ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗ ନିଦାନକଥା
ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗ ନିଦାନକଥା
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ନାମାୟଂ ଗନ୍ଥୋ ପିଟକତ୍ତୟସାରଭୂତୋ ସକଲଲୋକେ ପଟିପତ୍ତିଦୀପକଗନ୍ଥାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ହୋତି ସେଟ୍ଠୋ ପମୁଖୋ ପାମୋକ୍ଖୋ ଉତ୍ତମୋ ପୱରୋ ଚାତି ୱିଞ୍ଞୂହି ପସତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ହି ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୂଳ୍ହସ୍ସ ତେପିଟକବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ସଂଖିପିତ୍ୱା ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପକାସିତଂ ସୁୱିସଦଞ୍ଚ । ଏୱଂ ପସତ୍ଥସ୍ସେତସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ନିଦାନକଥାୟପି ଭୱିତବ୍ବମେୱ । ତସ୍ମାଦାନି ତମ୍ପକାସନତ୍ଥମିଦଂ ପଞ୍ହକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ସୋ ପନେସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ କେନ କତୋ, କଦା କତୋ, କତ୍ଥ କତୋ, କସ୍ମା କତୋ, କିମତ୍ଥଂ କତୋ, କିଂ ନିସ୍ସାୟ କତୋ, କେନ ପକାରେନ କତୋ, କିସ୍ସ ସକଲଲୋକେ ପତ୍ଥଟୋ’’ତି ।
ତତ୍ଥ କେନ କତୋତି ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୱରେନ ତେପିଟକସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାକାରେନ କତୋ ।
କଦା କତୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲଲୋକନାଥସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତିକାଲତୋ ପଚ୍ଛା ଦସମେ ୱସ୍ସସତକେ (୯୭୩ -ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସେ) କତୋ ।
କତ୍ଥ କତୋତି ସୀହଳଦୀପେ ଅନୁରାଧପୁରେ ମହାୱିହାରେ କତୋ ।
କସ୍ମା କତୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିକାମାନଂ ସାଧୁଜନାନଂ ତଦଧିଗମୁପାୟଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିନୟଂ ଞାପେତୁକାମତାସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସଞ୍ଚୋଦିତତ୍ତା, ସଙ୍ଘପାଲତ୍ଥେରେନ ଚ ଅଜ୍ଝେସିତତ୍ତା କତୋ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଠତ୍ୱା ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି କଥେତବ୍ବା, ସା ଚ ମହାୱଂସେ (ଚୂଳୱଂସୋତିପି ୱୋହରିତେ ଦୁତିୟଭାଗେ) ସତ୍ତତିଂସମପରିଚ୍ଛେଦେ ପନ୍ନରସାଧିକଦ୍ୱିସତଗାଥାତୋ (୩୭, ୨୧୫) ପଟ୍ଠାୟ ବାତ୍ତିଂସାୟ ଗାଥାହି ପକାସିତାୟେୱ । କଥଂ ? –
ମହାୱଂସ-ବୁଦ୍ଧଘୋସକଥା
ବୋଧିମଣ୍ଡସମୀପମ୍ହି, ଜାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମାଣୱୋ ।
ୱିଜ୍ଜା-ସିପ୍ପ-କଲା-ୱେଦୀ, ତୀସୁ ୱେଦେସୁ ପାରଗୂ ॥
ସମ୍ମା ୱିଞ୍ଞାତସମୟୋ, ସବ୍ବୱାଦୱିସାରଦୋ ।
ୱାଦତ୍ଥୀ ଜମ୍ବୁଦୀପମ୍ହି, ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ପୱାଦିକୋ ॥
ୱିହାରମେକ’ମାଗମ୍ମ, ରତ୍ତିଂ ପାତଞ୍ଜଲୀମତଂ ।
ପରିୱତ୍ତେତି ସମ୍ପୁଣ୍ଣ-ପଦଂ ସୁପରିମଣ୍ଡଲଂ ॥
ତତ୍ଥେକୋ ରେୱତୋ ନାମ, ମହାଥେରୋ ୱିଜାନିୟ ।
‘‘ମହାପଞ୍ଞୋ ଅୟଂ ସତ୍ତୋ, ଦମେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି, ସୋ ॥
‘‘କୋ ନୁ ଗଦ୍ରଭରାୱେନ, ୱିରୱନ୍ତୋ’’ତି ଅବ୍ରୱି ।
‘‘ଗଦ୍ରଭାନଂ ରୱେ ଅତ୍ଥଂ, କିଂ ଜାନାସୀ’’ତି ଆହ ତଂ ॥
‘‘ଅହଂ ଜାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ସୋ, ଓତାରେସି ସକଂ ମତଂ ।
ପୁଟ୍ଠଂ ପୁଟ୍ଠଂ ୱିୟାକାସି, ୱିରଦ୍ଧମ୍ପି ଚ ଦସ୍ସୟି ॥
‘‘ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ସକଂ ୱାଦ-ମୋତାରେହୀ’’ତି ଚୋଦିତୋ ।
ପାଳି’ମାହା’ଭିଧମ୍ମସ୍ସ, ଅତ୍ଥ’ମସ୍ସ ନ ସୋ’ଧିଗା ॥
ଆହ‘‘କସ୍ସେ’ସ ମନ୍ତୋ’’ତି,‘‘ବୁଦ୍ଧମନ୍ତୋ’’ତି ସୋ’ବ୍ରୱି ।
‘‘ଦେହି ମେତଂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ହି, ‘‘ଗଣ୍ହ ପବ୍ବଜ୍ଜ ତଂ’’ଇତି ॥
ମନ୍ତତ୍ଥୀ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସୋ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହି ପିଟକତ୍ତୟଂ ।
ଏକାୟନୋ ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ, ଇତି ପଚ୍ଛା ତ’ମଗ୍ଗହି ॥
ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱିୟ ଗମ୍ଭୀର-ଘୋସତ୍ତା ନଂ ୱିୟାକରୁଂ ।
ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଘୋସୋ ହି, ବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ମହୀତଲେ ॥
ତତ୍ଥ ଞାଣୋଦୟଂ[ଞାଣୋଦୟଂ ନାମପକରଣଂ ଇଦାନି କୁହିଞ୍ଚିପି ନ ଦିସ୍ସତି ।] ନାମ, କତ୍ୱା ପକରଣଂ ତଦା ।
ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟାକାସି, କଚ୍ଛଂ ସୋ ଅଟ୍ଠସାଲିନିଂ[ଇଦାନି ଦିସ୍ସମାନା ପନ ଅଟ୍ଠସାଲିନୀ ସୀହଳଦୀପିକାୟେୱ । ନ ଜମ୍ବୁଦୀପିକା । ପରତୋ (୫୪-୫୫ ପିଟ୍ଠେସୁ) ଏସ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି]॥
ପରିତ୍ତଟ୍ଠକଥଞ୍ଚେୱ [ପରିତ୍ତଟ୍ଠକଥନ୍ତି ପିଟକତ୍ତୟସ୍ସ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାଭୂତା ଖୁଦ୍ଦକଟ୍ଠକଥାତି ଅଧିପ୍ପେତା ଭୱେସୁ], କାତୁଂ ଆରଭି ବୁଦ୍ଧିମା ।
ତଂ ଦିସ୍ୱା ରେୱତୋ ଥେରୋ, ଇଦଂ ୱଚନମବ୍ରୱି ॥
‘‘ପାଳିମତ୍ତଂ ଇଧାନୀତଂ, ନତ୍ଥି ଅଟ୍ଠକଥା ଇଧ [ଏତ୍ଥ ସଗୀଭିତ୍ତୟାରୂଳ୍ହା ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକା ଉଗ୍ଗହିତା ସିସ୍ସାନୁସିସ୍ସପରମ୍ପରାତତା ମୂଲଟ୍ଠକଥା କସ୍ମା ଜମ୍ବୁଦୀପେ ସବ୍ବସୋ ଅନ୍ତରହିତାତି ୱିମଂସିତବ୍ବଂ]।
ତଥାଚରିୟୱାଦା ଚ, ଭିନ୍ନରୂପା ନ ୱିଜ୍ଜରେ ॥
ସୀହଳଟ୍ଠକଥା ସୁଦ୍ଧା, ମହିନ୍ଦେନ ମତୀମତା ।
ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟମାରୂଳ୍ହଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଦେସିତଂ ॥
ସାରିପୁତ୍ତାଦିଗୀତଞ୍ଚ, କଥାମଗ୍ଗଂ ସମେକ୍ଖିୟ ।
କତା ସୀହଳଭାସାୟ, ସୀହଳେସୁ ପୱତ୍ତତି ॥
ତଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁତ୍ୱା ତ୍ୱଂ, ମାଗଧାନଂ ନିରୁତ୍ତିୟା ।
ପରିୱତ୍ତେହି, ସା ହୋତି, ସବ୍ବଲୋକହିତାୱହା’’ ॥
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ପସନ୍ନୋ ସୋ, ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତତୋ ଇମଂ ।
ଦୀପଂ ଆଗା ଇମସ୍ସେୱ [ଇଦସ୍ସେୱାତି ଇମସ୍ସେୱ ମହାନାମରଞ୍ଞୋ କାଲେ ୯୫୩-୯୭୫ ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସେ । ଅୟଞ୍ଚ ୱସ୍ସପରିଚ୍ଛେଦୋ ସୀହଳରାଜୱଂସଂ ନିସ୍ସାୟ ଦସ୍ସିତୋ । ୟୁରୋପିୟୱିଚକ୍ଖଣାନଂ ପନ ମତେନ ୯୪୧-୯୬୪ ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସେ ଇତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମୁପରିପି ।], ରଞ୍ଞୋ କାଲେ ମହାମତି ॥
ମହାୱିହାରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ୱିହାରଂ ସବ୍ବସାଧୁନଂ ।
ମହାପଧାନଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସଙ୍ଘପାଲସ୍ସ ସନ୍ତିକା ॥
ସୀହଳଟ୍ଠକଥଂ ସୁତ୍ୱା, ଥେରୱାଦଞ୍ଚ ସବ୍ବସୋ ।
‘‘ଧମ୍ମସ୍ସାମିସ୍ସ ଏସୋୱ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ନିଚ୍ଛିୟ ॥
ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘଂ ସମାନେତ୍ୱା, ‘‘କାତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥଂ ମମ ।
ପୋତ୍ଥକେ ଦେଥ ସବ୍ବେ’’ତି, ଆହ, ୱୀମଂସିତୁଂ ସ ତଂ ॥
ସଙ୍ଘୋ ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସା’ଦାସି ‘‘ସାମତ୍ଥିୟଂ ତୱ ।
ଏତ୍ଥ ଦସ୍ସେହି, ତଂ ଦିସ୍ୱା, ସବ୍ବେ ଦେମାତି ପୋତ୍ଥକେ’’ [୨୩୪-୫ ଗାଥାସୁ ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା– ‘‘ତତ୍ଥ ମହାୱିହାରେ ସଂଘଂ ମହାନେତ୍ୱା ସଂଘ ସନ୍ନିପାତଂ କାରେତ୍ୱା ଆଚରିୟପୁବ୍ବଦ୍ଧଘୋସୋ ଏୱମାହ ‘ଅଟ୍ଠକଥଂ କାତୁଂ ସବ୍ବେ ପାଳି-ଅଟ୍ଠକଥା-ପୋତ୍ଥକେ ମମ ଦେଥା’ତି । ସୋ ସଂଘୋ ତଂ ୱୀମଂସିତୁଂ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟତୋ ‘ଅନ୍ତୋଜଟା’ତିଆଦିକଂ ଚ ‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟା’ତିଆଦିକଂ ଚାତି ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସ ଅଦାସି ‘ଏତ୍ଥ ତୱ ସାମତ୍ଥିୟଂ ଞାଣପ୍ପଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବେ ପୋତ୍ଥକେ ଦେମା’ତିୱତ୍ୱା’’ତି । ଇମିନା ପନ ଅୟମତ୍ଥା ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ‘‘ଆଚରିୟ ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ କରୋନ୍ତୋ ତଦେୱ ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା, କିଞ୍ଚିପି ଅଞ୍ଞଂ ପୋତ୍ଥକଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଅକାସୀ’’ତି । ତସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତୱିଚାରଣା ପରତୋ (୩୯-୪୯-ପିଟ୍ଠେସୁ) ଆଗମିସ୍ସତି]॥
ପିଟକତ୍ତୟ’ମେତ୍ଥେୱ, ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସୋ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ନାମା’କା, ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସମାସତୋ ॥
ତତୋ ସଙ୍ଘଂ ସମୂହେତ୍ୱା, ସମ୍ବୁଦ୍ଧମତକୋୱିଦଂ ।
ମହାବୋଧିସମୀପମ୍ହି, ସୋ ତଂ ୱାଚେତୁ ମାରଭି ॥
ଦେୱତା ତସ୍ସ ନେପୁଞ୍ଞଂ, ପକାସେତୁଂ ମହାଜନେ ।
ଛାଦେସୁଂ ପୋତ୍ଥକଂ ସୋପି, ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ତଂ ଅକା [୨୩୮ ଗାଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ– ‘‘ଦେୱତା ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ନେପୁଞ୍ଞଂ ନିପୁଣଞ୍ଞାପ୍ପସାୱଂ ମହାଜନସ୍ସ ପକାସେତୁଂ ତେନ ଲିଖିତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପୋତ୍ଥକଂ ଛାଦେସୁଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅପସ୍ସିୟଭାୱଂ ପାପେତ୍ୱା ଠପେସୁଂ । ସୋପି ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଦୁତିୟମ୍ପି ତଂ ଲିଖି, ତମ୍ପି ଦେୱତା ଛଦେସୁଂ । ତତିୟମ୍ପି ଲିଖୀ’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ତଂ ଅକା’’ତି । ଇଦମେୱ ମହାୱଂସୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିତ୍ତାରେତ୍ୱା କଥିତାୟ ବୁଦ୍ଧଘୋସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନାମ କଥାଲ ଏକରତ୍ତେନେୱ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଲିଖିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପିତଭାୱୋ ପକାସିତୋ । ଈଦିସୀ ପନ କଥା ବହୂନଂ ୱିମ୍ହୟଜନନୀପି ପରିକ୍ଖକାନଂ ସଂସୟଜନନୀ ହୋତି । ତସ୍ମା ଇମିସ୍ସାପି ୱିଚାରଣା ପରତୋ (୪୭-୮-ପିଟ୍ଠେସୁ) ଦସ୍ସିୟିସ୍ସତି]॥
ୱାଚେତୁଂ ତତିୟେ ୱାରେ, ପୋତ୍ଥକେ ସମୁଦାହଟେ ।
ପୋତ୍ଥକଦ୍ୱୟ’ମଞ୍ଞମ୍ପି, ସଣ୍ଠପେସୁଂ ତହିଂ ମରୂ ॥
ୱାଚୟିଂସୁ ତଦା ଭିକ୍ଖୂ, ପୋତ୍ଥକତ୍ତୟ’ମେକତୋ ।
ଗନ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱାପି, ପୁବ୍ବାପରୱସେନ ୱା ॥
ଥେରୱାଦେହି ପାଳୀହି, ପଦେହି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱା ।
ଅଞ୍ଞଥତ୍ତମହୂ ନେୱ, ପୋତ୍ଥକେସୁପି ତୀସୁପି ॥
ଅଥ ଉଗ୍ଘୋସୟୀ ସଙ୍ଘୋ, ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠୋ ୱିସେସତୋ ।
ନିସ୍ସଂସୟଂ’ସ ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ, ଇତି ୱତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ॥
ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟା’ଦା, ପୋତ୍ଥକେ ପିଟକତ୍ତୟେ ।
ଗନ୍ଥାକରେ ୱସନ୍ତୋ ସୋ, ୱିହାରେ ଦୂରସଙ୍କରେ ॥
ପରିୱତ୍ତେସି ସବ୍ବାପି, ସୀହଳଟ୍ଠକଥା ତଦା ।
ସବ୍ବେସଂ ମୂଲଭାସାୟ, ମାଗଧାୟ ନିରୁତ୍ତିୟା ॥
ସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବଭାସାନଂ, ସା ଅହୋସି ହିତାୱହା ।
ଥେରିୟାଚରିୟା ସବ୍ବେ, ପାଳିଂ ୱିୟ ତ’ମଗ୍ଗହୁଂ ॥
ଅଥ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ, ଗତେସୁ ପରିନିଟ୍ଠିତିଂ ।
ୱନ୍ଦିତୁଂ ସୋ ମହାବୋଧିଂ, ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଉପାଗମୀ’’ତି [ସୋ ମହାବୋଧି ୱନ୍ଦିତୁଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଉପାଗମୀତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ପୁରିମୱଚନେହି ଅସଂସଟ୍ଠଂ ୱିୟ ହୋତି । ପୁବ୍ବେ ହି ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ବୋଧିମଣ୍ଡସମୀପେ ଜାତୋ’’ତି ଚ, ‘‘ସୀହଳଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ମାଗଧଭାସାୟ ପରିୱତ୍ତେହୀତି ତସ୍ସାଚରିୟେନ ରେୱତତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଇଧାପି ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ପୱତ୍ତି ତଦନୁରୂପା ‘‘ତା ଭାସାପରିୱତ୍ତିତଟ୍ଠକଥାୟୋ ଆଦାୟ ସାସନୁଜ୍ଜୋତନତ୍ଥଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଉପାଗମୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ସାସନୁଜ୍ଜୋତନମୂଲିକା ଏୱ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି, ନ ପନ ମହାବୋଧିୱନ୍ଦନମୂଲିକାତି]॥
ଅୟଞ୍ଚ ପନ ମହାୱଂସକଥା ୧୯୫୦ - ଖରିସ୍ତୱସ୍ସେ ହାବଦମହାୱିଜ୍ଜାଲୟମୁଦ୍ଦଣୟନ୍ତେ ରୋମକ୍ଖରେନ ମୁଦ୍ଦିତସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପୋତ୍ଥକସ୍ସ ପୁରେଚାରିକକଥାୟଂ ‘‘ଅନେକାନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ୱିଚାରେତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଧମ୍ମାନନ୍ଦକୋସମ୍ବୀନାମକେନ ୱିଚକ୍ଖଣେନ ୱିଚାରିତା । ତମେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତୱିଚିନନାୟ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅନୁୱିଚାରଣମ୍ପିସ୍ସ କରିସ୍ସାମ ।
ଜାତିଦେସୱିଚାରଣା
୧. ତତ୍ଥ ହି ତେନ ଧମ୍ମାନନ୍ଦେନ ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ବୋଧିମଣ୍ଡସମୀପେ (ବୁଦ୍ଧଗୟାୟଂ) ଜାତୋତି ନ ୟୁତ୍ତମେତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂସାଧନତ୍ଥାୟ ଚତ୍ତାରି ବ୍ୟତିରେକକାରଣାନି ଦସ୍ସିତାନି । କଥଂ ?
(କ) ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ପକାସିତେସୁ ତଂକାଲିକୱତ୍ଥୂସୁ ଏକମ୍ପି ତଂ ନତ୍ଥି, ୟଂ ମଗଧେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଠମଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତଦକାରଣମେୱ । ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ ହି ସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟୋ କରୋନ୍ତୋ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟୋୟେୱ ସଂଖିପିତ୍ୱା, ଭାସାପରିୱତ୍ତନମତ୍ତେନ ଚ ୱିସେସେତ୍ୱା ଅକାସି, ନ ପନ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠସୁତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଆଚରିୟେନ –
‘‘ସଂୱଣ୍ଣନଂ ତଞ୍ଚ ସମାରଭନ୍ତୋ,
ତସ୍ସା ମହାଅଟ୍ଠକଥଂ ସରୀରଂ ।
କତ୍ୱା ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ତଥେୱ,
କୁରୁନ୍ଦିନାମାଦିସୁ ୱିସ୍ସୁତାସୁ ॥
ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ,
ୟୋ ୟୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ।
ଅଥୋପି ଅନ୍ତୋଗଧଥେରୱାଦଂ,
ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମ୍ମ ସମାରଭିସ୍ସ’’ନ୍ତି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] ଚ ॥
‘‘ତତୋ ଚ ଭାସନ୍ତରମେୱ ହିତ୍ୱା,
ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗଞ୍ଚ ସମାସୟିତ୍ୱା ।
ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସବ୍ବମସେସୟିତ୍ୱା,
ତନ୍ତିକ୍କମଂ କିଞ୍ଚି ଅୱୋକ୍କମିତ୍ୱା ॥
ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ,
ସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ପରିଦୀପୟନ୍ତୀ ।
ୟସ୍ମା ଅୟଂ ହେସ୍ସତି ୱଣ୍ଣନାପି,
ସକ୍କଚ୍ଚ ତସ୍ମା ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] ଚ ॥
ୟଥେୱ ଚ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତଂକାଲିକାନି ମାଗଧିକାନି ୱତ୍ଥୂନି ନ ପକାସିତାନି, ତଥେୱ ସୀହଳିକାନିପି ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକାନିପି । ନ ହି ତତ୍ଥ ୱସଭରାଜକାଲତୋ (୬୦୯-୬୫୩ -ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସ) ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୂନି ଦିଟ୍ଠାନି ଠପେତ୍ୱା ମହାସେନରାଜୱତ୍ଥୁଂ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୬-୨୩୭], ଆଚରିୟୋ ଚ ତତୋ ତିସତମତ୍ତୱସ୍ସେହି ପଚ୍ଛାତରେ ମହାନାମରଞ୍ଞୋ କାଲେ (୯୫୩-୯୭୫-ବୁ-ୱ) ସୀହଳଦୀପମୁପାଗତୋ । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତଂକାଲିକମାଗଧିକୱତ୍ଥୂନଂ ଅପ୍ପକାସନମତ୍ତେନ ନ ସକ୍କା ତକ୍କତ୍ତା ନ ମାଗଧିକୋତି ଞାତୁନ୍ତି ।
[ଖ) ପୁନପି ତେନ ‘‘ସବ୍ବେସୁପି ବୁଦ୍ଧଘୋସଗନ୍ଥେସୁ ଉତ୍ତରଇନ୍ଦିୟଦେସାୟତ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ୱିୟ ପକାସନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଦୁତିୟଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତସ୍ସପି ଅକାରଣଭାୱୋ ପୁରିମୱଚନେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ନାମ ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ, ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ନାମ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାୟପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହି –
‘‘ୟଥେୱ ହି କଲମ୍ବନଦୀତୀରତୋ ରାଜମାତୁୱିହାରଦ୍ୱାରେନ ଥୂପାରାମଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ଏୱଂ ହିରଞ୍ଞୱତିକାୟ ନାମ ନଦିୟା ପାରିମତୀରତୋ ସାଲୱନଂ ଉୟ୍ୟାନଂ । ୟଥା ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଥୂପାରାମୋ, ଏୱଂ ତଂ କୁସିନାରାୟ ହୋତି । ଥୂପାରାମତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ପାଚୀନମୁଖୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଉୟ୍ୟାନତୋ ସାଲପନ୍ତି ପାଚୀନମୁଖା ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତା । ତସ୍ମା ତଂ ଉପୱତ୍ତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୮୬; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୯୮] –
ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ୱିୟ ପକାସନମ୍ପି ଦିସ୍ସତେୱ । ତମ୍ପି ପନ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାହି ଭାସାପରିୱତ୍ତନମତ୍ତମେୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ, ତାଦିସାୟ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରକାଲତୋୟେୱ ପଭୁତି ୱୁତ୍ତାୟ ଏୱ ଭୱିତବ୍ବତ୍ତାତି ।
[ଗ) ପୁନପି ତେନ ‘‘ଉଣ୍ହସ୍ସାତି ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସ୍ସ, ତସ୍ସ ୱନଦାହାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (୧, ୩୦-ପିଟ୍ଠେ) ୱୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନଂ ପକାସେତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସା ପନସ୍ସ ଅୱହସନୀୟଭାୱୋ ପାକଟୋୟେୱା’’ତି ଚ ହୀଳେତ୍ୱା ‘‘ଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେ ପନ ଉତ୍ତରଦେସେସୁ ଗିମ୍ହକାଲେ ୱତ୍ଥଚ୍ଛାଦନରହିତା ମାନୁସକାୟଚ୍ଛୱି ସୂରିୟସନ୍ତାପେନ ଏକଂସତୋ ଦୟ୍ହତି, ତଂ ନ ଜାନନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟଦେସିକା’’ତି ତତିୟଂ କାରଣଂ ଦଳ୍ହତରଭାୱେନ ଦସ୍ସିତଂ । ତତ୍ଥ ପନ ୟଦି ‘‘ସୂରିୟସନ୍ତାପେନ ଏକଂସତୋ ଦୟ୍ହତୀ’’ତି ଏତଂ ଉଜୁକତୋ ସୂରିୟରସ୍ମିସନ୍ତାପେନେୱ ଦଡ୍ଢଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସାନନ୍ତି ପଦେ ଆତପସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥତ୍ତା ନ ୟୁତ୍ତମେୱ । ୟଦି ପନ ସୂରିୟସନ୍ତାପସଞ୍ଜାତେନ ଉଣ୍ହଉତୁନା ଦଡ୍ଢଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଉତ୍ତରଇନ୍ଦିୟଦେସେସୁ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ତାଦିସେସୁ ଅତିଉଣ୍ହଟ୍ଠାନେସୁ ସୂରିୟସନ୍ତାପସଞ୍ଜାତସ୍ସ ଉଣ୍ହଉତୁନୋ ପଟିଘାତାୟ ଚୀୱରଂ ସେନାସନଞ୍ଚ ପଟିସେୱୀୟତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ନ ନ ୟୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (୩, ୫୮)
‘‘ସୀତଂ ଉଣ୍ହନ୍ତି ଉତୁୱିସଭାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ସା ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପଦତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ପୋରାଣସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାହି ଆଗତା ଭୱେୟ୍ୟ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ନାମ ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (୧, ୫୮) ‘‘ଉଣ୍ହନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପୋୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସୂରିୟସନ୍ତାପୱସେନ ପନେତଂ ୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଚାୟମତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନ ଅତ୍ତନୋ ମତିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ଅସ୍ସ, ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଭାୱଞ୍ଚ ତସ୍ସା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଅତ୍ତନୋ ମତିଭାୱଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତଭାୱଞ୍ଚ ପକାସେୟ୍ୟ । ଆଚରିୟୋ ହି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ଅୱୁତ୍ତତ୍ଥଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତାଦିସଂ ଞାପକୱଚନମ୍ପି ପକାସେତିୟେୱ, ୟଥା ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟଂ (୧, ୭୨) ‘‘ଏତ୍ଥ ଆଣତ୍ତିୟନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଥାୱରାପି ପୟୋଗା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଅନାଗତତ୍ତା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବା’’ତି ୱଚନଂ, ୟଥା ଚ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ (୧, ୩୦) ‘‘ଅୱିଚାରିତମେତଂ ପୋରାଣେହି, ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ମତୀ’’ତି ୱଚନଂ । ନ ଚେତ୍ଥ କିଞ୍ଚିପି ଞାପକୱଚନଂ ପକାସିତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ୟଦେତଂ ‘ଉଣ୍ହସ୍ସାତି ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସ୍ସା’ତି ଚ, ‘ଉଣ୍ହନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପୋୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ’ତି ଚ ୱଚନଂ, ଏତଂ ପୋରାଣସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାୱଚନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
(ଘ) ପୁନପି ତେନ ‘‘ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ନାମ ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ଗୋପାଲକସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ [ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୫୦] ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ‘ମଗଧୱିଦେହରଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତରେ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ମଜ୍ଝେ ୱାଲୁକତ୍ଥଲଦୀପକା ଅତ୍ଥୀ’ତି ସଦ୍ଦହତି ମଞ୍ଞେ । ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ପନ ଦିଟ୍ଠଗଙ୍ଗା ସୀହଳଦୀପେ ମହାୱେଲିଗଙ୍ଗାୟେୱ, ନ ପନ ଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକାନଂ ସେଟ୍ଠସମ୍ମତା ମହାଗଙ୍ଗାତି ପାକଟୋୟେୱାୟମତ୍ଥୋ’’ତି ଚତୁତ୍ଥଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତଂ ପନ ଇଦାନି ମହାଗଙ୍ଗାୟ ମଜ୍ଝେ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ତାଦିସଂ ଦୀପକଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ପୁବ୍ବେପି ଏୱମେୱ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଏକଂସତୋ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱଚନମତ୍ତମେୱ । ନଦିୟୋ ପନ ସବ୍ବଦାପି ତେନେୱାକାରେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ନ ସକ୍କା ଗହେତୁନ୍ତି ପାକଟୋୟେୱାୟମତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୟଥା ପୁବ୍ବେ ତସ୍ସ ଗୋପାଲସ୍ସ କାଲେ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ମଜ୍ଝେ ଗଙ୍ଗାୟ ତାଦିସା ଦୀପକା ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଅହେସୁଂ, ତଥେୱ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାସୁ ଏସ ଅତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋ, ତଦେୱ ଚ ୱଚନଂ ଆଚରିୟେନ ଭାସାପରିୱତ୍ତନଂ କତ୍ୱା ପକାସିତନ୍ତି ଏୱମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଅକାରଣମେୱାତି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲୱିଚାରଣା
୨. ଅଥ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣମାଣୱୋ’’ତି ପଦମ୍ପି ତେନ ଏୱଂ ୱିଚାରିତଂ –
(କ) ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲଜାତୋ’ତି ନ ସକ୍କା ଗହେତୁଂ । କସ୍ମା ୱେଦକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱଜ୍ଜତନା ସବ୍ବେପି ବ୍ରାହ୍ମଣା
ବ୍ରାହ୍ମଣୋସ୍ୟ ମୁଖମାସୀଦି, ବାହୂ ରାଜନ୍ୟ ? କତ ? ।
ଊରୂ ତଦସ୍ୟ ୟଦ ୱଗ୍ୟ ?, ପଦ୍ଭ୍ୟାଂ ଗୂଦ୍ରୋ ଅଜାୟତା’’ତି [ଇରୁୱେଦ, ୧୦-ମଣ୍ଡଲ, ୯୦ । ତଥା ଅଥୱ ୬ ୱେଦ ୧୯, ୬, ୬]॥
ଇମଂ ପୁରିସସୁତ୍ତଂ ନାମ ମନ୍ତଂ ଜାନନ୍ତୀତି ସଦ୍ଦହିୟା ।
ଅୟଂ ପନସ୍ସା ଅତ୍ଥୋ – ‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅସ୍ସ (ବ୍ରହ୍ମୁନୋ) ମୁଖଂ ଆସି । ବାହୂ ରାଜଞ୍ଞୋ କତୋ, ଖତ୍ତିୟା ଅସ୍ସ ବାହୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ୱେସ୍ସୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଊରୂ । ସୁଦ୍ଦୋ ଅସ୍ସ ପାଦେହି ଅଜାୟୀ’ତି ।
ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ପନ ‘ପଣ୍ଡିତବ୍ରାହ୍ମଣୋ’ତି ଞାତୋପି ତଂ ଗାଥଂ ନ ଅଞ୍ଞାସି । ତଥା ହି ତେନ ବନ୍ଧୁପାଦାପଚ୍ଚାତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘ତେସଂ କିର ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି – ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା, ଖତ୍ତିୟା ଉରତୋ, ୱେସ୍ସା ନାଭିତୋ, ସୁଦ୍ଦା ଜାଣୁତୋ, ସମଣା ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୬୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୦୮] ତିସ୍ସା ୱେଦଗାଥାୟ ଅସମାନତ୍ଥୋ ୱଣ୍ଣିତୋ’’ତି ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅନୁୱିଚାରଣା – ୟଦି ଚ ତଂକାଲିକାନମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଲଦ୍ଧି ତଥେୱ ଭୱେୟ୍ୟ ୟଥା ଏତିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା, ସା ଚତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଆଚରିୟସ୍ସ ମତିମତ୍ତା । ଏୱଂ ସତି ସା ୱିଚାରଣା ୟୁତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟ । ଏତିସ୍ସଂ ପନ ଗାଥାୟଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋସ୍ୟ ମୁଖମାସୀଦି’’ତି ପଠମପାଦେନ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ଜାତା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଉଜୁକତୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଲଦ୍ଧି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ଜାତା’’ତି ଏୱମେୱ ଅହୋସୀତି ପାକଟୋୟେୱାୟମତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ଦୀଘନିକାୟେ ପାଥିକୱଗ୍ଗେ ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତେ (୩, ୬୭) –
‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତି ଖୋ ପନ ୱାସେଟ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟୋ ଉତୁନିୟୋପି ଗବ୍ଭିନିୟୋପି ୱିଜାୟମାନାପି ପାୟମାନାପି । ତେ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ୦ ୟୋନିଜାୱ ସମାନା ଏୱମାହଂସୁ – ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସେଟ୍ଠୋ ୱଣ୍ଣୋ, ହୀନା ଅଞ୍ଞେ ୱଣ୍ଣା । ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସୁକ୍କୋ ୱଣ୍ଣୋ, କଣ୍ହା ଅଞ୍ଞେ ୱଣ୍ଣା । ବ୍ରାହ୍ମଣାୱ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନୋ ଅବ୍ରାହ୍ମଣା । ବ୍ରାହ୍ମଣାୱ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁତ୍ତା ଓରସା ମୁଖତୋ ଜାତା ବ୍ରହ୍ମଜା ବ୍ରହ୍ମନିମ୍ମିତା ବ୍ରହ୍ମଦାୟାଦାତି । ତେ ବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତି, ମୁସା ଚ ଭାସନ୍ତି, ବହୁଞ୍ଚ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱନ୍ତୀ’’ତି –
ଭଗୱତା ମହାକାରୁଣିକେନ ୱାସେଟ୍ଠଭାରଦ୍ୱାଜାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାଣୱକାନଂ ଭାସିତଂ, ତେହି ଚ ତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତଂ । ତେ ପନ ଦ୍ୱେପି ମାଣୱକା ଜାତିୱସେନ ପରିସୁଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣା ଚେୱ ହୋନ୍ତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୱେଦାନଂ ପାରଗୁନୋ ଚ । ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା’’ତି ୱଚନସ୍ସ ତଂକାଲିକାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତଭାୱୋ ପାକଟୋୟେୱ । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଖତ୍ତିୟା ଉରତୋ, ୱେସ୍ସା ନାଭିତୋ, ସୁଦ୍ଦା ଜାଣୁତୋ, ସମଣା ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ’’ତି ୱଚନମ୍ପି ‘‘ତଂକାଲିକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଲଦ୍ଧିଞ୍ଞୂହି ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ତଂ ସବ୍ବଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାତୋ ଭାସାପରିୱତ୍ତନମତ୍ତେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ପକାସିତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ତାୟପି ୱେଦଗାଥାୟ ଆଚରିୟସ୍ସ ଅବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱସାଧନଂ ଅନୁପପନ୍ନମେୱାତି ।
(ଖ) ପୁନପି ତେନ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରସ୍ସ ଅବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱସାଧନତ୍ଥଂ ଦୁତିୟମ୍ପି କାରଣଂ ଏୱମାହଟଂ –
‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣଗନ୍ଥେସୁ ଗବ୍ଭଘାତୱାଚକଂ ଭ୍ରୂନହାତି ପଦଂ ପାଳିୟଂ ଭୂନହୁ (ଭୂନହନୋ) ଇତି ଦିସ୍ସତି । ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତେ ଭରିୟାୟ ମେଥୁନସଂୱାସାଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଗବ୍ଭସ୍ସ ନାସକତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ମାଗଣ୍ଡିୟୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ‘ଭୂନହୁ (ଭୂନହନୋ) ସମଣୋ ଗୋତମୋ’ତି [ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭ ଆଦୟୋ] ଆହ । ତଂ ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ନ ଜାନାତୀତି ପାକଟୋୟେୱ ତଦତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ । ତତ୍ଥ ହି ତେନ ଭୂନହୁନୋତି (ଭୂନହନସ୍ସା) ପଦଂ ‘ହତୱଡ୍ଢିନୋ ମରିୟାଦକାରକସ୍ସା’ତି [ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୦୭] ୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି ।
ତମ୍ପି ଅୟୁତ୍ତମେୱ । ନ ହି ମାଗଣ୍ଡିୟେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣାପରିଭୋଗମତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଭୂନହୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଥ ଖୋ ଛନ୍ନମ୍ପି ଲୋକାମିସାରମ୍ମଣାନଂ ଅପରିଭୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସୁତ୍ତେ –
‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଖୋ ମାଗଣ୍ଡିୟ ରୂପାରାମଂ ରୂପରତଂ ରୂପସମ୍ମୁଦିତଂ, ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଦନ୍ତଂ ଗୁତ୍ତଂ ରକ୍ଖିତଂ ସଂୱୁତଂ, ତସ୍ସ ଚ ସଂୱରାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଇଦଂ ନୁ ତେ ଏତଂ ମାଗଣ୍ଡିୟ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତଂ ‘ଭୂନହୁ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’ତି । ଏତଦେୱ ଖୋ ପନ ମେ ଭୋ ଗୋତମ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତଂ ‘ଭୂନହୁ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ, ଏୱଞ୍ହି ନୋ ସୁତ୍ତେ ଓଚରତୀତି…ପେ॰… ମନୋ ଖୋ ମାଗଣ୍ଡିୟ ଧମ୍ମାରାମୋ ଧମ୍ମରତୋ ଧମ୍ମସମ୍ମୁଦିତୋ, ସୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଦନ୍ତୋ ଗୁତ୍ତୋ ରକ୍ଖିତୋ ସଂୱୁତୋ, ତସ୍ସ ଚ ସଂୱରାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଇଦଂ ନୁ ତେ ଏତଂ ମାଗଣ୍ଡିୟ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତଂ ‘ଭୂନହୁ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’ତି । ଏତଦେୱ ଖୋ ପନ ମେ ଭୋ ଗୋତମ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତଂ ‘ଭୂନହୁ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ, ଏୱଞ୍ହି ନୋ ସୁତ୍ତେ ଓଚରତୀ’’ତି [ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭ ଆଦୟୋ]।
ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଚ ଅନୁୟୋଗୋ ମାଗଣ୍ଡିୟସ୍ସ ଚ ପଟିଞ୍ଞା ଆଗତା ।
ଏତ୍ଥ ହି ମେଥୁନପ୍ପଟିସେୱନୱସେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣପରିଭୋଗହେତୁ ଏୱ ଗବ୍ଭପତିଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ତଦପରିଭୋଗମେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଭୂନହୂ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅରହତି, ତଦଞ୍ଞେସଂ ପନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ, ତତ୍ଥାପି ୱିସେସତୋ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ ସୁଦ୍ଧମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ପରିଭୋଗହେତୁ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଗବ୍ଭପତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ତେସଂ ଅପରିଭୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ଭୂନହୂତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଅରହତିୟେୱ, ମାଗଣ୍ଡିୟେନ ପନ ସବ୍ବାନିପି ତାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଭାୱୋ ପଟିଞ୍ଞାତୋ, କାରଣଞ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସିତଂ ‘‘ଏୱଞ୍ହି ନୋ ସୁତ୍ତେ ଓଚରତୀ’’ତି । ତସ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ଦାନି ବ୍ରାହ୍ମଣଗନ୍ଥେସୁ ଭୂନହୁ- (ଭ୍ରୂନହା) ସଦ୍ଦୋ ଗବ୍ଭଘାତନତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି, ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତେ ପନେସୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆଚରିୟେନ ‘‘ହତୱଡ୍ଢି ମରିୟାଦକାରକୋ’’ତି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ ଭାସାପରିୱତ୍ତନୱସେନ ପକାସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
(ଗ) ପୁନପି ତେନ ‘‘ଇଦମ୍ପନ ବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ଅବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱସାଧକଂ ପଚ୍ଛିମକାରଣଂ, ସୋ ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସୀଲନିଦ୍ଦେସେ (୧, ୩୧) ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପରିହାସଂ କରୋନ୍ତୋ ‘ଏୱଂ ଇମିନା ପିଣ୍ଡପାତପଟିସେୱନେନ ପୁରାଣଞ୍ଚ ଜିଘଚ୍ଛାୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମି, ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ଅପରିମିତଭୋଜନପଚ୍ଚୟଂ ଆହରହତ୍ଥକ ଅଲଂସାଟକ ତତ୍ରୱଟ୍ଟକ କାକମାସକ ଭୁତ୍ତୱମିତକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱିୟ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ପଟିସେୱତୀ’ତି ଆହ । ଇଦଂ ପନ ଏକସ୍ସ ଭିନ୍ନବ୍ରାହ୍ମଣଲଦ୍ଧିକସ୍ସାପି ୱଚନଂ ସିୟାତି ତଦେୱ ଦଳ୍ହକାରଣଂ କତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ’ତି ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ତତିୟଂ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଅତିସଂୱେଜନୀୟୱଚନମେୱ । ନ ହେତଂ ଆଚରିୟେନ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପରିହାସଂ କାତୁକାମେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ତଂ ପରିହାସୱଚନେନ ସଂୟୋଜେତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ୟଥାଭୂତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଓୱାଦାନୁସାସନିଦାନୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ, ତଥାୟେୱ ଚ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୟେ ଲୋକେ ପରଦତ୍ତୂପଜୀୱିନୋ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ଅଞ୍ଞେ ୱାପି ଚ ପୁଗ୍ଗଲା, ତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣରହିତା ଅସଂୱରେ ଠିତା କଦାଚି ଅତିପଣୀତଂ ରସଂ ପହୂତଂ ଲଦ୍ଧା ଅପରିମିତମ୍ପି ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ୱିସେସତୋ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଲୋକିକୱତ୍ଥୁୱସେନ ଚ, ଜାତକାଦିସାସନିକୱତ୍ଥୁୱସେନ ଚ ତାଦିସା ଅହେସୁନ୍ତି ପାକଟା । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଲୋକେ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସେହି ୱା ୱସ୍ସକୋଟୀହି ୱା ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଦ୍ଧାନେ କୋ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ନେଦିସା ଭୂତପୁବ୍ବା’’ତି । ତସ୍ମା ତାଦିସେହି ୱିୟ ନ ଅପରିମିତଭୋଜନେହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଓୱାଦାନୁସାସନିଦାନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦେୱଂ ଅତ୍ଥସଂହିତମ୍ପି ସମାନଂ ଅୟୋନିସୋମନସିକରୋତୋ ଅନତ୍ଥମେୱ ଜାତଂ, ୟଥା ସଭରିୟସ୍ସ ମାଗଣ୍ଡିୟବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥାୟପି ଦେସିତା ଗାଥା [ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସାମାୱତୀୱତ୍ଥୁ] ତେସଂ ଧୀତୁୟା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ସଂୱେଗୋୟେୱେତ୍ଥ ବ୍ରୂହେତବ୍ବୋତି ।
ପତଞ୍ଜଲିୱାଦୱିଚାରଣା
୩. ଅଥ ତେନ ‘‘ପାତଞ୍ଜଲୀମତଂ ପରିୱତ୍ତେତୀ’’ତି ୱଚନମ୍ପି ଏୱଂ ୱିଚାରିତଂ ।
(କ) ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ପତଞ୍ଜଲିସ୍ସ ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ଉତ୍ତରଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକାନଂ ୱାଦଂ ଅପ୍ପକମେୱ ଅଞ୍ଞାସି । ପତଞ୍ଜଲିୱାଦେସୁ ହି ଅଣିମା ଲଘିମାତି ଇଦମେୱ ଦ୍ୱୟଂ ଦସ୍ସେସି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୪] ତତୁତ୍ତରି ୟୋଗସୁତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ, ପତଞ୍ଜଲିୱାଦସ୍ସ ଚ ତୁଲେତ୍ୱା ଦୀପନା ତସ୍ସ ଗନ୍ଥେସୁ ନ ଦିସ୍ସତି, ପତଞ୍ଜଲିନା କତପକରଣଞ୍ଚ ପତଞ୍ଜଲୀତି ନାମମତ୍ତମ୍ପି ଚ ତତ୍ଥ ଦୀପିତଂ ନତ୍ଥି । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପନ ପଞ୍ଞାଭୂମିନିଦ୍ଦେସେ ‘ପକତିୱାଦୀନଂ ପକତି ୱିୟା’ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୮୪] ପକତିୱାଦ (ସଂଖ୍ୟାୱାଦ) ନାମମତ୍ତଂ ପକାସିତଂ, ତତ୍ଥେୱ ଚ ‘ପଟିଞ୍ଞା ହେତୂତିଆଦୀସୁ ହି ଲୋକେ ୱଚନାୱୟୱୋ ହେତୂତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୯୫] ଉଦାହରିତଂ, ତେନ ଞାୟତି ‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଇନ୍ଦିୟତକ୍କନୟଦୀପକେ ଞାୟଗନ୍ଥସ୍ମିଂ କିଞ୍ଚି ମୂଲଭାଗମତ୍ତଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣଂ ଜାନାତୀ’ତି’’ ।
ତଂ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି କେୱଲଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖଣମତ୍ତମେୱ । ଅତିଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ହି ଅତିଗରୁକାତବ୍ବସ୍ସ ସୁପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପିଟକତ୍ତୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତେନ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋୟେୱ ପାଳିନୟୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ ଚ ପୋରାଣଥେରୱାଦା ଚାତି ଈଦିସାୟେୱ ଅତ୍ଥା ପକାସେତବ୍ବା, ୟଂ ୱା ପନ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଉପକାରକଂ ସଦ୍ଦୱିନିଚ୍ଛୟପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟଗନ୍ଥୱଚନଂ, ତଦେୱ ଚ ୟଥାରହଂ ପକାସେତବ୍ବଂ, ନ ପନ ଅନୁପକାରାନିପି ତଂତଂଗନ୍ଥତକ୍କତ୍ତୁନାମାନି ଚ, ତେହି ୱୁତ୍ତୱଚନାନି ଚ ବହୂନି, ନ ଚ ତେସଂ ଅପ୍ପକାସନେନ ‘‘ନ ତେ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟୋ ଜାନାତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଦି ହି ୟଂ ୟଂ ଲୋକିୟଗନ୍ଥଂ ଅତ୍ତନା ଜାନାତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅନୁପକାରମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟମାନେତ୍ୱା ପକାସେୟ୍ୟ, ଅତିୱିତ୍ଥାରା ଚ ସା ଭୱେୟ୍ୟ ଅପରିସୁଦ୍ଧା ଚ ଅସମ୍ମାନିତା ଚ ସାସନିକୱିଞ୍ଞୂହୀତି ଆଚରିୟେନ ପତଞ୍ଜଲିୱାଦାଦୟୋ ନ ୱିତ୍ଥାରେନ ପକାସିତାତି ଞାତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ୟେହି ୟେହି ଲୋକିୟଗନ୍ଥେହି କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ଆଚରିୟେନ ଆନେତ୍ୱା ପକାସିତଂ, ତେ ତେ ଚ ଗନ୍ଥା, ଅଞ୍ଞେପି ଚ ତାଦିସା ଆଚରିୟେନ ଞାତାତ୍ୱେୱ ଜାନିତବ୍ବା ୱିଞ୍ଞୂହି, ୟଥା ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଏକଦେସଂ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବୋପି ସମୁଦ୍ଦୋ ଏଦିସୋତି ଞାୟତି । ଆଚରିୟୋ ପନ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୱେଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୱଚନାନି ଆଗତାନି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱେଦଗନ୍ଥେହିପି କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ଆନେତ୍ୱା ପକାସେସିୟେୱ । ତଥା ହି ଆଚରିୟେନ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟଂ ନାମ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନନ୍ତି ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦାନ’’ନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୬] ଚ,
‘‘ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନନ୍ତି ଅଥବ୍ବଣୱେଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଇତିହ ଆସ ଇତିହ ଆସାତି ଈଦିସୱଚନପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ପୁରାଣକଥାସଙ୍ଖାତୋ ଇତିହାସୋ ପଞ୍ଚମୋ ଏତେସନ୍ତି ଇତିହାସପଞ୍ଚମା, ତେସଂ ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନଂ ୱେଦାନ’’ନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୬] ଚ,
‘‘ୟିଟ୍ଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମହାୟାଗୋ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୭୦-୧୭୨] ଚ,
‘‘ଅଗ୍ଗିହୋମନ୍ତି ଏୱରୂପେନ ଦାରୁନା ଏୱଂ ହୁତେ ଇଦଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅଗ୍ଗିଜୁହନଂ । ଦବ୍ବିହୋମାଦୀନିପି ଅଗ୍ଗିହୋମାନେୱ, ଏୱରୂପାୟ ଦବ୍ବିୟା ଈଦିସେହି କଣାଦୀହି ହୁତେ ଇଦଂ ନାମ ହୋତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ପନ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧] ଚ,
‘‘ସାସପାଦୀନି ପନ ମୁଖେନ ଗହେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିପନଂ, ୱିଜ୍ଜଂ ପରିଜପ୍ପିତ୍ୱା ଜୁହନଂ ୱା ମୁଖହୋମ’’ନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୧] ଚ –
ଏୱମାଦିନା ୱେଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୱଚନାନି ୱେଦଗନ୍ଥାନୁରୂପତୋ ୱଣ୍ଣିତାନି । ତାନି ଚ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାତୋ ଭାସାପରିୱତ୍ତନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନିପି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ୱେଦଗନ୍ଥେସୁ ପନ ଅକୋୱିଦେନ ୟାଥାୱତୋ ଭାସାପରିୱତ୍ତନଂ କାତୁମ୍ପି ନ ସୁକରମେୱ, ତସ୍ମା ଆଚରିୟସ୍ସ ୱେଦଗନ୍ଥେସୁ କୋୱିଦଭାୱୋପି ପାକଟୋୟେୱ । ଏୱଂ ୱେଦଗନ୍ଥେସୁ ଚ ତଦଞ୍ଞଲୋକିୟଗନ୍ଥେସୁ ଚ ସୁକୋୱିଦସ୍ସେୱ ସମାନସ୍ସ ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅପ୍ପକାସନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅପି ଚ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେୟେୱ –
‘‘ତତୋ ଚ ଭାସନ୍ତରମେୱ ହିତ୍ୱା,
ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗଞ୍ଚ ସମାସୟିତ୍ୱା ।
ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସବ୍ବମସେସୟିତ୍ୱା…ପେ॰…
ୟସ୍ମା ଅୟଂ ହେସ୍ସତି ୱଣ୍ଣନାପୀ’’ତି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] ଚ ॥
‘‘ଅପନେତ୍ୱାନ ତତୋହଂ, ସୀହଳଭାସଂ ମନୋରମଂ ଭାସଂ ।
ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିଗତଦୋସଂ ॥
ସମୟଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋ, ଥେରାନଂ ଥେରୱଂସପଦୀପାନଂ ।
ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ, ମହାୱିହାରେ ନିୱାସିନଂ ।
ହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନାଗତ-ମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] ଚ–
ଏୱଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନଂ ଭାସାପରିୱତ୍ତନସଂଖିପନୱସେନେୱ ୱିସେସେତ୍ୱା ଅଭିନୱଟ୍ଠକଥାୟୋ କରିସ୍ସାମୀତି ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତମେୱ ଅକାସି, ନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣପ୍ପଭାୱେନ ୱିସେସେତ୍ୱାତିପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପତଞ୍ଜଲିୱାଦାଦୀନଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅପ୍ପକାସନମାରବ୍ଭ ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ପତଞ୍ଜଲିୱାଦାଦୀନି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ୱଚନଂ କେୱଲଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖଣମତ୍ତମେୱାତି ।
କବ୍ବସତ୍ଥୱିଚାରଣା
୪. ପୁନପି ସୋ ଏୱମାହ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ରାମାୟଣମହାଭାରତସଙ୍ଖାତାନଂ ମହାକବ୍ବସତ୍ଥାନଂ ସୁକୁସଲୋ ୱିୟ ନ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ତାନି ଦସ୍ସେସି । କଥଂ ? ଅକ୍ଖାନନ୍ତି ଭାରତୟୁଜ୍ଝନାଦିକଂ, ତଂ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ କଥୀୟତି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୩] ଚ, ତସ୍ସ (ସମ୍ଫପଲାପସ୍ସ) ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣାଦିନିରତ୍ଥକକଥାପୁରେକ୍ଖାରତା ତଥାରୂପିକଥାକଥନଞ୍ଚାତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮] ଚ ଦସ୍ସେସୀ’’ତି ।
ତଂ ପନ ପୁରିମୱଚନତୋପି ଅହେତୁକତରଂ କେୱଲଂ ଅନାଦରୀକରଣମତ୍ତମେୱ । ଅତିଗମ୍ଭୀରତ୍ଥସ୍ସ ହି ଅତିଗରୁକରଣୀୟସ୍ସ ପିଟକତ୍ତୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ନିରତ୍ଥକସ୍ସ ସମ୍ଫପଲାପସମୁଦାୟଭୂତସ୍ସ କବ୍ବସତ୍ଥସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପକାସନେନ କିଂ ସିୟା ପୟୋଜନଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସାୟେୱସ୍ସ ଅସମ୍ମାନିତା, ଅନାଦରିୟା ଚ ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ।
ବାହୁସଚ୍ଚଗୁଣମକ୍ଖନଂ
୫. ପୁନପି ଧମ୍ମାନନ୍ଦୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ବାହୁସଚ୍ଚଗୁଣଂ ମକ୍ଖେତୁକାମୋ ଏୱମାହ – ‘‘ତସ୍ସ (ବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ) ସମୟନ୍ତରକୋୱିଦସଙ୍ଖାତଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ନ ତତୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ହୋତି, ୟଂ ଆଧୁନିକାନଂ ଗନ୍ଥନ୍ତରକୋୱିଦାନଂ ସୀହଳିକଭିକ୍ଖୂନଂ ୟଂ ୱା ଏକାଦସମେ ଖରିସ୍ତୱସ୍ସସତକେ (୧୦୦୧-୧୧୦୦) ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକାନଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧ-ଧମ୍ମପାଲାଦୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ।
ତଂ ପନ ସବ୍ବଥାପି ଅୟୁତ୍ତୱଚନମେୱ । ୟଦି ହି ଆଧୁନିକା ୱା ସୀହଳିକଭିକ୍ଖୂ, ପୋରାଣା ୱା ଆଚରିୟଅନୁରୁଦ୍ଧ-ଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରାଦୟୋ ସମୟନ୍ତରବାହୁସଚ୍ଚୱସେନ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ସମାନା ୱା ଉତ୍ତରିତରା ୱା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାହି ଅନାରଦ୍ଧଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ତତୋ ସୁନ୍ଦରତରା ପରିପୁଣ୍ଣତରା ଚ ଅଭିନୱଟ୍ଠକଥାୟୋ କରେୟ୍ୟୁଂ, ନ ପନ ତେ ତଥା କରୋନ୍ତି, ନ କେୱଲଂ ନ କରୋନ୍ତିୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ଏକୋପି ନ ଏୱଂ ୱଦତି ‘‘ଅହଂ ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ବାହୁସଚ୍ଚୱସେନ ସମସମୋତି ୱା ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି ୱା, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତେ ଆଚରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟୋୟେୱ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତି ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତି ଚ, ଆଚରିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ଠପେନ୍ତି । ତେନେତଂ ଞାୟତି ସବ୍ବଥାପି ଅୟୁତ୍ତୱଚନନ୍ତି ।
ମହାୟାନିକନୟୱିଚାରଣା
୬. ପୁନ ସୋ ତାୱତ୍ତକେନାପି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଆଚରିୟଂ ଅୱମଞ୍ଞନ୍ତୋ ଏୱମାହ – ‘‘ମହାୟାନନିକାୟସ୍ସ ପଧାନାଚରିୟଭୂତାନଂ ଅସ୍ସ ଘୋସ-ନାଗଜ୍ଜୁନାନଂ ନୟଂ ୱା, ନାମମତ୍ତମ୍ପି ୱା ତେସଂ ନ ଜାନାତି ମଞ୍ଞେ ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ’’ତି । ତଂ ପନ ଅତିୱିୟ ଅଧମ୍ମିକଂ ନିରତ୍ଥକଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗହୱଚନମତ୍ତମେୱ । ନ ହି ନିକାୟନ୍ତରିକାନଂ ୱାଦନୟାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅପ୍ପକାସନେନ ସୋ ତେ ନ ଜାନାତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ନନୁ ଆଚରିୟେନ ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେୟେୱ –
‘‘ସମୟଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋ, ଥେରାନଂ ଥେରୱଂସପଦୀପାନଂ ।
ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ, ମହାୱିହାରେ ନିୱାସିନ’’ନ୍ତି ଚ,
ଇଧାପି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ –
‘‘ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ଦେସନାନୟନିସ୍ସିତଂ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଭାସିସ୍ସ’’ନ୍ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨] ଚ,
‘‘ତସ୍ସା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତେନ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିମଣ୍ଡଲଂ ଓତରିତ୍ୱା ଆଚରିୟେ ଅନବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତେନ ସକସମୟଂ ଅୱୋକ୍କମନ୍ତେନ ପରସମୟଂ ଅନାୟୂହନ୍ତେନ ସୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିବାହନ୍ତେନ ୱିନୟଂ ଅନୁଲୋମେନ୍ତେନ ମହାପଦେସେ ଓଲୋକେନ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦୀପେନ୍ତେନ ଅତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗାହେନ୍ତେନ ତମେୱତ୍ଥଂ ପୁନରାୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅପରେହିପି ପରିୟାୟନ୍ତରେହି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ଚ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା କାତବ୍ବା ହୋତୀ’’ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୮୧] ଚ,
‘‘ସାସନଂ ପନିଦଂ ନାନା-ଦେସନାନୟମଣ୍ଡିତଂ ।
ପୁବ୍ବାଚରିୟମଗ୍ଗୋ ଚ, ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନୋ ପୱତ୍ତତି ।
ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ତଦୁଭୟଂ, ସନ୍ନିସ୍ସାୟତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ।
ଆରଭିସ୍ସାମି ଏତସ୍ସା’’ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୮୧] ଚ,
ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତପ୍ପକାରେନେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ କତା । ଏୱମେତାସଂ କରଣେ କାରଣମ୍ପେତ୍ଥ ପକାସେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଦାନି ତମ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତିକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ କାଲୋ, ତାୱ ସାସନପ୍ପୱତ୍ତିକ୍କମମ୍ପି ୱକ୍ଖାମ ।
ସାସନପ୍ପୱତ୍ତିକ୍କମୋ
ଭଗୱତୋ ହି ପରିନିବ୍ବୁତିକାଲତୋ ପଚ୍ଛା ୱସ୍ସସତବ୍ଭନ୍ତରେ ବୁଦ୍ଧସାସନେ କୋଚିପି ୱାଦଭେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୱସ୍ସସତକାଲେ ପନ ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଥେରେହି ନିକ୍କଡ୍ଢିତା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଥା କତ୍ୱା ମହାସଙ୍ଗୀତିନାମେନ ୱିସୁଂ ସଙ୍ଗୀତିମକଂସୁ । ତଦା ସଙ୍ଗୀତିଦ୍ୱୟାରୂଳ୍ହପୁରାଣଧମ୍ମୱିନୟମେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଥେରାନଂ ଗଣୋ ଥେରୱାଦୋତି ଚ ତଦଞ୍ଞେସଂ ମହାସଙ୍ଘିକୋତି ଚ ୱୋହରୀୟନ୍ତି ।
ପୁନ ମହାସଙ୍ଘିକତୋ (୧) ଗୋକୁଲିକୋ (୨) ଏକବ୍ୟୋହାରିକୋତି ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟଗଣା ଉପ୍ପନ୍ନା । ପୁନ ଗୋକୁଲିକତୋ (୩) ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାଦୋ (୪) ବାହୁଲିକୋ (ବହୁସ୍ସୁତିକୋ)ତି ଦ୍ୱେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ପୁନ ବାହୁଲିକତୋପି (୫) ଚେତିୟୱାଦିଗଣୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଏତେ ପଞ୍ଚ ମୂଲଭୂତେନ ମହାସଙ୍ଘିକେନ ସହ ଛ ପାଟିୟେକ୍କା ଆଚରିୟଗଣା ଅହେସୁଂ ।
ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦତୋପି (୧) ମହିସାସକୋ (୨) ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୋତି ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟଗଣା ଉପ୍ପନ୍ନା । ପୁନ ମହିସାସକତୋ (୩) ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦୋ (୪) ଧମ୍ମଗୁତ୍ତିକୋତି ଦ୍ୱେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ପୁନ ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦତୋପି (୫) କସ୍ସପିୟୋ, ତତୋପି (୬) ସଙ୍କନ୍ତିକୋ, ତତୋପି (୭) ସୁତ୍ତୱାଦୀତି ତୟୋ ଉପ୍ପନ୍ନା । ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକତୋପି (୮) ଧମ୍ମୋତ୍ତରିୟୋ (୯) ଭଦ୍ଦୟାନିକୋ (୧୦) ଛନ୍ନାଗାରିକୋ (୧୧) ସମ୍ମିତିୟୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ତେ ଏକାଦସ ମୂଲଭୂତେନ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦେନ ସହ ଦ୍ୱାଦସ ଆଚରିୟଗଣା ଅହେସୁଂ । ଇତି ଇମେ ଚ ଦ୍ୱାଦସ ପୁରିମା ଚ ଛାତି ଅଟ୍ଠାରସ ଆଚରିୟଗଣା ଦୁତିୟତତିୟସଙ୍ଗୀତୀନଂ ଅନ୍ତରେ ଜାତା ଅହେସୁଂ ।
ତେସୁ ମୂଲଭୂତୋ ଥେରୱାଦଗଣୋୟେୱ ପୋରାଣଧମ୍ମୱିନୟଗରୁକୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୂନମନଧିକଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପୋରାଣିକଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଧାରେସି । ଇତରେ ପନ ସତ୍ତରସ ଭିନ୍ନଗଣା ପୋରାଣିକଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଅଞ୍ଞଥା ଅକଂସୁ । ତେନ ତେସଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ କତ୍ଥଚି ଊନୋ କତ୍ଥଚି ଅଧିକୋ ହୁତ୍ୱା ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ ଚେୱ ଅହୋସି ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଦୀପୱଂସେ ପଞ୍ଚମପରିଚ୍ଛେଦେ –
‘‘ନିକ୍କଡ୍ଢିତା ପାପଭିକ୍ଖୂ, ଥେରେହି ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ।
ଅଞ୍ଞଂ ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱାନ, ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ବହୂ ଜନା ॥
ଦସସହସ୍ସା ସମାଗନ୍ତ୍ୱା, ଅକଂସୁ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଂ ।
ତସ୍ମାୟଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତି, ମହାସଙ୍ଗୀତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥
ମହାସଙ୍ଗୀତିକା ଭିକ୍ଖୂ, ୱିଲୋମଂ ଅକଂସୁ ସାସନେ ।
ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମୂଲସଙ୍ଗହଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ସଙ୍ଗହଂ ॥
ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଗହିତଂ ସୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅକରିଂସୁ ତେ ।
ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିଂସୁ, ୱିନୟେ ନିକାୟେସୁ ଚ ପଞ୍ଚସୁ…ପେ॰…
ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିଂସୁ, ଏକଦେସଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହଂ ।
ଗନ୍ଥଞ୍ଚ ଏକଦେସଞ୍ହି, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ॥
ନାମଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିକ୍ଖାରଂ, ଆକପ୍ପକରଣୀୟାନି ଚ ।
ପକତିଭାୱଂ ଜହିତ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ॥
ସତ୍ତରସ ଭିନ୍ନୱାଦା, ଏକୱାଦୋ ଅଭିନ୍ନକୋ ।
ସବ୍ବେୱଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି, ଭିନ୍ନୱାଦେନ ତେ ସହ ॥
ନିଗ୍ରୋଧୋୱ ମହାରୁକ୍ଖୋ, ଥେର ୱାଦାନମୁତ୍ତମୋ ।
ଅନୂନଂ ଅନଧିକଞ୍ଚ, କେୱଲଂ ଜିନସାସନଂ ।
କଣ୍ଟକା ୱିୟ ରୁକ୍ଖମ୍ହି, ନିବ୍ବତ୍ତା ୱାଦସେସକା ॥
ପଠମେ ୱସ୍ସସତେ ନତ୍ଥି, ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତନ୍ତରେ ।
ଭିନ୍ନା ସତ୍ତରସ ୱାଦା, ଉପ୍ପନ୍ନା ଜିନସାସନେ’’ତି [କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା]॥
ଅସୋକରଞ୍ଞୋ ଚ କାଲେ ପରିହୀନଲାଭସକ୍କାରା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଲାଭସକ୍କାରଂ ପତ୍ଥୟମାନା ଭିକ୍ଖୂସୁ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସକାନି ସକାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଦୀପେନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ଅୟଂ ୱିନୟୋ, ଇଦଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’’ନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭମାନାପି ସୟମେୱ କେସେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିହାରେସୁ ୱିଚରନ୍ତା ଉପୋସଥକମ୍ମାଦିକରଣକାଲେ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ପୱିସନ୍ତି, ତେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନାପି ଧମ୍ମୱିନୟାନୁଲୋମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅସଣ୍ଠହନ୍ତା ଅନେକରୂପଂ ସାସନସ୍ସ ଅବ୍ବୁଦଞ୍ଚ ମଲଞ୍ଚ କଣ୍ଟକଞ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି । କେଚି ଅଗ୍ଗିଂ ପରିଚରନ୍ତି, କେଚି ପଞ୍ଚାତପେ ତପନ୍ତି, କେଚି ଆଦିଚ୍ଚଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି, କେଚି ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ୱୋଭିନ୍ଦିସ୍ସାମାତି ତଥା ତଥା ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତଦା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ନ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା ଅକାସି, ଅସୋକାରାମେ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଉପୋସଥୋ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜି [କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା]।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ପୱତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ଏୱମ୍ପି ସକ୍କା ଗହେତୁଂ ‘‘ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ଭିନ୍ନୱାଦଗଣାନଂ ଧମ୍ମୱିନୟସ୍ସ ପଚ୍ଛିମକାଲେସୁ ଅପରିସୁଦ୍ଧତରଭାୱୋ ଈଦିସେନପି କାରଣେନ ଅହୋସୀ’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ବୁଦ୍ଧସାସନଭୂତେ ପରିସୁଦ୍ଧଧମ୍ମୱିନୟେ ‘‘କୋଚିପି ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା, ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ତାପି ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା ଅସସ୍ସତା ଅନତ୍ତାୟେୱା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଅତିୱିୟ ପାକଟୋ ହୋତି, ତଥାପି ଦାନି ଅଥେରୱାଦିକାନଂ ଗନ୍ଥେସୁ ଚ ପୁବ୍ବେ ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦାଦୀସୁ ଚ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଚ, ‘‘ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା ନିଚ୍ଚା ଧୁୱା ସସ୍ସତା ଅତ୍ତା’’ତି ଚ ଅତ୍ଥୋ ଦିସ୍ସତି ।
ଅଥ ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ସାସନଂ ୱିସୋଧେତୁକାମୋ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଠମମେୱ ସମୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଏକଲଦ୍ଧିକେ ଏକଲଦ୍ଧିକେ ଭିକ୍ଖୂ ଏକତୋ କାରେତ୍ୱା ଏକମେକଂ ଭିକ୍ଖୁସମୂହଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ ୱାଦୀ ଭନ୍ତେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ତତୋ ୟେ ୟେ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସସ୍ସତୱାଦୀ’’ତି ୱା, ‘‘ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୀ’’ତି ୱା ଏୱମାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦାନୁରୂପଂ ମିଚ୍ଛାୱାଦଂ ଆହଂସୁ, ତେ ତେ ‘‘ନୟିମେ ଭିକ୍ଖୂ, ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଇମେ’’ତି ତଥତୋ ଞତ୍ୱା ତେସଂ ସେତକାନି ୱତ୍ଥାନି ଦତ୍ୱା ଉପ୍ପବ୍ବାଜେସି । ତେ ସବ୍ବେପି ସଟ୍ଠିସହସ୍ସମତ୍ତା ଅହେସୁଂ ।
ଅଥଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେହି ‘‘ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ ମହାରାଜ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସୁଦ୍ଧଂ ଦାନି ଭନ୍ତେ ସାସନଂ, କରୋତୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ନଗରଂ ପାୱିସି । ସମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ ଅକାସି । ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୟାନି ଚ ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନାନି ୱତ୍ଥୂନି ୟାନି ଚ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବେସମ୍ପି ତେସଂ ପଟିବାହନତ୍ଥଂ ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟୱସେନେୱ ତଥାଗତେନ ଠପିତମାତିକଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ପରପ୍ପୱାଦମଦ୍ଦନଂ କଥାୱତ୍ଥୁଂ ନାମ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ପଞ୍ଚମଂ ପକରଣଂ ଅଭାସି । ତତୋ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରପ୍ପମୁଖା ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିଧରା ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତା ସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୂ ଥେରୱାଦିନୋ ସଙ୍ଗୀତିଦ୍ୱୟାରୂଳ୍ହଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପୋରାଣଧମ୍ମୱିନୟଂ ପୁନ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ସୁରକ୍ଖିତଂ ରକ୍ଖିଂସୁ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା]।
ଅଥ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ନୱସୁ ପଚ୍ଚନ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ସାସନପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ନୱ ନାୟକତ୍ଥେରେ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ପେସେସି । ତେସୁ ଅଟ୍ଠହି ଥେରେହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପତିଟ୍ଠାପିତେ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଛତ୍ତିଂସାଧିକଦ୍ୱିସତେ (୨୩୬) ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସେ ଜମ୍ବୁଦୀପତୋ ସୀହଳଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସରାଜପ୍ପମୁଖଂ ଦୀପକଜନସମୂହଂ ପସାଦେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ସମ୍ପତିଟ୍ଠାପେସି, ତେନ ଚ ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନଂ ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମହାୱିହାରଂ ନାମ ସଙ୍ଘାରାମଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା]। ତତୋ ପଭୁତି ସୀହଳଦୀପେ ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ୟାୱ ୱଟ୍ଟଗାମଣିରାଜକାଲା ନିକାୟନ୍ତରୱାଦାକୁଲରହିତଂ ନିମ୍ମଲଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ସମୁଜ୍ଜଲିତ୍ଥ । ୱଟ୍ଟଗାମଣିରାଜକାଲତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ନିକାୟନ୍ତରୱାଦାପି ସୀହଳଦୀପମୁପାଗମିଂସୁ । ତଦା ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦିନୋ ୟଥା ପୁରାଣଧମ୍ମୱିନୟୋ ତେହି ନିକାୟନ୍ତରୱାଦେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସୋ ଅମଲୀନୋ ପକତିପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତଥା ତଂ ମହୁସ୍ସାହେନ ସୁରକ୍ଖିତଂ ରକ୍ଖିଂସୁ । କଥଂ ?
ଅଭୟଗିରିନିକାୟୁପ୍ପତ୍ତି
ୱଟ୍ଟଗାମଣିରାଜା ହି (୪୨୫-ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସେ) ରଜ୍ଜଂ ପତ୍ୱା ପଞ୍ଚମାସମତ୍ତକାଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତିସ୍ସଦାମରିକେନ ସତ୍ତହି ଚ ଦମିଳୟୋଧେହି ଉପଦ୍ଦୁତୋ ସଙ୍ଗାମେ ଚ ପରାଜିତୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ସାଧିକାନି ଚୁଦ୍ଦସୱସ୍ସାନି ନିଲୀୟିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରୱେସେନ ୱସତି [ମହାୱଂସେ ୩୩-ପରିଚ୍ଛେଦେ ୩୭-ଗାଥାତୋ ପଟ୍ଠାୟ]। ତଦା ଲଙ୍କାଦୀପେ ମନୁସ୍ସା ଚୋରଭୟେନ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଭୟେନ ଚ ଉପଦ୍ଦୁତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତେନ ଭିକ୍ଖୂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତତୋ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଧାରେନ୍ତା ୱିହରନ୍ତି । ଲଙ୍କାଦୀପେୟେୱ ଓହୀନାପି ଥେରା ୟଥାଲଦ୍ଧେହି କନ୍ଦମୂଲପଣ୍ଣେହି ୟାପେନ୍ତା କାୟେ ୱହନ୍ତେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତି, ଅୱହନ୍ତେ ୱାଲୁକଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ସୀସାନି ଏକଟ୍ଠାନେ କତ୍ୱା ପରିୟତ୍ତିଂ ସମ୍ମସନ୍ତି । ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସ ସଂୱଚ୍ଛରାନି ସାଟ୍ଠକଥଂ ତେପିଟକଂ ଅହାପେତ୍ୱା ଧାରୟିଂସୁ । ୟଦା ପନ ୱଟ୍ଟଗାମଣିରାଜା ଦମିଳରାଜାନଂ ହନ୍ତ୍ୱା (୪୫୫-୪୬୬ ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ) ପୁନପି ରଜ୍ଜଂ କାରେସି [ମହାୱଂସେ ୩୩, ୭୮-ଗାଥା]। ତଦା ତେ ଥେରା ଜମ୍ବୁଦୀପତୋ ପଚ୍ଚାଗତତ୍ଥେରେହି ସଦ୍ଧିଂ ତେପିଟକଂ ସୋଧେନ୍ତା ଏକକ୍ଖରମ୍ପି ଅସମେନ୍ତଂ ନାମ ନ ପସ୍ସିଂସୁ [ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୩୦; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୧୦]। ୟୋପି ଚ ମହାନିଦ୍ଦେସୋ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଏକସ୍ସେୱ ଦୁସ୍ସୀଲଭିକ୍ଖୁନୋ ପଗୁଣୋ ଅହୋସି, ସୋପି ମହାତିପିଟକତ୍ଥେରେନ ମହାରକ୍ଖିତତ୍ଥେରଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ରକ୍ଖିତୋ ଅହୋସି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮୫]। ଏୱଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖରଟ୍ଠକ୍ଖୋଭୁପଦ୍ଦୱେହି ପୀଳିତତ୍ତା ଦୁଦ୍ଧରସମୟେପି ଧମ୍ମୱିନୟଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧାରୟିଂସୁ ।
ରାଜା ଅଭୟଗିରିଂ ନାମ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କତୂପକାରପୁବ୍ବସ୍ସ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଦାସି । ସୋ ପନ ଥେରୋ କୁଲସଂସଗ୍ଗବହୁଲତ୍ତା ମହାୱିହାରୱାସୀହି ଭିକ୍ଖୂହି ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନୀହଟୋ । ତଦାସ୍ସ ସିସ୍ସୋ ବହଲମସ୍ସୁତିସ୍ସନାମକୋ ଥେରୋ ତଂ କମ୍ମଂ ପଟିବାହି, ତେନସ୍ସ ସଙ୍ଘୋ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ ଅକାସି । ସୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଭୟଗିରିୱିହାରମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେନ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଗଣଂ ୱହନ୍ତୋ ୱସି । ତେ ଚ ଦ୍ୱେ ଥେରା ନ ମହାୱିହାରଂ ପୁନାଗମିଂସୁ [ମହାୱଂସେ ୩୩, ୭୯-ଗାଥାଦୀସୁ । ନିକାୟସଙ୍ଗହେ]। ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୀହଳଦୀପେ ମହାୱିହାରୱାସୀ, ଅଭୟଗିରିୱାସୀତି ଦ୍ୱେ ନିକାୟାଜାତା । ଇଦଂ ତାୱ ସୀହଳଦୀପେ ସାସନପରିହାନିୟା ପଠମଂ କାରଣଂ ।
ଧମ୍ମରୁଚିନିକାୟୁପ୍ପତ୍ତି
ତଦା ଚ ରାଜା ଅଭୟଗିରିୱାସୀସୁୟେୱ ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱିସେସତୋ ପସନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ତେୟେୱ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ପୱାରେତ୍ୱା ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋପି ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଞ୍ଞାତା ବହୂ ଜନା ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଆରାମେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚ ବହୂ ଆୱାସେ କତ୍ୱା ତେସଂ ଦେନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ଭିକ୍ଖୂ ବହୂନଂ ଅଭିଞ୍ଞାତଜନାନଂ ସକ୍କତା ଚେୱ ହୋନ୍ତି ପୂଜିତା ଚ ମାନିତା ଚ । ପୁନ ଚ ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ବହଲମସ୍ସୁତିସ୍ସତ୍ଥେରାଦୟୋଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠତୋ ଆଗତଂ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକଗଣପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମରୁଚିନିକାୟସ୍ସ ଧମ୍ମୱିନୟଭୂତଂ ସକ୍କତଭାସାରୋପିତଂ ଅଭିନୱମ୍ପି ପିଟକଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି [ମହାୱଂସେ ୩୩, ୯୯ ଗାଥାସୁ । ନିକାୟସଙ୍ଗହେ], ତେନ ତେପି ଧମ୍ମରୁଚିନିକାୟିକା ନାମ ଅହେସୁଂ । ଇଦଂ ସୀହଳଦୀପେ ସାସନପରିହାନିୟା ଦୁତିୟଂ କାରଣଂ ।
ପିଟକତ୍ତୟସ୍ସ ପୋତ୍ଥକାରୋପନଂ
ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ପନ ପୋରାଣିକଂ ପାଳିଭାସାୟ ସଣ୍ଠିତଂ ପରିସୁଦ୍ଧପିଟକମେୱ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ମୁଖପାଠେନେୱ ଧାରେନ୍ତି । ତଦା ପନ ଥେରା ପଚ୍ଛିମଜନାନଂ ସତିପଞ୍ଞାହାନିଂ ଦିସ୍ୱା ବୁଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ତଂକାଲା ମୁଖପାଠେନାଭତଂ ସାଟ୍ଠକଥଂ ପିଟକତ୍ତୟଂ ପୋତ୍ଥକେ ଆରୋପେତୁଂ ସମାରଭିଂସୁ । ସମାରଭମାନା ଚ ତେ ଅନୁରାଧରାଜଧାନିପୁରତୋ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିମିଲପ୍ପମାଣେ ମଲୟଜନପଦେ ମାତୁଲ[ମାତଲେ ଇତି ଏତରହି ୱୋହାରୋ] ନଗରେ ଆଲୋକଲେଣେ ୱସନ୍ତା ଏକସ୍ସ ତନ୍ଦେସିକସ୍ସ ଜନପଦାଧିପତିନୋ ଆରକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ପୋତ୍ଥକାରୋପନକମ୍ମମକଂସୁ [ମହାୱଂସେ ୩୩, ୧୦୦-୧୦୧-ଗାଥାସୁ]। ତେନିଦଂ ଞାୟତି ‘‘ତଦା ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଥେରା ରାଜରାଜମହାମତ୍ତେହି ଅଲଦ୍ଧୂପକାରା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ବଲେନେୱ ପିଟକତ୍ତୟସ୍ସ ପୋତ୍ଥକାରୋପନକମ୍ମମକଂସୂ’’ତି ଚ, ‘‘ତଞ୍ଚ ୟଥେୱ ପଚ୍ଛିମଜନାନଂ ସତିପଞ୍ଞାହାନିଂ ଦିସ୍ୱା କତଂ, ତଥେୱ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖରଟ୍ଠକ୍ଖୋଭାଦିଭୟୁପଦ୍ଦୁତକାଲେସୁ ଦୁଦ୍ଧରଭାୱମ୍ପି ଦିସ୍ୱା’’ତି ଚ, ତଥା ‘‘ଅଭୟଗିରିୱାସୀନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତସମୟନ୍ତରୱାଦେହି ଅନାକୁଲନତ୍ଥମ୍ପି କତ’’ନ୍ତି ଚ । ଏୱଂ ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଥେରା ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦପିଟକଂ ସମୟନ୍ତରେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସନତ୍ଥାୟ ୟଥା ପୁରେ, ତଥା ପାଳିଭାସାୟ ଏୱ ପୋତ୍ଥକେ ଆରୋପେତ୍ୱାପି ସୁରକ୍ଖିତଂ ରକ୍ଖିଂସୁ । ୟଦି ହି ତଦା ତେପିଟକଂ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଅନାରୋପିତମସ୍ସ, ପଚ୍ଛାକାଲେସୁ ସମୟନ୍ତରତୋ ଆଗତସୁତ୍ତାନି ‘‘ନେତାନି ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସୁକରାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ୟତୋ ଚ ଖୋ ତଦା ସାଟ୍ଠକଥଂ ତେପିଟକଂ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଆରୋପିତଂ, ତତୋୟେୱ ଅନାଗତକାଲେସୁ ସମୟନ୍ତରାଗତସୁତ୍ତାନି ତେହି ପୋତ୍ଥକେହି ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ସୁକରାନି ହୋନ୍ତି ।
ତଥା ହି ଭାତିୟରାଜକାଲେ (୫୨୪-୫୫୨-ବୁ-ୱ) ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ଅଭୟଗିରିୱାସୀହି ୱିନୟେ ୱିୱାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତଦା ରାଜା ଦୀଘକାରାୟନଂ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସି । ସୋ ଉଭିନ୍ନଂ ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅଦାସି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୮୪]। ତଥା ୱୋହାରକତିସ୍ସରାଜକାଲେ ଚ (୭୫୮-୭୮୦ ବୁ-ୱ) ଗୋଠାଭୟରାଜକାଲେ ଚ (୭୯୭-୮୧୦ ବୁ-ୱ) ଥେରୱାଦିକା ପୋତ୍ଥକାରୂଳ୍ହେନ ଧମ୍ମୱିନୟେନ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ଅଧମ୍ମୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିଂସୁ [ନିକାୟସଙ୍ଗହେ ୧୨-ପିଟ୍ଠେ]।
ଅଧମ୍ମୱାଦୁପ୍ପତ୍ତି
ଅୟଂ ପନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସାସନମଲଭୂତାନଂ ଅଧମ୍ମୱାଦାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଅସୋକରଞ୍ଞୋ ହି କାଲେ ଉପ୍ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢିତା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠା କୋଧାଭିଭୂତା ପାଟଲିପୁତ୍ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରାଜଗହସମୀପେ ନାଲନ୍ଦାୟଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଏୱଂ ସମ୍ମନ୍ତୟିଂସୁ ‘‘ମହାଜନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅନୱଗାହତ୍ଥାୟ ସକ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ନାସେତବ୍ବୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ତେସଂ ସମୟଂ ଅଜାନନ୍ତେହି ନ ସକ୍କା କାତୁଂ, ତସ୍ମା ୟେନ କେନଚି ଉପାୟେନ ପୁନପି ତତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତବ୍ବମେୱା’’ତି । ତେ ଏୱଂ ସମ୍ମନ୍ତୟିତ୍ୱା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦୀନମନ୍ତରଂ ପୱିସିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତଦଞ୍ଞେସଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ମହାସଙ୍ଘିକାଦିନିକାୟାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟଭାୱଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପିଟକତ୍ତୟମୁଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତଞ୍ଚ ୱିପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ତତୋ କୋସମ୍ବିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟନାସନାୟ ଉପାୟଂ ମନ୍ତୟିତ୍ୱା ୨୫୩-ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସେ ଛସୁ ଠାନେସୁ ୱସନ୍ତା (୧) ହେମୱତିକୋ (୨) ରାଜଗିରିକୋ (୩) ସିଦ୍ଧତ୍ଥିକୋ (୪) ପୁବ୍ବସେଲିୟୋ (୫) ଅପରସେଲିୟୋ (୬) ୱାଜିରିୟୋ (୭) ୱେତୁଲ୍ଲୋ (୮) ଅନ୍ଧକୋ (୯) ଅଞ୍ଞମହାସଙ୍ଘିକୋତି ନୱ ଅଭିନୱେ ନିକାୟେ ଉପ୍ପାଦେସୁଂ [ନିକାୟସଙ୍ଗହେ ୯-ପିଟ୍ଠେ]। ତେସଂ ନାମାନି ଚ ଲଦ୍ଧିୟୋ ଚ କଥାୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତାୟେୱ ।
ତେସୁ ହେମୱତିକା ସଦ୍ଧମ୍ମପତିରୂପକଂ ବୁଦ୍ଧଭାସିତଭାୱେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା
(୧) ୱଣ୍ଣପିଟକଂ ନାମ ଗନ୍ଥଂ ଅକଂସୁ ।
ରାଜଗିରିକା (୨) ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲପିଟକଂ,
ସିଦ୍ଧତ୍ଥିକା (୩) ଗୂଳ୍ହୱେସ୍ସନ୍ତରଂ,
ପୁବ୍ବସେଲିୟା (୪) ରଟ୍ଠପାଲଗଜ୍ଜିତଂ,
ଅପରସେଲିୟା (୫) ଆଳୱକଗଜ୍ଜିତଂ,
ୱଜିରପବ୍ବତୱାସିନୋ ୱାଜିରିୟା (୬) ଗୂଳ୍ହୱିନୟଂ ନାମ ଗନ୍ଥଂ ଅକଂସୁ ।
ତେୟେୱ ସବ୍ବେ ମାୟାଜାଲତନ୍ତ-ସମାଜତନ୍ତାଦିକେ ଅନେକେ ତନ୍ତଗନ୍ଥେ ଚ, ମରୀଚିକପ୍ପ-ହେରମ୍ଭକପ୍ପାଦିକେ ଅନେକେ କପ୍ପଗନ୍ଥେ ଚ ଅକଂସୁ ।
ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦିନୋ ପନ (୭) ୱେତୁଲ୍ଲପିଟକମକଂସୁ ।
ଅନ୍ଧକା ଚ (୮) ରତନକୂଟାଦିକେ ଗନ୍ଥେ,
ଅଞ୍ଞମହାସଙ୍ଘିକା ଚ (୯) ଅକ୍ଖରସାରିୟାଦିସୁତ୍ତନ୍ତେ ଅକଂସୁ [ନିକାୟସଙ୍ଗହେ ୯-ପିଟ୍ଠେ]।
ତେସୁ ପନ ସଦ୍ଧମ୍ମପତିରୂପକେସୁ ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦୋ, ୱାଜିରିୟୱାଦୋ, ରତନକୂଟସତ୍ଥନ୍ତି ଇମାନିୟେୱ ତୀଣି ଲଙ୍କାଦୀପମୁପାଗତାନି, ଅଞ୍ଞାନି ପନ ୱଣ୍ଣପିଟକାଦୀନି ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ ନିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନିକାୟସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତଂ । ୱଣ୍ଣପିଟକାଦୀନମ୍ପି ପନ ଲଙ୍କାଦୀପମୁପାଗତଚ୍ଛାୟା ଦିସ୍ସତେୱ । ତଥା ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (୩, ୯-ପିଟ୍ଠେ)
‘‘ୱଣ୍ଣପିଟକ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲପିଟକରଟ୍ଠପାଲଗଜ୍ଜିତଆଳୱକଗଜ୍ଜିତଗୂଳ୍ହମଗ୍ଗଗୂଳ୍ହୱେସ୍ସନ୍ତର ଗୂଳ୍ହୱିନୟ ୱେଦଲ୍ଲପିଟକାନି [ଏତ୍ଥ ‘‘ୱେପୁଲ୍ଲ, ୱେଦଲ୍ଲଂ, ୱେତୁଲ୍ଲନ୍ତି ଅତ୍ଥକୋ ଏକଂ, ବୋଧିସତ୍ତପିଟକସ୍ସେୱ ନାମ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଗେନ ନାମ ଆଚରିୟେନ ଅଭିଧମ୍ମସମୁଚ୍ଚୟେ ନାମ ମହାୟାନିକଗନ୍ତେ (୭୯-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ୱେପୁଲ୍ଲଂ କତମଂ ? ବୋଧିସତ୍ତପିଟକସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଭାସିତଂ । ୟଦୁଚ୍ଚତେ ୱେପୁଲ୍ଲଂ, ତଂ ୱେଦଲ୍ଲମପ୍ୟୁଚ୍ଚତେ, ୱେତୁଲ୍ଲମପ୍ୟୁଚ୍ଚତେ । କିମତ୍ଥଂ ୱେପୁଲ୍ଲମୁଚ୍ଚତେ ? ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାଧିଟ୍ଠାନତୋ, ଉଦାରଗମ୍ଭୀରଧମ୍ମଦେସନାତୋ ଚ । କିମତ୍ଥମୁଚ୍ଚତେ ୱେଦଲ୍ଲଂ ? ସବ୍ବାୱରଣୱିଦଲନତୋ । କିମତ୍ଥମୁଚ୍ଚତେ ୱେତୁଲ୍ଲଂ ? ଉପମାନଧମ୍ମାନଂ ତୁଲନାଭାୱତୋ’’ତି] ପନ ଅବୁଦ୍ଧୱଚନାନିୟେୱାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ।
ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି (୨, ୧୮୬-ପିଟ୍ଠେ)
‘‘ଗୂଳ୍ହୱିନୟଂ ଗୂଳ୍ହୱେସ୍ସନ୍ତରଂ ଗୂଳ୍ହମହୋସଧଂ ୱଣ୍ଣପିଟକଂ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲପିଟକଂ ରଟ୍ଠପାଲଗଜ୍ଜିତଂ ଆଳୱକଗଜ୍ଜିତଂ ୱେଦଲ୍ଲପିଟକନ୍ତି ଅବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଦ୍ଧମ୍ମପତିରୂପକଂ ନାମା’’ତି ଚ–
ତେସଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଦିସ୍ସତି । ନ ହି ତାନି ଅସୁତ୍ୱା, ତେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ସୀହଳଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ତାନି ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ସକ୍କା, ନାପି ତଂ ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ ଜମ୍ବୁଦୀପିକଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ୱଚନଂ ଭୱିତୁଂ, ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ସୀହଳଦୀପଂ ଗମନସମୟେ ତେସଂୟେୱ ଅଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ତାନି ଚ ତଦଞ୍ଞାନି ଚ ମହାୟାନିକପିଟକାନି ତଂକାଲିକାନି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୀହଳଦୀପମୁପାଗତାନୀତି ଗହେତବ୍ବାନି । ତେସୁ ଚ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକଗଣପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମରୁଚିନିକାୟସ୍ସ ପିଟକାନଂ ତଦୁପାଗମନଂ ପୁବ୍ବେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦଞ୍ଞେସଂ ପନ ତଦୁପାଗମନଂ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦସ୍ସ ପଠମନିଗ୍ଗହୋ
ୱୋହାରକତିସ୍ସରଞ୍ଞୋ କାଲେ (୭୫୮-୭୮୦-ବୁ-ୱ) ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ଧମ୍ମରୁଚିନିକାୟିକା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସାସନୱିନାସନତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୁୱେସଧାରୀହି ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦିବ୍ରାହ୍ମଣେହି ରଚିତଂ ୱେତୁଲ୍ଲପିଟକଂ ସମ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧଭାସିତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତଂ ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଥେରୱାଦିକା ଧମ୍ମୱିନୟେନ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ଅଧମ୍ମୱାଦୋତି ପଟିକ୍ଖିପିଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ସବ୍ବସତ୍ଥପାରଗୁଂ କପିଲଂ ନାମ ଅମଚ୍ଚଂ ପେସେତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅବୁଦ୍ଧଭାସିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ୱେତୁଲ୍ଲପୋତ୍ଥକଂ ଝାପେତ୍ୱା ତଲ୍ଲଦ୍ଧିକେ ଚ ପାପଭିକ୍ଖୂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ଜୋତେସି [ନିକାୟସଙ୍ଗହେ ୧୨-ପିଟ୍ଠେ]। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାୱଂସେ –
‘‘ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା, କାରେତ୍ୱା ପାପନିଗ୍ଗହଂ ।
କପିଲେନ ଅମଚ୍ଚେନ, ସାସନଂ ଜୋତୟୀ ଚ ସୋ’’ତି ॥
ସାଗଲିୟନିକାୟୁପ୍ପତ୍ତି
ପୁନପି ତେ ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ଗୋଠାଭୟରଞ୍ଞୋ କାଲେ (୭୯୭-୮୧୦-ବୁ-ୱ) ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦଂ ତଥେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତଦା ପନ ତେସୁ ଉସ୍ସିଲିୟାତିସ୍ସୋ ନାମ ମହାଥେରୋ ୱୋହାରକତିସ୍ସରାଜକାଲେ ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କତନିଗ୍ଗହଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ୱିଚାରଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସମୟେ ତଥେୱ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଭଦ୍ଦକମେତ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନ ମୟଂ ତେହି ଏକତୋ ହୋମା’’ତି ତିସତମତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଗିରିୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମରୁଚିନିକାୟତୋ ୱିସୁଂ ହୁତ୍ୱା ୱସି । ତେସୁ ସାଗଲୋ ନାମ ମହାଥେରୋ ତତ୍ଥେୱ ଦକ୍ଖିଣଗିରିମ୍ହି ୱସନ୍ତୋ ଆଗମବ୍ୟାଖ୍ୟାନମକାସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ଥେରମାରବ୍ଭ ତସ୍ସନ୍ତେୱାସିନୋ ସାଗଲିୟା ନାମ ଅହେସୁଂ । ତେସମ୍ପି ୱାଦୋ ପଚ୍ଛା ମହାସେନରାଜକାଲେ ଜେତୱନୱିହାରେ ପତ୍ଥରି [ନିକାୟ ୧୩-ପିଟ୍ଠେ]।
ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦସ୍ସ ଦୁତିୟନିଗ୍ଗହୋ
ଗୋଠାଭୟୋ ପନ ରାଜା ପଞ୍ଚସୁ [ମହାୱିହାର, ଚେତିୟ, ଥୂପାରାମ, ଇସ୍ସରସମଣକ, ୱେସ୍ସଗିରିୱିହାରସଙ୍ଖାତେସୁ] ୱିହାରେସୁ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଏକତୋ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦସ୍ସ ଅବୁଦ୍ଧଭାସିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତଂୱାଦିନୋ ସଟ୍ଠି ପାପଭିକ୍ଖୂ ଲକ୍ଖଣାହତେ କତ୍ୱା ରଟ୍ଠତୋ ପବ୍ବାଜେସି, ୱେତୁଲ୍ଲପୋତ୍ଥକାନି ଚ ଝାପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ଜୋତେସି [ମହାୱଂସେ ୩୬, ୧୧୧-୧୧୨-ଗାଥାସୁ, ନିକାୟ ୧୩-ପିଟ୍ଠେ]।
ତଦା ରଟ୍ଠତୋ ପବ୍ବାଜିତେସୁ ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ କେଚି କାୱୀରପଟ୍ଟନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଏକୋ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟମାଣୱକୋ ଦେସନ୍ତରତୋ କାୱୀରମାଗନ୍ତ୍ୱା ପଟ୍ଟନଗାମିକେହି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କତୂପହାରଂ ଦିସ୍ୱା ଲାଭସକ୍କାରଂ ନିସ୍ସାୟ ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସଙ୍ଘମିତ୍ତୋତି ନାମେନ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ସୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ଧମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଗୋଠାଭୟରଞ୍ଞା ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦହେତୁ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ରଟ୍ଠା ପବ୍ବାଜିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ କୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦଂ ୱା ନେ ଗାହାପେସ୍ସାମି, ୱିହାରେ ୱା ନେସଂ ଉମ୍ମୂଲେତ୍ୱା ୱିନାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ସୀହଳଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ପସାଦେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ପୁତ୍ତେ ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପେସ୍ସାମୀତି ଆରଭି । ତଥାପି ଅତ୍ତନୋ ୱାଦସ୍ସ ଜାନନସମତ୍ଥଂ ଜେଟ୍ଠତିସ୍ସଂ ଓହାୟ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ କାରାପେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ କନିଟ୍ଠଂ ମହାସେନକୁମାରମେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପେସି । ୱିତୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ଜେଟ୍ଠତିସ୍ସକୁମାରେ ରଜ୍ଜଂ ପତ୍ତେ (୮୧୦-୮୧୯-ବୁ-ୱ) ସୋ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଭୀତୋ କାୱୀରପଟ୍ଟନମେୱ ଗତୋ [ମହାୱଂସେ ୩୬, ୧୧୩-ଗାଥାଦୀସୁ, ନିକାୟ ୧୪-ପିଟ୍ଠେ]।
ମହାସେନରଞ୍ଞୋ ପନ କାଲେ (୮୧୯-୮୪୫-ବୁ-ୱ) ସୋ ପୁନ ସୀହଳଦୀପମାଗନ୍ତ୍ୱା ଅଭୟଗିରିୱିହାରେ ୱସନ୍ତୋ ମହାୱିହାରୱାସୀହି ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦଂ ଗାହାପେତୁଂ ନାନାପକାରେହି ୱାୟାମମକାସି । ତଥାପି ତେହି ତଂ ଗାହାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନାନାକାରଣେହି ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ‘‘ୟୋ କୋଚି ଏକସ୍ସପି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଆହାରଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ସତଂ ଦଣ୍ଡୋ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେସି । ତଦା ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ନଗରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତା ତୟୋ ଦିୱସେ ଭିକ୍ଖମଲଦ୍ଧା ମହାପାସାଦେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ମୟଂ ଖୁଦାହେତୁ ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାମ, ବହୂ ଜନା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅପାୟଗାମିନୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୟଞ୍ଚ ସବ୍ବେ ସାୱଜ୍ଜା ଭୱିସ୍ସାମ, ତସ୍ମା ନ ମୟଂ ଜୀୱିତହେତୁପି ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି ସମ୍ମନ୍ତୟିତ୍ୱା ମହାୱିହାରାଦିକେ ସବ୍ବୱିହାରେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ରୋହଣଜନପଦଞ୍ଚ ମଲୟପଦେସଞ୍ଚ ଅଗମିଂସୁ [ମହାୱଂସେ ୩୭, ୨-୬-ଗାଥାସୁ । ନିକାୟସଙ୍ଗହେ ୧୪-ପିଟ୍ଠେ]।
ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦୋ
କୀଦିସୋ ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦୋ ନାମ, ୟତୋ ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଅତିୱିୟ ଜିଗୁଚ୍ଛିଂସୂତି ? ଇଦାନି ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦସ୍ସ ସରୂପଂ ସବ୍ବାକାରେନ ପକାସେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ୱେତୁଲ୍ଲନାମେନ ପୋତ୍ଥକାନଂ ୱା ନିକାୟସ୍ସ ୱା ଏତରହି ଅପାକଟଭାୱତୋ । ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ପନ କଥାୱତ୍ଥୁଅଟ୍ଠକଥାୟଂ [କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯୩-୭୯୪ ଆଦୟୋ] କତିପୟା ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦା ଆଗତା । କଥଂ ? –
‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ, ମଗ୍ଗଫଲେହି ଅଞ୍ଞୋ ସଙ୍ଘୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ମଗ୍ଗଫଲାନି ଚ ନ କିଞ୍ଚି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଚ (୧) ।
‘‘ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ ନାମ, ନ ଚ ତାନି ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୀ’’ତି ଚ (୨) ।
‘‘ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ ନାମ, ନ ଚ ତାନି କିଞ୍ଚି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଭୁଞ୍ଜତି ପିୱତି ଖାଦତି ସାୟତୀ’’ତି ଚ (୩) ।
ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ ନାମ, ନ ଚ ସକ୍କା ତେସଂ କିଞ୍ଚି ଦାତୁଂ, ନ ଚ ତେହି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ, ନାପି ତେସଂ ଦାନେନ କୋଚି ଉପକାରୋ ଇଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ଚ (୪) ।
‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ନ କିଞ୍ଚି ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଲୋକାନୁୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପନ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ନିରୁପକାରତ୍ତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ଚ (୫) ।
‘‘ଭଗୱା ତୁସିତଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସତି, ନ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ନିମ୍ମିତରୂପମତ୍ତକଂ ପନେତ୍ଥ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଚ (୬) ।
‘‘ତୁସିତପୁରେ ଠିତୋ ଭଗୱା ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ଅଭିନିମ୍ମିତଂ ପେସେସି, ତେନ ଚେୱ, ତସ୍ସ ଚ ଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ନ ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା’’ତି ଚ (୭) ।
‘‘ଏକାଧିପ୍ପାୟେନ ମେଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ପଟିସେୱିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – କାରୁଞ୍ଞେନ ୱା ଏକେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଏକାଧିପ୍ପାୟୋ, ସଂସାରେ ୱା ଏକତୋ ଭୱିସ୍ସାମାତି ଇତ୍ଥିୟା ସଦ୍ଧିଂ ବୁଦ୍ଧପୂଜାଦୀନି କତ୍ୱା ପଣିଧିୱସେନ ଏକୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଅସ୍ସାତି ଏକାଧିପ୍ପାୟୋ, ଏୱରୂପୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଜନାନଂ ଏକାଧିପ୍ପାୟୋ ମେଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ପଟିସେୱିତବ୍ବୋ’’ତି ଚ (୮) ଏୱଂ ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦୀନଂ ଲଦ୍ଧିୟୋ ଆଗତା, ଏତ୍ତକାୟେୱ ନେସଂ ୱାଦା ଥେରୱାଦଗନ୍ଥୱସେନ ଦାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଆଦିତୋ ଚତୂହି ୱାଦେହି ସୁତ୍ତନ୍ତାଗତସଙ୍ଘୋ ଚ ମିଚ୍ଛା ଗହିତୋ, ୱିନୟାଗତସଙ୍ଘୋ ଚ ସବ୍ବଥା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତଦନନ୍ତରଂ ତୟୋ ୱାଦା ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱାଦାନୁୱତ୍ତକା । ଅନ୍ତିମସ୍ସ ପନ ଅସଦ୍ଧମ୍ମୱାଦଭାୱୋ ଅତିୱିୟ ପାକଟୋତି ।
ଅଭିଧମ୍ମସମୁଚ୍ଚୟେ ପନ ୱେତୁଲ୍ଲପିଟକସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତପିଟକଭାୱୋ ପକାସିତୋ, ତସ୍ମା ସଦ୍ଧମ୍ମପୁଣ୍ଡରିକସୁତ୍ତାଦିକେ ବୋଧିସତ୍ତପିଟକେ ଆଗତୱାଦୋପି ‘‘ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ [ଅଭିଧମ୍ମସମୁଚ୍ଚୟେ ୭୯-ପିଟ୍ଠେ]।
ମହାୱିହାରନାସନଂ
ମହାୱିହାରୱାସୀସୁ ପନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସବ୍ବୱିହାରେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗତେସୁ ସଙ୍ଘମିତ୍ତୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ରାଜାନଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଲୋହପାସାଦାଦିକେ ଚତୁସଟ୍ଠ୍ୟାଧିକେ ତିସତମତ୍ତେ ପରିୱେଣପାସାଦେ ନାସେତ୍ୱା ସମୂଲଂ ଉଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ଅଭୟଗିରିୱିହାରଂ ଆନୟାପେସି । ୱିହାରଭୂମିୟଞ୍ଚ କସାପେତ୍ୱା ଅପରଣ୍ଣେ ୱପାପେସି । ଏୱଂ ତଦା ମହାୱିହାରୋ ନୱ ୱସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୂହି ସୁଞ୍ଞୋ ଅହୋସି ଆୱାସୱିରହିତୋ ଚ । ଅଥ ରାଜା ମେଘୱଣ୍ଣାଭୟସ୍ସ ନାମ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ସନ୍ତଜ୍ଜନପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ୱଚନେନ ମହାୱିହାରଂ ପୁନ ପାକତିକଂ କତ୍ୱା ତେ ଚାପି ଅପକ୍କନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆନେତ୍ୱା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହି [ମହାୱଂସେ ୩୭-୩୦-ଗାଥାସୁ । ନିକାୟସଙ୍ଗହେ ୧୪-୧୫-ପିଟ୍ଠେସୁ]।
ଜେତୱନୱାସିନିକାୟୁପ୍ପତ୍ତି
ପୁନପି ରାଜା ଦକ୍ଖିଣାରାମୱାସିମ୍ହି ଜିମ୍ହମାନସେ କୁହକତିସ୍ସତ୍ଥେରେ ପସନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସତ୍ଥାୟ ମହାୱିହାରସୀମବ୍ଭନ୍ତରେ ଜୋତିୱନୁୟ୍ୟାନେ ଜେତୱନୱିହାରଂ କାରେତୁମାରଭି । ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ନିୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପୁନପି ତତୋ ଅପକ୍କମିଂସୁ । ତଦାପି ମହାୱିହାରୋ ନୱ ମାସାନି ଭିକ୍ଖୂହି ସୁଞ୍ଞୋ ଅହୋସି । ରାଜା ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନେୱ ତତ୍ଥ ଜେତୱନୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ କୁହକତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଦାସିୟେୱ । ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖିଣଗିରିୱିହାରତୋ ସାଗଲିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିଂସୁ । ପଚ୍ଛା ଚ ତେ ଅମ୍ବସାମଣେରସିଲାକାଲରଞ୍ଞୋ କାଲେ (୧୦୬୭-୧୦୮୦-ବୁ-ୱ) ୱେତୁଲ୍ଲୱାଦିନୋ ଅହେସୁଂ [ମହାୱଂସେ ୩୭, ୩୨-ଗାଥାଦୀସୁ, ନିକାୟସଙ୍ଗହେ ୧୫-ପିଟ୍ଠେ]।
ଏୱଂ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରସ୍ସ ସୀହଳଦୀପମାଗମନକାଲତୋ (୯୬୫-ବୁ-ୱ) ପୁବ୍ବେୟେୱ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦୀହି ମହାୱିହାରୱାସୀହି ୱିରୁଦ୍ଧସମୟା ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ (୪୫୫-ବୁ-ୱ) ସାଗଲିୟା (୭୯୭-୮୧୦-ବୁ-ୱ) ଜେତୱନୱାସିନୋ (୮୨୯-୮୪୫-ବୁ-ୱ) ଚାତି ତୟୋ ନିକାୟା ଉପ୍ପନ୍ନା ଅହେସୁଂ । ତେସୁ ପନ ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋୟେୱ ୱିସେସତୋ ପାକଟା ଚେୱ ହୋନ୍ତି ବଲୱନ୍ତୋ ଚ । ତଥା ହି ତେ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦପିଟକଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମରୁଚିନିକାୟପିଟକଞ୍ଚ ମହିସାସକାଦିନିକାୟପିଟକଞ୍ଚ ମହାୟାନପିଟକଞ୍ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି । ତେସୁ ଧମ୍ମରୁଚିନିକାୟପିଟକସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଭାୱୋ ପାକଟୋୟେୱ । ମହିସାସକାଦିନିକାୟପିଟକସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଭାୱୋ ପନ ଫାହିୟନ୍ନାମସ୍ସ ଚିନଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଦ୍ଧାନକ୍କମସଲ୍ଲକ୍ଖଣକଥାୟ ଚେୱ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୱଣ୍ଣପିଟକାଦିନାମୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଥା ମହାୟାନପିଟକସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଭାୱୋପି ।
ଫାହିୟମଦ୍ଧାନକ୍କମକଥା
ଫାହିୟନ୍ନାମେନ ହି ଚିନଭିକ୍ଖୁନା ୯୫୬-ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସେ ସୀହଳଦୀପତୋ ସକ୍କତଭାସାରୋପିତଂ ମହିସାସକୱିନୟପିଟକଞ୍ଚ ଦୀଘାଗମୋ ଚ ସଂୟୁତ୍ତାଗମୋ ଚ ସନ୍ନିପାତପିଟକଞ୍ଚ ଅତ୍ତନା ସହ ଚିନରଟ୍ଠମାନୀତନ୍ତି ତସ୍ସ ଅଦ୍ଧାନକ୍କମକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଅଭୟଗିରିୱିହାରତୋୟେୱ ଲଦ୍ଧମସ୍ସ, ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ସକ୍କତାରୋପିତପିଟକାଭାୱତୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୱଣ୍ଣପିଟକାଦୀନି ଚ ତତ୍ଥେୱ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ମହାୱିହାରୱାସୀହି ତେସଂ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱତୋ । ତଥା ‘‘ଫାହିୟମ୍ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସୀହଳଦୀପେ ପଟିୱସନକାଲେ (୯୫୪-୯୫୬-ବୁ-ୱ) ମହାୱିହାରେ ତିସହସ୍ସମତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି, ତେ ଥେରୱାଦପିଟକମେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ ମହାୟାନପିଟକଂ । ଅଭୟଗିରିୱିହାରେ ପଞ୍ଚସହସ୍ସମତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି, ତେ ପନ ଦ୍ୱେପି ପିଟକାନି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ମହାୟାନପିଟକଞ୍ଚେୱ ଥେରୱାଦପିଟକଞ୍ଚା’’ତି ଚ ତେନେୱ ଚିନଭିକ୍ଖୁନା ଦସ୍ସିତଂ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ମହାୟାନପିଟକମ୍ପି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ମହାୟାନିକାନଂ ପଧାନାଚରିୟଭୂତେହି ଅସ୍ସଘୋସନାଗଜ୍ଜୁନେହି କତଗନ୍ଥାପି ସଂୱିଜ୍ଜମାନାୟେୱ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତତୋୟେୱ ତେସଂ ନୟଞ୍ଚ ନାମଞ୍ଚ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋପି ଅଞ୍ଞେପି ତଂକାଲିକା ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ସୁତସମ୍ପନ୍ନା ଥେରା ଜାନେୟ୍ୟୁଂୟେୱ । ଅପିଚ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେ ସମୁଦ୍ଦସମୀପେ ଗୁନ୍ତାଜନପଦେ ନାଗାରଜୁନକୋଣ୍ଡଂ ନାମ ଠାନମତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ନାଗଜ୍ଜୁନୋ ମହାୟାନିକାନଂ ପଧାନାଚରିୟଭୂତୋ ୱସନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ଚ ତନ୍ଦେସିକଭାୱନିମିତ୍ତଂ ଦିସ୍ସତି, ତଂ ପଚ୍ଛତୋ (୩୩-ପିଟ୍ଠେ) ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ତସ୍ମାପି ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ ନାଗଜ୍ଜୁନସ୍ସ ଚ ଅସ୍ସଘୋସସ୍ସ ଚ ନୟଞ୍ଚ ନାମଞ୍ଚ ଜାନେୟ୍ୟୟେୱାତି ସକ୍କା ଅନୁମିନିତୁଂ ।
ଜାନତୋୟେୱ ପନ ତେସଂ ନୟସ୍ସ ୱା ନାମସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟମପ୍ପକାସନଂ ତେସଂ ନିକାୟନ୍ତରଭାୱତୋୟେୱସ୍ସ । ତଥା ହି ତେସଂ ଅସ୍ସଘୋସନାଗଜ୍ଜୁନାନଂ ଅସ୍ସଘୋସୋ[(୫୭୦-୬୭୦-ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ)] ଥେରୱାଦତୋ ଭିନ୍ନେସୁ ଏକାଦସସୁ ଗଣେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦଗଣେ ପରିୟାପନ୍ନୋ, ନାଗଜ୍ଜୁନୋ ଚ ମହାସଙ୍ଘିକ-ଚେତିୟୱାଦିଗଣାଦୀହି ଜାତେ ମହାୟାନନିକାୟେ ପରିୟାପନ୍ନୋ, ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଚ ଆଦିତୋୟେୱ ପଟ୍ଠାୟ ନିକାୟନ୍ତରସମୟେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ପିଟକଂ ଅତୀୱ ଆଦରଂ କତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ତେସମଞ୍ଞତରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ଗନ୍ଥନିଗମନେସୁ ‘‘ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱଂସାଲଙ୍କାରଭୂତେନା’’ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ତେସଂ ନୟଂ ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ଗନ୍ଥେସୁ ନିକାୟନ୍ତରସମୟେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସନତ୍ଥଂ ନପ୍ପକାସେସୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟାନି ‘‘ବୋଧିମଣ୍ଡସମୀପମ୍ହି, ଜାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମାଣୱୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ମହାୱଂସୱଚନସ୍ସ ୱିଚାରଣମୁଖେନ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ୱମ୍ଭନୱଚନାନି ଧମ୍ମାନନ୍ଦକୋସମ୍ବିନା ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଅମୂଲକଭାୱେନ ଅନୁୱିଚାରିତାନି । ତଥାପି ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ବୋଧିମଣ୍ଡସମୀପେ ଜାତୋ’’ତି ଏତଂ ପନ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ଦଳ୍ହକାରଣଂ ନ ଦିସ୍ସତେୱ ଠପେତ୍ୱା ତଂ ମହାୱଂସୱଚନଂ, ୟମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଘୋସୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ମହାୱଂସମେୱ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତୱଚନତ୍ତା ନ ଦଳ୍ହକାରଣଂ ହୋତୀତି ।
ମରମ୍ମରଟ୍ଠିକଭାୱକଥା
ଏକଚ୍ଚେ ପନ ମରମ୍ମରଟ୍ଠିକା ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ମରମ୍ମରଟ୍ଠେ ସଥୁଂ ନାମ ନଗରତୋ ସୀହଳଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟୋ ଅକାସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଧମ୍ମାନନ୍ଦେନ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ‘‘ତମ୍ପି ଥୋକଂ ୟୁତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନଂ, ଅହଂ ଏୱଂ ସଦ୍ଦହାମି ‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେ ତେଲଙ୍ଗଜାତିକୋ’ତି, ତେଲଙ୍ଗଜାତିକା ଚ ବହୂ ଜନା ମରମ୍ମରଟ୍ଠେ ଚ ଇନ୍ଦୋଚିନ ରଟ୍ଠେ ଚ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱସନ୍ତି, ତଲ୍ହିଙ ? ଇତି ୱୋହାରୋ ଚ ତତୋୟେୱ ତେଲଙ୍ଗପଦତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ତଥା ‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ କତ୍ୱା ସୀହଳଦୀପତୋ ମରମ୍ମରଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଭାଗେ ତତ୍ଥେୱ ୱସୀ’ତିପି ଗହେତୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ସ ହି ଗନ୍ଥା ମରମ୍ମରଟ୍ଠେ ସୀହଳରଟ୍ଠତୋପି ସୁରକ୍ଖିତତରା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାପିତଂ ।
ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକଭାୱୟୁତ୍ତି
ବହୂ ପନ ଆଧୁନିକା ୱିଚକ୍ଖଣା ଧମ୍ମାନନ୍ଦାଦୟୋ ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଅଟ୍ଠକଥାଟୀକାକାରା ଥେରା ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକାୟେୱ । ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧୱଂସଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠକଥାୟ ଚ କାରକୋ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ଚୋଳରଟ୍ଠେ ତମ୍ବପଣ୍ଣିନଦିୟଂ ଉରଗନଗରେ ଜାତୋ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ଏକକାଲିକୋ ଚ । ପରମତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟ-ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦ-ଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହାନଂ କାରକୋ ଆଚରିୟଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ[ଏକଚ୍ଚେ ପନ ୱଦନ୍ତି-ପରମତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟକାରକୋ ଏକୋ, ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦଅଭିଧମ୍ମତ୍ଥସଙ୍ଗହାନଂ କାରକୋ ଏକୋତି ଦ୍ୱେ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରାତି]କଞ୍ଚିୱରରଟ୍ଠେ କାୱେରିନଗରଜାତିକୋ । ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟପରିୟାପନ୍ନଉଦାନାଦିପାଳିୟା ସଂୱଣ୍ଣନାଭୂତାୟ ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା କାରକୋ ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରୋପି ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେ କଞ୍ଚିପୁରଜାତିକୋ । ତଥେୱାୟମ୍ପୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ମନୋରଥପୂରଣିୟା ନାମ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟ ନିଗମନେ –
‘‘ଆୟାଚିତୋ ସୁମତିନା, ଥେରେନ ଭଦନ୍ତଜୋତିପାଲେନ ।
କଞ୍ଚିପୁରାଦୀସୁ ମୟା, ପୁବ୍ବେ ସଦ୍ଧିଂ ୱସନ୍ତେନା’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ଚ କଞ୍ଚିପୁରଂ ନାମ ମଦରସନଗରସ୍ସ ଈସକଂ ପଚ୍ଛିମନିସ୍ସିତେ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସମିଲପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ ଇଦାନି କଞ୍ଜୀୱର ଇତି ୱୋହରିତନଗରମେୱ ।
ତଥା ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ନାମ ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟ ନିଗମନେପି –
‘‘ଆୟାଚିତୋ ସୁମତିନା, ଥେରେନ ବୁଦ୍ଧମିତ୍ତେନ ।
ପୁବ୍ବେ ମୟୂରଦୂତ [ମୟୂରରୂପ (ସୀ॰), ମୟୂରସୁତ୍ତ (ସ୍ୟା॰)] ପଟ୍ଟନମ୍ହି ସଦ୍ଧିଂ ୱସନ୍ତେନା’’ତି – ୱୁତ୍ତଂ ॥
ଏତ୍ଥ ଚ ମୟୂରଦୂତପଟ୍ଟନଂ ନାମ ଇଦାନି ମଦରସନଗରସମୀପେ ମିଲପୋର ଇତି ୱୋହରିତଟ୍ଠାନନ୍ତି ପୋରାଣପ୍ପୱତ୍ତିଗୱେସୀହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇମାହି ପନ ନିଗମନଗାଥାହି ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେୟେୱ ନିୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବତଂ ପକାସେତି, ବୋଧିମଣ୍ଡସମୀପେ ୱା, ମରମ୍ମରଟ୍ଠେ ୱା ନିୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବତାୟ ପକାସନଞ୍ଚ ନ ଦିସ୍ସତି । ତେନ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକୋ ନ ହୋତୀତି ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟମ୍ପି ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (୩, ୧୩) ଆଚରିୟେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୟଂ ପନ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ପମୁଖେ ଅନାପତ୍ତୀତି ଭୂମିୟଂ ୱିନା ଜଗତିୟା ପମୁଖଂ ସନ୍ଧାୟ କଥିତ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନ୍ଧକରଟ୍ଠେ ପାଟେକ୍କସନ୍ନିୱେସା ଏକଚ୍ଛଦନା ଗବ୍ଭପାଳିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ଇମିନା ପନ ୱଚନେନ ‘‘ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥା ଅନ୍ଧକରଟ୍ଠିକେହି ଥେରେହି କତା’’ତି ପାକଟା ହୋତି, ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋପି ଚ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟ ସନ୍ଧାୟଭାସିତମ୍ପି ତନ୍ଦେସିକଗବ୍ଭପାଳିସନ୍ନିୱେସାକାରମ୍ପି ସୁଟ୍ଠୁ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ତନ୍ଦେସିକୋ ନ ହୋତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।
ତଥା ଇମସ୍ସପି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ନିଗମନେ – ‘‘ମୋରଣ୍ଡଖେଟକୱତ୍ତବ୍ବେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଖେଟୋତି ପଦସ୍ସ ଗାମୋତି ୱା, ଜାନପଦାନଂ କସ୍ସକାନଂ ନିୱାସୋତି ୱା, ଖୁଦ୍ଦକନଗରନ୍ତି ୱା ତୟୋ ଅତ୍ଥା ସକ୍କତାଭିଧାନେ ପକାସିତା, ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେସୁ ଚ ୟାୱଜ୍ଜତନାପି ଗାମୋ ଖେଡାତି ୱୋହରୀୟତି । ତସ୍ମା ମୋରଣ୍ଡୱ୍ହୟେ ଖେଟେ ଜାତୋ ମୋରଣ୍ଡଖେଟକୋ, ମୋରଣ୍ଡଖେଟକୋ ଇତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ମୋରଣ୍ଡଖେଟକୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତେନ ମୋରଣ୍ଡଖେଟକୱତ୍ତବ୍ବେନାତି ୱଚନତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ‘‘ମୋରଣ୍ଡଗାମେ ଜାତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେନ ଥେରେନା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଇଦାନି ପନ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେ ଗୁନ୍ତାଜନପଦେ ନାଗାରଜୁନକୋଣ୍ଡତୋ ଏକପଣ୍ଣାସମିଲମତ୍ତେ (୫୧) ଅମରୱତିତୋ ଚ ଅଟ୍ଠପଣ୍ଣାସମିଲମତ୍ତେ (୫୮) ପଦେସେ କୋତନେମଲିପୁରୀତି ଚ ଗୁନ୍ଦଲପଲ୍ଲୀତି ଚ ୱୋହରିତଂ ଠାନଦ୍ୱୟମତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଚ ବହୂନି ବୁଦ୍ଧସାସନିକପୋରାଣସନ୍ତକାନି ଦିଟ୍ଠାନି, ନେମଲୀତି ତେଲଗୁୱୋହାରୋ ଚ ମୋରସ୍ସ, ଗୁନ୍ଦଲୁ ଇତି ଚ ଅଣ୍ଡସ୍ସ, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଦ୍ୱୟମେୱ ପୁବ୍ବେ ମୋରଣ୍ଡଖେଟୋତି ୱୋହରିତୋ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ଜାତିଗାମୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ପୋରାଣଟ୍ଠାନଗୱେସୀହି ଗହିତୋ । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ‘‘ମୋରଣ୍ଡଖେଟକୱତ୍ତବ୍ବେନା’’ତି ପଦଂ ‘‘ମୋରଣ୍ଡଗାମଜାତେନା’’ତି ପଦଂ ୱିୟ ପାଳିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକଂ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞେହି ଚ ବହୂହି ୱିସେସନପଦେହି ଏକତୋ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୱିସେସ୍ୟପଦସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ୱିସୁଂ ଠିତଂ, ଆଗମଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଚ ନ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଏତଂ କେନଚି ତଂକାଲିକେନ ଆଚରିୟସ୍ସ ଜାତିଟ୍ଠାନଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତେନ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ।
ଇମେସୁ ପନ ତୀସୁ ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ବୋଧିମଣ୍ଡସମୀପେ ଜାତୋତି ଚ ମରମ୍ମରଟ୍ଠିକୋତି ଚ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୱଚନେସୁ ପଚ୍ଛିମମେୱ ବଲୱତରଂ ହୋତି ଆଚରିୟସ୍ସେୱ ୱଚନନିସ୍ସିତତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଦେୱ ନିସ୍ସାୟ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି
ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଦସମେ ବୁଦ୍ଧୱସ୍ସସତକେ (୯୦୧-୧୦୦୦-ବୁ-ୱ) ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେ ମୋରଣ୍ଡଗାମେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଜାତୋ, ସୋ ତୀସୁ ୱେଦେସୁ ଚେୱ ସବ୍ବୱିଜ୍ଜାସିପ୍ପଗନ୍ଥେସୁ ଚ ପାରଙ୍ଗତୋ ହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ତମ୍ପି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେ ଏକସ୍ମିଂ ଥେରୱାଦିକୱିହାରେ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ରେୱତତ୍ଥେରପ୍ପମୁଖାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଞ୍ଚେୱ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପିଟକତ୍ତୟପାଳିମୁଗ୍ଗଣ୍ହି । ସୋ ଏୱଂ ପିଟକତ୍ତୟପାଳିମୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ ଅଞ୍ଞାସି ‘‘ଅୟମେକାୟନମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟା’’ତି । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଚ ତସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଞାଣପ୍ପଭାୱସମ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସାସନେ କିତ୍ତିଘୋସୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱିୟ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ସମ୍ପସ୍ସମାନା ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ’’ତି ନାମମକଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନା’’ତି ।
ସୋ ଏୱଂ ପିଟକତ୍ତୟପାଳିମୁଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ମଦରସ ନଗରସମୀପଟ୍ଠାନଭୂତେ ମୟୂରଦୂତପଟ୍ଟନମ୍ହି ଚ କଞ୍ଚିପୁରାଦୀସୁ ଚ ୱସନ୍ତୋ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟ ପରିଚୟଂ କତ୍ୱା ତାୟ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାସୁପି ପରିଚୟଂ କାତୁକାମୋ ତା ଚ ପାଳିଭାସମାରୋପେତ୍ୱା ଅଭିନୱୀକାତୁମାସୀସନ୍ତୋ ସୀହଳଦୀପମଗମାସି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ କାଲେ ସୀହଳଦୀପେ ମହାନାମୋ ନାମ ରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେତି, ସୋ ଚ ରାଜା ଅଭୟଗିରିୱାସୀସୁ ପସନ୍ନୋ ତେୟେୱ ୱିସେସତୋ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ଏକଚ୍ଚେ ପନ ଆଧୁନିକା ୱିଚକ୍ଖଣା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ସୀହଳଦୀପାଗମନେନ ସିରିମେଘୱଣ୍ଣରାଜକାଲତୋ (୮୪୬-ବୁ-ୱ) ପୁରେତରଂୟେୱ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ନେସଂ କାରଣଂ, ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ନୱୱସ୍ସକାଲେ (୮୫୫-ବୁ-ୱ) ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦାଠାଧାତୁକଲିଙ୍ଗରଟ୍ଠତୋ ସୀହଳଦୀପମାନୀତା, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୀହଳରାଜାନୋ ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ମହନ୍ତଂ ଧାତୁପୂଜାଉସ୍ସୱଂ କରୋନ୍ତି । ୟଦି ଚ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ତତୋ ପଚ୍ଛା ସୀହଳଦୀପମାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତମ୍ପି ପାସାଦିକଂ ମହୁସ୍ସୱଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗନ୍ଥେସୁ ପକାସେୟ୍ୟ ୟଥା ଫାହିୟଂ ନାମ ଚିନଭିକ୍ଖୁ ମହାନାମରାଜକାଲେ (୯୫୩-୯୭୫-ବୁ-ୱ) ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଦ୍ଧାନକ୍କମକଥାୟଂ ପକାସେସି, ନ ପନ ଆଚରିୟସ୍ସ ଗନ୍ଥେସୁ ତଂପକାସନା ଦିସ୍ସତି, ତେନେତଂ ଞାୟତି ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଦାଠାଧାତୁସମ୍ପତ୍ତକାଲତୋ (୮୫୫-ବୁ-ୱ) ପୁରେତରଂୟେୱ ସୀହଳଦୀପମାଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ ଅକାସୀ’’ତି । ତଂ ପନ ନ ଦଳ୍ହକାରଣଂ ହୋତି, ତିପିଟକପାଳିୟା ହି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଦିଟ୍ଠଂ ପକାସେତବ୍ବଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ଅଦ୍ଧାନକ୍କମକଥାସଦିସା । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ, ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦୀପୱଂସତୋପି କିଞ୍ଚି ଆନେତ୍ୱା ପକାସିତଂ, ଦୀପୱଂସେ ଚ ୟାୱ ମହାସେନରାଜକାଲା (୮୧୯-୮୪୫-ବୁ-ୱ) ପୱତ୍ତି ପକାସିତାତି ସିରିମେଘୱଣ୍ଣରାଜକାଲତୋ (୮୪୫-୮୭୩-ବୁ-ୱ) ପୁବ୍ବେ ଦୀପୱଂସୋୟେୱ ଲିଖିତୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟଦି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ ତତୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ କତା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, କଥଂ ତତ୍ଥ ଦୀପୱଂସୋ ସକ୍କା ପକାସେତୁନ୍ତି ।
ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ପନ ସୀହଳଦୀପଂ ପତ୍ତକାଲେ (୯୬୫-ବୁ-ୱ) ମହାୱିହାରମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସୀହଳମହାଥେରାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ସୁଣି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ –
‘‘ମହାଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚେୱ, ମହାପଚ୍ଚରିମେୱ ଚ ।
କୁରୁନ୍ଦିଞ୍ଚାତି ତିସ୍ସୋପି, ସୀହଳଟ୍ଠକଥା ଇମା ॥
ବୁଦ୍ଧମିତ୍ତୋତି ନାମେନ, ୱିସ୍ସୁତସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ ।
ୱିନୟଞ୍ଞୁସ୍ସ ଧୀରସ୍ସ, ସୁତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି [ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଗମନକଥା]॥
ଇମିନା ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନେନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାଦୀନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂୟେୱ ଅଟ୍ଠକଥାନଂ ସୁତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ପନ ସଙ୍ଖେପଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାନମ୍ପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦସ୍ସିତୋୟେୱ, କସ୍ମା ପନ ତା ଆଚରିୟେନ ସୀହଳତ୍ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକେ ନ ସୁତାତି ? ତାସୁ ହି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥା ତାୱ ଅନ୍ଧକରଟ୍ଠିକଭାୱତୋ, କତପରିଚୟଭାୱତୋ ଚ ନ ସୁତାତି ପାକଟୋୟେୱାୟମତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥା ପନ ମହାପଚ୍ଚରିଟ୍ଠକଥାୟ ସଂଖିତ୍ତମତ୍ତଭାୱତୋ ନ ସୁତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ୱଜିରବୁଦ୍ଧିଟୀକାୟଂ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ [ୱିଜିର॰ ଟୀ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା] ଚୂଳପଚ୍ଚରିଟ୍ଠକଥାଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାନମ୍ପି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସାରତ୍ଥଦୀପନୀ-ୱିମତିୱିନୋଦନୀଟୀକାସୁ [ସାରତ୍ଥ॰ ଟୀ॰ ୧.୯୨ ପାଚିତ୍ତିୟକଣ୍ଡ; ୱି॰ ୱି॰ ଟୀ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥାୱଣ୍ଣନା] ପନ ଅନ୍ଧକସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାନଂ ସଙ୍ଗହିତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଞ୍ଚ ଚୂଳପଚ୍ଚରୀତି ନାମଂ କୁହିଞ୍ଚିପି ନ ଦିସ୍ସତି, ମହାଟ୍ଠକଥା ମହାପଚ୍ଚରୀ କୁରୁନ୍ଦୀ ଅନ୍ଧକସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାତି ଇମାନିୟେୱ ନାମାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ବହୂସୁ ଚ ଠାନେସୁ ‘‘ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମହାପଚ୍ଚରିୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୪] ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସମାନୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତସ୍ମା ୱଜିରବୁଦ୍ଧିୟଂ ଚୂଳପଚ୍ଚରୀତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠକଥା ମହାପଚ୍ଚରିତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପେନ କତଟ୍ଠକଥା ଭୱେୟ୍ୟ, ସା ଚ ସଙ୍ଖେପେନ କତତ୍ତା ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥା ନାମ ଜାତା ଭୱେୟ୍ୟ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ମହାପଚ୍ଚରିୟା ସୁତାୟ ସାପି ସୁତାୟେୱ ହୋତୀତି ନ ସା ଆଚରିୟେନ ସୁତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ସୁଣନ୍ତସ୍ସେୱ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ତିକ୍ଖଗମ୍ଭୀରଜୱନଞାଣପ୍ପଭାୱୱିସେସସମ୍ପନ୍ନଭାୱଞ୍ଚ ପରମୱିସୁଦ୍ଧସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱୀରିୟପଟିମଣ୍ଡିତସୀଲାଚାରଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣସମୁଦୟ- ସମୁଦିତଭାୱଞ୍ଚ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହଣସମତ୍ଥପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତି- ୟସମନ୍ନାଗତଭାୱଞ୍ଚ ଅନେକସତ୍ଥନ୍ତରୋଚିତସଂୱଣ୍ଣନାନୟସୁକୋୱିଦଭାୱଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ତଂସୱନକିଚ୍ଚପରିନିଟ୍ଠିତକାଲେ ସଙ୍ଘପାଲାଦୟୋ ଥେରା ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦିଗନ୍ଥାନଂ କରଣତ୍ଥାୟ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଆୟାଚିଂସୁ । ଏତ୍ଥ ଚ ଆଚରିୟସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣେହି ସମ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନେନେୱ ପାକଟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ଗନ୍ଥନିଗମନେସୁ –
‘‘ପରମୱିସୁଦ୍ଧସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱୀରିୟପଟିମଣ୍ଡିତେନ ସୀଲାଚାରଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣସମୁଦୟସମୁଦିତେନ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହଣସମତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତେନା’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହଣସମତ୍ଥେନାତି ପଦେନ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦୀନଂ ଦେସନାନୟସଙ୍ଖାତେ ସକସମୟେ ଚ ମହାସଙ୍ଘିକାଦିମହାୟାନିକପରିୟୋସାନାନଂ ନିକାୟନ୍ତରଭୂତାନଂ ପରେସଂ ପିଟକଗନ୍ଥନ୍ତରୱାଦନୟସଙ୍ଖାତେ ପରସମୟେ ଚ ତଥା ତଂକାଲିକଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱେଦତ୍ତୟାଦିସଙ୍ଖାତେ ପରସମୟେ ଚ କୋୱିଦୋ, ତେସଂ ସକସମୟପରସମୟାନଂ ଦୁରୋଗାହଦୁବ୍ବୋଧତ୍ଥସଙ୍ଖାତେ ଗହନଟ୍ଠାନେପି ଚ ଓଗାହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଦୀପେତି । ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତୋତି ପଦେନ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟୋ ସଙ୍ଖିପିତୁଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖରିତୁଞ୍ଚ ସମତ୍ଥୋତି ଦୀପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଆୟାଚନକାରଣଂ
କସ୍ମା ପନ ତେ ତଂ ଆୟାଚିଂସୂତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ହି ଆଦିତୋୟେୱ ପଟ୍ଠାୟ ପିଟକତ୍ତୟଂ ୟଥା ତୀସୁ ସଙ୍ଗୀତୀସୁ ପାଳିଭାସାୟ ସଙ୍ଗୀତଂ, ୟଥା ଚ ୱଟ୍ଟଗାମଣିରାଜକାଲେ (୪୫୫-୪୬୭-ବୁ-ୱ) ପୋତ୍ଥକେସୁ ଆରୋପିତଂ, ତଥା ପୋରାଣଂ ପାଳିପିଟକମେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଚେୱ ୱାଚେନ୍ତି ଚ, ନ ସକ୍କତାରୋପିତପିଟକଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ ଚ ତିୱସ୍ସସତମତ୍ତତୋ ପୁରେ କତା । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱସଭରାଜକାଲତୋ (୬୦୯-୬୫୩-ବୁ-୦) ପଚ୍ଛା ସୀହଳିକତ୍ଥେରାନଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁ ନ ଦିସ୍ସତି ଠପେତ୍ୱା ମହାସେନରାଜୱତ୍ଥୁଂ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୩୬-୨୩୭], ୟାୱ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସକାଲାପି ଚ ତା ଏୱ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟୋ ଅତ୍ଥି ନ ଅଭିନୱୀକତା । ତେନ ତେସଂ ପିଟକେସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଜନା ପରିଚୟଂ କାତୁଂ ଅସଞ୍ଜାତାଭିଲାସା ହୋନ୍ତି ଅସଞ୍ଜାତୁସ୍ସାହା । ଦୀପନ୍ତରେସୁ ଚ ଅତ୍ତନୋ ପିଟକଂ ପତ୍ଥରାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାନଂ ଦୀପଭାସାୟ ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା । ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ପନ ୱଟ୍ଟଗାମଣିରାଜକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକ୍କତଭାସାରୋପିତଂ ଧମ୍ମରୁଚିନିକାୟାଦିପିଟକମ୍ପି ମହାୟାନପିଟକମ୍ପି ନୱଂ ନୱଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି ଚେୱ ୱାଚେନ୍ତି ଚ, ତେନ ତେସଂ ପିଟକେସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଜନା ପରିଚୟଂ କାତୁଂ ସଞ୍ଜାତାଭିଲାସା ହୋନ୍ତି ସଞ୍ଜାତୁସ୍ସାହା, ନୱଂ ନୱମେୱ ହି ସତ୍ତା ପିୟାୟନ୍ତି । ତତୋୟେୱ ତେ ଦୀପନ୍ତରେସୁପି ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ପତ୍ଥରାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ମହାୱିହାରୱାସିନୋ ଥେରା ଅତ୍ତନୋ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ପାଳିଭାସାୟ ଅଭିସଙ୍ଖରିତୁକାମା ତଥା କାତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରସ୍ସ ଞାଣପ୍ପଭାୱୱିସେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଭାୱଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଆୟାଚିଂସୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ କରଣଂ
ତେସୁ ତାୱ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ସଙ୍ଘପାଲତ୍ଥେରେନ ଅଜ୍ଝେସିତୋ ମହାୱିହାରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଭାଗେ ପଧାନଘରେ ମହାନିଗମସ୍ସାମିନୋ ପାସାଦେ [ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଗମନକଥା] ୱସନ୍ତୋ ଅକାସି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ସୋ ପନେସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ କେନ କତୋ, କଦା କତୋ, କତ୍ଥ କତୋ, କସ୍ମା କତୋ’’ତି ଇମେସଂ ପଞ୍ହାନମତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତି ।
ଇଦାନି କିମତ୍ଥଂ କତୋତିଆଦୀନଂ ପଞ୍ହାନମତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମ । ତତ୍ଥ କିମତ୍ଥଂ କତୋତି ଏତସ୍ସ ପନ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନେୱ ପକାସିତୋ । କଥଂ ?
‘‘ସୁଦୁଲ୍ଲଭଂ ଲଭିତ୍ୱାନ, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଜିନସାସନେ ।
ସୀଲାଦିସଙ୍ଗହଂ ଖେମଂ, ଉଜୁଂ ମଗ୍ଗଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ॥
ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତା, ସୁଦ୍ଧିକାମାପି ୟେ ଇଧ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ନାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱାୟମନ୍ତାପି ୟୋଗିନୋ ॥
ତେସଂ ପାମୋଜ୍ଜକରଣଂ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।
ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ଦେସନାନୟନିସ୍ସିତଂ ॥
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଭାସିସ୍ସଂ, ତଂ ମେ ସକ୍କଚ୍ଚ ଭାସତୋ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିକାମା ସବ୍ବେପି, ନିସାମୟଥ ସାଧୱୋ’’ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨]॥
ତସ୍ମା ଏସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତନିବ୍ବାନକାମାନଂ ସାଧୁଜନାନଂ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନତ୍ଥାୟ କତୋତି ପଧାନପ୍ପୟୋଜନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପ୍ପଧାନପ୍ପୟୋଜନୱସେନ ପନ ଚତୂସୁ ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ଗନ୍ଥସଲ୍ଲହୁକଭାୱତ୍ଥାୟପି କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ –
‘‘ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ଏସ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଆଗମାନଞ୍ହି ।
ଠତ୍ୱା ପକାସୟିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ୟଥାଭାସିତମତ୍ଥଂ ।
ଇଚ୍ଚେୱ ମେ କତୋ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା]॥
ତନ୍ନିସ୍ସୟୋ
କିଂ ନିସ୍ସାୟ କତୋତି ଏତସ୍ସପି ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଆଚରିୟେନେୱ ପକାସିତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେ –
‘‘ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ଦେସନାନୟନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨]।
ତଥା ନିଗମନେପି –
‘‘ତେସଂ ସୀଲାଦିଭେଦାନଂ, ଅତ୍ଥାନଂ ୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ନିକାୟାନଂ, ୱୁତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେ ॥
ସମାହରିତ୍ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସବ୍ବସଙ୍କରଦୋସେହି, ମୁତ୍ତୋ ୟସ୍ମା ପକାସିତୋ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା]॥
ଇମିନା ପନ ୱଚନେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ହୋତି – ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ କୁରୁମାନୋ ଆଚରିୟୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ଦେସନାନୟସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ନିକାୟାନଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟୋ ନିସ୍ସାୟ ତାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସମାହରିତ୍ୱା ଅକାସୀ’’ତି । ତସ୍ମା ୟା ୟା ଏତ୍ଥ ପଦୱଣ୍ଣନା ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱା ସାଧକୱତ୍ଥୁ ୱା ଦସ୍ସୀୟତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରିତପାଳିପଦସ୍ସନିକାୟସଂୱଣ୍ଣନାଭୂତାୟ ପୋରାଣସୀହଳଟ୍ଠକଥାତୋ ଆନେତ୍ୱା ଭାସାପରିୱତ୍ତନୱସେନେୱ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମ୍ପି ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣପ୍ପଭାୱେନ କତୋ, ୱିସୁଂ ପକରଣଭାୱେନ ଚ, ଅଥ ଖୋ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଆଗମଟ୍ଠକଥାନଂ ଅୱୟୱଭାୱେନେୱ କତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତାସଂ ନିଗମନେ –
‘‘ଏକୂନସଟ୍ଠିମତ୍ତୋ, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋପି ଭାଣୱାରେହି ।
ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥାୟ, ଆଗମାନଂ କତୋ ୟସ୍ମା ॥
ତସ୍ମା ତେନ ସହାୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥା ଭାଣୱାରଗଣନାୟ ।
ସୁପରିମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଚତ୍ତାଲୀସସତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.ନିଗମନକଥା]॥
ୟା ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅୟଂ ତାୱ ୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୟଂ ନୟୋ । ଅରିୟୱଂସକଥାୟଂ ପନା’’ତିଆଦିନା [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୧୭] ଦ୍ୱେ କଥା ୱୁତ୍ତା, ତାପି ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ଦେସନାନୟେ ଅନ୍ତୋଗଧା ଇମସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ନିସ୍ସୟାୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ତକ୍କରଣପ୍ପକାରୋ
କେନ ପକାରେନ କତୋତି ଏତ୍ଥ ଅନନ୍ତରପଞ୍ହେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ କତୋ । ତଥା ହି ଆଚରିୟୋ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟତୋ
‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟଂ ।
ଆତାପୀ ନିପକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟ’’ନ୍ତି [ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩] –
ଇମଂ ଗାଥଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୟୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅକାସି । ଏୱଂ କୁରୁମାନୋ ଚ ପଞ୍ଚହିପି ନିକାୟେହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତେସଂ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାହି ଭାସାପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତାସୁ ୱୁତ୍ତାନି ସୀହଳିକୱତ୍ଥୂନି ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଚ ପକାସେସି । ୱିସେସତୋ ପନ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ପାକଟା ସକସମୟୱିରୁଦ୍ଧା ସମୟନ୍ତରା ଚ ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସହେତୁକଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । କଥଂ ?
ତତ୍ଥ ହି ଚରିୟାୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ତତ୍ର ପୁରିମା ତାୱ ତିସ୍ସୋ ଚରିୟା ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣନିଦାନା ଧାତୁଦୋସନିଦାନା ଚାତି ଏକଚ୍ଚେ ୱଦନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ କିର ଇଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗସୁଭକମ୍ମବହୁଲୋ ରାଗଚରିତୋ ହୋତି, ସଗ୍ଗା ୱା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋ । ପୁବ୍ବେ ଛେଦନୱଧବନ୍ଧନୱେରକମ୍ମବହୁଲୋ ଦୋସଚରିତୋ ହୋତି, ନିରୟନାଗୟୋନୀହି ୱା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋ । ପୁବ୍ବେ ମଜ୍ଜପାନବହୁଲୋ ସୁତପରିପୁଚ୍ଛାୱିହୀନୋ ଚ ମୋହଚରିତୋ ହୋତି, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟା ୱା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣନିଦାନାତି ୱଦନ୍ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ଧାତୂନଂ ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲୋ ମୋହଚରିତୋ ହୋତି ପଥୱୀଧାତୁୟା ଚ ଆପୋଧାତୁୟା ଚ । ଇତରାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଦୋସଚରିତୋ । ସବ୍ବାସଂ ସମତ୍ତା ପନ ରାଗଚରିତୋତି । ଦୋସେସୁ ଚ ସେମ୍ହାଧିକୋ ରାଗଚରିତୋ ହୋତି । ୱାତାଧିକୋ ମୋହଚରିତୋ । ସେମ୍ହାଧିକୋ ୱା ମୋହଚରିତୋ । ୱାତାଧିକୋ ରାଗଚରିତୋତି ଏୱଂ ଧାତୁଦୋସନିଦାନାତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ଏକଚ୍ଚେୱାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ଇଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗସୁଭକମ୍ମବହୁଲାପି ସଗ୍ଗା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନାପି ଚ ନ ସବ୍ବେ ରାଗଚରିତାନେୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଇତରେ ୱା ଦୋସମୋହଚରିତା । ଏୱଂ ଧାତୂନଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ଉସ୍ସଦନିୟମୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଦୋସନିୟମେ ଚ ରାଗମୋହଦ୍ୱୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଚ ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧମେୱ । ତସ୍ମା ସବ୍ବମେତଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱଚନ’’ନ୍ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୪] ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତଂ ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୂସାୟ ନାମ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗମହାଟୀକାୟଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚେତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ତେନ ହି ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ତଥା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱଣ୍ଣିତଂ [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ଟୀ॰ ୧.୪୪]।
ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗପକରଣଂ
କୋ ସୋ ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ନାମ ? ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦୀପକୋ ଏକୋ ପଟିପତ୍ତିଗନ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ହି –
‘‘ସୀଲଂ ସମାଧି ପଞ୍ଞା ଚ, ୱିମୁତ୍ତି ଚ ଅନୁତ୍ତରା ।
ଅନୁବୁଦ୍ଧା ଇମେ ଧମ୍ମା, ଗୋତମେନ ୟସସ୍ସିନା’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧] –
ଇମଂ ଗାଥଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୱସେନ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦୀପିତା । ସୋ ପନ ଗନ୍ଥୋ ଇଦାନି ଚିନରଟ୍ଠେୟେୱ ଦିଟ୍ଠୋ, ଚିନଭାସାୟ ଚ ପରିୱତ୍ତିତୋ (୧୦୪୮-ବୁ-ୱ) ସଙ୍ଘପାଲେନ ନାମ ଭିକ୍ଖୁନା । କେନ ପନ ସୋ କୁତୋ ଚ ତତ୍ଥ ଆନୀତୋତି ନ ପାକଟମେତଂ । ତସ୍ସ ପନ ସଙ୍ଘପାଲସ୍ସ ଆଚରିୟୋ ଗୁଣଭଦ୍ରୋ ନାମ ମହାୟାନିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ମଜ୍ଝିମଇନ୍ଦିୟଦେସିକୋ, ସୋ ଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠତୋ ଚିନରଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଠମଂ ସୀହଳଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ (୯୭୮-ବୁ-ୱ) ଚିନରଟ୍ଠଂ ଗତୋ । ତଦା ସୋ ତେନ ଆନୀତୋ ଭୱେୟ୍ୟ [ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗ, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗ]।
ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣନିଦାନଦସ୍ସନଂ ଧାତୁନିଦାନଦସ୍ସନଞ୍ଚ ୟଥେୱ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଏକଚ୍ଚେୱାଦୋ, ତଥେୱାଗତଂ । ଦୋସନିଦାନଦସ୍ସନେ ପନ ‘‘ସେମ୍ହାଧିକୋ ରାଗଚରିତୋ, ପିତ୍ତାଧିକୋ ଦୋସଚରିତୋ, ୱାତାଧିକୋ ମୋହଚରିତୋ । ସେମ୍ହାଧିକୋ ୱା ମୋହଚରିତୋ, ୱାତାଧିକୋ ରାଗଚରିତୋ’’ତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ଦୋସନିୟମୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ଦିଟ୍ଠୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗପୋତ୍ଥକେ ପନ ‘‘ପିତ୍ତାଧିକୋ ଦୋସଚରିତୋ’’ତି ପାଠୋ ଊନୋ ଭୱେୟ୍ୟ ।
ଅଞ୍ଞାନିପି ବହୂନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି ତତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ଗହେତବ୍ବଭାୱେନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । କଥଂ ?
ସୀଲନିଦ୍ଦେସେ (୧, ୮-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ଅଞ୍ଞେ ପନ ସିରଟ୍ଠୋ ସୀଲତ୍ଥୋ, ସୀତଲତ୍ଥୋ ସୀଲତ୍ଥୋତି ଏୱମାଦିନାପି ନୟେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋପି ତତ୍ଥ ଗହେତବ୍ବଭାୱେନ ଦିସ୍ସତି ।
ତଥା ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସେ (୧, ୭୮-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ୟେସମ୍ପି କୁସଲତ୍ତିକୱିନିମୁତ୍ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ, ତେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଧୁତଙ୍ଗମେୱ ନତ୍ଥି, ଅସନ୍ତଂ କସ୍ସ ଧୁନନତୋ ଧୁତଙ୍ଗଂ ନାମ ଭୱିସ୍ସତି, ଧୁତଗୁଣେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତୀତି ୱଚନୱିରୋଧୋପି ଚ ନେସଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଧୁତଙ୍ଗମ୍ପି ତତ୍ଥ ଦିସ୍ସତି । ମହାଟୀକାୟଂ (୧-୧୦୪) ପନ ‘‘ୟେସନ୍ତି ଅଭୟଗିରିୱାସିକେ ସନ୍ଧାୟାହ, ତେ ହି ଧୁତଙ୍ଗଂ ନାମ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱଣ୍ଣିତଂ ।
ତଥା ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସେ (୧, ୧୪୪) ‘‘ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ସସମ୍ଭାରିକୋ ଉପଚାରୋ, ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ନାମ ଅପ୍ପନା, ସମ୍ପହଂସନା ନାମ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଏକେୱାଦୋପି ତତ୍ଥ ଦିସ୍ସତି । ମହାଟୀକାୟଂ (୧, ୧୭୨) ପନ ‘‘ଏକେତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ’’ତି ୱଣ୍ଣିତଂ ।
ତଥା ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ (୨, ୮୦-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ବଲରୂପଂ ସମ୍ଭୱରୂପଂ ଜାତିରୂପଂ ରୋଗରୂପଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ମତେନ ମିଦ୍ଧରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ରୂପାନି ଆହରିତ୍ୱା ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ତେସଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱୋ ପକାସିତୋ । ମହାଟୀକାୟଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚାନନ୍ତି ଅଭୟଗିରିୱାସୀନ’’ନ୍ତି ୱଣ୍ଣିତଂ । ତେସୁ ଜାତିରୂପଂ ମିଦ୍ଧରୂପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ଦସ୍ସିତଂ । ନ କେୱଲଂ ଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ, ଅଥ ଖୋ ମିଦ୍ଧରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋପି ‘‘ମିଦ୍ଧଂ ନାମ ତିୱିଧଂ ଆହାରଜଂ ଉତୁଜଂ ଚିତ୍ତଜଞ୍ଚାତି । ତେସୁ ଚିତ୍ତଜମେୱ ନୀୱରଣଂ ହୋତି, ସେସା ପନ ଦ୍ୱେ ଅରହତୋପି ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସାଧିତୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେନ ଅସମାନତ୍ଥାନଂ ୱୁତ୍ତଭାୱୋ ଚ ଅଭୟଗିରିୱାସୀହି ତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱୋ ଚ ସକ୍କା ଞାତୁଂ । ଅଞ୍ଞାନିପି ପନ ଈଦିସାନି ଅସମାନୱଚନାନି ବହୂନି ତତ୍ଥ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ, ତାନି ପନ ସବ୍ବାନି ନ ସକ୍କା ଇଧ ଦସ୍ସେତୁଂ ।
ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନସ୍ସ କରଣପ୍ପକାରୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ହୋତି । ୟା ୟା ହି ପାଳି ଅଭିଧମ୍ମୱିଭଙ୍ଗତୋ ୱା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗତୋ ୱା ଅଞ୍ଞସୁତ୍ତନ୍ତେହି ୱା ଆନେତ୍ୱା ସାଧକଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଦସ୍ସିୟତି, ତତ୍ଥପି ସା ସା ପାଳି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦିସ୍ସତେୱ । ତାସୁ କଞ୍ଚିମତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅନୁମିନନତ୍ଥାୟ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ ।
ୟା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (୧, ୪୭-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହାନଂ ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦିକା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳି ଦସ୍ସିତା, ସା ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେପି ଦିସ୍ସତେୱ ।
ୟଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (୧, ୧୩୭-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ସମାଧି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ…ପେ॰… ୱିଚାରୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟା’’ତି ୱଚନଂ ପେଟକେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ, ତଞ୍ଚ ତତ୍ଥପି ତଥେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ତିପେଟକେ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତିପେଟକେତି ନାମଞ୍ଚ ପେଟକୋପଦେସମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତତ୍ଥ ହି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି ପାଠସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଅଲୋଭସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା କାମେହି ୱିୱେକୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଦୋସସ୍ସ । ଅମୋହସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ୱିୱେକୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପାଠସ୍ସ ତିପେଟକେ ୱୁତ୍ତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋ ଚ ପାଠୋ ପେଟକୋପଦେସେ (୨୬୨-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ତତ୍ଥ ଅଲୋଭସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା ୱିୱିତ୍ତୋ ହୋତି କାମେହୀ’’ତିଆଦିନା ଦିସ୍ସତି ।
ୟଥା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (୧, ୨୫୮-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି ଭାୱିତୋ’’ତିଆଦିକା ପାଳି ମହାୱଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତକତୋ ଆନେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ତଥେୱ ତତ୍ଥପି ।
ୟଥା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (୧, ୨୭୨-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ଅସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ’’ତିଆଦି ପାଳି ଚ (୧, ୨୭୩-ପିଟ୍ଠେ) କକଚୂପମପାଳି ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗତୋ ଆନେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ତଥେୱ ତତ୍ଥପି ।
ୟଥା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (୨, ୬୯-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘କତମା ଚିନ୍ତାମୟା ପଞ୍ଞା’’ତିଆଦିକା ଚ ପାଳି ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଆୟକୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତିଆଦିକା ଚ ପାଳି (୨, ୭୧-ପିଟ୍ଠେ) ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦିକା ଚ ପାଳି ଅଭିଧମ୍ମୱିଭଙ୍ଗତୋ ଆନେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା, ତଥେୱ ତତ୍ଥପି । ସବ୍ବାପି ଚ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା ଏକୱିଧଦୁୱିଧାଦିପଞ୍ଞାପଭେଦକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତକଥାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସମାନାୟେୱ ।
‘‘ୟେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦେନ, ରୂପାନି ମନୁପସ୍ସତି ।
ପରିତ୍ତଂ ସୁଖୁମଂ ଏତଂ, ଊକାସିରସମୂପମ’’ନ୍ତି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୩୬; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୯୬] –
ଅୟମ୍ପି ଗାଥା ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେପି ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଭାସିତଭାୱେନେୱ ଦସ୍ସିତା । ଊକାସିରସମୂପମନ୍ତି ପଦଂ ପନ ଊକାସମୂପମନ୍ତି ତତ୍ଥ ଦିସ୍ସତି, ତଞ୍ଚ ପରମ୍ପରଲେଖକାନଂ ପମାଦଲେଖମତ୍ତମେୱ ସିୟା ।
ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିୟ ୱଚନତ୍ଥତୋ ଲକ୍ଖଣତୋ ଅନୂନାଧିକତୋ କମତୋ ଅନ୍ତୋଗଧାନଂ ପଭେଦତୋ ଉପମାତୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେନ [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୩୦] ସମାନୋୟେୱ ।
ୟଥା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (୨, ୨୪୨-୨୪୫) ସମ୍ମସନଞାଣକଥାୟଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅତୀତାଦିଏକାଦସୱିଧେନ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟେନ ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସମ୍ମସନନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତଥେୱ ତତ୍ଥପି । ଚକ୍ଖାଦିଜରାମରଣପରିୟୋସାନେସୁ ପନ ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମୱିଚାରପରିୟୋସାନାନଂ ସଟ୍ଠିୟା ଏୱ ଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟେନ ସମ୍ମସନନୟୋ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସିତୋ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସେ (୨, ୨୩୦-୨୩୨-ପିଟ୍ଠେସୁ) ୱୁତ୍ତା ‘‘ୟମକଂ ନାମରୂପଞ୍ଚ…ପେ॰… ଉଭୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ପଚ୍ଚୟା’’ତି ଗାଥା ଚ, ‘‘ନ ଚକ୍ଖୁତୋ ଜାୟରେ’’ତିଆଦିକା ଛ ଗାଥାୟୋ ଚ, ‘‘ନ ସକେନ ବଲେନ ଜାୟରେ’’ତିଆଦିକା ଛ ଗାଥାୟୋ ଚ ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତା । ତାସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋୟେୱ ପାଠଭେଦୋ ଦିସ୍ସତି ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (୨, ୨୬୧-୨-ପିଟ୍ଠେସୁ) ଅରୂପସତ୍ତକେସୁ ଅରିୟୱଂସକଥାନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ କଲାପତୋ ଚ ୟମକତୋ ଚ ସମ୍ମସନନୟୋ ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ଏତ୍ଥେୱ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତୋ ।
ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିକଥାୟଂ ଲୋକୱିଦୂତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ସତ୍ତଲୋକସଙ୍ଖାରଲୋକୱସେନ ଦ୍ୱେୟେୱ ଲୋକା ଦସ୍ସିତା, ନ ପନ ଓକାସଲୋକୋ ୟଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (୧, ୧୯୯-୨୦୦-ପିଟ୍ଠେସୁ) ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ନାମ ଗନ୍ଥୋ କୀଦିସୋତି ସକ୍କା ଅନୁମିନିତୁଂ । ସୋ ପନ ୟଥା ନ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ଗନ୍ଥୋ ହୋତି, ଏୱଂ ମହାୟାନିକାନମ୍ପି ନ ହୋତିୟେୱ ଥେରୱାଦପିଟକମେୱ ନିସ୍ସାୟ କତଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତତ୍ଥ ନ କିଞ୍ଚିପି ସୀହଳଦୀପିକଂ ନାମଂ ୱା ଥେରୱାଦୋ ୱା ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ସୋ ସୀହଳଦୀପେ କତଗନ୍ଥୋପି ନ ହୋତି । ଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠିକଂ ପନ ନାମଞ୍ଚ ୱୋହାରୋ ଚ ତତ୍ଥ ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେ କତଗନ୍ଥୋୱ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ଚସ୍ସ ପେଟକୋପଦେସଂ ନିସ୍ସିତଭାୱୋ ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ଦିସ୍ସତି, ୱିସେସତୋ ପନ ମିଦ୍ଧରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଚ, ଅରହତୋପି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଚ ତମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଦସ୍ସୀୟତି, ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଗଣ୍ଠିପଦେ ଚ ପେଟକେତି ପଦସ୍ସ [ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୬] ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଠକଥା ପେଟକଂ ମହିସାସକାନଂ ଗନ୍ଥୋ’’ତି ୱଣ୍ଣିତୋ । ତସ୍ମା ଏସୋ ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ମହିସାସକନିକାୟିକେନ କତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅମ୍ହାକଂ ମତି ।
ନିସ୍ସୟଟ୍ଠକଥାୱିଭାୱନା
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ପନ ନ କେୱଲଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ କତୋ, ଅଥ ଖୋ ୱୁଚ୍ଚମାନପ୍ପକାରେନାପି । ତଥା ହି ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାହି ସମାହରିତ୍ୱା ଭାସାପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋପି ୟା ୟା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱା ସଂସୟିତବ୍ବୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱା (୧, ୨୬୩), ୱିନୟଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାସୁ ପନାତି ୱା (୧, ୭୦), ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକାତି ୱା (୧, ୭୨), ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ମତାନୁସାରେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ୱା (୧, ୯୯), ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୂତି ୱା (୧, ୧୧୮), ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱା (୧, ୧୩୪), ଦୀଘଭାଣକସଂୟୁତ୍ତଭାଣକାନଂ ମତନ୍ତି ୱା, ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱା (୧, ୨୬୭), ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ୱା, ଏୱଂ ତାୱ ଦୀଘଭାଣକା, ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନାହୂତି ୱା (୧, ୨୭୭), ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ…ପେ॰… ଅୟଂ କମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ପାଳିୟା ନ ସମେତୀତି ୱା (୧, ୩୦୯), ଏୱଂ ତାୱ ମଜ୍ଝିମଭାଣକା, ସଂୟୁତ୍ତଭାଣକା ପନାତି ୱା (୨, ୬୨), ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱା (୨, ୬୩), ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନାତି ୱା (୨, ୮୦) ଏୱଂ ତଂତଂଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ ନିସ୍ସୟମ୍ପି ୱିଭାୱେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଜନାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସଂସୟଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୋୟେୱ ତେ ଦସ୍ସେସି ।
ତେନିମସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ କରଣକାଲେ ସବ୍ବାପି ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସନ୍ତୀତି ଚ, ପୁବ୍ବେୟେୱ ତା ଆଚରିୟେନ ସୀହଳତ୍ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୁତାତି ଚ, ତାହି ଗହେତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଆଚରିୟେନ ଲିଖିତୋତି ଚ ଅୟମତ୍ଥୋ ଅତିୱିୟ ପାକଟୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟଂ ମହାୱଂସେ –
‘‘ସଙ୍ଘୋ ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସା’ଦାସି ସାମତ୍ଥିୟଂ ତୱା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଗାଥାଦ୍ୱୟମେୱ ଓଲୋକେତ୍ୱା କିଞ୍ଚିପି ଅଞ୍ଞଂ ପୋତ୍ଥକଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଅକାସୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅଭିତ୍ଥୁତିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅଭିତ୍ଥୁତିମତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପୋରାଣୱଚନଦସ୍ସନଂ
ନ କେୱଲଂ ଆଚରିୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟୋୟେୱ ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଦସ୍ସେସି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ପୋରାଣା ପନାହୂ’’ତିଆଦିନା ପୋରାଣାନଂ ୱଚନମ୍ପି ଦସ୍ସେସିୟେୱ । ତଦେତ୍ଥ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠଂ [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୫, ୧୩୭, ୧୪୨, ୨୧୭, ୨୫୨, ୩୦୩; ୨.୫୮୧, ୬୭୫-୬୭୬, ୬୮୯, ୭୦୬, ୭୩୬, ୭୪୫, ୭୪୬, ୭୪୯,୭୫୫, ୭୭୮, ୮୩୯]। କେ ପନେତେ ପୋରାଣା ନାମ ? ୟାୱ ଚତୁତ୍ଥସଙ୍ଗୀତିକାଲା ସଙ୍ଗୀତିକାରେସୁ ପରିୟାପନ୍ନା ୱା ତାଦିସା ୱା ମହାଥେରାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (୨୯୨-୩-ପିଟ୍ଠେସୁ) ।
‘‘ଓଭାସେ ଚେୱ ଞାଣେ ଚ, ପୀତିୟା ଚ ୱିକମ୍ପତି…ପେ॰…
ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚକୁସଲୋ ହୋତି, ନ ଚ ୱିକ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି –
ଏୱମାଗତା ଗାଥାୟୋ ଇଧ (୨୭୩-୪-ପିଟ୍ଠେସୁ) ପୋରାଣାନଂ ୱଚନଭାୱେନ ଦସ୍ସିତା । ୟଦି ଚିମା ଗାଥାୟୋ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ପକ୍ଖିତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ୟଥା ପରିୱାରପାଳିୟଂ (୩-ପିଟ୍ଠେ) ଆଗତା ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଦୀପିକା ଗାଥାୟୋ, ତା ହି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (୧, ୪୬-ପିଟ୍ଠେ) ପୋରାଣୱଚନଭାୱେନ ଦସ୍ସିତା, ଏୱଂ ସତି ତେୟେୱ ସଙ୍ଗୀତିକାରା ପୋରାଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗଦେସକେନେୱ ଭାସିତା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ୱିୟ ଗରୁକରଣୀୟା ପଚ୍ଚୟିକା ସଦ୍ଧାୟିତବ୍ବକା ମହାଥେରା ପୋରାଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସମନ୍ତପାସାଦିକାସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀଆଦୀସୁ ‘‘ପୋରାଣା ପନ ଏୱଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁପି ତାଦିସାୱ ଆଚରିୟା ପୋରାଣାତି ୱୁତ୍ତା ।
ୱିନୟଟ୍ଠକଥାକରଣଂ
ଆଚରିୟୋ ପନ ଇମଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପକରଣଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାପି ତିପିଟକଟ୍ଠକଥାୟୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଅକାସି । କଥଂ ? ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ନାମ ୱିନୟଟ୍ଠକଥଂ ବୁଦ୍ଧସିରିତ୍ଥେରେନ ଅଜ୍ଝେସିତୋ ମହାୱିହାରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଭାଗେ ପଧାନଘରପରିୱେଣେ ମହାନିଗମସ୍ସାମିନୋ ପାସାଦେ ୱସନ୍ତୋ ଅକାସି । ସା ପନେସା ସିରିପାଲୋତି ନାମନ୍ତରସ୍ସ ମହାନାମରଞ୍ଞୋ ୱୀସତିମୱସ୍ସେ (୯୭୩-ବୁ-ୱ) ଆରଦ୍ଧା ଏକୱୀସତିମୱସ୍ସେ (୯୭୪-ବୁ-ୱ) ନିଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଅହୋସି । ତଞ୍ଚ ପନ କରୋନ୍ତୋ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରେନାଭତଂ ସୀହଳଭାସାୟ ସଙ୍ଖତଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥଂ ତସ୍ସା ସରୀରଂ କତ୍ୱା ମହାପଚ୍ଚରୀକୁରୁନ୍ଦୀସଙ୍ଖେପଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାହି ଚ ଗହେତବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀହଳଦୀପେ ୟାୱ ୱସଭରାଜକାଲା ପାକଟାନଂ ପୋରାଣ ୱିନୟଧରମହାଥେରାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଭୂତଂ ଥେରୱାଦମ୍ପି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅକାସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ –
‘‘ସଂୱଣ୍ଣନଂ ତଞ୍ଚ ସମାରଭନ୍ତୋ, ତସ୍ସା ମହାଅଟ୍ଠକଥଂ ସରୀରଂ ।
କତ୍ୱା ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ତଥେୱ, କୁରୁନ୍ଦିନାମାଦିସୁ ୱିସ୍ସୁତାସୁ ॥
ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ, ୟୋ ୟୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ।
ତତୋପି ଅନ୍ତୋଗଧଥେରୱାଦଂ, ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମ୍ମ ସମାରଭିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଚ ॥
‘‘ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନେ, ଭୂମିଭାଗେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।
ମହାୱିହାରୋ ୟୋ ସତ୍ଥୁ, ମହାବୋଧିୱିଭୂସିତୋ ॥
ୟଂ ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣେ ଭାଗେ, ପଧାନଘରମୁତ୍ତମଂ ।
ସୁଚିଚାରିତ୍ତସୀଲେନ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସେୱିତଂ ॥
ଉଳାରକୁଲସମ୍ଭୂତୋ, ସଙ୍ଘୁପଟ୍ଠାୟକୋ ସଦା ।
ଅନାକୁଲାୟ ସଦ୍ଧାୟ, ପସନ୍ନୋ ରତନତ୍ତୟେ ॥
ମହାନିଗମସାମୀତି, ୱିସ୍ସୁତୋ ତତ୍ଥ କାରୟି ।
ଚାରୁପାକାରସଞ୍ଚିତଂ, ୟଂ ପାସାଦଂ ମନୋରମଂ ॥
ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟତରୂପେତଂ, ସମ୍ପନ୍ନସଲିଲାସୟଂ ।
ୱସତା ତତ୍ର ପାସାଦେ, ମହାନିଗମସାମିନୋ ॥
ସୁଚିସୀଲସମାଚାରଂ, ଥେରଂ ବୁଦ୍ଧସିରିୱ୍ହୟଂ ।
ୟା ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଆରଦ୍ଧା, ଇଦ୍ଧା ୱିନୟୱଣ୍ଣନା ॥
ପାଲୟନ୍ତସ୍ସ ସକଲଂ, ଲଙ୍କାଦୀପଂ ନିରବ୍ବୁଦଂ ।
ରଞ୍ଞୋ ସିରିନିୱାସସ୍ସ[ସିରିୟା ନିୱାସଟ୍ଠୋନଭୂତସ୍ସ ସିରିପାଲନାମକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ (ୱିମତି, ଅନ୍ତିମୱିଟ୍ଠେ)], ସିରିପାଲୟସସ୍ସିନୋ ॥
ସମୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ, ଜୟସଂୱଚ୍ଛରେ ଅୟଂ ।
ଆରଦ୍ଧା ଏକୱୀସମ୍ହି, ସମ୍ପତ୍ତେ ପରିନିଟ୍ଠିତା ॥
ଉପଦ୍ଦୱାକୁଲେ ଲୋକେ, ନିରୁପଦ୍ଦୱତୋ ଅୟଂ ।
ଏକସଂୱଚ୍ଛରେନେୱ, ୟଥା ନିଟ୍ଠଂ ଉପାଗତା’’ତି [ପରି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଗମନକଥା] ଚ ॥
ଅୟଞ୍ଚ ସମନ୍ତପାସାଦିକା ୱିନୟଟ୍ଠକଥା ଅଧୁନା ମୁଦ୍ଦିତଛଟ୍ଠସଙ୍ଗୀତିପୋତ୍ଥକୱସେନ ସହସ୍ସତୋ ଉପରି ଅଟ୍ଠପଣ୍ଣାସାଧିକତିସତମତ୍ତପିଟ୍ଠପରିମାଣା (୧୩୫୮) ହୋତି, ତସ୍ସା ଚ ଏକସଂୱଚ୍ଛରେନ ନିଟ୍ଠାପିତତ୍ତଂ ଉପନିଧାୟ ଚତୁୱୀସାଧିକସତ୍ତସତମତ୍ତପିଟ୍ଠପରିମାଣୋ (୭୨୪) ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋପି ଅନ୍ତମସୋ ଛପ୍ପଞ୍ଚମାସେହି ନିଟ୍ଠାପିତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ସକ୍କା ଞାତୁଂ । ତସ୍ମା ୟଂ ବୁଦ୍ଧଘୋସୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ମହାୱଂସୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ଏକରତ୍ତେନେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଲିଖିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପିତୋ’’ତି ଅଭିତ୍ଥୁତିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତକ୍କାରକସ୍ସ ଅଭିତ୍ଥୁତିମତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନନୁ ଚ ଇମିସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସେସନାମୱସେନ ଆଗମଟ୍ଠକଥାନଂ ଅତିଦେସୋ ଦିସ୍ସତି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫], କଥମିମିସ୍ସା ତାହି ପଠମତରଂ କତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ? ଆଚରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାତିଦେସତୋ, ୱିନୟପିଟକସ୍ସ ଗରୁକାତବ୍ବତରଭାୱତୋ, ମହାୱିହାରୱାସୀହି ୱିସେସେନ ଗରୁକତଭାୱତୋ, ସଙ୍ଗୀତିକ୍କମାନୁରୂପଭାୱତୋ, ଇଧେୱ ପରିପୁଣ୍ଣନିଦାନକଥାପକାସନତୋ, ନିଗମନେ ଚ ପଠମଂ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ସୁତ୍ୱା କରଣପ୍ପକାସନତୋ ଠପେତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଅୟମେୱ ପଠମଂ କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପନ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟନ୍ତି ୱା ୱିନୟଟ୍ଠକଥାସୂତି ୱା ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାସୂତି ୱା ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞନାମୱସେନେୱ ଅତିଦେସୋ ଦିସ୍ସତି, ନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାଦିୱିସେସନାମୱସେନ । ତସ୍ମାସ୍ସ ସବ୍ବପଠମଂ କତଭାୱୋ ପାକଟୋୟେୱ । ଆଗମଟ୍ଠକଥାନଂ ଇଧାତିଦେସୋ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୫] ଇମିସ୍ସାପି ତତ୍ଥାତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୮] ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାତିଦେସୋ ପନ ଆଚରିୟସ୍ସ ମନସା ସୁୱୱତ୍ଥିତୱସେନ ୱା ସକ୍କା ଭୱିତୁଂ, ଅପୁବ୍ବାଚରିମପରିନିଟ୍ଠାପନେନ ୱା । କଥଂ ? ଆଚରିୟେନ ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ସବ୍ବସୋ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସମନ୍ତପାସାଦିକାଦିଂ ଏକେକମଟ୍ଠକଥଂ କରୋନ୍ତେନେୱ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଞ୍ଞଟ୍ଠକଥାସୁ ପକାସେତବ୍ବା ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ମନସା ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଞ୍ଚ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ୟଥାୱୱତ୍ଥିତଠାନପ୍ପତ୍ତକାଲେ ତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥେନ୍ତେନ ତା କତା ୱା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଏକେକିସ୍ସାୟ ୱା ନିଟ୍ଠାନାସନ୍ନପ୍ପତ୍ତକାଲେ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଥା କତ୍ୱା ସବ୍ବାପି ଅପୁବ୍ବାଚରିମଂ ପରିନିଟ୍ଠାପିତା ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପକାରାନମଞ୍ଞତରୱସେନ ଆଚରିୟସ୍ସାଟ୍ଠକଥାସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାତିଦେସୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଆଗମଟ୍ଠକଥାକରଣଂ
ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିଂ ନାମ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥଂ ପନ ଆଚରିୟୋ ସୁମଙ୍ଗଲପରିୱେଣୱାସିନା ଦାଠାନାଗତ୍ଥେରେନ ଆୟାଚିତୋ ଅକାସି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତମେତିସ୍ସା ନିଗମନେ –
‘‘ଆୟାଚିତୋ ସୁମଙ୍ଗଲ-ପରିୱେଣନିୱାସିନା ଥିରଗୁଣେନ ।
ଦାଠାନାଗ ସଙ୍ଘ, ତ୍ଥେରେନ ଥେରୱଂସନ୍ୱୟେନ ॥
ଦୀଘାଗମସ୍ସ ଦସବଲ-ଗୁଣଗଣପରିଦୀପନସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥଂ ।
ୟଂ ଆରଭିଂ ସୁମଙ୍ଗଲ-ୱିଲାସିନିଂ ନାମ ନାମେନ ॥
ସା ହି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ, ସାରମାଦାୟ ନିଟ୍ଠିତା ଏସା’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩. ନିଗମନକଥା]।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିଂ ନାମ ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥଂ ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧମିତ୍ତତ୍ଥେରେନ ପୁବ୍ବେ ମୟୂରଦୂତପଟ୍ଟନେ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ୱସନ୍ତେନ ଆୟାଚିତୋ ଅକାସି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତମେତିସ୍ସା ନିଗମନେ –
‘‘ଆୟାଚିତୋ ସୁମତିନା, ଥେରେନ ଭଦନ୍ତବୁଦ୍ଧମିତ୍ତେନ।
ପୁବ୍ବେ ମୟୂରଦୂତପ,ଟ୍ଟନମ୍ହି ସଦ୍ଧିଂ ୱସନ୍ତେନ ॥
ପରୱାଦୱିଧଂସନସ୍ସ, ମଜ୍ଝିମନିକାୟସେଟ୍ଠସ୍ସ ।
ୟମହଂ ପପଞ୍ଚସୂଦନି-ମଟ୍ଠକଥଂ କାତୁମାରଭିଂ ॥
ସା ହି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ, ସାରମାଦାୟ ନିଟ୍ଠିତା ଏସା’’ତି [ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩. ନିଗମନକଥା]।
ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିଂ ନାମ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟଟ୍ଠକଥଂ ଭଦନ୍ତଜୋତିପାଲତ୍ଥେରେନ ଆୟାଚିତୋ ଅକାସି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତମେତିସ୍ସା ନିଗମନେ –
‘‘ଏତିସ୍ସା କରଣତ୍ଥଂ, ଥେରେନ ଭଦନ୍ତଜୋତିପାଲେନ ।
ସୁଚିସୀଲେନ ସୁଭାସିତସ୍ସ ପକାସୟନ୍ତଞାଣେନ ॥
ସାସନୱିଭୂତିକାମେନ, ୟାଚମାନେନ ମଂ ସୁଭଗୁଣେନ ।
ୟଂ ସମଧିଗତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ତେନାପି ଜନୋ ସୁଖୀ ଭୱତୂ’’ତି [ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.ନିଗମନକଥା]॥
ମନୋରଥପୂରଣିଂ ନାମ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟଟ୍ଠକଥଂ ଭଦନ୍ତଜୋତିପାଲତ୍ଥେରେନ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟରଟ୍ଠେ କଞ୍ଚିପୁରାଦୀସୁ ଚ ସୀହଳଦୀପେ ମହାୱିହାରମ୍ହି ଚ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ୱସନ୍ତେନ ଆୟାଚିତୋ, ତଥା ଜୀୱକେନାପି ଉପାସକେନ ପିଟକତ୍ତୟପାରଗୁଭୂତେନ ୱାତାହତେପି ଅନିଞ୍ଜମାନସଭାୱେ ଦୁମେ ୱିୟ ଅନିଞ୍ଜମାନସଦ୍ଧମ୍ମେ ଠିତେନ ସୁମତିନା ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱେନାଭିୟାଚିତୋ ଅକାସି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତମେତିସ୍ସା ନିଗମନେ –
‘‘ଆୟାଚିତୋ ସୁମତିନା, ଥେରେନ ଭଦନ୍ତଜୋତିପାଲେନ।
କଞ୍ଚିପୁରାଦୀସୁ ମୟା, ପୁବ୍ବେ ସଦ୍ଧିଂ ୱସନ୍ତେନ ॥
ୱରତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ, ମହାୱିହାରମ୍ହି ୱସନକାଲେପି ।
ୱାତାହତେ ୱିୟ ଦୁମେ, ଅନିଞ୍ଜମାନମ୍ହି ସଦ୍ଧମ୍ମେ ॥
ପାରଂ ପିଟକତ୍ତୟସା,ଗରସ୍ସ ଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତେନ ସୁମତିନା ।
ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱେନା,ଭିୟାଚିତୋ ଜୀୱକେନାପି ॥
ଧମ୍ମକଥାନୟନିପୁଣେହି, ଧମ୍ମକଥିକେହି ଅପରିମାଣେହି ।
ପରିକୀଳିତସ୍ସ ପଟିପ,ଜ୍ଜିତସ୍ସ ସକସମୟଚିତ୍ରସ୍ସ ॥
ଅଟ୍ଠକଥଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତର,ମହାନିକାୟସ୍ସ କାତୁମାରଦ୍ଧୋ ।
ୟମହଂ ଚିରକାଲଟ୍ଠିତି-ମିଚ୍ଛନ୍ତୋ ସାସନୱରସ୍ସ ॥
ସା ହି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ, ସାରମାଦାୟ ନିଟ୍ଠିତା ଏସା ।
ଚତୁନ୍ନୱୁତିପରିମାଣାୟ, ପାଳିୟା ଭାଣୱାରେହି ॥
ସବ୍ବାଗମସଂୱଣ୍ଣନ, ମନୋରଥୋ ପୂରିତୋ ଚ ମେ ୟସ୍ମା ।
ଏତାୟ ମନୋରଥ ପୂରଣୀତି ନାମଂ ତତୋ ଅସ୍ସା’’ତି [ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୧.ନିଗମନକଥା]॥
ଇମା ଚ ପନ ଚତସ୍ସୋ ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟୋ କୁରୁମାନୋ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରେନାଭତଂ ମୂଲଟ୍ଠକଥାସଙ୍ଖାତଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥଂୟେୱ ଭାସାପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଚେୱ ପୁନପ୍ପୁନାଗତୱିତ୍ଥାରକଥାମଗ୍ଗସ୍ସ ସଂଖିପନୱସେନ ଚ ଅକାସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେ –
‘‘ସୀହଳଦୀପଂ ପନ ଆଭ,ତାଥ ୱସିନା ମହାମହିନ୍ଦେନ ।
ଠପିତା ସୀହଳଭାସାୟ, ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟ ॥
ଅପନେତ୍ୱାନ ତତୋହଂ, ସୀହଳଭାସଂ ମନୋରମଂ ଭାସଂ ।
ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ଆରୋପେନ୍ତୋ ୱିଗତଦୋସଂ…ପେ॰…
ହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନାଗତ-ମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ॥
ତଥା ନିଗମନେପି –
‘‘ସା ହି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ, ସାରମାଦାୟ ନିଟ୍ଠିତା ଏସା’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.ନିଗମନକଥା] ଚ ।
‘‘ମୂଲଟ୍ଠକଥାସାରଂ, ଆଦାୟ ମୟା ଇମଂ କରୋନ୍ତେନା’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.ନିଗମନକଥା] ଚ ॥
ଇମାସଂ ସରୀରଭୂତପାଠେସୁ ଚ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱିୟ ‘‘ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ, କୁରୁନ୍ଦିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିନିଚ୍ଛୟସଂୱଣ୍ଣନାଭେଦପ୍ପକାସନଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ତଥା ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାସୁପି । ତେନେତଂ ଞାୟତି ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ ମହାଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଅଞ୍ଞା ମହାପଚ୍ଚରିଆଦିନାମିକା ପୋରାଣିକା ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ଚେୱ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥା ଚ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ୟାୱ ୱସଭରାଜକାଲା (୬୦୯-୬୫୩) ପନ ପାକଟାନଂ ସୀହଳିକତ୍ଥେରାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ୱାଦା ଚ ୱତ୍ଥୂନି ଚ ଏତାସୁପି ଦିସ୍ସନ୍ତିୟେୱାତି ।
ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାକରଣଂ
ଅଟ୍ଠସାଲିନିଂ ପନ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିଞ୍ଚ ଧାତୁକଥାଦିପଞ୍ଚପକରଣସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚାତି ତିସ୍ସୋ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟୋ ଅତ୍ତନା ସଦିସନାମେନ ସୋତତ୍ଥକୀଗନ୍ଥକାରକେନ ବୁଦ୍ଧଘୋସଭିକ୍ଖୁନା ଆୟାଚିତୋ ଅକାସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତାସୁ –
‘‘ୱିସୁଦ୍ଧାଚାରସୀଲେନ, ନିପୁଣାମଲବୁଦ୍ଧିନା ।
ଭିକ୍ଖୁନା ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅଭିୟାଚିତୋ’’ତି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] ଚ ॥
‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ କତା
ଅୟଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନୀ ନାମ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥା’’ତି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଗମନକଥା] ଚ ॥
‘‘ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ, ତସ୍ସାହଂ ୟାଚିତୋ ଠିତଗୁଣେନ ।
ୟତିନା ଅଦନ୍ଧଗତିନା, ସୁବୁଦ୍ଧିନା ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ॥
ୟଂ ଆରଭିଂ ରଚୟିତୁଂ, ଅଟ୍ଠକଥଂ ସୁନିପୁଣେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ।
ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନତୋ, ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିଂ ନାମା’’ତି [ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଗମନକଥା] ଚ ॥
‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ କତା
ଅୟଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନୀ ନାମ ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥା’’ତି [ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଗମନକଥା] ଚ ॥
ଇମାସୁ ପନ ତୀସୁ ପଞ୍ଚପକରଣଟ୍ଠକଥାୟ ନାମୱିସେସୋ ନତ୍ଥି ଆୟାଚକୋ ଚ ନ ପକାସିତୋ, କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାୟ ଏୱ ସଞ୍ଚୋଦିତେନ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ସା କତା ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତସ୍ସା ନିଗମନେ –
‘‘କୁସଲାଦିଧମ୍ମଭେଦଂ, ନିସ୍ସାୟ ନୟେହି ୱିୱିଧଗଣନେହି ।
ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ସତ୍ତମ-ମଭିଧମ୍ମପ୍ପକରଣଂ ସତ୍ଥା ॥
ସୁୱିହିତସନ୍ନିଟ୍ଠାନୋ, ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ୟଂ ପକାସେସି ।
ସଦ୍ଧାୟ ସମାରଦ୍ଧା, ୟା ଅଟ୍ଠକଥା ମୟା ତସ୍ସାତି ଚ ॥
‘‘ଏତ୍ତାୱତା
ସତ୍ତପ୍ପକରଣଂ ନାଥୋ, ଅଭିଧମ୍ମମଦେସୟି ।
ଦେୱାତିଦେୱୋ ଦେୱାନଂ, ଦେୱଲୋକମ୍ହି ୟଂ ପୁରେ ।
ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥା ଏସା, ସକଲସ୍ସାପି ନିଟ୍ଠିତା’’ତି [ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯-୨୪.୧] ଚ ॥
‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ କତା
ଅୟଂ ସକଲସ୍ସପି ଅଭିଧମ୍ମପିଟକସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥା’’ତି [ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯-୨୪.୧] ଚ ॥
ଏକଚ୍ଚେ ପନ ଆଧୁନିକା ଥେରା ‘‘ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟୋ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ୟାଚିତୋ ସଙ୍ଘପାଲବୁଦ୍ଧମିତ୍ତଜୋତିପାଲାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଥେରୋ ଅକାସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ନେସଂ ୱିଚାରଣା, ଅଟ୍ଠସାଲିନୀସମ୍ମୋହୱିନୋଦନୀସୁ ‘‘ତା ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ୟାଚିତୋ ଅକାସୀ’’ତି ଗନ୍ଥକାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଞାୟତି ‘‘ତକ୍କାରକୋ ଅଞ୍ଞୋ, ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ପନ ତାସୁ ୟାଚକପୁଗ୍ଗଲୋୟେୱା’’ତି । ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ –
‘‘ସୀଲକଥା ଧୁତଧମ୍ମା, କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଚେୱ ସବ୍ବାନି…ପେ॰…
ଇତି ପନ ସବ୍ବଂ ୟସ୍ମା, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ମୟା ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ।
ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ମା ଭିୟ୍ୟୋ, ନ ତଂ ଇଧ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମୀ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] –
ଏୱଂ ସୀଲକଥାଦୀନଂ ଅତ୍ତନା ଏୱ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଭାୱୋ ମୟାତିପଦେନ ପକାସିତୋ । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ପନ –
‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ସବ୍ବାନି, ଚରିୟାଭିଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନା ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପନିଦଂ, ୟସ୍ମା ସବ୍ବଂ ପକାସିତ’’ନ୍ତି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] –
ଏୱଂ ମୟାତି କତ୍ତୁପଦେନ ୱିନା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାପି ଞାୟତି ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗକାରକୋ ଅଞ୍ଞୋ, ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାକାରକୋ ଅଞ୍ଞୋ’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାସୁ ଅଭିୟାଚକୋ ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଚ ୟତିନାତି ଚ ଇମେହେୱ ସାମଞ୍ଞଗୁଣପଦେହି ୱୁତ୍ତୋ ନ ଥେରେନାତି ସଗାରୱଗୁଣପଦେନ, ତଥାପି ସୋ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧାଚାରସୀଲେନ ନିପୁଣାମଲବୁଦ୍ଧିନା’’ତି ଚ, ‘‘ଅଦନ୍ଧଗତିନା ସୁବୁଦ୍ଧିନା’’ତି ଚ ଇମେହି ଅଧିକଗୁଣପଦେହି ଥୋମିତତ୍ତା ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦିକାରକୋ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋୟେୱା’’ତି ସକ୍କା ଗହେତୁଂ । ସୋ ହି ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲତୋୟେୱ ପଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ଥକୋୱିଦୋ ପରିୟତ୍ତିୱିସାରଦଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ କାଲେ ଊନଦସୱସ୍ସୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଥେରେନାତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ସକ୍କା ଗହେତୁନ୍ତି ।
ତଂ ପନ ତେସଂ ଅତିୱିଚାରଣମତ୍ତମେୱ । ନ ହି ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ ‘‘ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଊନଦସୱସ୍ସୋ’’ତି ସକ୍କା ଗହେତୁଂ, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗନିଗମନେପି ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନା’’ତି ୱଚନତୋ, ନ ଚ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧାଚାରସୀଲେନ, ନିପୁଣାମଲବୁଦ୍ଧିନା’’ତି ୱା, ‘‘ଅଦନ୍ଧଗତିନା ସୁବୁଦ୍ଧିନା’’ତି ୱା ଏତ୍ତକେହେୱ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ଗୁଣପଦେହି ଥୋମନେନ ସୁଥୋମିତୋ ହୋତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ‘‘ନିପ୍ପଭୀକତଖଜ୍ଜୋତୋ ସମୁଦେତି ଦିୱାକରୋ’’ତି ଥୋମନଂ ୱିୟ ହୋତି । ନନୁ ଆଚରିୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଗନ୍ଥନିଗମନେସୁ –
‘‘ପରମୱିସୁଦ୍ଧସଦ୍ଧାବଦ୍ଧିୱୀରିୟପଟିମଣ୍ଡିତେନ ସୀଲାଚାରଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣସମୁଦୟସମୁଦିତେନ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହଣସମତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତେନ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିଭେଦେ ସାଟ୍ଠକଥେ ସତ୍ଥୁସାସନେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣପ୍ପଭାୱେନ ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନା’’ତିଆଦିନା –
ଅତ୍ତନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି ଗୁଣପଦାନି ପକାସିତାନି, ସୋୟେୱ ଚ ପୋରାଣସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଭିନୱସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାନଂ ଆଦିକତ୍ତା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ, ଅଞ୍ଞେ ପନ ଅଭିନୱଟ୍ଠକଥାକାରା ତସ୍ସେୱ ଅନୁୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅୱସେସମେକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ ଅକଂସୁ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ସୋ ୟଥାନୁପ୍ପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ତତୋ ଗହେତ୍ୱା ତଥେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ୱିସେସତୋ ପନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାସୁ ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନାସୁ ଚ ଅୟମତ୍ଥୋ ଅତିୱିୟ ପାକଟୋ, ୟୋପି ଚ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପକୋ କତିପୟମତ୍ତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେନ ୱିସଦିସୋ ସଂୱଣ୍ଣନାଭେଦୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋପି ଆଭିଧମ୍ମିକାନଂ ମତାନୁସାରେନ ୟଥା ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ଅତିଦେସୋ ଦିସ୍ସତି [ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥକଥା], ତଥେୱ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟମ୍ପି ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ଅତିଦେସୋ ଦିସ୍ସତେୱ [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୧;]। ୟଦି ଚ ଅଟ୍ଠସାଲିନୀ ଅଞ୍ଞେନ କତା ଭୱେୟ୍ୟ, କଥଂ ତାସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାତିଦେସୋ ସକ୍କା କାତୁଂ । ତସ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାସୁ ଅଭିୟାଚକୋ ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଆଚରିୟେନ ସମାନନାମୋ ଚୂଳବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ୟାୱଜ୍ଜତନା ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ଗହିତୋ ସୋତତ୍ଥକୀଗନ୍ଥକାରକୋ ଅଞ୍ଞୋୟେୱ, ନ ଆଚରିୟମହାବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ । ତେନେୱ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା’’ତି ଚ ‘‘ୟତିନା’’ତି ଚ ।
ୟଦି ପନ ଏତ୍ତକେନ ନିଟ୍ଠଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଏୱମ୍ପି ୱିଚାରେତବ୍ବଂ – କିନ୍ନୁ ଖୋ ସଙ୍ଘପାଲାଦୟୋ ଥେରା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦୀନଂ କରଣତ୍ଥାୟ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରଂ ଆୟାଚମାନା ଅତ୍ତନା ସମତ୍ଥତରୋତି ସଦ୍ଦହନ୍ତା ଆୟାଚନ୍ତି ଉଦାହୁ ଅସଦ୍ଦହନ୍ତାତି ? ସଦ୍ଦହନ୍ତାୟେୱ ଆୟାଚନ୍ତୀତି ପାକଟୋୟେୱାୟମତ୍ଥୋ । ତଥା ଚ ସତି ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ ସୟଂ ଅଞ୍ଞେହି ସମତ୍ଥତରୋୱ ସମାନୋ କସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ଆୟାଚେୟ୍ୟ । ନ ହି ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଥାମସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୟୋବ୍ବନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ସୁନ୍ଦରତରଂ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥଂ କାତୁଂ ଭାରିୟଂ ଭୱିସ୍ସତି । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାସୁ ଚ ୱୁତ୍ତୱଚନାନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାୱଚନେହି ଏକାକାରାନେୱ ହୋନ୍ତି । ୟଦି ଚ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥଂ ଅଞ୍ଞୋ କରେୟ୍ୟ, କଥମପି ତାହି ୱଚନାକାରସ୍ସ ୱିସଦିସତା ଭୱେୟ୍ୟ ଏୱ । ଏତାସଂ ନିଗମନେ ଚ ଦସ୍ସିତେନ ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ କତା’’ତି ୱଚନେନ ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନ କତା’’ତ୍ୱେୱ ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେନାତି । ୟେପି ‘‘ଅଞ୍ଞେନ କତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେପି ‘‘ଇମିନା ନାମ ଥେରେନା’’ତି ଏକଂସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତଥା ଦସ୍ସେତୁଞ୍ଚ ଲେସମତ୍ତମ୍ପି ସାଧକୱଚନଂ ନ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟୋପି ଇଦାନି ଆଚରିୟେହି ଚୂଳବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ୱୋହରିତେନ ବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ନାମ ଭିକ୍ଖୁନାୟାଚିତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୱିନୟାଗମଟ୍ଠକଥାନଂ କାରକୋ ଆଚରିୟମହାବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋୟେୱ ଅକାସୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
ୟଂ ପନ ମହାୱଂସେ ‘‘ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ସୀହଳଦୀପାଗମନତୋ ପୁବ୍ବେ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱସନକାଲେୟେୱ ଅଟ୍ଠସାଲିନିଂ ଅକାସୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ –
୨୨୫. ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟାକାସି, କଚ୍ଛଂ ସୋ ଅଟ୍ଠସାଲିନି’’ନ୍ତି –
ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇଦାନି ଦିସ୍ସମାନାୟ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ନ ସମେତି । ତତ୍ଥ ହି ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେୟେୱ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଅତିଦିସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାପି ସୋ ଚ, ସମନ୍ତପାସାଦିକା ଚ ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ଅତିଦିସୀୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସା ଆଚରିୟେନ ସୀହଳଦୀପଂ ପତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଞ୍ଚେୱ ସମନ୍ତପାସାଦିକଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛାୟେୱ କତଭାୱୋ ଅତିୱିୟ ପାକଟୋତି ।
କଙ୍ଖାୱିତରଣୀଅଟ୍ଠକଥାକରଣଂ
କଙ୍ଖାୱିତରଣିଂ ନାମ ପାତିମୋକ୍ଖଟ୍ଠକଥଂ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରୋ ସୋଣତ୍ଥେରେନ ୟାଚିତୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗନିସ୍ସିତଂ ସୀହଳପାତିମୋକ୍ଖଟ୍ଠକଥାନୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଏକମ୍ପି ପଦଂ ପାଳିୟା ୱା ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାହି ୱା ଅୱିରୋଧେତ୍ୱା ଅକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ତିସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ସୂରତେନ ନିୱାତେନ, ସୁଚିସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିନା ।
ୱିନୟାଚାରୟୁତ୍ତେନ, ସୋଣତ୍ଥେରେନ ୟାଚିତୋ ॥
ତତ୍ଥ ସଞ୍ଜାତକଙ୍ଖାନଂ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନଂ ।
କଙ୍ଖାୱିତରଣତ୍ଥାୟ, ପରିପୁଣ୍ଣୱିନିଚ୍ଛୟଂ ॥
ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ୱାଚନାମଗ୍ଗନିସ୍ସିତଂ ।
ୱତ୍ତୟିସ୍ସାମି ନାମେନ, କଙ୍ଖାୱିତରଣିଂ ସୁଭ’’ନ୍ତି [କଙ୍ଖା ଅଟ୍ଠ॰ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] ଚ ॥
‘‘ଆରଭିଂ ୟମହଂ ସବ୍ବଂ, ସୀହଳଟ୍ଠକଥାନୟଂ ।
ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ୱାଚନାମଗ୍ଗନିସ୍ସିତଂ ॥
ନିସ୍ସାୟ ସା ଅୟଂ ନିଟ୍ଠଂ, ଗତା ଆଦାୟ ସବ୍ବସୋ ।
ସବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠକଥାସାରଂ, ପାଳିୟତ୍ଥଞ୍ଚ କେୱଲଂ ॥
ନ ହେତ୍ଥ ତଂ ପଦଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ ପାଳିୟା ।
ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାହି ୱା’’ତି [କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଗମନକଥା] ଚ ॥
ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାକରଣଂ
ଅପରାପି ତିସ୍ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟୋ ସନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥା ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥା ସୁତ୍ତନିପାତଟ୍ଠକଥା ଚାତି, ୟା ତାସୁ ଦିସ୍ସମାନନିଗମନୱସେନ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସେନେୱ କତାତି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପନ ୱୁତ୍ତୱଚନାନି କାନିଚି କାନିଚି ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତାକାରେନ ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ନେତା ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସା’’ତି । ଏକଚ୍ଚେ ପନ ‘‘ଆଚରିୟସ୍ସ ଉପଥମ୍ଭକତ୍ଥେରେହି ପଠମଂ କତା, ପଚ୍ଛା ଆଚରିୟେନ ଓସାନସୋଧନୱସେନ ପରିୟୋସାପିତା ୱା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥଂ ଆୟାଚନ୍ତେନ ଚୂଳବୁଦ୍ଧଘୋସେନ ୱା କତା ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ତଂ ତଥା ୱା ହୋତୁ ଅଞ୍ଞଥା ୱା, ଇଦାନି ଏକନ୍ତତୋ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନ ସୁକରମେୱ । ତସ୍ମା ତାସଂ ନିଗମନୱଚନୱସେନେୱ ଏତ୍ଥ ପକାସୟିସ୍ସାମ । ତାସୁ ହି ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥଂ କୁମାରକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ଆୟାଚିତୋ ସିରିକୂଟସ୍ସ (ସିରିକୁଡ୍ଡସ୍ସ) ରଞ୍ଞୋ ପାସାଦେ ୱିହରନ୍ତୋ ପରମ୍ପରାଭତଂ ସୀହଳଭାସାୟ ସଣ୍ଠିତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥଂ ପାଳିଭାସାୟ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରଗତଞ୍ଚ ୱଚନକ୍କମଂ ସମାସେତ୍ୱା ଗାଥାସୁ ଅସଂୱଣ୍ଣିତପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଅକାସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେ –
‘‘ପରମ୍ପରାଭତା ତସ୍ସ, ନିପୁଣା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ୟା ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପମ୍ହି, ଦୀପଭାସାୟ ସଣ୍ଠିତା…ପେ॰…
କୁମାରକସ୍ସପେନାହଂ, ଥେରେନ ଥିରଚେତସା ।
ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିକାମେନ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅଭିୟାଚିତୋ…ପେ॰…
ତଂ ଭାସଂ ଅତିୱିତ୍ଥାର, ଗତଞ୍ଚ ୱଚନକ୍କମଂ ।
ପହାୟାରୋପୟିତ୍ୱାନ, ତନ୍ତିଭାସଂ ମନୋରମଂ ॥
ଗାଥାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଂ, ୟଂ ତତ୍ଥ ନ ୱିଭାୱିତଂ ।
କେୱଲଂ ତଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା, ସେସଂ ତମେୱ ଅତ୍ଥତୋ ॥
ଭାସନ୍ତରେନ ଭାସିସ୍ସ’’ନ୍ତି [ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] –
ନିଗମନେ ଚ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୱିହାରେ ଅଧିରାଜେନ, କାରିତମ୍ହି କତଞ୍ଞୁନା ।
ପାସାଦେ ସିରିକୂଟସ୍ସ, ରଞ୍ଞୋ ୱିହରତା ମୟା’’ତି [ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.ନିଗମନକଥା]॥
ଏତ୍ଥ ଚ ସିରିକୂଟୋ ନାମ ସମନ୍ତପାସାଦିକାନିଗମନେ ସିରିପାଲୋତି ୱୁତ୍ତୋ ମହାନାମୋୟେୱ ରାଜାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ମହେସିୟା ଆନୟନଂ ସମାଦାପନମାରବ୍ଭ ତେନ ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନେ ଧୂମରକ୍ଖପବ୍ବତୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନ ସା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାୱଂସେ –
‘‘ଲୋହଦ୍ୱାର-ରଲଗ୍ଗାମ-କୋଟିପସ୍ସାୱନୱ୍ହୟେ ।
ତୟୋ ୱିହାରେ କାରେତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଭୟୁତ୍ତରେ ॥
ୱିହାରଂ କାରୟିତ୍ୱାନ, ଧୂମରକ୍ଖମ୍ହି ପବ୍ବତେ ।
ମହେସିୟା’ନୟେନା’ଦା, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଥେରୱାଦିନ’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ସ ପନ ରଞ୍ଞୋ କାଲେ ସା ନିଟ୍ଠାପିତାତି ନ ସକ୍କା ଗହେତୁଂ । ତସ୍ସ ହି ରଞ୍ଞୋ ଏକୱୀସତିମୱସ୍ସେ ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ସୋ ଚ ରାଜା ଦ୍ୱାୱୀସତିମୱସ୍ସେ ଦିୱଙ୍ଗତୋ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସାଧିକଏକୱସ୍ସେନ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ଚ ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟୋ ତିସ୍ସୋ ଚ ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟୋ ଅୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥା’’ତି ସବ୍ବା ଏତା ନ ସକ୍କା ନିଟ୍ଠାପେତୁନ୍ତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାଟ୍ଠକଥାକରଣଂ
ପରମତ୍ଥଜୋତିକଂ ନାମ ଖୁଦ୍ଦକପାଠସ୍ସ ଚେୱ ସୁତ୍ତନିପାତସ୍ସ ଚ ଅଟ୍ଠକଥଂ କେନଚିପି ଅନାୟାଚିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୱସେନେୱ ଅକାସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଖୁଦ୍ଦକପାଠଟ୍ଠକଥାୟ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେ –
‘‘ଉତ୍ତମଂ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟାନଂ, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଂ ।
ଖୁଦ୍ଦକାନଂ କରିସ୍ସାମି, କେସଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ॥
ଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା, କିଞ୍ଚାପି ଅତିଦୁକ୍କରା ।
ୱଣ୍ଣନା ମାଦିସେନେସା, ଅବୋଧନ୍ତେନ ସାସନଂ ॥
ଅଜ୍ଜାପି ତୁ ଅବ୍ଭୋଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ପୁବ୍ବାଚରିୟନିଚ୍ଛୟୋ ।
ତଥେୱ ଚ ଠିତଂ ୟସ୍ମା, ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ॥
ତସ୍ମାହଂ କାତୁମିଚ୍ଛାମି, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ ଇମଂ ।
ସାସନଞ୍ଚେୱ ନିସ୍ସାୟ, ପୋରାଣଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମବହୁମାନେନ, ନାତ୍ତୁକ୍କଂସନକମ୍ୟତା ।
ନାଞ୍ଞେସଂ ୱମ୍ଭନତ୍ଥାୟ, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତା’’ତି ॥
ବହୂ ପନ ୱିଚକ୍ଖଣା ଇମା ଆରମ୍ଭଗାଥାୟୋ ୱିଚିନିତ୍ୱା ‘‘ନେତଂ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ ୱଚନଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ନେସଂ ୱିଚିନନାକାରୋ, ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ହି ୟଂ କଞ୍ଚି ଗନ୍ଥଂ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେନ ଅଞ୍ଞେନ ଆୟାଚିତୋୱ କରୋତି, ଇଧ ପନ କୋଚିପି ଆୟାଚକୋ ନତ୍ଥି । ପୁନପି ଆଚରିୟୋ ‘‘ପୋରାଣସୀହଳଟ୍ଠକଥଂ ଭାସାପରିୱତ୍ତନୱସେନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ନିସ୍ସାୟ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱାୱ କରୋତି, ଇଧ ପନ ତାଦିସୀପି ପଟିଞ୍ଞା ନତ୍ଥି । ପୁନପି ଆଚରିୟୋ ଅତିଗମ୍ଭୀରତ୍ଥାନଂ ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚାଗମାନଂ ଅଭିଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେପି ଦୁକ୍କରଭାୱଂ ନ କଥେତି, ଇଧ ପନ ‘‘ସାସନଂ ଅବୋଧନ୍ତେନ ମାଦିସେନା’’ତି ଅତ୍ତନା ସାସନସ୍ସ ଅବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ‘‘ଅତିଦୁକ୍କରା’’ତି ଚ କଥେତି । ତସ୍ମା ‘‘ନେତଂ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ୱିୟ ୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ଆଚରିୟୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଗନ୍ଥନିଗମନେସୁ ‘‘ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦେ ସାଟ୍ଠକଥେ ସତ୍ଥୁସାସନେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣପ୍ପଭାୱେନା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣପ୍ପଭାୱଂ ପକାସେସି, ସୋ ‘‘ସାସନଂ ଅବୋଧନ୍ତେନ ମାଦିସେନ ଅତିଦୁକ୍କରା’’ତି ଈଦିସଂ ୱଚନଂ ନ କଥେୟ୍ୟୟେୱାତି ।
ଜାତକଟ୍ଠକଥାକରଣଂ
ଜାତକଟ୍ଠକଥାପି ଚ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରେନେୱ କତାତି ୱଦନ୍ତି, କାରଣଂ ପନେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସତି । ସା ପନ ଅତ୍ଥଦସ୍ସିତ୍ଥେରେନ ଚ ବୁଦ୍ଧମିତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଚ ମହିସାସକନିକାୟିକେନ ଚ ବୁଦ୍ଧଦେୱତ୍ଥେରେନାତି ତୀହି ଥେରେହି ଅଭିୟାଚିତୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ନିସ୍ସାୟ କତା । ଇମିସ୍ସାପି ନାମୱିସେସୋ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଂ ହିମିସ୍ସା ଆରମ୍ଭେ –
‘‘ବୁଦ୍ଧୱଂସସ୍ସ ଏତସ୍ସ, ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ଚିରଟ୍ଠିତିଂ ।
ୟାଚିତୋ ଅଭିଗନ୍ତ୍ୱାନ, ଥେରେନ ଅତ୍ଥଦସ୍ସିନା ॥
ଅସଂସଟ୍ଠୱିହାରେନ, ସଦା ସୁଦ୍ଧୱିହାରିନା ।
ତଥେୱ ବୁଦ୍ଧମିତ୍ତେନ, ସନ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞୁନା ॥
ମହିସାସକୱଂସମ୍ହି, ସମ୍ଭୂତେନ ନୟଞ୍ଞୁନା ।
ବୁଦ୍ଧଦେୱେନ ଚ ତଥା, ଭିକ୍ଖୁନା ସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିନା ॥
ମହାପୁରିସଚରିୟାନଂ, ଆନୁଭାୱଂ ଅଚିନ୍ତିୟଂ ।
ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜୋତୟନ୍ତସ୍ସ, ଜାତକସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ॥
ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ୱାଚନାମଗ୍ଗନିସ୍ସିତଂ ।
ଭାସିସ୍ସଂ ଭାସତୋ ତଂ ମେ, ସାଧୁ ଗଣ୍ହନ୍ତୁ ସାଧୱୋ’’ତି ॥
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସତ୍ଥେରସ୍ସ ଗନ୍ଥଭାୱେନ ପାକଟାହି ସବ୍ବଟ୍ଠକଥାହି ସହ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ କରଣପ୍ପକାରୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତି ।
ସକଲଲୋକପତ୍ଥାରକାରଣଂ
କିସ୍ସେସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ସକଲଲୋକେ ପତ୍ଥଟୋତି ? ପରିସୁଦ୍ଧପିଟକପାଳିନିସ୍ସୟଭାୱତୋ, ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଭାୱତୋ, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନଂ ଭାସାପରିୱତ୍ତନଭାୱତୋ, ପରସମୟୱିୱଜ୍ଜନତୋ, ସକସମୟୱିସୁଦ୍ଧିତୋ, ସୀଲଧୁତଙ୍ଗସମଥଅଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞାପଭେଦାଦୀନଂ ପରିପୁଣ୍ଣୱିଭାଗତୋ, ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ପଟିପତ୍ତିନୟପରିଦୀପନତୋ, ଉତ୍ତାନାନାକୁଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍ଖତଭାୱତୋ, ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ଥଭାୱତୋ, ପସାଦନୀୟାନଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତାପାଦନସମତ୍ଥାନଂ ୱତ୍ଥୂନଞ୍ଚ ଦୀପନତୋତି ଏୱମାଦୀହି ଅନେକସତେହି ଗୁଣେହି ଏସ ସକଲଲୋକେ ପତ୍ଥଟୋ ଜାତୋ ।
ଅୟଞ୍ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗୀତିତ୍ତୟାରୂଳ୍ହପରିସୁଦ୍ଧପାଳିପିଟକମେୱ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତୋ, ନ ମହାସଙ୍ଘିକାଦୀନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ନିକାୟାନଂ ପିଟକଂ, ନପି ମହାୟାନିକାନଂ ପିଟକଂ । ସପରିୱାରଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଞ୍ଚ ଏତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଆଚରିୟେନ ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ଗନ୍ଥାରମ୍ଭେ –
‘‘ସୀଲକତା ଧୁତଧମ୍ମା, କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଚେୱ ସବ୍ବାନି ।
ଚରିୟାୱିଧାନସହିତୋ, ଝାନସମାପତ୍ତିୱିତ୍ଥାରୋ ॥
ସବ୍ବା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ, ପଞ୍ଞାସଙ୍କଲନନିଚ୍ଛୟୋ ଚେୱ ।
ଖନ୍ଧାଧାତାୟତନି,ନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅରିୟାନି ଚେୱ ଚତ୍ତାରି ॥
ସଚ୍ଚାନି ପଚ୍ଚୟାକାର,ଦେସନା ସୁପରିସୁଦ୍ଧନିପୁଣନୟା ।
ଅୱିମୁତ୍ତତନ୍ତିମଗ୍ଗା, ୱିପସ୍ସନାଭାୱନା ଚେୱ ॥
ଇତି ପନ ସବ୍ବଂ ୟସ୍ମା, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ମୟା ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ।
ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ମା ଭିୟ୍ୟୋ, ନ ତଂ ଇଧ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ॥
ୟସ୍ମା ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଆଗମଟ୍ଠକଥାନଂ ଅୱୟୱଭାୱେନ କତୋ, ତସ୍ମା ତା ୱିୟ ପୋରାଣସୀହଳଟ୍ଠକଥାନଂ ଭାସାପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଚେୱ ପୁନପ୍ପୁନାଗତମତ୍ଥାନଂ ସଂଖିପନୱସେନ ଚ ପରସମୟୱିୱଜ୍ଜନୱସେନ ଚ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ପରିସୁଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସକସମୟସ୍ସ ଦୀପନୱସେନ ଚ କତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଆଚରିୟେନ –
‘‘ଅପନେତ୍ୱାନ ତତୋହଂ, ସୀହଳଭାସଂ ମନୋରମଂ ଭାସଂ ।
ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ଆରୋପେନ୍ତୋ ୱିଗତଦୋସଂ ॥
ସମୟଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋ, ଥେରାନଂ ଥେରୱଂସପଦୀପାନଂ ।
ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ, ମହାୱିହାରେ ନିୱାସୀନଂ ।
ହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନାଗତ-ମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] ଚ ॥
‘‘ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ଏସ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଆଗମାନଞ୍ହି ।
ଠତ୍ୱା ପକାସୟିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ୟଥାଭାସିତମତ୍ଥଂ ॥
ଇଚ୍ଚେୱ କତୋ ତସ୍ମା, ତମ୍ପି ଗହେତ୍ୱାନ ସଦ୍ଧିମେତାୟ ।
ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିଜାନଥ, ଦୀଘାଗମନିସ୍ସିତଂ ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା] ଚ ॥
‘‘ସା ହି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟ, ସାରମାଦାୟ ନିଟ୍ଠିତା ଏସା ।
ଏକାସୀତିପମାଣାୟ, ପାଳିୟା ଭାଣୱାରେହି ॥
ଏକୂନସଟ୍ଠିମତ୍ତୋ, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋପି ଭାଣୱାରେହି ।
ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥାୟ, ଆଗମାନଂ କତୋ ୟସ୍ମା ॥
ତସ୍ମା ତେନ ସହାୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥା ଭାଣୱାରଗଣନାୟ ।
ସୁପରିମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଚତ୍ତାଲୀସଂ ସତଂ ହୋତୀ’’ତି [ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.ନିଗମନକଥା] ଚ ॥
ୟଦି ଚାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଆଚରିୟେନ ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟୋ ୱିୟ ଅକତ୍ୱା ପୋରାଣସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟୋ ଚ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣପ୍ପଭାୱେନେୱ କତୋ ଅସ୍ସ, ନାୟଂ ଆଗମଟ୍ଠକଥାନଂ ଅୱୟୱୋତି ଗହେତବ୍ବୋ ଅସ୍ସ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ‘‘ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟୋ ମହାଟ୍ଠକଥାୟ ସାରଭୂତା, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ପନ ନ ତସ୍ସା ସାରଭୂତୋ, କେୱଲଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ମତିୟାୱ କତୋ’’ତି ଏୱମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅସ୍ସ । ୟସ୍ମା ପନ ତଥା ଅକତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ କତୋ, ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ତାସଂ ଆଗମଟ୍ଠକଥାନଂ କରଣାକାରେନେୱ କତୋତି ଚ, ତତୋୟେୱ ମହାଟ୍ଠକଥାୟ ସାରଭୂତୋତି ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଏକଚ୍ଚେ ପନ ୱିଚକ୍ଖଣା ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ଗନ୍ଥେସୁ ଉତ୍ତରପକ୍ଖସାସନିକାନଂ ଅସ୍ସଘୋସନାଗଜ୍ଜୁନୱସୁବନ୍ଧୁଆଦୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିୟ ପୋରାଣଗନ୍ଥେ ଅନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନେୱ ତକ୍କେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ ଧମ୍ମକଥାୱିସେସଂ ଅଦିସ୍ୱା ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ ଅନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣପ୍ପଭାୱେନେୱ ଅଭିନୱଗନ୍ଥୁପ୍ପାଦନଂ ନ ପସ୍ସାମା’’ତି । ତଂ ତେସଂ ଗରହାୱଚନମ୍ପି ସମାନଂ ଥେରୱାଦୀନଂ ପସଂସାୱଚନମେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଥେରୱାଦିନୋ ହି ଏୱଂ ଜାନନ୍ତି ‘‘ବୁଦ୍ଧେନେୱ ଭଗୱତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସେତବ୍ବୋ ଚେୱ ଧମ୍ମୋ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ ଚ ୱିନୟୋ ଅନୱସେସେନ ଦେସିତୋ ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ଚ, ସୋୟେୱ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଚେୱ ଗହଟ୍ଠେହି ଚ ୟଥାରହଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ, ନ ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ତକ୍କେତ୍ୱା ଗୱେସେତବ୍ବୋ । ୟଦି ପନ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ କେନଚି ତକ୍କେତ୍ୱା କଥିତୋ ଅସ୍ସ, ତଂ ତସ୍ସେୱ ତକ୍କିନୋ ସାସନଂ ହୋତି ନ ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ । ୟଂ ୟଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମୱିନୟେ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅପାକଟଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୋରାଣକେହି ପଟିସମ୍ଭିଦାଛଳଭିଞ୍ଞାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେହି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଜାନନ୍ତେହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ସଂୱଣ୍ଣିତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ଅତ୍ତନୋମତିୱସେନା’’ତି । ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ଚ ତେସଂ ଥେରୱାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ, ସୋପି ତଥେୱ ଜାନାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଆଚରିୟେନ –
‘‘ବୁଦ୍ଧେନ ଧମ୍ମୋ ୱିନୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ,
ୟୋ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତେହି ତଥେୱ ଞାତୋ ।
ସୋ ୟେହି ତେସଂ ମତିମଚ୍ଚଜନ୍ତା,
ୟସ୍ମା ପୁରେ ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୁ ॥
ତସ୍ମା ହି ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ,
ତଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱାନ ପମାଦଲେଖଂ ।
ସବ୍ବମ୍ପି ସିକ୍ଖାସୁ ସଗାରୱାନଂ,
ୟସ୍ମା ପମାଣଂ ଇଧ ପଣ୍ଡିତାନଂ ॥
ତତୋ ଚ ଭାସନ୍ତରମେୱ ହିତ୍ୱା,
ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗଞ୍ଚ ସମାସୟିତ୍ୱା…ପେ॰…
ୟସ୍ମା ଅୟଂ ହେସ୍ସତି ୱଣ୍ଣନାପି,
ସକ୍କଚ୍ଚ ତସ୍ମା ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି [ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା]॥
ତେନେୱ ଆଚରିୟୋ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ୱା ପୋରାଣଟ୍ଠକଥଂ ୱା ଅନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ତକ୍କେତ୍ୱା ୱା ଅତ୍ତନା ପରିଚିତଲୋକିୟଗନ୍ଥେହି ଗହେତ୍ୱା ୱା ନ କଞ୍ଚି ଗନ୍ଥଂ ଅକାସି । ୟଦି ପନ ତାଦିସଂ କରେୟ୍ୟ, ତଂ ଥେରୱାଦିନୋ ମହାପଦେସସୁତ୍ତେ[ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୮୦] ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇଦଂ ନ ଚେୱ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ, ବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ଚ ଥେରସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟୁଂୟେୱ । ୟତୋ ଚ ଖୋ ଅୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନଂ ଭାସାପରିୱତ୍ତନାଦିୱସେନେୱ ଆଚରିୟେନ କତୋ, ତତୋୟେୱ ଥେରୱାଦିନୋ ତଂ ମହାପଦେସସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇଦଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ, ଆଚରିୟବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ଚ ଥେରସ୍ସ ସୁଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାପାୟଂ ସକଲଲୋକେ ପତ୍ଥଟୋ ହୋତି ।
ସୀଲଧୁତଙ୍ଗାଦୀନଂ ୱିଭାଗୋ ଚ ପଟିପତ୍ତିନୟପରିଦୀପନଞ୍ଚ ପାକଟମେୱ । ତଥାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟପଦୱାକ୍ୟେହି ଚେୱ ଅନାକୁଲପଦୱାକ୍ୟେହି ଚ ତନ୍ତିନୟାନୁରୂପାୟ ପାଳିଗତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ସଙ୍ଖତୋ, ତତୋୟେୱ ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥୋପି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ଓଲୋକେନ୍ତା ୱିଞ୍ଞୁନୋ ୱିସୁଦ୍ଧଜ୍ଝାସୟା ଖଣେ ଖଣେ ଅତ୍ଥପଟିସଂୱେଦିନୋ ଚେୱ ଧମ୍ମପଟିସଂୱେଦିନୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତି ।
ଅନେକାନି ଚେତ୍ଥ ପସାଦାୱହାନି ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁଆଦୀନି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୫] ସୀହଳୱତ୍ଥୂନି ଚ ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁଆଦୀନି [ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୯] ଜମ୍ବୁଦୀପୱତ୍ଥୂନି ଚ ଦୀପିତାନି । ତାନି ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ବଲୱପସାଦୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ମୟମ୍ପି ଈଦିସା ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁକାମତା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଏୱଂ ପରିସୁଦ୍ଧପିଟକପାଳିନିସ୍ସୟତାଦୀହି ଅନେକସତେହି ଗୁଣେହି ଅୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ସକଲଲୋକେ ପତ୍ଥଟୋ ଜାତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାପି ଆଚରିୟେନ କତା ତିପିଟକସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟୋ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନଂ ଭାସାପରିୱତ୍ତନଭାୱାଦୀହି ଗୁଣେହି ସକଲଲୋକେ ପତ୍ଥଟାୟେୱ ହୋନ୍ତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପନ କିମତ୍ଥଂ କତୋତିଆଦୀନମ୍ପି ପଞ୍ହାନମତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିଭାୱିତୋୱ ହୋତୀତି ।
ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
ମାଦତ୍ତଧୀରିଟ୍ଠପଦସ୍ସ ୟସ୍ସ ।
ପଞ୍ଞାଦିଜାତା ଲଲିତା ଗୁଣାଭା,
ଭାତେୱ ଲୋକମ୍ହି ସତଂ ମୁଦାୟ ॥
ସ ବୁଦ୍ଧଘୋସାୱ୍ହଥିରଗ୍ଗଧୀମା,
ୱିଦୂନ’ମଚ୍ଚନ୍ତସମାଦରା’ଦା ।
ସଭାୱଜଂ ବ୍ୟତ୍ତିସସତ୍ତିଲଦ୍ଧଂ,
ସିରିଂ ଦଧାତେୱ ସୁବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ॥
‘‘ସମ୍ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠେ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ମିଂ,
ସଂୱଚ୍ଛରାନଂ ଦସମେ ସତମ୍ହି ।
ଜାତୋ’’ତି ଞାତୋ ୱିବୁଧେହି ବୁଦ୍ଧ-
ଘୋସଙ୍କୁରୋ ପତ୍ତସମତ୍ତମାନୀ ॥
ୱିଞ୍ଞୂ ୱିଦୂ’ମସ୍ସ ପୁମଗ୍ଗଜାତେ,
ସଞ୍ଜାତତଂ ଦକ୍ଖିଣଦେସଭାଗେ ।
ରମ୍ମେ’ନ୍ଦିୟସ୍ମିଂ ସୁଜନାକରସ୍ମିଂ,
ତତ୍ତତ୍ଥମେସୀନ’ମୟଂ ପତୀତି ॥
ମୋରଣ୍ଡଗାମମ୍ହି ସ ତତ୍ଥ ଜାତୋ,
ପୁଞ୍ଞାନିତୋ ୱିପ୍ପକୁଲମ୍ହି ସମ୍ମା ।
ସୂରସ୍ସ ଲୋକତ୍ଥସମାୱହତ୍ଥଂ,
ଉପ୍ପଜ୍ଜନାୟା’ଦ୍ୟରୁଣୋୱ ରଂସି ॥
ସଂୱଦ୍ଧବୁଦ୍ଧୀ ସ ପୱୁଦ୍ଧିପତ୍ତୋ,
ଆରାଧୟଂ ଞାତିଗଣଂ ସଦେୱ ।
ୱେଦେସୁ ୱିଜ୍ଜାସୁ ତଦଞ୍ଞସିପ୍ପ-
ଗନ୍ଥେସ୍ୱନାୟାସପୱୀଣତା’ଗା ॥
ସୁଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତୀନ ୱିୱେଚନେନ,
ସାରାନୁ’ସାରୋତି ୱିୱିଞ୍ଚମାନୋ ।
ୱେଦେସ୍ୱ’ସାରତ୍ତ’ମବୁଜ୍ଝି ୟସ୍ମା,
ତୁଟ୍ଠିଂ ସ ନାପଜ୍ଜି ସୁତେନ ସେନ ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମସାରୋ ସୱନେନ ଲଦ୍ଧୋ ।
ନିନ୍ନୋୱ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସ ସାସନମ୍ହି,
ଉସ୍ସାହଜାତୋ’ପଗମାୟ ତତ୍ଥ ॥
ଧମ୍ମାଭିଲାସୀ ସ ୱିରୋଚି ତତ୍ଥ,
ସଂଲଦ୍ଧପବ୍ବଜ୍ଜୁପସମ୍ପଦୋୱ ।
ଥେରେ’ପସଙ୍କମ୍ମ ୱିସୁଦ୍ଧଥେର-
ୱାଦୀନିକାୟମ୍ହି ପତୀତପଞ୍ଞେ ॥
ତଦା ହି’ସୁଂ ଦକ୍ଖିଣଇନ୍ଦିୟମ୍ହି,
ନିୱାସିନୋ ଥେରିୟୱଂସଜାତା ।
ତଦଞ୍ଞୱାଦୀ ଚ ମୁନୀ ମୁନିନ୍ଦ-
ମତଂ ୟଥାଲଦ୍ଧି ପକାସୟନ୍ତା ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମସାରାଧିଗମାୟ ଭିୟ୍ୟୋ,
ପାଳିଂ ସମୁଗ୍ଗଣ୍ହି ଜିନେରିତଂ, ସା ।
ଜିୱ୍ହଗ୍ଗଲୀଲା ମନସା’ସିତା’ସ୍ସ,
ଲକ୍ଖୀୱ ପୁଞ୍ଞେ ନିୱସଂ ବଭାସ ॥
ଏୱଂ ତମୁଗ୍ଗଣ୍ହ’ମବୋଧି ସମ୍ମା,
‘‘ଏକାୟନୋୟଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ।
ମଗ୍ଗୋ ୱିୱଟ୍ଟାଧିଗମାୟ’’ ତତ୍ଥୋ-
ୟ୍ୟୋଗଂ ସମାପଜ୍ଜି ପରଂ ପରତ୍ତୀ ॥
ସଭାୱପଞ୍ଞା ମହତୀ ଚ ସତ୍ଥ-
ନ୍ତରୋପଲଦ୍ଧା ୱିପୁଲାୱ ୱିଜ୍ଜା ।
ତେନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୋତ୍ତିସମୁଦ୍ଦତିଣ୍ଣେ,
ଅକିଚ୍ଛସାଧିତ୍ତପଭାୱ’ମଞ୍ଞା ॥
ବୁଦ୍ଧସ୍ସ କିତ୍ତୀୱ ସୁକିତ୍ତିଘୋସୋ,
ୱତ୍ତିସ୍ସତେ’ଚ୍ଚସ୍ସ ଗରୂ ୱିୟତ୍ତା ।
ଅତ୍ଥାନ୍ୱିତଂ ନାମମକଂସୁ ବୁଦ୍ଧ-
ଘୋସୋତି ସମ୍ବୁଦ୍ଧମତଙ୍ଗତସ୍ସ ॥
ମୟୂରଦୂତୱ୍ହୟପଟ୍ଟନସ୍ମିଂ,
ସ ଅନ୍ଧକାଖ୍ୟାତସଦେସିୟଟ୍ଠ-
କଥଂ ସମୁଗ୍ଗଣ୍ହି ସମାହିତତ୍ତୋ ॥
ତାୱତ୍ତକେନସ୍ସ ସୁମେଧସସ୍ସା-
ସନ୍ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ତତୁତ୍ତରିମ୍ପି ।
ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱାଣୀସୁ ସମତ୍ତମତ୍ଥଂ,
ଅଞ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛା ମହତୀ ଅଜାୟି ॥
ମହାମହିନ୍ଦାଦିୱସୀୱରେଭି,
ସମାଭତା ୟାଟ୍ଠକଥା ସସାରା ।
ସଥେରୱାଦା ସୁୱିନିଚ୍ଛୟା ଚ,
ତଦା ୱିଭାତା ୱତ ଲଙ୍କୟା’ସୁଂ ॥
ପୱତ୍ତିମେତଂ ୱିଦିୟ’ସ୍ସ ମେତ-
ଦହୋସି ‘‘ୟଂ ନୂନ’ଭିରାମଲଙ୍କଂ ।
ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତିଂ ରତନାକରଂୱ,
ଉପେଚ୍ଚ ସିକ୍ଖେ’ଟ୍ଠକଥା ମହନ୍ତୀ ॥
ତା ଭାସୟା ସୀହଳିକାୟ ରଚ୍ଚା,
ତନ୍ତିଂ ସମାରୋପ୍ୟ ନୱଂ କରେୟ୍ୟଂ ।
ଏୱଞ୍ହି ଦେସନ୍ତରିୟାନ ବୁଦ୍ଧ-
ମାନୀନମତ୍ଥଂ ଖଲୁ ସାଧୟେ’’ତି ॥
ପୁରେ ଚ ଲଙ୍କାଗତସାସନଂ ୟଂ,
ସୁନିମ୍ମଲିନ୍ଦୂୱ ହିମାଦିମୁତ୍ତୋ ।
ପଭାସି, କିସ୍ମିଞ୍ଚି ତଦାଞ୍ଞୱାଦ-
ମନାକୁଲଂ ତା’କୁଲତଂ ଜଗାମ ॥
ଜିନମ୍ହି ନିବ୍ବାନଗତେ ହି ୱସ୍ସ-
ସତନ୍ତରେ ସାସନିକା ସମଗ୍ଗା ।
ସମାନୱାଦା ଜିନସାସନମ୍ହି,
ନ କୋଚି ଭେଦୋପି ତଦା ଅହୋସି ॥
ଧମ୍ମେହି ୱାତେହି ପଟିଚ୍ଚ ପାପେ ।
ଜାତେହି ସଂୱିଗ୍ଗମନା ସମାୟ,
ଥେରେ’ସ’ମୁୟ୍ୟୋଗମକଂସୁ ଦଳ୍ହଂ ॥
ସଙ୍ଗୀତିୟୋ କଚ୍ଚ ସୁପେସଲେହି,
ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନାପି ଥିରେହି ଦଳ୍ହଂ ।
ଛିନ୍ନାପି ରୁକ୍ଖା’ସ୍ସୁ ପୁନୋରୁହାୱା-
କାସୁଂୱ ଧମ୍ମଂ ୱିନୟା’ଞ୍ଞଥା ତେ ॥
ନାନାଗଣା ତେ ଚ ଅନେକୱାଦା,
ସଂସଗ୍ଗକାରା ଜିନସାସନେ’ସୁଂ ।
ୱାଦେଭି ଅଞ୍ଞେହି ଜିନେରିତେଭ୍ୟ-
ସୁଦ୍ଧାୟମାନା ୱିନୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ॥
ୱାଦା ଚ ୱାଦୀ ପିଟକାନି ତେସଂ,
ଲଙ୍କଂ ମଲଙ୍କଂୱ କରଂ’ପୟାତା ।
ପଟିଗ୍ଗହେସୁଂ ପ୍ୟଭୟାଦିୱାସୀ,
ନାଞ୍ଞେ ମହାଖ୍ୟାତୱିହାରୱାସୀ ॥
ୟଥା ଚ ବୁଦ୍ଧାଭିହିତାୱ ପାଳି,
ତଦତ୍ଥସାରା ଚ ୱସୀଭି ଞାତା ।
ନ ‘‘ତେଧ ୱୋକ୍କମ୍ମ ୱିସୁଦ୍ଧଥେର-
ୱାଦୀ ୱିୱାଦୀ’’ତି ପୱତ୍ତି କାଚି ॥
ଜୀୱଂୱ ରକ୍ଖିଂସୁ ସଥେରୱାଦଂ,
ତନ୍ତିଂ ତଦତ୍ଥଞ୍ଚ ସନିଣ୍ଣୟଂ ତେ ।
ତସ୍ମା ନ ସକ୍କାୱ ତଦଞ୍ଞୱାଦି-
ୱାଦେଭି ହନ୍ତୁଂ ଚୁ’ପଗନ୍ତୁମଦ୍ଧା ॥
ତଂୱାଦସଂଭେଦଭୟଞ୍ଚ ମଞ୍ଞୟା,
‘‘ଦୁଦ୍ଧାରୱେଲାପି ଭୟେହି ତନ୍ତିନଂ ।
ସମ୍ମୋହତାଦୀହି ଭୱେ’’ତି ପୋତ୍ଥକଂ,
ଆରୋପ୍ୟ ସମ୍ମା ପରିପାଲୟିଂସୁ ତେ ॥
ୱିଦଂୱ ସିକ୍ଖଂ ଜିନସାସନଦ୍ଧରୋ ।
ସ ବୁଦ୍ଧଘୋସୋ ମୁନି ବୁଦ୍ଧିପାଟୱୋ,
ଗତୋ’ସି ଦୀପଂ ୱରତମ୍ବପଣ୍ଣିକଂ ॥
ଲଙ୍କଂ ଉପେଚ୍ଚ ସ ମହାଟ୍ଠକଥାଣ୍ଣୱସ୍ସ,
ପାରଂ ପରଂ ୱିତରଣେ ଥିରନିଣ୍ଣୟୋୱ ।
ସଂସୁଦ୍ଧୱଂସଜନିୱାସମହାୱିହାର-
ମାଗା’ମ୍ବରଂୱ ଉଦୟିନ୍ଦୁ’ପସୋଭୟନ୍ତୋ ॥
ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ୱସୀ ସ ତତ୍ଥ,
ସୋଭଂ ପଧାନଘରସଞ୍ଞିତପାରିୱେଣଂ ।
ପାସାଦ’ମୁତ୍ତମ’ମକା ସୁଜନେଭି ସେବ୍ୟଂ,
ସନ୍ତୋ ମହାନିଗମସାମି ସୁଚିଣ୍ଣଧମ୍ମୋ ॥
ସମ୍ମା ଚ ୟୋଗମକରୀ ବୁଧବୁଦ୍ଧମିତ୍ତ-
ଥେରାଦି’ମନ୍ତ’ମୁପୟାତ’ମନୂନତନ୍ତେ ।
ସଂସେୱିତୋ ୱିୱିଧଞାୟପବୁଦ୍ଧିୟା ସୋ,
ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମୱିନୟଟ୍ଠକଥାସ୍ୱ’ନୂନଂ ॥
ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ’ସ ସମୟେ ସମୟନ୍ତରେ ଚ,
ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱ ୱିୱଟଂୱ ନିହୀତମତ୍ଥଂ ।
ଥେରା ସମଗ୍ଗଜିନମଗ୍ଗମତା’ମତାସୀ,
ମଞ୍ଞିଂସୁ ନଗ୍ଘରତନଂୱ ସୁଦୁଲ୍ଲଭନ୍ତି ॥
ୱିଞ୍ଞାୟ ଧମ୍ମୱିନୟତ୍ଥୟଥିଚ୍ଛଦାନେ,
ଚିନ୍ତାମଣୀତି ସୁନିରୂପିତବୁଦ୍ଧିରୂପଂ ।
ୟସ୍ସେ’ତ୍ଥ ନିଚ୍ଛିତମନୋ କୱିସଙ୍ଘପାଲ-
ତ୍ଥେରୁତ୍ତମୋ ଜନହିତାୟ ନିୟୋଜୟୀ ତଂ ॥
‘‘କିଞ୍ଚାପି ସନ୍ତି ୱିୱିଧା ପଟିପତ୍ତିଗନ୍ଥା,
କେସଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ତୁ ନ ବୁଦ୍ଧମତାନୁସାରଂ ।
ସଂସୁଦ୍ଧଥେରସମୟେହି ଚ ତେ ୱିରୁଦ୍ଧା,
ତସ୍ମା କରୋତୁ ୱିମଲଂ ପଟିପତ୍ତିଗନ୍ଥଂ’’ ॥
ସଂୱସ୍ସତେ ଚ’ରିୟମଗ୍ଗଗମଗ୍ଗ’ମଗ୍ଗଂ ।
ସଂସୋଧନତ୍ଥ’ମିତି ‘‘ପତ୍ଥିତଥେରଆସଂ,
ପୂରେସ୍ସ’ମେତ’’ମିତି କାସି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ॥
ୱୀରାନୁକମ୍ପସତିୟୋଜିତବୁଦ୍ଧିମା ସଂ,
ଓଗ୍ଗୟ୍ହ, ଗୟ୍ହ ଚ’ ଖିଲଟ୍ଠକଥା ସତନ୍ତୀ ।
ସାରଂ ସଖେଦ’ମନପେକ୍ଖିୟ ସାଧୁକଂ ସ,
ୟଂ’କାସି, କଂ ନୁ’ଧ ନ ରୋଚୟତେ ବୁଧଂ ସୋ ॥
ୱୁତ୍ତେ’ତ୍ଥ ଭାୱପରମାୱ ସଭାୱଧମ୍ମା,
ୱତ୍ଥୂ ଚ ପୀତିସୁଖୱେଦନିୟା’ନିତାୱ ।
ପୁଣ୍ଣୋୱ ସବ୍ବପଟିପତ୍ତିନୟେହି ଚେସୋ,
ପୁପ୍ଫାଭିଫୁଲ୍ଲପୱନଂୱ ୱିରାଜତେ’ୟଂ ॥
ୟଂ ପସ୍ସିୟାନ ପରିକପ୍ପିୟ ରତ୍ନସାର-
ଗବ୍ଭଂ ୱିସୁଦ୍ଧି’ମଭିୟାତୁ’ମପେକ୍ଖମାନା ।
ତଂ ସାର’ମାଦିୟିତୁ’ମାସୁ ପୟୁତ୍ତୟୁତ୍ତା,
ଦିସ୍ୱା ହି ନଗ୍ଘରତନଂ ନନୁ ୱଜ୍ଜୟେ ନ ॥
କନ୍ତା ପଦାୱଲି’ହ ତନ୍ତିନୟାନୁସାରା,
ସାରାତିସାରନୟପନ୍ତି ପସିଦ୍ଧସିଦ୍ଧା ।
ଅତ୍ଥା ଚ ସନ୍ତିନୁଗମାୟ ତୁଲାୟମାନୋ-
ୟ୍ୟୋଗେନ ମେତ୍ଥ ହି ୱିନା ପଟିପତ୍ତି କା’ଞ୍ଞା ॥
ଆଭାତି ସତ୍ଥୁ ଚତୁରାଗମମଜ୍ଝଗୋ’ୟଂ-
ଅତ୍ଥେ ପକାସୟିହ ଭାଣୁୱ ନେକଦବ୍ବେ ।
ମେଧାୱିପୀତିଜନନଂ’ସ ୱିଧାନ’ମେତଂ-
ତୀତଞ୍ହି ୟାୱ କୱିଗୋଚର’ମସ୍ସ ଞାଣଂ ॥
ଦିଟ୍ଠାୱ ତିକ୍ଖମତି’ମସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗ-
ସମ୍ପାଦନେନ ସମୁପାତ୍ତସୁଧୀପଦେଭି ।
ତେନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନତ୍ଥୱିଭାୱନାୟ,
ପବ୍ୟତ୍ତସତ୍ତି ୱିଦିତା ୱିଦିତାଗମେହି ॥
ଥେରସ୍ସ ସୁଦ୍ଧମତିବୁଦ୍ଧସିରୀୱ୍ହୟସ୍ସ ।
ଲୋକତ୍ଥ’ମାୱିକତପତ୍ଥନ’ମାଦିୟାନ,
ସାମଞ୍ଚ ନିନ୍ନହଦୟେନ ଜନାନ’ମତ୍ଥେ ॥
ସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱୱିଦିତେନି’ମିନା ସମନ୍ତ-
ପାସାଦିକାୱ୍ହୱିନୟଟ୍ଠକଥା ପଣୀତା ।
ସୂରୋ’ଦିତେ ୱିୟ ତୟା ୱିନୟତ୍ଥମୂଳ୍ହା-
ମୂଳ୍ହୀ ଭୱନ୍ତି ଜିନନୀତିପଥା’ଧିଗନ୍ତ୍ୱା ॥
ଲଙ୍କା ଅଲଙ୍କତିକତାୱ ମହାମହିନ୍ଦ-
ତ୍ଥେରେନ ୟା ଚ ୱିନୟଟ୍ଠକଥା’ଭତା, ତଂ ।
କନ୍ତାୟ ସୀହଳଗିରାୟ ଗିରାୟମାନା,
ଅଚ୍ଚନ୍ତକନ୍ତବହୁଲା ମୁନୟୋ ପୁରା’ସୁଂ ॥
ଅଞ୍ଞା ଚ ପଚ୍ଚରି-କୁରୁନ୍ଦିସମଞ୍ଞିତାଦୀ,
ଦୀପଂ ପଦୀପକରଣୀ ୱିନୟମ୍ହି ୟା’ସୁଂ ।
ସଙ୍ଗୟ୍ହ ତାସ’ମଖିଲତ୍ଥନୟେ ଚ ଥେର-
ୱାଦେ ଚ ମୁତ୍ତରତନାନିୱ ମେକସୁତ୍ତେ ॥
ତାହେୱ ସୀହଳନିରୁତ୍ତିୟୁତଞ୍ଚ ତନ୍ତିଂ,
ଆରୋପିୟାନ ରୁଚିରଂ ଅଥ ୱିତ୍ଥତଞ୍ଚ ।
ମଗ୍ଗଂ ସମାସନୱସେନ ୟଥା ସମତ୍ତ-
ଲୋକେନ ୟା ଗରୁକତା କତମାନନା’କା ॥
ସୁଦ୍ଧନ୍ୱୟାଗଥୱିରା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧଥେର-
ୱାଦୀ ୱିସୁଦ୍ଧୱିନୟାଗମପୁଜ୍ଜଧମ୍ମା ।
ସୁଦ୍ଧଂ କରିଂସୁ ନ ୟଥେ’ନ୍ତି ତଦଞ୍ଞୱାଦା,
ଇଚ୍ଚାଦି’ମାୱିକରିୟା’ସି ନିଦାନମେତ୍ଥ ॥
ୟସ୍ମିଂ ମନୁଞ୍ଞପଦପନ୍ତି ସୁଭା ସୁବୋଧା,
ଅତ୍ଥା ଚ ପୀତିସମ’ୱିମ୍ହୟତାଦିଭାୱୀ ।
ଚିତ୍ରା ୱିଚିତ୍ରମତିଜା କୱିଚିତ୍ତହଂସା,
ତସ୍ମା ରସାୟତି ତଦତ୍ଥନୁସାରିନଂ ୟଂ ॥
ଅଚ୍ଚନ୍ତସାଗରନିଭା ୱିୱିଧା ନୟତ୍ଥା,
ସନ୍ତେ’ତ୍ଥ ୟା’ସୁ ୱିନୟଟ୍ଠକଥା ପୁରାଣା ।
ତାସଂ ୟଥାଭିମତପନ୍ତି ସୁତନ୍ତିକତ୍ତଂ,
କିଞ୍ହି’ସ୍ସ କିଞ୍ଚି ବଲୱୀର’ପଟିଚ୍ଚ କାତୁଂ ॥
ଉୟ୍ୟୋଗ’ମସ୍ସ କରୁଣାପହିତଂ ପଟିଚ୍ଚ,
ପଞ୍ଞାସହାୟସହିତଂ ବଲୱଞ୍ଚ ଦଳ୍ହଂ ।
ଲଦ୍ଧାୱ ୟା ନିଖିଲଲୋକମନୁଞ୍ଞଭୂତା,
ମେଧାୱିନଂ’ନୁସଭଗାୱ ୱିରାଜତେ ସା ॥
ୱିଞ୍ଞୂଭି ୟା ‘‘ୱିନୟସାଗରପାରତିଣ୍ଣେ’’,
ସମ୍ଭାୱିତା ‘‘ସୁତରଣାୟତି ସୀଘୱାହା’’ ।
ଇଚ୍ଚାଭିମାନିତଗୁଣା’ଜ୍ଜ ରରାଜ ୟାୱ,
କିଂ ୟଂ ଥିରଂ ଲହୁ ୱିନସ୍ସତି ଦୁପ୍ପସୟ୍ହଂ ॥
‘‘ୟା ବ୍ୟାପିନୀ’ଖିଲନୟସ୍ସ ସୁବୋଧିନୀ ଚ,
ସୋତୂଭି ସେୱିତସଦାତନଧମ୍ମରଙ୍ଗଂ ।
କତ୍ୱାନ ଲୋକପହିତେ ସଗୁଣେ ଦଧନ୍ତୀ,
ଠାତୂ’’ତି ନଟ୍ଠ’ମୁପଗା’ଟ୍ଠକଥା ପୁରାଣା ॥
ଜନାଭିସତ୍ତାୟ ଦୟାୟ ଚୋଦିତୋ,
ୱିଛେଜ୍ଜ ଖେଦଂ ୱିନୟମ୍ହି ସାଧୁନଂ ।
ଅଥାଗମାନ’ଟ୍ଠକଥାୱିଧାନନେ,
ଧୁରଂ ଦଧାତୁଂ’ଭିମୁଖା’ସି ସୋ ସୁଧୀ ॥
ପଦ୍ମଂୱ ଫୁଲ୍ଲାଭିନତଂ ସୁଭାଣୁଭଂ,
ଲଦ୍ଧାନ ଫୁଲ୍ଲଂ’ତିସୟା’ସି ଚେତନା ।
ଦାଠାଦିନାଗେନ ଥିରଗ୍ଗଧୀମତା,
ୟା ପତ୍ଥିତା’ରବ୍ଭ ତଦତ୍ଥସିଜ୍ଝନେ ॥
ଦୀଘାଗମତ୍ଥେସୁ ସବୁଦ୍ଧିୱିକ୍କମ-
ମାଗମ୍ମ ସାରାଧିଗମା ସୁମଙ୍ଗଲ-
ନାମାନୁଗନ୍ତାୱ ୱିଲାସିନୀତି ୟା,
ସଂୱଣ୍ଣନା ଲୋକହିତାୟ ସମ୍ଭୱୀ ॥
ଗମ୍ଭୀରମେଧାୱିସୟାଗମମ୍ହିପି,
ଆରବ୍ଭ ବୁଦ୍ଧିଂ’ସ ସୁନିମ୍ମଲୀକତା ।
ୱିଞ୍ଞାତବୁଦ୍ଧାଭିମତା ବହୂ ଜନା,
ଅଞ୍ଞତ୍ଥସାଧା ମହତଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧିୟୋ ॥
ସା’ନୀତୱିଦ୍ୱାକ୍ଖିମନା ମନାୟିତା,
କନ୍ତାଗମେ ଧମ୍ମସଭାୟତେ ସଦା ।
ତେନେୱ ମଞ୍ଞେ’ହ ତିରୋକତା ତୟା,
କିଂ ସୀଘଗ’ଞ୍ଞତ୍ର ପଥଞ୍ଞଗାମିକା ॥
ପତ୍ୱା ମହନ୍ତା’ମ୍ବର’ମମ୍ବୁଦୋ ୟଥା,
ଲୋକତ୍ଥସାଧୀପି ମହାସୟଂ ମତି ।
ତସ୍ମା’ସ୍ସ ସିଦ୍ଧା’ଟ୍ଠକଥାପରମ୍ପରା,
ବୁଦ୍ଧିପ୍ପଦାନାୟ’ ହୁୱୁଂ ନୱା ନୱା ॥
ବୁଦ୍ଧାଦିମିତ୍ତଂ ଥିରସେଟ୍ଠ’ମୁଦ୍ଦିସଂ,
ସଂୱଣ୍ଣନା ଚାସି ପପଞ୍ଚସୂଦନୀ ।
‘‘ସବ୍ବତ୍ଥସାରେ ଜିନମଜ୍ଝିମାଗମେ,
ଲଦ୍ଧାନ ପୀତିଂ ସୁଜନା ସମେନ୍ତୁ’’ତି ॥
ଉପ୍ପଜ୍ଜି ‘‘ସାରତ୍ଥପକାସିନୀ’’ତି ୟା,
ସା ଜୋତିପାଲସ୍ସ ୟଥାଭିଲାସିତଂ ।
ଲୋକଂ ୟଥାନାମିକସାରଦୀପନା,
ଭାତା’ସି ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନପନ୍ଥଦା ॥
ସମ୍ପୂରି କାତୁଂ’ସ ମନୋରଥୋ ୟୟା,
ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନ୍ତାଗମମତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ତନ୍ନାମଧେୟ୍ୟଂ ସୁଜନଞ୍ଚ ଜୀୱକଂ,
ସୋ ଜୋତିପାଲଞ୍ଚ ପସତ୍ଥଧୀତିମଂ ॥
ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୟଂ’କାସି ପୱୀଣତଂ କରଂ,
ବୁଦ୍ଧାଦିସଂସେବ୍ୟସୁମଗ୍ଗଦସ୍ସନେ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପୁପ୍ଫାନ’ ୱନାୟିତା’ସି ସା,
ୱିଦ୍ୱାଲିସଙ୍ଘସ୍ସ ସଦାୱଗାହଣା ॥
ଦୁବ୍ବୋଧଧମ୍ମେ ଚ ସଭାୱଦୀପନେ ।
ବୁଜ୍ଝନ୍ତୁ, ଇଚ୍ଚାସି’ଭିଧମ୍ମସାଗରୋ,
ତତ୍ଥା’ୱତାରଂ ସୁକରେନ ସାଧିନୀ ॥
ମେଧାୱିଲାସା’ସ୍ସ’ହୁୱୁ’ଟ୍ଠସାଲିନୀ,
କନ୍ତା ଚ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନୀତି ୟା ।
ତା ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ସତୁଲ୍ୟନାମିକ-
ମାଗମ୍ମ ଜାତା ସୁଜନତ୍ଥସାଧିନୀ ॥
ଅଞ୍ଞା ଚ ପଞ୍ଚଟ୍ଠକଥା’ଭିଧମ୍ମଜେ,
ଭାୱେ ନିଧାୟେ’ତ୍ଥ ୟଥା’ସ୍ସୁ ସୁତ୍ତରା ।
ଗମ୍ଭୀରମତ୍ଥେସୁ ପୱିଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିତଂ,
ସମ୍ପାଦନୀ ସତ୍ଥୁ’ତୁଲତ୍ତଦୀପନୀ ॥
ସୋଣାୱ୍ହଥେରସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚ ୟାଚନଂ,
ତା ୟାୟ କଙ୍ଖା ୱିତରନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱୋ ।
ୟା ପାତିମୋକ୍ଖମ୍ହି, ତଦନ୍ୱୟାୱ୍ହୟଂ,
ସଂୱଣ୍ଣନଂ’କାସି ସ ଧୀମତଂ ୱରୋ ॥
ସମତ୍ତଲୋକଟ୍ଠୱିଭାୱିରଞ୍ଜନା,
କତେ’ମିନା ଧମ୍ମପଦସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ।
ଥିରଂ ସମୁଦ୍ଦିସ୍ସ କୁମାରକସ୍ସପଂ,
ସତଂ ମନଂ ପୀତିପଫୁଲ୍ଲିତଂ ୟୟା ॥
ଅଞ୍ଞା’ସ୍ସ ୟା ସୁତ୍ତନିପାତ-ଖୁଦ୍ଦକ-
ପାଠତ୍ଥଦାତା ପରମତ୍ଥଜୋତିକା ।
ସଂୱଣ୍ଣନା ଜାତକତନ୍ତି ମଣ୍ଡନା,
ତା ହୋନ୍ତି ଲୋକସ୍ସ ହିତପ୍ପଦୀପିନୀ ॥
ନିସ୍ସେସଲୋକମ୍ହି ପଚାରଣିଚ୍ଛା,
ଲଙ୍କାଗତାନ’ଟ୍ଠକଥାନ’ମଦ୍ଧା ।
ୟା ଥେରୱାଦୀନ’ମପୂରି ବୁଦ୍ଧ-
ଘୋସଗ୍ଗଥେରସ୍ସ ପଭାୱଲଦ୍ଧା ॥
ସମଗ୍ଗଗାମୀ’ନୁକରୋନ୍ତି ତେସଂ ।
ସସଙ୍କସୂରା ହି ସଦାତନା ୟେ,
ଲୋକଂ ପମୋଦଞ୍ଚ କରଂ ଚରନ୍ତି ॥
ସୁବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ୱିଭାୱିସତ୍ତି-
ପବ୍ୟତ୍ତି’ମାରବ୍ଭ ଥିରାସଭସ୍ସ ।
ସମଗ୍ଗଲୋକୋ ହି ସୁଥେରୱାଦେ,
ମାନଂ ପୱଡ୍ଢେସି ଅନଞ୍ଞଜାତଂ ॥
ବୁଦ୍ଧୋତି ନାମଂ ଭୁୱନମ୍ହି ୟାୱ,
ସୁବୁଦ୍ଧଘୋସସ୍ସ ସିୟା ନ କିଞ୍ହି ।
ଲଦ୍ଧା ହି ସାଧୂଭି ମହୋପକାରା,
ମହଗ୍ଘୱିତ୍ତାନିୱ ତଂସକାସା ॥
ଖୀୟେଥ ୱଣ୍ଣୋ ନ ସମୁଦ୍ଧଟୋପି,
ନନ୍ୱ’ସ୍ସ ନେକା ହି ଗୁଣା ଅନନ୍ତା ।
କୋ ନୁ’ଦ୍ଧରେୟ୍ୟା’ ଖିଲସାଗରୋଦେ,
ତଥାପି ମଞ୍ଞନ୍ତୁ ସୁଧୀ ସଦା ତେତି ॥
ଛଟ୍ଠସଙ୍ଗୀତିଭାରନିତ୍ଥାରକସଙ୍ଘସମିତିୟା ପକାସିତାୟଂ
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗନିଦାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।