକୋ ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଉପଟ୍ଠହି । ସୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ରାଜୱଲ୍ଲଭୋ ହୋତି । ରାଜତୋ ମହତିଂ ଆଣଂ ଲଭତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଚୋରଜେଟ୍ଠକୋ ଇଦାନି ଇଧୱସନ୍ତସ୍ସ ମମଜୀୱିତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଟୱିଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ଗାମଭୋଜକୋଚ ତଂଅଟ୍ଟୱିଂ ପୱିଟ୍ଠଂପି ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ୱଧି । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମହିଦ୍ଧିକରାଜା ୱିୟ ହି ନିବ୍ବାନଂ । ଗାମ ଭୋଜକୋ ୱିୟ ଞାଣଂ । ଚୋରଜେଟ୍ଠକୋ ୱିୟ ମୋହୋ । ପରିୱାର ଚୋରା ୱିୟ ସେସକିଲେସା । ପୁବ୍ବେ ରଞ୍ଞୋ ଅନୁପଟ୍ଠା ନକାଲେ ଗାମଭୋଜକୋ ୱିୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନଞାଣଂ । ଉପଟ୍ଠାନକାଲେ ଗାମ ଭୋଜକୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣନ୍ତି । ତଣ୍ହା ପୱତ୍ତମାନା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦି ଭେଦେସୁ ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମେସୁ ୱିନନ୍ଧମାନାୱ ପୱତ୍ତତି । ୟଥାହ –

ଅନ୍ତୋଜଟା ବହିଜଟା, ଜଟାୟ ଜଟିତା ପଜାତି ।

ତସ୍ମା ସା ୱେଳୁଗୁମ୍ବେ ୱେଳୁସାଖା ୱିୟ ୱିନନଟ୍ଠେନ ସଂସିବ୍ବନଟ୍ଠେନ ୱାନସମଞ୍ଞଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୱାନସଙ୍ଖାତାୟତଣ୍ହାୟାତି । ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତାତି ନିସ୍ସଟତ୍ତା । ତସ୍ସା ୱିସୟଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ୱାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତନ୍ତି ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ସଭାୱତୋତି ସନ୍ତିଲକ୍ଖଣେନ । ଅଜ୍ଝତ୍ତସମ୍ଭୂତାନଂ ତିୱିଧୱଟ୍ଟସନ୍ତାପାନଂ ନିବ୍ବୁତିଅତ୍ଥେନ । ତେସଂ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୱିଧଂପୀତି ୟଥା ଚିତ୍ତଂ ସଭାୱତୋ ଏକୱିଧଂପି ଜାତିଧମ୍ମତ୍ତା ଜାତିଭୂମିସମ୍ପୟୋଗାଦି ଭେଦେନ କାଲ ଦିସାଦେସପୁଗ୍ଗଲଭେଦେନଚ ୱତ୍ଥୁତୋ ଭିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ନ ତଥା ଇଦଂ ନିବ୍ବାନଂ । ଇଦଂ ପନ ସଭାୱତୋପି ୱତ୍ଥୁତୋପି ଅଭିନ୍ନମେୱ ହୁତ୍ୱା ଏକୱିଧଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ହି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅତୀତେ ଏତରହି ଅନାଗତେଚ ପରିନିବ୍ବୁତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂୱା ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂୱା ସବ୍ବେସଂପି ଏକମେୱ ହୋତି । କସ୍ମା, ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଧମ୍ମତ୍ତା । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଦସ୍ସନଂ ଅନନ୍ତଂ ସବ୍ବତୋପଭନ୍ତି ହି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଖୟନିରୋଧଭାୱେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ଏତଂ ତବ୍ଭାୱେନଏୱ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଞାତବ୍ବଂ । ଅନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଅନିମିତ୍ତଧମ୍ମତ୍ତା ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଦସ୍ସନୱିସୟଭୂତେନ କେନଚିନିମିତ୍ତେନ ନିଦସ୍ସିତୁଂୱା କାଲଭେଦେନ ଦିସାଦେସପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତାନ ଭେଦେନ ହୀନପଣୀତାଦିଭେଦେନ ଚ ଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସିତୁଂୱା ନାରହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନନ୍ତନ୍ତି ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱିରହିତଂ । ସବ୍ବତୋପଭନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପଟିପକ୍ଖସିଦ୍ଧେହି ଅନନ୍ତେହି ଗୁଣୋଭାସେହି ସବ୍ବତୋ ପଭାୱନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଧମ୍ମତ୍ତାଚ ପନ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ସବ୍ବାସୁଚ ଦିସାସୁ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ କାଲେ ଅସୁକାୟନାମ ଦିସାୟ ନତ୍ଥୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା, ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତେନ ୟଦା କଦାଚି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅୱସ୍ସଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତାୱସେନ ସବ୍ବଦା ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱିନୟେ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ, ଉଦାନେଚ –

ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୱେ ୟାକାଚି ଲୋକେ ସୱନ୍ତିୟୋ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପେନ୍ତି । ୟାଚ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖା ଧାରା ପପତନ୍ତି । ନ ତେନ ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଊନତ୍ତଂୱା ପୂରତ୍ତଂୱା ପଞ୍ଞାୟତି । ଏୱ ମେୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ବହୂଚେପି ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନ ଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି । ନ ତେନ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଊନତ୍ତଂ ୱା ପୂରତ୍ତଂୱା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ।

ଅଟ୍ଠକଥାସୁଚ ନ ତେନ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଊନତ୍ତଂୱା ପୂରତ୍ତଂୱା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେପି ମହାକପ୍ପେ ବୁଦ୍ଧେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେସୁ ଏକସତ୍ତୋପି ପରିନିବ୍ବାତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ତଦାପି ତୁଚ୍ଛା ନିବ୍ବାନ ଧାତୂତି ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାପି ସତ୍ତା ଅମତଂ ଆରାଧେନ୍ତି । ତଦାପି ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ପୂରା ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମନିମନ୍ତନସୁତ୍ତେଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଦସ୍ସନଂ ଅନନ୍ତଂ ସବ୍ବତୋପଭନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ସବ୍ବତୋପଭନ୍ତି ସବ୍ବତୋ ପଭାସମ୍ପନ୍ନଂ । ନିବ୍ବାନତୋ ହି ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ପଭସ୍ସରତରୋୱା ଜୋତିୱନ୍ତତରୋୱା ପରିସୁଦ୍ଧତରୋୱା ପଣ୍ଡର ତରୋୱା ନତ୍ଥି । ସବ୍ବତୋୱା ପଭୂତମେୱ ହୋତି । ନକତ୍ଥଚି ନତ୍ଥୀତି ସବ୍ବତୋପତଂ । ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଦୀସୁ ହି ଅସୁକଦିସାୟଂନାମ ନିବ୍ବାନଂ ନତ୍ଥୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂସନ୍ତେପି ଏତଂ ନିରୁଦ୍ଧତେକାଲିକଧମ୍ମ ସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିଞ୍ଞାୟ ମାନତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧଧମ୍ମଭେଦେନ ଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଉପଚରିତୁଂ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସଉପାଦିସେସାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉପାଦୀୟତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଭୁସଂ ଗଣ୍ହୀୟତୀତି ଉପାଦି । ଉପାଦିନ୍ନଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ସୋୟେୱ ଏକଦେସେନୱା ଅନୱସେସେନୱା ପହୀନେହି କମ୍ମକିଲେସେହି ସେସୋତି ଉପାଦିସେସୋ । ସଂୱିଜ୍ଜତି ତସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପାଦିସେସୋ ୟସ୍ସା ଅଧିଗତକାଲେତି ସଉପାଦିସେସା । ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ନିବ୍ବୂତିସ ଭାୱୋ । ସଉପାଦିସେସାଚ ସା ନିବ୍ବାନଧାତୁଚାତି ସମାସୋ । ନତ୍ଥି ତସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପାଦିସେସୋ ୟସ୍ସା ଅଧିଗତକାଲେତି ଅନୁପାଦିସେସା, ଅନୁପାଦିସେସାଚ ସା ନିବ୍ବାନଧାତୁଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଇତି ୱୁତ୍ତକେ-ଦ୍ୱେ ମା ଭିକ୍ଖୱେ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟୋ । କତମା ଦ୍ୱେ, ସଉପାଦିସେସାଚ ନିବ୍ବାନଧାତୁ, ଅନୁପାଦିସେସାଚ ନିବ୍ବାନଧାତୂତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁରିମା କିଲେସନିବ୍ବାନଂନାମ । ପଚ୍ଛିମା ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନଂନାମ । ପୁରିମାୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକ ନିବ୍ବାନଂନାମ । ପଚ୍ଛିମା ସମ୍ପରାୟିକ ନିବ୍ବାନଂନାମ । ୟଥାହ-ଏକା ହି ଧାତୁ ଇଧ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ସଉପାଦିସେସା ଭୱନେତ୍ତି ସଙ୍ଖୟା । ଅନୁପାଦିସେସା ପନ ସମ୍ପରାୟିକାତି । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ପନ ସତ୍ତନିପାତେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତ ପଞ୍ଞାପି ମୁତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଖନ୍ଧୁପାଦିସେସୱସେନ କାୟସକ୍ଖିଦିଟ୍ଠିପତ୍ତ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତଧମ୍ମାନୁସାରୀସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସ କସ୍ସଚ ୟୋଗୀକଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ କିଲେସୁ ପାଦିସେସୱସେନ ସଉପାଦିସେସତା ଅନୁପାଦିସେସତାଚ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥେୱ ନୱନିପାତେ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉଦ୍ଧଂ ସୋତଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅନାଗାମୀନଂ ସକଦାଗାମିସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ସୋତାପନ୍ନାନନ୍ତି ନୱନ୍ନଂ ସେକ୍ଖପୁଗ୍ଗଲାନଂ କିଲେସୁପାଦିସେସୱସେନ ସଉପାଦିସେସତା ୱୁତ୍ତା ।

ନେତ୍ତିୟଂ ପନ ଅରହତ୍ତଫଲଂପି ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତଂ । ଏତ୍ଥଚ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କିଲେସାନଂ ଖୟୋ ସଉପାଦି ସେସଂନାମ । ଚୁତି ଅନନ୍ତରେ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଅନୁପାଦିସେସଂନାମ । ୟସ୍ମା ପନ ପଟିସନ୍ଧିୱନ୍ଧାନାମ କିଲେସେସୁ ସତିଏୱ ଜାୟନ୍ତି । ଅସତି ନଜାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେପି କିଲେସକ୍ଖୟେନ ସହେୱ ଖିୟ୍ୟନ୍ତି । ୟାୱଚୁତିୟା ପୱତ୍ତମାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ପନ ଖୀଣାସୱସ୍ସପି ପୁରିମଭୱେ ପୱତ୍ତକମ୍ମକିଲେସାନଂ ଫଲନିସନ୍ଦଭୂତଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମ ତାସିଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ତଂ ଖୀଣେସୁପି କିଲେସେସୁ ୟାୱଚୁତିୟା ପୱତ୍ତ ତିୟେୱ । ଚୁତିକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ନିରୋଧୋପି ଧମ୍ମତାନିରୋଧୋ ଏୱ । ୟୋ ପନ ତଦନନ୍ତରେ ପୁନଭୱସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦୋ । ସୋ କିଲେସକ୍ଖୟେନ ସହେୱ ସିଦ୍ଧୋ । ନ କେୱଲଂ ତଦନନ୍ତରେ ପୁନ ଭୱସ୍ସେୱ । ତତୋ ପରଂପି ଅନମତଗ୍ଗ ସଂସାରେ ଭୱପରଂପରାୟ ଅନୁପ୍ପାଦୋପି ତେନ ସହେୱ ସିଦ୍ଧୋ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଏକମେୱ ନିବ୍ବାନଂ । ଏୱଂସନ୍ତେପି ଖନ୍ଧାୱସେସସ୍ସ ଭାୱା ଭାୱଲେସଂ ଉପାଦାୟ ଅୟଂ ଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି କାରଣପରିୟାୟେନାତି ଦୁୱିଧ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ କାରଣଲେସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନାମ ସପଲିବୋଧଧମ୍ମତ୍ତା ନାନାପଲିବୋଧେହି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଜନଂ ପୀଳେନ୍ତି । ସନ୍ତସୁଖଂନାମ ଲଦ୍ଧୁଂ ନଦେନ୍ତି । ସନିମିତ୍ତ ଧମ୍ମତ୍ତାଚ କିଲେସାନଂ ଜରାମରଣାଦୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ଅନତ୍ଥାନଂ ୱତ୍ଥୁ ଭୂତା ଭୂମିଭୂତା ହୋନ୍ତି । ସପଣିହିତଧମ୍ମତ୍ତାଚ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାନଂ ମୂଲଭୂତଂ ଆସାଦୁକ୍ଖଂନାମ ନିଚ୍ଚକାଲଂପି ଜନେନ୍ତି । ତସ୍ମା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖସିଦ୍ଧେନ ଗୁଣଭେଦେନ ତିୱିଧଂଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୁଞ୍ଞତନ୍ତିଆଦି ମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବପଲିବୋଧ ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତଂ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ହି ସତି ବାଲାନଂ ୟତ୍ତକା ପାପକମ୍ମପଲିବୋଧା ଅପାୟ ଦୁକ୍ଖପଲିବୋଧାଚ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତାନଂଚ ତତୋ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖନତ୍ଥଂ ୟତ୍ତକା କଲ୍ୟାଣକମ୍ମପଲିବୋଧା ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିନିରୋଧୋୟେୱ ସବ୍ବେ ତେ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିମୂଲକେ ପଲିବୋଧେ ନିରୋଧେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ନ ୱିନା ତେନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି । ତସ୍ମା ସୋନିରୋଧୋ ତେହି ପଲିବୋଧେହି ୱିୱିତ୍ତୋ ହୋତି, ତଥା ରାଗକ୍ଖୟୋୟେୱ ରାଗମୂଲକେ ପଲିବୋଧେ ନିରୋଧେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ନ ୱିନା ତେନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି । ଦୋସକ୍ଖୟୋୟେୱ ଦୋସମୂଲକେ । ମୋହକ୍ଖୟୋୟେୱ ମୋହମୂଲକେତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇତି ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବପଲି ବୋଧେହି ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତଂନାମ ।

ନିମିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପ୍ପାଦପୱତ୍ତମୂଲକୋ ଓଳାରିକାକାରୋ । ୟେନ ସମନ୍ନାଗତା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ଜରାମରଣାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଭୂତା ଭୂମିଭୂତା ହୋନ୍ତି । ତଥା ସବ୍ବେସଂ ମାରାନଂ ସବ୍ବେସଂ ୱେରାନଂ ସବ୍ବେସଂ ରୋଗାଦି ଅନତ୍ଥାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତା ଭୂମିଭୂତା ହୋନ୍ତି । ୟତୋ ତେ ମାରଧେୟ୍ୟାତିପି ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କାଲ ଦିସା ଦେସ ସନ୍ତାନାଦି ଭେଦେନ ହୀନପଣୀତାଦି ଭେଦେନଚ ଭେଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ନିମିତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଖୟନିରୋଧଭାୱେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ନତ୍ଥି । ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅନିମିତ୍ତଂ। ତଞ୍ହି ସବ୍ବେସଂ କିଲେ ସାଦୀନଂ ଅନତ୍ଥାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତେ ନିମିତ୍ତଧମ୍ମେ ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ତେସଂ ଅନତ୍ଥାନଂ ଅଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଂ ତିଟ୍ଠତି । ନଚ ତଂ କାଲଭେଦେନ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି । ଇଦଂ ଅତୀତେ ଅସୁକକପ୍ପେ ଅସୁକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ନିବ୍ବାନଂ, ଇଦଂ ଅନାଗତେ, ଇଦଂ ଏତରହୀତି । ନାପି ଦିସାଭେଦେନ ଭିନ୍ନଂ । ଇଦଂ ଦସସୁ ଦିସାସୁ ଅସୁକାୟନାମ ଦିସାୟ ନିବ୍ବାନଂ, ଇଦଂ ଅସୁକାୟ ନାମାତି । ନଚାପି ଦେସଭେଦେନୱା ସନ୍ତାନଭେଦେନୱା ଭିନ୍ନଂ । ଇଦଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଇଦଂ ଦେୱଲୋକେ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି ୱା ଇଦଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଇଦଂ ଦେୱାନଂ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ତିୱାତି । ତଥା ପଣୀତାଦି ଭେଦେନ ଭିନ୍ନଂ ନ ହୋତି । ଇଦଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ । ଇଦଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ । ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧସାୱକାନନ୍ତି ।

ପଣିହିତଂ, ପଣିଧାନଂ, ପଣିଧି, ପତ୍ଥନା, ଆସା, ଜୀଘଚ୍ଛା, ପିପାସାତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାଚ ଲବ୍ଭମାନାପି ଭିଜ୍ଜନଧମ୍ମତ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ଆସା ଦୁକ୍ଖଂନାମ ୱଡ୍ଢେନ୍ତି । ଆସାଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିୟନ୍ତୋନାମ ନତ୍ଥି । ସବ୍ବଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ଆସାମୂଲକଂ ହୋତି । ଆସାସଦିସଂ ଦୁକ୍ଖନିଦାନଂନାମ ନତ୍ଥି, ନିବ୍ବାନଂ ପନ ସୟଂ ପିପାସୱିନୟଧମ୍ମତ୍ତା ଆସାସଙ୍ଖାତଂ ସବ୍ବଂ ତଣ୍ହାପଣିଧିଂୱା ଛନ୍ଦପଣିଧିଂୱା ୱିନେନ୍ତଂ ୱିଧମେନ୍ତଂ ୱତ୍ତତୀତି ନତ୍ଥି । ତସ୍ମିଂ ପଣିହିତନ୍ତି ଅପ୍ପଣୀହିତଂ। ଏତ୍ଥଚ ଦୁୱିଧଂ ସୁଖଂ ୱେଦୟିତସୁଖଂ ସନ୍ତିସୁଖନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସ ଦିବ୍ବ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲଭିତ୍ୱା ଅନୁଭୱନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସ ସୁଖଂ ୱେଦୟିତସୁଖଂନାମ । ତଂ ପନ ଖଣେଖଣେ ୱିଜ୍ଜୁୱିୟ ଭିଜ୍ଜନଧମ୍ମଂ । ସମ୍ପତ୍ତିୟୋଚ ଅନିଚ୍ଚଧମ୍ମା । ସବ୍ବେ ତେ ଅପରିୟନ୍ତଂ ଆସାଦୁକ୍ଖଂ ଭିୟ୍ୟୋ ୱଡ୍ଢେନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା ସବ୍ବଂ ୱେଦୟିତସୁଖଂନାମ ଆସା ଦୁକ୍ଖଜନକତ୍ତା ଏକନ୍ତେନ ଦୁକ୍ଖମେୱ ହୋତି । ୟଥାହ-ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି । ଧମ୍ମସେନାପତିନାଚ କତମଂ ତଂ ଆୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ ନିବ୍ବାନେ ସୁଖଂ, ୟଦେତ୍ଥ ୱେଦୟିତଂ ନତ୍ଥୀତି ପୁଟ୍ଠେନ ଏତଦେୱେତ୍ଥ ଆୱୁସୋ ନିବ୍ବାନେ ସୁଖଂ, ୟଦେତ୍ଥ ୱେଦୟିତଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ତିସୁଖଂନାମ ଅତ୍ତନି ଉପ୍ପନ୍ନାନଂୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠି ତାନଂୱା କିଲେସାଦୀନଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖାଦୀନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମାପୟୋଗଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିମୁଚ୍ଚନସୁଖଂ । ଏତଦେୱେତ୍ଥ ଏକନ୍ତସୁଖଂ ଅଚଲସୁଖଂ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅସତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ମନୁସ୍ସ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱନ୍ତାନଂପି ଅୱସ୍ସଂ ପତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତାନେୱ ହୋନ୍ତି ଅୱିଚିନିରୟ ଭୟାଦୀନୀତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବସ୍ସ ୱେଦୟିତସୁଖମୂଲକସ୍ସ ଆସାଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସନ୍ତିସୁଖଦୀପକଂ ଇଦଂ ଅପ୍ପଣିହିତପଦଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଏକଂ ମହନ୍ତଂ ଗୁଣପଦଂ ହୋତୀତି ।

ଆକାର ଭେଦେନାତି ତିୱିଧସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତାଦିକସ୍ସ ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଭେଦେନ । ଏତ୍ଥଚ ୟଦେତଂ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅନୁସୟିତ୍ୱା ଆଗତାନଂ କିଲେସାନଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ଖିୟ୍ୟନଂ । ତଂ ଖୟଧାତୁ ନିରୋଧଧାତୁ ସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ହୋତି । ଏକା ଧମ୍ମଧାତୁ ହୋତି । ଏକୋ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମୋ ହୋତି । ଖୟଟ୍ଠେନ ନିରୋଧଟ୍ଠେନ ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ନ ହି ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିରୂପଂ ହୋତି । କାୟେ ଞାଣେଚ ସରୂପତୋ ଉପଲଦ୍ଧତ୍ତା, ଦୁୱିଧଞ୍ହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକରଣଂ କାୟସଚ୍ଛିକରଣଂ ଞାଣସଚ୍ଛିକରଣଞ୍ଚ । ୟଥାହ-ଛନ୍ଦଜାତୋ ଉସ୍ସହତି । ଉସ୍ସହିତ୍ୱା ତୁଲେତି । ତୁଲୟିତ୍ୱା ପଦହତି । ପହିତତ୍ତୋ ସମାନୋ କାୟେନଚେୱ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ପଞ୍ଞାୟଚ ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝ ପସ୍ସତୀତି । ତତ୍ଥ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଂ ସନ୍ତାପେତ୍ୱା ପରିଦୟ୍ହିତ୍ୱା ଆଗତାନଂ କିଲେସାନଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ନିବ୍ବାୟନଂ କାୟସଚ୍ଛିକରଣଂନାମ । ଏୱଂ କାୟେନ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ତଂ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପସ୍ସତି । ନିରୁଦ୍ଧା ମେ କିଲେସାତି ଜାନାତି, ଇଦଂ ଞାଣସଚ୍ଛିକରଣଂନାମ । ତେସୁ କାୟ ସଚ୍ଛିକରଣଂ ଅନନ୍ତଂ ଅପରିମାଣଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଖେପେତି । ଞାଣସଚ୍ଛିକରଣଂ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମେସୁ ଏୱ ରୂପଂ ସଚ୍ଛିକରଣଂନାମ ନତ୍ଥୀତି । ତସ୍ସ ପନ ନିରୁଜ୍ଝନସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତଧମ୍ମତ୍ତା ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ ତସ୍ମିଂ ତୁଚ୍ଛସଞ୍ଞା ନିରତ୍ଥକସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତି । ଅନିମିତ୍ତ ଧମ୍ମତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ଅଭାୱମତ୍ତସଞ୍ଞା ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତି । ଅପ୍ପଣିହିତଧମ୍ମତ୍ତା ତଣ୍ହାୱସିକା ଜନା ତସ୍ମିଂ ସୁଖଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ମଞ୍ଞନ୍ତି ।

ୟେ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଖୟନିରୋଧମତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂନାମ ନହୋତି । ତଞ୍ହି ଅଭାୱମତ୍ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିରୂପଂ ହୋତି । ନିବ୍ବାନଞ୍ଚନାମ ଗମ୍ଭୀରାଦୀନଂ ଅନନ୍ତଗୁଣାନଂ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ନଚ ଅଭାୱମତ୍ତଂ ତେସଂ ୱତ୍ଥୁ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନଚ ଅଭାୱମତ୍ତେ କିଞ୍ଚି ସୁଖଂନାମ ସକ୍କାଲଦ୍ଧୁଂ । ତସ୍ମା ୟୋ ତସ୍ସ ଖୟନିରୋଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥି । ୟସ୍ସଚ ଆନୁଭାୱେନ ସୋ ଖୟନିରୋଧୋ ସିଜ୍ଝତି । ଏତ ଦେୱ ନିବ୍ବାନଂ ନାମାତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତେସଂପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖ ସନ୍ତିତୋ ଅତିରେକପୟୋଜନଂନାମ ନଲବ୍ଭତି । ନିବ୍ବାନସ୍ସଚ ଗୁଣପଦାନି ନାମ ଅନନ୍ତାନଂ ୱଟ୍ଟଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମା ୟତ୍ତକାନି ଅଗୁଣପଦାନି ୱଟ୍ଟଧମ୍ମେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତତ୍ତକାନି ତେସଂ ଖୟ ନିରୋଧେ ଅନନ୍ତାନି ଗୁଣପଦାନି ହୁତ୍ୱା ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ୟୋ ଖୟନିରୋଧୋପି ତାୱ ୱିସୁଂ ଧମ୍ମଭାୱେନୱିଞ୍ଞାତୁଂ ଦୁକ୍କରୋଗମ୍ଭୀରୋ ହୋତି । ୟତୋ ତଂ ଅଭାୱମତ୍ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିରୂପଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ଗୁଣପଦାନଂ ପନସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱନତ୍ଥି । ସନ୍ତିସୁଖଞ୍ଚ ନାମ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାନଂ ୱୂପସନ୍ତତାଏୱ । ତେସଂ ୱୂପସମୋ ସୁଖୋତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୂପସନ୍ତତାତିଚ ତେସଂ ସବ୍ବସୋ ଖୟନିରୋଧୋଏୱାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସବ୍ବ ୱେଦୟୀତସୁଖାନଂ ଉକ୍କଂସଗତା ତସ୍ସ ଖୟନିରୋଧସ୍ସ ପରମସୁଖତା ସିଦ୍ଧା ହୋତୀତି । ତସ୍ସ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱେ ତାୱ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ।

ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ । ନୋ ଚେ ତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଭୱିସ୍ସ ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ, ନ ୟିମସ୍ସ ଜାତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ କତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟେଥ । ୟସ୍ମାଚ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଅତ୍ଥି ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ, ତସ୍ମା ଜାତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ କତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ।

ତତ୍ଥ ଅଜାନନଂ ଅଜାତଂ । ଜାତିକ୍ଖୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭୱନଂ ଅଭୂତଂ । ଅଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକରଣଂ ଅକତଂ । ଅସଙ୍ଖରଣଂ ଅସଙ୍ଖତଂ । ଉପ୍ପାଦେତୁଂୱା ପୱତ୍ତେତୁଂୱା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାତିକ୍ଖୟୋତିୱା ୱିସୁଂ ଏକା ଧମ୍ମଧାତୁ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ଧମ୍ମଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ନତ୍ଥି ଜାତଂ ଏତ୍ଥାତି ଅଜାତନ୍ତୀପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନାମ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଜାୟନ୍ତି । ଅସତି ନ ଜାୟନ୍ତୀତି ଜାତଂ ୱିୟ ଅଜାତଂପି ତେସଂ ଅତ୍ଥି । ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦିଚ ଅଜାତଂନାମ ନତ୍ଥି, ଜାତମେୱ ଅତ୍ଥି । ଏୱଂସତି ଅତ୍ତନି କିଲେସାନଂ ଅଜାତତ୍ଥାୟ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂପି ସବ୍ବେ କିଲେସଧମ୍ମା ଜାତାୟେୱ ସିୟୁଂ । ନୋ ଅଜାତା । କସ୍ମା, ଅଜାତସ୍ସନାମ ନତ୍ଥିତାୟାତି । ଏସନୟୋ ସବ୍ବେସୁ ଦୁଚ୍ଚରିତଧମ୍ମେସୁ ଅପାୟଦୁକ୍ଖୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେସୁ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେଚ ସବ୍ବେସୁ ରୋଗାବାଧଭୟୁପଦ୍ଦୱେସୁ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଲୋକେ ସବ୍ବେ ପୁରିସକାରା ପୁରିସଥାମା ପୁରିସପରକ୍କମା ନିରତ୍ଥକା ଏୱ ସିୟୁନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ନୋ ଚେତଂ ଭିକ୍ଖୱେ ।ଲ । ପଞ୍ଞାୟେଥାତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଅଜାତଂନାମ ଏକନ୍ତେନ ଅତ୍ଥିୟେୱ । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନି ଅଜାତତ୍ଥାୟ ସମ୍ମାପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେ ଏକନ୍ତେନ ନଜାୟନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ସବ୍ବେ ପୁରିସକାରା ପୁରିସଥାମା ପୁରିସପରକ୍କମା ସତ୍ଥକା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୟସ୍ମାଚ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାର ନିରୋଧୋ । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ ।ଲ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ଥି ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥୱଚନତ୍ତା । ତତ୍ଥ ନିରୋଧୋ ଦୁୱିଧୋ ଜାତନିରୋଧୋ ଅଜାତନିରୋଧୋତି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୋଧୋ ଜାତନିରୋଧୋନାମ । ମଚ୍ଚୂତିଚ ମରଣନ୍ତିଚ ଏତସ୍ସେୱନାମଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତପରିୟା ପନ୍ନାନଂ କିଲେସାଦୀନଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସପି ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱୋ ଅଜାତ ନିରୋନାମ । ୟୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ ସବ୍ବୁପଧିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମିଧାଧିପ୍ପେତୋ, ଅୟମେୱ ହି ସବ୍ବପଲିବୋଧେହି ସୁଞ୍ଞତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତୋନାମ । କିଲେସାନଂ ଜାରାମରଣାଦୀନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ଅନିମିତ୍ତୋନାମ । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାନଂ ନିଦାନଭୂତସ୍ସ ଆସାଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱା ଅପ୍ପଣିହିତୋନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତଞ୍ଚେତି ତିୱିଧଂ ହୋତୀତି । ପଦନ୍ତିଆଦି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱେୱଚନାନି । ତଞ୍ହି ୱିସୁଂ ଅସଂମିସ୍ସୋ କେୱଲୋ ଉପଲବ୍ଭମାନୋ ଏକୋ ପରମତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ପଦଂ ନାମ । କୋଟ୍ଠାସତ୍ଥୋ ହି ପଦସଦ୍ଦୋ । ୟଥା ପଦସୋ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେୟ୍ୟାତି । ଚୱନାଭାୱେନ ଅଚ୍ଚୁତଂ। ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ। ସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚରହିତତ୍ତା ଅସଙ୍ଖତଂ। ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରସ୍ସ କସ୍ସଚି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି । ୱାନମୁତ୍ତା ତଣ୍ହା ୱିମୁତ୍ତା, ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ ଧମ୍ମେ ଏସିଂସୁ ଅଧିଗଚ୍ଛିଂସୂତି ମହେସୟୋ, ବୁଦ୍ଧା ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ରୂପନିବ୍ବାନ ସଙ୍ଗହସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମୁଚ୍ଚୟ ସଙ୍ଗହ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୬୨. ଏୱଂ ଛହି ପରିଚ୍ଛେଦେହି ଚତ୍ତାରୋ ପରମତ୍ଥେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ତଂତଂରାସିସଙ୍ଖାତଂ ସମୁଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆଦିଗାଥ ମାହ । ୟେ ସଲକ୍ଖଣା ଦ୍ୱାସତ୍ତତିୱିଧା ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମା ମୟା ୱୁତ୍ତା । ଇଦାନି ତେସଂ ସମୁଚ୍ଚୟଂ ୟଥାୟୋଗଂ ପୱକ୍ଖାମୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ସଲକ୍ଖଣାୱତ୍ଥୁଧମ୍ମାତି ପଦେହି ଦସୱିଧାନି ଅନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି ପଟିକ୍ଖିପତି । ନ ହି ତାନି ଅତ୍ତନୋ ଆୱେନିକଭୂତେନ ସଭାୱ ଲକ୍ଖଣେନ ଅନିଚ୍ଚତାଦି ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେନଚ ସଲକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି । ଏକନ୍ତପରମତ୍ଥତାୟ ଅଭାୱତୋ । ତତୋୟେୱଚ ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମାଚ ନହୋନ୍ତି । ସରୂପତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ଦବ୍ବୱାଚକୋ ହି ଇଧ ୱତ୍ଥୁସଦ୍ଦୋ । ଦବ୍ବଞ୍ଚନାମ ଇଧ ସରୂପତୋ ଲବ୍ଭମାନୋ ସଭାୱୋ ଏୱ । ଏତେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସପି ମଗ୍ଗଫଲ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଞାଣେସୁ ସରୂପତୋ ଲବ୍ଭମାନ ସଭାୱତା ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ଅନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନଂ ୱିୟ ଚ ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମ ସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଦିସ୍ସମାନଧମ୍ମମତ୍ତଭାୱଂ ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ପରିକପ୍ପିତାକାରମତ୍ତଭାୱଂୱା ସସୱିସାଣ କଚ୍ଛପଲୋମାଦୀନଂ ୱିୟ ସବ୍ବସୋ ଅଭୂତ ପରିକପ୍ପିତ ମତ୍ତଭାୱଂୱା ନିୱାରେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥଚ ଦ୍ୱାସତ୍ତତିୱିଧାସଲକ୍ଖଣାୱତ୍ଥୁଧମ୍ମାତି ୱଚନେ ପୟୋଜନଂ ନଦିସ୍ସତି । ତେସୁ ହି ଦ୍ୱାସତ୍ତତିୱିଧେସୁ ଏକଚ୍ଚେ ଏୱ ଧମ୍ମା ପୁରିମେସୁ ତୀସୁ ସଙ୍ଗହେସୁ ଆଗତା । ପଚ୍ଛିମେଚ ସବ୍ବସଙ୍ଗହେ ଅନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନିପି ଅଧିପ୍ପେତାନିଏୱାତି । ଏତ୍ଥଚ ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମାସଲକ୍ଖଣାତି ପଦେହି ଅନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନଂ ସଲକ୍ଖଣତା ପଟିକ୍ଖିପନେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଂ ରୂପସମୁଦ୍ଦେସ ଦୀପନିୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି । ଏକନ୍ତାକୁସଲଜାତିୟାନଂ ଆସୱ ଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଅକୁସଲସଙ୍ଗହୋ, ନ ଅକୁସଲ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ଅକୁସଲଭୂତାନଂ ଚିତ୍ତଫସ୍ସାଦୀନନ୍ତି । କୁସଲା କୁସଲାବ୍ୟାକତମିସ୍ସକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ମିସ୍ସକସଙ୍ଗହୋ।

ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ, ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ଏତାୟାତି କତ୍ୱା । ବୋଧିୟା ପକ୍ଖା ବୋଧିପକ୍ଖା । ବୋଧିସମ୍ଭାରାତି ଅତ୍ଥୋ । ବୋଧି ପକ୍ଖେସୁ ଭୱା ଅନ୍ତୋଗଧାତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟା । ତେସଂ ସଙ୍ଗହୋତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟସଙ୍ଗହୋ। ସବ୍ବେସଂ ଅନୱସେସାନଂ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ସବ୍ବସଙ୍ଗହୋ। ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ମଦନିୟଟ୍ଠେନଚ ଆସୱ ସଦିସତ୍ତା ଆସୱା। ୟଦିଚ ତଦୁଭୟଟ୍ଠେନ ଆସୱାନାମ ସିୟୁଂ । ଇମେ ଲୋଭାଦୟୋ ଏୱ ଆସୱାନାମ ସିୟୁଂ । ପୁପ୍ଫାସୱାଦୟୋ ହି ଲୋକେ ଛ ପଞ୍ଚ ରତ୍ତିମତ୍ତଂ ୱା ସତ୍ତଟ୍ଠରତ୍ତିମତ୍ତଂ ୱା ସୟଂପି କୁମ୍ଭେସୁ ପରିୱାସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । କୁମ୍ଭେଚ ପରିୱାସଂ ଗାହାପେନ୍ତି । ଇମେ ପନ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ସୟଂପି ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ପରିୱାସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସତ୍ତସନ୍ତାନଞ୍ଚ ପରିୱାସଂ ଗାହାପେନ୍ତି । ସକଲଂ ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ସଦା ଆସୱପୂରିତମେୱ ହୋତି । ୟଥାହ-ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ନିୱୀସମାନା ନିୱୀସତୀତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏସା ତଣ୍ହା ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଏତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାଚ ପୁନ ଅନୁସୟଭାୱେନ ପରିୱାସଂ କତ୍ୱା ନିୱୀସମାନା ଏତ୍ଥେୱ ନିୱୀସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଧୋୱନଂ ନଲବ୍ଭତି । ତାୱ ସନ୍ତାନଂ ଗୂଥପୂରିତକୂପଂ ୱିୟ ଦୁବ୍ବିସୋଧଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ପୁପ୍ଫାସୱାଦୟୋଚ ମଦଂ ଜନେନ୍ତା ମୁହୁତ୍ତମେୱ ଜନେନ୍ତି । ଇମେ ପନ ୟାୱ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ନଲଭତି । ତାୱ ନିଚ୍ଚମଦଂ ଜନେନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏକନ୍ତେନ ଇମେୟେୱ ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ମଦନି ୟଟ୍ଠେନଚ ଆସୱାନାମ ଭୱିତୁଂ ଅରହନ୍ତୀତି ।

ୱିସନ୍ଦନଟ୍ଠେନୱା ଆସୱସଦିସତ୍ତା ଆସୱା, ୟଥା ହି କୁଧିତ କୁଟ୍ଠିନୋ ମହାୱଣମୁଖେହି ୟୂସସଙ୍ଖାତୋ ଆସୱୋ ୱିସନ୍ଦିତ୍ୱା ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡାନି ଦୂସେତି, ଏୱଂ ଇମେପି ଛହିଦ୍ୱାରେହି ୱିସନ୍ଦିତ୍ୱା ଛଳାରମ୍ମଣାନିଦୂସେନ୍ତୀତି । ଆୟତଂୱା ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୱନ୍ତିପସୱନ୍ତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି ଆସୱା । ଅଥୱା, ଭୱତୋ ଆଭୱଗ୍ଗା ଧମ୍ମତୋ ଆଗୋତ୍ରତୁମ୍ହା ସୱନ୍ତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆସୱା । ଆସଦ୍ଦସ୍ସ ଅୱଧିଅତ୍ଥଜୋତକତ୍ତା । ଅୱଧିଚ ଦୁୱିଧୋ ମରିୟାଦୱିସୟୋ ଅଭିୱିଧିୱିସୟୋଚାତି ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀକ୍ରିୟା ଅୱଧିଭୂତଂ ଅତ୍ତାନଂ ବହିକତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ସୋ ମରିୟାଦୱିସୟୋ ନାମ । ୟଥା ଆପାତଲିପୁତ୍ତା ଦେୱୋ ୱୁଟ୍ଠୋତି । ୟସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀକ୍ରିୟା ଅୱଧିଭୂତଂ ଅତ୍ତାନଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସୋ ଅଭିୱିଧିୱିସୟୋନାମ । ୟଥା ଆବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଭଗୱତୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି । ଇଧ ପନ ଅଭିୱିଧିୱିସୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଭୱଗ୍ଗଞ୍ଚ ଗୋତ୍ରଭୁଞ୍ଚ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ସୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

[୨୦୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅୱଧିଚ ମରିୟାଦଅଭିୱିଧିୱସେନ ଦୁୱିଧୋତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ଆପାତଲିପୁତ୍ତା ଦେୱୋ ୱୁଟ୍ଠୋତିଆଦୀସୁୱିୟ କ୍ରିୟଂ ବହିକତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ମରିୟାଦୋ । ଆଭୱଗ୍ଗାସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତିଆଦୀସୁୱିୟ କ୍ରିୟଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅଭିୱିଧୀ’’ତି ୱଦତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ଅୱୱିଧିୱିସୟଭୂତୋ ଭୱଗ୍ଗୋ ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପକଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗମନକ୍ରିୟଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ନଚ ଅୱଧିଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ କ୍ରିୟଂ ବହିୱା ଅନ୍ତୋୱା କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ୟୁତ୍ତୋ । କ୍ରିୟାଏୱ ପନ ତଂ ବହିୱା ଅନ୍ତୋୱା କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ୟୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ମୂଲଟୀକାୟଂ-ଦୁୱିଧୋହି ଅୱଧି ଅଭିୱିଧିୱିସୟୋ ଅନଭିୱିଧିୱିସୟୋଚ । ଅଭିୱିଧିୱିସୟଂ କ୍ରିୟାବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ଆଭୱଗ୍ଗା ଭଗୱତୋ ୟସୋ ଗତୋତି । ଇତରଂ ବହିକତ୍ୱା, ଆପାତଲିପୁତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠୋ ଦେୱୋତି । କାମେତି ଇଚ୍ଛତୀତି କାମୋ । ସୋଏୱ ଆସୱୋତି କାମାସୱୋ। କାମୀୟତିୱା ଓଳାରିକେନ କାମେନ ଇଚ୍ଛୀୟତୀତି କାମୋ । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣମୁଖେନ ଦେସିତୋ ସବ୍ବୋ କାମାୱଚରଧମ୍ମୋ । ଇଧ ପନ ତଂ ନାମେନ ତଦାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହାଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା, କାମୋଏୱ ଆସୱୋତି କାମାସୱୋ । କାମାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦନାଭିନନ୍ଦନ ୱସେନ ପୱତ୍ତୋ କାମରାଗୋ । ଥେରେନ ପନ ଅୟମତ୍ଥୋୱ ଇଚ୍ଛିତୋ । ୱକ୍ଖତି ହି କାମଭୱ ନାମେନ ତବ୍ବତ୍ଥୁକା ତଣ୍ହା ଅଧିପ୍ପେତାତି ।

[୨୦୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ପୁରିମତ୍ଥୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ଅନୁପପନ୍ନୋ, ଥେରମତାନୁଗତସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ।

ଭୱାସୱୋତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧୋ ଭୱୋ କମ୍ମଭୱୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ଚ । ତତ୍ଥ ମହଗ୍ଗତକୁସଲଧମ୍ମା କମ୍ମଭୱୋ । ତଂନିବ୍ବତ୍ତା ୱିପାକ ଧମ୍ମା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ଇଧପି ଭୱସଦ୍ଦେନ ତଦାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହାଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ଭୱୋଏୱ ଆସୱୋତି ଭୱାସୱୋ । ତସ୍ମିଂ ଦୁୱିଧେ ଭୱେ ନିକନ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ରୂପାରୂପରାଗୋ ।

[୨୦୬] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ସସ୍ସତ ଦିଟ୍ଠିସହଗତୋଚ ରାଗୋ ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ଭୱାସୱୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ ଲୋଭସହଗତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ହି ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ପନ କାମତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ଆଗତଂ । ତତ୍ଥେୱ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ସହଗତୋ ରାଗୋ ୟାକାଚି କୁସଲାକୁସଲ କମ୍ମଭୱନିକନ୍ତି ୟାକାଚି ଉପପତ୍ତିଭୱପତ୍ଥନା । ସବ୍ବା ଭୱତଣ୍ହାୟଂ ସଙ୍ଗହିତାତି ୟୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଭୱାସୱଂ ଥପେତ୍ୱା ସବ୍ବୋ ଲୋଭୋ କାମାସୱେ ଏୱ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୟୁତ୍ତୋତି ।

[୨୦୭] ଏତେନେୱ ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ତତିୟୋ ଭାଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ’’ତି । ତଂପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୟାକାଚି ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠାସୱୋ। ୟୋକୋଚି ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ। ଏତ୍ଥ ସିୟା, କସ୍ମା ଇମେ ଏୱ ଆସୱାତି ୱୁତ୍ତା । ନନୁ ଅଞ୍ଞେପି ମାନାଦୟୋ ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠାଦିୟୁତ୍ତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି । ସଚ୍ଚଂ । ଇମେସୁ ପନ କାମାସୱେ ପରିୱୁଟ୍ଠେ ସତି ସବ୍ବେକାମୱିସୟା ମାନାଦୟୋ ପରିୱୁଟ୍ଠାଏୱ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତେ ୱିମୁତ୍ତାଏୱ, ତଥା ଭୱାସୱେ ପରିୱୁଟ୍ଠେ ସତି ଭୱୱିସୟା । ଦିଟ୍ଠାସୱେଚ ପରିୱୁଟ୍ଠେ ସତି ଦିଟ୍ଠିୱିସୟାତି । ଅୱିଜ୍ଜାପନ ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂପି ମୂଲଭୂତାତି । ଇତି ଇମେ ଏୱ ପାରିୱାସିୟଟ୍ଠାଦୀସୁ ପଧାନଭୂତା ହୋନ୍ତି । ଇତରେ ପନ ତଦନୁବନ୍ଧମତ୍ତାଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ତେ ଆସୱାତି ୱିସୁଂ ୱତ୍ତୁଂ ଅରହନ୍ତୀତି । ଅତ୍ତନି ପତିତଂ ଜନଂ ଅନସ୍ସାସିକଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥ ରନ୍ତୋ ହନତି ମାରେତୀତି ଓଘୋ। ପକତିମହୋଘୋ । ତଥା ଅୱହନନଟ୍ଠେନ ଦୁତ୍ତରଟ୍ଠେନଚ ଓଘସଦିସାତି ଓଘା । ୟଦିଚ ଅୱହଞ୍ଞନଟ୍ଠେଚ ଦୁତ୍ତରଟ୍ଠେନଚ ଓଘାନାମ ସିୟୁନ୍ତିଆଦିକୋ ପସଙ୍ଗୋ ମାନାଦୀନଞ୍ଚ ଓଘଭାୱ ପରିହାରୋ ୱୁତ୍ତ ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂୱା ଭୱୟନ୍ତକେୱା ସତ୍ତେ ୟୋଜେନ୍ତୀତି ୟୋଗା। ଭୱନ୍ତରଚୁତିୟା ସହ ଭୱନ୍ତରପଟିସନ୍ଧିଂ ଗନ୍ତେନ୍ତି ଘଟେନ୍ତୀତି ଗନ୍ଥା । ଅଭିଜ୍ଝାତି ସବ୍ବସ୍ସ ରାଗସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ତସ୍ମା ରୂପାରୂପ ରାଗାପି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ବ୍ୟାପାଦୋତିପି ସବ୍ବୋ ଦୋସୋ ଏୱ । ଇଦଂ ସଚ୍ଚାତି ନିୱେସୋତି ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ପୱତ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୋ । ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଅମଗ୍ଗଭୂତଂୟେୱ ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦିକଂ ପରତୋ ଆମସନଂ ତଥା ତଥା କପ୍ପେତ୍ୱା ଗହଣଂ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ। ଏତ୍ଥଚ ପରତୋତି ଭୂତସଭାୱପଚ୍ଚନିକତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟସଦ୍ଦୋ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ରୂପକାୟେ ନାମକାୟେଚ ପୱତ୍ତୋତି ଅତିତକାୟେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ କାୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାୟେନଚ ଅନାଗତକାୟଂ ଗନ୍ଥେତି ଘଟେତୀତି କାୟଗନ୍ଥୋ। ଅଥୱା, କାୟେ ଗଣ୍ଠୋତି କାୟଗଣ୍ଠୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତ ଗଣ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଗଣ୍ଠୋନାଟପୁତ୍ତୋତିଆଦୀସୁୱିୟ ଗଣ୍ଠସଦ୍ଦୋ ଗଣ୍ଠିୟଂ ପୱତ୍ତୋ । ଭୁସଂ ଆଦିୟନ୍ତି ଅମୁଞ୍ଚନଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଉପାଦାନାନି। କିଲେସଭୂତୋ କାମୋଏୱ ଉପାଦାନଂ କାମୁ ପାଦାନଂ। ୱତ୍ଥୁଭୂତଂୱା କାମଂ ଉପାଦିୟତୀତି କାମୁପାଦାନଂ ।

ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୟୋ ତିୱିଧ ମହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଅଞ୍ଞାପିୱା ସାସନେ ଲୋକେଚ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନା ୱିପରୀତଗାହଭୂତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ। ୟଥାଗହିତଂୱା ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଉପାଦିୟତୀତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ । ଗୋଣକୁକ୍କୁରାଦୀନଂ ତଂତଂପକତିଚାରିତ୍ତଂ ସୀଲଂ ନାମ । ତମେୱ ସୁଟ୍ଠୁଂ ସମାଦିନ୍ନଂ ୱତଂନାମ । ତଦୁଭୟଂ ସଂସାରମୁତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗୋତି ଦଳ୍ହଗହଣଂ ସୀଲବ୍ବତୁ ପାଦାନଂ ନାମ । ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ପରିକପ୍ପବୁଦ୍ଧିୟା ଗହିତୋ ଏକେକସ୍ମିଂ ସତ୍ତ ସନ୍ତାନେ ପଧାନିସ୍ସରୋ । ୟଂ ଲୋକିୟମହାଜନା ସତ୍ତୋତିୱା ପୁଗ୍ଗଲୋତିୱା ଜୀୱୋତିୱା ତଥାଗତୋତିୱା ଲୋକୋତିୱା ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ୟଞ୍ଚ ନାନାତିତ୍ଥିୟା ଇସ୍ସରନିମ୍ମିତଂୱା ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତସସ୍ସତଂୱା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତଂୱା ଉଚ୍ଛେଦଂୱା ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି । ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅଭିୱଦନ୍ତିଚେୱ ଉପାଦିୟନ୍ତିଚ ସତ୍ତା ଏତେନାତି ଅତ୍ତୱା ଦୁପାଦାନଂ । ୱୀସତିୱିଧା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି । ତତ୍ଥ ଅଭିୱଦନ୍ତୀତି ୱିସିଟ୍ଠଂ ପଧାନଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ଉପାଦିୟନ୍ତୀତି ଦଳ୍ହଂ ଆଦିୟନ୍ତି । ୟଥାହ –

ତତ୍ଥ କତମା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି । ଇଧ ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ରୂପୱନ୍ତଂୱା ଅତ୍ତାନଂ । ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପଂ । ରୂପସ୍ମିଂୱା ଅତ୍ତାନଂ । ୱେଦନଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ୱେଦନାୱନ୍ତଂୱା ଅତ୍ତାନଂ । ଅତ୍ତନିୱା ୱେଦନଂ । ୱେଦନାପୱା ଅତ୍ତାନଂ । ସଞ୍ଞଂ । ସଙ୍ଖାରେ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ରୂପମେୱ ଅତ୍ତାତି ଗଣ୍ହାତି । ରୂପୱନ୍ତଂୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ତା ମେ ରୂପୱାତି ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଗଣ୍ହାତି । ରୂପସ୍ମିଂୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ରୂପଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅତ୍ତା ତିଟ୍ଠତୀତି ଗଣ୍ହାତି । କଥଂ ରୂପକାୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅଜ୍ଜ ଅହଂ ଥଦ୍ଧୋମ୍ହୀତି ୱା ଅଜ୍ଜ ଅହଂ ମୁଦୁକୋମ୍ହୀତିୱା ୱଦନ୍ତୋ ପଥୱି ସଙ୍ଖାତଂ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତିନାମ । ଅଜ୍ଜ ମମ କାୟୋ ଥଦ୍ଧୋତିୱା ମୁଦୂତିୱା ୱଦନ୍ତୋ ସେସଧମ୍ମେୱା ଧମ୍ମମୁତ୍ତକଂୱା ଅତ୍ତାନଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ପଥୱୀୱନ୍ତଂ ସମନୁପସ୍ସତିନାମ । ଅଜ୍ଜ ଥଦ୍ଧଭାୱୋୱା ମୁଦୁଭାୱୋୱା ମୟି ଜାତୋତି ୱଦନ୍ତୋ ଅତ୍ତନି ପଥୱିଂସ ମନୁପସ୍ସତିନାମ । ଅଜ୍ଜାହଂ ଥଦ୍ଧଭାୱେ ଠିତୋମ୍ହି ମୁଦୁଭାୱେ ଠିତୋ ମ୍ହୀତି ୱଦନ୍ତୋପଥୱିମ୍ହି ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁସ୍ସତିନାମ । ଅୟଂ ପଥୱିମ୍ହି ଚତୁରାୱତ୍ଥିକାୟ ସଂକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପୱତ୍ତାକାରୋ । ସେସେସୁ ସତ୍ତୱୀସତିରୂପେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅହଂ ମରାମି ମରିସ୍ସାମୀତିଆଦିନା ହି ଅନିଚ୍ଚତାୟଂପି ସାଦିଟ୍ଠି ପୱତ୍ତତିୟେୱ । ସେସରୂପେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଇଦଂ ନାମ ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ସଂଭୁଞ୍ଜିଂ । ଅଜ୍ଜ ସଂଭୁଞ୍ଜାମି । ପରତୋ ସଂଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତିୱା ସୁଖିତୋମ୍ହି ଦୁକ୍ଖିତୋମ୍ହୀତିୱା ୱେଦନଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ଅଜ୍ଜ ମମ କାୟୋ ସୁଖିତୋ ଦୁକ୍ଖିତୋତିୱା ମମଚିତ୍ତଂ ସୁଖିତଂ ଦୁକ୍ଖିତନ୍ତିୱା ଅତ୍ତାନଂ ୱେଦନାୱନ୍ତଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ଅଜ୍ଜସୁଖଂୱା ଦୁକ୍ଖଂୱା ମୟିଜାତନ୍ତି ଅତ୍ତନି ୱେଦନଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ଅଜ୍ଜାହଂ ସୁଖିତ ଭାୱେ ଠିତୋମ୍ହି ଦୁକ୍ଖିତଭାୱେ ଠିତୋମ୍ହୀତି ୱେଦନାୟ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ।

ସଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବେସୁଚ ପଞ୍ଞାସମତ୍ତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅହଂ ପସ୍ସାମୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ଦସ୍ସନଂ ମେତି ଅତ୍ତାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣୱନ୍ତଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ମୟିଦସ୍ସନଂନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ତନି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମନୁପସ୍ସତି, ଅହଂ ଦସ୍ସନେ ସମତ୍ଥୋମ୍ହୀତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ଏସେ ୱନୟୋ ସେସେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୱିଞ୍ଞାଣେସୂତି । ଅହ ମସ୍ମି ଅହଂ ଏକୋ ସତ୍ତୋ ଏକୋପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକୋ ଜୀୱୋ ଏକୋ ଲୋକୋ ଏକୋ ନରୋ ମନୁସ୍ସୋ ଦେୱୋସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାତିୱା ଅହଂଗଚ୍ଛାମି ଅହଂ ତିଟ୍ଠାମି ଅହଂ ନିସୀଦାମି ଅହଂ ନିପ୍ପଜ୍ଜାମି ଅହଂ ସମିଞ୍ଜେମି ପସାରେମୀତିଆଦିନା ୱା ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂୱା ଏକମେକଂୱା ଖନ୍ଧଂ ସମୂହତୋ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବା । ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକାନଞ୍ହି ଏକମୁହୁତ୍ତ ମତ୍ତେପି ୟଂକିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋୱା ପରସ୍ସୱା ଅତ୍ତପଟିସଂୟୁତ୍ତୱଚନଂ କଥେନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂୱା ୱଚନଂୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ କଦାଚି ଅତ୍ତତୋ ଉପାଦିୟିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । କଦାଚି ଅତ୍ତପରିୱାର ଭାୱେନ । କଦାଚି ଅତ୍ତନିସ୍ସିତଭାୱେନ । କଦାଚି ଅତ୍ତନିସ୍ସୟଭାୱେନ । କଦାଚି ଏକେକଧମ୍ମୱସେନ । କଦାଚି ସମୂହଧମ୍ମୱସେନାତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ଅତ୍ତନିମିତ୍ତଂନାମ ୱସୱତ୍ତନାକାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପଟ୍ଠାତି । ୱସୱତ୍ତନା କାରୋଚ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତ ୱୁତ୍ତିକତ୍ତଂ ଖଣି କତ୍ତଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ତୁକାନଂ ଅତ୍ତ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୱଚନଂ କଥେନ୍ତାନଂପି ଚିତ୍ତଂ ପଦୁମିନିପତ୍ତେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଲଗ୍ଗିତ୍ୱାଏୱ ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେୱା ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଉପ୍ପନ୍ନେୱା ୱା ସେତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ନୀୱାରେନ୍ତୀତି ନୀୱରଣାନି। କାମନଟ୍ଠେନ କାମୋ, ଛନ୍ଦନଟ୍ଠେନଛନ୍ଦୋତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ବଲୱରାଗୋ । ସୋଏୱନୀୱରଣନ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ। ପଟ୍ଠାନେଆରୁପ୍ପେକାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ଥପେତ୍ୱା ରୂପାରୂପରାଗେ ଅୱସେସୋ ସବ୍ବୋଲୋଭୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦେ ଅସଙ୍ଗହିତୋନାମ ନତ୍ଥି । ଝାନପଟିପକ୍ଖଭାୱୋପନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବ୍ୟାପଜ୍ଜନଂ ବ୍ୟାପାଦୋ। ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୂତିଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋକୋଚିଦୋସୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଥିନମିଦ୍ଧ ନୀୱରଣନ୍ତି ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚ ନୀୱରଣନ୍ତି ଚ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଏକଂ ନୀୱରଣଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି । କିଚ୍ଚତୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ପଟିପକ୍ଖତୋଚ ସଦିସତ୍ତା । ତଥା ହି କିଚ୍ଚତୋ ତାୱ ଥିନମିଦ୍ଧଦ୍ୱୟଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଲୀନଭାୱା ପାଦନକିଚ୍ଚଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଅୱୂପସନ୍ତଭାୱାପାଦନକିଚ୍ଚଂ । ପଚ୍ଚୟତୋ ପୁରିମଦ୍ୱୟଂ ତନ୍ଦିୱିଜମ୍ଭି ତତାପଚ୍ଚୟଂ । ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱୟଂ ଞାତିବ୍ୟସନାଦିୱିତକ୍କପଚ୍ଚୟଂ । ପଟିପକ୍ଖତୋ ପୁରିମଦ୍ୱୟଂ ୱୀରିୟପଟିପକ୍ଖଂ । ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱୟଂ ସମଥପଟିପକ୍ଖନ୍ତି ।

ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା। ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଅନୁ ସେନ୍ତୀତିୱା ଅନୁସୟା । ୟାୱ ମଗ୍ଗଂ ନପଟିଲଭତି । ତାୱ ଅନ୍ତରା ଅପରିକ୍ଖିୟ୍ୟମାନା ହୁତ୍ୱା କାରଣଲାଭେ ସତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନା ରହଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ପନ ସରୂପତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି, କଥଂ ୱିଞ୍ଞା ୟତୀତି ଚେ । ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସେୱ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସତ୍ତପି ଅନୁସୟା ଅନୁସୟୱାରେ ସହ ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋଚ ଅନୁସେତି । କାମରାଗ । ପଟିଘ । ମାନ । ଦିଟ୍ଠି । ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ଭୱରାଗନୁସୟୋଚ ଅନୁସେତୀତି । ତଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେପୀତି ।

ଅପିଚ, ସରୂପତୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଅପତ୍ୱା ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତମାନେହି କୁସଲାକୁସଲା ବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେହି ସହ ଅନୁରୂପା ଅୱିରୁଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ସେନ୍ତି । ୱିସୁଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଭାୱେନ ଅୱୁଟ୍ଠିତା ହୁତ୍ୱା ସୟିତା ହୋନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା । ଅନୁ ଅନୁ ସେନ୍ତୀତିୱା ଅନୁସୟା । ପକତିୟା ୟଥାନୁସୟିତେସୁଏୱ କାମରାଗାଦୀସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦିଗୁଣ ତିଗୁଣାଦି ୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସେନ୍ତି । ସୟନାକାରେନ ଉପରୁପରି ପଲିୱେଠେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତୀସୁ ରାଗାଦୀନଂ ଅୱତ୍ଥାସୁ ପଥମାୱତ୍ଥାୟ ଠିତାନଂ କାମରାଗା ଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତିସ୍ସୋ ହି ଅୱତ୍ଥା ଅନୁସୟାୱତ୍ଥା ପରିୟୁଟ୍ଠାନାୱତ୍ଥା ୱୀତିକ୍କମାୱତ୍ଥାତି । ତତ୍ଥ ୟେ କାମରାଗାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା କାୟଙ୍ଗୱାଚଙ୍ଗଂ ଚାଲେନ୍ତି, ତେସଂ ତଥାପୱତ୍ତା ଅୱତ୍ଥା ୱୀତିକ୍କମାୱତ୍ଥାନାମ । ୟେ ମନସ୍ମିଂ ଏୱ ଜୱନଚିତ୍ତସହଜାତା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତେସଂ ତଥାପୱତ୍ତା ଅୱତ୍ଥା ପରିୟୁଟ୍ଠାନାୱତ୍ଥାନାମ । ୟେ ପନ ଜୱନସହଜାତଭାୱଂପି ଅପତ୍ୱା ୱାସନାଧାତୁୟୋ ୱିୟ ଚିକ୍କସନ୍ତାନା ନୁସୟିତା ହୁତ୍ୱା ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତିୟା ବୀଜଭାୱେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସୁଭନିମିତ୍ତାଦିକେଚ ଆରମ୍ମଣେ ଆପାତମାଗତେ ୟେସଂ ୱସେନ ଆୱଜ୍ଜନଂ ରାଗାଦିପାତୁଭାୱତ୍ଥାୟ ଅୟୋନିସୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତି, ଅଭାୱିତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ୟେସଂ ୱସେନ ଦମଥଂ ନଉପେତି, ତେସଂ ତଥା ପୱତ୍ତା ଅୱତ୍ଥା ଅନୁସୟାୱତ୍ଥାନାମ । ତଦୱତ୍ଥିକା କାମରାଗାଦୟୋ ଅନୁସୟାନାମ । ତେ ପନ ଅପରମତ୍ଥଭୂତାପି ନ ହୋନ୍ତି । ଏକନ୍ତପରମତ୍ଥଜାତିକତ୍ତା । ନଚ କୁସଲାବ୍ୟାକତଭୂତା ଏକନ୍ତାକୁସଲଜାତିକତ୍ତା । ନାପି କୁସଲାବ୍ୟାକତୱିରୁଦ୍ଧା, ୱିସୁଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଭାୱେନ ଅନୁପଲଦ୍ଧତ୍ତା । ନାପି କାଲତ୍ତୟୱିନିମୁତ୍ତା, ତେକାଲିକଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ୟଦା ପନ ତେ ସମୁଟ୍ଠ ହିତ୍ୱା ପରିୟୁଟ୍ଠାନଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଦା ୱିସୁଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମ ଭାୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସାରମ୍ମଣାଦିଭାୱୋଚ ତେସଂ ପରିବ୍ୟତ୍ତୋ ହୋତି । ଏତଦତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ତେସଂ ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମଭାୱୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଭାୱୋଚ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ ହୋତୀତି ।

ୟଥା ପନ ଫଲଧାରିମ୍ହି ରୁକ୍ଖମ୍ହି ୱିସକଣ୍ଟକେ ଦିନ୍ନେ ରୁକ୍ଖାନୁସୟିତୋ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ସିନେହୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ସମୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସମାନାନି ଫଲାନି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ସାନୁସୟେ ଚିତ୍ତ ସନ୍ତାନେ ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ମଗ୍ଗୋ ପାତୁଭୱତି, ତସ୍ମିଂ ସହମଗ୍ଗୁପ୍ପାଦା ସୋ ସୋ ଅନୁସୟୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ପରିକ୍ଖୀଣସ୍ସ ପନ ପୁନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂନାମ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ୱୀତିକ୍କମୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ମଗ୍ଗୋ ଅନାଗତସାମଞ୍ଞଂ କିଲେସଜାତଂ ପଜହତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଅନାଗତସାମଞ୍ଞନ୍ତି ଅନାଗତସମ୍ମତଂ, ନ ଏକନ୍ତ ଅନାଗତଂ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ମଗ୍ଗୋ ୟେକିଲେସେ ପଜହତି, ତେ ଅତୀତାକିୱା ଅନାଗତାତିୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତିୱା ନୱତ୍ତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନଚ ମଗ୍ଗୋ କିଲେସମୁଖେନ ୟାନି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାନିଚ ଉପାଦିନ୍ନକଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେଚ ପଜହତି, ତେ ଅତୀତାତିୱାଅନାଗତାତିୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତିୱା ନୱତ୍ତବ୍ବାତି ଦୀପେତି । ୟଦି ଏୱଂ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନା ସବ୍ବେ ତେଭୂମକଧମ୍ମା କାଲୱିମୁତ୍ତାନାମ ଅତଙ୍ଖତା ନାମ ଅପଚ୍ଚୟାନାମ ସିୟୁନ୍ତି ।ନ । ତେକାଲିକଜାତିକତ୍ତା ସଙ୍ଖତ ସପଚ୍ଚୟଜାତିକତ୍ତା ଚ । ତେ ହି ମଗ୍ଗେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଇମେ ନାମଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ଆହଚ୍ଚ ଞାଣେନ ଗହିତତ୍ତା ଲକ୍ଖଣୱସେନ ତେଭୂମକାଦିଭାୱଂ ଭଜନ୍ତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିସୁଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଭାୱଂ ଅପତ୍ତାନଂ ଅନୁସୟାୱତ୍ଥାୟ ୱା ୱାସନାୱତ୍ଥାୟୱା କମ୍ମସମଙ୍ଗୀତାୱତ୍ଥାୟୱା ଆସୟଜ୍ଝାସୟା ଧିମୁତ୍ତିଚରିତୱତ୍ଥାସୁୱା ଠିତାନଂ ସଭାୱାନଂ ଜାତିୱସେନ ପରମତ୍ଥ ଧମ୍ମତା ଅକୁସଲାଦିତାଚ ପଚ୍ଚେତବ୍ବା ହୋତୀତି ।

[୨୦୮] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଅପ୍ପହୀନା ହି କିଲେସା କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନା ରହା ସନ୍ତାନେ ଅନୁଅନୁସୟିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ତଦୱତ୍ଥା ଅନୁସୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନାଗତ କିଲେସା । ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାପି ତଂସଭାୱତ୍ତା ତଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁସୟାନାମ ସନ୍ତାନେ କଦାଚିପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନ ପୁବ୍ବା ଅନାଗତ କିଲେସା ଏୱାତି କତ୍ୱା ସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁସୟିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ତେ ଅନୁଅନୁସୟିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ଏକନ୍ତେନ ଅନୁସୟିତାଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ।

[୨୦୯] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ତେ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନାଗତକିଲେସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ନ ହି ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନା ଅନୁସୟା ଅନାଗତାନାମ ହୋନ୍ତି । ପହୀନାପିଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନାଗତାତି ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅନାଗତ ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି । ଏତେନ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାପି ତଂସଭାୱତ୍ତାତଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଇଦଂୱିପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପିଚ, ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିଭଙ୍ଗ ପତ୍ତାନଂଏୱ ଏକନ୍ତେନ ତେକାଲିକତା ହୋତୀତି ତଦପତ୍ତାନଂ ଅନୁସୟାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତା ପରିୟାୟୋୱ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ୟସ୍ସ କାମରାଗନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକୋ ଉପ୍ପାଦୱାରୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ନିରୋଧୱାରୋ, ନଚ ଅତୀତାନାଗତ ୱାରାତି । ୟଂ ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ହଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ପଜହତି । ତେନ ହି ରତ୍ତୋ ରାଗଂ ପଜହତି, ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସଂ, ମୁଳ୍ହୋ ମୋହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପତ୍ତାନଂ ଏକନ୍ତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଭୁତ୍ୱା ୱିଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝଂ । ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣା ଧିଗ୍ଗହି ତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନଂ ସମୁଦା ଚାରୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ । ଭୁତ୍ୱାୱିଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅତୀତମେୱ । ଓକାସ କତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନାଗତମେୱ । ତଦୁଭୟଂ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସମୀପତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୀପପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂନାମ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧେସୁ ଅନୁସୟିତାନଂ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନାନଂ ଅନୁସୟାନଂଏୱ ନାମଂ । ଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ସୁଭନିମିତ୍ତାଦିକେ ଆରମ୍ମଣେ ସକିଂ ଜୱିତ୍ୱା ୟାୱ ତମ୍ମୂଲକୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱେଗୋ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ତାୱ ଅଧିମତ୍ତଥାମଗତ ଭାୱେନ ଠିତାନଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ନାମଂ । ଅନୁସୟା ହି ନାମ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପତ୍ତାନଂ କିଲେସାନଂ ୱସେନ ଉପରୁପରି ଥିର ତର ଦଳ୍ହତର ପତ୍ତିୟା ପକତିୟାପି ଥାମଗତାଏୱନାମ ହୋନ୍ତି । ନ ୟେନୱା ତେନୱା ୱାୟାମେନ ପଜହିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟଦା ୟୋ ୟୋ ଅନୁସୟୋ ପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନ ବହୁଲୋ ହୋତି, ତଦା ସୋ ସୋ ୱିସେସେନ ଅଧିମତ୍ତଥାମ ଗତଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଠିତୋ ହୋତି । ୟଦା ୟୋ ୟୋ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମ ସମାଦାନେନ ନିଗ୍ଗହପତ୍ତୋ ହୋତି, ତଦା ସୋ ସୋ ମନ୍ଦଥାମ ଗତଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଠିତୋ ହୋତୀତି । ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁପ୍ପନ୍ନଂନାମ ସମଥ ୱିପସ୍ସନାହି ସୁଟ୍ଠୁଅନିଗ୍ଗହିତାନଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ନାମଂ । ଅସମୁଗ୍ଘାଟି ତୁପ୍ପନ୍ନଂନାମ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନାନଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧାନଂ ତେସଂଏୱ ନାମନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନାମ କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପଟିପକ୍ଖା ହୋନ୍ତୀତି ହେଟ୍ଠିମା ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠା ସେକ୍ଖା ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେସୁ ଉପରି ମଗ୍ଗାଜ୍ଝେହିପି ଅନୁସୟେହି ସାନୁସୟାତିୱା ନିରାନୁସୟାତିୱା ଥାମୱତାତିୱା ଅଥାମଗତାତିୱା ନୱତ୍ତବ୍ବା । ତସ୍ମା ଅନୁସୟାନଂ ତାଦିସେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ ଭାୱେ ସତିପି ହଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ପଜହତି । ତେନହି ଥାମଗତୋ ଅନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ୱୁତ୍ତ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି । କାମରାଗୋଏୱ ଅନୁସୟୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ।

ସଂୟୋଜେନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନାନି, ତାନି ପନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ବ୍ୟାପାଦୋତି ପଞ୍ଚ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି । ରୂପରାଗୋ ଅରୂପରାଗୋ ମାନୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅୱିଜ୍ଜାତି ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଂଭାଗିୟାନୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଅଭିଧମ୍ମେଚ ଦସସଂୟୋଜନାନି ଆଗତାନି । ଇତରାନି ପନ ଅଭିଧମ୍ମେଏୱ ଆଗତାନୀତି ତତୋ ୱିସେସକରଣତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ । କମୋ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂପି ପାଳିୟା ନସମେତି । ସଭାଗ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହୱସେନ ପନ ଇଧ ଅଞ୍ଞଥା କମୋ ୱୁତ୍ତୋ ସିୟାତି । ଚିତ୍ତଂ କିଲିସ୍ସନ୍ତି ୱିବାଧେନ୍ତି ଉପତାପେନ୍ତିଚାତି କିଲେସା। କିଲିସ୍ସନ୍ତିୱା ମଲୀନଭାୱଂ ନିହୀନଭାୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେହୀତି କିଲେସା । କାମଭୱନାମେନାତି ୱତ୍ଥୁକାମଦୀପକେନ କାମନାମେନ ରୂପାରୂପଭୱଦୀପକେନ ଚ ଭୱନାମେନ । ତାଦିସଂ କାମ ଭୱସଙ୍ଖାତଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ ଏତିସ୍ସାତି ତବ୍ବତ୍ଥୁକା । ତଥା ପୱତ୍ତନ୍ତି ସୀଲବ୍ବତାନି ପରତୋ ଆମସନାକାରେନ ଇଦଂ ମେ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନାକାରେନ ଖନ୍ଧେସୁ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସାକାରେନଚ ପୱତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୁତୋତି ସଭାୱଧମ୍ମତୋ । ଅୟଂ ପାପସଙ୍ଗହୋ ଅକୁସଲଙ୍ଗହୋ ନୱଧା ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା । [ଅକୁସଲସଙ୍ଗହୋ]

୧୬୩. ମିସ୍ସକ ସଙ୍ଗହେ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ପାପକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତାନଂପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଉଜୁକରଣଂନାମ ଝାନେନ ୱିନା ନ ସିଜ୍ଝତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସତ୍ତଝାନଙ୍ଗାନୀତି । କଲ୍ୟାଣେୱା ପାପକେୱା ଆରମ୍ମଣେ ଉଜୁକଂ ଚିତ୍ତପଟିପାଦନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଉପନିଜ୍ଝାୟନ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଦୋମନସ୍ସଂ ଅକୁସଲଜ୍ଝାନଙ୍ଗଂ । ସେସାନି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାନୀତି । କଲ୍ୟାଣକମ୍ମ ପାପକମ୍ମସଙ୍ଖାତାସୁ ସୁଗତି ଦୁଗ୍ଗତି ୱିୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାତାସୁଚ ନାନାଦିସାସୁ ତଂତଂଦିସାତି ମୁଖପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗତିନାମ ସମ୍ମାୱା ମିଚ୍ଛାୱା ପୱତ୍ତେହି ଦସ୍ସନାଦୀହି ଏୱ ସିଜ୍ଝତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱାଦସମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଜୁଗତିୟାୱା ୱଙ୍କଗତିୟାୱା ଗମନସ୍ସ ପଥଙ୍ଗାନି ଉପାୟଙ୍ଗାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପ ମିଚ୍ଛାୱାୟାମ ମିଚ୍ଛାସମାଧୟୋ ପାପକମ୍ମ ଦୁଗ୍ଗତିଭୱ ସଙ୍ଖାତାସୁ ଅହିତଦିସାସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱଙ୍କଗତିୟା ଗମନସ୍ସ ଉପାୟଙ୍ଗାନି, ଇତରାନି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମ ସୁଗତିଭୱ ୱିୱଟ୍ଟଧମ୍ମସଙ୍ଖାତାସୁ ହିତଦିସାସୁ ଉଜୁଗତିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପାଣାତିପାତକମ୍ମେ ୱିତକ୍କ ୱିଚାର ଦୋମନସ୍ସେକଗ୍ଗତା ସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଜ୍ଝାନଂ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପ ମିଚ୍ଛାୱାୟାମ ମିଚ୍ଛାସମାଧି ସଙ୍ଖାତୋ ତିୟଙ୍ଗୀକମଗ୍ଗୋଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁ ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମେସୁ ଝାନମଗ୍ଗା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁଚ ମିଚ୍ଛାୱାଚା ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱୋ ମିଚ୍ଛାସତୀତି ଇମେପି ଚତ୍ତାରୋ ଆଗତା । ଇମେ ପନ ୱିସୁଂ ଚେତସିକଧମ୍ମା ନହୋନ୍ତି । ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି କତ୍ୱା ଇଧ ନଗହିତା ।

[୨୧୦] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ସୁଗତି ଦୁଗ୍ଗତୀନଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ଅଭିମୁଖଂ ପାପନତୋ ମଗ୍ଗା । ତେସଂ ପଥଭୂତାନି ଅଙ୍ଗାନି ମଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଅଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗାନଂ ପଥଭୂତାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ମଗ୍ଗସଦ୍ଦୋୟେୱ ପଥପରିୟାୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ ନ ଅଙ୍ଗସଦ୍ଦୋତି ।

[୨୧୧] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ମଗ୍ଗସ୍ସୱା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅନୁପପନ୍ନଂ ।

ଇଧ ହି କତ୍ଥଚି ଚିତ୍ତେ ତିୟଙ୍ଗିକୋ କତ୍ଥଚି ଚତୁରଙ୍ଗିକୋତିଆଦିନା ନାନାମଗ୍ଗୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି । ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି। କିଞ୍ଚ ଆଧିପଚ୍ଚଂ । ଅତ୍ତାଧୀନୱୁତ୍ତିକେ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନୋ ଗତିୟଂ ସବ୍ବସୋ ୱତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱୋ । ଇତି ତେସୁ ତେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଆଧିପଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କରୋନ୍ତି ସାଧେନ୍ତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେନ୍ତୀତିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଇସ୍ସରା ଅଧିପତିନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚଚକ୍ଖାଦୀନି ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚେସୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଇସ୍ସରାହୋନ୍ତି । ବଲୱଦୁବ୍ବଲମନ୍ଦ ତିକ୍ଖାଦୀସୁ ଅତ୍ତାକାରାନୁୱତ୍ତାପନତୋ । ଭାୱଦ୍ୱୟଂ ଇତ୍ଥାକାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକ ରୂପାନଂ ସକଲଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସେୱ ୱା ଇସ୍ସରୋ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ । ତଥା ହି ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଇତ୍ଥିଭାୱୋ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମିଂ ସବ୍ବେ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପସନ୍ତତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତା ଇତ୍ଥାକାରସହିତମେୱ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । ଛନ୍ଦଚିତ୍ତାଧିପ୍ପାୟାପି ତସ୍ମିଂ ମନ୍ଦାକାରସହିତାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତବ୍ବିପରୀତେନ ପୁରିସସନ୍ତାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜୀୱିତଦ୍ୱୟଂ ରୂପା ରୂପସନ୍ତତୀନଂ ରତ୍ତି ଦିୱ ମାସ ସଂୱଚ୍ଛରାନୁକ୍କମେନ ଅଦ୍ଧାନଫରଣେ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଇସ୍ସରୋ ହୋତି । ତେସଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତି କତ୍ତା । ମନୋ ୱିଜାନନକିଚ୍ଚେ । ୱେଦନାପଞ୍ଚକଂ ତଥା ତଥା ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନେ । ସଦ୍ଧା ଆରମ୍ମଣାୱୀମୁଚ୍ଚନେ । ୱୀରିୟଂ କମ୍ମନି ଅଲୀନ ୱୁତ୍ତିଭାୱେ । ସତି ଆରମ୍ମଣୁପଟ୍ଠାନେ । ସମାଧି ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଚଲଟ୍ଠି ତିୟଂ । ପଞ୍ଞା ଅସମ୍ମୋହକିଚ୍ଚେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଇସ୍ସରୋ ହୋତି । ଅନଞ୍ଞାଭିଭୱନୀୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ୟଥା ହି ସିଲାୟଂ ପଥୱୀ ସହଜାତେହି ଅନଭିଭୱନୀୟା ହୋତି । ଅତ୍ତନାୱତେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନେୱିୟ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ୟଥା ଚ ଉଦକେ ଆପୋ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ତେଜୋ ୱାତେ ୱାୟୋ । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ଅଞ୍ଞାତଂ । ନ ଅଞ୍ଞାତଂ ଅନଞ୍ଞାତଂ । ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ । ଅମତଂୱା ପଦଂ । ଅନଞ୍ଞାତଂ ଞସ୍ସାମି ଜାନିସ୍ସାମୀତି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମି । ଆଖ୍ୟାତିକଂପି ହି ପଦଂ ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦଭାୱେ ଠିତଂ ନାମିକଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ୟଥା ମକ୍ଖଲିଗୋସାଲୋ ଏହିପସ୍ସି କୋତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ତସ୍ସ ପଦନ୍ତରେନ ସହ ସମାସଭାୱୋ ନୱିରୁଜ୍ଝତୀତି । ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନଞ୍ଞା ତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଆଦିମନସିକାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତାଦିସେନ ଉସ୍ସାହେନ ସହ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଉସ୍ସାହେ ଅପଟିପସ୍ସଦ୍ଧେୟେୱ ସୋତାମତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭନ୍ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞଂ । ତମେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଥମମଗ୍ଗେନ ଅନଞ୍ଞାତଂ ଞତ୍ୱାପି କିଲେସପ୍ପହାନକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅପରିନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ତସ୍ସ ଜାନନକିଚ୍ଚସ୍ସ ୱିପ୍ପକତଭାୱେନ ୟଥା ଦିଟ୍ଠେ ତସ୍ମିଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଅମତପଦେଏୱ ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜାନନକିଚ୍ଚ ୟୁତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞା ତାୱିନୋ ପରିନିଟ୍ଠିତ ଆଜାନନ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତିୱିଧଂ ପେତଂ ତଥାରୂପେ ଜାନନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ ଧମ୍ମାନଂ ଇସ୍ସରୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପାକଟେ ରୂପକାୟେ ଅତ୍ତଗାହଦଳ୍ହତ୍ତଂ ତବ୍ବିମୁତ୍ତିଚ ଇମେସଂ ଅପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାୟଚ ହୋତୀତି ଦୀପେତୁଂ ଆଦିତୋ ପଞ୍ଚ ପସାଦିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତସ୍ସ ଅତ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିପୁମ ତାଭେଦୋ ଇମେସଂ ୱସେନ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ୱା ଇତ୍ଥିପୁରିସ ଗାହୋ ତବ୍ବିମୁତ୍ତିଚ ଇମେସଂ ଅପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାୟଚ ହୋତୀତି ଦୀପେତୁଂ କଦନନ୍ତରଂ ଭାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋଚ ଅତ୍ତା ଇମସ୍ସ ୱସେନ ଜୀୱସଞ୍ଞଂ ଲଭତି । ତସ୍ମିଂୱା ଜୀୱଗାହୋ ତବ୍ବିମୁତ୍ତିଚ ଇମସ୍ସ ଅପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାୟଚ ହୋତୀତି ଦୀପେତୁଂ ତଦନନ୍ତରଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ପନ ଭାୱିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ପୁରେ ୱତ୍ତବ୍ବଂପି ରୂପାରୂପ ମିସ୍ସକତ୍ତା ଇଧ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନାମକାୟେ ଅତ୍ତଗାହଦଳ୍ହତ୍ତଂ ତବ୍ବିମୁତ୍ତିଚ ଇମସ୍ସ ଅପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାୟଚ ହୋତୀତି ଦୀପେତୁଂ ନାମିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋଚ ଅରୂପୀ ଅତ୍ତା ଇମେସଂ ୱସେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠୋ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତୋଚ ହୋତି । ତସ୍ମିଂୱା ସୁଖିତଦୁକ୍ଖିତଗାହୋ ତବ୍ବିମୁତ୍ତିଚ ଇମେସଂ ଅପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାୟଚ ହୋତୀତି ଦୀପେତୁଂ ତଦନନ୍ତରଂ ପେଦନିନ୍ଦ୍ରିୟପଞ୍ଚକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ସଂକିଲିଟ୍ଠସ୍ସ ୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତିୟା ତଂତଂଗାହୱିମୁତ୍ତିୟାୱା ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରଂ ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତି ୟା ଆଦି ମଜ୍ଝ ପରିୟୋସାନ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତେ ତୀଣି ଲୋକୁତ୍ତରିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ।

[୨୧୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଗହଣନ୍ତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନହି ସନ୍ତେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱାରହେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ତେସଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଭଗୱତୋ ଥେରସ୍ସଚ ଅଗହଣନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱାରହସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୟଦି ହି ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ସତଂପି ସହସ୍ସଂପି ଗଣ୍ହିସ୍ସତିୟେୱାତି । ବଲିୟନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ସହନ୍ତି ମଦ୍ଦନ୍ତୀତି ବଲାନି। ୟଥା ଅବଲାନଂ ବଲିୟନ୍ତି । ମଦ୍ଦନ୍ତେନଂ ପରିସ୍ସୟାତି । ଏତ୍ଥଚ ଅବଲାତି ଦୁବ୍ବଲା । ନନ୍ତି ହୀନୱୀରିୟଂ ଜନଂ । ବଲିୟନ୍ତୀତି ବଲସା କରୋନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତି । ପରିସ୍ସୟାତି ଅବଲା ରାଗାଦି ପରିସ୍ସୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ, ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଅକ୍ଖୋ ଭଣିୟଟ୍ଠେନ ବଲାନିନାମ । ତସ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟସଙ୍ଖାତେନ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେନ କମ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତା ସଦ୍ଧାବଲଂନାମ । କୋସଜ୍ଜସଙ୍ଖାତେନ କମ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତା ୱୀରିୟବଲଂନାମ । ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚେନ କମ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାସତିବଲଂନାମ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ କମ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାସମାଧିବଲଂନାମ । ଅୱିଜ୍ଜାୟକମ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତା ପଞ୍ଞାବଲଂ ନାମ । ସେସଦୁକଦ୍ୱୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିପକ୍ଖେନୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

[୨୧୩] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ପାପବଲଦୁକଂ ପଟିପକ୍ଖେନ ୟୋଜେତୁଂ ନଲବ୍ଭତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଦ୍ୱୟଂ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱେ ନେୱାତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱୋତିଚ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ପିୟତା ତିଚ ଅତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତାଭାୱତୋତି । ୱୀରିୟସମାଧିବଲାନି କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାନି । ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପାନି ଅକୁସଲବଲାନି । ସେସାନି କୁସଲାବ୍ୟାକତାନୀତି । ଅଧିପତୀତି ଏତ୍ଥ ପତୀତି ସାମି ଇସ୍ସରୋ । ସୋ ପନ ପଦେସ ଇସ୍ସରୋ ସକଲିସ୍ସରୋତି ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରେସଂ ୱିସୟେ ସୟଂ ପରୱସେ ୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେଏୱ ପରେହି ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପେନ୍ତୀତି ପଦେସିସ୍ସରା ନାମ । ପୁବ୍ବାତି ସଙ୍ଖାରୱସେନ ପୁବ୍ବାଗମନୱସେନ ୱା ୱିସେସେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅଧିପତିଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ପନ ଅଞ୍ଞୋ ଦୁତିୟୋ ଇସ୍ସରୋନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଅଧିକୋ ପତୀତି ଅଧିପତି । ଅତ୍ତା ଧୀନୱୁତ୍ତୀନଂ ପତୀତି ଅଧିପତୀତିଚ ୱଦନ୍ତି ।

ଛନ୍ଦୋଏୱ ଅଧିପତୀତି ଛନ୍ଦାଧିପତି । ଛନ୍ଦୱତୋ କିଂନାମ କମ୍ମଂ ନସିଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନୱା ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଭୱେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ଆସେୱିତଛନ୍ଦାଗମନୱସେନୱା ତେସୁ ତେସୁ କଲ୍ୟାଣ ପାପକମ୍ମେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ମହୋଘୋୱିୟ ତିଣପଣ୍ଣକସଟେ ଅତ୍ତପରାଧୀନେ ନିଚ୍ଚଂ ପଗ୍ଗହିତଧୁରେ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ କତ୍ତୁକମ୍ୟତା ଛନ୍ଦୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମା ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅଧିପତିଭାୱଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱାୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅଧିପତିଭୂତାୱ ସମାନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚୱସେନ ପରୱସେପି ୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ସଚ୍ଚଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପନ ଅଧିପତିକିଚ୍ଚଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚନ୍ତି ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଦୋସୋତି । ୟଥା ହି ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଏକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପୁରୋହିତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଏକଂ ଦିବ୍ବୱିଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହାତି । ନ ଏତ୍ତାୱତା ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତିନାମ ନହୋତି । ନଚ ୱିଜ୍ଜାହେତୁ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ୱତ୍ତତି । ଅଞ୍ଞଞ୍ହି ଚକ୍କୱତ୍ତି ରଜ୍ଜକିଚ୍ଚଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱିଜ୍ଜାଗହଣ କିଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅଧିପତିକିଚ୍ଚଂନାମ ତଂତଂକିଚ୍ଚ ୱିସେସଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତୁଲ୍ୟବଲେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସହଜାତ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେସୁ ଅନିୱତ୍ତମାନେ କତ୍ୱା ଧୁର ୱାହିତା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚଂ ପନ ୱିଜାନନାଦିକିଚ୍ଚଂ ଆରବ୍ଭ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଆହରନ୍ତି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟସାମଞ୍ଞତୋ ଅତିରେକେନ ଅସାଧାରଣପଚ୍ଚୟସତ୍ତିୱିସେସେନ ହରନ୍ତି ପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ଆହାରା। ଆହରନ୍ତିୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତସମ୍ଭୂତା ତେ ତେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାଚ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ହରନ୍ତି ୱହନ୍ତି ଏତେହୀତି ଆହାରା । ୟଥାହସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି । ଏତ୍ଥଚ ସବ୍ବେ ସତ୍ତାତି ଏତେନ ସବ୍ବେ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମ୍ଭୂତା ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିକା । ୟଥାରହଂ ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟେହି ଠିତିସଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁଚେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାହାରୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ନ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ । ଇଧ ପନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋୱ ୱୁତ୍ତୋତି । ସଚ୍ଚଂ, ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ପନ ଆହାରନାମକାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝେ ୟେଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରାତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ତେ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାହାରାନଂପି ଆହାରଭୂତାତି ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚତୁନ୍ନଂ ଆହାରାନଂ ମହନ୍ତ ଭାୱୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ୟୱବୀଜାନଂୱା ସାଲିବୀଜାନଂୱା ଆନୁଭାୱୋ ନାମ କଳିରଙ୍କୁରାନଂ ଉପ୍ପାଦାନ ପଧାନଂ ହୋତି । ତତୋପରଂ ପନ ସସ୍ସଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଛ ପଞ୍ଚ ମାସେ ୱଡ୍ଢିୟାୱା ଠିତିୟାୱା ପଥୱି ରସଆପୋରସାନଂ ଆନୁଭାୱୋ ପଧାନଂ ହୋତି । ଏୱମେୱଂ କବଳୀ କାରାହାରୂପଜୀୱୀନଂ କାମସତ୍ତାନଂ କମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱୋନାମ ପଟିସନ୍ଧିରୂପୁପ୍ପାଦନେ ପଧାନଂ ହୋତି । ତତୋପରଂ ପନ ୟାୱତାୟୁକଂ ୱଡ୍ଢୀୟାୱାଠିତିୟାୱା ଉତୁଆହାରାନଂ ଆନୁଭାୱୋ ପଧାନଂ ହୋତି । କମ୍ମଜରୂପାନି ହି ୟାୱ ଆସନ୍ନମରଣା ପୱତ୍ତମାନାନିପି ଉତୁଆହାରେହି ଅନୁଗ୍ଗହିତାନିଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଉତୁଚ ଆହାରୁ ପତ୍ଥମ୍ଭିତୋୟେୱ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ କରୋତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପଂ କବଳୀକାରାହାରେନ ଅନୁପତ୍ଥମ୍ଭୀୟମାନଂ ଚିରଂ ନପୱତ୍ତତି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭୀୟମାନଂଏୱ ୟାୱତାୟୁକଂ ପୱତ୍ତତି । ୟଥାଚ ସକୁଣାୱା ଡଂସମକସା ଦୟୋୱା ତୁଣ୍ଡେନ ଆହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୋସେନ୍ତି । ତୁଣ୍ଡେ ଅସନ୍ତେ ଆହାରଂ ଅଲଭନ୍ତା ମରନ୍ତି । ଏୱମେୱ ଇମେ ସତ୍ତା ଫସ୍ସେନ ଆରମ୍ମଣେସୁ ରସଂ ଗହେତ୍ୱା ୱେଦନାସଙ୍ଖାତଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଣ୍ହାୱେପୁଲ୍ଲଂ ପତ୍ୱା ତିୱିଧଂ ୱଟ୍ଟଂ ପୂରେତ୍ୱା ୟାୱଜ୍ଜତନାପି ୱଟ୍ଟେ ଅନୁକଣ୍ଠମାନା ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ୟଦି ହି ଫସ୍ସୋନାମ ନ ସିୟା, ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ୱେଦନା ପରିଭୋଗରହିତେନ ତଣ୍ହୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସୋ ନତ୍ଥୀତି ତିୱିଧୱଟ୍ଟମେୱ ନସିୟାତି । ୟଥାଚ ତେ ସକୁଣାଦୟୋ ପକ୍ଖେ ୱିୟୂହିତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଅପତମାନା ରୁକ୍ଖତୋ ରୁକ୍ଖଂ ୱନତୋ ୱନଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ୟାପେନ୍ତି । ପକ୍ଖେସୁ ଅସନ୍ତେସୁ ଗମନଂ ଅସମ୍ପାଦେନ୍ତା ପତିତ୍ୱା ମରନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ଇମେ ସତ୍ତା ଆୟୂହନଲକ୍ଖଣାୟ ଚେତନାୟ ଚେତୟିତ୍ୱା କମ୍ମସମଙ୍ଗିତଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଭୱତୋ ଭୱଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ୟାୱଜ୍ଜତନା ୱଟ୍ଟେ ସଂସରନ୍ତି । ୟଦି ହି ଚେତନାନାମ ନ ସିୟା, କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅଭାୱୋ । ତଦଭାୱେଚ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅଭାୱୋ । ତଦଭାୱେଚ ତଦନୁସୟିତସ୍ସ କିଲେସୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅଭାୱୋତି ୱଟ୍ଟଂନାମ ନ ସିୟାତି । ୟଥାଚ ତେ ସକୁଣାଦୟୋ ଚକ୍ଖୁନା ଗୋଚରଟ୍ଠାନଂୱା ତଂତଂଦିସାଭାଗଂୱା ୱିଭାୱେତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ୟାପେନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଅସନ୍ତେ କିଞ୍ଚିଗହେତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂୱା ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂୱା ଅଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ମରନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣୱିଜାନଲକ୍ଖଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ତଂତଂଆରମ୍ମଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତିୱିଧଂ ୱଟ୍ଟଂ ୱଟ୍ଟେନ୍ତି । ୟଦି ହି ୱିଞ୍ଞାଣଂନାମ ନ ସିୟା, ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣଲାଭୋୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ୱଟ୍ଟମେୱ ନ ସିୟାତି । ତେନାହ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ।ଲ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି । ସଂୟୁତ୍ତକେଚ –

ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଆହାରା ଭୂତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ସମ୍ଭୱେସୀନଂୱା ସତ୍ତାନଂ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଓଳାରିକୋୱା ସୁଖୁମୋୱା, ଫସ୍ସୋ ଦୁତୀୟୋ, ମନୋସଞ୍ଚେତନା ତତୀୟା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଭୂତାନନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତାନଂ । ସମ୍ଭୱେସୀନନ୍ତି କଲଲାଦି କାଲେ ଠିତାନଂ । ଚତୁନ୍ନଂପନ ଆହାରାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେୱା ଠିତିୟାୱା ଅନୁଗ୍ଗହାୟୱା ପୱତ୍ତି ଆକାରୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କୋପନେତ୍ଥ ଆହାରୋ । କିଂ ଆହାରେତୀତି । କବଳୀକାରା ହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାନି ଆହାରେତି । ଫସ୍ସାହାରୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା । ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ତୟୋ ଭୱେ । ୱିଞ୍ଞାଣା ହାରୋ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପାକଟଫଲୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଓଜଟ୍ଠମକରୂପୁପ୍ପାଦନଂ ପନ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ମହନ୍ତଂ କିଚ୍ଚଂ ନହୋତି । ଚତୁସନ୍ତତିରୂପୁପତ୍ଥମ୍ଭନମେୱ ମହନ୍ତଂ । ତେନେୱ ହି ପାଳିୟଂ ଠିତିୟାତିଚ ଅନୁଗ୍ଗହାୟାତିଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅପିଚ ୟଥା ଉପନିସ୍ସୟାସେୱନପଚ୍ଚୟା ସୁତ୍ତନ୍ତି କପରିୟାୟା ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟାତିଚ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତଥା ଆହାରପଚ୍ଚୟୋପି ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ତୟୋଭୱେତି । ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନହି ପଟ୍ଠାନେ ଅରୂପା ହାରା ଅସହଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆହାରଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟାନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଝାନଙ୍ଗାନି ନଲବ୍ଭନ୍ତି। ତାନି ହି ଦୁବ୍ବଲକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ରୂପାଦୀସୁ ଅଭିନିପାତମତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ନ ତେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନା ୱେଦନା ଏକଗ୍ଗତା ଝାନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତୀତି । ୱିତକ୍କପଚ୍ଛିମକଂ ଝାନନ୍ତିଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନଙ୍ଗାନଂ ନାୟକଭୂତୋଚ ୱିତକ୍କୋ ତେସୁ ନତ୍ଥୀତି ତତ୍ଥ ତାୱେଦନା ଏକଗ୍ଗତାୟୋ ତଂ ନ ସାଧେନ୍ତୀତି । ୱୀରିୟୁପତ୍ଥମ୍ଭରହିତା ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତା ନହୋନ୍ତୀତି ଅୱୀରିୟେସୁ ସୋଳସାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ସମାଧିବଲକିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେତି । ୱୀରିୟପଚ୍ଛିମକଂ ବଲନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ଅୱୀରିୟେସୁ ବଲାନି ନଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ହେତୁରହିତା ଚ ଧମ୍ମା ୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟସ୍ସଚ ପତ୍ତିୟା ପଥଭାୱଂ ନଗଚ୍ଛନ୍ତି । ହେତୁପଚ୍ଛିମକୋ ମଗ୍ଗୋତି ହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ଅହେତୁକେସୁ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତେଚିତ୍ତେ ଏକଗ୍ଗତା ଅଧିମୋକ୍ଖରହି ତତ୍ତା ଏକନ୍ତେନ ସଂସପ୍ପନସଭାୱାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅଭିଭୂତତ୍ତା ଚ ମଗ୍ଗିନ୍ଦ୍ରିୟବଲଭାୱାୟ ବଲୱତୀ ନହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚିତ୍ତେ ଏକଗ୍ଗତା ମଗ୍ଗିନ୍ଦ୍ରିୟବଲଭାୱଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଦ୍ୱିହେତୁକ ତିହେତୁକ ଜୱନେସ୍ୱେୱାତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱିହେତୁକ ତିହେତୁକସଦ୍ଦେନ ମୋମୂହଦ୍ୱୟହସନଜୱନାନି ନିୱତ୍ତେତି । ଜୱନସଦ୍ଦେନ ତିଭୂମକାନି ଦ୍ୱିହେତୁକତିହେତୁକୱିପାକାନି ନିୱତ୍ତେତି ।

[୨୧୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଦ୍ୱିହେତୁକତିହେତୁକଗହଣେନ ଏକହେତୁକେସୁ ଅଧିପତୀନଂ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଜୱନଭାୱସାମଞ୍ଞତ୍ତା ପନ ହସନଚିତ୍ତେପି ତେସଂ ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋୟେୱ ହୋତୀତି ।

ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ଲଦ୍ଧପୁବ୍ବାତି ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଲଦ୍ଧପୁବ୍ବାଗମସ୍ସ ଚ ଏକେକସ୍ସ ଅଧିପତିନୋ ସମ୍ଭୱାନୁରୂପଂ ଏକୋୱ ଲବ୍ଭତି। ନ ଦୁତିୟୋ । ଇତରଥା ଅଧିପତିଏୱ ନସିୟାତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଟ୍ଠାନେ ୟଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ଅରୂପିନୋଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ତଥା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ । ତତ୍ଥ ପନ ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତିଆଦିନା ଏକେକାଧିପତି ୱିଭାଗୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅଧିପତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସେସୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି । ନୱେରିତାତି ନୱ ଈରିତା କଥିତା । କୁସଲା କୁସଲା ବ୍ୟାକତେହି ସମାକିଣ୍ଣୋ କୁସଲାଦି ସମାକିଣ୍ଣୋ। [ମିସ୍ସକସଙ୍ଗହୋ]

୧୬୪. ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୋଧି । ବୁଜ୍ଝନ୍ତିୱା ତାନି ତଂ ସମଙ୍ଗିନୋ ଏତାୟାତି ବୋଧି । ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହା ନିଦ୍ଦେସେ ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ-ଞାଣନ୍ତି । ପକ୍ଖୋତି କୋଟ୍ଠାସୋ ସମ୍ଭାରୋ । ବୋଧିୟା ପକ୍ଖେ ଭୱାତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟା । ଅଧିସୀଲା ଧିଚିତ୍ତା ଧିପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାତାସୁ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସତ୍ଥୁସାସନଧମ୍ମାନଂ ଏତଂନାମଂ । ତେ ପନ କୋଟ୍ଠାସତୋ ସତ୍ତ ୱିଧା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ଚତ୍ତାରୋସତିପଟ୍ଠାନାତିଆଦି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତ ଧମ୍ମେସୁ ପମୁଖା ପଧାନା ହୁତ୍ୱା କାୟାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ଚିତ୍ତଗମନଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ତେସ୍ୱେୱ କାୟାଦୀସୁ ଚିତ୍ତ ନିବନ୍ଧନୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପଟ୍ଠାନାନି । ସତିଏୱ ପଟ୍ଠାନାନୀତି ସତି ପଟ୍ଠାନାନି । ଚତ୍ତାରିସତିପଟ୍ଠାନାନୀତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଧମ୍ମଭାୱଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋସତିପଟ୍ଠାନା ତିୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାୟେଅନୁପସ୍ସନା କାୟା ନୁପସ୍ସନା। ରୂପକାୟେ ରୂପସମୂହେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାଦିକସ୍ସ ଅୱୟୱକାୟସ୍ସ ତଂତଂକାୟଭାୱେନୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନୱା ୟାୱ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାୟେ ସମ୍ମୋହୋ ପହିୟ୍ୟତି । ତାୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିରନ୍ତରଂ ସମନୁପସ୍ସନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱପ୍ପଭେଦାସୁ ୱେଦନାସୁ ସୁଖୱେଦନାଦି କାୟଅୱୟୱୱେଦନାୟ ତଂତଂ ୱେଦନାଭାୱେନ ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନ ଚ ଅନୁପସ୍ସନା ୱେଦନାନୁପସ୍ସନା। ସୋଳସ ପଭେଦେସୁ ସରାଗା ଦୀସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ସରାଗାଦିକସ୍ସ ଅୱୟୱଚିତ୍ତସ୍ସ ତଂତଂ ଚିତ୍ତଭାୱେନ ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନଚ ଅନୁପସ୍ସନା ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା। ପଞ୍ଚପଭେଦେସୁ ନୀୱରଣାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିକସ୍ସ ଅୱୟୱଧମ୍ମସ୍ସ ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଭାୱେନ ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନଚ ଅନୁପସ୍ସନା ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା।

[୨୧୫] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘କୁଚ୍ଛିତାନଂ କେସାଦୀନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ । ଅସ୍ସାସ ପସ୍ସାସାନଂୱା ସମୂହୋ କାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦର ମେୱ ।

[୨୧୬] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘କାୟସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନା କାୟାନୁପସ୍ସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି କାୟେ ଅନୁପସ୍ସନା କାୟାନୁପସ୍ସନାତି ଅୟମତ୍ଥୋୱ ପଧାନତୋ ଦସ୍ସିତୋତି ।

[୨୧୭] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ୱେଦନାନଂ ୱସେନ ଅନୁପସ୍ସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ପଦେପି ।

[୨୧୮] ୟଂପି ତତ୍ଥ

‘‘ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭିନ୍ନଲକ୍ଖଣାନମେୱ ଅନୁପସ୍ସନା ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ସୁନ୍ଦରମେୱ ।

ନ ହି କତ୍ଥଚି ପାଳିୟଂ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରାୱ ୱିସେସେତ୍ୱା ଧମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି । ପାଳିୟଞ୍ହି ଛନୀୱରଣା ପଥମଂ ଧମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତା । ତତୋ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ତତୋ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି । ତତୋ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା । ତତୋ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀତି । ୟଦିଏୱଂ ଏକାୟ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାୟ ୱୁତ୍ତାୟ ଇତରାପି ସିଦ୍ଧାତି ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଏକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ଚତ୍ତାରୋତି ।ନ । ୟୋ ହି ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣାନୁପସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତିତପର ମତ୍ଥଧମ୍ମୋ । ସୋଚ ତଥା ଅନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱିସେସତୋ ସୁଖୁମସ୍ସ ଅତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ପହାନାୟ ହୋତୀତି । କାୟୋତି ପନ ତଂତଂ ସମୂହଭୂତରୂପଧମ୍ମୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣୱସେନ । ନଚ ତଂତଂ କାୟଭାୱେନ ଗହିତୋ ତଂତଂ ରୂପଧମ୍ମସମୂହୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମୋନାମ ହୋତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିମିସ୍ସକତ୍ତା । ସୋଚ ତଥା ଅନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଓଳାରିକସ୍ସ ସୁଭାଦି ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ପହାନାୟ ହୋତୀତି । ତଥା ୱେଦନାଚିତ୍ତେସୁପି ଓଳାରିକୱିପଲ୍ଲାସୋ ସୁଖୁମୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ୱିପଲ୍ଲାସା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତୁପନିବନ୍ଧା ନିଚ୍ଚସୁଖ ୱିପଲ୍ଲାସା ଓଳାରିକା । ଅତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ ସୁଖୁମୋ । ତତ୍ଥ ୱେଦନା ଚିତ୍ତା ନୁପସ୍ସନା ଓଳାରିକୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ପହାନାୟ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା । ଧମ୍ମେସୁ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧା ସୁଖୁମ ୱିପଲ୍ଲାସ ପହାନାୟାତି । ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋୱ ସତିପଟ୍ଠାନା ୱତ୍ତବ୍ବାତି । ସମ୍ମା ପଦହନ୍ତି ଏତେହୀତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନି। କାମଂ ତଚୋଚ ନ୍ହାରୁଚ, ଅଟ୍ଠିଚ ଅୱସିସ୍ସତୁ । ଉପସ୍ସୁସ୍ସତୁ ମେ ସରୀରେ ମଂସଲୋହିତଂ । ୟନ୍ତଂ ପୁରିସଥାମେନ ପୁରିସପରକ୍କମେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ତଂ ଅପତ୍ୱା ୱୀରିୟସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଅନିୱତ୍ତନୱୁତ୍ତି ୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାୱାୟାମସ୍ସ ଏତଂ ନାମଂ । ସୋ ପନ ତଥା ପୱତ୍ତୋ ଏକୋପି ସମାନୋ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୱସେନ ଚତୁଧା ହୋତୀତି । ୱୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂପାପକାନନ୍ତି ଅସୁକସ୍ମିଂ କାଲେ ଦେସେ ଠାନେ ୱା ଅହଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ନାମ ପାପଂ ଅକାସିଂ, ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚନାମ ମୟ୍ହଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ୱିଦିତାନଂ ଅକୁସଲାନଂ । ପହାନାୟାତି ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ୟାୱପରିନିବ୍ବାନାପୁନ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତାପାଦନକରଣତ୍ଥଂ । ୱାୟାମୋତି ସୀଲ ପୂରଣ ସମଥ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାକମ୍ମେସୁ ଦଳ୍ହଂ ୱାୟାମୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବନ୍ତି ଅୱିଦିତାନଂ ପରସନ୍ତାନେସୁୱା ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁୱା ଦିସ୍ୱାୱା ସୁତ୍ୱାୱା ୱିଦିତାନଂ । ଅନୁପ୍ପାଦାୟାତି ୟେସଂ ଅକୁସଲ ମୂଲାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଈଦିସାନି କିଲେସଜାତାନି ୱା ପାପକମ୍ମାନିୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତାନି ମୟି ୱିଜ୍ଜନ୍ତିଏୱ । ଅହଂପି ତେହି କିଲେସେହିୱା କମ୍ମେହିୱା ଅପରିମୁତ୍ତୋୟେୱ । ଅହଂପି ସ୍ୱେୱା ପରସୁୱେୱା ଭୱନ୍ତରେସୁୱା ତାନି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସା ମିୟେୱାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ତେସଂ ଅକୁସଲମୂଲାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂକୁସଲାନନ୍ତି ଚତୁଭୂମକେସୁ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ସତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିପଭେଦେସୁ ଇମେନାମ ୱିସୁଦ୍ଧିଧମ୍ମା ମୟା ଅପ୍ପତ୍ତା ଅନଧିଗତାଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ସମୟେ ଅନତିକ୍କନ୍ତେଏୱ ଅପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅନଧିଗତାନଂ ଉପରି ୱିସୁଦ୍ଧିଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଗମନତ୍ଥାୟ ।

ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଭିୟ୍ୟୋ ଭାୱାୟାତି ୟାନି ସୀଲାଦୀନି କୁସଲାନି ମୟି ଉପ୍ପନ୍ନାନି । ତାନି ୟାୱ ନିୟାମଂ ନଓକ୍କମନ୍ତି, ତାୱ ମୟ୍ହଂ ଏତାନୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନାରହନ୍ତି । ସ୍ୱେୱା ପରସୁୱେୱା ଭୱନ୍ତରଂ ପତ୍ୱାୱା ଭିଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ୟେୱାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ତେସଂ ସବ୍ବସୋ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତାପାଦନୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୱଡ୍ଢନତ୍ଥାୟ । ଏତେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ମୁଖେସୁ ୟେନ କେନଚି ଏକେନ ମୁଖେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱାୟାମୋ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକୋଏୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ଏକସ୍ସ ତସ୍ସ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକତା ୱୁତ୍ତାତି ।

ଇଜ୍ଝନଂ ଇଦ୍ଧି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ସିଦ୍ଧି ସମିଦ୍ଧି ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ପରିଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି, ପହାତବ୍ବାନଂ ପହାନସିଦ୍ଧି, ସଚ୍ଛିକା ତବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରଣସିଦ୍ଧି, ଭାୱେତବ୍ବାନଂ ଭାୱନାସିଦ୍ଧୀତି ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋତି । ଇଜ୍ଝତୀତିୱା ଇଦ୍ଧି ସତ୍ଥୁସାସନେ ୟୋଗକମ୍ମେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ମହଗ୍ଗତ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ନାମଂ । ପଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ପାଦୋ । ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ। ଇଦ୍ଧିପତ୍ତିୟା ବଲୱୁପାୟୋ ପଧାନକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିପତିଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ଚତୁଧା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦାତିଆଦି । ଅଧିପତିଭୂତୋ ଛନ୍ଦୋୱ ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ। ଏସନୟୋ ସେସେସୁପୀତି । ଏତ୍ଥଚ ସବ୍ବେ ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରଭୂତା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସ ଧମ୍ମାନାମ ନପାକତିକେନ ଛନ୍ଦେନୱା ୱୀରିୟେନୱା ଚିତ୍ତେନୱା ପଞ୍ଞାୟ ୱା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବା ହୋନ୍ତି । ୟେନ କେନଚି ପଲିବୋଧେନ ପଟିବାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେନ ଅଧିପତିଭାୱପତ୍ତେନ ଛନ୍ଦାଦିନାଏୱ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବା । ତସ୍ମା ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଅଧିପତିଭୂତାୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ।

[୨୧୯] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଇଜ୍ଝତି ଅଧିଟ୍ଠାନାଦିକଂ ଏତାୟାତି ଇଦ୍ଧି, ଇଦ୍ଧିୱିଧଞ୍ଞାଣଂ । ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସଂୟୁତ୍ତକେ କତମାଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଇଦ୍ଧି । ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତି ।ଲ । ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାପି କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଭିକ୍ଖୱେ ଇଦ୍ଧୀତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ସମେତି । ଏୱଂସନ୍ତେପି ଇଧ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ପଥମୱାରେ ଲୋକିୟ ଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା ଚିତ୍ତ ଚେତସିକରାସୀଏୱ ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ୱୁତ୍ତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ-ପଥମଜ୍ଝାନ ପରିକମ୍ମଂହି ଇଦ୍ଧିପାଦୋନାମ । ପଥମଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧିନାମ ।ଲ । ନେୱସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞାୟତନଜ୍ଝାନପରିକମ୍ମଂ ଇଦ୍ଧିପାଦୋନାମ । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା ୟତନଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧିନାମ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧିନାମ ।ଲ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ଇଦ୍ଧିପାଦୋନାମ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧିନାମାତିଚ । ପଥମଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦୋନାମ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧିନାମ । ଲ । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧି ପାଦୋନାମ । ନେୱସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞା ୟତନଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧିନାମ । ସୋତା ପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋନାମ । ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧିନାମ ।ଲ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧିନାମାତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦୋନାମ । ତତୋ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗୋ ଇଦ୍ଧିନାମାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଇଧ ପନ ଉତ୍ତରଚୂଳଭାଜନିୟେ ଆଗତନୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ଅଧିପତିଧମ୍ମାଏୱ ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ୱୁତ୍ତା ।

ତତ୍ଥ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଭୂତାଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ଇଧ ଲୋକିୟ ଲୋକୁତ୍ତର ମିସ୍ସକଭୂତାତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲାନି ଅତ୍ଥତୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନେୱ । ପାକଟଟ୍ଠାନତୋ ପନ ଚତୂସୁ ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗେସୁ ସଦ୍ଧାୟ ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ-କତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱେ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚତୂସୁ ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗେସୁ ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଚତୂସୁ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେସୁ ୱୀରିୟସ୍ସ । ୟଥାହ-କତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱେ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚତୂସୁ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେସୁ ଏତ୍ଥ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ସତିୟା । ୟଥାହ-କତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱେସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁଏତ୍ଥ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଚତୂସୁ ଝାନେସୁ ସମାଧିସ୍ସ । ୟଥାହ-କତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱେ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚତୂସୁ ଝାନେସୁ ଏତ୍ଥ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ପଞ୍ଞାୟ ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ-କତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱେ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ସମ୍ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ, ସମନ୍ତତୋ ବୁଜ୍ଝତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ଏତାୟାତି କତ୍ୱା । ସା ହି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ବୁଜ୍ଝମାନା ଏକକ୍ଖଣେ ସୋଳସହି ଅତ୍ଥେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମନ୍ତତୋ ବୁଜ୍ଝତି, ନ ଏକଦେସ ତୋତି ତସ୍ସା ସମ୍ବୋଧିୟା ସମୁଟ୍ଠାପନଟ୍ଠେନ ସମ୍ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗୋ ସହକାରୀବଲୱପଚ୍ଚୟୋତି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ସତିଏୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ସା ହି କାୟାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରେସୁ ଭାୱନାୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁସଂୱଡ୍ଢମାନା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସବ୍ବପମାଦ ପକ୍ଖଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଅପ୍ପମାଦପକ୍ଖଞ୍ଚ ପୂରେତ୍ୱା ଚତୁମଗ୍ଗଞ୍ଞାଣ ସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି । ୱିପସ୍ସନାୟ ଭୂମିଭୂତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତ ବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମେ ୱିଚିନାତି କକ୍ଖଳତ୍ତଫୁସନାଦୀହି ଅନିଚ୍ଚତାଦୀହିଚ ୱିୱିଧା କାରେହି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କୁରୁମାନୋୱିୟ ତେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବାକାରଂ ଅସେସଂ ଉପଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୱିଚୟୋ । ସୋଏୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ଧମ୍ମୱିଚୟ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ସୋପି ହି ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରଭୂତେସୁ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭାୱନାୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁସଂୱଡ୍ଢମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସବ୍ବଂସମ୍ମୋହ ପକ୍ଖଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଅସମ୍ମୋହପକ୍ଖଂ ପୂରେତ୍ୱା ସୟଂ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣ ସମ୍ବୋଧି ହୁତ୍ୱା ସମୁଟ୍ଠହତୀତି । ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟମେୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ତମ୍ପି ହି ଚତୁବ୍ବିଧେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରେସୁ ଭାୱନାୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱଡ୍ଢମାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଲୀନସଙ୍କୋଚ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖଂ କିଲେସଜାତଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଧୁରସଂପଗ୍ଗହପକ୍ଖଂ ପୂରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ସମୁଟ୍ଠା ପେତୀତି ।

ପୀତିୟେୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ପୀତି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ସାପି ହି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ଗୋଚରେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱଡ୍ଢମାନା କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅରତିଉକ୍କଣ୍ଠପକ୍ଖଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମରତି ଧମ୍ମନନ୍ଦିଧମ୍ମାରାମ ପକ୍ଖଂ ପୂରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ପସ୍ସଦ୍ଧିଏୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ପସ୍ସଦ୍ଧି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ସାପି ହି ୱୁତ୍ତପକାରେସୁ ଗୋଚରେସୁ ଭାୱନାୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱଡ୍ଢମାନା ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସାରମ୍ଭ ଦରଥପକ୍ଖଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ୱୂପସନ୍ତସୀତଲପକ୍ଖଂ ପୂରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ସମାଧିଏୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ସମାଧି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ତସ୍ସ ସମ୍ବୋଧିସମୁଟ୍ଠାପନତା ପାକଟା । ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ସଙ୍ଖାତା ଉପେକ୍ଖାଏୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ଉପେକ୍ଖା ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ସାପିହି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ସତିଆଦୀନଂ ଗୋଚରେସୁ ଭାୱନାୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱଡ୍ଢମାନା ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସମୱାହିତପକ୍ଖଂ ପୂରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି । ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତତୋ ଦସ୍ସନଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି। ସା ପନ ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋ ଧଗାମିନିପଟିପଦାୟ ଞାଣନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋତି । ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତତୋ ସଂକପ୍ପନଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ। ୟଥା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଦଟ୍ଠବ୍ବସଭାୱେସୁ ଫରମାନା ପୱତ୍ତତି ତଥା ତସ୍ସା ସଂୱିଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ହି ସୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତୋତି । ୟଥାହ-ୟାଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ୟୋଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତାତି । ସମ୍ମାୱାଚା ଦୟୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୟେୱ । ସମ୍ମା ୱାୟମନ୍ତି ଏକେନାତି ସମ୍ମାୱାୟାମୋ। ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନ ୱୀରିୟଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧିଦ୍ୱୟଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞେନ ଏକଂ କତ୍ୱା ଚୁଦ୍ଦସେତେ ସଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତଧାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଚତୁକ୍କ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଚତୁକ୍କାଦୀନଂ ୱସେନ ସତ୍ତଧା । ଇଦାନି ତେସଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ କିଚ୍ଚାନଂ ଠାନଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଙ୍କପ୍ପପସ୍ସଦ୍ଧିଚାତିଆଦିମାହ ।

[୨୨୦] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ସତ୍ତଧା ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଙ୍କପ୍ପପସ୍ସଦ୍ଧିଚାତିଆଦିମାହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ତତ୍ଥ ସତ୍ତ ସରୂପଂ ଲବ୍ଭତୀତି । ସଙ୍କପ୍ପୋ ୱିରତିତ୍ତୟଞ୍ଚ ଏକଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣାତି । ପସ୍ସଦ୍ଧିଚ ପୀତିଚ ଉପେକ୍ଖାଚ ଏକଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନଂ । ଛନ୍ଦୋଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଏକଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ନୱଧମ୍ମା ଏକଟ୍ଠାନିକା ହୋନ୍ତି । ଏକଂ ୱୀରିୟଂ ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନ ଇଦ୍ଧି ପାଦିନ୍ଦ୍ରିୟ ବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ ମଗ୍ଗଙ୍ଗ ୱସେନ ନୱଟ୍ଠାନିକଂ । ଏକା ସତି ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବଲ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ ମଗ୍ଗଙ୍ଗ ୱସେନ ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନିକା । ଏକୋ ସମାଧି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବଲ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ ମଗ୍ଗଙ୍ଗ ୱସେନ ଚତୁଟ୍ଠାନିକୋ । ଏକାପଞ୍ଞା ଇଦ୍ଧିପାଦିନ୍ଦ୍ରିୟ ବଲ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ ମଗ୍ଗଙ୍ଗ ୱସେନ ପଞ୍ଚଟ୍ଠାନିକା । ଏକା ସଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବଲ ୱସେନ ଦୁଟ୍ଠାନିକାତି । ତେ ପନ ସତ୍ତତିଂସ ପଭେଦା ଧମ୍ମା ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାରମ୍ମଣା ନାନାଖଣିକାଚ ହୋନ୍ତି । ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପନ ନୱଟ୍ଠାନିକଂ ୱୀରିୟଂ ଏକମେୱ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂକତ୍ୱା ନୱସୁଠାନେସୁ ଅତ୍ତ ପଟିପକ୍ଖାନଂ ପାପ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟ ୟମୁଗ୍ଘାତୱସେନ ନୱ କିଚ୍ଚାନି ସାଧୟମାନଂ ଏକମେୱ ପୱତ୍ତତି । ଏସ ନୟୋ ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନିକାଦୀସୁ । ତସ୍ମା ତେ ଏକକ୍ଖଣେ ଏକଚିତ୍ତେ ସବ୍ବେ ଏକତୋ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବେ ଲୋକୁତ୍ତରେ ହୋନ୍ତୀତି । ନୱାସଙ୍କପ୍ପ ପୀତିୟୋତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦୋ କ୍ୱଚି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ସଙ୍କପ୍ପୋ କ୍ୱଚି ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନିକା ଦିକେପୀତିଚ କ୍ୱଚି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକାଦିକେ ଲୋକୁତ୍ତରେ ନହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଲୋକିୟେପୀତି ସୀଲୱିସୋଧନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତେ କାମା ୱଚରକୁସଲାଦିକେ ଲୋକିୟକୁସଲ କ୍ରିୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେପି । ୟଥା ୟୋଗନ୍ତି ସୀଲୱିସୋଧନକମ୍ମ ସମଥକମ୍ମନାମରୂପପରିଗ୍ଗହାଦିକମ୍ମେସୁ ୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବାନଂ ୱିରତିତ୍ତୟାଦୀନଂ ଅନୁରୂପଂ । ଛବ୍ବିସୁଦ୍ଧିପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ସୀଲ ୱିସୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ୱିସୁଦ୍ଧୀନଂ ଅନୁକ୍କମେନ ପୱତ୍ତିକାଲେ । ଏତେନ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ମଗ୍ଗଫଲପତିଟ୍ଠାଭାୱତ୍ଥାୟ ପୂରିତେ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧି ସୀଲେପି ସଦ୍ଧାସତିଆଦୟୋ ବୋଧିପକ୍ଖିୟେସୁ ସଙ୍ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ତଥା ମଗ୍ଗପାଦକତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦିତେସୁ ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନେସୁ ମୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସଂୟୁତ୍ତକେ –

ଏୱଂ ଭାୱିତୋ ଖୋ କୁଣ୍ଡଲିୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ତୀଣି ସୁଚରିତାନି ପରିପୂରେତି । ଏୱଂ ଭାୱିତାନି ତୀଣି ସୁଚରିତାନି ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ପରିପୂରେନ୍ତି । ଏୱଂ ଭାୱିତା ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ପରିପୂରେନ୍ତି । ଏୱଂ ଭାୱିତା ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିୟୋ ପରିପୂରେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂପି ନକେୱଲଂ ବଲୱୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗଫଲେସୁଏୱ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଉଦ୍ଧରନ୍ତି । ୱିପସ୍ସନାପାଦକ କସିଣଜ୍ଝାନ ଆନାପାଣା ସୁକ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଜ୍ଝାନେସୁପି ଉଦ୍ଧରନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । [ବୋଧିପକ୍ଖିୟସଙ୍ଗହୋ]

୧୬୫. ସବ୍ବସଙ୍ଗହେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ପଞ୍ଚ ରାସୟୋ । ଅତୀତାଦି ଭେଦ ଭିନ୍ନାନଂ ରୂପାନଂ ଖନ୍ଧୋ ରାସୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ। ଏକସ୍ମିଂ ରୁପ୍ପନ ଲକ୍ଖଣେ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଞାଣେନ ପରିଗ୍ଗହିତା ରୂପଧମ୍ମାଏୱ । ତଥା ଏକସ୍ମିଂ ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣେ ସଞ୍ଜାନନ ଲକ୍ଖଣେ ରାସିଂ କତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗହିତା ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ୱେଦନାସଞ୍ଞାୟୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚନାମ । ସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରା । ଫସ୍ସ ଚେତନା ଦୟୋ । ତେହି ଛସୁୱା ଉପପତ୍ତିଦ୍ୱାରେସୁ ତୀସୁୱା କମ୍ମଦ୍ୱାରେସୁ ଏକତୋ ସଙ୍ଗମ୍ମ ସମାଗମ୍ମ ଫୁସନଚେତୟିତାଦୀହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେହି ଦସ୍ସନସୱନାଦୀନି ସାଧାରଣକିଚ୍ଚାନିୱା କାୟିକ ୱାଚସିକମାନସିକାନିୱା ସୟନ ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନ ଗମନ କଥନ ଚିନ୍ତନାଦୀନି ସବ୍ବାନି କିଚ୍ଚାନି କରୋନ୍ତି ୱିଦହନ୍ତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସଂୟୁତ୍ତକେ –

କିଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ସଙ୍ଖାରେ ୱଦେଥ । ସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କିଞ୍ଚ ସଙ୍ଖତଂ ଅଭି ସଙ୍ଖରୋନ୍ତି, ରୂପଂ ରୂପତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ୱେଦନଂ ୱେଦନତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ସଞ୍ଞଂ ସଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଖତ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରେ ସଙ୍ଖାରତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଖତ ମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଖତ ମଭି ସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି । ସଙ୍ଖତ ମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ।

ତତ୍ଥ ରୂପଂ ରୂପତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଖତମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ସୟନ ନିସଜ୍ଜାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ୟା ୟା ରୂପୱିକତି ଇଚ୍ଛୀୟତି, ତସ୍ମିଂତସ୍ମିଂ କାଲେ ତସ୍ସା ତସ୍ସା ରୂପୱିକତିୟା ଜାତତ୍ଥାୟ ଇରିୟାପଥ ପରିୱତ୍ତନାଦି ୱସେନ ତଂ ତଂ ରୂପୱିକତିଂ ସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜାଦିକଂ ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦିକଂ ମଞ୍ଚ ପୀଠ ଗେହ ରଥାଦିକଂ ସବ୍ବଂ ଉପଭୋଗ ପରିଭୋଗଭୂତଂ ବାହିର ରୂପଂପି ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ୱେଦନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ସବ୍ବଂପି ୱେଦନଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ୱେଦନଂ ସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତା ଚିତ୍ତକମ୍ମନଚ୍ଚଗୀତାଦୀନି ତଂ ତଂ ୱେଦନୁପକରଣାନି ସମ୍ପାଦନ ୱସେନ ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତା ମାନୁସକଂୱା ଦିବ୍ବଂୱା ତଂତଂ ୱେଦନଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଦାନ ସୀଲାଦି ସମ୍ପାଦନ ୱସେନ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପି । ସଙ୍ଖାରେସୁ ପନ ଫସ୍ସଂ ଫସ୍ସତ୍ଥାୟ ଚେତନଂ ଚେତନତ୍ଥାୟାତିଆଦିନା ଦାନଂ ଦାନତ୍ଥାୟ ସୀଲଂ ସୀଲତ୍ଥାୟ ପାଣାତିପାତଂ ପାଣାତିପାତତ୍ଥାୟାତିଆଦିନା ୱା ସବ୍ବଂ ଲୋକପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା, କସ୍ମା ସଙ୍ଖାରେସୁ ପାକଟା ଚେତନାଦୟୋ ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଲୋଭାଦୟୋ ସଦ୍ଧାସତିପଞ୍ଞାଦୟୋଚ ଧମ୍ମେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଖନ୍ଧଭାୱେନ ଅୱତ୍ୱା ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱ ୱୁତ୍ତାତି । ୱୁଚ୍ଚତେ ।

ୟଥା ହି ଛେକୋ ମହାଭିସକ୍କୋ ଭେସଜ୍ଜମୂଲାନି ଗହେତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣଂ କରୋନ୍ତୋ ତେସୁ ମୂଲେସୁ ଇମାନି ଥୂଲାନିପି ମୁଦୂନି ହୋନ୍ତି । ଇମାନି ଖୁଦ୍ଦକାନିପି କକ୍ଖଳାନି ହୋନ୍ତୀତି ଞତ୍ୱା ତତୋ ପଥମତରଂ କକ୍ଖଳାନି ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣଂ କରୋତି । ସେସାନି ପନ ସବ୍ବାନି ମୁଦୂନି ଏକତୋ କତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣଂ କରୋତି । ତତୋ ଉଭୟାନି ମିସ୍ସେତ୍ୱା ସିଲାୟଂ ପିସେତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜକମ୍ମେ ଉପନେତି । ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ନକିଲମତି । ଏୱମେୱଂ ଭଗୱାପି ନାମରୂପଧମ୍ମେସୁ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନିଚ୍ଚସୁଖଅତ୍ତ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ପହାନତ୍ଥାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତା ଦେୱମନୁସ୍ସା ୱିଭାଗେ ଅକତେ ତୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ କିଲମିସ୍ସନ୍ତୀତି ଞତ୍ୱା ନାମଧମ୍ମେସୁ ୱେଦନାସଞ୍ଞାଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ତୟୋ ଧମ୍ମେ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଏକମେକଂ ଖନ୍ଧଂ ନାମ କତ୍ୱା ଦେସେସି । ତଥା ହି ୟଥା ମଚ୍ଛାନାମ ଉଦକେ ସତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତା ନାମ ନତ୍ଥି । ଅସତି ପନ ଏକନ୍ତେନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତାୟେୱ ହୋନ୍ତି । ୟଥାୱା ମଧୁକରାୱା ଭମରାୱା ୟସ୍ମିଂ ୱନେ ପୁପ୍ଫରସ ଫଲରସେ ଲଭନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଉକ୍କଣ୍ଠିତାନାମ ନତ୍ଥି । ଅଲଭମାନା ପନ ଏକନ୍ତେନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତାଏୱ ହୋନ୍ତି । ଏୱମେୱ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସୁଖ ସଞ୍ଞିତେସୁ ପତିସରଣେସୁ ୱେଦନାସଦିସଂ ପତିସରଣଂନାମ ନତ୍ଥି । ମନୁସ୍ସଦେୱବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତାପି ସୁଖୱେଦନତ୍ଥାୟଏୱ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି । ୟଦିଚ ତାହି ୱିନା ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ସୁଖୱେଦନଂ ଲଭେୟ୍ୟୁଂ । କୋନାମ ତା ସାଦିୟିସ୍ସତି । ତଥା ଫସ୍ସଚେତନାଦୀହି ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୀରିୟାଦୀହି ଲୋଭଦୋସାଦୀହି ସଦ୍ଧାସତିପଞ୍ଞାଦୀହି ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମେହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ୟଂକିଞ୍ଚି ସଙ୍ଖତଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତାପି ସୁଖୱେଦନତ୍ଥାୟଏୱ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ୟଦିଚ ତାଦିସେନ ଅଭିସଙ୍ଖରଣେନ ୱିନାପି ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ସୁଖଂ ଲଭେୟ୍ୟୁଂ, ତେହି ଧମ୍ମେହି ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀତି କୋନାମ ତେ ଧମ୍ମେ ଅଭିସଙ୍ଖରିସ୍ସତୀତି ।

ଇତି ସୁଖସଞ୍ଞିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୱେଦନାନାମ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପରମୁକ୍କଂସଗତଂ ସୁଖସଞ୍ଞିତଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ତଂ ୱିସୁଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଖନ୍ଧଦେସନଂ ଦେସେତୀତି । ତଥା ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତସଞ୍ଞିତେସୁ ପତିସରଣେସୁ ସଞ୍ଞାସଦିସଂ ପତିସରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତଥା ହି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତନିକାୟେ ଉପ୍ପନ୍ନା ତେ ତେ ସତ୍ତା ଅତ୍ତାନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେସୁ ସବ୍ବଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୁତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥା ୱିଞ୍ଞୁତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତା ୟତ୍ତକଂ ପରେ ଜାନନ୍ତି । ତତ୍ତକଂ ମୟଂପି ଜାନାମ । କୋ ଅମ୍ହାକଂ ଉତ୍ତରିତରୋତି ଏୱଂ ଲୋକେ ଞାଣସମ୍ମଭଂ ସଞ୍ଞଂ ପରମଂ ଅତ୍ତାନଂ କତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି । ଇତି ଅତ୍ତସଞ୍ଞିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସଞ୍ଞାନାମ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପରମୁକ୍କଂ ସଗତଂ ଅତ୍ତସଞ୍ଞିତଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱାତଂପି ୱିସୁଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଖନ୍ଧଦେସନଂ ଦେସେତୀତି । ତଥା ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିତେସୁ ପତିସରଣେସୁ ଚିତ୍ତସଦିସଂ ପତିସଂରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତଥା ହି ସତ୍ତା ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂନାମ ଅନିଚ୍ଚଂ ସୁଖପତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନତ୍ଥି । ଦୁକ୍ଖ ପତ୍ତାନଂ ସୁଖଂ ନତ୍ଥୀତିୱା । ସଞ୍ଞାନାମ ଅନିଚ୍ଚା, କଦାଚି ପମୁସ୍ସତି କଦାଚି ନପମୁସ୍ସତୀତିୱା । ୱୀରିୟଂନାମ ଅନିଚ୍ଚଂ । କଦାଚି ଆରଭତି, କଦାଚି ନ ଆରଭତୀତିୱା । ଲୋଭୋନାମ ଅନିଚ୍ଚୋ । କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କଦାଚି ନଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିୱା । ଦୋସୋନାମ ଅନିଚ୍ଚୋ । କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କଦାଚି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିୱା । ସଦ୍ଧାନାମ ଅନିଚ୍ଚା । କଦାଚି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ହୋତି, କଦାଚି ଅପ୍ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ହୋତୀତିୱା । ପଞ୍ଞାନାମ ଅନିଚ୍ଚା । ଜାନିତବ୍ବଂପି କଦାଚି ଜାନାତି, କଦାଚି ନ ଜାନାତୀତିୱା ଏୱଂ ଚେତସିକଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚ ଭାୱୋନାମ କେସଞ୍ଚି ଲୋକିୟଜନାନଂପି ପାକଟୋ ହୋତି । ନ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ନ ହି ସତ୍ତା ଚିତ୍ତଂନାମ ଅନିଚ୍ଚଂ । କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କଦାଚି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତଂ ପନ ସୟଂ ନିଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ହୁତ୍ୱା କଦାଚି ସୁଖେନ ୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, କଦାଚି ଦୁକ୍ଖେନାତିଆଦିନା ତସ୍ମିଂ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞମେୱ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି । ଇତି ଚିତ୍ତଂନାମ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପରମୁକ୍କଂ ସଗତଂ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିତଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ତଂପି ୱିସୁଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଖନ୍ଧଦେସନଂ ଦେସେତୀତି ।

[୨୨୧] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଭାଜନ ଭୋଜନ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଭତ୍ତକାରକ ଭୁଞ୍ଜକ ୱିକପ୍ପୱସେନ ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିଭାୱନ୍ତେନ ‘‘ରୂପଞ୍ହି ୱେଦନା ନିସ୍ସୟତ୍ତା ଭାଜନଟ୍ଠାନିୟଂ । ୱେଦନା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଭୋଜନଟ୍ଠାନିୟା । ସଞ୍ଞା ୱେଦନସ୍ସାଦ ଲାଭ ହେତୁତ୍ତା ବ୍ୟଞ୍ଜନଟ୍ଠାନିୟା । ସଙ୍ଖାରା ଅଭିସଙ୍ଖରଣତୋ ଭତ୍ତକାରକଟ୍ଠାନିୟା । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପଭୁଞ୍ଜକତ୍ତା ଭୁଞ୍ଜକଟ୍ଠାନିୟଂ । ଏତ୍ତାୱତାଚ ଅଧିପ୍ପେ ତତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସାରତୋ ନଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନ ହି ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଏତପ୍ପରମୱିନିଚ୍ଛୟେ ଆଗତଂ । ଉପମାଦୀପନେଏୱ ଆଗତଂ । ନ ଚ ଭଗୱତା ଭାଜନାଦିୱିକପ୍ପସିଦ୍ଧିମତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପଞ୍ଚେୱ ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥାସିଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୟୋଜନାଭାୱତୋତି ।

[୨୨୨] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଦେସନାକ୍କମେପି ଇଦମେୱ କାରଣଂ । ୟତ୍ଥ ଭୁଞ୍ଜତି, ୟଞ୍ଚ ଭୁଞ୍ଜତି, ୟେନଚ ଭୁଞ୍ଜତି, ୟୋଚ ଭୋଜକୋ, ୟୋଚ ଭୁଞ୍ଜିତା । ତେସଂ ଅନୁକ୍କମେନ ଦସ୍ସେତୁକାମତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅସାରଂ ।

ଚତୁନ୍ନଂ ଉପାଦାନାନଂ ୱିସୟଭୂତା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ସବ୍ବ ସଭାଗଧମ୍ମ ପରିୟାଦାନୱସେନ ସାସୱା ଅନାସୱାଚ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ୱୁତ୍ତା, ୱିପସ୍ସନା ଭୂମିପରିଗ୍ଗହୱସେନ ସାସୱାଏୱ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାତି ୱୁତ୍ତା । ଆୟତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଭୁସଂ ଉସ୍ସହନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆୟତନାନି। ଆୟତନସଦ୍ଦୋ ପନ ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଦ୍ୱାରଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆକରଟ୍ଠେନ, ଛସୁ ବାହିରେସୁ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମେସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ସମୋସରଣଟ୍ଠେନ, ଉଭୟତ୍ଥପି କାରଣଟ୍ଠେନ ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତ ଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଏକସ୍ମିଂୱା ଭୱେ ଅନମତଗ୍ଗେୱା ସଂସାରେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସହ ଜାୟମାନା ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଛସୁ ଦ୍ୱାରପଦେସେସୁଏୱ ଜାୟନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ସନ୍ତାନାନୁବନ୍ଧୱସେନ ନିୱସନ୍ତାପି ତେସ୍ୱେୱ ନିୱସନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ଆକିରିତ୍ୱା ଥପିତା ୱିୟ ପୱତ୍ତମାନାପି ତେସ୍ୱେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖାଦୀନି ଛସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆକରଟ୍ଠେନଚ ଆୟତନାନିନାମ । ଦେୱାୟତନଂ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।

ୟଥାଚ ସମ୍ପନ୍ନପୁପ୍ଫଫଲେସୁ ଖେମେସୁ ରୁକ୍ଖେସୁ ତତୋ ତତୋ ପକ୍ଖିନୋ ନିଲିନତ୍ଥାୟ ଆହାରତ୍ଥାୟଚ ନିଚ୍ଚଂ ସମୋସରନ୍ତି । ଏୱଂ ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁଠାନେସୁ ତତୋ ତତୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣକରଣତ୍ଥାୟ ନିଚ୍ଚଂ ସମୋସରନ୍ତି । ତସ୍ମା ରୂପାଦୀନି ଛ ସମୋସରଣଟ୍ଠେନ ଆୟତନାନିନାମ । ତଦୁଭୟାନି ପନ ତେସଂ ଚିତ୍ତ ଚେତସିକାନଂ କାରଣଟ୍ଠେନ ଆୟତନାନିନାମ । ଚକ୍ଖୁଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଚକ୍ଖାୟତନଂ। ଏୱଂ ସେସାନି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ସତ୍ତାନଂ ହିତକ୍ରିୟାସୁ ବହୁପକାରତ୍ତା କାମରୂପ ବ୍ୟାପିତତ୍ତା ଚ ପାକଟାନୀତିଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତାନି । ତେହି ଆସନ୍ନତ୍ତା ତଦନନ୍ତରଂ ଘାନଂ । ତତୋ ଜିୱ୍ହାତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦେସାୟତନାନିନାମ । ତତୋ ସକଲକାୟବ୍ୟାପକୋ କାୟୋ । ତତୋ ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ଗୋଚରୱିସୟଗ୍ଗାହକଂ ମନୋତି । ସେସାନି ପନ ତେସଂ ୱିସୟତ୍ତା ତଦନୁକ୍କମେନେୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ।

କସ୍ସଚି ପନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସୱା ସତ୍ତସ୍ସୱା ମନୁସ୍ସସ୍ସୱା ଦେୱସ୍ସୱା ବ୍ରହ୍ମୁନୋୱା ୱସେ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋଏୱ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧାତୁୟୋ। ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥିତସଭାୱତ୍ତାୱା ୟଥାସଭାୱଂ ଧାରୀୟନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପୀୟନ୍ତୀତି ଧାତୁୟୋ । ଅପିଚ, ନିସ୍ସତ୍ତ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧାତୁୟୋ । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସତ୍ତଟ୍ଠେନାତି ସତ୍ତାକାରା ଭାୱଟ୍ଠେନ ସତ୍ତକିଚ୍ଚାଭାୱଟ୍ଠେନ । କୋ ପନେତ୍ଥ ସତ୍ତାକାରୋ କିଂ ସତ୍ତକିଚ୍ଚନ୍ତି । ଜୀୱୟୋଗୋ ସତ୍ତାକାରୋ । ଈହାଚ ବ୍ୟାପାରୋ ଚ ସତ୍ତକିଚ୍ଚଂ । ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନାତି ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ୟାୱ ନମରତି । ଭୱପରଂପରାୟୱା ୟାୱ ସଂସାରୋ ନ ନିୱତ୍ତତି । ତାୱ ଅଭିଜ୍ଜମାନୋ ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ଏକୋୱ ୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ଗହିତସ୍ସ ଜୀୱସ୍ସ ଅଭାୱଟ୍ଠେନ । ଚକ୍ଖାଦୟୋଚ ଧମ୍ମା ସବ୍ବସୋ ସତ୍ତାକାରରହିତା ସତ୍ତ କିଚ୍ଚରହିତାଚ ହୋନ୍ତି । ନଚ ସୟଂ ଜୀୱାନାମ ହୋନ୍ତି । ନାପି ଜୀୱୟୋଗାତି । ଇତି ନିସ୍ସତ୍ତଟ୍ଠେନ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନଚତେଧାତୁୟୋନାମାତି । ତେସଂ ପନ ଦଟ୍ଠବ୍ବାକାରୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାହ-ଭେରିତଲଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ ରୂପଧାତୁ । ସଦ୍ଦୋୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତଥା ଆଦାସତଲଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ । ମୁଖଂ ୱିୟ ରୂପଧାତୁ । ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ଅଥୱା, ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତ କିଲୟନ୍ତଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ । ୟନ୍ତଚକ୍କୟଟ୍ଠି ୱିୟ ରୂପଧାତୁ । ଉଚ୍ଛୁରସ ତେଲାନି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତଥା ଅଧରାରଣି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ । ଉତ୍ତରାରଣି ୱିୟ ରୂପଧାତୁ । ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ଏସନୟୋ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀସୁ । ମନୋଧାତୁ ପନ ୟଥାସମ୍ଭୱତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀନଂ ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଧମ୍ମଧାତୁୟା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଲ୍ଲମିୱ ସୂଲମିୱଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧା ୱେଦନାସଲ୍ଲ ସୂଲୟୋଗା ଆତୁରା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂୱା ସଞ୍ଞା ଆସା ଦୁକ୍ଖଜନନତୋ ରିତ୍ତମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ଅୟଥାଭୁଚ୍ଚନିମିତ୍ତଗାହତୋ ୱନମିଗୋୱିୟ । ସଙ୍ଖାରା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପକ୍ଖିପନତୋ ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟଂ ଖିପନପୁରିସା ୱିୟ । ଜାତିଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧତୋ ରାଜପୁରିସାନୁବନ୍ଧଚୋରୋ ୱିୟ । ସବ୍ବାନତ୍ଥାୱହସ୍ସ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ହେତୁତୋ ୱିସରୁକ୍ଖବୀଜାନି ୱିୟ । ରୂପଂ ନାନାୱିଧୁପଦ୍ଦୱନିମିତ୍ତତୋ ଖୁର ଚକ୍କଂୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସଙ୍ଖତାପିଧାତୁ ଅମତତୋ ସନ୍ତତୋ ଖେମତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କସ୍ମା, ସବ୍ବାନତ୍ଥପଟିପକ୍ଖଭୂତତ୍ତା । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଗହିତାରମ୍ମଣଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାପି ଅଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ୱନମକ୍କଟୋ ୱିୟ, ଦୁଦ୍ଦମନତୋ ଅସ୍ସଖଲୁଙ୍ଗୋ ୱିୟ, ୟତ୍ଥ କାମନିପାତିତୋ ୱେହାସଂ ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ, ଲୋଭଦୋସାଦି ନାନାପ୍ପକାର କିଲେସୟୋଗତୋ ରଙ୍ଗନଟୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି । ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଭାୱୋ ସଚ୍ଚଂ । ସନ୍ତସ୍ସାତି ଭୂତସ୍ସ ତଥସ୍ସ ଅୱିପରୀତସ୍ସ । ଅପିଚ, କେନଟ୍ଠେନ ସଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥଟ୍ଠେନ ଅୱିତଥଟ୍ଠେନ ଅନଞ୍ଞଥଟ୍ଠେନ । ୟଞ୍ହି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍ଖତ୍ତଂ, ତଂ ତଥଂ ହୋତି ଅୱିତଥଂ ଅନଞ୍ଞଥଂ । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖ ସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ଦୁକ୍ଖେହି ତଂ ସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହପୀଳନତୋ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ ନାମ କମ୍ମଜାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଗେୱ ତଂତଂକମ୍ମା ଭିସଙ୍ଖରଣଦୁକ୍ଖଂ । ତଥା ଉତୁଜାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଗେୱ ତଂତଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଦୁକ୍ଖଂ ।

ଚକ୍ଖୁ ହି ନାମ ରୂପିବ୍ରହ୍ମାନଂପି ପୁରିମଭୱେ ଝାନଭାୱନା ସଙ୍ଖାତଂ ମହନ୍ତଂ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖରଣ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତାନଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । କାମସତ୍ତାନଂ ପନ ପୁରିମଭୱେ କମ୍ମସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂପି ୟାୱଜୀୱଂ ପୱତ୍ତିୟା ଆହାରାଦିସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଟିଜଗ୍ଗନ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଅନୁଭୱନ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ପୱତ୍ତତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । ପୱତ୍ତମାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେୱା ଜାତେ ଅନ୍ତରାୟେୱା ଆଗତେ ୟଦାକଦାଚି ଭିଜ୍ଜତି । ମରଣକାଲଂ ପତ୍ୱା ପନ ଏକନ୍ତେନ ଭିଜ୍ଜତିୟେୱ । ତସ୍ମା ତଂ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ତଦତ୍ଥାୟ କମ୍ମଂୱା ଆହାରାଦିପଚ୍ଚୟଂୱା ପଟିଜଗ୍ଗନଂ ୱା ସଙ୍ଖରୋନ୍ତାନଂ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିୟନ୍ତୋନାମ ନତ୍ଥି । ଇତି ସବ୍ବଂ ଚକ୍ଖୁ ଅପରିୟନ୍ତେନ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୀଳେତିୟେୱ । ଇଦମସ୍ସ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ । ଇଦଂ ଚକ୍ଖୁ ନାମ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେୱା ଜାତେ ଅନ୍ତରାୟେୱା ଆଗତେ ୟଦା କଦାଚି ଭିଜ୍ଜନଜାତିକଂ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଭିଜ୍ଜନଭୟେନ ପଗେୱ ପଚ୍ଚୟ ସମ୍ପାଦନଦୁକ୍ଖଂ ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିସଂୱିଧାନଦୁକ୍ଖଂ ଭିଜ୍ଜନନିମିତ୍ତାନି ଦିସ୍ୱା ୱା ଭିଜ୍ଜମାନେୱା ଭିନ୍ନେୱା ସୋଚନପରିଦେୱନାଦିଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ୱିପରିଣାମ ଦୁକ୍ଖଂନାମ । ଇତି ସବ୍ବଂ ଚକ୍ଖୁ ଅପରିୟନ୍ତେନ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୀଳେତିୟେୱ । ଇଦମସ୍ସ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ପନ ତଦୁଭୟେନ ଦୁକ୍ଖେନ ସହେୱ ସିଜ୍ଝତି । ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖ ସଙ୍ଖାର ଦୁକ୍ଖ ୱିପରିଣାମ ଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ଦୁକ୍ଖେହି ତଂ ସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୀଳେତିୟେୱ । ୟଞ୍ଚ ତସ୍ସ ତଥାପୀଳନଂ, ତଂ ତଥଂ ହୋତି, ଅୱିତଥଂ, ଅନଞ୍ଞଥଂ । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂନାମ । ଏସ ନୟୋ ସୋତାଦୀସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ।

ସେସସଚ୍ଚେସୁପି ୟଂ ଲୋଭସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟତ୍ତଂ । ୟଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧତ୍ତଂ । ୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମଗ୍ଗତ୍ତଂ ତଂ କଥଂ ହୋତୀତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟାୱଚ ଲୋଭୋ ନ ପହିୟ୍ୟତି । ତାୱ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅସ୍ସାଦେତିୟେୱ । ୟାୱଚ ତାନି ଅସ୍ସାଦେତି । ତାୱ ତେସଂ ପୱତ୍ତିୟା କମ୍ମାଦୀନି ସଙ୍ଖରୋନ୍ତିୟେୱ । ୟାୱଚ କମ୍ମାଦୀନି ସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ତାୱ ଚକ୍ଖାଦୀନି ପୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱ । ୟାୱଚତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତାୱ ତେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ସଙ୍ଖାର ଦୁକ୍ଖାଦୀହି ନମୁଚ୍ଚତିୟେୱ । ତସ୍ମା ଲୋଭସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟତ୍ତଂ ତଥଂ ହୋତି । ଚକ୍ଖାଦୀସୁଚ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଆଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ଅପୱତ୍ତମାନେସୁ ନାଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ପୱତ୍ତିନିରୋଧଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧତ୍ତଂ ତଥଂ ହୋତି । ତଥା ଲୋଭପହାନତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଦୁକ୍ଖମୁତ୍ତିମଗ୍ଗୋନାମ ନତ୍ଥି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୋଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜ ମାନୋ ଏକନ୍ତେନ ତଂ ପଜହତି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମଗ୍ଗତ୍ତଂ ତଥଂ ହୋତି, ଅୱିତଥଂ, ଅନଞ୍ଞଥନ୍ତି ।

ଏୱଂସନ୍ତେପି ସଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ପରିୟାୟ ସଚ୍ଚେସୁପି ୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଚତ୍ତାରିଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ତାୱ ସକ୍କାୟପରିୟା ପନ୍ନା ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମାଏୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଂନାମ । ତେୟେୱ ହି ଅସ୍ମିମାନସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ହୁତ୍ୱା ୟାୱତଂ ମାନଂ ନ ସମୂହନତି । ତାୱ ଦୁକ୍ଖକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାଚନାମ ୟାୱଦେୱ ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତାୟ ହୋତି । ଅସ୍ମିମାନୋଚ ତେସ୍ୱେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ନିୱିସତୀତି ତେସୁ ପରିଞ୍ଞାତେସୁ ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତୀତି । ତବ୍ବିପରୀ ତେନ ପନ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟ ବଦ୍ଧଧମ୍ମା ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାଚ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୱଜ୍ଜା ଉଦୟବ୍ବୟ ପୀଳନତୋ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖେହିଚ ଅପରିମୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମ । ସମୁଦୟସଚ୍ଚେ ଏକୋ ଲୋଭୋୟେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଂନାମ । ସୋହି ଅତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ସତ୍ତେ ଅତ୍ତନିଚ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମେସୁଚ ଅସ୍ସାଦଂ ଜନୟିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠମାନେ କରୋତୀତି ତେସଂ ଲୋଭସଦିସୋ ଅଞ୍ଞୋ ଞାତିୱା ମିତ୍ତୋୱା ସହାୟୋୱା ଅତ୍ତାୱା ଅତ୍ତନିୟଂୱା ନତ୍ଥିୱିୟ ଖାୟତି । ତସ୍ମା ତଂସଦିସୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସଂୱିଧାୟକୋନାମ ନତ୍ଥି । ତଞ୍ଚ ପଜହିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ଦୁଜ୍ଜହୋନାମ ନତ୍ଥି । ଅୱସେସାପନ ସବ୍ବେପି ସାସୱା କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂନାମ ।

ଏତ୍ଥ ସିୟା, ନନୁ ଅୱିଜ୍ଜାପି ସବ୍ବସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାତି ସାପି ସମୁଦୟେ ଅରିୟସଚ୍ଚେଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବାତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ୟଥାହି ଏକୋ ଛେକୋ ଉୟ୍ୟାନପାଲୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତଂ ଭୂମି ଭାଗଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ଭୂମିଭାଗଞ୍ଚ ନାନାବୀଜାନିଚ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ନନ୍ଦନସଦିସଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ମାପେସି । ତତ୍ଥ ଭୂମି ଉୟ୍ୟାନ ପାଲସ୍ସ ବୀଜାନଂ ରୁକ୍ଖାନଞ୍ଚ ପତିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି । ବୀଜାନିଚ ଅଙ୍କୁରୁପ୍ପାଦନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି, ଉୟ୍ୟାନପାଲୋୟେୱ ପନ ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ସାଧେତି । ସୋ ହି ଭୂମିୟଂ ବୀଜେସୁ ରୁକ୍ଖେସୁଚ ୟଂୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ତଂ ସବ୍ବଂ କରୋତି । ମମେତନ୍ତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ରକ୍ଖତି । ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜତି । ତସ୍ମା କୋ ଇଦଂ ମାପେସି, କସ୍ସେଦଂ ଉୟ୍ୟାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଉୟ୍ୟାନପାଲୋୟେୱ ମାପେସି । ତସ୍ସେଦଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ଭୂମିଂ ମାପେସି । ବୀଜାନି ମାପେନ୍ତି । ତେସଂ ଇଦଂ ଉୟ୍ୟାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କା ପନ ଉୟ୍ୟାନସମ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟପରଂପରାତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଭୂମିଏୱ ଆଦିତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା । ନ ଉୟ୍ୟାନପାଲୋ । ନଚ ବୀଜାନୀତି । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦ ନୟଞ୍ହି ପତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟପରଂ ପରୱସେନ ଦୁକ୍ଖ ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତି ନିୱତ୍ତିୱିଧାନେ ଅୱିଜ୍ଜାଏୱ ଆଦି ପଭୱପଧାନଭୂତା ହୋତି, ନ ତଣ୍ହା । ସଚ୍ଚଦେସନାୟଂ ପନ ତେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତକଧମ୍ମୱିଧାନେ ତଣ୍ହାଏୱ ସାମିଜେଟ୍ଠକ ପଧାନଭୂତା ହୋତି । ନ ଅୱିଜ୍ଜାତି ନତ୍ଥି ସମୁଦୟାରିୟସଚ୍ଚଭାୱେ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଓକାସୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କିଲେସାନଂ ତଦଙ୍ଗନିରୋଧୱିକ୍ଖମ୍ଭନ ନିରୋଧା ନିରୋଧସଚ୍ଚଂନାମ । ନିବ୍ବାନଂ ନିରୋଧାରିୟସଚ୍ଚଂନାମ । ଛସୁ ଲୋକିୟୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ନାମ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋଏୱ ମଗ୍ଗଅରିୟସଚ୍ଚଂନାମାତି ।

ଅରିୟସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କଦାଚି କେସଞ୍ଚି କୁତୋଚି କଥଞ୍ଚି ଅୱିତଥଭାୱେନ ଉତ୍ତମତ୍ଥୱାଚକୋତି । ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋ ଦୁକ୍ଖଂଅରିୟ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୀଳନଟ୍ଠୋ, ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ, ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ, ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋତି ଇମେହି ଚତୂହି ଅତ୍ଥେହି ଚକ୍ଖାଦିକସ୍ସ ଏକେକସ୍ସ ତେଭୂମକଧମ୍ମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠା ପୁବ୍ବେ ସଙ୍ଖାର ଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖେସୁ ୱୁତ୍ତନୟାଏୱ । ପଦତ୍ଥତୋପନ ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖରୀୟତୀତି ସଙ୍ଖତୋ । ପଗେୱ କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟାଭିସଙ୍ଖରଣଦୁକ୍ଖେନ ୱିନା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନପୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିରୂପୋ ହୁତ୍ୱା ପରିଣାମୋ ୱିପରିଣାମୋ । ପରିହାନିଚେୱ ପରିଭେଦୋଚ । ପୀଳନଟ୍ଠୋତି ଏତ୍ଥ ପୀଳିତବ୍ବନ୍ତି ପୀଳନଂ । ପୀଳେତୀତି ପୀଳନଂ । ପୀଳୀୟତେ ପୀଳନଂ । ଅତ୍ଥୋତି ସଭାୱୋ । ପୀଳନଂ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଏକିସ୍ସା ଦୁଗ୍ଗତିତ୍ଥିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋଚ ନାନାରୋଗେହି ସୟଂ ନିଚ୍ଚଂ ପୀଳିତୋ ହୁତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗନଦୁକ୍ଖେହି ମାତରଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚଂ ପୀଳେତିୟେୱ । ୟଞ୍ଚ ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ତାଦିସସ୍ସ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ, ତଞ୍ଚ ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ପୀଳନକିଚ୍ଚମେୱ ହୋତି । ଏୱମେୱଂ ୟେ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଜରାମରଣେହି ନିଚ୍ଚଂ ପୀଳୀୟନ୍ତି, ତେ ପଟିଜଗ୍ଗନଦୁକ୍ଖେହି ତଂ ସମଙ୍ଗୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିଚ୍ଚଂ ପୀଳେନ୍ତିୟେୱ । ୟଞ୍ଚ ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ତେସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ, ତଞ୍ଚ ତସ୍ସ ପୀଳନକିଚ୍ଚମେୱାତି । ୟଥାହୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ଠିତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ପାତୁଭାୱୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସେସୋ ଉପ୍ପାଦୋ । ରୋଗାନଂ ଠିତି ଜରାମରଣସ୍ସ ପାତୁଭାୱୋ । ୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସୋତସ୍ସ ଘାନସ୍ସ ଜିୱ୍ହାୟ କାୟସ୍ସ ମନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋତିଆଦି ।

ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋତି ରାଗଗ୍ଗିଆଦୀହି ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଭୁସଂ ପରିଦୟ୍ହନଟ୍ଠୋ । ୟଥାହ –

ଚକ୍ଖୁଂ ଆଦିତ୍ତଂ । କେନ ଆଦିତ୍ତଂ । ରାଗଗ୍ଗିନା ଆଦିତ୍ତଂ । ଦୋସଗ୍ଗିନା । ମୋହଗ୍ଗିନା । ଜାତିୟା । ଜରାୟ । ମରଣେନ । ସୋକେନ । ପରିଦେୱେନ । ଦୁକ୍ଖେନ । ଦୋମନସ୍ସେନ । ଉପାୟାସେନ ଆଦିତ୍ତନ୍ତି ୱଦାମି । ସୋତଂ ଆଦିତ୍ତଂ । ଘାନଂ ଆଦିତ୍ତଂ । ଜିୱ୍ହା ଆଦିତ୍ତା । କାୟୋ ଆଦିତ୍ତୋ । ମନୋ ଆଦିତ୍ତୋତି ।

ଆଦିପନଂ ସନ୍ତାପନଂ ପରିଦୟ୍ହନନ୍ତି ଇଧ ଅତ୍ଥତୋ ଏକନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ସିୟା, ଅରିୟମଗ୍ଗୋପି ଚିରକାଲଂ ପାରମିତାଭିସଙ୍ଖରଣଦୁକ୍ଖେନ ଅନ୍ତିମଭୱେଚ ସୀଲାଦିୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱନାଭିସଙ୍ଖରଣଦୁକ୍ଖେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସୁସଂ ପୀଳେତିୟେୱ । ତଥା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋଚ । ତସ୍ମା ସୋପି ପିଳନାଦିଅତ୍ଥେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସଙ୍ଗହୋ ସିୟାତି ।ନ । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସନ୍ତି ୱଂହତ୍ତା । ସୋ ହି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଦୁକ୍ଖଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅନୁଭୂତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସକିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସବ୍ବଂ କିଲେସଜାତଂ ଖେପେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନିରୁଜ୍ଝମାନୋଚ ସବ୍ବଂ ଆୟତିଂ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ୱୂପସମେନ୍ତୋ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୱୂପସନ୍ତଂଚ ଅନାଗତ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଦୁକ୍ଖଂ ଗଣନୁପଗଂ ନହୋତି । ଭିଜ୍ଜନ୍ତୋଚ ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ଦତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱିପରିଣାମପଚ୍ଚୟାପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାଚି ହାନିନାମ ନତ୍ଥୀତି ନ ସୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସଙ୍ଗହୋତି । ଲୋକିୟଧମ୍ମା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ପୱତ୍ତ ମାନାଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପକାରେହି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖେହି ଭୁସଂ ପୀଳେତ୍ୱା ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତିଚ । ନିରୁଜ୍ଝମାନା ମହନ୍ତଂ ପରିଳାହଦୁକ୍ଖଂ ଜନେତ୍ୱା ଅପରିୟନ୍ତେ ଖୁରଚକ୍କସଦିସେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୟନ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୟୋଜେନ୍ତାୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେଏୱ ପୀଳନାଦିଅତ୍ଥେହି ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖା ହୋନ୍ତୀତି । ଏତେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସପି ସମ୍ପାପକପଚ୍ଚୟାଭିସଙ୍ଖରଣଲେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚତ୍ତପସଙ୍ଗୋ ନିୱତ୍ତିତୋ ହୋତୀତି ।

ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୱାଭୱସଙ୍ଖାତଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଂ ସମୁଦେତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଉଦୟତି ଉଟ୍ଠାପେତି ୱଡ୍ଢେତିୱାତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ, ଆୟୂହନଟ୍ଠୋ, ନିଦାନଟ୍ଠୋ, ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ, ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋତି ଚତୂହି ଅତ୍ଥେହି ଲୋଭସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଆୟୂହନଟ୍ଠୋତି ଭୱାଭୱ ସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଏକେକସ୍ମିଂ ଭୱେପି ୱତ୍ଥୁକାମପଟିସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋ ପରିବ୍ୟୂହନଟ୍ଠୋ ରାସିକରଣଟ୍ଠୋ ନିଦାନଟ୍ଠୋତି ତଦେୱ ନିରନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପଦାନଟ୍ଠୋ ନିୟ୍ୟାତନଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋତି ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ମିଂଏୱ ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧନଟ୍ଠୋ । ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋତି ତତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ମୁଚ୍ଚନୁପାୟସ୍ସ ନୀୱାରଣ ୱସେନ ପଲିବୁନ୍ଧନଟ୍ଠୋ ଉପରୁନ୍ଧନଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ଅନୁପ୍ପାଦ ଧମ୍ମତାପତ୍ତି ୱସେନ ଖିୟ୍ୟାନଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ । ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି ନପୱତ୍ତତି ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ । ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ, ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ, ଅମତଟ୍ଠୋତି ଚତୂହି ଅତ୍ଥେହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋତି ନିସ୍ସରଣ ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ । ୱିୱେକଟ୍ଠୋତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପଲିବୋଧତୋ ୱିୱିଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ । ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋତି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱଟ୍ଠୋ । ଅମତଟ୍ଠୋତି ମରଣଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱଟ୍ଠୋତି ।

ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଗମେତି ସମ୍ପାପେତୀତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପଟିଲାଭକରଣ ୱସେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବାତି ପଟିପଦା । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀଚ ସା ପଟିପଦା ଚାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ, ହେତ୍ୱଟ୍ଠୋ, ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ, ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋତି ଚତୂହି ଅତ୍ଥେହି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମଗ୍ଗତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦିକଂ ୱଟ୍ଟସୋତଂ ପଟିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତିଆଦିକଂ ୱଟ୍ଟପଟିସୋତଂ ଅଭିମୁଖଂ ନିଗ୍ଗମନଟ୍ଠୋ । ହେତ୍ୱଟ୍ଠୋତି ସବ୍ବେସଂ ଅରିୟଗୁଣାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱ ସାଧନଟ୍ଠୋ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋତି ଅଞ୍ଞାଣଅଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ପହାନ ୱସେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠୋ । ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋତି ତଣ୍ହା ଦାସବ୍ୟୱିମୁତ୍ତିୟା ଭୂଜିସ୍ସଭାୱପତ୍ତିୱସେନ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପତି ହୁତ୍ୱା ୱିରୋଚନଟ୍ଠୋ । ଲୋକିୟମଗ୍ଗା ହି ତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣଭାୱେ ଠିତା ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ଇମେ ସତ୍ତାନାମ ଏକନ୍ତେନ ଦୁକ୍ଖପଟିକୂଲା ହୋନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଭୀରୁକା । ୟେଚ ଅତ୍ତନି ଦୁକ୍ଖଂ ଜନେନ୍ତି । ତେସୁ ୱେରିସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଂୱା ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଜନକଂୱା ତେ ନଜାନନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖମୁତ୍ତିୟା ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ଆୟୂହନ୍ତି । ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖୱଡ୍ଢିୟାଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । କିଂ ପନ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଂ, କିଂଚ ଏକନ୍ତ ଦୁକ୍ଖଜନକନ୍ତି । ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୂତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତହାୱପରିୟାପନ୍ନା ତେଭୂମକଧମ୍ମାଏୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖାନାମ । କସ୍ମା, ତେହି ମୁତ୍ତେଏୱ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖେହି ମୁଚ୍ଚନତୋ, ଅମୁତ୍ତେଚ ଅମୁଚ୍ଚନତୋତି । ଅତ୍ତନୋ ତଣ୍ହାଏୱ ଅତ୍ତନୋ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଜନକଂନାମ । କସ୍ମା, ତାୟ ପହୀନାୟଏୱ ଏକନ୍ତ ଦୁକ୍ଖେହି ମୁଚ୍ଚନତୋ, ଅପହୀନାୟଚ ଅମୁଚ୍ଚନତୋତି ।

ତଥା ଇମେ ସତ୍ତା ଏକନ୍ତେନ ସୁଖକାମା ହୋନ୍ତି ସୁଖାଭିନନ୍ଦିନୋ । ୟେଚ ଅତ୍ତନି ସୁଖଂ ଜନେନ୍ତି । ତେସୁ ପିୟମିତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋପନ ଏକନ୍ତସୁଖଂୱା ଏକନ୍ତସୁଖମଗ୍ଗଂୱାତେ ନଜାନନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ଅତ୍ତନୋ ସୁଖୱଡ୍ଢିୟା ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ଆୟୂହନ୍ତି । ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖୱଡ୍ଢିୟାଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । କିଂ ପନ ଏକନ୍ତସୁଖଂ କୋଚ ଏକନ୍ତ ସୁଖମଗ୍ଗୋତି । ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱୋଏୱ ଅତ୍ତନୋ ଏକନ୍ତ ସୁଖଂନାମ । ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଜନକସ୍ସ ପହାନମଗ୍ଗୋଏୱ ଅତ୍ତନୋ ଏକନ୍ତ ସୁଖମଗ୍ଗୋନାମାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମାନି ଚତୁସଚ୍ଚପଦାନି କଥେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

[୨୨୩] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ଏତ୍ଥ ଏତେନାତିୱା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏତେନାତି ଇଦଂ ନୟୁଜ୍ଜତି ।

ନ ହି ନିବ୍ବାନଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧ କ୍ରିୟାସାଧନେ ଦୁକ୍ଖେନ ସହକାରୀ କାରଣଂ ହୋତୀତି । ସେସଚେତସିକାତି ୱେଦନା ସଞ୍ଞାହି ସେସା ପଞ୍ଞାସ ଚେତସିକା । ଅତୀତାଦିୱସେନ ତିୱିଧ ଭିନ୍ନାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦି ଓଳାରିକାଦି ହୀନାଦି ଦୂରାଦିୱସେନ ଦୁୱିଧଭିନ୍ନାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧୱୋହାରୋ ହୋତି । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପନ ତାଦି ସୋ ଭେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଭେଦାଭାୱେନାତିଆଦି । ତଞ୍ହି ଅତୀତାଦିକେ ତିୱିଧଭେଦେ ଏକଂପି ନ ହୋତି । କସ୍ମା । ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ ଧମ୍ମତ୍ତା । ତଞ୍ହି ତେକାଲିକଧମ୍ମାନଂ ଖୟୱିରାଗନିରୋଧଭୂତୋ ଅନିମିତ୍ତ ଧମ୍ମୋୟେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ଇଦଂ ଅତୀତେ ଅସୁକବୁଦ୍ଧକାଲେ ନିବ୍ବାନଂ । ଇଦଂ ଅନାଗତେ । ଇଦଂ ଏତରହୀତି ଏୱଂ କାଲଭେଦେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ନହୋତି । ତଥା ଦିସା ଦେସଠାନଭେଦେନ ପରିନିବ୍ବୁତପୁଗ୍ଗଲଭେଦେନ ଚ । କେୱଲଂ ପନ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ୟତ୍ତକାନି ଅନତ୍ଥ ପଦାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖସିଦ୍ଧେହି ଗୁଣପଦେହିଏୱ ତଂ କଥେ ତବ୍ବନ୍ତି । ଦୁକେସୁ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଦୁକଂ ପତ୍ୱା ତଂ ବହିଦ୍ଧାଏୱ ହୋତି । ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ । ଓଳାରିକଦୁକଂ ପତ୍ୱା ସୁଖୁମମେୱ ହୋତି, ନ ଓଳାରିକଂ । ହୀନଦୁକଂ ପତ୍ୱା ପଣୀତମେୱ ହୋତି, ନ ହୀନଂ । ଦୂରେ ଦୁକଂ ପତ୍ୱା ଦୂରେଏୱ ହୋତି, ନ ସନ୍ତିକେତି । ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହନିସ୍ସଟନ୍ତି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହତୋ ୱିମୁତ୍ତଂ ।

ଦ୍ୱାରାଲମ୍ବଣଭେଦେନାତି ଦ୍ୱାରଛକ୍କ ଆରମ୍ମଣଛକ୍କାନଂ ଭେଦେନ । ଆୟତନାନି ଦ୍ୱାଦସ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ଦ୍ୱାରଛକ୍କଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂଏୱାତି ସେସଧମ୍ମାଲମ୍ବଣଂ ସନ୍ଧାୟ ଆରମ୍ମଣଛକ୍କଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦ୍ୱାରା ।ଲ । ପରିୟାୟେନାତି ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଛନ୍ନଂ ଆଲମ୍ବଣାନଂ ତେସୁ ଦ୍ୱାରାଲମ୍ବଣେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଞ୍ଚ କମେନ ଧାତୁୟୋ ଅଟ୍ଠାରସ ଭୱନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥପି ଦ୍ୱାରଛକ୍କେ ମନୋଦ୍ୱାରଂ ୱିଞ୍ଞାଣେକଦେସମେୱ ହୋତି । ଦ୍ୱାରଛକ୍କଂ ୱିଞ୍ଞାଣସତ୍ତକଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଲମ୍ବଣେକଦେସମେୱାତି । ମଗ୍ଗୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ମଗ୍ଗୋନାମ ମତୋତି ୟୋଜନା । ମଗ୍ଗୟୁତ୍ତା ଏକୂନତିଂସଧମ୍ମା ଫଲଭୂତାଚ ସତ୍ତତିଂସ ଧମ୍ମା ଚତୁସଚ୍ଚ ୱିନିସ୍ସଟା ଚତୂହି ଅରିୟସଚ୍ଚେହି ୱିନିସ୍ସଟା ୱିମୁତ୍ତା । ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱାତି ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ସମୁଚ୍ଚୟ ସଙ୍ଗହସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଚ୍ଚୟ ସଙ୍ଗହ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୬୬. ଏୱଂ ସତ୍ତହି ପରିଚ୍ଛେଦେହି ପଥମସ୍ସ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦ ଞାଣସ୍ସ ୱିଧାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦୁତୀୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଞାଣସ୍ସ ୱିଧାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟେସଂସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନନ୍ତିଆଦି ମାହ । ଇଦାନି ୟେସଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଭୂତା ୟେଧମ୍ମା ୟଥା ୟେହି ହେତାଦୀହି ପଚ୍ଚୟାକାରେହି ପଚ୍ଚୟା ଉପକାରକା ହୋନ୍ତି । ତଂ ୱିଭାଗଂ ତେସଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭୂତାନଂ ୱିଭାଗଞ୍ଚ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ୱିଭାଗଞ୍ଚ ତେସଂପଚ୍ଚୟାକାରାନଂ ଇହ ୱିଭାଗଞ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହେ ୟଥାରହଂ ପୱକ୍ଖାମୀତି ୟୋଜନା ।

[୨୨୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ପଚ୍ଚୟେ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ତଂ ୱିଭାଗନ୍ତି ଇମିନା ନ ସମେତି ।

[୨୨୫] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘ଇହ ଇମସ୍ମିଂ ସମୁଚ୍ଚୟ ସଙ୍ଗହାନନ୍ତରେ ଠାନେ’’ତି ଇହ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ ସତି ଇଦାନି ସଦ୍ଦୋ ନିରତ୍ଥକୋ ହୋତୀତି, ପଟିଚ୍ଚ ଫଲଂ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତସ୍ମାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ତତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଚାତି ଅୱିନା, ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋତି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ଅଥୱା, ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନଂ ସମୁପ୍ପାଦୋ । ସହଜାତଧମ୍ମେହି ସହେୱ କଲାପୱସେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ତେନ ଅୱିନାଭାୱୀହୁତ୍ୱା ସମୁପ୍ପାଦୋ ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପାଦୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭୂତାନଂ ସଙ୍ଖତ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାସଙ୍ଖାତଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତସାଧାରଣଂ ଏକଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ । ୟଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତିଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥଚ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟ ତାତି ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା । ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ଭାୱୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା । ୟଥାୱୁତ୍ତ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ପଟିଚ୍ଚ ଫଲଂ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତସ୍ମାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋତିଚ ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତିଚ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପନ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନଂ ସମୁପ୍ପାଦୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ପାଳିୟଂ ପନ ଅୟମେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୟଥାହ –

କତମୋଚ ଭିକ୍ଖୱେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଭିକ୍ଖୱେ ଜରାମରଣଂ, ଉପ୍ପାଦାୱା ତଥାଗତାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୱା ତଥାଗତାନଂ ଠିତାୱ ସା ଧାତୁ, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା ଧମ୍ମନିୟାମତା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ।ଲ । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପାଦାୱା ।ଲ । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା । ଇତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ତତ୍ର ତଥତା ଅୱିତଥତା ଅନଞ୍ଞଥତା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଭିକ୍ଖୱେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ।

ଏତ୍ଥ ହି ଠିତାୱ ସା ଧାତୂତିଆଦିନା ତତ୍ର ତଥତା ଅୱିତଥତାତିଆଦିନାଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ସଙ୍ଖାତଂ ସାମଞ୍ଞ ଲକ୍ଖଣମେୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ନ ଚେତ୍ଥ ଭାୱସାଧନେ କତେ ସତି ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦେନ ସହ ସମୁପ୍ପାଦସଦ୍ଦସ୍ସ ଅସମାନକତ୍ତୁତାସଙ୍ଖାତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୟୁତ୍ତିୱିରୋଧୋ ଅତ୍ଥି । ୟୋ ପଟିଚ୍ଚ କ୍ରିୟାୟ କତ୍ତା, ତସ୍ସେୱ ସମୁପ୍ପାଦକ୍ରିୟାୟପି କତ୍ତୁତା ସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି କ୍ରିୟାନାମ କତ୍ତୁରହିତାସମ୍ଭୱତୀତି । ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁଚ ଗମ୍ଭୀରେସୁ ସତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ୱିୟ ଇଦଂପି ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ଗମ୍ଭୀରମେୱ ହୋତୀତି ନୟିଧ ଗମ୍ଭୀରୱଚନୱିରୋଧୋ ସମ୍ଭୱତି । ଅଥଖୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମତୋ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣମେୱ ଗମ୍ଭୀରତରଂ ହୋତୀତି । ତାଦିସେନ ପନ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେନ ସମ୍ପନ୍ନା ୟଥାୱୁତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାନାମ । ୟଥାହ-କତମେଚ ଭିକ୍ଖୱେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାଧମ୍ମା ଜରାମରଣଂ ଭିକ୍ଖୱେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ।ଲ । ଅୱିଜ୍ଜା ଭିକ୍ଖୱେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାତି । ଇତି ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନ ଭୂତାନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତ ୱୁତ୍ତିତାସଙ୍ଖାତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋଚ ସୋ ନୀୟତି ଞାୟତି ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତୀତି କତ୍ୱା ନୟୋଚାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟୋ। ପଠପେତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ନାନାପକାରେହି ପଚ୍ଚୟଭେଦେହି ପୱତ୍ତେତି ଦେସେତି ଏତ୍ଥାତି ପଟ୍ଠାନଂ । ମହାପକରଣଂ । ପଟ୍ଠାନେ ଦେସିତୋ ନୟୋ ପଟ୍ଠାନନୟୋ।

ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ ଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ସତି ତେ ତେ ଭୱନ୍ତି ସୀଲେନାତି ତବ୍ଭାୱଭାୱିନୋ । ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା । ତେସଂ ଭାୱୋ ତବ୍ଭାୱଭାୱିଭାୱୋ, ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି । ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମନିୟାମୋ । ତବ୍ଭାୱଭାୱିଭାୱୋଏୱ ଆକାରୋ ତବ୍ଭାୱଭାୱିଭାୱାକାରୋ । ସୋ ଏୱ ତବ୍ଭାୱଭାୱିଭାୱାକାରମତ୍ତଂ। ମତ୍ତସଦ୍ଦେନ ହେତାଦିପଚ୍ଚୟ ସତ୍ତିନିୟମଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତେନ ଉପଲକ୍ଖିତୋ ନୟୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦ ନୟୋ । ଆହଚ୍ଚପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିଂ ଆରବ୍ଭାତି ଏତ୍ଥ ହେତୁ ଆରମ୍ମଣା ଦିୱସେନ ତଥାତଥା ଉପକାରକତାସଙ୍ଖାତୋ ପଚ୍ଚୟସତ୍ତି ୱିସେସୋ ଆହଚ୍ଚପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିନାମ । ସୋ ହି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୁଦ୍ଧାରମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚହୋତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୟସତ୍ତି ୱିସେସୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଆହଚ୍ଚ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦେସିତତ୍ତା ଆହଚ୍ଚପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାଭିସଙ୍ଖରଣ କିଚ୍ଚଂ ପତ୍ୱା ଅନୋସକ୍କମାନା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି ଏତାୟାତି କତ୍ୱା । ଆରବ୍ଭାତି ପଟିଚ୍ଚ । ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଭଗୱତା କଥୀୟତି ।

ଉଭୟଂ ପନ ୱୋମିସ୍ସିତ୍ୱା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ଆଚରିୟାତି ଇଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପାଦଂ ପପଞ୍ଚେନ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେହି ତଂ ପପଞ୍ଚୟନ୍ତା ପଟ୍ଠାନ ନୟଂପି ଆହରିତ୍ୱା ପପଞ୍ଚେନ୍ତୀତି । ୟଥା ସୂରିୟୋ ଉଦୟନ୍ତୋ ଅନ୍ଧକାରେ ୱିଧମେତ୍ୱା ଦବ୍ବସମ୍ଭାରେ ମହାଜନସ୍ସ ପାକଟେ କରୋତି । ଏୱମେୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚତୁସଚ୍ଚଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ୱିଦତି ପାକଟଂ କରୋତୀତି ୱିଜ୍ଜା । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜାନାମ । ସୋ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଅଦସ୍ସନ ସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ଜନେତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଟିଚ୍ଚ ଫଲଂ ଏତି ଆଗଚ୍ଛତି ଏତସ୍ମା ଏତେନାତି ୱା ପଚ୍ଚୟୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ। ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଙ୍ଖତଂ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେହୀତି ସଙ୍ଖାରା। ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ। ୱିଜାନନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଆରମ୍ମଣେ ନମତୀତି ନାମଂ। ରୁପ୍ପତି ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ରୂପଂ। ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନଂ। ଦେୱାନଂ ଦେୱାୟତନମିୱ । ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ। ଫୁସନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମା ଏତେନାତି ୱା ଫସ୍ସୋ । ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନା। ୱେଦୟନ୍ତି ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟାତିୱା ୱେଦନା । ତସ୍ସତି ପରିତସ୍ସତୀତି ତଣ୍ହା। ନିଚ୍ଚପିପାସୱସେନ ଆରମ୍ମଣହେତୁ ନିଚ୍ଚଂ ଚଞ୍ଚଲତି ପତ୍ଥେତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସନ୍ତି ପରିତସ୍ସନ୍ତି ଚଞ୍ଚଲନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟାତି ୱା ତଣ୍ହା । ଉପାଦିୟତୀତି ଉପାଦାନଂ। ଅମୁଞ୍ଚଗାହଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଦିୟନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ୱା ଉପାଦାନଂ ।

ଭୱତି ୱଡ୍ଢତୀତି ଭୱୋ। ଭୱନ୍ତି ଜାୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ଏତେନାତି ୱା ଭୱୋ । ଜନନଂ ଜାତି। ଜାୟନ୍ତି ପାତୁଭୱନ୍ତି ସଙ୍ଖତ ଧମ୍ମା ଏତାୟାତି ୱା ଜାତି । ଜୀରଣଂ ଜରା। ଜୀରନ୍ତି ଜିଣ୍ଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱା ଜରା । ସୋଚନଂ ସୋକୋ। ସୋଚନ୍ତି ଚିତ୍ତପରିଳାହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ସୋକୋ । ପରିଦେୱନଂ ପରିଦେୱୋ। ତଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପରିକିତ୍ତେତ୍ୱା ଦେୱନ୍ତି କନ୍ଦନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ପରିଦେୱୋ । ଖମିତୁଂ ସହିତୁଂ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ। ଦୁମ୍ମନସ୍ସ ୱିରୂପଚିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୋମନସ୍ସଂ। ଭୁସୋ ଆୟାସନଂ ଉପାୟାସୋ। ଆୟାସନନ୍ତି ଅନସ୍ସାସନଂ । ୱିସୀଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ । ଅୱିଜ୍ଜାଦି ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନ ପରଂପରୱିଧିନା ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତସ୍ସକେୱଲସ୍ସଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ ଏତସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସ କେନଚି ସୁଖେନ ଅସଂମିସ୍ସସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥଚ ଦୁୱିଧୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତିକନୟୋ ଅଭିଧମ୍ମନୟୋତି । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତିକନୟେନ ତାୱ ଅୱିଜ୍ଜା ଚତୁବ୍ବିଧା ଦୁକ୍ଖପଟିଚ୍ଛାଦିକା ସମୁଦୟପଟିଚ୍ଛାଦିକା ନିରୋଧପଟିଚ୍ଛାଦିକା ମଗ୍ଗପଟିଚ୍ଛାଦିକାଚାତି । ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ପନ ପୁବ୍ବନ୍ତପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅପରନ୍ତ ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତପଟିଚ୍ଛାଦିକା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଛାଦିକାତି ଚତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠ ୱିଧାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଙ୍ଖାରା ସୁତ୍ତନ୍ତିକନୟେନ ସାସୱା କୁସଲାକୁସଲଚେତନା ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଆନେଞ୍ଜା ଭିସଙ୍ଖାରୋତି ପନ ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚେତନା ଅପୁଞ୍ଞାତି ସଙ୍ଖାରୋନାମ । କାମରୂପ କୁସଲଚେତନା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋନାମ । ଅରୂପକୁସଲଚେତନା ଆନେଞ୍ଜାତିସଙ୍ଖାରୋନାମ । ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ପନ ସବ୍ବାପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭୂତା କୁସଲାକୁସଲଚେତନା ସଙ୍ଖାରାନାମ । କିରିୟଚେତନା ପନ ସବ୍ବାପି ୱିଭଙ୍ଗେ ନଗହିତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ କିରିୟଧମ୍ମାନଂ ପନ ୟସ୍ମା ନେୱ ଅୱିଜ୍ଜା ନ କୁସଲା କୁସଲମୂଲାନି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଲଭନ୍ତି । ତସ୍ମା କିରିୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ନୱୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାଚ କୁସଲାକୁସଲମୂଲା ନିଚ କିରିୟଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା କିରିୟଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାୟଂ ନଗହିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଂୟୁତ୍ତେପି ୟତୋ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀନା ହୋତି । ୱିଜ୍ଜାଉପ୍ପନ୍ନା । ସୋ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିରାଗା ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦା ନେୱ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି । ନ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ । ନ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନ ତେସଂପି ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପାଦୋ ଅୱାରିତୋୟେୱ । ନହି କୋଚି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦରହିତୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ଏସ ନୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପୀତି । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ବାତ୍ତିଂସୱିଧଂ ଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକନୟେନ । ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ପନ କିରିୟଚିତ୍ତୱଜ୍ଜିତଂ ଏକୂନସତ୍ତତିୱିଧଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱିଞ୍ଞାଣଂ । ନାମରୂପନ୍ତି ଲୋକିୟ ୱିଞ୍ଞାଣ ସହଜାତଂ ୱେଦନାଦିଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କମ୍ମଜରୂପଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତଜ ରୂପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତିକନୟେନ । ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ପନ ସବ୍ବଂ କୁସଲାକୁସଲ ୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରରୂପଞ୍ଚ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଂ ସବ୍ବଂପି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ଗହିତମେୱ ।

[୨୨୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ତଦୁଭୟଂପି ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସହଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅନୁପପନ୍ନଂ ।

ସଳାୟତନନ୍ତି ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି ଏୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ୱିଭତ୍ତାନି । ଏକଚ୍ଚେ ପନ ଆଚରିୟା ବାହିରାୟତନାନି ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ତାନିପି ଇଧ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତଂପି ନିଦାନୱଗ୍ଗ ପାଳିୟା ସମେତିୟେୱ । ୟଥାହ –

କତମୋଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଲୋକସ୍ସ ସମୁଦୟୋ । ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ । ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା । ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା ।ଲ । ଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଅୟଂ ଲୋକସ୍ସ ସମୁଦୟୋ । ସୋତଞ୍ଚ ।ଲ । ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମେଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ ।ଲ । ଲୋକସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ।

ଫସ୍ସୱେଦନାଦୟୋପି ନୟଦ୍ୱୟେ ତଂ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଣ୍ହୁପାଦାନାନି ପାକଟାନି । ଭୱୋ ଦୁୱିଧୋ କମ୍ମଭୱୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋଚ । ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲଭୂତା ଚେତନାଚ । ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଅନଭିଜ୍ଝାଦୟୋଚ କମ୍ମଭୱୋ । ୟଥାହ-ସବ୍ବଂପି ଭୱଗାମିକମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋତି । କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ପନ ସବ୍ବେପି ଲୋକିୟୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା ସବ୍ବାନିଚ କମ୍ମଜରୂପାନି ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ସୁତ୍ତନ୍ତିକନୟେନ । ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ପନ ଲୋକୁତ୍ତର ଖନ୍ଧାପି ୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତାଏୱ । ଜାତିଜରାମରଣାନି ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖତ ଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣପତ୍ତାନି । ସୋକାଦୀସୁ ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ସୋଚନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଦୋମନସ୍ସୱେଦନା ସୋକୋନାମ। ରୋଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତୋ ଅନିଟ୍ଠୋ ଚିତ୍ତଜସଦ୍ଦୋ ପରିଦେୱୋନାମ। କାୟିକା ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଦୁକ୍ଖଂନାମ। ଚେତସିକା ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଦୋମନସ୍ସଂନାମ। ଞାତିବ୍ୟସନାଦିନିମିତ୍ତଂ ସଂସୀଦନୱିସୀଦନାକାରପୱତ୍ତୋ ଦୋସୋ ଉପାୟାସୋନାମ। ଅୟମେତ୍ଥ ୱିଭାଗୋ । ୟେସଂ ପନ ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖେ ଅୱିଜ୍ଜା ଅପ୍ପହୀନା ହୋତି । ତେସଂ ଇତରସଚ୍ଚେସୁପି ସା ଅପ୍ପହୀନାଏୱ ହୋତୀତି ତେ ଖନ୍ଧପୱତ୍ତିୟଂଏୱ ସୁଖସଞ୍ଞଂ ଲଭନ୍ତି । ଖନ୍ଧନିରୋଧେ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞଂ । ଖନ୍ଧପୱତ୍ତିମଗ୍ଗେଏୱ ସୁଖମଗ୍ଗସଞ୍ଞଂ ଲଭନ୍ତି । ଖନ୍ଧନିରୋଧମଗ୍ଗେ ଦୁକ୍ଖମଗ୍ଗସଞ୍ଞଂ । ତସ୍ମା ଖନ୍ଧପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭୂତା ପୁଞ୍ଞା ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରଧମ୍ମାଏୱ ତେସଂ ଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁଟାନଂ ସୁଖକାମାନଂ ଦୁକ୍ଖପଟିକୂଲାନଂ ସତ୍ତାନଂ ପଟିସରଣା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚ ୟାସଙ୍ଖାରାତି । ଏତ୍ଥଚ ୱିସେସତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଖନ୍ଧପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଦୁଚ୍ଚରିତଭୂତା ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଅନାଗତ ଖନ୍ଧପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସୁଚରିତଭୂତା ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଙ୍ଖାରେସୁ ସତି ଅପ୍ପହୀନଭୱତଣ୍ହାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ପୁନଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା କୋଚି ୱିବନ୍ଧୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମରୂପଂ ସଳାୟତନଂ ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ଇମେ ଅତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞିତା ପଞ୍ଚଧମ୍ମା ଭୱନ୍ତରେ ପାତୁ ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ପଧାନଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣେଚ ସତି ତସ୍ସ ଉଦୟଭୂତାନଂ ନାମରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧୋନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାନାମ ରୂପନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ସାମଞ୍ଞତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋନାମ କାୟୋ ରୂପ କାୟୋଚ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଏୱଂସନ୍ତେପି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କାୟେସୁ ୟେଧମ୍ମା ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଧାନଙ୍ଗଭୂତା ହୋନ୍ତି । ୟେହିଚ ଫସ୍ସା ଦୀନି ଉପରି ଅଙ୍ଗାନି ଆଗତାନି ହୋନ୍ତି । ୟେସୁଚ ସତ୍ତା ଅତ୍ତଗାହଂ ଦଳ୍ହତରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେ ୱିସୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନାମରୂପେ ସତି ତେସଂପି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧୋ ନତ୍ଥିୟେୱ । ସଳାୟତନସମୁଟ୍ଠିତୋଚ ଫସ୍ସୋ ସଳାୟତନେ ସତି ଏକନ୍ତେନ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟାଫସ୍ସୋତି । ଫସ୍ସସମୁଟ୍ଠିତାଚ ୱେଦନା ଫସ୍ସେ ସତି ଏକନ୍ତେନ ସମ୍ଭୱତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାୱେଦନାତି । ସୁଖୱେଦନାସଦିସୋ ତଣ୍ହାୟ ଅୱସ୍ସୟୋନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟାତଣ୍ହାତି । କାମୁପାଦାନଞ୍ଚନାମ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମୁଦାଚରିତ୍ୱା ଦଳ୍ହତ୍ତପ୍ପତ୍ତା ତଣ୍ହାଏୱ, ଦିଟ୍ଠିୟୋଚ ଅତ୍ତନିଚ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣେସୁଚ ଅସ୍ସାଦନ ଖମନ ରୋଚନ ଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ୱସେନ ଦଳ୍ହତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟାଉପାଦାନନ୍ତି । ଉପାଦିୟନ୍ତାଚ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପାଦାନିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ହିତୱୁଡ୍ଢିସଞ୍ଞିତଂ ତଂତଂ କମ୍ମଭୱଂ ଆୟୂହନ୍ତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟାଭୱୋତି । ଭୱସଦ୍ଦୋ ହେତ୍ଥ ୱଡ୍ଢିପରିୟାୟୋ । ୟଥା –

ସୁୱିଜାନୋ ଭୱଂ ହୋତି, ଦୁୱିଜାନୋ ପରାଭୱୋତି ।

କମ୍ମଭୱେ ସତି ଏକନ୍ତେନ ପୁନଭୱୋପି ସମ୍ଭୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଭୱପଚ୍ଚୟାଜାତୀତି । ଜାତିୟାଚ ସତି ଏକନ୍ତେନ ଜରାମରଣଂ ହୋତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟାଜରାମରଣନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ତବ୍ଭାୱଭାୱିଭାୱୱିଧି । ସୋକାଦିୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଈଦିସେନ ତବ୍ଭାୱ ଭାୱିଭାୱେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଧମ୍ମସ୍ସ ଆଦୀନୱରାସିଦସ୍ସ ନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହେ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟେ । ଅଦ୍ଧାନୱନ୍ତେ ଧମ୍ମେ ଭୁସୋ ଧାରେତୀତି ଅଦ୍ଧା । କାଲୋ । ସୋ ହି ତେକାଲିକେ ଧମ୍ମେ ସନ୍ତାନାନୁପବନ୍ଧୱସେନ କପ୍ପପରଂପରା ୱସ୍ସ ଉତୁ ମାସ ପକ୍ଖ ରତ୍ତି ଦିୱ ପରଂପରାଚ ହୁତ୍ୱା ଅପତମାନେ ଧାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତୀତି । ଅଥୱା, ଭୁସୋ ଦହନ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ତେକାଲିକା ଧମ୍ମା ଏତ୍ଥାତି ଅଦ୍ଧା । କାଲୋୟେୱ । ସୋ ପନ ସୟଂ ଅଭିନ୍ନୋପି ଭେଦୱନ୍ତେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ଭିନ୍ନୋ ୱିୟ ଉପଚରିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ତୟୋଅଦ୍ଧାତି ।

[୨୨୭] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଅତତି ସତତଂ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅଦ୍ଧାତି ୱୁତ୍ତଂ’’ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ନସିଜ୍ଝତି । ୟଥା ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋତି । ଅଙ୍ଗାନୀତି ଅୱୟୱପଧାନଙ୍ଗାନି । ପଧାନସମ୍ଭାରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆକାରାତି ଅୱୟୱକୋଟ୍ଠାସା । କୋଟ୍ଠାସତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଆକାରସଦ୍ଦୋ । ୟଥା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରାତି । ଆକିରନ୍ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକିରିତ୍ୱା ଥପିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆକାରାତିପି ୱଦନ୍ତି । ସନ୍ଧୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଖେପାନଂ ସଙ୍ଘଟନଟ୍ଠାନଂ । ସଙ୍ଖେପାତି ପଧାନଧମ୍ମସଙ୍ଗହା । ୱଟ୍ଟନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୱଟ୍ଟାନି। ମୂଲୟନ୍ତି ସବ୍ବେପି ୱଟ୍ଟଧମ୍ମା ଏତ୍ଥ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ମୂଲାନି। ପତିଟ୍ଠା । ପଭୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଏକୋ ପୁରିସୋ ଏକାୟ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ସମୁଦ୍ଦୋ ଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ମହାସମୁଦ୍ଦେସୁ ଉଦକସ୍ସ ଲୋଣଭାୱଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଭଗୱାପି ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦିନା ଏକମେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଦେସେତ୍ୱା ଅନମତଗ୍ଗସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ସଂସାରୱଟ୍ଟସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଞାପେସି । ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଦେସେନ୍ତେନଚ ନାମ ତସ୍ସ ଏକସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ହେତୁଚ ଦେସେତବ୍ବୋ ହୋତି । ଫଲଞ୍ଚ ଦେସେତବ୍ବଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହେତୂ ନାମ ପୁରିମଭୱେ ସିଦ୍ଧା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରା । ଫଲଂନାମ ଅନାଗତଭୱେ ଜାତି । ଇତି ଏକଭୱୱିସୟାପି ଅୟଂ ଦେସନା ଏକଦେସେନ ଅତୀତାନାଗତ ସାଧାରଣାଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଅତୀତୋଅଦ୍ଧାତିଆଦି । ଏତ୍ଥଚ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଦ୍ଧାୱନ୍ତାନଞ୍ଚ ଅଭେଦଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱଚନଂ ଧମ୍ମତୋ ୱିସୁଂ ଅଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତସ୍ସ କାଲସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । କାଲୋୟେୱ ଲୋକଂ ପୱତ୍ତେତି ନିୱତ୍ତେତୀତି ପୱତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାୱାଦଞ୍ଚ ନୀୱାରେତି । ନ ହି ସୟଂ ଅଭାୱଭୂତୋ କାଲୋ କସ୍ସଚି ପୱତ୍ତକୋ ନିୱତ୍ତକୋଚ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଏକମେକସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଅତୀତଭୱେ ହେତୁଞ୍ଚ ଅନାଗତଭୱେ ଫଲଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୀତି । ଅହେତୁୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠୀନଂ ନୀୱାରଣତ୍ଥଂ ଅତୀତହେତୁ ଦସ୍ସନଂ । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ନୀୱାରଣତ୍ଥଂ ଅନାଗତଫଲଦସ୍ସନଂ । ସସ୍ସତ ଦିଟ୍ଠିନୀୱାରଣତ୍ଥଂ ଉଭୟଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅହେତୁ ଅପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ପୱତ୍ତନ୍ତି ନିୱତ୍ତନ୍ତି ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଅହେତୁଦିଟ୍ଠିନାମ । ବ୍ରହ୍ମା ପଜାପତି ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦିୱସେନ ଅଭୂତ ହେତୁଦସ୍ସନଂ ୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠିନାମ । ସତ୍ତା ମରଣେ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ଅନାଗତେ ଜାତିନାମ ନତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିନାମ । ଅତ୍ତାନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ, ସୋୱ ଭୱତୋ ଭୱଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତୀତି ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିନାମ । ଏୱଂ ନିଚ୍ଚୋ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ଧାୱନ୍ତୋପନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ସାଧେତବ୍ବୋ ନହୋତି । ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରେହି ଭୱନ୍ତରେ ପୁନ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ନୀୱାରିତା ହୋତୀତି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସୋକାଦୟୋ ଅଙ୍ଗେସୁ ନଗହିତାତି । ଜାତିୟା ସତି ସୋକାଦୟୋ ଏକନ୍ତେନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଏୱଂ ତବ୍ଭାୱ ଭାୱିଭାୱ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ସତିପି ହି ଜାତିୟା ରୂପ ଲୋକେ ଅରୂପଲୋକେଚ ତେ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । କାମଲୋକେପି କେସଞ୍ଚି ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତିୟେୱାତି । ୟଦିଏୱଂ କିମତ୍ଥଂ ତେସଂ ୱଚନନ୍ତି । ଜାତିୟାୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟପୱତ୍ତସ୍ସ ମହାଆଦୀନୱରାସିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସୋକାଦିୱଚନଂ ପନେତ୍ଥ ନିସ୍ସନ୍ଦ ଫଲନିଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଜାତିୟା ମହାଆଦୀନୱ ରାସିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଉଦୟଫଲସ୍ସ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ ଭୱସ୍ସ ଅତୀତପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱେ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରା ଏୱ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା । କିଂ ପନ ତେ ଏୱ ଦ୍ୱେ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି । ଅଞ୍ଞେପି ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଅଥ କସ୍ମା ତେ ପାଳିୟଂ ନ ୱୁତ୍ତାତି । ଅୱୁତ୍ତାନଂପି ତେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଲଦ୍ଧତ୍ତାତି । କଥଞ୍ଚ ତେ ଅୱୁତ୍ତାପି ଲଦ୍ଧାତି । ତବ୍ଭାୱ ଭାୱିଭାୱଲକ୍ଖଣେନ ତଦୱିନାଭାୱିଭାୱଲକ୍ଖଣେନଚ ଲଦ୍ଧାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନାତିଆଦି ମାହ । ଏସ ନୟୋ ପରତ୍ଥପି । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନାତି ପାଳିୟଂ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତେନ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାର ୱଚନେନ । ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱାପି ଗହିତା ଭୱନ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାଭାୱେ ଭାୱତୋ, ଅଭାୱେଚ ଅଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଗହଣେନ ତଣ୍ହୁପାଦାନାନିପି ଗହିତାନି ଭୱନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରଭାୱେଚ ଭାୱତୋ, ଅଭାୱେଚ ଅଭାୱତୋ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ କମ୍ମଭୱୋପି ଗହିତୋ ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

କିଲେସଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଗହଣେନ ତଣ୍ହୁପାଦାନାନି । କମ୍ମଭାୱ ସାମଞ୍ଞତୋ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ କମ୍ମଭୱୋ ଗହିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ୟୁଜ୍ଜତି ।

ତଥା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରା ଗହିତା ଭୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଦୱିନା ଭାୱିଭାୱେନ ତଣ୍ହୁପାଦାନୱଚନେନ ଅୱିଜ୍ଜାଚ ଭୱୱଚନେନ ସଙ୍ଖାରାଚ ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲକ୍ଖଣଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖିତବ୍ବଧମ୍ମେହି ଅୱିନାଭାୱିଭାୱତୋ ତଦୱିନାଭାୱିଭାୱେନ ଜାତିଜରା ।ଲ । ଗହିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତିକତ୍ୱାତି ଇମିନା କାରଣେନ । ୱୀସତାକାରା ଭୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଥମଂ ହେତୁପଞ୍ଚକଂ ଏକୋ ସଙ୍ଖେପୋ । ଦୁତୀୟଂ ଫଲପଞ୍ଚକଂ ଏକୋ । ତତୀୟଂ ହେତୁପଞ୍ଚକଂ ଏକୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ଫଲପଞ୍ଚକଂ ଏକୋ ସଙ୍ଖେପୋତି ଚତୁସଙ୍ଖେପା ହୋନ୍ତି । ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଗହା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୂସୁ ପନ ସଙ୍ଖେପେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ ପଥମେନ ଦୁତୀୟସ୍ସ ଦୁତୀୟେନ ତତୀୟସ୍ସ ତତୀୟେନ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସାତି ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ସନ୍ଧିୟୋପି ସିଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ତିସନ୍ଧି ଚତୁସଙ୍ଖେପାଚ ଭୱନ୍ତୀତି । ଏତ୍ଥଚ ହେତୁପଞ୍ଚକଂ ଫଲପଞ୍ଚକନ୍ତି ଏତଂ ଲୋକସ୍ସ ପାକଟୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ହେତୁଫଲ ସଦ୍ଦା ପନ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପରିୟାୟା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦୁତୀୟପଞ୍ଚକସ୍ସ ପଥମଂ ଉପାଦାୟ ଫଲପଞ୍ଚକତା ତତୀୟଂ ଉପାଦାୟ ହେତୁପଞ୍ଚକତାଚ ନ ନ ସମ୍ଭୱତି । ତଥା ତତୀୟସ୍ସପି ଚତୁତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟ ହେତୁପଞ୍ଚକତା ଦୁତୀୟଂ ଉପାଦାୟ ଫଲପଞ୍ଚକତାଚାତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ହେତୁତୋ ଫଲମେୱ ସିୟା । ନ ଫଲତୋ ହେତୂତି ଚୋଦନା ଅନୋକାସାଏୱ ହୋତୀତି । ଦ୍ୱୀସୁ ପନ ହେତୁପଞ୍ଚକେସୁ ସଙ୍ଖାରକମ୍ମଭୱାନଂ ୱିସେସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ୟଥାହ-ଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ମାସଂପି ସଂୱଚ୍ଛରଂପି ଦାନୁପକରଣାନି ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ପୁରିମଚେତନାୟୋ ଆୟୂହନସଙ୍ଖାରାନାମ । ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ପନ ହତ୍ଥେ ଦକ୍ଖିଣଂ ପତିଟ୍ଠାପୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ଚେତନା ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକାୱଜ୍ଜନେସୁୱା ଛସୁ ଜୱନେସୁ ଚେତନା ଆୟୂହନ ସଙ୍ଖାରାନାମ । ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା ଭୱୋ । ୟାକାଚିୱା ପନ ଚେତନା ଭୱୋ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଆୟୂହନ ସଙ୍ଖାରାନାମାତି । କମ୍ମଭୱୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋତି ଦ୍ୱେ ଭୱା ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ଏକସ୍ସେୱ ଭୱ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱୟୱାନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମଭୱସଙ୍ଖାତୋଭୱେ କଦେସୋତିଆଦି । ଏତ୍ଥଚ ସଙ୍ଖାରକମ୍ମଭୱାନଂ ୱିସେସୋ ୱୁତ୍ତ ନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

[୨୨୮] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘କମ୍ମଭୱସଙ୍ଖାତୋ ଭୱେକଦେସୋତି ଏତ୍ଥ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟଚେତନା ସଙ୍ଖାରାତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଇଧ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂପି ଦ୍ୱୀସୁ ହେତୁପଞ୍ଚକେସୁ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାତି । ୟଥା ରୁତପାଳିନୟେନୱା ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱସେସାଚାତି ଇଦଂ ଜାତିଜରାମରଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଦିଫଲପଞ୍ଚକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ୟଦେତଂ ପୁବ୍ବେ ଜାତିଜରାମରଣଗ୍ଗହଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣାଦି ଫଲ ପଞ୍ଚକଂ ଗହିତଂ । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋଏୱ । ନହି ଫଲପଞ୍ଚକତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଧମ୍ମୱିଭାଗ ରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଉପପତ୍ତିଭୱସଦ୍ଦେନ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚକଂ ଗହିତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅଙ୍ଗେସୁ ଅୱିଜ୍ଜାନାମ ମୋହୋ । ସୋଚ ଅକୁସଲମୂଲଂ । ତଣ୍ହାନାମ ଲୋଭୋ । ସୋଚ ଅକୁସଲ ମୂଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହାୱସେନ ଦ୍ୱେ ମୂଲାନୀତି । ଅଥୱା, ମୂଲନ୍ତି ସୀସଂ । ଦ୍ୱେ ୱଟ୍ଟସୀସାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପୁରିମଂ ପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟଂ ଏକଂ ଭୱଚକ୍କଂ ପଚ୍ଛିମଂ ପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟଂ ଏକଂ ଭୱଚକ୍କନ୍ତି କତ୍ୱା ପୁରିମଂ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲଂ । ତଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଚରିତାନଂୱା ଅପାୟଗାମୀନଂୱା ଚକ୍କଂ । ପଚ୍ଛିମଂ ତଣ୍ହାମୂଲଂ । ତଞ୍ଚ ରାଗଚରିତାନଂୱା ସୁଗତିଗାମୀନଂୱା ଚକ୍କନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ । ଚକ୍କନ୍ତି ପନ ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱଟ୍ଟସନ୍ତାନସ୍ସ ଆରବ୍ଭୋ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ପୁନ ଆଗତେଏୱ ଚକ୍କଂନାମ ସିୟା । ତସ୍ମା ଇଧ ଦୁତୀୟେନ ହେତୁଫଲ ୟୁଗଳେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଂ ଏକମେୱ ଚକ୍କନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଆଗମନସମ୍ଭାରେସୁ ଅୱିଜ୍ଜାଏୱ ସୀସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଗମନସମ୍ଭାରେସୁଚ ତଣ୍ହାଏୱ । ନନୁ ଉଭୟତ୍ଥ ଉଭୟଂପି ସୀସଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ସୁଖୱେଦନାସଦିସୋ ହି ତଣ୍ହାୟ ଆହାରୋନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ୱେଦନଙ୍ଗତୋ ପରଂ ୱଟ୍ଟଙ୍ଗଂ ଘଟେନ୍ତେନ ୱେଦନା ନୁରୂପାତଣ୍ହାଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବା । ନ ଅୱିଜ୍ଜାତି ଗମନସମ୍ଭାରେସୁ ତାୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଓକାସୋ ନତ୍ଥି । ସବ୍ବପଥମଂ ଆରବ୍ଭଟ୍ଠାନେଚ ସବ୍ବପଧାନା ଅୱିଜ୍ଜାଏୱ ୱତ୍ତବ୍ବା ହୋତି । ସାଚ ସଙ୍ଖାରୁପ୍ପାଦନେ ଅୱିରଜ୍ଝନକଙ୍ଗଭୂତାତି ନ ତେସଂ ଅନ୍ତରେ ଏକସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆଗମନସମ୍ଭାରେସୁ ତଣ୍ହାୟ ଓକାସୋ ନତ୍ଥୀତି । ଅୟଞ୍ହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାନାମ ପଧାନଙ୍ଗପରିଗ୍ଗହ ୱସେନ ପୱତ୍ତା । ନ ଲବ୍ଭମାନ ସବ୍ବଧମ୍ମ ପରିଗ୍ଗହ ୱସେନାତି ।

ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

ପୁବ୍ବନ୍ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲଂ । ଅପରନ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାମୂଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବନ୍ତସ୍ସାତି ପୁବ୍ବସ୍ସ ହେତୁଫଲକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ । ଅପରନ୍ତସ୍ସାତି ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ହେତୁଫଲ କୋଟ୍ଠାସସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋତି । କସ୍ମା ପନେତାନି ଦ୍ୱେମୂଲାନିନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ –

ତେସମେୱଚ ମୂଲାନଂ, ନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ।

ତେସଂ ସମୁଦୟେନ ସକଲୱଟ୍ଟଂ ସମୁଦେତି । ନିରୋଧେନଚ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ତାନି ଦ୍ୱେମୂଲାନିନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କେଚି ପନ ପଟିଲୋମ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦ ଦସ୍ସନମେତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ପଟିଲୋମ ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପାଦୋନାମ ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋତିଆଦିକୋ ନିରୋଧୱାରୋ । ଇଦାନି ସୋକାଦି ୱଚନଂ ନ କେୱଲଂ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ହୋତି । ଅଥଖୋ ଜରାମରଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ଉପରି ୱଟ୍ଟମୂଲଧମ୍ମପଟିପାଦକାନଂ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂପି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଜରାମରଣ ମୁଚ୍ଛାୟାତିଆଦି ମାହ । ତତ୍ଥ ମୁଚ୍ଛାସଦ୍ଦେନ ସୋକାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ତେପି ହି ସୟଂ ଆସୱସମ୍ଭୂତା ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଆସୱୁପ୍ପାଦାୟ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଏତେନ ତେସଂ ଜରାମରଣଙ୍ଗେ ଗହଣଂ ସିଦ୍ଧଂ ଭୱତି । ଜରାମରଣମୁଚ୍ଛାୟ ଅଭିଣ୍ହସୋ ପୀଳିତାନଂ ବାଲାନଂ ଆସୱା ଅଭିଣ୍ହସୋ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଆସୱାନଂସମୁପ୍ପାଦାଅୱିଜ୍ଜାଚ ପୱଡ୍ଢତି। ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ପୁନ ଆବନ୍ଧମେୱ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥଚ –

ନାନା ବ୍ୟସନଫୁଟ୍ଠସ୍ସ, ସୋକାଦୀନଂ ପୱତ୍ତିତୋ ।

ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ୟତୋ ୱଟ୍ଟଂ ପୱତ୍ତତୀ ତିପି ॥

ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାହ-କତମୋଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିପାକୋ । ସମ୍ମୋହୱେପକ୍କଂ ୱାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱଦାମି । ପରିୟେଟ୍ଠିୱେପକ୍କଂୱାତି ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା । ପରିୟେଟ୍ଠି ତଣ୍ହା । ତଦୁଭୟଂ ୱିପାକଂ ଏତସ୍ସାତି କତ୍ୱାଜରାମରଣସୋକାଦିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସମ୍ମୋହୱେପକ୍କଂ ପରିୟେଟ୍ଠିୱେପକ୍କନ୍ତିଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୋନାମ ଞାତିବ୍ୟସନା ଦିନା ଫୁଟ୍ଠୋସୋଚତି ପରିଦେୱତି ଉରତାଳି କନ୍ଦତି, ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ଆଗତୋ ସମ୍ମୋହୋ । ପରିୟିଟ୍ଠିନାମ ୟଥା ଜିଗଚ୍ଛାତି ପୀଳିତୋ । ଭୋଜନଂ ପତ୍ଥେତି ପରିୟେସତି ପିପାସାଭିପୀଳିତୋ । ପାଣିୟଂ ପତ୍ଥେତି ପରିୟେସତି, ଏୱଂ କେନଚି ଦୁକ୍ଖେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ସୁଖଂ ପତ୍ଥେତି ପରିୟେସତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ପରିୟିଟ୍ଠିତଣ୍ହା । ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ଜରାମରଣସଦିସଂ ମହନ୍ତଂ ୱିସଟଂ ନିୟତଞ୍ଚ ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠାନଂନାମ ନତ୍ଥି । ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସତ୍ଥୁସାସନଂ । ତସ୍ମା ଅୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନା ଜରାମରଣନିଦାନା ହୋତି । ୟଥାହ-କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ ଜାୟତିଚ ଜିୟ୍ୟତିଚ ମିୟ୍ୟତିଚ ଚୱତିଚ ଉପପଜ୍ଜତିଚ । ଅଥଚ ପନିମସ୍ସଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ନପ୍ପଜାନାତି ଜରାମରଣସ୍ସାତିଆଦି । ୟେସୁ ପନ ଅଙ୍ଗେସୁ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଞାତେସୁ ଜରାମରଣଂ ସମୂଲଂ ଖନିତ୍ୱା ତତୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ଜାତିଆଦୀନି ପୁରିମାନି ଅଙ୍ଗାନି ଦେସିତାନି । ଅପିଚ । ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ଠତ୍ୱା ଆଗମନସମ୍ଭାରେହିଚ ଗମନସମ୍ଭାରେହିଚ ଆଗତିୟାଚ ଗତିୟାଚ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତଭାୱନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଦସ୍ସିତାୟ ଅତୀତେ ଅନାଗତେଚ ସକଲସଂସାରେ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ଦସ୍ସିତାଏୱ ହୋତି । ସବ୍ବାନିଚ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ନିୱତ୍ତିତାନି । ଭୱଚକ୍କଞ୍ଚ ଅନାଦିମନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଆବନ୍ଧତିୟେୱ । ତସ୍ମା ଜରାମରଣୱଚନେନୱା ସୋକାଦିୱଚନେନୱା ଅୱିଜ୍ଜଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟପୱତ୍ତସ୍ସ ମହାଆଦୀନୱରାସିଦସ୍ସନମେୱ ପଚ୍ଚେତବ୍ବନ୍ତି । ଇଚ୍ଚେୱନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦିନା ନୟେନ ପଠପେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଚ୍ଚେୱଂ ଆବନ୍ଧଂ ଅନାଦିକଂ ତେଭୂମକଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତିପି ୟୋଜେନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଚେୱଂ ଆବନ୍ଧନ୍ତି ଜରାମରଣମୁଚ୍ଛାୟାତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତ ନୟେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆବନ୍ଧଂ । ଅନାଦିକନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଅୱିଜ୍ଜା ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତାତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଆଦିଭୂତତ୍ତା ସା ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତା ନ ହୋତି । ୱଟ୍ଟକଥାୟ ସୀସ ଭୂତତ୍ତାଏୱ ସା ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ପନ ତାୟ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅନାଦିକଭାୱୋପି ଦସ୍ସିତୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ହି ନାମ ବହିଦ୍ଧା ନ ଲବ୍ଭତି । ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଏୱ ଲବ୍ଭତୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋୱ ସିଦ୍ଧମେତଂ । ତସ୍ମା ଇଧ ଅତୀତଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ତସ୍ସାଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋପି ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ସିଜ୍ଝତିୟେୱ । ସିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଚ ଇମସ୍ସଂ ଦସନୋୟଂ ୱୁତ୍ତ ନୟେନ ଅଞ୍ଞାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ସିଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ଏୱଞ୍ଚ ସଭି ପୁନ ତସ୍ସପି ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ସିଜ୍ଝତିୟେୱାତି ଅୱିଜ୍ଜା ଅତ୍ତଭାୱୋଚାତି ଉଭୟଂ ପେତଂ ଅନୱଟ୍ଠିତଂ ଅନାଦିକମେୱ ହୋତୀତି । ୱଟ୍ଟସ୍ସ ପନ ତିୱିଧସ୍ସପି ପଧାନପଚ୍ଚୟଭୂତତ୍ତା ସା ୱଟ୍ଟକଥାୟ ସୀସଭୂତା ହୋତି । ୟଦି ସା ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଆଦିଭୂତା ନ ହୋତି । ଅଥ ତସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସା ପନ ପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତେପି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଆଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ତସ୍ସ ତସ୍ସାତି ନିଟ୍ଠାନମେୱ ନପଞ୍ଞା ୟେୟ୍ୟାତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ୟଥାହ-ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋତି । ୟଥାଚାହ-ଅୱିଜ୍ଜଂ ପାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସାହାରଂ ସନିଦାନଂ ୱଦାମି । କୋଚସ୍ସା ଆହାରୋ । ପଞ୍ଚନୀୱରଣା ତିସ୍ସ ୱଚନୀୟନ୍ତି । ୟଥାଚାହ-ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ, ସଙ୍ଖାରା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା । ଉଭୟମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି । ପଠପେସୀତି ପଞ୍ଞାପେସି ଦେସେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । [ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟୋ ।]

୧୬୭. ଇଦାନି ପଟ୍ଠାନନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥହେତୁଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋଚାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ହେତୂତି ମୂଲଟ୍ଠେନ, କୋଚ ମୂଲଟ୍ଠୋତି । ରୁକ୍ଖାନଂ ରୁକ୍ଖମୂଲସ୍ସ ୱିୟ ଭୂମିୟଂ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠି ତଭାୱସାଧନଟ୍ଠୋ ମୂଲଟ୍ଠୋନାମ । ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ କୁସଲାଦି ଭାୱସାଧନଟ୍ଠୋ ମୂଲଟ୍ଠୋନାମାତିପି ୱଦନ୍ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ପନ ହିନୋନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିୱିରୁଳ୍ହିୱେପୁଲ୍ଲପତ୍ତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ସହଜାତଧମ୍ମା ଏତ୍ଥ ଏତେନୱା ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହନିପାତିନା ଥାମବଲସମ୍ପନ୍ନେନାତି ହେତୁ । ପଚ୍ଚୟ ସଦ୍ଦୋ ପନ ଉପକାରକଟ୍ଠୋ । ଉପକାରକୋତିଚ ସୟଂ ୟାଦିସେନ ସଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭମାନେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୱା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପନ୍ନାୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଠିତାୱା ଉପରୁପରିୱୁଦ୍ଧିୱିରୁଳ୍ହିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତାଦି ସେନସଭାୱେନ ଉପଲଦ୍ଧିୟେୱ । ନହି ସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ଈହାୱା ବ୍ୟାପାରୋୱା ଉପଲବ୍ଭତି । ୟେନ କତ୍ତାୱା କାରେତାୱା ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି । ତଥା ଉପଲଦ୍ଧିୟଂ ପନ ସତି ଅନୁରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂୱା ଠିତିଭାୱପତ୍ତିତୋ ଠିତାନଂ ୱା ଉପରୁପରିୱୁଦ୍ଧିୱିରୁଳ୍ହିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ତୁପଗମନତୋ ସୁଟ୍ଠୁ କରାନ୍ତୋ ୱିୟ ସାଧେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଉପକାରକୋ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଇତି ଆରମ୍ମଣେ ଥିରଭାୱୱୁଦ୍ଧି ୱିରୁଳ୍ହିଭାୱସାଧନ ସଙ୍ଖାତେନ ମୂଲଭାୱେନ ଉପକାରକା ଛହେତୁଧମ୍ମା ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ।

ଆରମନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ରତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତା ୱିୟ ଅଜ୍ଝୋଲମ୍ବମାନା ପୱତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆରମ୍ମଣଂ । ଆରମ୍ମଣଭାନେୱ ଉପକାରକା ଛଳାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ। ଅଧିପତି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଅଧିପତି ଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ଦୁୱିଧୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ସହାଜାତାଧିପତିୱସେନ । ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମାପି ହି କେଚି ଗରୁକତା ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣିକଧମ୍ମେ ସାମିନୋ ୱିୟ ଦାସେ ଅତ୍ତନୋ ୱସେୱତ୍ତୟମାନା ଅତ୍ତନି ନିଚ୍ଚଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରେଏୱ କରୋନ୍ତୀତି । ନତ୍ଥି ଅନ୍ତରଂ ଏତସ୍ସାତି ଅନନ୍ତରୋ, ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ। ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ। ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଧମ୍ମତୋ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପୁରିମଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧେପି ପଚ୍ଛା ସନ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସନ୍ତାନାନୁବନ୍ଧୱସେନ ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମ ଭାୱେନ ଅତ୍ତସଦିସସ୍ସ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା । ଧମ୍ମନ୍ତରେ ଉପ୍ପାଦିୟମାନେପି ୟଂକିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧାଦୀନଂ କିଚ୍ଚଟ୍ଠାନାନଂ ପଟିପାଟିୟା ଚିତ୍ତନିୟାମଂ ନାମ ସାଧେତ୍ୱା ଅନୁରୂପସ୍ସେୱ ଧମ୍ମନ୍ତରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତାତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଚୱନ୍ତସ୍ସଚ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାଗପୱତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂପି ଅନନ୍ତରତା ସମନନ୍ତରତାଚ ଉପପନ୍ନା ହୋତୀତି । ନହି ଅଭାୱ ଭୂତୋ ଅନ୍ତରେ କାଲୋ ତେସଂ ଅନ୍ତରଂ କରୋତିନାମ । ନଚ ଅଞ୍ଞସନ୍ତାନଭୂତୋ ଅନ୍ତରେ ରୂପଧମ୍ମୋ । ଅଞ୍ଞଞ୍ହି ରୂପସନ୍ତାନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଅରୂପସନ୍ତାନଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ କାଲାନନ୍ତରତା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋତି ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଣ୍ଠାନାଭାୱତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରାତି ସମନନ୍ତରାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ୟଥାସଣ୍ଠାନୱନ୍ତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରତାନାମ ମଜ୍ଝେ ପରିଚ୍ଛେଦସହିତାୟେୱ ହୋତି । ନ ତଥା ସଣ୍ଠାନରହିତାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ । ତସ୍ମା ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ତେସଂ ଏକୀଭୂତାନଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତିସମନନ୍ତରତାନାମ । ତଥା ପୱତ୍ତନ ସମତ୍ଥତା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତାତି ଦସ୍ସେତି ।

ୟେ ପନ ଧମ୍ମା ଅତ୍ତନି ଜାତେ ଏୱ ଜାୟନ୍ତି, ନୋ ଅଜାତେ । ଅତ୍ତନା ସହେୱଚ ଜାୟନ୍ତି, ନୋ ପୁରେ ପଚ୍ଛାଚ, ତେସଂ ଜାତତ୍ଥାୟ ୱିୟ ସୟଂ ତେହି ସହ ଜାତଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ। ପକାସସ୍ସ ପଦୀପୋ ୱିୟ । ପଦୀପଜାଲଞ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପକାସସଙ୍ଖାତେନ ଆଲୋକେନ ସହେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନ୍ତଂ ତିଦଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ। ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପୁରିମେନ ସହ ୱିସେସୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ନହି ସହ ଜାତସଦ୍ଦୋ ଏୱରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ବୋଧେତୀତି । ନିସ୍ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ନିସ୍ସୟୋ । ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ପନ ସହଜାତନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତ ନିସ୍ସୟୋତି ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସହଜାତୋୱ ସମାନୋ ପଟକୋଟ୍ଠକୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତକମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସହଜାତନିସ୍ସୟୋ । ପଥୱୀ ୱିୟ ତିଣରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପୁରେ ଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତ ନିସ୍ସୟୋ । ବଲୱତରୋ ପନ ନିସ୍ସୟୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ। ୟଥା ହି ସାଲିଭତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସୂଦୋୱା ଉକ୍ଖଲିୱାକଟ୍ଠଂୱା ଅଗ୍ଗିୱାନିସ୍ସୟୋ ଏୱ ହୋତି, ନ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ସାଲିଖେତ୍ତୱୁଟ୍ଠିଧାରା ଏୱ ପନ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ନ ହି ତାସୁଅସତି ଭତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସୂଦାଦୀନଂପି ଥାମୋନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ତଥା ୟହିଂ ପଚ୍ଚୟେ ଅସତି ନିସ୍ସୟଧମ୍ମାପି ନତ୍ଥି । କୁତୋ ନିସ୍ସିତଧମ୍ମା । ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ନିସ୍ସୟତୋପି ବଲୱତରଟ୍ଠେନ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ସୋ ପନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଗରୁକତା ଆରମ୍ମଣ ଧମ୍ମା ଗରୁକତତ୍ତାଏୱ ଅଧିପତିଭୂତା ବଲୱ ନିସ୍ସୟଭୂତାଚ ହୋନ୍ତି । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାଚ ତେହି ୱିନା ଚିତ୍ତସନ୍ତାନପୱତ୍ତିୟା ଏୱ ଅଭାୱତୋ ବଲୱନିସ୍ସୟାଏୱ ହୋନ୍ତି । ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ପକତୋ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ । ପକତୋତିଚ ୟଥା କତେ ସତି ଅନୁରୂପେ କାଲେ ତସ୍ମିଂସନ୍ତାନେ ଏକନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତଥା ସୁଟ୍ଠୁ କତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧା ସୀଲଂ ସୁତଂ ଚାଗୋ ପଞ୍ଞାତିଚ ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ପତ୍ଥନାତିଚ ୱୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପ୍ପାଦନଂ । କାୟିକଂ ସୁଖଂ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉତୁ ଭୋଜନଂ ସେନାସନନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପସେୱନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପୁରେତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତମାନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ଦୁୱିଧୋ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତ ନିସ୍ସୟ ପୁରେଜାତ ୱସେନ । ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଏୱ ହି କେଚି ପୁରେଜାତ ତାମତ୍ତୱିସିଟ୍ଠା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତାତି । ଆଚରିୟାନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ପନ ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣାକାରାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠା ପୁରେଜାତାକାରେନ ଉପକାରକତା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପୁରେ ଜାତତାୱିସିଟ୍ଠେହି ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣସତ୍ତିୱିସେସେହି ଅଞ୍ଞୋ ୱିସୁଂ ପୁରେଜାତସତ୍ତିୱିସେସୋନାମ ନଦିସ୍ସତିୟେୱ । ପୁରେ ରୋପେତ୍ୱା ଜାତାନଂ ରୁକ୍ଖପୋତକାନଂ ୱିୟ ପଚ୍ଛା ଆସିଞ୍ଚିୟମାନଂ ଉଦକଂ ପୁରେ ଜାତାନଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱୁଦ୍ଧୱିରୁଳ୍ହଭାୱଞ୍ଚ ପଚ୍ଛାପି ଅତ୍ତନା ସଦିସସ୍ସ ରୂପସନ୍ତାନସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱଞ୍ଚ ପାପେତ୍ୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ଉପକାରକୋ ପଚ୍ଛାଜାତୋ ଅରୂପଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଛା ଜାତପଚ୍ଚୟୋ। ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଗିଜ୍ଝପୋତକସରୀରାନଂ ଆହାରାସା ଚେତନାୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଲଟୀକାୟଞ୍ଚ ଏତେନ ମନୋସଞ୍ଚେ ତନାହାରୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେହି ଅରୂପଧମ୍ମେହି ରୂପକାୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତ ଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନେୱ ଆହାରାସା ୱିୟାତି ଅୱତ୍ୱା ଚେତନାଗହଣଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନ ପଚ୍ଛାଜାତା ସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଆହାରାସା ଚେତନା ପୁରେଜାତାନଂ ତେସଂ ଗିଜ୍ଝସରୀରରୂପାନଂ ଚିରକାଲଂ କବଳୀକାରାହାରେନ ୱିନାପି ଅମିଲାତ ଭାୱଂ ଉପରୂପରିଚ ୱୁଦ୍ଧୱିରୁଳ୍ହରୂପସନ୍ତାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପାପେତ୍ୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭତିୟେୱ । ୟସ୍ମା ସୁପାକଟେନ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେକ ଦେସେନ ସକଲସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସାଧନତ୍ଥାୟ ଅୟଂ ଉପମା ଇଧ ୱୁତ୍ତା ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଚେତନା ଗହଣଞ୍ଚ ପଚ୍ଛାଜାତ ପଚ୍ଚୟଂ ପତ୍ୱାପି ଚେତନାଏୱ ପଧାନା ଜାତାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତନ୍ତି ନ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପଚ୍ଛାଜାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଜାତାୟ ଏୱ ଉପମାୟ ସାଧନଂ ଉପପନ୍ନଂ ହୋତୀତି । ୟଥାୱୁତ୍ତ ଟୀକାପାଠେପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।

ଆସେୱନ୍ତି ତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଭଜନ୍ତି ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଧମ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ସେୱମାନା ୱିୟ ଭଜମାନା ୱିୟ ତସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ସବ୍ବପାରିପୂରଂ ଆକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆସେୱନଂ । ଆସେୱେତିୱା ତେ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଗାହାପେତି । ୱଡ୍ଢେତୀତିୱା ଆସେୱନଂ । ଅପିଚ କୁସଲାଦିଭାୱେନ ଅତ୍ତନା ସଦିସସ୍ସ ପୟୋଗେନ କରଣୀୟସ୍ସ ଅନନ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣଂ ପୱତ୍ତନଂ ଅତ୍ତସଦିସସ୍ସୱା ଅତ୍ତସଦିସଭାୱାପାଦନଂ ୱାସନଂ ଆସେୱନଟ୍ଠୋତି ମୂଲଟୀକାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୟୋଗେନ କରଣୀୟସ୍ସାତି ଏତେନ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ସବ୍ବୱିପାକଧମ୍ମେଚ ନିୱତ୍ତେତି । ନହି ଆୱଜ୍ଜନ ଦ୍ୱୟସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସପି ୱଡ୍ଢେତୁଂୱା ହାପେତୁଂୱା ପୟୋଗେନ କରଣୀୟତାନାମ ଅତ୍ଥି ପରିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା । ୱିପାକେସୁଚ ଅରିୟଫଲାନି ପରିକମ୍ମପୟୋଗେନ କରଣୀୟାନିପି ମଗ୍ଗଚେତନାନୁଭାୱେନ ୱିନା କେୱଲେନ ତେନ ପୟୋଗେନେୱ ସାଧେତବ୍ବାନି ନ ହୋନ୍ତି । କେୱଲଂ କମ୍ମୱେଗେନ ସନ୍ତାନେ ପାତିତେସୁ ଲୋକିୟୱିପାକେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣଂ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଉପରୁପରି ପଗୁଣ ବଲୱଭାୱାପାଦନେନ ସହ ପୱତ୍ତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମ ୱିଜ୍ଜାସିପ୍ପୁଗ୍ଗହଣେସୁ ପୁରିମାଭିୟୋଗୋ ୱିୟ ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତରେ ପୱତ୍ତାନଂ ସଜାତିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଗୁଣବଲୱଭାୱାୟ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ନାମାତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ।

କାୟଙ୍ଗୱାଚଙ୍ଗଚିତ୍ତଙ୍ଗାଭିସଙ୍ଖରଣଭୂତେନ ଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗସଙ୍ଖାତେ ନ କିରିୟାଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ଦୁୱିଧୋ ସହଜାତନାନାକ୍ଖଣିକୱସେନ । ତତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠସିସ୍ସ ମହା ୱଡ୍ଢକିଆଦୟୋ ୱିୟ ସକିଚ୍ଚପରକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତା ସବ୍ବାପି ସହଜାତଚେତନା ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ୟଥା ପନ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ସକିଂ ସନ୍ନିପାତପ୍ପୟୋଗୋ କାମସୁଖାନୁଭୱନକିଚ୍ଚଞ୍ଚ କାଲନ୍ତରେ ପୁତ୍ତପାତୁଭାୱତ୍ଥାୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ବୀଜନିଧାନ କିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସମ୍ପାଦେତି । ଏୱମେୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ତଦଭିସଙ୍ଖରଣୱେଗଜନିତଂ କାଲନ୍ତରେ ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନଂ ପାତୁଭାୱତ୍ଥାୟ ସନ୍ତାନେ କିରିୟା ୱିସେସନିଧାନ କିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା କୁସଲାକୁସଲ ଚେତନା ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋନାମ । ୱିପଚ୍ଚନମତ୍ତଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ । ୱିପଚ୍ଚନ ଭାୱୋଚ ନାମ ଲୋକେ ସବ୍ବେସଂ ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିପକ୍କଭାୱଂ ପତ୍ତକାଲେ ସବ୍ବାକାରେନ ମନ୍ଦଭାୱୋ ହୋତି । ଏୱଂ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତ ଭାୱସଙ୍ଖାକେନ ମନ୍ଦମନ୍ଦାକାରେନ ସନ୍ତାନେ ପାତୁଭାୱୋ । ତତୋୟେୱଚ ୱିପାକାନଂ ପୱତ୍ତି ଅୱିଭୂତା ହୋତି । ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧେ କମ୍ମାଦି ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତାନିପି ତାନି ୱୁଟ୍ଠିତକାଲେ କିଞ୍ଚିଜାନନଚିତ୍ତ ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟା ନହୋନ୍ତୀତି । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ପନ ପଚ୍ଛାଜାନନଚିତ୍ତ ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତାନିପି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣ ଘଟ୍ଟନାନୁଭାୱ ବଲେନ ସହେୱ ହୋନ୍ତି । ନ ତେସଂ ଉସ୍ସାହବ୍ୟାପାରମତ୍ତ ୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅରୂପିନୋ ତୟୋ ଆହାରା ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଜନନଟ୍ଠେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନଚ, କବଳୀକାରାହାରୋ ପନ ଇମସ୍ସ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନି କସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନେୱ ଉପକାରକତା ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ। ଅପିଚ, ଆହାରଟ୍ଠୋନାମ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନପ୍ପଧାନୋ ହୋତି । ତେନେୱ ହି ପାଳିୟଂ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅୱତ୍ୱା ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅରୂପାହାରାନଂପି ଆହାରଟ୍ଠୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜନୟନ୍ତାପି ହି ଆହାରା ଅତ୍ତନା ଜନିତାନଞ୍ଚ ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚସନ୍ତାନଟ୍ଠିତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱତ୍ଥାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନେନ ସହେୱ ଜନେନ୍ତୀତି ।

ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ତିୱିଧୋ ସହଜାତାଦିୱସେନ । ତତ୍ଥ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେସୁ ଇସ୍ସରଭୂତା ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟଧମ୍ମା ସହଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ । ପଚ୍ଛା ଜାତାନଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣ ଧମ୍ମାନଂ ଦସ୍ସନାଦି କିଚ୍ଚେସୁ ଇସ୍ସରଭୂତା ପୁରେ ଜାତା ପଞ୍ଚପସାଦିନ୍ଦ୍ରିୟଧମ୍ମା ପୁରେ ଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ । ସହଜାତାନଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଚିରତରପୱତ୍ତିୟଂ ଇସ୍ସରଭୂତଂ ରୂପଜୀୱିତଂ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଭାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟଂ ଇଧ ନ ଗହିତନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ୟସ୍ସ ଜନକତ୍ତଂୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂୱା ଅନୁପାଲକତ୍ତଂୱା ଅତ୍ଥି । ସୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋନାମ । ଭାୱଦ୍ୱୟସ୍ସ ପନ ସହଜାତ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଏତଂ ତୟଂପି ନତ୍ଥି । କେୱଲଂ ପନ ତଂସହିତେ ସନ୍ତାନେ କମ୍ମାଦୀହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଧମ୍ମାନଂ ଇତ୍ଥାକାରାଦିୱସେନେୱ ୟୋ ପୱତ୍ତିନିୟମୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଭାୱରୂପା ନୁଭାୱେନ ସିଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ତାଦିସେ ନିୟାମକିଚ୍ଚେ ଇସ୍ସରତ୍ତାୟେୱ ଦ୍ୱୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂନାମ ହୋତି । ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ନାତି ତଂ ଇଧ ନଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଭୁସଂ ଦଳ୍ହଂ ନିପତିତ୍ୱା ୱିୟ ଝାୟନଟ୍ଠେନ ଓଲୋକନଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଝାନପଚ୍ଚୟୋ। ଦୁଗ୍ଗତି ସୁଗତି ନିବ୍ବାନ ସମ୍ପାପକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ। ଏତ୍ଥଚ ୟେନୟେନ ସମ୍ମାଦସ୍ସନାଦିନା ଲକ୍ଖଣୱିସେସେନ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା କୁସଲଭୂତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦୟୋ ସୁଗତି ନିବ୍ବାନ ସମ୍ପାପକଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାନାମ ହୋନ୍ତି । ଅବ୍ୟାକତଭୂତାନଂପି ତେସଂ ସୋ ସୋ ଲକ୍ଖଣୱିସେସୋ ଅତ୍ଥିୟେୱାତି ତେସମ୍ପି ତେନେୱଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସତିପି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ ତଂତଂ ସମ୍ପାପକଟ୍ଠେନଚ ଉପକାରକତ୍ତେ ତଂସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ପାପୁଣାତି । ତେସଂ ପନ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେହି ସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତାୟେୱ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତା ପଚ୍ଚେତବ୍ବା । ଏସନୟୋ ହେତୁକମ୍ମିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନ ପଚ୍ଚୟେସୁପୀତି ।

ଏକୁପ୍ପାଦତାଦୀହି ପକାରେହି ସମଂ ଏକୀଭୂତୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୟୁତ୍ତଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ। ସମାନେପି ସହଜାତଭାୱେନ ନିସ୍ସୟ ନିସ୍ସିତ ଭାୱେନଚ ୟୁତ୍ତଭାୱେ ଏକୁପ୍ପାଦତାଦିକସ୍ସ ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିରହତୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ। ୟତ୍ଥ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଙ୍କା ସମ୍ଭୱତି, ତତ୍ଥେୱ ତଦାସଙ୍କା ୱିଗମନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋନାମ ୱୁତ୍ତୋତି ତଦାସଙ୍ଖା ରହିତେସୁ ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରାଦୀସୁ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟପସଙ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହେଟ୍ଠାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ଏୱ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥିତା ସଙ୍ଖାତେନ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ ସମଙ୍ଗିଭାୱେନ ତାଦିସସ୍ସେୱ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ ସମଙ୍ଗିନୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ସହଜାତାଦିୱସେନ ଉପକାରକୋ ସୋ ସୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ। ୟସ୍ମିଂ ୱିଜ୍ଜାମାନେ ସତି ଅଞ୍ଞୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଓକାସଂ ନଲଭତି । ସୋ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଓକାସଦାନ ସଙ୍ଖାତେନ ସୟଂ ଅନ୍ତରହିତଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ। ଅୟଂପି ୱିସୁଂ ସତ୍ତିୱିସେସୋ ନ ହୋତି । ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ଗଚ୍ଛତି ନିସୀଦତି ତିଟ୍ଠତୀତିଆଦିନା ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତେ ଠିତାନଂପି ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ତତିୟେୱାତି ଲୋକସ୍ସ ଅଭିମାନୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥିତାସଙ୍କା ସମ୍ଭୱତି । ତତ୍ଥ ତଦାସଙ୍କା ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିନାସଂ ଗତୋ ୱିଗତୋ । ୟସ୍ମିଂ ଅୱିଗତେ ଅଞ୍ଞୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଓକାସଂ ନଲଭତି, ସୋ ତସ୍ସ ଓକାସଦାନସଙ୍ଖାତେନ ସୟଂ ୱିଗତଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ। ୱତ୍ତମାନତା ସଙ୍ଖାତେନ ଅୱିଗତଭାୱେନ ତାଦିସସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ। ପୁରିମପଚ୍ଚୟ ଦୁକମେୱ ଚେତ୍ଥ ନାନତ୍ଥ ପସଙ୍ଗନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଞାଣୱିସଦତ୍ଥଞ୍ଚ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱିଗତଦୁକଂନାମ କତ୍ୱା ଦେସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ କଚ୍ଚାନ ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ । ନତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ଦୁତୀୟୋ ଅନ୍ତୋତିଆଦିନା ନାନାଅତ୍ଥଦୀପକା ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥି ସଦ୍ଦା ସାସନେ ଲୋକେଚ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୁନ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ୱଚନଂ ସୋତୂନଂ ଞାଣୱିସଦତ୍ଥାୟ ହୋତୀତି । ଟୀକାକାରା ପନ ବହୁଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟ ଦୁକାନଂ ନାନତ୍ଥସମ୍ଭୱଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତିୟେୱାତି । [ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୋ]

୧୬୮. ଇଦାନି ୟଥା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟେ ପଥମଂ ଛହି ରାସୀହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ରାସୀନଂ ଅନୁକ୍କମେନ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ନିଦ୍ଦେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଛଧାନାମନ୍ତୁନାମସ୍ସାତି ଗାଥାଦ୍ୱୟ ମାହ । ନାମଂ ନାମସ୍ସ ଛଧା ଛବ୍ବିଧେହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନାମଂ ନାମରୂପୀନଂ ପଞ୍ଚଧା । ପୁନ ନାମଂ ରୂପସ୍ସ ଏକଧା, ରୂପଂ ନାମସ୍ସ ଏକଧାଏୱ । ପଞ୍ଞତ୍ତିନାମରୂପାନି ନାମସ୍ସ ଦୁୱିଧା, ଦ୍ୱୟଂ ନାମରୂପଂ ଦ୍ୱୟସ୍ସେୱ ନାମରୂପସ୍ସ ନୱଧାତି ଏୱଂ ଛକ୍କପଞ୍ଚକାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟା ଛବ୍ବିଧା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।

[୨୨୯] ୟଂପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିନାମରୂପାନି ନାମସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା ଦ୍ୱିପକାରା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ’’ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ପଚ୍ଚୟକଥା ହି ନାମ ପଚ୍ଚୟତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ ପଚ୍ଚୟସତ୍ତିତୋତି ତୀହି ପକାରେହି ୱୁତ୍ତାୟେୱ ସୁୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟାନାମ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦାୟ କିଚ୍ଚଟ୍ଠାନାନୁକ୍କମପଟିପାଦନାୟ ଏୱ ଚ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା କୁସଲାଦୀସୁ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ୟୋକୋଚି ଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଅନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧାଚିତ୍ତଚେତସିକାଧମ୍ମାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସାତିଏତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧାନଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନନ୍ତର ପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ପୁନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଟିପାଟିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାନଂୱା । ପୁନପ୍ପୁନଂ ସନ୍ତାନପରିଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋନାମ, କେୱଲଂ ପୟୋଗସାଧନୀୟେସୁ ଜୱୱେଗ ସହିତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଏୱ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ପୁରିମାନି ଜୱନାନୀତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଜୱନାନୀତି ମଗ୍ଗଫଲଜୱନୱଜ୍ଜାନି ଲୋକିୟ କୁସଲା କୁସଲକ୍ରିୟଜୱନାନି ପଚ୍ଛିମାନଂଜୱନାନନ୍ତି ଫଲଜୱନୱଜ୍ଜାନଂ କୁସଲାକୁସଲକ୍ରିୟଜୱନାନଂ । ଭିନ୍ନଜାତିକା ହି ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସବ୍ବାକାରପାରିପୂରଂ ପରିୱାସଂନାମ ଗହେତୁଂୱା ଗାହାପେତୁଂପା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ୟଦି ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୁଂ, ଜାତିମତ୍ତେନପି ଧମ୍ମା ପୁବ୍ବାପରଂ ଅଭିନ୍ନାଏୱ ସିୟୁନ୍ତି । ତସ୍ମା ଭିନ୍ନଜାତିକଂ ଫଲଜୱନଂ ମଗ୍ଗତୋ ପରିୱାସଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ମଗ୍ଗୋପି ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାସଂ ଫଲସ୍ସ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଫଲଚିତ୍ତାନିଚ ପରିକମ୍ମପୟୋଗବଲେନ ଜୱନ କିଚ୍ଚାନି ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିୱାସଦାନ ଗହଣ ବଲେନାତି । ୟସ୍ମା କାମାୱଚରଭାୱତୋ ମହଗ୍ଗତା ନୁତ୍ତର ଭାୱପ୍ପତ୍ତିନାମ ଆସେୱନବଲେନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗୋତ୍ରଭୁ ଝାନ ମଗ୍ଗାନଂ ଭୂମି ଭେଦୋ ଇଧ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ହେତୁ ।ଲ । ନାମରୂପାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେତୁମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ଅହେତୁକୱଜ୍ଜିତାନଂ, ଝାନଙ୍ଗାନି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତାନଂ ସହଜାତାନଂ ନାମରୂପାନଂ । ସହଜାତରୂପଲକ୍ଖଣଂ ପନ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ଚେତନାନାମ ପୱତ୍ତମାନା ଦ୍ୱେ କିଚ୍ଚାନି ସାଧେତି ସହଜାତାନଂ ସଂୱିଧାନଞ୍ଚ ଆୟତିଂ ୱିପାକପାତୁ ଭାୱତ୍ଥାୟ ତସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତା କାରସଙ୍ଖାତ ବୀଜନିଧାନଞ୍ଚାତି । ତତ୍ଥ ସଂୱିଧାନକିଚ୍ଚଂ ସବ୍ବଚେତନା ସାଧାରଣଂ ହୋତି । ବୀଜନିଧାନକିଚ୍ଚଂ ପନ କୁସଲାକୁସଲଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟଏୱ ଚେତନାୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସହଜାତାଚେତନାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସହଜାତାଚେତନାତି ଅନ୍ତମସୋ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣ ସହଜାତାପି ଚେତନା । ସାପି ହି ସହଜାତାନଂ ସଂୱିଦହନସଙ୍ଖାତେନ କମ୍ମଭାୱେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା କମ୍ମଂଏୱନାମ ହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତାକାରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିପାକବୀଜସ୍ସ ନିଦହନଂନାମ, ନ ତାୱଦେୱ ବୀଜକିଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦେତି । ଅମ୍ବବୀଜାଦୀନି ୱିୟ ପରିଣତଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଖଣନ୍ତରେଏୱ ସମ୍ପାଦେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ନାନାକ୍ଖଣିକା ଚେତନାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନାନାକ୍ଖଣିକାଚେତନାତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣତୋ ୱିସୁଂ ଭୂତେ ଅତୀତକାଲେ ସିଦ୍ଧା କୁସଲା କୁସଲଚେତନା । କୁସଲାକୁସଲଚେତନାତିୱା ପାଠୋ ସିୟା ।

ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂସହଜାତାନଂରୂପାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସଚ ସହଜାତରୂପାନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାନାମ ପୁରେ ଜାତା ସାଲରୁକ୍ଖପୋତକା ପଚ୍ଛା ଅନୁୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସନ୍ତାନଂ ୱୁଟ୍ଠିଧାରାନଂ ୱସେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ୟାୱକପ୍ପାୱସାନାପି ମହନ୍ତସ୍ସ ସାଲୱନସଣ୍ଡସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁରିମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ସକଲସରୀରେ କମ୍ମଜକାୟୋ ଚିତ୍ତଜକାୟୋ ଉତୁଜକାୟୋ ଆହାରଜ କାୟୋତି ସବ୍ବେ ସକଲସରୀରଟ୍ଠକା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକ ରୂପଧମ୍ମା ପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ପଥମଭୱଙ୍ଗାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ୱସେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପତ୍ୱା ଉପରୁପରି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକ ରୂପପରଂପରାପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁରେଜାତସ୍ସାତି ଆତୀତାନନ୍ତରଚିତ୍ତେ ଜାତସ୍ସାତି ୱଦନ୍ତି । ୟାୱ ଅଟ୍ଠମଚିତ୍ତାୱା ପୁରେଜାତସ୍ସ । ଏତ୍ତକୋ ହି କାଲୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱଡ୍ଢନକାଲୋନାମ । ତତୋପରଂ ହାୟନକାଲେ ପଚ୍ଛାଜାତେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି । ୟାୱ ସୋଳସମଚିତ୍ତା ଏୱ ୱା ପୁରେଜାତସ୍ସ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ତଦଗ୍ଗେନ ଚୁତିଚିତ୍ତଂପି ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତଥା ସେସରୂପାନଞ୍ଚ । ୟଥା ହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନ୍ତୋ ଆହାରୋ ୱଡ୍ଢନପକ୍ଖେ ଠିତମେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭତି । ହାୟନପକ୍ଖେ ଠିତଂ ନୁପତ୍ଥମ୍ଭତୀତି ନତ୍ଥି । ତଦାପି ତଦନୁରୂପସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ଏୱମୟଂପୀତି ।

ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆନୁଭାୱୋନାମ ମହାୱିପ୍ଫାରୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ତେ କାୟେକଦେସେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନାପି ସକଲଂ ଇମଂ ଚତୁଜକାୟଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ଇମସ୍ସକାୟସ୍ସାତି । ଚକ୍ଖାଦୀନି ପସାଦୱତ୍ଥୂନି ରୂପାଦୀହି ସହଲଦ୍ଧଘଟ୍ଟନାନିଏୱ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଘଟ୍ଟନଞ୍ଚ ଠିତିପତ୍ତକାଲେଏୱାତି ତେସଂ ନିଚ୍ଚକାଲଂପି ଅତ୍ତନୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତା ସିଦ୍ଧି ହୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚନାମ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନସକ୍କୋତୀତି, ୟଦା ପୁରେଜାତଂୱା ୱଡ୍ଢନପକ୍ଖେ ଠିତଂୱା ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଲଭତି, ତଦା ପଟିସନ୍ଧିକାଲେୱା ମରଣାସନ୍ନକାଲେୱା ୟଂ ୟଂ ଲଭତି, ତଂ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ । ୟଦା ପନ ପୁରେ ଜାତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱନ୍ତଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଂ ଲଭତି, ତଦା ତଦେୱ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତି । ତଞ୍ଚ ନିୟମତୋ ପୱତ୍ତିକାଲେଏୱ ଲବ୍ଭତି, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିକାଲେ । ନହି ତଦା ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଂ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଛୱତ୍ଥୂନି ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ।

ପଞ୍ଚାଲମ୍ବଣାନିଚ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟାତି ଇଦଂ ନିୟମସିଦ୍ଧିଗହଣ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବାନି ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୂତାନି ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ ୱୀଥିୟା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଟ୍ଠାନେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତି । ସୋତଂ, ଘାନଂ, ଜିୱ୍ହଂ, କାୟଂ, ରୂପେ, ସଦ୍ଦେ, ଗନ୍ଧେ, ରସେ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ, ୱତ୍ଥୁଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତିପତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ରୂପମେୱ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏତ୍ଥଚ କିଞ୍ଚାପି ପଟ୍ଠାନେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗାନଂପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୂତାନି କମ୍ମନିମିତ୍ତ ଗତିନିମିତ୍ତାନି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତି କାଲେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନଂପି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ଲବ୍ଭମାନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଏୱଂସନ୍ତେପି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚନିୟେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକା ବ୍ୟାକତୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋତିଆଦିନା ପାଳିୟଂଏୱ ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି । ଏତ୍ଥଚ ଆରୁପ୍ପେ ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେପି ୱତ୍ଥୁପୁରେ ଜାତସ୍ସ ଅଭାୱା ଅପରିବ୍ୟତ୍ତତ୍ତାୱା ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଭାୱେଏୱ ଠିତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି କାରଣଂ ୱଦନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣମେୱଗରୁକତନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନୱସେନ ଅସ୍ସାଦନାଦିୱସେନଚ ଗରୁକତଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣ ମାହ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ତସ୍ସତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗୂଥକୁଣପାଦୀନିପି ହି ତଦଭିନନ୍ଦନ୍ତାନଂ କିମିମକ୍ଖିକ ସୁନଖ ଗିଜ୍ଝ କାକାଦୀନଂ ଗରୁକତାନିଏୱ ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତୀତି ।

[୨୩୦] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଗରୁକତନ୍ତି ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅନୁପପନ୍ନଂ ।

ଚକ୍ଖୁଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତୀତିଆଦିନା ଅସ୍ସା ଦନାଦିୱସେନପି ଅସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତାତି । ରାଗାଦୟୋ ପନ ଧମ୍ମାତି ଏତେନ ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ପତ୍ଥନାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ଧମ୍ମେହି ସହ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା ପଞ୍ଚଅନନ୍ତରିୟ କମ୍ମାନିଚ ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତରିୟୱଜ୍ଜାନି ତାନି ସମତିକ୍କମମୁଖେନ ୟଥାରହଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସବ୍ବେସଂ ଚତୁଭୂମକ କୁସଲାନଂ ଅନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି ପନ କାମାୱଚରକୁସଲାନମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ବଲୱନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି । ତାନିୟେୱଚ ସବ୍ବାନି ୟଥାରହଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧାଚ ରାଗାଦୀନଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ଅକୁସଲାନଂ କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖାଦୀନଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ବଲୱ ନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି । ସଦ୍ଧାଦୟୋତି ଏତେନ ସଦ୍ଧା ସୀଲଂ ସୁତଂ ଚାଗୋ ପଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ଧମ୍ମେହି ସହ ସବ୍ବେ ଦାନସୀଲାଦୟୋ ଚତୁଭୂମକକୁ ସଲାନଂ ରାଗାଦି ଅକୁସଲାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦିଚତୁଭୂମକ ଅବ୍ୟାକତା ନଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ବଲୱନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତୀତି । ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭୋଜନଂ ଉତୁସେନାସନନ୍ତି ଏତେନ ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜା ସବ୍ବେ ଚତୁଭୂମକା ବ୍ୟାକତା ଗହିତା, ତେପି ହି ୟଥାରହଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧାଚ କୁସଲାକୁସଲା ବ୍ୟାକତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ବଲୱନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତୀତି । କମ୍ମଂୱିପାକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଟ୍ଠୁ ବଲୱଂ କମ୍ମଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ରୂପଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ନ ଗହିତା । ନନୁ ତେସଂପି ବହିଦ୍ଧା ରୁକ୍ଖତିଣାଦୀନଂ ୱୁଦ୍ଧିୱିରୁଳ୍ହି ୱେପୁଲ୍ଲତ୍ଥାୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ଆରୋଗ୍ୟାଦିଅତ୍ଥାୟ ପଥୱିରସ ଆପୋରସ ୱସ୍ସୋଦକ ବିଜମୂଲଭେସଜ୍ଜାଦୟୋ ବଲୱନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତୀତି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ମୂଲଟୀକାୟଂ କଥିତୋୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ –

ନହି ରୂପାବ୍ୟାକତଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟଂ ଲଭତି । ଅଚେତନେନ ରୂପସନ୍ତାନେନ ପକତସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ଅରୂପସନ୍ତାନେନ କତ୍ତୁଭୂତେନ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ନିପ୍ଫାଦିତା ଉତୁଭୋଜନାଦୟୋଚ ଉପସେୱିତା । ନ ଏୱଂ ରୂପସନ୍ତାନେନ । ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଉତୁବୀଜାଦିକେ କମ୍ମାଦିକେଚ ସତି ରୂପଂ ପୱତ୍ତତି । ନ ତଂ ତେନ ରୂପେନ ପକତଂ ହୋତି । ସଚେତନସ୍ସେୱ ହି ଉପ୍ପାଦନୁପସେୱନପୟୋଗୱସେନ ଚେତନଂ ପକପ୍ପନଂ ପକରଣଂ । ରୂପଞ୍ଚ ଅଚେତନନ୍ତି ।

ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଦୁୱିଧଂ ସନ୍ତାନଂ ରୂପସନ୍ତାନଂ ଅରୂପସନ୍ତାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟେନ ସନ୍ତାନେନ ପୁବ୍ବେ କିଞ୍ଚି ସୁଟ୍ଠୁଉପ୍ପାଦିତଂୱା ହୋତି ଉପସେୱିତଂୱା, ତସ୍ସେୱ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତୁପସେୱିତା ଧମ୍ମା କାଲନ୍ତରେ ଅତ୍ତନୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ପକରଣସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ତଥା ଉପ୍ପାଦନୁପସେୱନଂନାମ ସଚେତନେ ଅରୂପସନ୍ତାନେଏୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଅଚେତନେ ରୂପସନ୍ତାନେତି । ତସ୍ମା ରୂପଧମ୍ମା ଉପନିସ୍ସୟଂନାମ ନଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଅସତି ନ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ପନ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନାମ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝେପି ୱତ୍ତବ୍ବୋୟେୱାତି ।

[୨୩୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୟଥାରହଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧାଚ ରାଗାଦୟୋ ।ଲ । ସେନାସନଞ୍ଚାତି’’ ୱିୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ରାଗାଦୟୋ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନିପ୍ଫାଦିକା । ପୁଗ୍ଗଲାଦୟୋ ବହିଦ୍ଧା ସେୱିତାତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନସୁନ୍ଦରଂ ।

ନ ହି ଅତ୍ତନୋ ପରସ୍ସଚ ଉପ୍ପନ୍ନା ରାଗାଦୟୋ ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚ ସନ୍ତାନେ ରାଗାଦୀନଂ ବଲୱନିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତି । ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦାନଂ ଇତ୍ଥି ପୁରିସାଦୀନଂ ମନୋପଦୋସିକ ଦେୱାଦୀନଞ୍ଚେତ୍ଥ ରାଗାଦୟୋ ନିଦସ୍ସନଂ ।

[୨୩୨] ୟାଚ ତତ୍ଥ

‘‘ୟଥାଠିତୱସେନ ୟୋଜନଂ’’ କତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ତନୋହି ରାଗାଦୟୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା କତା । ସାପି ଅନୁପପନ୍ନାୟେୱ ।

ତାୟ ହି ଅତ୍ତନୋ ରାଗାଦୟୋ ସଦ୍ଧାଦୟୋଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କୁସଲାଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାୟୋ ପନ ବହିଦ୍ଧା କୁସଲସ୍ସାତି ଏୱଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱିତତ୍ତାତି ।

[୨୩୩] ୟଞ୍ଚ

‘ତତ୍ଥା’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋରାଗାଦୟୋନିସ୍ସାୟଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କୁସଲାକୁସଲାନମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିୱିଧାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂପି ଅନୁପପନ୍ନମେୱ ।

ନୟଦସ୍ସନମତ୍ତଭୂତଂପି ହି ସଂୱଣ୍ଣନାୱାକ୍ୟଂନାମ ନୟମୁଖଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୀତି । ଗରୁକତଂଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ଲୋକିୟକୁସଲଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ଚ କାମାୱଚର କୁସଲସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତ ମହାକ୍ରିୟଜୱନାନଂ । ନିବ୍ବାନଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଥପେତ୍ୱା ପଟିଘଦ୍ୱୟ ମୋମୂହ ଦ୍ୱୟ ଦୁକ୍ଖସହଗତ କାୟୱିଞ୍ଞାଣାନି ଅୱସେସଂ ସବ୍ବଂ ଲୋକିୟ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତଧମ୍ମଜାତଂ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

[୨୩୪] ୟଂ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

‘‘ଗରୁକ ତଂଆଲମ୍ବଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଅସ୍ସାଦାଦିନା ଗରୁକତଂ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତେନ ‘‘ତଞ୍ହି ଝାନମଗ୍ଗ ଫଲୱିପସ୍ସନା ନିବ୍ବାନାଦିଭେଦଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ ଅସ୍ସାଦାଦିମଗ୍ଗଫଲାଦିଧମ୍ମେ ଅତ୍ତାଧୀନେ କରୋତୀତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।

ଦାନ ସୀଲ ଉପୋସଥକମ୍ମ ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣଗୋତ୍ରଭୁ ୱୋଦାନ ମଗ୍ଗଫଲ ନିବ୍ବାନାନିଚେୱ ରାଗଦିଟ୍ଠିଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନିଚାତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱିପସ୍ସନାତିଚ ଇଦଂ ଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନାନିୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ନଚ ତାନି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାନି ୱିପସ୍ସନାନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ସହଜାତାନଂନାମରୂପାନନ୍ତି ଦ୍ୱିହେତୁକ ତିହେତୁକ ଜୱନସହ ଜାତାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତ ରୂପାନଞ୍ଚାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସଚ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତ ସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ । ଏସ ନୟୋ ପରତ୍ଥପି । ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱତ୍ଥୁନା ୱିନା ପତିଟ୍ଠଂ ନଲଭତି । ୱତ୍ଥୁଚତେନ ୱିନା ପତିଟ୍ଠଂ ନଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁୱିପାକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ପଚ୍ଚୁପତ୍ଥମ୍ଭତି । ସୋଏୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନ ରୂପାନିଚ ଚିତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତି । ତଥା ଉପାଦାରୂପାନିଚ ମହାଭୂତେତି ୱୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାଧମ୍ମାଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତିଆଦି ।

[୨୩୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ୟସ୍ମା ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୁୱତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତା । ନ ସହଜାତମତ୍ତତୋତି ପୱତ୍ତିୟଂ ରୂପଂ ନାମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନ ସହଜାତମତ୍ତତୋତି ଏତେନ ୟଦି ସହଜାତମତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତାସିୟା । ଏୱଂସତି ପୱତ୍ତିୟଂ ରୂପଂ ନାମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ସିୟାତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ହୋତି । ସହଜାତପଚ୍ଚୟେପି ପନ ପୱତ୍ତିୟଂ ରୂପଂ ନାମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନହୋତିୟେୱ । ତସ୍ମା ନ ସୁନ୍ଦରମେତନ୍ତି ।

ଛୱତ୍ଥୂନି ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁସହଜାତ ନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋତି ତିୱିଧୋ ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟୋ । ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁ ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱତ୍ଥୁସହଜାତନିସ୍ସୟୋ । ୟଂ ପନ ପୱତ୍ତିୟଂ ପୁରେଜାତଂ, ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋନାମ । ୟଂ ପନ ପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋଚେୱ ହୋତି ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ, ତଂ ତସ୍ସ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟ୍ଠାନେ ଆରମ୍ମଣ ନିସ୍ସୟ ପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ତୀଣୀତି । କଥଞ୍ଚ ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋଚ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୋତୀତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରବ୍ଭ ସମ୍ମସନୱସେନୱା ଅସ୍ସାଦନାଦିୱସେନୱା ଇଦ୍ଧିୱିଧକିଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନୱସେନୱା ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋଚ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୋତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟ୍ଠାନେ-ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ୱିପସ୍ସତି, ଅସ୍ସାଦେତି । ଅଭିନନ୍ଦତି । ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।

ଏତ୍ଥ ପନ ଆଚରିୟା ଇମଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତନିସ୍ସୟଂନାମ ମରଣାସନ୍ନକାଲେଏୱ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ଆରୋପୟିଂସୁ । ଅୟଂପନେତ୍ଥ ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତାୱ ଅନିଟ୍ଠେ ଠାନେ ଆୱଜ୍ଜନେନ ୱିନା ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତି ପଟିସିଦ୍ଧା ହୋତି । ତଥା ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥି ୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂନାମ ଧମ୍ମତୋଚ କାଲତୋଚ ଅଭିନ୍ନମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା । ପକତିକାଲେଚ ଚିତ୍ତାନିନାମ ପଚ୍ଚେକ ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରବ୍ଭଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସମ୍ମସନ୍ତି, ଏତଂ ମମାତିୱା ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି, ତଦାୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଆୱଜ୍ଜିତଂ ହୋତି । ଜୱନାନିପି ତଦେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟୱତ୍ଥୂନି । ୟଦି ହି ତାନିୱା ଅଞ୍ଞଂୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ । ନିରାୱଜ୍ଜନାନିନାମ ଜୱନାନି ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା, ଆୱଜ୍ଜନେନ ଆୱଜ୍ଜିତଂ ଅଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋତି । ଭିନ୍ନା ରମ୍ମଣାନିଚନାମ ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନାନି ପଚ୍ଚେକୱତ୍ଥୂନିୱା ଅଞ୍ଞଂୱା ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋତି । ନଚ ତଥା ସକ୍କା ଭୱିତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥା ୱିରୋଧତୋ । ତସ୍ମା ସୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପକତି କାଲେ ନ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁନ୍ତି । ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ପନ ସବ୍ବାନି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ଚିତ୍ତାନି ଏକମେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତାନଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ତେସଂ ତଦେୱ ୱତ୍ଥୁଚ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୋତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ତେସଂ ନିରାୱଜ୍ଜନତାୱା ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତାୱା ନତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ।

ତତ୍ଥ ପନ ୟଦି ଆୱଜ୍ଜନେନ ଆୱଜ୍ଜିତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟୱତ୍ଥୂନି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ । ନିରାୱଜ୍ଜନାନିନାମ ଜୱନାନି ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଇଦଂ ତାୱ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଆୱଜ୍ଜନେନ ଆୱଜ୍ଜି ତପ୍ପକାରସ୍ସେୱ ଗହଣତୋ । ୟଥା ହି ଆୱଜ୍ଜନଂପି ୱତ୍ଥୁନ୍ତ୍ୱେୱ ଆୱଜ୍ଜତି । ତଥା ଜୱନାନିଚ ୱତ୍ଥୁନ୍ତ୍ୱେୱ ଜୱନ୍ତି । ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ନତ୍ଥି ଜୱନାନଂ ନିରାୱଜ୍ଜନତାତି । ୟଥା ଚ ନିରାୱଜ୍ଜନତା ନତ୍ଥି, ତଥା ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତାପି ତେସଂ ନତ୍ଥିୟେୱ । କସ୍ମା, ୱିଭାଗସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନହି ସନ୍ତତିଘନୱସେନ ଏକୀଭୂତମିୱ ପୁବ୍ବାପରଂ ପୱତ୍ତ ମାନେସୁ ବହୂସୁ ୱତ୍ଥୁସୁ ଏକମେକଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଇଦମେୱାତି ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନଂୱାଜୱନାନିୱା ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ନଚ ତଥା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେସୁ ଠାନେସୁ ଏକନ୍ତେନ ଧମ୍ମତୋୱା କାଲତୋୱା ଭିନ୍ନା ରମ୍ମଣତାନାମ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁନ୍ତି ଇତି ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତାପି ତେସଂ ନତ୍ଥି ୟେୱାତି । ଏତ୍ତାୱତା ଇମସ୍ସ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତନିସ୍ସୟ ୱିଧାନସ୍ସ ପକତିକାଲେପି ଲବ୍ଭମାନତା ସାଧିତା ହୋତୀତି ।

ଅପିଚ, ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅତ୍ତନୋ ରୂପକାୟଂ ଆରବ୍ଭ ରୂପଂ ମେ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିୱା ଏତଂ ମମାତିୱା ସମନୁପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେସୁ ଇଦଂ ନାମରୂପଂ ତସ୍ସଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନହୋତୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣ ଭୂତେସୁ ପନ ତେସୁ କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ହୋତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । କବଳୀ କାରୋ ଆହାରୋତି କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକ ରୂପାହାରୋଚେୱ ବହିଦ୍ଧାହାରୋଚ । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଞ୍ହି ୟାୱ ମାତୁୟା ଆହାରଫରଣଂ ନଲବ୍ଭତି, ତାୱ କଲଲାଦିକାଲେସୁ ତିସମୁଟ୍ଠାନିକୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତାହାରୋୟେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟ୍ଠାନେ-ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି, ଓଜଟ୍ଠମକରୂପସମୁଟ୍ଠାପନଂ ପନସ୍ସ ବହିଦ୍ଧାହାରୁପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ଲଦ୍ଧକାଲେୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଦିଏୱଂ –

ୟଞ୍ଚସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତି ମାତା, ଅନ୍ନଂ ପାନଞ୍ଚ ଭୋଜନଂ । ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି, ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତୋ ତିରୋତି

କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ପାକଟାହାରେନ ତସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ବୋଧନତ୍ଥନ୍ତି । ଇମସ୍ସକାୟସ୍ସାତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ତାୱ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏକସମୁଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନି କସ୍ସ ତତୋପରଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ଓଜାଫରଣକାଲେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକସ୍ସଚ କାୟସ୍ସ । ଇତରେସଂପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ରୂପଲୋକେ ପନ ୱିନାପି ଦୁୱିଧେନ ଓଜାହାରକିଚ୍ଚେନ ଅପ୍ପନାପତ୍ତ କମ୍ମୱିସେସେନ ସିଦ୍ଧସ୍ସ ସୁଚିରଂପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଫରିତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ରୂପ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଥାରୂପାନଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଅରୂପାହାରାନଂ ୱସେନ ଅନେକକପ୍ପାନିପି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେନୁପାୟେନ କମ୍ମଜକାୟବହୁତରେସୁ ଦେୱେସୁ ପେତନିରୟେସୁଚ ସୁଚିରଂପି କାଲଂ ବହିଦ୍ଧାହାରେନ ୱିନା ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା । ତେସୁ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତାହାରୋପି ଲବ୍ଭତିୟେୱାତି କିଞ୍ଚାପି ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାପି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତେ ପନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାଧମ୍ମା ସହଜାତରୂପାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗୟ୍ହିସ୍ସନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେୱତ୍ଥୁୱିପାକାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସବ୍ବଥାତି ସବ୍ବପକାରଂ ସହଜାତନ୍ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପକାରୋଚ ତିୱିଧୋ ହୋତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋତିଆଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ରୂପଜୀୱିତମିଚ୍ଚୟନ୍ତି ଏୱଂ ପୋରାଣେହି ୱୁତ୍ତୋ ଅୟଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନନୁ କବଳୀକାରାହାରୋ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସହଜାତେ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ତିୱିଧୋୱ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ସିୟାତି ।ନ । ସହଜନନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସହୁପ୍ପାଦନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱା । ସହୁପ୍ପାଦନଲକ୍ଖଣୋ ହି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ । କବଳୀକାରାହାରୋଚ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାନି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋପି ଅତ୍ତନୋ ଠିତିକ୍ଖଣେଏୱ ଉପ୍ପାଦେତି, ନୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ । ୟଥାଚ ମହାଭୂତା ସହଜାତରୂପାନି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନ୍ତା ଅତ୍ତନା ସହ ଉପ୍ପାଦନପୁବ୍ବକାଏୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନ୍ତି, ନ ତଥା ସୋ ଆହାରୋ । ସୋ ପନ ୱିନାୱ ସହୁପ୍ପାଦନକିଚ୍ଚେନ ସହଜାତାନିପି ଅସହଜାତାନିପି ଉପତ୍ଥମ୍ଭତୀତି ରୂପଜୀୱିତଂପି ସହ ଉପ୍ପାଦନକିଚ୍ଚେନ ୱିନାୱ ସହ ଜାତରୂପାନି ଅନୁପାଲେତି । ଇତି ଇମେ ଦ୍ୱେପି ଧମ୍ମା ସହଜାତ ଲକ୍ଖଣାଭାୱାଏୱ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ଅସଙ୍ଗହିତା । ଇଦାନି ସବ୍ବେପି ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନା ଚତ୍ତାରୋପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟ ।ଲ । ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ସମୋଧାନୱିଧି, ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅଧିପତି ପଚ୍ଚୟୋ ତାୱ ଦୁୱିଧୋ ଆରମ୍ମଣସହଜାତୱସେନ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ତୀସୁ କମ୍ମୱଜ୍ଜେସୁ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଆରମ୍ମଣ ମତ୍ତଂପି ହି କମ୍ମେନ ସହ ସମୋଧାନଂ ନଗଚ୍ଛତି । କୁତୋ ଅଧିପତି ଭୂତନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ସିୟା, କସ୍ମା ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଂପି ।ଲ । ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ କମ୍ମାରମ୍ମଣାପି ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି । ସଚ୍ଚଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ମୂଲଟୀକାୟଂ କମ୍ମଂ ପନ ତସ୍ମିଂ କତେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ କତୂପଚିତ ଭାୱେନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନ ଆରମ୍ମଣାକାରେନ । ୱିସୟ ମତ୍ତତାୱସେନଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନ ସନ୍ତାନୱିସେସନଂ କତ୍ୱା ଫଲୁପ୍ପାଦନସଙ୍ଖାତେନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟାକାରେନ । ତସ୍ମା ତେ ପଚ୍ଚୟାକାରୱିସଭାଗତ୍ତା ସହ ଘଟନଂ ନଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱିସଜ୍ଜିତନ୍ତି । ସହଜାତାଧିପତି ପନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ତିୱିଧୋ ସହଜାତୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତୋତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ, ପଚ୍ଛିମୋ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଆରମ୍ମଣତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟେସୁ । ସୋ ଚେ ଗରୁକତୋ ହୋତି ଉପନିସ୍ସୟେପୀତି । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ତିୱିଧୋ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେ ଜାତୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତୋତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ । ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱୀସୁ ଆରମ୍ମଣତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେସୁ । ତେଚେ ଗରୁକତା ହୋନ୍ତି । ଉପନିସ୍ସୟେପୀତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଦୁୱିଧୋ ସହଜାତୋ ନାନାକ୍ଖଣିକୋତି । ତତ୍ଥ ସହଜାତୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ । ନାନାକ୍ଖଣିକୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ ବଲୱା ଦୁବ୍ବଲୋଚ । ତତ୍ଥଚ ବଲୱା ଦୁୱିଧୋ ଅକାଲିକୋ କାଲିକୋଚ, ତଦୁଭୟାପି ଉପନିସ୍ସୟେ । ଦୁବ୍ବଲୋ ପନ ୱିସୁଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋୟେୱ । ସବ୍ବୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ସବ୍ବୋଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ।

ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ସହଜାତୋ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତୋ ପଚ୍ଛାଜାତୋତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛିମୋଚ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ । ତତୀୟୋ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଆରମ୍ମଣତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟେସୁ । ସୋ ଚେ ଗରୁକତୋ ହୋତି, ଉପନିସ୍ସୟେପୀତି । ସେସେସୁ ପନ ସତ୍ତରସପଚ୍ଚୟେସୁ ହେତୁ, ସହଜାତ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ, ୱିପାକ, ଝାନ, ମଗ୍ଗ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତ, ଅୱିଗତୱସେନ ଅଟ୍ଠପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଛା ଜାତୋଚ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ । ଅନନ୍ତର ସମନନ୍ତର ଆସେୱନ ନତ୍ଥି ୱିଗତ ୱସେନ ପଞ୍ଚପଚ୍ଚୟା ଉପନିସ୍ସୟେତି । ଇତି ସବ୍ବେପି ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟା ସଭାଗସଙ୍ଗହୱସେନ ସଂଖିପ୍ପମାନା ଆରମ୍ମଣାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ।

[୨୩୬] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ତେସୁ ଚତୂସୁ ଏକେକସ୍ମିଂପି ସବ୍ବେ ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟା ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନହି ସୋ କୋଚିପଚ୍ଚୟୋତି’’ଆଦି । ତଂ ସବ୍ବଂପି ଆଚରିୟସ୍ସ ମତିମତ୍ତମେୱ ।

[୨୩୭] ୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ

‘‘ନହି ସୋ କୋଚିପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥି । ୟୋ ଚିତ୍ତଚେତସି କାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱଂ ନଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି’’ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତାୱ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନହି ଇଧ ଧମ୍ମସରୂପମତ୍ତେନ ସମୋଧାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ସହେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ନଚ ହେତାଦିପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି । ଏସନୟୋ ‘‘ସକ ସକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସଚ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ନଗଚ୍ଛତୀତି’’ ଏତ୍ଥାପି ।

ଏତ୍ଥ ପନ ୟୋ ସକସକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ନଗଚ୍ଛତି । ନହି ସୋ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା ।

[୨୩୮] ୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ

‘‘କମ୍ମହେତୁକତ୍ତାଚ ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଫଲହେତୂପଚାର ୱସେନ ସବ୍ବେପି କମ୍ମସଭାୱଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି’’ ୱୁତ୍ତଂ ।

[୨୩୯] ୟଞ୍ଚ

‘‘ତେଚ ପରମତ୍ଥତୋ ଲୋକସମ୍ମୁତିୱସେନଚ ୱିଜ୍ଜମାନା ୟେୱାତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦୁଭୟଂ ପନ ସବ୍ବସୋ ସାସନୟୁତ୍ତି ୟାପି ୱିରୁଦ୍ଧମେୱାତି ।

ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନନୟେ । ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ସବ୍ବେସୁ ସହ ଜାତସଭାଗେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ । ୟସ୍ମା ପନ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂନାମ ନାମରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିବଦ୍ଧଓକାସେ ଚୁତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ସୀସଭୂତଂ ବୀଜଭୂତଞ୍ଚ ହୋତି । ୟତୋ ସକଲକାୟଭୂତସ୍ସ ନାନାରୂପାରୂପସନ୍ତାନସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତି । ବୀଜତୋ ୱିୟ ମହାରୁକ୍ଖସ୍ସ । ୟଥାହ –

ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ହି ଆନନ୍ଦ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନ ଓକ୍କମିସ୍ସଥ । ଅପିନୁଖୋ ନାମରୂପଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ସମୁଚ୍ଚିସ୍ସଥାତି । ନୋ ହେତଂ ଭନ୍ତେ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ହି ଆନନ୍ଦ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ୱୋକ୍କମିସ୍ସଥ । ଅପିନୁଖୋ ନାମରୂପଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସଥାତି । ନୋହେତଂ ଭନ୍ତେ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ହି ଆନନ୍ଦ ଦହରସ୍ସେୱ ସତୋ ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସଥ କୁମାରସ୍ସୱା କୁମାରିକାୟୱା । ଅପିନୁଖୋ ନାମରୂପଂ ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସଥାତି । ନୋହେତଂ ଭନ୍ତେ । ତସ୍ମା ହି ଆନନ୍ଦ ଏସେୱ ହେତୁ ଏସ ନିଦାନଂ ଏସ ସମୁଦୟୋ ଏସ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମରୂପସ୍ସ । ୟଦିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚିସ୍ସଥାତି ୱଡ୍ଢିସ୍ସଥ । ନାମରୂପଞ୍ହି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱଡ୍ଢିୟେୱାତି । ୱୋକ୍କମିସ୍ସଥାତି ଭିଜ୍ଜିସ୍ସଥ । ଇତ୍ଥତ୍ଥାୟାତି ଈଦିସସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି ପଥମୱୟୱସେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ । ମଜ୍ଝିମୱୟୱସେନ ୱିରୁଳ୍ହିଂ । ପଚ୍ଛିମୱୟୱସେନ ୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ପନେତଂ ପଟିସନ୍ଧିରୂପଂ ପୁନ ସୟଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ୟାୱ ଚୁତିୟା ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସବ୍ବାସଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସନ୍ତତୀନଂ ସିତ ଭୂତଂ ବୀଜଭୂତଞ୍ଚ ହୋତି । ଅତିବଲୱନ୍ତଂପି ହି ଚିତ୍ତଂ ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନାୟ ରୂପପୱେଣିୟା ଅସତି ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ଏୱଂ ଉତୁ ଆହାରାପୀତି । ତତୋୟେୱ ହି ଅରୂପଭୱେ କାମାୱଚରାଦୀନି ରୂପଜନକଚିତ୍ତାନିପି ତତ୍ଥ ରୂପଂ ନଜନେନ୍ତୀତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେପି ଉତୁ ସମୁଟ୍ଠାନରୂପସନ୍ତତିୟୋ ପଥମୁପ୍ପନ୍ନାୟ କମ୍ମଜରୂପସନ୍ତତିୟା ୱିଜ୍ଜ ମାନତ୍ତାଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ୱିଭଙ୍ଗଟୀକାୟଂ ଅରୂପଂ ପନ ରୂପସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ହୋତୀତି ୟସ୍ମିଂ ରୂପେ ସତି ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ତଦେୱ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମରୂପସ୍ସାପି ହି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଅତ୍ଥି ପୁତ୍ତସ୍ସ ପିତିସଦିସତାଦସ୍ସନତୋତି । ଏତ୍ଥଚ ପୁତ୍ତସ୍ସ ପିତିସଦିସତାଦସ୍ସନତୋତି ଏତେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ତିଣରୁକ୍ଖାନଂ ବୀଜଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ନିୟାମରୂପଂନାମ ଅତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତାତିଣରୁକ୍ଖା ୱଡ୍ଢନ୍ତା ୟଥାୱା ତଥାୱା ଅୱଡ୍ଢିତ୍ୱାଅତ୍ତନା ସମାନବୀଜେହିଏୱ ତିଣରୁକ୍ଖେହି ସବ୍ବସୋ ସଦିସା କାରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ୟୋନି ଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ନିୟାମ ରୂପଂନାମ ଅତ୍ଥି । ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନ ତେ ସମାନ ଜାତିକେହିଏୱ କୁଲେହି ୱିସେସତୋ ମାତାପିତୂହି ଏୱ ସବ୍ବସୋ ସଦିସରୂପସଣ୍ଠାନା ହୋନ୍ତି । ଇତି ବୀଜନିୟାମୋ ୱିୟ ୟୋନିନିୟାମୋପି ହୋତି । ସୋଚ ପଟିସନ୍ଧିରୂପସ୍ସେୱ ଆନୁଭାୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚ, ଅୟଂ ୟୋନିନିୟାମୋନାମ କଲଲକାଲାଦୀସୁ ପୁତ୍ତାନଂ ସରୀରେସୁ ମାତାପିତୂହି ସମୁଦାଗତଂ ଉତୁଜରୂପସନ୍ତାନଂଏୱ । ୟସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ତଂସନ୍ତାନଂ ସମାନଜାତିକସତ୍ତସଣ୍ଠାନସଦିସଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାତିକୁଲସଦିସଞ୍ଚ ହୋତି । ୟଥାହିଇତ୍ଥିଭାୱାଦିରୂପଂ ସତ୍ତାନଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀନି ବୀଜରୂପଞ୍ଚ ତିଣରୁକ୍ଖାନଂ ତଂତଂୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନା ଦୀନି ନିୟାମେତି । ଏୱଂ ୟୋନିରୂପଂ ନାନାଜାତିୱସେନ ସତ୍ତାନଂ ନିୟାମକଂ ୱୱତ୍ଥାପକଂ ହୋତୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ପୱତ୍ତିୟଂ ଥପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ସବ୍ବେସଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତନିରପେକ୍ଖତା ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନ ରୂପପୱେଣି ପଟିବଦ୍ଧତାଚ ସାଧିତା ହୋତି । ତେନେୱଚ ତେସଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁପି ଚିତ୍ତରହିତେ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି କାଲେପି ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ସହଜାତରୂପନ୍ତି ପନେତ୍ଥାତିଆଦି । ଇତୀତିଆଦି ନିଗମନଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱଂତି ୟଥା ସମ୍ଭୱଂ । ସମ୍ଭୱାତିୱା ସମ୍ଭୂତା । ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଭୂତାଚ । ବହିଦ୍ଧାଚାତି ବହିଦ୍ଧାଭୂତାଚ । ସଙ୍ଖତାତି ସଙ୍ଖତଭୂତା । ଅସଙ୍ଖତାତି ଅସଙ୍ଖତଭୂତା । ଏୱଂ ତେକାଲିକାଚ କାଲମୁତ୍ତାଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ସମ୍ଭୂତାଚ । ତଥା ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଭୂତାଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମରୂପାନଂ ୱସେନ ତିୱିଧା ଠିତା ଧମ୍ମା ପଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବଥା ଚତୁୱୀସତି ପଚ୍ଚୟାନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଏତ୍ଥଚ ତିୱିଧା ଠିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତେକାଲିକାଦିଭାୱେ ସତି ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟାନଂପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତେକାଲିକାଦିଭେଦୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣଅଧିପତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ତେକାଲିକା କାଲମୁତ୍ତାଚ ହୋନ୍ତି ।

[୨୪୦] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ଆରମ୍ମଣଅଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାନଂ ତିକାଲିକାନନ୍ତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ପଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବାନାନଂପି କାଲମୁତ୍ତାନଂ ତେସୁ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତାତି । ତତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅଭିନୱାନଂ ଧନଧଞ୍ଞଭୋଗାନଂୱା ୱିଜ୍ଜାସିପ୍ପସୁତପରି ୟତ୍ତୀନଂୱା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାନଂୱା ଭୱନ୍ତରେ ଭୱସମ୍ପତ୍ତିଭୋଗ ସମ୍ପତ୍ତି ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପତ୍ତୀନଂୱା ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ପୁବ୍ବୟୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାଗତାନଂ ତାସଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଟ୍ଠାନେ ପନ ଅନାଗତଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ପଦଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ସୋତ, ଘାନ, ଜିୱ୍ହା, କାୟସମ୍ପଦଂ, ୱଣ୍ଣସମ୍ପଦଂ, ସଦ୍ଦ, ଗନ୍ଧ, ରସ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସମ୍ପଦଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ଅନାଗତେ ଖନ୍ଧେ ପତ୍ଥୟମାନୋ ଦାନଂ ଦେତି ସୀଲଂ ସମାଦିୟତୀତିଆଦିନା ଭୱନ୍ତରପରିୟାପନ୍ନାଏୱ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତା । ତା ପନ ଦାନାଦୀନଂ କମ୍ମାନଂ ଅନୁରୂପୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତୱସେନ ଦ୍ୱିକାଲିକୋ । ଅନନ୍ତର ସମନନ୍ତର ଆସେୱନ ନତ୍ଥି ୱିଗତ ପଚ୍ଚୟା ଅତୀତକାଲିକା । ସେସା ପନ୍ନରସ ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲିକାତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦୁକେ ଆରମ୍ମଣା ଧିପତି ସହଜାତ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ ନିସ୍ସୟ ଉପନିସ୍ସୟ ପୁରେଜାତ ଆହାର ଅତ୍ଥି ଅୱିଗତା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ସେସା ଚୁଦ୍ଦସ ପଚ୍ଚୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତାୱ । ଆରମ୍ମଣ ଅଧିପତି ଉପନିସ୍ସୟା ସଙ୍ଖତା ଅସଙ୍ଖତାଚ ହୋନ୍ତି । ସେସା ସଙ୍ଖତାୱାତି । ପଞ୍ଚୱିଧଂପିଅରୂପନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା, କଦାଚିପି ରୂପସଙ୍ଖାତଂ ସଣ୍ଠାନତ୍ଥଂ ଅନୁପଗମନତୋ ନାମନ୍ତିଚ ପୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା, ଅଧିୱଚନସଙ୍ଖାତନାମାଭିଧାନୱସେନେୱ ସୁଣନ୍ତେହି ଗହେତବ୍ବଭାୱୁପଗମନତୋତି ।

୧୬୯. ପଞ୍ଞପୀୟତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅୟଂପି ଏକୋ ୱଚନତ୍ଥୋତି ଲୋକିୟମହାଜନେହି ଥପୀୟତି । ୱୋହରୀୟତି ଚେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛୀ ୟତିଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋକୋଚି ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଭୂତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ । ତଥା ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବା ଅତ୍ଥା ପଞ୍ଞପୀୟନ୍ତି ଏତାୟାତି ପଞ୍ଞତ୍ତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଜୋତକୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି ଏୱଂ ଦୁୱିଧା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତତୋଅୱସେସା ।ଲ । ଦୁୱିଧାହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପୀୟତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତିମାହ । ପଞ୍ଞାପନତୋପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସଦ୍ଦପଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ତଂତଂଭୂତୱିପରିଣାମାକାରନ୍ତି ପଥୱିୟାଦୀନଂ ତେସଂ ତେସଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅଧିମତ୍ତଭାୱପ୍ପକାରସଙ୍ଖାତଂ ତଥା ତଥା ପରିଣା ମାକାରଂ । ପୱତ୍ତିୱିସେସାକାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଦାୟାତି ପଟିଚ୍ଚ । ନିସ୍ସାୟ । ପଥମଂ ଚିତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାତଥା ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ଅୟଂ ପଥୱୀନାମ ଅୟଂ ପବ୍ବତୋନାମାତି ଏୱମାଦି ନୟେନ ମହାଜନେନ ପଞ୍ଞତ୍ତା, କଥିତା, ୱୋହରିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଥୱିପବ୍ବତାଦିକାତିଆଦିସଦ୍ଦେନ ନଦି ସମୁଦ୍ଦାଦିକାୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହତି । ଅୟଂ ସମୂହପଞ୍ଞତ୍ତିନାମ ।

[୨୪୧] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି’’ ୱୁତ୍ତା । ସା ୟୁତ୍ତା ୱିୟ ନଦିସ୍ସତି ।

ନହି ଇଧ ସଣ୍ଠାନଂ ପଧାନଂ ହୋତୀତି । ସମ୍ଭାରସନ୍ନିୱେସାକାରନ୍ତି କଟ୍ଠାଦୀନଂ ସମ୍ଭାରାନଂ ତଥା ତଥା ସନ୍ନିୱେସାକାରଂ । ଏତ୍ଥାପି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନାୱାଦୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହତି । ଅୟଂ ସଣ୍ଠାନ ପଞ୍ଞତ୍ତି । କଟ୍ଠାଦୟୋ ଏୱ ହି ଗେହାକାରେନ ସଣ୍ଠିତା ଗେହନ୍ତି ରଥାକାରେନ ସଣ୍ଠିତା ରଥୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ।

[୨୪୨] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

‘‘ସମୂହପଞ୍ଞତ୍ତୀତି’’ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ନହି ଇଧ ସମୂହୋ ପଧାନନ୍ତି । ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲାଦିକା ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତୀତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚନ୍ଦାୱଟ୍ଟନାଦିକନ୍ତି ଚନ୍ଦସୂରିୟାଦୀନଂ ସିନେରୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଆୱଟ୍ଟନାଦିକଂ । ୟତୋ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଉଦେନ୍ତି, ସା ପୁବ୍ବଦିସାନାମ । ପୁବ୍ବତରଂ ଲଦ୍ଧପ୍ପକାସତ୍ତା । ୟତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସା ପଚ୍ଛିମଦିସାନାମ । ପଚ୍ଛାଲଦ୍ଧପକାସତ୍ତା । ତାସଂ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସା ଦିସା ୱୁଡ୍ଢିଅତ୍ଥେନ ଦକ୍ଖିଣଦିସାନାମ । ଇତରା ପନ ଉଚ୍ଚତରଟ୍ଠେନ ଉତ୍ତରାଦିସାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦା ସୂରିୟୋ ଉଦେତି, ତଦା ସକଲସ୍ସ ଅହସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗତ୍ତା ପୁବ୍ବନ୍ହୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏୱମାଦିକା ଦିସା ପଞ୍ଞତ୍ତି କାଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋନାମ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଥଲନିନ୍ନାଦିକା ଦେସପଞ୍ଞତ୍ତି ସଙ୍ଗହିତାତି । ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠାକାରନ୍ତି ମହାଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ଫୁସନାକାରଂ । ଅୟଂ ଆକାସପଞ୍ଞତ୍ତିନାମ । ତଂ ତଂ ଭୂତନିମିତ୍ତନ୍ତି ପଥୱୀକସିଣାଦିକଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିକଞ୍ଚ ଭୂତନିମିତ୍ତଂ । ନୀଲକସିଣାଦିକଂ ୱଣ୍ଣନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ଭାୱନା ୱିସେସନ୍ତି ପରିକମ୍ମାଦିକଂ ଭାୱନାୱିସେସଂଚ । ଏତେନ ପରିକମ୍ମନିମିତ୍ତ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନଂ ସିଦ୍ଧକାରଣଂ ୱଦତି । ଅୟଂ ନିମିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିନାମ ।

ଏୱମାଦିଭେଦାତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା । ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନାପୀତି ଏତେନ ସମ୍ମୁତିତୋ ଲଦ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ହି ତାସଂ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥା ତଥା ୱୋହରନ୍ତାନଂ ମୁସାୱାଦୋନାମ ନହୋତୀତି । ଅତ୍ଥଚ୍ଛାୟାକାରେନାତି ତଂ ତଂ ଭୂତାଦୀନଂ ପରମତ୍ଥାନଂ ସମୂହସଣ୍ଠାନାଦିଛାୟାକାରେନ । ଅତ୍ଥଚ୍ଛା ୟାକାରେନାତିୱା ସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେନ ଦବ୍ବପଟିବିମ୍ବାକାରେନ ସୱିଗ୍ଗହାକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂତଂଉପାଦାୟାତି ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ତଂତଂପୱତ୍ତିୱିସେସଂ ଉପାଦାୟ । ଉପନିଧାୟାତି ଓଲୁମ୍ବିୟ । ପରିକପ୍ପିୟମାନାତି ପରିକପ୍ପବୁଦ୍ଧିୟା ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନା । ଏତ୍ଥ ପନ ଏୱମାଦିପଭେଦା ଆଲମ୍ବଣଭୂତା ପରିକପ୍ପିୟମାନା ସବ୍ବା ପଞ୍ଞତ୍ତି ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି ଅତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ସଙ୍ଖାୟତୀତି ଗଣୀୟତି । ଗଣନୁପଗଂ କତ୍ୱା ଥପୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଞ୍ଞାୟତୀତି ସମ୍ମନ୍ନୀୟତି । ନାମଂ, ନାମକମ୍ମଂ, ନାମଧେୟ୍ୟଂ, ନିରୁତ୍ତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଅଭିଲାପୋତି ଇମେ ଛ ନାମ ନାମକମ୍ମା। ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥେ ନମତୀତି ନାମଂ । ଅତ୍ଥୱିସୟଂ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନିଚ ଅତ୍ଥଂ ନାମେତୀତି ନାମଂ । ପିଟକତ୍ତୟସଙ୍ଖାତେ ହି ନାମେ ସତି ତଦୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ସବ୍ବେ ତଦତ୍ଥା ପଦେପଦେ ୱାକ୍ୟେୱାକ୍ୟେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ୟେୱାତି ।

ଅପିଚ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଞାଣଂ ତଂତଂଅତ୍ଥାଭିମୁଖଂ ନାମେତୀତି ନାମଂ ନାମଗହଣୱସେନ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ନାମମେୱ କମ୍ମନ୍ତି ନାମକମ୍ମଂ । ଧୀୟତି ଧାରୀୟତୀତି ଧେୟ୍ୟଂ । ନାମମେୱ ଧେୟ୍ୟନ୍ତି ନାମଧେୟ୍ୟଂ । ଅୱିଦିତପକ୍ଖେ ଠିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟ ତତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି କଥୀୟତୀତି ନିରୁତ୍ତି । ଅତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପାକଟକରଣତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଅଭିବ୍ୟତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଲପୀୟତି କଥୀୟତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ଅଭିଲାପୋ । ଏତ୍ଥଚ ୱଣ୍ଣପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅକ୍ଖରପଞ୍ଞତ୍ତି, ସରପଞ୍ଞତ୍ତି, ଦୀଘପଞ୍ଞତ୍ତି, ରସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନୱଗ୍ଗଘୋସାଘୋସପଞ୍ଞତ୍ତି, ଲିଙ୍ଗପଞ୍ଞତ୍ତି । ପଦପଞ୍ଞତ୍ତି, ୱାକ୍ୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋପି ଏତସ୍ସେୱ ପଭେଦାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଅୱିଜ୍ଜ ମାନେସୁ ଭୂମିପବ୍ବତାଦୀସୁ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଏତା ଏୱ ସମାସଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଦ୍ୱିପଦସଂୟୋଗୱସେନ ଇତରା ଚତସ୍ସୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତାୟ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୀତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଅତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱଦତି । ଏସନୟୋ ପରତ୍ଥପି । ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ଛଳଭିଞ୍ଞୋତି କତ୍ୱା ୱିସେସନଭୂତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱିସେସିତବ୍ବଭୂତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଛଳ ଭିଞ୍ଞୋତି ୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଇତ୍ଥୀ ଅୱିଜ୍ଜମାନା ସଦ୍ଦୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋତି ଇତ୍ଥିୟାସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦୋତି ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଚକ୍ଖୁଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଉଭୟଂପି ୱିଜ୍ଜାମାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନେନୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ରାଜାଚ ପୁତ୍ତୋଚ ଦ୍ୱେପି ଅୱିଜ୍ଜମାନାଏୱାତି ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ରାଜପୁତ୍ତୋତି ଅୱିଜ୍ଜମାନେନଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିନାମାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଉଭିନ୍ନନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଏତ୍ଥ ପନ ୱଚନତୋ ଚ ୱଚନତ୍ଥତୋଚ ୱିନିମୁତ୍ତା ସଦ୍ଦସଭାୱା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିନାମ ୱିସୁଂ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅତ୍ଥଜୋତକ ଭାୱେନ ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ସଦ୍ଦୋ ହି ନାମ ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଭାୱଂ ଉପଗତୋୟେୱ ଅତ୍ଥଜୋତନେ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ପରମତ୍ଥ ସଦ୍ଦୋଚ ଖଣିକୋ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଭୂତୋ ତବ୍ଭାୱଂ ଉପଗତୋ ନହୋତୀତି । ତସ୍ମା ସଦ୍ଦସଭାୱାନାମ ପଞ୍ଞତ୍ତିନାମ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥିୟେୱ । ଅତ୍ଥିଭାୱୋଚସ୍ସା ୱଚନସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଅନନ୍ତରେ ଅକ୍ଖର ପଦ ବ୍ୟଞ୍ଜନଗୋଚରଚିତ୍ତସ୍ସ ତଦନନ୍ତରେଚ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ପାକଟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ଆହ । ତତ୍ଥ ୱଚୀଘୋସା ନୁସାରେନାତି ଉଚ୍ଚାରିୟମାନସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱଚୀଘୋସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁସାରେନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣ ୱୀଥିୟା ପୱତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ଗୋଚର ଭୂତା ସାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କୀଦିସୀ ପନ ସାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଆହ ଅତ୍ଥାୟସ୍ସା ।ଲ । ତତୋପରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତତୋପରନ୍ତି ତତୋ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପରଂ ଅତ୍ଥା ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ସା ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅନୁସାରେନ ପରମତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିଭୂତା ଅତ୍ଥା ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ସା ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଲୋକସଙ୍କେତନିମ୍ମିତାତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା ।

ଏତ୍ଥଚ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟାତି ଏତ୍ଥ ଅତୀତସଦ୍ଦମତ୍ତା ରମ୍ମଣା ତଦନୁୱତ୍ତିକାନାମ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିପି ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସାରତ୍ଥଦୀପନିୟଂ-ତେନ ୱୁତ୍ତୱଚନେ ୟତ୍ତକାନି ଅକ୍ଖରାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅତୀତଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ସୋତ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟାଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧାୟ ଅୱସାନେ ତାନି ଅକ୍ଖରାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଅକ୍ଖରସମୂହଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ତଦନନ୍ତରଂ ଅୟଂ ଅକ୍ଖରସମୂହୋ ଏତସ୍ସ ନାମନ୍ତି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିଗହଣୱସେନ ଅପରାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ ୱୀଥିୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧାୟ ତଦନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ ୱୀଥିୟା ଅୟମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ପକତିୟା ତଦତ୍ଥୱିଜାନନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି । ମଣିସାରମଞ୍ଜୂସାୟଂ ପନ ତଦନୁୱତ୍ତିକୱୀଥିତୋ ପରଂ ଏକଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୱୀଥିଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଗହଣୱୀଥିଞ୍ଚ ୱଦତି । ତତୋ ପରଂ ଏକକ୍ଖରେ ସଦ୍ଦେ ଏକତ୍ଥଜୋତିକାୟ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଗହଣଂ ହୋତି । ୟା ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଦ୍ଦୋନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋପରଂ ତଦତ୍ଥଗହଣନ୍ତି । ଈଦିସେସୁ ପନ ଠାନେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜୱନୱୀଥିୱାରାନଂ ପଟିପାଟିକଥନଂନାମ ପଧାନପାକଟଗହଣୱସେନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକଚ୍ଛରକ୍ଖଣେ ଅନେକ କୋଟିସତସହସ୍ସାନି ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା –

ଏକମତ୍ତୋ ଭୱେ ରସ୍ସୋ, ଦ୍ୱିମତ୍ତୋ ଦୀଘମୁଚ୍ଚତେ ।

ତିମତ୍ତୋତୁପ୍ଲୁତୋ ଞେୟ୍ୟୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅଦ୍ଧମତ୍ତିକନ୍ତିଚଂ ॥

ନ ଚ ପରମତ୍ଥସଦ୍ଦସଙ୍ଘାଟାନଂ ସତସହସ୍ସଂପି ଏକକ୍ଖରଂନାମ ଭୱିତୁଂ ପହୋତି । ତସ୍ମା ଇଧ ବହୁଂ ୱିଚାରଣା ଅମ୍ହେହି ନକତାତି ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଅଟ୍ଠମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦୀପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କମ୍ମଟ୍ଠାନ ସଙ୍ଗହ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୭୦. ଏୱଂ ଅଟ୍ଠହି ପରିଚ୍ଛେଦେହି ସପଚ୍ଚୟପଭେଦଂ ନାମରୂପ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିଦିତନାମରୂପ ୱିଭାଗସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିଧାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାନନ୍ତିଆଦି ମାହ । ଇତୋ ପଚ୍ଚୟ ସଙ୍ଗହତୋ ପରଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଭାୱନାନଂ ଦୁୱିଧଂପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ପୱକ୍ଖାମୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ କିଲେସେ ଅଞ୍ଞେପିୱା ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଓଳାରିକଧମ୍ମେ ସମେତୀତି ସମଥୋ। ତଥା ପୱତ୍ତୋ ଏକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତୋ ସମାଧି । ୱିସେସେନ ପସ୍ସନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱିପସ୍ସନା। ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିକା ଭାୱନାପଞ୍ଞା । ତାୟ ହି ୟୋଗିନୋ ଖନ୍ଧେସୁ ଲୋକିୟମହାଜନେନ ପସ୍ସିତଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିକଂ ନିଚ୍ଚସୁଖାଦିକଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱିସେସେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିକମେୱ ପସ୍ସନ୍ତୀତି । ଭାୱେତବ୍ବାତି ଭାୱନା। ଭାୱେନ୍ତିୱା ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଏତାହୀତି ଭାୱନା । କିରିୟା କମ୍ମଂ । ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ଠାନଂ । କମ୍ମସ୍ସ ଠାନନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ। ୱୀରିୟାରବ୍ଭସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କସିଣମଣ୍ଡଲାଦିକଂ କସିଣଭାୱନାଦିକଞ୍ଚ । ଆଦିମଜ୍ଝ ପରିୟୋସାନାନଞ୍ହି ସମୁଦାୟଭୂକଂ ଏକମେତଂ ପଥୱୀକସିଣ ଭାୱନାଦିକଂ ଭାୱନାକମ୍ମଂପି ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତସ୍ସ ୟୋଗ କମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଉତ୍ତରୁତ୍ତର ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନତାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଭାୱନାୱିଧିଞ୍ଚାତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ୟୋଗକମ୍ମମେୱୱା ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନଠାନନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଦୁୱିଧେପି କମ୍ମଟ୍ଠାନେ । ସମଥସଙ୍ଗହେତି ସମଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଗହେ । ଦସକସିଣାନୀତି ଦସକସିଣମଣ୍ଡଲାନି କସିଣଜ୍ଝାନାନିଚ । ତଦୁଭୟାନିପି ହି ୟୋଗାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମଥ କମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତ୍ତା ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନାନିନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ଦସଅସୁଭାତି ଦସଅସୁଭୱତ୍ଥୂନି ଅସୁଭଜ୍ଝାନାନିଚ । ଦସଅନୁସ୍ସତି ୟୋତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାଦୀନି ଦସଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି ଅନୁସ୍ସରଣସତି ୟୋଚ । ସେସାନିପି ୟଥାନୁରୂପଂ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି । ଚରଣଂ ଚରିୟା । ସମୁଦାଚରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତିବହୁଲତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରାଗସ୍ସ ଚରିୟା ରାଗଚରିୟା। ରାଗଚରିତାତି ପାଠୋ, ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନତ୍ଥି, ପୁଗ୍ଗଲଟ୍ଠାନେଏୱ ସୋ ୟୁତ୍ତୋତି । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପି ।

[୨୪୩] ୟୋ ପନ ୱିଭାୱନିୟଂ

ଚରିୟାନଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ ।

ନହି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂନାମ ସଂସଗ୍ଗଚରିତସ୍ସପି ଏକସ୍ସ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଦାତବ୍ବାନି ହୋତୀତି । ତେନେୱ ହି ସୋ ଭେଦୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନଗରୁକତୋତି । ସବ୍ବାପି ଅପ୍ପନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପୱତ୍ତା କାମାୱଚର ଭାୱନା ପରିକମ୍ମଭାୱନାନାମ । ସା ପନ ଅପ୍ପନାୟ ଆସନ୍ନେ ଦୂରେତି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟା ଆସନ୍ନେ, ସା ଅପ୍ପନଂ ଉପେଚ୍ଚ ସମୀପେ ଠତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ଉପଚାରଭାୱନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତରା ପନ ପରିକମ୍ମ ଭାୱନାଏୱନାମ । ଇତି ପରିକମ୍ମଭାୱନାପି ସମାନା ପୁବ୍ବାପରୱିସେସ ପାକଟଭାୱତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଦ୍ୱୀହି ନାମେହି ଗହିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ପରିକମ୍ମଭାୱନା ।ଲ । ତିସ୍ସୋଭାୱନାତି ତାସଂ ପନ ୱିସେସୋ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ପରିକମ୍ମନିମିତ୍ତନ୍ତି ପରିକମ୍ମଭାୱନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ କସିଣମଣ୍ଡଲାଦିନିମିତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚ ତସ୍ସା ଆରମ୍ମଣ ଭାୱେନ ଏକଂପି ସମାନଂ ପୁବ୍ବାପରୱିସେସପାକଟଭାୱତ୍ଥଂ ପରିକମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂପି ୱିସେସୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲସଙ୍ଖାତେନ ପରିତ୍ତପମାଣେନୱା ଖଲ ମଣ୍ଡଲାଦିସଙ୍ଖାତେନ ମହନ୍ତପମାଣେନୱା କତଂ ଅକତଂୱା ପଥୱୀ ମଣ୍ଡଲତଲମେୱ ଅସେସଫରିତବ୍ବଟ୍ଠେନ କସିଣନ୍ତି ପଥୱୀକସିଣଂ । ସକଲସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ହି କସିଣସଦ୍ଦୋ । ୟଥା କସିଣେନ ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସାତି । ତସ୍ମା ୟତ୍ତକେ ପଥୱୀତଲେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ତତ୍ତକଂ ଚିତ୍ତେନ ଅସେସଂ ଫରିତ୍ୱା ଏୱ ଗହେତବ୍ବଂ ହୋତି । ନ ପନ ତସ୍ସ ଏକଦେସେ ଠତ୍ୱାତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲତଲମେୱ ଅସେସଫରିତବ୍ବଟ୍ଠେନ କସିଣନ୍ତି ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି । ଏସନୟୋ ସେସକସିଣେସୁପୀତି । ଏତ୍ଥଚ, ଅୱିଭୂତୱଣ୍ଣାୟ ପଥୱିୟା ଏକ ତଲଭାୱେନସନ୍ନିୱିଟ୍ଠାସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତିଇଧପଥୱୀକସିଣଂନାମ। ତଥା ଆପୋକସିଣଂ ତେଜୋକସିଣଞ୍ଚ। ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଚିତ୍ତେନ ସଣ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଗହିତା ୱାୟୁୱଟ୍ଟି ୱାୟୋକସିଣଂନାମ । ନୀଲୱଣ୍ଣୱିସିଟ୍ଠାଏକା ସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନୀଲକସିଣଂନାମ । ତଥା ପୀତଲୋହିତୋ ଦାତକସିଣାନିପି । ଚନ୍ଦସୂରିୟଅଗ୍ଗୋଭାସୱିସିଟ୍ଠା କତ୍ଥଚି ଦିସ୍ସମାନା ସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଆଲୋକକସିଣଂନାମ । ତିତ୍ତିଛିଦ୍ଦୱାତ ପାନଛିଦ୍ଦାଦୀସୁ ଦିସ୍ସମାନା ଆକାସୱିସିଟ୍ଠା ସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଆକାସକସିଣଂନାମାତି । ଅତିୱିୟ ଧୁମାତଂ ସୁନଭାୱଂ ଗତନ୍ତି ଉଦ୍ଧୁମାତଂ । ତଦେୱ କୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ। ତଥାଭୂତସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ତଦେୱ ପୂତିଭାୱଂ ଗତକାଲେ ପୁରିମୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ପୁନ ନୀଲଭାୱଂ ପତ୍ତଂ ୱିନୀଲକଂ। ତଦେୱ ପୁନ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ୱିସନ୍ଦମାନପୁବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ୱିପୁବ୍ବକଂ। ୟୁଦ୍ଧଭୂମିୟାଦୀସୁ ସତ୍ଥେନ ମଜ୍ଝେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଥପିତଂ ୱିରୂପଛିନ୍ନସରୀରଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନକଂନାମ । ସୋଣ ସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ୱିୱିଧାକାରେନ ଖାୟିତପଦେସୟୁତ୍ତଂ ସରୀରଂ ୱିକ୍ଖାୟିତକଂନାମ । ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ଏୱ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ଅପକଡ୍ଢିତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ଖିତ୍ତଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୟୁତ୍ତଂ ସରୀରଂ ୱିତ୍ତକ୍ଖିକଂ ନାମ । ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେସୁ ସତ୍ଥେନ ହନିତ୍ୱା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ଖିତ୍ତଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୟୁତ୍ତଂ ସରୀରଂ ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂନାମ । ପଗ୍ଘରିତ ଲୋହିତସରୀରଂ ଲୋହିତକଂ ନାମ । ପୁଳୁୱପରିପୂରଂ ସରୀରଂ ପୁଳୁୱକଂ। ସକଲୋ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟୋୱା ଏକମେକଂୱା ଅଟ୍ଠି ଅଟ୍ଠିକଂ ନାମ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିରନ୍ତରଂ ସରଣଂ ଅନୁସ୍ସତି । ବୁଦ୍ଧଗୁଣସ୍ସ ଅନୁସ୍ସତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି। ଏସ ନୟୋ ସେସାସୁପୀତି । ତତ୍ଥ ଅରହତାଦିଗୁଣୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣୋନାମ । ସ୍ୱକ୍ଖାତତାଦିଗୁଣୋ ଧମ୍ମଗୁଣୋନାମ । ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଗୁଣୋ ସଙ୍ଘଗୁଣୋ ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ସୀଲସ୍ସ ଅଖଣ୍ଡତାଦି ଗୁଣୋ ସୀଲଗୁଣୋନାମ । ଅତ୍ତନୋ ଦାନସ୍ସ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାଦି ଗୁଣୋ ଚାଗଗୁଣୋନାମ । ଅତ୍ତାନଂ ଦେୱତ୍ତଂୱା ସକ୍କତ୍ତଂୱା ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଂୱା ୱହିତୁଂ ସମତ୍ଥା ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣା ଦେୱତାଗୁଣାନାମ । ୱତ୍ତ ପଟିପତ୍ତିୱସେନୱା ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନୱସେନୱା ଝାନସମାପତ୍ତିୱସେନୱା ୱିପସ୍ସନାୱସେନୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଚିରଂୱିକାଲଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ କାମରାଗାଦୀନଂ ୱୂପସମୋ ଅତ୍ତନାଅଧିଗତନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଉପସମୋନାମ । ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ଭେଦୋ ମରଣଂ ନାମ । କେସକାୟାଦୀନଂ ନାନାକାୟାନଂ ସମୂହଭୂତୋ ଅୟଂ କାୟୋ କାୟୋନାମ । ଅତ୍ତନି ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତମାନା ଅସ୍ସାସ ପସ୍ସାସା ଆନାପାଣଂନାମ । ମିଜ୍ଜତି ସିନିୟ୍ହତୀତି ମେତ୍ତା। ୟଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ହିତସୁଖଂ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଗଣ୍ହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମିତ୍ତସ୍ସୱା ଏସା ମିତ୍ତେସୁୱା ଭୱାତି ମେତ୍ତା । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପରସତ୍ତାନଂ ହିତୂପସଂହାରୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଅଦୋସୋଏୱ । ପରସତ୍ତାନଂ ହିତୂପସଂହାର ହିତମୋଦନ ଅହିତାପନୟନସଙ୍ଖାତଂ ବ୍ୟାପାରତ୍ତୟଂ ପହାୟ ତେସଂ କମ୍ମସକତାନୁବ୍ରୂହନୱସେନ ଉପପତ୍ତିତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ପେକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା। ତଥା ପୱତ୍ତା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାଏୱ । ଅପ୍ପମାଣେସୁସତ୍ତେସୁ ଭୱାତି ଅପ୍ପମଞ୍ଞା। ନ ହି ଏତ୍ତକେସୁ ଏୱ ସତ୍ତେସୁ ଏତା ପୱତ୍ତେତବ୍ବା । ନ ତତୋ ଅଞ୍ଞେସୂତି ଏୱଂ ଏତାସଂ ୱିସୟପରିଚ୍ଛେଦୋନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ଏୱଂସନ୍ତେପି ଆଦିକମ୍ମି କେନ ଆଦିତୋ ଏକସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅତ୍ତନୋ ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ଲଦ୍ଧୱିସେସଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୂତିଆଦିନା ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ସୀମସମ୍ଭେଦୋଚ ଓଧିସୋଫରଣ ଅନୋଧିସୋଫରଣ ଦିସାଫରଣାନିୱ କତ୍ତବ୍ବାନୀତି । ୟଂ ପନ ୱିଭଙ୍ଗେ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀତିଆଦିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେଚ ସବ୍ବେସତ୍ତା ଅୱେରା ହୋନ୍ତୂତିଆଦିନା ମେତ୍ତାୱିଧାନଂ ନାମ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ମେତ୍ତାଝାନେ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତା ପନ ୱିସେସେନ ଦୋସପକ୍ଖିକାନଂ କିଲେସାନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭୂତା ହୋନ୍ତୀତି ତଂସମଙ୍ଗିନୋଚ ନିଚ୍ଚଂ ସୋମ୍ମହଦୟଭାୱେନ ବ୍ରହ୍ମସଦି ସତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାନୋନାମ । ତେସଂ ୱିହାରୋତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ। ସେଟ୍ଠାନଂୱା ସେଟ୍ଠଭୂତୋୱା ୱିହାରୋତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋତି । ଆହାରେତି ଅସିତ ପୀତ ଖାୟିତ ସାୟିତ ୱସେନ ଚତୁପ୍ପଭେଦେ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରେ । ପଟିକୂଲସଞ୍ଞାତି ଆହାରହେତୁ ଅନୁଭୱିତବ୍ବାନଂ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନୱସେନ ସରସପଟିକୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନୱସେନ ଆସୟନିଧାନ ପକ୍କାପକ୍କଫଲନିସ୍ସନ୍ଦପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ ୱସେନ ଚ ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତି ପହାନସଞ୍ଞା । ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ସରୀରଗତାନଂ ପଥୱିଆଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଧାତୂନଂ ସଲକ୍ଖଣା ଦିୱସେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସମନୁପସ୍ସନଂ । ତଞ୍ହି ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ୱୱତ୍ଥପିୟନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛିୟନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଅସୁଭସଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବା ରାଗସ୍ସପହାନାୟାତି ୱଚନତୋ ଦସଅସୁଭା ।ଲ । ରାଗଚରିତସ୍ସ ସପ୍ପାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରାଗେନ ଚରତୀତି ରାଗଚରିତୋ । ସୋ ହି କାମଂ କଦାଚି ଦୋସେନ ଚରତି । କଦାଚି ମୋହେନ । କଦାଚି ସଦ୍ଧାଦୀସୁପି ଅଞ୍ଞତରେନ । ରାଗୋ ପନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନୋ । ତସ୍ମା ଉସ୍ସନ୍ନେନ ରାଗେନ ସୋ ରାଗଚରିତୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପି । ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟାତି ୱଚନତୋ ମେତ୍ତାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସା ଅରତୀନଂ ନିସ୍ସରଣତାୱଚନତୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣକସିଣାନଂ ଦୋସୱତ୍ଥୁତ୍ତାଭାୱତୋ ଚତସ୍ସୋଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ ।ଲ । ଦୋସଚରିତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସେୱାୟଂ ଚରିୟୱିଭାଗୋ । ଉପେକ୍ଖାଚ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ନସମ୍ଭୱତି । ୱକ୍ଖତିହି ଉପେକ୍ଖାପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାତି । ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ପୁରିମା ତିସ୍ସୋ ସପ୍ପାୟା । ତସ୍ସ ତଦନୁଗତିକା ଉପେକ୍ଖାପି ସପ୍ପାୟାନାମ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତରଥା ନିସ୍ସରଣଞ୍ହେତଂ ରାଗସ୍ସ । ୟଦିଦଂ ଉପେକ୍ଖା ଚେତୋ ୱିମୁତ୍ତୀତି ୱଚନତୋ ଉପେକ୍ଖା ରାଗଚରିତସ୍ସାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । ନୀଲାଦୀନିଚ ଚତ୍ତାରି କସିଣାନୀତି ଇଦଞ୍ଚ ମନାପିୟରୂପାନି ନୀଲାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅମନାପିୟାନି ପନ ତାନି ରାଗଚରିତସ୍ସେୱ ସପ୍ପାୟାନୀତି । ଆନାପାଣସତି ଭାୱେତବ୍ବା ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟାତି ୱଚନତୋ ଆନାପାଣଂୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୋହଚରିତୋ ପନ ପକତିୟା ପମାଦବହୁଲୋ ହୋତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋଚ । ଆନାପାଣଞ୍ଚନାମ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ତସ୍ସ ସତିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତୀତି ତଂ ମୋହଚରିତସ୍ସସପ୍ପାୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା ।

[୨୪୪] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ବୁଦ୍ଧିୱିସୟଭାୱେନ ମୋହପଟିପକ୍ଖତ୍ତାତି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ନ ଦିସ୍ସତି ।

ଏୱଞ୍ହି ସତି ସୋ ବୁଦ୍ଧିଚରିତେନ ସହ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟାତି । କାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାଦୟୋପି ଏକନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧିୱିସୟାଏୱ ହୋନ୍ତି । ତେ ପନ ୱିସେସତୋ ସଦ୍ଧଂ ଉପବ୍ରୂହୟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି ଆଦୟୋ ।ଲ । ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସାତି । ପରମତ୍ଥତୋ ସୁଖୁମତରାନି ମରଣାଦୀନି ୱିପୁଲବୁଦ୍ଧୀନଂ ଏୱ ୱିସୟାନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ମରଣ । ଲ । ବୁଦ୍ଧିଚରିତସ୍ସାତି । ସେସାନିପନସବ୍ବାନିପୀତି ଚତ୍ତାରି ଭୂତ କସିଣାନି ଦ୍ୱେ ଆଲୋକାକାସକସିଣାନି ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପାଚାତି ଦସୱିଧାନି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି । ତତ୍ଥାପୀତି ତେସୁ ଦସସୁ ସେସ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁପି । ପୁଥୁଲଂ ଖଲମଣ୍ଡଲାଦିପମାଣଂ ମୋହଚରିତସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ । ସମ୍ବାଧସ୍ମିଞ୍ହି ଓକାସେ ଚିତ୍ତଂ ଭିୟ୍ୟୋ ସଂମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲପମାଣଂ ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସେୱ ସପ୍ପାୟଂ । ମହନ୍ତଞ୍ହି ୱିତକ୍କସନ୍ଧାୱନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ତତ୍ଥଚ ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସେୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦୋ ଖୁଦ୍ଦକନ୍ତିପଦେ ୟୁଜ୍ଜତି । ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ ଖୁଦ୍ଦକମେୱ ସପ୍ପାୟଂ । ନ ପୁଥୁଲନ୍ତି । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନିକୱସେନଚେୱ ଅତିସପ୍ପାୟତାୟଚ ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗାଦୀନଂ ପନ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିକା ସଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ଚ ଅନୁପକାରିକା କୁସଲଭାୱନାନାମ ନତ୍ଥୀତିପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ସବ୍ବେସୁପି ଚତ୍ତାଲୀସ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ । ପରିକମ୍ମଭାୱନା ଲବ୍ଭତେୱ ପରିକମ୍ମେନ ୱିନା ଏକସ୍ସପି କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅସମ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଦସସୁକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁଉପଚାରଭାୱନାୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ନତ୍ଥି ଅପ୍ପନା। କସ୍ମା ଇତି ଚେ । ବୁଦ୍ଧ ଧମ୍ମ ସଙ୍ଘ ସୀଲ ଚାଗ ଦେୱତା ଉପସମ ଗୁଣାନଂ ତାୱ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ନାନାପ୍ପକାରଗୁଣା ନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟଗାତି ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଗମ୍ଭୀର ତାୟାତି ଏତେନ ଏକେକସ୍ସପି ଗୁଣପଦସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ତବ୍ବିସୟୋ ସମାଧି ମହାସମୁଦ୍ଦେ ସସକୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ପତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନସକ୍କୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନାନାପ୍ପକାର ଗୁଣାନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟୱାତି ଏତେନ ତେସଂ ଗୁଣାନଂ ଅତପ୍ପ ନିୟସଭାୱତ୍ତା ଏତ୍ତକେଏୱ ଗୁଣପଦେ ଠତ୍ୱା ଅପ୍ପନଂ ପାପେସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂପି ନସକ୍କୋତୀତି ଦସ୍ସେତୀତି । ସେସେସୁ ପନ ମରଣସଞ୍ଞାୱୱତ୍ଥାନେସୁ ମରଣଂ ତାୱ ସଭାୱ ଧମ୍ମତ୍ତା ସଂୱେଜନୀୟଧମ୍ମତ୍ତାଚ ଇତରାନିଚ ଦ୍ୱେ ସଭାୱଧମ୍ମତାୟ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଅପ୍ପନାୟ ପତିଟ୍ଠା ନହୋନ୍ତୀତି । ୟଦିଏୱଂ କସ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନାନି ଅତିଗମ୍ଭୀରେ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତେ ସଭାୱଧମ୍ମେ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଦୁତୀୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନାନିଚ ପଥମତତୀୟାରୁପ୍ପ ସଙ୍ଖାତେ ସଭାୱଧମ୍ମେତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନାନି ତାୱ ୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ସମ୍ମସନଞାଣତୋଚ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ଉପରୁପରିପୱତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱନାନଂ ବଲେନ ଅତିଗମ୍ଭୀରେପି ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତେ ସଭାୱଧମ୍ମେ ଅପ୍ପନାଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନାନିଚ ଅପ୍ପନାପତ୍ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସମାଧିସ୍ସ ଉଦୟମତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମନମତ୍ତକରଣେନ ସଭାୱଧମ୍ମେପି ଆରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପନାଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥାପୀତି ତେସୁ ସମତିଂସଅପ୍ପନାକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁପି । ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନେ ନିୟୁତ୍ତାନି ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନି କାନି। ଝାନପଞ୍ଚକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱୟୋଗ୍ୟାନୀତି ୱୁତ୍ତଂହୋତି । ପଟିକୂଲାରମ୍ମଣାନିନାମ ଅତିଅନିଟ୍ଠାନି ଲୂଖାନି ଚିତ୍ତରଭିଜନନେ ପରିଦୁବ୍ବଲାନି ହୋନ୍ତୀତି ନ ତାନି ଅତ୍ତନି ଚିତ୍ତଂ ରୋଚେତ୍ୱା ଥପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱିତକ୍କେନ ୱିନା ଚିତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଏକଗ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ନ ତିଟ୍ଠତି । ୱିତକ୍କବଲେନେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଦସଅସୁଭା ।ଲ । ପଥମଜ୍ଝାନିକାତି । ୟଦିଏୱଂ କଥଂ ତେସୁ ସୋମନସ୍ସଜ୍ଝାନଂ ହୋତୀତି ନୀୱରଣସନ୍ତାପଂ ପହାନବଲେନଚେୱ ତଂ ତଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସନ ଞାଣବଲେନଚ । ବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖପୀଳିତସ୍ସ ରୋଗିନୋ ୱମନୱିରେଚନପୱତ୍ତିୟଂ ୱିୟ ବହୁଂ ଦାନି ୱେତ୍ତନଂ ଲଭିସ୍ସାମୀତି ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନୋ ପୁପ୍ଫଚ୍ଛଟ୍ଟକସ୍ସ ଗୂଥରାସିଦସ୍ସନେ ୱିୟ ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମେତ୍ତାଦୟୋ ତୟୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଦୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂ ସାଅରତୀନଂ ନିସ୍ସରଣଭୂତା ହୋନ୍ତୀତି ନ ତେ କଦାଚି ସୋମନସ୍ସେନ ୱିନା ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ମେତ୍ତାଦୟୋ ତୟୋ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାତି । ଉପେକ୍ଖା ପନ ସତ୍ତେସୁ ସବ୍ବସୋ ଉଦାସିନପକ୍ଖେ ଠତ୍ୱା ଭାୱିତବ୍ବତ୍ତା କଦାଚିପି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟ ୱିନା ଅପ୍ପନଂ ନପାପୁଣାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖାପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାତି । ଚତ୍ତାରୋପନଆରୁପ୍ପାତି କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଆରୁପ୍ପାରମ୍ମଣାନି । ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ସବ୍ବେସୁପି ଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ । ୟଥାରହନ୍ତି ତଂତଂଆରମ୍ମଣାନୁରୂପଂ । ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ପରିକମ୍ମଂନାମ ନ ସିଜ୍ଝତି । ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ଦଳ୍ହୱିଭୂତଗହଣସଙ୍ଖାତେନ ଉଗ୍ଗହେନ ୱିନା ଆରମ୍ମଣସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ଅସତିଚ ଆରମ୍ମଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂପି ତାୱ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ପଗେୱ ଅପ୍ପନାଝାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ପରିକମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ।ଲ । ଲବ୍ଭନ୍ତେୱାତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥାପୀତି ସବ୍ବେସୁପି ଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ । ୟଥାରହନ୍ତି ତଂତଂକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁରୂପଂ । ପରିୟାୟେନାତି ଇଦଂ ପନ କସ୍ସଚି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଅୱିଭୂତତରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ପଥମଂ ସଭାୱଧମ୍ମଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତାଦିସେ ତଦାକାରେ ତଂସଣ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଉପଚାରୋୱା ଅପ୍ପନାୱା ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥେୱ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂନାମ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ପଟିଭାଗ ନିମିତ୍ତଂପନାତିଆଦି । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥହୀତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ସମଥକମ୍ମେ ପଥମଂ ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭାୱନାୱିଧାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କଥନ୍ତିଆଦି ମାହ । ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୟଥା ସଣ୍ଠିତଂ ଆକାରଂ ଚିତ୍ତେ ଉପରୁପରି ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ସାଚଭାୱନାତି ଉଗ୍ଗହଣାକାରେନ ପୱତ୍ତ ଜୱନୱୀଥିପରଂପରସଙ୍ଖାତା ସା ଚିତ୍ତଭାୱନା ପରିକମ୍ମଭାୱନା ନାମ । ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣୱସେନ ୱଡ୍ଢନାକାରସଣ୍ଠିତତ୍ତା । ସମୁଗ୍ଗହିତଂ ହୋତୀତି ୱତ୍ୱା ୟଥା ସୁଟ୍ଠୁ ଉଗ୍ଗହିତଂ ସମୁଗ୍ଗହିତଂନାମ ହୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଚକ୍ଖୁନାପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ଆପାତମାଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସଆପାତମାଗତନ୍ତି ଚକ୍ଖୂନି ନିମ୍ମିଲିତ୍ୱାୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠତ୍ୱାୱା ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠସଦିସଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂନାମ । ସୁଟ୍ଠୁ ଅୱିନସ୍ସମାନଂ କତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା । ସାଚ ଭାୱନା ସମାଧିୟତି । ନ ତାୱ ଭାୱନନ୍ତରଭାୱଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥା ସମାହିତସ୍ସାତି ତେନ ମତ୍ଥକପତ୍ତେନ ପରିକମ୍ମସମାଧିନା ସମାହିତସ୍ସ ଏତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ । ତତୋପରନ୍ତି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ତୋ ପରଂ । ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ସନ୍ନିସିନ୍ନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ଥସ୍ସାତି ନିରନ୍ତରଂ ପଦହନ୍ତସ୍ସ । ତପ୍ପଟିଭାଗନ୍ତି ସଭାୱ ଧମ୍ମଭୂତେନ ତେନ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେନ ସଦିସଂ । ୱତ୍ଥୁଧମ୍ମୱିମୁଚ୍ଚିତନ୍ତି ମେଘୱଲାହକନ୍ତରତୋୱା ରାହୁମୁଖତୋୱା ନିକ୍ଖନ୍ତଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ସଭାୱଧମ୍ମଭୂତା ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତତୋ ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ । ତତୋୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ନିମିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଇତି କଥିତଂ । ଭାୱନା ମୟନ୍ତି କେୱଲଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତବଲେନ ପସିଦ୍ଧଂ । ଆଲମ୍ବଣନ୍ତି ତଦେୱ ସମୁଗ୍ଗହିତଂ ନିମିତ୍ତାଲମ୍ବଣଂ ଚିତ୍ତେସନ୍ନିସନ୍ନଂସମପ୍ପିତଂହୋତୀତି ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ସନ୍ନିସିନ୍ନଂ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତଂ ହୁତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଅପ୍ପିତଂ ପୱେସିତଂ ହୋତି । ତନ୍ତି ନିମିତ୍ତାଲମ୍ବଣଂ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ମା ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାଦିକସ୍ସ ୱିୟ ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତାଲମ୍ବଣସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧପରିୟୋଦାତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତତାନାମ କିଲେସମଲୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ପରିସୁଦ୍ଧପରିୟୋଦାତଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଓଭାସଜାତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନେୱ ହୋତି । ନ ତସ୍ସ ଆଲମ୍ବଣସ୍ସ ୱସେନ । ନହି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଧମ୍ମେ ତାଦିସୋ ଗୁଣୋନାମ ଉପଲବ୍ଭତୀତି । ତସ୍ମା ପଟିଭାଗ ନିମିତ୍ତେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତାନଂ ପଟିବନ୍ଧକଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତା ସିଦ୍ଧା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତତୋପଟ୍ଠାୟାତିଆଦି । ପଟିବନ୍ଧନ୍ତି ନୀୱାରେନ୍ତି ନିସ୍ସରଣପକ୍ଖିକଂ ଚିତ୍ତଂ ପାତେନ୍ତୀତି ପଟିବନ୍ଧା । ନୀୱରଣ ଧମ୍ମା । ୱିସେସେନ ପହୀନା ପଟିବନ୍ଧା ଏତାୟାତି ପଟିବନ୍ଧୱିପ୍ପହୀନା । ସମାସେୱନ୍ତସ୍ସାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ । ସତ୍ତୱିଧଂ ନିମିତ୍ତ ରକ୍ଖଣୱିଧାନଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତିଗବ୍ଭଂ ୱିୟ ସୁଟ୍ଠୁ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭାୱନାୱସେନ ସେୱନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆୱାସୋ ଗୋଚରୋ ଭସ୍ସଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭୋଜନଂ ଉତୁ ।

ଇରିୟାପଥୋତି ସତ୍ତେ ତେ, ଅସପ୍ପାୟେ ୱିୱଜ୍ଜୟେ ॥

ସପ୍ପାୟେ ସତ୍ତ ସେୱେଥ, ଏୱଞ୍ହି ପଟିପଜ୍ଜତୋ ।

ନଚିରେନେୱ କାଲେନ, ହୋତି କସ୍ସଚି ଅପ୍ପନାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ॥

ରୂପାୱଚରପଥମଜ୍ଝାନଂଅପ୍ପେତୀତି କାମତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସାତିସୟଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନତୋ ସତଗୁଣେନୱା ସହସ୍ସଗୁଣେନୱା ଥିରତରଜ୍ଝାନଙ୍ଗୟୁତ୍ତଂ ରୂପାୱଚର ସଙ୍ଖାତଂ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ୱିୟ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେୱ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ୱସୀଭୂତଂ କତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଞ୍ଚସୁ ୱସୀତାସୁ ପନ ପଥମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଥମଂ ୱିତକ୍କଂ ଆୱଜ୍ଜତି । ତତୋ ୱିଚାରଂ । ତତୋ ପୀତିଂ । ତତୋ ସୁଖଂ । ତତୋ ସମାଧିଂ । ତତୋ ପୁନ ୱିତକ୍କଂ । ତତୋ ୱିଚାରନ୍ତି ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଝାନଙ୍ଗାନି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟଦା ତଂତଂଝାନଙ୍ଗାଲମ୍ବଣା ଚିତ୍ତୱାରା ଅନ୍ତରନ୍ତରା କତିପୟଭୱଙ୍ଗେହି ଅନ୍ତରିତା ହୁତ୍ୱା ନିରନ୍ତରଭୂତା ୱିୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଦା ଆୱଜ୍ଜନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ ୱସିତାୟୋ ୱସୀଭୂତାନାମ ହୋନ୍ତି । ଏତା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ୟମକପାଟି ହାରିୟାଦିକାଲେସୁ ଲହୁକପୱତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ତଂତଂଝାନଙ୍ଗା ରମ୍ମଣାଚିତ୍ତୱାରାପି ଚତୁପଞ୍ଚଜୱନିକାଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅନ୍ତରଭୱଙ୍ଗାନିପି ପଚ୍ଛିମୱାରସ୍ସ ଉପଚାର ଭୂତାନି ଭୱଙ୍ଗ ଚଲନ ସଙ୍ଖାତାନି ଦ୍ୱେଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ଅପରଂ ଝାନଙ୍ଗଂ ଆପାତ ମାଗଚ୍ଛତି । ନହି ଆରମ୍ମଣେ ଆପାତଂ ଅନାଗତେ ଭୱଙ୍ଗଂ ଚଲତି । ନଚ ୱିନା ଭୱଙ୍ଗଚଲନେନ ଆୱଜ୍ଜନୁପ୍ପତ୍ତିନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ଥପେତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧେ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱସିଭାୱପତ୍ତାନଂପି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଭୱଙ୍ଗଚାରେ ଗଣନାନାମ ନତ୍ଥୀତି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପନ ଅୟଂ ପନ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତାୱସୀ ଭଗୱତୋ ୟମକପାଟିହାରିୟକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ଅଞ୍ଞେସଂୱା ଏୱରୂପେ କାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନସ୍ସ ସୀଘତରଂ ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା ସମାପଜ୍ଜନୱସୀନାମ । ତେନେୱ ହି ପାଳିୟଂ ସମାପଜ୍ଜନେ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସନୟୋ ସେସାସୁପୀତି । ତଥା ସମାପଜ୍ଜିତଂ ଝାନଂ ଅଚ୍ଛରାମତ୍ତାଦିୱସେନ ଅତିପରିତ୍ତକଂପି ଖଣଂ ଥପେତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସୀନାମ । ସମାପଜ୍ଜିତଜ୍ଝାନତୋ ସୀଘତରଂ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥତା ୱୁଟ୍ଠାନୱସୀନାମ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନୱସୀ ପନ ଆୱଜ୍ଜନୱସିୟା ସିଦ୍ଧାୟ ସିଦ୍ଧାଏୱ ହୋତୀତି ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଇଚ୍ଛତି । ତତ୍ତକଂ ଚିରତରଂ ଝାନଂ ଥପେତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସିତାନାମାତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନ କାଲତୋ ଅନ୍ତୋ ଅୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନେୱ ୱୁଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତା ୱୁଟ୍ଠାନୱସିତାନାମାତି । ତଂପି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ।

ପାଳିୟଞ୍ହି ପଥମଜ୍ଝାନଂ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକଂ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟାୱତିଚ୍ଛକଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ଅଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତିଆଦିନା ସୀଘତରଂୱା ହୋତୁ । ଚିରତରଂୱା । ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଝାନଂ ଥପେତୁଂୱା ୟତ୍ତକେ କାଲେ ତତୋ ଉଟ୍ଠାତୁଂୱା ଇଚ୍ଛତି । ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅନୂନଂୱା ଅନଧିକଂୱା କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂୱା ୱୁଟ୍ଠାତୁଂୱା ସମତ୍ଥତାପି ଦସ୍ସିତାୟେୱ ହୋତୀତି । ଏୱଞ୍ଚସତି ୱୁଟ୍ଠାନୱସିତାପି ଅଧିଟ୍ଠାନୱସିତାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ସିଦ୍ଧାଏୱାତି ତାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସେସକପ୍ପନାପି ନିପ୍ପୟୋଜନା ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱସନଂ ୱସୀ । ସମତ୍ଥତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇସ୍ସର ଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱସୀଏୱ ୱସିତା । ୟଥା ଦେୱୋଏୱ ଦେୱତାତି । କତ୍ୱା ପଦହତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିତକ୍କାଦିକଂ ଓଳାରିକଙ୍ଗଂ ପହାନାୟାତି ଏତ୍ଥ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ତାୱ ୱସୀଭୂତଂ କତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ୱିତକ୍କୋ ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ତଦା ଅହୋୱତମେ ଅୱିତକ୍କଂ ଝାନଂ ଅସ୍ସାତି ଏୱମସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ସଣ୍ଠାତି । ତଦା ଅୱିତକ୍କଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ପୁନ ତସ୍ମିଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସା ଭାୱନା ୱିତକ୍କୱିରାଗଭାୱନାନାମ ହୋତି । ସାପି ୟାୱ ୱିତକ୍କେ ନିକନ୍ତି ନ ପରିୟାଦିୟତି, ତାୱ ପରିକମ୍ମଭାୱନାନାମ । ପରିୟାଦିନ୍ନାୟ ପନ ୱିତକ୍କନିକନ୍ତିୟା ଉପଚାର ଭାୱନାନାମ ହୋତି । ଏସନୟୋ ସେସଜ୍ଝାନୁପଚାରେସୁପି । ଏୱଂ ତଂତଂଝାନଙ୍ଗୱିରାଗଭାୱନାବଲେନ ୱିତକ୍କାଦିକସ୍ସ ଓଳାରିକସ୍ସ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗସ୍ସ ପଜହନତ୍ଥାୟ । ୱିଚାରାଦିସୁଖୁମଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ୱିଚାରାଦୀନଂ ସୁଖୁମାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂୱା ଝାନଙ୍ଗାନଂ ତେନ ତେନ ୱିତକ୍କାଦିନା ଓଳାରିକେନ ଅଙ୍ଗେନ ୱିନା ପୁନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା । ପାହତୋତି ପଦହନ୍ତସ୍ସ । ପଧାନନାମକଂ ଆତାପୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନାଦୟୋତି ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନାଦୀନି ସେସରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି । ୟଥାରହନ୍ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱାୱୀସକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅନୁରୂପାନି କସିଣଆନାପାଣାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସେସେସୁ ପନ ଅଟ୍ଠାରସକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ୟସ୍ମା ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ନାମ ଆରମ୍ମଣାତିକ୍କମନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଦତିକ୍କମନତ୍ଥଞ୍ଚ କସିଣୁଗ୍ଘାଟନଂନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟେସୁ ତଦୁଗ୍ଘାଟନଂ ସମ୍ଭୱତି । ତାନିୟେୱ କସିଣାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆକାସୱଜ୍ଜିତକସିଣେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆକାସକସିଣଞ୍ହି ଉଗ୍ଘାଟୀୟମାନଂପି ଆକାସ ମେୱ ହୋତୀତି ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ତଦତିକ୍କମନସମ୍ଭୱୋତି । ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱାତି ୟଥାଦିଟ୍ଠେ କସିଣନିମିତ୍ତେ କସିଣନିମିତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଅକତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆକାସଂ ଅନନ୍ତଂ ଆକାସଂ ଅନନ୍ତନ୍ତି ଆକାସସଞ୍ଞଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ତଂକସିଣନିମିତ୍ତଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ତପ୍ପମାଣଂ ଆକାସମେୱ ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ କସିଣସଞ୍ଞାୱିଧମନେନ ଆକାସସଞ୍ଞାପୱତ୍ତନେନଚ ୟଂକିଞ୍ଚି କସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ୱିୟୋଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲଦ୍ଧଂ ଆକାସଂ ଆରବ୍ଭାତି ପାଟ୍ଠସେସେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସନୟୋ ପଥମା ରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ଅନନ୍ତୱସେନାତି ଅନନ୍ତଂ ଆକାସନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତମନସିକାରୱସେନ । ସନ୍ତମେତଂ ପଣୀତମେତନ୍ତି ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ତଥା ସମ୍ଭାୱେତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସମତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଉପରି ଝାନଂ ହୋତିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପମପ୍ପେତୀତି । ପରିକମ୍ମଂକତ୍ୱାତି ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ଅରହନ୍ତିଆଦିନା ସମନୁସ୍ସରଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା । ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାଦିକେ ଆଲମ୍ବଣେ । ଭୂମତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ନିମିତ୍ତେତି ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆକାରସଙ୍ଖାତେ ନିମିତ୍ତେ । ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ସାଧୁକମୁଗ୍ଗହିତେତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱିଭୂତତର ୱସେନୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରୱସେନୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଉଗ୍ଗହିତେ । ଉପଚାରୋଚ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ଅରିୟସାୱକାନଂ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତରେସଂପି ୱା ମରଣସଞ୍ଞାୱୱତ୍ଥାନେସୂତି । ଏତ୍ଥଚ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଝାନଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନଚଉପଚାରସମ୍ପଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁୟଥାରହଂସମଥଜ୍ଝାନାନଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାଇଦାନିତେସୁସମଥଜ୍ଝାନେସୁକସିଣଜ୍ଝାନାନଂ ନିସନ୍ଦଭୂତଂଅଭିଞ୍ଞା ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନପୱତ୍ତମାନନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ କତାଧିକାରୋ ହୋତି । ଆସନ୍ନଭୱେ ସମଥଜ୍ଝାନେସୁ କତାଭିୟୋଗୋୱା ହୋତି, ପୂରିତବୋଧିସମ୍ଭାରୋ ମହାପୁରିସ ଜାତିକୋୱା । ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱିଧେସୁ ନୱୱିଧେସୁୱା ସମଥଜ୍ଝାନେସୁସିଜ୍ଝ ମାନେସୁ ଅଭିଞ୍ଞାପି ସିଜ୍ଝତିୟେୱ । ରୂପଜ୍ଝାନମତ୍ତେସୁପି ସିଜ୍ଝନ୍ତେସୁ ସିଜ୍ଝତି ୟେୱାତିପି ୱଦନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେଚ ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନାନଂପଚ୍ଚୟଭାୱଂଅନୁପଗତସ୍ସପିଆକାସକସିଣଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକତାସମ୍ଭୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ନହି ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱଂ ୱିନା ଉପରି ଅଭିଞ୍ଞାଧିଗମୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଥପେତ୍ୱା ପୁରିସ ୱିସେସେ ଅୱସେସାନଂ ବହୂନଂ ଆଦିକମ୍ମିକକୁଲପୁତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଇମେହି ପନ ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ଚିତ୍ତଂ ଅପରିଦମେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱିତଭାୱନୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତାଦିସାନଂ ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାକମ୍ମେ ଆଦିକମ୍ମିକକୁଲପୁତ୍ତାନଂ କସିଣା ନୁଲୋମତୋ କସିଣପଟିଲୋମତୋତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେହି ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ଅତ୍ତନୋ ରୂପପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ପରିଦମେତ୍ୱା ତିକ୍ଖଂ ସୂରଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ କରିସ୍ସା ମୀତି ଆରଭନ୍ତାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ପନ ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚ ମଜ୍ଝାନଂ ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ ଆଲମ୍ବଣେସୁ ୟଥାରହଂ ଅପ୍ପେତୀତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପାଦକତ୍ଥାୟ ୟଂଅଭିଞ୍ଞାଜାତିକଂ ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ସବ୍ବପଥମଂ ସମାପଜ୍ଜିୟତି । ତତୋ ଭୱଙ୍ଗପୱତ୍ତିୱସେନ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ । ସୱତ୍ଥୁକଂ ସତରୂପସହସ୍ସରୂପାଦିକଂ ନିମ୍ମିତରୂପଂ । ତଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ ଆଦି ୟସ୍ସ ଅୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଆୱିଭାୱତିରୋଭାୱାଦିକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସାତି ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟାଦିକଂ । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିୱିଧେ ତାୱ ୟଂୟଂସତାଦିକଂ ନିମ୍ମିତରୂପଂୱା ଆୱିଭାୱାଦିକଂ ନିମ୍ମିତକମ୍ମଂୱା ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ତଂ ତଂ ଅୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସତଂ ହୋମି ସହସ୍ସଂ ହୋମୀତିୱା ସତଂ ହୋତୁ ସହସ୍ସଂ ହୋତୂତିୱା ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ହୋତୁ ଏୱଞ୍ଚେୱଞ୍ଚ ହୋତୂତିୱା ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ଦିବ୍ବସୋତାଦୀସୁ ପନ ୟଂ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସୋତୁଂୱା ପସ୍ସିତୁଂୱା ଜାନିତୁଂୱା ଅନୁସ୍ସରିତୁଂୱା ଇଚ୍ଛତି । ତଂ ତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅସୁକସ୍ସ ଅସୁକାନଂୱା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣୋମୀତିଆଦିନା ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନଂ ଆଗତମେୱ । ୟଥାହ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଚେ ସତଂ ଇଚ୍ଛତି । ସତଂ ହୋମୀତି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ସହେୱ ସତଂ ହୋତୀତି । ତତ୍ଥଚ ଆଦିତୋ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନଂ ପରିକମ୍ମ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଦାନତ୍ଥାୟ ହୋତି । ପଚ୍ଛିମଂ ପନ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଅନୁ ବଲପ୍ପଦାନତ୍ଥାୟାତି । ତଥା ହି ପାଦକଜ୍ଝାନବଲେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତଂ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂନାମ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଗତିକଂ ହୋତି । ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସରଣକାଲେ ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅତୀତଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ୟାୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଜାନାତି । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପରିକମ୍ମସମାଧିଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୀତଂସଞାଣନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସେସାଭିଞ୍ଞାସୁପି ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୱିସେସୋ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ଥେରେନ ପନ ପଚ୍ଛିମଂ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନଂନାମ ନ ସବ୍ବେସଂ ହୋତି । ନ ହି ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ୱସୀଭାୱପତ୍ତାନଂ ପୁନ ପାଦକଜ୍ଝାନେନ କିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ତଂ ଇଧ ନଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ରୂପାଦୀସୁଆଲମ୍ବଣେସୁୟଥାରହମପ୍ପେତୀତି ଏତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ତାୱ ତେକାଲିକଭୂତେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି । ତଞ୍ହି ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମେସୁ ୟଂ ୟଂ ନିପ୍ଫାଦେତି । ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ପନ କାୟଗତିକଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନେନକାୟେନ ଆକାସେଗମନକାଲେ ଅତୀତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି । କାୟଂ ଚିତ୍ତଗତିକଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗମନକାଲେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପକାୟଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି । ତଥାପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ପନ ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଞ୍ଚିରୂପଂ ଆରମ୍ମଣ ମତ୍ତଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ । କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣ ପୁରେଜାତଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅନାଗତେ ଇଦଂନାମ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାନ କାଲେ ଅନାଗତଂ ତଂତଂରୂପଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତୀତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦୋ ଦିବ୍ବସୋତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଅତୀତେ ସତ୍ତଦିୱସାନି ଅନାଗତେ ସତ୍ତଦିୱସାନୀତି ଏତ୍ଥନ୍ତରେ କାଲେ ଅତୀତା ନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୂତଂ ପରସ୍ସଚିତ୍ତଂ ଚତ୍ତାରୋୱା ଖନ୍ଧା ଚେତୋପରିୟ ଞାଣସ୍ସ । ଚିତ୍ତଞ୍ହି ଜାନନ୍ତୋ ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂପି ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜାନିସ୍ସତିୟେୱ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଟ୍ଠାନେ କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚେତୋ ପରିୟଞାଣସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତାୱ ପରଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଲମ୍ବଣତାନାମ ସନ୍ତତିୱସେନୱା ଅଦ୍ଧା ୱସେନୱା ୟୋଜିତା । ୟଦି ହି ଖଣିକୱସେନ ୟୋଜେୟ୍ୟ । ଆୱଜ୍ଜନେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ ଜୱନାନିପି ତଦେୱ ଆୱଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅତୀତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ତାନି କାଲତୋ ଆୱଜ୍ଜନେନ ସହ ଭିନ୍ନାଲମ୍ବଣାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ନଚ ଅନିଟ୍ଠେ ମଗ୍ଗଫଲୱୀଥିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ କାଲମତ୍ତେନାପି ତେସଂ ତେନ ସହ ଭିନ୍ନାଲମ୍ବଣତା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ଅନୁ ମତାତି । ତସ୍ମା ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂନାମ ସନ୍ତତିୱସେନ ଅଦ୍ଧାୱସେନଚ ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ମୂଲଟୀକାୟଂ ପନ ଖଣିକପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ ୱସେନେୱ ୟୋଜିତଂ । ନହି ଅଭିଧମ୍ମେ ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକଂ ସନ୍ତତି ଅଦ୍ଧାନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଇତରଥା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ନ ତୁ ୱୁତ୍ତୋ । ଅତୀତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତିଚ୍ଚେୱ ପନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ସବ୍ବାନି ଚିତ୍ତାନି ପଚ୍ଚେକଂ ଅତ୍ତନା ଖଣୱସେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନାନି ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତାନିଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୟୁତ୍ତଂ, ନଚ ତାନି ଧମ୍ମତୋ ଭିନ୍ନା ଲମ୍ବଣାନିନାମ ହୋନ୍ତି । ଗହଣା କାରସ୍ସ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା । ଆୱଜ୍ଜନଂପି ହି ଚିତ୍ତନ୍ତେୱ ଆୱଜ୍ଜତି । ଜୱନାନିଚ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତେୱ ଜୱନ୍ତି । ତାନିଚ ସବ୍ବାନି ଚିତ୍ତାନିଏୱ ହୋନ୍ତୀତି । ଅତୀତାନନ୍ତର ଚୁତିତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ଅତୀତା ଖନ୍ଧା ଖନ୍ଧୁପନି ବନ୍ଧା ନାମ ଗୋତ୍ତକସିଣ ନିମିତ୍ତାଦିକା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସାତି ଏୱଂ ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ ଆଲମ୍ବଣେସୁ ୟଥାରହ ମପ୍ପେତୀତି । ଇଦାନି ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ପୱକ୍ଖସ୍ସ ତସ୍ସ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନସ୍ସ କିଚ୍ଚଭେଦେନ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧନ୍ତିଆଦିଗାଥ ମାହ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ୟଥା ୟଥାଚ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଥା ତଥାୱା ଇଜ୍ଝନ ସଙ୍ଖାତୋ ୱିଧୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ପକାରୋୱା ଏତସ୍ସାତି ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ। ତଂ ପନ ତିୱିଧଂ ଅଧିଟ୍ଠା ନିଦ୍ଧି ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧି ମନୋମୟିଦ୍ଧି ୱସେନ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୱଣ୍ଣଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ସତ ସହସ୍ସାଦି ବହୁଭାୱ କରଣ ୱସେନୱା ଆକାସଗମନାଦିୱସେନ ୱା ବହିଦ୍ଧା ନାନାୱଣ୍ଣ ପାଟିହାରିୟ ଦସ୍ସନ ୱସେନୱା ପୱତ୍ତିତା ଇଦ୍ଧି ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିନାମ। ପକତିୱଣ୍ଣଂ ପନ ୱିଜହିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନମେୱ କୁମାରୱଣ୍ଣନାଗୱଣ୍ଣାଦିକଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତିତା ଇଦ୍ଧି ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିନାମ। ଅତ୍ତନୋ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବସୋ ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ ସରୀରଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତିତା ଇଦ୍ଧି ମନୋମୟିଦ୍ଧିନାମ। ଦିୱେ ଭୱଂ ଦିବ୍ବଂ । ଦେୱଲୋକେ ଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିବ୍ବଞ୍ଚ ତଂ ସୋତଞ୍ଚାତି ଦିବ୍ବସୋତଂ । ଦେୱାନଂ ଉଳାରକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ଦୂରେପି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେପି ଆରମ୍ମଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥଂ ପସାଦସୋତଂ । ଦିବ୍ବସୋତସଦିସତ୍ତା ପନ ଇଦଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଂପି ଦିବ୍ବସୋତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କସିଣଜ୍ଝାନ ସଙ୍ଖାତେନୱା ଦିବ୍ବୱିହାରେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା ସୟଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ଦିବ୍ବୱିହାରେ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଦିବ୍ବଞ୍ଚ ତଂ ସୋତଞ୍ଚାତି ଦିବ୍ବସୋତଂ । ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ୱିଜାନନ୍ତି ଏତେନାତି ପରଚିତ୍ତୱିଜାନନଂ। ତଦେୱ ଚେତୋପରିୟାୟନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନନ୍ତି ଏତେନାତି କତ୍ୱା ଚେତୋପରିୟଞାଣନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁବ୍ବେ ନିୱାସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅତୀତଭୱେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆପାତଂ ଆଗତା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଦିତା ଧମ୍ମା । ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଜାତୀସୁ ଗୋଚର ନିୱାସୱସେନ ନିୱସିଂସୁ ଅତ୍ତନୋ ଛଦ୍ୱାରିକାନି ଚିତ୍ତାନି ଏତ୍ଥାତି କତ୍ୱା । ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ପରେସଂ ଛଦ୍ୱାରଗହିତାପି ଧମ୍ମା ପୁବ୍ବେ ନିୱାସୋ ହୋତିୟେୱ, ପୁବ୍ବେ ନିୱାସସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି। ଇଧ ପନ ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦିବ୍ବଞ୍ଚ ତଂ ଚକ୍ଖୁଚାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ । ତଂ ସଦିସତ୍ତା ଇଦଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଂପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦିବ୍ବୱିହାର ୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା ସୟଞ୍ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଦିବ୍ବଞ୍ଚ ତଂ ଚକ୍ଖୁଚାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ । ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣଂ ଅନାଗତଂସଞାଣନ୍ତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଞାଣାନି ଇମସ୍ସେୱ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣାନିନାମ । ନହି ତେସଂ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ୱିସୁଂ ଚିତ୍ତପରିଦମନପରିକମ୍ମଂନାମ ଅତ୍ଥି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେ ପଟିଲଦ୍ଧେ ତେସଂପି ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତାତି । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ନିରୟେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ଦେୱେସୁୱା ସୁଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତେ ସତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ଅତୀତଂ କମ୍ମଂ ଜାନିସ୍ସାମୀତି ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା କତ୍ଥ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ତେସଂ ଅନାଗତେ ପୱତ୍ତିଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତେସଂ ଅନାଗତଖନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ଅନାଗତଂସଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ପୁବ୍ବେ ନିୱାସାନୁସ୍ସତି ଞାଣଂ ୱିୟଚ ସବ୍ବଂପି ଅନାଗତଧମ୍ମଜାତଂ ଏତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତିୟେୱ । ଏତଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣଗତିକନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅନାଗତେ ସତ୍ତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମା ଦୁତୀୟଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଂକିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଂ ଏତସ୍ସ ୱିସୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତମ୍ପି ୟୁତ୍ତଂୱିୟ ଦିସ୍ସତି ।

ନହି ଭୱନ୍ତରେପି ଅନାୱତଧମ୍ମେ ଜାନିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଏତଂ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅନାଗତଧମ୍ମେ ନଜାନାତୀତି ସକ୍କା ଭୱିତୁଂ । ୟଥା ଚେତଂ, ତଥା ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂପି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ପରସନ୍ତାନଗତେ ଅତୀତଧମ୍ମେତି । ପାଳିୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁଚ ଭୱନ୍ତରଗତଧମ୍ମେହି ଏୱ ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ୟୋଜିତଂ । ତଂ ପନ ଅସାଧାରଣକାଲୱସେନ ଆନୁଭାୱୱିସେସପାକଟତ୍ଥଂ ୟୋଜିତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ସିୟାତି । ଗୋଚରଭେଦୋତି ଦସକସିଣାଦୀସୁ ଗୋଚରେସୁ ସମଥଜ୍ଝାନାନଂ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ ।

ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନନୟୋ ।

୧୭୧. ସବ୍ବଲୋକିୟମହାଜନେହି ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ପୁଗ୍ଗଲସତ୍ତଇତ୍ଥି ପୁରିସାଦିକଂ ନିଚ୍ଚ ଧୁୱ ସୁଖ ଅତ୍ତ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱିସେସେନ ପସ୍ସନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱିପସ୍ସନା । କିରିୟା କମ୍ମଂ । ଭାୱନାପୟୋଗୋ । ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଂ । ୱିପସ୍ସନା ଏୱ ୱା କମ୍ମନ୍ତି ୱିପସ୍ସନା କମ୍ମଂ । ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମସ୍ସ ଠାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭୁମୀତି ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ। ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମଜାତଂ । ୱିପସ୍ସନା କମ୍ମମେୱ ୱା ଉତ୍ତରୁତ୍ତରସ୍ସ ଭାୱନା ୱିସେସସ୍ସ ଆନିସଂସୱିସେସସ୍ସୱା ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ତସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତୱିଧେନ ୱିସୁଦ୍ଧି ସଙ୍ଗହୋ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନୀତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିଚ୍ଚସୀଲମେୱ ସୟଞ୍ଚ ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟମଲତୋ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା କାୟଂ ୱାଚଞ୍ଚ ତତୋ ୱିସୋଧନତୋ ୱିସୁଦ୍ଧୀତି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି। ସୁଭାୱିତ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନମେୱ ସୟଞ୍ଚ ନୀୱରଣମଲତୋ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଞ୍ଚ ତତୋ ୱିସୋଧନତୋ ୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି। ଚିତ୍ତସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସମାଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନଞାଣସଙ୍ଖାତା ଦିଟ୍ଠିଏୱ ତଂ ସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିମଲତୋ ୱିସୋଧନତୋ ୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି। ସୋଳସୱିଧଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ କଙ୍ଖଂ ୱିତରନ୍ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତି ଏତାୟାତି କଙ୍ଖାୱିତରଣା । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଞାଣଂ । ସା ଏୱ ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଂ ଅହେତୁ ଦିଟ୍ଠି ୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାହି ଦୁୱିଧାହି କଙ୍ଖାହି ୱିସୋଧନତୋ ୱିସୁଦ୍ଧୀତି କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି। ମଗ୍ଗୋଚ ଅମଗ୍ଗୋଚ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗା । ତତ୍ଥ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧାଧିଗମନସ୍ସ ଉପାୟଭୂତୋ ମନସିକାରୱିଧିୱା ଅରିୟମଗ୍ଗୋୱା ମଗ୍ଗୋନାମ । ତସ୍ସ ଅନୁପାୟଭୂତୋ ମନସିକାରୋୱା ଅଧିମାନୱତ୍ଥୂନିୱା ଅମଗ୍ଗୋନାମ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ମଗ୍ଗତୋ ଅମଗ୍ଗସ୍ସଚ ଅମଗ୍ଗତୋ ଜାନନଂ ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନଂ । ତମେୱ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ ୱିସୋଧନତୋ ୱିସୁଦ୍ଧୀତି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ । ଉପରି ୱିସେସଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତାୟାତି ପଟିପଦା । ୱିପସ୍ସନାପରଂପରସଙ୍ଖାତୋ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ । ପଟିପଦାଭୂତଂ ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନଂ । ତମେୱ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିତୋ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧୀତି ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନାମ, ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତ ଞାଣଦସ୍ସନମେୱ ସମ୍ମୋହମଲତୋ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନାମ । ଏତ୍ଥଚ ସୁତମୟାଦିୱସେନ ସିଦ୍ଧଂ ଅନୁମାନ ଞାଣଂପି ଞାଣମେୱାତି ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅତ୍ଥପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣମେୱ ଗହେତୁଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଦସ୍ସନଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି ଇମେ ଅନିଚ୍ଚାଏୱାତି ଏକନ୍ତେନ ୱିନିଚ୍ଛୀୟନ୍ତି ଧମ୍ମା ଏତେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ ଅନିଚ୍ଚତା ଏୱ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ। ପୁବ୍ବପଦେ ଭାୱପଚ୍ଚୟଲୋପୋ । ଅଞ୍ଞୋହି ଅନିଚ୍ଚୋ, ଅଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚତାତି । ତତ୍ଥ ୟଥାଗମନକ୍ରିୟାୟୋଗେନ ପୁରିସୋ ଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ପନ ଗମନ କ୍ରିୟା ପୁରିସୋ । ନଚ ପୁରିସୋ ଗମନକ୍ରିୟା । ଅଞ୍ଞା ହି କ୍ରିୟା, ଅଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ । ତଥା ଅନିଚ୍ଚତାୟୋଗେନ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ ଅନିଚ୍ଚୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ପନ ଅନିଚ୍ଚତା ସୋ ଧମ୍ମୋ, ନଚ ସୋ ଧମ୍ମୋ ଅନିଚ୍ଚତା । ଅଞ୍ଞା ହି ଅନିଚ୍ଚତା, ଅଞ୍ଞୋ ସୋ ଧମ୍ମୋତି । କତମା ପନ ସା ଅନିଚ୍ଚତାତି । ୱିପରିଣାମା କାରୋ । ଜୀରଣାକାରୋ ଭିଜ୍ଜନାକାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ପନ ଆକାରଂ ଦିସ୍ୱା ତଦାକାରୱନ୍ତେ ଧମ୍ମେ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଅନିଚ୍ଚୋତି । ତସ୍ମା ସା ଅନିଚ୍ଚତାୟେୱ ଇଧ ଲକ୍ଖଣନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏସନୟୋ ସେସେସୁପି ଦ୍ୱୀସୁ । ତତ୍ଥ ପନ ଅଭିଣ୍ହସଂପଟିପୀଳନାକାରୋ ଦୁକ୍ଖତାନାମ । ଅୱସୱତ୍ତନାକାରୋ ଅନତ୍ତତାନାମାତି । ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପନ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ସହ ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚେନ ୱା ଧମ୍ମେନ ସହ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଅନୁଅନୁପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା। ଏସ ନୟୋ ସେସାସୁପି ଦ୍ୱୀସୁ । ୟାୱ ସରୀରେ ଧମ୍ମାନଂ ତିୱିଧଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତତା ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ପଞ୍ଞାୟତି । ତାୱ ତେସୁ ତିୱିଧଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମସନଂ ଆମସନଂ ସମ୍ମସନଂ । ସମ୍ମସନାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ସମ୍ମସନଞାଣଂ। ଉଦୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତଂତଂ ଖଣାନୁରୂପଂ ତଂତଂ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପଞ୍ଚ ନୱନୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପାତୁ ଭାୱୋ ଚେୱ ଉପରୁପରି ୱଡ୍ଢନଞ୍ଚ । ୱୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟା ନୱନୱା ଧମ୍ମା ପାତୁଭୱନ୍ତି ଚେୱ ୱଡ୍ଢନ୍ତିଚ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟାନଂ ପୁରାଣଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତରଧାନଂ । ସମୂହ ସନ୍ତତିୱସେନ ପନ ଉଦୟପକ୍ଖସ୍ସୱା ୱୟପକ୍ଖସ୍ସୱା ସମନୁପସ୍ସନଞାଣଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ। ତେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ପକ୍ଖେସୁ ଉଦୟକୋଟ୍ଠାସୋନାମ ଉପରୁପରି ପାକଟୋ ହୁତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତି । ୱୟକୋଟ୍ଠାସୋ ପନ ଅପାକଟୋ । ସୋ ଏୱ ଚ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ପରମା କୋଟୀତି ତସ୍ସେୱ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ସମନୁପସ୍ସନଞାଣଂ ଭଙ୍ଗଞାଣଂ। ଭଙ୍ଗେ ଦିଟ୍ଠେ ଏୱଂ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନେକସହସ୍ସସୋକ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ତଥା ତଥା ଭାୟିତବ୍ବପକାରସମନୁପସ୍ସନଞାଣଂ ଭୟଞାଣଂ ନାମ । ଲୋକେ ପନ କିଞ୍ଚି ଭୟୱତ୍ଥୁଂ ପସ୍ସନ୍ତାପି ଆସନ୍ନେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଟିସରଣେ ସତି ନ ଭାୟନ୍ତି । ଅସତି ଏୱ ଭାୟନ୍ତି । ଏୱଂ ଭାୟିତବ୍ବାନଂ ତେସଂ ସବ୍ବସୋ ଅଞ୍ଞପଟିସରଣାଭାୱଦସ୍ସନଂ ଆଦୀନୱଞାଣଂ ନାମ । କୁତୋଚି ପଟିସରଣାଭାୱେନ ତେହି ଉକ୍କଣ୍ଠତାକାର ସହିତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିବ୍ବିଦାଞାଣଂନାମ । ନିବ୍ବିନ୍ଦୀୟମାନେହି ତେହି ଅତ୍ତାନଂ ୱିମୁଚ୍ଚିତୁଂ ଅଜ୍ଝାସୟସହିତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ନାମ । ସୁଟ୍ଠୁ ମୁଚ୍ଚିତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସୀଘଂ ମୁଚ୍ଚନତ୍ଥଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି ଅନେକାଦୀନୱରାସି ଭାୱ ପଟିସଙ୍ଖାନୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁୱିପ୍ଫାରତରଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ୱିପସ୍ସନା ଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାଞାଣଂ ନାମ । ତେସଂ ପନ ଅନେକାଦୀନୱରାସିଭାୱେ ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠେ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିକନ୍ତିୟା ପରିୟାଦିନ୍ନାୟ ଇଦାନି ମୁଚ୍ଚନୁପାୟୋ ଲଦ୍ଧୋତି ଅଧିମତ୍ତବ୍ୟାପାରଂ ଅକତ୍ୱା ସମେନ ୱାୟାମେନ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହେ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରସହିତଂ ସଙ୍ଖାରେସୁୱା ଭୟଞ୍ଚ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ପହାୟ ଉଦାସିନଭାୱସହିତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂନାମ । ଉପରି ମଗ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିଂ ୱହିତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱେନ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁଲୋମେହି ଥାମବଲେହି ସମ୍ପନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ନାମ । ହେଟ୍ଠିମାନଂୱା ଞାଣାନଂତଂ ଅନୁଲୋମଂ ହୋତି ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୱିଭାୱନତୋ । ଉପରିମଗ୍ଗସ୍ସୱା ଅନୁଲୋମଂ ହୋତି ତସ୍ସ ପରିକମ୍ମଭାୱତୋ, ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତାଚାତିପି ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ନାମାତି । ଅତ୍ତ ଜୀୱସୁଞ୍ଞତାଦସ୍ସନ ବଲେନ ଖନ୍ଧେସୁ କିଲେସବନ୍ଧନତୋ ୱିମୁଚ୍ଚମାନୋ ମଗ୍ଗୋ ସୁଞ୍ଞତାୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟାନି ନିମିତ୍ତାନି କିଲେସାନଂ ଅୱସ୍ସୟୋ ହୋତି । ତାନି ୱିଧମିତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ଧମ୍ମାନଂ ଅନାଥ ଭାୱ ଦସ୍ସନ ବଲେନ ୱିମୁଚ୍ଚମାନୋ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୋୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ । ସଙ୍ଖାରେସୁ ସବ୍ବସୋ ଅସ୍ସାସାଭାୱ ଦସ୍ସନବଲେନ ୱିମୁଚ୍ଚମାନୋ ମଗ୍ଗୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋୱିମୋକ୍ଖୋନାମ । ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାତି ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା । ସା ହି ଧମ୍ମାନଂ ସମୂହଘନ ସନ୍ତତିଘନ କିଚ୍ଚଘନ ଆରମ୍ମଣଘନେସୁ ତଂତଂଘନ ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜନ ୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତା ଇତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ କସ୍ସଚି ସାରସ୍ସ ଅଭାୱାନୁପସ୍ସନତୋ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନିମିତ୍ତା ନୁପସ୍ସନାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା । ସାପି ହି ସନ୍ତତି ୱିଚ୍ଛେଦନ ୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅହନ୍ତି ଗହିତସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱିଧମନତୋ ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପଣିହିତାନୁପସ୍ସନାତି ଦୁକ୍ଖା ନୁପସ୍ସନା । ସାପି ହି ମହାଆଦୀନୱରାସି ଭାୱ ୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଇଦଂ ମମ ଏତଂ ମମାତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଣିହିତ ଗୁଣସ୍ସ ଅଭାୱାନୁପସ୍ସନତୋ ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲନ୍ତି ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବଲୋ କିୟସୀଲାନଂ ଜେଟ୍ଠକତ୍ତା ପତିଚ ହୋତି । ଚତୁଭୂମକକୁସଲାନଂ ଆଦିପଭୱଭୂତତ୍ତା ମୁଖଞ୍ଚ । ଇତି ପତିମୁଖଟ୍ଠେନ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତମେୱଚ ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟମଗ୍ଗସ୍ସ ସଂୱରଣତୋ ପିଦହନତୋ ସଂୱରୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିଫନ୍ଦିତାନି ହୋନ୍ତି । ଲୋଲାନି ହୋନ୍ତି । ତଦନୁବନ୍ଧାଚ ଅକୁସଲଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଂୱରଣୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂୱରୋନାମ । ସୋ ଏୱ ସୀଲନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ। ଆଜୀୱନ୍ତି ଜୀୱିତଂ କପ୍ପେନ୍ତି ଏତେନାତି ଆଜୀୱୋ । ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନୱାୟାମୋ । ସୋୟେୱ ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠେହି ପୁପ୍ଫଦାନାଦୀହି ମିଚ୍ଛାପୟୋଗେହି ତିୱିଧକୁହନୱତ୍ଥୁହିଚ ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିନାମ । ସା ଏୱ ସୀଲନ୍ତି ସମାସୋ । ତଥାରୂପେନ ପରିସୁଦ୍ଧେନ ଭିକ୍ଖାଚାରାଦିନା ପୟୋଗେନ ପଟିଲଦ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣ ପରିଭୁଞ୍ଜନକାଲେସୁ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ଗେଧସ୍ସ ମଦସ୍ସ ପମାଦସ୍ସଚ ପହାନତ୍ଥଂ ତଂତଂପୟୋଜନମରିୟାଦଂୱା ପଟିକୂଲଲକ୍ଖଣଂୱା ଧାତୁମତ୍ତଲକ୍ଖଣଂୱା ପରିଗ୍ଗହଣ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟସେୱନେ ପଟିସଙ୍ଖାଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟ ସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂନାମ । ପରିସୁଜ୍ଝତୀତି ପରିସୁଦ୍ଧି । ପରିସୁଦ୍ଧିଏୱ ପାରିସୁଦ୍ଧି । ସା ଏୱ ସୀଲନ୍ତି ସମାସୋ । ଚତ୍ତାରି ପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାନୀତି ଚତୁପାରି ସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ। ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦେନ ସମାଧି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ଦୁୱିଧୋପିସମାଧି ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିନାମାତି । ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନ ୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତସଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣଂନାମ । ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ଉଣ୍ହତ୍ତଂ ୱିୟ । ତେନ ସଭାୱେନ ସାଧେତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂୱା ସାଧନପଚ୍ଚୟା ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣସଙ୍ଖାତା ସମ୍ପତ୍ତିୱା ରସୋନାମ । ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ପରିୱାଚନ ଜୋତନାନି ୱିୟ । ସା ଏୱ ସମ୍ପତ୍ତିୱା କାରିୟସଙ୍ଖାତଂ ଫଲଂୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂନାମ । ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ଧୂମୋ ୱିୟ । ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସାଧାରଣପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ପଦଟ୍ଠାନଂନାମ । ତେସଂ ୱସେନ ନାମସ୍ସଚ ରୂପସ୍ସଚ ପରିଗ୍ଗହୋ ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣଂ ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନାମ । ଏତ୍ଥଚ ପରିଗ୍ଗହୋ ଦୁୱିଧୋ ସଙ୍ଖେପ ପରିଗ୍ଗହୋ ୱିତ୍ଥାରପରିଗ୍ଗହୋତି । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମେ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ଇଦଂ ନାମମେୱ, ନ ରୂପଂ । ଇଦଂ ରୂପମେୱ, ନ ନାମଂ । ଅଞ୍ଞଂ ନାମଂ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଂ । ତଦୁଭୟତୋଚ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତାୱା ଜୀୱୋୱା ସତ୍ତୋୱା ପୁଗ୍ଗଲୋୱା ମନୁସ୍ସୋୱା ଦେୱୋୱା ବ୍ରହ୍ମାୱା ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ସୁଦିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ସଙ୍ଖେପପରିଗ୍ଗହୋନାମ । ଞାଣୁତ୍ତରିକୋହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏତ୍ତକମତ୍ତେନପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ ସକ୍କୋତି ସଦ୍ଧିଂ ସଞ୍ଞା ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେହୀତି । ତୟୋ ହି ୱିପଲ୍ଲାସା । ୟଥାହ-ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତାତି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋତି । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୁସାସନଧମ୍ମେ ସୁଟ୍ଠୁ ପତିଟ୍ଠିତେନ ସଦ୍ଧାମତ୍ତେନପି ଦିଟ୍ଠି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୋ ହୋତି । ଇତରେ ପନ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହେ କତେୟେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ହୋନ୍ତି । ୟାୱଚ ଏତେ ଦ୍ୱେ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ହୋନ୍ତି । ତାୱ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋଚ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି । ତଂମୂଲିକାଚ କିଲେସଧମ୍ମା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅପିଚ । ଚତୁନ୍ନଂ ଆହାରାନଂ ୱସେନ ଚତୁଧା, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚଧା, ଛନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱସେନ ଛଧାତିଆଦିନା ନୟେନ ନାମରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେ ତବ୍ବମେୱ । ତତ୍ଥ ଛ ଧାତୁୟୋନାମ ପଥୱିଧାତୁ ଆପୋଧାତୁ ତେଜୋଧାତୁ ୱାୟୋଧାତୁ ଆକାସଧାତୁ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ । ପକ୍କୁସାତି କୁଲପୁତ୍ତୋ ହି ଇମା ଛ ଧାତୁୟୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଚପିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି । ୟତ୍ତକେ ୱା ପନ ଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅତ୍ତା ମେତି ପୱତ୍ତମାନେ ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠି ୱିପଲ୍ଲାସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତତ୍ତକାପି ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା ୟେୱାତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସଙ୍ଗହପକରଣେ ୟୋ ୟୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକ ୱିଭାଗୋ ରୂପୱିଭାଗୋଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ୱସେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ୱିତ୍ଥାରପରିଗ୍ଗହୋନାମ । ଅୟଂପନ ଆଦିକମ୍ମିକାନଂ ଅୱିସୟୋ । ପଟିୱିଦ୍ଧଚତୁସଚ୍ଚାନଂ ପନ ଆଭିଧମ୍ମିକତ୍ଥେରାନଂ ଏୱ ୱିସୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନାମରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପନ ନାମରୂପ ମତ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱଦସ୍ସନତୋଚ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଜୀୱସଞ୍ଞିତୋ ଅତ୍ତା ଅତ୍ଥି । ସୋ କରୋତି, ସୋ ପଟିସଂୱେଦେତି, ସଂସରତି, ସନ୍ଧାୱତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ପହୀୟତି । ସୁଦ୍ଧେ ନାମେ ଏୱୱାରୂପେ ଏୱୱା ପୁଗ୍ଗଲସତ୍ତକ୍ରିୟସଞ୍ଞିତାନଂ ଈହାବ୍ୟାପାରାନଂ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱଦସ୍ସନତୋ ତଦୁଭୟସଂୟୋଗେଏୱ ତେସଂ ଲବ୍ଭମାନତା ଦସ୍ସନତୋଚ ତଦୁଭୟଂୱା ଏକମେକଂୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅତ୍ତାତି ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ପହୀୟତି । ଅତ୍ତା ଜୀୱୋ ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମନୁସ୍ସୋ ଦେୱୋ ବ୍ରହ୍ମାତି ଏୱମାଦୀସୁ ୱୋହାରେସୁଚ ୱୋହାର ମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତାନାମ ଏକନ୍ତତୋ ଅତ୍ଥି ଜୀୱୋନାମ ଏକନ୍ତତୋ ଅତ୍ଥୀତିଆଦିନା ତଦତ୍ଥାଭିନିୱେସୱସେନ ଅତିଧାୱନଞ୍ଚ ପହୀୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଦତ୍ଥାଭିନିୱେସୋତିଚ ଅତ୍ତାନାମ ଅତ୍ଥି ଜୀୱୋନାମ ଅତ୍ଥୀତିଆଦିନା ଦଳ୍ହତରଂ ଅଭିନିୱେସୋ । ଅତିଧାୱନନ୍ତି ନାମରୂପଂ ଅତ୍ତାତିଆଦିନା ଗହଣଂ । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋତି ଏତ୍ଥପି ଦୁୱିଧୋ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ନାମସ୍ସ ଚିତ୍ତୋତୁକାହାରୱସେନ ରୂପସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନକମ୍ମୱସେନ ତଦୁଭୟସ୍ସଚ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତିନାମ । ହେଟ୍ଠା ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହେ ୱିଭତ୍ତେହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟ ପଟ୍ଠାନନୟେହି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତିନାମ । ଏତ୍ଥପି ପଟ୍ଠାନନୟେନ ପରିଗ୍ଗହୋ ଆଦିକମ୍ମିକାନଂ ଅୱିସୟୋଏୱ । ପଚ୍ଚୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସପନ ୟଥାୱୱତ୍ଥିତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକତାଦସ୍ସନତୋ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠି ପହୀୟତି । ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ୱିନା ଅଞ୍ଞଥା ପୱତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନତୋ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନ କାଲନିମ୍ମାନାଦିକା ୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠିଚ ପହୀୟତି । ହେତୁସମ୍ଭାରପଚ୍ଚୟେହି କମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିୟାଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କମ୍ମକାରକସ୍ସୱା ୱିପାକ ୱେଦକସ୍ସୱା କତ୍ତୁନୋ ଅଭାୱଦସ୍ସନତୋ କାରକ ୱେଦକ ଦିଟ୍ଠି ପହୀୟତି । ଅନମତଗ୍ଗେଚ ସଂସାରେ ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ ହେତୁଫଲ ପରଂପରାୱସେନ କେୱଲସ୍ସ ନାମରୂପମତ୍ତସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ ଅହୋସିଂ ନୁଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନନ୍ତି ଏୱମାଦିକାୟ ପୁଗ୍ଗଲସତ୍ତ ୱିସୟାୟ ସୋଳସୱିଧାୟ କଙ୍ଖାୟଚ ଅତିକ୍କମୋ ହୋତି । ସଭାୱଧମ୍ମପୱତ୍ତିୟାଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠାୟ ଦେସନାଧମ୍ମସ୍ସ ସୁଧମ୍ମତା ଦସ୍ସନତୋ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତି ଧମ୍ମେ କଙ୍ଖତୀତିଆଦିନୟପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠୱିଧାପି କଙ୍ଖା ପହୀୟତୀତି । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖତାନଂପି ସତଂ ଅସମ୍ମସନୁପଗତ୍ତା ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁସୟସମୂହନତ୍ଥଞ୍ଚ ସମ୍ମସନନ୍ତି କତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କାମରାଗାଦୟୋ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି । ତେୟେୱ ଧମ୍ମା ସମ୍ମସନାରହା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରେସୂତି । ଇମସ୍ସ ଚ ପଦସ୍ସ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସାତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୂତି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦୀହି ଏକାଦସହି ଭେଦେହି ଭିନ୍ନେସୁ । ଖନ୍ଧାଦିନୟଂଆରବ୍ଭାତି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଦ୍ୱାରଛକ୍କଂ ଆରମ୍ମଣଛକ୍କଂ ୱିଞ୍ଞାଣଛକ୍କଂ ଫସ୍ସଛକ୍କଂ ୱେଦନାଛକ୍କଂ ସଞ୍ଞାଛକ୍କନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ସମ୍ମସନଭୂମିୱିଭାଗନୟଂ ଆରବ୍ଭ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ତଂନୟାନୁସାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପନ ତେୱୀସତିୟା ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେସୁ ୟସ୍ସ ୟୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ତେନ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମସନଂ ଆରଭିତବ୍ବଂ । ସକ୍କୋନ୍ତେନ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଆରଭିତବ୍ବମେୱ । କଲାପୱସେନସଂଖିପିତ୍ୱାତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେନ ୟେ ରୂପଂ ତାୱ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଦିଭେଦଭିନ୍ନଂପି ସମାନଂ ସବ୍ବଂ ଏକରୂପପିଣ୍ଡଭାୱେନ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଏସ ନୟୋ ୱେଦନା ଦୀସୁପୀତି । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ । ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂୱା ବହିଦ୍ଧାୱା ଓଳାରିତଂୱା ସୁଖୁମଂୱା ହୀନଂୱା ପଣୀତଂୱା ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେୱା । ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନ । ୟାକାଚି ୱେଦନା ।ଲ । ୟାକାଚି ସଞ୍ଞା ।ଲ । ୟେକେଚି ସଙ୍ଖାରା ।ଲ । ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ।ଲ । ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ । ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି । ଏତ୍ଥଚ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ।ଲ । ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଗହଣମେୱ କଲାପୱସେନ ସଙ୍ଖିପନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅନିଚ୍ଚଂଖୟଟ୍ଠେନାତି ଏତ୍ଥ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ । ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା । ସଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚା । ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନାତିଆଦିନା ନୟେନ ସମ୍ମସିତବ୍ବଧମ୍ମପରିଗ୍ଗହେନ ସହେୱ ସମ୍ମସନଂ କାତବ୍ବଂ । ଇତରଥା ସମ୍ମସନଂ ନ ରୁହତି । ତଦତ୍ଥସ୍ସ ପନ ପାକଟତ୍ତା ଇଧ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନାତିଆଦିନା ସମ୍ମସନପଦମେୱ ଥେରେନ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନାତି ତଂତଂରୂପଂ ଞାଣେନ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୟଂ ପଥୱିଧାତୁ ଅନିଚ୍ଚା ଖୟଟ୍ଠେନ । ଅୟଂ ଆପୋଧାତୁ ଅନିଚ୍ଚା ଖୟଟ୍ଠେନାତିଆଦିନା ସମ୍ମସନଂ କାତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ସବ୍ବଂ ଥଦ୍ଧକ୍ରିୟାମତ୍ତଂ ପଥୱୀନାମ । ସାଚ କ୍ରିୟା ସୀତୁଣ୍ହପରିୱତ୍ତିୟାୱା ପରିୱତ୍ତତି । ନାନାହାରପରିୱତ୍ତିୟା ୱା ନାନାଚିତ୍ତପରିୱତ୍ତିୟାୱା ନାନିରିୟାପଥପରିୱତ୍ତିୟାୱା ନାନା କାୟିକକ୍ରିୟା ପରିୱତ୍ତିୟାୱା ପରିୱତ୍ତତି । ନାନାସନ୍ତତି ସଙ୍କନ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ନୱନୱାସୁ କ୍ରିୟାସନ୍ତତୀସୁ ପାତୁଭୋନ୍ତୀସୁ ପୁବ୍ବପୁବ୍ବକ୍ରିୟାସନ୍ତତିୟୋ ନସ୍ସନ୍ତି । ୟସ୍ମାଚ ସନ୍ତତି ନାମ ଧମ୍ମତୋ ୱିସୁଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନୱନୱସନ୍ତତୀନଂ ପାତୁଭାୱୋନାମ ନୱନୱକ୍ରିୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଏୱ । ପୁବ୍ବପୁବ୍ବସନ୍ତତୀନଂ ନସ୍ସନଂନାମ ପୁବ୍ବପୁବ୍ବ କ୍ରିୟାନଂ ଭିଜ୍ଜନମେୱାତି । ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ କାୟେ ନାନାଥଦ୍ଧକ୍ରିୟାନଂ ପରିୱତ୍ତିଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଥୱିଧାତୁୟା ଖୟୱୟଂ ପସ୍ସତି । ତଞ୍ଚ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତଂସହଜାତାନଂ ରୂପାନଂ ଖୟୱୟଂ ପସ୍ସତିୟେୱ । ଆପୋ ନାମ ଆବନ୍ଧନକ୍ରିୟାମତ୍ତଂ । ତେଜୋନାମ ସୀତକ୍ରିୟାମତ୍ତଂ ଉଣ୍ହ କ୍ରିୟାମତ୍ତଞ୍ଚ । ୱାୟୋନାମ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନକ୍ରିୟାମତ୍ତଂ । ଇମାଚ କ୍ରିୟା ଖଣେ ଖଣେ ପରିୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱ । ଇମାସଞ୍ଚ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସନ୍ତତିପରିୱତ୍ତିଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଆପାଦୀନଂ ତଂସହଜାତରୂପାନଞ୍ଚ ଖୟୱୟଂ ପସ୍ସତି । ସନ୍ତତିପରିୱତ୍ତିଂ ପନ ବହିଦ୍ଧା ଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା ଜାନାତି, ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ପନ କାୟସଂଫସ୍ସେନ ଜାନାତି । ସନ୍ତତିସରୀରଭୂତାନଂ ପନ ଧାତୂନଂ ଖୟୱୟଂ ଞାଣେନଏୱ ପସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ତଂତଂସନ୍ତତି ପରିୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱାୱା ତଥା ତଥା କପ୍ପେତ୍ୱା ୱା ରୂପଧାତୂନଂ ଅନିଚ୍ଚତ୍ତଂ ଞାଣେନ ସୁଦିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମ୍ମସିତବ୍ବଂ । ସେସଖନ୍ଧେସୁପି ତଂତଂସନ୍ତତିନାନାତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ୱେଦନାଦୀନଂ ଖୟୱୟଂ ସୁଦିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମସନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି । ଭୟଟ୍ଠେନାତି ଭାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ । ୟଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚଂ ହୋତି । ଖଣମତ୍ତେପି ୱିପରିଣାମଧମ୍ମଂ । ତଂ ଏକନ୍ତେନ ଭାୟିତବ୍ବମେୱ । କସ୍ମା, ତଞ୍ହି ୟୋ ଅଭାୟିତ୍ୱା ୱିସ୍ସାସଂ କରୋତି । ଏତଂ ମେତି ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ପରିହରତି । ତଂ ଅପରିୟନ୍ତେହି ଅନେକସହସ୍ସେହି ଅଭିସଙ୍ଖରଣଦୁକ୍ଖେହିୱା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖେହିୱା ଅଭିଣ୍ହଂ ପୀଳେତି । ବାଧତି । ଇତି ନାନାଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଅଭିଣ୍ହଂ ସମ୍ପଟିପୀଳନସଭାୱତ୍ତା ଏକନ୍ତେନ ଭାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖଂନାମାତି । ଅତ୍ତପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅନତ୍ତା । ୟୋ ହି ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ମୟ୍ହଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରିମତରୋନାମ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ପରମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହିତୋ ହୋତି । ସୋ ଅତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । କତମୋ ପନ ତଥାପରିଗ୍ଗହି ତବ୍ବୋତି । ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ସବ୍ବସୋ ୱତ୍ତତି । ୟଥା ୱୁତ୍ତେହି ଅଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚେହି ୱିନା କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଛନ୍ଦେନୱା ୱସେନୱା ଅଜ୍ଝାସୟେନୱା ଆଣାୱିଧାନେନୱା ନିଚ୍ଚଂ ଅୱିରଜ୍ଝମାନୋ ପୱତ୍ତତି । ସୋ ତଥା ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି । ତଥାରୂପୋ ଏୱ ହି ଧମ୍ମୋ ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖକାମାନଂ ଦୁକ୍ଖପଟିକୂଲାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କରୋତି ନାମାତି । ୟୋ ପନ ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖକାମାନଂ ତେସଂ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ସୁଖଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି ୱିକିରେତି । ଦୁକ୍ଖପଟିକୂଲାନଂ ତେସଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣାଦି ମୂଲକଂ ନାନାଦୁକ୍ଖଂ ଜନେତି ୱଡ୍ଢେତି । ସୋ ଅତ୍ତପଟିପକ୍ଖୋଏୱ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ରୂପଂ ଏଦିସମେୱ ହୋତି । ଇତି ଅତ୍ତକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣତୋ ଅତ୍ତପଟିପକ୍ଖକିଚ୍ଚସ୍ସ କରଣତୋଚ ରୂପଂ ଅନତ୍ତାନାମାତି । କସ୍ମା ପନେତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ନୱତ୍ତତି ଅତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋତି ଅତ୍ତପଟିପକ୍ଖକିଚ୍ଚଂ କରୋତୀତି ଆହ ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି । ତତ୍ଥ ସାରୋନାମ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ୱିନା କେୱଲଂ ଅଜ୍ଝାସୟମତ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାଚ ପଚ୍ଚୟୁପତ୍ଥମ୍ଭେନ ୱିନା ୟଦିଚ୍ଛକଂ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ୱା ସମତ୍ଥଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ଥାମବଲୱିସେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ରୂପଂ ପନ ସୟଂପି ଏୱରୂପୋ ସାରୋନାମ ନ ହୋତି । ନଚ ଏୱରୂପେନ ସାରେନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ନହି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ପଚ୍ଚୟୁପତ୍ଥମ୍ଭେନ ୱିନା ଖଣମତ୍ତଂପି ପତିଟ୍ଠାତୁଂୱା ଥାମୋୱା ବଲଂୱା ଅତ୍ଥି । ୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଥାମେନ ବଲେନ ୱିନା କେୱଲଂ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗି ବଲେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଚ୍ଚୟୁପତ୍ଥମ୍ଭେନେୱ ପତିଟ୍ଠାତି । ତଂ ଅନେକ ସହସ୍ସାନି ପଚ୍ଚୟାଭିସଙ୍ଖରଣଦୁକ୍ଖାନି ଜନେତ୍ୱା ଏକନ୍ତେନ ନିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତପଟିପକ୍ଖକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ପୀଳେତି, ବାଧତିୟେୱାତି । ଏସନୟୋ ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା ଖୟଟ୍ଠେନାତିଆଦୀସୁ । ଇତି ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ସମ୍ମ ସନ୍ତସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଦ୍ଧାନୱସେନାତି ଏକେକଭୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ପୱତ୍ତକାଲସ୍ସ ୱସେନ । ନହି ଭୱନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅଞ୍ଞଂ ଭୱନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେଏୱ ଅସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି । ଅପିଚ, ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେପି ତିଣ୍ଣଂ ୱୟାନଂ ମନ୍ଦାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଦସକାନଂ ସଂୱଚ୍ଛରଉତୁ ମାସ ପକ୍ଖତିଥି ଅହୋରତ୍ତି ୟାମ ପହାରାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅଦ୍ଧାନଭେଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସନ୍ତତିୱସେନାତି ସଭାଗେକସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ରୂପସନ୍ତତିୟାୱା ଅରୂପ ସନ୍ତତିୟାୱା ୱସେନ । ଖଣୱସେନାତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆୟୁ ପରିମାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଖଣସ୍ସ ୱସେନ । ଏତ୍ଥଚ ଖଣୱସେନ ସମ୍ମସନଂନାମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ଏୱ ୱିସୟୋ ସିୟା, ନ ସାୱକାନଂ । ନହି ତେ ଏୱଂ ପରିତ୍ତକେ ଖଣେ ଉପ୍ପାଦଂୱା ନିରୋଧଂୱା ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ତସ୍ମା ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିୱସେନ ସମ୍ମସନମେୱ ଇଧା ଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସାତି ତେସୁ ତେଭୂମକ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତିଲକ୍ଖଣାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ତେ ଧମ୍ମେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚ ଜାତିକତଂୱା ଦୁକ୍ଖଜାତିକତଂୱା ଅନତ୍ତଜାତିକତଂୱା ଞାଣେ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସେସତୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଞାଣେ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନମେୱ ପଧାନଂ । ତସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ଇତରାନି କମେନ ଦିଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି । ଅଦିଟ୍ଠେଚ ଅଦିଟ୍ଠାନୀତି । ତସ୍ମା ଆଦିତୋ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣସ୍ସେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି । ତେସ୍ୱେୱାତି ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରେସୁ ଏୱ । ପଚ୍ଚୟୱସେନାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ତାୱ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନକମ୍ମାହାରସଙ୍ଖାତାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ । ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେସୁ ପନ ଆହାରଟ୍ଠାନେ ଫସ୍ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱିଞ୍ଞାଣେଚ ନାମରୂପଂ । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ । ଅତୀତାନନ୍ତରଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନ କମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପହୀନୱସେନ ସମୁଦିତେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରୂପସନ୍ତତିୟୋ ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାର ୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ତତିୟୋଚ ସମୁଦେନ୍ତି । ୟାୱ ମରଣକାଲା ଖଣେ ଖଣେ ନାନାକଲାପୱସେନ ଉଦେନ୍ତି ପସୱନ୍ତି । ତେସୁ ପନ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଏୱ ପହୀନୱସେନ ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ତା ରୂପାରୂପସନ୍ତତିୟୋ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଭୱନ୍ତରେ ପୁନ ଅନୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତଂ ନିରୋଧଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ୟଥା ଉଦକେ ସତି ମଚ୍ଛାନାମ ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ କମ୍ମଜେସୁ ନାମରୂପେସୁ ସତି ଇତରାନି ନାମରୂପାନି ହୋନ୍ତି । ଅସତି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଇତରାନି ସବ୍ବାନି କମ୍ମଜେସୁ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା କମ୍ମୱସେନ ଉଦୟବ୍ବୟୱିଧାନଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନକମ୍ମପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟପୱତ୍ତି ହୋତୀତି । କମ୍ମୱସେନ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ସମୁଦେନ୍ତାନିପି ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଖଣେ ଖଣେ କବଳୀକାରାହାରୂପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ଲଦ୍ଧା ଏୱ ୟଥା ପୱତ୍ତରୂପସନ୍ତତିୟୋ ଅନୁବନ୍ଧ ମାନା ନୱନୱା ରୂପସନ୍ତତିୟୋ ସମୁଦେନ୍ତି । ଅଲଦ୍ଧା ପନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ତତିୟଂ ପୁନ ଅନୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତଂ ଏକଭୱନିରୋଧଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ୟଥା ପୱତ୍ତସନ୍ତତିୟୋ ୱା ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତୀତି ।

ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରା ପନ ବହିଦ୍ଧା ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆପାତାଗତେସୁ ଆରମ୍ମଣସମ୍ଫସ୍ସଂ ଲଦ୍ଧାଏୱ ଛଦ୍ୱାରିକା କୁସଲାକୁସଲୱିପାକ କ୍ରିୟଭୂତା ସମୁଦେନ୍ତି । ନୱନୱା ସନ୍ତତିୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତି । ଅଲଦ୍ଧା ପନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ସନ୍ତତିଂ ନ ଘଟେନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂଚ ସହଜାତ ନାମେଚ ୱତ୍ଥୁରୂପେଚ ପୱତ୍ତମାନେଏୱ ପୱତ୍ତତି । ନିୱତ୍ତମାନେ ନିୱତ୍ତତୀତି । ଖଣୱସେନାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ପଚ୍ଚୟେ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା କେୱଲଂ ନାମରୂପାନଂ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣୱସେନ । ଖଣସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ମସନଞାଣେ ୱୁତ୍ତରୂପସନ୍ତତି ନାମସନ୍ତତିୟୋପି ଗହେତବ୍ବା । ନହି ସାୱକାନଂ ଞାଣଂ ଖଣୱସେନ ନାମରୂପାନଂ ଉଦୟଂୱା ୱୟଂ ୱା ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି । ୟଥା ପନ ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ଅନ୍ତୋ ଲେଣେ ମହନ୍ତୋ ତମୋଖନ୍ଧୋ ଜାୟତି । ଦୀପଂ ଜାଲେନ୍ତସ୍ସ ପନ ଦୀପୋଭାସୋ ଏକକ୍ଖଣେ ଏୱ ସକଲଂ ଅନ୍ତୋଲେଣଂ ଫରମାନୋ ଉଦେତି । ତମୋଖନ୍ଧୋ ୱେତି । ଆଲୋକସ୍ସ ଉଦୟୋ ହୋତି । ତମୋଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟୋ । ପୁନ ଦୀପେ ନିବ୍ବାପୀୟମାନେ ତମୋଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟୋ ହୋତି । ଆଲୋକସ୍ସ ୱୟୋ । ଏୱ ମେୱଂ ସରୀରେ ନାନାଉତୁୱସେନୱା ନାନାହାରୱସେନୱା ନାନାଚିତ୍ତ ୱସେନୱା ନାନିରିୟାପଥୱସେନୱା ନାନାପୟୋଗୱସେନୱା ଉଦୟପକ୍ଖାନଂ ୱୟପକ୍ଖାନଞ୍ଚ ନାନାସନ୍ତତୀନଂ ଉଦୟଞ୍ଚ ଉଦୟତୋ ୱୟଞ୍ଚ ୱୟତୋ ସୁଦିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ସମନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପନ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକଭାୱଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟ ଞାଣେ ତିକ୍ଖେ ସୂରେ ୱହନ୍ତେ ଦସୱିଧା ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସସଙ୍ଖାତା ପାରିପନ୍ଥକଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଓଭାସୋତିଆଦିଗାଥ ମାହ । ତତ୍ଥ ଓଭାସୋତି ୱିପସ୍ସନା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତୋ ସରୀରୋଭାସୋ । ପୀତୀତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଚୱିଧା ପୀତି । ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି ଦୁୱିଧାପସ୍ସଦ୍ଧି । ଅଧିମୋକ୍ଖୋତି ସଦ୍ଧାଧିମୋକ୍ଖୋ । ପଗ୍ଗହୋତି ୱୀରିୟଂ । ସୁଖନ୍ତି ସୋମନସ୍ସଂ । ଞାଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନା ଞାଣଂ । ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସତି । ଉପେକ୍ଖାତି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଚେୱ ଆୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖା ଚ । ନିକନ୍ତୀତି ଓଭାସାଦୀହି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଲୟଂ କୁରୁମାନା ସୁଖୁମା ତଣ୍ହା । ଅୟମେୱ ପନ ଏକନ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସୋ ହୋତି । ଓଭାସାଦୟୋ ପନ ତସ୍ସା ୱତ୍ଥୁଭୂତତ୍ତା ଉପକ୍କିଲେସାତି ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ନ ୱତ ମେ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱରୂପୋ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବୋ । ଏୱରୂପା ପୀତି ।ଲ । ଉପେକ୍ଖା ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା ଅଦ୍ଧା ମଗ୍ଗଂ ପତ୍ତୋସ୍ମି । ଫଲଂ ପତ୍ତୋସ୍ମୀତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦସହିତା ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞା ଅଫଲେ ଫଲସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଦା କୋଚି ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଧିମାନୱସେନ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିଚରତୀତି । ବ୍ୟତ୍ତୋ ପନ ତାୱଦେୱ ସଭିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଇଦାନି ମମ ଏତେସୁ ଓଭାସାଦୀସୁ ଏତଂ ମମ ଏସୋ ହ ମସ୍ମି ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିକାମନାକାରୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ନଚ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋନାମ ଈଦିସସ୍ସ ନିକାମନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । ଅଦ୍ଧା ମମ ସଂକିଲେସଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ସୋ ୱଡ୍ଢମାନୋ ମଂ ନିୟ୍ୟାନମୁଖତୋ ପାତେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟମୁଖେ ୟୋଜେସ୍ସତି । ହନ୍ଦ ତେସ୍ୱେୱ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନିକନ୍ତିଂ ସୋଧେତ୍ୱା ୟଥାପୱତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ପଟିପାଦେସ୍ସାମୀତି ତେ ଓଭାସାଦୟୋ ଏୱ ତାୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅୟଂ ମେ ଓଭାସୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଖୟଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖୋ ଭୟଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନାତିଆଦିନା ସମ୍ମସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତେ ଓଭାସାଦିକେ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉପକ୍କିଲେସଭୂତେ ପରିପନ୍ଥ ଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତପ୍ପରିଗ୍ଗହୱସେନ ତେସୁ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦି ୟିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାନଞାଣଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନାମ । ଅମଗ୍ଗେସୁ ଓଭାସାଦୀସୁ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାମଲତୋ ୟଥା ୱୁତ୍ତନିକନ୍ତିମଲତୋଚ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା । ତଞ୍ହି ଞାଣଂ ତେସୁ ନିକନ୍ତିୟାପି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାୟ ଏୱ ଓଭାସାଦିପଟିବନ୍ଧତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିସୁଦ୍ଧଂନାମ ହୋତୀତି ।

[୨୪୫] ୱିଭାୱନିୟଂ ପନ

ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଓଭାସାଦି ପଟିବନ୍ଧପରିଗ୍ଗହଂ ୱିସୁଂ ଅୱତ୍ୱା ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଜାନନମତ୍ତେନେୱ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନାମ ୱୁତ୍ତା । ସା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନ ସମେତି ।

ତଥା ପରିପନ୍ଥୱିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ତଥା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସପରିପନ୍ଥତୋ ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ୟାୱାନୁଲୋମାତି ୟାୱଅନୁଲୋମଞାଣା । ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିପସ୍ସନାପରିପାକଂଆଗମ୍ମାତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଭାୱଂ ପତ୍ୱା ତିୱିଧ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟାଚେୱ ସତ୍ତଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟ ଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟାଚ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଆଗମ୍ମ ପଟିଚ୍ଚ । ଇଦାନି ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବକ୍ଖଣେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅପ୍ପନା ତିଚ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଅପ୍ପନା । ଦ୍ୱେତୀଣିୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତାନୀତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ଦ୍ୱେ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତାନି । ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସ ତୀଣି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତାନି । ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ତୀସୁ ଲକ୍ଖଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୟଂକିଞ୍ଚି । ୟାସିଖାପତ୍ତାସାନୁଲୋମାସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାତି ମତ୍ଥକପତ୍ତା ଅନୁଲୋମଞାଣସହିତା ୟା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଅତ୍ଥି । ସା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାତିଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ଅନୁଲୋମଞାଣନ୍ତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଞାଣାନି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନି ୱିପସ୍ସନାନାମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଂ ପନ ପରିପାକଗତୱିପସ୍ସନା ଦସ୍ସନୱଚନଂ । ଏତ୍ଥଚ ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତତୋୱା ସୟଂ ସଂୟୋଜନୱତ୍ଥୁଭାୱତୋୱା ୱୁଟ୍ଠାତି । ତଂ ସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଂୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱତୋ ସମୁଦୟପହାନୱସେନ ୱଟ୍ଟ ପୱତ୍ତତୋଚ ୱୁଟ୍ଠାପେତି । ତସ୍ମା ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୱସ୍ସଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ୱୁଟ୍ଠାନ ଗାମିନିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତୋପରନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂୱା ତିଣ୍ଣଂୱା ୱିପସ୍ସନା ଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିୟା ପରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱାତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନିୟଂ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ପୁରେଚରଭାୱେନ ନିବ୍ବାନମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ତତୋ ୟେୱଚ ତଂ ୱିପସ୍ସନାନାମଂ ନଲଭତୀତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନ ଗୋତ୍ତମଭିଭୱନ୍ତନ୍ତି ଏତେନ ଗୋତ୍ତଂ ଭୱତି ଅଭିଭୱତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ। ଗୋତ୍ତନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣକିଲେସ ସମାୟୋଗେନ ଅନରିୟଭାୱସଙ୍ଖାତା ପୁଥୁଜ୍ଜନଜାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅରିୟଗୋତ୍ତମଭିସମ୍ଭୋନ୍ତଞ୍ଚାତି ଏତେନ ଗୋତ୍ତଂ ଭୱତି ପାପୁଣାତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ । ଗୋତ୍ତନ୍ତିଚ ତଂତଂ କିଲେସ ୱିସୁଦ୍ଧଭାୱ ସଙ୍ଖାତା ଅରିୟଜାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ମଗ୍ଗୋ ଅପ୍ପନା ୱୀଥିଂ ଓତରତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂପରିଜାନନ୍ତୋତି ତେଭୂମକ ଧମ୍ମାନଂ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନନ୍ତୋ । ପରିଜାନନଞ୍ଚେତ୍ଥ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖଭାୱ ପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ପହାନମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମୁଦୟ ସଚ୍ଚଂପଜହନ୍ତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅନୁସୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଏକଦେସେନୱା ଅନୱସେସେନୱା ଅପଚ୍ଛାୱତ୍ତିକଂ କତ୍ୱା ପଜହନ୍ତୋ । ନିରୋଧସଚ୍ଚଂସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୋତି ଚକ୍ଖୁମା ୱିୟ ନଭମଜ୍ଝେ ୱିରୋଚମାନଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଏକଦେସସ୍ସୱା ସକଲସ୍ସୱା କିଲେସ ୱଟ୍ଟସ୍ସୱା ଆୟତିଂ ଭାୱିନୋ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସଂୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପୁନ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମଭାପତ୍ତିୱସେନ ନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତୋ । ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂଭାୱନାୱସେନାତି ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନସଙ୍ଖାତାୟ ଭାୱନାୟ ୱସେନ । ମଗ୍ଗଚେତନାୟ ପନ ଆନନ୍ତରିକଫଲତ୍ତା ତଙ୍ଖଣେ ଅପନୀତଗ୍ଗିକେ ପଦେସେ ପୁନ ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ନିବ୍ବାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗାନୁକୂଲପୱତ୍ତିୱସେନ ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ଅନୁକୁବ୍ବନ୍ତାନି ତତୋପରଂ ଦ୍ୱେୱା ତୀଣିୱା ଫଲଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତତୋପରଂ ଭୱଙ୍ଗପାତୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ତତୋପରନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଥା ପନ ପସାଦଚକ୍ଖୁନାୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାୱା କିଞ୍ଚିରୂପଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ତାନି ଚକ୍ଖୂନି ତଂ ରୂପଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସପି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପାତୁଭୂତଂ କତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ନ ତାୱ ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତଂ ରୂପଂ ତସ୍ସ ଅହଂ ଇଦଂନାମ ପସ୍ସାମୀତି ପାକଟଂ ହୋତି । ପଚ୍ଛା ପନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତମାନେସୁଏୱ ତଂରୂପଂ ତଦନୁବନ୍ଧାଚ ନାନାକାରା ତସ୍ସ ପାତୁଭୂତା ହୋନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ଇଧପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନୱାରେସୁ ପୱତ୍ତମାନେସୁଏୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ତଦନୁବନ୍ଧାନି ମଗ୍ଗଫଲାଦୀନିଚ ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ପୁନଭୱଙ୍ଗଂ ।ଲ । ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଇଦାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଞାଣସ୍ସ ଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ମଗ୍ଗଂଫଲଞ୍ଚନିବ୍ବାନନ୍ତିଆଦିଗାଥ ମାହ । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତୋତି ଅରିୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଫଲଟ୍ଠୋ । ହୀନେତି ପହୀନେ । ସେସେତି ଅପହୀନେ ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ । ଇମାନି ପନ ଦ୍ୱେ ପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାନି କେସଞ୍ଚି ଜୀୱିତସମସୀସିପୁଗ୍ଗଲାନଂ କିଲେସ ୱିଭାଗେସୁ ଅକୋୱିଦାନଞ୍ଚ ନଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତିୱାନୱାତି । ଏତ୍ଥଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ତାୱ ସବ୍ବପଥମଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ । ତତୋ ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ । ତତୋ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ । ଅୱସାନେ ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସବ୍ବପଥମଂ କିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନେସୁ ପଥମଂ କିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ ହୋତି । ତତୋ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାନୀତି । ତଂ ପନ ପାଳିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ ଞାଣସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସତୋ ପୁବ୍ବେ ପଥମଂ ଛିନ୍ନମନୁପସ୍ସନେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଛିନ୍ନନ୍ତି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ କିଲେସଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଳି ଅନୁ ସାରେନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପନ ପଥମଂ ପହୀନଂ କିଲେସାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ । ତତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ । ତତୋ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ । ତତୋ ଫଲଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ । ତତୋ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ପାଳିୟଞ୍ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଞାଣନିଦ୍ଦେସେ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗୱାରେପି ଫଲୱାରେପି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗତନ୍ତି । ଇତି ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ ନାମ ଇତରେସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାନଂ ଆଦିମ୍ହିୱା ମଜ୍ଝେ ଅନ୍ତରନ୍ତରାୱା ଅୱସାନେୱା ୟତ୍ଥକତ୍ଥଚି ପୱତ୍ତତୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତଥା କିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂପି ମଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାନଂ ଆଦିମ୍ହିୱା ପଚ୍ଛାୱାତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ମଗ୍ଗଂ ଫଲଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅୟଂ ଗାଥାପି ଅୱିରୁଦ୍ଧା ହୋତୀତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଧିମାନନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାସୁ ସୋ ହି ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନ ପହୀନ କିଲେସା ୱସିଟ୍ଠକିଲେସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନେନ ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସୋ ଅରିୟଗୁଣପଟିୱେଧେ ନିକ୍କଙ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥଚ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ସକଦାଗାମିସ୍ସ ପଞ୍ଚ । ଅନାଗାମିସ୍ସ ପଞ୍ଚ । ଅରହତୋ ପନ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସୋନାମ ନତ୍ଥୀତି ଚତ୍ତାରୀତି ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାନି ହୋନ୍ତୀତି । ଇଦଞ୍ଚ ପରିପୁଣ୍ଣ ୱସେନ ଲବ୍ଭମାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରିପୁଣ୍ଣଂପି ପନ ହୋତିୟେୱ । ତଥା ହି ଚୂଳଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସା ପନ ନ ସବ୍ବେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣା ହୋତି । ଏକୋ ହି ପହୀନକିଲେସମେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଏକୋ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସମେୱ । ଏକୋ ମଗ୍ଗମେୱ । ଏକୋ ଫଲମେୱ । ଏକୋନିବ୍ବାନମେୱ । ଇମାସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାସୁ ଏକଂୱାଦ୍ୱେୱା ନୋ ଲଦ୍ଧୁଂ ନୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଛବ୍ବିସୁଦ୍ଧିକମେନ ଭାୱେତବ୍ବୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ମଗ୍ଗୋ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଗ୍ଗସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ତଦନୁକୂଲପୱତ୍ତିୱସେନ ଫଲଞାଣଞ୍ଚ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥାତି ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନେ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅନୁପସ୍ସନା ମଗ୍ଗଫଲେସୁ । ଅଭିନିୱିସନଂ ଅଭିନିୱେସୋ । ହେଟ୍ଠା ସିଲାପଥୱିୟଂ ନିଖାତସିନେରୁପାଦସ୍ସ ୱିୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତଖନ୍ଧେସୁ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତା ଇତି ଅଭିନିୱେସୋ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ । ତଂ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସଂ । ମୁଞ୍ଚନ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମାନଂ କେୱଲଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତ ୱୁତ୍ତିତାୟ ଖଣଭଙ୍ଗସ୍ସଚ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସୋ ଅଭିନିୱେସୋ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ତଂ ଦ୍ୱୟଂ ସୁଦିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ରୂପଂ ଅନତ୍ତା ୱେଦନା ଅନତ୍ତାତିଆଦିନା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମନୁପସ୍ସନାୱସେନ ତଂ ଅଭିନିୱେସଂ ୱିମୋଚୟମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ ହୋତି, ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖ ସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲସ୍ସଚ ପୱେସନଦ୍ୱାରଭୂତତ୍ତା, ୱିପଲ୍ଲାସ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱିପରୀତୱସେନ ଆସନଂ ଉପଗମନଂ ପୱତ୍ତନଂୱା ୱିପଲ୍ଲାସୋ । ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଉପଗମନଂ ପୱତ୍ତନଂୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଏୱ କିଲେ ସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା ନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସନିମିତ୍ତଂ । ମୁଞ୍ଚନ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଖଣଭଙ୍ଗସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତଂନିମିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ତେସଂ ଖଣଭଙ୍ଗଂ ସୁଦିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚାତିଆଦିନା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମନୁପସ୍ସନାୱସେନ ତଂନିମିତ୍ତଂ ୱିମୋଚୟମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାପଣିଧିନ୍ତି ତଣ୍ହାଏୱ ଅଭିସଙ୍ଗୱସେନ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଣିଦହନତୋ ଦଳ୍ହଂ ଥପନତୋ ପଣିଧୀତି ତଣ୍ହାପଣିଧି । ତଂତଣ୍ହା ପଣିଧିଂ । ମୁଞ୍ଚନ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ମହାଆଦୀନୱରାସିଭାୱସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସୋପଣିଧି ହୋତୀତି ତେସଂ ମହାଆଦୀନୱରାସିଭାୱଂ ସୁଦିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ରୂପଂଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନାଦୁକ୍ଖାତିଆଦିନା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମନୁପସ୍ସନାୱସେନ ତଂପଣିଧିଂ ୱିମୋଚୟମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏତା ୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭୂତା ତିସ୍ସୋ ଅନୁପସ୍ସନା ଏୱଂ ୱିସେସ ନାମିକା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା । ୟସ୍ମା ସଙ୍ଖାରେସୁ ସୁଞ୍ଞତଦସ୍ସନୱସେନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିନାମ କେୱଲଂ ଅତ୍ତାକିନିୱେସଭୂତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗାହସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସେୱ ଆନୁଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଥା ସମନୁପସ୍ସିତ୍ୱା ୱିମୁଞ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପି ମଗ୍ଗୋପି ସହଜାତଞାଣ କିଚ୍ଚେନ ନାମଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଦିୱୁଟ୍ଠାନ ।ଲ । ସୁଞ୍ଞତୋୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମହୋତିମଗ୍ଗୋତି । ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିନାମ ନିମିତ୍ତାତି ନିୱେସଭୂତସ୍ସ ମାନଗାହସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ସଦ୍ଧାୟପି ଆନୁଭାୱୋ । ତସ୍ମା ତଥା ସମନୁପସ୍ସିତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପି ମଗ୍ଗୋପି ସହଜାତସଦ୍ଧା କିଚ୍ଚେନ ନାମଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଦିଅନିଚ୍ଚତୋ ।ଲ । ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋନାମାତି । ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନୱସେନ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିନାମ ପଣିଧିସଙ୍ଖାତ ତଣ୍ହାଗାହପଟିପକ୍ଖଭୂତସ୍ସ ସମାଧିସ୍ସପି ଆନୁଭାୱୋ । ତସ୍ମା ତଥା ସମନୁପସ୍ସିତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପି ମଗ୍ଗୋପି ସହଜାତସମାଧିକିଚ୍ଚେନ ନାମଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଦୁକ୍ଖତୋ । ଲ । ଅପ୍ପଣିହିତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋନାମାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋତୋ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୋ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ମଗ୍ଗେ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ କିଚ୍ଚୱିସେସୋନାମ ୱିପସ୍ସନାଗମନୱସେନେୱ ସିଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ମଗ୍ଗୋ । ଲ । ନାମାନି ଲଭତୀତି । ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀନାମ ହୋତି । ମଜ୍ଝେ ଛସୁ ମଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେସୁ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ । ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋନାମ । ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀନାମ । ଉପରି ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋନାମ । ଅପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ ପନ ଅଟ୍ଠସୁପି ଠାନେସୁ କାୟସକ୍ଖିନାମ । ସୋୟେୱ ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଫଲେ ଠିତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମାତି ଏତ୍ତାୱତା ୟଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାପରିପାକମାଗମ୍ମାତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଭାୱଂ ପତ୍ୱା ତିୱିଧୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟାଚେୱ ସତ୍ତଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟାଚ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଆଗମ୍ମ ପଟିଚ୍ଚାତି । ତଂ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି । ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଫଲଞ୍ଚ ମଗ୍ଗାଗମନ ୱସେନ ତଥା ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତୀତି ୟୋଜନା । ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତାନନ୍ତି ୟଦି ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତୀତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରନୟେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଫଲଟ୍ଠାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ । ୟଥାସକଂଫଲନ୍ତି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ । ସକଦାଗାମିସ୍ସ ସକଦାଗାମିଫଲନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭୂତଂ ୟଂ ୟଂ ଫଲଂ ୱିପସ୍ସନାଗମନ ୱସେନେୱ ସୁଞ୍ଞତାଦିୱିମୋକ୍ଖୋତିଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ନମଗ୍ଗାଗମନୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥଚ ୱିପସ୍ସନାଗମନ ୱସେନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତ ନାମଲାଭୋନାମ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ଅନିମିତ୍ତୋ ନାମମଗ୍ଗୋ ନଆଗତୋ । ନହି ସୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଅନିମିତ୍ତୋନାମ ହୋତି । ହୀନପଣୀତାଦିୱସେନ ୱିଭାଗାରହସ୍ସ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ । ତେନେୱ ହିସ୍ସ ଦୁକ୍ଖପଟିପଦା ଦନ୍ଧା ଭିଞ୍ଞାଦିୱସେନୱା ପାରମିଧମ୍ମାନଂ ପରିତ୍ତମହନ୍ତାଦିୱସେନୱା ହୀନ ପଣୀତ ପଣୀତତର ପଣୀତତମ ୱିଭାଗୋ ସନ୍ଦିସ୍ସତୀତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତଂ ୱିଧମନୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନାମ ସମାନାପି ସୟଂ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତେ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଏକନ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋନାମଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦାତୁଂ ନସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ମଗ୍ଗୋ ଅଭିଧମ୍ମ ପରିୟାୟେନ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ନଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ପନ ୟଥା ପଥୱିକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ପଥୱିକସିଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନି ମଗ୍ଗଫଲାନିପି ଆରମ୍ମଣୱସେନପି ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପନ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନୱା ପଲିବୋଧକରାଚ ନିମିତ୍ତକରାଚ ପଣିଧିକରାଚ ରାଗାଦୟୋ କିଲେସଧମ୍ମା ତେସୁ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତାନି ଅଞ୍ଞଂ ଆଗମନଂୱା ଆରମ୍ମଣଂୱା ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନପି ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସରସୱସେନାତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ । ନାମତ୍ତୟନ୍ତି ସୁଞ୍ଞତାଦି ନାମତ୍ତିକଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବାସୁ ମଗ୍ଗୱୀଥି ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀଥୀସୁ । ସବ୍ବେସଂପୀତି ସବ୍ବେସଂପି ମଗ୍ଗଫଲାନଂ । ସମମେୱାତି ସମାନମେୱ । ସଦିସମେୱ । ଏତ୍ଥପନାତି ଏତେସୁ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗଫଲେସୁ । ୟସ୍ମା ସବ୍ବାଦିଟ୍ଠିୟୋଚ ସୋଳସୱିଧା ୱିଚିକିଚ୍ଛାଚ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିମୂଲିକା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା ନିରୁଦ୍ଧାୟ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ସବ୍ବାନିଚ ଅପାୟଗାମି କମ୍ମାନିନାମ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା ସତିୟାଏୱ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ଅସତିୟା ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ସା ଦିଟ୍ଠି ସବ୍ବସୋ ପହୀନା ହୋତି । ତସ୍ମା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ।ଲ । ପହୀନାପାୟ ଗମନୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପାୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେହୀତି ଅପାୟଗମନାନି । ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅକୁସଲଧମ୍ମାଚେୱ ପୁବ୍ବେକତଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମାନିଚ । ପହୀନାନି ଅପାୟଗମନାନି ଏତସ୍ସାତି ପହୀନାପାୟଗମନୋ । ପଟିୱିଦ୍ଧଚତୁସଚ୍ଚାନଂ ପହୀନଅତ୍ତଦିଟ୍ଠୀନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଏକନ୍ତେନ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢନପକ୍ଖେ ଠିତା ହୋନ୍ତି । କିଲେସଧମ୍ମା ପନ ହାୟନପକ୍ଖେ । ତସ୍ମା ତେ ଅନୁକ୍କମେନ ପରିହାୟିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଉପରିମ କୋଟିୟା ସତ୍ତହି ଭୱେହି ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋସୋତାପନ୍ନୋନାମ ହୋତୀତି, ତତ୍ଥ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁସଦ୍ଦେନ ସତ୍ତପଟିସନ୍ଧିଗହଣୱାରା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପରମୋତି ଉକ୍କଂସପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଇତି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରମୋ ଏତସ୍ସାତି । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ । ସୋ ପନ ଦେୱେସୁ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁ ପରମୋ, ମନୁସ୍ସେସୁ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁ ପରମୋ, ଉଭୟତ୍ଥ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁ ପରମୋତି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ –

କତମୋଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତି, ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ ନିୟତୋ, ସମ୍ବୋଧିପରାୟନୋ, ସୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱେଚ ମନୁସ୍ସେଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁ ପରମୋତି ।

ଏତ୍ଥ ହି ଚ ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ଏତେନ ୟୋଚ ଦେୱେଏୱ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଂସରତି । ୟୋଚ ମନୁସ୍ସେଏୱ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଂସରତି । ୟୋଚ ଦେୱେଚ ମନୁସ୍ସେଚ ମିସ୍ସକଭୱ ୱସେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଂସରତି । ତିୱିଧୋ ପେସୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁ ପରମୋନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମିସ୍ସକଭୱ ୱସେନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥଚ ୟସ୍ମା ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନସ୍ସଚ ଉପରିମଗ୍ଗ ୱିପସ୍ସନା ୟଚ ଆନୁଭାୱଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା କେୱଲଂ ଇମସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆନୁଭାୱଗତିୟା ଏୱ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋନାମ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋଚ ପାଳିୟଂ କତମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ନିଟ୍ଠା । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମସ୍ସ କୋଲଂ କୋଲସ୍ସ ଏକବୀଜିସ୍ସ ସକଦାଗାମିସ୍ସ ୟୋଚ ଦିଟ୍ଠେୱଧମ୍ମେ ଅରହାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କାମଭୱେଏୱ ଝାନରହିତୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋୱା ପରିହୀନଜ୍ଝାନୋୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଟ୍ଠ କଥାୟଂ ତୟୋପି ଇମେ ସୋତାପନ୍ନା କାମଭୱୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ରୂପାରୂପଭୱେ ପନ ବହୁକାପି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱନ୍ତି କାମଭୱେ ଅଟ୍ଠମଂ ପଟିସନ୍ଧିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟେ କାମଭୱେୟେୱ ସତ୍ତୱାରତୋ ଓରଂୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ୟେୱୱା ଉପରିମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେସଂ ତଥାରୂପୋ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ ଉପରି ମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନାବଲେନ ସିଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଉପରି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନା ନିୟାମେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେୱା ସକ୍କଅନାଥପିଣ୍ଡିକୱିସାଖାଦୟୋ ୱିୟ ସତ୍ତସୁ ଭୱେସୁ ୟତ୍ଥକତ୍ଥଚି ଭୱେୱା ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟେଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେୟେୱ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି । ତେସଂ ତଥାରୂପୋ ପୱତ୍ତି ୱିସେସୋ ମହଗ୍ଗତଜ୍ଝାନବଲେନ ସିଦ୍ଧୋତି । ୟସ୍ମାଚ ପାଳିୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱେଚାତି ଏତେନ କାମଭୱେ ସତ୍ତ ଓପପାତିକ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଦସ୍ସେତି । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମନୁସ୍ସେଚାତି ଏତେନ ସତ୍ତ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଦସ୍ସେତୀତି ଉଭୟେନ ଚୁଦ୍ଦସ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେନ ପରିୟାୟେନ ଲବ୍ଭମାନେ ଚୁଦ୍ଦସଭୱେ ସନ୍ଧାୟ ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତେ –

ଇତୋ ସତ୍ତ ତତୋ ସତ୍ତ, ସଂସରାନି ଚତୁଦ୍ଦସାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେଚ ତିକନିପାତେ ସଚେ ଉଦାୟି ଆନନ୍ଦୋ ଅୱିତରାଗୋ କାଲଂ କରେୟ୍ୟ, ତେନ ଚିତ୍ତପସାଦେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱେସୁ ଦେୱରଜ୍ଜଂ କରେୟ୍ୟ । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ମହାରଜ୍ଜଂ କରେୟ୍ୟ । ଅପିଚ ଉଦାୟି ଆନନ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠେୱଧମ୍ମେ ପରିନିବ୍ବା ୟିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ଇମେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁ ପରମସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ କାମଭୱେ ଚୁଦ୍ଦସ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ମହାୱଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତଟୀକାୟଞ୍ଚ କେଚି ପନ କାମଭୱେ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେସୁଚ ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତିଚ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ଛକ୍କନିପାତେ ଅଭବ୍ବୋ ଦିଟ୍ଠସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁନ୍ତି ଚ, ମହାନିଦ୍ଦେସେ ଅଜିତପଞ୍ହେ ସୋହାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ନିରୋଧେନ ସତ୍ତଭୱେ ଥପେତ୍ୱା ଅନମ ତଗ୍ଗେସଂସାରେ ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ଏତ୍ଥେତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ୱୂପସମନ୍ତି । ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଟିପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତିଚ, ଏୱଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତେସଂ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ରାଗଦୋସମୋହାନନ୍ତି କାମରାଗସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ତଦେକଟ୍ଠମୋହସ୍ସଚ । ତନୁକରତ୍ତାତି ୟଥା ସୋତାପନ୍ନସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତା ଧମ୍ମିକେସୁ କାମୱତ୍ଥୂସୁ ବଲୱନ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟତୋ ତେସଂ ମେଥୁନୱତ୍ଥୁସମାୟୋଗୋପି ପୱତ୍ତତି, ତଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅସମତ୍ଥେ କତ୍ୱା ସଂଲିଖନୱସେନ ତନୁକରଣତୋ । ଅଧିଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନଚ ପରିୟୁଟ୍ଠାନମନ୍ଦତାୱସେନଚ ତନୁକଭାୱଂ ସାଧନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅଧିଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି କଦାଚି ଚିରେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ । ପରିୟୁଟ୍ଠାନମନ୍ଦତାୟାତି ଚିରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାନଂପି ମନ୍ଦତରଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ । ମହାସିୱତ୍ଥେରେନ ପନ ତେସଂପି ମେଥୁନୱତ୍ଥୁ ସମାୟୋଗୋ ଇଚ୍ଛିତୋ । ସୋ ମହାଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ୟଞ୍ଚ ଛକ୍କନିପାତେ ମିଗାସାଲୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋପି ଇସିଦତ୍ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସକଦାଗାମିତ୍ତଂ ଭଗୱତା ବ୍ୟାକତଂ, ତଂପି ତସ୍ସ ଆସନ୍ନମରଣକାଲେ ଅଧିଗମୱସେନ ବ୍ୟାକତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସକିଂଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗମନତୋ ସକଦାଗାମୀନାମ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ପଥମପରିଚ୍ଛେଦେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅରହତ୍ତଂଭାୱେତ୍ୱାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱାଖୀଣା ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ୟସ୍ସାତି ଖୀଣାସୱୋ। ଦକ୍ଖିଣା ୱୁଚ୍ଚତି କମ୍ମଞ୍ଚ କମ୍ମଫଲଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଆୟତିଂ ଫଲପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନଦାନଂ । ଦକ୍ଖନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତାୟାତି କତ୍ୱା । ତାୟ ପନ ଦକ୍ଖିଣାୟ ୱିପତ୍ତିକରାନଂ କିଲେସାନଂ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱତୋ ସମ୍ପତ୍ତିକରାନଞ୍ଚ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିଗୁଣାନଂ ସବ୍ବସୋ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେସୁ ଅଗ୍ଗୋ ଜେଟ୍ଠକୋ ହୁତ୍ୱା ତଂଦକ୍ଖିଣଂ ପଟିଗ୍ଗହିତୁଂ ଅରହତୀତି ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ । ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ଫଲଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଙ୍ଖେପଭେଦୋ । ୱିତ୍ଥାରଭେଦୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତାୱ ଚତୁୱୀସତି ସୋତାପନ୍ନା, ଦ୍ୱାଦସ ସକଦାଗାମିନୋ, ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଅନାଗାମିନୋ, ଦ୍ୱାଦସ ଅରହନ୍ତୋତି ଫଲଟ୍ଠାନଂ ଛନ୍ନୱୁତିଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞାଧିମୁତ୍ତୋତି ଦ୍ୱେ ସୋତାପନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ତେ ଏକବୀଜୀ କୋଲଂକୋଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋଚାତି ତୀହି ଗୁଣିତା ଛ । ପୁନ ଚତୂହି ପଟିପଦାହି ଗୁଣିତା ଚତୁୱୀସତି ହୋନ୍ତି । ତିୱିଧ ୱିମୋକ୍ଖଚତୁପଟିପଦାନଂ ପନ ଭେଦେନ ଦ୍ୱାଦସ ସକଦାଗାମିନୋ ଦ୍ୱାଦସ ଅରହନ୍ତୋଚ ହୋନ୍ତି । ଅନାଗାମିନୋ ପନ ଅୱିହେସୁ ତାୱ ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ, ଏକୋ ଉପହଚ୍ଚ ପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଏକୋ ଉଦ୍ଧଂ ସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି ପଞ୍ଚ । ତେୟେୱ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀଚାତି ଦ୍ୱୀହି ଗୁଣିତା ଦସ । ତଥା ଅତପ୍ପସୁ ଦସ୍ସସୁଦସ୍ସୀସୁ ତିଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତି । ଅକନିଟ୍ଠେ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀନାମ ନତ୍ଥୀତି ଚତ୍ତାରୋ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋତି ଅଟ୍ଠାତି । ସବ୍ବେ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତୀତି । ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଦ୍ୱାଦସ ସୋତାପନ୍ନା, ଦ୍ୱାଦସ ସକଦାଗାମିନୋ, ଚତୁୱୀସତି ଅନାଗାମିନୋ, ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ, ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାତି ଚତୁପଞ୍ଞାସ ହୋନ୍ତି । ତେୟେୱ ସଦ୍ଧାଧୁର ପଞ୍ଞାଧୁର ୱସେନ ଦ୍ୱୀହି ଗୁଣିତା ଅଟ୍ଠସତଂ ପୁଗ୍ଗଲା ହୋନ୍ତୀତି ଆଗତୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦେ । ସବ୍ବେସଂପୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ଫଲଟ୍ଠାନଂପି ସାଧାରଣାୱ । ନ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ୱିୟ ଏକଚ୍ଚାନଂଏୱ ସାଧାରଣାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତିୱିୟ ମମାୟିତସ୍ସ ଅଭିନିନ୍ଦି ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋସିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଅପୱତ୍ତିକରଣଂ ନାମ ବହଲରାଗୱିମୁତ୍ତାନଂଏୱ ସିଜ୍ଝତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅନାଗାମୀନଞ୍ଚେୱ ଅରହନ୍ତାନଞ୍ଚଲବ୍ଭତୀତି । ତେସଂପି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀନଂ କାମରୂପଭୱଗତାନଞ୍ଞେୱ ଇଧ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କସ୍ମା, ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧବଲେନେୱ ଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ତେନାହ ତତ୍ଥାତିଆଦି । ତତ୍ରାୟଂ ୱିଧି, ପଥମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ଗତେ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତି । ତତୋ ଦୁତୀୟଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥଗତେ ସଙ୍ଖାରେ ତଥେୱ ୱିପସ୍ସତି । ତତୋ ତତୀୟଂ ଝାନଂ । ତତୋ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ । ତତୋ ପଞ୍ଚମଂ ଝାନଂ । ତତୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ । ତତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚା ୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥଗତେ ସଙ୍ଖାରେ ତଥେୱ ୱିପସ୍ସତି । ତତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନଂ ସଙ୍ଘପତିମାନନଂ ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନଂ ଅଦ୍ଧାନ ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଇମଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କରୋତି । ତତୋ ନେୱସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ଏକଂୱା ଦ୍ୱେୱା ଚିତ୍ତୱାରେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଚିତ୍ତକୋ ହୋତି ନିରୋଧଂ ଫୁସତୀତି । ତତ୍ଥତତ୍ଥେୱାତି ତତୋ ତତୋ ଝାନତୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱୁଟ୍ଠିତକାଲେଏୱ । ୱିପସ୍ସନ୍ତୋତି ନିରୋଧସ୍ସ ସମଥ ୱିପସ୍ସନା ୟୁଗନନ୍ଧବଲେନେୱ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାବଲେନପି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱା ପାଦନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ପଥମଜ୍ଝାନଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ । ୟାୱଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂଗନ୍ତ୍ୱାତି ୟାୱ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଜ୍ଝାନଂ, ତାୱ ସମାପଜ୍ଜନୱୁଟ୍ଠାନୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଆୱଜ୍ଜନାଧିଟ୍ଠାନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାନିପେତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାନିୟେୱ । ତେନେୱ ହି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚୱିଧା ୱସିୟୋ ନିରୋଧପରିକମ୍ମେସୁ ୱୁତ୍ତାତି । ତତୋପରନ୍ତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଜ୍ଝାନଗତେ ସଙ୍ଖାରେୱିପସ୍ସନାନନ୍ତରଂ, ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ । ଅତ୍ତନୋ ସରୀରାବନ୍ଧେ ପରିକ୍ଖାରେ ଥପେତ୍ୱା ନାନାବନ୍ଧାନି ଚିୱରାଦୀନି ପରିକ୍ଖାରାନି ଅଗ୍ଗିଆଦିନା ପରିସ୍ସୟେନ ମାୱିନସ୍ସନ୍ତୂତିୱା, ଏକସୀମାୟଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମେ କରୀୟମାନେ ସଙ୍ଘୋ ମଂ ପଭିମାନେସ୍ସତି, ତଦା ୱୁଟ୍ଠହାମୀତିୱା, ସତ୍ଥା ମଂ କେନଚିକାରଣେନ ପକ୍କୋସା ପେସ୍ସତି, ତଦା ୱୁଟ୍ଠହାମୀତିୱା ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ନିରୋଧବ୍ଭନ୍ତରେଏୱ ମରଣଂ ନୁଖୋ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ଅଦ୍ଧାନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଗହିତୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ।ଲ । ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜତିଚିତ୍ତସନ୍ତତି ତଦତ୍ଥାୟ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଥାରୂପସ୍ସ ପୟୋଗୱିସେସସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ କତତ୍ତା । ତତୋତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ । ଅନାଗାମିନୋ ଅନାଗାମି ଫଲଚିତ୍ତଂ ନିରାୱଜ୍ଜନଂପି ନିପ୍ପରିକମ୍ମଂପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥାହି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତିତଂ ୱିପସ୍ସନାପରିକମ୍ମମେୱ ତସ୍ସ ପରିକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ନ ୱିସୁଂ ଆସନ୍ନପରିକମ୍ମଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନନ୍ତି ଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନଂ । ଏୱଂ ଦୁୱିଧଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନନୟଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଦତ୍ଥଂ ସୋ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି, ତଦତ୍ଥେ ସୋତୁଜନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଭାୱେ ତବ୍ବନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବାତି ପଟିପତ୍ତି । ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତିୱା ଏତାୟ ଉପରୁପରି ୱିସେସନ୍ତି ପଟିପତ୍ତି । ସୀଲାଦିଧମ୍ମୋ । ରସୀୟତି ନିରାମିସସୁଖାନୁଭୱନୱସେନ ଅନୁଭୱୀୟତୀତି ରସୋ । ଝାନମଗ୍ଗ ଫଲଭୂତୋ ଅଧିଗମଧମ୍ମୋ । ଅରହତ୍ତ ଫଲମେୱୱା । ତଦୁଭୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିସୋମନସ୍ସମେୱୱା । ପଟିପତ୍ତିୟା ରସୋ ପଟିପତ୍ତି ରସୋ । ସୋଏୱ ଅସ୍ସାଦିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଅସ୍ସାଦୋ ଚାତି ପଟିପତ୍ତି ରସସ୍ସାଦୋ। ସାସନେ ପଟିପତ୍ତିରସସ୍ସାଦଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଇଚ୍ଚେୱଂ ମୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ ଭାୱନାଦ୍ୱୟଂ ଭାୱେତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟାନାମ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହସ୍ସ

ଚତୁତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଗହସ୍ସ

ପରମତ୍ଥଦିପନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଗମ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ

୧୭୨. ଚାରିତ୍ତେନ କୁଲାଚାରେନ ସୋଭିତେ ଞାତି ମିତ୍ତ ଧନ ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସାଲେ କୁଲେ ଉଦୟୋ ୱଡ୍ଢି ୟସ୍ସ ସୋତି ଚାରିତ୍ତସୋଭିତୱିସାଲକୁଲୋଦୟୋ। ତେନ । ସଦ୍ଧାୟ ଅଭିୱୁଡ୍ଢାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲସୁତଚାଗାଦିଗୁଣାନଂ ଉଦୟୋ ୱଡ୍ଢି ଏତସ୍ମିନ୍ତି ସଦ୍ଧାତିୱୁଡ୍ଢପରିସୁଦ୍ଧଗୁଣୋଦୟୋ। ତେନ । ନମ୍ପୱ୍ହୟେନାତି ନମ୍ପନାମକେନ ଉପାସକେନ । ପଣିଧାୟାତି ଭୁସଂ ନିଧାୟ ହଦୟେ ଥପେତ୍ୱା ଉପାଦାୟ ପଟିଚ୍ଚ । ପରାନୁକମ୍ପନ୍ତି ପରେସଂ ଅତ୍ତନୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ ପଚ୍ଛିମଜନାନଂ ଅନୁକମ୍ପଂ ଅନୁଦୟଂ କାରୁଞ୍ଞଂ ପଣିଧାୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପତ୍ଥିତନ୍ତି ଅଭିୟାଚିତଂ । ପୁଞ୍ଞେନ ତେନ ୱିପୁଲେନାତି ତେନ ୱିପୁଲେନ ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥ ସଙ୍ଗହପକରଣସ୍ସ କରଣପୁଞ୍ଞେନ । ତୁମୂଲସୋମନ୍ତି ଏୱଂ ନାମକଂ ୱିହାରଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଖୁଦ୍ଦସିକ୍ଖାଟୀକାୟଂସୀହଳଦୀପେ ତୁମୂଲସୋମୱିହାରେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପାକୱତ୍ତଂପି ତାଲ ପଣ୍ଣଂ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା କରୀୟତି । ନ ହି ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣେନ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି । ସବ୍ବେପି ଇଟ୍ଠକଚ୍ଛନ୍ନା ପାସାଦାଦୟୋତି । ଏସୋ କିର ୱିହାରୋ ଆଦିତୋ ଅଭୟଗିରିରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିଭୂତାୟ ସୋମଦେୱିୟା କାରାପିତତ୍ତା ୟାୱଜ୍ଜତନାପି ସୋମୱିହାରୋତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତୁମୂଲସଦ୍ଦୋ ପନ ୱିପୁଲସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ ।

ଅଥେତ୍ଥ ୱତ୍ତତି ସଦ୍ଦୋ, ତୁମୂଲୋ ଭେରୱୋ ମହା ।

ହତ୍ଥିନାଗେ ପଦିନ୍ନମ୍ହି, ସିୱୀନଂ ରଟ୍ଠୱଡ୍ଢନେତି ॥

ଆଦୀସୁ

ୱିୟ । ସୋଚ ୱିହାରୋ ସଟ୍ଠିମତ୍ତେହି ମହାପରିୱେଣେହି ସଣ୍ଠିତୋ ହୋତୀତି ଅତିୱିୟ ୱିପୁଲୋ ମହନ୍ତୋ ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ସୋ ୱିପୁଲତ୍ତା ମହନ୍ତତ୍ତା ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣତ୍ତା ତୁମୂଲ ସୋମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ତୁମୂଲସୋମଂ । ଅତ୍ଥତୋ ମହାସୋମ ୱିହାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନ ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୱଂସସ୍ସ ୱସନ ୱିହାରଂ କିତ୍ତେତି । ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପନ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେ କିତ୍ତିତଂ । ଧଞ୍ଞାଧିୱାସନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଆଦିକମ୍ମିକଭୂତ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରାଦୀନଂ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତତ୍ଥେରାନଂ ଅଜ୍ଝାୱୁଟ୍ଠଭୂତଂ । ଦୀପପସାଦକ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ହି ୱଂସେ ଜାତତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଆଦିକମ୍ମିକଭୂତୋ ମହାଥେରୋପି ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋନାମାତି ଧାତୁୱଂସେ ୱୁତ୍ତୋ । ଉଦିତୋଦିତନ୍ତି ଅତିୱିୟ ଉଦିତଂ । ନଭମଜ୍ଝେ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ସକଲସୀହଳଦୀପେ ଅତିୱିୟ ଉଗ୍ଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୱସେନ ପରିୟତ୍ତିୱେସାରଜ୍ଜାଦି ପଞ୍ଞାୱସେନୱା ଅୱଦାତେହି ପରିୟୋଦାତେହି ଗୁଣେହି ସୋତିତାତି ପଞ୍ଞାୱଦାତଗୁଣସୋତିତା। ତେ ଏୱ ଲଜ୍ଜୀପାପଗରହିନୋ । ମଞ୍ଞନ୍ତୂତି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୁ । ପୁଞ୍ଞୱିଭାୱୋଦୟ ମଙ୍ଗଲାୟାତି ୱିପୁଲାନଂ ପୁଞ୍ଞାନଂ ୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତ ମଙ୍ଗଲତ୍ଥାୟ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା, ପୁଞ୍ଞେନ ତେନ ୱିପୁଲେନ ଧଞ୍ଞାଧିୱାସଂ ଉଦିତୋଦିତଂ ତୁମୂଲସୋମ ୱିହାରଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ନିପାସିନୋ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରାଦିକେ ପଞ୍ଞାୱଦାତ ଗୁଣସୋଭିତେ ଲଜ୍ଜିଭୂତେ ଭିକ୍ଖୂଚ ପୁଞ୍ଞୱିଭୱୋଦୟମଙ୍ଗଲାୟ ଆୟୁକନ୍ତଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୁ ପଚ୍ଛିମା ଜନାତି । ଅଥୱା, ତଂୱିହାରଂ ଅଞ୍ଞେ ପଞ୍ଞାୱଦାତ ଗୁଣସୋଭିତ ଲଜ୍ଜୀ ଭିକ୍ଖୂ ମଞ୍ଞନ୍ତୂତି ୟୋଜନା । ଏତେନ ଥେରୋ ପଚ୍ଛିମଜନାନଂ ଛସୁ ଅନୁତ୍ତରିୟଧମ୍ମେସୁ ଅନୁସ୍ସତାନୁତ୍ତରିୟସଙ୍ଖାତଂ ପୁଞ୍ଞୱିସେସଞ୍ଚ ମୟଂପି ତାଦିସଗୁଣଭାଗିନୋ ଭୱିସ୍ସାମାତି ଉସ୍ସାହନୁପାୟଞ୍ଚ ପଟିପାଦେସୀତି ।

ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ ନିଗମକଥା

ଏତ୍ତାୱତାଚ –

ନଗରେ ଦୀପରଙ୍ଗମ୍ହି, ଗାମେ ତି ନାମକେ ।

ଅଟ୍ଠସୁଞ୍ଞଦ୍ୱୟେକମ୍ହି, ସାକେ ଜାତେନ ୟା ମୟା ॥

ମୁଂର୍ୱାଗାମେ ଅରଞ୍ଞମ୍ହି, ଲଙ୍ଘତୀତି ୱିସ୍ସୁତାଲୟେ ।

ୱସତା ମହତୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଗଣସ୍ସ ହିତକାରିନା ॥

ପରମତ୍ଥଦୀପନୀନାମ, ସଙ୍ଖତା ସାରଦସ୍ସିନା ।

ସାରେସୀନଂ ହିତତ୍ଥାୟ, ସାରାସାରୱିୱେକିନଂ ॥

ସୁନିଟ୍ଠିତା ଅୟଂ ଟୀକା, ନିବ୍ଭୟା ନିରୁପଦ୍ଦୱା ।

ନୱପଞ୍ଚଦ୍ୱୟେକମ୍ହି, ସାକେ କୋମୁଦସାରଦେ ॥

ତଥା କଲ୍ୟାଣସଙ୍କପ୍ପା, ସାଧୂନଂ ଅମତପ୍ଫଲା ।

ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ସବ୍ବେପି, ନିବ୍ଭୟା ନିରୁପଦ୍ଦୱା ॥

ୟଥା ଲୋକମ୍ହି ଜୋତନ୍ତି, ଉଭୋ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ।

ତଥେୱ ପରମତ୍ଥେସୁ, ଅୟଂ ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ॥

ପାଳିୟତ୍ତେସୁ ସା ସୁଭା, ସଦ୍ଦନିରୁତ୍ତିଦୀପନୀ।

ଉଭୋ ଲୋକମ୍ହି ଜୋତନ୍ତୁ, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ୟାୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ॥

ତତ୍ଥ ନଗରେ ଦୀପରଙ୍ଗମ୍ହୀତି ଦୀପୱାସିମହାଜନଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ଦୀପରଙ୍ଗନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ନଗରେ । ଗାମେ ନାମକେତି ରୋହିତମିଗାନଂ ନିୱାସଭୂମିତଲେ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏୱଂନାମକେ ମହାଗାମେ । ସାକେତି କଲିୟୁଗେ । ୟା ମୟାତି ପରମତ୍ଥଦୀପନୀନାମ ୟାଟୀକା ମୟା ସଙ୍ଖତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲଙ୍ଘତୀତି ୱିସ୍ସୁତାଲୟେତି ଏୱଂୱିସ୍ସୁତେ ଅରଞ୍ଞୱିହାରେ । ସାରେସୀନନ୍ତି ସାରଗୱେସୀନଂ । ସାରାସାରୱିୱେକିନନ୍ତି ଅୟଂ ସାରୋ ଅୟଂ ଅସାରୋତି ଏୱଂ ସାରଞ୍ଚ ଅସାରଞ୍ଚୱିୱେ ଚେତ୍ୱା ଜାନିତୁଂ ସମତ୍ଥାନଂ । ସାକେତି କଲିୟୁଗେ । କୋମୁଦସାର ଦେତି କୁମୁଦପୁପ୍ଫୟୁତ୍ତେ ସରଦଉତୁ ପରିୟାପନ୍ନେପଚ୍ଛି ମକତ୍ତିକମାସେ । ଅମତପ୍ଫଲାତି ନିବ୍ବାନପୟୋଜନା । ସୁଭାତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୋଭଣା । ସଦ୍ଧମ୍ମୋତି ତିୱିଧଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଇତି ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହପକରଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା

ଭୂତା ପରମତ୍ଥଦୀପନୀନାମା ୟଂଟୀକା

ସବ୍ବାକାରେନ ନିଟ୍ଠିତା ।