ନିରୁତ୍ତିଦୀପନୀପାଠ
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ନିରୁତ୍ତିଦୀପନୀପାଠ
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭ
ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସ, ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାପଭଙ୍କରା ।
ଲୋକମ୍ହି ୟସ୍ସ ଜୋତନ୍ତି, ନନ୍ତୱଣ୍ଣପଭସ୍ସରା ॥
ଅନନ୍ତୱଣ୍ଣଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ୱନ୍ଦେ ନିରୁତ୍ତିପାରଗୁଂ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମଞ୍ଚସ୍ସ ସଙ୍ଘଞ୍ଚ, ୱିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣଭାଜନଂ ॥
ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ମହାଞାଣୀ, ନିରୁତ୍ତାରଞ୍ଞକେସରୀ ।
ନଦି ବ୍ୟାକରଣଂନାଦଂ, ସୋଗତାରଞ୍ଞବ୍ୟାପନଂ ॥
ତସ୍ସତ୍ଥଂ ଦୀପୟିସ୍ସାମି, ନାନାରାସିଂୱିଭାଜୟଂ ।
ଓଗାୟ୍ହ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନି, ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନନ୍ତି ॥
୧. ସନ୍ଧିକଣ୍ଡ
ସଞ୍ଞାରାସି
ଗରୁସଞ୍ଞାରାସି
ୱଣ୍ଣୋ, ସରୋ, ସୱଣ୍ଣୋ, ଦୀଘୋ, ରସ୍ସୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ, ୱଗ୍ଗୋ, ନିଗ୍ଗହୀତଂ ।
୧.ଅଆଦୟୋ ତିତାଲୀସଂ[ତିତାଲୀସ (ବହୂସୁ)]ୱଣ୍ଣା[କ॰ ୨; ରୂ॰ ୨; ନୀ॰ ୧, ୨]॥
ଅଆଦୟୋ ବିନ୍ଦନ୍ତା ତେଚତ୍ତାଲୀସକ୍ଖରା ୱଣ୍ଣା ନାମ ହୋନ୍ତି ।
ଅ, ଆ, ଇ, ଈ, ଉ, ଊ, ଏତ, ଏ, ଓତ, ଓ । କ, ଖ, ଗ, ଘ, ଙ, ଚ, ଛ, ଜ, ଝ, ଞ, ଟ, ଠ, ଡ, ଢ, ଣ, ତ, ଥ, ଦ, ଧ, ନ, ପ, ଫ, ବ, ଭ, ମ, ୟ, ର, ଲ,ୱ ସ, ହ, ଳ, ଅଂ । ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ପକାସେନ୍ତୀତି ୱଣ୍ଣା, ଅକ୍ଖରାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିରୂପତ୍ତା ନକ୍ଖରନ୍ତି ଖୟୱୟଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅକ୍ଖରା । ‘‘ନାମଗୋତ୍ତଂ ନ ଜୀରତୀ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୬] ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨.ଦସାଦୋ ସରା[କ॰ ୩; ରୂ॰ ୩; ନୀ॰ ୩]।
ତେସୁ ୱଣ୍ଣେସୁ ଆଦିମ୍ହି ଦସ ୱଣ୍ଣା ସରା ନାମ ହୋନ୍ତି । ସୟମେୱ ଲଦ୍ଧସରୂପା ହୁତ୍ୱା ରାଜନ୍ତି ୱିରୋଚନ୍ତୀତି ସରା ।
ତେସୁ ସରେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେସରା ସୱଣ୍ଣା ନାମ ହୋନ୍ତି ।
ଅ, ଆ ଅୱଣ୍ଣୋ, ଇ, ଈ ଇୱଣ୍ଣୋ, ଉ, ଊ ଉୱଣ୍ଣୋ, ଏତ, ଏ ଏତୱଣ୍ଣୋ, ଓତ, ଓ ଓତୱଣ୍ଣୋ । ସମାନୋ ୱଣ୍ଣୋ ସୁତି ଏତେସନ୍ତି ସୱଣ୍ଣା, ସରୂପାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସମାନଂ ରୂପଂ ସୁତି ଏତେସନ୍ତି ସରୂପା ।
୪.ପୁବ୍ବୋ ରସ୍ସୋ[କ॰ ୪; ରୂ॰ ୪; ନୀ॰ ୪.୨୨]।
ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୱଣ୍ଣେସୁ ୟୋ ୟୋ ପୁବ୍ବୋ ହୋତି, ସୋ ସୋ ରସ୍ସୋ ନାମ ହୋତି । ରସ୍ସେନ କାଲେନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ରସ୍ସା, ରସ୍ସକାଲୋ ନାମ ଅକ୍ଖିଦଲାନଂ ଉମ୍ମିସନନିମ୍ମିସନସମକାଲୋ ।
ତତ୍ଥ ଏତ, ଓତ ଇତି ଦ୍ୱେ ଏକପଦସଂୟୋଗେ ପରେ କ୍ୱଚି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏଟ୍ଠି, ସେଟ୍ଠୋ, ଓଟ୍ଠୋ, ସୋତ୍ଥି ।
ଏକପଦସଂୟୋଗେତି କିଂ ? ପଦନ୍ତରସଂୟୋଗେ ପରେ ରସ୍ସା ମା ହୋନ୍ତୂତି । ମଂ ଚେ ତ୍ୱଂ ନିଖଣଂ ୱନେ, [ଜା॰ ୨.୨୨.୫] ପୁତ୍ତୋ ତ୍ୟାହଂ ମହାରାଜ [ଜା॰ ୧.୧.୭]।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ଏକପଦସଂୟୋଗେପି ୱଗ୍ଗନ୍ତେସୁ ୱା ୟ, ର, ଲ, ୱେସୁ ୱା ପରେସୁ ରସ୍ସା ମା ହୋନ୍ତୂତି । ଏନ୍ତି, ସେନ୍ତି, ଏୟ୍ୟ, ଭାସେୟ୍ୟ, ମେଣ୍ଡୋ, ସୋଣ୍ଡୋ ।
୫.ପରୋ ଦୀଘୋ[କ॰ ୫; ରୂ॰ ୫; ନୀ॰ ୫]।
ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୱଣ୍ଣେସୁ ୟୋ ୟୋ ପରୋ ହୋତି, ସୋ ସୋ ଦୀଘୋ ନାମ ହୋତି । ଦୀଘେନ କାଲେନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଦୀଘା, ଦୀଘକାଲୋ ନାମ ରସ୍ସେହି ଦିଗୁଣକାଲୋ ।
୬.କାଦୟୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନା[କ॰ ୬; ରୂ॰ ୮; ନୀ॰ ୬]।
ତେସୁ ୱଣ୍ଣେସୁ କାଦୟୋ ବିନ୍ଦନ୍ତା ୱଣ୍ଣା ବ୍ୟଞ୍ଜନା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟନ୍ତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନା । ତେ ପନ ସୁଦ୍ଧା ଅଦ୍ଧମତ୍ତିକା, ରସ୍ସୟୁତ୍ତା ଦିୟଦ୍ଧମତ୍ତିକା, ଦୀଘୟୁତ୍ତା ତିୟଦ୍ଧମତ୍ତିକା ।
୭.ପଞ୍ଚପଞ୍ଚକା ୱଗ୍ଗା[କ॰ ୭; ରୂ ୯; ନୀ॰ ୭]।
ତେସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ କାଦି-ମନ୍ତା ପଞ୍ଚବ୍ୟଞ୍ଜନପଞ୍ଚକା ୱଗ୍ଗା ନାମ ହୋନ୍ତି ।
କାଦି ପଞ୍ଚକୋ କୱଗ୍ଗୋ, ଚାଦି ଚ ୱଗ୍ଗୋ, ଟାଦି ଟୱଗ୍ଗୋ, ତାଦି ତୱଗ୍ଗୋ, ପାଦି ପୱଗ୍ଗୋ । ସେସା ଅୱଗ୍ଗାତି ସିଦ୍ଧଂ । ୱଣ୍ଣୁଦ୍ଦେସେ ଏକଟ୍ଠାନିକାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ୱଗ୍ଗେ ସମୂହେ ନିୟୁତ୍ତାତି ୱଗ୍ଗା ।
୮.ବିନ୍ଦୁ ନିଗ୍ଗହୀତଂ[କ॰ ୮; ରୂ॰ ୧୦; ନୀ॰ ୮]।
ଅନ୍ତେ ବିନ୍ଦୁମତ୍ତୋ ୱଣ୍ଣୋ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ନାମ । ନିଗ୍ଗୟ୍ହ ଗୟ୍ହତି ଉଚ୍ଚାରିୟତୀତି ନିଗ୍ଗହୀତଂ ।
ଗରୁସଞ୍ଞାରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନୱୁତ୍ତିରାସି
ଠାନଂ, କରଣଂ, ପୟତନଂ [ରୂ॰ ୨ (ପିଟ୍ଠେ); ନୀ ୬ (ପିଟ୍ଠେ); ୨୩ (ସୁତ୍ତଙ୍କେ)]।
ଛ ଠାନାନି – କଣ୍ଠଟ୍ଠାନଂ, ତାଲୁଟ୍ଠାନଂ, ମୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ, ଦନ୍ତଟ୍ଠାନଂ, ଓଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ, ନାସିକଟ୍ଠାନଂ । ତେସୁ ବ୍ୟତ୍ତଂ ୱଦନ୍ତେନ ୟତ୍ଥ ‘‘ଅକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ କଣ୍ଠଟ୍ଠାନଂ । ୟତ୍ଥ ‘‘ଇଚ୍ଛ’’ନ୍ତି, ତଂ ତାଲୁଟ୍ଠାନଂ । ୟତ୍ଥ ‘‘ରଟ୍ଠ’’ନ୍ତି, ତଂ ମୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ । ୟତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ଥ’’ନ୍ତି, ତଂ ଦନ୍ତଟ୍ଠାନଂ । ୟତ୍ଥ ‘‘ପୁପ୍ଫ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଓଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ । ନାସପଦେସୋ ନାସିକଟ୍ଠାନଂ ।
କତ୍ଥଚି ପନ ଉରଟ୍ଠାନଂ, ସିରଟ୍ଠାନଂ, ଜିୱ୍ହାମୂଲଟ୍ଠାନନ୍ତିପି ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ସିରଟ୍ଠାନଂ ନାମ ମୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନମେୱ । ଜିୱ୍ହାମୂଲଟ୍ଠାନଂ ପନ ସବ୍ବୱଣ୍ଣାନଂ ସାଧାରଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
କରଣଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ – ଜିୱ୍ହାମୂଲଂ, ଜିୱ୍ହୋପଗ୍ଗଂ, ଜିୱ୍ହଗ୍ଗଂ, ସକଟ୍ଠାନନ୍ତି ।
ପୟତନଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ – ସଂୱୁଟଂ, ୱିୱଟଂ, ଫୁଟ୍ଠଂ, ଈସଂଫୁଟ୍ଠନ୍ତି । ତତ୍ଥ କରଣାନଂ ସକସକଟ୍ଠାନେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱରଣାଦିକୋ ୱିସେସାକାରୋ ସଂୱୁଟାଦି ନାମ ।
ତତ୍ଥ କଣ୍ଠପଦେସାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅୱଣ୍ଣ, କୱଗ୍ଗ, ହକାରା କଣ୍ଠଜା ନାମ । ତାଲୁମ୍ହି ଜିୱ୍ହାମଜ୍ଝସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଇୱଣ୍ଣ, ଚୱଗ୍ଗ, ୟକାରା ତାଲୁଜା ନାମ । ମୁଖବ୍ଭନ୍ତରମୁଦ୍ଧମ୍ହି ଜିୱ୍ହୋପଗ୍ଗସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଟୱଗ୍ଗ, ର, ଳକାରା ମୁଦ୍ଧଜା ନାମ । ଉପରି ଦନ୍ତପନ୍ତିୟଂ ଜିୱ୍ହଗ୍ଗସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ତୱଗ୍ଗ, ଲ, ସକାରା ଦନ୍ତଜା ନାମ । ଓଟ୍ଠଦ୍ୱୟସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଉୱଣ୍ଣ, ପୱଗ୍ଗା ଓଟ୍ଠଜା ନାମ । ନିଗ୍ଗହୀତଂ ନାସିକଜଂ ନାମ । ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗନ୍ତା ପନ ନାସିକଟ୍ଠାନେପି ସକଟ୍ଠାନେପି ଜାୟନ୍ତି । ଏକାରୋ କଣ୍ଠତାଲୁଜୋ। ଓକାରୋ କଣ୍ଠୋଟ୍ଠଜୋ। ୱକାରୋ ଦନ୍ତୋଟ୍ଠଜୋ। ଅପିଚ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା କଣ୍ଠେପି ଜାୟନ୍ତିୟେୱ । ୟଦା ହକାରୋ ୱଗ୍ଗନ୍ତେହି ୱା ୟ, ର, ଲ, ୱେହି ୱା ୟୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତଦା ଉରଜୋତି ୱଦନ୍ତି । ପଞ୍ହୋ, ତୁଣ୍ହି, ନ୍ହାତୋ, ୱିମ୍ହିତୋ, ଗୟ୍ହତେ, ୱୁଲ୍ହତେ, ଅୱ୍ହାନଂ ।
କଣ୍ଠଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରିତୋ ଅକାରୋ ସଂୱୁଟୋ ନାମ । ସକସକଟ୍ଠାନ, କରଣାନି ୱିୱରିତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରିତା ସେସସରା ଚ ସ, ହକାରା ଚ ୱିୱଟା ନାମ । ତାନିୟେୱ ଗାଳ୍ହଂ ଫୁସାପେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରିତା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗା ଫୁଟ୍ଠା ନାମ । ଥୋକଂ ଫୁସାପେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରିତା ୟ, ର, ଲ, ୱା ଈସଂଫୁଟ୍ଠା ନାମ । ତତ୍ଥ ଓଟ୍ଠଜେସୁ ତାୱ ପୱଗ୍ଗଂ ୱଦନ୍ତାନଂ ଓଟ୍ଠଦ୍ୱୟସ୍ସ ଗାଳ୍ହଂ ଫୁସନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଫୁଟ୍ଠପୟତନିକତ୍ତା ପୱଗ୍ଗସ୍ସ । ଉୱଣ୍ଣଂ ୱଦନ୍ତାନଂ ପନ ଓଟ୍ଠଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ୱିୱଟପୟତନିକତ୍ତା ଉୱଣ୍ଣସ୍ସ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ ସବ୍ବେସୂତି ।
ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ପନ ସବ୍ବେ ରସ୍ସସରା ସଂୱୁଟା ନାମ, ସବ୍ବେଦୀଘସରା ୱିୱଟା ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ସଦ୍ଦସାରତ୍ଥଜାଲିନିୟଂ, କତ୍ଥଚି ସକ୍କଟଗନ୍ଥେ ଚ । ଇଦଂ ୟୁତ୍ତତରଂ । ଅଞ୍ଞଟ୍ଠାନିକବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୟୁତ୍ତା ସରା ଅତ୍ତନୋ ଠାନ, କରଣାନି ଜହନ୍ତାପି ପୟତନଂ ନ ଜହନ୍ତି । ତସ୍ମା ନାନାୱଣ୍ଣାନଂ ସଂସଗ୍ଗେ ପୟତନାନଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୟଦି ଣା-କାରଂ ଜିୱ୍ହଗ୍ଗେନ ଦନ୍ତଟ୍ଠାନେ କତ୍ୱା ୱଦେୟ୍ୟ, ଦନ୍ତଜୋ ନା-କାରୋ ଏୱ ଭୱେୟ୍ୟ । ତୁ-କାରଞ୍ଚ ଜିୱ୍ହୋପଗ୍ଗେନ ମୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ କତ୍ୱା ୱଦେୟ୍ୟ, ମୁଦ୍ଧଜୋ ଟୁ-କାରୋ ଏୱ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅକ୍ଖରୱିପତ୍ତି ନାମ ସିୟା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ ମୁଦ୍ଧଜଦନ୍ତଜେସୁ । ତସ୍ମା କମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେନ୍ତେହି ନାମ ଠାନ, କରଣ, ପୟତନେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ କୁସଲେହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ।
ସିଥିଲଞ୍ଚ, ଧନିତଞ୍ଚ, ଦୀଘଂ, ରସ୍ସଂ, ଗରୁଂ, ଲହୁଂ ।
ନିଗ୍ଗହୀତଂ, ୱିମୁତ୍ତଞ୍ଚ, ସମ୍ବନ୍ଧଞ୍ଚ, ୱୱତ୍ଥିତଂ [ନୀ॰ ୯, ୧୦, ୧୧, ୧୨, ୧୩, ୧୪, ୧୫, ୧୬-୧୯, ୨୦, ୨୧ ସୁତ୍ତେସୁ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ]॥
ମୁଦୁନା ୱଚୀପୟୋଗେନ ୱତ୍ତବ୍ବା ୱଗ୍ଗପଠମ, ତତିୟ, ପଞ୍ଚମା ସିଥିଲା ନାମ । ଥଦ୍ଧେନ ୱଚୀପୟୋଗେନ ୱତ୍ତବ୍ବା ୱଗ୍ଗଦୁତିୟ, ଚତୁତ୍ଥା ଧନିତା ନାମ । ଦୀଘ, ରସ୍ସା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା । ଦୀଘା ଚେୱ ସଂୟୋଗପୁବ୍ବା ଚ ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତା ଚ ଗରୁକା ନାମ । ସେସା ଲହୁକା ନାମ । ୟଥା ସଦ୍ଦସହିତୋ ୱାତୋ ମୁଖଛିଦ୍ଦେନ ବହି ଅନିକ୍ଖମ୍ମ ନାସସୋତାଭିମୁଖୋ ହୋତି, ତଥା ମୁଖଂ ଅୱିୱଟଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ନାମ । ତେନ ୟୁତ୍ତାନି ସବ୍ବବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ନିଗ୍ଗହୀତନ୍ତାନି ନାମ । ସେସା ୱିମୁତ୍ତା ନାମ । ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ନାମ । ପଦଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ ନାମ ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନୱୁତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଲହୁସଞ୍ଞାରାସି
ଝୋ, ଲୋ, ପୋ, ଘୋ, ଗୋ ।
୯.ୟୁୱଣ୍ଣା[ଇୟୁୱଣ୍ଣା (ବହୂସୁ)]ଝଲା ନାମସ୍ସନ୍ତେ[କ॰ ୫୮; ରୂ॰ ୨୯; ନୀ॰ ୨୦୫]।
ଅନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସ୍ସ ନାମସ୍ସ ଅନ୍ତେ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା କମେନ ଝଲସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି ।
୧୦.ପିତ୍ଥିୟଂ[କ॰ ୫୯; ରୂ॰ ୧୮୨; ନୀ॰ ୨୦୬]।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ନାମସ୍ସନ୍ତେ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା ପସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି ।
୧୧.ଘା[କ॰ ୬୦; ରୂ॰ ୧୭୭; ନୀ॰ ୨୦୭]।
ଘୋ
, ଆ ଇତି ଦ୍ୱିପଦଂ । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ଆକାରୋ ଘସଞ୍ଞୋ ହୋତି ।
୧୨.ଗୋ ସ୍ୟାଲପନେ[କ॰ ୫୭; ରୂ॰ ୭୧; ନୀ॰ ୨୧୪]।
ଆଲପନେ ସି ଗସଞ୍ଞୋ ହୋତି ।
ଲହୁସଞ୍ଞାରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସଙ୍କେତରାସି
୧୩.ୱିଧି ୱିସେସନଂ ୟଂ ତସ୍ସ[ଚଂ॰ ୧.୧.୬; ପା॰ ୧.୧.୭୨; ୱିଧିବ୍ବିସେସନନ୍ତସ୍ସ (ବହୂସୁ)]।
ସୁତ୍ତେ ୟଂ ୱିସେସନଂ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ୱିଧି ଞାତବ୍ବୋ ।
‘ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ’ । ନରା, ନରେ । ୟୋନନ୍ତି ୱିସେସନଂ । ଟାଟେତି ୱିଧି ।
୧୪.ସତ୍ତମିୟଂ ପୁବ୍ବସ୍ସ[ରୂ॰ ୮ (ପିଟ୍ଠେ); ଚଂ॰ ୧.୧.୭; ପା॰ ୧.୧.୬୬]।
ସତ୍ତମୀନିଦ୍ଦେସେ ପୁବ୍ବୱଣ୍ଣସ୍ସେୱ ୱିଧି ଞାତବ୍ବୋ ।
‘ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ’ । ଲୋକଗ୍ଗୋ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧୨.୫୭]।
୧୫.ପଞ୍ଚମିୟଂ ପରସ୍ସ[ଚଂ॰ ୧.୧.୮; ପା॰ ୧.୧.୬୭]।
ପଞ୍ଚମୀନିଦ୍ଦେସେ ପରସ୍ସେୱ ୱିଧି ଞାତବ୍ବୋ ।
‘ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ’ । ନରା, ନରେ ।
୧୬.ଆଦିସ୍ସ[ଚଂ॰ ୧.୧.୯; ପା॰ ୧.୧.୫୪]।
ପରସ୍ସ ସିସ୍ସମାନୋ [ଦିସ୍ସମାନୋ (ମୂ)] ୱିଧି ଆଦିୱଣ୍ଣସ୍ସ ଞାତବ୍ବୋ ।
୧୭.ଛଟ୍ଠିୟନ୍ତସ୍ସ[ଚଂ॰ ୧.୧.୧୦; ପା॰ ୧.୧.୫୨]।
ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦେସେ ତଦନ୍ତସ୍ସ ୱିଧି ଞାତବ୍ବୋ ।
‘ରାଜସ୍ସି ନାମ୍ହି’ । ରାଜିନା ।
୧୮.ଙାନୁବନ୍ଧୋ[ଚଂ॰ ୧.୧.୧୧; ପା॰ ୧.୧.୫୩]।
ଙାନୁବନ୍ଧୋ ଆଦେସୋ ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନ୍ତସ୍ସ ଞାତବ୍ବୋ ।
‘ଗୋସ୍ସାୱଙ’ । ଗୱସ୍ସଂ ।
୧୯.ଟାନୁବନ୍ଧୋନେକୱଣ୍ଣୋ ସବ୍ବସ୍ସ[ଚଂ॰ ୧.୧.୧୨; ପା॰ ୧.୧.୫୫; ଟାନୁବନ୍ଧାନେକୱଣ୍ଣା ସବ୍ବସ୍ସ (ବହୂସୁ)]।
ୟୋ ଚ ଟାନୁବନ୍ଧୋ ଆଦେସୋ, ୟୋ ଚ ଅନେକୱଣ୍ଣୋ ଆଦେସୋ, ତଦୁଭୟଂ ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ୱଣ୍ଣସମୁଦାୟସ୍ସ ଞାତବ୍ବଂ ।
ଟାନୁବନ୍ଧେ ତାୱ –
‘ଇମସ୍ସାନିତ୍ଥିୟଂ ଟେ’ । ଏସୁ ।
ଅନେକୱଣ୍ଣେ –
‘ଅନିମି ନାମ୍ହି’ । ଅନେନ, ଇମିନା ।
୨୦.ଞକାନୁବନ୍ଧା ଆଦ୍ୟନ୍ତା[ଚଂ॰ ୧.୧.୧୩; ପା॰ ୧.୧.୪୬]।
ଞାନୁବନ୍ଧୋ ଆଗମୋ ଚ କାନୁବନ୍ଧୋ ଆଗମୋ ଚ କମେନ ଛଟ୍ଠୀନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଚ ଅନ୍ତେ ଚ ଞାତବ୍ବୋ ।
ଞାନୁବନ୍ଧେ –
‘ବ୍ରୂତୋ ତିସ୍ସିଞ’ । ବ୍ରୱିତି ।
‘ଭୂସ୍ସ ୱୁକ’ । ବଭୁୱ ।
୨୧.ମାନୁବନ୍ଧୋ ସରାନମନ୍ତା ପରୋ[ଚଂ॰ ୧.୧.୧୪; ପା॰ ୧.୧.୪୭]।
ମାନୁବନ୍ଧୋ ଆଗମୋ ସରାନଂ ଅନ୍ତସରମ୍ହା ପରୋ ହୋତି ।
‘ନଜ୍ଜାୟୋ ସ୍ୱାମ’ । ନଜ୍ଜାୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି । ‘ମଂ ୱା ରୁଧାଦୀନଂ’ । ରୁନ୍ଧତି । ‘ଜର ସଦାନମୀମ ୱା’ । ଜୀରତି, ସୀଦତି ।
ଇମସ୍ମିଂ ବ୍ୟାକରଣେ ଅନେକସରତା ନାମ ନଦୀ, ପୁରିସ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଲିଙ୍ଗପଦେସୁ ଏୱ ଅତ୍ଥି, ଗମୁ, ପଚଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଧାତୁପଦେସୁ ନତ୍ଥି । ସବ୍ବଧାତୁୟୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ଧାତ୍ୱନ୍ତଲୋପକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ନଜ୍ଜାୟୋତି ଏତ୍ଥ ଈ-କାରୋ ଅନ୍ତସରୋ ନାମ । ତତୋ ‘ନଜ୍ଜାୟୋ ସ୍ୱାମ’ ଇତି ସୁତ୍ତେନ ଆ-କାରାଗମୋ । ରୁନ୍ଧତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଉ-କାରୋ ଅନ୍ତସରୋ ନାମ, ତତୋ ‘‘ମଂ ୱା ରୁଧାଦୀନ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ବିନ୍ଦାଗମୋ । ଏୱଂ ଜୀରତି, ସୀଦତି ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ । ମ୍ରମ୍ମପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ମାନୁବନ୍ଧୋ ପଦାନମନ୍ତା ପରୋ’’ତି ପାଠୋ, ସୋ ସୀହଳପୋତ୍ଥକେହି ନ ସମେତି ।
୨୨.ୱିପ୍ପଟିସେଧେ[ଚଂ॰ ୧.୧.୧୬; ପା॰ ୧.୪.୨]।
ସମାନୱିସୟାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଧୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିସେଧରହିତେ ଠାନେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପରୋ ୱିଧି ଓକାସଂ ଲଭତି ।
ଚତ୍ତାରୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମା [ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ] -ଏତ୍ଥ ଚତ୍ତାରିମେତି ପୁବ୍ବଲୋପେ ସମ୍ପତ୍ତେ ପରଲୋପୋ ଓକାସଂ ଲଭତି ।
୨୩.ସଙ୍କେତୋ ନାୱୟୱୋନୁବନ୍ଧୋ[ଚଂ॰ ୧.୧.୫]।
ୟୋ ୱଣ୍ଣୋ ପୟୋଗସ୍ସ ଅୱୟୱୋ ନ ହୋତି, ସୁତ୍ତେସୁ ସଙ୍କେତମତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ ନାମ ।
‘ଗୋସ୍ସାୱ’। ଗୱସ୍ସଂ-ଏତେନ ପଦରୂପୱିଧାନେ ଅନୁବନ୍ଧୋ ଉପୟୋଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଞାପେତି ।
ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ପରୋ ଏତସ୍ମାତି ୱଣ୍ଣପରୋ, ୱଣ୍ଣପରେନ ରସ୍ସସରେନ ସୱଣ୍ଣୋପି ଗୟ୍ହତି ସୟଞ୍ଚ, ଅୱଣ୍ଣୋତି ୱୁତ୍ତେ ଆ-କାରୋପି ଗୟ୍ହତି ଅ-କାରୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣେସୁ ।
୨୫.ନ୍ତୁୱନ୍ତୁମନ୍ତାୱନ୍ତୁତୱନ୍ତୁସମ୍ବନ୍ଧୀ[ନ୍ତୁ ୱନ୍ତୁମନ୍ତ୍ୱାୱନ୍ତୁତୱନ୍ତୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀ (ବହୂସୁ)]।
ନ୍ତୁଇତି ୱୁତ୍ତେ ୱନ୍ତୁ, ମନ୍ତୁ, ଆୱନ୍ତୁ, ତୱନ୍ତୂନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୀଭୂତୋ ନ୍ତୁକାରୋ ଗୟ୍ହତି ।
‘ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ନ୍ତୋ ୟୋମ୍ହି ପଠମେ’ । ଗୁଣୱନ୍ତୋ, ସତିମନ୍ତୋ, ୟାୱନ୍ତୋ, ଭୁତ୍ତୱନ୍ତୋ ।
ସଙ୍କେତରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସନ୍ଧିୱିଧାନ
ଅଥ ସନ୍ଧିୱିଧାନଂ ଦୀପିୟତେ ।
ଲୋପୋ, ଦୀଘୋ, ରସ୍ସୋ, ୱୁଦ୍ଧି, ଆଦେସୋ, ଆଗମୋ, ଦ୍ୱିଭାୱୋ, ୱିପଲ୍ଲାସୋ ।
ଲୋପରାସି
୨୬.ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ[କ॰ ୧୨; ରୂ॰ ୧୩; ନୀ॰ ୩୦]।
ଲୁପ୍ପତୀତି ଲୋପୋ । ସରେ ପରେ ସରୂପୋ ୱା ଅସରୂପୋ ୱା ପୁବ୍ବୋ ସରୋ ଲୋପୋ ହୋତି ।
ସରୂପେ ତାୱ –
ଅୱଣ୍ଣେ-ଲୋକଗ୍ଗୋ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧୨.୫୭], ଭୱାସୱୋ, [ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୨] ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ [ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୨], ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ [ୱିଭ॰ ୯୪୯]।
ଇୱଣ୍ଣେ-ମୁନିନ୍ଦୋ, ମୁନୀରିତୋ, ୱରୱାଦୀରିତୋ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ [ୱିଭ॰ ୨୧୯]।
ଉୱଣ୍ଣେ-ବହୂପକାରୋ [ଜା॰ ୧.୨୨.୫୮୮], ବହୁକା ଊମି ବହୂମି, ସରଭୁୟା ଊମି ସରଭୂମି, ସରଭୁୟା ଉଦକଂ ସରଭୂଦକଂ ।
ଅସରୂପେ –
ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ [ୱିଭ॰ ୨୧୯], କାମୁପାଦାନଂ, ଭୱେସନା [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫], ଭୱୋଘୋ [ଧ॰ ସ॰ ୧୧୫୬], ସୋ ତୁଣ୍ହସ୍ସ [ପାରା॰ ୩୮୧], ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ [ୱିଭ॰ ୯୪୯], ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ, ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠଂ, ଦିଟ୍ଠୋଘୋ [ଧ॰ ସ॰ ୧୧୫୬], ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟଂ [ମହାୱ॰ ୯], ପୁତ୍ତା ମତ୍ଥି [ଧ॰ ପ॰ ୬୨], ଉରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୋ [ପାଚି॰ ୪୦୨], ଅସନ୍ତେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି [ଧ॰ ପ॰ ୩୦୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ପୁବ୍ବଲୋପରାସି ।
୨୭.ପରୋ କ୍ୱଚି[କ॰ ୧୩; ରୂ॰ ୧୫; ନୀ॰ ୩୧]।
ପୁବ୍ବସରମ୍ହା ସରୂପୋ ୱା ଅସରୂପୋ ୱା ପରୋ ସରୋ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତି ।
ସରୂପେ ତାୱ –
ତଂ କଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୪୪ ଆଦୟୋ; ତଂ କୁଦସ୍ସୁ], କୁଦାସ୍ସୁ ନାମ ଦୁମ୍ମେଧୋ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସତି [ଧ॰ ପ॰ ୩୭୬], ୟଦାସ୍ସ ସୀଲଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୪୭୪], ତଦାସ୍ସୁ କଣ୍ହଂ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୧.୨୯] -କଣ୍ହନ୍ତି ମହାକଣ୍ହଗୋଣଂ, ତଣ୍ହାସ୍ସ ୱିପ୍ପହୀନା, ମାସ୍ସୁ କୁଜ୍ଝ ରଥେସଭ, ସତ୍ଥହାରକଂ ୱାସ୍ସ ପରିୟେସେୟ୍ୟ [ପାରା॰ ୧୬୭, ୧୭୧], ଆଗତାତ୍ଥ ତୁମ୍ହେ, ସୋତୁକାମାତ୍ଥ ତୁମ୍ହେ, ମାୟ୍ୟୋ ଏୱରୂପମକାସି, ପପଂ ଅୱିନ୍ଦୁଂ [ଜା॰ ୧.୧.୨] -ପୱଡ୍ଢଂ ଆପଂ ଲଭିଂସୂତ୍ୟତ୍ଥୋ, ନାଲଂ କବଳଂ ପଦାତୱେ [ଜା॰ ୧.୧.୨୭] -ପ+ଆଦାତୱେତି ଛେଦୋ, ଗଣ୍ହିତୁନ୍ତତ୍ଥୋ, ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପଂ, ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଦ୍ଧୋ-ଦୀଘୋ, ଅଗ୍ଗୀୱ ତପ୍ପତି, ଇତ୍ଥୀୱ ଗଚ୍ଛତି, ନଦୀୱ ସନ୍ଦତି, ମାତୁପଟ୍ଠାନଂ, ପିତୁପଟ୍ଠାନଂ, ୟେତେ ଧମ୍ମା ଆଦିକଲ୍ୟାଣା [ଚୂଳୱ॰ ୩୯୯] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅସରୂପେ –
ଇତିସ୍ସ [ପାଚି॰ ୪୬୫], ଇତିପି [ପାରା॰ ୧], ଅସ୍ସମଣୀସି [ପାରା॰ ୧୩୫], ଅକତଞ୍ଞୂସି [ଧ॰ ପ॰ ୩୮୩], ୱନ୍ଦେହଂ, ସୋହଂ, ୟସ୍ସଦାନି [ମହାୱ॰ ୨୪୨], ଛାୟାୱ ଅନପାୟିନୀ [ଧ॰ ପ॰ ୨], ମାଦିସେସୁ କଥାୱ କା, କିନ୍ନୁମାୱ ସମଣିୟୋ ମଧୁୱା ମଞ୍ଞତି ବାଲୋ [ଧ॰ ପ॰ ୬୯], ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ [ୱିଭ॰ ୨୧୯], ଦ୍ୱେମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମା [ଅ॰ ନି॰ ୨.୩], ତୟୋମେ ଭିକ୍ଖୱେ ଧମ୍ମା [ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୭] ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? କତମା ଚାନନ୍ଦ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା [ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୦]।
ଇତି ପରଲୋପରାସି ।
ଦ୍ୱେ ପୁବ୍ବପରସରା କ୍ୱଚି ଲୋପା ନ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତଂ ପଦଂ [ଧ॰ ପ॰ ୨୧], କୋ ଇମଂ ପଥୱିଂୱିଚେସ୍ସତି [ଧ॰ ପ॰ ୪୪]।
କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ [ୱିଭ॰ ୨୧୯], ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ [ୱିଭ॰ ୨୧୯],
ୱାତି କିଂ? କୋମଂ ୱସଲିଂ ପରାମସିସ୍ସତି ।
ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱସନ୍ଧିକଣ୍ଡାୱସାନା ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ କ୍ୱଚିସଦ୍ଦୋ, ୱାସଦ୍ଦୋ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତେ । ତତ୍ଥ କ୍ୱଚିସଦ୍ଦୋ ନାନାପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତି । ୱାସଦ୍ଦୋ ଏକପୟୋଗସ୍ସ ନାନାରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ଲୋପନିସେଧୋ ।
ନିଗ୍ଗହୀତମ୍ହା ପରସରସ୍ସ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତି ୱା ।
ତ୍ୱଂସି [ପେ॰ ୱ॰ ୪୭; ଜା॰ ୨.୨୨.୭୬୪], ଚନ୍ଦଂୱ ୱିମଲଂ ସୁଦ୍ଧଂ [ଧ॰ ପ॰ ୪୧୩; ସୁ॰ ନି॰ ୬୪୨], ଚକ୍କଂୱ ୱହତୋ ପଦଂ [ଧ॰ ପ॰ ୧], ହଲଂଦାନି ପକାସିତୁଂ [ମହାୱ॰ ୮], କିନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟଂ, ଚୀୱରନ୍ତି, ପତ୍ତନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ।
ଇତି ସରଲୋପରାସି ।
ସଂୟୋଗସ୍ସ ଆଦିଭୂତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତି ୱା ।
ପୁପ୍ଫଂସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି [ପାରା॰ ୩୬] – ଇଧ ପୁବ୍ବସୁତ୍ତେନ ସରଲୋପୋ, ଏୱଂସ ତେ ଆସୱା ପହୀନା ହୋନ୍ତି [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪], ସଚେ ଭୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟାହଂ, ସାଜୀୱୋ ଗରହିତୋ ମମ [ମି॰ ପ॰ ୬.୧.୫] - ଅସ୍ସ+ଆଜୀୱୋତି ଛେଦୋ, ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତୀସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ସରୂପାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ – ଅଗ୍ୟାଗାରଂ [ପାଚି॰ ୩୨୬], ଅଗ୍ୟାହିତୋ, ୱୁତ୍ୟସ୍ସ, ୱିତ୍ୟାନୁଭୂୟତେ, ଏକସତଂ ଖତ୍ୟା [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୯୪], ରତ୍ୟୋ, ରତ୍ୟା, ରତ୍ୟଂ, ସକ୍ୱାହଂ ମାରିସ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୬୮], ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସରୂପାନନ୍ତି କିଂ ? ତିତ୍ଥ୍ୟା ପୁଥୁସୋ ୱଦନ୍ତି [ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୭], ଚତୁତ୍ଥ୍ୟନ୍ତଂ, ଛଟ୍ଠୁନ୍ତଂ, ଚକ୍ଖ୍ୱାବାଧଂ, ୱତ୍ଥ୍ୱେତ୍ଥ ।
ଇତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପରାସି ।
ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତି ୱା ।
ସରେ ପରେ ତାୱ –
ଏୱାହଂ ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାନ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୨୭], ପୁପ୍ଫଦାନଂ ଅଦାସହଂ-ଅଦାସିଂ+ଅହନ୍ତି ଛେଦୋ, ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ, ପୁନ ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ, ତୁୟ୍ହତ୍ଥାୟ ମହାମୁନି, ତୁୟ୍ହେୱେତଂ ଦୁକ୍କଟଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୭୮], ତାସାହଂ ସନ୍ତିକେ [ପାଚି॰ ୭୦୯], ତେସାହଂ ଏୱଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଛନ୍ନେତଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ସମଣ ତ୍ୱେୱ ପୁଚ୍ଛାମି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୫୩ ସମଣ ତେୱ], ବ୍ରାହ୍ମଣ ତ୍ୱେୱ ପୁଚ୍ଛାମି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୫୮ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେୱ] -ତ୍ୱଂ+ଏୱାତି ଛେଦୋ, ୱିଦୂନଗ୍ଗମିତି ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ –
ତଂ ତୁୟ୍ହମୂଲେ ପଟିଦେସେମି ।
ଗାଥାୟଂ –
ଅରିୟସଚ୍ଚାନଦସ୍ସନଂ [ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧୧], ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନଂ [ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩], ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା]।
ମାଗମେ ପରେ –
ଗରୁଳୋ ଉରଗାମିୱ [ଜା॰ ୧.୪.୧୨୪ ସୁପଣ୍ଣୋ], ଧମ୍ମୋ ଅରହତାମିୱ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୮], ଆଲୋକୋ ପସ୍ସତାମିୱ [ସୁ॰ ନି॰ ୭୬୯], ବକୋ କକ୍କଟକାମିୱ [ଜା॰ ୧.୧.୩୮], ନଭଂ ତାରକିତାମିୱ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୮୯ ତାରାଚିତାମିୱ], ପଦୁମଂ ହତ୍ଥଗତାମିୱ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୩୩୬] -ଏତେସୁ ମାଗମେ ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପୁବ୍ବସରଦୀଘୋ ଚ ।
ତଥା ସଂଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ବିନ୍ଦୁଲୋପେ ଅନ୍ତସରଦୀଘୋ –
ସାରାଗୋ, ସାରତ୍ତୋ, ଅୱିସାହାରୋ, ସାରମ୍ଭୋ, ସାରଦ୍ଧୋ, ସାକେତଂ ନଗରଂ, ସାଧାରଣଂ, ସଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସାମୀ ।
ସମାସେ ତୁମନ୍ତମ୍ହି ନିଚ୍ଚଂ –
କତ୍ତୁକାମୋ, ଗନ୍ତୁକାମୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ବିନ୍ଦୁଲୋପରାସି ।
ୱିଚ୍ଛାୟଂ ଏକସ୍ସ ୱିଭତ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ କତେ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସ ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ହୋତି ।
ଏକେକଂ, ଏକେକାନି, ଏକେକେନ, ଏକେକସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମାଗମେ –
ଏକମେକଂ, ଏକମେକାନି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ସ୍ୟାଦିଲୋପରାସି ।
ଅପ୍ପୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
୩୩.ତଦମିନାଦୀନି[ଚଂ॰ ୫.୨.୧.୨୭; ପା॰ ୬.୩.୧୦୯; ମୁ॰ ୨.୩୪; କା॰ ୨.୨୭]।
ମହାୱୁତ୍ତିସୁତ୍ତମିଦଂ, ତଦମିନାଦୀନି ପଦରୂପାନି ଇମିନା ନିପାତନେନ ସିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସରଲୋପୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ –
ଲାବୁ=ଅଲାବୁ, ପିଧାନଂ=ଅପିଧାନଂ, ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା=ଅପିଦହିତ୍ୱା, ଗିନି=ଅଗ୍ଗିନି, ରତ୍ନଂ=ରତନଂ, ନ୍ହାନଂ=ନହାନଂ, ଅସ୍ନାତି=ଅସନାତି, ହନ୍ତି=ହନତି, ହନ୍ତି କୁଦ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ [ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪], ଫଲଂ ୱେ କଦଲିଂ ହନ୍ତି [ଅ॰ ନି॰ ୪.୬୮], ସକ୍କାରୋ କାପୁରିସଂ ହନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ବହୁୱଚନମ୍ପି ଦିସ୍ସତି । ୱିକ୍କୋସମାନା ତିବ୍ବାହି, ହନ୍ତି ନେସଂ ୱରଂ ୱରଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୩୭୦]।
ଇୱଣ୍ଣଲୋପେ –
ଆରାମରୁକ୍ଖଚେତ୍ୟାନି=ଚେତିୟାନି [ଧ॰ ପ॰ ୧୮୮], ଅଥତ୍ଥେକସତଂ ଖତ୍ୟା [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୯୪] =ଖତ୍ତିୟା, ତିଥ୍ୟା ପୁଥୁସୋ ୱଦନ୍ତି [ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୭]। ତିଥ୍ୟା ପୁଥୁସୋ ନିୱିଟ୍ଠା [ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୮] =ତିତ୍ଥିୟା । ୱିଦ୍ଧସ୍ତୋ=ୱିଦ୍ଧଂସିତୋ, ଉତ୍ରସ୍ତୋ=ଉତ୍ରାସିତୋ, ସ୍ନେହୋ=ସିନେହୋ, କ୍ଲେସୱତ୍ଥୂନି=କିଲେସୱତ୍ଥୂନି, କ୍ରିୟା=କିରିୟା, ପ୍ଲୱନ୍ତି=ପିଲୱନ୍ତି ।
ଉୱଣ୍ଣଲୋପେ –
ପଦ୍ଧାନି=ପଦୁମାନି, ଉସ୍ମା=ଉସୁମା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଂୟୋଗାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପୋ ଚ –
ପୁତ୍ତାନଞ୍ହି ୱଧୋ ଦୁଖୋ, ମାତିଘୋ ଲଭତେ ଦୁଖଂ, ଅପ୍ପସ୍ସାଦା କାମା ଦୁଖା, ନତ୍ଥି କାମପରଂ ଦୁଖଂ [ଜା॰ ୨.୧୯.୧୧୮], ସେଖୋ=ସେକ୍ଖୋ, ଅପେଖା=ଅପେକ୍ଖା, ଉପସମ୍ପଦାପେଖୋ=ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ [ମହାୱ॰ ୭୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସରେନ ସହ ବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପୋ –
ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ [ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮], ଅକ୍ଖାତି=ଅକ୍ଖାୟତି, ଗନ୍ଧଂ ଘାତି=ଘାୟତି, ଅଭିଞ୍ଞା=ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ପରିଞ୍ଞା=ପରିଞ୍ଞାୟ, ଅଧିଟ୍ଠା=ଅଧିଟ୍ଠାୟ, ପତିଟ୍ଠା=ପତିଟ୍ଠାୟ, ଆୱୀକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ [ମହାୱ॰ ୧୩୪], ଅସ୍ସୱନତା ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିହାୟନ୍ତି [ମହାୱ॰ ୮], ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି [ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୯୮], ଦସାହପରମତା ଧାରେତବ୍ବଂ [ପାରା॰ ୪୬୨], ନାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନତ୍ଥା, ତିଲୋଦନୋ ହେହିତି [ଜା॰ ୧.୮.୧], ୱିସସେନୋୱ ଗାରୟ୍ହୋ, ୟସ୍ସତ୍ଥା ରୁକ୍ଖରୋପକା [ଜା॰ ୧.୩.୫୪] =ୱିସସେନୋୱାତି ଏୱଂନାମକୋ ରାଜା ଏୱ, ୟସ୍ସତ୍ଥା ଦୂରମାୟନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୩.୨୮] – ୟସ୍ସାତି ଉଦରସ୍ସ, ପିତୁ ଅତ୍ଥା ଚନ୍ଦୱତୀ [ଜା॰ ୧.୯.୬୬], ଉପାଦାରୂପଂ, ଅନୁପାଦା ୱିମୁତ୍ତୋ, ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତୋ, ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି । ସଂୱିଧାୱହାରୋ, ୟାତି=ୟାୟତି, ୱାତି=ୱାୟତି, ନିବ୍ବାତି=ନିବ୍ବାୟତି, ନିବ୍ବନ୍ତି=ନିବ୍ବାୟନ୍ତି, ପହାତି=ପହାୟତି, ସପ୍ପତିସ୍ସୋ=ସପ୍ପତିସ୍ସୟୋ, ସୁହଦୋ=ସୁହଦୟୋ=ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଲୋପୋ,
ମୁଖରୋ=ମୁଖଖରୋ, ୱାଚାକରଣୋ=ୱାକ୍କରଣୋ, ୱାଚାପଥୋ=ବ୍ୟପ୍ପଥୋ=ୱାସ୍ସ ବ୍ୟତ୍ତଂ, ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ, ଏୱଂ ବ୍ୟାଖୋ=ଏୱଂ ୱିୟ ଖୋ=ୱିସ୍ସ ବ୍ୟତ୍ତଂ, ଦୀଘୋ ଚ ୟଲୋପୋ ଚ ।
ଲୋଲୁପୋ, ମୋମୁହୋ, କୁକ୍କୁଚୋ, ସୁସୁଖୋ, ରୋରୁୱୋଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପନ ଅତିସୟତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ପଦଦ୍ୱିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବପଦେସୁ ଅକ୍ଖରଲୋପୋ ।
ପଦଲୋପୋ ଆଦିମଜ୍ଝନ୍ତେସୁ –
ଦତ୍ତୋ=ଦେୱଦତ୍ତୋ, ଅସ୍ସେହି ୟୁତ୍ତୋ ରଥୋ=ଅସ୍ସରଥୋ, ରୂପଭୱୋ=ରୂପଂ, ଅରୂପଭୱୋ=ଅରୂପଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଲୋପରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଦୀଘ, ରସ୍ସରାସି
ପକ୍ଖିତ୍ତମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ । ଲୁତ୍ତେହି ୱା ଆଦେସକତେହି ୱା ୱଣ୍ଣେହି ସେସା ରସ୍ସସରା କ୍ୱଚି ଦୀଘା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ପୁବ୍ବଲୁତ୍ତେ ତାୱ –
ତତ୍ରାୟମାଦି ଭୱତିଂ [ଧ॰ ପ॰ ୩୭୫], ତତ୍ରାଭିରତିମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ [ଧ॰ ପ॰ ୮୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୯୮], ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି, ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠଂ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୩], ଅନାଗାରେହି ଚୂଭୟଂ [ଧ॰ ପ॰ ୪୦୪; ସୁ॰ ନି॰ ୬୩୩], ଧମ୍ମୂପସଂହିତା [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୯], ତଥୂପମଂ ଧମ୍ମୱରଂ ଅଦେସୟି [ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୩], ତେସଂ ୱୂପସମୋ ସୁଖୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୧] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପରଲୁତ୍ତେ –
ଅଜିତାତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୯, ୧୦୪୧], ସୁମେଧୋ ସାଜାତୋ ଚାତି, ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯], ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ସାଧୂତିପତିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା [ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪ କାଳୟକ୍ଖିନୀୱତ୍ଥୁ], କିଂସୂଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠଂ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବିନ୍ଦୁଲୁତ୍ତେ –
ତାସାହଂ [ପାଚି॰ ୭୦୯], ତେସାହଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୧୩]।
ଆଦେସେସୁ –
ମ୍ୟାୟଂଧମ୍ମୋ [ମହାୱ॰ ୭], ସ୍ୱାହଂ [ପେ॰ ୱ॰ ୪୮୫], ୱିତ୍ୟାନୁଭୂୟତେ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟଦିପି ଇମାନି ରୂପାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଉପରିସୁତ୍ତେନ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ଲୁତ୍ତାଦେସେସୁ ପନ ନିଚ୍ଚମିୱ ଦୀଘସିଦ୍ଧିଞାପନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ପକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୩୫.ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘରସ୍ସା[କ॰ ୨୫, ୨୬; ନୀ॰ ୩୫, ୩୬, ୬୪, ୭୧, ୧୬୫, ୧୭୯]।
ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ ରସ୍ସଦୀଘାନଂ କ୍ୱଚି ଦୀଘ, ରସ୍ସା ହୋନ୍ତି ୱା । ତତ୍ଥ ଦୀଘୱିଧି ନାମ ଗାଥାୱସେନ ୱା ଆଗମୱସେନ ୱା ୱଚନସୁଖୱସେନ ୱା ବୁଦ୍ଧିସୁଖୱସେନ ୱା ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଗାଥାୱସେନ ତାୱ –
ମଧୁୱାମଞ୍ଞତି ବାଲୋ [ଧ॰ ପ॰ ୬୯], ଖନ୍ତୀ ଚ ସୋୱଚସ୍ସତା [ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧୦], ଏୱଂ ଗାମେ ମୁନୀ ଚରେ [ଧ॰ ପ॰ ୪୯], ସକ୍କୋ ଉଜୂ ଚ ସୁହୁଜୂ ଚ [ଖୁ॰ ପା॰ ୯.୧] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଆଗମେ –
ଉରଗାମିୱ [ଜା॰ ୧.୭.୩୦], ଅରହତାମିୱ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୮], ପସ୍ସତାମିୱ [ସୁ॰ ନି॰ ୭୬୯] ଇଚ୍ଚାଦି । ଗାଥାୱସେନାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ୱଚନସୁଖଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିସୁଖଞ୍ଚ ପୁରିମେ ସେସଦୀଘେପି ଲବ୍ଭତି ।
ତତ୍ଥ ୱଚନସୁଖେ –
ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତଂ [ଚୂଳୱ॰ ୯୭], ପକଟ୍ଠଂ ୱଚନଂ ପାୱଚନଂ, ପାସାଦୋ, ପାକାରୋ, ପାୱସ୍ସି ମେଘୋ, ନଗରଂ ପାୱିସି, ପାୱେକ୍ଖି, ପାରିସୁଦ୍ଧି, ପାଟିପଦୋ, ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବୁଦ୍ଧିସୁଖଂ ନାମ ପଦଚ୍ଛେଦଞାଣସୁଖଂ । ତତ୍ଥ –
ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ [ପାରା॰ ୧], ସାତ୍ଥିକା ଧମ୍ମଦେସନା, ଚକ୍ଖୁମାସ୍ସ ୟଥା ଅନ୍ଧୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବିନ୍ଦୁଲୁତ୍ତେ ପନ ସାରାଗୋ, ସାରତ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପୁବ୍ବେ ଉଦ୍ଧଟାନିୟେୱ ।
ଇତି ଦୀଘରାସି ।
ୟିଟ୍ଠଂୱହୁତଂୱ ଲୋକେ [ଧ॰ ପ॰ ୧୦୮], ଭୋୱାଦି ନାମ ସୋ ହୋତି [ଧ॰ ପ॰ ୩୯୬; ସୁ॰ ନି॰ ୬୨୫], ୟଥାଭାୱି ଗୁଣେନ ସୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଆଗମେ ୟ, ର, ଦାଗମେସୁ ପୁବ୍ବରସ୍ସୋ –
ୟଥୟିଦଂ [ଅ॰ ନି॰ ୧.୧-୪], ତଥୟିଦଂ, ୟଥରିୱ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା, ତଥରିୱ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ, ସମ୍ମଦେୱ ସମାଚରେ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୧୨], ସମ୍ମଦକ୍ଖାତୋ ମୟା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୯୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଂୟୋଗରସ୍ସୋ ନାମ ବହୁଲଂ ଲବ୍ଭତି –
ଅକ୍କମୋ, ପରକ୍କମୋ, ଅକ୍ଖାତୋ, ଅଞ୍ଞା, ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱା, ଅଞ୍ଞାତଂ ସୁଗତ, ଅତ୍ଥରଣଂ, ଅପ୍ଫୋଟେତି, ଅଲ୍ଲିୟତି, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଅସ୍ସାଦୋ, ଆଭସ୍ସରୋ, ପଭସ୍ସରୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ଝାନସ୍ସ ଲାଭିମ୍ହି ୱସିମ୍ହି [ପାରା॰ ୨୦୩-୨୦୪]।
ତା, ତୋପଚ୍ଚୟେସୁପି ରସ୍ସୋ –
କତଞ୍ଞୁତା, ଅତ୍ଥଞ୍ଞୁତା, ଧମ୍ମଞ୍ଞୁତା, କଞ୍ଞତୋ, ନଦିତୋ, ୱଧୁତୋ ।
ସମାସେ –
ଇତ୍ଥିପୁମଂ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଇତ୍ଥିଭାୱୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ରସ୍ସରାସି ।
ଦୀଘ, ରସ୍ସରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ୱୁଦ୍ଧିରାସି
୩୬.ୟୁୱଣ୍ଣାନମେଓ ଲୁତ୍ତା[କ॰ ୧୪; ରୂ॰ ୧୬; ନୀ॰ ୩୪]।
ଲୁତ୍ତା ପୁବ୍ବସରମ୍ହା ୱା ପରସରମ୍ହା ୱା ସେସାନଂ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ କମେନ ଏ, ଓଆଦେସା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ପରଇୱଣ୍ଣେ –
ବନ୍ଧୁସ୍ସେୱ ସମାଗମୋ, ଅତେୱ ମେ ଅଚ୍ଛରିୟଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୮୮], ୱାତେରିତଂ, ଜିନେରିତଂ ।
ପରଉୱଣ୍ଣେ –
ଗଙ୍ଗୋଦକଂ, ପତ୍ତଂ ୱୋଦକଂ କତ୍ୱା [ଚୂଳୱ॰ ୩୭୬], ସଙ୍ଖ୍ୟଂ [ସୁ॰ ନି॰ ୭୫୪] ନୋପେତି ୱେଦଗୂ [ମହାନି॰ ୬], ଉଦକୋମିୱ ଜାତଂ ।
କ୍ରିୟାପଦେସୁ –
ୱେତି, ଅପେତି, ଉପେତି, ଅପେକ୍ଖା, ଉପେକ୍ଖା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପୁବ୍ବଇୱଣ୍ଣେ –
ରଥେସଭୋ, ଜନେସଭୋ, ମୁନେଲୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି- ତତ୍ଥ ରଥୀନଂ ଆସଭୋ ଜେଟ୍ଠକୋତି ରଥେସଭୋ, ରଥୀନନ୍ତି ରଥୱନ୍ତାନଂ ରଥରୁଳ୍ହାନଂ ୟୋଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଜନୀନଂ ଆସଭୋ ଜନେସଭୋ, ଜନୀନନ୍ତି ଜନୱନ୍ତାନଂ ଇସ୍ସରାନଂ । ମୁନୀନଂ ଆଲୟୋ ୱିହାରୋ ମୁନେଲୟୋ ।
ପୁବ୍ବଉୱଣ୍ଣେ –
ସୁନ୍ଦରା ଇତ୍ଥୀ ସୋତ୍ଥି, ସୁନ୍ଦରୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି ସୋତ୍ଥି, ରସ୍ସତ୍ତଂ, ମଙ୍ଗଲଂ ।
ୱୁଦ୍ଧିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଆଦେସସନ୍ଧି
୩୭.ୟୱା ସରେ[କ॰ ୧୮, ୧୯, ୨୧, ୪୫; ନୀ॰ ୪୪, ୪୬, ୪୭, ୫୧, ୫୮]।
ସରେ ପରେ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣାନଂ ୟ, ୱାଦେସା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଇୱଣ୍ଣେ –
ପଟିସନ୍ଥାରୱୁତ୍ୟସ୍ସ [ଧ॰ ପ॰ ୩୭୬], ସବ୍ବା ୱିତ୍ୟାନୁଭୂୟତେ, କ୍ୟାହଂ ଅପରଜ୍ଝାମି [ପାରା॰ ୩୮୩] – ଇଧ ପଠମଂ ବିନ୍ଧୁଲୋପୋ, ସୁତା ଚ ପଣ୍ଡିତାତ୍ୟତ୍ଥ, ସୁତା ଚ ପଣ୍ଡିତାତ୍ୟମ୍ହା [ଜା॰ ୨.୨୧.୧୪୯], ଞାତୋ ସେନାପତୀତ୍ୟାହଂ [ଜା॰ ୨.୨୧.୯୪], ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ [ପାରା॰ ୪୧୧], ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନୀୟଂ [ଦୀଘନିକାୟେ], ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା, ପଚ୍ଚାହରତି [ପାରା॰ ୩୦୫-୩୦୭], ପଚ୍ଚେତି, ପଚ୍ଚୟୋ, ଅଚ୍ଚେତି, ଅଚ୍ଚୟୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୧], ଅଚ୍ଚାୟଂ ମଜ୍ଝିମୋ ଖଣ୍ଡୋ [ଜା॰ ୧.୭.୩୩] – ଅତିରେକୋ ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମୋ ଖଣ୍ଡୋତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅପୁଚ୍ଚଣ୍ଡତା – ଅପୁତିଅଣ୍ଡତାତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ, ଜଚ୍ଚଘାନକୋ, ଜଚ୍ଚେଳକୋ, ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଅବ୍ଭେତି, ଅବ୍ଭୋକାସୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୧], ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ଅଜ୍ଝାଗମା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱାତ୍ୱେୱ ? ଇତିସ୍ସ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି [ପାଚି॰ ୪୬୫], ଅତିସିଗଣୋ, ଅଧୀରିତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଇଚ୍ଚେତନ୍ତିଆଦୀସୁ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଇତି, ପତି, ଅତିପୁତି, ଜାତି, ଅଭି, ଅଧିସଦ୍ଦାନଂ ଇୱଣ୍ଣସ୍ସ ୟତ୍ତଂ, ‘ତୱଗ୍ଗ, ୱରଣାନ’…ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ୟମ୍ହି ତୱଗ୍ଗସ୍ସ ଚତ୍ତଂ, ‘ୱଗ୍ଗ, ଲ, ସେହି ତେ’ତି ସୁତ୍ତେନ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, ଅଭି, ଅଧିସଦ୍ଦେସୁ ପନ ‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସ’…ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ୱଗ୍ଗଚତୁତ୍ଥାନଂ ତତିୟତ୍ତଂ ।
ଚକ୍ଖ୍ୱାବାଧମାଗଚ୍ଛତି, ପାତ୍ୱାକାସି [ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୮], ୱତ୍ଥ୍ୱେତ୍ଥ ୱିହିତଂ ନିଚ୍ଚଂ, ଦ୍ୱାକାରୋ [ମହାୱ॰ ୯], ମଧ୍ୱାସୱୋ [ପାଚି॰ ୩୨୮], ଅନ୍ୱୟୋ, ଅନ୍ୱେତି, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ [ମହାୱ॰ ୨୬, ୬୨], ସ୍ୱାକାରୋ [ମହାୱ॰ ୯], ବହ୍ୱାବାଧୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୮.ଏଓନଂ[କ॰ ୧୭, ୧୮; ରୂ॰ ୧୯, ୨୦; ନୀ॰ ୪୩, ୪୪]।
ସରେ ପରେ ଏ, ଓନଂ ୟ, ୱାଦେସୋ ହୋତି ୱା ।
କ୍ୟସ୍ସ ବ୍ୟପଥୟୋ ଅସ୍ସୁ [ସୁ॰ ନି॰ ୯୬୭], କ୍ୟସ୍ସୁ ଇଧ ଗୋଚରା [ସୁ॰ ନି॰ ୯୬୭] -କେ+ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ବ୍ୟପଥୟୋତି ୱଚନପଥା, ୟଥା ନାମଂ ତଥା ଝସ୍ସ-ଚେ+ଅସ୍ସାତି ଛେଦୋ, ତ୍ୟାହଂ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟଂ [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦], ତ୍ୟସ୍ସ ପହୀନା ହୋନ୍ତି, ପୁତ୍ତୋ ତ୍ୟାହଂ ମହାରାଜ [ଜା॰ ୧.୧.୭], ପବ୍ବତ୍ୟାହଂ ଗନ୍ଧମାଦନେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୯୭], ଅଧିଗତୋ ଖୋ ମ୍ୟାୟଂ ଧମ୍ମୋ [ମହାୱ॰ ୭], ୟ୍ୟସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରଜା, ୟ୍ୟସ୍ସ ତେ ହୋନ୍ତି ଅନତ୍ଥକାମା, ୟ୍ୟସ୍ସୁ ମଞ୍ଞାମି ସମଣେ-ଏତ୍ଥ ଚ ଅୱିସିଟ୍ଠେପି ୱଚନସଦ୍ଦେ ୟେ+ଅସ୍ସାତି ପଦଚ୍ଛେଦବୁଦ୍ଧିସୁଖତ୍ଥଂ ‘ୟ୍ୟସ୍ସା’ତି ପୋତ୍ଥକାରୋପନଂ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ, ୟଥା ତଂ ? ‘ୟଦାସ୍ସ ସୀଲଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ’ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୪୭୪] ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ୱିୟ, କ୍ୱତ୍ଥୋସି ଜୀୱିତେନ ମେ, ୟାୱତକ୍ୱସ୍ସ କାୟୋ, ତାୱତକ୍ୱସ୍ସ ବ୍ୟାମୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫], ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ, ଅତ୍ଥି ଖ୍ୱେତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୟତ୍ୱାଧିକରଣଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩], ୟ୍ୱାହଂ, ସ୍ୱାହଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱାତ୍ୱେୱ ? ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି [ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୪], ସୋ ଅହଂ ଭନ୍ତେ ।
୩୯.ୟୁୱଣ୍ଣାନମିୟଙଉୱଙ[ମୋଗ॰ ୫-୧୩୬ (ୟୁୱଣ୍ଣାନ ମିୟଙୁୱଙ ସରେ)]।
ସରେ ପରେ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣନ୍ତାନଂ ପଦାନଂ ଇୟଙ, ଉୱଙଆଦେସା ହୋନ୍ତି ୱା । ଙାନୁବନ୍ଧୋ ଅନ୍ତାଦେସତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ଇଧ ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ରୂପଦ୍ୱୟଂ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ଇୱଣ୍ଣେ –
ତିୟନ୍ତଂ ତ୍ୟନ୍ତଂ – ତତ୍ଥ ତିୟନ୍ତନ୍ତି ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ସିଦ୍ଧଂ, ତ୍ୟନ୍ତନ୍ତି ‘ୟୱା ସରେ’ତି ସୁତ୍ତେନ । ଏୱଂ ସେସେସୁ । ଅଗ୍ଗିୟାଗାରେ ଅଗ୍ୟାଗାରେ, ଚତୁତ୍ଥିୟତ୍ଥେ [ମହାୱ॰ ୩୭] ଚତୁତ୍ଥ୍ୟତ୍ଥେ, ପଞ୍ଚମିୟତ୍ଥେ ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେ, ପଥୱିୟାକାସୋ ପଥବ୍ୟାକାସୋ, ୱିୟଞ୍ଜନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୱିୟାକତୋ ବ୍ୟାକତୋ, ୱିୟାକଂସୁ ବ୍ୟାକଂସୁ, ୱିୟତ୍ତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ, ୱିୟୂଳ୍ହୋ ବ୍ୟୂଳ୍ହୋ, ଧମ୍ମଂ ଅଧିୟେତି ଅଜ୍ଝେତି, ପତିୟେତି ପଚ୍ଚେତି ପତ୍ତିୟାୟତି ୱା, ପରିୟଙ୍କୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ୱିପରିୟାସୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଇଧ ଏକରୂପଂ ହୋତି – ପରିୟତ୍ତି, ପରିୟତ୍ତୋ, ପରିୟାୟୋ, ପଲ୍ଲଙ୍କୋଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପରିସଦ୍ଦେ ରସ୍ସ ଲତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଇସ୍ସ ‘ୟୱା ସରେ’ତି ୟତ୍ତେ କତେ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ ।
ଉୱଣ୍ଣେ –
ଭିକ୍ଖୁୱାସନେ, ସୟମ୍ଭୁୱାସନେ, ଇଧପି ରୂପଦ୍ୱୟଂ ଲବ୍ଭତି – ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ=ଦ୍ୱଙ୍ଗିକଂ, ଭୁୱାଦିଗଣୋ=ଭ୍ୱାଦିଗଣୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୦.ୱିତିସ୍ସେୱେ ୱା[ରୂ॰ ୩୩ (ପିଟ୍ଠେ)]।
ଏୱସଦ୍ଦେ ପରେ ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଇ-କାରସ୍ସ ୱୋ ହୋତି ୱା ।
ଇତ୍ୱେୱ ଚୋରୋ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲୋ, ସମୁଦ୍ଦୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ [ଉଦା॰ ୪୫] ଗଚ୍ଛତି, ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ମହାସମ୍ମତୋତ୍ୱେୱ ପଠମଂ ଅକ୍ଖରଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୩୧], ଇସିଗିଲିତ୍ୱେୱ ସମଞ୍ଞା ଅହୋସି [ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୩]।
ୱାତି କିଂ ? ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ, ସମୁଦ୍ଦୋତେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଏୱସଦ୍ଦେ ପରେ ଅଞ୍ଞତି-କାରସ୍ସ ୱତ୍ତଂ । ୱିଲପତ୍ୱେୱ ସୋ ଦିଜୋ [ଜା॰ ୧.୬.୧୦୩], ଅନୁସେତ୍ୱେୱସ୍ସ କାମରାଗୋ, ଅନୁସେତ୍ୱେୱସ୍ସ ରୂପରାଗୋ – ଅନୁସେତି+ଏୱ+ଅସ୍ସାତି ଛେଦୋ, ହୋତ୍ୱେୱ କାରିୟସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ, ହୋତେୱ ୱା ।
୪୧.ଏଓନମ ୱଣ୍ଣେ[କ॰ ୨୭; ରୂ ୩୯; ନୀ॰ ୬୬, ୧୬୩-୪]।
ସରବ୍ୟଞ୍ଜନଭୂତେ ୱଣ୍ଣେ ପରେ ଏ, ଓନଂ ଅତ୍ତଂ ହୋତି ୱା । ତତ୍ଥ ଏସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମ, ଦାଗମେସ୍ୱେୱ ହୋତି ।
ଅକରମ୍ହସ ତେ କିଚ୍ଚଂ [ଜା॰ ୧.୪.୨୯] – ଅକରମ୍ହସେତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଦିସ୍ୱା ୟାଚକମାଗତେ [ଜା॰ ୧.୭.୫୮; ୨.୨୨.୨୨୬୧], ଦିସ୍ୱା ପଣ୍ଡିତମାଗତେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୭୮୩], ୟମାହୁ ନତ୍ଥି ୱୀରିୟନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୧୮.୧୬୨] – ୟେ+ଆହୁତ୍ୟତ୍ଥୋ । କଦସ୍ସୁ – କେ+ଅସ୍ସୁ, ୟଦେୱ ତେ ଜାତିନିସ୍ସିତା, ତଦେୱ ତେ ଜରାନିସ୍ସିତାୟେ+ଏୱ, ତେ+ଏୱାତି ଛେଦୋ, ସ୍ୱେ ଭୱୋ ସ୍ୱାତନଂ [ପାରା॰ ୨୨] – ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଦୀଘୋ ।
ଓମ୍ହି –
ସ ସୀଲୱା [ଧ॰ ପ॰ ୮୪], ସ ପଞ୍ଞୱା, ସ ୱେ କାସାୱମରହତି [ଧ॰ ପ॰ ୧୦], ଏସ ଅତ୍ଥୋ, ଏସ ଧମ୍ମୋ [ଧ॰ ପ॰ ୫], ଦିନ୍ନମାସି ଜନିନ୍ଦେନ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୬୧ (ଦିନ୍ନମ୍ହାତି ଜନିନ୍ଦେନ)] – ଦିନ୍ନୋ+ଆସୀତି ଛେଦୋ, ମଗ୍ଗମତ୍ଥି [ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯] – ମଗ୍ଗୋ+ଅତ୍ଥି, ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି [ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୭], ପଚ୍ଚୟାକାରମେୱ ଚ [ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୫], ସଙ୍ଘୋ ପବ୍ବତମିୱ, ସଦ୍ଦୋ ଚିଚ୍ଚିଟମିୱ, ହିୟ୍ୟୋ ଭୱୋ ହିୟ୍ୟତ୍ତନଂ, ପାତୋ ଅସନଂ ପାତରାସୋ, ପାତମନୁସିଟ୍ଠୋ, କକୁସନ୍ଧ କୋଣାଗମନୋ, ଥେର ୱାଦାନମୁତ୍ତମୋ – କକୁସନ୍ଧୋତି ଚ ଥେରୋତି ଚ ଛେଦୋ, ଥେରୱାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଅନିମିତ୍ତେପି ହୋତି । ତୁୱଞ୍ଚ ଧନୁସେଖ ଚ [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୩୯], ପଚ୍ଚୟମହାପଦେସୋ ହେସ, ଏକକୋଟ୍ଠାସୋ ଏସ, ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋ ଏସ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୨.ଗୋସ୍ସାୱଙ[କ॰ ୨୨, ୭୮; ରୂ॰ ୨୮; ନୀ॰ ୫୨, ୨୨୯]।
ସରେ ପରେ ଗୋସ୍ସ ଅନ୍ତସ୍ସ ଅୱଙ ହୋତି ।
ଗୋ ଚ ଅସ୍ସୋ ଚ ଗୱାସ୍ସଂ ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନେପି । ସଗୱଚଣ୍ଡୋ [ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୮], ପରଗୱଚଣ୍ଡୋ ।
ଅପ୍ପୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଅୱଣ୍ଣସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, ଓତ୍ତଞ୍ଚ –
ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ପୁଥୁଭୂତୋ-ପୁଥୂତି ୱା ଏକୋ ପାଟିପଦିକୋ, ପୁଥୁନା ପୁଥୁନୀତିପି ଦିସ୍ସତି, ଅପେକ୍ଖିୟାନୋ ଅପେକ୍ଖିୟାନଅପେକ୍ଖିତ୍ୱାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅନୁମୋଦିୟାନୋ, ମରୀଚିକୂପମଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାନୋ, ମା ମଂ ପିସାଚା ଖାଦନ୍ତୁ, ଜୀୱ ତ୍ୱଂ ସରଦୋସତଂ [ଜା॰ ୧.୨.୯], ରତ୍ତିଦିୱୋୱ ସୋ ଦିବ୍ବୋ, ମାନୁସଂ ସରଦୋସତଂ-ୱସ୍ସସତନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଅନୁୟନ୍ତି ଦିସୋଦିସଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୧], ସମ୍ପତନ୍ତି ଦିସୋଦିସଂ-ତଂ ତଂ ଦିସନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ, ପରୋସତଂ, ପରୋସହସ୍ସଂ, ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ପୋନୋପୁଞ୍ଞଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ, ପୋନୋବ୍ଭୱିକା ତଣ୍ହା-ପୁନୋତି ୱା ଏକୋ ନିପାତୋ, ପୁନୋ ତସ୍ସ ମହେ ସିନୋ, ପୁନୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାନ, ନ ଚ ଦାନି ପୁନୋ ଅତ୍ଥି, ମମ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ସଙ୍ଗମୋ, ନ ପୁନୋ ଅମତାକାରଂ, ପସ୍ସିସ୍ସାମି ମୁଖଂ ତୱ [ଅପ॰ ଥେରୀ ୨.୨.୨୩୫]।
ଇୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ଉତ୍ତଂ, ଏତ୍ତଞ୍ଚ –
ତଦମିନାପେତଂ ପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ-ତଂ ଏତଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ସକିଂ ଆଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ସକଦାଗାମୀ, ଇତ୍ଥିୟା ଭାୱୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ, ଏୱୁମଂ – ଏୱଂ+ଇମନ୍ତି ଛେଦୋ, ତ୍ୱଂ ନୋ ସତ୍ଥା ମହାମୁନେ, ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱିଦୂ ଇସେ ।
ଉୱଣ୍ଣସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଓତ୍ତଞ୍ଚ –
ମାତିତୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦୩], ପିତିତୋ, ମାତିପକ୍ଖୋ, ପିତିପକ୍ଖୋ, ମାତିଘୋ [ଜା॰ ୨.୧୯.୧୧୮], ପିତିଘୋ, ମତ୍ତିକଂ ଧନଂ [ପାରା॰ ୩୪], ପେତ୍ତିକଂ ଧନଂ, ଅପି ନୋ ଲଚ୍ଛସି, କଚ୍ଚି ନୋ ତୁମ୍ହେ ୟାପେଥ, କଥଂ ନୋ ତୁମ୍ହେ ୟାପେଥ, ସୋତୁକାମତ୍ଥ ନୋ ତୁମ୍ହେ ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ନୋ ସମଂ ଅତ୍ଥି [ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୩], ନ ହି ନୋ ସଙ୍କରନ୍ତେନ [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨], ନତ୍ଥି ନୋ କୋଚି ପରିୟାୟୋ [ଜା॰ ୧.୫.୧୧୦ (ନ ହି ନୋ କୋଚି ପରିୟାୟୋ)] – ଇମେସୁ ତୀସୁ ନୁସଦ୍ଦୋ ଏକଂସତ୍ଥେ, ସୋସିତୋ ସୋତତ୍ତୋ ଚେୱ [ଜା॰ ୧.୧.୯୪ ସୋତତ୍ତୋ ସୋସିନ୍ଦୋ ଚେୱ; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭] – ସୁଟ୍ଠୁ ସୀତଲୋ ସୁଟ୍ଠୁ ସନ୍ତତ୍ତୋତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଜମ୍ବୁନଦିୟା ଜାତଂ ଜମ୍ବୋନଦଂ ।
ଏସ୍ସ ଇତ୍ତଂ –
ଓକନ୍ଦାମସି ଭୂତାନି, ପବ୍ବତାନି ୱନାନି ଚ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୭୩] – ଅୱକନ୍ଦାମସେତ୍ୟତ୍ଥୋ, ୟଂ କରୋମସି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ, ତଦଜ୍ଜ ତୁୟ୍ହଂ ଦସ୍ସାମ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୦], ଇଧ ହେମନ୍ତଗିମ୍ହିସୁ [ଧ॰ ପ॰ ୨୮୬], ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧିସୁ, ଚେତେହି ଚେତପୁତ୍ତିହି [ଚରିୟା॰ ୧.୧୦୬] – ଚେତପୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ଓସ୍ସ ଉତ୍ତଂ –
ମନୁଞ୍ଞଂ, ନ ତେନତ୍ଥଂ ଅବନ୍ଧିସୁ [ଜା॰ ୧.୬.୭] – ସୋ ତେନ ୱଚନେନ ଅତ୍ଥଂ ନ ଅବନ୍ଧି ନ ଲଭୀତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଅୱ୍ହାୟନ୍ତୁ ସୁ ୟୁଦ୍ଧେନ [ଜା॰ ୨.୨୨.୮୭୧] – ସୋ ପହାରୱଚନେନ ମଂ ଅୱ୍ହୟନ୍ତୋତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଅପି ନୁ ହନୁକା ସନ୍ତା [ଜା॰ ୧.୧.୧୪୬] – ନୋ ହନୁକା ଏକନ୍ତଂ ଖିନ୍ନା ଦୁକ୍ଖପତ୍ତାତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ୱିକାରସନ୍ଧିପି ଆଦେସସନ୍ଧିରୂପତ୍ତା ଇଧ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ।
ଇତି ସରାଦେସରାସି ।
କୱଗ୍ଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱଗ୍ଗାୱଗ୍ଗବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଆଦେସୋ ଦୀପିୟତେ ।
ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେହି ଚ ଲ, ସେହି ଚ ପରସ୍ସ ୟ-କାରସ୍ସ କ୍ୱଚି ତେ ଏୱ ୱଗ୍ଗ ଲ, ସା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ, ୟ-କାରୋ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ନିପଚ୍ଚତୀତି ନିପକୋ, ନିପକସ୍ସ ଭାୱୋ ନେପକ୍କଂ, ୱିପାକୋ ଏୱ ୱେପକ୍କଂ, ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱାକ୍କଂ, ୱାକ୍ୟଂ ୱା । ପମୁଖେ ସାଧୁ ପାମୋକ୍ଖଂ – ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ କତେ ଆଦିଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମତ୍ତଂ, ସୁଭଗସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋଭଗ୍ଗଂ, ଦୋଭଗ୍ଗଂ, ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଭୋଗ୍ଗଂ, ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଗ୍ଗଂ, କୁକ୍କୁଚଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱାଚ୍ଚଂ, ୱୁଚ୍ଚତେ, ପଚ୍ଚତେ, ୱଣିଜାନଂ କମ୍ମଂ ୱାଣିଜ୍ଜଂ, ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଭୋଜ୍ଜଂ, ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜ୍ଜଂ ।
୪୪.ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା[କ॰ ୨୬୯, ୪୧; ନୀ॰ ୧୦୪, ୧୦୬, ୧୧୯, ୧୨୧-୫]।
ଆଦେସଭୂତେ ୱା ୱିଭତ୍ତିଭୂତେ ୱା ପଚ୍ଚୟଭୂତେ ୱା ୟ-କାରେ ପରେ ତୱଗ୍ଗାନଂୱ, ର, ଣାନଞ୍ଚ ଚୱଗ୍ଗ, ବ, ୟ, ଞାଦେସା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ।
ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞୋ, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞା, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞଂ, ସମଣସ୍ସ ଭାୱୋ ସାମଞ୍ଞଂ, ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଂ, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ [ପାରା॰ ୪୧୧] ଇଚ୍ଚାଦୀନି ‘ୟୱା ସରେ’ତି ସୁତ୍ତେ ଉଦାହଟାନି ।
ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଭାୱୋ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ, ସନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସଚ୍ଚଂ, ତଥସ୍ସ ଭାୱୋତଚ୍ଛଂ, ୟଜ୍ଜେୱଂ-ୟଦି+ଏୱଂ, ନଜ୍ଜୋ, ନଜ୍ଜା, ନଜ୍ଜଂ, ସୁହଦସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋହଜ୍ଜଂ, ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱଜ୍ଜଂ, ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି [ଧ॰ ସ॰ ୧୬୦], ଉପସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଜ୍ଝୋକାସୋ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ବୋଜ୍ଝା, ବୋଧିୟା ୱା, ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ବୋଜ୍ଝଂ, ବୁଜ୍ଝତି, ପୋନୋପୁଞ୍ଞଂ, ଥନତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ଥଞ୍ଞଂ ।
ପୱଗ୍ଗେ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପଂ –
ୱପ୍ପତେ, ଲୁପ୍ପତେ, ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ, ଅବ୍ଭୋକାସୋ, ଉସଭସ୍ସ ଭାୱୋ ଓସବ୍ଭଂ, ଲଭିୟତେତି ଲବ୍ଭଂ, ଲବ୍ଭତେ, ଗାମେ ହିତଂ ଗମ୍ମଂ, ଓପମ୍ମଂ, ସୋଖୁମ୍ମଂ, ଆଗମ୍ମ, ଉପଗମ୍ମ, ଗମିୟତେତି ଗମ୍ମୋ, ଏୱଂ ଦମ୍ମୋ, ରମ୍ମୋ, ଗମ୍ମତେ, ରମ୍ମତେ ।
‘ତୱଗ୍ଗ ୱରଣାନ…’ନ୍ତି ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ୟମ୍ହି ରସ୍ସ ୟତ୍ତଂ –
କୟ୍ୟତେ କରିୟତେ, ଅୟ୍ୟୋ ଅରିୟୋ ।
‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ଲତୋ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପଂ –
ପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ୱିପଲ୍ଲାସୋ, କୋସଲ୍ଲଂ, ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ ।
‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନ…’ନ୍ତି ୟମ୍ହି ୱସ୍ସ ବତ୍ତଂ –
ପୁଥବ୍ୟା, ପୁଥବ୍ୟଂ, ଭାତୁ ଅପଚ୍ଚଂ ଭାତବ୍ୟୋ, କୋରବ୍ୟୋ, ଦିୱେ ଭୱଂ ଦିବ୍ବଂ ଦିବ୍ୟଂ ।
‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ସତୋ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପଂ –
ରହସି ଭୱଂ ରହସ୍ସଂ, ସୋମନସ୍ସଂ, ଦୋମନସ୍ସଂ, ସୋୱଚସ୍ସଂ, ଦୋୱଚସ୍ସଂ-ମନୋଗଣତ୍ତା ମଜ୍ଝେ ସାଗମୋ, ଭାସିତବ୍ବନ୍ତି ଭସ୍ସଂ, ଆଦିସ୍ସ=ଆଦିସିତ୍ୱା, ଉଦ୍ଦିସ୍ସ=ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା, ଉପୱସ୍ସ=ଉପୱସିତ୍ୱା, ସମ୍ଫୁସ୍ସ=ସମ୍ଫୁସିତ୍ୱା, ତୁସ୍ସତି, ଦୁସ୍ସତି, ନସ୍ସତିଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୫.ତଥନରାନଂଟଠଣଲା[ରୂ॰ ୩ (ପିଟ୍ଠେ)]।
ତାଦୀନଂ ଟାଦିଆଦେସା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ତସ୍ସ ଟତ୍ତଂ –
ପଟିହଞ୍ଞତି, ପଟଗ୍ଗି ଦାତବ୍ବୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ, ପଟିପ୍ପନ୍ନୋ, ବ୍ୟାୱଟୋ, ଉଦାହଟୋ, ଦୁକ୍କଟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଥସ୍ସ ଠତ୍ତଂ –
ପୀଳନଟ୍ଠୋ [ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭], ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ [ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭], ଅଟ୍ଠିଂକତ୍ୱା ସୁଣେୟ୍ୟ [ଜା॰ ୨.୧୭.୯୨], ଅଟ୍ଠକଥା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ –
ଗାମଂ ନେତୀତି ଗାମଣି, ସେନଂ ନେତୀତି ସେନାଣି, ପଣିଧି, ପଣିଧାନଂ, ପଣିହିତଂ, ପଣାମୋ, ପରିଣାମୋ, ଓଣାମୋ, ଉଣ୍ଣାମୋ, କରଣୀୟଂ, କରଣଂ, ଞାଣଂ, ତାଣଂ, ପମାଣଂ, ସରଣଂ, ଗହଣଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ରସ୍ସ ଲତ୍ତଂ –
ପଲିଘୋ, ପଲିବୋଧୋ, ପଲିପନ୍ନୋ, ପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ତଲୁଣୋ ତରୁଣୋ, କଲୁନଂ ପରିଦେୱୟି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୫୧], ମହାସାଲୋ, ଅଟ୍ଠସାଲିନୀ, ନୟସାଲିନୀ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
ଇଦାନି ମହାୱୁତ୍ତିୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
କସ୍ସ ଖତ୍ତଂ –
ନିକ୍ଖମତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ନେକ୍ଖମୋ, ରାଜକିଚ୍ଚଂ କରୋତୀତି ଖତ୍ତା, କତ୍ତା ୱା ।
ଦତ୍ତଞ୍ଚ –
ସଦତ୍ଥପସୁତୋ ସିୟା [ଧ॰ ପ॰ ୧୬୬]।
ସୟଂ ରଟ୍ଠଂ ହିତ୍ୱାନ, ପୁପ୍ଫଦାନଂ ଦଦାତୀତି ପୁପ୍ଫଦାନିୟୋ ପୁପ୍ଫଦାନିକୋ, ସିପ୍ପଲିୱନେ ୱସତୀତି ସିପ୍ପଲିୱନିୟୋ ସିପ୍ପଲିୱନିକୋ, କୁମାରିୟା କୁମାରିକା ।
ଖସ୍ସ ଗତ୍ତଂ –
ଏଳମୂଗୋ ଏଳମୂଖୋ ।
ଗସ୍ସ କତ୍ତଂ –
ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଲୋକୋ, ଆରୋଗ୍ୟଂ ଅଭିସଜ୍ଜେତୀତି ଭିସକ୍କୋ, କୁଲୂପକୋ କୁଲୂପଗୋ, ଖୀରୂପକୋ ଖୀରୂପଗୋ, ଗୀୱୂପକଂ ଗୀୱୂପଗଂ ।
ଘସ୍ସ ହତ୍ତଂ –
ସୀଘଜୱତାୟ ସୀହୋ ।
ଚସ୍ସ ଛତ୍ତଂ –
ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ମଚ୍ଛରିୟଂ, ରଂସିୟୋ ନିଚ୍ଛରନ୍ତି-ନିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଛସ୍ସ ସତ୍ତଂ –
ଅତ୍ଥି ସାହସ୍ସ ଜୀୱିତଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୧୪] -ଛାହଂ+ଅସ୍ସାତି ଛେଦୋ, ସଳାୟତନଂ ।
ଜସ୍ସ ଦତ୍ତଂ –
ପରସେନଂ ଜିନାତୀତିପସ୍ସେନଦୀ-ମହାୱୁତ୍ତିନା ସରଲୋପୋ, ରସ୍ସ ପରରୂପଂ ।
ୟତ୍ତଞ୍ଚ –
ନିସ୍ସାୟ ଜାୟତୀତି ନିୟୋ, ନିୟକୋ ୱା, ନିୟଂ ପୁତ୍ତଂ ।
ପଣ୍ଣତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି, ପଣ୍ଣାସଂ ପଞ୍ଞାସଂ । ପଣ୍ଣୱୀସତି ପଞ୍ଚୱୀସତି ।
ନତ୍ତଞ୍ଚ –
ନାମମତ୍ତଂ ନ ନାୟତି, ଅନିମିତ୍ତା ନ ନାୟରେ [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୮] – ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତସ୍ସ କତ୍ତଂ –
ନିୟକୋ ନିୟତୋ ।
ଥତ୍ତଞ୍ଚ –
ନିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ, ନିତ୍ଥରଣଂ, ନେତ୍ଥାରଂ ।
ନତ୍ତଞ୍ଚ –
ଜିନୋ, ପିନୋ, ଲିନୋ, ପଟିସଲ୍ଲିନୋ, ପଳିନୋ, ମଲିନୋ, ସୁପିନୋ, ପହୀନୋ, ଧୁନୋ, ପୁନୋ, ଲୁନୋ, ଆହୁନଂ, ପାହୁନଂ ।
ଦସ୍ସ ଡତ୍ତଂ –
ଛୱଡାହୋ, ଦିସାଡାହୋ, କାୟଡାହୋ ।
ଳତ୍ତଞ୍ଚ –
ପରିଳାହୋ, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଛୱଂ ଦହନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆଳହନଂ, ସୁସାନଂ ।
ତତ୍ତଞ୍ଚ –
ସୁଗତୋ, ତଥାଗତୋ, କୁସିତୋ, ଉଦତି ପସୱତୀତି ଉତୁ ।
ଧସ୍ସ ଦତ୍ତଂ –
ଏକମିଦାହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସମୟଂ [ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୧] -ଇଧାତି ୱା ନିପାତୋ ।
ସାହୁ ଦସ୍ସନମରିୟାନଂ [ଧ॰ ପ॰ ୨୦୬], ସଂହିତଂ, ୱିହିତଂ, ପିହିତଂ, ଅଭିହିତଂ, ସନ୍ନିହିତଂ, ପଣିହିତଂ, ସଦ୍ଦହତି, ୱିଦହତି, ପିଦହତି ।
ନସ୍ସ ଉତ୍ତଂ –
ଉପଞ୍ଞାସୋ=ଉପନ୍ୟାସୋ, ଞାୟୋ=ନ୍ୟାୟୋ-ନିଚ୍ଚଂ ଏତି ଫଲଂ ଏତେନାତି ଞାୟୋ, ଞେୟ୍ୟଂ=ନେୟ୍ୟଂ ।
ୟତ୍ତଞ୍ଚ –
ଥେନସ୍ସ କମ୍ମଂ ଥେୟ୍ୟଂ, ଥେରାଧିନନ୍ତି ଥେରାଧେୟ୍ୟଂ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ପରାଧେୟ୍ୟକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ପସ୍ସ ଫତ୍ତଂ –
ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ନିପ୍ଫତ୍ତି, ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ।
ବତ୍ତଞ୍ଚ –
ସମ୍ବହୁଲଂ=ସମ୍ପହୁଲଂ, ବହୁସନ୍ତୋ ନ ଭରତି [ସୁ॰ ନି॰ ୯୮] =ପହୁ ସନ୍ତୋ ନ ଭରତି ।
ଭସ୍ସ ଫତ୍ତଂ –
ଅନନ୍ତଂ ସବ୍ବତୋପଫଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୯୯]।
ମସ୍ସ ପତ୍ତଂ –
ଚିରପ୍ପୱାସିଂ [ଧ॰ ପ॰ ୨୧୯], ହତ୍ଥିପ୍ପଭିନ୍ନଂ [ଧ॰ ପ॰ ୩୨୬]।
ୟସ୍ସ ୱତ୍ତଂ –
ଦୀଘାୱୁ କୁମାରୋ [ମହାୱ॰ ୪୫୯] =ଦୀଘାୟୁ କୁମାରୋ, ଆୟୁଂ ଧାରେତୀତି ଆୱୁଧଂ=ଆୟୁଧଂ, ଆୟୁ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥେ ‘ଆୱୁସୋ’ତି ନିପାତୋ, କସାୱୋ=କସାୟୋ, କାସାୱଂ=କାସାୟଂ, ସାଲିଂ ଲୁନାତୀତି ସାଲିଲାୟକୋ, ତିଣଲାୟକୋ ।
ନୀଲଂ ଜଲଂ ଏତ୍ଥାତି ନେରଞ୍ଜରା, ଜଲଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅଲନ୍ତି ଅରଞ୍ଜରୋ, ସସ୍ସତଂ ପରେତି, ଉଚ୍ଛେଦଂ ପରେତି-ପଲେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱସ୍ସ ପତ୍ତଂ –
ପିପାସତି ପିୱାସତି ।
ବତ୍ତଞ୍ଚ –
ବ୍ୟାକତୋ, ବ୍ୟତ୍ତୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସୀଲବ୍ବତଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ନିବ୍ବୁତଂ, ଦିବ୍ବଂ, ଦିବ୍ବତି, ସିବ୍ବତି, କୁବ୍ବତି, କୁବ୍ବନ୍ତୋ, କ୍ରୁବ୍ବତି, କ୍ରୁବ୍ବନ୍ତୋ, ଅସେୱିତବ୍ବତ୍ତା ୱାରେତବ୍ବୋତି ବାଲୋ, ପବ୍ବଜିତୋ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସସ୍ସ ଛତ୍ତଂ –
ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ-ଅୱସିଟ୍ଠନ୍ତ୍ୟତ୍ଥୋ, ‘‘ଦିବ୍ବା ସଦ୍ଦା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି, ରଂସିୟୋ [ୱି॰ ୱ॰ ୭୩୦] ନିଚ୍ଛରନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ସସ୍ସ ଛତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ତତ୍ତଞ୍ଚ –
ଉତ୍ତିଟ୍ଠପତ୍ତଂ ଉପନାମେନ୍ତି [ମହାୱ॰ ୬୪], ‘‘ଉତ୍ତିଟ୍ଠେ ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ତିଟ୍ଠନଂ ଉତ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅରିୟା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏସା ଅରିୟାନ ୟାଚନା [ଜା॰ ୧.୭.୫୯]’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ହସ୍ସ ଘତ୍ତଂ –
ନିଚ୍ଚଂ ଦହତି ଏତ୍ଥାତି ନିଦାଘୋ, ଲଘୁ ଲହୁ ।
ଳସ୍ସ ଡତ୍ତଂ –
ଗରୁଡୋ ଗରୁଳୋ ।
ଇତି ବ୍ୟଞ୍ଜନାଦେସରାସି ।
ଅୱସ୍ସ ଉତ୍ତଂ –
ଉଦ୍ଧମ୍ମୋ, ଉବ୍ବିନୟୋ, ଉପ୍ପଥୋ, ଉମ୍ମଗ୍ଗୋ, ଉଞ୍ଞା ଅୱଞ୍ଞା, ଉଞ୍ଞାତଂ ଅୱଞ୍ଞାତଂ, ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞୀ ।
ଓତ୍ତଞ୍ଚ –
ଓନଦ୍ଧୋ, ଓକାସୋ, ଓୱାଦୋ, ଓଲୋକନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱସ୍ସ ଓତ୍ତଂ –
ଉପୋସଥୋ – ଉପୱସଥୋତି ଠିତି, ନୋନୀତଂ ନୱନୀତଂ, ନିୱତ୍ଥକୋଚୋ ନିୱତ୍ଥକୱଚୋ, କୋ ତେ ବଲଂ ମହାରାଜ, କୋ ନୁ ତେ ରଥମଣ୍ଡଲଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୮୦] – କ୍ୱତି ଅତ୍ଥୋ । କୋ ତେ ଦିଟ୍ଠୋ ୱା ସୁତୋ ୱା, ୱାନରୋ ଧମ୍ମିକୋ ଇତି, କୋ ନୁମେ ଗୋତମସାୱକା ଗତା-କ୍ୱ ନୁ+ଇମେତି ଛେଦୋ, ସୋଣ୍ଣଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କୁସ୍ସ କ୍ରୁତ୍ତଂ –
କ୍ରୁବ୍ବତି କୁବ୍ବତି ।
ତ୍ତସ୍ସ ତ୍ରତ୍ତଂ –
ଅତ୍ରଜୋ ପୁତ୍ତୋ, ଖେତ୍ରଜୋ ପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତଜୋ, ଖେତ୍ତଜୋ, ଗୋତ୍ରଭୂ, ୱତ୍ରଭୂ, ଚିତ୍ରଂ, ୱିଚିତ୍ରଂ, ଚିତ୍ତଂ, ୱିଚିତ୍ତଂ, ଉତ୍ରସ୍ତମିଦଂ ଚିତ୍ତଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୮], ଉତ୍ରାସୀ ପଲାୟୀ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯], ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତି [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦସ୍ସ ଦ୍ରତ୍ତଂ –
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୁଖୋ ଉଦୟୋ ୟସ୍ସାତି ସୁଖୁଦ୍ରୟଂ, ଦୁକ୍ଖୁଦ୍ରୟଂ କମ୍ମଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୯], ପଥୱୀ ଉନ୍ଦ୍ରିୟ୍ୟତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୮] – ଭିଜ୍ଜତୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ମିତ୍ତଦ୍ରୁବ୍ଭୋ ମିତ୍ତଦ୍ଦୁବ୍ଭୋ ।
ଭଦ୍ରଂ ଭଦ୍ଦଂ, ଅସ୍ସୋ ଭଦ୍ରୋ [ଧ॰ ପ॰ ୧୪୩], ସଦା ଭଦ୍ରାନି ପସ୍ସତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୩], ସବ୍ବେ ଭଦ୍ରାନି ପସ୍ସନ୍ତୁ [ଜା॰ ୧.୨.୧୦୫], ଭଦ୍ରାନି ଭଦ୍ରାନି ୟାନାନି ୟୋଜେତ୍ୱା, ଲୁଦ୍ରଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୩] ଲୁଦ୍ଦଂ ।
ବସ୍ସ ବ୍ରତ୍ତଂ –
ବ୍ରହାୱନଂ, ବ୍ରହନ୍ତଂ ୱା ୱନପ୍ପତିଂ [ଜା॰ ୧.୧.୧୪], ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ – ବାହିତପାପତ୍ତା ଅରହା ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଅପଚ୍ଚନ୍ତି ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱ, ୱୀନଂ ବ୍ୟତ୍ତଂ –
ବ୍ୟୟୋ=ୱୟୋ-ୱିନାସୋତ୍ୟତ୍ଥୋ, କିଚ୍ଚାକିଚ୍ଚେସୁ ବ୍ୟାୱଟୋ=ୱାୱଟୋ, ପଙ୍କେ ବ୍ୟସନ୍ନୋ=ୱିସନ୍ନୋ, ବ୍ୟମ୍ହିତୋ=ୱିମ୍ହିତୋ, ବ୍ୟମ୍ହଂ=ୱିମାନଂ-ମାନସ୍ସ ମ୍ହତ୍ତଂ ।
କ୍ଖସ୍ସ ଚ୍ଛତ୍ତଂ –
ଅଚ୍ଛି=ଅକ୍ଖି, ସଚ୍ଛି=ସକ୍ଖି-ସହ ଅକ୍ଖିନା ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି [ମି॰ ପ॰ ୫.୩.୧୨], ମଚ୍ଛିକା=ମକ୍ଖିକା, ଲଚ୍ଛୀ=ଲକ୍ଖୀ-ସିରୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଅକ୍ଖରସଂଖିତ୍ତଂ ହୋତି –
ଆଚେରୋ ଆଚରିୟୋ, ନ ମାତାପିତରସଂୱଡ୍ଢୋ, ଅନାଚେରକୁଲେ ୱସଂ [ଜା॰ ୧.୧.୯], ଆଚେରମ୍ହି ସୁସିକ୍ଖିତା [ଜା॰ ୧.୭.୮୨], ବ୍ରହ୍ମଚେରୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ, ତିଣ୍ହଂ ତିଖିଣଂ, ତଣ୍ହା ତସିଣା, ସୁଣ୍ହା ସୁଣିସା, ଅଭିଣ୍ହଂ ଅଭିକ୍ଖଣଂ, ପଣ୍ହୋ ପୁବ୍ବଣ୍ହୋ, ପଣ୍ହେ ୱଜ୍ଝୋ ମହୋସଧୋ [ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୪], ସୁରାମେରୟୋ-ସୁରାମେରେୟ୍ୟୋ, ସୁରାମେରେୟ୍ୟପାନାନି, ୟୋ ନରୋ ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି [ଧ॰ ପ॰ ୨୪୭]। କମ୍ମଧାରୟୋ= କମ୍ମଧାରେୟ୍ୟୋ, ପାଟିହୀରଂ ପାଟିହେରଂ ପାଟିହାରିୟଂ, ଅଚ୍ଛେରଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ମଚ୍ଛେରଂ ମଚ୍ଛରଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅକ୍ଖରୱଡ୍ଢିପି ହୋତି –
ଏକଚ୍ଚିୟୋ ଏକଚ୍ଚେୟ୍ୟୋ ଏକଚ୍ଚୋ, ମାତିୟୋ ମଚ୍ଚୋ, କିଚ୍ଚୟଂ କିଚ୍ଚଂ, ପଣ୍ଡିତିୟଂ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ, ସୁୱାମି ସାମି, ସୁୱାମିନି ସାମିନି, ସୁୱକେହି ପୁତ୍ତେହି ସକେହି ପୁତ୍ତେହି, ସତ୍ତୱୋ ସତ୍ତୋ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଉତ୍ତମସତ୍ତୱୋ [ଜା॰ ୨.୨୧.୭୬], ଏୱଂ ଉତ୍ତମସତ୍ତୱୋ [ଜା॰ ୨.୨୧.୭୯] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ମିସ୍ସକାଦେସରାସି ।
ବିନ୍ଦାଦେସୋ ଦୀପିୟତେ ।
୪୬.ୱଗ୍ଗେ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ[କ॰ ୩୧; ରୂ॰ ୪୯; ନୀ॰ ୧୩୮-୯]।
ୱଗ୍ଗବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ସକୱଗ୍ଗନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନାଦେସୋ ହୋତି ୱା ।
ଦୀପଙ୍କରୋ, ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଗହୋ, ସଞ୍ଚାରୋ, ସଞ୍ଜାତୋ, ସଣ୍ଠିତଂ, ଅତ୍ତନ୍ତପୋ, ପରନ୍ତପୋ, ଅମତନ୍ଦଦୋ, ପୁରିନ୍ଦଦୋ, ସନ୍ଧି, ସନ୍ନିଧି, ସମ୍ପତ୍ତି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସମ୍ଭୱୋ, ସମ୍ଭାରୋ, ସମ୍ଭିନ୍ନୋ, ସମ୍ମତୋ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ନିଚ୍ଚଂ, ତଙ୍କରୋ, ତଂକରୋ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଚଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି [ଖୁ॰ ପା॰ ୧.ସରଣତ୍ତୟ], ନ ତଂ କମ୍ମଂ କତଂ ସାଧୁ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ [ଧ॰ ପ॰ ୬୭] ନତ୍ଥି ।
ମହାୱୁତ୍ତିୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ୱଗ୍ଗାୱଗ୍ଗେସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ପରେସୁ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ପରରୂପଂ ଗଚ୍ଛତି –
ସକ୍କରୋତି, ସକ୍କତୋ, ସକ୍କାରୋ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ, ତକ୍କତ୍ତା, ତକ୍କରୋ, ତକ୍ଖଣଂ ତଙ୍ଖଣଂ ତଂ ଖଣଂ, ତଗ୍ଗତିକଂ ତଂ ଗତିକଂ, ତନ୍ନିନ୍ନୋ, ତପ୍ପୋଣୋ, ତପ୍ପବ୍ଭାରୋ, ତପ୍ପଧାନୋ, ଏତପ୍ପରମୋ, ୟଗ୍ଗୁଣୋ ୟଂଗୁଣୋ, ତଲ୍ଲେଣା, ମଲ୍ଲେଣା, ସଲ୍ଲେଖୋ, ପଟିସଲ୍ଲୀନୋ, ତବ୍ବଣ୍ଣନା ତଂୱଣ୍ଣନା, ତସ୍ସମୋ ତଂସମୋ, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା, ଚିରପ୍ପୱାସିଂ, ହତ୍ଥିପ୍ପଭିନ୍ନଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଇମସ୍ମିଂ ଗନ୍ଥେ ଏକତ୍ଥ ସିଦ୍ଧମ୍ପି ତଂ ତଂ ରୂପଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନମ୍ପି ୱିଧିୟ୍ୟତି ଞାଣୱିଚିତ୍ତତ୍ଥଂ ।
୪୭.ମୟଦା ସରେ[କ॰ ୩୪, ୩୫; ରୂ॰ ୩୪, ୫୨; ନୀ॰ ୧୪୨-୫]।
ସରେ ପରେ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ କ୍ୱଚି ମ, ୟ, ଦା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ତତ୍ଥ ଦାଦେସୋ ୟ, ତ, ଏତସଦ୍ଦେହି ନପୁଂସକେ ଦିସ୍ସତି –
ୟଦବ୍ରୱି [ଜା॰ ୧.୨.୧୪୩], ତଦନିଚ୍ଚଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୯], ଏତଦୱୋଚ ସତ୍ଥା [ସୁ॰ ନି॰ ଦ୍ୱୟତାନୁପସ୍ସନାସୁତ୍ତ]।
ସମାସେ ପନ ଦାଦେସୋ ତିଲିଙ୍ଗେ ଦିସ୍ସତି –
ୟଦନନ୍ତରଂ, ତଦନନ୍ତରଂ, ଏତଦତ୍ଥା କଥା [ଅ॰ ନି॰ ୨.୬୮]। ଏତଦତ୍ଥା ମନ୍ତନା [ଅ॰ ନି॰ ୨.୬୮] -ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱା ୟସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱା ୟସ୍ସା କଥାୟ ୱା ଅନନ୍ତରଂ ୟଦନନ୍ତରଂ ।
କ୍ୱଚିତ୍ୱେୱ ? ୟମେତଂ ୱାରିଜଂ ପୁପ୍ଫଂ, ଅଦିନ୍ନଂ ଉପସିଙ୍ଘସି [ଜା॰ ୧.୬.୧୧୫]।
ମାଦେସୋ ୟ, ତ, ଏତସଦ୍ଦେହି ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେସୁ ଦିସ୍ସତି –
ୟମାହୁ ଦେୱେସୁ ସୁଜମ୍ପତୀତି [ଜା॰ ୧.୧୫.୫୪], ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୦.୩୫], ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା [ମହାୱ॰ ୨-୩]।
ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦେହି ପନ ଦ୍ୱେ ଆଦେସା ତିଲିଙ୍ଗେ ଦିସ୍ସନ୍ତି –
ସକଦାଗାମୀ, ଏୱମେତମଭିଞ୍ଞାୟ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୨୨୧] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟାଦେସୋ ଇଦଂସଦ୍ଦେ ପରେ ତସଦ୍ଦମ୍ହା ଏୱ କ୍ୱଚି ଦିସ୍ସତି –
ତୟିଦଂ ନ ସାଧୁ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୭୯], ତୟିଦଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୭୯]।
ୟ, ଏୱ, ହିସଦ୍ଦେସୁ ପରେସୁ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଞୋ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ ।
ଆନନ୍ତରିକଞ୍ଞମାହୁ [ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୫] – ଆନନ୍ତରିକଂ + ୟଂ + ଆହୂତି ଛେଦୋ, ୟଞ୍ଞଦେୱ-ୟଂ + ୟଂ + ଏୱ, ତଞ୍ଞେୱ ତଂ+ଏୱ, ପୁରିସଞ୍ଞେୱ, ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱ, ତଞ୍ହି, ପୁରିସଞ୍ହି, ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତୋ ଅତ୍ଥସଂହିତୋ, ଧମ୍ମସଞ୍ହିତୋ ଧମ୍ମସଂହିତୋ ।
୪୯.ୟେ ସଂସ୍ସ[କ॰ ୩୩; ରୂ॰ ୫୧; ନୀ॰ ୧୪୧]।
ୟମ୍ହି ପରେ ସଂ ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଞୋ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ ।
ସଞ୍ଞୋଗୋ ସଂୟୋଗୋ, ସଞ୍ଞୁତ୍ତୋ ସଂୟୁତ୍ତୋ । ସଂୟୋଜନଂ ସଂୟୋଜନଂ, ସଞ୍ଞମୋ ସଂୟମୋ, ସଞ୍ଞତୋ ସଂୟତୋ, ସଞ୍ଞମତି ସଂୟମତି, ସଞ୍ଞାଚିକା ସଂୟାଚିକା କୁଟିଂ [ପାରା॰ ୩୪୮] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ବିନ୍ଦାଦେସରାସି ।
ଆଦେସସନ୍ଧିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଆଗମସନ୍ଧି
ଅଥାଗମସନ୍ଧି ଦୀପିୟତେ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ସରାଗମୋ –
ଅ –
ପଣ୍ଣସାଲଂ ଅମାପେତ୍ୱା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୧୩], ପଣ୍ଣସାଲଂ ଅମାପିୟ [ଜା॰ ୧.୧.୧୪୮] – ମାପେତ୍ୱା ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ, ନ ଚାପି ଅପୁନପ୍ପୁନଂ, ହତ୍ଥିବୋନ୍ଦିଂ ପୱେକ୍ଖାମି [ଜା॰ ୧.୧.୧୪୮] -ପୁନପ୍ପୁନଂ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ, ନତ୍ଥି ଲୋକେ ଅନାମତଂ [ଜା॰ ୧.୨.୩୧] – ଅମତ ପୁବ୍ବଂ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଅନମତଗ୍ଗୋ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ, ଜଚ୍ଚବଧିରୋ, ଜଚ୍ଚମୂଗୋ, ଜଚ୍ଚପଣ୍ଡକୋ ।
ଆ –
ଅଡ୍ଢେ ଆଜାୟରେ କୁଲେ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୯], ମନୁସ୍ସେସୁ ପଚ୍ଚାଜାତୋ, ଆପୂରତି ତସ୍ସ ୟସୋ [ପରି॰ ୩୮୬]।
ଇ –
ଧମ୍ମିକଥଂ କତ୍ୱା [ପାରା॰ ୩୯], ସରନ୍ତା ସପନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସରିସପା ।
ଈ –
କବଳୀକାରୋ, ମନସୀକାରୋ, ମନସୀକରୋତି, ତପ୍ପାକଟୀକରୋତି, ଦୂରୀଭୂତୋ, ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ ।
ଉ –
ଞାତିପରିଜିନସ୍ସ ଭାୱୋ ଞାତିପାରିଜୁଞ୍ଞଂ, ଏୱଂ ଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞଂ- ପରିଜିନସ୍ସାତି ପରିହାନସ୍ସ, ପରିକ୍ଖୟସ୍ସ ।
ଓ –
ପରୋସତଂ, ସରଦୋସତଂ, ଦିସୋଦିସଂ [ଧ॰ ପ॰ ୪୨] ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘ଅତିପ୍ପଗୋ ଖୋ ତାୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁ’ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧] ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାତୋତ୍ଥୋ ପଗୋସଦ୍ଦୋ ଏୱ ।
ଇତି ସରାଗମରାସି ।
ସରେ ପରେୱ ନ, ତ, ର, ଗା ଚ ମ, ୟ, ଦା ଚ ଆଗମା ହୋନ୍ତି ।
ଗୋ, ତୋ, ଦୋ, ନୋ, ମୋ, ୟୋ, ରୋ, ୱୋ,
ଅରିୟେହି ପୁଥଗେୱାୟଂ ଜନୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ [ମହାନିଦ୍ଦେସେ], ଇଧ ପନ ପଗୋସଦ୍ଦୋ ଏୱ, ପଗେୱ ୱୁତ୍ୟସ୍ସ, ପଗେୱ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟାତି [ପାରା॰ ୫୫]।
ତୋ –
ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦], ତସ୍ମାତିହ [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯], କତମୋ ନାମ ସୋ ରୁକ୍ଖୋ, ୟସ୍ସ ତେୱଂ ଗତଂ ଫଲଂ [ଜା॰ ୨.୧୮.୧୦] -ତେୱନ୍ତି ଏୱଂ ।
ଦୋ –
ଉଦଗ୍ଗୋ, ଉଦବ୍ବହି, ଉଦପାଦି, ଉଦୟୋ, ଉଦାହଟୋ, ଉଦିତୋ, ଉଦୀରିତୋ, ଦୁଭତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ [ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ; ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ], ଦୁଭୟାନି ୱିଚେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡରାନି [ସୁ॰ ନି॰ ୫୩୧], ତୋଦେୟ୍ୟ, କପ୍ପା ଦୁଭୟୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୩୧] – ଦ୍ୱେ ଇସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚିଦେୱ, କୋଚିଦେୱ, କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ, ୟାୱଦେୱ, ତାୱଦେୱ, ୱଲୁତ୍ତେ-ୟାୱଦେ, ତାୱଦେତି ସିଦ୍ଧଂ, ପୁନଦେୱ, ସକିଦେୱ, ସମ୍ମଦେୱ-ଦାଗମେ ରସ୍ସୋ, ସମ୍ମଦକ୍ଖାତୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୯୫], ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋ [ମ॰ ନି॰ ୨.୨୩୪], ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ [ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୧], ଅହୁଦେୱ ଭୟଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନୋ –
ଇତୋ ନାୟତି, ଚିରଂ ନାୟତି, କମ୍ମେ ସାଧୁ କମ୍ମନିୟଂ କମ୍ମଞ୍ଞଂ, ଅତ୍ତନୋ ଇଦଂ ଅତ୍ତନିୟଂ, ଅଦ୍ଧାନଂ ଖମତୀତି ଅଦ୍ଧନିୟଂ, ଲୋଭସ୍ସ ହିତଂ ଲୋଭନିୟଂ ଲୋଭନେୟ୍ୟଂ, ଦୋସନିୟଂ ଦୋସନେୟ୍ୟଂ, ମୋହନିୟଂ ମୋହନେୟ୍ୟଂ, ଓଘନିୟଂ, ୟୋଗନିୟଂ, ଗନ୍ଥନିୟଂ, ନିଦ୍ଧୁନନଂ, ନିଦ୍ଧୁନନକୋ, ସଞ୍ଜାନନଂ, ସଞ୍ଜାନନକୋ, ସଞ୍ଞାପନକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଲହୁମେସ୍ସତି [ଧ॰ ପ॰ ୩୬୯], ଗରୁମେସ୍ସତି, ମଗ୍ଗମତ୍ଥି [ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୮୯], ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି [ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪], ଉରଗାମିୱ [ଜା॰ ୧.୭.୩୦], ଅରହତାମିୱ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୮] ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ତଥା କେନ ତେ ଇଧ ମିଜ୍ଝତି [ପେ॰ ୱ॰ ୧୮୧], ରୂପାନି ମନୁପସ୍ସତି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୯୬], ଆକାସେ ମଭିପୂଜୟେ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ [ମ॰ ନି॰ ୩.୪୦], ଏକମେକସ୍ସ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୩], ସମଣମଚଲୋ [ଅ॰ ନି॰ ୪.୮୭], ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟୋ –
ନୟିମସ୍ସ ୱିଜ୍ଜା ମୟମତ୍ଥି [ଜା॰ ୧.୩.୨୫], ୟଥୟିଦଂ [ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧-୨୨], ତଥୟିଦଂ, ଛୟିମେ ଧମ୍ମା [ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୧], ନୱୟିମେ ଧମ୍ମା [ଅ॰ ନି॰ ୯.୯], ଦସୟିମେ ଧମ୍ମା [ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୬], ମମୟିଦଂ, ସୋୟେୱ, ତେୟେୱ, ତଂୟେୱ ତଞ୍ଞେୱ, ତେହିୟେୱ, ତେସଂୟେୱ ତେସଞ୍ଞେୱ, ତସ୍ମିୟେୱ, ବୁଦ୍ଧୋୟେୱ, ବୁଦ୍ଧେସୁୟେୱ, ବୋଧିୟାୟେୱ କାରଣା [ଚରିୟା॰ ୧.୬୫], ହୋତିୟେୱ, ଅତ୍ଥିୟେୱ ଇଚ୍ଚାଦି । ତିୟନ୍ତଂ, ଅଗ୍ଗିୟାଗାରେ, ଚତୁତ୍ଥୀୟତ୍ଥେ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଇୱଣ୍ଣନ୍ତରୂପାନି ୟାଗମେନାପି ସିଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱ ।
ରୋ –
ନିରନ୍ତରଂ, ନିରତ୍ଥକଂ, ନିରାହାରୋ, ନିରାବାଧୋ, ନିରାଲୟୋ, ନିରିନ୍ଧନୋ ଅଗ୍ଗି, ନିରୀହକଂ, ନିରୁଦକଂ, ନିରୁତ୍ତି, ନିରୁତ୍ତରୋ, ନିରୂମିକା ନଦୀ, ନିରୋଜଂ, ଦୁରତିକ୍କମୋ, ଦୁରଭିସମ୍ଭୱୋ, ଦୁରାସଦା ବୁଦ୍ଧା [ଅପ॰ ଥେର ୧.୪୦.୨୭୦], ଦୁରାଖ୍ୟାତୋ ଧମ୍ମୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୬୬], ଦୁରାଗତଂ, ଦୁରୁତ୍ତଂ ୱଚନଂ [ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୪୦], ପାତୁରହୋସି [ମହାୱ॰ ୮], ପାତୁରହୁ [ଜା॰ ୧.୧୪.୨୦୨], ପାତୁରହେସୁଂ [ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧], ପାତରାସୋ, ପୁନରେତି, ଧୀରତ୍ଥୁ [ଜା॰ ୧.୧.୧୩], ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ [ଧ॰ ସ॰ ୧୬୮], ଚତୁରାରକ୍ଖା, ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନି, ଚତୁରିଦ୍ଧିଲାଭୋ, ଚତୁରୋଘା, ୱୁଦ୍ଧିରେସା [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୧], ପଥୱୀଧାତୁରେୱେସା [ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୮-୩୪୯], ଆପୋଧାତୁରେୱେସା [ମ॰ ନି॰ ୩.୩୫୦], ସବ୍ଭିରେୱ ସମାସେଥ, ନକ୍ଖତ୍ତରାଜାରିୱ ତାରକାନଂ, ୱିଜ୍ଜୁରିୱ ଅବ୍ଭକୂଟେ, ଆରଗ୍ଗେରିୱ, ଉସଭୋରିୱ [ସୁ॰ ନି॰ ୨୯], ୟଥରିୱ, ତଥରିୱ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୩] -ରାଗମେ ରସ୍ସୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ‘‘ଅତିରିୱ କଲ୍ଲରୂପା [ସୁ॰ ନି॰ ୬୮୮], ଅତିୱିୟ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପତ୍ତୋ, ପରଂୱିୟ ମତ୍ତାୟ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଇୱ, ୱିୟସଦ୍ଦା ଏୱତ୍ଥେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଥା ‘‘ୟଥରିୱ, ତଥରିୱ, ୱରମ୍ହାକଂ ଭୁସାମିୱ [ଜା॰ ୧.୩.୧୦୮], ନେତଂ ଅଜ୍ଜତନାମିୱ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଇୱସଦ୍ଦୋ ଏୱତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି ।
ୱୋ –
ଦୁୱଙ୍ଗୁଲଂ, ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ, ତିୱଙ୍ଗୁଲଂ, ତିୱଙ୍ଗିକଂ, ପାଗୁଞ୍ଞୱୁଜୁତା, ୱୁସିତଂ, ୱୁତ୍ତଂ, ୱୁଚ୍ଚତେ, ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାତି [ପାଚି॰ ୫୪୭], ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୁୱାସନେ, ପୁଥୁୱାସନେ, ସୟମ୍ଭୁୱାସନେ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଉୱଣ୍ଣନ୍ତରୂପାନି ୱାଗମେନାପି ସିଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱ ।
ସରେ ପରେ ଛମ୍ହା ଳାଗମୋ ହୋତି ।
ଛଳଙ୍ଗଂ, ଛଳାୟତନଂ, ଛଳାସୀତିସହସ୍ସାନି [ପେ॰ ୱ॰ ୩୭୪], ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦ୍ୱାରା ପମୁଖା ଛଳେତେ [ଜା॰ ୧.୧.୮୪], ଛଳେୱାନୁସୟା ହୋନ୍ତି [ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହ], ଛଳଭିଞ୍ଞା ମହିଦ୍ଧିକା [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୩.୫]।
ମହାୱୁତ୍ତିୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ମନସିକାରୋ, ମାନସିକୋ, ଚେତସିକୋ, ଅବ୍ୟଗ୍ଗମନସୋ ନରୋ [ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୦], ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ ଅଚେତସୋ, ଉରେ ଭୱୋ ଓରସୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସରେ ପରେ ବହୁଲଂ ହାଗମୋ –
ମାହେୱଂ ଆନନ୍ଦ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୫], ନୋହେତଂ ଭନ୍ତେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫-୧୮୬], ନୋହିଦଂ ଭୋ ଗୋତମ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୩], ନହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ [କଥା॰ ୧], ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ, ହେୱଂ ୱଦତି, ଉଜୂ ଚ ସୁହୁଜୂଚ [ଖୁ॰ ପା॰ ୯.୧], ସୁହୁଟ୍ଠିତଂ ସୁଖଣୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ବ୍ୟଞ୍ଜନାଗମରାସି ।
୫୨.ନିଗ୍ଗହୀତଂ[କ॰ ୩୫; ରୂ॰ ୨୧ (ପିଟ୍ଠେ); ନୀ॰ ୫୬]।
ନିଗ୍ଗହୀତଂ କ୍ୱଚି ଆଗତଂ ହୋତି ୱା ।
ଉପୱସ୍ସଂ ଖୋ ପନ [ପାରା॰ ୬୫୩], ନୱଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚୀୱରଲାଭେନ [ପାଚି॰ ୩୬୮], ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତଂ ପଦଂ [ଧ॰ ପ॰ ୨୧], ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି [ମହାୱ॰ ୧୫], ଅଣୁଂଥୂଲାନି [ଧ॰ ପ॰ ୨୬୫], କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ବହୁଂ [ଧ॰ ପ॰ ୫୩], ଅୱଂସିରା ପତନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୧୧.୩୫], ୟଦତ୍ଥୋ, ତଦତ୍ଥୋ, ଏତଦତ୍ଥୋ, ତକ୍କତ୍ତା, ତକ୍କରୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନେୱ, ତଥା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ତବ୍ବୋହାରୋ, ତବ୍ବହୁଲୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ବିନ୍ଦାଗମରାସି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ପଦାନଂ ଅନ୍ତେ ଗତ, ଜାତ, ଅନ୍ତ ସଦ୍ଦା ଆଗମା ହୋନ୍ତି ।
ରୂପଗତଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୩] ୱେଦନାଗତଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୩], ସଞ୍ଞାଗତଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୩], ଗୂଥଗତଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୯], ମୁତ୍ତଗତଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୯], ଦିଟ୍ଠିଗତଂ [ମହାୱ॰ ୬୬], ଅତ୍ଥଜାତଂ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା], ଧମ୍ମଜାତଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତୋ [କଥା॰ ୨୨୬], ୱନନ୍ତୋ, ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଆଗମସନ୍ଧିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଦ୍ୱିଭାୱସନ୍ଧି
ଅଥ ଦ୍ୱିଭାୱସନ୍ଧି ଦୀପିୟତେ ।
ଦ୍ୱିଭାୱୋ ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ପକ୍କମୋ, ପରକ୍କମୋ ଇଚ୍ଚାଦି ବ୍ୟଞ୍ଜନଦ୍ୱିତ୍ତଂ ନାମ । ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ସିଞ୍ଚତି ଇଚ୍ଚାଦି ୱିଭତ୍ୟନ୍ତପଦଦ୍ୱିତ୍ତଂ ନାମ । ତିତିକ୍ଖା, ତିକିଚ୍ଛା, ଜଗମା, ଜଗମୁ ଇଚ୍ଚାଦି ଧାତୁପଦଦ୍ୱିତ୍ତଂ ନାମ ।
୫୩.ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ[କ॰ ୨୮; ରୂ॰ ୪୦; ନୀ॰ ୬୭]।
ସରମ୍ହା ପରସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ କ୍ୱଚି ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ସରମ୍ହା ପ, ପତି, ପଟୀନଂ ପସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ –
ଅପ୍ପମାଦୋ, ଇଧପ୍ପମାଦୋ, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ, ଅପ୍ପତିୱତ୍ତିୟଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ [ମହାୱ॰ ୧୭], ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ, ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ, ୱିପ୍ପଟିସାରୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସରମ୍ହାତି କିଂ ? ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ।
କୀ, କୁଧ, କମୁ, କୁସ, ଗହ, ଜୁତ, ଞା, ସି, ସୁ, ସମ୍ଭୁ, ସର, ସସ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଧାତୂନଞ୍ଚ, ଉ, ଦୁ, ନିପୁବ୍ବାନଂ ପଦାନଞ୍ଚ ଆଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
ୱିକ୍କିନାତି, ୱିକ୍କୟୋ, ଧନକ୍କୀତୋ ।
କୁଧ –
ଅକ୍କୁଦ୍ଧୋ, ଅକ୍କୋଧୋ ।
କମୁ –
ଅଭିକ୍କମତି, ଅଭିକ୍କମୋ, ଅଭିକ୍କନ୍ତୋ, ଅକ୍କମତି, ଅକ୍କମୋ, ଅକ୍କନ୍ତୋ, ପରକ୍କମତି, ପରକ୍କମୋ, ୱିକ୍କମତି, ୱିକ୍କମୋ, ଓକ୍କମତି, ଓକ୍କନ୍ତୋ ।
କୁସ –
ଅକ୍କୋସତି, ଅକ୍କୋସୋ ।
ଗହ –
ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ପଗ୍ଗହୋ, ୱିଗ୍ଗହୋ, ପରିଗ୍ଗହୋ, ଅନୁଗ୍ଗହୋ ।
ଜୁତ –
ଉଜ୍ଜୋତତି, ୱିଜ୍ଜୋତତି ।
ଞା –
ଅଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞା, ଅଭିଞ୍ଞା, ପରିଞ୍ଞା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ରତ୍ତଞ୍ଞୂ, ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ, ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ ।
ସି –
ଅତିସ୍ସୟୋ, ଭୂମସ୍ସିତୋ, ଗେହସ୍ସିତୋ ।
ସୁ –
ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ, ବହୁସ୍ସୁତୋ, ୱିସ୍ସୁତୋ, ଅସ୍ସୱୋ, ଅନସ୍ସୱୋ ।
ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପସ୍ସଦ୍ଧି, ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ।
ସର –
ଅନୁସ୍ସରତି, ଅନୁସ୍ସତି, ଅନୁସ୍ସରୋ ।
ସସ –
ଅସ୍ସସତି, ଅସ୍ସସନ୍ତୋ, ଅସ୍ସାସୋ, ପସ୍ସାସୋ ।
ସଜ –
ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ, ୱିସ୍ସଗ୍ଗୋ ।
ଚଜ –
ପରିଚ୍ଚଜତି, ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ, ପରିଚ୍ଚାଗୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉପୁବ୍ବେ –
ଉକ୍କଂସତି, ଉକ୍କଂସୋ, ଉଗ୍ଗହୋ, ଉଚ୍ଚାରେତି, ଉଚ୍ଚାରୋ, ଉଚ୍ଚୟୋ, ସମୁଚ୍ଚୟୋ, ଉଜ୍ଜଲୋ, ସମୁଜ୍ଜଲୋ, ଉଣ୍ଣମତି, ଉତ୍ତରତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦୁପୁବ୍ବେ –
ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁକ୍କରଂ, ଦୁଗ୍ଗତି, ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ଦୁତ୍ତରୋ, ଦୁଦ୍ଦମୋ, ଦୁନ୍ନୟୋ, ଦୁପ୍ପୋସୋ, ଦୁବ୍ବଲୋ, ଦୁମ୍ମଗ୍ଗୋ, ଦୁଲ୍ଲଭୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନିପୁବ୍ବେ –
ନିକ୍କମୋ, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ନିଗ୍ଗତୋ, ନିଚ୍ଚୋରୋ, ନିଜ୍ଜରୋ, ନିଦ୍ଦୋସୋ, ନିପ୍ପାପୋ, ନିମ୍ମିତୋ, ନିମ୍ମାନୋ, ନିୟ୍ୟାନଂ, ନିଲ୍ଲୋଲୋ, ନିବ୍ବାନଂ, ନିସ୍ସୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିକ, ତୟ, ତିଂସାନଂ ତସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ –
କୁସଲତ୍ତିକଂ, ୱେଦନତ୍ତିକଂ, ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ, ରତନତ୍ତୟଂ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଂ, ତେତ୍ତିଂସଂ ।
ଚତୁ, ଛେହି ପରବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ –
ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ଚତୁଦ୍ଦସ, ଚତୁଦ୍ଦିସଂ, ଚତୁପ୍ପଦଂ, ଛବ୍ବିଧଂ, ଛନ୍ନୱୁତି ।
ୱା ତ୍ୱେୱ ? ଚତୁସଚ୍ଚଂ, ଛସତଂ ।
ସନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତେ ପରବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ନିଚ୍ଚଂ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ –
ସଜ୍ଜନୋ, ସପ୍ପୁରିସୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ସନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସତ୍ତା, ସବ୍ଭାୱୋ ।
ୱସ୍ସ ବତ୍ତେ ବସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ –
ସୀଲବ୍ବତଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ନିବ୍ବୁତଂ ଇଚ୍ଚାଦି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ୱତୁ, ୱଟୁ ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଅନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ –
ୱତ୍ତତି, ପୱତ୍ତତି, ନିୱତ୍ତତି, ସଂୱତ୍ତତି, ୱଟ୍ଟତି, ୱିୱଟ୍ଟତି ।
ସଂମ୍ହା ଅନୁନୋ ନସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ –
ସମନ୍ନାଗତୋ, ସମନ୍ନାହାରୋ, ସମନ୍ନେସତି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ରପି –
ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନେୟ୍ୟ [ମହାୱ॰ ୧୩୯], ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତୁଂ [ମହାୱ॰ ୧୩୮], ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନତି [ମହାୱ॰ ୧୩୯], ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ।
ଇତି ସଦିସଦ୍ୱିତ୍ତରାସି ।
୫୪.ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସଂ ତତିୟପଠମା[କ॰ ୪୪, ୨୯; ରୂ॰ ୨୪; ନୀ॰ ୫୭, ୬୮, ୭୪, ୭୭-୮, ୮୦, ୮୨-୩, ୯୧, ୧୨୨]।
ୱଗ୍ଗେ ଚତୁତ୍ଥ, ଦୁତିୟେସୁ ପରେସୁ କମେନ ତତିୟ, ପଠମା ଏସଂ ଚତୁତ୍ଥ, ଦୁତିୟାନଂ ଦ୍ୱିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦୁତିୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ’ତି ସୁତ୍ତେନ ୱା ‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ଇଚ୍ଚାଦୀହି ୱା ଦୁତିୟ, ଚତୁତ୍ଥାନମ୍ପି ସଦିସତ୍ତେ ଜାତେ ପୁନ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଆଦିଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମତ୍ତଂ, ଆଦିଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ତତିୟତ୍ତଞ୍ଚ ଜାତଂ ।
ତତ୍ଥ କୱଗ୍ଗେ –
ଆକ୍ଖାତଂ, ପକ୍ଖିତ୍ତଂ, ପକ୍ଖେପୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଧାତୁକ୍ଖୋଭୋ, ଆୟୁକ୍ଖୟୋ, ନକ୍ଖମତି ।
‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ସୁତ୍ତୱିଧାନେ –
ପମୁଖେ ସାଧୁ ପାମୋକ୍ଖଂ, ପଗ୍ଘରତି, ଉଗ୍ଘୋସତି, ନିଗ୍ଘୋସୋ ।
ଚୱଗ୍ଗେ –
ଅଚ୍ଛାଦେତି, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି-ସଂୟୋଗେ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛାଦେତି, ପଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ, ରୁକ୍ଖଚ୍ଛାୟା, ତଥସ୍ସ ଭାୱୋ ତଚ୍ଛଂ, ରଥସ୍ସ ହିତା ରଚ୍ଛା, ପଜ୍ଝାୟତି, ଉଜ୍ଝାୟତି, ନିଜ୍ଝାୟତି, ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ, ଅଜ୍ଝୋକାସୋ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଦୁମ୍ମେଧସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୁମ୍ମେଜ୍ଝଂ, ବୁଜ୍ଝତି, ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ, ବୋଜ୍ଝଂ, ପଟିୱିଜ୍ଝ, ପଟିୱିଜ୍ଝିୟ, ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଟୱଗ୍ଗେ –
ୟତ୍ରଟ୍ଠିତଂ, ତତ୍ରଟ୍ଠିତୋ, ଉଟ୍ଠିତୋ, ନିଟ୍ଠିତୋ, ଥଲଟ୍ଠୋ, ଜଲଟ୍ଠୋ, ୱୁଡ୍ଢୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତୱଗ୍ଗେ –
ସୁମନତ୍ଥେରୋ, ୟସତ୍ଥେରୋ, ଅୱତ୍ଥା, ଅୱତ୍ଥାନଂ, ୱିତ୍ଥାରୋ, ଅଭିତ୍ଥୁତୋ, ୱିତ୍ଥମ୍ଭିତୋ, ଉଦ୍ଧରତି, ଉଦ୍ଧରଣଂ, ଉଦ୍ଧଟଂ, ନିଦ୍ଧାରେତି, ନିଦ୍ଧାରଣଂ, ନିଦ୍ଧାରିତଂ, ନିଦ୍ଧନୋ, ନିଦ୍ଧୁତୋ, ନିଦ୍ଧୋତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପୱଗ୍ଗେ –
ୱିପ୍ଫରତି, ୱିପ୍ଫରଣଂ, ୱିପ୍ଫାରୋ, ଅପ୍ଫୋଟେତି, ମହପ୍ଫଲଂ, ନିପ୍ଫଲଂ, ମଧୁପ୍ଫାଣିତଂ, ୱିବ୍ଭମତି, ୱିବ୍ଭମୋ, ଉବ୍ଭତଂ, ନିବ୍ଭୟଂ, ଦୁବ୍ଭରୋ, ସବ୍ଭାୱୋ, ଉସଭସ୍ସ ଭାୱୋ ଓସବ୍ଭଂ, ଲବ୍ଭତି, ଆରବ୍ଭୋ, ଆରବ୍ଭ, ଆରବ୍ଭିତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇଧପି ଉ, ଦୁ, ନିତୋ ପରପଦାନଂ ଆଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ୱିସେସତୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଇତି ୱିସଦିସଦ୍ୱିତ୍ତରାସି ।
୫୫.ୱିଚ୍ଛାଭିକ୍ଖଞ୍ଞେସୁ ଦ୍ୱେ[ଚଂ॰ ୬.୩-୧; ପା॰ ୮.୧.୧, ୪]।
ୱିଚ୍ଛାୟଂ ଅଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ ଚ ଅନେକତ୍ଥସ୍ସ ଏକପଦସ୍ସ ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି । ଭିନ୍ନେ ଅତ୍ଥେ କ୍ରିୟାୟ ୱା ଦବ୍ବେନ ୱା ଗୁଣେନ ୱା ବ୍ୟାପିତୁଂ ଇଚ୍ଛା ୱିଚ୍ଛା। ପୁନପ୍ପୁନକ୍ରିୟା ଅଭିକ୍ଖଞ୍ଞଂ।
ୱିଚ୍ଛାୟଂ ତାୱ –
ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ସିଞ୍ଚତି । ଗାମେ ଗାମେ ସତଂକୁମ୍ଭା, ଗାମୋ ଗାମୋ ରମଣିୟୋ, ଗେହେ ଗେହେ ଇସ୍ସରୋ, ରସଂ ରସଂ ଭକ୍ଖୟତି, କ୍ରିୟଂ କ୍ରିୟଂ ଆରଭତେ ।
ଆନୁପୁବ୍ବିୟେପି ୱିଚ୍ଛାୱ ଗମ୍ୟତେ –
ମୂଲେ ମୂଲେ ଥୂଲା, ଅଗ୍ଗେ ଅଗ୍ଗେ ସୁଖୁମା, ଜେଟ୍ଠଂ ଜେଟ୍ଠଂ ଅନୁପୱେସେଥ, ଇମେସଂ ଦେୱସିକଂ ମାସକଂ ମାସକଂ ଦେହି, ମଞ୍ଜୂସକରୁକ୍ଖୋ ପୁପ୍ଫଂ ପୁପ୍ଫଂ ପୁପ୍ଫତି, ଇମେ ଜନା ପଥଂ ପଥଂ ଅଚ୍ଚେନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଇମେ ଅଡ୍ଢା, କତରା କତରା ଇମେସଂ ଅଡ୍ଢତା, କତମା କତମା ଇମେସଂ ଅଡ୍ଢତା ।
ଅଭିକ୍ଖଞ୍ଞେ –
ଭତ୍ତଂ ପଚତି ପଚତି, ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି ପସୱତି, ଭୁତ୍ୱା ଭୁତ୍ୱା ନିପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ପଟଂ ପଟଂ କରୋତି, ପଟପଟାୟତି, ଏକମେକଂ, ଏକମେକାନି ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ୱିଚ୍ଛାସୁ ପୁବ୍ବପଦେ ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ।
ଅତିକ୍କମ୍ମ ହରଣଂ ଅତିହାରୋ, ନ ଅତିହାରୋ ୱୀତିହାରୋ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅନ୍ତୋୟେୱ ହରଣନ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ୱୀତିହାରତ୍ଥେ ଗମ୍ୟମାନେ ସବ୍ବାଦୀନଂ ସବ୍ବନାମାନଂ ଦ୍ୱେ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି, ପୁବ୍ବସ୍ସେକସ୍ସ ଚ ସ୍ୟାଦିଲୋପୋ ।
ଇମେ ଦ୍ୱେ ଜନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଉପକାରକା, ଇତରୀତରସ୍ସ ଉପକାରକା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅପେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଧନଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ନିସ୍ସିତା ।
୫୭.ୟାୱତାତାୱଂ ସମ୍ଭମେ[ଚଂ॰ ୬.୩.୧୪; ପା॰ ୮.୧.୧୨; ୟାୱବୋଧଂ ସମ୍ଭମେ (ବହୂସୁ)]।
ୟଂ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ୟାୱଂ । ତଂ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ତାୱଂ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭମନଂ ପୱତ୍ତନଂ ସମ୍ଭମୋ। ତୁରିତେନ ୱଚୀପୟୋଗେନ ତଂ ତଂ ଉପାୟଦୀପନଂ ସମ୍ଭମୋ, ଆମେଡିତମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ସମ୍ଭମେ ଗମ୍ୟମାନେ ୟାୱତା ୟତ୍ତକେନ ପଦେନ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ତତ୍ତକଂ ପଦଂ ପୟୁଜ୍ଜତେ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତଦୁତ୍ତରି ୱା ଉଦୀରିୟତେତ୍ୟତ୍ଥୋ । ୟଥାବୋଧଂ ସମ୍ଭମେତିପି ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ।
ଭୟେ, କୋଧେ, ପସଂସାୟଂ, ତୁରିତେ, କୋତୂହଲେ’ଚ୍ଛରେ ।
ହାସେ, ସୋକେ, ପସାଦେ ଚ, କରେ ଆମେଡିତଂ ବୁଧୋ ।
ତତ୍ଥ ଭୟେ –
ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ, ଚୋରୋ ଚୋରୋ –
କୋଧେ –
ୱିଜ୍ଝ ୱିଜ୍ଝ, ପହର ପହର ।
ପସଂସାୟଂ –
ସାଧୁ ସାଧୁ ।
ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛ ।
କୋତୂହଲେ –
ଆଗଚ୍ଛ ଆଗଚ୍ଛ ।
ଅଚ୍ଛରେ –
ଅହୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଅହୋ ବୁଦ୍ଧୋ ।
ହାସେ –
ଅଭିକ୍କମଥ ୱାସେଟ୍ଠା ଅଭିକ୍କମଥ ୱାସେଟ୍ଠା [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୦]।
ସୋକେ –
କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୦]।
ପସାଦେ –
ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭୋ ଗୋତମ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭୋ ଗୋତମ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୬] ଇଚ୍ଚାଦି । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ‘‘ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ’’ [ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୭] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ପଦୱାକ୍ୟଦ୍ୱିତ୍ତରାସି ।
ଦ୍ୱିଭାୱସନ୍ଧିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ୱିପଲ୍ଲାସସନ୍ଧି
ଅଥ ୱିପଲ୍ଲାସସନ୍ଧି ଦୀପିୟତେ ।
ପଦକ୍ଖରାନଂ ପୁବ୍ବାପରୱିପରିୟାୟୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ।
ୟମ୍ହି ପରେ ହସ୍ସ ପୁବ୍ବାପରୱିପଲ୍ଲାସୋ ହୋତି ୱା ।
ଦୟ୍ହତି, ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ସନ୍ନୟ୍ହତି, ୱୁୟ୍ହତି, ଦୁୟ୍ହତି, ମୁୟ୍ହତି ।
ୱାତ୍ୱେୱ? ସଙ୍ଗଣ୍ହିୟତି, ଏୱଂ ସଙ୍ଗୟ୍ହ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ଆରୁୟ୍ହ ଆରୁହିତ୍ୱା, ଓଗାୟ୍ହ ଓଗାହିତ୍ୱା । ପସୟ୍ହ ପସହିତ୍ୱା ।
ୱମ୍ହି ପରେ ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ହୋତି ୱା ।
ବୱ୍ହାବାଧୋ ବହ୍ୱାବାଧୋ, ବୱ୍ହେତ୍ଥ ନ୍ହାୟତୀ ଜନୋ [ଉଦା॰ ୯] =ବହ୍ୱେତ୍ଥ ନ୍ହାୟତୀ ଜନୋ ।
ମହାୱୁତ୍ତିୱିଧାନଂ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ୟ, ରାନଂ ୱିପଲ୍ଲାସୋ –
କୁଟି ମେ କୟିରତି [ପାରା॰ ୩୫୮], ୱଚନଂ ପୟିରୁଦାହାସି, ଗରୁଂ ପୟିରୂପାସତି, ୱନ୍ଦାମି ତେ ଅୟ୍ୟିରେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ [ଜା॰ ୨.୧୭.୫୪] -ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ –
ନିରୟମ୍ହି ଅପଚ୍ଚିସୁଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୬୦], ତେ ମେ ଅସ୍ସେ ଅୟାଚିସୁଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୬୩]। ଇମା ଗାଥା ଅଭାସିସୁଂ ।
ସରାନମ୍ପି ୱିପଲ୍ଲାସୋ –
ହଞ୍ଞୟ୍ୟେୱାପି କୋଚି ନଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୧୯୩] – ହଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଠିତି, ଅମୂଲମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା-ମୂଲମୂଲଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପରତ୍ର । ଅନୋକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା [ପାରା ୩୮୯], ଅନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା, ସଦ୍ଧଂ ନ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଅସଦ୍ଧଭୋଜି, ଦିସ୍ୱା ପଦମନୁତ୍ତିଣ୍ଣଂ [ଜା॰ ୧.୧.୨୦] – ଉତ୍ତିଣ୍ଣଂ ଅଦିସ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଦାନମ୍ପି ୱିପଲ୍ଲାସୋ –
ନୱଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚୀୱରଲାଭେନ, ନାଗକଞ୍ଞା ଚରିତଂ ଗଣେନ [ଜା॰ ୧.୧୫.୨୬୮] -ନାଗକଞ୍ଞାଗଣେନ ଚରିତନ୍ତି ଠିତି ।
ଇତି ୱିପଲ୍ଲାସରାସି ।
୬୦.ବହୁଲଂ[ଚଂ॰ ୧.୧.୧୩୦; ପା॰ ୩.୩.୧୧୩]।
ସନ୍ଧିୱିଧାନଂ ନାମ ବହୁଲଂ ହୋତି, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିକାରସୁତ୍ତଂ । ୟାୱଗନ୍ଥପରିୟୋସାନା ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ତତେ । ଏତେନ ସବ୍ବସଦ୍ଦସୁତ୍ତେସୁ ଅନିଟ୍ଠନିୱତ୍ତି ଚ ଇଟ୍ଠପରିଗ୍ଗହୋ ଚ କତୋ ହୋତି ।
ଇତି ନିରୁତ୍ତିଦୀପନିୟା ନାମ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଦୀପନିୟଂ
ସନ୍ଧିକଣ୍ଡୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୨. ନାମକଣ୍ଡ
ୱିଭତ୍ତିରାସି
ଅଥ ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ସ୍ୟାଦିୱିଭତ୍ତିୱିଧାନଂ ଦୀପିୟତେ ।
ଲିଙ୍ଗଂ, ନାମଂ, ପାଟିପଦିକନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ଦବ୍ବାଭିଧାନସ୍ସ ପୁରିସାଦିକସ୍ସ ପକତିରୂପସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ତଞ୍ହି ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ୱିଭାଗଂ ପତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ୱିସଦରୂପଂ ହୋତି, କିଞ୍ଚି ଅୱିସଦରୂପଂ, କିଞ୍ଚି ମଜ୍ଝିମରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ତିୱିଧେନ ଲିଙ୍ଗରୂପେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତଦେୱ କିଞ୍ଚି ସଦ୍ଦଲିଙ୍ଗାନୁରୂପଂ, କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଲିଙ୍ଗାନୁରୂପଞ୍ଚ ପରିଣମନ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ନାମନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତଦେୱ ଧାତୁ, ପଚ୍ଚୟ, ୱିଭତ୍ତିପଦେହି ଚେୱସଦ୍ଦପଦତ୍ଥକପଦେହି ଚ ‘ୱିସୁଂ ଭୂତଂ ପଦ’ନ୍ତି କତ୍ୱା ପାଟିପଦିକନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ଥ ଧାତୁପଦଂ ନାମ ବ୍ରୂ, ଭୂ, ହୂଇଚ୍ଚାଦି ।
ପଚ୍ଚୟପଦଂ ନାମ ଣ, ତବ୍ବ, ଅନୀୟ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିଭତ୍ତିପଦଂ ନାମ ସି, ୟୋ, ଅଂ, ୟୋ,ତି, ଅନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଦ୍ଦପଦତ୍ଥକପଦାନି ନାମ ରାଜସ୍ସ, ସଖସ୍ସ, ପୁମସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ଏତ୍ଥ ଚ ରାଜସ୍ସଇଚ୍ଚାଦୀନି ସଦ୍ଦସୁତ୍ତେ ସଦ୍ଦପଦତ୍ଥକାନି ହୋନ୍ତି, ପୟୋଗେ ଅତ୍ଥପଦତ୍ଥକାନି । ଧାତୁପଚ୍ଚୟୱିଭତ୍ତିପଦାନି ପନ ନିଚ୍ଚଂ ସଦ୍ଦପଦତ୍ଥକାନି ଏୱ ହୋନ୍ତି, ସଦ୍ଦସୁତ୍ତେସ୍ୱେୱ ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ପୟୋଗେତି, ଇଦଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନାନତ୍ତଂ ।
ୟଦିଏୱଂ ଭୁସ୍ସ, ବ୍ରୁସ୍ସ, ଭୂତୋ, ହୂତୋ, ଣେ, ତବ୍ବେ, ସିମ୍ହି, ତିମ୍ହି ଇଚ୍ଚାଦିନା ତେହି କଥଂ ୱିଭତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି ? ଅନୁକରଣପଦାନି ନାମ ତାନି ଅତ୍ଥିସ୍ସ, କରୋତିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ୱିୟ, ତସ୍ମା ତାନି ଚ ରାଜସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଚ ଅନୁକରଣଲିଙ୍ଗଭାୱେନ ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ନ ଏକନ୍ତଲିଙ୍ଗଭାୱେନାତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘ଧାତୁ- ପଚ୍ଚୟ, ୱିଭତ୍ତିୱଜ୍ଜିତମତ୍ଥୱଂ ଲିଙ୍ଗ’ନ୍ତି ଅୱୋଚୁଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱନ୍ତି ଅତ୍ଥପଦତ୍ଥକଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ରାଜସ୍ସଇଚ୍ଚାଦିକଂ ସଦ୍ଦପଦତ୍ଥକଂ ୱିୱଜ୍ଜେତି, ଏତେନ ଅତ୍ଥପଦତ୍ଥକେ ସତି ତଦ୍ଧିତ, ସମାସ, କିତକପଦାନମ୍ପି ଏକନ୍ତଲିଙ୍ଗଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତି । ନ ହି ତେସଂ ଲିଙ୍ଗନାମବ୍ୟପଦେସକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ୟାନି ଚ ନାମସ୍ସ ୱିସେସନାନି ଭୱିତୁଂ ଅରହନ୍ତି, ତାନି ଉପସଗ୍ଗ, ନିପାତପଦାନି ତ୍ୱାନ୍ତାଦିପଦାନି ଚ ଇଧ ୱିସେସନନାମଭାୱେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ।
୬୧.ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେକାନେକେସୁ ନାମସ୍ମା ସି ୟୋ ଅଂୟୋ ନା ହି ସ ନଂ ସ୍ମାହି ସନଂସ୍ମିଂସୁ[କ॰ ୫୫; ରୂ॰ ୬୩; ନୀ॰ ୨୦୦]।
ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚ ଅନେକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଚ ପୱତ୍ତା ନାମସ୍ମା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସି, ୟୋ…ପେ॰… ସ୍ମିଂ, ସୁୱିଭତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ୱିଭଜନ୍ତୀତି ୱିଭତ୍ତିୟୋ, ଏକମେକଂ ପକତିନାମପଦଂ ନାନାରୂପୱିଭାଗୱସେନ କତ୍ତୁ, କମ୍ମାଦିନାନାଅତ୍ଥୱିଭାଗୱସେନ ଏକତ୍ତ, ବହୁତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟାୱିଭାଗୱସେନ ଚ ୱିଭଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସି, ଲୋ ଇତି ପଠମା ନାମ…ପେ॰… ସ୍ମିଂ, ସୁ ଇତି ସତ୍ତମୀ ନାମ । ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ‘ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତଂ ୱଚନ’ନ୍ତି ଏକୱଚନଂ ନାମ । ପରଂ ପରଂ ‘ଅନେକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପୱତ୍ତଂ ୱଚନ’ନ୍ତି ଅନେକୱଚନଂ ନାମ । ବହୁୱଚନନ୍ତି ଚ ପୁଥୁୱଚନନ୍ତି ଚ ଏତସ୍ସ ନାମଂ । ସବ୍ବମିଦଂ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ସିଦ୍ଧଂ ।
୬୨.ପଠମାତ୍ଥମତ୍ତେ[କ॰ ୨୮୪; ରୂ॰ ୬୫; ନୀ॰ ୫୭୭; ଚଂ॰ ୨.୧.୯୩; ପା॰ ୨.୩.୪୬]।
କତ୍ତୁ, କମ୍ମାଦିକଂ ବାହିରତ୍ଥଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଲିଙ୍ଗତ୍ଥମତ୍ତେ ପୱତ୍ତା ନାମସ୍ମା ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ଅୟଂ ମମ ପୁରିସୋ, ଇମେ ମମ ପୁରିସା ।
୬୩.ଆମନ୍ତନେ[କ॰ ୨୮୫; ରୂ॰ ୭୦; ନୀ॰ ୫୭୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୯୪; ପା॰ ୨.୩.୪୭]।
ଆମନ୍ତନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଲପନଂ । ଆମନ୍ତନୱିସୟେ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥମତ୍ତେ ପୱତ୍ତା ନାମସ୍ମା ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ଭୋ ପୁରିସ, ଭୋନ୍ତୋ ପୁରିସା ।
୬୪.କମ୍ମେ ଦୁତିୟା[କ॰ ୨୯୭; ରୂ॰ ୭୬, ୨୮୪; ନୀ॰ ୫୮୦; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୩; ପା॰ ୧.୪.୪୯-୫୧]।
ନାମସ୍ମା କମ୍ମତ୍ଥେ ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ପୁରିସଂ ପସ୍ସତି, ପୁରିସେ ପସ୍ସନ୍ତି ।
୬୫.କତ୍ତୁକରଣେସୁ ତତିୟା[କ॰ ୨୮୬, ୨୮୮; ରୂ॰ ୮୩; ନୀ॰ ୫୯୧, ୫୯୪; ଚଂ॰ ୨.୧.୬୨, ୬୩; ପା॰ ୨.୩.୧୮]।
ନାମସ୍ମା କତ୍ତରି ଚ କରଣେ ଚ ତତିୟାୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ପୁରିସେନ କତଂ, ପୁରିସେହି କତଂ, ପୁରିସେନ କୁଲଂ ସୋଭତି, ପୁରିସେହି କୁଲଂ ସୋଭତି ।
୬୬.ଚତୁତ୍ଥୀ ସମ୍ପଦାନେ[କ॰ ୨୯୩; ରୂ ୮୫, ୩୦୧; ନୀ॰ ୬୦୫; ଚଂ॰ ୨.୧.୭୩; ପା॰ ୨.୩.୧୩]।
ନାମସ୍ମା ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ପୁରିସସ୍ସ ଦେତି, ପୁରିସାନଂ ଦେତି ।
୬୭.ପଞ୍ଚମ୍ୟାୱଧିସ୍ମିଂ[କ॰ ୨୯୫; ରୂ॰ ୮୯, ୩୦୭; ନୀ॰ ୬୦୭ ଚଂ॰ ୨.୧.୮୧; ପା॰ ୨.୩.୨୮; ୧.୪.୨୪ ପଞ୍ଚମ୍ୟୱଧିସ୍ମା (ବହୂସୁ)]।
ଅୱଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଅପାଦାନଂ । ନାମସ୍ମା ଅୱଧିଅତ୍ଥେ ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ପୁରିସସ୍ମା ଅପେତି, ପୁରିସେହି ଅପେତି ।
୬୮.ଛଟ୍ଠୀସମ୍ବନ୍ଧେ[କ॰ ୩୦; ରୂ॰ ୯୨, ୩୧୫; ନୀ॰ ୬୦୯; ଚଂ॰ ୨.୧.୯୫; ପା॰ ୨.୩.୫୦]।
ନାମସ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ପୁରିସସ୍ସ ଧନଂ, ପୁରିସାନଂ ଧନଂ ।
୬୯.ସତ୍ତମ୍ୟାଧାରେ[କ॰ ୩୧୨; ରୂ॰ ୯୪, ୩୧୯; ନୀ॰ ୬୩୦; ଚଂ॰ ୨.୧.୮୮; ପା॰ ୨.୩.୩୬; ୧.୩.୪୫]।
ନାମସ୍ମା ଆଧାରତ୍ଥେ ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ପୁରିସସ୍ମିଂ ତିଟ୍ଠତି, ପୁରିସେସୁ ତିଟ୍ଠତି ।
ୱିଭତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟରାସି
୭୦.ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା[କ॰ ୨୩୭; ରୂ॰ ୧୭୬; ନୀ॰ ୪୬୬; ଚଂ॰ ୨.୩.୧୫; ପା॰ ୪.୧.୪]।
ଇତ୍ଥିୟଂ+ଅତୋ+ଆତି ଛେଦୋ । ଅକାରନ୍ତନାମମ୍ହା ଇତ୍ଥିୟଂ ଆପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଅଭାସିତପୁମେହି କେହିଚି ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦେହି ନିଚ୍ଚଂ –
କଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞା, ସଞ୍ଞା, ନାୱା, ସାଲା, ତଣ୍ହା, ଇଚ୍ଛା, ଭିକ୍ଖା, ସିକ୍ଖା, ଗୀୱା, ଜିୱ୍ହା, ୱୀସା, ତିଂସା, ଚତ୍ତାଲୀସା, ପଞ୍ଞାସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଭାସିତପୁମେହିପି ସବ୍ବନାମେହି ତବ୍ବା, ନୀୟ, ତପଚ୍ଚୟନ୍ତେହି ଚ ନିଚ୍ଚଂ –
ସବ୍ବା, କତରା, କତମା, ଅନୁଭୱିତବ୍ବା, ଅନୁଭୱନୀୟା, ଗତା, ଜାତା, ଭୂତା, ହୂତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
କଲ୍ୟାଣା, କଲ୍ୟାଣୀ, ସୁନ୍ଦରା, ସୁନ୍ଦରୀ, ସୋଭଣା, ସୋଭଣୀ, କୁମ୍ଭକାରା, କୁମ୍ଭକାରୀ, କୁମ୍ଭକାରିନୀ, ଅତ୍ଥକାମା, ଅତ୍ଥକାମୀ, ଅତ୍ଥକାମିନୀ, ପରିବ୍ବାଜିକା, ପରିବ୍ବାଜିକିନୀ, ଏକାକା, ଏକାକିନୀ, ଦୀପନା, ଦୀପନୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ସମାସେ ମାତୁ, ଧୀତୁ ଇଚ୍ଚାଦୀହି ଆପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନନ୍ଦମାତା, ଉତ୍ତରମାତା, ଦେୱଧୀତା, ରାଜଧୀତା, ଅସ୍ସମଣୀ ହୋତି ଅସକ୍ୟଧୀତରା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ଇତ୍ଥିୟ’ନ୍ତି କତ୍ଥଚି ସଦ୍ଦମତ୍ତସ୍ସ ୱା, କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥମତ୍ତସ୍ସ ୱା ଇତ୍ଥିଭାୱେ ଜୋତେତବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟାପି ସ୍ୟାଦୟୋ ୱିୟ ଜୋତକମତ୍ତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନ ୱାଚକାତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ।
୭୧.ନଦାଦୀହି ଙୀ[କ॰ ୨୩୮; ରୂ॰ ୧୮୭; ନୀ॰ ୪୬୭; ନଦାଦିତୋ ୱୀ (ବହୂସୁ)]।
ନଦାଦୀହି ଇତ୍ଥିୟଂ ଙୀ ହୋତି । ଙାନୁବନ୍ଧୋ ‘ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ଙୀମ୍ହି ତୋ ୱା’ତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସନତ୍ଥୋ ।
ନଦୀ, ମହୀ, ଇତ୍ଥୀ, କୁମାରୀ, ତରୁଣୀ, ୱାସେଟ୍ଠୀ, ଗୋତମୀ, କଚ୍ଚାନୀ, କଚ୍ଚାୟନୀ, ମାଣୱୀ, ସାମଣେରୀ, ନାୱିକୀ, ପଞ୍ଚମୀ, ଛଟ୍ଠୀ, ଚତୁଦ୍ଦସୀ, ପଞ୍ଚଦସୀ, ସହସ୍ସୀ, ଦସସହସ୍ସୀ, ସତସହସ୍ସୀ, କୁମ୍ଭକାରୀ, ମାଲକାରୀ, ଚକ୍ଖୁକରଣୀ, ଞାଣକରଣୀ, ଧମ୍ମଦୀପନୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୨.ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ଙୀମ୍ହି ତୋ ୱା[କ॰ ୨୩୯, ୨୪୧; ରୂ॰ ୧୯୦, ୧୯୧; ନୀ॰ ୪୬୮, ୪୭୧]।
ନ୍ତ, ନ୍ତୂନଂ ତୋ ହୋତି ୱା ଙୀମ୍ହି ପରେ ।
ଗଚ୍ଛତୀ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ, ସତୀ, ସନ୍ତୀ, ଭୱିସ୍ସତୀ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ, ଗୁଣୱତୀ, ଗୁଣୱନ୍ତୀ, ସତିମତୀ, ସତିମନ୍ତୀ, ସବ୍ବାୱତୀ, ସବ୍ବାୱନ୍ତୀ, ୟାୱତୀ, ୟାୱନ୍ତୀ, ତାୱତୀ, ତାୱନ୍ତୀ, ଭୁତ୍ତୱତୀ, ଭୁତ୍ତୱନ୍ତୀ ।
୭୩.ଗୋତୋ ୱା[କ॰ ୨୩୮; ରୂ॰ ୧୮୭; ନୀ॰ ୪୬୭]।
ଗୋସଦ୍ଦମ୍ହା ଇତ୍ଥିୟଂ ୱୀ ହୋତି ୱା ।
ଗାୱୀ ।
ୱାତି କିଂ ? ଗୋକାଣା ପରିୟନ୍ତଚାରିନୀତି ପାଳି । ତତ୍ଥ କାଣାତି ଅନ୍ଧା ।
୭୪.ୟକ୍ଖାଦୀହିନୀ ଚ[କ॰ ୨୩୮, ୨୪୦; ରୂ॰ ୨୮୭, ୧୯୩; ନୀ॰ ୪୬୭, ୪୬୯; ୟକ୍ଖାଦିତ୍ୱିନୀ ଚ (ବହୂସୁ)]।
ୟକ୍ଖାଦୀହି ଅକାରନ୍ତେହି ଇତ୍ଥିୟଂ ୱୀ ଚ ହୋତି ଇନୀ ଚ ।
ୟକ୍ଖୀ, ୟକ୍ଖିନୀ, ନାଗୀ, ନାଗିନୀ, ମହିଂସୀ, ମହିଂସିନୀ, ମିଗୀ, ମିଗିନୀ, ସୀହୀ, ସୀହିନୀ, ଦୀପୀ, ଦୀପିନୀ, ବ୍ୟଗ୍ଘୀ, ବ୍ୟଗ୍ଘିନୀ, କାକୀ, କାକିନୀ, କପୋତୀ, କପୋତିନୀ, ମାନୁସୀ, ମାନୁସିନୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୫.ଆରାମିକାଦୀହି[କ॰ ୨୪୦; ରୂ॰ ୧୯୩; ନୀ॰ ୪୬୯]।
ଆରାମିକାଦୀହି ଅକାରନ୍ତେହି ଇତ୍ଥିୟଂ ଇନୀ ହୋତି ।
ଆରାମିକିନୀ, ଅନ୍ତରାୟିକିନୀ, ନାୱିକିନୀ, ଓଲୁମ୍ବିକିନୀ, ପଂସୁକୂଲିକିନୀ, ପରିବ୍ବାଜିକିନୀ, ରାଜିନୀ, ଏକାକିନୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଞ୍ଞାୟଂ –
ମାନୁସିନୀ ମାନୁସା ୱା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ମାନୁସୀ ସମ୍ପତ୍ତି ।
୭୬.ଘରଣ୍ୟାଦୟୋ[କ॰ ୨୪୦; ରୂ॰ ୧୯୩; ନୀ॰ ୪୬୯]।
ଘରଣୀଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଇତ୍ଥିୟଂ ନୀପଚ୍ଚୟନ୍ତା ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଘରଣୀ, ୱେତ୍ରଣୀ, ପୋକ୍ଖରଣୀ-ଏସୁ ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ । ଆଚରିନୀୟଲୋପୋ, ଆଚରିୟା ୱା ।
୭୭.ମାତୁଲାଦିତ୍ୱାନୀଭରିୟାୟଂ[କ॰ ୯୮; ରୂ॰ ୧୮୯; ନୀ॰ ୨୬୧]।
ମାତୁଲାଦୀହି ଅକାରନ୍ତେହି ଭରିୟାୟଂ ଆନୀ ହୋତି ।
ମାତୁଭାତା ମାତୁଲୋ, ତସ୍ସ ଭରିୟା ମାତୁଲାନୀ, ଏୱଂ ୱରୁଣାନୀ, ଗହପତାନୀ, ଆଚରିୟାନୀ, ଖତ୍ତିୟାନୀ ।
‘ବହୁଲା’ଧିକାରା ଖତ୍ତିୟୀ ଖତ୍ତିୟା ଚ ।
ଇୱଣ୍ଣନ୍ତେହି ଉୱଣ୍ଣନ୍ତେହି ଚ ଇତ୍ଥିୟଂ ନୀ ହୋତି ।
ଛତ୍ତପାଣିନୀ, ଦଣ୍ଡପାଣିନୀ, ଦଣ୍ଡିନୀ, ଛତ୍ତିନୀ, ହତ୍ଥିନୀ, ମାଲିନୀ, ମାୟାୱିନୀ, ମେଧାୱିନୀ, ପିୟପସଂସିନୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୀ, ଭୟଦସ୍ସାୱିନୀ, ଅତ୍ଥକାମିନୀ, ହିତଚାରିନୀ, ଭିକ୍ଖୁନୀ, ଖତ୍ତିୟବନ୍ଧୁନୀ, ପଟୁନୀ, ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନୀ, ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୀ, ଅତ୍ଥଞ୍ଞୁନୀ, ଧମ୍ମଞ୍ଞୁନୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୯.ତିମ୍ହାଞ୍ଞତ୍ଥେ[କ୍ତିମ୍ହାଞ୍ଞତ୍ଥେ (ବହୂସୁ), ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ୩୧ ସୁତ୍ତଙ୍କେ]।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେ ତିପଚ୍ଚୟନ୍ତମ୍ହା ଇତ୍ଥିୟଂ ନୀ ହୋତି ।
ଅହିଂସାରତିନୀ, ଧମ୍ମରତିନୀ, ୱଚ୍ଛଗିଦ୍ଧିନୀ, ପୁତ୍ତଗିଦ୍ଧିନୀ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନୀ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନୀ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିନୀ, ଅତ୍ତଗୁତ୍ତିନୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି କିଂ ? ଧମ୍ମେ ରତି ଧମ୍ମରତି ।
ୟୁୱତୋ ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି ହୋତି ।
ୟୁୱତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ତି’ ଇତି ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ୱୀସ, ତିଂସତୋପିତି ହୋତି ୱା । ୱୀସତି, ୱୀସଂ, ତିଂସତି, ତିଂସଂ ।
୮୧.ଉପମାସଂହିତ ସହିତ ସଞ୍ଞତ ସହ ସଫ ୱାମଲକ୍ଖଣାଦିତୂରୁତ୍ୱୂ[ଚଂ॰ ୨.୩.୭୯; ପା॰ ୪.୧.୬୯, ୭୦ ତୂରୁତୂ (ବହୂସୁ)]।
ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ+ଊରୁତୋ+ଊତି ଛେଦୋ ।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେ ଉପମାଦିପୁବ୍ବା ଊରୁସଦ୍ଦମ୍ହା ଇତ୍ଥିୟଂ ଊ ହୋତି ।
ନାଗସ୍ସ ନାସା ୱିୟ ଊରୂ ୟସ୍ସାତି ନାଗନାସୂରୂ, ସଂହିତା ସମ୍ବନ୍ଧା ଊରୂ ୟସ୍ସାତି ସଂହିତୋରୂ, ସହିତା ଏକବଦ୍ଧା ଊରୂ ୟସ୍ସାତି ସହିତୋରୂ, ସଞ୍ଞତା ଅଲୋଲା ଊରୂ ୟସ୍ସାତି ସଞ୍ଞତୋରୂ, ଊରୁୟା [ଊରୁନା ?] ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସହୋରୂ, ସଫୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଖୁରୋ, ସଂସିଲିଟ୍ଠତାୟ ସଫଭୂତା ଊରୂ ୟସ୍ସାତି ସଫୋରୂ, ୱାମା ସୁନ୍ଦରା ଊରୂ ୟସ୍ସାତି ୱାମୋରୂ, ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନା ଊରୂ ୟସ୍ସାତି ଲକ୍ଖଣୋରୂ ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂତି ସିଜ୍ଝତି ।
‘‘ସଚେ ମଂ ନାଗନାସୂରୂ, ଓଲୋକେୟ୍ୟ ପଭାୱତୀ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୦.୧୪] ଚ ‘‘ଏକା ତୁୱଂ ତିଟ୍ଠସି ସହିତୂରୂ’’ତି [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୯୭] ଚ ‘‘ସଞ୍ଞତୂରୂ ମହାମାୟା, କୁମାରି ଚାରୁଦସ୍ସନା’’ତି [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୦୯] ଚ ‘‘ୱାମୋରୂ ସଜ ମଂ ଭଦ୍ଦେ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୮] ଚ ‘‘କାରଣଂ ନପ୍ପଜାନାମି, ସମ୍ମତ୍ତୋ ଲକ୍ଖଣୂରୁୟା’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୮] ଚ ‘‘ଗାରୟ୍ହସ୍ସଂ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁୟା’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୦୯] ଚ ପାଳିପଦାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ‘ସଜା’ତି ଆଲିଙ୍ଗାହି, ‘ଗାରୟ୍ହସ୍ସ’ନ୍ତି ଅହଂ ଗାରୟ୍ହୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ତାପଚ୍ଚୟନ୍ତା ସଭାୱଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା ଏୱ – ଲହୁତା, ମୁଦୁତା, ଗାମତା, ଜନତା, ଦେୱତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତଥା ତିପଚ୍ଚୟନ୍ତା – ଗତି, ମତି, ରତ୍ତି, ସତି, ତୁଟ୍ଠି, ଦିଟ୍ଠି, ଇଦ୍ଧି, ସିଦ୍ଧି ଇଚ୍ଚାଦି, ତଥା ୟାଗୁ, ଧାତୁ, ଧେନୁ, କଣ୍ଡୁ, କଚ୍ଛୁ, ମାତୁ, ଧୀତୁ, ଦୁହିତୁ ଇଚ୍ଚାଦି, ଜମ୍ବୂ, ୱଧୂ, ଚମୂ, ସୁତନୂ, ସରବୂ ଇଚ୍ଚାଦି ଚ । ସକ୍କତଗନ୍ଥେସୁ ପନ ସୁତନୂ, ସରବୂ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି ଊପଚ୍ଚୟଂ ୱିଦହନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଭୂତା ସବ୍ବେ ‘ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣା ପିତ୍ଥିୟ’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ନିଚ୍ଚଂ ପସଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି । ‘ଆକାରୋ ଚ ଘା’ତି ସୁତ୍ତେନ ନିଚ୍ଚଂ ଘସଞ୍ଞୋ ।
ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଛବ୍ବିଧଂ ଆକାରନ୍ତଂ, ଇକାରନ୍ତଂ, ଈକାରନ୍ତଂ, ଉକାରନ୍ତଂ, ଊକାରନ୍ତଂ, ଓକାରନ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କଞ୍ଞାସଦ୍ଦମ୍ହା ଅତ୍ଥମତ୍ତେ ପଠମା ।
୮୨.ଗସୀନଂ[କ॰ ୨୨୦; ରୂ॰ ୭୪; ନୀ॰ ୪୪୭]।
କେନଚି ସୁତ୍ତେନ ଅଲଦ୍ଧୱିଧୀନଂ ଗସୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତୀତି ସିଲୋପୋ ।
କଞ୍ଞା ତିଟ୍ଠତି ।
୮୩.ଜନ୍ତୁହେତ୍ୱୀଘପେହି ୱା[କ॰ ୧୧୮; ରୂ॰ ୧୪୬; ନୀ॰ ୨୯୩]।
ଜନ୍ତୁ, ହେତୂହି ଚ ପୁନ୍ନପୁଂସକେସୁ ଈକାରନ୍ତେହି ଚ ଘତୋ ଚ ପସଞ୍ଞେହି ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣେହି ଚ ୟୋନଂ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା ।
କଞ୍ଞା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, କଞ୍ଞାୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
ଆମନ୍ତନତ୍ଥେ ପଠମା, ‘ଗୋସ୍ୟାଲପନେ’ତି ଗସଞ୍ଞା ।
୮୪.ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତ୍ୱେ[କ॰ ୧୧୪, ୧୯୩; ରୂ॰ ୧୨୨, ୧୭୮; ନୀ॰ ୨୮୮; ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତେ (ବହସୁ)]।
ଘତୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମାଦିତୋ ଚ ଗସ୍ସ ଏ ହୋତି ୱା । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଇସି, ମୁନି, ରେୱତୀ, କତ୍ତୁ, ଖତ୍ତୁଇଚ୍ଚାଦିତୋପି ।
ଭୋତି କଞ୍ଞେ, ଭୋତି କଞ୍ଞା, ଭୋତିୟୋ କଞ୍ଞାୟୋ, ଭୋତୀ କଞ୍ଞାୟୋ, ‘‘ଉଟ୍ଠେହି ପୁତ୍ତିକ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଦୁକ୍କରା ପୁତ୍ତିକ’’ ଇତି ଥେରୀପାଳି [ଥେରୀଗା॰ ୪୬୫], ତସ୍ମା ଗେ ପରେ ମହାୱୁତ୍ତିନା ରସ୍ସୋପି ୟୁଜ୍ଜତି । କୁସଜାତକେ ‘‘ନ ମେ ଅକାସି ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥକାମାୟ ପୁତ୍ତିକେ’’ତିପି [ଜା॰ ୨.୨୦.୪୭] ଅତ୍ଥି ।
କମ୍ମତ୍ଥେ ଦୁତିୟା, ‘ସରୋ ଲୋପୋ ସରେ’ତି ପୁବ୍ବସରଲୋପୋ ।
କଞ୍ଞଂ ପସ୍ସତି, କଞ୍ଞା ପସ୍ସତି, କଞ୍ଞାୟୋ ପସ୍ସତି ।
କତ୍ତରି ତତିୟା ।
୮୫.ଘପତେକସ୍ମିଂ ନାଦୀନଂ ୟୟା[କ॰ ୧୧୧, ୧୧୨; ରୂ॰ ୧୭୯, ୧୮୩ ନୀ॰ ୨୮୩, ୨୮୪]।
ଘତୋ ଚ ପସଞ୍ଞେହି ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣେହି ଚ ଏକତ୍ତେ ପୱତ୍ତାନଂ ନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଏକୱଚନାନଂ କମେନ ୟ, ୟା ହୋନ୍ତି ।
କଞ୍ଞାୟ କତଂ, କଞ୍ଞାହି କତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଘତୋପି ୟାଆଦେସୋ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ତେ ଚ ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟୟା’’ [ଜା॰ ୧.୧୪.୧୮୨] ତି ଚ ‘‘ସମନ୍ତା ପରିୱାରିଂସୁ, ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟୟା’’ [ଜା॰ ୧.୧୪.୧୮୯] ତି ଚ ପାଳି, ତଥା ‘‘ସକ୍ଖରୋପମୟା ୱଦେ’’ [ସଚ୍ଚସଙ୍ଖେପ ୧୭୬ ଗାଥା], ‘‘ବାଲଦାରକଲୀଲୟା’’ତି [ୱିଭାୱିନୀ ୧୫୪] ଚ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ମହାୱୁତ୍ତିନା ଘସ୍ସ ରସ୍ସୋ ।
୮୬.ସ୍ମାହିସ୍ମିଂନଂ ମ୍ହାଭିମ୍ହି ୱା[କ॰ ୯୯; ରୂ॰ ୮୧]।
ତେସଂ କମେନ ମ୍ହା, ଭି, ମ୍ହି ହୋନ୍ତି ୱା । ଏତେ ଆଦେସା ଗାଥାସୁ ବହୁଲଂ ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
କଞ୍ଞାହି କତଂ, କଞ୍ଞାଭି କତଂ ।
ସମ୍ପଦାନେ ଚତୁତ୍ଥୀ, କଞ୍ଞାୟ ଦେତି, କଞ୍ଞାନଂ ଦେତି, କଞ୍ଞାୟ ଆଭତଂ ୱତ୍ଥଂ, କଞ୍ଞାନଂ ଆଭତଂ ୱତ୍ଥଂ ।
ଅପାଦାନେ ପଞ୍ଚମୀ, କଞ୍ଞାୟ ଅପେତି, କଞ୍ଞମ୍ହା ଅପେତିରସ୍ସତ୍ତଂ, କଞ୍ଞାହି କଞ୍ଞାଭି ଅପେତି ।
ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, କଞ୍ଞାୟ ସନ୍ତକଂ, କଞ୍ଞାନଂ ସନ୍ତକଂ ।
ଓକାସେ ସତ୍ତମୀ, କଞ୍ଞାୟ ତିଟ୍ଠତି ।
୮୭.ୟଂ[କ॰ ୧୧୬; ରୂ॰ ୧୮୦; ନୀ॰ ୪୪୩]।
ଘତୋ ଚ ପସଞ୍ଞେହି ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣେହି ଚ ସ୍ମିଂନୋ ୟଂ ହୋତି ୱା ।
କଞ୍ଞାୟଂ ତିଟ୍ଠତି, କଞ୍ଞାୟ ତିଟ୍ଠତି, କଞ୍ଞାସୁ ତିଟ୍ଠତି ।
ସଦ୍ଧା ମେଧା ପଞ୍ଞା ୱିଜ୍ଜା, ଚିନ୍ତା ମନ୍ତା ୱୀଣା ତଣ୍ହା ।
ଇଚ୍ଛା ମୁଚ୍ଛା ଏଜା ମାୟା, ମେତ୍ତା ମତ୍ତା ସିକ୍ଖା ଭିକ୍ଖା ।
ଜଙ୍ଘା ଗୀୱା ଜିୱ୍ହା ୱାଚା, ଛାୟା ଆସା ଗଙ୍ଗାନାୱା ।
ଗାଥା ସେନା ଲେଖା ସାଖା, ମାଲା ୱେଲା ପୂଜା ଖିଡ୍ଡା ।
ପିପାସା ୱେଦନା ସଞ୍ଞା, ଚେତନା ତସିଣାପଜା ।
ଦେୱତା ୱଟ୍ଟକା ଗୋଧା, ବଲାକା ପରିସା ସଭା ।
ଊକା ସେଫାଲିକା ଲଙ୍କା, ସଲାକା ୱାଲିକା ସିଖା ।
ୱିସାଖା ୱିସିଖା ସାଖା, ଗଚ୍ଛା ୱଞ୍ଝା ଜଟା ଘଟା ।
ଜେଟ୍ଠା ସୋଣ୍ଡା ୱିତଣ୍ଡା ଚ, ୱରୁଣା ୱନିତା ଲତା ।
କଥା ନିଦ୍ଦା ସୁଧା ରାଧା, ୱାସନା ସୀସପା ପପା ।
ପଭା ସୀମା ଖମା ଜାୟା, ଖତ୍ତିୟା ସକ୍ଖରା ସୁରା ।
ଦୋଲା ତୁଲା ସିଲା ଲୀଲା, ଲାଲେ’ଲା ମେଖଲା କଲା ।
ୱଳୱା’ ଲମ୍ବୁସା ମୂସା, ମଞ୍ଜୂସା ସୁଲସା ଦିସା ।
ନାସା ଜୁଣ୍ହା ଗୁହା ଈହା, ଲସିକା ୱସୁଧାଦୟୋ ।
୮୮.ନମ୍ବାଦୀହି[ନମ୍ବାଦୀହି (ବହୂସୁ)]।
ଗସଞ୍ଞେହି ଅମ୍ବ, ଅନ୍ନ, ଅମ୍ମଇଚ୍ଚେତେହି ଗସ୍ସ ଏ ନ ହୋତି ।
ଅମ୍ବାଦୀନଂ ରସ୍ସୋ ହୋତି ୱା ଗେ ପରେ ।
ଭୋତି ଅମ୍ବ, ଭୋତି ଅମ୍ବା, ଭୋତି ଅନ୍ନ, ଭୋତି ଅନ୍ନା, ଭୋତି ଅମ୍ମ, ଭୋତି ଅମ୍ମା, ସେସଂ କଞ୍ଞାସମଂ ।
ଏତ୍ଥ ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ସଭାପରିସାହି ସ୍ମିଂନୋତି ହୋତି । ‘ଘୋ ସ୍ସଂସ୍ସାସ୍ସାୟ ତୀସୂ’ତି ସୁତ୍ତେନ ତିମ୍ହି ରସ୍ସୋ ।
ସଭତି, ସଭାୟ, ସଭାୟଂ, ସଭାସୁ, ପରିସତି, ପରିସାୟ, ପରିସାୟଂ, ପରିସାସୁ, ତମଦ୍ଦସ ମହାବ୍ରହ୍ମା, ନିସିନ୍ନଂ ସମ୍ହି ପରିସତି, ଇତି ଭଗୱା ତସ୍ମିଂ ପରିସତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ କାୟଂ ୱିୱରି [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୯]।
ନନ୍ଦମାତା, ରାଜଧୀତାଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ‘ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତ୍ୱେ’ତି ଘସ୍ସ ଏତ୍ତଂ ।
ଅଚ୍ଛରିୟଂ ନନ୍ଦମାତେ, ଅବ୍ଭୁତଂ ନନ୍ଦମାତେ [ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୩], ଭୋତି ଦେୱଧୀତେ, ଭୋତି ସକ୍ୟଧୀତରେ-ମହାୱୁତ୍ତିନା ସମାସେ ସ୍ୟାଦୀସୁ ଆରତ୍ତଂ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ । ଲ୍ତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତା ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ସମାନରୂପା ହୋନ୍ତି, ‘‘ଅତ୍ଥଧମ୍ମଂ ପରିପୁଚ୍ଛିତା ଚ ଉଗ୍ଗହେତା ଚ ଧମ୍ମାନଂ ସୋତା ଚ ପୟିରୂପାସିତା ଚା’’ତି ଥେରୀପାଳି । ତଥା କ୍ୱଚି ଗଚ୍ଛନ୍ତାଦିସଦ୍ଦାପି । ତମୋଖନ୍ଧଂ ପଦାଲୟଂ, ଏୱଂ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଭଣଂ ଇଚ୍ଚାଦି-ତତ୍ଥ ପଦାଲୟନ୍ତି ପଦାଲୟନ୍ତୀ, ଭଣନ୍ତି ଭଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱୀସା, ତିଂସା, ଚତ୍ତାଲୀସା, ପଞ୍ଞାସା ଇଚ୍ଚେତେ ସଙ୍ଖ୍ୟାରାସିମ୍ହି ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି ।
ଆକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଇକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି
‘ଗସୀନ’ନ୍ତି ସିଲୋପୋ । ରତ୍ତି ତିଟ୍ଠତି, ରତ୍ତିୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
‘ଜନ୍ତୁହେତ୍ୱା’ଦିସୁତ୍ତେନ ୟୋଲୋପେ –
୯୧.ୟୋଲୋପନୀସୁ ଦୀଘୋ[କ॰ ୮୮; ରୂ॰ ୧୪୭; ନୀ॰ ୨୪୫]।
ତିଲିଙ୍ଗେ ୟୋନଂ ଲୋପେ ଚ ନିଆଦେସେ ଚ ରସ୍ସାନଂ ଦୀଘୋ ହୋତି ।
ରତ୍ତୀ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
ୱିଭତ୍ତିଭୂତେ ୱିଭତ୍ତାଦେସଭୂତେ ଚ ୟକାରେ ପରେ ପସଞ୍ଞସ୍ସ ଇୱଣ୍ଣସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । ଗାଥାସୁୟେୱ ଇଦଂ ୱିଧାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ରତ୍ୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି [ରୂ॰ ୮୪ ପିଟ୍ଠେ] -ସନ୍ଧିୱସେନ ଆଦିତକାରଲୋପୋ ।
୬୩.ଅୟୁନଂ ୱା ଦୀଘୋ[କ॰ ୮୮; ରୂ॰ ୧୪୭; ନୀ॰ ୨୪୫]।
ଗେ ପରେ ତିଲିଙ୍ଗେ ଅଇଉନଂ ଦୀଘୋ ହୋତି ୱା ।
ହେ ରତ୍ତୀ, ହେ ରତ୍ତି । ବହୁୱଚନେ ହେ ରତ୍ତୀ, ହେ ରତ୍ତିୟୋ, ହେ ରତ୍ୟୋ ।
ଅଂୱଚନେ ‘ପରୋ କ୍ୱଚୀ’ତି ସୁତ୍ତେନ ପରସରେ ଲୁତ୍ତେ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ପୁବ୍ବେ ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣେସୁ ତିଟ୍ଠତି ।
ରତ୍ତିଂ, ତଥା ଇତ୍ଥିଂ, ଧେନୁଂ, ୱଧୁଂ, ଅଗ୍ଗିଂ, ଦଣ୍ଡିଂ, ଭିକ୍ଖୁଂ, ସୟମ୍ଭୁଂ ଇତି । ରତ୍ତିୟଂ, ‘ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ଜିନବୋଧିୟ’ନ୍ତି ପାଳି [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୮୨], ରତ୍ତିନଂ ୱା, ‘ୟାୱନ୍ତୋ ପୁରିସସ୍ସତ୍ଥଂ, ଗୁୟ୍ହଂ ଜାନନ୍ତି ମନ୍ତିନ’ନ୍ତିପାଳି [ଜା॰ ୧.୧୫.୩୩୫]।
ରତ୍ତୀ, ରତ୍ତିୟୋ, ରତ୍ୟୋ-‘ଘପତେକସ୍ମିଂ ନାଦୀନଂ ୟୟା’ତି ନାଦୀନଂ ୟା ହୋତି, ରତ୍ତିୟା, ୟକାରେ ପରେ ଇୱଣ୍ଣଲୋପୋ, ରତ୍ୟା ।
୯୪.ସୁନଂହିସୁ[କ॰ ୮୯; ରୂ॰ ୮୭; ନୀ॰ ୨୪୬]।
ସୁ, ନଂ, ହିସୁ ରସ୍ସାନଂ ଦୀଘୋ ହୋତି ।
ରତ୍ତୀହି, ରତ୍ତୀଭି, ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ୟା, ରତ୍ତୀନଂ, ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ୟା, ରତ୍ତୀହି, ରତ୍ତୀଭି, ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ୟା, ରତ୍ତୀନଂ, ରତ୍ତିୟା, ରତ୍ୟା, ରତ୍ତିୟଂ, ରତ୍ୟଂ, ରତ୍ତୀସୁ ।
ଏତ୍ଥ ଗରୂ ସୁ, ନଂ, ହିସୁ ଦୀଘତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ଗାଥାସୁ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ପତ୍ତି ୟୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତି କିତ୍ତି, ମୁତ୍ତି ତିତ୍ତି ଖନ୍ତି କନ୍ତି ।
ସନ୍ତି ତନ୍ତି ସିଦ୍ଧି ସୁଦ୍ଧି, ଇଦ୍ଧି ୱୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧି ବୋଧି ।
ଭୂମି ଜାତି ପୀତି ସୁତି, ନନ୍ଦି ସନ୍ଧି ସାଣି କୋଟି ।
ଦିଟ୍ଠି ୱୁଡ୍ଢି ତୁଟ୍ଠି ୟଟ୍ଠି, ପାଳି ଆଳି ନାଳି କେଳି ।
ସତି ମତି ଗତି ମୁତି, ଧୀତି ୟୁୱତି ୱିକତି ।
ରତି ରୁଚି ରସ୍ମି ଅସନି ୱସନି ଓସଧି ଅଙ୍ଗୁଲି ଧୂଲି ଦୁଦ୍ରଭି
ଏତ୍ଥ ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
୯୫.ରତ୍ତାଦୀହି ଟୋ ସ୍ମିଂନୋ[କ॰ ୬୯; ରୂ॰ ୧୮୬; ନୀ॰ ୨୧୮, ୨୧୯; ରତ୍ତ୍ୟାଦୀହି ଟୋ ସ୍ମିନୋ (ବହୂସୁ) ରତ୍ୟାଦୀହି (କତ୍ଥଚି)]।
ରତ୍ତିସଦ୍ଦ, ଆଦିସଦ୍ଦେହି ସ୍ମିଂନୋ ଟୋ ହୋତି ୱା ।
ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ [ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୨; ଜା॰ ୧.୯.୯୨], ଆଦୋ, ଆଦିମ୍ହି, ପାଦାଦୋ, ପାଦାଦିମ୍ହି, ଗାଥାଦୋ, ଗାଥାଦିମ୍ହି-ଆଦିସଦ୍ଦୋ ପନ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋୟେୱ, ରତ୍ତିଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଆଦିଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆଧାରତ୍ଥେ ଦୁତିୟାୱ, ରତ୍ୟୋ ଅମୋଘା ଗଚ୍ଛନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୦୫], ତିଣଲତାନି ଓସଧ୍ୟୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୭୪], ତତୋ ରତ୍ୟା ୱିୱସାନେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୮୯], ନ ଜଚ୍ଚା ୱସଲୋ ହୋତି, ନ ଜଚ୍ଚା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୪୨] -ଜଚ୍ଚାତି ଜାତିୟା, ନ ନିକତ୍ୟା ସୁଖମେଧତି [ଜା॰ ୧.୧.୩୮], ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦]।
ନାଞ୍ଞତ୍ର ବୋଜ୍ଝା ତପସା [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୮], ୟଥେୱ ଖଲତୀ ଭୂମ୍ୟା, ଭୂମ୍ୟାୟେୱ ପତିଟ୍ଠତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୫୨୨], ମହାୱୁତ୍ତିନା ମାତି, ପିତିସଦ୍ଦା ନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ମତ୍ୟା, ପେତ୍ୟାତି ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ମତ୍ୟା ଚ ପେତ୍ୟା ଚ ଏତଂ ଜାନାମିମାତିତୋ ପିତିତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ମତ୍ୟା ଚ ପେତ୍ୟା ଚ କତଂ ସୁସାଧୁ [ଜା॰ ୨.୧୮.୬୧] -କତନ୍ତି କତଂ ନାମଂ, ସୁସାଧୂତି ଅତିସୁନ୍ଦରଂ । ‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଅହଂ ମତ୍ୟା, ସଞ୍ଚତ୍ତୋ ପିତରା ଅହ’ନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୯] ପାଳିପଦାନି । ‘ମାତୀନଂ ଦୋହଳୋ ନାମ ଜନିନ୍ଦ ୱୁଚ୍ଚତୀ’ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୪୭] ତି ଚ ପାଳି, ୱୀସତି, ତିଂସତି, ସଟ୍ଠି, ସତ୍ତତି, ଅସୀତି, ନୱୁତି, କୋଟି, ପକୋଟି ଇଚ୍ଚେତେ ସଙ୍ଖ୍ୟାରାସିମ୍ହି ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି ।
ଇକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଈକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି
୯୬.ସିମ୍ହି ନାନପୁଂସକସ୍ସ[କ॰ ୮୫; ରୂ॰ ୧୫୦; ନୀ॰ ୨୩୯ ମୋଗ-ଦୁ॰ ୬୬; ସିସ୍ମିଂ (ବହୂସୁ)]।
ସିମ୍ହି ପରେ ଅନପୁଂସକସ୍ସ ପୁମିତ୍ଥୀନଂ ଦୀଘସ୍ସ ରସ୍ସୋ ନ ହୋତି ।
ଇତ୍ଥୀ ତିଟ୍ଠତି, ଇତ୍ଥୀ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
୯୭.ଏକୱଚନୟୋସ୍ୱଘୋନଂ[କ॰ ୮୪; ରୂ॰ ୧୪୪; ନୀ॰ ୨୩୭, ୨୩୮]।
ଘୋ ଚ ଓ ଚ ଘୋ, ନ ଘୋ ଅଘୋ । ଏକୱଚନେସୁ ଚ ୟୋସୁ ଚ ପରେସୁ ଘ, ଓୱଜ୍ଜିତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଦୀଘାନଂ ରସ୍ସୋ ହୋତି ।
ଇତ୍ଥିୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଇଥ୍ୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
୯୮.ଗେ ୱା[କ॰ ୨୪୫, ୨୪୬; ରୂ॰ ୧୫୨, ୭୩; ନୀ॰ ୪୭୬-୯]।
ଗେ ପରେ ଘ, ଓୱଜ୍ଜିତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଦୀଘାନଂ ରସ୍ସୋ ହୋତି ୱା ।
ଭୋତି ଇତ୍ଥି, ଭୋତି ଇତ୍ଥୀ, ଭୋତିୟୋ ଇତ୍ଥୀ, ଭୋତିୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋ, ଭୋତିୟୋ ଇଥ୍ୟୋ, ଇତ୍ଥିଂ ପସ୍ସତି ।
୯୯.ୟଂ ପୀତୋ[କ॰ ୨୨୩; ରୂ॰ ୧୮୮; ନୀ॰ ୪୫୦]।
ୟୋ ପସଞ୍ଞୋ ଈକାରୋ, ତତୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ୟଂ ହୋତି ୱା ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ପସ୍ସତି, ଏତ୍ଥ ଚ ୟନ୍ତି ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ‘‘ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ଜିନବୋଧିୟ’’ନ୍ତି [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୮୨] ସିଜ୍ଝତି । ଇତ୍ଥୀ ପସ୍ସତି, ଇତ୍ଥିୟୋ ପସ୍ସତି, ଇଥ୍ୟୋ ପସ୍ସତି, ଇତ୍ଥିୟା, ଇଥ୍ୟା, ଇତ୍ଥୀହି, ଇତ୍ଥୀଭି, ଇତ୍ଥିୟା, ଇଥ୍ୟା, ଇତ୍ଥୀନଂ, ଇତ୍ଥିୟା, ଇତ୍ଥିମ୍ହା, ଇଥ୍ୟା, ଇତ୍ଥୀହି, ଇତ୍ଥୀଭି, ଇତ୍ଥିୟା, ଇଥ୍ୟା, ଇତ୍ଥୀନଂ, ଇତ୍ଥିୟା, ଇଥ୍ୟା, ଇତ୍ଥିୟଂ, ଇଥ୍ୟଂ, ଇତ୍ଥିମ୍ହି, ଇତ୍ଥୀସୁ ।
ନଦୀ ସନ୍ଦତି, ନଦୀ ସନ୍ଦନ୍ତି, ନଦିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି ।
ଇୱଣ୍ଣଲୋପେ ସନ୍ଧିସୁତ୍ତେନ ୟକାରେ ପରେ ତୱଗ୍ଗସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗୋ, ୟସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବରୂପଂ [କ॰ ୯୮; ରୂ॰ ୮୭ ପିଟ୍ଠେ; ନୀ॰ ୧୦୪; ୨୬୨-୩-୪]। ନଜ୍ଜୋ ସନ୍ଦନ୍ତି [କ॰ ୯୮; ରୂ॰ ୮୭ ପିଟ୍ଠେ; ନୀ॰ ୧୦୪; ୨୬୨-୩-୪], ନାଦ୍ୟେକୱଚନେସୁ ନଜ୍ଜା କତଂ, ନଜ୍ଜା ଦେତି, ନଜ୍ଜା ଅପେତି, ନଜ୍ଜା ସନ୍ତକଂ, ନଜ୍ଜା ତିଟ୍ଠତି, ନଜ୍ଜଂ ତିଟ୍ଠତି, ସେସରୂପାନି ଇତ୍ଥିସଦିସାନି ।
ଏୱଂ ଗଚ୍ଛତୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ, ସତୀ ସନ୍ତୀ, ଅସତୀ ଅସନ୍ତୀ, ମହତୀ ମହନ୍ତୀ, ବ୍ରହ୍ମତୀ ବ୍ରନ୍ତୀ, ଭୋତୀ ଭୋନ୍ତୀ, ଭୱିସ୍ସତୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ, ଗମିସ୍ସତୀ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ, ଗୁଣୱତୀ ଗୁଣୱନ୍ତୀ, ସୀଲୱତୀ ସୀଲୱନ୍ତୀ, ସତିମତୀ ସତିମନ୍ତୀ, ସିରିମତୀ ସିରିମନ୍ତୀ, କତୱତୀ କତୱନ୍ତୀ, ଭୁତ୍ତାୱତୀ ଭୁତ୍ତାୱନ୍ତୀ, ସବ୍ବାୱତୀ ସବ୍ବାୱନ୍ତୀ, ୟାୱତୀ ୟାୱନ୍ତୀ, ତାୱତୀ ତାୱନ୍ତୀ । କମ୍ହି ଆଗମେ ରସ୍ସୋ, ୟାୱତିକା, ତାୱତିକା ।
ଗାୱୀ, ୟକ୍ଖୀ, ୟକ୍ଖିନୀ, ଆରାମିକିନୀ, ଦଣ୍ଡପାଣିନୀ, ଦଣ୍ଡିନୀ, ଭିକ୍ଖୁନୀ, ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନୀ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନୀ, ଘରଣୀ, ପୋକ୍ଖରଣୀ, ଆଚରିନୀ, ମାତୁଲାନୀ, ଗହପତାନୀ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ନଦାଦି ।
ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ୟୋସୁ ପରେସୁ ନଦିୟା ଅନ୍ତେ ଆମଆଗମୋ ହୋତି ୱା ।
ନଜ୍ଜାୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨୪], ନଜ୍ଜାୟୋ ସୁପତିତ୍ଥାୟୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୪୧୪] ତି ପାଳି, ନିମିଜାତକେ ପନ ନଜ୍ଜୋନୁପରିୟାୟତି, ନାନାପୁପ୍ଫଦୁମାୟୁତାତି ଚ ନଜ୍ଜୋ ଚାନୁପରିୟାତୀତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୩୭] ଚ ପାଳି, ତତ୍ଥ ମହାୱୁତ୍ତିନା ସିସ୍ସ ଓତ୍ତଂ ।
ଉଟ୍ଠେହି ରେୱତେ ସୁପାପକମ୍ମେ [ୱି॰ ୱ॰ ୮୬୩], ଦାସା ଚ ଦାସ୍ୟୋ ଚ, ଅନୁଜୀୱିନୋ [ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୧], ବାରାଣସ୍ୟଂ ମହାରାଜ, କାକରାଜା ନିୱାସକୋ [ଜା॰ ୧.୩.୧୨୪], ବାରାଣସ୍ୟଂ ଅହୁ ରାଜା [ଜା॰ ୧.୧୬.୧୭୮], ରଞ୍ଞୋ ମନୋ ଉମ୍ମାଦନ୍ତ୍ୟା ନିୱିଟ୍ଠୋ, ଉମ୍ମାଦନ୍ତ୍ୟା ରମିତ୍ୱାନ, ସିୱିରାଜା ତତୋ ସିୟଂ [ଜା॰ ୨.୧୮.୭୦], ଦାରକେୱ ଅହଂ ନେସ୍ସଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟା ପରିଚାରକେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୧୧]। ତଥା ୟୋସୁ ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞୋ । ନାଦୀସୁ ପଥବ୍ୟା, ପୁଥବ୍ୟା, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞା । ସ୍ମିଂମ୍ହି ପଥବ୍ୟା, ପଥବ୍ୟଂ, ପୁଥବ୍ୟା, ପୁଥବ୍ୟଂ, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞା, ପୋକ୍ଖରଞ୍ଞଂ, ୱେତ୍ରଞ୍ଞା, ୱେତ୍ରଞ୍ଞଂ [ୱେ ତ୍ରରଞ୍ଞା, (ନିସ୍ସୟ)] ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ଈକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଉକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି
ସିଲୋପୋ, ଧେନୁ ଗଚ୍ଛତି, ଧେନୁୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟୋଲୋପେ ଦୀଘୋ, ଧେନୂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଭୋତି ଧେନୁ, ଭୋତି ଧେନୂ, ଭୋତିୟୋ ଧେନୁୟୋ, ଭୋତିୟୋ ଧେନୂ, ଧେନୁଂ ପସ୍ସତି, ଧେନୁୟୋ ପସ୍ସତି, ଧେନୂ ପସ୍ସତି, ଧେନୁୟା, ଧେନୂହି, ଧେନୂଭି, ଧେନୁୟା, ଧେନୂନଂ, ଧେନୁୟା, ଧେନୁମ୍ହା, ଧେନୂହି, ଧେନୂଭି, ଧେନୁୟା, ଧେନୂନଂ, ଧେନୁୟା, ଧେନୁୟଂ, ଧେନୁମ୍ହି, ଧେନୂସୁ ।
ଏୱଂ ୟାଗୁ, କାସୁ, ଦଦ୍ଦୁ, କଣ୍ଡୁ, କଚ୍ଛୁ, ରଜ୍ଜୁ, କରେଣୁ, ପିୟଙ୍ଗୁ, ସସ୍ସୁ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ଧେନ୍ୱାଦି ।
ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ପନ ପାଳିନୟେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥନୟେ ପୁମିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ।
ମାତୁ, ଧୀତୁ, ଦୁହିତୁସଦ୍ଦା ଇତ୍ଥି ଲିଙ୍ଗା, ତେସଂ ରୂପଂ ପିତାଦିଗଣେ ଆଗମିସ୍ସତି ।
ଉକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଊକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି
ୱଧୂ ଗଚ୍ଛତି, ୱଧୂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟୋସୁ ରସ୍ସୋ, ୱଧୁୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଭୋତି ୱଧୁ, ଭୋତି ୱଧୂ, ଭୋତିୟୋ ୱଧୂ, ୱଧୁୟୋ, ୱଧୁଂ, ୱଧୂ, ୱଧୁୟୋ, ୱଧୁୟା, ୱଧୂହି, ୱଧୂଭି, ୱଧୁୟା, ୱଧୂନଂ, ୱଧୁୟା, ୱଧୁମ୍ହା, ୱଧୂହି, ୱଧୂଭି, ୱଧୁୟା, ୱଧୂନଂ, ୱଧୁୟା, ୱଧୁୟଂ, ୱଧୂସୁ । ଏୱଂ ଜମ୍ବୂ, ସରଭୂ, ସୁତନୂ, ନାଗନାସୂରୂ, ସଂହିତୋରୂ, ୱାମୋରୂ, ଲକ୍ଖଣୂରୂ, ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂ, ଭୂ, ଚମୂ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ୱଧାଦି ।
ସାହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ, ୱଦଞ୍ଞୂ ୱୀତମଚ୍ଛରାତି [ୱି॰ ୱ॰ ୬୩୪] ଚ କୋଧନା ଅକତଞ୍ଞୂ ଚାତି [ଜା॰ ୧.୧.୬୩] ଚ ପାଳିୟୋ, ତସ୍ମା ନୀପଚ୍ଚୟଂ ୱିନାପି କ୍ୱଚି ଊକାରନ୍ତକିତକସଦ୍ଦା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା ଭୱନ୍ତି ।
ଊକାରନ୍ତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଓକାରନ୍ତରାସି
ଗୋସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗୋ । ତସ୍ସ ରୂପାନି କାନିଚି ଦ୍ୱିୟତ୍ଥୱସେନ ଇତ୍ଥିୟମ୍ପି ୱତ୍ତନ୍ତି ପୁମେପି ୱତ୍ତନ୍ତି ମିସ୍ସକେପି ୱତ୍ତନ୍ତି, କାନିଚି ଇତ୍ଥିୟଂ କାନିଚି ପୁମେ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବାନି ୟାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଦୀପିୟନ୍ତେ ।
ସିଲୋପୋ, ଗୋଗଚ୍ଛତି-ଏତ୍ଥ ଚ ଗୋତି ଅଭିନ୍ନସଦ୍ଦଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଗୋଣୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି, ଗାୱୀତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
୧୦୧.ଗୋସ୍ସାଗସିହିନଂସୁଗାୱଗୱା[କ॰ ୭୩-୫; ରୂ॰ ୧୬୯, ୧୭୦, ୧୭୪; ନୀ॰ ୨୨୪]।
ଗ, ସି, ହି, ନଂୱଜ୍ଜିତାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଗୋସଦ୍ଦସ୍ସ ଗାୱ, ଗୱାଦେସା ହୋନ୍ତି ।
୧୦୨.ଉଭଗୋହି ଟୋ[କ॰ ୨୦୫; ରୂ॰ ୧୬୦; ନୀ॰ ୪୨୧]।
ଉଭ, ଗୋହି ୟୋନଂ ଟୋ ହୋତି ।
ଗାୱୋ, ଗୱୋ, ହେ ଗୋ, ହେ ଗାୱୋ, ହେ ଗୱୋ, ଗାୱଂ, ଗୱଂ ।
୧୦୩.ଗାୱୁମ୍ହି[କ॰ ୭୬; ରୂ ୧୭୧, ୨୨୬]।
ଅଂମ୍ହି ଗୋସ୍ସ ଗାୱୁ ହୋତି ୱା ।
ଗାୱୁଂ, ଗାୱୋ, ଗୱୋ, ଗାୱେନ, ଗୱେନ ।
ଗୋସ୍ସ ଗାୱ, ଗୱାଦେସତୋ ନାୱଚନସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା ।
ଗାୱା, ଗୱା, ଗୋହି, ଗୋଭି, ଗାୱସ୍ସ, ଗୱସ୍ସ ।
ସେନ ସହ ଗୋସ୍ସ ଗୱଂ ହୋତି ୱା ।
ଗୱଂ, ଗୋନଂ ।
୧୦୬.ଗୁନ୍ନଞ୍ଚ ନଂନା[କ॰ ୮୧; ରୂ॰ ୧୭୨; ନୀ॰ ୨୩୦]।
ନଂନା ସହ ଗୋସ୍ସ ଗୁନ୍ନଞ୍ଚ ହୋତି ଗୱଞ୍ଚ ।
ଗୁନ୍ନଂ, ଗୱଂ, ଗାୱସ୍ମା, ଗୱସ୍ମା, ଗାୱମ୍ହା, ଗୱମ୍ହା, ଗାୱା, ଗୱା, ଗୋହି, ଗୋଭି, ଗାୱସ୍ସ, ଗୱସ୍ସ, ଗୱଂ, ଗୋନଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଗୱଂ, ଗାୱସ୍ମିଂ, ଗାୱମ୍ହି, ଗାୱେ, ଗୱସ୍ମିଂ, ଗୱମ୍ହି, ଗୱେ, ଗୋସୁ, ଗାୱେସୁ, ଗୱେସୁ ।
ୟୋସୁ ଗାୱ, ଗୱାଦେସେ କତେ ଅତୋ ୟୋନଂ ଟା, ଟେ ଚ ହୋନ୍ତି, ଉସଭା ରୁକ୍ଖା ଗାୱିୟୋ ଗୱା ଚ [ଜା॰ ୧.୧.୭୭]। ବଲଗୱା ଦମ୍ମଗୱା ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ପାରଂ ଅଗମିଂସୁ । ଅଥାପରେ ପତାରେସି ବଲଗାୱେ ଦମ୍ମଗାୱେ [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୨ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)] ତି ପାଳିପଦାନି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଗାୱୋ ନୋ ପରମା ମିତ୍ତା, ୟାସୁ ଜାୟନ୍ତି ଓସଧା [ସୁ॰ ନି॰ ୨୯୮] ତି ଚ, ଗୱା ଖୀରଂ, ଖୀରମ୍ହା ଦଧି, ଦଧିମ୍ହା ନୱନୀତଂ, ନୱନୀତମ୍ହା ସପ୍ପି, ସପ୍ପିମ୍ହା ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋତି ଚ ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତନ୍ତି । ଗାୱିୟୋ ଗୱାତି ଚ ବଲଗୱା ଦମ୍ମଗୱା ବଲଗୱେ ଦମ୍ମଗୱେତି [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୧] ଚ ଗାୱୁଂ ୱା ତେ ଦମ୍ମି ଗାୱିଂ ୱା ତେ ଦମ୍ମୀତି ଚ ଗୱଂୱ ସିଙ୍ଗିନୋ ସିଙ୍ଗନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୧୨.୩୯] ଚ ପୁମେ ଭୱନ୍ତି । ଅତିତ୍ଥେନେୱ ଗାୱୋ ପତାରେସି, ଅଥ ଖୋ ତା ଗାୱୋ ମଜ୍ଝେ ଗଙ୍ଗାୟ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୂ [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୦] ତି ଚ ଅନ୍ନଦା ବଲଦା ଚେତା, ୱଣ୍ଣଦା ସୁଖଦା ଚ ତା, ଏତମତ୍ଥୱସଂ ଞତ୍ୱା, ନାସ୍ସୁ ଗାୱୋ ହନିଂସୁ ତେତି [ସୁ॰ ନି॰ ୨୯୮] ଚ ଭଦ୍ଦୱସେନ ଇତ୍ଥିୟଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ମିସ୍ସକେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ଗୁନ୍ନଂ ଚେ ତରମାନାନଂ, ଗୱଂ ଚେ ତରମାନାନଂ, ଉଜୁଂ ଗଚ୍ଛତି ପୁଙ୍ଗୱୋ, ସବ୍ବା ତା ଉଜୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି [ଜା॰ ୧.୪.୧୩୫; ୨.୧୮.୧୦୪] ଚ ମିସ୍ସକେ ଏୱ । ବଲଗୱ, ଦମ୍ମଗୱସଦ୍ଦା ଜରଗ୍ଗୱ, ପୁଙ୍ଗୱ, ସଗୱ, ପରଗୱ, ଦାରଗୱସଦ୍ଦା ୱିୟ ଅକାରନ୍ତା ସମାସସଦ୍ଦାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ମିସ୍ସକଟ୍ଠାନେସୁ ପନ ଇତ୍ଥିବହୁଲତ୍ତା ତା ଗାୱୋ ଏତା ଗାୱୋତିଆଦିନା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗମେୱ ଦିସ୍ସତି ।
ଇତି ଓକାରନ୍ତରାସି ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି
ଅକାରନ୍ତ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗପୁରିସାଦିରାସି
ଅଥ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗାନି ଦୀପିୟନ୍ତେ ।
ସତ୍ତୱିଧଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ – ଅଦନ୍ତଂ, ଆଦନ୍ତଂ, ଇଦନ୍ତଂ, ଈଦନ୍ତଂ, ଉଦନ୍ତଂ, ଊଦନ୍ତଂ, ଓଦନ୍ତଂ ।
୧୦୭.ସିସ୍ସୋ[କ॰ ୧୦୪; ରୂ॰ ୬୬; ନୀ॰ ୨୭୨]।
ଅତୋ ସିସ୍ସ ଓ ହୋତି ପୁମେ ।
ପୁରିସୋ ତିଟ୍ଠତି ।
୧୦୮.ଅତୋ ୟୋନଂ ଟାଟେ[କ॰ ୧୦୭; ରୂ॰ ୬୯; ନୀ॰ ୨୭୫, ୨୭୭]।
ଅତୋ ପଠମାୟୋନଂ ଦୁତିୟାୟୋନଞ୍ଚ କମେନ ଟା, ଟେ ହୋନ୍ତି ପୁଂ, ନପୁଂସକେସୁ । ଟାନୁବନ୍ଧୋ ସବ୍ବାଦେସତ୍ଥୋ ।
ପୁରିସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
‘ଗସୀନ’ନ୍ତି ସିଲୋପୋ, ଭୋ ପୁରିସ, ‘ଅୟୁନଂ ୱା ଦୀଘୋ’ତି ଦୀଘୋ, ଭୋ ପୁରିସା, ଭୋନ୍ତୋ ପୁରିସା, ପୁରିସଂ, ପୁରିସେ ।
୧୦୯.ଅତେନ[କ॰ ୧୦୩; ରୂ॰ ୭୯; ନୀ॰ ୨୭୧]।
ଅତୋ ନାୱଚନସ୍ସ ଏନାଦେସୋ ହୋତି ପୁଂ, ନପୁଂସକେସୁ ।
ପୁରିସେନ ।
୧୧୦.ସୁହିସ୍ୱସ୍ସେ[କ॰ ୧୦୧; ରୂ॰ ୮୦; ନୀ॰ ୬୮]।
ସୁ, ହିସୁ ପରେସୁ ଅସ୍ସ ଏ ହୋତି ପୁଂ, ନପୁଂସକେସୁ ।
ପୁରିସେହି, ପୁରିସେଭି ।
୧୧୧.ସୁଉସସ୍ସ[କ॰ ୬୧; ରୂ॰ ୮୬; ନୀ॰ ୨୦୮]।
ସସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ସାଗମୋ ହୋତି । ଉକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ, ଞାନୁବନ୍ଧୋ ଆଦିମ୍ହୀତି ଦୀପନତ୍ଥୋ ।
ପୁରିସସ୍ସ, ‘ସୁନଂହିସୂ’ତି ଦୀଘୋ । ପୁରିସାନଂ, ପୁରିସସ୍ମା, ପୁରିସମ୍ହା ।
୧୧୨.ସ୍ମାସ୍ମିଂନଂ[କ॰ ୧୦୮; ରୂ॰ ୯୦; ନୀ॰ ୨୭୬]।
ଅତୋ ସ୍ମା, ସ୍ମିଂନଂ କମେନ ଟା, ଟେ ହୋନ୍ତି ପୁଂ, ନପୁଂସକେସୁ ।
ପୁରିସା, ପୁରିସେହି, ପୁରିସେଭି, ପୁରିସସ୍ସ, ପୁରିସାନଂ, ପୁରିସସ୍ମିଂ, ପୁରିସମ୍ହି, ପୁରିସେ, ପୁରିସେସୁ ।
ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ଧମ୍ମୋ, ସଙ୍ଘୋ, ସକ୍କୋ, ଦେୱୋ, ସତ୍ତୋ, ନରୋ, ଗୋଣୋ, ପୁଙ୍ଗୱୋ, ଜରଗ୍ଗୱୋ, ସଗୱୋ, ପରଗୱୋ, ରାଜଗୱୋ, ମାତୁଗାମୋ, ଓରୋଧୋ, ଦାରୋଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ଅତୋ ସିସ୍ସ କ୍ୱଚି ଏ ହୋତି ୱା ପୁଂ, ନପୁଂସକେସୁ ।
ପୁମେ ତାୱ –
ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ ୟଥ ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗେ [ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୩; ସୁ॰ ନି॰ ୨୩୬], ‘‘କେ ଗନ୍ଧବ୍ବେ ରକ୍ଖସେ ଚ ନାଗେ, କେ କିମ୍ପୁରିସେ ଚାପି ମାନୁସେ । କେ ପଣ୍ଡିତେ ସବ୍ବକାମଦଦେ । ଦୀଘରତ୍ତଂ ଭତ୍ତା ମେ ଭୱିସ୍ସତି’’ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୫୨]। ନତ୍ଥି ଅତ୍ତକାରେ ନତ୍ଥି ପରକାରେ ନତ୍ଥି ପୁରିସକାରେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮], ଏକେ ଏକତ୍ଥେ, ସମେ ସମଭାଗେ, ନହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ [କଥା॰ ୧], କେ ଛୱେ ସିଙ୍ଗାଲେ, କେ ଛୱେ ପାଥିକପୁତ୍ତେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୯-୩୧] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଭୋଗୱତୀ ନାମ ମନ୍ଦିରେ, ନଗରେ ନିମ୍ମିତେ କଞ୍ଚନମୟେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୭୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱାତି କିଂ ? ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବୋ ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ପୁରିସୋ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ପଠମାୟୋନଞ୍ଚ କ୍ୱଚି ଟେ ହୋତି । ବାଲେ ଚ ପଣ୍ଡିତେ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮], କ୍ୱଚି ୟୋନଂ ପକତି ହୋତି, ୱନେ ୱାଳମିଗା ଚେୱ, ଅଚ୍ଛକୋକତରଚ୍ଛୟୋ, ବହୂହି ପରିପନ୍ଥୟୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୫୫], କ୍ୟସ୍ସ ବ୍ୟପଥୟୋ ଅସ୍ସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୧୧୪.ଦିୱାଦିତୋ[କ॰ ୨୦୬; ରୂ॰ ୧୬୫]।
ଦିୱାଦୀହି ସ୍ମିଂନୋ ଟି ହୋତି ।
ଦିୱି-ଦେୱଲୋକେତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅସ ଭୁୱି, ନିଚ୍ଚଂ ୱାଗମୋ । ଅୟ୍ୟସଦ୍ଦମ୍ହା ମହାୱୁତ୍ତିନା ଆଲପନେ ଗ, ୟୋନଂ ଟୋ ହୋତି ୱା । ଭୋ ଅୟ୍ୟୋ ଅୟ୍ୟ ୱା, ଭୋନ୍ତୋ ଅୟ୍ୟୋ ଅୟ୍ୟା ୱା । ସେସଂ ପୁରିସସମଂ ।
ପୁରିସାଦିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ମନୋଗଣରାସି
ମନୋ, ମନା, ଭୋ ମନ, ଭୋ ମନା, ଭୋନ୍ତୋ ମନା ।
୧୧୫.ମନାଦୀହି ସ୍ମିଂସଂନାସ୍ମାନଂ ସିସୋଓସାସା[କ॰ ୧୮୧-୨, ୧୮୪; ରୂ॰ ୯୫-୯୭; ନୀ॰ ୩୭୩-୪, ୩୭୬-୭]।
ତେହି ସ୍ମିଂ, ସ, ଅଂ, ନା, ସ୍ମାନଂ କମେନ ସି, ସୋ, ଓ, ସା, ସା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ମନଂ, ମନୋ, ମନେ, ମନେନ, ମନସା, ମନେହି, ମନେଭି, ମନସ୍ସ, ମନସୋ, ମନାନଂ, ମନସ୍ମା, ମନମ୍ହା, ମନସା, ମନା, ମନେହି, ମନେଭି, ମନସ୍ସ, ମନସୋ, ମନାନଂ, ମନସ୍ମିଂ, ମନମ୍ହି, ମନସି, ମନେ, ମନେସୁ ।
ତମୋ, ତପୋ, ତେଜୋ, ସିରୋ, ଉରୋ, ୱଚୋ, ରଜୋ, ଓଜୋ, ଅୟୋ, ପୟୋ, ୱୟୋ, ସରୋ, ୟସୋ, ଚେତୋ, ଛନ୍ଦୋ, ରଧତା, ଅହୋ ଇଚ୍ଚାଦି ମନୋଗଣୋ।
ଇଦଂ ମନୋଗଣଲକ୍ଖଣଂ। କ୍ରିୟାକମ୍ମେ ଓଦନ୍ତୋ, ନାଦୀନଂ ସାଦିତା, ସମାସତଦ୍ଧିତମଜ୍ଝେ ଓଦନ୍ତୋ ଚାତି ।
ୟୋ ୱେ ଦସ୍ସନ୍ତି ୱତ୍ୱାନ, ଅଦାନେ କୁରୁତେ ମନୋ [ଜା॰ ୧.୧୫.୬୧], କସ୍ସପସ୍ସ ୱଚୋ ସୁତ୍ୱା, ତପୋ ଇଧ ପକ୍ରୁବ୍ବତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪], ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ଜାନାତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୨], ସିରୋ ତେ ବାଧୟିସ୍ସାମି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନ [ଧ॰ ପ॰ ୨], ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୫୧], ୱଚସା ମନସା ଚେୱ, ୱନ୍ଦା ମେ ତେ ତଥାଗତେ [ପରିତ୍ତପାଳି ଆଟାନାଟିୟସୁତ୍ତ]। ଏକୂନତିଂସୋ ୱୟସା [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪], ତେଜସା ୟସସା ଜଲଂ [ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭], ତପସା ଉତ୍ତମୋ ସତ୍ତୋ, ଘତେନ ୱା ଭୁଞ୍ଜସ୍ସୁ ପୟସା ୱା, ୱନ୍ଦାମି ସିରସା ପାଦେ [ଜା॰ ୨.୨୦.୬୮], ୟେ ଏତା ଉପସେୱନ୍ତି, ଛନ୍ଦସା ୱା ଧନେନ ୱା [ଜା॰ ୨.୨୧.୩୫୦], ଉରସା ପନୁଦିସ୍ସାମି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୩୩], ଅୟସା ପଟିକୁଜ୍ଝିତୋ [ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୬] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନ ମୟ୍ହଂ ମନସୋ ପିୟୋ [ଜା॰ ୧.୧୦.୧୧], ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି [ପାରା॰ ୧୮], ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହାରୋ, ସାଧୁ ଖଲୁ ପୟସୋ ପାନଂ, ସାୱିତ୍ତୀ ଛନ୍ଦସୋ ମୁଖଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩], ଏତମତ୍ଥଂ ଚେତସି ସନ୍ନିଧାୟ, ସିରସି ଅଞ୍ଜଲିଂ କତ୍ୱା [ଅପ॰ ଥେର ୧.୪୧.୮୨], ଉରସିଲୋମୋ, ପାପଂ ଅକାସି ରହସି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମନୋଧାତୁ, ମନୋମୟଂ, ତମୋଖନ୍ଧଂ ପଦାଲୟି, ତପୋଧନୋ, ତେଜୋଧାତୁ, ସିରୋରୁହା କେସା, ସରୋରୁହଂ ପଦୁମଂ, ରଜୋହରଣଂ ୱତ୍ଥଂ, ଓଜୋହରଣା ସାଖା, ଅୟୋପତ୍ତୋ, ୱୟୋଗୁଣା ଅନୁପୁବ୍ବଂ ଜହନ୍ତି, ୟସୋଧରା ଦେୱୀ, ଚେତୋୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା, ଛନ୍ଦୋୱିଚିତିପକରଣଂ, ରହୋଗତୋ ଚିନ୍ତେସି, ଅହୋରତ୍ତାନମଚ୍ଚୟେ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୧୨] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଅହମ୍ହା ସ୍ମିଂନୋ ନି ଚ ଉ ଚ ହୋତି, ତଦହନି, ତଦହୁ । ରହମ୍ହା ସ୍ମିଂନୋ ଓ ହୋତି, ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୋ ଏକାୟ ରହୋ ନିସୀଦତି [ପାରା॰ ୪୫୨], ରହୋ ତିଟ୍ଠତି, ରହୋ ମନ୍ତେତି ।
ମନୋଗଣରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ମନାଦିଗଣରାସି
ଏତେହି ନାୱଚନସ୍ସ ସା ହୋତି ୱା ।
କୋଧସା, କୋଧେନ, ଅତ୍ଥସା, ଅତ୍ଥେନ ।
୧୧୭.ନାସ୍ସ ସା[କ॰ ୧୮୧; ରୂ॰ ୯୫; ନୀ॰ ୩୭୩]।
ପଦାଦୀହି ନାୱଚନସ୍ସ ସା ହୋତି ୱା ।
ପଦସା, ପଦେନ, ବିଲସା, ବିଲେନ ।
ପଦାଦୀହି ସ୍ମିଂନୋ ସି ହୋତି ୱା ।
ପଦସି, ପଦେ, ବିଲସି, ବିଲେ ।
ତତ୍ଥ କୋଧାଦିକୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୋ, ପଦାଦିକୋ ନପୁଂସକୋ । ତତ୍ଥ କେଚି ସଦ୍ଦା ସମାସ, ତଦ୍ଧିତମଜ୍ଝେ ଓଦନ୍ତା ହୋନ୍ତି [କ॰ ୧୮୩; ରୂ॰ ୪୮; ନୀ॰ ୩୭୫], ଆପୋଧାତୁ, ଆପୋମୟଂ, ୱାୟୋଧାତୁ, ୱାୟୋମୟଂ, ଜୀୱ ତ୍ୱଂ ସରଦୋସତଂ [ଜା॰ ୧.୨.୯], ଅନୁୟନ୍ତି ଦିସୋଦିସଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୧] ଇଚ୍ଚାଦି ।
କେଚି ନାସ୍ସ ସାଦେସଂ ଲଭନ୍ତି, କୋଧସା ଉସୁନା ୱିଜ୍ଝି [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୫୨], ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହାହି ଥାମସା [ଜା॰ ୧.୭.୩୦], ପଦସାୱ ଅଗମାସି, ମାକାସି ମୁଖସା ପାପଂ, ସଚ୍ଚେନ ଦନ୍ତୋ ଦମସା ଉପେତୋ-ଦମସାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନେନ, ସୁଚିଂ ପଣୀତଂ ରସସା ଉପେତଂ [ଜା॰ ୧.୭.୧୮], ୱେଗସା ଗନ୍ତ୍ୱାନ, ଆୟୁସା ଏକପୁତ୍ତମନୁରକ୍ଖେ [ଖୁ॰ ପା॰ ୯.୭] ଇଚ୍ଚାଦି ।
କେଚି ସ୍ମିଂନୋ ସ୍ୟାଦେସଂ ଲଭନ୍ତି, ପଦସି, ବିଲସି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କେହିଚି ମହାୱୁତ୍ତିନା ନା, ସ୍ମାନଂ ସୋ ହୋତି, ଅତ୍ଥସୋ, ଅକ୍ଖରସୋ, ସୁତ୍ତସୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ, ହେତୁସୋ, ୟୋନିସୋ, ଉପାୟସୋ, ଠାନସୋ, ଦୀଘସୋ, ଓରସୋ, ବହୁସୋ, ପୁଥୁସୋ, ମତ୍ତସୋ, ଭାଗସୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘‘ପଦସୋ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେୟ୍ୟ [ପାଚି॰ ୪୫], ବିଲସୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଅସ୍ସ’’ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୮] ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପନ ୱିଚ୍ଛାୟଂ ସୋପଚ୍ଚୟୋ ।
ୟଦା ପନ ସମାସନ୍ତେ ମହାୱୁତ୍ତିନା ସ୍ୟାଦୀସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ସାଗମୋ ହୋତି, ତଦା ପୁରିସାଦିଗଣୋପି ହୋତି, ବ୍ୟାସତ୍ତମନସୋ, ଅବ୍ୟଗ୍ଗମନସୋ [ଅ॰ ନି॰ ୩.୨୯], ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ ଅଚେତସୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୪], ସୁମେଧସୋ [ଅ॰ ନି॰ ୪.୬୨], ଭୂରିମେଧସୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୩୭] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ମନାଦିଗଣରାସି ।
ଗୁଣୱାଦିଗଣରାସି
୧୧୯.ନ୍ତୁସ୍ସ[କ॰ ୧୨୪; ରୂ॰ ୯୮; ନୀ॰ ୨୯୯]।
ଗୁଣୱା ତିଟ୍ଠତି ।
୧୨୦.ୟ୍ୱାଦୋ ନ୍ତୁସ୍ସ[କ॰ ୯୨; ରୂ॰ ୧୦୦; ନୀ॰ ୨୪୯]।
ୟୋଆଦୀସୁ ନ୍ତୁସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଗୁଣୱନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
୧୨୧.ନ୍ତନ୍ତୂନଂ ନ୍ତୋ ୟୋମ୍ହି ପଠମେ[କ॰ ୯୨; ରୂ॰ ୧୦୦; ନୀ॰ ୨୪୯]।
ପଠମେ ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ନ୍ତ, ନ୍ତୂନଂ ନ୍ତୋ ହୋତି ।
ଗୁଣୱନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
୧୨୨.ଟଟାଅଂ ଗେ[କ॰ ୧୨୬; ରୂ॰ ୧୦୧; ନୀ॰ ୩୦୧-୨]।
ଗେ ପରେ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ନ୍ତ, ନ୍ତୂନଂ ଟ, ଟା, ଅଂ ହୋନ୍ତି ।
ଭୋ ଗୁଣୱ, ଭୋ ଗୁଣୱା, ଭୋ ଗୁଣୱଂ, ଭୋନ୍ତୋ ଗୁଣୱନ୍ତା, ଭୋନ୍ତୋ ଗୁଣୱନ୍ତୋ, ଗୁଣୱନ୍ତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତେ, ଗୁଣୱନ୍ତେନ ।
୧୨୩.ତୋତାତିତା ସସ୍ମାସ୍ମିଂନାସୁ[କ॰ ୧୨୭, ୧୮୭; ରୂ॰ ୧୦୨, ୧୦୮; ନୀ॰ ୩୦୩, ୩୮୬]।
ସ, ସ୍ମା, ସ୍ମିଂ, ନାସୁ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ନ୍ତ, ନ୍ତୂନଂ କମେନ ତୋ, ତା,ତି, ତା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଗୁଣୱତା, ଗୁଣୱନ୍ତେହି, ଗୁଣୱନ୍ତେଭି, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ସ, ଗୁଣୱତୋ ।
୧୨୪.ନଂମ୍ହିତଂ ୱା[କ॰ ୧୨୮; ରୂ॰ ୧୦୪; ନୀ॰ ୩୦୪]।
ନଂମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ନ୍ତ, ନ୍ତୂନଂ ତଂ ହୋତି ୱା ।
ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ, ଗୁଣୱତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ମା, ଗୁଣୱନ୍ତମ୍ହା, ଗୁଣୱନ୍ତା, ଗୁଣୱତା, ଗୁଣୱନ୍ତେହି, ଗୁଣୱନ୍ତେଭି, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ସ, ଗୁଣୱତୋ, ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ, ଗୁଣୱତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତସ୍ମିଂ, ଗୁଣୱନ୍ତମ୍ହି, ଗୁଣୱତି, ଗୁଣୱନ୍ତେ, ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା, ସୀଲୱା, ପଞ୍ଞୱା, ବଲୱା, ଧନୱା, ୱଣ୍ଣୱା, ଭୋଗୱା, ସୁତୱା ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆଲପନେ ଭଗୱାତି ନିଚ୍ଚଂ ଦୀଘୋ ।
ସବ୍ବାୱା, ସବ୍ବାୱନ୍ତୋ, ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ, ସବ୍ବାୱନ୍ତେ, ସବ୍ବାୱନ୍ତେନ, ସବ୍ବାୱତା, ସବ୍ବାୱନ୍ତେହି…ପେ॰… ସବ୍ବାୱନ୍ତେସୁ ।
ଏୱଂ ୟାୱା, ୟାୱନ୍ତୋ, ତାୱା, ତାୱନ୍ତୋ, ଏତ୍ତାୱା, ଏତ୍ତାୱନ୍ତୋ, କିଂୱା, କିଂୱନ୍ତୋ, କିତ୍ତାୱା, କିତ୍ତାୱନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ଭୋଜନଂ ଭୁତ୍ତୱା, ଭୁତ୍ତୱନ୍ତୋ, ଧମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧୱା, ବୁଦ୍ଧୱନ୍ତୋ, କମ୍ମଂ କତୱା, କତୱନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ଚ ।
ସତିମା, ସତିମନ୍ତା, ସତିମନ୍ତୋ, ଭୋ ସତିମ, ଭୋ ସତିମା, ଭୋ ସତିମଂ, ଭୋନ୍ତୋ ସତିମନ୍ତା, ଭୋନ୍ତୋ ସତିମନ୍ତୋ, ସତିମନ୍ତଂ, ସତିମନ୍ତେ, ସତିମନ୍ତେନ, ସତିମତା, ସତିମନ୍ତେହି, ସତିମନ୍ତେଭି, ସତିମନ୍ତସ୍ସ, ସତିମତୋ, ସତିମନ୍ତାନଂ, ସତିମତଂ, ସତିମନ୍ତସ୍ମା, ସତିମନ୍ତମ୍ହା, ସତିମନ୍ତା, ସତିମତା, ସତିମନ୍ତେହି, ସତିମନ୍ତେଭି, ସତିମନ୍ତସ୍ସ, ସତିମତୋ, ସତିମନ୍ତାନଂ, ସତିମତଂ, ସତିମନ୍ତସ୍ମିଂ, ସତିମନ୍ତମ୍ହି, ସତିମତି, ସତିମନ୍ତେ, ସତିମନ୍ତେସୁ ।
ଏୱଂ ମତିମା, ଗତିମା, ପାପିମା, ଜାତିମା, ଭାଣୁମା, ଆୟୁମା, ଆୟସ୍ମା, ସିରିମା, ହିରିମା, ଧିତିମା, କିତ୍ତିମା, ଇଦ୍ଧିମା, ଜୁତିମା, ମୁତିମା, ଥୁତିମା, ବୁଦ୍ଧିମା, ଚକ୍ଖୁମା, ବନ୍ଧୁମା, ଗୋମା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
୧୨୫.ହିମୱତୋ ୱା ଓ[କ॰ ୯୪; ରୂ॰ ୧୦୫; ନୀ॰ ୨୫୨]।
ସିମ୍ହି ହିମୱନ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଓ ହୋତି ୱା । ‘ଗସୀନ’ନ୍ତି ଲୋପୋ ।
ହିମୱନ୍ତୋ ପବ୍ବତୋ [ଧ॰ ପ॰ ୩୦୪], ହିମୱା ପବ୍ବତୋ ।
୧୨୬.ନ୍ତସ୍ସ ଚ ଟ ୱଂସେ[କ॰ ୯୩; ରୂ॰ ୧୦୬; ନୀ॰ ୨୫୧]।
ଅଂ, ସେସୁ ନ୍ତସ୍ସ ଚ ନ୍ତୁସ୍ସ ଚ ସବ୍ବସ୍ସ ଟ ହୋତି ୱା ।
‘‘ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ହିମୱ’’ନ୍ତି [ଅପ॰ ଥେର ୨.୪୭.୫୯] ପାଳି । ସତିମଂ, ବନ୍ଧୁମଂ, ଗୁଣୱସ୍ସ, ସତିମସ୍ସ, ବନ୍ଧୁମସ୍ସ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା କ୍ୱଚି ସିମ୍ହି ଗେ ଚ ପରେ ନ୍ତୁସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ହୋତି, ‘‘ଅତୁଲୋ ନାମ ନାମେନ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ଜୁତିନ୍ଧରୋ’’ତି [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୧.୧୦] ଚ ‘‘ଗତିମନ୍ତୋ ସତିମନ୍ତୋ, ଧିତିମନ୍ତୋ ଚ ୟୋ ଇସୀ’’ତି [ଥେରଗା॰ ୧୦୫୨] ଚ ‘‘ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ମହାୟସୋ’’ତି ଚ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ପିତା ମହାୱୀର, ପଞ୍ଞୱନ୍ତ ଜୁତିନ୍ଧରା’’ତି [ଅପ॰ ଥେରୀ ୨.୨.୩୮୯] ଚ ପାଳୀ ।
ପଠମାୟୋମ୍ହି କ୍ୱଚି ନ୍ତୁସ୍ସ ଟ ହୋତି, ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ୱଣ୍ଣୱା ହୋନ୍ତି [ପାରା॰ ୧୯୪], ଏଥ ତୁମ୍ହେ ଆୱୁସୋ ସୀଲୱା ହୋଥ [ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୧୪], ଚକ୍ଖୁମା ଅନ୍ଧକା ହୋନ୍ତି, ୟେ ଇତ୍ଥୀନଂ ୱସଂ ଗତା [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୩୬], ସଂସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞା କୁସଲା ମୁତିମା ଭୱନ୍ତି [ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୭ (ସଂସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞା କୁସଲା ମୁତୀମା)]।
ଇତି ଗୁଣୱାଦିଗଣରାସି ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତାଦିଗଣରାସି
୧୨୭.ନ୍ତସ୍ସଂ ସିମ୍ହି[କ॰ ୧୮୬; ରୂ॰ ୧୦୭; ନୀ॰ ୩୮୨-୪; ‘ତସ୍ସଂ’ (ବହୂସୁ)]।
ସିମ୍ହି ନ୍ତସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ୱା । ସିଲୋପୋ ।
ଗଚ୍ଛଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତା, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଭୋ ଗଚ୍ଛ, ଭୋ ଗଚ୍ଛା, ଭୋ ଗଚ୍ଛଂ, ଭୋନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତା, ଭୋନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ, ଗଚ୍ଛତା, ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେଭି, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଗଚ୍ଛତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ, ଗଚ୍ଛତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ମା, ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ହା, ଗଚ୍ଛନ୍ତା, ଗଚ୍ଛତା, ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେଭି, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଗଚ୍ଛତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ, ଗଚ୍ଛତଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ମିଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ହି, ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ।
ଏୱଂ କରଂ, କୁବ୍ବଂ, ଚରଂ, ଚୱଂ, ଜୟଂ, ଜହଂ, ଜାନଂ, ଜିରଂ, ଦଦଂ, ଦହଂ, ଜୁହଂ, ସୁଣଂ, ପଚଂ, ସରଂ, ଭୁଞ୍ଜଂ, ମୁଞ୍ଚଂ, ସୟଂ, ସରଂ, ହରଂ, ତିଟ୍ଠଂ, ଭୱିସ୍ସଂ, କରିସ୍ସଂ, ଗମିସ୍ସଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
‘ନ୍ତସ୍ସ ଚ ଟ ୱଂସେ’ତି ଅଂ, ସେସୁ ନ୍ତସ୍ସ ଟତ୍ତଂ, ୟଂ ୟଞ୍ହି ରାଜ ଭଜତି, ସନ୍ତଂ ୱା ୟଦି ୱା ଅସଂ । ସୀଲୱନ୍ତଂ ୱିସୀଲଂ ୱା, ୱସଂ ତସ୍ସେୱ ଗଚ୍ଛତି [ଜା॰ ୧.୧୫.୧୮୧]। କିଚ୍ଚାନୁକ୍ରୁବ୍ବସ୍ସ କରେୟ୍ୟ କିଚ୍ଚଂ [ଜା॰ ୧.୨.୧୪୫] – ଅନୁକ୍ରୁବ୍ବସ୍ସାତି ପୁନ କରୋନ୍ତସ୍ସ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ପଠମାୟୋମ୍ହି ଚ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ନ୍ତସ୍ସ ଅଂ ହୋତି, ଅପି ନୁ ତୁମ୍ହେ ଏକନ୍ତସୁଖଂ ଲୋକଂ ଜାନଂ ପସ୍ସଂ ୱିହରଥ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୨୫], କସଂ ଖେତ୍ତଂ ବୀଜଂ ୱପଂ, ଧନଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତି ମାଣୱା [ଥେରୀଗା॰ ୧୧୨], ଭରନ୍ତି ମାତାପିତରୋ, ପୁବ୍ବେ କତମନୁସ୍ସରଂ [ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୯]।
୧୨୮.ମହନ୍ତାରହନ୍ତାନଂ ଟା ୱା[ନୀ॰ ୩୮୭, ୭୧୨]।
ସିମ୍ହି ଏତେସଂ ନ୍ତସ୍ସ ଟା ହୋତି ୱା ।
ମହା, ମହଂ, ମହନ୍ତୋ, ମହନ୍ତା, ମହନ୍ତୋ, ଭୋ ମହ, ଭୋ ମହା, ଭୋ ମହଂ, ଭୋନ୍ତୋ ମହନ୍ତା, ଭୋନ୍ତୋ ମହନ୍ତୋ, ମହନ୍ତଂ ।
‘ନ୍ତସ୍ସ ଚ ଟ ୱଂସେ’ତି ଅଂମ୍ହି ନ୍ତସ୍ସ ଟତ୍ତଂ, ‘‘ସୁମହଂ ପୁରଂ, ପରିକ୍ଖିପିସ୍ସ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୭୯୨] ପାଳି-ସୁଟ୍ଠୁ ମହନ୍ତଂ ବାରାଣସିପୁରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସମଂ ।
ଅରହା ତିଟ୍ଠତି । ‘ନ୍ତସ୍ସଂ ସିମ୍ହୀ’ତି ସିମ୍ହି ନ୍ତସ୍ସ ଅଂ, ଅରହଂ ସୁଗତୋ ଲୋକେ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୬୧], ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ [ପାରା॰ ୧], ଅରହନ୍ତା, ଅରହନ୍ତୋ, ଅରହନ୍ତଂ, ଅରହନ୍ତେ, ଅରହନ୍ତେନ, ଅରହତା, ଅରହନ୍ତେହି, ଅରହନ୍ତେଭି, ଅରହନ୍ତସ୍ସ, ଅରହତୋ, ଅରହନ୍ତାନଂ, ଅରହତଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ବ୍ରହ୍ମନ୍ତସ୍ସ ଚ ନ୍ତସ୍ସ ଟା ହୋତି ସିମ୍ହି, ବ୍ରହା, ବ୍ରହନ୍ତୋ, ବ୍ରହନ୍ତା, ବ୍ରହନ୍ତୋ, ବ୍ରହନ୍ତଂ, ବ୍ରହନ୍ତେ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘‘ସା ପରିସା ମହା ହୋତି, ସା ସେନା ଦିସ୍ସତେ ମହା’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୭୭୧] ଚ ‘‘ମହା ଭନ୍ତେ ଭୂମିଚାଲୋ’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୮.୭୦] ଚ ‘‘ମହା ତେ ଉପାସକ ପରିଚ୍ଚାଗୋ’’ତି [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧୩.ଅକିତ୍ତିଜାତକୱଣ୍ଣନା] ଚ ‘‘ମହା ମେ ଭୟମାଗତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ ନାମ ମହା’’ତି [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.ମହାସୀଲୱଜାତକୱଣ୍ଣନା] ଚ ‘‘ମହାସ୍ସ ହୋନ୍ତି ପରିୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା, ମହାସ୍ସ ହୋନ୍ତି ପରିୱାରା ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦୪] ଚ ‘‘ମହା ୱହନ୍ତି ଦୁଦିଟ୍ଠିଂ, ସଙ୍କପ୍ପା ରାଗନିସ୍ସିତା’’ତି ଚ ପାଳୀ । ଅତ୍ର ମହାସଦ୍ଦୋ ନିପାତପଟିରୂପକୋପି ସିୟା ।
ଭୂଧାତୁସିଦ୍ଧତୋ ନ୍ତସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ସିମ୍ହି । ସୁଦ୍ଧେ ନିଚ୍ଚଂ, ଉପପଦେ ଅନିଚ୍ଚଂ ।
ଭୱଂ ତିଟ୍ଠତି, ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱଂ, ଅନୁଭୱନ୍ତୋ, ତଣ୍ହଂ ଅଭିଭୱଂ, ଅଭିଭୱନ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଭୱଂ, ପରିଭୱନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଭୱନ୍ତା, ଭୱନ୍ତୋ, ହେ ଭୱନ୍ତ, ହେ ଭୱନ୍ତା, ହେ ଭୱନ୍ତୋ, ହେ ଭୱ, ହେ ଭୱା, ହେ ଭୱଂ । ‘‘କଚ୍ଚି ଭୱଂ ଅଭିରମସି ଅରଞ୍ଞେ’’ତି [ଜା॰ ୨.୧୮.୧୮] ପାଳି ।
ହେ ଭୱନ୍ତା, ହେ ଭୱନ୍ତୋ, ଭୱନ୍ତଂ, ଭୱନ୍ତେ, ଭୱନ୍ତେନ, ଭୱତା, ଭୱନ୍ତେହି, ଭୱନ୍ତେଭି, ଭୱନ୍ତସ୍ସ, ଭୱତୋ, ଭୱନ୍ତାନଂ, ଭୱତଂ, ଭୱନ୍ତସ୍ମା, ଭୱନ୍ତମ୍ହା, ଭୱନ୍ତା, ଭୱତା, ଭୱନ୍ତେହି, ଭୱନ୍ତେଭି, ଭୱନ୍ତସ୍ସ, ଭୱତୋ, ଭୱନ୍ତାନଂ, ଭୱତଂ, ଭୱନ୍ତସ୍ମିଂ, ଭୱନ୍ତମ୍ହି, ଭୱତି, ଭୱନ୍ତେ, ଭୱନ୍ତେସୁ ।
୧୩୦.ଭୱତୋ ୱା ଭୋନ୍ତୋ ଗୟୋନାସେ[କ॰ ୨୪୩; ରୂ॰ ୮, ୧୧୦; ନୀ॰ ୪୮୪]।
ଗ, ୟୋ, ନା, ସେସୁ ଭୱନ୍ତସ୍ସ ଭୋନ୍ତୋ ହୋତି ୱା । ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଅଂ, ହି, ନଂ, ସ୍ମାଦୀସୁ ଚ ।
ଭୋନ୍ତା, ଭୋନ୍ତୋ, ହେ ଭୋନ୍ତ, ହେ ଭୋନ୍ତା, ହେ ଭୋନ୍ତୋ, ଭୋନ୍ତଂ, ଭୋନ୍ତେ, ଭୋନ୍ତେନ, ଭୋତା, ଭୋନ୍ତେହି, ଭୋନ୍ତେଭି, ଭୋନ୍ତସ୍ସ, ଭୋତୋ, ଭୋନ୍ତାନଂ, ଭୋତଂ, ଭୋନ୍ତସ୍ମା, ଭୋନ୍ତମ୍ହା, ଭୋନ୍ତା, ଭୋତା, ଭୋନ୍ତେହି, ଭୋନ୍ତେଭି, ଭୋନ୍ତସ୍ସ, ଭୋତୋ, ଭୋନ୍ତାନଂ, ଭୋତଂ, ଭୋନ୍ତସ୍ମିଂ, ଭୋନ୍ତମ୍ହି, ଭୋତି, ଭୋନ୍ତେ, ଭୋନ୍ତେସୁ ।
ଭୋ, ଭନ୍ତେତି ଦ୍ୱେ ୱୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧା ଆମନ୍ତନତ୍ଥେ ନିପାତା ଏୱ, ତେହି ପରଂ ଗ, ୟୋନଂ ଲୋପୋ, ଇତୋ ଭୋ ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛ [ଇତିୱୁ॰ ୮୩], ଉମ୍ମୁଜ୍ଜଭୋ ପୁଥୁସିଲେ, କୁତୋ ନୁ ଆଗଚ୍ଛଥ ଭୋ ତୟୋ ଜନା [ଜା॰ ୧.୯.୮୭], ପସ୍ସଥ ଭୋ ଇମଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ, ଏହି ଭନ୍ତେ ଖମାପେହି, ସୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଖମାପେସି ‘‘ଖମଥ ଭନ୍ତେ’’ତି । ତଥା ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, ଭଦ୍ଦନ୍ତାତି ଦ୍ୱେ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଭଦ୍ଦଂ ହୋତୁ, ତୁମ୍ହାକଂ ଭଦ୍ଦଂ ହୋତୂ’’ତି ଅତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧା ଆମନ୍ତନନିପାତାୱ, ‘‘ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’’ତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯], ତଂ ୱୋ ୱଦାମି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, ୟାୱନ୍ତେତ୍ଥ ସମାଗତା [ଜା॰ ୧.୭.୧୦୮]। ଭଦ୍ଦନ୍ତ, ଭଦନ୍ତସଦ୍ଦା ପନ ପୁରିସାଦିଗଣିକା ଏୱ ।
ସନ୍ତସଦ୍ଦୋ ପନ ସପ୍ପୁରିସେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ସମାନେ ଚ ପୱତ୍ତୋ ଇଧ ଲବ୍ଭତି । ସମେତି ଅସତା ଅସଂ [ଜା॰ ୧.୨.୧୬]। ସଂ, ସନ୍ତୋ, ସନ୍ତା, ସନ୍ତୋ, ଭୋସନ୍ତ, ଭୋସନ୍ତା, ଭୋସ, ଭୋ ସା, ଭୋ ସଂ ୱା, ଭୋନ୍ତୋ ସନ୍ତା, ଭୋନ୍ତୋ ସନ୍ତୋ । ୟଂ ୟଞ୍ହି ରାଜ ଭଜତି, ସନ୍ତଂ ୱା ୟଦି ୱା ଅସଂ [ଜା॰ ୧.୧୫.୧୮୦]। ସନ୍ତେ, ସନ୍ତେନ, ସତା ।
୧୩୧.ସତୋ ସବ୍ବ ଭେ[କ॰ ୧୮୫; ରୂ॰ ୧୧୨; ନୀ॰ ୩୭୮]।
ଭେ ପରେ ସନ୍ତସ୍ସ ସବଆଦେସୋ ହୋତି ୱା ।
ସନ୍ତେହି, ସନ୍ତେଭି, ସବ୍ଭି, ସନ୍ତସ୍ସ, ସତୋ, ସନ୍ତାନଂ, ସତଂ, ସନ୍ତସ୍ମା, ସନ୍ତମ୍ହା, ସନ୍ତା, ସତା, ସନ୍ତେହି, ସନ୍ତେଭି, ସବ୍ଭି, ସନ୍ତସ୍ସ, ସତୋ, ସନ୍ତାନଂ, ସତଂ, ସନ୍ତସ୍ମିଂ, ସନ୍ତମ୍ହି, ସତି, ସନ୍ତେ, ସନ୍ତେସୁ । ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା ଲୋକେ, ଦୂରେସନ୍ତୋ ପକାସେନ୍ତି [ଧ॰ ପ॰ ୩୦୪], ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମିଂ [ଅ॰ ନି॰ ୪.୮୫], ପହୁସନ୍ତୋ ନ ଭରତି [ସୁ॰ ନି॰ ୯୧]।
ଖେଦେ ନିରୋଧେ ଚ ପୱତ୍ତୋ ସନ୍ତୋ ପୁରିସାଦିଗଣାଦିକୋ, ଦୀଘଂ ସନ୍ତସ୍ସ ୟୋଜନଂ [ଧ॰ ପ॰ ୬୧], ସନ୍ତା ହୋନ୍ତି ସମିତା ନିରୁଦ୍ଧା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଗଚ୍ଛନ୍ତାଦିଗଣରାସି ।
ରାଜାଦିୟୁୱାଦିଗଣରାସି
୧୩୨.ରାଜାଦିୟୁୱାଦୀହା[କ॰ ୧୮୯; ରୂ॰ ୧୧୩; ନୀ॰ ୩୯୦-୧]।
ରାଜାଦୀହି ୟୁୱାଦୀହି ଚ ସିସ୍ସ ଆ ହୋତି ।
ରାଜା ଗଚ୍ଛତି ।
୧୩୩.ୟୋନମାନୋ[କ॰ ୧୯୦; ରୂ॰ ୧୧୪; ନୀ॰ ୩୯୨]।
ରାଜାଦୀହି ୟୁୱାଦୀହି ଚ ୟୋନଂ ଆନୋ ହୋତି ୱା ।
ରାଜାନୋ ।
ୱାତି କିଂ ? ଚତୁରୋ ଚ ମହାରାଜା ।
ଭୋ ରାଜ, ଭୋ ରାଜା, ଭୋନ୍ତୋ ରାଜାନୋ ।
୧୩୪.ୱଂମ୍ହାନଙ୍[କ॰ ୧୮୮; ରୂ॰ ୧୧୫; ନୀ॰ ୩୯୩]।
ରାଜାଦୀନଂ ୟୁୱାଦୀନଞ୍ଚ ଆନଙ ହୋତି ୱା ଅଂମ୍ହି ।
ରାଜାନଂ, ରାଜଂ, ରାଜାନୋ, ଚତୁରୋ ଚ ମହାରାଜେ [ପେ॰ ୱ॰ ୧୧]।
୧୩୫.ନାସ୍ମାସୁ ରଞ୍ଞା[କ॰ ୧୩୭, ୨୭୦; ରୂ॰ ୧୧୬, ୧୨୦; ନୀ॰ ୩୧୬, ୫୪୨]।
ନା, ସ୍ମାସୁ ରାଜସ୍ସ ରଞ୍ଞା ହୋତି ୱା ।
ରଞ୍ଞା, ରାଜେନ ।
ନାମ୍ହି ରାଜସ୍ସ ଇ ହୋତି ।
ରାଜିନା ।
୧୩୭.ସୁନଂହିସ୍ୱୁ[କ॰ ୧୬୯; ରୂ॰ ୧୧୭; ନୀ॰ ୩୫୭]।
ସୁ, ନଂ, ହିସୁ ରାଜସ୍ସ ଉହୋତି ୱା ।
ରାଜୂହି, ରାଜୂଭି, ରାଜେହି, ରାଜେଭି ।
୧୩୮.ରଞ୍ଞୋରଞ୍ଞସ୍ସରାଜିନୋ ସେ[କ॰ ୧୩୯; ରୂ॰ ୧୧୮; ନୀ॰ ୩୧୪]।
ସେପରେ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରାଜସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ, ରଞ୍ଞସ୍ସ, ରାଜିନୋ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ରଞ୍ଞୋ, ରଞ୍ଞସ୍ସ, ରାଜିନୋ ।
ୱାତି କିଂ ? ରାଜସ୍ସ ।
ରାଜୂନଂ, ରାଜାନଂ ।
୧୩୯.ରାଜସ୍ସ ରଞ୍ଞଂ[କ॰ ୧୩୬; ରୂ॰ ୧୧୯; ନୀ॰ ୩୧୫]।
ନଂମ୍ହି ରାଜସ୍ସ ରଞ୍ଞଂ ହୋତି ୱା ।
ରଞ୍ଞଂ, ରାଜସ୍ମା, ରାଜମ୍ହା, ରଞ୍ଞା, ରାଜୂହି, ରାଜୂଭି, ରାଜେହି, ରାଜେଭି, ରଞ୍ଞୋ, ରଞ୍ଞସ୍ସ, ରାଜିନୋ, ରାଜସ୍ସ ୱା, ରାଜୂନଂ, ରାଜାନଂ, ରଞ୍ଞଂ ।
୧୪୦.ସ୍ମିଂମ୍ହି ରଞ୍ଞେରାଜିନି[କ॰ ୧୩୮; ରୂ॰ ୧୨୧; ନୀ॰ ୩୧୭]।
ସ୍ମିଂମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ରାଜସ୍ସ ରଞ୍ଞେ, ରାଜିନି ହୋନ୍ତି ୱା ।
ରଞ୍ଞେ, ରାଜିନି, ରାଜସ୍ମିଂ, ରାଜମ୍ହି, ରାଜୂସୁ, ରାଜେସୁ ।
ସମାସଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବେ ତେ ଆଦେସା ୱିକପ୍ପେନ ହୋନ୍ତି ।
ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜା [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୬], ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ [ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୭], ଦେୱରାଜାନଂ, ଦେୱରାଜଂ, ଦେୱରାଜାନୋ, ଦେୱରାଜେ, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାରାଜେ, ମଣିମ୍ହି ପସ୍ସ ନିମ୍ମିତଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୯୪], କାସିରଞ୍ଞା, କାସିରାଜେନ, ଦେୱରାଜୂହି, ଦେୱରାଜେହି, କାସିରଞ୍ଞୋ, କାସିରାଜସ୍ସ, ଦେୱରାଜୂନଂ, ଦେୱରାଜାନଂ…ପେ॰… କାସିରଞ୍ଞେ, କାସିରାଜେ, ଦେୱରାଜୂସୁ, ଦେୱରାଜେସୁ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ରାଜତୋ ୟୋନଂ ଇନୋ ହୋତି, ‘‘ସମନ୍ତପାସାଦିକା ନାମ, ସୋଳସାସିଂସୁ ରାଜିନୋ, ଏକୂନତିଂସେ କପ୍ପମ୍ହି, ଇତୋ ସୋଳସରାଜିନୋ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧୨.୫୪-୫୫ (ଏକୂନତିଂସକପ୍ପମ୍ହି, ଇତୋ ସୋଳସରାଜାନୋ)], କୁସରାଜଂ ମହବ୍ବଲଂ [ଜା॰ ୨.୨୦.୬୭], ସାଲରାଜଂୱ ପୁପ୍ଫିତଂ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୪୨.୮୬], ଉଳୁରାଜଂୱ ସୋଭିତଂ, ଚତୁରୋ ଚ ମହାରାଜେ [ପେ॰ ୱ॰ ୧୧], ୟୁଧଞ୍ଚୟୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ସବ୍ବଦତ୍ତେନ ରାଜିନା [ଜା॰ ୧.୧୧.୮୧], ତଦା ଅଦାସି ମଂ ତାତୋ, ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ରାଜିନୋ [ଅପ॰ ଥେରୀ॰ ୨.୨.୩୨୬], ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ମହାରାଜେ, ପଥୱୀ ସମ୍ପକମ୍ପଥ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପାଳିପଦାନି ।
ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାନୋ, ଭୋ ବ୍ରହ୍ମ, ଭୋ ବ୍ରହ୍ମା । ‘ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତ୍ୱେ’ତି ଗସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ଭୋ ବ୍ରହ୍ମେ, ଭୋନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମାନୋ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ, ବ୍ରହ୍ମଂ, ବ୍ରହ୍ମାନୋ ।
୧୪୨.ନାମ୍ହି[କ॰ ୧୯୮; ରୂ॰ ୧୨୩; ନୀ॰ ୪୧୦]।
ନାମ୍ହି ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ଉହୋତି ୱା ।
ବ୍ରହ୍ମୁନା, ବ୍ରହ୍ମେନ, ବ୍ରହ୍ମେହି, ବ୍ରହ୍ମେଭି ।
୧୪୩.ବ୍ରହ୍ମସ୍ସୁ ୱା[କ॰ ୧୯୮; ରୂ॰ ୧୨୩; ନୀ॰ ୪୧୦]।
ସ, ନଂସୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ଉ ହୋତି ୱା ।
୧୪୪.ଝଲା ସସ୍ସ ନୋ[କ॰ ୧୧୭; ରୂ॰ ୧୨୪; ନୀ॰ ୨୯୨]।
ଝ, ଲତୋ ସସ୍ସ ନୋ ହୋତି ।
ବ୍ରହ୍ମୁନୋ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ, ବ୍ରହ୍ମୂନଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ।
୧୪୫.ସ୍ମାନାୱ ବ୍ରହ୍ମା ଚ[କ॰ ୨୭୦; ରୂ॰ ୧୨୦; ନୀ॰ ୫୪୨]।
ଅତ୍ତା’ତୁମେହି ଚ ବ୍ରହ୍ମତୋ ଚ ସ୍ମାସ୍ସ ନା ୱିୟ ରୂପଂ ହୋତି ।
ବ୍ରହ୍ମୁନା, ବ୍ରହ୍ମସ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମମ୍ହା, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ, ବ୍ରହ୍ମୂନଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ । ‘କମ୍ମାଦିତୋ’ତି ସୁତ୍ତେନ ସ୍ମିଂନୋ ନି ହୋତି, ବ୍ରହ୍ମସ୍ମିଂ, ବ୍ରହ୍ମମ୍ହି, ବ୍ରହ୍ମନି, ବ୍ରହ୍ମେ, ବ୍ରହ୍ମେସୁ ।
ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତାନୋ, ଭୋ ଅତ୍ତ, ଭୋ ଅତ୍ତା, ଭୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନୋ, ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତଂ, ଅତ୍ତାନୋ । ‘ନାସ୍ସେନୋ’ତି ୱିକପ୍ପେନ ନାସ୍ସ ଏନତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନା, ଅତ୍ତେନ ।
୧୪୬.ସୁହିସ୍ୱନକ[କ॰ ୨୧୧; ରୂ॰ ୧୨୬; ନୀ॰ ୪୩୯; । ସୁହିସୁନକ (ବହୂସୁ)]।
ସୁ, ହିସୁ ଅତ୍ତା’ତୁମାନଂ ଅନ୍ତୋ ଅନକ ହୋତି ।
ଅତ୍ତନେହି, ଅତ୍ତନେଭି, ଅତ୍ତେହି, ଅତ୍ତେଭି ।
୧୪୭.ନୋତ୍ତାତୁମା[କ॰ ୨୧୩; ରୂ॰ ୧୨୭; ନୀ॰ ୪୪୦]।
ଅତ୍ତା’ତୁମତୋ ସସ୍ସ ନୋ ହୋତି ।
ଅତ୍ତନୋ, ଅତ୍ତସ୍ସ, ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତସ୍ମା, ଅତ୍ତମ୍ହା, ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତନା, ଅତ୍ତନେହି, ଅତ୍ତନେଭି, ଅତ୍ତେହି, ଅତ୍ତେଭି, ଅତ୍ତନୋ, ଅତ୍ତସ୍ସ, ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତସ୍ମିଂ, ଅତ୍ତମ୍ହି, ଅତ୍ତନି, ଅତ୍ତେ, ଅତ୍ତେସୁ, ଅତ୍ତନେସୁ ।
ସମାସେ ପନ ପୁରିସାଦିରୂପଂ ହୋତି, ପହିତୋ ଅତ୍ତା ଏତେନାତି ପହିତତ୍ତୋ, ପହିତତ୍ତା, ପହିତତ୍ତଂ, ପହିତତ୍ତେ, ପହିତତ୍ତେନ, ପହିତତ୍ତେହି, ପହିତତ୍ତେଭି, ପହିତତ୍ତସ୍ସ, ପହିତତ୍ତାନଂ, ପହିତତ୍ତସ୍ମା, ପହିତତ୍ତମ୍ହା, ପହିତତ୍ତା, ପହିତତ୍ତେହି, ପହିତତ୍ତେଭି, ପହିତତ୍ତସ୍ସ, ପହିତତ୍ତାନଂ, ପହିତତ୍ତସ୍ମିଂ, ପହିତତ୍ତମ୍ହି, ପହିତତ୍ତେ, ପହିତତ୍ତେସୁ ।
ଆତୁମା, ଆତୁମାନୋ, ଆତୁମାନଂ, ଆତୁମଂ, ଆତୁମାନୋ, ଆତୁମନା, ଆତୁମେନ, ଆତୁମନେହି, ଆତୁମନେଭି, ଆତୁମନୋ, ଆତୁମସ୍ସ, ଆତୁମାନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଖା ତିଟ୍ଠତି ।
୧୪୮.ଆୟୋ ନୋ ଚ ସଖା[କ॰ ୧୯୧; ରୂ॰ ୧୩୦; ନୀ॰ ୩୯୪]।
ସଖତୋ ୟୋନଂ ଆୟୋ ଚ ନୋ ଚ ହୋନ୍ତି ୱା ଆନୋ ଚ ।
ସଖାନୋ, ସଖାୟୋ ।
୧୪୯.ନୋନାସେସ୍ୱି[କ॰ ୧୯୪; ରୂ॰ ୧୩୧; ନୀ॰ ୪୦୭]।
ନୋ, ନା, ସେସୁ ସଖନ୍ତସ୍ସ ଇ ହୋତି ୱା ।
ସଖିନୋ ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ତ୍ତପଚ୍ଚୟମ୍ହି ଇତ୍ତଂ, ‘‘ସଖିତ୍ତଂ କରେୟ୍ୟ, ସଖିତ୍ତଂ ନ କରେୟ୍ୟା’’ତି [ଥେରଗା॰ ୧୦୧୭ (ସଖିତଂ)] ପାଳୀ ।
୧୫୦.ୟୋସ୍ୱଂହିସ୍ମାନଂସ୍ୱାରଙ[କ॰ ୧୯୫-୬; ରୂ॰ ୧୩୩-୪; ନୀ॰ ୪୦୮-୯; ୟୋସ୍ୱଂହିସୁଚାରଙ (ବହୂସୁ)]।
ୟୋସୁ ଅଂ, ହି, ସ୍ମା, ନଂସୁ ସଖନ୍ତସ୍ସ ଆରଙ ହୋତି । ‘ଟୋଟେ ୱା’ତି ସୁତ୍ତେନ ଆରାଦେସତୋ ୟୋନଂ କମେନ ଟୋ, ଟେ ହୋନ୍ତି ।
ସଖାରୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ‘ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତ୍ୱେ’ତି ଗସ୍ସ ୱିକପ୍ପେନ ଏତ୍ତଂ, ଭୋ ସଖ, ଭୋ ସଖା, ଭୋ ସଖେ, ହରେ ସଖା କିସ୍ସ ମଂ ଜହାସି [ଜା॰ ୧.୬.୯୪]।
‘‘ସଖି, ସଖୀତି ଦ୍ୱୟଂ ଇତ୍ଥିୟଂ ସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭୋନ୍ତୋ ସଖାନୋ, ଭୋନ୍ତୋ ସଖାୟୋ, ଭୋନ୍ତୋ ସଖିନୋ, ଭୋନ୍ତୋ ସଖାରୋ, ସଖାନଂ, ସଖାରଂ, ସଖଂ, ସଖାନୋ, ସଖାୟୋ, ସଖିନୋ, ସଖାରେ, ସଖାରୋ, ସଖିନା, ସଖାରେନ, ସଖେନ, ସଖାରେହି, ସଖାରେଭି, ସଖେହି, ସଖେଭି, ସଖିସ୍ସ, ସଖିନୋ, ସଖାରାନଂ, ସଖାନଂ ।
୧୫୧.ସ୍ମାନଂସୁ ୱା[କ॰ ୧୯୪, ୧୭୦; ରୂ॰ ୧୨୦, ୧୩୧; ନୀ॰ ୪୦୭, ୫୪୨]।
ସ୍ମା, ନଂସୁ ସଖନ୍ତସ୍ସ ଇ ହୋତି ୱା ।
ସଖୀନଂ, ସଖିସ୍ମା, ସଖିମ୍ହା, ସଖା, ସଖିନା, ସଖାରସ୍ମା, ସଖାରମ୍ହା, ସଖାରା, ସଖାରେହି, ସଖାରେଭି, ସଖେହି, ସଖେଭି, ସଖିସ୍ସ, ସଖିନୋ, ସଖାରାନଂ, ସଖାନଂ, ସଖୀନଂ ।
୧୫୨.ଟେ ସ୍ମିଂନୋ[କ॰ ୧୯୨; ରୂ॰ ୧୩୫]।
ସଖତୋ ସ୍ମିଂନୋ ଟେ ହୋତି । ନିଚ୍ଚତ୍ଥମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ।
ସଖେ, ସଖାରେସୁ, ସଖେସୁ । ‘‘ନେତାଦିସା ସଖା ହୋନ୍ତି, ଲବ୍ଭା ମେ ଜୀୱତୋ ସଖା’’ତି [ଜା॰ ୧.୭.୯] ପାଳି । ପୁରିସାଦିନୟେନ ୟୋନଂ ୱିଧି ।
ସମାସେ ପନ ସବ୍ବଂ ପୁରିସାଦିରୂପଂ ଲବ୍ଭତି, ‘‘ସବ୍ବମିତ୍ତୋ ସବ୍ବସଖୋ, ପାପମିତ୍ତୋ ପାପସଖୋ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩] ଚ ପାଳି । ପାପସଖୋ, ପାପସଖା, ପାପସଖଂ, ପାପସଖେ, ପାପସଖେନ, ପାପସଖେହି, ପାପସଖେଭି…ପେ॰… ପାପସଖସ୍ମିଂ, ପାପସଖମ୍ହି, ପାପସଖେ, ପାପସଖେସୁ ।
ୟୁୱା ଗଚ୍ଛତି ।
୧୫୩.ୟୋନଂନୋନେ ୱା[କ॰ ୧୫୫, ୧୫୭; ରୂ॰ ୧୩୭, ୧୪୦; ନୀ॰ ୩୩୫, ୩୪୩]।
ୟୁୱ, ପୁମାଦୀହି ପଠମା, ଦୁତିୟାୟୋନଂ କମେନ ନୋ, ନେ ହୋନ୍ତି ୱା ।
୧୫୪.ନୋନାନେସ୍ୱା[କ॰ ୧୫୭; ରୂ॰ ୧୪୦; ନୀ॰ ୩୪୩]।
ନୋ, ନା, ନେସୁ ୟୁୱାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋ ଆ ହୋତି ୱା ।
ୟୁୱାନୋ, ୟୁୱାନା, ୟୁୱା, ହେ ୟୁୱ, ହେ ୟୁୱା, ହେ ୟୁୱାନୋ, ହେ ୟୁୱା ୱା, ୟୁୱାନଂ, ୟୁୱଂ, ୟୁୱାନେ, ୟୁୱେ, ୟୁୱେନ, ୟୁୱାନା ।
୧୫୫.ୟୁୱାଦୀନଂ ସୁହିସ୍ୱାନଙ[କ॰ ୧୫୭; ରୂ॰ ୧୪୦; ନୀ॰ ୩୩୭-୯, ୩୪୩]।
ୟୁୱ, ପୁମାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋ ଆନଙ ହୋତି ୱା ସୁ, ହିସୁ ।
ୟୁୱାନେହି, ୟୁୱେହି, ୟୁୱାନେଭି, ୟୁୱେଭି, ୟୁୱସ୍ସ ।
ୟୁୱତୋ ସସ୍ସ ଇନୋ ହୋତି ୱା ।
ୟୁୱିନୋ, ୟୁୱାନଂ, ୟୁୱସ୍ମା, ୟୁୱମ୍ହା ।
୧୫୭.ସ୍ମାସ୍ମିଂନଂ ନାନେ[କ॰ ୧୫୬-୭-୮; ରୂ॰ ୧୪୦-୨-୩]।
ୟୁୱ, ପୁମାଦୀହି ସ୍ମା, ସ୍ମିଂନଂ ନା, ନେ ହୋନ୍ତି ୱା । ‘ନୋନାନେସ୍ୱା’ତି ନାମ୍ହି ଆତ୍ତଂ ।
ୟୁୱାନା, ୟୁୱାନେହି, ୟୁୱାନେଭି, ୟୁୱେହି, ୟୁୱେଭି, ୟୁୱସ୍ସ, ୟୁୱିନୋ, ୟୁୱାନଂ, ୟୁୱସ୍ମିଂ, ୟୁୱମ୍ହି, ୟୁୱେ, ୟୁୱାନେ, ୟୁୱାନେସୁ, ୟୁୱେସୁ ।
ରୂପସିଦ୍ଧିୟଂ ପନ ‘‘ମଘୱ, ୟୁୱାଦୀନମନ୍ତସ୍ସ ଆନାଦେସୋ ହୋତି ୱା ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୂ’’ତି [ରୂ॰ ୧୪୦; ନୀ॰ ୩୪୩] ୱୁତ୍ତଂ ।
ପୁମା, ପୁମାନୋ, ହେ ପୁମ, ହେ ପୁମା ।
୧୫୮.ଗସ୍ସଂ[କ॰ ୧୫୩; ରୂ॰ ୧୩୮; ନୀ॰ ୩୩୩]।
ପୁମତୋ ଗସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ୱା ।
ହେ ପୁମଂ, ହେ ପୁମାନୋ, ପୁମାନଂ, ପୁମଂ, ପୁମାନେ, ପୁମେ ।
୧୫୯.ନାମ୍ହି[କ॰ ୧୫୯; ରୂ॰ ୧୩୯; ନୀ॰ ୩୪୦]।
ନାମ୍ହି ପୁମନ୍ତସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା ।
ପୁମାନା, ପୁମେନ ।
୧୬୦.ପୁମକମ୍ମଥାମଦ୍ଧାନଂ ୱା ସସ୍ମାସୁ ଚ[କ॰ ୧୫୭, ୧୫୯; ରୂ॰ ୧୩୯, ୧୪୦; ନୀ॰ ୩୩୮, ୧୪୦]।
ନାମ୍ହି ଚ ସ, ସ୍ମାସୁ ଚ ପୁମ, କମ୍ମ, ଥାମଦ୍ଧାନଂ ଅନ୍ତୋ ଉ ହୋତି ୱା ।
ପୁମୁନା, ପୁମାନେହି, ପୁମାନେଭି, ପୁମେହି, ପୁମେଭି, ପୁମସ୍ସ, ପୁମୁନୋ, ପୁମାନଂ, ପୁମସ୍ମା, ପୁମମ୍ହା, ପୁମାନା, ପୁମୁନା, ପୁମାନେହି, ପୁମାନେଭି, ପୁମେହି, ପୁମେଭି, ପୁମୁନୋ, ପୁମସ୍ସ, ପୁମାନଂ, ପୁମସ୍ମିଂ, ପୁମମ୍ହି, ପୁମେ ।
୧୬୧.ପୁମା[କ॰ ୧୫୬; ରୂ॰ ୧୪୨; ନୀ॰ ୩୩୬]।
ପୁମତୋ ସ୍ମିଂନୋ ନେ ହୋତି ୱା । ‘ନୋନାନେସ୍ୱା’ତି ପୁମନ୍ତସ୍ସ ଆତ୍ତଂ ।
ପୁମାନେ ।
୧୬୨.ସୁମ୍ହା ଚ[କ॰ ୧୫୮; ରୂ॰ ୧୪୩; ନୀ॰ ୩୩୯]।
ସୁମ୍ହି ପୁମନ୍ତସ୍ସ ଆ ଚ ହୋତି ଆନେ ଚ ।
ପୁମାନେସୁ, ପୁମାସୁ, ପୁମେସୁ ।
ସି, ୟୋନଂ ପୁରିସାଦିୱିଧି ଚ ହୋତି, ‘‘ୟଥା ବଲାକୟୋନିମ୍ହି, ନ ୱିଜ୍ଜତି ପୁମୋ ସଦା [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୫୧୧], ସୋଳସିତ୍ଥିସହସ୍ସାନଂ, ନ ୱିଜ୍ଜତି ପୁମୋ ତଦା [ଚରିୟା ୩.୪୯], ଇତ୍ଥୀ ହୁତ୍ୱା ସ୍ୱଜ୍ଜ ପୁମୋମ୍ହି ଦେୱୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୪], ଥିୟୋ ତସ୍ସ ପଜାୟନ୍ତି, ନ ପୁମା ଜାୟରେ କୁଲେ’’ତି [ଜା॰ ୧.୮.୫୪] ପାଳୀ ।
ମଘୱସଦ୍ଦୋ ୟୁୱସଦ୍ଦସଦିସୋତି ରୂପସିଦ୍ଧିୟଂ [ରୂ॰ ୬୬] ୱୁତ୍ତଂ, ଗୁଣୱାଦିଗଣିକୋତି ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ [ନୀ॰ ପଦ॰ ୨୨୦] ଇଚ୍ଛିତୋ । ଅଘନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ ପାପଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଅଘଂ ମଘଂ, ସୁଖଂ ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ, ମଘୋ ଇତି ପୁରାଣଂ ନାମଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମଘୱାତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୯] ଅତ୍ଥୋ ପାଳିୟଂ ଦିସ୍ସତି ।
ଥାମସଦ୍ଦୋ ପୁରିସାଦିଗଣୋ, ଥାମେନ, ଥାମୁନା, ଥାମସ୍ସ, ଥାମୁନୋ, ଥାମସ୍ମା, ଥାମମ୍ହା, ଥାମା, ଥାମୁନା, ଥାମସ୍ସ, ଥାମୁନୋ । ସେସଂ ପୁରିସସମଂ ।
ଅଦ୍ଧା ୱୁଚ୍ଚତି କାଲୋ । ନାଦ୍ୟେକୱଚନେସୁ-ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା, ଅଦ୍ଧନା, ଅଦ୍ଧେନ, ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ, ଅଦ୍ଧୁସ୍ସ, ଅଦ୍ଧସ୍ସ, ଅଦ୍ଧୁନା, ଅଦ୍ଧୁମ୍ହା, ଅଦ୍ଧୁସ୍ମା, ଅଦ୍ଧା, ଅଦ୍ଧମ୍ହା, ଅଦ୍ଧସ୍ମା, ଅଦ୍ଧୁନୋ, ଅଦ୍ଧୁସ୍ସ, ଅଦ୍ଧସ୍ସ, ଅଦ୍ଧନି, ଅଦ୍ଧେ, ଅଦ୍ଧମ୍ହି, ଅଦ୍ଧସ୍ମିନ୍ତି ଚୂଳମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ଆଗତଂ । ସେସଂ ୟୁୱସଦିସଂ ।
ଉପଦ୍ଧୱାଚକୋ ଅଦ୍ଧସଦ୍ଦୋ ଇଧ ନ ଲବ୍ଭତି, ଏକଂସତ୍ଥୱାଚକୋ ଚ ନିପାତୋ ଏୱ । ‘‘ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଦ୍ଧାନସଦ୍ଦୋ ପନ ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋୱ ।
ମୁଦ୍ଧସଦ୍ଦେ ‘‘ମୁଦ୍ଧା ତେ ଫଲତୁ ସତ୍ତଧା, ମୁଦ୍ଧା ମେ ଫଲତୁ ସତ୍ତଧା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୯୫; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତିସ୍ସତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ] ସିରୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନିଟ୍ଠିତୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୭୦] ମତ୍ଥକଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦୁଭୟଂ ଇଧ ଲବ୍ଭତି, ସ୍ମିଂୱଚନେ ମୁଦ୍ଧନୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ସେସଂ ୟୁୱସମଂ । ବାଲୱାଚକୋ ପନ ପୁରିସନୟୋ । ହତ୍ଥମୁଟ୍ଠିୱାଚକୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୋ ।
ଅସ୍ମା ୱୁଚ୍ଚତି ପାସାଣୋ, ଉସ୍ମା ୱୁଚ୍ଚତି କାୟଗ୍ଗି, ଭିସ୍ମା ୱୁଚ୍ଚତି ଭୟାନକୋ ମହାକାୟୋ ।
ତତ୍ଥ ଅସ୍ମସଦ୍ଦେ ‘‘ତଂ ତେ ପଞ୍ଞାୟ ଭିନ୍ଦାମି, ଆମଂ ପକ୍କଂୱ ଅସ୍ମନା [ସୁ॰ ନି॰ ୪୪୫], ମା ତ୍ୱଂ ଚନ୍ଦେ ଖଲି ଅସ୍ମନୀ’’ତି ପାଳୀ । ସେସଂ ୟୁୱସମଂ । ଉସ୍ମା, ଭିସ୍ମାସଦ୍ଦାପି ୟୁୱସଦିସାତି ୱଦନ୍ତି ।
ଚୂଳମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ମୁଦ୍ଧ, ଗାଣ୍ଡୀୱଧନ୍ୱ, ଅଣିମ, ଲଘିମାଦୟୋ ଚ ଅସ୍ମସଦିସାତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟତ୍ଥ ସୁତ୍ତୱିଧାନଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱା ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ୱା ରୂପଂ ୱିଧିୟତି ।
ଇତି ରାଜାଦିୟୁୱାଦିଗଣରାସି ।
ଅକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି
‘ଗସୀନ’ନ୍ତି ସିଲୋପୋ, ସା ତିଟ୍ଠତି ।
‘ଏକୱଚନୟୋସ୍ୱଘୋନ’ନ୍ତି ୟୋସୁ ଚ ଏକୱଚନେସୁ ଚ ରସ୍ସୋ, ‘ଅତୋ ୟୋନ’ମିଚ୍ଚାଦିନା ୱିଧାନଂ, ସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
ଅଂ, ସେସୁ ଗେ ଚ ସାସଦ୍ଦସ୍ସ ଆନଙ ହୋତି ।
ଭୋ ସାନ, ଭୋନ୍ତୋ ସା, ସଂ, ସାନଂ, ସେ, ସେନ, ସାହି, ସାଭି, ସସ୍ସ, ସାନସ୍ସ, ସାନଂ, ସସ୍ମା, ସମ୍ହା, ସା, ସାହି, ସାଭି, ସସ୍ସ, ସାନସ୍ସ, ସାନଂ, ସସ୍ମିଂ, ସମ୍ହି, ସେ, ସାସୁ ।
ଅଥ ୱା ‘ସାସ୍ସଂସେ ଚାନଙ’ଇତି ସୁତ୍ତେ ଚସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋପି ହୋତୀତିକତ୍ୱା ସିତୋ ସେସାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁପି ଆନଙ ହୋତି ୱା, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଚ ଆନାଦେସତୋ ୟୋନଂ ଓ ।
ସା ଗଚ୍ଛତି, ସାନୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସା ୱା, ହେ ସ, ହେ ସା, ହେ ସାନ, ହେ ସା, ହେ ସାନୋ, ସଂ, ସାନଂ, ସେ, ସାନେ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଦ୍ଦନୀତିରୂପଂ ୱୁଚ୍ଚତେ –
ସା ତିଟ୍ଠତି, ସା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସାନୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଭୋ ସା, ଭୋନ୍ତୋ ସା, ସାନୋ, ସାନଂ, ସାନେ, ସାନା, ସାନେହି, ସାନେଭି, ସାସ୍ସ, ସାନଂ, ସାନା, ସାନେହି, ସାନେଭି, ସାସ୍ସ, ସାନଂ, ସାନେ, ସାନେସୂତି [ନୀତି॰ ପଦ॰ ୨୧୧]।
ୱତ୍ତହା ୱୁଚ୍ଚତି ସତ୍ତୋ [ସକ୍କୋ (ଅମରକୋସ, ୧-୧୪୫ ଗାଥାୟଂ)]।
ୱତ୍ତହତୋ ସସ୍ସ ନୋ ହୋତି, ନଂୱଚନସ୍ସ ନାନଂ ହୋତି ।
ୱତ୍ତହାନୋ ଦେତି, ୱତ୍ତହାନାନଂ ଦେତି । ସେସଂ ୟୁୱସଦ୍ଦସମଂ ।
ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ ପନ ନା, ସେସୁ ୱତ୍ତହିନା, ୱତ୍ତହିନୋତି [ନୀତି॰ ପଦ॰ ୨୧୯; (ତତ୍ଥ ନାମ୍ହି ୱତ୍ତହାନାତି ଦିସ୍ସତି)] ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦଳ୍ହଧମ୍ମା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନୋ । ‘‘ସିକ୍ଖିତା ଦଳ୍ହଧମ୍ମିନୋ’’ତିପି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୦୯] ପାଳି । ଭୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମା, ଭୋନ୍ତୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମିନୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନଂ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମାନେ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମିନା, ଦଳ୍ହଧମ୍ମେହି । ସେସଂ ପୁରିସସମଂ । ଏୱଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମାତି । ୱିୱଟଚ୍ଛଦସଦ୍ଦେ ପନ ନାମ୍ହି ଇତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ସେସଂ ଦଳ୍ହଧମ୍ମସମଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୦୦] ଚ ‘‘ଲୋକେ ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮] ଚ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଏତେ ସଦ୍ଦା ପୁରିସରୂପା ଅକାରନ୍ତାପି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ।
ୱୁତ୍ତସିରା ୱୁଚ୍ଚତି ନୱୱୋରୋପିତକେସୋ, ୱୁତ୍ତସିରା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ୱୁତ୍ତସିରା, ୱୁତ୍ତସିରାନୋ, ୱୁତ୍ତସିରାନଂ, ୱୁତ୍ତସିରାନେ, ୱୁତ୍ତସିରାନା, ୱୁତ୍ତସିରାନେହି । ସେସଂ ପୁରିସସମଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘କାପଟିକୋ ମାଣୱୋ ୱୁତ୍ତସିରୋ’’ତିପି [ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨୬] ଦିସ୍ସତି ।
ରହା ୱୁଚ୍ଚତି ପାପଧମ୍ମୋ । ରହା, ରହା, ରହିନୋ, ରହାନଂ, ରହିନେ, ରହିନା, ରହିନେହି, ରହିନେଭି, ରହସ୍ସ, ରହିନୋ, ରହାନଂ…ପେ॰… ରହାନେ, ରହାନେସୂତି [ନୀତି॰ ପଦ॰ ୨୧୭] ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ମହାୱୁତ୍ତିନା ସିଦ୍ଧଂ ।
ଇତି ଆକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି ।
ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି
‘ଗସୀନ’ନ୍ତି ଲୋପୋ, ମୁନି ଗଚ୍ଛତି ।
୧୬୫.ଲୋପୋ[କ॰ ୧୧୮; ରୂ॰ ୧୪୬; ନୀ॰ ୨୯୩]।
ଝ, ଲତୋ ୟୋନଂ ଲୋପୋ ହୋତି । ‘ୟୋଲୋପନୀସୁ ଦୀଘୋ’ତି ଦୀଘୋ ।
ମୁନୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
୧୬୬.ୟୋସୁ ଝିସ୍ସ ପୁମେ[କ॰ ୯୬; ରୂ॰ ୧୪୮; ନୀ॰ ୨୫୯]।
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୟୋସୁ ଝସଞ୍ଞସ୍ସ ଇ-କାରସ୍ସ ଟ ହୋତି ୱା ।
ମୁନୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଝିସ୍ସାତି କିଂ ? ରତ୍ତିୟୋ, ଦଣ୍ଡିନୋ ।
ପୁମେତି କିଂ ? ଅଟ୍ଠୀନି ।
ଭୋ ମୁନି, ‘ଅୟୁନଂ ୱା ଦୀଘୋ’ତି ଦୀଘୋ, ଭୋ ମୁନୀ, ଭୋନ୍ତୋ ମୁନୀ, ଭୋନ୍ତୋ ମୁନୟୋ, ମୁନିଂ, ମୁନୀ, ମୁନୟୋ, ମୁନିନା, ମୁନୀହି, ମୁନୀଭି, ମୁନିସ୍ସ, ମୁନିନୋ, ମୁନୀନଂ, ମୁନିସ୍ମା, ମୁନିମ୍ହା ।
୧୬୭.ନାସ୍ମାସ୍ସ[କ॰ ୨୧୫; ରୂ॰ ୪୧; ନୀ॰ ୪୪୨]।
ଝ, ଲତୋ ସ୍ମାସ୍ସ ନା ହୋତି ୱା ।
ମୁନିନା, ମୁନୀହି, ମୁନୀଭି, ମୁନିସ୍ସ, ମୁନିନୋ, ମୁନୀନଂ, ମୁନିସ୍ମିଂ, ମୁନିମ୍ହି, ମୁନୀସୁ ।
ଇସି ଗଚ୍ଛତି, ଇସୀ, ଇସୟୋ, ଭୋ ଇସି, ଭୋ ଇସୀ, ଭୋନ୍ତୋ ଇସୀ, ଭୋନ୍ତୋ ଇସୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଗ୍ଗି ଜଲତି, ଅଗ୍ଗୀ, ଅଗ୍ଗୟୋ, ଭୋ ଅଗ୍ଗି, ଭୋ ଅଗ୍ଗୀ, ଭୋନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗୀ, ଭୋନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏୱଂ କୁଚ୍ଛି, ମୁଟ୍ଠି, ଗଣ୍ଠି, ମଣି, ପତି, ଅଧିପତି, ଗହପତି, ସେନାପତି, ନରପତି, ୟତି, ଞାତି, ସାତି, ୱତ୍ଥି, ଅତିଥି, ସାରଥି, ବୋନ୍ଦି, ଆଦି, ଉପାଦି, ନିଧି, ୱିଧି, ଓଧି, ବ୍ୟାଧି, ସମାଧି, ଉଦଧି, ଉପଧି, ନିରୁପଧି, ଧନି, ସେନାନି, କପି, ଦୀପି, କିମି, ତିମି, ଅରି, ହରି, ଗିରି, କଲି, ବଲି, ସାଲି, ଅଞ୍ଜଲି, କୱି, ରୱି, ଅସି, ମସି, କେସି, ପେସି, ରାସି, ଅହି, ୱୀହିଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଅକତରସ୍ସେହିପି କେହିଚି ଝସଞ୍ଞେହି ୟୋନଂ ନୋ ହୋତି, ‘‘ଛ ମୁନିନୋ ଅଗାରମୁନିନୋ, ଅନଗାରମୁନିନୋ, ସେଖମୁନିନୋ, ଅସେଖମୁନିନୋ, ପଚ୍ଚେକମୁନିନୋ, ମୁନିମୁନିନୋ’’ତି [ମହାନି॰ ୧୪] ଚ ‘‘ଞାଣୁପପନ୍ନା ମୁନିନୋ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଏକମେକାୟ ଇତ୍ଥିୟା, ଅଟ୍ଠଟ୍ଠ ପତିନୋ ସିୟୁ’’ନ୍ତି ଚ [ଜା॰ ୨.୨୧.୩୪୪] ‘‘ପତିନୋ କିରମ୍ହାକଂ ୱିସିଟ୍ଠନାରୀନ’’ [ୱି॰ ୱ॰ ୩୨୩] ନ୍ତି ଚ ‘‘ହଂସାଧିପତିନୋ ଇମେ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୧.୩୮] ଚ ସୁତ୍ତପଦାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ଗାଥାସୁ ‘ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତ୍ୱେ’ତି ମୁନିତୋ ଗସ୍ସ ଏତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି, ପୋରୋହିଚ୍ଚୋ ତୱଂ ମୁନେ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୫୪୦], ଧମ୍ମଦସ୍ସୋ ତୱଂ ମୁନେ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୫୪୦], ଚିରଂ ଜୀୱ ମହାୱୀର, କପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠ ମହାମୁନେ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୨.୧୬୮], ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହ ମହାମୁନେ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୪୧.୮୩]। ତୁୟ୍ହତ୍ଥାୟ ମହାମୁନେତି [ଅପ॰ ଥେର ୧.୩.୩୪୫]।
ତେହିୟେୱ ଅଂୱଚନସ୍ସ ନଞ୍ଚ ହୋତି, ତମାହୁ ଏକଂ ମୁନିନଂ ଚରନ୍ତଂ [ସୁ॰ ନି॰ ୨୧୦], ମୁନିନଂ ମୋନପଥେସୁ ସିକ୍ଖମାନଂ [ଜା॰ ୧.୮.୪୪], ପିତରଂ ପୁତ୍ତଗିଦ୍ଧିନଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୩୭୭], ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିନଂ [ଜା॰ ୧.୧୩.୧୦୩]।
ଇସିସଦ୍ଦେ ପନ –
୧୬୮.ଟେ ସିସ୍ସିସିସ୍ମା[ଟେ ସିସ୍ସସ୍ମା (ମୂଲପାଠେ)]।
ଇସିମ୍ହା ସିସ୍ସ ଟେ ହୋତି ୱା ।
ୟୋ ନୋ’ଜ୍ଜ ୱିନୟେ କଙ୍ଖଂ, ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱିଦୂ ଇସେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୧୬୪]। ‘ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତ୍ୱେ’ତି ଗସ୍ସ ଏତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି, ନିସୀଦାହି ମହାଇସେ [ଜା॰ ୨.୨୦.୧୧୪], ତ୍ୱଂ ନୋ’ସି ସରଣଂ ଇସେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୨୬], ପୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତଂ ଇସେ [ଜା॰ ୧.୧୪.୧୦୪]।
ଇସିମ୍ହା ଦୁତିୟସ୍ସ ୟୋସ୍ସ ଟେ ହୋତି ୱା ।
ସମଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ୱନ୍ଦେ, ସମ୍ପନ୍ନଚରଣେ ଇସେ [ଜା॰ ୧.୧୬.୩୧୪]।
ସମାସେ ପନ ମହେସି ଗଚ୍ଛତି, ମହେସୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମହେସୟୋ, ମହେସିନୋ । ଅଂୱଚନେ ମହେସିନନ୍ତି ସିଜ୍ଝତି । ‘‘ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ ମହେସୟୋ [ୱି॰ ୱ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା ପେ॰ ୱ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା], ୱାନମୁତ୍ତା ମହେସୟୋ’’ତି [ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହେ ୧୧୩ ପିଟ୍ଠେ] ଚ ‘‘ନ ତଂ ସମ୍ମଗ୍ଗତା ୟଞ୍ଞଂ, ଉପୟନ୍ତି ମହେସିନୋ, ଏତଂ ସମ୍ମଗ୍ଗତା ୟଞ୍ଞଂ, ଉପୟନ୍ତି ମହେସିନୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୦], ପହନ୍ତା ମହେସିନୋ କାମେ, ୟେନ ତିଣ୍ଣା ମହେସିନୋ’’ତି ଚ ‘‘ମହେସିଂ ୱିଜିତାୱିନ’’ନ୍ତି [ମ॰ ନି॰ ୨.୪୫୯] ଚ ‘‘ସଙ୍ଘଞ୍ଚାପି ମହେସିନଂ, କୁଞ୍ଜରଂୱ ମହେସିନଂ, ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମହେସିନଂ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୯.୧], ଖିପ୍ପଂ ପସ୍ସ ମହେସିନଂ [ଜା॰ ୨.୧୯.୭୦], କତକିଚ୍ଚଂ ମହେସିନ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୧୯.୧୦୨] ଚ ସୁତ୍ତପଦାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ଅଗ୍ଗିସଦ୍ଦେ –
୧୭୦.ସିସ୍ସଗ୍ଗିତୋ ନି[କ॰ ୯୫; ରୂ॰ ୧୪୫; ନୀ॰ ୨୫୪; ‘ସିସ୍ସାଗ୍ଗିତୋ ନି’ (ବହୂସୁ)]।
ଅଗ୍ଗିତୋ ସିସ୍ସ ନି ହୋତି ୱା ।
ଅଗ୍ଗି ଜଲତି, ଅଗ୍ଗିନି ଜଲତି, ଅଗ୍ଗୀ ଜଲନ୍ତି, ଅଗ୍ଗୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅଗ୍ଗି, ଗିନି, ଅଗ୍ଗିନୀ’’ତି ତୟୋ ଅଗ୍ଗିପରିୟାୟା ଦିସ୍ସନ୍ତି – ‘‘ରାଗଗ୍ଗି, ଦୋସଗ୍ଗି, ମୋହଗ୍ଗୀ’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୭.୪୬] ଚ ‘‘ଛନ୍ନା କୁଟି ଆହିତୋ ଗିନି, ୱିୱଟା କୁଟି ନିବ୍ବୁତୋ ଗିନି [ସୁ॰ ନି॰ ୧୯], ମହାଗିନି ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତୋ [ଥେରଗା॰ ୭୦୨ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)], ୟସ୍ମା ସୋ ଜାୟତେ ଗିନୀ’’ତି [ଜା॰ ୧.୧୦.୫୮] ଚ ‘‘ଅଗ୍ଗିନିଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ପୱିସନ୍ତୀ’’ତି [ସୁ॰ ନି॰ ୬୭୫] ଚ । ତେସଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ରୂପମାଲା ଲବ୍ଭତି ।
ସେଟ୍ଠି, ପତି, ଅଧିପତି, ସେନାପତି, ଅତିଥି, ସାରଥିସଦ୍ଦେହି ଚ ୟୋନଂ ନୋ ହୋତି, ଅଂୱଚନସ୍ସ ନଂ ହୋତି ୱା, ସେଟ୍ଠିନୋ, ସେଟ୍ଠିନଂ, ପତିନୋ, ପତିନଂ, ଅଧିପତିନୋ, ଅଧିପତିନଂ, ସେନାପତିନୋ, ସେନାପତିନଂ, ଅତିଥିନୋ, ଅତିଥିନଂ, ସାରଥିନୋ, ସାରଥିନନ୍ତି । ଗହପତୟୋ, ଜାନିପତୟୋ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ନିଚ୍ଚରୂପାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ଆଦିସଦ୍ଦେ –
‘ରତ୍ଥ୍ୟାଦୀହି ଟୋ ସ୍ମିଂନୋ’ତି ସ୍ମିଂନୋ ଟୋ ହୋତି, ଆଦିସ୍ମିଂ, ଆଦିମ୍ହି, ଆଦୋ, ଗାଥାଦୋ, ପାଦାଦୋ । ‘‘ଆଦିଂ, ଗାଥାଦିଂ, ପାଦାଦିଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପନ ଆଧାରତ୍ଥେ ଦୁତିୟା ଏୱ ‘‘ଇମଂ ରତ୍ତିଂ, ଇମଂ ଦିୱସଂ, ପୁରିମଂ ଦିସଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଦିସଂ, ତଂ ଖଣଂ, ତଂ ଲୟଂ, ତଂ ମୁହୁତ୍ତଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ୱିୟ ।
ଇଦାନି ସମାସେ ଝିସ୍ସ ଟାଦେସାଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପୁମେ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସେ ଇ-କାରମ୍ହା ପଠମା, ଦୁତିୟାୟୋନଂ କମେନ ନୋ, ନେ ହୋନ୍ତି ୱା । ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥସମାସେପି କ୍ୱଚି ୟୋନଂ ନୋ, ନେ ହୋନ୍ତି ।
ପଠମାୟୋମ୍ହି –
ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନୋ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିନୋ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନୋ, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିନୋ, ଅସାରେ ସାରମତିନୋ [ଧ॰ ପ॰ ୧୧], ନିମ୍ମାନରତିନୋ ଦେୱା, ୟେ ଦେୱା ୱସୱତ୍ତିନୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮], ଅଟ୍ଠେତେ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ, ଧମ୍ମେ ଧମ୍ମାନୁୱତ୍ତିନୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୪], ସଗ୍ଗଂ ସୁଗତିନୋ ୟନ୍ତି [ଧ॰ ପ॰ ୧୨୬], ତୋମର’ଙ୍କୁସପାଣିନୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୨୩], ଦଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରପାଣିନୋ, ଅରିୟୱୁତ୍ତିନୋ, ନିପକା ସନ୍ତୱୁତ୍ତିନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦୁତିୟାୟୋମ୍ହି –
ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନେ, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିନେ, ଅରିୟୱୁତ୍ତିନେ, ତୋମର’ଙ୍କୁସପାଣିନେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱାତ୍ୱେୱ ? ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ ଜନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ ଜନେ ପସ୍ସତି ।
ଗରୂ ପନ ‘‘ତୋମର’ଙ୍କୁସପାଣୟୋ, ଅତ୍ଥେ ୱିସାରଦମତୟୋ’’ତି [କ॰ ୨୫୩] ରୂପାନି ଇଧ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି କିଂ ? ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଧମ୍ମା, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଧମ୍ମେ ।
ପୁମେତି କିଂ ? ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନିୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀନି କୁଲାନି ।
୧୭୨.ନେ ସ୍ମିଂନୋ କ୍ୱଚି[ନୀ॰ ୪୫୩]।
ପୁମେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ଇତୋ ସ୍ମିଂନୋ କ୍ୱଚି ନେ ହୋତି ।
କତଞ୍ଞୁମ୍ହି ଚ ପୋସମ୍ହି, ସୀଲୱନ୍ତେ ଅରିୟୱୁତ୍ତିନେ [ଜା॰ ୧.୧୦.୭୮]। ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିନେ କୁଲେ, ଛତ୍ତପାଣିନେ, ଦଣ୍ଡପାଣିନେ, ତୋମର’ଙ୍କୁସପାଣିନେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଈତୋପି ସ୍ମିଂନୋ କ୍ୱଚି ନେ ହୋତି, ମାତଙ୍ଗସ୍ମିଂ ୟସସ୍ସିନେ [ଜା॰ ୨.୧୯.୯୬], ଦେୱୱଣ୍ଣିନେ, ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣିନେ, ଅରହନ୍ତମ୍ହି ତାଦିନେ [ଥେରଗା॰ ୧୧୮୨] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଈକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି
ଈକାରନ୍ତେ ‘ସିମ୍ହି ନା’ନପୁଂସକସ୍ସା’ତି ସୁତ୍ତେନ ସିମ୍ହି ରସ୍ସତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ‘ଗେ ୱା’ତି ଗେ ପରେ ୱିକପ୍ପେନ ରସ୍ସୋ, ୟୋସୁ ଚ ଅଂ, ନା, ସ, ସ୍ମା, ସ୍ମିଂ ସୁ ଚ ‘ଏକୱଚନୟୋସ୍ୱଘୋନ’ନ୍ତି ନିଚ୍ଚଂ ରସ୍ସୋ, ଦଣ୍ଡୀ ଗଚ୍ଛତି । ‘ଜନ୍ତୁ ହେତୁ’ ଇଚ୍ଚାଦିସୁତ୍ତେନ ୱିକପ୍ପେନ ୟୋନଂ ଲୋପୋ, ଦଣ୍ଡୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ପକ୍ଖେ –
୧୭୩.ୟୋନଂ ନୋନେ ପୁମେ[କ॰ ୨୨୫; ରୂ॰ ୧୫୧; ନୀ॰ ୪୫୨, ୪୫୩]।
ପୁମେ ଝସଞ୍ଞମ୍ହା ଈ-କାରତୋ ପଠମା, ଦୁତିୟାୟୋନଂ କମେନ ନୋ, ନେ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଦଣ୍ଡିନୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଭୋଦଣ୍ଡି, ଭୋ ଦଣ୍ଡୀ, ଭୋନ୍ତୋ ଦଣ୍ଡିନୋ, ଦଣ୍ଡିଂ ।
୧୭୪.ନଂ ଝୀତୋ[କ॰ ୨୨୪; ରୂ॰ ୧୫୩; ନୀ॰ ୪୫୧]।
ପୁମେ ଝସଞ୍ଞମ୍ହା ଈ-କାରତୋ ଅଂୱଚନସ୍ସ ନଂ ହୋତି ୱା ।
ଦଣ୍ଡିନଂ ।
ପୁମେ ଝୀତୋ ଦୁତିୟାୟୋସ୍ସ ନୋ ହୋତି ୱା ।
ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡିନୋ, ଦଣ୍ଡିନେ, ଦଣ୍ଡିନା, ଦଣ୍ଡୀହି, ଦଣ୍ଡୀଭି, ଦଣ୍ଡିସ୍ସ, ଦଣ୍ଡିନୋ, ଦଣ୍ଡୀନଂ, ଦଣ୍ଡିସ୍ମା, ଦଣ୍ଡିମ୍ହା, ଦଣ୍ଡିନା, ଦଣ୍ଡୀହି, ଦଣ୍ଡୀଭି, ଦଣ୍ଡିସ୍ସ, ଦଣ୍ଡିନୋ, ଦଣ୍ଡୀନଂ, ଦଣ୍ଡିସ୍ମିଂ, ଦଣ୍ଡିମ୍ହି ।
୧୭୬.ସ୍ମିଂନୋ ନିଂ[କ॰ ୨୨୬; ରୂ॰ ୧୫୪; ନୀ॰ ୪୧୬]।
ଝୀତୋ ସ୍ମିଂନୋ ନି ହୋତି ୱା ।
ଦଣ୍ଡିନି ।
‘ନେ ସ୍ମିଂନୋ କ୍ୱଚୀ’ତି ୱିଭତ୍ତସୁତ୍ତେନ ସ୍ମିଂନୋ ନେ ଚ ହୋତି, ଦଣ୍ଡିନେ, ଦଣ୍ଡୀସୁ ।
ଏୱଂ ଚକ୍କୀ, ପକ୍ଖୀ, ସୁଖୀ, ସିଖୀ, ଚାଗୀ, ଭାଗୀ, ଭୋଗୀ, ୟୋଗୀ, ସଙ୍ଘୀ, ୱାଚୀ, ଧଜୀ, ଭଜୀ, କୁଟ୍ଠୀ, ରଟ୍ଠୀ, ଦାଠୀ, ଞାଣୀ, ପାଣୀ, ଗଣୀ, ଗୁଣୀ, ଚମ୍ମୀ, ଧମ୍ମୀ, ସୀଘୟାୟୀ, ପାପକାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ମାୟାୱୀ, ମେଧାୱୀ, ଭୁତ୍ତାୱୀ, ଭୟଦସ୍ସାୱୀ, ୟସସ୍ସୀ, ତେଜସ୍ସୀ, ଛତ୍ତୀ, ପତ୍ତୀ, ଦନ୍ତୀ, ମନ୍ତୀ, ସତ୍ତୁଘାତୀ, ସୀହନାଦୀ, ସାମୀ, ପିୟପ୍ପସଂସୀ । ଅତ୍ଥଦସ୍ସୀ, ଧମ୍ମଦସ୍ସୀ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ଗାମଣୀ, ସେନାନୀ, ସୁଧୀ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପନ ସ୍ମିଂନୋ ନିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି ।
ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ୟୋସୁ ଝୀ-କାରସ୍ସପି କ୍ୱଚି ଟତ୍ତଂ ହୋତି,
‘‘ହଂସା କୋଞ୍ଚା ମୟୂରା ଚ, ହତ୍ଥୟୋ ପସଦା ମିଗା ।
ସବ୍ବେ ସୀହସ୍ସ ଭାୟନ୍ତି, ନତ୍ଥି କାୟସ୍ମିଂ ତୁଲ୍ୟତା [ଜା॰ ୧.୨.୧୦୩]॥
ପୁରିସାଲୂ ଚ ହତ୍ଥୟୋ, ସଞ୍ଞତା ବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ [ଅ॰ ନି॰ ୬.୩୭], ଅପଚେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ’’ତି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘ହତ୍ଥୟୋ’ତି ହତ୍ଥିନୋ, ‘ପୁରିସାଲୂ’ତି ପୁରିସଲୋଲା ବଲୱାମୁଖୟକ୍ଖିନିୟୋ, ‘ବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ’ତି ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ, ‘ଅପଚେ’ତି ପୂଜେୟ୍ୟ ।
ସୁସ୍ସପି କ୍ୱଚି ନେସୁ ହୋତି, ସୁସୁଖଂ ୱତ ଜୀୱାମ, ୱେରିନେସୁ ଅୱେରିନୋ [ଧ॰ ପ॰ ୧୯୭], ୱେରିନେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ, ୱିହରାମ ଅୱେରିନୋ । ତତ୍ଥ ‘ୱେରିନେସୂ’ତି ୱେରୀଚିତ୍ତୱନ୍ତେସୁ ।
ସମାସେପି ପଠମାୟୋସ୍ସ ନୋତ୍ତଂ, ଦୁତିୟାୟୋସ୍ସ ନୋତ୍ତଂ ନେତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ନୋତ୍ତାନି ପାକଟାନି । ନେତ୍ତଂ ପନ ୱୁଚ୍ଚତେ, ‘‘ଅସ୍ସମଣେ ସମଣମାନିନେ [ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୦], ନରେ ପାଣାତିପାତିନେ [ଇତିୱୁ॰ ୯୩], ମଞ୍ଜୁକେ ପିୟଭାଣିନେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୨୧], ମାଲଧାରିନେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୨୭], କାସିକୁତ୍ତମଧାରିନେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୫], ୱଣ୍ଣୱନ୍ତେ ୟସସ୍ସିନେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୮୨], ଚାପହତ୍ଥେ କଲାପିନେ, ଉଭୋ ଭସ୍ସରୱଣ୍ଣିନେ [ଜା॰ ୨.୨୧.୧୧୧], ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଦେୱୱଣ୍ଡିନେ, ସମୁଦ୍ଧରତି ପାଣିନେ [ଅପ॰ ଥେରୀ ୨.୩.୧୩୭], ଏୱଂ ଜରା ଚ ମଚ୍ଚୁ ଚ, ଅଧିୱତ୍ତନ୍ତି ପାଣିନେ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୬] ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘ଭସ୍ସରୱଣ୍ଣିନେ’ତି ପଭସ୍ସରୱଣ୍ଣୱନ୍ତେ । ସ୍ମିଂନୋ ନେତ୍ତେ ପନ ‘‘ମାତଙ୍ଗସ୍ମିଂ ୟସସ୍ସିନେ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି [ଜା॰ ୨.୧୯.୯୬] ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନେୱ ।
ଈକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଉକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି
ଭିକ୍ଖାଦିଗଣରାସି
‘ଗସୀନ’ନ୍ତି ସିଲୋପୋ, ଭିକ୍ଖୁ । ୟୋନଂ ଲୋପେ ଦୀଘୋ, ଭିକ୍ଖୂ ।
ପକ୍ଖେ –
୧୭୭.ଲା ୟୋନଂ ୱୋ ପୁମେ[କ॰ ୧୧୯; ରୂ॰ ୧୫୫; ନୀ॰ ୨୯୪]।
ପୁମେ ଲସଞ୍ଞେହି ଉୱଣ୍ଣେହି ୟୋନଂ ୱୋ ହୋତି ୱାତି ୟୋନଂ ୱୋ ।
୧୭୮.ୱେୱୋସୁଲୁସ୍ସ[କ॰ ୯୭; ରୂ॰ ୧୫୬; ନୀ॰ ୨୬୦]।
ପୁମେ ୱେ, ୱୋସୁ ପରେସୁ ଲସଞ୍ଞସ୍ସ ଉ-କାରସ୍ସ ଟ ହୋତି ।
ଭିକ୍ଖୱୋ ।
ଲୁସ୍ସାତି କିଂ ? ସୟମ୍ଭୁୱୋ ।
ଭୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଭୋ ଭିକ୍ଖୂ, ଭୋନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ।
୧୭୯.ପୁମାଲପନେ ୱେୱୋ[କ॰ ୧୧୬; ରୂ॰ ୧୫୭; ନୀ॰ ୨୯୧]।
ପୁମେ ଆଲପନେ ଲସଞ୍ଞମ୍ହା ଉ-କାରତୋ ୟୋସ୍ସ ୱେ, ୱୋ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଭୋନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି [ମ॰ ନି॰ ୧.୧], ଦେୱକାୟା ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ତେ ୱିଜାନାଥ ଭିକ୍ଖୱୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୪], ଭିକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୂ, ଭିକ୍ଖୱୋ, ଭିକ୍ଖୁନା । ‘ସୁନଂହିସୂ’ତି ଦୀଘୋ, ଭିକ୍ଖୂହି, ଭିକ୍ଖୂଭି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁନୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ମା, ଭିକ୍ଖୁମ୍ହା, ଭିକ୍ଖୁନା, ଭିକ୍ଖୂହି, ଭିକ୍ଖୂଭି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁନୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି, ଭିକ୍ଖୂସୁ ।
ଏୱଂ ମଙ୍କୁ, ମଚ୍ଚୁ, ଉଚ୍ଛୁ, ପଟୁ, ଭାଣୁ, ସେତୁ, କେତୁ, ସତ୍ତୁ, ସିନ୍ଧୁ, ବନ୍ଧୁ, କାରୁ, ନେରୁ, ମେରୁ, ରୁରୁ, ୱେଳୁ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ହେତୁ, ଜନ୍ତୁ, କୁରୁସଦ୍ଦେସୁ ‘ଜନ୍ତୁହେତୁ’ ଇଚ୍ଚାଦିସୁତ୍ତେନ ୱିକପ୍ପେନ ୟୋନଂ ଲୋପୋ, ହେତୁ ଧମ୍ମୋ, ହେତୂ ଧମ୍ମା, ଅତୀତେ ହେତୱୋ ପଞ୍ଚ ।
୧୮୦.ୟୋମ୍ହି ୱା କ୍ୱଚି[କ॰ ୯୭; ରୂ॰ ୧୫୬; ନୀ॰ ୨୬୦]।
ୟୋସୁ ଲସଞ୍ଞିନୋ ଉ-କାରସ୍ସ କ୍ୱଚି ଟ ହୋତି ୱା ।
ଅତୀତେ ହେତୟୋ ପଞ୍ଚ ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ଭିକ୍ଖୱୋ ।
ଭୋ ହେତୁ, ଭୋ ହେତୂ, ଭୋନ୍ତୋ ହେତୂ, ହେତୱୋ, ହେତୟୋ, ହେତୁୟୋ ୱା, ହେତୁଂ, ହେତୂ, ହେତୱୋ, ହେତୟୋ, ହେତୁୟୋ ୱା । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୁସମଂ ।
ଜନ୍ତୁ ଗଚ୍ଛତି, ଜନ୍ତୂ, ଜନ୍ତୟୋ, ଜନ୍ତୁୟୋ ୱା ।
୧୮୧.ଜନ୍ତାଦିତୋ ନୋ ଚ[କ॰ ୧୧୯; ରୂ॰ ୧୫୫; ନୀ॰ ୨୯୪; ‘ଜନ୍ତ୍ୱାଦିତୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ପୁମେ ଜନ୍ତାଦିତୋ ୟୋନଂ ନୋ ଚ ହୋତି ୱୋ ଚ ।
ଜନ୍ତୁନୋ, ଜନ୍ତୱୋ, ଭୋଜନ୍ତୁ, ଭୋଜନ୍ତୂ, ଭୋନ୍ତୋ ଜନ୍ତୂ, ଜନ୍ତୟୋ, ଜନ୍ତୁୟୋ, ଜନ୍ତୁନୋ, ଜନ୍ତୱୋ, ଜନ୍ତୁଂ, ଜନ୍ତୂ, ଜନ୍ତୟୋ, ଜନ୍ତୁୟୋ, ଜନ୍ତୁନୋ, ଜନ୍ତୱୋ । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୁସମଂ ।
କୁରୁ, କୁରୂ, କୁରୟୋ, କୁରୁୟୋ, କୁରୁନୋ, କୁରୱୋତି ସବ୍ବଂ ଜନ୍ତୁସମଂ ।
‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ତଂ କୁରୟୋ ପାପୟାତୁ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୩୨], ନନ୍ଦନ୍ତି ତଂ କୁରୟୋ ଦସ୍ସନେନ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୪୧], ଅଜ୍ଜେୱ ତଂ କୁରୟୋ ପାପୟାମୀ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୩୪] ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଲତୋପି ଅଂୱଚନସ୍ସ କ୍ୱଚି ନଂ ହୋତି, ‘‘କିମତ୍ଥିନଂ ଭିକ୍ଖୁନଂ ଆହୁ, ଭିକ୍ଖୁନମାହୁ ମଗ୍ଗଦେସିଂ, ଭିକ୍ଖୁନମାହୁ ମଗ୍ଗଜୀୱିଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନ’’ନ୍ତି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ‘‘ରୋଗନିଡ୍ଡଂ ପଭଙ୍ଗୁନଂ, ଭୋଗାନଞ୍ଚ ପଭଙ୍ଗୁନଂ [ଧ॰ ପ॰ ୧୩୯], ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ୱିରାଗୁନ’’ନ୍ତି ଚ । ତତ୍ଥ ‘କିମତ୍ଥିନ’ନ୍ତି କିଂସଭାୱଂ, ‘ମଗ୍ଗଦେସି’ନ୍ତି ମଗ୍ଗଂ ଦେସେନ୍ତଂ, ‘ମଗ୍ଗଜୀୱି’ନ୍ତି ମଗ୍ଗେ ଜୀୱନ୍ତଂ, ‘ରୋଗନିଡ୍ଡ’ନ୍ତି ରୋଗାନଂ କୁଲାୱକଭୂତଂ, ‘ପଭଙ୍ଗୁନ’ନ୍ତି ପଭିଜ୍ଜନସୀଲଂ, ‘ୱିରାଗୁନ’ନ୍ତି ୱିରଜ୍ଜନସୀଲଂ । କତ୍ଥଚି ପଠମନ୍ତମ୍ପି ଦିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ନାଗମୋ ।
ଇତି ଭିକ୍ଖାଦିଗଣରାସି ।
ସତ୍ଥାଦିଗଣରାସି
ସତ୍ଥାଦିରାସି
୧୮୨.ଲ୍ତୁପିତାଦୀନମା ସିମ୍ହି[କ॰ ୨୯୯; ରୂ॰ ୧୫୮; ନୀ॰ ୪୧୧]।
ସିମ୍ହି ପରେ ଲ୍ତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ସତ୍ଥୁ, କତ୍ତୁଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ପିତାଦୀନଞ୍ଚ ଉ-କାରୋ ଆ ହୋତି । ‘ଗସୀନ’ନ୍ତି ଲୋପୋ ।
ସତ୍ଥା ।
୧୮୩.ଲ୍ତୁପିତାଦୀନମସେ[କ॰ ୨୦୦; ରୂ॰ ୧୫୯; ନୀ॰ ୪୧୨]।
ସମ୍ହା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିଭତ୍ତିଗଣେ ପରେ ଲ୍ତୁ, ପିତାଦୀନଂ ଉ-କାରୋ ଆରଙ ହୋତି ।
୧୮୪.ଆରଙସ୍ମା[କ॰ ୨୦୫; ରୂ॰ ୧୬୦; ନୀ॰ ୪୨୧]।
ଆରଙତୋ ୟୋନଂ ଟୋ ହୋତି ।
ସତ୍ଥାରୋ ।
୧୮୫.ଗେ ଅ ଚ[କ॰ ୨୪୬; ରୂ॰ ୭୩; ନୀ॰ ୪୭୬, ୪୭୮-୯]।
ଗେ ପରେ ଲ୍ତୁ, ପିତାଦୀନଂ ଉ-କାରୋ ହୋତି ଅ ଚ ଆ ଚ । ଭୋସତ୍ଥ, ଭୋ ସତ୍ଥା, ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରୋ, ସତ୍ଥାରଂ ।
୧୮୬.ଟୋଟେ ୱା[କ॰ ୨୦୫; ରୂ॰ ୨୬୦; ନୀ॰ ୪୨୧]।
ଆରଙତୋ ୟୋନଂ କମେନ ଟୋ, ଟେ ହୋନ୍ତି ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ୱାସଦ୍ଦୋ ସଖସଦ୍ଦେ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ ତତ୍ଥ ୱିଧ୍ୟନ୍ତରସବ୍ଭାୱା । ପୁନ ଟୋଗ୍ଗହଣଂ ଲହୁଭାୱତ୍ଥଂ ।
ସତ୍ଥାରୋ, ସତ୍ଥାରେ ।
୧୮୭.ଟାନାସ୍ମାନଂ[କ॰ ୨୦୭, ୨୭୦; ରୂ॰ ୧୬୧, ୧୨୦; ନୀ॰ ୪୨, ୫୪୨]।
ଆରଙତୋ ନା, ସ୍ମାନଂ ଟା ହୋତି ।
ସତ୍ଥାରା, ସତ୍ଥାରେହି, ସତ୍ଥାରେଭି ।
୧୮୮.ଲୋପୋ[କ॰ ୨୦୩; ରୂ॰ ୧୬୨; ନୀ॰ ୪୧୮]।
ଲ୍ତୁ, ପିତାଦୀହି ସଲୋପୋ ହୋତି ୱା ।
ସତ୍ଥୁ, ସତ୍ଥୁସ୍ସ, ସତ୍ଥୁନୋ ।
୧୮୯.ନଂମ୍ହି ୱା[କ॰ ୨୦୧; ରୂ॰ ୧୬୩; ନୀ॰ ୪୧୬]।
ନଂମ୍ହି ପରେ ଲ୍ତୁ, ପିତାଦୀନଂ ଉ-କାରୋ ଆରଙ ହୋତି ୱା । ଇମେସଂ ମହାନାମ ତିଣ୍ଣଂ ସତ୍ଥାରାନଂ ଏକା ନିଟ୍ଠା ଉଦାହୁ ପୁଥୁ ନିଟ୍ଠାତି [ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୭]। ସତ୍ଥୂନଂ ।
୧୯୦.ଆ[କ॰ ୨୦୨; ରୂ॰ ୧୬୪; ନୀ॰ ୪୧୭]।
ନଂମ୍ହି ପରେ ଲ୍ତୁ, ପିତାଦୀନଂ ଉ-କାରୋ ଆ ହୋତି ୱା ।
ସତ୍ଥାନଂ, ସତ୍ଥାରା, ସତ୍ଥାରେହି, ସତ୍ଥାରେଭି, ସତ୍ଥୁ, ସତ୍ଥୁସ୍ସ, ସତ୍ଥୁନୋ, ସତ୍ଥୂନଂ, ସତ୍ଥାରାନଂ, ସତ୍ଥାନଂ ।
୧୯୧.ଟି ସ୍ମିଂନୋ[କ॰ ୨୦୬; ରୂ॰ ୧୬୫; ନୀ॰ ୪୨୨]।
ଆରଙତୋ ସ୍ମିଂନୋ ଟି ହୋତି ।
୧୯୨.ରସ୍ସାରଙ[କ॰ ୨୦୮; ରୂ॰ ୧୬୬; ନୀ॰ ୪୨୪]।
ସ୍ମିଂମ୍ହି ପରେ ଆରଙ୍କତୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି ।
ସତ୍ଥରି, ସତ୍ଥାରେସୁ ।
ବହୁଲାଧିକାରା ନା, ସ୍ମାସୁ ସତ୍ଥୁନାତି ଚ ସୁମ୍ହି ସତ୍ଥୂସୂତି ଚ ସିଦ୍ଧଂ । ‘‘ଧମ୍ମରାଜେନ ସତ୍ଥୁନା, ପୂଜଂ ଲବ୍ଭତି ଭତ୍ତୁସୂ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୫୧୭] ପାଳି । ‘ଭତ୍ତୁସୂ’ତି ସାମୀସୁ, ‘ଭତ୍ତାସୂ’ତିପି ପାଠୋ ।
‘ଲ୍ତୁପିତାଦୀନମସେ’ତି ଅସେଗ୍ଗହଣେନ ତୋମ୍ହି ଆରଙ ହୋତି [ନୀ॰ ୪୧୪], ‘‘ସତ୍ଥାରତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସତ୍ଥାରତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଘଟେନ୍ତୀ’’ତି [ମହାନି॰ ୨୭] ପାଳି ।
ଏୱଂ କତ୍ତା, ଭତ୍ତା, ଗନ୍ତା, ଜେତା, ଜନେତା, ଛେତ୍ତା, ଛେଦିତା, ୱିଞ୍ଞାତା, ୱିଞ୍ଞାପେତା, ଉଟ୍ଠାତା, ଉଟ୍ଠାପେତା, ତରିତା, ତାରେତା, ଦାତା, ଦାପେତା, ସନ୍ଧାତା, ସନ୍ଧାପେତା, ନେତା, ନେତ୍ତା, ପୋସେତା, ଭେତ୍ତା, ୟାତା, ୱତ୍ତା, ସେତା, ହନ୍ତା, ସକମନ୍ଧାତା, ମହାମନ୍ଧାତା ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ୱିସେସୱିଧାନମୁଚ୍ଚତେ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ୟୋନଂ ଆ ହୋତି, ଅୱିତକ୍କିତା ଗବ୍ଭମୁପୱଜନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୧୩.୧୩୮ (ୱିସଦିସଂ)], ତେ ଭିକ୍ଖୂ ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନଂ ।
ଅମଚ୍ଚୱାଚୀହି କତ୍ତୁ, ଖତ୍ତୁସଦ୍ଦେହି ଗସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ଉଟ୍ଠେହି କତ୍ତେ ତରମାନୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୯୦], ନତ୍ଥି ଭୋ ଖତ୍ତେ ପରୋଲୋକୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୮]।
ଗେ ପରେ ଆରଙ ଚ ହୋତି, ପୁଚ୍ଛାମ କତ୍ତାର ଅନୋମପଞ୍ଞ, ‘‘କତ୍ତାରଂ ଅନୋମପଞ୍ଞ’’ନ୍ତିପି [ଜା॰ ୧.୧୦.୨୮] ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଅଂମ୍ହି ପରେ ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ ଚ ହୋତି, ଅନୁକମ୍ପକଂ ପାଣସମମ୍ପି ଭତ୍ତୁଂ ଜହନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟୋ । ‘‘ସୋ ପତୀତୋ ପମୁତ୍ତେନ, ଭତ୍ତୁନା ଭତ୍ତୁଗାରୱୋ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୧.୪୮] ଦିଟ୍ଠତ୍ତା କତ୍ତୁନା, ଗନ୍ତୁନା ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ।
ନେତ୍ତୁମ୍ହା ସ୍ମିଂନୋ ଏତ୍ତଂ [ନୀ॰ ୪୩୦], ନେତ୍ତେ ଉଜୁଂ ଗତେ ସତି [ଜା॰ ୧.୪.୧୩୩], ଏତେ ସଦ୍ଦା ତୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ସମାନରୂପା ହୋନ୍ତି, କତ୍ତା ଇତ୍ଥୀ, କତ୍ତା ପୁରିସୋ, କତ୍ତା କୁଲଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ସତ୍ଥାଦିରାସି ।
ପିତାଦିରାସି
ପିତା ଗଚ୍ଛତି ।
୧୯୩.ପିତାଦୀନମନତ୍ତାଦୀନଂ[କ॰ ୨୦୯; ରୂ॰ ୧୬୮; ନୀ॰ ୪୨୫; ‘ପିତାଦୀନମନତ୍ୱାଦୀନଂ’ (ବହୂସୁ)]।
ନତ୍ତାଦିୱଜ୍ଜିତାନଂ ପିତାଦୀନଂ ଆରଙକତୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି ।
ପିତରୋ, ଭୋ ପିତ, ଭୋ ପିତା, ଭୋନ୍ତୋ ପିତରୋ । ପିତରଂ, ପିତୁଂ ୱା । ‘‘ମାତୁଂ ପିତୁଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୫୯] ଦିସ୍ସତି ।
ପିତରୋ, ପିତରେ, ପିତରା, ପିତୁନା, ପିତରେହି, ପିତରେଭି, ପିତୂହି, ପିତୂଭି, ପିତୁ, ପିତୁସ୍ସ, ପିତୁନୋ, ପିତୂନଂ, ପିତରାନଂ, ପିତରା, ପିତୁନା, ପିତରେହି, ପିତରେଭି, ପିତୂହି, ପିତୂଭି, ପିତୁ, ପିତୁସ୍ସ, ପିତୁନୋ, ପିତୂନଂ, ପିତରାନଂ, ପିତାନଂ, ପିତୁସ୍ମିଂ, ପିତୁମ୍ହି, ପିତରି, ପିତରେସୁ, ପିତୂସୁ ।
ଅନଣୋ ଞାତିନଂ ହୋତି, ଦେୱାନଂ ପିତୁନଞ୍ଚ ସୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୨୬], ମାତାପିତୂନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ, ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ମାତାପିତୂସୁ ଖତ୍ତିୟ [ଜା॰ ୨.୧୭.୩୯]।
ଏୱଂ ଭାତା, ଭାତରୋ, ଜାମାତା, ଜାମାତରୋଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅନତ୍ତାଦୀନନ୍ତି କିଂ ? ନତ୍ତା, ନତ୍ତାରୋ, ନତ୍ତାରଂ, ନତ୍ତାରୋ, ନତ୍ତାରେ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ପନତ୍ତୁସଦ୍ଦୋପି ।
ମାତୁ, ଧୀତୁ, ଦୁହିତୁସଦ୍ଦା ପନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା ଏୱ, ମାତା, ମାତରୋ, ଭୋତି ମାତ, ଭୋତି ମାତା, ଭୋତି ମାତେ ୱା, ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ନନ୍ଦମାତେ, ଅବ୍ଭୁତଂ ନନ୍ଦମାତେ’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୩] ଦିସ୍ସତି । ‘ଘବ୍ରହ୍ମାଦିତ୍ୱେ’ତି ଗସ୍ସ ଏତ୍ତଂ । ଭୋତିୟୋ ମାତରୋ, ମାତରଂ, ମାତୁଂ, ମାତରୋ, ମାତରେ, ମାତୁୟା, ମାତରା, ମାତରେହି, ମାତରେଭି, ମାତୂହି, ମାତୂଭି, ମାତୁ, ମାତୁସ୍ସ, ମାତୁୟା । ‘‘ମାତୁସ୍ସ ସରତି, ପିତୁସ୍ସ ସରତୀ’’ତି [ରୂ॰ ୧୬୯; ନୀ॰ ୧୬୦ ପିଟ୍ଠେ] ସତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ବୁଦ୍ଧମାତୁସ୍ସ ସକ୍କାରଂ, କରୋତୁ ସୁଗତୋରସୋ’’ତି [ଅପ॰ ଥେରୀ॰ ୨.୨.୨୫୯] ଚ ଦିସ୍ସତି । ମାତୂନଂ, ମାତାନଂ, ମାତରାନଂ । ପଞ୍ଚମୀରୂପଂ ତତିୟାସମଂ । ଛଟ୍ଠୀରୂପଂ ଚତୁତ୍ଥୀସମଂ । ମାତୁସ୍ମିଂ, ମାତୁମ୍ହି, ମାତରି, ମାତୁୟା, ମାତୁୟଂ, ମାତରେସୁ, ମାତୂସୁ । ଏୱଂ ଧୀତୁ, ଦୁହିତୁସଦ୍ଦା ।
ୱିସେସୱିଧିମ୍ହି ଗାଥାସୁ ମହାୱୁତ୍ତିନା ମାତୁ, ପିତୁସଦ୍ଦେହି ନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଏକୱଚନାନଂ ୟା ହୋତି, ସ୍ମିଂନୋ ପନ ୟଞ୍ଚ ହୋତି, ଅନ୍ତଲୋପୋ ଚ । ମତ୍ୟା କତଂ, ମତ୍ୟା ଦେତି, ମତ୍ୟା ଅପେତି, ମତ୍ୟା ଧନଂ, ମତ୍ୟା ଠିତଂ । ମତ୍ୟଂ ଠିତଂ । ଏୱଂ ପେତ୍ୟା କତଂଇଚ୍ଚାଦି, ଇଧ ୱୁଦ୍ଧି ।
ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଅହଂ ମତ୍ୟା, ସଞ୍ଚତ୍ତୋ ପିତରା ଅହଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୯]। ମତ୍ୟା ଚ ପେତ୍ୟା ଚ କତଂ ସୁସାଧୁ [ଜା॰ ୨.୧୮.୬୧], ଅହଞ୍ହି ଜାନାମି ଜନିନ୍ଦ ଏତଂ, ମତ୍ୟା ଚ ପେତ୍ୟା ଚ [ଜା॰ ୨.୧୮.୫୯], ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେପି ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ସତ୍ଥୁ, ପିତାଦୀନଂ ସମାସେ ୱିଧାନଂ ସମାସକଣ୍ଡେ ଆଗମିସ୍ସତି ।
ଇତି ପିତାଦିରାସି ।
ଇତି ସତ୍ଥାଦିଗଣରାସି ।
ଉକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଊକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି
‘ଗସୀନ’ନ୍ତି ଲୋପୋ, ସୟମ୍ଭୂ ଗଚ୍ଛତି । ‘ଲୋପୋ’ତି ୟୋନଂ ଲୋପୋ, ସୟମ୍ଭୂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ପକ୍ଖେ –
‘ଜନ୍ତାଦିତୋ ନୋ ଚା’ତି ୟୋନଂ ୱୋ, ନୋ, ସୟମ୍ଭୁୱୋ, ସୟମ୍ଭୁନୋ ।
‘ଗେ ୱା’ତି ଗେ ପରେ ୱିକପ୍ପେନ ରସ୍ସୋ, ଭୋ ସୟମ୍ଭୁ, ଭୋ ସୟମ୍ଭୂ, ଭୋନ୍ତୋ ସୟମ୍ଭୂ, ସୟମ୍ଭୁୱୋ, ସୟମ୍ଭୁନୋ ।
‘ଏକୱଚନୟୋସ୍ୱଘୋନ’ନ୍ତି ଅମାଦୀସୁ ଏକୱଚନେସୁ ନିଚ୍ଚଂ ରସ୍ସୋ, ସୟମ୍ଭୁଂ, ଗାଥାୟଂ ‘ସୟମ୍ଭୁନ’ନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ସୟମ୍ଭୂ, ସୟମ୍ଭୁୱୋ, ସୟମ୍ଭୁନୋ । ସୟମ୍ଭୁନା, ସୟମ୍ଭୂହି, ସୟମ୍ଭୂଭି, ସୟମ୍ଭୁସ୍ସ, ସୟମ୍ଭୁନୋ, ସୟମ୍ଭୂନଂ । ସୟମ୍ଭୁସ୍ମା, ସୟମ୍ଭୁମ୍ହା, ସୟମ୍ଭୁନା, ସୟମ୍ଭୂହି, ସୟମ୍ଭୂଭି, ସୟମ୍ଭୁସ୍ସ, ସୟମ୍ଭୁନୋ, ସୟମ୍ଭୂନଂ । ସୟମ୍ଭୁସ୍ମିଂ, ସୟମ୍ଭୁମ୍ହି, ସୟମ୍ଭୂସୁ ।
ଏୱଂ ଅଭିଭୂ, ପରାଭିଭୂ, ୱେସ୍ସଭୂ, ଗୋତ୍ରଭୂ, ୱତ୍ରଭୂ ଇଚ୍ଚାଦି । ସେସେସୁ ପନ ୟୋନଂ ନୋ ଏୱ ଲବ୍ଭତି, ଚିତ୍ତସହଭୁନୋ ଧମ୍ମା [ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୬୧]।
୧୯୪.କୂତୋ[କ॰ ୧୧୯; ରୂ॰ ୧୫୫; ନୀ॰ ୨୯୪]।
ପୁମେ କୂପଚ୍ଚୟନ୍ତେହି ୟୋନଂ ନୋ ହୋତି ୱା ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।
ୱିଞ୍ଞୂ, ୱଦଞ୍ଞୂ, ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ, ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ, ମତ୍ତଞ୍ଞୂ, ୱିଦୂ । ଇଧ କୂସଦ୍ଦେନ ରୂପଚ୍ଚୟନ୍ତାପି ଗୟ୍ହନ୍ତି, ୱେଦଗୂ, ପାରଗୂ । ତଥା ଭୀରୂ, ପଭଙ୍ଗୂ, ୱିରାଗୂଇଚ୍ଚାଦି ଚ ।
ଊକାରନ୍ତପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଓକାରନ୍ତୋ ପନ ଗୋସଦ୍ଦୋ ଏୱ, ସୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରାସି
ଅକାରନ୍ତନପୁଂସକ ଚିତ୍ତାଦିରାସି
ଅଥ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ ଦୀପିୟତେ । ତଂ ପନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ଅଦନ୍ତଂ, ଇଦନ୍ତଂ ଈଦନ୍ତଂ, ଉଦନ୍ତଂ, ଊଦନ୍ତନ୍ତି ।
୧୯୫.ଅଂ ନପୁଂସକେ[କ॰ ୧୨୫; ରୂ॰ ୧୯୮; ନୀ॰ ୩୦୦]।
ନପୁଂସକେ ଅତୋ ସିସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ।
ଚିତ୍ତଂ ।
୧୯୬.ୟୋନଂ ନି[କ॰ ୨୧୮; ରୂ॰ ୧୯୬; ନୀ॰ ୪୪୫]।
ନପୁଂସକେ ଅତୋ ୟୋନଂ ନି ହୋତି । ‘ୟୋଲୋପନୀସୂ’ତି ନିମ୍ହି ଦୀଘୋ ।
ଚିତ୍ତାନି ।
୧୯୭.ନୀନଂ ୱା[କ॰ ୧୦୭; ରୂ॰ ୬୯; ନୀ॰ ୨୭୫; ‘ନୀନ ୱା’ (ବହୂସୁ)]।
ଅତୋ ନୀନଂ ଟା, ଟେ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଚିତ୍ତା, ହେ ଚିତ୍ତ, ହେ ଚିତ୍ତା, ହେ ଚିତ୍ତାନି, ହେ ଚିତ୍ତା ୱା, ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତାନି, ଚିତ୍ତେ, ଚିତ୍ତେନ । ସେସଂ ପୁରିସସମଂ ।
ଏୱଂ ଦକଂ, ଉଦକଂ, ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ମୁଖଂ, ଅଙ୍ଗଂ, ଲିଙ୍ଗଂ, ସିଙ୍ଗଂ, ଅଘଂ, ସଚ୍ଚଂ, ନଚ୍ଚଂ, ରଜ୍ଜଂ, ପଜ୍ଜଂ, ଅମ୍ବୁଜଂ, ଧଞ୍ଞଂ, ଥଞ୍ଞଂ, ଅରଞ୍ଞଂ, ପୁଞ୍ଞଂ, କିଲିଟ୍ଠଂ, ପିଟ୍ଠଂ, ଭଣ୍ଡଂ, ତୁଣ୍ଡଂ, ଞାଣଂ, ତାଣଂ, ଲେଣଂ, କରଣଂ, ଚରଣଂ, ଛତ୍ତଂ, ଖେତ୍ତଂ, ନେତ୍ତଂ, ଅମତଂ, ସୋତଂ, ପୀଠଂ, ୱତ୍ଥଂ, ପଦଂ, ଗଦଂ, ଆୱୁଧଂ, କାନନଂ, ଘାନଂ, ଝାନଂ, ଦାନଂ, ଧନଂ, ୱନଂ, ପାପଂ, ଦୁମଂ, ହଦୟଂ, ଚୀରଂ, ଚୀୱରଂ, କୁଲଂ, ମୂଲଂ, ବଲଂ, ମଙ୍ଗଲଂ, ଭିସଂ, ସୀସଂ, ଲୋହଂଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ଇତି ଚିତ୍ତାଦିରାସି ।
କମ୍ମାଦିରାସି
କମ୍ମସଦ୍ଦେ –
୧୯୮.ନାସ୍ସେନୋ[କ॰ ୧୦୩; ରୂ॰ ୭୯; ନୀ॰ ୨୭୧]।
କମ୍ମାଦୀହି ନାସ୍ସ ଏନୋ ହୋତି ୱା ।
କମ୍ମେନ, କମ୍ମନା ।
‘ପୁମକମ୍ମଥାମଦ୍ଧାନ’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ନା, ସ୍ମାସୁ ଉତ୍ତଂ, କମ୍ମୁନା, କମ୍ମସ୍ସ, କମ୍ମୁନୋ, କମ୍ମସ୍ମା, କମ୍ମମ୍ହା, କମ୍ମନା, କମ୍ମୁନା, କମ୍ମସ୍ସ, କମ୍ମୁନୋ ।
୧୯୯.କମ୍ମାଦିତୋ[କ॰ ୧୯୭; ରୂ॰ ୧୨୫; ନୀ॰ ୪୦୪]।
କମ୍ମାଦୀହି ସ୍ମିଂନୋ ନି ହୋତି ୱା ।
କମ୍ମସ୍ମିଂ, କମ୍ମମ୍ହି, କମ୍ମନି, କମ୍ମେ । ସେସଂ ଚିତ୍ତସମଂ ।
କମ୍ମ ଚମ୍ମ ଘମ୍ମ ଅସ୍ମ ୱେସ୍ମ ଅଦ୍ଧ ମୁଦ୍ଧ ଅହ ବ୍ରହ୍ମ ଅତ୍ତଆତୁମା କମ୍ମାଦି । କମ୍ମନି, ଚମ୍ମନି । ‘‘କିଂ ଛନ୍ଦୋ କିମଧିପ୍ପାୟୋ, ଏକୋ ସମ୍ମସି ଘମ୍ମନୀ’’ତି [ଜା॰ ୧.୧୬.୧] ଚ ‘‘କିଂ ପତ୍ଥୟଂ ମହାବ୍ରହ୍ମେ, ଏକୋ ସମ୍ମସି ଘମ୍ମନୀ’’ତି [ଜା॰ ୧.୧୩.୮୩] ଚ ‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଚନ୍ଦେ ଖଲି ଅସ୍ମନୀ’’ତି ଚ ‘‘ତମଦ୍ଦସ ମହାବ୍ରହ୍ମା, ନିସିନ୍ନଂ ସମ୍ହି ୱେସ୍ମନୀ’’ତି ଚ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଅଦ୍ଧନି, ମୁଦ୍ଧନି, ଅହନି, ବ୍ରହ୍ମନି, ଅତ୍ତନି, ଆତୁମନି, ସବ୍ବମେତଂ ପୁବ୍ବେପି ୱୁତ୍ତମେୱ ଚ । ତତ୍ଥ ‘ସମ୍ମସୀ’ତି ଅଚ୍ଛସି, ‘ଘମ୍ମନୀ’ତି ଗିମ୍ହକାଲେ ଆତପେ ୱା, ‘ଅସ୍ମନୀ’ତି ପାସାଣେ, ‘ୱେସ୍ମନୀ’ତି ଘରେ ।
ଇତି କମ୍ମାଦିରାସି ।
୨୦୦.ଅଂ ନପୁଂସକେ[କ॰ ୧୨୫; ରୂ॰ ୧୯୮; ନୀ॰ ୩୦୦; ‘ଅଂଙଂ ନପୁଂସକେ’ (ବହୂସୁ) ?]।
ନପୁଂସକେ ସିମ୍ହି ନ୍ତୁସ୍ସ ଅଂ ହୋତି ୱା । ସିଲୋପୋ ।
ଗୁଣୱଂ କୁଲଂ ।
ପକ୍ଖେ –
ସିମ୍ହି ମହାୱୁତ୍ତିନା ନ୍ତୁସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅ ହୋତି, ତତୋ ସିସ୍ସ ଅଂ ହୋତି, ଗୁଣୱନ୍ତଂ କୁଲଂ ।
‘ୟ୍ୱାଦୋ ନ୍ତୁସ୍ସା’ତି ୟ୍ୱାଦୀସୁ ନ୍ତୁସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତାନି, ଗୁଣୱନ୍ତା, ହେ ଗୁଣୱ, ହେ ଗୁଣୱା, ହେ ଗୁଣୱନ୍ତାନି, ହେ ଗୁଣୱନ୍ତା, ଗୁଣୱଂ, ଗୁଣୱନ୍ତଂ, ଗୁଣୱନ୍ତାନି, ଗୁଣୱନ୍ତେ, ଗୁଣୱନ୍ତେନ, ଗୁଣୱତା କୁଲେନ । ସବ୍ବଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
ସତିମଂ କୁଲଂ, ସତିମନ୍ତଂ କୁଲଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଗଚ୍ଛଂ କୁଲଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ କୁଲଂ, ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି କୁଲାନି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଅକାରନ୍ତନପୁଂସକରାସି ।
ଇକାରନ୍ତନପୁଂସକରାସି
ଅଟ୍ଠି ତିଟ୍ଠତି, ଅଟ୍ଠୀ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
୨୦୧.ଝଲା ୱା[କ॰ ୨୧୭; ରୂ॰ ୧୯୯; ନୀ॰ ୪୪୪]।
ନପୁଂସକେ ଝ, ଲତୋ ୟୋନଂ ନି ହୋତି ୱା । ‘ୟୋଲୋପନୀସୂ’ତି ଦୀଘୋ ।
ଅଟ୍ଠୀନି, ହେ ଅଟ୍ଠି, ହେ ଅଟ୍ଠୀ, ହେ ଅଟ୍ଠୀନି, ହେ ଅଟ୍ଠୀ ୱା, ଅଟ୍ଠିଂ, ଅଟ୍ଠିନଂ, ଅଟ୍ଠୀନି, ଅଟ୍ଠୀ, ଅଟ୍ଠିନା, ଅଟ୍ଠୀହି, ଅଟ୍ଠୀଭି । ସେସଂ ମୁନିସମଂ ।
ସମାସେପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି କୁଲଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀନି କୁଲାନି ଇଚ୍ଚାଦି, ୟୋନଂ ନୋ, ନେ ନତ୍ଥି ।
ସ୍ମିଂମ୍ହି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ମିଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିମ୍ହି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିନି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିନେ କୁଲେ, ଅରିୟୱୁତ୍ତିନେ କୁଲେ ଇତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଅକ୍ଖି, ଅଚ୍ଛି, ସତ୍ଥି, ଦଧି, ୱାରି ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ଇତି ଇକାରନ୍ତନପୁଂସକରାସି ।
ଈକାରନ୍ତନପୁଂସକରାସି
ଈକାରନ୍ତେ ‘ଏକୱଚନୟୋସ୍ୱଘୋନ’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ସିମ୍ହି ରସ୍ସୋ, ଦଣ୍ଡି କୁଲଂ, ଦଣ୍ଡୀନି କୁଲାନି, ୟୋନଂ ଲୋପେ ଦଣ୍ଡୀ ।
‘ଗେ ୱା’ତି ରସ୍ସୋ, ହେ ଦଣ୍ଡି, ହେ ଦଣ୍ଡୀ ୱା, ହେ ଦଣ୍ଡୀନି, ହେ ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡିଂ, ଦଣ୍ଡିନଂ, ଦଣ୍ଡୀନି, ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡିନା, ଦଣ୍ଡୀହି, ଦଣ୍ଡୀଭି । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
ସମାସେପି ସୀଘୟାୟି ଚିତ୍ତଂ, ସୀଘୟାୟୀନି, ସୀଘୟାୟୀ, ହେ ସୀଘୟାୟି, ହେ ସୀଘୟାୟୀ ୱା, ହେ ସୀଘୟାୟୀନି, ହେ ସୀଘୟାୟୀ, ସୀଘୟାୟିଂ, ସୀଘୟାୟିନଂ, ସୀଘୟାୟୀନି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏୱଂ ସୁଖକାରି ଦାନଂ, ଚକ୍କୀ, ପକ୍ଖୀ, ସୁଖୀ, ସିଖୀ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ କୁଲସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇତି ଈକାରନ୍ତନପୁଂସକରାସି ।
ଉକାରନ୍ତନପୁଂସକରାସି
ଆୟୁ ତିଟ୍ଠତି, ‘ଝଲା ୱା’ତି ୟୋନଂ ନିତ୍ତେ ଲୋପେ ଚ ଦୀଘୋ, ଆୟୂନି, ଆୟୂ, ହେ ଆୟୁ, ହେ ଆୟୂ, ହେ ଆୟୂନି, ହେ ଆୟୂ, ଆୟୁଂ, ଆୟୁନଂ, ଆୟୂନି, ଆୟୂ । ସେସଂ ଭିକ୍ଖୁସମଂ ।
ଆୟୁସଦ୍ଦୋ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେପି ୱତ୍ତତି, ‘‘ପୁନରାୟୁ ଚ ମେ ଲଦ୍ଧୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୯], ଆୟୁଞ୍ଚ ୱୋ କୀୱତକୋ ନୁ ସମ୍ମ [ଜା॰ ୧.୧୫.୨୦୫], ଆୟୁ ନୁ ଖୀଣୋ ମରଣଞ୍ଚ ସନ୍ତିକେ, ନ ଚାୟୁ ଖୀଣୋ ମରଣଞ୍ଚ ଦୂରେ’’ତି ପାଳିପଦାନି ।
ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁ, ହିଙ୍ଗୁ, ସିଗ୍ଗୁ, ଜତୁ, ୱତ୍ଥୁ, ମତ୍ଥୁ, ମଧୁ, ଧନୁ, ତିପୁ, ଦାରୁ, ୱସୁ, ଅସ୍ସୁ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
୨୦୨.ଅମ୍ବାଦୀହି[କ॰ ୨୧୭; ରୂ॰ ୧୯୯; ନୀ॰ ୪୪୪; ‘ଅମ୍ବାଦୀହି’ (ବହୂସୁ)]।
ଅମ୍ବୁ, ପଂସୁଇଚ୍ଚାଦୀହି ସ୍ମିଂନୋ ନି ହୋତି ୱା ।
ଫଲଂ ପତତି ଅମ୍ବୁନି, ପୁପ୍ଫଂ ୟଥା ପଂସୁନି ଆତପେ ଗତଂ । ସେସଂ ଆୟୁସମଂ । ଚିତ୍ରଗୁ, ୱହଗୁ, ଦିଗୁ ଇଚ୍ଚାଦୟୋପି ଉକାରନ୍ତପକତିକା ଏୱାତି ।
ଇତି ଉକାରନ୍ତନପୁଂସକରାସି ।
ଊକାରନ୍ତନପୁଂସକରାସି
ସିମ୍ହି ରସ୍ସୋ, ଗୋତ୍ରଭୁ ଞାଣଂ, ଗୋତ୍ରଭୂନି, ଗୋତ୍ରଭୂ, ହେ ଗୋତ୍ରଭୁ, ହେ ଗୋତ୍ରଭୂ, ହେ ଗୋତ୍ରଭୂନି, ହେଗୋତ୍ରଭୂ, ଗୋତ୍ରଭୁଂ, ଗୋତ୍ରଭୁନଂ, ଗୋତ୍ରଭୂନି, ଗୋତ୍ରଭୂ । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ । ଏୱଂ ସୟମ୍ଭୁ ଞାଣଂ, ଅଭିଭୁ ଝାନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଊକାରନ୍ତନପୁଂସକରାସି ।
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସବ୍ବାଦିରାସି
ସବ୍ବ, କତର, କତମ, ଉଭୟ, ଇତର, ଅଞ୍ଞ, ଅଞ୍ଞତର, ଅଞ୍ଞତମ, ପୁବ୍ବ, ପର, ଅପର, ଦକ୍ଖିଣ, ଉତ୍ତର, ଅଧର, ୟ, ତ, ତ୍ୟ, ଏତ, ଇମ, ଅମୁ, କିଂ, ଏକ, ଉଭ, ଦ୍ୱି,ତି, ଚତୁ, ତୁମ୍ହ, ଅମ୍ହ ଇମାନି ଅଟ୍ଠୱୀସତି ସବ୍ବନାମାନି ନାମ । ସବ୍ବେସଂ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥାନଂ ସାଧାରଣାନି ନାମାନି ସବ୍ବନାମାନି ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ ସକଲତ୍ଥୋ ।
କତର, କତମସଦ୍ଦା ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥା ।
ଉଭୟସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅୱୟୱାନଂ ସମୁଦାୟତ୍ଥୋ ।
ଇତରସଦ୍ଦୋ ଏକତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିୟୋଗୀୱଚନୋ ।
ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ୟଥାଧିଗତମ୍ହା ଅପରୱଚନୋ ।
ଅଞ୍ଞତର, ଅଞ୍ଞତମସଦ୍ଦା ଅନିୟମତ୍ଥା ।
ପୁବ୍ବାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଦିସା, କାଲାଦିୱୱତ୍ଥାନୱଚନା ।
ୟସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୱଚନୋ ।
ତ, ତ୍ୟସଦ୍ଦା ପରମ୍ମୁଖେ ଦୂରୱଚନା ।
ଏତସଦ୍ଦୋ ପରମ୍ମୁଖେ ସମୀପୱଚନୋ, ସମ୍ମୁଖେ ଦୂରୱଚନୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏତେତି ଚକ୍ଖୁପଥଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦୂରଗତେ ସନ୍ଧାୟାହା’’ତି [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ ୪.୧୫.୧୦୪] ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତସଦ୍ଦତ୍ଥେପି ୱତ୍ତତି ।
ଇମସଦ୍ଦୋ ସମ୍ମୁଖେ ସମୀପୱଚନୋ ।
ଅମୁସଦ୍ଦୋ ଦୂରୱଚନୋ । ସମୀପ, ଦୂରତା ଚ ପରିକପ୍ପବୁଦ୍ଧିୱସେନାପି ହୋତି ।
କିଂସଦ୍ଦୋ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋ ।
ଏକସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ଚ ।
ତତ୍ଥ ତ୍ୟସଦ୍ଦୋପି ବହୁଲଂ ଦିସ୍ସତି । ଖିଡ୍ଡା ପଣିହିତା ତ୍ୟାସୁ, ରତି ତ୍ୟାସୁ ପତିଟ୍ଠିତା, ବୀଜାନି ତ୍ୟାସୁ ରୁହନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୧.୧୨୦], କଥଂ ନୁ ୱିସ୍ସସେ ତ୍ୟମ୍ହି [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୮୮], ଅଥ ୱିସ୍ସସତେ ତ୍ୟମ୍ହିଇଚ୍ଚାଦି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୪୭୪]।
‘ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା’ତି ଆପଚ୍ଚୟୋ, ଘସଞ୍ଞୋ, ସିଲୋପୋ, ସବ୍ବା ଇତ୍ଥୀ, ସବ୍ବା, ସବ୍ବାୟୋ, ହେ ସବ୍ବେ, ହେ ସବ୍ବା, ହେ ସବ୍ବାୟୋ, ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବା, ସବ୍ବାୟୋ, ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବାହି, ସବ୍ବାଭି, ସବ୍ବାୟ ।
୨୦୩.ଘପାସସ୍ସ ସ୍ସା ୱା[କ॰ ୧୭୯, ୬୨; ରୂ॰ ୨୦୪, ୨୦୬; ନୀ॰ ୩୬୫, ୨୦୯]।
ଘ, ପସଞ୍ଞେହି ସବ୍ବନାମେହି ସସ୍ସ ସ୍ସା ହୋତି ୱା ।
୨୦୪.ଘୋସ୍ସଂସ୍ସାସ୍ସାୟଂତିଂସୁ[କ॰ ୬୬; ରୂ॰ ୨୦୫; ନୀ॰ ୨୧୩]।
ସ୍ସମାଦୀସୁ ଘୋ ରସ୍ସୋ ହୋତି ।
ସବ୍ବସ୍ସା ।
୨୦୫.ସଂସାନଂ[କ॰ ୧୬୮; ରୂ॰ ୨୦୩; ନୀ॰ ୩୫୩, ୩୬୮]।
ସବ୍ବାଦୀହି ନଂୱଚନସ୍ସ ସଂ, ସାନଂ ହୋନ୍ତି ।
ସବ୍ବାସଂ, ସବ୍ବାସାନଂ, ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବାହି, ସବ୍ବାଭି, ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବସ୍ସା, ସବ୍ବାସଂ, ସବ୍ବାସାନଂ, ସବ୍ବାୟ, ସବ୍ବାୟଂ ।
୨୦୬.ସ୍ମିଂନୋ ସ୍ସଂ[କ॰ ୧୭୯, ୬୨; ରୂ॰ ୨୦୪, ୨୦୬; ନୀ॰ ୩୬୫, ୨୦୯]।
ସବ୍ବାଦୀହି ସ୍ମିଂନୋ ସ୍ସଂ ହୋତି ୱା ।
ସବ୍ବସ୍ସଂ, ସବ୍ବାସୁ ।
ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ ନା, ସ୍ମା, ସ୍ମିଂନମ୍ପି ସ୍ସାଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋ [ନୀ॰ ୩୬୬]। ‘‘ତସ୍ସା କୁମାରିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ [ପାରା॰ ୪୪୩], କସ୍ସାହଂ କେନ ହାୟାମୀ’’ତି [ପାରା॰ ୨୯୦] ପାଳି । ଇଧ ପନ ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ସାଧିୟତି । ସବ୍ବସ୍ସା କତଂ, ସବ୍ବସ୍ସା ଅପେତି, ସବ୍ବସ୍ସା ଠିତଂ ।
ସବ୍ବୋ ପୁରିସୋ ।
୨୦୭.ୟୋନମେଟ[କ॰ ୧୬୪; ରୂ॰ ୨୦୦; ନୀ॰ ୩୪୭]।
ଅକାରନ୍ତେହି ସବ୍ବାଦୀହି ୟୋନଂ ଏଟ ହୋତି ।
ସବ୍ବେ ପୁରିସା ।
ଅତୋତ୍ୱେୱ ? ସବ୍ବା ଇତ୍ଥିୟୋ, ଅମୂ ପୁରିସା ।
ହେ ସବ୍ବ, ହେ ସବ୍ବା, ହେ ସବ୍ବେ, ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବେ, ସବ୍ବେନ ।
୨୦୮.ସବ୍ବାଦୀନଂ ନଂମ୍ହି ଚ[କ॰ ୧୦୨; ରୂ॰ ୨୦୨; ନୀ॰ ୨୭୦]।
ନଂମ୍ହି ଚ ସୁ, ହିସୁ ଚ ସବ୍ବାଦୀନଂ ଅସ୍ସ ଏ ହୋତି ।
ସବ୍ବେହି, ସବ୍ବେଭି, ସବ୍ବସ୍ସ, ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବେସାନଂ, ସବ୍ବସ୍ମା, ସବ୍ବମ୍ହା, ସବ୍ବେହି, ସବ୍ବେଭି, ସବ୍ବସ୍ସ, ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବେସାନଂ, ସବ୍ବସ୍ମିଂ, ସବ୍ବମ୍ହି, ସବ୍ବେସୁ ।
ଚୂଳନିରୁତ୍ତିୟଂ ପନ ସ୍ମା, ସ୍ମିଂନଂ ଆ, ଏତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବା ଅପେତି, ସବ୍ବେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି । ‘‘ସବ୍ବା ଚ ସୱତି, ସବ୍ବଥା ସୱତୀ’’ତି ଚ ‘‘ତ୍ୟାହଂ ମନ୍ତେ ପରତ୍ଥଦ୍ଧୋ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୮୩୫] ଚ ପାଳୀ । ତତ୍ଥ ‘ତ୍ୟାହ’ନ୍ତି ତେ+ଅହଂ, ତସ୍ମିଂ ମନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସବ୍ବନାମେହି ଚତୁତ୍ଥିୟା ଆୟାଦେସୋପି ଦିସ୍ସତି, ‘‘ୟାୟ ନୋ ଅନୁକମ୍ପାୟ, ଅମ୍ହେ ପବ୍ବାଜୟୀ ମୁନି । ସୋ ନୋ ଅତ୍ଥୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି [ଥେରଗା॰ ୧୭୬] ଚ ‘‘ୟାୟେୱ ଖୋ ପନତ୍ଥାୟ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ସାଧୁକଂ ମନସି କରେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଚ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୩] ‘‘ନେୱ ମୟ୍ହଂ ଅୟଂ ନାଗୋ, ଅଲଂ ଦୁକ୍ଖାୟ କାୟଚୀ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୮୭୦] ଚ ପାଳୀ ।
ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବାଦୀହି ନିସ୍ସ ଟା ନ ହୋତି ।
ସବ୍ବାନି, ସବ୍ବଂ, ସବ୍ବାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
ବହୁଲାଧିକାରା କ୍ୱଚି ନିସ୍ସ ଟା, ଟେପି ହୋନ୍ତି । ପାଳିୟଂ ପନ ନିସ୍ସ ଟା, ଟେପି ଦିସ୍ସନ୍ତି- ‘‘ୟା ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ, ପଲ୍ଲଙ୍କୱରମାଭୁଜେ । ନିମିତ୍ତାନି ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ତାନି ଅଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସରେ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୮୨]। କିଂ ମାଣୱସ୍ସ ରତନାନି ଅତ୍ଥି, ୟେ ତଂ ଜିନନ୍ତୋ ହରେ ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତୋ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୯୦]। ଏୱଂ କତର, କତମସଦ୍ଦାପି ଞେୟ୍ୟା ।
ଉଭୟସଦ୍ଦେ ଇତ୍ଥି, ପୁମେସୁ ଉଭୟା, ଉଭୟୋତି ପଠମେକୱଚନରୂପଂ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧଂ । ମହାୱୁତ୍ତିନା ୟୋନଂ ଟୋ ୱା ହୋତି, ଉଭୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋ, ଉଭୟଂ ଇତ୍ଥିଂ, ଉଭୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋ, ଉଭୟାୟ, ଉଭୟାହି, ଉଭୟାଭି । ସେସଂ ସବ୍ବସମଂ ।
ଉଭୟୋ ପୁରିସା, ଉଭୟେ ପୁରିସା, ଉଭୟଂ, ଉଭୟୋ, ଉଭୟେ, ଉଭୟେନ, ଉଭୟେହି, ଉଭୟେଭି, ଉଭୟସ୍ସ, ଉଭୟେସଂ, ଉଭୟେସାନଂ । ସବ୍ବସମଂ ।
ଉଭୟଂ କୁଲଂ ତିଟ୍ଠତି, ଉଭୟାନି, ଉଭୟଂ, ଉଭୟାନି । ସବ୍ବସମଂ । ‘‘ଏକରତ୍ତେନ ଉଭୟୋ, ତୁୱଞ୍ଚ ଧନୁସେଖ ଚ [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୩୯], ତୋଦେୟ୍ୟ, କପ୍ପା ଉଭୟୋ, ଇଧେକରତ୍ତିଂ ଉଭୟୋ ୱସେମ, ଉଭୟେ ଦେୱମନୁସ୍ସା, ଉଭୟେ ୱସାମସେ’’ତି ପାଳି ।
୨୧୦.ସ୍ସଂସ୍ସାସ୍ସାୟେସିତରେକଞ୍ଞେତିମାନମି[କ॰ ୬୩; ରୂ॰ ୨୧୭; ନୀ॰ ୨୧୦; ‘ସ୍ସଂସ୍ସାସ୍ସାୟେସ୍ୱିତରେକଞ୍ଞେଭିମାନମି’ (ବହୂସୁ)]।
ସ୍ସମାଦୀସୁ ଇତରା, ଏକା, ଅଞ୍ଞା, ଏତା, ଇମାସଦ୍ଦାନଂ ଇ ହୋତି ।
ଇତରିସ୍ସା କତଂ, ଇତରିସ୍ସା ଦେତି, ଇତରିସ୍ସା ଅପେତି, ଇତରିସ୍ସା ଧନଂ, ଇତରିସ୍ସା, ଇତରିସ୍ସଂ ଠିତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବସମଂ ।
ଅଞ୍ଞା, ଅଞ୍ଞା, ଅଞ୍ଞାୟୋ, ଅଞ୍ଞଂ, ଅଞ୍ଞା, ଅଞ୍ଞାୟୋ, ଅଞ୍ଞାୟ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞାହି, ଅଞ୍ଞାଭି, ଅଞ୍ଞାୟ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞାସଂ, ଅଞ୍ଞାସାନଂ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞାହି, ଅଞ୍ଞାଭି, ଅଞ୍ଞାୟ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞାସଂ, ଅଞ୍ଞାସାନଂ, ଅଞ୍ଞାୟ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞାୟଂ, ଅଞ୍ଞିସ୍ସଂ, ଅଞ୍ଞାସୁ । ସେସଲିଙ୍ଗେସୁ ସବ୍ବସମଂ ।
‘‘ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି [ପାରା॰ ୭୩] ପାଳି, ଇଧ ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ସିଜ୍ଝତି । ସେସଂ ଅଞ୍ଞତର, ଅଞ୍ଞତମେସୁ ସବ୍ବସମଂ ।
ଇତି ସବ୍ବାଦିଅଟ୍ଠକରାସି ।
ପୁବ୍ବା ଇତ୍ଥୀ, ପୁବ୍ବା, ପୁବ୍ବାୟୋ, ପୁବ୍ବଂ, ପୁବ୍ବା, ପୁବ୍ବାୟୋ, ପୁବ୍ବାୟ, ପୁବ୍ବସ୍ସା, ପୁବ୍ବାହି, ପୁବ୍ବାଭି, ପୁବ୍ବାୟ, ପୁବ୍ବସ୍ସା, ପୁବ୍ବାସଂ, ପୁବ୍ବାସାନଂ, ସତ୍ତମିୟଂ ପୁବ୍ବାୟ, ପୁବ୍ବସ୍ସା, ପୁବ୍ବାୟଂ, ପୁବ୍ବସ୍ସଂ, ପୁବ୍ବାସୁ ।
୨୧୧.ପୁବ୍ବାଦୀହି ଛହି[କ॰ ୧୬୪; ରୂ॰ ୨୦୦; ନୀ॰ ୩୪୭; ଚଂ॰ ୨.୧.୧୫; ପା॰ ୧.୧.୩୪]।
ତେହି ଛହି ୟୋନଂ ଏଟ ହୋତି ୱା ।
ପୁବ୍ବେ, ପୁବ୍ବା, ପରେ, ପରା, ଅପରେ, ଅପରା, ଦକ୍ଖିଣେ, ଦକ୍ଖିଣା, ଉତ୍ତରେ, ଉତ୍ତରା, ଅଧରେ, ଅଧରା । ତତ୍ଥ ‘ପୁବ୍ବେ ପୁବ୍ବା’ତି ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭାଗା, ତତ୍ରଟ୍ଠକା ୱା ଅତ୍ଥା, ପୁରାତନା ୱା ସତ୍ତା ସଙ୍ଖାରା ଚ । ‘‘ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା, ପୁବ୍ବଦେୱା, ପୁବ୍ବାଚରିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ପୁବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା, ପୁବ୍ବା ବୁଦ୍ଧା ୱା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁ ।
ପୁବ୍ବେସଂ, ପୁବ୍ବେସାନଂ, ପରେସଂ, ପରେସାନଂ, ଅପରେସଂ, ଅପରେସାନଂ, ଦକ୍ଖିଣେସଂ, ଦକ୍ଖିଣେସାନଂ, ଉତ୍ତରେସଂ, ଉତ୍ତରେସାନଂ, ଅଧରେସଂ, ଅଧରେସାନଂ । ସେସଂ ଞେୟ୍ୟଂ ।
ପୁବ୍ବାଦୀହୀତି କିଂ ? ସବ୍ବେ ।
ଛହୀତି କିଂ ? ୟେ, ତେ ।
୨୧୨.ନାଞ୍ଞଞ୍ଚ ନାମପ୍ପଧାନା[ଚଂ॰ ୨.୧.୧୦; ପା॰ ୧.୧.୨୭-୨୯]।
ସୁଦ୍ଧନାମଭୂତା ଚ ସମାସେ ଅପ୍ପଧାନଭୂତା ଚ ସବ୍ବାଦିତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ନ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧନାମଭୂତଂ ସବ୍ବାଦିନାମ ନ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥେନ ବାଲୱାଚକୋ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ, ଆଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥେନ ମଜ୍ଝେମଗ୍ଗଫଲଞାଣୱାଚକୋ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ, ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣୱାଚକୋ ଅଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ, ‘ପୁବ୍ବୋ ଲୋହିତ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପୁବ୍ବସଦ୍ଦୋ, ଅତିରେକପରମାଦିୱାଚକୋ ପରସଦ୍ଦୋ, ଦିସାକାଲାଦିତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପୱତ୍ତା ଦକ୍ଖିଣୁ’ତ୍ତରସଦ୍ଦା ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥୱାଚିତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଏକସଦ୍ଦୋ ଚାତି ସବ୍ବମେତଂ ସୁଦ୍ଧନାମଂ ନାମ, ତତୋ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ନତ୍ଥି ।
ଅପ୍ପଧାନେ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବ, ଗତପୁବ୍ବ, ପିୟପୁବ୍ବ ଇଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଦିଟ୍ଠୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ବୁଦ୍ଧୋ ପୁରିସେନ । ପୁବ୍ବେ ଦିଟ୍ଠୋ ୟେନାତି ୱା ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ପୁରିସୋ ବୁଦ୍ଧଂ । ଏୱଂ ଗତପୁବ୍ବୋ ମଗ୍ଗୋ ପୁରିସେନ, ଗତପୁବ୍ବୋ ୱା ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗଂ । ପିୟା ୱୁଚ୍ଚତି ଭରିୟା, ପିୟା ପୁବ୍ବା ପୁରାଣା ଏତସ୍ସାତି ପିୟପୁବ୍ବୋ, ପିୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପତି, ପିୟୋ ପୁବ୍ବୋ ୟସ୍ସାତି ପିୟପୁବ୍ବା । ଏତେହି ଚ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ନତ୍ଥି ।
୨୧୩.ତତିୟତ୍ଥୟୋଗେ[ନୀ॰ ୩୫୦; ଚଂ॰ ୨.୧.୧୧; ପା॰ ୧.୧.୩୦]।
ତତିୟତ୍ଥେନ ପଦେନ ୟୋଗେ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ନତ୍ଥି ।
ମାସେନ ପୁବ୍ବାନଂ ମାସପୁବ୍ବାନଂ ।
୨୧୪.ଚତ୍ଥସମାସେ[କ॰ ୧୬୬; ରୂ॰ ୨୦୯; ନୀ॰ ୩୪୯; ଚଂ॰ ୨.୧.୧୧; ପା॰ ୧.୧.୩୧]।
ଚତ୍ଥସମାସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସୋ, ତସ୍ମିଂ ସବ୍ବାଦିକାରିୟଂ ନତ୍ଥି ।
ଦକ୍ଖିଣା ଚ ଉତ୍ତରା ଚ ପୁବ୍ବା ଚ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରପୁବ୍ବା, ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରପୁବ୍ବାନଂ ।
ଚତ୍ଥେତି କିଂ ? ଦକ୍ଖିଣସ୍ସା ଚ ପୁବ୍ବସ୍ସା ଚ ୟା ଅନ୍ତରଦିସାତି ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବା, ଦକ୍ଖିଣା ଚ ସା ପୁବ୍ବା ଚାତି ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବା, ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବସ୍ସା, ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବସ୍ସଂ ।
୨୧୫.ୱେଟ[କ॰ ୧୬୫; ରୂ॰ ୨୦୮; ନୀ॰ ୩୪୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୧୩; ପା॰ ୧.୧.୩୨]।
ଚତ୍ଥସମାସେ ୟୋନଂ ଏଟ ହୋତି ୱା ।
କତରକତମେ, କତରକତମା, ଇତରିତରେ, ଇତରିତରା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞା, ପୁବ୍ବପରେ, ପୁବ୍ବପରା, ପୁବ୍ବାପରେ, ପୁବ୍ବାପରା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇମେସୁ ପୁବ୍ବାଦୀସୁ ସ୍ମା, ସ୍ମିଂନଂ ଆ, ଏତ୍ତଂ ହୋତି, ପୁବ୍ବା, ପୁବ୍ବେ, ପରା, ପରେ, ଅପରା, ଅପରେ, ଦକ୍ଖିଣା, ଦକ୍ଖିଣେ, ଉତ୍ତରା, ଉତ୍ତରେ, ଅଧରା, ଅଧରେ ।
ଇତି ପୁବ୍ବାଦିଛକ୍କରାସି ।
ୟା ଇତ୍ଥୀ, ୟା, ୟାୟୋ, ୟଂ, ୟା, ୟାୟୋ, ୟାୟ, ୟସ୍ସା, ୟାହି, ୟାଭି, ୟାୟ, ୟସ୍ସା, ୟାସଂ, ୟାସାନଂ, ୟାୟ, ୟସ୍ସା, ୟାହି, ୟାଭି, ୟାୟ, ୟସ୍ସା, ୟାସଂ, ୟାସାନଂ, ୟାୟ, ୟସ୍ସା, ୟାୟଂ, ୟସ୍ସଂ, ୟାସୁ ।
ୟୋ ପୁରିସୋ, ୟେ, ୟଂ, ୟେ, ୟେନ, ୟେହି, ୟେଭି, ୟସ୍ସ, ୟେସଂ, ୟେସାନଂ, ୟସ୍ମା, ୟମ୍ହା, ୟେହି, ୟେଭି, ୟସ୍ସ, ୟେସଂ, ୟେସାନଂ, ୟସ୍ମିଂ, ୟମ୍ହି, ୟେସୁ ।
ୟଂ ଚିତ୍ତଂ, ୟାନି ଚିତ୍ତାନି, ୟଂ, ୟାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
୨୧୬.ତ୍ୟତେତାନଂ ତସ୍ସ ସୋ[କ॰ ୧୭୪; ରୂ॰ ୨୧୧; ନୀ॰ ୩୬୦]।
ଅନପୁଂସକାନଂତ୍ୟ, ତ, ଏତସଦ୍ଦାନଂ ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ସୋ ହୋତି ସିମ୍ହି । ସିଲୋପୋ ।
ସା ଇତ୍ଥୀ, ତା, ତାୟୋ, ଇତ୍ଥିୟୋ, ତଂ, ତା, ତାୟୋ, ତାୟ ।
୨୧୭.ସ୍ସା ୱା ତେତିମାମୂହି[କ॰ ୧୭୯, ୬୨; ରୂ॰ ୨୦୪, ୨୦୬; ନୀ॰ ୩୬୫-୬, ୨୦୯]।
ଘ, ପସଞ୍ଞେହି ତା, ଏତା, ଇମା, ଅମୁସଦ୍ଦେହି ନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଏକୱଚନାନଂ ସ୍ସା ହୋତି ୱା । ରସ୍ସୋ ।
ତସ୍ସା କତଂ, ତାହି, ତାଭି, ତାୟ, ତସ୍ସା ।
୨୧୮.ତାସ୍ସି ୱା[କ॰ ୬୪; ରୂ॰ ୨୧୬; ନୀ॰ ୨୧୧]।
ସ୍ସଂ, ସ୍ସା, ସ୍ସାୟେସୁ ଘସଞ୍ଞସ୍ସ ତାସଦ୍ଦସ୍ସ ଇ ହୋତି ୱା ।
ତିସ୍ସା ।
୨୧୯.ତେତିମାତୋସସ୍ସ ସ୍ସାୟ[କ॰ ୬୫; ରୂ॰ ୨୧୫; ନୀ॰ ୨୧୨]।
ତା, ଏତା, ଇମାହି ସସ୍ସ ସ୍ସାୟାଦେସୋ ହୋତି ୱା ।
ତସ୍ସାୟ, ତିସ୍ସାୟ, ତାସଂ, ତାସାନଂ, ତାୟ, ତସ୍ସା, ତସ୍ସାୟ, ତିସ୍ସାୟ, ତାସଂ, ତାସାନଂ, ତାୟ, ତାୟଂ, ତସ୍ସା, ତସ୍ସଂ, ତିସ୍ସା, ତିସ୍ସଂ, ତାସୁ ।
ସୋ ପୁରିସୋ, ତେ ପୁରିସା, ତଂ, ତେ, ତେନ, ତେହି, ତେଭି, ତସ୍ସ, ତେସଂ, ତେସାନଂ, ତସ୍ମିଂ, ତମ୍ହି, ତେସୁ ।
ତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତାନି ଚିତ୍ତାନି, ତଂ, ତାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
୨୨୦.ତସ୍ସ ନୋ ସବ୍ବାସୁ[କ॰ ୧୭୫; ରୂ॰ ୨୧୨; ନୀ॰ ୩୬୧]।
ୟ୍ୱାଦୀସୁ ସବ୍ବାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ତସ୍ସ ନୋ ହୋତି ।
ନେ ପୁରିସା, ନଂ, ନେ, ନେହି, ନେଭି, ନେସଂ, ନେସାନଂ, ନେହି, ନେଭି, ନେସଂ, ନେସାନଂ, ନମ୍ହି, ନେସୁ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ସବ୍ବାସୂ’ତି ୱୁତ୍ତେପି ୟା ୟା ୱିଭତ୍ତି ଲବ୍ଭତି, ତଂ ତଂ ଞତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ନଂ ଚିତ୍ତଂ, ନେହି, ନେଭି । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
୨୨୧.ଟ ସସ୍ମାସ୍ମିଂସ୍ସାୟସ୍ସଂସ୍ସାସଂମ୍ହାମ୍ହିସ୍ୱିମସ୍ସ ଚ[କ॰ ୧୭୬; ରୂ॰ ୨୧୩; ନୀ॰ ୩୬୨]।
ସାଦୀସୁ ତସ୍ସ ଚ ଇମସ୍ସ ଚ ଟ ହୋତି ୱା ।
ଅସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା କତଂ, ଅସ୍ସା, ଅସ୍ସାୟ ଦେତି । ସଂମ୍ହି ଦୀଘୋ [ନୀ॰ ୩୬୮] – ଆସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ, ନାସଂ କୁଜ୍ଝନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା [ଜା॰ ୧.୧.୬୫], ଅସ୍ସା ଅପେତି, ଅସ୍ସା, ଅସ୍ସାୟ ଧନଂ, ଆସଂ ଧନଂ, ‘‘ଅଭିକ୍କମୋ ସାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ନୋ ପଟିକ୍କମୋ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୯୬] ଏତ୍ଥ ‘ସାନ’ନ୍ତି ୱେଦନାନଂ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ତସ୍ସ ସତ୍ତଂ । ଅସ୍ସା, ଅସ୍ସଂ ଠିତଂ ।
ଅସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ, ଆସଂ ପୁରିସାନଂ । ନେୱାସଂ କେସା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ହତ୍ଥପାଦା ଚ ଜାଲିନୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୨୨୧]। ଅସ୍ମା, ଅମ୍ହା, ଅସ୍ସ, ଆସଂ, ଅସ୍ମିଂ, ଅମ୍ହି ।
ଅସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
ଏସା ଇତ୍ଥୀ, ଏତା, ଏତାୟୋ, ଏତଂ, ଏତା, ଏତାୟୋ, ଏତାୟ, ଏତସ୍ସା, ଏତିସ୍ସା କତଂ ।
ଏସୋ ପୁରିସୋ, ଏତେ, ଏତଂ, ଏତେ, ଏତେନ ।
ଏତଂ ଚିତ୍ତଂ, ଏତାନି, ଏତଂ, ଏତାନି, ଏତେନ । ସବ୍ବଂ ତସଦ୍ଦସମଂ ଠପେତ୍ୱା ନତ୍ତଂ, ଟତ୍ତଞ୍ଚ ।
୨୨୨.ସିମ୍ହାନପୁଂସକସ୍ସାୟଂ[କ॰ ୧୭୨; ରୂ॰ ୨୧୮; ନୀ॰ ୩୦୬-୭; ‘ସିମ୍ହ…’ (ବହୂସୁ)]।
ସିମ୍ହି ନପୁଂସକତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଅୟଂ ହୋତି । ସିଲୋପୋ ।
ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ, ଇମା, ଇମାୟୋ, ଇମଂ, ଇମା, ଇମାୟୋ, ଇମାୟ, ଇମସ୍ସା, ଇମିସ୍ସା, ଇମାହି, ଇମାଭି, ଇମାୟ, ଇମସ୍ସା, ଇମସ୍ସାୟ, ଇମିସ୍ସା, ଇମିସ୍ସାୟ, ଇମିସ୍ସଂ, ଅସ୍ସା, ଅସ୍ସାୟ, ଇମାସଂ, ଇମାସାନଂ, ଆସଂ । ପଞ୍ଚମୀରୂପଂ ତତିୟାସମଂ, ଛଟ୍ଠୀରୂପଂ ଚତୁତ୍ଥୀସମଂ । ଇମାୟ, ଇମାୟଂ, ଇମସ୍ସା, ଇମସ୍ସାୟ, ଇମସ୍ସଂ, ଇମିସ୍ସା, ଇମିସ୍ସାୟ, ଇମିସ୍ସଂ, ଅସ୍ସା, ଅସ୍ସଂ, ଇମାସୁ ।
ଅୟଂ ପୁରିସୋ, ଇମେ, ଇମଂ, ଇମେ ।
୨୨୩.ନାମ୍ହିନିମି[କ॰ ୧୭୧; ରୂ॰ ୨୧୯; ନୀ॰ ୩୫୭; ‘ନାମ୍ହନିମ୍ହି’ (ବହୂସୁ)]।
ନାମ୍ହି ଅନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ଇମସ୍ସ ଅନ, ଇମିଆଦେସା ହୋନ୍ତି ।
ଇମିନା, ଅନେନ, ଇମେହି, ଇମେଭି ।
୨୨୪.ଇମସ୍ସାନିତ୍ଥିୟଂ ଟେ[କ॰ ୧୭୦; ରୂ॰ ୨୨୦; ନୀ॰ ୩୫୬]।
ଅନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ଇମସ୍ସ ଟେ ହୋତି ୱା ସୁ, ନଂ, ହିସୁ ।
ଏହି, ଏଭି, ଇମସ୍ସ, ଅସ୍ସ, ଇମେସଂ, ଇମେସାନଂ, ଏସଂ, ଏସାନଂ, ଇମସ୍ମା, ଇମମ୍ହା, ଅସ୍ମା, ଅମ୍ହା, ଇମେହି, ଇମେଭି, ଏହି, ଏଭି, ଇମସ୍ସ, ଅସ୍ସ, ଇମେସଂ, ଇମେସାନଂ, ଏସଂ, ଏସାନଂ, ଇମସ୍ମିଂ, ଇମମ୍ହି, ଅସ୍ମିଂ, ଅମ୍ହି, ଇମେସୁ, ଏସୁ ।
‘‘ଅନମ୍ହି ଭଦ୍ଦେ ସୁସୋଣେ, କିନ୍ନୁ ଜଗ୍ଘସି ସୋଭନେ’’ତି [ଜା॰ ୧.୫.୧୩୦ (ଅନମ୍ହି କାଲେ ସୁସୋଣି)] ପାଳି- ‘ଅନମ୍ହୀ’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ସ୍ମିଂମ୍ହି ଅନାଦେସୋ ।
ଇମଂ ଚିତ୍ତଂ ।
୨୨୫.ଇମସ୍ସିଦଂ ୱା[କ॰ ୧୨୯; ରୂ॰ ୨୨୨; ନୀ॰ ୩୦୫]।
ନପୁଂସକେ ଅଂ, ସିସୁ ଇମସ୍ସ ତେହି ଅଂ, ସୀହି ସହ ଇଦଂ ହୋତି ୱା ।
ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ, ଇମାନି ଚିତ୍ତାନି, ଇମଂ, ଇଦଂ, ଇମାନି, ଇମିନା, ଅନେନ । ସବ୍ବଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
ଇଧ ମିସ୍ସକରୂପଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ୟା, ସା ଇତ୍ଥୀ, ୟା, ତା ଇତ୍ଥିୟୋ, ୟଂ, ତଂ ଇତ୍ଥିଂ, ୟା, ଏସା ଇତ୍ଥୀ, ୟା, ଏତା ଇତ୍ଥିୟୋ, ୟଂ, ଏତଂ ଇତ୍ଥିଂ, ୟା, ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ, ୟା, ଇମା ଇତ୍ଥିୟୋ, ୟଂ, ଇମଂ ଇତ୍ଥିଂ, ୟୋ, ସୋ ପୁରିସୋ, ୟେ, ତେ ପୁରିସାଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
‘‘ସ ଖୋ ସୋ କୁମାରୋ ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ସୋ ସୋ କୁମାରୋତି, ‘ଏସେ ସେ ଏକେ ଏକତ୍ଥେ’ତି ଏତ୍ଥ ଏସୋ ସୋ ଏକୋ ଏକତ୍ଥୋତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ଅତ୍ଥପଦଂ, ପରଂ ପରଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଂ ସୋ ସାରଥି ଏତୀ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୧] ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱେପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥପଦାନି ଏୱାତି । ୟଂ, ତଂ, ଇଦନ୍ତି ଇମେ ସଦ୍ଦା ନିପାତରୂପାପି ହୁତ୍ୱା ପାଳିୱାକ୍ୟେସୁ ସଞ୍ଚରନ୍ତି ସବ୍ବଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତୀସୁ ଅଭିନ୍ନରୂପାତି ।
୨୨୬.ଇମେତାନମେନାନ୍ୱାଦେସେ ଦୁତିୟାୟଂ[ନୀ॰ ୩୭୫-୬ ପିଟ୍ଠେ; ପା॰ ୨.୪.୩୪]।
ଅନ୍ୱାଦେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନୁକଥନଂ, ପୁନକଥନଂ, ଅନ୍ୱାଦେସଠାନେ ଇମ, ଏତାନଂ ଏନାଦେସୋ ହୋତି ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତୀସୁ ।
ଇମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱିନୟଂ ଅଜ୍ଝାପେହି, ଅଥୋ ଏନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପେହି, ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିନୟଂ ଅଜ୍ଝାପେହି, ଅଥୋ ଏନେ ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପେହି, ଏତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱିନୟଂ ଅଜ୍ଝାପେହିଇଚ୍ଚାଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତମେନଂ ଭିକ୍ଖୱେ ନିରୟପାଲା [ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୬], ୟତ୍ୱାଧିକରଣମେନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩] ଅନୁକଥନମେୱ ।
୨୨୭.ମସ୍ସାମୁସ୍ସ[କ॰ ୧୭୩; ରୂ॰ ୨୨୩; ନୀ॰ ୩୫୯]।
ସିମ୍ହି ଅନପୁଂସକସ୍ସ ଅମୁସ୍ସ ମସ୍ସ ସୋ ହୋତି ।
ଅସୁ ଇତ୍ଥୀ, ଅମୁ ୱା, ଅମୂ, ଅମୁୟୋ, ଅମୁଂ, ଅମୂ, ଅମୁୟୋ, ଅମୁୟା, ଅମୁସ୍ସା, ଅମୂହି, ଅମୂଭି, ଅମୁୟା, ଅମୁସ୍ସା, ଅମୂସଂ, ଅମୂସାନଂ, ଅମୁୟା, ଅମୁସ୍ସା, ଅମୂହି, ଅମୂଭି, ଅମୁୟା, ଅମୁସ୍ସା, ଅମୂସଂ, ଅମୂସାନଂ, ଅମୁୟା, ଅମୁୟଂ, ଅମୁସ୍ସା, ଅମୁସ୍ସଂ, ଅମୂସୁ ।
ଅସୁ ପୁରିସୋ, ଅମୁ ୱା ।
୨୨୮.ଲୋପୋମୁସ୍ମା[କ॰ ୧୧୮; ରୂ॰ ୧୪୬; ନୀ॰ ୨୯୩]।
ଅମୁତୋ ୟୋନଂ ଲୋପୋ ହୋତି । ୱୋ, ନୋପୱାଦୋୟଂ [କ॰ ୧୧୯; ରୂ॰ ୧୫୫; ନୀ॰ ୨୯୪]।
ଅମୂ, ଅମୁଂ, ଅମୂ, ଅମୁନା, ଅମୂହି, ଅମୂଭି ।
ଅମୁତୋ ସସ୍ସ ନୋ ନ ହୋତି ।
ଅମୁସ୍ସ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ସମ୍ହି ମୁସ୍ସ ଦୁତ୍ତଂ, ଅଦୁସ୍ସ । ପାଳିୟଂ ‘‘ଦୁସ୍ସ ମେ ଖେତ୍ତପାଲସ୍ସ, ରତ୍ତିଂ ଭତ୍ତଂ ଅପାଭତ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୪.୬୨] ଏତ୍ଥ ଗାଥାୱସେନ ଅ-କାରଲୋପୋ । ଅମୂସଂ, ଅମୂସାନଂ, ଅମୁସ୍ମା, ଅମୁମ୍ହା, ଅମୂହି, ଅମୂଭି, ଅମୁସ୍ସ, ଅଦୁସ୍ସ, ଅମୂସଂ, ଅମୂସାନଂ, ଅମୁସ୍ମିଂ, ଅମୁମ୍ହି, ଅମୂସୁ ।
୨୩୦.ଅମୁସ୍ସାଦୁଂ[କ॰ ୧୩୦; ରୂ॰ ୨୨୫; ନୀ॰ ୩୦୮]।
ନପୁଂସକେ ଅଂ, ସିସୁ ଅମୁସ୍ସ ତେହି ସହ ଅଦୁଂ ହୋତି ୱା ।
ଅମୁଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅଦୁଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅମୂନି, ଅମୁଂ, ଅଦୁଂ, ଅମୂନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ । ‘ସକତ୍ଥେ’ତି ସୁତ୍ତେନ କପଚ୍ଚୟେ କତେ ସବ୍ବାଦିରୂପଂ ନତ୍ଥି । ଅମୁକା କଞ୍ଞା, ଅମୁକା, ଅମୁକାୟୋ । ଅମୁକୋ ପୁରିସୋ, ଅମୁକା ପୁରିସା । ଅମୁକଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅମୁକାନି ଚିତ୍ତାନି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କେ ପରେ ଅମୁସ୍ସ ମସ୍ସ ସୋ ହୋତି ୱା ।
ଅସୁକା ଇତ୍ଥୀ, ଅସୁକା, ଅସୁକାୟୋ । ଅସୁକୋ ପୁରିସୋ, ଅସୁକା ପୁରିସା । ଅସୁକଂ କୁଲଂ, ଅସୁକାନି କୁଲାନି । ସବ୍ବଂ କଞ୍ଞା, ପୁରିସ, ଚିତ୍ତସମଂ ।
‘ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା’ତି ଏତ୍ଥ ‘ଇତ୍ଥିୟଂ ଆ’ତି ୱିଭତ୍ତସୁତ୍ତେନ କିଂସଦ୍ଦତୋ ଇତ୍ଥିୟଂ ଆପଚ୍ଚୟୋ ।
୨୩୨.କିଂସ୍ସ କୋ[କ॰ ୨୨୭-୯; ରୂ॰ ୨୭୦, ୨୨୬; ନୀ॰ ୪୫୬-୭-୮ ? ‘କିସ୍ସ କୋ ସବ୍ବାସୁ’ (ବହୂସୁ)]।
ସବ୍ବେସୁ ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟେସୁ କିଂସ୍ସ କୋ ହୋତି ।
କା ଇତ୍ଥୀ, କା, କାୟୋ, କଂ, କା, କାୟୋ, କାୟ, କସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି ସବ୍ବସମଂ । କୋ ପୁରିସୋ, କେ ପୁରିସା, କଂ, କେ, କେନ, କେହି, କେଭି, କସ୍ସ ।
ଅନିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ସ, ସ୍ମିଂସୁ କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ କି ହୋତି ୱା ।
କିସ୍ସ, କେସଂ, କେସାନଂ, କସ୍ମା, କମ୍ହା, କେହି, କେଭି, କସ୍ସ, କିସ୍ସ, କେସଂ, କେସାନଂ, କସ୍ମିଂ, କମ୍ହି, କିସ୍ମିଂ, କିମ୍ହି, କେସୁ ।
୨୩୪.କିମଂସିସୁ ନପୁଂସକେ[‘କିମଂସିସୁ ସହ ନପୁଂସକେ’ (ବହୂସୁ)]।
ନପୁଂସକେ ଅଂ, ସିସୁ କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ ତେହି ଅଂସୀହି ସହ କିଂ ହୋତି ।
କିଂ ଚିତ୍ତଂ, କାନି, କିଂ, କଂ ୱା, କାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ । ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥସ୍ସ ସୁଦ୍ଧକିଂସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପଂ ।
‘ଚି’ଇତିନିପାତେନ ୟୁତ୍ତେ ପନ ଏକଚ୍ଚତ୍ଥଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ଥଂ ୱା ୱଦତି । କାଚି ଇତ୍ଥୀ, କାଚି ଇତ୍ଥିୟୋ, କିଞ୍ଚି ଇତ୍ଥିଂ, କାଚି, କାୟଚି, କାହିଚି, କାୟଚି, କସ୍ସାଚି, କାସଞ୍ଚି, କୁତୋଚି, କାହିଚି । ସତ୍ତମିୟଂ - କାୟଚି, କତ୍ଥଚି, କାସୁଚି ।
କୋଚି ପୁରିସୋ, କେଚି, କିଞ୍ଚି, କେଚି, କେନଚି, କେହିଚି, କସ୍ସଚି, କେସଞ୍ଚି, କିସ୍ମିଞ୍ଚି, କିମ୍ହିଚି, କତ୍ଥଚି, କେସୁଚି ।
କିଞ୍ଚି କୁଲଂ, କାନିଚି କୁଲାନି, କିଞ୍ଚି, କାନିଚି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
ପୁନ ୟସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତେ ସକଲତ୍ଥଂ ୱଦତି । ୟା କାଚି ଇତ୍ଥୀ, ୟାକାଚି ଇତ୍ଥିୟୋ ।
ୟୋ କୋଚି ପୁରିସୋ, ୟେ କେଚି, ୟଂ କିଞ୍ଚି, ୟେ କେଚି ୟେନ କେନଚି, ୟେହି କେହିଚି, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ୟତୋ କୁତୋଚି, ୟେହି କେହିଚି, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ୟେସଂକେସଞ୍ଚି, ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି, ୟମ୍ହି କିମ୍ହିଚି, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି, ୟେସୁ କେସୁଚି ।
ୟଂ କିଞ୍ଚିଚିତ୍ତଂ, ୟାନି କାନିଚି, ୟଂ କିଞ୍ଚି, ୟାନି କାନିଚି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାରାସି
ଏକସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେ ପୱତ୍ତୋ ଏକୱଚନନ୍ତୋୱ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ପୱତ୍ତୋ ଏକବହୁୱଚନନ୍ତୋ ।
ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେ – ଏକା ଇତ୍ଥୀ, ଏକଂ, ଏକାୟ, ଏକିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି । ପୁନ୍ନପୁଂସକେସୁ ଏକୱଚନେସୁ ପୁରିସ, ଚିତ୍ତରୂପମେୱ ।
ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ – ଏକା ଇତ୍ଥୀ, ଏକା ଇତ୍ଥିୟୋ, ଏକଂ, ଏକା, ଏକାୟ, ଏକିସ୍ସା, ଏକାହି, ଏକାଭି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏକୋ ପୁରିସୋ, ଏକେ, ଏକଂ, ଏକେ, ଏକେନ, ଏକେହି, ଏକେଭି, ଏକସ୍ସ, ଏକେସଂ, ଏକେସାନଂ । ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ ସବ୍ବସମଂ ।
ଏକଂ କୁଲଂ, ଏକାନି କୁଲାନି, ଏକଂ କୁଲଂ, ଏକାନି କୁଲାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
କପଚ୍ଚୟେ ପରେ ସବ୍ବାଦିରୂପଂ ନତ୍ଥି ।
‘‘ଏକିକା ସୟନେ ସେତୁ, ୟା ତେ ଅମ୍ବେ ଅୱାହରି [ଜା॰ ୧.୪.୧୭୫]। ଏକାକିନୀ ଗହଟ୍ଠାହଂ, ମାତୁୟା ପରିଚୋଦିତା’’ତି [ଅପ॰ ଥେରୀ ୨.୩.୧୮୮] ପାଳି, ଏକକୋ ପୁରିସୋ, ଏକକଂ, ଏକକେନ । ଏକକଂ କୁଲଂ ଇଚ୍ଚାଦି ଏକୱଚନନ୍ତମେୱ, ଏକକାନଂ ବହୁତ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଦ୍ୱେ ଏକକା, ଦ୍ୱେ ଏକକେ, ଦ୍ୱୀହି ଏକକେହୀତି ଲବ୍ଭତି । ‘‘ପଞ୍ଚାଲୋ ଚ ୱିଦେହୋ ଚ, ଉଭୋ ଏକା ଭୱନ୍ତୁ ତେ’’ତି ପାଳି । ଇମିନା ନୟେନ ବହୁୱଚନମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ‘ଏକା’ତି ମିସ୍ସକା ।
ପଟିସେଧୟୁତ୍ତେ ପନ ଅନେକା ଇତ୍ଥିୟୋ, ଅନେକାସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ । ଅନେକେ ପୁରିସା, ଅନେକେସଂ ପୁରିସାନଂ । ଅନେକାନି କୁଲାନି, ଅନେକେସଂ କୁଲାନଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ନେକାନି ଧଞ୍ଞଗଣାନି, ନେକାନି ଖେତ୍ତଗଣାନି, ନେକାନଂ ଧଞ୍ଞଗଣାନଂ, ନେକାନଂ ଖେତ୍ତଗଣାନ’’ନ୍ତିପି ଅତ୍ଥି ।
ଏକଚ୍ଚ, ଏକଚ୍ଚିୟ, କତି, ବହୁସଦ୍ଦାପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଏକଚ୍ଚା ଇତ୍ଥୀ, ଏକଚ୍ଚା, ଏକଚ୍ଚାୟୋତି ସବ୍ବଂ କଞ୍ଞାସମଂ ।
ଏକଚ୍ଚୋ ପୁରିସୋ ।
୧୩୫.ଏକଚ୍ଚାଦୀହ୍ୟତୋ[‘ଏକଚ୍ଚାଦୀହତୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ଅକାରନ୍ତେହି ଏକଚ୍ଚାଦୀହି ୟୋନଂ ଟେ ହୋତି ।
ଏକଚ୍ଚେ ପୁରିସା, ଏକଚ୍ଚେ ପୁରିସେ । ସେସଂ ପୁରିସସମଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପେକଚ୍ଚ, ଏକତିୟ, ଉଭାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ପୁରିସା, ଏକତିୟେ ପୁରିସା, ଉଭେ ପୁରିସା ।
ଏକଚ୍ଚଂ ଚିତ୍ତଂ ।
ଏକଚ୍ଚାଦୀହି ନିସ୍ସ ଟା ନ ହୋତି ।
ଏକଚ୍ଚାନି ଚିତ୍ତାନି । ସେସଂ ଚିତ୍ତସମଂ ।
ଏକଚ୍ଚିୟ, ଏକଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଏକତିୟସଦ୍ଦା କଞ୍ଞା, ପୁରିସ, ଚିତ୍ତନୟା । ‘‘ଇତ୍ଥୀପି ହି ଏକଚ୍ଚିୟା, ସେୟ୍ୟା ପୋସ ଜନାଧିପ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୭]। ସଚ୍ଚଂ କିରେୱମାହଂସୁ, ନରା ଏକଚ୍ଚିୟା ଇଧ । କଟ୍ଠଂ ନିପ୍ଲୱିତଂ ସେୟ୍ୟୋ, ନ ତ୍ୱେୱେକଚ୍ଚିୟୋ ନରୋ’’ତି [ଜା॰ ୧.୧.୭୩] ଚ ‘‘ପରିୱାରିତା ମୁଞ୍ଚରେ ଏକଚ୍ଚେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ନ ୱିସ୍ସସେ ଏକତିୟେସୂ’’ତି ଚ ପାଳୀ – ତତ୍ଥ ‘ନିପ୍ଲୱିତ’ନ୍ତି ଉଦକତୋ ଉବ୍ଭତଂ ।
କତିସଦ୍ଦୋ ବହୁୱଚନନ୍ତୋୱ ।
୨୩୭.ଟିକତିମ୍ହା[ରୂ॰ ୧୨୦ ପିଟ୍ଠେ]।
କତିମ୍ହା ୟୋନଂ ଟି ହୋତି ।
କତି ଇତ୍ଥିୟୋ, କତି ପୁରିସା, କତି ପୁରିସେ, କତି ଚିତ୍ତାନି । କତିହି ଇତ୍ଥୀହି, କତିହି ପୁରିସେହି, କତିହି ଚିତ୍ତେହି ।
୨୩୮.ବହୁକତୀନଂ[‘ବହୁ କତିନ୍ନଂ’ (ବହୂସୁ)]।
ନଂମ୍ହି ବହୁ, କତୀନଂ ଅନ୍ତେ ନୁକ ହୋତି ।
କତିନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ, କତିନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ, କତିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ, ଅୟଂ ନାଗମୋ ବହୁଲଂ ନ ହୋତି, ‘କତିନଂ ତିଥୀନଂ ପୂରଣୀ କତିମୀ’ତି ଚ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ବହୂନଂ ୱସ୍ସସତାନଂ, ବହୂନଂ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ବହୂନଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ, ବହୂନଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ବହୂନଂ ୱତ ଅତ୍ଥାୟ, ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ ତଥାଗତା’’ତି [ୱି॰ ୱ॰ ୮୦୭] ଚ ପାଳୀ ।
କତିସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ, କତିସୁ ପୁରିସେସୁ, କତିସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ।
ବହୁସଦ୍ଦେ ଦ୍ୱୀସୁ ନଂୱଚନେସୁ ବହୁନ୍ନଂ, ବହୁନ୍ନନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସେସଂ ଧେନୁ, ଭିକ୍ଖୁ, ଆୟୁସଦିସଂ ।
କପଚ୍ଚୟେ କଞ୍ଞା, ପୁରିସ, ଚିତ୍ତସଦିସଂ, ବହୂ ଇତ୍ଥିୟୋ, ବହୁକା ଇତ୍ଥିୟୋ । ବହୂ ପୁରିସା, ବହୱୋ ପୁରିସା, ବହୁକା ପୁରିସା । ବହୂନି ଚିତ୍ତାନି, ବହୁକାନି ଚିତ୍ତାନି ଇଚ୍ଚାଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ବହୂନଂ ସମୁଦାୟାପେକ୍ଖନେ ସତି ଏକୱଚନମ୍ପି ଲବ୍ଭତି, ‘‘ବହୁଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ବହୁଜନସ୍ସ ହିତାୟ, ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟା’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୪୧] ପାଳି ।
ଉଭସଦ୍ଦୋ ବହୁୱଚନନ୍ତୋୱ, ‘ଉଭଗୋହି ଟୋ’ତି ୟୋନଂ ଟୋ, ଉଭୋ ଇତ୍ଥିୟୋ, ପୁରିସା, କୁଲାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଭୋ ଇତ୍ଥିୟୋ, ପୁରିସା, କୁଲାନି ପସ୍ସତି ।
୨୩୯.ସୁହିସୁଭସ୍ସୋ[ନୀ॰ ୩୧୩ (ରୂ॰ ୧୦୯ ପିଟ୍ଠେ)]।
ସୁ, ହିସୁ ଉଭସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଓ ହୋତି ।
ଉଭୋହି, ଉଭୋସୁ ।
୨୪୦.ଉଭିନ୍ନଂ[କ॰ ୮୬; ନୀରୂ॰ ୨୨୭; ନୀ॰ ୩୪୧]।
ଉଭମ୍ହା ନଂୱଚନସ୍ସ ଇନ୍ନଂ ହୋତି ।
ଉଭିନ୍ନଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଇତ୍ଥି, ପୁରିସ, କୁଲେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୨୪୧.ୟୋମ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁୱେଦ୍ୱେ[କ॰ ୧୩୨; ରୂ॰ ୨୨୮; ନି॰ ୩୧୦]।
ୟୋସୁ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦୁୱେ, ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି । ‘ଦ୍ୱିନ୍ନ’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଦ୍ୱିସ୍ସ ବହୁୱଚନନ୍ତନିୟମତ୍ଥଂ ।
ଦ୍ୱେ ଇତ୍ଥିୟୋ, ଦ୍ୱେ ପୁରିସା, ଦ୍ୱେ ପୁରିସେ, ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି, ଦୁୱେ ଇତ୍ଥିୟୋ, ଦୁୱେ ପୁରିସା, ଦୁୱେ ପୁରିସେ, ଦୁୱେ ଚିତ୍ତାନି, ଦ୍ୱୀହି, ଦ୍ୱୀଭି ।
୨୪୨.ନଂମ୍ହି ନୁକ ଦ୍ୱାଦୀନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ[କ॰ ୬୭; ନୀ॰ ୨୨୯; ନୀ॰ ୨୧୪]।
ନଂମ୍ହି ପରେ ଦ୍ୱାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ତାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ଅନ୍ତେ ନୁକ ହୋତି । ଉ-କାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ । କାନୁବନ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ଅନ୍ତେତି ଞାୟତି ।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ।
୨୪୩.ଦୁୱିନ୍ନଂ ନଂମ୍ହି[କ॰ ୧୩୨; ରୂ॰ ୨୨୮; ନୀ॰ ୨୪୪]।
ନଂମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦୁୱିନ୍ନଂ ହୋତି ୱା ।
ଦୁୱିନ୍ନଂ, ଦ୍ୱୀହି, ଦ୍ୱୀଭି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଦୁୱିନ୍ନଂ, ଦ୍ୱୀସୁ । ମହାୱୁତ୍ତିନା ସୁମ୍ହି ଦୁୱେ ହୋତି, ନାଗସ୍ସ ଦୁୱେସୁ ଦନ୍ତେସୁ ନିମ୍ମିତା [ୱି॰ ୱ॰ ୭୦୬], ଚକ୍କାନି ପାଦେସୁ ଦୁୱେସୁ ୱିନ୍ଦତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦୫]। ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଦୁୱେହି, ଦୁୱେଭୀତିପି ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଦ୍ୱିସଦ୍ଦୋ ଉଭସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅଲିଙ୍ଗୋ ।
୨୪୪.ତିସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ[କ॰ ୧୩୩; ରୂ॰ ୨୩୦; ନୀ॰ ୩୧୧]।
ଇତ୍ଥିୟଂ ୟୋସୁ ସୱିଭତ୍ତୀନନ୍ତି, ଚତୁନ୍ନଂ ତିସ୍ସୋ, ଚତସ୍ସୋ ହୋନ୍ତି ।
ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ, ଚତସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ହିସୁ ଚ ତିସ୍ସ, ଚତସ୍ସା ହୋନ୍ତି, ‘‘ତିସ୍ସେହି ଚତସ୍ସେହି ପରିସାହି, ଚତସ୍ସେହି ସହିତୋ ଲୋକନାୟକୋ’’ତି ପାଳୀ । ତୀହି, ତୀଭି ଇତ୍ଥୀହି, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି ଇତ୍ଥୀହି ।
୨୪୫.ନଂମ୍ହି ତିଚତୁନ୍ନମିତ୍ଥିୟଂ ତିସ୍ସଚତସ୍ସା[ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦୫]।
ଇତ୍ଥିୟଂ ନଂମ୍ହିତି, ଚତୁନ୍ନଂ ତିସ୍ସ, ଚତସ୍ସା ହୋନ୍ତି ।
ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ, ଚତସ୍ସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ଇତ୍ଥୀନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ, ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ସକ୍କତୋ ହୋତି, ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦୪], ତିସ୍ସେହି, ଚତସ୍ସେହି, ତୀହି, ତୀଭି, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି, ତିସ୍ସନ୍ନଂ, ଚତସ୍ସନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣଂ, ଚତୁନ୍ନଂ, ତୀସୁ, ଚତୂସୁ ।
ପାଳିୟଂ ‘‘ଚତସ୍ସେହୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତିସ୍ସେସୁ, ଚତସ୍ସେସୂତିପି ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି ।
୨୪୬.ପୁମେ ତୟୋ ଚତ୍ତାରୋ[କ॰ ୧୩୩; ରୂ॰ ୨୩୦; ନୀ॰ ୩୧୧]।
ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗେ ୟୋସୁ ସୱିଭତ୍ତୀନନ୍ତି, ଚତୁନ୍ନଂ ତୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି ।
ତୟୋ ପୁରିସା, ତୟୋ ପୁରିସେ, ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା, ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସେ ।
୨୪୭.ଚତୁରୋ ଚତୁସ୍ସ[କ॰ ୭୮, ୨୦୫, ୩୧; ରୂ॰ ୧୬୦; ନୀ॰ ୨୩୪; ‘ଚତୁରୋ ୱା ଚତୁସ୍ସ’ (ବହୂସୁ)]।
ପୁମେ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଚତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ଚତୁରୋ ହୋତି ।
ଚତୁରୋ ପୁରିସା, ଚତୁରୋ ପୁରିସେ । କଥଂ ଚତୁରୋ ନିମିତ୍ତେ ନାଦସ୍ସିଂ, ଚତୁରୋ ଫଲମୁତ୍ତମେତି ? ‘‘ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସା’’ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତୀହି, ତୀଭି, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି ।
୨୪୮.ଇଣ୍ଣଂଇଣ୍ଣନ୍ନଂ ତିତୋ ଝା[କ॰ ୮୭; ରୂ॰ ୨୩୧; ନୀ॰ ୨୪୩; ‘ଣ୍ଣଂଣ୍ଣନ୍ନଂତିକୋ ଝା’ (ବହୂସୁ)]।
ଝସଞ୍ଞମ୍ହା ତିମ୍ହା ନଂୱଚନସ୍ସ ଇଣ୍ଣଂ, ଇଣ୍ଣନ୍ନଂ ହୋନ୍ତି ।
ତିଣ୍ଣଂ, ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ, ତୀହି, ତୀଭି, ଚତୂହି, ଚତୂଭି, ଚତୁବ୍ଭି, ତିଣ୍ଣଂ, ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ, ତୀସୁ, ଚତୂସୁ ।
୨୪୯.ତୀଣିଚତ୍ତାରି ନପୁଂସକେ[କ॰ ୧୩୩; ରୂ॰ ୨୩୦; ନୀ॰ ୩୧୧]।
ନପୁଂସକେ ୟୋସୁ ସୱିଭତ୍ତୀନନ୍ତି, ଚତୁନ୍ନଂ ତୀଣି, ଚତ୍ତାରି ହୋନ୍ତି ।
ତୀଣି ଚିତ୍ତାନି, ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି । ସେସଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗସମଂ ।
ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତ୍ତେ ପନ ସତି ୱିସଦିସଲିଙ୍ଗୱଚନାନମ୍ପି ପଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଂୟୋଗୋ ହୋତି, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୪୫], ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୪୫], ତୟୋମହାଭୂତା, ତୟୋ ମହାଭୂତେ [ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୫୮], ସବ୍ବେ ମାଲା ଉପେନ୍ତି ମଂ [ଧୁ॰ ୩.୬], ସବ୍ବେ କଞ୍ଞା ଉପେନ୍ତି ମଂ [ଧୁ॰ ୩.୬], ସବ୍ବେ ରତନା ଉପେନ୍ତି ମଂ [ଧୁ॰ ୩.୬], ସବ୍ବେ ୟାନା ଉପେନ୍ତି ମଂ [ଧୁ॰ ୩.୬], ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ସଙ୍ଖାରା ହୋନ୍ତି, ସଙ୍ଖାରେସୁ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଗାଥାସୁ ୱିପଲ୍ଲାସାପି ବହୁଲଂ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମାନି ଦେସେନ୍ତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମାନି ସୁତ୍ୱାନ, ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନି ସୁକିତ୍ତିତାନି ସୁତ୍ୱା, ଅତ୍ଥାନି ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାନ, ଉତ୍ତମତ୍ଥାନି ତୟି ଲଭିମ୍ହା, କିଂ ତ୍ୱଂ ଅତ୍ଥାନି ଜାନାସି, ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାମି ଭନ୍ତେ ସତ୍ତପୁତ୍ତାନି, ସିୱିପୁତ୍ତାନି ଅୱ୍ହୟ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୨୩୫], ପୁତ୍ତଦାରାନି ପୋସେନ୍ତି, ବଲୀବଦ୍ଦାନି ସୋଳସ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇଧ ସେସସଙ୍ଖ୍ୟାନାମାନି ଦୀପିୟନ୍ତେ ।
୨୫୦.ଟ ପଞ୍ଚାଦୀହି ଚୁଦ୍ଦସହି[କ॰ ୧୩୪; ରୂ॰ ୨୫୧; ନୀ॰ ୨୪୭]।
ପଞ୍ଚାଦୀହି ଅଟ୍ଠାରସନ୍ତେହି ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦେହି ୟୋନଂ ଟ ହୋତି ।
ପଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିୟୋ, ପଞ୍ଚ ପୁରିସା, ପୁରିସେ, ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି, ଛ ଇତ୍ଥିୟୋ ।
ଳାଗମେ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥିଭାୱା ନ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସଂ, ଛଳାନି ଗତିୟୋ ଇମା’’ତି ପାଳି ।
ଛ ପୁରିସା, ଛ ପୁରିସେ, ଛ ଚିତ୍ତାନି । ଏୱଂ ସତ୍ତ, ଅଟ୍ଠ, ନୱ, ଦସ, ଏକାଦସ…ପେ॰… ଅଟ୍ଠାରସ ।
୨୫୧.ପଞ୍ଚାଦୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନମ[କ॰ ୯୦; ରୂ॰ ୨୫୨; ନୀ॰ ୨୪୭]।
ସୁ, ନଂ, ହିସୁ ପଞ୍ଚାଦୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ଏତ୍ତଂ ୱା ଦୀଘତ୍ତଂ ୱା ହୋତି ।
ପଞ୍ଚହି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚସୁ, ଛହି, ଛନ୍ନଂ, ଛସୁ, ସତ୍ତହି, ସତ୍ତନ୍ନଂ, ସତ୍ତସୁ, ଅଟ୍ଠହି, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ, ଅଟ୍ଠସୁ, ନୱହି, ନୱନ୍ନଂ, ନୱସୁ, ଦସହି, ଦସନ୍ନଂ, ଦସସୁ, ଏକାଦସହି, ଏକାଦସନ୍ନଂ, ଏକାଦସସୁ…ପେ॰… ଅଟ୍ଠାରସହି, ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ, ଅଟ୍ଠାରସସୁ ।
ଏତେ ସବ୍ବେ ଅଲିଙ୍ଗା ବହୁୱଚନନ୍ତା ଏୱ ।
‘ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା’ତି ୱୀସ, ତିଂସ, ଚତ୍ତାଲୀସ, ପଞ୍ଞାସେହି ଆପଚ୍ଚୟୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ସିମ୍ହି ରସ୍ସୋ ସିଲୋପୋ ଚ, ‘ନିଗ୍ଗହୀତ’ନ୍ତି ୱିକପ୍ପେନ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ୱିକପ୍ପେନ ଅଂଲୋପୋ, ନାଦୀନଂ ଏକୱଚନାନଂ ୟାଦେସୋ, ୱୀସ ଇତ୍ଥିୟୋ, ୱୀସଂ ଇତ୍ଥିୟୋ, ୱୀସ ପୁରିସା, ୱୀସଂ ପୁରିସା, ୱୀସ ପୁରିସେ, ୱୀସଂ ପୁରିସେ, ୱୀସ ଚିତ୍ତାନି, ୱୀସଂ ଚିତ୍ତାନି, ୱୀସାୟ ଇତ୍ଥୀହି କମ୍ମଂ କତଂ, ୱୀସାୟ ପୁରିସେହି କମ୍ମଂ କତଂ, ୱୀସାୟ କୁଲେହି କମ୍ମଂ କତଂ, ୱୀସାୟ ଇତ୍ଥୀନଂ, ପୁରିସାନଂ, କୁଲାନଂ, ସତ୍ତମିୟଂ ୱୀସାୟ ଇତ୍ଥୀସୁ, ପୁରିସେସୁ, କୁଲେସୁ ।
ତିପଚ୍ଚୟେ ୱୀସତି, ତିଂସତିସଦ୍ଦାପି ସଟ୍ଠି, ସତ୍ତତି, ଅସୀତି, ନୱୁତିସଦ୍ଦା ୱିୟ ନିଚ୍ଚଂ ଇତ୍ଥି ଲିଙ୍ଗେକୱଚନନ୍ତା ଏୱ, ସି, ଅଂଲୋପୋ, ୱୀସତି ଇତ୍ଥିୟୋ, ୱୀସତି ପୁରିସା, ପୁରିସେ, ୱୀସତି କୁଲାନି, ୱୀସତିୟା ଇତ୍ଥୀହି, ଇତ୍ଥୀନଂ, ପୁରିସେହି, ପୁରିସାନଂ, କୁଲେହି, କୁଲାନଂ, ୱୀସତିୟା, ୱୀସତିୟଂ ଇତ୍ଥି, ପୁରିସ, କୁଲେସୁ, ଏୱଂ ୟାୱନୱୁତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଗ୍ଗଭେଦେ ପନ ସତି ବହୁୱଚନମ୍ପି ୱିକପ୍ପେନ ଦିସ୍ସତି, ଦ୍ୱେ ୱୀସତିୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସତଂ, ସହସ୍ସଂ, ଦସସହସ୍ସଂ, ସତସହସ୍ସଂ, ଦସସତସହସ୍ସନ୍ତି ଇମେ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାୟେୱ । ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପଧାନେ ପନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ସହସ୍ସୀ, ଦସସହସ୍ସୀ, ସତସହସ୍ସୀତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଭୱତି । ୱଗ୍ଗଭେଦେ ପନ ଦ୍ୱେ ସତାନି, ତୀଣି ସତାନି, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି, ତୀଣି ସହସ୍ସାନି ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଭୱନ୍ତି । କୋଟି, ପକୋଟି, କୋଟିପକୋଟି, ଅକ୍ଖୋଭିଣୀସଦ୍ଦା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗା ଏୱ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ୟାୱଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ନପୁଂସକମେୱ ।
ସହସ୍ସଂ କାସି ନାମ, ଦସସହସ୍ସଂ ନହୁତଂ ନାମ, ସତସହସ୍ସଂ ଲକ୍ଖଂ ନାମ ।
ଦୁୱିଧଂ ପଧାନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାପଧାନଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପଧାନଞ୍ଚ । ପୁରିସାନଂ ୱୀସତି ହୋତି, ପୁରିସାନଂ ନୱୁତି ହୋତି, ପୁରିସାନଂ ସତଂ ହୋତି, ସହସ୍ସଂ ହୋତି ଇଚ୍ଚାଦି ସଙ୍ଖ୍ୟାପଧାନଂ ନାମ, ୱୀସତି ପୁରିସା, ନୱୁତି ପୁରିସା, ସତଂ ପୁରିସା, ସହସ୍ସଂ ପୁରିସା ଇଚ୍ଚାଦି ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପଧାନଂ ନାମ ।
ଏତ୍ଥପି ୱୀସତିସଦ୍ଦୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେକୱଚନୋ ଏୱ । ସତ, ସହସ୍ସସଦ୍ଦା ନପୁଂସକେକୱଚନା ଏୱ । ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦାନଂ ପନ ପଦୱିଧାନଞ୍ଚ ଗୁଣୱିଧାନଞ୍ଚ ସମାସକଣ୍ଡେ ଆଗମିସ୍ସତି ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୨୫୨.ସିମ୍ହାହଂ[କ॰ ୧୪୯; ରୂ॰ ୨୩୨; ନୀ॰ ୩୧୯; ‘ସିମ୍ହହଂ’ (ବହୂସୁ)]।
ସିମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଅମ୍ହସ୍ସ ଅହଂ ହୋତି ।
ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି ।
୨୫୩.ମୟମସ୍ମାମ୍ହସ୍ସ[କ॰ ୧୨୧; ରୂ॰ ୨୩୩; ନୀ॰ ୨୯୬]।
ୟୋସୁ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଅମ୍ହସ୍ସ କମେନ ମୟଂ, ଅସ୍ମା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମ, ଅସ୍ମେ ପସ୍ସାମି ।
ପକ୍ଖେ –
‘ୟୋନମେଟ’ ଇତି ୱିଧି, ଅମ୍ହେ ଗଚ୍ଛାମ ।
୨୫୪.ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୁୱଂତ୍ୱଂମ୍ହି ଚ[କ॰ ୧୪୬; ରୂ॰ ୨୩୬; ନୀ॰ ୩୨୪; ‘ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୁୱଂତ୍ୱମମ୍ହିଚ’ (ବହୂସୁ)]।
ସିମ୍ହି ଚ ଅଂମ୍ହି ଚ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ତୁମ୍ହସ୍ସ ତୁୱଂ, ତ୍ୱଂ ହୋନ୍ତି ।
ତୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ତୁୱଂ ସତ୍ଥା, ତୁୱଂ ମାରାଭିଭୂ ମୁନି [ଥେରଗା॰ ୮୩୯], ତ୍ୱଂ ନୋ ସତ୍ଥା ଅନୁତ୍ତରୋ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥ, ତୁୱଂ ପସ୍ସତି, ତ୍ୱଂ ପସ୍ସତି ।
୨୫୫.ଅଂମ୍ହି ତଂ ମଂ ତୱଂ ମମଂ[କ॰ ୧୪୩-୪; ରୂ॰ ୨୩୪-୫; ନୀ॰ ୩୨୨]।
ଅଂମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହାନଂ ତଂ, ମଂ, ତୱଂ, ମମଂ ହୋନ୍ତି ।
ମଂ ପସ୍ସତି, ମମଂ ପସ୍ସତି, ତଂ ପସ୍ସତି, ତୱଂ ପସ୍ସତି, ଅମ୍ହେ ପସ୍ସତି, ତୁମ୍ହେ ପସ୍ସତି ।
୨୫୬.ଦୁତିୟାୟୋମ୍ହି ୱା[କ॰ ୧୬୨; ରୂ॰ ୨୩୭; ନୀ॰ ୩୪୫; ‘ଦୁତିୟେ ୟୋମ୍ହି ୱା’ (ବହୂସୁ)]।
ଦୁତିୟାୟୋମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହାନଂ ଙାନୁବନ୍ଧା ଅଂ, ଆକଂଆଦେସା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଅମ୍ହଂ, ଅମ୍ହାକଂ ପସ୍ସତି, ତୁମ୍ହଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ପସ୍ସତି ।
୨୫୭.ନାସ୍ମାସୁ ତୟାମୟା[କ॰ ୧୪୫, ୨୭୦; ରୂ॰ ୨୩୮, ୧୨୦; ନୀ॰ ୩୨୩, ୫୪୨]।
ନା, ସ୍ମାସୁ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହାନଂ ତୟା, ମୟା ହୋନ୍ତି ।
ମୟା କତଂ, ତୟା କତଂ, ମୟା ଅପେତି, ତୟା ଅପେତି ।
୨୫୮.ତୟାତୟୀନଂ ତ୍ୱ ୱା ତସ୍ସ[କ॰ ୨୧୦; ରୂ॰ ୨୩୯; ନୀ॰ ୪୩୫]।
ତୟା, ତୟୀନଂ ତସ୍ସ ତ୍ୱ ହୋତି ୱା ।
ତ୍ୱୟା କତଂ, ତ୍ୱୟା ଅପେତି, ଅମ୍ହେହି କତଂ, ତୁମ୍ହେହି କତଂ ।
୨୫୯.ତୱମମତୁୟ୍ହଂମୟ୍ହଂ ସେ[କ॰ ୧୪୧-୨; ରୂ॰ ୨୪୧-୨; ନୀ॰ ୩୨୧]।
ସମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହାନଂ ତୱାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ମମ ଦୀୟତେ, ମୟ୍ହଂ ଦୀୟତେ, ତୱ ଦୀୟତେ, ତୁୟ୍ହଂ ଦୀୟତେ ।
୨୬୦.ନଂସେସ୍ୱସ୍ମାକଂମମଂ[ନୀ॰ ୪୩୮]।
ନଂ, ସେସୁ ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଅମ୍ହସ୍ସ କମେନ ଅସ୍ମାକଂ, ମମଂ ହୋନ୍ତି ।
ମମଂ ଦୀୟତେ, ଅସ୍ମାକଂ ଦୀୟତେ ।
୨୬୧.ଙଂଙାକଂ ନଂମ୍ହି[କ॰ ୧୬୧; ରୂ॰ ୨୪୪; ନୀ॰ ୩୪୪]।
ନଂମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହାନଂ ଙାନୁବନ୍ଧା ଅଂ, ଆକଂଆଦେସା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଅମ୍ହଂ ଦୀୟତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଦୀୟତେ, ତୁମ୍ହଂ ଦୀୟତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦୀୟତେ । ପଞ୍ଚମିୟଂ ମୟା, ତୟା, ତ୍ୱୟା, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାୱ ।
ସ୍ମାମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ତୁମ୍ହସ୍ସ ତ୍ୱମ୍ହା ହୋତି ।
ତ୍ୱମ୍ହା ଅପେତି, ଅମ୍ହେହି, ତୁମ୍ହେହି, ମମ, ମମଂ, ମୟ୍ହଂ, ତୱ, ତୁୟ୍ହଂ, ଅମ୍ହଂ, ଅମ୍ହାକଂ, ଅସ୍ମାକଂ, ତୁମ୍ହଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ।
୨୬୩.ସ୍ମିଂମ୍ହି ତୁମ୍ହମ୍ହାନଂ ତୟିମୟି[କ॰ ୧୩୯; ରୂ॰ ୨୪୫; ନୀ॰ ୩୧୮]।
ସ୍ମିଂମ୍ହି ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହାନଂ ତୟି, ମୟି ହୋନ୍ତି ।
ତୟି, ମୟି, ତ୍ୱତ୍ତେ ତ୍ୱୟି, ଅମ୍ହେସୁ, ତୁମ୍ହେସୁ ।
୨୬୪.ସୁମ୍ହାମ୍ହସ୍ସାସ୍ମା[ନୀ॰ ୪୩୮]।
ସୁମ୍ହି ଅମ୍ହସ୍ସ ଅସ୍ମା ହୋତି ।
ଅସ୍ମାସୁ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ୟୋ, ହିସୁ ଅମ୍ହସ୍ସ ଅସ୍ମାଦେସୋ, ୟୋନଂ ଏତ୍ତଞ୍ଚ, ଅସ୍ମା ଗଚ୍ଛାମ, ଅସ୍ମେ ପସ୍ସତି, ଅସ୍ମାହି କତଂ, ଅସ୍ମାକଂ ଦୀୟତେ, ଅସ୍ମାହି ଅପେତି, ଅସ୍ମାକଂ ଧନଂ, ଅସ୍ମାସୁ ଠିତଂ । ‘‘ଅସ୍ମାଭିଜପ୍ପନ୍ତି ଜନା ଅନେକା’’ତି [ଜା॰ ୧.୭.୬୮] ପାଳି-ଅସ୍ମେ ଅଭିଜପ୍ପନ୍ତି ପତ୍ଥେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅସ୍ମାଭି ପରିଚିଣ୍ଣୋସି, ମେତ୍ତଚିତ୍ତା ହି ନାୟକା’’ତି [ଅପ॰ ଥେରୀ ୨.୨.୨୩୦] ଥେରୀପାଳି – ‘ପରିଚିଣ୍ଣୋ’ତି ପରିଚାରିତୋ ।
ଚତୁତ୍ଥିୟଂ ଅସ୍ମାକଂ ଅଧିପନ୍ନାନଂ, ଖମସ୍ସୁ ରାଜକୁଞ୍ଜର [ଜା॰ ୨.୨୧.୧୮୧] – ‘ଅଧିପନ୍ନାନ’ନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତାନଂ ।
ଛଟ୍ଠିୟଂ ଏସସ୍ମାକଂ କୁଲେ ଧମ୍ମୋ [ଜା॰ ୧.୪.୧୪୭], ଏସା ଅସ୍ମାକଂ ଧମ୍ମତା ।
ସତ୍ତମିୟଂ ୟଂ କିଚ୍ଚଂ ପରମେ ମିତ୍ତେ, କତମସ୍ମାସୁ ତଂ ତୟା । ପତ୍ତା ନିସ୍ସଂସୟଂ ତ୍ୱମ୍ହା, ଭତ୍ତିରସ୍ମାସୁ ୟା ତୱ [ଜା॰ ୨.୨୧.୮୧] – ତତ୍ଥ ‘ୟଂ କିଚ୍ଚ’ନ୍ତି ୟଂ କମ୍ମଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତୱ ଅସ୍ମାସୁ ୟା ଭତ୍ତି, ତାୟ ମୟଂ ତ୍ୱମ୍ହା ନିସ୍ସଂସୟତଂ ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୬୫.ଅପାଦାଦୋ ପଦତେକୱାକ୍ୟେ[ଚଂ॰ ୬.୩.୧୫; ପା॰ ୮.୧.୧୭, ୧୮]।
ଅପାଦାଦିମ୍ହି ପୱତ୍ତାନଂ ପଦତୋ ପରେସଂ ଏକୱାକ୍ୟେ ଠିତାନଂ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହାନଂ ୱିଧି ହୋତି । ଅଧିକାରସୁତ୍ତମିଦଂ ।
୨୬୬.ୟୋନଂହିସ୍ୱପଞ୍ଚମ୍ୟା ୱୋନୋ[କ॰ ୧୪୭, ୧୫୧; ରୂ॰ ୨୪୬, ୨୫୦; ନୀ॰ ୩୨୫, ୩୨୯, ୩୩୦]।
ପଞ୍ଚମୀୱଜ୍ଜିତେସୁ ୟୋ, ନଂ, ହିସୁ ପରେସୁ ଅପାଦାଦୋପୱତ୍ତାନଂ ପଦତୋ ପରେସଂ ଏକୱାକ୍ୟେ ଠିତାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ୱୋ, ନୋ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଗଚ୍ଛଥ ୱୋ, ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ, ଗଚ୍ଛାମ ନୋ, ଗଚ୍ଛାମ ଅମ୍ହେ, ପସ୍ସେୟ୍ୟ ୱୋ, ପସ୍ସେୟ୍ୟ ତୁମ୍ହେ, ପସ୍ସେୟ୍ୟ ନୋ, ପସ୍ସେୟ୍ୟ ଅମ୍ହେ, ଦୀୟତେ ୱୋ, ଦୀୟତେ ତୁମ୍ହାକଂ, ଦୀୟତେ ନୋ, ଦୀୟତେ ଅମ୍ହାକଂ, ଧନଂ ୱୋ, ଧନଂ ତୁମ୍ହାକଂ, ଧନଂ ନୋ, ଧନଂ ଅମ୍ହାକଂ, କତଂ ୱୋ ପୁଞ୍ଞଂ, କତଂ ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ, କତଂ ନୋ ପୁଞ୍ଞଂ, କତଂ ଅମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ।
ଅପଞ୍ଚମ୍ୟାତି କିଂ ? ନିସ୍ସଟଂ ତୁମ୍ହେହି, ନିସ୍ସଟଂ ଅମ୍ହେହି ।
ଅପାଦାଦୋତ୍ୱେୱ ? ବଲଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନମନୁପ୍ପଦିନ୍ନଂ, ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକଂ [ଖୁ॰ ପା॰ ୭.୧୨]।
ପଦତୋତ୍ୱେୱ ? ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥ, ଅମ୍ହେ ଗଚ୍ଛାମ ।
ଏକୱାକ୍ୟେତ୍ୱେୱ ? ଦେୱଦତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି ଗାମେ, ତୁମ୍ହେ ତିଟ୍ଠଥ ନଗରେ ।
ସୱିଭତ୍ତୀନନ୍ତ୍ୱେୱ ? ଅରହତି ଧମ୍ମୋ ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ।
୨୬୭.ତେମେ ନାସେ[କ॰ ୧୪୮, ୧୫୦; ରୂ॰ ୨୪୭, ୨୪୯; ନୀ॰ ୩୨୬, ୩୨୮; ଚଂ॰ ୬.୩.୧୭; ପା॰ ୮.୧.୨୧]।
ନା, ସେସୁ ତାଦିସାନଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହ, ଅମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ତେ, ମେ ହୋନ୍ତି ୱା ।
କତଂ ତେ ପୁଞ୍ଞଂ, କତଂ ତୟା ପୁଞ୍ଞଂ, କତଂ ମେ ପୁଞ୍ଞଂ, କତଂ ମୟା ପୁଞ୍ଞଂ, ଦିନ୍ନଂ ତେ ୱତ୍ଥଂ, ଦିନ୍ନଂ ତୁୟ୍ହଂ ୱତ୍ଥଂ, ଦିନ୍ନଂ ମେ ୱତ୍ଥଂ, ଦିନ୍ନଂ ମୟ୍ହଂ ୱତ୍ଥଂ, ଇଦଂ ତେ ରଟ୍ଠଂ, ଇଦଂ ତୱ ରଟ୍ଠଂ, ଇଦଂ ମେ ରଟ୍ଠଂ, ଇଦଂ ମମ ରଟ୍ଠଂ ।
୨୬୮.ଅନ୍ୱାଦେସେ[ଚଂ॰ ୬.୩.୨୦; ପା॰ ୮.୧.୨୩]।
ଅନ୍ୱାଦେସଟ୍ଠାନେ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ୱୋ, ନୋ, ତେ, ମେଆଦେସା ନିଚ୍ଚଂ ଭୱନ୍ତି ପୁନବ୍ବିଧାନା ।
ଗାମୋ ତୁମ୍ହାକଂ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଅଥୋ ନଗରମ୍ପି ୱୋ ପରିଗ୍ଗହୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁ ।
୨୬୯.ସପୁବ୍ବା ପଠମନ୍ତା ୱା[‘ସଂପୁବ୍ବା ପଠମନ୍ଥା ୱା’ (ମୂଲପାଠେ) ଚଂ॰ ୬.୧.୨୧; ପା॰ ୮.୧.୨୬]।
ସଂୱିଜ୍ଜତି ପୁବ୍ବପଦଂ ଅସ୍ସାତି ସପୁବ୍ବଂ, ସପୁବ୍ବା ପଠମନ୍ତପଦମ୍ହା ପରେସଂ ସୱିଭତ୍ତୀନଂ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ୱୋ, ନୋ, ତେ, ମେଆଦେସା ୱିକପ୍ପେନ ହୋନ୍ତି ଅନ୍ୱାଦେସଟ୍ଠାନେପି ।
ଗାମେ ପଟୋ ତୁମ୍ହାକଂ, ଅଥୋ ନଗରେ କମ୍ବଲଂ ୱୋ, ଅଥୋ ନଗରେ କମ୍ବଲଂ ତୁମ୍ହାକଂ ୱା । ଏୱଂ ସେସେସୁ ।
୨୭୦.ନ ଚୱାହାହେୱୟୋଗେ[ଚଂ॰ ୬.୩.୨୨; ପା॰ ୮.୧.୨୪]।
ଚ, ୱା, ହ, ଅହ, ଏୱସଦ୍ଦେହି ୟୋଗେ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହାନଂ ୱୋ, ନୋ, ତେ, ମେଆଦେସା ନ ହୋନ୍ତି ।
ଗାମୋ ତୱ ଚ ମମ ଚ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଗାମୋ ତୱ ୱା ମମ ୱା ପରିଗ୍ଗହୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଚାଦିୟୋଗେତି କିଂ ? ଗାମୋ ଚ ତେ ପରିଗ୍ଗହୋ, ନଗରଞ୍ଚ ମେ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
୨୭୧.ଦସ୍ସନତ୍ଥେନାଲୋଚନେ[ଚଂ॰ ୬.୩.୨୩; ପା॰ ୮.୧.୨୫]।
ଆଲୋଚନଂ ଓଲୋକନଂ, ଆଲୋଚନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥେ ପୟୁଜ୍ଜମାନେ ତୁମ୍ହା’ମ୍ହାନଂ ୱୋ, ନୋ, ତେ, ମେଆଦେସା ନ ହୋନ୍ତି ।
ଗାମୋ ତୁମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଆଗତୋ, ଗାମୋ ଅମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଆଗତୋ – ‘ଗାମୋ’ତି ଗାମୱାସୀ ମହାଜନୋ ।
ଅନାଲୋଚନେତି କିଂ ? ଗାମୋ ୱୋ ପସ୍ସତି, ଗାମୋ ନୋ ପସ୍ସତି ।
୨୭୨.ଆମନ୍ତନପୁବ୍ବଂ ଅସନ୍ତଂୱ[‘ଆମନ୍ତଣଂ ପୁବ୍ବମସନ୍ତଂୱ’ (ବହୂସୁ) ଚଂ॰ ୬.୩.୨୪; ପା॰ ୮.୧.୭୨]।
ଆମନ୍ତନଭୂତଂ ପୁବ୍ବପଦଂ ଅସନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି, ପଦତୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ।
ଦେୱଦତ୍ତ ! ତୱ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
୨୭୩.ନ ସାମଞ୍ଞୱଚନମେକତ୍ଥେ[ଚଂ॰ ୬.୩.୨୫; ପା॰ ୮.୧.୭୩]।
ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଭୂତେ ପଦେ ସତି ପୁବ୍ବଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନଭୂତଂ ଆମନ୍ତନପଦଂ ଅସନ୍ତଂ ୱିୟ ନ ହୋତି, ପଦତୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ମାଣୱକ ଜଟିଲ ! ତେ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ସାମଞ୍ଞୱଚନନ୍ତି କିଂ ? ମାଣୱକ ଦେୱଦତ୍ତ ! ତୁୟ୍ହଂ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ଏକତ୍ଥେତି କିଂ ? ଦେୱଦତ୍ତ ! ୟଞ୍ଞଦତ୍ତ ! ତୁମ୍ହାକଂ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
୨୭୪.ବହୂସୁ ୱା[ଚଂ॰ ୬.୩.୨୬; ପା॰ ୮.୧.୭୪]।
ବହୂସୁ ଜନେସୁ ପୱତ୍ତମାନଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନଭୂତମ୍ପି ଆମନ୍ତନପଦଂ ଏକତ୍ଥେ ପଦେ ସତି ଅସନ୍ତଂ ୱିୟ ନ ହୋତି ୱା ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗୁଣୱନ୍ତୋ ୱୋ ପରିଗ୍ଗହୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗୁଣୱନ୍ତୋ ତୁମ୍ହାକଂ ପରିଗ୍ଗହୋ ।
ସବ୍ବାଦିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟନ୍ତରାସି
ଅଥ ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ଦୀପିୟନ୍ତେ ।
ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥାନଂ ଜୋତକତ୍ତା ୱିଭତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଠିତା ପଚ୍ଚୟା ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ।
୨୭୫.ତୋ ପଞ୍ଚମ୍ୟା[କ॰ ୨୪୮; ରୂ॰ ୨୬୦; ନୀ॰ ୪୯୩; ଚଂ॰ ୪.୩.୬; ପା॰ ୫.୪.୪୫]।
ପଞ୍ଚମିୟା ୱିଭତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥେ ତୋପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ତୋମ୍ହି ଦୀଘାନଂ ରସ୍ସୋ, କଞ୍ଞତୋ, ରତ୍ତିତୋ, ଇତ୍ଥିତୋ, ଧେନୁତୋ । ମହାୱୁତ୍ତିନା ତୋମ୍ହି ମାତାପିତୂନଂ ଇତ୍ତଂ, ମାତିତୋ, ପିତିତୋ, ୱଧୁତୋ, ପୁରିସତୋ, ମୁନିତୋ, ଦଣ୍ଡିତୋ, ଭିକ୍ଖୁତୋ, ସତ୍ଥାରତୋ, କତ୍ତୁତୋ, ଗୋତ୍ରଭୁତୋ, ସବ୍ବତୋ, ୟତୋ, ତତୋ ।
ଇମ, ଏତ, କିଂସଦ୍ଦେହି ତୋ ।
୨୭୬.ଇତୋତେତ୍ତୋକୁତୋ[‘ଇତୋ ତେତ୍ତୋ କତୋ’ (ବହୂସୁ) ଚଂ॰ ୪.୩.୮; ପା॰ ୭.୨.୧୦୪]।
ଇତୋ, ଅତୋ, ଏତ୍ତୋ, କୁତୋତି ଏତେ ସଦ୍ଦା ତୋପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ଇମମ୍ହା ଇମେହୀତି ୱା ଇତୋ, ଏତସ୍ମା ଏତେହୀତି ୱା ଅତୋ, ଏତ୍ତୋ, କସ୍ମା କେହୀତି ୱା କୁତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଇମମ୍ହା, ଇମେହୀତିଆଦିକଂ ଅତ୍ଥୱାକ୍ୟଂ ଦିସ୍ୱା ପକତିଲିଙ୍ଗଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଇମସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଏତସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ଏତ୍ତଞ୍ଚ, ‘ସରମ୍ହା ଦ୍ୱେ’ତି ଏସରମ୍ହା ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ କୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ ନିପାତନେସୁ ।
ଅଭିଆଦୀହି ତୋ ହୋତି, ପୁନବ୍ବିଧାନା’ପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେପୀତିପି ସିଦ୍ଧଂ ।
ଅଭିତୋ ଗାମଂ ଗାମସ୍ସ ଅଭିମୁଖେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପରିତୋ ଗାମଂ ଗାମସ୍ସ ସମନ୍ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉଭତୋ ଗାମଂ ଗାମସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଚ୍ଛତୋ, ହେଟ୍ଠତୋ, ଉପରିତୋ ।
୨୭୮.ଆଦ୍ୟାଦୀହି[ଚଂ॰ ୪.୩.୯; ପା॰ ୫.୪.୪୪]।
ଆଦିପଭୁତୀହି ଅପଞ୍ଚମ୍ୟତ୍ଥେପି ତୋ ହୋତି ।
ଆଦିତୋ, ମଜ୍ଝତୋ, ପୁରତୋ, ପସ୍ସତୋ, ପିଟ୍ଠିତୋ, ଓରତୋ, ପରତୋ, ପଚ୍ଛତୋ, ପୁରତ୍ଥିମତୋ, ଦକ୍ଖିଣତୋଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ବହୁଲଂ ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି ।
ତଥା ତତିୟତ୍ଥେପି ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୪୪], ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱିପସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟତୋନିଦାନଂ [ସୁ॰ ନି॰ ୨୭୫], ୟତ୍ୱାଧିକରଣଂ, ୟତୋଦକଂ ତଦାଦିତ୍ତମିଚ୍ଚାଦୀସୁ [ଜା॰ ୧.୯.୫୮] ପଠମତ୍ଥେ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଇତୋ ଏହି, ଇତୋ ବଲାକେ ଆଗଚ୍ଛ, ଚଣ୍ଡୋ ମେ ୱାୟସୋ ସଖା ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଦୁତିୟତ୍ଥେ ।
ପରତୋଘୋସୋ, ନାଦିଟ୍ଠା ପରତୋ ଦୋସଂ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ।
୨୭୯.ସବ୍ବାଦିତୋ ସତ୍ତମ୍ୟା ତ୍ରତ୍ଥା[କ॰ ୨୪୯; ରୂ॰ ୨୬୬; ନୀ॰ ୪୯୪; ଚଂ॰ ୪.୧.୧୦; ପା॰ ୫.୩.୧୦]।
ସବ୍ବାଦିନାମକେହି ସବ୍ବନାମେହି ସତ୍ତମିୟା ଅତ୍ଥେ ତ୍ର, ତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ।
ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସବ୍ବେସୂତି ୱା ସବ୍ବତ୍ର, ସବ୍ବତ୍ଥ, ସବ୍ବସ୍ସଂ ସବ୍ବାସୁ ୱାତିପି । ଏୱଂ କତରତ୍ର, କତରତ୍ଥ, ଅଞ୍ଞତ୍ର, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟତ୍ର, ୟତ୍ଥ, ତତ୍ର, ତତ୍ଥ ।
୨୮୦.କତ୍ଥେତ୍ଥକୁତ୍ରାତ୍ରକ୍ୱେହିଧ[କ॰ ୨୫୧; ରୂ॰ ୨୬୯; ନୀ॰ ୪୯୯; ଚଂ॰ ୪.୧.୧୧; ପା॰ ୫.୩.୧୧, ୧୨]।
କତ୍ଥ, ଏତ୍ଥ, କୁତ୍ର, ଅତ୍ର, ତ୍ୱ, ଇହ, ଇଧାତି ଏତେ ସଦ୍ଦାତ୍ଥ, ତ୍ର,ୱ ହ, ଧାପଚ୍ଚୟନ୍ତା ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
କସ୍ମିଂ କେସୂତି ୱା କତ୍ଥ, କୁତ୍ର, କ୍ୱ । ‘କୁୱ’ନ୍ତିପି ସିଜ୍ଝତି, ‘‘କୁୱଂ ସତ୍ତସ୍ସ କାରକୋ, କୁୱଂ ସତ୍ତୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧], କୁୱଂ ଅସିସ୍ସଂ, କୁୱଂ ଖାଦିସ୍ସ’’ନ୍ତି ପାଳି ।
ଏତସ୍ମିଂ ଏତେସୂତି ୱା ଏତ୍ଥ, ଅତ୍ର, ଇମସ୍ମିଂ ଇମେସୂତି ୱା ଇହ, ଇଧ ।
୨୮୧.ଧି ସବ୍ବା ୱା[କ॰ ୨୫୦; ରୂ॰ ୨୬୮; ନୀ॰ ୫୦୨]।
ସବ୍ବସଦ୍ଦମ୍ହା ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଧି ହୋତି ୱା ।
ନମୋ ତେ ବୁଦ୍ଧ ୱୀର’ତ୍ଥୁ, ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋସି ସବ୍ବଧି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୦]।
୨୮୨.ୟା ହିଂ[କ॰ ୨୫୫; ରୂ॰ ୨୭୫; ନୀ॰ ୫୦୪]।
ୟମ୍ହା ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ହିଂ ହୋତି ।
ୟହିଂ ।
୨୮୩.ତା ହଞ୍ଚ[କ॰ ୨୫୩; ରୂ॰ ୨୭୩; ନୀ॰ ୫୦୧]।
ତମ୍ହା ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ହିଂ ହୋତି ହଞ୍ଚ ।
ତହିଂ, ତହଂ । ଦୁତିୟତ୍ଥେପି ଦିସ୍ସତି ‘‘ତହଂ ତହଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।
୨୮୪.କିଂସ୍ସ କୁକଞ୍ଚ[କ॰ ୨୫୧, ୨୨୭-୮-୯; ରୂ॰ ୨୨୬, ୨୭୦-୧-୨; ନୀ॰ ୫୦୦, ୪୫୬-୭, ୪୬୦]।
କିଂମ୍ହା ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ହିଂ, ତଂ ହୋତି । କିଂସ୍ସ କୁତ୍ତଂ କତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି ।
କୁହିଂ ଗଚ୍ଛତି, କୁହଂ ଗଚ୍ଛତି । କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩]। କୁହିଞ୍ଚି, କୁହିଞ୍ଚନନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଚି, ଚନ-ନିପାତନ୍ତା ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଇତି ସାମଞ୍ଞସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତରାସି ।
୨୮୫.ସବ୍ବେକଞ୍ଞୟତେହି କାଲେଦା[କ॰ ୨୫୭; ରୂ॰ ୨୭୬; ନୀ॰ ୫୦୫]।
ସବ୍ବ, ଏକ, ଅଞ୍ଞ, ୟ, ତସଦ୍ଦେହି କାଲେ ଦା ହୋତି ।
ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସବ୍ବଦା, ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ଏକଦା, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଞ୍ଞଦା, ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ୟଦା, ତସ୍ମିଂ କାଲେ ତଦା ।
୨୮୬.କଦାକୁଦାସଦାଅଧୁନେଦାନି[କ॰ ୨୫୭-୮-୯; ରୂ॰ ୨୭୬-୮-୯; ନୀ॰ ୫୦୫-୬-୭]।
ଏତେପି ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ କାଲେ ଦା, ଧୁନା, ଦାନିପଚ୍ଚୟନ୍ତା ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
କିଂସ୍ମିଂ କାଲେ କଦା, କୁଦା, ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସଦା, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଧୁନା, ଇଦାନି ।
୨୮୭.ଅଜ୍ଜସଜ୍ଜୁପରଜ୍ଜେତରହିକରହା[କ॰ ୨୫୯; ରୂ॰ ୨୭୯, ୪୨୩; ନୀ॰ ୫୦୭]।
ଏତେପି କାଲେ ଜ୍ଜ, ଜ୍ଜୁ, ରହି, ରହ ପଚ୍ଚୟନ୍ତା ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଜ୍ଜ, ଇମସ୍ମିଂ ଦିୱସେତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ସମାନେ କାଲେ ସଜ୍ଜୁ-‘ସମାନେ’ତି ୱିଜ୍ଜମାନେ । ନ ହି ପାପଂ କତଂ କମ୍ମଂ, ସଜ୍ଜୁ ଖୀରଂୱ ମୁଚ୍ଚତି [ଧ॰ ପ॰ ୭୧], ସଜ୍ଜୁକଂ ପାହେସି – ତତ୍ଥ ‘ସଜ୍ଜୂ’ତି ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ।
ଅପରସ୍ମିଂ କାଲେ ଅପରଜ୍ଜୁ, ପୁନଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଏତରହି, କିଂସ୍ମିଂ କାଲେ କରହ । କୁତୋଚି, କ୍ୱଚି, କତ୍ଥଚି, କୁହିଞ୍ଚି, କଦାଚି, କରହଚିସଦ୍ଦା ପନ ଚି-ନିପାତନ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତଥା ୟତୋ କୁତୋଚି, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି, ୟଦା କଦାଚୀତି । କିଞ୍ଚନଂ, କୁହିଞ୍ଚନଂ, କୁଦାଚନନ୍ତି ଚନ-ନିପାତନ୍ତାତି ।
ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟନ୍ତରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଅବ୍ୟୟପଦାନି
ଉପସଗ୍ଗପଦରାସି
ଛବ୍ବିଧାନି ଅବ୍ୟୟପଦାନି ଉପସଗ୍ଗପଦଂ, ନିପାତପଦଂ, ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟନ୍ତପଦଂ, ଅବ୍ୟୟୀଭାୱସମାସପଦଂ, ଅବ୍ୟୟତଦ୍ଧିତପଦଂ, ତ୍ୱାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତପଦନ୍ତି । ବ୍ୟୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିକାରୋ, ନାନାଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନେହି ନତ୍ଥି ରୂପବ୍ୟୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଅବ୍ୟୟା, ଅସଙ୍ଖ୍ୟାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟନ୍ତପଦତୋ ପୁନ ୱିଭତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ଅବ୍ୟୟୀଭାୱସମାସମ୍ହି ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱିଧି ସମାସକଣ୍ଡେ ୱକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ତାନି ଦ୍ୱେ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଇଧ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
୨୮୮.ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସବ୍ବାସଂ[ଚଂ॰ ୨.୧.୩୮; ପା॰ ୨.୪.୮୨]।
ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ପଦେହି ୟଥାରହଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି, କେହିଚି ପଦେହି ପଠମାୟ ଲୋପୋ, କେହିଚି ପଦେହି ଦୁତିୟାୟ ଲୋପୋ…ପେ॰… କେହିଚି ସତ୍ତମିୟା, କେହିଚି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, କେହିଚି ତିସ୍ସନ୍ନଂ…ପେ॰… କେହିଚି ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଆୱୁସୋ, ଭୋ, ଭନ୍ତେଇଚ୍ଚାଦୀହି ଆମନ୍ତନନିପାତେହି ଅତ୍ଥି, ନତ୍ଥି, ସକ୍କା, ଲବ୍ଭା, ସିୟା, ସିୟୁଂ, ସାଧୁ, ତୁଣ୍ହୀଇଚ୍ଚାଦୀହି ଚ ପଠମାୟ ଲୋପୋ ।
ଚିରଂ, ଚିରସ୍ସଂ, ନିଚ୍ଚଂ, ସତତଂ, ଅଭିଣ୍ହଂ, ଅଭିକ୍ଖଣଂ, ମୁହୁତ୍ତଂ ଇଚ୍ଚାଦୀହି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗଲକ୍ଖଣେ ଦୁତିୟାୟ ।
ୟଥା, ତଥା, ସବ୍ବଥା, ସବ୍ବସୋ, ମୁସା, ମିଚ୍ଛାଇଚ୍ଚାଦୀହି ତତିୟାୟ ।
କାତୁଂ, କାତୱେ ଇଚ୍ଚାଦୀହି ଚତୁତ୍ଥିୟା ।
ସମନ୍ତା, ସମନ୍ତତୋ, ଦୀଘସୋ, ଓରସୋଇଚ୍ଚାଦୀହି ପଞ୍ଚମିୟା ।
ପୁରେ, ପୁରା, ପଚ୍ଛା, ଉଦ୍ଧଂ, ଉପରି, ଅଧୋ, ହେଟ୍ଠା, ଅନ୍ତରା, ଅନ୍ତୋ, ରହୋ, ଆୱି, ହିୟ୍ୟୋ, ସୁୱେଇଚ୍ଚାଦୀହି ସତ୍ତମିୟା ଲୋପୋ ।
ନମୋସଦ୍ଦମ୍ହା ‘‘ନମୋ ତେ ବୁଦ୍ଧ ୱୀର’ତ୍ଥୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଠମାୟ । ‘‘ନମୋ କରୋହି ନାଗସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଦୁତିୟାୟ ।
ସୟଂସଦ୍ଦମ୍ହା ‘‘କୁସୂଲୋ ସୟମେୱ ଭିଜ୍ଜତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଠମାୟ । ‘‘ସୟଂ କତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୯୧, ୧୯୩] ଏତ୍ଥ ତତିୟାୟ, ଇଚ୍ଚାଦିନା ୟଥାରହୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି, ଏୱଂସଦ୍ଦେହି ପୟୋଗାନୁରୂପଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଉପସଗ୍ଗେହିପି ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ତଂତଂୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ ।
ରୂପସିଦ୍ଧିୟଂ ପନ ‘‘ତେହି ପଠମେକୱଚନମେୱ ଭୱତୀ’’ତି [ରୂ॰ ୧୩୧ (ପିଟ୍ଠେ)] ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଅଭିକ୍କମତି, ଅଭିଧମ୍ମୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଧାତୁଲିଙ୍ଗାନି ଉପେଚ୍ଚ ତେସଂ ଅତ୍ଥଂ ନାନାପ୍ପକାରଂ କରୋନ୍ତା ସଜ୍ଜନ୍ତି ସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ଉପସଗ୍ଗା । ତେ ହି କ୍ୱଚି ତଦତ୍ଥଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ କରୋନ୍ତି ‘‘ଜାନାତି, ପଜାନାତି, ସଞ୍ଜାନାତି, ଅୱଜାନାତି, ଅଭିଜାନାତି, ପରିଜାନାତି, ସୁସୀଲୋ, ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ସୁୱଣ୍ଣୋ, ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ, ସୁରାଜା, ଦୁରାଜା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ।
କ୍ୱଚି ତଦତ୍ଥଂ ନାନାପ୍ପକାରଂ କତ୍ୱା ୱିଭଜ୍ଜନ୍ତି ‘‘ଗଚ୍ଛତି, ଆଗଚ୍ଛତି, ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଓଗଚ୍ଛତି’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ।
କ୍ୱଚି ତଦତ୍ଥଂ ବାଧେତ୍ୱା ତପ୍ପଟିୱିରୁଦ୍ଧେ ୱା ତଦଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ଥେ ତାନି ୟୋଜେନ୍ତି ।
ଜେତି, ପରାଜେତି, ଓମୁଞ୍ଚତି, ପଟିମୁଞ୍ଚତି, ଗିଲତି, ଉଗ୍ଗିଲତି, ନିମ୍ମୁଜ୍ଜତି, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜତି, ଧମ୍ମୋ, ଉଦ୍ଧମ୍ମୋଇଚ୍ଚାଦି ।
ତଦଞ୍ଞସ୍ମିଂ –
ଦଦାତି, ଆଦଦାତି, ଦଧାତି, ୱିଧେତି, ପିଧେତି, ନିଧେତି, ସନ୍ଧିୟତି, ସଦ୍ଦହତି, ଅଭିଧାତିଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚି ପନ ପଦସୋଭଣଂ କତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତି, ‘‘ୱିଜ୍ଜତି, ସଂୱିଜ୍ଜତି, ଲଭତି, ପଟିଲଭତି’’ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତେ ୱୀସତି ହୋନ୍ତି-ପ, ଆ, ଉ, ଓ, ଦୁ, ନି, ୱି, ସୁ, ସଂ, ଅତି, ଅଧି, ଅନୁ, ଅପ, ଅପି, ଅଭି, ଅୱ, ଉପ, ପତି, ପରା, ପରି ।
କଚ୍ଚାୟନେ ପନ ଓସଦ୍ଦୋ ଅୱକାରିୟମତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନୀସଦ୍ଦଂ ଗଣ୍ହାତି, ଇଧ ପନ ନୀସଦ୍ଦୋ ନିସ୍ସ ଦୀଘମତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଓସଦ୍ଦଂ ଗଣ୍ହାତି ।
ତତ୍ଥ ପ –
ପକାରତ୍ଥେ-ପଞ୍ଞା । ଆଦିକମ୍ମେ-ୱିପ୍ପକତଂ । ପଧାନେ-ପଣୀତଂ । ଇସ୍ସରିୟେ-ପଭୂ । ଅନ୍ତୋଭାୱେ-ପକ୍ଖିତ୍ତଂ, ପସ୍ସାସୋ । ୱିୟୋଗେ-ପୱାସୋ । ତପ୍ପରେ-ପାଚରିୟୋ । ତଦନୁବନ୍ଧେ-ପୁତ୍ତୋ, ପପୁତ୍ତୋ, ନତ୍ତା, ପନତ୍ତା । ଭୁସତ୍ଥେ-ପୱଡ୍ଢୋ । ସମ୍ଭୱେ-ପଭୱତି । ତିତ୍ତିୟଂ-ପହୁତଂ ଅନ୍ନଂ । ଅନାୱିଲେ-ପସନ୍ନୋ । ପତ୍ଥନାୟଂ-ପଣିଧାନଂ ।
ଆ –
ଅଭିମୁଖେ-ଆଗଚ୍ଛତି । ଉଦ୍ଧଂକମ୍ମେ-ଆରୋହତି । ମରିୟାଦାୟଂ-ଆପବ୍ବତା ଖେତ୍ତଂ । ଅଭିୱିଧିମ୍ହି-ଆବ୍ରହ୍ମଲୋକା କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ । ପତ୍ତିୟଂ-ଆପନ୍ନୋ । ଇଚ୍ଛାୟଂ-ଆକଙ୍ଖା । ପରିସ୍ସଜନେ-ଆଲିଙ୍ଗତି । ଆଦିକମ୍ମେ-ଆରମ୍ଭୋ । ଗହଣେ-ଆଦୀୟତି । ନିୱାସେ-ଆୱସଥୋ । ସମୀପେ-ଆସନ୍ନଂ । ଅୱ୍ହାନେ-ଆମନ୍ତନଂ ।
ଉ –
ଉଗ୍ଗତେ-ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି। ଉଦ୍ଧଂକମ୍ମେ-ଉଟ୍ଠାତି । ପଧାନେ-ଉତ୍ତରୋ । ୱିୟୋଗେ-ଉପୱାସୋ । ସମ୍ଭୱେ-ଉବ୍ଭୂତୋ । ଅତ୍ଥଲାଭେ-ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ । ସତ୍ତିୟଂ-ଉସ୍ସହତି ଗନ୍ତୁଂ । ସରୂପଖ୍ୟାନେ-ଉଦ୍ଦେସୋ ।
ଓ –
ଅନ୍ତୋଭାୱେ-ଓଚରକୋ, ଓରୋଧୋ । ଅଧୋକମ୍ମେ-ଓକ୍ଖିତ୍ତୋ । ନିଗ୍ଗହେ-ଓୱାଦୋ । ଅନ୍ତରେ, ଦେସେ ଚ-ଓକାସୋ । ପାତୁଭାୱେ-ଓପପାତିକୋ । ୟେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଅୱସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ତେସୁପି ଓସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି ।
ଦୁ –
ଅସୋଭଣେ-ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ । ଅଭାୱେ-ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ, ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ । କୁଚ୍ଛିତେ-ଦୁକ୍କଟଂ । ଅସମିଦ୍ଧିୟଂ-ଦୁସସ୍ସଂ । କିଚ୍ଛେ-ଦୁକ୍କରଂ । ୱିରୂପେ-ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ, ଦୁମ୍ମୁଖୋ ।
ନି –
ନିସ୍ସେସେ-ନିରୁତ୍ତି । ନିଗ୍ଗତେ-ନିୟ୍ୟାନଂ । ନୀହରଣେ-ନିଦ୍ଧାରଣଂ । ଅନ୍ତୋପୱେସନେ-ନିଖାତୋ । ଅଭାୱେ-ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ । ନିସେଧେ-ନିୱାରେତି । ନିକ୍ଖନ୍ତେ-ନିବ୍ବାନଂ । ପାତୁଭାୱେ-ନିମ୍ମିତଂ । ଅୱଧାରଣେ-ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ୱିଭଜ୍ଜନେ-ନିଦ୍ଦେସୋ । ଉପମାୟଂ-ନିଦସ୍ସନଂ । ଉପଧାରଣେ-ନିସାମେତି । ଅୱସାନେ-ନିଟ୍ଠିତଂ । ଛେକେ-ନିପୁଣୋ ।
ୱି –
ୱିସେସେ-ୱିପସ୍ସତି । ୱିୱିଧେ-ୱିଚିତ୍ତଂ । ୱିରୁଦ୍ଧେ-ୱିୱାଦୋ । ୱିଗତେ-ୱିମଲୋ । ୱିୟୋଗେ-ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ୱିରୂପେ-ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ।
ସୁ –
ସୋଭଣେ-ସୁଗ୍ଗତି। ସୁନ୍ଦରେ-ସୁମନୋ । ସମ୍ମାସଦ୍ଦତ୍ଥେ-ସୁଗତୋ । ସମିଦ୍ଧିୟଂ-ସୁଭିକ୍ଖଂ । ସୁଖତ୍ଥେ-ସୁକରୋ ।
ସଂ –
ସମୋଧାନେ-ସନ୍ଧି । ସମ୍ମା, ସମତ୍ଥେସୁ-ସମାଧି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ସମନ୍ତଭାୱେ-ସଂକିଣ୍ଣୋ । ସଙ୍ଗତେ-ସମାଗମୋ, ସଙ୍ଖେପେ-ସମାସୋ । ଭୁସତ୍ଥେ-ସାରତ୍ତୋ । ସହତ୍ଥେ-ସଂୱାସୋ, ସମ୍ଭୋଗୋ । ଅପ୍ପତ୍ଥେ-ସମଗ୍ଘୋ । ପଭୱେ-ସମ୍ଭୱୋ । ଅଭିମୁଖେ-ସମ୍ମୁଖଂ । ସଙ୍ଗହେ-ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ପିଦହନେ-ସଂୱୁତୋ । ପୁନପ୍ପୁନକମ୍ମେ-ସନ୍ଧାୱତି, ସଂସରତି । ସମିଦ୍ଧିୟଂ-ସମ୍ପନ୍ନୋ ।
ଅତି –
ଅତିକ୍କମେ-ଅତିରୋଚତି, ଅଚ୍ଚୟୋ, ଅତୀତୋ । ଅତିକ୍କନ୍ତେ-ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ । ଅତିସ୍ସୟେ-ଅତିକୁସଲୋ । ଭୁସତ୍ଥେ-ଅତିକୋଧୋ । ଅନ୍ତୋକମ୍ମେ-ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଅତିହରିତ୍ୱା ଠପେତି ।
ଅଧି –
ଅଧିକେ-ଅଧିସୀଲଂ । ଇସ୍ସରେ-ଅଧିପତି, ଅଧିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ପଞ୍ଚାଲା । ଉପରିଭାୱେ-ଅଧିସେତି । ପରିଭୱନେ-ଅଧିଭୂତୋ । ଅଜ୍ଝାୟନେ-ଅଜ୍ଝେତି, ବ୍ୟାକରଣମଧୀତେ । ଅଧିଟ୍ଠାନେ-ନୱକମ୍ମଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ନିଚ୍ଛୟେ-ଅଧିମୁଚ୍ଚତି । ପାପୁଣନେ-ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅମତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ।
ଅନୁ –
ଅନୁଗତେ-ଅନ୍ୱେତି । ଅନୁପ୍ପଚ୍ଛିନ୍ନେ-ଅନୁସୟୋ । ପଚ୍ଛାସଦ୍ଦତ୍ଥେ-ଅନୁରଥଂ । ପୁନପ୍ପୁନଭାୱେ-ଅନ୍ୱଡ୍ଢମାସଂ, ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ । ୟୋଗ୍ୟଭାୱେ-ଅନୁରୂପଂ।କନିଟ୍ଠଭାୱେ-ଅନୁବୁଦ୍ଧୋ, ଅନୁଥେରୋ । ସେସଂ କାରକକଣ୍ଡେ ୱକ୍ଖତି ।
ଅପ –
ଅପଗତେ-ଅପେତି, ଅପାୟୋ । ଗରହେ-ଅପଗବ୍ଭୋ, ଅପସଦ୍ଦୋ । ୱଜ୍ଜନେ-ଅପସାଲାୟ ଆୟନ୍ତି । ପୂଜାୟଂ-ୱୁଡ୍ଢ-ମପଚାୟନ୍ତି । ପଦୁସ୍ସନେ-ଅପରଜ୍ଝତି ।
ଅପି –
ସମ୍ଭାୱନେ-ଅପିପବ୍ବତଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ମେରୁମ୍ପି ୱିନିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ଅପେକ୍ଖାୟଂ-ଅୟମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ଅନିୟତୋ । ସମୁଚ୍ଚୟେ-ଇତିପି ଅରହଂ, ଛୱିମ୍ପି ଦହତି, ଚମ୍ମମ୍ପି ଦହତି, ମଂସମ୍ପି ଦହତି । ଗରହାୟଂ-ଅପି ଅମ୍ହାକଂ ପଣ୍ଡିତକ । ପୁଚ୍ଛାୟଂ-ଅପି ଭନ୍ତେ ଭିକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ଥ, ଅପି ନୁ ତୁମ୍ହେ ସୋତୁକାମାତ୍ଥ ।
ଅଭି –
ଅଭିମୁଖେ-ଅଭିକ୍କନ୍ତୋ । ୱିସିଟ୍ଠେ-ଅଭିଞ୍ଞା । ଅଧିକେ-ଅଭିଧମ୍ମୋ । ଉଦ୍ଧଂକମ୍ମେ-ଅଭିରୂହତି । କୁଲେ-ଅଭିଜାତୋ । ସାରୁପ୍ପେ-ଅଭିରୂପୋ । ୱନ୍ଦନେ-ଅଭିୱାଦେତି । ସେସଂ କାରକକଣ୍ଡେ ୱକ୍ଖତି ।
ଅୱ –
ଅଧୋଭାଗେ-ଅୱକ୍ଖିତ୍ତୋ । ୱିୟୋଗେ-ଅୱକୋକିଲଂ ୱନଂ । ପରିଭୱେ-ଅୱଜାନାତି । ଜାନନେ-ଅୱଗଚ୍ଛତି । ସୁଦ୍ଧିୟଂ-ୱୋଦାୟତି, ୱୋଦାନଂ । ନିଚ୍ଛୟେ-ଅୱଧାରଣଂ । ଦେସେ-ଅୱକାସୋ । ଥେୟ୍ୟେ-ଅୱହାରୋ ।
ଉପ –
ଉପଗମେ-ଉପନିସୀଦତି । ସମୀପେ-ଉପଚାରୋ, ଉପନଗରଂ । ଉପପତ୍ତିୟଂ-ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ସଦିସେ-ଉପମାଣଂ, ଉପମେୟ୍ୟଂ । ଅଧିକେ-ଉପଖାରିୟଂ ଦୋଣୋ । ଉପରିଭାୱେ – ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ଉପଚୟୋ । ଅନସନେ-ଉପୱାସୋ । ଦୋସକ୍ଖାନେ-ପରଂ ଉପୱଦତି । ସଞ୍ଞାୟଂ-ଉପଧା, ଉପସଗ୍ଗୋ । ପୁବ୍ବକମ୍ମେ-ଉପକ୍କମୋ, ଉପହାରୋ । ପୂଜାୟଂ-ବୁଦ୍ଧଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ଗୟ୍ହାକାରେ-ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଭୁସତ୍ଥେ-ଉପାଦାନଂ, ଉପାୟାସୋ, ଉପନିସ୍ସୟୋ ।
ପତି –
ପତିଗତେ-ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ । ପଟିଲୋମେ-ପଟିସୋତଂ । ପଟିୟୋଗିମ୍ହି-ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ । ନିସେଧେ-ପଟିସେଧୋ । ନିୱତ୍ତେ-ପଟିକ୍କମତି । ସଦିସେ-ପଟିରୂପକଂ । ପଟିକମ୍ମେ-ରୋଗସ୍ସ ପଟିକାରୋ । ଆଦାନେ-ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଟିବୋଧେ-ପଟିୱେଧୋ । ପଟିଚ୍ଚେ-ପଚ୍ଚୟୋ । ସେସଂ କାରକକଣ୍ଡେ ୱକ୍ଖତି ।
ପରା –
ପରିହାନିୟଂ-ପରାଭୱୋ । ପରାଜୟେ-ପରାଜିତୋ । ଗତିୟଂ-ପରାୟନଂ । ୱିକ୍କମେ-ପରକ୍କମୋ । ଆମସନେ-ପରାମସନଂ ।
ପରି –
ସମନ୍ତଭାୱେ-ପରିୱୁତୋ, ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ପରିକ୍ଖାରୋ । ପରିଚ୍ଛେଦେ-ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ପରିଜାନାତି । ୱଜ୍ଜନେ-ପରିହରତି । ପରିହାରୋ । ଆଲିଙ୍ଗନେ-ପରିସ୍ସଜତି । ନିୱାସନେ-ୱତ୍ଥଂ ପରିଦହତି । ପୂଜାୟଂ-ପାରିଚରିୟା । ଭୋଜନେ-ପରିୱିସତି । ଅଭିଭୱେ-ପରିଭୱତି । ଦୋସକ୍ଖାନେ-ପରିଭାସତି । ସେସଂ କାରକକଣ୍ଡେ ୱକ୍ଖତି ।
ନୀସଦ୍ଦୋ ପନ ନୀହରଣ, ନୀୱରଣାଦୀସୁ ୱତ୍ତତି, ନୀହରଣଂ, ନୀୱରଣଂଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଉପସଗ୍ଗପଦରାସି ।
ନିପାତପଦରାସି
ନିଚ୍ଚଂ ଏକରୂପେନ ୱାକ୍ୟପଥେ ପତନ୍ତୀତି ନିପାତା। ପଦାନଂ ଆଦି, ମଜ୍ଝା’ୱସାନେସୁ ନିପତନ୍ତୀତି ନିପାତାତିପି ୱଦନ୍ତି ।
ଅସତ୍ୱୱାଚକା ଚାଦିସଦ୍ଦା ନିପାତା ନାମ । ତେ ପନ ୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତା, ଅୟୁତ୍ତା ଚାତି ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତା ଏୱ । ଚାଦୟୋ ଅୟୁତ୍ତା ନାମ । ତେ ପନ ଅନେକସତପ୍ପଭେଦା ହୋନ୍ତି । ନିଘଣ୍ଟୁସତ୍ଥେସୁ ଗହେତବ୍ବାତି ।
ଅବ୍ୟୟତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟପଦରାସି
ଅବ୍ୟୟତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନାମ ୟଥା, ତଥା, ଏକଧା, ଏକଜ୍ଝଂ, ସବ୍ବସୋ, କଥଂ, ଇତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ତେହି ତତିୟାଲୋପୋ ।
ତ୍ୱାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତପଦରାସି
ତ୍ୱାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତା ନାମ କତ୍ୱା, କତ୍ୱାନ, କାତୁନ, କାତୁଂ, କାତୱେ, ଦକ୍ଖିତାୟେ, ହେତୁୟେ, ଆଦାୟ, ଉପାଦାୟ, ୱିଚେୟ୍ୟ, ୱିନେୟ୍ୟ, ସକ୍କଚ୍ଚ, ଆହଚ୍ଚ, ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ, ସମେଚ୍ଚ, ଅୱେଚ୍ଚ, ପଟିଚ୍ଚ, ଅତିଚ୍ଚ, ଆଗମ୍ମ, ଆରବ୍ଭଇଚ୍ଚାଦୟୋ । ତେସୁ ତ୍ୱା, ତ୍ୱାନନ୍ତେହି ପଠମାଲୋପୋ । ତୁଂ, ତୱେ, ତାୟେ, ତୁୟେପଚ୍ଚୟନ୍ତେହି ଚତୁତ୍ଥୀଲୋପୋତି ।
ଧାତୱୋ ପଚ୍ଚୟା ଚେୱ, ଉପସଗ୍ଗନିପାତକା ।
ଅନେକତ୍ଥାୱ ତେ ପଟି-ସମ୍ଭିଦା ଞାଣଗୋଚରା ।
ଇତି ନିରୁତ୍ତିଦୀପନିୟା ନାମ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଦୀପନିୟା
ନାମକଣ୍ଡୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୩. କାରକକଣ୍ଡ
ପଠମାୱିଭତ୍ତିରାସି
ଅଥ ନାମୱିଭତ୍ତୀନଂ ଅତ୍ଥଭେଦା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
କସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପଠମା ?
୨୮୯.ପଠମତ୍ଥମତ୍ତେ[ଚଂ॰ ୨.୧.୯୩; ପା॰ ୨.୩.୪୬]।
ନାମସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟମତ୍ତେ ପଠମାୱିଭତ୍ତି ହୋତି ।
ରୁକ୍ଖୋ, ମାଲା, ଧନଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ମତ୍ତସଦ୍ଦେନ କତ୍ତୁ, କମ୍ମାଦିକେ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେ ନିୱତ୍ତେତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ଥମତ୍ତନ୍ତି ଲିଙ୍ଗତ୍ଥୋୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ଥ ଅନୁଚ୍ଚାରିତେ ସତି ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦିତୋ ଅତ୍ଥୋ ଲୀନତ୍ଥୋ ନାମ । ତଂ ଲୀନମତ୍ଥଂ ଗମେତି ବୋଧେତୀତି ଲିଙ୍ଗଂ, ଉଚ୍ଚାରିତପଦଂ ।
ତଂ ପନ ପକତିଲିଙ୍ଗଂ, ନିପ୍ଫନ୍ନଲିଙ୍ଗନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିରହିତଂ ପକତିଲିଙ୍ଗଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ଲିଙ୍ଗ, ୱିଭତ୍ତୀନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିଭାଗଟ୍ଠାନତ୍ତା ।
ଲୀନଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ଲିଙ୍ଗଂ । ତତ୍ଥ ‘ଲୀନ’ନ୍ତି ଅପାକଟଂ । ‘ଅଙ୍ଗ’ନ୍ତି ଅୱୟୱୋ । ଲିଙ୍ଗଂ, ନାମଂ, ପାଟିପଦିକନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ ।
ଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତିଅତ୍ଥୋତି ଦୁୱିଧୋ । ତଥା ୱିସେସନତ୍ଥୋ, ୱିସେସ୍ୟତ୍ଥୋତି ।
ତତ୍ଥ ୱିସେସନତ୍ଥୋ ନାମ ସକତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଟିନିୟତୋ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋୟେୱ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଆଦିମ୍ହି ସଦ୍ଦୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚିରକାଲଞ୍ଚ ସଦ୍ଦପୱତ୍ତିୟା ନିବଦ୍ଧକାରଣତ୍ତା ନିମିତ୍ତତ୍ଥୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି। ସୋ ସୁତି, ଜାତି, ଗୁଣ, ଦବ୍ବ, କ୍ରିୟା, ନାମ, ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସତ୍ତୱିଧୋ ହୋତି ।
ୱିସେସ୍ୟତ୍ଥୋ ନାମ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋ, ବହୁନିମିତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସୋୟେୱ ତଂତଂନିମିତ୍ତୟୋଗା ନେମିତ୍ତକତ୍ଥୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଜାତି, ଗୁଣ, ଦବ୍ବ, କ୍ରିୟା, ନାମୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ଗୋ, ସୁକ୍କୋ, ଦଣ୍ଡୀ, ପାଚକୋ, ତିସ୍ସୋତି ।
ତତ୍ଥ ଗୋସଦ୍ଦୋ ୟଦା ଜାତିମତ୍ତଂ ୱଦତି ଗୋ ଜାତୀତି, ତଦା ସୁତି ୱିସେସନଂ । ୟଦା ଦବ୍ବଂ ୱଦତି ଗୋ ଗଚ୍ଛତୀତି, ତଦା ସୁତି ଚ ଜାତି ଚ ୱିସେସନଂ ।
ସୁକ୍କସଦ୍ଦୋ ୟଦା ଗୁଣମତ୍ତଂ ୱଦତି ସୁକ୍କୋ ଗୁଣୋତି, ତଦା ସୁତି ୱିସେସନଂ । ୟଦା ଗୁଣୱିସେସଂ ୱଦତି ଗୋସ୍ସ ସୁକ୍କୋତି, ତଦା ସୁତି ଚ ଗୁଣଜାତି ଚ ୱିସେସନଂ । ୟଦା ଗୁଣୱନ୍ତଂ ଦବ୍ବଂ ୱଦତି ସୁକ୍କୋ ଗୋତି, ତଦା ସୁତି ଚ ଗୁଣଜାତି ଚ ଗୁଣୱିସେସୋ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ୱିସେସନଂ ।
ଦଣ୍ଡୀସଦ୍ଦୋ ୟଦା ଜାତିମତ୍ତଂ ୱଦତି ଦଣ୍ଡୀ ଜାତୀତି, ତଦା ସୁତି ଚ ଦବ୍ବଞ୍ଚ ୱିସେସନଂ । ୟଦା ଦବ୍ବୱନ୍ତଂ ଦବ୍ବଂ ୱଦତି ଦଣ୍ଡୀ ପୁରିସୋତି, ତଦା ସୁତି ଚ ଦବ୍ବଞ୍ଚ ଜାତି ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ୱିସେସନଂ ।
ପାଚକସଦ୍ଦୋ ୟଦା ଜାତିମତ୍ତଂ ୱଦତି ପାଚକୋ ଜାତୀତି, ତଦା ସୁତି ଚ କ୍ରିୟା ଚ ୱିସେସନଂ । ୟଦା କ୍ରିୟାନିପ୍ଫାଦକଂ ଦବ୍ବଂ ୱଦତି ପାଚକୋ ପୁରିସୋତି, ତଦା ସୁତି ଚ କ୍ରିୟା ଚ ଜାତି ଚ କ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ୱିସେସନଂ ।
ତିସ୍ସସଦ୍ଦୋ ୟଦା ନାମମତ୍ତଂ ୱଦତି ତିସ୍ସୋ ନାମନ୍ତି, ତଦା ସୁତି ୱିସେସନଂ । ୟଦା ନାମୱନ୍ତଂ ଦବ୍ବଂ ୱଦତି, ତିସ୍ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି, ତଦା ସୁତି ଚ ନାମଜାତି ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ୱିସେସନଂ ।
ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ୱଦତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଂ ୱିସେସ୍ୟନ୍ତି ଚ ଦବ୍ବନ୍ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁତି ନାମ ସଦ୍ଦସଭାୱା ଏୱ ହୋତି, ସଦ୍ଦପକ୍ଖିକା ଏୱ । ସବ୍ବୋ ସଦ୍ଦୋ ପଠମଂ ସତ୍ତାଭିଧାୟକୋତି ଚ ଞାସେ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁତିଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତା ଏୱ ୟୁତ୍ତା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ସତ୍ତାତି ଚ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୋହାରମତ୍ତେନପି ଲୋକେ ୱିଜ୍ଜମାନତା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ଚ ଞାଣଂ ତଂତଦତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତଂ ସବ୍ବପଠମଂ ଜାନାତି, ତତୋ ପରଂ ଜାତିସଦ୍ଦେ ଜାତିଂ ଜାନାତି । ଗୁଣସଦ୍ଦେ ଗୁଣନ୍ତି ଏୱମାଦି ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଲିଙ୍ଗ, ସଙ୍ଖ୍ୟା, ପରିମାଣାନିପି ୱିସେସନତ୍ଥେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ୟେ ଇତ୍ଥି, ପୁରିସାନଂ ଲିଙ୍ଗ, ନିମିତ୍ତ, କୁତ୍ତା’କପ୍ପା ନାମ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତା, ୟେ ଚ ନପୁଂସକାନଂ ଲିଙ୍ଗ, ନିମିତ୍ତ, କୁତ୍ତା’କପ୍ପା ନାମ ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧା, ୟେ ଚ ସଦ୍ଦେସୁ ଚେୱ ଅତ୍ଥେସୁ ଚ ୱିସଦା’ୱିସଦାକାର, ମଜ୍ଝିମାକାରା ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବମେତଂ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ।
ଏୱଂ ୱିସେସନ, ୱିସେସ୍ୟୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ଅତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନାମ, ସୋ ସଲିଙ୍ଗୋ, ସସଙ୍ଖ୍ୟୋ, ସପରିମାଣୋ ଚାତି ତିୱିଧୋ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ସଲିଙ୍ଗୋ ୟଥା ? ସଞ୍ଞା, ଫସ୍ସୋ, ଚିତ୍ତଂ । କଞ୍ଞା, ପୁରିସୋ, କୁଲଂ । ମାଲା, ରୁକ୍ଖୋ, ଧନନ୍ତି ।
ସସଙ୍ଖ୍ୟୋ ୟଥା ? ଏକୋ, ଦ୍ୱେ, ତୟୋ, ବହୂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସପରିମାଣୋ ୟଥା ? ୱିଦତ୍ଥି, ହତ୍ଥୋ, ଦୋଣୋ, ଆଳ୍ହକଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅପି ଚ ସୁଦ୍ଧୋ, ସଂସଟ୍ଠୋତି ଦୁୱିଧୋ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କମ୍ମାଦିସଂସଗ୍ଗରହିତୋ ସୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ସୋ ସଲିଙ୍ଗୋ, ସସଙ୍ଖ୍ୟୋ, ସପରିମାଣୋ, ଉପସଗ୍ଗତ୍ଥୋ, ନିପାତତ୍ଥୋ, ପାଟି-ପଦିକତ୍ଥୋତି ଛବ୍ବିଧୋ । ଅତ୍ଥି, ସକ୍କା, ଲବ୍ଭାଇଚ୍ଚାଦି ଇଧ ପାଟିପଦିକଂ ନାମ । ତୁନ, ତ୍ୱାନ, ତ୍ୱା, ତୱେ, ତୁଂ, ଖତ୍ତୁଂପଚ୍ଚୟନ୍ତାପି ନିପାତେସୁ ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
ସଂସଟ୍ଠୋ ୱୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠୋ, ଅୱୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠୋତି ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ସମାସେନ ୱୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠୋ, ତଦ୍ଧିତେନ, ଆଖ୍ୟାତେନ, କିତେନାତି । ତତ୍ଥ ସମାସେନ ୱୁତ୍ତୋ ଛକାରକସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସତ୍ତୱିଧୋ, ଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠୱିଧୋ ୱା, ତଥା ତଦ୍ଧିତେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଆଖ୍ୟାତେନ ୱୁତ୍ତୋ କତ୍ତୁ, କମ୍ମ, ଭାୱୱସେନ ତିୱିଧୋ । କିତେନ ୱୁତ୍ତୋ ଛକାରକ, ଭାୱୱସେନ ସତ୍ତୱିଧୋ । ସବ୍ବୋ ସୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ୱୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠୋ ଚ ପଠମାୟ ୱିସୟୋ ।
ଅୱୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠୋପି କତ୍ତୁସଂସଟ୍ଠୋ, କମ୍ମସଂସଟ୍ଠୋତିଆଦିନା ଅନେକୱିଧୋ । ସୋ ଦୁତିୟାଦୀନଂ ଏୱ ୱିସୟୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଭତ୍ତିୟା ୱିନା କେୱଲୋ ସଦ୍ଦୋ ପୟୋଗଂ ନାରହତୀତି କତ୍ୱା ପୟୋଗାରହତ୍ଥମେୱ ଛବ୍ବିଧେ ସୁଦ୍ଧେ ଚତୁବ୍ବିଧେ ଚ ୱୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠେ ପଠମା ପୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ।
କେନଚି ୱାଚକେନ ଅୱୁତ୍ତାନି ପନ କମ୍ମାଦୀନି ୱିଭତ୍ତୀହି ୱିନା ୱିଦିତାନି ନ ହୋନ୍ତୀତିକତ୍ୱା ଅତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥମ୍ପି କମ୍ମାଦୀସୁ ଦୁତିୟାଦୟୋ ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ଥମତ୍ତେତି ଇଧ ଦେସନ୍ତରାୱଚ୍ଛେଦକେ ୱିସୟମତ୍ତେ ଭୁମ୍ମଂ । କମ୍ମେ ଦୁତିୟାଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପନ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ପୟୋଜନେ ଭୁମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭୁମ୍ମାନଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
୨୯୦.ଆମନ୍ତନେ[କ॰ ୨୮୫; ରୂ॰ ୭୦; ନୀ॰ ୫୭୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୯୪; ପା॰ ୨.୩.୪୭; ଆମନ୍ତଣେ (ବହୂସୁ)]।
ପଗେୱ ସିଦ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ନାମେନ ୱା ନିପାତେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖୀକରଣଂ ଆମନ୍ତନଂ ନାମ । ଅଧିକାମନ୍ତନେ ଅତ୍ଥମତ୍ତେ ପଠମା ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆମନ୍ତନପଦଂ ନାମ କ୍ରିୟାପେକ୍ଖଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା କାରକସଞ୍ଞଂ ନ ଲଭତି ।
ତଂ ପନ ଦୁୱିଧଂ ସାଦରା’ନାଦରୱସେନ । ଏହି ସମ୍ମ, ଏହି ଜେତି ।
ତଥା ସଜୀୱ, ନିଜ୍ଜୀୱୱସେନ, ଭୋ ପୁରିସ, ୱଦେହି ଭୋ ସଙ୍ଖ, ୱଦେହି ଭୋ ସଙ୍ଖ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୨୬]। ଉମ୍ମୁଜ୍ଜ ଭୋ ପୁଥୁସିଲେ, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜ ଭୋ ପୁଥୁସିଲେତି [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୫୮]।
ତଥା ପଚ୍ଚକ୍ଖା’ପଚ୍ଚକ୍ଖୱସେନ, ଭୋ ପୁରିସ, କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ, କହଂ ଏକପୁତ୍ତକାତି [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨]।
ତଥା ନିୟମା’ନିୟମୱସେନ, ଭୋ ପୁରିସ, ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତ ଭୋ ଅବ୍ଭୁତଂ ୱତ ଭୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୨]। ୟତ୍ର ହି ନାମ ସଞ୍ଞୀ ସମାନୋତିଆଦି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୨]। ଇଦଂ ଆମନ୍ତନଂ ନାମ ପଗେୱ ସିଦ୍ଧେ ଏୱ ହୋତି, ନ ୱିଧାତବ୍ବେ, ନ ହି ପଗେୱ ରାଜଭାୱଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ଜନଂ ‘‘ଭୋ ରାଜା’’ତି ୱା ‘‘ଭୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱା ଆମନ୍ତେନ୍ତୀତି ।
ପଠମାୱିଭତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତିରାସି
କସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଦୁତିୟା ?
୨୯୧.କମ୍ମେ ଦୁତିୟା[କ॰ ୨୯୭; ରୂ॰ ୨୮୪; ନୀ॰ ୫୮୦; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୩; ପା॰ ୧.୪.୪୯-୫୧]।
କମ୍ମତ୍ଥେ ଦୁତିୟା ହୋତି । କରିୟତେତି କମ୍ମଂ, ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମଂ, ୱିକତିକମ୍ମଂ, ପତ୍ତିକମ୍ମନ୍ତି ତିୱିଧଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତିକମ୍ମଂ ୟଥା ? ଇଦ୍ଧିମା ହତ୍ଥିୱଣ୍ଣଂ ମାପେତି, ରାଜା ନଗରଂ ମାପେତି, ମାତା ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟତି, ବୀଜଂ ରୁକ୍ଖଂ ଜନେତି, କମ୍ମଂ ୱିପାକଂ ଜନେତି, ଆହାରୋ ବଲଂ ଜନେତି, ଜନୋ ପୁଞ୍ଞଂ କରୋତି, ପାପଂ କରୋତି, ବୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ୱିନୟଂ ପଞ୍ଞପେସି, ଭିକ୍ଖୁ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିକତିକମ୍ମଂ ୟଥା ? ଗେହଂ କରୋତି, ରଥଂ କରୋତି, ଘଟଂ କରୋତି, ପଟଂ ୱାୟତି, ଓଦନଂ ପଚତି, ଭତ୍ତଂ ପଚତି, କଟ୍ଠଂ ଅଙ୍ଗାରଂ କରୋତି, ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକଂ କରୋତି, ଗେହଂ ଝାପେତି, ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତି, ପାକାରଂ ଭିନ୍ଦତି, ୱିହୟୋ ଲୁନାତି, ପାଣଂ ହନତି, ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପତ୍ତିକମ୍ମଂ ୟଥା ? ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ଗେହଂ ପୱିସତି, ରୁକ୍ଖଂ ଆରୋହତି, ନଦିଂ ତରତି, ଆଦିଚ୍ଚଂ ପସ୍ସତି, ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ବୁଦ୍ଧଂ ୱନ୍ଦତି ପୟିରୁପାସତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପକତିକମ୍ମଂ, ୱିକତିକମ୍ମନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ସୁୱଣ୍ଣଂ କଟକଂ କରୋତି, କଟ୍ଠଂ ଅଙ୍ଗାରଂ କରୋତି, ପୁରିସଂ ଠିତଂ ପସ୍ସତି, ପୁରିସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସତି ସତଂ, ସମ୍ପଜାନଂ, ଅଭିକ୍କମନ୍ତଂ, ପଟିକ୍କମନ୍ତଂ, ଆଲୋକେନ୍ତଂ, ୱିଲୋକେନ୍ତଂ, ସମିଞ୍ଜେନ୍ତଂ, ପସାରେନ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ‘ପୁରିସଂ, ଭିକ୍ଖୁ’ନ୍ତି ପକତିକମ୍ମଂ, ‘ଠିତଂ, ସତଂ’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ୱିକତିକମ୍ମାନି।
ଧାତୁକମ୍ମଂ, କାରିତକମ୍ମନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ପୁରିସଂ ଗାମଂ ଗମେତି ।
ଧାତୁକମ୍ମଞ୍ଚ ଦ୍ୱିକମ୍ମିକଧାତୂନଂ ଦୁୱିଧଂ ପଧାନକମ୍ମଂ, ଅପ୍ପଧାନକମ୍ମନ୍ତି । ଅଜପାଲୋ ଅଜଂ ଗାମଂ ନେତି, ପୁରିସୋ ଭାରଂ ଗାମଂ ୱହତି, ହରତି, ଗାମଂ ସାଖଂ କଡ୍ଢତି, ଗାୱିଂ ଖୀରଂ ଦୋହତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କମ୍ବଲଂ ୟାଚତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଭତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖତି, ଗାୱିୟୋ ୱଜଂ ଅୱରୁନ୍ଧତି, ଭଗୱନ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ରୁକ୍ଖଂ ଫଲାନି ଓଚିନାତି, ସିସ୍ସଂ ଧମ୍ମଂ ବ୍ରୱୀତି, ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଏତଦୱୋଚ [ଉଦା॰ ୨୩ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)], ସିସ୍ସଂ ଧମ୍ମଂ ଅନୁସାସତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ଅଜଂ, ଖୀରଂ’ ଇଚ୍ଚାଦି ପଧାନକମ୍ମଂ ନାମ କତ୍ତାରା ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ଇଟ୍ଠତରତ୍ତା । ‘ଗାମଂ, ଗାୱିଂ’ଇଚ୍ଚାଦି ଅପ୍ପଧାନକମ୍ମଂ ନାମ ତଥା ଅନିଟ୍ଠତରତ୍ତା ।
ତତ୍ଥ ପଧାନକମ୍ମଂ କଥିନକମ୍ମଂ ନାମ, କମ୍ମଭାୱେ ଥିରକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପ୍ପଧାନକମ୍ମଂ ଅକଥିନକମ୍ମଂ ନାମ, ଅଥିରକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଞ୍ହି କଦାଚି ସମ୍ପଦାନଂ ହୋତି, କଦାଚି ଅପାଦାନଂ, କଦାଚି ସାମି, କଦାଚି ଓକାସୋ । ୟଥା – ସୋ ମଂ ଦକାୟ ନେତି, ଗାୱିତୋ ଖୀରଂ ଦୋହତି, ଗାୱିୟା ଖୀରଂ ଦୋହହି, ଗାୱିୟଂ ଖୀରଂ ଦୋହତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କମ୍ମେ ଦୁତିୟାତି ୱତ୍ତତେ ।
୨୯୨.ଗତିବୋଧାହାରସଦ୍ଦତ୍ଥା କମ୍ମକ ଭଜ୍ଜାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ[କ॰ ୩୦୦; ରୂ॰ ୨୮୬; ନୀ॰ ୫୮୭; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୪; ପା॰ ୧.୪.୫୨]।
ନିଚ୍ଚୱିଧିସୁତ୍ତମିଦଂ । ଗମନତ୍ଥାନଂ ବୋଧନତ୍ଥାନଂ ଆହାରତ୍ଥାନଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥାନଂ ଅକମ୍ମକାନଂ ଭଜ୍ଜାଦୀନଞ୍ଚ ଧାତୂନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ କମ୍ମନି ଦୁତିୟା ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପୟୋଜ୍ଜକମ୍ମଂ ନାମ କାରିତକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପୁରିସୋ ପୁରିସଂ ଗାମଂ ଗମୟତି, ସାମିକୋ ଅଜପାଲଂ ଅଜଂ ଗାମଂ ନୟାପେତି, ଆଚରିୟୋ ସିସ୍ସଂ ଧମ୍ମଂ ବୋଧେତି, ପୁରିସୋ ପୁରିସଂ ଭତ୍ତଂ ଭୋଜେତି, ଆଚରିୟୋ ସିସ୍ସଂ ଧମ୍ମଂ ପାଠେତି, ପୁରିସୋ ପୁରିସଂ ସୟାପେତି, ଅଚ୍ଛାପେତି, ଉଟ୍ଠାପେତି, ପୁରିସୋ ପୁରିସଂ ଧଞ୍ଞଂ ଭଜ୍ଜାପେତି, କୋଟ୍ଟାପେତି, ଉଦ୍ଧରାପେତି ।
ଏତେସମୀତି କିଂ ? ପୁରିସୋ ପୁରିସେନ ଓଦନଂ ପାଚେତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଗମନତ୍ଥାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ ତତିୟାପି ରୂପସିଦ୍ଧିୟଂ [୧୪୧ ପିଟ୍ଠେ] ସଦ୍ଦନୀତିୟଞ୍ଚ [ସୁତ୍ତ-୧୪୮ ପିଟ୍ଠେ] ୱୁତ୍ତା । ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ ତତିୟାପୟୋଗେପି କମ୍ମତ୍ଥମେୱ ଇଚ୍ଛତି । ଞାସାଦୀସୁ କତ୍ୱତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ୟଦା ପନ ପଠମଂ ପୟୋଜକଂ ଅଞ୍ଞୋ ଦୁତିୟୋ ପୟୋଜେତି, ତଦା ପଠମୋ ପୟୋଜ୍ଜୋ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ତତିୟାଏୱାତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ କୁଟିଂ ପରେହି ପରିୟୋସାପେତି [ପାରା॰ ୩୬୩]।
୨୯୩.ହରାଦୀନଂ ୱା[କ॰ ୩୦୦; ରୂ॰ ୨୮୬; ନୀ॰ ୫୮୭; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୫; ପା॰ ୧.୪.୫୩]।
ହରାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ କମ୍ମନି ୱିକପ୍ପେନ ଦୁତିୟା ହୋତି ।
ସାମିକୋ ପୁରିସଂ ଭାରଂ ହାରେତି ପୁରିସେନ ୱା, ପୁରିସଂ ଆହାରଂ ଅଜ୍ଝୋହାରେତି ପୁରିସେନ ୱା, ପୁରିସଂ କମ୍ମଂ କାରେତି ପୁରିସେନ ୱା, ରାଜା ପୁରିସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତି ପୁରିସେନ ୱା, ପୁରିସଂ ବୁଦ୍ଧଂ ୱନ୍ଦାପେତି ପୁରିସେନ ୱା ।
୧୯୪.ନ ଖାଦାଦୀନଂ[କ॰ ୩୦୦; ରୂ॰ ୨୮୬; ନୀ॰ ୫୮୭; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୭; ପା॰ ୧.୪.୫୭]।
ଖାଦାଦୀନଂ ପୟୋଜ୍ଜେ କମ୍ମନି ନ ଦୁତିୟା ହୋତି ।
ସାମିକୋ ପୁରିସେନ ଖଜ୍ଜଂ ଖାଦାପେତି, ଅଦ-ଭକ୍ଖନେ, ଭତ୍ତଂ ଆଦେତି, ସାମିକୋ ଦାସେନ ପୁରିସଂ ଅୱ୍ହାପେତି, ସଦ୍ଦାୟାପେତି, କନ୍ଦୟତି, ନାଦୟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘ସଦ୍ଦାୟାପେତୀ’ତି ସଦ୍ଦଂ କାରାପେତି, ନାମଧାତୁ ଚେସା । କନ୍ଦ, ନଦାପି ସଦ୍ଦତ୍ଥାୟେୱ ।
୨୯୫.ୱହିସ୍ସାନିୟନ୍ତୁକେ[କ॰ ୩୦୦; ରୂ॰ ୨୮୬; ନୀ॰ ୫୮୭; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୮; ପା॰ ୧.୪.୫୨]।
ୱହିସ୍ସାତି ଧାତୁନିଦ୍ଦେସୋ ଇ-କାରୋ, ନିୟାମେତି ପୟୋଜେତୀତି ନିୟନ୍ତା, ନତ୍ଥି ନିୟନ୍ତା ଏତସ୍ସାତି ଅନିୟନ୍ତୁକୋ । ୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ ପୟୋଜକେନ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ସୟମେୱ ଞତ୍ୱା ୱହତି, ସୋ ଅନିୟନ୍ତୁକୋ ନାମ, ୱହଧାତୁସ୍ସ ତାଦିସେ ଅନିୟନ୍ତୁକେ ପୟୋଜ୍ଜେ କମ୍ମନି ଦୁତିୟା ନ ହୋତି ।
ଅନିୟନ୍ତୁକେତି କିଂ ? ବଲୀବଦ୍ଦେ ଭାରଂ ୱାହେତି ।
୨୯୬.ଭକ୍ଖିସ୍ସାହିଂସାୟଂ[କ॰ ୩୦୦; ରୂ॰ ୨୮୬; ନୀ॰ ୫୮୭; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୯; ପା॰ ୧.୪.୫]।
ଭକ୍ଖିତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଭକ୍ଖାପନଂ ହିଂସା ନାମ ନ ହୋତି, ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଭକ୍ଖାପନଂ ହିଂସା ନାମ, ଭକ୍ଖଧାତୁସ୍ସ ପୟୋଜ୍ଜେ କମ୍ମନି ଅହିଂସାୱିସୟେ ଦୁତିୟା ନ ହୋତି ।
ସାମିକୋ ପୁରିସେନ ମୋଦକେ ଭକ୍ଖାପେତି ।
ଅହିଂସାୟନ୍ତି କିଂ ? ବଲୀବଦ୍ଦେ ସସ୍ସଂ ଭକ୍ଖାପେତି । ଏତ୍ଥ ‘ସସ୍ସ’ନ୍ତି ଥୂଲତରଂ ସସ୍ସନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ପାଳିୟଂ ‘‘ସବ୍ବେସଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାନ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୪୩୮], ତୋସେନ୍ତି ସବ୍ବପାଣିନଂ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୩୦୦]। ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତୋ ଦୁତିୟସ୍ସ ଗାହେତବ୍ବୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା [ପାରା॰ ୬୧୫] ପୟୋଜ୍ଜେ ଛଟ୍ଠୀପି ଦିସ୍ସତି ।
୨୯୭.ଝାଦୀହି ୟୁତ୍ତା[କ॰ ୨୯୯; ରୂ॰ ୨୮୮; ନୀ॰ ୫୮୨, ୫୮୬; ଚଂ॰ ୨.୧.୫୦; ପା॰ ୨.୩.୨]।
ଧୀଇଚ୍ଚାଦୀହି ନିପାତୋପସଗ୍ଗେହି ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି ।
ଧୀ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ହନ୍ତାରଂ [ଧ॰ ପ॰ ୩୮୯], ଧୀରତ୍ଥୁ’ମଂ ପୂତିକାୟଂ [ଜା॰ ୧.୩.୧୨୯], ଧୀରତ୍ଥୁ ତଂ ଧନଲାଭଂ [ଜା॰ ୧.୪.୩୬], ଧୀରତ୍ଥୁ ବହୁକେ କାମେ । ତତିୟାପି ଦିସ୍ସତି, ଧୀରତ୍ଥୁ ଜୀୱିତେନ ମେ [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୩୫]। ଅନ୍ତରା ଚ ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧], ଅଭିତୋ ଗାମଂ ୱସତି, ପରିତୋଗାମଂ ୱସତି, ନଦିଂ ନେରଞ୍ଜରଂ ପତି [ସୁ॰ ନି॰ ୪୨୭], ଏତେସୁ ଛଟ୍ଠ୍ୟତ୍ଥେ ଦୁତିୟା ।
ତଥା ପଟିଭାତି ମଂ ଭଗୱା [ଉଦା॰ ୪୫; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୭], ଅପିସ୍ସୁ ମଂ ତିସ୍ସୋ ଉପମାୟୋ ପଟିଭଂସୁ [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୭୪], ପଟିଭାତୁ ତଂ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମୋ ଭାସିତୁଂ [ମହାୱ॰ ୨୫୮]। ପଟିଭନ୍ତୁ ତଂ ଚୁନ୍ଦ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯] – ‘ମ’ନ୍ତି ମମ, ‘ତ’ନ୍ତି ତୱ, ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ଦୁତିୟା । ‘ମ’ନ୍ତି ମମଞାଣେ, ‘ତ’ନ୍ତି ତୱଞାଣେତିପି ୱଣ୍ଣେସୁଂ । ନ ଉପାୟମନ୍ତରେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧି, ନତ୍ଥି ସମାଦାନମନ୍ତରେନ ସିକ୍ଖାପଟିଲାଭୋ, ନେୱିଧ ନ ହୁରଂ ନ ଉଭୟମନ୍ତରେନ, ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ [ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୩; ଉଦା॰ ୭୪]। ତତ୍ଥ ‘ଅନ୍ତରେନା’ତି ନିପାତପଦମେତଂ, ୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେନ ଗାମଂ, ଦକ୍ଖିଣେନ ଗାମଂ, ଉତ୍ତରେନ ଗାମଂ, ଗାମସ୍ସ ପୁବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉପସଗ୍ଗପୁବ୍ବାନଂ ଅକମ୍ମକଧାତୂନଂ ପୟୋଗେ ଆଧାରେ ଦୁତିୟା, ପଥୱିଂ ଅଧିସେସ୍ସତି, ଗାମଂ ଅଧିତିଟ୍ଠତି, ରୁକ୍ଖଂ ଅଜ୍ଝାୱସତି, ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଅଭିନିସୀଦେୟ୍ୟ ୱା ଅଭିନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା [ପାଚି॰ ୧୩୦], ଗାମଂ ଉପୱସତି, ଗାମଂ ଅନୁୱସତି, ପବ୍ବତଂ ଅଧିୱସତି, ଘରଂ ଆୱସତି, ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮; ପାରା॰ ୫୧୯], ଉପୋସଥଂ ଉପୱସତି, କାମାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ରୂପାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ଅରୂପାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ସକ୍କସ୍ସ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ନିପନ୍ନଂ ୱା ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୨], ନିସିନ୍ନଂ ୱା ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୨], ଠିତଂ ୱା ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୨] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତପ୍ପାନ, ଚାରେପି ଦୁତିୟା, ନଦିଂ ପିୱତି, ସମୁଦ୍ଦଂ ପିୱତି, ଗାମଂ ଚରତି, ଅରଞ୍ଞଂ ଚରତି, ନଦିୟଂ, ଗାମେତି ଅତ୍ଥୋ ।
କାଲ, ଦିସାସୁପି ଆଧାରେ ଏୱ ଦୁତିୟା, ତଂ ଖଣଂ, ତଂ ମୁହୁତ୍ତଂ, ତଂ କାଲଂ, ଏକମନ୍ତଂ [ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧], ଏକଂ ସମୟଂ [ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧], ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ [ପାରା॰ ୧୬], ସାୟନ୍ହସମୟଂ, ତଂ ଦିୱସଂ, ଇମଂ ରତ୍ତିଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୫], ଦୁତିୟମ୍ପି, ତତିୟମ୍ପି, ଚତୁତ୍ଥଂ ୱା ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପେତି, ତତୋ ପୁବ୍ବଂ, ତତୋ ପରଂ, ପୁରିମଂ ଦିସଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୬], ଦକ୍ଖିଣଂ ଦିସଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୬], ପଚ୍ଛିମଂ ଦିସଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୬], ଉତ୍ତରଂ ଦିସଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୬], ଇମା ଦସ ଦିସାୟୋ, କତମଂ ଦିସଂ ତିଟ୍ଠତି ନାଗରାଜା [ଜା॰ ୧.୧୬.୧୦୪], ଇମାସୁ ଦିସାସୁ କତମାୟ ଦିସାୟ ତିଟ୍ଠତି ଛଦ୍ଦନ୍ତନାଗରାଜାତି ଅତ୍ଥୋଇଚ୍ଚାଦି ।
୨୯୮.ଲକ୍ଖଣିତ୍ଥମ୍ଭୂତୱିଚ୍ଛାସ୍ୱଭିନା[କ॰ ୨୯୯; ରୂ॰ ୨୮୮; ନୀ॰ ୫୮୨, ୫୮୬; ଚଂ॰ ୨.୧.୫୪; ପା॰ ୧.୪.୯୦, ୯୧; ୨.୩.୮]।
ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ପୱତ୍ତେନ ଅଭିନା ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି ।
ଲକ୍ଖୀୟତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଅନେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ। ଅୟଂ ପକାରୋ ଇତ୍ଥଂ, ଈଦିସୋ ୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତ୍ଥଂ ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋ। ଭିନ୍ନେ ଅତ୍ଥେ ବ୍ୟାପିତୁଂ ଇଚ୍ଛା ୱିଚ୍ଛା।
ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେ –
ରୁକ୍ଖମଭି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ, ରୁକ୍ଖଂ ଅଭି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜୋତତେତି ଅତ୍ଥୋ, ୱିଜ୍ଜୋଭାସେନ ବ୍ୟାପିତୋ ରୁକ୍ଖୋ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ସଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି ।
ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତେ –
ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମଭି, ମାତରଂ ଅଭି ୱିସିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ସାଧୂତି ଅତ୍ଥୋ, ଦେୱଦତ୍ତୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ମାତୁପଟ୍ଠାନେ ଅଗ୍ଗପୁରିସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ଖୋ ପନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଏୱଂ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ [ପାରା॰ ୧]। ଏତ୍ଥ ଚ ‘ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ’ତି ଅଭି ୱିସିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ସକଲଲୋକଗ୍ଗଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, କିତ୍ତିସଦ୍ଦସମ୍ବନ୍ଧେ ପନ ତସ୍ସ ଖୋ ପନ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିଚ୍ଛାୟଂ –
ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ଅଭି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ଚନ୍ଦୋ, ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜୋତତେତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଲକ୍ଖଣାଦିଅତ୍ଥା ଅଭିସଦ୍ଦେନ ଜୋତନୀୟା ପିଣ୍ଡତ୍ଥା ଏୱ, ନ ୱଚନୀୟତ୍ଥା, ବ୍ୟାପନାଦିଅତ୍ଥା ଏୱ ୱଚନୀୟତ୍ଥାତି ।
୨୯୯.ପତିପରୀହି ଭାଗେ ଚ[କ॰ ୨୯୯; ରୂ॰ ୨୮୮; ନୀ॰ ୫୮୨, ୫୮୬; ଚଂ॰ ୨.୧.୫୫; ପା॰ ୧.୪.୯୦]।
ଲକ୍ଖଣି’ତ୍ଥମ୍ଭୂତ, ୱିଚ୍ଛାସୁ ଚ ଭାଗେ ଚ ପୱତ୍ତେହି ପତି, ପରୀହି ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି ।
ଲକ୍ଖଣେ –
ରୁକ୍ଖଂ ପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ, ରୁକ୍ଖଂ ପରି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ । ତତ୍ଥ ‘ପତୀ’ତି ପଟିଚ୍ଚ, ‘ପରୀ’ତି ଫରିତ୍ୱା ।
ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତେ –
ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରଂ ପତି, ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରଂ ପରି ।
ୱିଚ୍ଛାୟଂ –
ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ଚନ୍ଦୋ, ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ପରି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ଚନ୍ଦୋ ।
ଭାଗେ –
ତଂ ଦୀୟତୁ, ୟଦେତ୍ଥ ମଂ ପତି ସିୟା, ତଂ ଦୀୟତୁ, ୟଦେତ୍ଥ ମଂ ପରି ସିୟା । ତତ୍ଥ ‘ପତୀ’ତି ପଟିଚ୍ଚ, ‘ପରୀ’ତି ପରିଚ୍ଚ, ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ‘ଠପିତ’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ଏତ୍ଥ ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଠପିତଂ ସିୟା, ତଂ ମେ ଦୀୟତୂତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଏତେସୁ ବହୂସୁ ଭାଗେସୁ ୟୋ ମମ ଭାଗୋ, ସୋ ମୟ୍ହଂ ଦୀୟତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।
୩୦୦.ଅନୁନା[କ॰ ୨୯୯; ରୂ॰ ୨୮୮; ନୀ॰ ୫୮୨, ୫୮୬; ଚଂ॰ ୨.୧.୫୬; ପା॰ ୧.୪.୮୪, ୯୦]।
ଲକ୍ଖଣି’ତ୍ଥମ୍ଭୂତ, ୱିଚ୍ଛାସୁ ଚ ଭାଗେ ଚ ପୱତ୍ତେନ ଅନୁନା ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି ।
ଲକ୍ଖଣେ –
ରୁକ୍ଖଂ ଅନୁ ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ, ରୁକ୍ଖଂ ଅନୁ ଫରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧମନୁପବ୍ବଜୁଂ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୧.୫], ‘ସମ୍ବୁଦ୍ଧ’ନ୍ତି ବୋଧିସତ୍ତଂ, ଅନୁ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ, ୱିପସ୍ସିବୋଧିସତ୍ତେ ପବ୍ବଜିତେ ସତି ତାନିପି ଚତୁରାସୀତିକୁଲପୁତ୍ତସହସ୍ସାନି ପବ୍ବଜିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଚ୍ଚକ୍ରିୟମନୁ ୱୁଟ୍ଠି ପାୱସ୍ସି, ‘ଅନୂ’ତି ଅନ୍ୱାୟ, ପଟିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ସଚ୍ଚକ୍ରିୟାୟ ସତି ସଚ୍ଚକ୍ରିୟହେତୁ ଦେୱୋ ପାୱସ୍ସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ହେତୁ ଚ ଲକ୍ଖଣଂ ଭୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚ୍ଚକ୍ରିୟାୟ ସହେୱାତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ସହ ସଚ୍ଚେ କତେ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି [ଚରିୟା॰ ୩.୮୨] ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତେ –
ସାଧୁ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମାତରମନୁ । ତତ୍ଥ ‘ଅନୂ’ତି ଅନ୍ୱାୟ ପଟିଚ୍ଚ ।
ୱିଚ୍ଛାୟଂ –
ରୁକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଂ ଅନୁ ୱିଜ୍ଜୋତତେ ଚନ୍ଦୋ । ତତ୍ଥ ‘ଅନୂ’ତି ଅନୁ ଫରିତ୍ୱା ।
ଭାଗେ –
ୟଦେତ୍ଥ ମଂ ଅନୁ ସିୟା, ତଂ ଦୀୟତୁ । ତତ୍ଥ ‘ଅନୂ’ତି ଅନ୍ୱାୟ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୩୦୧.ସହତ୍ଥେ[କ॰ ୨୯୯; ରୂ॰ ୨୮୮; ନୀ॰ ୫୮୨, ୫୮୬; ଚଂ॰ ୨.୧.୫୭; ପା॰ ୧.୪.୮୫]।
ସହତ୍ଥେ ଅନୁନା ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି ।
ପବ୍ବତଂ ଅନୁ ତିଟ୍ଠତି [ପବ୍ବତମନୁସେନା ତିଟ୍ଠତି (ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୱୁତ୍ତିୟଂ)]। ନଦିଂ ଅନ୍ୱାୱସିତା ବାରାଣସୀ । ‘ଅନୂ’ତି ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା, ନଦିୟା ସହ ଆବଦ୍ଧା ତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୦୨.ହୀନେ[କ॰ ୨୯୯; ରୂ॰ ୨୮୮; ନୀ॰ ୫୮୨, ୫୮୬; ଚଂ॰ ୨.୧.୫୮; ପା॰ ୧.୪.୮୬]।
ହୀନେ ପୱତ୍ତେନ ଅନୁନା ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି ।
ଅନୁ ସାରିପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ, ଅନୁଗତା ପଚ୍ଛତୋ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ, ସବ୍ବେ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ସାରିପୁତ୍ତତୋ ହୀନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୦୩.ଉପେନ[କ॰ ୨୯୯; ରୂ॰ ୨୮୮; ନୀ॰ ୫୮୨, ୫୮୬; ଚଂ॰ ୨.୧.୫୯; ପା॰ ୧.୪.୮୭]।
ହୀନେ ଉପେନ ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ଦୁତିୟା ହୋତି ।
ଉପ ସାରିପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ, ଉପେଚ୍ଚ ଗତା ସମୀପେ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ, ହୀନାତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭିଇଚ୍ଚାଦୟୋ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟାତି ସଦ୍ଦସତ୍ଥେସୁ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପକାରେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ପୱଚନୀୟଂ, ପକାରୋ ଚ ଲକ୍ଖଣି’ତ୍ଥମ୍ଭୂତ, ୱିଚ୍ଛାଦିକୋ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି, କମ୍ମନ୍ତି ବ୍ୟାପନାଦିକ୍ରିୟା, କମ୍ମଂ ପୱଚନୀୟଂ ୟେହି ତେ କମ୍ମପ୍ପୱଚନୀୟା।
ତତ୍ଥ ବ୍ୟାପନାଦିକ୍ରିୟାୱିସେସୱାଚୀହି ଉପସଗ୍ଗେହି ସମ୍ବନ୍ଧେସତି କମ୍ମତ୍ଥେ ଦୁତିୟା ହୋତି, ଅସମ୍ବନ୍ଧେ ପନ ଆଧାର, ସାମ୍ୟାଦିଅତ୍ଥେସୁ ହୋତି, ଲକ୍ଖଣାଦୟୋ ପନ ସାମତ୍ଥିୟସିଦ୍ଧା ପିଣ୍ଡତ୍ଥା ଏୱାତି ।
୩୦୪.କାଲଦ୍ଧାନମଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ[କ॰ ୨୯୮; ରୂ॰ ୨୮୭; ନୀ॰ ୫୮୧; ପା॰ ୨.୩.୫]
କାଲସ୍ସ ୱା ଅଦ୍ଧୁନୋ ୱା ଦବ୍ବ, ଗୁଣ, କ୍ରିୟାହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ନିରନ୍ତରଂ ସଂୟୋଗେ କାଲ’ଦ୍ଧାନୱାଚୀହି ଲିଙ୍ଗେହି ପରଂ ଦୁତିୟା ହୋତି ।
କାଲେ –
ସତ୍ତାହଂ ଗୱପାନଂ, ମାସଂ ମଂସୋଦନଂ, ସରଦଂ ରମଣୀୟା ନଦୀ, ସବ୍ବକାଲଂ ରମଣୀୟଂ ନନ୍ଦନଂ, ମାସଂ ସଜ୍ଝାୟତି, ୱସ୍ସସତଂ ଜୀୱତି, ତୟୋ ମାସେ ଅଭିଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।
ଅଦ୍ଧାନେ –
ୟୋଜନଂ ୱନରାଜି, ୟୋଜନଂ ଦୀଘୋ ପବ୍ବତୋ, କୋସଂ ସଜ୍ଝାୟତି ।
ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେତି କିଂ ? ମାସେ ମାସେ ଭୁଞ୍ଜତି, ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ୱିହାରୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ କ୍ରିୟାୱିସେସନମ୍ପି କତ୍ତାରା ସାଧେତବ୍ବତ୍ତା କମ୍ମଗତିକଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ‘କମ୍ମେ ଦୁତିୟା’ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମସଦ୍ଦେନ ଗୟ୍ହତି ।
ସୁଖଂ ସେତି, ଦୁକ୍ଖଂ ସେତି, ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତି, ଖିପ୍ପଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦନ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତି, ମୁଦୁଂ ପଚତି, ଗରୁଂ ଏସ୍ସତି, ଲହୁଂ ଏସ୍ସତି, ସନ୍ନିଧିକାରକଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ସମ୍ପରିୱତ୍ତକଂ ଓତାପେତି, କାୟପ୍ପଚାଲକଂ ଗଚ୍ଛତି [ପାଚି॰ ୫୯୦], ହତ୍ଥପ୍ପଚାଲକଂ ଗଚ୍ଛତି, ସୀସପ୍ପଚାଲକଂ ଗଚ୍ଛତି [ପାଚି॰ ୫୯୪-୫୯୫], ସୁରୁସୁରୁକାରକଂ ଭୁଞ୍ଜତି [ପାଚି॰ ୬୨୭], ଅୱଗଣ୍ଡକାରକଂ ଭୁଞ୍ଜତି [ପାଚି॰ ୬୨୨], ପିଣ୍ଡୁକ୍ଖେପକଂ ଭୁଞ୍ଜତି [ପାଚି॰ ୬୨୦], ହତ୍ଥନିଦ୍ଧୁନକଂ ଭୁଞ୍ଜତି [ପାଚି॰ ୬୨୩], ହତ୍ଥନିଲ୍ଲେହକଂ ଭୁଞ୍ଜତି [ପାଚି॰ ୬୨୮], ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ସମଂ ପରିୟାୟନ୍ତି, ୱିସମଂ ପରିୟାୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ତତିୟାୱିଭତ୍ତିରାସି
କସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତତିୟା ?
୩୦୫.କତ୍ତୁକରଣେସୁ ତତିୟା[କ॰ ୨୮୬, ୨୮୮; ରୂ॰ ୨୯୧, ୨୯୩; ନୀ॰ ୫୯୧, ୫୯୪; ଚଂ॰ ୨.୧.୬୨-୩; ପା॰ ୨.୩.୧୮]।
କତ୍ତରି କରଣେ ଚ ତତିୟା ହୋତି । କତ୍ତାତି ଚ କାରକୋତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ ‘‘କରୋତୀତି କତ୍ତା, କରୋତୀତି କାରକୋ’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘କତ୍ତୁକାରକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପରିୟାୟସଦ୍ଦାନଂ ୱସେନ ଅୟମେୱ କ୍ରିୟଂ ଏକନ୍ତଂ କରୋତି, ସାମୀ ହୁତ୍ୱା କରୋତି, ଅତ୍ତପ୍ପଧାନୋ ହୁତ୍ୱା କରୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ତତୋ କ୍ରିୟା ନାମ କତ୍ତୁନୋ ଏୱ ବ୍ୟାପାରୋ, ନ ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଚ, ଅଞ୍ଞେ ପନ କ୍ରିୟାସାଧନେ କତ୍ତୁନୋ ଉପକାରକତ୍ତା କାରକା ନାମାତି ଚ, ତଥା ଅନୁପକାରକତ୍ତା ଅକାରକା ନାମାତି ଚ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ।
ତତ୍ଥ କତ୍ତା ତିୱିଧୋ ସୟଂକତ୍ତା, ପୟୋଜକକତ୍ତା, କମ୍ମକତ୍ତାତି ।
ତତ୍ଥ ଧାତ୍ୱତ୍ଥଂ ସୟଂ କରୋନ୍ତୋ ସୟଂକତ୍ତା ନାମ, ପୁରିସୋ କମ୍ମଂ କରୋତି ।
ପରଂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ପୟୋଜକକତ୍ତା ନାମ, ପୁରିସୋ ଦାସଂ କମ୍ମଂ କାରେତି ।
କମ୍ମକତ୍ତା ନାମ ପୟୋଜ୍ଜକକତ୍ତାପି ୱୁଚ୍ଚତି, ପୁରିସୋ ଦାସେନ କମ୍ମଂ କାରେତି ଦାସସ୍ସ ୱା, ୟୋ ଚ ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପୟୋଗଂ ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଭୂତୋପି ସୁକରତ୍ତା ୱା କମ୍ମଭାୱେନ ଅୱତ୍ତୁକାମତାୟ ୱା ଅଜାନନତାୟ ୱା ୱଞ୍ଚେତୁକାମତାୟ ୱା କତ୍ତୁଭାୱେନ ୱୋହରୀୟତି, ସୋ କମ୍ମକତ୍ତା ନାମ, କୁସୂଲୋ ସୟମେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଘଟୋ ସୟମେୱ ଭିଜ୍ଜତି । ଅପିଚ ସୁକରୋ ୱା ହୋତୁ ଦୁକ୍କରୋ ୱା, ୟୋ କମ୍ମରୂପକ୍ରିୟାପଦେ ପଠମନ୍ତୋ କତ୍ତା, ସୋ କମ୍ମକତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଦ୍ଦରୂପେନ କମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ଅତ୍ଥରୂପେନ କତ୍ତା ଚାତି କମ୍ମକତ୍ତା, କୁସୂଲୋ ଭିଜ୍ଜତି, ଘଟୋ ଭିଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଚତି ମୁନିନୋ ଭତ୍ତଂ, ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଘରେ ଘରେ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଦୁୱିଧୋ ପରମତ୍ଥୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥୋତି । ତତ୍ଥ ପରମତ୍ଥୋ ଏକନ୍ତେନ ୱିଜ୍ଜମାନୋୟେୱ । ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥୋ ପନ କୋଚି ୱିଜ୍ଜମାନୋତି ସମ୍ମତୋ । ୟଥା ? ରାଜପୁତ୍ତୋ, ଗୋୱିସାଣଂ, ଚମ୍ପକପୁପ୍ଫନ୍ତି । କୋଚି ଅୱିଜ୍ଜମାନୋତି ସମ୍ମତୋ । ୟଥା ? ୱଞ୍ଝାପୁତ୍ତୋ, ସସୱିସାଣଂ, ଉଦୁମ୍ବରପୁପ୍ଫନ୍ତି । ସଦ୍ଦୋ ଚ ନାମ ୱତ୍ତିଚ୍ଛାପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତୀ ହୋତି, ୱତ୍ତମାନୋ ଚ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଦୀପେତୀତି ନତ୍ଥି, ସଙ୍କେତେ ସତି ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସୟଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ନ ଜନେତୀତି ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତି ଅୱିଜ୍ଜମାନସମ୍ମତୋପି ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ ୱିସୟଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ଏୱ ହୋତି । ଇତରଥା ‘ୱଞ୍ଝାପୁତ୍ତୋ’ତି ପଦଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିସୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ନ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି, ସଦ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଞ୍ଚ ୱିସୟଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ନାମ ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦନାନାତ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିନାନାତ୍ତେ ଚ ସତି ନାନା ହୋତି, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ସଦ୍ଦବୁଦ୍ଧିୱିସୟଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନଞ୍ଚ ନାନାଭୂତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ପଟିଚ୍ଚ କାରକନାନାତ୍ତଂ କ୍ରିୟାକାରକନାନାତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି, ନ ପନ ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ନାନାଭୂତମେୱ ଚ ଅତ୍ଥନ୍ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ‘‘ସଂୟୋଗୋ ଜାୟତେ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ସଦ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ ନାନାତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ଅତ୍ଥନାନାତ୍ତେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଞ୍ଚ କ୍ରିୟାକାରକତାସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
କୟିରତେ ଅନେନାତି କରଣଂ, କ୍ରିୟାସାଧନେ କତ୍ତୁନୋ ସହକାରୀକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ଦୁୱିଧଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକକରଣଂ, ବାହିରକରଣନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ କତ୍ତୁନୋ ଅଙ୍ଗଭୂତଂ କରଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ନାମ, ପୁରିସୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ମନସା ଧମ୍ମଂ ୱିଜାନାତି, ହତ୍ଥେନ କମ୍ମଂ କରୋତି, ପାଦେନ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତି, ରୁକ୍ଖୋ ଫଲଭାରେନ ଓଣମତି ।
କତ୍ତୁନୋ ବହିଭୂତଂ ବାହିରଂ ନାମ, ପୁରିସୋ ୟାନେନ ଗଚ୍ଛତି, ଫରସୁନା [ପରସୁନା (ସକ୍କତଗନ୍ଥେସୁ)] ଛିନ୍ଦତି, ରୁକ୍ଖୋ ୱାତେନ ଓଣମତି ।
୩୦୬.ସହତ୍ଥେନ[କ॰ ୨୮୭; ରୂ॰ ୨୯୬; ନୀ॰ ୫୯୨; ଚଂ॰ ୨.୧.୬୫; ପା॰ ୨.୩.୧୯]।
ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ସୋତି ସହତ୍ଥୋ, ସହତ୍ଥେନ ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ତତିୟା ହୋତି । ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନାମ ସମୱାୟତ୍ଥୋ ।
ସୋ ତିୱିଧୋ ଦବ୍ବସମୱାୟୋ, ଗୁଣସମୱାୟୋ, କ୍ରିୟାସମୱାୟୋତି । ପୁତ୍ତେନ ସହ ଧନୱା ପିତା, ପୁତ୍ତେନ ସହ ଥୂଲୋ ପିତା, ପୁତ୍ତେନ ସହ ଆଗତୋ ପିତା । ସହ, ସଦ୍ଧିଂ, ସମଂ, ନାନା, ୱିନାଇଚ୍ଚାଦିକୋ ସହତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ନାମ ।
ନିସୀଦି ଭଗୱା ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ [ମହାୱ॰ ୫୯], ସହସ୍ସେନ ସମଂ ମିତା [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୨], ପିୟେହି ନାନାଭାୱୋ ୱିନାଭାୱୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩, ୨୦୭], ସଙ୍ଘୋ ସହ ୱା ଗଗ୍ଗେନ ୱିନା ୱା ଗଗ୍ଗେନ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟ [ମହାୱ॰ ୧୬୭]।
୩୦୭.ଲକ୍ଖଣେ[ରୂ॰ ୧୪୭ ପିଟ୍ଠେ; ନୀ॰ ୫୯୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୬୬; ପା॰ ୨.୩.୨୧]।
ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମିଂ ତତିୟା ହୋତି ।
ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣେହି ନେତ୍ତେହି, ପିତରଂ ସୋ ଉଦିକ୍ଖତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୨୩]। ବ୍ରହ୍ମଭୂତେନ ଅତ୍ତନା ୱିହରତି [ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୭], ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନ ୱିଲେପନେନ ରାଜାନମଦକ୍ଖି, ତିଦଣ୍ଡକେନ ପରିବ୍ବାଜକମଦକ୍ଖି, ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନ ପତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞଂ ପତ୍ତଂ ଚେତାପେତି [ପାରା॰ ୬୧୨ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)], ଭିକ୍ଖୁ ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ପଟିକ୍କନ୍ତେନ ଆଲୋକିତେନ ୱିଲୋକିତେନ ସମିଞ୍ଜିତେନ ପସାରିତେନ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି, ସା କାଳୀ ଦାସୀ ଭିନ୍ନେନ ସୀସେନ ଲୋହିତେନ ଗଲନ୍ତେନ ପତିୱିସ୍ସକାନଂ ଉଜ୍ଝାପେସି [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬], ଉକ୍ଖିତ୍ତକାୟ ଅନ୍ତରଘରେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି [ପାଚି॰ ୫୮୪], ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ଅନ୍ତରଘରେ ନିସୀଦନ୍ତି [ପାଚି॰ ୫୯୯]।
ଅଙ୍ଗୱିକାରୋପି ଇଧ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି [କ॰ ୨୯୧; ରୂ॰ ୨୯୯; ନୀ॰ ୬୦୩], ଅକ୍ଖିନା କାଣଂ ପସ୍ସତି, ‘ଅକ୍ଖୀ’ତି ଇଦଂ ‘କାଣ’ନ୍ତି ପଦେ ୱିସେସନଂ, ୱିକଲେନ ଚକ୍ଖୁଅଙ୍ଗେନ ସୋ କାଣୋ ନାମ ହୋତି । ହତ୍ଥେନ କୁଣିଂ ପସ୍ସତି, ପାଦେନ ଖଞ୍ଜଂ ପସ୍ସତି ।
୩୦୮.ହେତୁମ୍ହି[କ॰ ୨୮୯; ରୂ॰ ୨୯୭; ନୀ॰ ୬୦୧]।
ହିନୋତି ପୱତ୍ତତି ଫଲଂ ଏତେନାତି ହେତୁ, ତସ୍ମିଂ ତତିୟା ହୋତି ।
ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ୱିଜ୍ଜାୟ ସାଧୁ, କମ୍ମୁନା ୱତ୍ତତି ଲୋକୋ, କମ୍ମୁନା ୱତ୍ତତି ପଜା [ମ॰ ନି॰ ୨.୪୬୦; ସୁ॰ ନି॰ ୬୫୯ (ୱତ୍ତତୀ ପଜା)]। କମ୍ମୁନା ୱସଲୋ ହୋତି, କମ୍ମୁନା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୩୬]। କେନଟ୍ଠେନ [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା], କେନ ନିମିତ୍ତେନ, କେନ ୱଣ୍ଣେନ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪] କେନ ପଚ୍ଚୟେନ, କେନ ହେତୁନା [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୦୯୭], କେନ କାରଣେନ [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧୫ ମାତଙ୍ଗଜାତକୱଣ୍ଣନା] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କରଣଂ ତିୱିଧଂ କ୍ରିୟାସାଧକକରଣଂ, ୱିସେସନକରଣଂ, ନାନାତ୍ତକରଣନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ କ୍ରିୟାସାଧକଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ୱିସେସନକରଣଂ ୟଥା ? ଆଦିଚ୍ଚୋ ନାମ ଗୋତ୍ତେନ, ସାକିୟୋ ନାମ ଜାତିୟା [ସୁ॰ ନି॰ ୪୨୫]। ଗୋତ୍ତେନ ଗୋତମୋ ନାଥୋ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୨୫୩ (ୱିସଦିସଂ)], ସାରିପୁତ୍ତୋତି ନାମେନ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୨୫୧], ୱିସ୍ସୁତୋ ପଞ୍ଞୱା ଚ ସୋ, ଜାତିୟା ଖତ୍ତିୟୋ ବୁଦ୍ଧୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୨], ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ [ମି॰ ପ॰ ୬.୪.୮], ସିପ୍ପେନ ନଳକାରୋ ସୋ, ଏକୂନତିଂସୋ ୱୟସା [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪], ୱିଜ୍ଜାୟ ସାଧୁ, ତପସା ଉତ୍ତମୋ, ସୁୱଣ୍ଣେନ ଅଭିରୂପୋ, ପକତିୟା ଅଭିରୂପୋ, ପକତିୟା ଭଦ୍ଦକୋ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମତ୍ତିକା [ପାଚି॰ ୮୬], ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେତି, ସମେନ ଧାୱତି, ୱିସମେନ ଧାୱତି, ସୁଖେନ ସୁଖିତୋ ହୋମି, ପାମୋଜ୍ଜେନ ପମୁଦିତୋ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୭୮]। ଦ୍ୱିଦୋଣେନ ଧଞ୍ଞଂ କିଣାତି, ସହସ୍ସେନ ଅସ୍ସେ ୱିକ୍କିଣାତି, ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମନ୍ନତି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା (ସମ୍ମନ୍ନି)] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନାନାତ୍ତକରଣଂ ୟଥା ? କିଂ ମେ ଏକେନ ତିଣ୍ଣେନ, ପୁରିସେନ ଥାମଦସ୍ସିନା [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୬]। କିଂ ତେ ଜଟାହି ଦୁମ୍ମେଧ, କିଂ ତେ ଅଜିନସାଟିୟା [ଧ॰ ପ॰ ୩୯୪]। ଅଲଂ ତେ ଇଧ ୱାସେନ [ପାରା॰ ୪୩୬], ଅଲଂ ମେ ବୁଦ୍ଧେନ [ପାରା॰ ୫୨], କିନ୍ନୁମେବୁଦ୍ଧେନ [ପାରା॰ ୫୨], ନ ମମତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧେନ [ପାରା॰ ୫୨], ମଣିନା ମେ ଅତ୍ଥୋ [ପାରା॰ ୩୪୪], ୱଦେୟ୍ୟାଥ ଭନ୍ତେ ୟେନତ୍ଥୋ, ପାନୀୟେନ [ପାଣିୟେନ (ମୂ॰)] ଅତ୍ଥୋ, ମୂଲେହି ଭେସଜ୍ଜେହି ଅତ୍ଥୋ [ମହାୱ॰ ୨୬୩], ସେୟ୍ୟେନ ଅତ୍ଥିକୋ, ମହଗ୍ଘେନ ଅତ୍ଥିକୋ, ମାସେନ ପୁବ୍ବୋ, ପିତରା ସଦିସୋ, ମାତରା ସମୋ, କହାପଣେନ ଊନୋ, ଧନେନ ୱିକଲୋ, ଅସିନା କଲହୋ, ୱାଚାୟ କଲହୋ, ଆଚାରେନ ନିପୁଣୋ, ୱାଚାୟ ନିପୁଣୋ, ଗୁଳେନ ମିସ୍ସକୋ, ତିଲେନ ମିସ୍ସକୋ, ୱାଚାୟ ସଖିଲୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତଥା କମ୍ମା’ୱଧି, ଆଧାର’ଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗ, କ୍ରିୟାପୱଗ୍ଗାପି ନାନାତ୍ତକରଣେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
କମ୍ମେ ତାୱ –
ତିଲେହି ଖେତ୍ତେ ୱପ୍ପତି, ତନ୍ତୱାୟେହି ଚୀୱରଂ ୱାୟାପେତି, ସୁନଖେହି ଖାଦାପେନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅୱଧିମ୍ହି –
ସୁମୁତ୍ତା ମୟଂ ତେନ ମହାସମଣେନ [ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭], ମୁତ୍ତୋମ୍ହି କାସିରାଜେନ, ଚକ୍ଖୁ ସୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୫], ଓତ୍ତପ୍ପତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ [ଅ॰ ନି॰ ୫.୨], ହିରୀୟତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ [ଅ॰ ନି॰ ୫.୨], ଜିଗୁଚ୍ଛତି ସକେନ କାୟେନ, ପଥବ୍ୟା ଏକରଜ୍ଜେନ, ସଗ୍ଗସ୍ସ ଗମନେନ ୱା । ସବ୍ବଲୋକାଧିପଚ୍ଚେନ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ୱରଂ [ଧ॰ ପ॰ ୧୭୮] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଆଧାରେ –
ତେନ ଖଣେନ ତେନ ଲୟେନ ତେନ ମୁହୁତ୍ତେନ [ମହାୱ॰ ୧୭], ତେନ ସମୟେନ [ପାରା॰ ୧], କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ [ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୯]। ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬], ତିଣ୍ଣଂ ମାସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮; ଉଦା॰ ୫୧], ପୁବ୍ବେନ ଗାମଂ, ଦକ୍ଖିଣେନ ଗାମଂ, ପୁରତ୍ଥିମେନ ଧତରଟ୍ଠୋ, ଦକ୍ଖିଣେନ ୱିରୂଳ୍ହକୋ ପଚ୍ଛିମେନ ୱିରୂପକ୍ଖୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୬], ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି [ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ –
ମାସେନ ଭୁଞ୍ଜତି, ୟୋଜନେନ ଧାୱତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ରିୟାପୱଗ୍ଗୋ ନାମ କ୍ରିୟାୟ ସୀଘତରଂ ନିଟ୍ଠାପନଂ, ତସ୍ମିଂ ଜୋତେତବ୍ବେ ତତିୟା, ଏକାହେନେୱ ବାରାଣସିଂ ପାପୁଣି, ତୀହି ମାସେହି ଅଭିଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ନୱହି ମାସେହି ୱିହାରଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଗମନମତ୍ତେନ ଲଭତି, ଓଟ୍ଠପହଟମତ୍ତେନ ପଗୁଣଂ ଅକାସି ।
ତତିୟାୱିଭତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଚତୁତ୍ଥୀୱିଭତ୍ତିରାସି
କସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥୀ ?
୩୦୯.ସମ୍ପଦାନେ ଚତୁତ୍ଥୀ[କ॰ ୨୯୩; ରୂ॰ ୩୦୧; ନୀ॰ ୬୦୫; ଚତୁତ୍ଥୀ ସମ୍ପଦାନେ (ବହୂସୁ), ଚଂ॰ ୨.୧.୭୩; ପା॰ ୨.୩.୧୩]।
ସମ୍ପଦାନେ ଚତୁତ୍ଥୀ ହୋତି । ସମ୍ମା ପଦୀୟତେ ଅସ୍ସାତି ସମ୍ପଦାନଂ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତଂ ୱତ୍ଥୁସମ୍ପଟିଚ୍ଛକଂ, କ୍ରିୟାସମ୍ପଟିଚ୍ଛକନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଦେତି, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିଲାଘତେ ।
ପୁନ ଅନିରାକରଣଂ, ଅନୁମତି, ଆରାଧନନ୍ତି ତିୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନ ନିରାକରୋତି ନ ନିୱାରେତୀତି ଅନିରାକରଣଂ, ଦିୟ୍ୟମାନଂ ନ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସତି ହି ପଟିକ୍ଖିପନେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ନାମ ହୋତୀତି । କାୟଚିତ୍ତେହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ସମ୍ପଦାନଂ ଅନୁମତି ନାମ । ୱିୱିଧେହି ଆୟାଚନୱଚନେହି ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତଂ ଆରାଧନଂ ନାମ । ବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସ ଜଲଂ ଦେତି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନ୍ନଂ ଦେତି, ୟାଚକସ୍ସ ଅନ୍ନଂ ଦେତି ।
କ୍ରିୟାସମ୍ପଟିଚ୍ଛକଂ ନାନାକ୍ରିୟାୱସେନ ବହୁୱିଧଂ ।
ତଞ୍ଚ ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚ୍ଚତି ଚେୱ ଖମତି ଚ [ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୯; ମ॰ ନି॰ ୨.୪୩୫], ପବ୍ବଜ୍ଜା ମମ ରୁଚ୍ଚତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୪୩], କସ୍ସ ସାଦୁଂ ନ ରୁଚ୍ଚତି, ନ ମେ ରୁଚ୍ଚତି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, ଉଲୂକସ୍ସାଭିସେଚନଂ [ଜା॰ ୧.୩.୬୦]। ଗମନଂ ମୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତି, ମାୟସ୍ମନ୍ତାନମ୍ପି ସଙ୍ଘଭେଦୋ ରୁଚ୍ଚିତ୍ଥ [ପାରା॰ ୪୧୮], ୟସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ନ ଖମତି, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ [ପାରା॰ ୪୩୮], ଭତ୍ତଂ ମୟ୍ହଂ ଛାଦେତି, ଭତ୍ତମସ୍ସ ନଚ୍ଛାଦେତି [ଚୂଳୱ॰ ୨୮୨], ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଲୂଖାନି ଭୋଜନାନି ନଚ୍ଛାଦେନ୍ତି [ମହାୱ॰ ୨୬୧ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)]। ତତ୍ଥ ‘ଛାଦେତୀ’ତି ଇଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଧାରଣପ୍ପୟୋଗେ –
ଛତ୍ତଗ୍ଗାହୋ ରଞ୍ଞୋ ଛତ୍ତଂ ଧାରେତି, ସମ୍ପତିଜାତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଦେୱା ଛତ୍ତଂ ଧାରୟିଂସୁ ।
ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିଲାଘତେ, ଥୋମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତୁୟ୍ହଂ ହନୁତେ, ତୁଣ୍ହିଭାୱେନ ୱଞ୍ଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜମାନସ୍ସ ପାନୀୟେନ ୱା ୱିଧୂପନେନ ୱା ଉପଟ୍ଠାତି [ପାଚି॰ ୮୧୬ (ୱିସଦିସଂ)]। ଦୁତିୟାପି ହୋତି, ରଞ୍ଞୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ରାଜାନଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ଅହଂ ଭୋତିଂ ଉପଟ୍ଠିସ୍ସଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୩୪], ଅହଂ ତଂ ଉପଟ୍ଠିସ୍ସାମି, ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନଂ [ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୬], ତୁୟ୍ହଂ ସପତେ, ସପସ୍ସୁ ମେ ୱେପଚିତ୍ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୩], ସପଥମ୍ପି ତେ ସମ୍ମ ଅହଂ କରୋମି [ଜା॰ ୨.୨୧.୪୦୭], ତୱ ମୟି ସଦ୍ଦହନତ୍ଥଂ ସଚ୍ଚଂ କରୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ, ରଞ୍ଞୋ ସତଂ ଧାରେତି, ଇଧ କୁଲପୁତ୍ତୋ ନ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ଧାରେତି [ଅ॰ ନି॰ ୪.୬୨], ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ମୟଂ ନାଗଂ ଧାରୟାମ । ତତ୍ଥ ‘ରଞ୍ଞୋ ସତଂ ଧାରେତୀ’ତି ସତଂ ବଲିଧନଂ ୱା ଦଣ୍ଡଧନଂ ୱା ନିଦେତୀତି [ନିଧେତୀତି, ନିଧେମ (କେଚି)] ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଇଣଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ‘ଧାରୟାମା’ତି ପୁନ ନିଦେମ [ନିଧେତୀତି, ନିଧେମ (କେଚି)], ତୁୟ୍ହଂ ସଦ୍ଦହତି, ମୟ୍ହଂ ସଦ୍ଦହତି, ସଦ୍ଦହାସି ସିଙ୍ଗାଲସ୍ସ, ସୁରାପୀତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣ [ଜା॰ ୧.୧.୧୧୩]।
ଦେୱାପି ତେ ପିହୟନ୍ତି ତାଦିନୋ [ଧ॰ ପ॰ ୯୪ (ତସ୍ସ ପିହୟନ୍ତି)], ଦେୱାପି ତେସଂ ପିହୟନ୍ତି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ସତୀମତଂ [ଧ॰ ପ॰ ୧୮୧], ‘ପିହୟନ୍ତୀ’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟାପି ହୋତି, ସଚେ ମଂ ପିହୟସି, ଧନଂ ପିହେତି, ହିରଞ୍ଞଂ ପିହେତି, ସୁୱଣ୍ଣଂ ପିହେତି । ତତିୟାପି ଦିସ୍ସତି, ରୂପେନ ପିହେତି, ସଦ୍ଦେନ ପିହେତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତସ୍ସ କୁଜ୍ଝ ମହାୱୀର [ଜା॰ ୧.୪.୪୯], ମା ମେ କୁଜ୍ଝ ରଥେସଭ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୯୬ (କୁଜ୍ଝି)], ୟଦିହଂ ତସ୍ସ କୁପ୍ପେୟ୍ୟଂ, ମାତୁ କୁପ୍ପତି, ପିତୁ କୁପ୍ପତି, ୟୋ ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ନରସ୍ସ ଦୁସ୍ସତି [ଧ॰ ପ॰ ୧୨୫; ସୁ॰ ନି॰ ୬୬୭; ଜା॰ ୧.୫.୯୪], ଦୁହୟତି ଦିସାନଂ ମେଘୋ, ପୂରେତି ୱିନାସେତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅକାଲେ ୱସ୍ସନ୍ତୋ ହି ୱିନାସେତି ନାମ, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯], ଅଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ତୁୱଂ ଦୁବ୍ଭି [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୯୫], ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭେୟ୍ୟ, ତିତ୍ଥିୟା ଇସ୍ସନ୍ତି ସମଣାନଂ, ଉସ୍ସୂୟନ୍ତି ଦୁଜ୍ଜନା ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ, ପତିୱିସ୍ସକାନଂ ଉଜ୍ଝାପେସି [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬ (ଉଜ୍ଝାପେସି)], ମା ତୁମ୍ହେ ତସ୍ସ ଉଜ୍ଝାୟିତ୍ଥ [ଉଦା॰ ୨୬ (ୱିସଦିସଂ)], ମହାରାଜାନଂ ଉଜ୍ଝାପେତବ୍ବଂ ୱିରୱିତବ୍ବଂ ୱିକ୍କନ୍ଦିତବ୍ବଂ, କ୍ୟାହଂ ଅୟ୍ୟାନଂ ଅପରଜ୍ଝାମି [ପାରା॰ ୩୮୩] ଅୟ୍ୟେ ୱା, ରଞ୍ଞୋ ଅପରଜ୍ଝତି ରାଜାନଂ ୱା, ଆରାଧୋ ମେ ରାଜା ହୋତି ।
ପତି, ଆପୁବ୍ବସ୍ସ ସୁ-ଧାତୁସ୍ସ ଅନୁ, ପତିପୁବ୍ବସ୍ସ ଚ ଗୀ-ଧାତୁସ୍ସ ୟୋଗେ ସମ୍ପଦାନେ ଚତୁତ୍ଥୀ । ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି, ‘‘ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’’ତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁଂ [ଅ॰ ନି॰ ୧.୧]। ଏତ୍ଥ ଚ ପୁବ୍ବୱାକ୍ୟେ ଆମନ୍ତନକ୍ରିୟାୟ କତ୍ତା ଭଗୱା, ସୋ ପରୱାକ୍ୟେ ପଚ୍ଚାସୁୟୋଗେ ସମ୍ପଦାନଂ ହୋତି, ‘ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁ’ନ୍ତି ଭଦ୍ଦନ୍ତେତି ପଟିୱଚନଂ ଅଦଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆସୁଣନ୍ତି, ରାଜା ବିମ୍ବିସାରୋ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛତ୍ଥେରସ୍ସ ଆରାମିକଂ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା [ମହାୱ॰ ୨୭୦], ଅମଚ୍ଚୋ ରଞ୍ଞୋ ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା [ମହାୱ॰ ୨୭୦], ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଭିକ୍ଖୁ ଜନଂ ଧମ୍ମଂ ସାୱେତି, ଜନୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁଗିଣାତି ପଟିଗିଣାତି, ସାଧୁକାରଂ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆରୋଚନତ୍ଥୟୋଗେ –
ଆରୋଚୟାମି ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ [ମ॰ ନି॰ ୧.୪୧୬], ପଟିୱେଦୟାମି ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ [ମ॰ ନି॰ ୧.୪୧୬], ଆମନ୍ତୟାମି ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮ (ୱିସଦିସଂ)], ଧମ୍ମଂ ୱୋ ଦେସେସ୍ସାମି [ମ॰ ନି॰ ୩.୧୦୫], ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ୟଥା ନୋ ଭଗୱା ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ, ନିରୁତ୍ତିଂ ତେ ପୱକ୍ଖାମି, ଅହଂ ତେ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଅହଂ ତେ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦୱୋଚ ।
୩୧୦.ତଦତ୍ଥେ[କ॰ ୨୭୭; ରୂ॰ ୩୦୩; ନୀ॰ ୫୫୪]।
ତସ୍ସା ତସ୍ସା କ୍ରିୟାୟ ଅତ୍ଥୋତି ତଦତ୍ଥୋ, ତଦତ୍ଥେ ସମ୍ପଦାନେ ଚତୁତ୍ଥୀ ହୋତି ।
୩୧୧.ସସ୍ସାୟ ଚତୁତ୍ଥିୟା[କ॰ ୧୦୯; ରୂ॰ ୩୦୪; ନୀ॰ ୨୭୯-୮୦]।
ଅକାରନ୍ତତୋ ଚତୁତ୍ଥୀଭୂତସ୍ସ ସସ୍ସ ଆୟୋ ହୋତି ୱା ।
ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟ, ସଂୱରୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାୟ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୁଜ୍ଜତ୍ଥାୟ, ପାମୁଜ୍ଜଂ ପୀତତ୍ଥାୟ, ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ଥାୟ, ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖତ୍ଥାୟ, ସୁଖଂ ସମାଧତ୍ଥାୟ, ସମାଧି ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ନିବ୍ବିଦତ୍ଥାୟ, ନିବ୍ବିଦା ୱିରାଗତ୍ଥାୟ, ୱିରାଗୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ [ପରି॰ ୩୬୬], ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ [ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦], ଅଲଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟ [ପାରା॰ ୩୮], ଅଲଂ ସମ୍ମୋହାୟ, ପାକାୟ ୱଜତି, ୟୁଦ୍ଧାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସିଂ [ପାଚି॰ ୯୦୨]।
ତୁମତ୍ଥୋପି ତଦତ୍ଥେ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ଅଲଂ ମିତ୍ତେ ସୁଖାପେତୁଂ, ଅମିତ୍ତାନଂ ଦୁଖାୟ ଚ [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୩]। ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଲଂ ଫାସୁୱିହାରାୟ, ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି [ମହାୱ॰ ୧୩]।
ଅଲମତ୍ଥୟୋଗେ –
ଅଲଂ ମଲ୍ଲୋ ମଲ୍ଲସ୍ସ, ଅରହତି ମଲ୍ଲୋ ମଲ୍ଲସ୍ସ, ଅଲଂ ତେ ଇଧ ୱାସେନ [ପାରା॰ ୪୩୬], ଅଲଂ ତେ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣେନ, କିଂ ମେ ଏକେନ ତିଣ୍ଣେନ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୬], କିଂ ତେ ଜଟାହି ଦୁମ୍ମେଧ, କିଂ ତେ ଅଜିନସାଟିୟା [ଧ॰ ପ॰ ୩୯୪]।
ମଞ୍ଞନାପୟୋଗେ ଅନାଦରେ ଅପାଣିସ୍ମିମେୱ ଚତୁତ୍ଥୀ, କଟ୍ଠସ୍ସ ତୁୱଂ ମଞ୍ଞେ, କଲିଙ୍ଗରସ୍ସ [କଳିଙ୍ଗରସ୍ସ, କଳଙ୍ଗରସ୍ସ (କ॰)] ତୁୱଂ ମଞ୍ଞେ, ଜୀୱିତଂ ତିଣାୟପି ନ ମଞ୍ଞତି ।
ଅନାଦରେତି କିଂ ? ସୁୱଣ୍ଣଂ ତଂ ମଞ୍ଞେ ।
ଅପାଣିସ୍ମିନ୍ତି କିଂ ? ଗଦ୍ରଭଂ ତୁୱଂ ମଞ୍ଞେ ।
ଗତ୍ୟତ୍ଥାନଂ ନୟନତ୍ଥାନଞ୍ଚ ଧାତୂନଂ କମ୍ମନି ଚତୁତ୍ଥୀ, ଅପ୍ପୋ ସଗ୍ଗାୟ ଗଚ୍ଛତି [ଧ॰ ପ॰ ୧୭୪], ୟୋ ମଂ ଦକାୟ ନେତି [ଜା॰ ୧.୬.୯୭], ନିରୟାୟୁପକଡ୍ଢତି [ଧ॰ ପ॰ ୩୧୧], ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସେୟ୍ୟ [ଚୂଳୱ॰ ୧୧୧]।
ଆସୀସନକ୍ରିୟାୟୋଗେ –
ଆୟୁ ଭୱତୋ ହୋତୁ, ଭଦ୍ଦଂ ତେ ହୋତୁ, ଭଦ୍ଦମତ୍ଥୁ ତେ [ଜା॰ ୧.୮.୧୫; ଜା॰ ୨.୧୭.୧], କୁସଲଂ ତେ ହୋତୁ, ଅନାମୟଂ ତେ ହୋତୁ, ସୁଖଂ ତେ ହୋତୁ, ଅତ୍ଥଂ ତେ ହୋତୁ, ହିତଂ ତେ ହୋତୁ, କଲ୍ୟାଣଂ ତେ ହୋତୁ, ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ହୋତୁ, ସୋତ୍ଥି ତେ ହୋତୁ ସୋତ୍ଥି ଗବ୍ଭସ୍ସ [ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୧], ମଙ୍ଗଲଂ ତେ ହୋତୁ ।
ସମ୍ମୁତିୟୋଗେ କମ୍ମତ୍ଥେ [ଛଟ୍ଠୀ], ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ରୂପିୟଛଡ୍ଡକସ୍ସ ସମ୍ମୁତି [ପାରା॰ ୫୯୦], ପତ୍ତଗାହାପକସ୍ସ ସମ୍ମୁତିଇଚ୍ଚାଦି [ପାରା॰ ୬୧୪]।
ଆୱିକରଣାଦିୟୋଗେ –
ତୁୟ୍ହଞ୍ଚସ୍ସ ଆୱି କରୋମି, ତସ୍ସ ମେ ସକ୍କୋ ପାତୁରହୋସି, ତସ୍ସ ପହିଣେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦୂତଂ ପାହେସି, କପ୍ପତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆୟୋଗୋ, ୱଟ୍ଟତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆୟୋଗୋ, ପତ୍ଥୋଦନୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ନପ୍ପହୋତି, ଏକସ୍ସ ପହୋତି, ଏକସ୍ସ ପରିୟତ୍ତୋ, ଉପମଂ ତେ କରିସ୍ସାମି [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮; ଜା॰ ୨.୧୯.୨୪], ଅଞ୍ଜଲିଂ ତେ ପଗ୍ଗଣ୍ହାମି [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୨୭], ତଥାଗତସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତି, ଆୱିକତା ହିସ୍ସ ଫାସୁ [ମହାୱ॰ ୧୩୪], ଲୋକସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଲୋକସ୍ସ ହିତଂ, ମଣିନା ମେ ଅତ୍ଥୋ [ପାରା॰ ୩୪୪], ନ ମମତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧେନ [ପାରା॰ ୫୨], ନମତ୍ଥୁ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନମତ୍ଥୁ ବୋଧିୟା [ଜା॰ ୧.୨.୧୭], ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଚ ନମତ୍ଥୁ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୭], ନମୋ କରୋହି ନାଗସ୍ସ [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯], ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ, ନମୋ ତେ ପୁରିସୁତ୍ତମ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୨.୧୨୯]। ସୋତ୍ଥି ପଜାନଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୪], ସୁୱତ୍ଥି ପଜାନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଚତୁତ୍ଥୀୱିଭତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିରାସି
କସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପଞ୍ଚମୀ ?
୩୧୨.ପଞ୍ଚମ୍ୟାୱଧିସ୍ମିଂ[କ॰ ୨୯୫; ରୂ॰ ୩୦୭; ନୀ॰ ୬୦୭; ଚଂ॰ ୨.୧.୮୧; ପା॰ ୨.୩.୨୮; ୧.୪.୨୪]।
ଅୱଧିୟତି ୱୱତ୍ଥିୟତି ପଦତ୍ଥୋ ଏତସ୍ମାତି ଅୱଧି, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି, ଅୱଧୀତି ଚ ଅପାଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅପନେତ୍ୱା ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆଦଦାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ଅପାଦାନଂ। ତଂ ତିୱିଧଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିସୟଂ, ଉପ୍ପାଟୱିସୟଂ, ଅନୁମେୟ୍ୟୱିସୟନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଅପାଦାନୱିସୟଭୂତୋ କ୍ରିୟାୱିସେସୋ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ତଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିସୟଂ। ୟଥା ? ଗାମା ଅପେନ୍ତି ମୁନୟୋ, ନଗରା ନିଗ୍ଗତୋ ରାଜା ।
ୟସ୍ମିଂ ପନ ସୋ ପାଠସେସଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବୋ ହୋତି, ତଂ ଉପ୍ପାଟୱିସୟଂ। ୟଥା ? ୱଲାହକା ୱିଜ୍ଜୋତତେ ୱିଜ୍ଜୁ, ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋତି [ମହାୱ॰ ୩୦]। ଏତ୍ଥ ହି ‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା’ତି ପଦଂ ଅଜ୍ଝାହରିତବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ମିଂ ପନ ସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ନ ହୋତି, ଅଜ୍ଝାହରିତୁଞ୍ଚ ନ ସକ୍କା, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅନୁମାନୱସେନ ସୋ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ତଂ ଅନୁମେୟ୍ୟୱିସୟଂ। ୟଥା ? ମାଥୁରା ପାଟଲିପୁତ୍ତକେହି ଅଭିରୂପତରା, ସୀଲମେୱ ସୁତା ସେୟ୍ୟୋ [ଜା॰ ୧.୫.୬୫], ମୟା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ଜେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ସେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭]। କ୍ରିୟଂ ୱିନା କାରକଂ ନାମ ନ ସିଜ୍ଝତୀତିକତ୍ୱା ଉକ୍କଂସନକ୍ରିୟା ଏତ୍ଥ ଅନୁମେତବ୍ବା ହୋତି । ଏୱଂ କ୍ରିୟାପଦରହିତେସୁ ଦୂରୟୋଗାଦୀସୁପି ଅୱିନାଭାୱିକ୍ରିୟାନୁମାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପୁନ ଚଲା’ଚଲୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।
ଚଲଂ ୟଥା ? ପୁରିସୋ ଧାୱତା ଅସ୍ସା ପତତି, ଦ୍ୱେ ମେଣ୍ଡା ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ଅପସକ୍କନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦି ଚଲଂ ସିୟା, କଥଂ ଅୱଧି ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଚ୍ଚୁତିଲକ୍ଖଣୋ ହି ଅୱଧୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ-ଦ୍ୱେ ମେଣ୍ଡା ସକସକକ୍ରିୟାୟ ଚଲନ୍ତି, ଇତରୀତରକ୍ରିୟାୟ ଅୱଧୀ ହୋନ୍ତୀତି ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅୱଧିଲକ୍ଖଣୱିରୋଧୋତି ।
ଅଚଲଂ ୟଥା ? ଗାମା ଅପେନ୍ତି ମୁନୟୋ, ନଗରା ନିଗ୍ଗତୋ ରାଜା ।
ପୁନ କାୟସଂସଗ୍ଗପୁବ୍ବକଂ, ଚିତ୍ତସଂସଗ୍ଗପୁବ୍ବକନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି, ଗାମା ଅପେନ୍ତି ମୁନୟୋ, ଚୋରା ଭୟଂ ଜାୟତେ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କିଂୱ ଦୂରୋ ଇତୋ ଗାମୋ, ଇତୋ ସା ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୯]। ଇତୋ ଏକନୱୁତିକପ୍ପେ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪] ଆଦୀସୁ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଂସଗ୍ଗପୁବ୍ବକମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ନ ମାତା ପୁତ୍ତତୋ ଭାୟତି, ନ ଚ ପୁତ୍ତୋ ମାତିତୋ ଭାୟତି, ଭୟା ଭୀତୋ ନ ଭାସସୀ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୧.୧୩୮] ପାଳି । ଅତ୍ଥି ତେ ଇତୋ ଭୟଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୦], ନତ୍ଥି ତେ ଇତୋ ଭୟଂ, ୟତୋ ଖେମଂ ତତୋ ଭୟଂ [ଜା॰ ୧.୯.୫୮], ଚୋରା ଭାୟତି, ଚୋରା ଭୀତୋ । ଛଟ୍ଠୀ ଚ, ଚୋରସ୍ସ ଭାୟତି, ଚୋରସ୍ସ ଭୀତୋ । ଦୁତିୟା ଚ, ‘‘କଥଂ ପରଲୋକଂ ନ ଭାୟେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ପରଲୋକଂ ନ ଭାୟେୟ୍ୟ, ଭାୟସି ମଂ ସମଣ [ସୁ॰ ନି॰ ସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତ], ନାହଂ ତଂ ଭାୟାମି [ସୁ॰ ନି॰ ସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତ], ଭାୟିତବ୍ବଂ ନ ଭାୟତି, ନାହଂ ଭାୟାମି ଭୋଗିନଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୮୩୫], ନ ମଂ ମିଗା ଉତ୍ତସନ୍ତୀ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୦୭] ପାଳିପଦାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଭୋଗିନ’ନ୍ତି ନାଗଂ, ଚୋରା ତସତି ଉତ୍ତସତି ଚୋରସ୍ସ ୱା, ସବ୍ବେ ତସନ୍ତି ଦଣ୍ଡସ୍ସ [ଧ॰ ପ॰ ୧୨୯], ପାପତୋ ଓତ୍ତପ୍ପତି ଜିଗୁଚ୍ଛତି ହରାୟତି ପାପେନ ୱା ।
ୟତୋ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ୱା ୱିଜ୍ଜଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମିଂ ଅକ୍ଖାତରି ପଞ୍ଚମୀ, ଉପଜ୍ଝାୟା ଅଧୀତେ, ଉପଜ୍ଝାୟା ସିପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି, ଦ୍ୱାସୀତି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ । ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନି, ୟେମେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିନୋ [ଥେରଗା॰ ୧୦୨୭]।
ୟତୋ ସୁଣାତି, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚମୀ, ଛଟ୍ଠୀ ଚ, ଇତୋ ସୁତ୍ୱା, ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ୱା, ୟମ୍ହା ଧମ୍ମଂ ୱିଜାନେୟ୍ୟ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଦେସିତଂ [ଧ॰ ପ॰ ୩୯୨]।
ୟତୋ ଲଭତି, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚମୀ, ସଙ୍ଘତୋ ଲଭତି, ଗଣତୋ ଲଭତି ।
ୟତୋ ପରାଜୟତି, ୟତୋ ପଭୱତି, ୟତୋ ଜାୟତି, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚମୀ, ବୁଦ୍ଧସ୍ମା ପରାଜୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା, ପାଳିୟଂ ପନ ପରାଜିୟୋଗେ ଅପାଦାନଂ ପାଠସେସୱସେନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସଙ୍ଗାମେ ଦେୱା ଜିନିଂସୁ, ଅସୁରା ପରାଜିନିଂସୁ । ଏତ୍ଥ ଦେୱେହି ପରାଜିନିଂସୂତି ପାଠସେସୋ । ‘‘ମୟଂ ଜିତାମ୍ହା ଅମ୍ବକାୟ । ହିମୱନ୍ତା ପଭୱନ୍ତି ପଞ୍ଚ ମହାନଦିୟୋ [ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୮.୧୯], ଅୟଂ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା, ହିମୱନ୍ତା ପଭାୱିତା’’ତି ପାଳି [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୨୫୫], ଚୋରା ଭୟଂ ଜାୟତେ, କାମତୋ ଜାୟତେ ଭୟଂ [ଧ॰ ପ॰ ୨୧୫], ଜାତଂ ସରଣତୋ ଭୟଂ [ଜା॰ ୧.୧.୩୬; ୧.୨.୧୩; ୧.୯.୫୬, ୫୭, ୫୯], ୟଂକିଞ୍ଚି ଭୟଂ ୱା ୱେରଂ ୱା ଉପଦ୍ଦୱୋ ୱା ଉପସଗ୍ଗୋ ୱା ଜାୟତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ବାଲତୋ ଜାୟତି, ନୋ ପଣ୍ଡିତତୋ, କାମତୋ ଜାୟତୀ ସୋକୋ [ଧ॰ ପ॰ ୨୧୪], ଉଭତୋ ସୁଜାତୋ ପୁତ୍ତୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧୧], ଉରସ୍ମା ଜାତୋ, ଉରେ ଜାତୋ ୱା, ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଗଣତୋ ୱା ଞାତିମିତ୍ତତୋ ୱା [ପାରା॰ ୫୦୦ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)]।
ଅଞ୍ଞତ୍ଥାନଂ ୟୋଗେ ପଞ୍ଚମୀ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ତତୋ ପରଂ [ମହାୱ॰ ୩୪୬], ତତୋ ଅପରେନ ସମୟେନ [ପାରା॰ ୧୯୫]।
ଉପସଗ୍ଗାନଂ ୟୋଗେ ପନ –
୩୧୩.ଅପପରୀହି ୱଜ୍ଜନେ[କ॰ ୨୭୨; ରୂ॰ ୩୦୯; ନୀ॰ ୫୫୮, ୫୬୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୮୨; ପା॰ ୧.୪.୮୮; ୨.୩.୧୦]।
ୱଜ୍ଜନେ ପୱତ୍ତେହି ଅପ, ପରୀହି ୟୋଗେ ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି ।
ଅପପବ୍ବତା ୱସ୍ସତି ଦେୱୋ, ପରିପବ୍ବତା ୱସ୍ସତି ଦେୱୋ, ଅପସାଲାୟ ଆୟନ୍ତି ୱାଣିଜା, ପରିସାଲାୟ ଆୟନ୍ତି ୱାଣିଜା, ପବ୍ବତଂ ସାଲଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କଚ୍ଚାୟନେ ପନ ‘‘ଉପରିପବ୍ବତା ଦେୱୋ ୱସ୍ସତୀ’’ତି ପାଠୋ [ପୋରାଣପାଠୋ], ପରିପବ୍ବତାତି ୟୁତ୍ତୋ । ଉପରିୟୋଗେ ପନ ସତ୍ତମୀୟେୱ ଦିସ୍ସତି – ‘‘ତସ୍ମିଂ ଉପରିପବ୍ବତେ [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୧୬; ଜା॰ ୧.୮.୧୬], ଉପରିପାସାଦେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୮], ଉପରିୱେହାସେ, ଉପରିୱେହାସକୁଟିୟା’’ତି, [ପାଚି॰ ୧୩୦] ତତ୍ଥ ପବ୍ବତସ୍ସ ଉପରି ଉପରିପବ୍ବତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୧୪.ପଟିନିଧିପଟିଦାନେସୁ ପତିନା[କ॰ ୨୭୨; ରୂ॰ ୩୦୯; ନୀ॰ ୫୫୮, ୫୬୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୮୩; ପା॰ ୨.୩.୧୧; ୧.୪.୯.୨]।
ପଟିନିଧି ନାମ ପଟିବିମ୍ବଟ୍ଠପନଂ, ପଟିଦାନଂ ନାମ ପଟିଭଣ୍ଡଦାନଂ ତେସୁ ପୱତ୍ତେନ ପତିନା ୟୋଗେ ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି ।
ବୁଦ୍ଧସ୍ମା ପତି ସାରିପୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତେଲସ୍ମା ପତି ଘତଂ ଦେତି ।
୩୧୫.ରିତେ ଦୁତିୟା ଚ[କ॰ ୨୭୨; ରୂ॰ ୩୦୯; ନୀ॰ ୫୫୮, ୫୬୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୮୪; ପା॰ ୨.୩.୨୯]।
ରିତେସଦ୍ଦେନ ୟୋଗେ ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି ଦୁତିୟା ଚ ।
ରିତେ ସଦ୍ଧମ୍ମା, ରିତେ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ।
୩୧୬.ୱିନାଞ୍ଞତ୍ରେହି ତତିୟା ଚ[କ॰ ୨୭୨; ରୂ॰ ୩୦୯; ନୀ॰ ୫୫୮, ୫୬୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୮୫; ପା॰ ୨.୩.୩୨; ‘ୱିନାଞ୍ଞତ୍ର ତତିୟାଚ’ (ବହୂସୁ)]।
ୱଜ୍ଜନେ ପୱତ୍ତେହି ୱିନା, ଅଞ୍ଞତ୍ରସଦ୍ଦେହି ୟୋଗେ ପଞ୍ଚମୀ, ଦୁତିୟା, ତତିୟା ଚ ହୋନ୍ତି ।
ୱିନା ସଦ୍ଧମ୍ମା, ୱିନା ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ୱିନା ସଦ୍ଧମ୍ମେନ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଦ୍ଧମ୍ମା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଦ୍ଧମ୍ମେନ ।
୩୧୭.ପୁଥୁନାନାହି ଚ[କ॰ ୨୭୨; ରୂ॰ ୩୦୯; ନୀ॰ ୫୫୮, ୫୬୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୮୬; ପା॰ ୨.୩.୩୨; ‘ପୁଥନାନାହି ଚ’ (ବହୂସୁ)]।
ୱଜ୍ଜନେ ପୱତ୍ତେହି ପୁଥୁ, ନାନାସଦ୍ଦେହି ଚ ୟୋଗେ ପଞ୍ଚମୀ, ତତିୟା ଚ ହୋନ୍ତି ।
ପୁଥଗେୱ ଜନସ୍ମା, ପୁଥଗେୱ ଜନେନ, ନାନା ସଦ୍ଧମ୍ମା, ନାନା ସଦ୍ଧମ୍ମେନ, ପିୟେହି ମନାପେହି ନାନାଭାୱୋ ୱିନାଭାୱୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩; ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭]। ‘‘ତେ ଭିକ୍ଖୂ ନାନାକୁଲା ପବ୍ବଜିତା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନାନାପ୍ପକାରତ୍ଥୋ ନାନାସଦ୍ଦୋ, ନ ୱଜ୍ଜନତ୍ଥୋ, ଏତ୍ଥ ଚ ୱଜ୍ଜନତ୍ଥୋ ନାମ ୱିୟୋଗତ୍ଥୋ ଅସମ୍ମିସ୍ସତ୍ଥୋ ।
ମରିୟାଦା’ଭିୱିଧୀସୁ ପୱତ୍ତେହି ଆସଦ୍ଦ, ୟାୱସଦ୍ଦେହି ୟୋଗେପି ପଞ୍ଚମୀ, ଦୁତିୟା ଚ ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଅୱଧିନୋ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀ କ୍ରିୟା, ତଂ ବହିକତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସୋ ମରିୟାଦୋ। ୟଥା ? ଆପବ୍ବତା ଖେତ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି ଆପବ୍ବତଂ ୱା, ୟାୱପବ୍ବତା ଖେତ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି ୟାୱପବ୍ବତଂ ୱା ।
ୟସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧିନୀ କ୍ରିୟା, ତଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସୋ ଅଭିୱିଧି। ୟଥା ? ଆଭୱଗ୍ଗା ଭଗୱତୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ ଆଭୱଗ୍ଗଂ ୱା, ଭୱତୋ ଆଭୱଗ୍ଗଂ ଧମ୍ମତୋ ଆଗୋତ୍ରଭୁଂ ସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ୟାୱଭୱଗ୍ଗା ୟାୱଭୱଗ୍ଗଂ ୱା, ତାୱଦେୱ ୟାୱବ୍ରହ୍ମଲୋକା ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ ।
ଆରବ୍ଭେ, ସହତ୍ଥେ ଚ ପଞ୍ଚମୀ, ୟତୋହଂ ଭଗିନି ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋ [ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୧], ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତୋ ସରାମି ଅତ୍ତାନଂ, ୟତୋ ପତ୍ତୋସ୍ମି ୱିଞ୍ଞୁତଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୦୭]। ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ୟତୋ ପଭୁତି ।
ସହତ୍ଥେ –
ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପ୍ପଟିଲାଭା, ସହ ପରିନିବ୍ବାନା [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୦], ସହ ଦସ୍ସନୁପ୍ପାଦା ।
‘‘ଉପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନ’’ନ୍ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦], ଏତ୍ଥ ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଚମୀ ।
‘‘ସହତ୍ଥା ଦାନଂ ଦେତି, ସହତ୍ଥା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କରଣେ ।
‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ପାଣୁପେତଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦], ତଦଗ୍ଗେ ଖୋ ୱାସେଟ୍ଠ’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୩୦], ଆରବ୍ଭେ ସତ୍ତମୀ ।
‘‘ୟତ୍ୱାଧିକରଣଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩], ୟତୋନିଦାନଂ [ସୁ॰ ନି॰ ୨୭୫], ତତୋନିଦାନଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮] ୱାକ୍ୟେ ଇଚ୍ଛିତେ ସତି ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ପଞ୍ଚମୀ, ସମାସେ ଇଚ୍ଛିତେ ସତି ଅତ୍ଥମତ୍ତେ ପଞ୍ଚମୀ ।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କାରକାନଂ କ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତକାଲଦ୍ଧାନୱାଚୀହି ପଞ୍ଚମୀ, ଲୁଦ୍ଦକୋ ପକ୍ଖସ୍ମା ମିଗଂ ୱିଜ୍ଝତି, କୋସା କୁଞ୍ଜରଂ ୱିଜ୍ଝତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଲୁଦ୍ଦକୋ ସକିଂ ମିଗଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପକ୍ଖବ୍ଭନ୍ତରମ୍ହି ନ ୱିଜ୍ଝି, ପକ୍ଖେ ପରିପୁଣ୍ଣେ ପୁନ ୱିଜ୍ଝତି, ପକ୍ଖସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଝନୱାରାନଂ ମଜ୍ଝେ କାଲୱାଚୀ ହୋତି, ଦ୍ୱେପି ୱିଜ୍ଝନକ୍ରିୟା କାରକେହି ସହେୱ ସିଜ୍ଝନ୍ତୀତି କାରକାନଞ୍ଚ ମଜ୍ଝେତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତିୟଂ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭୁତ୍ୱା ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦ୍ୱିହେ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ଦ୍ୱିହା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ଅତ୍ରଟ୍ଠୋ’ୟମିସ୍ସାସୋ କୋସେ ଲକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଝତି, କୋସା ଲକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି [ମୋଗ॰ ୭୯] ଏୱଂ ସତ୍ତମୀୱସେନ ପରିପୁଣ୍ଣୱାକ୍ୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଛବ୍ବସ୍ସା କରୋତି [ପାରା॰ ୫୬୪], ଅତିରେକଛବ୍ବସ୍ସା କରୋତୀ’’ତି [ପାରା॰ ୫୬୪], ‘‘ଛବ୍ବସ୍ସାନୀ’’ତିପି ପାଠୋ ।
ରକ୍ଖନତ୍ଥାନଂ ୟୋଗେ –
ୟଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଂ ଗୁତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛିୟତେ, ୟତୋ ଚ ଗୁତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛିୟତେ, ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚମୀ, ୟୱେହି ଗାୱୋ ରକ୍ଖତି ୱାରେତି, ତଣ୍ଡୁଲା କାକେ ରକ୍ଖତି ୱାରେତି, ତଂ ମଂ ପୁଞ୍ଞା ନିୱାରେସି, ପାପା ଚିତ୍ତଂ ନିୱାରୟେ [ଧ॰ ପ॰ ୧୧୬], ନ ନଂ ଜାତି ନିୱାରେତି, ଦୁଗ୍ଗତ୍ୟା ଗରହାୟ ୱା [ସୁ॰ ନି॰ ୧୪୧ (ନ ନେ)]। ରାଜତୋ ୱା ଚୋରତୋ ୱା ଆରକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୁ ।
ଅନ୍ତରଧାନତ୍ଥୟୋଗେ –
ୟସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ଇଚ୍ଛିୟତି, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚମୀ, ଉପଜ୍ଝାୟା ଅନ୍ତରଧାୟତି ସିସ୍ସୋ, ନିଲୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଳିୟଂ ପନ ୟସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ଇଚ୍ଛିୟତି, ତସ୍ମିଂ ଛଟ୍ଠୀ ଏୱ- ‘‘ଅନ୍ତରଧାୟିସ୍ସାମି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ, ଅନ୍ତରଧାୟିସ୍ସାମି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍ଖି ମେ ଅନ୍ତରଧାୟିତୁ’’ନ୍ତି ପାଳି, ‘ଅନ୍ତରଧାୟିସ୍ସାମୀ’ତି ଅନ୍ତରିତେ ଅଚକ୍ଖୁୱିସୟେ ଠାନେ ଅତ୍ତାନଂ ଠପେସ୍ସାମୀତ୍ୟତ୍ଥୋ, ନିଲୀୟିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତମୀ ଏୱ ଦିସ୍ସତି, ଅତିଖିପ୍ପଂ ଲୋକେ ଚକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଧାୟିସ୍ସତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୪ (ୱିସଦିସଂ)], ଜେତୱନେ ଅନ୍ତରଧାୟିତ୍ୱା, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅନ୍ତରଧାୟିତ୍ୱା, ମଦ୍ଦକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରଧାୟିତ୍ୱା, ତତ୍ଥେୱନ୍ତରଧାୟୀ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧] ଇଚ୍ଚାଦି । ‘‘ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଅନ୍ତରଧାୟିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥପି ତୋସଦ୍ଦୋ ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଏୱ । ‘‘ସକ୍କୋ ନିମିସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସମ୍ମୁଖେ ଅନ୍ତରହିତୋ’’ତି ପାଳି । ‘ଧଜତୱନେ ଅନ୍ତରଧାୟିତ୍ୱା’ତି ଜେତୱନେ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଦସ୍ସନଂ କତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଚକ୍ଖୁୱିସୟଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନ୍ଧକାରୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଆଲୋକୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ସାସନଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପନ ଛଟ୍ଠୀ, ସତ୍ତମିୟୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦୂରତ୍ଥୟୋଗେ –
କିଂୱ ଦୂରୋ ଇତୋ ଗାମୋ, କଚ୍ଚି ଆରା ପମାଦମ୍ହା [ସୁ॰ ନି॰ ୧୫୬], ଅଥୋ ଆରା ପମାଦମ୍ହା [ସୁ॰ ନି॰ ୧୫୭], ଗାମତୋ ଅୱିଦୂରେ, ଆରକା ତେ ମୋଘପୁରିସା ଇମସ୍ମା ଧମ୍ମୱିନୟା, ଆରକା ତେହି ଭଗୱା, କିଲେସେହି ଆରକାତି ଅରହଂ, ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା [ଧ॰ ପ॰ ୨୫୩]। ଦୁତିୟା ଚ ତତିୟା ଚ ଛଟ୍ଠୀ ଚ, ଆରକା ଇମଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଇମିନା ଧମ୍ମୱିନୟେନ ୱା, ଆରକା ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ [ୱିସୁଦ୍ଧି ଟୀ॰ ୧.୧୩୦]।
ଦୂରତ୍ଥେ –
ଦୂରତୋୱ ନମସ୍ସନ୍ତି, ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୦୯], କିନ୍ନୁ ତିଟ୍ଠଥ ଆରକା, ତସ୍ମା ତିଟ୍ଠାମ ଆରକା । ଦୁତିୟା ଚ ତତିୟା ଚ, ଦୂରଂ ଗାମଂ ଆଗତୋ, ଦୂରେନ ଗାମେନ ଆଗତୋ, ଦୂରା ଗାମା ଆଗତୋ ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ, ଦୂରଂ ଗାମେନ ୱା ।
ଅନ୍ତିକତ୍ଥୟୋଗେ –
ଅନ୍ତିକଂ ଗାମା, ଆସନ୍ନଂ ଗାମା, ସମୀପଂ ଗାମା । ଦୁତିୟା ଚ ତତିୟା ଚ ଛଟ୍ଠୀ ଚ, ଅନ୍ତିକଂ ଗାମଂ, ଅନ୍ତିକଂ ଗାମେନ, ଅନ୍ତିକଂ ଗାମସ୍ସ ।
କାଲଦ୍ଧାନଂ ପରିମାଣୱଚନେ –
ଇତୋ ମଥୁରାୟ ଚତୂସୁ ୟୋଜନେସୁ ସଙ୍କସ୍ସଂ, ରାଜଗହତୋ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନେ ସାୱତ୍ଥି, ଇତୋ ଏକନୱୁତିକପ୍ପେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪], ଇତୋ ଏକତିଂସେ କପ୍ପେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪], ଇତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ, ଇତୋ ତିଣ୍ଣଂ ମାସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮; ଉଦା॰ ୫୧] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପମାଣତ୍ଥେ –
ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ୟୋଜନଂ, ପରିକ୍ଖେପତୋ ନୱୟୋଜନସତପରିମାଣୋ ମଜ୍ଝିମଦେସୋ ପରିକ୍ଖେପେନ ୱା, ଦୀଘସୋ ନୱୱିଦତ୍ଥିୟୋ [ପାଚି॰ ୫୪୮], ୟୋଜନଂ ଆୟାମେନ ୟୋଜନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ୟୋଜନଂ ଉବ୍ବେଧେନ ସାସପରାସି [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୯] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତ୍ୱାଲୋପେପି ପଞ୍ଚମୀ । ଏତ୍ଥ ଚ ତ୍ୱାଲୋପୋ ନାମ ପରିପୁଣ୍ଣୱାକ୍ୟେ ଲଦ୍ଧବ୍ବସ୍ସ ତ୍ୱାନ୍ତପଦସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣୱାକ୍ୟେ ନତ୍ଥି ଭାୱୋ, ୟଞ୍ଚ ପଦଂ ତ୍ୱାନ୍ତପଦେ ସତି କମ୍ମଂ ୱା ହୋତି ଅଧିକରଣଂ ୱା । ତଂ ତ୍ୱାନ୍ତପଦେ ଅସତି ପଦନ୍ତରେ ଅୱଧି ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚମୀ, ପାସାଦା ୱା ପାସାଦଂ ସଙ୍କମେୟ୍ୟ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୨], ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧା ୱା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଂ ସଙ୍କମେୟ୍ୟ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୨] ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମଂ ଏକଂ ପାସାଦଂ ଅଭିରୂହିତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ପାସାଦଂ ସଙ୍କମେୟ୍ୟାତି ୱା ପଠମଂ ଏକସ୍ମିଂ ପାସାଦେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ପାସାଦଂ ସଙ୍କମେୟ୍ୟାତି ୱା ଏୱଂ ପରିପୁଣ୍ଣୱାକ୍ୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନ୍ଧକାରା ୱା ଅନ୍ଧକାରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତମା ୱା ତମଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୨] ପାଳି । ତଥା ରଟ୍ଠା ରଟ୍ଠଂ ୱିଚରତି, ଗାମା ଗାମଂ ୱିଚରତି, ୱନା ୱନଂ ୱିଚରତି, ୱିହାରତୋ ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ପରିୱେଣତୋ ପରିୱେଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ଭୱତୋ ଭୱଂ ଗଚ୍ଛତି, କୁଲତୋ କୁଲଂ ଗଚ୍ଛତି ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ୱିନୟା ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଅଭିଧମ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛତି, ୱିନୟା ୱିନୟଂ କଥେତି, ଅଭିଧମ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମଂ କଥେତି । ଏତ୍ଥପି ପଠମଂ ଏକଂ ୱିନୟୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ଏକସ୍ମିଂ ୱିନୟୱଚନେ ଠତ୍ୱା ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ୱିନୟୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ପରିପୁଣ୍ଣୱାକ୍ୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତିୟଂ ପନ ‘‘ପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ପେକ୍ଖତି, ପାସାଦା ପେକ୍ଖତି, ଆସନେ ପୱିସିତ୍ୱା ପେକ୍ଖତି, ଆସନା ପେକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦିସତ୍ଥୟୋଗେ ଦିସତ୍ଥେ ଚ ପଞ୍ଚମୀ, ଇତୋ ସା ପୁରିମା ଦିସା [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୮], ଇତୋ ସା ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୮], ଅୱୀଚିତୋ ଉପରି, ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲା, ଅଧୋ କେସମତ୍ଥକା [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦]।
ଦିସତ୍ଥେ –
ପୁରିମତୋ ଗାମସ୍ସ, ଦକ୍ଖିଣତୋ ଗାମସ୍ସ, ଉପରିତୋ ପବ୍ବତସ୍ସ, ହେଟ୍ଠତୋ ପାସାଦସ୍ସ, ପୁରତ୍ଥିମତୋ, ଦକ୍ଖିଣତୋ, ୟତୋ ଖେମଂ, ତତୋ ଭୟଂ [ଜା॰ ୧.୯.୫୮], ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ [ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପୁବ୍ବାଦିୟୋଗେପି ପଞ୍ଚମୀ, ପୁବ୍ବେୱ ମେ ସମ୍ବୋଧା [ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୪], ଇତୋ ପୁବ୍ବେ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ, ଇତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା [ମହାୱ॰ ୨୫୯], ତତୋ ପୁରେ, ତତୋ ପଚ୍ଛା, ତତୋ ଉତ୍ତରି [ପାରା॰ ୪୯୯] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିଭତ୍ତତ୍ଥେ ଚ ପଞ୍ଚମୀ ଛଟ୍ଠୀ ଚ । ୱିଭତ୍ତି ନାମ ପଗେୱ ୱିସୁଂଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କେନଚି ଅଧିକେନ ୱା ହୀନେନ ୱା ଭାଗେନ ତଦଞ୍ଞତୋ ପୁଥକ୍କରଣଂ, ମାଥୁରା ପାଟଲିପୁତ୍ତକେହି ଅଭିରୂପତରା, ୟତୋ ପଣୀତତରୋ ୱା ୱିସିଟ୍ଠତରୋ ୱା ନତ୍ଥି, ଅତ୍ତଦନ୍ତୋ ତତୋ ୱରଂ [ଧ॰ ପ॰ ୩୨୨], ଛନ୍ନୱୁତୀନଂ ପାସଣ୍ଡାନଂ ପୱରଂ ୟଦିଦଂ ସୁଗତୱିନୟୋ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, ସତ୍ଥା ଲୋକେ ଅନୁତ୍ତରୋ, ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭], ଜେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭], ସେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭], ପଞ୍ଞୱନ୍ତା ନାମ ସାରିପୁତ୍ତତୋ ହୀନା ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ୱା, ତତୋ ଅଧିକଂ ୱା ଊନଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିରମଣତ୍ଥୟୋଗେ –
ଆରତୀ ୱିରତୀ ପାପା [ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୮], ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣି [ଖୁ॰ ପା॰ ୨.୧] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୁଦ୍ଧତ୍ଥୟୋଗେ –
ଲୋଭନୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ସୁଦ୍ଧୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମୋଚନତ୍ଥୟୋଗେ ପଞ୍ଚମୀ ତତିୟା ଚ, ସୋ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଜାତିୟା ଜରାୟ ମରଣେନ ସୋକେହି ପରିଦେୱେହି ଦୁକ୍ଖେହି ଦୋମନସ୍ସେହି ଉପାୟାସେହି, ପରିମୁତ୍ତୋ ସୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମି [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୯], ମୋକ୍ଖନ୍ତି ମାରବନ୍ଧନା [ଧ॰ ପ॰ ୩୭], ନ ତେ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନା ଇଚ୍ଚାଦି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅୱଧିଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ହେତ୍ୱତ୍ଥେ –
କସ୍ମା ହେତୁନା, କେନ ହେତୁନା, କସ୍ମା ନୁ ତୁମ୍ହଂ କୁଲେ ଦହରା ନ ମିୟ୍ୟରେ [ଜା॰ ୧.୧୦.୯୨ (ମୀୟରେ)], ତସ୍ମାତିହ ଭିକ୍ଖୱେ [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୭]। ଦୁତିୟା ତତିୟା ଛଟ୍ଠୀ ଚ, କିଂକାରଣଂ [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୨୨.ଉମଙ୍ଗଜାତକୱଣ୍ଣନା], ୟତ୍ୱାଧିକରଣଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩], ୟତୋନିଦାନଂ [ସୁ॰ ନି॰ ୨୭୫], ତତୋନିଦାନଂ [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮], କେନ କାରଣେନ [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୨୦.ମାତଙ୍ଗଜାତକୱଣ୍ଣନା], ତଂ କିସ୍ସହେତୁ [ମ॰ ନି॰ ୧.୨], କିସ୍ସ ତୁମ୍ହେ କିଲମଥ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିୱେଚନତ୍ଥୟୋଗେ –
ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬], ୱିୱିତ୍ତୋ ପାପକା ଧମ୍ମା ।
୩୧୮.ପଞ୍ଚମୀଣେ ୱା[କ॰ ୨୯୬; ରୂ॰ ୩୧୪; ନୀ॰ ୬୦୮; ଚଂ॰ ୨.୧.୬୯; ପା॰ ୨.୩.୨୪]।
ଇଣଭୂତେ ହେତୁମ୍ହି ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି ୱା ।
ସତସ୍ମା ବନ୍ଧୋ ନରୋ ସତେନ ୱା ।
୩୧୯.ଗୁଣେ[ଚଂ॰ ୨.୧.୭୦; ପା॰ ୨.୩.୨୫]।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଭୂତୋ ହେତୁ ଗୁଣୋ ନାମ, ଅଗୁଣୋପି ଇଧ ଗୁଣୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚମୀ ହୋତି ୱା ।
ଜଳତ୍ତା ବନ୍ଧୋ ନରୋ ଜଳତ୍ତେନ ୱା, ଅତ୍ତନୋ ବାଲତ୍ତାୟେୱ ବନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ, ପଞ୍ଞାୟ ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତୋ, ୱାଚାୟ ମରତି, ୱାଚାୟ ମୁଚ୍ଚତି, ୱାଚାୟ ପିୟୋ ହୋତି, ୱାଚାୟ ଦେସ୍ସୋ, ଇସ୍ସରିୟା ଜନଂ ରକ୍ଖତି ରାଜା ଇସ୍ସରିୟେନ ୱା, ସୀଲତୋ ନଂ ପସଂସନ୍ତି [ଅ॰ ନି॰ ୪.୬] ସୀଲେନ ୱା, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚା, ଉଦୟବ୍ବୟପୀଳନତୋ ଦୁକ୍ଖା, ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ [ଉଦା॰ ୨], ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ [ଉଦା॰ ୨], ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅନଞ୍ଞା ଅପ୍ପଟିୱେଧା ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ ସଂସରନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୬ (ୱିସଦିସଂ)] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପଞ୍ହା, କଥନେସୁପି ପଞ୍ଚମୀ, କୁତୋ ଭୱଂ, ଅହଂ ପାଟଲିପୁତ୍ତତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଥୋକତ୍ଥେପି ଅସତ୍ୱୱଚନେ ପଞ୍ଚମୀ, ସତ୍ୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦବ୍ବଂ, ଥୋକା ମୁଚ୍ଚତି ଥୋକେନ ୱା, ମୁଚ୍ଚନମତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ନଦିଂ ତରନ୍ତୋ ମନଂ ୱୁଳ୍ହୋ’’ତି [ମହାୱ॰ ୧୪୮] ଏତ୍ଥ ୱିୟ । ଅପ୍ପମତ୍ତକା ମୁଚ୍ଚତି ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ୱା, କିଚ୍ଛା ମୁଚ୍ଚତି କିଚ୍ଛେନ ୱା, କିଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧୋ ପିୟୋ ପୁତ୍ତୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୫୩], କିଚ୍ଛା ମୁତ୍ତା’ମ୍ହ ଦୁକ୍ଖସ୍ମା, ୟାମ ଦାନି ମହୋସଧ [ଜା॰ ୨.୨୨.୭୦୦]।
ଅସତ୍ୱୱଚନେତି କିଂ ? ପଚ୍ଚତି ମୁନିନୋ ଭତ୍ତଂ, ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଘରେ ଘରେତି [ଥେରଗା॰ ୨୪୮ (କୁଲେ କୁଲେ)]।
‘‘ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମେଧାୱୀ, ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଖଣେ ଖଣେ [ଧ॰ ପ॰ ୨୩୯]’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ କ୍ରିୟାୱିସେସନେ ଦୁତିୟା ।
ଅକତ୍ତରିପି ପଞ୍ଚମୀ, ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ୱିପୁଲତ୍ତା ତଥାଗତୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦୋ ହୋତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦୧]। ଏତ୍ଥ ଚ ‘ଅକତ୍ତରୀ’ତି ଅକାରକେ ଞାପକହେତୁମ୍ହୀତି ୱଦନ୍ତି । ଞାସେ ପନ ‘‘ଅକତ୍ତରୀତି ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟତ୍ଥ ହି କତ୍ତୁବୁଦ୍ଧି ସଞ୍ଜାୟତେ, ସୋୱ କତ୍ତା ନ ହୋତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ କତ୍ତୁସଦିସୋ ଜନକହେତୁ ଅକତ୍ତା ନାମାତି ଦୀପେତି, କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତାଇଚ୍ଚାଦି ଚ ଜନକହେତୁ ଏୱାତି ।
ଭିୟ୍ୟତ୍ଥୟୋଗେ –
ୟୋଧ ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ, ତିଣା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ମଞ୍ଞତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩], ସୁଖା ଭିୟ୍ୟୋ ସୋମନସ୍ସଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୮୭], ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦], ମୟା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ସୋତୁକାମାତ୍ଥ ତୁମ୍ହେ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥଂ, ଅତ୍ତମନୋ ତ୍ୱଂ ହୋହି ପରଂ ୱିୟ ମତ୍ତାୟ, ଅହମ୍ପି ଅତ୍ତମନୋ ହୋମି ପରଂ ୱିୟ ମତ୍ତାୟ ।
ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଛଟ୍ଠୀୱିଭତ୍ତିରାସି
କସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୀ ?
୩୨୦.ଛଟ୍ଠୀ ସମ୍ବନ୍ଧେ[କ॰ ୩୦୧; ରୂ॰ ୩୧୫; ନୀ॰ ୬୦୯; ଚଂ॰ ୨.୧.୯୫; ପା॰ ୨.୩.୫୦]।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ କେନଚି ପକାରେନ ଆୟତ୍ତଭାୱୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ, ସମ୍ବନ୍ଧେ ଜୋତେତବ୍ବେ ୱିସେସନସମ୍ବନ୍ଧିମ୍ହି ଛଟ୍ଠୀ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ କ୍ରିୟାକାରକସଞ୍ଜାତୋ ଅସ୍ସେଦମ୍ଭାୱହେତୁକୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ତଂତଂକ୍ରିୟଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧିନୋ’’ତି ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କାରକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ସଂୟୋଗଂ ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋପି ୱିଦିତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କ୍ରିୟାକାରକସଞ୍ଜାତୋ, ‘ଇମସ୍ସ ଅୟ’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତବୁଦ୍ଧିୟା ହେତୁଭୂତତ୍ତା ଅସ୍ସେଦମ୍ଭାୱହେତୁକୋ ଚ ।
ତତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ତିୱିଧୋ ସାମିସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନାନାତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୋ, କ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧୋତି ।
ତତ୍ଥ ‘ସାମୀ’ତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱିସେସନସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ନାମଂ, ତସ୍ମା ୱିସେସ୍ୟପଦତ୍ଥସ୍ସ ତଂତଂୱିସେସନଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସାମିସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ସୋ ୱିସେସ୍ୟପଦତ୍ଥଭେଦେନ ଅନେକୱିଧୋ ।
ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ମାତା, ତସ୍ସ ପିତାଇଚ୍ଚାଦି ଜନକସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ତସ୍ସା ପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସା ଧୀତା ଇଚ୍ଚାଦି ଜଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ତସ୍ସ ଭାତା, ତସ୍ସ ଭଗିନୀ ଇଚ୍ଚାଦି କୁଲସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୮] ଇଚ୍ଚାଦି ସାମିସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ପହୂତଂ ମେ ଧନଂ ସକ୍କ [ଜା॰ ୧.୧୫.୭୨], ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଇଚ୍ଚାଦି ସଂସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ଅମ୍ବୱନସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ, ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ [ଧ॰ ପ॰ ୩୨] ଇଚ୍ଚାଦି ସମୀପସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ରାସି, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମୂହୋ ଇଚ୍ଚାଦି ସମୂହସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ମନୁସ୍ସସ୍ସେୱ ତେ ସୀସଂ [ଜା॰ ୧.୪.୮୧], ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖା ଇଚ୍ଚାଦି ଅୱୟୱସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ଭାଜନଂ, ଅଲାବୁସ୍ସ କଟାହଂ, ଭଟ୍ଠଧଞ୍ଞାନଂ ସତ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ୱିକାରସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ୟୱସ୍ସ ଅଙ୍କୁରୋ, ମେଘସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ, ପୁପ୍ଫାନଂ ଗନ୍ଧୋ, ଫଲାନଂ ରସୋ, ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ଧୂମୋ ଇଚ୍ଚାଦି କାରିୟସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ଖନ୍ଧାନଂ ଜାତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଜରା, ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧] ଇଚ୍ଚାଦି ଅୱତ୍ଥାସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ, ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟ୍ୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସ [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪], ବୁଦ୍ଧସ୍ସ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ, ସିପ୍ପିକାନଂ ସତଂ ନତ୍ଥି [ଜା॰ ୧.୧.୧୧୩], ତିଲାନଂ ମୁଟ୍ଠି ଇଚ୍ଚାଦି ଗୁଣସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ପାଦସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନଂ, ହତ୍ଥସ୍ସ ସମିଞ୍ଜନଂ, ଧାତୂନଂ ଗମନଂ ଠାନଂ ଇଚ୍ଚାଦି କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ।
ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଠାନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ଠାନସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ । ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ସାମିସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅନେକସହସ୍ସପ୍ପଭେଦୋ, ସୋ ଚ କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱା କାରକୋ ନାମ ନ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ପାଦସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦି କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମାତି ଇଦଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱାତି ଇଦଂ ସାଧକଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ସିଦ୍ଧାୟ ପନ କ୍ରିୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ କ୍ରିୟାସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ ୱୁତ୍ତୋତି ।
ନାନାତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧେ ପନ ନାନାଅତ୍ଥେସୁ ଛଟ୍ଠୀ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଣୀ, ଆୱୀପଚ୍ଚୟାନଂ କମ୍ମେ ନିଚ୍ଚଂ ଛଟ୍ଠୀ, ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀ, ଚୀୱରସ୍ସ ଲାଭୀ, ଧନସ୍ସ ଲାଭୀ, ଆଦୀନୱସ୍ସ ଦସ୍ସାୱୀ, ଅତ୍ଥି ରୂପାନଂ ଦସ୍ସାୱୀ, ଅତ୍ଥି ସମୱିସମସ୍ସ ଦସ୍ସାୱୀ, ଅତ୍ଥି ତାରକରୂପାନଂ ଦସ୍ସାୱୀ, ଅତ୍ଥି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଦସ୍ସାୱୀ ।
ତୁ, ଅକ, ଅନ, ଣପଚ୍ଚୟାନଂ ୟୋଗେ କ୍ୱଚି କମ୍ମତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୀ ।
ତୁପଚ୍ଚୟେ ତାୱ –
ତସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୭୩], ସହସା କମ୍ମସ୍ସ କତ୍ତାରୋ, ଅମତସ୍ସ ଦାତା [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୩], ଭିନ୍ନାନଂ ସନ୍ଧାତା [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯, ୧୬୪], ସହିତାନଂ ୱା ଅନୁପ୍ପଦାତା [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯, ୧୬୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା [ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭], ଗାଧଂ କତ୍ତା ନୋୱସିତା [ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୭], କାଲେନ ଧମ୍ମୀକଥଂ ଭାସିତା, ସରସି ତ୍ୱଂ ଏୱରୂପଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା, ପରେସଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅନୁମୋଦେତା, ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନି [ମହାନି॰ ୧୯୨] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅକପଚ୍ଚୟେ –
କମ୍ମସ୍ସ କାରକୋ ନତ୍ଥି, ୱିପାକସ୍ସ ଚ ୱେଦକୋ [ୱିସୁଦ୍ଧି ୨.୬୮୯], ଅୱିସଂୱାଦକୋ ଲୋକସ୍ସ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯] ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ମହତିଂ ମହିଂ ଅନୁସାସକୋ, ଜନଂ ଅହେଠକୋ, କଟଂ କାରକୋ, ପସୱୋ ଘାତକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅନପଚ୍ଚୟେ –
ପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ ସୁଖଂ [ଧ॰ ପ॰ ୬୧], ଭାରସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନଂ, ହତ୍ଥସ୍ସ ଗହଣଂ, ହତ୍ଥସ୍ସ ପରାମସନଂ, ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ପରାମସନଂ [ପାରା॰ ୨୭୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟ [ଉଦା॰ ୨୩] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଣପଚ୍ଚୟେ –
ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଅରଜକେନ ୱତ୍ଥାନଂ ରାଗୋ, ଅଗୋପାଲକେନ ଗାୱୀନଂ ଦୋହୋ, ଅପ୍ପପୁଞ୍ଞେନ ଲାଭାନଂ ଲାଭୋ, ହତ୍ଥସ୍ସ ଗାହୋ, ପତ୍ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗାହୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟେପି କ୍ୱଚି କମ୍ମନି ଛଟ୍ଠୀ, ଅଲଜ୍ଜୀନଂ ନିସ୍ସାୟ, ଆୟସ୍ମତୋ ନିସ୍ସାୟ ୱଚ୍ଛାମି, ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋ [ଧ॰ ସ॰ ୫୯୬-୫୯୯ (ଉପାଦାୟ)] ଇଚ୍ଚାଦି ।
କତ୍ତରି ତ, ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀ, ମାନ’ନ୍ତାନଂ ୟୋଗେ ପନ କମ୍ମନି ଦୁତିୟା ଏୱ, ସୁଖକାମୋ ୱିହାରଂ କତୋ, ଗାମଂ ଗତୋ, ଓଦନଂ ଭୁତ୍ତୱା ଭୁତ୍ତାୱୀ, କମ୍ମଂ କୁରୁମାନୋ, କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚି ଛଟ୍ଠୀପି ଦିସ୍ସତି, ଧମ୍ମସ୍ସ ଗୁତ୍ତୋ ମେଧାୱୀ [ଧ॰ ପ॰ ୨୫୭] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସର, ଇସୁ, ଚିନ୍ତ, ଇସ, ଦୟଧାତୂନଂ କମ୍ମନି ଛଟ୍ଠୀ ୱା, ମାତୁସ୍ସ ସରତି, ମାତରଂ ସରତି, ପିତୁସ୍ସ ସରତି, ପିତରଂ ସରତି, ନ ରଜ୍ଜସ୍ସ ସରିସ୍ସସି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୨୧], ନ ତେସଂ କୋଚି ସରତି, ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା [ଖୁ॰ ପା॰ ୭.୨], ଆପତ୍ତିପରିୟନ୍ତଂ ନସ୍ସରତି, ରତ୍ତିପରିୟନ୍ତଂ ନସ୍ସରତି [ଚୂଳୱ॰ ୧୫୭], ପୁତ୍ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛତି ପୁତ୍ତଂ ୱା, ମାତୁସ୍ସ ଚିନ୍ତେତି ମାତରଂ ୱା, ଥେରସ୍ସ ଅଜ୍ଝେସତି ଥେରଂ ୱା, ତେଲସ୍ସ ଦୟତି ତେଲଂ ୱା, ରକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କରଧାତୁସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖରଣତ୍ଥୱାଚିନୋ କମ୍ମେ ଛଟ୍ଠୀ, ଉଦକସ୍ସ ପଟିକୁରୁତେ ଉଦକଂ ୱା, କଣ୍ଡସ୍ସ ପଟିକୁରୁତେ କଣ୍ଡଂ ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତପଚ୍ଚୟେ ପୂଜନତ୍ଥାଦିଧାତୂନଂ କତ୍ତରି ଛଟ୍ଠୀ ୱା, ରଞ୍ଞୋ ସମ୍ମତୋ ରଞ୍ଞା ୱା, ଗାମସ୍ସ ପୂଜିତୋ ଗାମେନ ୱା, ରଞ୍ଞୋ ସକ୍କତୋ ରଞ୍ଞା ୱା, ରଞ୍ଞୋ ଅପଚିତୋ ରଞ୍ଞା ୱା, ରଞ୍ଞୋ ମାନିତୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦୩] ରଞ୍ଞା ୱା, ତଥା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମଧାତୁ, ଅମତଂ ତେସଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ, ୟେସଂ କାୟଗତାସତି ପରିଭୁତ୍ତା [ଅ॰ ନି॰ ୧.୬୦୩], ଅମତଂ ତେସଂ ୱିରଦ୍ଧଂ, ୟେସଂ କାୟଗତାସତି ୱିରଦ୍ଧା [ଅ॰ ନି॰ ୧.୬୦୩]।
ତିପଚ୍ଚୟେପି କ୍ୱଚି କତ୍ତରି ଛଟ୍ଠୀ ୱା, ସୋଭଣା କଚ୍ଚାୟନସ୍ସ ପକତି କଚ୍ଚାୟନେନ ୱା, ସୋଭଣା ବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ପକତି ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପୂଜନତ୍ଥାନଂ ପୂରଣତ୍ଥାନଞ୍ଚ କରଣେ ଛଟ୍ଠୀ, ପୁପ୍ଫସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଂ ପୂଜେତି ପୁପ୍ଫେନ ୱା, ଘତସ୍ସ ଅଗ୍ଗିଂ ଜୁହୋତି ଘତେନ ୱା, ପତ୍ତଂ ଉଦକସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା, ପୂରଂ ନାନାପ୍ପକାରସ୍ସ ଅସୁଚିନୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭], ବାଲୋ ପୂରତି ପାପସ୍ସ [ଧ॰ ପ॰ ୧୨୧], ଧୀରୋ ପୂରତି ପୁଞ୍ଞସ୍ସ [ଧ॰ ପ॰ ୧୨୧] ପୂରତି ଧଞ୍ଞାନଂ ୱା ମୁଗ୍ଗାନଂ ୱା ମାସାନଂ ୱା ଇଚ୍ଚାଦି । ତତିୟା ୱା, ଖେମା ନାମ ପୋକ୍ଖରଣୀ, ପୁଣ୍ଣା ହଂସେହି ତିଟ୍ଠତି ।
ତବ୍ବ, ରୁଜାଦିୟୋଗେ ପନ ସମ୍ପଦାନେ ଚତୁତ୍ଥୀ ଏୱ, ୟକ୍ଖସେନାପତୀନଂ ଉଜ୍ଝାପେତବ୍ବଂ ୱିକ୍କନ୍ଦିତବ୍ବଂ ୱିରୱିତବ୍ବଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୩ (ୱିସଦିସଂ)], ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ରୁଜ୍ଜତି, ରଜକସ୍ସ ୱତ୍ଥଂ ଦଦାତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଭୟତ୍ଥାଦୀନଂ ଅପାଦାନେ ବହୁଲଂ ଛଟ୍ଠୀ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଭାୟାମି, ସବ୍ବେ ତସନ୍ତି ଦଣ୍ଡସ୍ସ, ସବ୍ବେ ଭାୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋ [ଧ॰ ପ॰ ୧୨୯], ଭୀତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୀୱିସାନଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮], ମା ଭିକ୍ଖୱେ ପୁଞ୍ଞାନଂ ଭାୟିତ୍ଥ [ଉଦା॰ ୨୨], ସଙ୍ଖାତୁଂ ନୋପି ସକ୍କୋମି, ମୁସାୱାଦସ୍ସ ଓତ୍ତପଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୪] ଇଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥ ‘ଓତ୍ତପ’ନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତୋ । ତଥା ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ଜେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭] ଇଚ୍ଚାଦି ଚ ।
କୁସଲ, କୋୱିଦ, ପସାଦତ୍ଥାନଂ ଆଧାରେ ଛଟ୍ଠୀ, କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତସ୍ସ [ଜା॰ ୨.୨୨.୯୪], କୁସଲୋ ତ୍ୱଂ ରଥସ୍ସ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୮୭], ଅମଚ୍ଚେ ତାତ ଜାନାହି, ଧୀରେ ଅତ୍ଥସ୍ସ କୋୱିଦେ [ଜା॰ ୧.୧୭.୧୩], ନରା ଧମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦା [ଜା॰ ୧.୧.୩୭], ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗସ୍ସ କୋୱିଦା, ‘‘କେଚି ଇଦ୍ଧୀସୁ କୋୱିଦା’’ତିପି ଅତ୍ଥି, ସନ୍ତି ୟକ୍ଖା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପସନ୍ନା [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୬ (ୱିସଦିସଂ)], ଧମ୍ମସ୍ସ ପସନ୍ନା, ସଙ୍ଘସ୍ସ ପସନ୍ନା, ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନା, ଧମ୍ମେ ପସନ୍ନା, ସଙ୍ଘେ ପସନ୍ନା ୱା । ତଥା ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ, ୱସୀ ହୋମି ମହାମୁନି । ଝାନସ୍ସ ୱସିମ୍ହି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୨୧.ଛଟ୍ଠୀ ହେତ୍ୱତ୍ଥେହି[ରୂ॰ ୧୬୩ ପିଟ୍ଠେ; ନୀ॰ ୬୫୦; ଚଂ॰ ୨.୧.୭୧; ପା॰ ୨.୩.୨୬]।
ହେତ୍ୱତ୍ଥେହି ୟୋଗେ ହେତୁମ୍ହି ଛଟ୍ଠୀ ହୋତି ।
ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ [ମ॰ ନି॰ ୧.୨; ଚଂ॰ ୨.୧.୯୬; ପା॰ ୨.୩.୭୨], ଅଙ୍ଗୱରସ୍ସ ହେତୁ, ଉଦରସ୍ସ ହେତୁ, ଉଦରସ୍ସ କାରଣା [ପାରା॰ ୨୨୮] ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୨୨.ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେନ ୱା ତତିୟା[ନୀ॰ ୬୩୮]।
ତୁଲ୍ୟତ୍ଥେନ ୟୋଗେ ଛଟ୍ଠୀ ହୋତି ତତିୟା ୱା ।
ତୁଲ୍ୟୋ ପିତୁ ପିତରା ୱା, ସଦିସୋ ପିତୁ ପିତରା ୱା । ଇତି ନାନାତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
କ୍ରିୟାକାରକସମ୍ବନ୍ଧୋ ନାମ କାରକାନଂ କ୍ରିୟାୟ ସହ ସାଧକ, ସାଧ୍ୟଭାୱେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖତା ଅୱିନାଭାୱିତା ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ହି କ୍ରିୟଂ ୱିନା କାରକଂ ନାମ ସିଜ୍ଝତି, ନ ଚ କାରକଂ ୱିନା କ୍ରିୟା ନାମ ସିଜ୍ଝତୀତି, ସା ପନ ଛଟ୍ଠୀୱିସୟୋ ନ ହୋତୀତି ।
ଛଟ୍ଠୀୱିଭତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତିରାସି
କସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସତ୍ତମୀ ?
୩୨୩.ସତ୍ତମ୍ୟାଧାରେ[କ॰ ୩୦୨; ରୂ॰ ୩୧୩; ନୀ॰ ୬୩୦; ଚଂ॰ ୨.୧.୮୮; ପା॰ ୧.୩.୪୫]।
ଆଧାରୋ, ଓକାସୋ, ଅଧିକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ଆଧାରତ୍ଥେ ସତ୍ତମୀ ହୋତି । କତ୍ତୁକମ୍ମଟ୍ଠଂ କ୍ରିୟଂ ଭୁସୋ ଧାରେତୀତି ଆଧାରୋ।
କଟେ ନିସୀଦତି ପୁରିସୋ, ଥାଲିୟଂ ଓଦନଂ ପଚତି । ତତ୍ଥ କଟୋ କତ୍ତୁଭୂତେ ପୁରିସେ ଠିତଂ ନିସୀଦନକ୍ରିୟଂ ଧାରେତି, ଥାଲୀ କମ୍ମଭୂତେ ତଣ୍ଡୁଲେ ଠିତଂ ପଚନକ୍ରିୟଂ ଧାରେତି ।
ସୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ବ୍ୟାପିକାଧାରୋ, ଓପସିଲେସିକାଧାରୋ, ସାମୀପିକାଧାରୋ, ୱେସୟିକାଧାରୋତି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଆଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ ସକଲେ ୱା ଏକଦେସେ ୱା ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ବ୍ୟାପିକୋ। ୟଥା ? ତିଲେସୁ ତେଲଂ ତିଟ୍ଠତି, ଉଚ୍ଛୂସୁ ରସୋ ତିଟ୍ଠତି, ଜଲେସୁ ଖୀରଂ ତିଟ୍ଠତି, ଦଧିମ୍ହି ସପ୍ପି ତିଟ୍ଠତୀତି ।
ୟସ୍ମିଂ ଆଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଅଧିଟ୍ଠିତମତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ଓପସିଲେସିକୋ। ୟଥା ? ଉକ୍ଖଲିୟଂ ଆଚାମୋ ତିଟ୍ଠତି, ଘଟେସୁ ଉଦକଂ ତିଟ୍ଠତି, ଆସନେ ନିସୀଦତି ଭିକ୍ଖୁ, ପରିୟଙ୍କେ ରାଜା ସେତି ।
ୟୋ ପନ ଅତ୍ଥୋ ଆଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅୱତ୍ଥୁଭୂତୋପି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥଂ ଆଧାରଭାୱେନ ୱୋହରିୟତି, ସୋ ସାମୀପିକୋ ନାମ । ୟଥା ? ଗଙ୍ଗାୟଂ ଘୋସୋ ତିଟ୍ଠତି, ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଭଗୱାତି [ଅ॰ ନି॰ ୧.୧]।
ୟୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ତନା ୱିନା ଆଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥତ୍ତଂ କ୍ରିୟଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଆଧାରଭାୱେନ ୱୋହରିୟତି, ୟୋ ଚ ଆଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନଞ୍ଞାଭିମୁଖଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ଆଧାରଭାୱେନ ୱୋହରିୟତି, ସୋ ୱେସୟିକୋ ନାମ । ୟଥା ? ଆକାସେ ସକୁଣା ପକ୍ଖନ୍ତି, ଭୂମୀସୁ ମନୁସ୍ସା ଚରନ୍ତି, ଉଦକେ ମଚ୍ଛା ଚରନ୍ତି, ଭଗୱନ୍ତଂ ପାଦେସୁ ୱନ୍ଦତି, ପାଦେସୁ ପତିତ୍ୱା ରୋଦତି, ପାପସ୍ମିଂ ରମତୀ ମନୋ [ଧ॰ ପ॰ ୧୧୬], ପସନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେତି [ଧ॰ ପ॰ ୩୬୮]।
୩୨୪.ନିମିତ୍ତେ[କ॰ ୩୧୦; ରୂ॰ ୩୨୪; ନୀ॰ ୬୪୧; ଚଂ॰ ୨.୧.୮୯; ପା॰ ୨.୩.୩୬]।
ନିମିନନ୍ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି ଏତେନାତି ନିମିତ୍ତଂ, ନେମିତ୍ତକସହଭାୱିନୋ ସଞ୍ଞାଣକାରଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ, ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ସତ୍ତମୀ ହୋତି ।
ଦୀପି ଚମ୍ମେସୁ ହଞ୍ଞତେ, କୁଞ୍ଜରୋ ଦନ୍ତେସୁ ହଞ୍ଞତେ, ମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ [ପାଚି॰ ୨], ଓମସୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ [ପାଚି॰ ୧୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୨୫.ୟମ୍ଭାୱୋ ଭାୱଲକ୍ଖଣଂ[କ॰ ୩୧୩; ରୂ॰ ୩୨୭; ନୀ॰ ୬୪୪; ଚଂ॰ ୨.୧.୯୦; ପା॰ ୨.୩.୩୭; ‘ୟବ୍ଭା ୱୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ୟାଦିସୋ ଭାୱୋ ୟମ୍ଭାୱୋ, ଲକ୍ଖିୟତି ଏତେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ, ଭାୱନ୍ତରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଭାୱଲକ୍ଖଣଂ, ୟମ୍ଭାୱୋ ଭାୱନ୍ତରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଭାୱେ ଗମ୍ୟମାନେ ସତ୍ତମୀ ହୋତି, ଛଟ୍ଠୀପି ଦିସ୍ସତି ।
ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କାଲମକାସି [ମ॰ ନି॰ ୨.୪୫୨ (ୱିସଦିସଂ)], ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ତେ ୱିହରତୋ ଇତ୍ଥାଗାରୋପି ତେ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିହରିସ୍ସତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯ (ୱିସଦିସଂ)] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତି [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧], ଅଚିରପକ୍କନ୍ତେ ଭଗୱତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କାଲମକାସି, ସବ୍ବେ ମଗ୍ଗା ୱିୱଜ୍ଜନ୍ତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଲୋକନାୟକେ [ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୨]। ଗାୱୀସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ, ଗାୱୀସୁ ଦୁଦ୍ଧାସୁ ଆଗତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚି ପଠମାପି ବହୁଲଂ ଦିସ୍ସତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସୋ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ, ଅଦ୍ଦସା ଅଚ୍ଚୁତଂ ଇସିଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୦୦୭ (ଅଦ୍ଦସ୍ସ)]। ୟାୟମାନୋ ମହାରାଜା, ଅଦ୍ଦା ସୀଦନ୍ତରେ ନଗେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୬୬] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ଗତୋ, ସାୟନ୍ହସମୟେ ଆଗତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ୱେସୟିକାଧାରୋ ଏୱ ।
ତଥା ଅକାଲେ ୱସ୍ସତୀ ତସ୍ସ, କାଲେ ତସ୍ସ ନ ୱସ୍ସତି [ଜା॰ ୧.୨.୮୮; ୧.୮.୪୮]। ଇତୋ ସତସହସ୍ସମ୍ହି, କପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ନାୟକୋ [ଅପ॰ ଥେର ୨.୫୪.୨୮] ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୨୬.ଛଟ୍ଠୀ ଚାନାଦରେ[କ॰ ୩୦୫; ରୂ॰ ୩୨୩; ନୀ॰ ୬୩୩; ଚଂ॰ ୨.୧.୯୧; ପା॰ ୨.୩.୩୮]।
‘ଅନାଦରୋ’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲକ୍ଖଣ, ଲକ୍ଖିତବ୍ବକ୍ରିୟାନଂ ଏକପ୍ପହାରେନ ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିୱଚନଂ, ଅନାଦରଭୂତେ ଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଗମ୍ୟମାନେ ସତ୍ତମୀ ଛଟ୍ଠୀ ଚ ହୋତି ।
ମଚ୍ଚୁ ଗଚ୍ଛତି ଆଦାୟ, ପେକ୍ଖମାନେ ମହାଜନେ । ଆକୋଟୟନ୍ତୋ ସୋ ନେତି, ସିୱିରାଜସ୍ସ ପେକ୍ଖତୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୨୨ (ତେନେତି)]। ଅକାମକାନଂ ମାତାପିତୂନଂ ରୁଦନ୍ତାନଂ ପବ୍ବଜି, ଅନଗାରିୟୁପେତସ୍ସ, ୱିପ୍ପମୁତ୍ତସ୍ସ ତେ ସତୋ । ସମଣସ୍ସ ନ ତଂ ସାଧୁ, ୟଦଞ୍ଞମନୁସୋଚତି [ଜା॰ ୧.୭.୧୦୭ (ୟଂ ପେତମନୁସୋଚସି)]।
୩୨୭.ୟତୋ ନିଦ୍ଧାରଣଂ[କ॰ ୩୦୪; ରୂ॰ ୩୨୨; ନୀ॰ ୬୩୨; ଚଂ॰ ୨.୧.୯୨; ପା॰ ୨.୩.୪୧]।
ଜାତି, ଗୁଣ, କ୍ରିୟା, ନାମେହି ସମୁଦାୟତୋ ଏକଦେସସ୍ସ ପୁଥକ୍କରଣଂ ନିଦ୍ଧାରଣଂ, ୟତୋ ତଂ ନିଦ୍ଧାରଣଂ ଜାୟତି, ତସ୍ମିଂ ସମୁଦାୟେ ଛଟ୍ଠୀ, ସତ୍ତମିୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ମନୁସ୍ସାନଂ ଖତ୍ତିୟୋ ସୂରତମୋ, ମନୁସ୍ସେସୁ ଖତ୍ତିୟୋ ସୂରତମୋ ।
ଗୁଣେ –
କଣ୍ହା ଗାୱୀନଂ ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା, କଣ୍ହାଗାୱୀସୁ ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା ।
କ୍ରିୟାୟଂ –
ଅଦ୍ଧିକାନଂ ଧାୱନ୍ତୋ ସୀଘତମୋ, ଅଦ୍ଧିକେସୁ ଧାୱନ୍ତୋ ସୀଘତମୋ ।
ନାମେ –
ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅରହତଂ ଅଞ୍ଞତରୋ, ଅରହନ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇଧ ନାନାତ୍ତସତ୍ତମୀ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
କମ୍ମତ୍ଥେ ସତ୍ତମୀ, ଭିକ୍ଖୂସୁ ଅଭିୱାଦେନ୍ତି [ପାରା॰ ୫୧୭], ପୁତ୍ତଂ ମୁଦ୍ଧନି ଚୁମ୍ବିତ୍ୱା, ପୁରିସଂ ନାନାବାହାସୁ ଗହେତ୍ୱା [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଥ ୱା ‘ମୁଦ୍ଧନି, ବାହାସୂ’ତି ଆଧାରେ ଏୱ ଭୁମ୍ମଂ । ୟଥା ? ରୁକ୍ଖଂ ମୂଲେ ଛିନ୍ଦତି, ରୁକ୍ଖଂ ଖନ୍ଧେ ଛିନ୍ଦତି, ପୁରିସଂ ସୀସେ ପହରତି, ଭଗୱନ୍ତଂ ପାଦେସୁ ୱନ୍ଦତି ।
କରଣେ ଚ ସତ୍ତମୀ, ହତ୍ଥେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତି [ମହାୱ॰ ୧୧୯], ପତ୍ତେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତି, ପଥେସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋପି ମଂ ଅନୁସାସେୟ୍ୟ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାମି ମତ୍ଥକେ [ମି॰ ପ॰ ୬.୪.୮]।
ସମ୍ପଦାନେ ଚ ସତ୍ତମୀ, ସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନେ ମହପ୍ଫଲଂ, ସଙ୍ଘେ ଗୋତମୀ ଦଦେୟ୍ୟାସି, ସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନେ ଅହଞ୍ଚେୱ ପୂଜିତୋ ଭୱିସ୍ସାମି [ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୬], ୱିଚେୟ୍ୟ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ୟତ୍ଥ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ [ପେ॰ ୱ॰ ୩୨୯]। ଏତେସୁ ପନ ୱିସୟସତ୍ତମୀପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଅପାଦାନେ ଚ ସତ୍ତମୀ, ଗଦଲୀସୁ ଗଜେ ରକ୍ଖନ୍ତିଇଚ୍ଚାଦି ।
ସାମିସ୍ସରାଦିୟୋଗେ ପନ ଛଟ୍ଠୀ ସତ୍ତମୀ ଚ ହୋତି, ଗୁନ୍ନଂ ସାମି, ଗୋସୁ ସାମି, ଗୁନ୍ନଂ ଇସ୍ସରୋ, ଗୋସୁ ଇସ୍ସରୋ, ଗୁନ୍ନଂ ଅଧିପତି, ଗୋସୁ ଅଧିପତି, ଗୁନ୍ନଂ ଦାୟାଦୋ, ଗୋସୁ ଦାୟାଦୋ, ଗୁନ୍ନଂ ସକ୍ଖି, ଗୋସୁ ସକ୍ଖି, ଗୁନ୍ନଂ ପତିଭୂ, ଗୋସୁ ପତିଭୂ, ଗୁନ୍ନଂ ପସୁତୋ, ଗୋସୁ ପସୁତୋ, ଆୟୁତ୍ତୋ କଟକରଣସ୍ସ, ଆୟୁତ୍ତୋ କଟକରଣେତି, ଏତେସୁ ପନ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ୱିସୟାଧାରେ ସତ୍ତମୀ । ଞାଣସ୍ମିଂ ପସନ୍ନୋ, ଞାଣସ୍ମିଂ ଉସ୍ସୁକ୍କୋତି ୱିସୟାଧାରେ ସତ୍ତମୀ । ଞାଣେନ ପସନ୍ନୋ, ଞାଣେନ ଉସ୍ସୁକ୍କୋତି କରଣେ ତତିୟା ।
୩୨୮.ସତ୍ତମ୍ୟାଧିକ୍ୟେ[କ॰ ୩୧୪; ରୂ॰ ୩୨୮; ନୀ॰ ୬୪୫; ଚଂ॰ ୨.୧.୬୦; ପା॰ ୨.୩.୯; ୧.୪.୮୭]।
ଅଧିକଭାୱତ୍ଥେ ଉପେନ ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ସତ୍ତମୀ ହୋତି ।
ଉପ ଖାରିୟଂ ଦୋଣୋ, ଉପ ନିକ୍ଖେ କହାପଣଂ, ଅତିରେକଦୋଣା ଖାରୀ, ଅତିରେକକହାପଣଂ ନିକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୨୯.ସାମିତ୍ତେଧିନା[ଚଂ॰ ୨.୧.୬୧; ପା॰ ୨.୩.୯; ୧.୪.୯୭]।
ସାମିଭାୱତ୍ଥେ ଅଧିନା ୟୁତ୍ତା ଲିଙ୍ଗମ୍ହା ସତ୍ତମୀ ହୋତି ।
ଅଧି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ପଞ୍ଚାଲା, ଅଧି ପଞ୍ଚାଲେସୁ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ, ଅଧି ଦେୱେସୁ ବୁଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ‘ଅଧି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ପଞ୍ଚାଲା’ତି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତିସ୍ସରା ପଞ୍ଚାଲରଟ୍ଠୱାସିନୋତି ୱଦନ୍ତି, ‘ପଞ୍ଚାଲା’ତି ୱା ଜନପଦନାମତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ, କଦାଚି ପଞ୍ଚାଲରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ କାସିରଞ୍ଞେ ଇସ୍ସରୋ, କଦାଚି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ପଞ୍ଚାଲରଞ୍ଞେ ଇସ୍ସରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୩୦.ସବ୍ବାଦିତୋସବ୍ବା[ଚଂ॰ ୨.୧.୭୨; ପା॰ ୨.୩.୨୭]।
ହେତ୍ୱତ୍ଥେହି ୟୋଗେ ସବ୍ବାଦୀହି ସବ୍ବନାମେହି ହେତ୍ୱତ୍ଥେ ସବ୍ବା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି ।
କିଂ କାରଣଂ, କେନ କାରଣେନ [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪.୧୫ ମାତଙ୍ଗଜାତକୱଣ୍ଣନା], କିଂ ନିମିତ୍ତଂ, କେନ ନିମିତ୍ତେନ, କିଂ ପୟୋଜନଂ, କେନ ପୟୋଜନେନ, କେନଟ୍ଠେନ [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା], କେନ ୱଣ୍ଣେନ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪], କିମତ୍ଥଂ, କୁତୋ ନିଦାନଂ [ପାରା॰ ୪୨], କିସ୍ସ ହେତୁ [ପାରା॰ ୩୯], କସ୍ମିଂ ନିଦାନେ, ଏତସ୍ମିଂ ନିଦାନେ [ପାରା॰ ୪୨], ଏତସ୍ମିଂ ପକରଣେ [ପାରା॰ ୪୨] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସତ୍ତମୀୱିଭତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଇତି ନିରୁତ୍ତିଦୀପନିୟା ନାମ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଦୀପନିୟା
କାରକକଣ୍ଡୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୪. ସମାସକଣ୍ଡ
ଅଥ ୟୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦାନଂ ଏକତ୍ଥୀଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତେ । ଏକତ୍ଥୀଭାୱୋତି ଚ ଇଧ ସମାସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଚ ସମାସୋ ଛବ୍ବିଧୋ ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ, ତପ୍ପୁରିସୋ, କମ୍ମଧାରୟୋ, ଦିଗୁ, ବହୁବ୍ବୀହି, ଦ୍ୱନ୍ଦୋତି ।
ଅବ୍ୟୟୀଭାୱସମାସ
ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ ପଠମଂ ୱୁଚ୍ଚତେ । ବ୍ୟୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିକାରୋ, ନତ୍ଥି ବ୍ୟୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଅବ୍ୟୟୋ, ଅବ୍ୟୟୋ ହୁତ୍ୱା ଭୱତୀତି ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ, ନାନାଲିଙ୍ଗ, ୱିଭତ୍ତି, ୱଚନେସୁ ରୂପୱିକାରରହିତୋ ହୁତ୍ୱା ଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ସବ୍ବଲିଙ୍ଗ,-ୱିଭତ୍ତି, ୱଚନେସୁପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଏକରୂପେନ ପୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅବ୍ୟୟନ୍ତି ୱା ଉପସଗ୍ଗନିପାତାନଂ ଏୱ ନାମଂ, ଅୟଂ ପନ ପକତି ଅବ୍ୟୟଂ ନ ହୋତି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସହ ଏକତ୍ଥତାୱସେନ ଅବ୍ୟୟଂ ହୋତି, ଇତି ଅନବ୍ୟୟମ୍ପି ଅବ୍ୟୟଂ ଭୱତୀତି ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ ।
୩୩୧.ସ୍ୟାଦିସ୍ୟାଦିନେକତ୍ଥଂ[କ॰ ୩୧୬; ରୂ॰ ୩୩୧; ନୀ॰ ୬୭୫; ଚଂ॰ ୨.୨.୧; ପା॰ ୨.୧.୪]।
ଅଧିକାରସୁତ୍ତମିଦଂ । ସ୍ୟାଦି ୱୁଚ୍ଚତି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦଂ, ‘ସ୍ୟାଦିନା’ତି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦେନ, ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ତଂ ଏକତ୍ଥଂ, ସ୍ୟାଦିପଦଂ ସ୍ୟାଦିପଦେନ ସହ ଏକତ୍ଥଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ସ୍ୟାଦୀ’ତି ୱଚନେନ ଉପସଗ୍ଗ, ନିପାତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବାନି ନାମିକପଦାନି ନାମପଟିରୂପକାନି ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦାନି ନିୱତ୍ତେତି ।
ତତ୍ଥ ନାମପଟିରୂପକାନି ନାମ ‘ୟେୱାୱନକଧମ୍ମା’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି । ତଥା ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦଭାୱଂ ପତ୍ତାନି ‘‘ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ଅତ୍ଥିଖୀରା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ, ମକ୍ଖଲିଗୋସାଲୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ‘ଅତ୍ଥି’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ।
‘ଏକତ୍ଥ’ନ୍ତି ଏତେନ ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସେପି ପଦାନଂ ଏକକତ୍ତୁ, ଏକକମ୍ମାଦିଭାୱେନ ଏକତ୍ଥୀଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ।
୩୩୨.ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୱିଭତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସମୀପସାକଲ୍ୟାଭାୱୟଥାପଚ୍ଛାୟୁଗପଦତ୍ଥେ[କ॰ ୩୧୯; ରୂ॰ ୩୩୦; ନୀ॰ ୬୯୬; ଚଂ॰ ୨.୨.୨; ପା॰ ୨.୧.୬]।
‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟ’ନ୍ତି ଉପସଗ୍ଗପଦଂ ନିପାତପଦଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଦ୍ୱୟମ୍ପି ହି ଏକତ୍ତ, ବହୁତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପୱିକାରରହିତତ୍ତା ‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେ, ସମ୍ପତ୍ୟତ୍ଥେ, ସମୀପତ୍ଥେ, ସାକଲ୍ୟତ୍ଥେ, ଅଭାୱତ୍ଥେ, ୟଥାତ୍ଥେ, ପଚ୍ଛାତ୍ଥେ, ୟୁଗପଦତ୍ଥେ ପୱତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନାମ ସ୍ୟାଦିପଦଂ ଅଞ୍ଞେନ ସ୍ୟାଦିପଦେନ ସହ ଏକତ୍ଥଂ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚ ସମାସୋ ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟୋ’ତି ଚ ‘ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥେ ତାୱ –
ଅଧିତ୍ଥି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଧିତୋ ସି, ତସ୍ସ ‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସବ୍ବାସ’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ଲୋପୋ, ଇତ୍ଥିତୋ ସୁ, ‘ଅଧି ଇତ୍ଥୀସୂ’ତି ୱାକ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତେନ ନିଚ୍ଚସମାସତ୍ତା ଅଞ୍ଞପଦେନ ୱିଗ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ ‘‘ଇତ୍ଥୀସୁ ପୱତ୍ତା କଥା’’ତି ୱା ‘‘ଇତ୍ଥୀସୁ ପୱତ୍ତୋ ୱଚନପଥୋ’’ତି ୱା ‘‘ଇତ୍ଥୀସୁ ପୱତ୍ତଂ ୱଚନ’’ନ୍ତି ୱା, ତତୋ ପୁରିମସୁତ୍ତେନ ଏକତ୍ଥସଞ୍ଞା, ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେକତ୍ଥସଞ୍ଞା ଚ କରିୟତେ, ଏକତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ ପନ କତାୟ ୱାକ୍ୟତ୍ଥାୟ ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ଏକତ୍ଥପଦେନ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତଦା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ନାମ ।
ଇଦାନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ଅପ୍ପୟୋଗାରହତ୍ତା ଲୋପୱିଧାନମାହ ।
୩୩୩.ଏକତ୍ଥତାୟଂ[କ॰ ୩୧୬; ରୂ॰ ୩୩୧; ନୀ॰ ୬୭୫; ଚଂ॰ ୨.୧.୩୯; ପା॰ ୨.୪.୭୧; ୧.୨.୪୫, ୪୬]।
ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ୟେସଂ ତାନି ଏକତ୍ଥାନି, ‘ଅତ୍ଥୋ’ତି ଚେତ୍ଥ ପଦନ୍ତରେ କତ୍ତୁ, କମ୍ମାଦିଭାୱେନ ୱିଧେୟ୍ୟୋ ପଧାନତ୍ଥୋ ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ‘ରାଜପୁତ୍ତୋ’ତି ଏତ୍ଥ ପୁତ୍ତସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଏୱ ତଥାୱିଧେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ନ ରାଜସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ସବ୍ବଞ୍ଚ ୱଚନୱାକ୍ୟଂ ନାମ ୱିଧେୟ୍ୟତ୍ଥେହି ଏୱ ସିଜ୍ଝତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା, ୟସ୍ମା ଚ ‘ରାଜପୁତ୍ତୋ’ତି ଏତଂ ପୁତ୍ତସଦ୍ଦତ୍ଥସ୍ସେୱ ନାମଂ ହୋତି, ନ ରାଜସଦ୍ଦତ୍ଥସ୍ସ, ତସ୍ମା ଏକୋ ପଧାନଭୂତୋ ପୁତ୍ତସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଏୱ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ନାମ ହୋତି, ନ ରାଜସଦ୍ଦତ୍ଥୋତି, ଏକତ୍ଥାନଂ ଭାୱୋ ଏକତ୍ଥତା, ଏକତ୍ଥୀଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ତିୱିଧୋ ସମାସୋ, ତଦ୍ଧିତୋ, ଧାତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ ଚାତି । ତିସ୍ସଂ ତିୱିଧାୟଂ ଏକତ୍ଥତାୟଂ ସବ୍ବାସଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ସ୍ୟାଦିୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ସୁସ୍ସ ଲୋପୋ । ବହୁଲାଧିକାରତ୍ତା ପନ ଅଲୁତ୍ତସମାସୋପି ଦିସ୍ସତି ।
୩୩୪.ତଂ ନପୁଂସକଂ[କ॰ ୩୨୦; ରୂ॰ ୩୩୫; ନୀ॰ ୬୯୮; ଚଂ॰ ୨.୨.୧୫; ପା॰ ୨.୪.୧୮]।
ତଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନାମ ଏକତ୍ଥଂ ନପୁଂସକଂ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିତ୍ଥୀସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଭାୱଂ କତ୍ୱା ତତୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି ।
୩୩୫.ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ[କ॰ ୩୪୨; ରୂ॰ ୩୩୭; ନୀ॰ ୭୩୪; ଚଂ॰ ୨.୨.୮୪; ପା॰ ୧.୨.୪୭]।
ନପୁଂସକସ୍ସ ଏକତ୍ଥସ୍ସ ରସ୍ସୋ ହୋତି ସ୍ୟାଦୀସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୂତି ଇମିନା ଈକାରସ୍ସ ରସ୍ସୋ ।
୩୩୬.ପୁବ୍ବସ୍ମାମାଦିତୋ[କ॰ ୩୪୩; ରୂ॰ ୩୩୮; ନୀ॰ ୩୭୫; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୦; ପା॰ ୧.୧.୪୧]।
ପୁବ୍ବଅମାଦି ନାମ ପୁବ୍ବପଦତ୍ଥପଧାନଭୂତୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ପରାସଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ପଠମାୱିଭତ୍ତିପି ଗୟ୍ହତି । ଅଥ ୱା ଅମାଦି ୱୁଚ୍ଚତି ତପ୍ପୁରିସୋ, ତତୋ ପୁବ୍ବଂ ନାମ ଅସଙ୍ଖ୍ୟସମାସୋ, ଇତି ଅମାଦିତୋ ପୁବ୍ବଭୂତା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେକତ୍ଥା ପରାସଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତୀତି ଇମିନା ଅଧିତ୍ଥିସଦ୍ଦତୋ ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ।
ଅଧିତ୍ଥି ତିଟ୍ଠତି, ଇତ୍ଥୀସୁ ପୱତ୍ତା କଥା ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିତ୍ଥି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଇତ୍ଥୀସୁ ପୱତ୍ତା କଥାୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସୱିଭତ୍ତୀସୁ ସେସୱଚନେସୁ ସେସଲିଙ୍ଗେସୁ ଚ । ଏୱଂ ସବ୍ବଲିଙ୍ଗେସୁ ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀସୁ ସବ୍ବୱଚନେସୁ ଚ ଏକେନେୱ ରୂପେନ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ଅୟଂ ସମାସୋ ରୂପୱିକାରରହିତତ୍ତା ‘ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଭତ୍ୟତ୍ଥୋ ନାମ ‘‘ଅଧିତ୍ଥି, ବହିଗାମଂ, ଉପରିଗଙ୍ଗ’’ ମିଚ୍ଚାଦୀସୁ ସମ୍ପତ୍ୟାଦୀହି ୱିସେସତ୍ଥେହି ରହିତୋ କେୱଲୋ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଗ୍ଗହେ ପନ ‘‘କଥା, ପୱତ୍ତା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ସମାସସାମତ୍ଥିୟେନ ୱିଦିତାନି ଅତ୍ଥପଦାନି ନାମ, ଅଧିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦାନୀତିପି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଧିକୁମାରି, ଅଧିୱଧୁ, ଅଧିଜମ୍ବୁଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅତ୍ତନି ପୱତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ, ପୱତ୍ତା ୱାଧମ୍ମାତି ଅତ୍ଥେ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପେ କତେ ଅଧିଅତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ନପୁଂସକଭାୱଂ କତ୍ୱା ତତୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି, ‘ପୁବ୍ବସ୍ମାମାଦିତୋ’ତି ସ୍ୟାଦୀନଂ ଲୋପେ ସମ୍ପତ୍ତେ –
୩୩୭.ନାତୋମପଞ୍ଚମିୟା[କ॰ ୩୪୧; ରୂ॰ ୩୩୬; ନୀ॰ ୭୩୩; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୧; ପା॰ ୨.୪.୮୩; ମୁ॰ ୪.୩.୩୭୪]।
ଅକାରନ୍ତମ୍ହା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେକତ୍ଥା ପରଂ ସବ୍ବାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ ନ ହୋତି, ପଞ୍ଚମୀୱଜ୍ଜିତାନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଅଂ ହୋତି ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମୋ ଜାୟତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମା ଜାୟନ୍ତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମେ ପସ୍ସନ୍ତି ।
ଅପଞ୍ଚମିୟାତି କିଂ ? ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଅପେତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତେହି ଅପେତି ।
୩୩୮.ୱା ତତିୟାସତ୍ତମୀନଂ[କ॰ ୩୪୧; ରୂ॰ ୩୩୬; ନୀ॰ ୭୩୩; ଚଂ॰ ୨.୧.୪୨; ପା॰ ୨.୪.୮୪; ମୁ॰ ୪.୩.୩୭୫]।
ଅକାରନ୍ତମ୍ହା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେକତ୍ଥା ପରଂ ତତିୟା, ସତ୍ତମୀନଂ ୱିକପ୍ପେନ ଅଂ ହୋତି ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମେନ ୱତ୍ତତି ଅଜ୍ଝତ୍ତେନ ୱା, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମେହି ୱତ୍ତତି ଅଜ୍ଝତ୍ତେହି ୱା, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମାନଂ ଦେତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଧମ୍ମା ଅପେତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତେହି ଧମ୍ମେହି ଅପେତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ସନ୍ତକଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତକଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମେ ତିଟ୍ଠତି ଅଜ୍ଝତ୍ତେ ୱା, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମେସୁ ତିଟ୍ଠତି ଅଜ୍ଝତ୍ତେସୁ ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମୋ’ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ, ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମା’ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଧମ୍ମା ଇଚ୍ଚାଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତୋ ପୱତ୍ତାତି ୱା ୱୁତ୍ତେପି ଅତ୍ତସ୍ସ ଆଧାରଭାୱୋ ସିଜ୍ଝତିୟେୱ । ଏୱଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତାନି ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାତି, ବହିଦ୍ଧା ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୦; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୩୨] ପାଠୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚମିୟା ଅଂଭାୱୱଜ୍ଜନଂ ଅପ୍ପକତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଧମ୍ମା, ବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମା’’ତି [ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୨୦] ପାଠୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଠମାଦୀନମ୍ପି ୱିକପ୍ପୋ ଲବ୍ଭତୀତି ।
ସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେ –
ସମ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ସବ୍ରହ୍ମଂ, ‘ବ୍ରହ୍ମ’ନ୍ତି ୱେଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘ଅକାଲେ ସକତ୍ଥସ୍ସା’ତି ସୁତ୍ତେନ ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ସାଦେସୋ, ଭିକ୍ଖାନଂ ସମିଦ୍ଧି ସୁଭିକ୍ଖଂ, ‘ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ’ତି ସୁତ୍ତେନ କତନପୁଂସକସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ ।
ସମୀପେ –
ନଗରସ୍ସ ସମୀପଂ ଉପନଗରଂ, କୁମ୍ଭସ୍ସ ସମୀପଂ ଉପକୁମ୍ଭଂ, ମଣିକାୟ ସମୀପଂ ଉପମଣିକଂ, ୱଧୁୟା ସମୀପଂ ଉପୱଧୁ, ଗୁନ୍ନଂ ସମୀପଂ ଉପଗୁ, ‘ଗୋସ୍ସୂ’ତି ସୁତ୍ତେନ ଓସ୍ସ ଉତ୍ତଂ ।
ସାକଲ୍ୟେ –
ତିଣେନ ସହ ସକଲଂ ସତିଣଂ, ତିଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସକଲଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝୋହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ସାଦେସୋ ।
ଅଭାୱେ –
ମକ୍ଖିକାନଂ ଅଭାୱୋ ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ, ଦରଥାନଂ ଅଭାୱୋ ନିଦ୍ଦରଥଂ, ଭିକ୍ଖାନଂ ଅଭାୱୋ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ, ଅଭାୱତ୍ଥୋପି ଦୁସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ? ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘ସମ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମ’ନ୍ତିଆଦିନା ସଦ୍ଦବ୍ୟାକରଣେସୁ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିଭାୱନମତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ପନ ଇମେସଂ ପଦାନଂ ୟୁତ୍ତଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥୱଚନମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟଥାସଦ୍ଦତ୍ଥେ –
ରୂପସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟଂ ଅନୁରୂପଂ, ଅତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ, ଅଡ୍ଢମାସଂ ଅଡ୍ଢମାସଂ ଅନୁଗତଂ ଅନ୍ୱଡ୍ଢମାସଂ, ଘରଂ ଘରଂ ଅନୁଗତଂ ଅନୁଘରଂ, ୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସଂ ଅନୁଗତଂ ଅନୁୱସ୍ସଂ, ଜେଟ୍ଠାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବଂ ଅନୁଜେଟ୍ଠଂ, ସତ୍ତିୟା ଅନୁରୂପଂ ୟଥାସତ୍ତି, ବଲସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୟଥାବଲଂ, କମସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୟଥାକ୍କମଂ । ଏୱଂ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ, ୟଥାଲାଭଂ । ସୋତସ୍ସ ପଟିଲୋମଂ ପଟିସୋତଂ, ପଟିୱାତଂ, ପଟିସଦ୍ଦଂ ।
ପଚ୍ଛାପଦତ୍ଥେ –
ରଥସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଅନୁରଥଂ ।
ୟୁଗଭୂତୋ ପଦତ୍ଥୋ ୟୁଗପଦତ୍ଥୋ, ସହଭାୱୀଅତ୍ଥଦ୍ୱୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ତତ୍ଥ ଅସନିଫଲେନ ସହ ପୱତ୍ତଂ ଚକ୍କଂ ସଚକ୍କଂ, ଗଦାୱୁଧେନ ୟୁଗଳପୱତ୍ତଂ ୱାସୁଦେୱସ୍ସ ଚକ୍କାୱୁଧନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି [ୟୁଗପଦତ୍ଥେ ସଚକ୍କଂ ନିଧେହି, (ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୱୁତ୍ତିୟଂ) । ଚକ୍କେନ ୟୁଗପତ ଧେହି ସଚକ୍କଂ, (ମୁଗ୍ଧବୋଧୱୁତ୍ତିୟଂ) । ହେ ବିସଣୁ ! ଚକ୍କେନ ସହ ୟୁଗପଦେକକାଲେ ଗଦଂ ଧାରୟ । (ମୁଗ୍ଧବୋଧଟୀକାୟଂ ୨୨୬ ପିଟ୍ଠେ)], ସହସ୍ସ ସତ୍ତଂ ।
୩୩୯.ୟଥା ନତୁଲ୍ୟେ[କ॰ ୩୧୯; ରୂ॰ ୩୩୦; ନୀ॰ ୬୯୬; ଚଂ॰ ୨.୨.୩; ପା॰ ୨.୧.୭]।
ତୁଲ୍ୟତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତୋ ୟଥାସଦ୍ଦୋ ସ୍ୟାଦିନା ସହ ଏକତ୍ଥୋ ହୋତି [ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ଅଞ୍ଞଥାୱୁତ୍ତି ଦସ୍ସିତା]।
ୟଥାସତ୍ତି, ୟଥାବଲଂ, ୟଥାକ୍କମଂ, ୟେ ୟେ ୱୁଡ୍ଢା ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ, ୱୁଡ୍ଢାନଂ ପଟିପାଟି ୱା ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ।
ନତୁଲ୍ୟେତି କିଂ ? ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତୋ, ତଥା ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ ।
୩୪୦.ୟାୱାୱଧାରଣେ[କ॰ ୩୧୯; ରୂ॰ ୩୩୦; ନୀ॰ ୬୯୬; ଚଂ॰ ୨.୨.୪; ପା॰ ୨.୧.୮]।
ଅୱଧାରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, ଅୱଧାରଣେ ପୱତ୍ତୋ ୟାୱସଦ୍ଦୋ ସ୍ୟାଦିନା ସହ ଏକତ୍ଥୋ ଭୱତି ।
ୟତ୍ତକଂ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତତୀତି ୟାୱଦତ୍ଥଂ, ଦାଗମୋ । ୟତ୍ତକଂ ଜୀୱୋ ୱତ୍ତତୀତି ୟାୱଜୀୱଂ, ୟତ୍ତକଂ ଆୟୁ ୱତ୍ତତୀତି ୟାୱତାୟୁକଂ, ତକାର, କକାରା ଆଗମା ।
୩୪୧.ପରାପାବହିତିରୋପୁରେପଚ୍ଛା ୱା ପଞ୍ଚମ୍ୟା[କ॰ ୩୧୯; ରୂ॰ ୩୩୦; ନୀ॰ ୬୯୬; ଚଂ॰ ୨.୨.୭; ପା॰ ୨.୧.୧୨, ୧୩; ‘ପୟ୍ୟପା…’ (ବହୂସୁ)]।
ପରି, ଅପ, ଆଇଚ୍ଚାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତେନ ସ୍ୟାଦିନା ସହ ଏକତ୍ଥା ଭୱନ୍ତି ୱା ।
ପବ୍ବତତୋ ପରି ସମନ୍ତା ୱସ୍ସୀତି ଦେୱୋ ପରିପବ୍ବତଂ ପରିପବ୍ବତା ୱା, ପବ୍ବତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱସ୍ସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପବ୍ବତତୋ ବହିଦ୍ଧା ଅପପବ୍ବତଂ ଅପପବ୍ବତା ୱା, ପାଟଲିପୁତ୍ତତୋ ବହିଦ୍ଧା ୱସ୍ସୀତି ଦେୱୋ ଆପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ଆପାଟଲିପୁତ୍ତା ୱା, ଆକୁମାରେହି କଚ୍ଚାୟନସ୍ସ ୟସୋ ୱତ୍ତତୀତି ଆକୁମାରଂ ଆକୁମାରା ୱା, ଆଭୱଗ୍ଗା ଭଗୱତୋ ୟସୋ ୱତ୍ତତୀତି ଆଭୱଗ୍ଗଂ ଆଭୱଗ୍ଗା ୱା, ଆପାଣକୋଟିୟା ସରଣଗମନଂ ୱତ୍ତତୀତି ଆପାଣକୋଟିକଂ, କାଗମୋ । ଗାମତୋ ବହି ବହିଗାମଂ ବହିଗାମା ୱା, ଏୱଂ ବହିନଗରଂ, ବହିଲେଣଂ, ପବ୍ବତତୋ ତିରୋ ତିରୋପବ୍ବତଂ ତିରୋପବ୍ବତା ୱା, ଏୱଂ ତିରୋପାକାରଂ, ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘ତିରୋ’ତି ପରଭାଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଭତ୍ତମ୍ହା ପୁରେ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପୁରେଭତ୍ତା ୱା, ଅରୁଣମ୍ହା ପୁରେ ପୁରାରୁଣଂ ପୁରାରୁଣା ୱା, ଭତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତା ୱା ।
୩୪୨.ସମୀପାୟାମେସ୍ୱନୁ[କ॰ ୩୧୯; ରୂ॰ ୩୩୦; ନୀ॰ ୬୯୬; ଚଂ॰ ୨.୨.୯; ପା॰ ୨.୧.୧୫, ୧୬]।
ସମୀପେ ଆୟାମେ ଚ ପୱତ୍ତୋ ଅନୁସଦ୍ଦୋ ସ୍ୟାଦିନା ସହ ଏକତ୍ଥୋ ଭୱତି ୱା ।
ୱନସ୍ସ ସମୀପଂ ଅନୁୱନଂ, ଅସନି ଅନୁୱନଂ ଗତା, ଗଙ୍ଗଂ ଅନୁୟାତା ଅନୁଗଙ୍ଗଂ, ବାରାଣସୀ ।
୩୪୩.ଓରୋପରି ପଟି ପାରେ ମଜ୍ଝେ ହେଟ୍ଠୁଦ୍ଧାଧୋନ୍ତୋ ୱା ଛଟ୍ଠିୟା[କ॰ ୩୧୯; ରୂ॰ ୩୩୦; ନୀ॰ ୬୯୬; ଚଂ॰ ୨.୨.୧୧; ପା॰ ୨.୧.୧୮; ‘ଓରେପରି…’ (ବହୂସୁ)]।
ଓରାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଛଟ୍ଠୀୟନ୍ତେନ ସ୍ୟାଦିନା ସହ ଏକତ୍ଥା ଭୱନ୍ତି ୱା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଓରେ, ପାରେ, ମଜ୍ଝେସଦ୍ଦେସୁ ‘ତଦମିନାଦୀନୀ’ତି ସୁତ୍ତେନ ଏକାରୋ, ଗଙ୍ଗାୟ ଓରଂ ଓରେଗଙ୍ଗଂ, ସିଖରସ୍ସ ଉପରି ଉପରିସିଖରଂ । ଏୱଂ ଉପରିପାସାଦଂ, ଉପରିମଞ୍ଚଂ, ଉପରିପବ୍ବତଂ, ସୋତସ୍ସ ପଟିଲୋମଂ ପଟିସୋତଂ । ଏୱଂ ପଟିୱାତଂ, ୟମୁନାୟ ପାରଂ ପାରେୟମୁନଂ, ଗଙ୍ଗାୟ ମଜ୍ଝଂ ମଜ୍ଝେଗଙ୍ଗଂ, ପାସାଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ହେଟ୍ଠାପାସାଦଂ, ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚଂ, ଗଙ୍ଗାୟ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂଗଙ୍ଗଂ, ଗଙ୍ଗାୟ ଅଧୋ ଅଧୋଗଙ୍ଗଂ, ପାସାଦସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋପାସାଦଂ । ଏୱଂ ଅନ୍ତୋଗାମଂ, ଅନ୍ତୋନଗରଂ, ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ।
ୱାତି କିଂ ? ଗଙ୍ଗାଓରଂ, ମଜ୍ଝେସମୁଦ୍ଦସ୍ମିଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୪୪.ତିଟ୍ଠଗ୍ୱାଦୀନି[କ॰ ୩୧୯; ରୂ॰ ୩୩୦; ନୀ॰ ୬୯୭; ଚଂ॰ ୨.୨.୧୦; ପା॰ ୨.୧.୧୭]।
ତିଟ୍ଠଗୁଇଚ୍ଚାଦୀନି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେକତ୍ଥେ ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଗାୱୋ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ତିଟ୍ଠଗୁ, ୱହନ୍ତି ଗାୱୋୟସ୍ମିଂ କାଲେ ୱହଗୁ, ‘ଗୋସ୍ସୂ’ତି ସୁତ୍ତେନ ଓସ୍ସ ଉତ୍ତଂ । ଆୟତିଂ ୟୱୋ ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ଆୟତିୟୱୋ, ଖଲେ ୟୱୋ ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ଖଲେୟୱଂ । ପୁବ୍ବପଦେ ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପୋ । ଲୁନା ୟୱା ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ଲୁନୟୱଂ, ଏତ୍ଥ ‘ଲୁନା’ତି ଲାୱିତା, ଲୁୟମାନା ୟୱା ୟସ୍ମିନ୍ତି ଲୁୟମାନୟୱଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତଥା ପାତୋ ନହାନଂ ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ପାତନହାନଂ । ଏୱଂ ସାୟନହାନଂ, ପାତୋ କମ୍ମକରଣକାଲୋ ୟସ୍ମିନ୍ତି ପାତକାଲଂ । ଏୱଂ ସାୟକାଲଂ, ପାତୋ ୱସ୍ସତି ମେଘୋ ୟସ୍ମିନ୍ତି ପାତମେଘଂ । ଏୱଂ ସାୟମେଘଂ, ପାତୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ମଗ୍ଗୋ ୟସ୍ମିନ୍ତି ପାତମଗ୍ଗଂ । ଏୱଂ ସାୟମଗ୍ଗଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ମହାୱୁତ୍ତିନା ପାତୋସଦ୍ଦସ୍ସ ପାତତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘ତିଟ୍ଠଗୁ’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ୱିଗ୍ଗହତ୍ଥୱସେନ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧାନି ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞପଦସ୍ସ ପନ ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ୱସେନ ତେସଂ ରୂପୱିକାରୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅବ୍ୟୟରୂପତ୍ତା ଇଧ ଗହିତାନି, ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟସମାସପଦଂ ନାମ ନପୁଂସକଂ ଏୱ ହୋତି, ରସ୍ସନ୍ତମେୱ ହୋତି । ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀନଞ୍ଚ ଅକାରନ୍ତମ୍ହା ବହୁଲଂ ଅଂ ହୋତି, ଇକାରୁକାରନ୍ତେହି ଲୋପୋ ହୋତି ।
ଅବ୍ୟୟୀଭାୱସମାସୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ତପ୍ପୁରିସସମାସ
ଦୁତିୟାତପ୍ପୁରିସ
ଅଥ ଅମାଦିସମାସୋ ୱୁଚ୍ଚତେ, ସୋ ତପ୍ପୁରିସୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ପୁରିସୋ ତପ୍ପୁରିସୋ, ତପ୍ପୁରିସସଦ୍ଦେନ ସଦିସତ୍ତା ଅୟଂ ସମାସୋ ତପ୍ପୁରିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ତପ୍ପୁରିସସଦ୍ଦୋ ୱିସେସନପଦତ୍ଥଂ ଜହିତ୍ୱା ୱିସେସ୍ୟପଦତ୍ଥେ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ଅୟଂ ସମାସୋପୀତି ।
୩୪୫.ଅମାଦି[କ॰ ୩୨୭; ରୂ॰ ୩୫୧; ନୀ॰ ୭୦୪; ଚଂ॰ ୨.୨.୧୬]।
ଅମାଦିୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦଂ ପଠମନ୍ତେନ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦେନ ସହ ଏକତ୍ଥଂ ଭୱତି, ଅୟଞ୍ଚ ସମାସୋ ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ‘‘ଅମାଦିସମାସୋ’’ତି ଚ ‘‘ତପ୍ପୁରିସସମାସୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ଅମାଦିସହିତସ୍ସ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅମାଦେକତ୍ଥସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ, ତତୋ ଏକତ୍ଥପଦନ୍ତେ ସ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତି ।
ସୋ ପନ ସମାସୋ ଦୁତିୟାତପ୍ପୁରିସୋ, ତତିୟାତପ୍ପୁରିସୋ, ଚତୁତ୍ଥୀତପ୍ପୁରିସୋ, ପଞ୍ଚମୀତପ୍ପୁରିସୋ, ଛଟ୍ଠୀତପ୍ପୁରିସୋ, ସତ୍ତମୀତପ୍ପୁରିସୋତି ଛବ୍ବିଧୋ । ଏକମେକସ୍ମିଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ନିଚ୍ଚସମାସୋ, ଅନିଚ୍ଚସମାସୋ’’ତି ଚ ‘‘ଲୁତ୍ତସମାସୋ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ’’ତି ଚ ଦୁୱିଧୋ ।
ତତ୍ଥ ଦୁତିୟାତପ୍ପୁରିସୋ କତ୍ତୁୱାଚକେସୁ ଗତ, ନିସ୍ସିତ,-ଅତୀତ, ଅତିକ୍କନ୍ତ, ପତ୍ତ, ଆପନ୍ନଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପରେସୁ ହୋତି ।
ଗାମଂ ଗତୋତି ଗାମଗତୋ ଗାମଂ ଗତୋ ୱା । ଏୱଂ ଅରଞ୍ଞଗତୋ, ଭୂମିଗତୋ, ରାଜାନଂ ନିସ୍ସିତୋତି ରାଜନିସ୍ସିତୋ । ଏୱଂ ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତୋ, ଧମ୍ମନିସ୍ସିତୋ । ଭୱଂ ଅତୀତୋ ଭୱାତୀତୋ । ଏୱଂ ଭୟାତୀତୋ, କାଲାତୀତୋ, ଖଣାତୀତୋ, ପମାଣଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତୋ, ସୁଖଂ ପତ୍ତୋତି ସୁଖପ୍ପତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତୋ, ସୋତଂ ଆପନ୍ନୋତି ସୋତାପନ୍ନୋ । ଏୱଂ ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ, ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ରୁକ୍ଖଂ ଆରୂଳ୍ହୋତି ରୁକ୍ଖାରୂଳ୍ହୋ, ରଥାରୂଳ୍ହୋ, ଓଘଂ ତିଣ୍ଣୋତି ଓଘତିଣ୍ଣୋ ଓଘଂ ତିଣ୍ଣୋ ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
କମ୍ମୁପପଦୱିହିତେହି କିତନ୍ତପଦେହି ପନ ନିଚ୍ଚସମାସୋୟେୱ, କୁମ୍ଭଂ କରୋତୀତି କୁମ୍ଭକାରୋ, ରଥକାରୋ, ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ପତ୍ତଗ୍ଗାହୋ, ଅତ୍ଥଂ କାମେତୀତି ଅତ୍ଥକାମୋ, ଧମ୍ମକାମୋ, ୱିନୟଂ ଧାରେତୀତି ୱିନୟଧରୋ, ଧମ୍ମଧରୋ, ବ୍ରହ୍ମଂ ଚରତି ସୀଲେନାତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଭୱପାରଂ ଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ଭୱପାରଗୂ, ସବ୍ବଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ, ଧମ୍ମଞ୍ଞୂଇଚ୍ଚାଦି ।
ବହୁଲାଧିକାରତ୍ତା ତ, ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀ, ଅନ୍ତ, ମାନ, ତୁନ, ତ୍ୱାନ, ତ୍ୱା, ତୁଂ, ତୱେପଚ୍ଚୟନ୍ତେସୁ ପରେସୁ ସମାସୋ ନ ହୋତି, ୱସ୍ସଂ ୱୁତ୍ଥୋ, ଓଦନଂ ଭୁତ୍ତୋ, ଓଦନଂ ଭୁତ୍ତୱା, ଓଦନଂ ଭୁତ୍ତାୱୀ, ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ, ଧମ୍ମଂ ସୁଣମାନୋ ଧମ୍ମଂ ସୋତୁନ, ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱାନ, ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା, ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ, ଧମ୍ମଂ ସୋତୱେ ।
ଇତି ଦୁତିୟାତପ୍ପୁରିସୋ ।
ତତିୟାତପ୍ପୁରିସ
ତତିୟାତପ୍ପୁରିସୋ କମ୍ମୱାଚକେସୁ କିତନ୍ତେସୁ ଚ ସମ୍ପନ୍ନ, ସହଗତାଦୀସୁ ଚ ପୁବ୍ବ, ସଦିସ, ସମ, ଊନତ୍ଥ, କଲହ, ନିପୁଣ,-ମିସ୍ସକ, ସଖିଲାଦୀସୁ ଚ ପରେସୁ ହୋତି ।
ବୁଦ୍ଧେନ ଭାସିତୋ ବୁଦ୍ଧଭାସିତୋ । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଦେସିତୋ, ବୁଦ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ, ସତ୍ଥାରା ୱଣ୍ଣିତୋ ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣିତୋ, ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତୋ ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତୋ, ୱିଞ୍ଞୁପସତ୍ଥୋ, ଇସ୍ସରେନ କତଂ ଇସ୍ସରକତଂ, ଅତ୍ତନା କତଂ ସୟଂକତଂ, ପରେହି କତଂ ପରଂକତଂ, ବିନ୍ଦାଗମୋ । ସୁକେହି ଆହଟଂ ସୁକାହଟଂ, ରଞ୍ଞା ହତୋ ରାଜହତୋ, ରୋଗେନ ପୀଳିତୋ ରୋଗପୀଳିତୋ, ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢୋ ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢୋ, ସପ୍ପେନ ଦଟ୍ଠୋ ସପ୍ପଦଟ୍ଠୋ, ସଲ୍ଲେନ ୱିଦ୍ଧୋ ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋ, ଇଚ୍ଛାୟ ଅପକତୋ ଅଭିଭୂତୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ।
ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ । ଏୱଂ ସୁଖସହଗତଂ, ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗୋ, ପିୟସମ୍ପୟୋଗୋ, ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗୋ, ଜାତିୟା ଅନ୍ଧୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ, ଗୁଣହୀନୋ, ଗୁଣୱୁଡ୍ଢୋ, ଚତୁୱଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ କରଣୀୟଂ କମ୍ମଂ ଚତୁୱଗ୍ଗକରଣୀୟଂ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗକରଣୀୟଂ, କାକେହି ପେୟ୍ୟା କାକପେୟ୍ୟା, ନଦୀ ।
ଏକକ୍ଖରେସୁ ପରପଦେସୁ ନିଚ୍ଚସମାସୋ, ଉରେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଉରଗୋ, ପାଦେନ ପିୱତୀତି ପାଦପୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚି ମଜ୍ଝେପଦଲୋପୋ, ଗୁଳେନ ସଂସଟ୍ଠୋ ଓଦନୋ ଗୁଳୋଦନୋ । ଏୱଂ ଖୀରୋଦନୋ, ଅସ୍ସେନ ୟୁତ୍ତୋ ରଥୋ ଅସ୍ସରଥୋ । ଏୱଂ ଆଜଞ୍ଞରଥୋ, ମଗ୍ଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ଜମ୍ବୁୟା ପଞ୍ଞାତୋ ଦୀପୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ, ଏକେନ ଅଧିକା ଦସ ଏକାଦସ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପୁବ୍ବାଦୀସୁ – ମାସେନ ପୁବ୍ବୋ ମାସପୁବ୍ବୋ, ମାତରା ସଦିସୋ ମାତୁସଦିସୋ । ଏୱଂ ମାତୁସମୋ, ପିତୁସମୋ, ଏକେନ ଊନା ୱୀସତି ଏକୂନୱୀସତି, ସୀଲେନ ୱିକଲୋ ସୀଲୱିକଲୋ, ଅସିନା କଲହୋ ଅସିକଲହୋ, ୱାଚାୟ ନିପୁଣୋ ୱାଚାନିପୁଣୋ । ଏୱଂ ୟାୱକାଲିକସମ୍ମିସ୍ସଂ, ୱାଚାସଖିଲୋ, ସତ୍ଥାରା ସଦିସୋ ସତ୍ଥୁକପ୍ପୋ, ପୁଞ୍ଞେନ ଅତ୍ଥୋ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥୋ, ପୁଞ୍ଞେନ ଅତ୍ଥିକୋ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକୋ । ଏୱଂ ସେୟ୍ୟତ୍ଥିକୋ, ମହଗ୍ଘତ୍ଥିକୋ, ଗୁଣେନ ଅଧିକୋ ଗୁଣାଧିକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବହୁଲାଧିକାରା କ୍ୱଚି ସମାସୋ ନ ହୋତି, ଫରସୁନା ଛିନ୍ନଂ, କାକେହି ପାତବ୍ବା, ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା, ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ତତିୟାତପ୍ପୁରିସୋ ।
ଚତୁତ୍ଥୀତପ୍ପୁରିସ
ଚତୁତ୍ଥୀତପ୍ପୁରିସୋ ତଦତ୍ଥେ ୱା ଅତ୍ଥ, ହିତ, ଦେୟ୍ୟାଦୀସୁ ୱା ପରେସୁ ହୋତି ।
କଥିନସ୍ସ ଦୁସ୍ସଂ କଥିନଦୁସ୍ସଂ, କଥିନତ୍ଥାୟ ଆଭଟଂ ଦୁସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ କଥିନଚୀୱରଂ, କଥିନାୟ ଦୁସ୍ସଂ, କଥିନାୟ ଚୀୱରନ୍ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି, କଥିନତ୍ଥାରାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୀୱରାୟ ଦୁସ୍ସଂ ଚୀୱରଦୁସ୍ସଂ । ଏୱଂ ଚୀୱରମୂଲଂ [ଚୀୱରମୂଲ୍ୟଂ (ରୂ॰ ନୀ॰)], ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆଭଟଂ ଭତ୍ତଂ ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ, ସଙ୍ଘତ୍ଥାୟ ୱା ପଟିୟତ୍ତଂ ଭତ୍ତଂ ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତଂ, ଗମିକଭତ୍ତଂ, ଗିଲାନଭତ୍ତଂ ।
ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥୋ, ଲୋକସ୍ସ ହିତୋ ଲୋକହିତୋ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧଦେୟ୍ୟଂ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଣାମୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପଣାମୋ । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଥୋମନା, ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନଂ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ । ଏୱଂ ସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ, ସୁତ୍ତାନୁକୂଲଂ, ସୁତ୍ତାନୁଗୁଣଂ, ଠାନସ୍ସ ଅରହଂ ଠାନାରହଂ, ରଞ୍ଞୋ ଅରହଂ ରାଜାରହଂ । ଏୱଂ ରାଜଗ୍ଘଂ, ରାଜଦେୟ୍ୟଂ, କତ୍ତୁଂ କାମେତୀତି କତ୍ତୁକାମୋ । ଏୱଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ, କଥେତୁକାମୋ, ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ସୋତୁକାମୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ତୁମନ୍ତସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା ‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ସବ୍ବାସ’ନ୍ତି ତତୋ ନିଚ୍ଚଂ ଚତୁତ୍ଥୀଲୋପୋ ହୋତି, ସମାସେ କତେ ନିଚ୍ଚଂ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ଚ । ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାତୁଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ସମାସୋ ନ ହୋତି ।
ଇତି ଚତୁତ୍ଥୀତପ୍ପୁରିସୋ ।
ପଞ୍ଚମୀତପ୍ପୁରିସ
ପଞ୍ଚମୀତପ୍ପୁରିସୋ ଅପଗମନ, ଭୟ, ୱିରତି, ମୋଚନାଦିଅତ୍ଥେସୁ ପରେସୁ ହୋତି ।
ମେଥୁନା ଅପେତୋତି ମେଥୁନାପେତୋ, ପଲାସତୋ ଅପଗତୋତି ପଲାସାପଗତୋ, ନଗରମ୍ହା ନିଗ୍ଗତୋତି ନଗରନିଗ୍ଗତୋ, ପିଣ୍ଡପାତତୋ ପଟିକ୍କନ୍ତୋତି ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ । ଏୱଂ ଗାମନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ରୁକ୍ଖପତିତୋ, ସାସନମ୍ହା ଚୁତୋତି ସାସନଚୁତୋ, ଆପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଉଦକତୋ ଉଗ୍ଗତୋ ଉଦକୁଗ୍ଗତୋ, ଭୱତୋ ନିସ୍ସଟୋ ଭୱନିସ୍ସଟୋ, ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହତୋ ନିସ୍ସଟନ୍ତି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହନିସ୍ସଟଂ, ଚୋରମ୍ହା ଭୀତୋତି ଚୋରଭୀତୋ, ପାପତୋ ଭାୟତି ସୀଲେନାତି ପାପଭୀରୁକୋ, ପାପତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛୀ, ୱଟ୍ଟତୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦତୀତି ୱଟ୍ଟନିବ୍ବିନ୍ନୋ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି । ଏୱଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି, ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତୋ ବନ୍ଧନମୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ବନ୍ଧନମୋକ୍ଖୋ, କମ୍ମତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠିତଂ। ଏୱଂ କମ୍ମଜାତଂ, କମ୍ମସମ୍ଭୂତଂ, କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ, ଲୋକତୋ ଅଗ୍ଗୋ ଲୋକଗ୍ଗୋ । ଏୱଂ ଲୋକଜେଟ୍ଠୋ, ଲୋକୁତ୍ତମୋ, ସବ୍ବେହି ଜେଟ୍ଠୋ ସବ୍ବଜେଟ୍ଠୋ, ସବ୍ବେହି କନିଟ୍ଠୋ ସବ୍ବକନିଟ୍ଠୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବହୀନୋ, ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ, ଉକ୍କଟ୍ଠତୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋତି ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋ, ଓମକତୋ ଓମକୋତି ଓମକୋମକୋ ।
କ୍ୱଚି ନିଚ୍ଚସମାସୋ ହୋତି, ମାତିତୋ ଜାତୋ ମାତୁଜୋ । ଏୱଂ ପିତୁଜୋ, କମ୍ମଜଂ, ଚିତ୍ତଜଂ, ଉତୁଜଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ପଞ୍ଚମୀତପ୍ପୁରିସୋ ।
ଛଟ୍ଠୀତପ୍ପୁରିସ
ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ରାଜପୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ରାଜପୁରିସୋ, ବୁଦ୍ଧସାୱକୋ, ସମୁଦ୍ଦଘୋସୋ, ଧଞ୍ଞାନଂ ରାସି ଧଞ୍ଞରାସି, ମତ୍ତିକାୟ ପତ୍ତୋତି ମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ, ୱିକାରସମ୍ବନ୍ଧେ ଛଟ୍ଠୀ, ମତ୍ତିକାମୟପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହଂ, ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନଂ, ପାନୀୟସ୍ସ ଥାଲକଂ ପାନୀୟଥାଲକଂ ।
ସମାସମଜ୍ଝେ ଈ, ଊନଂ ବହୁଲଂ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଦଣ୍ଡିନୋ କୁଲଂ ଦଣ୍ଡିକୁଲଂ, ହତ୍ଥିପଦଂ, ଇତ୍ଥିରୂପଂ, ନଦିକୂଲଂ, ନଦିତୀରଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସଙ୍ଘୋ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ, ଜମ୍ବୁୟା ସାଖା ଜମ୍ବୁସାଖା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅନ୍ତ, ମାନ, ନିଦ୍ଧାରଣିୟ, ପୂରଣ, ଭାୱ, ସୁହିତତ୍ଥେହି ସମାସୋ ନ ହୋତି, ମମଂ ଅନୁକୁବ୍ବନ୍ତୋ, ମମଂ ଅନୁକୁରୁମାନୋ, ଗୁନ୍ନଂ କଣ୍ହା ସମ୍ପନ୍ନଖୀରତମା । ୱିଭତ୍ତାୱଧିଛଟ୍ଠିୟା ପନ ହୋତିୟେୱ, ନରାନଂ ଉତ୍ତମୋ ନରୁତ୍ତମୋ, ନରସେଟ୍ଠୋ, ନରୱରୋ, ଗଣାନଂ ଉତ୍ତମୋ ଗଣୁତ୍ତମୋ, ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଉତ୍ତମୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ସିସ୍ସାନଂ ପଞ୍ଚମୋ ସିସ୍ସୋ, କପ୍ପସ୍ସ ତତିୟୋ ଭାଗୋ, ପକ୍ଖସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୀ, ପଟସ୍ସ ସୁକ୍କତା, ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା, ରୂପସ୍ସ ମୁଦୁତା, ରୂପସ୍ସ କମ୍ମଞ୍ଞତା । କ୍ୱଚି ହୋତି, କାୟଲହୁତା, ଚିତ୍ତଲହୁତା, ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତା । ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତା, ଫଲାନଂ ସୁହିତୋ, ଫଲାନଂ ତିତ୍ତୋ, ଫଲାନଂ ଅସିତୋ, କରଣତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୀ ।
‘‘ଭଟୋ ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘ରାଜପୁତ୍ତୋ’ତି ନ ହୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନପେକ୍ଖତ୍ତା । ‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ କଣ୍ହା ଦନ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ‘ଦେୱଦତ୍ତକଣ୍ହଦନ୍ତା’ତି ନ ହୋତି ଅଞ୍ଞସାପେକ୍ଖତ୍ତା [ନୀ॰ ୬୯୦]। ଅଞ୍ଞସାପେକ୍ଖତ୍ତେପି ନିଚ୍ଚଂ ସମ୍ବନ୍ଧୀପେକ୍ଖସଦ୍ଦାନଂ ସମାସୋ ହୋତି ୱାକ୍ୟେ ୱିୟ ସମାସେପି ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ୱିଦିତତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ସତିପି ସାପେକ୍ଖତ୍ତେ ଗମକତ୍ତା ସମାସୋ ହୋତୀ’’ତି [କ॰ ୩୨୮; ରୂ॰ ୩୫୨; ନୀ॰ ୬୯୧], ଦେୱଦତ୍ତଗୁରୁକୁଲଂ, ରାଜଦାସୀପୁତ୍ତୋ, ଦେୱଦାସୀପୁତ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଗୁରୁ ଦେୱଦତ୍ତଗୁରୁ, ତସ୍ସ କୁଲଂ ଦେୱଦତ୍ତଗୁରୁକୁଲନ୍ତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ଗୁରୁନୋ କୁଲଂ ଗୁରୁକୁଲଂ, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଗୁରୁକୁଲଂ ଦେୱଦତ୍ତଗୁରୁକୁଲନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ରଞ୍ଞୋ ମାଗଧସ୍ସ ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥପି ଅଞ୍ଞସାପେକ୍ଖତ୍ତା ‘ବିମ୍ବିସାରପୁତ୍ତୋ’ତି ନ ହୋତି, ରଞ୍ଞୋ ଗୋ ଚ ଅସ୍ସୋ ଚ ପୁରିସୋ ଚାତି ଅତ୍ଥେ ‘ରାଜଗୱସ୍ସପୁରିସା’ତି ହୋତି ଦ୍ୱନ୍ଦତୋ ପୁବ୍ବପଦସ୍ସ ଦ୍ୱନ୍ଦପଦେହିପି ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ୱିଦିତତ୍ତା । ତଥା ଦ୍ୱନ୍ଦତୋ ପରପଦସ୍ସପି, ନରାନଞ୍ଚ ଦେୱାନଞ୍ଚ ସାରଥି ନରଦେୱସାରଥି ।
ଇତି ଛଟ୍ଠୀତପ୍ପୁରିସୋ ।
ସତ୍ତମୀତପ୍ପୁରିସ
ସତ୍ତମୀତପ୍ପୁରିସେ ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା । ଏତ୍ଥ ଚ କାରକାନଂ କ୍ରିୟାସାଧନଲକ୍ଖଣତ୍ତା କ୍ରିୟାପଦେହେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅକ୍ରିୟୱାଚକେନ ପରପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାସେ ଜାତେ ମଜ୍ଝେ ଅନୁରୂପଂ କ୍ରିୟାପଦଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୟଥା ‘ଅସ୍ସେନ ୟୁତ୍ତୋ ରଥୋ ଅସ୍ସରଥୋ’ ଇତି ‘ରୂପେ ସଞ୍ଞା’ତି ରୂପେ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଧମ୍ମେ ରତୋ ଧମ୍ମରତୋ । ଏୱଂ ଧମ୍ମରୁଚି, ଧମ୍ମଗାରୱୋ, ଦାନେ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଦାନଜ୍ଝାସୟୋ । ଏୱଂ ଦାନାଧିମୁତ୍ତି, ୱଟ୍ଟେ ଭୟଂ ୱଟ୍ଟଭୟଂ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ, ଗାମେ ସୂକରୋ ଗାମସୂକରୋ, ୱନମହିଂସୋ, ସମୁଦ୍ଦମଚ୍ଛୋ, ଇତ୍ଥୀସୁ ଧୁତ୍ତୋ ଇତ୍ଥିଧୁତ୍ତୋ, ଇତ୍ଥିସୋଣ୍ଡୋ ।
ଉପପଦକିତନ୍ତେସୁ ନିଚ୍ଚସମାସୋ [ନୀ॰ ୬୮୨], ୱନେ ଚରତୀତି ୱନଚରୋ, କାମାୱଚରୋ, କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ସୟତୀତି କୁଚ୍ଛିସ୍ସୟୋ, ଗବ୍ଭେ ସେତୀତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟୋ, ଥଲେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଥଲଟ୍ଠୋ, ଜଲଟ୍ଠୋ, ପବ୍ବତଟ୍ଠୋ, ପଙ୍କେ ଜାତଂ ପଙ୍କଜଂ । ଏୱଂ ଅତ୍ରଜୋ, ଖେତ୍ରଜୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ଇଧ ନ ହୋତି [ନୀ॰ ୬୮୧], ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ, ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ, ଆସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ।
ଇତି ସତ୍ତମୀତପ୍ପୁରିସୋ ।
ଲୁତ୍ତତପ୍ପୁରିସ
ତପ୍ପୁରିସପଦାନଂ ମହାୱୁତ୍ତିସୁତ୍ତେନ କ୍ୱଚି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ।
ଉପରିଗଙ୍ଗା, ହେଟ୍ଠାନଦୀ, ଅନ୍ତୋୱିହାରୋ, ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତି, ହଂସାନଂ ରାଜା ରାଜହଂସୋ ହଂସରାଜା ୱା, ମାସସ୍ସ ଅଡ୍ଢଂ ଅଡ୍ଢମାସଂ, କହାପଣସ୍ସ ଅଡ୍ଢଂ ଅଡ୍ଢକହାପଣଂ, ଅଡ୍ଢମାସଂ, ରତ୍ତିୟା ଅଡ୍ଢଂ ଅଡ୍ଢରତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପୁବ୍ବରତ୍ତଂ, ପରରତ୍ତଂ, ଇସ୍ସ ଅତ୍ତଂ । କାୟସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ପୁବ୍ବକାୟୋ, ପରକାୟୋ, ଅହସ୍ସ ପୁବ୍ବୋ ପୁବ୍ବଣ୍ହୋ, ମଜ୍ଝଣ୍ହୋ, ସାୟନ୍ହୋ, ପୁବ୍ବେଦିଟ୍ଠୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ତଥାଗତଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ଥେରୋ, ତଥାଗତୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ଥେରେନ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଲୁତ୍ତତପ୍ପୁରିସୋ ।
ଅଲୁତ୍ତତପ୍ପୁରିସ
ଇଦାନି ଅଲୁତ୍ତତପ୍ପୁରିସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ଦୀପଙ୍କରୋ, ପଭଙ୍କରୋ, ଅମତନ୍ଦଦୋ, ପୁରିନ୍ଦଦୋ, ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ, ଅତ୍ତନ୍ତପୋ, ପରନ୍ତପୋ, ରଣଞ୍ଜହୋ, ଜୁତିନ୍ଧରୋ, ୱିଜ୍ଜନ୍ଧରୋ, ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବଧମ୍ମୋ, କୁତୋଜୋ, ତତୋଜୋ, ଇତୋଜୋ, ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଂ, କଟତ୍ତାକମ୍ମଂ, କଟତ୍ତାରୂପଂ, ପରସ୍ସପଦଂ, ଅତ୍ତନୋପଦଂ, ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ, ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ, ଗୱମ୍ପତିତ୍ଥେରୋ, ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ, ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ, ଦୂରେରୂପଂ, ସନ୍ତିକେରୂପଂ, ଦୂରେନିଦାନଂ, ସନ୍ତିକେନିଦାନଂ, ଅନ୍ତେୱାସିକୋ, ଜନେସୁତୋ, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଇଚ୍ଚାଦି [କ॰ ୩୨୭; ରୂ॰ ୩୫୧; ନୀ॰ ୬୮୬]।
ଇତି ଅଲୁତ୍ତତପ୍ପୁରିସୋ ।
ସବ୍ବୋ ଚାୟଂ ଅମାଦିତପ୍ପୁରିସୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୱଚନୋ ପରପଦଲିଙ୍ଗୋ ଚ ।
ଅମାଦିତପ୍ପୁରିସୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
କମ୍ମଧାରୟସମାସ
ଅଥ କମ୍ମଧାରୟସଞ୍ଞିତୋ ପଠମାତପ୍ପୁରିସୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
କମ୍ମମିୱ ଦ୍ୱୟଂ ଧାରେତୀତି କମ୍ମଧାରୟୋ। ୟଥା କମ୍ମଂ କ୍ରିୟଞ୍ଚ ପୟୋଜନଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟଂ ଧାରେତି କମ୍ମେ ସତି ତସ୍ସ ଦ୍ୱୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ, ତଥା ଅୟଂ ସମାସୋ ଏକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଧାରେତି ଇମସ୍ମିଂ ସମାସେ ସତି ଏକତ୍ଥଜୋତକସ୍ସ ନାମଦ୍ୱୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋତି [କ॰ ୩୨୪; ରୂ॰ ୩୩୯; ନୀ॰ ୭୦୨]।
ଅପି ଚ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି କମ୍ମଂ, ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ଧାରିୟଂ, କମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ଧାରିୟଞ୍ଚାତି କମ୍ମଧାରିୟଂ, ୟଂକିଞ୍ଚି ହିତକମ୍ମଂ, କମ୍ମଧାରିୟସଦ୍ଦସଦିସତ୍ତା ସବ୍ବୋ ଚାୟଂ ସମାସୋ କମ୍ମଧାରୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ଇସ୍ସ ଅତ୍ତଂ କତ୍ୱା । ୟଥା ହି କମ୍ମଧାରିୟସଦ୍ଦୋ ଏକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଧାରେତି, ତଥା ଅୟଂ ସମାସୋପୀତି । ସୋ ଏୱ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପଧାନତାସଙ୍ଖାତେନ ତପ୍ପୁରିସଲକ୍ଖଣେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘ତପ୍ପୁରିସୋ’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଭିନ୍ନପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣତା ନାମ, ତେନ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଲକ୍ଖଣେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣସମାସୋ’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଏୱ ଚ ୱିସେସନପଦୱସେନ ଗୁଣୱିସେସଦୀପନତ୍ତା ‘ୱିସେସନସମାସୋ’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ୱିସେସନସମାସେ –
୩୪୬.ୱିସେସନମେକତ୍ଥେନ[କ॰ ୩୨୪; ରୂ॰ ୩୩୯; ନୀ॰ ୭୦୨; ଚଂ॰ ୨.୨.୧୮; ପା॰ ୨.୧.୫୭]।
ୱିସେସନଭୂତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦଂ ଏକତ୍ଥେନ ୱିସେସ୍ୟଭୂତେନ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତ୍ଥଂ ହୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱିସେସୀୟତି ଦବ୍ବଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ କରୀୟତି ଏତେନାତି ୱିସେସନଂ । ଏକୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି ଏକତ୍ଥଂ, ‘ଏକୋ’ତି ସମାନୋ, ‘ଅତ୍ଥୋ’ତି ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ, ନେମିତ୍ତକତ୍ଥୋ, ସୋୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ‘ଅଧିକରଣ’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ତେ ସତି ପଦାନମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାନତା ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ଇତି ଏକତ୍ଥନ୍ତି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଂ, ସମାନାଧିକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତେନ ଏକତ୍ଥେନ । ‘ଏକତ୍ଥଂ ହୋତୀ’ତି ଏକତ୍ଥୀଭୂତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ ଚ ସମାସୋ ନୱୱିଧୋ ୱିସେସନପୁବ୍ବପଦୋ, ୱିସେସନୁତ୍ତରପଦୋ, ୱିସେସନୋଭୟପଦୋ, ଉପମାନୁତ୍ତରପଦୋ, ସମ୍ଭାୱନାପୁବ୍ବପଦୋ, ଅୱଧାରଣପୁବ୍ବପଦୋ, ନନିପାତପୁବ୍ବପଦୋ, କୁନିପାତପୁବ୍ବପଦୋ, ପାଦିପୁବ୍ବପଦୋ ଚାତି ।
ତତ୍ଥ ୱିସେସନପୁବ୍ବପଦୋ ୟଥା ? ମହାପୁରିସୋ, ମହାନଦୀ, ମହବ୍ଭୟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସା ସେନା ଦିସ୍ସତେ ମହା [ଜା॰ ୨.୨୨.୭୭୧], ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ ନାମ ମହା’’ତି [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.ମହାସୀଲୱଜାତକୱଣ୍ଣନା] ପାଳି ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ସମାସେପି ତିଲିଙ୍ଗେ ନିପାତରୂପୋ ମହାସଦ୍ଦୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ମହା ଚ ସୋ ପୁରିସୋ ଚାତି ମହାପୁରିସୋ, ମହା ଚ ସା ନଦୀ ଚାତି ମହାନଦୀ, ମହା ଚ ତଂ ଭୟଞ୍ଚାତି ମହବ୍ଭୟଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ସଂୟୋଗେ ଚ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ମହାସଦ୍ଦୱେୱଚନେନ ମହନ୍ତସଦ୍ଦେନପି ୱାକ୍ୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ମହନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ମହାପୁରିସୋ, ମହନ୍ତୀ ନଦୀ ମହାନଦୀ, ମହନ୍ତଂ ଭୟଂ ମହବ୍ଭୟନ୍ତି । ଚ, ତସଦ୍ଦେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ମହନ୍ତୋ ଚ ସୋ ପୁରିସୋ ଚାତି ମହାପୁରିସୋ, ମହନ୍ତୀ ଚ ସା ନଦୀ ଚାତି ମହାନଦୀ, ମହନ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ଭୟଞ୍ଚାତି ମହବ୍ଭୟନ୍ତି । ମହନ୍ତସଦ୍ଦୋ ୱା ମହା ହୋତି, ‘ଟ ନ୍ତନ୍ତୂନ’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଦୀଘୋ ଚ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱୀହି ଚସଦ୍ଦେହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ସକତ୍ଥନାନାତ୍ତଂ ଦୀପେତି । ତଂସଦ୍ଦେନ ସକତ୍ଥନାନାତ୍ତେପି ସକତ୍ଥାନଂ ଅଧିକରଣଭୂତସ୍ସ ଦବ୍ବତ୍ଥସ୍ସ ଏକତ୍ତଂ ଦୀପେତି । ଇମସ୍ମିଂ ବ୍ୟାକରଣେ ୱିସୁଂ ରୂପୱିଧାନକିଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଂତଂସୁତ୍ତୱିଧାନଞ୍ଚ ତଦନୁରୂପଂ ଦସ୍ସିତୱିଗ୍ଗହୱାକ୍ୟଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନୱିନିଚ୍ଛୟେ ଞାତେ ରୂପୱିଧାନକିଚ୍ଚଂ ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ସନ୍ତୋ ଚ ସୋ ପୁରିସୋ ଚାତି ସପ୍ପୁରିସୋ, ସେତହତ୍ଥୀ, ନୀଲୁପ୍ପଲଂ, ଲୋହିତଚନ୍ଦନଂ ।
ୱିସଦିସଲିଙ୍ଗ, ୱଚନାପି ସଦ୍ଦା ଏକତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, ୱିନୟୋ ଚ ସୋ ପରିୟତ୍ତି ଚାତି ୱିନୟପରିୟତ୍ତି, ୱିନୟୋ ଚ ସୋ ପିଟକଞ୍ଚାତି ୱିନୟପିଟକଂ, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ନୀୱରଣଞ୍ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣଂ । ଏୱଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ, ସୀଲଞ୍ଚ ତଂ ଗୁଣୋ ଚାତି ସୀଲଗୁଣୋ, ସୀଲଞ୍ଚ ତଂ ପତିଟ୍ଠା ଚାତି ସୀଲପତିଟ୍ଠା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତଥା ୱୀସତି ଚ ସା ପୁରିସା ଚାତି ୱୀସତିପୁରିସା, ସତଞ୍ଚ ତଂ ପୁରିସା ଚାତି ସତପୁରିସା, ସଙ୍ଖାରା ଚ ତେ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟୋ, ଅଙ୍ଗା ଚ ତେ ଜନପଦଞ୍ଚାତି ଅଙ୍ଗଜନପଦଂ, ମଗଧା ଚ ତେ ରଟ୍ଠଞ୍ଚାତି ମଗଧରଟ୍ଠଂ । ଏୱଂ କାସିରଟ୍ଠଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇଧ ନ ହୋତି [ରୂ॰ ୩୪୧; ନୀ॰ ୬୮୧], ପୁଣ୍ଣୋ ମନ୍ତାନୀପୁତ୍ତୋ, ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି, ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା, ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚି ନିଚ୍ଚସମାସୋ, କଣ୍ହସପ୍ପୋ, ଲୋହିତମାଲଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିସେସନୁତ୍ତରପଦୋ ୟଥା ? ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ, ବୁଦ୍ଧଘୋସାଚରିୟୋ, ଆଚରିୟଗୁତ୍ତିଲୋ ୱା, ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ, ପୁରିସୁତ୍ତମୋ, ପୁରିସୱରୋ, ପୁରିସୱିସେସୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିସେସନୋଭୟପଦୋ ୟଥା ? ଛିନ୍ନଞ୍ଚ ତଂ ପରୂଳ୍ହଞ୍ଚାତି ଛିନ୍ନପରୂଳ୍ହଂ, ସୀତଞ୍ଚ ତଂ ଉଣ୍ହଞ୍ଚାତି ସୀତୁଣ୍ହଂ, ଖଞ୍ଜୋ ଚ ସୋ ଖୁଜ୍ଜୋ ଚାତି ଖଞ୍ଜଖୁଜ୍ଜୋ । ଏୱଂ ଅନ୍ଧବଧିରୋ, କତଞ୍ଚ ତଂ ଅକତଞ୍ଚାତି କତାକତଂ, ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ, ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଂ, ସିତ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ସମ୍ମଟ୍ଠଞ୍ଚାତି ସିତ୍ତସମ୍ମଟ୍ଠଂ, ସନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସଚ୍ଚଂ, ଅଖେମଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ତଂ ଅୱିପରୀତଟ୍ଠେନ ସଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉପମାନୁତ୍ତରପଦୋ ୟଥା ? ସୀହୋ ୱିୟାତି ସୀହୋ, ମୁନି ଚ ସୋ ସୀହୋ ଚାତି ମୁନିସୀହୋ । ଏୱଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗୱୋ, ବୁଦ୍ଧନାଗୋ, ବୁଦ୍ଧାଦିଚ୍ଚୋ, ରଂସି ୱିୟାତି ରଂସି, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ରଂସି ଚାତି ସଦ୍ଧମ୍ମରଂସି । ଏୱଂ ୱିନୟସାଗରୋ, ସମଣପଦୁମୋ, ସମଣପୁଣ୍ଡରୀକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସମ୍ଭାୱନାପୁବ୍ବପଦୋ ୟଥା ? ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ମନୁସ୍ସଭୂତୋ, ଦେୱଭୂତୋ, ଧମ୍ମୋ ଇତି ସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ, ଧମ୍ମସମ୍ମତୋ, ଧମ୍ମସଞ୍ଞିତୋ, ଧମ୍ମଲକ୍ଖିତୋ, ଏୱ ଇତି ସଙ୍ଖାତୋ ସଦ୍ଦୋ ଏୱସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ଚସଦ୍ଦୋ, ୱାସଦ୍ଦୋ, ଅରିୟଭୂତୋ ସଙ୍ଘୋ ଅରିୟସଙ୍ଘୋ । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧମୁନି, ପଚ୍ଚେକମୁନି ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ସମ୍ଭାୱନା ନାମ ସାମଞ୍ଞଭୂତସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥସ୍ସ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଥୋମନା ସରୂପୱିସେସଦୀପନା, ନ ଗୁଣମତ୍ତଦୀପନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗରୂ ପନ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଇତି ବୁଦ୍ଧି ଧମ୍ମବୁଦ୍ଧି । ଏୱଂ ଧମ୍ମସଞ୍ଞା, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ଧାତୁସଞ୍ଞା, ମାତୁସଞ୍ଞା, ପାଣସଞ୍ଞିତା, ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଏତ୍ଥ ଆହରନ୍ତି, ଇମାନି ପନ ‘‘ସରଣଂ ଇତି ଗତୋ ଉପଗତୋ ସରଣଙ୍ଗତୋ’’ତି ପଦଂ ୱିୟ ଇତିଲୁତ୍ତାନି ପଠମାତପ୍ପୁରିସପଦାନି ନାମ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି [ରୂ॰ ୩୪୩; ନୀ॰ ୭୦୨]।
ଅୱଧାରଣପୁବ୍ବପଦୋ ୟଥା ? ଗୁଣୋ ଏୱ ଧନଂ ନ ମଣିସୁୱଣ୍ଣାଦୀତି ଗୁଣଧନଂ । ଏୱଂ ସଦ୍ଧାଧନଂ, ସୀଲଧନଂ, ଚକ୍ଖୁ ଏୱ ଦ୍ୱାରଂ ନ ଗାମଦ୍ୱାରାଦୀତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଂ । ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ଖନ୍ଧା ଏୱ ଭାରା ଖନ୍ଧଭାରା । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦି ଭରିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଭାରା ନାମ ସିୟୁଂ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଏୱ ଭାରା ନାମ ସିୟୁଂ, ନ ସୀସଭାର, ଅଂସଭାରାଦୟୋ । ଖନ୍ଧା ହି ନିଚ୍ଚଭାରା ହୋନ୍ତି, ଇତରେ ତାୱକାଲିକା, ଖନ୍ଧମୂଲିକା ଚାତି । ଏୱଂ ଅତିସୟତ୍ଥସମ୍ଭାୱନତ୍ଥଂ ଖନ୍ଧା ଏୱ ଭାରାତି ଅୱଧାରଣୱାକ୍ୟଂ ପୟୁଜ୍ଜତି, ନ ସୀସଭାରାଦୀନଂ ସବ୍ବସୋ ଭାରଭାୱପଟିକ୍ଖିପନତ୍ଥନ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ, ଅୱିଜ୍ଜା ଏୱ ମଲଂ ନ କଂସମଲାଦିକନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାମଲଂ, ଅୱିଜ୍ଜା ଏୱ ଆସୱୋ ନ ମଧ୍ୱାସୱାଦିକୋତି ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ । ଏୱଂ ତଣ୍ହାସଲ୍ଲଂ, ପଞ୍ଞାସତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଞାଲୋକୋ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ, ରାଗଗ୍ଗି, ଦୋସଗ୍ଗି, ମୋହଗ୍ଗି ଇଚ୍ଚାଦି । ଗରୂ ପନ ‘‘ଧନଂ ୱିୟାତି ଧନଂ, ସଦ୍ଧା ଏୱ ଅରିୟାନଂ ଧନଂ ସଦ୍ଧାଧନଂ, ସତ୍ଥଂ ୱିୟାତି ସତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଞା ଏୱ ସତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାସତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୟୋଜେନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ଅତିସୟସମ୍ଭାୱନତ୍ଥୋ ନ ସିଜ୍ଝତି [ରୂ॰ ୩୪୩; ନୀ॰ ୭୦୨]।
୩୪୭.ନନିପାତପୁବ୍ବପଦେ ନଉ[କ॰ ୩୨୬; ରୂ॰ ୩୪୧; ନୀ॰ ୭୦୭]।
ଞାନୁବନ୍ଧୋ ପଟିସେଧମ୍ହା ଅଞ୍ଞନକାର ନିୱତ୍ତନତ୍ଥୋ, ନଉଇଚ୍ଚେତଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେନ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହ ଏକତ୍ଥଂ ହୋତି । ଇମିନା ନଞେ କତ୍ଥସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା –
୩୪୮.ଟ ନଉସ୍ସ[କ॰ ୩୩୩; ରୂ॰ ୩୪୪; ନୀ॰ ୭୧୭; ଚଂ॰ ୨.୨.୨୦; ପା॰ ୨.୨.୬; ‘‘ନଉ’’ (ବହୂସୁ)]।
ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ନଉଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ଟାନୁବନ୍ଧୋ ଅ ହୋତୀତି ନସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ।
ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଏତ୍ଥ ସିୟା – କିଂ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱାୟଂ ନିସେଧୋ, ଉଦାହୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱାତି, କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ନିସେଧୋ, ଏୱଂ ସତି ଲୋକେ ୱିଜ୍ଜମାନା ସବ୍ବେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅବ୍ରାହ୍ମଣା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଇଧ ଜନୋ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ତତ୍ଥ ଜନୋ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦିନା ଦେସାଦିନିୟମଂ ୱିନା ଲୋକେ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ନିସେଧୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅଥ ଲୋକେ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ନିସେଧୋ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି କିଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ନିସେଧେନ ନିସେଧନୀୟସ୍ସେୱ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତଂସଦିସାଦିଅତ୍ଥେସୁ ତବ୍ବୋହାରସ୍ସେୱାୟଂ ନିସେଧୋ । ତଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସଦିସେ ଅବ୍ରାହ୍ମଣେ କେସଞ୍ଚି ବ୍ରାହ୍ମଣସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତି, ସଞ୍ଞାନୁରୂପଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୱୋହାରୋ ତସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅବ୍ରାହ୍ମଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣୱୋହାରସ୍ସ ଅୟଂ ପଟିସେଧୋ ହୋତି । ୟଥା ତଂ ? ଲୋକସ୍ମିଂ ବାଲଜନାନଂ ମିଚ୍ଛାସଞ୍ଞାୱସେନ ମିଚ୍ଛାୱୋହାରୋ ପୱତ୍ତତିୟେୱ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା, ୱେଦନା ଅତ୍ତା’’ ଇଚ୍ଚାଦି, ତେସଂ ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଭାୱଖ୍ୟାପନତ୍ଥଂ ପଟିସେଧୋ ୟୋଜିୟତି ‘‘ରୂପଂ ଅନତ୍ତା, ୱେଦନା ଅନତ୍ତା’’ [ମହାୱ॰ ୨୦] ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ତାୱତା ସୁଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣସଦ୍ଦସ୍ସପି ମିଚ୍ଛାୱସେନ ତଂସଦିସେ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି, ନକାରସ୍ସ ଚ ତଦତ୍ଥଜୋତକମତ୍ତତା ସିଦ୍ଧା ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥପଧାନତାସଙ୍ଖାତଂ ତପ୍ପୁରିସଲକ୍ଖଣମ୍ପି ଇଧ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣସଦିସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ତଦଞ୍ଞ, ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧ, ତଦଭାୱତ୍ଥାଦୀସୁ ।
ତତ୍ଥ ତଦଞ୍ଞତ୍ଥେ –
ସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା [ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୮]। ଏତ୍ଥ ଚ ନ ସଙ୍ଖତା ଅସଙ୍ଖତା, ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେହି ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧେ –
ଅକୁସଲୋ, କୁସଲପଟିପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତଦଭାୱେ –
ନ କତ୍ୱା ଅକତ୍ୱା, କରଣେନ ସବ୍ବସୋ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁୱିଧୋ ପଟିସେଧୋ ପସଜ୍ଜପଟିସେଧୋ, ପୟିରୁଦାସପଟିସେଧୋ ଚାତି ।
ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ୟୁତ୍ତପଦତ୍ଥଂ ପସଜ୍ଜ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ପଟିସେଧେତୀତି ପସଜ୍ଜପଟିସେଧୋ, ତଦଭାୱମତ୍ତଜୋତକୋ ନକାରୋ, କ୍ରିୟାମତ୍ତନିସେଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକତ୍ୱା, ଅକାତୁଂ, ଅକରୋନ୍ତୋ, ନ କରୋତି, ନ କାତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପସଜ୍ଜମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ତଂସଦିସାଦିକେ ପରିତୋଭାଗେ ଉଗ୍ଗୟ୍ହ ନିସେଧେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥଂ ଅସତି ଖିପତି ଛଡ୍ଡେତୀତି ପୟିରୁଦାସୋ, ତଂସଦିସାଦିଜୋତକୋ, ଦବ୍ବନିସେଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ଅସମଣୋ, ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋ, ଅମିତ୍ତୋ, ମିତ୍ତଧମ୍ମୱିଧୁରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୪୯.ଅନ ସରେ[କ॰ ୩୩୪; ରୂ॰ ୩୪୫; ନୀ॰ ୭୧୮; ଚଂ॰ ୫.୨.୧୧୯; ପା॰ ୬.୩.୧୦୫]।
ସରେ ପରେ ନଉଇଚ୍ଚେତସ୍ସ ଅନ ହୋତି ।
ନ ଅରିୟୋ ଅନରିୟୋ, ଅରିୟଧମ୍ମୱିମୁଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଆୱାସୋ ଅନାୱାସୋ, ନ ଇସ୍ସରୋ ଅନିସ୍ସରୋ । ନ ଈତି ଅନୀତି, ‘ଈତୀ’ତି ଉପଦ୍ଦୱୋ, ନ ୟୁତ୍ତୋ ଉପାୟୋ ଅନୁପାୟୋ, ନ ଊମି ଅନୂମି, ନ ୟୁତ୍ତା ଏସନା ଅନେସନା, ନ ୟୁତ୍ତୋ ଓକାସୋ ଅନୋକାସୋ, ନ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅନତିକ୍କମ୍ମ, ଅନାଦାୟ, ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବହୁଲାଧିକାରା ଅୟୁତ୍ତତ୍ଥାନମ୍ପି ସମାସୋ ହୋତି [କ॰ ୩୩୬; ରୂ॰ ୩୪୭; ନୀ॰ ୬୮୯], ପୁନ ନ ଗାୟିତବ୍ବାତି ଅପୁନଗେୟ୍ୟା, ଗାଥା, ଚନ୍ଦଂ ନ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତୀତି ଅଚନ୍ଦମୁଲ୍ଲୋକିକାନି, ମୁଖାନି, ସୂରିୟଂ ନ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଅସୂରିୟପସ୍ସା, ରାଜକଞ୍ଞା, ସଦ୍ଧଂ ନ ଭୁଞ୍ଜତି ସୀଲେନାତି ଅସଦ୍ଧଭୋଜୀ । ଏୱଂ ଅଲୱଣଭୋଜୀ, ଅତ୍ଥଂ ନ କାମେନ୍ତୀତି ଅନତ୍ଥକାମା । ଏୱଂ ଅହିତକାମା, ଓକାସଂ ନ କାରେସୀତି ଅନୋକାସଂକାରେତ୍ୱା । ଏୱଂ ଅନିମିତ୍ତଂକତ୍ୱା, ମୂଲମୂଲଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅମୂଲମୂଲଂଗନ୍ତ୍ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘‘ପୁନ ଗାୟିତବ୍ବାତି ପୁନଗେୟ୍ୟା, ନ ପୁନଗେୟ୍ୟା ଅପୁନଗେୟ୍ୟା । ଅତ୍ଥଂ କାମେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥକାମା, ନ ଅତ୍ଥକାମା ଅନତ୍ଥକାମା । ଅଥ ୱା ନ ଅତ୍ଥୋ ଅନତ୍ଥୋ, ଅନତ୍ଥଂ କାମେନ୍ତୀତି ଅନତ୍ଥକାମା’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ୱାକ୍ୟେ ୟୋଜିତେ ପନ ୟୁତ୍ତସମାସା ହୋନ୍ତି । ଗରୂ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ନ କାମେନ୍ତି ଅନତ୍ଥମେୱ କାମେନ୍ତୀତି ଅନତ୍ଥକାମା, ହିତଂ ନ କାମେନ୍ତି ଅହିତମେୱ କାମେନ୍ତୀତି ଅହିତକାମା, ଫାସୁଂ ନ କାମେନ୍ତି ଅଫାସୁମେୱ କାମେନ୍ତୀତି ଅଫାସୁକାମା’’ତି ୟୋଜେସୁଂ, ଦ୍ୱାଧିପ୍ପାୟପଦଂ ନାମେତଂ ।
କୁନିପାତପୁବ୍ବପଦେ ନିଚ୍ଚସମାସତ୍ତା ଅଞ୍ଞପଦେନ ୱିଗ୍ଗହୋ, ଖୁଦ୍ଦକା ନଦୀ କୁନ୍ନଦୀ, ଖୁଦ୍ଦକୋ ସୋମ୍ଭୋ କୁସୋମ୍ଭୋ, ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱନଂ କୁବ୍ବନଂ ।
୩୫୦.ସରେ କଦ କୁସ୍ସୁତ୍ତରତ୍ଥେ[କ॰ ୩୩୫; ରୂ॰ ୩୪୬; ନୀ॰ ୭୧୯]।
ସରାଦିକେ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ କୁନିପାତସ୍ସ କଦି ହୋତି ।
କୁଚ୍ଛିତଂ ଅନ୍ନଂ କଦନ୍ନଂ, କୁଚ୍ଛିତଂ ଅସନଂ କଦସନଂ, କୁଚ୍ଛିତୋ ଅରିୟୋ କଦରିୟୋ, ମଚ୍ଛରୀ ।
ସରେତି କିଂ ? କୁପୁତ୍ତା, କୁଦାରା, କୁଦାସା ।
ଉତ୍ତରତ୍ଥେତି କିଂ ? କୁଚ୍ଛିତୋ ଓଟ୍ଠୋ ୟସ୍ସାତି କୁଓଟ୍ଠୋ ।
୩୫୧.କାପ୍ପତ୍ଥେ[କ॰ ୩୩୬; ରୂ॰ ୩୪୭; ନୀ॰ ୭୨୦]।
ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ଉତ୍ତରପଦତ୍ଥେ ଠିତସ୍ସ ଅପ୍ପତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ କୁନିପାତସ୍ସ କା ହୋତି ୱା ।
ଅପ୍ପକଂ ଲୱଣଂ କାଲୱଣଂ । ଏୱଂ କାପୁପ୍ଫଂ ।
ପାଦିପୁବ୍ବପଦୋ ଚ ନିଚ୍ଚସମାସୋୱ, ପକଟ୍ଠଂ ୱଚନଂ ପାୱଚନଂ, ଦୀଘତ୍ତଂ, ପକଟ୍ଠଂ ହୁତ୍ୱା ନୀତଂ ପଣୀତଂ, ପମୁଖଂ ହୁତ୍ୱା ଧାନଂ ପଧାନଂ । ଏୱଂ ପଟ୍ଠାନଂ, ୱିୱିଧା ମତି ୱିମତି, ଅଧିକୋ ଦେୱୋ ଅଧିଦେୱୋ, ଅତିରେକୋ ୱିସେସୋ ୱା ଧମ୍ମୋ ଅଭିଧମ୍ମୋ, ସୁନ୍ଦରୋ ଗନ୍ଧୋ ସୁଗନ୍ଧୋ, କୁଚ୍ଛିତୋ ଗନ୍ଧୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ । ସୋଭଣଂ କତଂ ସୁକତଂ, କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ୱିପରୀତୋ ପଥୋ ଉପ୍ପଥୋ । ଏୱଂ ଉମ୍ମଗ୍ଗୋ, ଉଦ୍ଧମ୍ମୋ, ଉବ୍ବିନୟୋଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅୟମ୍ପି କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟୱଚନୋ ପରପଦଲିଙ୍ଗୋ ଚ ।
କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଦିଗୁସମାସ
ଅଥ ଦିଗୁସଙ୍ଖାତୋ ପଠମାତପ୍ପୁରିସୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ଦ୍ୱେ ଗାୱୋ ଦିଗୁ, ସଙ୍ଖ୍ୟାପୁବ୍ବତ୍ତେନ ନପୁଂସକେକତ୍ତେନ ଚ ଦିଗୁସଦ୍ଦସଦିସତ୍ତା ସବ୍ବୋ ଚାୟଂ ସମାସୋ ଦିଗୂତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୩୫୨.ସଙ୍ଖ୍ୟାଦି[କ॰ ୩୨୧; ରୂ॰ ୩୪୯; ନୀ॰ ୬୯୯]।
ସମାହାରେକତ୍ଥେ ସଙ୍ଖ୍ୟାପୁବ୍ବକଂ ଏକତ୍ଥଂ ନପୁଂସକଂ ହୋତି, ସମାହାରୱଚନେନେୱ ଏକତ୍ତଞ୍ଚ ସିଦ୍ଧଂ ।
ଦ୍ୱେ ଗାୱୋ ଦିଗୁ, ‘ଗୋସ୍ସୂ’ତି ସୁତ୍ତେନ ଓସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, ତୟୋ ଲୋକା ତିଲୋକଂ, ତୟୋ ଲୋକା ଞାଣସ୍ମିଂ ସମାହଟା ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାତି ତିଲୋକଂ, ତିଣ୍ଣଂ ଲୋକାନଂ ସମାହାରୋତି ତିଲୋକଂ, ତୟୋ ଚ ତେ ଲୋକା ଚାତି ତିଲୋକଂ । ଏୱଂ ତିଭୱଂ, ତିପୁରିସଂ, ତୀଣି ମଲାନି ତିମଲଂ, ତିରତନଂ, ତିସ୍ସୋ ସଞ୍ଞାୟୋତିସଞ୍ଞଂ, ‘ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ’ତି ରସ୍ସତ୍ତଂ । ଚତ୍ତାରୋ ପଥା ଚତୁପ୍ପଥଂ, ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଚତୁସଚ୍ଚଂ, ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଚତୁଦ୍ଦିସଂ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦଂ, ସଳାୟତନଂ, ସତ୍ତାହଂ, ଅଟ୍ଠପଦଂ, ନୱଲୋକୁତ୍ତରଂ, ଦସସିକ୍ଖାପଦଂ, ସତୟୋଜନଂ, ସହସ୍ସୟୋଜନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇମସ୍ମିଂ ସମାହାରଦିଗୁମ୍ହି ସବ୍ବଂ ନପୁଂସକମେୱ ରସ୍ସନ୍ତମେୱ ଏକୱଚନନ୍ତମେୱ ଚାତି ।
ଅସମାହାରଦିଗୁ[ରୂ॰ ୩୫୦ ନୀ॰ ୭୦୩] ୟଥା ? ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ତୟୋ ଭୱା ତିଭୱା, ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଚତୁଦ୍ଦିସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାଠାନେ ପନ [କ॰ ୩୯୨; ରୂ॰ ୪୧୮; ନୀ॰ ୮୩୧] ଦ୍ୱେ ସତାନି ଦ୍ୱିସତଂ । ଏୱଂ ତିସତଂ, ଚତୁସତଂ, ପଞ୍ଚସତଂ, ଛସତଂ, ସତ୍ତସତଂ, ଅଟ୍ଠସତଂ, ନୱସତଂ, ଦସସତଂ, ଦ୍ୱିସହସ୍ସଂ, ତିସହସ୍ସଂ, ଚତୁସହସ୍ସଂ, ପଞ୍ଚସହସ୍ସଂ, ଦସସହସ୍ସଂ ।
ଦ୍ୱେ ସତସହସ୍ସାନି ଦ୍ୱିସତସହସ୍ସଂ । ଏୱଂ ‘‘ତିସତସହସ୍ସଂ, ଚତୁସତସହସ୍ସଂ, ପଞ୍ଚସତସହସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦ୍ୱିସତାନି, ଦ୍ୱେ ସତାନି, ତିସତାନି, ତୀଣି ସତାନି, ଚତୁସତାନି, ଚତ୍ତାରି ସତାନି, ଦ୍ୱିସହସ୍ସାନି, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି, ତିସହସ୍ସାନି, ତୀଣି ସହସ୍ସାନି, ଦ୍ୱିସତସହସ୍ସାନି, ଦ୍ୱେ ସତସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱା ଏୱଂ ୱଚନଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ୱାକ୍ୟଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସତସହସ୍ସେପୀତି ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା – ଦିଗୁ ନାମ ସଙ୍ଖ୍ୟାପୁବ୍ବମେୱ ସିୟା, ଇମେସୁ ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାପଦମେୱ ହୋତୀତି ? ଦିଗୁମ୍ହି ପୁବ୍ବଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାପଦମେୱ ସିୟା, ପରପଦଂ ପନ ସଙ୍ଖ୍ୟାପଦମ୍ପି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ।
ଦିଗୁସମାସୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ବହୁବ୍ବୀହିସମାସ
ଅଥ ବହୁବ୍ବୀହିସମାସୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ବହୱୋ ୱୀହୟୋ ୟସ୍ମିଂ ଦେସେ ସୋୟଂ ବହୁବ୍ବୀହି, ତାଦିସୋ ଗାମୋ ୱା ଦେସୋ ୱା ଜନପଦୋ ୱା, ବହୁବ୍ବୀହିସଦ୍ଦସଦିସତ୍ତା ସବ୍ବୋ ଚାୟଂ ସମାସୋ ବହୁବ୍ବୀହୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ବହୁବ୍ବୀହିସଦ୍ଦୋ ସମାସପଦତ୍ଥେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଗାମ, ଦେସ, ଜନପଦଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥେସୁ ତିଟ୍ଠତି, ତଥା ଅୟଂ ସମାସୋପି । ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥପଧାନୋ ହି ବହୁବ୍ବୀହିସମାସୋ ।
ସୋ ସଙ୍ଖେପେନ ଦୁୱିଧୋ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ, ଅତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ ଚାତି ।
ତତ୍ଥ ‘ଗୁଣୋ’ତି ଅପ୍ପଧାନଭୂତୋ ସମାସପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସ୍ସ ୱିସେସନଭୂତତ୍ତା ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସ୍ସ ଗୁଣୋତି ଅତ୍ଥେନ ତଗ୍ଗୁଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋତି ୱିଞ୍ଞାଣୋ, ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ, ତଗ୍ଗୁଣଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତଗ୍ଗୁଣେନ ସହେୱ ୱିଞ୍ଞାଣୋ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ ୟସ୍ମିନ୍ତି ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ, ନ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ ଅତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ, ୟତ୍ଥ ସମାସପଦତ୍ଥୋ ଅୱୟୱଭାୱେନ ୱା ସହୱିଧେୟ୍ୟଭାୱେନ ୱା ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଅନ୍ତୋଗଧୋ ହୋତି, ସୋ ତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ। ୟଥା ? ଛିନ୍ନହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ, ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଦେତି, ସପୁତ୍ତଦାରୋ ଆଗତୋ, ପାଦୟୋ ଉପସଗ୍ଗା ନାମାତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଦେତୀ’ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭତ୍ତଂ ଦେତି, ପମୁଖଭୂତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ଭତ୍ତଂ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘ସପୁତ୍ତଦାରୋ ଆଗତୋ’ତି ପୁତ୍ତଦାରା ଚ ଆଗତା, ପୁରିସୋ ଚ ଆଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘ପାଦୟୋ ଉପସଗ୍ଗା ନାମା’ତି ପ-କାରୋ ଚ ଉପସଗ୍ଗୋ ନାମ, ପରାଦୟୋ ଚ ଉପସଗ୍ଗା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୟୋଜନାରହତା ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେନ ସହ ସମାସପଦତ୍ଥସ୍ସ ୱିଧେୟ୍ୟତା ନାମାତି ।
ଅତଗ୍ଗୁଣସଂୱିଞ୍ଞାଣୋ ୟଥା ? ଦିନ୍ନସୁଙ୍କୋ ରାଜା ଦାନଂ ଦେତି, ପବ୍ବତାଦୀନି ଖେତ୍ତାନି କସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଇମେସୁ ପନ ସମାସପଦତ୍ଥୋ ଅୱିଧେୟ୍ୟୋ, ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ ଏୱ ୱିଧେୟ୍ୟୋ ।
ପଠମାବହୁବ୍ବୀହି
ପଠମାବହୁବ୍ବୀହି, ଦୁତିୟାବହୁବ୍ବୀହି, ତତିୟାବହୁବ୍ବୀହି, ଚତୁତ୍ଥୀବହୁବ୍ବୀହି, ପଞ୍ଚମୀବହୁବ୍ବୀହି, ଛଟ୍ଠୀବହୁବ୍ବୀହି, ସତ୍ତମୀବହୁବ୍ବୀହି ଚାତି ସତ୍ତୱିଧୋ ।
ତତ୍ଥ ପଠମାବହୁବ୍ବୀହି ସହପୁବ୍ବପଦ, ଉପମାନପୁବ୍ବପଦ, ସଙ୍ଖ୍ୟୋଭୟପଦ, ଦିସନ୍ତରାଳତ୍ଥ, ବ୍ୟତିହାରଲକ୍ଖଣୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ।
ତତ୍ଥ –
୩୫୩.ୱାନେକମଞ୍ଞତ୍ଥେ[କ॰ ୩୨୮; ରୂ॰ ୩୫୨; ନୀ॰ ୭୦୮]।
ଅନେକଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦଂ ଅଞ୍ଞପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ୱିକପ୍ପେନ ଏକତ୍ଥଂ ହୋତି ।
ସହ ୱିତକ୍କେନାତି ସୱିତକ୍କୋ, ୱିତକ୍କେନ ସହ ୟୋ ୱତ୍ତତୀତି ୱା ସୱିତକ୍କୋ, ସମାଧି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ସହ ୱିତକ୍କେନା’ତି ଏତ୍ଥ ପଠମାୱିଭତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥଭୂତୋ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ ୱାକ୍ୟସାମତ୍ଥିୟେନ ସିଜ୍ଝତି । ନ ହି କ୍ରିୟାକାରକରହିତଂ ୱାକ୍ୟଂ ନାମ ସମ୍ଭୱତି, ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ସହପଦ, ୱିତକ୍କପଦାନଂ ସମାଧିସଙ୍ଖାତେନ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେନ ଏକତ୍ଥୀଭାୱୋ ହୋତି, ଏକତ୍ଥୀଭାୱେ ଚ ହୋନ୍ତେ ୱାକ୍ୟେ ଠିତାନଂ ଅଞ୍ଞପଦାନଂ ୱିଭତ୍ତୀନଞ୍ଚ ସବ୍ବେ ଅତ୍ଥା ଏକତ୍ଥଭୂତେନ ସମାସେନ ୱୁତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞପଦାନି ଚ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ନାମ, ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥରହିତତ୍ତା ପୟୋଗକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘ଏକତ୍ଥତାୟ’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ଲୋପୋ, ଏୱଂ ସବ୍ବସମାସେସୁ ୱାକ୍ୟେଦିସ୍ସମାନାନଂ ୟ, ତ, ଏତ, ଇମ, ଇତି, ଏୱ, ଇୱ, ୱିୟ, ଚ, ୱାଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞପଦାନଂ ମହାୱୁତ୍ତିସୁତ୍ତେନ ଲୋପୋ, ୱିଭତ୍ତୀନଞ୍ଚ ଲୋପେ ସତି ସରନ୍ତାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତାନଞ୍ଚ ସମାସପଦାନଂ ସୟମେୱ ପକତିଭାୱୋ, ଇଧ ପନ ‘ସହସ୍ସ ସୋଞ୍ଞତ୍ଥେ’ତି ସୁତ୍ତେନ ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ସତ୍ତଂ, ତତୋ ସ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି, ସୱିତକ୍କୋ ସମାଧି, ସୱିତକ୍କା ସମାଧୟୋ, ସୱିତକ୍କା ପଞ୍ଞା, ସୱିତକ୍କା ପଞ୍ଞାୟୋ, ସୱିତକ୍କଂ ଝାନଂ, ସୱିତକ୍କାନି ଝାନାନି ଇଚ୍ଚାଦିନା ସବ୍ବଲିଙ୍ଗ, ୱିଭତ୍ତି, ୱଚନେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ପୟୋଗସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଉପମାନପୁବ୍ବପଦୋ ୟଥା ? କାୟବ୍ୟାମାନଂ ସମପମାଣତ୍ତା ନିଗ୍ରୋଧୋ ଇୱ ପରିମଣ୍ଡଲୋ ନିଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲୋ, ନିଗ୍ରୋଧୋ ଇୱ ୱା ପରିମଣ୍ଡଲୋ ୟୋ ହୋତୀତି ସୋ ନିଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲୋ, ରାଜକୁମାରୋ, ସଙ୍ଖୋ ଇୱ ପଣ୍ଡରୋ ସଙ୍ଖପଣ୍ଡରୋ, କାକୋ ଇୱ ସୂରୋ କାକସୂରୋ, ସତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭକରଣେନ ତେସଂ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମପଟିଲାଭକରଣେନ ତେସଂ ଧମ୍ମୋ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ, ନିଚ୍ଚସୋମ୍ମହଦୟତାୟ ବ୍ରହ୍ମା ୱିୟ ଭୂତୋତି ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ, ଅନ୍ଧୋ ୱିୟ ଭୂତୋ ଅୟନ୍ତି ଅନ୍ଧଭୂତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଙ୍ଖ୍ୟୋଭୟପଦୋ ୟଥା ? ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ପତ୍ତା ଦ୍ୱିତ୍ତିପ୍ପତ୍ତା, ଇଧ ୱାସଦ୍ଦାୟେୱ ଅଞ୍ଞପଦାନି ନାମ, ଅନିୟମଭୂତୋ ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ ନାମ । ଦ୍ୱୀହଂ ୱା ତୀହଂ ୱା ଦ୍ୱୀହତୀହଂ, ଛ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ୱାଚା ଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚା । ଏୱଂ ସତ୍ତଟ୍ଠମାସା, ଏକୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନାନି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିସନ୍ତରାଳତ୍ଥୋ ୟଥା ? ଦକ୍ଖିଣସ୍ସା ଚ ପୁବ୍ବସ୍ସା ଚ ୟଦନ୍ତରାଳଂ ହୋତି ସା ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବା । ଏୱଂ ପୁବ୍ବୁତ୍ତରା, ପଚ୍ଛିମୁତ୍ତରା, ଅପରଦକ୍ଖିଣା, ମହାୱୁତ୍ତିନା ପୁବ୍ବପଦେ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ଦକ୍ଖିଣା ଚ ସା ପୁବ୍ବା ଚାତି ଦକ୍ଖିଣପୁବ୍ବା ଇଚ୍ଚାଦିନା କମ୍ମଧାରୟୋପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ବ୍ୟତିହାରଲକ୍ଖଣେ[କ॰ ୩୨୮; ରୂ॰ ୩୫୨; ନୀ॰ ୭୦୮] –
୩୫୪.ତତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ପହରିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧେ ସରୂପଂ।
ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତଂ ତତିୟନ୍ତଞ୍ଚ ସମାନରୂପଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦଂ ତତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ପହରିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧେ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଏକତ୍ଥଂ ହୋତି ୱା ।
୩୫୫.ଙି ୱୀତିହାରେ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦]।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱିସୟେ କ୍ରିୟାବ୍ୟତିହାରେ ଗମ୍ୟମାନେ ପଦନ୍ତେ ଙାନୁବନ୍ଧୋ ଇପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଏତ୍ଥ ଇକାରୋ ରସ୍ସୋ ଏୱ ।
୩୫୬.ଙି ସ୍ମିଂଚ[କ॰ ୪୦୩; ରୂ॰ ୩୫୪]।
ୱିପଚ୍ଚୟନ୍ତେ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ପୁବ୍ବପଦନ୍ତସ୍ସ ଆତ୍ତଂ ହୋତି ।
କେସେସୁ ଚ କେସେସୁ ଚ ଗହେତ୍ୱା ଇଦଂ ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତତୀତି କେସାକେସି, ଦଣ୍ଡେହି ଚ ଦଣ୍ଡେହି ଚ ପହରିତ୍ୱା ଇଦଂ ୟୁଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଦଣ୍ଡାଦଣ୍ଡି । ଏୱଂ ମୁଟ୍ଠାମୁଟ୍ଠି, ମୁସଲାମୁସଲି ।
ଇତି ପଠମାବହୁବ୍ବୀହି ।
ଦୁତିୟାବହୁବ୍ବୀହି
ଆଗତା ସମଣା ଇମଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ ସୋୟଂ ଆଗତସମଣୋ, ସଙ୍ଘାରାମୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମାସପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦୁୱିଧୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଚାତି ।
ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘାରାମସ୍ସ ସମଣେହି ପତ୍ତବ୍ବଭାୱସଙ୍ଖାତା କମ୍ମସତ୍ତି ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ ନାମ, ସତ୍ତିମନ୍ତଭୂତୋ ସଙ୍ଘାରାମୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ନାମ ।
ତତ୍ଥ ଆଗତସମଣସଦ୍ଦୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥମେୱ ଉଜୁଂ ୱଦତି, ନ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥଂ, ଆଗତସମଣୋତି ସୁତ୍ୱା ସମଣେହି ପତ୍ତବ୍ବଭାୱମତ୍ତଂ ଜାନାତି, ସଙ୍ଘାରାମଦବ୍ବଂ ନ ଜାନାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞେନ ସଙ୍ଘାରାମସଦ୍ଦେନ ଆଚିକ୍ଖିୟତି, ୱାଚ୍ଚତ୍ଥସ୍ସ ପନ ତେନ ଉଜୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁନ ୱତ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତିୟା ଆଚିକ୍ଖନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଘାରାମପଦେ ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତିସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି, ଲିଙ୍ଗତ୍ଥମତ୍ତୱିସୟା ପଠମାୱିଭତ୍ତି ଏୱ ପୱତ୍ତତି, ପୁନ ପଦନ୍ତରସମ୍ବନ୍ଧେ ସତି ‘‘ସଙ୍ଘାରାମଂ ପସ୍ସତି ଆଗତସମଣଂ, ସଙ୍ଘାରାମେନ ଗାମୋ ସୋଭତି ଆଗତସମଣେନ, ସଙ୍ଘାରାମସ୍ସ ପୂଜେତି ଆଗତସମଣସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ତତୋ ସବ୍ବା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବେସୁ ୱାଚକପଦେସୁ ନେତବ୍ବୋତି ।
ଆଗତସମଣା ସାୱତ୍ଥି, ଆଗତସମଣଂ ଜେତୱନଂ, ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ସମଣା ଇମନ୍ତି ୱା ଆଗତସମଣୋ, ୱିହାରୋ । ଆରୂଳ୍ହା ୱାନରା ଇମଂ ରୁକ୍ଖନ୍ତି ଆରୂଳ୍ହୱାନରୋ, ରୁକ୍ଖୋ । ସମ୍ପତ୍ତା ଗାମିକା ୟଂ ଗାମନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତଗାମିକୋ । ଏୱଂ ପୱିଟ୍ଠଗାମିକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଦୁତିୟାବହୁବ୍ବୀହି ।
ତତିୟାବହୁବ୍ବୀହି
ଜିତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟେନାତି ଜିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ସମଣୋ । ଦିଟ୍ଠୋ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ୟେନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ । ଏୱଂ ପତ୍ତଧମ୍ମୋ, ୱିଦିତଧମ୍ମୋ, ପରିୟୋଗାଳ୍ହଧମ୍ମୋ, କତାନି ଚତୁମଗ୍ଗକିଚ୍ଚାନି ୟେନାତି କତକିଚ୍ଚୋ, ବହୁୱଚନେ ସତି କତାନି କିଚ୍ଚାନି ୟେହି ତେ କତକିଚ୍ଚା, ଅରହନ୍ତୋ । ଧମ୍ମେନ ଅଧିଗତା ଭୋଗା ୟେନାତି ଧମ୍ମାଧିଗତଭୋଗୋ, ପୁରିସୋ । ଏୱଂ ଅଧମ୍ମାଧିଗତଭୋଗୋ । ଏୱଂ କତ୍ତରି । କରଣେ ପନ ଛିନ୍ନୋ ରୁକ୍ଖୋ ୟେନାତି ଛିନ୍ନରୁକ୍ଖୋ, ଫରସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ତତିୟାବହୁବ୍ବୀହି ।
ଚତୁତ୍ଥୀବହୁବ୍ବୀହି
ଦିନ୍ନୋ ସୁଙ୍କୋ ୟସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସୋୟଂ ଦିନ୍ନସୁଙ୍କୋ, ଉପନୀତଂ ଭୋଜନଂ ୟସ୍ସାତି ଉପନୀତଭୋଜନୋ, ନତ୍ଥି ତୁଲୋ ଏତସ୍ସାତି ଅତୁଲୋ, ‘ଟ ନଞ୍ସ୍ସା’ତି ନ-କାରସ୍ସ ଟତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ୟସ୍ସାତି ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ, ନତ୍ଥି ସୀଲଂ ଅସ୍ସାତି ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ନତ୍ଥି ପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ, ‘ଘପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାପ୍ପଧାନସ୍ସା’ତି ସୁତ୍ତେନ ଘସଞ୍ଞସ୍ସ ଆସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ନତ୍ଥି ସୀଲଂ ଅସ୍ସାତି ନିସ୍ସୀଲୋ, ନିପ୍ପଞ୍ଞୋ, ଅପଞ୍ଞୋ, ୱିରୂପଂ ମୁଖଂ ଅସ୍ସାତି ଦୁମ୍ମୁଖୋ । ଏୱଂ ଦୁମ୍ମନୋ, ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ, ନତ୍ଥି ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରୋ ଅଧିକୋ ୟସ୍ସାତି ଅନୁତ୍ତରୋ, ‘ଅନ ସରେ’ତି ସୁତ୍ତେନ ନସ୍ସ ଅନ ।
ଇଧ ବାହିରତ୍ଥବହୁବ୍ବୀହି ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ସତ୍ତାହଂ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅଚିରଂ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ଅଚିରପରିନିବ୍ବୁତୋ, ମାସୋ ଜାତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ମାସଜାତୋ, ଦ୍ୱେମାସଜାତୋ, ଏକୋ ମାସୋ ଅଭିସିତ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସ ରଞ୍ଞୋତି ଏକମାସାଭିସିତ୍ତୋ, ଏକାହଂ ମତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ଏକାହମତଂ । ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହମତଂ, ତୀହମତଂ, ଏକାହଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଅସ୍ସାତି ଏକାହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା । ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା, ଆପତ୍ତି । ୟୋଜନଂ ଗତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ୟୋଜନଗତୋ, ଦ୍ୱିୟୋଜନଗତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଚତୁତ୍ଥୀବହୁବ୍ବୀହି ।
ପଞ୍ଚମୀବହୁବ୍ବୀହି
ନିଗ୍ଗତା ଜନା ଅସ୍ମା ଗାମାତି ନିଗ୍ଗତଜନୋ, ଅପଗତଂ କାଳକଂ ଇତୋତି ଅପଗତକାଳକୋ, ପଟୋ । ଅପଗତକାଳକଂ, ୱତ୍ଥଂ । ଅପେତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୟମ୍ହାତି ଅପେତୱିଞ୍ଞାଣଂ, ମତସରୀରଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ପଞ୍ଚମୀବହୁବ୍ବୀହି ।
ଛଟ୍ଠୀବହୁବ୍ବୀହି
ଛିନ୍ନୋ ହତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ସୋତି ଛିନ୍ନହତ୍ଥୋ, ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଜାତୋ ଛନ୍ଦୋ ୟସ୍ସାତି ଜାତଛନ୍ଦୋ, ଛନ୍ଦଜାତୋ, ସଞ୍ଜାତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ୟସ୍ସାତି ସଞ୍ଜାତପୀତିସୋମନସ୍ସୋ, ପୀତିସୋମନସ୍ସସଞ୍ଜାତୋ, ୱିସୁଦ୍ଧଂ ସୀଲଂ ୟସ୍ସାତି ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ, ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧୋ, ମହନ୍ତୋ କାୟୋ ୟସ୍ସାତି ମହାକାୟୋ ।
ଇଧ ଉପମାନପୁବ୍ବପଦୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସାତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱିୟ ସରୋ ୟସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରୋ, ନାଗସ୍ସ ୱିୟ ଗତି ଅସ୍ସାତି ନାଗଗତି । ଏୱଂ ସୀହଗତି, ନାଗୱିକ୍କମୋ, ସୀହୱିକ୍କମୋ, ସୀହସ୍ସ ୱିୟ ହନୁ ଅସ୍ସାତି ସୀହହନୁ, ଏଣିସ୍ସ ୱିୟ ଜଙ୍ଘା ୟସ୍ସାତି ଏଣିଜଙ୍ଘୋ, ଉସଭସ୍ସ ୱିୟ ଅସ୍ସ ଖନ୍ଧୋତି ଉସଭକ୍ଖନ୍ଧୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ରୂପଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସଭାୱୋ, ୟାଦିସଂ ରୂପଂ ଅସ୍ସାତି ୟଥାରୂପଂ । ଏୱଂ ତଥାରୂପଂ, ଏୱଂ ରୂପଂ ଅସ୍ସାତି ଏୱରୂପଂ, ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ । ଏୱଂ ଆଦି ଅସ୍ସାତି ଏୱମାଦି । ତଥା ଇଚ୍ଚାଦି, ଇଚ୍ଚେୱମାଦି, ଈଦିସଂ ନାମଂ ୟସ୍ସାତି ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ, ଏୱଂନାମୋ, କୀଦିସଂ ନାମଂ ୟସ୍ସାତି କିନ୍ନାମୋ, ‘କୋନାମୋ’ତି ଏତ୍ଥ ମହାୱୁତ୍ତିନା କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ କୋତ୍ତଂ ।
କୋ ସମୁଦୟୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି କିଂସମୁଦୟୋ, କା ଜାତି ୟସ୍ସାତି କିଂଜାତିକୋ, କିଂନିଦାନଂ ୟସ୍ସାତି କିଂନିଦାନୋ, କତି ୱସ୍ସାନି ୟସ୍ସାତି କତିୱସ୍ସୋ, କୋ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି କିମତ୍ଥଂ, ୱଚନଂ । ‘କ୍ୱତ୍ଥୋ’ତି ମହାୱୁତ୍ତିନା କିଂସଦ୍ଦସ୍ସ କୋତ୍ତଂ, ୟାଦିସୋ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି ୟଦତ୍ଥୋ, ତାଦିସୋ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି ତଦତ୍ଥୋ, ଏଦିସୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସାତି ଏତଦତ୍ଥୋ, ୱିନୟୋ । ଏତଦତ୍ଥା, ୱିନୟକଥା । ଏତଦତ୍ଥଂ, ସୋତାୱଧାନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଛଟ୍ଠୀବହୁବ୍ବୀହି ।
ସତ୍ତମୀବହୁବ୍ବୀହି
ସମ୍ପନ୍ନାନି ସସ୍ସାନି ୟସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ସୋୟଂ ସମ୍ପନ୍ନସସ୍ସୋ, ସୁଲଭା ଭିକ୍ଖା ୟସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ସୋୟଂ ସୁଭିକ୍ଖୋ, ଦୁଲ୍ଲଭା ଭିକ୍ଖା ୟସ୍ମିନ୍ତି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖୋ, ବହୱୋ ଗାମା ଅସ୍ମିଂ ଜନପଦେତି ବହୁଗାମୋ । ଏୱଂ ବହୁଜନୋ, ଗାମୋ । ନତ୍ଥି ଗାମଖେତ୍ତଂ ୟସ୍ମିଂ ଅରଞ୍ଞେ ତୟିଦଂ ଅଗାମକଂ, ସମାସନ୍ତେ କୋ । ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ମନୁସ୍ସା ୟସ୍ମିଂ ଗାମେ ସମନୁସ୍ସୋ, ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ମନୁସ୍ସା ୟସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅମନୁସ୍ସୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ସତ୍ତମୀବହୁବ୍ବୀହି ।
ଭିନ୍ନାଧିକରଣବହୁବ୍ବୀହି
ଭିନ୍ନାଧିକରଣବହୁବ୍ବୀହି ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏକରତ୍ତିଂ ୱାସୋ ଅସ୍ସାତି ଏକରତ୍ତିୱାସୋ, ସମାନେନ ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱାସୋ ଅସ୍ସାତି ସମାନୱାସୋ, ଉଭତୋ କମ୍ମତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ ଅସ୍ସାତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନୋ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ । ଏୱଂ କଣ୍ଠସ୍ମିଂ କାଳୋ ଅସ୍ସାତି କଣ୍ଠେକାଳୋ, ଉରସ୍ମିଂ ଲୋମାନି ଅସ୍ସାତି ଉରସିଲୋମୋ, ୟସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀତି ପତ୍ତହତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅସିହତ୍ଥୋ, ଦଣ୍ଡହତ୍ଥୋ, ଛତ୍ତଂ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସାତି ଛତ୍ତପାଣି । ଏୱଂ ସତ୍ଥପାଣି, ଦଣ୍ଡପାଣି, ୱଜିରପାଣି, ଦାନେ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅସ୍ସାତି ଦାନଜ୍ଝାସୟୋ, ଦାନାଧିମୁତ୍ତିକୋ, ବୁଦ୍ଧେସୁ ଭତ୍ତି ଅସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧଭତ୍ତିକୋ, ବୁଦ୍ଧେ ଗାରୱୋ ଅସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧଗାରୱୋ, ଧମ୍ମଗାରୱୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିପଦବହୁବ୍ବୀହି
ତିପଦବହୁବ୍ବୀହି ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ପରକ୍କମେନ ଅଧିଗତା ସମ୍ପଦା ୟେହି ତେ ପରକ୍କମାଧିଗତସମ୍ପଦା, ଧମ୍ମେନ ଅଧିଗତା ଭୋଗା ୟେହି ତେ ଧମ୍ମାଧିଗତଭୋଗା, ଓଣୀତୋ ପତ୍ତମ୍ହା ପାଣି ୟେନ ସୋ ଓଣୀତପତ୍ତପାଣି, ସୀହସ୍ସ ପୁବ୍ବଦ୍ଧଂ ୱିୟ କାୟୋ ଅସ୍ସାତି ସୀହପୁବ୍ବଦ୍ଧକାୟୋ, ମତ୍ତା ବହୱୋ ମାତଙ୍ଗା ୟସ୍ମିଂ ୱନେତି ମତ୍ତବହୁମାତଙ୍ଗଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବହୁବ୍ବୀହିସମାସୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସ
ଦ୍ୱେ ଚ ଦ୍ୱେ ଚ ପଦାନି ଦ୍ୱନ୍ଦା, ଦ୍ୱେ ଚ ଦ୍ୱେ ଚ ଅତ୍ଥା ୱା ଦ୍ୱନ୍ଦା, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିସଦ୍ଦାନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦାଦେସୋ । ଦ୍ୱନ୍ଦସଦ୍ଦସଦିସତ୍ତା ସବ୍ବୋ ଚାୟଂ ସମାସୋ ଦ୍ୱନ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅଥ ୱା ଦ୍ୱେ ଅୱୟୱା ଅନ୍ଦିୟନ୍ତି ବନ୍ଧିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ୟୁଗଳସ୍ସେତଂ ନାମଂ ‘‘ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦଂ ମୁନିନ୍ଦସ୍ସ, ୱନ୍ଦାମି ସିରସାମହ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ, ଇଧ ପନ ପଦୟୁଗଳଂ ଅତ୍ଥୟୁଗଳଞ୍ଚ ଗୟ୍ହତି । ଉଭୟପଦତ୍ଥପଧାନୋ ହି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ ।
ଏତ୍ଥ ସିୟା – ୟଦି ଉଭୟପଦତ୍ଥପ୍ପଧାନୋ ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଦ୍ୱନ୍ଦେ କଥଂ ଏକତ୍ଥୀଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ସିୟାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଭିନ୍ନୱିଧେୟ୍ୟତ୍ଥତ୍ତା । ୱଚନପଥଞ୍ହି ପତ୍ୱା କତ୍ତୁଭାୱକମ୍ମଭାୱାଦିକୋ ୱିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଏୱ ପଦାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପଧାନତ୍ଥୋ ହୋତି ୱଚନୱାକ୍ୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ପଧାନଙ୍ଗତ୍ତା, ସୋ ଚ ୱିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଦ୍ୱନ୍ଦେପି ଅଭିନ୍ନୋ ଏୱ ହୋତି । ତଥା ହି ‘‘ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ପସ୍ସତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥା ଏକୱିଭତ୍ତିୟା ୱିସୟା ହୁତ୍ୱା ଏକକତ୍ତୁ, ଏକକମ୍ମାଦିଭାୱେନ ଏକତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱନ୍ଦେପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ବହୁନ୍ନଂ ୱା ପଦାନଂ ଏକତ୍ଥୀଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ଲବ୍ଭତିୟେୱାତି ।
୩୫୭.ଚତ୍ଥେ[କ॰ ୩୨୯; ରୂ॰ ୩୫୭; ନୀ॰ ୭୦୯]।
ଅନେକଂ ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତପଦଂ ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଏକତ୍ଥଂ ହୋତି ୱା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସମୁଚ୍ଚୟୋ, ଅନ୍ୱାଚୟୋ, ଇତରୀତରୟୋଗୋ, ସମାହାରୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଚସଦ୍ଦତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚୟୋ ୟଥା ? ଚୀୱରଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ ସେନାସନଞ୍ଚ ଦେତୀତି । ଅନ୍ୱାଚୟୋ ୟଥା ? ଦାନଞ୍ଚ ଦେତି, ସୀଲଞ୍ଚ ରକ୍ଖତୀତି । ଇମେ ଦ୍ୱେ ଚସଦ୍ଦତ୍ଥା ୱାକ୍ୟଦ୍ୱନ୍ଦେ ଏୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ସମାସଦ୍ୱନ୍ଦେ ପଦାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିରପେକ୍ଖତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଅନ୍ୱାଚୟେ ୟୁଜ୍ଜତି ନାନାକ୍ରିୟାପେକ୍ଖତ୍ତା, ସମୁଚ୍ଚୟେ ପନ ‘‘ଚୀୱରଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ ସେନାସନଞ୍ଚ ଦେତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନାନି ଦେତୀ’’ତି ୱା ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧାପି ୟୋଜେତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ ‘‘ଲାଭୀ ହୋତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତି [ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫] ପାଳିଦସ୍ସନତୋ । ଅନ୍ୱାଚୟୋପି ୱା ସମାସଦ୍ୱନ୍ଦେ ନୋ ନ ଲବ୍ଭତି ‘‘ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନଧାରଣମଣ୍ଡନୱିଭୂସନଟ୍ଠାନା’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦] ପାଳିଦସ୍ସନତୋ । ଏୱଂ ପନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ – ଚସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଏକକ୍ରିୟ, ନାନାକ୍ରିୟାପେକ୍ଖନଭେଦେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ସମୁଚ୍ଚୟୋ, ଅନ୍ୱାଚୟୋ ଚାତି, ତେସୁ ଚ ଏକେକୋ ଅୱୟୱପ୍ପଧାନ, ସମୁଦାୟପ୍ପଧାନଭେଦେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ଇତରୀତରୟୋଗୋ, ସମାହାରୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ଇତରୀତରୟୋଗେ ଅୱୟୱପ୍ପଧାନତ୍ତା ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀସୁ ବହୁୱଚନମେୱ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଦ୍ୱନ୍ଦେ ପଣୀତତରଂ ପୁବ୍ବେ ନିପତତି । ସାରିପୁତ୍ତୋ ଚ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଚ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେହି ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା, ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣା, ଦେୱମନୁସ୍ସା, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ।
ଅପ୍ପକ୍ଖର, ବହ୍ୱକ୍ଖରେସୁ ଅପ୍ପକ୍ଖରଂ କ୍ୱଚି ପୁବ୍ବଂ ହୋତି, ଗାମନିଗମା, ଗାମଜନପଦା ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚି ଇୱଣ୍ଣୁ’ୱଣ୍ଣନ୍ତା ପୁବ୍ବେ ହୋନ୍ତି, ଅଗ୍ଗି ଚ ଧୂମୋ ଚ ଅଗ୍ଗିଧୂମା, ରତ୍ତିଦିୱା, ଧାତୁଲିଙ୍ଗାନି ।
ଅୱଣ୍ଣନ୍ତେସୁ ସରାଦିପଦଂ ପୁବ୍ବଂ ହୋତି, ଅତ୍ଥୋ ଚ ଧମ୍ମୋ ଚ ଅତ୍ଥଧମ୍ମା, ଧମ୍ମତ୍ଥା ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅୟଞ୍ଚ ନିୟମୋ ଦ୍ୱିପଦଦ୍ୱନ୍ଦେସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲବ୍ଭତି, ବହୁପଦଦ୍ୱନ୍ଦେସୁ ନ ଲବ୍ଭତି ।
ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦେ –
୩୫୮.ସମାହାରେ ନପୁଂସକଂ[କ॰ ୩୨୨; ରୂ॰ ୩୫୯; ନୀ॰ ୭୦୦]।
ଚତ୍ଥେ ସମାହାରେ ଏକତ୍ଥପଦଂ ନପୁଂସକଂ ହୋତି, ଏକୱଚନନ୍ତତ୍ତଂ ପନ ସମାହାରୱଚନେନେୱ ସିଦ୍ଧଂ, ଅୟଞ୍ଚ ସମାହାରୋ ପାଣ୍ୟଙ୍ଗାଦୀନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦେସୁ ନିଚ୍ଚଂ ଲବ୍ଭତି, ରୁକ୍ଖତିଣାଦୀନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦେସୁ ୱିକପ୍ପେନ ଲବ୍ଭତି ।
ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚଲଦ୍ଧେସୁ ତାୱ ପାଣ୍ୟଙ୍ଗଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଚକ୍ଖୁ ଚ ସୋତଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସୋତଂ, ମୁଖଞ୍ଚ ନାସିକା ଚ ମୁଖନାସିକଂ, ‘ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ’ତି ରସ୍ସତ୍ତଂ । ହନୁ ଚ ଗୀୱା ଚ ହନୁଗୀୱଂ । ଏୱଂ କଣ୍ଣନାସଂ, ଛୱି ଚ ମଂସଞ୍ଚ ଲୋହିତଞ୍ଚ ଛୱିମଂସଲୋହିତଂ, ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଂ, ଜରା ଚ ମରଣଞ୍ଚ ଜରାମରଣଂ । ବହୁଲାଧିକାରା କ୍ୱଚି ୱିକପ୍ପରୂପମ୍ପି ଦିସ୍ସତି, ହତ୍ଥା ଚ ପାଦା ଚ ହତ୍ଥପାଦଂ, ହତ୍ଥପାଦା ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତୂରିୟଙ୍ଗଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ନଚ୍ଚଞ୍ଚ ଗୀତଞ୍ଚ ୱାଦିତଞ୍ଚ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତଂ । ଏୱଂ ସମ୍ମତାଳଂ, ‘ସମ୍ମ’ନ୍ତି କଂସତାଳଂ, ‘ତାଳ’ନ୍ତି ହତ୍ଥତାଳଂ, ସଙ୍ଖୋ ଚ ପଣୱୋ ଚ ଡିଣ୍ଡିମୋ ଚ ସଙ୍ଖପଣୱଡିଣ୍ଡିମଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟୋଗ୍ଗଙ୍ଗଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଫାଲୋ ଚ ପାଚନଞ୍ଚ ଫାଲପାଚନଂ, ୟୁଗଞ୍ଚ ନଙ୍ଗଲଞ୍ଚ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସେନଙ୍ଗଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ହତ୍ଥିନୋ ଚ ଅସ୍ସା ଚ ହତ୍ଥିଅସ୍ସଂ । ଏୱଂ ରଥପତ୍ତିକଂ, ଅସି ଚ ଚମ୍ମଞ୍ଚ ଅସିଚମ୍ମଂ । ‘ଚମ୍ମ’ନ୍ତି ସରପରିତ୍ତାଣଫଲକଂ, ଧନୁ ଚ କଲାପୋ ଚ ଧନୁକଲାପଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଖୁଦ୍ଦକପାଣଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଡଂସା ଚ ମକସା ଚ ଡଂସମକସଂ । ଏୱଂ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ [ସୁ॰ ନି॰ ୬୦୭], କୀଟପଟଙ୍ଗଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନିଚ୍ଚୱେରିଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଅହି ଚ ନକୁଲୋ ଚ ଅହିନକୁଲଂ, ବିଳାରୋ ଚ ମୂସିକା ଚ ବିଳାରମୂସିକଂ, ରସ୍ସତ୍ତଂ । କାକୋଲୂକଂ, ସପ୍ପମଣ୍ଡୂକଂ, ନାଗସୁପଣ୍ଣଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଭାଗଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ସୀଲଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ସୀଲପଞ୍ଞାଣଂ, ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ, ୱିଜ୍ଜା ଚ ଚରଣଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ । ଏୱଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ହିରିଓତ୍ତପ୍ପଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିୱିଧୱିରୁଦ୍ଧଦ୍ୱନ୍ଦେ –
କୁସଲାକୁସଲଂ, ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ, କଣ୍ହସୁକ୍କଂ, ହୀନପଣୀତଂ, ଛେକବାଲଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏକସଙ୍ଗୀତିଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଦୀଘୋ ଚ ମଜ୍ଝିମୋ ଚ ଦୀଘମଜ୍ଝିମଂ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରସଂୟୁତ୍ତକଂ, ଖନ୍ଧକୱିଭଙ୍ଗଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିମାଣଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଏକକଦୁକଂ, ଦୁକତିକଂ, ତିକଚତୁକ୍କଂ, ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପଚନଚଣ୍ଡାଲଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଓରବ୍ଭିକା ଚ ସୂକରିକା ଚ ଓରବ୍ଭିକସୂକରିକଂ । ଏୱଂ ସାକୁଣିକମାଗୱିକଂ, ସପାକଚଣ୍ଡାଲଂ, ୱେନରଥକାରଂ, ପୁକ୍କୁସଛୱଡାହକଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଲିଙ୍ଗୱିସଭାଗଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଇତ୍ଥିପୁମଂ, ଦାସିଦାସଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିସାଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ପୁବ୍ବା ଚ ଅପରା ଚ ପୁବ୍ବାପରଂ । ଏୱଂ ଦକ୍ଖିଣୁତ୍ତରଂ, ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣଂ, ପୁବ୍ବୁତ୍ତରଂ, ଅପରଦକ୍ଖିଣଂ, ଅପରୁତ୍ତରଂ ।
ନଦୀଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଗଙ୍ଗାୟମୁନଂ, ମହିସରଭୁ, ସବ୍ବତ୍ଥ ନପୁଂସକତ୍ତା ଅନ୍ତେ ଦୀଘାନଂ ରସ୍ସତ୍ତଂ ସତ୍ତସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଏକୱଚନନ୍ତଞ୍ଚ ।
ଇତି ନିଚ୍ଚସମାହାରରାସି ।
ୱିକପ୍ପଲଦ୍ଧେସୁ [କ॰ ୩୨୩; ରୂ॰ ୩୬୦; ନୀ॰ ୭୦୧] ତିଣୱିସେସଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଉସୀରାନି ଚ ବୀରଣାନି ଚ ଉସୀରବୀରଣଂ, ଉସୀରବୀରଣା । ଏୱଂ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଂ, ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜା, କାସକୁସଂ, କାସକୁସା ।
ରୁକ୍ଖୱିସେସଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଖଦିରୋ ଚ ପଲାସୋ ଚ ଖଦିରପଲାସଂ, ଖଦିରପଲାସା, ଧୱୋ ଚ ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ଚ ଧୱସ୍ସକଣ୍ଣଂ, ଧୱସ୍ସକଣ୍ଣା, ପିଲକ୍ଖନିଗ୍ରୋଧଂ, ପିଲକ୍ଖନିଗ୍ରୋଧା, ଅସ୍ସତ୍ଥକପୀତନଂ [କପିତ୍ଥନଂ (କତ୍ଥଚି)], ଅସ୍ସତ୍ଥକପୀତନା, ସାକସାଲଂ, ସାକସାଲା ।
ପସୁୱିସେସଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ଗଜା ଚ ଗୱଜା ଚ ଗଜଗୱଜଂ, ଗଜଗୱଜା, ଗୋମହିସଂ, ଗୋମହିସା, ଏଣେୟ୍ୟୱରାହଂ, ଏଣେୟ୍ୟୱରାହା, ଅଜେଳକଂ, ଅଜେଳକା, କୁକ୍କୁଟସୂକରଂ, କୁକ୍କୁଟସୂକରା, ହତ୍ଥିଗୱସ୍ସୱଳୱଂ, ହତ୍ଥିଗୱସ୍ସୱଳୱା ।
ସକୁଣୱିସେସଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ହଂସବିଲୱଂ, ହଂସବିଲୱା, କାରଣ୍ଡୱଚକ୍କୱାକଂ, କାରଣ୍ଡୱଚକ୍କୱାକା, ବକବଲାକଂ, ବକବଲାକା ।
ଧନଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ, ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣା, ମଣି ଚ ସଙ୍ଖୋ ଚ ମୁତ୍ତା ଚ ୱେଳୁରିୟଞ୍ଚ ମଣିସଙ୍ଖମୁତ୍ତୱେଳୁରିୟଂ, ମଣିସଙ୍ଖମୁତ୍ତୱେଳୁରିୟା, ଜାତରୂପରଜତଂ, ଜାତରୂପରଜତା ।
ଧଞ୍ଞଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ସାଲିୟୱଂ, ସାଲିୟୱା, ତିଲମୁଗ୍ଗମାସଂ, ତିଲମୁଗ୍ଗମାସା, ନିପ୍ଫାୱକୁଲତ୍ଥଂ, ନିପ୍ଫାୱକୁଲତ୍ଥା ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ମଚ୍ଛମଂସଂ, ମଚ୍ଛମଂସା, ସାକସୂପଂ, ସାକସୂପା, ଗବ୍ୟମାହିସଂ, ଗବ୍ୟମାହିସା, ଏଣେୟ୍ୟୱାରାହଂ, ଏଣେୟ୍ୟୱାରାହା, ମିଗମାୟୂରଂ, ମିଗମାୟୂରା ।
ଜନପଦଦ୍ୱନ୍ଦେ –
କାସିକୋସଲଂ, କାସିକୋସଲା, ୱଜ୍ଜିମଲ୍ଲଂ, ୱଜ୍ଜିମଲ୍ଲା, ଚେତୱଂସଂ, ଚେତୱଂସା, ମଜ୍ଝଞ୍ଚ ସୂରସେନଞ୍ଚ ମଜ୍ଝସୂରସେନଂ, ମଜ୍ଝସୂରସେନା, କୁରୁପଞ୍ଚାଲଂ, କୁରୁପଞ୍ଚାଲା ।
ଇତି ୱିକପ୍ପସମାହାରରାସି ।
ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ୱିସେସୱିଧାନ
ଇଦାନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି ଅୱୁତ୍ତାନି ଚ ଛସୁ ସମାସେସୁ ୱିସେସୱିଧାନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ନପୁଂସକେକତ୍ତଂ, ସମାସନ୍ତରସ୍ସୋ, ପୁମ୍ଭାୱାତିଦେସୋ, ସମାସନ୍ତେ କ, ସମାସନ୍ତେ ଅ, ନାନାଦେସୋ, ଅବ୍ୟୟୋ, ସଙ୍ଖ୍ୟା।
ନପୁଂସକେକତ୍ତରାସି
ତତ୍ଥ ସବ୍ବୋ ଅବ୍ୟୟୀଭାୱୋ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୋ ଏୱ, ସମାହାରଭୂତା ଦିଗୁ, ଦ୍ୱନ୍ଦା ନପୁଂସକା ଚ ଏକତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟା ଚ ।
୩୫୯.କ୍ୱଚେକତ୍ତଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠିୟା[କ॰ ୩୨୭; ରୂ॰ ୩୫୧; ନୀ॰ ୭୦୪; ଚଂ॰ ୨.୨.୬୯-୭୩; ପା॰ ୨.୪.୨୨-୨୫]।
ଛଟ୍ଠୀସମାସେ କ୍ୱଚି ନପୁଂସକତ୍ତଂ ଏକତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି ।
ଛାୟା, ସଭାସ୍ୱେୱାୟଂ ୱିଧି, ସଲଭାନଂ ଛାୟା ସଲଭଚ୍ଛାୟଂ […ସଭଚ୍ଛାୟଂ (ମୂଲପାଠେ)]। ଏୱଂ ସକଟଚ୍ଛାୟଂ, ଘରଚ୍ଛାୟଂ । ଇଧ ନ ହୋତି, ରୁକ୍ଖଚ୍ଛାୟା, ପବ୍ବତଚ୍ଛାୟା । ସଭାସଦ୍ଦେ ଅମନୁସ୍ସସଭାସ୍ୱେୱାୟଂ ୱିଧି, ବ୍ରହ୍ମୂନଂ ସଭା ବ୍ରହ୍ମସଭଂ । ଏୱଂ ଦେୱସଭଂ, ଇନ୍ଦସଭଂ, ୟକ୍ଖସଭଂ, ରକ୍ଖସସତଂ । ମନୁସ୍ସସଭାସୁ ନତ୍ଥି, ଖତ୍ତିୟସଭା, ରାଜସଭା ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? ରାଜପରିସା ।
ଇତି ନପୁଂସକେକତ୍ତରାସି ।
ସମାସନ୍ତରସ୍ସରାସି
‘ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ’ତି ସୁତ୍ତେନ ଅବ୍ୟୟୀଭାୱ, ସମାହାରଦିଗୁ, ଦ୍ୱନ୍ଦାନଂ କସ୍ସଚି ତପ୍ପୁରିସସ୍ସ ଚ ସ୍ୟାଦୀସୁ ରସ୍ସୋ ।
ଅବ୍ୟୟୀଭାୱେ –
ସମାହାରଦିଗୁମ୍ହି –
ଚତୁଦ୍ଦିସଂ, ଦସିତ୍ଥି, ଦସୱଧୁ ।
ସମାହାରଦ୍ୱନ୍ଦେ –
ମୁଖନାସିକଂ, ହନୁଗୀୱଂ ।
ତପ୍ପୁରିସେ –
ସଲଭଚ୍ଛାୟଂ, ବ୍ରହ୍ମସଭଂ ।
୩୬୦.ଘପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାପ୍ପଧାନସ୍ସ[କ॰ ୪୦୩; ରୂ॰ ୩୫୪; ନୀ॰ ୮୫୮; ଚଂ॰ ୨.୨.୮୬; ପା॰ ୧.୨.୪୮]।
ସ୍ୟାଦୀସୁ ଅନ୍ତଭୂତସ୍ସ ଅପ୍ପଧାନଭୂତସ୍ସ ଚ ଘପସ୍ସ ରସ୍ସୋ ହୋତି ।
ବହୁବ୍ବୀହିମ୍ହି –
ବହୁକଞ୍ଞୋ, ପୋସୋ, ବହୁଇତ୍ଥି, କୁଲଂ, ବହୁୱଧୁ, କୁଲଂ ।
ଅବ୍ୟୟୀଭାୱେ –
ଉପମଣିକଂ, ଅଧିତ୍ଥି, ଉପୱଧୁ ।
ଅନ୍ତସ୍ସାତି କିଂ ? ସଦ୍ଧାଧନୋ, ପୁରିସୋ ।
ଅପ୍ପଧାନସ୍ସାତି କିଂ ? ରାଜକଞ୍ଞା, ରାଜକୁମାରୀ, ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂ ।
୩୬୧.ଗୋସ୍ସୁ[କ॰ ୩୪୨; ରୂ॰ ୩୩୭; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୨.୨.୮୫; ପା॰ ୧.୨.୪୮]।
ସ୍ୟାଦୀସୁ ଅନ୍ତଭୂତସ୍ସ ଅପ୍ପଧାନଭୂତସ୍ସ ଚ ଗୋସ୍ସ ଉ ହୋତି ।
ଅପ୍ପଧାନସ୍ସାତି କିଂ ? ରାଜଗୱୋ ।
ଅନ୍ତସ୍ସାତି କିଂ ? ଗୋକୁଲଂ ।
ଇତି ସମାସନ୍ତରସ୍ସରାସି ।
ପୁମ୍ଭାୱାତିଦେସରାସି
୩୬୨.ଇତ୍ଥିୟଂ ଭାସିତପୁମିତ୍ଥୀ ପୁମାୱେକତ୍ଥେ[କ॰ ୩୩୧; ରୂ॰ ୩୫୩; ନୀ॰ ୭୧୪; ଚଂ॰ ୫.୨.୨୯; ପା॰ ୬.୩.୩୪]।
‘ଏକତ୍ଥେ’ତି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣେ, ଇତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ତମାନେ ଏକତ୍ଥେ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ କଦାଚି ଭାସିତପୁମୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ପୁମା ଇୱ ହୋତି । ଚତୁରଙ୍ଗମିଦଂ ୱିଧାନଂ, ପୁବ୍ବପଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ଭାସିତପୁମଞ୍ଚ ସିୟା, ପରପଦଂ ନିୟତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ପୁବ୍ବପଦେନ ଏକତ୍ଥଞ୍ଚ ସିୟାତି ।
ଦୀଘା ଜଙ୍ଘା ୟସ୍ସ ସୋ ଦୀଘଜଙ୍ଘୋ, ପୁରିସୋ, ଦୀଘଜଙ୍ଘା, ଇତ୍ଥୀ, ଦୀଘଜଙ୍ଘଂ, କୁଲଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟେ ସଦ୍ଦା କତ୍ଥଚି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗରୂପା ହୋନ୍ତି, କତ୍ଥଚି ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୟୁତ୍ତା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପା, ତେ ଭାସିତପୁମା ନାମ । ଦୀଘୋ ମଗ୍ଗୋ, ଦୀଘା ରତ୍ତି, ଗତୋ ପୁରିସୋ, ଗତା ଇତ୍ଥୀ, କୁମାରୋ, କୁମାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟେ ପନ ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୟୁତ୍ତା ନିଚ୍ଚଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପା ହୋନ୍ତି, ତେ ଭାସିତପୁମା ନାମ ନ ହୋନ୍ତି, କଞ୍ଞା, ପଞ୍ଞା, ସଦ୍ଧା, ନଦୀ, ଇତ୍ଥୀ, ପଥୱୀ ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ସଭାୱଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାପି ନିୟତପୁନ୍ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗାପି ଭାସିତପୁମା ନ ହୋନ୍ତି, ଦେୱତା, ରତ୍ତି, ଧେନୁ, ୱଧୂ, ସକ୍କୋ, ଦେୱୋ, ବ୍ରହ୍ମା, ରତନଂ, ସରଣଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇଧ ପନ ଦୀଘସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦୀଘୋ ବାଲାନ ସଂସାରୋ’’ତି [ଧ॰ ପ॰ ୬୦] ଆଦୀସୁ ଭାସିତପୁମୋ, ସୋ ୱିସେସ୍ୟଲିଙ୍ଗାନୁଗତୱସେନ ଇଧ ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୟୁତ୍ତୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ ନାମ । ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ପୁମ୍ଭାୱାତିଦେସେ କତେ ତତ୍ଥ ଆପଚ୍ଚୟୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ‘ଘପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାପ୍ପଧାନସ୍ସା’ତି ସୁତ୍ତେନ ସମାସନ୍ତସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, କୁମାରୀ ଭରିୟା ୟସ୍ସ ସୋ କୁମାରଭରିୟୋ, ଈପଚ୍ଚୟନିୱତ୍ତି । ୟୁୱତି ଜାୟା ୟସ୍ସ ସୋ ୟୁୱଜାୟୋ, ତିପଚ୍ଚୟନିୱତ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂ ଭରିୟା ୟସ୍ସ ସୋ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁଭରିୟୋ, ଊପଚ୍ଚୟନିୱତ୍ତି ।
ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି କିଂ ? କୁମାରୀ ରତନଂ ୟସ୍ସ ସୋ କୁମାରୀରତନୋ, ପୁରିସୋ, ଇଧ ପରପଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁମ୍ଭାୱାତିଦେସୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ୟଦି କରେୟ୍ୟ, କୁମାରୋ ରତନଂ ୟସ୍ସ କୁମାରରତନୋତି ଏୱଂ ଅନିଟ୍ଠତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ ।
ଏକତ୍ଥେତି କିଂ ? କୁମାରୀସୁ ଭତ୍ତି ୟସ୍ସ ସୋ କୁମାରୀଭତ୍ତିକୋ । ଏୱଂ ସମଣୀଭତ୍ତିକୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀଭତ୍ତିକୋ, ସମାସନ୍ତେ କୋ, ଇଧ ପରପଦଂ ପୁବ୍ବପଦେନ ଏକତ୍ଥଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁମ୍ଭାୱାତିଦେସୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ୟଦି କରେୟ୍ୟ, କୁମାରେସୁ ଭତ୍ତି ୟସ୍ସ ସୋ କୁମାରଭତ୍ତିକୋତି ଏୱଂ ଅନିଟ୍ଠତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ ।
ଇତ୍ଥୀତି କିଂ ? ଦଟ୍ଠବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦିଟ୍ଠି, ଗାମଣିକୁଲଂ ଦିଟ୍ଠି ୟେନ ସୋ ଗାମଣିଦିଟ୍ଠି, ଇଧ ଗାମଣିସଦ୍ଦୋ ଭାସିତପୁମୋ ହୋତି, ଇଧ ପନ କୁଲୱାଚକତ୍ତା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେ ତିଟ୍ଠତି, ଇତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପୁମ୍ଭାୱାତିଦେସକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ।
ଭାସିତପୁମୋତି କିଂ ? ସଦ୍ଧା ପକତି ୟସ୍ସ ସୋ ସଦ୍ଧାପକତିକୋ । ଏୱଂ ପଞ୍ଞାପକତିକୋ, ଇଧ ପୁବ୍ବପଦଂ ନିୟତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗତ୍ତା ଭାସିତପୁମଂ ନ ହୋତୀତି । ସଦ୍ଧାଧନୋ, ପଞ୍ଞାଧନୋ, ସଦ୍ଧାଧୁରୋ ପଞ୍ଞାଧୁରୋ ଇଚ୍ଚତ୍ର ଦୁୱଙ୍ଗୱେକଲ୍ଲଂ ହୋତି ।
କମ୍ମଧାରୟମ୍ହି [କ॰ ୩୩୨; ରୂ॰ ୩୪୩; ନୀ॰ ୭୧୬] ପନ ‘ଏକତ୍ଥେ’ତି ପଦଂ ୱିସୁଂ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି ଅନେକତ୍ଥସ୍ସ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଦୀଘା ଚ ସା ଜଙ୍ଘା ଚାତି ଦୀଘଜଙ୍ଘା, କୁମାରୀ ଚ ସା ଭରିୟା ଚାତି କୁମାରଭରିୟା । ଏୱଂ ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞା, ବ୍ରାହ୍ମଣକଞ୍ଞା, ୟୁୱତି ଚ ସା ଭରିୟା ଚାତି ୟୁୱଭରିୟା, ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂ ଚ ସା ଭରିୟା ଚାତି ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁଭରିୟା ।
ଇତ୍ଥିୟନ୍ତି କିଂ ? କୁମାରୀ ଚ ସା ରତନଞ୍ଚାତି କୁମାରୀରତନଂ । ଏୱଂ ସମଣୀପଦୁମଂ ।
ଇତ୍ଥୀତି କିଂ ? ଗାମଣିକୁଲଞ୍ଚ ତଂ ଦିଟ୍ଠି ଚାତି ଗାମଣିଦିଟ୍ଠି ।
ଭାସିତପୁମୋତି କିଂ ? ସଦ୍ଧାପକତି, ଗଙ୍ଗାନଦୀ, ତଣ୍ହାନଦୀ, ପଥୱୀଧାତୁ ।
ସଞ୍ଞାସଦ୍ଦେସୁ ପନ ଚତୁରଙ୍ଗୟୁତ୍ତେପି ୱିଧାନଂ ନ ହୋତି, ନନ୍ଦାଦେୱୀ, ନନ୍ଦାପୋକ୍ଖରଣୀ, କାୟଗତାସତି, ପଠମାୱିଭତ୍ତି, ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତି, ପଞ୍ଚମୀୱିଭତ୍ତି, ଛଟ୍ଠୀୱିଭତ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୬୩.କ୍ୱଚି ପଚ୍ଚୟେ[କ॰ ୩୩୨; ରୂ॰ ୩୪୩; ନୀ॰ ୭୧୬; ଚଂ॰ ୫.୨.୩୧; ପା॰ ୬.୩.୩୫]।
ପଚ୍ଚୟେ ପରେ କଦାଚି ଭାସିତପୁମୋ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ କ୍ୱଚି ପୁମାୱ ହୋତି ।
ବ୍ୟତ୍ତତରା, ବ୍ୟତ୍ତତମା, ଏତ୍ଥ ଚ ବ୍ୟତ୍ତାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଅତିସୟେନ ବ୍ୟତ୍ତାତି ବ୍ୟତ୍ତତରା, ବ୍ୟତ୍ତତମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତତରା, ପଣ୍ଡିତତମା ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୬୪.ସବ୍ବାଦୟୋ ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେ[କ॰ ୩୩୧; ରୂ॰ ୩୫୩; ନୀ॰ ୭୧୪; ଚଂ॰ ୫.୨.୪୧; ପା॰ ୬.୩.୩୫]।
ୱୁତ୍ତିମତ୍ତେ ଠାନେ ସବ୍ବାଦିନାମକା ସବ୍ବନାମସଦ୍ଦା ପୁମାୱ ହୋନ୍ତି ।
ସା ପମୁଖା ୟସ୍ସ ସୋ ତପ୍ପମୁଖୋ । ଏୱଂ ତପ୍ପଧାନୋ, ତାୟ ତାହି ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ସା ଏୱ ପମୁଖା ତପ୍ପମୁଖା । ଏୱଂ ତପ୍ପଧାନା, ତସ୍ସା ମୁଖଂ ତମ୍ମୁଖଂ, ତସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ତାସୁ ଗାଥାସୁ ୱା ତତ୍ର, ତାୟ ଗାଥତୋ ତାହି ୱା ଗାଥାହି ତତୋ, ତସ୍ସଂ ୱେଲାୟଂ ତଦା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱୁତ୍ତି ନାମ ସମାସ, ତଦ୍ଧିତା’ ୟାଦିଧାତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତ, ୱିଭତ୍ତିପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ନାମଂ ।
ଇତି ପୁମ୍ଭାୱାତିଦେସରାସି ।
ସମାସନ୍ତକପଚ୍ଚୟରାସି
୩୬୫.ଲ୍ତିତ୍ଥିୟୂହି କୋ[କ॰ ୩୩୮; ରୂ॰ ୩୫୬; ନୀ॰ ୭୨୫; ଚଂ॰ ୪.୪.୧୪୦; ପା॰ ୫.୪.୧୫୨]।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱିସୟେ କତ୍ତୁଇଚ୍ଚାଦୀହି ଲ୍ତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତେହି ଇତ୍ଥିୟଂ ଈ, ଊକାରନ୍ତେହି ଚ ବହୁଲଂ କପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ବହୱୋ କତ୍ତାରୋ ୟସ୍ମିଂ ଦେସେ ସୋ ବହୁକତ୍ତୁକୋ । ଏୱଂ ବହୁୱତ୍ତୁକୋ, ବହୁକା ନଦିୟୋ ୟସ୍ମିଂ ଦେସେ ସୋ ବହୁନଦିକୋ । ଏୱଂ ବହୁଇତ୍ଥିକୋ, ଗାମୋ, ବହୁଇତ୍ଥିକା, ସଭା, ବହୁଇତ୍ଥିକଂ, କୁଲଂ । ଏୱଂ ବହୁକୁମାରିକଂ, ବହୁବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁକୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂ’ତି ରସ୍ସପଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦତି, ଦୀଘପଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ୱଦତି, କପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଦୀଘାନଂ ମହାୱୁତ୍ତିନା ରସ୍ସତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ବହୁଲନ୍ତି କିଂ ? ବହୁକତ୍ତା, ଗାମୋ ।
୩୬୬.ୱାଞ୍ଞତୋ[କ॰ ୩୩୮; ରୂ॰ ୩୫୬; ନୀ॰ ୭୨୫; ଚଂ॰ ୬.୨.୭୨; ପା॰ ୫.୪.୧୫୨]।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱିସୟେ ଲ୍ତିତ୍ଥିୟୂହି ଅଞ୍ଞତୋ ଅୱଣ୍ଣିୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣନ୍ତେହି ବହୁଲଂ କପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୱା ।
ଅଗାମକଂ, ଅରଞ୍ଞଂ, ବହୁଗାମକୋ, ଜନପଦୋ, ସସୋତକୋ, ଅସୋତକୋ, ସଲୋମକୋ, ସପକ୍ଖକୋ, ବହୁମାଲକୋ, ବହୁମାଲୋ, ବହୁମାୟକୋ, ବହୁମାୟୋ ।
ଇୱଣ୍ଣନ୍ତମ୍ହା –
ସୁନ୍ଦରା ଦିଟ୍ଠି ୟସ୍ସ ସୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକୋ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ମତପତିକା, ଇତ୍ଥୀ, ସଦ୍ଧାପକତିକୋ, ପଞ୍ଞାପକତିକୋ, ବହୁହତ୍ଥିକୋ, ବହୁଦଣ୍ଡିକୋ ।
ଉୱଣ୍ଣନ୍ତମ୍ହା –
ସହେତୁକୋ, ଅହେତୁକୋ, ସଚକ୍ଖୁକୋ, ଅଚକ୍ଖୁକୋ, ସଭିକ୍ଖୁକୋ, ଅଭିକ୍ଖୁକୋ, ଦୀଘାୟୁକୋ, ଅପ୍ପାୟୁକୋ, ବହୁଧେନୁକୋ, ୱଜୋ, ବହୁରତ୍ତଞ୍ଞୁକୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ କମ୍ହି ପରେ ଅକାରସ୍ସ ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱା ‘ଅଧାତୁସ୍ସ କେ…’ତି ସୁତ୍ତେନ ୱା ବହୁଲଂ ଇକାରତ୍ତଂ ହୋତି, ବହୁପୁତ୍ତିକା, ଇତ୍ଥୀ, ବହୁପୁତ୍ତକା ୱା, ଏକପୁତ୍ତିକା, ଏକପୁତ୍ତକା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ସମାସନ୍ତକପଚ୍ଚୟରାସି ।
ସମାସନ୍ତଅପଚ୍ଚୟରାସି
୩୬୭.ସମାସନ୍ତ[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୫୨; ପା॰ ୫.୪.୬୮; ‘ତ୍ୱ’ (ବହୂସୁ)]।
‘ସମାସନ୍ତୋ+ଅ’ ଇତି ଦ୍ୱିପଦମିଦଂ, ସମାସନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିକାରସୁତ୍ତମିଦଂ ।
୩୬୮.ପାପାଦୀହି ଭୂମିୟା[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୭୨; …ପେ॰… ୫.୪.୭୫; ‘ଗୋଦାୱରୀନଂ’ (ବହୂସୁ)]।
ପାପାଦୀହି ପରାୟ ଭୂମିୟା ସମାସନ୍ତୋ ଅହୋତି, ‘ଭୂମିସଦ୍ଦସ୍ସା’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିୟତିତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ଭୂମିୟା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥପି ।
ପାପାନଂ ଭୂମି ପାପଭୂମଂ, ପାପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଭୂମିତ୍ୟତ୍ଥୋ, ଜାତିୟା ଭୂମି ଜାତିଭୂମଂ, ସତ୍ଥୁଜାତରଟ୍ଠଂ । ଏୱଂ ପଚ୍ଛାଭୂମଂ, ମଜ୍ଝିମଦେସେ ପଚ୍ଛାଭାଗରଟ୍ଠଂ ।
୩୬୯.ସଙ୍ଖ୍ୟାହି[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୭୩; ପା॰ ୫.୪.୭୫]।
ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ପରାୟ ଭୂମିୟା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ।
ଦ୍ୱେ ଭୂମିୟୋ ଏତ୍ଥାତି ଦ୍ୱିଭୂମୋ, ଦ୍ୱିଭୂମକୋ, ପାସାଦୋ, ଦ୍ୱିଭୂମିକୋ ୱା, ତିସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋ ଏତେସନ୍ତି ୱା ତୀସୁ ଭୂମିସୁ ପରିୟାପନ୍ନାତି ୱା ତେଭୂମକା, ଧମ୍ମା, ଚତୁଭୂମକା, ଧମ୍ମା, ତେଭୂମିକା, ଚତୁଭୂମିକା ୱା । ଦିଗୁମ୍ହି-ଦ୍ୱେ ଭୂମିୟୋ ଦ୍ୱିଭୂମଂ, ତିସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋ ତିଭୂମଂ, ଚତସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋ ଚତୁଭୂମଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୭୦.ନଦୀଗୋଧାୱରୀନଂ[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୭୩; ପା॰ ୫.୪.୭୫]।
ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ପରାସଂ ନଦୀ, ଗୋଧାୱରୀନଂ ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ।
ପଞ୍ଚ ନଦିୟୋ ପଞ୍ଚନଦଂ, ପଞ୍ଚ ୱା ନଦିୟୋ ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସୋ ପଞ୍ଚନଦୋ, ସତ୍ତ ଗୋଧାୱରିୟୋ ସତ୍ତଗୋଧାୱରଂ ।
୩୭୧.ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ଚଙ୍ଗୁଲ୍ୟାନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୁ[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୭୪; ପା॰ ୫.୪.୮୬]।
ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ଚ ଅସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥୋ ଚ ଅଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥା । ତତ୍ଥ ‘ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ’ତି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୋ ବହୁବ୍ବୀହିସମାସୋ, ‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥୋ’ତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥସମାସୋ ଅବ୍ୟୟୀଭାୱସମାସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥା ଅନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥା, ଅଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥୱଜ୍ଜିତେସୁ ସମାସେସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ଉପସଗ୍ଗେହି ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ଚ ପରାୟ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ଚସଦ୍ଦେନ ‘‘ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନ, ପମାଣଙ୍ଗୁଲେନ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ନିଗ୍ଗତଂ ନିରଙ୍ଗୁଲଂ, ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଅଚ୍ଚଙ୍ଗୁଲଂ, ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅମାଦିସମାସା, ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ସମାହଟାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ।
ଅନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୂତି କିଂ ? ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଅସ୍ମିନ୍ତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲି, ହତ୍ଥୋ । ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ସମୀପଂ ଉପଙ୍ଗୁଲି । ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗୁଲଂ କଣ୍ଣଂ ଓସାରେତ୍ୱା [ମହାୱ॰ ୬୬], ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ, ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପରମଂ, ଚତୁରଙ୍ଗୁଲପରମଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପରମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘ଅଙ୍ଗୁଲ’ନ୍ତି ଅକାରନ୍ତଂ ପମାଣୱାଚୀସଦ୍ଦନ୍ତରଂ ।
୩୭୨.ଦାରୁମ୍ହଙ୍ଗୁଲ୍ୟା[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୯୭; ପା॰ ୫.୪.୧୧୪; ‘ଦାରୁମ୍ୟଙ୍ଗୁଲ୍ୟା’ (ବହୂସୁ)]।
ଦାରୁସଙ୍ଖାତେ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ପୱତ୍ତାୟ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ସମାସନ୍ତୋ ଅହୋତି ।
ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲଂ, ଦାରୁ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଙ୍ଗୁଲିପମାଣାୱୟୱୋ ଧଞ୍ଞାଦୀନଂ ମାନୱିସେସୋ ‘ଦାରୂ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୩୭୩.ଦୀଘାହୋୱସ୍ସେକଦେସେହି ଚ ରତ୍ୟା[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୭୫; ପା॰ ୫.୪.୮୭]।
ଦୀଘୋ ଚ ଅହୋ ଚ ୱସ୍ସୋ ଚ ଏକଦେସୋ ଚାତି ଦ୍ୱନ୍ଦୋ, ଏକଦେସୋ ନାମ ପୁବ୍ବ, ପରାଦି, ଅନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୁ ଦୀଘାଦୀହି ଚ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେହି ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ଚ ପରାୟ ରତ୍ତିୟା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି । ଚସଦ୍ଦେନ ‘‘ଚିରରତ୍ତ’’ନ୍ତି ସିଜ୍ଝତି ।
ଦୀଘା ରତ୍ତିୟୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ, ଦୀଘା ରତ୍ତିଦିୱପରଂପରାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ଅହୋ ଚ ରତ୍ତି ଚ ଅହୋରତ୍ତଂ, ୱସ୍ସେନ ତେମିତା ରତ୍ତି ୱସ୍ସରତ୍ତଂ, ରତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବରତ୍ତଂ, ରତ୍ତିୟା ପରଂ ପରରତ୍ତଂ, ରତ୍ତିୟା ଅଡ୍ଢଂ ଅଡ୍ଢରତ୍ତଂ, ରତ୍ତିଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଅତିରତ୍ତୋ, ଦ୍ୱେ ରତ୍ତିୟୋ ଦ୍ୱିରତ୍ତଂ । ଏୱଂ ତିରତ୍ତଂ, ଚତୁରତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚରତ୍ତଂ, ଛାରତ୍ତଂ, ୱାଧିକାରତ୍ତା ‘‘ଏକରତ୍ତଂ, ଏକରତ୍ତୀ’’ତି ସିଜ୍ଝତି ।
ଅନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୂତି କିଂ ? ଦୀଘା ରତ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଦୀଘରତ୍ତି, ହେମନ୍ତୋ । ରତ୍ତିୟା ସମୀପଂ ଉପରତ୍ତି ।
୩୭୪.ଗୋ ତ୍ୱଚତ୍ଥେ ଚାଲୋପେ[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୭୭; ପା॰ ୫.୪.୯୨]।
ଅଚତ୍ଥେ ଚ ଅନଞ୍ଞା’ସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୁ ଚ ପୱତ୍ତା ଗୋସଦ୍ଦମ୍ହା ଅଲୋପଟ୍ଠାନେ ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ।
ରଞ୍ଞୋ ଗୋ ରାଜଗୱୋ, ଅତ୍ତନୋ ଗୋ ସଗୱୋ, ପରେସଂ ଗୋ ପରଗୱୋ, ପଞ୍ଚଗୱୋ, ପଞ୍ଚଗୱଂ । ଏୱଂ ଦସଗୱଂ ।
ଅଲୋପେତି କିଂ ? ପଞ୍ଚହି ଗୋହି କୀତୋ ପଞ୍ଚଗୁ । ଏତ୍ଥ ଚ ତେନ କୀତୋତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲୋପୋ, ତେନ ଅୟଂ ଅପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ‘ଗୋସ୍ସୂ’ତି ଓସ୍ସୁତ୍ତଂ ।
ଅଚତ୍ଥେତି କିଂ ? ଗୱଜା ଚ ଗାୱୋ ଚ ଗୱଜଗୱୋ, ୟୋମ୍ହି ଗୋସ୍ସ ଗୱତ୍ତଂ ।
ଅନଞ୍ଞାସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ଥେସୂତି କିଂ ? ଚିତ୍ତଗୁ, ଉପଗୁ ।
୩୭୫.ରତ୍ତିଦିୱ ଦାରଗୱ ଚତୁରସ୍ସା[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୬୨; ପା॰ ୫.୪.୭୭]।
ଏତେ ତୟୋ ସଦ୍ଦା ଅଅନ୍ତା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ରତ୍ତି ଚ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିଦିୱଂ, ଦାରା ଚ ଗାୱୋ ଚ ଦାରଗୱଂ, ଚତସ୍ସୋ ଅସ୍ସିୟୋ ୟସ୍ସ ସୋ ଚତୁରସ୍ସୋ, ଅପଚ୍ଚୟୋ, ଅସ୍ସିସ୍ସ ଇସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ।
୩୭୬.ଆୟାମେନୁଗୱଂ[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୬୯; ପା॰ ୫.୪.୮୩]।
ଆୟାମେ ଗମ୍ୟମାନେ ଅନୁଗୱନ୍ତି ନିପଚ୍ଚତେ ।
ଗୋହି ଅନୁଟ୍ଠିତଂ ସକଟଂ ଅନୁଗୱଂ ।
ଆୟାମେତି କିଂ ? ଗୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଛା ଅନୁଗୁ ।
୩୭୭.ଅକ୍ଖିସ୍ମାଞ୍ଞତ୍ଥେ[କ॰ ୩୩୭; ରୂ॰ ୩୫୦; ନୀ॰ ୭୨୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୯୬; ପା॰ ୫.୪.୧୧୩]।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ପୱତ୍ତା ଅକ୍ଖିମ୍ହା ସମାସନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ।
ୱିସାଲାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସ ସୋ ୱିସାଲକ୍ଖୋ, ୱିରୂପାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସ ସୋ ୱିରୂପକ୍ଖୋ, ଅନେକସହସ୍ସାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସ ସୋ ସହସ୍ସକ୍ଖୋ, ଲୋହିତାନି ଅକ୍ଖୀନି ୟସ୍ସ ସୋ ଲୋହିତକ୍ଖୋ । ଏୱଂ ନୀଲକ୍ଖୋ, ନୀଲକ୍ଖି ୱା । ବହୁଲାଧିକାରା ଅନଞ୍ଞତ୍ଥେପି, ଅକ୍ଖୀନଂ ପଟିମୁଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ, ଅକ୍ଖୀନଂ ପରଭାଗୋ ପରୋକ୍ଖଂ, ଅକ୍ଖୀନଂ ତିରୋଭାଗୋ ତିରୋକ୍ଖଂ । ଅକ୍ଖିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା କ୍ୱଚି ସମାସନ୍ତୋ ଅ, ଆ, ଇପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଅପଚ୍ଚୟେ –
ୱାୟୁନୋ ସଖା ୱାୟୁସଖୋ, ୱାୟୁସଙ୍ଖାତୋ ସଖା ଅସ୍ସାତି ୱା ୱାୟୁସଖୋ, ଅଗ୍ଗି, ସବ୍ବେସଂ ପିୟା’ପିୟମଜ୍ଝତ୍ତାନଂ ସଖାତି ସବ୍ବସଖୋ, ସବ୍ବେ ୱା ସଖାୟୋ ଅସ୍ସାତି ସବ୍ବସଖୋ, ମେତ୍ତାୱିହାରୀ । ‘‘ସବ୍ବମିତ୍ତୋ ସବ୍ବସଖୋ’’ତି [ଥେରଗା॰ ୬୪୮] ପାଳି । ପାପାନଂ ସଖାତି ପାପସଖୋ, ପାପା ସଖାରୋ ୟସ୍ସାତି ୱା ପାପସଖୋ । ‘‘ପାପମିତ୍ତୋ ପାପସଖୋ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩] ପାଳି । ପହିତୋ ପେସିତୋ ଅତ୍ତା ୟେନାତି ପହିତତ୍ତୋ, ମଜ୍ଝିମୋ ଅତ୍ତା ସଭାୱୋ ୟସ୍ସାତି ମଜ୍ଝତ୍ତୋ, ଛାତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନଂ [ସଣ୍ଠାନଂ (ମୂଲପାଠେ)] ୟସ୍ସାତି ଛାତଜ୍ଝତ୍ତୋ, ସୁହିତୋ ଅତ୍ତା ୟସ୍ସାତି ସୁହିତତ୍ତୋ, ୟତୋ ସଂୟତୋ ଅତ୍ତା ୟସ୍ସାତି ୟତତ୍ତୋ, ଠିତୋ ଅତ୍ତା ଅସ୍ସାତି ଠିତତ୍ତୋଇଚ୍ଚାଦି ।
ଆପଚ୍ଚୟେ –
ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମା, ଛାଦେତୀତି ଛଦୋ, ମୋହୋ, ୱିୱଟୋ ଛଦୋ ୟସ୍ମିନ୍ତି ୱିୱଟଚ୍ଛଦା, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ।
ଇପଚ୍ଚୟେ –
ସୁନ୍ଦରୋ ଗନ୍ଧୋ ୟସ୍ସାତି ସୁଗନ୍ଧି, କୁଚ୍ଛିତୋ ଗନ୍ଧୋ ୟସ୍ସାତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧି, ପୂତିନୋ ଗନ୍ଧୋ ୟସ୍ସାତି ପୂତିଗନ୍ଧି, ସୁରଭିନୋ ଗନ୍ଧୋ ସୁରଭିଗନ୍ଧି । ‘‘ସରୀରସ୍ସ ସୁଗନ୍ଧିନୋ, ଗୁଣଗନ୍ଧିୟୁତ୍ତୋ ଅହ’’ନ୍ତି ପାଳି ।
ଇତି ସମାସନ୍ତଅପଚ୍ଚୟରାସି ।
ନାନାଦେସରାସି
୩୭୮.ଉତ୍ତରପଦେ[କ॰ ୩୩୩-୩୩୪; ରୂ॰ ୩୪୪-୩୪୫; ନୀ॰ ୭୧୭-୭୧୮]।
ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ପୁବ୍ବପଦେ ୱିଧି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିକାରସୁତ୍ତମିଦଂ ।
‘‘ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଅନରିୟୋ, ଅଭିକ୍ଖୁକୋ, ଅନନ୍ତୋ’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ସମାସେ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ନ-କାରସ୍ସ ଅ, ଅନ ହୋନ୍ତି ।
୩୭୯.ନଖାଦୟୋ[କ॰ ୩୨୮; ରୂ॰ ୩୫୨; ନୀ॰ ୭୦୮; ଚଂ॰ ୫.୨.୯୫; ପା॰ ୬.୩.୭୫]।
ନଖାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ନପକତିକା ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ନା’ସ୍ସ ଖମତ୍ଥୀତି ନଖୋ, ‘ଖ’ନ୍ତି ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ, ନା’ସ୍ସ କୁଲମତ୍ଥୀତି ନକୁଲୋ, ଏୱଂନାମକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ପୁମସ୍ସ ସକଂ ପୁଂସକଂ ନତ୍ଥି ପୁଂସକଂ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ନପୁଂସକୋ, ଖଞ୍ଜନଂ ୱେକଲ୍ଲଗମନଂ ଖତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଖତ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ନକ୍ଖତ୍ତଂ, କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁଖଂ, ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୁକ୍ଖଂ, ନତ୍ଥି ଅକଂ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ନାକୋ, ସଗ୍ଗୋ, ନ ମୁଞ୍ଚତୀତି ନମୁଚି, ମାରୋ । ନ ଗଲତି ନ ଚୱତୀତି ନଗରଂ, ଗେହେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘ଅଗାର’ନ୍ତି ସିଜ୍ଝତି ।
୩୮୦.ନଗୋ ୱା ପାଣିନି[କ॰ ୩୩୩-୩୩୪; ରୂ॰ ୩୪୪-୩୪୫; ନୀ॰ ୭୧୭-୭୧୮; ଚଂ॰ ୫.୨.୯୬; ପା॰ ୬.୩.୭୭; ‘ନଗୋ ୱାପ୍ପାଣିନି’ (ବହୂସୁ)]।
ଅପାଣିମ୍ହି ନଗୋତି ସିଜ୍ଝତି ୱା ।
ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନଗା, ରୁକ୍ଖା । ନଗା, ପବ୍ବତା । ଅଗା, ରୁକ୍ଖା, ଅଗା, ପବ୍ବତା ।
ଅପାଣିନୀତି କିଂ ? ଅଗୋ ୱସଲୋ କିଂ ତେନ । ଏତ୍ଥ ‘ଅଗୋ’ତି ଦୁଗ୍ଗତଜନୋ, ‘ୱସଲୋ’ତି ଲାମକୋ, ‘କିଂ ତେନା’ତି ନିନ୍ଦାୱଚନଂ, ‘‘ସୀତେନା’’ତିପି ପାଠୋ । ଏୱଂ ନେକେ, ଅନେକେ, ନେକାନି, ଅନେକାନି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ନ-ରାସି ।
୩୮୧.ସହସ୍ସ ସୋଞ୍ଞତ୍ଥେ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୯୭; ପା॰ ୬.୩.୮୨]।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ସମାସେ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ସହସ୍ସ ସୋ ହୋତି ୱା ।
ପୁତ୍ତେନ ସହ ୟୋ ୱତ୍ତତୀତି ସପୁତ୍ତୋ, ସହପୁତ୍ତୋ ।
ଅଞ୍ଞତ୍ଥେତି କିଂ ? ସହ କତ୍ୱା, ସହ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ।
୩୮୨.ସଞ୍ଞାୟଂ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୯୮; ପା॰ ୬.୩.୭୮]।
ସଞ୍ଞାୟଂ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ସହସ୍ସ ସୋ ହୋତି ।
ସହ ଆୟତ୍ତଂ ସାୟତ୍ତଂ, ସହ ପଲାସଂ ସପଲାସଂ, ଅଗରୁକାରସ୍ସେତଂ ନାମଂ ।
୩୮୩.ଅପଚ୍ଚକ୍ଖେ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୦୭; ନୀ॰ ୮୫୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୯୯; ପା॰ ୬.୩.୮୦]।
ଅପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଗମ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ସହସ୍ସ ସୋ ହୋତି ।
ଓଡ୍ଡିୟତି ଏତାୟାତି ଓଡ୍ଡି, ପାସୋ । ଓଡ୍ଡିୟା ସହ ୟୋ ୱତ୍ତତୀତି ସୋଡ୍ଡି, କପୋତୋ । ଇଧ ‘ଓଡ୍ଡି’ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖା । ‘‘ସାଗ୍ଗି କପୋତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ପିଚୁନା ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସପିଚୁକା, ୱାତମଣ୍ଡଲିକା, ସା ଚ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖା, ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତଂ ପିଚୁସଙ୍ଘାଟଂ ଦିସ୍ୱା ଞାତବ୍ବା । ‘‘ସପିସାଚା ୱାତମଣ୍ଡଲିକା’’ତିପି ପାଠୋ । ଏୱଂ ସରଜା, ୱାତା, ସରକ୍ଖସୀ, ରତ୍ତି ।
୩୮୪.ଅକାଲେ ସକତ୍ଥସ୍ସ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୧୧୦; ପା॰ ୬.୩.୮୧]।
ସକତ୍ଥପ୍ପଧାନସ୍ସ ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ସୋ ହୋତି ଅକାଲେ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ।
ସବ୍ରହ୍ମଂ, ସଚକ୍କଂ ।
ଅକାଲେତି କିଂ ? ସହ ପୁବ୍ବଣ୍ହଂ, ସହ ପରଣ୍ହଂ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତେନ ସହ ପୱତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହଂ, ପରଣ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୮୫.ଗନ୍ଥନ୍ତାଧିକ୍ୟେ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୧୦୧; ପା॰ ୬.୩.୭୯]।
ଗନ୍ଥସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଗନ୍ଥନ୍ତୋ । ୟଥା ତଂ କଚ୍ଚାୟନଗନ୍ଥସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଉଣାଦିକପ୍ପୋ, ଅଧିକଭାୱୋ ଆଧିକ୍ୟଂ, ଗନ୍ଥନ୍ତେ ଚ ଆଧିକ୍ୟେ ଚ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସହସଦ୍ଦସ୍ସ ସୋ ହୋତି ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ।
ସହ ଉଣାଦିନା’ ୟଂ ଅଧିୟତେତି ତଂ ସୋଣାଦି, ସକଲଂ କଚ୍ଚାୟନଂ ଅଧୀତେତ୍ୟତ୍ଥୋ । ସହ ମୁହୁତ୍ତେନ ସକଲଂ ଜୋତିଂ ଅଧୀତେ ସମୁହୁତ୍ତଂ, ଜୋତୀତି ନକ୍ଖତ୍ତସତ୍ଥଂ ।
ଆଧିକ୍ୟେ – ସଦୋଣା, ଖାରୀ, ସକହାପଣଂ, ନିକ୍ଖଂ, ସମାସକଂ, କହାପଣଂ । ନିଚ୍ଚତ୍ଥମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ।
୩୮୬.ସମାନସ୍ସ ପକ୍ଖାଦୀସୁ ୱା[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୧୦୩-୪; ପା॰ ୬.୩.୮୪-୮୬]।
ପକ୍ଖାଦୀସୁ ଉତ୍ତରପଦେସୁ ସମାନସ୍ସ ସୋ ହୋତି ୱା ।
ସମାନୋ ପକ୍ଖୋ ସହାୟୋ ସପକ୍ଖୋ, ସମାନୋ ପକ୍ଖୋ ୟସ୍ସାତି ୱା ସପକ୍ଖୋ, ସମାନପକ୍ଖୋ ୱା । ଏୱଂ ସଜାତି, ସମାନଜାତି, ସଜନପଦୋ, ସରତ୍ତି ।
ସମାନୋ ପତି ୟସ୍ସା ସା ସପତି । ଏୱଂ ସନାଭି, ସବନ୍ଧୁ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସନାମୋ । ଅୱ୍ହୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନାମଂ, ଚନ୍ଦେନ ସମାନଂ ଅୱ୍ହୟଂ ୟସ୍ସ ସୋ ଚନ୍ଦସୱ୍ହୟୋ, ସଗୋତ୍ତୋ, ଇନ୍ଦେନ ସମାନଂ ଗୋତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ସୋ ଇନ୍ଦସଗୋତ୍ତୋ, ସରୂପଂ, ସଟ୍ଠାନଂ । ହରି ୱୁଚ୍ଚତି ସୁୱଣ୍ଣଂ, ହରିନା ସମାନୋ ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସ ସୋ ହରିସ୍ସୱଣ୍ଣୋ, ସସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସିଙ୍ଗୀନିକ୍ଖସୱଣ୍ଣୋ, ସୱୟୋ, ସଧନୋ, ସଧମ୍ମୋ, ସଜାତିୟୋ ।
ପକ୍ଖାଦୀସୂତି କିଂ ? ସମାନସୀଲୋ ।
୩୮୭.ଉଦରେ ଇୟେ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୧୦୫; ପା॰ ୬.୩.୮୮]।
ଇୟୟୁତ୍ତେ ଉଦରେ ପରେ ସମାନସ୍ସ ସୋ ହୋତି ୱା ।
ସମାନେ ଉଦରେ ଜାତୋ ସୋଦରିୟୋ, ସମାନୋଦରିୟୋ ।
ଇୟେତି କିଂ ? ସମାନୋଦରତା ।
ଅଞ୍ଞେସୁପି ସମାନସ୍ସ ସୋ ହୋତି, ଚନ୍ଦେନ ସମାନା ସିରୀ ୟସ୍ସ ତଂ ଚନ୍ଦସ୍ସସିରୀକଂ, ମୁଖଂ । ଏୱଂ ପଦୁମସ୍ସସିରୀକଂ, ୱଦନଂ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ସନ୍ତାଦୀନଞ୍ଚ ସୋ ହୋତି, ସଂୱିଜ୍ଜତି ଲୋମଂ ଅସ୍ସାତି ସଲୋମକୋ । ଏୱଂ ସପକ୍ଖକୋ, ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଆସୱା ଏତେସନ୍ତି ସାସୱା, ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ପଚ୍ଚୟା ଏତେସନ୍ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟା, ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରା ଧମ୍ମା ଏତେସନ୍ତି ସଉତ୍ତରା, ସନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ସପ୍ପୁରିସୋ । ତଥା ସଜ୍ଜନୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ସନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସବ୍ଭାୱୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ସ-ରାସି ।
୩୮୮.ଇମସ୍ସିଦଂ[କ॰ ୧୨୯; ରୂ॰ ୨୨୨; ନୀ॰ ୩୦୫]।
ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ଇମସ୍ସ ଇଦଂ ହୋତି ।
ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତି ଇଦମତ୍ଥୀ, ସମାସନ୍ତେ ଈ, ଇଦମତ୍ଥିନୋ ଭାୱୋ ଇଦମତ୍ଥିତା । ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ଭାୱୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା । ‘‘ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା’’ତିପି ୟୋଜେନ୍ତି । ‘ଇଦ’ନ୍ତି ନିପାତପଦମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ହିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସା, ୱେଦନା ଚ ହିଦଂ । ସଞ୍ଞା ଚ ହିଦଂ । ସଙ୍ଖାରା ଚ ହିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସଂସୁ’’ ଇଚ୍ଚାଦି [ମହାୱ॰ ୨୦]।
୩୮୯.ପୁଂ ପୁମସ୍ସ ୱା[କ॰ ୮୨; ରୂ॰ ୧୪୯]।
ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ପୁମସ୍ସ ପୁଂ ହୋତି ୱା ।
ପୁମସ୍ସ ଲିଙ୍ଗଂ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗଂ, ପୁମସ୍ସ ଭାୱୋ ପୁମ୍ଭାୱୋ, ପୁମା ଚ ସୋ କୋକିଲୋ ଚାତି ପୁଙ୍କୋକିଲୋ, ପୁମା ଚ ସୋ ଗୋ ଚାତି ପୁଙ୍ଗୱୋ, ‘ଗୋ ତ୍ୱଚତ୍ଥେ…’ତି ଅପଚ୍ଚୟୋ, ନପୁଂସକୋ ।
ୱାତି କିଂ ? ପୁମିତ୍ଥୀ ।
୩୯୦.ଟ ନ୍ତନ୍ତୂନଂ[କ॰ ୧୨୬; ରୂ॰ ୧୦୧; ନୀ॰ ୩୦୧]।
ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ନ୍ତ, ନ୍ତୂନଂ ଟ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି ।
ଭୱଂ ପତିଟ୍ଠୋ ୟେସଂ ତେ ଭୱଂପତିଟ୍ଠା, ବିନ୍ଦାଗମୋ । ଭଗୱା ମୂଲଂ ୟେସଂ ତେ ଭଗୱଂମୂଲକା, ଧମ୍ମା । ଏୱଂ ଭଗୱଂପଟିସରଣା, ଧମ୍ମା ।
ବହୁଲାଧିକାରା ତରାଦୀସୁ ଚ ପରେସୁ, ମହନ୍ତୀନଂ ଅତିସୟେନ ମହାତି ମହତ୍ତରୀ, ରତ୍ତଞ୍ଞୂନଂ ମହନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଜାତିମହତ୍ତଂ, ଗୁଣମହତ୍ତଂ, ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତଂ, ଅରହନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅରହତ୍ତଂ ।
୩୯୧.ଅ[କ॰ ୬୪୨; ରୂ॰ ୫୮୯; ନୀ॰ ୧୨୬୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୧୦୬; ପା॰ ୬.୩.୮୯]।
ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ନ୍ତ, ନ୍ତୂନଂ ଅ ହୋତି ।
ଭୱନ୍ତପତିଟ୍ଠା, ମୟଂ, ଗୁଣୱନ୍ତପତିଟ୍ଠା, ମୟଂ ।
୩୯୨.ରୀରିକ୍ଖକେସୁ[କ॰ ୬୪୨; ରୂ॰ ୫୮୯; ନୀ॰ ୧୨୬୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୧୦୭; ପା॰ ୬.୩.୮୯-୯୦]।
ରୀ, ରିକ୍ଖ, କପଚ୍ଚୟନ୍ତେସୁ ପରେସୁ ସମାନସ୍ସ ସୋ ହୋତି ।
ନିଚ୍ଚସମାସତ୍ତା ଅଞ୍ଞପଦେନ ୱିଗ୍ଗହୋ, ସଂୱିଜ୍ଜତୀତି ସମାନୋ, ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ୱିୟ ଚିତ୍ତେ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାନୋ ୱିୟ ସୋ ଦିସ୍ସତୀତି ସଦୀ, ସଦିକ୍ଖୋ, ସଦିସୋ, ସମାନା ୱିୟ ତେ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ସଦିସା ।
୩୯୩.ନ୍ତକିମିମାନଂ ଟାକୀଟୀ[କ॰ ୧୨୬; ରୂ॰ ୧୦୧; ନୀ॰ ୩୦୧]।
ତେସୁ ପରେସୁ ନ୍ତପଚ୍ଚୟନ୍ତସ୍ସ ଚ କିଂ, ଇମସଦ୍ଦାନଞ୍ଚ କମେନ ଟା, କୀ, ଟୀ ହୋନ୍ତି ।
ଭୱଂ ୱିୟ ସୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଭୱାଦୀ, ଭୱାଦିକ୍ଖୋ, ଭୱାଦିସୋ, କୋ ୱିୟ ସୋ ଦିସ୍ସତୀତି କୀଦୀ, କୀଦିକ୍ଖୋ, କୀଦିସୋ, ଅୟଂ ୱିୟ ସୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଈଦୀ, ଈଦିକ୍ଖୋ, ଈଦିସୋ ।
୩୯୪.ସବ୍ବାଦୀନମା[କ॰ ୬୪୨; ରୂ॰ ୫୮୯; ନୀ॰ ୧୨୬୯; ଚଂ॰ ୫.୨.୧୦୮; ପା॰ ୬.୩.୯୧]।
ତେସୁ ପରେସୁ ସବ୍ବାଦିନାମକାନଂ ୟ, ତ, ଏତ, ଅଞ୍ଞ, ଅମ୍ହ, ତୁମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ଅନ୍ତୋ ଆ ହୋତି ।
ୟାଦୀ, ୟାଦିକ୍ଖୋ, ୟାଦିସୋ, ତାଦୀ, ତାଦିକ୍ଖୋ, ତାଦିସୋ, ଏତାଦୀ, ଏତାଦିକ୍ଖୋ, ଏତାଦିସୋ ।
୩୯୫.ୱେତସ୍ସେଟ[କ॰ ୬୪୨; ରୂ॰ ୫୮୯; ନୀ॰ ୧୨୬୯]।
ତେସୁ ପରେସୁ ଏତସ୍ସ ଏଟ ହୋତି ୱା ।
ଏଦୀ, ଏଦିକ୍ଖୋ, ଏଦିସୋ, ଅଞ୍ଞାଦୀ, ଅଞ୍ଞାଦିକ୍ଖୋ, ଅଞ୍ଞାଦିସୋ, ଅମ୍ହାଦୀ, ଅମ୍ହାଦିକ୍ଖୋ, ଅମ୍ହାଦିସୋ, ତୁମ୍ହାଦୀ, ତୁମ୍ହାଦିକ୍ଖୋ, ତୁମ୍ହାଦିସୋ ।
୩୯୬.ତୁମ୍ହମ୍ହାନଂ ତାମେକସ୍ମିଂ[କ॰ ୬୪୨; ରୂ॰ ୫୮୯; ନୀ॰ ୧୨୬୯]।
ତେସୁ ପରେସୁ ଏକୱଚନେ ପୱତ୍ତାନଂ ତୁମ୍ହ’ ମ୍ହସଦ୍ଦାନଂ ତା, ମା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଅହଂ ୱିୟ ସୋ ଦିସ୍ସତୀତି ମାଦୀ, ମାଦିକ୍ଖୋ, ମାଦିସୋ, ତ୍ୱଂ ୱିୟ ସୋ ଦିସ୍ସତୀତି ତାଦୀ, ତାଦିକ୍ଖୋ, ତାଦିସୋ ।
ଏକସ୍ମିନ୍ତି କିଂ ? ଅମ୍ହେ ୱିୟ ତେ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅମ୍ହାଦିନୋ, ଅମ୍ହାଦିକ୍ଖା, ଅମ୍ହାଦିସା, ତୁମ୍ହେ ୱିୟ ତେ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ତୁମ୍ହାଦିନୋ, ତୁମ୍ହାଦିକ୍ଖା, ତୁମ୍ହାଦିସା । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପମାନତ୍ଥସ୍ସେୱ ଏକତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛୀୟତି, ତସ୍ମା ଅହଂ ୱିୟ ତେ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ମାଦିସା ତ୍ୱଂ ୱିୟ ତେ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ତାଦିନୋ, ତାଦିସାତିପି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ‘‘ମାଦିସା ୱେ ଜିନା ହୋନ୍ତି, ୟେ ପତ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟ’’ନ୍ତି [ମହାୱ॰ ୧୧] ପାଳି, ଇମାନି ପଦାନି ଉପରି କିତକଣ୍ଡେପି ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି ।
୩୯୭.ତଂମମଞ୍ଞତ୍ର[କ॰ ୧୪୩; ରୂ॰ ୨୩୫; ନୀ॰ ୩୨୨]।
ରୀ, ରିକ୍ଖ, କପଚ୍ଚୟେହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ତୁମ୍ହ’ମ୍ହାନଂ ତଂ, ମଂଆଦେସା ହୋନ୍ତି କ୍ୱଚି ।
ତ୍ୱଂ ଲେଣଂ ୟେସଂ ତେ ତଂଲେଣା, ଅହଂ ଲେଣଂ ୟେସଂ ତେ ମଂଲେଣା [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୫୯]। ଏୱଂ ତଂଦୀପା, ମଂଦୀପା [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୫୯], ତଂପଟିସରଣା, ମଂପଟିସରଣା ।
୩୯୮.ମନାଦ୍ୟାପାଦୀନମୋ ମୟେ ଚ[କ॰ ୧୮୩; ରୂ॰ ୩୮୬; ନୀ॰ ୩୭୫]।
ଉତ୍ତରପଦେ ମୟପଚ୍ଚୟେ ଚ ପରେ ମନାଦୀନଂ ଆପାଦୀନଞ୍ଚ ଓ ହୋତି ।
ମନୋସେଟ୍ଠା, ମନୋମୟା, ରଜୋଜଲ୍ଲଂ, ରଜୋମୟଂ, ସବ୍ବୋ ମନୋଗଣୋ ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଆପୋଧାତୁ, ଆପୋମୟଂ । ଅନୁୟନ୍ତି ଦିସୋଦିସଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୧], ଜୀୱ ତ୍ୱଂ ସରଦୋସତଂ [ଜା॰ ୧.୨.୯]।
୩୯୯.ପରସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାସୁ[କ॰ ୩୬; ରୂ॰ ୪୭; ନୀ॰ ୧୩୦]।
ସଙ୍ଖ୍ୟାସୁ ପରାସୁ ପରସ୍ସ ଓ ହୋତି ।
ପରୋସତଂ, ପରୋସହସ୍ସଂ, ପରୋପଣ୍ଣାସ ଧମ୍ମା, ଇଧ ପରସଦ୍ଦୋ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଅଧିକତ୍ଥୱାଚିସଦ୍ଦନ୍ତରଂ, ନ ସବ୍ବନାମଂ ।
୪୦୦.ଜନେ ପୁଥସ୍ସୁ[କ॰ ୪୯; ରୂ॰ ୪୪; ନୀ॰ ୧୨୯]।
ଅରିୟେହି ପୁଥଗେୱାୟଂ ଜନୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଅପି ଚ ପାଳିନୟେ ପୁଥୁସଦ୍ଦୋୟେୱ ବହୁଲଂ ଦିସ୍ସତି, ପୁଥୁ କିଲେସେ ଜନେନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାସତ୍ଥାରାନଂ ମୁଖଂ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାଓଘେହି ୱୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା [ମହାନି॰ ୫୧, ୯୪], ସଞ୍ଞାନାନାତ୍ତପୁଥୁତ୍ତପଭେଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ତଣ୍ହାନାନାତ୍ତପୁଥୁତ୍ତପଭେଦୋ ହୋତି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧], ଇଙ୍ଘ ଅଞ୍ଞେପି ପୁଚ୍ଛସ୍ସୁ, ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬]। ଗାମା ଗାମଂ ୱିଚରିସ୍ସଂ, ସାୱକେ ୱିନୟଂ ପୁଥୂ, ଆୟତାନି ପୁଥୂନି ଚ, ପୁଥୁନା ୱିଜ୍ଜୁୱଣ୍ଣିନା [ଜା॰ ୨.୨୨.୯୬୮], ପୁଥୁକାୟା ପୁଥୁଭୂତା ଇଚ୍ଚାଦି । ତସ୍ମା ‘‘ପୁଥଗେୱ, ପୁଥକ୍କରଣେ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଥୁସ୍ସ ଉକାରସ୍ସ ଅକାରୋ [ଅକାରୋତି ?] ୟୁଜ୍ଜତି ।
୪୦୧.ସୋ ଛସ୍ସାହାୟତନେସୁ ୱା[କ॰ ୩୭୪; ରୂ॰ ୪୦୮; ନୀ॰ ୮୦୪]।
ଅହେ ଚ ଆୟତନେ ଚ ପରେ ଛସ୍ସ ସୋ ହୋତି ୱା ।
ଛ ଅହାନି ସାହଂ । ଅତ୍ଥି ସାହସ୍ସ ଜୀୱିତଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୧୪], ‘ସାହସ୍ସା’ତି ସାହଂ+ଅସ୍ସାତି ଛେଦୋ । ସଳାୟତନଂ ।
ୱାତି କିଂ ? ଛାହପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ଆପତ୍ତି [ଚୂଳୱ॰ ୧୩୪], ଛ ଆୟତନାନି ।
୪୦୨.ଲ୍ତୁପିତାଦୀନମାରଙ୍ରଙ[କ॰ ୨୦୦; ରୂ॰ ୧୫୯; ନୀ॰ ୪୧୫; ଚଂ॰ ୫.୨.୨୦; ପା॰ ୬.୩.୩୨]।
ସମାସୁତ୍ତରପଦେ ପରେ ଲ୍ତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ପିତାଦୀନଞ୍ଚ କମେନ ଆରଙ, ରଙ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ସତ୍ଥୁନୋ ଦସ୍ସନଂ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ । ଏୱଂ କତ୍ତାରନିଦ୍ଦେସୋ । ମାତା ଚ ପିତା ଚ ମାତରପିତରୋ, ମାତାପିତୂସୁ ସଂୱଡ୍ଢୋ ମାତାପିତରସଂୱଡ୍ଢୋ ।
ୱାତି କିଂ ? ସତ୍ଥୁଦସ୍ସନଂ, କତ୍ତୁ ନିଦ୍ଦେସୋ, ମାତାପିତରୋ ।
୪୦୩.ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧୀନମା ତତ୍ର ଚତ୍ଥେ[କ॰ ୧୯୯; ରୂ॰ ୧୫୮; ନୀ॰ ୭୩୬; ଚଂ॰ ୫.୨.୨୧; ପା॰ ୬.୩.୨୫]।
ଚତ୍ଥସମାସେ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧୀନଞ୍ଚ ଲ୍ତୁପିତାଦୀନଂ ଆ ହୋତି ତେସ୍ୱେୱ ପରେସୁ ।
ମାତାପିତା, ମାତାପିତରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତତ୍ରାତି କିଂ ? ମାତୁୟା ଭାତା ମାତୁଭାତା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଜ୍ଜାସିପ୍ପାନି ସିକ୍ଖାପେନ୍ତା ଆଚରିୟା ସିସ୍ସାନଂ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ବନ୍ଧୀ ମାତାପିତରୋ ନାମ ।
୪୦୪.ପୁତ୍ତେ[କ॰ ୧୯୯; ରୂ॰ ୧୫୮; ନୀ॰ ୭୩୬; ଚଂ॰ ୫.୨.୨୨; ପା॰ ୬.୩.୨୫]।
ଚତ୍ତେ ପୁତ୍ତେ ପରେ ୱିଜ୍ଜାୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ ଲ୍ତୁପିତାଦୀନଂ ଆ ହୋତି ।
ମାତାପୁତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପିତାପୁତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ମହାୱୁତ୍ତିନା ତେସଞ୍ଚ ଇ ହୋତି, ମାତିପକ୍ଖୋ, ପିତିପକ୍ଖୋ । ମାତିଘୋ ଲଭତେ ଦୁଖଂ [ଜା॰ ୨.୧୯.୧୧୮], ପିତିଘୋ ଲଭତେ ଦୁଖଂ, ମାତ୍ତିକଂ ଧନଂ, ପେତ୍ତିକଂ ଧନଂ [ପାରା॰ ୩୪]। ଏତ୍ଥ ଚ ମାତୁୟା ସନ୍ତକଂ ମାତ୍ତିକଂ, ପିତୁନୋ ସନ୍ତକଂ ପେତ୍ତିକଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ୱୁଦ୍ଧି ଚ । ମାତିତୋ, ପିତିତୋ, ଭାତା ଏୱ ଭାତିକୋ, ଭାତିକରାଜା ।
୪୦୫.ଜାୟାୟ ଜାୟଂ ପତିମ୍ହି[କ॰ ୩୩୯; ରୂ॰ ୩୫୮; ନୀ॰ ୭୩୧; ‘…ଜୟଂ ପତିମ୍ହି’ (ବହୂସୁ)]।
ପତିମ୍ହି ପରେ ଜାୟାସଦ୍ଦସ୍ସ ଜାୟଂ ହୋତି ।
ପୁତ୍ତଂ ଜନେତୀତି ଜାୟା, ଜାୟା ଚ ପତି ଚ ଜାୟମ୍ପତୀ [ଜୟମ୍ପତୀ (ବହୂସୁ)]। ଅଥ ୱା ‘‘ଜାୟମ୍ପତୀ’’ତି ଇଦଂ ସନ୍ଧିୱିଧିନାୱ ସିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଜମ୍ପତୀ’’ତିପାଠୋ ସିୟା ୟଥା ‘‘ଦେୱରାଜା ସୁଜମ୍ପତୀ’ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୬୪]’ତି, ୟଥା ଚ ସକ୍କତଗନ୍ଥେସୁ ‘‘ଦାରୋ ଚ ପତି ଚ ଦମ୍ପତୀ’’ତି । ଇଧ ପନ ମହାୱୁତ୍ତିନା ପତିମ୍ହି ସୁଜାତାୟ ସୁଜଂ ହୋତି, ଦାରସ୍ସ ଚ ଦଂ ହୋତି, ତଥା ଜାୟା ଚ ପତି ଚ ଜମ୍ପତୀତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତିୟଂ ‘‘ଜାନିପତୀତି ପକତ୍ୟନ୍ତରେନ ସିଦ୍ଧଂ, ତଥା ଦମ୍ପତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁତ୍ତଂ ଜନେତୀତି ଜାନୀ । ଜାନୀ ଚ ପତି ଚ ଜାନୀପତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ତୁଦମ୍ପତୀ’’ତି ପାଠୋ । କଚ୍ଚାୟନେ ଚ ‘ଜାୟାୟ ତୁ ଦଂଜାନି ପତିମ୍ହୀ’ତି । ତତ୍ଥ ତୁସଦ୍ଦୋ ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ୟୁଜ୍ଜତି ।
୪୦୬.ସଞ୍ଞାୟମୁଦୋଦକସ୍ସ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୨୫୭; ଚଂ॰ ୫.୨.୬୫; ପା॰ ୬.୩.୫୭]।
ସଞ୍ଞାୟଂ ଗମ୍ୟମାନାୟଂ ଉତ୍ତରପଦେ ପରେ ଉଦକସ୍ସ ଉଦୋ ହୋତି ।
ଉଦକଂ ଧାରେତୀତି ଉଦଧି, ମହନ୍ତଂ ଉଦକଂ ଧାରେତୀତି ମହୋଦଧି, ଉଦକଂ ପିୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉଦପାନଂ, ଉଦକଂ ପିୱନ୍ତି ଏତାୟାତି ଉଦପାତି ।
୪୦୭.କୁମ୍ଭାଦୀସୁ ୱା[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୨୫୭; ଚଂ॰ ୫.୨.୬୯; ପା॰ ୬.୩.୫୯]।
କୁମ୍ଭାଦୀସୁ ପରେସୁ ଉଦକସ୍ସ ଉଦୋ ହୋତି ୱା ।
ଉଦକସ୍ସ କୁମ୍ଭୋ ଉଦକୁମ୍ଭୋ, ଉଦକକୁମ୍ଭୋ । ଏୱଂ ଉଦପତ୍ତୋ, ଉଦକପତ୍ତୋ, ଉଦବିନ୍ଦୁ, ଉଦକବିନ୍ଦୁ । ମହାୱୁତ୍ତିନା ସ୍ୟାଦୀସୁପି, ‘‘ନୀଲୋଦା ପୋକ୍ଖରଣୀ’’ତି ପାଳି ।
୪୦୮.ସୋତାଦୀସୁ ଲୋପୋ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୨୫୬]।
ସୋତାଦୀସୁ ପରେସୁ ଉଦକସ୍ସ ଉସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ।
ଉଦକସ୍ସ ସୋତଂ ଦକସୋତଂ, ଉଦକେ ରକ୍ଖସୋ ଦକରକ୍ଖସୋ, ଉଦକଂ ଆସୟୋ ୟେସଂ ତେ ଦକାସୟା, ପାଣା । ମହାୱୁତ୍ତିନା ସ୍ୟାଦୀସୁପି, ‘‘ଦକେ ଦକାସୟା ସେନ୍ତୀ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୮ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)] ପାଳି ।
୪୦୯.ପୁବ୍ବାପରଜ୍ଜସାୟମଜ୍ଝେହାହସ୍ସ ଣ୍ହୋ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନ୍ହୋ (ସୀ॰)]।
ପୁବ୍ବାଦୀହି ପରସ୍ସ ଅହସ୍ସ ଣ୍ହୋ ହୋତି ।
ପୁବ୍ବଣ୍ହୋ, ଅପରଣ୍ହୋ, ଅଜ୍ଜଣ୍ହୋ, ସାୟଣ୍ହୋ [ସାୟନ୍ହୋ], ମଜ୍ଝଣ୍ହୋ ।
ନାନାଦେସରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଅବ୍ୟୟରାସି
୪୧୦.କୁପାଦୟୋ ନିଚ୍ଚମସ୍ୟାଦିୱିଧିମ୍ହି[କ॰ ୩୨୪; ରୂ॰ ୩୩୯; ଚଂ॰ ୨.୨.୨୪; ପା॰ ୨.୨.୧୮]।
ସ୍ୟାଦିୱିଧିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ କୁଆଦୟୋ ପାଦୟୋ ଚ ସଦ୍ଦା ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେନ ସହ ନିଚ୍ଚଂ ଏକତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ।
କୁଚ୍ଛିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କୁବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଈସକଂ ଉଣ୍ହଂ କଦୁଣ୍ହଂ, ପାକଟୋ ହୁତ୍ୱା ଭୱତୀତି ପାତୁଭୂତୋ, ଆୱୀ [‘ଆୱି’ପି ଦିସ୍ସତି] ହୁତ୍ୱା ଭୱତୀତି ଆୱୀଭୂତୋ, ତୁଣ୍ହୀ ଭୱତୀତି ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ, ପମୁଖୋ ନାୟକୋ ପନାୟକୋ, ପକାରେନ କରିତ୍ୱା ପକରିତ୍ୱା ପକାରେନ କତଂ ପକତଂ, ପଠମଂ ୱା କତଂ ପକତଂ, ୱିରୂପୋ ପୁରିସୋ ଦୁପ୍ପୁରିସୋ । ଏୱଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ସୋଭଣୋ ପୁରିସୋ ସୁପୁରିସୋ । ଏୱଂ ସୁକତଂ, ଅଭିଧମ୍ମୋ, ଅଭିତ୍ଥୁତୋ, ଭୁସଂ କଳାରୋ ଆକଳାରୋ, ଭୁସଂ ବନ୍ଧୋ ଆବନ୍ଧୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପାଦୟୋ ପକତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ପଠମାୟ ଏକତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, ପକତୋ ଆଚରିୟୋ ପାଚରିୟୋ । ଏୱଂ ପୟ୍ୟକୋ, ପରୋ ଅନ୍ତେୱାସୀ ପନ୍ତେୱାସୀ, ପରୋ ପୁତ୍ତୋ ପପୁତ୍ତୋ, ପରୋ ନତ୍ତା ପନତ୍ତା ।
ଅତ୍ୟାଦୟୋ ଅତିକ୍କନ୍ତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ଦୁତିୟାୟ, ମଞ୍ଚଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଅତିମଞ୍ଚୋ । ଏୱଂ ଅତିବାଲୋ, ଅତିୱେଲା ।
ଅୱାଦୟୋ କୁଟ୍ଠାଦ୍ୟତ୍ଥେ ତତିୟାୟ, କୋକିଲାୟ ଅୱକୁଟ୍ଠଂ ୱନଂ ଅୱକୋକିଲଂ, ‘ଅୱକୁଟ୍ଠ’ନ୍ତି ଛଡ୍ଡିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ଅୱମୟୂରଂ ।
ପରିୟାଦୟୋ ଗିଲାନାଦ୍ୟତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥିୟା, ଅଜ୍ଝାୟିତୁଂ ଗିଲାନୋ ପରିୟଜ୍ଝେନୋ ।
ନ୍ୟାଦୟୋ ନିକ୍ଖନ୍ତାଦ୍ୟତ୍ଥେ ପଞ୍ଚମିୟା, କୋସମ୍ବିୟା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ନିକ୍କୋସମ୍ବି, ୱାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ।
ଅସ୍ୟାଦିୱିଧିମ୍ହୀତି କିଂ ? ରୁକ୍ଖଂ ପତି ୱିଜ୍ଜୋତତେ ।
୪୧୧.ଚୀ କ୍ରିୟତ୍ଥେହି[ଚଂ॰ ୨.୨.୨୫; ପା॰ ୧.୪.୬୦, ୬୧]।
ଚୀପଚ୍ଚୟନ୍ତୋ ସଦ୍ଦୋ କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ସଦ୍ଦେହି ସହ ଏକତ୍ଥୋ ହୋତି ।
ବଲସା କିରିୟ ବଲୀକିରିୟ, ପାକଟୀକିରିୟ, ପାକଟୀଭୁୟ୍ୟ, ପାକଟୀଭୱିୟ ।
୪୧୨.ଭୂସନାଦରାନାଦରାଦୀସ୍ୱେହି ସହ[ଚଂ॰ ୨.୨.୨୭; ପା॰ ୧.୪.୬୩, ୬୪]।
ଅଲମାଦୟୋ ସଦ୍ଦା ଭୂସନାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଏତେହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ସହ ଏକତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ।
ଭୂସନଂ ଅକାସୀତି ଅଲଂକିରିୟ, ସମଂ ଆଦରଂ ଅକାସୀତି ସକ୍କଚ୍ଚ, ଅସମଂ ଅନାଦରଂ ଅକାସୀତି ଅସକ୍କଚ୍ଚ, ବିନ୍ଦୁନୋ ପରରୂପତ୍ତଂ ।
ଭୂସନାଦୀସୂତି କିଂ ? ଅଲଂ ଭୁତ୍ୱା ଗତୋ, ‘ଅଲ’ନ୍ତି ପରିୟତ୍ତଂ, ସକ୍କତ୍ୱା ଗତୋ, ସୋଭଣଂ କତ୍ୱାତ୍ୟତ୍ଥୋ । ‘‘କଚ୍ଚ, କିରିୟ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ସଂଖିତ୍ତରୂପେହି ଉପପଦେନ ସହ ସିଦ୍ଧେହି ଏୱ ଏକତ୍ଥସଞ୍ଞା, ନ ‘‘କତ୍ୱା’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ଅସଂଖିତ୍ତରୂପେହି ୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୪୧୩.ଅଞ୍ଞେ ଚ[କ॰ ୩୨୪, ୩୨୭; ରୂ॰ ୩୩୯, ୩୫୧; ନୀ॰ ୬୮୨-୬୮୮, ଚଂ॰ ୨.୨.୩୦, ୩୩, ୩୪, ୩୭, ୪୪; ପା ୧.୪.୬୭, ୭୧, ୭୨, ୭୫, ୭୬; ୩.୪.୬୩]।
ଅଞ୍ଞେ ଚ ସଦ୍ଦା କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତେହି ସହ ବହୁଲଂ ଏକତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ।
ଅତିରେକଂ ଅଭୱୀତି ପରୋଭୁୟ୍ୟ । ଏୱଂ ତିରୋଭୁୟ୍ୟ, ପରୋକିରିୟ, ତିରୋକିରିୟ, ଉରସିକିରିୟ, ମନସିକିରିୟ, ମଜ୍ଝେକିରିୟ, ତୁଣ୍ହୀଭୁୟ୍ୟ ।
ତ୍ୟାଦିସଦ୍ଦାପି ସଞ୍ଞାଭାୱଂ ପତ୍ତା ନିପାତରୂପା ହୋନ୍ତି, ସ୍ୟାଦିରୂପା ଚ । ତସ୍ମା ତେପି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
ଅତ୍ଥିଖୀରା ଗାୱୀ, ନସନ୍ତିପୁତ୍ତା ଇତ୍ଥୀ, ଅତ୍ଥି ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱଂ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ଅହୋସି ଏୱ କମ୍ମଂ ଅହୋସିକମ୍ମଂ, ଏହି ଚ ପସ୍ସ ଚ ଏହିପସ୍ସ, ଏହିପସ୍ସ ଇତି ୱିଧାନଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ, ଅୟଂ ତଦ୍ଧିତନ୍ତସମାସୋ ନାମ । ଏୱଂ ପରତ୍ଥ ।
ଏହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତୋପି ନ ଏତୀତି ନଏହିଭଦ୍ଦନ୍ତିକୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୯୪], ତିଟ୍ଠ ଭଦ୍ଦନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତୋପି ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ନତିଟ୍ଠଭଦ୍ଦନ୍ତିକୋ, ଏହି ସ୍ୱାଗତଂ ତୁୟ୍ହନ୍ତି ୱଦନସୀଲୋ ଏହିସ୍ୱାଗତିକୋ, ଏହିସ୍ୱାଗତୱାଦୀ [ପାରା॰ ୪୩୨] ୱା, ଏହି ଭିକ୍ଖୂତି ୱଚନେନ ସିଦ୍ଧା ଉପସମ୍ପଦା ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦା, ଏୱଂ ପୋରାଣା ଆହଂସୁ ୱା, ଏୱଂ ପୁରେ ଆସିଂସୁ ୱାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ୱିଧାନଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଇତିହାସୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୬], ପୁରାଣଗନ୍ଥୋ, ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅନଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଇଦାନି ଞସ୍ସାମି ଇତି ପୱତ୍ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅସୁକୋ ଇତି ଆହ ଅସୁକୋ ଇତି ଆହ, ଅସୁକସ୍ମିଂୱା ଗନ୍ଥେ ଇତି ଆହ ଅସୁକସ୍ମିଂ ଗନ୍ଥେ ଇତି ଆହାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱଚନଂ ଇତିହିତିହଂ, ଅଞ୍ଞାସି ଇତି ବ୍ୟାକତୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ [ମହାୱ॰ ୮] ଇଚ୍ଚାଦି ।
କେଚି ପନ ‘‘ସଚ୍ଛିକରୋତି, ମନସିକରୋତି, ପାକଟୀକରୋତି, ଆୱୀକରୋତି, ପାତୁକରୋତି, ଅଲଙ୍କରୋତି, ସକ୍କରୋତି, ପଭୱତି, ପରାଭୱତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନମ୍ପି ଏକତ୍ଥୀଭାୱଂ ୱଦନ୍ତି । ତୁମନ୍ତତ୍ୱନ୍ତାଦିକାପି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଗନ୍ତୁଂ କାମେତୀତି ଗନ୍ତୁକାମୋ, କତ୍ତୁକାମୋ, ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ଗନ୍ତୁଂ ମନୋ ଏତସ୍ସାତି ଗନ୍ତୁମନୋ, ସଂୱିଧାୟ ଅୱହାରୋ ସଂୱିଧାୱହାରୋ, ୟଲୋପୋ । ଏୱଂ ଉପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ ଉପାଦାରୂପଂ, ଅନୁପାଦାୟ ୱିମୁତ୍ତୋ ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତୋ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ଆହଚ୍ଚଭାସିତୋ, ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ [ପୁ॰ ପ॰ ୩୭], ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦୋ, ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ [ପୁ॰ ପ॰ ୩୧] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅବ୍ୟୟରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାରାସି
୪୧୪.ୱିଧାଦୀସୁ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦୁ[କ॰ ୩୮୬; ରୂ॰ ୪୧୦; ନୀ॰ ୮୧୧]।
ୱିଧାଦୀସୁ ପରେସୁ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦୁ ହୋତି ।
ଦ୍ୱେ ୱିଧା ପକାରା ୟସ୍ସାତି ଦୁୱିଧୋ, ଦ୍ୱେ ପଟ୍ଟାନି ୟସ୍ସାତି ଦୁପଟ୍ଟଂ, ଚୀୱରଂ, ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ, ଝାନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୧୫.ଦି ଗୁଣାଦୀସୁ[କ॰ ୩୮୬; ରୂ॰ ୪୧୦; ନୀ॰ ୮୧୧]।
ଗୁଣାଦୀସୁ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଦି ହୋତି ।
ଦ୍ୱେ ଗୁଣା ପଟଲା ୟସ୍ସାତି ଦିଗୁଣା, ସଙ୍ଘାଟି, ଦ୍ୱେ ଗାୱୋ ଦିଗୁ, ଦ୍ୱେ ରତ୍ତିୟୋ ଦିରତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିରତ୍ତଂ ୱା ।
୪୧୬.ତୀସ୍ୱ[କ॰ ୩୮୩; ରୂ॰ ୨୫୩; ନୀ॰ ୮୧୫]।
ତୀସୁ ପରେସୁ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଅ ହୋତି ।
ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ୱାରା ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ପତ୍ତା ଦ୍ୱତ୍ତିପତ୍ତା ।
୪୧୭.ଆ ସଙ୍ଖ୍ୟାୟାସତାଦୋନଞ୍ଞତ୍ଥେ[କ॰ ୩୮୩; ରୂ॰ ୨୫୩; ନୀ॰ ୮୧୫; ଚଂ॰ ୫.୨.୫୨; ପା॰ ୬.୩.୪୭]।
ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱଜ୍ଜିତେ ସମାସେ ସତାଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାପଦେ ପରେ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଆ ହୋତି ।
ଦ୍ୱେ ଚ ଦସ ଚ ଦ୍ୱାଦସ, ଦ୍ୱୀହି ୱା ଅଧିକା ଦସ ଦ୍ୱାଦସ, ଦ୍ୱାୱୀସତି, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ, ରସ୍ସତ୍ତଂ ।
ଅସତାଦୋତି କିଂ ? ଦ୍ୱିସତଂ, ଦ୍ୱିସହସ୍ସଂ ।
ଅନଞ୍ଞତ୍ଥେତି କିଂ ? ଦ୍ୱେ ଦସ ୟସ୍ମିନ୍ତି ଦ୍ୱିଦସ ।
୪୧୮.ତିସ୍ସେ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ଚଂ॰ ୫.୨.୫୩; ପା॰ ୬.୩.୪୮]।
ଅନଞ୍ଞତ୍ଥେ ଅସତାଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାପଦେ ପରେ ତିସ୍ସ ଏ ହୋତି ।
ତୟୋ ଚ ଦସ ଚ ତେରସ, ତୀହି ୱା ଅଧିକା ଦସ ତେରସ । ଏୱଂ ତେୱୀସତି, ତେତ୍ତିଂସ ।
୪୧୯.ଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ ୱା[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ଚଂ॰ ୫.୨.୫୪; ପା॰ ୬.୩.୪୯]।
ଚତ୍ତାଲୀସାଦୀସୁ ପରେସୁ ତିସ୍ସ ଏ ହୋତି ୱା ।
ତେଚତ୍ତାଲୀସଂ, ତିଚତ୍ତାଲୀସଂ, ତେପଞ୍ଞାସଂ, ତିପଞ୍ଞାସଂ, ତେସଟ୍ଠି, ତିସଟ୍ଠି, ତେସତ୍ତତି, ତିସତ୍ତତି, ତେଅସୀତି, ତିଅସୀତି, ତେନୱୁତି, ତିନୱୁତି ।
୪୨୦.ଦ୍ୱିସ୍ସା ଚ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦ ଚଂ॰ ୫.୨.୫୪; ପା॰ ୬.୩.୬୯]।
ଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ ଦ୍ୱିସ୍ସ ଏ ହୋତି ୱା ଆ ଚ ।
ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଦ୍ୱିଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସଂ, ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସଂ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି, ଦ୍ୱେସଟ୍ଠି, ଦ୍ୱାସତ୍ତତି, ଦ୍ୱେସତ୍ତତି, ଦ୍ୱାସୀତି, ଦ୍ୱାନୱୁତି, ଦ୍ୱେନୱୁତି । ୱାସଦ୍ଦେନ ପଞ୍ଞାସମ୍ହି ଆତ୍ତଂ, ଅସୀତିମ୍ହି ଏତ୍ତଞ୍ଚ ନତ୍ଥି ।
୪୨୧.ବାଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ ୱା[କ॰ ୩୮୦; ରୂ॰ ୨୫୫; ନୀ॰ ୮୧୦]।
ଅଚତ୍ତାଲୀସାଦୋ ପରେ ଦ୍ୱିସ୍ସ ବା ହୋତି ୱା ।
ବାରସ, ଦ୍ୱାଦସ, ବାୱୀସତି, ଦ୍ୱାୱୀସତି, ବାତ୍ତିଂସ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ।
ଅଚତ୍ତାଲୀସାଦୋତି କିଂ ? ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସଂ ।
୪୨୨.ଚତୁସ୍ସ ଚୁଚୋ ଦସେ[କ॰ ୩୯୦; ରୂ॰ ୨୫୬; ନୀ॰ ୮୨୬]।
ଦସେ ପରେ ଚତୁସ୍ସ ଚୁ, ଚୋ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଚୁଦ୍ଦସ, ଚୋଦ୍ଦସ, ଚତୁଦ୍ଦସ ।
୪୨୩.ୱୀସତିଦସେସୁ ପଞ୍ଚସ୍ସ ପଣ୍ଣପନ୍ନା[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୧୪]।
ଏସୁ ପଞ୍ଚସ୍ସ ପଣ୍ଣ, ପନ୍ନା ହୋନ୍ତି ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ।
ପଣ୍ଣୱୀସତି, ପଞ୍ଚୱୀସତି, ପନ୍ନରସ, ପଞ୍ଚଦସ ।
୪୨୪.ଛସ୍ସ ସୋ[କ॰ ୩୭୪; ରୂ॰ ୪୦୮; ନୀ॰ ୮୦୬]।
ଦସେ ପରେ ଛସ୍ସ ସୋ ହୋତି ।
ସୋଳସ ।
୪୨୫.ଏକଟ୍ଠାନମା[କ॰ ୩୮୩; ରୂ॰ ୨୫୩; ନୀ॰ ୮୧୫]।
ଦସେ ପରେ ଏକ, ଅଟ୍ଠାନଂ ଆ ହୋତି ।
ଏକାଦସ, ଅଟ୍ଠାରସ ।
୪୨୬.ର ସଙ୍ଖ୍ୟାତୋ ୱା[କ॰ ୩୮୧; ରୂ॰ ୨୫୪; ନୀ॰ ୮୧୨]।
ଏକାଦିସଙ୍ଖ୍ୟମ୍ହା ପରସ୍ସ ଦସସ୍ସ ର ହୋତି ୱା ।
ଏକାରସ, ଏକାଦସ, ବାରସ, ଦ୍ୱାଦସ, ପନ୍ନରସ, ପଞ୍ଚଦସ, ସତ୍ତରସ, ସତ୍ତଦସ, ଅଟ୍ଠାରସ, ଅଟ୍ଠାଦସ, ବାଦେସେ ପନ୍ନାଦେସେ ଚ ନିଚ୍ଚଂ । ଇଧ ନ ହୋତି, ଚତୁଦ୍ଦସ ।
୪୨୭.ଛତୀହି ଳୋ ଚ[କ॰ ୩୭୯; ରୂ॰ ୨୫୮; ନୀ॰ ୮୦୯]।
ଛ, ତୀହି ପରସ୍ସ ଦସ୍ସ ଳୋ ହୋତି ରୋ ଚ ।
ସୋଳସ, ତେରସ, ତେଳସ ।
୪୨୮.ଚତୁତ୍ଥତତିୟାନମଡ୍ଢୁଡ୍ଢତିୟା[କ॰ ୩୮୭; ରୂ॰ ୪୧୧; ନୀ॰ ୮୧୯]।
‘ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢତିୟା’ତି ଅଡ୍ଢା+ଉଡ୍ଢତିୟାତି ଛେଦୋ, ଅଡ୍ଢମ୍ହା ପରେସଂ ଚତୁତ୍ଥ, ତତିୟାନଂ ଉଡ୍ଢ, ତିୟା ହୋନ୍ତି ୟଥାକ୍କମଂ ।
ଅଡ୍ଢେନ ଚତୁତ୍ଥୋ ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢୋ, ଅଡ୍ଢେନ ତତିୟୋ ଅଡ୍ଢତିୟୋ ।
ସକତ୍ଥେ ଣ୍ୟମ୍ହି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୋ ।
୪୨୯.ଦୁତିୟସ୍ସ ସହ ଦିୟଡ୍ଢଦିୱଡ୍ଢା[କ॰ ୩୮୭; ରୂ॰ ୪୧୧; ନୀ॰ ୮୧୯]।
ଅଡ୍ଢମ୍ହା ପରସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ ସହ ଅଡ୍ଢେନ ଦିୟଡ୍ଢ, ଦିୱଡ୍ଢା ହୋନ୍ତି ।
ଅଡ୍ଢେନ ଦୁତିୟୋ ଦିୟଡ୍ଢୋ, ଦିୱଡ୍ଢୋ ।
ୟଥା ଚ ଏକ, ଦ୍ୱି,ତି, ଚତୁ, ପଞ୍ଚ, ଛ, ସତ୍ତ, ଅଟ୍ଠ, ନୱ, ଦସସଦ୍ଦା ପଚ୍ଚେକଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥେସୁ ନିପତନ୍ତି, ତଥା ୱୀସତି, ତିଂସତି, ଚତ୍ତାଲୀସ, ପଞ୍ଞାସ, ସଟ୍ଠି, ସତ୍ତତି, ଅସୀତି, ନୱୁତିସଦ୍ଦା ପଚ୍ଚେକଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥେସୁ ନିପତନ୍ତି, ଦସସଦ୍ଦସ୍ସ କାରିୟା ନ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସତସହସ୍ସସଦ୍ଦାପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତତୋ ପରଂ ପନ ଦସ ସହସ୍ସାନି ଦସସହସ୍ସଂ, ଇଦଂ ‘ନହୁତ’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସତଂ ସହସ୍ସାନି ସତସହସ୍ସଂ, ଇଦଂ ‘ଲକ୍ଖ’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ଦସ ସତସହସ୍ସାନି ଦସସତସହସ୍ସନ୍ତି ଏୱଂ ଦିଗୁସମାସୱସେନ ଏତାନି ପଦାନି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଦ୍ୱେ ସତାନି ଦ୍ୱିସତଂ, ତୀଣି ସତାନି ତିସତଂ, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଦ୍ୱିସହସ୍ସଂ, ତୀଣି ସହସ୍ସାନି ତିସହସ୍ସଂ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଦିଗୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତାନେୱ ।
ଗଣନପଥେ ପନ ଏକଟ୍ଠାନଂ, ଦସଟ୍ଠାନଂ, ସତଟ୍ଠାନଂ, ସହସ୍ସଟ୍ଠାନଂ, ଦସସହସ୍ସଟ୍ଠାନଂ, ସତସହସ୍ସଟ୍ଠାନଂ, ଦସସତସହସ୍ସଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମାନି ସତ୍ତ ଠାନାନି କମେନ ଦସଗୁଣିତାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଏକଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଏକଂ, ଦ୍ୱେ, ତୀଣି ଇଚ୍ଚାଦି । ଦସଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦସ, ୱୀସଂ, ତିଂସଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ସତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ସତଂ, ଦ୍ୱିସତଂ, ତିସତଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ସହସ୍ସଟ୍ଠାନଂ ନାମ ସହସ୍ସଂ, ଦ୍ୱିସହସ୍ସଂ, ତିସହସ୍ସଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ଉପରିପି । ଏକମେକସ୍ମିଞ୍ଚ ଠାନେ ନୱ ପଦାନି ଚ ନୱ ଅନ୍ତରନୱନ୍ତାନି ଚ ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ମୂଲଭୂମି ନାମ ।
ତଦୁତ୍ତରି କୋଟିଭୂମି ନାମ । ତତ୍ଥପି ଏକଟ୍ଠାନଂ, ଦସଟ୍ଠାନଂ, ସତଟ୍ଠାନଂଇଚ୍ଚାଦୀନି ସତ୍ତ ଠାନାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମୂଲଭୂମିୟା ଅନ୍ତିମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସଗୁଣିତେ କତେ କୋଟିଭୂମିୟଂ ଏକଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଇଧପି ସତ୍ତ ଠାନାନି କମେନ ଦସଗୁଣିତାନିୟେୱ, ଇଧ ଦସକୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଅନ୍ତିମଟ୍ଠାନଂ ଭୱତି ।
ତଦୁତ୍ତରି ପକୋଟିଭୂମି ନାମ । ଏତ୍ଥପି ସତ୍ତ ଠାନାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ କୋଟିଭୂମିୟା ଅନ୍ତିମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସଗୁଣିତେ କତେ ପକୋଟିଭୂମିୟଂ ଏକଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଇଧପି ସତ୍ତ ଠାନାନି ଦସଗୁଣିତାନିୟେୱ, ଦସପକୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଅନ୍ତିମଟ୍ଠାନଂ, ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବଭୂମୀସୁ ଉପରୂପରି ଭୂମିସଙ୍କନ୍ତି ଚ ଠାନଭେଦୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଭୂମିକ୍କମୋ-ମୂଲଭୂମି, କୋଟିଭୂମି, ପକୋଟିଭୂମି, କୋଟିପକୋଟିଭୂମି, ନହୁତଭୂମି, ନିନ୍ନହୁତଭୂମି, ଅକ୍ଖୋଭିଣୀଭୂମି [ଭିନୀ, ଭନୀତିପି ଦିସ୍ସନ୍ତି], ବିନ୍ଦୁଭୂମି, ଅବ୍ବୁଦଭୂମି, ନିରବ୍ବୁଦଭୂମି, ଅହହଭୂମି, ଅବବଭୂମି, ଅଟଟଭୂମି, ସୋଗନ୍ଧିକଭୂମି, ଉପ୍ପଲଭୂମି, କୁମୁଦଭୂମି, ପୁଣ୍ଡରୀକଭୂମି, ପଦୁମଭୂମି, କଥାନଭୂମି, ମହାକଥାନଭୂମି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଭୂମୀତି ଏକୱୀସତି ଭୂମିୟୋ ସତ୍ତଚତ୍ତାଲୀସସତଂ ଠାନାନି ଚ ହୋନ୍ତି ।
ନିରୟଭୂମୀନଂ କମେନ ପନ ଅବ୍ବୁଦଭୂମି, ନିରବ୍ବୁଦଭୂମି, ଅବବଭୂମି, ଅଟଟଭୂମି, ଅହହଭୂମି, କୁମୁଦଭୂମି, ସୋଗନ୍ଧିକଭୂମି, ଉପ୍ପଲଭୂମି, ପୁଣ୍ଡରୀକଭୂମି, ପଦୁମଭୂମୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ପାଳିଭାସାୟଂ ଦସସତସହସ୍ସଂ ନାମ ସତ୍ତମଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ଛ ଠାନାନି ଏୱ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଗରୂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧] ଆଗତନୟେନ ସତ୍ତମଟ୍ଠାନଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘେତ୍ୱା ଛଟ୍ଠଟ୍ଠାନତୋ ଉପରି ଭୂମିସଙ୍କନ୍ତିଂ କଥେନ୍ତା ସତଗୁଣିତଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତି, ସତସହସ୍ସାନଂ ସତଂ କୋଟି, କୋଟିସତସହସ୍ସାନଂ ସତଂ ପକୋଟି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତତ୍ଥ ସତସହସ୍ସାନଂ ସତଂ ନାମ ଦସସତସହସ୍ସାନଂ ଦସକମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଥା କଥେନ୍ତାପି ଭୂମୀନଂ ସବ୍ବଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ଦସଗୁଣସିଦ୍ଧିମେୱ କଥେନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଚ ଗଣନଭୂମିସଙ୍ଖାତୋ ଗଣନପଥୋ ନାମ ନାନାଦେସୱାସୀନଂ ୱସେନ ନାନାୱିଧୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଦୀପୱଂସେ ଅକ୍ଖୋଭିଣୀ, ବିନ୍ଦୁ, କଥାନ, ମହାକଥାନାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପାଳିନୟେନ ସତ୍ତରସ ଭୂମିୟୋୱ ୱୁତ୍ତା । କଚ୍ଚାୟନେ [କ॰ ୩୯୪, ୩୯୫; ରୂ॰ ୪୧୬, ୪୧୭] ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତା ଏକୱୀସତି ଭୂମିୟୋ, ସକ୍କତଗନ୍ଥେସୁ ତତୋ ସାଧିକଭୂମିୟୋ, କତ୍ଥଚି ପନ ମହାବଲକ୍ଖନ୍ଧପରିୟନ୍ତା ସଟ୍ଠି ଭୂମିୟୋତି ଆଗତା ।
ତତ୍ଥ ସକସକଭୂମିତୋ ଅତିରେକୱତ୍ଥୂନି ଗଣନପଥୱୀତିୱତ୍ତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ୟେସଂ ପନ ମୂଲଭୂମିମତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ତେସଂ କୋଟିମତ୍ତାନିପି ୱତ୍ଥୂନି ଗଣନପଥାତିକ୍କନ୍ତାନି ଏୱ ।
ଅପି ଚ ‘ଗଣନପଥୱୀତିୱତ୍ତ’ନ୍ତି ଚ ‘ଗଣନପଥାତିକ୍କନ୍ତ’ନ୍ତି ଚ ‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତସ୍ମା ଇଧପି ୱୀସତି ଭୂମିୟୋ ଏୱ ଅନୁକ୍କମେନ ଦସଗୁଣିତା ଗଣନପଥା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟନ୍ତି ପନ ଦସଗୁଣୱିନିମୁତ୍ତା ଗଣନପଥାତିକ୍କନ୍ତଭୂମି ଏୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ମହାକଥାନଭୂମାତିକ୍କନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଅନନ୍ତମହାପଥୱିୟା ସବ୍ବପଂସୁଚୁଣ୍ଣାନିପି ଇଧ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଭୂମିୟଂ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଇତରଥା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟନ୍ତି ଚ ଗଣନପଥଭୂମୀତି ଚ ୱିରୁଦ୍ଧମେତନ୍ତି ।
ଦୀପୱଂସେ ଚ ‘‘ତତୋ ଉପରି ଅଭୂମି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘ଅଭୂମୀ’ତି ୱଚନେନ ଗଣନପଥଭୂମି ଏୱ ପଟିସିଦ୍ଧା, ନ ତୁ ଗଣନପଥାତିକ୍କନ୍ତା ୱିସୁଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଭୂମି ନାମ । ଚରିୟାପିଟକସଂୱଣ୍ଣନାୟମ୍ପି [ଚରିୟା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା] ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଭୂମିୟମ୍ପି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ଚୂଳ, ମହାଦିୱସେନ ଅନେକପ୍ପଭେଦୋ ଦକ୍ଖିଣୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେନ [ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୦] ଦୀପେତବ୍ବୋ ।
ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ [ନୀ॰ ୮୩୩] ପନ ପାଳିନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱୀସତି ଅବ୍ବୁଦାନି ଏକଂ ନିରବ୍ବୁଦଂ ନାମ । ୱୀସତି ନିରବ୍ବୁଦାନି ଏକଂ ଅବବଂ ନାମ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ନିରବ୍ବୁଦାଦୀନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନମ୍ପି ୱୀସତିମତ୍ତଗୁଣଂ ନାମ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନିରୟେସୁ ହି ୱୀସତିମତ୍ତଗୁଣେନ ଅବ୍ବୁଦ, ନିରବ୍ବୁଦାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ନିରୟାନଂ ତାନି ନାମାନି ସିଦ୍ଧାନି ଭୱନ୍ତି । ଗରୂ ପନ ତାନି ନାମାନି ଗହେତ୍ୱା ଦସଗୁଣସିଦ୍ଧେସୁ ଗଣନପଥେସୁ ପକ୍ଖିପିଂସୁ, ତସ୍ମା ନାମମତ୍ତେନ ସଦିସାନି ଭୱନ୍ତି, ଗୁଣୱିଧି ପନ ୱିସଦିସୋଏୱ ।
ଏୱଞ୍ଚକତ୍ୱା ପାଳିୟମ୍ପି ବକବ୍ରହ୍ମାସୁତ୍ତେ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୫] ‘‘ସତଂ ସହସ୍ସାନଂ ନିରବ୍ବୁଦାନଂ, ଆୟୁଂ ପଜାନାମି ତୱାହଂ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦି ଗଣନଭୂମିପଥେପି ନିରବ୍ବୁଦାନଂ ୱୀସତିମତ୍ତେନ ଅବବଭୂମି ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ନିରବ୍ବୁଦାନଂ ସତସହସ୍ସଂ ନାମ ନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୭.୬୯] ‘‘ନିରବ୍ବୁଦସତସହସ୍ସାନଂ ଏକଂ ଅହହଂ ନାମ, ଏତ୍ତକଂ ବକସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ତସ୍ମିଂଭୱେ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଆୟୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଇମଂ ଗଣନଭୂମିପଥଂ ପତ୍ୱା ୱୀସତିଗୁଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଅକ୍ଖୋଭିଣୀ, ବିନ୍ଦୁ, କଥାନ, ମହାକଥାନାନିପି ଅଞ୍ଞତୋ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତାନି ସିୟୁଂ । ଏୱଂ ପକ୍ଖିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ କଚ୍ଚାୟନେ କମୋକ୍କମତା ପନ ପଚ୍ଛାଜାତା ସିୟାତି ।
ଇତି ନିରୁତ୍ତିଦୀପନିୟା ନାମ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନବ୍ୟାକରଣଦୀପନିୟା
ସମାସକଣ୍ଡୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।
୫. ତଦ୍ଧିତ
ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତି ନାମ ୱିଚିତ୍ରା ହୋତି, ସାତିସୟେନ ୱିଚିତ୍ରଞାଣହିତଂ ୱହତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ହିତନ୍ତି ତଦ୍ଧିତଂ, ଇମସ୍ମିଂ କଣ୍ଡେ ସବ୍ବୱିଧାନସ୍ସ ନାମଂ । ତଂ ପନ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହୋତି ଅପଚ୍ଚଂ, ଅନେକତ୍ଥଂ, ଅସ୍ସତ୍ଥି, ଭାୱକମ୍ମଂ, ପରିମାଣଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟା, ଖୁଦ୍ଦକଂ, ନାନାତ୍ତନ୍ତି ।
ଅପଚ୍ଚରାସି
୪୩୦.ଣୋ ୱାପଚ୍ଚେ[କ॰ ୩୪୪; ରୂ॰ ୩୬୧; ନୀ॰ ୭୫୨; ଚଂ॰ ୨.୪.୧୬; ପା॰ ୪.୧.୯୨; ‘ସରାନମାଦିସ୍ସା…’ (ବହୂସୁ)]।
ଛଟ୍ଠ୍ୟନ୍ତା ନାମମ୍ହା ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ୱିକପ୍ପେନ ଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱାସଦ୍ଦୋ ୱାକ୍ୟ, ସମାସାନଂ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ, ଇତୋ ପରଂ ଅନୁୱତ୍ତତେ, ତେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିକପ୍ପୱିଧି ସିଜ୍ଝତି । ଣାନୁବନ୍ଧୋ ୱୁଦ୍ଧ୍ୟତ୍ଥୋ, ସୋ ପୟୋଗଅପ୍ପୟୋଗୀ । ୱସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅପଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ୱସିଟ୍ଠମ୍ହା ଣପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ସାମ୍ୟତ୍ଥଞ୍ଚ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥଞ୍ଚ ଉଭୟଂ ୱଦତି, ଛଟ୍ଠୀ ଚ ଅପଚ୍ଚପଦଞ୍ଚ ତେନ ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ନାମ ହୋନ୍ତି, ୱସିଟ୍ଠପଦଂ ପଚ୍ଚୟେନ ସହ ଏକତ୍ଥଂ ହୋତି, ଉଭୟଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ପୁତ୍ତସ୍ସ ନାମଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ‘ଏକତ୍ଥତାୟ’ନ୍ତି ଛଟ୍ଠିୟା ଲୋପୋ, ଅପଚ୍ଚପଦଂ ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମତ୍ତେନ ଲୁପ୍ପତି । ତଞ୍ହି ସୁତ୍ତେ ପଧାନଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ନ ଛଟ୍ଠୀତି, ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱା ପଦାନଂ ଲୋପୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
୪୩୧.ପଦାନମାଦିସ୍ସାୟୁୱଣ୍ଣସ୍ସାଏଓ ଣାନୁବନ୍ଧେ[କ॰ ୪୦୫; ରୂ॰ ୩୬୫; ନୀ॰ ୮୬୦]।
ପଦାନଂ ଆଦିଭୂତସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ଚ ଇୱଣ୍ଣୁ’ୱଣ୍ଣସ୍ସ ଚ ଆ, ଏ, ଓ ୱୁଦ୍ଧିୟୋ ହୋନ୍ତି ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେତି ପଦାଦିଅ-କାରସ୍ସ ଆୱୁଦ୍ଧି, ସ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି ।
ୱାସିଟ୍ଠୋ, ପୁରିସୋ, ୱାସିଟ୍ଠୀ, ଇତ୍ଥୀ, ୱାସିଟ୍ଠଂ, କୁଲଂ, ୱସିଟ୍ଠସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ୱାସିଟ୍ଠୋ, ୱସିଟ୍ଠସ୍ସ ଧୀତା ୱାସିଟ୍ଠୀ, ୱସିଟ୍ଠସ୍ସ କୁଲଂ ୱାସିଟ୍ଠନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ୟୋଜେତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ଥ ‘ୱସିଟ୍ଠସ୍ସା’ତି ଏତେନ ଗୋତ୍ତସ୍ସେୱ ପିତୁଭୂତଂ ଆଦିପୁରିସଂ ୱଦତି । କସ୍ମା ? ଗୋତ୍ତସଦ୍ଦତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ତସ୍ମିଂ ଗୋତ୍ତେ ପଚ୍ଚାଜାତା ସବ୍ବେପି ଜନା ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚା ନାମ ହୋନ୍ତି ।
୪୩୨.ମଜ୍ଝେ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯]।
ମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତାନଂ ଅ, ୟୁୱଣ୍ଣାନଂ ଆ, ଏ, ଓୱୁଦ୍ଧିୟୋ ହୋନ୍ତି ୱା କ୍ୱଚି ।
ୱାସେଟ୍ଠୋ, ୱାସେଟ୍ଠୀ, ୱାସେଟ୍ଠଂ । ୱାସଦ୍ଦେନ ‘‘ୱସିଟ୍ଠସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଧୀତା କୁଲ’’ନ୍ତି ୱାକ୍ୟଂ ୱା ‘‘ୱସିଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ୱସିଟ୍ଠଧୀତା ୱସିଟ୍ଠକୁଲ’’ନ୍ତି ସମାସଂ ୱା ୱିକପ୍ପେତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ଭରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ, ୱିସାମିତ୍ତସ୍ସ [ଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ… ୱେସାମିତ୍ତସ୍ସ… (ରୂ॰)] ଅପଚ୍ଚଂ ୱେସାମିତ୍ତୋ, ଗୋତମସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ଗୋତମୋ, କସ୍ସପସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ କସ୍ସପୋ, ୱସୁଦେୱସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ୱାସୁଦେୱୋ । ଏୱଂ ବାଲଦେୱୋ ।
ଉପଗୁସ୍ସ ଅପଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘ଉୱଣ୍ଣସ୍ସାୱଙ…’ତି ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଉୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅୱଙ ହୋତି । ଓପଗୱୋ, ଓପଗୱୀ, ଓପଗୱଂ, ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମାନୱୋ, ଭଗ୍ଗୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ଭଗ୍ଗୱୋ, ପଣ୍ଡୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ପଣ୍ଡୱୋ, ଉପୱିନ୍ଦୁସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ଓପୱିନ୍ଦୱୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୩୩.ୱଚ୍ଛାଦିତୋ ଣାନଣାୟନା[କ॰ ୩୪୫; ରୂ॰ ୩୬୬; ନୀ॰ ୭୫୪; ପା॰ ୪.୧.୯୩, ୯୪, ୧୬୨, ୧୬୩]।
ଛଟ୍ଠୁନ୍ତେହି ୱଚ୍ଛାଦୀହି ଗୋତ୍ତସଦ୍ଦଗଣେହି ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଣାନୁବନ୍ଧା ଆନ, ଆୟନପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ୱଚ୍ଛସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ୱଚ୍ଛାନୋ, ୱଚ୍ଛାୟନୋ, ୱଚ୍ଛାନୀ, ୱଚ୍ଛାୟନୀ, ୱଚ୍ଛାନଂ, ୱଚ୍ଛାୟନଂ । ଏୱଂ କଚ୍ଚାନୋ, କଚ୍ଚାୟନୋ, କାତିୟାନୋ, କାତିୟାୟନୋ, ସାକଟାନୋ, ସାକଟାୟନୋ, କଣ୍ହାନୋ, କଣ୍ହାୟନୋ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାୟନୋ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସାନୋ [ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନୋତିପି ଦିସ୍ସତି ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୩ ଆଦୟୋ], ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସାୟନୋ, ମୁଞ୍ଚାନୋ, ମୁଞ୍ଚାୟନୋ, କୁଞ୍ଚାନୋ, କୁଞ୍ଚାୟନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୩୪.କତ୍ତିକାୱିଧୱାଦୀହି ଣେୟ୍ୟଣେରା[କ॰ ୩୪୬; ରୂ॰ ୩୬୭; ନୀ॰ ୭୫୫; ପା॰ ୪.୧.୧୨୦, ୧୨୩, ୧୨୬, ୧୨୭, ୧୨୮, ୧୨୯, ୧୩୧]।
ଛଟ୍ଠ୍ୟନ୍ତେହି କତ୍ତିକାଦୀହି ୱିଧୱାଦୀହି ଚ ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥେ କମେନ ଣାନୁବନ୍ଧା ଏୟ୍ୟ, ଏରପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଣେୟ୍ୟେ – କତ୍ତିକାୟ ନାମ ଦେୱଧୀତାୟ ଅପଚ୍ଚଂ କତ୍ତିକେୟ୍ୟୋ, ୱିନତାୟ ନାମ ଦେୱିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ୱେନତେୟ୍ୟୋ, ରୋହିଣିୟା ନାମ ଦେୱିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ରୋହିଣେୟ୍ୟୋ, ଭଗିନିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ, ନଦିୟା ନାମ ଇତ୍ଥିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ନାଦେୟ୍ୟୋ । ଏୱଂ ଅନ୍ତେୟ୍ୟୋ, ଆହେୟ୍ୟୋ, କାମେୟ୍ୟୋ, ସୁଚିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ସୋଚେୟ୍ୟୋ, ବାଲାୟ ଅପଚ୍ଚଂ ବାଲେୟ୍ୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଣେରେ – ୱିଧୱାୟ ଅପଚ୍ଚଂ ୱେଧୱେରୋ, ୱିଧୱା ନାମ ମତପତିକା ଇତ୍ଥୀ । ବନ୍ଧୁକିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ବନ୍ଧୁକେରୋ, ନାଳିକିୟା ନାମ ଇତ୍ଥିୟା ପୁତ୍ତୋ ନାଳିକେରୋ, ସମଣସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସାମଣେରୋ, ସମଣିୟା ପୱତ୍ତିନିୟା ଧୀତା ସାମଣେରୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୩୫.ଣ୍ୟ ଦିଚ୍ଚାଦୀହି[କ॰ ୩୪୭; ରୂ॰ ୩୬୮; ନୀ॰ ୭୫୬; ଚଂ॰ ୨.୪.୨; ପା॰ ୪.୧.୮୫]।
ଛଟ୍ଠୁନ୍ତେହି ଦିତିଇଚ୍ଚାଦୀହି ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଣାନୁବନ୍ଧୋ ୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୱା ।
୪୩୬.ଲୋପୋୱଣ୍ଣିୱଣ୍ଣାନଂ[କ॰ ୨୬୧; ରୂ॰ ୩୬୯; ନୀ॰ ୫୦୯]।
ୟେ ପରେ ଅୱଣ୍ଣସ୍ସ ଇୱଣ୍ଣସ୍ସ ଚ ଲୋପୋ ହୋତୀତି ଣ୍ୟମ୍ହି ପରେ ଅୱଣ୍ଣି’ୱଣ୍ଣାନଂ ଲୋପୋ ।
ଦିତିୟା ନାମ ଦେୱଧୀତାୟ ଅପଚ୍ଚଂ ଦେଚ୍ଚୋ, ଅଦିତିୟା ଅପଚ୍ଚଂ ଆଦିଚ୍ଚୋ ।
ତତ୍ଥ ଇୱଣ୍ଣଲୋପେ ‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’ତି ୟମ୍ହି ପରେ ତୱଗ୍ଗସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗତ୍ତଂ, ପୁନ ‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, କୁଣ୍ଡନିୟା ଅପଚ୍ଚଂ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ।
୪୩୭.ଉୱଣ୍ଣସ୍ସାୱଙ ସରେ[କ॰ ୩୪୮; ରୂ॰ ୩୭୧; ନୀ॰ ୭୫୭]।
ସରେ ପରେ ଉୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅୱଙ ହୋତୀତି ଉୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅୱତ୍ତଂ । ‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନ…’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ୱସ୍ସ ବତ୍ତଂ, ପୁନ ‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ସୁତ୍ତେନ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, ଭାତୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ଭାତବ୍ୟୋ ।
୪୩୮.ଆ ଣି[କ॰ ୩୪୭; ରୂ॰ ୩୬୮; ନୀ॰ ୭୫୬; ଚଂ॰ ୨.୪.୧୯; ପା॰ ୪.୧.୯୫]।
ରସ୍ସା’କାରନ୍ତତୋ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥେ ଣାନୁବନ୍ଧୋ ରସ୍ସି’ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୱା ।
ଦକ୍ଖସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ଦକ୍ଖି । ଏୱଂ ଦୋଣି, ୱାସୱି, ସକ୍ୟପୁତ୍ତି, ନାଟପୁତ୍ତି, ଦାସପୁତ୍ତି, ଦାରୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ଦାରୱି [ୱିଚାରେତବ୍ବମିଦଂ], ୱରୁଣସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ୱାରୁଣି। ଏୱଂ କଣ୍ଡି, ବାଲଦେୱି, ପାୱକି, ଜିନଦତ୍ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ଜେନଦତ୍ତି, ସୁଦ୍ଧୋଦନି, ଅନୁରୁଦ୍ଧି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୩୯.ରାଜତୋ ଞୋ ଜାତିୟଂ[କ॰ ୩୪୭; ରୂ॰ ୩୬୮; ନୀ॰ ୭୫୬; ଚଂ॰ ୨.୪.୭୦; ପା॰ ୪.୧.୧୩୭]।
ଜାତିୟଂ ଗମ୍ୟମାନାୟଂ ରାଜସଦ୍ଦମ୍ହା ଅପଚ୍ଚତ୍ଥେ ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୱା ।
ରଞ୍ଞୋ ଅପଚ୍ଚଂ ରାଜଞ୍ଞୋ, ରାଜକୁଲସ୍ସ ପୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଜାତିୟନ୍ତି କିଂ ? ରାଜପୁତ୍ତୋ ।
୪୪୦.ଖତ୍ତା ୟିୟା[କ॰ ୩୪୭; ରୂ॰ ୩୬୮; ନୀ॰ ୭୫୬; ଚଂ॰ ୨.୪.୬୯; ପା॰ ୪.୧.୧୩୮]।
ଜାତିୟଂ ଗମ୍ୟମାନାୟଂ ଖତ୍ତସଦ୍ଦମ୍ହା ଅପଚ୍ଚତ୍ଥେ ୟ, ଇୟପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ଖତ୍ତକୁଲସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ଖତ୍ୟୋ, ଖତ୍ତିୟୋ ।
ଜାତିୟନ୍ତ୍ୱେୱ ? ଖତ୍ତି ।
୪୪୧.ମନୁତୋ ସ୍ସସଣ[କ॰ ୩୪୮; ରୂ॰ ୩୭୧; ନୀ॰ ୭୫୩; ଚଂ॰ ୨.୪.୯୪, ୯୫; ପା॰ ୪.୧.୧୬୧]।
ଜାତିୟଂ ଗମ୍ୟମାନାୟଂ ମନୁସଦ୍ଦମ୍ହା ଅପଚ୍ଚତ୍ଥେ ସ୍ସ, ସଣପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ମନୁସ୍ସୋ, ମାନୁସୋ, ମନୁ ନାମ କପ୍ପେ ଆଦିଖତ୍ତିୟୋ ମହାସମ୍ମତରାଜା, ଇତ୍ଥିୟଂ ମନୁସ୍ସୀ, ମାନୁସୀ,
ଜାତିୟନ୍ତ୍ୱେୱ ? ମାଣୱୋ ।
୪୪୨.ଜନପଦନାମସ୍ମା ଜନଖତ୍ତିୟା ରଞ୍ଞେ ଚ ଣୋ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୨.୪.୯୬; ପା॰ ୪.୧.୧୬୮; ‘‘ଜନପଦନାମସ୍ମା ଖତ୍ତିୟା…’’ (ବହୂସୁ)]।
ଜନୱାଚିନା ଚ ଖତ୍ତିୟୱାଚିନା ଚ ଜନପଦନାମମ୍ହା ରଞ୍ଞେ ଚ ଅପଚ୍ଚେ ଚ ଣୋ ହୋତି ।
ପଞ୍ଚାଲାନଂ ଜନାନଂ ରାଜା ପଞ୍ଚାଲୋ, ପଞ୍ଚାଲସ୍ସ ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଚାଲୋ । ଏୱଂ କୋସଲୋ, ମାଗଧୋ, ଓକ୍କାକୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୭]।
ଜନପଦନାମସ୍ମାତି କିଂ ? ଦସରଥରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ଦାସରଥି [ଦାସରଟ୍ଠି]।
ଜନଖତ୍ତିୟାତି କିଂ ? ପଞ୍ଚାଲସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅପଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଚାଲି ।
୪୪୩.ଣ୍ୟ କୁରୁସିୱୀହି[କ॰ ୩୪୬; ରୂ॰ ୩୬୭; ନୀ॰ ୭୫୫; ଚଂ॰ ୨.୪.୧୦୧ …ପେ॰… ୪.୧.୧୭୨]।
କୁରୁ, ସିୱିସଦ୍ଦେହି ଅପଚ୍ଚେ ରଞ୍ଞେ ଚ ଣ୍ୟୋ ହୋତି ।
କୁରୁରଞ୍ଞୋ ଅପଚ୍ଚଂ କୋରବ୍ୟୋ [ଜା॰ ୧.୧୪.୨୨୮, ୨୩୨, ୨୩୬], କୁରୁରଟ୍ଠୱାସୀନଂ ରାଜା କୋରବ୍ୟୋ, କୋରବ୍ବୋ, ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, ସିୱିରଞ୍ଞୋ ଅପଚ୍ଚଂ ସେବ୍ୟୋ, ସିୱିରଟ୍ଠୱାସୀନଂ ରାଜା ସେବ୍ୟୋ ।
ଅପଚ୍ଚରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଅନେକତ୍ଥରାସି
୪୪୪.ଣ ରାଗା ତେନ ରତ୍ତଂ[କ॰ ୩୪୭; ରୂ॰ ୩୬୮; ନୀ॰ ୭୫୬; ଚଂ॰ ୩.୧.୧ …ପେ॰… ୪.୨.୧]।
ରଜ୍ଜନ୍ତି ୱତ୍ଥଂ ଏତେନାତି ରାଗୋ, ରଜନୱତ୍ଥୁ, ରାଗୱାଚିମ୍ହା ତେନ ରତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି ।
କସାୱେନ ରତ୍ତଂ ୱତ୍ଥଂ କାସାୱଂ [ଧ॰ ପ॰ ୯], କାସାୟଂ ୱା । ଏୱଂ କୋସୁମ୍ଭଂ, ହଲିଦ୍ଦିୟା ରତ୍ତଂ ହାଲିଦ୍ଦଂ, ପାଟଙ୍ଗେନ ରତ୍ତଂ ପାଟଙ୍ଗଂ, ମଞ୍ଜିଟ୍ଠଂ, କୁଙ୍କୁମଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘‘ନୀଲଂ ୱତ୍ଥଂ, ପୀତଂ ୱତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ନୀଲ, ପୀତାଦିସଦ୍ଦା ଗୁଣସଦ୍ଦତ୍ତା ପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ଗୁଣନିସ୍ସୟଂ ଦବ୍ବଂ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବେସୁ ଗୁଣସଦ୍ଦ, ଜାତିସଦ୍ଦ, ନାମସଦ୍ଦେସୁ ।
୪୪୫.ନକ୍ଖତ୍ତେନିନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ କାଲେ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୧.୫; ପା॰ ୪.୨.୩]।
ଇନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନ ନକ୍ଖତ୍ତେନ ଲକ୍ଖିତେ କାଲେ ତନ୍ନକ୍ଖତ୍ତୱାଚୀହି ଣୋ ହୋତି ।
ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୟୁତ୍ତେନ ଫୁସ୍ସନକ୍ଖତ୍ତେନ ଲକ୍ଖିତା ଫୁସ୍ସା, ରତ୍ତି, ଫୁସ୍ସୋ, ଅହୋ । ଏୱଂ ମାଘୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନକ୍ଖତ୍ତେନାତି କିଂ ? ଗରୁଗହେନ ଲକ୍ଖିତା ରତ୍ତି ।
ଇନ୍ଦୁୟୁତ୍ତେନାତି କିଂ ? ଫୁସ୍ସେନ ଲକ୍ଖିତୋ ମୁହୁତ୍ତୋ ।
କାଲେତି କିଂ ? ଫୁସ୍ସେନ ଲକ୍ଖିତା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ।
୪୪୬.ସାସ୍ସ ଦେୱତା ପୁଣ୍ଣମାସୀ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୧.୧୮, ୧୯ …ପେ॰… ୪.୨.୨୧-୨୪]।
ସା ଅସ୍ସ ଦେୱତା, ସା ଅସ୍ସ ପୁଣ୍ଣମାସୀତି ଅତ୍ଥେ ପଠମନ୍ତା ଣୋ ହୋତି ।
ବୁଦ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ଦେୱତାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ୟୋ ବୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତନୋ ଆରକ୍ଖଦେୱତଂ ୱିୟ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ୱିଚରତି, ନିରନ୍ତରଂ ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେତି, ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସୁଗତୋ ଅସ୍ସ ଦେୱତାତି ସୋଗତୋ, ମହିନ୍ଦଦେୱୋ ଅସ୍ସ ଦେୱତାତି ମାହିନ୍ଦୋ । ଏୱଂ ୟାମୋ, ସୋମୋ, ୱାରୁଣୋ ।
ଫୁସ୍ସୀ ଅସ୍ସ ପୁଣ୍ଣମାସୀତି ଫୁସ୍ସୋ, ମାସୋ । ଏୱଂ ମାଘୋ, ଫଗ୍ଗୁନୋ, ଚିତ୍ତୋ, ୱେସାଖୋ, ଜେଟ୍ଠମୂଲୋ, ଆସଳ୍ହୋ, ସାୱଣୋ, ପୋଟ୍ଠପାଦୋ, ଅସ୍ସୟୁଜୋ, କତ୍ତିକୋ, ମାଗସିରୋ ।
ପୁଣ୍ଣମାସୀତି କିଂ ? ଫୁସ୍ସୀ ଅସ୍ସ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥୀ ।
୪୪୭.ତମଧୀତେ ତଂ ଜାନାତି କଣିକା ଚ[କ॰ ୩୫୧; ରୂ॰ ୩୭୪; ନୀ॰ ୭୬୪; ଚଂ॰ ୩.୧.୩୭ …ପେ॰… ୪.୨.୫୯]।
ଏତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦୁତିୟନ୍ତା ଣୋ ଚ କୋ ଚ ଣିକୋ ଚାତି ଏତେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ଣମ୍ହି – ବ୍ୟାକରଣଂ ଅଧୀତେ ଜାନାତି ୱା ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୬]। ପକ୍ଖେ ‘‘ୱେୟ୍ୟାକରଣିକୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅଧୀତେ ଜାନାତି ୱା ୱେୟ୍ୟଞ୍ଜନିକୋ’’ତି ଇମାନି ଣିକେନ ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
କମ୍ହି-ଛନ୍ଦଂ ଅଧୀତେ ଜାନାତି ୱା ଛନ୍ଦୋ । ଏୱଂ ପଦକୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୬], ନାମକୋ ।
ଣିକମ୍ହି-ୱିନୟଂ ଅଧୀତେ ଜାନାତି ୱା ୱେନୟିକୋ, ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋ, ଆଭିଧମ୍ମିକୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ’ତି ପଦେ ୱିୟ୍ୟାକରଣଂ ଅଧୀତେତି ୱାକ୍ୟଂ, ‘ୱେୟଞ୍ଜନିକୋ’ତି ପଦେ ୱିୟଞ୍ଜନଂ ଅଧୀତେତି । ଉପରି ‘ଦୋୱାରିକୋ, ସୋୱଗ୍ଗିକ’ନ୍ତି ପଦେସୁପି ‘ଦୁୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ, ସୁୱଗ୍ଗାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’ତି ୱାକ୍ୟଂ, ଅତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତେନ ପନ ଦୁୱାର, ସୁୱଗ୍ଗସଦ୍ଦାନଂ ତଦ୍ଧିତଭାୱେ ଏୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ଦ୍ୱାରେତି ଚ ସଗ୍ଗାୟାତି ଚ କଥେତବ୍ବୋ ।
୪୪୮.ତସ୍ସ ୱିସୟେ ଦେସେ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୩୬୫; ଚଂ॰ ୩.୧.୬୧; ପା॰ ୪.୨.୫୨, ୫୩]।
ତସ୍ସ ଦେସରୂପେ ୱିସୟେ ଛଟ୍ଠୁନ୍ତା ଣୋ ହୋତି ।
ଥୂୟମିଗା ୱସାତିନୋ ନାମ, ୱସାତୀନଂ ୱିସୟୋ ଦେସୋ ୱାସାତୋ । ଇଧ ଅଦେସରୂପତ୍ତା ଣୋ ନ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସୟୋ ରୂପଂ ।
୪୪୯.ନିୱାସେ ତନ୍ନାମେ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୩୬୫; ଚଂ॰ ୩.୧.୬୪; ପା॰ ୪.୨.୬୯]।
ତନ୍ନାମଭୂତେ ନିୱାସେ ଛଟ୍ଠ୍ୟନ୍ତା ଣୋ ହୋତି ।
ସିୱୀନଂ ନିୱାସୋ ଦେସୋ ସେବ୍ୟୋ । ୱସଂ ଅଦେନ୍ତି ଭକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱସାଦା, ବ୍ୟଗ୍ଘା ସୀହା ୱା, ୱସାଦାନଂ ନିୱାସୋ ଦେସୋ ୱାସାଦୋ ।
୪୫୦.ଅନୁଭୱେ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୧.୬୫; ପା॰ ୪.୨.୭୦]।
ସମୀପେ ଭୱଂ ଅନୁଭୱଂ, ‘‘ଅଦୂରଭୱେ’’ତିପି ପାଠୋ, ତନ୍ନାମେ ଅନୁଭୱେ ଦେସେ ଛଟ୍ଠ୍ୟନ୍ତା ଣୋ ହୋତି ।
ୱିଦିସାୟ ଅନୁଭୱଂ ୱେଦିସଂ, ନଗରଂ, ଉଦୁମ୍ବରସ୍ସ ଅନୁଭୱଂ ଓଦୁମ୍ବରଂ, ୱିମାନଂ ।
୪୫୧.ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୧.୬୬; ପା॰ ୪.୨.୬୮]।
ତନ୍ନାମେ ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଦେସେ ତତିୟନ୍ତା ଣୋ ହୋତି ।
କୁସମ୍ବେନ ନାମ ଇସିନା ନିବ୍ବତ୍ତା କୋସମ୍ବୀ, ଇତ୍ଥିୟଂ ଈ, ନଗରୀ । ଏୱଂ କାକନ୍ଦୀ, ମାକନ୍ଦୀ, ସହସ୍ସେନ ଧନେନ ନିବ୍ବତ୍ତା ସାହସ୍ସୀ, ପରିଖା, ଅୟଞ୍ଚ ତତିୟା ହେତୁମ୍ହି କତ୍ତରି କରଣେ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
୪୫୨.ତମିଧତ୍ଥି[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୧.୬୭; ପା॰ ୪.୨.୬୭]।
ତଂ ଇଧ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥେ ତନ୍ନାମେ ଦେସେ ପଠମନ୍ତା ଣୋ ହୋତି ।
ଉଦୁମ୍ବରା ଅସ୍ମିଂ ଦେସେ ସନ୍ତୀତି ଓଦୁମ୍ବରୋ, ବଦରା ଅସ୍ମିଂ ଦେସେ ସନ୍ତୀତି ବାଦରୋ । ଏୱଂ ପବ୍ବଜୋ ।
୪୫୩.ତତ୍ର ଭୱେ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୨.୪୮; ପା॰ ୪.୨.୧୩୩]।
ତତ୍ର ଭୱତ୍ଥେ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ଣୋ ହୋତି ।
ଉଦକେ ଭୱୋ ଓଦକୋ, ମଚ୍ଛୋ, ଉରସି ଭୱୋ ଓରସୋ, ପୁତ୍ତୋ, ସାଗମୋ । ନଗରେ ଭୱୋ ନାଗରୋ । ଏୱଂ ଜାନପଦୋ, ମାଗଧୋ, କପିଲୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଭୱୋ କାପିଲୱତ୍ଥୱୋ, ‘ଉୱଣ୍ଣସ୍ସାୱଙ…’ତି ଉସ୍ସ ଅୱତ୍ତଂ । କୋସମ୍ବିୟଂ ଭୱୋ କୋସମ୍ବୋ, ମିତ୍ତେ ଭୱା ମେତ୍ତା, ପୁରେ ଭୱା ପୋରୀ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯], ୱାଚା, ମନସ୍ମିଂ ଭୱୋ ମାନସୋ । ଏତ୍ଥ ପନ –
୪୫୪.ମନାଦୀନଂ ସକ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯]।
ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ମନାଦୀନଂ ଅନ୍ତେ ସାଗମୋ ହୋତୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ମନୋଗଣାଦୀନଂ ଅନ୍ତେ ସାଗମୋ ।
ମାନସୋ, ରାଗୋ, ମାନସା, ତଣ୍ହା, ମାନସଂ, ସୁଖଂ । ଏୱଂ ଚେତସୋ, ଚେତସା, ଚେତସଂ । କ୍ୱଚି ମନୋ ଏୱ ମାନସଂ, ଚେତୋ ଏୱ ଚେତସୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
୪୫୫.ଅଜ୍ଜାଦୀହି ତନୋ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୧୫; ପା॰ ୪.୨.୧୦୫]।
ତତ୍ର ଭୱୋତି ଅତ୍ଥେ ଅଜ୍ଜାଦୀହି ତନୋ ହୋତି ।
ଅଜ୍ଜ ଭୱୋ ଅଜ୍ଜତନୋ, ଅତ୍ଥୋ, ଅଜ୍ଜତ୍ତନୀ, ୱିଭତ୍ତି, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଅଜ୍ଜତନଂ, ହିତଂ, ସ୍ୱେ ଭୱୋ ସ୍ୱାତନୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଏସ୍ସ ଆତ୍ତଂ । ହିୟ୍ୟୋ ଭୱୋ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୋ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନୋ, ହିୟ୍ୟତ୍ତନଂ, ଓସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ ।
୪୫୬.ପୁରାତୋ ଣୋ ଚ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫]।
ତତ୍ର ଭୱୋତି ଅତ୍ଥେ ପୁରାସଦ୍ଦମ୍ହା ଣୋ ଚ ତନୋ ଚ ହୋନ୍ତି ।
ପୁରେ ଭୱୋ ପୁରାଣୋ, ଇଧ ଣୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ ନ ହୋତି, ପୋରାଣୋ ୱା, ପୁରାତନୋ ।
୪୫୭.ଅମାତ୍ୱଚ୍ଚୋ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୨.୧୩; ପା॰ ୪.୨.୧୦୪]।
ଅମାସଦ୍ଦମ୍ହା ଭୱତ୍ଥେ ଅଚ୍ଚୋ ହୋତି । ‘ଅମା’ତି ସହତ୍ଥୱାଚୀ ।
ରାଜକିଚ୍ଚେସୁ ରଞ୍ଞା ସହ ଭୱତୀତି ଅମଚ୍ଚୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ଟୀ॰ ୧.୩୩୯]।
୪୫୮.ମଜ୍ଝାଦୀହିମୋ[କ॰ ୩୫୩; ରୂ॰ ୩୭୮; ନୀ॰ ୭୬୭; ଚଂ॰ ୩.୨.୮୨; ପା॰ ୪.୩.୮, ୨୨; ‘ମଜ୍ଝାଦିତ୍ୱିମୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ମଜ୍ଝାଦୀହି ଭୱତ୍ଥେ ଇମୋ ହୋତି ।
ମଜ୍ଝେ ଭୱୋ ମଜ୍ଝିମୋ । ଏୱଂ ଅନ୍ତିମୋ, ହେଟ୍ଠିମୋ, ଉପରିମୋ, ଓରିମୋ, ପଚ୍ଛିମୋ, ଅବ୍ଭନ୍ତରିମୋ, ପଚ୍ଚନ୍ତିମୋ, ପୁରତ୍ଥିମୋ ।
୪୫୯.କଣ ଣେୟ୍ୟ ଣେୟ୍ୟକ ୟିୟା[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୨.୪, ୫, ୬ …ପେ॰… ୪.୨.୯୪, ୯୫, ୯୭, ୧୧୯-୧୩୦]।
ଭୱତ୍ଥେ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ଏତେ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
କଣ-କୁସିନାରାୟଂ ଭୱୋ କୋସିନାରକୋ, ମଗଧେସୁ ଭୱୋ ମାଗଧକୋ, ଆରଞ୍ଞକୋ, ୱିହାରୋ ।
ଣେୟ୍ୟ-ଗଙ୍ଗାୟଂ ଭୱୋ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟୋ, ପବ୍ବତେୟ୍ୟୋ, ୱନେ ଭୱୋ ୱାନେୟ୍ୟୋ ।
ଣେୟ୍ୟକ-କୋସଲେୟ୍ୟକୋ, ବାରାଣସେୟ୍ୟକୋ, ଚମ୍ପେୟ୍ୟକୋ, ମିଥିଲେୟ୍ୟକୋ, ଇଧ ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
ୟ-ଗାମେ ଭୱୋ ଗମ୍ମୋ, ଦିୱେ ଭୱୋ ଦିବ୍ବୋ,
ଇୟ-ଗାମିୟୋ, ଗାମିକୋ, ୟସ୍ସ କତ୍ତଂ, ଉଦରେ ଭୱୋ ଓଦରିୟୋ, ଓଦରିକୋ, ଦିୱେ ଭୱୋ ଦିୱିୟୋ, ପଞ୍ଚାଲିୟୋ, ବୋଧିପକ୍ଖିୟୋ, ଲୋକିୟୋ ।
୪୬୦.ଣିକୋ[କ॰ ୩୫୧; ରୂ॰ ୩୭୪; ନୀ॰ ୭୬୪; ଚଂ॰ ୩.୨.୪୦, ୪୧, ୪୨; ପା॰ ୪.୨.୧୨୬, ୧୨୭, ୧୨୮]।
ଭୱତ୍ଥେ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ଣିକୋ ହୋତି ।
ସାରଦିକୋ, ଦିୱସୋ, ସାରଦିକା, ରତ୍ତି, ସାରଦିକଂ, ପୁପ୍ଫଂ । ଭୱସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥେ ଉପଲକ୍ଖେତି, ପବ୍ବତତୋ ପକ୍ଖନ୍ଦା ନଦୀ ପବ୍ବତେୟ୍ୟା, କିମୀନଂ କୋସେ ଜାତଂ କୋସେୟ୍ୟଂ, ୱତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ସିୱେୟ୍ୟଂ, ବାରାଣସେୟ୍ୟଂ ।
୪୬୧.ତମସ୍ସ ସିପ୍ପଂ ସୀଲଂ ପଣ୍ୟଂ ପହରଣଂ ପୟୋଜନଂ[କ॰ ୩୫୧; ରୂ॰ ୩୭୪; ନୀ॰ ୭୬୪; ଚଂ॰ ୩.୪.୪୯-୬୬ …ପେ॰… ୪.୪.୪୭-୬୫]।
ତମସ୍ସ ସିପ୍ପଂ, ତମସ୍ସ ସୀଲଂ, ତମସ୍ସ ପଣ୍ୟଂ, ତମସ୍ସ ପହରଣଂ, ତମସ୍ସ ପୟୋଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥେସୁ ପଠମନ୍ତା ଣିକୋ ହୋତି ।
ସିପ୍ପେ – ୱୀଣାୱାଦନମସ୍ସ ସିପ୍ପଂ ୱେଣିକୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱୀଣାସଦ୍ଦେନ ୱୀଣାୱାଦନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକତ୍ଥୀଭାୱସାମତ୍ଥିୟଞ୍ହେତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଏୱଂ ମୋଦିଙ୍ଗିକୋ, ପାଣୱିକୋ, ୱଂସିକୋ ।
ସୀଲେ-ପଂସୁକୂଲଧାରଣଂ ଅସ୍ସ ସୀଲଂ ପଂସୁକୂଲିକୋ, ପଂସୁକୂଲଂ ଧାରେତୁଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ୱା ପଂସୁକୂଲିକୋ । ସୀଲସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ୱତ, ଧମ୍ମ, ସାଧୁକାରାପି ଗୟ୍ହନ୍ତି, ପଂସୁକୂଲଂ ଧାରେତି ସୀଲେନାତି ପଂସୁକୂଲିକୋତିପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ତେଚୀୱରିକୋ, ପିଣ୍ଡଂ ପିଣ୍ଡଂ ପତତୀତି ପିଣ୍ଡପାତୋ, ପିଣ୍ଡାଚାରେନ ଲଦ୍ଧଭୋଜନଂ, ପିଣ୍ଡପାତୟାପନଂ ଅସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ, ପିଣ୍ଡପାତେନ ୟାପେତୁଂ ସୀଲଞ୍ଚ ୱତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ ଚ ଗରୁକାରୋ ଚ ଅସ୍ସାତି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ।
‘ପଣ୍ୟ’ନ୍ତି ୱିକ୍କେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ ୱୁଚ୍ଚତି, ଗନ୍ଧୋ ପଣ୍ୟଂ ଅସ୍ସାତି ଗନ୍ଧିକୋ । ଏୱଂ ତେଲିକୋ, ଗୋଳିକୋ ।
ପହରନ୍ତି ଏତେନାତି ପହରଣଂ, ଆୱୁଧଭଣ୍ଡଂ, ଚାପୋ ପହରଣମସ୍ସାତି ଚାପିକୋ । ଏୱଂ ତୋମରିକୋ, ମୁଗ୍ଗରିକୋ ।
ପୟୋଜନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଫଲଂ, ଉପଧି ପୟୋଜନମସ୍ସାତି ଓପଧିକଂ [ଅ॰ ନି॰ ୮.୫୯], ପୁଞ୍ଞଂ, ସତଂ ପୟୋଜନମସ୍ସାତି ସାତିକଂ । ଏୱଂ ସାହସ୍ସିକଂ [ଜା॰ ୨.୨୧.୪୧୫]।
୪୬୨.ତଂ ହନ୍ତାରହତି ଗଚ୍ଛତୁଞ୍ଛତି ଚରତି[କ॰ ୩୫୧; ରୂ॰ ୩୭୪; ନୀ॰ ୭୬୪; ଚଂ॰ ୩.୪.୨୭-୪୩; ପା॰ ୪.୪.୨୮-୪୬]।
ତଂ ହନ୍ତି, ତଂ ଅରହତି, ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଉଞ୍ଛତି, ତଂ ଚରତୀତି ଅତ୍ଥେସୁ ଦୁତିୟନ୍ତା ଣିକୋ ହୋତି ।
ପକ୍ଖୀହି ପକ୍ଖିନୋ ହନ୍ତୀତି ପକ୍ଖିକୋ । ଏୱଂ ସାକୁଣିକୋ [ଅ॰ ନି॰ ୨.୨୬୩ (ସାକୁନିକୋତିପି ଦିସ୍ସତି)], ମାୟୂରିକୋ, ମଚ୍ଛେହି ମଚ୍ଛେ ହନତୀତି ମଚ୍ଛିକୋ । ଏୱଂ ଧେନୁକୋ, ମଗେହି ମଗେ ହନତୀତି ମାଗୱିକୋ, ମଜ୍ଝେ ୱାଗମୋ । ଏୱଂ ହାରିଣିକୋ, ‘ହରିଣୋ’ତି ମଗୋ ଏୱ । ସୂକରିକୋ, ଇଧ ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
ସତଂ ଅରହତୀତି ସାତିକଂ । ଏୱଂ ସାହସ୍ସିକଂ ।
ପରଦାରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପାରଦାରିକୋ, ପରଦାରିକୋ ୱା । ଏୱଂ ପଥିକୋ, ମଗ୍ଗିକୋ ।
ବଦରେ ଉଞ୍ଛତି ଗୱେସତୀତି ବାଦରିକୋ । ଏୱଂ ଆମଲକିକୋ ।
ଧମ୍ମଂ ଚରତୀତି ଧମ୍ମିକୋ । ଏୱଂ ଅଧମ୍ମିକୋ ।
୪୬୩.ତେନ କତଂ କୀତଂ ବନ୍ଧଂ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ହତଂ ହନ୍ତି ଜିତଂ ଜୟତି ଦିବ୍ବତି ଖଣତି ତରତି ଚରତି ୱହତି ଜୀୱତି[କ॰ ୩୫୦; ରୂ॰ ୩୭୩; ନୀ॰ ୩୬୪; ଚଂ॰ ୩.୪.୧-୨୬; ପା॰ ୪.୪.୧-୨୭]।
ତେନ କତଂ, ତେନ କୀତଂ…ପେ॰… ତେନ ଜୀୱତି ଇଚ୍ଚତ୍ଥେସୁ ତତିୟନ୍ତା ଣିକୋ ହୋତି ।
କାୟେନ କତଂ କାୟିକଂ । ଏୱଂ ୱାଚସିକଂ, ମାନସିକଂ, ୱାତେନ କତୋ ୱାତିକୋ, ଆବାଧୋ ।
ସତେନ ମୂଲେନ କୀତଂ ଭଣ୍ଡଂ ସାତିକଂ । ଏୱଂ ସାହସ୍ସିକଂ ।
ୱରତ୍ତାୟ ୟୋତ୍ତାୟ ବନ୍ଧିତୋ ୱାରତ୍ତିକୋ, ଅୟସା ବନ୍ଧିତୋ ଆୟସିକୋ, ସାଗମୋ । ଏୱଂ ପାସିକୋ ।
ଘତେନ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ ୱା ଘାତିକଂ । ଏୱଂ ଗୋଳିକଂ, ଦାଧିକଂ, ମାରିଚିକଂ ।
ଜାଲେନ ହତୋ ଜାଲିକୋ, ମଚ୍ଛୋ ।
ଜାଲେନ ହନ୍ତୀତି ଜାଲିକୋ, ଜାଲକେୱଟ୍ଟୋ । ଏୱଂ ବାଳିସିକୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୮]।
ଅକ୍ଖେହି ଜିତଂ ଧନଂ ଅକ୍ଖିକଂ । ଏୱଂ ସାଲାକିକଂ ।
ଅକ୍ଖେହି ଜୟତି ଦିବ୍ବତୀତି ୱା ଅକ୍ଖିକୋ ।
ଖଣିତ୍ତିୟା ଖଣତୀତି ଖାଣିତ୍ତିକୋ । ଏୱଂ କୁଦ୍ଦାଲିକୋ, ଇଧ ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
ଉଳୁମ୍ପେନ ତରତୀତି ଓଳୁମ୍ପିକୋ, ଉଳୁମ୍ପିକୋ ୱା । ଏୱଂ ନାୱିକୋ [ଜା॰ ୨.୨୦.୧୪୯], ଗୋପୁଚ୍ଛିକୋ ।
ସକଟେନ ଚରତୀତି ସାକଟିକୋ । ଏୱଂ ରଥିକୋ, ୟାନିକୋ, ଦଣ୍ଡିକୋ,
ଖନ୍ଧେନ ୱହତୀତି ଖନ୍ଧିକୋ । ଏୱଂ ଅଂସିକୋ, ସୀସିକୋ, ଇଧ ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
ୱେତନେନ ଜୀୱତୀତି ୱେତନିକୋ । ଏୱଂ ଭତିକୋ, କସିକୋ, କୟିକୋ, ୱିକ୍କୟିକୋ, ଭତିକାଦୀସୁ ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
୪୬୪.ତସ୍ସ ସଂୱତ୍ତତି[କ॰ ୩୫୧; ରୂ॰ ୩୭୪; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୪.୬୭-୬୯; ପା॰ ୪.୪.୬୬-୬୮]।
ତସ୍ସ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥେ ଚତୁତ୍ଥ୍ୟନ୍ତା ଣିକୋ ହୋତି ।
ପୁନ ଭୱାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ପୋନୋବ୍ଭୱିକୋ, ପୁନସ୍ସ ଓତ୍ତଂ, ଭସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ପୋନୋବ୍ଭୱିକା [ମହାୱ॰ ୧୪], ତଣ୍ହା, ଲୋକାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଲୋକିକୋ, ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋ, ସଗ୍ଗାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ସୋୱଗ୍ଗିକଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୩], ପୁଞ୍ଞଂ । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ, ସମ୍ପରାୟିକଂ ।
୪୬୫.ତତୋ ସମ୍ଭୂତମାଗତଂ[କ॰ ୩୫୧; ରୂ॰ ୩୭୪; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୩.୪୯-୫୧; …ପେ॰… ୪.୩.୭୭-୭୯]।
ତତୋ ସମ୍ଭୂତଂ, ତତୋ ଆଗତଂ ଇଚ୍ଚତ୍ଥେସୁ ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତା ଣିକୋ ହୋତି ।
ମାତିତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ଆଗତଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ [ପାରା॰ ୩୪], ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ରସ୍ସୋ ଚ । ଏୱଂ ପେତ୍ତିକଂ । ଣ୍ୟ, ଣିୟାପି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସୁରଭିତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ସୋରଭ୍ୟଂ, ଥନତୋ ସମ୍ଭୂତଂ ଥଞ୍ଞଂ, ପିତିତୋ ସମ୍ଭୂତୋ ପେତ୍ତିୟୋ । ଏୱଂ ମତ୍ତିୟୋ । ଣ୍ୟମ୍ହି-ମଚ୍ଚୋ ।
୪୬୬.ତତ୍ଥ ୱସତି ୱିଦିତୋ ଭତ୍ତୋ ନିୟୁତ୍ତୋ[କ॰ ୩୫୧; ରୂ॰ ୩୭୪; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୪.୭୦-୭୫ …ପେ॰… ୪.୪.୬୯-୭୪]।
ଏତେସ୍ୱତ୍ଥେସୁ ସତ୍ତମ୍ୟନ୍ତା ଣିକୋ ହୋତି ।
ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱସତୀତି ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋ । ଏୱଂ ଆରଞ୍ଞିକୋ, ସୋସାନିକୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱସତୀତି ସାମଞ୍ଞୱଚନେପି ତସ୍ସୀଲ, ତବ୍ବତ, ତଦ୍ଧମ୍ମ, ତସ୍ସାଧୁକାରିତାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟାନଂ ପସିଦ୍ଧତ୍ଥଦୀପକତ୍ତା । ନ ହି ରୁକ୍ଖମୂଲେ ମୁହୁତ୍ତମତ୍ତଂ ୱସନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋତି ୱୋହରୀୟତି ।
ଲୋକେ ୱିଦିତୋ ଲୋକିକୋ ।
ଚତୁମହାରାଜେସୁ ଭତ୍ତା ଚାତୁମହାରାଜିକା [ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧]।
ଦ୍ୱାରେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଦୋୱାରିକୋ । ଏୱଂ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ନୱକମ୍ମିକୋ, ଇଧ ନ ୱୁଦ୍ଧି । ‘‘ଜାତିକିୟୋ, ଅନ୍ଧକିୟୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ମହାୱୁତ୍ତିନା କିୟୋ ।
୪୬୭.ତସ୍ସିଦଂ[କ॰ ୩୫୧; ରୂ॰ ୩୭୪; ନୀ॰ ୭୬୪; ଚଂ॰ ୩.୩.୮୫-୧୦୨; ପା॰ ୪.୩.୧୨୦-୧୩୩]।
ତସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୁନ୍ତା ଣିକୋ ହୋତି ।
ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅୟଂ ସଙ୍ଘିକୋ, ୱିହାରୋ, ସଙ୍ଘିକା, ଭୂମି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇଦଂ ସଙ୍ଘିକଂ, ଭଣ୍ଡଂ । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲିକଂ, ଗଣିକଂ, ମହାଜନିକଂ, ସକ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ଏସୋତି ସକ୍ୟପୁତ୍ତିକୋ । ଏୱଂ ନାଟପୁତ୍ତିକୋ, ଦାସପୁତ୍ତିକୋ ।
୪୬୮.ଣିକସ୍ସିୟୋ ୱା[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୭୫୬]।
ଣିକପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଇୟୋ ହୋତି ୱା ।
ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋ, ସକ୍ୟପୁତ୍ତିକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୬୯.ଣୋ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୩.୮୫; ପା॰ ୪.୩.୧୨୦]।
ତସ୍ସିଦନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୁନ୍ତା ଣୋ ହୋତି ।
କଚ୍ଚାୟନସ୍ସ ଇଦଂ କଚ୍ଚାୟନଂ, ବ୍ୟାକରଣଂ । ଏୱଂ ସୋଗତଂ, ସାସନଂ, ମାହିଂସଂ, ମଂସାଦି ।
୪୭୦.ଗୱାଦୀହି ୟୋ[କ॰ ୩୫୩; ରୂ॰ ୩୭୮; ନୀ॰ ୭୮୧]।
ତସ୍ସିଦନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଗୱାଦୀହି ୟୋ ହୋତି ।
୪୭୧.ୟମ୍ହି ଗୋସ୍ସ ଚ[କ॰ ୭୮; ରୂ॰ ୩୧; ନୀ॰ ୨୨୯]।
ୟୱନ୍ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଗୋସ୍ସ ଚ ଉୱଣ୍ଣାନଞ୍ଚ ଅୱଙ ହୋତୀତି ଅୱାଦେସୋ । ‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନ…’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ୱସ୍ସ ବତ୍ତଂ, ଗୁନ୍ନଂ ଇଦଂ ଗବ୍ୟଂ, ମଂସାଦି, ଦୁ ୱୁଚ୍ଚତି ରୁକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ଇଦଂ ଦବ୍ୟଂ, ଦବ୍ବଂ, ମୂଲାଦି ।
ଅନେକତ୍ଥରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଅସ୍ସତ୍ଥିରାସି
୪୭୨.ତମେତ୍ଥସ୍ସତ୍ଥୀତି ମନ୍ତୁ[କ॰ ୩୬୯; ରୂ॰ ୪୦୩; ନୀ॰ ୭୯୩; ଚଂ॰ ୪.୨.୯୮; ପା॰ ୫.୨.୯୪]।
ତଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥେସୁ ପଠମନ୍ତା ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଇୱଣ୍ଣୁ’ୱଣ୍ଣୋ’କାରେହି ମନ୍ତୁ । ତତ୍ଥ ଇୱଣ୍ଣନ୍ତେହି ନିଚ୍ଚଂ, ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥି, ଏତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ସତିମା । ଏୱଂ ଗତିମା, ମତିମା, ଧିତିମା [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୫୨; ଜା॰ ୨.୨୨.୧୪୫୧], ଅତ୍ଥଦସ୍ସିମା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୪୫୧], ସିରୀମା [ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଅୱିଦୂରେନିଦାନକଥା] ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୭୩.ଆୟୁସ୍ସାୟସ ମନ୍ତୁମ୍ହି[କ॰ ୩୭୧; ରୂ॰ ୪୦୪; ନୀ॰ ୭୯୭]।
ମନ୍ତୁମ୍ହି ପରେ ଆୟୁସ୍ସ ଆୟସାଦେସୋ ହୋତି ।
ଦୀଘଂ ଆୟୁ ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥି, ଅସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ଆୟସ୍ମା [ମହାନି॰ ୪୯]। ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁମା, ବନ୍ଧୁମା, ଭାଣୁମା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବହୂ ଗାୱୋ ଅସ୍ମିଂ ସନ୍ତି, ଅସ୍ସ ୱା ସନ୍ତୀତି ଗୋମା । ଚନ୍ଦିମା, ପାପିମାପଦେସୁ ଚ ମହାୱୁତ୍ତିନା ଇମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚନ୍ଦସଙ୍ଖାତଂ ୱିମାନଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚନ୍ଦିମା [ଧ॰ ପ॰ ୩୮୭], ଦେୱପୁତ୍ତୋ, ଉପଚାରେନ ପନ ୱିମାନମ୍ପି ଚନ୍ଦିମାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଦେୱପୁତ୍ତୋପି ଚନ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତି ୱିୟ ପାପୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାପିମା [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୭], ମାରୋ । ନ ହି ଅପ୍ପକେନ ପାପେନ ପାପିମାତି ୱୁଚ୍ଚତି ପହୂତାଦିୱସେନ ପସିଦ୍ଧେ ଏୱ ମନ୍ତାଦୀନଂ ପୱତ୍ତନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ୱୁତ୍ତିୟଂ –
‘‘ପହୂତେ ଚ ପସଂସାୟଂ, ନିନ୍ଦାୟଞ୍ଚାତିସାୟନେ ।
ନିଚ୍ଚୟୋଗେ ଚ ସଂସଗ୍ଗେ, ହୋନ୍ତିମେ ମନ୍ତୁଆଦୟୋ’’ତି [ମୋଗ॰ ୭୮]।
ତତ୍ଥ ପହୂତେ-ଗୋମା [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨], ଧନୱାତି ।
ପସଂସାୟଂ-ଜାତିମା, ଗୁଣୱାତି ।
ନିନ୍ଦାୟଂ-ୱଲିମାତି ।
ଅତିସାୟନେ – ବୁଦ୍ଧିମା, ୱଣ୍ଣୱାତି ।
ନିଚ୍ଚୟୋଗେ-ସତିମା, ସୀଲୱା, ଦଣ୍ଡୀତି ।
ସଂସଗ୍ଗେ – ହଲିଦ୍ଦିମାତି ।
ତଥା ୱିଜ୍ଜମାନେହି ଏୱ ସତିଆଦୀହି ସତିମା ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନ ଅତୀତେହି ଅନାଗତେହି ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନେହି, କସ୍ମା? ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଏୱଂ ପନ ସତି କଥଂ ପୁବ୍ବେପି ତ୍ୱଂ ସତିମା ଆସି, ଅନାଗତେପି ସତିମା ଭୱିସ୍ସସୀତି ଇଦଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ? ତଦପି ତଦା ୱିଜ୍ଜମାନାୟ ଏୱ ସତିୟା ସିଦ୍ଧନ୍ତି ।
ଗୋ, ଅସ୍ସୋ, ମନୁସ୍ସୋ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଜାତିସଦ୍ଦେସୁ ତେସଂ ଦବ୍ବାଭିଧାନସମତ୍ଥତ୍ତା ମନ୍ତାଦୟୋ ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ନୀଲୋ ପଟୋ, ସୁକ୍କୋ ପଟୋଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଗୁଣସଦ୍ଦେସୁ ତିସ୍ସୋ, ଫୁସ୍ସୋଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ନାମସଦ୍ଦେସୁ ଚ । ୟେସଂ ପନ ଦବ୍ବାଭିଧାନସାମତ୍ଥିୟଂ ନତ୍ଥି, ତେସ୍ୱେୱ ହୋନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମା, ପଞ୍ଞୱା, ରୂପୱା, ୱଣ୍ଣୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
୩୭୪.ଇମିୟା[କ॰ ୩୫୩; ରୂ॰ ୩୭୮; ନୀ॰ ୭୬୮]।
ପଠମନ୍ତା ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଇମ, ଇୟା ହୋନ୍ତି ।
ବହୱୋ ପୁତ୍ତା ଅସ୍ସ ଅସ୍ମିଂ ୱା ସନ୍ତୀତି ପୁତ୍ତିମୋ, ପତ୍ଥଟା କିତ୍ତି ଅସ୍ସ ଅସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି କିତ୍ତିମୋ । ଏୱଂ ଫଲିମୋ, ଖନ୍ଧିମୋ, ରୁକ୍ଖୋ, ପୁତ୍ତିୟୋ, କପ୍ପିମୋ, କପ୍ପିୟୋ, ଜଟିମୋ, ଜଟିୟୋ, ଥିରଂ ଗୁଣଜାତଂ ଅସ୍ସ ଅସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ଥେରିୟୋ, ହାନଭାଗୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଅସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ହାନଭାଗିୟୋ । ଏୱଂ ଠିତିଭାଗିୟୋ, ୱିସେସଭାଗିୟୋ, ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପାଳିୟଂ ଚନ୍ଦିମା, ପୁତ୍ତିମାସଦ୍ଦାନଂ ସିମ୍ହି ରାଜାଦିଗଣରୂପଂ ଦିସ୍ସତି, ରତ୍ତିମାଭାତି ଚନ୍ଦିମା [ଧ॰ ପ॰ ୩୮୭], ପୁତ୍ତେହି ନନ୍ଦତି ପୁତ୍ତିମାତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨]। କିତ୍ତିମାସଦ୍ଦସ୍ସ ପନ କିତ୍ତିମସ୍ସ କିତ୍ତିମତୋତି ରୂପନ୍ତି ।
୪୭୫.ୱନ୍ତ୍ୱାୱଣ୍ଣା[କ॰ ୩୬୮; ରୂ॰ ୪୦୨; ନୀ॰ ୭୯୨; ଚଂ॰ ୬.୩.୩୫ …ପେ॰… ୮.୨.୯]।
ଅୱଣ୍ଣଭୂତା ପଠମନ୍ତା ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ୱନ୍ତୁ ହୋତି ।
ନିଚ୍ଚସୀଲୱସେନ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ସୀଲଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଅସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ସୀଲୱା, ପସତ୍ଥୋ ଗୁଣୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଅସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ଗୁଣୱା ।
ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଦତ୍ଥାନୁରୂପଂ ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥୱିସେସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ପଟିସନ୍ଧିସହଗତା ପଞ୍ଞା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଞୱା, ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଦୀଘାନଂ କ୍ୱଚି ରସ୍ସତ୍ତଂ । ୱିଦତି ଏତେନାତି ୱିଦୋ, ଞାଣଂ, ୱିଦୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଏତସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ୱିଦ୍ୱା, ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ ।
ଅୱଣ୍ଣାତି କିଂ ? ସତିମା, ବନ୍ଧୁମା ।
ବହୁଲାଧିକାରା ରସ୍ମିୱା, ଲକ୍ଖିୱା, ୟସସ୍ସିୱା, ଭୟଦସ୍ସିୱା, ମସ୍ସୁୱା, ଗାଣ୍ଡୀୱଧନ୍ୱାତିପି ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଗାଣ୍ଡୀୱଧନୁ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଅସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ଗାଣ୍ଡୀୱଧନ୍ୱା, ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ ।
୪୭୬.ଦଣ୍ଡାଦୀହିକଈ ୱା[କ॰ ୩୬୬; ରୂ॰ ୪୦୦; ନୀ॰ ୭୯୦; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୧୮-୧୨୧; ପା॰ ୫.୨.୧୧୫-୬]।
ତେହି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଇକ, ଈ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ନିଚ୍ଚଂ ଗହିତୋ ଦଣ୍ଡୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଅସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ଦଣ୍ଡିକୋ, ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡୱା । ଏୱଂ ଗନ୍ଧିକୋ, ଗନ୍ଧୀ, ଗନ୍ଧୱା, ରୂପିକୋ, ରୂପୀ, ରୂପୱା । ଇଣସାମିକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଧନା ଇକୋ, ଧନିକୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧନୀ, ଧନୱା, ଅତ୍ଥିକୋ, ଅତ୍ଥୀ, ଅତ୍ଥୱା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅସନ୍ନିହିତେନ ଅତ୍ଥେନ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥିକୋ, ମହଗ୍ଘେନ ଅତ୍ଥିକୋ ମହଗ୍ଘତ୍ଥିକୋ । ଏୱଂ ଧନତ୍ଥିକୋ, ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକୋ, ସେୟ୍ୟତ୍ଥିକୋ, ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତି ଇଦମତ୍ଥୀ, ପାଟୱେନ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି ପାଟୱତ୍ଥୀ । ଏୱଂ ଛେକତ୍ଥୀ, କୁସଲତ୍ଥୀଇଚ୍ଚାଦୀନି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦନ୍ତା ପନ ଈୟେୱ ହୋତି, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱଣ୍ଣୋ ସଣ୍ଠାନଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୀ । ଅଥ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱଣ୍ଣୋ ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୋ, ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସ ସୋ ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୀ । ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମୱଚ୍ଛସୀ, ‘ୱଚ୍ଛସ’ନ୍ତି ସୀସଂ, ତଦ୍ଧିତନ୍ତସମାସପଦଂ ନାମେତଂ । ଏୱଂ ଦେୱୱଣ୍ଣୀ ।
ହତ୍ଥ, ଦନ୍ତାଦୀହି ଜାତିୟଂ ଈ, ହତ୍ଥୀ, ଦନ୍ତୀ, ଗଜୋ, ଦାଠୀ, କେସରୀ, ସୀହୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ହତ୍ଥୱା, ଦନ୍ତୱା । ବ୍ରହ୍ମଚାରିମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱଣ୍ଣତୋ ଈୟେୱ, ୱଣ୍ଣୀ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱଣ୍ଣୱା । ପୋକ୍ଖରାଦୀହି ଦେସେ ଈୟେୱ, ପୋକ୍ଖରଂ ୱୁଚ୍ଚତି କମଲଂ, ପୋକ୍ଖରଣୀ, ପୁନ ଇତ୍ଥିୟଂ ନୀ, ପୁବ୍ବଈ-କାରସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ଉପ୍ପଲିନୀ, କୁମୁଦିନୀ, ଭିସିନୀ, ମୁଳାଲିନୀ, ସାଲୁକିନୀ, ପଦୁମଂ ଏତ୍ଥ ଦେସେ ଅତ୍ଥୀତି ପଦୁମୀ, ତତୋ ଇତ୍ଥିୟଂ ନୀ, ପଦୁମିନୀ, ପୁବ୍ବଈ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ କମଲାକରସ୍ସ ୱା କମଲଗଚ୍ଛସ୍ସ ୱା ନାମଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ପୋକ୍ଖରୱା ହତ୍ଥୀ, ଇଧ ସୋଣ୍ଡା ପୋକ୍ଖରଂ ନାମ ।
ସିଖୀ, ସିଖାୱା, ମାଲୀ, ମାଲାୱା, ସୀଲୀ, ସୀଲୱା, ବଲୀ, ବଲୱା । ସମାସନ୍ତେପି ଈ, ନିଦ୍ଦାସୀଲୀ, ସଭାସୀଲୀ, ବାହୁବଲୀ, ଊରୁବଲୀ । ସୁଖ, ଦୁକ୍ଖେହି ଈୟେୱ, ସୁଖୀ, ଦୁକ୍ଖୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୭୭.ତପାଦୀହି ସୀ[କ॰ ୩୬୫; ରୂ॰ ୩୯୯; ନୀ॰ ୭୮୯; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୦୬; ପା॰ ୫.୨.୧୦୨; ‘… ସ୍ସୀ’ (ବହୂସୁ)]।
ତପାଦୀହି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ସୀ ହୋତି ୱା ।
ତପୋ ଅସ୍ସ ଅସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ତପସ୍ସୀ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୟସସ୍ସୀ, ତେଜସ୍ସୀ, ମନୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମନସ୍ସୀ ।
ୱାତ୍ୱେୱ ? ୟସୱା ।
୪୭୮.ଣୋ ତପା[କ॰ ୩୭୦; ରୂ॰ ୪୦୫; ନୀ॰ ୭୯୫; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୦୬; ପା॰ ୫.୨.୧୦୩]।
ତପମ୍ହା ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି ।
ତପୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତାପସୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ତାପସୀ ।
୪୭୯.ମୁଖାଦିତୋ ରୋ[କ॰ ୩୬୭; ରୂ॰ ୪୦୧; ନୀ॰ ୭୯୧; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୧୦, ୧୧୧; ପା॰ ୫.୨.୧୦୬, ୧୦୭]।
ଅସଂୟତଂ ମୁଖଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମୁଖରୋ, ସୁସି ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁସିରୋ, ରୁକ୍ଖୋ, ଊସୋ ଖାରୋ ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଊସରୋ, ଖାରଭୂମିପ୍ପଦେସୋ, ମଧୁ ରସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମଧୁରୋ, ଗୁଳୋ, ନଗା ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ନଗରୋ, ବହୁପବ୍ବତପ୍ପଦେସୋ, ‘‘ନଗର’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, କୁଞ୍ଜୋ ୱୁଚ୍ଚତି ହନୁ, କୁଞ୍ଜରୋ, ହତ୍ଥୀ, ଉଣ୍ଣତା ଦନ୍ତା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଦନ୍ତୁରୋ, ହତ୍ଥୀୟେୱ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଅସ୍ସ ଉତ୍ତଂ ।
୪୮୦.ତୁନ୍ଦ୍ୟାଦୀହି ଭୋ[କ॰ ୩୬୪; ରୂ॰ ୩୯୮; ନୀ॰ ୩୮୭; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୪୮; ପା॰ ୫.୨.୧୩୯]।
ତୁନ୍ଦିଇଚ୍ଚାଦୀହି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଭୋ ହୋତି ୱା ।
ତୁନ୍ଦି ୱୁଚ୍ଚତି ୱୁଦ୍ଧା ନାଭି, ତୁନ୍ଦିଭୋ, ୱଲିୟୋ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱଲିଭୋ ।
ୱାତ୍ୱେୱ ? ତୁନ୍ଦିମା ।
୪୮୧.ସଦ୍ଧାଦିତ୍ୱ[କ॰ ୩୭୦; ରୂ॰ ୪୦୫; ନୀ॰ ୭୯୫; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୦୫; ପା॰ ୫.୨.୧୦୧ (ସଦ୍ଦାଦିୱ୍ହ ?)]।
ସଦ୍ଧାଦୀହି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଅ ହୋତି ।
ସଦ୍ଧା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଅସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ସଦ୍ଧୋ । ଏୱଂ ପଞ୍ଞୋ, ସତୋ ।
ୱାତ୍ୱେୱ ? ପଞ୍ଞୱା, ସତିମା ।
୪୮୨.ଆଲ୍ୱାଭିଜ୍ଝାଦୀହି[କ॰ ୩୫୯; ରୂ॰ ୩୮୪; ନୀ॰ ୭୭୯; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୫୭; ପା॰ ୩.୨.୧୫୮]।
ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଆଲୁ ହୋତି ୱା ।
ଅଭିଜ୍ଝା ଅଧିକା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ, ସୀତଲଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିକଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀତାଲୁ, ଧଜା ବହୁଲା ଅସ୍ମିଂ ରଥେ ସନ୍ତୀତି ଧଜାଲୁ, ଦୟା ବହୁଲା ଅସ୍ସାତି ଦୟାଲୁ, ପୁରିସଚିତ୍ତଂ ବହୁଲଂ ଅସ୍ସାତି ପୁରିସାଲୁ, ପୁରିସଲୋଲା ଇତ୍ଥୀ ।
ୱାତ୍ୱେୱ ? ଦୟାୱା ।
୪୮୩.ପିଚ୍ଛାଦିତ୍ୱିଲୋ[କ॰ ୩୬୪; ରୂ॰ ୩୯୮; ନୀ॰ ୭୮୭; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୦୨, ୧୦୩; ପା॰ ୫.୨.୯୯, ୧୦୦]।
ପିଚ୍ଛାଦିତୋ ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଇଲୋ ହୋତି ୱା ।
ପିଚ୍ଛଂ ତୂଲଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ପିଚ୍ଛିଲୋ, ପିଚ୍ଛୱା, ତୂଲରୁକ୍ଖୋ, ପିଚ୍ଛିଲା ସିପ୍ପଲି [ସିପ୍ପଲୀ, ସୀମ୍ବଲୀ, ସେମ୍ମଲୀତିପି ଦିସ୍ସତି], ଫେନିଲୋ [ଫେଣିଲୋତିପି ଦିସ୍ସତି], ଫେନୱା, ଅଦ୍ଦାରିଟ୍ଠକୋ, ଜଟିଲୋ, ଜଟାୱା, ତାପସୋ, ତୁଣ୍ଡିଲୋ, ତୁଣ୍ଡୱା, ଅଧିକା ୱାଚା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱାଚାଲୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଇଲୋପୋ ।
୪୮୪.ସୀଲାଦିତୋ ୱୋ[କ॰ ୩୬୪; ରୂ॰ ୩୯୮; ନୀ॰ ୭୮୭; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୧୩; ପା॰ ୫.୨.୧୦୯]।
ସୀଲାଦୀହି ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ୱୋ ହୋତି ।
ନିଚ୍ଚରକ୍ଖିତସୀଲଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଅସ୍ମିଂ ୱା ୱିଜ୍ଜତୀତି ସୀଲୱୋ, ପୁରିସୋ, ସୀଲୱା, ଇତ୍ଥୀ, କେସା ଅତିଦୀଘା ଅସ୍ମିଂ ସନ୍ତୀତି କେସୱୋ, କେସୱା, ଅପରିମାଣା ଅଣ୍ଣା ଉଦକା ଅସ୍ମିଂ ସନ୍ତୀତି ଅଣ୍ଣୱୋ, ମହନ୍ତଂ ବଲଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବଲୱୋ, ବଲୱା, ବଲୱଂ । ଗାଣ୍ଡୀ ୱୁଚ୍ଚତି ସନ୍ଧି, ବହୱୋ ଗାଣ୍ଡୀ ଅସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଗାଣ୍ଡୀୱଂ, ଧନୁ [ଗଣ୍ଡସ୍ସ ଗଣ୍ଡମିଗସିଙ୍ଗସ୍ସ ଅୟଂ ଗାଣ୍ଡୀ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଗାଣ୍ଡୀତି ଗାଣ୍ଡୀୱୋ । (ପଞ୍ଚକାଟୀକା) । ଗାଣ୍ଡୀମେଣ୍ଡସିଙ୍ଗମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଗାଣ୍ଡୀୱଂ, ଧନୁ । (ପୟୋଗସିଦ୍ଧି) । ଗାଣ୍ଡୀ ଗନ୍ଥି, ସୋ ଅତ୍ଥି ଅସ୍ସ ଅସ୍ମିଂ ୱା ଗାଣ୍ଡୀୱୋ ଅଜ୍ଜୁନଧନୁ, (ମୁଗ୍ଧବୋଧଟୀକା)], ବହୁକା ରାଜୀ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ରାଜୀୱଂ, ପଙ୍କଜଂ ।
୪୮୫.ମାୟାମେଧାହି ୱୀ[କ॰ ୩୬୪; ରୂ॰ ୩୯୮; ନୀ॰ ୭୮୭; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୩୭; ପା॰ ୫.୨.୧୨୧]।
ମାୟାୱୀ, ମେଧାୱୀ ।
୪୮୬.ଇସ୍ସରେ ଆମ୍ୟୁୱାମୀ[କ॰ ୩୬୪; ରୂ॰ ୩୯୮; ନୀ॰ ୭୮୭; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୪୩; ପା॰ ୫.୨.୧୨୬; ‘‘ସିସ୍ସରେ…’’ (ବହୂସୁ)]।
ଇସ୍ସରଭୂତେ ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଆମୀ, ଉୱାମୀ ହୋନ୍ତି ।
ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନଭୂତଂ ସଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସାମୀ, ସୁୱାମୀ [ସୁ॰ ନି॰ ୬୭୧], ଇତ୍ଥିୟଂ ସାମିନୀ, ସୁୱାମିନୀ, ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ, କାଗମେ ସାମିକୋ ।
୪୮୭.ଲକ୍ଖ୍ୟା ଣୋ ଅ ଚ[କ॰ ୩୬୪; ରୂ॰ ୩୯୮; ନୀ॰ ୭୮୭; ପା॰ ୫.୨.୧୦୦]।
ଲକ୍ଖୀମ୍ହା ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ଣୋ ହୋତି, ଈକାରସ୍ସ ଅତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି ।
ଲକ୍ଖୀ ସିରୀ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଲକ୍ଖଣୋ ।
୪୮୮.ଅଙ୍ଗା ନୋ କଲ୍ୟାଣେ[କ॰ ୩୬୪; ରୂ॰ ୩୯୮; ନୀ॰ ୭୮୭; ପା॰ ୫.୨.୧୦୦]।
କଲ୍ୟାଣେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅଙ୍ଗମ୍ହା ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ନୋ ହୋତି ।
କଲ୍ୟାଣଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏତିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ଅତ୍ଥୀତି ଅଙ୍ଗନା ।
୪୮୯.ସୋ ଲୋମା[କ॰ ୩୬୪; ରୂ॰ ୩୯୮; ନୀ॰ ୭୮୭; ଚଂ॰ ୪.୨.୧୦୪; ପା॰ ୫.୨.୧୦୦]।
ଲୋମମ୍ହା ମନ୍ତ୍ୱତ୍ଥେ ସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ବହୂନି ଲୋମାନି ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଲୋମସୋ । ଏତ୍ଥ ‘ସୋ’ତି ସୁତ୍ତୱିଭାଗେନ ‘‘ସୁମେଧସୋ, ଭୂରିମେଧସୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଅସ୍ସତ୍ଥିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଭାୱ, କମ୍ମରାସି
୪୯୦.ତସ୍ସଭାୱକମ୍ମେସୁ ତ୍ତ ତା ତ୍ତନ ଣ୍ୟ ଣେୟ୍ୟଣିୟ ଣ ଇୟା[କ॰ ୩୬୦; ରୂ॰ ୩୮୭; ନୀ॰ ୭୮୦; ଚଂ॰ ୪.୧.୧୩୬-୧୫୩; ପା॰ ୫.୧.୧୧୯-୧୩୬]।
ତସ୍ସ ଭାୱୋ, ତସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଛଟ୍ଠୁନ୍ତା ଏତେ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୟା ବହୁଲଂ ଭୱନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଭୱନ୍ତି ବୁଦ୍ଧି, ସଦ୍ଦା ଏତସ୍ମାତି ଭାୱୋ, ସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥେସୁ ଆଦିମ୍ହି ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ, ଚିରକାଲଂ ପୱତ୍ତିକାରଣଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଆଦିମ୍ହି ପୱତ୍ତିକାରଣଂ ବ୍ୟପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ଚିରକାଲଂ ପୱତ୍ତିକାରଣଂ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଜାତି, ଦବ୍ବ, ଗୁଣ, କ୍ରିୟା, ନାମୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଗୋସ୍ସ ଭାୱୋ ଗୋତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗୋଜାତି ଭାୱୋ ନାମ ।
‘‘ଦଣ୍ଡିନୋ ଭାୱୋ ଦଣ୍ଡିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦଣ୍ଡଦବ୍ବଂ ଭାୱୋ ନାମ ।
‘‘ନୀଲସ୍ସ ପଟସ୍ସ ଭାୱୋ ନୀଲତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନୀଲଗୁଣୋ ଭାୱୋ ନାମ ।
‘‘ପାଚକସ୍ସ ଭାୱୋ ପାଚକତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଚନକ୍ରିୟା ଭାୱୋ ନାମ ।
‘‘ତିସ୍ସନାମସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଭାୱୋ ତିସ୍ସତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତିସ୍ସନାମଂ ଭାୱୋ ନାମ ।
ତତ୍ଥ ଗୋସ୍ସ ଭାୱୋତି ଗୋସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଗୋଦବ୍ବେ ଗୋବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଗୋଦବ୍ବଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଦବ୍ବେ ଗୋୱୋହାରସ୍ସ ୱା ପୱତ୍ତିକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତ୍ତମ୍ହି-ଗୋତ୍ତଂ, ଦଣ୍ଡିତ୍ତଂ, ପାଚକତ୍ତଂ, ତିସ୍ସତ୍ତଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତାମ୍ହି-ସଙ୍ଗଣିକାରାମତା, ନିଦ୍ଦାରାମତା, ଭସ୍ସାରାମତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତ୍ତନମ୍ହି-ପୁଥୁଜ୍ଜନତ୍ତନଂ, ୱେଦନତ୍ତନଂ, ଜାରତ୍ତନଂ, ଜାୟତ୍ତନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଣ୍ୟମ୍ହି-ଅଲସସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଲସ୍ୟଂ, ସମଣସ୍ସ ଭାୱୋ ସାମଞ୍ଞଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭାୱୋ ବ୍ରାହ୍ମଞ୍ଞଂ, ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାଗୁଣୋ ସାମଞ୍ଞଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଞ୍ଞଞ୍ଚ ନାମ । ତାପସସ୍ସ ଭାୱୋ ତାପସ୍ୟଂ, ନିପୁଣସ୍ସ ଭାୱୋ ନେପୁଞ୍ଞଂ, ୱିପୁଲସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେପୁଲ୍ଲଂ, ରଞ୍ଞୋ ଭାୱୋ ରଜ୍ଜଂ, ଆପବ୍ବତସ୍ସ ଖେତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଆପବ୍ବତ୍ୟଂ, ଦାୟାଦସ୍ସ ଭାୱୋ ଦାୟଜ୍ଜଂ, ୱିସମସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେସମ୍ମଂ, ସଖିନୋ ଭାୱୋ ସଖ୍ୟଂ, ୱାଣିଜାନଂ ଭାୱୋ ୱାଣିଜ୍ଜଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଣେୟ୍ୟମ୍ହି – ସୁଚିସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋଚେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ଆଧିପତେୟ୍ୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଣିୟମ୍ହି-ଆଲସିୟଂ, ମଦଭାୱୋ ମଦିୟଂ । ଏୱଂ ଦକ୍ଖିୟଂ, ପୁରୋହିତଭାୱୋ ପୋରୋହିତିୟଂ, ବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ, ବ୍ୟାୱଟସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାୱଟିୟଂ, ଇମାନି ଦ୍ୱେ ପୁବ୍ବେ ୱେୟ୍ୟାକରଣପଦଂ ୱିୟ ସିଦ୍ଧାନି ।
ଣମ୍ହି-ଗରୁନୋ ଭାୱୋ ଗାରୱୋ, ପଟୁଭାୱୋ ପାଟୱଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇୟମ୍ହି-ଅଧିପତିଭାୱୋ ଅଧିପତିୟଂ, ପଣ୍ଡିତଭାୱୋ ପଣ୍ଡିତିୟଂ, ବହୁସ୍ସୁତଭାୱୋ ବହୁସ୍ସୁତିୟଂ, ନଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱୋ ନଗ୍ଗିୟଂ, ସୂରଭାୱୋ ସୂରିୟଂ, ୱୀରଭାୱୋ ୱୀରିୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କମ୍ମତ୍ଥେ କମ୍ମଂ ନାମ କ୍ରିୟା, ଅଲସସ୍ସ କମ୍ମଂ ଅଲସତ୍ତଂ, ଅଲସତା, ଅଲସତ୍ତନଂ, ଆଲସ୍ୟଂ, ଆଲସେୟ୍ୟଂ, ଆଲସିୟଂ, ଆଲସଂ, ଅଲସିୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୪୯୧.ବ୍ୟ ୱଦ୍ଧଦାସା ୱା[କ॰ ୩୬୦; ରୂ॰ ୩୮୭; ନୀ॰ ୭୮୦]।
ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ୱଦ୍ଧ, ଦାସେହି ବ୍ୟୋ ହୋତି ୱା ।
ୱଦ୍ଧସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଂ ୱା ୱଦ୍ଧବ୍ୟଂ, ୱଦ୍ଧତା, ଦାସବ୍ୟଂ, ଦାସତା, ‘ୱଦ୍ଧୱ’ନ୍ତି ଇଧ ଣେ ପରେ ୱାଗମୋ ।
୪୯୨.ନଣ ୟୁୱା ବୋ ଚ ୱୟେ[କ॰ ୩୬୧; ରୂ॰ ୩୮୮; ନୀ॰ ୭୮୧; ଚଂ॰ ୪.୧.୧୪୬; ପା॰ ୫.୧.୧୩୦; ‘…ୱସ୍ସ’ (ବହୂସୁ)]।
ୱୟେ ଗମ୍ୟମାନେ ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ୟୁୱତୋ ନଣ ହୋତି ୱା ବାଗମୋ ଚ ।
ୟୁୱସ୍ସ ଭାୱୋ ୟୋବ୍ବନଂ ।
ୱାତ୍ୱେୱ ? ୟୁୱତ୍ତଂ, ୟୁୱତା ।
୪୯୩.ଅଣ୍ୱାଦୀହିମୋ[କ॰ ୩୬୦; ରୂ॰ ୩୮୭; ନୀ॰ ୭୮୦; ଚଂ॰ ୪.୧.୧୩୯; ପା॰ ୫.୧.୧୨୨; ‘ଅଣ୍ୱାଦିତ୍ୱିମୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ତେହି ଭାୱେ ଇମୋ ହୋତି ୱା ।
ଅଣୁନୋ ଭାୱୋ ଅଣିମା, ଲଘୁନୋ ଭାୱୋ ଲଘିମା ।
୪୯୪.କସ୍ସମହତମିମେ କସମହା[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନି॰ ୮୫୯; ‘କସ୍ସକ…’ ?]।
ଇମପଚ୍ଚୟେ ପରେ କସ୍ସ, ମହନ୍ତସଦ୍ଦାନଂ କମେନ କସ, ମହା ହୋନ୍ତି ।
କସ୍ସକସ୍ସ କମ୍ମଂ କସିମା [(କିସମହତମିମେ କସମହା । ଇମପଚ୍ଚୟେ ପରେ କିସ, ମହନ୍ଥସଦ୍ଦାନଂ କମେନ କସ, ମହା ହୋନ୍ଥି । କିସସ୍ସ ଭାୱୋ କସିମା, ମୋଗ॰ ୪-୧୩୩)], ମହନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମହିମା । ସୁମନସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋମନସ୍ସଂ, ଣ୍ୟମ୍ହି ସାଗମୋ, ‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ୟସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ସୁନ୍ଦରଂ ୱଚୋ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ସୁୱଚୋ, ସୁୱଚସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋୱଚସ୍ସଂ । ଏୱଂ ଦୋୱଚସ୍ସଂ ।
‘‘ଆରାମରାମଣେୟ୍ୟକଂ, ଉୟ୍ୟାନରାମଣେୟ୍ୟକଂ, ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ରମିତବ୍ବନ୍ତି ରମଣଂ, ରମଣଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ରାମଣୋ, ଆରାମୋ, ଆରାମରାମଣସ୍ସ ଭାୱୋ ଆରାମରାମଣେୟ୍ୟକଂ, ଣେୟ୍ୟୋ, ସକତ୍ଥେ ଚ କୋ [କଥଂ ରାମଣିୟକତ୍ଥି ? ସକତ୍ଥେ କନ୍ଥା ଣେନ ସିଦ୍ଧଂ, (ମୋଗ॰ ୪-୫୯)], ଆରାମସମ୍ପତ୍ତି, ଆରାମସିରୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ସେସେସୁ ।
ଭାୱ, କମ୍ମରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ପରିମାଣରାସି
୪୯୫.ତମସ୍ସ ପରିମାଣଂ ଣିକୋ ଚ[କ॰ ୩୫୧; ରୂ॰ ୩୭୪; ନୀ॰ ୭୬୪; ଚଂ॰ ୪.୧.୬୨; ପା॰ ୫.୧.୫୭, ୫୮]।
ତଂ ଅସ୍ସ ପରିମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ପଠମନ୍ତା ଣିକୋ ହୋତି କୋ ଚ । ପରିମୀୟତେ ଅନେନାତି ପରିମାଣଂ ।
ଦୋଣୋ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ଦୋଣିକୋ । ଏୱଂ ଖାରିକୋ, କୁମ୍ଭିକୋ, ଅସୀତିୱସ୍ସାନି ପରିମାଣମସ୍ସାତି ଆସୀତିକୋ, ୱୟୋ । ଏୱଂ ନାୱୁତିକୋ, ଉପଡ୍ଢକାୟୋ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ଉପଡ୍ଢକାୟିକଂ, ବିମ୍ବୋହନଂ, ଦ୍ୱେ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ଦୁକଂ । ଏୱଂ ତିକଂ, ଚତୁକ୍କଂ, ପଞ୍ଚକଂ, ଛକ୍କଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ଦସକଂ, ସତକଂ ।
୪୯୬.ୟତେତେହି ତ୍ତକୋ[କ॰ ୩୯୧; ରୂ॰ ୪୨୩; ନୀ॰ ୮୩୦; ପା॰ ୫.୧.୨୨, ୨୩]
ତମସ୍ସ ପରିମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ୟ, ତ, ଏତସଦ୍ଦେହି ସଦିସଦ୍ୱିଭୂତୋ ତ୍ତକୋ ହୋତି ।
ୟଂ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ୟତ୍ତକଂ । ଏୱଂ ତତ୍ତକଂ ।
୪୯୭.ଏତସ୍ସେଟ ତ୍ତକେ[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯]।
ଏତଂ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ଏତ୍ତକଂ, ୟାୱ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ୟାୱତ୍ତକଂ । ଏୱଂ ତାୱତ୍ତକଂ, ଏତାୱତ୍ତକଂ । ‘ୟତେତେହୀ’ତି ୱଚନେନ ୟାୱ, ତାୱ, ଏତାୱାପି ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
୪୯୮.ସବ୍ବା ଚ ଟାୱନ୍ତୁ[କ॰ ୩୯୧; ରୂ॰ ୪୨୩; ନୀ॰ ୮୩୦; ଚଂ॰ ୪.୨.୪୩; ପା॰ ୫.୨.୩୯; ‘ସବ୍ବା ଚଚୱନ୍ତୁ’ (ବହୂସୁ)]।
ତମସ୍ସ ପରିମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ୟ, ତେ’ତେହି ଚ ସବ୍ବତୋ ଚ ଟାୱନ୍ତୁ ହୋତି, ଏତସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବଂ ପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ, ସବ୍ବାୱା, ଅତ୍ଥୋ, ସବ୍ବାୱନ୍ତୋ, ସବ୍ବାୱନ୍ତା, ଅତ୍ଥା, ସବ୍ବାୱତି, ଅତ୍ଥେ, ସବ୍ବାୱନ୍ତେସୁ, ଅତ୍ଥେସୁ, ଇତ୍ଥିୟଂ ସବ୍ବାୱତୀ, ସବ୍ବାୱନ୍ତୀ, ପରିସା । ଏୱଂ ୟାୱା, ୟାୱନ୍ତା, ୟାୱନ୍ତୋ, ତାୱା, ତାୱନ୍ତା, ତାୱନ୍ତୋ, ଏତ୍ତାୱା, ଏତ୍ତାୱନ୍ତା, ଏତ୍ତାୱନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୱଚି ମହାୱୁତ୍ତିନା ଏକସ୍ସ ତ-କାରସ୍ସ ଲୋପୋ, ୟାୱତକୋ କାୟୋ, ତାୱତକୋ ବ୍ୟାମୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୦୦], ୟାୱତିକା ୟାନସ୍ସ ଭୂମି ।
୪୯୯.କିଂମ୍ହା ରତି ରୀୱ ରୀୱତକ ରିତ୍ତକା[କ॰ ୩୯୧; ରୂ॰ ୪୨୩; ନୀ॰ ୮୩୦; ଚଂ॰ ୪.୨.୪୫; ପା॰ ୫.୨.୪୧]।
ତଂ ଅସ୍ସ ପରିମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ କିଂସଦ୍ଦତୋ ଏତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତି ।
୫୦୦.ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସ[କ॰ ୫୩୯; ରୂ॰ ୫୫୮; ନୀ॰ ୧୧୨୪]।
ରାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ପଦନ୍ତସରାଦିସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପଦନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଗୟ୍ହତି, ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ରୀୱନ୍ତୁ, ରିତ୍ତାୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟା ଚ ହୋନ୍ତି ।
କିଂ ପରିମାଣମସ୍ସାତି କତି । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କତି କୁସଲା, କତି ଅକୁସଲା [ୱିଭ॰ ୧୫୧], କତିୱସ୍ସୋସି ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ, ଏକୱସ୍ସୋ ଅହଂ ଭଗୱା [ମହାୱ॰ ୭୮], କିଂ ପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି କୀୱଂ, କିଂୱ ଦୂରୋ ଇତୋ ଗାମୋ । ଏୱଂ କୀୱତକଂ, କିତ୍ତକଂ ।
ରୀୱନ୍ତୁମ୍ହି – କୀୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତୁ ୟାଚକା [ଜା॰ ୨.୨୦.୧୦୩] ତି ।
ରିତ୍ତାୱନ୍ତୁମ୍ହି – କିତ୍ତାୱତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୨], କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ମାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧]।
ପୁବ୍ବସୁତ୍ତେନ ଟାୱନ୍ତୁମ୍ହି – ଏତ୍ତାୱତା ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏତ୍ତାୱତା ମାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୫୦୧.ମାନେ ମତ୍ତୋ[କ॰ ୩୨୮; ରୂ॰ ୩୫୨; ନୀ॰ ୭୦୮; ଚଂ॰ ୪.୨.୩୮; ପା॰ ୫.୨.୩୭]।
ମୀୟତେ ଏତେନାତି ମାନଂ, ତଂ ଉମ୍ମାନଂ, ପରିମାଣନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ, ଉଦ୍ଧଂ ମାନଂ ଉମ୍ମାନଂ, ତଦଞ୍ଞଂ ମାନଂ ପରିମାଣଂ, ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପନ ସାମଞ୍ଞୱଚନତ୍ତା ଦୁୱିଧମ୍ପି ଲବ୍ଭତି, ଦୁୱିଧେ ମାନେ ପୱତ୍ତା ହତ୍ଥାଦିସଦ୍ଦମ୍ହା ତମସ୍ସ ପରିମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ମତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ହତ୍ଥୋ ପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ହତ୍ଥମତ୍ତଂ, ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥା ପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ଦ୍ୱିହତ୍ଥମତ୍ତଂ, ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ, ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତଂ, ୟୋଜନମତ୍ତଂ, ତୀଣି ୟୋଜନାନି ପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ତିୟୋଜନମତ୍ତଂ, ନାଳିମତ୍ତଂ, ପତ୍ଥମତ୍ତଂ, ଦୋଣମତ୍ତଂ, ପଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉମ୍ମାନସଙ୍ଖାତୋ ପାତିୱିସେସୋ, ପଲଂ ପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ପଲମତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚମତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ [ପାରା॰ ୧], ତିଂସମତ୍ତଂ, ସଟ୍ଠିମତ୍ତଂ, ସତମତ୍ତଂ, ସହସ୍ସମତ୍ତଂ, କୋଟିମତ୍ତଂ, କୁମ୍ଭମତ୍ତଂ, ଚାଟିମତ୍ତଂ, ହତ୍ଥିମତ୍ତଂ, ପବ୍ବତମତ୍ତଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘ମତ୍ତା’ତି ୱା ପରିମାଣୱାଚିସଦ୍ଦନ୍ତରଂ, ହତ୍ଥୋ ମତ୍ତା ଏତସ୍ସାତି ହତ୍ଥମତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଦ୍ୱିହତ୍ଥମତ୍ତଂ, ଇଚ୍ଚାଦିନା ସମାସୋପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଭେଦୂପଚାରେନ ପନ ହତ୍ଥପରିମାଣଂ ହତ୍ଥୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱିହତ୍ଥଂ ୱତ୍ଥଂ, ଦୋଣୋ ୱୀହି, ଦୋଣୋ ମାସୋ’’ତି ସିଜ୍ଝତି ।
୫୦୨.ତଗ୍ଘୋ ଚୁଦ୍ଧଂ[କ॰ ୩୨୮; ରୂ॰ ୩୫୨; ନୀ॰ ୭୦୮; ଚଂ॰ ୪.୨.୩୯; ପା॰ ୫.୨.୩୭]।
ଉଦ୍ଧଂମାନେ ପୱତ୍ତା ସଦ୍ଦା ତମସ୍ସ ପରିମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ତଗ୍ଘପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ମତ୍ତୋ ଚ ।
ଜଣ୍ଣୁ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ଜଣ୍ଣୁତଗ୍ଘଂ, ଜଣ୍ଣୁମତ୍ତଂ ।
୫୦୩.ଣୋ ଚ ପୁରିସା[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୪.୨.୪୦ …ପେ॰… ୫.୨.୩୮]।
ଉଦ୍ଧଂମାନେ ପୱତ୍ତା ପୁରିସମ୍ହା ଣୋ ଚ ହୋତି ତଗ୍ଘୋ ଚ ମତ୍ତୋ ଚ ।
ଚତୁହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ ପରିମାଣମସ୍ସାତି ପୋରିସଂ, ତିପୋରିସଂ, ସତପୋରିସଂ, ଗମ୍ଭୀରଂ । ଏୱଂ ପୁରିସତଗ୍ଘଂ, ପୁରିସମତ୍ତଂ, ଉଦ୍ଧଂ ପସାରିତହତ୍ଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚହତ୍ଥଂ ପୁରିସପମାଣଂ ପୋରିସନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ଏକୂନତୀସୋ ୱୟସା’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪ (ଏକୂନତିଂସୋ)] ଏତ୍ଥ ଏକୂନତୀସ ୱସ୍ସାନି ଆୟୁପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ଏକୂନତୀସୋ । ଏୱଂ ୱୀସୋ, ତୀସୋ, ଚତ୍ତାଲୀସୋ, ପଞ୍ଞାସୋ, ସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମା, ଦ୍ୱିସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମା, ଦସସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସହସ୍ସପରିମାଣଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଅସ୍ସାତି ସହସ୍ସୋ’’-ଇଚ୍ଚାଦିନା ଣପଚ୍ଚୟେନ ସିଜ୍ଝତି ।
ପରିମାଣରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାରାସି
୫୦୪.ଏକା କାକ୍ୟସହାୟେ[କ॰ ୩୯୧; ରୂ॰ ୪୨୩; ନୀ॰ ୮୩୫; ଚଂ॰ ୪.୨.୬୭; ପା॰ ୫.୩.୫୨]।
ଅସହାୟତ୍ଥେ ଏକମ୍ହା କ, ଆକୀ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଅସହାୟୋ ଏକୋ, ଏକକୋ, ଏକାକୀ, ଏକୋ ୱା ।
ଇତ୍ଥିୟଂ ଏକିକା, ଏକାକିନୀ, ଏକା ୱା, ‘ଅଧାତୁସ୍ସ କେ’ତି ସୁତ୍ତେନ ଇତ୍ଥିୟଂ କମ୍ହି ପରେ ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ ।
୫୦୫.ଦ୍ୱିତି ଚତୂହି ତୀୟତ୍ଥା[କ॰ ୩୮୫; ରୂ॰ ୪୦୯; ନୀ॰ ୮୧୭; ତିସତ୍ଥା ?]।
ତେହି ତସ୍ସ ପୂରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ତୀୟୋ ଚ ତ୍ଥୋ ଚ ହୋନ୍ତି ।
୫୦୬.ଦ୍ୱିତୀନଂ ଦୁତା ତୀୟେ[କ॰ ୩୮୬, ୪୧୦; ନୀ॰ ୮୧୮; ତିୟେ ?]।
ତୀୟେ ପରେ ଦ୍ୱି, ତିସଦ୍ଦାନଂ ଦୁ, ତାଦେସା ହୋନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଦୁତୀୟୋ [ଛଟ୍ଠସଂଗୀତି ପାଠେସୁ ଦୁତିୟୋତ୍ୟାଦିନା ଦିସ୍ସନ୍ତି], ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୂରଣୀ ଦୁତୀୟା, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୂରଣଂ ଦୁତୀୟଂ । ଏୱଂ ତତୀୟୋ, ତତୀୟା, ତତୀୟଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଚତୁତ୍ଥୋ, ଚତୁତ୍ଥୀ, ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୫୦୭.ମ ପଞ୍ଚାଦିକତିହି[କ॰ ୩୭୩; ରୂ॰ ୪୦୬; ନୀ॰ ୮୦୨; ଚଂ॰ ୪.୨.୫୫; ପା॰ ୫.୨.୪୯]।
ପଞ୍ଚାଦୀହି ଚ କତିମ୍ହା ଚ ତସ୍ସ ପୂରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ମୋ ହୋତି ।
ପଞ୍ଚମୋ, ପଞ୍ଚମୀ, ପଞ୍ଚମଂ । ଏୱଂ ସତ୍ତମ, ଅଟ୍ଠମ, ନୱମ, ଦସମ, ଏକାଦସମାଦି । କତିନ୍ନଂ ପୂରଣୋ କତିମୋ, କତିମୀ, ତିଥୀ ।
୫୦୮.ତସ୍ସ ପୂରଣେକାଦସାଦିତୋ ୱା[କ॰ ୩୭୪; ରୂ॰ ୪୧୨; ନୀ॰ ୮୦୫; ଚଂ॰ ୪.୨.୫୧; ପା॰ ୫.୨.୪୮]।
ପୂରତେ ଅନେନାତି ପୂରଣଂ, ଏକାଦସାଦିତୋ ତସ୍ସ ପୂରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଟାନୁବନ୍ଧୋ ଅପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୱା ।
ଏକାଦସନ୍ନଂ ପୂରଣୋ ଏକାଦସୋ, ଏକାଦସୀ, ଏକାଦସଂ, ଏକାଦସମୋ ୱା । ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସୋ, ଦ୍ୱାଦସମୋ, ତେରସୋ, ତେରସମୋ, ଚୁଦ୍ଦସୋ, ଚୁଦ୍ଦସମୋ, ପଞ୍ଚଦସୋ, ପଞ୍ଚଦସମୋ, ପନ୍ନରସୋ, ପନ୍ନରସମୋ, ସୋଳସୋ, ସୋଳସମୋ, ସତ୍ତରସୋ, ସତ୍ତରସମୋ, ଅଟ୍ଠାରସୋ, ଅଟ୍ଠାରସମୋ ।
୫୦୯.ଟେ ସତିସ୍ସ ତିସ୍ସ[କ॰ ୩୮୯; ରୂ॰ ୪୧୩; ନୀ॰ ୮୨୪]।
ଟେ ପରେ ସତିସ୍ସ ତି-କାରସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତୀତି ୱୀସତି, ତୀସତୀନଂ ତିସ୍ସ ଲୋପୋ ।
ଏକୂନୱୀସୋ, ଏକୂନୱୀସତିମୋ, ୱୀସୋ, ୱୀସତିମୋ, ତୀସୋ, ତୀସତିମୋ, ଚତ୍ତାଲୀସୋ, ଚତ୍ତାଲୀସମୋ, ପଞ୍ଞାସୋ, ପଞ୍ଞାସମୋ । ସଟ୍ଠ୍ୟାଦିତୋ ପୁରିମସୁତ୍ତେନ ମୋ, ସଟ୍ଠିମୋ, ସତ୍ତତିମୋ, ଅସୀତିମୋ, ନୱୁତିମୋ ।
୫୧୦.ସତାଦୀନମି ଚ[କ॰ ୩୭୩; ରୂ॰ ୪୦୬; ନୀ॰ ୮୦୨; ଚଂ॰ ୪.୨.୫୩ …ପେ॰… ୫.୨.୫୭]।
ସତାଦିତୋ ତସ୍ସ ପୂରଣତ୍ଥେ ମୋ ହୋତି, ସତାଦୀନଂ ଅନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି ।
ସତସ୍ସ ପୂରଣୋ ସତିମୋ, ଦ୍ୱିସତିମୋ, ତିସତିମୋ, ସହସ୍ସିମୋ ।
୫୧୧.ଛା ଟ୍ଠଟ୍ଠମା[କ॰ ୩୮୪; ରୂ॰ ୪୦୭; ନୀ॰ ୮୦୩]।
ଛମ୍ହା ତସ୍ସ ପୂରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଟ୍ଠ, ଟ୍ଠମା ହୋନ୍ତି ।
ଛଟ୍ଠୋ, ଛଟ୍ଠୀ, ଛଟ୍ଠଂ, ଛଟ୍ଠମୋ, ଛଟ୍ଠମୀ, ଛଟ୍ଠମଂ ।
୫୧୨.ସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ସଚ୍ଚୁତୀସାସଦସନ୍ତାୟାଧିକାସ୍ମିଂ ସତସହସ୍ସେ ଟ[କ॰ ୩୨୮; ରୂ॰ ୩୫୨; ନୀ॰ ୭୦୧; ଚଂ॰ ୪.୨.୫୦ …ପେ॰… ୫.୨.୪୫, ୪୬; ‘…ଡୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ସତି, ଉତି, ଈସ, ଆସ, ଦସନ୍ତାହି ସଙ୍ଖ୍ୟାହି ତେ ଅଧିକା ଅସ୍ମିଂ ସତସହସ୍ସେତି ଅତ୍ଥେ ଟାନୁବନ୍ଧୋ ଅପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ସତସହସ୍ସେ’ତି ସତେ ୱା ସହସ୍ସେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥ ସହସ୍ସସଦ୍ଦେନ ସହସ୍ସଂ ଦସସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ଦସସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ଗୟ୍ହତି ।
ଦସନ୍ତ, ସତ୍ୟନ୍ତ, ଈସନ୍ତ, ଆସନ୍ତ, ଉତ୍ୟନ୍ତାତି ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଦସ, ଏକାଦସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଟ୍ଠାରସା ନୱସଙ୍ଖ୍ୟା ଦସନ୍ତା ନାମ ।
ୱୀସତି, ଏକୱୀସତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ନୱସଙ୍ଖ୍ୟା ଚ ତୀସତି, ଏକତୀସତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଟ୍ଠତୀସତିୟା ନୱସଙ୍ଖ୍ୟା ଚ ସତ୍ୟନ୍ତା ନାମ ।
ଚତ୍ତାଲୀସ, ଏକଚତ୍ତାଲୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସାୟ ନୱସଙ୍ଖ୍ୟା ଈସନ୍ତା ନାମ ।
ପଞ୍ଞାସ, ଏକପଞ୍ଞାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସାୟ ନୱସଙ୍ଖ୍ୟା ଆସନ୍ତା ନାମ ।
ନୱୁତି, ଏକନୱୁତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଟ୍ଠନୱୁତିୟା ନୱ ସଙ୍ଖ୍ୟା ଉତ୍ୟନ୍ତା ନାମ ।
ସେସା ଟ୍ଠୁନ୍ତ, ତ୍ୟନ୍ତାପି ଇଧ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଟ୍ଠୁନ୍ତା ନାମ ସଟ୍ଠି,-ଏକସଟ୍ଠ୍ୟାଦିକା ନୱସଙ୍ଖ୍ୟା । ତ୍ୟନ୍ତା ନାମ ସତ୍ତତି, ଏକସତ୍ତତ୍ୟାଦିକା ନୱସଙ୍ଖ୍ୟା ଚ ଅସୀତି, ଏକାସୀତ୍ୟାଦିକା ନୱସଙ୍ଖ୍ୟା ଚ ।
ଦସନ୍ତାସୁ ତାୱ – ଦସ ଅଧିକା ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ଦସସତଂ । ଏୱଂ ଦସସହସ୍ସଂ, ଦସସତସହସ୍ସଂ, ଏକାଦସ ଅଧିକା ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ଏକାଦସସତଂ । ଏୱଂ ଏକାଦସସହସ୍ସଂ, ଏକାଦସସତସହସ୍ସଂ । ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସସତମିଚ୍ଚାଦୀନି ।
ସତ୍ୟନ୍ତାସୁ – ଟମ୍ହି ତି-କାରଲୋପୋ, ୱୀସତି ଅଧିକା ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ୱୀସସତଂ । ଏୱଂ ଏକୱୀସସତଂ, ଦ୍ୱାୱୀସସତଂ ଇଚ୍ଚାଦି, ତୀସତି ଅଧିକା ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ତୀସସତଂ । ଏୱଂ ଏକତୀସସତଂ, ଦ୍ୱତ୍ତୀସସତଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏସ ନୟୋ ସହସ୍ସେପି ।
ଈସନ୍ତାସୁ – ଚତ୍ତାଲୀସଂ ଅଧିକା ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ଚତ୍ତାଲୀସସତଂ । ଏୱଂ ଏକଚତ୍ତାଲୀସସତଂ, ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସସତଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏସ ନୟୋ ସହସ୍ସେପି ।
ଆସନ୍ତାସୁ – ପଞ୍ଞାସଂ ଅଧିକା ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ପଞ୍ଞାସସତଂ । ଏୱଂ ଏକପଞ୍ଞାସସତଂ, ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସସତଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏସ ନୟୋ ସହସ୍ସେପି ।
ଟ୍ଠୁନ୍ତାସୁ – ସଟ୍ଠି ଅଧିକା ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ସଟ୍ଠିସତଂ । ଏୱଂ ଏକସଟ୍ଠିସତଂ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିସତଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏସ ନୟୋ ସହସ୍ସେପି ।
ତ୍ୟନ୍ତାସୁ – ସତ୍ତତି ଅଧିକା, ଏକସତ୍ତତି ଅଧିକା, ଅସୀତି ଅଧିକା, ଏକାସୀତି ଅଧିକା ଇଚ୍ଚାଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବା ।
ଉତ୍ୟନ୍ତାସୁ – ନୱୁତି ଅଧିକା ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ନୱୁତିସତଂ । ଏୱଂ ଏକନୱୁତିସତଂ, ଦ୍ୱେନୱୁତିସତଂ ଇଚ୍ଚାଦି । ଏସ ନୟୋ ସହସ୍ସେପି ।
ଅଥ ୱା ଦସନ୍ତା ନାମ ଏକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସସଙ୍ଖ୍ୟା ।
ସତ୍ୟନ୍ତା ନାମ ଏକାଦସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୀସସଙ୍ଖ୍ୟା ।
ଈସନ୍ତା ନାମ ଏକତୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସସଙ୍ଖ୍ୟା ।
ଆସନ୍ତା ନାମ ଏକଚତ୍ତାଲୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସସଙ୍ଖ୍ୟା ।
ଏୱଂ ଟ୍ଠୁନ୍ତ, ତ୍ୟନ୍ତ, ଉତ୍ୟନ୍ତାପି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏକୋ ଅଧିକୋ ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ଏକସତଂ, ‘‘ଅଥେତ୍ଥେକସତଂ ଖତ୍ୟା, ଅନୁୟନ୍ତା ୟସସ୍ସିନୋ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୯୪] ପାଳି । ‘‘ଦ୍ୱେ ଅଧିକା ୟସ୍ମିଂ ସତେ ତୟିଦଂ ଦ୍ୱିସତଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ସୁୱିଚିତ୍ତମିଦଂ ୱିଧାନନ୍ତି ।
ୟଥା ପନ ‘‘ଏକୋ ଚ ଦସ ଚ ଏକାଦସ, ଏକାଧିକା ୱା ଦସ ଏକାଦସା’’ତି ସିଜ୍ଝତି, ତଥା ଇଧପି ‘‘ଦସ ଚ ସତଞ୍ଚ ଦସସତଂ, ଦସାଧିକଂ ୱା ସତଂ ଦସସତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବଂ ତଂ ୱିଧାନଂ ସମାସୱସେନ ସିଜ୍ଝତି ।
ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ଦ୍ୱେ ସତାନି ଦ୍ୱିସତଂ, ତୀଣି ସତାନି ତିସତ’’ମିଚ୍ଚାଦୀନି ଚ ‘‘ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଦ୍ୱିସହସ୍ସଂ, ତୀଣି ସହସ୍ସାନି ତିସହସ୍ସ’’ମିଚ୍ଚାଦୀନି ଚ ‘‘ଦ୍ୱେ ସତସହସ୍ସାନି ଦ୍ୱିସତସହସ୍ସଂ, ତୀଣି ସତସହସ୍ସାନି ତିସତସହସ୍ସ’’ମିଚ୍ଚାଦୀନି ଚ ଦିଗୁସମାସେ ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
୫୧୩.ୱାରସଙ୍ଖ୍ୟାୟକ୍ଖତ୍ତୁଂ[କ॰ ୬୪୬; ରୂ॰ ୪୧୯; ନୀ॰ ୧୨୮୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୫; ପା॰ ୫.୪.୧୭]।
ୱାରସମ୍ବନ୍ଧିଭୂତା ସଙ୍ଖ୍ୟାସଦ୍ଦା କ୍ଖତ୍ତୁଂପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଦ୍ୱେ ୱାରା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ । ଏୱଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ।
୫୧୪.କତିମ୍ହା[କ॰ ୬୪୬; ରୂ॰ ୪୧୯; ନୀ॰ ୧୨୮୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୬; ପା॰ ୫.୪.୨୦]।
ୱାରସମ୍ବନ୍ଧିଭୂତା କତିସଦ୍ଦା କ୍ଖତ୍ତୁଂ ହୋତି । କତି ୱାରା କତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ।
୫୧୫.ବହୁମ୍ହା ଧା ଚ ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟା[କ॰ ୬୪୬; ରୂ॰ ୪୧୯; ନୀ॰ ୧୨୮୨; ‘ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟଂ’ (ବହୂସୁ)]।
ୱାରସମ୍ବନ୍ଧିଭୂତା ବହୁସଦ୍ଦା ପଚ୍ଚାସତ୍ତିୟା ସତି ଧା ଚ ହୋତି କ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ଚ ।
ବହୁୱାରା ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ବହୁସଦ୍ଦେନ ଅନେକୱାରଂ ଉପଲକ୍ଖେତି, ଅନେକୱାରା ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ । ଏୱଂ ବହୁୱାରା ବହୁଧା, ଅନେକୱାରା ଅନେକଧା । ପଚ୍ଚାସତ୍ତି ନାମ ୱାରାନଂ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନତା ୱୁଚ୍ଚତି, ଦିୱସସ୍ସ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ବହୁଧା ଭୁଞ୍ଜତି, ୱାରାନଂ ଦୂରଭାୱେ ସତି ତେ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ମାସସ୍ସ ବହୁୱାରେ ଭୁଞ୍ଜତି ।
୫୧୬.ସକିଂ ୱା[କ॰ ୬୪୬; ରୂ॰ ୪୧୯; ନୀ॰ ୧୨୮୨; ଚଂ॰ ୪.୪.୮; ପା॰ ୫.୪.୧୯]।
ଏକୱାରନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ସକିନ୍ତି ନିପଚ୍ଚତେ ୱା ।
ସକିଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଏକୱାରଂ ଭୁଞ୍ଜତି ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଖୁଦ୍ଦକରାସି
ପକାରରାସି
୫୧୭.ଧାସଙ୍ଖ୍ୟାହି[କ॰ ୩୯୭; ରୂ॰ ୪୨୦; ନୀ॰ ୮୩୬; ଚଂ॰ ୪.୩.୨୦; ପା॰ ୫.୩.୪୨]।
ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାଚୀହି ପକାରେ ଧା ହୋତି ।
ଦ୍ୱୀହି ପକାରେହି ଦ୍ୱିଧା । ଏୱଂ ତିଧା, ଚତୁଧା, ପଞ୍ଚଧା, ଦସଧା, ସତଧା, ସହସ୍ସଧା, ବହୁଧା, ଏକଧା, ଅନେକଧା ।
୫୧୮.ୱେକା ଜ୍ଝଂ[କ॰ ୩୯୭; ରୂ॰ ୪୨୦; ନୀ॰ ୮୩୭; ଚଂ॰ ୪.୩.୨୪; ପା॰ ୫.୩.୪୬]।
ଏକମ୍ହା ପକାରେ ଜ୍ଝଂ ହୋତି ୱା ।
ଏକେନ ପକାରେନ ଏକଜ୍ଝଂ, ଏକଧା ୱା ।
୫୧୯.ଦ୍ୱିତୀହେଧା[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୪୨୦-୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯; ଚଂ॰ ୪.୩.୨୪; ପା॰ ୫.୩.୪୬]।
ଦ୍ୱିତିସଦ୍ଦେହି ପକାରେ ଏଧା ହୋତି ୱା ।
ଦ୍ୱେଧା, ତେଧା, ଦ୍ୱିଧା, ତିଧା ୱା ।
୫୨୦.ସବ୍ବାଦୀହି ପକାରେ ଥା[କ॰ ୩୯୮; ରୂ॰ ୪୨୧; ନୀ॰ ୮୪୪; ଚଂ॰ ୪.୩.୨୬; ପା॰ ୫.୩.୬୯]।
ବହୁଭେଦୋ ୱା ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଭେଦକୋ ୱିସେସୋ ୱା ପକାରୋ, ସବ୍ବାଦୀହି ପକାରେ ଥା ହୋତି ।
ସବ୍ବେନ ପକାରେନ ସବ୍ବଥା, ସବ୍ବେହି ପକାରେହି ସବ୍ବଥା, ୟାଦିସେନ ପକାରେନ ୟଥା, ୟାଦିସେହି ପକାରେହି ୟଥା । ଏୱଂ ତଥା, ଅଞ୍ଞଥା, ଉଭୟଥା, ଇତରଥା ।
୫୨୧.କଥମିତ୍ଥଂ[କ॰ ୩୯୯; ରୂ॰ ୪୨୨; ନୀ॰ ୮୪୫; ପା॰ ୫.୩.୨୪, ୨୫]।
କେନ ପକାରେନ କଥଂ, ଇମିନା ପକାରେନ ଇତ୍ଥଂ । ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ କିଂ, ଇମସଦ୍ଦେହି ଥଂ, ତ୍ଥଂପଚ୍ଚୟେ କତ୍ୱା କିଂସ୍ସ କତ୍ତଂ, ଇମସ୍ସ ଇତ୍ତଞ୍ଚ କରିୟତି ।
୫୨୨.ତବ୍ବତି ଜାତିୟୋ[କ॰ ୩୯୮; ରୂ॰ ୪୨୧; ନୀ॰ ୮୪୪; ଚଂ॰ ୪.୩.୨୬; ପା॰ ୫.୩.୬୯]।
ସୋ ପକାରୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତବ୍ବା, ତସ୍ମିଂ ତବ୍ବତି, ପକାରୱନ୍ତେ ଦବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂସାମଞ୍ଞୱାଚିମ୍ହା ତବ୍ବତି ଜାତିୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ୱିସେସେନ ପଟୁରୂପୋ ପଣ୍ଡିତୋ ପଟୁଜାତିୟୋ । ୱିସେସେନ ମୁଦୁରୂପଂ ୱତ୍ଥୁ ମୁଦୁଜାତିୟଂ ।
୫୨୩.ସୋ ୱୀଚ୍ଛାପ୍ପକାରେସୁ[କ॰ ୩୯୭; ରୂ॰ ୪୨୦; ନୀ॰ ୮୩୬; ଚଂ॰ ୪.୪.୨ …ପେ॰… ୫.୪.୪୩]।
ୱୀଚ୍ଛାୟଂ ପକାରେ ଚ ସୋପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ୱୀଚ୍ଛାୟଂ –
ପଦଂ ପଦଂ ୱାଚେତି ପଦସୋ ୱାଚେତି । ଖଣ୍ଡଂ ଖଣ୍ଡଂ କରୋତି ଖଣ୍ଡସୋ କରୋତି, ବିଲଂ ବିଲଂ ୱିଭଜ୍ଜତି ବିଲସୋ ୱିଭଜ୍ଜତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘ପଦଂ ପଦଂ’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ କ୍ରିୟାୱିସେସନେ ଦୁତିୟା ।
ପକାରେ –
ବହୂହି ପକାରେହି ପୁଥୁସୋ, ସବ୍ବେହି ପକାରେହି ସବ୍ବସୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘‘ୟୋନିସୋ ଉପାୟସୋ, ଠାନସୋ, ହେତୁସୋ, ଅତ୍ଥସୋ, ଧମ୍ମସୋ, ସୁତ୍ତସୋ, ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପନ ମହାୱୁତ୍ତିନା ତତିୟେକୱଚନସ୍ସ ସୋତ୍ତଂ । ତଥା ଦୀଘସୋ, ଓରସୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ପକାରରାସି ।
କୁଲରାସି
୫୨୪.ପିତିତୋ ଭାତରି ରେୟ୍ୟଣ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫]।
ପିତୁସଦ୍ଦମ୍ହା ତସ୍ସ ଭାତାତି ଅତ୍ଥେ ରେୟ୍ୟଣ ହୋତି ।
ପିତୁ ଭାତା ପେତ୍ତେୟ୍ୟୋ [ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୪]। ‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’ତି ଉସ୍ସ ଲୋପୋ, ତସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
୫୨୫.ମାତିତୋ ଚ ଭଗିନିୟଂ ଛୋ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫]।
ମାତିତୋ ପିତିତୋ ଚ ଭଗିନିୟଂ ଛୋ ହୋତି ।
ମାତୁ ଭଗିନୀ ମାତୁଚ୍ଛା [ଉଦା॰ ୨୨], ପିତୁ ଭଗିନୀ ପିତୁଚ୍ଛା [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୪୩]।
୫୨୬.ମାତାପିତୂସ୍ୱାମହୋ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୧.୬୦; ପା॰ ୪.୨.୩୬]।
ମାତାପିତୂହି ତେସଂ ମାତାପିତୂସୁ ଆମହୋ ହୋତି ।
ମାତୁ ମାତା ମାତାମହୀ, ମାତୁ ପିତା ମାତାମହୋ [ମ॰ ନି॰ ୨.୪୧୧], ପିତୁ ମାତା ପିତାମହୀ, ପିତୁ ପିତା ପିତାମହୋ ।
ଇତି କୁଲରାସି ।
ହିତ, ସାଧୁ, ଅରହରାସି
୫୨୭.ହିତେରେୟ୍ୟଣ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫]।
ମାତାପିତୂହି ତେସଂ ହିତେ ରେୟ୍ୟଣ ହୋତି ।
ମାତୁ ହିତୋ ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ, ପିତୁ ହିତୋ ପେତ୍ତେୟ୍ୟୋ । ମାତାପିତୂସୁ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ।
୫୨୮.ଇୟୋ ହିତେ[କ॰ ୩୫୬; ରୂ॰ ୩୮୧; ନୀ॰ ୭୭୩]।
ତସ୍ସ ହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଇୟୋ ହୋତି ।
ଉପାଦାନାନଂ ହିତଂ ଉପାଦାନିୟଂ । ଏୱଂ ଓଘନିୟଂ, ୟୋଗନିୟଂ, ଗନ୍ଥନିୟଂ, ନୀୱରଣିୟଂ, ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ଥେସୁପି ଇୟୋ, ସମାନୋଦରେ ସୟିତୋ ସୋଦରିୟୋ ।
୫୨୯.ଚକ୍ଖ୍ୱାଦିତୋ ସ୍ସୋ[କ॰ ୩୫୩; ରୂ॰ ୩୭୮; ନୀ॰ ୭୬୭]।
ତସ୍ସ ହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ଚକ୍ଖ୍ୱାଦୀହି ସ୍ସୋ ହୋତି ।
ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ହିତଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସଂ [ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୦୮], ସୁଭରୂପଂ ଚକ୍ଖୁଭେସଜ୍ଜଞ୍ଚ । ଆୟୁନୋ ହିତଂ ଆୟୁସ୍ସଂ [ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୩୧], ଆୟୁୱଡ୍ଢନୱିଧି ।
୫୩୦.ଣ୍ୟୋ ତତ୍ଥ ସାଧୁ[କ॰ ୩୫୩; ରୂ॰ ୩୭୮; ନୀ॰ ୭୬୭; ଚଂ॰ ୩.୪.୧୦୦, ୧୦୩; ପା॰ ୪.୪.୯୮, ୧୦୩, ୧୦୫]।
ତସ୍ମିଂ ସାଧୂତି ଅତ୍ଥେ ଣ୍ୟୋ ହୋତି ।
ସଭାୟଂ ସାଧୁ ସବ୍ଭୋ, ‘ସାଧୂ’ତି କୁସଲୋ ୟୋଗ୍ୟୋ ହିତୋ ୱା । ମିତ୍ତାନଂ ହିତଂ ମେତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତୱିଭାଗା ଅଞ୍ଞତ୍ରପି ଣ୍ୟୋ, ରଥଂ ୱହତୀତି ରଚ୍ଛା, ରଥୱୀଥି ।
୫୩୧.କମ୍ମାନିୟଞ୍ଞା[କ॰ ୩୫୩; ରୂ॰ ୩୭୮; ନୀ॰ ୭୬୭]।
ତସ୍ମିଂ ସାଧୂତି ଅତ୍ଥେ କମ୍ମମ୍ହା ନିୟ, ଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି ।
କମ୍ମେ ସାଧୁ କମ୍ମନିୟଂ, କମ୍ମଞ୍ଞଂ ।
୫୩୨.କଥାଦିତିକୋ[କ॰ ୩୫୩; ରୂ॰ ୩୭୮; ନୀ॰ ୭୬୭; ଚଂ॰ ୩.୪.୧୦୪; ପା॰ ୪.୪.୧୦୨]।
ତତ୍ଥ ସାଧୂତି ଅତ୍ଥେ କଥାଦୀହି ଇକୋ ହୋତି ।
କଥାୟଂ ସାଧୁ କଥିକୋ, ଧମ୍ମକଥାୟଂ ସାଧୁ ଧମ୍ମକଥିକୋ, ସଙ୍ଗାମେ ସାଧୁ ସଙ୍ଗାମିକୋ, ଗାମୱାସେ ସାଧୁ ଗାମୱାସିକୋ, ଉପୱାସେ ସାଧୁ ଉପୱାସିକୋ ।
୫୩୩.ପଥାଦୀହି ଣେୟ୍ୟୋ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୩.୪.୧୦୫; ପା॰ ୪.୪.୧୦୪]।
ତତ୍ଥ ସାଧୂତି ଅତ୍ଥେ ପଥାଦୀହି ଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି ।
ପଥେ ସାଧୁ ପାଥେୟ୍ୟଂ, ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧନଂ, ତସ୍ସ ପତି ସପତି, ସପତିମ୍ହି ସାଧୁ ସାପତେୟ୍ୟଂ ।
୫୩୪.ଦକ୍ଖିଣାୟାରହେ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ଚଂ॰ ୪.୧.୮୦; ପା॰ ୫.୧.୬୯]।
ଦକ୍ଖିଣାସଦ୍ଦମ୍ହା ଅରହତ୍ଥେ ଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି ।
ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ।
୫୩୫.ଆୟୋ ତୁମନ୍ତା[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫; ‘ରାୟୋ ତୁମନ୍ତା’ (ବହୂସୁ)]।
ତୁମନ୍ତମ୍ହା ଅରହତ୍ଥେ ଆୟୋ ହୋତି ।
ଘାତେତୁଂ ଅରହତୀତି ଘାତେତାୟୋ, ଜାପେତୁଂ ଅରହତୀତି ଜାପେତାୟୋ, ‘ଜାପେତୁ’ନ୍ତି ହାପେତୁଂ, ପବ୍ବାଜେତୁଂ ଅରହତୀତି ପବ୍ବାଜେତାୟୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଆୟମ୍ହି ସବିନ୍ଦୁନୋ ଉସ୍ସ ଲୋପୋ ।
ଇତି ହିତ, ସାଧୁ, ଅରହରାସି ।
ୱିକତିରାସି
୫୩୬.ତସ୍ସ ୱିକାରାୱୟୱେସୁ ଣ ଣିକ ଣେୟ୍ୟମୟା[କ॰ ୩୫୨, ୩୫୧, ୩୭୨; ରୂ॰ ୩୭୬, ୩୭୪, ୩୮୫; ନୀ॰ ୭୬୫, ୭୬୪, ୭୯୮; ଚଂ॰ ୩.୩.୧୦୩; ପା॰ ୪.୩.୧୩୪]।
ତସ୍ସ ୱିକାରୋ, ତସ୍ସ ଅୱୟୱୋତି ଅତ୍ଥେସୁ ଣାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ପକତିୟା ଉତ୍ତରି ଅୱତ୍ଥନ୍ତରାପତ୍ତି ୱିକାରୋ ।
ଉଦୁମ୍ବରସ୍ସ ୱିକତି ଓଦୁମ୍ବରଂ, ଭସ୍ମା, ଉଦୁମ୍ବରସ୍ସ ଅୱୟୱୋ ଓଦୁମ୍ବରଂ, ପଣ୍ଣାଦି । କପୋତାୱୟୱୋ କାପୋତଂ, ମଂସଲୋହିତପତ୍ତାଦି ।
ଣିକମ୍ହି-କପ୍ପାସସ୍ସ ୱିକତି କପ୍ପାସିକଂ, ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥଞ୍ଚ ।
ଣେୟ୍ୟମ୍ହି-ଏଣିସ୍ସ ଅୱୟୱୋ ଏଣେୟ୍ୟଂ, ମଂସଂ । କୋସକିମୀନଂ ୱିକତି କୋସେୟ୍ୟଂ, ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥଞ୍ଚ ।
ମୟମ୍ହି-ତିଣାନଂ ୱିକତି ତିଣମୟଂ । ଏୱଂ ଦାରୁମୟଂ, ନଳମୟଂ, ମତ୍ତିକାମୟଂ, ଗୁନ୍ନଂ ୱିକତି ଗୋମୟଂ, କରୀସଂ ।
୫୩୭.ଜତୁତୋ ମୟଣ ୱା[କ॰ ୩୭୨; ରୂ॰ ୩୮୫; ନୀ॰ ୭୯୮; ଚଂ॰ ୩.୩.୧୦୮; ପା॰ ୪.୩.୧୩୮; ଜତୁତୋ ସଣ ୱା (ବହୂସୁ)]।
ତସ୍ସ ୱିକାରାୱୟୱେସୁ ଜତୁତୋ ମୟଣ ହୋତି ୱା ।
ଜତୁନୋ ୱିକାରୋ ଜତୁମୟଂ ।
ଇତି ୱିକତିରାସି ।
ୱିସେସରାସି
୫୩୮.ତରତମିସ୍ସିକିୟିଟ୍ଠାତିସୟେ[କ॰ ୩୬୩; ରୂ॰ ୩୯୦; ନୀ॰ ୭୮୬; ଚଂ॰ ୪.୩.୪୫; ପା॰ ୫.୩.୫୫, ୫୭]।
ପାପାନଂ ଅତିସୟେନ ପାପୋତି ପାପତରୋ, ପାପତମୋ, ପାପିସ୍ସିକୋ, ପାପିୟୋ, ପାପିଟ୍ଠୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ପାପତରା, ଅତିସୟତୋପି ଅତିସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅତିସୟେନ ପାପିଟ୍ଠୋ ପାପିଟ୍ଠତରୋ ।
୫୩୯.ୱଚ୍ଛାଦୀହି ତନୁତ୍ତେ ତରୋ[କ॰ ୩୬୩; ରୂ॰ ୩୯୦; ନୀ॰ ୭୮୬; ଚଂ॰ ୪.୩.୭୪; ପା॰ ୫.୩.୯୧]।
ୱଚ୍ଛାଦୀହି ସବ୍ବତନୁଭାୱେ ତରୋ ହୋତି ।
ଅତିତରୁଣୋ ୱଚ୍ଛୋ ୱଚ୍ଛତରୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ୱଚ୍ଛତରୀ । ୟୋବ୍ବନସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ୟୋବ୍ବନପତ୍ତାନଂ ସୁସୁତ୍ତସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ଅତିତରୁଣୋ ଉସଭୋ ଉକ୍ଖତରୋ, ଅସ୍ସଭାୱସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ତରୁଣଅସ୍ସୋ ଅସ୍ସତରୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ଅସ୍ସତରୀ । ସାମତ୍ଥିୟସ୍ସ ତନୁତ୍ତେ ତରୁଣଉସଭୋ ଉସଭତରୋ ।
୫୪୦.କିଂମ୍ହା ନିଦ୍ଧାରଣେ ତରତମା[କ॰ ୩୬୩; ରୂ॰ ୩୯୦; ନୀ॰ ୭୮୬; ଚଂ॰ ୪.୩.୭୭; ପା॰ ୫.୩.୯୨, ୯୩; ‘…ରତର ରତମା’ (ବହୂସୁ)]।
କିଂସଦ୍ଦା ନିଦ୍ଧାରଣେ ଗମ୍ୟମାନେ ତର, ତମା ହୋନ୍ତି ।
କତରୋ ଭୱତଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, କତରୋ ଭୱତଂ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ, କତମୋ ଭୱତଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, କତମୋ ଭୱତଂ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ, ‘କିସ୍ସ କୋ’ତି ସୁତ୍ତେନ ତର, ତମେସୁ କିସ୍ସ କତ୍ତଂ ।
ଇତି ୱିସେସରାସି ।
ସମୂହରାସି
୫୪୧.ସମୂହେକଣଣଣିକା[କ॰ ୩୫୪; ରୂ॰ ୩୭୯; ନୀ॰ ୭୭୧; ଚଂ॰ ୩.୧.୪୩-୪୭; ପା॰ ୪.୨.୩୭-୪୨]।
ତସ୍ସ ସମୂହୋତି ଅତ୍ଥେ କଣ, ଣ, ଣିକା ହୋନ୍ତି ।
ଗୋତ୍ତପଚ୍ଚୟନ୍ତେହି ତାୱ – ରାଜଞ୍ଞାନଂ ସମୂହୋ ରାଜଞ୍ଞକଂ, ମାନୁସ୍ସକଂ ।
ଉକ୍ଖାଦୀହି-ଉକ୍ଖାନଂ ଉସଭାନଂ ସମୂହୋ ଓକ୍ଖକଂ, ଓଟ୍ଠାନଂ ସମୂହୋ ଓଟ୍ଠକଂ, ଉରବ୍ଭାନଂ ସମୂହୋ ଓରବ୍ଭକଂ । ଏୱଂ ରାଜକଂ, ରାଜପୁତ୍ତକଂ, ହତ୍ଥିକଂ, ଧେନୁକଂ, ସସଂ ଅଦେନ୍ତି ଭକ୍ଖନ୍ତୀତି ସସାଦକା, ତେସଂ ସମୂହୋ ସସାଦକକଂ । ଇକ୍ଖଣିକଂ ।
ଣମ୍ହି-ଅମିତ୍ତାନଂ ସମୂହୋ ଅମିତ୍ତଂ ।
ଣିକମ୍ହି-ଅପୂପାନଂ ସମୂହୋ ଆପୂପିକଂ, ସକୁଣାନଂ ସମୂହୋ ସାକୁଣିକୋ [ସଂକୁଲାନଂ ସମୂହୋ ସଂକୁଲିକଂ ?]।
୫୪୨.ଜନାଦୀହି ତା[କ॰ ୩୫୫; ରୂ॰ ୩୮୦; ନୀ॰ ୭୭୧; ଚଂ॰ ୩.୧.୬୯; ପା॰ ୪.୨.୪୩]।
ତସ୍ସ ସମୂହୋତି ଅତ୍ଥେ ତା ହୋତି ।
ଜନତା, ରାଜତା, ବନ୍ଧୁତା, ଗାମତା, ସହାୟତା, ନଗରୱାସୀନଂ ସମୂହୋ ନାଗରତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
୫୪୩.ଅୟୂଭଦ୍ୱିତୀହଂସେ[କ॰ ୩୫୪; ରୂ॰ ୩୭୯; ନୀ॰ ୭୭୧; ଚଂ॰ ୪.୨.୪୭, ୪୮; ପା॰ ୫.୨.୪୩, ୪୪]।
ଉଭ, ଦ୍ୱି, ତୀହି ତସ୍ସ ଅଂସତ୍ଥେ ଅୟୋ ହୋତି ।
ଉଭୋ ଅଂସା ଭାଗା ଅସ୍ସାତି ଉଭୟଂ, ଦ୍ୱେ ଅଂସା ଅସ୍ସାତି ଦ୍ୱୟଂ, ତୟୋ ଅଂସା ଅସ୍ସାତି ତୟଂ, ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ, ରତନତ୍ତୟଂ, ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଅଂସା ଅସ୍ସାତି ଦ୍ୱତ୍ତୟଂ ।
ଇତି ସମୂହରାସି ।
ଦତ୍ତ, ନିବ୍ବତ୍ତରାସି
୫୪୪.ତେନଦତ୍ତେ ଲିୟା[କ॰ ୩୫୮, ୩୫୬; ରୂ॰ ୩୮୩, ୩୮୧; ନୀ॰ ୭୭୮, ୭୭୩]।
ତେନ ଦତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥେ ଲ, ଇୟା ହୋନ୍ତି । ମହାୱୁତ୍ତିନା ଦିନ୍ନସଦ୍ଦସ୍ସ ଦତ୍ତତ୍ତଂ ।
ଦେୱେନ ଦତ୍ତୋତି ଦେୱଲୋ [ଜା॰ ୧.୮.୬୫]। ‘ଦେୱିଲୋ’ତିପି [ଦେୱୀଲୋ ?] ପାଳି । ଦେୱିୟୋ, ଦେୱଦତ୍ତୋ ୱା ।
ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋ, ବ୍ରହ୍ମିୟୋ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ, ସିୱେନ ବିସ୍ସନୁଦେୱରାଜେନ ଦତ୍ତୋ ସୀୱଲୋ, ସୀୱିୟୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ ସୀୱଲି, ସୀୱିୟି, ସିସ୍ସ ଦୀଘୋ ।
୫୪୫.ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ[କ॰ ୩୫୩; ରୂ॰ ୩୭୮; ନୀ॰ ୭୬୭; ‘ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଇମୋ’ ?]।
ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଇମୋ ହୋତି ।
ପାକେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପାକିମଂ, ଫେଣେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଫେଣିମଂ, ୱେଠନେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱେଠିମଂ । ଏୱଂ ୱେଧିମଂ, ଗୋପ୍ଫନେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଗୋପ୍ଫିମଂ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪୩୧], ପୁପ୍ଫଦାମଂ, କରଣେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ କିତ୍ତିମଂ, କୁତ୍ତିମଂ ୱା, ମହାୱୁତ୍ତିନା କରଣସ୍ସ କିତ୍ତଂ କୁତ୍ତଞ୍ଚ । ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ସଂହାରିମଂ, ଆହାରିମଂ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଇତି ଦତ୍ତ, ନିବ୍ବତ୍ତରାସି ।
ଲ, ଇତ, କରାସି
୫୪୬.ତନ୍ନିସ୍ସିତେ ଲୋ[କ॰ ୩୫୮; ରୂ॰ ୩୮୩; ନୀ॰ ୭୭୮; ‘ଲ୍ଲୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ଥେ ଲୋ ହୋତି ।
ୱେଦଂ ଞାଣଂ ନିସ୍ସିତଂ ୱେଦଲ୍ଲଂ, ଲସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଦୁଟ୍ଠୁ ନିସ୍ସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ । ‘‘ମଦନୀୟଂ, ବନ୍ଧନୀୟଂ, ମୁଚ୍ଛନୀୟଂ, ରଜନୀୟଂ, ଗମନୀୟଂ, ଦସ୍ସନୀୟଂ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି କରଣେ ୱା ଅଧିକରଣେ ୱା ଅନୀୟପଚ୍ଚୟେନ ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
‘ଧୂମାୟିତତ୍ତ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଧୂମୋ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଆଚରତୀତି ଧୂମାୟିତଂ, ଗଗନଂ, ଧୂମାୟିତଂ ଏୱ ଧୂମାୟିତତ୍ତଂ, ସକତ୍ଥେ ତ୍ତ । ଏୱଂ ତିମିରାୟିତତ୍ତଂ, ନାମଧାତୁତୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭] ଆୟପଚ୍ଚୟେନ ସିଦ୍ଧଂ ।
୫୪୭.ସଞ୍ଜାତା ତାରକାଦ୍ୱିତ୍ୱିତୋ[କ॰ ୫୫୫; ରୂ॰ ୬୧୨; ନୀ॰ ୧୧୪୨; ଚଂ॰ ୪.୨.୩୭ …ପେ॰… ୫.୨.୩୬; ‘ସଞ୍ଜାତଂ…’ (ବହୂସୁ)]।
ତାରକାଦୀହି ତେ ଅସ୍ସ ସଞ୍ଜାତାତି ଅତ୍ଥେ ଇତୋ ହୋତି ।
ତାରକା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସାତି ତାରକିତଂ, ଗଗନଂ । ପୁପ୍ଫାନି ସଞ୍ଜାତାନି ଅସ୍ସାତି ପୁପ୍ଫିତୋ । ଏୱଂ ଫଲିତୋ, ରୁକ୍ଖୋ । ପଲ୍ଲୱାନି ସଞ୍ଜାତାନି ଅସ୍ସାତି ପଲ୍ଲୱିତା, ଲତା । ଦୁକ୍ଖଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଅସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖିତୋ, ସୁଖଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଅସ୍ସାତି ସୁଖିତୋ ।
ପଣ୍ଡା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ପଣ୍ଡା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସାତି ପଣ୍ଡିତୋ, ଦଣ୍ଡୋ ସଞ୍ଜାତୋ ଅସ୍ସାତି ଦଣ୍ଡିତୋ । ମହାୱୁତ୍ତିନା ତସ୍ସ ନତ୍ତେ ମଲଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଅସ୍ସାତି ମଲିନଂ । ତଥା ପିପାସା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସାତି ପିପାସିତୋ, ଜିଘଚ୍ଛା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସାତି ଜିଘଚ୍ଛିତୋ, ବୁଭୁକ୍ଖା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସାତି ବୁଭୁକ୍ଖିତୋ, ମୁଚ୍ଛା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସାତି ମୁଚ୍ଛିତୋ, ୱିସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସାତି ୱିସଞ୍ଞିତୋ, ନିନ୍ଦା ସଞ୍ଜାତା ଅସ୍ସାତି ନିନ୍ଦିତୋ ।
ଏୱଂ ଗବ୍ବ-ଥମ୍ଭେ ଗବ୍ବିତୋ । ଦବ୍ବ-ପାଟୱେ ଦବ୍ବିତୋ । ଅନ୍ତରଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଅସ୍ସାତି ଅନ୍ତରିତୋ, ୱଚ୍ଚଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଅସ୍ସାତି ୱଚ୍ଚିତୋ ।
୫୪୮.ନିନ୍ଦାଞ୍ଞାତପ୍ପପଟିଭାଗରସ୍ସଦୟାସଞ୍ଞାସୁ କୋ[କ॰ ୩୯୧; ରୂ॰ ୪୨୩; ନୀ॰ ୮୩୫; ଚଂ॰ ୪.୩.୬୨, ୬୩, ୬୪; ପା॰ ୫.୩.୭୩-୭୯, ୯୬, ୯୭]।
ନିନ୍ଦାଦୀସୁ ଜୋତନିୟେସୁ ନାମସ୍ମା କୋ ହୋତି ।
ନିନ୍ଦାୟଂ – କୁଚ୍ଛିତୋ ସମଣୋ ସମଣକୋ । ଏୱଂ ମୁଣ୍ଡକୋ, ଅସ୍ସକୋ, ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ, ୱିନୀଲକଂ, ୱିପୁବ୍ବକଂ, ଅଟ୍ଠିକଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଞ୍ଞାତେ – ଅଞ୍ଞାତୋ ଅସ୍ସୋ ଅସ୍ସକୋ, କସ୍ସ ଅୟଂ ଅସ୍ସୋତି ୱା ଅସ୍ସକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅପ୍ପତ୍ଥେ – ଅପ୍ପକଂ ତେଲଂ ତେଲକଂ । ଏୱଂ ଘତକଂ, ଖୁଦ୍ଦକଂ ଧନୁ ଧନୁକଂ, ରଥକଂ, ଗାମକଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପଟିଭାଗତ୍ଥେ – ହତ୍ଥିରୂପକଂ ହତ୍ଥିକଂ । ଏୱଂ ଅସ୍ସକଂ, ବଲୀବଦ୍ଦକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ରସ୍ସେ-ରସ୍ସୋ ମନୁସ୍ସୋ ମନୁସ୍ସକୋ । ଏୱଂ ରୁକ୍ଖକୋ, ପିଲକ୍ଖକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦୟାୟଂ-ଅନୁକମ୍ପିତୋ ପୁତ୍ତୋ ପୁତ୍ତକୋ । ଏୱଂ ୱଚ୍ଛକୋ, ଇତ୍ଥିକା, ଅମ୍ବକା, କୁମାରିକା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଞ୍ଞାୟଂ-ନାମମତ୍ତେନ ମୋରୋ ୱିୟ ମୋରକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଲ, ଇତ, କ ରାସି ।
ଅଭୂତତବ୍ଭାୱରାସି
୫୪୯.ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ କରାସଭୂୟୋଗେ ୱିକାରାଚୀ[କ॰ ୩୯୧; ରୂ॰ ୪୨୩; ନୀ॰ ୮୩୫; ଚଂ॰ ୪.୪.୩୫; ପା॰ ୫.୪.୫୦]।
ପୁବ୍ବେ ତସ୍ସ ଅଭୂତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ କଦାଚି ତଥା ଭୱନଂ ଅଭୂତତବ୍ଭାୱୋ, ତସ୍ମିଂ ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେ ଜୋତନିୟେ ସତି କରା’ସ, ଭୂଧାତୂନଂ ୟୋଗେ ୱିକାରୱାଚିମ୍ହା ନାମସ୍ମା ଚାନୁବନ୍ଧୋ ଈପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଅଧୱଲଂ ଧୱଲଂ କରୋତି ଧୱଲୀକରୋତି, ଅଧୱଲୋ ଧୱଲୋ ସିୟା ଧୱଲୀସିୟା, ଅଧୱଲୋ ଧୱଲୋ ଭୱତି ଧୱଲୀଭୱତି । ଏୱଂ ଧୱଲୀକାରୋ, ଧୱଲୀଭୂତୋ ।
ଅଭୂତତବ୍ଭାୱେତି କିଂ ? ଘଟଂ କରୋତି, ଘଟୋ ଅତ୍ଥି, ଘଟୋ ଭୱତି ।
କରାସଭୂୟୋଗେତି କିଂ ? ଅଧୱଲୋ ଧୱଲୋ ଜାୟତେ ।
ୱିକାରାତି କିଂ ? ପକତିୟା ମା ହୋତୁ, ସୁୱଣ୍ଣଂ କୁଣ୍ଡଲଂ କରୋତି, ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ କୁଣ୍ଡଲକରଣଂ ନାମ ଲୋକେ ପକତିରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ କୁଣ୍ଡଲଂ ସିୟା, ସୁୱଣ୍ଣଂ କୁଣ୍ଡଲଂ ଭୱତୀତି ।
ଇତି ଅଭୂତତବ୍ଭାୱରାସି ।
ସକତ୍ଥରାସି
୫୫୦.ସକତ୍ଥେ[କ॰ ୧୭୮, ୩୬୦, ୩୭୨; ରୂ॰ ୨୨୪, ୩୮୭, ୩୮୫, ୩୭୮; ନୀ॰ ୩୬୪, ୭୮୦, ୭୯୮, ୭୬୭]।
ସକତ୍ଥେପି ପଚ୍ଚୟା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ‘ସକତ୍ଥୋ’ତି ସକପଦତ୍ଥୋ, ପକତିଲିଙ୍ଗପଦତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ହୀନୋ ଏୱ ହୀନକୋ, ପୋତୋ ଏୱ ପୋତକୋ, ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା, ୟଥାଭୂତମେୱ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ, କରୁଣା ଏୱ କାରୁଞ୍ଞଂ, ପତ୍ତକାଲମେୱ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଆକାସାନନ୍ତମେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ, ପାଗୁଞ୍ଞମେୱ ପାଗୁଞ୍ଞତା, କମ୍ମଞ୍ଞମେୱ କମ୍ମଞ୍ଞତା, ଦାନଂ ଏୱ ଦାନମୟଂ, ସୀଲଂ ଏୱ ସୀଲମୟଂ । ଏୱଂ ଭାୱନାମୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟଥା ଚ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତା ଏୱ ‘ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତିୟା’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ‘‘ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଏୱ ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋ, ଅସମଣୋ ହୋତି ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋ [ପାରା॰ ୫୫], ଏୱଂ ନାଟପୁତ୍ତିୟୋ, ଦାସପୁତ୍ତିୟୋ’’ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
‘ଭୟଦସ୍ସିୱା, ଅତ୍ଥଦସ୍ସିମା’ତି ୱନ୍ତୁ, ମନ୍ତୁପଚ୍ଚୟାସକତ୍ଥେପି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ‘ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୀ, ଦେୱୱଣ୍ଣୀ’ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱଣ୍ଣୋ ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୋ, ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥେ ସତି ଈପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ଏୱ ହୋତି, ନ ସକତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ୟସ୍ସ ସୋୟଂ ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣୀତି ଅତ୍ଥେ ସତି ସକତ୍ଥୋୟେୱ । ଅପି ଚ ଏକସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥେ ଦ୍ୱେ ସମାସ, ତଦ୍ଧିତା ୱତ୍ତନ୍ତୀତିପି ୟୁଜ୍ଜତି, ତଥା ‘ପଗୁଣସ୍ସ ଭାୱୋ ପାଗୁଞ୍ଞତା’ତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱେ ତଦ୍ଧିତପଚ୍ଚୟା ଭାୱତ୍ଥେତି ।
ଇତି ସକତ୍ଥରାସି ।
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପଚ୍ଚୟରାସି
୫୫୧.ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ[କ॰ ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୫]।
ପୁବ୍ବେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଣାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ମଗଧେସୁ ଜାତୋ ମାଗଧୋ, ମଗଧେସୁ ସଂୱଡ୍ଢିତୋ ମାଗଧୋ, ମଗଧେସୁ ନିୱୁତ୍ଥୋ ମାଗଧୋ, ମଗଧାନଂ ମଗଧେସୁ ୱା ଇସ୍ସରୋ ମାଗଧୋ ଇଚ୍ଚାଦି, ଣୋ ।
କାସିଂ ଅଗ୍ଘତୀତି କାସିୟୋ [ଚୂଳୱ॰ ୩୭୬], ‘କାସୀ’ତି ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ଇୟୋ ।
ଏୱମଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା ୟଥାନୁରୂପଂ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୫୫୨.ଦିସ୍ସନ୍ତଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା[କ॰ ୩୫୧, ୩୫୨; ରୂ॰ ୩୭୪, ୩୭୬; ନୀ॰ ୭୬୪, ୭୬୫]।
ପୁବ୍ବେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପଚ୍ଚୟେହି ଅଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଚ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ୱିସଦିସା [ୱିୱିଧା (ମୋଗ॰)] ମାତରୋ ୱିମାତରୋ, ତାସଂ ପୁତ୍ତା ୱେମାତିକା [ନେତ୍ତି ୯୫], ଇକଣ ।
ପଥେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପଥାୱିନୋ [ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୭], ଅଘଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପାପଂ ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଘାୱୀ, ଆୱୀ ।
ଇସ୍ସା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଇସ୍ସୁକୀ [ଜା॰ ୧.୬.୪୩], ଉକୀ ।
ଧୁରଂ ୱହନ୍ତୀତି ଧୋରୟ୍ହା [ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୮], ୟ୍ହଣ ।
ଲୋଭସ୍ସ ହିତା ଲୋଭନେୟ୍ୟା । ଏୱଂ ଦୋସନେୟ୍ୟା, ମୋହନେୟ୍ୟା, ଅନେୟ୍ୟୋ ।
ଦସ୍ସନଂ ଅରହତୀତି ଦସ୍ସନେୟ୍ୟୋ । ଏୱଂ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟୋ, ପୂଜନେୟ୍ୟୋ, ନମସ୍ସନେୟ୍ୟୋ, ଏୟ୍ୟୋ ।
ଓଘାନଂ ହିତା ଓଘନିୟା, ୟୋଗନିୟା, ଗନ୍ଥନିୟା, କମ୍ମନିୟଂ, ଅତ୍ତନିୟଂ, ଦସ୍ସନିୟଂ, ପୂଜନିୟୋ, ନମସ୍ସନିୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି, ଅନିୟୋ ।
ୟଂ ପରିମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ୟାୱଂ, ୟାୱନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୟାୱତ୍ୱଂ । ଏୱଂ ତାୱତ୍ୱଂ, ତ୍ୱ ।
ପରମାନଂ ଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ ଭାୱୋ କମ୍ମଂ ୱା ପାରମୀ, ସମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱୋ କମ୍ମଂ ୱା ସାମଗ୍ଗୀ, ଣୀ ।
‘‘ନାଗୱତା, ସୀହୱତା, ଆଜଞ୍ଞୱତା’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଭାୱେ ୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ମାତୁ ଭାତା ମାତୁଲୋ, ଉଲୋ ।
ଇତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପଚ୍ଚୟରାସି ।
ୱୁଦ୍ଧିରାସି
‘ପଦାନମାଦିସ୍ସାୟୁୱଣ୍ଣସ୍ସାଏଓ ଣାନୁବନ୍ଧେ’ତି ପଦାଦିଭୂତାନଂ ଅକାର, ଇୱଣ୍ଣୁ’ୱଣ୍ଣାନଂ ଆ, ଏ, ଓୱୁଦ୍ଧି ।
ଆଦିଚ୍ଚୋ, ୱାସିଟ୍ଠୋ, ୱେନତେୟ୍ୟୋ, ମେନିକୋ, ପେତ୍ତିକଂ, ଓଦୁମ୍ବରଂ, ଓଳୁମ୍ପିକୋ, ଓଦଗ୍ୟଂ, ଦୋଭଗ୍ଗଂ, ସୋଭଗ୍ଗଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଣାନୁବନ୍ଧେତି କିଂ ? ନାମକୋ, ପଦକୋ, ପୁରାତନୋ ।
‘ମଜ୍ଝେ’ତି ସୁତ୍ତେନ ପଦମଜ୍ଝେପି ୱୁଦ୍ଧି, ୱାସେଟ୍ଠୋ, ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୫୫୩.ସଂୟୋଗେପି କ୍ୱଚି[କ॰ ୪୦୫; ରୂ॰ ୩୬୫; ନୀ॰ ୮୬୪; ‘ପି’ (ବହୂସୁ ନତ୍ଥି)]।
ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ସଂୟୋଗେପି କ୍ୱଚି ୱୁଦ୍ଧି ହୋତି ।
ପେତ୍ତେୟ୍ୟୋ, ପେତ୍ତିକଂ, ଦେଚ୍ଚୋ, ପମୁଖେ ସାଧୁ ପାମୋକ୍ଖଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱାକ୍ୟଂ, ଭଜିତବ୍ବନ୍ତି ଭାଗ୍ୟଂ, ଭୋଗ୍ଗଂ, ୟୋଗ୍ଗଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ୱୁଦ୍ଧିରାସି ।
ଲୋପରାସି
‘ଲୋପୋୱଣ୍ଣିୱଣ୍ଣାନ’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ଣ୍ୟମ୍ହି ପରେ ଅୱଣ୍ଣି’ୱଣ୍ଣାନଂ ଲୋପୋ ।
ତତ୍ଥ ଅୱଣ୍ଣେ-ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ, ତଚ୍ଛଂ, ଦାୟଜ୍ଜଂ, ଦ୍ୱିଧା ଭାୱୋ ଦ୍ୱେଜ୍ଝଂ, କରୁଣାୟେୱ କାରୁଞ୍ଞଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇୱଣ୍ଣେ-ଅଧିପତିସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଧିପଚ୍ଚଂ । ଏୱଂ ଆଦିଚ୍ଚୋ, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘ଉୱଣ୍ଣସ୍ସାୱଙ ସରେ’ତି ସରେ ପରେ ଉୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅୱଙ ହୋତି ।
ଣମ୍ହି-ଲହୁନୋ ଭାୱୋ ଲାଘୱଂ, ରାଘୱଂ, ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖେ ଭୱଂ ଜମ୍ବୱଂ । ତଥା କପିଲୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଭୱଂ କାପିଲୱତ୍ଥୱଂ, ୱନଂ । ଭାତୁନୋ ଅପଚ୍ଚଂ ଭାତବ୍ୟୋ, ଗବ୍ୟଂ, ଦବ୍ୟଂ ।
‘ଟେ ସତିସ୍ସା…’ତି ଟମ୍ହି ପଚ୍ଚୟେ ୱୀସତି, ତୀସତୀନଂ ତିଲୋପୋ ।
ୱୀସତିୟା ପୂରଣୋ ୱୀସୋ, ଏକୂନୱୀସୋ । ଏୱଂ ତୀସୋ, ଏକୂନତୀସୋ ।
‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’ତି ରାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପଦନ୍ତସରାଦୀନଂ ଲୋପୋ ।
ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ, ପେତ୍ତେୟ୍ୟୋ, କିୱଂ, କିତ୍ତକଂ, ଈଦୀ, ଈଦିକ୍ଖୋ, ଈଦିସୋ, ଆହଚ୍ଚ, ଉପହଚ୍ଚ, ସକ୍କଚ୍ଚ, ଅଧିକିଚ୍ଚ, କିରିୟା, ୱେଦଗୂ, ପାରଗୂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୫୫୪.ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲୋପୋ[କ॰ ୩୯୧; ରୂ॰ ୪୨୩; ନୀ॰ ୮୩୦; ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ‘ଲୋପୋ’ ତ୍ୱେୱ ଦିସ୍ସତି]।
ପଚ୍ଚୟାନଂ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତି ।
ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତଂ, ଚକ୍ଖୁ ସୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୫]। ଏତ୍ଥ ଚ ରତନସ୍ସ ଭାୱୋ ରତନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଭାୱୋ ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତନୋ ସକସ୍ସ ଭାୱୋ ଅତ୍ତନିୟନ୍ତି ଏୱଂ ଭାୱପଚ୍ଚୟଲୋପୋ ।
‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତି’’ଆଦୀସୁ ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭାୱୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅୟଂ ଗୁଣୋ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଚ୍ଚୟଲୋପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୫୫.ଲୋପୋ ୱୀମନ୍ତୁୱନ୍ତୂନଂ[କ॰ ୨୬୮; ରୂ॰ ୩୯୭; ନୀ॰ ୫୧୮]।
ଇୟି’ଟ୍ଠେସୁ ପରେସୁ ୱୀ, ମନ୍ତୁ, ୱନ୍ତୂନଂ ଲୋପୋ ହୋତି ।
ମେଧାୱୀନଂ ଅତିସୟେନ ମେଧାୱୀତି ମେଧିୟୋ, ମେଧିଟ୍ଠୋ, ସତିମନ୍ତାନଂ ଅତିସୟେନ ସତିମାତି ସତିୟୋ, ସତିଟ୍ଠୋ, ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ ଅତିସୟେନ ଗୁଣୱାତି ଗୁଣିୟୋ, ଗୁଣିଟ୍ଠୋ ।
ଇତି ଲୋପରାସି ।
ଖୁଦ୍ଦକରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ନାନାତ୍ତରାସି
୫୫୬.ଜୋ ୱୁଦ୍ଧସ୍ସିୟିଟ୍ଠେସୁ[କ॰ ୨୬୨; ରୂ॰ ୩୯୧; ନୀ॰ ୫୧୩; ଚଂ॰ ୪.୩.୫୦; ପା॰ ୫.୩.୬୧, ୬୨]।
ଇୟି’ଟ୍ଠପଚ୍ଚୟେସୁ ପରେସୁ ୱୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଜୋ ହୋତି ।
ୱୁଦ୍ଧାନଂ ଅତିସୟେନ ୱୁଦ୍ଧୋତି ଜେୟ୍ୟୋ, ଜେଟ୍ଠୋ ।
୫୫୭.ବାଳ୍ହନ୍ତିକପସତ୍ଥାନଂ ସାଧନେଦସଜା[କ॰ ୨୬୩, ୨୬୪, ୨୬୫; ରୂ॰ ୩୯୨, ୩୯୩, ୩୯୪; ନୀ॰ ୫୧୨, ୫୧୪, ୫୧୫; ଚଂ॰ ୪.୩.୪୯, ୫୧; ପା॰ ୫.୩.୬୦, ୬୩; ‘… ଦସା’ (ବହୂସୁ)]।
ଇୟ, ଇଟ୍ଠପଚ୍ଚୟେସୁ ପରେସୁ ବାଳ୍ହ, ଅନ୍ତିକ, ପସତ୍ଥସଦ୍ଦାନଂ ସାଧ, ନେଦ, ସ, ଜାଦେସା ହୋନ୍ତି ।
ବାଳ୍ହାନଂ ଅତିସୟେନ ବାଳ୍ହୋତି ସାଧିୟୋ, ସାଧିଟ୍ଠୋ, ଅନ୍ତିକାନଂ ଅତିସୟେନ ଅନ୍ତିକୋତି ନେଦିୟୋ, ନେଦିଟ୍ଠୋ, ପସତ୍ଥାନଂ ଅତିସୟେନ ପସତ୍ଥୋତି ସେୟ୍ୟୋ, ସେଟ୍ଠୋ, ଜେୟ୍ୟୋ, ଜେଟ୍ଠୋ ।
୫୫୮.କଣକନ ଅପ୍ପୟୁୱାନଂ[କ॰ ୨୬୬, ୨୬୭; ରୂ॰ ୩୯୫, ୩୯୬; ନୀ॰ ୫୧୬, ୫୧୭; ଚଂ॰ ୪.୩.୫୩; ପା॰ ୫.୩.୬୪]।
ଇୟ, ଇଟ୍ଠପଚ୍ଚୟେସୁ ପରେସୁ ଅପ୍ପ, ୟୁୱସଦ୍ଦାନଂ କଣ, କନଆଦେସା ହୋନ୍ତି ।
ଅପ୍ପାନଂ ନୱାନଂ ଅତିସୟେନ ଅପ୍ପୋ ନୱୋତି କଣିୟୋ, କଣିଟ୍ଠୋ, ୟୁୱାନଂ ତରୁଣାନଂ ଅତିସୟେନ ୟୁୱା ତରୁଣୋତି କନିୟୋ, କନିଟ୍ଠୋ, କନିୟେ ୱୟେ ଭୱା କଞ୍ଞା ।
୫୫୯.କୋସଜ୍ଜାଜ୍ଜୱ ପାରିସଜ୍ଜ ସୁହଜ୍ଜ ମଦ୍ଦୱାରିସ୍ୟାସ ଭାଜଞ୍ଞଥେୟ୍ୟବାହୁସଚ୍ଚା[କ॰ ୩୬୦, ୩୬୧; ରୂ॰ ୩୮୭, ୩୮୮; ନୀ॰ ୭୮୦, ୭୮୧; ‘…ରିସ୍ସା…’’ (ବହୂସୁ)]।
ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଏତେ ସଦ୍ଦା ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଜୱ, ମଦ୍ଦୱା’ସଭସଦ୍ଦା ଣମ୍ହି ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ସେସା ଣ୍ୟମ୍ହି ।
ତତ୍ଥ ଉଜୁନୋ ଭାୱୋ ଅଜ୍ଜୱଂ, ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଣମ୍ହି ଉସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ‘ଉୱଣ୍ଣସ୍ସାୱଙ…’ ଇତି ଉସ୍ସ ଅୱତ୍ତଂ । ଏୱଂ ମୁଦୁନୋ ଭାୱୋ ମଦ୍ଦୱଂ, ଉସଭସ୍ସ ଭାୱୋ ଆସଭଂ, ଉସ୍ସ ଆତ୍ତଂ । କୁସିତସ୍ସ [କୁସୀତସ୍ସ ?] ଭାୱୋ କୋସଜ୍ଜଂ, ଇମିନା ଇଲୋପୋ, ତ୍ୟସ୍ସ ଜ୍ଜତ୍ତଂ, ପରିସାସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପାରିସଜ୍ଜୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫], ଦାଗମୋ, ସୁହଦୟୋୱ ସୁହଦୋ, ୟଲୋପୋ, ସୁହଦସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋହଜ୍ଜଂ [ଜା॰ ୧.୫.୨୩], ଇସିନୋ ଇଦଂ ଆରିସ୍ୟଂ, ଇସ୍ସ ଆରିତ୍ତଂ, ଆଜାନିୟସ୍ସ [ଆଜାନୀୟସ୍ସାତିପି ଦିସ୍ସତି] ଭାୱୋ ଆଜଞ୍ଞଂ, ୟଲୋପୋ, ପୁନ ‘ଲୋପୋୱଣ୍ଣିୱଣ୍ଣାନ’ନ୍ତି ଇଲୋପୋ, ତତୋ ପରଂ ସନ୍ଧିରୂପଂ, ଆଜାନିୟୋ ଏୱ ୱା ଆଜଞ୍ଞୋ [ଜା॰ ୧.୧.୨୪], ସକତ୍ଥେ ଣ୍ୟୋ, ଥେନସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା ଥେୟ୍ୟଂ, ନସ୍ସ ୟତ୍ତଂ, ବହୁସୁତସ୍ସ ଭାୱୋ ବାହୁସଚ୍ଚଂ, ଉସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ପୁନ ସନ୍ଧିରୂପଂ ।
୫୬୦.ଅଧାତୁସ୍ସ କେ[ପାଣିନିୟେ, ଚନ୍ଦେ ଚ ‘କାକ’ଇତି ପଞ୍ଚମ୍ୟନ୍ତଂ ଦିସ୍ସତେ]ସ୍ୟାଦିତୋ ଘେସ୍ସି[କ॰ ୪୦୪; ରୂ॰ ୩୭୦; ନୀ॰ ୮୫୯]।
‘ଘେସ୍ସୀ’ତି ଘେ+ଅସ୍ସ+ଇ, ଛପଦମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ।
ଅଧାତୁସ୍ସ ଅୱୟୱଭୂତେ କକାରେ ପରେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅକାରସ୍ସ ବହୁଲଂ ଇ ହୋତି କନିସ୍ସିତେ ଘେ ଅସ୍ୟାଦିତୋ ପରେ ସତି ।
ବାଲିକା, ଏକିକା, ହତ୍ଥିପୋତିକା, ମହଲ୍ଲିକା, କୁମ୍ଭକାରିକା, କମ୍ମକାରିକା, ଅନ୍ନଦାୟିକା, ଉପାସିକା, ସାୱିକା, ଧମ୍ମୱାଚିକା ।
ଅଧାତୁସ୍ସାତି କିଂ ? କୁଲୁପକା- ଭିକ୍ଖୁନୀ, ଧେନୁପକା, ଖୀରୁପକା-ୱଚ୍ଛୀ, ଇଧ ଧାତ୍ୱାଦେସୋପି କକାରୋ ଧାତୁସଞ୍ଞଂ ଲଭତିୟେୱ ।
କେତି କିଂ ? ୱେଦନା, ଚେତନା ।
ଅସ୍ୟାଦିତୋତି କିଂ ? ବହୁପରିବ୍ବାଜକା-ରାଜଧାନୀ ।
ଅସ୍ସାତି କିଂ ? ବହୁକତ୍ତୁକା-ସାଲା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ବହୱୋ ପରିବ୍ବାଜକା ୟସ୍ସା ସା ବହୁପରିବ୍ବାଜକାତି ୱିଗ୍ଗହୋ । ପରିବ୍ବାଜକସଦ୍ଦୋ ପକତିସ୍ୟାଦିସଦ୍ଦୋ ହୋତି, ତସ୍ମା କନିସ୍ସିତସ୍ସ ଘସଞ୍ଞସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ସ୍ୟାଦିତୋ ପରତ୍ତା ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ ନ ଭୱତି । ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ବହୁକା ପରିବ୍ବାଜିକାୟୋ ୟସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥପ୍ପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ।
ଇତି ନାନାତ୍ତରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଇତି ନିରୁତ୍ତିଦୀପନିୟା ନାମ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନବ୍ୟାକରଣ-
ଦୀପନିୟା ତଦ୍ଧିତକଣ୍ଡୋ ପଞ୍ଚମୋ ।
୬. ଆଖ୍ୟାତକଣ୍ଡ
ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପ
ଅଥ ଧାତୁପଚ୍ଚୟସଂସିଦ୍ଧଂ କାଲ, କାରକ, ପୁରିସ, ସଙ୍ଖ୍ୟାଭେଦଦୀପକଂ ଲିଙ୍ଗଭେଦରହିତଂ କ୍ରିୟାପଧାନୱାଚକଂ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତନାମକଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ ଦୀପିୟତେ ।
ତତ୍ଥ କ୍ରିୟଂ ଧାରେତୀତି ଧାତୁ। ସା ପକତିଧାତୁ, ୱିକତିଧାତୁ, ନାମଧାତୁୱସେନ ତିୱିଧା ।
ତତ୍ଥ ଭୂ, ହୂ, ଗମୁ, ପଚ ଇଚ୍ଚାଦି ପକତିଧାତୁ ନାମ ସଭାୱେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ।
ତିତିକ୍ଖ, ତିକିଚ୍ଛ, ବୁଭୁକ୍ଖ, ଜିଘଚ୍ଛଇଚ୍ଚାଦି ୱିକତିଧାତୁ ନାମ ସଙ୍ଖତୱସେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ।
ପୁତ୍ତୀୟ, ପବ୍ବତାୟ ଇଚ୍ଚାଦି ନାମଧାତୁ ନାମ ନାମଭୂତସ୍ସ ସତୋ କ୍ରିୟୱାଚୀପଚ୍ଚୟୟୋଗେନ ଧାତୁଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା ।
ପକତିଧାତୁ ଚ ସକମ୍ମିକା’କମ୍ମିକୱସେନ ଦୁୱିଧା ।
ତତ୍ଥୟା ଧାତୁ କମ୍ମାପେକ୍ଖଂ କ୍ରିୟଂ ୱଦତି, ସା ସକମ୍ମିକା ନାମ । ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ଓଦନଂ ପଚତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟା କମ୍ମନିରପେକ୍ଖଂ କ୍ରିୟଂ ୱଦତି, ସା ଅକମ୍ମିକା ନାମ । ଭୱତି, ହୋତି, ତିଟ୍ଠତି, ସେତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସକମ୍ମିକା ଚ ଏକକମ୍ମିକ, ଦ୍ୱିକମ୍ମିକୱସେନ ଦୁୱିଧା ।
ତତ୍ଥ ୟା ଏକକମ୍ମାପେକ୍ଖଂ କ୍ରିୟଂ ୱଦତି, ସା ଏକକମ୍ମିକା ନାମ । ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ଓଦନଂ ପଚତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟା ପଧାନା’ପଧାନୱସେନ କମ୍ମଦ୍ୱୟାପେକ୍ଖଂ କ୍ରିୟଂ ୱଦତି, ସା ଦ୍ୱିକମ୍ମିକା ନାମ ।
ସା ଚ ନ୍ୟାଦି, ଦୁହାଦିୱସେନ ଦୁୱିଧା ।
ତତ୍ଥ ୟା ଧାତୁ ପାପନତ୍ଥା ହୋତି, ସା ନ୍ୟାଦି ନାମ । ଅଜଂ ଗାମଂ ନେତି, ଭାରଂ ଗାମଂ ୱହତି, ସାଖଂ ଗାମଂ ଆକଡ୍ଢତି ।
ସେସା ଦ୍ୱିକମ୍ମିକା ଦୁହାଦି ନାମ । ଗାୱିଂ ଖୀରଂ ଦୁହତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କମ୍ବଲଂ ୟାଚତି, ଦାୟକଂ ଭିକ୍ଖଂ ଭିକ୍ଖତି, ଗୋଣଂ ୱଜଂ ରୁନ୍ଧତି, ଭଗୱନ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ସିସ୍ସଂ ଧମ୍ମଂ ଅନୁସାସତି, ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଏତଂ [ୱଚନଂ] ଅୱୋଚ, ରାଜା ଅମଚ୍ଚଂ ୱଚନଂ ବ୍ରୱୀତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତତ୍ଥ ୟଦା କମ୍ମସ୍ମିଂ ରୂପଂ ସିଜ୍ଝତି, ତଦା ୱିଭତ୍ତି, ପଚ୍ଚୟା ନ୍ୟାଦିମ୍ହି ପଧାନକମ୍ମଂ ୱଦନ୍ତି, ଦୁହାଦିମ୍ହି ଅପଧାନକମ୍ମଂ, ସବ୍ବଧାତୂସୁ କାରିତୟୋଗେ କାରିତକମ୍ମନ୍ତି, ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଧାତୂନଂ ପକତିଅତ୍ଥୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ପନ ଧାତୂନଂ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱଚନେ ୱା ନାନୁପସଗ୍ଗୟୋଗେ ୱା ଅକମ୍ମିକାପି ସକମ୍ମିକା ହୋନ୍ତି, ସକମ୍ମିକାପି ଅକମ୍ମିକା ହୋନ୍ତି ।
ଅତ୍ଥନ୍ତରୱଚନେ ତାୱ –
ୱିଦ – ସତ୍ତାୟଂ, ଧମ୍ମୋ ୱିଜ୍ଜତି, ସଂୱିଜ୍ଜତି ।
ୱିଦ – ଞାଣେ, ଧମ୍ମଂ ୱିଦତି ।
ୱିଦ – ଲାଭେ, ଧନଂ ୱିନ୍ଦତି ।
ୱିଦ – ଅନୁଭୱନେ, ସୁଖଂ ୱେଦେତି, ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତି [ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୩]।
ୱିଦ – ଆରୋଚନେ, ୱେଦୟାମହଂ ଭନ୍ତେ ୱେଦୟତୀତି ମଂ ଧାରେତୁ [ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨], କାରଣଂ ନିୱେଦେତି, ଧମ୍ମଂ ପଟିୱେଦେତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନାନୁପସଗ୍ଗୟୋଗେ –
ପଦ-ଗତିୟଂ, ମଗ୍ଗଂ ପଜ୍ଜତି, ପଟିପଜ୍ଜତି, ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନିପଜ୍ଜତି, ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଭୋଗୋ ଭୱତି, ସମ୍ଭୱତି, ଭୋଗଂ ଅନୁଭୱତି, ତଣ୍ହଂ ଅଭିଭୱତି, ପରିଭୱତି, ଅଧିଭୱତି, ଅରଞ୍ଞଂ ଅଭିସମ୍ଭୱତି, ଅଜ୍ଝୋଗାହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମଗ୍ଗେ ଅଭିସମ୍ଭୱତି, ସମ୍ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପଦାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଉପକାରକା ୱିଭତ୍ତି, ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୟା ନାମ ।
ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ତ୍ୟାଦି, ତ୍ୱାଦିଇଚ୍ଚାଦିନା ଅଟ୍ଠୱିଧା ଭୱନ୍ତି, ସରୂପତୋ ଛନ୍ନୱୁତିୱିଧା ।
ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଛକ୍କଭୂତାନି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସରୂପାନି ପରସ୍ସପଦାନି ନାମ । ପରଛକ୍କଭୂତାନି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସରୂପାନି ଅତ୍ତନୋପଦାନି ନାମ ।
ତତ୍ଥ ପରହିତପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ଠାନେସୁ ପୱତ୍ତିବହୁଲାନି ପଦାନି ପରସ୍ସପଦାନି ନାମ । ଅତ୍ତହିତପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ପୱତ୍ତିବହୁଲାନି ଅତ୍ତନୋପଦାନି ନାମାତି ଏକେ।
ପରୋ ୱୁଚ୍ଚତି କତ୍ତା ସବ୍ବକ୍ରିୟାସାଧାରଣତ୍ତା, ଅତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି କମ୍ମଂ ସକସକକ୍ରିୟାସାଧାରଣତ୍ତା, ପରସ୍ସ ଅଭିଧାୟକାନି ପଦାନି ପରସ୍ସପଦାନି, ଅତ୍ତନୋ ଅଭିଧାୟକାନି ପଦାନି ଅତ୍ତନୋପଦାନୀତି ଅଞ୍ଞେ।
ଅତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ପଦତ୍ଥାନଂ ସରୀରଭୂତା କ୍ରିୟା, କତ୍ତୁନା ପନ ସାଧ୍ୟଟ୍ଠେନ କ୍ରିୟରୂପାନି ଭାୱ, କମ୍ମାନିପି ଅତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସାଧକଟ୍ଠେନ ତେହି ପରଭୂତୋ କତ୍ତା ପରୋ ନାମାତି ଅପରେ।
ଅତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ଅମ୍ହତ୍ଥୋ, ପରୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତୁମ୍ହ, ନାମତ୍ଥୋ, ପୁବ୍ବଛକ୍କାନି ପରବହୁଲତ୍ତା ପରସ୍ସପଦାନି ନାମ, ପରଛକ୍କାନି ପନ ରୂଳ୍ହୀୱସେନ ଅତ୍ତନୋପଦାନି ନାମାତିପି ୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ପରଛକ୍କେସୁ ତବ୍ବହୁଲମତ୍ତସ୍ସାପି ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା । ପାଳିଭାସଂ ପନ ପତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଛକ୍କାନଂ ଅତ୍ତହିତ, ପରହିତେସୁ ୱା ତୀସୁ କାରକେସୁ ୱା ପୱତ୍ତିନାନାତ୍ତଂ ନ ଦିସ୍ସତିୟେୱ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ ଗନ୍ଥେ ତଂ ନାମଦ୍ୱୟଂ ନ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପଚ୍ଚୟା ପନ ଚତୁବ୍ବିଧା ୱିକରଣ, କିଚ୍ଚ, କାରିତ, ଧାତୁପଚ୍ଚୟୱସେନ ।
ତତ୍ଥ ୟେ ଧାତୁସିଦ୍ଧାନି ତ୍ୟାଦିପଦାନି ତବ୍ବାଦିପଦାନି ଚ ଗଣୱିଭାଗୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସରୂପାନି କରୋନ୍ତି, ତେ ୱିକରଣପଚ୍ଚୟା ନାମ, ଲ, ୟ, ଣୋଇଚ୍ଚାଦୟୋ ।
ଭାୱ, କମ୍ମୱିସୟୋ କ୍ୟୋ କିଚ୍ଚପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ।
ପରେସଂ ଆଣାପନସଙ୍ଖାତେ ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେ ପୱତ୍ତା ଣି, ଣାପିପଚ୍ଚୟା କାରିତପଚ୍ଚୟା ନାମ ।
ୱିସୁଂ ତଂତଂକ୍ରିୟୱାଚୀଭାୱେନ ଧାତୁରୂପା ଖ, ଛ, ସଇଚ୍ଚାଦିକା ପଚ୍ଚୟା ଧାତୁପଚ୍ଚୟା ନାମ ।
‘‘କାଲ, କାରକ, ପୁରିସ, ସଙ୍ଖ୍ୟାଭେଦଦୀପକ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତୀତ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା’ନାଗତ, କାଲୱିମୁତ୍ତୱସେନ କାଲଭେଦୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
ତତ୍ଥ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ, ଅଜ୍ଜତ୍ତନୀ [ଅଜ୍ଜତନୀ (ବହୂସୁ)], ପରୋକ୍ଖାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଅତୀତେ କାଲେ ୱତ୍ତନ୍ତି ।
ୱତ୍ତମାନା, ପଞ୍ଚମୀତି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ।
ଏକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ ଅନାଗତେ ।
ସତ୍ତମୀ, କାଲାତିପତ୍ତୀତି ଦ୍ୱେ କାଲୱିମୁତ୍ତେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ଅୟଂ କିର ପୋରାଣିକୋ ୱିଭତ୍ତୀନଂ କମୋ, ସୋ ଚ ପାଳିୟା ସମେତିୟେୱ ।
‘‘ସବ୍ବେ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁନୋ, ୱିହଂସୁ ୱିହରନ୍ତି ଚ ।
ଅଥୋପି ୱିହରିସ୍ସନ୍ତି, ଏସା ବୁଦ୍ଧାନ ଧମ୍ମତା’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧] ଚ –
‘‘ଅବ୍ଭତୀତା ଚ ୟେ ବୁଦ୍ଧା, ୱତ୍ତମାନା ଅନାଗତା’’ତି ଚ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୫୮୮] ପାଳୀ । ଇମସ୍ମିଂ କମେ ପଞ୍ଚମୀ, ସତ୍ତମୀତି ନାମଦ୍ୱୟମ୍ପି ଅନ୍ୱତ୍ଥୱସେନ ସିଦ୍ଧଂ ଭୱତି । ପଚ୍ଛା ପନ ଗରୁନୋ ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୱସେନ ୱିଭତ୍ତୀନଂ ନାନାକମଂ କରୋନ୍ତି ।
କତ୍ତୁ, କମ୍ମ, ଭାୱା ପନ କାରକଭେଦୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଭାୱୋ ଦୁୱିଧୋ ସାଧ୍ୟ, ସାଧନୱସେନ ୱିସେସନ, ୱିସେସ୍ୟୱସେନ ଚ । ତତ୍ଥ ଧାତ୍ୱତ୍ଥକ୍ରିୟା ସାଧ୍ୟଭାୱୋ ନାମ । ପଚ୍ଚୟତ୍ଥକ୍ରିୟା ସାଧନଭାୱୋ ନାମ ।
ତେସୁ ସାଧ୍ୟଭାୱୋ ନାନାଧାତୂନଂ ୱସେନ ନାନାୱିଧୋ ହୋତି । ସାଧନଭାୱୋ ନାନାଧାତ୍ୱତ୍ଥାନଂ ପୱତ୍ତାକାରସଙ୍ଖାତେନ ଏକଟ୍ଠେନ ଏକୋୱ ହୋତି । ସୋ ପନ ୟଥା ଜାତି ନାମ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପକ୍ଖେ ଠିତେ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀ ୱିୟ ଖାୟତି, ତଥା ୱୋହାରୱିସୟମତ୍ତେ ଠିତେ ସବ୍ବଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ପାତୁଭୋନ୍ତେ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଖାୟତି, ତସ୍ମା ସୋ ସାଧନନ୍ତି ଚ କାରକନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଚ ଜାତିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ‘‘ଚିନ୍ତନଂ ଜାତଂ, ଫୁସନଂ ଜାତ’’ ମିଚ୍ଚାଦିନା ଏକନ୍ତମେୱ ଜାତିଂ ୱିସେସେନ୍ତି, ତଥା ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୱସେନ ପାତୁଭୋନ୍ତା ନାନାଧାତ୍ୱତ୍ଥାପି ‘‘ଭୁୟ୍ୟତେ, ଗମ୍ୟତେ, ପଚ୍ଚତେ, ଭୱନଂ, ଗମନଂ, ପଚନ’’ ମିଚ୍ଚାଦିନା ଏକନ୍ତମେୱ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ ୱିସେସେନ୍ତି । ୱତ୍ତିଚ୍ଛାୱସେନ ପନ ଭାୱସାଧନପଦେସୁ ଧାତ୍ୱତ୍ଥ, ପଚ୍ଚୟତ୍ଥାନଂ ଅଭେଦୋପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଇଧ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଭାୱେସୁ ସାଧନଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ।
ପଠମ, ମଜ୍ଝିମୁ’ତ୍ତମପୁରିସା ପୁରିସଭେଦୋ । ‘ପୁରିସୋ’ତି ଚ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚାୟଂ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ପଟିସଂୱେଦେତି ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା’’ତି [ମ॰ ନି॰ ୩.୧] ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତା ଏୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଚ ଅତ୍ତା ‘‘ସୋ କରୋତି, ସୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୩; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୮୦] ଏତ୍ଥ କାରକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ‘ପୁରିସୋ’ତି କାରକୋ ଏୱ ।
ସୋ ଚ ତିୱିଧୋ ନାମତ୍ଥୋ, ତୁମ୍ହତ୍ଥୋ, ଅମ୍ହତ୍ଥୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନଭୂତତ୍ତା ଅମ୍ହତ୍ଥୋ ଉତ୍ତମପୁରିସୋ ନାମ, ସେସା ପନ କମେନ ପଠମପୁରିସୋ, ମଜ୍ଝିମପୁରିସୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିଭତ୍ତିୟୋ ପନ ତଦ୍ଦୀପକତ୍ତା ପଠମପୁରିସାଦିନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ନାମଂ କାରକଭେଦେ ଅନ୍ତୋଗଧମେୱାତି କତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଗନ୍ଥେ ନ ଗହିତନ୍ତି ।
ସଙ୍ଖ୍ୟାଭେଦୋ ଦୁୱିଧୋ ଏକତ୍ତ, ବହୁତ୍ତୱସେନ ।
‘ଲିଙ୍ଗଭେଦରହିତ’ନ୍ତି ‘‘ପୁରିସୋ ଗଚ୍ଛତି, ଇତ୍ଥୀ ଗଚ୍ଛତି, କୁଲଂ ଗଚ୍ଛତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ‘ପୁରିସୋ’ଇଚ୍ଚାଦୀନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟପଦାନଂ ଲିଙ୍ଗାନୁଗତୋ ରୂପଭେଦୋ ଆଖ୍ୟାତପଦେ ନତ୍ଥି ।
‘କ୍ରିୟାପଧାନୱାଚକ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କ୍ରିୟଂ ଏୱ ପଧାନତୋ ଅଭିଧାତି, ନ ନାମପଦଂ ୱିୟ ଦବ୍ବଂ ପଧାନତୋ ଅଭିଧାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ତତ୍ଥ କ୍ରିୟା ନାମ ଧାତ୍ୱତ୍ଥଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ଚ କାଲୱସେନ ଅତୀତକ୍ରିୟା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକ୍ରିୟା, ଅନାଗତକ୍ରିୟା, କାଲୱିମୁତ୍ତକ୍ରିୟାତି ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋତି ।
ଆଣତ୍ତିକ୍ରିୟା, ଆସିଟ୍ଠକ୍ରିୟା, ଅନୁମତିକ୍ରିୟା, ପରିକପ୍ପକ୍ରିୟା, ଅରହ, ସକ୍କ, ୱିଧି, ନିମନ୍ତନା’ମନ୍ତନାଦିକ୍ରିୟାତି ବହୁୱିଧୋ କ୍ରିୟାଭେଦୋତି ।
ଭୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ସନ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସତ୍ତା, ତସ୍ସଂ ସତ୍ତାୟଂ, ଭୂଧାତୁ ସତ୍ତାୟମତ୍ଥେ ୱତ୍ତତେ, ସବ୍ବପଦତ୍ଥାନଂ ସଦ୍ଦ, ବୁଦ୍ଧିୱିସୟଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱେ ୱତ୍ତତେତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
୫୬୧.କ୍ରିୟତ୍ଥା[କ॰ ୪୩୨, ୪୫୫; ରୂ॰ ୩୬୨, ୫୩୦; ନୀ॰ ୯୦୫, ୯୩୬; ପା॰ ୩.୧.୯୧]।
ଅଧିକାରସୁତ୍ତମିଦଂ, କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ ୱିଭତ୍ତି, ପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କ୍ରିୟା ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ସାତି କ୍ରିୟତ୍ଥୋ । ପକତିଧାତୁ, ୱିକତିଧାତୁ, ନାମଧାତୁୱସେନ ତିୱିଧୋ ଧାତୁ, କାରିତପଚ୍ଚୟନ୍ତରୂପମ୍ପି ୱିକତିଧାତୁମ୍ହି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ।
୫୬୨.ୱତ୍ତମାନେତିଅନ୍ତି ସି ଥ ମି ମ ତେ ଅନ୍ତେ ସେ ୱ୍ହେ ଏ ମ୍ହେ[କ॰ ୪୧୪; ରୂ॰ ୪୨୮; ନୀ॰ ୮୭୨; ଚଂ॰ ୧.୨.୮୨; ପା॰ ୩.୨.୧୨୩]।
ଆରଭିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠଂ ଅନୁପଗତୋ ଭାୱୋ ୱତ୍ତମାନୋ ନାମ, ତଂସମ୍ବନ୍ଧୀକାଲୋପି ତଦୂପଚାରେନ ୱତ୍ତମାନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱତ୍ତମାନେ କାଲେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ ତ୍ୟାଦିୱିଭତ୍ତିୟୋ ଭୱନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଭତ୍ତି ତ୍ୟାଦୀତି ଚ ୱତ୍ତମାନକାଲୱିସୟତ୍ତା ୱତ୍ତମାନାତି ଚ ସିଜ୍ଝତି ।
୫୬୩.ପୁବ୍ବାପରଛକ୍କାନମେକାନେକେସୁ ତୁମ୍ହମ୍ହସେସେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝିମୁତ୍ତମପଠମା[କ॰ ୪୦୮; ରୂ॰ ୪୩୧; ନୀ॰ ୮୬୭]।
ତୁମ୍ହନାମଂ, ଅମ୍ହନାମଂ, ତଦୁଭୟତୋ ସେସନାମନ୍ତି ତୀସୁ ନାମେସୁ ପୟୁଜ୍ଜମାନେସୁ ୱା ଗମ୍ୟମାନେସୁ ୱା ଏକସ୍ମିଂ ୱା ଅନେକେସୁ ୱା ଅତ୍ଥେସୁ ପୁବ୍ବଛକ୍କ, ପରଛକ୍କାନଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝିମ, ଉତ୍ତମ, ପଠମା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଭୱନ୍ତି । ‘‘ଉତ୍ତମନ୍ତି ଉତ୍ତରଂ ଅନ୍ତିମ’’ନ୍ତି ଚୂଳମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଭତ୍ତିୱିଧାନମୁଖେନ ତଂତଂସଞ୍ଞାୱିଧାନମ୍ପି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ।
କଥଂ ?ତି, ଅନ୍ତି, ସି, ଥ, ମି, ମ ଇତି ପୁବ୍ବଛକ୍କଂ ନାମ ।
ତେ, ଅନ୍ତେ, ସେ, ୱ୍ହେ, ଏ, ମ୍ହେ ଇତି ପରଛକ୍କଂ ନାମ ।
ପୁବ୍ବଛକ୍କେ ଚ-ତି, ଅନ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ପଠମଦୁକଂ ନାମ, ସି, ଥଦ୍ୱୟଂ ମଜ୍ଝିମଦୁକଂ ନାମ, ମି, ମଦ୍ୱୟଂ ଉତ୍ତମଦୁକଂ ନାମ । ଏୱଂ ପରଛକ୍କେ ।
ତତ୍ଥ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଭୂତେ ସେସନାମେ ପୟୁଜ୍ଜମାନେ ୱା ଗମ୍ୟମାନେ ୱା ପଠମଦୁକଂ ଭୱତି । ତଥା ତୁମ୍ହନାମେ ମଜ୍ଝିମଦୁକଂ, ଅମ୍ହନାମେ ଉତ୍ତମଦୁକଂ । ଦୁକେସୁ ଚ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକୱଚନଂ, ବହୁମ୍ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ବହୁୱଚନଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନାମାନଂ ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତା କତ୍ୱତ୍ଥ, କମ୍ମତ୍ଥା ଇଧ ନାମତ୍ଥାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କତ୍ତୁ, କମ୍ମସଙ୍ଖାତେ ୟସ୍ମିଂ ନାମତ୍ଥେ ତ୍ୟାଦିୱିଭତ୍ତିୟୋ ଭୱନ୍ତି, ସୋ ନାମତ୍ଥୋ ତ୍ୟାଦିୱାଚକାନଂ ଏୱ ୱାଚ୍ଚଭୂତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥୋ ନାମ ହୋତି, ନ ସ୍ୟାଦିୱିଭତ୍ତୀନଂ ।
ୱୁତ୍ତକତ୍ତୁ, କମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକଂ ନାମପଦଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟପଦଂ ନାମ, ଏତଦେୱ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣପଦନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅମାଦୟୋ ଚ ଅତ୍ଥୱାଚକୱିଭତ୍ତିୟୋ ଏତସ୍ମିଂ ଓକାସଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଲିଙ୍ଗତ୍ଥମତ୍ତଜୋତିକା ପଠମାୱିଭତ୍ତି ଏୱ ଓକାସଂ ଲଭତି । ଏୱରୂପାନି ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଭୂତାନି ଅଭିଧେୟ୍ୟପଦାନି ସନ୍ଧାୟ ସୁତ୍ତେ ‘ତୁମ୍ହମ୍ହସେସେସୂ’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ସୁଦ୍ଧେହି ତୁମ୍ହ’ମ୍ହ, ସେସନାମେହି ୟୁତ୍ତୱାକ୍ୟେ ଚ ମିସ୍ସକେହି ୟୁତ୍ତୱାକ୍ୟେ ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱାକ୍ୟେସୁ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧେହି ୟୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚେକଂ ଦୁକାନି ୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଥା ? ସୋ ଗଚ୍ଛତି, ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛସି, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥ, ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି, ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମାତି ।
ତଥା ସୁଦ୍ଧଦ୍ୱନ୍ଦେପି । ୟଥା ? ସୋ ଚ ସୋ ଚ ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତି ୱା । ତେ ଚ ତେ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ଚ ତେ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ତ୍ୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛସି, ଗଚ୍ଛଥ ୱା । ତୁମ୍ହେ ଚ ତୁମ୍ହେ ଚ ଗଚ୍ଛଥ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ତୁମ୍ହେ ଚ ଗଚ୍ଛଥାତି ।
ମିସ୍ସକେହି ୟୁତ୍ତେ ଦ୍ୱନ୍ଦୱାକ୍ୟେ ପନ ‘ୱିପ୍ପଟିସେଧେ’ତି ସଙ୍କେତତ୍ତା ପରଦୁକାନି ଏୱ ଓକାସଂ ଲଭନ୍ତି, ତେସୁ ଚ ବହୁୱଚନାନି ଏୱ । ୟଥା ? ସୋ ଚ ତ୍ୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛଥ, ସୋ ଚ ଅହଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅହଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ସୋ ଚ ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅହଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ । ଏକୱଚନଚତୁକ୍କଂ ।
ତେ ଚ ତୁମ୍ହେ ଚ ଗଚ୍ଛଥ, ତେ ଚ ମୟଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ତୁମ୍ହେ ଚ ମୟଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ତେ ଚ ତୁମ୍ହେ ଚ ମୟଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ । ବହୁୱଚନଚତୁକ୍କଂ ।
ସୋ ଚ ତୁମ୍ହେ ଚ ଗଚ୍ଛଥ, ସୋ ଚ ମୟଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ମୟଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ସୋ ଚ ତ୍ୱଞ୍ଚ ମୟଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ । ଏକୱଚନମୂଲଚତୁକ୍କଂ ।
ତେ ଚ ତ୍ୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛଥ, ତେ ଚ ଅହଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ତୁମ୍ହେ ଚ ଅହଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ତେ ଚ ତୁମ୍ହେ ଚ ଅହଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମ । ବହୁୱଚନମୂଲଚତୁକ୍କଂ ।
ଅପି ଚ ତ୍ୱଞ୍ଚ ସୋ ଚ ଗଚ୍ଛଥ, ଅହଞ୍ଚ ସୋ ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଅହଞ୍ଚ ସୋ ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ତୁମ୍ହେ ଚ ସୋ ଚ ଗଚ୍ଛଥ, ମୟଞ୍ଚ ସୋ ଚ ଗଚ୍ଛାମ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ତେ ଚ ଗଚ୍ଛଥ, ଅହଞ୍ଚ ତେ ଚ ଗଚ୍ଛାମଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଚତୁକ୍କାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ – ତୁୱଞ୍ଚ ପୁତ୍ତୋ ସୁଣିସା ଚ ନତ୍ତା, ସମ୍ମୋଦମାନା ଘରମାୱସେଥ [ଜା॰ ୧.୮.୭]। ଅହଞ୍ଚ ପୁତ୍ତୋ ସୁଣିସା ଚ ନତ୍ତା, ସମ୍ମୋଦମାନା ଘରମାୱସେମ [ଜା॰ ୧.୮.୭]।
ଅହଞ୍ଚ ଦାନି ଆୟସ୍ମା ଚ ସାରିପୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପରିହରିସ୍ସାମ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୦]।
ଅହଞ୍ଚ ଇମେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ସମାଧିନା ନିସୀଦିମ୍ହା ।
ଅହଞ୍ଚ ଭରିୟା ଚ ଦାନପତୀ ଅହୁମ୍ହା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୫୯୩]।
ଅହଞ୍ଚ ସାମିକୋ ଚ ଦାନପତୀ ଅହୁମ୍ହା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୧୭] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟଂ ପନ ‘‘ସୋ ଚ ଗଚ୍ଛତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛସୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ୱା ‘‘ସୋ ଚ ଗଚ୍ଛତି, ଅହଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମୟଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱା ୱଚନଂ, ତଂ ପକତିବହୁୱଚନମେୱ, ନ ପରୋପୁରିସବହୁୱଚନଂ ।
ୟଞ୍ଚ କଚ୍ଚାୟନେ – ‘‘ସବ୍ବେସମେକାଭିଧାନେ ପରୋ ପୁରିସୋ’’ତି [ନୀ॰ ୨୧୬ ପିଟ୍ଠେ] ସୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥପି ସବ୍ବେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ତିଣ୍ଣଂ ୱା ମିସ୍ସକଭୂତାନଂ ନାମ, ତୁମ୍ହ’ମ୍ହାନଂ ଏକତୋ ଅଭିଧାନେ ମିସ୍ସକଦ୍ୱନ୍ଦୱାକ୍ୟେ ପରୋ ପୁରିସୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ନ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ।
୫୬୪.କତ୍ତରି ଲୋ[କ॰ ୪୫୫; ରୂ॰ ୪୩୩; ନୀ॰ ୯୨୫]।
ଅପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନ, ନ୍ତ, ତ୍ୟାଦୀସୁ ପରେସୁ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ କତ୍ତରି ଲାନୁବନ୍ଧୋ ଅପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଲାନୁବନ୍ଧୋ ‘ଊଲସ୍ସେ’ତି ସୁତ୍ତେ ୱିସେସନତ୍ଥୋ ।
ଏତେନ ୟତ୍ଥ ମାନ, ନ୍ତ, ତ୍ୟାଦୟୋ କତ୍ତରି ୱତ୍ତନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଅୟଂ ଲପଚ୍ଚୟୋତି ଲପଚ୍ଚୟେନ ତେସଂ କତ୍ତୁୱାଚକଭାୱଂ ଞାପେତି, ଏସ ନୟୋ ‘‘କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସୁ…’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱିକରଣପଚ୍ଚୟା ନାମ ବ୍ୟଞ୍ଜନପୂରଣା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଅତ୍ଥପୂରଣା, ତସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ପୟୋଗେ ତେହି ୱିନା ପଦରୂପଂ ନ ସିଜ୍ଝତି, ତତ୍ଥେୱ ତେ ୱତ୍ତନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ସିଜ୍ଝତି, ତତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ଅୟମ୍ପି ଲପଚ୍ଚୟୋ ଧାତୁତୋ ପରଂ ୱିଭତ୍ତିସରେ ୱା ଆଗମସରେ ୱା ଅସନ୍ତେ ୱତ୍ତତି, ସନ୍ତେ ପନ ‘‘ପଚାମି, ପଚାମ, ପଚାହି, ଗମେତି, ଗମେନ୍ତି, ୱଜ୍ଜେତି, ୱଜ୍ଜେନ୍ତି’’-ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ କାରିୟନ୍ତରତ୍ଥାୟ ୱତ୍ତତି । ୟତ୍ଥ ଚ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲୋପୋ ୱିହିତୋ, ତତ୍ଥ ଗଣନ୍ତର, ରୂପନ୍ତରପ୍ପସଙ୍ଗପଟିସିଦ୍ଧାୟ ୱତ୍ତତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତତି ।
୫୬୫.ୟୁୱଣ୍ଣାନମେଓ ପଚ୍ଚୟେ[କ॰ ୪୮୫; ରୂ॰ ୪୩୪; ନୀ॰ ୯୭୫; ଚଂ॰ ୧.୧.୮୨; ପା॰ ୩.୧.୬୦]।
ୱିଭତ୍ତି, ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ । ଇ, କୀ, ଖି, ଚି, ଜି ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଇୱଣ୍ଣା ନାମ । ଚୁ, ଜୁ, ଭୂ, ହୂ ଇଚ୍ଚାଦୟୋ ଉୱଣ୍ଣା ନାମ । ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଏକକ୍ଖରଧାତ୍ୱନ୍ତାନଂ ଇୱଣ୍ଣୁ’ୱଣ୍ଣାନଂ କମେନ ଏ, ଓୱୁଦ୍ଧିୟୋ ହୋନ୍ତି । ‘ପରୋ କ୍ୱଚୀ’ତି ପରସରଲୋପୋ ।
ସଂପୁବ୍ବୋ-ସମ୍ଭୋତି, ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ସମ୍ଭୋସି, ସମ୍ଭୋଥ, ସମ୍ଭୋମି, ସମ୍ଭୋମ ।
ଅନୁପୁବ୍ବୋ-ଅନୁଭୱନେ, ସୋ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୋତି, ତେ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୋନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୋସି, ତୁମ୍ହେ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୋଥ, ଅହଂ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୋମି, ମୟଂ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୋମ ।
ତତ୍ଥ ୟଥା ‘‘ନୀଲୋ ପଟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ନୀଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦୁୱିଧୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋତି ।
ତତ୍ଥ ଗୁଣସଙ୍ଖାତୋ ସକତ୍ଥୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ ନାମ ।
ଗୁଣନିସ୍ସୟୋ ଦବ୍ବତ୍ଥୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ନାମ ।
ନୀଲସଦ୍ଦୋ ପନ ୱଚ୍ଚାତ୍ଥମେୱ ଉଜୁଂ ୱଦତି, ନୀଲସଦ୍ଦମତ୍ତଂ ସୁଣନ୍ତୋ ନୀଲଗୁଣମେୱ ଉଜୁଂ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଟୋ’’ ଇତି ପଦନ୍ତରେନ ନୀଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଆଚିକ୍ଖୀୟତି ।
ତଥା ‘‘ଅନୁଭୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦୁୱିଧୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋତି ।
ତତ୍ଥ କତ୍ତୁସତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ସକତ୍ଥୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ ନାମ ।
ସତ୍ତିନିସ୍ସୟୋ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ନାମ ।
ତିସଦ୍ଦୋ ପନ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥମେୱ ଉଜୁଂ ୱଦତି, ନ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥଂ । ‘‘ଅନୁଭୋତୀ’’ତି ସୁଣନ୍ତୋସାଧ୍ୟକ୍ରିୟାସହିତଂ କତ୍ତାରମେୱ ଉଜୁଂ ଜାନାତି, ନ କିଞ୍ଚି ଦବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ‘‘ସୋ’’ ଇତି ପଦନ୍ତରେନ ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଆଚିକ୍ଖୀୟତି, ୱାଚ୍ଚତ୍ଥସ୍ସ ପନ ତିସଦ୍ଦେନେୱ ଉଜୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତିୟାୱିଭତ୍ତିୟା ପୁନ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଲିଙ୍ଗତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟପଦେ ପଠମାୱିଭତ୍ତି ଏୱ ପୱତ୍ତତୀତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
୫୬୬.ଏଓନମୟୱା ସରେ[କ॰ ୫୧୩, ୫୧୪; ରୂ॰ ୪୩୫, ୪୯୧; ନୀ॰ ୧୦୨୭, ୧୦୨୮]।
ସରେ ପରେ ଏ, ଓନଂ କମେନ ଅୟ, ଅୱା ହୋନ୍ତି । ୟ, ୱେସୁ ଅ-କାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ ।
ଭୱତି, ଭୱନ୍ତି, ଭୱସି, ଭୱଥ ।
୫୬୭.ହିମିମେସ୍ୱସ୍ସ[କ॰ ୪୭୮; ରୂ॰ ୪୩୮; ନୀ॰ ୯୫୯]।
ହି, ମି, ମେସୁ ପରେସୁ ଅ-କାରସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ।
ଭୱାମି, ଭୱାମ ।
ପରଛକ୍କେ – ଭୱତେ, ଭୱନ୍ତେ, ଭୱସେ, ଭୱୱ୍ହେ, ଭୱେ, ଭୱମ୍ହେ ।
ପପୁବ୍ବୋ ଭୂ-ପୱତ୍ତିୟଂ, ନଦୀ ପଭୱତି ।
ଅଧ୍ୟା’ଭି, ପରିପୁବ୍ବୋ ହିଂସାୟଂ, ଅଧିଭୱତି, ଅଭିଭୱତି, ପରିଭୱତି ।
ୱିପୁବ୍ବୋ ୱିନାସେ, ପାକଟେ, ସୋଭଣେ ଚ, ୱିଭୱତି ।
ପରାପୁବ୍ବୋ ପରାଜୟେ, ପରାଭୱତି ।
ଅଭି, ସଂପୁବ୍ବୋ ପତ୍ତିୟଂ, ଅଜ୍ଝୋଗାହେ ଚ, ଅଭିସମ୍ଭୱତି, ତଥା ପାତୁବ୍ଭୱତି, ଆୱିଭୱତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପଂ ।
ସୁଦ୍ଧଭାୱକମ୍ମରୂପ
୫୬୮.କ୍ୟୋଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱପରୋକ୍ଖେସୁ ମାନ ନ୍ତ ତ୍ୟାଦୀସୁ[କ॰ ୪୪୦; ରୂ॰ ୪୪୫; ନୀ॰ ୯୨୦; ଚଂ॰ ୧.୧.୮୦; ପା॰ ୩.୧.୬୭]।
ପରୋକ୍ଖାୱଜ୍ଜିତେସୁ ମାନ, ନ୍ତପଚ୍ଚୟେସୁ ତ୍ୟାଦୀସୁ ଚ ପରେସୁ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଭାୱସ୍ମିଂ କମ୍ମନି ଚ କାନୁବନ୍ଧୋ ୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ବହୁଲାଧିକାରା କ୍ୱଚି କତ୍ତରି ଚ ।
ରୂପଂ ୱିଭୁୟ୍ୟତି, ସୋ ପହୀୟିସ୍ସତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯], ଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତି, ଗିମ୍ହେ ଉଦକଂ ଛିଜ୍ଜତି, କୁସୂଲୋ ଭିଜ୍ଜତି ।
କାନୁବନ୍ଧେ ନାଗମେ ଚ ଇୱଣ୍ଣୁ’ୱଣ୍ଣାନଂ ଅସ୍ସ ଚ ତେ ଏ, ଓ,-ଆ ନ ହୋନ୍ତୀତି କ୍ୟମ୍ହି ୱୁଦ୍ଧି ନତ୍ଥି ।
କମ୍ମେ-ତେନ ପୁରିସେନ ଭୋଗୋ ଅନୁଭୂୟତି, ତେନ ଭୋଗା ଅନୁଭୂୟନ୍ତି, ତେନ ତ୍ୱଂ ଅନୁଭୂୟସି, ତେନ ତୁମ୍ହେ ଅନୁଭୂୟଥ, ତେନ ଅହଂ ଅନୁଭୂୟାମି, ତେନ ମୟଂ ଅନୁଭୂୟାମ । ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟତି, ଅନୁଭୁୟ୍ୟନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଅନୁଭୂୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କ୍ୟପଚ୍ଚୟସହିତସ୍ସ ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦୁୱିଧୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋତି ।
ତତ୍ଥ କମ୍ମସତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ସକତ୍ଥୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ ନାମ ।
ସତ୍ତିନିସ୍ସୟୋ ଲିଙ୍ଗତ୍ଥୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ନାମ ।
ତିସଦ୍ଦୋ ପନ କ୍ୟପଚ୍ଚୟସହିତୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥମେୱ ଉଜୁଂ ୱଦତି, ନ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥଂ । ‘‘ଅନୁଭୂୟତୀ’’ତି ସୁଣନ୍ତୋ ସାଧ୍ୟକ୍ରିୟାସହିତଂ କମ୍ମସତ୍ତିଂ ଏୱ ଉଜୁଂ ଜାନାତି, ନ କିଞ୍ଚି ଦବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅନୁଭୂୟତେ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟତେ, ଅନୁଭୂୟନ୍ତେ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟନ୍ତେ, ଅନୁଭୂୟସେ, ଅନୁଭୂୟୱ୍ହେ, ଅନୁଭୂୟେ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟେ, ଅନୁଭୂୟମ୍ହେ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟମ୍ହେ ।
୫୭୦.ଗରୁପୁବ୍ବା ରସ୍ସା ରେ ନ୍ତେନ୍ତୀନଂ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫; ‘ଗୁରୁ…’ (ବହୂସୁ)]।
ଗରୁପୁବ୍ବମ୍ହା ରସ୍ସତୋ ନ୍ତେ, ନ୍ତୀନଂ ରେଆଦେସୋ ହୋତି ।
ଜାୟରେ, ଜାୟନ୍ତି, ଜାୟରେ, ଜାୟନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛରେ, ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଗଚ୍ଛରେ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ, ଗମିସ୍ସରେ, ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଗମିସ୍ସରେ, ଗମିସ୍ସନ୍ତେ ।
ଗରୁପୁବ୍ବାତି କିଂ ? ପଚନ୍ତି, ପଚନ୍ତେ ।
ରସ୍ସାତି କିଂ ? ପାଚେନ୍ତି, ପାଚନ୍ତେ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସୁତ୍ତୱିଭାଗେନ ‘‘ସବ୍ବଂ ହିଦଂ ଭଞ୍ଜରେ କାଲପରିୟାୟଂ [ଜା॰ ୧.୧୫.୩୭୦], ମୁଞ୍ଚରେ ବନ୍ଧନସ୍ମା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୪୮], ଜୀୱରେ’ ୱାପି ସୁସ୍ସତୀ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୮୪୦] ଏତାନି ପାଳିପଦାନି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ‘ଭଞ୍ଜରେ’ତି ଭିଜ୍ଜତି, ‘ମୁଞ୍ଚରେ’ତି ମୁଞ୍ଚନ୍ତୁ, ‘ଜୀୱରେ’ ୱାପୀ’ତି ଜୀୱନ୍ତୋ’ୱାପି । ଅନୁଭୂୟରେ, ଅନୁଭୂୟନ୍ତି, ଅନୁଭୂୟରେ, ଅନୁଭୂୟନ୍ତେ ।
ଭାୱୋ ନାମ ଭୱନ, ଗମନାଦିକୋ କ୍ରିୟାକାରୋ, ସୋ ଧାତୁନା ଏୱ ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଭାୱେନ ୱିସେସୀୟତି, ନ ନାମପଦେନ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତୁମ୍ହ’ମ୍ହ, ସେସନାମୱସେନ ତ୍ୟାଦିଦୁକୱିସେସୟୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପଠମଦୁକମେୱ ତତ୍ଥ ଭୱତି, ଦବ୍ବସ୍ସେୱ ଚ ତସ୍ସ ଅବ୍ୟତ୍ତସରୂପତ୍ତା ସଙ୍ଖ୍ୟାଭେଦୋପି ନତ୍ଥି, ଏକୱଚନମେୱ ଭୱତି ।
ତେନ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂୟତି, ଅନୁଭୁୟ୍ୟତି, ଅନୁଭୂୟତେ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟତେ, ଅନୁଭୱନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ସୁଦ୍ଧଭାୱକମ୍ମରୂପାନି ।
ହେତୁକତ୍ତୁରୂପ
୫୭୧.ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେଣାପି ଚ[କ॰ ୪୩୮; ରୂ॰ ୫୪୦; ନୀ॰ ୯୧୪]।
ୟୋ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତାରଂ ପୟୋଜେତି, ତସ୍ସ ପୟୋଜକସ୍ସ କତ୍ତୁନୋ ବ୍ୟାପାରେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଣି ଚ ଣାପି ଚ ହୋନ୍ତି । ଣାନୁବନ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧୁତ୍ଥା ।
ତେସୁ ଚ ଆକାରନ୍ତତୋ [‘ଅତୋ’ (ମୋଗ॰)] ଣାପିୟେୱ ହୋତି, ଦାପେତି, ଦାପୟତି ।
ଉୱଣ୍ଣନ୍ତତୋ ଣିୟେୱ, ସାୱେତି, ସାୱୟତି ।
ସେସତୋ ଦ୍ୱେପି, ପାଚେତି, ପାଚୟତି, ପାଚାପେତି, ପାଚାପୟତି ।
ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରୋପି କ୍ରିୟା ଏୱାତି ତଦତ୍ଥୱାଚୀହି ଣି,-ଣାପୀହି ପରଂ ୱିଭତ୍ତି, ପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତି, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚ ଣି, ଣାପୀନଞ୍ଚ ୱୁଦ୍ଧି ।
ସୋ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ତେ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସି, ତୁମ୍ହେ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେଥ, ଅହଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେମି, ମୟଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେମ ।
୫୭୨.ଆୟାୱା ଣାନୁବନ୍ଧେ[କ॰ ୫୧୫; ରୂ॰ ୫୪୧; ନୀ॰ ୧୦୨୯]।
ଏ, ଓନଂ କମେନ ଆୟ, ଆୱା ହୋନ୍ତି ସରାଦୋ ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ, ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତିୟା ଅଣାନୁବନ୍ଧେପି ଆୟା’ୱା ହୋନ୍ତି ।
ଗେ-ସଦ୍ଦେ, ଗାୟତି, ଗାୟନ୍ତି ।
ଅପପୁବ୍ବୋ ଚେ-ପୂଜାୟଂ, ଅପଚାୟତି, ଅପଚାୟନ୍ତି ।
ଝେ-ଚିନ୍ତାୟଂ, ଝାୟତି, ଝାୟନ୍ତି, ଉଜ୍ଝାୟତି, ନିଜ୍ଝାୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୫୭୩.ଣିଣାପ୍ୟାପୀହି ଚ[‘‘…ୱା’’ (ବହୂସୁ)]।
ଣି, ଣାପି, ଆପୀହି ଚ କତ୍ତରି ଲୋ ହୋତି ୱା ।
କାରୟତି, କାରାପୟତି, ସଦ୍ଦାପୟତି ।
ଇମିନା ଅସରେ ଠାନେ ଅୟାଦେସତୋ ପରଂ ଅକାରୋ ହୋତି, ସୋ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱୟତି, ଭାୱୟନ୍ତି, ଭାୱୟସି, ଭାୱୟଥ, ଭାୱୟାମି, ଭାୱୟାମ ।
ଇତି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପାନି ।
ତ୍ୟାଦି
‘କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସୂ…’ତି ଣି, ଣାପିପଚ୍ଚୟନ୍ତତୋ ୟୋ ।
୫୭୪.କ୍ୟସ୍ସ[କ॰ ୪୪୨; ରୂ॰ ୪୪୮; ନୀ॰ ୯୨୨]।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରସ୍ସ କ୍ୟସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଈଞ ହୋତି ।
ତେନ ମଗ୍ଗୋ ଭାୱୀୟତି, ତେନ ମଗ୍ଗା ଭାୱୀୟନ୍ତି, ତେନ ତ୍ୱଂ ଭାୱୀୟସି, ତେନ ତୁମ୍ହେ ଭାୱୀୟଥ, ତେନ ଅହଂ ଭାୱୀୟାମି, ତେନ ମୟଂ ଭାୱୀୟାମ ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଭାୱିୟତି, ଭାୱିୟନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ଭାୱିୟ୍ୟତି, ଭାୱିୟ୍ୟନ୍ତି । ତଥା ଭାୱୟୀୟତି, ଭାୱୟୀୟନ୍ତି ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଭାୱୟିୟତି, ଭାୱୟିୟନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ଭାୱୟିୟ୍ୟତି, ଭାୱୟିୟ୍ୟନ୍ତି ।
ଅକମ୍ମିକାପି ୟା ଧାତୁ, କାରିତେ ତ୍ୱେ’କକମ୍ମିକା ।
ଏକକମ୍ମା ଦ୍ୱିକମ୍ମା ଚ, ଦ୍ୱିକମ୍ମା ଚ ତିକମ୍ମକା ॥
ଇତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପଂ, ସୁଦ୍ଧକମ୍ମରୂପଂ, ହେତୁକତ୍ତୁରୂପଂ, ହେତୁକମ୍ମରୂପନ୍ତି ଏକଧାତୁମ୍ହି ଚତ୍ତାରି ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
କତ୍ତୁରୂପେନ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମକତ୍ତୁରୂପମ୍ପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । କୁସୂଲୋ ଭିଜ୍ଜତି, ଭିଜ୍ଜନଧମ୍ମୋ ଭିଜ୍ଜତି ।
କମ୍ମରୂପେନ ଚ କତ୍ତୁକମ୍ମରୂପମ୍ପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ପଦଂ କତ୍ତୁୱାଚକଂ ସମାନଂ ସଦ୍ଦରୂପେନ କମ୍ମରୂପଂ ଭୱତି, ତଂ କତ୍ତୁକମ୍ମରୂପଂ ନାମ, ତଂ ପାଳିୟଂ ବହୁଲଂ ଦିସ୍ସତି ।
ରୂପଂ ୱିଭାୱିୟ୍ୟତି [ମହାନି॰ ୧୦୮], ଅତିକ୍କମିୟ୍ୟତି, ସମତିକ୍କମିୟ୍ୟତି, ୱୀତିୱତ୍ତିୟ୍ୟତି, ନିମିତ୍ତଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ [ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୯], ପୱତ୍ତଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି [ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୯], ଚୁତିଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି, ଉପପତ୍ତିଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି [ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୯] ଗୋତ୍ରଭୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତଥା ସୋ ପହୀୟେଥାପି ନୋପି ପହୀୟେଥ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯], ସୋ ପହୀୟିସ୍ସତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯], ନିହିୟ୍ୟତି ୟସୋ ତସ୍ସ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୪୬], ହିୟ୍ୟୋତି ହିୟ୍ୟତି ପୋସୋ, ପରେତି ପରିହାୟତି [ଜା॰ ୧.୧୫.୩୪୮], ଆଜାନୀୟା ହସୀୟନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୩୬୯], ୱିଧୁରସ୍ସ ହଦୟଂ ଧନିୟତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୫୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟଞ୍ଚ ‘ୟମ୍ହି ଦା ଧା ମା ଥା ହା ପା ମହ ମଥାଦୀନମୀ’ତି କଚ୍ଚାୟନେ ସୁତ୍ତଂ, ତଂ କମ୍ମନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, କତ୍ତରି ଏୱ ୟୁଜ୍ଜତି କମ୍ମନି ଇୱଣ୍ଣାଗମସ୍ସ ସବ୍ଭାୱା । ସଦ୍ଦନୀତିୟଂ ପନ ‘‘ସୋ ପହୀୟିସ୍ସତୀ’’ତି ପଦାନଂ ଭାୱରୂପତ୍ତଂ ଦଳ୍ହଂ ୱଦତି, ତାନି ପନ କତ୍ତୁକମ୍ମରୂପାନି ଏୱାତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱତ୍ତମାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ନିଚ୍ଚପୱତ୍ତଂ, ପୱତ୍ତାୱିରତଂ, ପୱତ୍ତୁପରତଂ, ସମୀପୱତ୍ତମାନନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚପୱତ୍ତେ – ଇଧାୟଂ ପବ୍ବତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୟାୟନ୍ତି, ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚମାନା [ଅ॰ ନି॰ ୪.୬୯]।
ପୱତ୍ତାୱିରତେ – ଅପି ନୁ ତେ ଗହପତି କୁଲେ ଦାନଂ ଦୀୟତୀତି, ଦୀୟତି ମେ ଭନ୍ତେ କୁଲେ ଦାନଂ [ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦]।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟାୱ ଦାନେ ସଉସ୍ସାହୋ, ତାୱ ୟଥାପୱତ୍ତା ଦାନକ୍ରିୟା ୱତ୍ତମାନା ଏୱ ନାମ ହୋତି ଉସ୍ସାହସ୍ସ ଅୱିରତତ୍ତା ।
ପୱତ୍ତୁପରତେ – ନ ଖାଦତି ଅୟଂ ମଂସଂ, ନେୱ ପାଣଂ ହନତି [ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୭], ନ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତି [ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୭]। ଏତ୍ଥ ୟାୱ ତବ୍ବିପକ୍ଖକ୍ରିୟଂ ନ କରୋତି, ତାୱ ୱିରମଣକ୍ରିୟା ୱତ୍ତମାନା ଏୱ ନାମ ହୋତି ।
ସମୀପେ – ଅତୀତେ – କୁତୋ ନୁ ତ୍ୱଂ ଆଗଚ୍ଛସି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୦], ରାଜଗହତୋ ଆଗଚ୍ଛାମୀତି । ଅନାଗତେ – ଧମ୍ମଂ ତେ ଦେସେମି, ସାଧୁକଂ ସୁଣୋହି ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ତଦାୟୋଗେ ଅତୀତେପି ଅୟଂ ୱିଭତ୍ତି ହୋତି, ୱାକଚୀରାନି ଧୁନନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛାମି ଅମ୍ବରେ ତଦା [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୩୭]।
ୟାୱ, ପୁରେ, ପୁରାୟୋଗେ ଅନାଗତେପି-ଇଧେୱ ତାୱ ତିଟ୍ଠାହି, ୟାୱାହଂ ଆଗଚ୍ଛାମି, ୟଂନୂନାହଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟଂ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା], ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିବ୍ବତି, ଧମ୍ମୋ ପଟିବାହିୟ୍ୟତି [ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭], ଦନ୍ତେ ଇମେ ଛିନ୍ଦ ପୁରା ମରାମି [ଜା॰ ୧.୧୬.୧୨୭]।
ଏକଂସତ୍ଥେପି-ନିରୟଂ ନୂନଗଚ୍ଛାମି, ଏତ୍ଥ ମେ ନତ୍ଥି ସଂସୟୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୩୧]। ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱିୟତ୍ଥେପି-ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱାମହଂ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୦୯], ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୮୧] ୱା ।
ଅନିୟମତ୍ଥେପି-ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନ, ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା [ଧ॰ ପ॰ ୨] ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧], ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧], ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଦ୍ଧୋ ।
କଦା କରହିୟୋଗେପି-କଦା ଗଚ୍ଛତି, କରହି ଗଚ୍ଛତି, ଗମିସ୍ସତି ୱା ।
ଇତି ତ୍ୟାଦି ।
ତ୍ୱାଦି
ଅଥ ତ୍ୱାଦି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୫୭୫.ତୁ ଅନ୍ତୁ ହି ଥ ମି ମ ତଂ ଅନ୍ତଂ ସୁ ୱ୍ହୋ ଏ ଆମସେ[କ॰ ୪୨୪; ରୂ॰ ୪୫୦; ନୀ॰ ୮୯୭; ଚଂ॰ ୧.୩.୧୨୨; ପା॰ ୩.୩.୧୬୨]।
ୱତ୍ତମାନେ କାଲେ ପଞ୍ହ, ପତ୍ଥନା, ୱିଧୀସୁ କ୍ରିୟତ୍ଥା ତ୍ୱାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ପଞ୍ହେ-ଧମ୍ମଂ ୱା ତ୍ୱଂ ଅଧିୟସ୍ସୁ ୱିନୟଂ ୱା [ପାଚି॰ ୪୭୧ (ଅତ୍ଥତୋ ସଦିସଂ)]।
ପତ୍ଥନାସଦ୍ଦେନ ଆସୀସାଦୟୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ପତ୍ଥନାୟଂ-ଭୱାଭୱେ ସଂସରନ୍ତୋ, ସଦ୍ଧୋ ହୋମି ଅମଚ୍ଛରୀ ।
ଆସୀସାୟଂ-ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ପଜ୍ଜୁନ୍ନୋ ଅଭିୱସ୍ସତୁ [ଚରିୟା॰ ୩.୮୯], ସବ୍ବେ ଭଦ୍ରାନି ପସ୍ସନ୍ତୁ [ଜା॰ ୧.୨.୧୦୫], ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅୱେରା ହୋନ୍ତୁ [ପଟି॰ ମ॰ ୨.୨୨]।
ୟାଚନେ-ଏକଂ ମେ ନୟନଂ ଦେହି [ଚରିୟା॰ ୧.୫୯]।
ଆୟାଚନେ-ଦେସେତୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୮], ଓୱଦତୁ ମଂ ଭଗୱା [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧], ଅନୁସାସତୁ ମଂ ସୁଗତ [ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧], ଉଲ୍ଲୁମ୍ପତୁ ମଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ [ମହାୱ॰ ୭୧], ଅସ୍ମାକଂ ଅଧିପନ୍ନାନଂ, ଖମସ୍ସୁ ରାଜକୁଞ୍ଜର [ଜା॰ ୨.୨୧.୧୮୧], ଏଥ ବ୍ୟଗ୍ଘା ନିୱତ୍ତୱ୍ହୋ [ଜା॰ ୧.୩.୬୬]।
ୱିଧିସଦ୍ଦେନ ନିୟୋଜନାଦୟୋପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୱିଧିମ୍ହି-ଅକୁସଲଂ ପଜହଥ, କୁସଲଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଥ [ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୦; ପାରା॰ ୧୯], ଏୱଂ ୱିତକ୍କେଥ, ମା ଏୱଂ ୱିତକ୍କେଥ [ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୦]।
ନିୟୋଜନେ-ଏଥ ଭିକ୍ଖୱେ ସୀଲୱା ହୋଥ [ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୧୪], ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୫], ଏଥ ଗଣ୍ହଥ ବନ୍ଧଥ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୨], ମା ୱୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ଥ କିଞ୍ଚନଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୨]।
ଅଜ୍ଝେସନେ-ଉଦ୍ଦିସତୁ ଭନ୍ତେ ଥେରୋ ପାତିମୋକ୍ଖଂ [ମହାୱ॰ ୧୫୫]।
ଆଣତ୍ତିୟଂ-ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ [ପାରା॰ ୩୬୮]।
ପେସନେ-ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ ସାରିପୁତ୍ତା [ପାରା॰ ୪୩୨]।
ପୱାରଣାୟଂ-ୱଦତୁ ମଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ [ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୩], ୱଦେଥ ଭନ୍ତେ ୟେନତ୍ଥୋ [ପାରା॰ ୨୯୦]।
ଅନୁମତିୟଂ-ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହି [ପାଚି॰ ୩୭୪]।
ୱରଦାନେ-ଫୁସ୍ସତୀ ୱରୱଣ୍ଣାଭେ, ୱରସ୍ସୁ ଦସଧା ୱରେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୫୫], ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ତୁୟ୍ହଂ, ଖିପ୍ପମେୱ ସମିଜ୍ଝତୁ [ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୯୨]।
ଅନୁଞ୍ଞାୟଂ-ପୁଚ୍ଛ ୱାସୱ ମଂ ପଞ୍ହଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନସିଚ୍ଛସି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୬]।
କତାୱକାସା ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୬]।
ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ-ଏୱଂ ହୋତୁ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୧୯]।
ଅକ୍କୋସେ-ମୁଦ୍ଧା ତେ ଫଲତୁ ସତ୍ତଧା [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୯୫], ଚୋରା ତଂ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୁ [ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧]।
ସପଥେ-ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ପୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତଂ ଇସେ [ଜା॰ ୧.୧୪.୧୦୪], ମୁସା ମେ ଭଣମାନାୟ, ମୁଦ୍ଧା ଫଲତୁ ସତ୍ତଧା [ଜା॰ ୧.୧୪.୧୦୪]।
ଆମନ୍ତନେ-ଏତୁ ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ରାଜା [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୩୪୧], ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୁ ଚର ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ [ମହାୱ॰ ୨୮], ଏଥ ଭିକ୍ଖୱେ ସୀଲୱା ହୋଥ’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁପି ଏହି, ଏଥସଦ୍ଦା ଆମନ୍ତନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
ନିମନ୍ତନେ-ଅଧିୱାସେତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ସ୍ୱାତନାୟ ଭତ୍ତଂ [ପାରା॰ ୭୭]।
ପୱେଦନେ-ୱେଦୟତୀତି ମଂ ସଙ୍ଘୋ ଧାରେତୁ [ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨], ଉପାସକଂ ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୁ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୯], ପୁନାରାୟୁ ଚ ମେ ଲଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ଜାନାହି ମାରିସ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୯]।
ପତ୍ତକାଲେ-ପରିନିବ୍ବାତୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ପରିନିବ୍ବାତୁ ସୁଗତୋ, ପରିନିବ୍ବାନକାଲୋ ଭନ୍ତେ ଭଗୱତୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮], କାଲୋ ଖୋ ତେ ମହାୱୀର, ଉପ୍ପଜ୍ଜ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧.୬୭], ବ୍ୟାକରୋହି ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ ନ ଦାନି ତେ ତୁଣ୍ହୀଭାୱସ୍ସ କାଲୋ [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୭]।
ଅନୁଭୋତୁ, ଅନୁଭୋନ୍ତୁ, ଅନୁଭୋହି, ଅନୁଭୋଥ, ଅନୁଭୋମି, ଅନୁଭୋମ, ଭୱତୁ, ଭୱନ୍ତୁ, ‘ହିମିମେସ୍ୱସ୍ସା’ତି ହି, ମି, ମେସୁ ଅସ୍ସ ଦୀଘୋ, ତ୍ୱଂ ପଣ୍ଡିତୋ ଭୱାହି ।
୫୭୬.ହିସ୍ସତୋ ଲୋପୋ[କ॰ ୪୭୯; ରୂ॰ ୪୫୨; ନୀ॰ ୯୬୦; ଚଂ॰ ୫.୩.୯୯; ପା॰ ୬.୪.୧୦୫]।
ଅକାରତୋ ପରସ୍ସ ହିସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ।
ଅତୋତି କିଂ ? ବ୍ରୂହି, ଦେହି, ହୋହି ।
ଇମିନା ଅତୋ ହିସ୍ସ ଲୋପୋ, ତ୍ୱଂ ପଣ୍ଡିତୋ ଭୱ ।
ତୁମ୍ହେ ପଣ୍ଡିତା ଭୱଥ, ଭୱାମି, ଭୱାମ ।
ପରଛକ୍କେ-ସୋ ଭୱତଂ, ତେ ଭୱନ୍ତଂ, ତ୍ୱଂ ଭୱସ୍ସୁ, ତୁମ୍ହେ ଭୱୱ୍ହୋ, ଅହଂ ଭୱେ, ମୟଂ ଭୱାମସେ, ଇମାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ।
ଅନୁଭୂୟତୁ, ଅନୁଭୂୟନ୍ତୁ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟତୁ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ସୁଦ୍ଧକମ୍ମରୂପଂ ।
ଭାୱେତୁ, ଭାୱେନ୍ତୁ, ଭାୱୟତୁ, ଭାୱୟନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପଂ ।
ଭାୱୀୟତୁ, ଭାୱୀୟନ୍ତୁ । ରସ୍ସତ୍ତେ-ଭାୱିୟତୁ, ଭାୱିୟନ୍ତୁ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ଭାୱିୟ୍ୟତୁ, ଭାୱିୟ୍ୟନ୍ତୁ । ତଥା ଭାୱୟୀୟତୁ, ଭାୱୟୀୟନ୍ତୁଇଚ୍ଚାଦି ହେତୁକମ୍ମରୂପଂ ।
‘ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେ’ଇଚ୍ଚାଦିସୁତ୍ତେନ ଥସ୍ସ ୱ୍ହୋ, ତୁମ୍ହେ ଭୱୱ୍ହୋ, ଭୱଥ ୱା ।
ଇତି ତ୍ୱାଦି ।
ଏୟ୍ୟାଦି
ଅଥ ଏୟ୍ୟାଦି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୫୭୭.ହେତୁଫଲେସ୍ୱେୟ୍ୟ ଏୟ୍ୟୁଂ ଏୟ୍ୟାସି ଏୟ୍ୟାଥ ଏୟ୍ୟାମି ଏୟ୍ୟାମ ଏଥ ଏରଂ ଏଥୋ ଏୟ୍ୟାୱ୍ହୋ[ଏୟ୍ୟୱ୍ହୋ (ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୀସୁ)]ଏୟ୍ୟଂ ଏୟ୍ୟାମ୍ହେ ୱା[କ॰ ୪୧୬; ରୂ॰ ୪୫୪; ନୀ॰ ୮୮୦; ଚଂ॰ ୧.୩.୧୨୦; ପା॰ ୩.୩.୧୫୬]।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧିନିୟା ହେତୁକ୍ରିୟାୟଞ୍ଚ ଫଲକ୍ରିୟାୟଞ୍ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱା । ହେତୁଫଲେସୁପି କଦାଚି ଅଞ୍ଞୱିଭତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥୋ ୱାସଦ୍ଦୋ, ସଚେ ସୋ ୟାନଂ ଲଭିସ୍ସତି, ଗମିସ୍ସତି, ସଚେ ନ ଲଭିସ୍ସତି, ନ ଗମିସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସଚେ ସଙ୍ଖାରୋ ନିଚ୍ଚୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୁଖୋ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ, ସଚେ ସୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୁଖିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ ।
୫୭୮.ପଞ୍ହପତ୍ଥନାୱିଧୀସୁ[ଚଂ॰ ୧.୩.୧୨୧; ପା॰ ୩.୩.୧୬୧]।
ପଞ୍ହେ-କିନ୍ନୁ ଖୋ ତ୍ୱଂ ୱିନୟଂ ୱା ଅଧିୟ୍ୟେୟ୍ୟାସି ଧମ୍ମଂ ୱା ।
ପତ୍ଥନାୟଂ-ଭୱେୟ୍ୟଂ ଜାତିଜାତିୟଂ ।
ୱିଧିମ୍ହି-ପାଣଂ ନ ହନେୟ୍ୟ, ଅଦିନ୍ନଂ ନ ଆଦିୟେୟ୍ୟ, ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ।
୫୭୯.ସତ୍ତାରହେସ୍ୱେୟ୍ୟାଦୀ[କ॰ ୪୧୬; ରୂ॰ ୪୫୪; ନୀ॰ ୮୮୧-୪; ଚଂ॰ ୧.୩.୧୨୮; ପା॰ ୩.୩.୧୬୯-୧୭୨; ସତ୍ୟରହେସ୍ୱେୟ୍ୟାଦୀ (ବହୂସୁ)]।
ସତ୍ତିୟଂ ଅରହତ୍ଥେ ଚ ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ଭୱଂ ରଜ୍ଜଂ କରେୟ୍ୟ, ଭୱଂ ରଜ୍ଜଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋ, କାତୁଂ ଅରହୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩]।
୫୮୦.ସମ୍ଭାୱନେ ୱା[କ॰ ୪୧୬; ରୂ॰ ୮୫୪; ନୀ॰ ୮୮୧, ୮୮୩-୪; ଚଂ॰ ୧.୩.୧୧୮-୯; ପା॰ ୩.୩.୧୫୪-୫]।
ସମ୍ଭାୱନେପି ଏୟ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ପବ୍ବତମପି ସିରସା ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଭୱେୟ୍ୟ, ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଭୱେୟ୍ୟାସି, ଭୱେୟ୍ୟାଥ, ଭୱେୟ୍ୟାମି, ଭୱେୟ୍ୟାମ ।
ପରଛକ୍କେ-ସୋ ଭୱେଥ, ତେ ଭୱେରଂ, ତ୍ୱଂ ଭୱେଥୋ, ତୁମ୍ହେ ଭୱେୟ୍ୟାୱ୍ହୋ, ଅହଂ ଭୱେୟ୍ୟଂ, ମୟଂ ଭୱେୟ୍ୟାମ୍ହେ, ଇତି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ।
ଅନୁଭୂୟେୟ୍ୟ, ଅନୁଭୂୟେୟ୍ୟୁଂ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟେୟ୍ୟ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟେୟ୍ୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି ସୁଦ୍ଧକମ୍ମରୂପଂ ।
ଭାୱେୟ୍ୟ, ଭାୱେୟ୍ୟୁଂ, ଭାୱୟେୟ୍ୟ, ଭାୱୟେୟ୍ୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପଂ ।
ଭାୱୀୟେୟ୍ୟ, ଭାୱୀୟେୟ୍ୟୁଂ । ରସ୍ସତ୍ତେ-ଭାୱୟିୟେୟ୍ୟ, ଭାୱୟିୟେୟ୍ୟୁଂ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ଭାୱିୟ୍ୟେୟ୍ୟ, ଭାୱିୟ୍ୟେୟ୍ୟୁଂ । ତଥା ଭାୱୟୀୟେୟ୍ୟ, ଭାୱୟୀୟେୟ୍ୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି ହେତୁକମ୍ମରୂପଂ ।
୫୮୧.ଏୟ୍ୟେୟ୍ୟାସେୟ୍ୟଂନଂ ଟେ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଏୟ୍ୟ, ଏୟ୍ୟାସି, ଏୟ୍ୟମିଚ୍ଚେତେସଂ ଟେ ହୋତି ୱା ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ଚଜେ ମତ୍ତା ସୁଖଂ ଧୀରୋ, ପସ୍ସେ ଚେ ୱିପୁଲଂ ସୁଖଂ [ଧ॰ ପ॰ ୨୯୦]। କିଂ ତ୍ୱଂ ସୁତସୋମା’ନୁତପ୍ପେ [ଜା॰ ୨.୨୧.୩୯୯], ଧୀରଂ ପସ୍ସେ ସୁଣେ ଧୀରଂ, ଧୀରେନ ସହ ସଂୱସେ [ଜା॰ ୧.୧୩.୯୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୋ ଭୱେ, ଭୱେୟ୍ୟ, ତ୍ୱଂ ଭୱେ, ଭୱେୟ୍ୟାସି, ଅହଂ ଭୱେ, ଭୱେୟ୍ୟଂ ।
୫୮୨.ଏୟ୍ୟୁଂସ୍ସୁଂ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଏୟ୍ୟୁଂସ୍ସ ଉଂ ହୋତି ୱା ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ୱଜ୍ଜୁଂ ୱା ତେ ନ ୱା ୱଜ୍ଜୁଂ, ନତ୍ଥି ନାସାୟ ରୂହନା [ଜା॰ ୧.୩.୩୩], ଉପୟାନାନି ମେ ଦଜ୍ଜୁଂ, ରାଜପୁତ୍ତ ତୟୀ ଗତେତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୬]।
୫୮୩.ଏୟ୍ୟାମସ୍ସେମୁ ଚ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଏୟ୍ୟାମସ୍ସ ଏମୁ ଚ ହୋତି, ଅନ୍ତସ୍ସ ଉ ଚ ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-କଥଂ ଜାନେମୁ ତଂ ମୟଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧୮], ମୁଞ୍ଚେମୁ ନଂ ଉରଗଂ ବନ୍ଧନସ୍ମା [ଜା॰ ୧.୧୫.୨୫୨], ଦକ୍ଖେମୁ ତେ ନାଗ ନିୱେସନାନି [ଜା॰ ୧.୧୫.୨୫୪], ଗନ୍ତ୍ୱାନ ତଂ ପଟିକରେମୁ ଅଚ୍ଚୟଂ, ଅପ୍ପେୱ ନଂ ପୁତ୍ତ ଲଭେମୁ ଜୀୱିତଂ [ଜା॰ ୧.୧୫.୧୩], ଦଜ୍ଜେମୁ ଖୋ ପଞ୍ଚସତାନି ଭୋତୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୦୨], ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛେମୁ ମାରିସ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୪], ୱିହରେମୁ ଅୱେରିନୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୭], ତୟାଜ୍ଜ ଗୁତ୍ତା ୱିହରେମୁ ରତ୍ତିନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୨.୧୮]। ଭୱେୟ୍ୟାମୁ, ଭୱେୟ୍ୟାମ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା କ୍ୱଚି ମଜ୍ଝେ ୟ୍ୟା-କାରସ୍ସ ଲୋପୋ, ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛେସି [ଜା॰ ୧.୧୬.୧୫୦], ଉରେଗଣ୍ଡାୟୋ ବୁଜ୍ଝେସି, ତାୟୋ ବୁଜ୍ଝେସି ମାଣୱ [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୩୨-୧୩୩], ୟଥା ଗତିଂ ମେ ଅଭିସମ୍ଭୱେଥ [ଜା॰ ୨.୧୭.୮୭-୮୯], ୟଥା ଗତିଂ ତେ ଅଭିସମ୍ଭୱେମ [ଜା॰ ୨.୧୭.୮୭-୮୯], ଓକାସଂ ସମ୍ପଜାନାଥ, ୱନେ ୟତ୍ଥ ୱସେମସେତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୮୫ ‘ୱସାମସେ’]।
‘ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେ’ଇଚ୍ଚାଦିସୁତ୍ତେନ ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସ ଓ ଚ, ତୁମ୍ହେ ଭୱେୟ୍ୟାଥୋ, ଭୱେୟ୍ୟାଥ ୱା ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ହ, ପତ୍ଥନା, ୱିଧିପ୍ପଭେଦା ଇଧପି ୟଥାପୟୋଗଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ପଞ୍ହସଦ୍ଦେନ ପରିପଞ୍ହ, ପରିପୁଚ୍ଛା, ପରିୱିତକ୍କ, ପରିୱୀମଂସାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
ପରିପଞ୍ହେ-ଧମ୍ମଂ ୱା ପଠମଂ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମ ୱିନୟଂ ୱା ।
ପରିପୁଚ୍ଛାୟଂ-ୱଦେଥ ଭନ୍ତେ କିମହଂ କରେୟ୍ୟଂ, କୋ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, କଥଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅହଂ ଜାନେୟ୍ୟଂ ।
ପରିୱିତକ୍କେ-କସ୍ସାହଂ ପଠମଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୭୨], ୟଂନୂନାହଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟଂ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା]।
ପରିୱୀମଂସାୟଂ-ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ୱା ଅହଂ ଉପୋସଥଂ, ନ ୱାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ [ମହାୱ॰ ୧୩୭]।
ପତ୍ଥନାୟଂ-ଏୱଂରୂପୋ ସିୟଂ ଅହଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୪], ଉମ୍ମାଦନ୍ତ୍ୟା ରମିତ୍ୱାନ, ସିୱିରାଜା ତତୋ ସିୟଂ [ଜା॰ ୨.୧୮.୭୦], ପସ୍ସେୟ୍ୟ ତଂ ୱସ୍ସସତଂ ଅରୋଗଂ [ଜା॰ ୨.୨୧.୪୫୩]।
ଆୟାଚନେ-ଲଭେୟ୍ୟାହଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଲଭେୟ୍ୟଂ ଉପସମ୍ପଦଂ [ମହାୱ॰ ୨୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୭]।
ୱିଧିମ୍ହି-ଚରେୟ୍ୟ ଧମ୍ମଂ [ଜା॰ ୧.୧୪.୬୩]।
ନିୟୋଜନେ-ଚରେୟ୍ୟାଦିତ୍ତସୀସୋୱ, ନତ୍ଥି ମଚ୍ଚୁସ୍ସ ନା ଗମୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୪୫]।
ଅଜ୍ଝେସନେ-ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତି, ସୋ ଆୱିକରେୟ୍ୟ [ମହାୱ॰ ୧୩୨], ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି, ସୋ ଭାସେୟ୍ୟ [ମହାୱ॰ ୭୦]।
ପୱାରଣାୟଂ-ୱଦେୟ୍ୟାଥ ଭନ୍ତେ ୟେନତ୍ଥୋ [ପାରା॰ ୨୯୦]।
ଅନୁମତିୟଂ-ତଂ ଜନୋ ହରେୟ୍ୟ ୱା ଦହେୟ୍ୟ ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରେୟ୍ୟ [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୭]।
ଅନୁଞ୍ଞାୟଂ-ଆକଙ୍ଖମାନୋ ସଙ୍ଘୋ କମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟ [ଚୂଳୱ॰ ୬]।
ଆମନ୍ତନେ-ୟଦା ତେ ପହିଣେୟ୍ୟାମି, ତଦା ଏୟ୍ୟାସି ଖତ୍ତିୟ [ଜା॰ ୨.୨୨.୬୩୫]।
ନିମନ୍ତନେ-ଇଧ ଭୱଂ ନିସୀଦେୟ୍ୟ ।
ପତ୍ତକାଲେ-ସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ [ମହାୱ॰ ୧୬୭]।
‘ସମ୍ଭାୱନେ ୱା’ତି ୱାସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ, ତେନ ପରିକପ୍ପ, କ୍ରିୟାତିପନ୍ନାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ପରିକପ୍ପୋ ଦୁୱିଧୋ ଭୂତା’ଭୂତୱସେନ ।
ତତ୍ଥ ଭୂତପରିକପ୍ପେ-ୟୋ ବାଲଂ ସେୱେୟ୍ୟ, ସୋପି ବାଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ ।
ଅଭୂତପରିକପ୍ପେ-ୟଦା କଚ୍ଛପଲୋମାନଂ, ପାୱାରୋ ତିୱିଧୋ ସିୟା [ଜା॰ ୧.୮.୭୮]। ୟଦା ସସୱିସାଣାନଂ, ନିସ୍ସେଣୀ ସୁକତା ସିୟା [ଜା॰ ୧.୮.୭୯]।
କ୍ରିୟାତିପନ୍ନେ-ସଚେ ସୋ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସେୟ୍ୟ, ରାଜା ଅସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୩୬]।
ଇତି ଏୟ୍ୟାଦି ।
ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ
ଅଥ ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୫୮୪.ଅନଜ୍ଜତ୍ତନେ ଆ ଊ ଓ ତ୍ଥ ଅ ମ୍ହା ତ୍ଥ ତ୍ଥୁଂ ସେ ୱ୍ହଂ ଇଂ ମ୍ହସେ[କ॰ ୪୧୮; ରୂ॰ ୪୫୬; ନୀ॰ ୮୮୬; ଚଂ॰ ୧.୨.୭୭; ପା॰ ୩.୨.୧୧୧]।
ଅଜ୍ଜତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭୂତେ କାଲେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ ଆଇଚ୍ଚାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
୫୮୫.ଆ ଈ ସ୍ସାଦୀସ୍ୱଞ ୱା[କ॰ ୫୧୯; ରୂ॰ ୪୫୭; ନୀ॰ ୧୦୩୨]।
ଆଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଈଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ସ୍ସାଦୀସୁ ଚ ତେସଂ ଆଦିମ୍ହି ଅଞ ହୋତି ୱା ।
ସୋ ଅଭୱା, ଭୱା, ତେ ଅଭୱୂ, ଭୱୂ, ତ୍ୱଂ ଅଭୱୋ, ଭୱୋ, ତୁମ୍ହେ ଅଭୱତ୍ଥ, ଭୱତ୍ଥ, ଅହଂ ଅଭୱ, ଭୱ, ମୟଂ ଅଭୱମ୍ହା, ଭୱମ୍ହା ।
ପରଛକ୍କେ-ଅଭୱତ୍ଥ, ଭୱତ୍ଥ, ଅଭୱତ୍ଥୁଂ, ଭୱତ୍ଥୁଂ, ଅଭୱସେ, ଭୱସେ, ଅଭୱୱ୍ହଂ, ଭୱୱ୍ହଂ, ଅଭୱିଂ, ଭୱିଂ, ଅଭୱମ୍ହସେ, ଭୱମ୍ହସେ ।
୫୮୬.ଆଈ ଊ ମ୍ହା ସ୍ସା ସ୍ସାମ୍ହାନଂ ୱା[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଏତେସଂ ରସ୍ସୋ ହୋତି ୱା ।
ସୋ ଅଭୱ, ତେ ଅଭୱୁ, ମୟଂ ଅଭୱମ୍ହ ।
‘ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେ’ଇଚ୍ଚାଦିନା ଆସ୍ସ ତ୍ଥତ୍ତଂ, ଅସ୍ସ ଚ ଅଂ, ସୋ ଅଭୱତ୍ଥ, ଭୱତ୍ଥ, ଅଭୱା, ଭୱା ୱା, ଅହଂ ଅଭୱଂ, ଭୱଂ, ଅଭୱ, ଭୱ ୱା, ଇମାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ମହାୱୁତ୍ତିନା ଆ-ୱିଭତ୍ତିୟା ଥାଦେସୋ ବହୁଲଂ ଦିସ୍ସତି, ମେଦନୀ ସମ୍ପକମ୍ପଥ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୭୨], ୱିସଞ୍ଞୀ ସମପଜ୍ଜଥ [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୨୮], ଇମା ଗାଥା ଅଭାସଥ [ଜା॰ ୨.୨୨.୩୨୮], ତୁଚ୍ଛୋ କାୟୋ ଅଦିସ୍ସଥ [ଥେରଗା॰ ୧୭୨], ନିବ୍ବିଦା ସମତିଟ୍ଠଥ [ଥେରଗା॰ ୨୭୩], ଏକୋ ରହସି ଝାୟଥ [ଜା॰ ୧.୧୫.୨୮୬] ଇଚ୍ଚାଦି । ତଥା ଓ-ୱିଭତ୍ତିୟା ଚ, ଦୁବ୍ଭେୟ୍ୟଂ ମଂ ଅମଞ୍ଞଥ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ହିୟ୍ୟତ୍ତନୀ ।
ଅଜ୍ଜତ୍ତନୀ
ଅଥ ଅଜ୍ଜତ୍ତନୀ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୫୮୭.ଭୂତେ ଈ ଉଂ ଓ ତ୍ଥ ଇଂ ମ୍ହା ଆ ଊ ସେ ୱ୍ହଂ ଅଂ ମ୍ହେ[କ॰ ୪୧୯; ରୂ॰ ୪୬୯; ନୀ॰ ୮୮୭]।
ଅଭୱୀତି ଭୂତୋ, ଅତୀତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଭୂତେ କାଲେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ ଈଇଚ୍ଚାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
୫୮୮.ଅ ଈ ସ୍ସା ସ୍ସତ୍ୟାଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସିଉ[କ॰ ୫୧୬; ରୂ॰ ୪୬୬; ନୀ॰ ୧୦୩୦; ଚଂ॰ ୧.୨.୭୬; ପା॰ ୩.୨.୧୧୦ ଅଈସ୍ସଆଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସିଉ (ବହୂସୁ)]।
ଅଆଦିସ୍ସ ଈଆଦିସ୍ସ ସ୍ସାଆଦିସ୍ସ ସ୍ସତିଆଦିସ୍ସ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଇଉ ହୋତି । ‘ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ଏତେନ ଅଆଦିମ୍ହି ପଞ୍ଚ, ଈଆଦିମ୍ହି ସତ୍ତାତି ଦ୍ୱାଦସ ସୁଦ୍ଧସରୱିଭତ୍ତିୟୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
‘ଆଈସ୍ସାଦୀସ୍ୱଞ ୱା’ଇତି ସୁତ୍ତେନ ୱିକପ୍ପେନ ଧାତ୍ୱାଦିମ୍ହି ଅକାରୋ ।
ସୋ ଅଭୱୀ, ଭୱୀ, ତେ ଅଭୱୁଂ, ଭୱୁଂ, ତ୍ୱଂ ଅଭୱୋ, ଭୱୋ, ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିତ୍ଥ, ଭୱିତ୍ଥ, ଅହଂ ଅଭୱିଂ, ଭୱିଂ, ମୟଂ ଅଭୱିମ୍ହା, ଭୱିମ୍ହା, ସୋ ଅଭୱା, ଭୱା, ତେ ଅଭୱୂ, ଭୱୂ, ତ୍ୱଂ ଅଭୱିସେ, ଭୱିସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଭୱିୱ୍ହଂ, ଭୱିୱ୍ହଂ, ଅହଂ ଅଭୱଂ, ଭୱଂ, ମୟଂ ଅଭୱିମ୍ହେ, ଭୱିମ୍ହେ ।
‘ଆଈଊ’ଇଚ୍ଚାଦିନା ଈ, ମ୍ହା, ଆ, ଊନଂ ରସ୍ସତ୍ତେ-ସୋ ଅଭୱି, ଭୱି, ମୟଂ ଅଭୱିମ୍ହ, ଭୱିମ୍ହ, ସୋ ଅଭୱ, ଭୱ, ତେ ଅଭୱୁ, ଭୱୁ ।
୫୮୯.ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେଅଆଈଥାନଂ ଓ ଅ ଅଂ ତ୍ଥ ତ୍ଥୋ ୱ୍ହୋ ୱା[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫; ‘…ୱ୍ହୋକ’ (ବହୂସୁ)]।
ଏୟ୍ୟାଥାଦୀନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଓଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥୋ, ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ ୱା, ତ୍ୱଂ ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସ, ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସେ ୱା, ଅହଂ ଅଗମଂ, ଗମଂ, ଅଗମ, ଗମ ୱା, ସୋ ଅଗମିତ୍ଥ, ଗମିତ୍ଥ, ଅଗମା, ଗମା ୱା, ସୋ ଅଗମିତ୍ଥୋ, ଗମିତ୍ଥୋ, ଅଗମୀ, ଗମୀ ୱା, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛୱ୍ହୋ, ଗଚ୍ଛଥ ୱାତି ।
ଇମିନା ଈ, ଆ, ଅୱଚନାନଂ ତ୍ଥୋ, ତ୍ଥ, ଅଂଆଦେସା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅଭୱିତ୍ଥୋ, ଭୱିତ୍ଥୋ, ସୋ ଅଭୱିତ୍ଥ, ଭୱିତ୍ଥ, ଅହଂ ଅଭୱଂ, ଭୱଂ ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ – ଈମ୍ହି-ପଙ୍କୋ ଚ ମା ୱିସିୟିତ୍ଥୋ [ଜା॰ ୧.୧୩.୪୪], ସଞ୍ଜଗ୍ଘିତ୍ଥୋ ମୟା ସହ [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୪୧]। ଆମ୍ହି-ଅନୁମୋଦିତ୍ଥ ୱାସୱୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୬୭], ନିମନ୍ତୟିତ୍ଥ ୱାସୱୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୬୭], ଖୁବ୍ଭିତ୍ଥ ନଗରଂ ତଦା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୭୩], ସୁଭୂତିତ୍ଥେରୋ ଗାଥଂ ଅଭାସିତ୍ଥ [ଥେରଗା॰ ୧]। ଅମ୍ହି-ଇଧାହଂ ମଲ୍ଲିକଂ ଦେୱିଂ ଏତଦୱୋଚଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୧୯], ଅଜାନମେୱଂ ଆୱୁସୋ ଅୱଚଂ ଜାନାମୀତି [ପାରା॰ ୧୯୫], ଅହଂ କାମାନଂ ୱସମନ୍ୱଗଂ [ଜା॰ ୨.୧୯.୪୫], ଅଜ୍ଝଗଂ ଅମତଂ ସନ୍ତିଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୫୯୦.ଉଂସ୍ସିଂସ୍ୱଂସୁ[କ॰ ୫୦୪, ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୭୦-୪୮୮; ନୀ॰ ୧୦୧୬-୧୧୦୫]।
ଉମିଚ୍ଚସ୍ସ ଇଂସୁ, ଅଂସୁ ହୋନ୍ତି ।
ଅଗମିଂସୁ, ଅଗମଂସୁ, ଅଗମୁଂ । ଇମିନା ଉଂସ୍ସ ଇଂସୁ, ଅଭୱିଂସୁ, ଭୱିଂସୁ ।
୫୯୧.ଓସ୍ସ ଅ ଇ ତ୍ଥ ତ୍ଥୋ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଓସ୍ସ ଅଇଚ୍ଚାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ତ୍ୱଂ ଅଭୱ, ତ୍ୱଂ ଅଭୱି, ତ୍ୱଂ ଅଭୱିତ୍ଥ, ତ୍ୱଂ ଅଭୱିତ୍ଥୋ ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ଓସ୍ସ ଅତ୍ତେ-ମା ହେୱଂ ଆନନ୍ଦ ଅୱଚ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୫], ତ୍ୱମେୱ ଦାନି’ମକର, ୟଂ କାମୋ ବ୍ୟଗମା ତୟି [ଜା॰ ୧.୨.୧୬୭]। ଇତ୍ତେ-ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ମହାରାଜ, ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ରଥେସଭ [ଜା॰ ୨.୨୨.୬୮୪], ମା ଚିନ୍ତେସି ମା ତ୍ୱଂ ସୋଚି, ୟାଚାମି ଲୁଦ୍ଦକଂ ଅହଂ [ଗୱେସିତବ୍ବଂ]। ତ୍ଥତ୍ତେମାସ୍ସୁ ତିଣ୍ଣୋ ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୫୫], ମା କିଲିତ୍ଥ ମୟା ୱିନା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୧୩], ମାସ୍ସୁ କୁଜ୍ଝିତ୍ଥ ନାୱିକ [ଜା॰ ୧.୬.୫]। ତ୍ଥୋତ୍ତେ-ମା ପୁରାଣେ ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥୋ [ଥେରଗା॰ ୨୮୦], ମା ଦୟ୍ହିତ୍ଥୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୨], ତିଣମତ୍ତେ ଅସଜ୍ଜିତ୍ଥୋ [ଜା॰ ୧.୧.୮୯], ମା ତ୍ୱଂ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱଚନଂ ଉପାତିୱତ୍ତିତ୍ଥୋ [ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୨], ମା ତ୍ୱଂ ମଞ୍ଞିତ୍ଥୋ ନ ମଂ ଜାନାତୀ [ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୨] ତି ।
ତତ୍ଥ ‘ମା ଦୟ୍ହିତ୍ଥୋ’ଇଚ୍ଚାଦୀନି ପରୋକ୍ଖାୱଚନେନପି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ତ୍ଥସ୍ସ ତ୍ଥୋ ହୋତି, ତଂ ୱୋ ୱଦାମି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, ୟାୱନ୍ତେତ୍ଥ ସମାଗତା [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୩୬୭], ମସ୍ସୁ ମିତ୍ତାନଂ ଦୁବ୍ଭିତ୍ଥୋ । ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭୋ ହି ପାପକୋତି [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୨୨]।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଓସ୍ସ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ, ପୁନ ଦାନଂ ଅଦା ତୁୱଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୮୬], ମା ନୋ ତ୍ୱଂ ତାତ ଅଦଦା [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୨୬], ମା ଭୋତି କୁପିତା ଅହୁ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୩୧], ମାହୁ ପଚ୍ଛାନୁତାପିନୀ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୬୨; ଥେରୀଗା॰ ୫୭]।
୫୯୨.ସି[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଓସ୍ସ ସି ହୋତି ୱା ।
ତ୍ୱଂ ଅଭୱସି, ଭୱସି, ତ୍ୱଂ ଅନୁଭୋସି ।
୫୯୩.ମ୍ହାତ୍ଥାନମୁଉ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ମ୍ହା, ତ୍ଥାନଂ ଆଦିମ୍ହି ଉଞ ହୋତି ।
ଅସ୍ସୋସୁମ୍ହା, ଅହେସୁମ୍ହା, ଅୱୋଚୁମ୍ହା, ଅୱୋଚୁତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ତୁମ୍ହେ ଅଭୱୁତ୍ଥ, ଭୱୁତ୍ଥ, ଅଭୱିତ୍ଥ, ଭୱିତ୍ଥ ୱା, ମୟଂ ଅଭୱୁମ୍ହା, ଭୱୁମ୍ହା, ଅଭୱିମ୍ହା, ଭୱିମ୍ହା ୱା ।
୫୯୪.ଇଂସ୍ସ ଚ ସୁଉ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫; ‘‘…ସିଉ’’ (ବହୂସୁ)]।
ଇମିଚ୍ଚସ୍ସ ମ୍ହା, ତ୍ଥାନଞ୍ଚ ଆଦିମ୍ହି ସୁଉ ହୋତି, ସାଗମୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚସଦ୍ଦେନ ଈଆଦୀନମ୍ପି ଆଦିମ୍ହି ସାଗମୋ ହୋତି, ସାଗମେ ଚ ସତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଇଆଗମୋ ଲବ୍ଭତି । ତେନ ‘‘ଇମା ଗାଥା ଅଭାସିସୁଂ [ଗୱେସିତବ୍ବଂ], ତେ ମେ ଅସ୍ସେ ଅୟାଚିସୁଂ, ୟଥାଭୂତଂ ୱିପସ୍ସିସୁଂ’’ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୬୩] ଇଚ୍ଚାଦୀନି [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୭] ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ସୋ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୋସି, ଅନୁଭୱି ୱା, ତୁମ୍ହେ ଅନୁଭୋସିତ୍ଥ, ଅନୁଭୱିତ୍ଥ ୱା, ଅହଂ ଅନୁଭୋସି, ଅନୁଭୱିଂ ୱା । ମୟଂ ଅନୁଭୋସିମ୍ହା ଅନୁଭୱିମ୍ହା ୱା ।
୫୯୫.ଏଓନ୍ତା ସୁଂ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫; ‘ଏଓତ୍ତା ସୁଂ’’ (ବହୂସୁ)]।
ଏଦନ୍ତତୋ ଓଦନ୍ତତୋ ଚ ପରସ୍ସ ଉଂୱଚନସ୍ସ ସୁଂ ହୋତି ୱା ।
ଆନେସୁଂ, ସାୟେସୁଂ, ଚିନ୍ତେସୁଂ, ପଚ୍ଚନୁଭୋସୁଂ, ପରିଭୋସୁଂ, ଅଧିଭୋସୁଂ, ଅଭିଭୋସୁଂ ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଆଦନ୍ତତୋପି ଚ, ୱିହାସୁଂ ୱିହରନ୍ତି ଚ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୩], ତେ ଅନୁଭୋସୁଂ, ଇମାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ।
ତେନ ଭୋଗୋ ଅନ୍ୱଭୂୟୀ, ଅନୁଭୂୟୀ ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଅନ୍ୱଭୂୟି, ଅନୁଭୂୟି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ଅନ୍ୱଭୁୟ୍ୟି, ଅନୁଭୁୟ୍ୟି ।
ତେନ ଭୋଗା ଅନ୍ୱଭୂୟୁଂ, ଅନୁଭୂୟୁଂ, ଅନ୍ୱଭୂୟିଂସୁ, ଅନୁଭୂୟିଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ସୁଦ୍ଧକମ୍ମରୂପଂ ।
ସୋ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱି, ଭାୱି, ଅଭାୱେସି, ଭାୱେସି, ଅଭାୱୟି, ଭାୱୟି, ତେ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱିଂସୁ, ଭାୱିଂସୁ ।
‘ଏଓନ୍ତାସୁ’ନ୍ତି ଏଦନ୍ତମ୍ହା ସୁଂ । ତେ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱେସୁଂ, ଭାୱେସୁଂ, ଅଭାୱୟିଂସୁ, ଭାୱୟିଂସୁ, ତ୍ୱଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱୟ, ଭାୱୟ, ଅଭାୱୟି, ଭାୱୟି, ତ୍ୱଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱିତ୍ଥ, ଭାୱିତ୍ଥ, ଅଭାୱୟିତ୍ଥ, ଭାୱୟିତ୍ଥ, ତ୍ୱଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱୟିତ୍ଥୋ, ଭାୱୟିତ୍ଥୋ, ତ୍ୱଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱେସି, ଭାୱେସି, ତୁମ୍ହେ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱିତ୍ଥ, ଭାୱିତ୍ଥ, ଅଭାୱୟିତ୍ଥ, ଭାୱୟିତ୍ଥ, ଅହଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱିଂ, ଭାୱିଂ, ଅଭାୱେସିଂ, ଭାୱେସିଂ, ଅଭାୱୟିଂ, ଭାୱୟିଂ, ମୟଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱିମ୍ହା, ଭାୱିମ୍ହା, ଅଭାୱିମ୍ହ, ଭାୱିମ୍ହ, ଅଭାୱୟିମ୍ହା, ଭାୱୟିମ୍ହା, ଅଭାୱୟିମ୍ହ, ଭାୱୟିମ୍ହ ।
ସୋ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱା, ଭାୱା, ଅଭାୱିତ୍ଥ, ଭାୱିତ୍ଥ, ଅଭାୱୟିତ୍ଥ, ଭାୱୟିତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପଂ ।
ତେନ ମଗ୍ଗୋ ଅଭାୱିୟି, ଭାୱିୟି, ତେନ ମଗ୍ଗା ଅଭାୱିୟିଂସୁ, ଭାୱିୟିଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ହେତୁକମ୍ମରୂପଂ ।
ଇତି ଅଜ୍ଜତ୍ତନୀ ।
ପରୋକ୍ଖା
ଅଥ ପରୋକ୍ଖା ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୫୯୬.ପରୋକ୍ଖେ ଅ ଉ ଏ ଥ ଅଂ ମ୍ହ ତ୍ଥ ରେ ତ୍ଥୋ ୱ୍ହୋ ଇଂ ମ୍ହେ[କ॰ ୪୧୭; ରୂ॰ ୪୬୦; ନୀ॰ ୮୮୭; ଚଂ॰ ୧.୨.୮୧; ପା॰ ୩.୨.୧୧୫]।
ଅକ୍ଖାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରଂ ପରୋକ୍ଖଂ, ଅପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂତେ କାଲେ ଅତ୍ତନୋ ପରୋକ୍ଖକ୍ରିୟାୟ ୱତ୍ତବ୍ବାୟ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଅଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଗସ୍ସ ଦୀଘୋ ୱା, ସୋ କିର ଜଗାମ, ତେ କିର ଜଗାମୁ, ତ୍ୱଂ କିର ଜଗାମେ, ତୁମ୍ହେ କିର ଜଗାମିତ୍ଥ, ଅହଂ କିର ଜଗାମଂ, ମୟଂ କିର ଜଗାମିମ୍ହ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘ସୋ କିର ଜଗାମ’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଅନୁସ୍ସୱପରୋକ୍ଖାନି ନାମ ।
‘ଅହଂ କିର ଜଗାମଂ, ମୟଂ କିର ଜଗାମିମ୍ହା’ତି ଇଦଂ ଅତ୍ତନା ଗନ୍ତ୍ୱାପି ଗମନଂ ପମୁଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁକାମସ୍ସ ୱା ପଟିୱଚନପରୋକ୍ଖଂ ନାମ ।
୫୯୭.ପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚ[କ॰ ୪୫୮; ରୂ॰ ୪୬୧; ନୀ॰ ୯୩୯; ଚଂ॰ ୫.୧.୩; ପା॰ ୬.୧.୨]।
ପରୋକ୍ଖମ୍ହି ପୁବ୍ବକ୍ଖରଂ ଏକସ୍ସରଂ ଦ୍ୱେରୂପଂ ହୋତି, ଚସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଦ୍ୱେଦ୍ୱେରୂପଂ ସିଜ୍ଝତି ।
ଚଙ୍କମତି, ଦଦ୍ଦଲ୍ଲତି, ଦଦାତି, ଜହାତି, ଜୁହୋତି, ଲୋଲୁପୋ, ମୋମୂହୋ ।
୫୯୮.ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାନଂ ପଠମତତିୟା[କ॰ ୪୬୧; ରୂ॰ ୪୬୪; ନୀ॰ ୯୪୨]।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବେସଂ ଦୁତିୟ, ଚତୁତ୍ଥାନଂ କମେନ ପଠମ, ତତିୟା ହୋନ୍ତି ।
୫୯୯.ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅ[କ॰ ୪୫୦; ରୂ॰ ୪୬୩; ନୀ॰ ୯୪୬; ଚଂ॰ ୬.୨.୧୨୬; ପା॰ ୭.୪.୭୩]।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଭୂସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅ ହୋତି ।
୬୦୦.ଭୂସ୍ସ ୱୁକ[କ॰ ୪୭୫; ରୂ॰ ୪୬୫; ନୀ॰ ୯୫୬; ଚଂ॰ ୫.୩.୯୨; ପା॰ ୬.୪.୮୮]।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଭୂଧାତୁସ୍ସ ଅନ୍ତେ ୱୁକ ହୋତି, ୱାଗମୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ତତ୍ଥପ୍ପନାଦୋ ତୁମୁଲୋ ବଭୂୱା’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୪୩୭] ପାଳି ।
ସୋ କିର ରାଜା ବଭୂୱ, ତେ କିର ରାଜାନୋ ବଭୂୱୁ, ତ୍ୱଂ ବଭୂୱେ ।
‘ଅ ଈ ସ୍ସା ସ୍ସତ୍ୟାଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସିଉ’ ଇତି ସୁତ୍ତେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିମ୍ହି ଇଆଗମୋ, ତୁମ୍ହେ ବଭୂୱିତ୍ଥ, ଅହଂ ବଭୂୱଂ, ମୟଂ ବଭୂୱିମ୍ହ, ସୋ ବଭୂୱିତ୍ଥ, ତେ ବଭୂୱିରେ, ତ୍ୱଂ ବଭୂୱିତ୍ଥୋ, ତୁମ୍ହେ ବଭୂୱିୱ୍ହୋ, ଅହଂ ବଭୂୱିଂ, ମୟଂ ବଭୂୱିମ୍ହେ, ଇମାନି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପାନି ।
‘କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସ୍ୱପରୋକ୍ଖେସୂ’ତି ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ପରୋକ୍ଖମ୍ହି ଭାୱକମ୍ମେସୁ ୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ‘ତେନ କିର ଭୋଗୋ ଅନୁବଭୂୱିତ୍ଥ, ତେନ ଭୋଗୋ ଅନୁବଭୂୱିରେ’ତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଇତି ପରୋକ୍ଖା ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦି
ଅଥ ସ୍ସତ୍ୟାଦି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୬୦୧.ଭୱିସ୍ସତି ସ୍ସତି ସ୍ସନ୍ତି ସ୍ସସି ସ୍ସଥ ସ୍ସାମି ସ୍ସାମ ସ୍ସତେ ସ୍ସନ୍ତେ ସ୍ସସେ ସ୍ସୱ୍ହେ ସ୍ସଂ ସ୍ସାମ୍ହେ[କ॰ ୪୨୧; ରୂ॰ ୪୭୩; ନୀ॰ ୮୯୨; ଚଂ॰ ୧.୩.୨; ପା॰ ୩.୩.୧୩]।
ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୋ, ଅନାଗତକାଲୋ, ତସ୍ମିଂ ଭୱିସ୍ସତି କାଲେ କ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
୬୦୨.ନାମେ ଗରହାୱିମ୍ହୟେସୁ[କ॰ ୪୨୧; ରୂ॰ ୪୭୩; ନୀ॰ ୮୯୩; ଚଂ॰ ୧.୩.୧୦୯, ୧୧୫; ପା॰ ୩.୩.୧୪୩, ୧୫୦]।
ନିପାତନାମୟୋଗେ ଗରହାୟଞ୍ଚ ୱିମ୍ହୟେ ଚ ସ୍ସତ୍ୟାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ଅତୀତକାଲେପି ସ୍ସତ୍ୟାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ, ଅନୁତ୍ଥୁନନ, ପଚ୍ଚାନୁତାପ, ପଚ୍ଚାନୁମୋଦନାଦୀନିପି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଗରହାୟଂ-ଅତ୍ଥି ନାମ ତାତ ସୁଦିନ୍ନ ଆଭିଦୋସିକଂ କୁମ୍ମାସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସି [ପାରା॰ ୩୨]।
ୱିମ୍ହୟେ-ୟତ୍ର ହି ନାମ ସଞ୍ଞୀ ସମାନୋ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନଂ ସକଟସତାନଂ ସଦ୍ଦଂ ନ ସୋସ୍ସତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୨]।
ଅନୁତ୍ଥୁନନାଦୀସୁ-ନ ଅତ୍ତନା ପଟିଚୋଦେସ୍ସଂ, ନ ଗଣସ୍ସ ଆରୋଚେସ୍ସଂ [ପାଚି॰ ୬୬୫], ନ ପୁବ୍ବେ ଧନମେସିସ୍ସଂ [ଜା॰ ୧.୧୨.୫୦], ଇତି ପଚ୍ଛାନୁତପ୍ପତି [ଜା॰ ୧.୧୨.୫୩], ଭୂତାନଂ ନାପଚାୟିସ୍ସଂ, ପହୁ ସନ୍ତୋ ନ ପୋସିସ୍ସଂ, ପରଦାରଂ ଅସେୱିସ୍ସଂ [ଜା॰ ୧.୧୨.୫୪], ନ ପୁବ୍ବେ ପୟିରୁପାସିସ୍ସଂ [ଜା॰ ୧.୧୨.୫୮], ଇତି ପଚ୍ଛାନୁତପ୍ପତି [ଜା॰ ୧.୧୨.୫୦], ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ, ସନ୍ଧାୱିସ୍ସଂ ଅନିବ୍ବିସଂ [ଧ॰ ପ॰ ୧୫୩]।
କତ୍ଥଚି ପନ ଗାଥାୱସେନ ଏକସକାରଲୋପୋ, ମିତ୍ତୋ ମିତ୍ତସ୍ସ ପାନିୟଂ, ଅଦିନ୍ନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସଂ [ଜା॰ ୧.୧୧.୫୯], ନିରୟମ୍ହି ଅପଚ୍ଚିସଂ [ଥେରୀଗା॰ ୪୩୮], ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନଂ ଉଦକ୍ଖିସଂ [ଗୱେସିତବ୍ବଂ], ୟୋନିସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିସଂ [ଥେରଗା॰ ୩୪୭] ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘ଅ ଈ ସ୍ସା ସ୍ସତ୍ୟାଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସିଉ’ ଇତି ଇଆଗମୋ, ଭୱିସ୍ସତି, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଭୱିସ୍ସରେ, ଭୱିସ୍ସସି, ଭୱିସ୍ସଥ, ଭୱିସ୍ସାମି, ଭୱିସ୍ସାମ, ଭୱିସ୍ସତେ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତେ, ଭୱିସ୍ସରେ, ଭୱିସ୍ସସେ, ଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ, ଭୱିସ୍ସଂ, ଭୱିସ୍ସାମ୍ହେ ।
ଅନୁଭୋସ୍ସତି, ଅନୁଭୋସ୍ସନ୍ତି, ଅନୁଭୋସ୍ସରେ ଇଚ୍ଚାଦି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପଂ ।
ଅନୁଭୂୟିସ୍ସତି, ଅନୁଭୂୟିସ୍ସନ୍ତି, ଅନୁଭୂୟିସ୍ସରେ ।
୬୦୩.କ୍ୟସ୍ସ ସ୍ସେ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
କ୍ୟସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା ସ୍ସକାରୱତି ୱିଭତ୍ତିମ୍ହି ।
ତେନ ମଗ୍ଗୋ ଗମିସ୍ସତି, ଗମୀୟିସ୍ସତି ୱା, ତେନ ମଗ୍ଗୋ ଅଗମିସ୍ସା, ଅଗମୀୟିସ୍ସା ୱାତି ୱିକପ୍ପେନ କ୍ୟସ୍ସ ଲୋପୋ ।
ତେନ ଭୋଗୋ ଅନୁଭୱିସ୍ସତି, ଅନୁଭୂୟିସ୍ସତି ୱା, ତେନ ଭୋଗା ଅନୁଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଅନୁଭୂୟିସ୍ସନ୍ତି ୱା ଇଚ୍ଚାଦି ସୁଦ୍ଧକମ୍ମରୂପଂ ।
ଭାୱିସ୍ସତି, ‘ଊଲସ୍ସେ’ତି ଇସ୍ସ ଏ, ଭାୱେସ୍ସତି, ଭାୱୟିସ୍ସତିଇଚ୍ଚାଦି ହେତୁକତ୍ତୁରୂପଂ ।
ତେନ ମଗ୍ଗୋ ଭାୱୀୟିସ୍ସତି, ମଗ୍ଗା ଭାୱୀୟିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ହେତୁକମ୍ମରୂପଂ ।
ଇତି ସ୍ସତ୍ୟାଦି ।
ସ୍ସାଦି
ଅଥ ସ୍ସାଦି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୬୦୪.ଏୟ୍ୟାଦୋତିପତ୍ତିୟଂ ସ୍ସା ସ୍ସଂସୁ ସ୍ସେ ସ୍ସଥ ସ୍ସଂ ସ୍ସାମ୍ହା ସ୍ସଥ ସ୍ସିଂସୁ ସ୍ସସେ ସ୍ସୱ୍ହେ ସ୍ସିଂ ସ୍ସାମ୍ହସେ[କ॰ ୪୨୨; ରୂ॰ ୪୭୫; ନୀ॰ ୮୯୫; ଚଂ॰ ୧.୩.୧୦୭; ପା॰ ୩.୩.୧୩୯; ଏୟ୍ୟାଦୋ ୱାତିପତ୍ତିୟଂ (ବହୂସୁ)]।
ଏୟ୍ୟାଦିୱିସୟେ କ୍ରିୟାତିପତ୍ତିୟଂ ସ୍ସାଦୟୋ ଭୱନ୍ତି । ଏୟ୍ୟାଦିୱିସୟୋ ନାମ ହେତୁଫଲକ୍ରିୟାସମ୍ଭୱୋ, ତଦୁଭୟକ୍ରିୟାୟ ଅଭାୱୋ କ୍ରିୟାତିପତ୍ତି ।
ସା ଦୁୱିଧା ଅତୀତା ଚ ଅନାଗତା ଚ ।
ତତ୍ଥ ଅତୀତାୟଂ-ସଚେ ସୋ ପଠମୱୟେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭିସ୍ସା, ଅରହା ଅଭୱିସ୍ସା [‘ସଚେ ପନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସ, ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସ’ (ଧମ୍ମପଦ ଅଟ୍ଠ॰ ୧)] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅନାଗତାୟଂ-ସଚାହଂ ନ ଗମିସ୍ସଂ, ମହାଜାନିୟୋ ସୋ ଅଭୱିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘ଆଈସ୍ସାଦୀସ୍ୱଞ ୱା’ଇତି ଧାତ୍ୱାଦିମ୍ହି ୱିକପ୍ପେନ ଅକାରାଗମୋ,‘ଅ ଈସ୍ସା ସ୍ସତ୍ୟାଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସିଉ’ ଇତି ସ୍ସାଦୀସୁ ଇଆଗମୋ, ଅଭୱିସ୍ସା, ଭୱିସ୍ସା, ଅଭୱିସ୍ସଂସୁ, ଭୱିସ୍ସଂସୁ, ଅଭୱିସ୍ସେ, ଭୱିସ୍ସେ, ଅଭୱିସ୍ସଥ, ଭୱିସ୍ସଥ, ଅଭୱିସ୍ସଂ, ଭୱିସ୍ସଂ, ଅଭୱିସ୍ସାମ୍ହା, ଭୱିସ୍ସାମ୍ହା, ଅଭୱିସ୍ସଥ, ଭୱିସ୍ସଥ, ଅଭୱିସ୍ସିଂସୁ, ଭୱିସ୍ସିଂସୁ, ଅଭୱିସ୍ସସେ, ଭୱିସ୍ସସେ, ଅଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ, ଭୱିସ୍ସୱ୍ହେ, ଅଭୱିସ୍ସିଂ, ଭୱିସ୍ସିଂ, ଅଭୱିସ୍ସାମ୍ହସେ, ଭୱିସ୍ସାମ୍ହସେ ।
‘ଆଈଊ’ଇଚ୍ଚାଦିନା ସ୍ସା, ସ୍ସାମ୍ହାନଂ ରସ୍ସତ୍ତେ-ସୋ ଅଭୱିସ୍ସ, ଭୱିସ୍ସ, ମୟଂ ଅଭୱିସ୍ସାମ୍ହ, ଭୱିସ୍ସାମ୍ହ । ‘ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେ’ଇଚ୍ଚାଦିନା ସ୍ସେସ୍ସ ଅତ୍ତେ-ତ୍ୱଂ ଅଭୱିସ୍ସ, ଭୱିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ରୂପଚତୁକ୍କାନି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଇତିସ୍ସାଦି ।
ଭୂଧାତୁରୂପଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଅଟ୍ଠୱିଭତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଭୂୱାଦିଗଣ
ସରନ୍ତଧାତୁ
ଆକାରନ୍ତଧାତୁରୂପ
ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସରନ୍ତଧାତୁୟୋ ସରାନୁକ୍କମେନ, ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତଧାତୁୟୋ ଅକ୍ଖରାନୁକ୍କମେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
କଚ୍ଚାୟନଗନ୍ଥେ ଅନେକସ୍ସରଧାତୁୟୋ ଇଧ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତଧାତୁୟୋ ନାମ । ତସ୍ମା ଇଧ ଧାତ୍ୱନ୍ତସରଲୋପକିଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ଖା, ଖ୍ୟା-କଥନେ, ଗା-ସଦ୍ଦେ, ଘା-ଗନ୍ଧୋପାଦାନେ, ଞା-ପଞ୍ଞାୟନେ ଅୱବୋଧନେ ଚ, ଠା-ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ, ତା-ପାଲନେ, ଥା-ଠାନେ, ଦା-ଦାନେ, ଧା-ଧାରଣେ, ପା-ପାନେ, ଫା-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ, ଭା-ଦିତ୍ତିୟଂ, ମା-ମାନେ, ୟା-ଗତିୟଂ, ଲା-ଆଦାନେ ଛେଦନେ ଚ, ୱା-ଗତି, ବନ୍ଧ, ଗନ୍ଧନେସୁ, ସା-ଅସ୍ସାଦନେ ତନୁକରଣେ ଅନ୍ତକମ୍ମନି ଚ, ହା-ଚାଗେ, ନ୍ହା-ସୋଚେୟ୍ୟେ ।
ତ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି, କତ୍ତରିଲୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ସରେ ପରେ ଆଦନ୍ତମ୍ହା କ୍ୱଚି ୟାଗମୋ, ଅକ୍ଖାତି । ପରସ୍ସରଲୋପୋ, ଅକ୍ଖାୟତି, କ୍ରିୟଂ ଆଖ୍ୟାତି, ଆଖ୍ୟାୟତି, ଜାତିଂ ଅକ୍ଖାହି ପୁଚ୍ଛିତୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୪୨୩], ସଙ୍ଗାୟତି, ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ ମହେସୟୋ [ୱି॰ ୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା], ଗନ୍ଧଂ ଘାୟତି, ପଞ୍ଞାୟତି, ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ପଞ୍ଞାୟତୁ, ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୁ ।
କମ୍ମେ କ୍ୟୋ, ଧମ୍ମୋ ଞାୟତି, ଧମ୍ମା ଞାୟନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାୟତି, ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି ।
ପୟୋଜକବ୍ୟାପାରେ-ଣାପି, ଞାପେତି, ଞାପେନ୍ତି, ଞାପୟତି, ଞାପୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଞାପୀୟତି, ଞାପୀୟନ୍ତି, ଠାତି, ଠାନ୍ତି, ଓପୁପ୍ଫା ପଦ୍ମା ଠାନ୍ତି, ମାଲାୱ ଗନ୍ଥିତା ଠାନ୍ତି, ଧଜଗ୍ଗାନେୱ ଦିସ୍ସରେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୮୯]।
୬୦୫.ଞ୍ଚୀଲସ୍ସେ[କ॰ ୫୧୦; ରୂ॰ ୪୮୭; ନୀ॰ ୧୦୨୩]।
ଞାନୁବନ୍ଧସ୍ସ ଈଆଗମସ୍ସ ଚ କତ୍ତରି ୱିହିତସ୍ସ ଲପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ କ୍ୱଚି ଏତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଲସ୍ସ ଏତ୍ତଂ ।
ଅଧିଟ୍ଠେତି, ଅଧିଟ୍ଠେନ୍ତି ।
୬୦୬.ଠାପାନଂ ତିଟ୍ଠପିୱା[କ॰ ୪୬୮-୯; ରୂ॰ ୪୯୨-୪; ନୀ॰ ୯୪୯]।
ଠା, ପାନଂ ତିଟ୍ଠ, ପିୱା ହୋନ୍ତି ନ୍ତ, ମାନ, ତ୍ୟାଦୀସୁ ।
ତିଟ୍ଠତି, ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
୬୦୭.ପାଦିତୋ ଠାସ୍ସ ୱା ଠହୋ କ୍ୱଚି[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ପାଦୟୋ ଉପସଗ୍ଗା ପାଦି ନାମ, ପାଦିତୋ ପରସ୍ସ ଠାସ୍ସ ଠହୋ ହୋତି ୱା କ୍ୱଚି ।
ସଣ୍ଠହତି, ସଣ୍ଠହନ୍ତି, ସଣ୍ଠାତି, ସଣ୍ଠାନ୍ତି, ଉପଟ୍ଠହତି, ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଉପଟ୍ଠାତି, ଉପଟ୍ଠାନ୍ତି ।
କମ୍ମେ –
୬୦୮.ଅଞ୍ଞାଦିସ୍ସି କ୍ୟେ[କ॰ ୫୦୨; ରୂ॰ ୪୯୩; ନୀ॰ ୧୦୧୫; ‘ଅଞ୍ଞାଦିସ୍ସାସୀକ୍ୟେ’ (ବହୂସୁ)]।
ଞାଦିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆକାରନ୍ତକ୍ରିୟତ୍ଥସ୍ସ ଇ ହୋତି କ୍ୟେ ପରମ୍ହି ।
ଅଧିଟ୍ଠୀୟତି, ଅଧିଟ୍ଠୀୟନ୍ତି, ଉପଟ୍ଠୀୟତି, ଉପଟ୍ଠୀୟନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଞାଦିସ୍ସାତି କିଂ ? ଞାୟତି, ଞାୟନ୍ତି, ଆକ୍ଖାୟତି, ଆକ୍ଖାୟନ୍ତି, ଆଖ୍ୟାୟତି, ଆଖ୍ୟାୟନ୍ତି ।
ଣାପିମ୍ହି-ପତିଟ୍ଠାପେତି, ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ପତିଟ୍ଠାପୟତି, ପତିଟ୍ଠାପୟନ୍ତି ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତନିମ୍ହି ୱିକପ୍ପେନ ସାଗମୋ, ଅଟ୍ଠାସି, ପତିଟ୍ଠାସି, ଅଧିଟ୍ଠହି, ଅଧିଟ୍ଠାସି, ଅଧିଟ୍ଠେସି, ସଣ୍ଠହି, ସଣ୍ଠାସି, ଉପଟ୍ଠହି, ଉପଟ୍ଠାସି ।
‘ଉଂସ୍ସିଂସ୍ୱଂସୂ’ତି ଉଂସ୍ସ ଇଂସୁ, ଅଂସୁ, ଅଧିଟ୍ଠହିଂସୁ, ସଣ୍ଠହିଂସୁ, ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ଅତ୍ଥମେନ୍ତମ୍ହି ସୂରିୟେ, ୱାଳା ପନ୍ଥେ ଉପଟ୍ଠହୁଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୮୬]। ଅଟ୍ଠଂସୁ, ଉପଟ୍ଠହଂସୁ ।
ପରଛକ୍କେ-ଅଟ୍ଠା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ [ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୧]।
କମ୍ମେ-ଅଧିଟ୍ଠିୟି, ଅଧିଟ୍ଠିୟିଂସୁ, ଉପଟ୍ଠିୟି, ଉପଟ୍ଠିୟିଂସୁ ।
ଣାପିମ୍ହି-ପତିଟ୍ଠାପେସି, ପତିଟ୍ଠାପୟି, ସଣ୍ଠାପେସି, ସଣ୍ଠାପୟି ।
‘ଏଓନ୍ତାସୁ’ନ୍ତି ଉଂସ୍ସସୁଂ, ସରଲୋପୋ, ଅଟ୍ଠାସୁଂ, ଉପଟ୍ଠାସୁଂ, ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ, ସଣ୍ଠାପେସୁଂ, ପତିଟ୍ଠାପୟୁଂ, ସଣ୍ଠାପୟୁଂ, ପତିଟ୍ଠାପୟିଂସୁ, ସଣ୍ଠାପୟିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ଠସ୍ସତି, ଠସ୍ସନ୍ତି, ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଉପଟ୍ଠିସ୍ସତି, ଉପଟ୍ଠିସ୍ସନ୍ତି, ଅହଂ ଭୋତିଂ ଉପଟ୍ଠିସ୍ସଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୩୪], ସଣ୍ଠହିସ୍ସତି, ସଣ୍ଠହିସ୍ସନ୍ତି ।
ଣାପିମ୍ହି-ପତିଟ୍ଠାପେସ୍ସତି, ପତିଟ୍ଠାପେସ୍ସନ୍ତି ।
ତା-ପାଲନେ, ଭୟଂ ତାୟତି ।
ଥା-ଠାନେ, ଅୱତ୍ଥାତି, ଅୱତ୍ଥାୟତି, ୱିତ୍ଥାୟତି, ୱିତ୍ଥାୟନ୍ତି, ମା ଖୋ ୱିତ୍ଥାସି [ମହାୱ॰ ୧୨୬]।
ଦା-ଦାନେ, ‘ଊଲସ୍ସେ’ତି ଲସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ଦେତି, ଦେନ୍ତି, ଦେସି, ଦେଥ, ଦେମି, ଦେମ ।
‘ପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚା’ତି ସୁତ୍ତେ ଚସଦ୍ଦେନ ଦାସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ‘ରସ୍ସୋ ପୁବ୍ବସ୍ସା’ତି ପୁବ୍ବସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଦଦାତି, ଦଦନ୍ତି, ଦଦାସି, ଦଦାଥ, ଦଦାମି, ଦଦାମ ।
୬୦୯.ଦାସ୍ସ ଦଂ ୱା ମିମେସ୍ୱଦ୍ୱିତ୍ତେ[କ॰ ୪୮୨; ରୂ॰ ୫୦୮; ନୀ॰ ୯୭୨]।
ଅଦ୍ୱିତ୍ତେ ଦାସ୍ସ ଦଂ ହୋତି ୱା ମି, ମେସୁ, ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ୱଗ୍ଗନ୍ତତ୍ତଂ ।
ଦମ୍ମି, ଦମ୍ମ ।
ଅଦ୍ୱିତ୍ତେତି କିଂ ? ଦଦାମି, ଦଦାମ ।
୬୧୦.ଦାସ୍ସିୟଙ[କ॰ ୫୦୨; ରୂ॰ ୪୯୩; ନୀ॰ ୧୦୧୪]।
ପାଦିତୋ ପରସ୍ସ ଦାସ୍ସ ଇୟଙ ହୋତି କ୍ୱଚି ।
‘ଇୟଙ’ ଇତି ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞଧାତୂନମ୍ପି । ଜା-ହାନିୟଂ, ଅପ୍ପେନ ବହୁଂ ଜିୟ୍ୟାମ [ଜା॰ ୧.୨.୫୨], ତସ୍ସେୱା’ନୁୱିଧିୟ୍ୟତି [ଜା॰ ୧.୨.୬୭], ୱିଧୁରସ୍ସ ହଦୟଂ ଧନିୟତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୫୦], ନିହୀୟତି ତସ୍ସ ୟସୋ [ଜା॰ ୧.୧୦.୬୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭], ଏକୋ ରାଜା ୱିହିୟ୍ୟସି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୫୦], ସୋ ପହୀୟିସ୍ସତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଆଦିୟତି, ଆଦିୟନ୍ତି, ଉପାଦିୟତି, ଉପାଦିୟନ୍ତି, ସମାଦିୟତି, ସମାଦିୟନ୍ତି, ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟାମି [ଖୁ॰ ପା॰ ୨.୧], ୱତ୍ତଂ ସମାଦିୟାମି [ଚୂଳୱ॰ ୮୫]।
୬୧୧.ଗମ ୱଦ ଦାନଂ ଘମ୍ମ ୱଜ୍ଜ ଦଜ୍ଜା[କ॰ ୪୯୯-୫୦୦-୧; ରୂ॰ ୪୪୩-୪୮୬-୫୦୭; ନୀ॰ ୧୦୧୩, ୧୦୦୫-୧୦୦୬]।
ଏତେସଂ ଘମ୍ମ, ୱଜ୍ଜ, ଦଜ୍ଜା ହୋନ୍ତି ୱା ନ୍ତ, ମାନ, ତ୍ୟାଦୀସୁ ।
ଦଜ୍ଜତି, ଦଜ୍ଜନ୍ତି, ଦଜ୍ଜସି, ଦଜ୍ଜଥ, ଦଜ୍ଜାମି, ଦଜ୍ଜାମ ।
‘ଊଲସ୍ସେ’ତି ଲସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ଦଜ୍ଜେତି, ଦଜ୍ଜେନ୍ତି ।
କମ୍ମେ ‘ଅଞ୍ଞାଦିସ୍ସି କ୍ୟେ’ତି କ୍ୟମ୍ହି ଆସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଦିୟତି, ଦିୟନ୍ତି ।
ଦୀଘତ୍ତେ-ଦୀୟତି, ଦୀୟନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ଦିୟ୍ୟତି, ଦିୟ୍ୟନ୍ତି, ଦଜ୍ଜୀୟତି, ଦଜ୍ଜୀୟନ୍ତି ।
ଣାପିମ୍ହି-ଦାପେତି, ଦାପେନ୍ତି, ଦାପୟତି, ଦାପୟନ୍ତି ।
ପାଦିପୁବ୍ବେ ରସ୍ସୋ, ସମାଦପେତି [ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ୩.୨୭୬], ସମାଦପେନ୍ତି, ସମାଦପୟତି, ସମାଦପୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଦାପୀୟତି, ଦାପୀୟନ୍ତି, ସମାଦପୀୟତି, ସମାଦପୀୟନ୍ତି ।
ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି ମହାୱୁତ୍ତିନା ଦଜ୍ଜତୋ ଏୟ୍ୟାଦୀନଂ ଅନ୍ତସ୍ସ ଏୟ୍ୟସ୍ସ ଲୋପୋ ୱା, ଦାନଂ ଦଜ୍ଜା, ଦଦେୟ୍ୟ, ଦଜ୍ଜୁଂ, ଦଦେୟ୍ୟୁଂ, ଦଜ୍ଜାସି, ଦଦେୟ୍ୟାସି, ଦଜ୍ଜାଥ, ଦଦେୟ୍ୟାଥ, ଦଜ୍ଜାମି, ଦଦେୟ୍ୟାମି, ଦଜ୍ଜାମ, ଦଦେୟ୍ୟାମ, ଅହଂ ଦଜ୍ଜଂ, ଦଦେୟ୍ୟଂ, ମୟଂ ଦଜ୍ଜାମ୍ହେ, ଦଦେୟ୍ୟାମ୍ହେ ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ଦଜ୍ଜା ସପ୍ପୁରିସୋ ଦାନଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୨୬୧], ଉପାୟନାନି ମେ ଦଜ୍ଜୁଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୪], ମାତରଂ କେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାସି ଦକରକ୍ଖିନୋ [ଜା ୧.୧୬.୨୨୭]। ତାନି ଅମ୍ମାୟ ଦଜ୍ଜେସି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୪୯], ଛଟ୍ଠାହଂ ଦଜ୍ଜମତ୍ତାନଂ, ନେୱ ଦଜ୍ଜଂ ମହୋସଧଂ [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୨୫]।
ଅଜ୍ଝତ୍ତନିମ୍ହି-ଅଦଦି, ଅଦାସି, ଅଦଦୁଂ, ଅଦଂସୁ, ଅଦଜ୍ଜି, ଅଦଜ୍ଜୁଂ, ତ୍ୱଂ ଅଦଦୋ । ୱରଞ୍ଚେ ମେ ଅଦୋ ସକ୍କ [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୪୨]।
ପରଛକ୍କେ-ସୋ ଦାନଂ ଅଦା, ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅଦା ଦାନଂ, ସିୱୀନଂ ରଟ୍ଠୱଡ୍ଢନୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୧୭]।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ଦାସ୍ସତି, ଦାସ୍ସନ୍ତି, ଦଦିସ୍ସତି, ଦଦିସ୍ସନ୍ତି, ଦଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଦଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ।
ଦାଇଚ୍ଚସ୍ସ ଦିଚ୍ଛ, ପୱେଚ୍ଛାଦେସମ୍ପି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୱିପୁଲଂ ଅନ୍ନଂ ପାନଞ୍ଚ, ସମଣାନଂ ପୱେଚ୍ଛସି [ଥେରୀଗା॰ ୨୭୨]। ଅପ୍ପସ୍ମେକେ ପୱେଚ୍ଛନ୍ତି, ବହୁନେକେ ନ ଦିଚ୍ଛରେ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୩]। ଦେୱୋ ସମ୍ମା ଧାରଂ ପୱେଚ୍ଛତୁ । ଭୋଜନଂ ଭୋଜନତ୍ଥୀନଂ, ସମ୍ମଦେୱ ପୱେଚ୍ଛଥ ।
ଧା-ଧାରଣେ, ସନ୍ଧାତି, ୱିଧାତି, ନିଧେତି, ନିଧେନ୍ତି । ୱିଧେତି, ୱିଧେନ୍ତି ।
‘ପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚା’ତି ଚସଦ୍ଦେନ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ । ‘ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାନ…’ନ୍ତି ଧସ୍ସ ଦତ୍ତଂ । ‘ରସ୍ସୋ ପୁବ୍ବସ୍ସା’ତି ପୁବ୍ବସ୍ସ ରସ୍ସୋ ।
୬୧୨.ଧାସ୍ସ ହୋ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରସ୍ସ ଧାସ୍ସ ହୋ ହୋତି ।
ସଦ୍ଦହାତି, ସଦ୍ଦହତି ୱା । ସଦ୍ଦହାତି ତଥାଗତସ୍ସ ବୋଧିଂ । ୱିଦହାତି, ନିଦହାତି, ସଦ୍ଦହନ୍ତି, ୱିଦହନ୍ତି, ନିଦହନ୍ତି ।
‘ମୟଦା ସରେ’ତି ସୁତ୍ତେ ‘ମୟଦା’ତି ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତିୟା ବ୍ୟଞ୍ଜନେପି ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଦତ୍ତଂ, କମ୍ମଂ ସଦ୍ଦହାତି, କମ୍ମଫଲଂ ସଦ୍ଦହାତି, ସଦ୍ଦହନ୍ତି, ୱତ୍ଥଂ ପରିଦହାତି, ପରିଦହନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ସନ୍ଧୀୟତି, ସନ୍ଧୀୟନ୍ତି, ସନ୍ଧିୟ୍ୟତି, ସନ୍ଧିୟ୍ୟନ୍ତି, ୱିଧିୟ୍ୟତି । ନୱେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖେନ, ପୋରାଣଂ ଅପିଧିୟ୍ୟତି [ଜା॰ ୧.୨.୧୧୪]।
ଣାପିମ୍ହି-ନିଧାପେତି, ନିଧାପେନ୍ତି, ନିଧାପୟତି, ନିଧାପୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ନିଧାପୀୟତି, ନିଧାପୀୟନ୍ତି ।
ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି-ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟଂ, ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟୁଂ ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ସଦ୍ଦହି, ସଦ୍ଦହିଂସୁ । ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୱୋ ସମାଦହିଂସୁ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨], ସମାଦହଂସୁ ୱା ।
ପା-ପାନେ, ପାତି, ପାନ୍ତି ।
‘ଠାପାନଂ ତିଟ୍ଠପିୱା’ତି ପାସ୍ସ ପିୱୋ, ପିୱତି, ପିୱନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ପୀୟତି, ପୀୟନ୍ତି ।
ଣିମ୍ହି-‘ଆସ୍ସା ଣାପିମ୍ହି ୟୁକ’ ଇତି ସୁତ୍ତେନ ଣାନୁବନ୍ଧେ ଆସ୍ସ ଅନ୍ତେ ୟାଗମୋ, ପୁତ୍ତଂ ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେତି, ପାୟେନ୍ତି, ପାୟୟତି, ପାୟୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ପାୟୀୟତି, ପାୟୀୟନ୍ତି ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ପସ୍ସତି, ପସ୍ସନ୍ତି, ପିସ୍ସତି, ପିସ୍ସନ୍ତି ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ଅୟଞ୍ହି ତେ ମୟା’ରୁଳ୍ହୋ, ସରୋ ପିସ୍ସତି ଲୋହିତଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୬୮],ଅଗ୍ଗୋଦକାନି ପିସ୍ସାମି, ୟୂଥସ୍ସ ପୁରତୋ ୱଜଂ [ଜା॰ ୧.୮.୧୪]। ନଳେନ ୱାରିଂ ପିସ୍ସାମ, ନ ଚ ମଂ ତ୍ୱଂ ୱଧିସ୍ସସି [ଜା॰ ୧.୧.୨୦]।
ଭା-ଦିତ୍ତିୟଂ, ଭାତି, ରତ୍ତିମାଭାତି ଚନ୍ଦିମା [ଧ॰ ପ॰ ୩୮୭], ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚମାନା [ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୩], ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନା ଆଭନ୍ତି [ୱି॰ ୱ॰ ୭୩୮; ଜା॰ ୨.୨୨.୫୦୮], ପଟିଭାତି, ପଟିଭନ୍ତି, ପଟିଭାତୁ, ପଟିଭନ୍ତୁ ତଂ ଚୁନ୍ଦ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା [ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୯୭], ତିସ୍ସୋ ମଂ ଉପମାୟୋ ପଟିଭଂସୁ [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୭୪], ରତ୍ତି ୱିଭାତି, ୱିଭାୟତି ।
ମା-ମାନେ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ରସ୍ସୋ ଚ, ମମାୟତି, ମମାୟନ୍ତି । ୟେମଂ କାୟଂ ମମାୟନ୍ତି, ଅନ୍ଧା ବାଲା ପୁଥୁଜ୍ଜନା [ଥେରଗା॰ ୫୭୫]।
ୟା-ଗତିୟଂ, ୟାତି, ୟନ୍ତି, ୟାୟତି, ୟାୟନ୍ତି, ୟାୟନ୍ତ’ ମନୁୟାୟନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୫୩], ଉୟ୍ୟାତି, ଉୟ୍ୟନ୍ତି, ନିୟ୍ୟାତି, ନିୟ୍ୟନ୍ତି ଧୀରା ଲୋକମ୍ହା, ହିତ୍ୱା ମାରଂ ସୱାହନଂ । ଅନୁୟାତି, ଅନୁୟନ୍ତି, ଅନୁପରିୟାୟତି, ଅନୁପରିୟାୟନ୍ତି ।
ଲା-ଆଦାନେ, ଲାତି ।
ୱା-ଗତି, ଗନ୍ଧନେସୁ, ୱାତି ଦେୱେସୁ ଉତ୍ତମୋ [ଧ॰ ପ॰ ୫୬], ୱାତୋ ୱାୟତି, ୱାୟନ୍ତି, ନିବ୍ବାତି, ନିବ୍ବନ୍ତି, ନିବ୍ବାୟତି, ନିବ୍ବାୟନ୍ତି, ପରିନିବ୍ବାତି, ପରିନିବ୍ବାୟତି ।
ଣାପିମ୍ହି-ନିବ୍ବାପେତି, ନିବ୍ବାପୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ପରିନିବ୍ବାୟି, ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ପରିନିବ୍ବିସ୍ସତି, ପରିନିବ୍ବିସ୍ସନ୍ତି, ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି, ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି ।
ସା-ଅସ୍ସାଦନ, ତନୁକରଣ, ଅନ୍ତକ୍ରିୟାସୁ, ସାତି, ସାୟତି, ସାୟନ୍ତି, ପରିୟୋସାୟନ୍ତି ।
ଣାପିମ୍ହି-ଓସାପେତି, ପରିୟୋସାପେତି, ଓସାପୟତି, ପରିୟୋସାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଓସାପୀୟତି, ପରିୟୋସାପୀୟତି ।
ହା-ଚାଗେ, ପହାତି, ପହାୟତି, ପହାୟନ୍ତି ।
କତ୍ତୁ, କମ୍ମନି କ୍ୟୋ, ଈଞଆଗମୋ, ହିୟ୍ୟୋତି ହିୟ୍ୟତି ପୋସୋ [ଜା॰ ୧.୧୫.୩୪୮], ନିହିୟ୍ୟତି ତସ୍ସ ୟସୋ [ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭; ଜା॰ ୧.୧୦.୬୦], ତ୍ୱଂ ଏକୋ ଅୱହିୟ୍ୟସି, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ରସ୍ସୋ ଚ ।
୬୧୩.କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା[କ॰ ୪୬୨-୪; ରୂ॰ ୪୬୭-୫୦୪; ନୀ॰ ୯୪୩-୫; ଚଂ॰ ୬.୨.୧୧୬; ପା॰ ୭.୪.୬୨]।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବେସଂ କୱଗ୍ଗ, ହାନଂ ଚୱଗ୍ଗ, ଜା ହୋନ୍ତି ।
ଜହାତି, ପଜହାତି, ଜହନ୍ତି, ପଜହନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ପହୀୟତି, ପହୀୟନ୍ତି ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ପହିୟତି, ପହିୟନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ପହିୟ୍ୟତି, ପହିୟ୍ୟନ୍ତି, ପଜହୀୟତି, ପଜହୀୟନ୍ତି ।
ଣାପିମ୍ହି-ହାପେତି, ହାପେନ୍ତି, ହାପୟତି, ହାପୟନ୍ତି, ଜହାପେତି, ଜହାପେନ୍ତି, ଜହାପୟତି, ଜହାପୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ହାପୀୟତି, ଜହାପୀୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ପହାସି, ପହାସୁଂ, ପଜହି, ପଜହିଂସୁ ।
୬୧୪.ହାତୋ ହ[କ॰ ୪୮୦; ରୂ॰ ୪୯୦; ନୀ॰ ୯୬୧]।
ହାତୋ ପରସ୍ସ ସ୍ସ-କାରସ୍ସ ହ ହୋତି ୱା ।
‘‘ହାହିସି ତ୍ୱଂ ଜୀୱଲୋକ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୫.୩୬] ପାଳି, ହାହିତି, ହାହିନ୍ତି, ହାହତି, ହାହନ୍ତି, ଜହିସ୍ସତି, ହିସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱଧିତ୍ୱାନ, ଖିପ୍ପଂ ହିସ୍ସାମ ଜୀୱିତଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୬୭୩]।
ନ୍ହା-ସୋଚେୟ୍ୟେ, ନ୍ହାତି, ନ୍ହାୟତି, ନ୍ହାୟନ୍ତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱଡ୍ଢନେ, ନହାତି, ନହାୟତି, ନହାୟନ୍ତି ।
ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ଆକାରନ୍ତଧାତୁରୂପଂ ।
ଇୱଣ୍ଣନ୍ତଧାତୁରୂପ
ଇ-ଗତିୟଂ ଅଜ୍ଝାୟନେ ଚ, ଖି-ଖୟେ ପକାସନେ ଚ, ଚିଚୟେ, ଜି-ଜୟେ, ଡୀ-ୱେହାସଗତିୟଂ, ନୀ-ନୟେ, ଭୀ-ଭୟେ, ଲୀ-ଲୟେ, ସୀ-ସୟେ, ମ୍ହି-ହାସେ ।
ତ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି, କତ୍ତରି ଲୋ, ଏତି, ଏନ୍ତି, ଏସି, ଏଥ, ଏମି, ଏମ, ୱେତି, ୱେନ୍ତି, ସମେତି, ସମେନ୍ତି, ଅବ୍ଭେତି, ଅବ୍ଭେନ୍ତି, ଅଭିସମେତି, ଅଭିସମେନ୍ତି, ଅୱେତି, ଅୱେନ୍ତି, ସମୱେତି, ସମୱେନ୍ତି, ଅପେତି, ଅପେନ୍ତି, ଉପେତି, ଉପେନ୍ତି, ଅନ୍ୱେତି, ଅନ୍ୱେନ୍ତି, ଅଚ୍ଚେତି, ଅଚ୍ଚେନ୍ତି, ପଚ୍ଚେତି, ପଚ୍ଚେନ୍ତି, ଅଜ୍ଝେତି, ଅଜ୍ଝେନ୍ତି, ଉଦେତି, ଉଦେନ୍ତି, ସମୁଦେତି, ସମୁଦେନ୍ତି, ପରିୟେତି, ପରିୟେନ୍ତି, ଉପୟତି, ଉପୟନ୍ତି, ଅଚ୍ଚୟତି, ଅଚ୍ଚୟନ୍ତି, ଉଦୟତି, ସମୁଦୟତି ।
ଏତୁ, ସମେତୁ, ଏନ୍ତୁ, ସମେନ୍ତୁ, ଏହି, ସମେହି, ଏଥ, ସମେଥ, ଏଥ ବ୍ୟଗ୍ଘା ନିୱତ୍ତୱ୍ହୋ, ପଚ୍ଚୁପେଥ ମହାୱନଂ [ଜା॰ ୧.୩.୬୬]।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଇଧାତୁମ୍ହା ଏୟ୍ୟାଦୀନଂ ଏକାରସ୍ସ ଲୋପୋ, ନ ଚ ଅପତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭], ୱିସ୍ସାସଂ ଏୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ, ୟଦା ତେ ପହିଣେୟ୍ୟାମି, ତଦା ଏୟ୍ୟାସି ଖତ୍ତିୟ [ଜା॰ ୨.୨୨.୬୩୫]।
ଈଆଦିମ୍ହି ‘ପରୋ କ୍ୱଚୀ’ତି ୱିଭତ୍ତିସରଲୋପୋ, ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମି, ଅଭିସମିଂସୁ ।
‘ଏଓନ୍ତା ସୁ’ନ୍ତି ଉଂସ୍ସ ସୁଂ, ଅଭିସମେସୁଂ, ଅଭିସମୟୁଂ, ଅଭିସମୟିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି –
୬୧୫.ଏତିସ୍ମା[କ॰ ୪୮୦; ରୂ॰ ୪୯୦; ନୀ॰ ୯୬୧]।
‘ଏତୀ’ତି ଧାତୁନିଦ୍ଦେସୋ ତିସଦ୍ଦୋ, ଇଧାତୁମ୍ହା ପରସ୍ସ ସ୍ସକାରସ୍ସ ହି ହୋତି ୱା ।
ଏହିତି, ଏସ୍ସତି । ବୋଧିରୁକ୍ଖମୁପେହିତି [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୬୩], ନେରଞ୍ଜରମୁପେହିତି [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୬୩], ଉପେସ୍ସତି, ତଦା ଏହିନ୍ତି ମେ ୱସଂ [ଜା॰ ୧.୧.୩୩], ତତୋ ନିବ୍ବାନମେହିସି [ଚୂଳୱ॰ ୩୮୨ ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ], ନ ପୁନଂ ଜାତିଜରଂ ଉପେହିସି [ଧ॰ ପ॰ ୨୩୮]। ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞଧାତୂହିପି, କଥଂ ଜୀୱିହିସି ତ୍ୱଂ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୩.୧୩], ଜାୟିହିତିପ୍ପସାଦୋ [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୪୫], ପଞ୍ଞାୟିହିନ୍ତି ଏତା ଦହରା [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୯୭]।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି ‘‘ସଚେ ପୁତ୍ତଂ ସିଙ୍ଗାଲାନଂ, କୁକ୍କୁରାନଂ ଅଦାହିସୀ’’ତି [ଗୱେସିତବ୍ବଂ] ପାଳି, ‘ଅଦାହିସୀ’ତି ଚ ଅଦଦିସ୍ସସେତ୍ୟତ୍ଥୋ ।
ଖି-ଖୟେ ଅୱଣ୍ଣପକାସନେ ଚ, ଖୟତି, ଖୟନ୍ତି ।
ଖିତୋ ୟାଗମୋ, ୱିକପ୍ପେନ ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, କପ୍ପୋ ଖୀୟେଥ, ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସ [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୦୪], ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଖୀୟନ୍ତି [ପାରା॰ ୮୮], ଅୱଣ୍ଣଂ ପକାସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖିୟ୍ୟତି, ଖିୟ୍ୟନ୍ତି, ଆୟୁ ଖିୟ୍ୟତି ମଚ୍ଚାନଂ, କୁନ୍ନଦୀନଂୱ ଓଦକଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୪୬]।
ଚି-ଚୟେ, ସମୁଚ୍ଚେତି, ସମୁଚ୍ଚୟତି ।
୬୧୬.ନିତୋ ଚିସ୍ସ ଛୋ[କ॰ ୨୦; ରୂ॰ ୨୭; ନୀ॰ ୫୦]।
ନିତୋ ପରସ୍ସ ଚିସ୍ସ ଚ-କାରସ୍ସ ଛୋ ହୋତି ।
ନିଚ୍ଛୟତି, ୱିନିଚ୍ଛୟତି, ୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତି, ୱିନିଚ୍ଛେତି, ୱିନିଚ୍ଛେନ୍ତି,
କମ୍ମେ କ୍ୟୋ –
୬୧୭.ଦୀଘୋ ସରସ୍ସ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ସରନ୍ତସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି କ୍ୟମ୍ହୀତି ଇକାରୁ’କାରାନଂ କ୍ୟମ୍ହି ୱିକପ୍ପେନ ଦୀଘୋ ।
ସମୁଚ୍ଚୀୟତି ସମୁଚ୍ଚୀୟନ୍ତି, ୱିନିଚ୍ଛୀୟତି, ୱିନିଚ୍ଛୀୟନ୍ତି ।
ଜି-ଜୟେ, ଜେତି, ଜେନ୍ତି, ୱିଜେତି, ୱିଜେନ୍ତି, ପରାଜେତି, ପରାଜେନ୍ତି, ଜୟତି, ଜୟନ୍ତି, ୱିଜୟତି, ୱିଜୟନ୍ତି, ପରାଜୟତି, ପରାଜୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ କ୍ୟମ୍ହି ଦୀଘୋ, ନ ତଂ ଜିତଂ ସାଧୁ ଜିତଂ, ୟଂ ଜିତଂ ଅୱଜୀୟତି । ତଂ ଖୋ ଜିତଂ ସାଧୁ ଜିତଂ, ୟଂ ଜିତଂ ନାୱଜୀୟତି [ଜା॰ ୧.୧.୭୦]।
ଣାପିମ୍ହି ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ ୱା, ଜାପେତି, ଜାପୟତି । ୟୋ ନ ହନ୍ତି ନ ଘାତେତି, ନ ଜିନାତି ନ ଜାପୟେ [ଜା॰ ୧.୧୦.୧୪୪]। ଜୟାପେତି, ଜୟାପୟତି, ଜୟାପୀୟତି, ଜୟାପୀୟନ୍ତି, ଜୟତୁ, ଜୟନ୍ତୁ ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅଜେସି, ଅଜେସୁଂ, ୱିଜେସି, ୱିଜେସୁଂ, ଅଜୟି, ଅଜୟୁଂ, ଅଜୟିଂସୁ, ୱିଜୟି, ୱିଜୟୁଂ, ୱିଜୟିଂସୁ, ଜେସ୍ସତି, ୱିଜେସ୍ସତି, ପରାଜେସ୍ସତି, ଜୟିସ୍ସତି, ୱିଜୟିସ୍ସତି, ପରାଜୟିସ୍ସତି ।
ଡୀ-ୱେହାସଗତିୟଂ, ସକୁଣୋ ଡେତି, ଡେନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୫; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୮]। ପାସଂ ଓଡ୍ଡେତି, ଓଡ୍ଡେନ୍ତି ।
ନୀ-ନୟେ, ନେତି, ନେନ୍ତି, ୱିନେତି, ୱିନେନ୍ତି, ନୟତି, ନୟନ୍ତି, ୱିନୟତି, ୱିନୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ନୀୟତି, ନୀୟନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ନିୟ୍ୟତି, ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ନିୟ୍ୟରେ ।
ଣାପିମ୍ହି ଆୟାଦେସସ୍ସ ରସ୍ସୋ, ନୟାପେତି, ନୟାପେନ୍ତି, ନୟାପୟତି, ନୟାପୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ନୟାପୀୟତି, ନୟାପୀୟନ୍ତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ନେସି, ନେସୁଂ, ୱିନେସି, ୱିନେସୁଂ, ଆନେସି, ଆନେସୁଂ, ଅନୟି, ନୟି, ଅନୟିଂସୁ, ନୟିଂସୁ, ଆନୟି, ଆନୟିଂସୁ, ୱିନୟି, ୱିନୟିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ନେସ୍ସତି, ନେସ୍ସନ୍ତି, ନୟିସ୍ସତି, ନୟିସ୍ସନ୍ତି ।
ଭୀ-ଭୟେ, ଭେତି । ମା ଭେଥ କିଂ ସୋଚଥ ମୋଦଥୱ୍ହୋ [ଜା॰ ୧.୧୨.୨୭], ୱିଭେମି ଏତଂ ଅସାଧୁଂ, ଉଗ୍ଗତେଜୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୦୩]। ଭାୟତି, ଭାୟନ୍ତି ।
କାରିତେ ମହାୱୁତ୍ତିନା ସାଗମୋ ୱା, ଭୀସେତି, ଭୀସୟତି, ଭୀସାପେତି, ଭୀସାପୟତି । ଭିକ୍ଖୁଂ ଭୀସେୟ୍ୟ ୱା ଭୀସାପେୟ୍ୟ ୱା [ପାଚି॰ ୩୪୬-୩୪୭]।
ସୀ-ସୟେ, ସେତି, ସେନ୍ତି, ଅତିସେତି, ଅତିସେନ୍ତି, ସୟତି, ସୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଅତିସୀୟତି, ଅତିସୀୟନ୍ତି ।
ଣାପିମ୍ହି ରସ୍ସୋ, ସୟାପେତି, ସୟାପୟତି ।
ଣିମ୍ହି-ସାୟେତି, ସାୟୟତି, ସାୟେସୁଂ ଦୀନମାନସା [ଅପ॰ ଥେର ୨.୫୪.୪୮]।
ମ୍ହି-ହାସେ, ଉମ୍ହେତି, ଉମ୍ହୟତି, ୱିମ୍ହେତି, ୱିମ୍ହୟତି, ନ ନଂ ଉମ୍ହୟତେ ଦିସ୍ୱା, ନ ଚ ନଂ ପଟିନନ୍ଦତି [ଜା॰ ୧.୨.୯୩]।
କମ୍ମେ-ଉମ୍ହୀୟତି, ୱିମ୍ହୀୟତି ।
କାରିତେ ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ, ସଚେ ମଂ ନାଗନାସୂରୂ, ଉମ୍ହାୟେୟ୍ୟ ପଭାୱତୀ । ସଚେ ମଂ ନାଗନାସୂରୂ, ପମ୍ହାୟେୟ୍ୟ ପଭାୱତୀ [ଜା॰ ୨.୨୦.୧୭]।
ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ଇୱଣ୍ଣନ୍ତଧାରୂପଂ ।
ଉୱଣ୍ଣନ୍ତଧାତୁରୂପ
ଚୁ-ଚୱନେ, ଜୁ-ସୀଘଗମନେ, ଥୁ-ଅଭିତ୍ଥୱନେ, ଦୁ-ଗତିୟଂ ଉପତାପେ ଚ, ଭୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ୟୁ-ମିସ୍ସନେ ଗତିୟଞ୍ଚ, ରୁ-ସଦ୍ଦେ, ବ୍ରୂ-ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ, ସୁ-ସନ୍ଦନେ ଜନନେ ଚ, ସୂ-ପସୱନେ, ହୁ-ଦାନେ ଭକ୍ଖନେ ପୂଜାୟଂ ସତ୍ତିୟଞ୍ଚ, ହୂ-ସତ୍ତାୟଂ ।
ତ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି, ‘କତ୍ତରି ଲୋ’ତି ଲପଚ୍ଚୟୋ, ଉୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅୱାଦେସୋ, ‘ଦୀଘୋ ସରସ୍ସା’ତି ସକମ୍ମିକଧାତୂନଂ କ୍ୟମ୍ହି ଦୀଘୋ ।
ଚୁ-ଚୱନେ, ଚୱତି, ଚୱନ୍ତି ।
ଣିମ୍ହି-ଚାୱେତି, ଚାୱୟତି ।
ଜୁ-ସୀଘଗମନେ, ଜୱତି, ଜୱନ୍ତି ।
ଥୁ-ଅଭିତ୍ଥୱନେ, ଅଭିତ୍ଥୱତି, ଅଭିତ୍ଥୱନ୍ତି ।
‘ବହୁଲ’ନ୍ତି ଅଧିକତତ୍ତା କ୍ୟମ୍ହି କ୍ୱଚି ୱୁଦ୍ଧି, ଅୱାଦେସୋ, ଅଭିତ୍ଥୱୀୟତି, ଅଭିତ୍ଥୱୀୟନ୍ତି, ଅଭିତ୍ଥୱିୟ୍ୟତି, ଅଭିତ୍ଥୱିୟ୍ୟନ୍ତି ।
ଦୁ-ଉପତାପେ, ଉପଦ୍ଦୱତି, ଉପଦ୍ଦୱନ୍ତି ।
ଭୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ସମ୍ଭୋତି, ସମ୍ଭୱତି ।
ରୁ-ସଦ୍ଦେ, ରୱତି, ରୱନ୍ତି, ୱିରୱତି, ୱିରୱନ୍ତି ।
ବ୍ରୂ-ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ –
ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ ବ୍ରୂସ୍ସ ଓ ନ ହୋତି ।
ବ୍ରୂତି ।
୬୧୯.ବ୍ରୂତୋ ତିସ୍ସୀଉ[କ॰ ୫୨୦; ରୂ॰ ୫୦୨; ନୀ॰ ୧୦୩୩; ଚଂ॰ ୬.୨.୩୪; ପା॰ ୭.୩.୯୩]।
ବ୍ରୂତୋ ତିସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଈଞ ହୋତି । ଈମ୍ହି ପୁବ୍ବଲୋପୋ ।
ବ୍ରୱୀତି ।
୬୨୦.ୟୁୱଣ୍ଣାନମିୟଙଉୱଙ ସରେ[କ॰ ୭୦; ରୂ॰ ୩୦; ନୀ॰ ୨୨୦; …ମିୟୱୁୱଙ… (ବହୂସୁ)]।
ଇୱଣ୍ଣୁ’ୱଣ୍ଣନ୍ତାନଂ ଧାତୂନଂ କ୍ୱଚି ଇୟଙ, ଉୱଙ ହୋନ୍ତି ସରେ ।
ବ୍ରୁୱନ୍ତି, ବ୍ରୁନ୍ତି ୱା । ‘‘ଅଜାନନ୍ତା ନୋ ପବ୍ରୁନ୍ତୀ’’ତି ପାଳି । ବ୍ରୂସି, ବ୍ରୂଥ, ବ୍ରୂମି, ବ୍ରୂମ ।
୬୨୧.ତ୍ୟନ୍ତୀନଂ ଟଟୂ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫; ଚଂ॰ ୧.୪.୧୩; ପା॰ ୩.୪.୮୪]।
ତି, ଅନ୍ତୀସୁ ବ୍ରୂସ୍ସ ଆହ ହୋତି, ତେସଞ୍ଚ ଟ, ଟୂ ହୋନ୍ତି ।
ସୋ ଆହ, ତେ ଆହୁ ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ନିବ୍ବାନଂ ଭଗୱା ଆହ, ସବ୍ବଗନ୍ଥପମୋଚନଂ, ଆହ ତେସଞ୍ଚ ୟୋ ନିରୋଧୋ [ମହାୱ॰ ୬୦], ୟଂ ପରେ ସୁଖତୋ ଆହୁ, ତଦରିୟା ଆହୁ ଦୁକ୍ଖତୋ । ୟଂ ପରେ ଦୁକ୍ଖତୋ ଆହୁ, ତଦରିୟା ସୁଖତୋ ୱିଦୂ [ସୁ॰ ନି॰ ୭୬୭]। ତତ୍ଥ ‘ଆହା’ତି କଥେତି । ‘ଆହୂ’ତି କଥେନ୍ତି ।
ବ୍ରୂତୁ, ବ୍ରୂୱନ୍ତୁ, ବ୍ରୂହି ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମଂ [ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୨], ବ୍ରୂଥ, ବ୍ରୂମି, ବ୍ରୂମ ।
ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି-ବ୍ରୂସ୍ସ ଉୱଙ ହୋତି, ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟ, ବ୍ରୁୱେୟ୍ୟୁଂ ।
ଈଆଦିମ୍ହି ସରେ ପରେ ବ୍ରୂସ୍ସ ଓତ୍ତଂ, ଓସ୍ସ ଚ ଅୱାଦେସୋ, ଅବ୍ରୱି, ଅବ୍ରୱୁଂ, ଅବ୍ରୱିଂସୁ ।
ଉୱାଦେସେ-ଅବ୍ରୁୱି, ଅବ୍ରୁୱୁଂ, ଅବ୍ରୁୱିଂସୁ ।
ପରୋକ୍ଖମ୍ହି –
୬୨୨.ଅଆଦୀସ୍ୱାହୋ ବ୍ରୂସ୍ସ[କ॰ ୪୭୫; ରୂ॰ ୪୬୫; ନୀ॰ ୯୫୬]।
ଅଆଦୀସୁ ବ୍ରୂସ୍ସ ଆହ ଭୱତି ।
ସୋ ଆହ, ତେ ଆହୁ ।
ଆହାଦେସମ୍ହା ପରସ୍ସ ଉୱଚନସ୍ସ ଅଂସୁ ହୋତି ୱା ।
ତେ ଆହଂସୁ, ସଚ୍ଚଂ କିରେୱମାହଂସୁ, ନରା ଏକଚ୍ଚିୟା ଇଧ [ଜା॰ ୧.୧୩.୧୨୩]।
ସୁ-ସନ୍ଦନେ, ନଦୀ ସୱତି, ସୱନ୍ତି, ଆଭୱଗ୍ଗା ସୱନ୍ତି ।
ସୂ-ପସୱନେ, ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି [ଚୂଳୱ॰ ୩୫୪], ପସୱନ୍ତି ।
ହୁ-ପୂଜାୟଂ, ‘ପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚା’ତି ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ‘କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା’ତି ହସ୍ସ ଜୋ, ଜୁହୋତି, ଜୁହୋନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ତେନ ଅଗ୍ଗି ହୂୟତେ ।
ଣିମ୍ହି-ଜୁହାୱେତି, ଜୁହାୱୟତି ।
ଣାପିମ୍ହି-ଜୁହାପେତି, ଜୁହାପୟତି ।
ହୁ-ସତ୍ତିୟଂ, ପହୋତି, ସମ୍ପହୋତି, ପହୋନ୍ତି, ସମ୍ପହୋନ୍ତି ।
ହୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ହୋତି, ହୋନ୍ତି, ହୋତୁ, ହୋନ୍ତୁ ।
ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି- ‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମିୟଙଉୱଙ ସରେ’ତି ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଉୱାଦେସୋ, ହୁୱେୟ୍ୟ, ହୁୱେୟ୍ୟୁଂ ।
ଆଆଦିମ୍ହି-ସୋ ଅହୁୱା । ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧଫଲୂପେତୋ, ଅମ୍ବୋୟଂ ଅହୁୱା ପୁରେ [ଜା॰ ୧.୨.୭୧]। ଅହୁୱା ତେ ପୁରେ ସଖା [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୦], ତେ ଅହୁୱୂ, ତ୍ୱଂ ଅହୁୱୋ, ତୁମ୍ହେ ଅହୁୱତ୍ଥ [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୧୫], ଝାୟଥ ଭିକ୍ଖୱେ ମା ପମାଦାତ୍ଥ, ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ଅହୁୱତ୍ଥ, ଅହୁୱ, ଅହୁୱଂ ୱା, ଅହୁୱମ୍ହା । ‘‘ଅକରମ୍ହସ ତେ କିଚ୍ଚଂ, ୟଂ ବଲଂ ଅହୁୱମ୍ହସେ [ଜା॰ ୧.୪.୨୯]। ଅହୁୱମ୍ହେୱ ମୟଂ ପୁବ୍ବେ, ନ ନାହୁୱମ୍ହା’’ତି [ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୦] ପାଳିୟୋ ।
ଈଆଦିମ୍ହି ସାଗମୋ, ଅହୋସି, ପାତୁରହୋସି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଈଲୋପୋ ରସ୍ସୋ ଚ । ଅହୁଦେୱ ଭୟଂ ଅହୁ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ । ଅହୁଦେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ଅହୁ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ [ପାରା॰ ୩୮]। ଆଦୀନୱୋ ପାତୁରହୁ [ଥେରଗା॰ ୨୬୯], ଦିବ୍ବୋ ରଥୋ ପାତୁରହୁ ।
୬୨୪.ହୂତୋ ରେସୁଂ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ହୂତୋ ଞୁଂୱଚନସ୍ସ ରେସୁଂ ହୋତି । ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ମ୍ହାସ୍ସ ରେସୁମ୍ହା ଚ । ‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’ତି ଧାତ୍ୱନ୍ତଲୋପୋ ।
ତେ ପୁବ୍ବେ ଅହେସୁଂ । ଉୱାଦେସେ ଅହୁୱୁଂ, ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପେ ଅହୁଂ ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ- ସବ୍ବମ୍ହି ତଂ ଅରଞ୍ଞମ୍ହି, ୟାୱନ୍ତେତ୍ଥ ଦିଜା ଅହୁଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୪୨୫]। କୂଟାଗାରସହସ୍ସାନି, ସବ୍ବସୋଣ୍ଣମୟା ଅହୁଂ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୪୦୭]।
ଓସ୍ସ ସି, ଇତ୍ଥ, ତ୍ଥୋ । ତ୍ୱଂ ଅହୋସି, ଅହୁୱି, ଅହୁୱିତ୍ଥ, ଅହୁୱିତ୍ଥୋ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଓଲୋପୋ ରସ୍ସୋ, ମା ଭୋତି କୁପିତା ଅହୁ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୩୧], ମାହୁ ପଚ୍ଛାନୁତାପିନୀ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୬୨], ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, କିନ୍ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮], ଅହଂ ଅହୁୱିଂ, ମୟଂ ଅହୋସିମ୍ହା, ଅହୋସିମ୍ହ ୱା । ଅହେସୁମ୍ହା ନୁ ଖୋ ମୟଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଅହେସୁମ୍ହା, କିନ୍ନୁ ଖୋ ଅହେସୁମ୍ହା, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅହେସୁମ୍ହା [ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୭]। ମୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅହୁୱିମ୍ହା, ଅହୁମ୍ହା ୱା । ‘‘ମୟଂ ପୁବ୍ବେ ଦାନପତିନୋ ଅହୁମ୍ହା’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୧୭] ପାଳି ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଅହୁମ୍ହ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ମ୍ହାସ୍ସ ଉଞ୍ଚ । ‘‘ପଞ୍ଚସତା ମୟଂ ସବ୍ବା, ତାୱତିଂସୁପଗା ଅହୁ’’ନ୍ତି ପାଳି ।
ପରଛକ୍କେ ଅସ୍ସ ଅଂ, ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ଅହୁୱଂ, ଅହୁୱ ୱା ।
‘ପରୋ କ୍ୱଚୀ’ତି ପରଲୋପୋ, ଅହୁଂ ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ- ‘‘ଅହଂ କେୱଟ୍ଟଗାମସ୍ମିଂ, ଅହୁଂ କେୱଟ୍ଟଦାରକୋ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୮୬], ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଅହୁଂ ରାଜା, ଜମ୍ବୁମଣ୍ଡସ୍ସ ଇସ୍ସରୋ । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା, ୱସୱତ୍ତୀ ତଦା ଅହୁଂ । ମୁଦ୍ଧାଭିସିତ୍ତୋ ଖତ୍ତିୟୋ, ମନୁସ୍ସାଧିପତୀ ଅହୁ’’ନ୍ତି । ମୟଂ ଅହୁୱିମ୍ହେ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି –
୬୨୫.ହୂସ୍ସ ହେହେହିହୋହି ସ୍ସଚ୍ଚାଦୋ[କ॰ ୪୮୦; ରୂ॰ ୪୯୦; ନୀ॰ ୯୬୧; ‘…ସ୍ସତ୍ୟାଦୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି ହୂଧାତୁସ୍ସ ହେ ଚ ହୋହି ଚ ହୋହି ଚ ହୋନ୍ତି ।
ହେସ୍ସତି, ହେସ୍ସନ୍ତି, ହେହିସ୍ସତି, ହେହିସ୍ସନ୍ତି, ହୋହିସ୍ସତି, ହୋହିସ୍ସନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧୋ ହେସ୍ସଂ ସଦେୱକେ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୫], ଅନାଗତମ୍ହି ଅଦ୍ଧାନେ, ହେସ୍ସାମ ସମ୍ମୁଖା ଇମଂ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୭୪]।
୬୨୬.ଦକ୍ଖ ସକ୍ଖ ହେହି ହୋହୀହି ଲୋପୋ[କ॰ ୪୮୦; ରୂ॰ ୪୯୦; ନୀ॰ ୯୬୧; ‘ଦକ୍ଖା ହେହିହୋହିଲୋପୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ଏତେହି ଆଦେସେହି ସ୍ସସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା । ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେହିପି ସ୍ସଲୋପୋ ।
ସକ୍ଖିସି ତ୍ୱଂ କୁଣ୍ଡଲିନି, ମଞ୍ଞିସି ଖତ୍ତବନ୍ଧୁନି [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୪]। ନ ହି ସକ୍ଖିନ୍ତି ଛେତ୍ତୁଂ [ସୁ॰ ନି॰ ୨୮], ଅଧମ୍ମୋ ହଞ୍ଞିତି ଧମ୍ମମଜ୍ଜ [ଜା॰ ୧.୧୧.୩୧], ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ପଲାୟିତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ହେହିତି, ହେହିନ୍ତି, ହୋହିତି, ହୋହିନ୍ତି ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ପିୟୋ ଚ ମେ ହେହିତି ମାଲଭାରୀ, ଅହଞ୍ଚ ନଂ ମାଲିନୀ ଅଜ୍ଝୁପେସ୍ସଂ [ଜା॰ ୧.୧୫.୧୯୭], ତିଲୋଦନୋ ହେହିତି ସାଧୁପକ୍କୋ [ଜା॰ ୧.୮.୨]। ଦୋସୋ ପେମଞ୍ଚ ହେହିତି [ଥେରଗା॰ ୭୧୯]। ମମ ତ୍ୱଂ ହେହିସି ଭରିୟା [ଜା॰ ୧.୧୪.୨୭]। ତତୋ ସୁଖୀ ହୋହିସି ୱୀତରାଗୋ । ଖିପ୍ପଂ ହୋହିସି ଅନାସୱୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ଉୱଣ୍ଣନ୍ତଧାତୁରୂପଂ ।
ଏଦନ୍ତଧାତୁରୂପ
ଏ-ଆଗତିୟଂ ଗତିୟଞ୍ଚ, କେ-ସଦ୍ଦେ, ଖେ-ଖାଦନୁ’ପଟ୍ଠାନେସୁ, ଗେ-ସଦ୍ଦେ, ଅପପୁବ୍ବ ଚେ-ପୂଜାୟଂ, ଝେ-ଚିନ୍ତାୟଂ ଦାହ’ଜ୍ଝାନେସୁ ଚ, ତେ-ପାଲନେ, ଥେ-ସଦ୍ଦ, ସଙ୍ଘାତେସୁ, ଦେ-ସୁଦ୍ଧି, ନିଦ୍ଦାସୁ, ପେ-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ, ଭେ-ଭୟେ, ଲେ-ଛେଦନେ, ୱେ-ଗତିୟଂ ତନ୍ତସନ୍ତାନେ ଚ, ସେ-ଅନ୍ତକ୍ରିୟାୟଂ, ହରେ-ଲଜ୍ଜାୟଂ, ଗିଲେ-କିଲମନେ, ପଲେ-ଗତିୟଂ, ମିଲେ-ହାନିୟଂ ।
ଣାନୁବନ୍ଧପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ୟେସଂ ଧାତୂନଂ ଆୟାଦେସୋ ଲବ୍ଭତି, ତେ ଏଦନ୍ତା ନାମ । ମହାୱୁତ୍ତିନା ୟଲୋପେ ସତି ଆଦନ୍ତେହି ସମାନରୂପଂ, ଆଦନ୍ତାନଞ୍ଚ ୟାଗମେ ସତି ଏଦନ୍ତେହି ସମାନରୂପଂ, ତସ୍ମା ଆଦନ୍ତ, ଏଦନ୍ତା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସମାନରୂପା ଭୱନ୍ତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଏଦନ୍ତାନଂ ତ୍ୟାଦୀସୁ ତବ୍ବାଦୀସୁ ଚ ଆୟାଦେସୋ, କ୍ୱଚି ୟଲୋପୋ, ଏ-ଆଗତିୟଂ । ଅୟଂ ସୋ ସାରଥୀ ଏତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୧], ସଚେ ଏନ୍ତି ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୯], ଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସ ଆୟନ୍ତଂ, ମିଗସଙ୍ଘପୁରକ୍ଖତଂ [ଜା॰ ୧.୧.୧୧], ୟୋଗ’ମାୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୦], ଆୟାମାୱୁସୋ [ପାରା॰ ୨୨୮], ଆୟାମାନନ୍ଦ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୬; ପାରା॰ ୨୨; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୩]।
ଏତ୍ଥ ଏଧାତୁ ଆଗଚ୍ଛ, ଗଚ୍ଛାମାତି ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ୱଦତି, ୟାଧାତୁୱସେନ ଆଗଚ୍ଛ, ୟାମାତିପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ।
ଏ-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ ୱା, ‘‘କାୟୋ, ଅପାୟୋ, ଉପାୟୋ, ସମୁଦାୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ –
କୁଚ୍ଛିତା ଧମ୍ମା ଆୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କାୟୋ, ‘ଆୟୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୱଡ୍ଢି, ତତୋ ଅପେତୋ ଅପାୟୋ, ତେନ ଉପେତୋ ଉପାୟୋ, ଅୱୟୱଧମ୍ମା ସମୁଦେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସମୁଦାୟୋ, ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ଆୟନ୍ତି ଏତେନାତି ପରିୟାୟୋ ।
କେ-ସଦ୍ଦେ, କାୟତି ।
କମ୍ମେ-କିୟ୍ୟତି ।
ଖେ-ଖାଦନେ, ତିଣଂ ଖାୟତି, ୱିକ୍ଖାୟତି, ଉନ୍ଦୁରା ଖାୟନ୍ତି, ୱିକ୍ଖାୟନ୍ତି ।
ଖେ-ଉପଟ୍ଠାନେ, ଖାୟତି, ପକ୍ଖାୟତି, ଅଲକ୍ଖୀ ୱିୟ ଖାୟତି ।
ଗେ-ସଦ୍ଦେ, ଗାୟତି, ଗାୟନ୍ତି ।
ଅପପୁବ୍ବ ଚେ-ପୂଜାୟଂ, ଅପଚାୟତି, ୟେ ୱୁଦ୍ଧ’ମପଚାୟନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୧.୩୭]।
ଝେ-ଚିନ୍ତାୟଂ, ଝାୟତି, ଝାୟନ୍ତି, ପଜ୍ଝାୟତି, ପଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ଅଭିଜ୍ଝାୟତି, ଅଭିଜ୍ଝାୟନ୍ତି ।
ଝେ-ଓଲୋକନେ, ନିଜ୍ଝାୟତି, ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ଉପନିଜ୍ଝାୟତି, ଉପନିଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ଉଜ୍ଝାୟତି, ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି ।
ଝେ-ଦୟ୍ହନେ, ପଦୀପୋ ଝାୟତି, ପରିଜ୍ଝାୟତି ।
କମ୍ମେ-ଝାୟୀୟତି ।
ଣାପିମ୍ହି ୟଲୋପୋ, କଟ୍ଠଂ ଝାପେତି, ଝାପେନ୍ତି, ଝାପୟତି, ଝାପୟନ୍ତି ।
ଝେ-ଅଜ୍ଝୟନେ ସଂପୁବ୍ବୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଜାଦେସୋ, ସଜ୍ଝାୟତି, ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ମନ୍ତଂ ସଜ୍ଝାୟତି ।
ତେ-ପାଲନେ, ତାୟତି, ତାୟନ୍ତି ।
ଥେ-ସଦ୍ଦ, ସଙ୍ଘାତେସୁ, ଥାୟତି ।
ଦେ-ସୁଦ୍ଧିୟଂ, ୱୋଦାୟତି, ୱୋଦାୟନ୍ତି ।
ଦେ-ସୋପ୍ପନେ, ନିଦ୍ଦାୟତି, ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତି ।
ପେ-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ, ଅପ୍ପାୟତି, ଅପ୍ପାୟନ୍ତି ।
ଭେ-ଭୟେ, ଭାୟତି, ଭାୟନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଭାୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋ [ଧ॰ ପ॰ ୧୨୯], ଭାୟସି, ସଚେ ଭାୟଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ [ଉଦା॰ ୪୪], କିନ୍ନୁ ଖୋ ଅହଂ ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଭାୟାମି [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୧], ନତଂ ଭାୟାମି ଆୱୁସୋ, ଭାୟାମ [ଅପ॰ ଥେରୀ॰ ୨.୨.୪୫୮]।
ଣାପିମ୍ହି-ଭୟାପେତି, ଭାୟାପେତି, ଭାୟାପୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ମା ଭାୟି, ମା ସୋଚି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭], ମା ଚିନ୍ତୟି ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ଭାୟିସ୍ସତି, ଭାୟିସ୍ସନ୍ତି ।
ଲେ-ଛେଦନେ, ତିଣଂ ଲାୟତି, ସାଲିଂ ଲାୟତି, ଲାୟନ୍ତି ।
ୱେ-ଗତିୟଂ, ୱାତୋ ୱାୟତି, ୱାତା ୱାୟନ୍ତି ।
ୱେ-ତନ୍ତସନ୍ତାନେ, ତନ୍ତଂ ୱାୟତି, ୱାୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ୱାୟୀୟତି, ପୁବ୍ବଲୋପେ ୱୀୟତି, ୱିୟ୍ୟତି ।
ଣାପିମ୍ହି-ଚୀୱରଂ ୱାୟାପେତି [ପାରା॰ ୬୩୮], ୱାୟାପେନ୍ତି ।
ସେ-ଅନ୍ତକ୍ରିୟାୟଂ, ଓସାୟତି, ପରିୟୋସାୟତି, ଅଜ୍ଝୋସାୟତି ।
କମ୍ମେ-ପରିୟୋସୀୟତି ।
ଣାପିମ୍ହି-ପରିୟୋସାପେତି ।
ଣି, ଣାପୀନଂ ଲୋପୋ ହୋତି ତେସୁଣି, ଣାପୀସୁ ପରେସୁ ।
ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତଂ କୁଟିଂ ପରେହି ପରିୟୋସାପେତି [ପାରା॰ ୩୬୩]। ଏତ୍ଥ ଅକମ୍ମକତ୍ତା ଧାତୁସ୍ସ ‘କୁଟି’ନ୍ତି ଚ ‘ପରେହୀ’ତି ଚ ଦ୍ୱେ କମ୍ମାନି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତେହି କାରିତେହି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଅନେକସ୍ସରଏଦନ୍ତମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଇଧ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ହରେ-ଲଜ୍ଜାୟଂ, ହରାୟତି, ହରାୟନ୍ତି, ଅଟ୍ଟିୟାମି ହରାୟାମି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୬୫], ହରାୟାମ, ହରାୟତୀତି ହିରୀ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଉପନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ତଂ ।
ଗିଲେ-ରୁଜ୍ଜନେ, ଗିଲାୟତି, ପିଟ୍ଠି ମେ ଆଗିଲାୟତି [ଚୂଳୱ॰ ୩୪୫; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୦], ଗିଲାୟନ୍ତି ।
ମିଲେ-ହାନିୟଂ, ମିଲାୟତି, ମିଲାୟନ୍ତି ।
‘‘ଝାନଂ, ଉଜ୍ଝାନଂ, ନିଜ୍ଝାନଂ, ତାଣଂ, ପରିତ୍ତାଣଂ, ୱୋଦାନଂ, ନିଦ୍ଦାନଂ, ଗିଲାନୋ, ପଲାତୋ, ମିଲାତନ୍ତି’’ଆଦୀସୁ ୟଲୋପୋ ।
ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣେ ଏଦନ୍ତଧାତୁରୂପଂ ।
ଭୂୱାଦିଗଣେ ସରନ୍ତଧାତୂନଂ ତ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତରୂପାନି ନିଟ୍ଠିତାନି ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତଧାତୁ
ଅୱୁଦ୍ଧିକରୂପ
ତୁଦାଦିଗଣ
ଅଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତଧାତୁରୂପାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ । ତାନି ଚ ଅୱୁଦ୍ଧିକ, ସୱୁଦ୍ଧିକୱସେନ ଦୁୱିଧାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅୱୁଦ୍ଧିକାନି ତାୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ଖିପ, ଗୁହ, ତୁଦ, ଦିସ, ପିସ, ଫୁସ, ଲିଖ, ୱଧାଦି।
ଇଧ ଧାତୂନଂ ଅନ୍ତସ୍ସରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ, ସୋ ରୂପୱିଧାନେ ନପ୍ପୟୁଜ୍ଜତେ ।
୬୨୮.ତୁଦାଦୀହି କୋ[କ॰ ୪୪୫; ରୂ॰ ୪୩୩; ନୀ॰ ୯୨୫; ଚଂ॰ ୧.୧.୯୨; ପା॰ ୩.୧.୭୭]।
ତୁଦାଦୀହି କାନୁବନ୍ଧୋ ଅପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାନୁବନ୍ଧୋ ଅୱୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥୋ ।
ଖିପ-ଖିପନେ, ଖିପତି, ପକ୍ଖିପତି, ଉକ୍ଖିପତି, ଓକ୍ଖିପତି, ନିକ୍ଖିପତି, ୱିକ୍ଖିପତି, ପଟିକ୍ଖିପତି, ସଂଖିପତି ।
କମ୍ମେ-ଖିପୀୟତି ।
କାରିତେ-ଖିପେତି, ଖିପୟତି, ଖିପାପେତି, ଖିପାପୟତି, ଖେପେତି, ଖେପୟତି ୱା, ଉଦକଂ ଖେପେତି, ତଣ୍ହଂ ଖେପେତି, ଖୟାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଗୁହ-ସଂୱରଣେ, ଗୁହତି, ନିଗ୍ଗୁହତି ।
କମ୍ମେ-ଗୁହିୟତି ।
କାରିତେ ଗୁସ୍ସ ଦୀଘୋ, ଗୂହେତି, ଗୂହୟତି, ଗୂହାପେତି, ଗୂହାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଗୂହାପୀୟତି ।
ଘଟ-ଚେତାୟଂ, ଘଟତି ।
କମ୍ମେ-ଘଟୀୟତି ।
କାରିତେ-ଘଟେତି, ଘଟୟତି, ଘଟାପେତି, ଘଟାପୟତି ।
ତୁଦ-ବ୍ୟଧନେ, ବ୍ୟଧନଂ ୱିଜ୍ଝନଂ, ତୁଦତି, ୱିତୁଦତି ।
ଅସ୍ସ ଏତ୍ତେ-ତୁଦେତି, ତୁଦେନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ତୁଦୀୟତି ।
‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’ତି ଦସ୍ସ ଜତ୍ତଂ । ‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, ତୁଜ୍ଜତି ।
କାରିତେ-ତୁଦେତି, ତୁଦୟତି, ତୁଦାପେତି, ତୁଦାପୟତି ।
ଦିସୀ-ଉଦ୍ଦିସନେ, ଉଦ୍ଦିସନଂ ସରୂପତୋ କଥନଂ । ଉଦ୍ଦିସତି, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି [ମହାୱ॰ ୧୫୨], ନିଦ୍ଦିସତି, ନିଦ୍ଦିସନ୍ତି, ଅପଦିସତି, ଅପଦିସନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଉଦ୍ଦିସୀୟତି, ଉଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଆଚରିୟୋ ସିସ୍ସଂ ପାଳିଧମ୍ମଂ ଉଦ୍ଦିସାପେତି, ଉଦ୍ଦିସାପୟତି, ୱାଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଠେସୁ ପନ ସଦ୍ୱୟମ୍ପି ଦିସ୍ସତି ।
ନୁଦ-ଖିପନେ, ନୁଦତି, ପନୁଦତି, ୱିନୋଦେତି, ପଟିୱିନୋଦେତି ୱା ।
କମ୍ମେ-ପନୁଦୀୟତି, ପନୁଜ୍ଜତି ।
କାରିତେ-ପନୁଦେତି, ପନୁଦୟତି, ପନୁଦାପେତି, ପନୁଦାପୟତି ।
ପିସ-ସଂଚୁଣ୍ଣେ, ପିସତି ।
କମ୍ମେ-ପିସୀୟତି ।
କାରିତେ-ପିସେତି, ପିସୟତି, ପିସାପେତି, ପିସାପୟତି ।
ଫୁସ-ସମ୍ଫସ୍ସେ ପତ୍ତିୟଞ୍ଚ, ଫୁସତି, ଫୁସନ୍ତି ଧୀରା ନିବ୍ବାନଂ [ଧ॰ ପ॰ ୨୩], ୱଜ୍ଜଂ ନଂ ଫୁସେୟ୍ୟ [ପାରା॰ ୪୦୯; ଚୂଳୱ॰ ୩୪୪]।
କମ୍ମେ-ଫୁସୀୟତି ।
କାରିତେ-ଫୁସେତି, ଫୁସୟତି, ଫୁସାପେତି, ଫୁସାପୟତି ।
ଲିଖ-ଲେଖନେ, ଲିଖତି, ସଲ୍ଲିଖତି, ୱିଲିଖତି ।
କାରିତେ-ଲିଖେତି, ସଲ୍ଲିଖେତି, ୱିଲିଖେତି ।
ୱଧ-ହିଂସାୟଂ, ୱଧତି, ୱଧେତି ।
କମ୍ମେ-ୱଧୀୟତି ।
ୟମ୍ହି ଧସ୍ସ ଝତ୍ତଂ, ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପଂ । ‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସଂ ତତିୟପଠମା’ତି ଝସ୍ସ ତତିୟଜତ୍ତଂ, ୱଜ୍ଝତି, ୱଜ୍ଝନ୍ତି, ୱଜ୍ଝରେ । ଇମେ ସତ୍ତା ହଞ୍ଞନ୍ତୁ ୱା ୱଜ୍ଝନ୍ତୁ ୱା [ମ॰ ନି॰ ୧.୬୦]।
କାରିତେ-ୱଧେତି, ୱଧୟତି, ୱଧାପେତି, ୱଧାପୟତି, ସାମିକୋ ପୁରିସଂ ମଗ୍ଗଂ ଗମେତି, ଗମୟତି, ଗମାପେତି, ଗମାପୟତି ଇଚ୍ଚାଦୀନିପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ।
ଇତି ତୁଦାଦିଗଣୋ ।
ସୱୁଦ୍ଧିକରୂପ
ଅସ-ଭୁୱି, ଆସ-ନିୱାସେ ଉପୱେସନେ ଚ, ଇସୁ-ଇଚ୍ଛା, କନ୍ତୀସୁ, କମୁ-ପଦଗମନେ, କୁସ-ଅକ୍କୋସେ, ଗମୁ-ଗତିମ୍ହି, ଜରୱୟୋହାନିମ୍ହି, ଜନ-ଜନନେ, ମର-ପାଣଚାଗେ, ୟମୁ-ଉପରମେ, ରୁଦ-ଅସ୍ସୁୱିମୋଚନେ କନ୍ଦନେ ଚ, ରୁହ-ଜନନେ, ଲଭ-ଲାଭେ, ୱଚ, ୱଦ-ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ, ୱିଦ-ଞାଣେ, ୱସ-ନିୱାସେ, ୱିସପୱେସନେ, ସଦ-ଗତ୍ୟା’ୱସାନେ, ହନ-ହିଂସାୟଂ, ହରହରଣେ ।
ତ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି, କତ୍ତରି ଲୋ, ଅସ-ଭୁୱି, ସତ୍ତାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୨୯.ତସ୍ସ ଥୋ[କ॰ ୪୯୪; ରୂ॰ ୪୯୫, ୫୦୦; ନୀ॰ ୯୮୯, ୯୯୧]।
ଅତ୍ଥିତୋ ପରସ୍ସତି, ତୂନଂ ତସ୍ସ ଥୋ ହୋତି ।
‘ପରରୂପମୟକାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’ତି ସୁତ୍ତେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସଂ ତତିୟପଠମା’ତି ସୁତ୍ତେନ ପରରୂପସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମତ୍ତଂ ।
ଧନଂ ମେ ଅତ୍ଥି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅତ୍ଥି ତ୍ୱଂ ଏତରହି, ନ ତ୍ୱଂ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ଅହଂ ଏତରହି, ନାହଂ ନତ୍ଥି, ପୁତ୍ତା ମତ୍ଥି ଧନା ମତ୍ଥି [ଧ॰ ପ॰ ୬୨], ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା’’ତି [ଖୁ॰ ପା॰ ୩.ଦ୍ୱିତିଂସାକାର] ଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ଆଖ୍ୟାତପଟିରୂପକୋ କତ୍ତୁୱାଚକୋ ନିପାତୋ ।
‘‘ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ କଚ୍ଚାୟନ ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ନତ୍ଥୀତି ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫] ଚ ‘‘ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ’’ତି [ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସ] ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ନାମପଟିରୂପକୋ । ତଥା ନତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ।
ତୁମ୍ହି-ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଚ ନମତ୍ଥୁ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୮୭], ନମୋ ତେ ବୁଦ୍ଧ ୱୀରତ୍ଥୁ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୦], ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଧିରତ୍ଥୁମଂ ପୂତିକାୟ’’ନ୍ତି ଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥୁସଦ୍ଦୋ ନିପାତୋ ।
୬୩୦.ନ୍ତମାନନ୍ତନ୍ତିୟିୟୁଂସ୍ୱାଦିଲୋପୋ[କ॰ ୪୯୪-୫; ରୂ॰ ୪୯୬; ନୀ॰ ୧୦୧୯; ‘ନ୍ତମାନାନ୍ତି…’ (ବହୂସୁ)]।
ନ୍ତ, ମାନ, ଅନ୍ତି, ଅନ୍ତୁ, ଇୟା, ଇୟୁଂସୁ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଆଦିଲୋପୋ ହୋତି ।
ସନ୍ତି, ସନ୍ତୁ ।
୬୩୧.ସିହୀସ୍ୱଟ[କ॰ ୫୦୬; ରୂ॰ ୪୯୭; ନୀ॰ ୯୯୨]।
ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଅଟ ହୋତି ସି, ହୀସୁ ।
ମନୁସ୍ସୋସି [ମହାୱ॰ ୧୨୬], ପୁରିସୋସି [ମହାୱ॰ ୧୨୬]। ହିମ୍ହି ଦୀଘୋ, ତ୍ୱଂ ପଣ୍ଡିତୋ ଆହି, ଭୱାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତୱିଭତ୍ତୀସୁ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପଂ, ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ଥ, କଚ୍ଚିତ୍ଥ ପରିସୁଦ୍ଧା [ପାରା॰ ୨୩୩]। ତ୍ୱାଦିମ୍ହି-ମା ପମାଦତ୍ଥ [ମ॰ ନି॰ ୧.୮୮, ୨୧୫], ତୁମ୍ହେ ସମଗ୍ଗା ଅତ୍ଥ ।
୬୩୨.ମିମାନଂ ୱା ମ୍ହିମ୍ହା ଚ[କ॰ ୪୯୨; ରୂ॰ ୪୯୯; ନୀ॰ ୯୮୭; ‘ସୀହିସ୍ୱଟ’ (ବହୂସୁ)]।
ଅତ୍ଥିତୋ ପରେସଂ ମି, ମାନଂ ମ୍ହି, ମ୍ହା ହୋନ୍ତି ୱା, ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଚ ଅଟ ହୋତି ।
ଅହଂ ପସନ୍ନୋମ୍ହି, ମୟଂ ପସନ୍ନାମ୍ହ ।
ତ୍ୱାଦିମ୍ହି-ଅହଂ ଇମିନା ପୁଞ୍ଞେନ ଅନାଗତେ ପଞ୍ଞୱା ଅମ୍ହି, ମୟଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ଅମ୍ହ ।
୬୩୩.ଏସୁ ସ[କ॰ ୪୯୨; ରୂ॰ ୪୯୯; ନୀ॰ ୯୮୭]।
ଏତେସୁ ମି, ମେସୁ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ସସ୍ସ ସୋ ହୋତି । ପରରୂପନିସେଧନତ୍ଥମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ।
ଅହଂ ପଣ୍ଡିତୋ ଅସ୍ମି, ମୟଂ ପଣ୍ଡିତା ଅସ୍ମ ।
ତ୍ୱାଦିମ୍ହି-ଅହଂ ଅନାଗତେ ପଞ୍ଞୱା ଅସ୍ମି, ମୟଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ଅସ୍ମ ।
ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି –
୬୩୪.ଅତ୍ଥିତେୟ୍ୟାଦିଛନ୍ନଂ ସ ସୁ ସସି ସଥ ସଂସାମ[କ॰ ୫୭୧, ୫୧୭; ରୂ॰ ୬୨୪, ୪୮୮; ନୀ॰ ୮୩୦, ୧୧୦୫; ‘ଅତ୍ଥିତେୟ୍ୟାଦିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସସୁସସଥ ସଂ ସାମ’ (ବହୂସୁ)]।
‘ଅତ୍ଥୀ’ତି ଧାତୁନିଦ୍ଦେସୋ ତି-କାରୋ, ଅତ୍ଥିତୋ ପରେସଂ ଏୟ୍ୟାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ସାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।
ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ [ପାରା॰ ୪୧୧], ଏୱମସ୍ସୁ ୱଚନୀୟା [ପାରା ୪୧୮], ତ୍ୱଂ ଅସ୍ସସି, ତୁମ୍ହେ ଅସ୍ସଥ, ଅହଂ ଅସ୍ସଂ, ମୟଂ ଅସ୍ସାମ ।
ଅସ୍ସୁନିପାତୋପି ବହୁଂ ଦିସ୍ସତି, ତୟସ୍ସୁ ଧମ୍ମା ଜହିତା ଭୱନ୍ତି [ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୦], କେନସ୍ସୁ ତରତୀ ଓଘଂ, କେନସ୍ସୁ ତରତି ଅଣ୍ଣୱଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬]। ‘‘କିଂସୁ ଛେତ୍ୱା ସୁଖଂ ସେତି, କିଂସୁ ଛେତ୍ୱା ନ ସୋଚତୀ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୧] ଏତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହୀତମ୍ହା ସଂୟୋଗାଦିଲୋପୋ ।
୬୩୫.ଆଦିଦ୍ୱିନ୍ନମିୟାମିୟୁଂ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୯୯୩; ‘…ମିୟା ଇୟୁଂ’ (ବହୂସୁ)]।
ଅତ୍ଥିତୋ ଏୟ୍ୟାଦୀସୁ ଆଦିମ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇୟା, ଇୟୁଂ ହୋନ୍ତି । ‘ନ୍ତମାନନ୍ତନ୍ତିୟିୟୁଂସୂ…’ତିଆଦିଲୋପୋ ।
ସୋ ସିୟା, ତେ ସିୟୁଂ, ଏତେ ଦ୍ୱେ ନିପାତାପି ହୋନ୍ତି । ‘‘ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସିୟା କୁସଲୋ, ସିୟା ଅକୁସଲୋ, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତୋ’’ତି [ୱିଭ॰ ୧୫୨] ଆଦୀସୁ ଏକଚ୍ଚୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି [ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୩୫-୩୮] ଆଦୀସୁ କିନ୍ନୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲା ସିୟୁ’’ନ୍ତି [ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହ ୨] ଆଦୀସୁ ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଏୟ୍ୟୁଂ, ଏୟ୍ୟମିଚ୍ଚେତେସଂ ଇୟଂସୁ, ଇୟଂ ହୋନ୍ତି, ଆଦିଲୋପୋ, ସିୟଂସୁ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିଧମ୍ମେ ନାନାୱାଦା [ମ॰ ନି॰ ୩.୩୫], ଏୱଂରୂପୋ ସିୟଂ ଅହଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, ଏୱଂୱେଦନୋ ସିୟଂ, ଏୱଂସଞ୍ଞୋ ସିୟଂ [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୪]।
ଅଜ୍ଜତ୍ତନିମ୍ହି –
୬୩୬.ଈଆଦୋ ଦୀଘୋ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୦୦୧]।
ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ଈଆଦୀସୁ ।
ସୋ ଆସି, ତେ ଆସୁଂ, ଆସିଂସୁ, ତ୍ୱଂ ଆସି, ତୁମ୍ହେ ଆସିତ୍ଥ, ଅହଂ ଆସିଂ । ତତ୍ରାପାସିଂ ଏୱଂୱଣ୍ଣୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୬୮]। ମୟଂ ଆସିମ୍ହ, ଆସିମ୍ହା ।
୬୩୭.ଅଆସ୍ସାଦୀସୁ[କ॰ ୫୦୭; ରୂ॰ ୫୦୧; ନୀ॰ ୧୦୨୦; ଚଂ॰ ୫.୪.୭୯; ପା॰ ୨.୪.୫୨]।
ଅଆଦିପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚ ଆଆଦିହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟଞ୍ଚ ସ୍ସାଦୀସୁ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, କାଲାତିପତ୍ତୀସୁ ଚ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଭୂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଏତାସଂ ୱିଭତ୍ତୀନମ୍ପି ସାଧାରଣକରଣତ୍ଥଂ । ରୂପମ୍ପି ଭୂରୂପମେୱ ।
ସୋ ବଭୂୱ, ତେ ବଭୂୱୁ, ସୋ ଅଭୱା, ତେ ଅଭୱୂ, ସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ସୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ତେ ଅଭୱିସ୍ସଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୬୩୮.ଅତ୍ୟାଦିନ୍ତେସ୍ୱତ୍ଥିସ୍ସ ଭୂ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୫୦୦; ନୀ॰ ୧୦୨୦; ଚଂ॰ ୫.୪.୭୯; ପା॰ ୨.୪.୫୨]।
ତ୍ୟାଦିୱଜ୍ଜିତେସୁ ନ୍ତୱଜ୍ଜିତେସୁ ଚ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଭୂ ହୋତି । ଏତେନ ତ୍ୟାଦି, ତ୍ୱାଦି, ଏୟ୍ୟାଦି, ଈଆଦିସଙ୍ଖାତାସୁ ଚତୂସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ନ୍ତପଚ୍ଚୟେ ଚ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଭୂଆଦେସୋ ନତ୍ଥି, ସେସାସୁ ଚତୂସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ଚ ନ୍ତୱଜ୍ଜିତେସୁ ତବ୍ବାଦୀସୁ ଚ ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଭୂଆଦେସୋ ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଆସ-ଉପୱେସନେ । ଗୁରୁଂ ଉପାସତି, ପୟିରୁପାସତି, ଉପାସନ୍ତି, ପୟିରୁପାସନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଉପାସୀୟତି, ପୟିରୁପାସୀୟତି ।
କାରିତେ-ମାତା ପୁତ୍ତଂ ଗୁରୁଂ ଉପାସେତି, ପୟିରୁପାସେତି, ଉପାସୟତି, ପୟିରୁପାସୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଉପାସି, ପୟିରୁପାସି, ଉପାସିଂସୁ, ପୟିରୁପାସିଂସୁ, ଉପାସୁଂ, ପୟିରୁପାସୁଂ ।
ଆସ-ନିୱାସେ ।
୬୩୯.ଗମୟମିସାସଦିସାନଂ ୱା ଚ୍ଛଙ[କ॰ ୪୭୬, ୫୨୨; ରୂ॰ ୪୪୨, ୪୭୬; ନୀ॰ ୯୫୭, ୧୦୩୫]।
ଗମୁ, ୟମୁ, ଇସୁ, ଆସ, ଦିସାନଂ ଅନ୍ତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଙାନୁବନ୍ଧୋ ଚ୍ଛୋ ହୋତି ୱା ନ୍ତ, ମାନ, ତ୍ୟାଦୀସୁ ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ନିୟଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଅଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଦିଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଇମିନା ତ୍ୟାଦୀସୁ ଆସସ୍ସ ଚ୍ଛୋ, ଅଚ୍ଛତି, ଅଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ଅଚ୍ଛି, ତେ ଅଚ୍ଛିଂସୁ ।
୬୪୦.ଲହୁସ୍ସୁପନ୍ତସ୍ସ[କ॰ ୪୮୫; ରୂ॰ ୪୩୪; ନୀ॰ ୯୭୫; ଚଂ॰ ୬.୧.୧୦୫-୧୦୬ …ପେ॰… ୭.୩.୭୭-୭୮]।
ଅନ୍ତସ୍ସ ସମୀପେ ପୱତ୍ତତୀତି ଉପନ୍ତୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତଧାତୂନଂ ପୁବ୍ବସ୍ସରୋ ‘ଉପନ୍ତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଲହୁଭୂତସ୍ସ ଉପନ୍ତଭୂତସ୍ସ ଚ ଇୱଣ୍ଣୁ’ୱଣ୍ଣସ୍ସ ଏ, ଓୱୁଦ୍ଧୀ ହୋନ୍ତି ।
ଇର-କମ୍ପନେ, ଏରତି, ମୋଦତି ।
ଲହୁସ୍ସାତି କିଂ ? ଜୀୱତି, ଧୂପତି, ଇକ୍ଖତି, ସୁକ୍ଖତି ।
ଉପନ୍ତସ୍ସାତି କିଂ ? ସିଞ୍ଚତି, ଭୁଞ୍ଜତି, ନିଗ୍ଗହୀତାଗମେନ ବ୍ୟୱହିତତ୍ତା ଉପନ୍ତୋ ନ ହୋତି ।
ଇୱଣ୍ଣୁୱଣ୍ଣସ୍ସାତ୍ୱେୱଂ ? ପଚତି, ୱଦତି ।
ଇମିନା ଇସ୍ସ ଏୱୁଦ୍ଧି ହୋତି, ଏସତି, ଅନ୍ୱେସତି, ପରିୟେସତି ।
ଅଧିପୁବ୍ବୋ ଇସୁ-ଆୟାଚନେ, ଅଜ୍ଝେସତି ।
କମ୍ମେ-ଏସୀୟତି, ପରିୟେସୀୟତି, ଅନ୍ୱେସୀୟତି, ଅଜ୍ଝେସୀୟତି ।
କାରିତେ-ଏସେତି, ଏସୟତି, ଏସାପେତି, ଏସାପୟତି ।
ଇସୁ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ଚ୍ଛାଦେସୋ, ଇଚ୍ଛତି, ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଇଚ୍ଛୀୟତି ।
କାରିତେ-ଇଚ୍ଛାପେତି, ଇଚ୍ଛାପୟତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଇଚ୍ଛାପୀୟତି, ଇଚ୍ଛାପୟୀୟତି, ସୋ ଇଚ୍ଛି, ତେ ଇଚ୍ଛିଂସୁ, ଇଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଇଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି ।
କମୁ-ୱିଜ୍ଝନେ, ଗମ୍ଭୀରେସୁ ଠାନେସୁ ଞାଣଂ କମତି, ନ ସତ୍ଥଂ କମତି, ନ ୱିସଂ କମତି, ନ ଅଗ୍ଗି କମତି [ଅ॰ ନି॰ ୮.୧], ନ ୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କମୁ-ପଦଗମନେ, ପକ୍କମତି, ଅପକ୍କମତି, ଉପକ୍କମତି, ୱିକ୍କମତି, ଅଭିକ୍କମତି, ପଟିକ୍କମତି, ଅତିକ୍କମତି, ସଙ୍କମତି, ଓକ୍କମତି ।
୬୪୧.ନିତୋ କମସ୍ସ[କ॰ ୨୦; ରୂ॰ ୨୭; ନୀ॰ ୫୦]।
ନିମ୍ହା ପରସ୍ସ କମସ୍ସ କସ୍ସ ଖୋ ହୋତି । ‘ଆଦିସ୍ସା’ତି ସଙ୍କେତତ୍ତା କସ୍ସାତି ଞାୟତି ।
ନିକ୍ଖମତି, ନିକ୍ଖମନ୍ତି ।
କାରିତେ –
୬୪୨.ଅସ୍ସା ଣାନୁବନ୍ଧେ[କ॰ ୪୮୩; ରୂ॰ ୫୨୭; ନୀ॰ ୯୭୩]।
ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଅ-କାରସ୍ସ ଆୱୁଦ୍ଧି ହୋତି ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ । ‘ବହୁଲ’ନ୍ତି ଅଧିକତତ୍ତା ଣାପିମ୍ହି ଆୱୁଦ୍ଧି ନତ୍ଥି ।
ପକ୍କାମେତି, ପକ୍କାମୟତି, ନିକ୍ଖାମେତି, ନିକ୍ଖାମୟତି, ନିକ୍ଖମାପେତି, ନିକ୍ଖମାପୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି ମହାୱୁତ୍ତିନା ଆଦିଦୀଘୋ ୱା ହୋତି, ସୋ ପକ୍କମି, ପକ୍କାମି, ଇଦଂ ୱତ୍ୱାନ ପକ୍କାମି, ମଦ୍ଦୀ ସବ୍ବଙ୍ଗସୋଭଣା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୫୭], ପକ୍କମୁଂ, ପକ୍କାମୁଂ, ସମ୍ମୋଦମାନା ପକ୍କାମୁଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପିୟଂ ୱଦା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୬୮], ପକ୍କମିଂସୁ, ପକ୍କାମିଂସୁ, ପକ୍କମଂସୁ, ପକ୍କାମଂସୁ, ପକ୍କମିସ୍ସତି, ପକ୍କମିସ୍ସନ୍ତି, ପକ୍କମିସ୍ସରେ ।
ଆପୁବ୍ବୋ କୁସ-ଅକ୍କୋସେ, ଲହୁପନ୍ତତ୍ତା ୱୁଦ୍ଧି, ଅକ୍କୋସତି, ଅକ୍କୋସନ୍ତି । ପପୁବ୍ବୋ ଆମନ୍ତନେ, ପକ୍କୋସତି, ପକ୍କୋସନ୍ତି । ୱିପୁବ୍ବୋ ଉଚ୍ଚସଦ୍ଦେ, ୱିକ୍କୋସତି, ୱିକ୍କୋସନ୍ତି । ପଟିପୁବ୍ବୋ ନୀୱାରଣେ, ପଟିକ୍କୋସତି, ପଟିକ୍କୋସନ୍ତି ।
୬୪୩.କୁସରୁହୀସ୍ସଚ୍ଛି[କ॰ ୪୯୮; ରୂ॰ ୪୮୦; ନୀ॰ ୧୧୧୪; ‘କୁସରୁହେହୀସ୍ସ ଛି’ (ବହୂସୁ)]।
କୁସତୋ ରୁହତୋ ଚ ପରସ୍ସ ଈସ୍ସ ଚ୍ଛି ହୋତି ।
ଅକ୍କୋଚ୍ଛି ମଂ ଅୱଧି ମଂ [ଧ॰ ପ॰ ୩-୪], ଇଦଞ୍ଚ ରୂପଂ କୁଧ, କୁପଧାତୂହିପି ସାଧେନ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଅକ୍କୋଚ୍ଛି ମେ’’ତି ପାଠୋ ସିୟା । ଅକ୍କୋସି, ଅକ୍କୋସିଂସୁ ।
ଗମୁ ଗତିମ୍ହି, କତ୍ତରି ଲୋ, ‘ଊଲସ୍ସେ’ତି ଲସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ଗମେତି, ଗମେନ୍ତି । ଅୱପୁବ୍ବୋ ଞାଣେ, ଅୱଗମେତି, ଅୱଗମେନ୍ତି, ଅଧିପୁବ୍ବୋ ଞାଣେ ଲାଭେ ଚ, ଅଧିଗମେତି, ଅଧିଗମେନ୍ତି । ୱିପୁବ୍ବୋ ୱିଗମେ, ୱିଗମେତି, ୱିଗମେନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଗମୀୟତି, ଗମିୟତି, ଗମିୟ୍ୟତି ।
ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ-ଗମ୍ମତି, ଗମ୍ମନ୍ତି, ଅଧିଗମ୍ମତି, ଅଧିଗମ୍ମନ୍ତି, ଅଧିଗମ୍ମରେ, ଅଧିଗମ୍ମତେ, ଅଧିଗମ୍ମନ୍ତେ, ଅଧିଗମ୍ମରେ ।
କାରିତେ ୱୁଦ୍ଧି ନତ୍ଥି, ଗମେତି, ଗମୟତି, ଗମାପେତି, ଗମାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଗମୟୀୟତି, ଗମୟୀୟନ୍ତି, ଗମାପୀୟତି, ଗମାପୀୟନ୍ତି ।
ହିୟ୍ୟତ୍ତନିମ୍ହି-ସୋ ଅଗମା, ଗମା, ତେ ଅଗମୂ, ଗମୂ, ତ୍ୱଂ ଅଗମୋ, ଅଗମ, ଅଗମି, ତୁମ୍ହେ ଅଗମୁତ୍ଥ, ଅହଂ ଅଗମିଂ, ଗମିଂ, ମୟଂ ଅଗମମ୍ହା, ଗମମ୍ହା, ଅଗମୁମ୍ହା, ଗମୁମ୍ହା, ସୋ ଅଗମତ୍ଥ, ତେ ଅଗମତ୍ଥୁଂ, ତ୍ୱଂ ଅଗମସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଗମୱ୍ହଂ, ଅହଂ ଅଗମଂ, ମୟଂ ଅଗମମ୍ହସେ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତନିମ୍ହି ଈଆଦୀସୁ ଇକାରାଗମୋ, ସୋ ଅଗମୀ, ଗମୀ ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଅଗମି, ଗମି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଆକାରେନ ସହ ସାଗମୋ, ସୋ ଅଗମାସି, ଗାମଂ ଅଗମାସି, ନଗରଂ ଅଗମାସି ।
‘ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେ’ଇଚ୍ଚାଦିନା ଈସ୍ସ ତ୍ଥୋ, ସୋ ଗାମଂ ଅଗମିତ୍ଥୋ, ଗମିତ୍ଥୋ, ତେ ଅଗମୁଂ, ଗମୁଂ ।
‘ଉଂସ୍ସିଂସ୍ୱଂସୂ’ତି ଇଂସୁ, ଅଂସୁ, ତେ ଅଗମିଂସୁ, ଗମିଂସୁ, ଅଗମଂସୁ, ଗମଂସୁ, ତ୍ୱଂ ଅଗମୋ, ଗମୋ ।
‘ଓସ୍ସ ଅ ଇ ତ୍ଥ ତ୍ଥୋ’ ‘ସୀ’ତି ସୁତ୍ତାନି, ତ୍ୱଂ ଅଗମ, ଗମ, ଅଗମି, ଗମି, ଅଗମିତ୍ଥ, ଗମିତ୍ଥ, ଅଗମିତ୍ଥୋ, ଗମିତ୍ଥୋ, ଅଗମାସି, ଗମାସି, ତୁମ୍ହେ ଅଗମିତ୍ଥ ।
‘ମ୍ହାତ୍ଥାନମୁଉ’ଇତି ଉତ୍ତଂ, ତୁମ୍ହେ ଅଗମୁତ୍ଥ, ଗମୁତ୍ଥ, ଅହଂ ଅଗମିଂ, ଗମିଂ, ଅଗମାସିଂ, ଗମାସିଂ, ମୟଂ ଅଗମିମ୍ହା, ଗମିମ୍ହା ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଅଗମିମ୍ହ, ଗମିମ୍ହ, ଅଗମୁମ୍ହା, ଗମୁମ୍ହା, ଅଗମୁମ୍ହ, ଗମୁମ୍ହ, ଅଗମାସିମ୍ହା, ଗମାସିମ୍ହା, ଅଗମାସିମ୍ହ, ଗମାସିମ୍ହ ।
ପରଛକ୍କେ-ସୋ ଅଗମା, ଗମା ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଅଗମ, ଗମ ।
‘ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେ’ଇଚ୍ଚାଦିନା ତ୍ଥତ୍ତେ-ସୋ ଅଗମିତ୍ଥ, ଗମିତ୍ଥ, ତେ ଅଗମୂ, ଗମୂ ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଅଗମୁ, ଗମୁ, ତ୍ୱଂ ଅଗମିସେ, ଗମିସେ, ତୁମ୍ହେ ଅଗମିୱ୍ହଂ, ଗମିୱ୍ହଂ, ଅହଂ ଅଗମ, ଗମ, ଅଗମଂ, ଗମଂ ୱା, ଅଗମିମ୍ହେ, ଗମିମ୍ହେ ।
କମ୍ମେ-ଅଗମୀୟି, ଅଗମ୍ମି, ଅଗମୀୟିତ୍ଥୋ, ଅଗମ୍ମିତ୍ଥୋ, ଅଗମୀୟୁଂ, ଗମୀୟୁଂ, ଅଗମୀୟିଂସୁ, ଗମୀୟିଂସୁ, ଅଗମ୍ମୁଂ, ଗମ୍ମୁଂ, ଅଗମ୍ମିଂସୁ, ଗମ୍ମିଂସୁ ।
ପରଛକ୍କେ-ଅଗମୀୟିତ୍ଥ, ଗମୀୟିତ୍ଥ, ଅଗମ୍ମିତ୍ଥ, ଗମ୍ମିତ୍ଥ ।
କାରିତେ-ଅଗମାପୟି, ଗମାପୟି, ଅଗମାପେସି, ଗମାପେସି, ଅଗମାପୟୁଂ, ଗମାପୟୁଂ, ଅଗମାପୟିଂସୁ, ଗମାପୟିଂସୁ ।
୬୪୪.ଗମିସ୍ସ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଆଆଦିମ୍ହି ଈଆଦିମ୍ହି ଚ ଗମିସ୍ସ ମସ୍ସ ଆ ହୋତି । ସରଲୋପୋ ।
ସୋ ଅଗା, ତେ ଅଗୂ, ତ୍ୱଂ ଅଗୋ, ତୁମ୍ହେ ଅଗୁତ୍ଥ, ଅହଂ ଅଗଂ, ମୟଂ ଅଗୁମ୍ହା ।
ଈଆଦିମ୍ହି ଈସରଲୋପୋ, ଅଗା ଦେୱାନ ସନ୍ତିକେ [ଜା॰ ୧.୧୪.୨୦୫], ୱାୟସୋ ଅନୁପରିୟଗା [ସୁ॰ ନି॰ ୪୪୯]।
ଆପୁବ୍ବୋ ଆଗମନେ, ଅନୱ୍ହିତୋ ତତୋ ଆଗା [ଜା॰ ୧.୫.୨୧], ସୋପା’ଗା ସମିତିଂ ୱନଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୫]।
ଅଧିପୁବ୍ବୋ ପଟିଲାଭେ, ଅଜ୍ଝଗା ଅମତଂ ସନ୍ତିଂ [ୱି॰ ୱ॰ ୮୪୬], ତଣ୍ହାନଂ ଖୟମଜ୍ଝଗା [ଧ॰ ପ॰ ୧୫୪]।
ଅତିପୁବ୍ବୋ ଉପାଧିପୁବ୍ବୋ ଚ ତିତିକ୍କମେ, ନକ୍ଖତ୍ତଂ ପଟିମାନେନ୍ତଂ, ଅତ୍ଥୋ ବାଲଂ ଉପଜ୍ଝଗା [ଜା॰ ୧.୧.୪୯]। ଖଣୋ ୱେ ମା ଉପଜ୍ଝଗା ।
ଏତାନି ଓ, ଅୱଚନାନଂ ଲୋପେ ସତି ତୁମ୍ହ’ମ୍ହୟୋଗେପି ଲଭନ୍ତି, ଅଗୁଂ, ଅଗିଂସୁ, ଅଗଂସୁ । ସମନ୍ତା ୱିଜ୍ଜୁତା ଆଗୁଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୨୬୪], ତେପା’ଗୁଂସମିତିଂ ୱନଂ [(ଗୱେସିତବ୍ବଂ)], ୱିସେସଂ ଅଜ୍ଝଗଂସୁତେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୪], ଅସେସଂ ପରିନିବ୍ବନ୍ତି, ଅସେସଂ ଦୁକ୍ଖମଜ୍ଝଗୁଂ [ଇତିୱୁ॰ ୯୩], ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପଜ୍ଝଗୁଂ [ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୬; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୧]। ଅଜ୍ଝଗୋ, ଅଜ୍ଝଗ, ଅଜ୍ଝଗି, ଅଜ୍ଝଗୁତ୍ଥ, ଅଜ୍ଝଗିଂ, ଅଜ୍ଝଗିମ୍ହା, ଅଜ୍ଝଗୁମ୍ହା, ଅଗା, ଆଗା, ଅନ୍ୱଗା, ଅଜ୍ଝଗା, ଉପଜ୍ଝଗା, ଅଗୂ, ଆଗୂ । ଆଗୂ ଦେୱା ୟସସ୍ସିନୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୦], ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଧମ୍ମସ୍ସ, ସବ୍ବେୱ ୱସମନ୍ୱଗୂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୬୧]। ଚେତା ହନିଂସୁ ୱେଦବ୍ବଂ, ସବ୍ବେ ତେ ବ୍ୟସନମଜ୍ଝଗୂ [ଜା॰ ୧.୧.୪୮]।
ପରୋକ୍ଖାୟଂ ଆଦିସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ‘କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା’ତି ପୁବ୍ବସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗୋ । ସୋ ଜଗମ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଉପନ୍ତସ୍ସ ଦୀଘୋ, କ୍ୱଚି ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ‘‘ରାଜା ଦୁଦୀପୋ ଜଗାମି ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୯୧୧; ‘ରାଜା ଦୁଦୀପୋପି ଜଗାମ ସଗ୍ଗଂ’] ପାଳି । ସୋ ଜଗାମ, ତେ ଜଗାମୁ, ତ୍ୱଂ ଜଗମେ ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିମ୍ହି ଇକାରାଗମୋ, ତୁମ୍ହେ ଜଗମିତ୍ଥ, ଅହଂ ଜଗମଂ, ମୟଂ ଜଗମିମ୍ହ, ସୋ ଜଗମିତ୍ଥ, ତେ ଜଗମିରେ, ତ୍ୱଂ ଜଗମିତ୍ଥୋ, ତୁମ୍ହେ ଜଗମିୱ୍ହୋ, ଅହଂ ଜଗମିଂ, ମୟଂ ଜଗମିମ୍ହେ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ଗମିସ୍ସତି, ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଗମିସ୍ସରେ ।
ପରଛକ୍କେ-ସୋ ଗମିସ୍ସତେ, ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତେ, ଗମିସ୍ସରେ, ତ୍ୱଂ ଗମିସ୍ସସେ, ତୁମ୍ହେ ଗମିସ୍ସୱ୍ହେ, ଅହଂ ଗମିସ୍ସଂ, ମୟଂ ଗମିସ୍ସାମ୍ହେ ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ସୋ ଅଗମିସ୍ସା, ଗମିସ୍ସା ।
‘ଆଈଊମ୍ହାସ୍ସାସ୍ସାମ୍ହାନଂ ୱା’ତି ସ୍ସା, ସ୍ସାମ୍ହାନଂ ରସ୍ସୋ, ଅଗମିସ୍ସ, ଗମିସ୍ସ, ତେ ଅଗମିସ୍ସଂସୁ, ଗମିସ୍ସଂସୁ, ତ୍ୱଂ ଅଗମିସ୍ସେ, ଗମିସ୍ସେ ।
‘ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେ’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ସ୍ସେସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ତ୍ୱଂ ଅଗମିସ୍ସ, ଗମିସ୍ସ, ତୁମ୍ହେ ଅଗମିସ୍ସଥ, ଗମିସ୍ସଥ, ଅହଂ ଅଗମିସ୍ସଂ, ଗମିସ୍ସଂ, ମୟଂ ଅଗମିସ୍ସାମ୍ହା, ଗମିସ୍ସାମ୍ହା, ଅଗମିସ୍ସାମ୍ହ, ଗମିସ୍ସାମ୍ହ ।
‘ଗମ ୱଦ ଦାନଂ ଘମ୍ମୱଜ୍ଜଦଜ୍ଜା’ତି ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀସୁ ଗମିସ୍ସ ଘମ୍ମୋ, ଘମ୍ମତି, ଘମ୍ମନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଘମ୍ମୀୟତି, ଘମ୍ମୀୟନ୍ତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଗଗ୍ଘାଦେସୋ ୱା, ତ୍ୱଂ ୟେନ ୟେନେୱ ଗଗ୍ଘସି, ଫାସୁଂୟେୱ ଗଗ୍ଘସି [ଅ॰ ନି॰ ୮.୬୩]।
‘ଗମୟମିସାସଦିସାନଂ ୱାଚ୍ଛଙ’ ଇତି ସୁତ୍ତେନ ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀସୁ ଗମିସ୍ସ ମସ୍ସ ଚ୍ଛୋ, ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଗଚ୍ଛରେ ।
କମ୍ମେ-ଗଚ୍ଛୀୟତି, ଗଚ୍ଛୀୟନ୍ତି, ଗଚ୍ଛିୟ୍ୟତି, ଗଚ୍ଛିୟ୍ୟନ୍ତି, ଗଚ୍ଛିୟ୍ୟରେ ।
କାରିତେ-ଗଚ୍ଛାପେତି, ଗଚ୍ଛାପୟତି । ଗଚ୍ଛତୁ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ ।
‘ଏୟ୍ୟୁଂସ୍ସୁଂ’ଇତି ଉଂତ୍ତଂ, ଗଚ୍ଛୁଂ ।
‘ଏୟ୍ୟେୟ୍ୟାସେୟ୍ୟଂନଂ ଟେ’ଇତି ସୁତ୍ତେନ ଏୟ୍ୟ, ଏୟ୍ୟାସି, ଏୟ୍ୟଂୱିଭତ୍ତୀନଂ ଏତ୍ତଂ, ସୋ ଗଚ୍ଛେ, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛେ, ଅହଂ ଗଚ୍ଛେ ।
‘ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସେ’ ଇଚ୍ଚାଦିନା ଏୟ୍ୟାଥସ୍ସ ଓତ୍ତଂ, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥୋ ।
ଆଆଦିମ୍ହି-ଅଗଚ୍ଛା, ଗଚ୍ଛା, ଅଗଚ୍ଛ, ଗଚ୍ଛ ୱା ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅଗଚ୍ଛି, ଗଚ୍ଛି, ଅଗଚ୍ଛୁଂ, ଗଚ୍ଛୁଂ, ଅଗଚ୍ଛିଂସୁ, ଗଚ୍ଛିଂସୁ ।
୬୪୫.ଡଂସସ୍ସ ଚ ଞ୍ଛଙ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫; ‘ଛଙ’ (ବହୂସୁ)]।
ଆଆଦୀସୁ ଈଆଦୀସୁ ଚ ଡଂସସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଞ୍ଛଙ ହୋତି ।
ସୋ ଅଗଞ୍ଛା, ଗଞ୍ଛା । ତଥା ଅଗଞ୍ଛୂ, ଗଚ୍ଛୂ ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ସୋ ଅଗଞ୍ଛି, ଗଞ୍ଛି ।
ତସ୍ମିଂ ପଟିପୱିଟ୍ଠମ୍ହି, ଅଞ୍ଞୋ ଆଗଞ୍ଛି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୯୮୫]। ଖିପ୍ପମେୱ ଉପାଗଞ୍ଛି, ୟତ୍ଥ ସମ୍ମତି ତେମିୟୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୭୩]। ତେ ଅଗଞ୍ଛୁଂ, ଗଞ୍ଛୁଂ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ଗଚ୍ଛିସ୍ସରେ ।
୬୪୬.ଲଭ ୱସ ଛିଦ ଗମ ଭିଦ ରୁଦାନଂ ଚ୍ଛଙ[କ॰ ୪୮୧; ରୂ॰ ୫୨୪; ନୀ॰ ୯୬୬, ୯୬୮]।
ସ୍ସେନ ସହ ଏତେସଂ ଚ୍ଛଙ ହୋତି ୱା ସ୍ସୟୁତ୍ତାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ, ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ସୁସସ୍ସ ଚ, ‘‘ନଦୀୱ ଅୱସୁଚ୍ଛତୀ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୪୦] ପାଳି ।
ଲଚ୍ଛତି, ଲଭିସ୍ସତି, ଅଲଚ୍ଛା, ଅଲଭିସ୍ସା, ୱଚ୍ଛତି, ୱସିସ୍ସତି, ଅୱଚ୍ଛା, ଅୱସିସ୍ସା, ଛେଚ୍ଛତି, ଛିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛା, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସା, ଭେଚ୍ଛତି, ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଅଭେଚ୍ଛା, ଅଭିନ୍ଦିସ୍ସା, ରୁଚ୍ଛତି, ରୋଦିସ୍ସତି, ଅରୁଚ୍ଛା, ଅରୋଦିସ୍ସାତି ।
ଇମିନା ସ୍ସୟୁତ୍ତାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ସ୍ସେନ ସହ ଗମିସ୍ସ ମସ୍ସ ଚ୍ଛୋ, ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ଅହଂ ଗଚ୍ଛଂ, ଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ଗଚ୍ଛଂ ପାରଂ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ, କସ୍ସଂ ପୁରିସକାରିୟଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୧], ତସ୍ସାହଂ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛଂ, ସୋ ମେ ସତ୍ଥା ଭୱିସ୍ସତି, ସବ୍ବାନି ଅଭିସମ୍ଭୋସ୍ସଂ, ଗଚ୍ଛଞ୍ଞେୱ ରଥେସଭ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୩୨], ୱେଧବ୍ୟଂ କଟୁକଂ ଲୋକେ, ଗଚ୍ଛଞ୍ଞେୱ ରଥେସଭ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୩୫]।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅଗଚ୍ଛା, ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସା, ଅଗଚ୍ଛଂସୁ, ଅଗଚ୍ଛିସ୍ସଂସୁ ।
ଜର-ୱୟୋହାନିମ୍ହି –
୬୪୭.ଜରସଦାନମୀମ ୱା[କ॰ ୫୦୫, ୬୦୯; ରୂ॰ ୪୮୨, ୪୮୪; ନୀ॰ ୧୦୧୮, ୧୨୧୩]।
ଜର, ସଦାନଂ ସରମ୍ହା ଈମଆଗମୋ ହୋତି ୱାତି ଈମଆଗମୋ ।
ଜୀରତି, ଜୀରନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଜୀରାପେତି, ଜୀରାପୟତି ।
୬୪୮.ଜରମରାନମିୟଙ[କ॰ ୫୦୫; ରୂ॰ ୪୮୨; ନୀ॰ ୧୦୧୮; ‘…ମୀୟଙ’ (ବହୂସୁ)]।
ଏତେସଂ ଇୟଙ ହୋତି ୱା ନ୍ତ, ମାନ, ତ୍ୟାଦୀସୁ ।
ଜିୟତି, ଜିୟନ୍ତି ।
ଦୀଘତ୍ତେ-ଜୀୟତି, ଜୀୟନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ଜିୟ୍ୟତି, ଜିୟ୍ୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଜିୟାପେତି, ଜିୟାପୟତି ।
ଜନୀ-ପାତୁଭାୱେ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀସୁ ନସ୍ସ ୟାଦେସୋ ଆଦିଦୀଘୋ ଚ, ଜାୟତି, ଉପଜାୟତି, ୱିଜାୟତି, ଜାୟନ୍ତି, ଜାୟରେ, ପଜାୟନ୍ତି, ପଜାୟରେ, ଉପଜାୟନ୍ତି, ଉପଜାୟରେ ।
କାରିତେ ୱୁଦ୍ଧି ନତ୍ଥି, ଜନେତି, ଜନେନ୍ତି, ଜନୟତି, ଜନୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଜନୀୟତି, ଜନୀୟନ୍ତି, ଜାୟତୁ, ଜାୟନ୍ତୁ, ଜାୟେୟ୍ୟ, ଜାୟେୟ୍ୟୁଂ ।
କାରିତେ-ଜନେୟ୍ୟ, ଜନେୟ୍ୟୁଂ, ଜନୟେୟ୍ୟ, ଜନୟେୟ୍ୟୁଂ ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅଜାୟି, ଅଜାୟିଂସୁ, ୱିଜାୟି, ୱିଜାୟିଂସୁ, ଅଜନି, ଜନି ୱା ।
କାରିତେ-ଅଜନେସି, ଜନେସି, ଅଜନୟି, ଜନୟି, ଅଜନେସୁଂ, ଜନେସୁଂ, ଅଜନୟୁଂ, ଜନୟୁଂ, ଅଜନୟିଂସୁ, ଜନୟିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ଜାୟିସ୍ସତି, ୱିଜାୟିସ୍ସତି ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅଜାୟିସ୍ସା, ଜାୟିସ୍ସା ।
ଡଂସ-ଡଂସନେ, ଡଂସତି, ଡଂସନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଡଂସେତି, ଡଂସୟତି, ଡଂସାପେତି, ଡଂସାପୟତି ।
ଆ, ଈଆଦୀସୁ ‘ଡଂସସ୍ସ ଚ ଞ୍ଛଙ’ ଇତି ସୁତ୍ତଂ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ଅଡଞ୍ଛା, ଡଞ୍ଛା, ଅଡଞ୍ଛି, ଡଞ୍ଛି ।
ଦହ-ଦାହେ, ଦହତି, ଦହନ୍ତି ।
କମ୍ମେ ୟମ୍ହି ‘ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’ତି ପୁବ୍ବାପରୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଅଗ୍ଗିନା ଗାମୋ ଦୟ୍ହତି, ଦୟ୍ହନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଦାହେତି, ଦାହୟତି, ଦହାପେତି, ଦହାପୟତି ।
୬୪୯.ଦହସ୍ସ ଦସ୍ସ ଡୋ[କ॰ ୨୦; ରୂ॰ ୨୭; ନୀ॰ ୫୦; ‘…ଦସଦଦକ୍ଖା’ (ବହୂସୁ)]।
ଦହଧାତୁସ୍ସ ଦସ୍ସ ଡୋ ହୋତି ୱା ।
ଡହତି, ଡହନ୍ତି ।
ଦିସ-ପେକ୍ଖନେ, ତ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି, କତ୍ତରି ଲୋ ।
୬୫୦.ଦିସସ୍ସ ପସ୍ସଦସ୍ସଦସଦଦକ୍ଖା[କ॰ ୪୭୧; ରୂ॰ ୪୮୩; ନୀ॰ ୯୫୧]।
ଦିସଧାତୁସ୍ସ ପସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସ ଚ ଦସ ଚ ଦ ଚ ଦକ୍ଖ ଚାତି ଏତେ ଆଦେସା ହୋନ୍ତି ୱା ।
ୱିପସ୍ସନା, ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା, ସୁଦସ୍ସୀ, ପିୟଦସ୍ସୀ, ଅତ୍ଥଦସ୍ସୀ, ଧମ୍ମଦସ୍ସୀ, ସୁଦସ୍ସଂ ୱଜ୍ଜମଞ୍ଞେସଂ [ଧ॰ ପ॰ ୨୫୨], ସୁଦସ୍ସନନଗରଂ, ମହାସୁଦସ୍ସନୋ ନାମ ରାଜା [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୨]।
ଦସାଦେସେ-ଚତୁସଚ୍ଚଦ୍ଦସୋ ନାଥୋ [ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା], ଦୁଦ୍ଦସୋ ଧମ୍ମୋ [ମହାୱ॰ ୭; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୪], ଅତ୍ତନୋ ପନ ଦୁଦ୍ଦସଂ [ଧ॰ ପ॰ ୨୫୨], ସୋ ୱେ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଦସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି [ଗୱେସିତବ୍ବଂ]। ପସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦୁରାଜାନଂ, ସମ୍ମୁଳ୍ହେତ୍ଥ ଅୱିଦ୍ଦସୂ । ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଦଟ୍ଠା, ଦଟ୍ଠୁନ୍ତି ।
ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଦିସସ୍ସ ସବ୍ବୱିଭତ୍ତୀସୁ ୟଥାରହଂ ପସ୍ସ, ଦସ୍ସ, ଦକ୍ଖାଦେସା ହୋନ୍ତି, ଆ, ଈଆଦୀସୁ ଦସ, ଦାଦେସା ହୋନ୍ତି, ‘‘ଦିସ୍ସତି, ଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ରୂପାନି ପନ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେନ ଇଧ କମ୍ମେ ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ଦିୱାଦିଗଣେ କତ୍ତରି ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ମହାୱୁତ୍ତିନା ଅଦ୍ଦସ୍ସ, ଦିସ୍ସାଦେସାପି ହୋନ୍ତି । ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ୟଂ ୱାସୱଂ ଅଦ୍ଦସ୍ସାମଂ [ଜା॰ ୧.୬.୧୧୨; ‘ଅଦ୍ଦସାମ’], ୟେ ମୟଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ୍ସାମ [ଗୱେସିତବ୍ବଂ], ଅପି ମେ ମାତରଂ ଅଦସ୍ସଥ [ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୬], ଦିସ୍ସନ୍ତି ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା [ମହାୱ॰ ୮୨], ମୟି ଇମେ ଧମ୍ମା ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଅହଞ୍ଚ ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସାମି [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩], ନିମିତ୍ତାନି ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ତାନି ଅଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସରେତି [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୮୨], ତସ୍ମା ତ୍ୟାଦୀସୁପି ‘‘ଅଦସ୍ସତି, ଅଦସ୍ସନ୍ତି, ଅଦସ୍ସସି, ଅଦସ୍ସଥ, ଅଦସ୍ସାମି, ଅଦ୍ଦସ୍ସାମା’’ତି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ।
କାରିତେ ଣିମ୍ହି ଦସ୍ସାଦେସୋ, ଦସ୍ସେତି, ଦସ୍ସୟତି, ନିଦସ୍ସେତି, ନିଦସ୍ସୟତି, ସନ୍ଦସ୍ସେତି, ସନ୍ଦସ୍ସୟତି ।
କମ୍ମେ-ଦସ୍ସୀୟତି, ଦସ୍ସୀୟନ୍ତି, ନିଦସ୍ସୀୟତି, ନିଦସ୍ସୀୟନ୍ତି, ସନ୍ଦସ୍ସୀୟତି, ସନ୍ଦସ୍ସୀୟନ୍ତି, ଦକ୍ଖତି, ଦକ୍ଖନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଦକ୍ଖୀୟତି, ଦକ୍ଖୀୟନ୍ତି ।
‘ଗମୟମିସାସଦିସାନଂ ଚ୍ଛଙ’ ଇତି ଚ୍ଛାଦେସେ- ଦିଚ୍ଛତି, ଦିଚ୍ଛନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପସ୍ସତି, ପସ୍ସନ୍ତି, ଦକ୍ଖତି, ଦକ୍ଖନ୍ତି, ପସ୍ସୀୟତି, ପସ୍ସୀୟନ୍ତି, ଦକ୍ଖୀୟତି, ଦକ୍ଖୀୟନ୍ତି ।
ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ-ଦିସ୍ସତି, ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଦିସ୍ସତେ, ଦିସ୍ସନ୍ତେ, ଉଦ୍ଦିସ୍ସତେ, ଉଦ୍ଦିସ୍ସନ୍ତେ, ନିଦ୍ଦିସ୍ସତେ, ନିଦ୍ଦିସ୍ସନ୍ତେ, ଅପଦିସ୍ସତେ, ଅପଦିସ୍ସନ୍ତେ ।
କାରିତେ-ପସ୍ସାପେତି, ପସ୍ସାପୟତି, ଦକ୍ଖାପେତି, ଦକ୍ଖାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ପସ୍ସାପୀୟତି, ଦସ୍ସୀୟତି, ନିଦସ୍ସୀୟତି, ସନ୍ଦସ୍ସୀୟତି, ଦକ୍ଖାପୀୟତି ।
ପସ୍ସତୁ, ପସ୍ସନ୍ତୁ, ଦକ୍ଖତୁ, ଦକ୍ଖନ୍ତୁ, ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ପସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ, ଦକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଦକ୍ଖେୟ୍ୟୁଂ ।
ଏୟ୍ୟାମସ୍ସ ଏମୁ ଚ ଅନ୍ତସ୍ସ ଉ ଚ ହୋନ୍ତି । ‘‘କତ୍ଥ ପସ୍ସେମୁ ଖତ୍ତିୟଂ [ଜା॰ ୨.୨.୧୯୪୭], ଦକ୍ଖେମୁ ତେ ନିୱେସନ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୧୫.୨୫୪ (…ନିୱେସନାନି)] ପାଳି । ପସ୍ସେୟ୍ୟାମ, ପସ୍ସେୟ୍ୟାମୁ, ଦକ୍ଖେୟ୍ୟାମ, ଦକ୍ଖେୟ୍ୟାମୁ ।
ଆଆଦିମ୍ହି-ଅପସ୍ସା, ଅଦକ୍ଖା ।
ଦସ, ଦାଦେସେସୁ ଦକାରସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା [ମହାୱ॰ ୯; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୯; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯], ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୬୪]।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ତମଦ୍ଦସ ମହାବ୍ରହ୍ମା, ନିସିନ୍ନଂ ସମ୍ହି ୱେସ୍ମନି [ଜା॰ ୧.୧୬.୧୪୮]। ତେ ଅଦ୍ଦସୂ । ରସ୍ସତ୍ତେ-ଅଦ୍ଦସୁ, ଆମନ୍ତୟସ୍ସୁ ୱୋ ପୁତ୍ତେ, ମା ତେ ମାତରମଦ୍ଦସୁ [ଜାତକେ ‘‘ଆମନ୍ତୟସ୍ସୁ ତେ ପୁତ୍ତେ, ମା ତେ ମାତର ମଦ୍ଦସୁଂ’’]।
ଦାଦେସେ-ସୋ ଅଦ୍ଦା ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଅଦ୍ଦ । ୟାୟମାନୋ ମହାରାଜା, ଅଦ୍ଦା ସୀଦନ୍ତରେ ନଗେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୦୫]। ୟୋ ଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖତୋ ଅଦ୍ଦ, ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ସଲ୍ଲତୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୮]।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅପସ୍ସି, ପସ୍ସି, ଅପସ୍ସୀ, ପସ୍ସୀ, ଅପସ୍ସିଂସୁ, ପସ୍ସିଂସୁ, ଅପସ୍ସି, ପସ୍ସି, ଅପସ୍ସିତ୍ଥ, ପସ୍ସିତ୍ଥ, ଅପସ୍ସିଂ, ପସ୍ସିଂ, ଅପସ୍ସିମ୍ହା, ପସ୍ସିମ୍ହା ।
ଦସ୍ସାଦେସେ-ଅଦ୍ଦସ୍ସି, ଅଦ୍ଦସ୍ସୁଂ, ଅଦ୍ଦସ୍ସିଂସୁ, ଅଦ୍ଦସ୍ସଂସୁ, ଅଦ୍ଦସ୍ସି, ଅଦ୍ଦସ୍ସିତ୍ଥ, ଅଦ୍ଦସ୍ସିଂ, ଅଦ୍ଦସ୍ସିମ୍ହା ।
ଦକ୍ଖାଦେସେ-ଅଦକ୍ଖି, ଦକ୍ଖି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦସାଦେସେ ଗାଥାସୁ-ଅଦ୍ଦସି, ଅଦ୍ଦସୁଂ, ଅଦ୍ଦସିଂସୁ, ଅଦ୍ଦସଂସୁ ।
ପରଛକ୍କେ-ଅଦ୍ଦସା, ଅଦ୍ଦସୂ, ଅହଂ ଅଦ୍ଦସଂ, ମୟଂ ଅଦ୍ଦସ୍ସିମ୍ହେ । ଅଦ୍ଦସଂ କାମ ତେ ମୂଲଂ, ସଙ୍କପ୍ପା କାମ ଜାୟସି [ଜା॰ ୧.୮.୩୯]।
କ୍ୱଚି ସାଗମେ ଆକାରାଗମୋ, ସୋ ଅଦ୍ଦସାସି, ତେ ଅଦ୍ଦସାସୁଂ, ଅହଂ ଅଦ୍ଦସାସିଂ, ମୟଂ ଅଦସାସିମ୍ହ । ୟଂ ଅଦ୍ଦସାସିଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଦେସେନ୍ତଂ ଧମ୍ମମୁତ୍ତମଂ [ଥେରଗା॰ ୨୮୭]। ଅଥଦ୍ଦସାସିଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ସତ୍ଥାରମକୁତୋଭୟଂ [ଥେରଗା॰ ୯୧୨]।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଇଂସ୍ସ ଇମ୍ହି ହୋତି, ପଥେ ଅଦ୍ଦସାସିମ୍ହି ଭୋଜପୁତ୍ତେ [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୪୬]।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ପସ୍ସିସ୍ସତି, ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି ।
ଦକ୍ଖାଦେସେ‘ଦକ୍ଖ ସକ୍ଖ ହେହି’ଇଚ୍ଚାଦିନା ସ୍ସସ୍ସଲୋପୋ, ଦକ୍ଖତି, ଦକ୍ଖନ୍ତି, ଦକ୍ଖିତି, ଦକ୍ଖିନ୍ତି, ଦକ୍ଖିସ୍ସତି, ଦକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅପସ୍ସିସ୍ସା, ଅଦକ୍ଖିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମର-ପାଣଚାଗେ, ମରତି, ମରନ୍ତି ।
‘ଜରମରାନମିୟଙ’ଇତି ଇୟାଦେସୋ, ମିୟତି, ମିୟନ୍ତି, ଅମ୍ହଂ ଦହରା ନ ମିୟ୍ୟରେ [ଜା॰ ୧.୧୦.୯୭]।
କାରିତେ ‘ଅସ୍ସା ଣାନୁବନ୍ଧେ’ତି ଆୱୁଦ୍ଧି, ମାରେତି, ମାରେନ୍ତି, ମାରୟତି, ମାରୟନ୍ତି, ମାରାପେତି, ମାରାପେନ୍ତି, ମାରାପୟତି, ମାରାପୟନ୍ତି ।
ୟମୁ-ଉପରମେ, ୟମତି, ୟମନ୍ତି । ପରେ ଚ ନ ୱିଜାନନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ ୟମାମସେ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘ୟମାମସେ’ତି ୱିରମାମସେ, ମରଣଂ ଗଚ୍ଛାମସେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଂପୁବ୍ବୋ ସଂୟମେ, ସଂୟମତି, ସଂୟମନ୍ତି ।
ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଞାଦେସେ-ସଞ୍ଞମତି, ସଞ୍ଞମନ୍ତି ।
ନିପୁବ୍ବୋ ନିୟମେ, ନିୟମତି, ନିୟମନ୍ତି ।
‘ଗମୟମିସାସଦିସାନଂ ୱା ଚ୍ଛଙ’ଇତି ମସ୍ସ ଚ୍ଛାଦେସୋ, ନିୟଚ୍ଛତି, ନିୟଚ୍ଛନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ନିୟମୀୟତି, ନିୟମୀୟନ୍ତି ।
ପୁବ୍ବରୂପେ-ନିୟମ୍ମତି, ନିୟମ୍ମନ୍ତି ।
କାରିତେ-ନିୟାମେତି, ନିୟାମୟତି ।
ଣାପିମ୍ହି ନ ୱୁଦ୍ଧି, ନିୟମାପେତି, ନିୟମାପୟତି, ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରୁଦ-ଅସ୍ସୁୱିମୋଚନେ, ରୋଦତି, ରୋଦନ୍ତି ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-‘ଲଭୱସଛିଦଗମଭିଦାନଂ ଚ୍ଛଙ’ଇତି ସ୍ସେନ ସହ ଦସ୍ସ ଚ୍ଛାଦେସୋ, ସା ନୂନ କପଣା ଅମ୍ମା, ଚିରରତ୍ତାୟ ରୁଚ୍ଛତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୩୬]। କୋଞ୍ଜୀ ସମୁଦ୍ଦତୀରେୱ, କପଣା ନୂନ ରୁଚ୍ଛତି [ଜା॰ ୨.୨୧.୧୧୩]। ସା ନୂନ କପଣା ଅମ୍ମା, ଚିରଂ ରୁଚ୍ଛତି ଅସ୍ସମେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୩୮], କଂ ନ୍ୱ’ଜ୍ଜ ଛାତା ତସିତା, ଉପରୁଚ୍ଛନ୍ତି ଦାରକା [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୫୩]। ରୋଦିସ୍ସତି, ରୋଦିସ୍ସନ୍ତି, ରୁଚ୍ଛତି, ରୁଚ୍ଛନ୍ତି ।
ସ୍ସାଦୀସୁ-ଅରୁଚ୍ଛା, ଅରୁଚ୍ଛଂସୁ, ଅରୋଦିସ୍ସା, ଅରୋଦିସ୍ସଂସୁ ।
ରୁହ-ପାପୁଣନେ, ରୁହତି, ରୁହନ୍ତି, ଆରୁହତି, ଆରୁହନ୍ତି, ଆରୋହତି, ଆରୋହନ୍ତି, ଅଭିରୁହତି, ଅଭିରୁହନ୍ତି, ଓରୁହତି, ଓରୁହନ୍ତି, ଓରୋହତି, ଓରୋହନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଆରୋହୀୟତି ।
‘ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’ତି ହ, ୟାନଂ ୱିପରିୟାୟୋ, ଆରୁୟ୍ହତି, ଓରୁୟ୍ହତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ରୁହି, ଆରୁହି, ଓରୁହି ।
‘କୁସରୁହିସ୍ସ ଚ୍ଛୀ’ତି ସୁତ୍ତଂ, ଅଭିରୁଚ୍ଛି, ଅଭିରୁହି ୱା ।
ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ ‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସଂ ତତିୟପଠମା’ତି ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ତତିୟତ୍ତଂ, ଲବ୍ଭତି, ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଲବ୍ଭରେ ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅଲଭି, ଅଲଭିଂସୁ ।
୬୫୧.ଲଭା ଇଂଈନଂ ଥଂଥା ୱା[କ॰ ୪୯୭; ରୂ॰ ୪୭୭; ନୀ॰ ୧୦୧୩]।
ଲଭମ୍ହା ପରେସଂ ଇଂ, ଈନଂ କମେନ ଥଂ, ଥା ହୋନ୍ତି ୱା, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମତ୍ତଂ ।
ଅହଂ ଅଲତ୍ଥଂ, ଅଲଭିଂ ୱା, ସୋ ଅଲତ୍ଥ, ଅଲଭି ୱା ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଉଂସ୍ସ ଥୁଂ, ଥଂସୁ ହୋନ୍ତି, ମ୍ହାସ୍ସ ଚ ଥମ୍ହା, ଥୁଂମ୍ହା ହୋନ୍ତି, ତେ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଅଲତ୍ଥୁଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୭୭], ସତିଂ ପଚ୍ଚଲତ୍ଥୁଂ, ୱିପରୀତସଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚଲତ୍ଥୁଂ, ତେ ସତିଂ ପଚ୍ଚଲତ୍ଥଂସୁ, ଅଗମମ୍ହା ଖୋ ତୱ ଗେହଂ, ତତ୍ଥ ନେୱ ଦାନଂ ଅଲତ୍ଥମ୍ହା [ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୦ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)], ଅକ୍କୋସମେୱ ଅଲତ୍ଥମ୍ହା, ମୟଞ୍ଚ ଅଲତ୍ଥମ୍ହା ସୱନାୟ, ଅଲତ୍ଥୁମ୍ହା ୱା । ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚ୍ଛୋ ଚ । ତଦାହଂ ପାପିକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ, ପଟିଲଚ୍ଛିଂ ଅୟୋନିସୋ [ଜା॰ ୧.୧୬.୨୦୪]।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-‘ଲଭୱସ ଛିଦ ଗମ ଭିଦ ରୁଦାନଂ ଚ୍ଛଙ’ଇତି ସୁତ୍ତେନ ସ୍ସେନ ସହ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚ୍ଛାଦେସୋ, ଲଚ୍ଛତି, ଲଭିସ୍ସତି, ଲଚ୍ଛନ୍ତି, ଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ଲଚ୍ଛସି, ଲଭିସ୍ସସି, ଲଚ୍ଛଥ, ଲଭିସ୍ସଥ, ଲଚ୍ଛାମି, ଲଭିସ୍ସାମି, ଲଚ୍ଛାମ, ଲଭିସ୍ସାମ । ଲଚ୍ଛାମ ପୁତ୍ତେ ଜୀୱନ୍ତା, ଅରୋଗା ଚ ଭୱାମସେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୨୬୦]।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅଲଚ୍ଛା, ଅଲଭିସ୍ସା, ଅଲଚ୍ଛଂସୁ, ଅଲଭିସ୍ସଂସୁ ।
ୱଚ-ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ, ୱଚତି, ୱଚନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ୱଚୀୟତି, ୱଚୀୟନ୍ତି ।
ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ ‘ଅସ୍ସୂ’ତି ସୁତ୍ତେନ ଆଦିମ୍ହି ଅକାରସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, ୱୁଚ୍ଚତି, ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ୱୁଚ୍ଚରେ, ୱୁଚ୍ଚତେ, ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ, ୱୁଚ୍ଚରେ ।
କାରିତେ-ୱାଚେତି, ୱାଚେନ୍ତି, ୱାଚୟତି, ୱାଚୟନ୍ତି, ୱାଚାପେତି, ୱାଚାପେନ୍ତି, ୱାଚାପୟତି, ୱାଚାପୟନ୍ତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅୱଚି, ୱଚି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଆକାରେନ ସହ ସାଗମୋ, ଅୱଚାସି, ୱଚାସି, ଅୱଚୁଂ, ୱଚୁଂ, ଅୱଚିଂସୁ, ୱଚିଂସୁ, ତ୍ୱଂ ଅୱଚୋ, ଅୱଚ, ଅୱଚି, ଅୱଚାସି, ଅୱଚିତ୍ଥ, ଅୱଚିତ୍ଥୋ, ତୁମ୍ହେ ଅୱଚିତ୍ଥ ।
‘ମ୍ହାଥାନମୁଞ’ଇତି ସୁତ୍ତଂ, ତୁମ୍ହେ ଅୱଚୁତ୍ଥ, ୱଚୁତ୍ଥ, ଅହଂ ଅୱଚିଂ, ୱଚିଂ, ଅୱଚାସିଂ, ୱଚାସିଂ, ମୟଂ ଅୱଚିମ୍ହା, ୱଚିମ୍ହା, ଅୱଚିମ୍ହ, ୱଚିମ୍ହ ୱା, ମୟଂ ଅୱଚୁମ୍ହା, ୱଚୁମ୍ହା, ସୋ ଅୱଚା, ୱଚା ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ଅୱଚ, ଅୱଚିତ୍ଥ, ୱଚିତ୍ଥ ୱା, ଅହଂ ଅୱଚଂ, ଅୱଚ, ୱଚ ୱା, ମୟଂ ଅୱଚିମ୍ହେ, ୱଚିମ୍ହେ ।
୬୫୨.ଈଆଦୋ ୱଚସ୍ସୋମ[କ॰ ୪୭୭; ରୂ॰ ୪୭୯; ନୀ॰ ୯୫୮; ଚଂ॰ ୬.୨.୬୯; ପା॰ ୭.୪.୨୦]।
ଈଆଦୀସୁ ୱଚସ୍ସ ମାନୁବନ୍ଧୋ ଓ ହୋତି ।
ସୋ ଅୱୋଚି, ତେ ଅୱୋଚୁଂ, ଅୱୋଚିଂସୁ, ତ୍ୱଂ ଅୱୋଚି, ତୁମ୍ହେ ଅୱୋଚୁତ୍ଥ, ଅହଂ ଅୱୋଚିଂ, ମୟଂ ଅୱୋଚୁମ୍ହା, ସୋ ଅୱୋଚ, ରସ୍ସୋ, ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ [ଉଦା॰ ୨୦]।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି –
୬୫୩.ୱଚଭୁଜମୁଚୱିସାନଂ କ୍ଖଙ[କ॰ ୪୮୧; ରୂ॰ ୫୨୪; ନୀ॰ ୯୬୩; ‘ଭୁଜ ମୁଚ ୱଚ ୱିସାନଂ କ୍ଖଙ (ବହୂସୁ)]।
ସ୍ସେନ ସହ ୱଚାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୋ କ୍ଖଙ ହୋତି ୱା ସ୍ସୟୁତ୍ତାସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ।
ୱକ୍ଖତି, ୱଚିସ୍ସତି, ୱକ୍ଖନ୍ତି, ୱକ୍ଖରେ, ୱଚିସ୍ସନ୍ତି, ୱଚିସ୍ସରେ, ୱକ୍ଖସି, ୱକ୍ଖଥ, ୱକ୍ଖାମି, ୱକ୍ଖାମ, ୱକ୍ଖତେ, ୱକ୍ଖନ୍ତେ, ୱକ୍ଖସେ, ୱକ୍ଖୱ୍ହେ, ଅହଂ ୱକ୍ଖଂ, ୱଚିସ୍ସଂ, ମୟଂ ୱକ୍ଖାମ୍ହେ, ୱଚିସ୍ସାମ୍ହେ ।
‘ସ୍ସେନା’ତି ଅଧିକାରେନ ୱିନା ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ କ୍ଖାଦେସୋପି ଲବ୍ଭତି, ୱକ୍ଖିସ୍ସତି, ୱକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅୱକ୍ଖା, ଅୱଚିସ୍ସା, ଅୱକ୍ଖଂସୁ, ଅୱଚିସ୍ସଂସୁ ।
ୱଦ-ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ, ୱଦତି, ୱଦନ୍ତି, ଓୱଦତି, ଓୱଦନ୍ତି, ୱଦସି, ୱଦଥ, ୱଦାମି, ୱଦାମ ।
ଲସ୍ସ ଏତ୍ତେ-ୱଦେତି, ୱଦେନ୍ତି, ୱଦେସି, ୱଦେଥ, ୱଦେମି, ୱଦେମ ।
କମ୍ମେ-ୱଦୀୟତି, ୱଦିୟ୍ୟତି, ଓୱଦୀୟତି, ଓୱଦିୟ୍ୟତି ।
ଦସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗତ୍ତେ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, ୱଜ୍ଜତି, ୱଜ୍ଜନ୍ତି, ଓୱଜ୍ଜତି, ଓୱଜ୍ଜନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଭେରିଂ ୱାଦେତି, ୱାଦେନ୍ତି, ୱାଦୟତି, ୱାଦୟନ୍ତି, ଗୁରୁଂ ଅଭିୱାଦେତି, ଅଭିୱାଦେନ୍ତି, ଅଭିୱାଦେସି, ଅଭିୱାଦେଥ, ଅଭିୱାଦେମି, ଅଭିୱାଦେମ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଅଭିୱାଦିୟାମି, ଅଭିୱାଦିୟାମ, ଅଭିୱାଦୟାମି, ଅଭିୱାଦୟାମ ୱା, ଅଭିୱନ୍ଦାମି, ଅଭିୱନ୍ଦାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ହି ‘‘ସୁଖୀ ହୋତୂ’’ତି ଅଭିମଙ୍ଗଲୱଚନଂ ୱଦାପେତି ନାମ, ତଥାୱଚନଞ୍ଚ ୱନ୍ଦନୀୟସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ।
ଣାପିମ୍ହି ନ ୱୁଦ୍ଧି, ୱଦାପେତି, ୱଦାପୟତି ।
‘ଗମୱଦଦାନଂ ଘମ୍ମୱଜ୍ଜଦଜ୍ଜା ୱା’ତି ୱଜ୍ଜାଦେସୋ, ‘ଊଲସ୍ସେ’ତି ଲସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ୱଜ୍ଜେତି, ୱଜ୍ଜେନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ୱଜ୍ଜୀୟତି, ୱଜ୍ଜୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ୱଜ୍ଜାପେତି, ୱଜ୍ଜାପୟତି ।
ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି-‘ଏୟ୍ୟେୟ୍ୟାସେୟ୍ୟଂନଂଟେ’ଇତି ଏୟ୍ୟାଦୀନଂ ଏକୱଚନାନଂ ଏତ୍ତଂ, ୱଦେ, ୱଦେୟ୍ୟ, ୱଜ୍ଜେ, ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ।
ୱଜ୍ଜାଦେସେ ମହାୱୁତ୍ତିନା ଏୟ୍ୟସ୍ସ ଆତ୍ତଂ, ଏୟ୍ୟୁମାଦୀନଂ ଏୟ୍ୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ, ସୋ ୱଜ୍ଜା, ତେ ୱଜ୍ଜୁଂ ।
ଏୟ୍ୟାଦୀନଂ ୟ୍ୟାସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ୱା, ତ୍ୱଂ ୱଜ୍ଜାସି, ୱଜ୍ଜେସି, ତୁମ୍ହେ ୱଜ୍ଜାଥ, ୱଜ୍ଜେଥ, ଅହଂ ୱଜ୍ଜାମି, ୱଜ୍ଜେମି, ମୟଂ ୱଜ୍ଜାମ, ୱଜ୍ଜେମ, ଅହଂ ୱଜ୍ଜଂ, ମୟଂ ୱଜ୍ଜାମ୍ହେ, ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାମ୍ହେ ।
ଅତ୍ରିମା ପାଳୀ-ୱଜ୍ଜୁଂ ୱା ତେ ନ ୱା ୱଜ୍ଜୁଂ, ନତ୍ଥି ନାସାୟ ରୂହନା [ଜା॰ ୧.୩.୩୩], ଅମ୍ମଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ୱଜ୍ଜାସି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ତାତ ସୁଖୀ ଭୱ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୪୮], ଅମ୍ମଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ୱଜ୍ଜାଥ, ଅୟଂ ନୋ ନେତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୭୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ହିୟ୍ୟତ୍ତନିୟଂ-ସୋ ଅୱଦା, ୱଦା, ଅୱଜ୍ଜା, ୱଜ୍ଜା, ତେ ଅୱଦୂ, ୱଦୂ, ଅୱଜ୍ଜୂ, ୱଜ୍ଜୂ ।
ଅଜ୍ଜତ୍ତନିୟଂ-ସୋ ଅୱଦି, ୱଦି, ଅୱଜ୍ଜି, ୱଜ୍ଜି, ତେ ଅୱଦୁଂ, ୱଦୁଂ, ଅୱଜ୍ଜୁଂ, ୱଜ୍ଜୁଂ, ଅୱଦିଂସୁ, ୱଦିଂସୁ, ଅୱଜ୍ଜିଂସୁ, ୱଜ୍ଜିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ୱଦିସ୍ସତି, ୱଜ୍ଜିସ୍ସତି ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅୱଦିସ୍ସା, ଅୱଜ୍ଜିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିଦ-ଞାଣେ, ୱିଦତି ।
‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମିୟଙଉୱଙ ସରେ’ତି ସରମ୍ହି ଇୟାଦେସୋ, ତେ ୱିଦିୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ନିୱେଦେତି, ପଟିୱେଦେତି, ନିୱେଦୟତି, ପଟିୱେଦୟତି, ପଟିୱେଦୟାମି ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ [ମ॰ ନି॰ ୧.୪୧୬], ଜାନାପେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଦୟାମହଂ ଭନ୍ତେ, ୱେଦୟତୀତି ମଂ ସଙ୍ଘୋ ଧାରେତୂତି [ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨] ଜାନାପେମି, ପାକଟଂ କରୋମୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ୱେଦିୟାମହଂ ଭନ୍ତେ, ୱେଦିୟତୀତି ମଂ ସଙ୍ଘୋ ଧାରେତୂ’’ତିପି [ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨] ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ଅପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଇୟାଦେସୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି-ୱିଦେୟ୍ୟ, ୱିଦିୟେୟ୍ୟ, ୱିଦେୟ୍ୟୁଂ, ୱିଦିୟେୟ୍ୟୁଂ ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ପଚ୍ଚୟାନଂ ଖୟଂ ଅୱେଦି, ତେ ୱିଦୁଂ, ୱିଦିଂସୁ ।
କାରିତେ-ନିୱେଦେସି, ନିୱେଦୟି, ପଟିୱେଦେସି, ପଟିୱେଦୟି, ନିୱେଦୟୁଂ, ନିୱେଦୟିଂସୁ, ପଟିୱେଦୟୁଂ, ପଟିୱେଦୟିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ୱିଦିସ୍ସତି, ୱେଦିସ୍ସତି, ପରିସୁଦ୍ଧାତି ୱେଦିସ୍ସାମି [ମହାୱ॰ ୧୩୪] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱସ-ନିୱାସେ, ୱସତି, ୱସନ୍ତି, ନିୱସତି, ନିୱସନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଅଧି, ଆପୁବ୍ବୋ, ତେନ ଗାମୋ ଅଧିୱସୀୟତି, ଆୱସୀୟତି, ଅଜ୍ଝାୱସୀୟତି ।
‘ଅସ୍ସୂ’ତି ସୁତ୍ତେନ ଅକାରସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, ୱୁସ୍ସତି, ୱୁସ୍ସନ୍ତି, ୱୁସ୍ସରେ, ‘‘ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି [ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୭] ପାଳି ।
କାରିତେ-ୱାସେତି, ଅଧିୱାସେତି, ୱାସୟତି, ଅଧିୱାସୟତି ।
ଣାପିମ୍ହି ୱୁଦ୍ଧି ନତ୍ଥି, ୱସାପେତି, ୱସାପୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅୱସି, ୱସି, ଅୱସୁଂ, ୱସୁଂ, ଅୱସିଂସୁ, ୱସିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦୀସୁ-‘ଲଭ ୱସ ଛିଦ ଗମ ଭିଦ ରୁଦାନଂ ଚ୍ଛଙ’ଇତି ସ୍ସେନ ସହ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚ୍ଛାଦେସୋ, ୱଚ୍ଛତି, ୱସିସ୍ସତି, ୱଚ୍ଛନ୍ତି, ୱସିସ୍ସନ୍ତି, ଆୟସ୍ମତୋ ନିସ୍ସାୟ ୱଚ୍ଛାମି [ମହାୱ॰ ୭୭], ନ ତେ ୱଚ୍ଛାମି ସନ୍ତିକେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୩୩], ଅୱଚ୍ଛା, ଅୱସିସ୍ସା, ଅୱଚ୍ଛଂସୁ, ଅୱସିସ୍ସଂସୁ ।
ୱିସ-ପୱିସନେ, ପୱିସତି, ପୱିସନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ପୱିସୀୟତି, ପୱିସୀୟନ୍ତି, ପୱିସୀୟତେ, ପୱିସୀୟନ୍ତେ ।
ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ-ପୱିସ୍ସତି, ପୱିସ୍ସନ୍ତି, ପୱିସ୍ସରେ, ପୱିସ୍ସତେ, ପୱିସ୍ସନ୍ତେ, ପୱିସ୍ସରେ ।
କାରିତେ-ପୱେସେତି, ପୱେସୟତି ।
କମ୍ମେ-ପୱେସୀୟତି, ପୱେସୀୟନ୍ତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି ଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଦୀଘୋ ୱା, ପାୱିସି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ କ୍ଖୋ ହୋତି, ପାୱେକ୍ଖି ପଥୱିଂ ଚେଚ୍ଚୋ [ଜା॰ ୧.୧୯.୯୮], ସୋ ପାୱେକ୍ଖି କାସିରାଜା [ଜା॰ ୧.୧୫.୨୬୬], ସୋ ତସ୍ସ ଗେହଂ ପାୱେକ୍ଖି [ଜା॰ ୧.୧୫.୩୦୩], ପାୱିସୁଂ, ପାୱିସିଂସୁ, ପାୱେକ୍ଖିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦୀସୁ ‘ୱଚ ଭୁଜ ମୁଚ ୱିସାନଂ କ୍ଖଙ’ଇତି ସ୍ସେନ ସହ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ କ୍ଖୋ, ପୱେକ୍ଖତି, ପୱିସିସ୍ସତି, ପୱେକ୍ଖନ୍ତି, ପୱିସିସ୍ସନ୍ତି, ଏସ ଭିୟ୍ୟୋ ପୱେକ୍ଖାମି, ୱମ୍ମିକଂ ସତପୋରିସଂ [ଜା॰ ୧.୪.୧୦୦], ପାୱେକ୍ଖା, ପୱିସିସ୍ସା, ପାୱେକ୍ଖଂସୁ, ପୱିସିସ୍ସଂସୁ ।
ସଦ-ସଂସୀଦନେ, ‘ଜରସଦାନମୀମ ୱା’ତିଆଦିସରମ୍ହା ଈମଆଗମୋ ହୋତି ୱା, ସୀଦତି, ସୀଦନ୍ତି, ଲାବୂନି ସୀଦନ୍ତି, ସିଲା ପ୍ଲୱନ୍ତି [ଜା॰ ୧.୧.୭୭], ସଂସୀଦତି, ୱିସୀଦତି, ଓସୀଦତି, ଅୱସୀଦତି ।
ନିପୁବ୍ବୋ ନିସଜ୍ଜାୟଂ, ନିସୀଦତି, ନିସୀଦନ୍ତି ।
ପପୁବ୍ବୋ ପସାଦେ, ପସୀଦତି, ପସୀଦନ୍ତି ।
କାରିତେପି ନ ୱୁଦ୍ଧି ଆଦେସନ୍ତରତ୍ତା, ସୀଦେତି, ସୀଦୟତି, ସଂସୀଦେତି, ସଂସୀଦୟତି, ଓସୀଦେତି, ଓସୀଦୟତି, ଓସୀଦାପେତି, ଓସୀଦାପୟତି, ନିସୀଦାପେତି, ନିସୀଦାପୟତି ।
ପପୁବ୍ବମ୍ହି ଈମ ନ ହୋତି, ପିତା ପୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧେ ପସାଦେତି, ପସାଦୟତି, ପସାଦେନ୍ତି, ପସାଦୟନ୍ତି ।
ହନ-ହିଂସା, ଗତୀସୁ, ହନତି, ହନନ୍ତି ।
‘କ୍ୱଚି ୱିକରଣାନ’ନ୍ତି ସୁତ୍ତେନ ଲୱିକରଣସ୍ସ ଲୋପେ ହନ୍ତି, ଫଲଂ ୱେ କଦଲିଂ ହନ୍ତି, ସକ୍କାରୋ କାପୁରିସଂ ହନ୍ତି [ଚୂଳୱ॰ ୩୩୫], ହନ୍ତି କୁଦ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ [ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪]।
ମହାୱୁତ୍ତିନା କ୍ୱଚି ଧାତ୍ୱନ୍ତଲୋପୋ, ୱିକ୍କୋସମାନା ତିବ୍ବାହି, ହନ୍ତି ନେସଂ ୱରଂ ୱରଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୩୭୦], ଲୁଦ୍ଦକା ମିଗଂ ହନ୍ତି, କେୱଟ୍ଟା ମଚ୍ଛଂ ହନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ହନୀୟତି, ହନୀୟନ୍ତି ।
ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗତ୍ତେ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, ହଞ୍ଞତି, ହଞ୍ଞନ୍ତି ।
କାରିତେ –
୬୫୪.ହନସ୍ସ ଘାତୋ ଣାନୁବନ୍ଧେ[କ॰ ୫୯୧; ରୂ॰ ୫୪୪; ନୀ॰ ୧୧୯୫]।
ହନସ୍ସ ଘାତୋ ହୋତି ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ।
ଘାତେତି, ଘାତୟତି, ଘାତାପେତି, ଘାତାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଘାତୀୟତି, ଘାତାପୀୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅହନି, ହନି, ଅହନିଂସୁ, ହନିଂସୁ ।
କମ୍ମେ-ଅହଞ୍ଞି, ହଞ୍ଞି, ଅହଞ୍ଞିଂସୁ, ହଞ୍ଞିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି –
୬୫୫.ହନା ଜେଖା[କ॰ ୪୮୧; ରୂ॰ ୫୨୪; ନୀ॰ ୯୬୭, ୯୬୯ ? ‘…ଛଖା’ (ବହୂସୁ) ‘ଛେଖା’ (କତ୍ଥଚି)]।
ହନମ୍ହା ପରସ୍ସ ସ୍ସକାରସ୍ସ ଜେ, ଖାଦେସା ହୋନ୍ତି ୱା, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ ।
ହଜ୍ଜେତି, ହନିସ୍ସତି, ହଜ୍ଜେନ୍ତି, ହଜ୍ଜେସି, ହଜ୍ଜେଥ, ହଜ୍ଜେମି, ହନିସ୍ସାମି, ହଜ୍ଜେମ, ହନିସ୍ସାମ ।
ଖାଦେସେ ମହାୱୁତ୍ତିନା ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ୱଗ୍ଗନ୍ତତ୍ତଂ, ପଟିହଙ୍ଖତି, ପଟିହନିସ୍ସତି, ପଟିହଙ୍ଖନ୍ତି, ପଟିହଙ୍ଖସି, ପଟିହଙ୍ଖାମି, ପଟିହଙ୍ଖାମ, ପଟିହନିସ୍ସାମ ।
ହର-ହରଣେ, ହରତି, ହରନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ହରୀୟତି, ହରୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ହାରେତି, ହାରୟତି ।
ଣାପିମ୍ହି ନ ୱୁଦ୍ଧି, ହରାପେତି, ହରାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ହାରୀୟତି, ହରାପୀୟତି ।
ଆ, ଈଆଦୀସୁ –
ଆଆଦୀସୁ ଈଆଦୀସୁ ଚ ହରସ୍ସ ରକାରସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା, ସୋ ଅହା, ଅହରା ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ସୋ ଅହାସି, ଅଜିନି ମଂ ଅହାସି ମେ [ଧ॰ ପ॰ ୩-୪], ଅତ୍ତାନଂ ଉପସଂହାସି, ଆସନଂ ଅଭିହାସି, ସାସନେ ୱିହାସି, ୱିହାସି ପୁରିସୁତ୍ତମୋ [ଗୱେସିତବ୍ବଂ], ଧମ୍ମଂ ପୟିରୁଦାହାସି, ଅହରି, ହରି, ୱିହାସୁଂ, ଆହିଂସୁ, ୱିହିଂସୁ ୱା, ‘‘ମା ମେ ତତୋ ମୂଲଫଲଂ ଆହଂସୂ’’ତି [ଜା॰ ୨.୧୮.୨୨] ପାଳି, ଅହାସୁଂ, ଅହରୁଂ, ହରୁଂ, ଅହରିଂସୁ, ହରିଂସୁ, ତ୍ୱଂ ଅହାସି, ଅହରି, ତୁମ୍ହେ ଅହାସିତ୍ଥ, ଅହରିତ୍ଥ, ଅହଂ ଅହାସିଂ, ଅହରିଂ, ୱିହାସିଂ ସାସନେ ରତୋ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୨.୮୪], ମୟଂ ଅହାସିମ୍ହା, ଅହରିମ୍ହା ।
ପରଛକ୍କେ ଅସ୍ସ ତ୍ଥତ୍ତଂ, ସୋ ଅହାସିତ୍ଥ, ଅହରିତ୍ଥ ।
୬୫୭.ହରସ୍ସ ଚାହଙ ସ୍ସେ[‘ହାସ୍ସ ଚାହଙ ସ୍ସେନ’ (ବହୂସୁ)]।
ସ୍ସକାରୱତୀସୁ ୱିଭତ୍ତୀସୁ ସ୍ସେନ ସହ ହରସ୍ସ ଚ କରସ୍ସ ଚ ରକାରସ୍ସ ଆହଙ ହୋତି ୱା ।
ଇଉ ଆଗମେ-ହାହିତି, ଖାରିକାଜଞ୍ଚ ହାହିତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୫୯]। ହାହତି ୱା, ହରିସ୍ସତି, ହାହିନ୍ତି, ହାହନ୍ତି, ହରିସ୍ସନ୍ତି, ହାହସି, ସୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁ ୱିହାହିସି [ଧ॰ ପ॰ ୩୭୯]। ହାହଥ, ହାହାମି, ହାହାମ, ହରିସ୍ସାମ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ହରସ୍ସ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଲୋପୋ ଚ, ‘‘ୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିହସ୍ସତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫], ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱିହସ୍ସାମ [ଥେରୀଗା॰ ୧୨୧], ଅହଂ ଉଦକମାହିସ୍ସ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୩୧] ପାଳୀ ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅହାହା, ଅହରିସ୍ସା, ଅହାହଂସୁ, ଅହରିସ୍ସଂସୁ ।
ଆପୁବ୍ବ ସୀସ-ପତ୍ଥନାୟଂ, ଆସୀସତି, ଆସୀସନ୍ତି, ପଚ୍ଚାସୀସତି, ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି ।
୬୫୮.ଆଦିସ୍ମା ସରା[ଚଂ॰ ୫.୧.୩; ପା॰ ୬.୧.୨]।
ଆଦିଭୂତା ସରମ୍ହା ପରଂ ପଠମସଦ୍ଦରୂପଂ ଏକସ୍ସରଂ ଦ୍ୱେରୂପଂ ହୋତି, ଇମିନା ସରପୁବ୍ବାନଂ ଧାତୁପଦାନଂ ପଦଦ୍ୱିତ୍ତେ ଆସୀସ, ସୀସ ଇତି ରୂପଦ୍ୱୟଂ ଭୱତି ।
୬୫୯.ଲୋପୋନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ[ଚଂ॰ ୬.୨.୧୧୨; ପା॰ ୭.୪.୬୦]।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଅନାଦିଭୂତସ୍ସ ଏକସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତୀତି ପୁରିମେ ସୀସରୂପେ ସକାରଲୋପୋ ।
ଆସୀସୀସତି, ଆସୀସୀସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତଥା ‘ପରୋକ୍ଖାୟଞ୍ଚା’ତି ସୁତ୍ତେ ଚସଦ୍ଦେନ କମାଦୀନଂ ଧାତୁପଦାନଂ ପଦଦ୍ୱିତ୍ତେ କତେ ‘ଲୋପୋନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ପୁରିମେ ପଦରୂପେ ଅନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପୋ, ‘କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା’ତି ସେସସ୍ସ କୱଗ୍ଗସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗତ୍ତଂ, ‘ନିଗ୍ଗହୀତଞ୍ଚା’ତି ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ଚଙ୍କମତି, ଚଙ୍କମନ୍ତି, ଚଙ୍କମତୁ, ଚଙ୍କମନ୍ତୁ, ଚଙ୍କମେୟ୍ୟ, ଚଙ୍କମେୟ୍ୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କୁଚ-ସଙ୍କୋଚନେ, ଚଙ୍କୋଚତି, ଚଙ୍କୋଚନ୍ତି ।
ଚଲ-ଚଲନେ, ଚଞ୍ଚଲତି, ଚଞ୍ଚଲନ୍ତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତେ ଜର-ଭିଜ୍ଜନେ, ଜଜ୍ଜରତି ଜଜ୍ଜରନ୍ତି ।
ଦଳ-ଦିତ୍ତିୟଂ, ଦଦ୍ଦଲ୍ଲତି, ଦଦ୍ଦଲ୍ଲନ୍ତି ।
ମୁହ-ୱେଚିତ୍ତେ, ମୋମୁହତି, ମୋମୁହନ୍ତି, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଉସ୍ସ ଓତ୍ତଂ ।
ତଥା ରୁ-ସଦ୍ଦେ, ରୋରୁୱତି, ରୋରୁୱନ୍ତି ।
ଲୁପ-ଗିଦ୍ଧେ, ଲୋଲୁପ୍ପତି, ଲୋଲୁପ୍ପନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପଦଦ୍ୱିତ୍ତଂ ନାମ ପଦତ୍ଥାନଂ ଅତିସୟତାଦୀପନତ୍ଥଂ, ୱିଚ୍ଛାୟଂ ପନ ପୋନୋପୁଞ୍ଞ, ସମ୍ଭମାଦୀସୁ ଚ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଅନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପୋ ନତ୍ଥି, ଗାମୋ ଗାମୋ ରମଣୀୟୋ । ତଥା କ୍ୱଚି ଅତିସୟଦୀପନେପି, ରୂପରୂପଂ, ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଦେୱଦେୱୋ, ମୁନିମୁନି, ରାଜରାଜା, ବ୍ରହ୍ମବ୍ରହ୍ମା, ୱରୱରୋ, ଅଗ୍ଗଅଗ୍ଗୋ, ଜେଟ୍ଠଜେଟ୍ଠୋ, ସେଟ୍ଠସେଟ୍ଠୋ, ପସତ୍ଥପସତ୍ଥୋ, ଉଗ୍ଗତଉଗ୍ଗତୋ, ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋ, ଓମକୋମକୋ, ଦୁବ୍ବଲଦୁବ୍ବଲୋ, ଅବଲଅବଲୋ, ମହନ୍ତମହନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଭୂୱାଦିଗଣୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ରୁଧାଦିଗଣ
‘କତ୍ତରୀ’ତି ପଦଂ ୱତ୍ତତେ, ତଞ୍ଚ ବହୁଲାଧିକାରା ୱିକରଣାନଂ କତ୍ତରି ନିବନ୍ଧଂ ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ଅନିବନ୍ଧଂ ୱିକପ୍ପେନ ପୱତ୍ତିଂ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ଚ କାରିତରୂପେସୁ ଚ ୱିକରଣାନଂ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ହୋତୀତି ।
ଛିଦ, ଭିଦ, ଭୁଜ, ମୁଚ, ୟୁଜ, ରିଚ, ରୁଧ, ଲିପ, ୱିଦ, ସିଚ, ସୁଭ।
୬୬୦.ମଞ୍ଚ ରୁଧାଦୀନଂ[କ॰ ୪୪୬; ରୂ॰ ୫୦୯; ନୀ॰ ୯୨୬; ଚଂ॰ ୧.୧.୯୩; ପା॰ ୩.୧.୭୮]।
ରୁଧାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି କତ୍ତରି ଲୋ ହୋତି, ତେସଞ୍ଚ ରୁଧାଦୀନଂ ପୁବ୍ବନ୍ତସରମ୍ହା ପରଂ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ମାନୁବନ୍ଧୋ ପୁବ୍ବନ୍ତଦୀପନତ୍ଥୋ, ଅକାରୋ ଉଚ୍ଚାରଣତ୍ଥୋ, ଚସଦ୍ଦେନ ରୁଧ, ସୁଭାଦୀହି ଇ, ଈ, ଏ, ଓପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ୱଗ୍ଗନ୍ତତ୍ତଂ ।
ରୁନ୍ଧତି ।
ଛିଦ-ଦ୍ୱିଧାକରଣେ, ଛିନ୍ଦତି, ଛିନ୍ଦନ୍ତି ।
କମ୍ମେ କ୍ୟୋ, ‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’ତି ୟମ୍ହି ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗତ୍ତଂ, ‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ । ଛିଜ୍ଜତି, ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ।
‘ଗରୁପୁବ୍ବା ରସ୍ସା ରେ ନ୍ତେନ୍ତୀନ’ନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ନ୍ତେ, ନ୍ତୀନଂ ରେତ୍ତଂ, ଛିନ୍ଦତେ, ଛିଜ୍ଜତେ, ଛିଜ୍ଜନ୍ତେ, ଛିଜ୍ଜରେ ।
ଇମିନା ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ, ଛିନ୍ଦୀୟତି, ଛିନ୍ଦୀୟନ୍ତି, ଛିନ୍ଦୀୟତେ, ଛିନ୍ଦୀୟନ୍ତେ ।
କାରିତେ-ଛେଦେତି, ଛେଦୟତି, ଛେଦାପେତି, ଛେଦାପୟତି, ଛିନ୍ଦେତି, ଛିନ୍ଦୟତି, ଛିନ୍ଦାପେତି, ଛିନ୍ଦାପୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅଚ୍ଛିନ୍ଦି, ଛିନ୍ଦି, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦୁଂ, ଛିନ୍ଦୁଂ, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିଂସୁ, ଛିନ୍ଦିଂସୁ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚ୍ଛୋ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ, ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛି ତଣ୍ହଂ, ୱିୱତ୍ତୟି ସଂୟୋଜନଂ [ଇତିୱୁ॰ ୫୩], ‘‘ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜୀ’’ତିପି ଦିୱାଦିପାଠୋ ଦିସ୍ସତି, ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛୁଂ ୱତ ଭୋ ରୁକ୍ଖଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୮୮]।
କମ୍ମେ-ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜି, ଛିଜ୍ଜି, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିୟି, ଛିନ୍ଦିୟି ।
କାରିତେ-ଛେଦେସି, କଣ୍ଣନାସଞ୍ଚ ଛେଦୟି [ଜା॰ ୧.୪.୪୯], ଛିନ୍ଦେସି, ଛିନ୍ଦୟି ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-‘ଲଭୱସଛିଦଗମଭିଦରୁଦାନଂ ଚ୍ଛଙ’ଇତି ସ୍ସେନ ସହ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚ୍ଛୋ, ଛେଚ୍ଛତି, ଛିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଛେଚ୍ଛନ୍ତି, ଛିନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଛେଚ୍ଛସି, ଛେଚ୍ଛତ, ଛେଚ୍ଛାମି, ଛେଚ୍ଛାମ, ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମ ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛା, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସା, ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛଂସୁ, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସଂସୁ ।
ଭିଦ-ୱିଦାରଣେ, ଭିନ୍ଦତି, ଭିନ୍ଦନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଭିଜ୍ଜତି, ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ଭିଜ୍ଜରେ, ଭିନ୍ଦିୟତି, ଭିନ୍ଦିୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୂହି ଭେଦେତି [ମହାୱ॰ ୧୦୭], ଭେଦୟତି, ଭେଦାପେତି, ଭେଦାପୟତି, ଭିନ୍ଦେତି, ଭିନ୍ଦୟତି, ଭିନ୍ଦାପେତି, ଭିନ୍ଦାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଭେଦୀୟତି, ଭେଦାପୀୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅଭିନ୍ଦି, ଭିନ୍ଦି, ଅଭିନ୍ଦୁଂ, ଭିନ୍ଦୁଂ, ଅଭିନ୍ଦିଂସୁ, ଭିନ୍ଦିଂସୁ ।
କମ୍ମେ-ଅଭିଜ୍ଜି, ଭିଜ୍ଜି, ଅଭିନ୍ଦିୟି, ଭିନ୍ଦିୟି ।
କାରିତେ-ଅଭେଦେସି, ଭେଦେସି, ଅଭେଦୟି, ଭେଦୟି, ଭେଦାପେସି, ଭେଦାପୟି ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-‘ଲଭୱସ…’ଇଚ୍ଚାଦିନା ସ୍ସେନ ସହ ଦସ୍ସ ଚ୍ଛୋ, ଭେଚ୍ଛତି, ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଭେଚ୍ଛନ୍ତି, ଭିନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଭେଚ୍ଛସି, ଭେଚ୍ଛଥ, ଭେଚ୍ଛାମି, ଭେଚ୍ଛାମ, ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମ, ‘‘ତଂ ତେ ପଞ୍ଞାୟ ଭେଚ୍ଛାମୀ’’ତି [ସୁ॰ ନି॰ ୪୪୫] ପାଳି ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛା, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସାଇଚ୍ଚାଦି ।
ଭୁଜ-ପାଲନ, ବ୍ୟୱହରଣେସୁ, ଭୁଞ୍ଜତି, ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଭୁଜ୍ଜତି, ଭୁଜ୍ଜନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଭୋଜେତି, ଭୋଜୟତି, ଭୋଜାପେତି, ଭୋଜାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଭୋଜୀୟତି, ଭୋଜାପୀୟତି ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-‘ୱଚଭୁଜମୁଚୱିସାନଂ କ୍ଖଙ’ଇତି ସ୍ସେନ ସହ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ କ୍ଖୋ, ଆଦିୱୁଦ୍ଧି, ଭୋକ୍ଖତି, ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ଭୋକ୍ଖନ୍ତି, ଭୋକ୍ଖସି, ଭୋକ୍ଖଥ, ଭୋକ୍ଖାମି, ଭୋକ୍ଖାମ, ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମ ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅଭୋକ୍ଖା, ଅଭୁଞ୍ଜିସ୍ସା, ଅଭୋକ୍ଖଂସୁ, ଅଭୁଞ୍ଜିସ୍ସଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମୁଚ-ମୋଚନେ, ମୁଞ୍ଚତି, ମୁଞ୍ଚନ୍ତି, ମୁଞ୍ଚରେ ।
କମ୍ମେ-ମୁଚ୍ଚତି, ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ମୁଞ୍ଚୀୟତି, ମୁଞ୍ଚୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ମୋଚାପେତି, ମୋଚାପୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅମୁଞ୍ଚି, ମୁଞ୍ଚି, ଅମୁଞ୍ଚିଂସୁ, ମୁଞ୍ଚିଂସୁ ।
କାରିତେ-ଅମୋଚେସି, ମୋଚେସି, ଅମୋଚୟି, ମୋଚୟି, ଅମୋଚେସୁଂ, ମୋଚେସୁଂ, ଅମୋଚୟୁଂ, ମୋଚୟୁଂ, ଅମୋଚିଂସୁ, ମୋଚିଂସୁ, ଅମୋଚୟିଂସୁ, ମୋଚୟିଂସୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ସ୍ସେନ ସହ ଚସ୍ସ କ୍ଖୋ, ମୋକ୍ଖତି, ମୁଞ୍ଚିସ୍ସତି, ମୋକ୍ଖନ୍ତି ମାରବନ୍ଧନା [ଧ॰ ପ॰ ୩୭]। ନ ମେ ସମଣ ମୋକ୍ଖସି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୪୦]। ମୋକ୍ଖଥ, ମୋକ୍ଖାମି, ମୋକ୍ଖାମ, ମୁଞ୍ଚିସ୍ସାମ ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅମୋକ୍ଖା, ମୋକ୍ଖା, ଅମୁଞ୍ଚିସ୍ସା, ମୁଞ୍ଚିସ୍ସା, ଅମୋକ୍ଖଂସୁ, ମୋକ୍ଖଂସୁ, ଅମୁଞ୍ଚିସ୍ସଂସୁ, ମୁଞ୍ଚିସ୍ସଂସୁ ।
ୟୁଜ-ୟୋଗେ, ୟୁଞ୍ଜତି ବୁଦ୍ଧସାସନେ, ଆରଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ପମାଦମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ବାଲା ଦୁମ୍ମେଧିନୋ ଜନା [ଧ॰ ପ॰ ୨୬]। ୟୁଞ୍ଜସି, ୟୁଞ୍ଜଥ ବୁଦ୍ଧସାସନେ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫]। ୟୁଞ୍ଜାମି, ୟୁଞ୍ଜାମ ।
କମ୍ମେ-ୟୁଞ୍ଜୀୟତି, ୟୁଞ୍ଜୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ୟୋଜେତି, ପୟୋଜେତି, ନିୟୋଜେତି, ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ୟୋଜୟତି, ପୟୋଜୟତି, ନିୟୋଜୟତି, ଉୟ୍ୟୋଜୟତି ।
କମ୍ମେ-ୟୋଜୀୟତି, ପୟୋଜୀୟତି, ନିୟୋଜୀୟତି, ଉୟ୍ୟୋଜୀୟତି ।
ରୁଧ-ଆୱରଣେ, ରୁନ୍ଧତି, ରୁନ୍ଧିତି, ରୁନ୍ଧୀତି, ରୁନ୍ଧେତି, ରୁନ୍ଧୋତି, ରୁନ୍ଧନ୍ତି, ଓରୁନ୍ଧତି, ଅୱରୁନ୍ଧତି, ରୁନ୍ଧାପେତି, ରୁନ୍ଧାପୟତି, ଅୱରୋଧେତି, ଅୱରୋଧୟତି, ଉପରୋଧେତି, ଉପରୋଧୟତି, ରୋଧାପେତି, ରୋଧାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଅୱରୋଧୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଲିପ-ଲିମ୍ପନେ, ଲିମ୍ପତି, ଲିମ୍ପନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଲିମ୍ପୀୟତି ।
କାରିତେ-ଲିମ୍ପେତି, ଲିମ୍ପୟତି, ଲିମ୍ପାପେତି, ଲିମ୍ପାପୟତି, ଲେପେତି, ଲେପୟତି, ଲେପାପେତି, ଲେପାପୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିଦ-ପଟିଲାଭେ, ୱିନ୍ଦତି, ୱିନ୍ଦନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ୱିନ୍ଦୀୟତି, ୱିନ୍ଦୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ୱିନ୍ଦେତି, ୱିନ୍ଦୟତି, ୱିନ୍ଦାପେତି, ୱିନ୍ଦାପୟହି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅୱିନ୍ଦି, ୱିନ୍ଦି, ଉଦଙ୍ଗଣେ ତତ୍ଥ ପପଂ ଅୱିନ୍ଦୁଂ [ଜା॰ ୧.୧.୨], ଅୱିନ୍ଦିଂସୁ, ୱିନ୍ଦିଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସିଚ-ସେଚନେ, ସିଞ୍ଚତି, ସିଞ୍ଚନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ସିଞ୍ଚୀୟତି, ସିଞ୍ଚୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ସିଞ୍ଚେତି, ସିଞ୍ଚୟତି, ସିଞ୍ଚାପେତି, ସିଞ୍ଚାପୟତି, ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ ୱା ସିଞ୍ଚାପେୟ୍ୟ ୱା [ପାଚି॰ ୧୪୦] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୁଭ-ସମ୍ପହାରେ, ୟୋ ନୋ ଗାୱୋୱ ସୁମ୍ଭତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୩୨]। ସୁମ୍ଭନ୍ତି, ସୁମ୍ଭସି, ସୁମ୍ଭଥ, ଭୂମିଂ ସୁମ୍ଭାମି ୱେଗସା [ଜା॰ ୧.୫.୫୧], ସୁମ୍ଭାମ, ସୁମ୍ଭିତି, ସୁମ୍ଭୀତି, ସୁମ୍ଭେତି, ସୁମ୍ଭୋତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଗହଧାତୁପି ଇଧ ସଙ୍ଗହିତା । ଗହ-ଉପାଦାନେ । ‘ମଞ୍ଚ ରୁଧାଦୀନ’ନ୍ତି ନିଗ୍ଗହୀତେନ ସହ ଲପଚ୍ଚୟୋ ।
୬୬୧.ଣୋ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ[କ॰ ୪୯୦; ରୂ॰ ୫୧୮; ନୀ॰ ୯୮୨]।
ଗହଧାତୁମ୍ହି ଆଗତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ଣୋ ହୋତି । ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱିକପ୍ପେନ ଲସ୍ସ ଦୀଘୋ ।
ଗଣ୍ହାତି, ଗଣ୍ହତି ୱା, ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଗଣ୍ହସି, ଗଣ୍ହଥ, ଗଣ୍ହାମି, ଗଣ୍ହାମ ।
କମ୍ମେ-ଗଣ୍ହୀୟତି, ଗଣ୍ହୀୟନ୍ତି ।
‘ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’ତି ହ, ୟାନଂ ୱିପରିୟାୟୋ, ଗୟ୍ହତି, ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଗୟ୍ହରେ ।
କାରିତେ-ଗାହେତି, ଗାହୟତି, ଗାହାପେତି, ଗାହାପୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୬୬୨.ଗହସ୍ସ ଘେପ୍ପୋ[କ॰ ୪୮୯; ରୂ॰ ୫୧୯; ନୀ॰ ୯୦୧]।
ନ୍ତ, ମାନ, ତ୍ୟାଦୀସୁ ଗହସ୍ସ ଘେପ୍ପାଦେସୋ ହୋତି ୱା ।
କମ୍ମେ-ଘେପ୍ପୀୟତି, ଘେପ୍ପୀୟନ୍ତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅଗଣ୍ହି, ଗଣ୍ହି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ଇଞଆଗମସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ଅଗ୍ଗହେସି, ପଟିଗ୍ଗହେସି, ଅନୁଗ୍ଗହେସି, ଅଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ, ଗଣ୍ହିଂସୁ । ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ପଟିଗ୍ଗହେସୁଂ, ଅନୁଗ୍ଗହେସୁଂ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ଗହେସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତି, ଗହେସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ରୁଧାଦିଗଣୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଦିୱାଦିଗଣ
ଅଥ ଦିୱାଦିଗଣୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ଇଧ ଧାତୂନଂ କମୋ ଅନ୍ତକ୍ଖରୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସବ୍ବସୋ ସଦିସରୂପତ୍ତା ।
ମୁଚ, ୱିଚ, ୟୁଜ, ଲୁଜ, ୱିଜ, ଗଦ, ପଦ, ମଦ, ୱିଦ, ଇଧ, କୁଧ, ଗିଧ, ବୁଧ, ୟୁଧ, ୱିଧ, ସିଧ, ସୁଧ ମନ, ହନ, କୁପ, ଦୀପ, ଲୁପ, ୱପ, ସୁପ, ଦିୱୁ, ସିୱୁ, ତସ, ତୁସ, ଦିସ, ଦୁସ, ସିସ, ସୁସ, ଦହ, ନହ, ମୁହ।
୬୬୩.ଦିୱାଦୀହି ୟକ[କ॰ ୪୪୭; ରୂ॰ ୫୧୦; ନୀ॰ ୯୨୮; ଚଂ॰ ୧.୧.୮୭; ପା॰ ୩.୧.୬୯]।
ଦିୱାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି କତ୍ତରି କାନୁବନ୍ଧୋ ୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଦିବ୍ବତି ।
ମୁଚ-ମୁତ୍ତିୟଂ, ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, ମୁଚ୍ଚତି, ୱିମୁଚ୍ଚତି । ଅକମ୍ମକତ୍ତା ସୁଦ୍ଧକମ୍ମରୂପଂ ନ ଲବ୍ଭତି ।
କାରିତେ-ମୋଚେତି, ମୋଚୟତି, ମୋଚାପେତି, ମୋଚାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ମୋଚୀୟତି, ମୋଚାପୀୟତି, ମୁଚ୍ଚତୁ, ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚନ୍ତୁ ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ କ୍ଖୋ, ମୋକ୍ଖତି, ମୋକ୍ଖନ୍ତି ।
ୱିଚ-ୱିୱେକେ, ୱିୱିଚ୍ଚତି, ୱିୱିଚ୍ଚନ୍ତି ।
କାରିତେ-ୱିୱେଚେତି, ୱିୱେଚୟତି, ୱିୱେଚାପେତି, ୱିୱେଚାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ୱିୱେଚୀୟତି, ୱିୱେଚାପୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟୁଜ-ୟୁତ୍ତିୟଂ, ୟୁଜ୍ଜତି, ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ।
ଲୁଜ-ୱିନାସେ, ଲୁଜ୍ଜତି, ଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ।
ୱିଜ-ଭୟ, ଚଲନେସୁ, ସଂୱିଜ୍ଜତି, ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ।
କାରିତେ-ସଂୱେଜେତି, ସଂୱେଜୟତି, ସଂୱେଜେନ୍ତି, ସଂୱେଜୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଗଦ-ଗଜ୍ଜନେ, ମେଘୋ ଗଜ୍ଜତି, ଗଜ୍ଜନ୍ତି ।
ପଦ-ଗତିମ୍ହି, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନିପଜ୍ଜତି, ୱିପଜ୍ଜତି, ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଆପଜ୍ଜତି, ସମାପଜ୍ଜତି, ପଟିପଜ୍ଜତି ।
କମ୍ମେ-ତେନ ଆପତ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି, ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ମଗ୍ଗୋ ପଟିପଜ୍ଜତି ।
କ୍ୟମ୍ହି ପରେପି ୟକ ହୋତି, ତେନ ଆପତ୍ତି ଆପଜ୍ଜୀୟତି । ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜୀୟତି, ମଗ୍ଗୋ ପଟିପଜ୍ଜୀୟତି ।
କାରିତେ-ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପାଦୟତି, ନିପ୍ଫାଦେତି, ନିପ୍ଫାଦୟତି । ସମ୍ପାଦେତି, ସମ୍ପାଦୟତି, ଆପାଦେତି, ଆପାଦୟତି, ପଟିପାଦେତି, ପଟିପାଦୟତି, ପଟିପଜ୍ଜାପେତି, ପଟିପଜ୍ଜାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଉପ୍ପାଦୀୟତି, ନିପ୍ଫାଦୀୟତି, ସମ୍ପାଦୀୟତି, ଆପାଦୀୟତି, ପଟିପାଦୀୟତି ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜତୁ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୁ, ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ପତ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିୟେଥ, ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିୟେଥ, ପରିକ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିୟେଥାତି [ମହାୱ॰ ୬୭] ଇମାନି ପନ କତ୍ତୁ, କମ୍ମରୂପାନି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ନିପଜ୍ଜି, ୱିପଜ୍ଜି, ସମ୍ପଜ୍ଜି, ଆପଜ୍ଜି, ସମାପଜ୍ଜି, ପଟିପଜ୍ଜି ।
୬୬୪.କ୍ୱଚି ୱିକରଣାନଂ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ୱିକରଣାନଂ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତି ।
ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି, ଞାଣଂ ଉଦପାଦି, ୱିଜ୍ଜା ଉଦପାଦି, ଆଲୋକୋ ଉଦପାଦି [ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧] ଇଚ୍ଚାଦି, ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ନିପଜ୍ଜିଂସୁ ।
ମଦ-ଉମ୍ମାଦେ, ମଜ୍ଜତି, ମଜ୍ଜନ୍ତି ।
ୱିଦ-ସତ୍ତାୟଂ, ୱିଜ୍ଜତି, ସଂୱିଜ୍ଜତି ।
ଇଧ-ସମିଦ୍ଧିୟଂ, ଇଜ୍ଝତି, ସମିଜ୍ଝତି ।
କୁଧ-କୋପେ, କୁଜ୍ଝତି, କୁଜ୍ଝନ୍ତି ।
ବୁଧ-ଅୱଗମନେ, ବୁଜ୍ଝତି, ସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ।
ପଟିପୁବ୍ବୋ ନିଦ୍ଦକ୍ଖୟେ ୱିକସନେ ଚ, ପଟିବୁଜ୍ଝତି ।
କମ୍ମେ-ତେନ ଧମ୍ମୋ ବୁଜ୍ଝତି, ଧମ୍ମା ବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ବୁଜ୍ଝରେ, ବୁଜ୍ଝୀୟତି, ବୁଜ୍ଝୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ବୋଧେତି, ବୋଧୟତି, ବୋଧାପେତି, ବୋଧାପୟତି, ବୁଜ୍ଝାପେତି, ବୁଜ୍ଝାପୟତି ।
ୟୁଧ-ସମ୍ପହାରେ, ମଲ୍ଲୋ ମଲ୍ଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝତି, ଦ୍ୱେ ସେନା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ମେଣ୍ଡା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ଉସଭା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥିନୋ ୟୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଦ୍ୱେ କୁକ୍କୁଟା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ୟୁଜ୍ଝୀୟତି, ୟୁଜ୍ଝୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ୟୋଧେତି, ୟୋଧୟତି, ୟୁଜ୍ଝାପେତି, ୟୁଜ୍ଝାପୟତି, ‘‘ୟୋଧେଥ ମାରଂ ପଞ୍ଞାୱୁଧେନା’’ତି [ଧ॰ ପ॰ ୪୦] ପାଳି ।
ୱିଧ-ତାଳନେ, ସରେନ ମିଗଂ ୱିଜ୍ଝତି, ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ।
କମ୍ମେ କତ୍ତୁସଦିସମ୍ପି ରୂପଂ ହୋତି, ତେନ ଧମ୍ମୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଧମ୍ମା ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି, ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ୱେଧେତି, ୱେଧୟତି, ପଟିୱେଧେତି, ପଟିୱେଧୟତି, ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସିଧ-ସଂସିଦ୍ଧିୟଂ, ସିଜ୍ଝତି, ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ସିଜ୍ଝରେ ।
କାରିତେ ମହାୱୁତ୍ତିନା ଇସ୍ସ ଆତ୍ତଂ, ସାଧେତି, ସାଧୟତି, ସାଧେନ୍ତି, ସାଧୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ସାଧୀୟତି, ସାଧୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୁଧ-ସୁଦ୍ଧିୟଂ, ସୁଜ୍ଝତି, ସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ୱିସୁଜ୍ଝତି, ପରିସୁଜ୍ଝତି ।
କାରିତେ-ସୋଧେତି, ସୋଧୟତି ।
ମନ-ମଞ୍ଞନାୟଂ, ମଞ୍ଞତି, ଅୱମଞ୍ଞତି, ଅତିମଞ୍ଞତି, ମଞ୍ଞନ୍ତି, ଅୱମଞ୍ଞନ୍ତି, ଅତିମଞ୍ଞନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ହନ-ୱିଘାତ, ସଙ୍ଘାତେସୁ, ହଞ୍ଞତି, ୱିହଞ୍ଞତି, ହଞ୍ଞନ୍ତି, ୱିହଞ୍ଞନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କୁପ-କୋପେ, ପରୋ ପରସ୍ସ କୁପ୍ପତି, କୁଚ୍ଛିୱାତୋ କୁପ୍ପତି, ରୋଗୋ କୁପ୍ପତି, ପଟିକୁପ୍ପତି, ତେଜୋଧାତୁ ପକୁପ୍ପତି [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୫]।
କାରିତେ-କୋପେତି, କୋପୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦୀପ-ଦିତ୍ତିୟଂ, ଦିପ୍ପତି, ଦିପ୍ପନ୍ତି, ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତି [ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭]।
କମ୍ମେ-ଦୀପୀୟତି, ଦୀପୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ ଗରୁପନ୍ତତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି, ଦୀପେତି, ଦୀପୟତି, ଦୀପେନ୍ତି, ଦୀପୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଲୁପ-ଅଦସ୍ସନେ, ଲୁପ୍ପତି, ଲୁପ୍ପନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଲୋପେତି, ଲୋପୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱପ-ବୀଜନିକ୍ଖେପେ, ୱପ୍ପତି, ୱପ୍ପନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୁପ-ସୁପ୍ପନେ, ସୁପ୍ପତି, ସୁପ୍ପନ୍ତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଆଦିୱୁଦ୍ଧି, ସୋପ୍ପତି, ସୋପ୍ପନ୍ତି ।
ସମୁ-ଉପସମେ ନିୱାସେ ଚ, ସମ୍ମତି, ୱିସମ୍ମତି, ଉପସମ୍ମତି, ୱୂପସମ୍ମତି, ଅସ୍ସମେ ସମ୍ମତି, ୟତ୍ଥ ସମ୍ମତି ତେମିୟୋ [ଜା॰ ୨.୨୨.୭୩], ସମ୍ମନ୍ତି । କାରିତେ ନ ୱୁଦ୍ଧି, ସମେତି, ୱୂପସମେତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିୱୁ-କୀଳାୟଂ ୱିଜିଗୀସାୟଂ ବ୍ୟୱହାରେ ଥୁତି, କନ୍ତି, ଗତି, ସତ୍ତୀସୁ ଚ, ‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’ତି ୟମ୍ହି ୱସ୍ସ ବତ୍ତଂ, ‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ୟସ୍ସ ବତ୍ତଂ, ଦିବ୍ବତି, ଦିବ୍ବନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସିୱୁ-ସଂସିବ୍ବନେ, ସିବ୍ବତି, ସିବ୍ବନ୍ତି, ସିବ୍ବେୟ୍ୟ ୱା ସିବ୍ବାପେୟ୍ୟ ୱା [ପାଚି॰ ୧୭୬] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତସ-ସନ୍ତାସେ, ତସ୍ସତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ତସ୍ସ ତ୍ରତ୍ତଂ, ଉତ୍ରସ୍ସତି, ଉବ୍ବିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସତି, ପରିତସ୍ସତି, ପିପାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କାରିତେ-ତାସେତି, ତାସୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତୁସ-ପୀତିମ୍ହି, ତୁସ୍ସତି, ସନ୍ତୁସ୍ସତି ।
କମ୍ମେପି-ତୁସ୍ସତି, ସନ୍ତୁସ୍ସତି, ତୁସ୍ସୀୟତି ।
କାରିତେ-ତୋସେତି, ତୋସୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିସ-ପଞ୍ଞାୟନେ, ଦିସ୍ସତି, ପଦିସ୍ସତି, ସନ୍ଦିସ୍ସତି । ଦିସ୍ସନ୍ତି ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା [ମହାୱ॰ ୭୬], ନିମିତ୍ତାନି ପଦିସ୍ସନ୍ତି [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୮୨], ଇମେ ଧମ୍ମା ମୟି ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଅହଞ୍ଚ ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସାମି [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)]।
ଦୁସ-ପଟିଘାତେ, ଦୁସ୍ସତି । ଦୋସନେୟ୍ୟେସୁ ଦୁସ୍ସତି । ପଦୁସ୍ସତି, ଦୁସ୍ସନ୍ତି, ପଦୁସ୍ସନ୍ତି ।
କାରିତେ ଦୀଘୋ, ଦୂସେତି, ଦୂସୟତି ।
କମ୍ମେ-ଦୂସୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସିସ-ଅସବ୍ବୟୋଗେ, ସିସ୍ସତି, ଅୱସିସ୍ସତି । ସରୀରାନି ଅୱସିସ୍ସନ୍ତି ।
କାରିତେ-ସେସେତି, ସେସୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୁସ-ସୁସ୍ସନେ, ସୁସ୍ସତି । ଅଟ୍ଠି ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ ଚମ୍ମଞ୍ଚ ଅୱସିସ୍ସତୁ, ଉପସୁସ୍ସତୁ ମେ ସରୀରେ ମଂସଲୋହିତଂ [ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)] ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦହ-ଦାହେ, ହ, ୟାନଂ ୱିପରିୟାୟୋ, ଦୟ୍ହତି, ଦୟ୍ହନ୍ତି, ଏକଚିତକମ୍ହି ଦୟ୍ହରେ ।
କାରିତେ-ଦାହେତି, ଦାହୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନହ-ବନ୍ଧନେ, ସନ୍ନୟ୍ହତି, ସନ୍ନୟ୍ହନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମୁହ-ମୁୟ୍ହନେ, ମୁୟ୍ହତି, ସମ୍ମୁୟ୍ହତି, ସମ୍ମୁୟ୍ହାମି, ପମୁୟ୍ହାମି । ସବ୍ବା ମୁୟ୍ହନ୍ତି ମେ ଦିସା [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୮୫]।
କାରିତେ-ମୋହେତି, ମୋହୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିୱାଦିଗଣୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସ୍ୱାଦିଗଣ
ଅଥ ସ୍ୱାଦିଗଣୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ଗି, ଚି, ମି, ୱୁ, ସୁ, ହି, ଆପ, ସକ।
‘କା’ତି ୱତ୍ତତେ ।
୬୬୫.ସ୍ୱାଦିତୋ କ୍ଣୋ[କ॰ ୪୪୮; ରୂ॰ ୫୧୨; ନୀ॰ ୯୨୯; ଚଂ॰ ୧.୧.୯୫; ପା॰ ୩.୧.୭୪; ‘ସ୍ୱାଦୀହି…’ (ବହୂସୁ)]।
ସ୍ୱାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ପରଂ କାନୁବନ୍ଧା ଣା, ଣୋ ଇତି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ଇୱଣ୍ଣୁ’ୱଣ୍ଣାନଂ ଅକାରସ୍ସ ଚ ତେ ଏ, ଓ, ଆ ନ ହୋନ୍ତି କାନୁବନ୍ଧନାଗମେସୁ ପରେସୂତି ୱୁଦ୍ଧିପଟିସେଧୋ ।
ସୁଣାତି, ସୁଣୋତି ।
ଗି-ସଦ୍ଦେ, ଗିଣାତି, ଗିଣୋତି, ଅନୁଗିଣାତି, ପଟିଗିଣାତି ।
ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ, ଅନୁଗିଣନ୍ତି, ପଟିଗିଣନ୍ତି ।
ଚି-ଚୟେ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଣସ୍ସ ନତ୍ତଂ, ୱଡ୍ଢକୀ ପାକାରଂ ଚିନାତି, ଚିନୋତି, ଆଚିନାତି, ଆଚିନୋତି, ଅପଚିନାତି, ଅପଚିନୋତି, ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ, ଚିନନ୍ତି, ଆଚିନନ୍ତି, ଅପଚିନନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଚୀୟତି, ଆଚୀୟତି, ଅପଚୀୟତି, ଚିନୀୟତି, ଆଚିନୀୟତି, ଅପଚିନୀୟତି ।
କାରିତେ-ଚୟାପେତି, ଚୟାପୟତି, ଚିନାପେତି, ଚିନାପୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମି-ପକ୍ଖେପେ, ମିଣାତି, ମିଣୋତି, ମିନାତି, ମିନୋତି ୱା ।
ୱୁ-ସଂୱରଣେ, ସଂୱୁଣାତି, ସଂୱୁଣୋତି, ଆୱୁଣାତି, ଆୱୁଣୋତି ।
ସୁ-ସୱନେ, ସୁଣାତି, ସୁଣୋତି, ସୁଣନ୍ତି, ସୁଣାସି, ସୁଣୋସି ।
ରସ୍ସତ୍ତେ-ସୁଣସି ନାଗ [ମହାୱ॰ ୧୨୬]। ସୁଣାଥ, ସୁଣୋଥ, ସୁଣାମି, ସୁଣୋମି, ସୁଣାମ, ସୁଣୋମ ।
କମ୍ମେ ‘ଦୀଘୋ ସରସ୍ସା’ତି କ୍ୟମ୍ହି ଦୀଘୋ, ସୂୟତି, ସୁୟ୍ୟତି, ସୂୟନ୍ତି, ସୁୟ୍ୟନ୍ତି, ସୁଣୀୟତି, ସୁଣୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ସାୱେତି, ଅନୁସାୱେତି, ସାୱୟତି, ଅନୁସାୱୟତି, ସୁଣାପେତି, ସୁଣାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ସାୱୀୟତି, ଅନୁସାୱୀୟତି ।
ସୁଣାତୁ, ସୁଣନ୍ତୁ, ସୁୟ୍ୟତୁ, ସୁୟ୍ୟନ୍ତୁ, ସାୱେତୁ, ସାୱେନ୍ତୁ, ସୁଣେ, ସୁଣେୟ୍ୟ, ସୁଣେୟ୍ୟୁଂ, ସୂୟେୟ୍ୟ, ସୁୟ୍ୟେୟ୍ୟ, ସୂୟେୟ୍ୟୁଂ, ସୁୟ୍ୟେୟୁଂ, ସାୱେୟ୍ୟ, ସାୱେୟ୍ୟୁଂ ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅସୁଣି, ସୁଣି ।
୬୬୭.ତେସୁ ସୁତୋ କ୍ଣୋକ୍ଣାନଂ ରୋଟ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ତେସୁ ଈଆଦୀସୁ ସ୍ସକାରୱନ୍ତେସୁ ଚ ୱଚନେସୁ ସୁଧାତୁତୋ ପରେସଂ କ୍ଣୋ, କ୍ଣାନଂ ରୋଟ ହୋତି, ରାନୁବନ୍ଧୋ ସବ୍ବାଦେସଦୀପନତ୍ଥୋ । ‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’ତି ସୁତ୍ତେନ ଆଦିସରସ୍ସ ଲୋପୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
ଅସ୍ସୋସି, ଅସ୍ସୋସୁଂ, ଅସ୍ସୋସି, ଅସ୍ସୋସିତ୍ଥ, ଅସ୍ସୋସିଂ, ଅସ୍ସୋସିମ୍ହା, ଅସ୍ସୋସୁମ୍ହା, ଅସ୍ସୋସିତ୍ଥ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି-ସୁଣିସ୍ସତି, ସୋସ୍ସତି, ସୁଣିସ୍ସନ୍ତି, ସୋସ୍ସନ୍ତି, ସୁଣିସ୍ସସି, ସୋସ୍ସସି, ସୁଣିସ୍ସଥ, ସୋସ୍ସଥ, ସୁଣିସ୍ସାମି, ସୋସ୍ସାମି, ସୁଣିସ୍ସାମ, ସୋସ୍ସାମ । ଏୱଂ ପରଛକ୍କେ ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅସୁଣିସ୍ସା, ଅସୋସ୍ସା, ଅସୁଣିସ୍ସଂସୁ, ସୋସ୍ସଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପପୁବ୍ବୋ ହି-ପେସନେ, ପହିଣାତି, ପହିଣୋତି, ପହିଣନ୍ତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଦୂତଂ ପହିଣି, ପହିଣିଂସୁ, ‘କ୍ୱଚି ୱିକରଣାନ’ନ୍ତି ୱିକରଣଲୋପୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ପସ୍ସ ଦୀଘୋ, ଦୂତଂ ପାହେସି [ପାରା॰ ୨୯୭; ମହାୱ॰ ୧୯୮], ପାହେସୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଆପ-ପାପୁଣନେ ପପୁବ୍ବୋ –
୬୬୮.ସକାପାନଂ କୁକ୍କୁ କ୍ଣେ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫; ‘‘…କୁକକୂ ଣେ’’ (ବହୂସୁ)]।
ସକ, ଆପଧାତୂନଂ କାନୁବନ୍ଧା କୁକାର, ଉକାରା କମେନ ଆଗମା ହୋନ୍ତି କ୍ଣମ୍ହି ପଚ୍ଚୟେ ।
ପାପୁଣୋତି, ପାପୁଣନ୍ତି, ସମ୍ପାପୁଣନ୍ତି ।
ପରିପୁବ୍ବୋ ପରିୟତ୍ତିୟଂ, ପରିୟାପୁଣାତି, ପରିୟାପୁଣନ୍ତି ।
ସଂପୁବ୍ବୋ-ସମାପୁଣାତି, ପରିସମାପୁଣାତି, ନିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କ୍ଣେତି କିଂ ? ପପ୍ପୋତି ।
କମ୍ମେ-ପାପୀୟତି, ପାପୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ପାପେତି, ପାପୟତି, ପାପେନ୍ତି, ପାପୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ପାପୀୟତି, ପାପୀୟନ୍ତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ପାପୁଣି, ପାପୁଣିଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସକ-ସତ୍ତିୟଂ, ସକ୍କୁଣୋତି, ସକ୍କୁଣାତି ।
କ୍ଣେତି କିଂ ? ସକ୍କୋତି, ସକ୍କୁଣନ୍ତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅସକ୍କୁଣି, ସକ୍କୁଣି, ଅସକ୍କୁଣିଂସୁ, ସକ୍କୁଣିଂସୁ ।
୬୬୯.ସକା କ୍ଣାସ୍ସ ଖୋ ଈଆଦୋ[‘…ଣାସ୍ସ ଖ…’’ (ବହୂସୁ)]।
ସକମ୍ହା ପରସ୍ସ କ୍ଣାସ୍ସ ଖୋ ହୋତି ଈଆଦିମ୍ହି ।
ଅସକ୍ଖି, ସକ୍ଖି, ଅସକ୍ଖିଂସୁ, ସକ୍ଖିଂସୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୬୭୦.ସ୍ସେ ୱା[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ସକମ୍ହା ପରସ୍ସ କ୍ଣସ୍ସ ଖୋ ହୋତି ୱା ସ୍ସେ ପରେ ।
ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ସକ୍କୁଣିସ୍ସତି, ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି, ସକ୍କୁଣିସ୍ସନ୍ତି, ସକ୍ଖିସ୍ସସି, ସକ୍ଖିସ୍ସଥ, ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ସକ୍ଖିସ୍ସାମ, ସକ୍କୁଣିସ୍ସାମ ।
‘ଦକ୍ଖ ସକ୍ଖ ହେହି ହୋହୀହି ଲୋପୋ’ତି ସ୍ସସ୍ସ ୱିକପ୍ପେନ ଲୋପୋ, ସକ୍ଖିତି, ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ସକ୍ଖିନ୍ତି, ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅସକ୍ଖିସ୍ସା, ସକ୍ଖିସ୍ସା, ଅସକ୍କୁଣିସ୍ସା, ସକ୍କୁଣିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସ୍ୱାଦିଗଣୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
କ୍ୟାଦିଗଣ
ଅଥ କ୍ୟାଦିଗଣୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
କୀ, ଜି, ଞା, ଧୂ, ପୁ, ଭୂ, ମା, ମୂ, ଲୂ।
୬୭୧.କ୍ୟାଦୀହି କ୍ଣା[କ॰ ୪୪୯; ରୂ॰ ୫୧୩; ନୀ॰ ୯୩୦; ଚଂ॰ ୧.୧.୧୦୧ …ପେ॰… ୩.୧.୮୧]।
କୀଇଚ୍ଚାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ପରଂ କତ୍ତରି କାନୁବନ୍ଧୋ ଣାପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୬୭୨.କ୍ଣାକ୍ନାସୁ ରସ୍ସୋ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫; ଚଂ॰ ୬.୧.୧୦୮; ପା॰ ୭.୩.୮୦]।
କୀ-ଦବ୍ବୱିନିମୟେ, କିଣାତି, କିଣନ୍ତି, ୱିକ୍କିଣାତି, ୱିକ୍କିଣନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-କୀୟତି, କିୟ୍ୟତି, ୱିକ୍କୀୟତି, ୱିକ୍କିୟ୍ୟତି, ୱିକ୍କିୟ୍ୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ୱିକ୍କାୟେତି, ୱିକ୍କାୟୟତି, କୀଣାପେତି, କୀଣାପୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୬୭୩.ଜ୍ୟାଦୀହି କ୍ନା[କ॰ ୪୪୯; ରୂ॰ ୫୧୩; ନୀ॰ ୯୩୦]।
ଜିଇଚ୍ଚାଦୀହି କତ୍ତରି କାନୁବନ୍ଧୋ ନାପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଜିନାତି, ଜିନନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଜୀୟତି, ଜିୟ୍ୟତି, ଜିନୀୟତି, ଜିନିୟ୍ୟତି ।
କାରିତେ-ଜୟାପେତି, ଜୟାପୟତି, ପରାଜେତି, ପରାଜୟତି, ପରାଜେନ୍ତି, ପରାଜୟନ୍ତି, ଜିନାପେତି, ଜିନାପୟତି, ଅଜିନି, ଜିନି, ଅଜିନିଂସୁ, ଜିନିଂସୁ, ଜିନିସ୍ସତି, ଜିନିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଞା-ଅୱବୋଧନେ ।
୬୭୪.ଞାସ୍ସ ନେ ଜା[କ॰ ୪୭୦; ରୂ॰ ୫୧୪; ନୀ॰ ୯୫୦; ଚଂ॰ ୬.୧.୧୦୭; ପା॰ ୭.୩.୭୦, ୭୯]।
ନାପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଞାସ୍ସ ଜା ହୋତି ।
ଜାନାତି, ପଜାନାତି, ଆଜାନାତି, ସଞ୍ଜାନାତି, ୱିଜାନାତି, ଅଭିଜାନାତି, ପରିଜାନାତି, ପଟିଜାନାତି, ଜାନନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଞାୟତି, ପଞ୍ଞାୟତି, ଅଞ୍ଞାୟତି, ସଞ୍ଞାୟତି, ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅଭିଞ୍ଞାୟତି, ପରିଞ୍ଞାୟତି, ପଟିଞ୍ଞାୟତି, ଞାୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଞାପେତି, ଞାପୟତି, ଞାପେନ୍ତି, ଞାପୟନ୍ତି, ଜାନାପେତି, ଜାନାପୟତି, ଜାନାପେନ୍ତି, ଜାନାପୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଞାପୀୟତି, ସଞ୍ଞାପୀୟତି, ଜାନାପୀୟତି ।
୬୭୫.ଞାସ୍ସ ସନାସ୍ସ ନାୟୋ ତିମ୍ହି[କ॰ ୫୦୯; ରୂ॰ ୫୧୬; ନୀ॰ ୧୦୨୨]।
ନାସହିତସ୍ସ ଞାସ୍ସ ନାୟୋ ହୋତି ତିମ୍ହି, ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତିୟା ଅନ୍ତି, ଅନ୍ତେସୁ ଚ ।
ନାୟତି । ୱିଚେୟ୍ୟ ୱିଚେୟ୍ୟ ଅତ୍ଥେ ପନାୟତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ୱିପସ୍ସୀତି ୱୁଚ୍ଚତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୧-୪୪]। ନାୟନ୍ତି । ‘‘ଅନିମିତ୍ତା ନ ନାୟରେ’’ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି ୧.୧୭୪] ପାଳି ।
ଏୟ୍ୟାଦିମ୍ହି-ଜାନେୟ୍ୟ, ଜାନେୟ୍ୟୁଂ, ଜାନେୟ୍ୟାସି, ଜାନେୟ୍ୟାଥ, ଜାନେୟ୍ୟାମି, ଜାନେୟ୍ୟାମ ।
ଉତ୍ତେ-ଜାନେୟ୍ୟାମୁ ।
ଏୟ୍ୟାମସ୍ସ ଏମୁତ୍ତେ ‘‘କଥଂ ଜାନେମୁ ତଂ ମୟ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୭] ପାଳି ।
୬୭୬.ଏୟ୍ୟସ୍ସିୟାଞା ୱା[କ॰ ୫୦୮; ରୂ॰ ୫୧୫; ନୀ॰ ୧୦୨୧]।
ଞାତୋ ଏୟ୍ୟସ୍ସ ଇୟା, ଞା ହୋନ୍ତି, ୱାସଦ୍ଦେନ ଏୟ୍ୟୁମାଦୀନମ୍ପି ଞୂ, ଞାସି, ଞାଥ, ଞାମି, ଞାମାଦେସା ହୋନ୍ତି, ଏୟ୍ୟମିଚ୍ଚସ୍ସ ଞଞ୍ଚ ।
ଜାନିୟା ।
୬୭୭.ଞାମ୍ହି ଜଂ[କ॰ ୪୭୦; ରୂ॰ ୫୧୪; ନୀ॰ ୯୫୦]।
ଞାଦେସେ ପରେ ସନାସ୍ସ ଞାସ୍ସ ଜଂ ହୋତି ।
ଜଞ୍ଞା, ୱିଜଞ୍ଞା ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଞୂଆଦୀସୁପି ଜଂ ହୋତି । ‘‘ପାପଂ କତ୍ୱା ମା ମଂ ଜଞ୍ଞୂତି ଇଚ୍ଛତି [ସୁ॰ ନି॰ ୧୨୭; ୱିଭ॰ ୮୯୪ ‘ଜଞ୍ଞା’ତି], ୱିୱେକଧମ୍ମଂ ଅହଂ ୱିଜଞ୍ଞଂ [ଗୱେସିତବ୍ବଂ], ଜଞ୍ଞାମୁ ଚେ ସୀଲୱନ୍ତଂ ୱଦଞ୍ଞୁ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୦୧] ପାଳୀ । ‘ଜଞ୍ଞାସି, ଜଞ୍ଞାଥ, ଜଞ୍ଞାମି, ଜଞ୍ଞାମା’ତିପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
୬୭୮.ଈସ୍ସତ୍ୟାଦୀସୁ କ୍ନାଲୋପୋ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
କ୍ନାସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ୱା ଈଆଦିମ୍ହି ସ୍ସତ୍ୟାଦିମ୍ହି ଚ ।
ଅଞ୍ଞାସି, ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି, ଅଜାନି, ଅଞ୍ଞାସୁଂ, ଅଞ୍ଞଂସୁ, ଅବ୍ଭଞ୍ଞଂସୁ, ଜାନିଂସୁ, ଅଞ୍ଞାସି, ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି, ଅଜାନି, ଅଞ୍ଞିତ୍ଥ, ଜାନିତ୍ଥ, ଅଞ୍ଞାସିଂ, ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ, ଅଜାନିଂ, ଜାନିଂ, ଅଞ୍ଞାସିମ୍ହା, ଅଜାନିମ୍ହା, ଜାନିମ୍ହା, ଞାସ୍ସତି, ଜାନିସ୍ସତି, ଞାସ୍ସନ୍ତି, ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ୱିଞ୍ଞାୟିସ୍ସତି, ୱିଞ୍ଞାୟିସ୍ସନ୍ତି ।
୬୭୯.ସ୍ସସ୍ସ ହି କମ୍ମେ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଞାତୋ ସ୍ସସ୍ସ ହି ହୋତି ୱା କମ୍ମେ ।
ପଞ୍ଞାୟିହି । ‘‘ପଞ୍ଞାୟିହିନ୍ତି ଏତା, ଦହରା’’ତି [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୯୭] ପାଳି । ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତି, ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଧୂ-ୱିଧୁନନେ, କ୍ନାମ୍ହି ରସ୍ସୋ, ଧୁନାତି, ଧୁନନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଧୁନୀୟତି, ଧୁନୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଧୁନାପେତି, ଧୁନାପୟତି ।
ପୁ-ସୋଧନେ, ପୁନାତି, ପୁନନ୍ତି ।
ଭୂ-ପତ୍ତିୟଂ, ରସ୍ସୋ, ଅଭିସମ୍ଭୁନାତି, ଅଭିସମ୍ଭୁନନ୍ତି । ନାସ୍ସ ଣତ୍ତେ-ଅଭିସମ୍ଭୁଣାତି, ଅଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତି ।
ମା-ପରିମାଣେ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ମିନାତି, ନିମ୍ମିନାତି ।
କମ୍ମେ-ଉପମୀୟତି, ଉପମୀୟନ୍ତି, ନିମ୍ମୀୟତି, ନିମ୍ମୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ନଗରଂ ମାପେତି, ମାପୟତି, ମାପୀୟତି, ମାପୀୟନ୍ତି, ନିମ୍ମିନି, ନିମ୍ମିନିଂସୁ, ମାପେସି, ମାପୟି, ମାପେସୁଂ, ମାପୟୁଂ, ନିମ୍ମିନିସ୍ସତି, ନିମ୍ମିନିସ୍ସନ୍ତି, ମାପେସ୍ସତି, ମାପେସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମୂ-ବନ୍ଧନେ, ମୁନାତି ।
ଲୂ-ଛେଦନେ, ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଲୁନାତି, ଲୁନନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଲୂୟତି, ଲୂୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଲାୱୟତି, ଲାୱୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଲାୱୀୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କ୍ୟାଦିଗଣୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ତନାଦିଗଣ
ଅଥ ତନାଦିଗଣୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ଆପ, କର, ତନ, ସକ।
୬୮୦.ତନାଦିତ୍ୱୋ[କ॰ ୪୫୧; ରୂ॰ ୫୨୦; ନୀ॰ ୯୩୨; ଚଂ॰ ୧.୧.୯୭; ପା॰ ୩.୧.୭୯]।
ତନାଦୀହି ପରଂ ଓପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ତନୋତି ।
ଆପ-ପାପୁଣନେ ପପୁବ୍ବୋ । ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ରସ୍ସୋ ଚ, ପପ୍ପୋତି, ପପ୍ପୋନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ପାପୀୟତି, ପାପୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ପାପେତି, ପାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ପାପୀୟତି ପାପୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କର-କରଣେ, କରୋତି, କରୋନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-କରୀୟତି, କରୀୟନ୍ତି ।
‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’ତି ୟମ୍ହି ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ୟତ୍ତଂ, କୟ୍ୟତି, କୟ୍ୟନ୍ତି, କୟ୍ୟରେ, କୟ୍ୟତେ, କୟ୍ୟନ୍ତେ ।
କାରିତେ-କାରେତି, କାରୟତି, କାରେନ୍ତି, କାରୟନ୍ତି, କାରାପେତି, କାରାପୟତି, କାରାପେନ୍ତି, କାରାପୟନ୍ତି ।
୬୮୧.କରସ୍ସ ସୋସ୍ସ କୁଂ[କ॰ ୫୧୧; ରୂ॰ ୫୨୧; ନୀ॰ ୧୧୨୪]।
ଓ-କାରସହିତସ୍ସ କରସ୍ସ କୁଂ ହୋତି ମି, ମେସୁ ପରେସୁ ।
କୁମ୍ମି, କୁମ୍ମ, ‘‘ଭତ୍ତୁ ଅପଚିତିଂ କୁମ୍ମି [ଜା॰ ୧.୩.୧୨୬], ଧମ୍ମସ୍ସାପଚିତିଂ କୁମ୍ମୀ’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୫୨] ପାଳୀ ।
୬୮୨.କରୋତିସ୍ସ ଖୋ[କ॰ ୫୯୪; ରୂ॰ ୫୮୨; ନୀ॰ ୧୧୯୮]।
ପାଦିତୋ ପରସ୍ସ କରଧାତୁସ୍ସ କ୍ୱଚି ଖୋ ହୋତି ।
ସଙ୍ଖରୋତି, ସଙ୍ଖରୋନ୍ତି, ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି, ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ସଙ୍ଖରୀୟତି, ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ସଙ୍ଖାରେତି, ସଙ୍ଖାରୟତି ।
ଣାପିମ୍ହି ନ ୱୁଦ୍ଧି, ସଙ୍ଖରାପେତି, ସଙ୍ଖରାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ସଙ୍ଖାରୀୟତି, ସଙ୍ଖରାପୀୟତି ।
୬୮୩.କରସ୍ସ ସୋସ୍ସ କୁବ୍ବକୁରୁକୟିରା[କ॰ ୫୧୧-୨; ରୂ॰ ୫୨୧-୨; ନୀ॰ ୧୦୭୭-୮-୯-୧୦; ଚଂ॰ ୫.୨.୧୦୩; ପା॰ ୬.୪.୧୧୦]।
ଓ-କାରସହିତସ୍ସ କରସ୍ସ କୁବ୍ବ, କୁରୁ, କୟିରା ହୋନ୍ତି ୱା ନ୍ତ, ମାନ, ତ୍ୟାଦୀସୁ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱିକପ୍ପେନ କୁସ୍ସ କ୍ରୁତ୍ତଂ ।
କୁବ୍ବତି କୁବ୍ବନ୍ତି, କ୍ରୁବ୍ବତି, କ୍ରୁବ୍ବନ୍ତି ।
ପରଛକ୍କେ-କୁବ୍ବତେ, କ୍ରୁବ୍ବତେ, କୁବ୍ବନ୍ତେ, କ୍ରୁବ୍ବନ୍ତେ, କୁରୁତେ, କୟିରତି, କୟିରନ୍ତି, କୟିରସି, କୟିରଥ, କୟିରାମି, କୟିରାମ, କୟିରତେ, କୟିରନ୍ତେ ।
କରୋତୁ, ସଙ୍ଖରୋତୁ, କୁବ୍ବତୁ, କ୍ରୁବ୍ବତୁ, କୁରୁତୁ, ଅଗ୍ଘଂ କୁରୁତୁ ନୋ ଭୱଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧୮], କୟିରତୁ ।
କରେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଖରେୟ୍ୟ, କୁବ୍ବେୟ୍ୟ, କ୍ରୁବ୍ବେୟ୍ୟ, କୟିରେୟ୍ୟ ।
୬୮୪.ଟା[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
କୟିରାଦେସତୋ ପରସ୍ସ ଏୟ୍ୟୱିଭତ୍ତିସ୍ସ ଟାନୁବନ୍ଧୋ ଆ ହୋତି ୱା ।
ସୋ ପୁଞ୍ଞଂ କୟିରା, ପୁଞ୍ଞଂ ଚେ ପୁରିସୋ କୟିରା [ଧ॰ ପ॰ ୧୧୮], କୟିରା ନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ [ଧ॰ ପ॰ ୧୧୮]।
୬୮୫.କୟିରେୟ୍ୟସ୍ସେୟ୍ୟୁମାଦୀନଂ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୦୮୩-୪-୫-୬-୭]।
କୟିରାଦେସତୋ ପରସ୍ସ ଏୟ୍ୟୁଂଆଦୀନଂ ଏୟ୍ୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ।
କୟିରୁଂ, କୟିରେୟ୍ୟୁଂ, କୟିରାସି, କୟିରେୟ୍ୟାସି, କୟିରାଥ, କୟିରେୟ୍ୟାଥ, କୟିରାମି, କୟିରେୟ୍ୟାମି, କୟିରାମ, କୟିରେୟ୍ୟାମ ।
୬୮୬.ଏଥସ୍ସା[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୦୮୨]।
କୟିରାଦେସତୋ ପରସ୍ସ ଏଥସ୍ସ ଏ-କାରସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା ।
ସୋ କୟିରାଥ, ଦୀପଂ କୟିରାଥ ପଣ୍ଡିତୋ [ଧ॰ ପ॰ ୨୮], କୟିରା ଚେ କୟିରାଥେନଂ [ଧ॰ ପ॰ ୩୧୩; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୮୯]।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଅକରି, କରି, ସଙ୍ଖରି, ଅଭିସଙ୍ଖରି, ଅକୁବ୍ବି, କୁବ୍ବି, ଅକ୍ରୁବ୍ବି, କ୍ରୁବ୍ବି, ଅକୟିରି, କୟିରି, ଅକରୁଂ, କରୁଂ, ସଙ୍ଖରୁଂ, ଅଭି, ସଙ୍ଖରୁଂ, ଅକରିଂସୁ, କରିଂସୁ, ସଙ୍ଖରିଂସୁ, ଅଭିସଙ୍ଖରିଂସୁ, ଅକୁବ୍ବିଂସୁ, କୁବ୍ବିଂସୁ, ଅକ୍ରୁବ୍ବିଂସୁ, କ୍ରୁବ୍ବିଂସୁ, ଅକୟିରିଂସୁ, କୟିରିଂସୁ, ଅକୟିରୁଂ, କୟିରୁଂ ।
୬୮୭.କା ଈଆଦୀସୁ[କ॰ ୪୯୧; ରୂ॰ ୫୨୩; ନୀ॰ ୯୮୩]।
ଈଆଦୀସୁ ସଓକାରସ୍ସ କରସ୍ସ କା ହୋତି ୱା ।
୬୮୮.ଦୀଘା ଈସ୍ସ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଆ, ଏ, ଊଦୀଘେହି ପରସ୍ସ ଈୱଚନସ୍ସ ସି ହୋତି ୱା ।
ଅଟ୍ଠାସି, ଅଦାସି, ୱଦେସି, ୱଜ୍ଜେସି, ଭାୱେସି, କାରେସିଅନୁଭୋସି, ଅହୋସି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୋ ଅକାସି, ତେ ଅକଂସୁ, ଗାଥାୟଂ ‘‘ଅକଂସୁ ସତ୍ଥୁୱଚନ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୬୪] ପାଳି । ଅକାସୁଂ, ତ୍ୱଂ ଅକାସି । ମା ତୁମ୍ହେ ଏୱରୂପଂ ଅକତ୍ଥ [ଗୱେସିତବ୍ବଂ], ମାକତ୍ଥ ପାପକଂ କମ୍ମଂ, ଆୱୀ ୱା ୟଦି ୱା ରହୋ [ଉଦା॰ ୪୪]। ଅକାସିତ୍ଥ, ଅହଂ ଅକାସିଂ, ମୟଂ ଅକାସିମ୍ହା, ଅକମ୍ହା । ଭୋଗେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ, ଦୀପଂ ନାକମ୍ହ ଅତ୍ତନୋ [ଜା॰ ୧.୪.୫୩]। ସୋ ଅକା । ‘‘ତତୋ ଏକସତଂ ଖତ୍ୟେ, ଅନୁୟନ୍ତେ ଭୱଂ ଅକା’’ତି [ଜା॰ ୨.୨୦.୯୪] ପାଳି । ଅକାସିତ୍ଥ ୱା, ଅହଂ ଅକଂ, ଅକରଂ ୱା । ‘‘ତସ୍ସାହଂ ୱଚନଂ ନାକଂ, ପିତୁ ୱୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭାସିତ’’ନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୧୭.୧୩୪] ପାଳି ।
କାରିତେ-ସୋ କାରେସି, କାରୟି, କାରାପେସି, କାରାପୟି, ତେ କାରେସୁଂ, କାରୟୁଂ, କାରାପେସୁଂ, କାରାପୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କରିସ୍ସତି ସଙ୍ଖରିସ୍ସତି, କୁବ୍ବିସ୍ସତି, କ୍ରୁବ୍ବିସ୍ସତି, କୟିରିସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘‘ହରସ୍ସ ଚାହଙ ସ୍ସେ’ତି ସ୍ସେନ ସହ କରସ୍ସ ରକାରସ୍ସ ଆହଙ ହୋତି, କାହତି, କାହନ୍ତି, କଥଂ କାହନ୍ତି ଦାରକା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୪୯]।
ଇଞାଗମେ-କାହିତି, କାହିନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । କାହସି, କାହଥ । କାହାମି କୁସଲଂ ବହୁଂ [ଜା॰ ୧.୪.୫୬], କାହାମ ପୁଞ୍ଞସଞ୍ଚୟଂ [ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୪୦୧]।
‘ଆଈଆଦୀସୂ’ତି ସୁତ୍ତେ ୟୋଗୱିଭାଗେନ ସ୍ସତ୍ୟାଦୀସୁପି କା ହୋତି, ସଂୟୋଗେ ରସ୍ସତ୍ତଂ, କସ୍ସତି, କସ୍ସନ୍ତି, କସ୍ସସି, କସ୍ସଥ, କସ୍ସାମି, କସ୍ସାମ, କସ୍ସଂ ପୁରିସକାରିୟଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୧]।
ସ୍ସାଦିମ୍ହି-ଅକାହା, ଅକରିସ୍ସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତନୁ-ୱିତ୍ଥାରେ, ତନୋତି ।
ପରସ୍ସରଲୋପୋ-ତନୋନ୍ତି ।
୬୮୯.ଓୱିକରଣସ୍ସୁ ପରଛକ୍କେ[କ॰ ୫୧୧; ରୂ॰ ୫୨୧; ନୀ॰ ୧୦୨୪]।
ପରଛକ୍କେ ପରେ ଓୱିକରଣସ୍ସ ଉ ହୋତି ।
ତନୁତେ, ତନୁନ୍ତେ ।
‘ୟୱା ସରେ’ତି ଉସ୍ସ ୱତ୍ତେ-ତନ୍ୱନ୍ତେ ।
୬୯୦.ପୁବ୍ବଛକ୍କେ ୱା କ୍ୱଚି[କ॰ ୫୧୧; ରୂ॰ ୫୨୧; ନୀ॰ ୧୦୨୪]।
ପୁବ୍ବଛକ୍କେ ଓୱିକରଣସ୍ସ କ୍ୱଚି ଉ ହୋତି ୱା ।
ତନୁତି, କୁରୁତୁ ।
କ୍ୱଚୀତି କିଂ ? କରୋତି ।
କମ୍ମେ-ତନୀୟତି, ତଞ୍ଞତି ।
୬୯୧.ତନସ୍ସା ୱା[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ତନଧାତୁସ୍ସ ନ-କାରସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା କ୍ୟମ୍ହି ।
ତାୟତି, ତାୟନ୍ତି, ପତାୟତି, ପତାୟନ୍ତି । ‘‘ଇତୋ’ଦାନି ପତାୟନ୍ତି, ସୂଚିୟୋ ବଲିସାନି ଚା’’ତି [ଜା॰ ୧.୬.୮୪] ପାଳି । ତାୟତେ, ତାୟନ୍ତେ ।
ସକ-ସତ୍ତିୟଂ, ସକ୍କୋତି, ସକ୍କୋନ୍ତି, ସକ୍କୋସି, ସକ୍କୋଥ, ସକ୍କୋମି, ସକ୍କୋମ ।
ତନାଦିଗଣୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଚୁରାଦିଗଣ
ଅଥ ଚୁରାଦିଗଣୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ଆପ, କମୁ, ଗଣ, ଘଟ, ଚିନ୍ତ, ଚେତ, ଚୁର, ଧର, ପାଲ, ପୂଜ, ମନ୍ତ, ମାନ, ୱିଦ।
୬୯୨.ଚୁରାଦୀହିଣି[କ॰ ୪୫୨; ରୂ॰ ୫୨୫; ନୀ॰ ୯୩୩; ଚଂ॰ ୧.୧.୪୫; ପା॰ ୩.୧.୨୫; ‘ଚୁରାଦିତୋ ଣି’ (ବହୂସୁ)]।
ଚୁରାଦୀହି କ୍ରିୟତ୍ଥେହି ପରଂ ସକତ୍ଥେ ଣିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଚୋରେତି, ଚୋରୟତି ।
ୱିପୁବ୍ବୋ ଆପ-ବ୍ୟାପନେ, ବ୍ୟାପେତି, ବ୍ୟାପୟତି ।
କମୁ-ଇଚ୍ଛାୟଂ, କାମେତି, କାମୟତି, କାମେନ୍ତି, କାମୟନ୍ତି, ନିକାମେତି, ନିକାମୟତି, ନିକାମେନ୍ତି, ନିକାମୟନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-କାମୀୟତି, କାମୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ ଣାପି ଏୱ, କାମାପେତି, କାମାପୟତି ।
ଗଣ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, ଗଣ, ଘଟାନଂ ତୁଦାଦିତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି, ଗଣେତି, ଗଣୟତି ।
ଘଟ-ଚେତାୟଂ, ଘଟେତି, ଘଟୟତି ।
ଚିନ୍ତ-ଚିନ୍ତାୟଂ, ଗରୁପନ୍ତତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି, ଚିନ୍ତେତି, ଚିନ୍ତୟତି ।
କମ୍ମେ-ଚିନ୍ତୀୟତି, ଚିନ୍ତୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଚିନ୍ତାପେତି, ଚିନ୍ତାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ଚିନ୍ତାପୀୟତି, ଚିନ୍ତାପୟୀୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ଚିନ୍ତେସି, ଚିନ୍ତୟି, ଚିନ୍ତେୟୁଂ, ଚିନ୍ତୟୁଂ, ଚିନ୍ତେସି, ଚିନ୍ତୟି, ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଚିନ୍ତେସିଂ, ଚିନ୍ତୟିଂ, ଚିନ୍ତେସିମ୍ହା, ଚିନ୍ତୟିମ୍ହା ।
ଚେତ-ଚେତାୟଂ, ଚେତେତି, ଚେତୟତି, ଚେତେନ୍ତି, ଚେତୟନ୍ତି ।
ଚୁର-ଥେୟ୍ୟେ, ଚୋରେତି, ଚୋରୟତି, ଚୋରେନ୍ତି, ଚୋରୟନ୍ତି ।
ଧର-ଧାରଣେ, ଧାରେତି, ଧାରୟତି, ଧାରେନ୍ତି, ଧାରୟନ୍ତି ।
ପାଲ-ପାଲନେ, ପାଲେତି, ପାଲୟତି, ପାଲେନ୍ତି, ପାଲୟନ୍ତି ।
ପୂଜ-ପୂଜାୟଂ, ଗରୁପନ୍ତତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି, ପୂଜେତି, ପୂଜୟତି, ପୂଜେନ୍ତି, ପୂଜୟନ୍ତି ।
ମନ୍ତ-ଗୁତ୍ତଭାସନେ, ମନ୍ତେତି, ମନ୍ତୟତି, ମନ୍ତେନ୍ତି, ମନ୍ତୟନ୍ତି ।
ଆପୁବ୍ବୋ କଥନେ ଆମନ୍ତନେ ଚ । ଆମନ୍ତୟାମି ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮], ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୮]।
ନିପୁବ୍ବୋ-ନିମନ୍ତନେ, ନିମନ୍ତେତି, ନିମନ୍ତୟତି ।
ଈଆଦିମ୍ହି-ମନ୍ତେସି, ମନ୍ତୟି, ଆମନ୍ତେସି, ଆମନ୍ତୟି, ନିମନ୍ତେସି, ନିମନ୍ତୟି, ମନ୍ତେସୁଂ, ମନ୍ତୟୁଂ, ମନ୍ତୟିଂସୁ ରହୋଗତା [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯୧୮], ମନ୍ତେସ୍ସତି, ଆମନ୍ତେସ୍ସତି, ନିମନ୍ତେସ୍ସତି, ମନ୍ତୟିସ୍ସତି, ଆମନ୍ତୟିସ୍ସତି, ନିମନ୍ତୟିସ୍ସତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ମାନ-ପୂଜାୟଂ, ମାନେତି, ମାନୟତି, ମାନେନ୍ତି, ମାନୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱିଦ-ଅନୁଭୱନେ, ୱେଦେତି, ୱେଦୟତି, ପଟିସଂୱେଦେତି, ପଟିସଂୱେଦୟତି ।
ପଟି, ନି, ପପୁବ୍ବୋ ଆଚିକ୍ଖନେ, ପଟିୱେଦେତି, ପଟିୱେଦୟତି, ନିୱେଦେତି, ନିୱେଦୟତି, ପୱେଦେତି, ପୱେଦୟତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଚୁରାଦିଗଣୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ୱିକରଣପଚ୍ଚୟରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସାମଞ୍ଞ ଖ, ଛ, ସରାସି
ଅଥ ଧାତୁପଚ୍ଚୟା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
କ୍ରିୟାୱାଚୀଭାୱେନ ଧାତୁରୂପା ପଚ୍ଚୟା ଧାତୁପଚ୍ଚୟା, କ୍ରିୟତ୍ଥପଚ୍ଚୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତେହିପି ସବ୍ବେସଂ ତ୍ୟାଦି, ତବ୍ବାଦିୱିଭତ୍ତି, ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମ୍ଭୱୋ ।
ତିଜ, ମାନ, କିତ, ଗୁପ, ବଧ।
୬୯୩.ତିଜମାନେହି ଖସା ଖମାୱୀମଂସାସୁ[କ॰ ୪୩୩; ରୂ॰ ୫୨୮; ନୀ॰ ୯୦୬-୯; ଚଂ॰ ୧.୧.୧୭, ୨୮; ପା॰ ୩.୧.୫]।
ଖମାୟଂ ୱୀମଂସାୟଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେହି ତିଜ, ମାନଧାତୂହି ପରଂ କମେନ ଖ, ସପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ତିଜ-ଖମାୟଂ, ଇମିନା ଖପଚ୍ଚୟୋ ।
୬୯୪.ଖଛସାନମେକସ୍ସରଂ ଦ୍ୱେ[କ॰ ୪୫୮; ରୂ॰ ୪୬୧; ନୀ॰ ୯୩୯; ଚଂ॰ ୫.୧.୧; ପା॰ ୬.୧.୧, ୯; ‘…ମେକସରୋଦି…’ (ବହୂସୁ)]।
ଖ, ଛ, ସପଚ୍ଚୟନ୍ତାନଂ ଧାତୁରୂପାନଂ ପଠମଂ ସଦ୍ଦରୂପଂ ଏକସ୍ସରଂ ଦ୍ୱେରୂପଂ ହୋତୀତି ‘ତିଜ, ତିଜ’ଇତି ଦ୍ୱିରୂପେ କତେ ‘ଲୋପୋନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ଅନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଭୂତସ୍ସ ଜ-କାରସ୍ସ ଲୋପୋ, ‘ପରରୂପମୟକାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’ତି ଧାତ୍ୱନ୍ତଜକାରସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ । ‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସଂ ତତିୟପଠମା’ତି ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ଖସ୍ସ କତ୍ତଂ, ‘ତିତିକ୍ଖ’ଇତି ଧାତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତରୂପଂ, ତତୋ ତ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି ।
ତିତିକ୍ଖତି, ତିତିକ୍ଖନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ତିତିକ୍ଖୀୟତି ।
କାରିତେ-ତିତିକ୍ଖେତି, ତିତିକ୍ଖୟତି, ତିତିକ୍ଖାପେତି, ତିତିକ୍ଖାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ତିତିକ୍ଖାପୀୟତି, ତିତିକ୍ଖାପୀୟନ୍ତି ।
ତିତିକ୍ଖତୁ, ତିତିକ୍ଖନ୍ତୁ, ତିତିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ତିତିକ୍ଖେୟ୍ୟୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଖମାୟନ୍ତି କିଂ ? ତିଜ-ନିସାନେ, ତେଜେତି, ତେଜେନ୍ତି ।
କାରିତେ-ତେଜେତି । ‘‘ସମୁତ୍ତେଜେତି ସମ୍ପହଂସେତୀ’’ତି [ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୬] ପାଳି ।
ମାନ-ୱୀମଂସାୟଂ, ତତୋ ସପଚ୍ଚୟୋ । ‘ଖଛସାନମେକସ୍ସରଂ ଦ୍ୱେ’ତି ‘ମାନ, ମାନ’ଇତି ଦ୍ୱିରୂପେ କତେ –
୬୯୫.ମାନସ୍ସ ୱୀ ପରସ୍ସ ଚ ମଂ[କ॰ ୪୬୩-୭; ରୂ॰ ୫୩୨-୩; ନୀ॰ ୯୪୪]।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ମାନସ୍ସ ୱୀ ହୋତି, ପରସ୍ସ ଚ ସବ୍ବସ୍ସ ମାନସ୍ସ ମଂ ହୋତି ।
ୱୀମଂସତି, ୱୀମଂସନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ୱୀମଂସୀୟତି, ୱୀମଂସୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ୱୀମଂସେତି, ୱୀମଂସୟତି, ୱୀମଂସାପେତି, ୱୀମଂସାପୟତି ।
କମ୍ମେ-ୱୀମଂସାପୀୟତି, ୱୀମଂସାପୀୟନ୍ତି ।
ୱୀମଂସାୟନ୍ତି କିଂ ? ମାନ-ପୂଜାୟଂ, ମାନେତି, ସମ୍ମାନେତି, ଅଭିମାନେତି, ପୂଜେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କିତ-ରୋଗାପନୟନେ ସଂସୟେ ଚ ।
୬୯୬.କିତା ତିକିଚ୍ଛାସଂସୟେସୁ ଛୋ[କ॰ ୪୩୩; ରୂ॰ ୫୨୮; ନୀ॰ ୯୦୬-୯; ଚଂ॰ ୧.୧.୧୮; ପା॰ ୩.୧.୫ କା]।
ତିକିଚ୍ଛାୟଂ ସଂସୟେ ଚ ପୱତ୍ତକିତଧାତୁତୋ ପରଂ ଛୋ ହୋତି ।
‘କିତ, କିତ’ ଇତି ଦ୍ୱିରୂପେ କତେ –
୬୯୭.କିତସ୍ସାସଂସୟେତି ୱା[କ॰ ୪୬୩; ରୂ॰ ୫୩୨; ନୀ॰ ୯୪୪]।
ସଂସୟମ୍ହା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ତିକିଚ୍ଛତ୍ଥେ ପୱତ୍ତସ୍ସ କିତଧାତୁସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ କିତସ୍ସତି ହୋତି ୱା । ‘ପରରୂପମୟକାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ’ତି ପରରୂପତ୍ତଂ, ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ଚକାରତ୍ତଂ ।
ତିକିଚ୍ଛତି, ତିକିଚ୍ଛନ୍ତି । ଦେୱାପି ନଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତି, ମାତାପେତ୍ତିଭରଂ ନରଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୪୦୮]।
କମ୍ମେ-ତିକିଚ୍ଛୀୟତି, ତିକିଚ୍ଛୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ତିକିଚ୍ଛେତି, ତିକିଚ୍ଛୟତି, ତିକିଚ୍ଛାପେତି, ତିକିଚ୍ଛାପୟତି ।
ୱାସଦ୍ଦେନ ତିକାରାଭାୱେ ‘କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା’ତି ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗୋ, ଚିକିଚ୍ଛତି, ଚିକିଚ୍ଛନ୍ତି, ଚିକିଚ୍ଛୀୟତି, ଚିକିଚ୍ଛୀୟନ୍ତି ।
ଅସଂସୟେତି କିଂ ? ୱିଚିକିଚ୍ଛତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତି ।
ତିକିଚ୍ଛତ୍ଥ, ସଂସୟତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ –
କିତ-ଞାଣେ ନିୱାସେ ଚ, କେତତି, ସଂକେତତି, ନିକେତତି ।
ଗୁପ-ନିନ୍ଦାୟଂ ।
୬୯୮.ନିନ୍ଦାୟଂ ଗୁପବଧା ବସ୍ସ ଭୋ ଚ[କ॰ ୪୩୩; ରୂ॰ ୫୨୮; ଚଂ॰ ୧.୧.୧୯, ୨୦; ପା॰ ୩.୧.୫, ୬ କା]।
ନିନ୍ଦାୟଂ ପୱତ୍ତେହି ଗୁପ, ବଧେହି ପରଂ ଛପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ବସ୍ସ ଚ ଭୋ ହୋତି । ଦ୍ୱିରୂପେ କତେ ଅନାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପୋ ।
୬୯୯.ଗୁପିସ୍ସି[କ॰ ୪୬୫; ରୂ॰ ୪୬୩; ନୀ॰ ୯୪୬; ‘ଗୁପିସ୍ସୁସ୍ସ’ (ବହୂସୁ)]।
ଗୁପିସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଉ-କାରସ୍ସ ଇ ହୋତି । ଗସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗତ୍ତଂ, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ପଠମତ୍ତଂ ।
ଜିଗୁଚ୍ଛତି, ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତି ।
କମ୍ମେ-ଜିଗୁଚ୍ଛୀୟତି, ଜିଗୁଚ୍ଛୀୟନ୍ତି ।
କାରିତେ-ଜିଗୁଚ୍ଛେତି, ଜିଗୁଚ୍ଛୟତି, ଜିଗୁଚ୍ଛାପେତି, ଜିଗୁଚ୍ଛାପୟତି । ଜିଗୁଚ୍ଛତୁ, ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ନିନ୍ଦାୟନ୍ତି କିଂ ? ଗୁପ-ସଂୱରଣେ, ଗୋପେତି, ଗୋପୟତି ।
ବଧ-ନିନ୍ଦାୟଂ, ଦ୍ୱିରୂପାଦିମ୍ହି କତେ –
୭୦୦.ଖଛସେସ୍ସି[କ॰ ୪୬୫; ରୂ॰ ୪୬୩; ନୀ॰ ୯୪୬; ‘ଖଛସେସ୍ୱସ୍ସି’ (ବହୂସୁ)]।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅସ୍ସ ଇ ହୋତି ଖ, ଛ, ସେସୂତି ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ପରବକାରସ୍ସ ଚ ଭତ୍ତଂ, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପାଦି ।
ବିଭଚ୍ଛତି, ୱିରୂପୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବିଭଚ୍ଛନ୍ତି ।
ନିନ୍ଦାୟନ୍ତି କିଂ ? ବଧ-ବନ୍ଧନ, ହିଂସାସୁ, ବାଧେତି, ବାଧୟତି । ୱାତଂ ଜାଲେନ ବାଧେସି [ଜା॰ ୧.୧୨.୮]।
କମ୍ମେ-ବାଧୀୟତି, ବାଧୀୟନ୍ତି, ବଜ୍ଝତି, ବଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଇତି ସାମଞ୍ଞ ଖ, ଛ, ସରାସି ।
ତୁମିଚ୍ଛତ୍ଥେ ଖଛସରାସି
୭୦୧.ତୁଂସ୍ମା ଲୋପୋ ଚିଚ୍ଛାୟଂ ତେ[କ॰ ୪୩୪; ରୂ॰ ୫୩୪; ନୀ॰ ୯୧୦; ଚଂ॰ ୧.୧.୨୨; ପା॰ ୩.୧.୭]।
ତୁମନ୍ତେହି ଇଚ୍ଛତ୍ଥେ ତେ ଖ, ଛ, ସା ହୋନ୍ତି, ତୁଂପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ଲୋପୋ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ତୁମିଚ୍ଛତ୍ଥସମ୍ଭୱେ ସତି ସବ୍ବଧାତୁପଦେହିପି ଖ, ଛ, ସାନଂ ପୱତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥଂ । ତେନ ତୁମିଚ୍ଛତ୍ଥେ ସ, ଛପଚ୍ଚୟେ କତ୍ୱା ‘ଊ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ସ, ଛାନଂ ଆଦିମ୍ହି ଈଆଗମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅପୁତ୍ତଂ ପୁତ୍ତମିୱ ଆଚରିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି ପୁତ୍ତୀୟୀସତି, ପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଆଚରିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି ପବ୍ବତାୟୀସତି, ଦାତୁଂ ଇଚ୍ଛତି ଦିଚ୍ଛତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଭୁଜ, ଘସ, ହନ, ଜି, ହର, ପା, ସୁ।
ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେ-ଭୁଜତୋ ଖପଚ୍ଚୟୋ, ତୁଂପଚ୍ଚୟଲୋପୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବସ୍ସ ଅନାଦିଲୋପୋ, ପରରୂପତ୍ତେ ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ପଠମତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବସ୍ସ ଭସ୍ସ ବତ୍ତଂ, ବୁଭୁକ୍ଖତି, ବୁଭୁକ୍ଖନ୍ତି, ବୁଭୁକ୍ଖୀୟତି, ବୁଭୁକ୍ଖୀୟନ୍ତି, ବୁଭୁକ୍ଖେତି, ବୁଭୁକ୍ଖୟତି, ବୁଭୁକ୍ଖାପେତି, ବୁଭୁକ୍ଖାପୟତି, ବୁଭୁକ୍ଖାପୀୟତି, ବୁଭୁକ୍ଖାପୀୟନ୍ତି, ବୁଭୁକ୍ଖତୁ, ବୁଭୁକ୍ଖନ୍ତୁ, ବୁଭୁକ୍ଖେୟ୍ୟ, ବୁଭୁକ୍ଖେୟ୍ୟୁଂ, ବୁଭୁକ୍ଖି, ବୁଭୁକ୍ଖିଂସୁ, ବୁଭୁକ୍ଖିସ୍ସତି, ବୁଭୁକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି, ବୁଭୁକ୍ଖିସ୍ସା, ବୁଭୁକ୍ଖିସ୍ସଂସୁ ।
ଘସ-ଅଦନେ, ଘସିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେ – ଛପଚ୍ଚୟୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦି, ପୁବ୍ବସ୍ସ ଘସ୍ସ ଗତ୍ତଂ, ଗସ୍ସ ଜତ୍ତଂ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଜିଘଚ୍ଛତି, ଜିଘଚ୍ଛନ୍ତି, ଜିଘଚ୍ଛୀୟତି, ଜିଘଚ୍ଛୀୟନ୍ତି, ଜିଘଚ୍ଛେତି, ଜିଘଚ୍ଛାପେତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ହନ-ହିଂ ସାୟଂ, ହନ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେ – ଛପଚ୍ଚୟୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦି, ‘କୱଗ୍ଗହାନଂ ଚୱଗ୍ଗଜା’ତି ପୁବ୍ବସ୍ସ ହସ୍ସ ଜୋ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ ।
ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରସ୍ସ ହନସ୍ସ ଘଂ ହୋତି ସେ ପରେ ।
ଜିଘଂସତି, ଜିଘଂସନ୍ତି ।
ଜି-ଜୟେ, ଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେ – ସପଚ୍ଚୟୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
୭୦୩.ଜିହରାନଂ ଗୀ[କ॰ ୪୬୨, ୪୭୪; ରୂ॰ ୪୬୭, ୫୩୫; ନୀ॰ ୯୪୩-୯୫୪]।
ଜି, ହରାନଂ ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରସ୍ସ ଜିସ୍ସ ହରସ୍ସ ଚ ଗୀ ହୋତି ସେ ପରେ ।
ଜିଗୀସତି, ଜିଗୀସନ୍ତି, ୱିଜିଗୀସତି, ୱିଜିଗୀସନ୍ତି ।
ହର-ହରଣେ, ଦ୍ୱିତ୍ତାଦି, ପରସ୍ସ ଗୀ, ପୁବ୍ବସ୍ସ ହସ୍ସ ଜୋ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଜିଗୀସତି, ହରିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଜିଗୀସନ୍ତି ।
ପା-ପାନେ, ପିୱିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେ – ସପଚ୍ଚୟୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ‘ରସ୍ସୋ ପୁବ୍ବସ୍ସା’ତି ରସ୍ସୋ, ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ପିପାସତି, ପିପାସନ୍ତି, ପିପାସୀୟତି, ପିପାସୀୟନ୍ତି ।
ସୁ-ସୱନେ, ସୋତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେ – ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପରସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ସୁସ୍ସୁସତି [ସୁସ୍ସୂସତି (ବହୂସୁ)], ସୁସ୍ସୁସନ୍ତି, ସୁସ୍ସୁସୀୟତି, ସୁସ୍ସୁସୀୟନ୍ତି, ସୁସ୍ସୁସେତି, ସୁସ୍ସୁସୟତି, ସୁସ୍ସୁସାପେତି, ସୁସ୍ସୁସାପୟତି, ସୁସ୍ସୁସାପୀୟତି, ସୁସ୍ସୁସାପୀୟନ୍ତି, ସୁସ୍ସୁସତୁ, ସୁସ୍ସୁସନ୍ତୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିତିକ୍ଖିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେ – ତିତିକ୍ଖତୋ ସପଚ୍ଚୟୋ, ସପଚ୍ଚୟପରତ୍ତା ପୁନ ଦ୍ୱିତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗେ –
ସକିଂ ଦ୍ୱିତ୍ତେ କତେ ପୁନ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ନ ଆପଜ୍ଜତୀତି ପୁନ ଦ୍ୱିତ୍ତାଭାୱୋ, ‘ଊ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ଊ ଆଗମୋ ।
ତିତିକ୍ଖିସତି, ତିତିକ୍ଖିସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି । ଏୱଂ ତିକିଚ୍ଛିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ତିକିଚ୍ଛିସତି, ତିକିଚ୍ଛିସନ୍ତି, ଚିକିଚ୍ଛିସତି, ଚିକିଚ୍ଛିସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ତୁମିଚ୍ଛତ୍ଥେ ଖ, ଛ, ସ ରାସି ।
ନାମଧାତୁରାସି
ପୁତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେ –
୭୦୫.ଈୟୋ କମ୍ମା[କ॰ ୪୩୭; ରୂ॰ ୫୩୮; ନୀ॰ ୯୧୨; ଚଂ॰ ୧.୧.୨୩, ୨୪; ପା॰ ୩.୧.୮, ୯]।
କମ୍ମତ୍ଥା ନାମପଦମ୍ହା ଇଚ୍ଛତ୍ଥେ ଈୟୋ ହୋତୀତି କମ୍ମଭୂତା ପୁତ୍ତସଦ୍ଦତୋ ଇଚ୍ଛାୟଂ ଈୟୋ, ‘ପୁତ୍ତୀୟ’ଇତି ଧାତୁପଚ୍ଚୟନ୍ତରୂପଂ, ତତୋ ତ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି ।
ପୁତ୍ତୀୟତି, ପୁତ୍ତୀୟନ୍ତି, ପୁତ୍ତୀୟେତି, ପୁତ୍ତୀୟୟତି, ପୁତ୍ତୀୟାପେତି, ପୁତ୍ତୀୟାପୟତି, ପୁତ୍ତୀୟାପୀୟତି, ପୁତ୍ତୀୟାପୀୟନ୍ତି । ଏୱଂ ଚୀୱରୀୟତି, ଚୀୱରୀୟନ୍ତି, ପତ୍ତୀୟତି, ପତ୍ତୀୟନ୍ତି, ପରିକ୍ଖାରୀୟତି, ପରିକ୍ଖାରୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅପୁତ୍ତଂ ସିସ୍ସଂ ପୁତ୍ତମିୱ ଆଚରତୀତି ଅତ୍ଥେ –
୭୦୬.ଉପମାଣାଚାରେ[କ॰ ୪୩୬; ରୂ॰ ୫୩୭; ନୀ॰ ୯୧୨; ଚଂ॰ ୧.୧.୨୫; ପା॰ ୩.୧.୧୦]।
ଉପମୀୟତି ଉପମେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ଉପମାନଂ, ଉପମାନଭୂତା କମ୍ମପଦତୋ ଆଚାରତ୍ଥେ ଈୟୋ ହୋତି ।
ପୁତ୍ତୀୟତି, ପୁତ୍ତୀୟନ୍ତି ସିସ୍ସଂ ।
କମ୍ମେ-ଅପୁତ୍ତୋପି ପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ଆଚରୀୟତି ପୁତ୍ତୀୟୀୟତି, ପୁତ୍ତୀୟୀୟନ୍ତି, ପୁତ୍ତୀୟେତି, ପୁତ୍ତୀୟୟତି, ପୁତ୍ତୀୟାପେତି, ପୁତ୍ତୀୟାପୟତି, ପୁତ୍ତୀୟାପୀୟତି, ପୁତ୍ତୀୟାପୀୟନ୍ତି । ଏୱଂ ସିସ୍ସୀୟତି, ସିସ୍ସୀୟନ୍ତି ।
କୁଟିୟଂ ୱିୟ ପାସାଦେ ଆଚରତୀତି ଅତ୍ଥେ –
୭୦୭.ଆଧାରା[କ॰ ୪୩୬; ରୂ॰ ୫୩୭; ନୀ॰ ୯୧୨; ଚଂ॰ ୧.୧.୨୬; ପା॰ ୩.୧.୧୦]।
ଉପମାନଭୂତା ଆଧାରଭୂତା ଚ ନାମମ୍ହା ଆଚାରତ୍ଥେ ଈୟୋ ହୋତି ।
କୁଟୀୟତି, କୁଟୀୟନ୍ତି ପାସାଦେ, ନଦିୟଂ ୱିୟ ସମୁଦ୍ଦେ ଆଚରତି ନଦୀୟତି, ନଦୀୟନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅରଞ୍ଞେ ୱିୟ ନଗରେ ଆଚରତି ଅରଞ୍ଞୀୟତି, ଅରଞ୍ଞୀୟନ୍ତି ନଗରେ । ଏୱଂ ଗେହୀୟତି ୱିହାରେ ।
ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପନୀୟଟ୍ଠେନ ପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଆଚରତୀତି ଅତ୍ଥେ –
୭୦୮.କତ୍ତୁତାୟୋ[କ॰ ୪୩୫; ରୂ॰ ୫୩୬; ନୀ॰ ୯୧୧; ଚଂ॰ ୧.୧.୨୭; ପା॰ ୩.୧.୧୧]।
ଉପମାନଭୂତା କତ୍ତୁଭୂତା ଚ ନାମମ୍ହା ଆଚାରତ୍ଥେ ଆୟୋ ହୋତୀତି ପବ୍ବତସଦ୍ଦତୋ ଆୟୋ । ତତୋ ତ୍ୟାଦ୍ୟୁପ୍ପତ୍ତି ।
ପବ୍ବତାୟତି ସଙ୍ଘୋ, ପବ୍ବତାୟନ୍ତି, ଚିଚ୍ଚିଟୋ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଆଚରତି ଚିଚ୍ଚିଟାୟତି, ସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ପଟପଟାୟତି, କଟକଟାୟତି, ଧୂମଧୂମାୟତି, ଧୂପାୟତି, ସନ୍ଧୂପାୟତି ।
୭୦୯.ଝତ୍ଥେ[କ॰ ୪୩୫; ରୂ॰ ୫୩୬; ନୀ॰ ୯୧୧; ଚଂ॰ ୧.୧.୩୦; ପା॰ ୩.୧.୧୨, ୧୩]।
ଚୀପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଅବ୍ଭୂତତବ୍ଭାୱୋ ଝତ୍ଥୋ ନାମ । କତ୍ତୁତୋ ଝତ୍ଥେ ଆୟୋ ହୋତି ।
ଭୁସାୟତି, ଭୁସାୟନ୍ତି, ଅପଟୋପି ପଟୋ ଭୱତି ପଟାୟତି, ପଟାୟନ୍ତି, ଅଲୋହିତମ୍ପି ଲୋହିତଂ ଭୱତି ଲୋହିତାୟତି । ଏୱଂ ନୀଲାୟତି, କମଲାୟତି, ଚନ୍ଦାୟତି, ଚନ୍ଦନାୟତି, କଞ୍ଚନାୟତି, ୱଜିରାୟତି ।
କତ୍ତୁତୋତ୍ୱେୱ ? ଭୁସଂ କରୋତି ।
ସଦ୍ଦଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥେ –
୭୧୦.ସଦ୍ଦାଦୀହି କରୋତି[କ॰ ୪୩୫; ରୂ॰ ୫୩୬; ନୀ॰ ୯୧୧; ଚଂ॰ ୧.୧.୩୬; ପା॰ ୩.୧.୧୭, ୧୮; ‘ସଦ୍ଦାଦୀନି’ (ବହୂସୁ)]।
ସଦ୍ଦାଦୀହି ଦୁତିୟନ୍ତେହି ନାମେହି କରୋତ୍ୟତ୍ଥେ ଆୟୋ ହୋତି ।
ସଦ୍ଦାୟତି, ସଦ୍ଦାୟନ୍ତି, ୱେରଂ କରୋତି ୱେରାୟତି, ୱେରାୟନ୍ତି, କଲହଂ କରୋତି କଲହାୟତି, କଲହାୟନ୍ତି, ମେତ୍ତଂ କରୋତି ମେତ୍ତାୟତି, ମେତ୍ତାୟନ୍ତି, କରୁଣଂ କରୋତି କରୁଣାୟତି, କରୁଣାୟନ୍ତି, ମୁଦିତଂ କରୋତି ମୁଦିତାୟତି, ମୁଦିତାୟନ୍ତି, ଉପେକ୍ଖଂ କରୋତି ଉପେକ୍ଖାୟତି, ଉପେକ୍ଖାୟନ୍ତି, କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ କରୋତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି, କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତି, ପିୟଂ କରୋତି ପିୟାୟତି, ପିୟାୟନ୍ତି, ପଚ୍ଚୟଂ ସଦ୍ଦହନଂ କରୋତି ପତ୍ତିୟାୟତି, ପତ୍ତିୟାୟନ୍ତି, ତଣ୍ହଂ କରୋତି ତଣ୍ହାୟତି, ତଣ୍ହାୟନ୍ତି, ତଣ୍ହୀୟତି, ତଣ୍ହୀୟନ୍ତି ୱା, କରୋତ୍ୟତ୍ଥେ ଈୟୋ । ମମ ଇଦନ୍ତି କରୋତି ମମାୟତି, ମମାୟନ୍ତି ।
୭୧୧.ନମୋତ୍ୱସ୍ସୋ[ଚଂ॰ ୧.୧.୩୭; ପା॰ ୩.୧.୧୯]।
ନମୋସଦ୍ଦତୋ କରୋତ୍ୟତ୍ଥେ ଅସ୍ସୋ ହୋତି ।
ନମସ୍ସତି, ନମସ୍ସନ୍ତି ।
ସମାନଂ ସଦିସଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥେ –
୭୧୨.ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ନାମସ୍ମି[ପା॰ ୩.୧.୨୧, ୨୫]।
ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୟା କାଚି କ୍ରିୟା । ନାମସ୍ମା ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ଇ ହୋତି । ‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମେଓ ପଚ୍ଚୟେ’ତି ଇସ୍ସ ଏତ୍ତଂ ।
ସମାନେତି, ସମାନେନ୍ତି ।
‘ଏଓନମୟାୱା ସରେ’ତି ଏସ୍ସ ଅୟାଦେସୋ । ‘ଣିଣାପ୍ୟାପୀହି ୱା’ତି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦେନ ଲପଚ୍ଚୟୋ, ସମାନୟତି, ସମାନୟନ୍ତି, ପିଣଂ କରୋତି ପିଣେତି, ପିଣୟତି, କୁସଲଂ ପୁଚ୍ଛତି କୁସଲେତି, କୁସଲୟତି, ୱିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱିସୁଦ୍ଧେତି, ୱିସୁଦ୍ଧୟତି, ୱୀଣାୟ ଉପଗାୟତି ଉପୱୀଣେତି, ଉପୱୀଣାୟତି, ପଞ୍ଞାୟ ଅତିକ୍କମତି ଅତିପଞ୍ଞେତି, ଅତିପଞ୍ଞାୟତି, ୱଚ୍ଚଂ କରୋତି ୱଚ୍ଚେତି, ୱଚ୍ଚୟତି, ମୁତ୍ତଂ କରୋତି ମୁତ୍ତେତି, ମୁତ୍ତୟତି, ବଲେନ ପୀଳେତି ବଲେତି, ବଲୟତି ।
ଅସ୍ସ ଇତ୍ତେ-ବଲୀୟତି, ବଲୀୟନ୍ତି । ‘‘ଅବଲାନଂ ବଲୀୟନ୍ତୀ’’ତି ପାଳି ।
ସଚ୍ଚଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥେ –
୭୧୩.ସଚ୍ଚାଦୀହାପି[ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ; ରୂ॰ ୫୪୦; ନୀ॰ ୯୧୪; ପା॰ ୩.୧.୨୫]।
ସଚ୍ଚାଦୀହି ନାମେହି ଧାତ୍ୱତ୍ଥେ ଆପି ହୋତି ।
ସଚ୍ଚାପେତି, ସଚ୍ଚାପେନ୍ତି, ଅତ୍ଥୱିଭାଗଂ କରୋତି ଅତ୍ଥାପେତି, ଅତ୍ଥାପେନ୍ତି, ବେଦସତ୍ଥଂ କରୋତି ବେଦାପେତି, ବେଦାପେନ୍ତି, ସୁକ୍ଖଂ କରୋତି ସୁକ୍ଖାପେତି, ସୁକ୍ଖାପେନ୍ତି, ସୁଖଂ କରୋତି ସୁଖାପେତି, ସୁଖାପେନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖଂ କରୋତି ଦୁକ୍ଖାପେତି, ଦୁକ୍ଖାପେନ୍ତି, ଉଣ୍ହଂ କରୋତି ଉଣ୍ହାପେତି, ଉଣ୍ହାପେନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅପୁତ୍ତଂ ପୁତ୍ତମିୱ ଆଚରତି ପୁତ୍ତୀୟତି, ପୁତ୍ତୀୟିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥେ ‘ତୁଂସ୍ମା ଲୋପୋ ଚିଚ୍ଛାୟଂ ତେ’ତି ସପଚ୍ଚୟୋ ।
୭୧୪.ୟଥିଟ୍ଠଂ ସ୍ୟାଦିନୋ[କ॰ ୪୫୮; ରୂ॰ ୪୬୧; ନୀ॰ ୯୩୯; ଚଂ॰ ୫.୧.୮; ପା॰ ୬.୧.୩]।
ଇଚ୍ଛୀୟତୀତି ଇଟ୍ଠଂ, ୟଂ ୟଂ ଇଟ୍ଠଂ ୟଥିଟ୍ଠଂ । ‘‘ୟମିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ସ୍ୟାଦ୍ୟନ୍ତସ୍ସ ୟଥିଟ୍ଠଂ ଏକସ୍ସରଂ ଆଦିଭୂତ’ମଞ୍ଞଂ ୱା ଦ୍ୱେରୂପଂ ହୋତି, ନ ତ୍ୟାଦିସ୍ସ ୱିୟ ଆଦିଭୂତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘ଊ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ଊ ଆଗମୋ ।
ଆଦିମ୍ହି ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ପୁପ୍ପୁତ୍ତୀୟିସତି ।
ମଜ୍ଝେ ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ପୁତ୍ତିତ୍ତୀୟିସତି ।
ଅକମଲଂ କମଲଂ ଭୱତି କମଲାୟତି, କମଲାୟିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି କକମଲାୟିସତି, କମମଲାୟିସତି, କମଲଲାୟିସତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ନାମଧାତୁରାସି ।
ଇତି ନିରୁତ୍ତିଦୀପନିୟା ନାମ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଦୀପନିୟା
ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡୋ ନାମ ଆଖ୍ୟାତକଣ୍ଡୋ
ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୭. କିତକଣ୍ଡ
ଧାତ୍ୱନ୍ତୱିକାରରାସି
ୱିସଂୟୋଗରୂପରାସି
ଅଥ ଧାତୁପଚ୍ଚୟସଂସିଦ୍ଧଂ କାଲ, କାରକ, ଲିଙ୍ଗ, ସଙ୍ଖ୍ୟା, କ୍ରିୟାଭେଦଦୀପକଂ ଦବ୍ବପ୍ପଧାନୱାଚକଂ କିତକପଦଂ ଦୀପିୟତେ ।
ତତ୍ଥ ଅତୀତାଦୟୋ କାଲଭେଦୋ ନାମ ।
କତ୍ତା ଚ କମ୍ମଞ୍ଚ କରଣଞ୍ଚ ସମ୍ପଦାନଞ୍ଚ ଅପାଦାନଞ୍ଚ ଅଧିକରଣଞ୍ଚ ଭାୱୋ ଚାତି ସତ୍ତ ସାଧନାନି କାରକଭେଦୋ ନାମ ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀନି ଲିଙ୍ଗଭେଦୋ ନାମ ।
ଏକତ୍ତ, ବହୁତ୍ତଭେଦୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାଭେଦୋ ନାମ ।
ତସ୍ସୀଲକ୍ରିୟା, ତଦ୍ଧମ୍ମକ୍ରିୟା, ତସ୍ସାଧୁକାରକ୍ରିୟା, ଅତ୍ତମାନକ୍ରିୟା, ଅଭିକ୍ଖଞ୍ଞକ୍ରିୟା, ଅରହକ୍ରିୟା, ସକ୍କକ୍ରିୟା, ପେସନକ୍ରିୟା, ଅତିସଗ୍ଗକ୍ରିୟା, ପତ୍ତକାଲାରୋଚନକ୍ରିୟା, ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱୀକ୍ରିୟାଦୟୋ କ୍ରିୟାଭେଦୋ ନାମ ।
‘‘ଗମନଂ ଭୱତି, ପଚନଂ ଜାନାତି’’ ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଭୂତୋ ଭାୱୋ ନାମ ସାଧନରୂପୋ ହୋତି । ଜାତି ୱିୟ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମସ୍ସ ଧାତ୍ୱତ୍ଥଭୂତାୟ ସାଧ୍ୟକ୍ରିୟାୟ ସାଧକତ୍ତା ଲିଙ୍ଗତ୍ତୟୟୁତ୍ତୋ ଚ ହୋତି, କ୍ରିୟା, କାରୋ, କରଣନ୍ତି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ସଙ୍ଖ୍ୟାଭେଦୟୁତ୍ତୋ ଚ ହୋତି-ନାନାଧାତ୍ୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ କତ୍ତୁ, କମ୍ମାନଞ୍ଚ କାଲାଦୀନଞ୍ଚ ଭେଦେନ ସରୂପଭେଦସବ୍ଭୱତୋ, ତସ୍ମା ସୋପି ଦବ୍ବେ ଏୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀତି କତ୍ୱା ‘ଦବ୍ବପ୍ପଧାନୱାଚକ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡେ ଭାୱସାଧନୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
‘ବହୁଲ’ନ୍ତି ଚ ‘କ୍ରିୟତ୍ଥା’ତି ଚ ୱତ୍ତନ୍ତେ –
୭୧୫.କତ୍ତରି ଭୂତେ କ୍ତ କ୍ତୱନ୍ତୁ କ୍ତାୱୀ[କ॰ ୫୫୫; ରୂ॰ ୬୧୨; ନୀ॰ ୧୧୪୨; ଚଂ॰ ୧.୨.୬୬ …ପେ॰… ୩.୨.୧୦୨]।
ଅଭୱୀତି ଭୂତୋ, ଅତୀତୋ, ଭୂତେ ୱତ୍ତବ୍ବେ କ୍ରିୟତ୍ଥା କତ୍ତରି କାନୁବନ୍ଧା ତ, ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, କାନୁବନ୍ଧା ‘ନ ତେ କାନୁବନ୍ଧନାଗମେସୂ’ତି ସୁତ୍ତେ ୱିସେସନତ୍ଥା ।
୭୧୬.କ୍ତୋ ଭାୱକମ୍ମେସୁ[କ॰ ୫୫୬; ରୂ॰ ୬୨୨; ନୀ॰ ୧୧୪୩; ଚଂ॰ ୧.୨.୬୭ …ପେ॰… ୩.୨.୧୦୨; ୩.୪.୭୦]।
ଭୂତେ ୱତ୍ତବ୍ବେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ କାନୁବନ୍ଧୋ ତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଅଭୱୀତି ଭୂତୋ-ପୁରିସୋ, ଭୂତା-ଇତ୍ଥୀ, ଭୂତଂ-କୁଲଂ, କାରିତେ ଧାତୁତୋ ଣାନୁବନ୍ଧାନଂ ପଠମଂ ସମ୍ପତ୍ତତ୍ତା ‘ନ ତେ କାନୁବନ୍ଧନାଗମେସୂ’ତି ପଟିସେଧୋ ନ ପାପୁଣାତି, ‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମେଓ ପଚ୍ଚୟେ’ତି ଓୱୁଦ୍ଧି, ‘ଆୱାୟା ଣାନୁବନ୍ଧେ’ତି ଓସ୍ସ ଆୱତ୍ତଂ, ତତୋ ତପଚ୍ଚୟୋ ।
୭୧୭.ଞୀ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ[କ॰ ୬୦୫; ରୂ॰ ୫୪୭; ନୀ॰ ୧୨୧୦]।
ବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଞାନୁବନ୍ଧୋ ଈକାରୋ ଆଗଚ୍ଛତି ।
କତ୍ତରି-ଅଭାୱୟିତ୍ଥାତି ଭାୱିତୋ-ପୁରିସୋ, ଭାୱିତାଇତ୍ଥୀ, ଭାୱିତଂ-କୁଲଂ ।
କମ୍ମେ-ଅନୁଭୂୟିତ୍ଥାତି ଅନୁଭୂତୋ-ଭୋଗୋ, ଅନୁଭୂତାସମ୍ପତ୍ତି, ଅନୁଭୂତଂ-ସୁଖଂ ।
କାରିତେ-ଭାୱୀୟିତ୍ଥାତି ଭାୱିତୋ-ମଗ୍ଗୋ, ଭାୱିତାପଟିପଦା, ଭାୱିତଂ-ଚିତ୍ତଂ ।
ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀସୁ-ଅଭୱୀତି ଭୂତୱା-ପୁରିସୋ, ଭୂତୱନ୍ତୀ, ଭୂତୱତୀ-ଇତ୍ଥୀ, ଭୂତୱଂ-କୁଲଂ, ଗୁଣୱନ୍ତୁସମଂ । ଭୂତାୱୀ-ପୁରିସୋ । ଭୂତାୱିନୀ-ଇତ୍ଥୀ, ଭୂତାୱି-ଚିତ୍ତଂ, ଦଣ୍ଡୀ, ଦଣ୍ଡିନୀସମଂ । ପୁରିସୋ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂତୋ, ପୁରିସେନ ଭୋଗୋ ଅନୁଭୂତୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ କିତପଚ୍ଚୟାନଂ ଅତ୍ଥୋ ଦୁୱିଧୋ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥୋ, ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଚାତି ସବ୍ବଂ ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପୁରିମେସୁ ପନ ଛସୁ ସାଧନେସୁ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ପଦନ୍ତରେନ ଆଚିକ୍ଖୀୟତି, ଭାୱସାଧନେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଧାତୁନା ଏୱ ।
ତତ୍ଥ ଚ କତ୍ତୁସତ୍ତି, କମ୍ମସତ୍ତି, କରଣସତ୍ତି, ସମ୍ପଦାନସତ୍ତି, ଅପାଦାନସତ୍ତି, ଅଧିକରଣସତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ୱାଚ୍ଚତ୍ଥଂ ଉଜୁଂ ୱଦନ୍ତା କିତପଚ୍ଚୟା ଅତ୍ତନୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟପଦେନ ସମାନଲିଙ୍ଗ, ୱିଭତ୍ତି, ସଙ୍ଖ୍ୟାୟୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି ।
ତଂ ୟଥା ? –
କତ୍ତରି ତାୱ-ପୁରିସୋ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂତୋ, ପୁରିସା ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂତା…ପେ॰… ପୁରିସେସୁ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂତେସୁ, ଇତ୍ଥୀ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂତା, ଇତ୍ଥିୟୋ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂତାୟୋ…ପେ॰… ଇତ୍ଥୀସୁ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂତାସୁ, କୁଲଂ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂତଂ, କୁଲାନି ଭୋଗଂ ଅନଭୂତାନି…ପେ॰… କୁଲେସୁ ଭୋଗଂ ଅନୁଭୂତେସୁ ।
କମ୍ମେ-ଭୋଗୋ ପୁରିସେନ ଅନୁଭୂତୋ, ଭୋଗା ପୁରିସେନ ଅନୁଭୂତା…ପେ॰… ଭୋଗେସୁ ପୁରିସେନ ଅନୁଭୂତେସୁ, ସମ୍ପତ୍ତି ପୁରିସେନ ଅନୁଭୂତା, ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପୁରିସେନ ଅନୁଭୂତାୟୋ…ପେ॰… ସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ପୁରିସେନ ଅନୁଭୂତାସୁ, ସୁଖଂ ପୁରିସେନ ଅନୁଭୂତଂ, ସୁଖାନି ପୁରିସେନ ଅନୁଭୂତାନି…ପେ॰… ସୁଖେସୁ ପୁରିସେନ ଅନୁଭୂତେସୁ । ଏସ ନୟୋ କରଣାଦୀସୁପି ।
ଏୱଂ କିତୱାଚକା ଅତ୍ତନୋ ଅଭିଧେୟ୍ୟପଦେନ ସମାନଲିଙ୍ଗ, ୱିଭତ୍ତି, ସଙ୍ଖ୍ୟାୟୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ତଂ ତଂ ସାଧନଂ ୱଦନ୍ତି ।
‘ଇତ୍ଥିୟମଣତିକୟକ୍ୟା ଚା’ତି ଇତ୍ଥିୟଂ ତିପଚ୍ଚୟୋ, ଅନୁଭୱନଂ, ଅନୁଭୂୟତେ ୱା ଅନୁଭୂତି । ‘‘ତିସ୍ସସ୍ସ ଅନୁଭୂତି, ଫୁସ୍ସସ୍ସ ଅନୁଭୂତି’’ ଇଚ୍ଚାଦିକା ବହୂ ଅନୁଭୂତିୟୋପି ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁଭୂତି, ଅନୁଭୂତିୟୋ, ଅନୁଭୂତିଂ, ଅନୁଭୂତିୟୋ…ପେ॰… ଅନୁଭୂତୀସୂ’’ତି ୟୁଜ୍ଜତି ।
୫୦୩ ୭୧୮.କତ୍ତରି ଲ୍ତୁଣକା[କ॰ ୫୨୭, ୫୩୦; ରୂ॰ ୫୬୮, ୫୯୦; ନୀ॰ ୧୧୦୯, ୧୧୧୪; ଚଂ॰ ୧.୧.୧୩୯; ପା॰ ୩.୧.୧୩୩, ୧୩୪]।
କତ୍ତୁକାରକେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଲ୍ତୁ, ଣକା ହୋନ୍ତି, ଲାନୁବନ୍ଧୋ ତୁସ୍ସ କତ୍ତରି ନିବନ୍ଧନତ୍ଥୋ, ‘ଲ୍ତୁପିତାଦୀନମା’ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ ଚ ।
ଅନୁଭୱତୀତି ଅନୁଭୂତା, ଅନୁଭୂତାରୋ, ସତ୍ଥୁସମଂ ।
ସାମଞ୍ଞୱିଧାନତ୍ତା ଅରହତ୍ଥେ ସତ୍ତିଅତ୍ଥେ ତସ୍ସୀଲ, ତଦ୍ଧମ୍ମ, ତସ୍ସାଧୁକାର, ଅତ୍ତମାନେସୁ ଚ କାଲତ୍ତୟେ ଚ ଭୱନ୍ତି ।
ଅରହତ୍ଥେ-ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମଣିୟା ପରିଗ୍ଗହିତା ।
ସତ୍ତିଅତ୍ଥେ-ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା ।
ତସ୍ସୀଲାଦୀସୁ-ପସୟ୍ହପୱତ୍ତା ।
ଅତ୍ତମାନେ-ଅତ୍ତାନଂ ପଣ୍ଡିତଂ ମଞ୍ଞତୀତି ପଣ୍ଡିତମାନିତା ।
୭୧୯.ପୁବ୍ବେକକତ୍ତୁକାନଂ[କ॰ ୫୬୪; ରୂ॰ ୬୪୦; ନୀତି॰ ୧୧୫୦-୬; ଚଂ॰ ୧.୩.୧୩୧; ପା॰ ୩.୪.୨୧]।
ୟାସଂ ୱିସେସନ, ୱିସେସ୍ୟାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁବ୍ବା’ପରକ୍ରିୟାନଂ କତ୍ତା ଏକୋୱ ହୋତି । ତାସୁ ପୁବ୍ବକ୍ରିୟାୟଂ ଭାୱତ୍ଥେ ତୁନ, ତ୍ୱାନ, ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ‘ଏଓନମୟୱା ସରେ’ତି ଈକାରେ ପରେ ଓୱୁଦ୍ଧିୟା ଅୱତ୍ତଂ ।
ଭୋଗଂ ଅନୁଭୱିତୁନ, ଅନୁଭୁତ୍ୱାନ, ଅନୁଭୁତ୍ୱା ।
ଏକକତ୍ତୁକାନନ୍ତି କିଂ ? ଦେୱଦତ୍ତୋ ଭୁଞ୍ଜି, ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି ।
ପୁବ୍ବେତି କିଂ ? ପଚ୍ଛା ଭୁଞ୍ଜତି, ପଠମଂ ପଚତି ।
ବହୁଲାଧିକାରା ସମାନା’ପରକ୍ରିୟାସୁପି ନାନାକତ୍ତୁକାସୁପି ତୁନାଦୟୋ ଭୱନ୍ତି । ଥକ୍କଚ୍ଚ ଦଣ୍ଡୋ ପତତି, ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତି, ପୁରିସୋ ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।
ୟସ୍ମିଂ ୱାକ୍ୟେ ଅପରକ୍ରିୟାପଦଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ୟଥା ? ପବ୍ବତଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ନଦୀ, ଅତିକ୍କମ୍ମ ନଦିଂ ପବ୍ବତୋ, ୟେ ତେ ସନ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖା ଅତିକ୍କମ୍ମ ରୂପେ ଅରୂପାତି, ତତ୍ଥପି ସତ୍ତାକ୍ରିୟା ୱିଞ୍ଞାୟତେୱ ସବ୍ବପଦତ୍ଥାନଂ ସତ୍ତାନାତିୱତ୍ତନତୋ । ଅପରକ୍ରିୟାରହିତେ ଅସମାନକତ୍ତୁକେ ଚ ୱାକ୍ୟେ ପଠମନ୍ତୟୋଗସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା କତ୍ତରିପି ତୁନାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ।
୭୨୦.ପଟିସେଧାଲଂଖଲୂନଂ ତୁନ ତ୍ୱାନ ତ୍ୱା ୱା[ପଟିସେଧେଲଂଖଲୂନଂ ତୁନତ୍ତ୍ୱାନ ତ୍ତ୍ୱା ୱା’ (ବହୂସୁ)]।
ପଟିସେଧତ୍ଥାନଂ ଅଲଂ, ଖଲୂନଂ ୟୋଗେ ତୁନାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ୱା ।
ଅଲଂ ଭୁତ୍ୱା, ଖଲୁ ଭୁତ୍ୱା, ଅଲଂ ଭୁତ୍ତେନ, ଖଲୁ ଭୁତ୍ତେନ ୱା ।
୭୨୧.ତୁଂତାୟେତୱେ ଭାୱେ ଭୱିସ୍ସତିକ୍ରିୟାୟଂ ତଦତ୍ଥାୟଂ[କ॰ ୫୬୧-୨-୩; ରୂ॰ ୬୩୬, ୬୩୮-୯; ନୀ॰ ୧୧୪୮-୯]।
ତସ୍ସା ତସ୍ସା କ୍ରିୟାୟ ଅତ୍ଥଭୂତାୟ ଭୱିସ୍ସମାନକ୍ରିୟାୟ ଗମ୍ୟମାନାୟ ଭାୱତ୍ଥେ ତୁଂ, ତାୟେ, ତୱେପଚ୍ଚୟା ଭୱନ୍ତି । ସୁତ୍ତପଦୱଡ୍ଢନେନ ତୁୟେପଚ୍ଚୟୋପି ।
ଅନୁଭୱିତୁଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନୁଭୱିତାୟେ ଗଚ୍ଛତି, ଅନୁଭୱିତୱେ ଗଚ୍ଛତି, ଅନୁଭୱିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, କାମେତି, ସକ୍କୋତି, ଜାନାତି । ତଥା କାଲୋ ଅନୁଭୱିତୁଂ, ସମୟୋ ଅନୁଭୱିତୁଂ, ୱେଲା ଅନୁଭୱିତୁଂ। ତଥା ଅନୁଭୱିତୁଂ ମନୋ, ଅନୁଭୱିତୁଂ ସୋକୋ, ଚକ୍ଖୁ ଦଟ୍ଠୁଂ, ସୋତଂ ସୋତୁଂ, ମନୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ହତ୍ଥୋ କାତୁଂ, ପାଦୋ ଗନ୍ତୁଂ, ଧନୁ ୟୁଜ୍ଝିତୁଂ, ଜଳୋ ୱତ୍ତୁଂ, ମନ୍ଦୋ ଗନ୍ତୁଂ, ଅଲସୋ କତ୍ତୁନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କାଲୋ ଅନୁଭୱିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସତ୍ତାୱସେନ ହେତୁକ୍ରିୟା ସିଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁଭୱିତୁଂ କାଲୋ ଭୱତୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇମେ ପନେତ୍ଥ ତାୟେ, ତୁୟେପୟୋଗା – ଆଗତାମ୍ହ ଇମଂ ଧମ୍ମସମୟଂ, ଦକ୍ଖିତାୟେ ଅପରାଜିତସଙ୍ଘଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨]। ଅଲଞ୍ହି ତେ ଜଗ୍ଘିତାୟେ, ମମଂ ଦିସ୍ୱାନ ଏଦିସଂ [ଜା॰ ୧.୫.୧୩୭]। କୋ ତାଦିସଂ ଅରହତି ଖାଦିତାୟେ [ଜା॰ ୧.୧୬.୯୨], ଅତ୍ଥି ହେହିତି ସୋ ମଗ୍ଗୋ, ନ ସୋ ସକ୍କା ନ ହୋତୁୟେ [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୯ ‘ହେତୁୟେ’], ଅରହସି ନଂ ୟାଚିତୁୟେ ତୁୱମ୍ପି, ଅରହସି ନୋ ଜାନିତୁୟେ କତାନି ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୨୨.ଭାୱକମ୍ମେସୁ ତବ୍ବାନୀୟା[କ॰ ୫୪୦; ରୂ॰ ୫୪୫; ନୀ॰ ୧୧୨୫]।
ଭାୱେ କମ୍ମନି ଚ ତବ୍ବ, ଅନୀୟା ହୋନ୍ତି । ସୁତ୍ତପଦୱଡ୍ଢନେନ ତବ୍ୟ, ତାୟ, ତେୟ୍ୟପଚ୍ଚୟାପି ହୋନ୍ତି ।
ଅନୁଭୱିତବ୍ବୋ-ଭୋଗୋ, ଅନୁଭୱିତବ୍ବା-ସମ୍ପତ୍ତି, ଅନୁଭୱିତବ୍ବଂ-ସୁଖଂ ।
ବହୁଲାଧିକାରା କତ୍ତାଦୀସ୍ୱପି ଭୱନ୍ତି, ତପନ୍ତୀତି ତପନୀୟାପାପଧମ୍ମା, ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଉପଟ୍ଠାନୀୟୋ-ସିସ୍ସୋ । ପୱୁଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ପୱଚନୀୟୋ-ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ନିୟ୍ୟନ୍ତି ଏତେନାତି ନିୟ୍ୟାନୀୟୋ, ସୋ ଏୱ ନିୟ୍ୟାନିକୋ ।
ସିନା-ସୋଚେୟ୍ୟେ, ସିନାୟନ୍ତି ଏତେନାତି ସିନାନୀୟଂଚୁଣ୍ଣଂ, ଦୀୟତେ ଅସ୍ସାତି ଦାନୀୟୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ସମ୍ମା ୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ସମ୍ମାୱତ୍ତନୀୟୋ-ଗୁରୁ ।
ଅରହତ୍ଥେ ଚ ସକ୍କତ୍ଥେ, ପତ୍ତକାଲେ ଚ ପେସନେ ।
ତବ୍ବାଦୟୋ ଅତିସଗ୍ଗେ, ଅୱସ୍ସାଧମିଣେସୁ ଚ ॥
ତତ୍ଥ ‘‘ଅରହ ସକ୍କ ୱିସିଟ୍ଠେ କତ୍ତରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଭୱତୀତି ଭବ୍ବୋ, ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ମଜ୍ଜତୀତି ମଜ୍ଜଂ, ମଦନୀୟଂ, ମଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ପତ୍ତକାଲେ-କତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱତା କଟୋ, ଏସ କାଲୋ କଟକରଣସ୍ସାତି ଦୀପେତି ।
ପେସନେ-ଗନ୍ତବ୍ବୋ ଭୱତା ଗାମୋ, ଗଚ୍ଛତୁ ଭୱଂ ଗାମନ୍ତି ଦୀପେତି ।
ଅତିସଜ୍ଜନଂ ସମ୍ବୋଧନଂ ଅତିସଗ୍ଗୋ, ଉପଦେସୋ ଚେୱ ୱିଧି ଚ । ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବା’କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖଣଂ ଉପଦେସୋ, ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋ, ଅଦିନ୍ନଂ ନ ଆଦାତବ୍ବଂ [ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୫]। କତ୍ତବ୍ବା’କତ୍ତବ୍ବାକାରଦସ୍ସନଂ ୱିଧି, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ନୋ ଅସକ୍କଚ୍ଚଂ ।
ଅୱସ୍ସକେ-ଗମନୀୟୋ ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ, ଅୱସ୍ସଂ ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଂ ଇଣଂ ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ଦଣ୍ଡୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଇଦଂ ଅଧମିଣଂ ନାମ, ସତଂ ମେ ଦାତବ୍ବଂ ଭୱତାତି ।
ଇମେ ପନେତ୍ଥ ତବ୍ୟ, ତାୟ, ତେୟ୍ୟପୟୋଗା – ନ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଅଦ୍ଧିକେ ତିଟ୍ଠମାନେ, ଗନ୍ତବ୍ୟମାହୁ ଦ୍ୱିପଦିନ୍ଦ ସେଟ୍ଠ [ଜା॰ ୧.୧୦.୧୩ (ଗନ୍ତବ୍ବ)]। ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତା, କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତା [ପାଚି॰ ୯୦], ଅଲଜ୍ଜିତାୟେ ଲଜ୍ଜନ୍ତି [ଧ॰ ପ॰ ୩୧୬], ଲଜ୍ଜିତାୟେ ନ ଲଜ୍ଜରେ । ଘାତେତାୟଂ ୱା ଘାତେତୁଂ, ପବ୍ବାଜେତାୟଂ ୱା ପବ୍ବାଜେତୁଂ [ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୭], ଞାତେୟ୍ୟଂ, ଦିଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ, ପତ୍ତେୟ୍ୟଂ, ୱିଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ ମଂ ଅମଞ୍ଞଥ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୯୭]।
ତ,ତି, ତୁ, ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀ, ତ୍ୱା, ତ୍ୱାନ, ତୁନ, ତୁଂ, ତୱେ, ତାୟେ, ତୁୟେ, ତବ୍ବ । ଇମେ ତକାରପଚ୍ଚୟା ନାମ ।
କର, ଖନୁ, ଗା, ଗମୁ, ଜନ, ଠା, ତନୁ, ଥର, ଧା, ଧର, ନମୁ, ପା, ଫର, ଭର, ମନ, ମର, ରମୁ, ସର, ହର, ହନ।
୭୨୩.ଗମାଦିରାନଂ ଲୋପୋନ୍ତସ୍ସ[କ॰ ୫୮୬-୭; ରୂ॰ ୬୦୦, ୬୩୨; ନୀ॰ ୧୧୯୦, ୧୧୯୧]।
ଗମାଦୀନଂ ମକାର, ନକାରନ୍ତାନଂ ରକାରନ୍ତାନଞ୍ଚ ଧାତୂନଂ ଅନ୍ତସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ତପଚ୍ଚୟେ ପରେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ ।
କର-କରଣେ, କରୀୟିତ୍ଥାତି କତୋ-ୱିହାରୋ, କତାଗୂହା, କତଂ-ଗେହଂ, ସକ୍କରୀୟିତ୍ଥାତି ସକ୍କତୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ସନ୍ତସ୍ସ ସୋ ।
‘କରୋତିସ୍ସ ଖୋ’ତି ପାଦିତୋ କରସ୍ସ କସ୍ସ ଖୋ, ସଙ୍ଖରୀୟିତ୍ଥାତି ସଙ୍ଖତୋ, ଅଭିସଙ୍ଖତୋ, ୱିସଙ୍ଖରିତ୍ଥ ୱିକିରୀୟିତ୍ଥାତି ୱିସଙ୍ଖତୋ, ଉପକରୀୟିତ୍ଥ ସଜ୍ଜୀୟିତ୍ଥାତି ଉପକ୍ଖଟୋ, ‘ତଥନରାନଂ ଟଠଣଲା’ତି ତସ୍ସ ଟୋ । ଏୱଂ ଦୁକ୍କଟଂ ।
ପରିତୋ କରୀୟିତ୍ଥାତି ପରିକ୍ଖତୋ, ପୁରତୋ କରୀୟିତ୍ଥାତି ପୁରକ୍ଖତୋ, ପୁରେକ୍ଖତୋ ୱା, ମହାୱୁତ୍ତିନା ପୁରସ୍ସ ଏତ୍ତଂ ।
ଖନୁ-ଅୱଦାରଣେ, ଖଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ଖତୋ-ଆୱାଟୋ ।
ଗା-ସଦ୍ଦେ ।
୭୨୪.ଗାପାନମୀ[କ॰ ୫୮୮; ରୂ॰ ୬୨୦; ନୀ॰ ୧୧୯୨]।
ଗା, ପାନଂ ଅନ୍ତୋ ଈକାରୋ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ତପଚ୍ଚୟେ ପରେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ ।
ଗାୟିତ୍ଥାତି ଗୀତଂ, ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଗାୟିତ୍ଥାତି ସଙ୍ଗୀତୋପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ।
ଗମୁ-ଗତିମ୍ହି ଅଗଚ୍ଛୀତି ଗତୋ, ଅଗଚ୍ଛୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଗତୋ । ଏୱଂ ଆଗତୋ, ଉଗ୍ଗତୋ, ଦୁଗ୍ଗତୋ, ନିଗ୍ଗତୋ, ୱିଗତୋ, ସୁଗତୋ, ସଙ୍ଗତୋ, ଅନୁଗତୋ, ଅପଗତୋ, ଅୱଗତୋ, ଉପଗତୋ, ଅଧିଗତୋ ।
ଜନ-ଜାତିୟଂ ।
୭୨୫.ଜନିସ୍ସା[କ॰ ୫୮୫; ରୂ॰ ୬୧୯; ନୀ॰ ୧୧୮୯]।
ଜନିସ୍ସ ନସ୍ସ ଆ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ତପଚ୍ଚୟେ ପରେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ ।
ଅଜାୟିତ୍ଥାତି ଜାତୋ, ଦୁଜ୍ଜାତୋ, ସୁଜାତୋ, ସଞ୍ଜାତୋ, ଅନୁଜାତୋ, ଅୱଜାତୋ, ଅତିଜାତୋ ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ୱଣ୍ଣେ ପରେ ନସ୍ସ ଆ ହୋତି, ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟିତ୍ୱା, ୱିଜାୟିତୁଂ, ୱିଜାୟନଂ, ୱିଜାୟନ୍ତୀ-ଇତ୍ଥୀ, ୱିଜାୟମାନା, ପୁତ୍ତଂ ଜନେତୀତି ଜାୟା ଇଚ୍ଚାଦି, ସବ୍ବତ୍ଥ ମହାୱୁତ୍ତିନା ସରେ ପରେ ୟାଗମୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ନସ୍ସ ୟାଦେସୋ ଆଦିଦୀଘୋ ଚ ।
ଠା-ଗତିନିୱତ୍ତିୟଂ ।
୭୨୬.ଠାସ୍ସି[କ॰ ୫୮୮; ରୂ॰ ୬୨୦; ନୀ॰ ୧୧୯୨]।
ଠାସ୍ସ ଇ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ତକାରେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ ।
ଅଟ୍ଠାସୀତି ଠିତୋ, ଉଟ୍ଠିତୋ, ନିଟ୍ଠିତୋ, ସଣ୍ଠିତୋ, ଅଧିଟ୍ଠିତୋ ।
ତନୁ-ୱିତ୍ଥାରେ, ଆତଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ଆତତଂ, ୱିତତଂ, ଆତତୱିତତଂ, ତୂରିୟଭେଦୋ ।
ଥର-ସନ୍ଥରଣେ, ସନ୍ଥରୀୟିତ୍ଥାତି ସନ୍ଥତୋ, ୱିତ୍ଥତୋ ।
ଧା-ଧାରଣେ ।
୭୨୭.ଧାସ୍ସ ହି[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ଧାଧାତୁସ୍ସ ଧସ୍ସ ହି ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ତକାରେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ ।
ଆଧୀୟିତ୍ଥାତି ଆହିତୋ, ଆଗ୍ୟାହିତୋ, ୱିଧୀୟିତ୍ଥାତି ୱିହିତୋ, ନିଧୀୟିତ୍ଥାତି ନିହିତୋ, ସନ୍ଧୀୟିତ୍ଥାତି ସଂହିତୋ, ଓଧୀୟିତ୍ଥାତି ଓହିତୋ, ଅଭିଧୀୟିତ୍ଥାତି ଅଭିହିତୋ, ପିଧୀୟିତ୍ଥାତି ପିହିତୋ, ଅପିହିତୋ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ ପୁବ୍ବସ୍ସ ତତିୟତ୍ତଂ, ‘ଧାସ୍ସ ହୋ’ତି ସୁତ୍ତେନ ପରସ୍ସ ହତ୍ତଂ, ଆଦହିତୋ, ୱିଦହିତୋ, ନିଦହିତୋ, ସଂଦହିତୋ, ସଦ୍ଦହିତୋ ୱା, ସନ୍ନିଦହିତୋ, ଓଦହିତୋ, ପିଦହିତୋ, ଅପିଦହିତୋ, ପରିଦହିତୋ ।
ଧର-ଧାରଣେ, ଉଦ୍ଧରୀୟିତ୍ଥାତି ଉଦ୍ଧଟୋ, ସମୁଦ୍ଧଟୋ, ନିଦ୍ଧଟୋ, ତସ୍ସ ଟତ୍ତଂ ।
ନମୁ-ନମନେ, ନମିତ୍ଥାତି ନତୋ, ଉନ୍ନତୋ, ସମୁନ୍ନତୋ, ଓନତୋ, ଅୱନତୋ ।
ପା-ପାନେ, ‘ଗାପାନମୀ’ତି ଈତ୍ତଂ, ପୀୟିତ୍ଥାତି ପୀତଂ ।
ଫର-ଫରଣେ, ଫରିତ୍ଥ, ଫରୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଫୁଟୋ, ୱିପ୍ଫୁଟୋ, ସମ୍ଫୁଟୋ, ଓଫୁଟୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଫସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଟତ୍ତଂ ।
ଭର-ଧାରଣେ, ଭରୀୟିତ୍ଥାତି ଭତୋ, ଆଭତୋ, ଆଭଟୋ ୱା । ଉଦକାତଲମୁବ୍ଭତୋ, ଉବ୍ଭତଂ ସଙ୍ଘେନ କଥିନଂ [ମହାୱ॰ ୩୧୭], ସମ୍ଭତଂ ଧନଂ ।
ମନ-ଞାଣେ, ମତୋ, ମହାଜନେନ ସମ୍ମତୋତି ମହାସମ୍ମତୋ, ସମ୍ମତା ସୀମା [ମହାୱ॰ ୧୩୯], ଅନୁମତୋ, ଅଭିମତୋ ।
ମର-ପାଣଚାଗେ, ମରିତ୍ଥାତି ମତୋ, କାଲଙ୍କତୋ ।
ରମୁ-କୀଳାୟଂ, ରମିତ୍ଥାତି ରତୋ, ଅଭିରତୋ ।
ରମୁ-ଉପରମେ, ୱିରତୋ, ପଟିୱିରତୋ, ଉପରତୋ ।
ସର-ଗତି, ଚିନ୍ତାସୁ, ବହୁଲାଧିକାରା କାଲତ୍ତୟେପି ତପଚ୍ଚୟୋ, ସରତି, ଅସରି, ସରିସ୍ସତୀତି ସତୋ, ଅନୁସ୍ସତୋ, ପତିସ୍ସତୋ ।
ହର-ହରଣେ, ହରୀୟିତ୍ଥାତି ହତୋ, ଆହତୋ, ନିହତୋ ।
ତସ୍ସ ଟତ୍ତେ-ଆହଟୋ, ନିହଟୋ, ଉଦାହଟୋ, ସମୁଦାହଟୋ, ଅୱହଟୋ ।
ହନ-ହିଂସାୟଂ, ହଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ହତୋ, ୱିହତୋ, ସମୂହତୋ ଅୱିପ୍ପୱାସୋ [ମହାୱ॰ ୧୪୫], ସମୂହତା ସୀମା [ମହାୱ॰ ୧୪୬]।
ତିପଚ୍ଚୟମ୍ହି ବହୁଲାଧିକାରା ଅକାନୁବନ୍ଧେପି ଅନ୍ତଲୋପୋ । ପଠମଂ କରୀୟତୀତି ପକତି, ଆକାରୋ ଆକତି, ୱିକାରୋ ୱିକତି, ଗାୟନଂ ଗୀତି, ଉଗ୍ଗୀତି, ସଙ୍ଗୀତି, ଅନୁଗାୟନଂ ଅନୁଗୀତି, ଗମନଂ ଗତି, ଗନ୍ତବ୍ବାତି ୱା ଗତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ଗତି, ଆଗମନଂ ଆଗତି, ସୁଗତି, ଦୁଗ୍ଗତି, ସମାଗମନଂ ସଙ୍ଗତି, ଜନନଂ ଜାତି, ଜାୟନ୍ତି ଏତାୟ, ଏତ୍ଥାତି ୱା ଜାତି, ଠାନଂ ଠିତି, ସଣ୍ଠିତି, ଅୱଟ୍ଠିତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ତନନଂ ସନ୍ତତି, ଧାରେନ୍ତି ଏତାୟାତି ଧୀତି, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଈତ୍ତଂ ।
ନମନଂ ନତି, ଉନ୍ନତି, ସମୁନ୍ନତି, ଓନତି, ଅୱନତି, ଭରିତବ୍ବାତି ଭତି, ମନତି ଜାନାତି ଏତାୟାତି ମତି, ୱିୱିଧା ମତି ୱିମତି, ରମଣଂ ରତି, ଆରମଣଂ ଆରତି, ୱିରମଣଂ ୱିରତି, ଅଭିରମଣଂ ଅଭିରତି, ପଟିୱିରମଣଂ ପତିୱିରତି, ସରଣଂ ସତି, ସରନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱା ସତି, ଅନୁସ୍ସତି, ପଟିସ୍ସତି, ଉପହନନଂ ଉପହତି ।
ତୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ଅକାସୀତି କତୱା, ଅହନୀତି ହତୱା ।
ତାୱୀପଚ୍ଚୟମ୍ହି-କତାୱୀ, ହତାୱୀ ।
କରଧାତୁସ୍ସ ର-କାରସ୍ସ ଆ ହୋତି ୱା ତୁଂ, ତୁନ, ତବ୍ବେସୁ । ତୁନସଦ୍ଦେନ ତ୍ୱାନ, ତ୍ୱାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।
କରସ୍ସ ର-କାରସ୍ସ ଆ ହୋତି ତୱେପଚ୍ଚୟମ୍ହି ।
କାତୁଂ, କାତୱେ, କାତୁନ, କାତବ୍ବଂ ।
ୟଥା କରସ୍ସ, ତଥା ମହାୱୁତ୍ତିନା ହରସ୍ସ ରୂପଂ ସିଜ୍ଝତି, ହାଥୁଂ, ହାତୱେ, ହାତୁନ । ତେସଂ ତୁଣ୍ଡେନ ହାତୂନ, ମୁଞ୍ଚେ ପୁବ୍ବକତଂ ଇଣଂ [ଜା॰ ୧.୧୪.୧୦]।
ତ୍ୱାମ୍ହି ଆସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଆହିତ୍ୱା, ସୋଣ୍ଡାୟୁଦକମାହିତ୍ୱା [ଜା॰ ୧.୧୦.୯ (…ହତ୍ୱା)]।
ଇତି ୱିସଂୟୋଗରୂପରାସି ।
ସଦିସସଂୟୋଗରୂପରାସି
ଅଥ ସଦିସସଂୟୋଗରୂପରାସି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ତୁପଚ୍ଚୟମ୍ହି –
ୟକାରୱଜ୍ଜିତେ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଚ୍ଚୟେ ପରେ ସବ୍ବଧାତୂନଂ ଅନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ପରରୂପଂ ଆପଜ୍ଜତେ ।
କରୋତୀତି କତ୍ତା, କାତୁଂ ଅରହତି, କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, କରଣସୀଲୋ, କରଣଧମ୍ମୋ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱା କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭରତୀତି ଭତ୍ତା, ହରତୀତି ହତ୍ତା ।
ତ୍ୱାଦୀସୁ ର-କାରସ୍ସ ଆତ୍ତଂ, ସଂୟୋଗେ ପରେ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ, କତ୍ୱା, କତ୍ୱାନ ।
ପରରୂପତ୍ତଂ, କତ୍ତୁନ, କତ୍ତୁଂ, କତ୍ତବ୍ବଂ, ଭରଣଂ ଭତ୍ତୁଂ, ଭତ୍ତୱେ, ହରଣଂ ହତ୍ତୁଂ, ଅଭିହତ୍ତୁଂ, ହତ୍ତୱେ ।
ଆପ, ଣାପ, ଖିପ, ଗୁପ, ଚଜ, ଞପ, ଞାପ, ତପ, ଦୀପ, ଧୂପ, ପଦ, ଭଜ, ଭୁଜ, ମଦ, ମିଦ, ୟୁଜ, ରିଚ, ରନ୍ଜ, ଲିପ, ଲୁପ, ୱଚ, ୱତୁ, ୱଦ, ୱପ, ୱିଚ, ସନ୍ଜ, ସିଚ, ସମ୍ଭୁ, ସୂଚ, ସୂଦ, ସୁପ।
ଧାତ୍ୱନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ତପଚ୍ଚୟମ୍ହି ୱିପୁବ୍ବୋ ଆପବ୍ୟାପନେ, ବ୍ୟାପୟତି ଖିପ୍ପଂ ଞାଣବ୍ୟାପନେନ ବ୍ୟାପିତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ବ୍ୟତ୍ତୋ, ୱିୟତ୍ତୋ ।
ପରିପୁବ୍ବୋ ପରିୟାପୁଣନେ ପହୁତ୍ତେ ଚ, ପରିୟତ୍ତୋ ।
ସଂପୁବ୍ବୋ ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେ, ସମାପୟିତ୍ଥାତି ସମତ୍ତୋ, ପରିସମତ୍ତୋ ।
ଆପୁବ୍ବୋ ଣାପ-ପେସନେ, ଆଣାପୀୟିତ୍ଥାତି ଆଣତ୍ତୋ ।
ଖିପ-ଖିପନେ, ଖିପୀୟିତ୍ଥାତି ଖିତ୍ତୋ-ଦଣ୍ଡୋ, ଖିତ୍ତା-ମତ୍ତିକା, ଖିତ୍ତଂ-ଲେଟ୍ଟୁ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଉକ୍ଖିତ୍ତୋ, ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଓକ୍ଖିତ୍ତୋ, ସଂଖିତ୍ତୋ ।
ଗୁପ-ଗୁତ୍ତିୟଂ, ଗୋପୀୟିତ୍ଥାତି ଗୁତ୍ତୋ, ସଂଗୁତ୍ତୋ ।
ଚଜ-ଚାଗେ, ଚଜୀୟିତ୍ଥାତି ଚତ୍ତୋ ।
ଉପ-ପଞ୍ଞାପନେ, ପଞ୍ଞପୀୟିତ୍ଥାତି ପଞ୍ଞତ୍ତୋ-ୱିନୟୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତଂସିକ୍ଖାପଦଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତଂ-ଆସନଂ ।
ଞାପ-ଞାପନେ, ୱିକତିଧାତୁ ନାମେସା କାରିତନ୍ତତ୍ତା, ପଞ୍ଞାପୀୟିତ୍ଥାତି ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ସଞ୍ଞାପୀୟିତ୍ଥାତି ସଞ୍ଞତ୍ତୋ, ୱିଞ୍ଞାପୀୟିତ୍ଥାତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତୋ ।
ତପ-ସନ୍ତାପେ, ଅତପ୍ପୀତି ତତ୍ତୋ, ସନ୍ତତ୍ତୋ ।
ଦୀପ-ଦିତ୍ତିୟଂ, ଅଦୀପିତ୍ଥାତି ଦିତ୍ତୋ, ପଦିତ୍ତୋ, ଆଦିତ୍ତୋ ।
ଧୂପ-ସୋଣ୍ଡିୟେ, ଧୂପତି, ଅଧୂପି, ଧୂପିସ୍ସତୀତି ଧୁତ୍ତୋ, ସୁରାଧୁତ୍ତୋ, ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୬]।
ପଦ-ଗତିୟଂ, ଅପଜ୍ଜୀତି ପତ୍ତୋ, ନିପତ୍ତୋ, ସମ୍ପତ୍ତୋ ।
ଭଜ-ସମ୍ଭତ୍ତିୟଂ, ଭଜତୀତି ଭତ୍ତୋ, ସମ୍ଭତ୍ତୋ ।
ୱିପୁବ୍ବୋ ପୁଥକ୍କରଣେ, ୱିଭଜିତ୍ଥାତି ୱିଭତ୍ତୋ ।
ଭୁଜ-ପାଲନ, ବ୍ୟୱହରଣେସୁ, ଭୁଞ୍ଜିତ୍ଥ, ଭୁଞ୍ଜୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଭୁତ୍ତୋ, ପରିଭୁତ୍ତୋ ।
ମଦ-ଉମ୍ମାଦେ, ମଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ମତ୍ତୋ, ସମ୍ମତ୍ତୋ, ପମତ୍ତୋ, ଉମ୍ମତ୍ତୋ ।
ମିଦ-ସିନେହନେ, ମିଜ୍ଜତୀତି ମିତ୍ତୋ ।
ୟୁଜ-ୟୋଗେ, ୟୁଞ୍ଜତୀତି ୟୁତ୍ତୋ, ପୟୁତ୍ତୋ, ଉୟ୍ୟୁତ୍ତୋ, ନିୟୁତ୍ତୋ, ୱିୟୁତ୍ତୋ, ସଂୟୁତ୍ତୋ, ସଞ୍ଞୁତ୍ତୋ ।
ରିଚ-ୱିରିଞ୍ଚନେ, ରିଞ୍ଚତୀତି ରିତ୍ତୋ ।
ରନ୍ଜ-ରାଗେ, ରଞ୍ଜତୀତି ରତ୍ତୋ, ସାରତ୍ତୋ, ୱିରତ୍ତୋ ।
ଲିପ-ଲିମ୍ପନେ, ଲିମ୍ପୀୟିତ୍ଥାତି ଲିତ୍ତୋ, ଉଲ୍ଲିତ୍ତୋ, ଅୱଲିତ୍ତୋ ।
ଲୁପ-ଅଦସ୍ସନେ, ଲୁପ୍ପତୀତି ଲୁତ୍ତୋ ।
ୱଚ-ୱିୟତ୍ତିୟଂ ୱାଚାୟଂ ।
୭୩୧.ୱଚାଦୀନଂ ୱସ୍ସୁଟ ୱା[କ॰ ୫୭୯; ରୂ॰ ୬୨୯; ନୀ॰ ୧୧୮୨]।
ୱଚାଦୀନଂ ୱସ୍ସ ଉଟ ହୋତି ୱା କାନୁବନ୍ଧେ ତ-କାରପଚ୍ଚୟେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ ।
ୱୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ଉତ୍ତୋ-ଧମ୍ମୋ, ଉତ୍ତା-କଥା, ଉତ୍ତଂ-ୱଚନଂ, ନିରୁତ୍ତୋ, ନିରୁତ୍ତା, ନିରୁତ୍ତଂ, ରାଗମୋ ।
ୱଚାଦୀନଂ ଅସ୍ସ ଉ ହୋତି କାନୁବନ୍ଧେ ତ-କାରପଚ୍ଚୟେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ ।
ୱୁତ୍ତୋ-ଧମ୍ମୋ, ୱୁତ୍ତା-କଥା, ୱୁତ୍ତଂ-ୱଚନଂ ।
ୱତୁ-ୱତ୍ତନେ, ୱତ୍ତତୀତି ୱତ୍ତୋ, ପୱତ୍ତୋ, ନିୱତ୍ତୋ ।
ୱପ-ବୀଜନିକ୍ଖେପେ, ୱପୀୟିତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତଂ-ବୀଜଂ, ‘ଅସ୍ସୂ’ତି ଉତ୍ତଂ ।
ୱିଚ-ୱିୱେଚନେ, ୱିୱିଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ୱିୱିତ୍ତୋ ।
ସନ୍ଜ-ସଙ୍ଗେ, ସଞ୍ଜତୀତି ସତ୍ତୋ, ଆସତ୍ତୋ, ୱିସତ୍ତୋ ।
ସିଚ-ସେଚନେ, ସିଞ୍ଚୀୟିତ୍ଥାତି ସିତ୍ତୋ, ଆସିତ୍ତୋ, ଅୱସିତ୍ତୋ, ଅଭିସିତ୍ତୋ ।
ସୂଚ-ସୂଚନେ, ଅତ୍ଥଂ ସୂଚେତୀତି ସୁତ୍ତଂ ।
ସୂଦ-ପଗ୍ଘରଣେ, ଅତ୍ଥଂ ସୂଦତୀତି ସୁତ୍ତଂ ।
ସୁପ-ସୋପ୍ପନେ, ସୁପତୀତି ସୁତ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ବ୍ୟାପନଂ ବ୍ୟତ୍ତି, ୱିୟତ୍ତି, ପରିୟାପୁଣନଂ ପରିୟତ୍ତି, ସମାପନଂ ସମତ୍ତି, ପରିସମତ୍ତି, ଆଣାପନଂ ଆଣତ୍ତି, ଗୋପନଂ ଗୁତ୍ତି, ଞାପନଂ ଞତ୍ତି, ପଞ୍ଞାପନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ସଞ୍ଞାପନଂ ସଞ୍ଞତ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାପନଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ।
ତପ-ତପ୍ପନେ, ତପ୍ପନଂ ତିତ୍ତି, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ । ଦୀପନଂ ଦିତ୍ତି, ପଜ୍ଜନଂ ପତ୍ତି, ଆପତ୍ତି, ଉପ୍ପତ୍ତି, ନିପ୍ପତ୍ତି, ୱିପତ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତି, ଭଜନଂ ଭତ୍ତି, ସମ୍ଭତ୍ତି, ଭୁଞ୍ଜନଂ ଭୁତ୍ତି, ୟୁଞ୍ଜନଂ ୟୁତ୍ତି, ରିଞ୍ଚନଂ ରିତ୍ତି, ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ନିରୁତ୍ତି, ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ୱୁତ୍ତି । ‘‘ୱିୱରୀୟତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଏତାୟାତି ୱୁତ୍ତୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ୱତ୍ତନଂ ୱୁତ୍ତି, ଜୀୱିତୱୁତ୍ତି, ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତି, ‘ଅସ୍ସୂ’ତି ଅସ୍ସ ଉତ୍ତଂ । ୱିୱେଚନଂ ୱିୱିତ୍ତି, ସଜ୍ଜନଂ ସତ୍ତି, ଆସତ୍ତି, ୱିସତ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତୁପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ଖିପତୀତି ଖିତ୍ତା, ଗୋପେତୀତି ଗୁତ୍ତା, ଚଜତୀତି ଚତ୍ତା ।
ଇଧ ଛିଦ, ଭିଦାଦୟୋପି ୱତ୍ତବ୍ବା, ଛିନ୍ଦତୀତି ଛେତ୍ତା, ଭିନ୍ଦତୀତି ଭେତ୍ତା, ଭଜତୀତି ଭତ୍ତା, ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଭୁତ୍ତା, ଭୋତ୍ତା, ୟୁତ୍ତା, ରିତ୍ତା, ଲିତ୍ତା, ଲୁତ୍ତା, ୱଚତି ୱଦତୀତି ୱା ୱତ୍ତା, ୱିୱିଚ୍ଚତୀତି ୱିୱିତ୍ତା, ସଞ୍ଜତୀତି ସତ୍ତା, ସୁପ୍ପତୀତି ସୁତ୍ତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ଖିପିତ୍ଥାତି ଖିତ୍ତୱା, ଗୋପିତ୍ଥାତି ଗୁତ୍ତୱା, ଚଜିତ୍ଥାତି ଚତ୍ତୱା, ଛିନ୍ଦିତ୍ଥାତି ଛେତ୍ତୱା ।
ଭଜ-ପୁଥକ୍କରଣେ, ଭାଜିତ୍ଥାତି ଭତ୍ତୱା, ୱିଭତ୍ତୱା, ଅଭୁଞ୍ଜୀତି ଭୁତ୍ତୱା, ଅୟୁଞ୍ଜୀତି ୟୁତ୍ତୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତାୱୀପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ଖିତ୍ତାୱୀ, ଗୁତ୍ତାୱୀ, ଚତ୍ତାୱୀ, ଛେତ୍ତାୱୀ, ୱିଭତ୍ତାୱୀ, ଭେତ୍ତାୱୀ, ଭୁତ୍ତାୱୀ, ୟୁତ୍ତାୱୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତ୍ୱାଦୀସୁ ପରରୂପତ୍ତେ ମହାୱୁତ୍ତିନା ତିଣ୍ଣଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଆଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ, ଛେତ୍ୱା, ଛେତ୍ୱାନ, ଛେତ୍ତୁନ, ୱିଭତ୍ୱା, ୱିଭତ୍ୱାନ, ୱିଭତ୍ତୁନ, ଭୁତ୍ୱା, ଭୁତ୍ୱାନ, ଭୁତ୍ତୁନ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତୁଂ, ତୱେସୁ-ଛେତ୍ତୁଂ, ଛେତ୍ତୱେ, ଛେତୁଂ, ଛେତୱେ ୱା, ଆଦିବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ । ୱିଭତ୍ତୁଂ, ୱିଭତ୍ତୱେ, ଭେତ୍ତୁଂ, ଭେତ୍ତୱେ, ଭୋତ୍ତୁଂ, ଭୋତ୍ତୱେ, ଆଦିୱୁଦ୍ଧି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତବ୍ବପଚ୍ଚୟେ-ଛେତ୍ତବ୍ବଂ, ଛେତବ୍ବଂ ୱା, ଭେତ୍ତବ୍ବଂ, ଭୋତ୍ତବ୍ବଂ, ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ସଦିସସଂୟୋଗରୂପରାସି ।
ୱଗ୍ଗନ୍ତରୂପରାସି
ଅଥ ୱଗ୍ଗନ୍ତରୂପରାସି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
କମୁ, କିଲମୁ, ଖନୁ, ଖମୁ, ଗମୁ, ତନୁ, ତିମୁ, ଦମୁ, ଭମୁ, ମନ, ୟମୁ, ୱମୁ, ସମୁ, ହନ।
ମକାର, ନକାରନ୍ତାନଂ ଧାତୂନଂ ଅନ୍ତୋ ମକାରୋ ନକାରୋ ଚ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ହୋତି ୟକାରୱଜ୍ଜିତେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପରେ । ‘ୱଗ୍ଗେ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ’ତି ନିଗ୍ଗହୀତସ୍ସ ୱଗ୍ଗନ୍ତତ୍ତଂ ।
କମୁ-ପାଦଗମନେ, ପକ୍କମିତ୍ଥାତି ପକ୍କନ୍ତୋ, ପାଦେନ ଅକ୍କମିତ୍ଥାତି ଅକ୍କନ୍ତୋ, ଉକ୍କନ୍ତୋ, ୱିକ୍କନ୍ତୋ, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ‘ନିତୋ କମସ୍ସା’ତି କସ୍ସ ଖତ୍ତଂ, ସଙ୍କନ୍ତୋ, ଓକ୍କନ୍ତୋ, ଅୱକ୍କନ୍ତୋ, ଅପକ୍କନ୍ତୋ, ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ପଟିକ୍କନ୍ତୋ, କସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତାନି ।
କିଲମୁ-ଖେଦେ, କିଲମିତ୍ଥାତି କିଲନ୍ତୋ ।
ତିମୁ-ଅଦ୍ଦଭାୱେ, ତେମୟିତ୍ତାତି ତିନ୍ତୋ ।
ଦମୁ-ଦମନେ, ଦମିତ୍ଥାତି ଦନ୍ତୋ ।
ଭମୁ-ଅନୱତ୍ଥାନେ, ଭମିତ୍ଥାତି ଭନ୍ତୋ, ୱିବ୍ଭନ୍ତୋ ।
ମନ-ଞାଣେ, ମନତୀତି ମନ୍ତୋ ।
ୱମୁ-ଉଗ୍ଗିଲନେ, ୱମିତ୍ଥାତି ୱନ୍ତୋ ।
ସମୁ-ସନ୍ତିୟଂ, ସମ୍ମତୀତି ସନ୍ତୋ, ଉପସନ୍ତୋ, ୱୂପସନ୍ତୋ ।
ସମୁ-ଖେଦେ, ସମ୍ମତି ଖିଜ୍ଜତୀତି ସନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିପଚ୍ଚୟମ୍ହି-କାମନଂ କନ୍ତି, ନିକାମନଂ ନିକନ୍ତି, ପକ୍କମନଂ ପକ୍କନ୍ତି, ଖମନଂ ଖନ୍ତି, ତନନଂ ତନ୍ତି, ଦମନଂ ଦନ୍ତି, ଭମନଂ ଭନ୍ତି, ୱିବ୍ଭନ୍ତି, ମନନଂ ମନ୍ତି, ସମନଂ ସନ୍ତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତୁପଚ୍ଚୟେ-ପକ୍କମତୀତି ପକ୍କନ୍ତା, ଖନତୀତି ଖନ୍ତା, ଖମତୀତି ଖନ୍ତା, ଗଚ୍ଛତୀତି ଗନ୍ତା, ତନୋତୀତି ତନ୍ତା, ତେମୟତୀତି ତିନ୍ତା, ଦମୟତୀତି ଦନ୍ତା, ଭମତୀତି ଭନ୍ତା, ମନତୀତି ମନ୍ତା ।
ନିପୁବ୍ବୋ ୟମୁ-ନିୟମନେ, ନିୟାମେତୀତି ନିୟନ୍ତା, ୱମତୀତି ୱନ୍ତା, ସମତୀତି ସନ୍ତା, ହନତୀତି ହନ୍ତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତ୍ୱାଦୀସୁ-ଗନ୍ତ୍ୱା, ଗନ୍ତ୍ୱାନ, ଗନ୍ତୁନ, ମନ୍ତ୍ୱା, ମନ୍ତ୍ୱାନ, ମନ୍ତୁନ, ହନ୍ତ୍ୱା, ହନ୍ତ୍ୱାନ, ହନ୍ତୁନ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତୁଂ, ତୱେସୁ-ପକ୍କନ୍ତୁଂ, ପକ୍କନ୍ତୱେ, ଖନନଂ ଖନ୍ତୁଂ, ଖନ୍ତୱେ, ଗମନଂ ଗନ୍ତୁଂ, ଗନ୍ତୱେ, ମନନଂ ମନ୍ତୁଂ, ମନ୍ତୱେ, ହନନଂ ହନ୍ତୁଂ, ହନ୍ତୱେ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତବ୍ବମ୍ହି-ଅଭିକ୍କନ୍ତବ୍ବଂ, ପଟିକ୍କନ୍ତବ୍ବଂ, ଖଞ୍ଞତେତି ଖନ୍ତବ୍ବଂ, ଗଚ୍ଛୀୟତେତି ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ମଞ୍ଞତେତି ମନ୍ତବ୍ବଂ, ୱମୀୟତେତି ୱନ୍ତବ୍ବଂ, ହଞ୍ଞତେତି ହନ୍ତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ୱଗ୍ଗନ୍ତରୂପରାସି ।
ଧାତ୍ୱନ୍ତୱିକାରରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ପଚ୍ଚୟୱିକାରରାସି
କାଦେସରାସି
ଅଥ ପଚ୍ଚୟୱିକାରରାସି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୭୩୪.ପଚା କୋ[କ॰ ୫୮୩; ରୂ॰ ୬୧୭; ନୀ॰ ୧୧୮୬]।
ପଚମ୍ହା ତ, ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ କୋ ହୋତି ।
ପଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ପକ୍କୋ, ପକ୍କୱା ।
ବହୁଲାଧିକାରା ତପଚ୍ଚୟୋ କାଲତ୍ତୟେପି ହୋତି, ଅସକ୍ଖି, ସକ୍ଖତି, ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ସକ୍କୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ କୋ ।
ମୁଚ-ମୋଚନେ ।
୭୩୫.ମୁଚା ୱା[କ॰ ୫୮୩; ରୂ॰ ୬୧୭; ନୀ॰ ୧୧୮୬]।
ମୁଚମ୍ହା ତ, ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ କୋ ହୋତି ୱା ।
ଓମୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ଓମୁକ୍କୋ, ଓମୁକ୍କୱା, ପଟିମୁକ୍କୋ, ପଟିମୁକ୍କୱା ।
ସୁସ-ସୋସନେ ।
୭୩୬.ସୁସା ଖୋ[କ॰ ୫୮୩; ରୂ॰ ୬୧୭; ନୀ॰ ୧୧୮୬]।
ସୁସମ୍ହା ତ, ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ଖୋ ହୋତି ।
ସୁସ୍ସିତ୍ଥାତି ସୁକ୍ଖୋ, ସୁକ୍ଖୱା ।
୭୩୭.ଗୋ ଭନ୍ଜାଦୀହି[କ॰ ୫୭୭; ରୂ॰ ୬୨୮; ନୀ॰ ୧୧୮୦]।
ଭନ୍ଜାଦୀହି ତ, ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ଗୋ ହୋତି ।
ଅଭଞ୍ଜିତ୍ଥାତି ଭଗ୍ଗୋ, ଭଗ୍ଗୱା, ଓଭଗ୍ଗୋ, ସମ୍ଭଗ୍ଗୋ, ପଲିଭଗ୍ଗୋ ।
ଲଗ-ଲଗ୍ଗନେ, ଲଗିତ୍ଥାତି ଲଗ୍ଗୋ, ଲଗ୍ଗୱା, ୱିଲଗ୍ଗୋ, ୱିଲଗ୍ଗୱା ।
ମୁଜ-ମୁଜ୍ଜନେ, ମୁଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ମୁଗ୍ଗୋ, ମୁଗ୍ଗୱା, ନିମ୍ମୁଗ୍ଗୋ, ଉମ୍ମୁଗ୍ଗୋ ।
ୱିଜ-ଭୟ, ଚଲନେସୁ, ସଂୱିଜିତ୍ଥାତି ସଂୱିଗ୍ଗୋ, ସଂୱିଗ୍ଗୱା, ଉବ୍ବିଗ୍ଗୋ, ଉବ୍ବିଗ୍ଗୱା ।
ଲୁଜ-ୱିନାସେ, ପଲୁଜିତ୍ଥାତି ପଲୁଗ୍ଗୋ, ପଲୁଗ୍ଗୱା, ଓଲୁଗ୍ଗୋ, ଓଲୁଗ୍ଗୱା, ୱିଲୁଗ୍ଗୋ, ୱିଲୁଗ୍ଗୱା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି କାଦେସରାସି ।
ଠାଦେସରାସି
ଇସୁ, ଆସ, ଏସ, କସ, କିସ, କିଲିସ, କୁସ, ଘୁସ, ଜୁସ, ତୁସ, ଦିସ, ଦୁସ, ଦଂସ, ନସ, ପିସ, ପୁସ, ପୁଚ୍ଛ, ଫୁସ, ଭସ୍ସ, ଭଜ୍ଜ, ମଜ, ମସ, ମୁସ, ୱସ୍ସ, ୱିସ, ସଜ, ସିସ, ସିଲିସ, ହସ, ହସ୍ସ, ହଂସ।
୭୩୮.ସାନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଠୋ[କ॰ ୫୭୩; ରୂ॰ ୬୨୬; ନୀ॰ ୧୧୭୬ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)]।
ସକାରନ୍ତେହି ଧାତୂହି ପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତକାରସ୍ସ ଠୋ ହୋତି, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ‘ଚତୁତ୍ଥଦୁତିୟେସ୍ୱେସ’ନ୍ତି ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ପଠମତ୍ତଂ ।
ଇସୁ-ଇଚ୍ଛା, କନ୍ତୀସୁ, ଇଚ୍ଛୀୟତେତି ଇଟ୍ଠୋ, ପରିୟିଟ୍ଠୋ ।
ଆସ-ଉପୱେସନେ, ୱିପରିତତୋ ଆସତି ଉପୱୀସତୀତି ୱିପଲ୍ଲଟ୍ଠୋ ।
କସ-ୱପ୍ପନେ ୱିଲେଖନେ ଚ ।
୭୩୯.କସସ୍ସିମ ଚ ୱା[କ॰ ୫୭୩; ରୂ॰ ୬୨୬; ନୀ॰ ୧୧୭୬ (ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ)]।
କସମ୍ହା ପରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତକାରସ୍ସ ଠୋ ହୋତି, କସସ୍ସ ଆଦିସରମ୍ହା ପରଂ ଇମ ଚ ହୋତି ୱା ।
କସ୍ସିତ୍ଥାତି କିଟ୍ଠଂ-ସସ୍ସଂ, କଟ୍ଠଂ ୱା ।
ଉପପୁବ୍ବୋ ଆସନ୍ନେ, ଉପକଟ୍ଠୋ ।
ୱିପୁବ୍ବୋ ପୱାସେ, ୱୂପକଟ୍ଠୋ ।
କିସ-ହାନିମ୍ହି, ପଟିକିଟ୍ଠୋ, ନିହୀନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
କିଲିସ-ୱିବାଧନେ ଉପତାପେ ଚ, କିଲିସ୍ସତୀତି କିଲିଟ୍ଠୋ, ସଂକିଲିଟ୍ଠୋ, ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ।
କୁସ-ଅକ୍କୋସେ, ଅକ୍କୋସୀୟିତ୍ଥାତି ଅକ୍କୁଟ୍ଠୋ । ଅକ୍କୁଟ୍ଠୋ ଜାତିୱାଦେନ ।
ଘୁସ-ସଦ୍ଦେ, ଘୋସୀୟିତ୍ଥାତି ଘୁଟ୍ଠୋ, ସଙ୍ଘୁଟ୍ଠୋ । ଅଚ୍ଛରାଗଣସଙ୍ଘୁଟ୍ଠଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୬]। ଉଗ୍ଘୁଟ୍ଠୋ ।
ଜୁସ-ସେୱାୟଂ, ଜୁସୀୟିତ୍ଥାତି ଜୁଟ୍ଠୋ ।
ତୁସ-ପୀତିମ୍ହି, ତୁସ୍ସିତ୍ଥାତି ତୁଟ୍ଠୋ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ।
ଦିସ-ପେକ୍ଖନେ, ପସ୍ସୀୟିତ୍ଥାତି ଦିଟ୍ଠୋ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
ଦିସୀ-କଥନେ, ଉଦ୍ଦିସୀୟିତ୍ଥାତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ନିଦ୍ଦିସୀୟିତ୍ଥାତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅପଦିସୀୟିତ୍ଥାତି ଅପଦିଟ୍ଠୋ ।
ଦୁସ-ଦୂସନେ, ଦୁସୀୟିତ୍ଥାତି ଦୁଟ୍ଠୋ ।
ଦଂସ-ଦଂସନେ, ଦଂସୀୟିତ୍ଥାତି ଦଟ୍ଠୋ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ।
ନସ-ଅଦସ୍ସନେ, ନସ୍ସିତ୍ଥାତି ନଟ୍ଠୋ, ୱିନଟ୍ଠୋ ।
ପିସ-ଚୁଣ୍ଣିୟେ, ପିସୀୟିତ୍ଥାତି ପିଟ୍ଠଂ ।
ପୁସ-ପୋସନେ, ପୋସୀୟିତ୍ଥାତି ପୁଟ୍ଠୋ, ପରପୁଟ୍ଠୋ ।
ଫୁସ-ସମ୍ଫସ୍ସେ, ଫୁସୀୟିତ୍ଥାତି ଫୁଟ୍ଠୋ, ସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ।
ଭସ୍ସ-କଥନେ ଚୱନେ ଚ, ଭସ୍ସିତ୍ଥାତି ଭଟ୍ଠୋ, ଆଭଟ୍ଠୋ ।
ମସ-ଆମସନେ ୱିଜ୍ଝନେ ଚ, ମସୀୟିତ୍ଥାତି ମଟ୍ଠୋ, ଆମଟ୍ଠୋ, ଓମଟ୍ଠୋ, ଉମ୍ମଟ୍ଠୋ । ସତ୍ତିୟା ୱିୟ ଓମଟ୍ଠୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧]।
ମୁସ-ନସ୍ସନେ, ମୁସ୍ସିତ୍ଥାତି ମୁଟ୍ଠୋ, ପମୁଟ୍ଠୋ, ସମ୍ମୁଟ୍ଠୋ ।
ୱସ୍ସ-ସେଚନେ, ୱସ୍ସିତ୍ଥାତି ୱୁଟ୍ଠୋ-ଦେୱୋ, ‘ଅସ୍ସୂ’ତି ଉତ୍ତଂ ।
ୱିସ-ପୱେସନେ, ପୱିସିତ୍ଥାତି ପୱିଟ୍ଠୋ, ନିୱିଟ୍ଠୋ, ଉପୱିଟ୍ଠୋ ।
ସିସ-ସେସେ, ଅୱସେସିତ୍ଥାତି ଅୱସିଟ୍ଠୋ ।
ୱିପୁବ୍ବୋ ୱିସେସନେ, ୱିସେସିତ୍ଥାତି ୱିସିଟ୍ଠୋ ।
ସିଲିସ-ସିଲେସନେ, ସିଲିସ୍ସିତ୍ଥାତି ସିଲିଟ୍ଠୋ ।
ହସ-ହାସେ, ହସିତ୍ଥାତି ହଟ୍ଠୋ, ପହଟ୍ଠୋ ।
ହସ୍ସ, ହଂସଧାତୁୟୋ ସଦିସା ଏୱ ।
ପୁଚ୍ଛ-ପୁଚ୍ଛାୟଂ ।
୭୪୦.ପୁଚ୍ଛାଦିତୋ[କ॰ ୫୭୧; ରୂ॰ ୬୨୬; ନୀ॰ ୧୧୭୬]।
ପୁଚ୍ଛାଦୀହି ପରସ୍ସ ଅନ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତକାରସ୍ସ ଠୋ ହୋତି ।
ପୁଚ୍ଛୀୟିତ୍ଥାତି ପୁଟ୍ଠୋ ।
ଭଜ୍ଜ-ଭଜ୍ଜନେ, ଭଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଭଟ୍ଠଂ-ଧଞ୍ଞଂ ।
ମଜ-ସୁଦ୍ଧିୟଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ମଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ସମ୍ମଟ୍ଠୋ-ଭୂମିଭାଗୋ ।
ସଜ-ସଂସଗ୍ଗାଦୀସୁ, ସଂସଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ସଂସଟ୍ଠୋ, ୱିସଟ୍ଠୋ, ନିସଟ୍ଠୋ, ଓସଟ୍ଠୋ ।
ୟଜ-ପୂଜାୟଂ ।
୭୪୧.ୟଜସ୍ସ ୟସ୍ସ ଟିୟୀ[କ॰ ୬୧୦; ରୂ॰ ୬୨୭; ନୀ॰ ୧୨୧୫]।
ୟଜସ୍ସ ୟକାରସ୍ସ ଟି, ୟିଆଦେସା ହୋନ୍ତି କାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟତକାରେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ ।
ୟଜିତ୍ଥାତି ଇଟ୍ଠୋ, ୟିଟ୍ଠୋ ।
ତିପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ପରିୟେସନଂ ପରିୟେଟ୍ଠି ।
ଏସ-ଗୱେସନେ, ଏସନଂ ଏଟ୍ଠି, ପରିୟେଟ୍ଠି, ତୁସ୍ସନଂ ତୁଟ୍ଠି, ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠି, ସନ୍ଦିଟ୍ଠି, ୱସ୍ସନଂ ୱୁଟ୍ଠି, ‘ଅସ୍ସୂ’ତି ଉତ୍ତଂ । ୱିସଜ୍ଜନଂ ୱିସଟ୍ଠି ।
ତ୍ୱାଦୀସୁ-ଦିସ-ପେକ୍ଖନେ, ‘ଦିସସ୍ସ ପସ୍ସଦସ୍ସଦସାଦଦକ୍ଖା’ତି ସୁତ୍ତେନ ଦିସସ୍ସ ଦସାଦେସୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱକାରଲୋପୋ, ଦଟ୍ଠା, ଦଟ୍ଠାନ, ଦଟ୍ଠୁନ ।
‘ତୁଂୟାନା’ତି ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟସ୍ସ ତୁଂଆଦେସୋ । ନେକ୍ଖମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୪୨୬], ଗାଥାୱସେନ ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ ।
ତୁଂ, ତୱେସୁ-ଦଟ୍ଠୁଂ, ଦଟ୍ଠୱେ, ପୁଚ୍ଛନଂ ପୁଟ୍ଠୁଂ, ପୁଟ୍ଠୱେ ।
ତବ୍ବମ୍ହି-ତୁସ୍ସିତବ୍ବନ୍ତି ତୁଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତୋଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପସ୍ସିତବ୍ବନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ପୁଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଫୁସିତବ୍ବନ୍ତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇତି ଠାଦେସରାସି ।
ଢାଦେସରାସି
୭୪୨.ଦହା ଢୋ[କ॰ ୫୭୬; ରୂ॰ ୬୦୭; ନୀ॰ ୧୧୭୯]।
ଦହମ୍ହା ପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତକାରସ୍ସ ଢୋ ହୋତି, ପରରୂପତ୍ତେ ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ତତିୟତ୍ତଂ ।
ଦହ-ଦୟ୍ହନେ, ଦୟ୍ହିତ୍ଥାତି ଦଡ୍ଢୋ ।
୭୪୩.ବହସ୍ସୁମ ଚ[କ॰ ୫୭୬; ରୂ॰ ୬୦୭; ନୀ॰ ୧୧୭୯]।
ବହମ୍ହା ପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଢୋ ହୋତି, ବହସ୍ସ ଆଦିସରମ୍ହା ଉମ ଚ ହୋତି ।
ବହ-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ, ଅବହୀତି ବୁଡ୍ଢୋ, ବସ୍ସ ୱୋ, ୱୁଡ୍ଢୋ ।
ତିମ୍ହି-ବହନଂ ୱୁଡ୍ଢି ।
୭୪୪.ଲୋପୋ ୱଡ୍ଢା ତିସ୍ସ[‘ତ୍ତିସ୍ସ’ (ବହୂସୁ)]।
ୱଡ୍ଢମ୍ହା ପରସ୍ସ ତିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ତକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ।
ୱଡ୍ଢ-ୱଡ୍ଢନେ, ୱଡ୍ଢନଂ ୱୁଡ୍ଢି ।
ଇତି ଢାଦେସରାସି ।
ଣାଦେସରାସି
କିରାଦୀହି ପରେସଂ ତ, ତୱନ୍ତୂନଂ ତକାରସ୍ସ ଅନନ୍ତରଭୂତସ୍ସ ଣୋ ହୋତି, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ ।
କିର-ଆକିରଣେ ସମ୍ମିସ୍ସନ, ଖିପନେସୁ ଚ, କିରିତ୍ଥାତି କିଣ୍ଣୋ, ପକିଣ୍ଣୋ, ଆକିଣ୍ଣୋ, ୱିକ୍କିଣ୍ଣୋ, ସଂକିଣ୍ଣୋ, ସମାକିଣ୍ଣୋ ।
ପୂର-ପୂରଣେ, ପୂରିତ୍ଥାତି ପୁଣ୍ଣୋ, ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ, ପରିପୁଣ୍ଣୋ ।
ଖୀ-ଖୟେ, ଖିୟିତ୍ଥାତି ଖୀଣୋ ।
କିଣ୍ଣୱା, ପୁଣ୍ଣୱା, ଖୀଣୱା ।
୭୪୬.ତରାଦୀହି ରିଣ୍ଣୋ[କ॰ ୫୮୧; ରୂ॰ ୬୧୬; ନୀ॰ ୧୧୮୪]।
ତରାଦୀହି ପରେସଂ ତ, ତୱନ୍ତୂନଂ ତକାରସ୍ସ ଅନନ୍ତରଭୂତସ୍ସ ରିଣ୍ଣୋ ହୋତି । ‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’ତି ଧାତ୍ୱନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଆଦିସରସ୍ସ ଚ ଲୋପୋ ।
ଚର-ଗତି, ଭକ୍ଖନେସୁ, ଚରିତ୍ଥ, ଚରୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଚିଣ୍ଣୋ, ଆଚିଣ୍ଣୋ, ସମାଚିଣ୍ଣୋ ।
ଜର-ଜିରଣେ, ଜିୟ୍ୟିତ୍ଥାତି ଜିଣ୍ଣୋ, ଅନୁଜିଣ୍ଣୋ, ପରିଜିଣ୍ଣୋ ।
ତର-ତରଣେ, ତରିତ୍ଥାତି ତିଣ୍ଣୋ, ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ, ନିତ୍ତିଣ୍ଣୋ, ୱିତିଣ୍ଣୋ, ଓତିଣ୍ଣୋ, ସମୋତିଣ୍ଣୋ ।
ଥର-ୱିତ୍ଥାରେ, ୱିତ୍ଥରିତ୍ଥାତି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ ।
ଚିଣ୍ଣୱା, ଜିଣ୍ଣୱା, ତିଣ୍ଣୱା, ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୱା ।
ଇତି ଣାଦେସରାସି ।
ଥାଦେସରାସି
ଧସ୍ତୋ, ଉତ୍ରସ୍ତୋତି ଏତେ ସଦ୍ଦା ତପଚ୍ଚୟନ୍ତା ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଧଂସ-ୱିଦ୍ଧଂସନେ, ୱିଦ୍ଧଂସତୀତି ୱିଦ୍ଧସ୍ତୋ, ୱିଦ୍ଧଂସିତୋ ୱା ।
ତସ-ସନ୍ତାସେ, ଉତ୍ରସତୀତି ଉତ୍ରସ୍ତୋ, ଉତ୍ତସିତୋ ୱା ।
ଭସ-ଭସ୍ମୀକରଣେ, ଭସନ୍ତି ଭସ୍ମିଂ କରୋନ୍ତି ଏତେନାତି ଭସ୍ତା, ଭସ୍ତ୍ରା ୱା, କମ୍ମାରଗଗ୍ଗରୀ, ଏୱମାଦୀନିପି ଇଧ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୭୪୮.ସାସ ୱସ ସଂସ ହଂସା ଥୋ[‘…ସଂସ ସସା ଥୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ଏତେହି ପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତକାରସ୍ସ ଥୋ ହୋତି ।
ସାସ-ଅନୁସିଟ୍ଠିମ୍ହି ।
୭୪୯.ସାସସ୍ସ ସିସା[‘ସାସସ୍ସ ସିସ ୱା’ (ବହୂସୁ)]।
ସାସସ୍ସ ସିସା ହୋନ୍ତି କାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟତକାରେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ଚ ପଠମତ୍ତଂ ।
ସାସୀୟତୀତି ସିତ୍ଥୋ, ଅନୁସାସୀୟତୀତି ଅନୁସିଟ୍ଠୋ । ‘‘ଅନୁସିଟ୍ଠୋ ସୋ ମୟା’’ତି [ମହାୱ॰ ୧୨୬] ଏତ୍ଥ ପନ ତ୍ଥକାରସ୍ସ ଟ୍ଠକାରୋତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାସତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ସତ୍ଥଂ, ସଦ୍ଦସତ୍ଥଂ, ୱେଦସତ୍ଥଂ ।
ୱସ-ନିୱାସେ, ‘ଅସ୍ସୂ’ତି ଉତ୍ତଂ, ଅୱସୀତି ୱୁତ୍ଥୋ, ୱସୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ୱୁତ୍ଥୋ, ୱସ୍ସଂ ୱସିତ୍ଥାତି ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥୋ, ଆୱସୀୟିତ୍ଥାତି ଆୱୁତ୍ଥଂ-ଜେତୱନଂ, ନିୱସିତ୍ଥାତି ନିୱୁତ୍ଥୋ, ଅଜ୍ଝାୱସିତ୍ଥାତି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥୋ । ବହୁଲାଧିକାରା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା’’ତି [ପାଚି॰ ୮୬] ଏତ୍ଥ ଉତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ଉପୋସଥଂ ଉପୱସିତ୍ଥାତି ଉପୋସଥଂଉପୱୁତ୍ଥୋ, ଉପୱସୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ଉପୱୁତ୍ଥୋଉପୋସଥୋ, ପରିୱାସଂ ପରିୱସିତ୍ଥାତି ପରିୱାସଂପରିୱୁତ୍ଥୋ, ପରିୱସୀୟିତ୍ଥାତି ୱା ପରିୱୁତ୍ଥୋ-ପରିୱାସୋ ।
ସଂସ-ପସଂସନେ, ପସଂସୀୟିତ୍ଥାତି ପସତ୍ଥୋ ।
ହଂସ-ପହଂସନେ, ହଂସୀୟିତ୍ଥାତି ହତ୍ଥୋ, ନିଗ୍ଗହୀତଲୋପୋ, ପହତ୍ଥୋ ।
ତିପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ଅନୁସାସନଂ ଅନୁସିତ୍ଥି, ଅନୁସିଟ୍ଠି ୱା, ନିୱସନଂ ନିୱୁତ୍ଥି ।
ତୁପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ସାସତି ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା ।
ତୱନ୍ତୁପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ନିୱସିତ୍ଥାତି ନିୱୁତ୍ଥୱା ।
ତାୱୀମ୍ହି-ନିୱୁତ୍ଥାୱୀ ।
ତୁଂ, ତୱେସୁ-ୱସନଂ ୱତ୍ଥୁଂ, ୱତ୍ଥୱେ ।
ତବ୍ବମ୍ହି-ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ସଭାୟେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ ।
ୱସ-ପରିଦହନେ, ବହୁଲାଧିକାରା ଉତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ୱାସିତବ୍ବନ୍ତି ୱତ୍ଥଂ, ନିୱାସୀୟିତ୍ଥାତି ନିୱତ୍ଥଂ, ୱତ୍ଥବ୍ବଂ, ନିୱତ୍ଥବ୍ବଂ ।
ଇତି ଥାଦେସରାସି ।
ଧାଦେସରାସି
ଇଧ, କୁଧ, ଗିଧ, ବଧ, ବୁଧ, ବୁଧି, ମିଧ, ୟୁଧ, ରାଧ, ରୁଧ, ୱିଧ, ସିଧ, ସୁଧ, ଥଭି, ରଭ, ଲଭ, ଲୁଭ, ସମ୍ଭୂ, ଦୁହ, ନହ, ମୁହ।
୭୫୦.ଧୋ ଧଭହେହି[କ॰ ୫୭୬; ରୂ॰ ୬୦୭; ନୀ॰ ୧୧୭୯; ‘ଧୋ ଧହଭେହି’ (ବହୂସୁ)]।
ଏତେହି ପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ତସ୍ସ ଧୋ ହୋତି ।
ଇଧ-ଇଜ୍ଝନେ, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ଚ ତତିୟତ୍ତଂ, ସମିଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ସମିଦ୍ଧୋ-ମହଦ୍ଧନୋ ।
କୁଧ-କୋପେ, କୁଜ୍ଝତୀତି କୁଦ୍ଧୋ, ସଂକୁଦ୍ଧୋ ।
ଗିଧ-ଗେଧେ, ଗିଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ଗିଦ୍ଧୋ, ଅନୁଗିଦ୍ଧୋ, ଅଭିଗିଦ୍ଧୋ ।
ବଧ-ବନ୍ଧନେ, ବଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ବଦ୍ଧୋ, ପବଦ୍ଧୋ, ଆବଦ୍ଧୋ, ନିବଦ୍ଧୋ ।
ବୁଧ-ଞାଣେ ଜାଗରେ ୱିକସନେ ଚ, ବୁଜ୍ଝତି ଜାନାତୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ପବୁଜ୍ଝତି ଜାଗରୋତୀତି ୱା ପବୁଦ୍ଧୋ, ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ।
ବୁଧି-ନିୱାରଣେ, ପରିବୁନ୍ଧୀୟତୀତି ପଲିବୁଦ୍ଧୋ । ୱାତପଲିବୁଦ୍ଧୋ, ପିତ୍ତପଲିବୁଦ୍ଧୋ, ସେମ୍ହପଲିବୁଦ୍ଧୋ ।
ମିଧ-ମିଜ୍ଝନେ, ମିଜ୍ଝତୀତି ମିଦ୍ଧଂ, ମିଦ୍ଧୋ । କପିମିଦ୍ଧୋ ।
ୟୁଧ-ସମ୍ପହାରେ, ୟୁଜ୍ଝୀୟତେତି ୟୁଦ୍ଧଂ । ମଲ୍ଲୟୁଦ୍ଧଂ, ମେଣ୍ଡୟୁଦ୍ଧଂ, ହତ୍ଥିୟୁଦ୍ଧଂ, କୁକ୍କୁଟୟୁଦ୍ଧଂ ।
ରାଧ-ଆରାଧନେ, ଆରାଧୟିତ୍ଥାତି ଆରଦ୍ଧୋ, ଅଭିରଦ୍ଧୋ ।
ୱିପୁବ୍ବୋ-ୱିରଜ୍ଝନେ, ୱିରଦ୍ଧୋ ।
ରୁଧ-ଆୱରଣେ, ରୁନ୍ଧୀୟିତ୍ଥାତି ରୁଦ୍ଧୋ, ଓରୁଦ୍ଧୋ, ଅୱରୁଦ୍ଧୋ ।
ନିପୁବ୍ବୋ-ନିରୋଧେ, ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ନିରୁଦ୍ଧୋ ।
ୱିପୁବ୍ବୋ-ୱିରୋଧେ, ୱିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ୱିରୁଦ୍ଧୋ, ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋ ।
ଅନୁପୁବ୍ବୋ-କନ୍ତିୟଂ, ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ।
ୱିଧ-ୱିଜ୍ଝନେ, ୱିଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ୱିଦ୍ଧୋ । ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋ ।
ସିଧ-ନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ, ସିଜ୍ଝିତ୍ଥାତି ସିଦ୍ଧୋ ।
ପପୁବ୍ବୋ-ପାକଟଭାୱେ, ପସିଦ୍ଧୋ ।
ନି, ପଟିପୁବ୍ବୋ ନିୱାରଣେ, ନିସିଦ୍ଧୋ, ପଟିସିଦ୍ଧୋ ।
ସୁଧ-ସୁଜ୍ଝନେ, ସୁଜ୍ଝତୀତି ସୁଦ୍ଧୋ, ୱିସୁଦ୍ଧୋ, ପରିସୁଦ୍ଧୋ ।
ଥଭି-ଥମ୍ଭନେ, ଥମ୍ଭତୀତି ଥଦ୍ଧୋ, ପତ୍ଥଦ୍ଧୋ, ଉପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ।
ରଭ-ଆରଭେ, ଆରଭିତ୍ଥାତି ଆରଦ୍ଧୋ, ଆରବ୍ଭିତ୍ଥାତି ୱା ଆରଦ୍ଧୋ, ସମାରଦ୍ଧୋ ।
ଲଭ-ଲାଭେ, ଅଲଭୀତି ଲଦ୍ଧୋ, ଲବ୍ଭିତ୍ଥାତି ୱା ଲଦ୍ଧୋ, ପଟିଲଦ୍ଧୋ, ଉପଲଦ୍ଧୋ ।
ଲୁଭ-ଗିଦ୍ଧିୟଂ, ଲୁବ୍ଭତୀତି ଲୁଦ୍ଧୋ, ପଲୁଦ୍ଧୋ, ୱିଲୁଦ୍ଧୋ ।
ସମ୍ଭୂ-ପସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ, ପସ୍ସମ୍ଭିତ୍ଥାତି ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ।
ଦୁହ-ଦୋହନେ, ଦୁୟ୍ହିତ୍ଥାତି ଦୁଦ୍ଧା-ଗାୱୀ ।
ନହ-ବନ୍ଧନେ, ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ଥାତି ସନ୍ନଦ୍ଧୋ, ଓନଦ୍ଧୋ, ଅୱନଦ୍ଧୋ ।
ମୁହ-ଅନ୍ଧଭାୱେ, ମୁୟ୍ହତୀତି ମୁଦ୍ଧୋ-ବାଲୋ ।
ତିପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ଇଜ୍ଝନଂ ଇଦ୍ଧି, ଇଜ୍ଝନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱା ଇଦ୍ଧି, ସମିଜ୍ଝନଂ ସମିଦ୍ଧି, ଗିଜ୍ଝନଂ ଗିଦ୍ଧି, ମିଜ୍ଝନଂ ମିଦ୍ଧି, ଅଭିରାଧନଂ ଅଭିରଦ୍ଧି, ୱିରୁଜ୍ଝନଂ ୱିରୁଦ୍ଧି, ପଟିୱିରୁଦ୍ଧି, ସିଜ୍ଝନଂ ସିଦ୍ଧି, ସଂସିଦ୍ଧି, ପଟିସିଦ୍ଧି, ସୁଜ୍ଝନଂ ସୁଦ୍ଧି, ୱିସୁଦ୍ଧି, ପାରିସୁଦ୍ଧି, ଲଭନଂ ଲଦ୍ଧି, ଉପଲଦ୍ଧି, ଲୁବ୍ଭନଂ ଲୁଦ୍ଧି, ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ପସ୍ସଦ୍ଧି, ମୁୟ୍ହନଂ ମୁଦ୍ଧି ।
ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀସୁ- ‘‘ସମିଦ୍ଧା, ସମିଦ୍ଧାୱୀ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ତ୍ୱାଦୀସୁ-ରଭ-ଆରଭେ, ଆରଦ୍ଧା, ଆରଦ୍ଧାନ ।
ଲଭ-ଲାଭେ, ଲଦ୍ଧା, ଲଦ୍ଧାନ, ପଟିଲଦ୍ଧା, ପଟିଲଦ୍ଧାନ ।
ତୁଂ, ତୱେସୁ-ବୁଧ-ଞାଣେ, ବୁଦ୍ଧୁଂ, ବୁଦ୍ଧୱେ, ସୁବୁଦ୍ଧୁଂ, ସୁବୁଦ୍ଧୱେ, ବୋଦ୍ଧୁଂ, ବୋଦ୍ଧୱେ, ଲଦ୍ଧୁଂ, ଲଦ୍ଧୱେ, ପଟିଲଦ୍ଧୁଂ, ପଟିଲଦ୍ଧୱେ ।
ତବ୍ବମ୍ହି-ବୋଦ୍ଧବ୍ବଂ, ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ, ପଟିଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ।
ୱଦ୍ଧସ୍ସ ଉ ହୋତି ୱା କାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟତକାରେ ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ ।
ୱଦ୍ଧିତ୍ଥାତି ୱୁଦ୍ଧୋ, ୱଦ୍ଧୋ ୱା, ୱଦ୍ଧନଂ ୱୁଦ୍ଧି, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଉତ୍ତଂ । ତିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ତସ୍ସ ଲୋପୋ ।
ଇତି ଧାଦେସରାସି ।
ୱିସଂୟୋଗନାଦେସରାସି
ହା, ଇ, ଚି, ଜି, ଟି, ଥୀ, ଦୀ,ପୀ, ମି, ଲୀ, ଥୁ, ଦୂ, ଧୂ, ପୂ, ଭୂ, ଲୂ, ୱୁ, ସୁ, ହୁ, ଆସ, କଥ, କୁପ, ପଲ, ମଲ, ସୁପ, ପଳ।
୭୫୨.ଭିଦାଦିତୋ ନୋ କ୍ତ, କ୍ତୱନ୍ତୂନଂ।
ଭିଦାଦିମ୍ହା ପରେସଂ କ୍ତ, କ୍ତୱନ୍ତୂନଂ ତକାରସ୍ସ ଅନନ୍ତରଭୂତସ୍ସ ନୋ ହୋତି ।
ହା-ଚାଗେ, ହୀୟିତ୍ଥାତି ହୀନୋ, ପହୀନୋ, ନିହୀନୋ, ଓହୀନୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ନୋଆଦେସଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ‘ଊବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ଈଆଗମୋ, ତସ୍ସ ଚ କ୍ୱଚି ରସ୍ସୋ । ଏୱଂ ପରତ୍ଥ ।
ଅଧିପୁବ୍ବୋ-ଇ-ଆୟତ୍ତେ, ଅଧିଚ୍ଚ ଏତୀତି ଅଧିନୋ ।
ଚି-ଚୟେ, ଚୟିତ୍ଥାତି ଚିନୋ, ଆଚିନୋ ।
ଜି-ଜୟେ, ପଞ୍ଚମାରେ ଜିନାତୀତି ଜିନୋ ।
ଡି-ଗତିୟଂ, ଡେତୀତି ଡିନୋ ।
ଥୀ-ସଙ୍ଘାତେ, ଥୀୟତୀତି ଥିନଂ ।
ଦୀ-ଖୟେ, ଅନୁକ୍କମେନ ଦୀୟତି ଖିୟ୍ୟତୀତି ଦିନୋ-ଦିୱସୋ ।
ପୀ-ତପ୍ପନେ, ପୀନିତ୍ଥାତି ପୀନୋ ।
ମି-ପକ୍ଖେପେ, ମିନାତୀତି ମିନୋ ।
ଲୀ-ଲୟେ, ଲୀୟିତ୍ଥାତି ଲୀନୋ, ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ଥାତି ଅଲ୍ଲୀନୋ । ନିଲୀୟିତ୍ଥାତି ନିଲୀନୋ, ପଟିଲୀୟିତ୍ଥାତି ପଟିଲୀନୋ, ପଟିଲୀନଚରୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତ୍ଥାତି ପଟିସଲ୍ଲୀନୋ ।
ଥୁ-ନିତ୍ଥୁନନେ, ନିତ୍ଥୁନାତୀତି ନିତ୍ଥୁନୋ ।
ଦୂ-ଖେଦେ, ଦୂୟତେତି ଦୂନୋ ।
ଧୂ-ନିଦ୍ଧୂନନେ, ଅହିତେ ଧମ୍ମେ ଧୁନାତୀତି ଧୁନୋ, ଧୋନୋପଞ୍ଞୱା ।
ପୂ-ସୋଧନେ, ପୁନାତୀତି ପୁନୋ, ଦନ୍ତଂ ପୁନନ୍ତି ଏତେନାତି ଦନ୍ତପୋଣୋ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।
ଭୂ-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ, ଭୱତି ୱଡ୍ଢତୀତି ଭୂନୋ-ହିତରାସି ।
ଲୂ-ଛେଦନେ, ଲୁନାତୀତି ଲୁନୋ ।
ୱୁ-ସଂୱରଣେ, ଆୱୁଣାତୀତି ଆୱୁଣୋ ।
ସୁ-ସୱନେ, ସୁଣାତୀତି ସୁନୋ, ସୋଣୋ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।
ସୁ-ପସୱନେ ୱା, ପସୱତି ୱଡ୍ଢତୀତି ସୁନଂ-ଉଦ୍ଧୁମାତଂ ।
ହୁ-ପୂଜା, ଦାନେସୁ, ଆହୁତବ୍ବନ୍ତି ଆହୁନଂ, ପାହୁତବ୍ବନ୍ତି ପାହୁନଂ-ଦାତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ।
ଆସ-ଉପୱେସନେ, ଅଚ୍ଛତୀତି ଆସିନୋ, ତୁଣ୍ହୀ ଅଚ୍ଛତୀତି ତୁଣ୍ହୀମାସିନୋ ।
କଥ-ଥଦ୍ଧେ ଥେରିୟେ ଚ, କଥତୀତି କଥିନଂ ।
କୁପ-କୋପେ, ହିରୀ କୁପ୍ପତି ଏତେନାତି ହିରୀକୋପିନଂ ।
ପଲ-ଗତିୟଂ, ପଲେତୀତି ପଲିନୋ ।
ମଲ-ମଲିନଭାୱେ, ମଲତୀତି ମଲିନୋ, ମଲିନଂ-ୱତ୍ଥଂ ।
ସୁପ-ସୋପ୍ପନେ, ସୁପତୀତି ସୁପିନୋ ।
ପଳ-ଗତିୟଂ, ପଳେତୀତି ପଳିନୋ, ପଳିନା ଜମ୍ବୁଦୀପାତେ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତତିୟସଂଗୀତିକଥା]।
ଇତି ୱିସଂୟୋଗନାଦେସରାସି ।
ସସଂୟୋଗନାଦେସରାସି
ଖିଦ, ଛିଦ, ତୁଦ, ଦା, ନୁଦ, ପତ, ପଦ, ଭିଦ, ୱିଦ, ସଦ।
‘ଭିଦାଦିତୋ ନୋ କ୍ତକ୍ତୱନ୍ତୂନ’ନ୍ତି ତସ୍ସ ନୋ, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ଖିଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଖିନ୍ନୋ, ଛିଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଛିନ୍ନୋ, ସଞ୍ଛିନ୍ନୋ, ତୁଦିତ୍ଥାତି ତୁନ୍ନୋ, ପତୁନ୍ନୋ, ନିତୁନ୍ନୋ, ୱିତୁନ୍ନୋ ।
ନୁଦ-ଖେପେ, ନୁଦିତ୍ଥାତି ନୁନ୍ନୋ, ପନୁନ୍ନୋ ।
ପତ-ପତନେ, ପତତୀତି ପନ୍ନୋ, ପନ୍ନଧଜୋ, ନ୍ନସ୍ସ ଣ୍ଣତ୍ତେରୁକ୍ଖପଣ୍ଣଂ, ପତ୍ତଂ ୱା ।
ପଦ-ଗତିୟଂ, ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ପନ୍ନୋ, ଆପନ୍ନୋ, ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ନିପନ୍ନୋ, ୱିପନ୍ନୋ, ସମ୍ପନ୍ନୋ, ଉପପନ୍ନୋ, ସମୁପପନ୍ନୋ, ପରିୟାପନ୍ନୋ ।
ଭିଦ-ୱିଦାରଣେ, ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଭିନ୍ନୋ, ପଭିନ୍ନୋ, ସମ୍ଭିନ୍ନୋ, ପରିଭିନ୍ନୋ, ୱିଭିନ୍ନୋ ।
ୱିଦ-ତୁଟ୍ଠିୟଂ, ନିବ୍ବିନ୍ଦତୀତି ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ।
ସଦ ୱିସରଣ, ଗତ୍ୟା’ୱସାନେସୁ, ସୀଦିତ୍ଥାତି ସନ୍ନୋ, ଓସନ୍ନୋ, ପସୀଦିତ୍ଥାତି ପସନ୍ନୋ, ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ, ନିସୀଦିତ୍ଥାତି ନିସିନ୍ନୋ, ସନ୍ନିସିନ୍ନୋ, ‘ସଦଜରାନମୀମ’ଇତି ଈମ, ସଂୟୋଗେ ରସ୍ସୋ ଚ ।
ତୱନ୍ତୁମ୍ହି-ଖିନ୍ନୱା, ଛିନ୍ନୱା, ସଞ୍ଛିନ୍ନୱା, ତୁନ୍ନୱା, ପତୁନ୍ନୱା, ପନୁନ୍ନୱା, ପନ୍ନୱା, ଆପନ୍ନୱା, ଭିନ୍ନୱା, ସମ୍ଭିନ୍ନୱା, ସନ୍ନୱା, ପସନ୍ନୱା, ନିସିନ୍ନୱା ।
୭୫୩.ଦାତ୍ୱିନ୍ନୋ[କ॰ ୫୮୨; ରୂ॰ ୬୩୧; ନୀ॰ ୧୧୮୫]।
ଦାଧାତୁମ୍ହା ପରେସଂ ତ, ତୱନ୍ତୂନଂ ତସ୍ସ ଇନ୍ନୋ ହୋତି ।
ଦୀୟିତ୍ଥାତି ଦିନ୍ନୋ, ପଦିନ୍ନୋ, ଆଦିନ୍ନୋ, ସମାଦିନ୍ନୋ, ଉପାଦିନ୍ନୋ, ପରିୟାଦିନ୍ନୋ, ନ୍ନସ୍ସ ଣ୍ଣତ୍ତେ ଉପାଦିଣ୍ଣୋ ।
ଇତି ସସଂୟୋଗନାଦେସରାସି ।
ହାଦେସରାସି
ଊହ, ଗାହୁ, ଗୁହ, ବହ, ବାହ, ବୁହ, ମୁହ, ରୁହ, ୱହ।
୭୫୪.ରୁହାଦୀହି ହୋ ଳୋ ଚ[କ॰ ୫୮୯; ରୂ॰ ୬୨୧; ନୀ॰ ୧୧୯୨; ‘…ଳ ଚ’ (ବହୂସୁ)]।
ରୁହାଦୀହି ପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରଭୂତସ୍ସ ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ତକାରସ୍ସ ହୋ ହୋତି, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଳୋ ହୋତି ।
ଊହ-ସଞ୍ଚୟେ, ବ୍ୟୂହିତ୍ଥାତି ବ୍ୟୂଳ୍ହୋ, ୱିୟୂଳ୍ହୋ, ପରିବ୍ୟୂଳ୍ହୋ, ଦେୱାସୁରସଙ୍ଗାମୋ ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହୋ ଅହୋସି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯]।
ଗାହୁ-ଭୁସତ୍ଥେ ୱିଲୋଲନେ ଚ, ମା ଗାଳ୍ହଂ ପରିଦେୱୟି । ଆଗାଳ୍ହାୟ ଚେତେତି । ଗାହିତ୍ଥାତି ଗାଳ୍ହୋ, ପଗାଳ୍ହୋ, ଆଗାଳ୍ହୋ, ଓଗାଳ୍ହୋ, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧]।
ବହ-ୱୁଦ୍ଧିମ୍ହି ।
୭୫୫.ମୁହବହବୁହାନଞ୍ଚ ତେ କାନୁବନ୍ଧେତ୍ୱେ[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫; ‘‘ମୁହବହାନଞ୍ଚ…’’ (ବହୂସୁ)]।
ତ୍ୱାଦିୱଜ୍ଜିତେ କାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟତକାରେ ପରେ ମୁହ, ବହ, ବୁହାନଞ୍ଚ ଗୁହସ୍ସ ଚ ଦୀଘୋ ହୋତି ।
‘ରୁହାଦୀହିହୋ ଳୋ ଚା’ତି ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସଳୋ, ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ହୋ, ଅବହୀତି ବାଳ୍ହଂ ।
ବୁହ-ଉଦ୍ଧରଣେ, ଅବୁହିତ୍ଥାତି ବୂଳ୍ହୋ, ଅବ୍ବୂଳ୍ହୋ, ଅବୂଳ୍ହସଲ୍ଲୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୭୮୫]।
ମୁହ-ଅନ୍ଧଭାୱେ ।
ମୁହମ୍ହା ପରସ୍ସ ଅନନ୍ତରଭୂତସ୍ସ ତକାରସ୍ସ ହୋ ହୋତି, ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚ ଳୋ ହୋତି ୱା ।
ମୁୟ୍ହିତ୍ଥାତି ମୂଳ୍ହୋ, ମୁଦ୍ଧୋ ୱା ।
ରୁହ-ଜନନେ, ଗତିୟଞ୍ଚ, ରୁହିତ୍ଥାତି ରୂଳ୍ହୋ, ପରୂଳ୍ହୋ, ଆରୂଳ୍ହୋ, ଓରୂଳ୍ହୋ, ୱିରୂଳ୍ହୋ, ନିରୂଳ୍ହୋ ।
ୱହ-ପାପନେ, ୱହିତ୍ଥାତି ୱୂଳ୍ହୋ, ‘ଅସ୍ସୂ’ତି ଉତ୍ତଂ ।
ତିପଚ୍ଚୟମ୍ହି-ରୁହନଂ ରୂଳ୍ହି, ନିରୁହନଂ ନିରୂଳ୍ହି, ୱିରୁହନଂ ୱିରୂଳ୍ହି ।
ତ୍ୱାଦୀସୁ –
ସମାସଟ୍ଠାନେ ତ୍ୱାପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପାନୁବନ୍ଧୋ ୟୋ ହୋତି ୱା । ପାନୁବନ୍ଧୋ ‘ପ୍ୟେ ସିସ୍ସା’ତି ୱିସେସନତ୍ଥୋ । ‘ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’ତି ହ, ୟାନଂ ୱିପରିୟାୟୋ ।
ବ୍ୟୁୟ୍ହ, ପରିବ୍ୟୁୟ୍ହ । ବ୍ୟୂହିତ୍ୱା, ୱିୟୂହିତ୍ୱା ୱା, ୱିଗାୟ୍ହ, ୱିଗାହିତ୍ୱା, ଓଗାୟ୍ହ, ଓଗାହିତ୍ୱା, ଅଜ୍ଝୋଗାୟ୍ହ, ଅଜ୍ଝୋଗାହିତ୍ୱା ।
ବହୁଲାଧିକାରା ଅସମାସେପି ପ୍ୟୋ ହୋତି, ଗୁୟ୍ହ, ଗୂହିତ୍ୱା, ନିଗୁୟ୍ହ, ନିଗୂହିତ୍ୱା, ଓଗୁୟ୍ହ, ଓଗୂହିତ୍ୱା ।
ନହ-ବନ୍ଧନେ, ସନ୍ନୟ୍ହ, ସନ୍ନାହିତ୍ୱା ।
ବାହ-ନିୱାରଣେ, ଦୀଘୋ, ବାୟ୍ହ, ବାହିତ୍ୱା, ପଟିବାୟ୍ହ, ପଟିବାହିତ୍ୱା ।
ବୁହ-ଉଦ୍ଧରଣେ ପପୁବ୍ବୋ, ପବ୍ବୁୟ୍ହ । ସମୂଲଂ ତଣ୍ହଂ ପବ୍ବୁୟ୍ହ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯ (ତଣ୍ହମବ୍ବୁମ୍ହ)]।
ଆପୁବ୍ବୋ-ଅବ୍ବୁୟ୍ହ, ‘‘ଅବ୍ବୁହେ ସଲ୍ଲମତ୍ତନୋ’’ତି ଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପମୁୟ୍ହ, ପମୁୟ୍ହିତ୍ୱା, ୱିମୁୟ୍ହ, ୱିମୁୟ୍ହିତ୍ୱା, ସମ୍ମୁୟ୍ହ, ସମ୍ମୁୟ୍ହିତ୍ୱା, ଆରୁୟ୍ହ, ଆରୁହିତ୍ୱା, ଆରୋହିତ୍ୱା, ଓରୁୟ୍ହ, ଓରୋହିତ୍ୱା ।
ସହ-ସହନେ, ପସୟ୍ହ, ପସହିତ୍ୱା ୱା ।
ଇତି ହାଦେସରାସି ।
ତ୍ୱାଦିୱିକାରରାସି
ଅଥ ତ୍ୱା, ତ୍ୱାନ, ତୁନାନଂ ୱିକାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
ଇ, କର, ହନ।
ଇଧାତୁମ୍ହା ପରସ୍ସ ତ୍ୱାସ୍ସ ଚ୍ଚୋ ହୋତି ୱା ।
ପେଚ୍ଚ, ସମେଚ୍ଚ, ଅଭିସମେଚ୍ଚ, ଅୱେଚ୍ଚ, ଅନ୍ୱେଚ୍ଚ, ଅପେଚ୍ଚ, ଉପେଚ୍ଚ, ସମୁପେଚ୍ଚ, ଅଧିଚ୍ଚ, ଅତିଚ୍ଚ, ପଟିଚ୍ଚ ।
ୱାତି କିଂ ? ଉପେତ୍ୱା, ସମୁପେତ୍ୱା, ଅଧିୟିତ୍ୱା ।
୭୫୯.ସାଧିକରା ରଚ୍ଚରିଚ୍ଚା[କ॰ ୫୯୮; ରୂ॰ ୬୪୩; ନୀ॰ ୧୨୦୩; ‘ସାସାଧିକରା ଚଚରିଚ୍ଚା’ (ବହୂସୁ)]।
ସନ୍ତ, ଅଧିପରା କରମ୍ହା ତ୍ୱାସ୍ସ ରଚ୍ଚ, ରିଚ୍ଚା ହୋନ୍ତି ୱା, ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତଂ ଇଧ ଲବ୍ଭତି ।
ସକ୍କଚ୍ଚ, ‘ସକ୍କଚ୍ଚ’ନ୍ତି ବିନ୍ଦାଗମୋ, ଅଧିକିଚ୍ଚ ।
ୱାତି କିଂ ? ସକ୍କତ୍ୱା, ସକ୍କରିତ୍ୱା, ଅଧିକରିତ୍ୱା ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେ-ଅତ୍ତଂ ନିରଂକଚ୍ଚ ପିୟାନି ସେୱତି [ଜା॰ ୨.୨୧.୪୬୧], ଅଭିସଙ୍ଖଚ୍ଚ ଭୋଜନଂ ।
୭୬୦.ହନା ରଚ୍ଚୋ[କ॰ ୫୯୮; ରୂ॰ ୬୪୩; ନୀ॰ ୧୨୦୩ । ‘ସାସାଧିକରା ଚଚରିଚ୍ଚା’ (ବହୂସୁ)]।
ହନମ୍ହା ତ୍ୱାସ୍ସ ରଚ୍ଚୋ ହୋତି ୱା ସମାସେ । ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତେନ ହରମ୍ହାପି ।
ଆହଚ୍ଚ, ଉହଚ୍ଚ, ୱିହଚ୍ଚ, ସଂହଚ୍ଚ, ଉପହଚ୍ଚ ।
ୱାତି କିଂ ? ଆହନିତ୍ୱା, ଉହନିତ୍ୱା, ୱିହନିତ୍ୱା, ସଂହନିତ୍ୱା ।
ହରମ୍ହି-ସା ନୋ ଆହଚ୍ଚ ପୋସେତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୩୩୪ (ଆହତ୍ୱ)], ତତୋ ଉଦକମାହଚ୍ଚ ।
ଦିସ-ପେକ୍ଖନେ ।
୭୬୧.ଦିସା ୱାନୱା ସ ଚ[କ॰ ୫୯୯; ରୂ॰ ୬୪୪; ନୀ॰ ୧୨୦୪; ‘…ସ ଚ’ (ବହୂସୁ)]।
ଦିସମ୍ହା ତ୍ୱାସ୍ସ ୱାନ, ୱା ହୋନ୍ତି ୱା, ଦିସସ୍ସ ଚ ସସ୍ସ ସ ହୋତି, ପରରୂପନିସେଧନମିଦଂ ।
ଦିସ୍ୱାନ, ଦିସ୍ୱା ।
ୱାତି କିଂ ? ପସ୍ସିତ୍ୱା ।
ଖା, ଞା, ଦା, ଧା, ହା, କି, ଖି, ଚି, ଜି, ନୀ, ଲୀ, ସି, ଭୂ।
‘ପ୍ୟୋ ୱା ତ୍ୱାସ୍ସ ସମାସେ’ତି ତ୍ୱାସ୍ସ ୟୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱିକପ୍ପେନ କ୍ୱଚି ୟଲୋପୋ, ସଂପୁବ୍ବୋ ଖା-ଞାଣେ, ସଙ୍ଖାୟ, ସଙ୍ଖା, ପଟିସଙ୍ଖାୟ, ପଟିସଙ୍ଖା, ଅଞ୍ଞାୟ, ଅଞ୍ଞା, ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ଅଭିଞ୍ଞା, ପରିଞ୍ଞାୟ, ପରିଞ୍ଞା ।
ସମାସେତି କିଂ ? ଞତ୍ୱା ।
ୱାତି କିଂ ? ଆଜାନିତ୍ୱା, ଅଭିଜାନିତ୍ୱା, ପରିଜାନିତ୍ୱା ।
ଅଧିଟ୍ଠାୟ, ଅଧିଟ୍ଠା, ପତିଟ୍ଠାୟ, ପତିଟ୍ଠା ।
ସମାସେତି କିଂ ? ଠତ୍ୱା ।
ୱାତି କିଂ ? ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ମହାୱୁତ୍ତିନା ଇତ୍ତଂ, ଉପଟ୍ଠିତ୍ୱା ।
ଆଦାୟ, ଉପାଦାୟ, ଉପାଦା ।
ସମାସେତି କିଂ ? ଦତ୍ୱା ।
ୱାତି କିଂ ? ଆଦିୟିତ୍ୱା, ସମାଦିୟିତ୍ୱା, ‘ଊ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ଈଆଗମୋ, ‘ଦାସ୍ସିୟଙ’ଇତି ସୁତ୍ତେନ ସରେ ପରେ ସମାସେ ଇୟାଦେସୋ ।
ତ୍ୱାସ୍ସ ତୁଞ୍ଚ ୟାନଞ୍ଚ ହୋନ୍ତି କ୍ୱଚି ସମାସେ ।
ବହୁଲାଧିକାରା ଗାଥାୟଂ ଅସମାସେପି, ନେକ୍ଖମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋ [ସୁ॰ ନି॰ ୪୨୬], କିମବ୍ଭୁତଂ ଦଟ୍ଠୁ ମରୂ ପମୋଦିତା, ବିନ୍ଦୁଲୋପୋ ।
ଅଭିହତ୍ତୁଂ ପୱାରେୟ୍ୟ, ‘‘ଅଭିହଟୁ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସଂୟୋଗାଦିସ୍ସ ଲୋପୋ ତସ୍ସ ଟତ୍ତଂ । ‘‘ଅଭିହଟ୍ଠୁ’’ନ୍ତିପି [ପାଚି॰ ୨.୨୪୩] ପଠନ୍ତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନ ସମେତି ।
ଆଦିୟାନ, ଉପାଦିୟାନ । ୱିଧାୟ, ନିଧାୟ, ସନ୍ଧାୟ, ଓଧାୟ, ସମୋଧାୟ, ୱିଦହିତ୍ୱା, ନିଦହିତ୍ୱା, ଓଦହିତ୍ୱା, ସମୋଦହିତ୍ୱା । ପହାୟ, ୱିହାୟ, ଓହାୟ, ହିତ୍ୱା, ଜହିତ୍ୱା ।
ଇୱଣ୍ଣେସୁ ପ୍ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ୱିକ୍କିୟ୍ୟ, ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ।
ୱିଚେୟ୍ୟ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ [ପେ॰ ୱ॰ ୩୨୯], ‘ଊଲସ୍ସେ’ତି ଇସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ୱିଚିନିତ୍ୱା, ୱିନେୟ୍ୟ, ୱିନେତ୍ୱା, ୱିନୟିତ୍ୱା, ଅଲ୍ଲୀୟ, ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା, ପଟିସଲ୍ଲୀୟ, ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା, ୟାଗମୋ ।
୭୬୩.ପ୍ୟେ ସିସ୍ସା[କ॰ ୫୧୭; ରୂ॰ ୪୮୮; ନୀ॰ ୧୧୦୫]।
ପ୍ୟେ ପରେ ସିସ୍ସ ଆ ହୋତି ।
ନିସ୍ସାୟ, ଉପନିସ୍ସାୟ, ଅପସ୍ସାୟ, ଅପସ୍ସୟିତ୍ୱା, ଅୱସ୍ସାୟ, ଅୱସ୍ସୟିତ୍ୱା ।
ୱାତି କିଂ ? ଅଧିସେତ୍ୱା, ଅଧିସୟିତ୍ୱା ।
ଭୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ରସ୍ସତ୍ତଂ, ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ, ୱିଭୁୟ୍ୟ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟ, ଅଧିଭୁୟ୍ୟ, ପରିଭୁୟ୍ୟ, ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ।
ସମାସେତି କିଂ ? ଭୁତ୍ୱା, ଏଦନ୍ତେସୁ ମହାୱୁତ୍ତିନା ଏସ୍ସ ଆତ୍ତଂ, ନିଜ୍ଝାୟ, ନିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା, ଉପନିଜ୍ଝାୟ, ଉପନିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା, ଅଭିଜ୍ଝାୟ, ଅଭିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତଧାତୂସୁ ‘ୱଗ୍ଗଲଲେହି ତେ’ତି ସୁତ୍ତେନ ଚୱଗ୍ଗ, ପୱଗ୍ଗ, ସକାରେହି ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ । ତୱଗ୍ଗେ ‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’ତି ତୱଗ୍ଗସ୍ସ ଚୱଗ୍ଗୋ, ତତୋ ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, ୱିପଚ୍ଚ, ପରିପଚ୍ଚ, ୱିମୁଚ୍ଚ, ଅଧିମୁଚ୍ଚ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ୟଲୋପୋ ଦୀଘୋ ଚ, ଆପୁଚ୍ଛା, ଅନାପୁଚ୍ଛା, ୱିଭଜ୍ଜ, ସଂୱିଭଜ୍ଜ, ୱିସଜ୍ଜ, ନିସଜ୍ଜ, ପଟିନିସଜ୍ଜ ।
ଉଜ୍ଝ-ୱିସଗ୍ଗେ, ୟଲୋପୋ, ଉଜ୍ଝ, ଉଜ୍ଝିୟ, ଉଜ୍ଝିତ୍ୱା ।
କତି-ଛେଦନେ, କଚ୍ଚ, ୱିକଚ୍ଚ, କନ୍ତିତ୍ୱା, ୱିକନ୍ତିତ୍ୱା ।
ନିକର-ୱଞ୍ଚନେ, ନିକଚ୍ଚ କିତୱସ୍ସେୱ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୫]।
ପତ-ଗତିୟଂ, ପଚ୍ଚ, ନିପଚ୍ଚ, ପତିତ୍ୱା, ନିପତିତ୍ୱା ।
କଥ-କଥନେ, ସାକଚ୍ଛ ।
ପଦ-ଗତିୟଂ, ପଜ୍ଜ, ଆପଜ୍ଜ, ନିପଜ୍ଜ, ୱିପଜ୍ଜ, ସମ୍ପଜ୍ଜ, ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ, ପଟିପଜ୍ଜ ।
‘ଊ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ଈଆଗମେ ‘ପଦାଦୀନଂ ୟୁକ’ଇତି ୟାଗମୋ, ପୁବ୍ବରୂପଂ, ପଜ୍ଜିୟ, ପଜ୍ଜିୟାନ, ଆପଜ୍ଜିୟ, ଆପଜ୍ଜିୟାନ, ନିପଜ୍ଜିୟ, ୱିପଜ୍ଜିୟ, ସମ୍ପଜ୍ଜିୟ, ପଟିପଜ୍ଜିୟ ।
ଆପୁବ୍ବ ସଦ-ଘଟ୍ଟନେ, ଆସଜ୍ଜ ନଂ ତଥାଗତଂ [ଇତିୱୁ॰ ୮୯], କାକୋୱ ସେଲମାସଜ୍ଜ । ଛେଜ୍ଜ, ଛିଜ୍ଜ, ଛିନ୍ଦିୟ, ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜ, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିୟ, ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜ, ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିୟ, ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ, ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିୟ, ଭେଜ୍ଜ, ଭିଜ୍ଜ, ସମ୍ଭିଜ୍ଜ, ପଟିସମ୍ଭିଜ୍ଜ, ଭିନ୍ଦିୟ, ସମ୍ଭିନ୍ଦିୟ ।
ବୁଧ-ଞାଣେ, ବୁଜ୍ଝ, ସମ୍ବୁଜ୍ଝ, ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝ, ବୁଜ୍ଝିୟ, ବୁଜ୍ଝିୟାନ, ‘‘ମରୀଚିକୂପମଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାନୋ’’ତି ପାଳି, ଦାଦେସେ ଅସ୍ସ ଓତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସିଦ୍ଧା ୟଥା ‘ଅନୁପାଦିୟାନୋ’ତି ।
ୱିଧ-ତାଳନେ, ୱିଜ୍ଝ, ୱିଜ୍ଝିୟ ।
ଖନ-ୱିଲେଖନେ, ଖଞ୍ଞ, ଖଣିୟ, ନାସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।
ପୱଗ୍ଗେ –
ଖିପ୍ପ, ନିଖିପ୍ପ, ସଂଖିପ୍ପ, ଖିପିୟ, ସଂଖିପିୟ ।
ଲବି-ଅୱସଂସନେ, ୟଲୋପୋ, ଆଲମ୍ବ, ୱିଲମ୍ବ, ଅୱଲମ୍ବ ।
ଲୁବି-ସନ୍ଥମ୍ଭନେ, ଦଣ୍ଡମୋଲୁମ୍ବ ତିଟ୍ଠତି, ଝାନମୋଲୁମ୍ବ ୱତ୍ତତି ।
ଉପୁବ୍ବୋ ଉଦ୍ଧରଣେ ‘‘ଉଲ୍ଲୁମ୍ବତୁ ମଂ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ’’ତି [ମହାୱ॰ ୭୧ (ଉଲ୍ଲୁମ୍ପତୁ)] ଆଦୀସୁ ୱିୟ, ଉଲ୍ଲୁମ୍ବ, ଆରବ୍ଭ, ସମାରବ୍ଭ, ଲବ୍ଭା, ଉପଲବ୍ଭା, ଦୀଘୋ ।
ପକ୍କମ୍ମ, ଅକ୍କମ୍ମ, ୱିକ୍କମ୍ମ, ନିକ୍ଖମ୍ମ, ଓକ୍କମ୍ମ, ଅଭିକ୍କମ୍ମ, ଅତିକ୍କମ୍ମ, ପଟିକ୍କମ୍ମ, ଆଗମ୍ମ, ସଙ୍ଗମ୍ମ ।
ସମ-ଉପଧାରଣେ । ନିସମ୍ମ ରାଜ କୟିରା, ନାନିସମ୍ମ ଦିସମ୍ପତି [ଜା॰ ୧.୪.୧୨୮ (ନିସମ୍ମ ଖତ୍ତିୟୋ)]।
ସମୁ-ସନ୍ତିୟଂ ଖେଦେ ଚ, ଉପସମ୍ମ, ୱୂପସମ୍ମ, ୱିସ୍ସମ୍ମ ।
କସ-କଡ୍ଢନେ, ଅପକସ୍ସ ।
ଦିସ-ପେକ୍ଖନେ, ଆଦିସ୍ସ, ଉଦ୍ଦିସ୍ସ, ଓଦିସ୍ସ, ଅପଦିସ୍ସ ।
ଫୁସ-ସମ୍ଫସ୍ସେ । ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି [ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୫]।
ୱସ-ନିୱାସେ । ଉପୱସ୍ସଂ ଖୋ ପନ କତ୍ତିକତେମାସପୁଣ୍ଣମଂ [ପାରା॰ ୬୫୩ (କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଂ)], ବିନ୍ଦାଗମୋ ।
ୱିସ-ପୱେସନେ, ପୱିସ୍ସ, ନିୱିସ୍ସ, ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ତ୍ୱାଦିୱିକାରରାସି ।
ପଚ୍ଚୟୱିକାରରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ପକତିରୂପରାସି
ତାଦିପଚ୍ଚୟରାସି
ତ,ତି, ତୁ, ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀ, ତ୍ୱା, ତ୍ୱାନ, ତୁନ, ତୁଂ, ତୱେ, ତାୟେ, ତବ୍ବ।
ଦା, ଖ୍ୟା, ଗା, ଘା, ଟା, ଠା, ତା, ଥା, ଦା, ଧା, ପା, ଫା, ଭା, ମା, ୟା, ଲା, ୱା, ସା, ହା।
ଅକ୍ଖାତୋ, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ, ଆଖ୍ୟାତୋ, ୱିଖ୍ୟାତୋ ।
‘ଊ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି କ୍ୱଚି ଈଆଗମୋ ରସ୍ସୋ ଚ, ସଙ୍ଗାୟିତୋ, ଘାୟିତୋ, ଞାତୋ ।
‘ଜ୍ୟାଦୀହି କ୍ନା’ତି ନାପଚ୍ଚୟୋ, ଜାନିତୋ ।
କାରିତେ-ଞାପିତୋ, ଞାପୟିତୋ । ପୁତ୍ତଂ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ତାତୋ-ପିତା । ଦତ୍ତୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ । ଦେୱଦତ୍ତୋ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ, ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ, ଦାପିତୋ, ଦାପୟିତୋ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ପସ୍ସ ପିୱୋ, ପିୱିତୋ ।
ଫା-ୱୁଦ୍ଧିୟଂ, ଫିତୋ ପଭାତା ରତ୍ତି ।
ମା-ମାନେ, ମିତୋ, ସମ୍ମିତୋ, ଉପମିତୋ, ନିମ୍ମିତୋ, ୟାତୋ, ଲାତୋ, ୱାତୋ ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱାସ୍ସୁତ୍ତଂ, ନିବ୍ବୁତୋ, ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ନିବ୍ବାପିତୋ, ପରିନିବ୍ବାପିତୋ, ଓସିତୋ, ପରିୟୋସିତୋ, ଓସାପିତୋ, ପରିୟୋସାପିତୋ, ପହିତୋ, ପଜହିତୋ, ହାପିତୋ ।
ତିମ୍ହି-ଞତ୍ତି, ଦତ୍ତି, ପାତି, ଫାତି, ନିବ୍ବୁତି, ପରିନିବ୍ବୁତି ।
ତୁମ୍ହି-ସଙ୍ଖାତା ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୪୫୧], ଅକ୍ଖାତାରୋ ତଥାଗତା [ଧ॰ ପ॰ ୨୭୬] ଅଞ୍ଞାତାରୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୮], ଞାପେତା, ଞାପୟିତା । ଉଟ୍ଠାତା ୱିନ୍ଦତେ ଧନଂ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬]।
‘ଊ ଲସ୍ସେ’ତି କ୍ୱଚି ଈସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ଉଟ୍ଠାପେତା, ସମୁଟ୍ଠାପେତା, ଅଘସ୍ସ ତାତା, ତାୟିତା, ଦାତା, ଦାପେତା, ସନ୍ଧାତା, ସନ୍ଧାପେତା, ମାପିତା, ମାପୟିତା, ନିବ୍ବାପେତା, ନିବ୍ବାପୟିତା, ହାପେତା, ହାପୟିତା ।
ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀସୁ-ଅକ୍ଖତା, ଅକ୍ଖାତାୱୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତ୍ୱାଦୀସୁ ସଂୟୋଗେ ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଞତ୍ୱା, ଜାନିତ୍ୱା, ଞାପେତ୍ୱା, ଜାନାପେତ୍ୱା, ଠତ୍ୱା ।
ପାଦିତୋ ଠାସ୍ସ ଠହୋ, ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା, ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ।
କାରିତେ କ୍ୱଚି ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଠପେତ୍ୱା, ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା, ଦତ୍ୱା, ଆଦିୟିତ୍ୱା, ସମାଦିୟିତ୍ୱା, ଦଜ୍ଜିତ୍ୱା ।
ଦଦ-ଦାନେ, ତ୍ୱାସ୍ସ ପ୍ୟୋ, ୟମ୍ହି ଦସ୍ସ ଜୋ, ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପଂ ଦୀଘୋ, ଦଜ୍ଜା, ଦାପେତ୍ୱା ।
ପାଦିତୋ ରସ୍ସୋ, ସମାଦପେତ୍ୱା ।
ଧା-ଧାରଣେ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବସ୍ସ ତତିୟତ୍ତଂ ରସ୍ସୋ ଚ, ପରସ୍ସ ‘ଧାସ୍ସ ହୋ’ତି ହୋ, ପଦହିତ୍ୱା, ୱିଦହିତ୍ୱା, ନିଦହିତ୍ୱା, ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା, ଓଦହିତ୍ୱା, ପିଦହିତ୍ୱା, ପରିଦହିତ୍ୱା ।
କାରିତେ-ଆଧପେତ୍ୱା, ସନ୍ନିଧାପେତ୍ୱା, ପିୱିତ୍ୱା, ପିତ୍ୱା ୱା, ପାୟେତ୍ୱା, ମାପେତ୍ୱା, ଓସାପେତ୍ୱା, ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା, ହିତ୍ୱା, ପଜହିତ୍ୱା, ହାପେତ୍ୱା, ପଜହାପେତ୍ୱା ।
ତୁଂ, ତୱେସୁ-ଅକ୍ଖାତୁଂ, ଅକ୍ଖାତୱେ, ସଙ୍ଖାତୁଂ, ସଙ୍ଖାତୱେ, ଞାତୁଂ, ଞାତୱେ, ଜାନିତୁଂ, ଜାନିତୱେ, ଞାପେତୁଂ, ଞାପେତୱେ, ଜାନାପେତୁଂ, ଜାନାପେତୱେ, ଠାତୁଂ, ଠାତୱେ, ସଣ୍ଠାତୁଂ, ସଣ୍ଠାତୱେ, ସଣ୍ଠହିତୁଂ, ସଣ୍ଠହିତୱେ, ଠପେତୁଂ, ଠପେତୱେ, ସଣ୍ଠାପେତୁଂ, ସଣ୍ଠାପେତୱେ, ଦାତୁଂ, ଦାତୱେ, ପଦାତୁଂ, ପଦାତୱେ, ଆଦାତୁଂ, ଆଦାତୱେ, ଦଜ୍ଜିତୁଂ, ଦଜ୍ଜିତୱେ, ଦାପେତୁଂ, ଦାପେତୱେ, ସମାଦପେତୁଂ, ସମାଦପେତୱେ, ସନ୍ଧାତୁଂ, ସନ୍ଧାତୱେ, ସଦ୍ଦହିତୁଂ, ସଦ୍ଦହେତୁଂ, ସଦ୍ଦହେତୱେ, ନିଧେତୁଂ, ନିଧେତୱେ ସନ୍ଧାପେତୁଂ, ନିଧାପେତୁଂ, ପାତୁଂ, ପିୱିତୁଂ, ପାତୱେ, ପିୱେତୱେ, ମାତୁଂ, ମିନିତୁଂ, ପମେତୁଂ, ଉପମେତୁଂ, ୟାତୁଂ, ୟାୟିତୁଂ, ୟାତୱେ, ଓସାୟେତୁଂ, ଓସାପେତୁଂ, ପରିୟୋସାପେତୁଂ, ହାତୁଂ, ପହାତୁଂ, ମାରଧେୟ୍ୟଂ ପହାତୱେ [ଧ॰ ପ॰ ୩୪], ଜହିତୁଂ, ପଜହିତୁଂ, ହାପେତୁଂ, ପହାପେତୁଂ, ଜହାପେତୁଂ ।
ତବ୍ବମ୍ହି-ଅକ୍ଖାତବ୍ବଂ, ସଙ୍ଖାତବ୍ବଂ, ସଙ୍ଖ୍ୟାତବ୍ବଂ, ଗାୟିତବ୍ବଂ, ଞାତବ୍ବଂ, ଜାନିତବ୍ବଂ, ଞାପେତବ୍ବଂ, ଜାନାପେତବ୍ବଂ, ଠାତବ୍ବଂ, ଠପେତବ୍ବଂ, ଦାତବ୍ବଂ, ଆଦାତବ୍ବଂ, ସମାଦାତବ୍ବଂ, ଦାପେତବ୍ବଂ, ସମାଦପେତବ୍ବଂ, ୱିଧାତବ୍ବଂ, ୱିଦହିତବ୍ବଂ, ପାତବ୍ବଂ, ପିୱିତବ୍ବଂ, ମିନିତବ୍ବଂ, ମିନେତବ୍ବଂ, ୟାତବ୍ବଂ, ଲାତବ୍ବଂ, ପହାତବ୍ବଂ ।
ଇୱଣ୍ଣେସୁ ୱିପୁବ୍ବୋ ଇ-ଗତ୍ୟଂ, ୱୀତୋ, ୱୀତଦୋସୋ ୱୀତମୋହୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯], ଉଦିତୋ, ସମୁଦିତୋ, ଦାଗମୋ ।
ସମିତୋ, ସମେତୋ, ସମୱେତୋ, ଅପେତୋ, ଉପେତୋ, ସମୁପେତୋ, ଅଭିତୋ, କୀତୋ, କୟିତୋ, କିଣିତୋ, ଚିତୋ, ଚିନିତୋ, ଆଚିତୋ, ଉପଚିତୋ, ସଞ୍ଚିତୋ, ଜିତୋ, ପରାଜିତୋ, ଡିତୋ, ଓଡ୍ଡିତୋ, ନୀତୋ, ଆନୀତୋ, ୱିନୀତୋ, ଓଣୀତୋ, ପଣୀତୋ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।
ପୀତୋ, ଭୀତୋ, ମିତୋ, ସିତୋ, ନିସ୍ସିତୋ, ପହିତୋ ।
ତିମ୍ହି-ସମିତି, ୱିଚିତି, ନୀତି, ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଆଦିୱୁଦ୍ଧି, ନେତ୍ତି, ସଦ୍ଧମ୍ମନେତ୍ତି, ଭୀତି ।
ତୁମ୍ହି-ସମେତା, ଅଭିସମେତା, ୱିଚେତା, ଜେତା, ନେତା, ୱିନେତା, ନିନ୍ନେତା ।
ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀସୁ-ସମେତୱା, ସମେତାୱୀ, ଅଭିସମେତୱା, ଅଭିସମେତାୱୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତ୍ୱାଦୀସୁ-ସମେତ୍ୱା, ଉପେତ୍ୱା, କିଣିତ୍ୱା, ୱିଚିନିତ୍ୱା, ଜେତ୍ୱା, ୱିଜେତ୍ୱା, ଜିନିତ୍ୱା, ୱିଜିନିତ୍ୱା, ପରାଜେତ୍ୱା, ନେତ୍ୱା, ଆନେତ୍ୱା ୱିନେତ୍ୱା, ନୟିତ୍ୱା, ଆନୟିତ୍ୱା, ୱିନୟିତ୍ୱା, ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା, ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା, ସୟିତ୍ୱା ।
ତୁଂ, ତୱେସୁ-ସମେତୁଂ, ଉପେତୁଂ, ସମୁପେତୁଂ, ସମେତୱେ, କେତୁଂ, କିଣିତୁଂ, କେତୱେ, ୱିଚେତୁଂ, ୱିଚିନିତୁଂ, ଜେତୁଂ, ୱିଜେତୁଂ, ନିତୁଂ, ଆନିତୁଂ, ୱିନିତୁଂ, ନେତୁଂ, ଆନେତୁଂ, ୱିନେତୁଂ, ନୟିତୁଂ, ଆନୟିତୁଂ, ୱିନୟିତୁଂ, ନେତୱେ ।
ତବ୍ବମ୍ହି-ସମେତବ୍ବଂ, କେତବ୍ବଂ, କିଣିତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉୱଣ୍ଣେସୁ-ଚୁତୋ, ଚୱିତୋ ।
କାରିତେ-ଚାୱିତୋ ।
ଜୁତୋ, ଜୱିତୋ, ଥୁତୋ, ଅଭିତ୍ଥୁତୋ, ଅଭିତ୍ଥୱିତୋ,
ସଂପୁବ୍ବୋ ଧୁ-ୱଲ୍ଲଭେ, ସନ୍ଧୁତୋ-ମିତ୍ତୋ । ‘‘ଅସଣ୍ଠୁତଂ ଚିରସଣ୍ଠୁତେନା’’ତିପି ପାଳି ।
ଦୁ-ଗତିୟଂ ହିଂସାୟଞ୍ଚ, ଦୁତୋ, ଉପଦ୍ଦୁତୋ ।
ଧୂ-କମ୍ପନେ, ଧୁତୋ, ନିଦ୍ଧୁତୋ ।
ଭୂତୋ, ସମ୍ଭୂତୋ ।
କାରିତେ-ଭାୱିତୋ, ସମ୍ଭାୱିତୋ, ୱିଭାୱିତୋ, ପରିଭାୱିତୋ ।
ୟୁ-ମିସ୍ସନେ, ସଂୟୁତୋ ।
ରୁ-ସଦ୍ଦେ, ରୁତୋ, ଲୁତୋ, ୱୁତୋ, ସଂୱୁତୋ, ସୁସଂୱୁତୋ, ସୁତୋ, ୱିସ୍ସୁତୋ ।
ହୁ-ପୂଜାୟଂ, ହୁତୋ ।
ତିମ୍ହି-ଚୱନଂ ଚୁତି, ଥୱନଂ ଥୁତି, ଭୂତି, ୱିଭୂତି, ସୱନଂ ସୁତି,
ତୁମ୍ହି-ଚୱିତା, ଚାୱେତା, ଜୱିତା, ଥୱିତା, ସନ୍ଥୱିତା, ସୋତା, ସାୱେତା ।
ତୱନ୍ତୁ ତାୱୀସୁ-ଚୁତୱା, ଚୁତାୱୀ, ଚାୱେତୱା, ଚାୱେତାୱୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତ୍ୱାଦୀସୁ-ଚୱିତ୍ୱା, ଚୱିତ୍ୱାନ, ଚୱିତୁନ, ଜୱିତ୍ୱା, ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା, ଭୁତ୍ୱା, ଅନୁଭୱିତ୍ୱା, ଭାୱେତ୍ୱା, ଭାୱୟିତ୍ୱା, ସୁତ୍ୱା, ସୁଣିତ୍ୱା, ସାୱେତ୍ୱା, ସାୱୟିତ୍ୱା ।
ତୁଂ, ତୱେସୁ-ଚୱିତୁଂ, ଚାୱେତୁଂ, ଭୋତୁଂ, ଭୱିତୁଂ, ଅନୁଭୱିତୁଂ, ଭାୱେତୁଂ, ଭାୱୟିତୁଂ, ସୋତୁଂ, ସାୱେତୁଂ ।
ହୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ହୋତୁଂ । ‘‘ୟା ଇଚ୍ଛେ ପୁରିସୋ ହୋତୁଂ [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୨୮୨]। ନ ସୋ ସକ୍କା ନ ହୋତୁୟେ’’ତି [ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୯ ‘…ହେତୁୟେ’] ପାଳୀ ।
ତବ୍ବମ୍ହି-ଚୱିତବ୍ବଂ, ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅନୁଭୱିତବ୍ବଂ, ଭାୱେତବ୍ବଂ, ସୋତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ସୋତ୍ତବ୍ବଂ, ସାୱେତବ୍ବଂ ।
ଏଦନ୍ତେସୁ ମହାୱୁତ୍ତିନା କ୍ୱଚି ଏକାରସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଗାୟିତୋ, ଅପଚାୟିତୋ, ଅପଚିତୋ ୱା, ଉଜ୍ଝାୟିତୋ, ନିଜ୍ଝାୟିତୋ, ଅଭିଜ୍ଝାୟିତୋ ।
ଗାୟନଂ ଗୀତି, ଅପଚାୟନଂ ଅପଚିତି ।
ତୁମ୍ହି-ଗାୟିତା, ଅପଚାୟିତା, ଉଜ୍ଝାୟିତା ।
ତୱନ୍ତୁ, ତାୱୀସୁ-ଗାୟିତୱା, ଗାୟିତାୱୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଗାୟିତ୍ୱା, ଝାୟିତ୍ୱା, ଅଭିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ।
ଗାୟିତୁଂ, ଗାୟିତୱେ, ଅପଚାୟିତୁଂ, ଅପଚାୟିତୱେ, ଝାୟିତୁଂ, ଝାୟିତୱେ, ଅଭିଜ୍ଝାୟିତୁଂ, ଅଭିଜ୍ଝାୟିତୱେ ।
ଗାୟିତବ୍ବଂ, ଅପଚାୟିତବ୍ବଂ, ଉଜ୍ଝାୟିତବ୍ବଂ ।
ଇତି ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନଧାତୂନଂ ପକତିରୂପରାସି ।
ଭୂୱାଦିଗଣ
ଅନେକବ୍ୟଞ୍ଜନଧାତୂନଂ ପକତିରୂପାନି ତ୍ୟାଦିକଣ୍ଡେ ୱିଭାଗନୟେନ ଭୂୱାଦୀହି ସତ୍ତହି ଧାତୁଗଣେହି ଚ କାରିତପଚ୍ଚୟେହି ଚ ଧାତୁପଚ୍ଚୟେହି ଚ ୟଥାଲାଭଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି ।
ଅତ୍ରିଦଂ ନୟଦସ୍ସନଂ –
ଆସ, ଇସ, ଗମୁ, ଦିସ।
ଆସ-ଉପୱେସନେ, ଚ୍ଛାଦେସସୁତ୍ତେ ‘ନ୍ତ ମାନ ତ୍ୟାଦୀସୂ’ତି ଅଧିକତତ୍ତା ତପଚ୍ଚୟେସୁଚ୍ଛାଦେସୋ ନତ୍ଥି, ଗରୁଂ ଉପାସିତୋ, ପୟିରୁପାସିତୋ ।
ତୁମ୍ହି-ଉପାସିତା, ଉପାସେତା ୱା, ଉପାସିତୱା, ଉପାସିତାୱୀ, ଉପାସିତ୍ୱା, ଉପାସିତ୍ୱାନ, ଉପାସିତୁନ । ‘ପ୍ୟୋ ୱା ତ୍ୱାସ୍ସ ସମାସେ’ତି ପ୍ୟାଦେସେ-ଉପାସିୟ, ପୟିରୁପାସିୟ, ଉପସିୟାନ, ଉପାସିତୁଂ, ଉପାସିତୱେ, ଉପାସିତବ୍ବୋ ।
ଇସୁ-ଇଚ୍ଛା, କନ୍ତୀସୁ, ବହୁଲାଧିକାରା ଚ୍ଛାଦେସୋ, ଇଚ୍ଛିତୋ, ଇଚ୍ଛିତା, ଇଚ୍ଛିତୱା, ଇଚ୍ଛିତାୱୀ, ଇଚ୍ଛିତୁଂ, ଇଚ୍ଛିତୱେ, ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ଇଚ୍ଛାପିତୋ, ଇଚ୍ଛାପିତା, ଇଚ୍ଛାପିତାୱୀ, ଇଚ୍ଛାପେତ୍ୱା, ଇଚ୍ଛାପେତୁଂ, ଇଚ୍ଛାପେତୱେ, ଇଚ୍ଛାପେତବ୍ବଂ ।
ଏସଧାତୁମ୍ହି-ଏସିତୋ, ପରିୟେସିତୋ, ଏସିତା, ପରିୟେସିତା, ଏସିତୱା, ପରିୟେସିତୱା, ଏସିତ୍ୱା, ପରିୟେସିତ୍ୱା, ଏସିତ୍ୱାନ, ପରିୟେସିତ୍ୱାନ, ଏସିତୁଂ, ପରିୟେସିତୁଂ, ଏସିତୱେ, ପରିୟେସିତୱେ, ଏସିତବ୍ବଂ, ପରିୟେସିତବ୍ବଂ ।
ଗମୁ-ଗତିମ୍ହି, ଗମିତୋ, ଗମିତା, ଗମିତୱା, ଗମିତାୱୀ, ଗମିତ୍ୱା, ଗମିତ୍ୱାନ, ଗମିତୁନ, ଗମିତୁଂ, ଗମିତୱେ, ଗମିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ଗମାପିତୋ, ଗମାପେତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିସ-ପେକ୍ଖନେ ପସ୍ସିତୋ, ପସ୍ସିତା, ପସ୍ସେତା ୱା, ପସ୍ସିତ୍ୱା, ପସ୍ସିତ୍ୱାନ, ପସ୍ସିତୁନ, ପସ୍ସିତୁଂ, ପସ୍ସିତୱେ, ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ଦସ୍ସିତୋ, ଦସ୍ସୟିତୋ, ଦସ୍ସିତା, ଦସ୍ସେତା, ଦସ୍ସୟିତା, ଦସ୍ସିତୱା, ଦସ୍ସିତାୱୀ, ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଦସ୍ସୟିତ୍ୱା, ଦସ୍ସେତ୍ୱାନ, ଦସ୍ସୟିତ୍ୱାନ, ଦସ୍ସେତୁଂ, ଦସ୍ସୟିତୁଂ, ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ।
ଦକ୍ଖାଦେସେ-ଦକ୍ଖିତୋ, ଦକ୍ଖିତା, ଦକ୍ଖିତୱା, ଦକ୍ଖିତାୱୀ, ଦକ୍ଖିତ୍ୱା, ଦକ୍ଖିତୁଂ, ଦକ୍ଖିତୱେ, ‘‘ଦକ୍ଖିତାୟେ ଅପରାଜିତସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨] ପାଳି, ଦକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।
ଦୁସ-ନାସେ, କାରିତେ ଣିପଚ୍ଚୟେ –
୭୬୪.ଣିମ୍ହି ଦୀଘୋ ଦୁସସ୍ସ[କ॰ ୪୮୬; ରୂ॰ ୫୪୩; ନୀ॰ ୯୭୭]।
ଣିମ୍ହି ପରେ ଦୁସସ୍ସ ଦୀଘୋ ହୋତି ।
ଦୂସିତୋ, ଦୂସିତା, ଦୂସେତା, ଦୂସିତୱା, ଦୂସିତାୱୀ, ଦୂସେତ୍ୱା, ଦୂସେତ୍ୱାନ, ଦୂସିତୁନ, ଦୂସେତୁଂ, ଦୂସେତୱେ ।
ଣିମ୍ହୀତି କିଂ ? ଦୁଟ୍ଠୋ ।
ଇତି ଭୂୱାଦିଗଣୋ ।
ରୁଧାଦିଗଣ
ଭୁଜ, ୟୁଜ, ଛିଦ, ଭିଦ, ରୁଧ।
୭୬୫.ମଂ ୱା ରୁଧାଦୀନଂ[କ॰ ୪୪୬; ରୂ॰ ୫୦୯; ନୀ॰ ୯୨୬]।
ରୁଧାଦୀନଂ ପୁବ୍ବନ୍ତସରା ପରଂ ମାନୁବନ୍ଧୋ ନିଗ୍ଗହୀତାଗମୋ ହୋତି ୱା ।
ଭୁଞ୍ଜିତୋ, ଭୁଞ୍ଜିତା, ଭୁଞ୍ଜିତୱା, ଭୁଞ୍ଜିତାୱୀ, ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାନ, ଭୁଞ୍ଜିତୁନ, ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ଭୁଞ୍ଜିତୱେ, ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ଭୋଜିତୋ, ଭୋଜିତା, ଭୋଜେତା ୱା, ଭୋଜିତୱା, ଭୋଜିତାୱୀ, ଭୋଜେତ୍ୱା, ଭୋଜୟିତ୍ୱା, ଭୋଜେତୁଂ, ଭୋଜେତୱେ, ଭୋଜେତବ୍ବଂ, ୟୁଞ୍ଜିତୋ, ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୋ, ଭୁଜଧାତୁସଦିସଂ ।
ଛିନ୍ଦିତୋ, ଛିନ୍ଦିତା, ଛିନ୍ଦେତା ୱା, ଛିନ୍ଦିତୱା, ଛିନ୍ଦିତାୱୀ, ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାନ, ଛିନ୍ଦିତୁନ । ପ୍ୟାଦେସେ-ଲତଂ ଦନ୍ତେହି ଛିନ୍ଦିୟ [ଗୱେସିତବ୍ବଂ], ଛିନ୍ଦିୟାନ, ସଞ୍ଛିନ୍ଦିୟ, ସଞ୍ଛିନ୍ଦିୟାନ, ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ଛିନ୍ଦାପିତୋ, ଛିନ୍ଦାପେତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଭିନ୍ଦିତୋ, ଭିନ୍ଦିତା, ଭିନ୍ଦେତା ୱା, ଛିଦଧାତୁସଦିସଂ ।
ରୁନ୍ଧିତୋ, ରୁନ୍ଧିତା, ରୁନ୍ଧେତା, ରୁନ୍ଧିତୱା, ରୁନ୍ଧିତାୱୀ, ରୁନ୍ଧିତ୍ୱା, ରୁନ୍ଧିତ୍ୱାନ, ରୁନ୍ଧିତୁଂ, ରୁନ୍ଧିତୱେ, ରୁନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ରୁନ୍ଧାପିତୋ, ରୁନ୍ଧାପୟିତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ରୁଧାଦିଗଣୋ ।
ଦିୱାଦିଗଣ
ପଦ, ବୁଧ, ତୁସ, ଦିୱୁ।
ପଦାଦୀନଂ କ୍ୱଚି ୟୁକ ହୋତି, ୟାଗମୋ, ‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’ତି ଚୱଗ୍ଗତ୍ତଂ, ‘ୱଗ୍ଗଲସେହି ତେ’ତି ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ ।
ପଜ୍ଜିତୋ, ଆପଜ୍ଜିତୋ, ପଟିପଜ୍ଜିତୋ, ପଟିପଜ୍ଜିତା, ପଟିପଜ୍ଜିତୱା, ପଟିପଜ୍ଜିତାୱୀ, ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା, ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱାନ, ପଟିପଜ୍ଜିତୁନ, ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ, ପଟିପଜ୍ଜିତୱେ, ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ଆପାଦିତୋ, ଉପ୍ପାଦିତୋ, ନିପ୍ଫାଦିତୋ, ସମ୍ପାଦିତୋ, ପଟିପାଦିତୋ, ଆପାଦିତା, ଆପାଦେତା, ଉପ୍ପାଦିତା, ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା [ଅପ॰ ଥେରୀ ୨.୩.୧୩୫], ନିପ୍ଫାଦିତା, ନିପ୍ଫାଦେତା, ସମ୍ପାଦିତା, ସମ୍ପାଦେତା, ପଟିପାଦିତା, ପଟିପାଦେତା, ଆପାଦେତ୍ୱା, ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା, ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା, ପଟିପାଦେତ୍ୱା, ଆପାଦେତୁଂ, ଉପ୍ପାଦେତୁଂ, ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ, ସମ୍ପାଦେତୁଂ, ପଟିପାଦେତୁଂ, ଆପାଦେତବ୍ବଂ, ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବଂ, ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ପଟିପାଦେତବ୍ବଂ, ବୁଜ୍ଝିତୋ, ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ [ମହାନି॰ ୧୯୨], ବୁଜ୍ଝିତୱା, ବୁଜ୍ଝିତାୱୀ, ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା, ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱାନ, ବୁଜ୍ଝିତୁନ, ବୁଜ୍ଝିତୁଂ, ବୁଜ୍ଝିତୱେ, ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ବୋଧିତୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ [ମହାନି॰ ୧୯୨], ବୋଧେତୱା, ବୋଧେତାୱୀ, ବୋଧୟିତ୍ୱା, ବୋଧୟିତ୍ୱାନ, ବୋଧେତୁଂ, ବୋଧେତୱେ, ବୋଧେତବ୍ବଂ, ତୁସ୍ସିତୋ, ସନ୍ତୁସ୍ସିତୋ, ତୁସ୍ସିତା, ତୁସ୍ସିତୱା, ତୁସ୍ସିତାୱୀ, ତୁସ୍ସିତ୍ୱା, ତୁସ୍ସିତୁଂ, ତୁସ୍ସିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ତୋସିତୋ, ତୋସିତା, ତୋସେତା ୱା, ତୋସିତୱା, ତୋସିତାୱୀ, ତୋସେତ୍ୱା, ତୋସେତୁଂ, ତୋସେତବ୍ବଂ, ଦିବ୍ବିତୋ, ଦିବ୍ବିତା, ଦିବ୍ବିତୱା, ଦିବ୍ବିତାୱୀ, ଦିବ୍ବିତ୍ୱା, ଦିବ୍ବିତୁଂ, ଦିବ୍ବିତବ୍ବଂ ।
ଇତି ଦିୱାଦିଗଣୋ ।
ସ୍ୱାଦିଗଣ
ସୁ, ୱୁ, ଆପ।
ସୁଣିତୋ, ସୁଣିତା, ସୋତା ୱା, ସୁଣିତୱା, ସୁଣିତାୱୀ, ସୁଣିତ୍ୱା, ସୁଣିତୁଂ, ସୁଣିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ସାୱିତୋ, ସାୱେତା, ସାୱେତୱା, ସାୱେତାୱୀ, ସାୱେତ୍ୱା, ସାୱେତୁଂ, ସାୱେତବ୍ବଂ, ସଂୱୁଣିତୋ, ଆୱୁଣିତୋ, ସଂୱୁଣିତା, ସଂୱୁଣିତ୍ୱା, ସଂୱୁଣିତୁଂ, ସଂୱୁଣିତବ୍ବଂ, ପାପୁଣିତୋ, ପରିୟାପୁଣିତୋ, ପାପୁଣିତା, ପରିୟାପୁଣିତା, ପାପୁଣିତୱା, ପରିୟାପୁଣିତୱା, ପାପୁଣିତାୱୀ, ପରିୟାପୁଣିତାୱୀ, ପାପୁଣିତ୍ୱା ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା, ପାପୁଣିତୁଂ, ପରିୟାପୁଣିତୁଂ, ପାପୁଣିତବ୍ବୋ, ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବୋ ।
କାରିତେ-ପାପିତୋ, ପାପିତା, ପାପେତା ୱା, ପାପେତ୍ୱା, ପାପେତୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ସ୍ୱାଦିଗଣୋ ।
କିୟାଦିଗଣୋ ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।
ତନାଦିଗଣ
କର, ତନ।
‘କରୋତିସ୍ସ ଖୋ’ତି କସ୍ସ ଖୋ, ଅଭିସଙ୍ଖରିତୋ, ଅଭିସଙ୍ଖରିତା, ଅଭିସଙ୍ଖରିତୱା, ଅଭିସଙ୍ଖରିତାୱୀ, କରିତ୍ୱା, କରିତ୍ୱାନ, ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା, ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାନ, ଅଭିସଙ୍ଖରିତୁଂ, ଅଭିସଙ୍ଖରିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-କାରିତୋ, କାରାପିତୋ, କାରିତା, କାରେତା, କାରାପିତା, କାରାପେତା, କାରିତୱା, କାରିତାୱୀ, କାରେତ୍ୱା, କାରାପେତ୍ୱା, କାରେତୁଂ, କାରାପେତୁଂ, କାରେତବ୍ବଂ, କାରାପେତବ୍ବଂ ।
ତନିତୋ, ତନିତ୍ୱା, ତନିତୁଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ତନାଦିଗଣୋ ।
ଚୁରାଦିଗଣ
କପ୍ପ, ଚିନ୍ତ, ଚୁର, ୱିଦ।
କପ୍ପ-ସଙ୍କପ୍ପନେ, କପ୍ପିତୋ, ସଙ୍କପ୍ପିତୋ, କପ୍ପୟିତୋ, ସଙ୍କପ୍ପେତା, ସଙ୍କପ୍ପୟିତା, କପ୍ପେତୱା, କପ୍ପେତାୱୀ, କପ୍ପେତ୍ୱା, କପ୍ପୟିତ୍ୱା, କପ୍ପେତୁଂ, କପ୍ପୟିତୁଂ, କପ୍ପେତବ୍ବଂ, କପ୍ପୟିତବ୍ବଂ ।
ଚିନ୍ତିତୋ, ଚିନ୍ତୟିତୋ, ଚିନ୍ତେତା, ଚିନ୍ତୟିତା, ଚିନ୍ତିତୱା, ଚିନ୍ତିତାୱୀ, ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱା, ଚିନ୍ତିତୁଂ, ଚିନ୍ତେତୁଂ, ଚିନ୍ତୟିତୁଂ, ଚିନ୍ତିତବ୍ବଂ, ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ଚିନ୍ତାପିତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଚୋରିତୋ, ଚୋରୟିତୋ, ଚୋରେତା, ଚୋରୟିତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱେଦିତୋ, ୱେଦୟିତୋ, ୱେଦେତା, ୱେଦୟିତା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଚୁରାଦିଗଣୋ ।
ତିତିକ୍ଖ, ୱୀମଂସ, ବୁଭୁକ୍ଖ, ପବ୍ବତାୟ।
ତିତିକ୍ଖିତୋ, ତିତିକ୍ଖିତା, ତିତିକ୍ଖିତୱା, ତିତିକ୍ଖିତାୱୀ, ତିତିକ୍ଖିତ୍ୱା, ତିତିକ୍ଖିତୁଂ, ତିତିକ୍ଖିତବ୍ବୋ ।
କାରିତେ-ତିତିକ୍ଖାପିତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୱୀମଂସିତୋ, ୱୀମଂସେତା, ୱୀମଂସିତୱା, ୱୀମଂସିତାୱୀ, ୱୀମଂସିତ୍ୱା, ୱୀମଂସିତୁଂ, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ୱୀମଂସାପିତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବୁଭୁକ୍ଖିତୋ, ବୁଭୁକ୍ଖିତା, ବୁଭୁକ୍ଖିତୱା, ବୁଭୁକ୍ଖିତାୱୀ, ବୁଭୁକ୍ଖିତ୍ୱା, ବୁଭୁକ୍ଖିତୁଂ, ବୁଭୁକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।
କାରିତେ-ବୁଭୁକ୍ଖାପିତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ପବ୍ବତାୟିତୋ, ପବ୍ବତାୟିତା, ପବ୍ବତାୟିତୱା, ପବ୍ବତାୟିତାୱୀ, ପବ୍ବତାୟିତ୍ୱା, ପବ୍ବତାୟିତୁଂ, ପବ୍ବତାୟିତବ୍ବୋ ।
କାରିତେ-ପବ୍ବତାୟାପିତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏୱଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତୋ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତା, କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତୱା, କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତାୱୀ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତ୍ୱା, କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତୁଂ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ, ପିୟାୟିତୋ, ପିୟାୟିତ୍ୱା, ପିୟାୟିତୁଂ ଇଚ୍ଚାଦୀନି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଅଥ ୱିସେସରାସି ୱୁଚ୍ଚତେ ।
୭୬୭.କତ୍ତରି ଚାରମ୍ଭେ[କ॰ ୫୫୬-୭; ରୂ॰ ୬୦୬, ୬୨୨; ନୀ॰ ୧୧୪୩-୪]।
ଆରମ୍ଭୋ ନାମ ଆଦିକ୍ରିୟା-ପଠମାରମ୍ଭୋ । କ୍ରିୟାରମ୍ଭେ ୱତ୍ତବ୍ବେ କତ୍ତରି ଚ ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ଚ କ୍ତୋ ହୋତି, ଏତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି କ୍ରିୟାସନ୍ତାନେ ପଠମାରମ୍ଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅତୀତୱିସୟୋ ତପଚ୍ଚୟୋ ୱିହିତୋ, ୟଥା ? ଭୁତ୍ତାୱୀ ପୱାରିତୋତି [ପାଚି॰ ୨୩୮]।
ପୁରିସୋ କଟଂ ପକତୋ, ପୁରିସେନ କଟୋ ପକତୋ ।
୭୬୮.ଠାସୱସସିଲିସସୀରୁହଜରଜନୀହି[କ॰ ୫୫୬; ରୂ॰ ୬୦୬, ୬୨୨; ନୀ॰ ୧୧୪୩-୪]।
ଠାଦୀହି କତ୍ତରି ଚ ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ଚ କ୍ତୋ ହୋତି ।
ଠାମ୍ହି-ଉପଟ୍ଠିତୋ ଗରୁଂ ସିସ୍ସୋ, ଉପଟ୍ଠିତୋ ଗରୁ ସିସ୍ସେନ ।
ଆସମ୍ହି-ଉପାସିତୋ ଗରୁଂ ସିସ୍ସୋ, ଉପାସିତୋ ଗରୁ ସିସ୍ସେନ ।
ୱସମ୍ହି-ଅନୁୱୁସିତୋ ଗରୁଂ ସିସ୍ସୋ, ଅନୁୱୁସିତୋ ଗରୁ ସିସ୍ସେନ ।
ସିଲିସ-ଆଲିଙ୍ଗନେ, ଆସିଲିଟ୍ଠୋ ପିତରଂ ପୁତ୍ତୋ, ଆସିଲିଟ୍ଠୋ ପିତା ପୁତ୍ତେନ ।
ସୀମ୍ହି-ଅଧିସୟିତୋ ଉକ୍ଖଲିଂ ଜନୋ, ଅଧିସୟିତା ଉକ୍ଖଲି ଜନେନ, ଉଦ୍ଧନଂ ଆରୋପିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରୁହମ୍ହି-ଆରୂଳ୍ହୋ ରୁକ୍ଖଂ ଜନୋ, ଆରୂଳ୍ହୋ ରୁକ୍ଖୋ ଜନେନ ।
ଜରମ୍ହି-ଅନୁଜିଣ୍ଣୋ ୱସଲିଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, ଅନୁଜିଣ୍ଣା ୱସଲୀ ଦେୱଦତ୍ତେନ, ଅନୁଜାତୋ ମାଣୱିକଂ ମାଣୱୋ, ଅନୁଜାତା ମାଣୱିକା ମାଣୱେନ ।
୭୬୯.ଗମନତ୍ଥାକମ୍ମକାଧାରେ ଚ[କ॰ ୫୫୬-୭; ରୂ॰ ୬୦୬, ୬୨୨; ନୀ॰ ୧୧୪୩-୪]।
ଗମନତ୍ଥଧାତୂହି ଅକମ୍ମକଧାତୂହି ଚ ପରଂ ଆଧାରେ ଚ କତ୍ତରି ଚ ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ଚ କ୍ତୋ ହୋତି ।
ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୟାତଂ, ଇଦଂ ତେସଂ ୟାତଂ । ପଦଂ ଅକ୍କମତି ଏତ୍ଥାତି ପଦକ୍କନ୍ତଂ, ଇଦଂ ତେସଂ ପଦକ୍କନ୍ତଂ । ଇହ ତେ ୟାତା, ଅୟଂ ତେହି ୟାତୋ ମଗ୍ଗୋ, ଇହ ତେହି ୟାତଂ ।
ଅକମ୍ମକମ୍ହି-ଇଦଂ ତେସଂ ଆସିତଂ ଠାନଂ, ଇହ ତେ ଆସିତା, ଇଦଂ ତେହି ଆସିତଂ ଠାନଂ, ଇଧ ତେହି ଆସିତଂ ।
୭୭୦.ଆହାରତ୍ଥା[କ॰ ୫୫୬-୭; ରୂ॰ ୬୦୬, ୬୨୨; ନୀ॰ ୧୧୪୩-୪]।
ଅଜ୍ଝୋହରଣତ୍ଥଧାତୁତୋ କତ୍ତରି ଚ ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ଚ ଆଧାରେ ଚ କ୍ତୋ ହୋତି ।
ଇହ ତେ ଭୁତ୍ତା, ଅସିତା, ପୀତା, ଖାୟିତା, ସାୟିତା । ଇମାନି ତେହି ଭୁତ୍ତାନି, ଅସିତାନି, ପୀତାନି, ଖାୟିତାନି, ସାୟିତାନି । ଇହ ତେସଂ ଭୁତ୍ତଂ, ଅସିତଂ, ପୀତଂ, ଖାୟିତଂ, ସାୟିତଂ । ଇଦଂ ତେସଂ ଭୁତ୍ତଂ ଠାନଂ, ଅସିତଂ ଠାନଂ, ପୀତଂ ଠାନଂ, ଖାୟିତଂ ଠାନଂ, ସାୟିତଂ ଠାନଂ ।
ଇତି ତାଦିପଚ୍ଚୟରାସି ।
ଅନୀୟପଚ୍ଚୟରାସି
‘ଭାୱକମ୍ମେସୁ ତବ୍ବାନୀୟା’ତି ଅନୀୟୋ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟତୀତି ଅନୁଭୱନୀୟୋ ।
ଆକାରନ୍ତେସୁ ପରସ୍ସରଲୋପୋ, କ୍ୱଚି ୟାଗମୋ, ଉପଟ୍ଠାନୀୟୋ, ଦାନୀୟୋ, ପଦହତୀତି ପଧାନୀୟୋ-ୟୋଗାୱଚରୋ, ପାତବ୍ବନ୍ତି ପାନୀୟଂ, ସାୟିତୁଂ ଅରହତୀତି ସାୟନୀୟଂ, ପଟିସାୟନୀୟଂ, ପହାନୀୟଂ, ଅଭିତ୍ଥୱନୀୟଂ, ସୋତବ୍ବନ୍ତି ସୱନୀୟଂ, ହୁତବ୍ବନ୍ତି ହୱନୀୟଂ, ଉପାସନୀୟୋ, ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବୋତି ଅଭିକ୍କମନୀୟୋ, ରଞ୍ଜେତୀତି ରଜ୍ଜନୀୟୋ, ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଗମନୀୟୋ, ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନୀୟୋ ।
କର, ତର, ଥର, ଧର, ସର, ହର।
୭୭୧.ରା ନସ୍ସ ଣୋ[କ॰ ୫୪୯; ରୂ॰ ୫୫୦; ନୀ॰ ୧୧୩୫]।
ରକାରନ୍ତଧାତୁମ୍ହା ପରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟନକାରସ୍ସ ଣୋ ହୋତି ।
କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି କରଣୀୟଂ, ତରିତବ୍ବନ୍ତି ତରଣୀୟଂ, ଅତ୍ଥରିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥରଣୀୟଂ, ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ଧାରଣୀୟଂ, ସାରେତବ୍ବନ୍ତି ସାରଣୀୟଂ, ହରିତବ୍ବନ୍ତି ହରଣୀୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ରୁନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ରୁନ୍ଧନୀୟଂ, ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜନୀୟଂ, ଭୋଜନୀୟଂ, ପରିଭୋଜନୀୟଂ, ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନୀୟଂ, ଦିବ୍ବିତବ୍ବନ୍ତି ଦିବ୍ବନୀୟଂ, ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ବୁଜ୍ଝନୀୟଂ, ପାପୁଣିତବ୍ବନ୍ତି ପାପନୀୟଂ, ଞାପେତବ୍ବନ୍ତି ଞାପନୀୟଂ, ଚିନ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ଚିନ୍ତନୀୟଂ, ୱଜ୍ଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱଜ୍ଜନୀୟଂ, ତିତିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ତିତିକ୍ଖନୀୟଂ, ୱୀମଂସିତବ୍ବନ୍ତି ୱୀମଂସନୀୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଅନୀୟପଚ୍ଚୟରାସି ।
ନ୍ତ, ମାନପଚ୍ଚୟରାସି
ଅଥ ନ୍ତ, ମାନପଚ୍ଚୟା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
୭୭୨.ନ୍ତୋ କତ୍ତରି ୱତ୍ତମାନେ[କ॰ ୫୬୫; ରୂ॰ ୬୪୬; ନୀ॰ ୧୧୫୭]।
ୱତ୍ତମାନୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ୱତ୍ତମାନେ କାଲେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ କତ୍ତରି ନ୍ତୋ ହୋତି ।
ଭୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ‘କତ୍ତରି ଲୋ’ତି ଅପଚ୍ଚୟୋ, ‘ୟୁୱଣ୍ଣାନମେଓପଚ୍ଚୟେ’ତି ଓୱୁଦ୍ଧି, ଭୱତୀତି ଭୋନ୍ତୋ-ପୁରିସୋ, ଭୋନ୍ତଂକୁଲଂ, ଭୋନ୍ତୀ-ଇତ୍ଥୀ ।
ପୁନ ‘ଏଓନମୟୱା ସରେ’ତି ଓସ୍ସ ଅୱାଦେସୋ, ଭୱଂପୁରିସୋ, ଭୱନ୍ତଂ-କୁଲଂ, ଭୱନ୍ତୀ, ଭୱତୀ, ଭୋତୀ ୱା-ଇତ୍ଥୀ ।
୭୭୩.ମାନୋ[କ॰ ୫୬୫; ରୂ॰ ୬୪୬; ନୀ॰ ୧୧୫୭]।
ୱତ୍ତମାନେ କାଲେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ କତ୍ତରି ମାନୋ ହୋତି ।
ଭୱମାନୋ-ପୁରିସୋ, ଭୱମାନଂ-କୁଲଂ, ଭୱମାନା-ଇତ୍ଥୀ ।
୭୭୪.ଭାୱକମ୍ମେସୁ ଚ[କ॰ ୫୬୫; ରୂ॰ ୬୪୬; ନୀ॰ ୧୧୫୭]।
ୱତ୍ତମାନେ କାଲେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ଚ ମାନୋ ହୋତି । ‘କ୍ୟୋ ଭାୱକମ୍ମେସୂ…’ତି ୟପଚ୍ଚୟୋ ।
ଅନୁଭୂୟତେତି ଅନୁଭୂୟମାନୋ ଭୋଗୋ ପୁରିସେନ, ଅନୁଭୂୟମାନା ସମ୍ପତ୍ତି, ଅନୁଭୂୟମାନଂ ସୁଖଂ ।
ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଅନୁଭୁୟ୍ୟମାନୋ ।
ଅନାଗତେ କାଲେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ତେ ନ୍ତ, ମାନପଚ୍ଚୟା ସ୍ସପୁବ୍ବା ହୋନ୍ତି ।
ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୋ [ରୂ॰ ୪୦୩-ପିଟ୍ଠେ ରୂପୱିଧି ପସ୍ସିତବ୍ବୋ] -ପୁରିସୋ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତଂ-କୁଲଂ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ-ୱିଭତ୍ତି, ଭୱିସ୍ସତୀ ୱା, ଭୱିସ୍ସମାନୋ, ଭୱିସ୍ସମାନଂ, ଭୱିସ୍ସମାନା ।
କମ୍ମେ-ଅନୁଭୂୟିସ୍ସମାନୋ ।
ମାନପଚ୍ଚୟସ୍ସ ମସ୍ସ କ୍ୱଚି ଲୋପୋ ହୋତି ।
ନିସିନ୍ନୋ ୱା ସୟାନୋ [ଖୁ॰ ପା॰ ୯.୯] ୱା, ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ [ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୭], ନିଚ୍ଚଂ ନଲୋପୋ ।
କମ୍ମେ-ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ।
କାରିତେ-ଞାପେନ୍ତୋ, ଞାପୟନ୍ତୋ, ଞାପୟମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ଞାପୀୟମାନୋ ।
କିୟାଦିଗଣେ-ଜାନନ୍ତୋ, ଜାନମାନୋ ।
କାରିତେ-ଜାନାପେନ୍ତୋ, ଜାନାପୟମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ଜାନାପୀୟମାନୋ ।
ତିଟ୍ଠଂ, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ, ତିଟ୍ଠମାନୋ, ସଣ୍ଠହଂ, ସଣ୍ଠହନ୍ତୋ, ସଣ୍ଠହମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ଉପଟ୍ଠୀୟମାନୋ ।
କାରିତେ-ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ, ପତିଟ୍ଠାପୟନ୍ତୋ, ପତିଟ୍ଠାପୟମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ପତିଟ୍ଠାପୀୟମାନୋ ।
ଦେନ୍ତୋ, ଦଦନ୍ତୋ, ଦଜ୍ଜନ୍ତୋ, ସମାଦିୟନ୍ତୋ, ଦଦମାନୋ, ଦଜ୍ଜମାନୋ, ସମାଦୀୟମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ଦୀୟମାନୋ, ଦିୟ୍ୟମାନୋ ।
କାରିତେ-ଦାପେନ୍ତୋ, ଦାପୟନ୍ତୋ, ସମାଦପୟନ୍ତୋ, ରସ୍ସୋ ।
କମ୍ମେ-ଦାପୀୟମାନୋ, ସମାଦାପୀୟମାନୋ ।
ନିଧେନ୍ତୋ, ନିଦହନ୍ତୋ, ନିଦହମାନୋ, ନିଧିୟ୍ୟମାନୋ, ନିଧାପେନ୍ତୋ, ନିଧାପୟନ୍ତୋ, ନିଧାପୟମାନୋ, ନିଧାପୀୟମାନୋ, ୟାୟନ୍ତୋ । ୟାୟନ୍ତ’ମନୁୟାୟନ୍ତି [ଜା॰ ୨.୨୨.୧୭୫୩], ୟାୟମାନୋ ମହାରାଜା, ଅଦ୍ଦା ସୀଦନ୍ତରେ ନଗେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୫୬୬]। ୱାୟନ୍ତୋ, ୱାୟମାନୋ, ନିବ୍ବାୟନ୍ତୋ, ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତୋ, ନିବ୍ବାୟମାନୋ, ନିବ୍ବାପେନ୍ତୋ, ନିବ୍ବାପୟମାନୋ, ନିବ୍ବାପୀୟମାନୋ, ଓସାୟନ୍ତୋ, ଓସାପେନ୍ତୋ, ଓସାପୟନ୍ତୋ, ପହାୟନ୍ତୋ, ପହାୟମାନୋ, ଜହନ୍ତୋ, ଜହମାନୋ, ପହୀୟମାନୋ, ପହିୟ୍ୟମାନୋ, ଜହୀୟମାନୋ, ହାପେନ୍ତୋ, ହାପୟନ୍ତୋ, ହାପୟମାନୋ, ଜହାପେନ୍ତୋ, ଜହାପୟନ୍ତୋ, ଜହାପୟମାନୋ, ହାପୀୟମାନୋ, ଜହାପୀୟମାନୋ ।
ଇୱଣ୍ଣେସୁ-ୱିକ୍କୟନ୍ତୋ, ୱିକ୍କିଣନ୍ତୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତୋ, ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୋ, ନିତୋ ଚସ୍ସ ଛୋ ।
ଆଚୟନ୍ତୋ, ଆଚିନନ୍ତୋ, ଜୟନ୍ତୋ, ଜିନନ୍ତୋ, ଡେନ୍ତୋ, ଡେମାନୋ, ନେନ୍ତୋ, ୱିନେନ୍ତୋ, ନୟନ୍ତୋ, ୱିନୟନ୍ତୋ, ନୟମାନୋ, ନିୟ୍ୟମାନୋ, ନୟାପେନ୍ତୋ, ନୟାପୟମାନୋ, ସେନ୍ତୋ, ସୟନ୍ତୋ, ସେମାନୋ, ସୟମାନୋ, ସୟାନୋ ୱା, ପହିଣନ୍ତୋ, ପହିଣମାନୋ ।
ଉୱଣ୍ଣେସୁ-ଚୱନ୍ତୋ, ଚୱମାନୋ, ଠାନା ଚାୱନ୍ତୋ, ଚାୱୟନ୍ତୋ, ଚାୱୟମାନୋ, ଜୱନ୍ତୋ, ଜୱମାନୋ, ଅଭିତ୍ଥୱନ୍ତୋ, ଅଭିତ୍ଥୱମାନୋ, ଅଭିତ୍ଥୱୀୟମାନୋ, ସନ୍ଧୱନ୍ତୋ, ସନ୍ଧୱମାନୋ, ଧୁନନ୍ତୋ, ନିଦ୍ଧୁନନ୍ତୋ, ଧୁନମାନୋ, ନିଦ୍ଧୁନମାନୋ, ପୁନନ୍ତୋ, ରୱନ୍ତୋ, ଲୁନନ୍ତୋ, ଆୱୁଣନ୍ତୋ, ପସୱନ୍ତୋ, ୱିସ୍ସୱନ୍ତୋ ।
କମ୍ମେ-ସୁୟ୍ୟମାନୋ ।
କାରିତେ-ସାୱେନ୍ତୋ, ସାୱୟନ୍ତୋ ।
ସ୍ୱାଦିଗଣେ-ସୁଣନ୍ତୋ, ସୁଣମାନୋ ।
କାରିତେ-ସୁଣାପେନ୍ତୋ, ସୁଣାପୟନ୍ତୋ ।
ହୁ-ପୂଜାୟଂ, ଜୁହୋନ୍ତୋ ।
ପପୁବ୍ବୋ ପହୁତ୍ତେ, ପହୋନ୍ତୋ, ସମ୍ପହୋନ୍ତୋ ।
ହୂ-ସତ୍ତାୟଂ, ହୋନ୍ତୋ ।
ଏଦନ୍ତେସୁ-ଏନ୍ତୋ। ଅତ୍ଥଂ ଏନ୍ତମ୍ହି ସୂରିୟେ [ଜା॰ ୨.୨୨.୨୧୮୭ (ଅତ୍ଥଙ୍ଗତମ୍ହି)], ସମେନ୍ତୋ, ଅଭିସମେନ୍ତୋ, ଖାୟନ୍ତୋ, ଖାୟମାନୋ, ଗାୟନ୍ତୋ, ଗାୟମାନୋ, ଗାୟୀୟମାନୋ, ଗାୟାପେନ୍ତୋ, ଗାୟାପୟନ୍ତୋ, ଅପଚାୟନ୍ତୋ, ଧମ୍ମଂ ଅପଚାୟମାନୋ, ଝାୟନ୍ତୋ, ଝାୟମାନୋ, ପଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ, ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ, ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ, ଅଭିଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ।
କାରିତେ-ଝାପେନ୍ତୋ, ଉଜ୍ଝାପେନ୍ତୋ, ୟଲୋପୋ ।
ଭାୟନ୍ତୋ, ଭାୟମାନୋ, ସାଲିଂ ଲାୟନ୍ତୋ, ଲାୟମାନୋ, ଚୀୱରଂ ୱାୟନ୍ତୋ, ୱାୟମାନୋ ।
କିଲେ-କୀଳାୟଂ ପେମନେ ଚ, କେଲାୟନ୍ତୋ, କେଲାୟମାନୋ, ଚାଲେନ୍ତୋ ପିୟାୟନ୍ତୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।
ଗିଲେ-ଗେଲଞ୍ଞେ, ଗିଲାୟନ୍ତୋ ।
ଚିନେ-ଅୱମଞ୍ଞନେ, ଚିନାୟନ୍ତୋ ।
ପଲେ-ଗତିୟଂ, ପଲାୟନ୍ତୋ ।
ମିଲେ-ହାନିୟଂ, ମିଲାୟନ୍ତୋ ।
ସଙ୍କସେ-ନିୱାସେ, ସଙ୍କସାୟନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅନେକବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ-ଅସ-ଭୁୱି, ‘‘ନ୍ତମାନାନ୍ତନ୍ତିୟିୟୁଂସ୍ୱାଦିଲୋପୋ’’ତି ନ୍ତ, ମାନେସୁ ଆଦିଲୋପୋ, ସନ୍ତୋ, ସମାନୋ, ଉପାସନ୍ତୋ, ଉପାସମାନୋ, ଉପାସୀୟମାନୋ, ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଇଚ୍ଛମାନୋ, ଇଚ୍ଛୀୟମାନୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛମାନୋ, ଗଚ୍ଛୀୟମାନୋ ।
ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ-ଗମ୍ମମାନୋ, ଅଧିଗମ୍ମମାନୋ, ଅନାଗତେ ସ୍ସପୁବ୍ବୋ- ‘‘ଲଭ ୱସ ଛିଦ ଗମ ଭିଦ ରୁଦାନଂ ଚ୍ଛଙ’’ଇତି ସ୍ସେନ ସହ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ଚ୍ଛୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଗମିସ୍ସନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛମାନୋ, ଗମିସ୍ସମାନୋ, ଜିରନ୍ତୋ, ଜିରମାନୋ, ଜିୟ୍ୟନ୍ତୋ, ଜିୟ୍ୟମାନୋ, ଦହନ୍ତୋ, ଦହମାନୋ ।
ଦହସ୍ସ ଦସ୍ସ ଡୋ, ଡହନ୍ତୋ, ଡହମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ଡୟ୍ହମାନୋ ।
ଦିସ-ପେକ୍ଖନେ, ପସ୍ସନ୍ତୋ, ପସ୍ସମାନୋ, ପସ୍ସୀୟମାନୋ ।
କାରିତେ-ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଦସ୍ସୟନ୍ତୋ, ଦସ୍ସୟମାନୋ ।
ଲଭନ୍ତୋ, ଲଭମାନୋ ।
କମ୍ମେ ପୁବ୍ବରୂପଂ, ଲବ୍ଭମାନୋ, ଉପଲବ୍ଭମାନୋ ।
ଅନାଗତେ-ଲଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଲଭିସ୍ସନ୍ତୋ, ଲଚ୍ଛମାନୋ, ଲଭିସ୍ସମାନୋ ।
ମରନ୍ତୋ, ମରମାନୋ, ମିୟନ୍ତୋ, ମିୟମାନୋ ।
ୟମୁ-ଉପରମେ, ନିୟମନ୍ତୋ, ସଞ୍ଞମନ୍ତୋ, ସଞ୍ଞମମାନୋ, ନିୟଚ୍ଛନ୍ତୋ ।
କାରିତେ-ନିୟାମେନ୍ତୋ ।
ରୁଦନ୍ତୋ, ରୋଦନ୍ତୋ, ରୋଦମାନୋ ।
ଅନାଗତେ-ରୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ରୋଦିସ୍ସନ୍ତୋ, ରୁଚ୍ଛମାନୋ, ରୋଦିସ୍ସମାନୋ ।
ୱଚନ୍ତୋ, ୱଚମାନୋ ।
କମ୍ମେ ‘ଅସ୍ସୂ’ତି ଉତ୍ତଂ, ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ।
କାରିତେ-ୱାଚେନ୍ତୋ, ୱାଚୟନ୍ତୋ, ୱାଚୟମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ୱାଚୀୟମାନୋ ।
ଅନାଗତେ-‘ୱଚ ଭୁଜ ମୁଚ ୱିସାନଂ କ୍ଖଙ’ଇତି ସ୍ସେନ ସହ ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ କ୍ଖାଦେସୋ, ୱକ୍ଖନ୍ତୋ, ୱକ୍ଖମାନୋ, ୱଦନ୍ତୋ, ୱଦମାନୋ, ଓୱଦନ୍ତୋ, ଓୱଦମାନୋ, ୱଜ୍ଜନ୍ତୋ, ୱଜ୍ଜମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ୱଦୀୟମାନୋ, ଓୱଦୀୟମାନୋ, ଓୱଜ୍ଜମାନୋ ।
କାରିତେ-ଭେରିଂ ୱାଦେନ୍ତୋ, ୱାଦୟମାନୋ ।
କମ୍ମେ ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତଂ, ଉପୱସ୍ସମାନୋ ।
ୱାସେନ୍ତୋ, ୱାସୟନ୍ତୋ ।
ଅନାଗତେ-ୱଚ୍ଛନ୍ତୋ, ୱସିସ୍ସନ୍ତୋ, ୱଚ୍ଛମାନୋ, ୱସିସ୍ସମାନୋ ।
ପୱିସନ୍ତୋ, ପୱିସମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ପୱିସୀୟମାନୋ ।
ଅନାଗତେ-ପୱେକ୍ଖନ୍ତୋ, ପୱିସିସ୍ସନ୍ତୋ, ପୱେକ୍ଖମାନୋ, ପୱିସିସ୍ସମାନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ରୁଧାଦିମ୍ହି-ରୁନ୍ଧନ୍ତୋ, ରୁନ୍ଧମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ରୁନ୍ଧୀୟମାନୋ ।
ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ-ରୁଜ୍ଝମାନୋ ।
ରୋଧେନ୍ତୋ, ରୋଧମାନୋ, ରୋଧୀୟମାନୋ ।
ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ, ଛିନ୍ଦମାନୋ, ଛିନ୍ଦୀୟମାନୋ, ଛିଜ୍ଜମାନୋ, ଛିନ୍ଦାପେନ୍ତୋ, ଛିନ୍ଦାପୟନ୍ତୋ ।
ଅନାଗତେ-ଛେଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଛିନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୋ, ଛେଚ୍ଛମାନୋ, ଛିନ୍ଦିସ୍ସମାନୋ ।
ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ, ଭିନ୍ଦମାନୋ, ଭିନ୍ଦୀୟମାନୋ, ଭିଜ୍ଜମାନୋ, ଭେଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଭିନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୋ, ଭେଚ୍ଛମାନୋ, ଭିନ୍ଦିସ୍ସମାନୋ ।
ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ, ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ଭୁଞ୍ଜୀୟମାନୋ ।
ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ-ଭୁଜ୍ଜମାନୋ ।
ଭୋଜେନ୍ତୋ, ଭୋଜୟନ୍ତୋ, ଭୋଜୟମାନୋ, ଭୋଜୀୟମାନୋ ।
ଅନାଗତେ-ଭୋକ୍ଖନ୍ତୋ, ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୋ, ଭୋକ୍ଖମାନୋ, ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସମାନୋ ।
ମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ, ମୁଞ୍ଚମାନୋ, ମୁଞ୍ଚୀୟମାନୋ, ମୁଚ୍ଚମାନୋ ।
ଅନାଗତେ-ମୋକ୍ଖନ୍ତୋ, ମୁଞ୍ଚିସ୍ସନ୍ତୋ, ମୋକ୍ଖମାନୋ, ମୁଞ୍ଚିସ୍ସମାନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିୱାଦିମ୍ହି ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁରୂପଂ ସୁଦ୍ଧକମ୍ମରୂପଞ୍ଚ ପୁବ୍ବରୂପେ ସଦିସମେୱ, ଦିବ୍ବନ୍ତୋ, ଦିବ୍ବମାନୋ, ଦିବ୍ବୀୟମାନୋ ।
ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ-ଦିବ୍ବମାନୋ ।
ଛିଜ୍ଜନ୍ତୋ, ଛିଜ୍ଜମାନୋ, ଛେଦାପେନ୍ତୋ, ଛେଦାପୟମାନୋ ।
ବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ, ବୁଜ୍ଝମାନୋ, ବୁଜ୍ଝୀୟମାନୋ, ବୋଧେନ୍ତୋ, ବୋଧୟନ୍ତୋ, ବୋଧୟମାନୋ ।
ମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ, ମୁଚ୍ଚମାନୋ, ମୋଚେନ୍ତୋ, ମୋଚୟନ୍ତୋ, ମୋଚୟମାନୋ, ମୋଚୀୟମାନୋ ।
ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୋ, ୟୁଜ୍ଜମାନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସ୍ୱାଦିମ୍ହି-ସୁଣନ୍ତୋ, ସୁଣମାନୋ ।
କମ୍ମେ-ସୁୟ୍ୟମାନୋ ।
କାରିତେ-ସାୱେନ୍ତୋ, ସାୱୟନ୍ତୋ, ସାୱୟମାନୋ ।
ପାପୁଣନ୍ତୋ, ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୋ, ପରିୟାପୁଣମାନୋ, ପାପୁଣୀୟମାନୋ, ପାପୀୟମାନୋ ।
କାରିତେ-ପାପେନ୍ତୋ, ପାପୟନ୍ତୋ, ପାପୟମାନୋ ।
ପରି, ସଂପୁବ୍ବୋ-ପରିସମାପେନ୍ତୋ, ପରିସମାପୟନ୍ତୋ, ପରିସମାପୟମାନୋ, ପରିସମାପୀୟମାନୋ ।
ସକ୍କୁଣନ୍ତୋ, ଆୱୁଣନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
କିୟାଦିମ୍ହି-କିଣନ୍ତୋ, କିଣାପେନ୍ତୋ, ୱିକ୍କୟନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତନାଦିମ୍ହି-ତନୋନ୍ତୋ, କରୋନ୍ତୋ, କୁବ୍ବନ୍ତୋ, କୁବ୍ବମାନୋ, କ୍ରୁବ୍ବନ୍ତୋ, କ୍ରୁବ୍ବମାନୋ, କୁରୁମାନୋ, କୟିରନ୍ତୋ, କୟିରମାନୋ ।
କମ୍ମେ-କରୀୟମାନୋ, କୟ୍ୟମାନୋ, ‘ତୱଗ୍ଗୱରଣାନଂ ୟେ ଚୱଗ୍ଗବୟଞା’ତି ଧାତ୍ୱନ୍ତସ୍ସ ୟାଦେସୋ ।
ସଙ୍ଖରୋନ୍ତୋ, ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୋ ।
କାରିତେ-କାରେନ୍ତୋ, କାରୟନ୍ତୋ, କାରୟମାନୋ, କାରୀୟମାନୋ ।
ସକ୍କୋନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଚୁରାଦିମ୍ହି-ଚୋରେନ୍ତୋ, ଚୋରୟନ୍ତୋ, ଚୋରୟମାନୋ, ଥେନେନ୍ତୋ, ଥେନୟନ୍ତୋ, ଥେନୟମାନୋ, ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ, ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ, ଚିନ୍ତୟମାନୋ, ଚିନ୍ତୀୟମାନୋ, ଚିନ୍ତାପେନ୍ତୋ, ଚିନ୍ତାପୟନ୍ତୋ, ଚିନ୍ତାପୟମାନୋ, ଚିନ୍ତାପୀୟମାନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିତିକ୍ଖନ୍ତୋ, ତିତିକ୍ଖମାନୋ, ତିତିକ୍ଖୀୟମାନୋ, ତିତିକ୍ଖାପେନ୍ତୋ, ତିତିକ୍ଖାପୟନ୍ତୋ, ତିତିକ୍ଖାପୟମାନୋ, ୱୀମଂସନ୍ତୋ, ତିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଚିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ, ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ ।
ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ବୁଭୁକ୍ଖନ୍ତୋ, ଘସିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଜିଘଚ୍ଛନ୍ତୋ, ପାତୁଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ପିପାସନ୍ତୋ, ଗୋତ୍ତୁଂ ସଂୱରିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ହରିତୁଂ ପରିୟେସିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଜିଗୀସନ୍ତୋ, ୱିଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ୱିଜିଗୀସନ୍ତୋ ।
ପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଚରତୀତି ପବ୍ବତାୟନ୍ତୋ, ପବ୍ବତାୟମାନୋ, ପିୟାୟନ୍ତୋ, ମେତ୍ତାୟନ୍ତୋଇଚ୍ଚାଦୀନି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଇତି ନ୍ତ, ମାନପଚ୍ଚୟରାସି ।
ଣ୍ୟାଦିପଚ୍ଚୟରାସି
ଅଥ ଣ୍ୟ, ୟ, ୟକପଚ୍ଚୟନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ଘ, ଣାନୁବନ୍ଧୋ ୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଘାନୁବନ୍ଧୋ ‘କଗାଚଜାନଂ ଘାନୁବନ୍ଧେ’ତିଆଦୀସୁ ୱିସେସନତ୍ଥୋ । ଣାନୁବନ୍ଧୋ ୱୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ଅନୁଭୱିତବ୍ବୋତି ଅନୁଭାୱିୟୋ ଭୋଗୋ ପୁରିସେନ, ଅନୁଭାୱିୟଂ ସୁଖଂ, ଅନୁଭାୱିୟା ସମ୍ପତ୍ତି ।
ଆଦନ୍ତଧାତୂନଂ ଆସ୍ସ ଏ ହୋତି ଘ୍ୟଣମ୍ହି । ଚସଦ୍ଦେନ ଇୱଣ୍ଣଧାତୂନଂ ଆଗମଈକାରସ୍ସ ଚ ଏତ୍ତଂ ।
ଅକ୍ଖାତବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ।
ୟସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ସଙ୍ଖାତବ୍ବନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ, ସଙ୍ଖାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟନ୍ତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ, ଗାୟିତବ୍ବନ୍ତି ଗେୟ୍ୟଂ-ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ, ଘାୟିତୁଂ ଅରହତୀତି ଘେୟ୍ୟଂ, ଘାୟନୀୟଂ, ଅପଚାୟିତୁଂ ଅରହତୀତି ଅପଚେୟ୍ୟଂ, ଞାତୁଂ ଅରହତୀତି ଞେୟ୍ୟଂ, ଆଜାନିତୁଂ ଅରହତୀତି ଅଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।
ଈଆଗମେ-ଜାନିୟଂ, ୱିଜାନିୟଂ, ଈସ୍ସ ରସ୍ସୋ ।
ଜାନେୟ୍ୟଂ, ୱିଜାନେୟ୍ୟଂ, ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ, ଅଧିଟ୍ଠହେୟ୍ୟଂ, ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଂ, ଆଦାତବ୍ବନ୍ତି ଆଦେୟ୍ୟଂ, ସଦ୍ଦହିତୁଂ ଅରହତୀତି ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟଂ, ୱିଧାତୁଂ ଅରହତୀତି ୱିଧେୟ୍ୟଂ, ନ ୱିଧେୟ୍ୟଂ ଅୱିଧେୟ୍ୟଂ-ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ, ମାରସ୍ସ ଆଣା ଦହତି ଏତ୍ଥାତି ମାରଧେୟ୍ୟଂ, ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟଂ, ସନ୍ନିହିତବ୍ବନ୍ତି ସନ୍ନିଧେୟ୍ୟଂ, ଅଭିଧାତବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ଅଭିଧେୟ୍ୟଂ, ପିଦହିତବ୍ବନ୍ତି ପିଧେୟ୍ୟଂ, ଅଲୋପୋ, ଅପିଧେୟ୍ୟଂ ୱା, ପାତବ୍ବନ୍ତି ପେୟ୍ୟଂ, ମିନେତବ୍ବନ୍ତି ମେୟ୍ୟଂ, ପମେତବ୍ବନ୍ତି ପମେୟ୍ୟଂ, ଉପେଚ୍ଚ ମିନିତୁଂ ଅରହତୀତି ଉପମେୟ୍ୟଂ, ହାତବ୍ବନ୍ତି ହେୟ୍ୟଂ, ପହେୟ୍ୟଂ, ପଜହେୟ୍ୟଂ ।
ଇୱଣ୍ଣେସୁ-ଅଜ୍ଝାୟିତବ୍ବନ୍ତି ଅଜ୍ଝେୟ୍ୟଂ, ଅଧିୟେୟ୍ୟଂ, ଉପେତବ୍ବନ୍ତି ଉପେୟ୍ୟଂ, ୱିକ୍କିଣିତବ୍ବନ୍ତି ୱିକ୍କେୟ୍ୟଂ, ୱିକ୍କାୟିୟଂ, ୱିକ୍କାୟେୟ୍ୟଂ, ୱିକ୍କିଣେୟ୍ୟଂ ୱା, ୱିଚିନିତବ୍ବନ୍ତି ୱିଚେୟ୍ୟଂ, ୱିଚିନେୟ୍ୟଂ, ଜେତବ୍ବନ୍ତି ଜେୟ୍ୟଂ, ୱିଜେୟ୍ୟଂ, ନେତବ୍ବନ୍ତି ନେୟ୍ୟଂ, ୱିନେୟ୍ୟଂ, ଅଧିସୟିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିସେୟ୍ୟଂ, ପହିତବ୍ବନ୍ତି ପାହେୟ୍ୟଂ, ପହିଣେୟ୍ୟଂ ୱା ।
ଉୱଣ୍ଣେସୁ ୱୁଦ୍ଧିଆୱାଦେସୋ, କୁ-ସଦ୍ଦେ, କୁୟ୍ୟତୀତି କାୱେୟ୍ୟଂ ।
ଈସ୍ସ ଅଭାୱେ ୱସ୍ସ ବତ୍ତଂ ରସ୍ସୋ ଚ, କବ୍ୟଂ ।
ପୁବ୍ବରୂପତ୍ତେ କବ୍ବଂ, ଚାୱେତବ୍ବନ୍ତି ଚାୱେୟ୍ୟଂ, ଜୱିତବ୍ବନ୍ତି ଜୱେୟ୍ୟଂ, ଅଭିତ୍ଥୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଭିତ୍ଥୱେୟ୍ୟଂ, ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ଭବ୍ବଂ । ଜୁହୋତବ୍ବନ୍ତି ହବ୍ୟଂ-ସପ୍ପି ।
ଏଦନ୍ତେସୁ-ଅପଚାୟିତବ୍ବନ୍ତି ଅପଚେୟ୍ୟଂ, ଅପଚାୟିୟଂ ।
ୱେ-ତନ୍ତସନ୍ତାନେ, ୱେତବ୍ବନ୍ତି ୱେୟ୍ୟଂ ।
ୱଚ, ଭଜ, ଭୁଜ, ୟୁଜାଦୀହି ଘ୍ୟଣପଚ୍ଚୟୋ ।
୭୭୯.କଗା ଚଜାନଂ ଘାନୁବନ୍ଧେ[କ॰ ୬୨୩; ରୂ॰ ୫୫୪; ନୀ॰ ୧୨୨୯]।
ଚ, ଜାନଂ ଧାତ୍ୱନ୍ତାନଂ କ, ଗା ହୋନ୍ତି ଘାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ।
ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୱାକ୍ୟଂ, ୱାକ୍କଂ, ୱାଚ୍ଚଂ, ୱାଚେୟ୍ୟଂ ୱା ।
ଭଜ-ସେୱାୟଂ, ଭଜିତବ୍ବନ୍ତି ଭାଗ୍ୟଂ, ଭଗ୍ଗଂ, ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଭୋଗ୍ୟଂ, ଭୋଗ୍ଗଂ, ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଗ୍ୟଂ, ୟୋଗ୍ଗଂ ।
୭୮୦.ୱଦାଦୀହି ୟୋ[କ॰ ୫୪୧; ରୂ॰ ୫୫୨; ନୀ॰ ୧୧୨୬]।
ୱଦାଦୀହି ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ବହୁଲଂ ୟୋ ହୋତି ।
ଭୁଞ୍ଜିଭବ୍ବନ୍ତି ଭୋଜ୍ଜଂ, ଖାଦିତବ୍ବନ୍ତି ଖଜ୍ଜଂ, ୱିତୁଦିତବ୍ବନ୍ତି ୱିତୁଜ୍ଜଂ, ପନୁଦିତବ୍ବନ୍ତି ପନୁଜ୍ଜଂ, ପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ପଜ୍ଜଂ, ମଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ମଜ୍ଜଂ ।
ମୁଦ-ହାସେ, ପମୋଦତି ଏତେନାତି ପାମୋଜ୍ଜଂ, ୱଦୀୟତୀତି ୱଜ୍ଜଂ ।
ୱଧ-ହିଂସାୟଂ, ୱଧିତବ୍ବନ୍ତି ୱଜ୍ଝଂ, ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ୱିଜ୍ଝଂ, ପୁନନ୍ତି ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ପୁଞ୍ଞଂ, ନାଗମୋ ।
ୱିହଞ୍ଞତେ ୱିହଞ୍ଞଂ, ୱପିୟତେତି ୱପ୍ପଂ, ସୁପନଂ ସୋପ୍ପଂ, ଲଭିତବ୍ବନ୍ତି ଲବ୍ଭଂ, ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଗମ୍ମଂ, ଦମିତୁଂ ଅରହତୀତି ଦମ୍ମଂ, ରମିତବ୍ବନ୍ତି ରମ୍ମଂ, ଅଭିରମ୍ମଂ, ନିସାମୀୟତେ ନିସମ୍ମଂ, ୱିସମୀୟତେ ୱିସମ୍ମଂ, ଫୁସୀୟତେତି ଫସ୍ସୋ, ଉସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ।
ସାସିତବ୍ବୋତି ସିସ୍ସୋ, ‘ସାସସ୍ସ ସିସା’ତି ସିତ୍ତଂ ।
ଗହ, ଗୁହ, ଗରହ, ଦୁହ, ୱହ, ସହ।
୭୮୧.ଗୁହାଦୀହି ୟକ[କ॰ ୫୪୧; ରୂ॰ ୫୫୨; ନୀ॰ ୧୧୨୬]।
ଏତେହି ଭାୱ, କମ୍ମେସୁ ବହୁଲଂ ୟକ ହୋତି, ହସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ।
ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଗୟ୍ହଂ, ଗୁହିତବ୍ବନ୍ତି ଗୁୟ୍ହଂ ।
ଗରହ-ନିନ୍ଦାୟଂ, ଗରହିତବ୍ବନ୍ତି ଗାରୟ୍ହଂ, ଦୁହିତବ୍ବନ୍ତି ଦୁୟ୍ହଂ, ୱହିତବ୍ବନ୍ତି ୱୟ୍ହଂ ।
ସହ-ସାହସେ, ସହିତବ୍ବନ୍ତି ସୟ୍ହଂ, ପସୟ୍ହଂ ।
୭୮୨.କିଚ୍ଚ ଘଚ୍ଚ ଭଚ୍ଚ ଗବ୍ବ ଲ୍ୟା[‘…ବବ୍ବଲେୟ୍ୟା’ (ବହୂସୁ)]।
ଏତେ ସଦ୍ଦା ୟପଚ୍ଚୟନ୍ତା ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ଇମିନା ୟପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ତେନ ସହ କରସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ, ହନସ୍ସ ଘଚ୍ଚଂ, ଭରସ୍ସ ଭଚ୍ଚଂ, ଗୁସ୍ସ ଗବ୍ବଂ, ଲିସ୍ସ ଲ୍ୟତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସିଜ୍ଝନ୍ତି ।
କରୀୟତେତି କିଚ୍ଚଂ, କିଚ୍ଚୟଂ ୱା, ହଞ୍ଞତେତି ଘଚ୍ଚଂ, ହଚ୍ଚଂ ୱା, ଭରୀୟତେତି ଭଚ୍ଚଂ ।
ଗୁ-ଦବ୍ବେ, ଗୁୟତେ ଗବ୍ବଂ, ପଟିସଲ୍ଲୀୟତେ ପଟିସଲ୍ୟଂ ।
ୱିସେସୱିଧାନଂ –
ଭର-ଭରଣେ, ଭରିତବ୍ବନ୍ତି ଭାରିୟଂ, ହରିତବ୍ବନ୍ତି ହାରିୟଂ, ଭାଜେତବ୍ବନ୍ତି ଭାଜିୟଂ, ଭାଜେୟ୍ୟଂ, ଉପାସିତବ୍ବନ୍ତି ଉପାସିୟଂ, ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିଗମେୟ୍ୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ରୁନ୍ଧିତବ୍ବନ୍ତି ରୁନ୍ଧେୟ୍ୟଂ, ଛିନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟଂ, ଛେଜ୍ଜଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଦିବ୍ବିତବ୍ବନ୍ତି ଦିବ୍ବେୟ୍ୟଂ, ଦିବ୍ବଂ, ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ବୁଜ୍ଝେୟ୍ୟଂ, ବୋଧେୟ୍ୟଂ, ବୋଜ୍ଝଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସୋତବ୍ବନ୍ତି ସୁଣେୟ୍ୟଂ, ପାପୁଣିତବ୍ବନ୍ତି ପାପୁଣେୟ୍ୟଂ, ସକ୍କୁଣିତବ୍ବନ୍ତି ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ, ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତନିତବ୍ବନ୍ତି ତାନେୟ୍ୟଂ, ତଞ୍ଞଂ, କାତବ୍ବନ୍ତି କାରିୟଂ, କୟ୍ୟଂ ।
ଚୋରେତବ୍ବନ୍ତି ଚୋରେୟ୍ୟଂ, ଥେନୀୟତେ ଥେୟ୍ୟଂ, ନସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ଚିନ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ଚିନ୍ତେୟ୍ୟଂ, ନ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଂ, ଅଚିନ୍ତିୟଂ, ମନ୍ତେୟ୍ୟଂ, ମନ୍ତିୟଂ, ୱେଦିୟଂ, ୱେଦେୟ୍ୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିତିକ୍ଖେୟ୍ୟଂ, ୱୀମଂସେୟ୍ୟଂ ଇଚ୍ଚାଦି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ଇତି ଣ୍ୟାଦିପଚ୍ଚୟରାସି ।
ଅଆଦିପଚ୍ଚୟରାସି
ଅଥ ଅ, ଅଣ, ଘକ, ଘଣପଚ୍ଚୟନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
୭୮୩.ଭାୱକାରକେସ୍ୱଘଣଘକ[‘ଭାୱକାରକେସ୍ୱଘଣଘକା’ (ବହୂସୁ)]।
ଭାୱେ ଛସୁ କାରକେସୁ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ ଅ, ଘଣ, ଘକପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି କମ୍ମାଦିମ୍ହି ୱା ଅକମ୍ମାଦିମ୍ହି ୱା ।
କମ୍ମୁପପଦମ୍ହା କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ କତ୍ତରି ଏୱ କ୍ୱଚି ଅଣ ହୋତି ।
ଅ, ଅଣ, ଘକ, ଘଣ।
ଅମ୍ହି ତାୱ –
ଅଗ୍ଗଂ ଜାନାତୀତି ଅଗ୍ଗଞ୍ଞୋ, ୱଂସଂ ଜାନାତୀତି ୱଂସଞ୍ଞୋ, ମଗ୍ଗେ ତିଟ୍ଠତୀତି ମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ-ପୁରିସୋ, ମଗ୍ଗଟ୍ଠା-ଇତ୍ଥୀ, ମଗ୍ଗଟ୍ଠଂ-ଞାଣଂ । ଏୱଂ ଫଲଟ୍ଠୋ, ଥଲଟ୍ଠୋ, ଜଲଟ୍ଠୋ, ପବ୍ବତଟ୍ଠୋ, ଭୂମଟ୍ଠୋ ।
ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ ସଦ୍ଦୋ ଚ, ଗୱଂ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ଗୋତ୍ତଂ, ପରିତୋ ଭୟଂ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ପରିତ୍ତଂ, ଅନ୍ନଂ ଦେତୀତି ଅନ୍ନଦୋ । ଏୱଂ ୱତ୍ଥଦୋ, ୱଣ୍ଣଦୋ, ୟାନଦୋ, ସୁଖଦୋ, ଦୀପଦୋ, ଚକ୍ଖୁଦୋ, ଦାୟଂ ଆଦଦାତୀତି ଦାୟାଦୋ, ପାରଂ ଗନ୍ତୁଂ ଦେତୀତି ପାରଦୋ-ରସୋ ।
ଅନ୍ନଂ ଦଦାତୀତି ଅନ୍ନଦଦୋ, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବସ୍ସ ରସ୍ସୋ ଚ ।
ପୁରିନ୍ଦଦୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ପୁରସଦ୍ଦେ ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ ବିନ୍ଦାଗମୋ ଚ ।
ସବ୍ବଂ ଦଦାତୀତି ସବ୍ବଦଦୋ, ସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧେତୀତି ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ, ଜନଂ ସନ୍ଧେତୀତି ଜନସନ୍ଧୋ ।
କକୁ ୱୁଚ୍ଚତି ଗୁଣରାସି, କକୁଂ ସନ୍ଧେତୀତି କକୁସନ୍ଧୋ, ଗାୱୋପାତି ରକ୍ଖତୀତି ଗୋପୋ-ପୁରିସୋ, ଗୋପସ୍ସ ଭରିୟା ଗୋପୀ ।
କସ୍ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଖେତ୍ତଂ, କସ୍ସଂ ପାତି ରକ୍ଖତୀତି କସ୍ସପୋ ।
ଭୂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ, ଭୁଂ ପାତି ରକ୍ଖତୀତି ଭୂପୋ । ଏୱଂ ଭୂମିପୋ ।
ପାଦେନ ମୂଲେନ ପଥୱୀରସଂ ଆପୋରସଞ୍ଚ ପିୱତୀତି ପାଦପୋ, ସୁଟ୍ଠୁ ଭାତି ଦିବ୍ବତୀତି ସୁଭୋ, ନ ମମାୟତୀତି ଅମମୋ, ଦ୍ୱେ ଅନତ୍ଥେ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ବାଲୋ, ବହୁଂ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ବହୁଲୋ, ରାହୁ ୱିୟ ଲାତି ଗଣ୍ହାତୀତି ରାହୁଲୋ, ଆଦୀନଂ
ଦୁକ୍ଖଂ ୱାତି ବନ୍ଧତୀତିଆଦୀନୱୋ, ଅଣ୍ଣଂ ଉଦକରାସିଂ ୱାତି ବନ୍ଧତୀତି ଅଣ୍ଣୱୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଣମ୍ହି –
ଣାପିୱଜ୍ଜିତେ ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଆଦନ୍ତସ୍ସ ଧାତୁସ୍ସ ଅନ୍ତେ ୟୁକ ହୋତି, ୟାଗମୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଞାତବ୍ବୋ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋତି ଞାୟୋ-ୟୁତ୍ତି, ଞାୟତି ଅମତଂ ପଦଂ ଏତେନାତି ଞାୟୋ-ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀତି ପତିଟ୍ଠାୟୋ, ଦାତବ୍ବୋତି ଦାୟୋ-ଆମିସଦାୟୋ, ଧମ୍ମଦାୟୋ, ଖୀରଂ ପିୱତୀତି ଖୀରପାୟୋ, ଧଞ୍ଞଂ ମିନାତୀତି ଧଞ୍ଞମାୟୋ, ୱାତି ଗଚ୍ଛତୀତି ୱାୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇୱଣ୍ଣେସୁ ଅମ୍ହି ତାୱ –
ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆୟୋ, ସମେତୀତି ସମୟୋ, ୱେତି ୱିନସ୍ସତୀତି ୱୟୋ-ମନ୍ଦାଦି, ୱିଗମନଂ ୱିନସ୍ସନଂ ୱୟୋ-ଭଙ୍ଗୋ, ଉଦୟନଂ ଉଦୟୋ, ସମୁଦୟନଂ ସମୁଦୟୋ, ସମୁଦେତି ଫଲଂ ଏତେନାତି ୱା ସମୁଦୟୋ, ଅତିଚ୍ଚ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଅଚ୍ଚୟୋ, ପଟିଚ୍ଚ ଫଲଂ ଏତି ଏତସ୍ମାତି ପଚ୍ଚୟୋ, କିଣନଂ କୟୋ, ୱିକ୍କିଣନଂ ୱିକ୍କୟୋ, ଖୀୟନଂ ଖୟୋ, ଖୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ଖୟୋ, ରାଗସ୍ସ ଖୟୋ ରାଗକ୍ଖୟୋ, ଚୟନଂ ଚୟୋ, ଆଚୟୋ, ଉଚ୍ଚୟୋ, ସମୁଚ୍ଚୟୋ, ଉପଚୟୋ, ଧମ୍ମଂ ୱିଚିନନ୍ତି ଏତେନାତି ଧମ୍ମୱିଚୟୋ, ଜୟନଂ ଜୟୋ, ୱିଜୟୋ, ପରାଜୟୋ, ନିୟ୍ୟତି ଏତେନାତି ନୟୋ-ୱିଧି, ୱିନେତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ୱିନୟୋ, ସୁଖେନ ନେତବ୍ବୋ ଞାତବ୍ବୋତି ସୁନୟୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ନେତବ୍ବୋ ଞାତବ୍ବୋତି ଦୁନ୍ନୟୋ, ପାତବ୍ବୋତି ପୟୋ-ଜଲଂ ଖୀରଞ୍ଚ ।
ରି-କମ୍ପନେ, ନିଚ୍ଚଂ ରୟନ୍ତି ଫନ୍ଦନ୍ତି ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତା ସତ୍ତା ଏତ୍ଥାତି ନିରୟୋ, ଅଲ୍ଲୀୟନଂ ଆଲୟୋ, ନିଲିୟନଂ ନିଲୟୋ, ସୟନଂ ସୟୋ, ଭୁସୋ ସେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆସୟୋ, ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ୱିସେସେନ ସେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱିସୟୋ, ନିସ୍ସାୟ ନଂ ସେତି ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ନିସ୍ସୟୋ, ଉପନିସ୍ସୟୋ, ଅନୁସେତୀତି ଅନୁସୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଣମ୍ହି –
ଅୟନଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଆୟୋ, ଆୟମ୍ହା ଅପେତୋ ଅପାୟୋ, ଆୟେନ ଉପେତୋ ଉପାୟୋ, ସମୁଦେତି ଏତ୍ଥାତି ସମୁଦାୟୋ, ସମୱେତି ଏତ୍ଥାତି ସମୱାୟୋ, ପରିୟାୟୋ, ୱିପରିୟାୟୋ, ନେତବ୍ବୋତି ନାୟୋ [ଞାୟୋ ?], ନୀୟତି ଏତେନାତି ୱା ନାୟୋ, ଭୂମିୟଂ ସେତୀତି ଭୂମିସାୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉୱଣ୍ଣେସୁ ଅମ୍ହି ତାୱ –
ଚୱନଂ ଚୱୋ, ଜୱନଂ ଜୱୋ, ଅଭିତ୍ଥୱନଂ ଅଭିତ୍ଥୱୋ, ଭୁସଂ ଦୱତି ହିଂସତୀତି ଉପଦ୍ଦୱୋ, ସନ୍ଧୱନଂ ସନ୍ଧୱୋ, ମିତ୍ତଭାୱେନ ସନ୍ଧୱୋ ମିତ୍ତସନ୍ଧୱୋ, ଭୱତୀତି ଭାୱୋ, ୱିଭୱନଂ ୱିଭୱୋ, ସମ୍ଭୱନଂ ସମ୍ଭୱୋ, ସମ୍ଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ୱା ସମ୍ଭୱୋ, ଅଧିଭୱନଂ ଅଧିଭୱୋ, ଅଭିଭୱୋ, ପରିଭୱୋ, ପରାଭୱନଂ ୱିନସ୍ସନଂ ପରାଭୱୋ, ରୱତୀତି ରୱୋ-ସଦ୍ଦୋ, ଲୁନନଂ ଲୱୋ, ପସୱତୀତି ପସ୍ସାୱୋ, ଆସୱତୀତି ଆସୱୋ, ପଟିମୁଖଂ ସୱନଂ ପଟିସ୍ସୱୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଣମ୍ହି –
ଭୱନଂ ଭାୱୋ, ଭୱନ୍ତି ସଦ୍ଦ, ବୁଦ୍ଧିୟୋ ଏତେନାତି ଭାୱୋ, ସାଲିଂ ଲୁନାତୀତି ସାଲିଲାୱୋ, କୁଚ୍ଛିତେନ ସୱତି ସନ୍ଦତୀତି କସାୱୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏଦନ୍ତେସୁ ଅଣମ୍ହି –
ମହାୱୁତ୍ତିନା ଏସ୍ସ ଆୟତ୍ତଂ, ମନ୍ତଂ ଅଜ୍ଝେତୀତି ମନ୍ତଜ୍ଝାୟୋ, ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ଉପେଚ୍ଚ ଝାୟତୀତି ଉପଜ୍ଝାୟୋ-ଥେରୋ, ଉପଜ୍ଝାୟିନୀଥେରୀ ।
ଦେ-ପାଲନେ, ଅତ୍ତନି ନିଲୀନଂ ଦୟତି ରକ୍ଖତୀତି ଦାୟୋ, ମିଗଦାୟୋ, ତନ୍ତଂ ୱାୟତୀତି ତନ୍ତୱାୟୋ ।
ୱ୍ହେ-ଅୱ୍ହାନେ, ୱ୍ହୀୟତୀତି ୱ୍ହୟୋ-ନାମଂ, ରସ୍ସତ୍ତଂ, ଆପୁବ୍ବୋ ଅୱ୍ହୟୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅନେକବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଅମ୍ହି ତାୱ –
କମନଂ କମୋ, ପକ୍କମୋ, ଅଭିକ୍କମୋ, ପଟିକ୍କମୋ, ଚଙ୍କମତି ଏତ୍ଥାତି ଚଙ୍କମୋ, ହିତଂ କରୋତୀତି ହିତକ୍କରୋ, ଦୁକ୍ଖେନ କାତବ୍ବୋତି ଦୁକ୍କରୋ-ଅତ୍ଥୋ, ଦୁକ୍କରା-ପଟିପଦା, ଦୁକ୍କରଂ-କମ୍ମଂ, ସୁଖେନ କାତବ୍ବୋତି ସୁକରୋ, ଈସଂ କାତବ୍ବୋତି ଈସକ୍କରୋ, ଦୀପଂ କରୋତୀତି ଦୀପଙ୍କରୋ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ ।
ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଆଗମୋ, ଆଗମନଂ ୱା ଆଗମୋ, ସଙ୍ଗମନଂ ସଙ୍ଗମୋ, ସମାଗମୋ, ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପଗ୍ଗହୋ, ସଙ୍ଗଣ୍ହନଂ ସଙ୍ଗହୋ, ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ସଙ୍ଗହୋ, ଅନୁଗ୍ଗହୋ, ପଟିଗ୍ଗହୋ, ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, କାମେ ଅୱଚରତୀତି କାମାୱଚରୋ, ଉରଂ ଛାଦେତୀତି ଉରଚ୍ଛଦୋ, ଜିରତି ଏତେନାତି ଜରୋ, ୱେସ୍ସଂ ତରତୀତି ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ, ଅଲୁତ୍ତସମାସୋ ।
ରଥେ ଅତ୍ଥରତୀତି ରଥତ୍ଥରୋ, ଅସ୍ସତ୍ଥରୋ, ଅରିଂ ଦମେତୀତି ଅରିନ୍ଦମୋ, ଭଗଂ ଦରତି ଭିନ୍ଦତୀତି ଭଗନ୍ଦରୋ, ୟୁଗଂ ରୱି’ନ୍ଦୁଦ୍ୱୟଂ ଧାରେତୀତି ୟୁଗନ୍ଧରୋ, ଧମ୍ମଂ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମଧରୋ, ପଜ୍ଜତେତି ପଦଂ, ସିକ୍ଖା ଏୱ ପଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ସୁଖେନ ଭରିତବ୍ବୋତି ସୁଭରୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଭରିତବ୍ବୋତି ଦୁବ୍ଭରୋ, ନ ମରତୀତି ଅମରୋ-ଦେୱୋ, ନିୟମନଂ ନିୟମୋ, ସଂୟମନଂ ସଂୟମୋ, ସିରସ୍ମିଂ ରୁହତୀତି ସିରୋରୁହୋ, ସୁଖେନ ଲବ୍ଭତୀତି ସୁଲଭୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଲବ୍ଭତୀତି ଦୁଲ୍ଲଭୋ, ସଂୱରିତବ୍ବୋତି ସଂୱରୋ, ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚୋ, ସୁବ୍ବଚୋ, ଦୁବ୍ବଚୋ, ୱାରିଂ ୱହତୀତି ୱାରିୱହୋ, ସରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସରୋ, ମନଂ ହରତୀତି ମନୋହରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅଣମ୍ହି –
କମୁ-ଇଚ୍ଛା, କନ୍ତୀସୁ, କାମେତୀତି କାମୋ, କାମୀୟତୀତି ୱା କାମୋ, ଅତ୍ଥଂ କାମେତୀତି ଅତ୍ଥକାମୋ, କରଣଂ କାରୋ, ପକାରୋ, ଆକାରୋ, ୱିକାରୋ, ଉପକାରୋ, ଅପକାରୋ, କୁମ୍ଭଂ କରୋତୀତି କୁମ୍ଭକାରୋ, ରଥକାରୋ, ମାଲକାରୋ, ସଙ୍ଖରଣଂ ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖରୀୟତୀତି ୱା ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖରୋତୀତି ୱା ସଙ୍ଖାରୋ, ପରିକ୍ଖାରୋ, ପୁରକ୍ଖାରୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି କାମା ଏତ୍ଥାତି ଗାମୋ, ଗଣ୍ହାତୀତି ଗାହୋ, ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ପତ୍ତଗାହୋ, ରସ୍ମିଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ରସ୍ମିଗାହୋ, ୱିଚରଣଂ ୱିଚାରୋ, ଉପେଚ୍ଚ ଚରତୀତି ଉପଚାରୋ, ଗାମଂ ଉପେଚ୍ଚ ଚରତୀତି ଗାମୂପଚାରୋ, ଜିରତି ହିରୀ ଭିଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ଜାରୋ, କିଚ୍ଛେନ ତରିତବ୍ବୋତି କନ୍ତାରୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା କିଚ୍ଛସ୍ସ କତ୍ତଂ, ବିନ୍ଦାଗମୋ, ୱାଳକନ୍ତାରୋ, ୟକ୍ଖକନ୍ତାରୋ, ଅତ୍ଥରଣଂ ଅତ୍ଥାରୋ, କଥିନସ୍ସ ଅତ୍ଥାରୋ କଥିନତ୍ଥାରୋ, ଦରତି ଭିନ୍ଦତି କୁଲୱିଭାଗଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତେନ ଜନେନାତି ଦାରୋ, କୁଂ ପଥୱିଂ ଦାରେତୀତି କୁଦାରୋ, ରସ୍ସ ଲୋ, କୁଦାଲୋ ।
ଭୁସୋ କ୍ରିୟଂ ଧାରେତୀତି ଆଧାରୋ, ପତ୍ତାଧାରୋ, ପଟିସନ୍ଧାରଣଂ ପଟିସନ୍ଧାରୋ, ପଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ପାଦୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପାଦୋ, ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ଭରିତବ୍ବୋ ୱହିତବ୍ବୋତି ଭାରୋ, ସମ୍ଭରୀୟତି ସନ୍ନିଚୀୟତୀତି ସମ୍ଭାରୋ, ବୋଧିସମ୍ଭାରୋ, ଦବ୍ବସମ୍ଭାରୋ, ମାରେତୀତି ମାରୋ, କିଲେସମାରୋ, ଖନ୍ଧମାରୋ, ମଚ୍ଚୁମାରୋ, ନିୟାମେତୀତି ନିୟାମୋ, ଧମ୍ମନିୟାମୋ, କମ୍ମନିୟାମୋ, ଆରୂହତୀତି ଆରୋହୋ, ରୁକ୍ଖଂ ଆରୂହତୀତି ରୁକ୍ଖାରୋହୋ, ହତ୍ଥାରୋହୋ, ଅସ୍ସାରୋହୋ, ରଥାରୋହୋ, ଲବ୍ଭତୀତି ଲାଭୋ, ପଟିଲାଭୋ, ନିୱରଣଂ ନିୱାରୋ, ପରିୱାରେତୀତି ପରିୱାରୋ, ୱହତୀତି ୱାହୋ, ଆୱାହୋ, ୱିୱାହୋ, ସରତି ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତତୀତି ସାରୋ, ୱିରୂପେନ ପଟିସରଣଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିନ୍ତନଂ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ, ପହରଣଂ ପହାରୋ, ଆହାରୋ, ନୀହାରୋ, ୱିହାରୋ, ଅଭିହାରୋ, ପରିହାରୋ ।
୭୮୬.ହନସ୍ସ ଘାତୋ ଣାନୁବନ୍ଧେ[କ॰ ୫୯୧; ରୂ॰ ୫୪୪; ନୀ॰ ୧୧୯୫]।
ଣାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ହନସ୍ସ ଘାତୋ ହୋତି ।
ହନନଂ ଘାତୋ, ୱିହଞ୍ଞନଂ ୱିଘାତୋ, ଉପହନନଂ ଉପଘାତୋ, ପଟିହନନଂ ପଟିଘାତୋ ।
ଘକପଚ୍ଚୟେ ୱୁଦ୍ଧି ନତ୍ଥି, ‘ମନାନଂ ନିଗ୍ଗହୀତ’ନ୍ତି ଧାତ୍ୱାନୁବନ୍ଧସ୍ସପି ନସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ ଚ, ‘କଗା ଚଜାନଂ ଘାନୁବନ୍ଧେ’ତି ଘାନୁବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରେ ଧାତ୍ୱନ୍ତାନଞ୍ଚ, ଜାନଂ କ, ଗା ହୋନ୍ତି, ନିପଚ୍ଚତୀତି ନିପକୋ ।
ଭନ୍ଜ-ଭିଜ୍ଜନେ ୱିଭାଗେ ଚ, ଭଞ୍ଜନଂ ଭଙ୍ଗୋ, ୱିଭଜ୍ଜନଂ ୱିଭଙ୍ଗୋ, ୱିଭଜୀୟନ୍ତି ଧମ୍ମା ଏତ୍ଥ, ଏତେନାତି ୱା ୱିଭଙ୍ଗୋ, ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗୋ, ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୋ ।
ରନ୍ଜ-ରାଗେ, ରଞ୍ଜନଂ ରଙ୍ଗୋ, ରଞ୍ଜନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତ୍ଥାତି ରଙ୍ଗୋ ।
ସନ୍ଜ-ସଙ୍ଗେ, ସଞ୍ଜନଂ ସଙ୍ଗୋ, ପସଜ୍ଜନଂ ଲଗ୍ଗନଂ ପସଙ୍ଗୋ, ଆସଜ୍ଜତୀତି ଆସଙ୍ଗୋ, ଉତ୍ତରି ଆସଙ୍ଗୋ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ ।
ସଜ-ସଜ୍ଜନେ, ଅତିସଜ୍ଜନଂ ସମ୍ବୋଧନଂ ଅତିସଗ୍ଗୋ, ଗସ୍ସ ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
ନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ସଂସଜ୍ଜନଂ ମିସ୍ସୀକରଣଂ ସଂସଗ୍ଗୋ, ୟୁଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ୟୁଗଂ, କଲିୟୁଗଂ, ସକଟୟୁଗଂ, ପିତାମହୟୁଗଂ, ନିତୁଦନଂ ନିତୁଦୋ, ପନୁଦନଂ ପନୁଦୋ, ଉଦ୍ଧଂ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଉବ୍ଭିଦୋ, କୋୱିଦତୀତି କୋୱିଦୋ, ପକାରେନ କୁଜ୍ଝତୀତି ପକୁଧୋ, ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଧୋ-ପଣ୍ଡିତୋ, ମୁୟ୍ହତୀତି ମୋମୂହୋ, ଲୋଲୁପ୍ପତୀତି ଲୋଲୁପ୍ପୋ, ଆଦିଦ୍ୱିତ୍ତଂ ଓତ୍ତଞ୍ଚ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଘଣପଚ୍ଚୟେ-ପଚନଂ ପାକୋ, ପଚ୍ଚତୀତି ୱା ପାକୋ, ୱିପାକୋ, ୱିୱିଚ୍ଚନଂ ୱିୱେକୋ, ସିଞ୍ଚନଂ ସେକୋ, ଅଭିସେକୋ, ସୋଚନଂ ସୋକୋ, ଚଜନଂ ଚାଗୋ, ଭଜନଂ ଭାଗୋ, ଭୁଞ୍ଜନଂ ଭୋଗୋ, ସହ ଭୋଗୋ ସମ୍ଭୋଗୋ, ପରିଭୋଗୋ, ଆଭୁଜନଂ ଆଭୋଗୋ, ଓଭୁଜନଂ ଓଭୋଗୋ ।
ୟଜ-ପୂଜାୟଂ, ୟଜନଂ ୟାଗୋ, ଆମିସୟାଗୋ, ଧମ୍ମୟାଗୋ, ୟୁଜ୍ଜନଂ ୟୋଗୋ, ପୟୋଗୋ, ଆୟୋଗୋ, ୱିୟୋଗୋ, ଅନୁୟୋଗୋ, ଉପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଉପୟୋଗୋ, ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଲୋକୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଗସ୍ସ କତ୍ତଂ, କାମଲୋକୋ, ରୂପଲୋକୋ, ସଂୱିଜ୍ଜନଂ ସଂୱେଗୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୮୭.ଅନଘଣସ୍ୱାପରୀହି ଳୋ[କ॰ ୬୧୪; ରୂ॰ ୫୮୧; ନୀ॰ ୧୨୧୯]।
ଆ, ପରୀହି ପରସ୍ସ ଦହସ୍ସ ଳୋ ହୋତି ଅନ, ଘଣପଚ୍ଚୟେସୁ ।
ପରିଦୟ୍ହନଂ ପରିଳାହୋ, ‘ଦହସ୍ସ ଦସ୍ସ ଡୋ’ତି ୱିକପ୍ପେନ ଡାଦେସୋ, ଦୟ୍ହନଂ ଡାହୋ, ଦାହୋ ୱା ।
ଇତି ଅଆଦିପଚ୍ଚୟରାସି ।
ଅନପଚ୍ଚୟରାସି
ଅଥ ଅନପଚ୍ଚୟନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ଭାୱେ ଚ ଛସୁ କାରକେସୁ ଚ କ୍ରିୟତ୍ଥା ଅନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଆଦନ୍ତେସୁ ପରସ୍ସରଲୋପୋ, ଅଲୋପେ ୟାଗମୋ ।
ଅକ୍ଖାୟତେ ଅକ୍ଖାନଂ, ଅକ୍ଖାୟତି ଏତେନାତି ୱା ଅକ୍ଖାନଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଅକ୍ଖାନନ୍ତି ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ, ପଟିସଙ୍ଖାୟତି ପଜାନାତି ଏତେନାତି ପଟିସଙ୍ଖାନଂ, ସହ ଗାୟନଂ ସଙ୍ଗାୟନଂ, ସହ ଗାୟନ୍ତି ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ସଙ୍ଗାୟନଂ, ଞାୟତେ ଞାଣଂ, ଜାନାତୀତି ୱା ଞାଣଂ, ଜାନନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ଞାଣଂ, ପଞ୍ଞାୟତୀତି ପଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସଞ୍ଞାଣଂ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।
କାରିତେ-ଞାପନଂ, ପଞ୍ଞାପନଂ, ୱିଞ୍ଞାପନଂ, ସଞ୍ଞାପନଂ ।
ଜାନନଂ, ପଜାନନଂ, ୱିଜାନନଂ, ସଞ୍ଜାନନଂ, ପୁବ୍ବସ୍ସରଲୋପୋ, ଠୀୟତେ ଠାନଂ, ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ଠାନଂ ।
କାରିତେ-ଠାପନଂ, ପତିଟ୍ଠାପନଂ ।
ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ତାଣଂ, ପରିତ୍ତାଣଂ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।
ଅୱତ୍ଥାୟତି ଏତ୍ଥାତି ଅୱତ୍ଥାନଂ, ଦୀୟତେ ଦାନଂ, ଦିୟ୍ୟତି ଏତେନାତି ୱା ଦାନଂ, ସମ୍ମା ପଦୀୟତି ଅସ୍ସାତି ସମ୍ପଦାନଂ, ଅପେଚ୍ଚ ଆଦଦାତି ଏତସ୍ମାତି ଅପାଦାନଂ ।
କାରିତେ-ଦାପନଂ, ସମାଦପନଂ ।
ପଦହୀୟତେ ପଧାନଂ, ପଦହନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ପଧାନଂ, ଆଧାନଂ, ୱିଧାନଂ, ନିଧାନଂ, ସନ୍ନିଧାନଂ ।
କାରିତେ-ସନ୍ନିଧାପନଂ ।
ପାନଂ, ପଟିଭାନଂ, ମାଣଂ, ପମାଣଂ, ଉପମାଣଂ, ପରିମାଣଂ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।
ୟାୟତି ଏତେନାତି ୟାନଂ, ଉୟ୍ୟାନଂ, ନିୟ୍ୟାନଂ, ୱାୟନ୍ତି ଭୱାଭୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନାତି ୱାନଂ, ନତ୍ଥି ୱାନଂ ଏତ୍ଥାତି ନିବ୍ବାନଂ, ନିବ୍ବାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱା ନିବ୍ବାନଂ ।
କାରିତେ-ନିବ୍ବାପନଂ ।
ଅୱସାନଂ, ଓସାନଂ, ପରିୟୋସାନଂ, ପହାନଂ, ପରିହାନଂ ।
କାରିତେ-ହାପନଂ, ପରିହାପନଂ ।
ଇୱଣ୍ଣେସୁ-ଅୟନଂ ୱିକ୍କୟନଂ, ୱିକ୍କିଣନଂ, ଖୟନଂ, ଖିୟନଂ, ଖିୟ୍ୟନଂ, ଇୟ, ଇୟ୍ୟାଦେସୋ, ଚୟନଂ, ଚିନନଂ, ଆଚିନନଂ, ୱିଚିନନଂ, ଜୟନଂ, ୱିଜୟନଂ, ଲୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଲେଣଂ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ ।
ପଟିସଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ପଟିସଲ୍ଲାନଂ, ଇସ୍ସ ଆତ୍ତଂ । ସେତି ଏତ୍ଥାତି ସେନଂ, ସୟନଂ ।
କାରିତେ-ସୟାପନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉୱଣ୍ଣେସୁ-ଚୱନଂ, ଜୱନଂ, ଅଭିତ୍ଥୱନଂ, ଧୁନନଂ, ୱିଦ୍ଧୁନନଂ, ନିଦ୍ଧୁନନଂ, ଭୱନଂ, ଅଭିଭୱନଂ, ଲୱନଂ, ଲୁନନଂ, ସୱନଂ, ପସୱନଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏଦନ୍ତେସୁ-ଅଜ୍ଝେନଂ, ଅଜ୍ଝାୟନଂ, ଅପଚାୟନଂ, ଝାୟତେ ଝାନଂ, ଝାୟତି ଏତେନାତି ୱା ଝାନଂ, ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ, ଉଜ୍ଝାନଂ, ନିଜ୍ଝାନଂ, ଅଭିଜ୍ଝାନଂ, ସାଲିଲାୟନଂ, ଚୀୱରୱାୟନଂ, ଗିଲାୟତୀତି ଗିଲାନୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘ରା ନସ୍ସ ଣୋ’ତି ସୁତ୍ତେନ ରକାରମ୍ହା ପରସ୍ସ ନସ୍ସ ଣୋ, କାରଣଂ, ଅଧିକରୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଅଧିକରଣଂ, ସଙ୍ଖରଣଂ, ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ।
କାରିତେ-କାରାପନଂ ।
ଆକିରଣଂ, ୱିକ୍କିରଣଂ, ଚରଣଂ, ଜିରଣଂ, ତରଣଂ, କଙ୍ଖାୱିତରଣଂ, ଅତ୍ଥରଣଂ, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମତସରୀରନ୍ତି ଆଳହନଂସୁସାନଂ, ଦସ୍ସ ଳୋ ।
ପସ୍ସୀୟତେ ପସ୍ସନଂ, ଦସ୍ସନଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ପସ୍ସତୀତି ସୁଦସ୍ସନୋରାଜା, ସୁଟ୍ଠୁ ପସ୍ସିତବ୍ବନ୍ତି ସୁଦସ୍ସନଂ-ଦେୱନଗରଂ, ସନ୍ଦସ୍ସନଂ, ନିଦସ୍ସନଂ, ଧାରଣଂ, ଉଦ୍ଧାରଣଂ, ନିଦ୍ଧାରଣଂ, ଆଦିଦୀଘୋ ।
ପୂରଣଂ, ପରିପୂରଣଂ, ଫରଣଂ, ୱିପ୍ଫରଣଂ ।
କାରିତେ-ମାରଣଂ ।
ନିୱାରଣଂ, ସରଣଂ, ନିସ୍ସରଣଂ, ହରଣଂ, ଆହରଣଂ, ନୀହରଣଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ସାମଞ୍ଞୱିଧାନତ୍ତା ସଦ୍ଦତ୍ଥ, କୁଜ୍ଝନତ୍ଥ, ଚଲନତ୍ଥଧାତୂହି ରୁଚ, ଜୁତ, ୱଡ୍ଢାଦିଧାତୂହି ଚ ତସ୍ସୀଲାଦୀସୁ ଅନୋ ହୋତି, ଘୋସତି ସୀଲେନାତି ଘୋସନୋ, ଘୋସତି ଧମ୍ମେନାତି ଘୋସନୋ, ଘୋସତି ସାଧୁକାରେନାତି ଘୋସନୋ, କୋଧନୋ, ଦୂସନୋ, ପଦୂସନୋ, କୋପନୋ, ଚଲନୋ, ଫନ୍ଦନୋ, କମ୍ପନୋ, ମଣ୍ଡନୋ, ଭୂସନୋ, ୱିଭୂସନୋ, ରୋଚନୋ, ୱିରୋଚନୋ, ୱେରୋଚନୋ, ଜୋତନୋ, ଉଜ୍ଜୋତନୋ, ୱଡ୍ଢନୋ, କରୋତି ସୀଲେନାତି କରଣୋ । ରାଗୋ ନିମିତ୍ତକରଣୋ, ଦୋସୋ ନିମିତ୍ତକରଣୋ, ମୋହୋ ନିମିତ୍ତକରଣୋ [ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୯] ଇଚ୍ଚାଦି ।
କରମ୍ହା କତ୍ତରି ଣାନୁବନ୍ଧୋ ଅନୋ ହୋତି ।
କରୋତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲନ୍ତି କାରଣଂ ।
ୱୀହିସ୍ମିଂ କାଲେ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେ ହାଧାତୁମ୍ହା କତ୍ତରି ଣାନୁବନ୍ଧୋ ଅନୋ ହୋତି ।
ହାପେତୀତି ହାୟନୋ, ୱୀହିୱିସେସୋ ୱସ୍ସଞ୍ଚ । ‘‘କୁଞ୍ଜରଂ ସଟ୍ଠିହାୟନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱସ୍ସଂ ହାୟନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇତି ଅନପଚ୍ଚୟରାସି ।
ଅକପଚ୍ଚୟରାସି
ଅଥ ଅକପଚ୍ଚୟନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
୭୯୧.ଆସୀସାୟମକୋ[‘ଆସିଂସାମକୋ’ (ବହୂସୁ)]।
ଆସୀସା ୱୁଚ୍ଚତି ପତ୍ଥନା, ଆସୀସାୟଂ ଗମ୍ୟମାନାୟଂ ଅକୋ ହୋତି କତ୍ତରି ।
ଜୀୱତୂତି ଜୀୱକୋ, ନନ୍ଦତୂତି ନନ୍ଦକୋ । ‘‘ଜିନବୁଦ୍ଧି, ଧନଭୂତି, ଭୂତୋ, ଧମ୍ମଦିନ୍ନୋ, ୱଡ୍ଢମାନୋ’’ତି ଏତେ ସଦ୍ଦା ଅଞ୍ଞଥା ସିଜ୍ଝନ୍ତି, ଜିନୋ ଇମଂ ବୁଜ୍ଝତୂତି ଜିନବୁଦ୍ଧି, ଧନଂ ଏତସ୍ସ ଭୱତି ୱଡ୍ଢତୀତି ଧନଭୂତି, ଭୱତି ୱଡ୍ଢତୀତି ଭୂତୋ, ଧମ୍ମେନ ଦିନ୍ନୋ ଧମ୍ମଦିନ୍ନୋ, ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତୋ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ, ୱଡ୍ଢତୀତି ୱଡ୍ଢମାନୋତି ।
‘କତ୍ତରି ଲ୍ତୁଣକା’ତି ଣକୋ, ସୋ ଚ ସାମଞ୍ଞୱିଧାନତ୍ତା ଅରହେ ସତ୍ତିୟଂ ସୀଲେ ଧମ୍ମେ ସାଧୁକାରେ ଚ ସିଜ୍ଝତି, ଅକ୍ଖାୟତୀତି ଅକ୍ଖାୟକୋ, ‘ଆସ୍ସାଣାପିମ୍ହି ୟୁକ’ଇତି ୟାଗମୋ, ଅକ୍ଖାତୁଂ ଅରହତି, ସକ୍କୋତି, ଅକ୍ଖାନମସ୍ସ ସୀଲଂ, ଧମ୍ମୋ, ଅକ୍ଖାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲତ୍ତୟେପି ସିଜ୍ଝତି, ପୁବ୍ବେପି ଅକ୍ଖାସି, ଅଜ୍ଜପି ଅକ୍ଖାତି, ପଚ୍ଛାପି ଅକ୍ଖାୟିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁ ସାମଞ୍ଞୱିଧୀସୁ ୟଥାରହଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ-‘ଅଧାତୁସ୍ସ କେ…’ତି ସୁତ୍ତେନ ଅକସ୍ସ ଅସ୍ସ ଇତ୍ତଂ, ଅକ୍ଖାୟିକା-ଇତ୍ଥୀ, ଅକ୍ଖାୟକଂ-କୁଲଂ, ସଙ୍ଗାୟକୋ, ଜାନାତୀତି ଜାନକୋ ।
ୱିକରଣପଚ୍ଚୟତୋ ପରଂ ନାଗମେ ସତି ୱିକରଣସ୍ସ ରସ୍ସୋ, ଜାନନକୋ, ଆଜାନନକୋ, ୱିଜାନନକୋ, ସଞ୍ଜାନନକୋ ।
କାରିତେ-ଞାପେତୀତି ଞାପକୋ, ୱିଞ୍ଞାପକୋ, ସଞ୍ଞାପକୋ ।
ନାଗମେ-ଞାପନକୋ, ୱିଞ୍ଞାପନକୋ, ସଞ୍ଞାପନକୋ, ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ଅଧିଟ୍ଠାୟକୋ, ଅଧିଟ୍ଠାପେତୀତି ଅଧିଟ୍ଠାପକୋ, ଦେତୀତି ଦାୟକୋ, ଦାପେତୀତି ଦାପକୋ ।
ଣାପିମ୍ହି ୟାଗମୋ ନତ୍ଥି, ସମାଦପେତୀତି ସମାଦପକୋ, ଉଭୟତ୍ଥ ରସ୍ସୋ । ୱିଧେତୀତି ୱିଧାୟକୋ, ପଜହତୀତି ପଜହାୟକୋ, ଅୱହିୟ୍ୟତୀତି ଓହିୟକୋ, ଆସ୍ସ ଇତ୍ତଂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇୱଣ୍ଣେସୁ-ଅଜ୍ଝେତୀତି ଅଜ୍ଝାୟକୋ, ମନ୍ତଂ ଅଜ୍ଝେତୀତି ମନ୍ତଜ୍ଝାୟକୋ, କିଣାତୀତି କାୟକୋ, କିଣାପେତୀତି କାୟାପକୋ, ଆଚିନାତୀତି ଆଚିନକୋ, ୱିଚିନକୋ, ପରାଜୟତୀତି ପାରାଜିକୋ, ଅଲୋପୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ପରାଜେତୀତି ପାରାଜିକୋ, ଅଲୋପୋ କାରିତଲୋପୋ ଚ, ଧମ୍ମୋ, ଭାୟାପେତୀତି ଭୟାନକୋ, ନାଗମୋ ଆଦିରସ୍ସୋ ଚ ।
ଭୂମିୟଂ ସେତୀତି ଭୂମିସାୟକୋ, ସୟାପେତୀତି ସୟାପକୋ, ପାହେତୀତି ପହିଣକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉୱଣ୍ଣେସୁ-ପୁନାତି ସୋଧେତୀତି ପାୱକୋ-ଅଗ୍ଗି, ଭୱତୀତି ଭାୱକୋ, ୱିଭାୱେତୀତି ୱିଭାୱକୋ, ଲୁନାତୀତି ଲାୱକୋ, ସୁଣାତୀତି ସାୱକୋ-ପୁରିସୋ, ସାୱିକା-ଇତ୍ଥୀ, ଜୁହୋତୀତି ହାୱକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅପ-ପାପୁଣନେ, ପାପେତୀତି ପାପକୋ, ସମ୍ପାପେତୀତି ସମ୍ପାପକୋ, ଉପାସତୀତି ଉପାସକୋ-ପୁରିସୋ, ଉପାସିକା-ଇତ୍ଥୀ, ଉପାସକଂ-କୁଲଂ, କରୋତୀତି କାରକୋ, କାରିକା, କାରକଂ, ଉପକାରକୋ, କାରେତୀତି କାରାପକୋ, ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରକୋ, ଅଭିସଙ୍ଖାରକୋ, ଖିପତୀତି ଖିପକୋ, ଉକ୍ଖିପକୋ, ନିକ୍ଖିପକୋ, ଖେପକୋ, ଉକ୍ଖେପକୋ, ନିକ୍ଖେପକୋ, ନାଗମେଖିପନକୋ ।
ଗଣ୍ହାତୀତି ଗାହକୋ, ଗଣ୍ହାପେତୀତି ଗାହାପକୋ । ଏୱଂ ଗୋପକୋ, ପାଦମୂଲେ ଚରତୀତି ପାଦଚାରକୋ, ପୁପ୍ଫଂ ଓଚିନାୟତୀତି ଓଚିନାୟକୋ, ଏଦନ୍ତୋ ଧାତୁ ।
ଛିନ୍ଦତୀତି ଛେଦକୋ, ଛିନ୍ଦକୋ, ଛେଦାପେତୀତି ଛେଦାପକୋ, ଛିନ୍ଦାପକୋ, ଜନେତୀତି ଜନକୋ-ପୁରିସୋ, ଜନିକାମାତା, ଜନକଂ-କମ୍ମଂ, କାରିତଲୋପୋ ।
ଝାପ-ଦାହେ, ଝାପେତୀତି ଝାପକୋ ।
ଞପ-ପଞ୍ଞାପନେ, ପଞ୍ଞପେତୀତି ପଞ୍ଞାପକୋ ।
ଠାପ-ଠାନେ, ପତିଟ୍ଠାପେତୀତି ପତିଟ୍ଠାପକୋ ।
ଣାପ-ପେସନେ, ଆଣାପେତୀତି ଆଣାପକୋ, ତୁଦତୀତି ତୁଦକୋ, ସନ୍ତୁସ୍ସତୀତି ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ, ୱିସେସେନ ପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସକୋ, ସନ୍ଦସ୍ସେତୀତି ସନ୍ଦସ୍ସକୋ, ଦୂସେତୀତି ଦୂସକୋ, ଆଦିଦୀଘୋ ।
ପଚତୀତି ପାଚକୋ, ପାଚେତୀତି ପାଚାପକୋ, ଆପାଦେତୀତି ଆପାଦକୋ, ନିପ୍ଫାଦକୋ, ସମ୍ପାଦକୋ, ପଟିପଜ୍ଜକୋ, ପଟିପାଦକୋ, ପୂରେତୀତି ପୂରକୋ, ଗରୁପନ୍ତତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
ଫୁସତୀତି ଫୁସକୋ, ତୁଦାଦିତ୍ତା ନ ୱୁଦ୍ଧି ।
ଭାଜେତୀତି ଭାଜକୋ, ଭିନ୍ଦତୀତି ଭିନ୍ଦକୋ, ଭେଦକୋ, କାରଭେଦକୋ, ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଭୁଞ୍ଜକୋ, ଭୋଜକୋ, ଗାମଭୋଜକୋ, ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୁଜ୍ଝକୋ, ବୋଧକୋ, ମରତୀତି ମିୟ୍ୟକୋ, ମାରେତୀତି ମାରକୋ, ମୁଞ୍ଚତୀତି ମୁଞ୍ଚକୋ, ମୋଚକୋ, ୟାଚତୀତି ୟାଚକୋ, ୟଜତୀତି ୟାଜକୋ, ୟୁଞ୍ଜତୀତି ୟୁଞ୍ଜକୋ, ଅନୁୟୁଞ୍ଜକୋ, ୟୋଜକୋ, ପୟୋଜକୋ, ୟୁଜ୍ଝତୀତି ୟୁଜ୍ଝକୋ, ୟୋଧକୋ, ରୁନ୍ଧତୀତି ରୁନ୍ଧକୋ, ଅୱରୋଧକୋ, ୱଚତୀତି ୱାଚକୋ, ଓୱଦତୀତି ଓୱାଦକୋ, ଓୱଜ୍ଜକୋ, ୱୀଣଂ ୱାଦେତୀତି ୱୀଣାୱାଦକୋ, ଭେରିୱାଦକୋ, ଗରୁଂ ଅଭିୱାଦେତୀତି ଅଭିୱାଦକୋ, ୱିଦତିଜାନାତୀତି ୱେଦକୋ, ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତୀତି ୱିନ୍ଦକୋ, ଅନୁୱିଜ୍ଜତି ୱିଚାରେତୀତି ଅନୁୱିଜ୍ଜକୋ, ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ପଟିସଂୱେଦକୋ, ୱିଜ୍ଝତୀତି ୱେଧକୋ, ଅଟ୍ଠିଂ ୱିଜ୍ଝତୀତି ଅଟ୍ଠିୱେଧକୋ, ପତ୍ତଂ ୱିଜ୍ଝତୀତି ପତ୍ତୱେଧକୋ ।
ବହୁଲାଧିକାରା କମ୍ମେପି ଦିସ୍ସତି, ଅନ୍ତରେ ୱାସୀୟତି ନିୱାସୀୟତୀତି ଅନ୍ତରୱାସକୋ, ପସୀଦତୀତି ପସୀଦକୋ, ପସାଦକୋ ୱା, ଦୀପପ୍ପସାଦକୋ, ଉଦକପ୍ପସାଦକୋ, ସିବ୍ବତୀତି ସିବ୍ବକୋ, ସେୱତୀତି ସେୱକୋ, ହନତୀତି ଘାତକୋ, ଗାୱୋ ହନତୀତି ଗୋଘାତକୋ, ହନସ୍ସ ଘାତୋ । ହରତୀତି ହାରକୋ ।
କମ୍ମେ – ‘‘ପାଦେହି ପହରୀୟତୀତି ପାଦପହାରକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିତିକ୍ଖତୀତି ତିତିକ୍ଖକୋ, ତିକିଚ୍ଛତୀତି ତିକିଚ୍ଛକୋ, ୱୀମଂସତୀତି ୱୀମଂସକୋ, ବୁଭୁକ୍ଖତୀତି ବୁଭୁକ୍ଖକୋ, ପବ୍ବତାୟତୀତି ପବ୍ବତାୟକୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ଅକପଚ୍ଚୟରାସି ।
ଇୱଣ୍ଣନ୍ତରୂପରାସି
ଅଥ ଇୱଣ୍ଣନ୍ତରୂପାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
୭୯୨.ଦାଧାତ୍ୱି[କ॰ ୫୫୧; ରୂ॰ ୫୯୮; ନୀ॰ ୧୧୩୮]।
ଦା, ଧାହି ଭାୱକାରକେସୁ ଇପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ପଠମଂ ଚିତ୍ତେନ ଆଦୀୟତୀତିଆଦି, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦି, ଖନ୍ଧୁପାଦି, କିଲେସୁପାଦି, ୱିଧାନଂ ୱିଧି, ୱିଧିୟ୍ୟତି ଏତେନାତି ୱିଧି, ନିଧିୟ୍ୟତୀତି ନିଧି, ସନ୍ଧିୟତେ ସନ୍ଧି, ଅଭିସନ୍ଧି, ପଟିସନ୍ଧି, ସନ୍ନିଦହନଂ ସନ୍ନିଧି, ସମାଧାନଂ ସମାଧି, ସମାଦହନ୍ତି ଏତେନାତି ସମାଧି, ପଣିଦହନଂ ପଣିଧି, ଓଧି, ଅୱଧି, ଉପନିଧି, ପଟିନିଧି, ଉଦକଂ ଦହତି ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ଉଦଧି, ମହନ୍ତୋ ଉଦଧି ମହୋଦଧି, ୱାଲାନି ଦହନ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱାଲଧି ।
୭୯୩.ଇକିତୀ ସରୂପେ[କ॰ ୬୬୯; ରୂ॰ ୬୭୯; ନୀ॰ ୧୩୧୫]।
ଧାତୂନଂ ସୁତିସଙ୍ଖାତେ ସରୂପେ ୱତ୍ତବ୍ବେ କ୍ରିୟତ୍ଥା ପରଂ ଇ, କି, ତିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
ଅୱଣ୍ଣୁପନ୍ତେହି ଇ, ଗମି, ପଚି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉୱଣ୍ଣୁପନ୍ତେହି କି, ବୁଧି, ରୁଧି ଇଚ୍ଚାଦି ।
କେହିଚିତି, କରୋତିସ୍ସ, ଅତ୍ଥିସ୍ସ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୯୪.ସୀଲାଭିକ୍ଖଞ୍ଞାୱସ୍ସକେସୁ ଣୀ[କ॰ ୫୩୨, ୬୩୬; ରୂ॰ ୫୯୦, ୬୫୯; ନୀ॰ ୧୧୧୪, ୧୨୪୫]।
ସୀଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପକତିଚରିୟା, ଅଭିକ୍ଖଣମେୱ ଅଭିକ୍ଖଞ୍ଞଂ, ପୁନପ୍ପୁନକ୍ରିୟା, ଆୟତିଂ ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀ ଅୱସ୍ସକଂ ନାମ, ସୀଲଗ୍ଗହଣେନ ଧମ୍ମ, ସାଧୁକାରାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଏତେସୁ ସୀଲାଦୀସୁ କ୍ରିୟାୱିସେସେସୁ ଗମ୍ୟମାନେସୁ କତ୍ତରି ଣୀ ହୋତି । ଆଦନ୍ତେସୁ ‘ଆସ୍ସାଣାପିମ୍ହି ୟୁକ’ଇତି ୟାଗମୋ ।
ଅକ୍ଖାୟତୀତି ଅକ୍ଖାୟୀ, ଅକ୍ଖାୟନସୀଲୋ, ଅକ୍ଖାୟନଧମ୍ମୋ, ଅକ୍ଖାନେ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତା ୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲତ୍ତୟେପି ସିଜ୍ଝତି ସାମଞ୍ଞୱିଧାନତ୍ତା ।
ଅୱସ୍ସକଂ ପନ ଅନାଗତମେୱ, ଧମ୍ମକ୍ଖାୟୀ-ପୁରିସୋ, ଧମ୍ମକ୍ଖାୟିନୀ-ଇତ୍ଥୀ, ଧମ୍ମକ୍ଖାୟି-କୁଲଂ, ଗୀତଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ଗାୟତୀତି ଗୀତଗାୟୀ, କପ୍ପଂ ଅୱସ୍ସଂ ଠାସ୍ସତୀତି କପ୍ପଟ୍ଠାୟୀ, ସଂୱଟ୍ଟମାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଠାସ୍ସତୀତି ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ । ଏୱଂ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ।
ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦଦାତି ସୀଲେନାତି ଅଦିନ୍ନାଦାୟୀ । ତଥା ଦିନ୍ନମେୱ ଆଦଦାତୀତି ଦିନ୍ନାଦାୟୀ, ଅନ୍ନଂ ଦଦାତି ସୀଲେନାତି ଅନ୍ନଦାୟୀ ।
ଦା-ସୁପ୍ପନେ । ନିଦ୍ଦାୟନସୀଲୋ ନିଦ୍ଦାୟୀ, ମଜ୍ଜଂ ପିୱନସୀଲୋ ମଜ୍ଜପାୟୀ, ମଜ୍ଜଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ପିୱତୀତି ମଜ୍ଜପାୟୀ, ସୀଘଂ ୟାୟନସୀଲୋ ସୀଘୟାୟୀ, ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ଅୱସ୍ସଂ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀତି ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ । ତଥା ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଆୟୁକପ୍ପସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ୱେମଜ୍ଝେ ଅୱସ୍ସଂ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀତି ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଆୟୁକପ୍ପପରିୟୋସାନଂ ଉପହଚ୍ଚ ଅୱସ୍ସଂ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀତି ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇୱଣ୍ଣେସୁ-ମନ୍ତଂ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅଜ୍ଝାୟତୀତି ମନ୍ତଜ୍ଝାୟୀ, ଧମ୍ମଜ୍ଝାୟୀ, ଧଞ୍ଞଂ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ୱିକ୍କିଣାତୀତି ଧଞ୍ଞୱିକ୍କାୟୀ, ଭାୟନସୀଲୋ ଭାୟୀ, ଭୂମିୟଂ ସୟନସୀଲୋ, ଭୂମିୟଂ ୱା ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସୟତୀତି ଭୂମିସାୟୀ, କଣ୍ଟକେ ଅପସ୍ସୟନସୀଲୋ କଣ୍ଟକାପସ୍ସୟୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏଦନ୍ତାପି ଇଧ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଉଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢନସୀଲୋ ଉଦାୟୀ, ୱୁଦ୍ଧେସୁ ଅପଚାୟନସୀଲୋ ୱୁଦ୍ଧାପଚାୟୀ । ଏୱଂ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟୀ, ଝାୟନସୀଲୋ, ଝାୟନଧମ୍ମୋ, ଝାୟନେ ସକ୍କଚ୍ଚକ୍ରିୟାୟୁତ୍ତୋତି ଝାୟୀ, ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଝାୟତୀତି ୱା ଝାୟୀ, ପଜ୍ଝାୟୀ, ଉଜ୍ଝାୟୀ, ନିଜ୍ଝାୟୀ, ଅଭିଜ୍ଝାୟୀ, ଭାୟନସୀଲୋ ଭାୟୀ, ତିଣଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ଲାୟତୀତି ତିଣଲାୟୀ, ତନ୍ତଂ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ୱାୟତୀତି ତନ୍ତୱାୟୀ, ପଲାୟନସୀଲୋ ପଲାୟୀ, ନ ପଲାୟୀ ଅପଲାୟୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉୱଣ୍ଣେସୁ-ୟଥାଭୂତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱନସୀଲୋ ୱିଭାୱୀପୁରିସୋ, ୱିଭାୱିନୀ-ଇତ୍ଥୀ, ଆୟତିଂ ଅୱସ୍ସଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଭାୱୀ, ସାଲିଂ ଲୁନାତି ସୀଲେନାତି ସାଲିଲାୱୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବ୍ୟାପନସୀଲୋ ବ୍ୟାପୀ, କାମେତି ଇଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି କାମୀ, ଧମ୍ମକାମୀ, ଅତ୍ଥକାମୀ, କରଣସୀଲୋ କାରୀ, ପାପକାରୀ, ପୁଞ୍ଞକାରୀ ।
ଅୱସ୍ସଂ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଆଗାମୀ । ରସ୍ସତ୍ତେ-ଆଗମିନୀରତ୍ତି, ଆଗମିନୀ-ପୁଣ୍ଣମାସୀ, ଆଚୟଂ ୱଟ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ଆଚୟଗାମୀ, ଅପଚୟଂ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ଅପଚୟଗାମୀ, ସକିଂ ଅୱସ୍ସଂ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ସକଦାଗାମୀ । ତଥା ନ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଅନାଗାମୀ ।
ଆଧାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦଳ୍ହଟ୍ଠିତି, ଆଧାନଂ କତ୍ୱା ଗହଣସୀଲୋ ଆଧାନଗାହୀ, ଦଳ୍ହଗାହୀ, ଧମ୍ମଂ ଚରତି ସୀଲେନାତି ଧମ୍ମଚାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଚରତି ସୀଲେନାତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ନାମ କୁଲାଚାରଧମ୍ମୋ, ତଂ ଧମ୍ମଂ ଚରାମୀତି ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୟାୱ ନ ୱିଜହତି, ତାୱ ଅୱୀତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମଂ ଚରତି ସୀଲେନାତି ଧମ୍ମଚାରୀ ନାମ । ତଥାଚରନ୍ତୋ ଚ ଅନ୍ତରାୱୀତିକ୍କମନୀୟୱତ୍ଥୁସମାୟୋଗେ ସତି ତଂ ଧମ୍ମଂ ଅପତମାନଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋ ସଂୱରଣଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମଂ ଚରତି ଧମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମଚାରୀ ନାମ, ତଥାଧାରେନ୍ତୋ ଚ ତଂ ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନ, ପରୱମ୍ଭନାଦୀହି ପାପଧମ୍ମେହି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଞ୍ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀହି ସନ୍ତଗୁଣେହି ସୁପରିୟୋଦାତଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ପରିୟୋଦାପନଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମଂ ଚରତି ସାଧୁକାରେନାତି ଧମ୍ମଚାରୀ ନାମ ।
ବ୍ରହ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତତୋ ସେଟ୍ଠତରଂ ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ, ତମ୍ପି ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅୱିଜହନ୍ତୋ ଅନ୍ତରା ଚ ଅପତମାନଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ସୁପରିୟୋଦାତଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ତିୱିଧେନ ଅତ୍ଥେନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନାମ, ସମାଦାନ, ସମ୍ପତ୍ତ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀନଂ ୱସେନ ୱିୟୋଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୟୋ ପନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଥା ନ ଧାରେତି, ଧାରେନ୍ତୋ ୱା ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ କରୋତି, ସୋ ଏକଦେସେନ ଅତ୍ଥେନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନାମ ।
ୟୋ ପନ ତିୱିଧେନ ଅତ୍ଥେନ ମୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା କଦାଚି ତଂ ଧମ୍ମଂ ଚରତି, ତସ୍ସ ଚରଣକ୍ରିୟା ତସ୍ସୀଲକ୍ରିୟା ନ ହୋତି, ସୋ ଧମ୍ମଚାରୀତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏତେନୁପାୟେନ ସେସେସୁ ପାପ, କଲ୍ୟାଣଭୂତେସୁ ତସ୍ସୀଲପଦେସୁ ଅତ୍ଥୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୀ-ଇତ୍ଥୀ, ୱିସେସେନ ଦସ୍ସନସୀଲୋ ୱିପସ୍ସୀ, ଅତ୍ଥଦସ୍ସୀ, ଧମ୍ମଦସ୍ସୀ, ପିୟଦସ୍ସୀ, ସୁଦସ୍ସୀ, ଦୁସ୍ସନସୀଲୋ ଦୁସ୍ସୀମାରୋ, ଧାରଣସୀଲୋ ଧାରୀ, ଇଣଧାରୀ, ଛତ୍ତଧାରୀ, ଭୁସଂ ନହନସୀଲୋ ଉପନାହୀ, ପରିନିଟ୍ଠିତପଚ୍ଚୟେକଦେସତ୍ତା ଆୟତିଂ ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଉପ୍ପାଦୀ, ଉପ୍ପାଦିନୋ ଧମ୍ମା [ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୭]।
ଭର-ଧାରଣେ, ମାଲଂ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଭରତୀତି ମାଲଭାରୀ, ଭାଜନସୀଲୋ ଭାଜୀ, ଉଣ୍ହଂ ଭୁଞ୍ଜନସୀଲୋ ଉଣ୍ହଭୋଜୀ, ଅତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞତି ସୀଲେନାତି ଅତ୍ତମାନୀ, ଅତ୍ତାନଂ ପଣ୍ଡିତଂ ମଞ୍ଞତୀତି ପଣ୍ଡିତମାନୀ, ଲଭନସୀଲୋ ଲାଭୀ, ୱଚନସୀଲୋ ୱାଚୀ । ଏୱଂ ୱାଦୀ, ଅତ୍ଥୱାଦୀ, ଧମ୍ମୱାଦୀ, ୟୁତ୍ତୱାଦୀ, ମୁତ୍ତୱାଦୀ, ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ନିଚ୍ଚଂ ୱସତୀତି ୱାସୀ, ଗାମୱାସୀ, ନଗରୱାସୀ, ଭାରଂ ୱହନସୀଲୋ ଭାରୱାହୀ, ଧମ୍ମଂ ପଞ୍ଞଂ ଅନୁସରତି ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ଧମ୍ମାନୁସାରୀ । ଏୱଂ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ, ୱିରୂପଂ ପାପପକ୍ଖଂ ପଟିମୁଖଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ସରତି ଚିନ୍ତେତୀତି ୱିପ୍ପଟିସାରୀ, ପାଣଂ ହନତି ସୀଲେନାତି ପାଣଘାତୀ, ହନସ୍ସ ଘାତୋ ।
ହରିତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ ହରତି ସୀଲେନାତି ହାରହାରୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
‘କଗା ଚଜାନ’ନ୍ତି ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତିୟା ଅଘାନୁବନ୍ଧେପି ଚଜାନଂ କଗାଦେସୋ, ସମଂ ୱିପାଚେତୀତି ସମୱେପାକୀ-ଉଦରଗ୍ଗି, ସମୱେପାକିନୀ-ଗହଣୀ, ଉପଧି ଫଲଂ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ଉପଧିୱେପାକିନୀ, ସୋଚନସୀଲୋ ସୋକୀ, ସୋକିନୀ-ପଜା, ମୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଚଜନସୀଲୋ ମୁତ୍ତଚାଗୀ, ସଂୱିଭାଜନସୀଲୋ ସଂୱିଭାଗୀ, କାମସୁଖଂ ଭୁଞ୍ଜନସୀଲୋ କାମଭୋଗୀ, ୱିସୁଂ ଅୱିଭତ୍ତଂ ଭୋଗଂ ଭୁଞ୍ଜନସୀଲୋ ଅପଟିୱିଭତ୍ତଭୋଗୀ, ୟୁଞ୍ଜନସୀଲୋ ୟୋଗୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୭୯୫.ଆୱୀ[କ॰ ୫୩୨; ରୂ॰ ୫୯୦; ନୀ॰ ୧୧୧୪]।
ଆୱୀ ହୋତି କତ୍ତରି ।
ଭୟଂ ଦସ୍ସନସୀଲୋ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ।
ଇତି ଇୱଣ୍ଣନ୍ତରୂପରାସି ।
ଉୱଣ୍ଣନ୍ତରୂପରାସି
ଏତେ ସଦ୍ଦା ମହାୱୁତ୍ତିନା ସୀଲାଦୀସୁ ନିପଚ୍ଚନ୍ତେ ।
ଭନ୍ଜ-ୱିନାସେ, ପଭଞ୍ଜନସୀଲୋ ପଭଙ୍ଗୁ-ସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ ।
ଭୀ-ଭୟେ, ଭାୟନସୀଲୋ ଭୀରୂ ।
ଭା-ଦିତ୍ତିୟଂ, ଓଭାସନସୀଲୋ ଭାସୁ-ପଭା, ଜେଟ୍ଠୱଚନଂ ଆଦରେନ ସୁଣାତି ସୀଲେନାତି ଅସ୍ସୱୋ-ପୁତ୍ତୋ, ଅସ୍ସୱାଭରିୟା ।
୭୯୭.ୱିଦା କୂ[କ॰ ୫୩୫; ରୂ॰ ୫୯୩; ନୀ॰ ୧୧୧୯]।
ୱିଦତି ସୀଲେନାତି ୱିଦୂ, ଲୋକୱିଦୂ, ପରଚିତ୍ତୱିଦୂ । ଇତ୍ଥିୟଂ ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନୀ ।
୭୯୮.ୱିତୋ ଞାତୋ[କ॰ ୫୩୫; ରୂ॰ ୫୯୩; ନୀ॰ ୧୧୧୯]।
ୱିପୁବ୍ବା ଞାତୋ କୂ ହୋତି କତ୍ତରି ।
ୱିଜାନନସୀଲୋ ୱିଞ୍ଞୂ ।
୭୯୯.କମ୍ମା[କ॰ ୫୩୫; ରୂ॰ ୫୯୩; ନୀ॰ ୧୧୧୯]।
କମ୍ମୁପପଦା ଞାତୋ କୂ ହୋତି କତ୍ତରି ।
ସବ୍ବଂ ଜାନାତି ସୀଲେନାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ରତ୍ତଞ୍ଞୂ, ଅତ୍ଥଞ୍ଞୂ, ଧମ୍ମଞ୍ଞୂ, କାଲଞ୍ଞୂ, ସମୟଞ୍ଞୂ ।
୭୮୦.ଗମା ରୂ[କ॰ ୫୩୪; ରୂ॰ ୫୯୨; ନୀ॰ ୧୧୧୮]।
କମ୍ମୁପପଦା ଗମମ୍ହା ରୂ ହୋତି କତ୍ତରି । ‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’ତି ସବ୍ବଧାତ୍ୱନ୍ତଲୋପୋ ।
ପାରଂ ଗଚ୍ଛତି ସୀଲେନାତି ପାରଗୂ, ୱେଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଂ, ୱେଦଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦଗୂ, ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଦ୍ଧଗୂ ।
ଇତି ଉୱଣ୍ଣନ୍ତରୂପରାସି ।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପରାସି
ଅଥ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତେ ।
୮୦୧.ଇତ୍ଥିୟମଣତିକୟକୟା ଚ[କ॰ ୫୫୩; ରୂ॰ ୫୯୯; ନୀ॰ ୧୧୪୦; ‘…କ୍ତି…’ (ବହୂସୁ)]।
ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭାୱକାରକେସୁ ଅ, ଣ,ତି, କ, ୟକ, ୟପଚ୍ଚୟା ଚ ଅନୋ ଚ ହୋତି ।
କ, ଅ, ଣ, ୟକ, ୟ, ଅନଇଚ୍ଚେତେହି ‘ଇତ୍ଥିୟମତ୍ୱା’ତି ଆପଚ୍ଚୟୋ ।
କମ୍ହି ତାୱ-ଅତ୍ତନି ନିସିନ୍ନଂ ଗୂହତି ସଂୱରତୀତି ଗୁହା, ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପରଂ ୱା ଦୂସେତୀତି ଦୂସା-ଧୁତ୍ତିତ୍ଥୀ ।
ମୁଦ-ହାସେ, ମୋଦନଂ ମୁଦା, ପମୁଦା, ସୁଜ୍ଝତି ଏତାୟାତି ସୁଧା, ୱସୁଂ ରତନଂ ଧାରେତୀତି ୱସୁଧା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଅମ୍ହି-ସଙ୍ଖାୟନ୍ତି ଏତାୟାତି ସଙ୍ଖା । ତଥା ସଙ୍ଖ୍ୟା, ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା, ଆଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞା, ସଞ୍ଜାନାତୀତି ସଞ୍ଞା, ସଞ୍ଜାନନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱା ସଞ୍ଞା, ସଞ୍ଜାନନଂ ୱା ସଞ୍ଞା, ଅଭିଜାନନଂ ଅଭିଞ୍ଞା, ପଟିଜାନନଂ ପଟିଞ୍ଞା, ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନନଂ ପରିଞ୍ଞା, ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ପତିଟ୍ଠା ।
ଥା-ଠାନେ, ଅୱଧିଭାୱେନ ଠାତି ତିଟ୍ଠତୀତି ଅୱତ୍ଥା, ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦା-ପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପେଚ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଚ ଧିୟ୍ୟତୀତି ଉପନିଧା-ପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ, ସଦ୍ଦହନଂ ସଦ୍ଧା, ସଦ୍ଦହନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱା ସଦ୍ଧା, ୱିସିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଦହନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱିଧା-ମାନୋ, ଭାତି ଦିବ୍ବତୀତି ଭା-ନକ୍ଖତ୍ତଂ, ପଭା, ଆଭା, ନିଭା, ଉପମୀୟତେ ଉପମା ।
ଝେ-ଚିନ୍ତାୟଂ, ପଜ୍ଝାୟନଂ ପଜ୍ଝା, ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ଉପଜ୍ଝାୟତି ପେକ୍ଖତୀତି ଉପଜ୍ଝା, ଅଭିମୁଖଂ ଝାୟନଂ ଅଭିଜ୍ଝା ।
ଆସ-ପତ୍ଥନାୟଂ, ଆସୀସନଂ ଆସା, ପଚ୍ଚାସୀସନଂ ପଚ୍ଚାସା ।
ଆସ-ଉପୱେସନେ, ଅଚ୍ଛନଂ ଅଚ୍ଛା ।
ଇକ୍ଖ-ଦସ୍ସନ’ଙ୍କେସୁ, ଅପେକ୍ଖନଂ ଅପେକ୍ଖା, ଉପେକ୍ଖନଂ ଉପେକ୍ଖା, ଉପପରିକ୍ଖନଂ ଉପପରିକ୍ଖା, ଇଚ୍ଛନଂ ଇଚ୍ଛା, ବ୍ୟାପିତୁଂ ଇଚ୍ଛା ୱିଚ୍ଛା ।
ଇସ୍ସ-ଉସ୍ସୁୟ୍ୟିୟେ, ଇସ୍ସନଂ ଇସ୍ସା ।
ଈହ-ବ୍ୟାପାରେ, ଈହନଂ ଈହା ।
ଏଲ-କମ୍ପନେ, ଏଲୟତୀତି ଏଲା-ଦୋସୋ ।
ଓଜ-ଥମ୍ଭନେ ତେଜନେ ଚ, ଓଜେତି ତଂସମଙ୍ଗିନେ ସତ୍ତେ ସଙ୍ଖାରେ ଚ ସମୁପତ୍ଥମ୍ଭତି ସମୁତ୍ତେଜେତୀତି ୱା ଓଜା ।
କଲ-ସଙ୍ଖ୍ୟାନେ, କଲୀୟତୀତି କଲା, ଖମନଂ ଖମା, ଗଜ୍ଜନ୍ତି ଏତାୟାତି ଗଦା, ଗିରୀୟତି କଥୀୟତୀତି ଗିରା-ୱାଚା, ଘଟୀୟତି ସଙ୍ଘଟୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ଘଟା-ୟୂଥୋ, ଭୁସୋ ଚାରେତି ପରିଚାରେତୀତି ଅଚ୍ଛରା-ଦେୱୀ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଚସ୍ସ ଛୋ, ଜଟତୀତି ଜଟା, ଅନ୍ତୋଜଟା ବହିଜଟା [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩], ଜିୟ୍ୟନ୍ତି ଏତାୟାତି ଜରା, ଜିରଣଂ ୱା ଜରା, ଆପଜ୍ଜତି ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜତୀତି ଆପଦା, ସମ୍ପଜ୍ଜନଂ ସମ୍ପଦା, ଉପରିଭାୱଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି ଏତାୟାତି ଉପସମ୍ପଦା, ପଟିପଜ୍ଜନଂ ପଟିପଦା, ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି ଉପରିୱିସେସଂ ଏତାୟାତି ୱା ପଟିପଦା, ସୁଖପ୍ପଟିପଦା, ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିପଦା, ପଟିସଂଭିଜ୍ଜନ୍ତି ଅତ୍ଥାଦୀସୁ ଞାଣପ୍ପଭେଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାୟାତି ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା, ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା ।
ଭିକ୍ଖ-ୟାଚନେ, ଭିକ୍ଖୀୟତେତି ଭିକ୍ଖା ।
ସିକ୍ଖ-ଘଟନେ, ସିକ୍ଖନଂ ସିକ୍ଖା, ସିକ୍ଖନ୍ତି ଘଟେନ୍ତି ସେକ୍ଖା ଜନା ଏତ୍ଥାତି ସିକ୍ଖା, ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିତିକ୍ଖନଂ ତିତିକ୍ଖା, ୱୀମଂସନଂ ୱୀମଂସା, ତିକିଚ୍ଛନଂ ତିକିଚ୍ଛା, ୱିଗତା ତିକିଚ୍ଛା ଏତିସ୍ସାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ଭୋତ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛା ବୁଭୁକ୍ଖା, ବୁଭୋକ୍ଖା ୱା, ଘସିତୁଂ ଇଚ୍ଛା ଜିଘଚ୍ଛା, ପାତୁଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଇଚ୍ଛା ପିପାସା, ହରିତୁଂ ଇଚ୍ଛା ଜିଗୀସା, ୱିଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛା ୱିଜିଗୀସା, ହନ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛା ଜିଘଂସା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଣମ୍ହି-ଅର-ଗତିୟଂ, ଅରତି ସୀଘଂ ୱିଜ୍ଝମାନା ଗଚ୍ଛତୀତି ଆରାୱେଧକୋ, କରୋନ୍ତି ନାନାକମ୍ମକାରଣାୟୋ ଏତ୍ଥାତି କାରା-ଅଦ୍ଦୁ, ଜିୟ୍ୟନ୍ତି ଏତାୟାତି ଜାରା, ତରତି ସୀଘତରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତାରା, ଭାସନ୍ତି ଏତାୟାତି ଭାସା, ଧାରେତି ସୀଘଂ ୱହତୀତି ଧାରା, ଖଗ୍ଗଧାରା, ୱୁଟ୍ଠିଧାରା, ମୟତି ୱିୱିଧାକାରଂ ଗଚ୍ଛତି ଏତାୟାତି ମାୟା, ଲିଖୀୟତେ ଲେଖା, ୱୁଚ୍ଚତେତି ୱାଚା, ହରତି ମନୋରମଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ହାରା-ମୁତ୍ତାୱଲି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟକ୍ପଚ୍ଚୟେ-ସହ କଥନଂ ସାକଚ୍ଛା, ତଥନଂ ତଚ୍ଛା, ନିପଜ୍ଜନଂ ନିପଜ୍ଜା, ୱିଦତି ଜାନାତୀତି ୱିଜ୍ଜା, ୱିଦନ୍ତି ଜାନନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱା ୱିଜ୍ଜା, ୱିଜ୍ଜାପଟିପକ୍ଖା ଅୱିଜ୍ଜା, ନିସଜ୍ଜନଂ ନିସଜ୍ଜା ।
ଇଧ-ଇଜ୍ଝନେ, ସମିଜ୍ଝନଂ ସମିଜ୍ଝା ।
ସିଧ-ନିପ୍ଫତ୍ତିୟଂ, ସିଜ୍ଝନଂ ସିଜ୍ଝା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ୟମ୍ହି-ମଜ-ସଂସୁଦ୍ଧିୟଂ, ସମ୍ମଜ୍ଜନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜା, ଅପେଚ୍ଚ ୱଜନଂ ଗମନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଚରଣଂ ଚରିୟା, ପରିଚରଣଂ ପାରିଚରିୟା, ‘ଊବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସା’ତି ଈଆଗମୋ ରସ୍ସୋ ଚ ।
ଜାଗର-ନିଦ୍ଦକ୍ଖୟେ, ଜାଗରଣଂ ଜାଗରିୟା, ସେତି ଏତ୍ଥାତି ସେୟ୍ୟା, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ।
ଅନମ୍ହି-ସହ ଗାୟନ୍ତି ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଙ୍ଗାୟନା, ଠାପୀୟତେ ପତିଟ୍ଠୀୟତେ ପତିଟ୍ଠାନା, ପାପୀୟତେ ପାପନା, ସମ୍ପାପନା, ପରିସମାପନା, ଉପାସୀୟତେ ଉପାସନା, ପୟିରୂପାସନା, ଏସୀୟତେ ଏସନା, ପରିୟେସନା, କାମେସନା, ଭୱେସନା, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା, ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ କମ୍ମକାରଣା, ଆଦିୱୁଦ୍ଧି, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କମ୍ମକାରଣା ।
ଚିତି-ଚେତାୟଂ, ଚେତେନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ଏତାୟାତି ଚେତନା, ଚିନ୍ତୀୟତେ ଚିନ୍ତନା, ଠପୀୟତେ ଠପନା, ଦୀପୀୟତେ ଦୀପନା, ୱିପସ୍ସନ୍ତି ଏତାୟାତି ୱିପସ୍ସନା, ସନ୍ଦସ୍ସୀୟତେ ସନ୍ଦସ୍ସନା, ଦେସୀୟତେ ଦେସନା, ଦେସୀୟତି ଏତାୟାତି ୱା ଦେସନା, ପତ୍ଥୀୟତେ ପତ୍ଥନା, ଫରୀୟତେ ଫରଣା, ଫୁସୀୟତେ ଫୁସନା, ଭାୱୀୟତେ ଭାୱନା, ୱିଭାୱନା, ସମ୍ଭାୱନା, ମନ୍ତୀୟତେ ମନ୍ତନା, ନିମନ୍ତନା, ଆମନ୍ତନା, ପୁନପ୍ପୁନଂ ମୋଦନ୍ତି ଏତାୟାତି ଅନୁମୋଦନା, ୟାଚୀୟତେ ୟାଚନା, ଆଦରେନ ୟାଚନା ଆୟାଚନା, ୟୋଜୀୟତେ ୟୋଜନା ।
ରଚ-ୱିଧାନେ, ରଚୀୟତେ ରଚନା, ଆରଚନା, ୱିରଚନା ।
ୱଟ୍ଟ-ୱଟ୍ଟନେ, ଆୱଟ୍ଟନା, ୱିୱଟ୍ଟନା, ୱେଦୀୟତେ ୱେଦନା ।
ୱର-ଇଚ୍ଛାୟଂ, ପୱାରୀୟତେ ଇଚ୍ଛାପୀୟତେ ପୱାରଣା, ୱାସୀୟତେ ୱାସନା, ଆସୀସୀୟତେ ଆସୀସନା, ହିଂସୀୟତେ ହିଂସନା ଇଚ୍ଚାଦି ।
ତିମ୍ହି-ବହୁଲାଧିକାରା ଅନିତ୍ଥିୟମ୍ପିତି ହୋତି, ଗାୟନଂ ଗୀତି, ସହ ଗାୟନଂ ସଙ୍ଗୀତି, ଦୁଗ୍ଗୀତି, ଅନୁଗୀତି, ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରିମୋତି ଞାୟତୀତି ଞାତି, ଜାନନଂ ଞତ୍ତି, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଠାନଂ ଠିତି ।
ଦା-ଅୱଖଣ୍ଡନେ, ଦୀୟତି ଏତାୟାତି ଦତ୍ତି, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ, ଧାରେତୀତି ଧାତି, ଦହନଂ ଅକମ୍ପନଂ ଧୀତି, ସମାଦହନଂ ସମାଧୀତି, ମହାୱୁତ୍ତିନା ଆସ୍ସଂ ଈତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିତ୍ତେ ଧସ୍ସ ଦତ୍ତଂ ରସ୍ସୋ ଚ, ଦୀଧିତି-ରଂସି ।
ନିବ୍ବାୟନଂ ନିବ୍ବୁତି, ଆସ୍ସ ଉତ୍ତଂ, ସହ ଅୟନଂ ସମିତି, ଏତି ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଈତି-ଉପଦ୍ଦୱୋ, ୱିଚିନନଂ ୱିଚିତି, ୱିଜୟନଂ ୱିଜିତି, ନୀୟତି ଞାୟତି ଏତାୟାତି ନୀତି, ଲୋକନୀତି, ଧମ୍ମନୀତି, ସଦ୍ଦନୀତି, ଭୱଂ ନେତୀତି ଭୱନେତ୍ତି, ୱୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱିତ୍ତଞ୍ଚ, ସଦ୍ଧମ୍ମନେତ୍ତି, ପିନୟତୀତି ପୀତି, ଭାୟନଂ ଭୀତି, ଚୱନଂ ଚୁତି, ଜୱନଂ ଜୁତି, ଥୱନଂ ଥୁତି, ଅଭିତ୍ଥୁତି, ପୱନଂ ପୂତି, ଭୱନଂ ଭୂତି, ସୁଟ୍ଠୁ ଭୱତୀତି ସୁଭୂତି, ୱିଭୱନଂ ୱିଭୂତି, ସୁଟ୍ଠୁ ମୁନନଂ ବନ୍ଧନଂ ସମ୍ମୁତି, ସୱନଂ ସୁତି, ସୁୟ୍ୟତେତି ୱା ସୁତି, ପସୁତି, ଉପସୁତି, ହୂୟତେତି ହୁତି, ଆନେତ୍ୱା ହୁତବ୍ବାତି ଆହୁତି, ଚାୟନଂ ପୂଜନଂ ଚିତି, ଦ୍ୱିତ୍ତେ-ଚିତ୍ତି, ଅପଚିତି, ଏସ୍ସ ଅତ୍ତଂ, ନିଜ୍ଝାୟନଂ ନିଜ୍ଝତ୍ତି ।
ମହାୱୁତ୍ତିନା ତକାରେ କରସ୍ସ କୁତ୍ତଂ, କ୍ରିୟା କୁତ୍ତି, ସରକୁତ୍ତି, ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଂ, ପୁରିସକୁତ୍ତଂ, ଜନେତୀତି ଜନେତ୍ତି, ଈଆଗମସ୍ସ ଏତ୍ତଂ, ବନ୍ଧୀୟତେତି ବନ୍ଧତି, ପଜ୍ଜତୀତି ପତ୍ତି, ପଦାତି ୱା, ଈଆଗମସ୍ସ ଆତ୍ତଂ, ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ୱସତି-ଗେହଂ, ୱସନଂ ୱା ୱସତି ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଏତେହି ନି ହୋତି ।
ଜା-ହାନିୟଂ, ଜିୟ୍ୟତେ ଜାନି, ଧନଜାନି, ଭୋଗଜାନି, ମହନ୍ତୀ ଜାନି ଅସ୍ସାତି ମହାଜାନିୟୋ, ହିୟ୍ୟତେ ହାନି, ୱଣ୍ଣହାନି, ବଲହାନି, ଆୟୁହାନି, ଅୱହାନି, ପରିହାନି ।
୮୦୩.କରା ରିରିୟୋ[କ॰ ୫୫୪; ରୂ॰ ୬୦୧; ନୀ॰ ୧୧୪୧]।
କରମ୍ହା ଇତ୍ଥିୟଂ ରିରିୟୋ ହୋତି ।
କରୀୟତେ କିରିୟା, ନିପାତନେନ କ୍ରିୟାତି ସିଜ୍ଝତି ।
ଇତି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗରୂପରାସି ।
ରୀରିକ୍ଖାଦିପଚ୍ଚୟରାସି
୮୦୪.ସମାନଞ୍ଞଭୱନ୍ତୟାଦିତୂପମାନା ଦିସା କମ୍ମେ ରୀରିକ୍ଖକା[କ॰ ୬୪୨; ରୂ॰ ୫୮୮; ନୀ॰ ୧୨୬୯]।
ସମାନୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଭୱନ୍ତୋ ଚ ୟାଦି ଚ ଏତେହି ଉପମାନଭୂତେହି ପରଂ ଦିସମ୍ହା କମ୍ମେରୀ ଚ ରିକ୍ଖୋ ଚ କୋ ଚାତି ଏତେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ରୀ, ରିକ୍ଖେସୁ ‘ରାନୁବନ୍ଧେନ୍ତସରାଦିସ୍ସା’ତି ସୁତ୍ତେନ ଦିସସ୍ସ ଅନ୍ତସ୍ସରାଦୀନଂ ଲୋପୋ, କାନୁବନ୍ଧୋ ଅୱୁଦ୍ଧତ୍ଥୋ, ‘ରୀରିକ୍ଖକେସୁ’ଇଚ୍ଚାଦୀହି ସମାସସୁତ୍ତେହି ପୁବ୍ବପଦାନଂ ରୂପଂ ସାଧେତବ୍ବଂ ।
ୟ, ତ, ଏତ, ଇମ, କିଂ, ତୁମ୍ହ, ଅମ୍ହ, ଭୱନ୍ତ, ସମାନ, ଅଞ୍ଞ।
ୟୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ୟାଦୀ, ୟାଦିକ୍ଖୋ, ୟାଦିସୋ, ୟଂ ୱିୟ ନଂ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ୟାଦୀ, ୟେ ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୟାଦିନୋ, ଇତ୍ଥିୟଂ-ୟା ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ୟାଦିନୀ, ୟାଦିକ୍ଖା, ୟାଦିକ୍ଖୀ, ୟାଦିସା, ୟାଦିସୀ, ୟା ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ୟାଦିନିୟୋ, ୟାଦିକ୍ଖାୟୋ, ୟାଦିକ୍ଖିୟୋ, ୟାଦିସାୟୋ, ୟାଦିସିୟୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।
ସୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ତାଦୀ, ତାଦିକ୍ଖୋ, ତାଦିସୋ ।
ଏସୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଏଦୀ, ଏଦିକ୍ଖୋ, ଏଦିସୋ, ଏତାଦୀ, ଏତାଦିକ୍ଖୋ, ଏତାଦିସୋ ୱା ।
ଅୟଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଈଦୀ, ଈଦିକ୍ଖୋ, ଈଦିସୋ ।
କୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି କୀଦୀ, କୀଦିକ୍ଖୋ, କୀଦିସୋ ।
ତ୍ୱଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ତାଦୀ, ତାଦିକ୍ଖୋ, ତାଦିସୋ ।
ଅହଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ମାଦୀ, ମାଦିକ୍ଖୋ, ମାଦିସୋ ।
ବହୁତ୍ତେ ପନ ତୁମ୍ହେ ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ତୁମ୍ହାଦୀ, ତୁମ୍ହାଦିକ୍ଖୋ, ତୁମ୍ହାଦିସୋ ।
ଅମ୍ହେ ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅମ୍ହାଦୀ, ଅମ୍ହାଦିକ୍ଖୋ, ଅମ୍ହାଦିସୋ ।
ଭୱଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଭୱାଦୀ, ଭୱାଦିକ୍ଖୋ, ଭୱାଦିସୋ ।
ସମାନୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ସଦୀ, ସଦିକ୍ଖୋ, ସଦିସୋ ।
ଅଞ୍ଞୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ଅଞ୍ଞାଦୀ, ଅଞ୍ଞାଦିକ୍ଖୋ, ଅଞ୍ଞାଦିସୋ ।
ଇତ୍ଥିୟଂ-ୟା ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ୟାଦିସା-ଇତ୍ଥୀ, ୟାଦିସୀ-ଇତ୍ଥୀ । ତାଦିସା-ଇତ୍ଥୀ, ତାଦିସୀ-ଇତ୍ଥୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୮୦୫.ୱମାଦୀହି ଥୁ[କ॰ ୬୪୪; ରୂ॰ ୬୬୧; ନୀ॰ ୧୨୭୧-୩; ‘ୱମାଦୀହ୍ୟଥୁ’ (ବହୂସୁ)]।
ୱମାଦୀହି ଭାୱକାରକେସୁ ଥୁ ହୋତି ।
ୱମୀୟତେତି ୱମଥୁ, ଦୱୀୟତେତି ଦୱଥୁ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୮୦୬.କ୍ୱି[କ॰ ୫୩୦; ରୂ॰ ୫୮୪; ନୀ॰ ୧୧୧୨]।
୮୦୭.କ୍ୱିସ୍ସ[କ॰ ୬୩୯; ରୂ॰ ୫୮୫; ନୀ॰ ୧୨୬୬]।
କ୍ୱିସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି ।
ଇୱଣ୍ଣେସୁ ତାୱ-ଭୁସୋ ଚୟତି ୱଡ୍ଢତୀତି ଅଚ୍ଚି, ଦ୍ୱିତ୍ତଂ ରସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ, ୱିୱିଧେନ ଚୟତି ୱଡ୍ଢତୀତି ୱୀଚି, ପଞ୍ଚ ମାରେ ଜିନାତୀତି ମାରଜି, ଭଦ୍ଦଂ ଜିନାତୀତି ଭଦ୍ଦଜି । ଏୱଂ ପୁଣ୍ଣଜି, ଗାମଂ ସମୂହଂ ନେତୀତି ଗାମଣୀ, ନସ୍ସ ଣତ୍ତଂ । ସେନଂ ନେତୀତି ସେନାନୀ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଉୱଣ୍ଣେସୁ-ମାରେତି ଚାୱେତି ଚାତି ମଚ୍ଚୁ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ରସ୍ସ ପରରୂପତ୍ତଂ, ୱିୱିଧେନ ଜୱତି ସୀଘଂ ଫରତୀତି ୱିଜ୍ଜୁ, ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୂ-ଭୂମି, ପଭୱତି ଇସ୍ସରଂ କରୋତୀତି ପଭୂ, ୱିଭୱନଂ ୱିଭୂ, ଅଭିଭୱତୀତି ଅଭିଭୂ, ସୟଂ ଭୱତୀତି ସୟମ୍ଭୂ, ଗୋତ୍ତଂ ଅଭିଭୱତୀତି ଗୋତ୍ତଭୂ, ଗୋତ୍ରଭୂ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତେସୁ –
୮୦୮.କ୍ୱିମ୍ହି ଲୋପୋନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ[କ॰ ୬୧୫; ରୂ॰ ୫୮୬; ନୀ॰ ୧୨୨୦]।
ଧାତୂନଂ ଅନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଲୋପୋ ହୋତି କ୍ୱିମ୍ହି ।
ଅନ୍ତଂ କରୋତୀତି ଅନ୍ତକୋ, ନନ୍ଦଂ କରୋତୀତି ନନ୍ଦକୋ, ଜୀୱଂ କରୋତୀତି ଜୀୱକୋ, ଚିତ୍ତଂ ୱିଚିତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଚିତ୍ତକୋ, ସୁଖେନ ଖମିତବ୍ବନ୍ତି ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖେନ ଖମିତବ୍ବନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ, ପରିତୋ ଖଞ୍ଞତେତି ପରିକ୍ଖା, ସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଖନତୀତି ସଙ୍ଖୋ, ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଗୋ-ନଗୋ, ସୀସଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ସୀସୂପଗୋ । ଏୱଂ ଗୀୱୂପଗୋ, ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିନ୍ନଗା-ନଦୀ, ତୁରଂ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତୁରଙ୍ଗୋ, ମଜ୍ଝେ ବିନ୍ଦାଗମୋ ।
ଭୁଜେନ କୁଟିଲେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଭୁଜଗୋ, ଉରେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଉରଗୋ, ଖେନ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଖଗୋ, ୱେହାସେ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱିହଗୋ, ମହାୱୁତ୍ତିନା ୱେହାସସ୍ସ ୱିହାଦେସୋ ।
‘‘ଗୋ ଗଚ୍ଛତି, ଗାୱୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ‘‘ଗୋଚରୋ, ଗୋଧନୋ, ଗୋତ୍ତଂ, ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତିଆଦୀସୁ ଚ କ୍ୱିମ୍ହି ଅନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନଲୋପେ କ୍ୱିଲୋପେ ଚ କତେ ମହାୱୁତ୍ତିନା ଉପନ୍ତସ୍ସ ଓତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଗୋଇତି ପକତିରୂପଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ବଲଂ ଗଣୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ବଲଗ୍ଗଂ, ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭତ୍ତଗ୍ଗଂ । ଏୱଂ ସଲାକଗ୍ଗଂ, ଉପୋସଥଗ୍ଗଂ ।
କମ୍ମେନ ଜାୟତୀତି କମ୍ମଜୋ । ଏୱଂ ଚିତ୍ତଜୋ, ଉତୁଜୋ, ଅତ୍ତନି ଜାତୋତି ଅତ୍ରଜୋ, ପୁବ୍ବେ ଜାତୋ ପୁବ୍ବଜୋ, ପଚ୍ଛା ଜାତୋ ଅନୁଜୋ, ସହ ଜାୟତୀତି ସହଜୋ, ଥଲେ ଜାୟତୀତି ଥଲଜଂ । ଏୱଂ ଦକଜଂ, ୱାରିଜଂ, ଅମ୍ବୁଜଂ । ଅଣ୍ଡେ ଜାୟତୀତି ଅଣ୍ଡଜୋ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜାୟତୀତି ଦ୍ୱିଜୋ, ସହ ଭାସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଭା, କୁଞ୍ଜେ ରମତୀତି କୁଞ୍ଜରୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୮୦୯.କ୍ୱିମ୍ହି ଘୋ ପରିପଚ୍ଚାସମୋହି[କ॰ ୫୩୮; ରୂ॰ ୫୯୫; ନୀ॰ ୧୧୨୩; ‘…ପଚ୍ଚ…’ (ବହୂସୁ)]।
ପରି ଚ ପତି ଚ ଆ ଚ ସଞ୍ଚ ଓ ଚ ଏତେହି ପରସ୍ସ ହନସ୍ସ ଘୋ ହୋତି କ୍ୱିମ୍ହି ।
ପରିହଞ୍ଞତୀତି ପଲିଘୋ, ରସ୍ସ ଲତ୍ତଂ । ପତିହନତୀତି ପଟିଘୋ, ତସ୍ସ ଟତ୍ତଂ । ଭୁସୋ ହନତି ବାଧତୀତି ଅଘଂ-ଦୁକ୍ଖଂ ପାପଞ୍ଚ, ୱିସେସେନ ଭୁସୋ ହନତୀତି ବ୍ୟଗ୍ଘୋ, ଦିଟ୍ଠି, ସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତୋତି ସଙ୍ଘୋ-ସମୂହୋ, ଦେୱସଙ୍ଘୋ, ବ୍ରହ୍ମସଙ୍ଘୋ, ମିଗସଙ୍ଘୋ, ଓହନତି ଅଧୋଭାଗଂ କତ୍ୱା ମାରେତୀତି ଓଘୋ, କିଲେସୋଘୋ, ସଂସାରୋଘୋ, ଉଦକୋଘୋ ।
ସୁତ୍ତୱିଭତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞତୋପି ଘୋ ହୋତି, ମାତରଂ ହନତୀତି ମାତୁଘୋ । ଏୱଂ ପିତୁଘୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
୮୧୦.ଣ୍ୱାଦୟୋ[କ॰ ୬୫୦; ରୂ॰ ୬୫୧; ନୀ॰ ୧୨୮୮]।
କ୍ରିୟତ୍ଥା ଭାୱକାରକେସୁ ଣୁଆଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସବ୍ବୋ ଣ୍ୱାଦିକଣ୍ଡୋ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇଧ କିଞ୍ଚିମତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତେ ।
କରୋତୀତି କାରୁ-ସିପ୍ପୀ, ଅୟତି ୱଡ୍ଢତୀତି ଆୟୁ, ଅୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତେନାତି ୱା ଆୟୁ-ଜୀୱିତଂ, ସୋଭାୱିସେସଂ ରହନ୍ତି ଜହନ୍ତି ଚନ୍ଦ, ସୂରିୟା ଏତେନାତି ରାହୁ-ଅସୁରିନ୍ଦୋ, ହିତସୁଖଂ ସାଧେତୀତି ସାଧୁ-ସପ୍ପୁରିସୋ, ୱାୟତୀତି ୱାୟୁୱାତୋ ଇଚ୍ଚାଦି ।
ଇତି ରୀରିକ୍ଖାଦିପଚ୍ଚୟରାସି ।
ପକତିରୂପରାସି ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଇତି ନିରୁତ୍ତିଦୀପନିୟା ନାମ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଦୀପନିୟା
ତବ୍ବାଦିକଣ୍ଡୋ ନାମ କିତକଣ୍ଡୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।