ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗ-ମହାଟୀକା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗ-ମହାଟୀକା
(ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)
୧୨. ଇଦ୍ଧିୱିଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଅଭିଞ୍ଞାକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୬୫. ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଅନନ୍ତରସମାଧିକଥାୟ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖତଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ସମାଧିଭାୱନା’’ତି ଆହ । ‘‘ଅଭିଞ୍ଞା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୟୋଜନୱିସେସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଥିରତରଭାୱୋ, ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାସୁଖତା ଚ ସମାଧିଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋ ଏୱ, ତଥାପି ପଞ୍ଚ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞା ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧିଭାୱନାୟ ଆନିସଂସଭାୱେନ ପାକଟା ପଞ୍ଞାତାତି ତାସଂୟେୱ ୱସେନ ୟୋଗିନୋ ଅଧିଗତାନିସଂସତା ୱୁତ୍ତା, ଚୁଦ୍ଦସଧା ଚିତ୍ତପରିଦମନେନ ଥିରତରତା ୱୁତ୍ତା । ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ ୱସୀଭାୱୋପି ସମାଧିସ୍ସେୱ ୱସୀଭାୱୋ, ତଥା ଚ ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ୪.୯୯; ୫.୧୦୭୧; ନେତ୍ତି॰ ୪୦; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୪) ୱଚନତୋ ‘‘ସୁଖେନେୱ ପଞ୍ଞାଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସମାଧିଭାୱନାୟ ଆନିସଂସଲାଭୋ ଥିରତରତା, ସୁଖେନେୱ ଚ ପଞ୍ଞାଭାୱନା ଇଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞାକଥଂ ତାୱ ଆରଭିସ୍ସାମ, ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଓକାସେ ସମ୍ପତ୍ତେପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଭଗୱତା ପଞ୍ଚ ଲୋକିକାଭିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନମତ୍ତମେୱ ଇଧ ସାସନେ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ନପି ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ଉତ୍ତରୁତ୍ତରିପଣୀତପଣୀତଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଞ୍ଚ।
ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନନ୍ତି ଇଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ପକତିୱଣ୍ଣଜହନକିରିୟଂ, ଇଦଂ ଇଦ୍ଧୀସୁ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିୟା ପଧାନତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦ୍ଧିଂ ୱିକୁବ୍ବନଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱିକୁବ୍ବନସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହଣମ୍ପି ୱୁତ୍ତକାରଣେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆକାସକସିଣୱସେନ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଆଲୋକକସିଣଞ୍ଚ ଓଦାତକସିଣନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ‘‘ଓଦାତକସିଣପରିୟନ୍ତେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କସିଣାନୁଲୋମାଦିଚିତ୍ତପରିଦମନୱିଧିନୋ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ଆକାସନିମ୍ମାନାଦିଅତ୍ଥଂ ପନ ତଦୁଭୟମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱ । ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ କସିଣେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ । କସିଣାନୁଲୋମତୋତି କସିଣପଟିପାଟିତୋ, ପଟିପାଟି ଚ ଦେସନାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଝାନାନୁଲୋମୋ ପନ ପଟିପତ୍ତିୱସେନପି । ଉକ୍କମନଂ ଉକ୍କନ୍ତଂ, ଉକ୍କନ୍ତମେୱ ଉକ୍କନ୍ତିକଂ, ଝାନସ୍ସ ଉକ୍କନ୍ତିକଂ ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକଂ, ତତୋ, ଝାନଲଙ୍ଘନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିତୋ ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମତୋ । ଚିତ୍ତଂ ପରିଦମେତବ୍ବଂ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକଂ ଝାନାନଂ ସମାପଜ୍ଜନାଦିସୁଖତ୍ଥଂ, ତେସଂ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱିସୱିତା ସମିଜ୍ଝତୀତି ।
୩୬୬.ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତି କିଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଉଦାହୁ ଏକେକନ୍ତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜତି, ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିତୋ ୱିସେସୋ ନ ସିୟା, ଅଥ ଏକେକଂ ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିତୋ । ନାୟଂ ଦୋସୋ ଆଭୋଗୱସେନ ତେସଂ ୱିସେସସିଦ୍ଧିତୋ । ୟଦା ହି କସିଣାନୁଲୋମମେୱ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କସିଣେ ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜତି, ନ ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିଂ, ତଦା କସିଣାନୁଲୋମୋ । ୟଦା ପନ ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜତି, ତଦା ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମିନା ନୟେନ କସିଣାନୁଲୋମଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିଆଦୀନମ୍ପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ କସିଣାନୁଲୋମଂ ନାମ ଚିତ୍ତପରିଦମନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ତଥେୱାତି ‘‘ପଟିପାଟିୟା ଅଟ୍ଠସୁ କସିଣେସୁ ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ଉପସଂହାରତ୍ଥୋ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ । ପଟିଲୋମତୋ ଚେତ୍ଥ ପଟିପାଟି । ତେନାହ ‘‘ପଟିଲୋମକ୍କମେନା’’ତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ପଠମଂ ଓଦାତକସିଣେ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତତୋ ଲୋହିତକସିଣେତି ୟାୱ ପଥୱୀକସିଣା ୱତ୍ତବ୍ବା ।
ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜନନ୍ତି ‘‘ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ବହୁଲାକାରମାହ ।
ତତ୍ଥେୱାତି ପଥୱୀକସିଣେୟେୱ । ତତୋତି ପଚ୍ଛା ତତିୟଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତରକାଲଂ । ତଦେୱାତି ପଥୱୀକସିଣମେୱ । ତତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ତତୋ ପଥୱୀକସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ପୱତ୍ତିତଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଅମନସିକରିତ୍ୱା ତଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱେ ପୱତ୍ତିତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ପଥୱୀକସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସକସିଣଂ ପଥୱୀକସିଣପକ୍ଖିକମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କସିଣଂ ଅନୁକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି । ଅଥ ୱା ଅଟ୍ଠସୁ କସିଣେସୁ କସ୍ସଚି ଉକ୍କମନଂ ଇଧ କସିଣୁକ୍କନ୍ତିକଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘କସିଣଂ ଅନୁକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି । ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତଂ ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ, ଉକ୍କମନସ୍ସ ଚ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ କସିଣ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ପକାରଂ ସହ ନିସ୍ସୟେନ ସେସକସିଣେସୁ ଅତିଦିସନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ଆପୋକସିଣାଦି…ପେ॰… କାତବ୍ବା’’ତି ଆହ । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା ନୟେନା’’ତିଆଦି । ୟଥା ପଠମଜ୍ଝାନମୂଲକଂ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଏୱଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିମୂଲକମ୍ପି ତଂ ୟଥାରହଂ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ।
ତଦେୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନମେୱ । କସିଣୁକ୍କନ୍ତିକେପି ଆପୋକସିଣାଦିମୂଲିକା ୟୋଜନା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କାତବ୍ବା, ତଥା ୟଥାରହଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିମୂଲିକା ।
ଲୋହିତକସିଣତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଲୋହିତକସିଣଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉଗ୍ଘାଟନେନ ଉପଟ୍ଠିତେ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ଅମନସିକାରେନ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅପଗମଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜତି ।
ଇତରେସନ୍ତି ଅୱସିଟ୍ଠରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ । ନ ହି ଅରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତି ଅତ୍ଥି, ନାପି ତାନି ପଥୱୀକସିଣେ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଂ ପନ ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିୱଚନେ ‘‘ନୀଲକସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟଥାଲାଭୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିୟାୟେନ ୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ୟଥା ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତି ରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ଏୱ ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ଅରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ଏୱ ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ହି ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତରେ ପୱତ୍ତି ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତି। ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବକସିଣେସୁ ଏକସ୍ସେୱ ଝାନସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିକଂ ନାମା’’ତି ।
ୟଥା ପନ ‘‘ସବ୍ବକସିଣେସୂ’’ତି ଇମିନା ଆକାସୱିଞ୍ଞାଣକସିଣାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଇଧ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂୟେୱ କସିଣାନଂ ଅଧିଗତତ୍ତା, ଏୱଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ‘‘ଏକଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତପରିଦମନସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନାନଂ ୱସେନ ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପୀତକସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ୟଂ ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୀତକସିଣତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସଦ୍ୱୟେପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକନ୍ତରିକୱସେନାତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ଅନ୍ତର-ସଦ୍ଦୋ । ଅନ୍ତରମେୱ ଅନ୍ତରିକଂ, ଏକଜ୍ଝଂ ଅନ୍ତରିକଂ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଏକନ୍ତରିକଂ, ଝାନସମାପଜ୍ଜନଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ୟଥା ଅଙ୍ଗାନଂ, ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ଅଞ୍ଞଥା ୱିସେସୋ ହୋତି, ତଥା ସମାପଜ୍ଜନୱସେନାତି । ସୋ ପନ ୱିସେସୋ ହେଟ୍ଠିମାନଂ ତେସଂ ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣାନଂ ସମତିକ୍କମନୱସେନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକନ୍ତରିକୱସେନ ଅଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ସଙ୍କମନ’’ନ୍ତି । ‘‘ଇଦଂ ଝାନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଙ୍ଗେସୁ, ‘‘ଇଦଂ ପଥୱୀକସିଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚ ୱୱତ୍ଥାପିତେସୁ ଏକଜ୍ଝଂ ତେସଂ ୱୱତ୍ଥାପନେ ନ କୋଚି ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅୟଂ ୱିଧି ନାଭତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକାଦୀସୁ ପଟିଲୋମକ୍କମେନ, ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମକ୍କମେନ ଚ ଏକନ୍ତରିକଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଝାନାଦୀନଂ ଉକ୍କମନଂ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ, ତେହି ନୟେହି ୱିନାପି ଚିତ୍ତପରିଦମନଂ ଇଜ୍ଝତୀତି ପପଞ୍ଚପରିହାରତ୍ଥଂ ୱା ତେ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅନାଗତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୩୬୭.ଅଭାୱିତଭାୱନୋ ଝାନାଭିଞ୍ଞାସୁ ଅକତାଧିକାରୋ । ତତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟରହିତୋପୀତି କେଚି । ଆଦିଭୂତଂ ୟୋଗକମ୍ମଂ ଆଦିକମ୍ମଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆଦିକମ୍ମିକୋ, ପୁବ୍ବେ ଅକତପରିଚୟୋ ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟୋଗାୱଚରୋ’’ତି । କସିଣପରିକମ୍ମମ୍ପି ଭାରୋତି ଦୋସୱିୱଜ୍ଜନାଦିୱିଧିନା କସିଣମଣ୍ଡଲେ ପଟିପତ୍ତି ୟାୱ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି କସିଣପରିକମ୍ମଂ, ତମ୍ପି ନାମ ଭାରୋ, ପଗେୱ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦନଂ। ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ତଂ ନିମିତ୍ତଂ, ଭାୱନଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ନ ହି ଭାୱନାୟ ୱିନାୱ ନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନଂ ଲବ୍ଭତି । କେଚି ଉପଚାରସମାଧିଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତାଦିସାପି ବହୂ ହୋନ୍ତେୱାତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପନାଧିଗମୋ ଭାରୋ’’ତି । ଅପ୍ପନାଧିଗମୋତି ୱା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅଧିଗମମାହ । ଅଞ୍ଞୋୱ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଅଭିଞ୍ଞାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପରିଦମିତଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ ନାମ ଭାରୋ’’ତି । ଖିପ୍ପଂ ନିସନ୍ତି ନିସାମନଂ ଝାନଚକ୍ଖୁନା ପଥୱୀକସିଣାଦିଝାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ଏତସ୍ସାତି ଖିପ୍ପନିସନ୍ତି, ସୀଘତରଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିଭାୱୋ। ଅମ୍ବତରୁନିଚିତଂ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରାଦୀହି ଓତିଣ୍ଣଟ୍ଠାନଂ ଥେରମ୍ବତ୍ଥଲଂ। ୟଥା ପଟିପକ୍ଖୱିଜୟାୟ ୟୋଧାଜୀୱା ନିମ୍ମଲମେୱ ଅସିତୋମରାଦିଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁନାପି କିଲେସୱିଜୟାୟ ନିମ୍ମଲାୱ ଝାନାଭିଞ୍ଞା ୱଳଞ୍ଜିତବ୍ବାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପତିଟ୍ଠାଭାୱୋତି ଇଧ ପରସ୍ସ ଉପଦ୍ଦୱୂପସମନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଂ ହି ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିଭାୱତୋପି ଗରୁତରଂ ଅଚ୍ଚାୟିକକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ୱିଧାତବ୍ବତୋ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତରତ୍ତା । ତଂ ପନ ରକ୍ଖିତତ୍ଥେରନିଦସ୍ସନେନେୱ ସିଦ୍ଧମ୍ପି ତତୋ ଗରୁତରେନ ଅଙ୍ଗାରୱସ୍ସପରିତ୍ତାଣେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଗିରିଭଣ୍ଡୱାହନପୂଜାୟ…ପେ॰… ଥେରୋ ୱିୟା’’ତି ଆହ । ଗିରିଭଣ୍ଡୱାହନପୂଜା ନାମ ଚେତିୟଗିରିମାଦିଂ କତ୍ୱା ସକଲଦୀପେ, ସମୁଦ୍ଦେ ଚ ୟାୱ ୟୋଜନା ମହତୀ ଦୀପପୂଜା । ପଥୱିଂ ମାପେତ୍ୱାତି ମାରେନ ପୱତ୍ତିତଂ ଅଙ୍ଗାରୱସ୍ସଂ ଫୁଲିଙ୍ଗମତ୍ତେନପି ୟାୱ ମନୁସ୍ସେ ନ ପାପୁଣାତି, ତାୱଦେୱ ଆକାସେ ପଥୱିଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ।
ବଲୱପୁବ୍ବୟୋଗାନନ୍ତି ଗରୁତରୂପନିସ୍ସୟାନଂ, ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୀନଂ ହେତୁଭୂତମହାଭିନୀହାରାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗ୍ଗସାୱକାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଏକଚ୍ଚେ ମହାସାୱକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଭାୱନାନୁକ୍କମୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତପରିଦମନଂ । ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଠାନାଠାନଞାଣାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ସେସାଭିଞ୍ଞାନମେୱ । ସାୱକାନମ୍ପି ହି ଠାନାଠାନଞାଣାଦୀନି ପଦେସୱସେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବହେତୁସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଭାୱନାନୁକ୍କମଂ ୱିନା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଇତରସ୍ସ, ତସ୍ମା । ଅଗ୍ଗିଧମନାଦୀହୀତି ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ତାପନକୋଟ୍ଟନାଦୀହି । ୟଥା ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଲାଖାକାରାଦୀନଂ ଲାଖାକୋଟ୍ଟନାଦିଂ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଛନ୍ଦ…ପେ॰… ୱସେନାତି ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ ଚେ ଅଭିଞ୍ଞା ସିଜ୍ଝତି, ମୟ୍ହମ୍ପି ସିଜ୍ଝତୀ’’ତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦଂ ସୀସଂ ଧୁରଂ ଜେଟ୍ଠଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା, ଛନ୍ଦଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ଭାୱନାୟ ମୁଖଂ କତ୍ୱା ଝାନସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ‘‘ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱସୀଭାୱୱସେନା’’ତି ଇଦଂ ଅଟ୍ଠସୁପି ସମାପତ୍ତୀସୁ ସାତିସୟଂ ୱସୀଭାୱାପାଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଆଦିକମ୍ମିକୱସେନ, ନ କତାଧିକାରୱସେନାତି ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବହେତୁ…ପେ॰… ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ପୁବ୍ବହେତୁସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ହି ୟଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞା ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବା, ତତ୍ଥେୱ ସାତିସୟଂ ଚିଣ୍ଣୱସିତାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ନ ସବ୍ବତ୍ଥେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମତ୍ତେ ଚିଣ୍ଣୱସିନା’’ତି ୱଚନତୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ୱିନାପି ଅଭିଞ୍ଞା ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତମ୍ପି ୟଦି ପୁବ୍ବହେତୁସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୟୁତ୍ତମେୱ । ଅଥେତରସ୍ସ, ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ୟଥାତି ୟେନ ପକାରେନ ୟେନ ୱିଧିନା । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧନିପ୍ଫାଦନେ ।
୩୬୮.ତତ୍ରାତି ଚ ତଦେୱ ପଚ୍ଚାମସତି । ପାଳିନୟାନୁସାରେନେୱାତି ପାଳିଗତିୟା ଅନୁସରଣେନେୱ, ପାଠସଂୱଣ୍ଣନାନୁକ୍କମେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅଧିଗତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୋ ୟୋଗୀ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ ସମାହିତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ହେଟ୍ଠାଝାନତ୍ତୟାଧିଗମପଟିପାଟିସିଦ୍ଧସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧାନସ୍ସ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଏୱନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍କମନିଦସ୍ସନମେତ’’ନ୍ତି, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଚ ଅଧିଗମକ୍କମସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ । ୟେନ ସମାଧାନାନୁକ୍କମେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି ଲଦ୍ଧୋ, ତଦୁଭୟନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଇମିନା…ପେ॰… ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ୟଦିପି ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଆଗମନସମାଧିନା ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧାନଂ ଦୀପେତି । ସତିପାରିସୁଦ୍ଧିସମାଧି ଏୱ ପନ ଇଦ୍ଧିୟା ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପଧାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତେ’’ତି । ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱେନାତି ଉପେକ୍ଖାୟ ଜନିତସତିପାରିସୁଦ୍ଧିସବ୍ଭାୱେନ । ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମୂପକ୍କିଲେସପରିସୁଦ୍ଧାୟ ହି ପଚ୍ଚନୀକସମନେପି ଅବ୍ୟାୱଟାୟ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପେକ୍ଖାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ସୁପରିସୁଦ୍ଧା, ସୁୱିସଦା ଚ ହୋନ୍ତି, ସତିସୀସେନ ପନ ତତ୍ଥ ଦେସନା କତାତି ଆହ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ’’ତି । ପରିସୁଦ୍ଧିୟା ଏୱ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ ପରିୟୋଦାତତା ସୁଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିଘଂସନେନ ପଭସ୍ସରତା ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ପରିୟୋଦାତେ, ପଭସ୍ସରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।
ସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଘାତେନାତି ସୁଖସୋମନସ୍ସାନଂ, ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ରାଗଦୋସପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ । ‘‘ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ସୋମନସ୍ସଂ ରାଗସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ରାଗାଦୟୋ ଚେତସୋ ମଲାସୁଚିଭାୱେନ ‘‘ଅଙ୍ଗଣାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା କିଲେସନଟ୍ଠେନ ଉପକ୍କିଲେସାତି ଆହ ‘‘ଅନଙ୍ଗଣତ୍ତାୟେୱ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଅଙ୍ଗଣେନ ହି ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କିଲିସ୍ସତୀ’’ତି, ୱିବାଧୀୟତି ଉପତାପୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଭାୱିତତ୍ତାତି ପଗୁଣଭାୱାପାଦନେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଭାୱିତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତେ’’ତି, ଆୱଜ୍ଜନାଦିନା ପଞ୍ଚଧା, ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ ୱା ପରିଦମନେନ ୱସୱତ୍ତିତଂ ଉପଗତେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସେ ୱତ୍ତମାନଂ ହି ଚିତ୍ତଂ ପଗୁଣଭାୱାପତ୍ତିୟା ସୁପରିମଦ୍ଦିତଂ ୱିୟ ଚମ୍ମଂ, ସୁପରିକମ୍ମକତା ୱିୟ ଚ ଲାଖା ମୁଦୁନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କମ୍ମକ୍ଖମେତି ୱିକୁବ୍ବନାଦିଇଦ୍ଧିକମ୍ମକ୍ଖମେ । ତଞ୍ଚ ଉଭୟନ୍ତି ମୁଦୁତାକମ୍ମନିୟଦ୍ୱୟଂ ।
ନାହନ୍ତିଆଦୀସୁ ନ-କାରୋ ପଟିସେଧତ୍ଥୋ । ଅହନ୍ତି ସତ୍ଥା ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଭିକ୍ଖୱେତି ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଚିତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ଏକଧମ୍ମମ୍ପୀତି ଏକମ୍ପି ସଭାୱଧମ୍ମଂ ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ନ ସମନୁପସ୍ସାମି । ୟଂ ୱସୀଭାୱାପାଦନେନ ଭାୱିତଂ, ତଥା ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣେନ ବହୁଲୀକତଂ, ଏୱଂ ସୱିସେସମୁଦୁଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ମୁଦୁଂ, କମ୍ମକ୍ଖମତାୟ କମ୍ମନିୟଞ୍ଚ ହୋତି । ୟଥୟିଦଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ, ତେସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ଏୱମାହାତି । ୟଥା ୟଥାୱୁତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧତାଦୟୋ ନ ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ସୁଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଅୱଟ୍ଠିତଂ ଇଧ ‘‘ଠିତଂ, ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧତାଦୀସୁ ଠିତତ୍ତା ଠିତେ, ଠିତତ୍ତାୟେୱ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ’’ତି । ୟଥା ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞତା ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି, ଏୱଂ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିପି ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞତାହି ଲକ୍ଖୀୟତୀତି, ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଠିତତ୍ତା ‘‘ଠିତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି କାରଣେନ ଫଲଂ ନିଦ୍ଧରୀୟତି, ଏୱଂ ଫଲେନାପି କାରଣଂ ନିଦ୍ଧରୀୟତୀତି ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ଅୱଟ୍ଠାନଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତି । ସା ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱେନ, ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ମନିୟତାୟ ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ ସଦ୍ଧାଦିବଲାନଂ ଆନୁଭାୱେନ ହୋତୀତି ‘‘ସଦ୍ଧାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧାପରିଗ୍ଗହିତଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଏୱଂ ସୁଭାୱିତଂ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଏତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଂସେନ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସଦ୍ଧାବଲେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନାତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନ ହେତୁନା ନ ଇଞ୍ଜତି ନ ଚଲତି ନ କମ୍ପତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଉପରି ୱିସେସାୱହଭାୱେନେୱ ତିଟ୍ଠତି । ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ୱସୀଭାୱାପାଦନପରିଦମନସାଧନେନ ୱୀରିୟେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ସତିପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଭାୱନାବହୁଲୀକାରେ ଅସମ୍ମୋସସାଧିକାୟ, କୁସଲାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ନେସମାନାୟ ସତିୟା ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ସମାଧିପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ତତ୍ଥେୱ ଅୱିକ୍ଖେପସାଧନେନ ସମାଧାନେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ତସ୍ସା ଏୱ ଭାୱନାୟ ଉପକାରାନୁପକାରଧମ୍ମାନଂ ପଜାନନଲକ୍ଖଣାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ଓଭାସଗତନ୍ତି ଞାଣୋଭାସସହଗତଂ । ଓଭାସଭୂତେନ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତସମାଧାନସଂୱଦ୍ଧିତେନ ଞାଣେନ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ୟାଥାୱତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତତୋ ଉତ୍ରସନ୍ତୋ ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତୋ ତଂ ଅଧିଭୱତି, ନ ତେନ ଅଭିଭୂୟତି । ତେନାହ ‘‘କିଲେସନ୍ଧକାରେନ ନ ଇଞ୍ଜତୀ’’ତି । ଏତେନ ଞାଣପରିଗ୍ଗହିତଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପବଲଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତତା, ପରିସୁଦ୍ଧତା, ପରିୟୋଦାତତା, ଅନଙ୍ଗଣତା, ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସତା, ମୁଦୁଭାୱୋ, କମ୍ମନିୟତା, ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତିୟା ଠିତତା, ସମାହିତସ୍ସ ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଇମାନି ଅଙ୍ଗାନୀତି ‘‘ସମାହିତେ’’ତି ଇମଂ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠିତିଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱିସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମେହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଅତ୍ଥଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ତଦଭିମୁଖଂ କରଣୟୋଗ୍ଗଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟା’’ତି ।
କାମଂ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଏୱ ପଠମଜ୍ଝାନସମଧିଗମୋ, ୱିତକ୍କାଦିକେ ୱୂପସମେ ଏୱ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିସମଧିଗମୋ, ତଥାପି ନ ତଥା ତେହି ଦୂରୀଭୂତା ଅପେତା ୱା ୟଥା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ, ଚେତସୋ ମଲୀନଭାୱସଙ୍ଖାତଉପ୍ପିଲାଭୋଗକରେହି ନୀୱରଣାଦୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତିୟା ତସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧି, ପରିୟୋଦାତତା ଚ ୟୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନୀୱରଣ…ପେ॰… ପରିୟୋଦାତେ’’ତି । ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଝାନପଟିଲାଭହେତୁକାନଂ ଝାନପଟିଲାଭଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନଂ । ପାପକାନନ୍ତି ଲାମକାନଂ । ଇଚ୍ଛାୱଚରାନନ୍ତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅୱଚରାନଂ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମମେୱ ସତ୍ଥା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ମାନମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦୀନଂ । ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନାପି ତେସଂୟେୱ ସଙ୍ଗହୋ । ଅଭିଜ୍ଝା ଚେତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନେନ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନେୟ୍ୟା, ମାନାଦୟୋ ଚ ତଦେକଟ୍ଠା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନ’’ନ୍ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେୟ୍ୟା ପନ ନୀୱରଣଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା, କଥଂ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନେନ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନେୟ୍ୟା ଇଧ ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ? ‘‘ସବ୍ବେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକୁସଲାନଂ ପଟିପକ୍ଖା’’ତି ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଝାନସ୍ସ ଅପରାମଟ୍ଠଭାୱଦସ୍ସନତୋ । ୟେ ପନେତ୍ଥ ‘‘ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନ’’ନ୍ତି ଇମେହି ପଦେହି କୋପଅପଚ୍ଚୟକଆମରାଗବ୍ୟାପାଦାଦୟୋ ଗହିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନ’’ନ୍ତି ପାଠଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକାନ’’ନ୍ତି ପାଠୋତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ ତଥା ପାଠସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକା ଚ ନୀୱରଣା ଚେୱ ତଦେକଟ୍ଠା ଚ ତେସଂ ଦୂରୀଭାୱଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଅଭାୱୱିଗମଚୋଦନାୟ ଅୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ନନୁ ଚ ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତ- (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୭ ଆଦୟୋ) ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୭୦ ଆଦୟୋ) ଅୟମତ୍ଥୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ଓଳାରିକାନଂୟେୱ ପାପଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଧ ପନ ଅଧିଗତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୁଖୁମାୟେୱ ତେ ଗହିତା, ଅଙ୍ଗଣୂପକ୍କିଲେସତାସାମଞ୍ଞେନ ପନେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନଂ ଅପଦିସନଂ । ତଥା ହି ‘‘ସୁତ୍ତାନୁସାରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସୁତ୍ତୱସେନାତି । ଅୱସ୍ସଂ ଚେ ତମେୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଅଧିଗତଜ୍ଝାନାନମ୍ପି କେସଞ୍ଚି ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ।
ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱୂପଗମେନାତି ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦକଭାୱସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱସ୍ସ ଉପଗମନେନ । ଭାୱନାପାରିପୂରିୟାତି ଇତୋ ପରଂ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱୱସେନ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଭାୱନାୟ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା । ପଣୀତଭାୱୂପଗମେନାତି ତତୋ ଏୱ ପଧାନଭାୱଂ ନୀତତାୟ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ, ଅତିତ୍ତିକରଟ୍ଠେନ ଚ ପଣୀତଭାୱସ୍ସ ଉପଗମନେନ । ଉଭୟଞ୍ଚେତଂ ଠିତିୟା କାରଣୱଚନଂ ପରିପୁଣ୍ଣାୟ ଭାୱନାୟ ପଣୀତଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ଠିତେ’’ତି । ‘‘ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ’’ତି ଇଦଂ ଠିତିୟା ୱିସେସନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଠିତେ’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘‘ଠିତେ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ’’ତି ଉଭୟମେକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ‘‘ସମାହିତେ’’ତି ପନ ଇଦମ୍ପି ଏକମଙ୍ଗଂ । ତେନେୱସ୍ସ ପଠମୱିକପ୍ପତୋ ୱିସେସଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ।
ଦସଇଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୬୯.ନିପ୍ଫତ୍ତିଅତ୍ଥେନାତି ସିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ । ପଟିଲାଭଟ୍ଠେନାତି ପାପୁଣନଟ୍ଠେନ । ତନ୍ତି କାମିତଂ ୱତ୍ଥୁଂ । ସମିଜ୍ଝତୀତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଝାନମଗ୍ଗା ଇଧ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ । ଇଜ୍ଝତୀତି ପାପୁଣୀୟତି । ପଟିହରତୀତି ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୟସ୍ମା ପଟିପକ୍ଖଂ ହରତି ଅପନେତି, ତସ୍ମା ପାଟିହାରିୟଂ । ଅତ୍ତନୋ ପଟିପକ୍ଖଂ ହରତୀତି ପଟିହାରିୟଂ, ନେକ୍ଖମ୍ମାଦି, ପଟିହାରିୟମେୱ ପାଟିହାରିୟଂ, ୟଥା ‘‘ୱେକତଂ, ୱେସମ’’ନ୍ତି ଚ ।
ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନାତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ । ଉପାୟସମ୍ପଦାୟାତି ସମ୍ପନ୍ନଉପାୟସ୍ସ, ଞାୟାରମ୍ଭସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଜ୍ଝତୀତି ପସୱେତି । ସୀଲୱାତି ଆଚାରସୀଲେନ ସୀଲୱା । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମୋ । ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ସୀଲୱା। ଦାନାଦିସେସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁୱସେନ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ । ପଣିଦହିସ୍ସତୀତି ପତ୍ଥେସ୍ସତି ।
ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଉକ୍କଂସଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାତିସୟନିପ୍ଫଜ୍ଜନପଟିଲାଭସିଜ୍ଝନବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥେ ହି ଇଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା । ସା ଦସୱିଧାତି ସବ୍ବା ଇଦ୍ଧିୟୋ ଆନେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ଇଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ବହୁଭାୱାଦିକସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଟ୍ଠହନଂ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିଟ୍ଠାନା। ୱିୱିଧଂ ରୂପନିମ୍ମାନସଙ୍ଖାତଂ କୁବ୍ବନଂ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ୱିକୁବ୍ବନା । ମନୋମୟାତି ଝାନମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିଭାୱତୋ ମନୋମୟା । ଞାଣସ୍ସ ୱିପ୍ଫାରୋ ୱେଗାୟିତତ୍ତଂ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଞାଣୱିପ୍ଫାରା। ଅରିୟାନଂ ଅୟନ୍ତି ଅରିୟା। ୟତୋ କୁତୋଚି କମ୍ମୱିପାକତୋ ଜାତା ଇଦ୍ଧି କମ୍ମୱିପାକଜା। ସାତିସୟପୁଞ୍ଞନିବ୍ବତ୍ତା ଇଦ୍ଧି ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି। କମ୍ମୱିପାକଜା ଇଦ୍ଧି ଜାତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହୋତି, ଇତରା ୟଦା ତଦା ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚନକାଲେତି ଏୱଂ ୱା ଇମାସଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଥବ୍ବନୱିଜ୍ଜାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ୱିଜ୍ଜାମୟା । ସମ୍ମାପୟୋଗୋ ଉପାୟପୟୋଗୋ ଞାୟାରମ୍ଭୋ ।
୩୭୦.ପକତିୟା ଏକୋତି ସଭାୱେନ ଏକୋ । ବହୁକନ୍ତି ବହୁଂ । ତେନ ଅଗ୍ଗହିତପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବସ୍ସ ଅନେକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆୱଜ୍ଜତୀତି ପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତେନ ଆଭୋଗେନ ଆଭୁଜତି ଭାୱିରୂପେ ତେନ ପରିକମ୍ମମନସିକାରେନ ମନସି କରୋତି । ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ତଥା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ୟଥାଧିପ୍ପେତେ ବହୁକେ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ସହେୱ ବହୁଭାୱାପତ୍ତିତୋ ବହୁଭାୱାପାଦକଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଚ ତଥା ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱନ୍ତି ପକାରତ୍ଥୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ, ତେନ ସବ୍ବମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାନପ୍ପକାରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନାତି ‘‘ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୦) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ।
୩୭୧.ପକତିୱଣ୍ଣନ୍ତି ପକତିସଣ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପାକତିକରୂପଂ । ପକତିୱଣ୍ଣୱିଜହନୱିକାରୱସେନାତି ଅତ୍ତନୋ ପକତିୱଣ୍ଣୱିଜହନପୁବ୍ବକସ୍ସ କୁମାରକୱଣ୍ଣାଦିୱଣ୍ଣୱିକାରସ୍ସ ୱସେନ ।
୩୭୨.ଇମମ୍ହା କାୟାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱେନ ‘‘ଇମମ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କରଜକାୟା । ଅଞ୍ଞଂ କାୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ଇଦ୍ଧିମୟଂ କାୟଂ । ତତୋ ଏୱ ଇଦ୍ଧିମୟରୂପୱନ୍ତତାୟ ରୂପିଂ। ଅଭିଞ୍ଞାମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ମନୋମୟଂ । ନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନାତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜନୱସେନ । ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସ୍ସ ହି ୟଥା ମନୋମୟୋ କାୟୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ତଥା ପୱତ୍ତି ମନୋମୟିଦ୍ଧି। ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୟଦି ଏୱଂ କଥମୟମେୱ ମନୋମୟିଦ୍ଧୀତି ? ରୁଳ୍ହୀୱେସା ୱେଦିତବ୍ବା ୟଥା ‘‘ମନୋମୟୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ’’ତି, ୟଥା ୱା ‘‘ଗୋସମଞ୍ଞା ୱିସାଣାଦିମତି ପିଣ୍ଡେ’’ । ଅଥ ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତେ, ଇଦ୍ଧିମତା ଚ ଏକନ୍ତସଦିସେ ଇମସ୍ମିଂ ନିମ୍ମାନେ ସୁପାକଟୋ ମନସା ନିବ୍ବତ୍ତିତଭାୱୋତି ୟଥା ସାତିସୟୋ ମନୋମୟୱୋହାରୋ, ନ ତଥା ଅଞ୍ଞାସୁ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧୀସୁ ସମଞ୍ଞନ୍ତରୱନ୍ତାସୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୭୩.ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ୱାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ, ତତୋପି ୱା ପୁବ୍ବେ ଅନ୍ତିମଭୱିକସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ପଚ୍ଛା ୱା ୟାୱ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନା । ତଙ୍ଖଣେ ୱା ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିସମୟେ । ଞାଣାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱିସେସୋତି ସୂରିୟସ୍ସ ଉଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ, ସମନ୍ତତୋ ଚ ଆଲୋକକରଣସମତ୍ଥତା ୱିୟ ତସ୍ସେୱ ଞାଣସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସବ୍ବସୋ ପହାତବ୍ବପହାନଭାୱେତବ୍ବଭାୱନାପାରିପୂରିସଙ୍ଖାତୋ ୱିସେସୋ । ୱତ୍ଥୂନି ପନ ଅନନ୍ତରାୟତାୱସେନ ଆଗତାନି । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତିୟା ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟ । ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସନସ୍ସ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିପସ୍ସନାୟ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତତୋ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ଚ ପକିଣ୍ଣକସମ୍ମସନୱାରେ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ପହାନଟ୍ଠୋ ଇଜ୍ଝତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । କାମଂ ଏତ୍ତକାୟ ସଙ୍ଖେପକଥାୟପି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ ପକାସିତୋୱ, ୱିତ୍ଥାରକଥାୟ ପନ ୱିଭୂତତରୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରେନ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଗବ୍ଭଗତସ୍ସେୱାତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ପଚ୍ଛିମଭୱିକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ବାକୁଲତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ।
ଦାରୁଭାରଂ କତ୍ୱାତି ଦାରୁଭାରଂ ସକଟେ କତ୍ୱା, ଆରୋପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା । ସକଟମୂଲେତି ସକଟସମୀପେ । ୱାଳୟକ୍ଖାନୁଚରିତେତି କୁରୁରେହି ୟକ୍ଖେହି ଅନୁୱିଚରିତବ୍ବେ । ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ହି ରାଜଗହନଗରଂ ।
୩୭୪.ସମାଧିତୋତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିସମାଧିତୋ । ପୁବ୍ବେତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ । ପଚ୍ଛାତି ସମାପତ୍ତିୟା ଚିଣ୍ଣପରିୟନ୍ତେ । ତଙ୍ଖଣେତି ସମାପନ୍ନକ୍ଖଣେ । ସମଥାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱିସେସୋତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଝାନେ ସମାଧିତେଜେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିତକ୍କାଦିସମତିକ୍କମସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧପରିସ୍ସୟସହନାଦିକୋ ୱିସେସୋ ।
କପୋତକନ୍ଦରାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ଅରଞ୍ଞୱିହାରେ । ଜୁଣ୍ହାୟ ରତ୍ତିୟାତି ଚନ୍ଦାଲୋକୱତିୟା ରତ୍ତିୟା । ନୱୋରୋପିତେହି କେସେହୀତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ସାତି ପହାରସ୍ସ । ତସ୍ସାତି ୟକ୍ଖସ୍ସ । ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିଭାୱସ୍ସ ଉକ୍କଂସଗତତ୍ତା ଥେରୋ ତସ୍ମିଂ ପହରନ୍ତେ ଏୱ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜୀତି ଆହ ‘‘ପହରଣସମୟେ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେସୀ’’ତି । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି ଅଞ୍ଞତରଂ ସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି (ଉଦା॰ ୩୪) ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେ ପନ ଥେରା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନସମକାଲଂ ତେନ ପହାରୋ ଦିନ୍ନୋତି ୱଦନ୍ତି ।
ସଞ୍ଜୀୱତ୍ଥେରନ୍ତି କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦୁତିୟଂ ଅଗ୍ଗସାୱକଂ ମହାଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିସିନ୍ନୋ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଏକଦିୱସଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିରୋଧସମାପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଚୀୱରେ ଅଂସୁମତ୍ତମ୍ପି ନ ଝାୟିତ୍ଥ, ସରୀରେ କା କଥା । ତେନେୱ ହି ଥେରୋ ‘‘ସଞ୍ଜୀୱୋ’’ ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଅୟମସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ସଞ୍ଜୀୱତ୍ଥେରସ୍ସ ୟୋ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟଂ ଅଗ୍ଗିପରିସ୍ସୟାଭାୱୋ, ଅୟଂ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧୀତି ୟୋଜନା । କଥଂ ପନ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟଂ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବ…ପେ॰… ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା’’ତି ।
ପଠମଂ ଠପିତଭଣ୍ଡକସ୍ସାତି ସବ୍ବପଠମଂ ଠପିତଭଣ୍ଡକସ୍ସ । ତଞ୍ହି ଗହଣକାଲେ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମଂ ଗୟ୍ହତି । କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ‘‘ଏତ୍ତକେ କାଲେ ଗତେ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ସମାପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ କତକାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ । ଭୀତା ୱିରୱିଂସୂତି ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ରୂପଦସ୍ସନେନ ‘‘ପିସାଚୋ ଉଟ୍ଠହତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା । ଏତ୍ତକେହି ନାମ ଭଣ୍ଡକେହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ନିବ୍ବିକାରୋ ‘‘ଅହୋ ମହାନୁଭାୱୋ, ଅହୋ ୱିୱେକୱାସୀ’’ତି ଚ ଥେରଗତେନ ପସାଦେନ।
ତତ୍ତତେଲକଟାହନ୍ତି ଆଧାରସୀସେନ ଆଧେୟ୍ୟମାହ, କଟାହେ ତତ୍ତତେଲଂ କଟାହେନ ଆସିଞ୍ଚୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିୱଟ୍ଟମାନନ୍ତି କତ୍ଥଚିପି ଅଲଗ୍ଗନୱସେନ ଭସ୍ସନ୍ତଂ ।
ସପରିୱାରାତି ପଞ୍ଚହି ଇତ୍ଥିସତେହି ସପରିୱାରା । ରାଜାନଂ ମେତ୍ତାୟ ଫରୀତି ଓଦିସ୍ସକମେତ୍ତାସମାପତ୍ତିୟା ରାଜାନଂ ଫୁସି । ଖିପିତୁନ୍ତି ୱିଜ୍ଝିତୁଂ । ଓରୋପେତୁନ୍ତି ସରସନ୍ନାହଂ ପଟିସଂହରିତୁଂ ।
୩୭୫.ପଟିକ୍କୂଲାଦୀସୂତି ଅନିଟ୍ଠାଦୀସୁ । ଅନିଟ୍ଠଂ ହି ପଟିକ୍କୂଲଂ, ଅମନୁଞ୍ଞମ୍ପି ‘‘ପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପଟିକ୍କୂଲାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥାତି ପଟିକ୍କୂଲାରମ୍ମଣେ । ଉପେକ୍ଖକୋତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟ ଉପେକ୍ଖକୋ । ତତ୍ଥାତି ପଟିକ୍କୂଲାପଟିକ୍କୂଲଭେଦେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ସତୋତି ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସତିମା । ସମ୍ପଜାନୋତି ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ପଜାନକାରୀ । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ପଟିକ୍କୂଲାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ଅପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀୱିହାରାଦିକା ଖୀଣାସୱାନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମସିଦ୍ଧା ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟତା । ତେନାହ ‘‘ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତାନଂ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
ଅନିଟ୍ଠେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସତ୍ତସଞ୍ଞିତେ ମେତ୍ତାଫରଣଂ ୱା ଧାତୁସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଧାତୁମନସିକାରଂ ୱା ଗୂଥାଦିକେ ଧାତୁମନସିକାରଂ କରୋନ୍ତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତୀତି ହିତେସିତାୟ, ଧମ୍ମସଭାୱଚିନ୍ତନାୟ ଚ ନ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିହରତି । ଇଟ୍ଠେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଞାତିମିତ୍ତାଦିକେ । କେସାଦିଅସୁଚିକୋଟ୍ଠାସମତ୍ତମେୱାତି ଅସୁଭଫରଣଂ ୱା ଅସୁଭମନସିକାରଂ ୱା । ତତ୍ଥ ରୂପଧମ୍ମଜାତଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଆଦିଅତ୍ଥୋ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋତି ମନସିକାରଂ ୱା କରୋନ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ପଟିକ୍କୂଲାପଟିକ୍କୂଲେସୂତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାନି ୱତ୍ଥୂନି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରତ୍ଥ । ୟଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ପଠମଂ ପଟିକ୍କୂଲତୋ ଉପଟ୍ଠିତମେୱ ପଚ୍ଛା ଅପଟିକ୍କୂଲତୋ ଉପତିଟ୍ଠତି, ୟଞ୍ଚ ଅପଟିକ୍କୂଲତୋ ଉପଟ୍ଠିତମେୱ ପଚ୍ଛା ପଟିକ୍କୂଲତୋ ଉପତିଟ୍ଠତି, ତଦୁଭୟେପି ଖୀଣାସୱୋ ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ୱା ୱିହରେୟ୍ୟ, ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ୱାତି ଅୟମରିୟିଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା ।
ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି କାରଣୱସେନ ‘‘ଚକ୍ଖୂ’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେନ ରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ, ଚକ୍ଖୁନା ୱା କାରଣଭୂତେନ, ଦ୍ୱାରଭୂତେନ ୱା ରୂପଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା । ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତୀତି ଗେହସ୍ସିତସୋମନସ୍ସସ୍ସାୟଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ନ ନେକ୍ଖମ୍ମପକ୍ଖିକାୟ କିରିୟାସୋମନସ୍ସୱେଦନାୟ । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖନ୍ତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଛଳାରମ୍ମଣାପାଥେ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଭାୱାୱିଜହନଲକ୍ଖଣଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତିୟା ‘‘ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୭୬.ପକ୍ଖୀଆଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦେୱାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ୱେହାସଗମନାଦିକାତି ପନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚକ୍ଖୁୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କୁସଲକମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱାପି ଅକୁସଲୱିପାକାନୁଭାୱେନ ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋ ୱିନିପତିତତ୍ତା ୱିନିପାତିକାନଂ । ଝାନନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାପତ୍ତଂ ଝାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୱିପସ୍ସନାପି ଉକ୍କଂସଗତା ଉବ୍ବେଗପୀତିସହିତା ଆକାସେ ଲଙ୍ଘାପନମତ୍ତାପି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନଂ ୱା’’ତି । ‘‘ପଠମକପ୍ପିକାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚାନଂ ମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱମାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୁନବ୍ବସୁମାତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୩୭୭.ୱେହାସନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ୱା । ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ହି ଚକ୍କରତନଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭୱନତୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେନେୱ ସିନେରୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ଅନୁସଂୟାୟତୀତି । ଅସ୍ସବନ୍ଧାତି ଅସ୍ସପାଲା, ୟେ ଅସ୍ସାନଂ ୟୱଦାୟକା । ତଥା ଗୋବନ୍ଧା।
ଚକ୍କୱତ୍ତିଆଦୀନଂ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ୱିତ୍ଥାରିୟମାନାୟ ଅତିପପଞ୍ଚୋ ହୋତୀତି ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧିଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ପରିପାକଂ ଗତେ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରେ ଇଜ୍ଝନକୱିସେସୋ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ଜୋତିକାଦୀନଂ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିଂ ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତୋତି ସବ୍ବସୁୱଣ୍ଣମୟୋ ପବ୍ବତୋ । ତସ୍ସ କିର ଗହିତଗହିତଟ୍ଠାନେ ଓଧି ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏକସୀତାମତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ସୀତା ନାମ କସନୱସେନ ନଙ୍ଗଲସ୍ସ ଗତମଗ୍ଗୋ । ତୁମ୍ବଂ ନାମ ଆଳ୍ହକଂ । ଚୁଦ୍ଦସ ମଗ୍ଗାତି ଚତୁଦ୍ଦସ କସନମଗ୍ଗା ।
୩୭୮.ୱିଜ୍ଜଂ ପରିଜପିତ୍ୱାତି ଗନ୍ଧାରୀୱିଜ୍ଜାଦିକଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜଂ କତୂପଚାରଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ମନ୍ତପଠନକ୍କମେନ ପଠିତ୍ୱା ।
୩୭୯.ସମ୍ମାପୟୋଗେନାତି ଉପାୟପୟୋଗେନ, ୟଥା ୟଥିଚ୍ଛିତତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତି, ତଥା ପୱତ୍ତିତଞାୟାରମ୍ଭେନ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସାତି ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବକମ୍ମସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚାତି ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପୟୋଗପ୍ପଚ୍ଚୟା ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୮) ଇମିସ୍ସା ଦସମାୟ ଇଦ୍ଧିୟା ନିଦ୍ଦେସେପି । ପୁରିମପାଳିସଦିସାୱା’’ତି ସମାଧିୱିପ୍ଫାରଇଦ୍ଧିଆଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସସଦିସାୱ । ସକଟବ୍ୟୂହାଦିକରଣୱସେନାତି ସକଟବ୍ୟୂହଚକ୍କବ୍ୟୂହପଦୁମବ୍ୟୂହାଦୀନଂ ସଂୱିଧାନୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତୱିସେସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଗଣିତଗନ୍ଧବ୍ବାଦି ସିପ୍ପକମ୍ମଂ। ସଲ୍ଲକତ୍ତକାଦି ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ। ଇରୁବ୍ବେଦାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ।
‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧାୱ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୩୪; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୨; ୩.୧୦) ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିୟା ଏୱ ଗହିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠାନା ଇଦ୍ଧିୟେୱ ଆଗତା’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେତି ଇମସ୍ମିଂ ଅଭିଞ୍ଞାନିସଂସସଙ୍ଖାତେ, ଇଦ୍ଧିୱିଧସଙ୍ଖାତେ ୱା ଅତ୍ଥେ ।
୩୮୦. ‘‘ଏକୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୫୧) କୋଟ୍ଠାସତ୍ଥୋ ୱିଧସଦ୍ଦୋ, ‘‘ୱିୱିଧମ୍ପି ସେନାବ୍ୟୂହଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୩) ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତଦୁଭୟମ୍ପେତ୍ଥ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧାୟାତି ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସାୟ, ଇଦ୍ଧିୱିକପ୍ପାୟ ୱା’’ତି । ଇଦ୍ଧି ହି ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ, ୱକ୍ଖମାନେହି ଭେଦେହି ଅନେକପ୍ପଭେଦା ଚ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱସେନାତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସପ୍ପକାରସ୍ସ, ଚିତ୍ତପରିଦମନସ୍ସ ସମାହିତତାଦିପ୍ପକାରସ୍ସ ଚ ୱସେନ । ‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧାୟା’’ତି ତଦତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ପଦାନୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧାଧିଗମତ୍ଥାୟା’’ତି । ‘‘କସିଣାରମ୍ମଣତୋ ଅପନେତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକପରିକମ୍ମଚିତ୍ତାନଂ ସମାନସନ୍ତାନତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସ୍ସ କସିଣାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଇଦ୍ଧିୱିଧାଭିମୁଖଂ ପେସେତୀତି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧସ୍ସ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ପୱତ୍ତେତି । ୟଂ ହି ‘‘ସତଂ ହୋମୀ’’ତିଆଦିନା ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତନଂ, ତଦେୱସ୍ସ ଅଭିନୀହରଣଂ, ଇଦ୍ଧିୱିଧାଭିମୁଖପେସନଞ୍ଚ ତଥେୱ ଇଦ୍ଧିୱିଧସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ ଅଭିନିନ୍ନାମନଂ ଇଧ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧେ ଅଧିମୁତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଇଦ୍ଧିପୋଣଂ ଇଦ୍ଧିପବ୍ଭାରଂ କରୋତୀ’’ତି । ଇଧ ପଚ୍ଚନୁଭୱନଫୁସନା ସଚ୍ଛିକିରିୟାପତ୍ତିପରିୟାୟା ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ଅସ୍ସାତି ଇଦ୍ଧିୱିଧସ୍ସ ।
ଏକୋପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନଂ ବହୁଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ସୋ ହିସ୍ସ ପଟିୟୋଗୀ ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତି, ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋତୀ’’ତି । ସୋ ଚ ଖୋ ବହୁଭାୱଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଅନ୍ତରାୱ ଏକଭାୱୂପଗମୋ । ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ପନ ସରସେନେୱ ଏକଭାୱୂପଗମୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ ଅନିଦ୍ଧିନିମ୍ମାନଭାୱତୋ । ତମ୍ପି ପୁବ୍ବେ କତକାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱୋୟେୱାତି କେଚି । ଅଟ୍ଠାନେ ୱାୟଂ ପି-ସଦ୍ଦୋ, ଏକୋ ହୁତ୍ୱା ବହୁଧାପି ହୋତି, ବହୁଧା ହୁତ୍ୱା ଏକୋପି ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନଂ ଏକଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସୋ ହୀ’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ବହୁଭାୱନିମ୍ମାନେ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବହୂନଂ ସନ୍ତିକେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବହୂନଂ ସନ୍ତିକେତି ଅତ୍ତନା ନିମ୍ମିତାନଂ ବହୂନଂ ସମୀପେ, ତେହି ପରିୱାରିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱା କଥେତୁକାମୋ’’ତି ଏୱମାଦି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ‘‘ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
୩୮୧. ଭୱତି ଏତ୍ଥ ଇଦ୍ଧୀତି ଭୂମିୟୋ, ଝାନାନି । ଏତ୍ଥାତି ଚ ହେତୁମ୍ହି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ୱିୱେକତୋ ଜାତା ଭୂମି ୱିୱେକଜଭୂମି। ୱିୱେକଜଂ ହି ପଠମଂ ଝାନଂ ନୀୱରଣୱିୱେକସମ୍ଭୂତତ୍ତା । ପୀତିସୁଖଭୂତା ଭୂମି ପୀତିସୁଖଭୂମି। ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଞ୍ହି ପୀତିସୁଖଭୂମିଭୂତଞ୍ଚେୱ ପୀତିସୁଖସଞ୍ଜାତଞ୍ଚ ସମାଧିୱସେନ । ଉପରି ଦ୍ୱୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟାତି ଇଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମାୟ । ଇଦ୍ଧିପଟିଲାଭାୟାତି ଇଦ୍ଧିୟା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଭମାନାୟ, ବହୁଲୀକରଣାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନତାୟାତି ଇଦ୍ଧିୟା ୱିୱିଧରୂପକାରଣାୟ, ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିୟାତି ଅତ୍ଥୋ। ଇଦ୍ଧିୱିସୱିତାୟାତି ଇଦ୍ଧିୟା ୱିୱିଧାନିସଂସପସୱନାୟ । ଇଦ୍ଧିୱସିତାୟାତି ଇଦ୍ଧିୟା ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିଆଦିଭାୱାୱହୱସୀଭାୱତ୍ଥାୟ । ଇଦ୍ଧିୱେସାରଜ୍ଜାୟାତି ଇଦ୍ଧିୟା ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱେନ ୱିଗତସଂକିଲେସତାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସାରଦଭାୱାୟ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ତାୱ ଇଦ୍ଧିୟା ଭୂମି ହୋତୁ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବତୋ, ଇତରାନି ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତୀଣି ଝାନାନି ସମ୍ଭାରଭୂମିୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତିୟଜ୍ଝାନେ ସୁଖଫରଣେନ, ପଠମଦୁତିୟେସୁ ପୀତିଫରଣେନ ସୁଖଫରଣେନ ଚ ହେତୁଭୂତେନାତି ୟଥାରହୱସେନ ୟୋଜନା । ଫରଣଂ ଚେତ୍ଥ ଝାନସ୍ସ ସୁଭାୱିତଭାୱେନ ସାତିସୟାନଂ ପୀତିସୁଖାନଂ ୱସେନ ଝାନପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିନା ସହଜାତନାମକାୟସ୍ସ ପରିବ୍ରୂହନଂ, ରୂପକାୟସ୍ସ ଚ ତଂସମୁଟ୍ଠାନେହି ପଣୀତରୂପେହି ପରିପ୍ଫୁଟତା । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ପୀତିସୁଖେନ ଅଭିସନ୍ଦେତି ପରିସନ୍ଦେତି ପରିପୂରେତି ପରିପ୍ଫରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୨୭) । ସୁଖସଞ୍ଞନ୍ତି ଝାନସୁଖେନ ସହଗତଂ ସଞ୍ଞଂ । ଲହୁସଞ୍ଞନ୍ତି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଲହୁତାସହଗତଂ ସଞ୍ଞଂ । ଓକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା । ତେସୁ ହି ଝାନେସୁ ସାତିସୟାୟ ଲହୁତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ୟୋଗୀ ତଂ ସମୋକ୍କନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହି ଲହୁତା ୱିନାପି ଇଦ୍ଧିୟା ଆକାସଂ ଲଙ୍ଘାପନପ୍ପମାଣପ୍ପତ୍ତା ୱିୟ ହୋତି । ଲହୁଭାୱଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱାପି ଗହିତା ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ଲହୁମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞକାୟୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି ।
ଇମିନାପରିୟାୟେନାତି ତିଣ୍ଣଂ ଝାନାନଂ ସମାପଜ୍ଜନେନ ସୁଖଲହୁଭାୱପ୍ପତ୍ତନାମରୂପକାୟସ୍ସ ସତି ଚିତ୍ତପରିଦମନେ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ସୁଖେନେୱ ଇଦ୍ଧିପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ । ପକତିଭୂମିୟା ହି ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ସମ୍ଭାରଭୂମିୟୋ ପାକାରସ୍ସ ନେମିପ୍ପଦେସୋ ୱିୟାତି ।
୩୮୨. ଇଦ୍ଧିପାଦନିଦ୍ଦେସେ ଚତ୍ତାରୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ଏତ୍ଥ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ସମିଜ୍ଝତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧି । ପଠମେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ । ପାଦୋତି ପତିଟ୍ଠା, ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ହି ଉପରୂପରିୱିସେସସଙ୍ଖାତଂ ଇଦ୍ଧିଂ ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି । ଅୟଂ ତାୱ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ । ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଠମୋ କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟୋ କରଣତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପାଦ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକୋ କରଣତ୍ଥୋୱ । ପଜ୍ଜିତବ୍ବାୱ ଇଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତା, ନ ଚ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀ, ପଜ୍ଜିତବ୍ବା ଚ ଇଦ୍ଧି ପଜ୍ଜନକରଣେନ ପାଦେନ ସମାନାଧିକରଣା ହୋତୀତି ପଠମେନ ଅତ୍ଥେନ ‘‘ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ଇଦ୍ଧିକିରିୟାକରଣେନ ସାଧେତବ୍ବାୱ ୱୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତା ଇଦ୍ଧି ପଜ୍ଜନକିରିୟାକରଣେନ ପଜ୍ଜିତବ୍ବାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କରଣାନଂ ନ ଅସମାନାଧିକରଣତା ସମ୍ଭୱତୀତି ଦୁତିୟେନତ୍ଥେନ ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତସ୍ମା ପଠମେନତ୍ଥେନ ସମାନାଧିକରଣସମାସୋ, ଦୁତିୟେନ ସାମିୱଚନସମାସୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ପଠମେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଦୁତିୟେନତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ସମାସୋ ୟୁତ୍ତୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତୋପି ୱା, ପାଦସ୍ସ ଇଜ୍ଝମାନକୋଟ୍ଠାସଇଜ୍ଝନକରଣୂପାୟଭାୱତୋ ।
ପୁବ୍ବଭାଗଛନ୍ଦୱସେନ ଛନ୍ଦହେତୁକୋ। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଛନ୍ଦୱସେନ ଛନ୍ଦାଧିକୋ। ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଏୱ ପନ ସହଜାତଛନ୍ଦସ୍ସାପି ଅଧିକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ‘‘ଛନ୍ଦଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ଲଭତି ସମାଧିଂ, ଲଭତି ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ଛନ୍ଦାଧିପତିସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧୀତି ଅଧିପତି-ସଦ୍ଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ସମାସୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅଧିପତିସଦ୍ଦତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଛନ୍ଦହେତୁକୋ ଛନ୍ଦାଧିକୋ ୱା ସମାଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ପଧାନଭୂତାତି ୱୀରିୟଭୂତାତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପନ ପଧାନଗ୍ଗହଣଂ। ଅଥ ୱା ତଂ ତଂ ୱିସେସଂ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ, ସବ୍ବମ୍ପି ୱୀରିୟଂ । ତତ୍ଥ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପଧାନଗ୍ଗହଣଂ । ପଧାନଭୂତା ସେଟ୍ଠଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ପନ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ । ୟୋ ପନ ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି ଏୱଂ ସମାସୟୋଜନାୱସେନ ପାଦସ୍ସ ଉପାୟତ୍ଥତଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିପାଦତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ପଟିଲାଭପୁବ୍ବଭାଗାନଂ କତ୍ତୁକରଣିଦ୍ଧିଭାୱଂ ‘‘ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୫୭) ୱା ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତତ୍ତା ଛନ୍ଦାଦୀହି ଇଦ୍ଧିପାଦେହି ସାଧେତବ୍ବାୟ ୱୁଦ୍ଧିୟା କତ୍ତିଦ୍ଧିଭାୱଂ, ଛନ୍ଦାଦୀନଂ କରଣିଦ୍ଧିଭାୱଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱୀରିୟିଦ୍ଧିପାଦେ ‘‘ୱୀରିୟସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୀରିୟଂ ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ପୁରିମଂ ସମାଧିୱିସେସନଂ ୱୀରିୟାଧିପତି ସମାଧି ୱୀରିୟସମାଧୀତି । ଦୁତିୟଂ ସମନ୍ନାଗମଙ୍ଗଦସ୍ସନଂ । ଦ୍ୱେ ଏୱ ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମନ୍ନାଗମଙ୍ଗାନି ସମାଧି, ପଧାନସଙ୍ଖାରୋ ଚ । ଛନ୍ଦାଦୟୋ ସମାଧିୱିସେସନାନି, ପଧାନସଙ୍ଖାରୋ ପନ ପଧାନୱଚନେନେୱ ୱିସେସିତୋ, ନ ଛନ୍ଦାଦୀହୀତି ନ ଇଧ ୱୀରିୟାଧିପତିତା ପଧାନସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ୱୀରିୟଞ୍ଚ ସମାଧିଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ଠିତମେୱ ସମନ୍ନାଗମଙ୍ଗୱସେନ ପଧାନସଙ୍ଖାରୱଚନେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନାପି ଦ୍ୱୀହି ୱୀରିୟେହି ସମନ୍ନାଗମୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ପନ ଛନ୍ଦାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠୋ ସମାଧି, ତଥା ୱିସିଟ୍ଠେନେୱ ଚ ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପଧାନସଙ୍ଖାରୋ, ସେସଧମ୍ମା ଚ, ତସ୍ମା ସମାଧିୱିସେସନାନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ୱୁତ୍ତା । ୱିସେସନଭାୱୋ ଚ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ତଂତଂଅୱସ୍ସୟୱସେନ ହୋତୀତି ।
ଅଥ ୱାତିଆଦିନା ନିସ୍ସୟଟ୍ଠେପି ପାଦ-ସଦ୍ଦେ ଉପାୟଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦତା ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱ ଅଭିଧମ୍ମେ ଉତ୍ତରଚୂଳଭାଜନୀୟେ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୫୭) ଛନ୍ଦାଦୀନମେୱ ଇଦ୍ଧିପାଦତା ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛକେ ଚ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତିଆଦିନାୱ (ୱିଭ॰ ୪୬୨) ଉଦ୍ଦେସଂ କତ୍ୱାପି ପୁନ ଛନ୍ଦାଦୀନଂୟେୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ୱିଭତ୍ତୋ । ଉପାୟିଦ୍ଧିପାଦଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ହି ସୁତ୍ତେ, ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ନିସ୍ସୟିଦ୍ଧିପାଦଦସ୍ସନଂ କତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଚତୁବ୍ବିଧତା ନ ହୋତୀତି ।
୩୮୩.ଛନ୍ଦାଦୀନି ଅଟ୍ଠାତି ଛନ୍ଦସମାଧି ୱୀରିୟସମାଧି ଚିତ୍ତସମାଧି ୱୀମଂସାସମାଧୀତି ଏୱଂ ଛନ୍ଦାଦୀନି ଅଟ୍ଠ । କାମଂ ଚେତ୍ଥ ଚତୂସୁପି ଠାନେସୁ ସମାଧି ସମାଧି ଏୱ, ତଥାପି ଇଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପାଦେତୁକାମତାଛନ୍ଦସହିତୋୱ ସମାଧି ଇଦ୍ଧିପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ନ କେୱଲୋ । ଏୱଂ ୱୀରିୟସମାଧିଆଦୟୋପି । ତସ୍ମା ଛନ୍ଦାଦିସହିତା ଏତେ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ସମାଧୀ, ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଚ ଚତ୍ତାରୋତି ଅଟ୍ଠ ପଜ୍ଜତି ଇଦ୍ଧି ଏତେହି ପାପୁଣୀୟତି, ସୟଂ ୱା ପଜ୍ଜନ୍ତି ଇଦ୍ଧିପଟିଲାଭାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଦାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଇଦ୍ଧିପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ୟଂ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଛନ୍ଦୋ ନ ସମାଧୀ’’ତିଆଦି, ତଂ ୟଦିପି ଛନ୍ଦାଦୟୋ ସମାଧିସହିତାୱ ଇଦ୍ଧିଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତି, ତଥାପି ୱିସୁଂ ନେସଂ ପଦଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଏକତୋ ନିୟୁତ୍ତୋୱ, ନ ଏକେକୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିୟୁତ୍ତୋୱାତି ସହିତୋ ଏୱ, ନ ୱିୟୁତ୍ତୋ ।
୩୮୪.ଅନୋନତନ୍ତି ନ ଓନତଂ, ୱୀରିୟେନ ପଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଅଲୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କୋସଜ୍ଜେ ନ ଇଞ୍ଜତୀ’’ତି, କୋସଜ୍ଜନିମିତ୍ତଂ ନ ଚଲତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଧଂ ନତଂ ଉନ୍ନତଂ, ଉଦ୍ଧତଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ନ ଉନ୍ନତଂ ଅନୁନ୍ନତଂ, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସମାହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ନ ଇଞ୍ଜତୀ’’ତି । ଅଭିସଙ୍ଗୱସେନ ନତଂ ଅଭିନତଂ, ନ ଅଭିନତଂ ଅନଭିନତଂ, ଅରତ୍ତଂ । ଅପଗମନୱସେନ ନତଂ ଅପନତଂ, କୋଧୱସେନ ୱିମୁଖଂ । ନ ଅପନତଂ ଅନପନତଂ, ଅଦୁଟ୍ଠଂ । ଦିଟ୍ଠିୟା ‘‘ଅହଂ, ମମ’’ନ୍ତି ନିସ୍ସୟୱସେନ ନ ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଅନିସ୍ସିତଂ। ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ନ ପଟିବଦ୍ଧନ୍ତି ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ । ରାଗୋ କେୱଲଂ ଆସତ୍ତିମତ୍ତଂ, ଛନ୍ଦରାଗୋ ପନ ବହଲକିଲେସୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ଦୂରେ ଠିତମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିବଦ୍ଧମେୱ । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତନ୍ତି ୱିସେସତୋ ପମୁତ୍ତଂ । ଝାନାନଂ କାମରାଗପଟିପକ୍ଖତାୟ ଆହ ‘‘କାମରାଗେ’’ତି । ୱିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱିୱିତ୍ତଂ ସଂକିଲେସତୋ, ନ ୱା ସଂୟୁତ୍ତଂ ଚତୂହିପି ୟୋଗେହି । ୱିମରିୟାଦିକତଂ କିଲେସମରିୟାଦାୟ, ୟଥା ଈସକମ୍ପି କିଲେସମରିୟାଦା ନ ହୋତି, ତଥା ପଟିପନ୍ନଂ । ଏକତ୍ତଗତନ୍ତି ଏକଗ୍ଗତଂ ଉପଗତଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସମାହିତଂ । ତତୋ ଏୱ ନାନତ୍ତକିଲେସେହି ନାନାସଭାୱେହି କିଲେସେହି ନ ଇଞ୍ଜତି।
ଏସ ଅତ୍ଥୋତି କୋସଜ୍ଜାଦିନିମିତ୍ତଂ । ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆନେଞ୍ଜନତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ ଏୱ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତିୟା ପକାସନୱସେନ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ପୁନ ୱୁତ୍ତୋତି ଇଦ୍ଧିୟା ଭୂମିପାଦପଦଦସ୍ସନପ୍ପସଙ୍ଗେନ ‘‘ଇମାନି ମୂଲାନି ନାମା’’ତି ମୂଲଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତୋ । ପୁରିମୋତି ‘‘ସଦ୍ଧାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ଛଧା ଦସ୍ସିତନୟୋ । ଅୟନ୍ତି ଅଧୁନା ସୋଳସଧା ଦସ୍ସିତନୟୋ । ସୁତ୍ତନୟେ, ପଟିସମ୍ଭିଦାନୟେ ଚ ଦସ୍ସିତେ ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୋ ନ ହୋତି, ନ ଅଦସ୍ସିତେତି ଆହ ‘‘ଉଭୟତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।
୩୮୫.ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋତି ‘‘କଥଂ ପନାୟଂ ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତପଦଂ ଉଦ୍ଧରତି ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟାତି କେଚି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ୟଥିଚ୍ଛିତଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ହି ଚିତ୍ତପରିଦମନଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ, ନ ଇତରାନି । ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କାମାୱଚରଚିତ୍ତେନ ‘‘ସତଂ ହୋମୀ’’ତିଆଦିନା ଚିନ୍ତନମେୱେତ୍ଥ ପରିକମ୍ମକରଣଂ, ତଥାୱଜ୍ଜନମେୱ ଚ ଆୱଜ୍ଜନଂ । ଦୁତିୟମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ତତିୟମ୍ପି, ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ୟଥା ହି ଝାନଭାୱନା, ଏୱମଭିଞ୍ଞାଭାୱନାପି । ‘‘ଏକୱାରଂ ଦ୍ୱେୱାର’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ । ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଏକେକସ୍ସ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସ୍ସ ସତାରମ୍ମଣତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ‘‘ସତଂ ହୋମୀ’’ତି ପୱତ୍ତନତୋ । ସହସ୍ସାରମ୍ମଣାନୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱଣ୍ଣୱସେନାତି ଅତ୍ତନା ପରିକପ୍ପିତୱଣ୍ଣୱସେନ । ନୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନାତି ନ ସତ୍ତପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ । ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତମିୱାତି ଇୱଗ୍ଗହଣଂ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତସ୍ସ ଝାନଚିତ୍ତସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିସଦିସଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ ଅପ୍ପନାଭାୱତୋ । ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକନ୍ତି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଝାନୱନ୍ତଂ, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ।
୩୮୬. ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୀ’’ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାୱଚନଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ରାପୀତି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟମ୍ପି । ଆୱଜ୍ଜତୀତି ‘‘ବହୁକଂ ଆୱଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇଦଂ ପାଠପଦଂ ପରିକମ୍ମୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଆୱଜ୍ଜନୱସେନ । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା କାମାୱଚରସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ । ନ ହି ତସ୍ସ ତାଦିସୋ ଆନୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥୀତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସ୍ସେୱ ୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା । ଅୟମଧିଟ୍ଠାନକ୍କମୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବହୁକଂ ଆୱଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପନୱସେନାତି ନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ।
କାୟସକ୍ଖିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ନ କେୱଲଂ ୱଚନମତ୍ତମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅୟମେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ସଚ୍ଛିକତତ୍ତା କାୟସକ୍ଖୀତି ସକ୍ଖିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।
କୋକନଦନ୍ତି ପଦୁମୱିସେସନଂ ୟଥା ‘‘କୋକାସକ’’ନ୍ତି । ତଂ କିର ବହୁପତ୍ତଂ, ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନଂ, ଅତିୱିୟ ସୁଗନ୍ଧଞ୍ଚ ହୋତି । ପାତୋତି ପଗେୱ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟଥା କୋକନଦସଙ୍ଖାତଂ ପଦୁମଂ ପାତୋ ସୂରିୟସ୍ସୁଗ୍ଗମନୱେଲାୟଂ ଫୁଲ୍ଲଂ ୱିକସିତଂ ଅୱୀତଗନ୍ଧଂ ସିୟା ୱିରୋଚମାନଂ, ଏୱଂ ସରୀରଗନ୍ଧେନ, ଗୁଣଗନ୍ଧେନ ଚ ସୁଗନ୍ଧଂ ସରଦକାଲେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଆଦିଚ୍ଚମିୱ ଅତ୍ତନୋ ତେଜସା ତପନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗେହି ନିଚ୍ଛରଣକଜୁତିତାୟ ଅଙ୍ଗୀରସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସାତି ।
ଅଭବ୍ବୋତି ପଟିପତ୍ତିସାରମିଦଂ ସାସନଂ, ପଟିପତ୍ତି ଚ ପରିୟତ୍ତିମୂଲିକା, ତ୍ୱଞ୍ଚ ପରିୟତ୍ତିଂ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ଅଭବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଭବ୍ବୋ ନାମ ନ ହୋତି ୱାସଧୁରସ୍ସେୱ ପଧାନଭାୱତୋ ।
ଭିକ୍ଖୂତି ପବ୍ବଜିତୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଭାୱିନଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ୟଥା ‘‘ଅଗମା ରାଜଗହଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୧୦) । ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡନ୍ତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚୋଳଖଣ୍ଡଂ। ରଜୋ ହରତୀତି ରଜୋହରଣଂ । ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଅଦାସି ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ କତାଧିକାରତ୍ତା । ତଥା ହି ୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପନାୟଂ ଦୋସୋ’’ତି ଅସୁଭସଞ୍ଞଂ, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଞ୍ଚ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହାଦିନା ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା କଲାପସମ୍ମସନାଦିକ୍କମେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦିପଟିପାଟିୟା ୱିପସ୍ସନଂ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁସମୀପଂ ପାପେସି । ଓଭାସୱିସ୍ସଜ୍ଜନପୁବ୍ବିକା ଭାସିତଗାଥା ଓଭାସଗାଥା।
ରାଗୋ ରଜୋ ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ, ନ ଚ ପନ ରେଣୁ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ରଜୋ’’ତି । କସ୍ମା ? ଚିତ୍ତସ୍ସ ମଲୀନଭାୱକରଣତୋ । ରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ‘‘ରଜୋ’’ତି । ଏତଂ ରଜନ୍ତି ଏତଂ ରାଗସଙ୍ଖାତଂ ରଜଂ । ୱିପ୍ପଜହିତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ୱିସେସତୋ ପଜହନହେତୁ । ପଣ୍ଡିତା ୱିହରନ୍ତି ତେତି ତେ ପଜହନକା ପଣ୍ଡିତା ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି । ୱୀତରଜସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପହୀନରାଗାଦିରଜସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ। ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –
‘‘ଚିତ୍ତମ୍ହି ସଂକିଲିଟ୍ଠମ୍ହି, ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ମାଣୱା ।
ଚିତ୍ତେ ସୁଦ୍ଧେ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ମହେସିନା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୧୦୦; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୮) ।
ଛଳଭିଞ୍ଞାଗହଣେନ ଗହିତାୟ ଛଳଭିଞ୍ଞାୟ ୱିଭାୱିତେପି ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଅନୁତ୍ତରଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଫଲନିବ୍ବାନେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା’’ତି ।
ପତ୍ତସ୍ସ ପିଦହନାକାରେନ ହତ୍ଥଂ ଠପେନ୍ତୋ ‘‘ହତ୍ଥଂ ପିଦହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ହତ୍ଥନ୍ତି ୱା କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ହତ୍ଥେନ ପିଦହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ସହସ୍ସଧା । ସହସ୍ସଧା ହି ଅତ୍ତାନଂ ଏକଚିତ୍ତେନେୱ ନିମ୍ମିନନ୍ତୋପି ସହସ୍ସୱାରଂ ନିମ୍ମିନନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ଅସତିପି କିରିୟାବ୍ୟାୱୁତ୍ତିୟଂ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅମ୍ବୱନେତି ଅମ୍ବୱନେ କତୱିହାରେ । ରମ୍ମେତି ରମଣୀୟେ । ୟାୱ କାଲପ୍ପୱେଦନା, ତାୱ ନିସୀଦୀତି ୟୋଜନା ।
ଅନିୟମେତ୍ୱାତି ୱଣ୍ଣାୱୟୱସରୀରାୱୟୱପରିକ୍ଖାରକିରିୟାୱିସେସାଦୀହି ନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା । ନାନାୱଣ୍ଣେତି ନାନାକାରେ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ନାନାୱିଧେ । ମିସ୍ସକକେସେତି ପଲିତେହି ମିସ୍ସିତକେସେ । ଉପଡ୍ଢରତ୍ତୱଣ୍ଣଉପଡ୍ଢପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୱଣ୍ଣନ୍ତି ଏୱଂ ଉପଡ୍ଢରତ୍ତଚୀୱରେ। ପଦୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ଗମନୱସେନ ପାଳିୟା ଭଣନଂ ପଦଭାଣଂ। ପରିକଥାଦିୱସେନ ଧମ୍ମସ୍ସ କଥନଂ ଧମ୍ମକଥା। ସରେନ ଭଞ୍ଞଂ ସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଉଚ୍ଚାରଣଂ ସରଭଞ୍ଞଂ । ଅପରେପୀତି ୱୁତ୍ତାକାରତୋ ଅଞ୍ଞେପି ଦୀଘରସ୍ସକିସଥୂଲାଦିକେ ନାନପ୍ପକାରକେ । ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତପ୍ପକାରାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୟଥା ୟଥା ଇଚ୍ଛିତା, ତଂତଂପକାରାୟେୱ ହୋନ୍ତି । ୟତ୍ତକା ହି ୱିସେସା ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ତେସୁ ଇଚ୍ଛିତା, ତତ୍ତକୱିସେସୱନ୍ତୋୱ ତେ ହୋନ୍ତି । ତେ ପନ ତଥା ବହୁଧା ଭିନ୍ନାକାରେପି ୱଣ୍ଣୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି । ଅୟଂ ହିସ୍ସ ଆନୁଭାୱୋ – ୟଥା ଏକାୱ ଚେତନା ନାନାୱିସେସୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତତ୍ଥ ଭୱପତ୍ଥନା କମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ଚ କମ୍ମୱିପାକୋତି ଚେ, ଇଧାପି ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ଚ ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ବହୁଭାୱନିମ୍ମାନେ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ଅଧିଟ୍ଠାନନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି ଅଧିଟ୍ଠାନେସୁ ।
ଇତି ଅୱିସେସଂ ଅତିଦେସେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିସେସଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଇଚ୍ଛନ୍ତେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ‘‘ଇଦ୍ଧିମା’’ତି ମଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି । ଅନ୍ତରାୱାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ । ପାଦକଜ୍ଝାନନ୍ତିଆଦି ପରିକମ୍ମକରଣାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଂ ପନ ଅତିଦେସେନେୱ ୱିଭାୱିତନ୍ତି । ଏୱଂ ଅକରୋନ୍ତୋତି ‘‘ଏକୋ ହୋମୀ’’ତି ଅନ୍ତରା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅକରୋନ୍ତୋ । ‘‘ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ସତଂ ହୋମୀ’’ତିଆଦିନା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତେନ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସୟମେୱ ଏକୋ ହୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ପରିକମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିମା ୱଣ୍ଣୱସେନ ସୟମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ତେସୁ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତାନି ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାନି । ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପତିୱତ୍ତମାନାରମ୍ମଣଂ ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି ।
୩୮୭.‘‘ଆୱିଭାୱ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେନ ହୋତି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଉପୟୋଗୱଚନେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ତଥା ୱକ୍ଖମାନେନ ଚ ଗଚ୍ଛତି-ସଦ୍ଦେନ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଞ୍ଚ ଆୱିଭାୱସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା, ନାମପଦଞ୍ଚ କିରିୟାପଦାପେକ୍ଖନ୍ତି କିରିୟାସାମଞ୍ଞୱାଚିନା କରୋତି-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଆୱିଭାୱଂ କରୋତୀ’’ତି । ତିରୋଭାୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ। ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଇଦମେୱ ହୀ’’ତିଆଦି । କାମଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ‘‘ଆୱିଭାୱନ୍ତି କେନଚି ଅନାୱଟଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୧) ଆଗତଂ, ତମ୍ପି ଇଦମେୱ ଆୱିଭାୱକରଣଂ, ତିରୋଭାୱକରଣଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସପଦାନି ତେସଂୟେୱ ୱେୱଚନାନି । ଅନ୍ଧକାରନ୍ତି ରତ୍ତନ୍ଧକାରଂ, ଦିୱାପି ୱା ବିଲଗୁହାଦିଗତଂ ଅନ୍ଧକାରଂ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି କୁଟ୍ଟକୱାଟାଦିନା ପଟିଚ୍ଛାଦିତଂ । ଅନାପାଥନ୍ତି ଦୂରତାସୁଖୁମତରତାଦିନା ନ ଆପାଥଗତଂ । ଅୟନ୍ତି ଇଦ୍ଧିମା । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋପି ଦୂରେ ଠିତୋପି ଅତ୍ତା ୱା ପରୋ ୱା ୟଥା ଦିସ୍ସତୀତି ୱିଭତ୍ତିଂ ପରିଣାମେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଆଲୋକଜାତନ୍ତି ଆଲୋକଭୂତଂ, ଜାତାଲୋକଂ ୱା ।
୩୮୮.ଏତଂ ପନ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଆୱିଭାୱପାଟିହାରିୟମାହ । କେନ କତପୁବ୍ବନ୍ତି ତତ୍ଥ କାୟସକ୍ଖିଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥା ତାୱ କାୟସକ୍ଖୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଭଗୱତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାୱତ୍ଥିୱାସିକେ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଥା ‘‘ୟାୱ ଅୱୀଚିଂ ଦସ୍ସେସୀ’’ତି । ଆକାସଗତେସୁ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମୱିମାନେସୁ ଉପରୂପରିୱିମାନଂ ବ୍ୟୱଧାୟକେସୁ ବ୍ୟୂହିୟମାନେସୁ ତଗ୍ଗତଂ ଆକାସଂ ବ୍ୟୂଳ୍ହଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆକାସଞ୍ଚ ଦ୍ୱିଧା ୱିୟୂହିତ୍ୱା’’ତି ।
ଅୟମତ୍ଥୋତି ଆୱିଭାୱପାଟିହାରିୟସ୍ସ ସତ୍ଥାରା କତଭାୱୋ । ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ ପଟିପତ୍ତିଆୱଜ୍ଜନଂ ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଣିୟା ଅନୁପାଲନତ୍ଥଂ । ‘‘ଏକେନ ପାଦେନା’’ତିଆଦି ତିୱିକ୍କମଦସ୍ସନଂ । ନୟଂ ଦେତି ୟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଅନୁସାରେନ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ଠପେସି ।
ଚୂଳଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ନାମ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକମହାସେଟ୍ଠିସ୍ସ କନିଟ୍ଠଭାତା ।
ସିନେରୁପବ୍ବତଂନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ତଂ ପରିସାୟ ଦିସ୍ସମାନରୂପଂୟେୱ କତ୍ୱା ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ନନ୍ତି ସିନେରୁପବ୍ବତଂ ।
ଅନେକସତସହସ୍ସସଙ୍ଖସ୍ସ ଓକାସଲୋକସ୍ସ, ତଂନିୱାସିସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଚ ୱିୱଟଭାୱକରଣପାଟିହାରିୟଂ ଲୋକୱିୱରଣଂ ନାମ । ମହାବ୍ରହ୍ମାତି ସହମ୍ପତିମହାବ୍ରହ୍ମା ।
ପସ୍ସଥ ତାୱ ଅପଣ୍ଣକପଟିପଦାୟ ଫଲନ୍ତି ନିରୟଭୟେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାନୟେନ ସଗ୍ଗସୁଖେନ ପଲୋଭେତ୍ୱା, ନ ପନ ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ନିନ୍ନଭାୱାପାଦନେନ ।
୩୮୯. ୟଥା ଆୱିଭାୱକରଣେ ଆଲୋକକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଆଲୋକନିମ୍ମାନାୟ, ଏୱଂ ତିରୋଭାୱକରଣେ ଅନ୍ଧକାରନିମ୍ମାନାୟ ନୀଲକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । କାମଞ୍ଚେତଂ ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ନାଗତଂ, ‘‘ୱିୱଟଂ ଆୱଟ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୧) ପନ ୱଚନତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଆଗତମେୱ । ଓଦାତକସିଣନ୍ତୋଗଧଂ ୱା ଆଲୋକକସିଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଅନ୍ଧକାରନ୍ତି ଅନ୍ଧକାରୱନ୍ତଂ ।
୩୯୧. ପାକଟୋ ଇଦ୍ଧିମା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାକଟଂ, ପାକଟଞ୍ଚ ତଂ ପାଟିହାରିୟଞ୍ଚାତି ପାକଟପାଟିହାରିୟଂ। ନ ଏତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିମା ପାକଟୋତି ଅପାକଟଂ, ଅପାକଟଞ୍ଚ ତଂ ପାଟିହାରିୟଞ୍ଚାତି ଅପାକଟପାଟିହାରିୟଂ। ଇଦ୍ଧିମତୋ ଏୱ ହି ପାକଟାପାକଟଭାୱେନାୟଂ ଭେଦୋ, ନ ପାଟିହାରିୟସ୍ସ । ନ ହି ତଂ ଅପାକଟଂ ଅତ୍ଥି ।
ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାତି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମା, ତତୋ ମନୁସ୍ସଧମ୍ମତୋ ଉତ୍ତରି । ଇଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ । ଆଳିନ୍ଦେତି ପମୁଖେ । ଓକାସେହୀତି ପକିର । ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଇଦ୍ଧିପୟୋଗଂ । ଅଭିସଙ୍ଖାସୀତି ଅଭିସଙ୍ଖରି, ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଲଚ୍ଛିଗ୍ଗଳେନାତି କୁଞ୍ଚିକଚ୍ଛିଦ୍ଦେନ । ଅଗ୍ଗଳନ୍ତରିକାୟାତି ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାତାନଂ ଅନ୍ତରେନ ।
ଅନ୍ତରହିତୋତି ଅନ୍ତରଧାୟିତୁକାମୋ । ବକୋ ବ୍ରହ୍ମା ୟଥା ଅନ୍ତରଧାୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଥା କତ୍ୱା ଭଗୱା ସୟଂ ତସ୍ସ, ବ୍ରହ୍ମଗଣସ୍ସ ଚ ଅନାପାଥଭାୱଗମନେନ ଅନ୍ତରହିତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱା ନତ୍ଥିଭାୱୋ ୱା ନ ସକ୍କା ଜାନିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଗଣସ୍ସ ୱଚନୋକାସୋ ମା ହୋତୂତି ‘‘ଭୱେୱାହ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଭୱେୱାହଂ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅହଂ ଭୱେ ସଂସାରେ ଜାତିଜରାଦିଭେଦଂ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱ । ଭୱଞ୍ଚ ୱିଭୱେସିନନ୍ତି ଇମଞ୍ଚ କାମଭୱାଦିଂ ତିୱିଧମ୍ପି ସତ୍ତଭୱଂ, ୱିଭୱେସିନଂ ୱିଭୱଂ ଗୱେସମାନମ୍ପି ପରିୟେସମାନମ୍ପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱେ ଏୱ ଦିସ୍ୱା । ଭୱଂ ନାଭିୱଦିନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ କିଞ୍ଚି ଭୱଂ ନ ଅଭିୱଦିଂ ନ ଗହେସିଂ । ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ନ ଉପାଦିୟିନ୍ତି ଭୱତଣ୍ହଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛିଂ, ନ ଅଗ୍ଗହେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୯୨.ଅଲଗ୍ଗମାନୋତି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗମନେନ କୁଟ୍ଟାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି ନ ଲଗ୍ଗମାନୋ । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା କତପରିକମ୍ମେନାତି ୟସ୍ସ ପରତୋ ଗନ୍ତୁକାମୋ, ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଆକାସୋ ହୋତୁ, ଆକାସୋ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ କତପରିକମ୍ମେନ ଇଦ୍ଧିମତା । ପାକାରପବ୍ବତାପେକ୍ଖାୟ ‘‘ସୁସିରୋ, ଛିଦ୍ଦୋ’’ତି ଚ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଉବ୍ବେଧୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱିୱରଂ ସୁସିରଂ। ତିରିୟଂ ପୱତ୍ତଂ ଛିଦ୍ଦଂ।
ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କସିଣେ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଆକାସୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସୀଭାୱୋୟେୱ ପମାଣ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଦେୱ ହୋତି। ଏତେନ ପଥୱିୟା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନିମୁଜ୍ଜନେ ଆପୋକସିଣସମାପଜ୍ଜନଂ, ଉଦକାଦୀସୁ ପଥୱୀନିମ୍ମାନେ ପଥୱୀକସିଣସମାପଜ୍ଜନଂ ନ ଏକନ୍ତତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗମନପାଟିହାରିୟକରଣେ ଆକାସକସିଣସମାପଜ୍ଜନଂ ଅୱସ୍ସଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଭାୱତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଆକାସକସିଣୱସେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନଂ ୱିୱଟକରଣ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ୱିୟ ପଥୱୀକସିଣୱସେନ ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀ’’ତିଆଦିଭାୱୋ ‘‘ଆକାସେ ୱା ଉଦକେ ୱା ପଥୱିଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ପଦସା ଗମନଂ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା ୟଂ ପକିଣ୍ଣକନୟେ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।
‘‘ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ବଦ୍ଧଂ ସୁବଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦଳ୍ହୀକରଣଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱତ୍ୱା ତେନ ପୟୋଜନାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଆକାସୋ ହୋତିୟେୱାତି ସଚେପି କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତରା ଉପଟ୍ଠିତଂ ପବ୍ବତାଦି ସିୟା, ତମ୍ପି ‘‘ଆକାସୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଆକାସୋ ହୋତିୟେୱ । ଇଦମ୍ପି ଅଟ୍ଠାନପରିକପ୍ପନମତ୍ତଂ, ତାଦିସସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନ୍ତରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୯୩.ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୟଥିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପଥୱିୟା ଉଦକଭାୱାଧିଟ୍ଠାନେ ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିପତ୍ତିୱିଭାୱିନୀ ପାଳି। ପରତୋ ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ପାଳୀ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସୋତି ଇଦ୍ଧିମା । ଅଧିଟ୍ଠାନକାଲେ କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ପନ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି । ପକତିୟା ଉଦକଂ ଅନିମ୍ମାନଉଦକଂ ।
୩୯୪.ୱିପରୀତନ୍ତି ୟଂ ଉଦକଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଅକ୍କମନ୍ତୋ ନ ସଂସୀଦତି, ତଂ ପନେତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିୟା ପଥୱୀନିମ୍ମାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ପଥୱୀକସିଣଜ୍ଝାନଂ ।
୩୯୫.ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ । ଛିନ୍ନପକ୍ଖୋ, ଅସଞ୍ଜାତପକ୍ଖୋ ୱା ସକୁଣୋ ଡେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ପାଳିୟଂ ‘‘ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୧) ପକ୍ଖୀ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ସକୁଣୋ ୱୁତ୍ତୋତି ‘‘ପକ୍ଖେହି ୟୁତ୍ତସକୁଣୋ’’ତି ଆହ । ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ପଥୱୀ ହୋତୂ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ।
ଆକାସେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେତି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖସଞ୍ଞିତେ ଆକାସେ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ଆୱରଣଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ତଂ ‘‘ଆକାସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଞ୍ଚ ଇଦ୍ଧିମା ନ ପଥୱିୟା ଆସନ୍ନେ ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତି । ୟତ୍ଥ ପନ ପକ୍ଖୀନଂ ଅଗୋଚରୋ, ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି, ତାଦିସଞ୍ଚ ଲୋକେ ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖସଞ୍ଞିତେ ଆକାସେ’’ତି ।
ଥେରୋତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତ ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ । ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନନ୍ତି ପୁନ ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ । ନନୁ ସମାହିତମେୱସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇଦ୍ଧିମତୋ ପାଟିହାରିୟୱସେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ସମାହିତମେୱ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଦା ୱିୟ ଅସମାହିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂ ପନ ଥେରସ୍ସ ମତିମତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ ହି ପଥୱୀକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଥୱିଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଇଦାନି ପନ ଆକାସୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଆକାସକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱ । ତେନାହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ତିରୋକୁଟ୍ଟପାଟିହାରିୟେୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ତତ୍ଥ କୁଟ୍ଟାଦି ‘‘ଆକାସୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ଆକାସୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଇଧାପି ପବ୍ବତରୁକ୍ଖାଦିଂ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ଆକାସଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତିରୋକୁଟ୍ଟପାଟିହାରିୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ସଚେ ପନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୯୨) ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଏତେନ ‘‘ପୁରିମାଧିଟ୍ଠାନବଲେନେୱ ଚସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞୋ ପବ୍ବତୋ ୱା ରୁକ୍ଖୋ ୱା ଉତୁମୟୋ ଉଟ୍ଠହିସ୍ସତୀତି ଅଟ୍ଠାନମେୱେତ’’ନ୍ତି ନାଗାଦୀହି କୟିରମାନୋ ୱିବନ୍ଧୋ ଗମନନ୍ତରାୟଂ ନ କରୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ଓକାସେତି ଜନୱିୱିତ୍ତେ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ପାକଟୋ ହୋତି ଆକାସଚାରୀ ଅୟଂ ସମଣୋତି ।
୩୯୬.ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନସହସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ ପଠମକପ୍ପୱସେନ କତଂ, ତତୋ ପରଂ ପନ ଅନୁକ୍କମେନ ପଥୱିୟା ଉସ୍ସିତଭାୱେନ ତତୋ କତିପୟୟୋଜନୂନତା ସିୟା, ଅପ୍ପକଂ ଅଧିକଂ ୱା ଊନଂ ୱା ଗଣନୂପଗଂ ନ ହୋତୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ଏକକ୍ଖଣେ ଆଲୋକକରଣେନାତି ୟଦା ୟସ୍ମିଂ ଦୀପେ ମଜ୍ଝେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତଦା ତତୋ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ପଚ୍ଛିମେ ଉଦେନ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଆଲୋକକରଣେନ । ଅଞ୍ଞଜୋତୀନଂ ୱା ଅଭିଭୱନେନ, ଦୁଦ୍ଦସତାୟ ଚ ମହିଦ୍ଧିକେ। ସତ୍ତାନଂ ସୀତପରିଳାହୱୂପସମନେନ, ଓସଧିତିଣୱନପ୍ପତୀନଂ ପରିବ୍ରୂହନେନ ଚ ମହାନୁଭାୱେ । ଛୁପତୀତି ଫୁସତି । ପରିମଜ୍ଜତୀତି ହତ୍ଥଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚାରେନ୍ତୋ ଘଂସେତି । ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନୱସେନେୱାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନୱସେନ । ଏୱ-କାରେନ ପାଦକଜ୍ଝାନୱିସେସଂ ନିୱତ୍ତେତି, ନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନତ୍ଥେତ୍ଥ କସିଣସମାପତ୍ତିନିୟମୋ’’ତି । ତିରୋକୁଟ୍ଟପାଟିହାରିୟାଦୀସୁ ୱିୟ ଇମସ୍ମିଂ ନାମ କସିଣେ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି ନିୟମୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ କିଞ୍ଚି ସମାପତ୍ତିଂ ଅପରାମସିତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୦-୧୧) ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥପାସେ ହୋତି ‘‘ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ । ରୂପଗତଂ ହତ୍ଥପାସେତି ହତ୍ଥପାସେ ଠିତଂ ରୂପଗତଂ, ହତ୍ଥପାସେ ୱା ରୂପଗତଂ । ହତ୍ଥଂ ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପରାମସତୀତି ୟୋଜନା ।
ଉପାଦିନ୍ନକଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନୁପାଦିନ୍ନକସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୁତ୍ତିୟା ପନେତ୍ଥ ଉପାଦିନ୍ନକସ୍ସପି ୱଡ୍ଢନଚ୍ଛାୟା ଦିସ୍ସତି । ଅତ୍ତନୋ ଅଣୁମହନ୍ତଭାୱାପାଦନେ ଉପାଦିନ୍ନକସ୍ସ ହାପନଂ ୱିୟ ୱଡ୍ଢନମ୍ପି ଲବ୍ଭତେୱ । ୟଥା ଆୟସ୍ମତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଦମନେତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ସହୱତ୍ଥୁନା ଥେରୱାଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ଆହା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । କିଂ ପନ ନ ହୋତି, ହୋତିୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦ୍ୱେ ହି ପଟିସେଧା ପକତିଂ ଗମେନ୍ତୀତି । ‘‘ତଦା ମହନ୍ତଂ ହୋତି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟା’’ତି ଇଦଂ ୟଥାଧିକତତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଖୁଦ୍ଦକଭାୱାପାଦନମ୍ପେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତେୱ ।
ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦନାଗଦମନକଥାୱଣ୍ଣନା
ଓଲୋକେସି ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣୱସେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଅସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ’’ତି । ଲୋକିୟଂ ରତନତ୍ତୟେ ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ ସାସନାୱତାରଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅପ୍ପସନ୍ନୋ’’ତି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତୋ ୱିୱେଚେତ୍ୱା ପସାଦେତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ…ପେ॰… ୱିୱେଚେୟ୍ୟା’’ତି ।
ତଂ ଦିୱସନ୍ତି ୟଦା ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ତାୱତିଂସଭୱନାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଦିୱସଭାଗଂ । ଆପାନଭୂମିଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୂତି ୟତ୍ଥ ସୋ ନିସିନ୍ନୋ ଭୋଜନକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ତଂ ପରିୱେସନଟ୍ଠାନଂ ସିତ୍ତଂ ସମ୍ମଟ୍ଠଂ ଭୋଜନୂପକରଣୂପନୟନାଦିନା ସଜ୍ଜୟିଂସୁ ପଟିୟାଦେସୁଂ । ତିୱିଧନାଟକେହୀତି ୱଧୂକୁମାରିକଞ୍ଞାୱତ୍ଥାହି ତିୱିଧାହି ନାଟକିତ୍ଥୀହି । ଓଲୋକୟମାନୋତି ପେକ୍ଖନ୍ତୋ, ୱିଚାରେନ୍ତୋ ୱା ।
ଉପରୂପରୀତି ମତ୍ଥକମତ୍ଥକେ । ଭୱନେନାତି ଭୱନପଦେସେନ । ଭୋଗେହୀତି ସରୀରଭୋଗେହି । ଅୱକୁଜ୍ଜେନାତି ନିକୁଜ୍ଜିତେନ । ଗହେତ୍ୱାତି ୟଥା ତାୱତିଂସଭୱନସ୍ସ ପଦେସୋପି ନାୱସିସ୍ସତି, ଏୱଂ ପରିୟାଦାୟ ।
ସିନେରୁପରିଭଣ୍ଡନ୍ତି ସିନେରୁମେଖଲଂ । ସିନେରୁସ୍ସ କିର ସମନ୍ତତୋ ବହଲତୋ, ପୁଥୁଲତୋ ଚ ପଞ୍ଚୟୋଜନସହସ୍ସପରିମାଣାନି ଚତ୍ତାରି ପରିଭଣ୍ଡାନି ତାୱତିଂସଭୱନସ୍ସ ଆରକ୍ଖାୟ ନାଗେହି, ଗରୁଳେହି, କୁମ୍ଭଣ୍ଡେହି, ୟକ୍ଖେହି ଚ ଅଧିଟ୍ଠିତାନି, ତାନି ପରିଭଣ୍ଡଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ପରିଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେହି କିର ସିନେରୁସ୍ସ ଉପଡ୍ଢଂ ପରିୟାଦିନ୍ନଂ ।
ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱାତି ମନୁସ୍ସରୂପଂ ଅନ୍ତରଧାପେତ୍ୱା । ବାଧତୀତି ଖେଦମତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତି ।
ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱାତି ସୁଖୁମତ୍ତଭାୱନିମ୍ମାନେନ ନାଗରୂପଂ ୱିଜହିତ୍ୱା । ମୁଖଂ ୱିୱରି ‘‘ମୁଖଗତଂ ସମଣଂ ସଂଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି । ପାଚୀନେନ ଚ ପଚ୍ଛିମେନ ଚାତି ନାଗସ୍ସ ତଥାନିପନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ସତିୟା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପନତ୍ଥମାହ ‘‘ମନସି କରୋହୀ’’ତି ।
ଆଦିତୋପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବପାଟିହାରିୟାନୀତି ତଦା ଥେରେନ କତପାଟିହାରିୟାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମଂ ପନ ଠାନନ୍ତି ଇମଂ ନାସାୱାତୱିସ୍ସଜ୍ଜନକାରଣଂ ।
ଅନୁବନ୍ଧୀତି ‘‘ନ ସକ୍କା ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକସ୍ସ ଇମସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ପଟିପହରିତୁ’’ନ୍ତି ଭୟେନ ପଲାୟନ୍ତଂ ଅନୁବନ୍ଧି ।
ଏକପଟିପାଟିୟାତି ଏକାୟ ପଟିପାଟିୟା, ନିରନ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେୱାତି ୟା ଉପାଦିନ୍ନକଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନୁପାଦିନ୍ନକସ୍ସ ୱଡ୍ଢି, ଅୟମେୱ । ଏତ୍ଥ ଏଦିସେ ହତ୍ଥୱଡ୍ଢନାଦିପାଟିହାରିୟେ ୟୁତ୍ତି ୟୁତ୍ତରୂପା ଚିତ୍ତତୋ, ଉତୁତୋ ୱା ଉପାଦିନ୍ନକରୂପାନଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଅଥ ୱା ଉପାଦିନ୍ନନ୍ତି ସକଲମେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଏୱମ୍ପି ତସ୍ସ ତଥା ୱଡ୍ଢି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱାତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱଡ୍ଢି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକସନ୍ତାନେ ଉପାଦିନ୍ନଂ, ଅନୁପାଦିନ୍ନଞ୍ଚ ସମ୍ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଅସମ୍ଭିନ୍ନମେୱ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଆଳ୍ହକମତ୍ତେ ଖୀରେ ଅନେକାଳ୍ହକେ ଉଦକେ ଆସିତ୍ତେ ୟଦିପି ଖୀରଂ ସବ୍ବେନ ସମ୍ଭିନ୍ନଂ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଲମ୍ବମାନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତଥାପି ନ ତତ୍ଥ ଖୀରଂ ୱଡ୍ଢତି, ଉଦକମେୱ ୱଡ୍ଢତି, ଏୱମେୱଂ ୟଦିପି ଉପାଦିନ୍ନଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନଞ୍ଚ ସମ୍ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ତଥାପି ଉପାଦିନ୍ନଂ ନ ୱଡ୍ଢତି, ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଚିତ୍ତଜଂ, ତଦନୁସାରେନ ଉତୁଜଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ସୋତି ସୋ ଇଦ୍ଧିମା । ଏୱଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତାକାରେନ ହତ୍ଥଂ ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତେ ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସେ ଠିତେ କତ୍ୱା । ପାଦଟ୍ଠପନାଦିପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପରୋପି ଇଦ୍ଧିମା । ତଥେୱାତି ପାଟିହାରିୟକରଣତୋ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ । ତଥୂପମମେତନ୍ତି ୟଥା ଉଦକପୁଣ୍ଣାସୁ ନାନାପାତୀସୁ ବହୂହି ନାନାଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲେସୁ ଦିସ୍ସମାନେସୁ ନ ତେନ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଗମନାଦିଉପରୋଧୋ, ବହୂନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ଦସ୍ସନଂ ଇଜ୍ଝତି, ତଥୂପମମେତଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଗମନାଦିଉପରୋଧାଭାୱତୋ, ବହୂନଞ୍ଚ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିପୟୋଗସ୍ସ ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ସମିଜ୍ଝନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୯୭.ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱାତି ଅଭିୱିଧିୱସେନ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା, ନ ମରିୟାଦୱସେନ । ତଥା ହେସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି । ପାଳୀତି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳି ।
ୟାୱବ୍ରହ୍ମଲୋକାପି କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ସେୱ ଗମନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନାପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ସ ଗମନମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞମ୍ପି । ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାତି ପନ ଦୂରାୱଧିନିଦସ୍ସନମେତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସଚେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗନ୍ତୁକାମା ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ଇତରମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସନ୍ତିକେପି ଦୂରେ ଅଧିଟ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିୟା ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ, ନ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟମକପାଟିହାରିୟାୱସାନେତିଆଦିନା ତିୱିକ୍କମସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିନିପ୍ଫନ୍ନତା ୱୁତ୍ତା, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଲକ୍ଖଣାନିସଂସତା । ତଦୁଭୟଂ ୟଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ୱିଚାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ନୀଲମାତିକନ୍ତି ନୀଲୱଣ୍ଣୋଦକମାତିକଂ ।
ମହାବୋଧିନ୍ତି ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କଂ ମହାବୋଧିଂ । ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସନ୍ତିକେ ଅକାସୀତି ତଥା ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ପଥୱିଂ, ସମୁଦ୍ଦଞ୍ଚ ସଂଖିପିତ୍ୱା ମହାବୋଧିସନ୍ତିକେ ଅକାସି ।
ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେତି ମହଦିୱସେ । ଚନ୍ଦପୂୱେତି ଚନ୍ଦସଦିସେ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାକାରେ ପୂୱେ । ଏକପତ୍ତପୂରମତ୍ତମକାସୀତି ୟଥା ତେ ପମାଣତୋ ସରୂପେନେୱ ଅନ୍ତୋପତ୍ତପରିୟାପନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଅକାସି ।
କାକୱଲିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଞ୍ଚ ‘‘ଭଗୱା ଥୋକଂ ବହୁଂ ଅକାସୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ୱତ୍ଥୁଂ ସଙ୍ଖେପତୋୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାପତ୍ତିୟାତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ।
ଗଙ୍ଗାତୀରେତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଗଙ୍ଗାନଦିୟା ତୀରେ । ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସୀତି ୟଥା ତେ ୟଥାଧିଟ୍ଠିତଂ ସପ୍ପିଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି ।
ତସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ରୂପଂ ପସ୍ସତି । ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତି ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି । ଚିତ୍ତଂ ପଜାନାତୀତି ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚିତ୍ତଂ ପଜାନାତି । କରଜକାୟସ୍ସ ୱସେନାତି ଚାତୁମହାଭୂତିକରୂପକାୟସ୍ସ ୱସେନ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପରିଣାମେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ କିଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ, କଥଂ ୱା ପରିଣାମନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କାୟେ ଆରୋପେତୀ’’ତି । କଥଂ ପନ କାୟେ ଆରୋପେତୀତି ଆହ ‘‘କାୟାନୁଗତିକଂ କରୋତୀ’’ତି । ଏୱମ୍ପି ସଦ୍ଦଦନ୍ଧରୋୱାୟନ୍ତି ୱଚନପଥଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦନ୍ଧଗମନ’’ନ୍ତି । କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କାୟଗମନଂ ହି ଦନ୍ଧଂ, ଦନ୍ଧମହାଭୂତପଚ୍ଚୟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗନ୍ତୁକାମତାୟ ୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିଣାମେନ୍ତୋ ୟୋଗୀ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ କାୟୋ ୱିୟ ଦନ୍ଧଗମନଂ ହୋତୂ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କରୋତି । ତଥା ପରିକମ୍ମକରଣଂ ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିକମ୍ମଂ ପନ କତ୍ୱା ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କାୟେ ଆରୋପେତି, କାୟାନୁଗତିକଂ ଦନ୍ଧଗମନଂ କରୋତି ।
ସୁଖସଞ୍ଞନ୍ତି ସୁଖସହଗତଂ ସଞ୍ଞଂ, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଲହୁଭାୱେନ ସଞ୍ଞାତନ୍ତି ଲହୁସଞ୍ଞଂ। କଥଂ ପନ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ସମ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ସୁଖସଞ୍ଞା ନାମ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା’’ତି । ସୁଖନ୍ତି ସଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱା ସୁଖସଞ୍ଞଂ। ତେନେୱାହ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ହି ସନ୍ତଂ ସୁଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ଏକନ୍ତଗରୁକେହି ନୀୱରଣେହି, ଓଳାରିକେହି ଅନୁପସନ୍ତସଭାୱେହି ଚ ୱିତକ୍କାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଲହୁଭାୱସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସାୟେୱ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ତଂ ଓକ୍କନ୍ତସ୍ସାତି ତଂ ସୁଖଲହୁସଞ୍ଞଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ଅସ୍ସାତି ୟୋଗିନୋ । ଗନ୍ତୁକାମତା ଏୱ ଏତ୍ଥ ପମାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗମନେ ୟଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ, ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗନ୍ତୁକାମତାୱସେନ ପୱତ୍ତପରିକମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାନି ଏୱ ପମାଣଂ, ତାୱତା ଗମନଂ ଇଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ମଗ୍ଗନିମ୍ମାନୱାୟୁଅଧିଟ୍ଠାନେହି ୱିନାପି ଇଚ୍ଛିତଦେସପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ସତି ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
କାୟଂ ଗହେତ୍ୱାତି କରଜକାୟଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା । ଚିତ୍ତେ ଆରୋପେତୀତି ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୂ’’ତି ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେ ଆରୋପେତି ତଗ୍ଗତିକଂ କରୋତି । ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତାନୁଗତିକଂ କରୋତି ସୀଘଗମନ’’ନ୍ତି । ଚିତ୍ତଗମନନ୍ତି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିମାହ । ଇଦଂ ପନ ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟପରିଣାମନପାଟିହାରିୟଂ । ଚିତ୍ତଗମନମେୱାତି ଚିତ୍ତେନ ସମାନଗମନମେୱ । କଥଂ ପନ କାୟୋ ଦନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିକୋ ଲହୁପରିୱତ୍ତିନା ଚିତ୍ତେନ ସମାନଗତିକୋ ହୋତୀତି ? ନ ସବ୍ବଥା ସମାନଗତିକୋ । ୟଥେୱ ହି କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତପରିଣାମନେ ଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବଥା କାୟେନ ସମାନଗତିକଂ ନ ହୋତି । ନ ହି ତଦା ଚିତ୍ତଂ ସଭାୱସିଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନୋ ଖଣେନ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗରୁୱୁତ୍ତିକସ୍ସ ରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ଖଣେନ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଅୟଂ କାୟୋ ୱିୟ ହୋତୂ’’ତି ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ଦନ୍ଧଗତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତନତୋ ୟାୱ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତି, ତାୱ କାୟଗତିଅନୁଲୋମେନେୱ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଚିତ୍ତଂ କାୟଗତିୟା ପରିଣାମିତଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱଂ ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ପଗେୱ ସୁଖଲହୁସଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପାଦିତତ୍ତା ଅଭାୱିତିଦ୍ଧିପାଦାନଂ ୱିୟ ଦନ୍ଧଂ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ୟଥା ଲହୁକତିପୟଚିତ୍ତୱାରେହେୱ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନୋ କାୟୋ ଚିତ୍ତଗତିୟା ପରିଣାମିତୋ ନାମ ହୋତି, ନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନେୱ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତିୟା ।
ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ ସମିଞ୍ଜିତଂ ୱା ବାହଂ ପସାରେୟ୍ୟ, ପସାରିତଂ ୱା ବାହଂ ସମିଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦମ୍ପି ଉପମାୱଚନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଅୱସ୍ସଂ ଚେତଂ ଏୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପାଠେହି, ୱିନୟଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ୱିରୋଧୋ ସିୟା, ଧମ୍ମତା ଚ ୱିଲୋମିତା । ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୧ ଆଦୟୋ) ହି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଗହଣେନ ରୂପଧମ୍ମା ଗହିତା ଅଲହୁପରିୱତ୍ତିତାୟ । ଅଭିଧମ୍ମେ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୦-୧୧) ଚ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପମେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଚ ତସ୍ସେୱ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଚ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ନତ୍ଥି ଦେସନ୍ତରସଙ୍କମନଂ, ନ ଚ ସଭାୱୋ ଅଞ୍ଞଥା ହୋତୀତି । ନ ହି ଇଦ୍ଧିବଲେନ ଧମ୍ମାନଂ କେନଚି ଲକ୍ଖଣଂ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ କାତୁଂ ସକ୍କା, ଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତମେୱ ପନ କାତୁଂ ସକ୍କା । ‘‘ତୀସୁପି ଖଣେସୂ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଗମନାରମ୍ଭଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଗମନନିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଥେରୋତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ଥେରୋ । ଇଧାତି ଇଦଂ ପାଟିହାରିୟଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପାଠେ । ସୟଂ ଗମନମେୱ ଆଗତଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ।
ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗ’’ନ୍ତି, ସବ୍ବଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୱନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପସାଦୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଇମିନାୱ ଭାୱଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନମ୍ପି ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ରୁଚିୱସେନାତି ଇଚ୍ଛାୱସେନ । ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ଭଗୱତା କରିୟମାନତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି କିରିୟଂ କରୋତି । ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋ । ୟଦି ସାୱକନିମ୍ମିତେସୁ ନାନପ୍ପକାରତା ନତ୍ଥି, ‘‘ସଚେ ପନ ନାନାୱଣ୍ଣେ କାତୁକାମୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୟଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥନ୍ତି ? ତଂ ତଥା ତଥା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ତେ ତେ ୱଣ୍ଣୱୟାଦିୱିସେସା ପରିକମ୍ମାନୁରୂପଂ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ୟଥାଧିଟ୍ଠିତେ ନିମ୍ମିତରୂପେ ସଚେ ସାୱକୋ ‘‘ଇମେ ୱିସେସା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ଇଚ୍ଛତି, ନ ଇଜ୍ଝତି, ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଇଜ୍ଝତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ ।
ଇଦାନି ୟାନି ତାନି ‘‘ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାପି କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୦) ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ୱିଭତ୍ତାନି ‘‘ଦୂରେପି ସନ୍ତିକେ ଅଧିଟ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦୀନି ଚୁଦ୍ଦସ ପାଟିହାରିୟାନି, ତତ୍ଥ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ କାୟେନ ୱସୱତ୍ତନପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ, ତେନ ‘‘ରୂପଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ରୂପଦସ୍ସନଂ, ‘‘ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ସଦ୍ଦସୱନଂ, ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ଚିତ୍ତଜାନନନ୍ତି ଏୱଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସୋତଚେତୋପରିୟଞାଣକତ୍ତୁକଂ ଦସ୍ସନସୱନଜାନନକିରିୟଂ ପରାମସତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତୋ ପରେସୁ ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟମ୍ପିସ୍ସାତି ୟମ୍ପି ଅସ୍ସ । ୟୋଗିନୋ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଞ୍ଚ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ, ୱିସେସତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ଅୟମେୱେତ୍ଥ କାୟେନ ୱସୱତ୍ତନପାଟିହାରିୟେସୁ ଉକ୍କଟ୍ଠତରନ୍ତି ଦୀପେତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ଇଦ୍ଧିମା, ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ନିମ୍ମିତୋ’’ତି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଆସଙ୍କୁପ୍ପାଦନତୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚେତଂ ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ୱିସେସତୋ ମନୋମୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଉକ୍କଟ୍ଠତରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି ନାମା’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଇଧ ସେସାନି ଗହିତାନୀତି ଆହ ‘‘ସେସଂ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
୩୯୮.ଇଦଂ ନାନାକରଣନ୍ତି କାମମିମାପି ଦ୍ୱେ ଇଦ୍ଧିୟୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତଥାପି ଇଦଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଇମାସଂ ନାନାକରଣଂ ୱିସେସୋ । ପକତିୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପକତିରୂପଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱା, ପରେସଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁମାରକୱଣ୍ଣନ୍ତି କୁମାରକସଣ୍ଠାନଂ । ଦସ୍ସେତୀତି ତଥା ୱିକୁବ୍ବନ୍ତୋ ଅତ୍ତନି ଦସ୍ସେତି । ନାଗୱଣ୍ଣଂ ୱାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହତ୍ଥିମ୍ପି ଦସ୍ସେତୀତି ଅତ୍ତାନମ୍ପି ହତ୍ଥିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, ବହିଦ୍ଧାପି ହତ୍ଥିଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତଦତ୍ଥମେୱ ହି ଇଧ ‘‘ହତ୍ଥିୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ହତ୍ଥିମ୍ପି ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୩) ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ କେଚି ବହିଦ୍ଧା ହତ୍ଥିଆଦିଦସ୍ସନୱଚନଂ ‘‘ପକତିୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହିତ୍ୱା’’ତି ୱଚନେନ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିଭାୱେନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ପକତିୱଣ୍ଣୱିଜହନଂ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ପକତିରୂପସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଦସ୍ସନଂ, ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ନିରୋଧନଂ । ଏୱଂ ସତି ଅତ୍ତାନଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ହତ୍ଥିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପକତିୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ହତ୍ଥିଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ କୋ ଏତ୍ଥ ୱିରୋଧୋ, ଅତ୍ତନା ପନ ହତ୍ଥିୱଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧାପି ହତ୍ଥିଂ ଦସ୍ସନ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତେନେୱାହ ‘‘ବହିଦ୍ଧାପି ହତ୍ଥିଆଦିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିଭାୱେନ ଚ ନ କୋଚି ୱିରୋଧୋ ।
ପାଳିୟଞ୍ଚ କୁମାରକୱଣ୍ଣଂ ୱାତିଆଦୀସୁ ଅନିୟମତ୍ଥୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେସୁ ଏକେକସ୍ସେୱ କରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ହତ୍ଥିମ୍ପୀତିଆଦୀସୁ ପନ ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ବହୂନଂ ଏକଜ୍ଝଂ କାତବ୍ବାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ‘‘ହତ୍ଥିମ୍ପି ଦସ୍ସେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦୁତିୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଇଦ୍ଧିମତୋ ଅତ୍ତନୋ କୁମାରକାକାରେନ ପରେସଂ ଦସ୍ସନଂ କୁମାରକୱଣ୍ଣନିମ୍ମାନଂ, ନ ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଅପୁବ୍ବଂ ପଥୱୀଆଦିୱତ୍ଥୁ ନିପ୍ଫାଦୀୟତୀତି କସିଣନିୟମେନ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ ‘‘ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରାରମ୍ମଣତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି ୱା ୱତ୍ଥୁନିପ୍ଫାଦନେ ୟଥାରହଂ ତଂ ପଥୱୀକସିଣାଦିୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝତୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ କସିଣନିୟମେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥେୱ । କୁମାରକୱଣ୍ଣଞ୍ହି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ନୀଲୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ସିୟା, ପୀତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୱଣ୍ଣଂ ୱା । ତଥା ସତି ନୀଲାଦିକସିଣାନି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବାନୀତି ଆପନ୍ନୋୱ କସିଣନିୟମୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଏୱମଧିଟ୍ଠିତେ ୟଦେକେ ପଥୱୀକସିଣୱସେନ ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୪୨; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୦) ଭାୱୋତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେନ କସିଣନିଦ୍ଦେସେନ ଇଧ ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରାରମ୍ମଣତୋ’’ତିଆଦିୱଚନସ୍ସ ୱିରୋଧଂ ଆସଙ୍କନ୍ତି, ସୋ ଅନୋକାସୋୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିମ୍ମିନିତବ୍ବଭାୱେନ ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତୋତି ଅତ୍ତନୋ କୁମାରକୱଣ୍ଣୋ, ନ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଦହରକାଲେ କୁମାରକୱଣ୍ଣୋତି । ନାଗାଦିୱଣ୍ଣେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ବ୍ୟାପୀ ଏୱାତି ୟଦେକେ ‘‘ନାଗାଦିନିମ୍ମାନେ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ୱିୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦପୋହତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ବହିଦ୍ଧାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ହତ୍ଥିମ୍ପି ଦସ୍ସେତୀତିଆଦି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ବହିଦ୍ଧାପି ହତ୍ଥିଆଦିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘କୁମାରକୱଣ୍ଣଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱିୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ କୁମାରକୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ଦସ୍ସନୱସେନାତି । ୟଂ ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଧାନଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୩୯୯.କାୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କରଜକାୟଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ସୁସିରୋ ହୋତୂ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତି ଇମଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରମାହ । ଅଞ୍ଞଂ କାୟନ୍ତି ୟଂ ମନୋମୟଂ କାୟଂ ନିମ୍ମିନିତୁକାମୋ, ତଂ । ମୁଞ୍ଜମ୍ହାତି ମୁଞ୍ଜତିଣତୋ । ଈସିକନ୍ତି ତସ୍ସ କଣ୍ଡଂ । କୋସିୟାତି ଅସିକୋସତୋ । କରଣ୍ଡାୟାତି ପେଳାୟ, ନିମ୍ମୋକତୋତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଅବ୍ବାହତୀତି ଉଦ୍ଧରତି । ପୱାହେୟ୍ୟାତି ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟ ।
ଇଦ୍ଧିୱିଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ଦ୍ୱାଦସମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୩. ଅଭିଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୦୦.ତତ୍ଥାତି ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁୟା ନିଦ୍ଦେସେ । ଅଭିଞ୍ଞାପାଳିୟା ହି ନିଦ୍ଦେସମୁଖେନ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନୱିଧି ୱିଧୀୟତି । ଅଭିଞ୍ଞାସୀସେନେତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞାପାଳି ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ତତୋ ପରାସୁ ଚ ତୀସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୂ’’ତି । ତତୋ ପରାସୂତି ଚ ସତ୍ଥୁନୋ ଦେସନାକ୍କମଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମଂ । ନ ହି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ଇମିନାୱ କମେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁପାଳିୟଂ, ସେସାଭିଞ୍ଞାପାଳିୟଞ୍ଚାତି ସବ୍ବତ୍ଥ । ତତ୍ରାତି ୱାକ୍ୟୋପଞ୍ଞାସେ ନିପାତମତ୍ତଂ, ତତ୍ର ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତପାଠେ । ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତାତି ଦିବ୍ବେ ଭୱାତି ଦିବ୍ବା, ଦେୱାନଂ ସୋତଧାତୁ, ତାୟ ଦିବ୍ବାୟ ସଦିସତ୍ତା । ଇଦାନି ତଂ ଦିବ୍ବସଦିସତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଦେୱାନଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାତି ସଦ୍ଧାବହୁଲତାୱିସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିତାନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତତ୍ତା ସୁଚରିତେନ ଦେୱୂପପତ୍ତିଜନକେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତା । ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱାତରୋଗାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅପଲିବୁଦ୍ଧାତି ଅନୁପଦ୍ଦୁତା । ପିତ୍ତାଦୀହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା, କମ୍ମସ୍ସ ଚ ଉଳାରତାୟ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପକ୍କିଲେସଦୋସରହିତଂ ହି କମ୍ମଂ ତିଣାଦିଦୋସରହିତଂ ୱିୟ ସସ୍ସଂ ଉଳାରଫଲଂ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ହୋତି । କାରଣୂପଚାରେନ ଚସ୍ସ ଫଲଂ ତଥା ୱୋହରୀୟତି, ୟଥା ‘‘ସୁକ୍କଂ ସୁକ୍କୱିପାକ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୨; ମ॰ ନି॰ ୨.୮୧; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩୩) । ଦୂରେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ସୁଖୁମସ୍ସାପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପସାଦସୋତଧାତୂତି ଚତୁମହାଭୂତାନଂ ପସାଦଲକ୍ଖଣା ସୋତଧାତୁ ।
ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝନତୋ ସବ୍ବାପି କୁସଲଭାୱନା ୱୀରିୟଭାୱନା, ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତା ୱା ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାପି ୱିସେସତୋ ୱୀରିୟଭାୱନା, ତସ୍ସା ଆନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତା ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତା। ଞାଣମୟା ସୋତଧାତୁ ଞାଣସୋତଧାତୁ । ତାଦିସାୟେୱାତି ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତତାୟ, ଦୂରେପି ସୁଖୁମସ୍ସପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥତାୟ ଚ ତଂସଦିସା ଏୱ। ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତାତି ଦିବ୍ବୱିହାରସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଭୂମୀନଂ ୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା, ଇମିନା କାରଣୱସେନସ୍ସା ଦିବ୍ବଭାୱମାହ । ୟଂ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ ଉକ୍କଂସଗତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତଂ ଦିବ୍ବୱିହାରଂ ସନ୍ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ଦିବ୍ବୱିହାରପରିୟାପନ୍ନଂ ୱା ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୱନଟ୍ଠେନାତି ସଦ୍ଦଗହଣଟ୍ଠେନ । ୟାଥାୱତୋ ହି ସଦ୍ଦୂପଲଦ୍ଧି ସଦ୍ଦସଭାୱାୱବୋଧୋ ସୱନଂ । ସନ୍ତେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ସଭାୱଧାରଣାଦୀସୁ ଧାତୁଅତ୍ଥେସୁ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥା ସତ୍ଥୁ ଧାତୁଦେସନାତି ଆହ ‘‘ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଚା’’ତି । ସୋତଧାତୁକିଚ୍ଚଂ ସଦ୍ଦସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ, ସଦ୍ଦସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୟତା ଚ ।
ଞାଣସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧି ଉପକ୍କିଲେସୱିଗମେନେୱାତି ଆହ ‘‘ନିରୁପକ୍କିଲେସାୟା’’ତି । ମାନୁସିକା ମନୁସ୍ସ ସନ୍ତକା, ମଂସସୋତଧାତୁ, ଦିବ୍ବୱିଦୂରାଦିୱିସୟଗ୍ଗହଣସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚୱିସେସେନ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ମାନୁସିକଂ ଏତାୟାତି ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସିକା। ତେନାହ ‘‘ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସଦ୍ଦସୱନେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସୂପଚାରନ୍ତି ମନୁସ୍ସେହି ଉପଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ, ପକତିୟା ସୋତଦ୍ୱାରେନ ଗହେତବ୍ବଂ ୱିସୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଦସୱନେନା’’ତି । ଦିବ୍ବେତି ଦେୱଲୋକପରିୟାପନ୍ନେ । ତେ ପନ ୱିସେସତୋ ଦେୱାନଂ କଥା ସଦ୍ଦା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦେୱାନଂ ସଦ୍ଦେ’’ତି । ମନୁସ୍ସାନଂ ଏତେତି ମାନୁସା, ତେ ମାନୁସେ। ଏୱଂ ଦେୱମନୁସ୍ସସଦ୍ଦାନଂୟେୱ ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଦେସପରିୟାଦାନ’’ନ୍ତି, ଏକଦେସଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦେହସନ୍ନିସ୍ସିତା ଅତ୍ତନୋ ସରୀରେ ସନ୍ନିସ୍ସିତା । ନିପ୍ପଦେସପରିୟାଦାନଂ ଠାନଭେଦଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ସୱିଞ୍ଞାଣକାଦିଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୱସେସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ।
ଅୟଂ ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁ । ପରିକମ୍ମସମାଧିଚିତ୍ତେନାତି ପରିକମ୍ମଭୂତାୱେଣିକସମାଧିଚିତ୍ତେନ, ଦିବ୍ବସୋତଞାଣସ୍ସ ପରିକମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତକ୍ଖଣିକସମାଧିନା ସମାହିତଚିତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିକମ୍ମସମାଧି ନାମ ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁୟା ଉପଚାରାୱତ୍ଥାତିପି ୱଦନ୍ତି । ସା ପନ ନାନାୱଜ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସବ୍ବୋଳାରିକସଦ୍ଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସୀହାଦୀନଂ ସଦ୍ଦୋ ପଠମଂ ଗହିତୋ । ତିୟୋଜନମତ୍ଥକେପି କିର କେସରସୀହସ୍ସ ସୀହନାଦସଦ୍ଦୋ ସୁୟ୍ୟତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମେଘସଦ୍ଦବ୍ୟଗ୍ଘସଦ୍ଦାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଓଳାରିକସଦ୍ଦାୱଜ୍ଜନଂ ୟାୱଦେୱ ସୁଖୁମସଦ୍ଦାୱଜ୍ଜନୂପାୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତଥା ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଭାୱନାବଲେନ ସୁଖୁମତରସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣସଂସିଦ୍ଧିତୋ ।
ଏୱଂ ଆସନ୍ନସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣାନୁସାରେନ ଦୂରଦୂରତରସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣମ୍ପି ସମିଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟଦିସାୟା’’ତିଆଦିନା ଦିସାସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସଦ୍ଦାନଂ ମନସିକାରୱିଧି ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତନ୍ତି ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ, ୟୋ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଲବ୍ଭମାନୋ ସଦ୍ଦାନଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମାକାରୋ, ତଂ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଓଳାରିକାନମ୍ପି ସୁଖୁମାନମ୍ପି ସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ ମନସି କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ତଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମସମ୍ମତେସୁପି ଓଳାରିକସୁଖୁମସବ୍ଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସୁଖୁମେ ଞାଣପରିଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଭାୱତ୍ତା ‘‘ସଦ୍ଦୋୱ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୟମେୱ ପକ୍ଖୋ ଞାୟାଗତୋତି କେଚି, ତଂ ନ ଓଳାରିକସୁଖୁମାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ୱଣ୍ଣାରମ୍ମଣେନ ଞାଣେନ ନୀଲପୀତାଦିୱଣ୍ଣାନଂ ୱିୟ ତତ୍ଥେୱ ଗହେତବ୍ବତୋ । ଓଳାରିକସୁଖୁମଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି । ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ । ତେ ସଦ୍ଦାତି ୟେ ସବ୍ବୋଳାରିକତୋ ପଭୁତି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ସୁଖୁମସୁଖୁମା ସଦ୍ଦା ଆୱଜ୍ଜିତା, ତେ । ପାକତିକଚିତ୍ତସ୍ସାପୀତି ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନତୋ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସାପି । ପରିକମ୍ମସମାଧିଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁୟା ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ଆରବ୍ଭ ପରିକମ୍ମକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତକ୍ଖଣିକସମାଧିଚିତ୍ତସ୍ସ । ପୁବ୍ବେପି ଞାଣେନ ପରିମଦ୍ଦିତତ୍ତା ଅତିୱିୟ ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ତେସୁ ସଦ୍ଦେସୂତି ୟେ ପରିକମ୍ମସ୍ସ ୱିସୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ବହୂ ସଦ୍ଦା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ସଦ୍ଦେସୁ । ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ୟତ୍ଥସ୍ସ ପରିକମ୍ମକରଣୱସେନ ଅଭିଣ୍ହଂ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତୋ, ତଂ ଏକଂ ସଦ୍ଦଂ । ତତୋ ପରନ୍ତି ତତୋ ଅପ୍ପନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପରଂ । ତସ୍ମିଂ ସୋତେତି ତସ୍ମିଂ ଞାଣସୋତେ । ପତିତୋ ହୋତୀତି ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁ ଅନ୍ତୋଗଧା ହୋତି ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଭୁତି ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଲାଭୀ ନାମ ହୋତି, ନ ଦାନିସ୍ସ ତଦତ୍ଥଂ ଭାୱନାଭିୟୋଗୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁଂ । ଥାମଜାତନ୍ତି ଜାତଥାମଂ ଦଳ୍ହଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ । ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ ପାଦକଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣଂ । କିନ୍ତି କିତ୍ତକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାମୀତି ଏକଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି । ପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସ ହି ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଫରତୂ’’ତି ମନସି କରିତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ତତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଫରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି। ସୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ଗତେ ସଦ୍ଦେ ଆୱଜ୍ଜତି, ସୁଭାୱିତଭାୱନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତରଂ ସଦ୍ଦଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତଂ, ଇତରସ୍ସ ପୁନପି ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱ । ତତୋ ଏୱ ହି ପାଦକଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସବ୍ଭନ୍ତରଗତେପି ସଦ୍ଦେ ସୁଣାତିୟେୱାତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି । ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲାଦିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁଖୁମସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ କତଂ ।
ଏୱଂସୁଣନ୍ତୋୱାତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୱନେନ ୱସୀକତାଭିଞ୍ଞୋ ହୁତ୍ୱା ୟଥାୱଜ୍ଜିତେ ସଦ୍ଦେ ସୁଣନ୍ତୋ ଏୱ । ପାଟିୟେକ୍କନ୍ତି ଏକଜ୍ଝଂ ପୱତ୍ତମାନେପି ତେ ସଦ୍ଦେ ପଚ୍ଚେକଂ ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ୱୱତ୍ଥପେତୁକାମତାୟ ସତି ।
ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚେତୋପରିୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୦୧.ପରିୟାତୀତି ସରାଗାଦିୱିଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନାତି । ତେନାହ ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ୟେସଞ୍ହି ଧାତୂନଂ ଗତି ଅତ୍ଥୋ, ବୁଦ୍ଧିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପରସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପର-ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି, ୟଥା ହି ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତା । ୟୋ ଅତ୍ତା ନ ହୋତି, ସୋ ପରୋତି । ସତ୍ତାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତାତି ସତ୍ତା । ତସ୍ସା ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସୱିଞ୍ଞାଣକସନ୍ତାନେ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗାପି ସତ୍ତାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭୂତପୁବ୍ବଗତିୟା ୱା । ‘‘ପୁ’’ନ୍ତି ନରକଂ, ତତ୍ଥ ଗଲନ୍ତି ପପତନ୍ତୀତି ପୁଗ୍ଗଲା, ପାପକାରିନୋ । ଇତରେପି ସଂସାରେ ସଂସାରିନୋ ତଂସଭାୱାନାତିୱତ୍ତନତୋ ପୁଗ୍ଗଲାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଂତଂସତ୍ତନିକାୟସ୍ସ ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିୟା ପୂରଣତୋ, ଅନିଚ୍ଚତାୱସେନ ଗଲନତୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲାତି ନେରୁତ୍ତା ।
ଏତଞ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ‘‘ଏତଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୱସେନ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ, ଏତସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନେ ପରିକମ୍ମଂ, ତସ୍ମା ତେନ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତୁକାମେନ ଅଧିଗତଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଏୱଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା। ହଦୟରୂପନ୍ତି ନ ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ଅଥ ଖୋ ହଦୟମଂସପେସି । ୟଂ ବହି କମଲମକୁଳସଣ୍ଠାନଂ, ଅନ୍ତୋ କୋସାତକୀଫଲସଦିସନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଲୋହିତଂ ତିଟ୍ଠତି । ହଦୟୱତ୍ଥୁ ପନ ଇମଂ ଲୋହିତଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତୀତି । କଥଂ ପନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଲୋହିତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଦସ୍ସନେନ ଅରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟେସତୀତି ଆହ ‘‘ୟଦା ହୀ’’ତିଆଦି । କଥଂ ପନ ସୋମନସ୍ସସହଗତାଦିଚିତ୍ତୱୁତ୍ତିୟା କମ୍ମଜସ୍ସ ଲୋହିତସ୍ସ ୱିୱିଧୱଣ୍ଣଭାୱାପତ୍ତୀତି ? କୋ ୱା ଏୱମାହ ‘‘କମ୍ମଜମେୱ ତଂ ଲୋହିତ’’ନ୍ତି ଚତୁସନ୍ତତିରୂପସ୍ସାପି ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏୱମ୍ପି ୟଂ ତତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତଜଂ, ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଣ୍ଣଭେଦେନ ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ଭୱିତବ୍ବଂ, ସେସତିସନ୍ତତିରୂପାନଂ ତଦନୁୱତ୍ତନତୋ । ୟଥା ହି ଗମନାଦୀସୁ ଚିତ୍ତଜରୂପାନି ଉତୁକମ୍ମାହାରସମୁଟ୍ଠାନରୂପେହି ଅନୁୱତ୍ତୀୟନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା କାୟସ୍ସ ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ନ ସିୟା, ଏୱମିଧାପି ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ସେସତିସନ୍ତତିରୂପାନି ଅନୁୱତ୍ତମାନାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ପସାଦକୋଧୱେଲାସୁ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭେଦାପତ୍ତିୟେୱ ଚ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପରିୟେସନ୍ତେନାତି ପଠମଂ ତାୱ ଅନୁମାନତୋ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଗୱେସନ୍ତେନ । ଚେତୋପରିୟଞାଣଞ୍ହି ଉପ୍ପାଦେତୁକାମେନ ୟୋଗିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ କତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ଲାଭୀ ସମାନୋ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ପରସ୍ସ ହଦୟମଂସପେସିଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଲୋହିତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଦସ୍ସନେନ ‘‘ଇଦାନି ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦୋମନସ୍ସସହଗତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଉପେକ୍ଖାସହଗତ’’ନ୍ତି ୱା ନୟଗ୍ଗାହୱସେନପି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । କାଲସତମ୍ପି କାଲସହସ୍ସମ୍ପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତଥେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସେୱଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ହଦୟଲୋହିତୱଣ୍ଣଦସ୍ସନାଦିୱିଧିନା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଇଦାନି ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ୟଂ ତଦା ପୱତ୍ତତୀତି ୱୱତ୍ଥାପିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ତେସଂ ପୁରିମାନି ତୀଣି, ଚତ୍ତାରି ୱା ପରିକମ୍ମାଦିସମଞ୍ଞାନି କାମାୱଚରାନି, ଚତୁତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅନ୍ତେନ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣଂ, ଇଦଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ। ତଞ୍ହି ୟତ୍ଥାନେନ ପରିକମ୍ମଂ କତଂ, ତଂ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ରୂପଂ ୱିୟ ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ, ସଦ୍ଦଂ ୱିୟ ଚ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଂ । ତତୋ ପରଂ ପନ କାମାୱଚରଚିତ୍ତେହି ସରାଗାଦିୱୱତ୍ଥାପନଂ ହୋତି ନୀଲାଦିୱୱତ୍ଥାପନଂ ୱିୟ । ଏୱମଧିଗତସ୍ସ ପନ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଥାମଗମନୱିଧାନମ୍ପି ଅଧିଗମନୱିଧାନସଦିସମେୱାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା ତେନ…ପେ॰… ଥାମଗତଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ ଥାମଗତେ ହୀତିଆଦି ଥାମଗତାନିସଂସଦସ୍ସନଂ । ସବ୍ବମ୍ପି କାମାୱଚରଚିତ୍ତନ୍ତି ଚତୁପଣ୍ଣାସୱିଧମ୍ପି କାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ । ‘‘ସବ୍ବମ୍ପୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତେନ ପଞ୍ଚଦସୱିଧମ୍ପି ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତଂ, ଦ୍ୱାଦସୱିଧମ୍ପି ଅରୂପାୱଚରଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଜାନାତୀତି ସରାଗାଦିପକାରେହି ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନାୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାକଥାତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ଇଧ ଅନୁଦ୍ଧଟଂ । ତମ୍ପି ହି ଉପରିମୋ, ସଦିସୋ ୱା ଅରିୟୋ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ, ସଦିସସ୍ସ ଚ ଚିତ୍ତମ୍ପି ପଜାନାତି ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁତ୍ତରଂ ୱା ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ସଙ୍କମନ୍ତୋତି ଞାଣେନ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ । ଏକଚ୍ଚଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ପରିକମ୍ମେନ ୱିନା ତଦଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଚିତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ସଙ୍କମନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିନାପି ହଦୟରୂପଦସ୍ସନେନା’’ତି । ହଦୟରୂପଦସ୍ସନାଦିୱିଧାନଂ ହି ଆଦିକମ୍ମିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ, ଚତୁୱୋକାରଭୱେପି ୱା । ନ କତୋ ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତୋ ଅଭିନିୱେସୋ ଏତେନାତି ଅକତାଭିନିୱେସୋ, ତସ୍ସ, ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ କଥାତି ‘‘ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପରିକମ୍ମକଥା ।
ଅୱସେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ । ଏୱଂ ଅୱିଭାଗେନ ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁଭୂମକଂ କୁସଲାବ୍ୟାକତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୀତରାଗ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଞ୍ହି ୟୋନିସୋମନସିକାରପ୍ପଚ୍ଚୟତଂହେତୁକତାହି ରାଗେନ ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାଭାୱତୋ ‘‘ୱୀତରାଗ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ସେସାକୁସଲଚିତ୍ତାନଂ ରାଗେନ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ ନତ୍ଥେୱ ସରାଗତା, ତଂନିମିତ୍ତକତାୟ ପନ ସିୟା ତଂସହିତତାଲେସୋତି ନତ୍ଥେୱ ୱୀତରାଗତାପୀତି ଦୁକୱିନିମୁତ୍ତତାୱ ୟୁତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଦୁକେ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ ପଦେସିକଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ଦୁକନ୍ତରପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ତେସଂ । ୟେ ପନ ‘‘ପଟିପକ୍ଖଭାୱେ ଅସତିପି ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱୋ ଏୱେତ୍ଥ ପମାଣଂ ଏକଚ୍ଚଅବ୍ୟାକତାନଂ ୱିୟା’’ତି ସେସାକୁସଲଚିତ୍ତାନମ୍ପି ୱୀତରାଗତଂ ପଟିଜାନନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କେଚି ପନ ଥେରା ତାନିପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି । ସଦୋସଦୁକେପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକନୟେନାତି ଆୱେଣିକନୟେନ, ତଦଞ୍ଞାକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ୱିୟ ଲୋଭଦୋସେହି ଅମିସ୍ସିତସ୍ସ ମୋହସ୍ସେୱ ସବ୍ଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତେସୁ ସହ ମୋହେନେୱାତି ସମୋହଂ ପଠମନୟେ, ଦୁତିୟନୟେ ପନ ସହେୱ ମୋହେନାତି ସମୋହନ୍ତି ଏୱଂ ଉତ୍ତରପୁରିମପଦାୱଧାରଣତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ନୟେସୁ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଅନୁୱତ୍ତନୱସେନ ଗତଂ ପୱତ୍ତଂ ଥିନମିଦ୍ଧାନୁଗତଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ସସଙ୍ଖାରିକାକୁସଲଚିତ୍ତଂ ସଂଖିତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣେ ସଙ୍କୋଚନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୁଗତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଂ ପନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଚିତ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ଥାମଜାତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମତ୍ଥତାୟ, ୱିପୁଲଫଲତାୟ, ଦୀଘସନ୍ତାନତାୟ ଚ ମହନ୍ତଭାୱଂ ଗତଂ, ମହନ୍ତେହି ୱା ଉଳାରଚ୍ଛନ୍ଦୱୀରିୟଚିତ୍ତପଞ୍ଞେହି ଗତଂ ପଟିପନ୍ନନ୍ତି ମହଗ୍ଗତଂ । ଅୱସେସନ୍ତି ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣଂ । ଅତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତରିତୁଂ ସମତ୍ଥେହି ସହ ଉତ୍ତରେହୀତି ସଉତ୍ତରଂ। ଉତ୍ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଉତ୍ତରଂ, ଲୋକେ ଅପରିୟାପନ୍ନଭାୱେନ ଲୋକତୋ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ। ତତୋ ଏୱ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରଂ। ଉପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତେନ ସମାଧିନା ସମ୍ମଦେୱ ଆହିତନ୍ତି ସମାହିତଂ । ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତିପ୍ପତ୍ତଂ କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତଂ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିପ୍ପତ୍ତଂ ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତଂ । ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିପ୍ପତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିପ୍ପତ୍ତଂ ଫଲଚିତ୍ତଂ । ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତିପ୍ପତ୍ତମ୍ପି ତଦୁଭୟମେୱ । କାମଂ କାନିଚି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଚିତ୍ତାଦୀନି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି, ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତିପ୍ପତ୍ତାନି ପନ ନ ହୋନ୍ତି ତାଦିସକିଚ୍ଚାୟୋଗତୋ । ପାଳିୟଂ ଆଗତସରାଗାଦିଭେଦୱସେନ ଚେୱ ତେସଂ ଅନ୍ତରଭେଦୱସେନ ଚ ସବ୍ବପ୍ପକାରମ୍ପି।
ଚେତୋପରିୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୦୨. ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ତସ୍ସ ୱା ଅନୁସ୍ସରଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି, ତଂ ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିମ୍ହି ୟଂ ଞାଣଂ, ତଦତ୍ଥାୟା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସତିଞାଣାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁବ୍ବେ’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତି’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ଅତୀତଭୱୱିସୟଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତୀତଜାତୀସୂ’’ତି ନିୱାସ-ସଦ୍ଦୋ କମ୍ମସାଧନୋ, ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତୋ ଚ ନିୱସିତଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି । ନିୱୁତ୍ଥତା ଚେତ୍ଥ ସସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତତା, ତଥାଭୂତା ଚ ତେ ଅନୁ ଅନୁ ଭୂତା ଜାତା ପୱତ୍ତା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଗତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନିୱୁତ୍ଥାତି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥା ଅନୁଭୂତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି । ଏୱଂ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମୱସେନ ନିୱାସ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱିସେସେନ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମା ୱା ନିୱୁତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଗୋଚରନିୱାସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋଚରଭୂତାପି ହି ଗୋଚରାସେୱନାୟ ଆସେୱିତା ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଅନୁଭୂତା ନିୱୁତ୍ଥା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି । ତେ ପନ ଦୁୱିଧା ସପରୱିଞ୍ଞାଣଗୋଚରତାୟାତି ଉଭୟେପି ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା’’ତି ୱଚନଂ ୟେ ତେ ଗୋଚରନିୱାସେନ ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମା, ତେ ନ କେୱଲଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣମତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ୟଥା ପୁବ୍ବେ ଜାତିନାମଗୋତ୍ତୱଣ୍ଣଲିଙ୍ଗାହାରାଦିୱିସେସେହି ପରିଚ୍ଛେଦକାରିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହିତା, ତଥେୱେତଂ ଞାଣଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗଣ୍ହାତୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତାପି ୱା ନିୱୁତ୍ଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋୱ ୱିଞ୍ଞାଣେନ, ଅଥ ଖୋ ପରେସଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତାପି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାପି ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ‘‘ପରେସମ୍ପି ୱା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା’’ତି । ତସ୍ସ ଚ ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେ ଚ ଖୋ ୟସ୍ମା ଅଭୀତାସୁ ଏୱ ଜାତୀସୁ ଅଞ୍ଞେହି ୱିଞ୍ଞାତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ତେ ଚ ପରିନିବ୍ବୁତାପି ହୋନ୍ତି । ୟେ ହି ତେ ୱିଞ୍ଞାତା, ତେସଂ ତଦା ୱତ୍ତମାନସନ୍ତାନାନୁସାରେନ ତେସମ୍ପି ଅତୀତେ ପୱତ୍ତି ଞାୟତୀତି ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଛିନ୍ନୱଟୁମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ତେସଂ ଅନୁସ୍ସରଣା ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନୁସ୍ସରଣାନି ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଛିନ୍ନୱଟୁମକା ପନ ସବ୍ବେୱ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତା । ତେସଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ନାମ ତେସଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁସ୍ସରଣଂ, ସା ପନ ପଟିପତ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଛଳାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣାତି ତାନି ଇଧ ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାନି, ତେ ପନେତେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ୱିସୟା, ନ ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଆହ ‘‘ତେ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି । ନ ହି ଅତୀତେ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱିପସ୍ସିଂସୁ, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସୁଂ, ଏୱଂ ଫଲନିବ୍ବାନାନି ସଚ୍ଛାକଂସୁ, ଏୱଂ ୱେନେୟ୍ୟେ ୱିନେସୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ଅଞ୍ଞେସଂ ଞାଣସ୍ସ ଗତି ଅତ୍ଥୀତି । ୟାୟ ସତିୟା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ସା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
ଅନେକୱିଧନ୍ତି ନାନାଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସାଦିୱସେନ ବହୁୱିଧଂ । ପକାରେହୀତି ନାମଗୋତ୍ତାଦିଆକାରେହି ସଦ୍ଧିଂ, ସହୟୋଗେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ପୱତ୍ତିତଂ ଦେସନାୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ସଂୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି, ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନିୱାସ’’ନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗଧଭେଦସାମଞ୍ଞୱଚନମେତନ୍ତି ତେ ଭେଦେ ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୱସେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିୱୁତ୍ଥସନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ସାୱକସ୍ସେୱେତଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ, ନ ସତ୍ଥୁନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୱସେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱା’’ତି । ଖନ୍ଧପଟିପାଟି ଖନ୍ଧାନଂ ଅନୁକ୍କମୋ । ସା ଚ ଖୋ ଚୁତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପଟିପାଟିୱସେନ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଇରିୟାପଥପଟିପାଟି ଖନ୍ଧପଟିପାଟୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାତି ଞାଣଗତିୟା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା । ତିତ୍ଥିୟାତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା, ତେ ପନ କମ୍ମୱାଦିନୋ କିରିୟୱାଦିନୋ ତାପସାଦୟୋ । ଠପେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକେ ଇତରେ ସତ୍ଥୁ ସାୱକା ପକତିସାୱକା।
ୟସ୍ମା ତିତ୍ଥିୟାନଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀସୁ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଏୱ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନ ତତୋ ପର’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଦୁବ୍ବଲପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ, ତେନ ୱିପସ୍ସନାଭିୟୋଗୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୱିସେସକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ବଲୱପଞ୍ଞତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦାଦିୟେୱ ପଞ୍ଞାୟ ବଲୱକାରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଞ୍ହେତ୍ଥ ନେସଂ ସାଧାରଣକାରଣଂ । ଏତ୍ତକୋତି କପ୍ପାନଂ ଲକ୍ଖଂ, ତଦଧିକଂ ଏକଂ, ଦ୍ୱେ ଚ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀତି କାଲୱସେନ ଏୱଂପରିମାଣୋ ୟଥାକ୍କମଂ ତେସଂ ମହାସାୱକଅଗ୍ଗସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁଞ୍ଞଞାଣାଭିନୀହାରୋ ସାୱକପଚ୍ଚେକବୋଧିପାରମିତା ସମିତା । ୟଦି ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣକାଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ତେସଂ ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣୱିଭାଗୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ୱିସୟପରିଚ୍ଛେଦତା ଆପନ୍ନାତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ୟାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ୱଚନତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନମ୍ପି ୱିସୟେ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ତଂ ଜାନନ୍ତି ଏୱ । ଅଥ ୱା ସତିପି କାଲପରିଚ୍ଛେଦେ କାରଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହାଦିନା ସାତିସୟତ୍ତା ମହାବୋଧିସମ୍ଭାରାନଂ ପଞ୍ଞାପାରମିତାୟ ପୱତ୍ତିଆନୁଭାୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅତୀତେ ଏତ୍ତକାନି କପ୍ପାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀତି ଏୱଂ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅନାଗତେ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ।
ଏୱଂ ଛନ୍ନଂ ଜନାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସରଣଂ କାଲୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣତୋ ଆନୁଭାୱୱିସେସତୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିତ୍ଥିୟା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନାତି ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଚୁତିଂ ଦିସ୍ୱା ଅନ୍ତରା କିଞ୍ଚି ଅନାମସିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୟା ଏୱ ଗହଣୱସେନ । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକତୋ, ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତେସଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପକତିସାୱକା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନପି ସଙ୍କମନ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ବଲୱପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତି ହେତୁନା ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସଙ୍କମନଂ ୱେମଜ୍ଝଦସ୍ସନେ ପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ଞାଣବଲଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତଂ ତଂ ପାକଟମେୱାତି ୟଥା ନାମ ସରଦସମୟେ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାୟଂ ଚତୁରତନିକେ ଗେହେ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ରୂପଗତଂ ସୁପାକଟମେୱ ହୋତୀତି ଲୋକସିଦ୍ଧମେତଂ, ସିୟା ପନ ତସ୍ସ ସୁଖୁମତରତିରୋହିତାଦିଭେଦସ୍ସ ରୂପଗତସ୍ସ ଅଗୋଚରତା । ନତ୍ଥେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଗୋଚରତା, ଅଥ ଖୋ ତଂ ଞାଣାଲୋକେନ ଓଭାସିତଂ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସୁପାକଟଂ ସୁୱିଭୂତମେୱ ହୋତି ତଥା ଞେୟ୍ୟାୱରଣସ୍ସ ସୁପହୀନତ୍ତା । ପେୟ୍ୟାଲପାଳିଂ ୱିୟ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ୟଥା ପେୟ୍ୟାଲପାଳିଂ ପଠନ୍ତା ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଚମଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ଆଦିପରିୟୋସାନମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତା ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ନ ଅନୁପଦଂ, ଏୱଂ ଅନେକାପି କପ୍ପକୋଟିୟୋ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା । ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟସ୍ମିଂ କପ୍ପେ, ୟସ୍ମିଂ ଭୱେ ୟଂ ୟଂ ଜାନିତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତେ ଏୱ ଞାଣେନ ଓକ୍କମନ୍ତା । ସୀହୋକ୍କନ୍ତୱସେନ ସୀହଗତିପତନୱସେନ ଞାଣଗତିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତି। ସତଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଳସ୍ସ କୋଟିୟା କୋଟିପଟିପାଦନୱସେନ କତୱାଲୱେଧପରିଚୟସ୍ସ । ସରଭଙ୍ଗସଦିସସ୍ସାତି ସରଭଙ୍ଗବୋଧିସତ୍ତସଦିସସ୍ସ (ଜା॰ ୨.୧୭.୫୦ ଆଦୟୋ) । ଲକ୍ଖଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅପ୍ପତ୍ତୱସେନ ନ ସଜ୍ଜତି। ଅତିକ୍କମନପସ୍ସଗମନୱସେନ ନ ୱିରଜ୍ଝତି।
ଖଜ୍ଜୁପନକପ୍ପଭାସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଞାଣସ୍ସ ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପାନୁଭାୱତାୟ ଖଜ୍ଜୋତୋଭାସସମଂ ହୁତ୍ୱା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଦୀପପ୍ପଭାସଦିସନ୍ତି ପାକତିକଦୀପାଲୋକସଦିସଂ । ଉକ୍କାପଭା ମହାଉମ୍ମୁକାଲୋକୋ । ଓସଧିତାରକପ୍ପଭାତି ଉସ୍ସନ୍ନା ପଭା ଏତାୟ ଧୀୟତୀତି ଓସଧି, ଓସଧୀନଂ ୱା ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟିକତ୍ତା ଓସଧୀତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମାୟ ତାରକାୟ ପଭା । ସରଦସୂରିୟମଣ୍ଡଲସଦିସଂ ସୱିସୟେ ସବ୍ବସୋ ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନତୋ ।
ୟଟ୍ଠିକୋଟିଗମନଂ ୱିୟ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୟା ଅମୁଞ୍ଚନତୋ । କୁନ୍ନଦୀନଂ ଅତିକ୍କମନାୟ ଏକେନେୱ ରୁକ୍ଖଦଣ୍ଡେନ କତସଙ୍କମୋ ଦଣ୍ଡକସେତୁ। ଚତୂହି, ପଞ୍ଚହି ୱା ଜନେହି ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ଫଲକେ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଆଣିୟୋ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା କତସଙ୍କମୋ ଜଙ୍ଘସେତୁ। ଜଙ୍ଘସତ୍ଥସ୍ସ ଗମନୟୋଗ୍ଗୋ ସଙ୍କମୋ ଜଙ୍ଘସେତୁ ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗୋ ୱିୟ । ସକଟସ୍ସ ଗମନୟୋଗ୍ଗୋ ସଙ୍କମୋ ସକଟସେତୁ ସକଟମଗ୍ଗୋ ୱିୟ । ମହତା ଜଙ୍ଘସତ୍ଥେନ ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ମହାଜଙ୍ଘମଗ୍ଗୋ। ବହୂହି ୱୀସାୟ ୱା ତିଂସାୟ ୱା ସକଟେହି ଏକଜ୍ଝଂ ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ମହାସକଟମଗ୍ଗୋ।
ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅଧିକାରେତି ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୯) ଚିତ୍ତସୀସେନ ସାୱକସ୍ସ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସମାଧିଭାୱନାଧିକାରେ ।
୪୦୩.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସାୱକାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସରଣଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ତେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସରିତୁକାମେନ । ହେଟ୍ଠା ତୀସୁ ଝାନେସୁ ୟଥାରହଂ ପୀତିସୁଖେହି କାୟଚିତ୍ତାନଂ ସମ୍ପୀନନାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣାରମ୍ଭୋ, ସା ଇଧ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମା ନିସଜ୍ଜା । ତତୋ ଆସନପଞ୍ଞାପନନ୍ତି ତତୋ ନିସଜ୍ଜାୟ ପୁରିମକଂ ଆସନପଞ୍ଞାପନଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି। ଭୋଜନକାଲୋତିଆଦୀସୁ କାଲସୀସେନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ କତକିଚ୍ଚମାହ । ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱନ୍ଦନକାଲୋତି ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣେସୁ ଚେତିୟବୋଧୀନଂ ୱନ୍ଦନକାଲୋ । ସକଲଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ।
କିଞ୍ଚି କିଚ୍ଚଂ । ଏତ୍ତକେନାତି ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନେନ । ପାଦକଜ୍ଝାନଞ୍ହି ସତ୍ଥକସ୍ସ ୱିୟ ନିସାନସିଲା ସତିପଞ୍ଞାନମ୍ପି ନିସିତଭାୱାୱହଂ । ୟଂ ତସ୍ସ, ତା ତଂ ସମାପଜ୍ଜନେନ ପରମନେପକ୍କପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଦୀପେ ଜଲିତେ ୱିୟ ପାକଟଂ ହୋତୀ’’ତି, ଅନ୍ଧକାରଟ୍ଠାନେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁରିମଭୱେତି ଇମସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଭୱେ । ପୱତ୍ତିତନାମରୂପନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତିତନାମରୂପଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପଠମଂ ରୂପଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ନାମଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ପଠମଂ ନାମଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ରୂପନ୍ତି ଅପରେ । ପହୋତୀତି ସକ୍କୋତି । ପଣ୍ଡିତୋ ନାମ ଇମିସ୍ସା ଅଭିଞ୍ଞାଭାୱନାୟ କତାଧିକାରୋ ।
‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମା କମ୍ମଭୱା ଅଞ୍ଞୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତରଭାୱତୋ । ଅଞ୍ଞଥା ଏକଭୱେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମେୱ ନାମରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନିରୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ । ତେନେୱାହ –
‘‘ୟେ ନିରୁଦ୍ଧା ମରନ୍ତସ୍ସ, ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ୱା ଇଧ ।
ସବ୍ବେପି ସଦିସା ଖନ୍ଧା, ଗତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୩୯) ।
ତଂ ଠାନନ୍ତି ତଂ ନିକ୍ଖେପଟ୍ଠାନଂ । ଆହୁନ୍ଦରିକନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ, ଉପରି ଚ ଘନସଞ୍ଛନ୍ନଂ ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନଂ । ଅନ୍ଧତମମିୱାତି ଅନ୍ଧକାରତିମିସା ୱିୟ ।
କୂଟାଗାରକଣ୍ଣିକତ୍ଥାୟାତି କୂଟାଗାରସ୍ସ କୂଟତ୍ଥାୟ । କୂଟାଗାରସ୍ସ କଣ୍ଣିକା ୱିୟ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ, ମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ପୁରିମଭୱେ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତନାମରୂପଂ, ସାଖାପଲାସା ୱିୟ ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ, ଫରସୁଧାରା ୱିୟ ପରିକମ୍ମଭାୱନା, କମ୍ମାରସାଲା ୱିୟ ପାଦକଜ୍ଝାନନ୍ତି ଏୱଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଟ୍ଠଫାଲକୋପମାପି ‘‘ୟଥା ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ ଓଦନପଚନାଦିଅତ୍ଥଂ ମହନ୍ତଂ ଦାରୁଂ ଫାଲେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ତଚଫେଗ୍ଗୁମତ୍ତଫାଲନେ ଫରସୁଧାରାୟ ୱିପନ୍ନାୟ ମହନ୍ତଂ ଦାରୁଂ ଫାଲେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା କେସୋହାରକୂପମା।
ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂନାମ ନ ହୋତି ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତାଭାୱା । ତନ୍ତି ପଚ୍ଛିମନିସଜ୍ଜତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ପଟିସନ୍ଧି ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ପରିକମ୍ମଭାୱେନ ପୱତ୍ତସମାଧିନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣଂ ପରିକମ୍ମସମାଧିଞାଣଂ । ତଂ ରୂପାୱଚରଂ ସନ୍ଧାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ତଂ ତେସଂ ୱଚନଂ ଅତୀତଂସଞାଣଂ ଚେ, ରୂପାୱଚରଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ପରିକମ୍ମସମାଧିଞାଣସ୍ସ କାମାୱଚରଭାୱତୋ । ନ ହି ଅନନ୍ତରଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଓରତୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ଆରବ୍ଭ ରୂପାୱଚରଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱା ଆଗତଂ ଅତ୍ଥି । ୟେସଂ ଜୱନାନଂ ପୁରିମାନୀତି ୟୋଜନା । ୟଦା ପନ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦାସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ନାମାତି କାମଂ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିତନାମରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତଞାଣଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତଂ ପନ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଞାଣସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଜୋତିତଭାୱତୋ । ୟଥେୱ ହି ତତୋ ନାମରୂପତୋ ପଭୁତି ସବ୍ବେ ଅତୀତା ଖନ୍ଧା, ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ, ଏୱଂ ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ତେନ ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସତିୟା ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତୀ’’ତି ।
୪୦୪.ଏକମ୍ପି ଜାତିନ୍ତି ଏକମ୍ପି ଭୱଂ । ସୋ ହି ଏକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତୋ ଆଦାନନିକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅନ୍ତୋଗଧଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧୋ ଇଧ ଜାତୀତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏକମ୍ପି…ପେ॰… ଖନ୍ଧସନ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ପରିହାୟମାନୋତି ଖୀୟମାନୋ ୱିନସ୍ସମାନୋ । କପ୍ପୋତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପୋ । ସୋ ପନ ଅତ୍ଥତୋ କାଲୋ, ତଦା ପୱତ୍ତମାନସଙ୍ଖାରୱସେନସ୍ସ ପରିହାନି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଡ୍ଢମାନୋ ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟୋ ପନ ‘‘କାଲଂ ଖେପେତୀ’’ତି, ‘‘କାଲୋ ଘସତି ଭୂତାନି, ସବ୍ବାନେୱ ସହତ୍ତନା’’ତି (ଜା॰ ୧.୨.୧୯୦) ଚ ଆଦୀସୁ କାଲସ୍ସାପି ଖୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ ଅନିଟ୍ଠପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ସଂୱଟ୍ଟନଂ ୱିନସ୍ସନଂ ସଂୱଟ୍ଟୋ, ସଂୱଟ୍ଟତୋ ଉଦ୍ଧଂ ତଥା ଠାୟୀ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ । ତଂମୂଲକତ୍ତାତି ତଂପୁବ୍ବକତ୍ତା । ୱିୱଟ୍ଟନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ, ୱଡ୍ଢନଂ ୱା ୱିୱଟ୍ଟୋ।
ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋ ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋ ୱାୟୋସଂୱଟ୍ଟୋତି ଏୱଂ ସଂୱଟ୍ଟସୀମାନୁକ୍କମେନ ସଂୱଟ୍ଟେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ତଥା ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋୱାୟୋସଂୱଟ୍ଟୋ’’ତି ୱଚନଂ ସଂୱଟ୍ଟକମହାଭୂତଦେସନାନୁପୁବ୍ବିୟାତି କେଚି । ସଂୱଟ୍ଟାନୁପୁବ୍ବିୟାତି ଅପରେ । ଆପେନ ସଂୱଟ୍ଟୋ ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋ । ସଂୱଟ୍ଟସୀମାତି ସଂୱଟ୍ଟମରିୟାଦା ।
ସଂୱଟ୍ଟତୀତି ୱିନସ୍ସତି । ସଦାତି ସବ୍ବକାଲଂ, ତୀସୁପି ସଂୱଟ୍ଟକାଲେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଏକଂ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଧ ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତଂ ନାମ ତିୱିଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଞାଣାନୁଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞଫଲସମୁତ୍ତେଜିତୋ ସରସେନେୱ ପଥୱୀ ୱିଜମ୍ଭତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନଖେତ୍ତଂ ନାମାତି ଆହ ‘‘ଜାତିଖେତ୍ତଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତ’’ନ୍ତି । ଆନୁଭାୱୋ ୱତ୍ତତୀତି ଇଧ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଆଣାଖେତ୍ତପରିୟାପନ୍ନେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚକ୍କୱାଳେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ପରିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଗତୋପି କତପରିତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥ ଏକଚକ୍କୱାଳେ ଠତ୍ୱା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିତ୍ତେ କତେ ଆଣାଖେତ୍ତେ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅଭିସମ୍ଭୁଣାତ୍ୱେୱ ପରିତ୍ତାନୁଭାୱୋ ତତ୍ଥ ଦେୱତାହି ପରିତ୍ତାଣାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ । ୟଂ ୱିସୟଖେତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ସରେନ ଅଭିୱିଞ୍ଞାପନଂ, ଅତ୍ତନୋ ରୂପଦସ୍ସନଞ୍ଚ ପଟିଜାନନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ୟାୱତା ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୧) ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣେ ୱିସୟଖେତ୍ତେ । ୟଂ ୟଂ ତଥାଗତୋ ଆକଙ୍ଖତି, ତଂ ତଂ ଜାନାତି ଆକଙ୍ଖାମତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ । ସଣ୍ଠହନ୍ତନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ଜାୟମାନଂ ।
୪୦୫.ଗୋଖାୟିତକମତ୍ତେସୂତି ଗୋହି ଖାଦିତବ୍ବପ୍ପମାଣେସୁ । ୟନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ । ପୁପ୍ଫଫଲୂପଜୀୱିନିୟୋ ଚ ଦେୱତା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଏତେସନ୍ତି ‘‘ୱସ୍ସୂପଜୀୱିନୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସତ୍ତାନଂ । ତତ୍ଥାତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ । ସୋ ଚ ଖୋ ପରିତ୍ତାଭାଦିବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନୱସେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ଝାନପ୍ପଟିଲାଭସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକଂ ବ୍ୟୂହେନ୍ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତୀତି ଲୋକବ୍ୟୂହା। ତେ କିର ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଠିତାପି ନିସିନ୍ନାପି ସଂୱେଗଜାତା, ସମ୍ଭମପ୍ପତ୍ତା ଚ ହୁତ୍ୱା ତେସଂ ଆସନ୍ନେ ଠାନେ ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ସିଖାବନ୍ଧସ୍ସ ମୁତ୍ତତାୟ ମୁତ୍ତସିରା। ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଧୂୟମାନକେସତାୟ ୱିକିଣ୍ଣକେସା। ଲୋକୱିନାସଭୟେନ ସୋକୱନ୍ତଚିତ୍ତତାୟ ଅତିୱିୟ ୱିରୂପୱେସଧାରିନୋ । ମାରିସାତି ଦେୱାନଂ ପିୟସମୁଦାଚାରୋ । କଥଂ ପନେତେ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଂ ଜାନନ୍ତୀତି ? ଧମ୍ମତାୟ ସଞ୍ଚୋଦିତାତି ଆଚରିୟା । ତାଦିସନିମିତ୍ତଦସ୍ସନେନାତି ଏକେ । ବ୍ରହ୍ମଦେୱତାହି ଉୟ୍ୟୋଜିତାତି ଅପରେ ।
ମେତ୍ତାଦୀନୀତି ମେତ୍ତାମନସିକାରାଦୀନି କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞାନି । ଦେୱଲୋକେତି କାମଦେୱଲୋକେ । ଦେୱାନଂ କିର ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସୱାତଗ୍ଗହଣପରିଚୟେନ ୱାୟୋକସିଣେ ଝାନାନି ସୁଖେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱାୟୋକସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଝାନଂ ପଟିଲଭନ୍ତୀ’’ତି । ତଦଞ୍ଞେ ପନାତି ଆପାୟିକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତତ୍ଥାତି ଦେୱଲୋକେ ।
ଦୁତିୟୋ ସୂରିୟୋତି ଦୁତିୟଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ । ସତ୍ତସୂରିୟନ୍ତି ସତ୍ତସୂରିୟପାତୁଭାୱସୁତ୍ତଂ । ପକତିସୂରିୟେତି କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନକାଲତୋ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନସୂରିୟୱିମାନେ । କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ପନ ୟଥା ଅଞ୍ଞେ କାମାୱଚରଦେୱା, ଏୱଂ ସୂରିୟଦେୱପୁତ୍ତୋପି ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପନ ପଭସ୍ସରତରଞ୍ଚେୱ ତେଜୱନ୍ତତରଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ତଂ ଅନ୍ତରଧାୟିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅପରେ । ଗଙ୍ଗା ୟମୁନା ସରଭୂ ଅଚିରୱତୀ ମହୀତି ଇମା ପଞ୍ଚ ମହାନଦିୟୋ।
ପଭୱାତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତା । ହଂସପାତନୋତି ମନ୍ଦାକିନିମାହ ।
ନ ସଣ୍ଠାତୀତି ନ ତିଟ୍ଠତି ।
ପରିୟାଦିନ୍ନସିନେହନ୍ତି ପରିକ୍ଖୀଣସିନେହଂ । ୟାୟ ଆପୋଧାତୁୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଥୱୀଧାତୁ ଆବନ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ପିଣ୍ଡତା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସା ଛସୂରିୟପାତୁଭାୱେନ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ଚିଦନ୍ତି ୟଥା ଚ ଇଦଂ ଚକ୍କୱାଳଂ । ଏୱଂ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନିପୀତି ୱିପତ୍ତିମହାମେଘୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ତତ୍ଥ ଅତିଦିସତି ।
ପଲୁଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା । ସଙ୍ଖାରଗତନ୍ତି ଭୂତୁପାଦାୟପ୍ପଭେଦଂ ସଙ୍ଖାରଜାତଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରପରିକ୍ଖୟାତି ଝାପେତବ୍ବସଙ୍ଖାରପରିକ୍ଖୟା । ସୟମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ସମାନଂ ଇନ୍ଧନାଭାୱତୋ ଛାରିକମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା ନିଡ୍ଡହିତ୍ୱା ୱୂପସମତୀତି ଆହ ‘‘ସପ୍ପି…ପେ॰… ନିବ୍ବାୟତୀ’’ତି ।
୪୦୬.ଦୀଘସ୍ସଅଦ୍ଧୁନୋତି ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୀଘସ୍ସ କାଲସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ। ତାଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସାକସାଲାଦିରୁକ୍ଖେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଘନଂ କରୋତୀତି ୱିସରିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ପିଣ୍ଡିତଂ କରୋତି । ତେନାହ ‘‘ପରିୱଟୁମ’’ନ୍ତି, ୱଟ୍ଟଭାୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ତନ୍ତି ଉଦକଂ । ଅସ୍ସାତି ୱାତସ୍ସ । ୱିୱରଂ ଦେତୀତି ୟଥା ଘନଂ କରୋତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରଂ ଦେତି । ପରିକ୍ଖୟମାନନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଏକୋଘଭୂତେନ ୱାତେନ ପରିସୋସିୟମାନତାୟ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ପାତୁଭୱତୀତି ୟୋଜନା । ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋତି ଚ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିମାହ । ଉପରି ଚତୁକାମାୱଚରଦେୱଲୋକଟ୍ଠାନେତି ୟାମଦେୱଲୋକାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନେ । ଚାତୁମହାରାଜିକତାୱତିଂସଭୱନାନଂ ପନ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନାନି ପଥୱୀସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ନ ତାୱ ପାତୁଭୱନ୍ତି ।
ରୁନ୍ଧନ୍ତୀତି ୟଥା ହେଟ୍ଠା ନ ଭସ୍ସତି, ଏୱଂ ନିରୋଧେନ୍ତି ।
‘‘ପଠମତରାଭିନିବ୍ବତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ଆୟୁକ୍ଖୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନଂ, ତେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱା କପ୍ପାନଂ ଆଦିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ତତୋତି ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ । ପରିତ୍ତାଭଅପ୍ପମାଣାଭାପି ହି ଆଭସ୍ସରଗ୍ଗହଣେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ତେ ହୋନ୍ତି ସୟଂପଭା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରା’’ତି ଇଦଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନପୁଞ୍ଞସ୍ସ ମହାନୁଭାୱତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଲୁପ୍ପକାରକନ୍ତି ଆଲୋପଂ କତ୍ୱା କତ୍ୱାତି ୱଦନ୍ତି, ଆଲୁପ୍ପନଂ ୱିଲୋପଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠାତି ଅତିୱିୟ ହଟ୍ଠା ଉପ୍ପିଲାୱିତଚିତ୍ତା । ନାମଂ କରୋନ୍ତୀତି ତଥା ୱୋହରନ୍ତି ।
ସିନେରୁଚକ୍କୱାଳହିମୱନ୍ତପବ୍ବତାତି ଏତ୍ଥ ଦୀପସମୁଦ୍ଦାପୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ନିନ୍ନନିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ସମୁଦ୍ଦା, ସମସମଟ୍ଠାନେ ଦୀପା’’ତି । ଥୂପଥୂପାତି ଉନ୍ନତୁନ୍ନତା ।
ଅତିମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞନ୍ତି, ହୀଳେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ନୟେନାତି ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୨୩) ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନେୱ । ପଦାଲତାତି ଏୱଂନାମିକା ଲତାଜାତି । ତସ୍ସା କିର ପାରାସୱଜାତି ଗଳୋଚୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅକଟ୍ଠେ ଏୱ ଭୂମିପ୍ପଦେସେ ପଚ୍ଚନକୋ ଅକଟ୍ଠପାକୋ । ଅକଣୋତି କୁଣ୍ଡକରହିତୋ ।
ସୁମନସଙ୍ଖାତଜାତିପୁପ୍ଫସଦିସୋ ସୁମନଜାତିପୁପ୍ଫସଦିସୋ। ୟୋ ୟୋ ରସୋ ଏତସ୍ସାତି ୟଂୟଂରସୋ, ଓଦନୋ, ତଂ ୟଂୟଂରସଂ, ୟାଦିସରସୱନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରସପଥୱୀ, ଭୂମିପପ୍ପଟକୋ, ପଦାଲତା ଚ ପରିଭୁତ୍ତା ସୁଧାହାରୋ ୱିୟ ଖୁଦ୍ଦଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ରସହରଣୀହି ରସମେୱ ବ୍ରୂହେନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ୱତ୍ଥୁନୋ ସୁଖୁମଭାୱେନ ନିସ୍ସନ୍ଦା, ସୁଖୁମଭାୱେନେୱ ଗହଣିନ୍ଧନମେୱ ଚ ହୋନ୍ତି । ଓଦନୋ ପନ ପରିଭୁତ୍ତୋ ରସଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋପି ୱତ୍ଥୁନୋ ଓଳାରିକଭାୱେନ ନିସ୍ସନ୍ଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପସ୍ସାୱଂ, କସଟଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଆହ ‘‘ତତୋ ପଭୁତି ମୁତ୍ତକରୀସଂ ସଞ୍ଜାୟତୀ’’ତି । ପୁରିମତ୍ତଭାୱେସୁ ପୱତ୍ତଉପଚାରଜ୍ଝାନାନୁଭାୱେନ ୟାୱ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ କାମରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱେଗୋ ନ ସମିତୋ, ନ ତାୱ ବଲୱକାମରାଗୂପନିସ୍ସୟାନି ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପାତୁରହେସୁଂ । ୟଦା ପନସ୍ସ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ବଲୱକାମରାଗୋ ଲଦ୍ଧାୱସରୋ ଅହୋସି, ତଦା ତଦୁପନିସ୍ସୟାନି ତାନି ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ସଞ୍ଜାୟିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରିସସ୍ସ…ପେ॰… ପାତୁଭୱତୀ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତତ୍ର ସୁଦ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଅଲସଜାତିକସ୍ସାତି ସଜ୍ଜୁକମେୱ ତଣ୍ଡୁଲଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରଦିୱସସ୍ସତ୍ଥାୟ ଗହଣେନ ଅଲସପକତିକସ୍ସ ।
ଅନୁତ୍ଥୁନନ୍ତୀତି ଅନୁସୋଚନ୍ତି । ସମ୍ମନ୍ନେୟ୍ୟାମାତି ସମନୁଜାନେୟ୍ୟାମ । ନୋତି ଅମ୍ହେସୁ । ସମ୍ମାତି ସମ୍ମଦେୱ ୟଥାରହଂ । ଖୀୟିତବ୍ବନ୍ତି ଖୀୟନାରହଂ ନିନ୍ଦନୀୟଂ । ଗରହିତବ୍ବନ୍ତି ହୀଳେତବ୍ବଂ ।
ଅୟମେୱ ଭଗୱା ପଟିବଲୋ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହଂ କାତୁନ୍ତି ୟୋଜନା । ରଞ୍ଜେତୀତି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ସମ୍ମଦେୱ ରମେତି ପୀଣେତି ।
ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଚତୁସଟ୍ଠିଅନ୍ତରକପ୍ପସଙ୍ଗହଂ । ୱୀସତିଅନ୍ତରକପ୍ପସଙ୍ଗହନ୍ତି କେଚି । ସେସାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କାଲତୋ ତେନ ସମପ୍ପମାଣାନେୱ ।
୪୦୭.ମହାଧାରାହୀତି ତାଲସାଲକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପମାଣାହି ମହତୀହି ଖାରୁଦକଧାରାହି । ସମନ୍ତତୋତି ସବ୍ବସୋ । ପଥୱିତୋତି ପଥୱିୟା ହେଟ୍ଠିମନ୍ତତୋ ପଭୁତି । ତେନ ହି ଖାରୁଦକେନ ଫୁଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠା ପଥୱୀପବ୍ବତାଦୟୋ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତଲୋଣସକ୍ଖରା ୱିୟ ୱିଲୀୟନ୍ତେୱ, ତସ୍ମା ପଥୱୀସନ୍ଧାରୁଦକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୂଦକମେୱ ତଂ ହୋତୀତି କେଚି । ଅପରେ ‘‘ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଂ ଉଦକକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ଉଦକସନ୍ଧାରକଂ ୱାୟୁକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ଅନୱସେସତୋ ୱିନାସେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ସୟମେୱ ଏକୋଘଭୂତଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ତୟୋପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି ପରିତ୍ତାଭଅପ୍ପମାଣାଭଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକେ, ତୟିଦଂ ‘‘ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ’’ତି ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଛପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ସୁଭକିଣ୍ହେତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟା ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ପରିତ୍ତାସୁଭଅପ୍ପମାଣାସୁଭେପି ହି ଆହଚ୍ଚ ଉଦକଂ ତିଟ୍ଠତି । ହେଟ୍ଠା ‘‘ଆଭସ୍ସରେ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତନ୍ତି ତଂ କପ୍ପୱିନାସକଉଦକଂ । ଉଦକାନୁଗତନ୍ତି ଉଦକେନ ଅନୁଗତଂ ଫୁଟ୍ଠଂ । ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ୱିଲୀୟାପେତ୍ୱା ।
ଇଦମେକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟନ୍ତି ଇଦଂ ସଂୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାତଂ କପ୍ପସ୍ସ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ।
୪୦୮. ଥୂଲରଜେ ଅପଗତେ ଏୱ ପଥୱୀନିସ୍ସିତଂ ସଣ୍ହରଜଂ ଅପଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତୋ ସଣ୍ହରଜ’’ନ୍ତି । ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୱିସମଟ୍ଠାନେ ଠିତମହାରୁକ୍ଖେ’’ତି ଇଦଂ ପଠମଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତମ୍ପି ସିନେରୁପବ୍ବତମ୍ପୀତି ମହାପଥୱିୟା ୱିପରିୱତ୍ତନେନେୱ ୱିପରିୱତ୍ତିତଂ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତମ୍ପି ସିନେରୁପବ୍ବତମ୍ପି ୱାତୋ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆକାସେ ଖିପତି । ତେ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତାଦୟୋ । ଅଭିହନ୍ତ୍ୱାତି ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଚକ୍କୱାଳହିମୱନ୍ତସିନେରୁଂ ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଚକ୍କୱାଳାଦୀହୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାଗମୱସେନ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତନ୍ତି ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଉଦକଂ, ତଂସନ୍ଧାରକୱାତନ୍ତି ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ୱିନସ୍ସତି ଅୱଟ୍ଠାନସ୍ସ କାରଣାଭାୱତୋ ।
୪୦୯. ୟଦିପି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅହେତୁକୋ ସରସନିରୋଧୋ ୱିନାସକାଭାୱତୋ, ସନ୍ତାନନିରୋଧୋ ପନ ହେତୁୱିରହିତୋ ନତ୍ଥି ୟଥା ତଂ ସତ୍ତକାୟେସୂତି । ଭାଜନଲୋକସ୍ସାପି ସହେତୁକେନ ୱିନାସେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ହେତୁଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କିଂ କାରଣା ଏୱଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି । ଇତରୋ ୟଥା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନକସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞବଲେନ ପଠମଂ ଲୋକୋ ୱିୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ତେସଂ ପାପବଲେନ ସଂୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅକୁସଲମୂଲକାରଣା’’ତି ଆହ । ୟଥା ହି ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ଅଧିକଭାୱେନ ୟଥାକ୍କମଂ ରୋଗନ୍ତରକପ୍ପୋ, ସତ୍ଥନ୍ତରକପ୍ପୋ, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖନ୍ତରକପ୍ପୋତି ଇମେ ତିୱିଧା ଅନ୍ତରକପ୍ପା ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିମ୍ହି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟକପ୍ପେ ଜାୟନ୍ତି, ଏୱମେତେ ୟଥାୱୁତ୍ତା ତୟୋ ସଂୱଟ୍ଟା ରାଗାଦୀନଂ ଅଧିକଭାୱେନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅକୁସଲମୂଲେସୁ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଉସ୍ସନ୍ନତରେତି ଅତିୱିୟ ଉସ୍ସନ୍ନେ । ଦୋସେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଅଧିକତରଦୋସେନ ୱିୟ ତିକ୍ଖତରେନ ଖାରୁଦକେନ ୱିନାସୋ ୟୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୋସେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଉଦକେନ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି । ପାକଟସତ୍ତୁସଦିସସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସଦିସତା, ଅପାକଟସତ୍ତୁସଦିସସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ଖାରୁଦକସଦିସତା ଚ ୟୁତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଦୋସେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଅଗ୍ଗିନା, ରାଗେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଉଦକେନା’’ତି କେଚିୱାଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ରାଗୋ ସତ୍ତାନଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି ରାଗୱସେନ ବହୁସୋ ଲୋକୱିନାସୋ ।
୪୧୦. ଏୱଂ ପସଙ୍ଗେନ ସଂୱଟ୍ଟାଦିକେ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାଧିକତଂ ନେସଂ ଅନୁସ୍ସରଣାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋପୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
‘‘ଅମୁମ୍ହି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ’’ତି ଇଦଂ ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପସ୍ସ ଆଦିତୋ ପାଳିୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪) ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ହି ଇମସ୍ସ କତିପୟଂ କାଲଂ ଭୱାଦୀସୁ ସଂସରଣଂ ଉପଲବ୍ଭତୀତି । ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ୱା ୱଟ୍ଟମାନେସୁ ଭୱାଦୀସୁ ଇମସ୍ସ ଉପପତ୍ତି ଅହୋସି, ତଂଦସ୍ସନମେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅମୁମ୍ହି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନ ଚ ଅନିୟମତ୍ଥେନ ଇତରାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଭୱେ ୱାତିଆଦୀସୁ କାମାଦିଭୱେ ୱା ଅଣ୍ଡଜାଦିୟୋନିୟା ୱା ଦେୱାଦି ଗତିୟା ୱା ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀଆଦିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ୱା ସତ୍ତାୱାସେ ୱା ଖତ୍ତିୟାଦି ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା । ଆସିନ୍ତି ଅହୋସିଂ । ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ୱଣ୍ଣୱିପତ୍ତିଂ ୱାତି ଦସ୍ସେତି ।
ସାଲିମଂସୋଦନାହାରୋ ୱା ଗିହିକାଲେ । ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ୱା ତାପସାଦିକାଲେ । ସାମିସା ଗେହସ୍ସିତା ସୋମନସ୍ସାଦୟୋ । ନିରାମିସା ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱିୱେକଜସମାଧିଜସୁଖାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
‘‘ଅମୁତ୍ରାସି’’ନ୍ତିଆଦିନା ସବ୍ବଂ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସୋୟଂ, ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାଲୋପୋ ୱା, ଅମୁତ୍ର ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ଅନୁସ୍ସରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସାତି ପଟିଲୋମତୋ ଞାଣେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ଅନୁସ୍ସରିତାନୁସ୍ସରିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ, ନ ଅନୁସ୍ସରଣଂ । ଇତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥନିଦସ୍ସନଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୟଥାରହତୋ, ନ ୟଥାନୁପୁବ୍ବତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାମଗୋତ୍ତୱସେନା’’ତିଆଦିମାହ । ୱଣ୍ଣାଦୀହୀତି ୱଣ୍ଣାହାରୱେଦୟିତାୟୁପରିଚ୍ଛେଦେହି । ଓଦାତୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ଏୱମାଦି ଏୱଂପକାରନାନତ୍ତତୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚୁତୂପପାତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୧୧.ଚୁତିୟାତି ଚୱନେ । ଉପପାତେତି ଉପପଜ୍ଜନେ । ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ଚୁତିକ୍ଖଣସାମନ୍ତା, ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣସାମନ୍ତା ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ୟେ ପନ ଆସନ୍ନଚୁତିକା’’ତିଆଦି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୧) । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନେୱ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତି ଚ ଉପପତ୍ତି ଚ ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତତ୍ଥ ‘‘ସୋତଧାତୂ’’ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଚ ଆଲୋକପରିଗ୍ଗହେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ଇଧ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଲୋକପରିଗ୍ଗହେନ ମହାଜୁତିକତ୍ତାପି ଦିବ୍ବ’’ନ୍ତି, କସିଣାଲୋକାନୁଗ୍ଗହେନ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ସୟଂ ଞାଣାଲୋକଫରଣଭାୱେନ ଚ ମହାଜୁତିକଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାଜୁତିକମ୍ପି ହି ‘‘ଦିବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଦିବ୍ବମିଦଂ ବ୍ୟମ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ମହାଗତିକତ୍ତାତି ମହନୀୟଗମନତ୍ତା, ୱିମ୍ହୟନୀୟପୱତ୍ତିକତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମ୍ହୟନୀୟା ହିସ୍ସ ପୱତ୍ତି ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗତରୂପଦସ୍ସନତୋ । ‘‘ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା’’ତି ଚ ହୀନୂପମାଦସ୍ସନଂ ଦେୱତାନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁତୋପି ଇମସ୍ସ ମହାନୁଭାୱତ୍ତା । ତେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭାୟ ୟୋଗିନୋ ପରିକମ୍ମକରଣଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ତସ୍ସ ୱିଜୟିଚ୍ଛା ନାମ ହୋତି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭୀ ଚ ଇଦ୍ଧିମା ଦେୱତାନଂ ୱଚନଗ୍ଗହଣକ୍ଖମନଧମ୍ମଦାନୱସେନ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରାଦୟୋ ୱିୟ ଦାନଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣେ, ୱୋହାରେ ଚ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ୱିହାରୱିଜୟିଚ୍ଛାୱୋହାରଜୁତିଗତିସଙ୍ଖାତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଇମସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ। ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଚ ତେସୁ ଏୱ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିୱୁ-ସଦ୍ଦଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନାତି ରୂପଦସ୍ସନଭାୱେନ । ଚକ୍ଖୁନା ହି ସତ୍ତା ରୂପଂ ପସ୍ସନ୍ତି । ୟଥା ମଂସଚକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ନ ତଥା ଇଦଂ । ଇଦଂ ପନ ସୟମେୱ ତତୋ ସାତିସୟଂ ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକାରୀତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକରଣେନ ଚକ୍ଖୁମିୱାତିପି ଚକ୍ଖୂ’’ତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି ପରତୋ ଉପପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନତୋ ଏତ୍ଥେୱାୟଂ ସତ୍ତୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଏୱମିତରେପୀତି । ନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି ଲାଭୀ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ୱିୟ । ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତା ପସ୍ସନ୍ତିୟେୱାତି ଉତ୍ତରପଦାୱଧାରଣଂ, ନ ପୁରିମପଦାୱଧାରଣଂ । ଏୱଂ ହି ଜୟଦ୍ଦିସଜାତକାଦୀହି ଅୱିରୋଧୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ।
ମନୁସ୍ସାନଂ ଇଦନ୍ତି ମାନୁସକଂ, ମନୁସ୍ସାନଂ ଗୋଚରଭୂତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ । ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ଦିବ୍ବତିରୋହିତାତିସୁଖୁମାଦିଭେଦସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକଂ। ଏୱରୂପଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ରୂପଦସ୍ସନେନା’’ତି । ଏୱଂ ୱିସୟମୁଖେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିସୟୀମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାନୁସକଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ମଂସଚକ୍ଖାତିକ୍କମୋ ତସ୍ସ କିଚ୍ଚାତିକ୍କମେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନପି । ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କା ଖଣସ୍ସ ଅତିଇତ୍ତରତାୟ ଅତିସୁଖୁମତାୟ କେସଞ୍ଚି ରୂପସ୍ସ । ଅପିଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ, ତଞ୍ଚ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଭୂତଂ, ନ ଚ ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମେହି ୱିନା ମହଗ୍ଗତସ୍ସ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଭିଜ୍ଜମାନଂ ୱା । ତସ୍ମା ‘‘ଚୁତୂପପାତକ୍ଖଣେ ରୂପଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ । ୟଦି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ରୂପାରମ୍ମଣମେୱ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତେ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନଗତରୂପଦସ୍ସନତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତଗହଣସ୍ସ ୱା କାରଣଭାୱତୋ ୱୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି କେଚି । ତେ ଚୱମାନାତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱରୂପେତି ନ ଚୁତୂପପାତକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ମୋହୂପନିସ୍ସୟଂ ନାମ କମ୍ମଂ ନିହୀନଂ ନିହୀନଫଲଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ତବ୍ବିପରୀତେତି ତସ୍ସ ହୀଳିତାଦିଭାୱସ୍ସ ୱିପରୀତେ, ଅହୀଳିତେ ଅନୋହୀଳିତେ ଅନୋଞ୍ଞାତେ ଅନୱଞ୍ଞାତେ ଚିତ୍ତୀକତେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁୱଣ୍ଣେତି ସୁନ୍ଦରୱଣ୍ଣେ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେତି ଅସୁନ୍ଦରୱଣ୍ଣେ । ସା ପନାୟଂ ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣତା ୟଥାକ୍କମଂ କମ୍ମସ୍ସ ଅଦୋସଦୋସୂପନିସ୍ସୟତାୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା’’ତିଆଦି । ସୁନ୍ଦରଂ ଗତିଂ ଗତା ସୁଗତାତି ଆହ ‘‘ସୁଗତିଗତେ’’ତି, ସୁଗତିଂ ଉପପନ୍ନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟା ସତ୍ତା ୱଦଞ୍ଞୂ ୱିଗତମଚ୍ଛେରା ଅଲୋଭୂପନିସ୍ସୟେନ କମ୍ମୁନା ସୁଭଗା ସମିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଅଡ୍ଢେ ମହଦ୍ଧନେ’’ତି । ଦୁକ୍ଖଂ ଗତିଂ ଗତା ଦୁଗ୍ଗତାତି ଆହ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିଗତେ’’ତି । ଲୋଭଜ୍ଝାସୟା ସତ୍ତା ଲୁଦ୍ଧା ମଚ୍ଛରିନୋ ଲୋଭୂପନିସ୍ସୟେନ କମ୍ମୁନା ଦୁଗ୍ଗତା ଦୁରୁପେତା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଦଲିଦ୍ଦେ ଅପ୍ପନ୍ନପାନେ’’ତି ।
ଉପଚିତନ୍ତି ଫଲାୱହଭାୱେନ କତଂ । ୟଥା କତଂ ହି କମ୍ମଂ ଫଲଦାନସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ତଥା କତଂ ଉପଚିତଂ । ଚୱମାନେତିଆଦୀହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିସୟମୁଖେନ ୱିସୟୀବ୍ୟାପାରମାହ । ପୁରିମେହୀତି ୱା ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ। ତସ୍ମା ‘‘ଦିବ୍ବେନ…ପେ॰… ପସ୍ସତୀ’’ତି ଇମେହି, ‘‘ଚୱମାନେ’’ତିଆଦୀହି ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମିନା ପନ ପଦେନାତି ‘‘ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତୀ’’ତି ଇମିନା ୱାକ୍ୟେନ । ଇଧ ଭିକ୍ଖୂତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଭିକ୍ଖୁ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଲାଭୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋ ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଲାଭୀ ନେରୟିକେ ଚ ସତ୍ତେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିସ୍ୱା ଠିତୋ । ଏୱଂ ମନସି କରୋତୀତି ତେସଂ ନେରୟିକାନଂ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଞାତୁକାମତାୱସେନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପରିକମ୍ମୱସେନ ମନସି କରୋତି । କିଂ ନୁ ଖୋତିଆଦି ମନସିକାରୱିଧିଦସ୍ସନଂ । ଏୱଂ ପନ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତୀତିଆଦି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ‘‘ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେନ ୱିନା ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ମହଗ୍ଗତଭାୱୋ ଏୱ ନ ସିୟା । ଦେୱାନଂ ଦସ୍ସନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନେରୟିକଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆକଙ୍ଖମାନୋ ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭୀ ଅଞ୍ଞଗତିକେସୁପି ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜତିୟେୱ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅପାୟଗ୍ଗହଣେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଦୀପେତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୧), ‘‘ସୁଗତିଗ୍ଗହଣେନ ମନୁସ୍ସଗତିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୧) ଚ । ତଂ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିୟଂ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତସ୍ସାତି ତଂକମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ଫାରୁସକୱନାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚିତ୍ତଲତାୱନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
ୟଥା ଚିମସ୍ସାତି ୟଥା ଚ ଇମସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସପୀତି ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମାଭାୱଂ ନିଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପାଦକାନେୱ ହି ଇମାନୀ’’ତି । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭୀ ନିରୟାଦିଅଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା, ନେରୟିକାଦିକେ ସତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତେହି ପୁବ୍ବେ ଆୟୂହିତଂ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିୟାଦିକଂ କମ୍ମଂ ତାଦିସେନ ସମାଦାନେନ, ତଜ୍ଜେନ ଚ ମନସିକାରେନ ପରିକ୍ଖତେ ଚିତ୍ତେ ୟାଥାୱତୋ ଜାନାତି, ଏୱଂ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ସମନନ୍ତରା ଅନାଗତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଞାତୁକାମୋ ତଂ ତଂ ଓଦିସ୍ସ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତେନ ତେନ ଅତୀତେ, ଏତରହି ୱା ଆୟୂହିତଂ ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ କମ୍ମଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣେନ ଦିସ୍ୱା ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବଂ ଅନାଗତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଞାତୁକାମୋ ତାଦିସେନ ସମାଦାନେନ, ତଜ୍ଜେନ ଚ ମନସିକାରେନ ପରିକ୍ଖତେ ଚିତ୍ତେ ୟାଥାୱତୋ ଜାନାତି । ଏସେୱ ନୟୋ ତତୋ ପରେସୁପି ଅତ୍ତଭାୱେସୁ । ଏତଂ ଅନାଗତଂସଞାଣଂ ନାମ । ୟସ୍ମା ଏତଂ ଦ୍ୱୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣେ ସତିୟେୱ ସିଜ୍ଝତି, ନାସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମାନି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ସହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ।
କାୟେନ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, କାୟତୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସପୂତିକତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠଂ ଚରିତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କାୟୋତି ଚେତ୍ଥ ଚୋପନକାୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି । ଇତରେସୂତି ୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେସୁ । ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କମ୍ମଂ କତୂପଚିତଂ, ଅସତିସ୍ସ ଅନ୍ତରୁପଚ୍ଛେଦେ ୱିପାକାରହଭାୱସ୍ସ ଅୱିଗଚ୍ଛନତୋ ସୋ ତେନ ସହିତୋୟେୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ସମନ୍ନାଗତାତି ସମଙ୍ଗୀଭୂତା’’ତି । ‘‘ଅନତ୍ଥକାମା ହୁତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ମାତାପିତରୋ ୱିୟ ପୁତ୍ତାନଂ, ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ୱିୟ ଚ ନିସ୍ସିତକାନଂ ଅତ୍ଥକାମା ହୁତ୍ୱା ଗରହକା ଉପୱାଦକା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଗୁଣପରିଧଂସନେନାତି ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ଗୁଣାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସନେନ, ୱିନାସନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନାପି ଉପୱାଦୋ ଗୁଣପରିଧଂସନମେୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ଗୁଣାତି ପନେତ୍ଥ ଝାନାଦିୱିସେସା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତାତି ସୀଲପରିଧଂସନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତଂ । ତେନାହ ‘‘ନତ୍ଥି ଇମେସଂ ସମଣଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି । ସମଣଧମ୍ମୋତି ଚ ସୀଲସଂୟମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଜାନଂ ୱାତି ୟଂ ଉପୱଦତି, ତସ୍ସ ଅରିୟଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋ ୱା । ଅଜାନଂ ୱାତି ଅଜାନନ୍ତୋ ୱା । ଜାନନଂ ଅଜାନନଂ ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣଂ, ଅରିୟଭାୱୋ ଏୱ ପମାଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଉଭୟଥାପି ଅରିୟୂପୱାଦୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଅରିୟୋ’’ତି ପନ ଅଜାନତୋ ଅଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ତତ୍ଥ ଅରିୟଗୁଣାଭାୱଂ ପୱେଦେନ୍ତସ୍ସ ଗୁଣପରିଧଂସନଂ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଅରିୟୂପୱାଦୋ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ସତେକିଚ୍ଛଂ ପନ ହୋତି ଖମାପନେନ, ନ ଅନନ୍ତରିୟଂ ୱିୟ ଅତେକିଚ୍ଛଂ ।
ରୁଜ୍ଝତୀତି ତୁଦତି, ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ତଂ ଥେରଂ, ତଂ ୱା କିରିୟଂ । ଜାନନ୍ତୋ ଏୱ ଥେରୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ତେ, ଆୱୁସୋ, ପତିଟ୍ଠା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଇତରୋପି ସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠାତି ଆହ ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ ଅହ’’ନ୍ତି । ଥେରୋ ତଂ କରୁଣାୟମାନୋ ‘‘ଖୀଣାସୱୋ ତୟା ଉପୱଦିତୋ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଆୱିକାସି ।
ସଚେ ନୱକତରା ହୋନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ । ସମ୍ମୁଖା ଅଖମାପେନ୍ତେପୀତି ପୁରତୋ ଖମାପନେ ଅସମ୍ଭୱନ୍ତେପି । ‘‘ଅଖମନ୍ତେ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତଂ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପରିନିବ୍ବୁତମଞ୍ଚଟ୍ଠାନନ୍ତି ପୂଜାକରଣଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
ସମାଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସମାଦାନାନି, କମ୍ମାନି ସମାଦାନାନି ୟେସଂ, ତେ କମ୍ମସମାଦାନା, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ କମ୍ମସମାଦାନା, ହେତୁଅତ୍ଥଂ ୱା ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପରେ କମ୍ମେସୁ ସମାଦାପକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା। ତୟିମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନା’’ତିଆଦିମାହ । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦି ପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଟ୍ଠେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ଏୱଂସମ୍ପଦନ୍ତି ୟଥା ତଂ ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱୀ, ଏୱମିଦମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱାଚଂ ଅପ୍ପହାୟାତିଆଦୀସୁ ଅରିୟୂପୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପୁନ ଏୱରୂପିଂ ୱାଚଂ ନ ୱକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱାଚଂ ପଜହତି ନାମ, ‘‘ପୁନ ଏୱରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ ପଜହତି ନାମ, ‘‘ପୁନ ଏୱରୂପିଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଜହନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି ନାମ, ତଥା ଅକରୋନ୍ତୋ ନେୱ ପଜହତି, ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି । ୟଥାଭତଂନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଏୱଂ ନିରୟେତି ୟଥା ନିରୟପାଲେହି ଆହରିତ୍ୱା ନିରୟେ ଠପିତୋ, ଏୱଂ ନିରୟେ ଠପିତୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ନାମ ପାପଂ ନତ୍ଥି, ୟତୋ ସଂସାରଖାଣୁଭାୱୋପି ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି ।
‘‘ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱନେତ୍ତିକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସ କାୟୋ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଞ୍ଚେୱ କାୟୋ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୪୭) ଏୱମାଦୀସୁ ୱିୟ ଇଧ କାୟ-ସଦ୍ଦୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା’’ତି । ଅୱୀତରାଗସ୍ସ ମରଣତୋ ପରଂ ନାମ ଭୱନ୍ତରୂପାଦାନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପରଂ ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେ’’ତି । ୟେନ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦେନେୱ କାୟୋ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା’’ତି ।
ଏତି ଇମସ୍ମା ସୁଖନ୍ତି ଅୟୋ, ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ଅୟା’’ତି । ଅୟନ୍ତି ଏତସ୍ମା ସୁଖାନୀତି ଆୟୋ, ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାଦିସୁଖସାଧନଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁଖାନଂ ୱା ଆୟସ୍ସ ଅଭାୱା’’ତି । ଇୟତି ଅସ୍ସାଦିୟତୀତି ଅୟୋ, ଅସ୍ସାଦୋତି ଆହ ‘‘ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞିତୋ ଅୟୋ’’ତି ।
ନାଗରାଜାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଅସୁରସଦିସନ୍ତି ପେତାସୁରସଦିସଂ । ସୋତି ଅସୁରକାୟୋ । ସବ୍ବସମୁସ୍ସୟେହୀତି ସବ୍ବେହି ସମ୍ପତ୍ତିସମୁସ୍ସୟେହି । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନାତି ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, ସୋଭନଂ ୱା ଚରିତଂ ଅନୱଜ୍ଜତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନା’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିପରିୟାୟେନ ।
ନିଗମନୱଚନଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପୁନ ୱଚନନ୍ତି କତ୍ୱା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋତି ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା…ପେ॰… ପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ।
୪୧୨.କସିଣାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି କସିଣାନଂ ୱସେନ କସିଣାରମ୍ମଣଂ । ସବ୍ବାକାରେନାତି ‘‘ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ ଚିତ୍ତପରିଦମନେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ ଭୂମିପାଦପଦମୂଲସମ୍ପାଦନେନା’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାଭିମୁଖଂ ପେସନାରହଂ ପେସନୟୋଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା । ଆସନ୍ନଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସମୀପଭୂତଂ କାତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ପଗୁଣତରଂ କତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପଚାରଜ୍ଝାନଗୋଚରଂ କତ୍ୱାୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୱଡ୍ଢିତେ କସିଣାରମ୍ମଣେ । ଅପ୍ପନାତି ଝାନୱସେନ ଅପ୍ପନା । ନ ହି ଅକତପରିକମ୍ମସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ଅପ୍ପନା ଇଜ୍ଝତି । ତେନାହ ‘‘ପାଦକଜ୍ଝାନନିସ୍ସୟଂ ହୋତୀ’’ତି, ପାଦକଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପରିକମ୍ମନିସ୍ସୟନ୍ତି ପରିକମ୍ମସ୍ସ ତଂ କସିଣାରମ୍ମଣଂ ଅପସ୍ସୟୋ ନ ହୋତି । ତଥା ସତି ରୂପଦସ୍ସନଂ ନ ସିୟା । ଇମେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ତେଜୋକସିଣାଦୀସୁ ତୀସୁ କସିଣେସୁ । ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନୁପ୍ପାଦନେନ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ଉପଚାରଜ୍ଝାନପୱତ୍ତିୟା ହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି । ତତ୍ଥାତି କସିଣନିଦ୍ଦେସେ ।
ଅନ୍ତୋୟେୱ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ନ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପାପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । ପରିକମ୍ମସ୍ସ ୱାରୋ ଅତିକ୍କମତୀତି ଇଧ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ୟଥାୱୁତ୍ତକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ, ତଂ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତୋ ନ ପୱତ୍ତତି । କସିଣାଲୋକୱସେନ ଚ ରୂପଗତଦସ୍ସନଂ, କସିଣାଲୋକୋ ଚ ପରିକମ୍ମୱସେନାତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ପରିକମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତତୋ ଆଲୋକୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରହିତେ ରୂପଗତମ୍ପି ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତୋ ପରିକମ୍ମସ୍ସ ୱାରୋ ଅତିକ୍କମତି, ପରିକମ୍ମମତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ କସିଣାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ ନ ହୋତୀତି ରୂପଗତଂ ନ ଦିସ୍ସତି, କଥଂ ପନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଥାନେନା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଭିଣ୍ହଂ ଆଲୋକସ୍ସ ଫରଣୱସେନ ଆଲୋକୋ ଥାମଗତୋ ହୋତି ଚିରଟ୍ଠାୟୀ । ତଥା ଚ ସତି ତତ୍ଥ ସୁଚିରମ୍ପି ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଆଲୋକୋ…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ।
ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ତିଣୁକ୍କୂପମାୟ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରତ୍ତିଂ ତିଣୁକ୍କାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱେସନନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନଂ । ଥାମଗତାଲୋକସ୍ସୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ଠାନନ୍ତି ୟତ୍ତକଂ ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କସିଣଂ ୱଡ୍ଢିତଂ, ଥାମଗତସ୍ସ ଆଲୋକସ୍ସ ତତ୍ତକଂ ଫରିତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନଂ ।
ଅନାପାଥଗତନ୍ତି ଆପାଥଗମନୟୋଗ୍ୟସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିଗତାଦି ପନ ତଦଭାୱତୋ ତେନ ୱିସେସିତବ୍ବମେୱ । ତଦେୱାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁମେୱ। ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ରୂପମାରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତେସୁ । ରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥନ୍ତି ରୂପଂ ସଭାୱତୋ ୱିଭାୱନସମତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ । ପୁବ୍ବଭାଗଚିତ୍ତାନୀତି ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତାନି ପୁବ୍ବଭାଗଚିତ୍ତାନି । ତାନି ହି ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତାନିପି ନ ୟାଥାୱତୋ ତଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଚିତ୍ତାନି ୱିୟ ।
ତଂ ପନେତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ । ପରିପନ୍ଥୋତି ଅନ୍ତରାୟିକୋ । ଝାନୱିବ୍ଭନ୍ତକୋତି ଝାନୁମ୍ମତ୍ତକୋ ଝାନଭାୱନାମୁଖେନ ଉମ୍ମାଦପ୍ପତ୍ତୋ । ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ମୟା ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ସନ୍ତୋସଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାନୁୟୋଗୱସେନ ୱା ସଚ୍ଚାଭିସମୟୱସେନ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଏୱଂ ପସ୍ସିତୁକାମେନା’’ତିଆଦିନା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନାନାୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମଞ୍ଚେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ, ନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ରାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
ଚୁତୂପପାତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୧୩.ଇତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪-୨୪୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୪, ୪୩୧-୪୩୩; ପାରା॰ ୧୨-୧୪) ୟଥାଦସ୍ସିତପାଳିଗତିଂ, ତସ୍ସା ଅତ୍ଥୱିୱରଣନୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଚାମସତି । ସଚ୍ଚେସୁ ୱିୟ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଖନ୍ଧେସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଅନ୍ତୋଗଧା । ତଦୁଭୟେ ଚ ସଭାୱତୋ, ସମୁଦୟତୋ, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ, ଅସ୍ସାଦତୋ, ଆଦୀନୱତୋ, ନିସ୍ସରଣତୋ ଚ ୟଥାଭୂତଂ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି ପୱେଦେସି ୱାତି ସାତିସୟେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାୱବୋଧେନ ଭଗୱାୱ ଥୋମେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିଦୂ’’ତି । ଞତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତାସୂତି ପଞ୍ଚସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣାନଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଏତାସୁ ହୀ’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣାନୀତି ପରିୱାରଞାଣାନି । ୟଥା ହି ସିନେରୁସ୍ସ ପରିୱାରଟ୍ଠାନାନି ୟାନି ତଂସିଦ୍ଧିୟା ସିଦ୍ଧାନି ମେଖଲଟ୍ଠାନାନି ପରିଭଣ୍ଡାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଇମାନିପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସିଦ୍ଧିୟା ସିଦ୍ଧାନି ତସ୍ସ ପରିଭଣ୍ଡାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି । ଇଧାଗତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଇଧାତି ୟଥାଦସ୍ସିତାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ସାମଞ୍ଞଫଲାଦୀସୁ ମନୋମୟଞାଣମ୍ପି ୱିସୁଂ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଭାୱେନ ଆଗତଂ ।
‘‘ତେସୂ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମସନଂ କିଂ ତିକାନଂ, ଉଦାହୁ ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ତିକାନଂ, ତଦୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତିକେସୁ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଥ ଆରମ୍ମଣାନଂ, ତମ୍ପି ଅୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚାମସନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି । ୟଥା ଇଚ୍ଛତି, ତଥା ଭୱତୁ ତାୱ ତିକାନଂ, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହି ତିକେସୁ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ ତିକୱୋହାରେନ ଆରମ୍ମଣାନଂୟେୱ ଗୟ୍ହମାନତ୍ତା । ଅଥ ୱା ପନ ହୋତୁ ଆରମ୍ମଣାନଂ, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ହି ଅଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚାମସନଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ? ଅୟମ୍ପି ନ ଦୋସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନେୱାତି ।
୪୧୪. ଅସତିପି ୱତ୍ଥୁଭେଦେ ଭୂମିକାଲସନ୍ତାନଭେଦୱସେନ ଭିନ୍ନେସୁ ସତ୍ତସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ। ତିକୱସେନ ହେସ ଭେଦୋ ଗହିତୋ । ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତାୟ ଅଭାୱତୋ ଇଧ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତିକୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ତନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ । କାୟଂ ଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଉପୟୋଗଲଦ୍ଧନ୍ତି ଲଦ୍ଧଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଦୁତିୟାୱିଭତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟଂ ପରିଣାମେତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ରୂପକାୟାରମ୍ମଣତୋ’’ତି, ରୂପକାୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣାରମ୍ମଣତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତଦେୱ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟଦେୱ କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତପରିଣାମନେ ୱୁତ୍ତଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ, ତଦେୱ । ରାମଗାମେ ଚେତିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସେସୁ ସତ୍ତସୁ ଚେତିୟେସୁ ଧାତୁୟୋ ଇଦ୍ଧିୟା ଆହରିତ୍ୱା ରାଜଗହେ ଭୂମିଘରମଣ୍ଡପେ କତଂ ମହାଧାତୁନିଧାନଂ । ‘‘ଇମେ ଗନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଗନ୍ଧାଦିକେ ଗହେତ୍ୱାପି ଅସୁସ୍ସନାଦିୱିସେସୟୁତ୍ତଂ ଅନାଗତମେୱ ନେସଂ ରୂପଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି ଅନାଗତାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା । ୱତ୍ତନିୟସେନାସନଂ ନାମ ୱିଞ୍ଝାଟୱିୟଂ ୱିହାରୋ । ଦଧିରସନ୍ତି ଦଧିମଣ୍ଡୋ, ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଅନାଗତଂ ଦଧିୱଣ୍ଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରୂପକାୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ।
ସକାୟଚିତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କାୟସ୍ସ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ।
୪୧୫.ସଦ୍ଦୋ ଚ ପରିତ୍ତୋ ସବ୍ବସ୍ସ ରୂପସ୍ସ କାମାୱଚରଭାୱତୋ । ୱିଜ୍ଜମାନମେୱାତି ୱତ୍ତମାନଂୟେୱ ।
୪୧୬.ସୋତାପନ୍ନସ୍ସଚିତ୍ତନ୍ତି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଆୱେଣିକଂ ଚିତ୍ତଂ । ସକଦାଗାମିସ୍ସାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟାୱ ଅରହତୋ ନେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ସକଦାଗାମୀ ଅନାଗାମିନୋ ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି, ଅନାଗାମୀ ଅରହତୋ’’ତି ଏୱଂ ନେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଅରିୟାନଂ ଜାନାତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅନରିୟାନଂ । ଅଞ୍ଞୋପି ଚ ଉପରିମୋ ଅନାଗାମିଆଦି ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ସକଦାଗାମିଆଦିକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଅତୀତସ୍ସ, ଅନାଗତସ୍ସ ଚ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଜାନନଂ ସମ୍ଭୱତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କଥଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀ’’ତି । ଇତରୋ ୟତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତି, ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତାୱ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ତିୱିଧ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଉପ୍ପାଦଂ, ଠିତିଂ, ଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ପତ୍ତଂ, ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପୱତ୍ତା ରୂପସନ୍ତତିୱାରା ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଲୋକଟ୍ଠାନତୋ ଓୱରକଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ପଗେୱ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୱିୟ ୟାୱ ରୂପଗତଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉପଡ୍ଢୱେଲା ଅୱିଭୂତୱାରା, ଉପଡ୍ଢୱେଲା ୱିଭୂତୱାରା, ତଦୁଭୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେ ସନ୍ତତିୱାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟିଦଂ ନ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ସୀଘମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତୀତି ‘‘ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା’’ତି ଏକଗ୍ଗହଣମ୍ପି କତଂ, ଅତିପରିତ୍ତସଭାୱଉତୁଆଦିସମୁଟ୍ଠାନା ୱା ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତୀରେ ଅକ୍କନ୍ତଉଦକଲେଖା ନାମ କାଲୁସ୍ସିୟଂ ଗତା ତୀରସମୀପେ ଉଦକରାଜି । ୟାୱ ନ ୱିପ୍ପସୀଦତୀତି କାଲୁସ୍ସିୟୱିଗମେନ ୟାୱ ୱିପ୍ପସନ୍ନା ନ ହୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅତିନ୍ତେ ତୀରେ ଅଲ୍ଲପାଦେନ ଅକ୍କନ୍ତେ ୟାୱ ପାଦେ ଉଦକଲେଖା ନ ୱିପ୍ପସୀଦତି, ନ ସଂସୀଦତି, ନ ୱୂପସମ୍ମତୀ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ତେ ପନେତେ କିରିୟାଭେଦେନ ୱୁତ୍ତା କାଲୱିସେସା, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମସମା, ଊନାଧିକଭାଗୱନ୍ତୋୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା କାମାୱଚରଜୱନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଇତରଜୱନୱସେନ । ନ ହି ତେ ପରିମିତକାଲା, ଅନନ୍ତରା ପୱତ୍ତଭୱଙ୍ଗାଦୟୋପି ତଦନ୍ତୋଗଧାୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଦୁଭୟନ୍ତି ରୂପାରୂପସନ୍ତତିଦ୍ୱୟଂ ।
ଏକଭୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଚୁତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଏତରହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ମନୋତି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣମାହ । ଧମ୍ମାତି ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା । ମନୋତି ୱା ମନାୟତନଂ । ଧମ୍ମାତି ୱେଦନାଦୟୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା । ଉଭୟମେତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋନ୍ତଂ ଏତଂ ଉଭୟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ନିକନ୍ତିୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ପଟିବଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାହି ଅଭିନନ୍ଦତି । ତଥାଭୂତୋ ଚ ୱତ୍ଥୁପରିଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ତେସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସଂହୀରତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଆକଡ୍ଢୀୟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନଂ ‘‘ଏତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮୪) ଆଗତତ୍ତା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣୋ, ନ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତେ…ପେ॰… ସଂହୀରତୀତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୟୋ ଧମ୍ମଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨, ୨୮୫) ଏତ୍ଥାପି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ୱିପସ୍ସିତବ୍ବଧମ୍ମା ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ୱିପସ୍ସନାୱ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ । ‘‘ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ୱସେନ ଆରମ୍ମଣକରଣସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନାଗତତ୍ତା ।
କେଚୀତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ଏକକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିସମକାଲମେୱ ପରଚିତ୍ତସ୍ସପି ଉପ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋତି ୟୁତ୍ତିଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ଆକାସେତିଆଦି ସଦିସୂଦାହରଣଂ । ତଂ ପନ ତେସଂ ୱଚନଂ ଅୟୁତ୍ତଂ। କସ୍ମା ? ମଗ୍ଗଫଲୱୀଥିତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନିଟ୍ଠେ ଠାନେ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ନାନାରମ୍ମଣଭାୱପ୍ପତ୍ତିଦୋସତୋତି ୟୁତ୍ତିୱଚନଂ ।
ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନା’’ତିଆଦି। ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ଜୱନୱାରେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ, ନ ସକଲେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧୁନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଦୀପନାତିଆଦି ଜୱନୱାରସ୍ସ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଦୀପନମୁଖେନ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଦୀପନଂ । ଇତରାନୀତି ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମଚିତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କେଚୀ’’ତି ୟଦିପି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ଅଧିପ୍ପେତା, ତେ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଥା ୟେ ‘‘ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ‘‘ଠିତିକ୍ଖଣେ ୱା ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱଚନଂ ନ ସମେତି । ନ ହି ତସ୍ମିଂ ଖଣଦ୍ୱୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପରଚିତ୍ତେନ ସହ ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମାତି । ଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଏକଦେସଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ, ଏକଦେସଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିସ୍ସାମୀତି ରାସିୱସେନ ମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଆୱଜ୍ଜିତେ’’ତି, ଏତ୍ଥ ଚ ମହାଜନୋ ଅତ୍ଥତୋ ପରେ ଅନେକପୁଗ୍ଗଲାତି ‘‘ପରେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜନପ୍ପୱତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ଅଥାପି ପରସ୍ସାତି ମହାଜନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥାପି ତସ୍ସ ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ୱା ଚିତ୍ତରାସିଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ନ ହି ରାସିଆୱଜ୍ଜନଂ ଏକଦେସାୱଜ୍ଜନଂ ହୋତୀତି, ତସ୍ମା ତେହି ‘‘ମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଆୱଜ୍ଜିତେ’’ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ୟଂ ପନ ତେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ମା ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତତ୍ଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା, ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭୀ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଞାତୁକାମୋ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞେନ ‘‘ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାମି, ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସାମଞ୍ଞେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ପରିକମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରା ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ପରଚିତ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି ୱିଭାୱେତି ରୂପଂ ୱିୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା । ତତୋ ପରଂ ପନ କାମାୱଚରଚିତ୍ତେହି ସରାଗାଦିୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତି ନୀଲାଦିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠହଦୟୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅଭିମୁଖୀଭୂତସ୍ସ ଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜୟମାନଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଅଭିମୁଖୀଭୂତଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜେତି । ପରିକମ୍ମାନି ଚ ତଂ ତଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସାମଞ୍ଞେନେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଜାନନପରିକମ୍ମାନି ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତଂ ତେନ ସହ ଏକକ୍ଖଣେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସନ୍ତାନସ୍ସ ସନ୍ତାନଗ୍ଗହଣତୋ ଏକତ୍ତୱସେନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ‘‘ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ପୱତ୍ତାନି । ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତମେୱ, ୟଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ୱିଭାୱିତଂ । ତସ୍ମା ସମାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ନ ଅନିଟ୍ଠେ ମଗ୍ଗଫଲୱୀଥିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ନାନାରମ୍ମଣତା ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ପରିକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଅତୀତତ୍ତିକୋ ଚ ଏୱଂ ଉପପନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ, ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଚ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇଧ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅତୀତାନାଗତାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତଥା ଚ ସତି ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତୀତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପୁରିମା ପୁରିମା ଅତୀତା ଖନ୍ଧା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତର …ପେ॰… ଅନୁଲୋମଂ ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୫) ନ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସ୍ୱେୱ ଚ ଅନନ୍ତରାତୀତା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅତୀତାତି ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ନ ଚ ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୮-୧୯) ଆଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଦସ୍ସ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଦତ୍ଥତା କତ୍ଥଚି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ତେହି ଇଦ୍ଧିମସ୍ସ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା । ୟଦା ପନ ‘‘ୟଂ ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତଂ, ତଂ ଜାନାମି । ୟଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତଂ ଜାନାମୀ’’ତି ୱା ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନାଦୀନି କରୋତି, ତଦା ଆୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମାନି, ଚେତୋପରିୟଞାଣଞ୍ଚ ଅତୀତାନାଗତାରମ୍ମଣାନେୱ ହୋନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନେନେୱ ୱିଭାଗସ୍ସ କତତ୍ତା ।
ୟେ ପନ ‘‘ଇଦ୍ଧିମା ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିତୁକାମୋ ଆୱଜ୍ଜେତି, ଆୱଜ୍ଜନଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ତେନେୱ ସହ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି, ୟେସଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତଂ, ସେସାନି କାମାୱଚରାନି, ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ତଦେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ଚ ତାନି ନାନାରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାରମ୍ମଣଭାୱେପି ନାନାରମ୍ମଣତାଭାୱୋ ୱିୟ ଏକଦ୍ୱିତିଚତୁପଞ୍ଚଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନାଗତେସୁପି ଚିତ୍ତେସୁ ଆୱଜ୍ଜିତେସୁ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାରମ୍ମଣଭାୱେପି ନାନାରମ୍ମଣତା ନ ସିୟା । ତେନ ଚତୁପଞ୍ଚଚିତ୍ତକ୍ଖଣାନାଗତେ ଆୱଜ୍ଜିତେ ଅନାଗତାରମ୍ମଣପରିକମ୍ମାନନ୍ତରଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ସିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ୱାଦୋ ‘‘ଅନାଗତାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଇମେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା, ଗଣନାୟ ଚ ‘‘ଆସେୱନେ ତୀଣୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୯.୩୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସିଜ୍ଝତି । ନ ହି କୁସଲକିରିୟାମହଗ୍ଗତଂ ଅନାସେୱନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଏତସ୍ସ ଚ ୱାଦସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନିରୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣତାୱଚନସ୍ସ ନ ସିଜ୍ଝତି, ‘‘ୟଂ ପୱତ୍ତଂ, ପୱତ୍ତିସ୍ସତି ଚା’’ତି ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ଗହଣେ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଅନାଗତଗ୍ଗହଣାଭାୱଂ, ତଦଭାୱା ଜୱନାନମ୍ପି ୱତ୍ତମାନଗ୍ଗହଣାଭାୱଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟେୱ ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତଦା ହି ଭୱଙ୍ଗଚଲନାନନ୍ତରଂ ଅଭିମୁଖୀଭୂତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ଆୱଜ୍ଜନା ପୱତ୍ତତୀତି ଜାନନଚିତ୍ତସ୍ସପି ୱତ୍ତମାନାରମ୍ମଣଭାୱେ ଆୱଜ୍ଜନଜାନନଚିତ୍ତାନଂ ସହଟ୍ଠାନଦୋସାପତ୍ତିୟା, ରାସିଏକଦେସାୱଜ୍ଜନପଟିୱେଧେ ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତାୱଜ୍ଜନଜାନନେ ଚ ଅନିଟ୍ଠେ ଠାନେ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ନାନାରମ୍ମଣଭାୱଦୋସାପତ୍ତିୟା ଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀ’’ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାପତ୍ତିଂ, କାଲୱସେନ ଚ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା ନାନାରମ୍ମଣତାଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଂ ୱତ୍ତମାନତଂ ନିରୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ତମ୍ପି ୱଚନଂ ପୁରିମୱାଦିନୋ ନାନୁଜାନେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ମିଂ ହି ସତି ‘‘ଆୱଜ୍ଜନା କୁସଲାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପଟ୍ଠା ୧.୧.୪୧୭) ୱିୟ ଅଞ୍ଞପଦସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୱିଧାନତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଆୱଜ୍ଜନା ଅତୀତାରମ୍ମଣାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
କସ୍ମା ପନେୱଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତା ୱିଚାରିତା, ନନୁ ‘‘ଅତୀତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ, ଅନାଗତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୨) ଏତେସଂ ୱିଭଙ୍ଗେସୁ ‘‘ଅତୀତା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅନାଗତା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି, ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଚ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପାଦିନୋ ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୭.୩) ଚେତୋପରିୟଞାଣଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୩) ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୩), ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଚ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୭.୨) ଏତ୍ତକସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତେ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଦି ହି ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ପୁରିମେସୁ ୱିୟ ଇତରେସୁ ଚ ଚେତୋପରିୟଞାଣଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ? ସଚ୍ଚଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ପନ ତଂ ସଂଖିତ୍ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞାୟ ପାଳିୟା ୱିଞ୍ଞାୟତି ।
‘‘ଅତୀତାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅନାଗତାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୯.୨୦-୨୨) ଏତେସଂ ହି ୱିଭଙ୍ଗେସୁ ‘‘ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ଅତୀତାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ଅତୀତାରମ୍ମଣା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଖନ୍ଧା ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ଅନାଗତାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଖନ୍ଧା ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଖନ୍ଧା ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୯.୨୦-୨୨) ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି । ତେନେୱାୟଂ ୱିଚାରଣା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୧୭.ତେସନ୍ତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଞାଣେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ଚିତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଖନ୍ଧଂ ୱା ଖନ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ୱା ନ ଜାନାତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ନାମଗୋତ୍ତାଦି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ପନ ପରିୟାୟତୋ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଚେତନାମତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ, ତଥା ହି ତଂ ‘‘ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଖନ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧେସୂତି ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଖନ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧମେୱ । ଖନ୍ଧେହି ୱିସୟୀକତତ୍ତାତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ‘‘ଅତୀତେ ବୁଦ୍ଧା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱୟିଂସୁ, ଫଲଂ ସଚ୍ଛାକଂସୁ, ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୂତି ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତୋପି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୨୧) । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ତାୱ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ଞାଣେସୁ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେସୁ ଅପ୍ପମାଣଧମ୍ମେସୁ ଞାଣେସୂତି ମଗ୍ଗାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତଂ ସାଧେନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ‘‘ଅପ୍ପମାଣା ଖନ୍ଧା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ଇଚ୍ଚେୱ (ପଟ୍ଠା॰ ୯.୧୨.୫୮) ହି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଏୱ ମଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକିଚ୍ଚେ ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତା ନିଦସ୍ସିତା ।
କୁସଲାଖନ୍ଧାତି ଇଦ୍ଧିୱିଧପୁବ୍ବେନିୱାସାନାଗତଂସଞାଣାପେକ୍ଖୋ ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ, ନ ଚେତୋପରିୟୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣାପେକ୍ଖାତି ତେସଂ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣଭାୱସ୍ସ ଅସାଧକୋତି ଚେ ? ନ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଚ ୱିଚାରୋ ଚ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୬.୭୨), ‘‘ସୱିତକ୍କସୱିଚାରା ଖନ୍ଧା ଚ ୱିତକ୍କୋ ଚ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୬.୭୩) ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚେତୋପରିୟଞାଣାପେକ୍ଖାପି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧିତୋ । ଏୱମ୍ପି ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଚ ୱିଚାରୋ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣତା ନ ସିଜ୍ଝତୀତି ? ନ, ତତ୍ଥ ଅୱଚନସ୍ସ ଅଞ୍ଞକାରଣତ୍ତା । ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣେନ ହି କମ୍ମସଂସଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା କମ୍ମମୁଖେନ ଗୟ୍ହତି । ତଞ୍ହି ୟଥା ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପୁରିମପରିକମ୍ମୱସେନ ଅୱିତକ୍କାଦିୱିଭାଗଂ, ସରାଗାଦିୱିଭାଗଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତି, ନ ଏୱଂ ୱିଭାଗଂ ୱିଭାୱେତି । କମ୍ମୱସେନେୱ ପନ ସମୁଦାୟଂ ୱିଭାୱେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଚ ୱିଚାରୋ ଚା’’ତିଆଦିକେ ୱିଭାଗକରଣେ ତଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାନାରମ୍ମଣତୋତି । ଇଦଂ ପନସ୍ସ ଅକାରଣନ୍ତି କେଚି । ତତ୍ଥାପି ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସା’’ତି ପଠନ୍ତି ଏୱ । ନ ହି ତଂ କୁସଲାକୁସଲୱିଭାଗଂ ୱିୟ ସୱିତକ୍କାଦିୱିଭାଗଂ କମ୍ମଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ । ଦୁଚ୍ଚରିତସୁଚରିତୱିଭାୱନମ୍ପି ହି ଲୋଭାଦିଅଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୋଗୱିଭାଗୱିସେସୱିଭାୱନଂ ହୋତୀତି ।
‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ନାମଗୋତ୍ତାନୁସ୍ସରଣକାଲେ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନାମଗୋତ୍ତଂ ପନ ଖନ୍ଧୂପନିବନ୍ଧୋ ସମ୍ମୁତିସିଦ୍ଧୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ, ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତୀତି ଆଚରିୟସ୍ସାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ମତି । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି, ତସ୍ସ ସମତ୍ଥନଂ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ।
୪୧୯.କାମାୱଚରେନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଜାନନମାହ ।
୪୨୦.ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନଂ, ଆରମ୍ମଣୱିଚାରେ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଞ୍ଚେୱ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଞ୍ଚା’’ତି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ, ତଂ ‘‘କାଲେନ…ପେ॰… ହୋତିୟେୱା’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ନାମ ୱିସୁଂ ଏକଂ ଅତ୍ଥି, ନାପି ତଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୀୟତୀତି । ୟଦି ଏୱଂ ତିକୋ ଏୱ ନ ପୂରତି ପଦଦ୍ୱୟାସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ତତିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ନ, ପକାରଭେଦୱିସୟତ୍ତା ତିକନିଦ୍ଦେସସ୍ସ । ତଥା ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେ ଏୱ ତିପ୍ପକାରେପି ଧମ୍ମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ଏୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିୱସେନ ତିୱିଧେପି ଧମ୍ମେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ତେ ଏୱ ଧମ୍ମେ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ତିପ୍ପକାରେ’’ତି ୱଚନଂ ପକାରଭେଦନିବନ୍ଧନା ଅୟଂ ତିକଦେସନାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଥା ହି କୁସଲତ୍ତିକାଦୀନଂ ଦେସନା ୟଥାରହଂ ଧମ୍ମାନଂ ଜାତିସମ୍ପୟୋଗପ୍ପହାନସିକ୍ଖାଭୂମିଆରମ୍ମଣପ୍ପଭେଦନିୟମକାଲାଦିଭେଦନିବନ୍ଧନା, ନ ଏୱମୟଂ ଜାତିଆଦିଭେଦନିବନ୍ଧନା, ନାପି ସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକହେତୁଦୁକାଦିଦେସନା ୱିୟ ସଭାୱାଦିଭେଦନିବନ୍ଧନା, ଅଥ ଖୋ ପକାରଭେଦନିବନ୍ଧନା । ପଞ୍ଚେୱ ହି ଖନ୍ଧା ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ପରସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ବହିଦ୍ଧା’’ତି, ତଦୁଭୟଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତା, ସିୟା ବହିଦ୍ଧା, ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୩୫) । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥନ୍ତରାଭାୱତୋ, ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଚ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା ତତିୟୋ ରାସି ନତ୍ଥୀତି ? ନୟିଦମେୱଂ । ୟଦିପି ହି ପଠମପଦେନ ଅସଙ୍ଗହିତସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଦୁତିୟପଦସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବେପି ସଭାୱଧମ୍ମା ପଦଦ୍ୱୟେନେୱ ପରିଗ୍ଗହିତା, ତେହି ପନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗହିତଧମ୍ମେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣୱସେନ ତତିୟପଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥେୱ ତତିୟୋ ରାସି । ନ ହି ସମୁଦାୟୋ ଅୱୟୱୋ ହୋତି, ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁକେ ପନ ଧମ୍ମେ ଅଧିଟ୍ଠାନଭେଦଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି କାଲେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, କାଲେନ ବହିଦ୍ଧା ଜାନନକାଲେତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅଭିଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ତେରସମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୪. ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ପଞ୍ଞାକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୨୧.ସବ୍ବାକାରେନାତି ଉପଚାରାକାରୋ, ଅପ୍ପନାକାରୋ, ୱସୀଭାୱାକାରୋ, ୱିତକ୍କାଦିସମତିକ୍କମାକାରୋ, ରୂପାଦୀହି ୱିରଜ୍ଜନାକାରୋ, ଚୁଦ୍ଦସଧା ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିଦମନାକାରୋ, ପଞ୍ଚୱିଧଆନିସଂସାଧିଗମାକାରୋତି ଏୱମାଦିନା ସବ୍ବେନ ଭାୱନାକାରେନ ।
ତଦନନ୍ତରାତି ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଦେସନାକ୍କମେନ, ପଟିପତ୍ତିକ୍କମେନ ଚ ତସ୍ସ ସମାଧିସ୍ସ ଅନନ୍ତରା । ପଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବା ସମାଧିଭାୱନାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତିସଙ୍ଖେପଦେସିତତ୍ତା, ଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱା ‘‘ସମାଧିସିଲାୟଂ ସୁନିସିତଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତିୱିୟ ସଙ୍ଖେପେନ ଭାସିତତ୍ତା ଅୟଂ ସା ପଞ୍ଞାତି ସଭାୱତୋ ୱିଞ୍ଞାତୁମ୍ପି ତାୱ ନ ସୁକରା। ଭାୱନାୱିଧାନସ୍ସ ପନ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା ପଗେୱ ଭାୱେତୁଂ ନ ସୁକରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁଚ୍ଛନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ହା, କମ୍ମଂ କିରିୟା କରଣଂ, ପଞ୍ହାୱ କମ୍ମଂ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ, ପୁଚ୍ଛନପୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
କା ପଞ୍ଞାତି ସରୂପପୁଚ୍ଛା । କେନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାତି କେନ ଅତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ପଞ୍ଞା’’ତି ପଦଂ କଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନାୟଂ ପଞ୍ଞା ସଭାୱତୋ, କିଚ୍ଚତୋ, ଉପଟ୍ଠାନାକାରତୋ, ଆସନ୍ନକାରଣତୋ ଚ କଥଂ ଜାନିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘କାନସ୍ସା ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି । କତିୱିଧାତି ପଭେଦପୁଚ୍ଛା । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସଂକିଲେସୱୋଦାନପୁଚ୍ଛା ନ ଗହିତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଲୋକୁତ୍ତରାୟ ତାୱ ପଞ୍ଞାୟ ନତ୍ଥେୱ ସଂକିଲେସୋ । ଅସତି ଚ ତସ୍ମିଂ କୁତୋ ୱୋଦାନପୁଚ୍ଛାତି ତଦୁଭୟଂ ନ ଗହିତଂ । ଲୋକିୟାୟ ପନ ତାନି ଭାୱନାୱିଧାନେ ଏୱ ଅନ୍ତୋଗଧାନୀତି କତ୍ୱା ୱିସୁଂ ନ ଗହିତାନି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା, ସମାଧିଭାୱନାୟଂ ୱା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ନ ଗହିତାନି । ପଟିପତ୍ତି ନାମ ଦିଟ୍ଠାନିସଂସେ ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ କୋ ଆନିସଂସୋ’’ତି ।
୪୨୨.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ, ତସ୍ସ ୱା ପଞ୍ହାକମ୍ମସ୍ସ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ୱିୱରଣଂ । ପୁଚ୍ଛିତୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ଅୱିଭାୱିତତ୍ତା ନିଗୂଳ୍ହୋ ମୁଟ୍ଠିୟଂ କତୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିଭୂତଭାୱକରଣତୋ । କା ପଞ୍ଞାତି କାମଞ୍ଚାୟଂ ସରୂପପୁଚ୍ଛା, ୱିଭାଗୱନ୍ତାନଂ ପନ ସଭାୱୱିଭାୱନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନମୁଖେନେୱ ହୋତୀତି ୱିଭାଗୋ ତାୱ ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ତଂଦସ୍ସନେନ ଚ ଅୟମାଦୀନୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଞା ବହୁୱିଧା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବହୁୱିଧାତି କୁସଲାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧା । ନାନପ୍ପକାରାତି ଅତ୍ଥଜାପିକାଦିଭେଦେନ, ସୁତମୟଞାଣାଦିଭେଦେନ ଚ ନାନାୱିଧା । ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ତଂ ଅନୱସେସଂ ପଞ୍ଞାୱିଭାଗଂ । ନ ସାଧେୟ୍ୟାତି ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ମଗ୍ଗଭାୱନା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ । ତାୟ ହି ତଣ୍ହାଜଟାୱିଜଟନଂ, ତଞ୍ଚ ନ ସାଧେୟ୍ୟ । ଅନୱସେସତୋ ହି ପଞ୍ଞାପଭେଦେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟମାନେ ‘‘ଏକୱିଧେନ ଞାଣୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିକୋ (ୱିଭ॰ ୭୫୧) ସବ୍ବୋ ଞାଣୱତ୍ଥୁ ୱିଭଙ୍ଗେ, ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତୋ ପଞ୍ଞାପଭେଦୋ । ସକଲୋପି ୱା ଅଭିଧମ୍ମନୟୋ ଆହରିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥା ଚ ସତି ୟ୍ୱାୟଂ ଇଧ ପଞ୍ଞାଭାୱନାୱିଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୟ ଓକାସୋୱ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । କିଞ୍ଚ ୟ୍ୱାୟଂ ଠାନାଠାନକମ୍ମନ୍ତରୱିପାକନ୍ତରାଦିୱିସୟେ ପଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ, ସୋପି ୟଥାରହଂ ସଦ୍ଧିଂ ଫଲାଫଲଭେଦେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ସିୟା । ସୋ ଚ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟମାନୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ୱିକ୍ଖେପାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ୟଥା ତଂ ଅୱିସୟେ । ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତରି ଚ ୱିକ୍ଖେପାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି । କୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୁସଲ-ଗ୍ଗହଣେନ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଅବ୍ୟାକତଂ ନିୱତ୍ତେତି, ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି ସଂକିଲିଟ୍ଠପଞ୍ଞା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାୱାଦଂ ପଟିସେଧେତି । ୱିପସ୍ସନାଞାଣ-ଗ୍ଗହଣେନ ସେସକୁସଲପଞ୍ଞା ।
୪୨୩.ସଞ୍ଜାନନୱିଜାନନାକାରୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ସଞ୍ଜାନନାକାରୱିଜାନନାକାରେହି ସାତିସୟଂ । ୟତୋ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଜାନନଂ ଜାନନଭାୱୋ ୱିସୟଗ୍ଗହଣାକାରୋ । ସୋ ହି ନେସଂ ସମାନୋ, ନ ସଞ୍ଜାନନାଦିଆକାରୋ । ପୀତକନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ‘‘ଲୋହିତକଂ ଓଦାତଂ ଦୀଘଂ ରସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିକେ ସଞ୍ଞାୟ ଗହେତବ୍ବାକାରେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଞ୍ଜାନନମତ୍ତମେୱାତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଜାନନଂ ନାମ ‘‘ନୀଲଂ ପୀତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଆରମ୍ମଣେ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱା ସଞ୍ଞାନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଜାନନଂ । ତଥା ହେସା ପୁନ ସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତକରଣରସା । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ୱିଜାନନପଜାନନାକାରେ ନିୱତ୍ତେତି, ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ କଦାଚିପି ଇମିସ୍ସା ତେ ୱିସେସା ନତ୍ଥେୱାତି ଅୱଧାରେତି । ତେନାହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି। ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚମ୍ପି କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ସଞ୍ଞା କୁତୋ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କରେୟ୍ୟାତି ‘‘ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱ’’ନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞା ୱିୟ ନୀଲପୀତାଦିକସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତି, ଅଥ ଖୋ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱିସେସଂ ଜାନନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । କଥଂ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ ପାପେତୀତି ? ପଞ୍ଞାୟ ଦସ୍ସିତମଗ୍ଗେନ । ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟ ହି ଅନେକୱାରଂ ଲକ୍ଖଣାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନାୟ ପଗୁଣଭାୱତୋ ପରିଚୟୱସେନ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନପି ୱିପସ୍ସନା ସମ୍ଭୱତି, ୟଥା ତଂ ପଗୁଣସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ସଜ୍ଝାୟନେ ଞାୟାଗତାପି ୱାରା ନ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧନ୍ତି ଚ ଲକ୍ଖଣାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ । ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱାତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣପଟିପାଟିୟା ଆୟୂହିତ୍ୱା । ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଅସମ୍ବୋଧସଭାୱତ୍ତା । ୱୁତ୍ତନୟୱସେନାତି ୱିଞ୍ଞାଣେ ୱୁତ୍ତନୟୱସେନ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଜାନାତି, ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଞ୍ଚ ପାପେତି । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ଆନୁଭାୱେନ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଞ୍ଚ ପାପେତି।
ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଜାତବୁଦ୍ଧୀତି ଅସଞ୍ଜାତବ୍ୟୱହାରବୁଦ୍ଧି । ଉପଭୋଗପରିଭୋଗନ୍ତି ଉପଭୋଗପରିଭୋଗାରହଂ, ଉପଭୋଗପରିଭୋଗୱତ୍ଥୂନଂ ପଟିଲାଭୟୋଗ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଛେକୋତି ମହାସାରୋ । କୂଟୋତି କହାପଣପତିରୂପକୋ ତମ୍ବକଂସାଦିମୟୋ । ଅଦ୍ଧସାରୋତି ଉପଡ୍ଢଗ୍ଘନକୋ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ପାଦସାର ସମସାରପରୋପାଦସାରାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ତେ ପକାରେତି ଇନ୍ଦଜାଲାଜାତିପୁପ୍ଫାଦିପ୍ପକାରେ ଚେୱ ଛେକାଦିପ୍ପକାରେ ଚ ।
ସଞ୍ଞା ହୀତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ । ସଞ୍ଞା ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ପିଣ୍ଡୱସେନେୱ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଗହଣତୋ ଦାରକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନସଦିସୀ ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ସା ‘‘ୟଥାଉପଟ୍ଠିତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନା’’ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆରମ୍ମଣେ ଏକଚ୍ଚୱିସେସଗହଣସମତ୍ଥତାୟ ଗାମିକପୁରିସସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନସଦିସଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞା ଆରମ୍ମଣେ ଅନୱସେସୱିସେସାୱବୋଧତୋ ହେରଞ୍ଞିକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନସଦିସୀ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ନାନପ୍ପକାରତୋଜାନନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମା ପଚ୍ଚେକଂ ନାନପ୍ପକାରାତି ତେସଂ ୟାଥାୱତୋ ଅୱବୋଧୋ ପଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫) ।
ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ । ନ ତତ୍ଥ ଏକଂସେନ ହୋତୀତି ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ପଞ୍ଞା ଏକନ୍ତେନ ନ ହୋତି । ନ ହି ଦୁହେତୁକଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ପଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାତି ଅୱିୟୁତ୍ତା । ତେହୀତି ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣେହି । ୟଥା ହି ସୁଖଂ ପୀତିୟା ନ ନିୟମତୋ ଅୱିୟୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣାନି ପଞ୍ଞାୟ ନ ନିୟମତୋ ଅୱିୟୁତ୍ତାତି । ୟଥା ପନ ପୀତି ସୁଖେନ ନିୟମତୋ ଅୱିୟୁତ୍ତା, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣେହି ନିୟମତୋ ଅୱିୟୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତେସୁ ଇମେସୁ ତୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତେସଂ ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ଦୁକ୍କରୋତି ତିଣ୍ଣଂ ଜନାନଂ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ନିଦସ୍ସିତନ୍ତି । ତେସଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନାନତ୍ତତଂୟେୱ ୱଚନନ୍ତରେନପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରୂପଧମ୍ମେସୁପି ତାୱ ନାନାନଦୀନଂ ଉଦକସ୍ସ, ନାନାତେଲସ୍ସ ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମଥିତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ଅସୁକାୟ ନଦିୟା ଉଦକଂ, ଇଦଂ ଅସୁକତେଲ’’ନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସରୂପତୋ ଦସ୍ସନଂ ଦୁକ୍କରଂ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅରୂପଧମ୍ମେସୂତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ଅରୂପୀନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
୪୨୪. ଧମ୍ମାନଂ ସକୋ ଭାୱୋ, ସମାନୋ ଚ ଭାୱୋ ଧମ୍ମସଭାୱୋ। ତତ୍ଥ ପଠମେନ କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଲକ୍ଖଣଂ ଗହିତଂ, ଦୁତିୟେନ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖତାଦିସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ । ତଦୁଭୟସ୍ସ ଚ ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞାତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞା’’ତି । ଘଟପଟାଦିପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ବାହିରନ୍ଧକାରସ୍ସ ଦୀପାଲୋକାଦି ୱିୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ମୋହନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସନରସା। ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଏୱ ହି ପଞ୍ଞାଲୋକୋ ହଦୟନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ଏୱ ଧମ୍ମସଭାୱେସୁ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। କାରଣଭୂତା ୱା ସୟଂ ଫଲଭୂତଂ ଅସମ୍ମୋହଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତୀତି ଏୱମ୍ପି ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ସମାଧି ତସ୍ସା ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ସୁତ୍ତପଦଂ ନିବନ୍ଧନଭାୱେନ ଆଗତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫, ୯୯; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୭୧; ନେତ୍ତି॰ ୪୦; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୪) ।
ପଞ୍ଞାପଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୨୫. ଧମ୍ମସଭାୱପଟିୱେଧୋ ନାମ ପଞ୍ଞାୟ ଆୱେଣିକୋ ସଭାୱୋ, ନ ତେନସ୍ସା କୋଚି ୱିଭାଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣେନ ତାୱ ଏକୱିଧା’’ତି । ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱଟ୍ଟଂ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତା, ତତ୍ଥ ୱା ୱିଦିତାତି ଲୋକିୟା। ତତ୍ଥ ଅପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଲୋକତୋ ଉତ୍ତରା ଉତ୍ତିଣ୍ଣାତି ଲୋକୁତ୍ତରା। ଲୋକୁତ୍ତରାପି ହି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା । ୱିପସ୍ସନାପରିୟାୟୋପି ତସ୍ସା ଲବ୍ଭତେୱାତି ଲୋକୁତ୍ତର-ଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଅତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତେହି ସହ ଆସୱେହୀତି ସାସୱା, ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନପି ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା ଆସୱାତି ଅନାସୱା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସାସୱଦୁକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନୱସେନାତି ନାମୱୱତ୍ଥାନୱସେନ, ରୂପୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ଚ । ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ ଦସ୍ସନଞ୍ଚ, ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ସୟମ୍ପି ୱା ଭୱତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ଅପାତୁଭାୱନ୍ତି ଭୂମି ଚାତି ଦସ୍ସନଭୂମି, ପଠମମଗ୍ଗୋ । ସେସମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂୟେୱ ଧମ୍ମେ ଭାୱନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ କିଞ୍ଚି ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଭାୱନା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଭୂମି ଚାତି ଭାୱନାଭୂମି। ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ଦସ୍ସନଭୂମିଭାୱନାଭୂମିୱସେନ ଦୁୱିଧାତି ୱୁତ୍ତା । ସୁତାଦିନିରପେକ୍ଖାୟ ଚିନ୍ତାୟ ନିବ୍ବତ୍ତା ଚିନ୍ତାମୟା। ଏୱଂ ସୁତମୟା, ଭାୱନାମୟା ଚ । ମୟସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ଆୟେ ୱଡ୍ଢିୟଂ କୋସଲ୍ଲଂ ଆୟକୋସଲ୍ଲଂ, ଅପାୟେ ଅୱଡ୍ଢିୟଂ କୋସଲ୍ଲଂ ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ, ଉପାୟେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣେ କୋସଲ୍ଲଂ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲନ୍ତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କୋସଲ୍ଲପଦଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱେସୋ ପଟିପଜ୍ଜନଂ ଏତିସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତାଭିନିୱେସା। ଏୱଂ ବହିଦ୍ଧାଭିନିୱେସା, ଉଭୟାଭିନିୱେସା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୨୬.ଲୋକିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଲୋକିୟକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ୱିସେସତୋ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିୱିସୁଦ୍ଧିଚତୁକ୍କସଙ୍ଗହିତମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ସମୁଦାୟେସୁ ପୱତ୍ତା ସମଞ୍ଞା ତଦେକଦେସେସୁପି ୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି, ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ୱା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ମଗ୍ଗସମଞ୍ଞାତି କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଧମ୍ମନାନତ୍ତାଭାୱେପି ପଦତ୍ଥନାନତ୍ତମତ୍ତେନ ଦୁକ୍କରୱଚନଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ପନେସା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୱା’’ତି । ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସାସୱଦୁକାଦୀସୁପି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତାଦିଗ୍ଗହଣମେୱ ୱିସେସୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୱ ପଞ୍ଞାତି ଆହ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଓଘନୀୟଓଘୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଓଘନୀୟାଦିଦୁକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଠମଜ୍ଝାନିକାନି ଚତ୍ତାରି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତାନି, ତଥା ଦୁତିୟାଦିଜ୍ଝାନିକାନି ଚାତି ଏୱଂ ସୋଳସସୁ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତେସୁ । ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ମହଗ୍ଗତପଞ୍ଞା ନ ଗହିତା ।
୪୨୭.ଅତ୍ତନୋ ଚିନ୍ତାୱସେନାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନେ ପରୋପଦେସେନ ୱିନା ଅତ୍ତନୋ ଉପାୟଚିନ୍ତାୱସେନେୱ । ସୁତୱସେନାତି ୟଥାସୁତସ୍ସ ପରୋପଦେସସ୍ସ ୱସେନ । ୟଥା ତଥା ୱାତି ପରତୋ ଉପଦେସଂ ସୁତ୍ୱା ୱା ଅସୁତ୍ୱା ୱା ସୟମେୱ ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଭାୱନାମୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ‘‘ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାୱ ଭାୱନାମୟା’’ତି ।
ୟୋଗୱିହିତେସୂତି ପଞ୍ଞାୱିହିତେସୁ ପଞ୍ଞାପରିଣାମିତେସୁ ଉପାୟସମ୍ପାଦିତେସୁ । କମ୍ମାୟତନେସୂତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମମେୱ କମ୍ମାୟତନଂ, କମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚ ଆଜୀୱାନନ୍ତି ୱା କମ୍ମାୟତନଂ । ଏସ ନୟୋ ସିପ୍ପାୟତନେସୁପି। ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ କମ୍ମଂ ହୀନଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢକୀକମ୍ମାଦି, ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ କସିୱାଣିଜାଦି । ସିପ୍ପମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ହୀନଞ୍ଚ ନଳକାରସିପ୍ପାଦି, ଉକ୍କଟ୍ଠଞ୍ଚ ମୁଦ୍ଦାଗଣନାଦି । ୱିଜ୍ଜାୱ ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନଂ। ତଂ ଧମ୍ମିକମେୱ ନାଗମଣ୍ଡଲପରିତ୍ତଫୁଧମନକମନ୍ତସଦିସଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତାନି ପନେତାନି ଏକଚ୍ଚେ ପଣ୍ଡିତା ବୋଧିସତ୍ତସଦିସା ମନୁସ୍ସାନଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତା ନେୱ ଅଞ୍ଞେହି କରିୟମାନାନି ପସ୍ସନ୍ତି, ନ ୱା କତାନି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ କଥେନ୍ତାନଂ ସୁଣନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଚିନ୍ତାୟ କରୋନ୍ତି, ପଞ୍ଞୱନ୍ତେହି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଚିନ୍ତାୟ କତାନିପି ଅଞ୍ଞେହି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କରୋନ୍ତେହି କତସଦିସାନେୱ ହୋନ୍ତି ।
କମ୍ମସ୍ସକତନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ କମ୍ମଂ ସତ୍ତାନଂ ସକଂ, ଇଦଂ ନୋ ସକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନନଞାଣଂ । ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ତଂ ହି ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସ୍ସ ଅନୁଲୋମନତୋ ‘‘ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନିସ୍ସ ପୱତ୍ତନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଅନିୟମତ୍ଥେନ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣାନିପି ଗହିତାନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ନାନନ୍ତରିୟକଭାୱତୋ । ୟଂ ହି ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତାତି । ୟଂ ଏୱରୂପିନ୍ତି ୟଂ ଏୱଂ ହେଟ୍ଠା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସଭାୱଂ । ଅନୁଲୋମିକଂ ଖନ୍ତିନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଞାୱେୱଚନାନି । ସା ହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନଂ କମ୍ମାୟତନାଦୀନଂ ଅପଚ୍ଚନୀକଦସ୍ସନେନ ଅନୁଲୋମନତୋ, ତଥା ସତ୍ତାନଂ ହିତଚରିୟାୟ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସ୍ସ, ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସ୍ସ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ଅୱିଲୋମନତୋ ଅନୁଲୋମେତୀତି ଅନୁଲୋମିକା। ସବ୍ବାନିପି ଏତାନି କାରଣାନି ଖମତି ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଖନ୍ତି। ପସ୍ସତୀତି ଦିଟ୍ଠି। ରୋଚେତୀତି ରୁଚି। ମୁନାତୀତି ମୁତି। ପେକ୍ଖତୀତି ପେକ୍ଖା। ତେ ଚ କମ୍ମାୟତନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଏତାୟ ନିଜ୍ଝାୟମାନା ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତୀତି ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନଖନ୍ତି । ପରତୋ ଅସୁତ୍ୱା ପଟିଲଭତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଦେସୱଚନଂ ଅସୁତ୍ୱା ସୟମେୱ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ପଟିଲଭତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଚିନ୍ତାମୟା ପଞ୍ଞା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ପନେସା ଅଭିଞ୍ଞାତାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥାପି ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତିମଭୱିକାନଂ, ସେସପଞ୍ଞା ସବ୍ବେସମ୍ପି ପୂରିତପାରମୀନଂ ମହାପଞ୍ଞାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପରତୋ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଭତୀତି କମ୍ମାୟତନାଦୀନି ପରେନ କରିୟମାନାନି ୱା କତାନି ୱା ଦିସ୍ୱାପି ପରସ୍ସ କଥୟମାନସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାପି ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ପଟିଲଦ୍ଧା ସବ୍ବା ପରତୋ ସୁତ୍ୱାୱ ପଟିଲଦ୍ଧା ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସମାପନ୍ନସ୍ସାତି ସମାପତ୍ତିସମଙ୍ଗିସ୍ସ, ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ । ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଇଧ ‘‘ଭାୱନାମୟା ପଞ୍ଞା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା ।
ସାତି ‘‘ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୫୩) ୱୁତ୍ତପଞ୍ଞା । ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନାତି ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା । ସା ଲୋକୁତ୍ତରୱିପସ୍ସନାତି ୟା ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ସା ଲୋକୁତ୍ତରୱିପସ୍ସନାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସା ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୀପି ୱିପସ୍ସନାକିଚ୍ଚପାରିପୂରିୟା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱା ତଥଲକ୍ଖଣଂ ୱିସେସତୋ ପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା ନ ୱିପସ୍ସନାୱୋହାରଂ ଲଭତି ।
ଅୟନ୍ତି ଏତାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋତି ଆୟୋ, ୱୁଦ୍ଧି । ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅନତ୍ଥହାନିଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିଲକ୍ଖଣେ ଆୟେ କୋସଲ୍ଲଂ କୁସଲତା ନିପୁଣତା ।
ତଂ ପନ ଏକନ୍ତିକଂ ଆୟକୋସଲ୍ଲଂ ପାଳିୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟା ଇମେସଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିପହାନେସୁ, କୁସଲଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠିତୀସୁ ପଞ୍ଞା, ଇଦଂ ଆୟକୋସଲ୍ଲଂ ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱୁଦ୍ଧିଲକ୍ଖଣା ଆୟତୋ ଅପେତତ୍ତା ଅପାୟୋ, ଅୱୁଦ୍ଧି । ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥହାନିଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିଲକ୍ଖଣେ ଅପାୟେ କୋସଲ୍ଲଂ କୁସଲତା ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ। ତମ୍ପି ପାଳିୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟା ଇମେସଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନେସୁ, ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠିତୀସୁ ପଞ୍ଞା, ଇଦଂ ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆୟକୋସଲ୍ଲଂ ତାୱ ପଞ୍ଞା ହୋତୁ, ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ କଥଂ ପଞ୍ଞା ନାମ ଜାତାତି ? ଏୱଂ ମଞ୍ଞତି ‘‘ଅପାୟୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ନାମ ସିୟା’’ତି, ତଂ ପନ ତସ୍ସ ମତିମତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ପଞ୍ଞୱା ଏୱ ହି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏୱଂ ମନସି କରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା କୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ପୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି ପଜାନାତି, ସୋ ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଅକୁସଲେ ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଜହତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ କୁସଲେ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନେ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ପାପେତି । ଏୱଂ ଅପାୟକୋସଲ୍ଲମ୍ପି ପଞ୍ଞା ଏୱାତି ।
ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ । ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ତଂତଂହିତସୁଖଧମ୍ମାନଂ । ତଙ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅଚ୍ଚାୟିକେ କିଚ୍ଚେ ୱା ଭୟେ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ତସ୍ସ ତିକିଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ । ଠାନେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକଂ, ଠାନସୋ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ । ତତ୍ରୁପାୟାତି ତତ୍ର ତତ୍ର କରଣୀୟେ ଉପାୟଭୂତା ।
ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଗହେତ୍ୱା । ଉଭୟଂ ଗହେତ୍ୱାତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା’’ତି ଉଭୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ସବ୍ବେପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅୱିଭାଗେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଅୟଂ ପନ ତିକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସ ମହାପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ।
୪୨୮.ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଆରବ୍ଭାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା, ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକସମ୍ମୋହୱିଧଂସନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ । ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଂଆରବ୍ଭାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଥା ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ହି ଚତୁସଚ୍ଚଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଞାଣଂ ନାମ, ତତିୟଂ ପନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଇତରସଚ୍ଚାନି ୱିପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତି ପାକଟମେୱ ।
‘‘ଅତ୍ଥାଦୀସୁ ପଭେଦଗତାନି ଞାଣାନୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୱସେନେୱ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାତି ୟଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ, ଅୟଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ନାମ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦସ୍ସ ହି ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଧମ୍ମେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା। ନିରୁତ୍ତିପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା। ପଟିଭାନପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ପଟିଭାନେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା। ନିରୁତ୍ତିପଟିଭାନପ୍ପଭେଦା ତବ୍ବିସୟାନଂ ଅତ୍ଥାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାଦିଭେଦେହି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ନିବ୍ବାନମ୍ପି ସମ୍ପାପକହେତୁଅନୁସାରେନ ଅରୀୟତି, ଅଧିଗମ୍ମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସଚ୍ଚହେତୁଧମ୍ମପଚ୍ଚୟାକାରୱାରେସୁ ଆଗତାନି ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ଗହିତାନି । ସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରୱାରେସୁ ନିବ୍ବାନଂ, ପରିୟତ୍ତିୱାରେ ଭାସିତତ୍ଥୋ, ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ ୱିପାକୋ, କିରିୟା ଚାତି ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଏୱ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ଅତ୍ଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦହତୀତି ୱିଦହତି, ନିବ୍ବତ୍ତକହେତୁଆଦୀନଂ ସାଧାରଣମେତଂ ନିବ୍ବଚନଂ । ତଦତ୍ଥଂ ପନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ପୱତ୍ତେତି ୱା ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ୱା ଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୁ ପୁରିମୋ ଅତ୍ଥୋ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଜେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭାସିତମ୍ପି ହି ଅୱବୋଧନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତେତି, ମଗ୍ଗୋ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ପାପେତୀତି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମୋ ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନଂ ହି ପତ୍ତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ, ଭାସିତତ୍ଥୋ ଞାପେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ, ଇତରୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋତି ଏୱଂ ତିୱିଧୋ ହୋତି ।
‘‘ୟୋ କୋଚି ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୂ’’ତି ଏତେନ ସଚ୍ଚହେତୁଧମ୍ମପଚ୍ଚୟାକାରୱାରେସୁ ଆଗତାନି ସମୁଦୟାଦୀନି ଗହିତାନି, ସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରୱାରେସୁ ମଗ୍ଗୋ, ପରିୟତ୍ତିୱାରେ ଭାସିତଂ, ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ କୁସଲାକୁସଲନ୍ତି ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଏୱ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ ସମ୍ପାପକୋ, ଭାସିତଂ ଞାପକୋ, ଇତରଂ ନିବ୍ବତ୍ତକୋତି ଏୱଂ ତିୱିଧୋ ହେତୁ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କିରିୟାନଂ ଅୱିପାକତାୟ ଧମ୍ମଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦି ଏୱଂ ୱିପାକା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥଭାୱୋପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ? ନ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱତୋ । ଏୱଂ ସତି କୁସଲାକୁସଲାନମ୍ପି ଅତ୍ଥଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା । ୱିପାକସ୍ସ ପନ ପଧାନହେତୁତାୟ ପାକଟଭାୱତୋ ଧମ୍ମଭାୱୋ ଏୱ ତେସଂ ୱୁତ୍ତୋ । କିରିୟାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଧମ୍ମଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚେ ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା । କମ୍ମଫଲସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ପନ ହେତୁଭାୱସ୍ସାଭାୱତୋ ଧମ୍ମଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପିଚ ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଏତଂ ଭେଦମକତ୍ୱା କେୱଲଂ କୁସଲାକୁସଲେ, ୱିପାକକିରିୟାଧମ୍ମେ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ଅତ୍ଥଧମ୍ମତା ନ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଅୟମେୱ ହି ଅତ୍ଥୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ପଞ୍ଚଧା ୱିଭଜନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟମେୱ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
‘‘ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ସଭାୱୱାଚକୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି, ଅୱିପରୀତନିରୁତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅବ୍ୟଭିଚାରୀ ୱୋହାରୋ’’ତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବୋଧନେ ପଟିନିୟତସମ୍ବନ୍ଧୋ ସଦ୍ଦୱୋହାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦଭିଲାପେତି ତସ୍ସ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଅବ୍ୟଭିଚାରିୱୋହାରସ୍ସ ଅଭିଲାପନେ । ସା ପନାୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ମାଗଧଭାସା । ଅତ୍ଥତୋ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଆଚରିୟା । ଅପରେ ପନ ୟଦି ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱା, ଏୱଂ ସତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅଭିଲପିତବ୍ବା, ନ ୱଚନନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ନ ଚ ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅଭିଲପିତବ୍ବଂ ଉଚ୍ଚାରେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି । ଅଥ ଫସ୍ସାଦିୱଚନେହି ବୋଧେତବ୍ବଂ ଅଭିଲପିତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନମ୍ପି ବୋଧେତବ୍ବତ୍ତା ତେସମ୍ପି ନିରୁତ୍ତିଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଫସ୍ସୋତି ଚ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି, ଫସ୍ସଂ ଫସ୍ସାତି ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀତି ଦସ୍ସିତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ନ ଚ ଅୱଚନଂ ଏୱଂପକାରଂ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ୱଚନଭୂତାୟ ଏୱ ତସ୍ସା ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟା ଅଭିଲାପେ ଉଚ୍ଚାରଣେତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା, ‘‘ଏୱମୟଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣା ନାମ ଜାତା, ନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଆରମ୍ମଣା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୧୮) ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାୟ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ପରତୋ ମନୋଦ୍ୱାରେ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପୱତ୍ତତୀତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୪୯) ଚ ୱଚନସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣେ ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ୟଥା ପନ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣଂ ମନୁସ୍ସାଦିସଦ୍ଦଭେଦନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ତଂତଂସଦ୍ଦୱିଭାୱକଂ, ଏୱଂ ସଭାୱାସଭାୱନିରୁତ୍ତିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ତଂୱିଭାୱକଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ନ କୋଚି ପାଳିୱିରୋଧୋ । ‘‘ତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଚ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସା’’ତି ନ ନସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଞ୍ହି ଞାଣଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଂ ୱିଭାୱେନ୍ତମେୱ ତଂତଂସଦ୍ଦପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନନ୍ତରଂ ତଂତଂପଭେଦନିଚ୍ଛୟହେତୁଭାୱତୋ ନିରୁତ୍ତିଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପଭେଦଗତମ୍ପି ହୋତୀତି ।
ସବ୍ବତ୍ଥ ଞାଣନ୍ତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଞାଣଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ଞାଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଞାଣାରମ୍ମଣଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ୱା ସବ୍ବେସୁ ଅତ୍ଥାଦୀସୁ, ତୀସୁ, ଚତୂସୁପି ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା, କୁସଲକିରିୟାଭୂତାୟ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଧମ୍ମତ୍ଥଭାୱତୋ ତୀସୁ ଏୱ ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସଗୋଚରକିଚ୍ଚାଦିୱସେନାତି ସଗୋଚରସ୍ସ, କିଚ୍ଚାଦିକସ୍ସ ଚ ୱସେନ ‘‘ଇଦଂ ଞାଣଂ ଇଦଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଇମିନା ନାମ କିଚ୍ଚେନା’’ତି ଜାନନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଲକ୍ଖଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନଭୂମିଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇମାନି ଞାଣାନି ଇଦମତ୍ଥଜୋତକାନୀ’’ତିଆଦି ।
୪୨୯.ପଭେଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ତେସଂ ୟାଥାୱତୋ ତଂତଂପଭେଦାୱବୋଧନସମତ୍ଥତଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ମହାସାୱକାନଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ ପଭେଦଂ ଗତାତି ସାମଞ୍ଞୱିଧିନା ଦସ୍ସିତମତ୍ଥଂ ଅପୱାଦେନ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେର-ଗ୍ଗହଣଂ କତଂ ।
ଏତା ପଟିସମ୍ଭିଦା । ସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ ପଭେଦଗମନଂ ଅପ୍ପୱିସୟଂ, ଅସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ ବହୁୱିସୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଧିଗମୋ ନାମ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି, ସାତିସୟଂ ୱା ଅଧିଗମଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେକ୍ଖେନ ପତ୍ତାନମ୍ପି ହି ଇମାସଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିସଦଭାୱାଧିଗମୋତି। ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ୱିୟ ପନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଅରହତୋପି ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସଦତାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ନ ହୋତୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ୟଥାୟୋଗଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସଦତାୟ କାରଣତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅତ୍ଥଧମ୍ମାଦୀନଂ ଅନୱସେସସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନୱିସୟା ଏୱ ପରିୟତ୍ତିଆଦୟୋ ଦସ୍ସିତା । ପାଳିୟା ସଜ୍ଝାୟୋ ପରିୟାପୁଣନଂ, ତଦତ୍ଥସୱନଂ ସୱନଂ, ପରିତୋ ସବ୍ବସୋ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛା ପରିପୁଚ୍ଛାତି ଆହ ‘‘ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଗଣ୍ଠିପଦଅତ୍ଥପଦୱିନିଚ୍ଛୟକଥା’’ତି, ପଦତ୍ଥତୋ, ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଚ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନକଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ହି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତଂ ଗଣ୍ଠିପଦଂ, ୟସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତଂ ଅତ୍ଥପଦଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଖନ୍ଧାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତେ କଥାମଗ୍ଗେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଭାୱନାନୁୟୋଗସହିତଂ ଗତଂ, ପଚ୍ଚାଗତଞ୍ଚ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, ତେନ ଗତପଚ୍ଚାଗତିକଭାୱେନ। ୱସନଟ୍ଠାନତୋ ୟାୱ ଗୋଚରଗାମୋ, ତତୋ ଚ ୟାୱ ୱସନଟ୍ଠାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁସମୀପନ୍ତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣମାହ । ତଞ୍ହି ତେସଂ ସମୀପପ୍ପୱତ୍ତଂ ।
ସତ୍ଥେସୂତି ଅନୱଜ୍ଜେସୁ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହେସୁ ଗନ୍ଥେସୁ । ତଥା ସିପ୍ପାୟତନେସୂତି ଏତ୍ଥାପି । ପୁବ୍ବକାଲେ ଏକସତରାଜୂନଂ ଦେସଭାସା ଏକସତୱୋହାରା। ଧମ୍ମପଦେ (ଧ॰ ପ॰ ୧ ଆଦୟୋ) ୟମକୱଗ୍ଗୋ ଓପମ୍ମୱଗ୍ଗୋତି ୱଦନ୍ତି, ମୂଲପଣ୍ଣାସେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୫ ଆଦୟୋ; ୪୩୯ ଆଦୟୋ) ୟମକୱଗ୍ଗୋ ଓପମ୍ମୱଗ୍ଗୋ ଏୱାତି ଅପରେ । ସୁତପଟିଭାନବହୁଲାନନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ପଟିଭାନୱନ୍ତାନଂ ।
ସବ୍ବାନୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ, ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠପି ୱା । ସେକ୍ଖଫଲୱିମୋକ୍ଖପରିୟୋସାନେ ଭୱା ସେକ୍ଖଫଲୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକା। ଠାନାଠାନଞାଣବଲାଦୀନି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ସକିଚ୍ଚତୋ ପାକଟତରାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସ ବଲାନି ୱିୟା’’ତି, ଅଞ୍ଞେ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦୟୋପି ସବ୍ବେ ଭଗୱତୋ ଗୁଣୱିସେସା ଅସେକ୍ଖଫଲୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକା ଏୱ ।
ପଞ୍ଞାଭୂମି-ମୂଲ-ସରୀରୱୱତ୍ଥାନୱଣ୍ଣନା
୪୩୦.ଇମାୟ ପଞ୍ଞାୟାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ । ଭୂମି ସଲ୍ଲକ୍ଖଣାଦିଗ୍ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆହାରାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କସ୍ମା ପନେତେ ଏୱଂ ବହୁଧମ୍ମା ଭୂମିଭାୱେନ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ନନୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଏକେନାପି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତୀତି ? ନ, ତିୱିଧସତ୍ତାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ଖନ୍ଧାଦିତ୍ତୟଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବସାଧାରଣୋ ଅନୁଗ୍ଗହୋ ନ କତୋ ସିୟା । ତିୱିଧା ହି ସତ୍ତା ରୂପସମ୍ମୂଳ୍ହା ଅରୂପସମ୍ମୂଳ୍ହା ଉଭୟସମ୍ମୂଳ୍ହାତି । ତେସୁ ୟେ ଅରୂପସମ୍ମୂଳ୍ହା, ତଦତ୍ଥଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଗହଣଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଚତୁଧା ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ୟେ ରୂପସମ୍ମୂଳ୍ହା, ତଦତ୍ଥଂ ଆୟତନାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅଦ୍ଧେକାଦସଧା ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ୟେ ପନ ଉଭୟସମ୍ମୂଳ୍ହା, ତଦତ୍ଥଂ ଧାତୂନଂ ଉଭୟେସମ୍ପି ୱିଭତ୍ତତ୍ତା । ତଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭେଦେନ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା ମଜ୍ଝିମିନ୍ଦ୍ରିୟା ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା, ସଂଖିତ୍ତରୁଚୀ ମଜ୍ଝିମରୁଚୀ ୱିତ୍ଥାରରୁଚୀତି ଚ ତିୱିଧା ସତ୍ତା, ତେସମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ୟଥାକ୍କମଂ ଖନ୍ଧାଦିଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣଂ ପନ କାମଂ ଏତେ ଧମ୍ମା ଇସ୍ସରା ୱିୟ ସହଜାତଧମ୍ମେସୁ ଇସ୍ସରିୟଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତି, ତଂ ପନ ନେସଂ ଧମ୍ମସଭାୱସିଦ୍ଧଂ, ନ ଏତ୍ଥ କସ୍ସଚି ୱସୀଭାୱୋ ‘‘ସୁଞ୍ଞା ଏତେ ଅୱସୱତ୍ତିନୋ’’ତି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ତଂ ପନେତଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିତଦୁଭୟହେତୁୱସେନ ଦିଟ୍ଠମେୱ ଉପକାରାୱହଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ସଚ୍ଚାଦିଦ୍ୱୟଂ ଗହିତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତଧମ୍ମେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ମୂଲଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ । ସତି ହି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଅୟଂ ପଞ୍ଞା ମୂଲଜାତା ହୋତି, ନାସତୀତି । ସରୀରଂ ପରିବ୍ରୂହେତବ୍ବତୋ । ଇମିସ୍ସା ହି ପଞ୍ଞାୟ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ପାଦପାଣିସୀସଟ୍ଠାନିୟା ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିକା ଇମା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଅୱୟୱେନ ସମୁଦାୟୂପଲକ୍ଖଣନୟେନ ‘‘ସରୀର’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୩୧.ପଞ୍ଚ ଖନ୍ଧାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେନ ନ ତତୋ ହେଟ୍ଠା, ନ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଖନ୍ଧାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦୋ ରାସଟ୍ଠୋ ‘‘ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୫୧; ୬.୩୭) ୱିୟ, ତସ୍ମା ଅତୀତାଦିୱିଭାଗଭିନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ରାସିୱସେନ ବୁଦ୍ଧିୟା ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ରୂପମେୱ ଖନ୍ଧୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ସମାନାଧିକରଣସମାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଇଣଂ ଦସ୍ସାମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠେ ପନ ଖନ୍ଧ-ସଦ୍ଦେ ନିବ୍ବାନସ୍ସାପି ଖନ୍ଧନ୍ତରଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି ଅତୀତାଦିୱିଭାଗାଭାୱତୋ । ନ ହି ଏକସ୍ସ ନିଚ୍ଚସ୍ସ ସତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗୋ ଅତ୍ଥୀତି । ପଠମେନତ୍ଥେନ ରୂପରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟେନ ରୂପକୋଟ୍ଠାସୋତି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କସ୍ମା ପନେତେ ଖନ୍ଧା ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା ଇମିନା ଏୱ ଚ କମେନାତି ? ଭାଜନଭୋଜନବ୍ୟଞ୍ଜନଭତ୍ତକାରକଭୁଞ୍ଜକୱିକପ୍ପଦସ୍ସନତୋ, ୟଥୋଳାରିକୟଥାସଂକିଲେସୂପଦେସତୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିୱାଦମୂଲହେତୁଭାୱଂ ସଂସାରହେତୁତଂ, କମ୍ମହେତୁତଞ୍ଚ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱେଦନାସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ଖନ୍ଧଭାୱେନ ଦେସିତା ।
ରୂପକ୍ଖନ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୩୨.ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ । ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୟମନଂ । ୟଂ-ସଦ୍ଦେନ ହି ସନିପାତେନ କିଂ-ସଦ୍ଦେନ ଚ ଗହିତେନ ଅନିୟମତ୍ଥତାୟ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗେ ଆପନ୍ନେ ତଂ ରୁପ୍ପନସଦ୍ଦୋ ନିୱତ୍ତେତି, ତେନ ରୂପସ୍ସ ଅନୱସେସପରିଗ୍ଗହୋ କତୋ ହୋତି । ସୀତାଦୀହୀତି ସୀତୁଣ୍ହଜିଘଚ୍ଛାପିପାସାଦୀହି । ହେତୁଅତ୍ଥେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ରୁପ୍ପନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ। ଧମ୍ମୋ ଏୱ ଧମ୍ମଜାତଂ। ରୁପ୍ପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୀତାଦିୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି । ନନୁ ଚ ଅରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସମାଗମେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତି ଲବ୍ଭତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ପନ ୱିଭୂତତରଂ । ୱିଭୂତତରଂ ହେତ୍ଥ ରୁପ୍ପନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ସୀତାଦିଗ୍ଗହଣତୋ । ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ରୂପସମଞ୍ଞା ? ତତ୍ଥାପି ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ ହୋତିୟେୱ ରୂପସମଞ୍ଞା, ଅନୁଗ୍ଗାହକପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱା । ୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଭିନ୍ନେ ଭିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱୋ, ତଂ ରୁପ୍ପନନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ରୂପୟତି ୱିକାରଂ ଆପାଦେତୀତି ରୂପଂ, ପୁରିମପକ୍ଖେ ପନ ରୁପ୍ପତୀତି । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ୱିକାରାପତ୍ତିୟଂ ରୁପ୍ପନସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋତି କେଚି । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ରୂପସମଞ୍ଞାୟ ପସଙ୍ଗୋ ଏୱ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନାଭାୱତୋ । ପଟିଘାତୋ ରୁପ୍ପନନ୍ତି ଅପରେ । ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱାତି ରାସଟ୍ଠଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ୱଦତି ।
ଭୂତୋପାଦାୟଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଭୱତି ଏତ୍ଥ ଉପାଦାୟରୂପନ୍ତି ଭୂତଂ। ଭୂତାନି ଉପାଦିୟତେୱ, ନ ପନ ସୟଂ ତେହି, ଅଞ୍ଞେହି ୱା ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦାୟଂ।
କାମଂ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱଚନତ୍ଥାଦିତୋପି ଭୂତାନି ୱିଭାୱିତାନେୱ, ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ପନ ଲକ୍ଖଣାଦିୱିଭାୱନାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ପଦଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ପଦଟ୍ଠାନତୋ ପନା’’ତିଆଦି । ଅୱଚନଞ୍ଚ ତସ୍ସ ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତୋତି ଏତ୍ଥ ପକାରନ୍ତରେନ ୱିଭାୱିତତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବାପୀତି ଚତସ୍ସୋପି ଧାତୁୟୋ । ଆପୋସଙ୍ଗହିତାୟ ତେଜୋନୁପାଲିତାୟ ୱାୟୋୱିତ୍ଥମ୍ଭିତାୟ ଏୱ ପଥୱୀଧାତୁୟା ପୱତ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ସା ସେସଭୂତତ୍ତୟପଦଟ୍ଠାନା, ଏୱମିତରାପୀତି ଆହ ‘‘ଅୱସେସଧାତୁତ୍ତୟପଦଟ୍ଠାନା’’ତି ।
ଚତୁୱୀସତିୱିଧନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ ବଲରୂପାଦୀନଂ ପଟିସେଧନତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ, ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖତୀତି ହି ଅୟଂ ଚକ୍ଖତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମଧୁଂ ଚକ୍ଖତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଚକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅସ୍ସାଦନତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଖୋ, ମାଗଣ୍ଡିୟ, ରୂପାରାମଂ ରୂପରତଂ ରୂପସମୁଦିତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୯) । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ରୂପେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସ’’ନ୍ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୩୩; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୦୦) । ସତିପି ସୋତାଦୀନଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ଦସ୍ସନେ ଏୱ ଚକ୍ଖୁ-ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ପଦୁମାଦୀସୁ ପଙ୍କଜାଦିସଦ୍ଦା ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତଂ ୱଦନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱିଭାୱେତି ଚା’’ତି (ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୫୪) ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୂନଂ ୱିଭାୱନତ୍ଥତାପି ଚକ୍ଖତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଣାତି ଏତେନ, ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ସୟଂ ୱା ସୁଣାତୀତି ସୋତଂ। ଘାୟତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ଘାୟତୀତି ଘାନଂ। ରସଗ୍ଗହଣମୂଲକତ୍ତା ଅଜ୍ଝୋହରଣସ୍ସ ଜୀୱିତନିମିତ୍ତଂ ଆହାରରସୋ ଜୀୱିତଂ, ତସ୍ମିଂ ନିନ୍ନତାୟ ତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ । କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାସୱଧମ୍ମାନଂ ଆୟୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟୋ ଅନୁତ୍ତରିୟହେତୁଭାୱଂ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ କାମରାଗନିଦାନକମ୍ମଜନିତେସୁ, କାମରାଗସ୍ସ ଚ ୱିସେସପଚ୍ଚୟେସୁ ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟେସୁ କାୟସ୍ସ ୱିସେସତୋ ସାସୱପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ତେନ ହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସୁଖଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତା ସତ୍ତା ମେଥୁନମ୍ପି ସେୱନ୍ତି । କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁକା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ବଲୱକାମାସୱାଦିହେତୁଭାୱତୋ ୱିସେସେନ ସାସୱାତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାସୱଧମ୍ମାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ, ରୂପମିୱ ପକାସଂ କରୋତି ସୱିଗ୍ଗହମିୱ ଦସ୍ସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱା ଧାତୂନଂ ପକାସନତ୍ଥୋ ଏୱ ରୂପସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସପ୍ପତୀତି ସଦ୍ଦୋ, ଉଦାହରୀୟତି, ସକେହି ୱା ପଚ୍ଚୟେହି ସପ୍ପୀୟତି ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱଂ ଉପନୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗନ୍ଧୟତୀତି ଗନ୍ଧୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ସୂଚୟତି ଅପାକଟଂ ‘‘ଇଦଂ ସୁଗନ୍ଧଂ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି ପକାସେତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱା ପୁପ୍ଫଫଲାଦିଂ ‘‘ଇଦମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରସନ୍ତି ତଂ ସତ୍ତାତି ରସୋ, ଅସାଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତ୍ଥିୟାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତଥା ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଜୀୱନ୍ତି ତେନ ସହଜାତଧମ୍ମାତି ଜୀୱିତଂ, ତଦେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ହଦୟଞ୍ଚ ତଂ ୱତ୍ଥୁ ଚ, ହଦୟସ୍ସ ୱା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ହଦୟୱତ୍ଥୁ। ଚୋପନକାୟଭାୱତୋ କାୟୋ ଚ ସୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନତୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଚାତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି। ଚୋପନୱାଚାଭାୱତୋ, ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନତୋ ଚ ୱଚୀ ଚ ସା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଚାତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି। ୱିଗ୍ଗହାଭାୱତୋ ନ କସ୍ସତି, କସିତୁଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ନ ୱା କାସତି ଦିବ୍ବତୀତି ଅକାସଂ, ଅକାସମେୱ ଆକାସଂ, ତଦେୱ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଆକାସଧାତୁ । ରୂପସ୍ସାତି ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପସ୍ସ । ଲହୁଭାୱୋ ଲହୁତା। ସୟଂ ଅନିପ୍ଫନ୍ନତାୟ ‘‘ରୂପସ୍ସା’’ତି ୱିସେସିତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – କମ୍ମନି ସାଧୁ କମ୍ମଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କମ୍ମଞ୍ଞତା। ପଠମଂ, ଉପରି ଚ ଚୟୋ ପୱତ୍ତି ଉପଚୟୋ। ପୁବ୍ବାପରୱସେନ ସମ୍ବନ୍ଧା ତତି ପୱତ୍ତି ସନ୍ତତି। ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ୱିନାସିନୋ ଭାୱୋ ଅନିଚ୍ଚତା। କବଲଂ କରୀୟତୀତି କବଳୀକାରୋ। ଆହରତୀତି ଆହାରୋ। ଏୱଂ ତାୱ ଉପାଦାୟରୂପଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କମତୋ ପନ ସବ୍ବେସଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ମୂଲଭୂତତ୍ତା ପଠମଂ ଭୂତରୂପାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ଇତରେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱେନ ଅତ୍ତଭାୱସମଞ୍ଞାୟ ମୂଲଭାୱତୋ ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଆଦିତୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ତେସଂ ୱିସୟୀନଂ ଇମେ ୱିସୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ରୂପାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ପନ ଅନୁପାଦାରୂପତ୍ତା, ଭୂତଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ଚ ଇଧ ନ ଗହିତଂ । ସ୍ୱାୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଇମେହି ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ୱା ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ‘‘ଇମିନା ଜୀୱତୀ’’ତି ୱୋହାରଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତସ୍ସ ଇମଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଅତ୍ତହିତାଦିସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁ । ତସ୍ସ ଇମାସଂ ୱସେନ ସବ୍ବେ କାୟୱଚୀପୟୋଗାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ । ଇମାୟ ରୂପକାୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଅଞ୍ଜସୋ ଚାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆକାସଧାତୁ । ଇମେହିସ୍ସ ସୁଖପ୍ପୱତ୍ତି, ଉପ୍ପତ୍ତିଆଦୟୋ ଚାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଲହୁତାଦୟୋ । ସବ୍ବୋ ଚାୟଂ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପସନ୍ତାନୋ ଇମିନା ଉପତ୍ଥମ୍ଭୀୟତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତେ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୩୩. ଇଦାନି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ଉପାଦାରୂପାନି ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ରୂପାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଉପାଦାରୂପେସୁ । ରୂପେ, ରୂପସ୍ସ ୱା ଅଭିଘାତୋ ରୂପାଭିଘାତୋ, ତଂ ଅରହତୀତି ରୂପାଭିଘାତାରହୋ, ରୂପାଭିଘାତୋ ହୋତୁ ୱା ମା ୱା ଏୱଂସଭାୱୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଭୂତାନଂ ପସାଦୋ ରୂପାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦୋ, ଏୱଂଲକ୍ଖଣଂ ଚକ୍ଖୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସହିତୋ ଏୱ ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ ରୂପାଭିହନନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ କେୱଲୋ । ତସ୍ମା ତଂସଭାୱତାୱ ପମାଣଂ, ନ ରୂପାଭିଘାତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ରୂପାଭିଘାତାରହତା ୱୁତ୍ତା ୟଥା ୱିପାକାରହଂ କୁସଲାକୁସଲନ୍ତି । ଅଭିଘାତୋ ଚ ୱିସୟୱିସୟୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଭିମୁଖୀଭାୱୋ ୟୋଗ୍ୟଦେସାୱଟ୍ଠାନଂ ଅଭିଘାତୋ ୱିୟାତି କତ୍ୱା । ସୋ ରୂପେ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ, ରୂପସ୍ସ ୱା ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ଚକ୍ଖୁ ଅନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ରୂପମ୍ହି ସନିଦସ୍ସନମ୍ହି ସପ୍ପଟିଘମ୍ହି ପଟିହଞ୍ଞି ୱା’’ତି, ‘‘ୟମ୍ହି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଅନିଦସ୍ସନମ୍ହି ସପ୍ପଟିଘମ୍ହି ରୂପଂ ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ପଟିହଞ୍ଞି ୱା ପଟିହଞ୍ଞତି ୱା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୭) ଚ ଆଦି । ପରିପୁଣ୍ଣାପରିପୁଣ୍ଣାୟତନତ୍ତଭାୱନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ନିଦାନଭୂତା କାମତଣ୍ହା, ରୂପତଣ୍ହା ଚ ତଦାୟତନିକଭୱପତ୍ଥନାଭାୱତୋ ଦଟ୍ଠୁକାମତାଦିୱୋହାରଂ ଅରହତୀତି ଦୁତିୟନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନି। ଏୱଂୱିଧାନଂ ଭୂତାନଂ ପସାଦୋ ଦଟ୍ଠୁକାମତା…ପେ॰… ପସାଦୋ, ଏୱଂଲକ୍ଖଣଂ ଚକ୍ଖୁ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ହି ଭୱସ୍ସ ମୂଲକାରଣଭୂତା ତଣ୍ହା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାୟତନୱିସୟାପି ନାମ ହୋତୀତି କାମତଣ୍ହାଦୀନଂ ଦଟ୍ଠୁକାମତାଦିୱୋହାରାରହତା ୱୁତ୍ତା ।
ଦଟ୍ଠୁକାମତାତି ହି ଦଟ୍ଠୁମିଚ୍ଛା, ରୂପତଣ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦଟ୍ଠୁକାମତାୟ, ସେସାନଞ୍ଚ ତଂତଂଅତ୍ତଭାୱନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣତୋ ସତି ପୁରିମନିବ୍ବତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଅସତି ପନ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାତିତଭାୱୋୟେୱ କାରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟତୋ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୂପଗମନତୋ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱାତି ଉପ୍ପନ୍ନତା ଅତ୍ଥିତା ପରିୟାୟେହି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଅନ୍ତରାୟେୱ ଅନ୍ତରଧାପେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୫୬), ‘‘ସନ୍ତଂ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ‘ଅତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’ତି ପଜାନାତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୨; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୫) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ।
ରୂପେସୁ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱା ଆୱିଞ୍ଛନରସଂ । ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ ୟେସଂ ଭୂତାନଂ ପସାଦୋ, ତେୱସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି କତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ତଂତଂଅତ୍ତଭାୱନିପ୍ଫାଦକସାଧାରଣକମ୍ମୱସେନ ପୁରିମଂ ଚକ୍ଖୁଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ କାରଣୱିସେସସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠତ୍ତା । ‘‘ଏୱରୂପଂ ନାମ ମେ ଚକ୍ଖୁ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତଆୱେଣିକକମ୍ମୱସେନ ଦୁତିୟନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସତିପି ପନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପସାଦଭାୱସାମଞ୍ଞେ ସୱିସୟାୱଭାସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପସାଦବ୍ୟାପାରସ୍ସ ୱସେନ ପୁରିମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପସାଦକାରଣସ୍ସ ସତିପି କମ୍ମଭାୱସାମଞ୍ଞେ, ଏକତ୍ତେ ୱା ଅତ୍ତନୋ କାରଣଭେଦେନ ଭେଦଦସ୍ସନୱସେନ ଦୁତିୟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୋତାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥାହ – ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ କିଂ ଏକକମ୍ମୁନା ଉପ୍ପତ୍ତି, ଉଦାହୁ ନାନାକମ୍ମୁନାତି ? ଉଭୟଥାପୀତି ପୋରାଣା । ତତ୍ଥ ନାନାକମ୍ମୁନା ତାୱ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିସେସେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି କାରଣସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା । ଏକକମ୍ମୁନା ପନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ କଥଂ ନେସଂ ୱିସେସୋତି ? କାରଣସ୍ସ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଏୱ । ତଂତଂଭୱପତ୍ଥନାଭୂତା ହି ତଣ୍ହା ତଂତଂଭୱପରିୟାପନ୍ନାୟତନାଭିଲାସତାୟ ସୟଂ ୱିଚିତ୍ତରୂପା ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ତଂତଂଭୱନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତଭେଦତଂ ୱିଦହତି । ୟତୋ ତଦାହିତୱିସେସଂ ତଂ ତଥାରୂପସମତ୍ଥତାୟୋଗେନାନେକରୂପାପନ୍ନଂ ୱିୟ ଅନେକଂ ୱିସିଟ୍ଠସଭାୱଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ନ ଚେତ୍ଥ ସମତ୍ଥତା ସମତ୍ଥଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା କାରଣୱିସେସେନ ଆହିତୱିସେସସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠଫଲନିପ୍ଫାଦନୟୋଗ୍ୟତାମତ୍ତତୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଏକସ୍ସପି କମ୍ମସ୍ସ ଅନେକିନ୍ଦ୍ରିୟହେତୁତାୱିସେସୟୋଗୋ ୟୁତ୍ତିତୋ, ଆଗମନତୋ ଚ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ଅପିଚ ଏକସ୍ସେୱ କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋଳସାଦିୱିପାକଚିତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁତା ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋକେପି ଏକସ୍ସେୱ ସାଲିବୀଜସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣାପରିପୁଣ୍ଣତଣ୍ଡୁଲଆତଣ୍ଡୁଲଫଲନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁତା ଦିସ୍ସତେୱ, କିଂ ୱା ଏତାୟ ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତାୟ । ୟତୋ କମ୍ମଫଲଂ ଚକ୍ଖାଦୀନି, କମ୍ମୱିପାକୋ ଚ ସବ୍ବସୋ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୋତି ।
୪୩୪.କେଚୀତି ମହାସଙ୍ଘିକେସୁ ଏକଚ୍ଚେ । ତେସୁ ହି ୱସୁଧମ୍ମୋ ଏୱଂ ୱଦତି ‘‘ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ତେଜୋ ଅଧିକଂ, ସୋତେ ୱାୟୁ, ଘାନେ ପଥୱୀ, ଜିୱ୍ହାୟ ଆପୋ, କାୟେ ସବ୍ବେପି ସମା’’ତି । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ତେଜାଦିଅଧିକତା ନାମ ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ତଦଧିକତାୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେଜାଧିକାନଂ ଭୂତାନଂପସାଦୋ ଚକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିମାହ । କାୟୋ ସବ୍ବେସନ୍ତି କୋ ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ, ନନୁ ତେଜାଦିଅଧିକାନଞ୍ଚ ଭୂତାନଂ ପସାଦା ସବ୍ବେସଂୟେୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଦଂ ପନ ‘‘ସବ୍ବେସ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ସମାନାନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି ଅନୁୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଏକଦେସାଧିକଭାୱସ୍ସ ନିୱାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେଜାଦୀନଂ ହି ପଚ୍ଚେକଂ ଅଧିକଭାୱେ ୱିୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଅଧିକଭାୱେପି ୟଥାୱୁତ୍ତାଧିକଭାୱେନେୱ ଏକକାଦିୱସେନ ଲବ୍ଭମାନାୟ ଓମତ୍ତତାୟପି କାୟପ୍ପସାଦୋ ନ ହୋତୀତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଭୂତାନଂ ସମଭାୱେନ କାୟପ୍ପସାଦୋ ହୋତୀତି ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ ଇଧ ସମଭାୱଦୀପକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେଜାଦୀନନ୍ତି ପଦୀପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ତେଜସ୍ସ ଓଭାସରୂପେନ, ୱାୟୁସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ, ପଥୱିୟା ଗନ୍ଧେନ, ଖେଳସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ରସେନାତି ପୁରିମୱାଦେ, ପଚ୍ଛିମୱାଦେ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ତଂତଂଭୂତଗୁଣେହି ଅନୁଗ୍ଗୟ୍ହଭାୱତୋ, ରୂପାଦୀନଂ ଗହଣେ ଉପକାରିତବ୍ବତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଲୋକାଦିସହକାରୀକାରଣସହିତାନଂୟେୱ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ରୂପାଦିଅୱଭାସନସମତ୍ଥତା, ୱିୱରସ୍ସ ଚ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୂପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଗୁଣୋତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି । ତେଜାଦୀନଂ ୱିୟ ପନ ୱିୱରସ୍ସ ଭୂତଭାୱାଭାୱତୋ ୟଥାୟୋଗ-ଗ୍ଗହଣଂ । ଅଥ ୱା ରୂପାଦୟୋ ୱିୟ ୱିୱରମ୍ପି ଭୂତଗୁଣୋତି ପରାଧିପ୍ପାୟେ ତେଜସ୍ସ ଆଲୋକରୂପେନ, ଆକାସସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିୱରସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ, ୱାୟୁସ୍ସ ଗନ୍ଧେନ, ଉଦକସ୍ସ ରସେନ, ପଥୱିୟା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେନାତି ଏୱଂ ୟଥାୟୋଗଂ ତଂତଂଭୂତଗୁଣେହୀତି ୟୋଜନା ।
ରୂପାଦୀନଂ ଅଧିକଭାୱଦସ୍ସନତୋତି ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ରୂପସ୍ସ ପଭସ୍ସରସ୍ସ, ୱାୟୁମ୍ହି ସଦ୍ଦସ୍ସ ସଭାୱେନ ସୁୟ୍ୟମାନସ୍ସ, ପଥୱିୟା ସୁରଭିଆଦିନୋ ଗନ୍ଧସ୍ସ, ଆପେ ଚ ରସସ୍ସ ମଧୁରସ୍ସାତି ଇମେସଂ ୱିସେସୟୁତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନତୋ ‘‘ରୂପାଦୟୋ ତେସଂ ଗୁଣା’’ତି ପଠମୱାଦୀ ଆହାତି । ତସ୍ସେୱ ‘‘ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାମା’’ତିଆଦିନା ଉତ୍ତରମାହ । ଇମିନାୱ ଉପାୟେନ ଦୁତିୟୱାଦିନୋପି ନିଗ୍ଗହୋ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ରୂପାଦିୱିସେସଗୁଣେହି ତେଜଆକାସପଥୱୀଆପୱାୟୂହି ଚକ୍ଖାଦୀନି କତାନୀତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ କଣାଦସ୍ସ ୱାଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତଂ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ ‘‘ଅଥାପି ୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆସୱେ ଉପଲବ୍ଭମାନୋପି ଗନ୍ଧୋ ପଥୱିୟା ଆପୋସଂୟୁତ୍ତାୟ କପ୍ପାସତୋ ୱିସଦିସାୟାତି ନ କପ୍ପାସଗନ୍ଧସ୍ସ ଅଧିକଭାୱାପତ୍ତୀତି ଚେ ? ନ, ଅନଭିଭୂତତ୍ତା । ଆସୱେ ହି ଉଦକସଂୟୁତ୍ତା ପଥୱୀ ଉଦକେନ ଅଭିଭୂତା, ନ କପ୍ପାସପଥୱୀତି ତସ୍ସ ଏୱ ଗନ୍ଧେନ ଅଧିକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଉଣ୍ହୋଦକସଂୟୁତ୍ତୋ ଚ ଅଗ୍ଗି ଉପଲବ୍ଭନୀୟୋ ମହନ୍ତୋତି କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଫସ୍ସୋ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋପି ପଭସ୍ସରୋ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟାତି ଉଣ୍ହୋଦକେ ୱଣ୍ଣତୋ ଅଗ୍ଗିନା ଅନଭିସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ସୀତୋଦକସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ପରିହାୟେଥ । ତସ୍ମାତି ଏତସ୍ସ ଉଭୟସ୍ସ ଅଭାୱା । ତଦଭାୱେନ ହି ରୂପାଦୀନଂ ତେଜାଦିୱିସେସଗୁଣତା ନିୱତ୍ତିତା । ତନ୍ନିୱତ୍ତନେନ ‘‘ତେଜାଦୀନଂ ଗୁଣେହି ରୂପାଦୀହି ଅନୁଗ୍ଗୟ୍ହଭାୱତୋ’’ତି ଇଦଂ କାରଣଂ ନିୱତ୍ତିତନ୍ତି ଏୱଂ ପରମ୍ପରାୟ ଉଭୟାଭାୱୋ ୱିସେସପରିକପ୍ପନପହାନସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ମା ପହାୟେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏକକଲାପେପି ରୂପରସାଦୟୋ ୱିସଦିସା, କୋ ପନ ୱାଦୋ ନାନାକଲାପେ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଭୂତୱିସେସାଭାୱେପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ରୂପରସାଦିନିଦସ୍ସନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟଦି ଭୂତୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, କିଂ ପନ ଚକ୍ଖାଦିୱିସେସସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକମ୍ପି କମ୍ମଂ ପଞ୍ଚାୟତନିକତ୍ତଭାୱଭୱପ୍ପତ୍ଥନାନିପ୍ଫନ୍ନଂ ଚକ୍ଖାଦିୱିସେସହେତୁତାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅସାଧାରଣନ୍ତି ଚ କମ୍ମୱିସେସୋତି ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ତଂ ୟେନ ୱିସେସେନ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ତେନେୱ ସୋତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତରାଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ । ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ମହଗ୍ଗତା ଚେତନା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୨.୭୮) ୱଚନେନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ସବ୍ବେସଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଏକା ଚେତନା କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନାନାଚେତନାୟ ହି ତଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସତି ପରିତ୍ତେନ ଚ ମହଗ୍ଗତେନ ଚ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ନ ଚେକା ପଟିସନ୍ଧି ଅନେକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ହୋତୀତି ସିଦ୍ଧମେକେନ କମ୍ମେନ ଅନେକିନ୍ଦ୍ରିୟୁପ୍ପତ୍ତି ହୋତୀତି ।
୪୩୫. ଅନଲ୍ଲୀନୋ ନିସ୍ସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଅନଲ୍ଲୀନନିସ୍ସୟୋ, ରୂପସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତୋ ୱିସୟୋ । ଗନ୍ଧରସାନଂ ନିସ୍ସୟା ଘାନଜିୱ୍ହାନଂ ନିସ୍ସୟେ ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତୀତି ତେ ନିସ୍ସୟୱସେନ ଅଲ୍ଲୀନା । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ସୟଂ କାୟନିସ୍ସୟଅଲ୍ଲୀନଂ ଭୂତତ୍ତା । ଅପରୋ ନୟୋ – ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ଅପ୍ପତ୍ତୱିସୟଗ୍ଗାହକାନି ସାନ୍ତରେ, ଅଧିକେ ଚ ୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ । ସୋତମ୍ପି ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗ୍ଗାହୀତି କେଚି । ୟଦି ସୋତଂ ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହି, ଚିତ୍ତଜୋ ସଦ୍ଦୋ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ସିୟା । ନ ହି ବହିଦ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ପାଳିୟଞ୍ଚ ଅୱିସେସେନ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । କିଞ୍ଚ ଦିସାଦେସୱୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦସ୍ସ ନ ସିୟା, ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟିପଦେସସ୍ସ ଏୱ ଗହେତବ୍ବତୋ ଗନ୍ଧୋ ୱିୟ । ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦୋ, ତତ୍ଥେୱ ଠିତୋ । ସଚେ ସୋତପଥେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ନନୁ ଦୂରେ ଠିତେହି ରଜକାଦିସଦ୍ଦା ଚିରେନ ସୁୟ୍ୟନ୍ତୀତି ? ନ ଦୂରାସନ୍ନାନଂ ୟଥାପାକଟେ ସଦ୍ଦେ ଗହଣୱିସେସତୋ । ୟଥା ହି ଦୂରାସନ୍ନାନଂ ୱଚନସଦ୍ଦେ ୟଥାପାକଟେ ଗହଣୱିସେସତୋ ଆକାରୱିସେସାନଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ, ଗହଣଞ୍ଚ ହୋତି, ଏୱଂ ରଜକାଦିସଦ୍ଦେପି ଆସନ୍ନସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଅୱସାନା କମେନ ପାକଟୀଭୂତେ, ଦୂରସ୍ସ ଚ ଅୱସାନେ, ମଜ୍ଝେ ୱା ପିଣ୍ଡୱସେନ ପୱତ୍ତିପାକଟୀଭୂତେ ନିଚ୍ଛୟଗ୍ଗହଣାନଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ପରତୋ ପୱତ୍ତାନଂ ୱିସେସତୋ ଲହୁକଂ ସୁତୋ ‘‘ଚିରେନ ସୁତୋ’’ତି ଅଧିମାନୋ ହୋତି । ସୋ ପନ ସଦ୍ଦୋ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତନ୍ନିସ୍ସିତୋୱ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେ ସୋତସ୍ସ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି। ୟଦି ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭୂତପରମ୍ପରାୟ ସମନ୍ତତୋ ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥି, କଥଂ ପଟିଘୋସୁପ୍ପତ୍ତୀତି ? ଦୂରେ ଠିତୋପି ସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଟିଘୋସୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ଭାଜନାଦିଚଲନସ୍ସ ଚ ଅୟୋକନ୍ତୋ ୱିୟ ଅୟୋଚଲନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୪୩୬. ପୁବ୍ବେ ଲକ୍ଖଣାଦିନା ୱିଭାୱିତମ୍ପି ଚକ୍ଖୁଂ ଠିତଟ୍ଠାନାଦିତୋ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚ-କାରୋ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ, ତେନସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚମାନମେୱ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାରୂପେସୁ । ‘‘ସରୀରସଣ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିଦେସେ’’ତି ଏତେନ ଅୱସେସଂ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସ୍ନେହମିୱ ସତ୍ତ ଅକ୍ଖିପଟଲାନି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତାହେୱ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଭୂତାହି ଚତୂହି ଧାତୂହି କତୂପକାରଂ ତନ୍ନିସ୍ସିତେହେୱ ଆୟୁୱଣ୍ଣାଦୀହି ଅନୁପାଲିତଂ ପରିୱାରିତଂ ତିସନ୍ତତିରୂପସମୁଟ୍ଠାପକେହି ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହିଉପତ୍ଥମ୍ଭିୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି। ସତ୍ତଅକ୍ଖିପଟଲବ୍ୟାପନୱଚନେନେୱ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନେକକଲାପଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ପମାଣତୋ ଊକାସିରମତ୍ତନ୍ତି ଊକାସିରମତ୍ତେ ପଦେସେ ପୱତ୍ତନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱଂ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ଆୱଜ୍ଜନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ ତଦାରମ୍ମଣାୱସାନାନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସମୱସରଟ୍ଠାନତୋ । ତଂ ପନେତଂ ଚକ୍ଖୁ ଅଧିଟ୍ଠାନଭେଦତୋ, ତତ୍ଥାପି ପଚ୍ଚେକଂ ଅନେକକଲାପଗତଭାୱତୋ ଅନେକମ୍ପି ସମାନଂ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଏକତ୍ତା, ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକସ୍ସେୱ ଚ କିଚ୍ଚକରତ୍ତା ଏକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ବହୂସୁ କଥମେକସ୍ସେୱ କିଚ୍ଚକରତ୍ତଂ । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱିସଦଂ ହୁତ୍ୱା ରୂପାଭିଘାତାରହଂ, ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱିସେସୋ ୱିୟ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱେ ।
ମନୁପସ୍ସତୀତି ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଅଥ ୱା ମନୂତି ମଚ୍ଚୋ ।
ଅଙ୍ଗୁଲିୱେଧକଂ ଅଙ୍ଗୁଲୀୟକଂ ।
ୱିସମଜ୍ଝାସୟତାୟ ଚକ୍ଖୁ ୱମ୍ମିକଛିଦ୍ଦାଭିରତସପ୍ପୋ ୱିୟ, ବିଲଜ୍ଝାସୟତାୟ ସୋତଂ ଉଦକବିଲାଭିରତକୁମ୍ଭୀଲୋ ୱିୟ, ଆକାସଜ୍ଝାସୟତାୟ ଘାନଂ ଅଜଟାକାସାଭିରତପକ୍ଖୀ ୱିୟ, ଗାମଜ୍ଝାସୟତାୟ ଜିୱ୍ହା ଗାମାଭିରତକୁକ୍କୁରୋ ୱିୟ, ଉପାଦିନ୍ନକଜ୍ଝାସୟତାୟ କାୟୋ ଆମକସୁସାନାଭିରତସିଙ୍ଗାଲୋ ୱିୟ ପସ୍ସିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱମ୍ମି…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ଆହ । ୱିସମଜ୍ଝାସୟତା ଚ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସମଜ୍ଝାସୟଂ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା, ଚକ୍ଖୁମତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଚକ୍ଖୁ ୱିସମଜ୍ଝାସୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ସବ୍ବୋପି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପପଞ୍ଚୋ ସୋତାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୩୭. ଚକ୍ଖୁମ୍ହି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ପଟିହନନଂ ଚକ୍ଖୁପଟିହନନଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁପଟିହନନଲକ୍ଖଣଂ। ପଟିହନନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅଭିଘାତୋୱ । ୱିସୟଭାୱୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତା । କାମଂ ସା ଏୱ ଗୋଚରତା, ତଥାପି ୱିସୟଗୋଚରାନଂ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ଅନଞ୍ଞତ୍ଥଭାୱୋ, ତବ୍ବହୁଲଚାରିତା ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ୱିସୟଭାୱେ ଚସ୍ସ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ୟତ୍ଥ ପନ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିକେ ।
୪୩୮. ଇତ୍ଥିୟା ଭାୱୋ, ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ଭୱତି ଏତେନ ଚିତ୍ତଂ, ଅଭିଧାନଞ୍ଚାତି ଇତ୍ଥିଭାୱୋ, ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଇତ୍ଥିଭାୱଲକ୍ଖଣଂ। ତତୋ ଏୱ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ତଂସହିତଂ ସନ୍ତାନଂ ପକାସେନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀତି ପକାସନରସ’’ନ୍ତି । ୱଟ୍ଟଂସତା ଅୱିସଦହତ୍ଥପାଦାଦିତା ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ। ଥନମଂସାୱିସଦତା, ନିମ୍ମସ୍ସୁଦାଠିତା, କେସବନ୍ଧନଂ, ୱତ୍ଥଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ସଞ୍ଜାନନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ। ଦହରକାଲେପି ସୁପ୍ପକମୁସଲକାଦୀହି କୀଳା, ମତ୍ତିକତକ୍କେନ ସୁତ୍ତକନ୍ତନାଦି ଚ ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଂ, ଇତ୍ଥିକିରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିସଦଟ୍ଠାନଗମନାଦିକୋ ଆକାରୋ ଇତ୍ଥାକପ୍ପୋ। ଅପରୋ ନୟୋ – ଇତ୍ଥୀନଂ ମୁତ୍ତକରଣଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ। ସରାଧିପ୍ପାୟା ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ। ଅୱିସଦଟ୍ଠାନଗମନନିସଜ୍ଜାଖାଦନଭୋଜନାଦିକା ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଂ। ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନଂ ଇତ୍ଥାକପ୍ପୋ। ଇମାନି ଚ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀନି ୟଥାସକଂ କମ୍ମାଦିନା ପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନିପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟସହିତେ ଏୱ ସନ୍ତାନେ ତଂତଦାକାରାନି ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତେସଂ କାରଣନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତକୁତ୍ତାକପ୍ପାନଂ କାରଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦୀସୁ ଏୱ ଚ କାରଣଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ଅଧିପତିଭାୱେନ ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତା ୱୁତ୍ତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସହିତେ ସନ୍ତାନେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦିଆକାରରୂପପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଞ୍ଞଥା ଅନୁପ୍ପାଦନତୋ, ଇତ୍ଥିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଚ ତେସଂ ରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଭାୱଦସକେପି ରୂପାନଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ଜନକଂ, ନାପି ଅନୁପାଲକଂ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ୱା, ନ ଚ ଅଞ୍ଞେସଂ କଲାପରୂପାନଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ ସକଲାପରୂପାନଂ, ଆହାରୋ ୱିୟ ୱା କଲାପନ୍ତରରୂପାନଞ୍ଚ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଚ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାଧୀନାନି ଲିଙ୍ଗାଦୀନି, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥସ୍ସ ଆଧିପଚ୍ଚଂ, ତଂସଦିସେସୁ ମତଚିତ୍ତକତରୂପେସୁପି ତଂସଣ୍ଠାନତା ଦିସ୍ସତି । ଏସ ନୟୋ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେପି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସଦିସଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ। ତୟିଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ୟସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସହ ନ ପୱତ୍ତତି ‘‘ୟସ୍ସ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନୋ’’ତିଆଦି (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧୮୮) ୱଚନତୋ, ତସ୍ମା ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକସ୍ସାପି ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକମେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେ ପନ ‘‘ସରୀରେକଦେସୱୁତ୍ତି ଭାୱରୂପ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ତଂ ମିଚ୍ଛାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦୁଭୟମ୍ପି…ପେ॰… ବ୍ୟାପକମେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଦି ଏୱଂ କାୟପ୍ପସାଦେନ ସଙ୍କରୋ ସିୟାତି ଆସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଚ କାୟପ୍ପସାଦେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦିପି ସକଲସରୀରବ୍ୟାପିତାୟ କାୟପ୍ପସାଦେନ ଅଟ୍ଠିତୋକାସେ ଠିତନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ନାପଜ୍ଜତି, ତେନ ପନ ଭିନ୍ନନିସ୍ସୟତ୍ତା ଠିତୋକାସେ ଠିତନ୍ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ନାପଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେୱ ଚେତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟକଥା । ‘‘ରୂପରସାଦୟୋ ୱିୟା’’ତି ଏତେନ ସମାନନିସ୍ସୟେସୁପି ନାମ ସଙ୍କରୋ ନତ୍ଥି ଲକ୍ଖଣଭେଦତୋ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଭିନ୍ନନିସ୍ସୟସଭାୱେସୂତି ଦସ୍ସେତି ।
୪୩୯.ସହଜରୂପାନୁପାଲନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ତନା ସହଜାତରୂପାନଂ ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣଂ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଏକନ୍ତକମ୍ମଜତ୍ତା ସହଜ-ଗ୍ଗହଣେନେୱ ଅନୁପାଲେତବ୍ବାନମ୍ପି କମ୍ମଜଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋତି କମ୍ମଜ-ଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ । ୟଥାସକଂ ଖଣମତ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋପି କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ତଂ ଅନୁପାଲକଂ, ତସ୍ମା ସହଜରୂପାନୁପାଲନଲକ୍ଖଣଂ । ନ ହି କମ୍ମଜାନଂ କମ୍ମଂୟେୱ ଠିତିହେତୁ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି ଆହାରଜାଦୀନଂ ଆହାରାଦି ୱିୟ । କିଂ କାରଣା ? ତଙ୍ଖଣାଭାୱତୋ । ତେସନ୍ତି ସହଜରୂପାନଂ । ପୱତ୍ତନଂ ୟାପନଂ । ଠପନଂ ଠିତିହେତୁତା । ଅତ୍ତନା ଅନୁପାଲନୱସେନ ୟାପେତବ୍ବାନି ପୱତ୍ତେତବ୍ବାନି ଭୂତାନି ଏତସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟାପୟିତବ୍ବଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ । ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣାଦିମ୍ହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୱତ୍ତନରସାଦିମେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱାତି ଅନୁପାଲେତବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱ । ଅସତି ଅନୁପାଲେତବ୍ବେ ଉପ୍ପଲାଦିମ୍ହି କିଂ ଉଦକଂ ଅନୁପାଲେୟ୍ୟ । ୟଦି କମ୍ମଜାନଂ ଠିତିହେତୁମନ୍ତରେନ ଠିତି ନ ହୋତି, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ କୋ ଠିତିହେତୂତି ଆହ ‘‘ସୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ୟଦି କମ୍ମଜାନଂ ଠାନଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଟିବଦ୍ଧଂ, ଅଥ କସ୍ମା ସବ୍ବକାଲଂ ନ ଠପେତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଭଙ୍ଗତୋ’’ତିଆଦି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୁପାଲନାଦିକସ୍ସ ସାଧନତୋ। ତଂ ସାଧନଞ୍ଚ ଜୀୱମାନତାୱିସେସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପସ୍ସ ହି ମତରୂପତୋ କମ୍ମଜସ୍ସ, ତଦନୁବନ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଚ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାଦିତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକତୋ ୱିସେସୋ, ନ କେୱଲଂ ଖଣଟ୍ଠିତିୟା ଏୱ, ପବନ୍ଧାନୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସାପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଇତରଥା ଆୟୁକ୍ଖୟତୋ ମରଣଂ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।
୪୪୦.ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନିସ୍ସୟଲକ୍ଖଣଂ ହଦୟୱତ୍ଥୂତି କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ? ଆଗମତୋ, ୟୁତ୍ତିତୋ ଚ । ‘‘ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୮) ଏୱମାଦି ଆଗମୋ । ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ରୂପକଣ୍ଡେ ତଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତତ୍ଥ ଅୱଚନଂ ଅଞ୍ଞକାରଣଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଦେସନାଭେଦୋ । ୟଥା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଏକନ୍ତତୋ ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟାନି, ନ ଏୱଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏକନ୍ତେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ । ନିସ୍ସିତୱସେନ ଚ ୱତ୍ଥୁଦୁକାଦିଦେସନା ପୱତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) । ୟମ୍ପି ଏକନ୍ତତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦିନା ଦୁକାଦୀସୁ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁପି ନ ତଦନୁଗୁଣା ଆରମ୍ମଣଦୁକାଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ନ ହି ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଦୁକା ଭିନ୍ନଗତିକା ସିୟୁନ୍ତି ଏକରସା ଦେସନା ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏକରସଞ୍ଚ ଦେସନଂ ଦେସେତୁଂ ଇଧ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଲବ୍ଭମାନତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟୁତ୍ତି ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ନିପ୍ଫନ୍ନଉପାଦାୟରୂପନିସ୍ସୟଂ ଧାତୁଦ୍ୱୟଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ । ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନାଦୀନଂ, ଓଜାୟ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧତୋ ବହିପି ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ ନ ତଂନିସ୍ସୟତା ୟୁଜ୍ଜତି, ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନମ୍ପି ତଦୁଭୟରହିତେପି ସନ୍ତାନେ ଧାତୁଦ୍ୱୟଦସ୍ସନତୋ ନ ତଂନିସ୍ସୟତା ୟୁଜ୍ଜତି, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସାପି ଅଞ୍ଞକିଚ୍ଚଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ନ ତଂନିସ୍ସୟତା ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱାତି ପାରିସେସତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ତେସଂ ନିସ୍ସୟୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ସକ୍କା ହି ୱତ୍ତୁଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଉପାଦାୟରୂପନିସ୍ସୟଂ ଧାତୁଦ୍ୱୟଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ରୂପପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିଭାୱତୋ । ୟଂ ୟଞ୍ହି ରୂପପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତି, ତଂ ତଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଉପାଦାୟରୂପନିସ୍ସୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି । ‘‘ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ’’ତି ଚ ୱିସେସନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ କତଂ । ମନୋଧାତୁ ପନ ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ନତ୍ଥେୱ । ନନୁ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିସ୍ସୟତାୟପି ସାଧନତୋ ୱିରୁଦ୍ଧୋ ହେତୁ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ଦିଟ୍ଠବାଧନତୋ । ଦିଟ୍ଠଂ ହେତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ଧାତୁଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ମନ୍ଦତିକ୍ଖାଦିଅନନୁୱିଧାନଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ପାଳିୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତା ନ ୱୁତ୍ତା । ତେନ ତଦନୁୱିଧାନସଙ୍ଖାତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିସ୍ସୟତା ବାଧୀୟତି । ହୋତୁ ଧାତୁଦ୍ୱୟନିସ୍ସୟୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ଉପାଦାୟରୂପଞ୍ଚ, ଏତଂ ପନ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ, ପଟିନିୟତକିଚ୍ଚଂ, ହଦୟପଦେସେ ଠିତମେୱାତି କଥଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୱତ୍ଥୁରୂପଭାୱତୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ, ତତୋ ଏୱ ପଟିନିୟତକିଚ୍ଚଂ, ୱତ୍ଥୁରୂପଭାୱତୋତି ଚ ୱିଞ୍ଞାଣନିସ୍ସୟଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ସବ୍ବଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ହଦୟସ୍ସ ଖିଜ୍ଜନତୋ ତତ୍ଥେତମୱଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତାସଞ୍ଞେୱ ଧାତୂନନ୍ତି ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂୟେୱ। ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ଉପରି ଆରୋପେତ୍ୱା ୱହନ୍ତଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ଉବ୍ବହନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୪୪୧. ଅଭିକ୍କମୋ ଆଦି ୟେସଂ ତେ ଅଭିକ୍କମାଦୀ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଟିକ୍କମସମିଞ୍ଜନପସାରଣଉକ୍ଖେପନଅୱେକ୍ଖେପନାଦିକା ସବ୍ବା କିରିୟା ପରିଗ୍ଗୟ୍ହତି । ତେସଂ ଅଭିକ୍କମାଦୀନଂ ପୱତ୍ତକଂ ଚିତ୍ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ୟସ୍ସା ସା ଅଭିକ୍କମାଦିପ୍ପୱତ୍ତକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା, ୱାୟୋଧାତୁ । ତସ୍ସା ୟଂ ସହଜରୂପକାୟସ୍ସ ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣଚଲନସଙ୍ଖାତଂ କିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ସହକାରୀକାରଣଭୂତୋ ଆକାରୱିସେସୋ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଭିକ୍କମାଦି…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ।
କସ୍ସ ପନ ଆକାରୱିକାରୋତି ? ସାମତ୍ଥିୟତୋ ୱାୟୋଧାତୁଅଧିକାନଂ ଚିତ୍ତଜମହାଭୂତାନଂ । କିଂ ତଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ ? ଚିତ୍ତଜତା, ଉପାଦାୟରୂପତା ଚ । ଅଥ ୱା ୱାୟୋଧାତୁୟା ଆକାରୱିକାରୋ ସହଜ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାୟରୂପଭାୱୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ଉପାଦାୟରୂପଂ ଏକଭୂତସନ୍ନିସ୍ସୟଂ ଅତ୍ଥି । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ନାୟଂ ଦୋସୋ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିକାରୋ ଚତୂସୁ ଏକସ୍ସାପି ହୋତି ଚତୁସାଧାରଣଧନଂ ୱିୟ । ୱାୟୋଧାତୁଅଧିକତାୟ ଚ କଲାପସ୍ସ ‘‘ୱାୟୋଧାତୁୟା’’ତି ୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଏୱଂ ଅଧିକତା ଚ ସାମତ୍ଥିୟତୋ, ନ ପମାଣତୋ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିତା ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୱାୟୋଧାତୁୟା ଏୱାତି କେଚି । ତେସଂ ମତେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାୟରୂପତା ଦୁରୁପପାଦା । ନ ହି ଏକସ୍ସ ୱିକାରୋ ଚତୁନ୍ନଂ ହୋତି । ସା ପନାୟଂ ହତ୍ଥଚଲନାଦୀସୁ ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରମୱିଞ୍ଞାୟମାନନ୍ତରେନ ମନୋଦ୍ୱାରଜୱନେନ ଗୟ୍ହତି । ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ୱିକାରୋ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ସ ଚ ତଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରଂ ଗହଣଂ ହୋତୀତି କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣତୋ । ନ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରରହିତେସୁ ରୁକ୍ଖଚଲନାଦୀସୁ ‘‘ଇଦମେସ କାରେତି ମଞ୍ଞେ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ହତ୍ଥଚଲନାଦୀସୁ ପନ ଦିଟ୍ଠଂ । ତସ୍ମା ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ୱିକାରୋ ଅତ୍ଥି ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଞାପକୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଞାପକୋ ଚ ହେତୁ ଞାପେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ସୟଂ ଗହିତୋ ଏୱ ଞାପେତି, ନ ୱିଜ୍ଜମାନତାମତ୍ତେନାତି ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରଂ ୱିକାରଗ୍ଗହଣମ୍ପି ଅନୁମାନତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି –
‘‘ୱିସୟତ୍ତମନାପନ୍ନା, ସଦ୍ଦା ନେୱତ୍ଥବୋଧକା ।
ନ ସତ୍ତାମତ୍ତତୋ ଅତ୍ଥେ, ତେ ଅଞ୍ଞାତା ପକାସକା’’ତି ॥
ୟଦି ୱିକାରଗ୍ଗହଣମେୱ କାରଣଂ ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣସ୍ସ, କସ୍ମା ଅଗ୍ଗହିତସଙ୍କେତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣଂ ନ ହୋତୀତି ? ନ କେୱଲଂ ୱିକାରଗ୍ଗହଣମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣସ୍ସ କାରଣଂ, ଅଥ ଖୋ ପୁରିମସିଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଇମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣଚଲନାନି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ସବ୍ବାୱ ୱାୟୋଧାତୂ ସବ୍ବାନି ତାନି କରୋନ୍ତୀତି ? ନୟିଦମେୱଂ । ସତ୍ତମଜୱନସମ୍ଭୂତା ହି ୱାୟୋଧାତୁ ପୁରିମଜୱନସମ୍ଭୂତା ୱାୟୋଧାତୁୟୋ ଉପଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟେ ଲଭିତ୍ୱା ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଚଲୟତି ଚିତ୍ତଜରୂପଂ, ନ ଇତରା । ଇତରା ପନ ସନ୍ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣମତ୍ତଂ କରୋନ୍ତିୟୋ ତସ୍ସା ଉପକାରାୟ ହୋନ୍ତି । ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ଚଲନନ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ଚ କତ୍ତୁଭାୱୋ ସମାରୋପିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଧମ୍ମାନଂ ଅବ୍ୟାପାରତା, ଖଣିକତା ଚ ନ ସିୟା । ସତ୍ତହି ୟୁଗେହି ଆକଡ୍ଢିତବ୍ବସକଟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନିଦସ୍ସିତଂ । ଚିତ୍ତଜରୂପେ ପନ ଚଲନ୍ତେ ତଂସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ଉତୁକମ୍ମାହାରଜରୂପମ୍ପି ଚଲତି ନଦୀସୋତେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୁକ୍ଖଗୋମୟପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତରଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । କିଂ ଚଲନକରା ଏୱ ୱାୟୋଧାତୁ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତାତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ତଥା ଚଲୟିତୁମସକ୍କୁଣନ୍ତିୟୋପି ଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣମତ୍ତକରା ପଠମଜୱନାଦିସମ୍ଭୂତାପି ୱାୟୋଧାତୁୟୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତା ଏୱାତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟେନ ଦିସାଭାଗେନାୟଂ ଅଭିକ୍କମାଦିଂ ପୱତ୍ତେତୁକାମୋ, ତଦଭିମୁଖୱିକାରସବ୍ଭାୱତୋ । ଅଧିପ୍ପାୟସହଭାୱୀ ହି ୱିକାରୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକୱଚନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥାୱୁତ୍ତୱିକାରଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନରସା’’ତି ।
କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନସ୍ସ ହେତୁଭୂତାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିକାରଭାୱତୋ ପରିୟାୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନହେତୁଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱୁତ୍ତା । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁପଦଟ୍ଠାନାତି ଚ ୱାୟୋଧାତୁୟା କିଚ୍ଚାଧିକତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନେନ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନହେତୁତ୍ତାତି କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନେନ କରଣଭୂତେନ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନହେତୁଭାୱତୋ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି । କିଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି ? ଅଧିପ୍ପାୟଂ । କେନ ? କାୟେନ । କୀଦିସେନ ? ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନେନାତି । ଦୁତିୟନୟେ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କାୟେନ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅତ୍ଥାୱବୋଧନସମତ୍ଥୋ ୱଚୀୱିସେସୋ ୱଚୀଭେଦୋ। ତେନ ୱାୟୁୱନପ୍ପତିନଦୀଘୋସାଦିଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତସ୍ସ ପୱତ୍ତକଂ ଚିତ୍ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ୟସ୍ସା ସା ୱଚୀଭେଦପ୍ପୱତ୍ତକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା, ପଥୱୀଧାତୁ । ତସ୍ସା ୟଂ ଉପାଦିନ୍ନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅକ୍ଖରୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଘଟ୍ଟନସଞ୍ଞିତଂ କିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ସହକାରୀକାରଣଭୂତୋ ଆକାରୱିସେସୋ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱଚୀଭେ…ପେ॰… ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ।
ଇଦାନି ‘‘କସ୍ସ ପନ ଆକାରୱିକାରୋ’’ତିଆଦି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟଥା ତତ୍ଥ ‘‘ଫନ୍ଦମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣାନନ୍ତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧ ‘‘ସୁୟ୍ୟମାନସଦ୍ଦସୱନାନନ୍ତର’’ନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଧ ଚ ଥମ୍ଭନାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ‘‘ସତ୍ତମଜୱନସମ୍ଭୂତା’’ତିଆଦିନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ଘଟ୍ଟନେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଘଟ୍ଟନଞ୍ଚ ପଠମଜୱନାଦୀସୁପି ଲବ୍ଭତେୱ । ଘଟ୍ଟନଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଭୂତକଲାପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆସନ୍ନତରୁପ୍ପାଦୋ । ଚଲନଂ ଏକସ୍ସାପି ଦେସନ୍ତରୁପ୍ପାଦପରମ୍ପରତାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ୟଥା ଚ ୱାୟୋଧାତୁୟା ଚଲନଂ କିଚ୍ଚଂ, ଏୱଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଘଟ୍ଟନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ପଥୱୀଧାତୁୟା ଉପାଦିନ୍ନଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୟଥା ହୀତିଆଦି କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଅନୁମାନୱସେନ ଗହେତବ୍ବଭାୱୱିଭାୱନଂ । ୟଥା ହି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ବଦ୍ଧଗୋସୀସାଦିରୂପାନି ଦିସ୍ୱା ତଦନନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତାୟ ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନନ୍ତରାୟ ମନୋଦ୍ୱାରୱୀଥିୟା ଗୋସୀସାଦୀନଂ ଉଦକସହଚାରିପ୍ପକାରସଞ୍ଞାଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନସମୁଚ୍ଚାରିୟମାନୱଣ୍ଣସଦ୍ଦେ ଗହେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରପୱତ୍ତାୟ ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନନ୍ତରାୟ ମନୋଦ୍ୱାରୱୀଥିୟା ପୁରିମସିଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧଗହଣୂପନିସ୍ସୟସହିତାୟ ସାଧିପ୍ପାୟୱିକାରଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି ।
୪୪୨. ରୂପାନି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ସୟଂ ୱା ତେହି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ରୂପାନଂ ୱା ପରିଚ୍ଛେଦମତ୍ତଂ ରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତିସ୍ସାତି ରୂପପରିଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣା। ଅୟଂ ହି ଆକାସଧାତୁ ତଂ ତଂ ରୂପକଲାପଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ରୂପପରିୟନ୍ତପ୍ପକାସନରସା’’ତି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୟସ୍ମା ରୂପାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦମତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପମରିୟାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ୟସ୍ମିଂ କଲାପେ ଭୂତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହେୱ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ୱିଜ୍ଜମାନେପି ହି କଲାପନ୍ତରଭୂତାନଂ କଲାପନ୍ତରଭୂତେହି ସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱେ ତଂତଂଭୂତୱିୱିତ୍ତତା ରୂପପରିୟନ୍ତୋ ଆକାସୋତି ୟେସଂ ସୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେହି ସୋ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋୱ । ଅଞ୍ଞଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନ ସିୟା ତେସଂ ଭୂତାନଂ ବ୍ୟାପିଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଅବ୍ୟାପିତା ହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠତା । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଂ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୭, ୭୨୪) । କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦମୁଖୱିୱରାଦିୱସେନ ଚ ଛିଦ୍ଦୱିୱରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା। ୟେସଂ ରୂପାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତତ୍ଥେୱ ତେସଂ ପରିଚ୍ଛେଦଭାୱେନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପପଦଟ୍ଠାନା’’ତି । ‘‘ୟାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୂ’’ତିଆଦିନା ଆକାସଧାତୁୟା ତଂତଂକଲାପାନଂ କଲାପନ୍ତରେହି ଅସଙ୍କରକାରଣତଂ ଦସ୍ସେତି ।
୪୪୩.ଅଦନ୍ଧତାତି ଅଗରୁତା । ୱିନୋଦନଂ ୱିକ୍ଖିପନଂ, ଅପନୟନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥଦ୍ଧତାତି ଅକଥିନତା । ଅତ୍ତନୋ ମୁଦୁଭାୱେନେୱ ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ଅୱିରୋଧିତା। ମୁଦୁ ହି କତ୍ଥଚି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ପଟିପକ୍ଖେ ଅ-କାରୋ ଦନ୍ଧତାଦିହେତୂନଂ ପଟିପକ୍ଖସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ଲହୁତାଦୀନନ୍ତି କେଚି । ଅପରେ ପନ ‘‘ସତ୍ତାପଟିସେଧେ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସରୀରେନ କତ୍ତବ୍ବକିରିୟାନଂ ଅନୁକୂଲତାସଙ୍ଖାତକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତିସ୍ସାତି ସରୀରକିରିୟାନୁକୂଲକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱଲକ୍ଖଣା। ଅକମ୍ମଞ୍ଞଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ନାମ ହୋତୀତି କମ୍ମଞ୍ଞତା ଅଦୁବ୍ବଲଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱୁତ୍ତା ।
ଲହୁତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିଜହନେନ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନାନତ୍ତତା ୱୁତ୍ତାତି ତଂତଂୱିକାରାଧିକରୂପେହି ତଂନାନତ୍ତପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧାତୁକ୍ଖୋଭୋ ୱାତପିତ୍ତସେମ୍ହପକୋପୋ, ରସାଦିଧାତୂନଂ ୱା ୱିକାରାୱତ୍ଥା । ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତୋପି ଅତ୍ଥତୋ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ଧାତୂନଂୟେୱ ୱିକାରୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟା ସପ୍ପାୟଉତୁଆହାରାୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତତା । ତେ ଚ ତଂତଂୱିକାରସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତା, ଅୱିସେସେନ ପନ ସବ୍ବେ ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଚୟା । ୟତୋ ନେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିଜହନଂ, ଇଦ୍ଧିୱଳଞ୍ଜନାଦୀସୁ ୱିୟ ୱସୱତ୍ତନଂ ମଦ୍ଦୱପ୍ପକାରୋ । ସୁପରିମଦ୍ଦିତଚମ୍ମସୁଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞସଦିସରୂପନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ନ ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ମୁଦୁତାକମ୍ମଞ୍ଞତାସବ୍ଭାୱତୋ । ନ ହି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପସନ୍ତାନେ ଲହୁତାଦୀନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେପି ରୂପଭୱେ ନ ସନ୍ତି ଦନ୍ଧତ୍ତକରାଦିଧାତୁକ୍ଖୋଭାଭାୱତୋ । ସତି ହି ତାଦିସେ ଧାତୁକ୍ଖୋଭେ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠାନାହି ଲହୁତାଦୀହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି କେଚି, ତଂ ଅକାରଣଂ । ନ ହି ୱୂପସମେତବ୍ବପଚ୍ଚନୀକାପେକ୍ଖୋ ତବ୍ବିରୋଧିଧମ୍ମସମୁପ୍ପାଦୋ, ତଥା ସତି ସହେତୁକକିରିୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ କାୟଲହୁତାଦୀନଂ ଅଭାୱୋୱ ସିୟା । କସ୍ମା ପନ କମ୍ମଜରୂପେସୁ ଲହୁତାଦୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି ? ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟାପେକ୍ଖତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବଦାଭାୱୀହି ଲହୁତାଦୀହି ଭୱିତବ୍ବଂ ସିୟାତି ।
୪୪୪. ଆଦି ଚୟୋ, ଈସଂ ୱା ଚୟୋତି ଆଚୟୋ, ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ତତୋ ତତୋ ଆଗତସ୍ସ ୱିୟ ଚୟୋତି ୱା ଆଚୟୋ, ତଦୁଭୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଚୟୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଆଚୟଲକ୍ଖଣୋ । ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ ପଠମୁପ୍ପାଦୋ, ୱଡ୍ଢି ଚ ‘‘ଉପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଉପସିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଠମୂପରିଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଦସ୍ସନତୋ । ପୁବ୍ବନ୍ତତୋତି ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠାସତୋ, ଅନାଗତଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ରୂପଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦୋ ଅନାଗତକ୍ଖଣତୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉମ୍ମୁଜ୍ଜାପନରସୋ’’ତି । ତଥା ସୋ ‘‘ଇମେ ରୂପଧମ୍ମା’’ତି ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ନିୟ୍ୟାତନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ’’ତି । ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତା ‘‘ଉପରିଚୟୋ ଉପଚୟୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣାତି ରୂପାନଂ ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବା । ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନରସାତି ପୁବ୍ବାପରୱସେନ ଅନୁ ଅନୁ ପବନ୍ଧନକିଚ୍ଚା । ତତୋ ଏୱ ଅନୁପଚ୍ଛେଦୱସେନ ଗହେତବ୍ବତୋ ଅନୁପଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
ଉଭୟମ୍ପୀତି ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତୀତି ଉଭୟମ୍ପି । ଜାତିରୂପସ୍ସେୱାତି ରୂପୁପ୍ପାଦସ୍ସେୱ ଅଧିୱଚନଂ। ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଆକାରନାନତ୍ତତୋ’’ତି, ଜାତିରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ୱିଭଜ୍ଜକଥନେ କାରଣଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । କଥଂ ପନେତଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ, ପୱତ୍ତିଆକାରନାନତ୍ତତୋ ଜାତିରୂପସ୍ସ ଭେଦୋ, ନ ସଭାୱତୋତି? ନିଦ୍ଦେସତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଆୟତନାନନ୍ତି ୟୋ ଅଡ୍ଢେକାଦସନ୍ନଂ ରୂପାୟତନାନଂ ଆଦିଚୟତ୍ତା ‘‘ଆଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ଏୱ ଉପଚୟୋ ପଠମୁପ୍ପାଦଭାୱତୋ ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ପଠମତ୍ଥୋତି କତ୍ୱା । ୟୋ ପନ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଉପରି ଚୟତ୍ତା ଉପଚୟୋ, ସା ଏୱ ସନ୍ତତି ଅନୁପବନ୍ଧୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା ୟୋ ଆୟତନାନଂ ଆଚୟୋ ପଠମଭାୱେନ ଉପଲକ୍ଖିତୋ ଉପ୍ପାଦୋ, ସୋ ପନ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଉପରି ଚୟତ୍ତା ଉପଚୟୋ, ୱଡ୍ଢୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଚୟୋ ୱଡ୍ଢିଭାୱେନ ଉପଲକ୍ଖିତୋ ଉପ୍ପାଦୋ, ସା ଏୱ ସନ୍ତତି ପବନ୍ଧାକାରେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ଏୱଂ କିଂ କଥିତନ୍ତି ‘‘ୟୋ ଆୟତନାନଂ ଆଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୪୧) ନିଦ୍ଦେସେନ କିଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ କଥିତଂ ହୋତି ? ଆୟତନେନ ଆଚୟୋ କଥିତୋ । ଆଚୟୁପଚୟସନ୍ତତିୟୋ ହି ନିବ୍ବତ୍ତିଭାୱେନ ଆଚୟୋ ଏୱାତି ଆୟତନେହି ଆଚୟାଦୀନଂ ପକାସିତତ୍ତା ତେହି ଆଚୟୋ କଥିତୋ । ଆୟତନାନଂ ଆଚୟାଦିୱଚନେନେୱ ଆଚୟସଭାୱାନି ଉପ୍ପାଦଧମ୍ମାନି ଆୟତନାନୀତି ଆଚୟେନ ତଂପକତିକଂ ଆୟତନଂ କଥିତଂ । ଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ଉପ୍ପାଦୋ, ନ ରୂପରୂପନ୍ତି ।
ରୂପପରିପାକୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଜିଣ୍ଣତା । ଉପନୟନରସାତି ଭଙ୍ଗୁପନୟନକିଚ୍ଚା । ସଭାୱାନପଗମେପୀତି କକ୍ଖଳତାଦିସଭାୱସ୍ସ ଅୱିଗମେପି । ଠିତିକ୍ଖଣେ ହି ଜରା, ନ ଚ ତଦା ଧମ୍ମୋ ସଭାୱଂ ୱିଜହତି ନାମ । ନୱଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥା, ତସ୍ସ ଅପଗମଭାୱେନ ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ନୱଭାୱାପଗମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି । ‘‘ଅରୂପଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତେସଂ ଜରାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ହି ଖଣିକଜରା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ଏୱ, ୟା ଅୱୀଚିଜରାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସ ୱିକାରୋତି ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିୱିକାରମାହ । ସୋ ହି ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ନ ଲବ୍ଭତି । ୟା ଅୱୀଚିଜରା ନାମ, ତସ୍ସାପି ଏସ ୱିକାରୋ ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା ଜରାୟ ୱୀଚୀତି ଅୱୀଚିଜରା, ନୱଭାୱତୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତରଜରାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପରିତୋ ସବ୍ବସୋ ‘‘ଭିଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବାତି ପରିଭେଦଲକ୍ଖଣା। ନିଚ୍ଚଂ ନାମ ଧୁୱଂ, ରୂପଂ ପନ ଖଣଭଙ୍ଗିତାୟ ୟେନ ଭଙ୍ଗେନ ନ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ, ସୋ ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ଭାୱୋତି ଅନିଚ୍ଚତା। ସା ପନ ୟସ୍ମା ଠିତିପ୍ପତ୍ତଂ ରୂପଂ ୱିନାସଭାୱେନ ସଂସୀଦନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଂସୀଦନରସା’’ତି । ୟସ୍ମା ଚ ସା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଭଙ୍ଗଭାୱତୋ ଖୟୱୟାକାରେନେୱ ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖୟୱୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି ।
୪୪୫.ଓଜାଲକ୍ଖଣୋତି ଏତ୍ଥ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ରସସ୍ସ ସାରୋ ଉପଥମ୍ଭବଲକରୋ ଭୂତନିସ୍ସିତୋ ଏକୋ ୱିସେସୋ ଓଜା । କବଳଂ କରୀୟତୀତି କବଳୀକାରୋ। ଆହରୀୟତୀତି ଆହାରୋ, କବଳଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ପନ ସୱତ୍ଥୁକଂ ଓଜଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ବାହିରଂ ଆହାରଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଏୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାହାରୋ ରୂପଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ସୋ ପନ ରୂପଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ତେନାହ ‘‘ରୂପାହରଣରସୋ’’ତି । ତତୋ ଏୱ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପୁପ୍ପାଦନେନ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଉପଥମ୍ଭନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ। ଓଜାୟ ରୂପାହରଣକିଚ୍ଚଂ ବାହିରାଧୀନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆହରିତବ୍ବୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନୋ’’ତି ।
୪୪୬.ବଲରୂପନ୍ତିଆଦୀସୁ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ବଲଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ସମ୍ଭୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ରୋଗୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ‘‘ଜାତି ସଞ୍ଜାତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୯୧) ୱଚନତୋ ଜାତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ତେହିପି ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ୱିନା ଅଭାୱତୋ ଉପାଦାୟରୂପେହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏକଚ୍ଚାନନ୍ତି ଅଭୟଗିରିୱାସୀନଂ । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ମିଦ୍ଧଂ ରୂପମେୱ ନ ହୋତି ନୀୱରଣେସୁ ଦେସିତତ୍ତା । ୟସ୍ସ ହି ନୀୱରଣେସୁ ଦେସନା, ତଂ ନ ରୂପଂ ୟଥା କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ସିୟା ପନେତଂ ଦୁୱିଧଂ ମିଦ୍ଧଂ ରୂପଂ, ଅରୂପଞ୍ଚାତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅରୂପଂ, ତଂ ନୀୱରଣେସୁ ଦେସିତଂ ‘‘ନ ରୂପ’’ନ୍ତି ? ତଂ ନ, ୱିସେସୱଚନାଭାୱତୋ । ନ ହି ୱିସେସେତ୍ୱା ମିଦ୍ଧଂ ନୀୱରଣେସୁ ଦେସିତଂ, ତସ୍ମା ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଦୁୱିଧତଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱାପି ନ ସକ୍କା ନୀୱରଣଭାୱଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ । ସକ୍କା ହି ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ୟଂ ତଂ ଅରୂପତୋ ଅଞ୍ଞଂ ମିଦ୍ଧଂ ପରିକପ୍ପିତଂ, ତମ୍ପି ନୀୱରଣଂ ମିଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ଇତରଂ ମିଦ୍ଧଂ ୱିୟା’’ତି ।
ଭୱତୁ ନୀୱରଣଂ, କୋ ୱିରୋଧୋତି ଚେ ? ନୀୱରଣଞ୍ଚ ପହାତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣେ ପହାୟ ‘‘ଅଦ୍ଧା ମୁନୀସି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ନତ୍ଥି ନୀୱରଣା ତୱା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୪୬) ୱଚନତୋ । ଅପ୍ପହାତବ୍ବଞ୍ଚ ରୂପଂ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ନେୱ ଦସ୍ସନେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ? ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ କୁସଲଂ, ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ୱିପାକୋ, ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ, ରୂପଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଇମେ ଧମ୍ମା ନେୱ ଦସ୍ସନେନ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୦୭) ୱଚନତୋ । ନ ଚେତ୍ଥ ତଦାରମ୍ମଣକିଲେସପ୍ପହାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ତୁମ୍ହାକଂ, ତଂ ପଜହଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୪) ୱିୟ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ତଥା ପହାନସ୍ସ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତସ୍ମା ନ ମିଦ୍ଧଂ ରୂପଂ । ୟଦି ମିଦ୍ଧସ୍ସ ରୂପଭାୱଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛଥ, କଥଂ ଭଗୱତୋ ନିଦ୍ଦା । ମିଦ୍ଧଞ୍ହି ‘‘ନିଦ୍ଦାପଚଲାୟିକା’’ତିଆଦିନା ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ନିଦ୍ଦାତି ? ନ ମିଦ୍ଧଂ ନିଦ୍ଦା, ନିଦ୍ଦାହେତୁଭାୱତୋ ପନ ତଂ ‘‘ନିଦ୍ଦା’’ତି ୱିଭତ୍ତଂ ୟଥା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗାଦି । ଏୱମ୍ପି ନିଦ୍ଦାହେତୁନୋ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କଥଂ ଭଗୱତୋ ନିଦ୍ଦାତି ? ନିଦ୍ଦା ଭଗୱତୋ ସରୀରଗିଲାନିୟା, ନ ମିଦ୍ଧେନ । ସା ଚ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ପିଟ୍ଠି ମେ ଆଗିଲାୟତି, ତମହଂ ଆୟମିସ୍ସାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨) ୱଚନତୋ । ନ ଚେତ୍ଥ ଏୱମୱଧାରଣଂ ମିଦ୍ଧମେୱ ନିଦ୍ଦାହେତୂତି, ନିଦ୍ଦାହେତୁ ଏୱ ମିଦ୍ଧନ୍ତି ଏୱମୱଧାରଣା । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ଥି ନିଦ୍ଦାହେତୁ, କୋ ପନ ସୋତି ? ସରୀରଗିଲାନିୟା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଦ୍ଦା ଭଗୱତୋ ସରୀରଗିଲାନିୟା, ନ ମିଦ୍ଧେନା’’ତି ।
ନିଦ୍ଦା ଚ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ…ପେ॰… ଦିୱା ସୁପିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ୱଚନତୋ । ଇତୋପି ନ ମିଦ୍ଧଂ ରୂପଂ ସମ୍ପୟୋଗୱଚନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେନ ନୀୱରଣଞ୍ଚେୱ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୭୬) । ନ ଚେତ୍ଥ ୟଥାଲାଭଭୱନଂ ? ସକ୍କା ପଚ୍ଚେତୁଂ ‘‘ସକ୍ଖରକଥଲିକମ୍ପି ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବମ୍ପି ଚରନ୍ତମ୍ପି ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ୱିୟ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧତାୟ ରୂପଭାୱସ୍ସ । ସିଦ୍ଧେ ହି ତସ୍ସ ରୂପଭାୱେ ସମ୍ଭୱତୋ ୟଥାଲାଭପଚ୍ଚୟୋ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ଇତୋପି ନ ରୂପଂ ମିଦ୍ଧଂ ଆରୁପ୍ପେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ନୀୱରଣଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନୀୱରଣୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୮.୮) ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଆରୁପ୍ପେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ତସ୍ମା ‘‘ନ ମିଦ୍ଧଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ସୁପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ।
ଇତରେସୂତି ବଲରୂପାଦୀସୁ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସାପି ରୋଗସ୍ସ ୱିସଭାଗପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧାତୁକ୍ଖୋଭୋ ଆସନ୍ନକାରଣଂ, ପଗେୱ ଇତରସ୍ସ । ସୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିକାରାୱତ୍ଥାଠିତିଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ଏୱ ସିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୋଗରୂପଂ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାଗହଣେନ ଗହିତମେୱା’’ତି । ଉପଚୟସନ୍ତତିଗହଣେନ ଗହିତମେୱାତି ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ରୂପୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଉପାଦାୱତ୍ଥାୟ ଚ ଅଞ୍ଞା ଜାତି ନାମ ନତ୍ଥେୱ । ସମ୍ଭୱୋ କାମଧାତୁୟଂ ଏକଚ୍ଚିୟସତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକପଚ୍ଚୟୋ ଆପୋଧାତୁୟା ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ସମ୍ଭୱରୂପଂ ଆପୋଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତମେୱା’’ତି । କାୟବଲଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ୱାୟୋଧାତୁୟା ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋ ତସ୍ସା ୱିପ୍ଫାରଭାୱତୋ । ୟତୋ ନଂ ‘‘ପାଣବଲ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେନାହ ‘‘ବଲରୂପଂ ୱାୟୋଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତମେୱା’’ତି । କସ୍ମା ପନ ନେସଂ ଅୟଥାକ୍କମତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋତି ? ୱିସୁଂ ନତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ଅନାଦରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ମିଦ୍ଧପଟିକ୍ଖେପୋ ୱା ମହାପଞ୍ହୋତି ପଠମଂ କତୋ । ତଦନୁସାରେନ ପଟିଲୋମନୟେନ ଇତରେସମ୍ପି ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଇତୀ’’ତି ଇଦଂ ‘‘ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଇମିନା ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତୀତି । ସୋ ଚ ଖୋ ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନେୱାତି ଅନୂନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନଧିକଭାୱୋ ପନ ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ ।
୪୪୭. ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମରାସି ହିନୋତି ଏତେନ ପତିଟ୍ଠହତୀହି ହେତୁ, ମୂଲଟ୍ଠେନ ଲୋଭାଦିକୋ, ଅଲୋଭାଦିକୋ ଚ, ତାଦିସୋ ହେତୁ ନ ହୋତୀତି ନହେତୁ। ନାସ୍ସ ହେତୁ ଅତ୍ଥୀତି ଅହେତୁକଂ, ସହେତୁକପଟିୟୋଗିଭାୱତୋ ହେତୁନା ସହ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହେତୁକମେୱ ହେତୁନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ। ଧମ୍ମନାନତ୍ତାଭାୱେପି ହି ସଦ୍ଦତ୍ଥନାନତ୍ତେନ ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ଦୁକନ୍ତରଦେସନା ହୋତୀତି ଦୁକପଦୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ସହ ପଚ୍ଚୟେନାତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ। ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତଂ, ୱିଦିତନ୍ତି ୱା ଲୋକିୟଂ। ଆ ଭୱଗ୍ଗଂ, ଆ ଗୋତ୍ରଭୁଂ ୱା ସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ସହ ଆସୱେହୀତି ସାସୱଂ, ଆସୱେହି ଆଲମ୍ବିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଂୟୋଜନୀୟଂ ଓଘନୀୟଂ ୟୋଗନୀୟଂ ନୀୱରଣୀୟଂ ସଂକିଲେସିକଂ ପରାମଟ୍ଠଂ ଅଚେତସିକଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ନରୂପାୱଚରଂ ନଅରୂପାୱଚରଂ ନଅପରିୟାପନ୍ନଂ ଅନିୟତଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଆହିତୋ ଅହଂ ମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ଅତ୍ତଭାୱୋ । ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଧମ୍ମା, ତେସୁ ଭୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ଚକ୍ଖାଦି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ୟଥା ୱେନୟିକୋତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧; ପାରା॰ ୮) ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକ’’ନ୍ତି । ସେସଂ ତେୱୀସତିୱିଧଂ । ‘‘ତତୋ ବାହିରତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଘଟ୍ଟନୱସେନାତି ୱିସୟୀ, ୱିସୟୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱସେନ । ସେସଂ ସୋଳସୱିଧଂ । ୱିପରୀତତ୍ତାତି ଘଟ୍ଟନୱସେନ ଅଗହେତବ୍ବତୋ । ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝସଭାୱତ୍ତାତି ସୁଖୁମଭାୱେନ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଭାୱତ୍ତା । ଞାଣସ୍ସ ଆସନ୍ନେ ନ ହୋତୀତି ଦୂରେ । ତେରସ ହଦୟୱତ୍ଥୁପରିୟୋସାନାନି । ସଭାୱେନେୱାତି ‘‘ରୂପସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ରୂପସ୍ସ ୱିକାରୋ, ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ କକ୍ଖଳତ୍ତାଦିନା ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହେତବ୍ବତୋ । ସେସଂ ଦସୱିଧଂ । ତବ୍ବିପରୀତତାୟାତି ସଭାୱେନ ଅପରିଗ୍ଗହିତବ୍ବତୋ । ସୋତାଦୀନମ୍ପି ଚକ୍ଖୁନୋ ୱିୟ ପସନ୍ନସଭାୱତ୍ତା ଏୱ ୟଥାସକଂ ୱିସୟଗ୍ଗହଣପଚ୍ଚୟତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖାଦି…ପେ॰… ପସାଦରୂପ’’ନ୍ତି । ୱିପରୀତତ୍ତାତି ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱତ୍ତା । ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନାତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ତାୱ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ଆଧିପତେୟ୍ୟଂ ତେସଂ ପଟୁମନ୍ଦଭାୱାନୁୱତ୍ତନତୋ, ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟସ୍ସ ସକିଚ୍ଚେ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସହଜରୂପାନୁପାଲନେ । ତଦୁଭୟଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତାତି ଗହିତତ୍ତା । କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ମମେତଂ ଫଲଂ’’ନ୍ତି କମ୍ମୁନା ଗହିତଂ ୱିୟ ହୋତି ଅପଟିକ୍ଖେପତୋ ।
୪୪୮.ସନିଦସ୍ସନକମ୍ମଜାଦୀନଂ ତିକାନନ୍ତି ସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକସ୍ସ, କମ୍ମଜାଦିତ୍ତିକାନଞ୍ଚ । ଓଳାରିକେତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧେ ଓଳାରିକରୂପେ । ରୂପନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ । ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ସହ ନିଦସ୍ସନେନାତି ସନିଦସ୍ସନଂ, ପଟିହନନଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ସହ ପଟିଘେନାତି ସପ୍ପଟିଘଂ, ସନିଦସ୍ସନଞ୍ଚ ତଂ ସପ୍ପଟିଘଞ୍ଚାତି ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ। ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସନିଦସ୍ସନଂ। ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଗୋଚରଭାୱୋୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ। ତସ୍ସ ରୂପାୟତନତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେପି ଅଞ୍ଞେହି ଧମ୍ମେହି ରୂପାୟତନଂ ୱିସେସେତୁଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହ ନିଦସ୍ସନେନ ସନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ହି ଏକୀଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ନାନତ୍ତକରୋ ୱିସେସୋ, ସୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱିୟ କତ୍ୱା ଉପଚରିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ହି ଅତ୍ଥୱିସେସାୱବୋଧୋ ହୋତୀତି । ୟୋ ସୟଂ, ନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ, ଅସମ୍ପତ୍ତାନଞ୍ଚ ପଟିମୁଖଭାୱୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପତନଂ, ସୋ ପଟିହନନଭାୱୋ, ୟେନ ବ୍ୟାପାରାଦିୱିକାରପଚ୍ଚୟନ୍ତରସହିତେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିସୟେସୁ ୱିକାରୁପ୍ପତ୍ତି । ସେସଂ ଏକାଦସୱିଧଂ ଓଳାରିକରୂପଂ । ତଞ୍ହି ସନିଦସ୍ସନତ୍ତାଭାୱତୋ ଅନିଦସ୍ସନଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସପ୍ପଟିଘଂ। ଉଭୟପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘଂ । କମ୍ମତୋ ଜାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ଏକନ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅଟ୍ଠିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ହଦୟଞ୍ଚାତି ନୱୱିଧଂ ରୂପଂ, ୟଞ୍ଚ ନୱୱିଧେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ନୱୱିଧମେୱ ରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧମ୍ପି କମ୍ମତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ କମ୍ମଜଂ। ୟଞ୍ହି ଜାତଞ୍ଚ ୟଞ୍ଚ ଜାୟତି ୟଞ୍ଚ ଜାୟିସ୍ସତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ‘‘କମ୍ମଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ଦୁଦ୍ଧନ୍ତି । ତଦଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଜାତନ୍ତି କମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତୋ ଜାତଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରଜଂ । ନକୁତୋଚିଜାତନ୍ତି ଲକ୍ଖଣରୂପମାହ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ, ସଦ୍ଦୋ, ଆକାସଧାତୁ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପାନୀତି ଏତଂ ପଞ୍ଚଦସୱିଧଂ ରୂପଂ ଚିତ୍ତଜଂ। ଆକାସଧାତୁ, ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ, ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାନି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପାନୀତି ଏତଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ରୂପଂ ଆହାରଜଂ। ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଦଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେରସୱିଧଂ ରୂପଂ ଉତୁତୋ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଉତୁଜଂ। ସେସଂ କମ୍ମଜତିକେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୪୯. ଦିଟ୍ଠାଦିଚତୁକ୍କୱସେନ, ରୂପରୂପାଦିଚତୁକ୍କୱସେନ, ୱତ୍ଥାଦିଚତୁକ୍କୱସେନାତି ପାଟେକ୍କଂ ଚତୁକ୍କସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟଂ ରୂପାୟତନଂ ଅଦକ୍ଖି ୟଂ ପସ୍ସତି ୟଂ ଦକ୍ଖିସ୍ସତି ୟଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଦିଟ୍ଠସଭାୱାନାତିୱତ୍ତନତୋ ୟଥା ଦୁଦ୍ଧନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଦସ୍ସନୱିସୟତ୍ତାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ସୱନୱିସୟତ୍ତାତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବତ୍ତୟନ୍ତି ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଏତଂ ତୟଂ । ମୁତଂ ନାମ ମୁତ୍ୱା ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତଗ୍ଗାହକଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟତ୍ତା’’ତି ।
କିମିଦଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ନାମାତି ? ପଥୱୀତେଜୋୱାୟୋଧାତୁତ୍ତୟଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଆପୋଧାତୁ ଅଗ୍ଗହିତା, ନନୁ ସୀତତା ଫୁସିତ୍ୱା ଗୟ୍ହତି, ସା ଚ ଆପୋଧାତୂତି ? ସଚ୍ଚଂ ଗୟ୍ହତି, ନ ପନ ସା ଆପୋଧାତୁ । କିଞ୍ଚରହୀତି ? ତେଜୋଧାତୁ ଏୱ । ମନ୍ଦେ ହି ଉଣ୍ହଭାୱେ ସୀତବୁଦ୍ଧି । ନ ହି ସୀତଂ ନାମ କୋଚି ଗୁଣୋ ଅତ୍ଥି, କେୱଲଂ ପନ ଉଣ୍ହଭାୱସ୍ସ ମନ୍ଦତାୟ ସୀତତାଭିମାନୋ । କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ଅନୱଟ୍ଠିତତ୍ତା ସୀତବୁଦ୍ଧିୟା ୟଥା ପାରାପାରେ । ତଥା ହି ଘମ୍ମକାଲେ ଆତପେ ଠିତାନଂ ଛାୟଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ସୀତବୁଦ୍ଧି ହୋତି, ତତ୍ଥେୱ ପନ ପଥୱୀଗବ୍ଭତୋ ଉଟ୍ଠିତାନଂ ଉଣ୍ହବୁଦ୍ଧି । ୟଦି ହି ସୀତତା ଆପୋଧାତୁ ସିୟା, ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ଉଣ୍ହଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଉପଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ନ ଆପୋଧାତୁ ସୀତତାତି। ଇଦଞ୍ଚ ଭୂତାନଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଉତ୍ତରଂ, ଅନିଚ୍ଛନ୍ତାନମ୍ପି ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଭୂତାନଂ ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ କିଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ସଭାଗୱୁତ୍ତିତାୟ ସାଧିତାୟ ଉତ୍ତରମେୱ । ୟେ ପନ ‘‘ୱାୟୋଧାତୁୟା ଲକ୍ଖଣଂ ସୀତତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ଇଦମେୱ ଉତ୍ତରଂ । ୟଦି ହି ୱାୟୋଧାତୁ ସୀତତା ସିୟା, ଏକସ୍ମିଂ କଲାପେ ଉଣ୍ହଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୀତତା ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଉପଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ନ ୱାୟୋଧାତୁ ସୀତତାତି । ୟେସଂ ପନ ଦ୍ରୱତା ଆପୋଧାତୁ, ସା ଚ ଫୁସିତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଦସ୍ସନଂ । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ଦ୍ରୱଭାୱୋପି ଫୁସୀୟତୀତି ଆୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ଅଧିମାନମତ୍ତଂ ସଣ୍ଠାନଂ ୱିୟା’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୁରାତନେହି –
‘‘ଦ୍ରୱତା ସହୱୁତ୍ତୀନି, ତୀଣି ଭୂତାନି ସମ୍ଫୁସଂ ।
‘ଦ୍ରୱତଂ ସମ୍ଫୁସାମୀ’ତି, ଲୋକୋୟମଭିମଞ୍ଞତି ॥
‘‘ଫୁସଂ ଭୂତାନି ସଣ୍ଠାନଂ, ମନସା ଗଣ୍ହତେ ୟଥା ।
‘ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଫୁସାମୀ’ତି, ଞାତବ୍ବା ଦ୍ରୱତା ତଥା’’ତି ॥
ସେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ରୂପାଦିସତ୍ତୱିଧଂ ରୂପଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ରୂପଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱାତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ । ଅୱଧାରଣେନ ରୂପାୟତନାଦୀନମ୍ପି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତେ ନିୟମାଭାୱତୋ ନ ୱିଞ୍ଞାତରୂପତାତି ସଙ୍କରାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଂ ପନେତ୍ଥ ରୂପରୂପଂ ନାମାତି ୟଦେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେ ରୂପେ ‘‘ନିପ୍ଫନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ରୂପଂ, ତଦେୱ ରୂପଲକ୍ଖଣୟୋଗତୋ ରୂପଂ । ରୁପ୍ପନଂ ରୂପଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୟଥା ଅରିସସୋତି, ରୂପଗୁଣୟୋଗତୋ ୱା ୟଥା ନୀଲଗୁଣୟୋଗତୋ ନୀଲଂ ୱତ୍ଥନ୍ତି । ସ୍ୱାୟଂ ରୂପସଦ୍ଦୋ ରୁଳ୍ହିୟା ଅତଂସଭାୱେପି ପୱତ୍ତତୀତି ଅପରେନ ରୂପସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପରୂପ’’ନ୍ତି ୟଥା ତିଲତେଲଂ, ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୩୯) ଚ, ରୁପ୍ପନସଭାୱଂ ରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ଏୱଂ, ଆକାସଧାତୁଆଦୀନଂ କଥଂ ରୂପଭାୱୋତି ? ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୱିକାରଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ତଗ୍ଗତିକମେୱାତି ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱତ୍ଥୁ, ଚିତ୍ତତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଆଧାରଭୂତଂ ରୂପଂ । ତଂ ପନ ଛବ୍ବିଧଂ । ତତ୍ଥ ହଦୟରୂପଂ ୱତ୍ଥୁ ଏୱ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ । ନ ଦ୍ୱାରଂ ଅଞ୍ଞନିସ୍ସୟାନଂ ଚକ୍ଖାଦି ୱିୟ । ୟଥା ହି ଚକ୍ଖାଦୀନି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ ପୱତ୍ତିୟା ଦ୍ୱାରଂ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ପନେତ୍ଥ ହଦୟରୂପଂ ନାମ, ତଂ ୱତ୍ଥୁ, ନ ଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱାରଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରଭାୱତୋ । ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନ ୱତ୍ଥୁ । ପସାଦରୂପଂ ୱତ୍ଥୁ ଚେୱ ଅତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିକସ୍ସ, ଦ୍ୱାରଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞନିସ୍ସିତସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦିକସ୍ସ । ସେସଂ ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ରୂପଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ନେୱ ୱତ୍ଥୁ ନ ଚ ଦ୍ୱାରଂ।
୪୫୦. ଏକତୋ ଏୱ ଜାତଂ ଏକଜଂ। ନନୁ ଚ ଏକତୋ ଏୱ ପଚ୍ଚୟତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ରୂପଜନକପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି ରୂପୁପ୍ପତ୍ତି ରୂପଜନକତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଅପେକ୍ଖତି । ଦ୍ୱିଜନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମେସନ୍ତି ଇମେସଂ ପଭେଦାନଂ ୱସେନ । କମ୍ମଜମେୱାତି କମ୍ମତୋ ଏୱ ଜାତଂ । ଚିତ୍ତଜମେୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚିତ୍ତତୋ ଚ ଉତୁତୋ ଚ ଜାତନ୍ତି କାଲେନ ଚିତ୍ତତୋ, କାଲେନ ଉତୁତୋତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତତୋ ଚ ଉତୁତୋ ଚ ଜାତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂ ଦ୍ୱିଜଂ ଦ୍ୱୀହି ଜାତନ୍ତି । ପରତୋ ଦ୍ୱୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଦ୍ଦାୟତନମେୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ଚିତ୍ତଜଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ, ତଂ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକମେୱାତି ଏକେ । ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିକୋପି ଅତ୍ଥି ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦୋତି ପୋରାଣା ।
ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦୋ ନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ହି ଏୱଂ ପୱତ୍ତମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିନାପି ଉପ୍ପତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ନ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ‘‘କାୟୱାଚାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେନ ସଦ୍ଦେନ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଚିତ୍ତଜେନାପି ସଦ୍ଦନୱକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ସୋ ଚ ୱାଦୋ ‘‘ସଦ୍ଦୋ ଚ ହୋତି, ନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଚା’’ତି ୱିରୁଦ୍ଧମେୱେତନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନେହି ସଙ୍ଗହକାରେହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଅପରେ ପନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୱାଦଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । କଥଂ ? ‘‘ଜିୱ୍ହାତାଲୁଚଲନାଦିକଂ ୱିତକ୍କସମୁଟ୍ଠିତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସହଜମେୱ ସୁଖୁମସଦ୍ଦଂ ଦିବ୍ବସୋତେନ ସୁତ୍ୱା ଆଦିସତୀ’’ତି ସୁତ୍ତେ, ପଟ୍ଠାନେ ଚ ଓଳାରିକଂ ସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଅସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତା ୱୁତ୍ତାତି । ତଂ ଚତୁଜଂ । ଅୱସେସନ୍ତି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆକାସଧାତୁମାହ ।
ଲକ୍ଖଣରୂପଂପନ ନକୁତୋଚିଜାତନ୍ତି କୁତୋଚିପି ପଚ୍ଚୟତୋ ନ ଜାତଂ, ନାପି ସୟମେୱ ଜାତଂ ପଚ୍ଚୟେହି ୱିନା ସୟମେୱ ଜାତସ୍ସ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱତୋ । କଥଂ ପନେତଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ଲକ୍ଖଣରୂପଂ ନ ଜାୟତୀତି ? ଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋ । ଉପ୍ପତ୍ତିମନ୍ତାନଂ ହି ରୂପାୟତନାଦୀନଂ ଜାତିଆଦୀନି ଲକ୍ଖଣାନି ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଜାତିଆଦୀନଂ । ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବମେତଂ ଜାତିଆଦୀନି ନ ଜାୟନ୍ତୀତି । ସିୟା ପନେତଂ ‘‘ଜାତିଆଦୀନଂ ଜାତିଆଦୀନି ଲକ୍ଖଣାନି ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ? ତଂ ନ, କସ୍ମା ? ତଥା ସତି ଅନୱଟ୍ଠାନାପତ୍ତିତୋ । ୟଦି ହି ଜାତିଆଦୀନି ଜାତିଆଦିମନ୍ତାନି ସିୟୁଂ, ତାନିପି ଜାତିଆଦିମନ୍ତାନି, ତାନିପି ଜାତିଆଦିମନ୍ତାନୀତି ଅନୱଟ୍ଠାନମେୱ ଆପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜାତିଆଦୀନି ନ ଜାୟନ୍ତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ନ ହି ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥି, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ପରିପାକଭେଦମତ୍ତଂ ଇତରଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି, ଜରାମରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତେନ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଜରାମରଣାଭାୱମାହ । ଅସତି ଉପ୍ପାଦେ କୁତୋ ଜରାମରଣନ୍ତି ମତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଜରାମରଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାଭାୱମ୍ପି । ୟଦି ଏୱଂ ଜାତିୟା କୁତୋଚି ଜାତତାୱଚନଂ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚାନୁଭାୱକ୍ଖଣେ ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ୟେ ତେ ଚିତ୍ତାଦୟୋ ରୂପାୟତନାଦୀନଂ ରୂପାନଂ ଜନକପଚ୍ଚୟା, ତେସଂ ତଦୁପ୍ପାଦନଂ ପତି ଅନୁପରତବ୍ୟାପାରାନଂ ୟୋ ସୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୂପଲକ୍ଖଣୀୟୋ କିଚ୍ଚାନୁଭାୱକ୍ଖଣୋ, ତଦା ଜାୟମାନାନଂ ରୂପାୟତନାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିକାରଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭମାନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଜାତିୟା କୁତୋଚି ପଚ୍ଚୟତୋ ଜାତତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ୟଥା ତଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତାଦି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟେହି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେହି ରୂପାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୂପଗମନକ୍ଖଣେ ଉପଲବ୍ଭମାନା ରୂପାଦୟୋ ତତୋ ପୁରେ, ପଚ୍ଛା ଚ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନା ତତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ଜାତିପି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦି ଏୱଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଜାତିୟା କୁତୋଚି ଜାତତା ସିଦ୍ଧା, ଅଥ କସ୍ମା ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱସେନାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଜାୟମାନଧମ୍ମୱିକାରଭାୱେନ ଉପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ୟଦି ହି ଧମ୍ମୋ ୱିୟ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ ଜାତି, ନିପ୍ପରିୟାୟୋୱ ତସ୍ସା କୁତୋଚି ଜାତଭାୱୋ, ନ ଏୱମୁପଲବ୍ଭତି, ଅଥ ଖୋ ୱିକାରଭାୱେନ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱସେନା’’ତି ।
ତଦା କିର ସୋତୂନଂ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ‘‘ଅୟଂ ଜାତି ସବ୍ବେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଭୱୋ, ସୟଞ୍ଚ ନ କୁତୋଚି ଜାୟତି ୟଥା ତଂ ପକତିୱାଦୀନଂ ପକତୀ’’ତି, ତଂ ନେସଂ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ‘‘ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତୀ’’ତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା କୁତୋଚି ପଚ୍ଚୟତୋ ଜାତଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଦେସେସି, ନ ପନ ଜରାମରଣଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ କିଚ୍ଚାନୁଭାୱକ୍ଖଣେ ଅଦସ୍ସନତୋ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ‘‘ଜରାମରଣଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ୱୁତ୍ତଂ ? ୟସ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପରିପାକଭଙ୍ଗତାୟ ତେସୁ ସନ୍ତେସୁ ହୋନ୍ତି, ନ ଅସନ୍ତେସୁ । ନ ହି ଅଜାତଂ ପରିପଚ୍ଚତି, ଭିଜ୍ଜତି ୱା, ତସ୍ମା ତଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଜରାମରଣଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ପରିୟାୟେନ ସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନେତ୍ଥ କାମଭୱାଦୀସୁ କମ୍ମାଦିନା ପଚ୍ଚୟେନ ୟୋନିୱିଭାଗତୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ପୱତ୍ତିୟଞ୍ଚ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସୋ ପରତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୟଂ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଇତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖୱଣ୍ଣନା ।
ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୫୧.ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଦୀପକେନ ପଦଦ୍ୱୟେନ ୱେଦୟିତସ୍ସ ବହୁଭେଦତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ରାସଟ୍ଠଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ୱେଦୟିତଂ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ । ସବ୍ବଂ ତଂ ଧମ୍ମଜାତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ପୁବ୍ବେ ୱା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଧିକାରତୋ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏକତୋ କତ୍ୱାତି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ତଂ ବୁଦ୍ଧିୟା ଏକତୋ କତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ରାସଟ୍ଠସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ । ନୀଲାଦିଭେଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନଂ, ‘‘ନୀଲଂ ପୀତଂ ଦୀଘଂ ରସ୍ସ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୫) ଚ ଆଦିନା ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦୱସେନ ଜାନନଂ ଗହଣଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣଂ । ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ଆୟୂହନଂ ବ୍ୟାପାରାପତ୍ତି, ଅଭିସନ୍ଦହନଂ ୱା, ଉଭୟଥାପି ଚେତନାପଧାନତାୟ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ଚେତନା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୧) ଚେତନାୱ ୱିଭତ୍ତା । ମିନିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ନାଳିୟା ମିନମାନୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ୟେନ ସଞ୍ଜାନନାକାରୱିସିଟ୍ଠେନ ଆକାରେନ ୱିସୟଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ଆରମ୍ମଣୂପଲଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ୱିଜାନନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ। ଇତରେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱତୋ, ସମାନଜାତିଆଦିୱିଭାଗତୋ ଚ ।
ଅତ୍ତନା ‘‘ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତେନ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତିମତ୍ତମେତଂ, ୟଦିଦଂ ସଭାୱଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ଭାୱସାଧନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମସଭାୱା ୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି କତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ତସ୍ସେୱ କତ୍ତୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଦେୱ ଚିନ୍ତନାଦିଅତ୍ଥେନ ଚିତ୍ତଂ, ମନନଟ୍ଠେନ ମନୋତି ପରିୟାୟତୋପି ନଂ ବୋଧେତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଖନ୍ଧତୋ, ଭେଦତୋ, ପରିୟାୟତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଭାୱିତଂ ହୋତି ।
ଜାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିସଦିସାପି ସଦିସାକାରାତି ଜାତି, ସମାନାକାରୋ । ସା ପନାୟଂ ଜାତି କାମଂ ଅନେକୱିଧା ନାନପ୍ପକାରା, ତଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତମେୱ ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କୁସଲଂ, ଅକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ କୁସଲଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ। କୋୟଂ କୁସଲଟ୍ଠୋ ନାମ ? ଆରୋଗ୍ୟଟ୍ଠୋ ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠୋ ସୁଖୱିପାକଟ୍ଠୋ । ଆରୋଗ୍ୟଟ୍ଠେନାପି ହି କୁସଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ଭୋତୋ କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୪୬; ୨.୨୦.୧୨୯) । ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନାପି ‘‘କତମୋ ପନ, ଭନ୍ତେ, କୁସଲୋ କାୟସମାଚାରୋ ? ୟୋ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଅନୱଜ୍ଜୋ କାୟସମାଚାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୬୧) । ସୁଖୱିପାକଟ୍ଠେନାପି ‘‘କୁସଲାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନଂ ସମାଦାନହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୦) । କୁସଲଚିତ୍ତଞ୍ହି ରାଗାଦୀନଂ ଚେତସିକରୋଗାନଂ ଅୱଜ୍ଜସଭାୱାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ, ସୁଖୱିପାକୱିପଚ୍ଚନତୋ ଚ ଅରୋଗଂ, ଅନୱଜ୍ଜଂ, ସୁଖୱିପାକଞ୍ଚାତି ।
ସଦ୍ଦତ୍ଥତୋ ପନ କୁଚ୍ଛିତେ ପାପଧମ୍ମେ ସଲୟତି ଚଲୟତି କମ୍ମେତି ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି କୁସଲଂ। କୁଚ୍ଛିତେନ ୱା ଆକାରେନ ସୟନ୍ତୀତି କୁସା, ପାପଧମ୍ମା, ତେ କୁସେ ଲୁନାତି ଛିନ୍ଦତୀତି କୁସଲଂ। କୁଚ୍ଛିତାନଂ ୱା ସାନତୋ ତନୁକରଣତୋ ଞାଣଂ କୁସଂ ନାମ, ତେନ ଲାତବ୍ବଂ ଗହେତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି କୁସଲଂ। ୟଥା ୱା କୁସୋ ଉଭୟଭାଗଗତଂ ହତ୍ଥପଦେସଂ ଲୁନାତି, ଏୱମିଦଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଉଭୟଭାଗଗତଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ଲୁନାତି ଛିନ୍ଦତି, ତସ୍ମା କୁସୋ ୱିୟ ଲୁନାତୀତି କୁସଲଂ। କୁଚ୍ଛିତାନଂ ୱା ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ସଲନତୋ ସଂୱରଣତୋ କୁସଲଂ। କୁସଲଧମ୍ମୱସେନ ହି ଅକୁସଲା ପୱତ୍ତିନିୱାରଣେନ, ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱାପାଦନେନ ଚ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସଂୱୁତା ପିହିତା ହୋନ୍ତି । କୁଚ୍ଛିତେ ୱା ପାପଧମ୍ମେ ସଲୟତି କମ୍ପେତି ଅପନେତୀତି କୁସଲଂ। କୁଚ୍ଛିତାନଂ ୱା ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ସାନତୋ ନିସାନତୋ ତେଜନତୋ କୁସା, ଦୋସଲୋଭାଦୟୋ । ଦୋସାଦୀନଞ୍ହି ୱସେନ ଚେତନାୟ ତିକ୍ଖଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜତା, ତେ କୁସେ ଲୁନାତି ଛିନ୍ଦତୀତି କୁସଲଂ। କୁଚ୍ଛିତାନଂ ୱା ସାନତୋ ଅନ୍ତକରଣତୋ ୱିନାସନତୋ କୁସାନି, ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ତେହି ଲାତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି କୁସଲଂ। ‘‘କୁ’’ ଇତି ୱା ଭୂମି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ତଂସଦିସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଭୂତସ୍ସ ରୂପାରୂପପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ସମ୍ପତି, ଆୟତିଞ୍ଚ ଅନୁଦହନେନ ୱିନାସନତୋ କୁଂ ସିୟନ୍ତୀତି କୁସା, ରାଗାଦୟୋ, ତେ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଲୱନତୋ ଛିନ୍ଦନତୋ କୁସଲଂ। ପୟୋଗସମ୍ପାଦିତା ହି କୁସଲଧମ୍ମା ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି ।
ନ କୁସଲନ୍ତି ଅକୁସଲଂ, କୁସଲପଟିପକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କୁସଲନ୍ତି ହି କୁସଲପଟିକ୍ଖେପେନ ଅକୁସଲପଦସ୍ସ ଅୱୟୱଭେଦେନ ଅତ୍ଥେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୟଥା ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ନ ଅରୋଗଂ, ନ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ନ ସୁଖୱିପାକଂ, ନ ଚ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଂ, ତଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ୟଂ ନ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସଲନସଭାୱଂ, ନ କୁସାନଂ ଲୱନସଭାୱଂ, ନ କୁସେନ କୁସେହି ୱା ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ, ନ ଚ କୁସୋ ୱିୟ ଲୱନକଂ, ତଂ ଅକୁସଲଂ ନାମାତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା କୁସଲଂ ଅକୁସଲସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତଂ, ୟତୋ ଚେତସିକରୋଗପଟିପକ୍ଖାଦିଭାୱତୋ ଅରୋଗାଦିପରିୟାୟେନପି ବୋଧିତଂ, ତସ୍ମା ଅକୁସଲଂ ପନ କୁସଲସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁସଲପଟିପକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତଂ ପନ ୟଥାକ୍କମଂ ପହାୟକପହାତବ୍ବଭାୱେନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନ ବ୍ୟାକତନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନ ଅକଥିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କୁସଲଭାୱୋ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକଟ୍ଠୋ । ଅକୁସଲଭାୱୋ ସାୱଜ୍ଜଦୁକ୍ଖୱିପାକଟ୍ଠୋ, ତଦୁଭୟଭାୱେନ ଅୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନେୱ ଅରୋଗସରୋଗାଦିଭାୱେନ ଚ ଅୱୁତ୍ତତା ୱଣ୍ଣିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କୁସଲଂ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ଚ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କୁସଲାକୁସଲଭାୱେନେୱ ଅୱୁତ୍ତତା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନ ପକାରନ୍ତରେନ । ଅୱୁତ୍ତତା ଚେତ୍ଥ ନ ତଥା ଅୱତ୍ତବ୍ବତାମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତସଭାୱତାୟ ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହେତଂ ‘‘ଅୱିପାକଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୪୫୨.ଭୂମିଭେଦତୋତି ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ଭୂମି, ଠାନଂ, ଅୱତ୍ଥା ଚ । ଅୱତ୍ଥାପି ହି ଅୱତ୍ଥାୱନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଗୟ୍ହତି, ଏୱଂ ନେସଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି। ତତ୍ଥ ଲୋକିୟା ଭୂମି ଠାନୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ଲୋକୁତ୍ତରା ଅୱତ୍ଥାୱସେନ । ଲୋକିୟା ୱା ଠାନାୱତ୍ଥାୱସେନ, ଲୋକୁତ୍ତରା ଅୱତ୍ଥାୱସେନେୱ । କାମାୱଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମୋ କିଲେସକାମୋତି ଦ୍ୱେ କାମା । ତେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ୱିସେସତୋ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା କାମୀୟନ୍ତୀତି, କିଲେସକାମୋ ତଣ୍ହା କାମେତୀତି । ତେ ଦ୍ୱେପି ସହିତା ହୁତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ଅୱଚରନ୍ତି, ତଂ କାମାୱଚରଂ। କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଏକାଦସୱିଧୋ କାମଭୱୋ । ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତତ୍ଥ ଅୱଚରତି ପୱତ୍ତତୀତି କାମାୱଚରଂ ଏକସ୍ସ ଅୱଚରସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା । ଏୱଂ ରୂପାରୂପାୱଚରାନିପି ୱେଦିତବ୍ବାନି ରୂପତଣ୍ହା ରୂପଂ, ଅରୂପତଣ୍ହା ଅରୂପନ୍ତି କତ୍ୱା । ଅଥ ୱା କାମତଣ୍ହା କାମୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ଅୱଚରତି ଏତ୍ଥାତି ଅୱଚରଂ, କାମସ୍ସ ଅୱଚରଂ କାମାୱଚରଂ। ଏୱଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରାନିପି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଲୋକତୋ ଉତ୍ତରତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ କୁସଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଇତରଂ ପନ ଲୋକତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ।
ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଞାଣସଙ୍ଖାରଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଭେଦୋ ତାୱ ୟୁତ୍ତୋ ତେସଂ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା, ଞାଣସଙ୍ଖାରଭେଦୋ ପନ କଥନ୍ତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଞାଣସଙ୍ଖାରକତୋ ଭେଦୋଞାଣସଙ୍ଖାରଭେଦୋ, ସୋ ଚ ତେସଂ ଭାୱାଭାୱକତୋତି କତ୍ୱା । ସୋଭନଂ ମନୋ, ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ମନୋ ଏତସ୍ସାତି ସୁମନୋ, ସୁମନସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋମନସ୍ସଂ, ମାନସିକସୁଖା ୱେଦନା ରୁଳ୍ହିୟା, ସୋମନସ୍ସେନ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭଙ୍ଗା ସହଗତଂ ପୱତ୍ତଂ ସଂସଟ୍ଠଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋମନସ୍ସସହଗତତା ଚସ୍ସ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ହି ଚିତ୍ତଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ହୋତି । ନନୁ ଚ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଲୋଭସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, କଥଂ ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ହୋତୀତି ? ନୟିଦମେକନ୍ତିକଂ ଇଟ୍ଠେପି ଆଭୋଗାଦିୱସେନ କୁସଲସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୟସ୍ସ ହି ଚତୁସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କସମାୟୋଗାଦିୱସେନ ୟୋନିସୋୱ ଆଭୋଗୋ ହୋତି, କୁସଲମେୱ ଚ ମୟା କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି କୁସଲକରଣେ ଚିତ୍ତଂ ନିୟମିତଂ, ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା କୁସଲକରଣେ ଏୱ ପରିଣାମିତଂ, ଅଭିଣ୍ହକରଣୱସେନ ଚ ସମୁଦାଚରିତଂ, ତସ୍ସ ଇଟ୍ଠେପି ଆରମ୍ମଣେ ଅଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ।
ଞାଣେନ ସମଂ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ। ଏକୁପ୍ପାଦାଦୟୋ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ପକାରାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ କମ୍ମୂପପତ୍ତିଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକକିଲେସଦୂରୀଭାୱା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ କାରଣଂ । ୟୋ ହି ପରେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଅନୱଜ୍ଜାନି ସିପ୍ପାୟତନକମ୍ମାୟତନୱିଜ୍ଜଟ୍ଠାନାନି ସିକ୍ଖାପେତୀତି ଏୱମାଦିକଂ ପଞ୍ଞାସଂୱତ୍ତନିୟଂ କରୋତି, ତସ୍ସ କମ୍ମୂପନିସ୍ସୟୱସେନ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜେ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସୁଖିନୋ ଧମ୍ମପଦା ପ୍ଲୱନ୍ତି, ଦନ୍ଧୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତୁପ୍ପାଦୋ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ସତ୍ତୋ ଖିପ୍ପଂୟେୱ ୱିସେସଭାଗୀ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୧) ହୋତୀ’’ତି । ତଥା ପଞ୍ଞାଦସକପତ୍ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ନିସ୍ସାୟ କୁସଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟେନ ପନ କିଲେସା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା, ତସ୍ସ କିଲେସଦୂରୀଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୟୋଗା ୱେ ଜାୟତେ ଭୂରି, ଅୟୋଗା ଭୂରିସଙ୍ଖୟୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୨) । ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ସମୁସ୍ସାହଜନିତଂ ଚିତ୍ତପୟୋଗସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଖରଣଂ ସଙ୍ଖାରୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅସଙ୍ଖାରଂ। ତେନ ପନ ସହ ସଙ୍ଖାରେନ ପୱତ୍ତତୀତି ସସଙ୍ଖାରଂ। ଞାଣେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିରହିତନ୍ତି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପୟୋଗୋତି ଚେତ୍ଥ ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉପେକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ୱେଦୟମାନାପି ଆରମ୍ମଣଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ମଜ୍ଝତ୍ତତାକାରସଣ୍ଠିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉପେତା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧା ଇକ୍ଖା ଅନୁଭୱନନ୍ତି ଉପେକ୍ଖା । ଅଥ ୱା ଇଟ୍ଠେ ଚ ଅନିଟ୍ଠେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ପକ୍ଖପାତାଭାୱେନ ଉପପତ୍ତିତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତି ଅନୁଭୱତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ତାୟ ସହଗତନ୍ତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ। ସେସଂ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦା ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗାହକାଦିସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦେସକାଲକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସୋମନସ୍ସହେତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଗ୍ଗହଣେନ ସଦ୍ଧାବହୁଲତା, ୱିସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିତା, କୁସଲକିରିୟାୟ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତା, ସୋମନସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକତା, ଏକାଦସ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟା ଧମ୍ମାତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୧; ୨.୯୫) ନୱନ୍ନଂୟେୱ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱତ୍ଥୂନଂ ଗହଣଂ, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା । ତଞ୍ଚ ଖୋ ସହଜାତପୁବ୍ବଙ୍ଗମୱସେନ ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨) ୱିୟ ସମ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅସଂସୀଦନ୍ତୋତି ସିଲୋକମଚ୍ଛରିୟାଦିୱସେନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟଂ ସଂସୀଦଂ ସଙ୍କୋଚଂ ଅନାପଜ୍ଜନ୍ତୋ, ତେନ ମୁତ୍ତଚାଗତାଦିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନୁସ୍ସାହିତୋତି କେନଚିପି ନ ଉସ୍ସାହିତୋ । ସରସତୋ ହି ପୁଞ୍ଞପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନମିଦଂ । ପରେହୀତି ପନ ପାକଟୁସ୍ସାହନଦସ୍ସନଂ ।
ଦାନାଦୀନୀତି ଦାନଂ ସୀଲଂ ୟାୱ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମନ୍ତି ଇମାନି ଦାନାଦୀନି ଦସ ପୁଞ୍ଞାନି, ଦାନାଦୀନୀତି ୱା ଦାନସୀଲଭାୱନାମୟାନି ଇତରେସମ୍ପି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଏତ୍ଥେୱନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ୟତ୍ଥ ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ପୁନନ୍ତି, ପୁଜ୍ଜଂ ଭୱଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ୱା ପୁଞ୍ଞାନି । ଅସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଚେତନାସମଙ୍ଗିନୋ । ଅମୁତ୍ତଚାଗତା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ସାପେକ୍ଖଚିତ୍ତତା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୀଲସମାଦାନାଦୀସୁ ଅନଧିମୁତ୍ତତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଦେୱାତି ସୋମନସ୍ସସହଗତାଦିନା ସଦିସତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଦିସମ୍ପି ହି ‘‘ତଦେୱା’’ତି ୱୋହରୀୟତି ୟଥା ‘‘ସା ଏୱ ତିତ୍ତିରୀ, ତାନିୟେୱ ଓସଧାନୀ’’ତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେତି ଲୀନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉସ୍ସାହନପୟୋଗସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ଥେ । ଏତନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ଏତଂ ପଦଂ । ପୁବ୍ବପୟୋଗସ୍ସାତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟଂ ସଙ୍କୋଚେ ଜାୟମାନେ ତତୋ ୱିୱେଚେତ୍ୱା ସମୁସ୍ସାହନୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତପୟୋଗସ୍ସ, ପୁବ୍ବଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଥାପୱତ୍ତପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ସୋ ସଙ୍ଖାରୋ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପୁବ୍ବକାଲିକତ୍ତା । ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୧; ୨.୯୫) ନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଅସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ବାଲ-ଗ୍ଗହଣଂ । ସଂସୀଦନୁସ୍ସାହନାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସହସା-ଗହଣଂ । ସୋମନସ୍ସରହିତା ହୋନ୍ତି ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋମନସ୍ସହେତୂନଂ ଅଭାୱଂ ଆଗମ୍ମାତି ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତଥାରୂପଚେତୋସଙ୍ଖାରାଦୟୋପି ହି ଉପେକ୍ଖାସହଗତତାୟ କାରଣଂ ହୋନ୍ତିୟେୱାତି ।
ଏୱନ୍ତିଆଦି ନିଗମନଂ । ତୟିଦଂ ଅଟ୍ଠୱିଧମ୍ପି କାମାୱଚରଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୟାୱ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁକକିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତାନନ୍ତରଂ କାୟଦ୍ୱାରାଦୀହି ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି କାୟକମ୍ମାଦିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ୟଦା ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ତଦା ସୋଳସ ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ଫଲନ୍ତି । ୟଦା ପନ ଦୁହେତୁକଂ, ତଦା ଦ୍ୱାଦସ ତିହେତୁକୱଜ୍ଜାନି । ଅହେତୁକଂ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ତିହେତୁକାନି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତେୱ, ଦୁହେତୁକାନି ପନ ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଦାନକାଲେ ଦ୍ୱାଦସ, ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଂ ଦାନକାଲେ ଅଟ୍ଠ ଫଲନ୍ତି । ତିହେତୁକା ପନ ପଟିସନ୍ଧି ଦୁହେତୁକେହି ନ ହୋତିୟେୱ । ‘‘ଅଟ୍ଠ ଫଲନ୍ତୀ’’ତି ଚେତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନକକମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେନ ପନ କମ୍ମୁନା ‘‘ସହେତୁକଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅହେତୁକସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୧.୧୦୨) ୱଚନତୋ ସହେତୁକମ୍ପି ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ହୋତିୟେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ଚ ପକ୍ଖେ ବଲୱତା ପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ, ଦୁବ୍ବଲେନ ସସଙ୍ଖାରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେ ପନ ଆଗମନତୋ ଚ ୱିପାକସ୍ସ ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ଦ୍ୱାଦସ, ଅଟ୍ଠ ଚ ଫଲନ୍ତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ତିଧା ଫଲଂ ଦଦନ୍ତଞ୍ଚେତଂ କାମାୱଚରସୁଗତିୟଂ ଉପପତ୍ତିଂ, ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀସୁ ଭୋଗସମ୍ପଦଞ୍ଚ କରୋତି । ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନମ୍ପି ହି ୟଂ ଦେୱଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିସଦିସଂ ଭୋଗଜାତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତମ୍ପି କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସେୱ ଫଲଂ । ନ ହି ଅକୁସଲସ୍ସ ଇଟ୍ଠଂ ଫଲଂ ଅତ୍ଥୀତି ।
ରୂପାୱଚରଂ ପନାତି ପନ-ସଦ୍ଦୋ ୱିସେସତ୍ଥଜୋତକୋ । ତେନ ୟଥା କାମାୱଚରଂ କିଲେସାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନମତ୍ତକରଂ, ନ ଏୱମିଦଂ, ଇଦଂ ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନକରଂ । ୟଥା ୱା ତଂ ୱେଦନାଞାଣସଙ୍ଖାରଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠଧା ଭିଜ୍ଜତି, ନ ଏୱମିଦଂ, ଇଦଂ ପନ ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ୱାତି ୱକ୍ଖମାନଂ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ତଂ ପନେତଂ ସୱତ୍ଥୁକଂ, ସାସୱଂ, ୱିନୀୱରଣଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ସୱତ୍ଥୁକଂ ଏୱା’’ତି ହି ଇମିନା ଅରୂପାୱଚରଂ ନିୱତ୍ତେତି, ‘‘ସାସୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଠମମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ‘‘ୱିନୀୱରଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଟିଘସହିତଦ୍ୱୟଂ । କତ୍ଥଚି ପଞ୍ଚ ଝାନଙ୍ଗାନି, କତ୍ଥଚି ଚତ୍ତାରି, କତ୍ଥଚି ତୀଣି, କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱେ, କତ୍ଥଚି ଅପରାନି ଦ୍ୱେତି ଏୱଂ ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦତୋ ପଞ୍ଚୱିଧନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥିଦ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ଝାନକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୭୯ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତମେୱ । ତୟିଦଂ ଭାୱନାମୟମେୱ ହୁତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଥୱୀକସିଣାଦିକଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ୟଥାରହଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ହୀନାଦିଭେଦଭିନ୍ନଂ ପନେତଂ ୟଥାକ୍କମଂ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ସୋଳସସୁପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ଉପପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ରୂପସଞ୍ଞାସମତିକ୍କମାଦିନା ସମଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ଅରୂପାୱଚରଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପାନନ୍ତି ଉପେକ୍ଖାସମାଧିସଙ୍ଖାତେହି ଚତୂହି ଅରୂପଜ୍ଝାନେହି । କରଣେ ହି ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅରୂପାନଂ ୱା ୟୋ ଆରମ୍ମଣାଦିକତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ୟୋଗୋ ୟୋଗଭେଦୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନାତି ହେଟ୍ଠା ଆରୁପ୍ପକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୭୫ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ପଠମନ୍ତି ପଠମଂ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତଂ । ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥାନୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତାନିମାନି ଭାୱନାମୟାନେୱ ହୁତ୍ୱା ୟଥାନୁପୁବ୍ବଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସଂ, ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣଂ, ନତ୍ଥିଭାୱଂ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଇମାନି ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାସହଗତଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଅରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟୀନି । ସେସଂ ପନେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଛୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରାୟ ସମଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ। ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ପୟୋଗତୋତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋତି ଇମେହି ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ସମ୍ପୟୋଗତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଚେତଂ ଭାୱନାମୟମେୱ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅପ୍ପଣିହିତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ନାମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସତ୍ତଭୱାଦିଭୱୂପପତ୍ତିନିୱତ୍ତକନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତି ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୪୫୩.କାମାୱଚରମେୱାତି ଏତ୍ଥ ନିକାୟନ୍ତରିୟା ରୂପାରୂପାୱଚରମ୍ପି ଅକୁସଲଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ତେସଂ ମତିନିସେଧନତ୍ଥଂ କାମାୱଚରଗ୍ଗହଣଂ । ମହଗ୍ଗତଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତମ୍ପି ତତ୍ଥ ରୂପଧାତୁୟଂ ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ଦେନ୍ତମ୍ପି ଏକନ୍ତେନ କାମାୱଚରମେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୱଧାରଣଂ । ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା କାମାୱଚରମେୱାତି ? ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । କଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ? ‘‘କାମତଣ୍ହା କାମୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପତୋ, ଅୱଚରତି ଏତ୍ଥାତି ଅୱଚରଂ, କାମସ୍ସ ଅୱଚରଂ କାମାୱଚର’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ହି କାମତଣ୍ହାୱିସୟତା ‘‘କାମାୱଚରଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ’’ ୱୁତ୍ତା ୟଥା ରୂପାରୂପତଣ୍ହାୱିସୟତା ‘‘ରୂପାରୂପାୱଚରଭାୱସ୍ସ’’ । ଏକଂସେନ ଚେତଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ବ୍ୟାପିଲକ୍ଖଣଂ ନ ସିୟା । ୟଦି ହି ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଧମ୍ମୱସେନ ଭୂମିୱୱତ୍ଥାନଂ କରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି ଅନାରମ୍ମଣାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା । ଅଥ ୱିପାକଦାନୱସେନ, ଏୱମ୍ପି ଅୱିପାକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା । ତସ୍ମା ଆଲମ୍ବଣଧମ୍ମୱସେନ ପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସା କାତବ୍ବା, ଅପରିୟାପନ୍ନାନଂ ପନ ଲୋକତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣତାୟ ଲୋକୁତ୍ତରତା, ଉତ୍ତରିତରାଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତରତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପରିୟାପନ୍ନାତି ଚ ପରିଚ୍ଛେଦକାରିକାୟ ତଣ୍ହାୟ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଆପନ୍ନା, ଗହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ କାମତଣ୍ହା କତମା ? କାମାୱଚରଧମ୍ମାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହା, କାମାୱଚରଧମ୍ମା କତମେ ? କାମତଣ୍ହାୱିସୟାତି ଇତରେତରସନ୍ନିସ୍ସୟତାଦୋସୋତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଅୱୀଚିଆଦିଏକଆଦସୋକାସନିନ୍ନତାୟ କଞ୍ଚି ତଣ୍ହଂ କାମତଣ୍ହାଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ତଂସଭାୱାୟ ତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭାୱେନ କାମାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ଉପଲକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା । ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେପି (ଧ॰ ସ॰ ୯୮୫ ଆଦୟୋ) ‘‘ଏତ୍ଥାୱଚରା’’ତି ୱଚନଂ ଅୱୀଚିପରନିମ୍ମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋକାସାୟ କାମତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ତଦୋକାସତା ଚ ତଣ୍ହାୟ ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ମୂଲତୋ ତିୱିଧନ୍ତି ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି ଲୋଭାଦୀନି, ତେସଂ ୱସେନ ତଂସହିତମ୍ପି ତିୱିଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ହି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱକାରଣତ୍ତା ମୂଲମିୱାତି ମୂଲାନି, ଲୋଭୋ ମୂଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଲୋଭମୂଲଂ। ଅସାଧାରଣେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ୟଥା ଭେରିସଦ୍ଦୋ, ୟୱଙ୍କୁରୋତି । ତଥା ଦୋସମୂଲଂ। ମୋହୋ ଏୱ ମୂଲଂ ଇମସ୍ସ, ନାଞ୍ଞନ୍ତି ମୋହମୂଲଂ।
ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଦିଟ୍ଠିଗତସଙ୍ଖାରଭେଦତୋତି ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଭେଦତୋ ଦିଟ୍ଠିଗତଭେଦତୋ ସଙ୍ଖାରଭେଦତୋତି ପଚ୍ଚେକଂ ଭେଦସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ଗୂଥଗତଂ, ମୁତ୍ତଗତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୯; ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ୟଥା । ଅଥ ୱା ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଗତମେୱ, ନ ଏତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ତଥା ସଭାୱନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ତୟିଦଂ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭, ୨୦୨, ୨୦୩, ୪୨୭; ୩.୨୭-୨୯) ଅଭିନିୱେସଭାୱତୋ ଲୋଭେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତତି, ନ ଦୋସେନ ।
ୟଦାହୀତିଆଦି ଲୋଭମୂଲଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନଂ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଆଦିମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ । ତାୟ ହି ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଚିତ୍ତା ସତ୍ତା ‘‘ଏତାୱକୋ ଜୀୱୱିସୟୋ ୟାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରୋ’’ତି ପରଲୋକଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଆଦୀନୱୋ’’ତି ୟଥା ତଥା କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଏସ ପନ୍ଥୋ ପଗେୱ ୱିହିତୋ ଦେୱୟାନେ, ୟେନ ୟନ୍ତି ପୁତ୍ତୱନ୍ତୋ ୱିସୋକା । ତଂ ପସ୍ସନ୍ତି ପସୱୋ, ପକ୍ଖିନୋ ଚ, ତେନ ତେ ମାତରିପି ମିଥୁନଂ ଚରନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁତ୍ତମୁଖଦସ୍ସନଂ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋତି ଏୱମାଦିକଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
କାମେୱାତି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ, ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୁୱଣ୍ଣହରଣମେୱ ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ସାୱଜ୍ଜଂ, ଇତରଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ । ଗରୂନଂ, ଗୁନ୍ନଂ, ଅତ୍ତନୋ, ଜୀୱିତସ୍ସ, ୱିୱାହସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥାୟ ମୁସାୱାଦୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ, ଇତରୋ ସାୱଜ୍ଜୋ । ଗରୁଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପେସୁଞ୍ଞହରଣଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଇତରଂ ସାୱଜ୍ଜଂ । ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣାଦିକଥା ପାପୱୂପସମାୟ ହୋତୀତି ଏୱମାଦିକେ ମିଚ୍ଛାଗାହେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦୀନୀତି ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତମଙ୍ଗଲାନି । ସଭାୱତିକ୍ଖେନାତି ଲୋଭସ୍ସ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସ ୱା ୱସେନ ସରସେନେୱ ତିଖିଣେନ କୁରୂରେନ । ମନ୍ଦେନାତି ଦନ୍ଧେନ ଅତିଖିଣେନ । ତାଦିସଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ୱା ସମୁସ୍ସାହନେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ସମୁସ୍ସାହିତେନା’’ତି । ପରଭଣ୍ଡଂ ୱା ହରତୀତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ତଥାପୱତ୍ତନକମୁସାୱାଦାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କାମାନଂ ୱା ଅନୁଭୁୟ୍ୟମାନାନଂ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ୱା ଅୟଥାଧିପ୍ପେତତାୟ ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଗହଣାଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ଦୁୱିଧମେୱ ହୋତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ଭେଦାଭାୱତୋ । ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ‘‘ଦୋମନସ୍ସସହଗତଂ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅସାଧାରଣଧମ୍ମେହି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ପାଣାତିପାତାଦୀସୂତି ପାଣାତିପାତନାଦୀସୁ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନମୁସାୱାଦପେସୁଞ୍ଞଫରୁସସମ୍ଫପ୍ପଲାପବ୍ୟାପାଦେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଭାୱତିକ୍ଖଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରମେୱ ହୋତି, ଇତରଂ ସସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ତିକ୍ଖମନ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ’’ତି । ମନ୍ଦଂ ପନ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଏକଂସେନ ସସଙ୍ଖାରମେୱାତି ନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ୟଂ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ମନ୍ଦମେୱ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ତଥାୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ମୋହେକହେତୁକଂ ଚିତ୍ତଂ ମୂଲନ୍ତରୱିରହତୋ ଅତିମୂଳ୍ହଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚୟୋଗତୋ ଚଞ୍ଚଲଞ୍ଚାତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତମେୱ ହୋତି, ନ ତସ୍ସ କଦାଚିପି ସଭାୱତିକ୍ଖତା ଅତ୍ଥି । ଆରମ୍ମଣେ ହି ସଂସପ୍ପନୱସେନ, ୱିକ୍ଖିପନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତଦ୍ୱୟସ୍ସ କୀଦିସେ କିଚ୍ଚେ ସଭାୱତିକ୍ଖତାୟ, ଉସ୍ସାହେତବ୍ବତାୟ ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ନ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଭେଦୋ ଅତ୍ଥି । ଅଞ୍ଞେସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ୱିସେସତୋ ଏତ୍ଥେୱ ବଲୱଂ, ତତୋ ଏୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପଧାନଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଇଦମେୱ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ୪୨୭) ଇଧ ସରୂପତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଆଗତଂ, ଏୱଂ ଅସାଧାରଣପଧାନଧମ୍ମୱସେନ ମୋହମୂଲଂ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ସଂସୟୋ । ୱିକ୍ଖେପୋ ଅୱୂପସମୋ, ଭନ୍ତତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତୟିଦଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧମ୍ପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁକକିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତାନନ୍ତରଂ କାୟଦ୍ୱାରାଦୀହି ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି କାୟକମ୍ମାଦିୱସେନ ୟଥାରହଂ ପାଣାତିପାତାଦିକମ୍ମପଥୱସେନ ଚେୱ କମ୍ମୱସେନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ସେସଂ ଏକାଦସୱିଧମ୍ପି ଚତୂସୁପି ଅପାୟେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି, ପୱତ୍ତିୱିପାକଂ ସୁଗତିୟମ୍ପି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ପନ ପୱତ୍ତିୱିପାକମେୱାତି । ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନ କାରଣଂ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି, ଅଧିମୋକ୍ଖସବ୍ଭାୱତୋ ତତୋ ବଲୱନ୍ତମ୍ପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ନ ଦେତୀତି ? ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବେସୁ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଇଦଂ ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେନ୍ତଂ ଅପାୟେସୁ ଦଦେୟ୍ୟ, ଅପାୟଗମନୀୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବନ୍ତି ତତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିଂ ନ ଦେତି, ପୱତ୍ତିୱିପାକଦାନଂ ପନସ୍ସ ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ । ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ତସ୍ସ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୩୦ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ୱଚନତୋ ।
ଅପରେ ପନାହୁ – ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଦସ୍ସନପ୍ପହାତବ୍ବସହାୟସବ୍ଭାୱତୋ ଉଭୟୱିପାକମ୍ପି ଦେତି, ନ ସେକ୍ଖସ୍ସ ତଦଭାୱତୋତି । ଇଦମେତ୍ଥ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ, ୟସ୍ସ ୱିପାକଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ତଂ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଂ, ଉଦାହୁ ନୋତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଂ, ପଟ୍ଠାନେ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ଅଥ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଂ, ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତ୍ତିକେ ‘‘ନେୱଦସ୍ସନେନନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବ’’ମିଚ୍ଚସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟଦି ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧସଭାୱତାୟ ତତ୍ଥ ନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଏୱମ୍ପି ତସ୍ମିଂ ତିକେ ତସ୍ସ ନୱତ୍ତବ୍ବତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, କିଂ କାରଣଂ ? ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ (ଧ॰ ସ॰ ୩୬୫ ଆଦୟୋ) ଆଗତାନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବସ୍ସ ନିୟୋଗତୋ କସ୍ସଚି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଭାୱା, ୟଥା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଅତୀତାଦୀନଂ ନୱତ୍ତବ୍ବତା ନ ୱୁତ୍ତା, ଏୱମେତସ୍ସାପି । ଅଥ ୱା ଭାୱନାୟ ପହାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସାପି ତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ, ସାୱଜ୍ଜତୋ ଚ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବପରିୟାୟୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ନତ୍ଥି ନୱତ୍ତବ୍ବତାପସଙ୍ଗଦୋସୋ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଚ ନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସ ୱସେନ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋପି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟସ୍ସାପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ସହାୟୱେକଲ୍ଲମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସନେନ କତଂ, ନ କୋଚିପି ଭାୱୋ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ତସ୍ସ ଆପାଦିତୋତି ଏକନ୍ତେନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଅପାୟଗମନୀୟଭାୱାପେକ୍ଖଂ ଦସ୍ସନପ୍ପହାତବ୍ବୱଚନନ୍ତି ତଦଭାୱତୋ ତଂ ୱିଭଜନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
୪୫୪. ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅବ୍ୟାକତଂ ୱିପାକ’’ନ୍ତି ଆଦିକୋ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ତତୋ ଏୱ ଅଧିକତାବ୍ୟାକତାପେକ୍ଖାୟ ଦୁୱିଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ରୂପନିବ୍ବାନାନମ୍ପି ଅବ୍ୟାକତଭାୱତୋ ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରାଦିଭାୱୋ କୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅହେତୁକତା ସହେତୁକତା ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁୱସେନ, ନ ନିବ୍ବତ୍ତକହେତୁୱସେନ । ୱିପାକସ୍ସ ହି ସହେତୁକତା ସହେତୁକକମ୍ମୱସେନ ସିଜ୍ଝମାନାପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁୱସେନେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଞ୍ଞଥା ଅହେତୁକାନମ୍ପି ସହେତୁକତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । କସ୍ମା ପନ ସହେତୁକସ୍ସ ଅହେତୁକୋ ୱିପାକୋ ହୋତୀତି ? ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । କିଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣାଭିନିପାତମତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ୟଥା ଅଲୋଭାଦିସମ୍ପୟୋଗୋ ନ ସମ୍ଭୱତି, ଏୱଂ ମନ୍ଦତରମନ୍ଦକିଚ୍ଚେସୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣେସୂତି ହେତୂନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋପି ନେସଂ ଅହେତୁକତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ମନୋୱିଞ୍ଞାଣତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱିସିଟ୍ଠମନନକିଚ୍ଚାନଂ ଅଭାୱତୋ ମନୋମତ୍ତା ଧାତୁ ମନୋଧାତୁ।
ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ହୁତ୍ୱା ରୂପସ୍ସ ୱିଜାନନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତରୂପୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ। ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତୱଚନେନ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିୱତ୍ତେତି । ୱିଜାନନଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତେ ଫସ୍ସାଦିକେ ନିୱତ୍ତେତି । ଚକ୍ଖୁରୂପଗ୍ଗହଣେନ ନିସ୍ସୟତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଭାୱେତି ଉଭୟାଧୀନୱୁତ୍ତିକତ୍ତା । ୟଦି ହି ଚକ୍ଖୁ ନାମ ନ ସିୟା, ଅନ୍ଧାପି ରୂପଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ପସ୍ସନ୍ତି । ୟଦି ଚ ନୀଲାଦିରୂପଂ ନାମ ନ ସିୟା, ଦେସାଦିନିୟମେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅତ୍ଥେୱ ଚ ନିୟମୋ, ଏକନ୍ତସାରମ୍ମଣତା ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ନୀଲାଦିଆଭାସଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ୱାଦୋ ମିଚ୍ଛାୱାଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୪; ୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫) ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱଚନଭେଦୋ କତୋତି ? ଏକମ୍ପି ଚକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପଂ ପନ ଅନେକମେୱ ସଂହତନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କିଂ ପନ କାରଣଂ ଏକମ୍ପି ଚକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପଂ ପନ ଅନେକମେୱାତି ? ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସତୋ । ଚକ୍ଖୁ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତଂ ଅତ୍ଥିଭାୱେନେୱ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ସତି ତସ୍ସ ଭାୱତୋ, ଅସତି ଅଭାୱତୋ । ୟତୋ ତଂ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହିସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂନିସ୍ସୟତା ଚସ୍ସ ନ ଏକଦେସେନ ଅଲ୍ଲୀୟନୱସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ଅରୂପଭାୱତୋ, ଅଥ ଖୋ ଗରୁରାଜାଦୀସୁ ସିସ୍ସରାଜପୁରିସାଦୀନଂ ୱିୟ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ । ଇତରେ ପନ ପଚ୍ଚୟା ତେନ ତେନ ୱିସେସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ସ୍ୱାୟଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ଏକସ୍ମିଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଏକମ୍ପି ଚକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ଏକୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।
ରୂପଂ ପନ ୟଦିପି ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ପୁରେତରଂ ହୁତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେୟେୱ ଉପକାରକତ୍ତା, ତଥାପି ଅନେକମେୱ ସଂହତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ । ୟଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ସଭାୱଭୂତଂ, ପରିକପ୍ପିତାକାରମତ୍ତଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଭାୱେନ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତଦଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସତିପି ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସୋ ତସ୍ସ ସାରମ୍ମଣସଭାୱତାୟ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନାଲମ୍ବିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସମତ୍ଥସ୍ସ ଓଲୁବ୍ଭ ପୱତ୍ତିକାରଣତାୟ ଆଲମ୍ବନୀୟତୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନାମ । ତସ୍ସ ୟସ୍ମା ୟଥା ତଥା ସଭାୱୂପଲଦ୍ଧିୱସେନ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଲାଭୋ, ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମାନଂ ତସ୍ସ ସଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତି । ସା ଚସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧୀନୱୁତ୍ତିକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସଭାୱୂପଲଦ୍ଧି, ନ ଏକଦ୍ୱିକଲାପଗତୱଣ୍ଣୱସେନ ହୋତି, ନାପି କତିପୟକଲାପଗତୱଣ୍ଣୱସେନ, ଅଥ ଖୋ ଆଭୋଗାନୁରୂପଂ ଆପାଥଗତୱଣ୍ଣୱସେନାତି ଅନେକମେୱ ରୂପଂ ସଂହଚ୍ଚକାରିତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ରୂପେ ଚା’’ତି ବହୁୱଚନେନ ନିଦ୍ଦିସି ।
ୟଂ ପନ ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥନ୍ତି ? ତମ୍ପି ୟାଦିସଂ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତାଦିସମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କୀଦିସଂ ପନ ତନ୍ତି ? ସମୁଦିତନ୍ତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୟଦେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆୟତନସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣା, ନ ଦବ୍ବସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନା’’ତି, ତମ୍ପି ୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ନ ଚେତ୍ଥ ସମୁଦାୟାରମ୍ମଣତା ଆସଙ୍କିତବ୍ବା ସମୁଦାୟାଭୋଗସ୍ସେୱାଭାୱତୋ । ସମୁଦିତା ପନ ୱଣ୍ଣଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ପନ ପଚ୍ଚେକଂ ଅସମତ୍ଥା ସମୁଦିତା ଆରମ୍ମଣା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ହି ପଚ୍ଚେକଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଅନ୍ଧା ସମୁଦିତା ପସ୍ସନ୍ତୀତି ? ନୟିଦମେକନ୍ତିକଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅସମତ୍ଥାନଂ ସିୱିକାୱହନାଦୀସୁ ସମତ୍ଥତାୟ ଦସ୍ସନତୋ । କେସାଦୀନଞ୍ଚ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱଣ୍ଣଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ସମୁଦିତାନଂ ୱଣ୍ଣଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କାତି ଭିୟ୍ୟୋପି ତେସଂ ସଂହଚ୍ଚକାରିତା ପରିବ୍ୟତ୍ତା । ଏତେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପରମାଣୁରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ଉଦାହୁ ତଂସମୁଦାୟୋତିଆଦିକା ଚୋଦନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସୋତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ସଦ୍ଦେ ଚା’’ତିଆଦୀସୁପି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬) ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଉଭୟାଧୀନୱୁତ୍ତିକତାୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ୱିଭାୱନଂ କତଂ, ଏୱଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ରୂପମତ୍ତାରମ୍ମଣରସନ୍ତି ରୂପାୟତନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣକରଣରସଂ । ମତ୍ତସଦ୍ଦେନ ୟଥା ଆରମ୍ମଣନ୍ତରଂ ନିୱତ୍ତେତି, ଏୱଂ ରୂପାୟତନେପି ଲବ୍ଭମାନେ ଏକଚ୍ଚେ ୱିସେସେ ନିୱତ୍ତେତି । ନ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱଣ୍ଣମତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ତତ୍ଥ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଭିନିପାତମତ୍ତା’’ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ତଦଭିମୁଖଭାୱେନ ଗୟ୍ହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମନନ୍ତରୱିଗତା ଅରୂପଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନେନ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଉପକାରକା ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ୱିୟ ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣାୟ କିରିୟମନୋଧାତୁୟା ଅପଗମପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଗହିତଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ତଦନନ୍ତରମେୱ ଅପରିପତନ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୀ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପାଦିସମ୍ପଟିଚ୍ଛନରସା’’ତି । ତଥାଭାୱେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ କଦାଚି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ତତୋ ୱା କତିପୟାନଂ ୱିଜାନନସଭାୱାପି ଛଳାରମ୍ମଣୱିଜାନନଲକ୍ଖଣା ୱୁତ୍ତା ତଂସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ, ଛସ୍ୱେୱ ୱା ଇତରେସଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ସନ୍ତୀରଣାଦିକିଚ୍ଚାତି ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚା ୱା, ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିକିଚ୍ଚା ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନା’’ତି ଇଦଂ ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଏକନ୍ତେନେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ତଂତଂଅନନ୍ତରାତୀତୱିଞ୍ଞାଣାପଗମପଦଟ୍ଠାନାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତସ୍ସା ଭେଦୋତି ତସ୍ସା ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ‘‘ଦୁୱିଧା’’ତି ୱୁତ୍ତାୟ ଦୁୱିଧତାସଙ୍ଖାତୋ ଭେଦୋ । ଏକନ୍ତମିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେତି ଏକନ୍ତେନେୱ ଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ, ଅତିୱିୟ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚେୱ ଜୱନାୱସାନେ ଚାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନଂ ଅନ୍ତରାଳଂ ଠାନଂ, ଇତରତ୍ର ଜୱନଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଠାନା ହୋତି। ଇତରାୟପି ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣକାଲେ ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ଠାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିଆଦିକାଲେ ପନ ଚୁତିଭୱଙ୍ଗାନଂ ଅନ୍ତରାଳଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା, ପଟିସନ୍ଧିଆୱଜ୍ଜନାନଂ ତଦାରମ୍ମଣାୱଜ୍ଜନାନଂ ଜୱନାୱଜ୍ଜନାନଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରାଳଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ, ତଦାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଜୱନପଟିସନ୍ଧୀନଂ ୱା ଅନ୍ତରାଳଂ ଚୁତିୟା ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଛସୂତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାୟସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ନାତିଇଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭୂତାନଂ ପଟିଘଟ୍ଟନାନିଘଂସସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ। ଉପାଦାରୂପାନଂୟେୱ ଘଟ୍ଟନା ଦୁବ୍ବଲାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି । ତେନାହ ‘‘ସେସଂ ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସେସଂ ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ।
ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହା ଚେୱ ଅଲୋଭାଦୋସା ଚ ଅଲୋଭାଦୟୋ, ତେହି ଅଲୋଭାଦୀହି ୱିପାକହେତୂହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅଲୋଭାଦିୱିପାକହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । କାମାୱଚରକୁସଲଂ ୱିୟ ସୋମନସ୍ସାଦିଭେଦତୋତି ୟଥା କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଞାଣସଙ୍ଖାରଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ, ଏୱମିଦମ୍ପୀତି ଅଟ୍ଠୱିଧତାୟ ସଦିସତଂ ଦସ୍ସେତି । କାମାୱଚରଭାୱତୋ ହୀନାଦିତୋ, ୟୋନୀସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ସଦିସମେୱ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମତୋ ପନ ଆରମ୍ମଣତୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଚ ୱିସଦିସଂ । ତଥା ହି କୁସଲଂ କମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ ଇଦଂ, ୱିପାକାନଂ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତ୍ତା । ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରୱସେନ ପନ ଇମସ୍ସାପି ଅତ୍ଥେୱ ପୱତ୍ତିଭେଦୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରମନୋଦ୍ୱାରେସୁ ମହାୱିପାକାନଂ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ । ୟଥା ପନ କୁସଲଂ ଗତିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୱସେନ ସତ୍ତୱିଧଞ୍ଚ, ନ ଏୱମିଦଂ ତଦେକଦେସେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣତୋ, ଏକଚ୍ଚପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ଚ ୱିସଦିସତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୂତି ପରିତ୍ତାଦିଅତୀତାଦିଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିପ୍ପଭେଦେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ।
ଆଗମନାଦିୱସେନାତି ଆଗମନପଚ୍ଚୟୱସେନ । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ମତେନ ମୁଖେ ଚଲିତେ ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ଚଲନଂ ୱିୟ ଅସଙ୍ଖାରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅସଙ୍ଖାରୋ, ସସଙ୍ଖାରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ୱିପାକୋ ସସଙ୍ଖାରୋତି ଏୱଂ ଆଗମନୱସେନ । ଏକଚ୍ଚାନଂ ପନ ଆଚରିୟାନଂ ମତେନ ବଲୱନ୍ତେହି ୱିଭୂତେହି ପଚ୍ଚୟେହି କମ୍ମାଦୀହି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅସଙ୍ଖାରୋ, ଦୁବ୍ବଲେହି ସସଙ୍ଖାରୋତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନନ୍ତି ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ଆଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ । ତେସଂ ହି ୱସେନ କୁସଲତୋ ୱିପାକସ୍ସ ୱିସେସାଭାୱୋ । ନିରୁସ୍ସାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉସ୍ସାହୋ ନାମ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମାନସନ୍ତାନେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାସଙ୍ଖାତୋ ବ୍ୟାପାରୋ, ସୋ ୱିପାକେସୁ ନତ୍ଥୀତି ତଂ ନିରୁସ୍ସାହଂ । କୁସଲେସୁ ପନ ଅଭିଞ୍ଞାୱସପୱତ୍ତେସୁପି ଅତ୍ଥେୱାତି ତଂ ସଉସ୍ସାହଂ।
ଲୋଭାଦୀନଂ ଏକନ୍ତସାୱଜ୍ଜତାୟ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରହେତୁକାନଂ ନତ୍ଥି ୱିପାକଭାୱୋ, ଅଲୋଭାଦୀନମ୍ପି ଏକନ୍ତଅନୱଜ୍ଜସଭାୱାନଂ କାରଣସ୍ସ ତବ୍ବିଧୁରତାୟ ନତ୍ଥେୱ ଅକୁସଲୱିପାକଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଅକୁସଲୱିପାକଂ ଅହେତୁକମେୱା’’ତି । ୟଥା ଅତିଇଟ୍ଠେ, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ୱେଦନାଭେଦସବ୍ଭାୱତୋ କୁସଲୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଦୁୱିଧା ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତା, ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି, ନ ଏୱଂ ଅତିଅନିଟ୍ଠେ, ଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ ୱେଦନାଭେଦୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅକୁସଲୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଏକମେୱାତି ‘‘ସତ୍ତୱିଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତି ହି ତତ୍ଥ ୱେଦନାଭେଦେ ଅତିଅନିଟ୍ଠେ ଦୋମନସ୍ସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ପଟିଘେନ ୱିନା ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।
କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସହଗତତା କୁସଲୱିପାକେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପେକ୍ଖା ହୀନାତି ଏକନ୍ତନିହୀନସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକଭାୱତୋ ଉପେକ୍ଖାପି ସମାନା ହୀନା ଏୱ ଦୁକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟନାତିତିଖିଣା’’ତି । ୟଥା ଦୁକ୍ଖଂ ଅତିୱିୟ ତିଖିଣଂ କଟୁକଂ, ନ ଏୱମୟଂ, ତଥାପି ଦୁକ୍ଖସଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତତି । ନ ହି ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅଦୁକ୍ଖୋ ହୋତି । ଉପେକ୍ଖାଭାୱୋ ଚସ୍ସ ବଲୱତା ବାଧିୟମାନସ୍ସ ପଟିପ୍ପହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତେନ କରିୟମାନବାଧାୟ ଉପେକ୍ଖନା ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତରେସୂତି କୁସଲୱିପାକେସୁ ।
ରୂପାୱଚରନ୍ତି ରୂପାୱଚରୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୱିପାକକଥା ହେସାତି । କୁସଲଂ ୱିୟାତି ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ୱିୟ । ନ ହି ରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ତଦଞ୍ଞକୁସଲସଦିସୋ । ଅପିଚ ସମ୍ବନ୍ଧିସଦ୍ଦା ଏତେ, ୟଦିଦଂ ‘‘କୁସଲଂ, ୱିପାକୋ’’ତି ଚ । ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ମାତରଂ ପୟିରୁପାସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ମାତରନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ସିଦ୍ଧମେୱେତଂ, ଏୱଂ ଇଧାପୀତି ଅତ୍ତନୋ କୁସଲଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲସଦିସତା ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ୟେ ଫସ୍ସାଦୟୋ କୁସଲେ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ୱିପାକେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ ଚ ଆରମ୍ମଣେ କୁସଲଂ ପୱତ୍ତତି, ତତ୍ଥେୱ ଅୟଂ ୱିପାକୋପି ପୱତ୍ତତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଅଭିଞ୍ଞାପ୍ପତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ୱିପାକୋ ଏୱ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ନତ୍ଥି ? ଅସମ୍ଭୱତୋ, ଆନିସଂସଭୂତତ୍ତା ଚ । ତଞ୍ହି ୱିପାକଂ ଦେନ୍ତଂ ରୂପାୱଚରମେୱ ଦଦେୟ୍ୟ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଭୂମିକଂ କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞଭୂମିକଂ ୱିପାକଂ ଦେତି । କମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତା ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ୱୁତ୍ତାତି ନ ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି । ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ତଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମସମ୍ଭୱୋ । ଝାନସ୍ସ ଆନିସଂସଭୂତଞ୍ଚ ଦାନାଦୀନଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ୱିୟାତି ।
ପୱତ୍ତିତୋ ପନ ୱିପାକସ୍ସ, କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥେୱ ଭେଦୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁସଲଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲଂ ୱିୟ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସାଦିଆରମ୍ମଣଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ପୱତ୍ତିଭେଦୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ ଜୱନୱସେନ, ପଟିସନ୍ଧିଆଦିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ ।
ଚତୁମଗ୍ଗୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଫଲତ୍ତାତି ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଫଲତ୍ତା, ଚତୁବ୍ବିଧସାମଞ୍ଞଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିୟଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନପରିମାଣଂ ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ପୱତ୍ତିୟା ‘‘ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତେୱୀସତିୱିଧଂ କାମାୱଚରୱିପାକଂ, ପଞ୍ଚୱିଧଂ ରୂପାୱଚରୱିପାକଂ, ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଂ, ଚତୁବ୍ବିଧମେୱ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ଛତ୍ତିଂସୱିଧଂ ହୋତି ।
ଭୂମିଭେଦତୋତିୱିଧଂ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ହି କିରିୟଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି ଏକନ୍ତେନ ଅନନ୍ତରୱିପାକଦାୟିଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ସମାଧିମାନନ୍ତରିକଞ୍ଞମାହୂ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୫; ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୮) । ହୋତୁ ତାୱ ସେକ୍ଖାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଅନୁତ୍ତରଂ କୁସଲଂ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱୂପନୟନତୋ ସଫଲଂ, ଅରହତୋ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱୂପନୟନତୋ ନିପ୍ଫଲଂ, ତସ୍ସ କିରିୟଭାୱୋ କସ୍ମା ନ ଇଚ୍ଛିତୋତି ? ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସିୟା । ୟଦି ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ସିୟା, ସକିଂୟେୱ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ପୱତ୍ତତି । ୟଦି ହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଅରହତୋପି ପୱତ୍ତତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରକିରିୟଚିତ୍ତଂ ସିୟା, ନ ଚେତଂ ଅତ୍ଥି ପୟୋଜନାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ଲୋକୁତ୍ତରକିରିୟୱିଞ୍ଞାଣଂ । କିରିୟୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚ କିରିୟାମତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, କୁସଲାକୁସଲଂ ୱିୟ କିଞ୍ଚି ୱିପାକଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା କିରିୟାମତ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନକୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନେତଂ ୱିପାକଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଏତ୍ଥ ହି ୟଦେତଂ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟଂ, ତଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲେପି ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତଂ ଅନାସେୱନତାୟ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ ଅବୀଜସାମତ୍ଥିୟଂ ୱିୟ ପୁପ୍ଫଂ ଅଫଲମେୱ ହୋତି । ୟଂ ପନ ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲାୟଂ ସନ୍ତତିୟଂ ପୱତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲାୟ ଲତାୟ ପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ଫଲଦାୟି ନ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ କିରିୟହେତୁନା ନାମ ଅଲୋଭାଦିନାୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଲୋଭାଦିକିରିୟହେତୁୱିରହିତ’’ନ୍ତି ।
ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପୁରେଚରା ହୁତ୍ୱା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିପୁରେଚରରୂପାଦିୱିଜାନନଲକ୍ଖଣା। ଅୟଂ ପନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣତୋ ଉପ୍ପନ୍ନାପି ୱିସିଟ୍ଠମନନକିଚ୍ଚାଭାୱେନ ମନୋମତ୍ତା ଧାତୂତି ମନୋଧାତୁ। ତଥା ହେସା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଧାତୁନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୧୭) ଆଗମିସ୍ସତି । ଆୱଜ୍ଜନରସାତି ଆଭୋଗରସା, ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ୱା ପୁରିମାକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଓଣୋଜନରସା । ଭୱଙ୍ଗୱିଚ୍ଛେଦପଦଟ୍ଠାନାତି ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନୱିଚ୍ଛେଦପଦଟ୍ଠାନା । ଅପୁବ୍ବାରମ୍ମଣା ସକିଦେୱ ପୱତ୍ତମାନା ସବ୍ବଥା ୱିସୟରସଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତାୱ ହୋତି।
ସାଧାରଣାତି ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସାଧାରଣା । ଅସାଧାରଣାତି ଅସେକ୍ଖାନଂୟେୱ ଆୱେଣିକା । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନରସାତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ସନ୍ତୀରଣେନ ଗହିତାରମ୍ମଣଂ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତୀ ୱିୟ ପୱତ୍ତନତୋ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନରସା, ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆୱଜ୍ଜନରସା । ତଥାଭାୱେନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରମନୋଦ୍ୱାରେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକାଲେ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚାନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଅହେତୁକୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଆୱଜ୍ଜନକାଲେ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଭୱଙ୍ଗସ୍ସାତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରାପଗମୋ ଏତିସ୍ସା ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅହେତୁକ…ପେ॰… ପଦଟ୍ଠାନା’’ତି ।
ଅରହତନ୍ତି ଅରହତଂୟେୱ ଅସାଧାରଣଭାୱତୋ । ଅନୁଳାରେସୂତି ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକପେତରୂପାଦୀସୁ, ଅଞ୍ଞେସୁ ୱା ଅପ୍ପଣୀତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ । ହସିତୁପ୍ପାଦନରସାତି ହସିତସ୍ସେୱ ଉପ୍ପାଦନରସା । ତଥା ହି ତଂ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ହସିତୁପ୍ପାଦନ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ହସିତୁପ୍ପାଦକଚିତ୍ତାନଂ ଅଭାୱତୋ । ଅଞ୍ଞାନିପି ହି ଦ୍ୱାଦସ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି ପରିତ୍ତକୁସଲାକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତାନି ୟଥାରହଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୀନଂ ହସିତୁପ୍ପାଦକାନି ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଇଦଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ୱିଚାରଣପଞ୍ଞାୱିରହିତଂ ପରିତ୍ତେସୁ ଅପ୍ପଣୀତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅରହନ୍ତାନଂ ସୋମନସ୍ସମତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଭଗୱତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅତୀତଂସାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଇମେହି ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୬୯; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ୱଚନତୋ ୱିଚାରେତବ୍ବନ୍ତି ଏକେ। ତତ୍ଥ ହସିତୁପ୍ପାଦଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତିୟମାନମ୍ପି ଭଗୱତୋ ସିତକରଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନାଗତଂସସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନୁୱତ୍ତକତ୍ତା ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିୟେୱାତି ଏୱଂ ପନ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେ ସତି ନ କୋଚି ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାନଂ ୱିରୋଧୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେସଂ ଞାଣାନଂ ଚିଣ୍ଣପରିୟନ୍ତେ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚ ଏତଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ଅହେତୁକଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ତଂସମୁଟ୍ଠିତାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାୟକମ୍ମାଦିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱିବନ୍ଧତୀତି । ଏକନ୍ତତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ।
ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋତି ଅୟଂ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା, ଅରହତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ତଦଭାୱୋତି ଉଭୟେସଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପତ୍ତିସମୁପଲକ୍ଖିତୋ ଏତ୍ଥ କୁସଲକିରିୟୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ୱିସେସୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ ଅୱିପାକସ୍ସାପି କୁସଲାକୁସଲସ୍ସ କିରିୟଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ ନିୱତ୍ତିତୋ ହୋତି । ପରତୋ କୁସଲତୋ ୱିସେସୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୪୫୫.ସବ୍ବାନିପି କୁସଲାକୁସଲବ୍ୟାକତାନି ଏକୂନନୱୁତି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ହୋନ୍ତି ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ କିଚ୍ଚଂ ନାମ ଭୱନ୍ତରପଟିସନ୍ଧାଦିନା ଆକାରେନ ପୱତ୍ତି ଏୱ । ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।
ଆନୁଭାୱେନାତି ସାମତ୍ଥିୟେନ । କତୂପଚିତଂ ହି କମ୍ମଂ ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱିପାକଂ ଦେନ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ଦେୱମନୁସ୍ସେସୂତି ଛସୁ କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ଚେୱ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ । କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମଂ ନାମ କତୂପଚିତଂ କାମାୱଚରକୁସଲକମ୍ମଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିପାକଦାନାୟ ଲଦ୍ଧୋକାସଂ । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି । କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଚେତନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମାଦି । ଗତିନିମିତ୍ତଂ ୟଂ ଗତିଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନଂ ରୂପାୟତନଂ । ପଣ୍ଡକାଦିଭାୱନ୍ତି ପଣ୍ଡକମୂଗମମ୍ମନାଦିଭାୱଂ । ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଦ୍ୱିହେତୁକକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକଭୂତା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଦୁବ୍ବଲ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ନେସନ୍ତି ଭାୱିତରୂପାରୂପାୱଚରକୁସଲାନଂ ସତ୍ତାନଂ । କମ୍ମନିମିତ୍ତମେୱାତି ପଥୱୀକସିଣାଦିକଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମାରମ୍ମଣମେୱ ।
ଏୱଂତାୱେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ସରୂପଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ଏକୂନୱୀସତିୟା ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଭୱାଲମ୍ବନାଦିୱିଭାଗେନ ପନ ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୟଂ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ।
ତଂ ତନ୍ତି ଏକୂନୱୀସତିୟା ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ୟଂ ୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ, ତଂ ତଂ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ । ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱାତି ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଭୂତଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ । ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱାତି କମ୍ମାଦିକେ ଏୱ । କମ୍ମଞ୍ଚେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ, ଅଥ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ, ଗତିନିମିତ୍ତଞ୍ଚ, ତସ୍ମିଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତେ ଗତିନିମିତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଦିସମେୱାତି ୟାଦିସଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ହେତୁତୋ, ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମତୋ ଚ ତାଦିସମେୱ । ସନ୍ତାନୱିନିୱତ୍ତକେତି ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିନିୱତ୍ତନକେ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆୱଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ। କିରିୟମୟଚିତ୍ତେନେୱ ସୁପିନଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୁପିନଂ ଅପସ୍ସତୋ’’ତି । ଅପରିମାଣସଙ୍ଖ୍ୟମ୍ପି ପୱତ୍ତତିୟେୱ, ତଥା ହିଦଂ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଭୱଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେସଞ୍ଞେୱାତି ପଟିସନ୍ଧିଭୂତାନଂୟେୱ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଆରମ୍ମଣଗହଣକ୍ଖମାନୀତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥାନି । ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତକାଲେ ୱିୟ ହି ବହିନିକ୍ଖନ୍ତକାଲେପି ନ ତାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସକିଚ୍ଚକାନି ହୋନ୍ତି, ଅନୁକ୍କମେନ ପନ ୱିସଦଭାୱଂ ପତ୍ତକାଲେ ଏୱ ସକିଚ୍ଚକାନି ହୋନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନ’’ନ୍ତି । ଆପାଥଗତେତି ୟୋଗ୍ୟଦେସାୱଟ୍ଠିତେ । ତମେୱ ୟୋଗ୍ୟଦେସାୱଟ୍ଠିତଂ ରୂପଂ ପଟିଚ୍ଚ ଘଟ୍ଟନା ପଚ୍ଚୟଂ ଲଦ୍ଧା । ଘଟ୍ଟନାତି ପଟିଘାତୋ, ୟେନ ବ୍ୟାପାରାଦିୱିସେସପଚ୍ଚୟନ୍ତରସହିତେ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିସୟେ ୱିକାରୁପ୍ପତ୍ତିୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତିୱିସୟସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭାୱେନ ଅନୁଗ୍ଗହୋ, ଉପଘାତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋତି ଘଟ୍ଟନାନନ୍ତରଂ । ଘଟ୍ଟନାନୁଭାୱେନାତି ଘଟ୍ଟନାବଲେନ । ଭୱଙ୍ଗଚଲନନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ପକମ୍ପନଂ, ତଥା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିୟା ୱିସଦିସସ୍ସ କାରଣଭାୱୂପଗମନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ହି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ପୁରିମାୱତ୍ଥାୟ ଭିନ୍ନାୱତ୍ଥାହେତୁତାୟ ଚଲନଂ ୱିୟାତି ‘‘ଚଲନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୟୱିସୟୀଭାୱସିଦ୍ଧାୟ ଧମ୍ମତାୟ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଭିମୁଖୀଭାୱେନ ପସାଦସ୍ସ ତାୱ ଘଟ୍ଟନା ହୋତୁ, ଅଞ୍ଞସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପନ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଚଲନଂ କଥଂ ହୋତୀତି ? ତଂସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ । ଭେରିତଲେ ଠପିତାସୁ ସକ୍ଖରାସୁ ଏକିସ୍ସା ସକ୍ଖରାୟ ଘଟିତାୟ ତଦଞ୍ଞସକ୍ଖରାୟଂ ଠିତମକ୍ଖିକା ଚଲନଂ ଚେତ୍ଥ ଉଦାହରଣନ୍ତି । ତଦେୱ ରୂପନ୍ତି ତଦେୱ ଭୱଙ୍ଗଚଲନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଆପାଥଗତଂ ରୂପାୟତନଂ । ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦମାନା ୱିୟାତି ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ ୱିୟ । ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପରତୋ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ୱତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଦସ୍ସନାଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ତାନି ଅୱତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଗହଣଂ ଉଦ୍ଦେସେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆୱଜ୍ଜନାନଂ ଆୱଜ୍ଜନସାମଞ୍ଞେନ ଗହିତତ୍ତା ।
ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରନ୍ତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ । ୟେ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦିୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି ନାନୁଜାନନ୍ତି, ତେସଂ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାଳି ଆଗତା । ନ ହି ସକ୍କା ପାଳିଂ ପଟିସେଧେତୁଂ ।
‘‘ସଚେମହନ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ଜୱନପରିୟୋସାନାୟ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଚୁଦ୍ଦସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣମିଧ ‘‘ମହନ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱିତିଚିତ୍ତକ୍ଖଣାତୀତଂ ହୁତ୍ୱା ଆପାଥଗମନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟଥାୱୱତ୍ଥାପିତେତି ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନେନ ୱୁତ୍ତାକାରେନ କତୱୱତ୍ଥାପନେ । ଆୱଜ୍ଜନାୟ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅୱସେସକାମାୱଚରକିରିୟାନ’’ନ୍ତି ଅୱସେସଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଛ ସତ୍ତ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପଞ୍ଚ ୱା’’ତି ଇଦମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୁତ୍ତମୁଚ୍ଛିତାଦିକାଲେ ହି ପଞ୍ଚପି ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତୀତି ।
ତାନିୟେୱାତି ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱା’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୫୫) ୱୁତ୍ତାନି ଏକୂନତିଂସ କାମାୱଚରଜୱନାନିୟେୱ । ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚିତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱକାରଗ୍ଗହଣଂ । ‘‘ଗୋତ୍ରଭୂତୋ’’ତି ଇଦଂ ଗୋତ୍ରଭୁଟ୍ଠାନିୟାନଂ ପରିକମ୍ମୱୋଦାନାନମ୍ପି ଗହଣଂ, ନ ଗୋତ୍ରଭୁନୋ ଏୱ । ଫଲଚିତ୍ତାନୀତି ସମାପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତନକଫଲଚିତ୍ତାନି । ୟଂ ୟଂ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଜୱନଂ ରୂପାୱଚରଜୱନାଦିୱସେନ ଗୋତ୍ରଭୁଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ।
ଅତିମହନ୍ତନ୍ତି ସୋଳସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂ । ତତ୍ଥ ହି ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ୱିଭୂତନ୍ତି ସୁପାକଟଂ, ତଞ୍ଚ କାମାୱଚରମେୱ । ତତ୍ଥ ହି ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି । କାମାୱଚରଜୱନାୱସାନେତି କାମାୱଚରଜୱନସ୍ସେୱ ଅୱସାନେ । ନ ହି ତଂ କାମତଣ୍ହାହେତୁକକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରଜୱନଂ ଅନୁବନ୍ଧତି ଅଜନକତ୍ତା, ଜନକାସଦିସତ୍ତା ଚ । ୟଥା ଗେହତୋ ବହି ଗନ୍ତୁକାମୋ ତରୁଣଦାରକୋ ଜନକଂ, ଜନକସଦିସଂ ୱା ଅନୁବନ୍ଧତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ, ଏୱମିଦମ୍ପି। ତତ୍ଥାପି ନ ସବ୍ବସ୍ମା ଜୱନା ସବ୍ବଂ ଜୱନେନ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ନିୟମେତବ୍ବତୋ, ଆରମ୍ମଣେନ ଚ ୱେଦନାୟ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ । ତତ୍ଥାୟଂ ନିୟମୋ – ପରିତ୍ତକୁସଲଲୋଭମୋହମୂଲସୋମନସ୍ସସହଗତକିରିୟଜୱନାନଂ ଅଞ୍ଞତରାନନ୍ତରଂ ଅତିମହତି ୱିସୟେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ପରିତ୍ତକୁସଲାକୁସଲଉପେକ୍ଖାସହଗତକିରିୟଜୱନାନଂ ଅଞ୍ଞତରାନନ୍ତରଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନଂ ଛନ୍ନଂ ତଦାରମ୍ମଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ପୱତ୍ତତି । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦୀନନ୍ତି ଇଟ୍ଠଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନଂ ୱସେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତୟିଦଂ ଆରମ୍ମଣେନ ୱେଦନାପରିୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୁରିମକମ୍ମୱସେନା’’ତି ଇଦଂ ତଦାରମ୍ମଣୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ନ ହି ପଟିସନ୍ଧିଜନକମେୱ କମ୍ମଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଜନେତି, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞକମ୍ମମ୍ପି । ତଂ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଦାୟିନା କମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତଦାରମ୍ମଣତୋ ୱିସଦିସମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି । ‘‘ଜୱନଚିତ୍ତୱସେନା’’ତି ଇଦଂ ତଦାରମ୍ମଣନିୟମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ‘‘ଜୱନେନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନିୟମେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ଉକ୍କଟ୍ଠତରସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ୟୋ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ୟୋ ୟୋ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ସମୱେତୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତରନ୍ତି କିଞ୍ଚି ଖଣନ୍ତରଂ । ଉଦକମିୱାତି ପଟିସୋତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଉଦକମିୱ ।
ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସକିଂ ୱାତି ୱଚନସିଲିଟ୍ଠୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧; ପାରା॰ ୧୧) ୱିୟ । ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂୟେୱ ପନ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ୱିପାକଚିତ୍ତତ୍ତା, ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଚ ୱିଦୂରତ୍ତା, ମୂଲଭୱଙ୍ଗାଦିଭୱଙ୍ଗସାମଞ୍ଞସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନାରହଂ ସମାନଂ ତସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଏତସ୍ସାତି ତଦାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଏକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘କାମାୱଚରଂ, ଓଟ୍ଠମୁଖ’’ନ୍ତି ଚ ୟଥା । ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ‘‘ପଟ୍ଠାନେ ‘କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୬) ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାନଂ ଏୱ ଅନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କିରିୟାଜୱନାନନ୍ତରଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୱିପ୍ଫାରୱନ୍ତଂ ହି ଜୱନଂ ନାୱଂ ୱିୟ ନଦୀସୋତୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅନୁବନ୍ଧତି, ନ ପନ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱତୋ ସନ୍ତୱୁତ୍ତିକିରିୟଜୱନଂ ପଣ୍ଣପୁଟଂ ୱିୟ ନଦୀସୋତୋତି । ତୟିଦଂ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସାପି କେନଚି ଅଧିପ୍ପାୟେନ କତ୍ଥଚି ଅୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି, ୟଥା ତଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ଅକୁସଲନିଦ୍ଦେସେ ଲବ୍ଭମାନୋପି ଅଧିପତି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଞ୍ଚ ପଣ୍ଣପୁଟଂ ନିଦସ୍ସିତଂ, ତମ୍ପି ନିଦସ୍ସିତବ୍ବେନ ନ ସମାନଂ । ନାୱାପଣ୍ଣପୁଟାନଞ୍ହି ନଦୀସୋତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନଂ, ଗତି ଚ ୱିସଦିସୀତି ନାୱାୟ ନଦୀସୋତସ୍ସ ଅନୁବନ୍ଧନଂ, ପଣ୍ଣପୁଟସ୍ସ ଅନନୁବନ୍ଧନଞ୍ଚ ୟୁଜ୍ଜତି, ଇଧ ପନ କିରିୟଜୱନେତରଜୱନାନଂ ଭୱଙ୍ଗସୋତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନଂ, ଗତି ଚ ସଦିସୀତି ଏତସ୍ସ ଅନନୁବନ୍ଧନଂ, ଇତରସ୍ସ ଅନୁବନ୍ଧନଞ୍ଚ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ।
ଭୱଙ୍ଗମେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ଭୱପରିୟୋସାନସ୍ସ ଇଧ ନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥା ତଦାରମ୍ମଣାୱସାନେ ଚୁତିପି ନ ହୋତିୟେୱ । ଦସ୍ସନାଦୀନୀତି ଦସ୍ସନସୱନଘାୟନସାୟନଫୁସନାନି । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଭୱଙ୍ଗମେୱ, ଭୱଙ୍ଗତୋ ଆୱଜ୍ଜନମେୱାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତନିୟମୱସେନେୱ । ତମ୍ପୀତି ଚୁତିଚିତ୍ତମ୍ପି । ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନି ୱିୟ ଏକୂନୱୀସତିୱିଧମେୱ ହୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଭେଦାଭାୱତୋ ।
ଭୱଗତିଠିତିନିୱାସେସୂତି ତୀସୁ ଭୱେସୁ, ପଞ୍ଚସୁ ଗତୀସୁ, ସତ୍ତସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ, ନୱସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଚ । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଅଚିତ୍ତକୋ, ସୋ ଇଧ ନ ଗହେତବ୍ବୋ ୱିଞ୍ଞାଣକଥାଭାୱତୋ । ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତି ଇଦଂ ‘‘ସଂସରମାନାନଂ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂସରମାନେସୁ ସତ୍ତେସୁ ୟୋ ପନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିମନ୍ୱାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସ ଅରହତୋ ନିରୁଦ୍ଧମେୱ ହୋତି ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଭାୱତୋ ।
ଇତି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖୱଣ୍ଣନା ।
ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୫୬. ୱେଦେନ ଅନୁଭୱନାକାରେନ ଅୟିତଂ ପୱତ୍ତଂ ୱେଦୟିତଂ, ୱେଦୟିତନ୍ତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବଧମ୍ମଜାତଂ ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ। ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦନା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ୱେଦନାୱା’’ତି । ଅଥ ୱା ୱେଦୟିତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତିସ୍ସାତି କପ୍ପନାସିଦ୍ଧଂ ଭେଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୱସେନାପି ୱେଦନାୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ୱେଦନାୱା’’ତି । ୱେଦୟତି ୱେଦୟତୀତି ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାୱସେନ ୱଚନଂ ୱେଦନାୟ ସୱିସୟେ ଅଭିଣ୍ହପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସଭାୱଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞୋ କତ୍ତା ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ଇତୀତି ଅନିୟମତୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ଖୋତି ୱଚନାଲଙ୍କାରମତ୍ତଂ । ତସ୍ମାତି ତସ୍ସ ନିୟମନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱତି, ତସ୍ମା ୱେଦନାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
‘‘କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣେନସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ କୁସଲାୟ ୱେଦନାୟ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟା କାଚି କୁସଲା ୱେଦନା, ସବ୍ବା ସା କୁସଲେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି, ନ ପନ ତସ୍ସା କୁସଲଭାୱସଂସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ନ ହି କୁସଲେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୋଗତୋ କୁସଲାୟ ୱେଦନାୟ କୁସଲଭାୱୋ, ଅଥ ଖୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିକତୋ । ତେନାହ ‘‘ଜାତିୱସେନା’’ତି । ଅକୁସଲାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ପନ ଜାତିୱସେନ କୁସଲାଦିୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ତିୱିଧା, ଏୱଂ ୟାୱ ଏକୂନନୱୁତିୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଏକୂନନୱୁତିୱିଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ସଭାୱଭେଦତୋତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଭୂମିଆରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ଲବ୍ଭମାନଂ ଭେଦଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା କେୱଲଂ ସଭାୱକତଭେଦତୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ପଞ୍ଚୱିଧା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପଞ୍ଚୱିଧତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ, କାୟଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି, ଖଣତି ୱା କାୟିକଂ ଆବାଧନ୍ତି ସୁଖଂ। ସୁକରଂ ଓକାସଦାନଂ ଏତସ୍ସାତି ସୁଖନ୍ତି ଅପରେ । ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ, କାୟଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ୱିବାଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି, ଖଣତି ୱା କାୟିକଂ ଅସ୍ସାଦନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ। ଦୁକ୍କରଂ ଓକାସଦାନଂ ଏତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅପରେ । ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାନଂ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ସୋମନସ୍ସେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଂ ପନ କାରଣଂ ମାନସେତରସାତାସାତୱସେନ ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି, ଉପେକ୍ଖା ପନ ମାନସୀ, ଇତରା ଚ ଏକଧାୱ ୱୁତ୍ତାତି ? ଭେଦାଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ଅନୁଗ୍ଗହୂପଘାତକତାୟ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ଅଞ୍ଞଥା କାୟସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହମୁପଘାତଞ୍ଚ କରୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ମନସୋ, ନ ଏୱମୁପେକ୍ଖା । ତସ୍ମା ଭେଦାଭାୱତୋ ଏକଧାୱ ଉପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତାତି ।
ତତ୍ଥ ୟେନ ସଭାୱଭେଦେନ ୱେଦନା ପଞ୍ଚୱିଧା, ସା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସିତେ ସୁପାକଟା ହୋତୀତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅକୁସଲୱିପାକେନାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘କାୟୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଅଧିକରଣୀମତ୍ଥକେ କପ୍ପାସପିଚୁପିଣ୍ଡଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୟୋକୂଟେନ ପହରନ୍ତସ୍ସ ପିଚୁପିଣ୍ଡଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା କୂଟଂ ଅଧିକରଣିଂ ଗଣ୍ହାତି, ନିଘଂସୋ ବଲୱା ହୋତି, ଏୱଂ ପଟିଘଟ୍ଟନାନିଘଂସସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠେ, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଆରମ୍ମଣେ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୁଖସହଗତଂ ହୋତି । ଅନିଟ୍ଠେ, ଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଚ ଦୁକ୍ଖସହଗତନ୍ତି ଆହ ‘‘କୁସଲ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । କାମାୱଚରୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନି ପଞ୍ଚ କମ୍ମାରମ୍ମଣୱସେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି ହୋନ୍ତି, ରୂପାୱଚରୱିପାକାନି ଚତ୍ତାରି କମ୍ମୱସେନ, ସେସାନି ତେରସ କାମାୱଚରାନି, ଅଟ୍ଠ ରୂପାୱଚରାନି, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଲୋକୁତ୍ତରାନି, ୟଥାରହଂ ଚେତୋଭିସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣପାଦକାଦିୱସେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସୋମନସ୍ସଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ୱିଞ୍ଞାଣେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଦୋମନସ୍ସଂ ଦ୍ୱୀହି ଅକୁସଲୱିଞ୍ଞାଣେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚେତୋଭିସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ।
ଅୱସେସପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ଛସଟ୍ଠି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାୟ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାୟ । ତତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକାନି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ନିବ୍ବିକପ୍ପକାନି ସୁଖଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତାନିପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପିଚୁପିଣ୍ଡାନଂ ୱିୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପାଦାରୂପାନଂ ଘଟ୍ଟନାନିଘଂସସ୍ସ ମନ୍ଦଭାୱତୋ ଚକ୍ଖାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତାନି ଅଟ୍ଠପି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି, ତଥା ବଲୱପଚ୍ଚୟତାୟ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ତେସଞ୍ଚ ତଦଭାୱତୋ । ଅପୁବ୍ବାରମ୍ମଣନିସ୍ସୟପ୍ପୱତ୍ତୀନି ଆୱଜ୍ଜନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱିଞ୍ଞାଣାନି, ଅସଦିସାନନ୍ତରପ୍ପଚ୍ଚୟଂ କିରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ ଆଦିଭୂତଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ, କାୟଦୁକ୍ଖପଧାନତାୟ ଅକୁସଲଫଲସ୍ସ ତଦୁପନିସ୍ସୟଭୂତଂ ଅକୁସଲୱିପାକପଟିସନ୍ଧିଆଦି, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତୀନି କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନି ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି । କମ୍ମୱସେନ ୱା ୱିପାକାନୁଭୱନସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେସୁ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ । ସତି ଚ ୱିପାକଭୂତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ସୁଖଦୁକ୍ଖମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେ କମ୍ମାରମ୍ମଣୱସେନ କୁସଲୱିପାକାୟ ଇଟ୍ଠଭାୱୋ, ଅକୁସଲୱିପାକାୟ ଅନିଟ୍ଠଭାୱୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱସିଟ୍ଠାନି ପନ ସତ୍ତତିଂସ ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଚେତୋଭିସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣପାଦକାଦିୱସେନ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାୟ ୱିଞ୍ଞାଣେହି ଉପେକ୍ଖାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ଧମ୍ମାନଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସଭାୱୋ, ଅନୁଭୱନଞ୍ଚ ସବ୍ବୱେଦନାନଂ ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣନ୍ତି ତଂ ପଟିନିୟତେନ ଆରମ୍ମଣେନ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ବ୍ୟଭିଚାରାଭାୱତୋ । ଭୁସଂ ବ୍ରୂହନଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଉପବ୍ରୂହନଂ। ତୟିଦଂ କାମଞ୍ଚ ଚେତସିକସୁଖେପି ଲବ୍ଭତି, ତଂ ପନ ସୱିକପ୍ପକଂ ଚେତୋଭିସଙ୍ଖାରୱସେନାପି ହୋତି । ଇଦନ୍ତୁ ନିବ୍ବିକପ୍ପକଂ ସଭାୱସିଦ୍ଧତ୍ତା ତତୋ ସାତିସୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଉପବ୍ରୂହନରସ’’ନ୍ତି । ଅସ୍ସାଦିୟତୀତି ଅସ୍ସାଦୋ, ସୁଖାୱେଦନା । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୬) । କାୟନିସ୍ସିତତ୍ତା କାୟେ ଭୱୋ କାୟିକୋ, ସୋ ଏୱ ଅସ୍ସାଦୋ ତଥା ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି କାୟିକଅସ୍ସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟପଦଟ୍ଠାନଂ ଅନଞ୍ଞୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ।
ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ସଭାୱତୋ, ପରିକପ୍ପତୋ ୱା ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ। ତେନାହ ‘‘ୟଥା ତଥା ୱା ଇଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସ’’ନ୍ତି, ୟଥାଭୂତେନ ୱା ଅୟଥାଭୂତେନ ୱା ଇଟ୍ଠାକାରେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସଂଭୁଞ୍ଜନରସଂ, ପଚ୍ଚନୁଭୱନକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧିପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୬; ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୨) ସୁତ୍ତପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ନିରାମିସସୋମନସ୍ସୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସୋମନସ୍ସେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ କାମଧାତୁୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଏକନ୍ତେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନତା ତତୋ ୱିସେସୋ ।
ମଜ୍ଝତ୍ତସ୍ସ, ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ୱେଦୟିତଂ ଅନୁଭୱନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତିସ୍ସାତି ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା। ମଜ୍ଝତ୍ତାନୁଭୱନତୋ ଏୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ନାତିଉପବ୍ରୂହନମିଲାପନରସା । ‘‘ସନ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି ଇଦଂ ଅନୱଜ୍ଜାୟ ନିରାମିସାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ସବ୍ବାୟ ।
ଇତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖୱଣ୍ଣନା ।
ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୫୭.ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ସଞ୍ଞାୱାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କାମଂ ୱେଦନାୟପି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସା ପନ ସଭାୱତୋ ଭିନ୍ନତ୍ତା କାୟଚି ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତମ୍ପି କାୟଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଞ୍ଞାୟ ପନ ଈଦିସଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ନ ହି ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ସଞ୍ଞାୟା’’ତି ।
ସବ୍ବାୱାତି ଚତୁଭୂମିକାପି । ଅଥ ୱା ୟଥା ୱେଦନା ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା ଭେଦନଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ୱୁତ୍ତା, ନ ଏୱମୟଂ, ଅୟଂ ପନ ସବ୍ବାୱ ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା। ନୀଲାଦିଭେଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନଂ ସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଜାନନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତିସ୍ସାତି ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା। ତଥା ହି ସା ଅଭିଞ୍ଞାଣେନ ସଞ୍ଜାନନତୋ ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣରସାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିମିତ୍ତେନ ହି ପୁନ ସଞ୍ଜାନନକିଚ୍ଚା ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣରସା। ତସ୍ସା ୱଡ୍ଢକିସ୍ସ ଦାରୁମ୍ହି ଅଭିଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ତେନ ଅଭିଞ୍ଞାଣେନ ପଚ୍ଚାଭିଜାନନକାଲେ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ତଦେୱେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ପୁନ ସଞ୍ଜାନନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ପୁନସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟୋ, ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ପୁନ…ପେ॰… ନିମିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ କରଣଂ, ପୁନ…ପେ॰… କରଣଂ, ପୁନସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ୱା ନିମିତ୍ତକରଣଂ ପୁନ…ପେ॰… କରଣଂ, ତଦସ୍ସା କିଚ୍ଚନ୍ତି ପୁନସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତକରଣରସା। ପୁନସଞ୍ଜାନନନିମିତ୍ତକରଣଂ ନିମିତ୍ତକାରିକାୟ, ନିମିତ୍ତେନ ସଞ୍ଜାନନନ୍ତିୟା ଚ ସବ୍ବାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସମାନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଭିନିୱେସକରଣଂ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭, ୨୦୨, ୨୦୩, ୪୨୭; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭-୨୯) ସଞ୍ଞାଭିନିୱେସମତ୍ତେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାଉପଟ୍ଠିତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନା ଅୱିକପ୍ପସଭାୱତ୍ତା । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସଞ୍ଞା ଞାଣମେୱ ଅନୁୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଅଭିନିୱେସକାରିକା, ୱିପରୀତଗ୍ଗାହିକା ଚ ନ ହୋତି । ଏତେନେୱ ସମାଧିସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ଅଚିରଟ୍ଠାନତା ଚ ନ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ରାଗଦିଟ୍ଠିମାନାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ରାଗାଦିଅନୁୱତ୍ତିକଭାୱୋତି ।
ଇତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖୱଣ୍ଣନା ।
ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୫୮.ରାସିକରଣଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନଲକ୍ଖଣଂ, ତତୋ ସଙ୍ଖାରା ଆୟୂହନରସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଚେତନାପଧାନତାୟ ହି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱାହ ‘‘କିଂ ପନ ତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରାୟେୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ସଙ୍ଖତଂ ସମ୍ମଦେୱ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପ୍ଫାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ଏତ୍ଥ ୱିପ୍ଫାରୋ ନାମ ୱିପ୍ଫାରୱନ୍ତତା, ତସ୍ମା ସବ୍ୟାପାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ନିୟମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନିୟତା । ସରୂପେନ ଆଗତାତି ଏୱଂ ପିଟ୍ଠିୱତ୍ତକେ ଅକତ୍ୱା ପାଳିୟା ସରୂପେନେୱ ଆଗତା । କଦାଚିଦେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନ ନିୟତାତି ଅନିୟତା। ୟଦିପି ଅନିୟତା ଏକଜ୍ଝଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ପନ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଧମ୍ମତାୟ ‘‘ଛତ୍ତିଂସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାପି ଚ ନ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।
୪୫୯.ଫୁସତୀତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ୟଂ ତତ୍ଥ କାରଣଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଫୁସନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ଫସ୍ସୋ। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ହି ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନା ତଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣେନ ଫସ୍ସେନ ଫୁସନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣଫୁସନମତ୍ତଂ ୱା ଫସ୍ସୋତି ସାଧନତ୍ତୟମ୍ପି ୟୁଜ୍ଜତେୱ । ସଭାୱଧମ୍ମେସୁ କତ୍ତୁକରଣସାଧନୱଚନଂ ତଦାକାରସମାରୋପନତୋ ପରିୟାୟକଥା, ଭାୱସାଧନୱଚନମେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟକଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ’’ତି । ଅୟଞ୍ହୀତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାଦିସମତ୍ଥନଂ । ୟଦି ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଚେତସିକୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଅରୂପଧମ୍ମୋ ସମାନୋ କଥଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସାଦିକୋ ଚ ହୋତୀତି ଅନ୍ତୋଲୀନଂ ଚୋଦନଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସୋଧନତ୍ଥଂ ‘‘ଅରୂପଧମ୍ମୋପି ସମାନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଫୁସନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଇମିନା ଅରୂପସ୍ସାପି ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅୟଂ ସଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି । ସା ଚ ତସ୍ସ ଫୁସନାକାରପ୍ପୱତ୍ତି ଅମ୍ବିଲଅମ୍ବପକ୍କାଦିଂ ଖାଦନ୍ତଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପରସ୍ସ ଖେଳୁପ୍ପତ୍ତି, ପରଂ ୱିବାଧିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା ଦୟାଲୁକସ୍ସ ସରୀରକମ୍ପନଂ, ରୁକ୍ଖସାଖଗ୍ଗେ ଦୁଟ୍ଠିତଂ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଠିତସ୍ସ ଭୀରୁକପୁରିସସ୍ସ ଜଙ୍ଘଚଲନଂ, ପିସାଚାଦିଭାୟିତବ୍ବଂ ଦିସ୍ୱା ଊରୁଖମ୍ଭୋତି ଏୱମାଦୀସୁ ପରିବ୍ୟତ୍ତା ହୋତି ।
ଏକଦେସେନାତି କଟ୍ଠଦ୍ୱୟାଦି ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଏକପସ୍ସେନ । ଅନଲ୍ଲୀୟମାନୋପୀତି ଅସଂସିଲିୟମାନୋପି । ରୂପସଦ୍ଦେହି ସହ ଫସ୍ସସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଂ ଅନଲ୍ଲୀୟମାନସଙ୍ଘଟ୍ଟନମେୱ, ନ ୱିସୟଭାୱୋ । ୟଥା ରୂପସଦ୍ଦା ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ଅନଲ୍ଲୀୟମାନା ଏୱ ‘‘ଫୁସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ଫସ୍ସସ୍ସାପି ଆରମ୍ମଣଫୁସନସଙ୍ଘଟ୍ଟନାନୀତି । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଞ୍ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣାନଂ ସନ୍ନିପତନଭାୱୋ ଏୱ । ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତମାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେତୀ’’ତି । କିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ରସେନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସତା ୱୁତ୍ତା, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସନ୍ନିପାତେନ ୱା ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନସମ୍ପତ୍ତିକୋ ଫସ୍ସୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱେ ପାଣୀ ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମି॰ ପ॰ ୨.୩.୮) ପାଣିସ୍ସ ପାଣିମ୍ହି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ତବ୍ବିସେସଭୂତା ରୂପଧମ୍ମା, ଏୱଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ତବ୍ବିସେସଭୂତୋ ଏକୋ ଚେତସିକଧମ୍ମୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪; ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୪; ୪.୬୦) ୱଚନତୋ ଚକ୍ଖୁରୂପୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗତିୱସେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଆହ ‘‘ତିକସନ୍ନିପାତସଙ୍ଖାତସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ କାରଣଭୂତୋ ତଦନୁରୂପୋ ସମନ୍ନାହାରୋ ତଜ୍ଜାସମନ୍ନାହାରୋ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତଦଭିମୁଖଭାୱୋ, ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଚ ଆରମ୍ମଣକରଣଂ ୱିସୟସ୍ସ ପରିକ୍ଖତତା ଅଭିସଙ୍ଖତତା, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ନିଚ୍ଚମ୍ମା ଗାୱୀ ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଉପଗତା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖମେୱ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ଫସ୍ସେ ସତି ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ୱେଦନା ଚ ଦୁକ୍ଖସଲ୍ଲାଦିସଭାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେଦନାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପନ ନିଚ୍ଚମ୍ମଗାୱୀ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ।
୪୬୦.ଅଭିସନ୍ଦହତି ପବନ୍ଧତି ପୱତ୍ତେତି । ଚେତନାଭାୱୋ ବ୍ୟାପାରଭାୱୋ । ଆୟୂହନଂ ଚେତୟନଂ ଈରିୟନଂ । ସଂୱିଦହନଂ ୱିଚାରଣଂ । ଆୟୂହନରସାୟ ଚେତନାୟ ପୱତ୍ତମାନାୟ ସବ୍ବେପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୟଥାସକଂ କିଚ୍ଚପ୍ପସୁତା ହୋନ୍ତୀତି ସା ସକିଚ୍ଚପରକିଚ୍ଚସାଧିକା ୱୁତ୍ତା । ଜେଟ୍ଠସିସ୍ସୋ ପରେ ସଜ୍ଝାୟନେ ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତୋ ସୟମ୍ପି ସଜ୍ଝାୟତି । ମହାୱଡ୍ଢକିମ୍ହି ୱଡ୍ଢକିକମ୍ମଂ କାତୁମାରଦ୍ଧେ ଇତରେପି କରୋନ୍ତିୟେୱ । ଉସ୍ସାହନଭାୱେନାତି ଆଦରକରଣଭାୱେନ । ସା ହି ସୟଂ ଆଦରଭୂତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆଦରୟତୀତି । ଆୟୂହନୱସେନ ଉସ୍ସାହନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ୱୀରିୟୁସ୍ସାହୱସେନ ।
୪୬୧.ୱୀରଭାୱୋତି ୟେନ ୱୀରୋ ନାମ ହୋତି, ସୋ ଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଧିନା ଈରେତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ୱା ୱୀରିୟଂ, ଉସ୍ସାହୋ, ତଂତଂକିଚ୍ଚସମାରମ୍ଭୋ, ପରକ୍କମୋ ୱା । ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଧାରଣଂ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନଂ, ସମ୍ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ୱା । ସଂସୀଦନପଟିପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ ଅସଂସୀଦନଂ, ନ ସଂସୀଦନାଭାୱମତ୍ତନ୍ତି ଅସଂସୀଦନଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସଂସୀଦନଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ସଂୱେଗପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଟ୍ଠସଂୱେଗପୁବ୍ବିକାୟ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୪୧୮) କୁସଲକିରିୟାୟ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ମଗ୍ଗୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି, ମଗ୍ଗୋ ଗତୋ, କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ, କମ୍ମଂ କତଂ, ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଗିଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ଅଚିରୱୁଟ୍ଠିତୋ ଗେଲଞ୍ଞା, ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ୱିଚରନ୍ତୋ ନ ଲଭତି ଲୂଖସ୍ସ ୱା ପଣୀତସ୍ସ ୱା ଭୋଜନସ୍ସ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପାରିପୂରିଂ, ଲଭତି…ପେ॰… ପାରିପୂରି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଏତାନି ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାସହିତାନି ଅଟ୍ଠ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନି, ତଂମୂଲକାନି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ।
୪୬୨. ଅତ୍ତନା ଅନୁପାଲେତବ୍ବାନଂ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପାଲନଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ବ୍ୟାପାରୋ, ତଞ୍ଚ ନେସଂ ଜୀୱନନ୍ତି ତଂ ତସ୍ସ କାରଣଭାୱଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜୀୱନ୍ତି ତେନା’’ତି । ତମ୍ପି ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ଜୀୱନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଜୀୱନମତ୍ତମେୱ ୱା ତ’’ନ୍ତି ।
୪୬୩.ଆଧିୟତୀତି ଠପେତି । ଅୱିସାରୋ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ଅୱିସରଣସଭାୱୋ । ଅୱିକ୍ଖେପୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତତା । ୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋତି । ଅୱୂପସମଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପସମନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ଉପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୱିସେସତୋତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ । ସୁଖୱିରହିତୋପି ହି ଅତ୍ଥି ସମାଧୀତି । ଦୀପଚ୍ଚିନିଦସ୍ସନେନ ସନ୍ତାନଠିତିଭାୱଂ ସମାଧିସ୍ସ ଦସ୍ସେତି ।
୪୬୪.ସଦ୍ଦହନ୍ତିଏତାୟାତି ସଦ୍ଦହନକିରିୟାୟ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଆଧିପଚ୍ଚଭାୱେନ ସଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସା ହି ଧମ୍ମାନଂ ତଥାପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଦହତୀତି ୱୋହାରୋ ହୋତି । ସଦ୍ଦହନଂ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁନୋ ପତ୍ତିୟାୟନଂ, ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତିସ୍ସାତି ସଦ୍ଦହନଲକ୍ଖଣା । ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଏୱମେତନ୍ତି କପ୍ପନଲକ୍ଖଣା । କାଲୁସ୍ସିୟମଲଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ୱା ପସାଦନଂ ଅନାୱିଲଭାୱକରଣଂ ରସୋ ଏତିସ୍ସାତି ପସାଦନରସା । ପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁପୱିସନଂ । ଅକାଲୁସଭାୱୋ ଅକାଲୁସ୍ସିୟଂ, ଅନାୱିଲଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପସାଦନୀୟଟ୍ଠାନେସୁ ପସାଦୱିପରୀତଂ ଅକୁସଲଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ, ମିଚ୍ଛାଧିମୁତ୍ତି ଚ, ତପ୍ପଚ୍ଚନୀକୋୱ ପସାଦଭୂତୋ ୱତ୍ଥୁଗତୋ ନିଚ୍ଛୟୋ ଅଧିମୁତ୍ତି, ନ ୟେୱାପନକାଧିମୋକ୍ଖୋ । ରତନତ୍ତୟଂ, କମ୍ମଂ, କମ୍ମଫଲଞ୍ଚ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ। ସପ୍ପୁରିସସଂସେୱନସଦ୍ଧମ୍ମସୱନୟୋନିସୋମନସିକାରଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତିୟୋ ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗାନି। କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଆଦାନେ ହତ୍ଥଂ ୱିୟ, ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ପଦାନେ ୱିତ୍ତଂ ୱିୟ, ଅମତକସିଫଲଫଲନେ ବୀଜଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୪୬୫.ସରନ୍ତି ତାୟାତି ସରଣକିରିୟାୟ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଆଧିପଚ୍ଚଭାୱେନ ସତିୟା ପଚ୍ଚୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସା ହି ଧମ୍ମାନଂ ତଥାପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ ସରତୀତି ୱୋହାରୋ ହୋତି । ଉଦକେ ଅଲାବୁ ୱିୟ ପିଲୱିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ପାସାଣସ୍ସ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଠପନଂ ସରଣଂ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠତାକରଣଂ ଅପିଲାପନଂ। ସମ୍ମୋସପଚ୍ଚନୀକଂ କିଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ମୋସୋ, ନ ସମ୍ମୋସାଭାୱମତ୍ତଂ । ‘‘ସତାରକ୍ଖେନ ଚେତସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୦) ୱଚନତୋ ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ଅଞ୍ଞତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଚିତ୍ତୱିସୟେ ଅଭିମୁଖୋ ଭୱତି ଏତାୟାତି ୱିସୟାଭିମୁଖଭାୱୋ, ସତି । ସତିୟା ୱତ୍ଥୁଭୂତା କାୟାଦୟୋୱ କାୟାଦିସତିପଟ୍ଠାନାନି, ସତି ଏୱ ୱା ପୁରିମା ପଚ୍ଛିମାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ।
୪୬୬.କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହୀତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ । ହିରିୟତୀତି ଲଜ୍ଜାକାରେନ ଜିଗୁଚ୍ଛତି । ତେହିୟେୱାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହିୟେୱ । ଓତ୍ତପ୍ପତୀତି ଉବ୍ବିଜ୍ଜତି । ହିରୀ ପାପଧମ୍ମେ ଗୂଥଂ ୱିୟ ପସ୍ସନ୍ତୀ ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ଆହ ‘‘ପାପତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣା ହିରୀ’’ତି । ଓତ୍ତପ୍ପଂ ତେ ଉଣ୍ହଂ ୱିୟ ପସ୍ସନ୍ତଂ ତତୋ ଉତ୍ତସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତ୍ତାସଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପ’’ନ୍ତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନାତି ଲଜ୍ଜାକାରେନ, ଉତ୍ତାସାକାରେନ ଚ । ଅତ୍ତଗାରୱପଦଟ୍ଠାନା ହିରୀ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତାୟ, ଅତ୍ତାଧିପତିତାୟ ଚ । ପରଗାରୱପଦଟ୍ଠାନଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନତାୟ, ଲୋକାଧିପତିତାୟ ଚ । ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତାନଂହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦିତା ଚ ହିରିଓତ୍ତପ୍ପାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାକଟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ନ ପନେତେସଂ କଦାଚି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପ୍ପୟୋଗା । ନ ହି ଲଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ଭୟଂ, ପାପଭୟଂ ୱା ଅଲଜ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଲୋକପାଲକାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୯; ଇତିୱୁ॰ ୪୨) ସୁତ୍ତପଦଂ ଅତ୍ତାଧିପତି, ଲୋକାଧିପତିଭାୱେ ଚ ‘‘ସୋ ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା, ସୋ ଲୋକଂୟେୱ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୦) ଚ ସୁତ୍ତପଦାନି ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାନି ।
୪୬୭. ୟସ୍ମା ଲୋଭପଟିପକ୍ଖୋ ଅଲୋଭୋତି ୟେ ଧମ୍ମା ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ୱା ସତ୍ତା ତେନ ନ ଲୁବ୍ଭନ୍ତି, ସୟଂ କଦାଚିପି ନ ଲୁବ୍ଭତେୱ, ଅତ୍ଥତୋ ୱା ଅଲୁବ୍ଭନାକାରୋ ଏୱ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଲୁବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଏସେୱ ନୟୋତି ‘‘ନ ଦୁସ୍ସନ୍ତି ତେନା’’ତିଆଦିନା କାରକତ୍ତୟୟୋଜନଂ ଅତିଦିସତି । ଅଗେଧୋ ଅଗିଜ୍ଝନଂ ଅନଭିକଙ୍ଖନଂ । ଅଲଗ୍ଗଭାୱୋ ଅନାସତ୍ତତା । ଅପରିଗ୍ଗହୋ କସ୍ସଚି ୱତ୍ଥୁନୋ ମମତ୍ତୱସେନ ଅସଙ୍ଗହୋ । ଅନଲ୍ଲୀନୋ ଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଅନଲ୍ଲୀନଭାୱୋ। ଏୱଞ୍ହି ଉପମାୟ ସମେତି ।
୪୬୮. ଚଣ୍ଡିକସ୍ସ ଭାୱୋ ଚଣ୍ଡିକ୍କଂ, କୋପୋ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଚଣ୍ଡିକ୍କଂ, ଅବ୍ୟାପାଦୋ । ଅୱିରୋଧୋ ଅୱିଗ୍ଗହୋ । ଅନୁକୂଲମିତ୍ତୋ ଅନୁୱତ୍ତକୋ । ୱିନୟରସୋତି ୱିନୟନରସୋ । ସୋମ୍ମଭାୱୋ ମେଜ୍ଜନୱସେନ ହିଲାଦନୀୟତା ।
୪୬୯. ଧମ୍ମାନଂ ୟୋ ୟୋ ସଭାୱୋ ୟଥାସଭାୱୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନଂ ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧୋ। ଅକ୍ଖଲିତଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଟିୱେଧୋ ଅକ୍ଖଲିତପଟିୱେଧୋ। ୱିସୟସ୍ସ ଓଭାସନଂ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକସମ୍ମୋହନ୍ଧକାରୱିଧମନଂ ୱିସୟୋଭାସନଂ। କତ୍ଥଚିପି ୱିସୟେ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନାକାରେନେୱ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତି, ସମ୍ମୋହପଟିପକ୍ଖତାୟ ୱା ତଦଭାୱଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ସବ୍ବକୁସଲାନଂ ମୂଲଭୂତାତି ସବ୍ବେସଂ ଚତୁଭୂମକକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନେନ ପତିଟ୍ଠାଭୂତା, ନ ତେସଂ କୁସଲଭାୱସାଧନେନ । ୟଦି ହି ତେସଂ କୁସଲଭାୱୋ କୁସଲମୂଲପଟିବଦ୍ଧୋ ସିୟା, ଏୱଂ ସତି ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟତା ନ ସିୟା । ନ ହି ତେ ତେସଂ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତି, ନ ଚ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧) । ୟଥା ଚ କୁସଲଭାୱୋ, ଏୱଂ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋପି ଅବ୍ୟାକତମୂଲପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ ସିୟା । ତଥା ସତି ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନଂ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ଏୱ ନ ସିୟା, ଅକୁସଲେସୁ ଚ ୟତ୍ଥ ଏକଂୟେୱ ମୂଲଂ, ତସ୍ସ ଅକୁସଲଭାୱୋ ନ ସିୟା, ଉଭୟମ୍ପି ହୋତିୟେୱ । ତସ୍ମା ନ ମୂଲପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ଅଥ ଖୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧୋ । ତେସଂ ପନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନାନି ମୂଲାନୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
୪୭୦.ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ଦରଥୱୂପସମୋ । କାୟସଦ୍ଦୋ ସମୂହୱାଚୀ, ସୋ ଚ ଖୋ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟୱସେନାତି ଆହ ‘‘କାୟୋତି ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ହୋତି ? ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୪୦) । ଦରଥୋ ସାରମ୍ଭୋ, ଦୋମନସ୍ସପଚ୍ଚୟାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଧିକାନଂ କିଲେସାନଂ, ତଥାପୱତ୍ତାନଂ ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦରଥନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ପରିଳାହପରିପ୍ଫନ୍ଦୱିରହିତୋ ସୀତିଭାୱୋ ଅପରିପ୍ଫନ୍ଦସୀତିଭାୱୋ। ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପ୍ପଧାନା କିଲେସା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକିଲେସା, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ୱା ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଗରୁଭାୱୋ ଦନ୍ଧତା, ଥିନମିଦ୍ଧାଧିକାନଂ, ତଥାପୱତ୍ତାନଂ ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦନ୍ଧତାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଦନ୍ଧତା, ନ ଦନ୍ଧତାୟ ଅଭାୱମତ୍ତଂ ।
ଥଦ୍ଧଭାୱୋ ଥମ୍ଭୋ, ଦିଟ୍ଠିମାନାଧିକାନଂ, ତପ୍ପଧାନାନଂ ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନମେତଂ ନାମଂ । ଥଦ୍ଧଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନତୋ ଏୱ କତ୍ଥଚି ଆରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପଟିହତାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିଘାତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ଅପ୍ପଟିଘାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
କମ୍ମନି ସାଧୁ କମ୍ମଞ୍ଞଂ, ନ କମ୍ମଞ୍ଞଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ, ଦାନସୀଲାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟଂ ଅୟୋଗ୍ୟତା । ଅତ୍ଥତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିସଂକିଲେସଧମ୍ମା, ତପ୍ପଧାନା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧା । କମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେନେୱ ସମ୍ପନ୍ନାକାରେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଗହଣଂ ଆରମ୍ମଣକରଣସମ୍ପତ୍ତି। ୱୁତ୍ତାୱସେସା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ, ତଦେକଟ୍ଠା ଚ ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ଅୱସେସନୀୱରଣାଦୟୋ। ୱିନିବନ୍ଧନିମ୍ମଦ୍ଦନେନ ସୁଖପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁତାୟ ପସାଦନୀୟୱତ୍ଥୂସୁ ପସାଦାୱହା । ସୁୱଣ୍ଣୱିସୁଦ୍ଧି ୱିୟାତି ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣୱିସୁଦ୍ଧି ଅପଗତକାଳକା ଅଲଙ୍କାରୱିକତିୱିନିୟୋଗକ୍ଖମା, ଏୱମୟମ୍ପି ସଂକିଲେସୱିଗମେନ ହିତକିରିୟାୱିନିୟୋଗକ୍ଖମା ।
କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଗେଲଞ୍ଞଂ, ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦି, ତଦେକଟ୍ଠା ଚ ପାପଧମ୍ମା । ଗେଲଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖୋ ଅଗେଲଞ୍ଞଂ, ତବ୍ଭାୱୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତାସନ୍ତି ଅଗେଲଞ୍ଞଭାୱଲକ୍ଖଣା। ୟଥାୱୁତ୍ତଗେଲଞ୍ଞନିମ୍ମଦ୍ଦନେନେୱ ନତ୍ଥି ଏତାସଂ ଆଦୀନୱୋ ଦୋସୋ, ନ ୱା ଏତା ଆଦୀନଂ କପଣଂ ୱନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନିରାଦୀନୱା, ତେନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତଂ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେନ୍ତୀତି ନିରାଦୀନୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
କାୟସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଚିତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧୀ ଚ ଉଜୁଭାୱୋତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବତାୟ କାୟଚିତ୍ତଅଜ୍ଜୱଲକ୍ଖଣା। କାୟଚିତ୍ତାନଂ ନଙ୍ଗଲସୀସଚନ୍ଦକୋଟିଗୋମୁତ୍ତୱଙ୍କତାସଙ୍ଖାତାନଂ କୁଟିଲଭାୱାନଂ ନିମ୍ମଦ୍ଦନତୋ କାୟଚିତ୍ତକୁଟିଲଭାୱନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା। ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବଥାପି ଅଜିମ୍ହଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ଅଜିମ୍ହତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେନ୍ତୀତି ଅଜିମ୍ହତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ‘‘ସନ୍ତଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା ମାୟା, ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନଲକ୍ଖଣଂ ସାଠେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ତଦାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅକୁସଲା ଖନ୍ଧା, ତଦେକଟ୍ଠା ଚ ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦିକା। ଏତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀହି ଚିତ୍ତମେୱ ପସ୍ସଦ୍ଧଂ, ଲହୁ, ମୁଦୁ, କମ୍ମଞ୍ଞଂ, ପଗୁଣଂ, ଉଜୁ ଚ ହୋତି । କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀହି ପନ ରୂପକାୟୋପି । ତେନେୱେତ୍ଥ ଭଗୱତା ଧମ୍ମାନଂ ଦୁୱିଧତା ୱୁତ୍ତା, ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
୪୭୧. ଛନ୍ଦନଂ ଛନ୍ଦୋ, ଆରମ୍ମଣେନ ଅତ୍ଥିକତା । ‘‘ଛନ୍ଦୋ କାମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୫୬୪) ପନ ତଣ୍ହାପି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି ୱାୟମତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୪୩୨) ୱୀରିୟମ୍ପୀତି ତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘କତ୍ତୁକାମତାୟେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କତ୍ତୁକାମତା ୱୁଚ୍ଚତି କରଣିଚ୍ଛା । ଚେତସିକସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାରମ୍ମଣତ୍ତା କରଣିଚ୍ଛା ନାମ ଆଲମ୍ବନସ୍ସ ଆଲମ୍ବିତୁକାମତାମୁଖେନେୱ ହୋତୀତି ଆରମ୍ମଣକରଣିଚ୍ଛାଲକ୍ଖଣୋ ଛନ୍ଦୋ କତ୍ତୁକାମତାଲକ୍ଖଣୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣପରିୟେସନରସୋ, ଆରମ୍ମଣେନ ଅତ୍ଥିକତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ’’ତି ଚ । ୟଦଗ୍ଗେନ ପନାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣପରିୟେସନରସୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନମ୍ପି ହୋତିୟେୱ ଏକାରମ୍ମଣତାୟ ତେନ ତେସଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ଚାୟଂ ଚେତସୋ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ କୁସଲେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟୋନିସୋମନସିକାରସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ।
୪୭୨.ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଆରମ୍ମଣେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ପସାଦନୱସେନ । ୟଥା ତଥା ୱା ହି ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଛୟନଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଅନଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ, ଦାନାଦୀସୁ ୱା ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱା, ସଦ୍ଧା ପନ ପସାଦନୀୟେସୁ ପସାଦାଧିମୋକ୍ଖାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ପନ ୟଥା ସନ୍ତୀରିତେ ଅତ୍ଥେ ନିଚ୍ଛୟନାକାରେନ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ପରତୋ ତ୍ତମାନାନଂ ତଥା ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ କଥନ୍ତି ? ତେସମ୍ପି ଏକଂସେନେୱ ସଂସପ୍ପନାକାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦାରକସ୍ସ ୱିୟ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଂସପ୍ପନସ୍ସ ‘‘କରିସ୍ସାମି ନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖକିରିୟା ଅସଂସପ୍ପନଂ, ୟେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଅୟଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମୋ ଏୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ।
୪୭୩.କିରିୟାକାରୋତି କାରସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱସାଧନତମାହ । ମନମ୍ହି କାରୋତି ମନସି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ କରଣଂ । ୟେନ ହି ମନୋ ଆରମ୍ମଣେ କରୀୟତି ଆରମ୍ମଣେନସ୍ସ ସଂୟୋଜନତୋ, ତତୋ ଏୱ ତେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ମନସି କରୀୟତୀତି । ପୁରିମମନତୋତି ଭୱଙ୍ଗମନତୋ । ୱିସଦିସମନନ୍ତି ୱୀଥିଜୱନଂ ମନଂ କରୋତୀତି ମନସିକାରସାମଞ୍ଞେନ ୱୀଥିଜୱନପଟିପାଦକେ ଦସ୍ସେତି ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ସାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ମନସିକାରୋ ସାରଣଲକ୍ଖଣୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସତିୟା ଅସମ୍ମୁସ୍ସନୱସେନ ୱିସୟାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତା, ମନସିକାରସ୍ସ ପନ ସଂୟୋଜନୱସେନ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତାୱଚନଂ ଇତରମନସିକାରାନଂ ତଦଞ୍ଞକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନତାମତ୍ତଂ ଜୋତେତୀତି ତଥାଜୋତିତଂ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ଓତାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୀଥିପଟିପାଦକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୭୪.ତେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେସୁ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମେସୁ । ଅନାରମ୍ମଣତ୍ତେପି ହି ତେସୁ ସମପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ଉଦାସିନଭାୱତୋ ‘‘ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମୱାହିତଲକ୍ଖଣାତି ସମଂ ଅୱିସମଂ ୟଥାସକକିଚ୍ଚେସୁ ପୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣା । ଉଦାସିନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାପି ହେସା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ୟଥାସକକିଚ୍ଚେସୁ ପୱତ୍ତେତି, ୟଥା ରାଜା ତୁଣ୍ହୀ ନିସିନ୍ନୋପି ଅତ୍ଥକରଣେ ଧମ୍ମଟ୍ଠେ ୟଥାସକକିଚ୍ଚେସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତେ ପୱତ୍ତେତି । ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧତପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟତା ଊନାଧିକତାନିୱାରଣରସା, କିଚ୍ଚୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ, ସହଜାତାଧିପତିନୋ କଥନ୍ତି ? ତମ୍ପି ତସ୍ସା କିଚ୍ଚମେୱ । ୟଂ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଅଧିପତିଭାୱୋତି, ତସ୍ସାପି ତଥାପୱତ୍ତନମେୱାତି ନାୟଂ ଦୋସୋ । ‘‘ଇଦଂ ନିହୀନକିଚ୍ଚଂ ହୋତୁ, ଇଦଂ ଅତିରେକତରକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପକ୍ଖପାତୱସେନ ୱିୟ ପୱତ୍ତି ପକ୍ଖପାତୋ, ତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ଅନିୟତେସୁ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ଚେତସିକନ୍ତରଭାୱେନ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଦୋସୋୟେୱ ମେତ୍ତା। ତଥା ହି ସୋୟେୱ ‘‘ମେତ୍ତା ମେତ୍ତାୟନା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୨) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଉପେକ୍ଖାତି ୟଂ ଉପେକ୍ଖଂ ମେତ୍ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ପରିକପ୍ପେନ୍ତି, ସା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟେୱ।
୪୭୫.କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱତ୍ଥୂନନ୍ତି ପରପାଣପରଧନପରଇତ୍ଥିଆଦୀନଂ । ଅମଦ୍ଦନଂ ମଦ୍ଦନପଟିପକ୍ଖଭାୱୋ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱତ୍ଥୁତୋ ସଙ୍କୋଚନକିରିୟାପଦେସେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିତୋ ଏୱ ସଙ୍କୋଚନକିରିୟା ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ୱିରତିୟୋ ଦୁଚ୍ଚରିତୱତ୍ଥୁନୋ ଅକିରିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ, ୱିରତୀନଞ୍ଚ ସୋରଚ୍ଚୱସେନ ସଙ୍କୋଚନଂ, ଅକିରିୟାନଞ୍ଚ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନାଦିୱସେନାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
୪୭୬.ସଙ୍ଖାରାତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେ ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତା, ଅଞ୍ଞଥା ଅଟ୍ଠତିଂସାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟଥା ଚିତ୍ତଂ, ଏୱଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ଦୁତିୟେ ସସଙ୍ଖାରା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସସଙ୍ଖାରଭାୱମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ’’ତି । ଅୱସେସା ପଠମେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା ।
ଅୱସେସା ପଞ୍ଚମେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କଥଂ କରୁଣାମୁଦିତାଉପେକ୍ଖାସହଗତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ? ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱତୋ । ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତା ଏୱ ହି କରୁଣାମୁଦିତା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ନ ହୋନ୍ତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାପି ହୋନ୍ତୀତି ଆଚରିୟା ।
ସୁୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ କାୟକମ୍ମାଦିକସ୍ସ ଚିତ୍ତସମାଧାନୱସେନ ରୂପାରୂପାୱଚରକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତି, ନ କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସୋଧନୱସେନ, ନାପି ଦୁଚ୍ଚରିତଦୁରାଜୀୱାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନାତି ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ୱିରତୀନଂ ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱାତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ୱିରତିତ୍ତୟ’’ନ୍ତି । ତତୋତି ରୂପାୱଚରପଠମେ ୱୁତ୍ତଚେତସିକତୋ । ତେୟେୱାତି ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚମେ ୱୁତ୍ତଚେତସିକା ଏୱ । ୟଦି ଏୱ ରୂପାୱଚରତୋ କୋ ୱିସେସୋତି ଆହ ‘‘ଅରୂପାୱଚରଭାୱୋୟେୱ ହି ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ’’ତି ।
ପଠମଜ୍ଝାନିକେତି ପଠମଜ୍ଝାନୱତି । ମଗ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣେତି ଚତୁବ୍ବିଧେପି ମଗ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାଦିଭେଦେ ମଗ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣେତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ କିଂ ଅୱିସେସେନାତି ଚୋଦନାୟନେ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କରୁଣାମୁଦିତାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା, କରୁଣାମୁଦିତାନଞ୍ଚ ସତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ନ ତାସଂ ତତ୍ଥ ସମ୍ଭୱୋ । ମଗ୍ଗଧମ୍ମେସୁ ଚ ପାଦକାଦିନିୟମେନ କଦାଚି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୱିରହୋ ସିୟା, ନ ପନ ୱିରତିୱିରହୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋତି ନିୟତୱିରତିତା।
୪୭୮.ନ ହିରିୟତି ନ ଲଜ୍ଜତୀତି ଅହିରିକୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଚିତ୍ତଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସମୁଦାୟୋ ୱା । ‘‘ଅହିରିକ୍କ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଏକସ୍ସ କକାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅହିରିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନ ଓତ୍ତପ୍ପ’’ନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ଧମ୍ମମାହ । ଅଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ଅହୀଳନଂ । ଅଲଜ୍ଜା ଅୱିରିଳା । ତେହେୱାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ଏୱ । ଅସାରଜ୍ଜଂ ନିବ୍ଭୟତା । ଅନୁତ୍ତାସୋ ଅସମ୍ଭମୋ । ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନାତି ଅଲଜ୍ଜନାକାରେନ ପାପାନଂ କରଣରସଂ ଅହିରିକଂ, ଅନୁତ୍ତାସାକାରେନ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ ପାପତୋ ଅସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି ଅତ୍ତନି, ପରେସୁ ଚ ଅଗାରୱପଦଟ୍ଠାନାନି । ଗାମସୂକରସ୍ସ ୱିୟ ଅସୁଚିତୋ କିଲେସାସୁଚିତୋ ଅଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ଅହିରିକେନ ହୋତି, ସଲଭସ୍ସ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିତୋ ପାପତୋ ଅନୁତ୍ତାସୋ ଅନୋତ୍ତପ୍ପେନ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୭୯.ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ତେନାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲୁବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତି । ମୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ନ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାଭିନିୱେସୱସେନ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ନ ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତଂ । ଅଭିସଙ୍ଗୋ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ଆସତ୍ତି । ଅପରିଚ୍ଚାଗୋ ଅୱିଜହନଂ, ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟତା ୱା । ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନଂ ଅସ୍ସାଦଦିଟ୍ଠି । ‘‘ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ଚ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୨, ୫୪, ୫୭) ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୮୦. ଧମ୍ମସଭାୱସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଅଦସ୍ସନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ଧଭାୱୋ । ଅଞ୍ଞାଣଂ ଞାଣପଟିପକ୍ଖୋ । ସମ୍ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା ଅସମ୍ପଟିୱେଧୋ। ୟଥା ଞାଣଂ ଆରମ୍ମଣସଭାୱଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ମୋହସ୍ସ ତଥା ପୱତ୍ତି ଆରମ୍ମଣସଭାୱଚ୍ଛାଦନଂ। ଅସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତି, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଗୟ୍ହତୀତି ୱା ଅସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ। ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅନ୍ଧକରଣଂ ଅନ୍ଧକାରୋ, ତଥା ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ଅନ୍ଧକାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ।
୪୮୧.ମିଚ୍ଛାତି ଧମ୍ମସଭାୱସ୍ସ ୱିପରୀତଂ, ନିଚ୍ଚାଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟୋନିସୋ ଅଭିନିୱେସୋ ଅନୁପାୟାଭିନିୱେସୋ ଉପ୍ପଥାଭିନିୱେସୋ । ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରତୋ ଆମସନଂ ପରାମାସୋ। ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୱସେନ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭, ୨୦୨, ୨୦୩; ୩.୨୭-୨୯) ଅଭିନିୱିସନଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୋ।
୪୮୨. ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଉଦ୍ଧତଂ ହୋତି ଚିତ୍ତଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱା, ସୋ ଧମ୍ମୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ । ଅୱୂପସମୋତି ଅସନ୍ନିସିନ୍ନଅପ୍ପସନ୍ନଭାୱମାହ । ଅନୱଟ୍ଠାନରସନ୍ତି ଚଲନକିଚ୍ଚଂ । ଭନ୍ତତ୍ତନ୍ତି ପରିବ୍ଭମନାକାରଂ । ଚେତସୋ ଅୱୂପସମେତି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ପୟୋଜନେ ଭୁମ୍ମଂ, ଅୱୂପସମପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱା ‘‘ଅୱୂପସମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଏକନ୍ତନିହୀନତାୟ ‘‘ଅକୁସଲଭାୱେନ ଚ ଲାମକତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୮୩. ଥିନମିଦ୍ଧମେତ୍ଥ ଅନିୟତଂ, ନ ମାନାଦୀତି ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅନିୟତତା ଚ ଏତ୍ଥ ଦୁତିୟଚିତ୍ତେ ପଠମାକୁସଲତୋ ୱିସେସୋ ।
ଅନୁସ୍ସାହନାୱସୀଦନଭାୱେନ ସଂହତଭାୱୋ ଥିନଂ, ତେନ ୟୋଗତୋ ଚିତ୍ତଂ ଥିନଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋତି ଥିନତା। ଅସମତ୍ଥତାୱିଘାତୱସେନ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ମିଦ୍ଧଂ । ୟସ୍ମା ତତୋ ଏୱ ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ମେଧିତା ୱିହତସାମତ୍ଥିୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ମିଦ୍ଧନତା ମିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁସ୍ସାହଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଉସ୍ସାହପଟିପକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ । ୱୀରିୟସ୍ସ ଅୱନୋଦନଂ ଖିପନଂ ୱୀରିୟାୱନୋଦନଂ। ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସଂସୀଦନାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତି, ତେସଂ ୱା ସଂସୀଦନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ସଂସୀଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମଂ ଥିନମ୍ପି ଅକମ୍ମଞ୍ଞସଭାୱମେୱ, ତଂ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ମିଦ୍ଧଂ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ତଥା ହି ପାଳିୟଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଥିନଂ ? ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା । ତତ୍ଥ କତମଂ ମିଦ୍ଧଂ ? ୟା କାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୨-୧୧୬୩) ଚ ଆଦିନା ଇମେସଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ପୱତ୍ତୋ । ଓନହନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱାରାନଂ ପିଦହନଂ । ଲୀନତା ଲୀନାକାରୋ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ସଙ୍କୋଚୋ । ୟସ୍ମା ଥିନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ସଂହନନଂ ହୋତି, ମିଦ୍ଧେନ ପନ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସ ୱିୟ ରୂପକାୟସ୍ସାପି, ତସ୍ମା ତଂ ପଚଲାୟିକାନିଦ୍ଦଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ପଚଲାୟିକାନିଦ୍ଦାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରତି ପନ୍ତସେନାସନେସୁ, ଅଧିକୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଚ ଅରୋଚନା । ୱିଜମ୍ଭିକା ୱିଜମ୍ଭନସଙ୍ଖାତସ୍ସ କାୟଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲସ୍ସ କାରଣଭୂତା ସଂକିଲେସପ୍ପୱତ୍ତି । ଅରତିୱିଜମ୍ଭିକାଦୀସୂତି ଚ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତନ୍ଦିଆଦୀନଂ ଗହଣଂ । ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ପୟୋଜନେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ।
ଅୱସେସା ସୋଳସ । ମାନୋ ପନେତ୍ଥ ଅନିୟତୋ ହୋତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତରସେୱ ହୋନ୍ତି । ପଟ୍ଠାନେ ହି ‘‘ସଂୟୋଜନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଂୟୋଜନୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ କାମରାଗେନ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିଘେନ ଚ ମାନୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଭୱରାଗୋତି ତୟୋପେତେ ସକଦାଗାମିନୋ ସଂୟୋଜନାନଂ ସଂୟୋଜନେହି ଦସୱିଧା ୟୋଜନାତି ଦସ୍ସିତାୟ ଦସୱିଧାୟ ୟୋଜନାୟ ‘‘କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଚ୍ଚ ମାନସଂୟୋଜନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୪.୧) ୱତ୍ୱା ‘‘କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୪.୧) ତଥା ‘‘ମାନସଂୟୋଜନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଭୱରାଗସଂୟୋଜନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା ୩.୪.୧) ୱତ୍ୱା ‘‘ଭୱରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୩.୪.୧) ଚ ଏୱମାଗତାହି ୟୋଜନାହି ମାନସ୍ସ ଅନିୟତଭାୱୋ ପକାସିତୋ । ୟଦି ହି ମାନୋ ନିୟତୋ ସିୟା, କାମରାଗସ୍ସ ମାନରହିତା ପୱତ୍ତି ନ ସିୟା, ତଥା ଭୱରାଗସ୍ସ । ଏୱଂ ସତି ପଟ୍ଠାନେ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ କାମରାଗେନ ୟୋଜନା ନ ସିୟା, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂୟେୱ ସିୟା । ଭୱରାଗମୂଲିକା ଚ ନ ସିୟା । ଏୱଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନାନଂ ସଂୟୋଜନେହି ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ୟୋଜନା ସିୟା, ନ ଦସୱିଧେନ । ଦସୱିଧାୱ ଚ ଦସ୍ସିତାତି । ସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ଉଚ୍ଚତୋ ନମନଂ ଉନ୍ନତି। ଉନ୍ନମନୱସେନେୱ ସଂପଗ୍ଗହରସୋ। ନ ୱୀରିୟଂ ୱିୟ ତଂତଂକିଚ୍ଚସାଧନେ ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନୱସେନ । ଓମାନସ୍ସାପି ଅତ୍ତାନଂ ଅୱଂ କତ୍ୱା ଗହଣମ୍ପି ସମ୍ପଗ୍ଗହଣୱସେନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେତୁ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଧଜୋ, ଇଧ ପନ କେତୁ ୱିୟାତି କେତୁ, ଉଳାରତମାଦିଭାୱୋ । ତଂ କେତୁଭାୱସଙ୍ଖାତଂ କେତୁଂ କାମେତୀତି କେତୁକମ୍ୟଂ, ଚିତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ କେତୁକମ୍ୟଂ, ସା କେତୁକମ୍ୟତା। ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତନତୋ ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିସଦିସୀ ପୱତ୍ତୀତି ସୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ନ ପୱତ୍ତତି, ଅତ୍ତସିନେହସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭପଦଟ୍ଠାନୋ’’ତି ।
ଏତ୍ଥାପି ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଆକଡ୍ଢତି ।
୪୮୫.ଦୁସ୍ସନ୍ତୀତି ବ୍ୟାପଜ୍ଜନ୍ତି । ଚଣ୍ଡିକ୍କଂ କୁଜ୍ଝନଂ । ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ, ୱିରୂପସଂସପ୍ପନକଅନିଟ୍ଠରୂପସମୁଟ୍ଠାପନୱସେନ ଚ ୱିସପ୍ପନରସୋ। କାୟସ୍ସ ୱିଜ୍ଝତ୍ତଭାୱାପାଦନତୋ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଦହନରସୋ। ଦୁସ୍ସନଂ ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ଚ ଉପଭୋଗଫଲକାଲେସୁ ଅନିଟ୍ଠତ୍ତା ୱିସସଂସଟ୍ଠପୂତିମୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି ।
୪୮୬. ୟଂ ପରସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଇସ୍ସାକରଣଂ, ସା ଇସ୍ସାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇସ୍ସାୟନା ଇସ୍ସା’’ତି। ଉସୂୟନଂ ଅସହନଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ପରସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଏୱ । ଅଭିରତିପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ଇସ୍ସାୟ କିଚ୍ଚଂ, ନ ଅଭିରତିୟା ଅଭାୱମତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନଭିରତିରସା’’ତି ।
୪୮୭. ମଚ୍ଛରୟୋଗେନ ‘‘ମଚ୍ଛରୀ’’ତି ପୱତ୍ତମାନଂ ମଚ୍ଛରିସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ମଚ୍ଛରଭାୱୋ ମଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତି । ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପନ ମା ଇଦଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ହୋତୁ, ମୟ୍ହମେୱ ହୋତୂତି ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ପୋରାଣା । ତଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ ୱୁଚ୍ଚମାନାନି ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତି । ସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପରେହି ଅସାଧାରଣଭାୱକରଣେନ ସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । କଟୁକାକାରଗତି କଟୁକଞ୍ଚୁକତା । ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି ଆୱାସାଦି ।
୪୮୮.କୁକତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅକତମ୍ପି କୁକତମେୱ । ଏୱଞ୍ହି ୱତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି ‘‘ୟଂ ମୟା ନ କତଂ, ତଂ କୁକତ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘କତାକତାନୁସୋଚନରସ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ କତାକତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ସୁଚରିତଞ୍ଚ କୁକତଂ, ତଂ ଆରବ୍ଭ ୱିପ୍ପଟିସାରୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ତଂସହଚରିତତାୟ ଇଧ ‘‘କୁକତ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଚ୍ଛା ଅନୁତାପନଂ ୱିବାଧନଂ ପଚ୍ଛାନୁତାପୋ। ୟଥାପୱତ୍ତସ୍ସ କତାକତାକାରୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଦୁଚ୍ଚରିତସୁଚରିତସ୍ସ ଅନୁସୋଚନୱସେନ ୱିରୂପଂ ପଟିସରଣଂ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ। ପରାୟତ୍ତତାହେତୁତାୟ ଦାସବ୍ୟମିୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ୟଥା ହି ଦାସବ୍ୟେ ସତି ଦାସୋ ପରାୟତ୍ତୋ ହୋତି, ଏୱଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ସତି ତଂସମଙ୍ଗୀ । ନ ହି ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ କୁସଲେ ପୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅଥ ୱା କତାକତାକୁସଲକୁସଲାନୁସୋଚନେ ଆୟତ୍ତତାୟ ତଦୁଭୟୱସେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ତଂସମଙ୍ଗୀ ହୋତୀତି ତଂ ଦାସବ୍ୟଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ।
ଅନିୟତେସୁ ଇସ୍ସାଦୀସୁ ଥିନମିଦ୍ଧସମ୍ଭୱୋୱ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
୪୯୦.ପୱତ୍ତିଟ୍ଠିତିମତ୍ତୋତି ଖଣଟ୍ଠିତିମତ୍ତୋ । ‘‘ନିୱାତେ ଦୀପଚ୍ଚୀନଂ ଠିତି ୱିୟା’’ତି ହି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଚିତ୍ତଟ୍ଠିତି ୱିୟ ସନ୍ତାନଟ୍ଠିତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ ନିଚ୍ଛୟାଭାୱେନ ଅସଣ୍ଠହନତୋ ଚେତସୋ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟମତ୍ତତାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠିତିମତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଦୁବ୍ବଲୋ ସମାଧୀ’’ତି । ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛାତି ଚିକିଚ୍ଛିତୁଂ ଦୁକ୍କରତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସବ୍ବଥା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଚିକିଚ୍ଛାଭାୱତୋତି ତଦତ୍ଥମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ସଂସପ୍ପନୱସେନ ସେତୀତି ସଂସୟୋ । କମ୍ପନରସାତି ନାନାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ କମ୍ପନକିଚ୍ଚା । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ହି ଅତ୍ତନା ଗହିତାକାରେ ଏୱ ଠତ୍ୱା ଭମତୀତି ଏକାରମ୍ମଣସ୍ମିଂୟେୱ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପନ ୟଦିପି ରୂପାଦୀସୁ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥାପି ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନନୁ ଖୋ, ଇଦଂ ନୁ ଖୋ, ଅଞ୍ଞଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଗହେତବ୍ବାକାରଂ ଅପେକ୍ଖତୀତି ନାନାରମ୍ମଣେ କମ୍ପନଂ ହୋତୀତି । ଅନିଚ୍ଛୟଂ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ଅନିଚ୍ଛୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ଅନେକଂସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ନାନାସଭାୱସ୍ସ ଗହଣାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ଅନେକଂସଗାହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
୪୯୧.ସତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିଆରମ୍ମଣତ୍ତା । ନନୁ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିଆରମ୍ମଣାପି ୱିପାକା ହୋନ୍ତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ହି କାମାୱଚରୱିପାକା’’ତି । ୱିରତିୟୋପି ୱିପାକେସୁ ନ ସନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ନନୁ କେସୁଚି ୱିପାକେସୁ ୱିରତିୟୋପି ସନ୍ତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦା କୁସଲାୟେୱାତି ହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ତେନ ଲୋକିୟୱିପାକେସୁ ୱିରତିୟୋ ନ ସନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ତେସନ୍ତି ରୂପାୱଚରାଦିୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ । ଜନେତବ୍ବଜନକସମ୍ବନ୍ଧେ ହି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ ।
୪୯୨.ତେତି ତେ ଅହେତୁକକିରିୟସଙ୍ଖାରା । ତତ୍ଥ କୁସଲୱିପାକମନୋଧାତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସମାନା ଅହେତୁକକିରିୟମନୋଧାତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ସୋମନସ୍ସସହଗତସନ୍ତୀରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସମାନା ହସିତୁପ୍ପାଦସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଉପେକ୍ଖାସହଗତସନ୍ତୀରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସମାନା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘କୁସଲ…ପେ॰… ସମାନା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତୋ ଲବ୍ଭମାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୀରିୟସବ୍ଭାୱତୋ ବଲପ୍ପତ୍ତୋ ସମାଧି ହୋତି ‘‘ୱୀରିୟନ୍ତଂ ବଲ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା ।
ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀହି ଏୱ ଅରହନ୍ତାନଂ ୱିରମନକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା କିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ୱିରତିୟୋ ନ ସନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ୱିରତିୟୋ’’ତି । କାମାୱଚରସହେତୁକକିରିୟସଙ୍ଖାରାନଂ କାମାୱଚରକୁସଲେହି ୱିରତିକତୋ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି, ମହଗ୍ଗତେସୁ ପନ ତାଦିସୋପି ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବାକାରେନପୀ’’ତି, ଧମ୍ମତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ, ପୱତ୍ତିଆକାରତୋତି ସବ୍ବପକାରେନପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖୱଣ୍ଣନା ।
ଅତୀତାଦିୱିଭାଗକଥାୱଣ୍ଣନା
ଅଭିଧମ୍ମନ୍ତୋଗଧମ୍ପି ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟୋ ଏୱ, ଏକନ୍ତଅଭିଧମ୍ମନୟୋ ପନ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମେ ପଦଭାଜନୀୟନୟେନା’’ତି ।
୪୯୩. ଭଗୱତା ପନ ଏୱଂ ଖନ୍ଧା ୱିତ୍ଥାରିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ଇମାୟପି ପାଳିୟା ୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ସାମଞ୍ଞେନ ଅନିୟମଦସ୍ସନଂ । କିଞ୍ଚୀତି ପକାରଭେଦଂ ଆମସିତ୍ୱା ଅନିୟମଦସ୍ସନଂ । ଉଭୟେନାପି ଅତୀତଂ ୱା…ପେ॰… ସନ୍ତିକେ ୱା ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ୟାଦିସଂ ୱା ତାଦିସଂ ୱା ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସାରହଂ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୱସେସପରିୟାଦାନ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସୁପି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସାରହେସୁ ପସଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଂ ଅତିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତନତୋ ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗସ୍ସ ନିୟମନତ୍ଥଂ ରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରୂପନ୍ତି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୟମନ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଚ ୟଂ-ସଦ୍ଦଂ ଏକଂ ପଦଂ, ସନିପାତଂ କିଂ-ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ଏକଂ ପଦନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଅନିୟମେକତ୍ଥଦୀପନତୋ ‘‘ପଦଦ୍ୱୟେନାପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସାତି ରୂପସ୍ସ । ଅତୀତାଦିନା ୱିଭାଗଂ ଆରଭତି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତିଆଦିନା ।
୪୯୪.ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିସମୟଖଣୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ କାଲେ ଅଦ୍ଧା-ସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତୀତି ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିସୁତ୍ତୱସେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତଥା ହି ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତେପି ‘‘ଅତୀତଂ ନାନ୍ୱାଗମେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨, ୨୭୫, ୨୭୬, ୨୭୭) ଅଦ୍ଧାୱସେନେୱ ଅତୀତାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧା, କତମେ ତୟୋ ? ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ଇତିୱୁ॰ ୬୩) ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ଅଦ୍ଧା ନିରୁତ୍ତିପଥସୁତ୍ତୱସେନ ଖଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ଜାତଂ…ପେ॰… ପାତୁଭୂତଂ । ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ସଙ୍ଖା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୨) ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତା, ତତୋ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ଚ ଅତୀତାନାଗତତା ୱୁତ୍ତା । ତଦଞ୍ଞସୁତ୍ତେସୁ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅତୀତାଦିକୋ ଅଦ୍ଧା ୱୁତ୍ତୋତି ସୋ ଏୱ ଇଧାପି ‘‘ଅଦ୍ଧାୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ସୀତଂ ସୀତସ୍ସ ସଭାଗୋ, ତଥା ଉଣ୍ହଂ ଉଣ୍ହସ୍ସ । ୟଂ ପନ ସୀତଂ, ଉଣ୍ହଂ ୱା ସରୀରେ ସନ୍ନିପତିତଂ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଅନୂନଂ ଅନଧିକଂ ଏକାକାରଂ, ତଂ ଏକୋ ଉତୂତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସଭାଗଉତୁନୋ ଅନେକତ୍ତା ଏକ-ଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ଏୱଂ ଆହାରେପି । ଏକୱୀଥିଏକଜୱନସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ପଞ୍ଚଛଟ୍ଠଦ୍ୱାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ତତିସମୟକଥା ୱିପସ୍ସକାନଂ ଉପକାରତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ କଥିତା । ଜନକୋ ହେତୁ, ଉପଥମ୍ଭକୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ତେସଂ ଉପ୍ପାଦନଂ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଞ୍ଚ କିଚ୍ଚଂ । ୟଥା ବୀଜସ୍ସ ଅଙ୍କୁରୁପ୍ପାଦନଂ, ପଥୱୀଆଦୀନଞ୍ଚ ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭନଂ, କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତାରୂପୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂ, ଆହାରାଦୀନଂ ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭନଂ, ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ କଲାପସ୍ସ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଚ ଜନକାନଂ କମ୍ମାନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନଞ୍ଚ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାନଂ କିଚ୍ଚଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଉତୁଆଦୀନଂ ସଭାଗୱିସଭାଗତାସମ୍ଭୱତୋ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ସନ୍ତତିୱସେନ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ, କମ୍ମସ୍ସ ପନ ଏକଭୱନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ସଭାଗୱିସଭାଗତା ନତ୍ଥୀତି ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ସନ୍ତତିୱସେନ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗଂ ଅୱତ୍ୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦା ପନ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନଂ ହୋତି, ତଦା ବଲୱତା ଅକୁସଲେନ ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଦୁବ୍ବଲେନ କୁସଲେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୱତି । ଦୁବ୍ବଲେନ ଚ ଅକୁସଲେନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ବଲୱତା କୁସଲେନ ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୱତୀତି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱ ୱିସଭାଗତାତି ତେସମ୍ପି ସନ୍ତତିୱସେନ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗୋ ସମ୍ଭୱତି, ସୋ ପନ ନ ସବ୍ବକାଲିକୋତି ନ ଗହିତୋ ।
ତଂତଂସମୟନ୍ତି ଏକମୁହୁତ୍ତାଦିକୋ ସୋ ସୋ ସମୟୋ ଏତସ୍ସାତି ତଂତଂସମୟଂ, ରୂପଂ, ତଂତଂସମୟୱନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତୋପୁବ୍ବେତି ତତୋ ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ପରିୟାପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅନାଗତଂ । ପଚ୍ଛାତି ତତୋ ପଚ୍ଛା । ଖଣତ୍ତୟଂ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଅତୀତଂ। ୟସ୍ସ ହେତୁକିଚ୍ଚଂ, ପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅତିକ୍କନ୍ତଂ, ତଂ ଅତୀତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ହେତୁକିଚ୍ଚଂ, ଉପ୍ପନ୍ନଫଲତ୍ତା ନିଟ୍ଠିତଞ୍ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତୀସୁପି ଖଣେସୁ ପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ । ପଥୱୀଆଦୀନଂ ସନ୍ଧାରଣାଦିକଂ, ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଫୁସନାଦିକଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ ସକିଚ୍ଚଂ, ସକିଚ୍ଚସ୍ସ କରଣକ୍ଖଣୋ ସକିଚ୍ଚକ୍ଖଣୋ, ସହ ୱା କିଚ୍ଚେନ ସକିଚ୍ଚଂ, ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକିଚ୍ଚଂ ରୂପଂ ୱା ଅରୂପଂ ୱା ହୋତି, ସୋ ସକିଚ୍ଚକ୍ଖଣୋ, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଖଣାଦିକଥାୟଂ ‘‘ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନାଗତଂ, ପଚ୍ଛା ଅତୀତ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅଦ୍ଧାଦୀସୁ ୱିୟ ଭେଦାଭାୱତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟଂ । ଅଦ୍ଧାଦିୱସେନ ହି ଅଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମା ଅତୀତା ଅଞ୍ଞେ ଅନାଗତା ଅଞ୍ଞେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଖଣାଦିୱସେନ ପନ ନତ୍ଥି ଧମ୍ମତୋ ଭେଦୋ, କାଲତୋ ଏୱ ଭେଦୋ । ଉପ୍ପାଦତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନାଗତୋ, ଖଣତ୍ତୟେ ୱତ୍ତମାନୋ, ତତୋ ପରଂ ଅତୀତୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟା, ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଦି ୱିୟ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଅତୀତମନାଗତନ୍ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବତାଭାୱତୋ ।
୪୯୫. ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ଅପରିତୁସ୍ସମାନେନ ୟଦିପି ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନ୍ତି ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ତଥାପି ଅତ୍ଥେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତିକସଦ୍ଦାନଂ, ବହିଦ୍ଧାବାହିରସଦ୍ଦାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଭେଦୋ । ତଥା ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସଦ୍ଦୋ ସପରସନ୍ତାନିକେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ରୂପାଦୀସୁ ବାହିରସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ସସନ୍ତାନିକେସ୍ୱେୱ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀସୁ ତତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ବହିଦ୍ଧାସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେ । ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତମ୍ପି ନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତିକମେୱ, ପରପୁଗ୍ଗଲିକମ୍ପି ନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତବାହିରମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୪୯୬. ହୀନପଣୀତଭେଦୋ ପରିୟାୟତୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଦେୱ ସୁଦସ୍ସୀନଂ ରୂପଂ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ । ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅକୁସଲୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ହୀନଂ ଅନିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ୟଂ କୁସଲୱିପାକଂ, ତଂ ପଣୀତଂ ଇଟ୍ଠଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ଅକୁସଲୱିପାକୋ ସୟଂ ଅନିଟ୍ଠୋ ଅନିଟ୍ଠେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଇଟ୍ଠେ, ଏୱଂ କୁସଲୱିପାକୋପି ସୟଂ ଇଟ୍ଠୋ ଇଟ୍ଠେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅନିଟ୍ଠେ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ଅକୁସଲକମ୍ମଜୱସେନ ଅନିଟ୍ଠା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ୱିଭତ୍ତା, କୁସଲକମ୍ମଜଂ ପନ ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବଂ ଇଟ୍ଠମେୱ । କୁସଲକମ୍ମଜୱସେନ ଇଟ୍ଠା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ୱିଭତ୍ତା । କୁସଲକମ୍ମଜଞ୍ହି ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବଂ ଇଟ୍ଠମେୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬) ଚ ।
ତତ୍ଥ ମନାପାନିପି କାନିଚି ହତ୍ଥିରୂପାଦୀନି ଅକୁସଲକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାନି ସନ୍ତି, ନ ପନ ତାନି ତେସଂୟେୱ ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ସୁଖସ୍ସ ହେତୁଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ହି ସତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନା କତେନ କୁସଲେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅକୁସଲେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ତସ୍ମା କମ୍ମଜାନଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତା କମ୍ମକାରକସତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୟୋଜନାରହା ସିୟା । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁସଲକମ୍ମଜଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ଇଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି, ତେନ ଅକୁସଲକମ୍ମଜମ୍ପି ସୋଭନଂ ପରସତ୍ତାନଂ ଇଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଭୱିସ୍ସତି, କୁସଲକମ୍ମଜଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ଇଟ୍ଠମେୱାତି ।
ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ପନ କେସଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସରୂପଂ ଅମନାପଂ, ୟତୋ ତେ ଦିସ୍ୱାୱ ପଲାୟନ୍ତି, ମନୁସ୍ସା ଚ ଦେୱତାରୂପଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଭାୟନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଂ ରୂପଂ ଆରବ୍ଭ କୁସଲୱିପାକମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାଦିସସ୍ସ ପନ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱା ନ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଅଭିରତି ହୋତି । କୁସଲକମ୍ମଜସ୍ସ ପନ ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱିୟ ଅକୁସଲକମ୍ମଜସ୍ସ ଚ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ହତ୍ଥିଆଦୀନମ୍ପି ହି ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣଂ, କୁସଲକମ୍ମଜଂ ପନ ପୱତ୍ତେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେନ ପନ ୱୋମିସ୍ସକତ୍ତା ଅପ୍ପକଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଜଂ ବହୁଲଂ ଅକୁସଲୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ୱିପାକଂ ପନ ନ ସକ୍କା ୱଞ୍ଚେତୁନ୍ତି ୱିପାକୱସେନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନିଟ୍ଠା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା’’ତି, ତଂ ରୂପାଦିଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ କାମଗୁଣସଦିସତାୟ ତଂସଦିସେସୁ ତବ୍ବୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଟ୍ଠାନେୱ ହି ରୂପାଦୀନି ‘‘କାମଗୁଣା’’ତି ପାଳିୟଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୪-୧୬୫, ୧୭୭-୧୭୮, ୨୮୭; ୨.୧୫୫, ୨୮୦; ୩.୫୭, ୧୯୦; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୦) ୱୁତ୍ତାନି । କାମଗୁଣୱିସଭାଗା ୱା ରୂପାଦୟୋ ‘‘କାମଗୁଣା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଅସିୱେ ସିୱୋତି ୱୋହାରୋ ୱିୟ, ସବ୍ବାନି ୱା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାନି ରୂପାଦୀନି ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ କାମଗୁଣା ଏୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ରୂପା ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩) । ଅତିସୟେନ ପନ କମନୀୟତ୍ତା ସୁତ୍ତେସୁ କାମଗୁଣାତି ଇଟ୍ଠରୂପାଦୀନି ୱୁତ୍ତାନି ।
ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅଭିଦେସେନ ଲକ୍ଖଣତୋ ଦୂରସନ୍ତିକଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଓକାସତୋପେତ୍ଥ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଦୂରସନ୍ତିକତା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ତତ୍ଥ କିତ୍ତକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରୂପଂ ଓକାସୱସେନ ସନ୍ତିକେ ନାମ, କିତ୍ତକତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ଦୂରେ ନାମ ? ପକତିକଥାୟ କଥେନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱାଦସ ହତ୍ଥା ସୱନୂପଚାରୋ ନାମ, ତସ୍ସ ଓରତୋ ସନ୍ତିକେ, ପରତୋ ଦୂରେ । ତତ୍ଥ ସୁଖୁମରୂପଂ ଦୂରେ ହୋନ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣତୋପି ଓକାସତୋପି ଦୂରେ ହୋତି, ସନ୍ତିକେ ହୋନ୍ତଂ ପନ ଓକାସତୋୱ ସନ୍ତିକେ ହୋତି, ନ ଲକ୍ଖଣତୋ । ଓଳାରିକରୂପଂ ସନ୍ତିକେ ହୋନ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣତୋପି ଓକାସତୋପି ସନ୍ତିକେ ହୋତି, ଦୂରେ ହୋନ୍ତଂ ଓକାସତୋୱ ହୋତି, ନ ଲକ୍ଖଣତୋ । ‘‘ଉପାଦାୟୁପାଦାୟା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ରୂପଂ ସନ୍ତିକେ ନାମ, ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସାପି ପରସ୍ସ ଦୂରେ । ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ, ବହି ଠିତସ୍ସ ଦୂରେତି ଏୱଂ ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭପମୁଖପରିୱେଣସଙ୍ଘାରାମସୀମାଗାମଖେତ୍ତଜନପଦରଜ୍ଜସମୁଦ୍ଦଚକ୍କୱାଳେସୁ ତଦନ୍ତୋଗତବହିଗତାନଂ ୱସେନ ଦୂରସନ୍ତିକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୯୭.ତଦେକଜ୍ଝନ୍ତି ତଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଏକତୋ । ଅଭିସଂୟୂହିତ୍ୱାତି ସଂହରିତ୍ୱା, ସମୂହଂ ୱା କତ୍ୱା । ଅଭିସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା । ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ରୂପଂ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ରୂପଖନ୍ଧସଦ୍ଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣସମାସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ହି ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।
୪୯୮. ରାସିଭାୱୂପଗମନେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋତି ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
ସନ୍ତତିୱସେନ, ଖଣାଦିୱସେନ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଅଦ୍ଧାସମୟୱସେନ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗସ୍ସ ଅୱଚନଂ ସୁଖାଦିୱସେନ ଭିନ୍ନାୟ ଅତୀତାଦିଭାୱୱଚନତୋ । ନ ହି ସୁଖା ଏୱ ଅଦ୍ଧାୱସେନ, ସମୟୱସେନ ଚ ଅତୀତାଦିକା ହୋତି, ତଥା ଦୁକ୍ଖା ଏୱ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ଏୱ ଚ କାୟିକଚେତସିକାଦିଭାୱେନ ଭିନ୍ନା, ତେନ ୱେଦନାସମୁଦାୟୋ ଅଦ୍ଧାସମୟୱସେନ ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି ସମୁଦାୟସ୍ସ ତେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବତ୍ତା, ୱେଦନେକଦେସା ପନ ଗୟ୍ହମାନା ସନ୍ତତିଖଣେହି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅରହନ୍ତି ତଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ । ଏକସନ୍ତତିୟଂ ପନ ସୁଖାଦୀସୁ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ୟୋ ଭେଦୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଭାୱେନ ଗହିତୋ, ତସ୍ସ ଏକପ୍ପକାରସ୍ସ ପାକଟସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦିକା ତଂସହିତଦ୍ୱାରାଲମ୍ବନପ୍ପୱତ୍ତା, ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ତଦୁପ୍ପାଦକେକୱିଧୱିସୟସମାୟୋଗପ୍ପୱତ୍ତା ଚ ସନ୍ତତି ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ତସ୍ସା ଭେଦନ୍ତରଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛେଦକଭାୱେନ ଗହଣଂ କତଂ, ଲହୁପରିୱତ୍ତିନୋ ୱା ଅରୂପଧମ୍ମା ପରିୱତ୍ତନେନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ଅରହନ୍ତୀତି ସନ୍ତତିଖଣୱସେନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏକୱିଧୱିସୟସମାୟୋଗପ୍ପୱତ୍ତା ଦିୱସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ, ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତସଦ୍ଧାଦିସହିତୱେଦନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା । ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତଗତା’’ତି ଏତେନ ହେତୁପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଦସ୍ସେତି ।
୪୯୯. ସବ୍ୟାପାରସଉସ୍ସାହସୱିପାକତା କୁସଲାଦୀହି ତୀହିପି ସାଧାରଣାତି ଅସାଧାରଣମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସାୱଜ୍ଜକିରିୟହେତୁତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାୱଜ୍ଜକିରିୟହେତୁତୋତି ପାଣାତିପାତାଦିଗାରୟ୍ହକିରିୟାନିମିତ୍ତତୋ । କିଲେସସନ୍ତାପଭାୱତୋତି କିଲେସପରିଳାହେନ ସଦରଥଭାୱତୋ। ୱୂପସନ୍ତସଭାୱାୟ କୁସଲାୟ ୱେଦନାୟ ଓଳାରିକା । ସବ୍ୟାପାରତୋତି ସଈହତୋ । ତେନ ୟଥା ପୱତ୍ତମାନାୟସ୍ସା ୱିପାକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଥା ପୱତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନୟୋଗ୍ୟତମାହ । ସଉସ୍ସାହତୋତି ସସତ୍ତିତୋ, ତେନ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତଂ । ସୱିପାକତୋତି ୱିପାକସବ୍ଭାୱତୋ, ତେନ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେନସ୍ସା ୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତନଂ । ତୀହିପି ପଦେହି ୱିପାକଧମ୍ମତଂୟେୱ ଦସ୍ସେତି । କାୟକମ୍ମାଦିବ୍ୟାପାରସବ୍ଭାୱତୋ ୱା ସବ୍ୟାପାରତୋ, ଜୱନୁସ୍ସାହୱସେନ ସଉସ୍ସାହତୋ, ୱିପାକୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୱସେନ ସୱିପାକତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିପାକଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୀପି କିରିୟା କୁସଲା ୱିୟ ସବ୍ୟାପାରା, ସଉସ୍ସାହା ଏୱ ଚ ହୋତୀତି ତଦୁଭୟଂ ଅନାମସିତ୍ୱା କିରିୟାବ୍ୟାକତୱାରେ ‘‘ସୱିପାକତୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ୟାବଜ୍ଝତୋତି କିଲେସଦୁକ୍ଖେନ ସଦୁକ୍ଖତୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋତି ଅନୱଜ୍ଜକିରିୟହେତୁତୋ, କିଲେସସନ୍ତାପାଭାୱତୋ, ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝତୋ ଚ ୱୂପସନ୍ତୱୁତ୍ତୀତି ଏୱଂ ଅକୁସଲାୟ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସତୋ । ୟଥାୟୋଗନ୍ତି ୟୋଗାନୁରୂପଂ । ତୀସୁ କାରଣେସୁ ୟଂ ୟଂ ୟସ୍ସା ୟସ୍ସା ୟୁଜ୍ଜତି, ତଦନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲାକୁସଲୱେଦନାହି ୱିପାକବ୍ୟାକତାୟ ତୀହିପି କାରଣେହି ଓଳାରିକା। କିରିୟାବ୍ୟାକତାୟ ସୱିପାକତୋ ସୱିପାକତାୱିସିଟ୍ଠସବ୍ୟାପାରସଉସ୍ସାହତୋ ୱାତି । ୱୁତ୍ତପରିୟାୟେନାତି ୱିପାକବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାପାରତୋ, ଅନୁସ୍ସାହତୋ, ଅୱିପାକତୋ ଚ ତାହି କୁସଲାକୁସଲୱେଦନାହି ସୁଖୁମା । କିରିୟାବ୍ୟାକତା ଅୱିପାକତୋ, ଅୱିପାକତାୱିସିଟ୍ଠସବ୍ୟାପାରସଉସ୍ସାହତୋ ୱାତି ଏୱଂ କୁସଲାକୁସଲାୟ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ । କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତା ହି କମ୍ମପଟିବିମ୍ବଭୂତା ଚ କାୟକମ୍ମାଦିବ୍ୟାପାରୱିରହତୋ ନିରୁସ୍ସାହା ୱିପାକା । ସଉସ୍ସାହା ଚ କିରିୟା ଅୱିପାକଧମ୍ମା । ସୱିପାକଧମ୍ମା ହି ସଗବ୍ଭା ୱିୟ ଓଳାରିକାତି ।
୫୦୦.ନିରସ୍ସାଦତୋତି ଅସ୍ସାଦାଭାୱତୋ ସୁଖପଟିକ୍ଖେପତୋ । ସୱିପ୍ଫାରତୋତି ସପରିପ୍ଫନ୍ଦତୋ, ଅନୁପସନ୍ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଭୱନତୋତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣତୋ । ସୁଖାୟ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ନତ୍ଥି, ଉପେକ୍ଖାୟ ସାତତା । ସନ୍ତତାଦୟୋ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁଖୁପେକ୍ଖାସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ‘‘ୟଥାୟୋଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାକଟତୋତି ସୁଖିତୋ ଦୁକ୍ଖିତୋତି ଦିସ୍ୱାପି ଜାନିତବ୍ବତ୍ତା ୱିଭୂତଭାୱତୋ । ସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ।
୫୦୧.ଅସମାପନ୍ନସମାପନ୍ନ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଭୂମିୱସେନାପି ୱେଦନାନଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତରା ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱେଦନା ।
ଓଘନିୟତୋତି ଓଘେହି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅତିକ୍କମିତବ୍ବତୋ । ତଥା ୟୋଗନିୟତୋ, ଗନ୍ଥନିୟତୋ ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ଗନ୍ଥୋୱ ଗନ୍ଥନଂ, ତସ୍ସ ହିତଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧନତୋତି ଗନ୍ଥନିୟଂ। ଏୱଂ ନୀୱରଣିୟଂ, ଉପାଦାନିୟଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଂକିଲେସେ ନିୟୁତ୍ତା, ସଂକିଲେସଂ ୱା ଅରହନ୍ତୀତି ସଂକିଲେସିକା । ସା ଅନାସୱା ।
୫୦୨.ତତ୍ଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଓଳାରିକସୁଖୁମତାୟ । ସମ୍ଭେଦୋତି ସଙ୍କରୋ । ‘‘ଓଳାରିକା, ସୁଖୁମା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ଜାତିଆଦିୱସେନ ପୁନ ସୁଖୁମୋଳାରିକଭାୱାପତ୍ତିଦୋସୋ ୟଥା ନ ହୋତି, ତଥା ପରିହରିତବ୍ବୋ। ଜାତିୱସେନ ସୁଖୁମାୟ ୱେଦନାୟ ସଭାୱପୁଗ୍ଗଲଲୋକିୟୱସେନ ଓଳାରିକତଂ ପାଳିୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସୁଖାଦୟୋପୀତି ଏତ୍ଥ ଅକୁସଲା ୱେଦନା ଜାତିୱସେନ ଓଳାରିକା, ସଭାୱୱସେନ ସୁଖୁମା। କୁସଲଜ୍ଝାନସହଗତା ସୁଖା ୱେଦନା ଜାତିୱସେନ ଓଳାରିକା, ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱେଦନାତି କତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ସୁଖୁମାତି ଏୱମାଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘ନ ପରାମସିତବ୍ବୋ’’ତି ଏତେନ ଜାତିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱୋମିସ୍ସକା ଏୱ ଗହେତବ୍ବା । ଏୱଂ ସମ୍ଭେଦସ୍ସ ପରିହାରୋ, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଅବ୍ୟାକତମୁଖେନ, ଏୱଂ କୁସଲାକୁସଲମୁଖେନପି, ୟଥା ଚ ଜାତିମୁଖେନ, ଏୱଂ ସଭାୱାଦିମୁଖେନପି ଦସ୍ସେତବ୍ବନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତି ଅତିଦିସତି ।
ଇଦାନି ଜାତିଆଦିକୋଟ୍ଠାସେସୁପି ମିଥୋ ଅକୁସଲାଦୀନଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଓଳାରିକସୁଖୁମତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ‘‘ନିସ୍ସୟଦହନତୋ’’ତି ଇମିନା ଦୋସସହଗତାୟ ପାକଟଂ କୁରୂରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ନିୟତାତି ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମେନ ନିୟତା, ଆନନ୍ତରିୟଭାୱପ୍ପତ୍ତା କପ୍ପତିଟ୍ଠନକୱିପାକତାୟ କପ୍ପଟ୍ଠିତିକା ଦେୱଦତ୍ତାଦୀନଂ ୱିୟ । ଅସଙ୍ଖାରିକା ସଭାୱତିଖିଣତାୟ ଓଳାରିକା । ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତା ମହାସାୱଜ୍ଜତାୟ ଓଳାରିକା । ସାପି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନିୟତା ଓଳାରିକା, ତତୋ କପ୍ପଟ୍ଠିତିକା, ତତୋ ଅସଙ୍ଖାରିକାତି ତିୱିଧାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଏକଜ୍ଝଂ ୱୁତ୍ତା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂୟେୱ ୟୋଜେତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ଇତରା ସୁଖୁମା’’ତି । ଅୱିସେସେନାତି ଦୋସସହଗତା, ଲୋଭସହଗତାତି ଅଭେଦେନ । ଅକୁସଲା ବହୁୱିପାକା ଦୋସୁସ୍ସନ୍ନତାୟ ଓଳାରିକା। ତଥା କୁସଲା ଅପ୍ପୱିପାକା। ମନ୍ଦଦୋସତ୍ତା ଅକୁସଲା ଅପ୍ପୱିପାକା ସୁଖୁମା। ତଥା କୁସଲା ବହୁୱିପାକା।
ଓଳାରିକସୁଖୁମନିକନ୍ତିୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ କାମାୱଚରାଦୀନଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା, ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ଏକନ୍ତସୁଖୁମାୱ । ତତ୍ଥାପି ଚ ୱିଭାଗଂ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି । ଭାୱନାମୟାପୀତି ଭାୱନାମୟାୟ ଭେଦନେନ ଦାନସୀଲମୟାନମ୍ପି ଭେଦନଂ ନୟତୋ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭାୱନାୟ ପଗୁଣବଲୱକାଲାଦୀସୁ କଦାଚି ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନପି ମନସିକାରୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭାୱନାମୟାପି ଦୁହେତୁକା’’ତି । ତଂତଂଭୂମିୱିପାକକିରିୟାୱେଦନାସୂତି ଏତ୍ଥ ‘‘କାମାୱଚରୱିପାକା ଓଳାରିକା, ରୂପାୱଚରା ସୁଖୁମା’’ତିଆଦିନା ୟାୱ ଅରହତ୍ତଫଲା ନେତବ୍ବଂ । ‘‘କାମାୱଚରକିରିୟା ଓଳାରିକା, ରୂପାୱଚରକିରିୟା ସୁଖୁମା’’ତିଆଦିନା କାମାୱଚରା ଚ ‘‘ଦାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଓଳାରିକା, ସୀଲାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ସୁଖୁମା’’ତିଆଦିନା ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନା ନେତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଜାତିକୋଟ୍ଠାସେ ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ, ଏୱଂ ସଭାୱକୋଟ୍ଠାସାଦୀସୁପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖାଦୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବୋ ଚାୟଂ ୱିଭାଗୋ ଲକ୍ଖଣସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ୱୁତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଓକାସୱସେନ ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ସୁଖାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବାସୁ ଭୂମୀସୁ । ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ୟା ୟା ୱେଦନା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ତଦନୁରୂପଂ । ୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରବ୍ଭ ୱେଦନା ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ୱସେନାପି । ହୀନୱତ୍ଥୁକାତି ହୀନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କଙ୍ଗୁଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱେଦନା ହୀନୱତ୍ଥୁକତାୟ ଓଳାରିକା। ସାଲିମଂସୋଦନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପଣୀତୱତ୍ଥୁକତାୟ ସୁଖୁମାତି ।
୫୦୩.ଆଦିନା ନୟେନାତି ସବ୍ବଂ ପାଳିଗତିଂ ଆମସତି । ଜାତିଆଦିୱସେନ ଅସମାନକୋଟ୍ଠାସତା ୱିସଭାଗତା। ଦୁକ୍ଖୱିପାକତାଦିୱସେନ ଅସଦିସକିଚ୍ଚତା ଅସଂସଟ୍ଠତା, ନ ଅସମ୍ପୟୋଗୋ । ୟଦି ସିୟା, ଦୂରୱିପରିୟାୟେନ ସନ୍ତିକଂ ହୋତୀତି ସଂସଟ୍ଠତା ସନ୍ତିକତା ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ୱେଦନାୟ ୱେଦନାସମ୍ପୟୋଗୋ ଅତ୍ଥି । ସନ୍ତିକପଦୱଣ୍ଣନାୟ ଚ ‘‘ସଭାଗତୋ ଚ ସରିକ୍ଖତୋ ଚା’’ତି ୱକ୍ଖତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସଦିସସଭାୱତା ଅସରିକ୍ଖତା । ସବ୍ବୱାରେସୂତି ଓଳାରିକସୁଖୁମଭେଦେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ସବ୍ବେସୁ ୱାରେସୁ । ଜାତିଆଦିୱସେନ ସମାନକୋଟ୍ଠାସତା ସଭାଗତା, ଦୁକ୍ଖୱିପାକତାଦିୱସେନ ପନ ସଦିସସଭାୱତା ସରିକ୍ଖତା। ତେନାହ ‘‘ଅକୁସଲା ପନ…ପେ॰… ସନ୍ତିକେ’’ତି ।
ଇତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖୱଣ୍ଣନା ।
କମାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୦୪.ଏତନ୍ତି ଏୱଂ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ । ଞାଣଭେଦତ୍ଥନ୍ତି ନାନପ୍ପକାରଂ ଞାଣପ୍ପଭେଦତ୍ଥଂ । କମତୋତି ଦେସନାକ୍କମତୋ, ୟେନ କାରଣେନାୟଂ ଦେସନାକ୍କମୋ କତୋ, ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସେସତୋତି ଭେଦତୋ, ଖନ୍ଧୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୱିଭାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୂନାଧିକତୋତି ପଞ୍ଚଭାୱତୋ । ଉପମାତୋତି ଉପମାହି ଉପମେତବ୍ବତୋ । ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ ଦ୍ୱିଧାତି ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଞାଣେନ ପସ୍ସିତବ୍ବତୋ । ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋତି ୟଥା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ । ୱିଭାୱିନାତି ପଞ୍ଞୱତା ।
ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋତି ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନପଟିପାଟି । ‘‘ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୮, ୯) ପଠମଂ ପହାତବ୍ବା ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା, ଦୁତିୟଂ ପହାତବ୍ବା ଦୁତିୟଂ ୱୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ପହାନକ୍କମୋ। ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପଟିପଜ୍ଜ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବା, ତଥା ତତୋ ପରାପୀତି ଆହ ‘‘ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି…ପେ॰… ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ’’ତି, ଅନୁପୁବ୍ବପଣୀତା ଭୂମିୟୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୱତ୍ଥିତାତି ଅୟଂ ଭୂମିକ୍କମୋ। ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିକୋ (ୱିଭ॰ ୩୫୫) ଏକକ୍ଖଣେପି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିସମ୍ଭୱତୋ ଦେସନାକ୍କମୋ ଚ । ଦାନକଥାଦୟୋ ଅନୁପୁବ୍ବୁକ୍କଂସତୋ କଥିତା, ଉପ୍ପତ୍ତିଆଦିୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ପନ ଦାନାଦୀନଂ ଇଧ ଦେସନାକ୍କମୱଚନଂ । ଉପ୍ପତ୍ତିଆଦିୱୱତ୍ଥାନହେତୁକତାୟ ହି ‘‘ପଠମଂ କଲଲଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫; କଥା॰ ୬୯୨) ଦେସନାପି ସମାନା ଉପ୍ପତ୍ତିଆଦିକମଭାୱେନେୱ ୱୁତ୍ତା । ୟଥାୱୁତ୍ତୱୱତ୍ଥାନାଭାୱେନ ପନ ଅନେକେସଂ ୱଚନାନଂ ସହପୱତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ ୟେନ କେନଚି ପୁବ୍ବାପରିୟେନ ଦେସେତବ୍ବତାୟ ତେନ ତେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଦେସନାମତ୍ତସ୍ସେୱ କମୋ ଦେସନାକ୍କମୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବାପରିୟୱୱତ୍ଥାନେନାତି ପଠମଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତତୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବାପରିୟୱୱତ୍ଥାନେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଅପ୍ପହାତବ୍ବତୋତି ଖନ୍ଧେସୁ ଏକଚ୍ଚାନଂ ପହାତବ୍ବତାୱ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ପହାନକ୍କମୋ । ସତି ହି ସବ୍ବେସଂ ପହାତବ୍ବତାୟ ପହାନକ୍କମେନ ନେସଂ ଦେସନା ସିୟା । ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନୀୟତୋତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୱସେନ ନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ‘‘ଚତୁଭୂମିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ୱେଦନାଦୀନଂ ଅନିୟତଭୂମିକତଂ ଦସ୍ସେତି । ନିୟତଭୂମିକାନଞ୍ହି ଭୂମିକ୍କମୋ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ ।
ଅଭେଦେନାତି ରୂପାଦୀନଂ ଭେଦଂ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଏକଜ୍ଝଂ ପିଣ୍ଡଗ୍ଗହଣେନ । ଅତ୍ତଗାହପତିତନ୍ତି ଅତ୍ତଗାହସଙ୍ଖାତେ ଦିଟ୍ଠୋଘେ ନିପତିତଂ । ସମୂହଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଦସ୍ସନେନାତି ରୂପତୋ ଅରୂପଂ ୱିୱେଚେନ୍ତୋ ରୂପାରୂପସମୂହେ ଘନୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜନଦସ୍ସନେନ । ଚକ୍ଖୁଆଦୀନମ୍ପି ୱିସୟଭୂତନ୍ତି ଏକଦେସେନ ସମୁଦାୟଭୂତଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱଦତି । ୟା ଏତ୍ଥ ଇଟ୍ଠଂ, ଅନିଟ୍ଠଞ୍ଚ ରୂପଂ ସଂୱେଦେତି, ଅୟଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠରୂପସଂୱେଦନିକଂ ୱେଦନଂ ଦେସେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାନମ୍ପି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସଭାୱତ୍ତା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ । ସଞ୍ଞାୟ ଗହିତାକାରେ ୱିସୟେ ଅଭିସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଞାୱସେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରକେ’’ତି । ୟଥା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱୋ ପାକଟୋ, ନ ତଥା ୱେଦନାଦୀନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱେଦନାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨), ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୬୨), ଛଦ୍ୱାରାଧିପତି ରାଜା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୮୧ ଏରକପତ୍ଥନାଗରାଜୱତ୍ଥୁ) ୱଚନତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଧିପତି ।
୫୦୫. ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ସାସୱଂ ଉପାଦାନିୟ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଅନାସୱାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ତଂସଭାୱତାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ, ନ ଅନାସୱରୂପନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ।
ଅନାସୱାୱ ଖନ୍ଧେସୁ ୱୁତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ, ଅନାସୱା ଖନ୍ଧେସ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସବ୍ବେପେତେ ଖନ୍ଧାପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାପି ।
୫୦୬. ସବ୍ବସଙ୍ଖତାନଂ ସଭାଗେନ ଏକଜ୍ଝଂ ସଙ୍ଗହୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖତସଭାଗେକସଙ୍ଗହୋ। ସଭାଗସଭାୱେନ ହି ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନା ସବ୍ବସଙ୍ଖତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ରୁପ୍ପନାଦିସାମଞ୍ଞେନ ସମାନକୋଟ୍ଠାସା ସଭାଗାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସୁ ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚଂ ଆୟୂହନରସାୟ ଚେତନାୟ ବଲୱନ୍ତି ସା ‘‘ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅଞ୍ଞେ ଚ ରୁପ୍ପନାଦିୱିସେସଲକ୍ଖଣରହିତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣସାମଞ୍ଞେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଫୁସନାଦୟୋ ପନ ସଭାୱା ୱିସୁଂ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୱଚନୀୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଧମ୍ମସଭାୱଞ୍ଞୁନା ତଥାଗତେନ ଫସ୍ସକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ୟେ ହି କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ସସ୍ସତୱାଦା ସସ୍ସତଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ଇମେ ଏୱ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଚ୍ଚ, ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିସୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗାହସ୍ସ ଏତପ୍ପରମତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏତେନ ଚ ୱକ୍ଖମାନସୁତ୍ତୱସେନ ଚ ଖନ୍ଧେ ଏୱ ନିସ୍ସାୟ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଚ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରୂପନ୍ତି ରୁପ୍ପନସଭାୱଂ ଧମ୍ମଜାତମାହ । ୱେଦନନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫) ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୱଚନୀୟାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ ନ ପଞ୍ଚେୱାତି ଚୋଦନଂ ନିୱତ୍ତେତୁମାହ ‘‘ଅଞ୍ଞେସଂ ତଦୱରୋଧତୋ’’ତି ।
୫୦୭. ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିୱାସଟ୍ଠାନତୋ’’ତି । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୱସେନ ୱେଦନାୟ ଆବାଧକତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ରାଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱିପରିଣାମାଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଆକାରଗାହିକା ତଂତଂସଙ୍କପ୍ପମୂଲଭୂତା ସଞ୍ଞା ସମୁଟ୍ଠାନଂ। ପିତ୍ତାଦି ୱିୟ ରୋଗସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ। ଉତୁଭୋଜନୱିସମତାୱିସମପରିହାରାଦି ୱିୟ ମୂଲକାରଣଂ ନିଦାନଂ। ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତା ଚେତସିକାତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗିଲାନୂପମଂ ୱୁତ୍ତଂ । କୁଟ୍ଠରୋଗୱତୋ ସିନିୟ୍ହନଂ ତସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱିୟ ବାଲସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦନାଦୁକ୍ଖାୱହା ଅସପ୍ପାୟସେୱନସଦିସୀ । ୱେଦନତ୍ତାୟାତି ୱେଦନାସଭାୱତ୍ଥଂ, ୱେଦନତ୍ତଲାଭାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣଟ୍ଠାନତାୟ, ଭୋଜନାଧାରତାୟ ଚ ଚାରକୂପମଂ, ଭାଜନୂପମଞ୍ଚ ରୂପଂ । ସୁଭସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ୱେଦନାକାରଣସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ, ୱେଦନାଭୋଜନସ୍ସ ଛାଦାପନତୋ ଚ ଅପରାଧୂପମା, ବ୍ୟଞ୍ଜନୂପମା ଚ ସଞ୍ଞା । ୱେଦନାହେତୁତୋ କାରଣକାରକୂପମୋ, ପରିୱେସକୂପମୋ ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଭତ୍ତକାରୋ ଏୱ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପରିୱିସତୀତି ପରିୱେସକଗ୍ଗହଣଂ । ୱେଦନାୟ ୱିବାଧିତବ୍ବତୋ, ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବତୋ ଚ ଅପରାଧିକୂପମଂ, ଭୁଞ୍ଜକୂପମଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୦୮. ‘‘ପଞ୍ଚ ୱଧକା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକାତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଆସୀୱିସୂପମେ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ୱଧକାତି ୱୁତ୍ତା, ‘‘ଭାରୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଭାରସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨) ଭାରାତି, ‘‘ଅତୀତମ୍ପାହଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଏୱମେୱ ରୂପେନ ଖଜ୍ଜିଂ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ରୂପେନ ଖଜ୍ଜାମି । ଅହଞ୍ଚେୱ ଖୋ ପନ ଅନାଗତଂ ରୂପଂ ଅଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟଂ, ଅନାଗତମ୍ପାହଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଏୱମେୱ ରୂପେନ ଖଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ, ସେୟ୍ୟଥାପି…ପେ॰… ଖଜ୍ଜାମୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ଖଜ୍ଜନୀୟପରିୟାୟେ ଖାଦକାତି, ‘‘ସୋ ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପଂ ‘ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପ’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୫) ୟମକସୁତ୍ତେ ଅନିଚ୍ଚାଦିକାତି । ୟଦିପି ‘‘ଇଧ ପନ ସବ୍ବେପେତେ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଖନ୍ଧାତି ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ବାହୁଲ୍ଲେନ ପନ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ତଦନ୍ତୋଗଧାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିପସ୍ସନାୟ ଭୂମିୱିଚାରୋ ହେସୋତି ।
ଫେଣପିଣ୍ଡୋୱିୟାତିଆଦୀସୁ ରୂପାଦୀନଂ ଏୱଂ ଫେଣପିଣ୍ଡାଦିସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ୟଥା ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ନିସ୍ସାରୋ ପରିଦୁବ୍ବଲୋ ଅଗୟ୍ହୁପଗୋ; ଗହିତୋପି କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି, ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦୋ ଅନେକସନ୍ଧିସଙ୍ଘଟିତୋ ବହୂନଂ ପାଣକାନଂ ଆୱାସୋ ଅନୁପୁବ୍ବୂପଚିତୋ ସବ୍ବାୱତ୍ଥନିପାତୀ ଅୱସ୍ସଂଭେଦୀ, ଏୱଂ ରୂପମ୍ପି ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହତୋ ନିସ୍ସାରଂ ଫେଗ୍ଗୁ ୱିୟ, ସୁଖଭଞ୍ଜନୀୟତୋ ଦୁବ୍ବଲଂ, ନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଧୁୱନ୍ତି ୱା ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ଗହିତମ୍ପି ତଥା ନ ହୋତି, ବହୁଛିଦ୍ଦଂ ଅସୀତିସତସନ୍ଧିସଙ୍ଘଟିତଂ ଅନେକକିମିକୁଲାୱାସଂ କଲଲାଦିୱସେନ ଅନୁପୁବ୍ବୂପଚିତଂ କଲଲକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବାସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ୱିନସ୍ସତି, ଅୱସ୍ସମେୱ ଚ ଭିଜ୍ଜତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୯୫; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬ କମାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକଥା) ପନ ପରିମଦ୍ଦନାସହନମେୱ ଉପମୂପମେୟ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟଥା ପୁବ୍ବୁଳୋ ନିସ୍ସାରୋ ପରିଦୁବ୍ବଲୋ ଅଗୟ୍ହୁପଗୋ, ଗହିତୋପି ନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି, ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକୋ, ତଥା ୱେଦନାପି । ୟଥା ଚ ପୁବ୍ବୁଳୋ, ଉଦକତଲଂ, ଉଦକବିନ୍ଦୁଂ, ଉଦକଜଲ୍ଲିକଂ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁଟଂ କତ୍ୱା ଗହଣୱାତଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରି କାରଣାନି ପଟିଚ୍ଚ ଜାୟତି, ଏୱଂ ୱେଦନାପି ୱତ୍ଥୁଂ, ଆରମ୍ମଣଂ, କିଲେସଜଲ୍ଲଂ, ଫସ୍ସସଙ୍ଘଟ୍ଟନଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରି କାରଣାନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥା ହି ଉଦକତଲେ ବିନ୍ଦୁନିପାତଜନିତୋ ୱାତୋ ଉଦକଜଲ୍ଲିକସଙ୍ଖାତଂ ଉଦକଲସିକଂ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁଟଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବୁଳଂ ନାମ କରୋତି, ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆରମ୍ମଣାପାଥଗମନଜନିତୋ ଫସ୍ସୋ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଂ କିଲେସଜଲ୍ଲଂ ସହକାରୀପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱେଦନଂ ନାମ କରୋତି । ଇଦଞ୍ଚ କିଲେସେହି ମୂଲକାରଣଭୂତେହି, ଆରମ୍ମଣସ୍ସାଦନଭୂତେହି ଚ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟଗତଂ ୱେଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତା, ଊନେହିପି ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ଇଧ ମୁହୁତ୍ତରମଣୀୟତା ଉପମୋପମେୟ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟଥା ପନ ମରୀଚିକା ଅସାରା ଅଗୟ୍ହୁପଗା । ନ ହି ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପାତୁଂ ୱା ନ୍ହାୟିତୁଂ ୱା ଭାଜନଂ ୱା ପୂରେତୁଂ ସକ୍କା, ଏୱଂ ସଞ୍ଞାପି ଅସାରା ଅଗୟ୍ହୁପଗା । ୟଥା ଚ ମରୀଚିକା ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନା ସଞ୍ଜାତୂମିୱେଗା ୱିୟ ଖାୟନ୍ତୀ ମହାଜନଂ ୱିପ୍ପଲମ୍ବେତି, ଏୱଂ ସଞ୍ଞାପି ‘‘ନୀଲଂ ପୀତଂ ଦୀଘଂ ରସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନା ସଭାୱମତ୍ତେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ‘‘ସୁଭଂ ସୁଖଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିମିଚ୍ଛାଗାହସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ଲୋକଂ ୱିପ୍ପଲମ୍ବେତି ।
ୟଥା କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅସାରୋ ଅଗୟ୍ହୁପଗୋ । ନ ହି ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗୋପାନସୀଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଉପନେତୁଂ ସକ୍କା, ଉପନୀତମ୍ପି ତଥା ନ ହୋତି, ବହୁୱଟ୍ଟିସମୋଧାନୋ ଚ ହୋତି, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋପି ଅସାରୋ ଅଗୟ୍ହୁପଗୋ । ନ ହି ତଂ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗହେତୁଂ ସକ୍କା, ଗହିତମ୍ପି ତଥା ନ ହୋତି, ବହୁଧମ୍ମସମୋଧାନୋ ଚ । ଅଞ୍ଞଦେୱ ହି ଫସ୍ସସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଚେତନାଦୀନଂ, ତେ ପନ ସବ୍ବେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟଥା ଚ ମାୟା ଅସାରା ଅଗୟ୍ହୁପଗା । ନ ହି ତଂ ଗହେତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ କିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୁଂ ସକ୍କା, ଇତ୍ତରା ଲହୁପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଅମଣିଆଦିମେୱ ମଣିଆଦିରୂପେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ମହାଜନଂ ୱଞ୍ଚେତି, ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଅସାରଂ ଇତ୍ତରଂ ଲହୁପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱିୟ, ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱିୟ, ଠିତଂ ୱିୟ, ନିସିନ୍ନଂ ୱିୟ ଚ କତ୍ୱା ଗାହାପେତି, ଅଞ୍ଞଦେୱ ଚିତ୍ତଂ ଆଗମନେ, ଅଞ୍ଞଂ ଗମନାଦୀସୂତି । ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମାୟାସଦିସଂ ।
ପଞ୍ଚପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଅସୁଭାଦିସଭାୱା ଏୱ ସଂକିଲେସାସୁଚିୱତ୍ଥୁଭାୱାଦିତୋତି ଅସୁଭାଦିତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଏୱ, ତଥାପି କତ୍ଥଚି କୋଚି ୱିସେସୋ ସୁଖଗ୍ଗହଣୀୟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିସେସତୋ ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଚତୁୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନକରାତି ତେସଂ ଗୋଚରଭାୱେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅସୁଭାଦିଭାୱେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା ।
୫୦୯.ଖନ୍ଧେହି ନ ୱିହଞ୍ଞତି ପରିୱିଦିତସଭାୱତ୍ତା । ୱିପସ୍ସକୋପି ତେସଂ ୱିପତ୍ତିୟଂ ନ ଦୁକ୍ଖମାପଜ୍ଜତି, ଖୀଣାସୱେସୁ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ତେ ହି ଆୟତିମ୍ପି ଖନ୍ଧେହି ନ ବାଧୀୟନ୍ତୀତି ।
କବଳୀକାରାହାରଂ ପରିଜାନାତୀତି ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୬,୫୭) ୱଚନତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସମୁଦୟଭୂତେ କବଳୀକାରାହାରେପି ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞା। ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପଂ ପନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ କବଳୀକାରାହାରଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଞାତପରିଞ୍ଞା। ତସ୍ସ ଚ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସୀ ହୋତୀତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଏୱଂ ପରିଞ୍ଞତ୍ତୟେ ସିଜ୍ଝନ୍ତେ ଇମେ ୱିପଲ୍ଲାସାଦୟୋ ୱିଧମୀୟନ୍ତି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କାମରାଗଭୂତଂ ଅଭିଜ୍ଝଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନାୟ ହି କାମରାଗପ୍ପହାନଂ ହୋତି, କାମରାଗମୁଖେନ ୱା ସବ୍ବଲୋଭପ୍ପହାନଂ ୱଦତି । ନ ଉପାଦିୟତି ନ ଗଣ୍ହତି ନ ଉପ୍ପାଦେତି ।
‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୯; ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୨୪) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱେଦନାୟ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହନ୍ତୋ ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଫସ୍ସାହାରେପି ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦିନା ଆହାରପରିଜାନନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଫସ୍ସପରିଜାନନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱେଦନାୟ ଦୁକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନେନ ତତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତି। ସୁଖତ୍ଥମେୱ ଭୱପତ୍ଥନା ହୋତୀତି ୱେଦନାୟ ତଣ୍ହଂ ପଜହନ୍ତୋ ଭୱୋଘଂ ଉତ୍ତରତି। ତତୋ ଏୱ ଭୱୟୋଗେନ ୱିସଂୟୁଜ୍ଜତି । ଭୱାସୱେନ ଚ ଅନାସୱୋ ହୋତି, ସବ୍ବୱେଦନଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପରେନ ଅପୁବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦିତଂ, ସୁଖଂ ୱା ୱିନାସିତଂ ନ ଚିନ୍ତେତି, ତତୋ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୩୭; ୱିଭ॰ ୯୦୯) ଆଘାତୱତ୍ଥୁପ୍ପହାନତୋ ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥଂ ଭିନ୍ଦତି। ‘‘ସୁଖବହୁଲେ ସୁଗତିଭୱେ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦୀହି ସୁଦ୍ଧିଂ ପରାମସନ୍ତୋ ସୁଖପତ୍ଥନାୱସେନେୱ ପରାମସତୀତି ୱେଦନାୟ ତଣ୍ହଂ ପଜହନ୍ତୋପି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ନ ଉପାଦିୟତି।
ମନୋସଞ୍ଚେତନା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞା ପନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେ ଅନତ୍ତତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତି, ତଞ୍ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତୀରେତି ଚାତି ‘‘ସଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଖାରେ…ପେ॰… ପରିଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେ ଅନତ୍ତାତି ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିମୂଲକତ୍ତା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିଂ ୱିୟ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିୟୋପି ୱିଧମତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋଘଂ ଉତ୍ତରତି…ପେ॰… ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ନ ଉପାଦିୟତୀ’’ତି ଆହ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ତିସ୍ସୋପି ଅନୁପସ୍ସନା ଉସ୍ସୁକ୍କନ୍ତୋ ତୀହିପି ପରିଞ୍ଞାହି ୱିଞ୍ଞାଣାହାରଂ ପରିଜାନାତି। ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତି। ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚଗ୍ଗାହବାହୁଲ୍ଲତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଘନଗହଣଂ ହୋତୀତି ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ତଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘଂ ଉତ୍ତରତି। ତତୋ ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗେନ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱେନ ଅନାସୱୋ ଚ ହୋତି। ମୋହବଲେନେୱ ସୀଲବ୍ବତପରାମସନଂ ହୋତୀତି ତଂ ପଜହନ୍ତୋ ‘‘ସୀଲବ୍ବତପରାମାସକାୟଗନ୍ଥଂ ଭିନ୍ଦତି।
‘‘ୟଞ୍ଚ ଖୋ ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୁଚ୍ଚତି ଚିତ୍ତଂ ଇତିପି, ମନୋ ଇତିପି, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଇତିପି, ତତ୍ରାସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନାଲଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁଂ, ନାଲଂ ୱିରଜ୍ଜିତୁଂ, ନାଲଂ ୱିମୁଚ୍ଚିତୁଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଦୀଘରତ୍ତଂ ହେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋସିତଂ ମମାୟିତଂ ପରାମଟ୍ଠଂ ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୨) –
ୱଚନତୋ ୟଥା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ଉପାଦିୟତି, ଏୱଂ ତଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ନ ଉପାଦିୟତୀତି ।
ଏୱଂ ମହାନିସଂସନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ୱିପଲ୍ଲାସାଦିସକଲସଂକିଲେସୱିଧମନୁପାୟଭାୱତୋ ଏୱଂ ୱିପୁଲୁଦୟଂ । ୱଧକାଦିୱସେନାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୱଧକାଦିୱସେନ । ପସ୍ସେୟ୍ୟାତି ଞାଣଦସ୍ସନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ।
ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ଚୁଦ୍ଦସମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୫. ଆୟତନଧାତୁନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଆୟତନୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୧୦. ‘‘ଖନ୍ଧାୟତନା’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ପଦୁଦ୍ଧାରୱସେନ ‘‘ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦେନାହ ‘‘ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପରତୋ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦି ନେସଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ ।
ଅତ୍ଥୋ ନାମ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ଭାୱତ୍ଥୋ ପନ ଲକ୍ଖଣମେୱ। ସୋ ପନ ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଦୁୱିଧୋ – ଅସାଧାରଣୋ ସାଧାରଣୋତି । ତତ୍ଥ ଅସାଧାରଣୋ ଚକ୍ଖାଦିସଦ୍ଦତ୍ଥୋ, ସାଧାରଣୋ ଆୟତନସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନମ୍ପି ସମାନତ୍ତା ।
ତେସୁ ଅସାଧାରଣଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିସେସତୋ ତାୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିସେସତୋତି ୱିସେସତ୍ଥତୋ, ଚକ୍ଖାଦିସଦ୍ଦତ୍ଥତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାଦେତୀତି ଚକ୍ଖତି-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମଧୁଂ ଚକ୍ଖତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଚକ୍ଖତୀ’’ତି ରସସାୟନତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଖୋ ପନ, ମାଗଣ୍ଡିୟ, ରୂପାରାମଂ ରୂପରତଂ ରୂପସମ୍ମୁଦିତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୯) ୱଚନତୋ ଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେତି। ସତିପି ସୋତାଦୀନଂ ସଦ୍ଦାରାମତାଦିଭାୱେ ୟୋ ‘‘ୟଂ ଚକ୍ଖୁ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୭) ପାଳିୟଂ, ‘‘ରୂପାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୦୦; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୩୩) ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୱିସେସୋ, ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଏୱ ଚକ୍ଖୁସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି ଗୱାଦୀସୁ ଗୋସଦ୍ଦାଦି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୱିଭାୱେତି ଚାତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣସିଦ୍ଧସ୍ସ ଚକ୍ଖତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ଚକ୍ଖତୀତି ହି ଆଚିକ୍ଖତି, ଅଭିବ୍ୟତ୍ତଂ ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନେତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସମୱିସମୱିଭାୱନମେୱ ଆଚିକ୍ଖନନ୍ତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୱିଭାୱେତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱା ଧାତୂନଂ ୱିଭାୱନତ୍ଥତା ଚ ଚକ୍ଖତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ରତ୍ତଦୁଟ୍ଠାଦିକାଲେସୁ କକଣ୍ଟକରୂପଂ ୱିୟ, ଉଦ୍ଦରୂପଂ ୱିୟ ଚ ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ରୂପୟତି ରୂପମିୱ ପକାସଂ କରୋତି, ସୱିଗ୍ଗହମିୱ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିତ୍ଥାରଣଂ ୱା ରୂପସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ୱିତ୍ଥାରଣଞ୍ଚ ପକାସନମେୱାତି ଆହ ‘‘ପକାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ୱା ଧାତୂନଂ ପକାସନତ୍ଥୋ ଏୱ ରୂପସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱଣ୍ଣୱାଚକସ୍ସ ରୂପସଦ୍ଦସ୍ସ ରୂପୟତୀତି ନିବ୍ବଚନଂ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱାଚକସ୍ସ ରୁପ୍ପତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ଉଦାହରୀୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥେ ୱଚନସଦ୍ଦୋ ଏୱ ଗହିତୋ ସିୟା, ନ ଚ ୱଚନସଦ୍ଦୋ ଏୱେତ୍ଥ ସଦ୍ଦୋ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବୋପି ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି । ସପ୍ପତୀତି ସକେହି ପଚ୍ଚୟେହି ସପ୍ପୀୟତି, ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱଂ ଗମୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୂଚୟତୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ଅପାକଟଂ ଗନ୍ଧୱସେନ ‘‘ଇଦଂ ସୁଗନ୍ଧଂ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧ’’ନ୍ତି ପକାସେତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱା ପୁପ୍ଫାଦିୱତ୍ଥୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ପୁପ୍ଫମତ୍ଥି, ଚମ୍ପକାଦିଫଲମତ୍ଥି, ଅମ୍ବାଦୀ’’ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରସଗ୍ଗହଣମୂଲକତ୍ତା ଅଜ୍ଝୋହରଣସ୍ସ ଜୀୱିତହେତୁମ୍ହି ଆହାରରସେ ନିନ୍ନତାୟ ଜୀୱିତଂ ଅୱ୍ହୟତୀତି ଜିୱ୍ହା ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣେନ । କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାସୱଧମ୍ମାନଂ ଆୟୋତି ୱିସେସେନ କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଅନୁତ୍ତରିୟହେତୁଭାୱଂ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ କାମରାଗନିଦାନକମ୍ମଜନିତେସୁ, କାମରାଗସ୍ସ ଚ ୱିସେସପଚ୍ଚୟେସୁ ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟେସୁ କାୟସ୍ସ ୱିସେସତରସାସୱପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ତେନ ହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସୁଖଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତା ସତ୍ତା ମେଥୁନମ୍ପି ସେୱନ୍ତି । ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁକା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ବଲୱକାମାସୱାଦିହେତୁଭାୱତୋ ୱିସେସେନ ସାସୱାତି ୱୁତ୍ତାତି ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମୁନାତୀତି ନାଳିୟା ମିନମାନୋ ୱିୟ, ମହାତୁଲାୟ ଧାରୟମାନୋ ୱିୟ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମନତେ ଇତି ୱା ମନୋ, ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଜାନାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ୟେ ୱିସେସଲକ୍ଖଣେନ ଆୟତନସଦ୍ଦପରା ୱତ୍ତବ୍ବା, ତେ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ତଥା ୱୁତ୍ତାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ମନୋଗୋଚରଭୂତା ଧମ୍ମା ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେନେୱ ଏକାୟତନଭାୱଂ ଉପନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ହି ଓଳାରିକୱତ୍ଥାରମ୍ମଣମନନସଙ୍ଖାତେହି ୱିସୟୱିସୟୀଭାୱେହି ପୁରିମାନି ପାକଟାନି, ତଥା ଅପାକଟା ଚ ଅଞ୍ଞେ ମନୋଗୋଚରା ନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ନ ଧାରେନ୍ତୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥୋ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ । ଧାରୀୟନ୍ତି ସାମଞ୍ଞରୂପେନ ଅୱଧାରୀୟନ୍ତୀତି ୱା ଧମ୍ମା। ୟଥା ହି ରୂପାଦୟୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଅସାଧାରଣତୋ ଏୱ ୟଥାସକଂ ସଭାୱତୋ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ନ ଏୱମେତେ, ଏତେ ପନ ଅନେକଧମ୍ମଭାୱତୋ, ସାଧାରଣତୋ, ସଭାୱସାମଞ୍ଞତୋପି ମନସା ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ।
୫୧୧.ସେନ ସେନାତି ସକେନ ସକେନ । ଉଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଉଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତି । ୱାୟମନ୍ତୀତି ଉସ୍ସହନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଚ ଅତ୍ଥେ ଆୟତନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆୟତନାନୀତି ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ ଆୟତନସଦ୍ଦୋ, ଦୁତିୟତତିୟେସୁ କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋ । ତେ ଚାତି ଚିତ୍ତଚେତସିକେ ଧମ୍ମେ । ତେ ହି ତଂତଂଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେସୁ ଅୟନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆୟା । ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୀତି ପୁବ୍ବେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଲୀନାନି ଅପାକଟାନି ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପତ୍ଥରେନ୍ତି ପାକଟାନି କରୋନ୍ତି, ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ । ନ ନିୱତ୍ତତୀତି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୱସେନ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଆୟତନଂ ଆୟତନନ୍ତି ଆମେଡିତୱଚନଂ ଅସ୍ସା ସମଞ୍ଞାୟ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ନିରୁଳ୍ହଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।
୫୧୨. ଏୱଂ ଅୱୟୱଭେଦୱସେନ ଆୟତନସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ପରିୟାୟତୋପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ସାଧୁଫଲଭରିତତାୟ, ଅପରିସ୍ସୟତାୟ ଚ ମନୋରମ୍ମେ।
ତତ୍ଥ ନିୱସନ୍ତୀତି ନିୱସନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟା’’ତି । ୟତ୍ଥ ସୁୱଣ୍ଣରତନାଦୀନି ନିୱୁତ୍ଥାନି ୱିୟ ଆକିଣ୍ଣାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସୋ ପଦେସୋ ତେସଂ ଆକରୋ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଚକ୍ଖାଦୀସୂତି ତେ ତେସଂ ଆକରୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଚ…ପେ॰… ଆକରୋ’’ତି । ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ମନୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ତେସଂ ଦ୍ୱାରଭାୱୋ ନିସ୍ସୟଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅହୁତ୍ୱା ଏୱ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାପି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଅନେକେ ଏକଜ୍ଝଂ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନା ସମୋସଟା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱସେନ ସମୋସରଣତୋ’’ତି । ନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ଅନାଗତଦ୍ଧେ ୱିଜ୍ଜମାନତାଲେସୋପି ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ପୁଞ୍ଜୋ ନତ୍ଥି ଅନାଗତେ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୦) । ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋତି ତେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଏୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଚକ୍ଖାଦିକେ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଉପଚାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ୟଦଗ୍ଗେନ ୱା ତେ ତେସଂ ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଭୂତା, ତଦଗ୍ଗେନ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ। ନ ହି ପଚ୍ଚୟଭାୱମନ୍ତରେନ ରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ଆଧାରାଧେୟ୍ୟଭାୱୋ ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଭାୱେନା’’ତି । ବ୍ୟତିରେକପଧାନତାୟ କାରଣଲକ୍ଖଣସ୍ସ ‘‘ତେସଂ ଅଭାୱେ ଅଭାୱତୋ’’ ଇଚ୍ଚେୱାହ, ନ ‘‘ଭାୱେ ଭାୱତୋ’’ତି ।
ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନାତି ‘‘ଚକ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଆୟତନତୋ ଆୟାନଂ ତନନତୋ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ନିୱାସଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅତ୍ଥେନ । ଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ବହୁଭାୱତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ତେ ବହୂ ଏୱ ହୁତ୍ୱା କିଚ୍ଚକରାତି ‘‘ଧମ୍ମା ଚ ତେ ଆୟତନଞ୍ଚା’’ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ।
୫୧୩. ତଥା ତଥା ଲକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେନାତି ୱା ଲକ୍ଖଣଂ, ସଭାୱୋ ।
ତାୱଭାୱତୋତି ତତ୍ତକତୋ, ତେନ ଅନୂନାଧିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱା ଅଧିକଭାୱତୋ ଚୋଦନା ନତ୍ଥି, ସଲକ୍ଖଣଧାରଣଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଊନଚୋଦନା ସମ୍ଭୱତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖାଦୟୋପି ହୀ’’ତିଆଦି । ଭୱଙ୍ଗମନସଙ୍ଖାତୋତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚଲିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଭୱଙ୍ଗମନସଙ୍ଖାତୋ । ଚଲନୱସେନ ଭୱଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସତି ଏୱ ଆୱଜ୍ଜନୁପ୍ପତ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସାପି କାରଣଭୂତନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୱଙ୍ଗମନସଙ୍ଖାତୋ…ପେ॰… ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି । ଅସାଧାରଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅସାଧାରଣଂ । ସତିପି ଅସାଧାରଣଭାୱେ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ଧମ୍ମାୟତନେନ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଭାୱେହି ୱା ଅସାଧାରଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୧୪. ୟେଭୁୟ୍ୟସହୁପ୍ପତ୍ତିଆଦୀହି ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମାଦୀସୁ ଅୟୁତ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି କସ୍ସଚି କଦାଚି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଆୟତନୟମକ ୧୮-୨୧) । ତସ୍ମା ଆୟତନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ତାୱ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ପହାନକ୍କମୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତୋ, ନ ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ ଅକୁସଲାନଂ ଏକଚ୍ଚଅବ୍ୟାକତାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନୀୟତୋ, ନ ଭୂମିକ୍କମୋ ଅଡ୍ଢେକାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ଏକନ୍ତକାମାୱଚରତ୍ତା, ଇତରେସଞ୍ଚ ଚତୁଭୂମିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱତୋ ଚାତି । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ହୀ’’ତି ଏତେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱେନ, ୱିସୟୀଭାୱେନ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ପଠମଂ ଦେସେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି, ତେସୁପି ପଠମଂ ଦେସେତବ୍ବେସୁ ପାକଟତ୍ତା ପଠମତରଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଦେସିତନ୍ତି ।
ତତୋ ଘାନାୟତନାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ବହୁପକାରତ୍ତାଭାୱେନ ଚକ୍ଖୁସୋତେହି ପୁରିମତରଂ ଅଦେସେତବ୍ବାନି, ସହ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଏକେନ କମେନ ଦେସେତବ୍ବାନୀତି ଘାନାଦିକ୍କମେନ ଦେସିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ଅଞ୍ଞଥାପି ହି ଦେସିତେସୁ ନ ନ ସକ୍କା ଚୋଦେତୁଂ, ନ ଚ ସକ୍କା ବୋଧେତବ୍ବାନି ନ ଦେସେତୁନ୍ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତାନି ଆରମ୍ମଣତୋ ସୁପାକଟାନୀତି, ମନାୟତନଂ ପନ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୁନ୍ନାରମ୍ମଣଂ…ପେ॰… କିଞ୍ଚି ୟାୱ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣନ୍ତି ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣେସୁପି ଉପାଦାରୂପାରମ୍ମଣାନି ଚତ୍ତାରି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତାନି, ତତୋ ଭୂତରୂପାରମ୍ମଣଂ । ଉପାଦାରୂପାରମ୍ମଣେସୁପି ଦୂରତରେ ଦୂରେ, ସୀଘତରଂ ସୀଘଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଦୀପନତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଦେସନାକ୍କମୋ । ଚକ୍ଖୁସୋତଦ୍ୱୟଞ୍ହି ଦୂରଗୋଚରନ୍ତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ରାପି ଚକ୍ଖୁ ଦୂରତରଗୋଚରନ୍ତି ସବ୍ବପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପସ୍ସନ୍ତୋପି ହି ଦୂରତରେ ନଦୀସୋତଂ, ନ ତସ୍ସ ସୋତପଟିଘାତସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି । ଘାନଜିୱ୍ହାସୁପି ଘାନଂ ସୀଘତରୱୁତ୍ତୀତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ ପୁରତୋ ଠପିତମତ୍ତସ୍ସପି ଭୋଜନସ୍ସ ଗନ୍ଧୋ ଗୟ୍ହତୀତି । ୟଥାଠାନଂ ୱା ତେସଂ ଦେସନାକ୍କମୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ସରୀରେ ସବ୍ବୁପରି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ସ ଅଧୋ ସୋତସ୍ସ, ତସ୍ସ ଅଧୋ ଘାନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଅଧୋ ଜିୱ୍ହାୟ, ତଥା କାୟସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟତୋ, ମନୋ ପନ ଅରୂପିଭାୱତୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ । ତଂତଂଗୋଚରତ୍ତା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ବାହିରାୟତନାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋତି ଏୱମ୍ପି ଇମେସଂ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗୋଚରୋ ୱିସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଗୋଚରୱିସୟୋ, ମନୋ । କସ୍ସ ପନ ଗୋଚରୋ ଏତସ୍ସ ୱିସୟୋ ? ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି । ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣୱୱତ୍ଥାନତୋତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣସ୍ସ ୱୱତ୍ଥିତଭାୱତୋ ସୱିଭତ୍ତିଭାୱତୋ । ଏତେନ ଚକ୍ଖାଦିଅନନ୍ତରଂ ରୂପାଦିୱଚନସ୍ସ ଚ କାରଣମାହ ।
୫୧୫.ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାତି ଗଣନସଙ୍ଗହୱସେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ଜାତିୱସେନାତି ଚକ୍ଖୁଭାୱସମାନତାୱସେନ । ପଚ୍ଚୟଭେଦୋ କମ୍ମାଦିଭେଦୋ । ଦାନାଦିପାଣାତିପାତାଦିଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସ ହି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ, ତସ୍ସ ଚ ସହକାରୀକାରଣଭୂତାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରାନଂ, ବାହିରାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଭେଦେନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଭିନ୍ନଂ ୱିସଦିସଂ ହୋତୀତି । ନିରୟାଦିକୋ, ଅପଦାଦିଗତିନାନାକରଣଞ୍ଚ ଗତିଭେଦୋ ଗତୀନଂ, ଗତୀସୁ ୱା ଭେଦୋତି କତ୍ୱା । ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିକୋ, ଖତ୍ତିୟାଦିକୋ ଚ ନିକାୟଭେଦୋ। ତଂତଂସତ୍ତସନ୍ତାନଭେଦୋ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୋ। ୟା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦତା ୱୁତ୍ତା, ସୋ ଏୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଭେଦୋ ତାଦିସଭେଦାନାତିୱତ୍ତନତୋ । ତତୋ ମନାୟତନସ୍ସ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ଝାନୱିରହିତଂ ନାମ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ଚତ୍ତାଲୀସଂ ହୋନ୍ତୀତି ତାନି ଏକାସୀତିୟା ଲୋକିୟଚିତ୍ତେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଏକୱୀସୁତ୍ତରସତପ୍ପଭେଦଞ୍ଚା’’ତି । ୱତ୍ଥୂତି ଚକ୍ଖାଦିୱତ୍ଥୁ । ତପ୍ପଭେଦେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦଂ । ପଟିପଦା ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଝାନାଧିପତିଭୂମିଆରମ୍ମଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନୀଲଂ ନୀଲସ୍ସ ସଭାଗଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱିସଭାଗଂ । ପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମାଦି । ତତ୍ଥାପି କୁସଲସମୁଟ୍ଠାନାଦିତା, ସୀତଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାଦିତା ଚ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଗତିନିକାୟଭେଦୋ । ସଭାୱନାନତ୍ତଭେଦତୋତି ସୁଖା ଦୁକ୍ଖା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାତି ଏୱମାଦିକୋ ସଭାୱଭେଦୋ। ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ସୋତସମ୍ଫସ୍ସଜାତି ଏୱମାଦିକଂ ନାନତ୍ତଂ।
୫୧୬. ‘‘ଅନାଗମନତୋ ଅନିଗ୍ଗମନତୋ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେସୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନସରୂପତ୍ତା ଉଦୟତୋ ପୁବ୍ବେ କୁତୋଚି ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱୟତୋ ଚ ଉଦ୍ଧଂ ନ କତ୍ଥଚି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେପି ଇତ୍ତରକାଲତାୟ ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା । ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦି । ସପରିପ୍ଫନ୍ଦକିରିୟାୱସେନ ଈହନଂ ଈହା, ଚିନ୍ତନୱସେନ ବ୍ୟାପାରନଂ ବ୍ୟାପାରୋ, ତତ୍ଥ ବ୍ୟାପାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ହି ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନଂ ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି । ଈହଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଚ ତାନୀ’’ତିଆଦି । ଉଭୟମ୍ପି ପନ ଈହା ଚ ହୋତି ବ୍ୟାପାରୋ ଚାତି ଉପ୍ପଟିପାଟିୱଚନଂ । ଧମ୍ମତାୱାତି ସଭାୱୋ ଏୱ, କାରଣସମତ୍ଥତା ୱା ଈହାବ୍ୟାପାରରହିତାନଂ ଦ୍ୱାରାଦିଭାୱୋ ଧମ୍ମତା। ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ‘‘ୟ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ୟସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମ୍ଭୱନୱିସେସନଂ ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ । ‘‘ସୁଞ୍ଞୋ ଗାମୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛନ୍ନେତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଆୟତନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ୱଚନତୋ ସୁଞ୍ଞଗାମୋୱିୟଦଟ୍ଠବ୍ବାନି। ଅନ୍ନପାନସହିତନ୍ତି ଗହିତେ ସୁଞ୍ଞଗାମେ ୟଂ ୟଦେୱ ଭାଜନଂ ପରାମସୀୟତି, ତଂ ତଂ ରିତ୍ତକଂୟେୱ ପରାମସୀୟତି, ଏୱଂ ଧୁୱାଦିଭାୱେନ ଗହିତାନି ୟୋନିସୋ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନାନି ରିତ୍ତକାନେୱ ଏତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି । ତେନାହ ‘‘ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱୱିରହିତତ୍ତା’’ତି । ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରେସୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦକଭାୱେନ ରୂପାଦୀନି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଭିଘାତକାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି । ଅହିସୁସୁମାରପକ୍ଖୀକୁକ୍କୁରସିଙ୍ଗାଲମକ୍କଟା ଛ ପାଣକା। ୱିସମବିଲାକାସଗାମସୁସାନୱନାନି ତେସଂ ଗୋଚରା। ତତ୍ଥ ୱିସମାଦିଅଜ୍ଝାସୟେହି ଚକ୍ଖାଦୀହି ୱିସମଭାୱବିଲାକାସଗାମସୁସାନସନ୍ନିସ୍ସିତସଦିସୂପାଦିନ୍ନଧମ୍ମୱନଭାୱେହି ଅଭିରମିତତ୍ତା ରୂପାଦୀନଂ ୱିସମାଦିସଦିସତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଇତି ଆୟତନାନଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖୱଣ୍ଣନା ।
ଧାତୁୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୧୭.ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ କାରଣଭୂତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । କାମଂ ରୂପାଲୋକମନସିକାରାଦୟୋପି ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ କାରଣା, ତେ ପନ ସାଧାରଣକାରଣଂ, ଚକ୍ଖୁ ଅସାଧାରଣନ୍ତି ଅସାଧାରଣକାରଣେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ୟଥା ଭେରିସଦ୍ଦୋ, ୟୱଙ୍କୁରୋତି । ତଥା ହି ଚକ୍ଖୁ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରାସାଧାରଣଂ, ନୀଲାଦିସବ୍ବରୂପସାଧାରଣଞ୍ଚାତି ସାମିଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।
ୱିଦହତୀତି ଏୱଂ ଏୱଞ୍ଚ ତୟା ପୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ୱିନିୟୁଞ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଦହତୀତି ଚ ଧାତ୍ୱତ୍ଥୋ ଏୱ ୱିସିଟ୍ଠୋ ଉପସଗ୍ଗେନ ଦୀପୀୟତୀତି ୱିନାପି ଉପସଗ୍ଗେନ ଧାତୂତି ଏସ ସଦ୍ଦୋ ତମତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କତ୍ତୁକମ୍ମଭାୱକରଣାଧିକରଣେସୁ ଚ ଧାତୁସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ହୋତୀତି ପଞ୍ଚାପି ତେ ଅତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା । ଲୋକୁତ୍ତରା ଧାତୁୟୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ନ ୱିଦହନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ୱିଧଂସେନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଲୋକିୟା’’ତି ୱିସେସିତଂ । ୱୱତ୍ଥିତାତି ଅୱତ୍ଥିତା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱା ଅସଂକିଣ୍ଣା । ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିଧାତୁୟୋ ସୁୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ବୀଜଭୂତା ସେଲାଦୟୋ । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେଚି ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାସୁ ଧାତୂସୁ ୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ତଦନୁରୂପ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ ‘‘ଲୋକିୟା ହି ଧାତୁୟୋ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅତ୍ଥୱସେନ ଚେତଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ନ ଧାତୁୱସେନ। କାମଂ ପଞ୍ଚପି ଅତ୍ଥା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ତଥାପି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟଦା କତ୍ତୁୱଚନିଚ୍ଛା, ନ ତଦା କମ୍ମଭାୱୋ । ୟଦା ପନ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛା, ନ ତଦା କତ୍ତୁଭାୱୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପୀତି ୟଥାସମ୍ଭୱଗ୍ଗହଣଂ । ତେନାହ ‘‘ଇତି ଚକ୍ଖାଦୀସୂ’’ତିଆଦି ।
୫୧୮.ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧାତୁୟୋତି ଏତ୍ଥାପି ଧାତୀତି ଧାତୂତି ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ଧାରଣତ୍ଥୋ ଧା-ସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା । କତ୍ତୁଅତ୍ଥୋପି ଚାୟଂ ପୁରିମେନ ଅସଦିସୋ ୱିଧାନଧାରଣତ୍ଥାନଂ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା । ନିସ୍ସତ୍ତସଭାୱମତ୍ତଧାରଣଞ୍ଚ ଧାତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ପଧାନୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଧାତୁୟୋ ୱିୟ ଧାତୁୟୋତି ଏତ୍ଥ ସୀହସଦ୍ଦୋ ୱିୟ କେସରିମ୍ହି ନିରୁଳ୍ହା ପୁରିସେ ସେଲାୱୟୱେସୁ ନିରୁଳ୍ହୋ ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଉପଚରିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଞାଣଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଞାଣଞେୟ୍ୟାନି, ତେସଂ ଅୱୟୱା ତପ୍ପଭେଦଭୂତା ଧାତୁୟୋ ଞାଣଞେୟ୍ୟାୱୟୱା। ତତ୍ଥ ଞାଣପ୍ପଭେଦୋ ଧମ୍ମଧାତୁଏକଦେସୋ, ଞେୟ୍ୟପ୍ପଭେଦୋ ଅଟ୍ଠାରସାପୀତି ଞାଣଞେୟ୍ୟାୱୟୱମତ୍ତା ଧାତୁୟୋ ହୋନ୍ତୀତି । ଅଥ ୱା ଞାଣେନ ଞାତବ୍ବୋ ସଭାୱୋ ଅୱିପରୀତୋ ଧାତୁସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଞାଣଞେୟ୍ୟୋ, ନ ଦିଟ୍ଠିଆଦୀହି ୱିପରୀତଗ୍ଗାହକେହି ଞେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ଞାଣଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅୱୟୱା ଚକ୍ଖାଦୟୋ, ୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣାୱୟୱେସୁ ରସାଦୀସୁ ନିରୁଳ୍ହୋ ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ତାଦିସେସୁ ଅଞ୍ଞାୱୟୱେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଉପଚରିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ରସାଦୀସୁ ୱିୟ ୱା ଚକ୍ଖାଦୀସୁପି ନିରୁଳ୍ହୋ ଏୱ । ‘‘ନିଜ୍ଜୀୱମତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ନିଜ୍ଜୀୱମତ୍ତପଦତ୍ଥେ ଧାତୁସଦ୍ଦସ୍ସ ନିରୁଳ୍ହତଂ ଦସ୍ସେତି । ଛ ଧାତୁୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଛଧାତୁରୋ। ୟୋ ଲୋକେ ପୁରିସୋତି ଧମ୍ମସମୁଦାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଛଧାତୁରୋ ଛନ୍ନଂ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ନିଜ୍ଜୀୱମତ୍ତାନଂ ସଭାୱାନଂ ସମୁଦାୟମତ୍ତୋ, ନ ଏତ୍ଥ ଜୀୱୋ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୧୯. ଚକ୍ଖାଦୀନଂ କମୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋତି ଇଧେକେକସ୍ମିଂ ତିକେ ତିଣ୍ଣଂ ଧାତୂନଂ କମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହେତୁଫଲାନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନୱସେନା’’ତି । ହେତୁଫଲାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନଂ ହେତୁଫଲଭାୱୋ ଏୱ, ମନୋଧମ୍ମଧାତୂନଞ୍ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କିରିୟମନୋଧାତୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା, ୱିପାକମନୋଧାତୁ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରାଦିନାପି, ଇତରସ୍ସ ସବ୍ବାପି ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଚ, ଧମ୍ମଧାତୁ ପନ ୱେଦନାଦିକା ସହଜାତା ସହଜାତାଦିନା, ଅସହଜାତା ଅନନ୍ତରାଦିନା, ଉପନିସ୍ସୟେନ, ଆରମ୍ମଣାଦିନା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦ୍ୱାରଭୂତମନୋୱସେନ ୱା । ଦ୍ୱାରଭୂତମନୋପି ହି ସୁତ୍ତେସୁ ମନୋଧାତୂତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତସ୍ସା ୱା ମନୋଧାତୁୟା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ହେତୂତି ପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଫଲନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୂ’’ତିଆଦି ।
୫୨୦.ସବ୍ବାସଂ ୱସେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଆଭାଧାତୁଆଦୀନଂ ପଞ୍ଚତିଂସାୟ ଧାତୂନଂ ୱସେନ । ଅପରମତ୍ଥସଭାୱସ୍ସ ପରମତ୍ଥସଭାୱେସୁ ନ କଦାଚି ଅନ୍ତୋଗଧତା ଅତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାନ’’ନ୍ତି ।
ଚନ୍ଦାଭାସୂରିୟାଭାଦିକା ୱଣ୍ଣନିଭା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ରୂପଧାତୁୟେୱ ହି ଆଭାଧାତୂ’’ତି । ରୂପାଦିପଟିବଦ୍ଧାତି ରାଗୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବାକାରୋ ସୁଭନିମିତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ରୂପାଦୟୋ ଏୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ପଟିବଦ୍ଧୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସତିପି ରାଗୱତ୍ଥୁଭାୱେ କୁସଲୱିପାକାରମ୍ମଣଂ ସୁଭଧାତୂତି ଦୁତିୟୋ ୱିକପ୍ପୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସେସାତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଧାତୁଦ୍ୱୟନିରୋଧମତ୍ତନ୍ତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନିରୋଧମତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନିରୋଧଭାୱତୋ । ତଦଞ୍ଞୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ ୱିୟ ହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁମନୋଧାତୂନଂ ନିରୋଧୋ ସମାପତ୍ତିବଲସିଦ୍ଧୋତି କତ୍ୱା ଧାତୁଦ୍ୱୟଗ୍ଗହଣଂ ।
‘‘ଧମ୍ମଧାତୁମତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କାମଧାତୁୟା ଧମ୍ମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି କାମରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ୱା କାମଗୁଣୋପସଂହିତୋ । ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେତି ୟେ ଏତସ୍ମିଂ ଅୱୀଚିପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଓକାସେ । ଓଗାଳ୍ହା ହୁତ୍ୱା ଅଧୋଭାଗେ ଚ ଓକାସେ ଚରନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାୱଚରା। ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚରନ୍ତାପି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଏୱ ଠାନେ ପରିୟାପନ୍ନାତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା।
ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁ ଏୱ ୱିତକ୍କପକ୍ଖେ । ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟତୋ, ସୀଲମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟତୋ, ପବ୍ବଜ୍ଜତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମା ପୱତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମା । ୱିହିଂସାଧାତୁ ଚେତନା, ପରୱିହେଠନଚ୍ଛନ୍ଦୋ ୱା । ଅୱିହିଂସା କରୁଣା ।
ହୀନାତି ହୀଳିତା । ପଣୀତାତି ସମ୍ଭାୱିତା । ‘‘ନାତିହୀଳିତା ନାତିସମ୍ଭାୱିତା ମଜ୍ଝିମା’’ତି ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତା ହୀନଦୁକତୋ ଏୱ ନୀହରିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମା ଧାତୁ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉଭୋପୀତି ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୟଦିପି ଛୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ ୱିଭତ୍ତା, ତଥାପି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ତସ୍ସ ପୁରେଚାରିକପଚ୍ଛାଚାରିକତ୍ତା ମନୋଧାତୁ ଗହିତାୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସଙ୍ଖେପୋୟେୱା’’ତି । ଅନେକେସଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୀନଂ, ତାସୁ ଚ ଏକେକିସ୍ସା ନାନପ୍ପକାରତାୟ ନାନାଧାତୂନଂ ୱସେନ ଅନେକଧାତୁ ନାନାଧାତୁ ଲୋକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁପ୍ପଭେଦମତ୍ତମେୱା’’ତି ।
୫୨୧.ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭେଦେନାତି ବହୂସୁ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖିତଂ, କେସୁଚି ‘‘ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନୋମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭେଦେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ କେୱଲେନ ଧାତୁସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ୱିଜାନନସଭାୱସ୍ସ ପଭେଦୱଚନତୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଦ୍ଦେନ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧେ କରିୟମାନେ ଦ୍ୱେ ମନୋଗହଣାନି ନ କାତବ୍ବାନି । ନ ହି ଦ୍ୱେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ସନ୍ତି । ଅନ୍ତରା ୱା ମନୋଧାତୁଗହଣଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… କାୟମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁମନୋଧାତୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତୁଲ୍ୟୟୋଗେ ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସାଭାୱତୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଠୋ ସିୟା ‘‘ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞାଣମନୋମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭେଦେନା’’ତି । ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ତୱାଦିନୋ ତସ୍ସ ଏକମେକସ୍ସ ଅତ୍ତସ୍ସ ଅଦ୍ୱୟତଂ, ନିଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଚ ପୱେଦେନ୍ତୀତି ଅନେକତାନିଚ୍ଚତାପକାସନଂ ତେସଂ ଜୀୱସଞ୍ଞାସମୂହନନାୟ ହୋତି । ଖନ୍ଧାୟତନଦେସନା ସଙ୍ଖେପଦେସନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦେସନା ୱିତ୍ଥାରଦେସନା, ତଦୁଭୟଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୟଂ ଅନତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରା ଧାତୁଦେସନା । ଅଭିଧମ୍ମେ ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଭାଜନୀୟେ (ୱିଭ॰ ୧୭୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତା ଧାତୁଦେସନା ଅତିସଙ୍ଖେପଦେସନା, ଆଭାଧାତୁଆଦୀନଂ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଅନ୍ତାନଂ ୱସେନ ଦେସେତବ୍ବା ଅତିୱିତ୍ଥାରଦେସନା, ତଦୁଭୟଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୟଂ ଅନତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରା ।
ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମତେଜସା ୱିହତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମତେଜୱିହତଂ।
୫୨୨.ସଙ୍ଖତୋତି ଗଣନତୋ । ଜାତିତୋତି ଚକ୍ଖୁଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ । ଅଥ ୱା ଜାତିତୋତି ଚକ୍ଖୁସଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ’’ତି । ୱୀସତି ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ୱେଦନାଦୀନଂ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣତୋ । ସେସକୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତୱିଞ୍ଞାଣୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ଅବ୍ୟାକତାପେକ୍ଖାୟ ସେସଗ୍ଗହଣଂ, କୁସଲାକୁସଲଂ ପନ ସବ୍ବସୋ ଅଗ୍ଗହିତମେୱାତି ।
୫୨୩.ତା ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୟୋ ପଞ୍ଚପି।
ପୁରିମେହେୱାତି ଅନନ୍ତରାଦୀହି ଏୱ । ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପନ ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମଧାତୂତି ପନ ସହଜାତୋ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ସହଜାତ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଅୱିଗତାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୟଥାରହଂ ହେତୁଅଧିପତିକମ୍ମୱିପାକାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ତେନାହ ‘‘ବହୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏକଚ୍ଚା ଚ ଧମ୍ମଧାତୁ ସୁଖୁମରୂପନିବ୍ବାନପ୍ପକାରା, ୟା ଚ ସମ୍ପୟୋଗାନନ୍ତରଭାୱାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣକରଣେ ୟୋଗ୍ୟା । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିପାକୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମନୋଦ୍ୱାରିକା ପନ ୱିପାକାପି ତଦାରମ୍ମଣଭୂତା ଏକଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଧାତୁଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତୀତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଏକଚ୍ଚାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତି ଇଦଂ ସବ୍ବଂ କାମାୱଚରକୁସଲଂ କାମାୱଚରକିରିୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟଂ ଆରୁପ୍ପଦ୍ୱୟନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଲୋକୁତ୍ତରମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ପନ ଏକଚ୍ଚା ଧମ୍ମଧାତୁ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମତୋ ଅତିରେକେପି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଆଲୋକାଦୟୋତି ଆଲୋକୋ ନାମ ସୂରିୟାଲୋକାଦି । ତସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ସେସାନିପି ।
ୱିୱରଂ ନାମ ୱିସେସତୋ ସୋତବିଲଂ । ୱାୟୁ ଗନ୍ଧୂପସଂହରଣକୱାତୋ । ଆପୋ ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତଆହାରସ୍ସ ତେମନକଉଦକଂ । ପଥୱୀ କାୟପ୍ପସାଦସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତା ପଥୱୀଧାତୁ । ଭୱଙ୍ଗମନଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚଲିତଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ମନସିକାରୋ ଆୱଜ୍ଜନମନସିକାରୋ ।
୫୨୪. ଅୱିସେସତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାକାରସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚମାନତ୍ତା ଆହ ‘‘ସବ୍ବା ଏୱା’’ତି । ୱିସେସତୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ଭୂମିୱିଚାରୋ ଏସୋତି ‘‘ସଙ୍ଖତା’’ତି ୱିସେସିତଂ । ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱିୱିତ୍ତତୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତୋନାମ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ଅପରନ୍ତୋ ନାମ ଅନାଗତୋ । ଉଭୟତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଖତା ଧାତୁୟୋ ସଭାୱୱିୱିତ୍ତା ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସଭାୱତ୍ତା । ପୁବ୍ବନ୍ତୋ ୱା ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ ଉଦୟୋ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଅପରନ୍ତୋ ୱୟୋ ତତୋ ପରଂ ଅଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱିୱିତ୍ତତୋତି ପାକାଭାୱତୋ ୱିଦ୍ଧଂସାଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଭେରିତଲଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଦାତୁ ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ । ଆଦାସତଲାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟନ୍ତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତଂ । ଚକ୍କୟଟ୍ଠୀତି ତିଲମନ୍ଥଂ ଆହ । ସୋ ହି ଅଚକ୍କବନ୍ଧୋପି ତଂସଦିସତାୟ ଚକ୍କୟଟ୍ଠୀତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଚକ୍କବନ୍ଧମେୱ ୱା ସନ୍ଧାୟ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାହି ଚ ଉପମାହି ନିଜ୍ଜୀୱାନ । ଭେରିତଲଦଣ୍ଡାଦୀନଂ ସମାୟୋଗେ, ନିଜ୍ଜୀୱାନଂ ସଦ୍ଦାଦୀନଂ ୱିୟ ନିଜ୍ଜୀୱାନଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନଂ ସମାୟୋଗେ ନିଜ୍ଜୀୱାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପୱତ୍ତୀତି କାରଣଫଲାନଂ ଧାତୁମତ୍ତତଂ, କାରକୱେଦକୱିରହଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ।
ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟାତି ନିଜ୍ଜୀୱସ୍ସ କସ୍ସଚି କେଚି ନିଜ୍ଜୀୱା ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୋଧାତୁୟେୱ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଖଣଂ ଅନତିୱତ୍ତନ୍ତୀ ଅତ୍ତନୋ ଖଣ ଅନତିୱତ୍ତନ୍ତାନଂୟେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନାୟପି ପୁରେଚରାନୁଚରାଭିସନ୍ଧିୟଂ ଅନନ୍ତରପୁବ୍ବକାଲାପରକାଲତାୟ ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଛନ୍ନଞ୍ହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଅନେକାନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଭାୱତୋ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଅଭାୱୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତାଭାୱତୋ ଅନନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିପି ନତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ଛଳାରମ୍ମଣସନ୍ନିଧାନେ ମନସିକାରମନ୍ତରେନାପି ଛଳାରମ୍ମଣୂପଲଦ୍ଧି ସିୟା, ନ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ଦସ୍ସନାଦିଅନନ୍ତରଂ ସୱନାଦୀନଂ ଅଭାୱୋ ୱିୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତାନନ୍ତରଂ ନ ଦସ୍ସନାଦୀନି, ନ ଚ ଦସ୍ସନାଦିଅନନ୍ତରଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ, ଦସ୍ସନାଦୀନଞ୍ଚ ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣତାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତାନନ୍ତରଂ ଦସ୍ସନାଦୀନି, ଦସ୍ସନାଦୀନଂ ଅନନ୍ତରଞ୍ଚ ସୱନାଦୀନି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୟୁତ୍ତମେତଂ । ଦସ୍ସନାଦୀନଂ, ପନ ସନ୍ତୀରମଣସ୍ସ ଚ ଅଭିନ୍ନୱିସୟତାୟ ଦସ୍ସନାଦିଅନନ୍ତରଂ ନ ମନାୱିଞ୍ଞାଣଦାତୁ ହୋତୀତି ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି? ନୟିଦମେୱଂ ନିୟତାନିୟତୱିସୟାନଂ ଭିନ୍ନୱିସୟଭାୱୁପପତ୍ତିତୋ । ୟଦି ଚ ଦସ୍ସନାଦିଅନନ୍ତରଂ କାଚି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସାପି ଦସ୍ସନାଦିଦ୍ୱାରତାୟ ଦସ୍ସନାଦିୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଏୱ ସିୟା, ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ତତୋ ଚ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚୱିଧୁରଂ ଚିନ୍ତନଂ ମନନନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ମନନକିଚ୍ଚାପରିଚ୍ଚାଗୋ ୱିୟ ଦସ୍ସନୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚାପରିଚ୍ଚାଗୋ ଆପଜ୍ଜତି । ତଥା ତଦନନ୍ତରସ୍ସାତି ସବ୍ବାୟପି ଦସ୍ସନୱିଞ୍ଞାଣଭାୱତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣକାୟା ନ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ।
ୟଥା ପନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତାନନ୍ତରଂ ମନୋଧାତୁ, ତତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି, ଏୱଂ ଦସ୍ସନୱିଞ୍ଞାଣଧାତାନନ୍ତରଂ ମନୋଧାତୁ, ତତୋ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ହୋନ୍ତୀତି ଚେ ? ନ, ମନୋଧାତୁୟା ଦସ୍ସନଧାତୁଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ୟଥା ହି ମନସୋ ନିବ୍ବିସେସାୱତ୍ଥା ମନନମତ୍ତତାୟ ମନୋଧାତୁ, ଏୱଂ ଦସ୍ସନସ୍ସ ନିବ୍ବିସେସାୱତ୍ଥା ଦସ୍ସନମତ୍ତତାୟ ଦସ୍ସନଧାତୁ ସିୟା । ତଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୂୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପୱିସୟନ୍ତି ସଦ୍ଦାଦିୱିସୟାଭୋଗାଭାୱତୋ ସୱନୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱୋ । ତତୋ ଚ ରୂପାରମ୍ମଣପସୁତମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସିୟା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱିୟ ଦସ୍ସନୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ସମାନୱତ୍ଥୁଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ, ଅଞ୍ଞୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ସିୟା, ନ ଚେତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ୱିୟ ଉପେକ୍ଖା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ବ୍ୟୱଧାୟିକା ମନୋଧାତୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ଚସ୍ସା ଉପେକ୍ଖାୟ ୱିୟ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖତା ଅଦସ୍ସନାଦିଅମନନତା, ଅତ ଖୋ ମନନକିଚ୍ଚାୱିସେସତୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସଭାଗତା । ମନୋ ହି ହଦୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱତ୍ତମାନୋ ଅଞ୍ଞୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତମାନୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଉସୁମମତ୍ତେ ମନନମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତି, ଅଞ୍ଞୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେ ଚ ଉଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଉସୁମମତ୍ତେ ଉଟ୍ଠହତି । ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପପୱତ୍ତିକାନି ଚ ମନନମତ୍ତାନି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଅନ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ପଟିଘସଞ୍ଞାସହଗତାନଞ୍ହି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମନପଟିଘାତଜତାୟ ଅଭିନିପାତମତ୍ତକିଚ୍ଚଂ, ମନନଲକ୍ଖଣିନ୍ଦ୍ରିୟସମୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୱିଚିନ୍ତନାସମ୍ଭୂତତାୟ ତଦନୁରୂପାଚିନ୍ତନା । ତସ୍ମା ଅଭିନିପାତପ୍ପଚ୍ଚୟପଟିଘଟ୍ଟନାନିଘଂସବଲେନ ଭୱଙ୍ଗଲକ୍ଖଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଚଲନାୱତ୍ଥଂ ହୁତ୍ୱା ନିୱତ୍ତମାନଂ ଚିନ୍ତନାୱିସେସୱିରହତୋ ଅଭିନିପାତାନୁଗୁଣଂ ଚିନ୍ତନାୱସାନଂ ମନନମତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତି ।
ଦସ୍ସନାଦିପି ଅଭିନିପାତମତ୍ତଂ ଦୁତିୟଂ ଖଣଂ ଅନତିୱତ୍ତମାନଂ ଅତ୍ତାନୁଗୁଣଂ ଚିନ୍ତନାମନନସମଞ୍ଞାୱିରହତୋ ଦସ୍ସନାଦିଅଭିନିପାତୱିସେସୱିଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଭାୱାଦିନା ସମାନଂ ଚିନ୍ତନାଦିମନନମତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ୱତ୍ଥୁକିଚ୍ଚେହି ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣକାୟସଙ୍ଗହିତାପି ମନୋଧାତୁ ମନୋଦ୍ୱାରନିକ୍ଖମପୱେସଭୂତା ଆରମ୍ମଣନ୍ତରେ ଦ୍ୱାରନ୍ତରମନସିକାରତବ୍ବିସୟସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଭାୱେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁରେଚରା, ଅନୁଚରାତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ସା ପନାୟଂ ସତିପି ୱିଞ୍ଞାଣଭାୱେ ମନସୋ ସମ୍ଭୂୟ ୱିସିଟ୍ଠମନନକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ଧାତୁଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ମନୋମତ୍ତା ଧାତୁ ମନୋଧାତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ଚ ହେତୁନା ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠୟୋଗତୋ ମନୋମତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣକାୟସଙ୍ଗହୋପି ଚସ୍ସା ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱ । ଅଞ୍ଞୱିଞ୍ଞାଣେହି ପନ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ଚ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ମନୋଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱିସେସନଂ ମନୋଗହଣଂ । ଧାତୁୱିସେସନତ୍ଥେ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଗ୍ଗହଣେ ୱିଞ୍ଞାଣୱିସେସନଂ ଦ୍ୱାରଭୂତମନୋଦସ୍ସନମେୱାତି ଦ୍ୱାରସମଞ୍ଞାରହତ୍ତା ନ ମନୋଧାତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହି ମନୋଦ୍ୱାରନ୍ତୋଗଧଂ, ନ ଚ ଦସ୍ସନାଦିପୁରେଚରାନୁଚରନ୍ତି ମନସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ମନସୋ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚ ମନୋଦ୍ୱାରସମଞ୍ଞାରହଂ, ସୱିସେସଞ୍ଚ ତସ୍ସ ମନନକିଚ୍ଚଂ, ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ମତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପମନ୍ତରେନ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି, ନିଜ୍ଜୀୱଭାୱୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ‘‘ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ସଲ୍ଲମିୱ ସୂଲମିୱ ତିୱିଧଦୁକ୍ଖତାସମାୟୋଗତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱେଦନାସଲ୍ଲସୂଲୟୋଗାତି ୱେଦନାସଙ୍ଖାତସଲ୍ଲସୂଲୟୋଗତୋ । ଆତୁରା ୱିୟାତି ତେନ ଆତୁରିଭୂତା ପୁଗ୍ଗଲା ୱିୟ । ଆସାୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଆସାଦୁକ୍ଖଂ, ଆସାୱିଘାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱା । ସଞ୍ଞା ହି ଅସୁଭାଦିକମ୍ପି ସୁଭାଦିତୋ ସଜ୍ଜାନନ୍ତୀ ଆସଂ, ତସ୍ସା ଚ ୱିଘାତଂ ଆସୀସିତସୁଭାଦିଅସିଦ୍ଧିୟା ଜନେତୀତି । ୱନମିଗୋ ତିଣପୁରିସଂ ପୁରିସୋତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅୟଥାଭୂଚ୍ଚନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହକୋ, ତଥା ସଞ୍ଞାପୀତି ଆହ ‘‘ୱନମିଗୋ ୱିୟା’’ତି । କମ୍ମପଧାନା ସଙ୍ଖାରାତି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପକ୍ଖିପନତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଜାତିଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧତୋତି ଅତ୍ତନା ନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନେନ ଜାତିଦୁକ୍ଖେନ ଅନୁବନ୍ଧତା । ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି ହି ଜାତିଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ପଦୁମଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନଂ ଖୁରଚକ୍କଂ ୱିୟ ରୂପମ୍ପି ଇତ୍ଥିଆଦିଭାୱେନ ଦିସ୍ସମାନଂ ନାନାୱିଧୁପଦ୍ଦୱଂ ଜନେତି । ସବ୍ବେ ଅନତ୍ଥା ରାଗାଦୟୋ, ଜାତିଆଦୟୋ ଚ ୱିସୟଭୂତା, ଅନୁପସନ୍ତା, ସପ୍ପଟିଭୟା ଚାତି । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତତ୍ତା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ଅମତାଦିତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱୋ ‘‘ଇଦମେୱ ଇମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ନିୟମାଭାୱୋ, ତେନ ୟଥା ଅରଞ୍ଞମକ୍କଟୋ କେନଚି ଅନିୱାରିତୋ ଗହିତଂ ଏକଂ ରୁକ୍ଖସାଖଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହାତି, ତମ୍ପି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞନ୍ତି କତ୍ଥଚି ଅନୱଟ୍ଠିତୋ ପରିବ୍ଭମତି, ଏୱଂ ଗହିତଂ ଏକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ, ତମ୍ପି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅନୱଟ୍ଠିତତା, ଆରମ୍ମଣଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା ଚ ମକ୍କଟସମାନତାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଟ୍ଠିୱେଧୱିଦ୍ଧୋପି ଉପ୍ପଥଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠସ୍ସୋ ଅସ୍ସଖଳୁଙ୍କୋ । ୟତ୍ଥକାମନିପାତିତୋତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଇଚ୍ଛିତାରମ୍ମଣେ ନିପାତିଭାୱତୋ । ନାନାୱେସଧାରୀ ରଙ୍ଗନଟୋ।
ଆୟତନଦାତୁନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ପନ୍ନରସମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୬. ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୨୫.ବାୱୀସତୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତିଆଦି ତେସଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଭାୱେ ତଂଦ୍ୱାରିକେହି ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦଭାୱଂ ପରମିସ୍ସରଭାୱଂ କାରୟତୀତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ତଞ୍ହି ତେ ରୂପଗ୍ଗହଣେ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁୱତ୍ତେତି, ତେ ଚ ତଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟଦ୍ୱାରେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି । କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଇତ୍ଥିଭାୱଲକ୍ଖଣେ, ପରିସଭାୱଲକ୍ଖଣେ, ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣେ, ସୁଖଲକ୍ଖଣେ, ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣେ, ସୋମନସ୍ସଲକ୍ଖଣେ, ଦୋମନସ୍ସଲକ୍ଖଣେ, ଉପେକ୍ଖାଲକ୍ଖଣେ, ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣେ, ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣେ, ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣେ, ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣେ, ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣେ, ଅନଞ୍ଞାତଂ ଞସ୍ସାମୀତି ପୱତ୍ତେ ଜାନନଲକ୍ଖଣେ, ଞାତାନଂ ଏୱ ଧମ୍ମାନଂ ପୁନ ଆଜାନନେ ଅଞ୍ଞାତାୱିଭାୱେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ।
ୱିଜାନିୟାତି ୱିଜାନେୟ୍ୟ । ଭୂମିତୋ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମ୍ପିପଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ତାୱତ୍ୱଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ପନ ତାୱତ୍ୱଂ ପରତୋ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଅସମ୍ମସନୁପଗାନମ୍ପି ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବତା ଇଧ ନ ଗହିତା ।
ପୁବ୍ବଭାଗେତି ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ । ଅନଞ୍ଞାତନ୍ତି ନ ଅଞ୍ଞାତଂ ନ ଅଧିଗତଂ । ନିଚ୍ଚତାୟ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ମତଂ ଭଙ୍ଗୋ, ନ ୱା ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଗତେ ମରଣନ୍ତି ଅମତଂ, ପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପଦଞ୍ଚାତି ଅମତପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ । ‘‘ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ’’ତି ଏତେନ ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନେତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଏୱଂ ୱୋହରୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଆଜାନନତୋତି ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠମରିୟାଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ଜାନନତୋ । ୟେନ ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱା ଅଞ୍ଞାତାୱିନୋ ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅଞ୍ଞାତାୱିଭାୱୋ ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚଜାନନଖୀଣାସୱସ୍ସ ଭାୱଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଲିଙ୍ଗେତି ଗମେତି ଞାପେତୀତି ଲିଙ୍ଗଂ, ଲିଙ୍ଗୀୟତି ୱା ଏତେନାତି ଲିଙ୍ଗଂ । କିଂ ଲିଙ୍ଗେତି, କିଂ ୱା ଲିଙ୍ଗୀୟତୀତି ? ଇନ୍ଦଂ, ଇନ୍ଦୋ ୱା । ଇନ୍ଦସ୍ସ ଲିଙ୍ଗ ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଂ, ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ତଂସଭାୱୋ ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଟ୍ଠୋ, ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗମେୱ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଟ୍ଠୋ। ସଜ୍ଜିତଂ ଉପ୍ପାଦିତନ୍ତି ସିଟ୍ଠଂ, ଇନ୍ଦେନ ସିଟ୍ଠଂ ଇନ୍ଦସିଟ୍ଠଂ । ଜୁଟ୍ଠଂ ସେୱିତଂ । କମ୍ମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଇନ୍ଦସ୍ସ ଲିଙ୍ଗାନି, ତେନ ଚ ସିଟ୍ଠାନୀତି କମ୍ମଜାନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବାନି, ନ ଅଞ୍ଞାନି, ତେ ଚ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥା କମ୍ମେ ଏୱ ୟୋଜେତବ୍ବା, ଇତରେ ଚ ଭଗୱତି ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୟଥାୟୋଗ’’ନ୍ତି । ତେନାତି ଭଗୱତୋ, କମ୍ମସ୍ସ ଚ ଇନ୍ଦତ୍ତା । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ୍ତି ଞାପେନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି ଫଲସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତୀହି କାରଣସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିଅୱବୋଧତୋ । ‘‘ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩୫) ଗୋଚରକରଣମ୍ପି ଆସେୱନା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘କାନିଚି ଗୋଚରାସେୱନାୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ଗୋଚରିକାତବ୍ବତ୍ତେପି ‘‘କାନିଚୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅୱିପସ୍ସିତବ୍ବାନଂ ବହୁଲଂ ମନସିକରଣେନ ଅନାସେୱନୀୟତ୍ତା । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାମତ୍ତମେୱ ହି ତେସୁ ହୋତୀତି । ‘‘ତସ୍ସ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆସେୱତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭୦) ଭାୱନା ଆସେୱନାତି ୱୁତ୍ତାତି ଭାୱେତବ୍ବାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କାନିଚି ଭାୱନାସେୱନାୟା’’ତି ।
ଆଧିପଚ୍ଚଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ଅସତିପି ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେ ତଂସହିତସନ୍ତାନେ ଅଞ୍ଞାକାରେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନେହି ଲିଙ୍ଗାଦୀହି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟଭାୱେ ଆଧିପଚ୍ଚଂ । ଇମସ୍ମିଂ ଚ ଅତ୍ଥେ ଇନ୍ଦନ୍ତି ପରିମିସ୍ସରିୟଂ କରୋନ୍ତିଚ୍ଚେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି। ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତେନ ନୟେନ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଜୀୱିତାଦୀନଂ ତଦନୁୱତ୍ତୀସୁ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଅମୋହୋୟେୱ ନ ୱିସୁଂ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧକଥାୟଂ ୱିଭାୱିତାନି ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ତେସଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସାନି ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ଅରୂପେନେୱ ଆଗତାନି।
୫୨୬. ସତ୍ତାନଂ ଅରିୟଭୂମିପଟିଲାଭୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସାଧାରଣଂ, ପଦାନଞ୍ଚ ପୟୋଜନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମେ ପରିଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦି । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନତାୟ ସତିପି ଅତ୍ତଭାୱପଞ୍ଞାପନାୟ ମୂଲଭାୱତୋ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସାତିସୟା ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନାନି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦିୟାଦୀନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୯) । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଦେସନାକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଇଧାପି ‘‘ତତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକଦେସନାୟ (ୟମ॰ ୩.ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକ.୧ ଆଦୟୋ) ସମେତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୨୧୯ ଆଦୟୋ) ପନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତରଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ଅଜ୍ଝାତ୍ତିକବାହିରାନଂ ଅନୁପାଲକଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ତେସ ମଜ୍ଝେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ। ୟାୱ ଚ ଦୁୱିଧତ୍ତଭାୱାନୁପାଲକସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ତାୱ ଦୁକ୍ଖଭୂତାନଂ ଏତେସଂ ୱେଦୟିତାନଂ ଅନିୱତ୍ତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ, ତେନ ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧତାୟ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତଂ ଞାପେତି । ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତସ୍ସେୱାତି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସେୱ । ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଭାୱେତବ୍ବତ୍ତାତି ଭାୱନାମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସ୍ସନାନ୍ତରା ହି ଭାୱନାତି ।
ଭେଦୋତି ଇଧ ସଭାୱତୋ ଭେଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲାଦିୱସେନାତି ଆହ ‘‘ସେସାନଂ ଅଭେଦୋ’’ତି । ନନୁ ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣଂ ସଭାୱୋ, ତେନସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ଅଭେଦୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତସ୍ସ ପନ ରୂପାରୂପସଭାୱକତୋ ଭେଦୋ ଗହିତୋ, ନ ଏୱଂ ସେସାନଂ କୋଚି ଭେଦୋ ଅତ୍ଥୀତି ତେସଂ ଅଭେଦୋତି ଭେଦାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ୱେଦନା, ପଞ୍ଞା ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି ? ନ, ୟଥା ଦେସିତେସୁ ବାୱୀସତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଭେଦାଭେଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।
୫୨୭. ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ସତିପି ପୁରେଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସାଧେତବ୍ବମେୱ କିଚ୍ଚଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତ୍ତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୟ ଚ ଅଧିକତତ୍ତା । ଅତ୍ତନୋ ତିକ୍ଖମନ୍ଦାଦିଆକାରୋ ଅତ୍ତାକାରୋ, ତସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତାପନଂ ଅତ୍ତାକାରାନୁୱତ୍ତାପନଂ। ତେନାହ ‘‘ତିକ୍ଖମନ୍ଦାଦିସଙ୍ଖାତଅତ୍ତାକାରାନୁୱତ୍ତାପନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ତିକ୍ଖମନ୍ଦାଦିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତାକାରସ୍ସ ଚ ଅନୁୱତ୍ତାପନଂ ତିକ୍ଖ…ପେ॰… ୱତ୍ତାପନଂ। ୱିସୁଂ ଅତ୍ତାକାରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ରୂପାୱଭାସନାଦିକସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ହି ରୂପାଭିହନନୟୋଗ୍ୟତାସଙ୍ଖାତେ ରୂପାୱଭାସନସାମତ୍ଥିୟେ ଅସତି ନ କଦାଚିପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ସମ୍ଭୱତି । ଏସ ନୟୋ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁପି । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଭାୱେନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱସାୱତ୍ତାପନଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନିପି ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତବ୍ବସେନେୱ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି ଚେତସିକଭାୱତୋ, ନ ତେସଂ ୱସେନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଅୟଞ୍ହିସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସାଧେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିକାରୋ ଅନୁୱତ୍ତତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସତିପି ଅନୁପ୍ପାଦନେ, ଅନୁପତ୍ଥମ୍ଭନେ ଚ ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ତପ୍ପୱତ୍ତନେ ନିମିତ୍ତଭାୱୋ ଅନୁୱିଧାନଂ।
ଛାଦେତ୍ୱା ଫରିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା ସହଜାତଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅଜ୍ଜୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୟମେୱ ପାକଟା ହୋତି, ସହଜାତଧମ୍ମା ଚ ତସ୍ସା ୱସେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖବାୱପ୍ପତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ୟଥାସକଂ ଓଳାରିକାକାରାନୁପାପନ’’ନ୍ତି । ଅସନ୍ତସ୍ସ, ଅପଣୀତସ୍ସପି ଅକୁସଲତବ୍ବିପାକାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ୟଥାରହଂ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରାନୁପାପନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସମାନଜାତିୟେହି ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖେହି ସନ୍ତପଣୀତାକାରାନୁପାପନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱନନ୍ତି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱନଂ । ପସନ୍ନାକାରାଦାତି ପସନ୍ନପଗ୍ଗହିତଉପଟ୍ଠିତସମାହିତଦସ୍ସନାକାରାନୁପାପନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ । ବ୍ୟାପାଦାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଗହିତାନି । ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଚ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତେନେୱ ଚ ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ତଂତଂସଂୟୋଜନପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନକିଚ୍ଚତା ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି । କତସବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା ଅମତାଭିମୁଖମେୱ ତବ୍ଭାୱପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି, ନ ଇତରାନି ୱିୟ କିଚ୍ଚନ୍ତରପସୁତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅମତାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୟତା ଚା’’ତି ।
୫୨୮.ଭୂମିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋ ଏୱ । ଏତ୍ଥାହ – କସ୍ମା ପନ ଏତ୍ତକେନେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଏତାନି ଏୱ ଚ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠୱସେନ, ଆଧିପଚ୍ଚଂ ନାମ ଇସ୍ସରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତମେୱେତଂ । ତୟିଦଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେ, ଫଲେ ଚାତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ କସ୍ମା ନ ଲବ୍ଭତି ? ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିକା ହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାତି ସିୟା ଫଲହେତୁଧମ୍ମେସୁ ଅନୁୱତ୍ତନାନୁୱତ୍ତନୀୟତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଥାପି ଅତ୍ଥି ତେସଂ ୱିସେସୋ । ସ୍ୱାୟଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିପ୍ପୱତ୍ତିୟଞ୍ହି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସିଦ୍ଧମାଧିପଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୧୯) ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତୋୟେୱ । ଅପିଚ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ୟାୟଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ସା ୱିସେସନିସ୍ସୟୋ ‘‘ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନୀ’’ତି ତାନି ତାୱ ଆଧିପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰…ମନିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତିଆଦିତୋ (ୱିଭ॰ ୨୧୯) ୱୁତ୍ତାନି । ସ୍ୱାୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଇମେସଂ ୱସେନ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ’’ତି ସମଞ୍ଞଂ ଲଭତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭାୱଦ୍ୱୟଂ । ତୟିମେ ଉପାଦିନ୍ନଧମ୍ମା ୟେନ ଧମ୍ମେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଅୟଂ ସୋ ଧମ୍ମୋ ତେସଂ ଠିତିହେତୂତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ସ୍ୱାୟଂ ସତ୍ତସଞ୍ଞିତୋ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜୋ ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ଇମାହି ୱେଦନାହି ସଂକିଲିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱେଦନାପଞ୍ଚକଂ । ତତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିକାମାନଂ ୱୋଦାନସମ୍ଭାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚକଂ । ସମ୍ଭୱୱୋଦାନସମ୍ଭାରା ଇମେହି ୱିସୁଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିସୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତା ନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ତୀଣି ୱୁତ୍ତାନି । ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଆଧିପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ପଦଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ ।
ଅଥ ୱା ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତୀନଂ ନିସ୍ସରାଦିଦସ୍ସନତ୍ତମ୍ପି ଏତାନିୟେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ପୱତ୍ତିୟା ହି ୱିସେସତୋ ମୂଲନିସ୍ସୟଭୂତାନି ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି । ୟଥାହ ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୭୧) । ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁସରାଗନିମିତ୍ତେହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତକାୟସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଖୋ, ମହାରାଜ, ସନ୍ନିପାତା ଗବ୍ଭସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତି ମାତା ଚ ଉତୁନୀ ହୋତି, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ମାତାପିତରୋ ଚ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୮; ମି॰ ପ॰ ୪.୧.୬) । ଅୱଟ୍ଠାନଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ତେନ ଅନୁପାଲେତବ୍ବତୋ । ତେନାହ ‘‘ଆୟୁ ଠିତି ୟପନା ୟାପନା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୧୯) । ଉପଭୋଗୋ ୱେଦନାହି । ୱେଦନାୱସେନ ହି ଇଟ୍ଠାଦିସବ୍ବୱିସୟୂପଭୋଗୋ । ୟଥାହ ‘‘ୱେଦୟତି ୱେଦୟତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ୱେଦନାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୦) । ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୟା ନିସ୍ସୟସମୁପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିସମ୍ଭୋଗଦସ୍ସନତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୟାୱ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଚୁଦ୍ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦେସିତାନି । ୟଥା ଚେତାନି ପୱତ୍ତିୟା, ଏୱଂ ଇତରାନି ନିୱତ୍ତିୟା । ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତେନ ହି ନିବ୍ବତ୍ତିତାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିୱତ୍ତିୟା ନିସ୍ସୟୋ । ଉପ୍ପାଦୋ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ତସ୍ସ ନିୱତ୍ତିୱସେନ ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଅୱଟ୍ଠାନଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେନ, ଉପଭୋଗୋ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଅଗ୍ଗଫଲସମୁପଭୋଗତୋ । ଖୀଣାସୱାହି ୱିସୱିତାୟ ନିବ୍ବୁତିସୁଖଂ ପରିଭୁଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି ଏତାନି ଏୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦେସିତାନି । ଏତ୍ତାୱତା ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଗ୍ଗହଣଂ । ଇମିନାୱ ନେସଂ ଦେସନାକ୍କମୋପି ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଚ୍ଚୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୨୯. ଅରିୟସଦ୍ଦେନ ୱିସେସନଂ ଅକତ୍ୱା କେୱଲଂ ସଚ୍ଚସଦ୍ଦେନ ଉଦ୍ଧିଟ୍ଠାନିପି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଚ୍ଚାନୀତି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ଆଦ । ସମାଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତି, ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସୋ ଅନୁପୟୁଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି । ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ୱା ୱିଚାରିତେସୁ ଇତରାନିପି ଅତ୍ଥତୋ ୱିଚାରିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଚ ଭୂମିଭୂତାନି, ଅରିୟସଚ୍ଚାନେୱାତି ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାପି ‘‘ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସାସନକ୍କମୋତି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନା ୱା । ସକଲଞ୍ହି ସାସନଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିତଦୁଭୟହେତୁସନ୍ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ତସ୍ମା ସଚ୍ଚେସୁ କମତି, ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ୱା ସାସନଂ ଏତେସୁ କମତି, ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା କମତି ଏତ୍ଥାତି କମୋ, କିଂ କମତି ? ସାସନଂ । ସାସନସ୍ସ କମୋ ‘‘ସାସନକ୍କମୋ’’ତି ସଚ୍ଚାନି ସାସନପ୍ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂଦେସନା ଚ ତବ୍ବୋହାରେନାତି ।
ତଥାତି ତଂସଭାୱା ଦୁକ୍ଖାଦିସଭାୱା । ଅୱିତଥାତି ଅମୁସାସଭାୱା ବାଧନାଦିଭାୱେନ ଭୂତସଭାୱା । ଅନଞ୍ଞଥାତି ଅଞ୍ଞାକାରରହିତା ଅବାଧନାଦିଆକାରୱିୱିତ୍ତା । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାତନ୍ନିମିତ୍ତତାହି ଅଧିଟ୍ଠିତତ୍ତା ପୀଳନଟ୍ଠୋ। ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତଭାୱୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ। ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାତନ୍ନିମିତ୍ତତାହି ପରିଦହନଂ, କିଲେସଦାହସମାୟୋଗୋ ୱା ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ। ଜରାୟ, ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଦା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବତା ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସରସେନେୱ ଆୱିଭୱନାକାରୋ, ଇତରେ ୟଥାକ୍କମଂ ସମୁଦୟମଗ୍ଗନିରୋଧଦସ୍ସନେହି ଆୱିଭୱନାକାରାତି ଅୟଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱିସେସୋ । ତତ୍ରତ୍ରାଭିନନ୍ଦନୱସେନ ବ୍ୟାପିତ୍ୱା ଊହନଂ ରାସିକରଣଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ଆୟୂହନଂ ଆକାରସ୍ସ ବ୍ୟାପନତ୍ଥତ୍ତା । ଆଗଚ୍ଛତି ସମୁଦୟତୋତି ୱା ଆୟଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ସ ଊହନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଆୟୂହନଂ, ଅୟଂ ସରସେନେୱ ଆୱିଭୱନାକାରୋ । ନିଦଦାତି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ନିଦାନଂ, ‘‘ଇଦଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେନ୍ତଂ ୱିୟ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ନିଦାନଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ଆୱିଭୱନାକାରୋ । ସଂସାରଦୁକ୍ଖେନ ସଂୟୋଜନଂ ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ। ମଗ୍ଗାଧିଗମନନିୱାରଣଂ ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ। ଇମେ ଚ ସଂୟୋଗପଲିବୋଧଟ୍ଠା ନିରୋଧମଗ୍ଗଦସ୍ସନେହି ଆୱିଭୱନାକାରା । ନିସ୍ସରନ୍ତି ସତ୍ତା ଏତ୍ଥ, ସୟମେୱ ୱା ନିସ୍ସଟଂ ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତେହି ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଭାୱତୋତି ନିସ୍ସରନଂ। ଅୟମସ୍ସ ସଭାୱେନ ଆୱିଭୱନାକାରୋ, ଇତରେ ୱିୱେକାସଙ୍ଖାତାମତଟ୍ଟା, ସମୁଦୟକ୍ଖରଅପଚ୍ଚୟଅୱିନାସିତା ୱା ସମୁଦୟମଗ୍ଗଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ଆୱିଭୱନାକାରା ।
ସଂସାରତୋ ନିଗ୍ଗମନଂ ନିୟ୍ୟାନଂ। ଅୟମସ୍ସ ସରସେନ ଆୱିଭୱନାକାରୋ । ପରିବୋଧୂପଚ୍ଛେଦନେନ ନିବ୍ବାନାଧିଗମୋୱ ନିବ୍ବାନନିମିତ୍ତତ୍ତା ମଗ୍ଗସ୍ସ ହେତୁଟ୍ଠୋ। ପଞ୍ଞାପଧାନତ୍ତା ଚସ୍ସ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନଂ ୱା ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ। ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନେ, କିଲେସଦୁକ୍ଖସନ୍ତାପୱୂପସମନେ ଚ ଆଧିପଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୂତି ସୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ। ୱିସେସତୋ ୱା ଆଲମ୍ବନାଧିପତିଭୂତା ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି ‘‘ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୬) ୱଚନତୋତି ସୋ ତେସଂ ଆକାରୋ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ। ଏତେ ହେତୁଦସ୍ସନାଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠା ସମୁଦୟନିରୋଧଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେହି ଆୱିଭୱନାକାରା । ଏୱମାଦି ଆହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ଅଭିସମେତବ୍ବଟ୍ଠୋ । ଅଭିସମୟସ୍ସ ୱା ୱିସୟଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ । ଅଥ ୱା ଅଭିସମୟସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ। ସୋ ଚେତ୍ଥ ଅଭିସମେତବ୍ବେନ ପୀଳନାଦିନା ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୫୩୦. କୁଚ୍ଛିତଂ ଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଗାରୟ୍ହଂ ହୁତ୍ୱା ଅସାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ସମାଗମୋ ସମେତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କେୱଲସ୍ସ ଆଗମସଦ୍ଦସ୍ସ, ଏତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ପୟୋଗେ ସଂୟୋଗତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନତୋ, ସଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ସଂୟୋଗେ ଉପଲବ୍ଭନତୋ ‘‘ସଂୟୋଗଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ଆହ ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ତଦତ୍ଥଜୋତକତାସିଦ୍ଧିତୋ । ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉଦିତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟ-ସଦ୍ଦୋ ଗତିଅତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧୋ ହେତୁସଦ୍ଦୋୱିୟ କାରଣଂ ଦୀପେତି । ଅତ୍ତନୋ ଫଲନିପ୍ଫାଦନେନ ଅୟତି ପୱତ୍ତତି, ଏତି ୱା ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ଅୟୋତି, ସଂୟୋଗେ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ସମୁଦୟୋତି । ଏତ୍ଥ ୱିସୁଂ ପୟୁଜ୍ଜମାନାପି ଉପସଗ୍ଗସଦ୍ଦା ସଧାତୁକଂ ସଂୟୋଗତ୍ଥଂ, ଉପ୍ପାଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଦୀପେନ୍ତି, କିରିୟାୱିସେସକତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ଅଭାୱୋଏତ୍ଥ ରୋଧସ୍ସାତି ନିରୋଧୋ’’ତି ଏତେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୱିୱିତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସମଧିଗତେ ତସ୍ମିଂ ତଦଧିଗମତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୋଧାଭାୱୋ ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ରୋଧସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ନିୱତ୍ତିୟା ଅଧିଗତତ୍ତାତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ଅଭାୱୋ ଏତସ୍ମିଂ ରୋଧସ୍ସାତି ନିରୋଧୋ ଇଚ୍ଚେୱ ପଦସମାସୋ । ଦୁକ୍ଖାଭାୱୋ ପନେତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ନ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ । ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଏୱ ନିରୋଧୋ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ। ଆୟତିଂ ଭୱାଦୀସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ନ ପନ ଭଙ୍ଗୋତି ଭଙ୍ଗୱାଚକଂ ନିରୋଧସଦ୍ଦଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପାଦୱାଚକଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ କାରଣେ ଫଲୂପଚାରଂ କତ୍ୱା ନିରୋଧପଚ୍ଚୟୋ ନିରୋଧୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ପଟିପଦା ଚ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିରୋଦପ୍ପତ୍ତିୟା । ନନୁ ଚ ସା ଏୱ ଦୁକ୍ଖନିରୋଦପ୍ପତ୍ତୀତି ତସ୍ସା ଏୱ ସା ପଟିପଦାତି ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ? ନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଗମସ୍ସ ପତ୍ତିଭାୱେନ, ୟେହି ସୋ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତେସଂ କାରଣଭୂତାନଂ ପଟିପଦାଭାୱେନ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସଚ୍ଛି କିରିୟାସଚ୍ଛିକରଣଧମ୍ମାନଞ୍ହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥାଭାୱେପି ପୁଗ୍ଗଲସଚ୍ଛିକିରିୟାଧମ୍ମଭାୱେହି ନାନତ୍ତଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି । ଅଥ ୱା ୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା ନିଟ୍ଠାନଂ ଫଲଂ, ସୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିଭୂତଂ, ତସ୍ସ ଅଭିସମୟଭୂତାୟ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିପଦତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୫୩୧.ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପଟିୱିଦ୍ଧକାଲେ ପୱତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧାଦିୱୋହାରଂ ‘‘ଅଗମା ରାଜଗହଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୧୦) ୱିୟ ଭାୱିନି ଭୂତେ ୱିୟ ଉପଚାରୋତି ପୁରିମକାଲେପି ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ତସ୍ମା ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅରିୟପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବାନି ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଗତେନ ହି ସୟଂ ଅଧିଗତତ୍ତା, ପୱେଦିତତ୍ତା, ତତୋ ଏୱ ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଅଧିଗମନୀରତ୍ତା ତାନି ତସ୍ସ ହୋନ୍ତୀତି । ଅରିୟଭାୱସିଦ୍ଧିତୋପୀତି ଏତ୍ଥ ଅରିୟସାଧକାନି ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅରିୟାନି ସଚ୍ଚାନୀତିପୀତି ଏତ୍ଥ ଅୱିତଥଭାୱେନ ଅରଣୀୟତ୍ତା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅରିୟାନି, ଅରିୟସମଞ୍ଞା ୱା ଅୱିସଂୱାଦକେ ଅୱିତଥେ ନିରୁଳ୍ହା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୫୩୨.ବାଧନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତନ୍ନିମିତ୍ତଭାୱୋ, ଉଦୟୱୟପଟିପୀଳିତଭାୱୋ ୱା ବାଧନଂ । ଭୱାଦୀସୁ ଜାତିଆଦିୱସେନ, ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକଦା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତନମେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତାପନଂ, ତଦସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ରସୋତି ସନ୍ତାପନରସଂ। ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତୀସୁ ସଂସାରୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପୱତ୍ତି ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ପଭୱତି ଏତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ପୁରିମଭୱେନ ପଚ୍ଛିମଭୱୋ ଘଟିତୋ ସଂୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ପଭାୱୋ। ‘‘ଏୱମ୍ପି ତଣ୍ହାନୁସୟେ ଅନୂହତେ, ନିବ୍ବତ୍ତତି ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୩୮; ନେତ୍ତି॰ ୩୦) ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପାଦନଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦକରଣଂ। ଭୱନିସ୍ସରଣନିୱାରଣଂ ପଲିବୋଧୋ। ତଣ୍ହକ୍ଖୟାଦିଭାୱେନ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସନ୍ତତା ସନ୍ତି । ଅଚ୍ଚୁତିରସନ୍ତି ଅଚ୍ଚୁତିସମ୍ପତ୍ତିକଂ ଅଚୱନକିଚ୍ଚଂ ୱା । କିଚ୍ଚନ୍ତି ଚ ଚୱନାଭାୱଂ କିଚ୍ଚମିୱ କତ୍ୱା ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଚୱନଞ୍ଚସ୍ସ ସଭାୱାପରିଚ୍ଚଜନଂ ଅୱିକାରିତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧନିମିତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ଅୱିଗ୍ଗହଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଅନିମିତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ଅନୁସୟସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ସଂସାରଚାରକତୋ ନିଗ୍ଗମନୂପାୟଭାୱୋ ନିୟ୍ୟାନଂ। ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧନଂ କିଲେସପ୍ପହାନକରଣଂ। ନିମିତ୍ତତୋ, ପୱତ୍ତତୋ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ୱୁଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ।
୫୩୩. ଅସୁୱଣ୍ଣାଦି ସୁୱଣ୍ଣାଦି ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନଂ ମାୟାତି ୱତ୍ଥୁସବ୍ଭାୱା ତସ୍ସା ୱିପରୀତତା ୱୁତ୍ତା । ଉଦକଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନା ପନ ମରୀଚି ଉପଗତାନଂ ତୁଚ୍ଛା । ୱତ୍ଥୁମତ୍ତମ୍ପି ତସ୍ସା ନ ଦିସ୍ସତୀତି ୱିସଂୱାଦିକା ୱୁତ୍ତା । ମରୀଚିମାୟାଅତ୍ତୱିଧୁରୋ ଭାୱୋ ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱୋ । ଅରିୟଞାଣସ୍ସାତି ଅରିୟସ୍ସ ଅୱିତଥଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ, ତେନ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣମ୍ପି ଗହିତଂ ହୋତି । ତେସଂ ଗୋଚରଭାୱୋ ପଟିୱିଜ୍ଜିତବ୍ବତା, ଆରମ୍ମଣଭାୱୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଗ୍ଗିଲକ୍ଖଣଂ ଉଣ୍ହତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି କତ୍ଥଚି କଟ୍ଠାଦିଉପାଦାନଭେଦେ ୱିସଂୱାଦକଂ, ୱିପରୀତଂ, ଅଭୂତଂ ୱାକଦାଚିପି ନ ହୋତି । ‘‘ଜାତିଧମ୍ମା ଜରାଧମ୍ମା, ଅଥୋ ମରଣଧମ୍ମିନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୯; ୫.୫୭) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଜାତିଆଦିକା ଲୋକପକତି। ଏକଚ୍ଚାନଂ ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ତିରିୟଂ ଦୀଘତା, ମନୁସ୍ସାଦୀନଂ ଉଦ୍ଧଂ ଦୀଘତା, ୱୁଦ୍ଧିନିଟ୍ଠଂ ପତ୍ତାନଂ ପୁନ ଅୱଡ୍ଢନନ୍ତି ଏୱମାଦିକା ଚ ଲୋକପକତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱେସୁ ପଚ୍ଛିମୋ ତଥତା। ପଠମୋ ଅୱିତଥତା, ମଜ୍ଝିମୋ ଅନଞ୍ଞତତାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ,
ଦୁକ୍ଖାଅଞ୍ଞଂ ନ ବାଧକ ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ତଣ୍ହାପି ଜାତି ୱିୟ ଦୁକ୍ଖନିମିତ୍ତତାୟ ବାଧିକାତି ? ନ, ବାଧକପ୍ପଭୱଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା । ଏୱମ୍ହି ପୱତ୍ତି, ପୱତ୍ତିହେତୁ ଚ ଅସଙ୍କରତୋ ବୋଧିତା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଜାତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱୋ, ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା ଚ ବାଧକତା, ନ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଭୱତାତି ନତ୍ଥି ତଣ୍ହାୟ ପଭୱଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଗହିତାୟ ବାଧକଭାୱପସଙ୍ଗୋ । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖା ଅଞ୍ଞଂ ନ ବାଧକ’’ନ୍ତି । ବାଧକତ୍ତନିୟାମେନାତି ଦୁକ୍ଖଂ ବାଧକମେୱ, ଦୁକ୍ଖମେୱ ବାଧକନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧାପି ବାଧକତ୍ତାୱଧାରନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ବାଧକତ୍ତନିୟାମେନାତି ହି ବାଧକସ୍ସ, ବାଧକତ୍ତେ ଚ ନିୟାମେନ । ୟତା ବାଧକତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖେ ନିୟତତା, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ବାଧକତ୍ତେ ନିୟତତାତି ।
ତଂ ୱିନା ନାଞ୍ଞତୋତି ସତିପି ଅୱସେସକିଲେସଅୱସେସାକୁସଲସାସୱକୁସଲମୂଲାୱସେସସାସୱକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭାୱେ ନ ତଣ୍ହାୟ ୱିନା ତେସଂ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ତେହି ପନ ୱିନାପି ତଣ୍ହାୟ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥି କୁସଲେହି ୱିନା ଅକୁସଲେହି ରୂପାୱଚରାଦିକୁସଲେହି ୱିନା କାମାୱଚରାଦୀହି ଚ ତଣ୍ହାୟ ଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତକତ୍ତା । ସନ୍ତଭାୱସ୍ସ, ସନ୍ତଭାୱେ ୱା ନିୟାମୋ ସନ୍ତଭାୱନିୟାମୋ, ତେନ ସନ୍ତଭାୱନିୟାମେନ । ତଚ୍ଛନିୟ୍ୟାନଭାୱତ୍ତାତି ଦ୍ୱିଧାପି ନିୟାମେନ ତଚ୍ଛୋ ନିୟ୍ୟାନଭାୱୋ ଏତସ୍ସ, ନ ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ୱିପରୀତତାୟ, ନ ଲୋକିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ୱା ଅନେକନ୍ତିକତାୟ ଅତଚ୍ଛୋତି ତଚ୍ଛନିୟ୍ୟାନଭାୱୋ, ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତଚ୍ଛନିୟ୍ୟାନଭାୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଚ୍ଛନିୟ୍ୟାନଭାୱତ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥ ଦ୍ୱିଧାପି ନିୟାମେନ ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଇତି ତଚ୍ଛାୱିପଲ୍ଲାସା’’ତିଆଦି ।
୫୩୪. ସଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ, ସମ୍ଭୱନ୍ତେ ୱା ଅତ୍ଥେ ୱତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଂ ନିଦ୍ଧାରଣଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ୱାରୋ । ୱିରତିସଚ୍ଚେତି ମୁସାୱାଦୱିରତିୟଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞୱିରତୀସୁ ସଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ନିରୁଳ୍ହୋ । ୟେ ପନ ‘‘ୱିରତିସଚ୍ଚଂ ସମାଦାନୱିରତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ନ ସମାଦାନମତ୍ତଂ ୱିରତିସଚ୍ଚଂ, ଅଥ ଖୋ ସମାଦାନାୱିସଂୱାଦନଂ । ତଂ ପନ ପଟିଞ୍ଞାସଚ୍ଚଂ ମୁସାୱାଦୱିରତିୟେୱ ହୋତି । ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭, ୨୦୨-୨୦୩, ୪୨୭; ୩.୨୭-୨୯) ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ‘‘ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନୱୁତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚଂ। ଅମୋସଧମ୍ମତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ। ‘‘ଅମୋସଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତଦରିୟା ସଚ୍ଚତୋ ୱିଦୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୭୬୩) ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପନ ତଂସମ୍ପାପକସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଜାନନା ପଟିୱେଧୋ ଅୱିୱାଦକାରଣନ୍ତି ଦ୍ୱୟମ୍ପି ‘‘ଏକଂ ହି ସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁତିୟମତ୍ଥି, ୟସ୍ମିଂ ପଜା ନୋ ୱିୱଦେ ପଜାନ’’ନ୍ତି ଇମିସ୍ସା (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୦; ମହାନି॰ ୧୧୯) ଗାଥାୟ ‘‘ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୩୫. ‘‘ନେତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତେନ ଜାତିଆଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖଅରିୟସଚ୍ଚଭାୱେ ଅୱିପରୀତତଂ ଦସ୍ସେତି ଏକନ୍ତେନେୱ ବାଧକଭାୱତୋ । ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇମିନା ଦୁକ୍ଖଅରିୟସଚ୍ଚଭାୱସ୍ସ ଜାତିଆଦୀସୁ ନିୟତତଂ ଦସ୍ସେତି ଅନଞ୍ଞତ୍ଥଭାୱତୋ । ସଚେପି କଥଞ୍ଚି କୋଚି ଏୱଂଚିତ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପଞ୍ଞାପନେ ପନ ସହଧମ୍ମେନ ଞାପନେ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପନେ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅହମେତଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜାତିଆଦୀନଂ ଅନଞ୍ଞଥତା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ତତାଭୂତସ୍ସ ଅଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ ଠାନାଭାୱୋ । ସଚେପି କୋଚି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଆଗଚ୍ଛତୁ, ଠାନଂ ପନ ନତ୍ଥୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟସୁତ୍ତେପି । ତତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ତଭାୱପଟିଲାଭେନେୱ ସତ୍ତାନଂ ଜାତିଆଦୀନଂ ପତ୍ତି, ସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ ଚ ହୋତୀତି ସମ୍ପତ୍ତତ୍ତା, ପଚ୍ଚକ୍ଖତା ଚ ପଠମତା, ୟତୋ ତଂ ଭଗୱତା ପଠମଂ ଦେସିତଂ, ତନ୍ନିମିତ୍ତତା ଦୁତିୟତା, ତଦୁପସମତା ତତିୟତା, ତଂସମ୍ପାପକତା ଚତୁତ୍ଥତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
‘‘ଏତପରମତୋ’’ତି ଏତେନ ଚତୂହି ଅରିୟସଚ୍ଚେହି ପୱତ୍ତିଆଦୀନଂ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନମାହ । ନିବ୍ବୁତିକାମେନ ପରିଜାନନାଦୀହି ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବଂ ନତ୍ତି, ଧମ୍ମଞାଣକିଚ୍ଚଂ ୱା ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥି, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀନି ଚ ଏତପରମାନେୱାତି ଚତ୍ତାରିୟେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ତଣ୍ହାୟ ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀନଂ ୱସେନ ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଆଦୀନଂ ଏତପରମତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଆଲୟେ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସଙ୍ଖାତେ, ସକଲୱତ୍ଥୁକାମସଙ୍ଖାତେ, ଭୱତ୍ତୟସଙ୍ଖାତେ ୱା ଦୁକ୍ଖେ ଦୋସଦସ୍ସାୱୀନଂ ୱସେନ ଆଲୟାଦୀନଂ ଏତେପରମତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୩୬.‘‘ଓଳାରିକତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ଜାତିଆଦୀନଂ ଦୁକ୍ଖଭାୱସ୍ସ ପଚୁରଜନପାକଟତାମତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅରିୟେନ ଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବାକାରଂ । ତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ । ଅକତନ୍ତି ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଂ, ଅନିପ୍ଫାଦିତକାରଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାରଣେ ହି ସିଦ୍ଧେ ଫଲଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ‘‘ନେୱ ଅକତଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଚ ଇମିନା ଅହେତୁୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ନ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦିତୋ’’ତି ଏତେନ ପଜାପତିପୁରିସପକତିକାଲାଦିୱାଦେ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ‘‘ସହେତୁକେନ ଦୁକ୍ଖେନା’’ତି ଏତେନ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ଜନିତସ୍ସ ସଂୱେଗସ୍ସ ସଂୱଡ୍ଢନମାହ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହି ସହେତୁକଭାୱସୱସେନ ବଲୱସଂୱେଗୋ ଜାୟତି ୟାୱାୟଂ ହେତୁ, ତାୱ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତତୀତି । ଅସ୍ସାସଜନନତ୍ଥଂ ନିରୋଧନ୍ତି ସଂୱେଗଜାତସ୍ସ ଅସ୍ସାସଂ ଜନେତୁଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚମାହ । ନିବ୍ବିନ୍ନସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହି ନିରୋଧକଥା ୱୁଚ୍ଚମାନା ଅତିୱିୟ ଅତିୱିୟ ଅସ୍ସାସଂ ସଞ୍ଜନେତି ।
୫୩୭. ୟେ ତେ ଜାତିଆଦୟୋ ଧମ୍ମା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ବ୍ୟାଧି ନ ଗହିତୋତି ? ଅନେକନ୍ତଭାୱତୋ । ତଥା ହି ସୋ କଦାଚି, କେସଞ୍ଚି ଚ ନତ୍ଥି । ୟଥାହ ‘‘ତୟୋ ରୋଗା ପୁରେ ଆସୁଂ, ଇଚ୍ଛା ଅନସନଂ ଜରା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୩୧୩) । ବାକୁଲତ୍ତେରାଦୀନଂ ସୋ ନାହୋସିୟେୱ, ଦୁକ୍ଖଗ୍ଗହଣେନ ୱା ବ୍ୟାଧି ଏତ୍ଥ ହିତୋୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପରମତ୍ଥତୋ ହି ଧାତୁକ୍ଖୋଭପଚ୍ଚୟଂ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ବ୍ୟାଧୀତି । ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମତଣ୍ହାଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ ଅନ୍ତୋଗଧଭେଦେ ଅନାମସିତ୍ୱା ଏକରୂପେନ ଗହିତାପି ତଣ୍ହା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତା, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତା, ଦିଟ୍ଠିୱିରହିତା କେୱଲଂ କାମସ୍ସାଦଭୂତା ଚାତି ତିଧାୱ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଭାୱେନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାପି ସଭାୱତୋ ଭିନ୍ନା ଏୱ ତେ ଧମ୍ମାତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା’’ତି ।
ସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁକ୍ଖନିଦ୍ଦେସକଥାୱଣ୍ଣନା
ଜାତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଭୱେତି ଆଦାନନିକ୍ଖେପପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧୋ ଭୱୋ, ତସ୍ମିଂ ଭୱେ । ସୋ ହି ଜାୟତି ଏତ୍ଥ ୟୋନିଗତିଆଦିୱିଭାଗୋତି ଜାତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଜାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ସମାନନ୍ୱୟାତି ଜାତି, ନିକାୟୋ । ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣେତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପ୍ପାଦେ । ସୋ ହି ଜନନଟ୍ଠେନ ଜାତି । ପଟିସନ୍ଧିୟନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ। ସମ୍ପାତିଜାତୋତି ଏତ୍ଥ ଜାତିସଦ୍ଦେନ ଲବ୍ଭମାନଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନସଙ୍ଖାତଂ ଜାୟନତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପସୂତିୟ’’ନ୍ତି, ଅଭିଜାତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାୟତି ଏତାୟ ଖତ୍ତିୟାଦିସମଞ୍ଞାତି ଜାତି, କୁଲଂ ।
୫୩୮. ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସେୟ୍ୟା, ମାତୁକୁଚ୍ଛିସଙ୍ଖାତୋ ଗବ୍ଭୋ ସେୟ୍ୟା ଏତେସନ୍ତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକା, ଅଣ୍ଡଜା, ଜଲାବୁଜା ଚ । ଇତରେସନ୍ତି ସଂସେଦଜାନଂ, ଓପପାତିକାନଞ୍ଚ । ଅୟମ୍ପି ଚାତି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଖନ୍ଧେସ୍ୱେୱା’’ତି ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତକଥାପି, ପଗେୱ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତକଥାୟଂ । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ପଠମପାତୁଭାୱୋ ଜାତୀ’’ତି ।
ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନୱସେନ ଗୟ୍ହତୀତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ୱକ୍ଖମାନୱିଭାଗଂ ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା।
୫୩୯.‘‘କସ୍ମା ପନା’’ତି ୱଦତୋ ଚୋଦକସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖେ ନିରୟେ ତାୱ ଜାତିଦୁକ୍ଖା ହୋତୁ, ଅଞ୍ଞାସୁପି ୱା ଦୁଗ୍ଗତୀସୁ ପାପକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନତୋ ସୁଖସଂୱତ୍ତନିୟକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାସୁ ପନ ସୁଗତୀସୁ କଥନ୍ତି । ଇତରୋ ‘‘ନାୟଂ ଜାତି ସଭାୱଦୁକ୍ଖୱସେନ ଦୁକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତା, ନ ହି କାଚି ପଟିସନ୍ଧି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନେକେସଂ ଦୁକ୍ଖାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଦୁକ୍ଖସଭାୱମ୍ପି ପରିୟାୟତୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦୁକ୍ଖସଭାୱଂ ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୟଥା ରୂପରୂପନ୍ତି ।
ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋତି ‘‘ଅହୁ ୱତ ମେ, ତଂ ୱତ ନାହୋସୀ’’ତି ଚେତସିକଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ ।
‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫, ୪୫, ୭୬, ୭୭, ୮୫; ୨.୪.୧, ୪) ୱଚନତୋ ତେଭୂମକା ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ, ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟପ୍ପଟିପାଳିତତ୍ତା’’ତି । ୟଞ୍ହି ଅଭିଣ୍ହଂ ପଟିପୀଳିତଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖମନତାୟ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ୱିପସ୍ସନାଚାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ତେଭୂମକଗ୍ଗହଣଂ ।
ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଦୋମସ୍ସୁପାୟାସେ ୱଦତି । ‘‘ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୧୯୦) ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତଂ ।
ଭଗୱତାପୀତି ଅନାୱରଣଞାଣୱତା ଅଚ୍ଚରିୟାପରିମେୟ୍ୟଦେସନାକୋସଲ୍ଲୱତା ଭଗୱତାପି । ଉପମାୱସେନତି ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମାଦିଉପମାୱସେନ ।
୫୪୦.ପୁଣ୍ଡରୀକାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ ମଣିକନକରଜତପୱାଳାଦିରତନସନ୍ନିଚ୍ଚୟେ, ନାପି ଅଣ୍ଡଜମେଣ୍ଡଜୱାୟଜାତିକେ ସୁଭମନୁଞ୍ଞସୟନତଲେ, ନାପି ରତନମୟକୁଟ୍ଟିମମନୋହରେ ପାସାଦତଲେ, ନାପି ସିତ୍ତସମ୍ମଟ୍ଠକୁସୁମୋପହାରୱତି ପାସାଦୂପଚାରେ, ନାପି ମୁତ୍ତାଜାଲସଦିସୱାଲିକାୱିକିଣ୍ଣେ ୱିୱିଟଙ୍ଗଣେ, ନାପି ହରିତକମ୍ବଲସଦିସମୁଦୁସଦ୍ଦଲସମୋତଲେ ଭୂମିଭାଗେତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପରମସମ୍ବାଧେତି ଅତିୱିୟ ସମ୍ବାଧେ । ତିବ୍ବନ୍ଧକାରେତି ବହଲନ୍ଧକାରେ । ପିତ୍ତସେମ୍ହପୁବ୍ବରୁହିରଗୂଥୋଦରିୟାଦି ନାନାକୁଣପସମ୍ବାଧେ। ମାତା ୟଦି ୱୀସତିୱସ୍ସା, ଅଥ ତିଂସ, ଚତ୍ତାଲୀସାଦିୱସ୍ସା, ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅଧୋତୱଚ୍ଚକୂପସଦିସତାୟ ଅଧିମତ୍ତଜେଗୁଚ୍ଛେ । ପୂତିମଚ୍ଛା ଦି ସବ୍ବଂ ନ ସଦିସୂପମ୍ମଂ ତସ୍ସ ୱାତାଦିୱସେନ ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାପଗମସବ୍ଭାୱତୋ । ଦସ ମାସେତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ତତ୍ଥାୱଟ୍ଠାନସମ୍ଭୱତୋ। ଅତ୍ତନୋ ଅଧୋମୁଖଂ ଠପିତସଙ୍କୁଚିତହତ୍ଥଦ୍ୱୟସ୍ସ ଉକ୍କୁଟିକସ୍ସେୱ ନିସୀଦତୋ ସମିଜ୍ଜନପ୍ପସାରଣାଦିରହିତୋ।
ଅଭିମୁଖଂ କଡ୍ଢନଂ ଆକଡ୍ଢନଂ। ପରିତୋ ସମନ୍ତତୋ କଡ୍ଢନଂ ପରିକଡ୍ଢନଂ। ହେଟ୍ଠା ଧୁନନଂ ଓଧୂନନଂ। ନିଧାୟ ନିଧାୟ ଧୂନନଂ ନିଦ୍ଧୂନନଂ। ଆକଡ୍ଢନାଦିସଦିସଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଆକଡ୍ଢନାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତରୁଣୱଣସଦିସଂ ଅତିୱିୟ ସୁଖୁମାଲଂ ଗବ୍ଭଗତଂ ସରୀରଂ ସୀତାଦିଅପ୍ପକମ୍ପି ନ ସହତୀତି ସୀତନରକୂପପନ୍ନତାଦି ନିଦସ୍ସିତଂ । ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ଅତିୱିୟ ସୀତଂ, ଅତିୱିୟ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପତିଟ୍ଠତି । ସରୀରଂ ୱାସିୟାଦୀହି ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଖାରାୱସେଚନକରଣଂ ଖାରାପଟିଚ୍ଛକଂ । ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେତି ଗବ୍ଭାସୟସଞ୍ଞିତଂ ତତିୟଂ ଆୱଟ୍ଟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧଂପାଦଅଧୋସୀସଭାୱେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ଇଦଂ ୱିଜାୟନମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟେନ ମରଣଦୁକ୍ଖେନ ଚ ଅଟ୍ଟିତା ୱେଦନାପ୍ପତ୍ତା ସତ୍ତା କତିପୟମାସମତ୍ତାତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ପୱତ୍ତିଂ ୱିସ୍ସରନ୍ତି, ମହନ୍ଧକାରଂ ମହାୱିଦୁଗ୍ଗଂ ପକ୍ଖନ୍ଧା ୱିୟ ହୋନ୍ତି ।
ୱଧେନ୍ତସ୍ସାତି ସୋଚନପରିଦେୱନସୀସପଟିହନନାଦିନା ବାଧେନ୍ତସ୍ସ । ଖୁପ୍ପିପାସା ହି ଆତପାୱଟ୍ଠାନାଦିନା ଚ ଆତାପନଂ। ପଞ୍ଚଗ୍ଗିତାପନାଦିନା ପରିତାପନଂ।
ଇମସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତୱିଧସ୍ସ । ସବ୍ବସ୍ସାପୀତି ଗବ୍ଭକାଲାଦୀସୁ ତାପନମଦ୍ଦନାଦିନିରୟଗ୍ଗିଦାହାଦିସଞ୍ଜନିତସ୍ସ ସକଲସ୍ସାପି । ୱତ୍ଥୁମେୱ ହୋତି ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଜାୟେଥ ନୋ ଚେ’’ତିଆଦି ।
୫୪୧.ୱିଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିୱିଧଂ, ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱା ।
ଇତି ଜାତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ଜରାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୪୨.ସଙ୍ଖାତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ‘‘ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୮; ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୭; କଥା॰ ୨୧୪) ୱୁତ୍ତଂ ଖଣିକଜରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମତୋତି ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚପାଲିଚ୍ଚୱଲିତ୍ତଚତାଦିନା ସମଞ୍ଞତୋ । ସାତି ଖନ୍ଧପୁରାଣଭାୱସଞ୍ଞିତା ପାକଟଜରା । ଖନ୍ଧପରିପାକୋ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପୁରାଣଭାୱୋ ।
ଇତି ଜରାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ମରଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୪୩.ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୟସଞ୍ଞିତଂ ଖଣିକମରଣମାହ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାତି ୟଂ ଖଣିକମରଣଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ଜରାମରଣଂ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଧାତୁ॰ ୭୧) ଏତ୍ଥ ‘‘ମରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଚେଦସଞ୍ଞିତଂ ପାକଟମରଣଂ । ‘‘ଚୱନ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖିତବ୍ବତାୟ ଚୁତିଲକ୍ଖଣଂ । ୱିୟୋଗରସନ୍ତି ୟଥାଧିଗତେହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ୱିୟୋଜନରସଂ । ୟଥୂପପନ୍ନାୟ ଗତିୟା ୱିପ୍ପୱାସୱସେନ ଗୟ୍ହତୀତି ଗତିୱିପ୍ପୱାସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ।
ପାପସ୍ସାତି ପାପୟୋଗେନ ପାପସ୍ସ, ଉପଚିତପାପକମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପକମ୍ମାଦିନିମିତ୍ତନ୍ତି ପାପକମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ମରଣକାଲେ ଉପଟ୍ଠିତଂ ଅକୁସଲୱିପାକାରମ୍ମଣଂ । ତମ୍ହି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ କସ୍ସଚି ଅନୁଭୱନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ହୋତି । ଭଦ୍ଦସ୍ସାତି ଭଦ୍ଦକମ୍ମସ୍ସ, କତକୁସଲସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ପନ କାମଂ ଇଟ୍ଠମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗୱତ୍ଥୁକଂ ପନ ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗୱତ୍ଥୁକଂ ପନ ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଅସହନ୍ତସ୍ସ ୱିୟୋଗଂ ପିୟୱତ୍ଥୁକ’’ନ୍ତି । ଅୱିସେସତୋତି ପାପସ୍ସ, ଭଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ସାମଞ୍ଞତୋ । ‘‘ଅୱିସେସତୋ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ସବ୍ବେସ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ତଂ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିମଦ୍ଦିତସଙ୍ଖାରାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ହୋତିୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୱିତୁଜ୍ଜମାନମମ୍ମାନନ୍ତି ସନ୍ଧିବନ୍ଧନାୱଚ୍ଛେଦକୱାୟୁନା ୱିଜ୍ଝିୟମାନମମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ।
ଇତି ମରଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ସୋକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୪୪.ସୋତି ସୋକୋ । ଅତ୍ଥତୋ ଦୋମନସ୍ସମେୱ ହୋତି ଚେତସିକନ୍ତରାଭାୱତୋ । ଦୋମନସ୍ସୱିସେସୋ ପନ ହୋତି ୱିସୟୱିସେସେ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋତି ତଂ ୱିସେସଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋ ନିଜ୍ଝାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପୋ । ପରିଜ୍ଝାପନଂ ରାଗଦୋସପରିଳାହୱିସିଟ୍ଠଂ ଦହନଂ । କତାକତକୁସଲାକୁସଲୱିସୟଂ ୱିପ୍ପଟିସାରାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ଅନୁସୋଚନଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ଞାତିବ୍ୟସନାଦିୱିସୟଂ କେୱଲଂ ଚିତ୍ତସନ୍ଥାପଭୂତଂ ଅନୁସୋଚନଂ ସୋକୋତି ଅନୁସୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତ୍ତେପି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ୱିସପୀତଂ ସଲ୍ଲଂ ୱିସସଲ୍ଲଂ। ସୋକୱସେନ ଅତିସାରାଦି ବ୍ୟାଧିପି ହୋତି, ସୋକବହୁଲସ୍ସ ସରୀରଂ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଜୀରତି, ବଲୱସୋକାଭିଭୂତୋ ମରଣମ୍ପି ପାପୁଣାତୀତି ଆହ ‘‘ସମାୱହତି ଚ ବ୍ୟାଧିଜରାମରଣଭେଦନ’’ନ୍ତି ।
ଇତି ସୋକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ପରିଦେୱନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୪୫.ୱଚୀପଲାପୋତି ୱାଚାୱିପ୍ପଲାପୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ସଦ୍ଦୋ ଏୱ । ଭିୟ୍ୟୋତି ସୋକଦୁକ୍ଖତୋ ଉପରି । ସୋକସମୁଟ୍ଠାନୋ ହି ପରିଦେୱୋ।
ଇତି ପରିଦେୱନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ଦୁକ୍ଖନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୪୬. ଜାତିଆଦୀନମ୍ପି ୟଥାରହଂ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାହି ସତିପି ଦୁକ୍ଖଭାୱେ କାୟସ୍ସ ପୀଳନୱସେନ ଇଦଂ ସୱିସେସଂ ଦୁକ୍ଖମନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ଇତି ଦୁକ୍ଖନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ଦୋମନସ୍ସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୪୭.ମନୋୱିଘାତରସନ୍ତି ବ୍ୟାପାଦସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ମନସୋ ୱିହଞ୍ଞନକିଚ୍ଚଂ । ଚେତୋଦୁକ୍ଖସମପ୍ପିତାତି ଚେତସିକଦୁକ୍ଖସମଙ୍ଗିନୋ । ଆୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଆମୁଖଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ୟଂଦିସାଭିମୁଖଂ ପତିତା, ତଂଦିସାଭିମୁଖା ଏୱ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୱିପରିୱତ୍ତନୱସେନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ଉଦ୍ଧଂପାଦଂ ପପତନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଧଂମୁଖପାଦା ହୁତ୍ୱା ପତନ୍ତି । ସତ୍ଥଂ ଆହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସରୀରସ୍ସ ୱିଜ୍ଝନଭେଦନୱସେନ ସତ୍ଥଂ ଉପନେନ୍ତି ।
ଇତି ଦୋମନସ୍ସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ଉପାୟାସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୪୮.ଦୋସୋୟେୱାତି କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଆୟାସନୱସେନ ଦୋସସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିଆକାରୋତି ଅତ୍ଥୋ, ୟତୋ ଭୁସୋ ଆୟାସୋତି ଉପାୟାସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ଭୁସମାଦାନଂ ଉପାଦାନନ୍ତି । ଏକୋ ଧମ୍ମୋତି ଚୁଦ୍ଦସହି ଅକୁସଲଚେତସିକେହି ଅଞ୍ଞୋ ଏକୋ ଚେତସିକଧମ୍ମୋ, ୟଂ ‘‘ୱିସାଦୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ନିତ୍ଥୁନନୱସେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନିତ୍ଥୁନନରସୋ, କାୟେ ୱା ନିତ୍ଥୁନନକରଣକିଚ୍ଚୋ । ‘‘ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ସୋ ପନେତ୍ଥ ସାତିସୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚିତ୍ତପରିଦହନତୋ, କାୟୱିସାଦନତୋ ଚା’’ତି ଆହ ।
ଏତେ ଚ ସୋକପରିଦେୱୁପାୟାସା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱିନା, ସହ ଚ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପାକୋ ୱିୟାତି ରଜନାଦିନୋ ପଚିତବ୍ବୱତ୍ଥୁନୋ ପାକୋ ୱିୟ ।
ଇତି ଉପାୟାସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୪୯.ସମୋଧାନଂ ସମାଗମୋ । କାୟିକଦୁକ୍ଖଚିତ୍ତୱିଘାତାଦିଅନତ୍ଥାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଅନତ୍ଥଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ।
ତେସଂ ଅପ୍ପିୟାନଂ କାୟିକୱାଚସିକପୟୋଗସଙ୍ଖାତୋ ଉପକ୍କମୋ ତଦୁପକ୍କମୋ, ତତୋ ସମ୍ଭୂତୋ ତଦୁପକ୍କମସମ୍ଭୂତୋ।
ଇତି ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୫୦. ଉପଦ୍ଦୱଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ବ୍ୟସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ।
ଇତି ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ଇଚ୍ଛିତାଲାଭନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୫୧. ଇଚ୍ଛିତାଲାଭୋ ନାମ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଲାଭୋ । ‘‘ୟମ୍ପିଚ୍ଛଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ପନ ଇଚ୍ଛିତାଲାଭଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନଂ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅହୋ ୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଚ୍ଛାୱାତି ଏତ୍ଥ ଇଚ୍ଛାସହିତୋ ଅଲାଭୋୱାତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ତପ୍ପରିୟେସନରସାତି ତେସଂ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂନଂ ପରିୟେସନରସା । ଅପ୍ପତ୍ତି ଅଲାଭୋ ।
ଇତି ଇଚ୍ଛିତାଲାଭନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୫୨.ୟଂୱୁତ୍ତମିଧାତି ଇଧ ସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସେ ୟଂ ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଇଧ ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଇମେ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିନା ନ ଲବ୍ଭତୀତି ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧସନ୍ନିସ୍ସୟମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଖନ୍ଧେ ୱିବାଧତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇନ୍ଦନମିୱ ପାୱକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ୱା ଲକ୍ଖଂ ପହରଣପହାରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଏୱଂ ଖନ୍ଧା ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ୟଥା ଚ ଗୋରୂପଂ ଡଂସମକସାଦିୱିବାଧାୟ, ୟଥା ଚ ଖେତ୍ତଂ ନିପ୍ଫନ୍ନସସ୍ସଲାୟନସ୍ସ, ଗାମୋ ଚ ଗାମଘାତକୱିବାଧାୟ, ଏୱଂ ଖନ୍ଧା ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୂତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲକ୍ଖମିୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲୋକେ ୱିବାଧକା ୱିବାଧେତବ୍ବାଧୀନା ନ ହୋନ୍ତି, ଇମେ ପନ ୱିବାଧେତବ୍ବାଧୀନା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିଣଲତାଦୀନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଂ ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ଆଦି ନାମ କସ୍ସଚି ନତ୍ଥି, ଏକଭୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ପନ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଦିଦୁକ୍ଖଂ ଜାତୀ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ପରିୟୋସାନଦୁକ୍ଖଂ ମରଣ’’ନ୍ତି । ନ ହେତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତିକେ ଆସନ୍ନେ ଜାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ମାରଣନ୍ତିକଦୁକ୍ଖଂ । ପରିଦୟ୍ହନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପୋ । ଲାଲପ୍ପନଂ ଅତିୱିୟ ୱିପ୍ପଲାପୋ । ଅନୁତ୍ଥୁନନଂ ଅନ୍ତୋ ନିଜ୍ଝାୟନଂ । ଏକମେକନ୍ତି ଜାତିଆଦୀନଂ ଅନ୍ତରଭେଦଭିନ୍ନାନଂ, ଜାତିଆଦୀନମେୱ ୱା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକାନଂ ୱା ଏକମେକଂ । ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ସମାସେତ୍ୱା, ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ ୱା ସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ।
ଇତି ଦୁକ୍ଖନିଦ୍ଦେସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସମୁଦୟନିଦ୍ଦେସକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୫୩.ପୁନବ୍ଭୱକରଣଂ ପୁନବ୍ଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ୟଥା ୱା ଅପୂପଭକ୍ଖନସୀଲୋ ଆପୂପିକୋ, ଏୱଂ ପୁନବ୍ଭୱକରଣସୀଲା, ପୁନବ୍ଭୱଂ ୱା ଫଲଂ ଅରହତି, ସୋ ୱା ଏତିସ୍ସା ପୟୋଜନନ୍ତି ପୋନୋଭୱିକା। ନନ୍ଦନତୋ, ରଞ୍ଜନତୋ ଚ ନନ୍ଦୀରାଗଭାୱଂ ସବ୍ବାସୁ ଅୱତ୍ଥାସୁ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ୱୁତ୍ତିୟା ନନ୍ଦୀରାଗସହଗତା। ତାୟ ଚ ସତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱାଦିକେ କିମିକୀଟପଟଙ୍ଗାଦିଅତ୍ତଭାୱେପି ନନ୍ଦନ୍ତି, ରୂପାଭିନନ୍ଦନାଦିଭୂତାୟ ରଞ୍ଜନ୍ତି ଚାତି ତତ୍ରତତ୍ରାଭିନନ୍ଦିନୀ। ତେନାହ ‘‘ନନ୍ଦୀରାଗେନ ସହଗତା’’ତିଆଦି । ତବ୍ଭାୱତ୍ଥୋ ହି ଏସ ସହଗତସଦ୍ଦୋ । କାମଭୱୱିଭୱଭେଦୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା କାମତଣ୍ହା, ଭୱତଣ୍ହା, ୱିଭୱତଣ୍ହା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । କାମତଣ୍ହାଦିଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା କେୱଲଂ ତଣ୍ହାଭାୱେନେୱ ଏକଭାୱଗ୍ଗହଣେନ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା କସ୍ସଚିପି ସତ୍ତସ୍ସ କେନଚି ସଦିସତାଭାୱତୋ ତଂତଂୱିଚିତ୍ତଭାୱଜନକକମ୍ମନିପ୍ଫାଦନେନ ଅତିୱିଚିତ୍ତସଭାୱା ସକଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ତଣ୍ହାୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତାତି ? ୱିସେସହେତୁଭାୱତୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ହି ଭୱେସୁ ଆଦୀନୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୀ, ଦିଟ୍ଠିଆଦିଉପାଦାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଭିନିୱିସମାନଂ ତଣ୍ହଂ ଅଭିୱଡ୍ଢେନ୍ତୀ ଦୋସାଦୟୋପି କମ୍ମସ୍ସ କାରଣଂ ହୋନ୍ତି, ତଣ୍ହା ପନ ତଂତଂଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସସତ୍ତନିକାୟକୁଲଭୋଗିସ୍ସରିୟାଦିୱିଚିତ୍ତତଂ ଅଭିପତ୍ଥେନ୍ତୀ, କମ୍ମୱିଚିତ୍ତତାୟ ଉପନିସ୍ସୟତଂ କମ୍ମସ୍ସ ଚ ସହାୟଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଭୱାଦିୱିଚିତ୍ତତଂ ନିୟମେତି, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିସେସହେତୁଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଅୱିଜ୍ଜାଉପାଦାନକମ୍ମାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩; ୩.୩୭୪) ଅଭିଧମ୍ମେ (ୱିଭ॰ ୨୦୩) ଚ ଅୱସେସକିଲେସାକୁସଲମୂଲାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦୁକ୍ଖହେତୂସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ତଣ୍ହାୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇତି ସମୁଦୟନିଦ୍ଦେସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ନିରୋଧନିଦ୍ଦେସକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୫୪.ତସ୍ସାୟେୱାତି ୟଦଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତଦଗ୍ଗେନ ତସ୍ସାୟେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ । ସତି ହି ପଧାନହେତୁନିରୋଧେ ତଦଞ୍ଞହେତୂ ନିରୁଦ୍ଧାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ବ୍ୟାଧିନିମିତ୍ତୱୂପସମନେନ ବ୍ୟାଧିୱୂପସମୋ ୱିୟ ହେତୁନିରୋଧେନ ଫଲନିରୋଧୋତି ଆହ ‘‘ସମୁଦୟନିରୋଧେନ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି । ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଏକନ୍ତିକତଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଅନୁପଦ୍ଦୱେତି ପାଣକୱିଜ୍ଝନସତ୍ଥପ୍ପହାରାଦିଉପଦ୍ଦୱରହିତେ । ତତୋ ଏୱ ଦଳ୍ହେ ଥିରେ । ସାଖାଦିଛେଦନେନ ଛିନ୍ନୋପି । ତଣ୍ହାନୁସୟେତି କାମରାଗଭୱରାଗାନୁସୟେ । ଅନୂହତେତି ଅସମୁପଘାଟିତେ ।
ୟଥା ସୀହୋ ୟେନତ୍ତନି ସରୋ ଖିତ୍ତୋ, ତତ୍ଥେୱ ଅତ୍ତନୋ ବଲଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ସରେ, ତଥା ବୁଦ୍ଧାନଂ କାରଣେ ପଟିପତ୍ତି, ନ ଫଲେ । ୟଥା ପନ ସାରମେୟ୍ୟା କେନଚି ଲେଡ୍ଡୁପ୍ପହାରେ ଦିନ୍ନେ ଭୁସ୍ସନ୍ତା ଲେଡ୍ଡୁଂ ଖାଦନ୍ତି, ନ ପହାରଦାୟକେ ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୋଧେତୁକାମା କାୟଚ୍ଛେଦମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ନ କିଲେସନିରୋଧନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୫୫. ୱିରଜ୍ଜତି ପଲୁଜ୍ଜତି ଛିଜ୍ଜତି ସମୁଦୟୋ ଏତେନାତି ୱିରାଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗୋ। ୱିରଜ୍ଜନଂ ପଲୁଜ୍ଜନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ୱିରାଗୋତି ପହାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପହାନପରିୟାୟୋ ୱିରାଗସଦ୍ଦୋ, ନିରୋଧସଦ୍ଦୋ ଚ, ତସ୍ମା । ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତତୋ ଅସେସୋ ୱିରାଗୋ ଅସେସୋ ନିରୋଧୋତି ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ଚାଗାଦିପଦାନିପି ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି ସବ୍ବାନେୱ ଏତାନୀତି । ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହାୟ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧାଦିପଦାନିପି ନିବ୍ବାନୱେୱଚନାନୀତି । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ୟଥା ୱିରାଗାଦିପଦାନି ନିବ୍ବାନେ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ତଂ ଆଗମ୍ମାତି ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପତ୍ୱା । ତଣ୍ହା ୱିରଜ୍ଜତୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରାଗୱସେନ ତଣ୍ହା ୱିରଜ୍ଜୀୟତି । ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ନିରୋଧୀୟତି, ତେନ ୱିରାଗନିରୋଧସଦ୍ଦାନଂ ଅଧିକରଣସାଧନତମାହ । ତଦେୱାତି ନିବ୍ବାନମେୱ । ଚାଗାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଚାଗାଦିହେତୁଂ ଫଲୱୋହାରେନ ୱଦତି । ‘‘କାମଗୁଣାଲୟେସୂ’’ତି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖନ୍ତି, ‘‘କାମଗୁଣାଲୟାଦୀସୂ’’ତି ପନ ପାଠୋ ।
୫୫୬.ତୟିଦନ୍ତିଆଦି ନ ପୋରାଣପାଠୋ, ସଚ୍ଚତ୍ଥଦୀପନେ ପନ ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ତତୋ ଆନେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଠପିତଂ । ତଥା ହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନିପି ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ପୁନପି ୱୁତ୍ତାନି । ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ନିବ୍ବିନ୍ନମାନସସ୍ସ ଅସ୍ସାସଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅସ୍ସାସକରଣରସଂ। ରାଗାଦିସବ୍ବପପଞ୍ଚୱୂପସମନିମିତ୍ତତାୟ ନିପ୍ପପଞ୍ଚତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ନିପ୍ପପଞ୍ଚପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ।
୫୫୭.ନତ୍ଥେୱ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୟଦି ସାମଞ୍ଞତୋ ପଟିଞ୍ଞା, ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତନିବ୍ବାନସ୍ସପି ଅଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତଥା ସତି ପଟିଞ୍ଞାୱିରୋଧୋ । ଅଥ ପରାଭିମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତି, ଏୱଂ ସତି ଧମ୍ମିଅସିଦ୍ଧି, ତତୋ ଚ ନିସ୍ସୟାସିଦ୍ଧୋ ହେତୁ । ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋତି କିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ, ଉଦାହୁ ଅନୁମାନତୋ ? ପୁରିମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଚକ୍ଖାଦୀହି ଅନେକନ୍ତିକତା, ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ପରଂ ପତି ଅସିଦ୍ଧୋ ହେତୁ । ତେନାହ ‘‘ନ, ଉପାୟେନ ଉପଲବ୍ଭନୀୟତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭିନୋ ଏୱ ଅରିୟା ପରେସଂ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତି, ତତ୍ଥାପି ଚ ଅରହା ଏୱ ସବ୍ବେସଂ, ନ ସବ୍ବେ, ଏୱଂ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଭୂତେନ ଉପାୟେନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୱଚନଂ ଚେତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ପୟୋଗୱଚନଂ । ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।
୫୫୮.ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅରିୟେହି ଉପଲବ୍ଭନୀୟତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଂସାରତୋ ସଂୱିଗ୍ଗମାନସା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସବ୍ବସମୟସିଦ୍ଧୋୟଂ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ସାସନିକମେୱ ନିସ୍ସାୟ ୱଦତି ‘‘ପଟିପତ୍ତିୟା ୱଞ୍ଚୁଭାୱାପଜ୍ଜନତୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଅସତି ହୀ’’ତିଆଦି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେଜୱାୟାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ଚସ୍ସା ପଧାନଭାୱତୋ । ତଥା ହି ସା ପଠମଂ ଦେସନାରୁଳ୍ହା, ନ ସବ୍ବପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନ ଚାୟଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ୱଞ୍ଝା, ନିବ୍ବାନପାପନତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସମ୍ପାପକତୋ । ତୱ ମତେନ ପନ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ ୱଞ୍ଝଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୟୋଜନା । ଅଭାୱପାପକତ୍ତାତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା କିଲେସସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନମୁଖେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଅଭାୱସମ୍ପାପକଭାୱତୋ, ନ ୱଞ୍ଝଭାୱାପତ୍ତୀତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଇତି ପଟିକ୍ଖେପେ । ୟଂ ତୟା ‘‘ଅଭାୱପାପକତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଖନ୍ଧାଭାୱୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ନ । କସ୍ମା ? ଅତୀତାନାଗତାଭାୱେପି ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ। ଅତୀତାନାଗତା ହି ଖନ୍ଧା ନ ସନ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂ ଅଭାୱେ ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗତଂ ନାମ ସିୟା, ସୋ ପନ ନତ୍ଥୀତି । ନ କେୱଲଂ ଅତୀତାନାଗତାନମେୱ, ଅଥ ଖୋ ୱତ୍ତମାନାନମ୍ପୀତି ତିୟଦ୍ଧଗତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅଭାୱୋ ନିବ୍ବାନଂ । ନ ହି ତଂ ଏକଦେସାଭାୱୋ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତମାନା ଚେ, ନ ନ ସନ୍ତି, ନ ସନ୍ତି ଚେ, ନ ୱତ୍ତମାନାତି ‘‘ୱତ୍ତମାନା, ନ ସନ୍ତି ଚା’’ତି ୱିପ୍ପଟିସିଦ୍ଧମେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ, ତେସଂ…ପେ॰… ପଜ୍ଜନତୋ’’ତି ।
କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟଦି ୱତ୍ତମାନାଭାୱୋ ନିବ୍ବାନଂ, ୟଦା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ୱତ୍ତତି, ତଦା ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତା ଖନ୍ଧା ୱତ୍ତମାନାତି କତ୍ୱା ତଦା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଭାୱୋ ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଅଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ତମାନ…ପେ॰… ଦୋସତୋ’’ତି ଆହ । ନ ମୟଂ ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଅୱତ୍ତମାନତାୟ ନିବ୍ବାନଂ ୱଦାମ । କିଞ୍ଚରହୀତି, ତଦା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କିଲେସାନଂ ଅୱତ୍ତମାନତ୍ତା, ତସ୍ମା ନ ଦୋସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱୋତି ? ୟଦି କିଲେସାନଂ ଅୱତ୍ତମାନତାସଙ୍ଖାତୋ ଅଭାୱୋ ନିବ୍ବାନଂ, ଏୱଂ ସତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନିରତ୍ଥକତା ଆପଜ୍ଜତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣତୋ ପୁବ୍ବେପି ତଦଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମା ଅକାରଣମେତନ୍ତି ୟସ୍ମା ନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତା, ଅଭାୱମତ୍ତତା, ପଟିପତ୍ତିୟା ୱଞ୍ଝଭାୱୋ, ଅତୀତାନାଗତାଭାୱେ ନିବ୍ବାନାଧିଗମୋ ଚ ଆପଜ୍ଜତି, ୱତ୍ତମାନାନଂ ଅଭାୱୋପି ନ ସମ୍ଭୱତି, ପଗେୱ କିଲେସାନଂ ଅୱତ୍ତମାନତା, ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ନିରତ୍ଥକଭାୱାପତ୍ତି, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଭାୱସାଧନତ୍ଥଂ ୟଦିଦଂ ‘‘ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋ, ଅଭାୱପାପକତ୍ତା, ତଦା କିଲେସାନଂ ଅୱତ୍ତମାନତ୍ତା’’ତି ଚ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅକାରଣମେତଂ, ଅୟୁତ୍ତିରେସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୫୯.ଆଦିୱଚନତୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଜମ୍ବୁଖାଦକସୁତ୍ତପଦେସଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୧୪ ଆଦୟୋ), ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ନିଦ୍ଦେସପାଳିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ହି ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି, ଆୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ୱୁଚ୍ଚତି, କତମଂ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ? ୟୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ ମୋହକ୍ଖୟୋ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଜମ୍ବୁଖାଦକସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୧୪ ଆଦୟୋ), ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ? ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ ମୋହକ୍ଖୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୪) ଆୟତନୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୋ – ନିବ୍ବାନଂ ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ଅସଙ୍ଖତସଭାୱୋ ଧମ୍ମୋ । ୟସ୍ମା ତଂ ଆଗମ୍ମ ରାଗାଦୟୋ ଖୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ରାଗକ୍ଖୟୋ, ଦୋସକ୍ଖୟୋ, ମୋହକ୍ଖୟୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଆଗମ୍ମାତି ଚ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ନିବ୍ବିନ୍ନସ୍ସ ୱିସଙ୍ଖାରନିନ୍ନସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁନା ୱିୱଟ୍ଟିତମାନସସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ସଚ୍ଛିକରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟମାନଞ୍ହି ତଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭୂତେ ଚ ତସ୍ମିଂ ପରମସ୍ସାସଭାୱେନ ୱିନିମୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପରମଗତିଭାୱେନ ଚ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଖୟସଙ୍ଖାତୋ ମଗ୍ଗୋ ରାଗାଦୟୋ ଖେପେତୀତି ତଂସଚ୍ଛିକରଣାଭାୱେ ରାଗାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧଗମନାଭାୱା ତଂ ଆଗମ୍ମ ରାଗାଦୟୋ ଖୀୟନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏକଂସେନ ଚେତଂ ଏୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଇତରଥା ୟଥାରୁତୱସେନ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ବହୂ ଦୋସା ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରହତ୍ତସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତ୍ତଞ୍ହି ଅଗ୍ଗଫଲପମୁଖା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧାତି ନ ତସ୍ସ ରାଗାଦିଖୟମତ୍ତତା ୟୁତ୍ତା । ତମ୍ପି ହି…ପେ॰… ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ। ତତ୍ଥ ୟଥା ରାଗାଦୀନଂ ଖୀଣନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅରହତ୍ତଂ ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ନେୟ୍ୟତ୍ଥତ୍ତା । ଏୱଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ରାଗାଦୟୋ ଖୀୟନ୍ତୀତି ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଇମସ୍ସାପି ସୁତ୍ତସ୍ସ ନେୟ୍ୟତ୍ଥତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ରାଗାଦିକ୍ଖୟମତ୍ତତାୟ ବହୂଦୋସା ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥ ଇତ୍ତରକାଲାଦିପ୍ପତ୍ତିଦୋସତୋତି ରାଗାଦୀନଂ ଖୟମତ୍ତତାୟ ପରିତ୍ତକାଲତା, ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣତା, ପୟୋଗେନ ୱିନା ସରସେନେୱ ଅଧିଗନ୍ଧବ୍ବତା, ରାଗାଦୀହି ଅପରିମୁତ୍ତତା, ଆଦିତ୍ତତା, ଦୁକ୍ଖତା, ଅନୁପସନ୍ତତା, ବହୁଭାୱୋ, ଓଳାରିକତା, ଗୋତ୍ରଭୁମଗ୍ଗାନଂ ଅନାରମ୍ମଣତାତି ଏୱମାଦିଦୋସାପଜ୍ଜନତୋ। ରାଗସ୍ସେୱ ଖୟୋ ରାଗକ୍ଖୟୋ, ନ ଦୋସାଦୀନଂ । ତଥା ଦୋସକ୍ଖୟାଦୟୋପୀତି ଅଞ୍ଞୋ ରାଗକ୍ଖୟୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ, ଅଞ୍ଞୋ ମୋହକ୍ଖୟୋତି ତିଣ୍ଣଂ ଅକୁସଲମୂଲାନଂ ଖୟଭୂତାନି ତୀଣି ନିବ୍ବାନାନି, ଚତୁନ୍ନଂ ଉପାଦାନାନଂ ଖୟେ ଚତ୍ତାରି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ନୀୱରଣାନଂ ଖୟେ ପଞ୍ଚ, ଛନ୍ନଂ ତଣ୍ହାକାୟାନଂ ଖୟେ ଛ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁସୟାନଂ ଖୟେ ସତ୍ତ, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତାନଂ ଖୟେ ଅଟ୍ଠ, ନୱନ୍ନଂ ତଣ୍ହାମୂଲକାନଂ ଖୟେ ନୱ, ଦସନ୍ନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ଖୟେ ଦସ, ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସସ୍ସ ଖୟେ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ବହୂନି ନିବ୍ବାନାନି ହୋନ୍ତି । ରାଗାଦିକ୍ଖୟୋ ନାମ ଅନ୍ଧବାଲାନମ୍ପି ପାକଟୋ, ଅନ୍ତମସୋ ଦୀପିମିଗମକ୍କଟାଦୀନମ୍ପି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ଓଳାରିକଂ ନିବ୍ବାନଂ ହୋତି । ଗୋତ୍ରଭୁକ୍ଖଣେ କିଲେସକ୍ଖୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ଅଖୀଣତ୍ତା, ଆରମ୍ମଣକରଣସ୍ସ ଚ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ । ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନଭାୱତୋତି ସବ୍ବପରିୟୋସାନସ୍ସ ରାଗାଦିକ୍ଖୟସ୍ସ ନିବ୍ବାନଭାୱତୋ । ୟତୋ ଖୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରାଗାଦୀନଂ ପୱତ୍ତି ନ ହୋତି, ସୋ ‘‘ଅୟଂ ନାମା’’ତି ନିୟମେତବ୍ବୋ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ନ ତାଦିସସ୍ସ ଖୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ’’ତି ।
କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟୋ ପଚ୍ଛିମଭୱତୋ ତତିୟତ୍ତଭାୱେୟେୱ ରାଗାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଝାନଭାୱନାୟ ତେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଉପପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଇଧାଗତୋପି କାମେସୁ ୱୀତରାଗୋୱ ହୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ, ୟୋ ଚ ପଠମୱୟେ ଏୱ ରାଗାଦିତୋ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ତେ ଚ ଝାନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୱୟେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ, ତେସଂ ରାଗାଦୀନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନିରୋଧସଦିସତାୟ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ନିରୋଧୋ । ତେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତା ନାମ ସିୟୁଂ, ନ ଚ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ତାଦିସସ୍ସ ଖୟସ୍ସ ନିବ୍ବାନଭାୱୋ । ତସ୍ସାପି ଇତ୍ତରକାଲତାଦିଦୋସସମାୟୋଗୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଭାୱେପିଚା’’ତିଆଦି।
ୟଦି ‘‘ଖୟୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୟତୋ ଖୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରାଗାଦୀନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ତଂ ଖୟମତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଞ୍ଞସି, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଖୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୪୨; ୧୩୮୨) ‘‘ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ରାଗାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୀତି ମଗ୍ଗସ୍ସାପି ନିବ୍ବାନଭାୱାପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦିମାହ ।
ୟଥା ନିରୁଦ୍ଧା ନ ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାପୀତି ଅଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ନିରୋଧସଦିସତାୟ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ନିରୋଧୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧୋ। ଅୟଞ୍ହି ମଗ୍ଗେନ ଖେପେତବ୍ବାକାରୋ, ୟଦିଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନନ୍ତି ‘‘ଖୟୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ତଂ ଇତରଖୟତୋ ୱିସେସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପନ ଖୟସ୍ସା’’ତି ଆହ । ଅନିପ୍ଫନ୍ନତା ପନ ତସ୍ସ ଖୟସ୍ସ ପରିୟାୟେନ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧକ୍ଖୟକରସ୍ସ ହି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ୱିୟାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ତଦୁପଚାରେନାତି ଅତ୍ଥତୋ ଫଲଭୂତଖୟୱୋହାରେନ । ଫଲୂପଚାରେନ ହି କାରଣଂ ୱୋହରୀୟତି ୟଥା ‘‘ଆୟୁ ଘତଂ, ସେମ୍ହୋ ଗୁଳୋ’’ତି ଚ ।
ଅସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ । ‘‘ଇଦମ୍ପି ଖୋ ଠାନଂ ସୁଦୁଦ୍ଦସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୪, ୬୬-୬୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭-୮) ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କଭାୱାୱହନତୋ । ‘‘ତଞ୍ହି ତେ, ମାଗଣ୍ଡିୟ, ଅରିୟଂ ଚକ୍ଖୁଂ ନତ୍ଥି, ୟେନ ତ୍ୱଂ ଅରିୟେନ ଚକ୍ଖୁନା ଆରୋଗ୍ୟଂ ଜାନେୟ୍ୟାସି, ନିବ୍ବାନଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟାସୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮) ୱଚନତୋ ଅରିୟେନ ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ।
୫୬୦. ୟଦି ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି ସତ୍ତସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନୋ ଚ, ଅଥ କସ୍ମା ଚତୁମହାପଥେ ସଭା ୱିୟ ସବ୍ବସାଧାରଣା ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନା ପତ୍ତବ୍ବତୋ ଅସାଧାରଣ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ କାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ ଅପ୍ପଭୱଂ । ମଗ୍ଗଭାୱେତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେ । ଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ ।
ଅଣୁଆଦୀନନ୍ତି ଅଣୁପକତିକାଲପୁରିସାଦୀନଂ । ନିଚ୍ଚଭାୱାପତ୍ତୀତି ସସ୍ସତଭାୱସିଦ୍ଧି । କୂଟଟ୍ଠନିଚ୍ଚତା ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ହେତୁନୋ ଅଭାୱାତି ଉପପତ୍ତିୟା ସାଧନହେତୁନୋ ଅଭାୱା । ନିଚ୍ଚା ତେ ଅଣୁଆଦୟୋ । ନିବ୍ବାନସ୍ସନିଚ୍ଚତ୍ତାତି ଅପେକ୍ଖଧମ୍ମତ୍ତାତି ହେତୁଲକ୍ଖଣାନୁପପତ୍ତି । ‘‘ଅଣୁଆଦୀନଂ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି ଏତେନ ‘‘ନିଚ୍ଚା ଅଣୁଆଦୟୋ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ଧମ୍ମିଅସିଦ୍ଧି, ତତୋ ଚ ନିସ୍ସୟାସିଦ୍ଧୋ ହେତୂତି ଦସ୍ସେତି ।
୫୬୧.ୟଥାୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋତି ‘‘ଅପ୍ପଭୱତ୍ତା’’ତି ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତଂ ହେତୁଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅପ୍ପଭୱତା ଚସ୍ସ ଅପଚ୍ଚୟତାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ତାୟ ତସ୍ସ ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅଭାୱୋ । ‘‘ରୂପସଭାୱାତିକ୍କମତୋ’’ତି ଏତେନ ୟଥା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ରୁପ୍ପନସଭାୱୋ, ପଟିଘାତୱନ୍ତତାୟ କଲାପସୋ ୱୁତ୍ତିୟା ପଦେସସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ସଭାୱୋ, ଏୱଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ କତ୍ଥଚି ପଟିଘାତୋ, ସପ୍ପଦେସତା ଚ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଅସୁକଦିସାୟ, ଅସୁକଦେସେ’’ତି ୱା ନିଦ୍ଦିସୀୟତି, ୟତୋ ତଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠମେୱାତି ।
‘‘ଅସିଥିଲ…ପେ॰… ଗମନୀୟତୋ’’ତି ଏତେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅରିୟାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱଚନତୋ’’ତି ଏତେନ ତଦଞ୍ଞେସଂ ଅନୁମାନସିଦ୍ଧତଂ, ତଦୁଭୟେନ ‘‘ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋ’’ତି ପନସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅସିଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତି । ପରମତ୍ଥେନ ନାୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱାତି ୟଥାରଦ୍ଧମତ୍ଥଂ ନିଗମେତ୍ୱା ତଦତ୍ଥସାଧନଂ ଆଗମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତି-. ଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି (ଉଦା॰ ୭୩; ନେତ୍ତି॰ ୪୧) ଚତ୍ତାରିପି ପଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି । ଅଥ ୱା ୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମୱାୟସଙ୍ଖାତାୟ କାରଣସାମଗ୍ଗିୟା ନ ଜାତଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅଜାତଂ। କାରଣେନ ୱିନା, ସୟମେୱ ଚ ନ ଭୂତଂ ନ ପାତୁଭୂତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅଭୂତଂ। ଏୱଂ ଅଜାତତ୍ତା, ଅଭୂତତ୍ତା ଚ ୟେନ କେନଚି କାରଣେନ ନ କତନ୍ତି ଅକତଂ। ଜାତଭୂତକତଭାୱୋ ଚ ନାମ ରୂପାଦୀନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ହୋତି, ନ ଅସଙ୍ଖତଭାୱସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଲୋମତୋ ୱା ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତନ୍ତି ସଙ୍ଖତଂ, ତଥା ନ ସଙ୍ଖତଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣରହିତନ୍ତି ଚ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ଏୱଂ ଅନେକେହି କାରଣେହି ନିବ୍ବତ୍ତିତଭାୱେ ପଟିସିଦ୍ଧେ ‘‘ପକତିୱାଦୀନଂ ପକତି ୱିୟ ସିୟା ନୁ ଖୋ ଏକେନେୱ କାରଣେନ ଏତଂ କତ’’ନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟଂ କେନଚି ନ କତନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅପଚ୍ଚୟମ୍ପି ସମାନଂ ‘‘ସୟମେୱ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ ଭୂତଂ ପାତୁଭୂତ’’ନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟଂ ତଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚେତସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତାକତାଭୂତଭାୱୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଜାତିଧମ୍ମତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱମେତ୍ଥ ସତ୍ଥା ପରମତ୍ଥତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ପୱେଦେସି । ପୱେଦେନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଅହଂ ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ଅତ୍ତନୋ ଆଣାମତ୍ତେନ ପୱେଦେସି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ପଦପରମେ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ୟୁତ୍ତିତୋପି ପୱେଦେସି । ୟଥାହ –
‘‘ନୋ ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭୱିସ୍ସ ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ, ନୟିଧ ଜାତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ କତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟେଥ । ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତ୍ଥି ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ, ତସ୍ମା ଜାତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ କତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୭୩; ନେତ୍ତି॰ ୪୧) ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦି ଅଜାତାଦିସଭାୱା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ନ ଅଭୱିସ୍ସ ନ ସିୟା, ଇଧ ଲୋକେ ଜାତାଦିସଭାୱସ୍ସ ରୂପାଦିକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ଅନୱସେସୱୂପସମୋ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ ନ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଅନୱସେସଂ ସଂକିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ତେନେତ୍ଥ ସବ୍ବସ୍ସାପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅପଗମୋ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏୱଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୁଗମନୱସେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିଗମେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୭-୮) । ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନଂ, ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ (ଉଦା॰ ୭୧) । ଇଦମ୍ପି ଖୋ ଠାନଂ ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ, ୟଦିଦଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୪, ୬୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭-୮) । ଅସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ଅସଙ୍ଖତଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତିଆଦୀହି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୬) ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୭୩; ନେତ୍ତି॰ ୪୧) ଇମିନା ଚ ସୁତ୍ତପଦେନ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ସବ୍ଭାୱୋ ସବ୍ବଲୋକଂ ଅନୁକମ୍ପମାନେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପକାସିତୋ, ତସ୍ମା ୟଦିପି କତ୍ଥ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖକାରୀନମ୍ପି ସାସନେ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନାନଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ସଂସୟୋ ନତ୍ଥିୟେୱ । ୟେ ପନ ପରନେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧିନୋ ପୁଗ୍ଗଲା, ତେସଂ ୱିମତିୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟନିଦ୍ଧାରଣମୁଖେନ ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା ।
ୟଥା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ସଉତ୍ତରାନଂ କାମାନଂ, ରୂପାନଞ୍ଚ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱଂ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ସଭାୱାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେନ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱେନ ନିସ୍ସରଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚ ତଂ ନିସ୍ସରଣଂ, ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ, ଅପିଚ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ କିଲେସେ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପଜହତି, ନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତଥା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଞାଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନେୱ କିଲେସେ ପଜହତି, ନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ । ଇତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ, ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ ତେସଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନକରସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ତଦୁଭୟୱିପରୀତସଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ।
ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୭୩; ନେତ୍ତି॰ ୪୧) ଏୱମାଦି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଜୋତକୱଚନଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଭାସିତତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ ୟଥା ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୩, ୩୫୬; ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭-୨୭୯; ଥେରଗା॰ ୬୭୬-୬୭୮; ନେତ୍ତି॰ ୫), ତଥା ନିବ୍ବାନସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି ୱିସୟେ ୟଥାଭୂତପରମତ୍ଥୱିସୟୋ ଉପଚାରୱୁତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ସୀହସଦ୍ଦୋତି ଏୱମାଦୀହି ନୟେହି ୟୁତ୍ତିତୋପି ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ୟଦି ପନ ନିବ୍ବାନଂ ଅଭାୱମତ୍ତମେୱ ସିୟା, ତସ୍ସ ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ ଦୁଦ୍ଦସୋ ଦୁରନୁବୋଧୋ ସନ୍ତୋ ପଣୀତୋ ଅତକ୍କାୱଚରୋ ନିପୁଣୋ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୪, ୬୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭-୮) ଗମ୍ଭୀରାଦିତା, ‘‘ଅସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୬) ଅସଙ୍ଖତାଦିତା, ‘‘ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ଅପଚ୍ଚୟାଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମାଦିତା ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ନ ହି ଅଭାୱସ୍ସ କୋଚି ସଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ୟେନ ସୋ ଗମ୍ଭୀରାସଙ୍ଖତାଦିଆକାରତୋ ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ଅଭାୱୋ ହି ଅଭାୱୋ ଏୱ, କୁତୋ ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରାସଙ୍ଖାତାଦିଭାୱସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଞ୍ଚାୟମଭାୱୋ ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ସବ୍ବସତ୍ତସନ୍ତାନଗତାନଂ ଏକୋ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ ଅନେକୋ ୱା । ୟଦି ଏକୋ, ଏକେନେୱ ମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସାଭାୱୋ କତୋ, ସଚ୍ଛିକତୋ ଚାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ମଗ୍ଗାନଂ ନିରତ୍ଥକତାତି ନ ସିୟା ମଗ୍ଗବହୁତା, ଏକଜ୍ଝଞ୍ଚ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ନିବ୍ବାନାଧିଗମୋ ଆପଜ୍ଜତି । ସିୟା ପନେୱଂ ଏକୋ ଏୱ ସୋ ନିବ୍ବାନସଞ୍ଞିତୋ କିଲେସାଭାୱୋ, ସୋ ପନ ନ ମଗ୍ଗେହି କାତବ୍ବୋ, ଅଥ ଖୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ସତି ୱିସେସତୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିରତ୍ଥକତା ଆପଜ୍ଜତି, କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହାନତୋତି ଏକୋପି ମଗ୍ଗୋ ନ ସିୟା । ଅସତି ଚ କିଲେସପ୍ପହାନେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛେଦନତୋ କିଲେସାଭାୱସଚ୍ଛିକିରିୟା କିମତ୍ଥିୟା ସିୟା, ଅଥ ପନ ମଗ୍ଗାନଂ ସନ୍ତାନଗତସଂୟୋଜନତ୍ତୟପ୍ପହାନାଦିପଟିନିୟତକିଚ୍ଚତାୟ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ପାଟିୟେକ୍କଂ କିଲେସାଭାୱୋ । ଏୱଂ ସତି ସଭାୱପଭେଦେନ ୱିନା ନ ବହୁଭାୱୋତି ସୋ କିଲେସକ୍ଖୟପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ଏୱ ସିୟା ।
ୟେସଂ ଅଭାୱୋ, ତପ୍ପଭେଦେନ ଅଭାୱେ ଭେଦୋପଚାରୋତି ଚେ ? ୟେସଂ ଅଭାୱୋ, ତେସଂ ସସଭାୱତାୟ ତସ୍ସ ସଭାୱୋପଚାରୋପି ସିୟା । ତଥା ଚ ତେ ସଂକିଲେସସଙ୍ଖତତାଦିତୋ କିଲେସସଙ୍ଖତତାଦିଉପଚାରାପି ସିୟୁଂ । ନୋ ଚେ ତେ ଇଚ୍ଛିତା, ତପ୍ପଭେଦେନ ଭେଦୋପଚାରୋପି ନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ନ ଚ ପହୋତି ଉପଚରିତୋ ବହୁଭାୱୋ ଅତ୍ଥତୋ ବହୁଭାୱାୟ । ନ ହି ଜଲଂ ଅନଲନ୍ତି ଉପଚରିତଂ ଦହତି, ପଚତି ୱା । ଏକତ୍ତପଞ୍ହମ୍ପି ଚାୟମଭାୱୋ ଅସଭାୱତାୟ ନ ସହତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ନତ୍ଥିଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ଅଭେଦୱୋହାରୋ ୟୁତ୍ତରୂପୋତି । ଏକତ୍ତେ ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ଏୱ ଦୋସା, ବହୁଭାୱେ ପନ ସତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସିଦ୍ଧା ସଭାୱଧମ୍ମତା । ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତେପି ଚ ବହୁଭାୱୋ ୱିୟ ଭାୱଂ ଭାୱୋପି ବହୁଭାୱଂ ନ ବ୍ୟଭିଚରେୟ୍ୟାତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ବହୁଭାୱପସଙ୍ଗୋ ସିୟାତି ଚେ ? ନ ବହୁଭାୱସ୍ସେୱ ଅଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ୟଦି ହି ୟଥା କକ୍ଖଳତା ଭାୱଂ, ଏୱଂ ଭାୱୋପି କକ୍ଖଳତଂ ନ ବ୍ୟଭିଚରେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ସତି ସବ୍ବେସଂ ଭାୱାନଂ ପଥୱୀଭାୱାପତ୍ତିତୋ କୁତୋ ଭାୱସ୍ସ ବହୁଭାୱୋ, ତସ୍ମା ଲୋକୱୋହାରାନଂ ୱିଚିତ୍ତତାୟ ୟଦିପି ବହୁତା ଭାୱାପେକ୍ଖା, ଭାୱତା ପନ ନ ବହୁତାପେକ୍ଖାତି ନ ଭାୱସ୍ସ ସତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ବହୁଭାୱୋ ‘‘ଏକା ନିଟ୍ଠା ନ ପୁଥୁ ନିଟ୍ଠା’’ତି ୱଚନତୋ । ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଦସ୍ସନଭାୱନାଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ଭୱତି ।
ପରିନିବ୍ବୁତାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ନିବ୍ବାନଭାୱେ ସତ୍ତସନ୍ତାନନିୟତଂ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ସଙ୍ଖତତାଦିଦୋସାନତିୱତ୍ତିୟେୱ, କିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱା ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱୋ । ତସ୍ସ ଚ ଏକତ୍ତେ ନ ମଗ୍ଗବହୁତା କିଚ୍ଚନ୍ତରସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ମଗ୍ଗବହୁଭାୱୋ ଚ ମଗ୍ଗେହି ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେ ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅପାଟୱପାଟୱପାଟୱତରପାଟୱତମଭାୱେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୱିସେସେନ କିଲେସାନଂ ପହାନଭେଦେନ ହୋତୀତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତେ ଏୱ ସିୟା । ଅଭାୱୋପି ଚ କିଲେସାନଂ ମଗ୍ଗେନ ସକିଚ୍ଚକତାୟ କାତବ୍ବୋ ଏୱ ସିୟା, ନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ । କୋ ହି ସଭାୱୋ ଅଭାୱସ୍ସ ? ୟୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ ସିୟା, ସୋ ଚେ ନିବ୍ବାନଂ ଏକେନେୱ ମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ଅଭାୱୋ ଏକୋ ଅଭିନ୍ନୋ କାତବ୍ବୋ ଆପନ୍ନୋ । ଅଞ୍ଞଥା ମଗ୍ଗୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱେ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ, ନିବ୍ବାନୱିସେସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଚ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚସ୍ସ ଏକତ୍ତେନ ମଗ୍ଗବହୁତା ସିୟା । ବହୁଭାୱେ ପନ ତେସଂ ସୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୱିସେସତୋତି ସିଦ୍ଧା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମତା । ଖୟାଧିଗନ୍ତବ୍ବତାୟ ପନେତଂ ‘‘ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଖୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୪୨; ୧୩୮୨) ହି ୱଚନତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଖୟୋ ନାମ । ତେନ ଚେତଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ଇତି ନିରୋଧନିଦ୍ଦେସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ମଗ୍ଗନିଦ୍ଦେସକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୬୨.ଅଟ୍ଠଧମ୍ମାତି ‘‘କତମଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୨୦୫) ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତା, ତମେୱ ଚ ପାଳିଂ ଆନେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଇଧ ଚ ୱୁତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ପକାସିତା, ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦି ଅତ୍ଥତୋ ପକାସିତା, କିମତ୍ଥିୟଂ ପନ ଇଧ କଥନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଧ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତମାନାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଲୋକିୟକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ୱିରତିୟୋ ନାନାକ୍ଖଣିକା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମଗ୍ଗଧମ୍ମା ପନ ତତ୍ଥାପି ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ । ୱିସେସାୱବୋଧନତ୍ଥନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖସମୁଗ୍ଘାତାଦିପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସସ୍ସ ଅୱବୋଧନତ୍ଥଂ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ମଗ୍ଗକଥା ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖେପତୋ’’ତି । ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ୟଥା ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସବ୍ବସୋ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିୟା ପରିପୂରଣୱସେନ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ । ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୟୋଗସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ ୟୋଗିନୋ। କାମଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତେ ତଦେକଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ଲେସୋପି ନାୱସିସ୍ସତି, ୱିଜ୍ଜାୟ ପନ ଅୱିଜ୍ଜା ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରତୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦିଗ୍ଗହଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଧାତୁପ୍ପକାସନରସାତି ପରମତ୍ଥପକାସନରସା, ଚତୁସଚ୍ଚୱିଭାୱନକିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନାକାରୋ ସାତିସୟଂ ପାକଟୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତକତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱତ୍ୱାପି ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା ।
ତଥା ସମ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିନୋତି ୟଥା ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତୋ ହୋତି, ତଥା ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିନୋ । ଏୱଞ୍ହି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୟୋଗିନୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ ଉପସଂହରତି । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତା ପନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୱଚନେନେୱ ବୋଧିତା । ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପନିଘାତକନ୍ତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପସମୁଚ୍ଛେଦକଂ । ଅପ୍ପନାରସୋତି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ସମୁପ୍ପାଦୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅପ୍ପନାକିଚ୍ଚୋ ।
ତଥା ପସ୍ସତୋ ୱିତକ୍କୟତୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପସ୍ସତୋ, ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପେନ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପୟତୋ । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସମୁଗ୍ଘାତିକାତି ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦିକା । ମୁସାୱାଦାଦୀନଂ ୱିସଂୱାଦନାଦିକିଚ୍ଚତାୟ ଲୂଖାନଂ ଅପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ସିନିଦ୍ଧଭାୱେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପରିଗ୍ଗାହକସଭାୱା ସମ୍ମାୱାଚାତି ଆହ ‘‘ସା ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା’’ତି । କାୟିକକିରିୟା କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ସୟଞ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠହନଂ ଘଟନଂ ହୋତୀତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସଙ୍ଖାତା ୱିରତିପି ସମୁଟ୍ଠାନସଭାୱା ୱୁତ୍ତା । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ଉକ୍ଖିପନଂ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ କାୟିକକିରିୟାୟ ଭାରୁକ୍ଖିପନଂ ୱିୟ ।
ଅସ୍ସାତି ୟୋଗିନୋ । ତସ୍ମିଂ ସତି ୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିଭୂତା। ଜୀୱମାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ସୁଦ୍ଧି ୱୋଦାନଂ, ଆଜୀୱସ୍ସେୱ ୱା ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱୁତ୍ତିୟା। ଞାୟାଜୀୱସ୍ସ ଅବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠାୟ ସମ୍ମାଜୀୱିକାୟ ପୱତ୍ତିହେତୁତାୟ ଞାୟାଜୀୱପୱତ୍ତିରସୋ। ଇମସ୍ସ ହି ପୱତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋ ନ ପୱତ୍ତତୀତି ।
ସବ୍ବାକୁସଲୱିଦ୍ଧଂସକୋପି ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଦସ୍ସନୱସେନ କୋସଜ୍ଜସମୁଚ୍ଛେଦକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସଂକିଲେସପକ୍ଖତୋପି ତସ୍ସ ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପଗ୍ଗହୋ। କାୟାଦୀସୁ ସୁଭାଦିଆକାରୁପଧାରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ସୁଭସଞ୍ଞାଦିପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧା ମିଚ୍ଛାସତି, ତସ୍ସା ୱିଦ୍ଧଂସନୋ ମିଚ୍ଛାସତିୱିନିଦ୍ଧୁନନୋ । ଅସମ୍ମୋସୋତି ସମ୍ମୋସୱିଦ୍ଧଂସନତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ । ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୟଥାସଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ। ‘‘ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି, ‘‘ସତାରକ୍ଖେନ ଚେତସା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୮) ଚ ୱଚନତୋ ୱିସେସତୋ ସତି କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରକ୍ଖାତି ଆହ ‘‘ସତିୟା ସଂରକ୍ଖିୟମାନଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ।
୫୬୩.ସଚ୍ଚଞାଣସ୍ସାତି ସଚ୍ଚାନି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନକଞାଣସ୍ସ, ନ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ୱିୟ ସକିଦେୱ ବୁଜ୍ଝତି, ଅଥ ଖୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅନୁ ଅନୁ ବୋଧୋ ଅନୁବୋଧୋ, ଅନୁସ୍ସୱାକାରପରିୱିତକ୍କଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଅନୁଗତୋ ୱା ବୋଧୋ ଅନୁବୋଧୋ, ତଦେୱ ଞାଣନ୍ତି ଅନୁବୋଧଞାଣଂ। ନ ହି ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ବୁଜ୍ଝତି, ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ପନ କପ୍ପନମୁଖେନ ବୁଜ୍ଝତି । କିଚ୍ଚତୋତି ପରିଜାନନାଦିତୋ । ତଂକିଚ୍ଚକରଣେନେୱ ହି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀନି ୱିୟ ତାନିପି ତସ୍ସ ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି । ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନାୟ ହି ସଙ୍ଖାରେହି ପତିଲୀୟମାନମାନସସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ୱିସଙ୍ଖାରଂ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଦୁକ୍ଖଗତଞ୍ଚ ତଣ୍ହଂ ପଜହତି, ନିରୋଧଞ୍ଚ ସଚ୍ଛିକରୋତି ଫୁସତି । ଆଦିଚ୍ଚୋ ୱିୟ ପଭାୟ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀହି ସହ ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ନ ଚ ସଙ୍ଖାରେ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନେନ ଞାଣେନ ଏତଂ ସବ୍ବଂ କାତୁଂ ସକ୍କା ନିମିତ୍ତପୱତ୍ତେହି ଅୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ଏତାନି କିଚ୍ଚାନି କରୋନ୍ତଂ ତଂ ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ୱିଭାୱେତି ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହନିୱତ୍ତନେନାତି ‘‘ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏକପଟିୱେଧେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀତି କାଲନ୍ତରଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ‘‘ୟୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ଏକଦସ୍ସିନୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତୟଦସ୍ସିତାୱିଚାରଣାୟଂ ତଂସାଧନତ୍ଥଂ ଆୟସ୍ମତା ଗୱମ୍ପତିତ୍ଥେରେନ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଆନୀତତ୍ତା, ପଚ୍ଚେକଞ୍ଚ ସଚ୍ଚେସୁ ଦିସ୍ସମାନେସୁ ଅଞ୍ଞତ୍ତୟଦସ୍ସନସ୍ସ ୟୋଜିତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥା ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟେ ପୁରିମଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଅଦସ୍ସନତୋ ସମୁଦୟାଦିଦସ୍ସିନୋ ଦୁକ୍ଖାଦିଦସ୍ସିତା ନ ୟୋଜେତବ୍ବା ସିୟା । ୟୋଜିତା ଚ ସା ‘‘ୟୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) । ଲୋକିୟଂ ସଚ୍ଚଞାଣଂ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟଞାଣେ । ପରିୟୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତୋ ଅଭିଭୱୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭିଭୱୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜମତ୍ତଦସ୍ସନତୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ଲୋକସମୁଦୟଂ ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋ ୟା ଲୋକେ ନତ୍ଥିତା, ସା ନ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) ୱଚନତୋ ସମୁଦୟଦସ୍ସନଂ ହେତୁଫଲପବନ୍ଧାୱିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭିଭୱୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱତ୍ତେତି । ‘‘ଲୋକନିରୋଧଂ ଖୋ…ପେ॰… ପସ୍ସତୋ ୟା ଲୋକେ ଅତ୍ଥିତା, ସା ନ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) ୱଚନତୋ ନିରୋଧଦସ୍ସନଂ ହେତୁନିରୋଧା ଫଲନିରୋଧଦସ୍ସନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅତ୍ତକାରସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଦସ୍ସନତୋ ମଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଅତ୍ତକାରେ, ନତ୍ଥି ପରକାରେ, ନତ୍ଥି ପୁରିସକାରେ’’ତିଆଦିକଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି । ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ, ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସାୟ, ଅହେତୂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି, ନତ୍ଥି ହେତୁ…ପେ॰… ୱିସୁଦ୍ଧିୟା, ଅହେତୂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ସତ୍ତା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୧, ୨୨୭; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୧୨) ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠି ଚ ଇଧ ଅକିରିୟାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସାପି ହି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ପହୀୟତୀତି । ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ ସମୁଦୟଫଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁୱାଦିଭାୱଂ ପସ୍ସତୀତି ଫଲେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତେତି ।
ଇସ୍ସରୋ ଲୋକଂ ପୱତ୍ତେତି ସଜ୍ଜେତି ନିୱତ୍ତେତି ସଂହରତୀତି ଇସ୍ସରକାରଣିନୋ ୱଦନ୍ତି । ପଧାନତୋ ଲୋକୋ ଆୱି ଭୱତି, ତତ୍ଥେୱ ଚ ପତିଲୀୟତୀତି ପଧାନକାରଣିନୋ।
‘‘କାଲୋ କରୋତି ଭୂତାନି, କାଲୋ ସଂହରତୀ ପଜା ।
କାଲୋ ସୁତ୍ତେ ଜାଗରତି, କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍କମୋ’’ତି ॥ –
କାଲୱାଦିନୋ। କଣ୍ଟକସ୍ସ ତିଖିଣଭାୱୋ ୱିୟ, କପିଟ୍ଠଫଲାଦୀନଂ ପରିମଣ୍ଡଲତା ୱିୟ, ମିଗପକ୍ଖିସରୀସପାଦୀନଂ ୱିଚିତ୍ତତା ୱିୟ ଚ ସଭାୱେନେୱ ଲୋକୋ ସମ୍ଭୋତି, ୱିଭୋତି ଚାତି ସଭାୱୱାଦିନୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଣୂହି ଲୋକୋ ପୱତ୍ତତି, ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେକତହେତୁ, ଲୋକୋ ନିୟତୋ ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତାଭେଜ୍ଜମଣିସଦିସୋ, ନ ଏତ୍ଥ କସ୍ସଚି ପୁରିସକାରୋତି ନିୟତିୱାଦିନୋ।
‘‘ୟଦିଚ୍ଛାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ୟଦିଚ୍ଛାୟ ନିୱତ୍ତରେ ।
ୟଦିଚ୍ଛାୟ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ମା ୟାଦିଚ୍ଛକୀ ପଜା’’ତି ॥ –
ୟଦିଚ୍ଛାୱାଦିନୋ, ୟେ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିୱାଦିନୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱମାଦିଅକାରଣୱାଦସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ରାମୁଦକଆଳାରାଦୀନଂ ୱିୟ, ଅରୂପଲୋକେ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଚ ଲୋକଥୂପିକାୟଂ ଅପୱଗ୍ଗୋ ମୋକ୍ଖୋତି ଗହଣଂ ଅପୱଗ୍ଗଗାହୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଧାନସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ଗୁଣୱିୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସକତ୍ତନି ଅୱଟ୍ଠାନଂ, ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଲୋକତା, ସମୀପତା, ସଂୟୋଗୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଏୱମାଦୀନଂ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଧାନସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ମହତାଦିଭାୱେନ ଅପରିଣାମୋ, ଅନଭିବ୍ୟତ୍ତି ୱା । ‘‘ଅହମଞ୍ଞୋ, ପକତି ଅଞ୍ଞା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତପକତିପୁରିସନ୍ତରଜାନନେନ ଅତ୍ତସୁଖଦୁକ୍ଖମୋହେସୁ ଅୱିଭାଗଗ୍ଗହଣେ କିର ନିୱତ୍ତିତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଧାନଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ସୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି କାପିଲା । ଗୁଣୱିୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧିସୁଖଦୁକ୍ଖଇଚ୍ଛାଦୋସପ୍ପୟତ୍ତଧମ୍ମାଧମ୍ମସଙ୍ଖାରେହି ନୱହି ଅତ୍ତଗୁଣେହି ୱିୟୁତ୍ତସ୍ସାତି କଣାଦମତାନୁସାରିନୋ । ସଲୋକତା ବ୍ରହ୍ମୁନା ସମାନଲୋକତା । ସମୀପତା ତସ୍ସ ସମୀପପ୍ପୱତ୍ତିତା । ସଂୟୋଗୋ ତେନ ଏକୀଭାୱୂପଗମନଂ । ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟତପ୍ପନପୁତ୍ତମୁଖଦସ୍ସନାଦୀହି ୱିନା ଅପୱଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତଥା ପୱତ୍ତନଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ। ଅନସନକେସଲୁଞ୍ଚନାଦିତପଚରିୟାୟ ନଗ୍ଗସୀଲଗୋସୀଲକୁକ୍କୁରସୀଲାଦୀହି ଚ ଅତ୍ତପରିତାପନେନ ମୋକ୍ଖୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ତକିଲମଥୋ।
ସ୍ୱାୟଂ ସବ୍ବୋ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ ସଚ୍ଚଞାଣେ ସତି ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଲୋକେ ଲୋକପ୍ପଭୱେ’’ତି ଗାଥମାହାତି ।
ଞାଣକିଚ୍ଚତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫୬୪.ସେସାସବ୍ବଧମ୍ମାତି ସେସା ଏକାସୀତି ଲୋକିୟଧମ୍ମା । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଆୟତନେସୁ କାମଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାୱସେନ ଦ୍ୱାଦସତିକା ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି, ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗେ ୱା ଆଗତନୟେନ କାଲୱିଭାଗଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ତଦାମସନେ ହି ଅଟ୍ଠସତଂ ହୋନ୍ତି । ଅସମ୍ମିସ୍ସନ୍ତି ଏକକତ୍ତା କେନଚି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ, କୁତୋ ତଦନ୍ତୋଗଧପ୍ପଭେଦୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦାଦୀନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ସତିପି କିଚ୍ଚନାନତ୍ତେ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସଙ୍ଗହୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିମୁଖେନ ତଦନ୍ତୋଗଧତା ୱୁତ୍ତା ।
ତୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋତି ଲୋକିୟକ୍ଖଣେ ଅଲୋଭମେତ୍ତାକରୁଣାସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଭିନ୍ନା, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଲୋଭବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାସମୁଚ୍ଛେଦନୱସେନ ତୟୋତି ଏକୋପି ୱୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ସମ୍ମାୱାଚାଦୀସୁ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାନଂ ପନ ଭାୱେ ସମ୍ମାଆଜୀୱସମ୍ଭୱତୋ ତେନ ତେସଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୱନ୍ତରେପି ଜୀୱିତହେତୁପି ଅରିୟେହି ଅୱୀତିକ୍କମନୀୟତ୍ତା ଅରିୟକନ୍ତାନଂ ସମ୍ମାୱାଚାଦିସୀଲାନଂ ଗହଣେନ ୟେନ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନ ତାନି ଗହେତବ୍ବାନି, ସୋ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥୋ ଗହିତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ତତୋ ଅନଞ୍ଞାନି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଧାବଲାନି ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଛନ୍ଦୋ ପନ ସଦ୍ଧାନୁଗୁଣୋତି କତ୍ୱା ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦସ୍ସାପି ତଦନ୍ତୋଗଧତା ୱୁତ୍ତା । ତେସଂ ଅତ୍ଥିତାୟାତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଧାବଲଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ସୀଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ତିୱିଧେନାପି ସୀଲେନ ତେ ତୟୋପି ଗହିତାତି ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧା । ଚିତ୍ତସମାଧୀତି ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦଂ ୱଦତି । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୯) ହି ଚିତ୍ତମୁଖେନ ସମାଧି ୱୁତ୍ତୋତି ସମାଧିମୁଖେନ ଚିତ୍ତମ୍ପି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାୟ ପନ ସମାଧିପି ଅଧିମତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦାଦିୱଚନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦୋତି ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ‘‘ଚିତ୍ତସମାଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦେତି, ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬; ୩.୩୫୯; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୬; ଅ॰ ନି॰ ୩.୯୬; ୧୧.୧୨) ୱଚନତୋ ସମାଧିଉପକାରା ପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିୟୋ, ତସ୍ମା ସମାଧିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା । ଉପେକ୍ଖା ପନ ସମାଧିଉପକାରକତୋ, ତଂସଦିସକିଚ୍ଚତୋ ଚ । ତସ୍ମା ସମାଧିସୀସେନ ଏତେସଂ ଅନ୍ତୋଗଧତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଅନ୍ତୋଗଧାନଂ ପଭେଦୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫୬୫.ଭାରୋୱିୟ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ୱିଘାତକତ୍ତା, ସଂହରଣୀୟୱସେନ ୱିହନ୍ତଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାରାଦାନମିୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିଘାତସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ । ଭାରନିକ୍ଖେପନମିୱ ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖୱୂପସମଭାୱତୋ। ରୋଗୋ ୱିୟ, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖମିୱ ଚ ବାଧକତ୍ତା । ରୋଗନିଦାନଂ ୱିୟ, ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠି ୱିୟ ଚ ପଭୱଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠୀତି ଚ ଅୱସ୍ସନଂ ୱା ଅତିୱସ୍ସନଂ ୱା । ରୋଗୱୂପସମୋ ୱିୟ, ସୁଭିକ୍ଖମିୱ ଚ ସନ୍ତିଲକ୍ଖଣତ୍ତା, ସୁଖଭାୱତୋ । ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୩-୨୦୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଭେସଜ୍ଜମିୱ, ସୁୱୁଟ୍ଠି ୱିୟ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଛେଦତୋ, ତସ୍ସ ଚ ଅପଗମୂପାୟଭାୱତୋ । ନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଅନିଟ୍ଠଭାୱତୋ, ସାସଙ୍କସପ୍ପଟିଭୟତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେରିୱିସରୁକ୍ଖଭୟଓରିମତୀରୂପମଂ । ୱେରଂ ବ୍ୟାପାଦୋ, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଭାୱୋ ୱା । ୱେରସମୁଗ୍ଘାତୋ ୱେରୱୂପସମୋ ମେତ୍ତା । ୱେରସମୁଗ୍ଘାତୁପାୟୋ ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି ।
ଉପମାତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫୬୬.ଏସ ନୟୋ ସମୁଦୟାଦୀସୂତି ଅତ୍ଥି ଚେତ୍ଥ ସମୁଦୟୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅତ୍ଥି ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ସମୁଦୟୋ, ଅତ୍ଥି ସମୁଦୟୋ ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ଅତ୍ଥି ନେୱ ସମୁଦୟୋ ନ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି । ସେସସଚ୍ଚଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପହାତବ୍ବାସଙ୍ଖତନିୟ୍ୟାନଭାୱାଭାୱତୋ । ଇତରଂ ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟନ୍ତି ସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚଦ୍ୱୟମାହ । ସିୟା ଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ । ତେନାହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ’’ତି । ତଥତ୍ତେନାତି ତଥସଭାୱେନ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ତଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ‘‘ସିୟା ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ସିୟା ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅରିୟସଚ୍ଚସଦ୍ଦପରା ହି ଦୁକ୍ଖାଦିସଦ୍ଦା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭାୱଂ ୱଦନ୍ତି । ତେନେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚସଦ୍ଦାନପେକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଦ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତସାମଞ୍ଞଫଲଧମ୍ମାନଂ ଆଦିପଦସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅରିୟସଚ୍ଚସଦ୍ଦାପେକ୍ଖଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଚତୁତ୍ଥପଦସଙ୍ଗହୋ ।
ସବ୍ବାକାରେନାତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । ୟଥା ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାଦୟୋ ଏକଙ୍ଗୱିକଲା, ଏୱଂ ଅହୁତ୍ୱା ସବ୍ବଙ୍ଗୟୋଗେନ ଦୁକ୍ଖତାୟ ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚତାୟ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତଣ୍ହାୟପି ସଙ୍ଗହୋ ସିୟାତି ତଂନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଣ୍ହାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସା ୱିସୁଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଭାୱତୋ । ସମୁଦୟାଦୀସୁ ଅୱସେସକିଲେସାଦୟୋ ପଭୱଟ୍ଠେନ ସମୁଦୟୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ସୁତ୍ତନ୍ତସଂୱଣ୍ଣନା ଅୟନ୍ତି କତ୍ୱା। ନିରୋଧୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ସମୁଦୟୋ । ଇତରଂ ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ସିୟା ସମୁଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ, ନ ପନ ୟସ୍ସ ପହାନାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ତେନ, ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ତଣ୍ହାସମୁଦୟୋ ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ଚ ୟସ୍ସ ପହାନାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ତେନ ନେୱ ସମୁଦୟୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ, ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ଚ ନିରୋଧୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ନିରୋଧୋ । ଇତରଂ ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ସିୟା ନିରୋଧୋ ଖଣନିରୋଧସବ୍ଭାୱତୋ, ନ ପନ ୟସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ତେନ । ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ନିରୋଧୋ ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ ଅଞ୍ଞାନି ମଗ୍ଗାନି ମଗ୍ଗୋ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ନିରୋଧୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ମଗ୍ଗୋ । ଇତରଂ ପନ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ସିୟା ମଗ୍ଗୋ ଭୱଗାମିନିପଟିପଦାଭାୱତୋ, ନ ପନ ୟସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ତେନ, ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା ମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଚତୁକ୍କତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫୬୭.ସୁଞ୍ଞାନୀତି ୱେଦକାଦୀହି ବାହିରକପରିକପ୍ପିତେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖଞ୍ହି ୱେଦନୀୟମ୍ପି ସନ୍ତଂ ୱେଦକରହିତଂ, କେୱଲଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତମାନେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦେତୀତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି ।
‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ କୋଚି ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିରିୟାୱ ୱିଜ୍ଜତୀତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ପୁରିମସଚ୍ଚଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିପାକୱଟ୍ଟକମ୍ମୱଟ୍ଟସଙ୍ଗହତୋ କାରକସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସଭାୱମାହ । କାତବ୍ବାପି ହି କିରିୟା କାରକରହିତା କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ତାୟ ପୱତ୍ତମାନାୟ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞିତେ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧେ କିରିୟଂ କରୋତୀତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି । ନିବ୍ବୁତଗମକେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମଗ୍ଗମତ୍ଥୀ’’ତି ଓକାରସ୍ସ ଅଭାୱୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗମକୋତି ନିବ୍ବୁତିଂ ଗନ୍ତା ।
କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣଟ୍ଠେନ ସାସୱତା ଅସୁଭତାତି କତ୍ୱା ଅନାସୱତ୍ତା ନିରୋଧମଗ୍ଗା ସୁଭା ଏୱ । ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପରିୟାୟେନ ସମୁଦୟାଦିଭାୱୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ନ ପନ ନିରୋଧଭାୱୋ, ନିରୋଧସ୍ସ ୱା ନ ଦୁକ୍ଖାଦିଭାୱୋତି ନିରୋଧାୱସେସତ୍ତୟାନଂ ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମଙ୍ଗିତାତି ଆହ ‘‘ନିରୋଧସୁଞ୍ଞାନି ୱା’’ତିଆଦି ।
ସମୁଦୟେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାଭାୱତୋତି ପୋନୋଭୱିକାୟ ତଣ୍ହାୟ ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟଥା ୱା ପକତିୱାଦୀନଂ ୱିକାରା ଅୱିକାରିଭାୱତୋ, ପୁବ୍ବେ ପତିପଲୀନା ଚ ପକତିଭାୱେନେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ସମୁଦୟସମ୍ପୟୁତ୍ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ସମୁଦୟେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାଭାୱତୋ’’ତି। ମଗ୍ଗେ ଚ ନିରୋଧସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥା ଅୱିଭତ୍ତେହି ୱିକାରେହି ମହାହଙ୍କାରତମ୍ମତ୍ତୱିସେସିନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତୱିସେସେହି ପକତିଭାୱେନେୱ ଠିତେହି ପକତି ସଗବ୍ଭା ଇଚ୍ଛିତା ପକତିୱାଦୀହି, ଏୱଂ ନ ଫଲେନ ସଗବ୍ଭୋ ହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାନଂ ନିରୋଧମଗ୍ଗାନଞ୍ଚ ଅସମୱାୟା’’ତି ଏତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ହେତୁସମୱେତଂ ହେତୁଫଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ଇଧ ତନ୍ତୂସୁ ପଟୋ, କପାଲେସୁ ଘଟୋ, ବୀରଣେସୁ କଟୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଅଣୂସୁ ଦ୍ୱିଅଣୁକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଇଧ ୱୁଦ୍ଧିୱୋହାରଜନକୋ ଅୱିସୁଂ ସିଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସମୱାୟୋ, ତେନ ସମୱାୟେନ କାରଣେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅଣୂସୁ ଦ୍ୱିଅଣୁକଂ ଫଲଂ ସମୱେତଂ ଏକୀଭୂତମିୱ ସମ୍ବଦ୍ଧଂ, ତୀସୁ ଅଣୂସୁ ତିଅଣୁକନ୍ତି ଏୱଂ ମହାପଥୱୀମହାଉଦକମହାଅଗ୍ଗିମହାୱାତକ୍ଖନ୍ଧପରିୟନ୍ତଂ ଫଲଂ ଅତ୍ତନୋ କାରଣେସୁ ସମୱେତନ୍ତି ସମୱାୟୱାଦିନୋ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ୱଦନ୍ତେହି ଅପରିମାଣେସୁ କାରଣେସୁ ମହାପରିମାଣଂ ଏକଂ ଫଲଂ ସମୱେତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତୋଗଧେହି କାରଣେହି ସଗବ୍ଭଂ ଅସୁଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମିଧ ସମୱାୟାଭାୱା ଫଲେ ହେତୁ ନତ୍ଥୀତି ହେତୁସୁଞ୍ଞଂ ଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ମଗ୍ଗନିଦ୍ଦେସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଏକୱିଧାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୬୮.ପୱତ୍ତିଭାୱତୋତି ସଂସାରସ୍ସ ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ । ଚତୁଆହାରଭେଦତୋତି ଚତୁଆହାରପ୍ପଚ୍ଚୟୱିସେସତୋ । ଏତେନ ଚତ୍ତାରୋ କବଳୀକାରାଦିଆହାରୱିସେସେ, ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟୱତ୍ଥୁ, ସଳାୟତନ, ଅୱିଜ୍ଜା, ଅଭିସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତେ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଭୂତଧମ୍ମୱିସେସେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଓଜଟ୍ଠମକରୂପ, ୱେଦନା, ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣ, ନାମରୂପସଙ୍ଖାତେ ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତଧମ୍ମୱିସେସେ ଚ ।
ପୱତ୍ତକଭାୱତୋ ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ରୂପାଭିନନ୍ଦନାଦିଭେଦୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିଅଭିନନ୍ଦନଭେଦୋ, ରୂପାରମ୍ମଣାଦିୱସେନାପୀତି ୱଦନ୍ତି । ରୂପତଣ୍ହାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଅନେକଭେଦତ୍ତା ଛ ତଣ୍ହାକାୟା, ତେସଂ ଭେଦତୋ।
ଉପାଦାନେହି ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦି, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ତନ୍ନିସ୍ସରଣଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ୱୂପସମୋ ତଂସନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟାୱ ପଚ୍ଛିମଂ ଚିତ୍ତଂ, ତାୱ ସେସତଂ, ତତୋ ପରଂ ଅନୱସେସତଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ, ନିରୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୂତି ଦ୍ୱିଧା ୱୋହରୀୟତି । ୟଥା ଚାୟଂ ଭେଦୋ ୱୋହାରତୋ, ଏୱମିତରେପୀତି ତେ କତିପୟେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିୱିଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଏକସ୍ସ ସତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ କୁତୋ ଭେଦୋତି ।
ସମଥୱିପସ୍ସନାଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପା ୱିପସ୍ସନା, ଇତରେ ସମଥାତି ୱଦନ୍ତି । ସୀଲମ୍ପି ହି ସମଥସ୍ସ ଉପକାରକତ୍ତା ସମଥଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହତୀତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ୟାନଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱସେନ ଲଦ୍ଧୋ ମଗ୍ଗୋ ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନାତି ଆଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ସପ୍ପଦେସତ୍ତାତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏକଦେସତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଦେସୋ ହି ପଦିସ୍ସତି ଅୱୟୱଭାୱେନ ଅପଦିସୀୟତୀତି ପଦେସୋ, ଅତ୍ତନୋ ସମୁଦାୟଂ ପତି ସହ ପଦେସେନାତି ସପ୍ପଦେସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ସନିଦସ୍ସନା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୯), ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଚ ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୀଲାଦିସଙ୍ଗାହକା, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଏୱାତି ତଦେକଦେସୋ ହୋତି ।
ସଜାତିତୋତି ସମାନଜାତିତୋ, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତିଆଦିଭେଦେସୁ ସମାନାୟ ସୀଲଜାତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଓନତସହାୟୋ ୱିୟ ୱାୟାମୋ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚସାମଞ୍ଞତୋ । ଅଂସକୂଟଂ ଦତ୍ୱା ଠିତସହାୟୋ ୱିୟ ସତି ଅପିଲାପନୱସେନ ନିଚ୍ଚଲଭାୱକରଣସାମଞ୍ଞତୋ । ସଜାତିତୋତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦିଭେଦେସୁ ସମାନାୟ ସମାଧିଜାତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କିରିୟତୋତି ସମାଧିଅନୁରୂପକିରିୟତୋ । ତତୋ ଏୱ ହି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ସମାଧିନିମିତ୍ତା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ସମାଧିପରିକ୍ଖାରା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬) ସତିୱାୟାମାନଂ ସମାଧିସ୍ସ ନିମିତ୍ତପରିକ୍ଖାରଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଆକୋଟେନ୍ତେନ ୱିୟାତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସଦିସେନ କିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ତତୋ କୋଟେନ୍ତେନ ୱିୟ, ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ, ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ପରିୱତ୍ତେନ୍ତେନ ୱିୟ ଚ ଆଦାୟ ଊହିତ୍ୱା ଦିନ୍ନମେୱ ପଞ୍ଞା ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାନକାଲତ୍ତେପି ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ପୁରିମକାଲସ୍ସ ୱିୟ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ସଜାତିତୋତି ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮) ସମାନାୟ ପଞ୍ଞାଜାତିୟା । କିରିୟତୋତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞାସଦିସଂ କିଚ୍ଚଂ ‘‘କିରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବେ ପନ ସମାଧିଉପକାରକଂ ତଦନୁରୂପକିଚ୍ଚନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।
‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୬) ୱଚନତୋ ଚତ୍ତାରିପି ଅଭିମୁଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାତବ୍ବାନି, ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ୱା ଞାଣେନ ଞାତବ୍ବାନୀତି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି।
୫୬୯.ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଭାଗାନୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମାନଭାଗାନି, ସଦିସରୂପାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତରନ୍ତି ଅଭିସମ୍ଭୱିତୁଂ ସାଧେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତରଂ, ସତ୍ତିୱିଘାତେନ ଦୁରଧିଗମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସନନ୍ତି କଣ୍ଡଂ । ଅତିପାତେୟ୍ୟାତି ଖିପେୟ୍ୟ । କୋଟିୟାତି କଣ୍ଡସ୍ସ କୋଟିୟା ୱାଲଗ୍ଗେନ । କୋଟିନ୍ତି ୱାଲସ୍ସେୱ କୋଟିଂ । ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ପଟିମୁଖଭାୱେନ ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ ।
ବାଧକପଭୱସନ୍ତିନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣେହି ୱୱତ୍ଥାନଂ ସଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାନଂ । ଦୁରୱଗାହତ୍ଥେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତାତି ଓଳାରିକା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟା । ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ହି ଦୁକ୍ଖଂ, ଆହାରାଦୀସୁ ଚ ଅଭିଲାସୋ ପାକଟୋ । ପୀଳନାଦିଆୟୂହନାଦିୱସେନ ପନ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଇଦମସ୍ସ କାରଣ’’ନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ଓଗାହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରା। ସଣ୍ହସୁଖୁମଧମ୍ମତ୍ତା ନିରୋଧମଗ୍ଗା ସଭାୱତୋ ଏୱ ଗମ୍ଭୀରଟ୍ଠେନ ଦୁରୱଗାହା। ତେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମଗ୍ଗେ ନତ୍ଥି ନିରୋଧମଗ୍ଗାନଂ ଅନୱଗାହୋତି । ନିବ୍ବାନମ୍ପି ମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ତସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଅପଦିସୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଫଲାପଦେସତୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୯) । ମଗ୍ଗୋପି ନିରୋଧସ୍ସ ସମ୍ପାପକଭାୱତୋ ‘‘ହେତୂ’’ତି ଅପଦିସୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ହେତୁଅପଦେସତୋ’’ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୯) ।
ଇତି ଏୱଂ ପକାରେହୀତି ଇତି ୱିଜଞ୍ଞାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଇତିସଦ୍ଦେନ ୱିଜାନନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ପକାରେହୀତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱିଜାନନକାରଣଭୂତେନ ଏୱ ।
ସଭାଗୱିସଭାଗତୋୱିନିଚ୍ଛୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ସୋଳସମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୭. ପଞ୍ଞାଭୂମିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୭୦.ଇମିସ୍ସାପଞ୍ଞାୟାତି ଇମିସ୍ସା ୟଥାଧିଗତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ । ଭୂମିଭୂତେସୂତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତେସୁ । କାମଞ୍ଚାୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନସମଞ୍ଞା ପିତାପୁତ୍ତସମଞ୍ଞା ୱିୟ ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧା, ହେତୁଫଲଧମ୍ମେସୁ ପନ ୟଥାକ୍କମଂ ୱୱତ୍ଥିତାୱାତି ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଚେୱା’’ତିଆଦିନା ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନାତି ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଆଦିସଦ୍ଦେନ । ଅୱସେସା ହୋନ୍ତି, ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ।
ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ନ ସମୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତଂ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଇମିନା ସୁତ୍ତପଦେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜରାମରଣାଦୟୋ ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଧମ୍ମା ଦସ୍ସିତା, ପଟିଲୋମତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମାତି ? ୟତୋ ତେ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ସ ସମନନ୍ତରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।
ନ ନିଚ୍ଚଂ ନ ସସ୍ସତନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ। ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତନ୍ତି ସଙ୍ଖତଂ। ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାରହଂ ପଚ୍ଚୟଂ ନିସ୍ସାୟ ସହିତମେୱ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ। ଖୟନସଭାୱଂ ଖୟଧମ୍ମଂ। ୱୟନସଭାୱଂ ୱୟଧମ୍ମଂ। ୱିରଜ୍ଜନସଭାୱଂ ପଲୁଜ୍ଜନସଭାୱଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ। ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱଂ ନିରୋଧଧମ୍ମଂ। ସେସଂ ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।
୫୭୧.ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ । ସଙ୍ଖେପୋତି ଅତ୍ଥସଙ୍ଖେପୋ ।
ଜାତିପଚ୍ଚୟାତି ଜାତିସଙ୍ଖାତା ପଚ୍ଚୟା । ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ଠିତାୱ ସା ଧାତୂତି ୟାୟଂ ଜରାମରଣସ୍ସ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି, ଏସା ଧାତୁ ଏସ ସଭାୱୋ । ସା ତଥାଗତାନଂ ଉପ୍ପାଦତୋ ପୁବ୍ବେ, ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଅୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ, ମଜ୍ଝେ ଚ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ, ନ ତଥାଗତେହି ଉପ୍ପାଦିତୋ, ଅଥ ଖୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ଜରାମରଣସ୍ସ ସବ୍ବକାଲଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟତୋ ସମ୍ଭୱୋତି ଠିତା ଏୱ । କେୱଲଂ ପନ ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନତୋ, ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ତଥାଗତେନ ଅଧିଗତୋ’’ତି ପୱେଦନତୋ ଚ ତଥାଗତୋ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ନ ଅପୁବ୍ବସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତାୱ ସା ଧାତୂ’’ତି । ସା ଏୱ ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସାଭାୱତୋ ଏୱଂ ଅୱବୁଜ୍ଝମାନସ୍ସ ଏତସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ, ହେତୁନୋ ୱା ତଥେୱ ଭାୱତୋ ଠିତତାତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା। ଜାତି ୱା ଜରାମରଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତି ପୱତ୍ତଆୟୂହନସଂୟୋଗପଲିବୋଧସମୁଦୟହେତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତୀତି ତଦୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱେନସ୍ସା ଠିତତା ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା’’ତି ଫଲଂ ପତିସାମତ୍ଥିୟତୋ ହେତୁମେୱ ୱଦତି ।
ଅଥ ୱା ଧାରୀୟତି ପଚ୍ଚୟେହୀତି ଧମ୍ମୋ, ତିଟ୍ଠତି ତତ୍ଥ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଫଲନ୍ତି ଠିତି, ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି । ଧମ୍ମୋତି ୱା କାରଣଂ, ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିସଭାୱୋ, ଧମ୍ମତୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ସଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି, ପଚ୍ଚୟୋ । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୫) । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି ଏୱ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା। ସା ଏୱ ଧାତୁ ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ, ହେତୁନୋ ୱା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାଭାୱତୋ ‘‘ନ ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟମାନସ୍ସ ତବ୍ଭାୱାଭାୱତୋ ନିୟାମତା ୱୱତ୍ଥିତଭାୱୋତି ଧମ୍ମନିୟାମତା। ଫଲସ୍ସ ୱା ଜରାମରଣସ୍ସ ଜାତିୟା ସତି ସମ୍ଭୱୋ ଧମ୍ମେ ହେତୁମ୍ହି ଠିତତାତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା। ଅସତି ଅସମ୍ଭୱୋ ଧମ୍ମେ ନିୟତତାତି ଧମ୍ମନିୟାମତାତି ଏୱଂ ଫଲେନ ହେତୁଂ ୱିଭାୱେତି । ତଂ ‘‘ଠିତାୱ ସା ଧାତୂ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ୱୁତ୍ତଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେନ ଅଭିମୁଖଂ ବୁଜ୍ଝତି ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଅଭିସମେତୀତି ତସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ଆଦିତୋ କଥେନ୍ତୋ ଆଚିକ୍ଖତି, ଉଦ୍ଦିସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତମେୱ ଉଦ୍ଦେସଂ ପରିୟୋସାପେନ୍ତୋ ଦେସେତି। ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସନୱସେନ ପକାରେହି ଞାପେନ୍ତା ପଞ୍ଞପେତି। ପକାରେହିୟେୱ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ପଟ୍ଠପେତି। ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ପଟିନିଦ୍ଦିସନୱସେନ ୱିୱରତି ୱିଭଜତି, ୱିୱଟଞ୍ହି ୱିଭତ୍ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ହେତୁଧାରଣଦସ୍ସନେହି ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଉତ୍ତାନୀକରୋତି। ଉତ୍ତାନୀକରୋନ୍ତୋ ତଥାପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତଂ କତ୍ୱା ନିଗମନୱସେନ ପସ୍ସଥାତି ଚାହ।
୫୭୨.ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣୋତି ପଚ୍ଚୟଭାୱଲକ୍ଖଣୋ, ପଚ୍ଚୟୋତି ୱା ଲକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁବନ୍ଧାପନକିଚ୍ଚତାୟ ଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧନରସୋ। ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପଥଭାୱତୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ।
ସୋପନାୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ୟାୱତ୍ତକେହି ପଚ୍ଚୟେହି ୟଂ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ, ଅୱିକଲେହେୱ ତେହି ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି, ତଦଞ୍ଞେନ ଚ ତସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଅନୂନାଧିକେହେୱା’’ତି । ୟଥା ତଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଲୋକମନସିକାରେହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ଏତେନ ତଂତଂଫଲନିପ୍ଫାଦନେନ ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ତପ୍ପରତା ତଥତାତି ଦସ୍ସେତି । ସାମଗ୍ଗିନ୍ତି ସମୋଧାନଂ, ସମୱାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସମ୍ଭୱାଭାୱତୋତି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟଞ୍ହି ସତି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନେ ତସ୍ସା ୱିତଥତା ସିୟା । ଅଞ୍ଞଧମ୍ମପ୍ପଚ୍ଚୟେହୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଫଲଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେହି । ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋତି ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଫଲଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନ ହି କଦାଚି ଚକ୍ଖୁରୂପାଲୋକମନସିକାରେହି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ଅତ୍ଥି, ୟଦି ସିୟା, ତସ୍ସା ସାମଗ୍ଗିୟା ଅଞ୍ଞଥତା ନାମ ସିୟା, ନ ଚେତଂ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଅନଞ୍ଞଥତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟତୋତି ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ପଚ୍ଚୟସମୂହତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୫୭୩.ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ତା-ସଦ୍ଦେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ, ନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ୟଥା ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତାତି । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱା ସମୂହୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ସମୂହତ୍ଥଂ ତା-ସଦ୍ଦମାହ ୟଥା ‘‘ଜନାନଂ ସମୂହୋ ଜନତା’’ତି । ନନୁ ଚ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ପୁଟ୍ଠେନ ସତା, ଆନନ୍ଦ, ଅତ୍ଥୀତିସ୍ସ ୱଚନୀୟଂ । କିଂ ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନୀୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୬) ଜାତିସଦ୍ଦପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦସମାନାଧିକରଣେନ କିଂ-ସଦ୍ଦେନ ଇଦଂସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାନାଧିକରଣତାଦସ୍ସନତୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ ଦିସ୍ସତି, ନ ହେତ୍ଥ ‘‘ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା’’ତି ଜରାମରଣସ୍ସ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ପଚ୍ଚୟତୋ ଜରାମରଣସମ୍ଭୱପୁଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତି ୱିଦିତଭାୱତୋ, ଅସମ୍ଭୱତୋ ଚ, ଜରାମରଣସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚୟପୁଚ୍ଛା ସମ୍ଭୱତି । ପଚ୍ଚୟ-ସଦ୍ଦେନ ଚ ସମାନାଧିକରଣତାୟ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଇମସ୍ମା ପଚ୍ଚୟାତି ପଚ୍ଚୟପୁଚ୍ଛା ୟୁଜ୍ଜତି । ସା ଚ ସମାନାଧିକରଣତା ବାହିରତ୍ଥସମାସେପି ଲବ୍ଭତି । ତତୋ ଚ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥୱଚନିଚ୍ଛାଭାୱେ କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ ଲବ୍ଭତି ।
ସାମିୱଚନସମାସେ ପନ ସମାନାଧିକରଣତା ନତ୍ଥୀତି ନ କଥଞ୍ଚି କମ୍ମଧାରୟସମାସସମ୍ଭୱୋତି ? ନୟିଦମେୱଂ ୱଚନିଚ୍ଛନ୍ତରଭାୱତୋ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଚନିଚ୍ଛା ହେସା ‘‘ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ । ‘‘ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟମତ୍ତପରିପୁଚ୍ଛା, ତସ୍ମା ୟଥା ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିସେସନତା, ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବପଚ୍ଚୟୱିସେସନତା ଚ ହୋତି, ତଥା ସମାସୱିକପ୍ପୋ ଏତ୍ଥ, ତତ୍ଥ ଚ କାତବ୍ବୋତି ନ ସମାସନ୍ତରଦସ୍ସନଂ ସାମିୱଚନସମାସବାଧକଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥାପି କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ ନ ଇଚ୍ଛିତୋତି ? ହେତୁପ୍ପଭୱାନଂ ହେତୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ କମ୍ମଧାରୟସମାସେ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ‘‘ଇମସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପସ୍ସ ଅନୁରୂପୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦେନ ଗହିତୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜରାମରଣଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତୋତି ଇଦଂ-ସଦ୍ଦୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନତୋ ଅଭସ୍ସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସମ୍ଭୱତୋ ପଚ୍ଚୟେ ଅୱତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କମ୍ମଧାରୟସମାସୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ତତୋ ପରିଚ୍ଚଜନକାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ସାମିୱଚନସମାସୋ ଏୱ । ଏୱମ୍ପି ନ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦତାନୁପପତ୍ତୀତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରାଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ୱା ପନ ହୋତୁ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି । ଭାୱୋତି ଚେତ୍ଥ ଅୱିନାଭାୱିଫଲଂ ପତି ହେତୁନୋ ସତ୍ୱଂ । ତଥା ହି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟ-ସଦ୍ଦୋ ଜାତିଆଦୀସୁ ନିରୁଳ୍ହୋ । ତଞ୍ଚ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟସତ୍ୱଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ଅଞ୍ଞଂ ସିୟା, ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ସିୟା । ନ ହି ସତା ଅଞ୍ଞଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ହୋତି । ଅଥ ସତ୍ୱଂ ସଂ ନାମ, ୟସ୍ସ ସତୋ ଭାୱୋ, ତଂ ଅସଂ ନାମ ସିୟା । ନ ହି ତଂ ସତ୍ୱଂ ସଭାୱଂ ସତ୍ୱତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତା, ତସ୍ମା ସତୋ ଭାୱୋ ସତ୍ୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ଚ ସଂ-ସମ୍ବନ୍ଧେନ ଅସଂ ସଂ ନାମ ହୋତି, ପଗେୱ ସଂ-ସମ୍ବନ୍ଧେନ । ଅସତି ଚ ସଦିତିଗ୍ଗହଣଂ ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୋତି ନ ଗହଣତୋ ସଂସିଦ୍ଧି । ସଦିସକପ୍ପନାୟଞ୍ଚ ମାଣୱକସ୍ସ ସୀହଭାୱୋ ୱିୟ ନ ଅସତୋ ସଂ-ସଭାୱତା । ୟସ୍ମା ପନ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସତ୍ୱଂ, ନ ଅସତ୍ୱଂ । ନାପି ୟସ୍ସ ତଂ ସତ୍ୱଂ, ତଦସଂ, ତସ୍ମା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟସରୂପଂ ସଭାୱନ୍ତରେହି ୱିନିୱତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇମସ୍ସାୟନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଭାୱାସମ୍ଭୱୋ ।
ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତସ୍ମାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ତସ୍ସାପି ହେତୁଅତ୍ଥଭାୱତୋ ଜାତିଆଦିପଦାନଂ ଏୱମେୱ ହେତୁଭାୱୱାଚକତାୟ ହେତୁପଧାନତା ୟୋଜେତବ୍ବା ହେତୁପ୍ପଭୱାନଂ ହେତୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି କତ୍ୱା। ତଥା ହି ‘‘ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଚତୂହି ୱେସାରଜ୍ଜେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି, ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି ୟାୱ ‘ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧-୨୨) ଅନେନ ସୀହନାଦସୁତ୍ତେନ ପକାସିତୋ ଏୱମତ୍ଥୋ । ‘‘କିଂ ୱାଦୀ ପନାୟସ୍ମତୋ ସତ୍ଥା କିମକ୍ଖାୟୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠେନ ଆୟସ୍ମତା ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରେନ –
‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁପ୍ପଭୱା, ତେସଂ ହେତୁଂ ତଥାଗତୋ ଆହ ।
ତେସଞ୍ଚ ୟୋ ନିରୋଧୋ, ଏୱଂୱାଦୀ ମହାସମଣୋ’’ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୬୦; ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୨୮୬) –
ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି ହେତୁପ୍ପଭୱାନଂ ହେତୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।
୫୭୪.ପଟିଚ୍ଚାତି ତଂ ତଂ କାରଣଂ ନିସ୍ସାୟ । ସମ୍ମାତି ଅୱିପରୀତଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋତି କତ୍ୱା । ନିଚ୍ଚତୋ ହି କାରଣତୋ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ୱିପରୀତୋ । ତେନାହ ‘‘ତିତ୍ଥିୟ…ପେ॰… ନିରପେକ୍ଖୋ’’ତି । ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୮; ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୭; କଥା॰ ୨୧୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞୋ ‘‘ପଚ୍ଚୟତୋ ଖଣତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣୋ ଏକୋ ଆକାରୋ ଉପ୍ପାଦୋତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ତେ ‘‘ଜାତିଆଦୀନଂ ହେତୱୋ ଜାତିଆଦୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ, ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି । ଗମ୍ଭୀରନୟାସମ୍ଭୱତୋତି ଗମ୍ଭୀରାନଂ ନୟାନଞ୍ଚ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସଦ୍ଦଭେଦତୋତି ସଦ୍ଦୱିନାସତୋ ସଦ୍ଦାୟୋଗତୋ । ସୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତପଦେହି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧, ୨୦) ଉପ୍ପାଦମତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପକାସିତତ୍ତା । ଅୟମେୱ ହି ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋ ଇଦାନିପି ଦସ୍ସୀୟତି । ତଂ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଂ । ୱିହରାମି ତସ୍ମିଂ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିହରାମୀତି ୱା କାଲୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିହାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପଦେସୱିହାରେ । ପଚ୍ଚୟାକାରଦସ୍ସନେନାତି ୟେନାକାରେନ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ । ଇଧ ପନ ୱେଦନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟାପି ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତିଆଦି । ୱେଦନାନଂୟେୱ ହି ପଚ୍ଚୟଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତୱିହାରୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଏକଦେସମେୱ ପସ୍ସତୋ ୱିହାରୋତି କତ୍ୱା ପଦେସୱିହାରୋ ଜାତୋ, ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନମନସିକାରୋ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୱିହାରୋ । ତଞ୍ହି ନିପ୍ପଦେସତୋ ପଚ୍ଚୟାକାରଦସ୍ସନନ୍ତି ଏକେ । ପଦେସୱିହାରସୁତ୍ତୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି ତସ୍ସ ୱେଦନାନଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମମନସିକାରୱିଭାୱନତୋ ।
ଲୋକୋ ସମୁଦେତି ଏତସ୍ମାତି ଲୋକସମୁଦୟୋ, ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟଗଣୋ, ନ ଲୋକସମୁଦୟମତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି । ନତ୍ଥିତାତି ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱୋ, ନରନ୍ୱୟୱିନାସୋ ଉଚ୍ଛେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନତ୍ଥିତାସହଚରଣତୋ ପନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ନତ୍ଥିତାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ପଚ୍ଚୟାନୁପରମୋ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦୋ । ୟଥା ହି ଅତୀତହେତୁପଞ୍ଚକସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଏତରହିଫଲପଞ୍ଚକଂ ୱିୟ ହେତୁପଞ୍ଚକମ୍ପି ହୋତି, ଏୱଂ ଏତରହିହେତୁପଞ୍ଚକସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଆୟତିଂଫଲପଞ୍ଚକମ୍ପି ଭୱିସ୍ସତି । ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚୟାନୁପରମେ ଫଲାନୁପରମତୋ’’ତି ।
ତଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତେ ନତ୍ଥି ଅସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା । ଏକତ୍ତନୟାଦୟୋ ନୟା ସଭାୱଧମ୍ମେସୁ ଲବ୍ଭମାନତୋ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତେ କଥଞ୍ଚିପି ନ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ନୟଚତୁକ୍କଂ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତେ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।
୫୭୫.ସମାନେ କତ୍ତରୀତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ କତ୍ତରି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକିରିୟାୟ ୟୋ କତ୍ତା, ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟନକିରିୟାୟ ଚ କତ୍ତୁଭୂତେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ‘‘ନ୍ହତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଭୁତ୍ୱା ସୟତୀ’’ତି । ‘‘ପୁବ୍ବକାଲେ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ତ୍ୱାସଦ୍ଦନ୍ତାନଂ ପଦାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୁରିମକାଲକିରିୟାୟ ଦୀପନତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଇଧ ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ପୁରିମକାଲତ୍ଥତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ନିଦସ୍ସନୱଚନଂ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବେନ ସଂସନ୍ଦେୟ୍ୟ । ଅଥ ୱା କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉଭିନ୍ନଂ କିରିୟାନଂ ସମକାଲତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକିରିୟାୟ ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଚୟନକିରିୟାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ, ତଥାପି ଫଲକିରିୟାୟ ହେତୁକିରିୟା ପୁରିମକାଲୋ ୱିୟ ୱୋହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତା । ଏୱମେତ୍ଥ ହେତୁଫଲୱୱତ୍ଥାନଂ ସୁପାକଟଂ ହୋତୀତି ଉପଚାରସିଦ୍ଧଂ ପୁରିମକାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବକାଲେ’’ତି । ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିକରୋତି ୱାକ୍ୟତ୍ଥପଟିୱିଞ୍ଞତ୍ତିକରୋ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ହି ଏତ୍ଥ ୱାକ୍ୟତ୍ଥାୱବୋଧୋ ଇଧ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ପୟୁଜ୍ଜମାନୋ ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପାଦସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ସମାନସ୍ସ ‘‘କତ୍ତୁ ଅଭାୱତୋ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫-୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୪; ୨.୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫) ପଚ୍ଚୟନକିରିୟାୟ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନକିରିୟାୟ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ କତ୍ତାତି ସମାନକତ୍ତୁକତା ଲବ୍ଭତି ।
‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଉପ୍ପାଦସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱସାଧନତାୟ କିରିୟାୱ ୱୁତ୍ତାତି ସମାନକତ୍ତୁଲକ୍ଖଣୋ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି । ତେନାହ ‘‘ସଦ୍ଦଭେଦଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି, ଅପସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚେତ୍ଥ ପରାୱରୟୋଗୋ (ପାଣିନୀ ୩.୪.୨୦) ‘‘ଅପ୍ପତ୍ୱା ନଦିଂ ପବ୍ବତୋ, ଅତିକ୍କମ୍ମ ପବ୍ବତଂ ନଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ନାପି ଲକ୍ଖଣହେତୁଆଦିପୟୋଗୋ ‘‘ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ହୋତି, ଘତଂ ପିୱିତ୍ୱା ବଲଂ ଜାୟତେ, ‘ଧ’ନ୍ତି କତ୍ୱା ଦଣ୍ଡୋ ପତିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ନେୱେତ୍ଥ ସଦ୍ଦଭେଦୋ । ନ ହି ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସବ୍ବଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଠିତାନଂ ମହେସୀନଂ ୱଚନେ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକାନଂ ୱିପ୍ପଲାପୋ ଅୱସରଂ ଲଭତି । ଲଭତୁ, ୱାକ୍ୟତ୍ଥେନ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧିତୋ ‘‘ନ୍ହତ୍ୱା ଗମନଂ, ଭୁତ୍ୱା ସୟନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି । ଏୱମ୍ପି ନ ଚ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ୟଦିପି ପଚ୍ଚେକଂ ପଦତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, ୱାକ୍ୟତ୍ଥୋ ପନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଦସଦାଳିମାଦିୱାକ୍ୟାନି ୱିୟ ଅସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥତାୟ ନିରତ୍ଥକଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ନାମପଦେ ୱୁତ୍ତେ ଅପ୍ପୟୁତ୍ତାନିପି ‘‘ଅତ୍ଥି, ହୋତି, ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱରୂପାନି କିରିୟାପଦାନି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବାନୀତି ଞାୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ହୋତିସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜୟିସ୍ସାମା’’ତି । ଇମେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଦେସନାପଟିଞ୍ଞାପୁଚ୍ଛାନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଦେସୁ । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ, ଅଞ୍ଞେସୁପି ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମେୱ ସାଧୁକଂ ୟୋନିସୋ ମନସି କାରୋତି । ୟଦିଦଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୩୭; ସ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭) । ଗମ୍ଭୀରୋ ଚାୟଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୦) ଏୱମାଦୀସୁପି ଏକେନପି ସଦ୍ଧିଂ ହୋତି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ୟୋଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ତଥା ସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ନ ଚ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ଅସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣାୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ୱିନାସସ୍ସ ୱିନାସୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ୱିନାସୋ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦୋପି ନତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ୟେନ ଉପ୍ପାଦେନ ଉପ୍ପାଦୋ ଉପ୍ପାଦୱା, ସୋପି ଉପ୍ପାଦୱାତି ଅନୱଟ୍ଠାନମେୱ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ସଚେ ହେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ? ନାୟଂ ଦୋସୋ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ପାତୁଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ଇଧ ପନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଚୋଦନାତି କତ୍ୱା ହୋତି, ଜାୟତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତିଚୋଦନା କତା ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତୀ’’ତି ।
୫୭୬. ଇମେସଂ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ତେସଂ ଭାୱୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା। କୋ ପନ ସୋ ଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଭାୱୋ ଚ ନାମା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେନାକାରେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ସଙ୍ଖାରାଦିପାତୁଭାୱହେତୂ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୱିସେସେ ୱିକାରେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଅୟଂ ସମଞ୍ଞାତି । ତେସଂ ୱାଦୀନଂ ତଂ ମଞ୍ଞନଂ । ହେତୁୱଚନତୋତି ହେତୁଭାୱୱଚନତୋ ।
୫୭୭.ଏତ୍ଥାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଦେ । ସମୁପ୍ପାଦପଧାନୱଚନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ସସତ୍ତିକୋ ହେତୁ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଅୱିପରୀତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସମୁପ୍ପାଦସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱସାଧନସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ତଥା ଇଧାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଉପ୍ପାଦୋୟେୱାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ହେତୂତି ୟା ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସା ଇମସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଦସ୍ସ ଏୱଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୂପସମେତବ୍ବା ୱିନୋଦେତବ୍ବା ।
ଦ୍ୱେଧାତି ଗାଥାୟ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସମୂହୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବତୋ ପଟିଚ୍ଚୋ ଚ ସୋ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସମୁପ୍ପାଦୋ ଚ, ପଟିଚ୍ଚ ୱା କାରଣସାମଗ୍ଗିଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଏୱାତି ଚ ଏୱଂ ଦ୍ୱେଧା ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋପି ଫଲୂପଚାରେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ।
ପଚ୍ଚୟତାୟାତି ପଚ୍ଚୟସମୂହତୋ । ପୱତ୍ତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଧମ୍ମସମୂହୋତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମପୁଞ୍ଜୋ । ପତୀୟମାନୋତି ଞାଣଗତିୟା ଅଭିମୁଖଂ ଉପେୟମାନୋ, ଅଭିସମିୟମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଚାତି ଲୋକୁତ୍ତରହିତାୟ, ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାୟ ଚ । ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏକେକସ୍ସ କଦାଚିପି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ସମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅହେତୁତୋ, ୱିସମହେତୁତୋ ଚ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅନ୍ତମସୋ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟାତି ଅପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତଧମ୍ମସମୁଦାୟେନ କେନଚି ନ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସମୂହୋ, ତସ୍ସ ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ହେତୁସମୂହୋ । ‘‘ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା’’ତି ଏତେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପାଦସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ଲୋକେ’’ତିଆଦି । ୟଥା ହି ଲୋକେ ‘‘ପିତ୍ତଂ ମଥିତଂ, ସୂରା ଦଧି, ତିପୁସଂ ଜରୋ, ସେମ୍ହୋ ଗୁଳୋ, ଆୟୁ ଘତ’’ନ୍ତି ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ଫଲୱୋହାରେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଫଲୂପଚାରେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୭୮. ପଟିଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦେ ପଟି-ସଦ୍ଦୋ ଅଭିମୁଖତ୍ଥୋ, ଇଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଗମ୍ମତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଟିମୁଖମିତୋ’’ତି । କସ୍ସ ପନ ପଟିମୁଖଂ, କେନ ୱା ଇତୋ, କୋ ୱା ଇତୋତି ଚୋଦନତ୍ତୟେ ପଚ୍ଛିମଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ହେତୁସମୂହୋ’’ତି ଆହ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱିସ୍ସଟ୍ଠେ ହେତୁସମୂହୋ ନାମ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗୀତି ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଟିମୁଖଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନେୱ ଚ ଇତୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋୱାୟମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି । ସହିତେତି ସମୁଦିତେ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତେ । ସୋତି ହେତୁସମୂହୋ । ସମୁପ୍ପାଦୋ ଇତି ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋଜନା ।
ପାତୁଭାୱାୟାତି ଉପ୍ପାଦାୟ । କାମଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧; ମହାୱ॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୨୪; ୱିଭ॰ ୨୨୫) ଅୱିଜ୍ଜାୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ତଥାପି ନ ଅୱିଜ୍ଜା ଏକାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ସହଜାତଧମ୍ମୱତ୍ଥୁଆରମ୍ମଣାଦୟୋ, ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦୟୋ, ତଣ୍ହୁପାଦାନାଦୟୋ ଚ ଧମ୍ମା ୟଥାରହଂ ସଙ୍ଖାରୁପ୍ପାଦନେ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସହକାରୀକାରଣଂ ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରାଦୟୋପି ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦିଏକେକହେତୁସୀସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହେତୁସମୂହୋ’’ତି । ସାଧାରଣଫଲନିପ୍ଫାଦକଟ୍ଠେନାତି ତଂସମୂହପରିୟାପନ୍ନାନଂ ହେତୁଧମ୍ମାନଂ ସାଧାରଣସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଭାୱେନ । ଅୱେକଲ୍ଲଟ୍ଠେନାତି ଅନୂନଭାୱେନ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ହେତୁସମୂହେ ଏକଚ୍ଚାସାଧାରଣଞ୍ଚେତଂ ଫଲଂ, ଏକଚ୍ଚେହେୱ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବଂ ସିୟା, ସବ୍ବେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖା ନତ୍ଥୀତି ପଟିମୁଖଗମନାଭାୱତୋ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥୋ ନ ପରିପୂରେୟ୍ୟାତି । ସାମଗ୍ଗିଅଙ୍ଗାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ଅଙ୍ଗଭୂତାନଂ, ସମୂହୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ। ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଫଲଧମ୍ମାନଂ ସହିତତା ନାମ ୱିସୁଂ ଅଭାୱୋ, ନ ହେତୁଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାପେକ୍ଖାତି ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିଧମ୍ମେ’’ତି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ।
୫୭୯.ପଚ୍ଚୟତାତି ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟସମୂହୋ । ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ । ପଟିଚ୍ଚାତି ନିସ୍ସାୟ ସହକାରୀକାରଣଂ ଲଦ୍ଧା । ସମନ୍ତି ଅୱିସମଂ ଅୱେକଲ୍ଲେନ । ସହାତି ଏକଜ୍ଝଂ । ଧମ୍ମେତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ । ୟସ୍ମା ଉପ୍ପାଦେତି, ତତୋପି ତସ୍ମାପି । ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ମୁନିନା ଭଗୱତା ଭାସିତାତି ୟୋଜନା । ନ ଅପଟିଚ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚେୱାତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଗାଥାୟଂ ଏୱ-କାରୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ଏକେକଦେସନ୍ତି ଫଲସମୁଦାୟସ୍ସ ଏକଦେସେକଦେସଂ, ଭାଗସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବାପରଭାୱେନାତି ପଟିପାଟିୟା। ସବ୍ବମେତଂ ରୂପାରୂପକଲାପୁପ୍ପାଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥାନୁସାରୱୋହାରକୁସଲେନାତି ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନୁଗତୱୋହାରନିପୁଣେନ ।
୫୮୦. ପୁରିମେନ ପଦେନାତି ୟୋଜନା । ସସ୍ସତାଦୀନନ୍ତି ସସ୍ସତଭାୱାଦୀନଂ, ସସ୍ସତୱାଦାଦୀନଂ ୱା । ସସ୍ସତସହଚରିତା ହି ୱାଦାପି ସସ୍ସତାଦୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖଦେସନା ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଉଚ୍ଛେଦାଦୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିଘାତୋ ୱିନାସୋ, ପହାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାୟୋତି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିରହିତା ମଜ୍ଝିମା ପଟିପତ୍ତି ।
ପୱତ୍ତିଧମ୍ମାନନ୍ତି ପୱତ୍ତିଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, କିଲେସୱଟ୍ଟାଦୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ସସ୍ସତୱାଦୋ। ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ, ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସାୟା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୧, ୨୨୭; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୧୨) ଅହେତୁୱାଦୋ। ପକତି ଅଣୁକାଲାଦିୱସେନ ଲୋକୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ୱିସମହେତୁୱାଦୋ। ଇସ୍ସରପୁରିସପଜାପତିୱାଦା ୱସୱତ୍ତିୱାଦା। ଅହେତୁୱାଦଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ସଭାୱନିୟତି ୟଦିଚ୍ଛାୱାଦାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଏୱ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ କାରଣ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିକୋ ୱିସମହେତୁୱାଦୋ। ଇସ୍ସରାଦିୱାଦୋ ଅହେତୁୱାଦନ୍ତୋଗଧୋ । ସଭାୱେନେୱ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱାଦୋ ‘‘ୱସୱତ୍ତିୱାଦୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କିଂ ହି ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ପୟୋଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମୁପ୍ପାଦପଦେନ ପରିଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ପରିଦୀପନସ୍ସ ପନ ଅୱିପରୀତକାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିହତାତି ଅବ୍ଭାହତା । ‘‘ପୁରିମପୁରିମପଚ୍ଚୟୱସେନା’’ତି ଇମିନା ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିନିୱତ୍ତକଂ ହେତୁଫଲପବନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘କୁତୋ ଉଚ୍ଛେଦୋ’’ତି । ଉଚ୍ଛେଦାଭାୱକଥନେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦସ୍ସାପି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତସ୍ସା ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ । ସନ୍ତତିଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ହେତୁଫଲପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ । ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ଭୱତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଅନୁପଗ୍ଗମ୍ମ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଅନୁରୂପଫଲୁପ୍ପତ୍ତି ଇଧ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାତି ଅଧିପ୍ପେତା । କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ, ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ଚ ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା, ଭିନ୍ନକାଲତ୍ତା ଚ ସୋ କରୋତି ସୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ୱାଦପ୍ପହାନଂ। କୁସଲାକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିୟଞ୍ହି କାରକୱୋହାରୋ, ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧପୱତ୍ତିୟଂ ୱେଦକୱୋହାରୋତି । ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ୱାଦପ୍ପହାନଂ। ନ ହି କତସ୍ସ ୱିନାସୋ, ଅକତସ୍ସ ୱା ଅବ୍ଭାଗମୋ ଅତ୍ଥି । ‘‘ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସା’’ତି ୱୋହାରେନ ଜନପଦନିରୁତ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପଣ୍ଡିତାପି ଲୋକେ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଆନେତୁ, ନାମରୂପଂ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋତ୍ୱେୱ ୱୋହରନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଏୱାୟଂ, ପୁରିସୋ ଏୱାୟନ୍ତି ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକାନଂ ହୋତି ଅଭିନିୱେସୋ । ୱିଦ୍ଦସୁନୋ ପନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତମାନେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତତୋ ତତ୍ଥ ପରମତ୍ଥତୋ ନ ଅଭିନିୱେସୋତି ଆହ ‘‘ଜନପଦନିରୁତ୍ତିୟା ଅନଭିନିୱେସୋ’’ତି । ସମଞ୍ଞାୟାତି ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ । ଅନତିଧାୱନନ୍ତି ଅନତିକ୍କମନଂ । ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କୋ ଏତ୍ଥ ସତ୍ତୋ, କିଂ ରୂପଂ, ଉଦାହୁ ୱେଦନାଦୟୋ’’ତି ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଲୋକସମଞ୍ଞାୱସେନେୱ ଲୋକିୟେହି ୱିୟ ଲୋକିୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସମଞ୍ଞଂ ଅୱିଲଙ୍ଘନ୍ତେନ ୱୋହରିତବ୍ବୋ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ପଚ୍ଚେତୁମରହତୀତି ପଟିଚ୍ଚୋ । ୟୋ ହି ନଂ ପଚ୍ଚେତି ଅଭିସମେତି, ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଦୁକ୍ଖୱୂପସମାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ସମ୍ମା, ସହ ଚ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ସମୁପ୍ପାଦୋ । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ସମ୍ପୁଣ୍ଣମେୱ ଉପ୍ପାଦେତି, ନ ୱିକଲଂ । ୟେ ଚ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେତି, ତେ ସବ୍ବେ ସହେୱ ଉପ୍ପାଦେତି, ନ ଏକେକଂ । ଇତି ପଟିଚ୍ଚୋ ଚ ସୋ ସମୁପ୍ପାଦୋ ଚାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ। ଅଥ ୱା ପଟିଚ୍ଚ ପଟିମୁଖଂ ଇତ୍ୱା କାରଣସାମଗ୍ଗିଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସହିତେ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ। ପଟିମୁଖଗମନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ କାରଣସାମଗ୍ଗିୟା ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନମେୱ । ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଚ ନ ୱିନା ତାୟ କାରଣସାମଗ୍ଗିୟା, ଅଙ୍ଗଭାୱଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ସୟମେୱ ନ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ କାରଣବହୁତା ଦସ୍ସିତା, ‘‘ସହିତେ’’ତି ଇମିନା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମବହୁତା । ଉଭୟେନାପି ‘‘ଏକଂ ନ ଏକତୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୧୭) ପରତୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସାସନନୟୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି ।
ଅଥ ୱା ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଗନ୍ତ୍ୱା ନ ୱିନା ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧) । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଚେତ୍ଥ ସମୁପ୍ପାଦପ୍ପଧାନୱଚନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ସସତ୍ତିକୋ ହେତୂତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କିଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୋ ଚ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି । ଇଦାନି ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥମାହ ‘‘ପଟିଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି । କାରଣସ୍ସ ସଭାୱେନ ତପ୍ପଟିଲାଭଗତିୟା ପତ୍ୱା । କଥଂ ନ ୱିନା ତେନ ? ସତି ଏୱ ତସ୍ମିଂ, ତସ୍ସ ଚ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦତୋ ଏୱ, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ଅସତି, ନିରୋଧତୋ ଚାତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତି ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ତେନାୟଂ ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଏତେ ସଦ୍ଦା ଭୁମ୍ମନିସ୍ସକ୍କୱଚନଜୋତନୀୟେନ ଇଦଂ-ସଦ୍ଦୱଚନୀୟସ୍ସ ହେତୁମତୋ ହେତୁଆୟତ୍ତଭାୱେନ ଭାୱୁପ୍ପାଦୁତ୍ତରକିରିୟାପେକ୍ଖେନ ୟାୟସ୍ସ ତଦାୟତ୍ତତା, ତାୟ ସମତ୍ଥତାୟ ହେତୁଂ ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦନ୍ତରୱଚନୀୟେନ ତଂୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟନକିରିୟାକତ୍ତୁହେତୁମତୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟନେନ ହେତୁଆୟତ୍ତଭାୱେନ ସମୁପ୍ପାଦୁତ୍ତରକିରିୟାପେକ୍ଖେନ ୟାୟସ୍ସ ତଦାୟତ୍ତତା, ତାୟ ସମତ୍ଥତାୟ ହେତୁମାହ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ପଟିଚ୍ଚ, ସଙ୍ଖାରା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୬) ସଙ୍ଖାରପିଟକେ ୱୁତ୍ତଂ । ସମତ୍ଥତା ଚେତ୍ଥ ନିଦାନାଦିଭାୱୋ । ସୋ ଚ ତଦୱିନାଭାୱିଫଲଂ ପତି ସତ୍ୱମେୱ । ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସାତି ଚ ସଂୟୋଜନାନୁରୂପତାୱସେନ ଜାତିଆଦିନା ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଜରାମରଣାଦିପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ଉପ୍ପାଦୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋ, ନନୁ ସମାନକତ୍ତୁକାନଂ ପୁବ୍ବକାଲେ ଈଦିସୋ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋତି ? ‘‘ଭୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, କସିତ୍ୱା ୱପତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଂ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ସମାନାପରକାଲେ, ଅସମାନକତ୍ତୁକେ ଚ ଦସ୍ସନତୋ । ସମାନକାଲେ ତାୱ –
‘‘ଅନ୍ଧକାରଂ ନିହନ୍ତ୍ୱାନ, ଉଦିତାୟଂ ଦିୱାକରୋ ।
ୱଣ୍ଣପଞ୍ଞାୱଭାସେହି, ଓଭାସେତ୍ୱା ସମୁଗ୍ଗତୋ’’ତି ॥ –
ଉଦାହରଣଂ । କେଚି ପନ ‘‘ମୁଖଂ ବ୍ୟାଦାୟ ସୟତି, ଅକ୍ଖୀନି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପସ୍ସତୀ’’ତି ଉଦାହରନ୍ତି । ଅପରେ ‘‘ନିସଜ୍ଜ ଅଧୀତେ, ଠତ୍ୱା କଥେତୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ବ୍ୟାଦାନପରିୱତ୍ତନୁତ୍ତରକାଲଭାୱିସୟନଦସ୍ସନକିରିୟାପେକ୍ଖା ପୁବ୍ବୁତ୍ତରକାଲତା ଅତ୍ଥି, ସା ଚ ଭେଦାନୁପଲକ୍ଖଣା କେହିଚି ନ ଲକ୍ଖୀୟତି । ‘‘ନିସଜ୍ଜ ଅଧୀତେ, ଠତ୍ୱା କଥେତୀ’’ତି ଚ ସମାନକାଲତାୟପି ଅଜ୍ଝେନକଥନେହି ପୁବ୍ବେପି ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନାନି ହୋନ୍ତୀତି ସକ୍କା ପୁବ୍ବୁତ୍ତରକାଲତା ସମ୍ଭାୱେତୁଂ, ତସ୍ମା ପୁରିମାନିୟେୱ ଉଦାହରଣାନି ୟୁତ୍ତାନି । ଉଦୟସମକାଲମେୱ ହି ତନ୍ନିୱତ୍ତନିୟନିୱତ୍ତନନ୍ତି । ଅପରକାଲେ ‘‘ଦ୍ୱାରମାୱରିତ୍ୱା ପୱିସତି, ଆୱରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତୀ’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଡକ୍କଚ୍ଚ ପତିତୋ ଦଣ୍ଡୋ’’ତି ଉଦାହରନ୍ତି । ଅଭିଘାତଭୂତସହଜାତାୟ ପନ ଅଭିଘାତଜସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାନକାଲତା ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ଇଧାପି ପୁରିମାନିୟେୱ ଉଦାହରଣାନି ୟୁତ୍ତାନି । ପୁରିମତାୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନେୱ ପନ ଲକ୍ଖଣହେତୁକିରିୟାନଂ ଲକ୍ଖଣହେତୁଭାୱୱଚନିଚ୍ଛାତି ଲକ୍ଖଣଭାୱତୋ ପୁରିମକାଲୋ ଇଚ୍ଚେୱ ‘‘ନିହନ୍ତ୍ୱାନା’’ତି ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛିତା, ଏୱଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟନକିରିୟା ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନକିରିୟାୟ ପୁରିମିକାୱାତି ପଟିଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ କତ୍ତୁଦସ୍ସନତୋ । ଇଧ ପନ ତଦଭାୱତୋ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନାୟଂ ଦୋସୋ । ଇଧାପି ଅନୁମାନତୋ ସିଦ୍ଧୋ । ଜରାମରଣାଦିକୋ କତ୍ତା ଅତ୍ଥେୱ ‘‘ଞତ୍ୱା କିରିୟତୋ ୱୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିପୟୋଗଦସ୍ସନତୋ ଅୱସ୍ସଂ ଅନୁମିୟମାନେନ କତ୍ତୁନା ଈଦିସୋ ସଦ୍ଦପୟୋଗୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଅସମାନେ ପନ କତ୍ତରି ‘‘ପିସାଚଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ହୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧; ୨.୧୮୨; ପୁ॰ ପ॰ ୨୦୪) ଏୱମାଦି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ପିସାଚଦସ୍ସନାଦିପୁରିସବ୍ୟାପାରୋ, ଏୱମିଧାପି ପଚ୍ଚୟନଂ ପଚ୍ଚୟବ୍ୟାପାରୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲୁପ୍ପାଦନଂ, ତଞ୍ଚ ସତ୍ୱଂ ସମୁପ୍ପାଦୋୱାତି ‘‘ପଚ୍ଚୟେ ସତି, ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା’’ତି ପଚ୍ଚୟନସ୍ସ ସମୁପ୍ପାଦହେତୁତାୟ ଗମକୋ ସମାନସ୍ସ କତ୍ତୁ ଅଭାୱେପି ପଟିଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସିଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦି ପଟିଚ୍ଚସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, କଥଂ ପଚ୍ଚୟୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ? ହେଟ୍ଠା ୱିଚାରିତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ୟୋୟଂ ସମୁପ୍ପାଦ-ସଦ୍ଦୱିଭାୱିତାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦୱିଭାୱିତୋ ସସତ୍ତିକୋ ହେତୁ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ସ ସମୁପ୍ପାଦାଭିମୁଖତାୟ ପଧାନୱଚନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସଭାୱତ୍ତା ତଥା ୱୁତ୍ତୋତି ।
କିଂ ପନ କାରଣଂ ସମୁପ୍ପାଦପଧାନେନ ୱଚନେନ ସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ହେତୁ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ପନ ସହେତୁକୋ ସମୁପ୍ପାଦୋ ଏୱାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେନ ତସ୍ସ ୱିଭାୱିତତ୍ତା । କଥଂ ? ୟଥାହ –
‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପରିୱୀମଂସମାନୋ ପରିୱୀମଂସତି ‘ୟଂ ଖୋ ଇଦଂ ଅନେକୱିଧଂ ନାନପ୍ପକାରକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଜରାମରଣଂ, ଇଦଂ ନୁ ଖୋ ଦୁକ୍ଖଂ କିଂ ନିଦାନଂ କିଂ ସମୁଦୟଂ କିଂ ଜାତିକଂ କିଂ ପଭୱଂ, କିସ୍ମିଂ ସତି ଜରାମରଣଂ ହୋତି, କିସ୍ମିଂ ଅସତି ଜରାମରଣଂ ନ ହୋତୀ’ତି । ସୋ ପରିୱୀମଂସମାନୋ ଏୱଂ ପଜାନାତି ‘ୟଂ ଖୋ ଇଦଂ…ପେ॰… ଇଦଂ ଖୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଜାତିନିଦାନ’’’ମିଚ୍ଚାଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୧) –
ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିଦାନଂ ପରିୱୀମଂସସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପଜାନନଞ୍ଚ ନିଦାନମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି । ୟଥା ଚାହ –
‘‘ପୁବ୍ବେ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ବୋଧା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ ଏତଦହୋସି ‘କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ ଜାୟତି ଚ ଜୀୟତି ଚ ମୀୟତି ଚ ଚୱତି ଚ ଉପପଜ୍ଜତି ଚ, ଅଥ ଚ ପନିମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ନପ୍ପଜାନାତି ଜରାମରଣସ୍ସ । କୁଦାସ୍ସୁ ନାମ ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତି ଜରାମରଣସ୍ସା’ତି…ପେ॰… ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟୋନିସୋ ମନସିକାରା ଅହୁ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭିସମୟୋ ‘ଜାତିୟା ଖୋ ସତି ଜରାମରଣଂ ହୋତି, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୦) –
ଆଦିନା ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୱୀମଂସାଭିସମୟା ୱୁତ୍ତା । ପଚ୍ଚୟୋ ହି ଞାତବ୍ବୋ । ତଦଭିସମୟାୟତ୍ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣପଜାନନନ୍ତି ୟୋ ଚ ଞାତବ୍ବୋ, ସୋ ପୱେଦେତବ୍ବୋତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଦ୍ଦୋ ୟଂ ୟଦିଦଂ ସମୁପ୍ପାଦସଦ୍ଦୱିଭାୱିତଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୱତି ହି ଞାତୁଂ, ପୱେଦେତୁଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛିତଭାୱେନ ପଧାନସ୍ସାପି କେନଚି ୱିସେସେନ ଞାତବ୍ବତାୟ ଅପ୍ପଧାନଭାୱେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ୟଥା ‘‘କୋ ସୋତାପନ୍ନୋ, ୟସ୍ସ ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନି ପହୀନାନି । କୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ, ୟସ୍ସ ଉଚ୍ଚତରାନି ଗେହାନୀ’’ତି, ଏୱମିଧାପି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟନପୱେଦନଟ୍ଠେନ ନିଦ୍ଦେସେ ସତ୍ତିୱିସେସେନ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ପଚ୍ଚନୀୟତାୟ ଞାତବ୍ବଭାୱେନ ‘‘ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ପରିୟାୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟୋ ଚାୟଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିକୋ ନିଦ୍ଦେସୋ, ସୋ ଚ ସକଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୟାନଂ ପୱେଦନାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ପରିୟୋସାନେପି ‘‘ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ସମୁଗ୍ଘାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟେ ତଂସମୁଦୟାଭିମୁଖେ କତ୍ୱା ନିଗମିତା ପଚ୍ଚୟା । ପଟିପଦାସୁତ୍ତେପି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩) ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଗହିତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦଂ, ଅଥ ଖୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଭୂତା ପଚ୍ଚୟାତି । ୟଥା ଚ ‘‘ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୫), ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫) ଅଙ୍ଗଞାଣପଟିୱେଦନତ୍ଥତ୍ତା ଦେସନାୟ ସମ୍ମାସମାଧିପଧାନେହି ସଦ୍ଦେହି ଅଙ୍ଗଞାଣପଟିୱେଦନଂ କତଂ, ଏୱମିଧାପି ସମୁପ୍ପାଦପଧାନେନ ସଦ୍ଦେନ ପଚ୍ଚୟପଟିୱେଦନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୫୮୧. ୟା ପନାୟଂ ତନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଠପିତା, ଦେସିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ତନନତୋ ତନ୍ତି, ଗନ୍ଥୋ । ‘‘କିଂ ୱାଦୀ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେନ ‘‘ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ମହାରାଜା’’ତି (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା; କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାୱକା ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିନୋ । ତେ ହି ସତ୍ଥାରା ୱେନୟିକାଦିଭାୱଂ ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତଂ ଅନୁୱଦନ୍ତି, ସୋମନସ୍ସାଦୀନଂ, ଚୀୱରାଦୀନଞ୍ଚ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବଭାୱଂ । ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦୱାଦେ ୱା ୱିଭଜ୍ଜ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦୀନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ଠପନୀୟାନଂ ଠପନତୋ, ରାଗାଦିକ୍ଖୟସ୍ସ ସସ୍ସତସ୍ସ, ରାଗାଦିକାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଉଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଚ ୱଚନତୋ, ନ ପନ ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟାଦିକେ ତୟୋ ପଞ୍ହେ ଅପନେତ୍ୱା ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣୀୟମେୱ ୱଦନ୍ତି । ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀନଂ ମଣ୍ଡଲଂ ସମୂହୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିମଣ୍ଡଲଂ। ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିନୋ ୱା ଭଗୱତୋ ପରିସା ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିମଣ୍ଡଲନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି, ୱିଭଜ୍ଜ ୱା ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦାଭୂତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦେସନତୋ ଭଗୱା, ତଦନୁୱାଦତୋ ତସ୍ସ ସାୱକା ଚ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିନୋତି । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସଂ ।
ଓତରିତ୍ୱାତି ଓଗାହେତ୍ୱା, ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ସୟଂ ଅୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ ସମାନୋ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀନଂ ଅନ୍ତରେ ଠାନମତ୍ତେନ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିମଣ୍ଡଲଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ନାମ ହୋତି । ଆଚରିୟେହି ଅୱୁତ୍ତୱିପରୀତତ୍ଥଦୀପନେନ ତେ ନଅବ୍ଭଚିକ୍ଖନ୍ତେନ। ଅୱିଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନମ୍ପି ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତୋ, କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦାଦିକେ ଚ ୱଦନ୍ତୋ ସକସମୟଂ ୱୋକ୍କମତି ନାମ, ତଥା ଅୱୋକ୍କମନ୍ତେନ । ପରସମୟଂ ଦୋସାରୋପନବ୍ୟାପାରୱିରହେନ ଅନାୟୂହନ୍ତେନ। ‘‘ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପରସମୟଂ ଅସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତେନାତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ୟଥା ତଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି ଅନଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦୀନି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୬) ୱଦନ୍ତୋ ସୁତ୍ତଂ ପଟିବାହତି ନାମ, ତଥା ଅପଟିବାହନ୍ତେନ। ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ୟଥା ୟେମେ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା, ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ପାଚି॰ ୪୧୭, ୪୧୮), ସୁପିନନ୍ତେ କତୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ଆପତ୍ତିକରୋ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଏୱମାଦିଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିନୟଂ ପଟିଲୋମେତି ନାମ, ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ତଂ ଅନୁଲୋମେନ୍ତେନ। ପଟିଲୋମେନ୍ତୋ ହି କମ୍ମନ୍ତରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ, ଧମ୍ମତଞ୍ଚ ୱିଲୋମେନ୍ତୋ କୁତୋ କିଲେସୱିନୟଂ ଅନୁଲୋମେତି । ସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭ ଆଦୟୋ; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୮୦) ୱୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସେ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତେ ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମଆଚରିୟୱାଦଅତ୍ତନୋମତିମହାପଦେସେ ଓଲୋକେନ୍ତେନ। ତଦୋଲୋକନେନ ହି ସୁତ୍ତେ, ୱିନୟେ ଚ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ନାତିଧାୱତି ।
ଧମ୍ମନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପାଳିଂ । ଅତ୍ଥନ୍ତି ତଦତ୍ଥଂ । ହେତୁ, ହେତୁଫଲାନି ୱା ଅୟମେତ୍ଥ ହେତୁ ଧମ୍ମୋ, ଇଦମେତ୍ଥ ହେତୁଫଲଂ ଅତ୍ଥୋତି । ଧମ୍ମନ୍ତି ୱା ଧମ୍ମତଂ । ୟଥା ଏକେ ‘‘ଉପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନଂ ଠିତାୱ ସା ଧାତୂ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ମିଚ୍ଛା ଗାହେନ୍ତା ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ପଚ୍ଚୟାକାରଧମ୍ମଂ ମିଚ୍ଛା ଦୀପେନ୍ତି, ଏୱଂ ଅଦୀପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପତି କାରଣସ୍ସ ୱୱତ୍ଥିତସଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତେନ । ୟଥା ଚ ଏକେ ‘‘ଅନିରୋଧଂ ଅନୁପ୍ପାଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ମିଚ୍ଛା ଗାହେନ୍ତି, ଏୱଂ ଗାହେ ଅକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅୱିପରୀତଂ ଅତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗାହେନ୍ତେନ। ‘‘ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀହି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୭) ଅପରେହିପି ପରିୟାୟେହିନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ। ‘‘ସଙ୍ଖାରା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଣ୍ହା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଉପାଦାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନାତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ପକତିୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ଅନାମସିତ୍ୱା କେୱଲମେୱ ।
ସଚ୍ଚନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଂ । ସତ୍ତୋତି ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାତି ୱଦନ୍ତି, ସତ୍ତସୁଞ୍ଞେସୁ ପନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ସତ୍ତୱୋହାରୋ, ସତ୍ତତ୍ଥକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି ଚ । ପଚ୍ଚୟାକାରମେୱ ଚାତି ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଏୱ ଚ, ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ କାତବ୍ବତ୍ତା, ଦୁକ୍କରତ୍ତା ଚ ପତିଟ୍ଠଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମୀତି ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ସୁକରା ହୋତି, ତସ୍ସା ପତିଟ୍ଠାଭୂତଂ ତଂ ନୟଂ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଞାଣବଲେନ ନାଧିଗଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସୟଂ ପନ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ସାସନଂ ପନିଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇଧ ସାସନନ୍ତି ପାଳିଧମ୍ମମାହ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମେୱ ୱା । ସୋ ହି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମାଦିନାନାଦେସନାନୟପଟିମଣ୍ଡିତୋ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅଜ୍ଜାପି ପୱତ୍ତତୀତି ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ତଦଟ୍ଠକଥାସଙ୍ଖାତୋ ଚ ପୁବ୍ବାଚରିୟମଗ୍ଗୋ। ‘‘ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତା’’ତି ଆଦରଜନନେ, ଉସ୍ସାହନେ ଚ କିଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ଚେ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠି କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥଂ କତ୍ୱା । ୟଥା ୱା ନ ନସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅଟ୍ଠିଗତଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା । ପୁବ୍ବକାଲତୋ ଅପରକାଲେ ଭୱଂ ପୁବ୍ବାପରିୟଂ । ୱିସେସନ୍ତି ପଠମାରମ୍ଭତୋ ପଭୁତି ଖଣେ ଖଣେ ଞାଣୱିସେସଂ, କିଲେସକ୍ଖୟୱିସେସଞ୍ଚ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୮୨.ଦେସନାଭେଦତୋତି ଦେସନାୱିସେସତୋ । ଅତ୍ଥତୋ, ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ, ଏକୱିଧାଦିତୋ ଚ ଅତ୍ଥଲକ୍ଖଣେକୱିଧାଦିତୋ। ଅଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥାନାତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଦସ୍ସନତୋ ।
କମ୍ମୱିପାକକିଲେସୱଟ୍ଟାନଂ ମୂଲକାରଣତ୍ତା, ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ମୂଲଂ । ତତ୍ଥ ୱଲ୍ଲିୟା ମୂଲେ ଦିଟ୍ଠେ ତତୋ ପଭୁତି ୱଲ୍ଲିହରଣଂ ୱିୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ମୂଲେ ଦିଟ୍ଠେ ତତୋ ପଭୁତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନା ନ କାତବ୍ବା । ନ ହି ଭଗୱତୋ ଇଦମେୱ ଦିଟ୍ଠଂ, ଇଦଂ ଅଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱିଭଜନୀୟଂ ଅତ୍ଥି ସବ୍ବସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ମୂଲତୋ ପଭୁତି ପନ ୱଲ୍ଲିହରଣଂ ୱିୟ ମୂଲତୋ ପଭୁତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନା କତାତି ଇଦମେତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ବୋଧନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱା ବୋଧେତବ୍ବଭାୱେନ ମୂଲାଦିଦସ୍ସନସାମଞ୍ଞଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ତସ୍ସାତି –
‘‘ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁମାରୋ ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକମନ୍ୱାୟ ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ…ପେ॰… ରଜନୀୟେହି । ସୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ପିୟରୂପେ ରୂପେ ସାରଜ୍ଜତି, ଅପ୍ପିୟରୂପେ ରୂପେ ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି, ଅନୁପଟ୍ଠିତକାୟସତି ଚ ୱିହରତି ପରିତ୍ତଚେତସୋ, ତଞ୍ଚ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି, ୟତ୍ଥସ୍ସ ତେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ସୋ ଏୱଂ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦନଂ ୱେଦେତି ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା, ସୋ ତଂ ୱେଦନଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ଅଭିୱଦତି, ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୮) –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ । ଏୱଂ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି । ତସ୍ସ ଅଭିନନ୍ଦତୋତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୟ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ନନ୍ଦତୋ । ଅଭିୱଦତୋତି ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱଚୀଭେଦକରଣପୱତ୍ତାୟ ବଲୱତଣ୍ହାୟ ‘‘ଅହଂ, ମମା’’ତି ଅଭିୱଦତୋ । ତତୋ ବଲୱତିୟା ମୋଚେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୋ। ତତୋପି ବଲୱତୀ ପନ ଉପାଦାନଭୂତା ତଣ୍ହା ନନ୍ଦୀ। ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭିନନ୍ଦନାଦିନା ତଣ୍ହା ୱୁତ୍ତା, ନନ୍ଦିୱଚନେନ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଉପାଦାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ନନ୍ଦିତାତଦୱିପ୍ପୟୋଗତାହି, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନଭାୱେହି ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତିଆଦିକଞ୍ଚ ତତ୍ଥେୱ ମହାତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିପାକୱଟ୍ଟଭୂତେ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିଫସ୍ସାଦିକେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଓଜଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ତଣ୍ହାନିଦାନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଟ୍ଟୂପଥମ୍ଭକା ପନ ଇତରେପି ଆହାରା ତଣ୍ହାପଭୱେ ତସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ‘‘ତଣ୍ହାନିଦାନା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।
୫୮୩.ତତୋତତୋତି ଚତୁବ୍ବିଧାସୁ ଦେସନାସୁ ତତୋ ତତୋ ଦେସନତୋ । ଞାୟପ୍ପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଞାୟୋତି ମଗ୍ଗୋ, ସୋ ଏୱ ୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ‘‘ଅରିୟୋ ଚସ୍ସ ଞାୟୋ ପଞ୍ଞାୟ ସୁଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୧; ୫.୧୦୨୪) ୱଚନତୋ । ସୟମେୱ ହି ସୋ ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକତ୍ତା ତଥା ତଥା ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବତ୍ତା ତାୟ ତାୟ ଦେସନାୟ ଅତ୍ତନୋ ପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଚତୁବ୍ବିଧଗମ୍ଭୀରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରେସୁ ପତିଟ୍ଠାଧିଗମନେନ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକତା, ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତି ଚ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଦେସନାନଂ ସମାନଂ କାରଣନ୍ତି ୱିସେସକାରଣଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ୱିସେସତୋ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନା, ଅସ୍ସ ୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦେସନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପୱତ୍ତିକାରଣୱିଭାଗୋ ଅୱିଭତ୍ତସଭାୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋୱ, କାରଣନ୍ତି ୱା ଗହିତାନଂ ପକତିଆଦୀନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଞ୍ଚ ଅକାରଣତା, କାରଣତା ଚ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୂଳ୍ହା କେଚି ଅକାରଣଂ କାରଣନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, କେଚି ନ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ତେସଂ ୟଥାସକେହି ଅନୁରୂପେହି କାରଣେହି ସଙ୍ଖାରାଦିପୱତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତିଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା ଆଦି, ତତୋ ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାଦିୱସେନ ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାନୁପୁବ୍ବିସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମଦେସନା ପୱତ୍ତାତି । ଇତରାସଂ ତଦତ୍ଥତାସମ୍ଭୱେପି ନ ତାସଂ ତଦତ୍ଥମେୱ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥନ୍ତରସବ୍ଭାୱତୋ । ଅୟଂ ପନ ତଦତ୍ଥା ଏୱାତି ଏତିସ୍ସା ତଦତ୍ଥତା ୱୁତ୍ତା ।
ଅନୁୱିଲୋକୟତୋ ୟୋ ସମ୍ବୋଧିତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାୱବୋଧସଙ୍ଖାତୋ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିୱେଧୋ ପୱତ୍ତୋ, ତଦନୁସାରେନ ତଦନୁଗମେନ ଜରାମରଣାଦିକସ୍ସ ଜାତିଆଦିକାରଣଂ ୟଂ ଅଧିଗତଂ, ତସ୍ସ ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ପଟିଲୋମଦେସନା ପୱତ୍ତା । ଅନୁୱିଲୋକୟତୋ ପଟିଲୋମଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦେସେନ୍ତୋପି ହି ଭଗୱା କିଚ୍ଛାପନ୍ନଂ ଲୋକଂ ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱା ପୁବ୍ବଭାଗ…ପେ॰… ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦେସେସୀତି । ଆହାରତଣ୍ହାଦୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧା, ସଙ୍ଖାରାୱିଜ୍ଜା ଅତୀତଦ୍ଧାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୟାୱ ଅତୀତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଅତିହରିତ୍ୱା’’ତି । ଆହାରା ୱା ତଣ୍ହାୟ ପଭାୱେତବ୍ବା ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା, ତଣ୍ହାଦୟୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ସଙ୍ଖାରାୱିଜ୍ଜା ଅତୀତୋତି । ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ପନ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତନ୍ନିଦାନଦସ୍ସନୱସେନ ଫଲକାରଣପରମ୍ପରଦସ୍ସନଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଆହାରା ପୁରିମତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପାଦିତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା, ତଣ୍ହାଦୟୋ ଅତୀତୋ, ସଙ୍ଖାରାୱିଜ୍ଜା ତତୋପି ଅତୀତତରୋ ସଂସାରସ୍ସ ଅନାଦିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋତି । ୟାୱ ଅତୀତଦ୍ଧାନନ୍ତି ୟାୱ ଅତୀତତରଂ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋତି । ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଆହାରକା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ‘‘ଆହାରେତୀତାହଂ ନ ୱଦାମି…ପେ॰… ଏୱଂ ପନ ମଂ ଅୱଦନ୍ତଂ ୟୋ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ ‘କିସ୍ସ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ’ତି, ଏସ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋ, ତତ୍ର କଲ୍ଲଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨) ୱଚନତୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଫସ୍ସଚେତନାନଂ, ତପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁତ୍ତା ଚ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ । ତେନ ହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତରୂପକାୟସ୍ସ, ତଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କାମୱିଞ୍ଞାଣାୟୂହନଂ ହୋତି । ଭୋଜନଞ୍ହି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ, ରାଗାଦୀନଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତେ କମ୍ମୱଟ୍ଟସଙ୍ଗହିତା ଆହାରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପରିୟାୟେ ପୁରିମୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ।
ଅତୀତଦ୍ଧତୋ ପଭୁତି ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨) ଅତୀତେ, ତତୋ ପରଞ୍ଚ ହେତୁଫଲପଟିପାଟିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତାନଂ ଆହାରାନଂ ନିଦାନଦସ୍ସନୱସେନ ଆରୋହିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନେନ ୱିନା ଅବୁଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ତଂସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସା ଅୟଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାଗତଦ୍ଧହେତୁସମୁଟ୍ଠାନତୋ ପଭୁତୀତି ଅନାଗତସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ହେତୁଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଅନାଗତଦ୍ଧସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅନାଗତଦ୍ଧୁନୋ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହେତୁଫଲପରମ୍ପରାୟ ତସ୍ସ ସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା, ପରିୟୋସାନତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆଦି ପୱତ୍ତା ଦେସନା ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗା, ତତୋ ଏୱ ତିସନ୍ଧି ଚତୁସଙ୍ଖେପା । ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆଦି ପୱତ୍ତା ଦେସନା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗା ଦ୍ୱିସନ୍ଧି ତିସଙ୍ଖେପା । ମଜ୍ଝତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ପୱତ୍ତା ଦେସନା ଛଳଙ୍ଗା ଦ୍ୱିସନ୍ଧି ତିସଙ୍ଖେପା । ‘‘ସଂୟୋଜନିୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତି, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୩, ୫୭) ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ପୱତ୍ତା ଦେସନା ଏକସନ୍ଧି ଦ୍ୱିସଙ୍ଖେପା । ଏୱଂ ଅୟଂ ଅନେକଙ୍ଗା ଏୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନା ଆଗତା । ଏକଙ୍ଗୱସେନାପି ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନା ଲବ୍ଭତେୱ । ୟଥାହ –
‘‘ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂୟେୱ ସାଧୁକଂ ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି ‘ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’ତି । ସୁଖୱେଦନିୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖୱେଦନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୨) –
ଆଦି । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏତ୍ତକୋ ଏୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଏକଙ୍ଗପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ହୋତି । ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଅଭାୱେ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅଭାୱସ୍ସ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ୱଚନେନ ପୁରିମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣେ ନିୟମୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଏୱ, ନ ଅସତି, ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଏୱ, ନ ନିରୋଧା’’ତି । ତେନେତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଅନ୍ତୋଗଧନିୟମଂ ଇଧ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନିରୋଧୋତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ୱିରାଗାଧିଗମେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୩) । ନିରୋଧୱିରୋଧୀ ଚ ଉପ୍ପାଦୋ, ୟେନ ସୋ ଉପ୍ପାଦୱିରୋଧିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି, ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅନିରୋଧୋ ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ, ସୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି ଇଦମେୱ ହି ଲକ୍ଖଣଂ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ‘‘ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ପରେନ ପୁରିମଂ ୱିସେସିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ଧରମାନତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ମଗ୍ଗେନ ଅନିରୁଦ୍ଧଭାୱଞ୍ଚାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟସ୍ମା ଚ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୨) ଦ୍ୱିଧାପି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଲକ୍ଖଣସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସଂ ୱଦନ୍ତେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୩) ନିରୋଧୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥିଭାୱୋପି ନିରୋଧୋ ଏୱାତି ନତ୍ଥିଭାୱୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଅନିରୋଧୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତେନ ଅନିରୋଧସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପ୍ପାଦଂ ୱିସେସେତି । ତତୋ ନ ଇଧ ଅତ୍ତଲାଭମତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ଖୋ ଅନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋତି ଏୱମେତଂ ଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟୱଚନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ସାତ୍ଥକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କୋ ପନାୟଂ ଅନିରୋଧୋ ନାମ, ୟୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ଉପ୍ପାଦୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ଅପ୍ପହୀନଭାୱୋ, ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଫଲତାପ୍ପହୀନାରହତାହି ଫଲୁପ୍ପାଦନାରହତା ଚ । ୟେ ତେହି ପହାତବ୍ବା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ତେସଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାତିତଭାୱୋ, ୟେ ପନ ନ ପହାତବ୍ବା କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ୟାନି ତେସୁ ସଂୟୋଜନାନି ଅଖୀଣାସୱାନଂ, ତେସଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣତା ଚ । ଅସମୁଗ୍ଘାତିତାନୁସୟତାୟ ହି ସସଂୟୋଜନାଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୟାୟ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତସ୍ସ ବାଲସ୍ସ, ୟାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅୟଂ କାୟୋ ସମୁଦାଗତୋ, ସା ଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜା ବାଲସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନା, ସା ଚ ତଣ୍ହା ଅପରିକ୍ଖୀଣା । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲୋ ଅଚରି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ, ତସ୍ମା ବାଲୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା କାୟୂପଗୋ ହୋତି, ସୋ କାୟୂପଗୋ ସମାନୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଜାତିୟା ଜରାମରଣେନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୯) –
ଆଦି । ଖୀଣସଂୟୋଜନାନଂ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଭାୱତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ, ତଣ୍ହୁପାଦାନାନଂ ଅଭାୱତୋ ଉପାଦାନଭୱାନଂ ନ ସମ୍ଭୱୋତି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ତେନେୱାହ –
‘‘ଛନ୍ନନ୍ତ୍ୱେୱ, ଫଗ୍ଗୁନ, ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ଫସ୍ସନିରୋଧୋ, ଫସ୍ସନିରୋଧା ୱେଦନାନିରୋଧୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨) –
ଆଦି । ନ ହି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ସଳାୟତନାଦୀନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ନତ୍ଥିତା, ନିରୋଧସଦ୍ଦୱଚନୀୟତା, ଖୀଣସଂୟୋଜନତାତି ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପିଚ ଚିରକତମ୍ପି କମ୍ମଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଫଲତାୟ, ଅପ୍ପହୀନାରହତାୟ ଚ ଫଲାରହଂ ସନ୍ତଂ ଏୱ ନାମ ହୋତି, ନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଫଲଂ, ନାପି ପହୀନାରହନ୍ତି ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଫଲାରହଭାୱୋ ଅନିରୋଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଭାୱେନେୱ ହି ୟେନ ୱିନା ଫଲଂ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଂ କାରଣଂ ଅତୀତାଦିପି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଏୱ ଚ ଅୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଅନାପନ୍ନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦୋ କାଲଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅନିୱତ୍ତିତାୟ ଏୱ ‘‘ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାପି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱିୟ ପଗେୱ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୟା ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିଅଭିମୁଖତା, ସା ‘‘ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତଦା ହି ତତୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତଦୱତ୍ଥଂ କାରଣଂ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତଂ ଉପ୍ପତିତଂ ନାମ ହୋତି, ନ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଅତଦୱତ୍ଥନ୍ତି ତଦୱତ୍ଥତା ଉପ୍ପାଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ‘‘ସତୀ’’ତି ଇମିନା ୱିଜ୍ଜମାନତାମତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଅବ୍ୟାପାରତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ଉପ୍ପାଦାତି ଉପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ, ଅସବ୍ବକାଲଭାୱିତଂ, ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିଅଭିମୁଖତଞ୍ଚ ଦୀପେନ୍ତୋ ଅନିଚ୍ଚତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସତି, ନ ଅସତି, ଉପ୍ପାଦା, ନ ନିରୋଧା’’ତି ପନ ହେତୁଅତ୍ଥେହି ଭୁମ୍ମନିସ୍ସକ୍କୱଚନେହି ସମତ୍ଥିତଂ ନିଦାନସମୁଦୟଜାତିପଭୱଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ହେତୁଅତ୍ଥତା ଚେତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନେ ୟସ୍ସ ଭାୱେନ ତଦୱିନାଭାୱିଫଲସ୍ସ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା, ୟଥା ଅଧନାନଂ ଧନେ ଅନନୁପ୍ପଦୀୟମାନେ ଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ୱେପୁଲ୍ଲମଗମାସି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୯୧), ନିପ୍ଫନ୍ନେ ସସ୍ସେ ସୁଭିକ୍ଖଂ ଜାୟତୀତି ଚ । ନିସ୍ସକ୍କୱଚନସ୍ସାପି ହେତୁଅତ୍ଥତା ଫଲସ୍ସ ପଭୱେ ପକତିୟଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିୟା, ୟଥା ‘‘କଲଲା ହୋତି ଅବ୍ବୁଦଂ, ଅବ୍ବୁଦା ଜାୟତେ ପେସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫; କଥା॰ ୬୯୨), ‘‘ହିମୱତା ଗଙ୍ଗା ପଭୱତି, ସିଙ୍ଗତୋ ସରୋ ଜାୟତୀ’’ତି ଚ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିଭାୱେନ ଚ ତଦୱିନାଭାୱିସଙ୍ଖାରାଦିଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ଚ ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ପଭୱନ୍ତି, ପକରୀୟନ୍ତି ଚାତି ତେସଂ ପଭୱୋ, ପକତି ଚ, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା’’ତି ହେତୁଅତ୍ଥା ଭୁମ୍ମନିସ୍ସକ୍କନିଦ୍ଦେସା କତା ।
ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିକୋ ନିଦ୍ଦେସୋ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ଉପ୍ପାଦୋ ଚ ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି ଅନିରୁଦ୍ଧତାସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ, ଉପ୍ପାଦଞ୍ଚ ଅନିୱତ୍ତସଭାୱତାସଙ୍ଖାତଂ, ଉଦୟାୱତ୍ଥତାସଙ୍ଖାତଂ ୱା ‘‘ସତିୟେୱ, ନ ଅସତି, ଉପ୍ପାଦା ଏୱ, ନ ନିରୋଧା’’ତି ଅନ୍ତୋଗଧନିୟମେହି ୱଚନେହି ପକାସିତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ଉପ୍ପାଦୋ ଚ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟେପି ହି ପଟ୍ଠାନେ ଆଗତା ହେତୁଆଦୟୋ ଚତୁୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା, ତେପି ଏତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ୱିସେସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ୟ୍ୱାୟଂ ମୂଲହେତୁନିଦାନସମ୍ଭୱପଭୱାଦିପରିୟାୟେହି, ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତି ପୱତ୍ତଟ୍ଠିତି ନିମିତ୍ତଟ୍ଠିତି ଆୟୂହନଟ୍ଠିତି ସଂୟୋଗଟ୍ଠିତି ପଲିବୋଧଟ୍ଠିତୀତିଆଦିପରିୟାୟେହି ଚ ପକାସିତୋ କାରଣତ୍ଥୋ, ସୋପି ଏତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତୋଗଧୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୫୮୪. ମୂଲକାରଣସଦ୍ଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ନ ଅକାରଣନ୍ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ଅକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକାରଣଂ ୟଦି ସିୟା, ସୁତ୍ତଂ ପଟିବାହିତଂ ସିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା’’ତି ସୁତ୍ତଂ ଆହରତି । ପରିୟାୟୋ କାରଣଂ । ୱଟ୍ଟକଥାୟ ସୀସଭାୱୋ ୱଟ୍ଟହେତୁନୋ କମ୍ମସ୍ସାପି ହେତୁଭାୱୋ । ତତ୍ଥ ଭୱତଣ୍ହାୟପି ହେତୁଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା, ତାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ଭୱେ ତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିସେସେନ ସୀସଭୂତାତି ‘‘ମୂଲକାରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅପଞ୍ଞାୟମାନାୟ ଉପ୍ପାଦୱିରହତୋ ନିଚ୍ଚତଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି । ତେନ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତା ନତ୍ଥୀତି ଅପଞ୍ଞାୟନତୋ ପୁରିମକୋଟିଅପଞ୍ଞାୟନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।
୫୮୫. ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାହେତୁକ୍କମେନ ଫଲେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ‘‘ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିଗାମିନୋ’’ତି ୱଚନଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣାୱିରୋଧନତ୍ଥଂ । ପୂଜିତସ୍ସ ହି ଦ୍ୱନ୍ଦେ ପୁବ୍ବନିପାତୋ । ସୱରା କିର ମଂସସ୍ସ ଅଟ୍ଠିନା ଅଲଗ୍ଗନତ୍ଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତାପେତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉଣ୍ହୋଦକଂ ପାୟେତ୍ୱା ୱିରିତ୍ତଂ ସୂନଂ ଅଟ୍ଠିତୋ ମୁତ୍ତମଂସଂ ଗାୱିଂ ମାରେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱଜ୍ଝଗାୱୀ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉଣ୍ହୋଦକପାନଂ ଆରଭତି, ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିକମ୍ମଂ । ୟଥା ପନ ସା ଉଣ୍ହୋଦକପାନେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଣ୍ହାୱସେନ ସୀତୁଦକପାନଂ ଆରଭତି, ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନାତିବଲୱଭାୱତୋ ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିକମ୍ମେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଣ୍ହାୱସେନ ସୁଗତିଗାମିକମ୍ମଂ ଆରଭତି । ଦୁକ୍ଖେ ହି ଅୱିଜ୍ଜଂ ତଣ୍ହା ଅନୁୱତ୍ତତି, ସୁଖେ ତଣ୍ହଂ ଅୱିଜ୍ଜାତି ।
୫୮୬.କତ୍ଥଚି ସୁତ୍ତେ । ଏକଧମ୍ମମୂଲିକଂ ଦେସନନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାସୁ ଏକୋୟେୱ ଧମ୍ମୋ ମୂଲଂ ଏତିସ୍ସାତି ଏକଧମ୍ମମୂଲିକା, ତଂ, ତତ୍ଥ ଏକଂ ଏୱ ଧମ୍ମଂ ମୂଲଂ କତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନଂ ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନିସୀଦତି ଫଲଂ ଏତ୍ଥାତି ଉପନିସା, କାରଣଂ, ଅୱିଜ୍ଜା ଉପନିସା ଏତେସନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜୂପନିସା । ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋତି ଉପାଦାନିୟେସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ୱିସୟଭୂତେସୁ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତୋ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞିତଂ ସୁଖସୋମନସ୍ସଂ ଅନୁପସ୍ସନସୀଲସ୍ସ । ଅପ୍ପହୀନାୱିଜ୍ଜତାୟ ବାଲଲକ୍ଖଣୟୋଗେନ ବାଲସ୍ସ । ଏୱନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁତତ୍ତା, ତଣ୍ହାସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ଅୟଂ କାୟୋତି ଅୟଂ ମମଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ସୱିଞ୍ଞାଣକକାୟୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧) ୱଚନତୋ ଫସ୍ସକାରଣଞ୍ଚେତଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆୟତନଚ୍ଛକ୍କଂ ୱା । ସମୁଦାଗତୋତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ବହିଦ୍ଧା ଚ ନାମରୂପନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ସୱିଞ୍ଞାଣକକାୟୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ସଳାୟତନାନି ୱା । ଇତ୍ଥେତନ୍ତି ଇତ୍ଥଂ ଏତଂ । ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଦ୍ୱାରାଲମ୍ବନଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥିତାନି ଦ୍ୱୟଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫସ୍ସୋତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନି ଦ୍ୱୟାନି ପଟିଚ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି, ମହାଦ୍ୱୟଂ ନାମ କିରେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୪; ୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫) ଚକ୍ଖୁ ଚେୱ ରୂପା ଚ…ପେ॰… ମନୋ ଚେୱ ଧମ୍ମା ଚାତି ୱୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱୟାନି ପଟିଚ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ‘‘ଅୟଞ୍ଚେୱ କାୟୋ’’ତି ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟେ ସେସଧମ୍ମେ ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସିତେ ଏୱ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଚକ୍ଖାଦିକାୟଂ ଏକତ୍ତେନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ବହିଦ୍ଧା ଚ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଏକତ୍ତେନେୱ ‘‘ବାହିରାୟତନ’’ନ୍ତି ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି ପଟିଚ୍ଚ ଫସ୍ସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ମହାଦ୍ୱୟମେତନ୍ତି ।
ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି, ଛହି ଆୟତନେହି ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତାନି ସନିସ୍ସୟାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ‘‘ବହିଦ୍ଧା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନି ରୂପାଦୀନି ପରେସଂ । ତଥା ଅୟଂ କାୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି, ବହିଦ୍ଧା ନାମରୂପଂ ପରେସଂ ବାହିରାନୀତି । ଅଞ୍ଞଥା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନମତ୍ତେ ଏୱ ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନେୱ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଦୀପନା ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟାତି । ସଳେୱାୟତନାନୀତି ସଳେୱ ଫସ୍ସକାରଣାନି, ୟେହି କାରଣଭୂତେହି ଆୟତନେହି ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ବାଲୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ । ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୯) ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ସୁତ୍ତେ ସଙ୍ଖାରେ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନିସ୍ସିତେ ଏୱ କତ୍ୱା କାୟଗ୍ଗହଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନାନି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ କାୟେ ସଳାୟତନାନଂ ଫସ୍ସଂ ତଂନିସ୍ସିତମେୱ କତ୍ୱା ୱେଦନାୟ ୱିସେସପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଭଗୱତା ବାଲପଣ୍ଡିତାନଂ ଅତୀତଦ୍ଧାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମୂଲକୋ ୱେଦନାନ୍ତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପୁନ ଚ ବାଲପଣ୍ଡିତାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ –
‘‘ୟାୟ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତସ୍ସ ବାଲସ୍ସ, ୟାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅୟଂ କାୟୋ ସମୁଦାଗତୋ, ସା ଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜା ବାଲସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନା, ସା ଚ ତଣ୍ହା ଅପରିକ୍ଖୀଣା । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲୋ ଅଚରି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ । ତସ୍ମା ବାଲୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା କାୟୂପଗୋ ହୋତି, ସୋ କାୟୂପଗୋ ସମାନୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଜାତିୟା…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୯) –
ୱେଦନାପଭୱଂ ସାୱିଜ୍ଜଂ ତଣ୍ହଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଉପାଦାନଭୱେ ଚ ତନ୍ନିସ୍ସିତେ କତ୍ୱା ‘‘କାୟୂପଗୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଜାତିଆଦିକେ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହେତୁସମୁଟ୍ଠାନତୋ ପଭୁତି ଉଭୟମୂଲୱସେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ଚ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହେତୁପରିକ୍ଖୟତୋ ପଭୁତି ଉଭୟମୂଲକୋ ପଟିଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ।
୫୮୭.ପୂରେତୁନ୍ତି ୱଡ୍ଢେତୁଂ, ଉପଚିନିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିକମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜା ‘‘ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତଥା ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ୱିନ୍ଦିୟସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ‘‘ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀ’’ତି ଚ । ଅତ୍ତନିସ୍ସିତାନି କତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଉପ୍ପାଦନଂ ଆୟତନଂ। ସମ୍ମୋହଭାୱେନେୱ ଅନଭିସମୟଭୂତତ୍ତା ଅୱିଦିତଂ ଅଞ୍ଞାତଂ କରୋତି । ଅନ୍ତୱିରହିତେ ଜୱାପେତୀତି ୱଣ୍ଣାଗମୱିପରିୟାୟୱିକାରୱିନାସଧାତୁଅତ୍ଥୱିସେସୟୋଗେହି ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱସେନ ଅ-କାର ୱି-କାର ଜ-କାରେ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଲୋପଂ, ଜ-କାରସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟସ୍ସାଗମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ସଭାୱତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନି ‘‘ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ, ଇଦଂ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅୱିଜ୍ଜା ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ୱୁତ୍ତା । ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସଭାୱଛାଦନତୋ ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଭାୱସ୍ସ, ଜରାମରଣାଦୀନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଭାୱସ୍ସ ଚ ଛାଦନତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଚ୍ଛାଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅପଚ୍ଚକ୍ଖିତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଅକତ୍ୱା ଅପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଉପକାରକଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ୟଥା ପିଣ୍ଡପାତାଦି ସରୀରସ୍ସ ।
ସଙ୍ଖତମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ୟଥା ସଙ୍ଖତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେନ ଆଗତା ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରା। ୟଦିପି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାପି ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତା, ତେ ପନ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ପଧାନାତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁୱିଧା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିସଙ୍ଖରଣକସଙ୍ଖାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେ ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରା ୟୋଜେତବ୍ବା । ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରାତି ୱା ସମୁଦାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଦେକଦେସା ଚ ଇଧ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବଭାୱେନ ଗହିତା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ତସ୍ମା ୱଣ୍ଣେତବ୍ବସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ଦୁୱିଧତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପଠମଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୪) ୱିତକ୍କୱିଚାରଅସ୍ସାସପସ୍ସାସସଞ୍ଞାୱେଦନାୱଚୀସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ନ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱୁତ୍ତା କାୟସଞ୍ଚେତନାଦୟୋ ।
ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରା ନାମ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖତତ୍ତା । ସତିପି ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସଙ୍ଖତଭାୱେ ‘‘ମମେତଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥାଭିମୁଖେନ ୱିୟ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତିତତ୍ତା ତେଭୂମକୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପେସୁ ସାତିସୟୋ ସଙ୍ଖତଭାୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୮୭) କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରତା ୱୁତ୍ତା । ପାଳିୟଂ ପନ ତଥା ଆଗତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ତେପି …ପେ॰… ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରାତି ୱୁତ୍ତା ଉଭୁଆଦିସମୁଟ୍ଠାନାପି ସବ୍ବଧମ୍ମା । ଅଭିସଙ୍ଖରଣକସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖରଣତୋ । କାୟପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପନୱୀରିୟଂ କାୟିକୱୀରିୟଂ । ଅଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସାତି ପୟୋଗୱେଗସ୍ସ ।
ୱାଚଂ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ। କାୟେନ ସଙ୍ଖରୀୟତୀତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ। ଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଖରୀୟତି, ଚିତ୍ତଂ ୱା ସଙ୍ଖରୋତୀତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ। ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ସବ୍ବେପି ୟଥାରହଂ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତି, ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି ଚ ସଙ୍ଖାରାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରଟ୍ଠପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାଦିମାହ ।
ନମତୀତି ଏକନ୍ତସାରମ୍ମଣତାୟ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମତି । ପରିତସ୍ସତୀତି ପିପାସତି, ତଣ୍ହାପରିତାପତାୟ ୱା ୱିଚଲତି । ଉପାଦିୟତୀତି ଦଳ୍ହଂ ଆଦିୟତି । ଭୱତୀତି ଉପପତ୍ତିଭୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଭାୱୟତୀତି କମ୍ମଭୱଂ । ଚୁତି ଖନ୍ଧାନଂ ମରଣନ୍ତି ‘‘ମରନ୍ତି ଏତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଉପ୍ପାଦଦୁକ୍ଖା, ଠିତିଦୁକ୍ଖାତି ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେଧା ଖଣତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆୟାସୋ ପରିସ୍ସମୋ ୱିସାଦୋ ।
ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନୟଦସ୍ସନନ୍ତି ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱିଧିସନ୍ଦସ୍ସନଂ । କେୱଲ-ସଦ୍ଦୋ ଅସମ୍ମିସ୍ସୱାଚକୋ ଚ ହୋତି ‘‘କେୱଲା ସାଲୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ, ନିରୱସେସୱାଚକୋ ଚ ‘‘କେୱଲା ଅଙ୍ଗମଗଧା’’ତିଆଦୀସୁ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱିଧାପି ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମିସ୍ସସ୍ସାତି ସୁଖରହିତସ୍ସ । ନ ହି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଉପ୍ପାଦୱୟରହିତଂ ଅତ୍ଥି । ସକଲସ୍ସାତି ସବ୍ବଭୱାଦିଗତସ୍ସ, ସବ୍ବକାଲିକସ୍ସ ଚ ।
୫୮୮. ‘‘ଲକ୍ଖଣେକୱିଧାଦିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ପରିସମାପେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ’’ତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ, ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲେ ୱା ସମ୍ମୋହୟତୀତି ସମ୍ମୋହନରସା। ଆରମ୍ମଣସଭାୱସ୍ସ ଛାଦନଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଛାଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ୱଚନତୋ ଆସୱପଦଟ୍ଠାନା। ପଟିସନ୍ଧିଜନନତ୍ଥଂ ଆୟୂହନ୍ତି ବ୍ୟାପାରଂ କରୋନ୍ତୀତି ଆୟୂହନରସା। ରାସିକରଣଂ ୱା ଆୟୂହନଂ। ଚେତନାସଭାୱତ୍ତା ଚେତନା ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଚେତନାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ନାମରୂପସ୍ସ ପୁରେଚାରିକଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମରସଂ। ପୁରିମଭୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟନଂ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ପଟିସନ୍ଧିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୁଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ପୟୋଗରସଂ। ସମଂ ପକାରେହି ୟୋଗୋ ସମ୍ପୟୋଗୋ। ୱିସୁଂ ଅଭାୱୋ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋ। ରୂପଂ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ ୱିକିରତୀତି ୱିକିରଣରସଂ। ତତୋ ଏୱ ହି ପିସିୟମାନା ତଣ୍ଡୁଲାଦୟୋ ୱିକିରନ୍ତି, ଚୁଣ୍ଣୀଭୂତା ୱିଦ୍ଧଂସନ୍ତି, ନାମସ୍ସ କଦାଚି କୁସଲାଦିଭାୱୋପି ଅତ୍ଥୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅବ୍ୟାକତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୧୧; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୩) ଏତ୍ଥ ୱିୟ ଅନାରମ୍ମଣତା ୱା ଅବ୍ୟାକତତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଆୟତନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଘଟ୍ଟନଲକ୍ଖଣଂ, ଆୟାନଂ ତନନଲକ୍ଖଣଂ ୱା । ଦସ୍ସନସ୍ସ ୟଥାସକଂ ୱିସୟଗ୍ଗହଣସ୍ସ କରଣତୋ ଦସ୍ସନରସଂ। ‘‘ଦସ୍ସନାଦିରସ’’ନ୍ତି ପନ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାରହଂ ୱିଞ୍ଞାଣମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱତ୍ଥୁଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚକାପେକ୍ଖଂ । ଅକୁସଲୱିପାକୁପେକ୍ଖାୟ ଅନିଟ୍ଠଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖେନ, ଇତରାୟ ଇଟ୍ଠଭାୱତୋ ସୁଖେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟତ୍ତା ହେତୁଲକ୍ଖଣା ତଣ୍ହା। ‘‘ତତ୍ରତତ୍ରାଭିନନ୍ଦିନୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୯୧, ୪୬୦; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ୱିଭ॰ ୨୦୩; ମହାୱ॰ ୧୪) ୱଚନତୋ ଅଭିନନ୍ଦନରସା। ଚିତ୍ତସ୍ସ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ରୂପାଦୀସୁ ଅତିତ୍ତଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହତୀତି ଅତିତ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଅମୁଞ୍ଚନରସଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସୱସେନ । ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା କାମୁପାଦାନଂ, ସେସାନି ଦିଟ୍ଠି ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। କମ୍ମୁପପତ୍ତିଭୱୱସେନ ଭୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାଦୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
୫୮୯.ମୋହାଦିଭାୱତୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନନୁବୋଧାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣୱସେନ ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି, ଅସୁଭାଦୀସୁ ସୁଭାଦିୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତି। ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ୱା ଅପ୍ପଟିପତ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତି । ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣତୋତି ଦ୍ୱାରତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ, ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିଭାଗୋ ନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ, ଅଞ୍ଞେସୁପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବେସୁପୀ’’ତି ।
ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାଦିଭାୱତୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନେୱସେକ୍ଖାନାସେକ୍ଖସଂୟୋଜନିୟାଦିଭାୱେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଚତୁୟୋନିସଂୱତ୍ତନତୋତି ଚତୁୟୋନିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତଭାୱନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ।
ଲୋକିୟୱିଭାଗାଦିଭାୱତୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅବ୍ୟାକତସପ୍ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖତାଦିଭାୱେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସହେତୁକାହେତୁକାଦିତୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସସଙ୍ଖାରାସଙ୍ଖାରାଦିଭେଦେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
କାମଂ ନାମରୂପଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାପି ୟଥା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଏୱଂ ଅତୀତାନାଗତମ୍ପୀତି ଅଦ୍ଧଦ୍ୱୟପରିୟାପନ୍ନସ୍ସାପି ନୟତୋ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତୀତାଦିତୋ ତିୱିଧ’’ନ୍ତି ।
ସଞ୍ଜାତିସମୋସରଣଟ୍ଠାନତୋତି ୱିଞ୍ଞାଣତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପୱତ୍ତିଦେସଭାୱତୋ । ‘‘ଭୂତପ୍ପସାଦୱିଞ୍ଞାଣତୋ’’ତି ପାଠୋ ୟୁତ୍ତୋ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣାଦିତୋ’’ତି ପନ ପଠନ୍ତି । ଏକସେସନୟେନ ବାହିରାୟତନସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହେ ସତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନୋଭୟଗୋଚରନ୍ତି ମନାୟତନମାହ । ନ ହି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଦେସୱସେନ ଆସନ୍ନତା, ଦୂରତା ୱା ଅତ୍ଥି ଅୱିଗ୍ଗହତ୍ତା, ତସ୍ମା ମନାୟତନସ୍ସ ଗୋଚରୋ ମନାୟତନଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ଅସମ୍ପତ୍ତୋ ୱାତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ଫସ୍ସାଦୀନମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ଫସ୍ସୋ ତାୱ ଫୁସନସଭାୱତୋ, ଲୋକିୟସାସୱାଦିଭାୱତୋ ଚ ଏକୱିଧୋ । ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଭେଦତୋ, ସହେତୁକାଦିଭାୱତୋ ଚ ଦୁୱିଧୋ । ଭୱତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନତୋ, ୱେଦନାତ୍ତୟସମ୍ପୟୋଗତୋ, ଅହେତୁକଦୁହେତୁକତିହେତୁକତୋ ଚ ତିୱିଧୋ । ୟୋନିଗତିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ, ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଚ ।
ୱେଦନା ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣତୋ, ଲୋକିୟସାସୱାଦିଭାୱତୋ ଚ ଏକୱିଧା । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକମନୋଦ୍ୱାରିକଭେଦତୋ ଦୁୱିଧା । ସୁଖାଦିଭେଦତୋ ତିୱିଧା । ୟୋନିଗତିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧା, ପଞ୍ଚୱିଧା ଚ । ଛଳାରମ୍ମଣଭେଦତୋ ଛବ୍ବିଧା ।
ତଣ୍ହା ଲୋକସ୍ସ ସମୁଦୟଭାୱତୋ ଏକୱିଧା । ଦୁୱିଧା ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱତୋ । ତିୱିଧା କାମଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାଭେଦତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧା ଚତୁମଗ୍ଗପହେୟ୍ୟତୋ । ପଞ୍ଚୱିଧା ରୂପାଭିନନ୍ଦନାଦିଭାୱତୋ । ଛବ୍ବିଧା ଛତଣ୍ହାକାୟଭେଦତୋ ।
ଉପାଦାନଂ ଏକୱିଧଂ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଭାୱତୋ । ଦୁୱିଧଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଭେଦତୋ । ତିୱିଧଂ ଭୱତ୍ତୟୂପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧଂ କାମୁପାଦାନାଦିଭେଦତୋ । ପଞ୍ଚୱିଧଂ ପଞ୍ଚଗତିସଂୱତ୍ତନତୋ ।
ଭୱୋ ଏକୱିଧୋ ଲୋକିୟସାସୱାଦିଭାୱତୋ । ଦୁୱିଧୋ କମ୍ମୁପପତ୍ତିଭେଦତୋ । ତିୱିଧୋ କାମଭୱାଦିଭେଦତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଚତୁରୁପାଦାନପଚ୍ଚୟତୋ । ପଞ୍ଚୱିଧୋ ପଞ୍ଚଗତିସଂୱତ୍ତନତୋ । ଛବ୍ବିଧୋ କାମକମ୍ମଭୱାଦିଭେଦତୋ । ସତ୍ତୱିଧୋ ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସଙ୍ଗହତୋ । ଅଟ୍ଠୱିଧୋ ଚତୁରୁପାଦାନପଚ୍ଚୟକମ୍ମଭୱାଦିଭେଦତୋ । ନୱୱିଧୋ କାମଭୱାଦିଭେଦତୋ ।
ଜାତି ଏକୱିଧା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଭାୱତୋ । ଦୁୱିଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହତୋ । ତିୱିଧା ଭୱତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନତୋ । ୟୋନିଗତିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧା, ପଞ୍ଚୱିଧା ଚ । ଇମିନା ନୟେନ ଜରାମରଣାଦୀନମ୍ପି ଏକୱିଧାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୯୦. ସୋକାଦୀନମ୍ପି ଗହିତତ୍ତା ଅଙ୍ଗବହୁତ୍ତପ୍ପସଙ୍ଗେ ‘‘ଦ୍ୱାଦସେୱା’’ତି ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ସୋକାଦୟୋ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ଫଲେନ ପନ କାରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ମୂଲଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତେ ୱୁତ୍ତା । ଜରାମରଣବ୍ଭାହତସ୍ସ ହି ବାଲସ୍ସ ତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ସୋକାଦୀନଂ ଜରାମରଣକାରଣତା ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ‘‘କାୟିକାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଫୁଟ୍ଠୋ’’ତି ଚ ସୁତ୍ତେ ଜରାମରଣନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ତଂ ତନ୍ନିମିତ୍ତାନଂ ଜରାମରଣବ୍ଭାହତସ୍ସ ସମ୍ଭୱେ ସାଧକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଜରାମରଣେନେୱ ସୋକାଦୀନଂ ଏକସଙ୍ଖେପୋ କତୋ, ତସ୍ମା ତେସଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟତା ୟୁଜ୍ଜତି । ଜରାମରଣପଚ୍ଚୟଭାୱେ ହି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏକସଙ୍ଖେପୋ କାତବ୍ବୋ ସିୟା । ଜାତିପଚ୍ଚୟା ପନ ଜରାମରଣଂ, ସୋକାଦୟୋ ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ଜରାମରଣଂ ଏକନ୍ତିକଂ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ଗହିତଂ । ସୋକାଦୟୋ ପନ ରୂପଭୱାଦୀସୁ ଅଭାୱତୋ ଅନେକନ୍ତିକା କେୱଲଂ ପାକଟେନ ଫଲେନ ଅୱିଜ୍ଜାନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତା । ତେନ ଅନାଗତେ ଜାତିୟା ସତି ତତୋ ପରାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ହେତୁହେତୁଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ଦସ୍ସିତାତି ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି । ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ସୋକାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜା କାରଣନ୍ତି ଏତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ସୋକାଦୀନଂ ବାଲସ୍ସ ଜରାମରଣନିମିତ୍ତତାମତ୍ତସ୍ସ । ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ହି ୱଚନେନ ଅୱିଜ୍ଜା ସୋକାଦୀନଂ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ନ ଚ ଜରାମରଣନିମିତ୍ତମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।
ଅପରୋ ନୟୋ ଜରାମରଣମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୋ, ଅଞ୍ଞଥା ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗାନି ନ ପରିପୂରେନ୍ତି । କସ୍ସ ପନ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ? ସୋକାଦୀନଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ‘‘ଜରାମରଣପଚ୍ଚୟା ସୋକାଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ, ସୋକାଦୟୋ ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୟସ୍ମା ତଦଞ୍ଞେନପି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅପ୍ପହୀନସଂୟୋଜନସ୍ସାପି ତେସଂ ତପ୍ପଚ୍ଚୟତା ନ ଏକଂସିକାତି ଜାତିପଚ୍ଚୟତାୱ ୱୁତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଜରାମରଣଗ୍ଗହଣେନ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିପାକୋ ହି ଆୟୁନୋ ସଂହାନି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକୋ ଚ ଜରା, ତେସଞ୍ଚ ଭେଦୋ ମରଣନ୍ତି । ସତି ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱେ ତତ୍ଥ କତୁପଚିତଂ, ପୋରାଣଂ ୱା କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ, କମ୍ମାଦିଉପଟ୍ଠାନେ ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତୀତି ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ଜରାମରଣମ୍ପି ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟତାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥେୱ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟତା ସଙ୍ଗହିତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତପରିୟାୟସଙ୍ଗହତୋ ଚ ‘‘ଜରାମରଣପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଜରାମରଣସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦତାତି ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗତା ୱୱତ୍ଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ‘‘ଦ୍ୱାଦସେୱା’’ତିଆଦି । ଅୟଂ ତାୱାତି ‘‘ଦେସନାଭେଦତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟାସଙ୍ଖାରପଦକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୯୧.ଅୟଂ ପନାତି ଇଦାନି ୱକ୍ଖମାନଂ । ‘‘କତମା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜା ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଚତୁଟ୍ଠାନିକା ଅୱିଜ୍ଜା ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୬) ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ କଥିତାୟ ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ କିଚ୍ଚଜାତିତୋ କଥିତତ୍ତା ତଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୱସେନ ୱିଭାୱନଂ କାତୁଂ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅହାପେତ୍ୱା ୱିଭଜିତବ୍ବଂ । ୱିଭଜନଞ୍ହି ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ତଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ସେସଟ୍ଠାନେସୂତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେସୁ, ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୀସୁ ଚ । ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନାପି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିକେ ପାଠେ । ସାତି ଅୱିଜ୍ଜା । ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଅସମୂହତୁପ୍ପନ୍ନା, ପଗେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା । ‘‘ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରସିତବ୍ବୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ସଭାୱୋ ରସୋ, ଅତ୍ତନୋ ରସୋ ସରସୋ, ୟାଥାୱୋ ୟଥାଭୂତୋ ସରସୋ ୟାଥାୱସରସୋ, ୟୋ ‘‘ପୀଳନଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୮) ୱୁତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପ୍ପଭେଦା ଏୱ ଚ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୟୋ, ସୋ ଏୱ ଲକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ। ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନିତୁଂ ନ ଦେତି।
ତଦୁଭୟନ୍ତି ପୁବ୍ବନ୍ତଞ୍ଚେୱ ଅପରନ୍ତଞ୍ଚ ଅତୀତଂ, ଅନାଗତଞ୍ଚ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତଭାଗୱନ୍ତତାୟ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧଭୂତୋ ମଜ୍ଝନ୍ତୋ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୋ । ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ଇମେ ସଙ୍ଖାରାତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେସୁ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ । ୟଦିପି ଅୱିଜ୍ଜା ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନପି ପୱତ୍ତତି, ୟଥା ପନ ନିରୋଧମଗ୍ଗେ ଆରମ୍ମଣଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ତେ ଜାନିତୁକାମସ୍ସ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନ, ଅନିରୋଧମଗ୍ଗେସୁ ନିରୋଧମଗ୍ଗଗ୍ଗହଣକାରଣଭାୱେନ ଚ ପୱତ୍ତମାନା ତେ ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତି, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁପୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତା’’ତି । ଦୁକ୍ଖାଦିୱିସୟୋ ଅନ୍ଧତମକରୋ, ଲୋଭାଦୀନଞ୍ଚ ଅନ୍ଧତମକରାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ଅଦସ୍ସନାକାରୋ ଅଞ୍ଞାଣଂ।
୫୯୨.ପୁଞ୍ଞାଦୟୋତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋ । ତତ୍ଥ ପୁନାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ଅପୁଞ୍ଞଫଲତୋ, ଦୁକ୍ଖସଂକିଲେସତୋ ଚ ସୋଧେତୀତି ପୁଞ୍ଞଂ । ହିତସୁଖଜ୍ଝାସୟେନ ପୁଞ୍ଞଂ କରୋତୀତି ତନ୍ନିପ୍ଫାଦନେନ କାରକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପୂରେତି, ପୁଜ୍ଜଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ୱା ପୁଞ୍ଞଂ । ଇତି ପୂରକୋ, ପୁଜ୍ଜନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଚ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଟ୍ଠେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ। ପୁଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖତୋ ଅପୁଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମାଧିପଚ୍ଚନୀକାନଂ ଅତିଦୂରତାୟ ନ ଇଞ୍ଜତି, ଅନିଞ୍ଜଞ୍ଚ ଭୱଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ। କାୟେନ ପୱତ୍ତିତୋ, କାୟତୋ ୱା ପୱତ୍ତୋ, କାୟସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଖାରୋତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ। ୱଚୀଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ପଠମତ୍ତିକୋ ପରିୱୀମଂସନସୁତ୍ତାଦିୱସେନ ଗହିତୋ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ପୁଞ୍ଞଂ ଚେ ସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି, ପୁଞ୍ଞୂପଗଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୧) ଆଗତଂ । ଦୁତିୟତ୍ତିକୋ ୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱସେନ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା । କତମେ ତୟୋ ? କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୮) ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନାତିଆଦି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ସରୂପତୋ, ପଭେଦତୋ ଚ ୱିଭାୱନଂ । ଭାୱନାୱସେନେୱ ପୱତ୍ତା, ନ ଦାନସୀଲୱସେନାତି ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅରୂପାୱଚରଚେତନାପି ‘‘ଭାୱନାୱସେନେୱପୱତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟେ ପନ ‘‘ଭାୱନାୱସେନେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣେନ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନଂ ନିୱତ୍ତେତୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ ତାସମ୍ପି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟତାୟ ୱିୟ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଭାୱସ୍ସ ଚ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଥା ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଅସଙ୍ଗହୋ ଏୱ ସିୟା, ନ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘କୁସଲଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ନ ହୋତୀ’’ତି । ପାଣାତିପାତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ ତଦୱସିଟ୍ଠଅକୁସଲକମ୍ମପଥାନଂୟେୱ ଗହଣଂ, ଅଥ ଖୋ ଅନୱସେସଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସାପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଇତରେସୁ ପନାତି କାୟସଙ୍ଖାରାଦୀସୁ । ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ପୱତ୍ତମାନା ଇମେହି ଦ୍ୱାରେହି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦ୍ୱାରତୋ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ। ‘‘ସମୱୀସତି ଚେତନା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ୟଦି କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତିୟୋ କୁସଲାକୁସଲଚେତନା କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୟପି କୁସଲାୟ ତଥା ପୱତ୍ତାୟ ୱଚୀସଙ୍ଖାରଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି କାୟୱଚୀସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେ, କାୟୱଚୀସଞ୍ଚେତନାଗ୍ଗହଣେ ୱା । ନ ଗହିତାତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ଗହିତା ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି । କସ୍ମା ପନ ନ ହୋତି, ନନୁ ସାପି କୁସଲା, ୱିପାକଧମ୍ମା ଚାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜମାନେ ପନ ସନ୍ତାନେ ସବ୍ୟାପାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ତସ୍ସା କୁସଲତା, ୱିପାକଧମ୍ମତା ଚ ୱୁତ୍ତା, ନ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନେନ । ସା ପନ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀ ରୂପାୱଚରମେୱ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଭୂମିକଂ କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞଭୂମିକଂ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି । ଅତ୍ତନା ସଦିସାରମ୍ମଣଂ ତିଟ୍ଠାନିକମେୱ ଚ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମସଦିସାରମ୍ମଣସ୍ସେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣୋ ଅତ୍ଥି, ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ଚ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣାୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱିପାକଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । କସିଣେସୁ ଚ ଉପ୍ପାଦିତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିସ୍ସ ଆନିସଂସଭୂତା ଅଭିଞ୍ଞା । ୟଥାହ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪-୨୪୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୪-୩୮୬, ୪୩୧-୪୩୩; ପାରା॰ ୧୨) । ତସ୍ମା ସମାଧିଫଲସଦିସା ସା, ନ ଚ ଫଲଂ ଦେତି । ଦାନସୀଲାନିସଂସଭୂତୋ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ୱିୟାତି ସାପି ୱିପାକଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ।
‘‘ୟଥା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା, ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାପି ନ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଧମ୍ମେ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ସା ପନ ୱିଚାରଣା ହେଟ୍ଠା ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନାୟଂ ଅକୁସଲକଥାୟଂ ୱିଚାରିତା ଏୱାତି ତତ୍ଥ ୱିଚାରିତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପିଚେତ୍ଥ ୟଦେକେ ୱିଭଜ୍ଜ ୱଦନ୍ତି, ଦସ୍ସନଭାୱନାନଂ ଅଭାୱେପି ୟେସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ, ସେକ୍ଖାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେସଂ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ତେହି ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଅକୁସଲା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା, ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଭାୱନାୟ ଅଭାୱା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଚିନ୍ତା ନତ୍ଥି । ତେନ ତେସଂ ପୱତ୍ତମାନା ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାପି ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାତି ନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାନଂ କେସଞ୍ଚି କେନଚି କଦାଚି ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ? ନ ଚ ପଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାନଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତା । ସେକ୍ଖାନଂ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନା ଭାୱନାୟ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା । ତେନେୱ ସେକ୍ଖାନଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା, ଚତ୍ତତ୍ତା ୱନ୍ତତ୍ତା ମୁତ୍ତତ୍ତା ପହୀନତ୍ତା ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା ଉକ୍ଖେଟିତତ୍ତା ସମୁକ୍ଖେଟିତତ୍ତା ଅସ୍ସାଦିତବ୍ବା, ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବା ଚ ନ ହୋନ୍ତି । ପହୀନତାୟ ଏୱ ସୋମନସ୍ସହେତୁଭୂତା, ଅୱିକ୍ଖେପହେତୁଭୂତା ଚ ନ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ନ ତେ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱଂ, ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନ ହି ପହୀନେ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅରିୟୋ ରାଗାଦିକିଲେସେ ଉପ୍ପାଦେତି ।
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତି…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ…ପେ॰… ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୮୦; ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୭) । ନ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା, ଇତରେସଂ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଆରବ୍ଭ ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ଦିଟ୍ଠି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୭) ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ହି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୫) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ପହାତବ୍ବାନଂ ଅତୀତାଦିଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତେପି ୟାଦିସାନଂ ତାହି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତା ଆପାଦେତବ୍ବା, ତେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ୱତ୍ତମାନା ଦସ୍ସନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତେନ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା, ସେକ୍ଖେସୁ ୱତ୍ତମାନା ଭାୱନଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତାୟ ପହାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ।
ତେସୁ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ସହାୟୱିରହା ୱିପାକଂ ନ ଜନୟନ୍ତୀତି ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବଚେତନାୟ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଦସ୍ସନଭାୱନାରହିତାନଂ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଚ ସଂୟୋଜନତ୍ତୟତଦେକଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ଅପରିକ୍ଖୀଣସହାୟାନଂ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନଂ ନ ସକ୍କା ପଟିସେଧିତୁନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦି ଏୱଂ, ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଦସ୍ସନଭାୱନାରହିତାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ନେୱଦସ୍ସନେନ-ନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବତାୟ ନୱତ୍ତବ୍ବତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ଅପ୍ପହାତବ୍ବାନଂ ‘‘ନେୱଦସ୍ସନେନ-ନଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୯) ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅପ୍ପହାତବ୍ବୱିରୁଦ୍ଧସଭାୱତ୍ତା ଚ ଅକୁସଲାନଂ ।
ଏୱମ୍ପି ତେ ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ‘‘ନୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ନାପଜ୍ଜନ୍ତି, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ ଦସ୍ସିତାନଂ ଦ୍ୱାଦସଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ୟଥା ହି ଧମ୍ମୱସେନ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହିତାତି ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ କାଲୱସେନ ଅସଙ୍ଗହିତାପି ଅତୀତା ‘‘ନୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦରୂପଭାୱେନ ଗହିତେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱା, ଏୱମିଧାପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଭାୱେନ ଗହିତେସୁ ନୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଅଭାୱା ନୱତ୍ତବ୍ବତା ନୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ କୋଚି ନିୟୋଗତୋ ନୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ତେସଂ ଚତୁତ୍ଥୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅତ୍ଥୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଦେସୁ ୱିୟ ତତ୍ଥାପି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭଜାପେତବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭଜାପେତି ‘‘ସିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୨୨) । ତଦଭାୱା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ, ଇଧ ଚ ତଥା ନ ୱୁତ୍ତା ।
ଅଥ ୱା ୟଥା ସପ୍ପଟିଘେହି ସମାନସଭାୱତ୍ତା ରୂପଧାତୁୟଂ ତୟୋ ମହାଭୂତା ସପ୍ପଟିଘାତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା, ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକଂ ମହାଭୂତ’’ନ୍ତି, ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପୱତ୍ତମାନା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସମାନସଭାୱା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁନ୍ତି ? ନତ୍ଥି ନୱତ୍ତବ୍ବତାପସଙ୍ଗୋ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପୱତ୍ତମାନାପି ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୟୋ ପରଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ରାଗୋ ଚ ରାଗଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତି । ୟଥା ପନ ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବତ୍ତା ରୂପଧାତୁୟଂ ତୟୋ ମହାଭୂତା ନ ପରମତ୍ଥତୋ ସପ୍ପଟିଘା, ଏୱଂ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱନାରହିତା ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ୱତ୍ତମାନା ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗାଦୟୋ ନ ପରମତ୍ଥତୋ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାତି ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟତା ନ ୱୁତ୍ତା । ନ ଚ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବା ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବାନଂ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତା । ୟେ ହି ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟା କିଲେସା, ନ ତେ ଦସ୍ସନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବପଚ୍ଚୟସ୍ସପି ପନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ସହାୟୱେକଲ୍ଲମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସନେନ କତଂ, ନ ତସ୍ସ କୋଚି ଭାୱୋ ଦସ୍ସନେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତୋତି ତସ୍ସ ଏକନ୍ତଭାୱନାୟପହାତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସେୱ ସତି ସହାୟେ ୱିପାକୁପ୍ପାଦନୱଚନଂ, ଅସତି ଚ ୱିପାକାନୁପ୍ପାଦନୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ।
ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ତେସଂ ଆଚରିୟାନଂ ଅହୋପୁରିସିକାମତ୍ତନ୍ତି ଅପରେ । କସ୍ମା ? ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବତ୍ତା । ଏୱଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ? ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୦୬) । ୟଦି ହି ତଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସିୟା, ୟଥା ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ‘‘ନିୟୋଗା ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ନତ୍ଥୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୩୩) ୱତ୍ୱା ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ‘‘ନିୟୋଗା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ସିୟା ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବୋ, ସିୟା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ୟା ଚ ତଂ ସମତ୍ଥେନ୍ତେନ ‘‘ୟଦି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ସାପି ଅୟୁତ୍ତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବାରମ୍ମଣାନଂ ରାଗଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବଭାୱୋ ଏୱ ଇଚ୍ଛିତୋତି । ୟଂ ପନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଗ୍ଗହଣେନ ପାଳିୟଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱତ୍ୱା ତଂ ସାଧେତୁଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧରଣଂ ନିବନ୍ଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅନିବନ୍ଧନଂ ପଟ୍ଠାନେ ସାୱସେସପାଠଦସ୍ସନତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅତୀତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ, ଅନାଗତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୨) ଏତେସଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ଚେତୋପରିୟଞାଣଗ୍ଗହଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ନ ଉଦ୍ଧଟଂ ।
ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ୱିପାକଦାନଂ ପତି ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ସହାୟଭାୱୂପଗମନଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । କିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦି ୱିୟ ଦାନସୀଲାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟାୟେୱ ୱିପାକଦାନସାମତ୍ଥିୟା ଠାନୱସେନ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବଂ ଭାୱନାୟପହାତବ୍ବସ୍ସ ସହାୟଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଉଦାହୁ କିଲେସା ୱିୟ କମ୍ମସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ପତୀତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ପୁରିମୋ ପକ୍ଖୋ ପହୀନଦସ୍ସନପ୍ପହାତବ୍ବତ୍ତା ସେକ୍ଖସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତିନୋ ଭାୱନାପହାତବ୍ବସ୍ସ କିରିୟଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି ପହୀନାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାମାନେ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତଦାନାଦି ୱିୟ । ଅଥ ଦୁତିୟୋ, ତସ୍ସାପି ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତା ଆପଜ୍ଜତି ଅପାୟଗମନୀୟସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ୱିଚାରିତନୟେନେୱ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ୱିପାକଦାନଂ ପତି ପାଳିୟା, ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଅୱିରୁଜ୍ଝନୱସେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସାପୀତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାପି । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେତି ସମ୍ପୁଣ୍ଣସ୍ସ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ । ୟଦି ଅପନେତବ୍ବା, କସ୍ମା ‘‘ସମୱୀସତି ଚେତନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ପନ ସବ୍ବାପେତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୟପି ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ଏୱଂ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୟ ସହ ଏକୱୀସତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ, ତଥା ଅୱଚନସ୍ସ ୱୁତ୍ତକାରଣତ୍ତା । ତଂ ପନ ଇତରାୱଚନସ୍ସାପି କାରଣନ୍ତି ସମାନରୂପାୟ ଏକିସ୍ସା ଅୱଚନେ ୟଂ କାରଣଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଏକା ନ ୱୁତ୍ତା, ତେନ କାରଣେନ ୱୁତ୍ତାୟପି ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୟଂ ତିକୋତି କାୟସଙ୍ଖାରତ୍ତିକୋ । ପୁରିମତ୍ତିକନ୍ତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରତ୍ତିକଂ । ପୱିସତୀତି କଥଂ ପୱିସତି । ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ହି ଅଟ୍ଠକାମାୱଚରଚେତନାପଭେଦୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ସିୟା କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ସିୟା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନା ତେରସପି ଚେତନା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚ ହୋତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଚ । ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋପି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ସିୟା କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ସିୟା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱାରାନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତିୟଂ ସିୟା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚାତି ଏୱଂ ଦୁତିୟତ୍ତିକୋ ପୁରିମତ୍ତିକମେୱ ପୱିସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂୟେୱ ୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।
୫୯୩.ଅୱିଜ୍ଜାଭାୱେଭାୱତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭାୱତୋ । ନ ହି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅସତି କଦାଚି ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଇଦାନି ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅପ୍ପହୀନଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅନିରୋଧୋ ଇଧ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ନ ଧରମାନତା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱିଭାୱିତୋୟେୱ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ଚ ଇମିନା ଞାଣାଭାୱାଦିଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅୟଞ୍ହି ଅ-କାରୋ ‘‘ଅହେତୁକା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୨) ଅଭିକ୍ଖୁକୋ ଆୱାସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୭୬) ତଂୟୋଗନିୱତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ଅଭାୱୋ ହେତ୍ଥ ଦୀପିତୋ । ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୭) ତଂସମ୍ବନ୍ଧିତାନିୱତ୍ତିୟଂ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟସମ୍ବନ୍ଧୀତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ତଂସମ୍ବନ୍ଧିତା ଏତ୍ଥ ଜୋତୀୟତି । ‘‘ଅନିଦସ୍ସନା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୯) ତଂସଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ । ନିଦସ୍ସନଞ୍ହି ଦଟ୍ଠବ୍ବତା । ଅଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିଦସ୍ସନଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ତଗ୍ଗହେତବ୍ବତାନିୱତ୍ତିୟଂ । ତଥା ‘‘ଅନାସୱା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୫) । ‘‘ଅପ୍ପଟିଘା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୦), ଅନାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୫୫) ତଂକିଚ୍ଚନିୱତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୧), ଅଚେତସିକା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୫୭) ତବ୍ଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ । ତଦଞ୍ଞଥା ହି ଏତ୍ଥ ପକାସୀୟତି । ‘‘ଅମନୁସ୍ସୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨୧) ତବ୍ଭାୱମତ୍ତନିୱତ୍ତିୟଂ । ମନୁସ୍ସତ୍ତମତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞଂ ସମାନନ୍ତି ସଦିସତା ହେତ୍ଥ ସୂଚୀୟତି । ‘‘ଅସ୍ସମଣୋ ସମଣପଟିଞ୍ଞୋ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩, ୨୭; ପୁ॰ ପ॰ ୯୧, ୧୨୪), ଅପୁତ୍ତୋ’’ତି ତଥା ସମ୍ଭାୱନୀୟଗୁଣନିୱତ୍ତିୟଂ । ଗରହା ହି ଏତ୍ଥ ଞାୟତି । ‘‘କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଅନାମୟଂ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୪୬; ୨.୨୦.୧୨୯), ଅନୁଦରା କଞ୍ଞା’’ତି ତଦନପ୍ପଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୭) ତଂସଦିସଭାୱନିୱତ୍ତିୟଂ । ଅତୀତାନଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତା, ଉପ୍ପାଦିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେକଦେସନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଆରଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଭାୱା, କାଲୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନାନୁକୂଲତା, ପଗେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ତବ୍ବିଧୁରଭାୱୋ ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୧) ତଦପରିୟୋସାନନିୱତ୍ତିୟଂ । ତନ୍ନିଟ୍ଠାନଞ୍ହେତ୍ଥ ପକାସୀୟତି । ଇମେସଂ ପନ ଅତ୍ଥାନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ ପାରିସେସେନ ୟଥା କୁସଲପଟିପକ୍ଖା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା, ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜାପଟିପକ୍ଖା ଅୱିଜ୍ଜାତି କତ୍ୱା ଞାଣପଟିପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସୁଖସଞ୍ଞାୟଗହେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାହି ୱିଞ୍ଞୂହି ଦୁକ୍ଖନ୍ତ୍ୱେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା, ଏତେନ ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଆରଭତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରେତି ତଣ୍ହାୟ ‘‘ସୁଖଂ ସୁଭ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖତେ ପରିକ୍ଖତେ, ଅଲଙ୍କତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହା ହି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ଅଜାନନ୍ତୋ ବାଲୋ ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୨) ପରିତସ୍ସନ୍ତୋ କାୟସଙ୍ଖାରେ ପରିକ୍ଖରୋତି । ତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରେତି ୱା ତଣ୍ହାୟ ପରିୱାରଭୂତେ । ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଂ ହି ଚକ୍ଖାଦିଂ, ରୂପାଦିଞ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ତଂସମଙ୍ଗୀନଂ ଦେନ୍ତା ସଙ୍ଖରା ତଣ୍ହାୟ ଉପନେନ୍ତା ତସ୍ସା ପରିୱାରା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି । ଗତିୱିସେସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଦିକେ । ଅନେକସତପସୁବଦ୍ଧଭିଂସନୋ ୱାଜପେୟ୍ୟାଦିକୋ ୟଞ୍ଞୋ। ଅମରଣତ୍ଥାତି ଗହିତା ଦୁକ୍କରକିରିୟା ଅମରତପୋ। ଅମରୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ଭୱେୟ୍ୟଂ, ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱାତି ପୱତ୍ତିତା ୱତଚରିୟା ଅମରତପୋ। ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ୱା ମରୋ ମାରକୋ ତପୋ ଅମରତପୋ। ଦିଟ୍ଠେ ଅଦିଟ୍ଠସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ମରେ ଅମରସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଜାତିଆଦିପପାତଦୁକ୍ଖଜନନତୋ ମରୁପ୍ପପାତସଦିସତା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ମହାପରିଳାହଜନିକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନ ତିଣୁକ୍କାସଦିସତଂ ପୁଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପସ୍ସାଦତଞ୍ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଅଧିକୁଟ୍ଟନୱିନିୱିଜ୍ଝନଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗପଲିଭଞ୍ଜନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ତସ୍ସ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସଭାୱସ୍ସ ସୁଗତିଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ । ରମଣୀୟଭାୱେନ ଚ ଅସ୍ସାଦଭାୱେନ ଚ ଗୟ୍ହମାନଂ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଦୀପସିଖାମଧୁଲିତ୍ତସତ୍ଥଧାରାସଦିସଂ । ତଦତ୍ଥୋ ଚ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ତଂନିପାତଲେହନସଦିସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସୁଖୋ ଇମିସ୍ସା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ତରୁଣାୟ ମୁଦୁକାୟ ଲୋମସାୟ ବାହାୟ ସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୯) ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଅସୁଭଭାୱସ୍ସ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନେୱ ଏକଚ୍ଚକାମପରିଭୋଗୋତି ବାଲୋ ୱିୟ ଗୂଥକୀଳନଂ, କିଲେସାଭିଭୂତତାୟ କୋଧାରତିଅଭିଭୂତୋ ଅସୱସୋ ମରିତୁକାମୋ ୱିୟ ୱିସଖାଦନଂ ସମ୍ପତି କିରିୟାଖଣେ, ଆୟତିଂ ଫଲକ୍ଖଣେ ଚ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି । ଲୋଭସହଗତସ୍ସ ୱା ଗୂଥକୀଳନସଦିସତା, ଦୋସସହଗତସ୍ସ ୱିସଖାଦନସଦିସତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ସଭୟସ୍ସାପି ପିସାଚନଗରସ୍ସ କାମଗୁଣସମିଦ୍ଧିୟା ସୁଖୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱୋ ୱିୟ ଆରୁପ୍ପୱିପାକାନଂ ନିରନ୍ତରତାୟ, ଅନୁପଲକ୍ଖିୟମାନଉପ୍ପାଦୱୟାନଂ ଦୀଘସନ୍ତାନତାୟ ଅଗୟ୍ହମାନୱିପରିଣାମାନଂ ସଙ୍ଖାରୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଭୂତାନମ୍ପି ନିଚ୍ଚାଦିୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱୋତି, ତେସଂ ପିସାଚନଗରସଦିସତା, ତଦଭିମୁଖଗମନସଦିସତା ଚ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
ଅୱିଜ୍ଜାଭାୱତୋୱ ସଙ୍ଖାରଭାୱୋ, ନ ଅଭାୱତୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସଙ୍ଖେପେନ ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତେନ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସୁତ୍ତପଦଂ ଆଭତଂ। ତତ୍ଥ ଅୱିଦ୍ୱାତି ଅୱିଦ୍ଦସୁ । ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅପ୍ପହୀନାୱିଜ୍ଜୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ପଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୯୪.ତାୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତରାପେକ୍ଖୋ ନିପାତୋ, ତେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଇଦଂ ତାୱ ସିଦ୍ଧଂ, ଇଦଂ ପନ ଅପରଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଇଦଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୟମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ନାମ ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ୟଥା ୱା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତଦୁଭୟେସଂ ବହୁଭାୱତୋ ଅନେକଧାୱ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟପି ତଂ ଆସଙ୍କନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କତମେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ କଥଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି, ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ବହୂ ସଙ୍ଖାରା ୱୁତ୍ତା । ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ସବ୍ବେସଂ ଏକଧାୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇମେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଇଦଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ । ୟଦିପି ‘‘କତମେସଂ ସଙ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅସାଧାରଣତୋ ପୁଚ୍ଛା ଆରଦ୍ଧା, ଏକଦେସେନ ପନ ସମୁଦାୟୋପଲକ୍ଖଣମେତନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନଂ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱା ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ପୁଚ୍ଛିତେ ତପ୍ପସଙ୍ଗେନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ୱିସଜ୍ଜେତୁକାମୋ ପଚ୍ଚୟେ ତାୱ ପାଳିନୟେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱତା ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଚ ଭଗୱତା ଚତୁୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସଂ ୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ହେତୁ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚା’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ହେତୁନୋ, ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦିଭୂତସ୍ସ ଚ ଗହଣଂ ସିୟାତି ତଂ ନିୱାରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ଏୱମ୍ପି ସୋ ଏୱ ଦୋସୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ପୁନ ଆହ ‘‘ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତେନ ନ ଇଧ ହେତୁସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମଗ୍ଗହଣଂ କତଂ, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ସତ୍ତିୱିସେସୋ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସ ହି ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ସମାନାଧିକରଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହେତୁ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ, ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପରତୋ ପାଳିୟଂ ‘‘ହେତୂ ହେତୁ…ପେ॰… ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧) ତେନ ତେନ ହେତୁଭାୱାଦିଉପକାରେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପକାରକତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତିଟ୍ଠତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱା, ସୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା), ‘‘ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା) ଚ ଏୱମାଦିନା ଧମ୍ମପଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସେନ ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞା ଧମ୍ମସତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମେହେୱ ଧମ୍ମସତ୍ତିୱିଭାୱନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଧାପି ୱା ‘‘ହେତୁ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚା’’ତି ଧମ୍ମେନେୱ ଧମ୍ମସତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିକୋ ଉଦ୍ଦେସୋ କୁସଲାଦିଉଦ୍ଦେସୋ ୱିୟ ଧମ୍ମପ୍ପଧାନୋ, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମାନଂ ଉପକାରକଭାୱପ୍ପଧାନୋତି ।
‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ତବ୍ଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଆରମ୍ମଣାଦୀସୁ ଅତିଦିସତି ‘‘ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ତଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ଆରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ, ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି, ନ କମ୍ମଧାରୟମତ୍ତଂ ।
୫୯୫.ୱଚନାୱୟୱୋତି ସାଧନାୱୟୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୱଚନସଭାୱଞ୍ହି ସାଧନଂ ପରେସଂ ଅୱିଦିତତ୍ଥଞାପନତୋ ଲୋକେ ସାଧନନ୍ତି ପାକଟଂ ପଞ୍ଞାତଂ । ତଥା ହି ନଂ ଅୱୟୱଲକ୍ଖଣଂ, ୱଚନସଭାୱଞ୍ଚ ସାଧନଂ, ଅୱୟୱପକ୍ଖାଦୀନି ୱଚନାନି ସାଧନନ୍ତି ଚ ଞାୟୱାଦିନୋ ୱଦନ୍ତି । ପଟିଞ୍ଞା, ହେତୂତିଆଦୀସୂତି ପଟିଞ୍ଞା, ହେତୁ, ଉଦାହରଣ, ଉପନୟ, ନିଗମନାନି । ଉଦାହରଣସାଧମ୍ମିୟା ସାଧ୍ୟସାଧନଂ ହେତୁ। ୱିରୂପୋ ହେତୂତି ଚ ଏୱମାଦୀସୁ କାରଣଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ପାପକଲକ୍ଖଣମ୍ପି ୱା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବତାୟ, ଞାପକଲକ୍ଖଣଂ ପନ ୱଚନାୱୟୱଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତଂ । କାମଂ ମୂଲମ୍ପି କାରଣଲକ୍ଖଣଂ କାରଣମେୱ, କାରଣନ୍ତି ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟହେତୁ ଗହିତୋ । ମୂଲନ୍ତି ହେତୁହେତୂତି କାରଣୱିସେସୱିସୟତ୍ତା ମୂଲସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ଏତୀତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ ୱତ୍ତତୀତି, ତଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠିତୀନଂ ସାଧାରଣୱଚନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ତିଟ୍ଠତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱା’’ତି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ପଚ୍ଚୟୋ ଠିତିୟା ଏୱ ଉପକାରକୋ ହୋତି ୟଥା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ୟଥା ଅନନ୍ତରାଦିକୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ଉଭୟସ୍ସ ୟଥା ହେତୁଆଦୟୋ ।
ଉପକାରକଲକ୍ଖଣୋତି ଚ ଧମ୍ମେନ ଧମ୍ମସତ୍ତିଂ ଉପକାରଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ହିନୋତି ପତିଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥାତି ହେତୁ, ଅନେକତ୍ଥତ୍ତା ଧାତୁସଦ୍ଦାନଂ ହି-ସଦ୍ଦୋ ମୂଲସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହିନୋତି ୱା ଏତେନ କମ୍ମନିଦାନଭୂତେନ ଉଦ୍ଧଂ ଓଜଂ ଅତିହରନ୍ତେନ ମୂଲେନ ୱିୟ ପାଦପୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଫଲଂ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ହେତୁ। ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ କରୋତୀତି କାରଣଂ। ନିଦଦାତି ଦସ୍ସେନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ନିଦାନଂ। ସମ୍ଭୱତି ତଂ ଏତସ୍ମାତି ସମ୍ଭୱୋ। ପଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ପଭୱୋତି ପଚ୍ଚୟହେତୁସଦ୍ଦେହି ଇତରେସମ୍ପି ସମାନତ୍ଥତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି କାରଣୱିସେସୱିସୟୋ ହେତୁସଦ୍ଦୋ, କାରଣସାମଞ୍ଞୱିସୟୋ ପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦିମାହ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ, ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଚ ହେଟ୍ଠା ପପଞ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ତଂ ସଙ୍ଖିପ୍ପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖେପତୋ…ପେ॰… ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।
ୟଥା ସାଲିୱୀହିବୀଜାଦୀନି ତଂତଂଓସଧୀନଂ ସାଲିୱୀହିଆଦିଭାୱସ୍ସ ସାଧକାନି, ମଣିଆଦିପ୍ପଭାୱତ୍ଥୂନି ଚ ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣାନି ନୀଲାଦିପ୍ପଭାସାଧକାନି, ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ କୁସଲାଦିଭାୱସ୍ସ ସାଧକୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ସୋ ସାଲିଆଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଆଚରିୟାନନ୍ତି ଚ ରେୱତାଚରିୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ୟଦି କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକୋ, ଏୱଂ ସତି । ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ନ ସିଜ୍ଝତି । ୟଥା କୁସଲାକୁସଲହେତୁ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ କୁସଲାକୁସଲଭାୱାୟ ନ ପରିୟତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଅବ୍ୟାକତୋପି ହେତୁ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତଭାୱାୟ । ସଭାୱେନେୱ ହି ତଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ହି ସୋ ତେସଂ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ସାଧେତୀ’’ତି । ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଚ ତେସଂ ହୋତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନା ଏତେନାତି ଏତେନ ହେତୁନା ଅବ୍ୟାକତଭାୱସାଧକେନ ୱିନା ଅହେତୁକତ୍ତା, ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ସଭାୱେନେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
‘‘ୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନସି କରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୬୭) ୱଚନେହି କୁସଲଭାୱସ୍ସ ୟୋନିସୋମନସିକାରପ୍ପଟିବଦ୍ଧତା ସିଦ୍ଧାତି ଆହ ‘‘ୟୋନିସୋମନସିକାରପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲଭାୱୋ’’ତି । ଏତେନେୱ ଅକୁସଲଅବ୍ୟାକତଭାୱାପି କୁସଲଭାୱୋ ୱିୟ ନ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧାତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୟଂ ପନେକେ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଅହେତୁକହେତୁସ୍ସ ଅକୁସଲଭାୱୋ ୱିୟ ସହେତୁକହେତୂନମ୍ପି ସଭାୱତୋୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ଅଞ୍ଞେସଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ’’ତି, ତସ୍ସ ଉତ୍ତରଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ୟଦି ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଲୋଭୋ କୁସଲୋ ୱା ସିୟା ଅବ୍ୟାକତୋ ୱାତି ୟଦି ଅଲୋଭୋ ସଭାୱତୋ କୁସଲୋ, ସୋ କୁସଲସଭାୱତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତୋ ନ ସିୟା । ଅଥ ଅବ୍ୟାକତୋ ତଂସଭାୱତ୍ତା କୁସଲୋ ନ ସିୟା ଅଲୋଭସଭାୱସ୍ସ ଅଦୋସତ୍ତାଭାୱୋ ୱିୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଉଭୟଥାପି ହୋତି, ତସ୍ମା ୟଥା ଉଭୟଥା ହୋନ୍ତେସୁ ସଦ୍ଧାଦୀସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧଂ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ପରିୟେସେଥ, ନ ସଭାୱତୋ, ଏୱଂ ହେତୂସୁପି କୁସଲାଦିତା ଅଞ୍ଞପଟିବଦ୍ଧା ପରିୟେସିତବ୍ବା, ନ ସଭାୱତୋତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୂସୁ ସଭାୱତୋୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ’’ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସା ପନ ପରିୟେସିୟମାନା ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧା ହୋତୀତି ହେତୂସୁ ୱିୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁପି ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ନ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ୱିରୁଳ୍ହମୂଲା ୱିୟାତି ଏତେନ ମୂଲାନି ୱିୟ ମୂଲାନୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନେନା’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ସତ୍ତଧା ପଞ୍ହାୱାରେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ହେତୁକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧), ତତ୍ଥ ପଠମୋ ହେତୁସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ଉପକାରକତା ହେତୁପଚ୍ଚୟତାତି ଦସ୍ସେତି । ଦୁତିୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିସେସନଂ, ତେନ ନ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ହେତୂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅଥ ଖୋ ହେତୁନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସାପେକ୍ଖତ୍ତା ଦୁତିୟେ ହେତୁସଦ୍ଦେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବସ୍ସ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ହେତୂ ଅତ୍ତନାୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ନାୟମେକନ୍ତୋ । ହେତୁସଦ୍ଦୋ ହି ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥେୱ ବ୍ୟାୱଟୋ ୟଦା ଗୟ୍ହତି, ନ ତଦା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିସେସନଂ ହୋତୀତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଅୱିସିଟ୍ଠା ୟେ କେଚି ଗହିତା ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ନନୁ ଚ ୟଥା ‘‘ଅରୂପିନୋ ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ଅରୂପିନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ଦୁତିୟେନ ଆହାରଗ୍ଗହଣେନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣେନ ଚ ୱିନାପି ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତକାୱ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ସିୟାତି ? ନ, ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୱଜ୍ଜେତବ୍ବାଭାୱତୋ ହି ତତ୍ଥ ଦୁତିୟେ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣେ ଅସତିପି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାୱ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ତଂ ନ କତଂ, ଇଧ ପନ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି କତ୍ତବ୍ବଂ ଦୁତିୟଂ ହେତୁଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମ୍ପି ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ସୋ ଏୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକହେତୂତି ୱିସେସନସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ୟୋ କୋଚି ହେତୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସେୱ ହେତୁନୋ ପୁନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିସେସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏତଦତ୍ଥମେୱ ହି ୱିନାପି ଦୁତିୟେନ ହେତୁସଦ୍ଦେନ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେ ସିଦ୍ଧେପି ତସ୍ସ ଗହଣଂ କତଂ ।
ଅଥ ୱା ଅସତି ଦୁତିୟେ ହେତୁସଦ୍ଦେ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ପନ ହେତୂନନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଗହଣଂ ସିୟାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱଂ ୟେ ଲଭନ୍ତି, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ହେତୂନଂ, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ହେତୂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ହେତୁଝାନମଗ୍ଗା ପତିଟ୍ଠାମତ୍ତାଦିଭାୱେନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମନିରପେକ୍ଖା, ନ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟା ୱିୟ ସାପେକ୍ଖା ଏୱ, ତସ୍ମା ଏତେସ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଂ ହେତାଦିଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟା ପନ ଆହରିତବ୍ବଈସିତବ୍ବାପେକ୍ଖା ଏୱ, ତସ୍ମା ତେ ୱିନାପି ଦୁତିୟେନ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନା ଏୱ ଆହରିତବ୍ବେ, ଈସିତବ୍ବେ ଚ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତେ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି ତଂ ତତ୍ଥ ନ କତଂ । ଇଧ ଚ ଦୁତିୟେନ ହେତୁଗ୍ଗହଣେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ହେତୁନା, ପଚ୍ଚୟଭୂତେନେୱ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ହେତୂନଂ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପୁନ ୱିସେସେନ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ପଞ୍ହାୱାରେ ‘‘କୁସଲା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଦୁତିୟଂ ହେତୁଗ୍ଗହଣଂ ନ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୫୯୬.ଆରମ୍ମଣଭାୱେନାତି ୱିସୟଭାୱେନ, ଆଲମ୍ବିତବ୍ବଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରଭିତ୍ୱାପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି – ରୂପାୟତନାଦିମତ୍ତେ ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଏକସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି (ପଟ୍ଠା ୧.୧.୨) ଅନିୟମେନ ସବ୍ବରୂପାୟତନାନଂ…ପେ॰… ସବ୍ବଧମ୍ମାୟତନାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ରୂପାଦିଭେଦେନ ଛବ୍ବିଧେସୁ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମେସୁ ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି । ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱିଭାୱିତୋ ଏୱ । ଆଲମ୍ବିତ୍ୱାତି ଗହେତ୍ୱା । ଏକନ୍ତସାରମ୍ମଣଭାୱତୋ ଅନାରବ୍ଭ ପୱତ୍ତି ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଆରବ୍ଭେୱା’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ନୱପ୍ପକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୯୭.ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠେନାତି ପମୁଖଭାୱେନ । ଅତ୍ତାଧୀନାନଞ୍ହି ପତିଭୂତୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିପତି । ସୋ ତେସଂ ପମୁଖଭାୱେନ ପୱତ୍ତତି । ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ କିଂ ନାମ ନ ସିଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିକଂ ପୁରିମାଭିସଙ୍ଖାରୂପନିସ୍ସୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଧୁରଭୂତା ଜେଟ୍ଠକଭୂତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ସାଧୟମାନା ୱସେ ୱତ୍ତୟମାନା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଚ ତେସଂ ୱସେନ ୱତ୍ତନ୍ତି ହୀନାଦିଭାୱେନ ତଦନୁୱତ୍ତନତୋ, ତେନ ତେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଗରୁକାତବ୍ବମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ତନ୍ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରାନଂ ଅସ୍ସାଦନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତୟମାନଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅୟଂ ଅତ୍ତାଧୀନାନଂ ପତିଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଛନ୍ଦାଧିପତୀତି ଛନ୍ଦସଙ୍ଖାତୋ ଅଧିପତି, ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ ଛନ୍ଦଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କସ୍ମା ପନ ୟଥା ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧) ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧ ‘‘ଅଧିପତୀ ଅଧିପତିସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୩) ନୟେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଏକକ୍ଖଣେ ଅଭାୱତୋ । ହେତୱୋ ହି ଦ୍ୱେ ତୟୋପି ଏକକ୍ଖଣେ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକଭାୱସ୍ସ ଅୱିଜହନତୋ । ଅଧିପତି ପନ ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ, ନ ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ବହୂ ଜେଟ୍ଠକା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏକତୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନମ୍ପି ତେସଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଅଧିପତୀ ଅଧିପତିସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମଂ । ଗରୁଂ କତ୍ୱାତି ଗରୁକାରଚିତ୍ତୀକାରୱସେନ ୱା ଅସ୍ସାଦନୱସେନ ୱା ଗରୁକାରିକଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଅୱିଜହିତବ୍ବଂ ଅନୱଞ୍ଞାତଂ କତ୍ୱା । ତେ ତେ ଧମ୍ମାତି ତେ ତେ ଗରୁକାତବ୍ବା ଧମ୍ମା । ତେସଂ ତେସନ୍ତି ତଂତଂଗରୁକାରକଧମ୍ମାନଂ । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନାତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ । ସ୍ୱାୟଂ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ସହଜାତାରମ୍ମଣେହି, ଅକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେନେୱ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତାରମ୍ମଣେହି, କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତେନେୱାତି କୁସଲମୂଲା ଚତ୍ତାରୋ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ସହଜାତାରମ୍ମଣେହି, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତେନେୱ, ତଥା ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଅକୁସଲମୂଲା ତୟୋ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତାରମ୍ମଣେହି, କୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେନେୱ, ତଥା ଅକୁସଲସ୍ସାତି ଅବ୍ୟାକତମୂଲା ତୟୋ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସପ୍ପକାରୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସତ୍ତଧା ସହଜାତାଧିପତି, ସତ୍ତଧା ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୯୮. ଅନ୍ତରାୟତୀତି ଅନ୍ତରଂ, ବ୍ୟୱଧାୟକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନାସ୍ସ ଅନ୍ତରଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅନନ୍ତରୋ, ଅନନ୍ତରୋ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ। ‘‘ଅତ୍ଥାନନ୍ତରତା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, କାଲାନନ୍ତରତା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ବହୁଧା ପପଞ୍ଚୟନ୍ତି, ଅସାରଂ ଗନ୍ଥୱିତ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତି । ୟଥା ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନୱିସେସଭାୱେନ ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତା, ନ ଏୱଂ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା, ଏତେ ପନ ଚିତ୍ତନିୟମହେତୁଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାତି ତଂ ଚିତ୍ତନିୟମହେତୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ହି ଏସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତିଆଦି ଚିତ୍ତନିୟମୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସନ୍ତୀରଣାନନ୍ତରା ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ, ଚୁତିଅନନ୍ତରା ପଟିସନ୍ଧୀତି ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ୟଂ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଦନନ୍ତରୁପ୍ପାଦନିୟମୋ ତଂତଂସହକାରିପଚ୍ଚୟୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ପୁରିମପୁରିମଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ୱସେନ ଇଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ଅତ୍ଥାନନ୍ତରତାୟାତି ଅତ୍ଥେନ କେନଚି ଧମ୍ମେନ ଅନନ୍ତରତାୟ । କାଲାନନ୍ତରତାୟାତି କାଲଭେଦେନ ଅନନ୍ତରତାୟ। ଆଚରିୟାନନ୍ତି ଇଧାପି ରେୱତାଚରିୟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ କାଲାନନ୍ତରତାୟ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେ, ତସ୍ମିଂ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତୱିରୋଧେ । ଭାୱନାବଲେନ ପନ ୱାରିତତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୱେଧେ ଦିନ୍ନେ ପୁପ୍ଫିତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ପୁପ୍ଫନଂ ନ ହୋତି, ୱେଧେ ପନ ଅପନୀତେ ତାୟ ଏୱ ସମତ୍ଥତାୟ ପୁପ୍ଫନଂ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ଭାୱନାବଲେନ ୱାରିତତ୍ତା ସମୁଟ୍ଠାପନସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ଅସମୁଟ୍ଠାପନଂ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅପଗତେ ତାୟ ଏୱ ସମତ୍ଥତାୟ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତମ୍ପି ୱଚନଂ କାଲାନନ୍ତରତା ନତ୍ଥି ସତ୍ତାହାଦିନା କାଲେନ ଅନ୍ତରିତଭାୱତୋ । ଏତଦେୱ ‘‘କାଲନ୍ତରିତତା ଅତ୍ଥି’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱଦାମ। ନନୁ ଚ କାଲୋ ନାମ କୋଚି ପରମତ୍ଥତୋ ନତ୍ଥୀତି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଆସଙ୍କନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କାଲାନନ୍ତର…ପେ॰… ଲଦ୍ଧୀ’’ତି ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତତୋୱେତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ, ନ ଅତ୍ଥତୋତି ଉପଚୟସନ୍ତତିଅଧିୱଚନନିରୁତ୍ତିପଦାନଂ ୱିୟ ସଦ୍ଦତ୍ଥମତ୍ତତୋ ନାନାକରଣଂ, ନ ୱଚନୀୟତ୍ଥତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନେୱ ସଦ୍ଦତ୍ଥୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ନିରୋଧୁପ୍ପାଦନ୍ତରାଭାୱତୋ ନିରନ୍ତରୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ରୂପକଲାପାନଂ ୱିୟ ସଣ୍ଠାନାଭାୱତୋ, ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସହାୱଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଇଦମିତୋ ହେଟ୍ଠା, ଉଦ୍ଧଂ, ତିରିୟ’’ନ୍ତି ୱିଭାଗାଭାୱା ଅତ୍ତନା ଏକତ୍ତମିୱ ଉପନେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା । ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାତି ଚ ଅବ୍ୟାପାରତ୍ତା ଧମ୍ମାନଂ ୟସ୍ମିଂ ୟଦାକାରେ ନିରୁଦ୍ଧେ, ୱତ୍ତମାନେ ୱା ସତି ତଂତଂୱିସେସୱନ୍ତୋ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ସୋୱ ଆକାରୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ଚ ଉପାଦାୟ କାଲୱୋହାରୋତି ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଫଲସମାପତ୍ତୀନଂ ଅସଞ୍ଞଭୱା ଚୱନ୍ତସ୍ସ, ପୁରିମଚୁତିପଚ୍ଛିମପଟିସନ୍ଧୀନଞ୍ଚ ନିରୋଧୁପ୍ପାଦନିରନ୍ତରତାୟ କାଲନ୍ତରତା ନତ୍ଥି । ନ ହି ତେସଂ ଅନ୍ତରା ଅରୂପଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଉପାଦାୟ କାଲନ୍ତରତା ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଚ ରୂପଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ଅରୂପଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରଂ କରୋତି ଅଞ୍ଞସନ୍ତାନତ୍ତା । ରୂପାରୂପସନ୍ତତିୟୋ ହି ଦ୍ୱେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସସଭାୱତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାପି ୱିସୁଂୟେୱ ହୋନ୍ତି । ଏକସନ୍ତତିୟଞ୍ଚ ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଂ ମଜ୍ଝେ ପୱତ୍ତମାନଂ ତଂସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଅନ୍ତରକାରକଂ ହୋତି । ତାଦିସଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଫଲସମାପତ୍ତୀନଂ ମଜ୍ଝେ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ଅଭାୱୋ ଅନ୍ତରକାରକୋ ହୋତି ଅଭାୱତ୍ତା ଏୱ । ତସ୍ମା ଜୱନାନନ୍ତରସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ୱିୟ, ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ ଚ ନିରନ୍ତରତା ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରତା ହୋତୀତି ତଥା ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଚୁତୀନମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ପାକଟୋତି ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୱ ୱୁତ୍ତା। ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେନ ଗହିତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱଚନଂ ଅଲଭନ୍ତାନଂ ‘‘ଅତୀତୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୪) ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ନ ସୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି କୁସଲାଦିଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଗ୍ଗହଣଂ ଅପରିଚ୍ଛେଦଂ । ୟତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତସମଙ୍ଗିନୋ ଏୱ ଗହଣଂ ସିୟା । ତେନେୱ ଚ ଅତୀତତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୟୋ ନ ସନ୍ତୀତି । ତସ୍ସ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସା’’ତି ସତ୍ତଧା ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୯୯.ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସହ ଉପ୍ପାଦନଭାୱେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପାକଟେନ ଠିତିୟାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ନିଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ପଦୀପନିଦସ୍ସନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ପଦୀପୋ ହି ପଭାସସ୍ସ ଠିତିୟାପି ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସହଜାତଭାୱେନ ଉପକାରକତା ସହଜାତପଚ୍ଚୟତା । ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେତି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ । ତସ୍ମିଂ ହି ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଓକ୍କନ୍ତଂ ୱିୟ ପରଲୋକତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇଧ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଆଦିଂ ପୱିସନ୍ତଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ସୋ ଖଣୋ ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ହି ନାମସ୍ସ, ନାମଞ୍ଚ ତସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚିତ୍ତଚେତସିକାତି ପୱତ୍ତିୟଂ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଅଭାୱତୋ । ରୂପିନୋ ଧମ୍ମାତି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତତ୍ଥ ୟଦିପି ପୁବ୍ବେ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ତେନ ଖଣନ୍ତରେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ନ ନିୱାରିତୋତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚି କାଲେତି କେଚି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା କେଚି ୱତ୍ଥୁଭୂତା କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପଟିସନ୍ଧିକାଲେତି ଅଞ୍ଞେସଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ, ୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପୁବ୍ବେ ଅନିୱାରିତଂ ନିୱାରେତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘କିଞ୍ଚି କାଲ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ତଥା ଅୱତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ କିଞ୍ଚୀତି ଉପୟୋଗେକୱଚନଂ । ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧେ ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନଂ ଜାୟତି । ‘‘କାଲେ’’ତି ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଭୁମ୍ମେକୱଚନନ୍ତି ଦୀପିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁରିମେନ ଚ ‘‘ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ, ୱତ୍ଥୁ ଚ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୯) ଆଦିୱଚନେନ ନାମସହିତଂ ଏୱ ୱତ୍ଥୁ ନାମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଆପନ୍ନେ ଇତରେନ କେୱଲସ୍ସ ଚ ତଥାୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ସ୍ୱାୟଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲାବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୯) ନୱୱିଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୬୦୦. ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକସ୍ସ ଉପକାରକତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତା । ତଥା ହିସ୍ସ ତିଦଣ୍ଡଂ ନିଦସ୍ସିତଂ । ଉପକାରକତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତାୱସେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନ ସହଜାତତାଦିୱସେନ । ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋୟେୱ ହି କୋଚି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ନ ଚ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେହି ୱିନା ଇମସ୍ସ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ତଥା ହି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋନ୍ତୋୟେୱ ହି କୋଚି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଦି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକସ୍ସ ଉପକାରକତାମତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ସିୟା, ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଭାୱେନ ଉପକାରସ୍ସ ଉପକାରକା ୱତ୍ଥୁଖନ୍ଧା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ, ନ ଚ ତଂ ଇଚ୍ଛିତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପକାରକତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱସେନେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା, ଠିତିୟା ଚ ଉପକାରକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ତିୱିଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୬୦୧. ତରୁଆଦୀନଂ ପଥୱୀ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ ପଥୱୀଧାତୁ ସେସଧାତୂନଂ, ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଉପକାରକା ଚିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସ ପଟାଦୟୋ ୱିୟ ନିସ୍ସୟାକାରେନ ଖନ୍ଧାଦୟୋ ତଂତଂନିସ୍ସୟାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ । ପଥୱୀଧାତୁୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ଏୱ ହି ସେସଧାତୁୟୋ ଉପାଦାରୂପାନି ୱିୟ ୟଥାସକଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି ।
ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନାତି ଆଧାରାକାରେନ । ଆଧାରାକାରୋ ଚେତ୍ଥ ତେସଂ ସାତିସୟଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟତୋ ଭୂତାନି ଅନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଟ୍ଠାନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ ଉପକାରକତା ସୁଟ୍ଠୁ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୱିସେସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଦେସକାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟଦିପି ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିଭାୱୋ । ୟେନ ପନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସେନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଟୁମନ୍ଦଭାୱେସୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ତଦନୁୱିଧାନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସ୍ୱାୟମିଧ ତେସଂ ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାସିଦ୍ଧୋ ୱିସେସୋତି । ଏୱଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟଭାୱସାମଞ୍ଞେ ସତିପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିସେସୋ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତି । ସ୍ୱାୟଂ ନୟୋ ହେଟ୍ଠା ପକାସିତୋୱ । ଛଟ୍ଠୋ ପନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ’’ତି ଇଦଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା କେଚୀ’’ତି, ତତ୍ଥ ତେ ଏୱ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ୟଂ ରୂପନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ତେରସୱିଧୋ । କଥଂ ? ସହଜାତତୋ କୁସଲମୂଲା ତୟୋ, ତଥା ଅକୁସଲମୂଲା, ଅବ୍ୟାକତମୂଲେସୁ ପନ ପୁରେଜାତଂ ଲବ୍ଭତି । ଅବ୍ୟାକତଞ୍ହି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପୁରେଜାତମ୍ପି କୁସଲସ୍ସ ପୁରେଜାତମେୱ, ତଥା ଅକୁସଲସ୍ସ, କୁସଲାବ୍ୟାକତଂ ସହଜାତପୁରେଜାତତୋ କୁସଲସ୍ସ, ସହଜାତତୋ ଏୱ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ତଥା ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତେରସ ।
୬୦୨.ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ନିସ୍ସିତୋତି ୟଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ନିସ୍ସୟୋତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟୋ ଭୁସୋ ନିସ୍ସୟୋ, ତଂ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ନିଦ୍ଧାରେତି । ବଲୱକାରଣଭାୱେନ ଉପକାରକୋତି ଆରମ୍ମଣଭାୱୱସେନ ଅନନ୍ତରଂ ଅନୁରୂପଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୱସେନ, କେୱଲଞ୍ଚ ବଲୱନ୍ତଂ କାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ଉପକାରକୋ । ତେନାହ ‘‘ସୋ’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ଦାନଂ ଦତ୍ୱାତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଚଜିତ୍ୱା । ୟାୟ ୱା ଚେତନାୟ ସୋ ଦିୟ୍ୟତି, ସା ଚେତନା ଦାନଂ । ଦତ୍ୱାତି ତଂ ଚେତନଂ ପରିୟୋଦପେତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା । ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗଦସଙ୍ଗାଦିୱସେନ ନିଚ୍ଚସୀଲଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । ଇମିନା ସମାଦାନୱିରତିୟେୱ ଦସ୍ସିତା, ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତିୟୋ ପନ ଲୋକେ ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ଅପାକଟତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତା । କିଞ୍ଚାପି ନ ୱୁତ୍ତା, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ପନ ହୋନ୍ତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତି ସେକ୍ଖାନଂୟେୱ କୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ଇତରେସଂ । ଉପୋସଥକମ୍ମନ୍ତି ‘‘ପାଣଂ ନ ହନେ, ନ ଚାଦିନ୍ନମାଦିୟେ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୦୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଉପୋସଥସୀଲଂ । ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କୁସଲଂ ସେକ୍ଖୋପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଅରହାପି ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତେୱ । ଅରହତୋପି ହି ପୁବ୍ବେ କତଂ କୁସଲଂ କୁସଲମେୱ । ୟେନ ପନ ଚିତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତଂ କିରିୟଚିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ ନ ଲବ୍ଭତି । ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନୀତି ‘‘ଦତ୍ୱା କତ୍ୱା’’ତି ହି ଆସନ୍ନକତାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଇମିନା ନ ଆସନ୍ନକତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି, ଦାନାଦୀହି ୱା ସେସାନି କାମାୱଚରକୁସଲାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଝାନଂ ସମାପନ୍ନୋ ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ‘‘ଝାନଂ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା’’ତିପି ପାଳି । ସେକ୍ଖା ଗୋତ୍ରଭୁନ୍ତି ସୋତାପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ଗୋତ୍ରଭୁଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ‘‘ୱୋଦାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୋଦାନଂ ନାମ ହୋତି । ସେକ୍ଖାତି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ। ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ମଗ୍ଗଫଲଭୱଙ୍ଗାତିକ୍କମୱସେନ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ସୁଦ୍ଧମଗ୍ଗତୋୟେୱ ପନ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କୁସଲଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୪) ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଦିପି ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱାୱ ୱିଭତ୍ତୋ, ତଥାପି ଇଦମ୍ପି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟାନଂ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନେସଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାନଂ ନିକ୍ଖେପୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ପୁରିମୋ ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ଇତରୋ କୁସଲାଦିୱସେନପୀତି ସୋପି ନିକ୍ଖେପୱିସେସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଏକୀଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତି ସବ୍ବେସୁପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ତଦୁଭୟସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତିଆଦି ଅନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାନଂ ୱିସେସଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ହୀତିଆଦି ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନଂ ।
ପକତୋତି ଏତ୍ଥ ପ-କାରୋ ଉପସଗ୍ଗୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥଭାୱେନ ସୁଟ୍ଠୁକତତଂ ଦୀପେତି । ତଥା ଚ କତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ କତଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ’’ତିଆଦି । କରଣଞ୍ଚ ଦୁୱିଧଂ ନିପ୍ଫାଦନଂ, ଉପସେୱନଞ୍ଚାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିପ୍ଫାଦିତୋ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିପ୍ଫାଦନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମୋଧାନେନ ଫଲସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ । ଉପସେୱନଂ ପନ କାୟେ ଅଲ୍ଲୀୟାପନୱସେନ ଉପୟୋଗୂପସେୱନଂ, ୱିଜାନନସଞ୍ଜାନନାଦୀନଂ ୱସେନ ଆରମ୍ମଣୂପସେୱନଞ୍ଚ । ତେନେୱ ଅନାଗତାନମ୍ପି ଉତୁସମ୍ପଦାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣୂପସେୱନେନ ଉପସେୱିତାନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟତା ୱୁତ୍ତା ହୋତି, ପଗେୱ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାପି ହି ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଉତୁଭୋଜନଂ ସେନାସନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୮.୮) ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଲବ୍ଭତୀତି । ପକତିୟା ଏୱାତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସଙ୍କରରହିତେନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ । ଉପନିସ୍ସୟୋତି ବଲୱକାରଣଂ କତ୍ୱା । ଅନେକପ୍ପକାରତୋ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ପଞ୍ହାୱାରେ ଆଗତନୟେନ । ପଚ୍ଚୟୱାରେ ପନ –
‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ କେସଞ୍ଚି, କୁସଲା ଅବ୍ୟାକତାନଂ, ଅକୁସଲା ଅକୁସଲାନଂ, କୁସଲାନଂ କେସଞ୍ଚି, ଅକୁସଲା ଅବ୍ୟାକତାନଂ, ଅବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାକତାନଂ, ଅବ୍ୟାକତା କୁସଲାନଂ, ଅବ୍ୟାକତା ଅକୁସଲାନଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋପି, ସେନାସନମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୯) ।
ତତ୍ଥ ୟେ ପୁରିମା ୟେସଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋନ୍ତି, ତେ ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଏକନ୍ତେନେୱ ହୋନ୍ତି, ନ କେସଞ୍ଚି କଦାଚି । ତସ୍ମା ୟେସୁ ପଦେସୁ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ଲବ୍ଭତି, ତେସୁ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ ପୁରିମା ୟେସଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ୱା ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେସଂ, ନ ସବ୍ବେସଂ ଏକନ୍ତେନ ହୋନ୍ତି । ୟେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱିବନ୍ଧକା ପଚ୍ଚୟା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ନ ଭୱନ୍ତି, ଇତରେସଂ ଭୱନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟେସୁ ପଦେସୁ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତେସୁ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସିଦ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ୟେହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେସଂ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
କସିଣପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟତାଭାୱତୋ ଏକଚ୍ଚାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ, ଅନନ୍ତରାତୀତୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକରାସି ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ, କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟାରୂପୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପଟ୍ଠାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୬୦୩.ପଠମତରନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ ପୁରେତରଂ । ଅୟଞ୍ହି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପଧମ୍ମୱସେନେୱ ଲବ୍ଭତି । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଅରୂପଧମ୍ମାୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ୱତ୍ତମାନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ’’ତି । ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣାକାରାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠା ପୁରେଜାତଭାୱେନ ୱିନା ଉପକାରକଭାୱଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପୁରେଜାତାକାରେନ ଉପକାରକତା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତା । ଏୱଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ଦୁୱିଧେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ।
ୟଂ ରୂପନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତତ୍ଥ ‘‘କିଞ୍ଚି କାଲେ’’ତି ପୱତ୍ତିକାଲୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କିଞ୍ଚି କାଲେନ’’ ଇତି ପଟିସନ୍ଧିକାଲୱସେନ । ୟାନି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତେନ ୱିନା ନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତେସଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଦସ୍ସନେନ ମନୋଦ୍ୱାରେପି ୟଂ ୟଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତେନ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ସବ୍ବଂ ରୂପରୂପଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତନ୍ତି ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ହାୱାରେ ‘‘ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ସେକ୍ଖା ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱା ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୪) । ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୪) ଅବ୍ୟାକତମୂଲକା ତୟୋୱ ୱାରା । ତେ ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଂ, ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ୱିଭତ୍ତା ।
୬୦୪. ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ପୁରେତରଂ ସିଦ୍ଧଭାୱେ ସତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରେଜାତାନ’’ନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଏୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଅରୂପଧମ୍ମେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ୟଦି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ପୁରେତରମେୱ ଜାତା, କଥଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଉପଥମ୍ଭକତ୍ତେନା’’ତି । ପଚ୍ଛାଜାତେନ ହି ୱିନା ସନ୍ତାନାୱିଚ୍ଛେଦହେତୁଭାୱଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟେ ପଚ୍ଛାଜାତାକାରେନ ଉପକାରକା, ତେସଂ ସା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାକାରାଦୀହି ୱିସିଟ୍ଠା ଉପକାରକତା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟତା । ଏୱଂ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟାନଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରାକାରୱିସିଟ୍ଠା ଉପକାରକତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ‘‘ଗିଜ୍ଝପୋତକସରୀରାନଂ ଆହାରାସାଚେତନା ୱିୟା’’ତି ଏତେନ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେହି ଅରୂପଧମ୍ମେହି ରୂପକାୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱ ‘‘ଆହାରାସା ୱିୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଚେତନାଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । କାୟସ୍ସାତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଭୂତୁପାଦାୟରୂପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ରୂପକାୟସ୍ସ । ସଙ୍ଖେପତୋ ଠପେତ୍ୱା ରୂପଧମ୍ମେ ଅୱିସିଟ୍ଠୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ଜାତିୱସେନ କୁସଲୋ, ଅକୁସଲୋ, ୱିପାକୋ, କିରିୟାତି ଚତୁବ୍ବିଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୬୦୫. କୁସଲାଦିଭାୱେନ ଅତ୍ତନା ସଦିସସ୍ସ ପୟୋଗେନ କରଣୀୟସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣଂ ପୱତ୍ତନଂ ଆସେୱନଟ୍ଠୋ, ଅତ୍ତସଦିସସଭାୱତାପାଦନଂ ୱାସନଂ ୱା । ପୁରିମପୁରିମାଭିୟୋଗୋ ୱିୟାତି ଉଗ୍ଗହଣସୱନଧାରଣାଦିପୁରିମାପୁରିମାସେୱନା ୱିୟ । ତୀସୁ ପନ ଏତେସୁ ପୁରିମା ପୁରିମାତି ସମନନ୍ତରାତୀତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେ ୱିୟ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଅବ୍ୟାକତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଭିନ୍ନଜାତିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ କତୋତି ? ଅତ୍ତନୋ ଗତିଂ ଗାହେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା । ଭିନ୍ନଜାତିକା ହି ଭିନ୍ନଜାତିକାନଂ ଆସେୱନଗୁଣେନ ପଗୁଣବଲୱଭାୱଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତା ଅତ୍ତନୋୱ କୁସଲାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଗତିଂ ଗାହେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିଦ୍ଦେସଂ ଅକତ୍ୱା ୟେ ୟେସଂ ୱାସନାସଙ୍ଖାତେନ ଆସେୱନଗୁଣେନ ପଗୁଣବଲୱଭାୱୱିସିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଗତିଂ ଗାହେତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତେସଂ ତେହି ସମାନଜାତିକେହେୱ ସଦ୍ଧିଂ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଥ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କସ୍ମା ନ ଗହିତଂ ? ଆସେୱନାଭାୱତୋ । ୱିପାକାବ୍ୟାକତଞ୍ହି କମ୍ମୱସେନ ୱିପାକଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ କମ୍ମପରିଣାମିତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ନିରୁସ୍ସାହଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ସନ୍ତଂ ଆସେୱନଗୁଣେନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଗାହେତ୍ୱା ପରିଭାୱେତ୍ୱା ନେୱ ଅଞ୍ଞଂ ୱିପାକଂ ପୱତ୍ତେତି, ନ ଚ ପୁରିମୱିପାକାନୁଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଥ ଖୋ କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତଂ ପତିତଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବଥାପି ୱିପାକେ ଆସେୱନା ନତ୍ଥୀତି ନ ଗହିତଂ । କୁସଲାକୁସଲକିରିୟାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି ସକମ୍ମପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ଆସେୱନଗୁଣଂ ନ ଗଣ୍ହାତୀତି କୁସଲାଦୟୋପି ତସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତି । ନାନାଜାତିକତ୍ତାପି ଚେତେ ତସ୍ସ ଆସେୱନାଧାନଂ ନ କରୋନ୍ତେୱ । ଭୂମିତୋ, ପନ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱା ନାନାଜାତିକତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ପରିତ୍ତକୁସଲକିରିୟା ମହଗ୍ଗତକୁସଲକିରିୟାନଂ, ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଞ୍ଚ କୁସଲଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ସ୍ୱାୟଂ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୬) ତିଧାୱ ୱୁତ୍ତୋ । ଅବ୍ୟାକତଗ୍ଗହଣେନ ଆୱଜ୍ଜନୱଜ୍ଜିତା କିରିୟଧମ୍ମା ଗହିତା ।
୬୦୬.ଚିତ୍ତପୟୋଗୋ ଚିତ୍ତକିରିୟା, ଆୟୂହନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି କାୟୱଚୀପୟୋଗୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତପୟୋଗୋ ଚେତନା । ତେନ ହି ସା ଉପ୍ପନ୍ନକିରିୟତାୱିସିଟ୍ଠେ ସନ୍ତାନେ ସେସପଚ୍ଚୟସମାଗମେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନମ୍ପି ତେନେୱ ସନ୍ତାନୱିସେସେନ କିରିୟାଭାୱେନ ଉପକାରିକା ହୋତି । ତସ୍ସ ହି କିରିୟାଭାୱସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ତେସଂ ପୱତ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ସହଜାତାନଂ ପନ ଆୟୂହନକିରିୟାଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନା ଉପକାରିକାତି କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କମ୍ମନ୍ତି ଚ ଚେତନାକମ୍ମମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ନ ହି ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସତିପି ୱିପାକଧମ୍ମଭାୱେ ଚେତନାୱଜ୍ଜାନଂ ଅତଂସଭାୱତ୍ତା ୱିପାକାପି ଚେତନା ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ, ସ୍ୱାୟଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଜାତିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋତି ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
୬୦୭.‘‘ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱେନା’’ତି ଏତେନ ସଉସ୍ସାହେହି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେହି କୁସଲାକୁସଲେହି ସାରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନ ସଦିସାନମ୍ପି ଅସଦିସଂ ୱିପାକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ୱିପାକାନଂ ପୟୋଗେନ ଅସାଧେତବ୍ବତାୟ ପୟୋଗେନ, ଅଞ୍ଞଥା ୱା ସେସପଚ୍ଚୟେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଏୱ ସିଜ୍ଝନତୋ ନିରୁସ୍ସାହୋ ସନ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ନ କିଲେସୱୂପସନ୍ତଭାୱୋ । ତଥାସନ୍ତଭାୱତୋ ଏୱ ହି ଭୱଙ୍ଗାଦୟୋ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେପି ହି ଜୱନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ରୂପାଦୀନଂ ଗହିତତା ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଅଭିନିପାତସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣମତ୍ତା ପନ ୱିପାକା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଏୱ । ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱାୟାତି ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱତ୍ଥାୟ । ଏତେନ ତପ୍ପଚ୍ଚୟୱନ୍ତାନଂ ଅୱିପାକାନମ୍ପି ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକାନୁକୂଲଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ପୱତ୍ତେତିଆଦି ପଞ୍ହାୱାରନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ପନ ‘‘ୱିପାକା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୪) ଆଗତା । ଏତ୍ଥ ଚ ୟେସଂ ଏକନ୍ତେନ ୱିପାକୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତେସଂ ୱସେନ ନୟଦସ୍ସନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନ ହି ଆରୁପ୍ପେ କାମରୂପଭୂମୀସୁ ୱିୟ ୱିପାକୋ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୬୦୮. ସତିପି ଜନକଭାୱେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ଆହାରାନଂ ପଧାନକିଚ୍ଚନ୍ତି ଆହ ‘‘ରୂପାରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନା’’ତି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଞ୍ହି ସତିପି ଜନକତ୍ତେ ଅରୂପୀନଂ ଆହାରାନଂ, ଆହାରଜରୂପସମୁଟ୍ଠାପକରୂପାହାରସ୍ସ ଚ ହୋତି । ଅସତିପି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପୂପତ୍ଥମ୍ଭକରୂପାହାରସ୍ସ, ଅସତି ପନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେ ଆହାରାନଂ ଜନକତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ପଧାନଂ । ଅଥ ୱା ଜନୟମାନୋପି ଆହାରୋ ଅୱିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋ ଜନେତୀତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱୋ ଏୱ ଆହାରଭାୱୋତି ‘‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ରୂପାହାରୋ ଅତ୍ତନା ଜନିତସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞେନ ଜନିତସ୍ସ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ‘‘ଆହାରୋ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ୱିରୁଦ୍ଧମେତ’’ନ୍ତି ଅପରେ ନାନୁଜାନନ୍ତି । ରୂପାହାରୋ ଚେତ୍ଥ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଏୱ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାହାରା ପନ ରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ କେୱଲଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନମେୱ, ଅଥ ଖୋ କଦାଚି କଟତ୍ତାରୂପାନମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ହାୱାରେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୦୯.ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନାତି ଏତ୍ଥ ନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତିନିୱାରକେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନେନ ଗରୁଭାୱୋ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ, ଅଥ ଖୋ ଦସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚେସୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି, ଜୀୱନେ କମ୍ମଜରୂପେହି ଅରୂପଧମ୍ମେହି ଚ ଜୀୱନ୍ତେହି, ମନନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି, ସୁଖିତାଦିଭାୱେ ସୁଖିତାଦୀହି, ଅଧିମୋକ୍ଖପଗ୍ଗହୂପଟ୍ଠାନାୱିକ୍ଖେପପଜାନନେସୁ, ‘‘ଅନଞ୍ଞାତଂ ଞସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱତ୍ତିୟଂ ଆଜାନନେ, ଅଞ୍ଞାତାୱିଭାୱେ ଚ ସଦ୍ଧାଦିସହଜାତେହୀତି ଏୱଂ ତଂତଂକିଚ୍ଚେସୁ ଚକ୍ଖାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଅନୁୱତ୍ତନୀୟତା । ତେସୁ ହି କିଚ୍ଚେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଇସ୍ସରିୟଂ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ତଦନୁୱତ୍ତନେନ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱୟଂ ନ ଗହିତଂ, ନନୁ ଚେତମ୍ପି ଲିଙ୍ଗାଦୀହି ଅନୁୱତ୍ତୀୟତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଅନୁୱତ୍ତୀୟତି, ନ ପନ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ଜୀୱିତାହାରା ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଅନୁପାଲକଉପତ୍ଥମ୍ଭକା, ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଭୂତା ଚ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସଭାୱା ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ କେନଚି ପକାରେନ ଉପକାରକା ହୋନ୍ତି । ୟତୋ ପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ, କେୱଲଂ ପନ ୟଥାସକେହି ଏୱ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ୟଥା ଇତ୍ଥିଆଦିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହୋତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ତଂସହିତସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଲିଙ୍ଗାଦୀହି ଅନୁୱତ୍ତନୀୟତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟତା ଚ ତେସଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ନ ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱାତି ଏତ୍ଥ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନିପି ଚକ୍ଖାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।
୬୧୦. ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଭୂତାନଂ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିତକ୍କନାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିଜ୍ଝାନଂ ପେକ୍ଖନଂ, ଚିନ୍ତନଂ ୱା ୱିତକ୍କାଦୀନଂୟେୱ ଆୱେଣିକୋ ବ୍ୟାପାରୋ ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠୋ। ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନୀ’’ତି ୱଚନେନ ଅଝାନଙ୍ଗାନଂ ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନଂ ନିୱତ୍ତନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନୀ’’ତି ଏତେନେୱ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ୱେଦନାଭେଦେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖଦ୍ୱୟସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଅଝାନଙ୍ଗଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଝାନଙ୍ଗଟ୍ଠାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ସତିପି ୱା ଝାନଙ୍ଗୱୋହାରେ ୱେଦନାଭେଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ଝାନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନଂ ପନ ୟଦିପି ଝାନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ନଝାନପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପନ ନତ୍ଥୀତି ସବ୍ବାନିପି ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନୀତି ଏତ୍ଥ ଗହଣଂ କତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବାନିପୀ’’ତି ୱଚନଂ ସବ୍ବକୁସଲାଦିଭେଦସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ, ନ ପନ ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗତସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟେସଂ ପନ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେ ୱେଦନାତ୍ତୟ’’ନ୍ତି ପାଠୋ, ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ୱିଚାରୋ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୬୧୧.ୟତୋ ତତୋ ୱାତି ସମ୍ମା ୱା ମିଚ୍ଛା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନାତିଆଦି ୟଦିପି ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ତଂସମୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେନ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ଞାପିତୋ ଏୱ, ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ସରୂପେନେୱ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେ ପନ ଦ୍ୱେପି…ପେ॰… ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ‘‘ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଚନସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟ୍ଠାନଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଦ୍ୱେପି ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନସ୍ସ କଥମୱିରୋଧୋତି ? ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ। ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଏୱ ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ସହେତୁକଚିତ୍ତେସୂତି ସହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଅଲାଭାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଲାଭାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି । ଏୱଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ ଗୟ୍ହମାନେ ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ କତ୍ଥଚି କସ୍ସଚି ଲାଭୋ ନ ନିୱାରିତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତେନ ସୱିତକ୍କାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଝାନପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହି ୟେନ ଅଲାଭେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ମନୋଧାତୁଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହସୁଞ୍ଞତୱାରେସୁ ଝାନଂ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ, ତଂ ଅଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ ଝାନପଚ୍ଚୟସ୍ସପି ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଅଲାଭୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ହି ସହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ସହଜାତେ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଏକତ୍ତଗତଭାୱକରଣଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟନବ୍ୟାପାରୋ ବଲୱା, ନ ତଥା ଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୂତି । ଇଧ ପନ ଦୁବ୍ବଲମ୍ପି ଉପନିଜ୍ଝାୟନଂ ୟଦି କିଞ୍ଚିମତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ନ ତେନ ଉପକାରକତା ନ ହୋତୀତି ସୱିତକ୍କାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁପି ଝାନପଚ୍ଚୟଂ ଅନୁଜାନନ୍ତେନ ‘‘ଏତେ ପନ ଦ୍ୱେପି ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟକଥା ନାମ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନନିସ୍ସିତା, ନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀନିସ୍ସିତାତି ।
୬୧୨. ସମଂ ଅୱିସମଂ, ସମ୍ମା, ସହ ୱା ପକାରେହି ୟୁତ୍ତତାୟ ଏକୀଭାୱୂପଗମେନ ୱିୟ ଉପକାରକତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା । କା ପନ ସା ପକାରେହି ୟୁତ୍ତତାତି ଆହ ‘‘ଏକୱତ୍ଥୁକଏକାରମ୍ମଣଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧସଙ୍ଖାତେନା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେ ଏକୱତ୍ଥୁକା, ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଏତ୍ତକେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପେସୁ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ସେସମହାଭୂତୁପାଦାରୂପାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତେନ ତାନି ଏକୱତ୍ଥୁକାନି, ଚକ୍ଖାଦିନିସ୍ସୟଭୂତାନି ୱା ଭୂତାନି ଏକଂ ୱତ୍ଥୁ ଏତେସୁ ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଏକୱତ୍ଥୁକାନୀତି କପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ତେସଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତାପତ୍ତି ସିୟାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଏକାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ । ୟେ ଏକୱତ୍ଥୁକା, ଏକାରମ୍ମଣା ଚ, ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଏୱମ୍ପି ଚୁତିଆସନ୍ନାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାଦୀନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଏକୁପ୍ପାଦଗ୍ଗହଣଂ । ୟେ ଏକୱତ୍ଥୁକେକାରମ୍ମଣେକୁପ୍ପାଦା, ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି କିଂ ପନ ନାନାନିରୋଧାପି ଏୱଂତିୱିଧଲକ୍ଖଣା ହୋନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଏକନିରୋଧା ଏୱାତି ୱିଚାରଣାୟଂ ଏକନିରୋଧା ଏୱ ଏୱଂଲକ୍ଖଣା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଏକନିରୋଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପଟିଲୋମତୋ ୱା ଏକନିରୋଧା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝମାନାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ‘‘ଏକୁପ୍ପାଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗରୂପାନଂ ଅତ୍ଥି ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧତାତି ତେସମ୍ପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଏକାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ । ୟେ ଏକାରମ୍ମଣା ହୁତ୍ୱା ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧା, ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ଏକୱତ୍ଥୁକେସୁ ଏୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ନାନାୱତ୍ଥୁକେସୂତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏକୱତ୍ଥୁକଗ୍ଗହଣଂ । ୟେ ଏକୱତ୍ଥୁକେକାରମ୍ମଣେକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧା, ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱାପେକ୍ଖାୟ ଚେତଂ ଏକୱତ୍ଥୁକଗ୍ଗହଣଂ । ଆରୁପ୍ପେ ପନ ୱତ୍ଥୁୟେୱ ନତ୍ଥୀତି କୁତୋ ଏକୱତ୍ଥୁକଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅୱସରୋ ।
୬୧୩. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୟୁତ୍ତାନମ୍ପି ସମାନାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ୱିସଂସଟ୍ଠତାୟ ନାନତ୍ତୂପଗମେନ ଉପକାରକତା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା । ଅୟଞ୍ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତାୟ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୱସେନ ଗହେତବ୍ବା, ଅଥ ଖୋ ୱିସୁଂୟେୱ । ତତ୍ଥ ହି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମାନଜାତିୟତାୟ ସମଧୁରଂ, ଇଧ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିଜାତିୟତାୟ ୱିଧୁରଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୁତ୍ତାନମ୍ପି…ପେ॰… ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା’’ତି । ନ ହି ୱତ୍ଥୁସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ଅୟୁତ୍ତାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାଦିଭାୱେନ ଉପକାରକାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନମ୍ପି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ଅତ୍ଥି । ୟଥା ହି ‘‘ୱତ୍ଥୁ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ, ପଚ୍ଛାଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୪) ୱତ୍ଥୁନା, ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ଚ ୟୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ନ ଏୱଂ ଅୟୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥୀତି । ୟଦି ଏୱଂ ରୂପାନଂ ରୂପେହି କସ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ରୂପାନଂ ରୂପେହି ସତିପି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେ ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱିୟ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ (ଧାତୁ॰ ୩) ନତ୍ଥୀତି ନ ତେସଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି । ସମ୍ପୟୁଜ୍ଜମାନାନଞ୍ହି ଅରୂପାନଂ ରୂପେହି, ରୂପାନଞ୍ଚ ତେହି ସିୟା ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା । ରୂପାନଂ ପନ ରୂପେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥୀତି ନ ତେସଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା ।
ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ଅରୂପିନୋପି ରୂପୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅରୂପଗ୍ଗହଣଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଏୱ ଖନ୍ଧା ସହଜାତପୁରେଜାତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ୟଥା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୩) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନମେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ପଞ୍ହାୱାରେ ‘‘ସହଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୪) । ରୂପିନୋ ଧମ୍ମାତି ଚେତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ଚେୱ ଚକ୍ଖାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୂପଧମ୍ମେସୁ ହି ଛ ୱତ୍ଥୂନିୟେୱ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପାୟତନାଦୟୋ ପନ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ପନ ନ ହୋନ୍ତି । କିଂ କାରଣା ? ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାଭାୱତୋ । ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ହି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସିୟା ତତ୍ଥ ଆସଙ୍କା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଇମେ ଇମେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଉଦାହୁ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ? ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା ପନ ୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତଂ ହୋନ୍ତୀତି ନତ୍ଥି ତେସୁ ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାତି ନ ତେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାସବ୍ଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୂନିୟେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପଞ୍ହାୱାରେ ‘‘ୱତ୍ଥୁ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତିଆଦି । ସ୍ୱାୟଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତତୋ କୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ତଥା ଅକୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତତୋ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତତୋ ଅବ୍ୟାକତେନ କୁସଲଂ, ତଥା ଅକୁସଲନ୍ତି କୁସଲମୂଲମେକଂ, ଅକୁସଲମୂଲମେକଂ, ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନି ତୀଣୀ’’ତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୬୧୪.ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଲକ୍ଖଣେନାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଭାୱେନ । ତେନ ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ପାପକମ୍ମଂ କତଂ, ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ଚତୁକ୍କଉଦ୍ଦେସ ୨୪) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତୂପଲବ୍ଭମାନତାଲକ୍ଖଣଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ନିୱାରେତି । ସତିପି ଜନକତ୍ତେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତପ୍ପଧାନା ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକତାତି ଆହ ‘‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନା’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସହଜାତାଦୀନଂ ସାଧାରଣଂ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ସତ୍ତଧା ମାତିକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ଏୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ’’ତିଆଦିନା ସହଜାତୱସେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋଦସ୍ସିତୋ, ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁରେଜାତୱସେନ, ‘‘ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିନା ସହଜାତପୁରେଜାତୱସେନ । ଏୱମୟଂ ପାଠୋ ସହଜାତପୁରେଜାତଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ଆଗତୋ ।
ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ତତୋ ଅଞ୍ଞଥାପି ଆଗତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ହାୱାରେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ତେନ ପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନାପି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ୱିଭାୱେତି । ପୁରିମପାଠେ ପନ ସାୱସେସା ଦେସନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସତି ଚ ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେହି ଏକତୋ, ପୁରେତରଂ, ପଚ୍ଛା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ ଆହାରୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସହଜାତାଦିଭେଦଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ତଦଭାୱୋ ଚ ତେସଂ ଧମ୍ମସଭାୱୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ‘‘ସହଜାତତୋ କୁସଲେନ କୁସଲଂ, ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତତୋ କୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ସହଜାତତୋ ଏୱ କୁସଲେନ କୁସଲାବ୍ୟାକତନ୍ତି କୁସଲମୂଲା ତୟୋ, ତଥା ଅକୁସଲମୂଲା । ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ପନ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତତୋ ଅବ୍ୟାକତେନ କୁସଲଂ, ତଥା ଅକୁସଲଂ । ସହଜାତପୁରେଜାତତୋ କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ କୁସଲସ୍ସ, ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ କୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ସହଜାତପୁରେଜାତତୋ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଅକୁସଲସ୍ସ, ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ତେରସୱିଧୋ । ସଙ୍ଖେପେନ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟରୂପୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ନ ନିବ୍ବାନଂ । ୟୋ ହି ଅତ୍ଥିଭାୱାଭାୱେନ ଅନୁପକାରକୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପକାରକୋ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାନଂ ନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିଭାୱାଭାୱେନ ଅନୁପକାରକଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥିଭାୱଲାଭେନ ଉପକାରକଂ ହୋତୀତି, ଉପ୍ପାଦାଦିୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ନତ୍ଥିଭାୱୋପକାରକତାୱିରୁଦ୍ଧୋ ଉପକାରକଭାୱୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତାତି, ନ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
୬୧୫. ଆରମ୍ମଣେ ଫୁସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ସହଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଏକସ୍ମିଂ ଫସ୍ସାଦିସମୁଦାୟେ ସତି ଦୁତିୟୋ ନ ହୋତି, ଅସତି ପନ ହୋତୀତି ତେନ ନତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକତା ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା। ସତିପି ପୁରିମତରଚିତ୍ତାନଂ ନତ୍ଥିଭାୱେ ନ ତେନ ତାନି ନତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପକାରକାନି, ଅନନ୍ତରମେୱ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ପୱତ୍ତିଓକାସଂ ଅଲଭମାନଂ ନତ୍ଥିଭାୱେନ ଓକାସଂ ଦଦମାନଂ ୱିୟ ଉପକାରକଂ ହୋତୀତି ‘‘ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନେନ ଉପକାରକା’’ତି ଆହ । ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ।
‘‘ତେ ଏୱା’’ତି ଏତେନ ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟାନଂ ଧମ୍ମତୋ ୱିସେସାଭାୱମାହ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଭାୱମତ୍ତେନ ଉପକାରକତା ଓକାସଦାନଂ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା, ସଭାୱାୱିଗମେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସଭାୱୱିଗମେନ ଉପକାରକତା ୱିଗତପଚ୍ଚୟତା । ନତ୍ଥିତା ଚ ନିରୋଧାନନ୍ତରା ସୁଞ୍ଞତା, ୱିଗତତା ନିରୋଧପ୍ପତ୍ତତାତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଏୱ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଧମ୍ମତୋ ଅୱିସିଟ୍ଠା, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟାପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି । ୟଦିପିମେ ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମତୋ ଅୱିସିଟ୍ଠା, ତଥାପି ଅତ୍ଥିତାୟ ସସଭାୱତାୟ ଉପକାରକତା ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତା, ସଭାୱାୱିଗମେନ ନିରୋଧସ୍ସ ଅପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପକାରକତା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟତାତି ପଚ୍ଚୟଭାୱୱିସେସୋ ଧମ୍ମାୱିସେସେପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସମତ୍ଥତାୱିସେସଂ ସବ୍ବଂ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଭଗୱତା ଚତୁୱୀସତିପଚ୍ଚୟୱିସେସା ୱୁତ୍ତାତି ଧମ୍ମସ୍ସାମିମ୍ହି ସଦ୍ଧାୟ ‘‘ଏୱଂ ୱିସେସା ଏତେ ଧମ୍ମା’’ତି ସୁତମୟଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚିନ୍ତାଭାୱନାମୟେହି ତଦଭିସମୟାୟ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଆରମ୍ମଣଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଆସେୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ, ଇତରେ ଚୁଦ୍ଦସ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ।
ହେତୁଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାସେୱନପଚ୍ଛାଜାତକମ୍ମୱିପାକଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଅରୂପଧମ୍ମା ଏୱ, ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପମେୱ, ଉଭୟଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେ ଠପେତ୍ୱା ସେସା, ତେ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଞତ୍ତିସଭାୱାପି ହୋନ୍ତି ।
ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଅତୀତା ଏୱ । ଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟା ତିକାଲିକା, କାଲୱିନିମୁତ୍ତା ଚ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଦ୍ୱିକାଲିକୋ । ସେସା ପଞ୍ଚଦସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୱ ।
ତଥା ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟାସେୱନପଚ୍ଚୟା, ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ, ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଚାତି ଇମେ ପଚ୍ଚୟା ଜନକା ଏୱ, ନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକା । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ ଏୱ, ନ ଜନକୋ। ସେସା ଜନକା ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକା ଚାତି ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟାସଙ୍ଖାରପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୧୬.ପଚ୍ଚୟେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ଦୁୱିଧା ଦ୍ୱିପ୍ପକାରେନ । ଅନେକଧାତି ସତ୍ତରସଧା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ।
ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନାତି ଚେତୋପରିୟପୁବ୍ବେନିୱାସଅନାଗତଂସଞାଣସଙ୍ଖାତାହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ସହଗତଚିତ୍ତେନ । ସମୋହଚିତ୍ତଜାନନକାଲେତି ପରେସଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ସମୋହସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଜାନନକାଲେ । ଅୱିଜ୍ଜାପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟୋ ୟା କାଚି ୱିପତ୍ତିୟୋ, ସବ୍ବା ତା ମୋହମୂଲିକାତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଅୱିଜ୍ଜାସମତିକ୍କମତ୍ଥାୟ ୱିୱଟ୍ଟାଭିପତ୍ଥନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ତେସଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ । ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ମୂଳ୍ହତ୍ତାତି ଭୱାଦୀନୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ମୂଳ୍ହତ୍ତା । ତାନେୱ ପୁଞ୍ଞାନୀତି ତାନେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତାନି କାମାୱଚରରୂପାୱଚରପୁଞ୍ଞାନି । ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ରାଗାଦୀନନ୍ତି ରାଗଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚଦୋମନସ୍ସାନଂ । ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ରାଗାଦୀନଂ ରାଗାଦିଅସ୍ସାଦନକାଲେସୁ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦନଂ ରାଗଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅସ୍ସାଦନଞ୍ଚ ରାଗୋ, ତଦୱିୟୁତ୍ତା ଚ ଦିଟ୍ଠୀତି ଅସ୍ସାଦନୱଚନେନେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୀ ଦିଟ୍ଠି ଚ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ରାଗାଦୀହି ଚ ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତେହି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାରମ୍ମଣାଦିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋତି ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ନ ଆଦୀନୱଦସ୍ସିନୋ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନାରମ୍ମଣସ୍ସ, ପଠମଜୱନସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟୱଚନେସୁ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ, ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ସବ୍ବସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଆହ ।
ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ସମତିକ୍କମଭୱପତ୍ଥନାୱସେନ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।
୬୧୭.କିଂ ପନାୟନ୍ତିଆଦିନା ଚୋଦକସ୍ସ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟାଭାୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମ୍ଭୱାଭାୱତୋ । ତଥା ସଙ୍ଖାରା ଏୱାତି ଅୱଧାରଣମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ଭୱସ୍ସ ତତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅୱଧାରଣଫଲତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ଏୱ ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଅୱଧାରଣେ ଗୟ୍ହମାନେପି ଅୟଂ ଦୋସୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଲୋଭାଦିକମ୍ମନିଦାନଉପାଦାନୱତ୍ଥାରମ୍ମଣମନସିକାରାଦୟୋ ଅଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱାତି । ତତ୍ଥ ଏକାତି ଅସହାୟା, କାରଣନ୍ତରନିରପେକ୍ଖାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା ସହକାରିକାରଣଭୂତା । ଦୋସମେତ୍ଥ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଚୋଦକୋ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଞତ୍ୱା ଆଚରିୟୋ ଆହ ‘‘କିଂ ପନେତ୍ଥା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟନ୍ତରେନ ରହିତଭାୱେ ଚ ସହିତଭାୱେ ଚ କିଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅସମତ୍ତା ତେ ଚୋଦନା, ଅୱସିଟ୍ଠଞ୍ଚ ତାୱ କଥେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକକାରଣୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅନିଟ୍ଠୋ ହି ଏକକାରଣୱାଦୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବକାଲଂ ସମ୍ଭୱାପତ୍ତିତୋ, ଏକସଦିସାସଭାୱାପତ୍ତିତୋ ଚ ।
ୟସ୍ମା ଏକଂ ନ ଏକତୋତିଆଦୀସୁ ତୀସୁ ପକାରେସୁ ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ପାରିସେସେନ ଅନେକତୋ ଅନେକମେୱାତି ଏତସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥେ ଏୱ ପକାରେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଏକହେତୁଫଲଦୀପନେ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ନୁପପଜ୍ଜତି ଉପପଜ୍ଜତିୟେୱ । ଏକଂ ଫଲଂ ଏକତୋ ନତ୍ଥି, ଅନେକମ୍ପି ଏକତୋ ନତ୍ଥି । ଅନେକତୋପି ଏକଂ ଫଲଂ ନୋ ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଏକେକହେତୁଫଲଦୀପନନ୍ତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏକହେତୁଦୀପନଂ, ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏକଫଲଦୀପନନ୍ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଏକେକହେତୁଫଲଦୀପନଂ କତଂ ।
ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅନୁରୂପତୋତି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ । ଏକସ୍ସେୱ ହେତୁନୋ, ଫଲସ୍ସ ଚ ଦୀପନା ସତ୍ଥୁ ଦେସନାୱିଲାସତୋ ୱା ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ୱା । ତଦୁଭୟସ୍ସ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେସେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଧାନତା, ପାକଟତା, ଅସାଧାରଣତା ଚ । ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତା ଚ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ତେ ଦେସେତବ୍ବେ ଅତ୍ଥେ ବହୂସୁପି ପରିୟାୟେସୁ ଲବ୍ଭମାନେସୁ ୟଥାରୁଚିତଂ ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ସା ଦେସନାୱିଲାସାନୁରୂପତା। ତତ୍ଥ ପନ ୟେନ ପରିୟାୟେନ ୟେ ୱେନେୟ୍ୟା ବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତେନେୱ ତେସଂ ବୋଧନଂ, ସା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପତା।
ୟଥାଫସ୍ସଂୱେଦନାୱୱତ୍ଥାନତୋତି ‘‘ସୁଖୱେଦନୀୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୯), ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ୩.୪୨୧, ୪୨୫, ୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୪; ୨.୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫, ୪୬୭) ଚ ସୁଖୱେଦନୀୟଫସ୍ସାଦିଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିଅନୁରୂପେନ ସୁଖୱେଦନାଦିଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାୱେଦନାଦୀନଂ ୱୱତ୍ଥାନତୋ । ସମାନେସୁପି ହି ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀସୁ ଫସ୍ସୱସେନ ସୁଖାଦିୱିପରିୟାୟାଭାୱତୋ, ସମାନେସୁ ରୂପମନସିକାରାଦୀସୁ ଚକ୍ଖାଦିସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱସେନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିୱିପରିୟାୟାଭାୱତୋ, ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସାମଞ୍ଞେପି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୱସେନ ସୁଖାଦିଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦୀନଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମାଦିସଙ୍କରାଭାୱତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତଫସ୍ସସ୍ସ ସୁଖାଦୀନଂ ଅୱିପରୀତୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଏୱ ୟଥାୱେଦନଂ ଫସ୍ସୱୱତ୍ଥାନଂ। କାରଣଫଲୱିସେସେନ ୱା ଫଲକାରଣୱିସେସନିଚ୍ଛୟୋ ହୋତୀତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ନିଚ୍ଛୟୋ ପୱତ୍ଥାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
କମ୍ମାଦୟୋତି କମ୍ମଆହାରଉତୁଆଦୟୋ ଅପାକଟା ସେମ୍ହପଟିକାରେନ ରୋଗୱୂପସମନତୋ । ସେମ୍ହସ୍ସ ମନ୍ଦଭାୱାଦିନା ଚ ସେମ୍ହଂୟେୱ ପାକଟଂ କାରଣଂ । ଅୟମିଧ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ହେତୁଭାୱେନ ଦୀପିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀତି ୱଚନତୋତି ‘‘ସଂୟୋଜନିୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତି, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଂ, ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୩) ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ତଣ୍ହାୟ ସଙ୍ଖାରକାରଣଭାୱସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁନ ତସ୍ସାପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ଆସୱସମୁଦୟୋତି ଚ ୱଚନତୋ’’ତି ଆହ। ତଣ୍ହା ୱା ଚତୁରୁପାଦାନଭୂତା କାମାସୱଦିଟ୍ଠାସୱା ଚ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ପାକଟା ଅୱିଜ୍ଜାହେତୁକାତି ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେନାପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପାକଟଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ କାରଣଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୩) ହି ୱଚନେନ ଭୱାଦୀନୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନକିଚ୍ଚା ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହାୟ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ୟସ୍ମା ଅୱିଦ୍ୱା, ତସ୍ମା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିକେ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରକାରଣଭାୱସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ଅୱିଦ୍ଦସୁଭାୱୋୱ ସଙ୍ଖାରକାରଣଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଭାୱତୋ, ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଚ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ସାଧାରଣକାରଣାନି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦୀନୀତି ପୁଞ୍ଞଭୱାଦୀନୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅସାଧାରଣଂ କାରଣନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତେନେୱ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧; ମହାୱ॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୨୪) ଏତ୍ଥ ପନ ପଧାନତ୍ତା, ପାକଟତ୍ତା, ଅସାଧାରଣତ୍ତାତି ଏକେକହେତୁଫଲଦୀପନପରିହାରୱଚନେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତିଆଦୀସୁ ବୋଧନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ବୋଧନସଙ୍ଖାତଂ ପୟୋଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୬୧୮.‘‘ଏକନ୍ତାନିଟ୍ଠଫଲାୟା’’ତି ଏତେନ ୱିରୁଦ୍ଧଭାୱଂ, ‘‘ସାୱଜ୍ଜାୟା’’ତି ଏତେନ ୱିଜାତିୟଭାୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଜୋତେତି । ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରା ହି ଇଟ୍ଠୱିପାକତାୟ, ଅନୱଜ୍ଜସଭାୱତାୟ ଚ ତସ୍ସା ୱିରୁଦ୍ଧା, ୱିଜାତିୟା ଚାତି । କଥଂ ନ ୟୁଜ୍ଜିସ୍ସତୀତିଆଦି ସମାଧାନଂ, ତେନ ୟ୍ୱାୟଂ ଏକନ୍ତାନିଟ୍ଠଫଲତାଦିହେତୁପଦେସୋ, ତସ୍ସ ଅନେକନ୍ତିକତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟାୟଂ ତୟା ଚୋଦନା ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦିନା କତା, ସା ୟୁତ୍ତା ୱିପାକଂ ପତି । ନ ହି ଅନିଟ୍ଠୱେପକ୍କଂ କାରଣଂ ଇଟ୍ଠଂ ଫଲତି, ଇଟ୍ଠୱେପକ୍କଂ ୱା ଅନିଟ୍ଠଂ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଲକ୍ଖଣଧମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମତା ଅଧିପ୍ପେତା, ତତ୍ର ଚାୟଂ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି ୱିଚିତ୍ତରୂପତ୍ତା ତସ୍ସାତି । ତେନାହ ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚା’’ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ । ଠାନନ୍ତି ଅୱଟ୍ଠାନଂ । ତସ୍ମା ଠାନୱିରୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥିତାୱିରୁଦ୍ଧୋ । କେଚି ପନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଆଦୀନିଠାନାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ‘‘ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଠାନୱିରୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ନୟିଦଂ ଏକନ୍ତିକଂ ସିୟା । ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ହି ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ଜୱନଂ ଜୱନସ୍ସ, ନ ଚ ସିପ୍ପାଦୀନଂ ପଟିସନ୍ଧିଆଦିଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । କମ୍ମଂ ରୂପସ୍ସ ନମନରୁପ୍ପନୱିରୋଧା, ସାରମ୍ମଣାନାରମ୍ମଣାଦିୱିରୋଧା ଚ ସଭାୱୱିରୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୟୋ। ଖୀରାଦୀନି ଦଧିଆଦୀନଂ ମଧୁରମ୍ବିଲରସାଦିସଭାୱୱିରୋଧା । ଅୱିଜାନନକିଚ୍ଚୋ ଆଲୋକୋ ୱିଜାନନକିଚ୍ଚସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ। ଅମଦନକିଚ୍ଚା ଚ ଗୁଳାଦୟୋ ମଦନକିଚ୍ଚସ୍ସ ଆସୱସ୍ସ।
ଗୋଲୋମାୱିଲୋମାଦୀତିଆଦୀସୁ ଗୋଲୋମାୱିଲୋମାନି ଦୁବ୍ବାୟ, ଅୱୀତି ଚ ରତ୍ତା ଏଳକା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିସାଣଂ ସରସ୍ସ । ଦଧିତିଲପିଟ୍ଠଗୁଳାନି ଭୂତିଣକସ୍ସ । ସେୱାଲଂ ତଣ୍ଡୁଲେୟ୍ୟକସ୍ସ, ଖରୱଳୱା ଅସ୍ସତରସ୍ସାତି ଏୱମାଦି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତୋ । ୟସ୍ମା ୱିପାକା ଏୱ ନ, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖୱିପାକାୟପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଦୁକ୍ଖୱିପାକାନଂ ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତଦୱିପାକତ୍ତେପି ସାୱଜ୍ଜତାୟ ତଦୱିରୁଦ୍ଧାନଂ, ତଂସଦିସାନଞ୍ଚ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଇତରେସନ୍ତି ଏତସ୍ସ ପସଙ୍ଗସ୍ସ ନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚାୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚ, ସଦିସାସଦିସୋ ତଥା । ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ସିଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦିମାହ ।
୬୧୯.ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ ମରଣନ୍ତି ଚୁତିଂ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଇଧ ଚୁତି ନାମ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱାଦୀସୁ ରୂପାଦୀନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ମରଣସଞ୍ଞିତୋ ଚରିମୋ ଭେଦୋତି ୟାଥାୱତୋ ଅଜାନନ୍ତୋ । ସତ୍ତସ୍ସ ସତୋ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ । ଦେହନ୍ତରସଙ୍କମନଂ ଅଞ୍ଞେନ କାୟେନ ସମାଗମୋ ।
ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱୋତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱାଦୀସୁ ଖନ୍ଧାନଂ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତି । ନୱସରୀରପାତୁଭାୱୋତି ଇଧ ଜିଣ୍ଣସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପେ ପରଲୋକପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ନୱକାୟସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ । ୟଥେକେ ୱଦନ୍ତି –
‘‘ୱତ୍ଥାନି ଜିଣ୍ଣାନି ୟଥା ପହାୟ,
ନୱାନି ଗଣ୍ହାତି ନରୋ ପରାନି ।
ନିକ୍ଖିପ୍ପ ଦେହଂ ଇଧ ଜିଣ୍ଣମେୱଂ,
ଗଣ୍ହାତି ଅତ୍ତାଭିନୱଂ ସୁଖେସୀ’’ତି ॥
ଅୟଂ ସତ୍ତୋତି ଅୟମତ୍ତା, ୟୋ ସାମୀ, ନିୱାସୀ, କାରକୋ, ୱେଦକୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସତ୍ତୋମରତି, ସତ୍ତୋ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇସ୍ସରକୁତ୍ତବ୍ରହ୍ମକୁତ୍ତାଦିୱିକପ୍ପନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ସଭାୱଲକ୍ଖଣନ୍ତି’ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନାଦିଂ, କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଭାୱମେୱ ୱା । ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିଂ । ସଙ୍ଖାରେ ଅତ୍ତତୋ ଅତ୍ତନିୟତୋତି ରୂପାଦୀସୁ ଏକଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତତୋ, ତଦଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନିୟତୋ ।
ଅତ୍ତା ଜାନାତି ୱାତି ୱିକପ୍ପେତି କାପିଲାଦୟୋ ୱିୟ । ନ ଜାନାତି ୱାତି କାଣାଦାଜୀୱିକାଦୟୋ ୱିୟ । କାଣାଦୋପି ହି ଅତ୍ତା ସଭାୱେନ ନ ଜାନାତି । ୟଦା ବୁଦ୍ଧିଗୁଣେନ ସଂୟୁଜ୍ଜତି, ତଦା ଜାନାତୀତି ଇଚ୍ଛତି । ସୋ ଏୱ କରୋତି ଚ କାରେତି ଚାତି ୟୋ ପରତ୍ଥ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱତି, ସୋ ଏୱ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞଂ ସୟଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ କାରେତି, ନ ଅଞ୍ଞୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ସଣ୍ଠପେନ୍ତାତି ଦ୍ୱିଅଣୁକାଦିଉପ୍ପାଦନୱସେନ, ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଚ ସମ୍ପାଦେନ୍ତା । ସୋତି ଅତ୍ତସଞ୍ଞିତୋ ସତ୍ତୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନୋତି ଚକ୍ଖାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେନ ସଳାୟତନପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବଞ୍ହେତଂ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ କିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ୟାପାରଂ କତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ୱିମୁୟ୍ହତୀତି ଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜସୁତ୍ତାୱୁତାଭେଜ୍ଜମଣୀନଂ ୱିୟ ପୁବ୍ବାପରିୟୱୱତ୍ଥାନଂ ନିୟତି, ନିୟତିୟା, ନିୟତି ଏୱ ୱା ସଙ୍ଗତି ସମାଗମୋ ନିୟତିସଙ୍ଗତି, ତାୟ ଭାୱେସୁ ପରିଣତା ମନୁସ୍ସଦେୱୱିହଙ୍ଗାଦିଭାୱଂ ପତ୍ତା ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭାୱପରିଣତା। ନିୟତିୟା, ସଙ୍ଗତିୟା, ଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ସଭାୱେନ ଚ ପରିଣତା ନାନପ୍ପକାରତଂ ପତ୍ତା ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭାୱପରିଣତାତି ଚ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି ।
ଏତେହି ଚ ୱିକପ୍ପନେହି ଅୱିଜ୍ଜା ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତେ ପୁଞ୍ଞାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପୱତ୍ତେତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନ୍ଧୀକତୋ’’ତିଆଦି । ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ଉପସଙ୍କମତି ।
ଅପରିଣାୟକୋତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମ୍ପଟିପାଦକକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତରହିତୋ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣାୱସାନଂ ୱା ଞାଣଂ ସମୱିସମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସତ୍ତେ ନିବ୍ବାନଂ ନୟତୀତି ପରିଣାୟକଂ, ତେନ ରହିତୋ ଅପରିଣାୟକୋ । ଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱାତି ସପ୍ପୁରିସୂପସ୍ସୟେନ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସକଂ ସୁତ୍ତାଦିଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା, ମଗ୍ଗଞାଣେନେୱ ୱା ସବ୍ବଧମ୍ମପୱରଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା । ତଂଜାନନାୟତ୍ତଂ ପନ ସେସସଚ୍ଚତ୍ତୟାଭିସମୟଂ ସମାନକାଲମ୍ପି ତଂ ପୁରିମକାଲଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସତୀତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ସବ୍ବସୋ ଅୱିଜ୍ଜୂପସମା ଉପସନ୍ତୋ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟଂ ଠିତୋ ୟାୱ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁପତ୍ତି, ତାୱ ସତ୍ତାନଂ ହିତଚରିୟାୟ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସତି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରେହି ୱିହରିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାୱିଞ୍ଞାଣପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୨୦. ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ତଂ କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତମେୱ ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ‘‘ବାତ୍ତିଂସ ଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନି ସଙ୍ଗହିତାନୀ’’ତି ଆହ । ଧାତୁକଥାୟଂ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୟେ ଧମ୍ମା, ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସେନ ୟେ ଧମ୍ମା, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାୟ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମା କତିହି ଖନ୍ଧେହି…ପେ॰… ସଙ୍ଗହିତା ? ତେ ଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ, ଏକାଦସହି ଆୟତନେହି, ଏକାଦସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା । କତିହି ଅସଙ୍ଗହିତା ? ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି, ଏକେନାୟତନେନ, ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ଧାତୁ॰ ୪୬୬) ୱଚନତୋ ସବ୍ବୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନାପରିଗ୍ଗହୋ କତୋ । ୟଦି ହି ଏତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନା ସପ୍ପଦେସା ସିୟୁଂ, ‘‘ୱିପାକା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୩) ଇମସ୍ସ ୱିୟ ୱିସଜ୍ଜନଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଗହିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରୋ ଚ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟେ (ୱିଭ॰ ୨୪୩) ଚତୁଭୂମକକୁସଲସଙ୍ଖାରୋ, ଅକୁସଲସଙ୍ଖାରୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ଏସୋ ଏୱ ଧାତୁକଥାୟଂ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୱୋ ପନ ଧାତୁକଥାୟଂ କମ୍ମୂପପତ୍ତିଭୱୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନ ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟୱସେନ ଗହିତୋ, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘କମ୍ମଭୱୋ’’ତିଆଦିନା (ଧାତୁ॰ ୬୬) ନୟେନ ଭୱୋ ଉଦ୍ଧଟୋ ।
ଲୋକିୟୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ବାୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତୀ’’ତି । ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହୀତି ୟଥାଅଧିକତେହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରାନି ପନ ୱଟ୍ଟକଥାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଧାତୁକଥାୟଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧାତୁ॰ ୩୬୨) ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାନମ୍ପି ଗହଣଂ କତନ୍ତି ? ତଂ ୟଥାଧମ୍ମସାସନତ୍ତା ଅଭିଧମ୍ମଦେସନାୟ ୱିପାକତ୍ତିକେ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୩) ୱିୟ ଅନୱସେସୱିପାକଧମ୍ମସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନା ପନ ୟଥାନୁଲୋମଦେସନାତି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିୟୋ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାତି କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିକଥାୟଂ ଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନିୟେୱ ଗହିତାନି । ତେନେୱାହ ‘‘ୱଟ୍ଟକଥାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ଗହିତାନୀ’’ତି ।
ୟଥା କତଂ କମ୍ମଂ ଫଲଦାନେ ସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ତଥା କତଂ ‘‘ଉପଚିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱିପାକଦାନୟୋଗ୍ୟମେୱ ସଙ୍ଖାରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଉପଚିତକମ୍ମାଭାୱେ’’ତି ଆହ । ହେତୁ ନାମ ବ୍ୟତିରେକପ୍ପଧାନନ୍ତି ଅଭାୱ-ଗ୍ଗହଣଂ, ତେନ କମ୍ମେ ସତି ଭାୱତୋ, ଅସତି ଅଭାୱତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ୟଥା ପନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟତା ନ ସିଦ୍ଧା, ନ ଏୱଂ ୱିପାକଭାୱୋ । ସୋ ପନ ସିଦ୍ଧୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୱିପାକଂହେତ’’ନ୍ତି । ତେନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିପାକଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ସାଧେତି । ତସ୍ସ ପନ ସାଧନତ୍ଥଂ ‘‘ଉପଚିତକମ୍ମାଭାୱେ ୱିପାକାଭାୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ୱିପାକଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୟଦି କମ୍ମନିରପେକ୍ଖୋ ୱିପାକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଂ ଉପଗତାନଂ ଘାନାଦିୱିଞ୍ଞାଣାନି ମହାୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନୀତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଅନୋକାସେ ଠିତାନମ୍ପି । ୱିପାକାନୀତି ୱିଞ୍ଞାଣାପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ସବ୍ବୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଙ୍ଖାରା ବହୂ ଏକୂନତିଂସଚେତନାଭେଦତୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଚ ବହୂନି ବାତ୍ତିଂସୱିଧତ୍ତା, ନ ଚ ସବ୍ବତୋ ସବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘କତରସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା କତରୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚେ’’ତି । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । କାମଂ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେପି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୫୧ ଆଦୟୋ) ଇମାନି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ତଂ ପନ ଅତିସଂଖିତ୍ତଂ, ନ ଚ ତତ୍ଥ ନେସଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟତା ୱିଭାୱିତାତି ତଂ ପୱତ୍ତିୟଂ, ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଭୱାଦୀସୁ ପୱତ୍ତନାକାରୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୂମ୍ମଂ । ମହାୱିପାକାନୀତି ୱିଞ୍ଞାଣାପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ମହାୱିପାକାତି ପନ ପାଠେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
୬୨୧.ୟଂସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାତି ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ‘‘ୟଂ ୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଆମେଡିତଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା କାରଣଭାୱେ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସବ୍ଭାୱମତ୍ତଂ ପୱେଦିତଂ, ନ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଆହ। ବ୍ରହ୍ମାନମ୍ପି ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦିଆପାଥଗମନେ ଅକୁସଲୱିପାକଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ‘‘ଇମାନି ତେରସ…ପେ॰… ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱୋକାରୋ ୱିତ୍ଥାରୋ ଏତ୍ଥାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରୋ, ସୋ ଏୱ ଭୱୋ, ଏତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ। ହୋତି ହି ଭିନ୍ନାଧିକରଣାନମ୍ପି ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ ୟଥା ‘‘ଉରସିଲୋମୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତମାନେହି ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ୱୋକରୀୟତୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରୋ, ସୋ ଏୱ ଭୱୋତି ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ।
‘‘ପୱତ୍ତିୟଞ୍ଞେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନାୱସାନେ’’ତି ଇଦଂ ପଟିଘୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତାନନ୍ତରଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋତି କେଚି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ଇଟ୍ଠଂ ଚେ ଆରମ୍ମଣଂ, ସୋମନସ୍ସତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଜୱନେନ ତଦାରମ୍ମଣନିୟମେ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନନ୍ତରଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତାନେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅପରେ, ତଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତକୁସଲାକୁସଲଜୱନାନନ୍ତରମ୍ପି ସୋମନସ୍ସତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା । ଉପେକ୍ଖାସହଗତକିରିୟାଜୱନାନନ୍ତରମେୱ ହି ସୋମନସ୍ସତଦାରମ୍ମଣଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ୟସ୍ମା ପନ ତିହେତୁକଜୱନାୱସାନେ ଚ କଦାଚି ଅହେତୁକଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକଂ ଜୱନାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଦା ତତ୍ଥ ଏକମେୱ ତଦାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ସକିଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି । ଅପରେ ପନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଜୱନାରମ୍ମଣାନୁଭୱନକିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକେ ତଥା ଆସନ୍ନଭେଦେ ଆରମ୍ମଣେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ‘‘ସକିଂ ୱା’’ତି ଇଦଂ ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତାଦି ୱିୟ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁମେୱ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ‘‘ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୫୦) ଏତ୍ଥ ହି ୱା-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଭାୱା ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତେନ ଦିରତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ନିରନ୍ତରଂ ତିରତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱା’’ତି ଇଧ ପନ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସକିଂ ଏୱ ଚ କଦାଚି ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସକିଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱ ହି ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ସକିଂ ତଦାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱିଚାରେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଗଣନାୟଂ ପନ ସବ୍ବଦ୍ୱାରେସୁ ତଦାରମ୍ମଣେ ଦ୍ୱେ ଏୱ ଚିତ୍ତୱାରା ଆଗତା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଗଣନାୟନ୍ତି ୱିପାକକଥାୟଂ ବଲୱରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଗଣନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱେୱ ତଦାରମ୍ମଣୁପ୍ପତ୍ତିୱାରା ୱୁତ୍ତା। ତଦେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ଇଧାପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତଦାରମ୍ମଣେ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୱାରା ଆଗତା’’ତି । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅନିୟତାରମ୍ମଣଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭) ଦ୍ୱାରଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଏୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନନ୍ତରଂ ପରତୋ ୱୁତ୍ତସହେତୁକୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସଦିସସଂୱଣ୍ଣନଂ କାତୁକାମତାଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅହେତୁକଦ୍ୱୟାଦୀନଞ୍ହି ଭୱଙ୍ଗଭୂତାନଂ ସୟମେୱ ଦ୍ୱାରତ୍ତା, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଭୂତାନଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେନ, ଅଞ୍ଞେନ ଚ ଦ୍ୱାରେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ନିୟତଂ, ଅନିୟତଂ ୱା ଦ୍ୱାରଂ ଏତେସନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।
ଅହେତୁକଦ୍ୱୟସ୍ସ ପନ ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ଲବ୍ଭତି, ତଞ୍ଚ ଅନିୟତନ୍ତି ତମ୍ପି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଅନିୟତଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ତେନେୱ ଚେତ୍ଥ ମହାୱିପାକାନମ୍ପି ତଦାରମ୍ମଣଭୂତାନଂ ଦ୍ୱାରଂ ଲବ୍ଭତୀତି ତତ୍ଥାପି ଦ୍ୱାରଗ୍ଗହଣଂ କତଂ ।
ଏକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତୋ ରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ରୂପାୱଚରାନଂ ନିୟତାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା । ଇତରାନି ଆରୁପ୍ପୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନି । ନିୟତଂ ଅୱତ୍ଥୁକାନୀତି ନିୟତାୱତ୍ଥୁକାନି। କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସାଦୀସୁୟେୱ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତନତୋ ନିୟତାରମ୍ମଣାନି । ତତ୍ରାତି ପୱତ୍ତିୟଂ । ଅସ୍ସାତି ବାତ୍ତିଂସୱିଧସ୍ସ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ତେ ତେ ସଙ୍ଖାରାତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିସଙ୍ଖାରା । କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନାତି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ । ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନାତି ପକତୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ।
୬୨୨. ଏୱଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୁରୂପାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟାତି ଅନୁରୂପେନ ପଟିସନ୍ଧିକିଚ୍ଚେନ । ତଂ ପନ ଅନୁରୂପତଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି । ଭୱନ୍ତରେନ ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ସନ୍ଧାନଂ ଇଧ ପଟିସନ୍ଧୀତି ତଂ ଅଚିତ୍ତକମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱାତି କତ୍ୱା ‘‘କତି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱାପି ‘‘କତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛା କତା । ‘‘କେନ କତ୍ଥା’’ତି କେନ ଚିତ୍ତେନ କସ୍ମିଂ ଭୱେ ।
ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଏକୂନୱୀସତିୟା ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେସୁ । କୁସଲୱିପାକାୟ ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନତ୍ଥି ଦେୱେସୁ ଅହେତୁକା ପଟିସନ୍ଧୀତି ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ’’ତି ୱିସେସନଂ । ନପୁଂସକାଦୀନନ୍ତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ମମ୍ମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । କେଚି ପନ ଏକଚ୍ଚେ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକା ଅୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟା ହୁତ୍ୱା ଥୋକଂ ୱିଚାରଣପକତିକାପି ହୋନ୍ତିୟେୱ, ତସ୍ମା ତାଦିସାନମ୍ପି ଇଧ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହୋତି ୱଦନ୍ତି । ସଙ୍ଖେପତୋତି ସମାସତୋ, ଅସୁକାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଅସୁକଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସେସାନନ୍ତି ରୂପାୱଚରା ପଞ୍ଚ, ପଠମତତିୟାରୁପ୍ପା ଦ୍ୱେତି ଇମାସଂ ୱୁତ୍ତାୱସେସାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧୀନଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି ପଟିସନ୍ଧିଆରମ୍ମଣେ ଏୱ ପୱତ୍ତନତୋ । ଦ୍ୱୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୂତି ଅତୀତନୱତ୍ତବ୍ବୱସେନ ଦ୍ୱୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ।
୬୨୩.ତାନୀତି ପୁବ୍ବେ କତାନି କମ୍ମାନି । ଅସ୍ସାତି ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଓଲମ୍ବନ୍ତୀତି ସାୟନ୍ହେ ମହନ୍ତାନଂ ପବ୍ବତକୂଟାନଂ ଛାୟା ୱିୟ ଭୂମିୟଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଅୱଲମ୍ବନ୍ତି ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେତି ତସ୍ମିଂ ଚୁତିଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧମତ୍ତେ ତସ୍ସ ନିରୋଧସମନନ୍ତରମେୱ । ତଦେୱାତି ତଂୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଜୱନୱୀଥିୟା ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦୀସୁ କିଲେସେସୁ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେସ୍ୱେୱ କମ୍ମାଦିନୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ତଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଭୱନ୍ତରନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରତା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସବଲୱିନାମିତ’’ନ୍ତି । ସନ୍ତାନେ ହି ୱିନାମିତେ ତଦେକଦେସଭୂତଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱିନାମିତମେୱ ହୋତି, ନ ଚ ଏକଦେସୱିନାମିତଭାୱେନ ୱିନା ସନ୍ତାନସ୍ସ ୱିନାମିତତା ଅତ୍ଥୀତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ପନ ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧିନିନ୍ନାୟ ଚୁତିୟା ପୁରିମଜୱନାନି ଅକୁସଲାନି, ଇତରାୟ ଚ କୁସଲାନୀତି ନିଚ୍ଛିନନ୍ତି । ‘‘ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦଗଧିତଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସାଦଗଧିତଂ ୱା, ତସ୍ମିଂ ଚେ ସମୟେ କାଲଂ କରୋତି, ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗତିଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୫) ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅକୁସଲଂ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ, କୁସଲଞ୍ଚ ସୁଗତିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି । ଅରହତୋ ପନ ସବ୍ବସୋ କିଲେସାନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧସବ୍ବଭୱୁସ୍ସୁକ୍କତାୟ କମ୍ମାଦିନିମିତ୍ତଂ ନ ଉପଟ୍ଠହତି, ତତୋ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଅଲଦ୍ଧସହାୟତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଂ ନ ଜନେତି ।
ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରକମ୍ମୱସେନାତି ପାପକମ୍ମୱସେନ, ତଦୁପଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ନରକାଦୀସୁ ଅଗ୍ଗିଜାଲୱଣ୍ଣାଦିକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତଂସଦିସତାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସୋ ଏୱ ନିରୟଗ୍ଗିୱଣ୍ଣାଦି ତଦା ତସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିଜାଲୱଣ୍ଣାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେତ୍ତରଣୀସିମ୍ବଲିଅସିପତ୍ତୱନାଦିୱଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନରକାଦୀସୂତି ପନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପେତତିରଚ୍ଛାନାନଂ ନିବଦ୍ଧସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନପରିୟାପନ୍ନୱଣ୍ଣଂ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତୀତି କମ୍ମବଲେନ ଉପଟ୍ଠାପିତୱଣ୍ଣାୟତନଂ ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିୟ ଚ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ଗୋଚରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏକଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ, ପଞ୍ଚ ଜୱନାନି, ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣାନୀତି ତୀଣି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ।
ରାଗାଦିହେତୁଭୂତଂ ହୀନମାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ଅନିଟ୍ଠମାରମ୍ମଣମାହ । ତମ୍ପି ହି ସଙ୍କପ୍ପନୱସେନ ରାଗସ୍ସାପି ହେତୁ ହୋତୀତି । ଅକୁସଲୱିପାକଜନକକମ୍ମସହଜାତାନଂ ୱା ତଂସଦିସାସନ୍ନଚୁତିଜୱନଚେତନାସହଜାତାନଞ୍ଚ ରାଗାଦୀନଂ ହେତୁଭାୱୋ ଏୱ ହୀନତା । ତଞ୍ହି ପଚ୍ଛାନୁତାପଜନକକମ୍ମାନମାରମ୍ମଣଂ କମ୍ମୱସେନ ଅନିଟ୍ଠଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞଥା ଚ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅକୁସଲକମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ହି ଅକୁସଲୱିପାକୋ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣୋ ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀତି ।
ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଆସନ୍ନକତକମ୍ମାରମ୍ମଣସନ୍ତତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂସଦିସଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ତଦେୱ ପଟିସନ୍ଧିଆରମ୍ମଣୂପଟ୍ଠାପକଂ, ତଦେୱ ଚ ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପଚାରଭୂତାନି ୱିୟ, ଏତସ୍ମିଂ ତୟା ପୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତାନି ୱିୟ ଚ ପୱତ୍ତାନି ଚୁତିଆସନ୍ନାନି ଜୱନାନି ପଟିସନ୍ଧିଜନକାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ‘‘କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା ଚ ତଂସମାନୱୀଥିୟଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତମାନାନି କଥଂ କତୂପଚିତାନି ସିୟୁଂ ? ତଦା ନ ଅସ୍ସାଦିତାନି । ନ ଚ ଲୋକିୟାନି ଲୋକୁତ୍ତରାନି ୱିୟ ସମାନୱୀଥିଫଲାନି ହୋନ୍ତି । ‘‘ପୁବ୍ବେ ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି ପାପକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ, ପଚ୍ଛା ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି ପାପକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ, ମରଣକାଲେ ୱାସ୍ସ ହୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସମତ୍ତା ହୋତି ସମାଦିନ୍ନା । ତେନ ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୩) ସୁତ୍ତେ ମରଣକାଲେ ସମତ୍ତାୟ ସମାଦିନ୍ନାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ସହଜାତଚେତନାୟ ପଟିସନ୍ଧିଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ଦୁବ୍ବଲେହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନେହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ୱା ସମତ୍ତା ହୋତି ସମାଦିନ୍ନା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ହେତଂ କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମପଟିୱିଜାନନାଦିଚୱନପରିୟୋସାନଂ କିଚ୍ଚଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତେନେୱ ହୋତି, ନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକେନାତି ସବ୍ବସ୍ସପେତସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ କରଣେ ସହଜୱନକାନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬୬) ।
ତତ୍ଥ ହି ନ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏକମ୍ପି କୁସଲଂ ୱା ଅକୁସଲଂ ୱା ନ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେସଂ ପଟିୱିଭାୱନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅନ୍ୱେତି, ତେସଂ ସା ପୱତ୍ତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମସମାଦାନଞ୍ଚ ତାଦିସମେୱାତି । ତଦାରମ୍ମଣାନନ୍ତରଂ ପନ ଚୱନଂ, ତଦନନ୍ତରା ଚ ଉପପତ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରିକା ଏୱ ହୋତି, ନ ସହଜୱନକୱୀଥିଚିତ୍ତପରିୟାପନ୍ନାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଇଧ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକତଦାରମ୍ମଣାନନ୍ତରା ଚୁତି, ତଦନନ୍ତରା ପଟିସନ୍ଧି ଚ ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅୱସେସପଞ୍ଚଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ରୂପାଦିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି, ଅୱସେସଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୬୨୪.କଣ୍ହପକ୍ଖେ ସୁକ୍କପକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ପୁବ୍ବେ ‘‘ପାପକମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କଣ୍ହପକ୍ଖେ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା’’ତି ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ, ନରକାଦୀସୁ ଅଗ୍ଗିଜାଲୱଣ୍ଣାଦିକଂ ଦୁଗ୍ଗତିନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ କଣ୍ହପକ୍ଖେ ‘‘ସୁଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ, ମନୁସ୍ସଲୋକେ ରତ୍ତକମ୍ବଲସଦିସମାତୁକୁଚ୍ଛିୱଣ୍ଣସଙ୍ଖାତଂ, ଦେୱଲୋକେ ୱା ଉୟ୍ୟାନୱିମାନକପ୍ପରୁକ୍ଖାଦିୱଣ୍ଣସଙ୍ଖାତଂ ସୁଗତିନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସୁକ୍କପକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସଂ ସବ୍ବଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୟାତି କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତୱସେନ ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ, ମାତୁକୁଚ୍ଛିୱଣ୍ଣାଦିସୁଗତିନିମିତ୍ତୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୟ ।
୬୨୫.ତଞ୍ଚ ଖୋତି ୟଦେତଂ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା’’ତି ଅନିୟମନଂ କତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ । କମ୍ମନିମିତ୍ତମେୱ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି ଏକନ୍ତତୋ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମାରମ୍ମଣତାୟ ମହଗ୍ଗତୱିପାକସ୍ସ । ସୁଦ୍ଧାୟ ୱାତି ମହଗ୍ଗତକମ୍ମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ଜୱନୱୀଥିୟା, ତଦାରମ୍ମଣରହିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ସା ପନ ଜୱନୱୀଥି ମହଗ୍ଗତୱିପାକସ୍ସ ଉପଚାରୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କେଚି ପନ ତଞ୍ଚ ୱୀଥିଂ ମହଗ୍ଗତାୱସାନଂ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା ୱା’’ତି ଇଦଂ ରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧିଂ, ଆରୁପ୍ପେସୁ ଚ ପଠମଂ, ତତିୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥା ପନ ଅତୀତାରମ୍ମଣୱଚନେନେୱ ଗହିତା ।
ମାତୁକୁଚ୍ଛିୱଣ୍ଣସଙ୍ଖାତନ୍ତିଆଦିନା ୱଣ୍ଣୋ ଏୱ ଗତିନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଆଗତୋ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦୋ ତାୱ ଅନୁପାଦିନ୍ନଭାୱେନ ସୁଗତିପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଗତିନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ନାଗତୋତି ୟୁତ୍ତମେତଂ, ଗନ୍ଧାଦୀନଂ ପନ ଅନାଗମନେ କାରଣଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।
ଅୟଂ ତାତ ତୱତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧପୂଜା କରୀୟତୀତିଆଦୀସୁ ପୁବ୍ବଚେତନାୱସେନ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତି । ସବ୍ବନ୍ତିମଜୱନେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସାପୀତି ୱଦନ୍ତି ।
୬୨୬.‘‘ଏତେନାନୁସାରେନ ଆରୁପ୍ପଚୁତିୟାପି ଅନନ୍ତରା ପଟିସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ‘‘ପଥୱୀକସିଣଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧମହଗ୍ଗତସ୍ସ ସୁଗତିୟଂ ଠିତସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦିକେ ଏୱ ନୟେ ଅୟମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧି ଅୱରୁଦ୍ଧାତି ? ନ, ତତ୍ଥ ରୂପାୱଚରଚୁତିଅନନ୍ତରାୟ ଏୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ପଥୱୀକସିଣାଦିକଂ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତଂ ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ତେନ ୱଚନେନ ରୂପାୱଚରଚୁତିୟା ଏୱ ଅନନ୍ତରା ପଟିସନ୍ଧି ୱୁତ୍ତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅଥାପି ୟଥାସମ୍ଭୱୟୋଜନାୟ ଅୟମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧି ତତ୍ଥେୱ ଅୱରୁଦ୍ଧା, ଅରୂପାୱଚରଚୁତିଅନନ୍ତରା ପନ ରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥି । ଅରୂପାୱଚରେ ଚ ଉପରୂପରି ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥୀତି ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପଚୁତିୟା ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧି ନତ୍ଥି । ତେନ ତତୋ ତତ୍ଥେୱ ଅତୀତାରମ୍ମଣା, କାମାୱଚରେ ଚ ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି । ଇତରାହି ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅତୀତନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା ଆରୁପ୍ପପଟିସନ୍ଧି, ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ଚ କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧି ୟୋଜେତବ୍ବାତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ କତଂ ।
୬୨୭. ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଏକୱିଧାୟ କାମାୱଚରସୁଗତିଚୁତିୟା ଦୁୱିଧା ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି, ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ଦୁୱିଧା ସୁଗତିପଟିସନ୍ଧି, କାମାୱଚରସୁଗତିଚୁତିୟା ଦ୍ୱିଏକଦ୍ୱିପ୍ପକାରାନଂ କାମରୂପାରୂପାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା ସୁଗତିପଟିସନ୍ଧି, ରୂପାୱଚରଚୁତିୟା ତଥେୱ ପଞ୍ଚୱିଧା, ଦୁୱିଧାୟ ଆରୁପ୍ପଚୁତିୟା ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କାମାରୁପ୍ପାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧା ଚ ପଟିସନ୍ଧି ଦସ୍ସିତା । ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ପନ ଏକୱିଧାୟ ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି ଦୁୱିଧା ନ ଦସ୍ସିତା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ୱୁତ୍ତା ପନ –
ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚାଥ ପଞ୍ଚଟ୍ଠ, ଦ୍ୱେ ଭୱାଲମ୍ବଭେଦତୋ ।
ଚୁତିୟା ତାଦିସାୟେତା, ଚତୁୱୀସତି ସନ୍ଧିୟୋ ॥ (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨୨୭) ।
୬୨୮. ‘‘କାମାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତପ୍ପକାରୋତି ଉପନିସ୍ସୟଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ରୂପେନ ସହପୱତ୍ତିୟେୱେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତେନ ମିସ୍ସିତା, ତଦଭାୱୋ ଅମିସ୍ସିତା। ୟୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ଏକଜାତିସମନ୍ୱୟେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମିସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀତି ୟୋନିୟୋ। ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବା ପାପୁଣିତବ୍ବାତି ଗତିୟୋ। ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ଠିତି, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତି ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି। ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀତିଆଦିଆୱାସୋ ଏୱ ସତ୍ତେହି ଆୱସିତବ୍ବତୋ ସତ୍ତାୱାସୋ। ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାୱାସସ୍ସ ଇଧ ଅସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ସତ୍ତାୱାସୱସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୨୯.ଅଞ୍ଞତ୍ର ଜାତିପଣ୍ଡକପଟିସନ୍ଧିୟାତି ଏତ୍ଥ ପଠମକପ୍ପିକପଟିସନ୍ଧିୟାପୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସାପି ହି ଭାୱେନ ୱିନାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।
ଓମତୋତି ଅୱମତୋ, ଅୱକଂସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଦିନାତି ‘‘ମିସ୍ସଂ ଅମିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଦୁକେ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତେନ ମିସ୍ସୱିଞ୍ଞାଣେନ । ଓମତୋ ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଦସକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଅନେକେ କଲାପା ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱେପି ହି ଅନେକଗାୱୁତପ୍ପମାଣେନ ଅନେକେ କଲାପା ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତିଂସତୋ ଅଧିକାନେୱ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି । ତଦହୁଜାତଏଳକସ୍ସ ଲୋମଂ ଜାତିଉଣ୍ଣାତି କେଚି । ହିମୱନ୍ତପ୍ପଦେସେ ଜାତିମନ୍ତଏଳକଲୋମଂ ଜାତିଉଣ୍ଣାତି ଅପରେ । ଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଗହିତଏଳକଲୋମଂ ଜାତିଉଣ୍ଣାତି ଅଞ୍ଞେ । ଇମାସୁ ଗତୀସୁ ଇମା ୟୋନିୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଇମାସୁ ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୟୋନୀନଂ ଗତିୱସେନ ସମ୍ଭୱଭେଦୋ।
୬୩୦.ଭୁମ୍ମୱଜ୍ଜେସୂତି ଭୁମ୍ମଦେୱାନଂ ୱଜ୍ଜନଂ ୟୋନିୱିଭାଗଂ ପତି ତେସଂ ମନୁସ୍ସସଦିସତ୍ତା । ୟୋନିୟୋତିସ୍ସୋ ପୁରିମିକା ନ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋନିତ୍ତୟପଟିକ୍ଖେପେନ ପଚ୍ଛିମା ୟୋନି ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱ ହୋତି । ଗତିତ୍ତୟେତି ମନୁସ୍ସପେତତିରଚ୍ଛାନସଞ୍ଞିତେ ଗତିତ୍ତୟେ । ତଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଅନାମଟ୍ଠଂ ।
ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚ-ସଦ୍ଦେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନ ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକପେତେସୁ ପୁରିମିକା ତିସ୍ସୋ ୟୋନିୟୋ ନ ସନ୍ତୀତି ? ଅସମ୍ଭୱତୋ । ତାସଞ୍ହି ନିଚ୍ଚାତୁରଭାୱତୋ କାମସେୱା ନତ୍ଥୀତି ନ ତା ଅଣ୍ଡଜାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । କୁଚ୍ଛିୟଂ ତାସଂ ଗବ୍ଭୋ ନାୱତିଟ୍ଠତି ଜାଲସବ୍ଭାୱତୋତି କେଚି । ଅଗ୍ଗିଜାଲାୟ ସନ୍ତପ୍ପମାନସରୀରା ଏତା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ଅଲ୍ଲଟ୍ଠାନେସୁ, ପୁପ୍ଫାଦୀସୁ ଚ ସମ୍ଭୱାଭାୱତୋ ସଂସେଦଜତାପି ତାସଂ ନତ୍ଥେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଓପପାତିକା ଏୱ ହି ତେ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।
ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେସୁ ତାୱ ଓପପାତିକୟୋନିକେସୂତି ଓପପାତିକୟୋନିକେହି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେ ନିଦ୍ଧାରେତି । ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେସୂତି ହି ଅଧିକରଣେ ଭୁମ୍ମଂ, ଓପପାତିକେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ । ତେନ ‘‘ଓପପାତିକୟୋନିକେସୂ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତରାସିତୋ ‘‘ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେସୂ’’ତି ୱିସେସେନ ତଦେକଦେସଂ ନିଦ୍ଧାରେତି । ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ, ଜୀୱିତନୱକସ୍ସ ଚାତି ଏତ୍ଥ କେଚି ‘‘ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁସତ୍ତକାନଂ, ଜୀୱିତଛକ୍କସ୍ସ ଚାତି ଚତୁନ୍ନଂ କଲାପାନଂ ୱସେନ ରୂପଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହ ସତ୍ତୱୀସତି ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧରସାହାରାନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା’’ତି କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ସମତ୍ଥେନ୍ତା ‘‘ପାଳିୟଞ୍ହି ‘ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୧୫-୧୦୧୬) ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ‘ରୂପଧାତୁୟା ଛ ଆୟତନାନି, ନୱ ଧାତୁୟୋ’ତି ସବ୍ବସଙ୍ଗହକୱସେନ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନାୟତନଧାତୁୟୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚ ଘାନାୟତନାଦୀନଂ ୱିୟ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ‘ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା । ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧାୟତନନ୍ତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’ତିଆଦିନା (କଥା॰ ୫୨୦) । ନ ଚ ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନାନଂ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ୱିୟ ଅଗନ୍ଧରସାୟତନାନଂ ଗନ୍ଧରସାନଂ ତତ୍ଥ ଭାୱୋ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଫୁସିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ପଥୱୀଆଦିସଭାୱସ୍ସ ୱିୟ ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ଧରସସଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱା । ୟଦି ଚ ଘାନସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ କାରଣଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ‘ଆୟତନାନୀ’ତି ତେ ନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ଧାତୁସଦ୍ଦୋ ପନ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱୱାଚକୋତି ‘ଗନ୍ଧଧାତୁ ରସଧାତୂ’ତି ଅୱଚନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥି, ଧମ୍ମଭାୱୋ ଚ ତେସଂ ଏକନ୍ତେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ସଭାୱଧାରଣାଦିଲକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱା । ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଆୟତନଭାୱୋ ଏକନ୍ତିକୋ ୟମକେ ୱୁତ୍ତୋ ‘ଧମ୍ମୋ ଆୟତନନ୍ତି ? ଆମନ୍ତା’ତି (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୧୩) । ତସ୍ମା ତେସଂ ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱାଭାୱେପି କୋଚି ଆୟତନଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଦି ଚ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞୋ ପଥୱୀଆଦିଭାୱୋ ୱିୟ ଗନ୍ଧରସଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞୋ ତେସଂ କୋଚି ସଭାୱୋ ସିୟା, ତେସଂ ଧମ୍ମାୟତନସଙ୍ଗହୋ । ଗନ୍ଧରସଭାୱେ ପନ ଆୟତନଭାୱେ ଚ ସତି ‘ଗନ୍ଧୋ ଚ ସୋ ଆୟତନଞ୍ଚ ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ରସୋ ଚ ସୋ ଆୟତନଞ୍ଚ ରସାୟତନ’ନ୍ତି ଇଦମାପନ୍ନମେୱାତି ଗନ୍ଧରସାୟତନଭାୱୋ ଚ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ‘ତୟୋ ଆହାରା’ତି ଚ ୱଚନତୋ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମା ୟଥା ପାଳିୟା ଅୱିରୋଧୋ ହୋତି, ତଥା ରୂପଗଣନା କାତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ଧମ୍ମତା ନ ୱିଲୋମିତା ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ରୂପାୱଚରସତ୍ତାନଂ ଘାନଜିୱ୍ହାୟତନାଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାପି ଗନ୍ଧରସା ଆୟତନକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ତେ ଅନାମସିତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୧୫), ‘‘ଛ ଆୟତନାନୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୯୨) ଚ ଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ତୟୋ ଆହାରା’’ତି ଚ ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପସମୁଟ୍ଠାପନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆହାରକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣତୋ, ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଗନ୍ଧରସାନଂ, ଓଜାୟ ଚ ଅଭାୱତୋ । ଇତି ୱିସୟିନୋ, କିଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ଅଭାୱେନ ୱିସୟୋ, କିଚ୍ଚୱା ଚ ଧମ୍ମୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଭୱେ ୱିସୟୀ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ତଂହେତୁକୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିସୟସ୍ସ ଆୟତନଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସାପି ଅୱଚନଂ ୟଥା ତତ୍ଥେୱ ରୂପଭୱେ ପଥୱୀତେଜୋୱାୟୋଧାତୂନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଭାୱେନ । ୟସ୍ସ ପନ ୟତ୍ଥ ୱଚନଂ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱିସୟୀସବ୍ଭାୱହେତୁକୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆୟତନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ୟଥା ତତ୍ଥେୱ ରୂପାୟତନସ୍ସ ।
ୟଦି ୱିସୟୀସବ୍ଭାୱହେତୁକୋ ୱିସୟସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆୟତନଭାୱୋ, କଥମସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଞ୍ହି ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନତ୍ଥି, ଅଚକ୍ଖାୟତନଭାୱେନ ଚ ନେସଂ ରୂପାୟତନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟୋତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ରୂପଧାତୁୟଂ ସଞ୍ଞୀନଂ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅୱଚନଂ, ତେନ ରୂପାୟତନସ୍ସାପି ଅୱଚନନ୍ତି ଅସଞ୍ଞୀନଂ ଏକଂ ଆୟତନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥାସକଞ୍ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରଭାୱାପେକ୍ଖାୟ ୟେସଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆୟତନଭାୱୋ ଅତ୍ଥି, ତେସୁ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନେସୁ ତଦଭାୱତୋ ରୂପଧାତୁୟଂ ସଞ୍ଞୀନଂ ଗନ୍ଧାଦିକେ ୱିସୁଂ ଆୟତନଭାୱେନ ଅୱତ୍ୱା ଧମ୍ମସଭାୱାନତିୱତ୍ତନତୋ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ୱିସୟଭାୱୂପଗମନତୋ ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତୋଗଧେ କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୧୦୧୫) ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଦତ୍ଥଞ୍ହି ‘‘ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ନାମକରଣଂ, ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକାନି ୱା ତାନି କତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟେନ ଚ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅସଞ୍ଞୀନଂ ରୂପାୟତନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନ ସଞ୍ଞୀନମ୍ପି ଗନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଦେୱାନଂ ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୧୭) ୱୁତ୍ତଂ । ଅସତିପି ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ରୂପସ୍ସ ୱଣ୍ଣାୟତନସଭାୱାତିକ୍କମୋ ନତ୍ଥେୱାତି ତଂ ରୂପାୟତନନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିନା ଚ ନୟଦସ୍ସନେନ ଗନ୍ଧାଦୀନି ତୀଣି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଞ୍ଞୀନଂ ଅଟ୍ଠ ଆୟତନାନି, ଅସଞ୍ଞୀନଂ ପଞ୍ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ରୂପଲୋକେ ଫୁସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱଚୀଘୋସୋ ଏୱ ନ ସିୟା । ନ ହି ପଟିଘଟ୍ଟନାନିଘଂସମନ୍ତରେନ ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ଫୁସନସଭାୱାନଂ କତ୍ଥଚି ଅଫୁସନଭାୱତା ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ଭୂତତ୍ତୟସ୍ସ ଅଭାୱେ ରୂପଭୱେ ରୂପାୟତନାଦୀନମ୍ପି ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନ ସିୟା । ତସ୍ମା ଫୁସିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟପି ପଥୱୀଆଦୀନଂ ତତ୍ଥ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟାଭାୱେନ ତେସଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଭାୱୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ରୂପଧାତୁୟଂ ତେସଂ ସପ୍ପଟିଘୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ମହାଭୂତା’’ତିଆଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୨୨.୨୦) ।
ପଟିଘୋ ଚ ନାମ ଭୂତତ୍ତୟସ୍ସ କାୟପ୍ପସାଦଂ ପତି ତନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତଘଟ୍ଟନାଦ୍ୱାରେନ ଅଭିମୁଖଭାୱୋ, ଇଧ ପନ ତଂସଭାୱତା । ସୋ ଚ ଫୁସିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସଭାୱସ୍ସ ଘଟ୍ଟନାୟ ଅଭାୱତୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ତତ୍ଥ ଅସତିପି ୱିସୟିନି ରୂପାୟତନଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ଦେସନା ପୱତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନସ୍ସେୱ ୱଚନଂ କଦାଚି ଅଞ୍ଞଭୂମିକାନଂ ପସାଦସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ, ନ ପନ ଇତରେସଂ ଅଭାୱତୋ, ନାପି ପରିୟାୟେନପି ଆୟତନଭାୱାଭାୱତୋ । ଅସଞ୍ଞୀନଞ୍ହି ରୂପାୟତନଂ ସମାନତଲୱାସୀନଂ ୱେହପ୍ଫଲାନଂ, ଉପରିଭୂମିକାନଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ପସାଦସ୍ସ ୱିସୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ପନ ଗନ୍ଧରସାତି ତେସଂୟେୱ ତତ୍ଥ ଅୱଚନଂ ୟୁତ୍ତଂ । କଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିସେଧୋ କତୋ ।
ୟଦିପି ଚେତଂ ୱଚନଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅଭାୱୱିଭାୱନଂ ନ ହୋତି, ଅତ୍ଥିଭାୱଦୀପନମ୍ପି ପନ ଅଞ୍ଞୱଚନଂ ନତ୍ଥେୱାତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ତତ୍ଥ ନେସଂ ଅତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ପାଳିୟା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ପାଳି ୱିୟ ପମାଣଭୂତଂ ଅଗରହିତାୟ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ୟାୱଜ୍ଜତନା ଆଗତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟଂ ପାଳିୟା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ, ତଂ ପମାଣଂ, ଇଦଂ ପନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ନୟିଦମେୱଂ, ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତଥା ପଟିପାଦିତତ୍ତା । ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଆୟତନାନଂ, ତନ୍ନିସ୍ସୟାନଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭଗୱତୋ ଧାତୁଦେସନାତି ଆୟତନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନଂୟେୱ ଧାତୁଭାୱଦୀପନତୋ ଧାତୁଭାୱସ୍ସାପି ତେସଂ ଅୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱ । ତସ୍ମା ୟଥା ପାଳିୟା ଅୱିରୋଧୋ ହୋତି, ତଥା ଚକ୍ଖୁଦସକାଦିୱସେନ ଇଧ ରୂପଗଣନା କତାତି ନ ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମତାୱିଲୋମନାସଙ୍କାୟ ଓକାସୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଞ୍ଞେସୁ ସଂସେଦଜଓପପାତିକୟୋନିକେସୂତି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେ ପନ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସୁ ଓପପାତିକେସୁ, ସଂସେଦଜେସୁ ଚାତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଓପପାତିକୱିସେସନଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଗ୍ଗହଣଂ, ନ ସଂସେଦଜୱିସେସନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସତି ହି ସମ୍ଭୱେ, ବ୍ୟଭିଚାରେ ଚ ୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବତା ହୋତି । କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ସବ୍ବକାଲଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ସନ୍ତତିୟା ରୂପାନଂ ଲବ୍ଭନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତାନି ଚ ନିଚ୍ଚଂ ଦେୱେସୂ’’ତି । ନ ହି ତେ କଦାଚିପି ୱିକଲିନ୍ଦ୍ରିୟା, ଅଭାୱକା ଚ ହୋନ୍ତୀତି । ଚକ୍ଖୁ ନେସଂ ଦସନ୍ନଂ ପୂରଣୋତି କତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁଦସକୋ ନାମ, ଅସାଧାରଣେନ ୱା ଚକ୍ଖୁନା ଲକ୍ଖିତୋ ଦସକୋ ଚକ୍ଖୁଦସକୋ । ଏୱଂ ସେସାତି ୟଥା ଚକ୍ଖୁଦସକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସେସାପି ଦସକା ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସଂସେଦଜୂପପାତୟୋନୀସୁ, ଅୱକଂସତୋ ତିଂସା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଅୱକଂସତୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ, ତଂ ପନେତଂ ପାଳିୟା ନ ସମେତି । ନ ହି ପାଳିୟଂ କାମାୱଚରାନଂ ସଂସେଦଜୋପପାତିକାନଂ ଅଘାନକାନଂ ଉପପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ହି ‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, କସ୍ସଚି ଦସାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ସତ୍ତାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୦୦୭) । ୟଦି ହି ଅଘାନକସ୍ସାପି ଉପପତ୍ତି ସିୟା, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ଚ ‘‘ନୱାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି, ନ ଚ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେତି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ । ଏକାଦସାତି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନୱଜ୍ଜାନି ଏକାଦସ ଆୟତନାନି । କସ୍ସଚି ଦସାୟତନାନୀତି ଅନ୍ଧସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନୱଜ୍ଜାନି । ଅପରାନି ଦସାୟତନାନୀତି ବଧିରସ୍ସ ସୋତାୟତନୱଜ୍ଜାନି । ନୱାୟତନାନୀତି ଅନ୍ଧବଧିରସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସୋତାୟତନୱଜ୍ଜାନି । ସତ୍ତାୟତନାନୀତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ରୂପଗନ୍ଧରସକାୟଫୋଟ୍ଠବ୍ବମନୋଧମ୍ମାୟତନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନୱିକଲୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠେୱାୟତନାନି ସିୟୁଂ, ନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ନତ୍ଥେୱ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନୱିକଲୋ । ସତି ଚ ଅଘାନକୂପପତ୍ତିୟଂ ପୁନପି ‘‘କସ୍ସଚି ଅପରାନିପି ଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ୟଥା ଅନ୍ଧବଧିରସ୍ସ ୱସେନ ‘‘କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଏକୱାରଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅନ୍ଧାଘାନକସ୍ସ, ବଧିରାଘାନକସ୍ସ ଚ ୱସେନ ‘‘କସ୍ସଚି ଅପରାନି ନୱାୟତନାନି, କସ୍ସଚି ଅପରାନିପି ନୱାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଧାତୁପାତୁଭାୱାଦିପଞ୍ହାନିପି ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ‘‘ସତ୍ତତି ଉକ୍କଂସତୋଥ ରୂପାନୀ’’ତି ପଦଂ ‘‘ସଂସେଦଜୂପପାତୟୋନୀସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟୋନିଦ୍ୱୟୱସେନ ୟୋଜୀୟତି, ନ ଏୱଂ ‘‘ଅୱକଂସତୋ ତିଂସା’’ତି ଇଦଂ । ଇଦଂ ପନ ସଂସେଦଜୟୋନିୱସେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସାପି ଏକଦେସୋ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଲଭତୀତି ସଂସେଦଜସ୍ସ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରଅଘାନକନପୁଂସକସ୍ସ ଜିୱ୍ହାକାୟୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ ୱସେନ ତିଂସ ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଓପପାତିକସ୍ସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ ।
ୟେ ପନ ‘‘ଓପପାତିକସ୍ସ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରଅଘାନକନପୁଂସକସ୍ସ ଜିୱ୍ହାକାୟୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ ୱସେନ ତିଂସ ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୋ ହି ପମାଦପାଠୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଆୟତନୟମକୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘କାମଧାତୁୟଂ ପନ ଅଘାନକୋ ଓପପାତିକୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ‘କସ୍ସଚି ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’ତି ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି (ୟମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଆୟତନୟମକ ୧୮-୨୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ୟାୱ ‘କସ୍ସଚି ନୱାୟତନାନୀ’ତି ପାଳି ଓପପାତିକେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅୱିରୋଧୋ ସିଦ୍ଧୋ । ତଥା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତପାଳିୟା ଅୟମତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତିୟେୱା’’ତି । ୟଂ ପନେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଓପପାତିକଗ୍ଗହଣେନ ସଂସେଦଜାପି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ତଥା ହି ଧମ୍ମହଦୟୱିଭଙ୍ଗେ ‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’ତିଆଦୀନଂ (ୱିଭ॰ ୧୦୦୭) ନିଦ୍ଦେସେ ‘ଓପପାତିକାନଂ ପେତାନ’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୧୦୦୯) ଓପପାତିକଗ୍ଗହଣମେୱ କତଂ, ନ ସଂସେଦଜଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତି, ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂୟେୱ ସଂସେଦଜାନଂ ଓପପାତିକେସୁ ସଙ୍ଗହଣୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସଂସେଦଜୟୋନିକା ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଭାୱେନ ଓପପାତିକସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା’’ତି, ପଧାନାୟ ୱା ୟୋନିୟା ସବ୍ବଂ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୟୋନିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଓପପାତିକାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ, ଇଧ ପନ ୟୋନିଦ୍ୱୟଂ ସରୂପେନେୱ ପକାସେତୁଂ, ସଂସେଦଜୟୋନିୱସେନେୱ ଚ ଅୱକଂସତୋ ରୂପପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଓପପାତିକୟୋନିୟା ଇତରଂ ଅସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସଂସେଦଜୂପପାତୟୋନୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଉକ୍କଂସାୱକଂସାନଂ ପନ ଅନ୍ତରେତି ‘‘ସତ୍ତତି, ତିଂସା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ରୂପସ୍ସ ଉକ୍କଂସାୱକଂସପରିଚ୍ଛେଦାନଂ ମଜ୍ଝେ । ଅନୁରୂପତୋ ୱିକପ୍ପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅପାୟେସୁ ଅନ୍ଧସ୍ସ ଛ ଚକ୍ଖୁଦସକାଭାୱତୋ, ତଥା ବଧିରସ୍ସ ସୋତଦସକାଭାୱତୋ, ଅନ୍ଧବଧିରସ୍ସ ପନ ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସୋତଦସକାଭାୱତୋତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ।
୬୩୧. ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମାନତା ଅଭେଦୋ। ଅସମାନତା ଭେଦୋ।
ଆରମ୍ମଣତୋପିଅଭିନ୍ନାତି ଚତୂସୁ ଆରୁପ୍ପେସୁ ତତୋ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥେୱ ପନ ହେଟ୍ଠା, ରୂପଭୱେ ୱା ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥି । ଅରୂପଭୂମିତୋ ଚୱିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଉପପତ୍ତି ନାମ କାମଭୱେ ଏୱ, ତତ୍ଥାପି ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ଏୱ । ରୂପଭୱତୋ ପନ ଚୁତୋ ଦୁହେତୁକୋପି ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ମହଗ୍ଗତଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପପଟିସନ୍ଧି । ଏୱଂ ନୟମତ୍ତସ୍ସ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅୟଂ ତାୱ ଅରୂପଭୂମୀସୁୟେୱ ନୟୋ’’ତି । ରୂପାରୂପାୱଚରାନଂ ଉପଚାରସ୍ସ ବଲୱତାୟ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା’’ତି ଆହ । ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀତି ଏତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ମଗ୍ଗିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀସୁ ୱୁତ୍ତା ଏକଚ୍ଚେ ଚ ୱିନିପାତିକା ତିହେତୁକାଦିପଟିସନ୍ଧିକା, ତେସଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ୱିନିପାତିକଭାୱେନ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବସୁଗତିଚୁତିୟା ଚ ସା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, ନ ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା ଏୱାତି ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଅପାୟପଟିସନ୍ଧି ଏୱ ହି ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା ହୋତି, ନ ସବ୍ବସୁଗତିଚୁତିୟାତି । ଅଥ ୱା ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି ଦୁୱିଧା ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା, ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ଚାତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁରିମଂୟେୱ ଗହେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀ’’ତି । ଅହେତୁକଚୁତିୟା ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧୀତି ଦୁହେତୁକା ଚ ତିହେତୁକା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । ମଣ୍ଡୂକଦେୱପୁତ୍ତାଦୀନଂ ୱିୟ ହି ଅହେତୁକଚୁତିୟା ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପି ହୋତୀତି ।
ତସ୍ସତସ୍ସ ୱିପରୀତତୋ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଭେଦୱିସେସେସୁ ‘‘ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧୀ’’ତିଆଦିନା ୟଂ ୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ତଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୁଜ୍ଜମାନମତ୍ତାପେକ୍ଖନୱସେନ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱା ଭାୱତ୍ଥତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟ ମହଗ୍ଗତଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ୱିପରୀତୟୋଜନା ନ କାତବ୍ବା । ନ ହି ମହଗ୍ଗତଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅରୂପଭୂମୀସୁ ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି ଅତ୍ଥି । ‘‘ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାୟ ଆରୁପ୍ପଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିପରିୟାୟୋ ସୟମେୱ ୟୋଜିତୋ । ‘‘ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ଚ ୱିପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥି ଏୱ । ଭେଦୱିସେସୋ ଏୱ ଚ ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସିତୋ, ଅଭେଦୱିସେସୋ ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ଭେଦେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋଜନାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାୟ କାମାୱଚରଚୁତିୟା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କାମାୱଚରା…ପେ॰… ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରାୟ ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରା’’ତି । ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାୟ ପନ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧା ସୟମେୱ ୟୋଜିତା । ଏତେନେୱ ନୟେନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଅଭେଦୱିସେସୋ ନ ଦସ୍ସିତୋତି ।
୬୩୨.ଇତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଏତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିସହକାରିକାରଣସହିତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱସେନ ଲଦ୍ଧପ୍ପଚ୍ଚୟଂ। ବାହିରକକପ୍ପିତସ୍ସ ଅଧିପତିଟ୍ଠନକସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମମତ୍ତଂ। ତେନାହ ‘‘ନ ସତ୍ତୋ ନ ଜୀୱୋ’’ତି । ଉପେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ତଥାୱୋହାରମତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ଭୱନ୍ତରଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସ ଚା’’ତିଆଦି । ତତୋ ହେତୁଂ ୱିନାତି ତତ୍ଥ ହେତୁଂ ୱିନା । ମନୁସ୍ସଚୁତିପଟିସନ୍ଧିକ୍କମେନାତି ମନୁସ୍ସଚୁତିତୋ ମନୁସ୍ସପଟିସନ୍ଧିକ୍କମେନ । ଏୱଞ୍ହି ପାକଟଗ୍ଗହଣଂ ଉଭୟୱିସେସନଂ ହୋତି । ପାକଟତା ଚେତ୍ଥ ତଦାସନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ‘‘ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୭) ୱିୟ । ମନୁସ୍ସଚୁତିପଟିସନ୍ଧିକ୍କମେନାତି ୱା ମନୁସ୍ସଚୁତିତୋ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଟିସନ୍ଧିକ୍କମେନ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ନିସ୍ସୟଂ ଅସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା ଅନାସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୩୨) ।
ସରସେନାତି ସଭାୱେନ, ପରିକ୍ଖୀଣାୟୁସଙ୍ଖାରତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପକ୍କମେନାତି ଅତ୍ତନା, ପରେନ ୱା କତେନ ସୀସଚ୍ଛେଦନାଦିଉପକ୍କମେନ । ସବ୍ବେସଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସନ୍ଧୀନଂ ବନ୍ଧନାନି ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସନ୍ଧିବନ୍ଧନାନି, ତେସଂ ଛେଦକାନଂ । ସନ୍ନିପାତନ୍ତି ପତନଂ ପୱତ୍ତି । ହଦୟପ୍ପଦେସୋପି ଅନୁକ୍କମେନ ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ଅପ୍ପାୱସେସୋ ହୋତି, ପଗେୱ କାୟୋତି ଆହ ‘‘କମେନ ଉପସୁସ୍ସମାନେ ସରୀରେ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତଙ୍ଖଣାୱସେସହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ‘‘ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୂ’’ତି ଇଦଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ଆୟତନାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ନିରୋଧୋପି ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତିମନ୍ଦଭାୱୂପଗମନତଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନିରୁଦ୍ଧେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅନୱସେସନିରୋଧଂ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରମ୍ପି ହି ପୁବ୍ବେ ଚୁତି ଦସ୍ସିତା । ୟମକେ ଚ ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ମନାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ଆମନ୍ତା । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ମନାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ? ସଚିତ୍ତକାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ମନାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ମନାୟତନଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଚକ୍ଖାୟତନଞ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିନା (ୟମ॰ ୧.ଆୟତନୟମକ.୧୨୦) ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସହ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।
ହଦୟୱତ୍ଥୁମତ୍ତେତି ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦେସମତ୍ତେ । ନ ହି ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୱତ୍ତତି । ହଦୟୱତ୍ଥୁପି ତଦା ଆତପେ ପକ୍ଖିତ୍ତହରିତତାଲପଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଅପ୍ପାୱସେସଂ ହୋତୀତି ‘‘ତଙ୍ଖଣାୱସେସହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଇତରୱତ୍ଥୂନଂ ପନ ସକିଚ୍ଚାସମତ୍ଥତାୟ କେୱଲଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତମେୱ, ତଦା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଙ୍ଖଣାୱସେସହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି । ମାତୁଘାତାଦି, ମହଗ୍ଗତମଞ୍ଞଂ ୱା ତାଦିସଂ ଗରୁକଂ ନାମ । ସମାସେୱିତଂ ଅଭିଣ୍ହସୋ କତଂ । ଆସନ୍ନଂ ମରଣକାଲେ କତଂ, ୟଦା ତଦା ୱା କତମ୍ପି ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସରିତଂ । ପୁବ୍ବକତଂ ଅପରାପରିୟାୟୱେଦନୀୟଂ । ଲଦ୍ଧୋ ଅୱସେସୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତେନାତି ଲଦ୍ଧାୱସେସପଚ୍ଚୟୋ, ସଙ୍ଖାରୋ । ଏତେନ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ କତୋକାସଂ ୟଥୂପଚିତଂ କୁସଲାକୁସଲଚେତନମାହ । କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ନାମ ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଆୟୂହନକାଲେ କମ୍ମଂ ଆୟୂହତି, ତଂ । ଅତୀତେ କପ୍ପକୋଟିସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେପି ହି କମ୍ମେ କତେ ୱିପଚ୍ଚନକାଲେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ଉପତିଟ୍ଠତି । ଗତିନିମିତ୍ତଂ ନାମ ନିବ୍ବତ୍ତନକଓକାସେ ଏକୋ ୱଣ୍ଣୋ । ସୋ ଚ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନାରହସ୍ସ ‘‘ଅଗ୍ଗିଜାଲୱଣ୍ଣାଦିକୋ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଅୱିଜ୍ଜାପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ତସ୍ମିଂ କମ୍ମାଦିୱିସୟେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ।
ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଏୱ, ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଚ ସନ୍ତତିୟା ତଥାପରିଣତତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହା ନାମେତୀ’’ତି । ସହଜାତସଙ୍ଖାରାତି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନୱିଞ୍ଞାଣସହଜାତା ଚେତନା, ସବ୍ବେପି ୱା ଫସ୍ସାଦୟୋ । ତସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଟ୍ଠାନେ କମ୍ମାଦିୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଖିପନ୍ତି। ଖିପନ୍ତା ୱିୟ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣପତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେତୁଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିତଦାସନ୍ନୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସନ୍ତତିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଉପନୀତେକତ୍ତଂ। ତଣ୍ହାୟ ନାମିୟମାନଂ…ପେ॰… ପୱତ୍ତତୀତି ନମନଖିପନପୁରିମନିସ୍ସୟଜହନଅପରନିସ୍ସୟସ୍ସାଦନନିସ୍ସୟରହିତପୱତ୍ତନାନି ସନ୍ତତିୱସେନ ତସ୍ସେୱେକସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି । ସନ୍ତତିୱସେନାତି ଚ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ତଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି ଅନଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୬) ଇମଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସତି ହି ନାନତ୍ତନୟେ ସନ୍ତତିୱସେନ ଏକତ୍ତନୟୋ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଓରିମତୀରରୁକ୍ଖୱିନିବଦ୍ଧରଜ୍ଜୁ ୱିୟ ପୁରିମଭୱତ୍ତଭାୱୱିନିବଦ୍ଧଂ କମ୍ମାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ମାତିକାତିକ୍କମନିଚ୍ଛା ୱିୟ ତଣ୍ହା, ଅତିକ୍କମନପୟୋଗୋ ୱିୟ ଖିପନକସଙ୍ଖାରା, ୟଥା ଚ ସୋ ପୁରିସୋ ପରତୀରେ ପତିଟ୍ଠହମାନୋ ପରତୀରରୁକ୍ଖୱିନିବଦ୍ଧଂ କିଞ୍ଚି ଅସ୍ସାଦୟମାନୋ ୱା ଅନସ୍ସାଦୟମାନୋ ୱା କେୱଲଂ ପଥୱିୟଂ ସକବଲପୟୋଗେହେୱ ପତିଟ୍ଠାତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଭୱନ୍ତରତ୍ତଭାୱୱିନିବଦ୍ଧଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସୟଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଅସ୍ସାଦୟମାନଂ, ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ଅନସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା କେୱଲଂ ଆରମ୍ମଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକମ୍ମେହେୱ ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦୟମାନନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତଂ, ପଟିଲଭମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଭୱନ୍ତରାଦିପଟିସନ୍ଧାନତୋତି ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭୱସ୍ସ ଆଦିପଟିସନ୍ଧାନଭାୱତୋ । ଭୱନ୍ତରାଦୟୋ ୱା ଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସନ୍ତରାନି, ତେସଂ ପଟିସନ୍ଧାନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାପି ଇଧାଗତଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଭୱେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । କମ୍ମନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ କମ୍ମଂ । ସଙ୍ଖାରାତି ଚୁତିଆସନ୍ନଜୱନୱିଞ୍ଞାଣସହଗତା ଖିପନକସଙ୍ଖାରା । ନତୀତି ନମନୱସେନ ପୱତ୍ତତଣ୍ହା । ୱିସୟୋ କମ୍ମାଦି ।
୬୩୩. ସଦ୍ଦପଟିଘୋସାଦୀନଂ ସତିପି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେ ସନ୍ତାନବନ୍ଧୋ ନ ପାକଟୋତି ତେସଂ ଏକତ୍ତନାନତ୍ତଭାୱଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅନାଗମନାତୀତହେତୁସମୁପ୍ପାଦମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ସଦ୍ଦାଦିହେତୁକାତି ଏତ୍ଥ ପଟିଘୋସୋ ସଦ୍ଦହେତୁକୋ । ପଦୀପୋ ପଦୀପନ୍ତରାଦିହେତୁକୋ । ମୁଦ୍ଦା ଲଞ୍ଛନହେତୁକା । ଛାୟା ଆଦାସାଦିଅଭିମୁଖମୁଖାଦିହେତୁକା । ହୋନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗନ୍ତ୍ୱାତି ସଦ୍ଦାଦିପଚ୍ଚୟଦେସଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ସଦ୍ଦାଦିହେତୁକା ହୋନ୍ତି ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା । ଏୱଂ ଇଦମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ହେତୁଦେସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂହେତୁକଂ ହୋତି ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା । ତସ୍ମା ନ ଇଦଂ ହେତୁଦେସତୋ ପୁରିମଭୱତୋ ଇଧାଗତଂ ପଟିଘୋସାଦୟୋ ୱିୟ ସଦ୍ଦାଦିଦେସତୋ, ନାପି ତତ୍ଥ ହେତୁନା ୱିନା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସଦ୍ଦାଦୀହି ୱିନା ପଟିଘୋସାଦୟୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ହୋନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗନ୍ତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଚୟଦେସେ ସନ୍ନିହିତା ହୁତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତ୍ୱା ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱା, ନାପି ସଦ୍ଦାଦିପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଇଦମ୍ପୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ନତ୍ଥି ଏକତା ଏକସନ୍ତାନେକତ୍ତେପି ଅଞ୍ଞସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପାତୁଭୱନତୋ । ନାପି ନାନତା ସନ୍ତାନବନ୍ଧତୋ ପଦୀପୋ ୱିୟ । ଖଣିକାୟ ହି ପଦୀପଜାଲାୟ ସନ୍ତାନେକତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ସୋ ଏୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅତ୍ଥକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ସାଧେତି, ଏୱମିଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୟଦି ହୀ’’ତିଆଦିନା ସନ୍ତାନବନ୍ଧେ ଏକନ୍ତଂ ଏକତାୟ, ନାନତାୟ ଚ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବତଂ, ଗହଣେ ଚ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋତି ଅତିଦେସେନ ବୀଜଙ୍କୁରାଦୀସୁ ସବ୍ବହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧାପି ହି ହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଏକନ୍ତମେକତ୍ତେ ସତି ନ ମନୁସ୍ସଗତିତୋ ଦେୱଗତି ସମ୍ଭୂତା ସିୟା । ଏକନ୍ତନାନତ୍ତେ ନ କମ୍ମୱତୋ ଫଲଂ ସିୟା, ତତୋ ‘‘ରତ୍ତସ୍ସ ବୀଜଂ ରତ୍ତସ୍ସ ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦିକସ୍ସ ୱିୟ ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବାହଂ, ଭନ୍ତେ, ରୋହିତସ୍ସୋ ନାମ ଇସି ଅହୋସି’’ନ୍ତିଆଦିକସ୍ସ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭) ୱୋହାରସ୍ସ ଲୋପୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ସନ୍ତାନବନ୍ଧେସୁ ହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ନ ଏକନ୍ତମେକତା ୱା ନାନତା ୱା ଉପଗନ୍ତବ୍ବା ନ ଗହେତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ଏକନ୍ତଏକତାପଟିସେଧେନ ‘‘ସୟଂକତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨୨୭) ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱାରେତି, ଏକନ୍ତନାନତାପଟିସେଧେନ ‘‘ପରଂକତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨୨୭), ହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନତାୱଚନେନ ‘‘ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ମୂଲଟୀ॰ ୨୨୭) ଇମଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱାରେତି ।
୬୩୪.ତତ୍ଥାତି ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ । ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ୟେନ ତଂ କମ୍ମଂ କତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ଅଞ୍ଞତୋତି ୟଂ ତଂ କମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତୋ । ‘‘ଧମ୍ମମତ୍ତଂ ଭୱନ୍ତରମୁପେତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୩୨; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୭; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୭; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୦୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଫଲସ୍ସ ଉପଭୁଞ୍ଜକେ ଚ ଅସତି କସ୍ସ ତଂ ଫଲଂ ସିୟାତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜେତି । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅନୁୟୋଗେ ।
ତତ୍ଥାତି ଏକସନ୍ତାନେ । ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ କମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତସ୍ସେୱ ସନ୍ତାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ହେତୁଫଲାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତେପି ତେନେୱ ହେତୁଫଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ତଂ ଫଲଂ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ଅଞ୍ଞତୋ’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ଚତୁମଧୁରଅଲତ୍ତକରସାଦିଭାୱନା ଅମ୍ବମାତୁଲୁଙ୍ଗାଦିବୀଜାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ବୀଜଂ ୱିୟ କମ୍ମୱା ସତ୍ତୋ, ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ୱିୟ କମ୍ମଂ, ବୀଜସ୍ସ ଅଙ୍କୁରାଦିପ୍ପବନ୍ଧୋ ୱିୟ ସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣାଦିପ୍ପବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଧୁରସ୍ସ ରତ୍ତକେସରସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ୱା ତସ୍ସେୱ ବୀଜସ୍ସ, ତତୋ ଏୱ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରତୋ ଭାୱୋ ୱିୟ କମ୍ମକାରକସ୍ସେୱ ସତ୍ତସ୍ସ, ତଂକମ୍ମତୋ ଏୱ ଚ ଫଲସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବାଲସରୀରେ କତଂ ୱିଜ୍ଜାପରିୟାପୁଣନଂ, ସିପ୍ପସିକ୍ଖନଂ, ଓସଧପ୍ପୟୋଗୋ ଚ ନ ୱୁଡ୍ଢସରୀରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥ ଚ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ୱିଜ୍ଜାପାଟୱଂ ସିପ୍ପଜାନନଂ, ଅନାମୟତା ଚ ୱୁଡ୍ଢସରୀରେ ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ତାନି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହୋନ୍ତି ତଂସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଏୱ ୱୁଡ୍ଢସରୀରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ନ ଚ ୟଥାପୟୁତ୍ତେନ ୱିଜ୍ଜାପରିୟାପୁଣନାଦିନା ୱିନା ତାନି ଅଞ୍ଞତୋ ହୋନ୍ତି ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋ, ଏୱଂ ଇଧାପି ସନ୍ତାନେ ୟଂ ଫଲଂ, ଏତଂ ନାଞ୍ଞସ୍ସ । ନ ଚ ଅଞ୍ଞତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏତେନ ଚ ସଙ୍ଖାରାଭାୱେ ଫଲାଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି, ନ ଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟନିୱାରଣଂ କରୋତି ।
ୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୱଦାମାତି ୱଚନସେସୋ । ତତ୍ଥ ୱା ଉପଭୁଞ୍ଜକେ ଅସତି ସିଦ୍ଧା ଭୁଞ୍ଜକସମ୍ମୁତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଫଲତୀତି ସମ୍ମୁତି ଫଲତିସମ୍ମୁତି।
ରୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ରୁକ୍ଖପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତାନଂ ଭୂତୁପାଦାୟଧମ୍ମାନଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ୟଥା ଖନ୍ଧସନ୍ତାନେ କୁସଲାକୁସଲଚେତନୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞଂ କରୋତି, ପାପଂ କରୋତୀ’’ତି କତ୍ତୁୱୋହାରୋ, ଏୱଂ ତସ୍ସ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘‘ସୁଖଂ ଅନୁଭୱତି, ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱତୀ’’ତି ଉପଭୁଞ୍ଜକୱୋହାରୋ, ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ଥ ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେନ ଉପଭୁଞ୍ଜକେନ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ।
୬୩୫.ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ଅସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱେ ତତ୍ଥ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଦୋସପରିହରଣେ ସତି, ସିଦ୍ଧେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୱତ୍ତମାନକ୍ଖଣେ ଏୱ । ପୱତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେତି କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣତୋ ପୁବ୍ବେ, ଅୱିଜ୍ଜମାନତାୟ ସମାନତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛା ଚାତି ୱିପଚ୍ଚନପ୍ପପତ୍ତିତୋ ପଚ୍ଛା ଚ ।
ଅୱିପକ୍କୱିପାକା କତତ୍ତା ଚେ ପଚ୍ଚୟା, ୱିପକ୍କୱିପାକାନମ୍ପି କତତ୍ତଂ ସମାନନ୍ତି ତେସମ୍ପି ଫଲାୱହତା ସିୟାତି ଆସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ନ ଚ ନିଚ୍ଚଂ ଫଲାୱହା’’ତି ।
‘‘ନୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱା’’ତି ଏତେନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତଦୋସେ ପରିହରତି । ତସ୍ସା ପାଟିଭୋଗକିରିୟାୟ, ଭଣ୍ଡକୀଣନକିରିୟାୟ, ଇଣଗ୍ଗହଣକିରିୟାୟ ୱା କରଣମତ୍ତଂ ତଂକିରିୟାକରଣମତ୍ତଂ, ତଦେୱ ତଦତ୍ଥନିୟ୍ୟାତନେ ପଟିଭଣ୍ଡଦାନେ, ଇଣଦାନେ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଫଲିତନିୟ୍ୟାତନାଦିଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୬.ସମ୍ମୋହୱିଘାତତ୍ଥନ୍ତି ବାତ୍ତିଂସାୟ ୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ପୱତ୍ତିୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱିଭଜ୍ଜ ଅୱିଭାୱିତେ ପୱତ୍ତନକସମ୍ମୋହସ୍ସ ଅପନୟନତ୍ଥଂ ।
ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ତିହେତୁକୋ ତିହେତୁକସ୍ସା’’ତିଆଦିକଂ ଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ, ପିଣ୍ଡୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ବଲୱକମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ‘‘ଦୁବ୍ବଲଞ୍ହି କମ୍ମଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ପଟ୍ଠାନସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଦସ୍ସିତମେତଂ । ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚକୁସଲଚେତନାଭେଦୋତି ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପ୍ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱିପାକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱକଥାୟ ଅୱିପାକାରହସ୍ସ ପସଙ୍ଗାଭାୱତୋ । ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନାୟ ହି ଅୱିପାକତା ହେଟ୍ଠା ୱିଭାୱିତା ଏୱ । ଅୱିସେସେନ ପନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣାନଂ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମନୋଧାତୁୟା, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସନ୍ତୀରଣମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଞ୍ଚାତି ଏତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ । ତଥେୱାତି ଦ୍ୱେଧା ଏୱ । କଥଂ ପନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେୟେୱ ପୱତ୍ତନକାନି କୁସଲୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନି ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ନିରୟେ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଥେରୋ ହି ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିୟା ୱସ୍ସଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା କତିପୟଂ ୱେଲଂ ନିରୟଗ୍ଗିଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ତେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।
ସ୍ୱେୱ କାମାୱଚରୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ । ଅୱିସେସେନ ପନ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋତି କାମାୱଚରଂ, ରୂପାୱଚରଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚେତନାଭେଦୋତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚେତନାୟ ଗହଣେ କାରଣଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ୱିଚାରେତବ୍ବମେତଂ । ଏକସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ନୋ ପୱତ୍ତେତି ଏକସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱନିୟମୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ନୋ ପୱତ୍ତେ । ପୱତ୍ତେ ହି ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ରୂପଭୱେଚତୁନ୍ନନ୍ତି ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣାନଂ । ତାନି ପନ ଏକନ୍ତତୋ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନି, ରୂପଭୱେ ଚ କଥଂ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗୋତି ଆହ ‘‘ସୋ ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି । ‘‘ତଥା କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେପି ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦୟୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଇଦଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ବହୁଲଞ୍ହି ତେସଂ ଇଟ୍ଠା ଏୱ ରୂପାଦୟୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, କଦାଚି ଅନିଟ୍ଠଂ । ଦେୱାନଞ୍ହି କେସଞ୍ଚିଦେୱ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତପାତୁଭାୱକାଲାଦୀସୁ ମିଲାତମାଲାଦିଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗୋ ହୋତୀତି ।
୬୩୭. ୟତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରପ୍ପକାସନଂ କତଂ, ତତୋ ଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମୁଖମତ୍ତପ୍ପକାସନଂ କାତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି । ତେନେୱ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମନୁସ୍ସାପି କେଚି ଅଣ୍ଡଜା, ସଂସେଦଜା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ତଦପେକ୍ଖାୟ ‘‘ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞିତାସାମଞ୍ଞେନ ଚତୁତ୍ଥଝାନଭୂମିକାପି ଅସଞ୍ଞାରୁପ୍ପୱଜ୍ଜା ଚତୁତ୍ଥିଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ ଭଜନ୍ତି । ଏସ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ୟଥାସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏକୱୀସତିକାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲୱିପାକେସୁ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ପୱତ୍ତେ ଚ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ପୱତ୍ତେ ଏୱାତି ଅୟଂ ୟଥାସମ୍ଭୱୋ ।
ତାଦିସେୟେୱାତି ନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀସଙ୍ଖାତେୟେୱ ।
ଚତୁନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତି ଭୱାଦୟୋ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୂସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାନଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅୱିଞ୍ଞାଣକେ ସତ୍ତାୱାସେ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣେ ଅଲବ୍ଭମାନେପି ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରହେତୁକତ୍ତଂ ଲବ୍ଭତେୱ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ମୁଖମତ୍ତପ୍ପକାସନେ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଦୁଗ୍ଗତିଆଦୀସୁ ପୱତ୍ତିୟଂ କୁସଲୱିପାକାଦିୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଭୱେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାନାମରୂପପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୩୮.ୱିଭାଗାନାମରୂପାନନ୍ତି ନାମସ୍ସ, ରୂପସ୍ସ ଚ ପଭେଦତୋ ।
ତତ୍ଥ ନାମସ୍ସ ତାୱ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ କାମଂ ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ନାମମେୱ, ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେ ପନ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମନତୋ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପନେତ୍ଥ ପୱତ୍ତିକଥାୟଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା, ନମନଟ୍ଠାଭାୱତୋ ଚ ପସଙ୍ଗୋ ଏୱ ନତ୍ଥି । ନାମନଟ୍ଠେନ ହି ତଂ ନାମଂ, ନ ନମନଟ୍ଠେନ । ତେସଂ ନାମରୂପାନଂ ସୁଖାଦିୱସେନ, ପଥୱୀଆଦିୱସେନ ଚ ୱିଭାଗୋ।
ଏକଂ ସତ୍ତାୱାସନ୍ତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାୱାସଂ । ପୁରିମେସୁ ଚତୂସୁ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାୱାସେ ଚାତି ପଞ୍ଚସୁ।
ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣେନ ଜଲାବୁଜା ଗହିତାତି ‘‘ଅଣ୍ଡଜାନଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଣ୍ଡଜାନଞ୍ଚ ଅଭାୱକାନନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସନ୍ତତିସୀସାନୀତି କଲାପସନ୍ତାନମୂଲାନି । ୟଦିପି ୱିକାରରୂପାନି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ନ ସନ୍ତି, ଲକ୍ଖଣପରିଚ୍ଛେଦରୂପାନି ପନ ସନ୍ତୀତି ତାନି ପରମତ୍ଥତୋ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନାନୀତି ୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରୂପରୂପତୋ’’ତି । ଫସ୍ସାଦିକେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଭାୱେନ ଏକତ୍ତଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ତେୱୀସତି ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପନେତ୍ୱାତି କଲାପନ୍ତରଗତେ ପଥୱୀଆଦିକେ ସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ।
ତେସନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦୀନଂ । ୱିତ୍ଥାରେନାତି ଚତୂସୁପି ସନ୍ତତିସୀସେସୁ ରୂପାନଂ ଅସଙ୍ଖିପନେନ ।
କାମଭୱେ ପନ ୟସ୍ମା ସେସଓପପାତିକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି କାମଭୱେ ଓପପାତିକା ୱୁତ୍ତା ନ ସନ୍ତି, ୟେନ ସେସଗ୍ଗହଣଂ ସାତ୍ଥକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଣ୍ଡଜଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେହି ପନ ଓପପାତିକସଂସେଦଜା ସେସା ହୋନ୍ତୀତି ସେସଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିକେହି ଓପପାତିକେହି ୱୁତ୍ତେହି ସେସେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସେସଓପପାତିକାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେ ପନ ଅରୂପିନୋପି ସନ୍ତୀତି ‘‘କାମଭୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ପନ ନାମରୂପଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ରୂପମିସ୍ସକୱିଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସକ୍କା ଧମ୍ମଗଣନତୋ ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହ ପୱତ୍ତଉତୁତୋତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନରୂପେସୁ ତେଜୋଧାତୁତୋ । ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ତଙ୍ଖଣୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲତା। ତେସଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତାହାରେନ ଅନୁଗତେ ସରୀରେ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ସୁଟ୍ଠଦ୍ଧକନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନରୋତି ତେନେୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତଭାୱେନ ତିରୋକ୍ଖୋ । ଅୱକଂସତୋ ଦ୍ୱେ ଅଟ୍ଠକାନେୱ ଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନି ହୋନ୍ତୀତି ସସଦ୍ଦକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉକ୍କଂସତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନୱକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେତି ୟଂ ପୁବ୍ବେ ସନ୍ତତିଦ୍ୱୟାଦିକଂ ସତ୍ତକପରିୟୋସାନଂ ରୂପଂ ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଏକେକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୀସୁ ତୀସୁ ଖଣେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପୁବ୍ବେ…ପେ॰… ସତ୍ତତିୱିଧ’’ନ୍ତି । ଦୁୱିଧମ୍ପି ତନ୍ତି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ତଂ ସଦ୍ଦଂ ।
ସଣ୍ଠାତୁନ୍ତି ଅଦ୍ଧନିୟଭାୱେନ ଠାତୁଂ, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଖଣମତ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତେୱ । ଚତୁଦ୍ଦିସା ୱୱତ୍ଥାପିତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଟ୍ଠସୀସା ମୂଲେନ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ୱୱତ୍ଥାପିତା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ଠିତା ଭିନ୍ନୱାହନିକା ୱିୟ ଚ ।
୬୩୯.ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚ ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ରୂପାଜନକକମ୍ମଜପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିକାଲଂ, ସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଦା ହି ତତୋ ନାମମେୱ ହୋତୀତି । କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ପନ ତଦାପି ଉଭୟଂ ହୋତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ପଚ୍ଛାଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ଚ ରୂପଂ ଉପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି । ଅସଞ୍ଞେସୂତିଆଦି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚ ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗାଦିଜନକକମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞେନ ରୂପୁପ୍ପତ୍ତିକାଲଂ, ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକାଲଂ, ଭୱଙ୍ଗାଦିଉପ୍ପତ୍ତିକାଲତୋ ଅଞ୍ଞକାଲଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଭୱଙ୍ଗାଦିଉପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ହି ତଂଜନକେନ କମ୍ମୁନା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ରୂପଂ, ସୋ ଚ ୱିପାକୋ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାନପେକ୍ଖମ୍ପି ହି ପୱତ୍ତିୟଂ କମ୍ମେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ରୂପଂ, ନାମଞ୍ଚ ନ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣାନପେକ୍ଖଂ ହୋତୀତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ପୱତ୍ତେ ଚ । ସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଞ୍ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ନାମରୂପସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ତନୋ ଏକଦେସେନ ନାମସଦ୍ଦେନ ନାମସଦ୍ଦସ୍ସ ସରୂପୋ, ରୂପସଦ୍ଦେନ ଚ ରୂପସଦ୍ଦସ୍ସ, ତସ୍ମା ସରୂପାନଂ ଏକସେସୋତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ, ନାମରୂପସଦ୍ଦସ୍ସ ଠାନଂ ଇତରେସଞ୍ଚ ନାମରୂପସଦ୍ଦାନଂ ଅଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିପାକତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅୱିପାକଂ। ୟତୋ ଦ୍ୱିଧା ମତଂ, ତତୋ ୟୁତ୍ତମେୱ ଇଦନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
କୁସଲାଦିଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ୱିୟ ୱିପାକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେପି ୱିପାକାଜନକକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିପାକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ପନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଭୟଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତୀତି ତାଦିସୱିପାକଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ‘‘କୁସଲାଦିଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୪୦.ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟତୋତି ପଟ୍ଠାନେ ରୂପାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପନ ୟସ୍ମିଂ ସତି ୟଂ ହୋତି, ଅସତି ଚ ନ ହୋତି, ସୋ ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନିଦାନଂ ହେତୁ ପଭୱୋତି କତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣୂପନିସଂ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ରୂପସ୍ସ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣୂପନିସ୍ସୟତା ୱୁତ୍ତା । ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟେ ଚ ୱନପତ୍ଥଗାମନିଗମନଗରଜନପଦପୁଗ୍ଗଲୂପନିସ୍ସୟୋ ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ, ତତୋ ଚ ଚୀୱରାଦୀନଂ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରାନଂ କସିରେନ, ଅପ୍ପକସିରେନ ଚ ସମୁଦାଗମନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚ ୱନପତ୍ଥାଦୟୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟାଦିଭାୱଂ ଇରିୟାପଥାନଂ, ଚୀୱରାଦିସମୁଦାଗମନସ୍ସ ଚ ଭଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱିନା ଅଭାୱୋ ଏୱ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟତୋ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନାମସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ କମ୍ମାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧିଆଦିକାଲେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋୱ ହୋତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ରୂପସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟତୋ ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସସଂସୟସ୍ସ ହି ରୂପସ୍ସେତଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତେ ନାମସ୍ସ ହୋତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ।
ପୱତ୍ତସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ଅପାକଟଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କଥଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ସୁତ୍ତତୋ ନାମଂ, ୟୁତ୍ତିତୋ ରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ହୋତୀତି ଜାନିତବ୍ବଂ ।
ୟୁତ୍ତିତୋ ସାଧେତ୍ୱା ସୁତ୍ତେନ ତଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସାପି ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସେୱାତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧, ୩୯; ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧) ଭାସମାନେନ ଭଗୱତା ୟସ୍ମା ଉପପରିକ୍ଖମାନାନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତମାନଂ ଦିସ୍ସତି, ନ ସତ୍ତୋ, ନ ଜୀୱୋ, ତସ୍ମା କେନଚି ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତିତଂ ହୋତି । ସୁଞ୍ଞତପ୍ପକାସନଞ୍ହି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନନ୍ତି । ଅଥ ୱା ନାମରୂପମତ୍ତତାୱଚନେନ ପୱତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମତ୍ତତା ୱୁତ୍ତା । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପ୍ପକାସନେନ ଚ ତସ୍ସ ସମୁଦୟୋ, ତସ୍ସ ଚ ନିରୋଧୋ, ନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା ଚ ପକାସିତା ଏୱ ହୋତି । ଅହେତୁକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ହେତୁନିରୋଧା ଅନିରୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ଚ ଅଭାୱା, ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ଉପାୟେନ ୱିନା ଅନଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତାତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ ।
ନାମରୂପପଚ୍ଚୟାସଳାୟତନପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୪୧.ତନ୍ତି ନାମରୂପଂ । ତସ୍ସାତି ସଳାୟତନସ୍ସ । ତାଦିସସ୍ସେୱାତି କତେକସେସସ୍ସେୱ ।
ଇଧାପି ନାମନ୍ତି ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସେୱ ଗହଣେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ନିୟମତୋତି ଇଦଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଭୂତାନଂ, ଛନ୍ନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ, ଜୀୱିତସ୍ସ ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସହଜାତନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିନା ସଳାୟତନସ୍ସ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାୟତନାଦୀନଂ ପନ ସହଜାତନିସ୍ସୟାନୁପାଲନଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣାରମ୍ମଣପୁରେଜାତାଦିଭାୱୋ ଚ ତେସଂ ନ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନାନମେୱ, ନ ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିୟ ଏକପ୍ପହାରେନେୱାତି ଅନିୟମତୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ନିୟମତୋ…ପେ॰… ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ରୂପାୟତନାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଦିପି ଛଟ୍ଠାୟତନସଳାୟତନସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦତୋ ସରୂପତା ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସଳାୟତନେକଦେସୋୱ ଛଟ୍ଠାୟତନନ୍ତି ଏକଦେସସରୂପତା ଅତ୍ଥୀତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥତୋପି ହି ସରୂପାନଂ ଏକଦେସସରୂପେକସେସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ୱଙ୍କୋ ଚ କୁଟିଲୋ ଚ କୁଟିଲା’’ତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ଏକଦେସସରୂପାନଞ୍ଚ ଏକସେସେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅଥ ୱା ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ମନାୟତନଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନନ୍ତି ୱା ମନାୟତନନ୍ତି ୱା ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନନ୍ତି ୱା ମନାୟତନଞ୍ଚ ମନାୟତନଞ୍ଚ ମନାୟତନନ୍ତି ୱା ଏକସେସଂ କତ୍ୱା ଚକ୍ଖାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତମେୱ ଏକସେସଂ ନାମମତ୍ତପଚ୍ଚୟସ୍ସ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ମନାୟତନସ୍ସ ୱସେନ କତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ କତେକସେସସ୍ସା’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତୋପି ହି ଏକସେସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚାତି ଏୱଂ କତୋ ନାମ ହୋତୀତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଏକସେସେ କତେ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତେକସେସାନଂ ସଳାୟତନାଦିସଦ୍ଦୱଚନୀୟତାସାମଞ୍ଞୱସେନ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ନ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ଏତେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନାମସ୍ସ, ରୂପସ୍ସ ଚ ଅଭାୱେ ତଂ ତଂ ଆୟତନଂ ନ ହୋତୀତି ବ୍ୟତିରେକଂ ୱିଭାୱେତି ।
ୟନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ନାମଂ, ରୂପଞ୍ଚ । ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଆୟତନସ୍ସ । ୟଥାତି ସହଜାତାଦିନା ୟେନ ୟେନ ପକାରେନ । ନେୟ୍ୟନ୍ତି ଞେୟ୍ୟଂ ।
ତସ୍ସ ୱସେନାତି ତସ୍ସ ହେତୁଆଦିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ । ଉକ୍କଂସାୱକଂସୋତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଉକ୍କଂସୋ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତତୋ ନୱଧା, ତତୋ ଦସଧାତି ଅୟଂ ଉକ୍କଂସୋ । ଅୱକଂସୋ ପନ ଦସଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ନୱଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତତୋ ଅଟ୍ଠଧା, ତତୋ ସତ୍ତଧାତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ପନ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଏୱ ଦ୍ୱେପି ଉକ୍କଂସାୱକଂସା ୟୋଜେତବ୍ବା, ତତୋ ଅୱକଂସାଭାୱତୋତି ।
ୱିପାକଂ ନାମନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ସହଜାତାଦିୱସେନ, ସତ୍ତଧା, ହେତୁଆଦିୱସେନ ଚ । ଇତରନ୍ତି ଅୱିପାକଂ ନାମଂ ।
‘‘ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ସହାୟଂ ହୁତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ଅରୂପେ ୱିୟ ଅସହାୟଂ ନାମଂ ନ ହୋତି, ହଦୟୱତ୍ଥୁ ଚ ନାମେନ ସହ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ଦସ୍ସେତି, ନ ପନ ୟଥା ହଦୟୱତ୍ଥୁ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ନାମମ୍ପୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱତ୍ଥୁ ହି ନାମସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ନାମଂ । ନାମଞ୍ଚ ୱିପାକହେତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ୱତ୍ଥୂତି । ପୱତ୍ତେ ଅରୂପଧମ୍ମା କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ଠିତିପ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସାତି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତା ଚ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦୟୋ ଏୱ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୟୋଜେତବ୍ବା ।
‘‘ତତ୍ଥେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ପୱତ୍ତେ’’ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠନ୍ତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥେୱ ହି ପୱତ୍ତେ’’ତି । ‘‘ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ’’ତି ପନ ଇଦଂ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଦୀପିତମେୱାତି । ପୱତ୍ତିୟଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିକସ୍ସ ନାମଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଅତ୍ତନା ଜନିତରୂପସ୍ସେୱ ହୋତି । ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପନ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସଦିସଂ, ତସ୍ମା ୱତ୍ଥୁନୋପି ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ ।
ରୂପତୋତି ରୂପେସୁ । ୟଂ ୟଂ ଆୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜାନଂ ପଞ୍ଚସୁ ଆୟତନେସୁ କାୟାୟତନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତରେସଂ ୟଥାରହଂ ଇତରାନିପି ।
ଅୱସେସମନାୟତନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭୱେ ପନା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଏୱ ପୱତ୍ତମାନଂ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେହି ଅୱସେସଂ ମନାୟତନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନାମରୂପସ୍ସ ସହଜାତାଦିସାଧାରଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଦିଅସାଧାରଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ‘‘ରୂପପଚ୍ଚୟା ପଞ୍ଚାୟତନାନୀ’’ତି ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ଲବ୍ଭତି ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ୱସେନ, ସୋ ପନ ଅପଚୁରଭାୱତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସେୱ ନାମରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋତି ନ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟାଫସ୍ସପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୪୨. ବାୱୀସତିୟା ଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ବାୱୀସତିଲୋକିୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା। ତତୋ ଏୱ ବାୱୀସତି।
ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସଳାୟତନେ, ତେସୁ ଛସୁ ଆୟତନେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ତଞ୍ହି ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ତାଦିସସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାଦୀନି, ପନ ବହିଦ୍ଧା ଅନୁପାଦିନ୍ନାନି ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତି, ନ ତାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱିୟ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନକମ୍ମକିଲେସନିମିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ପଠମାଚରିୟୱାଦେ ନ ଗହିତାନି, ଦୁତିୟାଚରିୟୱାଦେ ପନ ୟଥା ତଥା ୱା ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ନ ସକ୍କା ୱଜ୍ଜେତୁନ୍ତି ଗହିତାନି ।
ତତ୍ଥାତି ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସପଦେ । ୟେ ତାୱ ଆଚରିୟା ମହାୱିହାରୱାସିନୋୱ ୟଥା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଏୱଂ ନାମରୂପଂ, ସଳାୟତନଂ, ଫସ୍ସଂ, ୱେଦନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଂ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନଂ ଦୀପେନ୍ତା ୱିପାକମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଅଭିଧମ୍ମଭାଜନୀୟପାଳି (ୱିଭ॰ ୨୪୩) ଆରୁପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି ପାଳିଅନୁସାରତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବେ ଫସ୍ସା ନ ସମ୍ଭୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ୟଦି ସବ୍ବାୟତନେହି ଏକୋ ଫସ୍ସୋ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ଏକସ୍ସ ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅଥାପି ଏକମ୍ହା ଆୟତନା ସବ୍ବେ ଫସ୍ସା ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତଥାପି ସବ୍ବାୟତନେହି ସବ୍ବଫସ୍ସସମ୍ଭୱତୋ ଆୟତନଭେଦେନ ଫସ୍ସଭେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ତଦଭେଦୱସେନ ଏକସ୍ସ ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଥା ପନ ଅସମ୍ଭୱତୋ ନ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦେତି ‘‘ନ ସବ୍ବାୟତନେହୀ’’ତିଆଦିନା। ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ୱା ଅସମ୍ଭୱନ୍ତସ୍ସ ୱିଧାନସ୍ସ ବୋଧନତ୍ଥମେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାପି ଏକମ୍ହା ଆୟତନା ସବ୍ବେ ଫସ୍ସା’’ତି । ‘‘ନ ସବ୍ବାୟତନେହି ଏକୋ ଫସ୍ସୋ ସମ୍ଭୋତୀ’’ତି ଇଦମେୱ ପନ ଏକଫସ୍ସୱଚନସ୍ସାୟୁତ୍ତତ୍ତଦୀପକଂ କାରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱା ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନାପି ଏକମ୍ହା ଆୟତନା ସବ୍ବେ ଫସ୍ସା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ଏୱଂ ନ ସବ୍ବାୟତନେହି ଏକୋ ଫସ୍ସୋ ସମ୍ଭୋତି । ତସ୍ମା ଏକସ୍ସ ୱଚନଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି । ପରିହାରଂ ପନ ଅନେକାୟତନେହି ଏକଫସ୍ସସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ରିଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅୱସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାୟତନା ଫସ୍ସୱଜ୍ଜିତା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ।
ଏକୋପି ଅନେକାୟତନପ୍ପଭୱୋ ଏକୋପନେକାୟତନପ୍ପଭୱୋ।
ଛଧା ପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ପଞ୍ଚ ୱିଭାୱୟେ, ଏକଂ ନୱଧା ପଚ୍ଚୟତ୍ତେ, ବାହିରାନି ଛ ଆୟତନାନି ଆରମ୍ମଣାଦିନା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ୱିଭାୱୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଅନେକଭେଦସ୍ସାତି କୁସଲୱିପାକାଦିପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧସ୍ସ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୱଜ୍ଜସ୍ସ ୱିପାକଫସ୍ସସ୍ସ । ତାନି ଚାତି ରୂପାୟତନାଦୀନି । ‘‘ମନୋ ଚ ନେସଂ ଗୋଚରୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୫) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ରୂପାଦୀନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନଂ ରୂପରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟମତ୍ତେନାତି ତଂ ସବ୍ବଂ ଅପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାୱେଦନାପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୪୩.ଦ୍ୱାରତୋ ସଳେୱାତି ପଭୱସାମଞ୍ଞତୋ ଏକୱିଧାପି ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରତୋ ଛ ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଛଳେୱ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା ।
ଚିତ୍ତଭେଦେନ ଏକୂନନୱୁତିୱିଧାପି ଇଧାଧିପ୍ପେତା ଏୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱେଦନାସୁ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସେସାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ୟଦିପି ଅନନ୍ତରାଦୀହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଅନନ୍ତରାଦୀନଂ ପନ ଉପନିସ୍ସୟେ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ସାଧାରଣସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଏକଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ହି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ସହଜାତା ଫସ୍ସା ସକସକୱୀଥୀସୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱେଦନାନଂ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନେୱ ପୱତ୍ତାନଂ ତେଭୂମକୱିପାକୱେଦନାନମ୍ପି ସହଜାତମନୋସମ୍ଫସ୍ସସଙ୍ଖାତୋ ସୋ ଫସ୍ସୋ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ରୂପାରୂପାୱଚରୱିପାକୱେଦନା ପଟିସନ୍ଧିଆଦିୱସେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, କାମାୱଚରାପି ଏକଚ୍ଚାତି ‘‘ତେଭୂମକୱିପାକୱେଦନାନମ୍ପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାସମ୍ପି ହି ସହଜାତମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ ଅଟ୍ଠଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନମ୍ପି କେଚି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ‘‘ୟା ପନା’’ତିଆଦିନା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଞ୍ଚ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବସ୍ସ ଅନନ୍ତରସ୍ସ, ଅନାନନ୍ତରସ୍ସ ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ତସ୍ସା ତସ୍ସା ୱିପାକୱେଦନାୟ ଉପନିସ୍ସୟତା ୟୋଜେତବ୍ବାତି ।
ୱେଦନାପଚ୍ଚୟାତଣ୍ହାପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୪୪.ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ, ଇମସ୍ମିଂ ୱା ସାସନେ ଛ ତଣ୍ହା ଦୀପିତା । ଇଧାତି ୱା ଇମସ୍ମିଂ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହାପଦେ । ତତ୍ଥାତି ତାସୁ ଛସୁ ତଣ୍ହାସୁ ।
ଏକେକାୟ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତାୟ, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ତଦଭିନନ୍ଦନାନୁଗୁଣୋ ରୂପାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ, କେୱଲଂ କାମସ୍ସାଦୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ୱିସିଟ୍ଠାକାରତ୍ତା ୱୁତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ତଣ୍ହାୟ ତିୱିଧତା ।
ମମତ୍ତେନାତି ସମ୍ପିୟାୟନେନ, ଅସ୍ସାଦନତଣ୍ହାୟ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ୱେଦନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଖୀରାଦୟୋ ୱିୟ ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ରୂପାଦୟୋ, ଖୀରାଦିଦାୟିକା ଧାତି ୱିୟ ରୂପାଦିଛଳାରମ୍ମଣଦାୟକା ଚିତ୍ତକାରାଦୟୋ ଛ । ତତ୍ଥ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସୱତ୍ଥଦାୟକୋ ତନ୍ତୱାୟୋ, ୱେଜ୍ଜୋ ରସାୟତନୋଜାୱସେନ, ତଦୁପତ୍ଥମ୍ଭିତଜୀୱିତୱସେନ ଚ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ ଦାୟକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସବ୍ବାପେସା ଅଟ୍ଠସତପ୍ପଭେଦାପି ।
ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ଉପନିସ୍ସୟୋ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦକୋତି ଉପ୍ପାଦକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସ୍ସେୱ ୱସେନ ‘‘ଏକଧାୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପନିସ୍ସୟେନ ୱା ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତେନ ଚ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ତଂସଭାଗୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ୟସ୍ମା ୱା’’ତିଆଦିନା ନ କେୱଲଂ ୱିପାକସୁଖୱେଦନା ଏୱ, ତିସ୍ସୋପି ପନ ୱେଦନା ୱିପାକା ୱିସେସେନ ତଣ୍ହାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ଅୱିସେସେନ ଇତରା ଚାତି ଦସ୍ସେତି । ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତାତି ତସ୍ମା ସାପି ଭିୟ୍ୟୋ ଇଚ୍ଛନୱସେନ ତଣ୍ହାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉପେକ୍ଖା ପନ ଅକୁସଲୱିପାକଭୂତା ଅନିଟ୍ଠତ୍ତା ଦୁକ୍ଖେ ଅୱରୋଧେତବ୍ବା, ଇତରା ଇଟ୍ଠତ୍ତା ସୁଖେତି ସା ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ, ସୁଖଂ ୱିୟ ଚ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତି ୱଚନେନ ସବ୍ବସ୍ସ ୱେଦନାୱତୋ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ତଣ୍ହୁପ୍ପତ୍ତିପ୍ପସଙ୍ଗେ ତନ୍ନିୱାରଣତ୍ଥମାହ ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ଚାପୀ’’ତିଆଦି ।
ନନୁ ‘‘ଅନୁସୟସହାୟା ୱେଦନା ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଅଭାୱା ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୱତ୍ତିଂ ନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ? ନ, ୱଟ୍ଟକଥାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଚ ଅନୁସୟୱିରହେ ଅଭାୱତୋ ଅନୁସୟସହିତାୱ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତମେୱେତଂ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା’’ତି ଅନୁୱତ୍ତମାନତ୍ତା ଅନୁସୟସହିତାୱ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହାତି ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ଏୱ ତଣ୍ହା, ନ ୱେଦନାୟ ୱିନାତି ଅୟଂ ନିୟମୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା ହୋତିୟେୱାତି, ତସ୍ମା ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥି ଏୱାତି ।
ୱୁସୀମତୋତି ୱୁସିତୱତୋ, ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁସ୍ସତୀତି ୱା ୱୁସୀତି ମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏତସ୍ସ ୱୁତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁସୀମା, ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ଅରହା । ଅଗ୍ଗଫଲଂ ୱା ପରିନିଟ୍ଠିତୱାସତ୍ତା ‘‘ୱୁସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁସୀମା।
ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟାଉପାଦାନପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୪୫.ଅତ୍ଥୱିଭାଗୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭଜନା । ୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତଂ କାମନ୍ତି କାମଗୁଣସଞ୍ଞିତଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣମାହ । ଉପାଦିୟତୀତି କାମୱସେନ ଗଣ୍ହାତି, ଦଳ୍ହଂ ଅସ୍ସାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଂ ଉପାଦିୟତୀତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମସାଧନୋ କାମସଦ୍ଦୋ, କାମୋ ଚ ସୋତି ଏତ୍ଥ କତ୍ତୁସାଧନୋ କିଲେସକାମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଉପାଦାନସଦ୍ଦୋ ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି କତ୍ତୁସାଧନୋୱ । ଦଳ୍ହତ୍ଥୋ ଭୁସତ୍ଥୋ । ୟଥା ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ, ଭୁସଂ କୁଟ୍ଠଂ ଉପକୁଟ୍ଠଂ, ଏୱଂ ଇଧାପୀତି ଆହ ‘‘ଉପାୟାସଉପକୁଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱିୟା’’ତି । ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠି ଉପାଦିୟତୀତି ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ସସ୍ସତଭାୱେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ଉପାଦିୟତି, ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଆକାରେନ ୱା ଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ତେନେୱ ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋନ୍ତୀ ତଂ ଉପାଦିୟତୀତି ୱୁତ୍ତା । ଅଥ ୱା ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠି ଉପାଦିୟତୀତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ଇଦଂ ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟମାନଂ ଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠିଂ ନିଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଏସା ଦଳ୍ହୀକରଣୱସେନ ପୁରିମଂ ଉତ୍ତରା ଉପାଦିୟତି, ଏୱଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକାପୀତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୫; ୨.୯୪; ୩.୯୧, ୧୧୬, ୧୩୬; ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୧; ୱିଭ॰ ୯୩୮) । ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ପନ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ନ ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲୋକୋ ଚାତି ୱା ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣୱିନିମୁତ୍ତଂ ଗହଣଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଭୂତଂ ଇଧ ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠିୱଚନେହି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସୀଲବ୍ବତଂ ଉପାଦିୟତୀତି ଏତ୍ଥ ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଗୋସୀଲାଦିସମାଦାନୱସେନ ସୀଲଂ, ଅୱୀତିକ୍କମନୱସେନ ୱତଂ । ଉଭୟଥାପି ୱା ସୀଲଂ, ତପୋକମ୍ମଭାୱେନ ଗହିତତାୟ ୱତଂ, ଗୱାଦିପକତିଭାୱନା । ଅତ୍ତନୋ ୱା ଗୱାଦିଭାୱାଧିଟ୍ଠାନଂ ସୀଲଂ, ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭକ୍ଖେତି, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ମୁତ୍ତେତୀ’’ତିଆଦିନା ଗୱାଦିକିରିୟାକରଣଂ ୱତଂ । ତଂତଂଅକିଚ୍ଚସମ୍ମତତୋ ୱା ନିୱତ୍ତି ସୀଲଂ, ତଂସମାଦାନୱତୋୱେସ ଭୋଜନକିଚ୍ଚକରଣାଦିୱିସେସପଟିପତ୍ତି ୱତଂ, ତଂ ସୀଲବ୍ବତଂ ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି ପରାମସନ୍ତୋ ତଥା ଅଭିନିୱିସନ୍ତୋ ଉପାଦିୟତି, ତଂ ଗାହଂ ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଲବ୍ବତସହଚରିତଂ ପରାମାସଂ ସୀଲବ୍ବତନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସୀଲବ୍ବତଞ୍ଚ ତଂ ଉପାଦାନଞ୍ଚା’’ତି । ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦୀନୀତି ଚ ତଥାଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱଦତି । ତେନେୱାହ ‘‘ସୟମେୱ ଉପାଦାନାନୀ’’ତି । ଅଭିନିୱେସତୋତି ଅଭିନିୱେସଭାୱତୋ, ଅଭିନିୱିସନତୋ ୱା । ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱାଦସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନସ୍ସ, ଗହଣସ୍ସ ଚ କାରଣଭୂତା ଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତୱାଦମତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ୱଚନମତ୍ତମେୱ । ଉପାଦିୟନ୍ତୀତି ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । କଥଂ ? ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି । ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ହି ଅଭିନିୱିସନ୍ତା ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋତି । ଏୱଂ ‘‘ଅତ୍ତୱାଦମତ୍ତମେୱ ଉପାଦିୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଅତ୍ତୱାଦମତ୍ତନ୍ତି ୱା ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତମେୱାହ । ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତମେୱ ହି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଉପାଦିୟନ୍ତି ଅତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱାତି ।
‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରେ ପନ କାମୁପାଦାନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ, ସେସୁପାଦାନତ୍ତୟଂ ଦିଟ୍ଠିମତ୍ତମେୱ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନା’’ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରସମୁଦାୟତୋ ତଦୱୟୱଭୂତଂ ସଙ୍ଖେପଂ, ୱିତ୍ଥାରଞ୍ଚ ନିଦ୍ଧାରେତୀତି । ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରେତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କାମେସୂତି ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ। କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋତି କାମସଙ୍ଖାତୋ ଛନ୍ଦୋ, ନ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ, ନ ଚ ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋ । କାମନୱସେନ, ରଞ୍ଜନୱସେନ ଚ କାମୋୟେୱ ରାଗୋ କାମରାଗୋ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ କାମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା କାମୋ ଏୱ ନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ କାମନନ୍ଦୀ, ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ କାମୋୟେୱ କାମତଣ୍ହା, ସିନେହନଟ୍ଠେନ କାମୋ ଏୱ କାମସ୍ନେହୋ, ପରିଦୟ୍ହନଟ୍ଠେନ କାମପରିଳାହୋ, ମୁଚ୍ଛନଟ୍ଠେନ କାମମୁଚ୍ଛା, ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପନଟ୍ଠେନ କାମଜ୍ଝୋସାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପତ୍ତୱିସୟପତ୍ଥନା ତଣ୍ହା ଆରମ୍ମଣେ ପରିତସ୍ସନଭାୱତୋ, ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ଉପାଦାନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଭାୱତୋ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାପଟିପକ୍ଖା ତଣ୍ହା ୱିସୟାଭିମୁଖଭାୱତୋ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିପଟିପକ୍ଖା ଉପାଦାନଂ ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଭାୱତୋ । ପରିୟେସନଦୁକ୍ଖମୂଲା ତଣ୍ହା ଅପ୍ପତ୍ତୱିସୟପତ୍ଥନାଭାୱତୋ, ଆରକ୍ଖଦୁକ୍ଖମୂଲଂ ଉପାଦାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ ।
ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦାନମାହ, ତଂ ଅଫଲତ୍ତା ରୂପଂ ୱିୟ ଦାନଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟିଟ୍ଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମହାୱିଜିତୟଞ୍ଞସଦିସୋ ମହାୟାଗୋ । ହୁତନ୍ତି ଆହୁନପାହୁନମଙ୍ଗଲକିରିୟା । ତତ୍ଥ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ହୱନଂ ଦାନଂ ଆହୁନଂ, ପାହୁନାନଂ ଅତିଥୀନଂ ଅତିଥିକିରିୟା ପାହୁନଂ, ଆୱାହାଦୀସୁ ମଙ୍ଗଲତ୍ଥଂ ଦାନଂ ମଙ୍ଗଲକିରିୟା, ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା ସୁକତକମ୍ମାନି ନାମ, ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା ଦୁକ୍କଟକମ୍ମାନି ନାମ, ଫଲଂ ୱିପାକୋତି ନିସ୍ସନ୍ଦାଦିଫଲଞ୍ଚେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟୱିପାକୋ ଚ ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜନା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଫଲୱିପାକପଟିକ୍ଖେପୋୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନତ୍ଥି ଅୟଂ ଲୋକୋତି ପରଲୋକେ ଠିତୋ ଇମଂ ଲୋକଂ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି । ଇମଂ ହି ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରଲୋକୋ, ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୟଂ ଲୋକୋ ହୋତି ଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଆଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଚାତି ପରଲୋକତୋ ଇଧାଗମନସ୍ସ ଅଭାୱା ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋ ଚିତ୍ତେନ ପରଲୋକେ ଠିତୋ ଇମଂ ଲୋକଂ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠି ପରଲୋକେ ଠିତସ୍ସେୱ ହୋତୀତି । ନତ୍ଥି ପରଲୋକୋତି ଇଧଲୋକେ ଠିତୋ ପରଲୋକଂ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି । ଇଧାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ସଂସରଣପ୍ପଦେସୋ ଇଧଲୋକୋ, ପରଲୋକୋ ଚ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି ସଂସରଣସ୍ସ ଅଭାୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋତି ।
ପୁରିମଭୱତୋ ପଚ୍ଛିମଭୱେ ଉପପତନଂ ଉପପାତୋ, ସୋ ୟେସଂ ସୀଲଂ, ତେ ଓପପାତିକା। ତେ ପନ ଚୱନକଉପପଜ୍ଜନକସତ୍ତା ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକା’’ତି । ନତ୍ଥି ଲୋକେ ସମଣ…ପେ॰… ପୱେଦେନ୍ତୀତି ଅନୁଲୋମପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ସମ୍ମଗ୍ଗତା ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା ଧମ୍ମିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଲୋକସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି, ୟେ ଇମଞ୍ଚ ଲୋକଂ, ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅତ୍ତନା ଏୱ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞତ୍ୱା ପୱେଦନସମତ୍ଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ପକତିଅଣୁଆଦୀନଂ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ, ସରୀରସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଚ ତେସଂ ଗାହାନଂ ସାମିଭୂତୋ କୋଚି ସସ୍ସତୋ, ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ୱା ଅତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ତଗ୍ଗାହୋ କଦାଚି ହୋତୀତି ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସ୍ୱାୟଂ ଅତ୍ତଗ୍ଗାହୋ ଅତ୍ଥତୋ ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣୋ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଠମଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତିଆଦିନାୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଦିପି ଭୱରାଗଜୱନୱୀଥି ପଠମଂ ପୱତ୍ତତି ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ଭୱନିକନ୍ତିୟା ପୱତ୍ତିତବ୍ବତ୍ତା, ସୋ ପନ ଭୱରାଗୋ ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ ନ କାମୁପାଦାନସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିମାହ ।
ତଣ୍ହା କାମୁପାଦାନନ୍ତି ପନ ୱିଭାଗସ୍ସ ଅକରଣେ ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା କାମୁପାଦାନଂ, କରଣେପି ୱା କାମରାଗତୋ ଅଞ୍ଞାପି ତଣ୍ହା ଦଳ୍ହଭାୱଂ ପତ୍ତା କାମୁପାଦାନନ୍ତି ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତା ୱୁତ୍ତା ।
ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱିସୟୋ। ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଆଲୟୋ। ତତ୍ଥ ରମତୀତି ଆଲୟରାମା, ପଜା । ତେନେୱ ସା ଆଲୟରାମତା ସସନ୍ତାନେ, ପରସନ୍ତାନେ ଚ ପାକଟା ହୋତି । କାମାନନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମାନଂ । ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ କମ୍ମୁନା ହୋତୀ’’ତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲାଦିବହୁଲୋ ହୋତି । ସା କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲାଦିବହୁଲତା । ଅସ୍ସ କାମୁପାଦାନୱତୋ । ତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ, ଅନତ୍ତନି ଧମ୍ମମତ୍ତେ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସ ସୁଖୁମତରଧମ୍ମୁପାଦାନତାୟ ସୁଖୁମତା ୱୁତ୍ତା । ଉପନିସ୍ସୟୱଚନେନ ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟା ୱୁତ୍ତାତି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ କତୋ ହୋତି ।
ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟାଭୱପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୪୬.ଅତ୍ଥତୋତି ୱଚନତ୍ଥତୋ । ଧମ୍ମତୋତି ସଭାୱଧମ୍ମତୋ । ସାତ୍ଥତୋତି ସାତ୍ଥକତୋ, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସପି ପୁନ ୱଚନସ୍ସ ସପ୍ପୟୋଜନତୋ । ଭେଦସଙ୍ଗହାତି ଭେଦତୋ ସଙ୍ଗହତୋ, ୱିଭାଗତୋ ଚେୱ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖିପନତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୟଂ ୟଂ ଉପାଦାନଂ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଭୱତୀତିଭୱୋତି ଫଲୱୋହାରେନ କମ୍ମଭୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଉପପତ୍ତିଭୱନିବ୍ବଚନମେୱ ହି ଦ୍ୱୟସ୍ସପି ସାଧାରଣଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଭୱତି ଏତସ୍ମା ଉପପତ୍ତିଭୱୋତି ୱା । ଦୁତିୟୋ ପନ କମ୍ମଭୱୋ ସତ୍ତସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱଭାୱେନ ସୱିସେସଂ ଭୱତୀତି ଭୱୋ। ତତୋ ଏୱ ନ ସବ୍ବସ୍ସ ଭୱନ୍ତରସ୍ସ, ତଂହେତୁନୋ ୱା ଭୱଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ଦୁୱିଧେନାତି ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ପୱତ୍ତିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁୱିଧେନାତି ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ଦୁୱିଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥୀତି ସଂୱିଜ୍ଜତି ।
୬୪୭. ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି କରୀୟତୀତି କମ୍ମଂ, ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ କରୋତୀତି କମ୍ମନ୍ତି କେଚି, ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବା କମ୍ମସଙ୍ଖାତା । ପରିତ୍ତଭୂମକୋତି କାମଭୂମକୋ । ମହାଭୂମକୋତି ମହଗ୍ଗତଭୂମକୋ । ସବ୍ବନ୍ତି ଅନୱସେସଂ । ଭୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ଗମେତି ଚାତି ଭୱଗାମି। ଗଚ୍ଛତୀତି ଚ ନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥତାୱସେନ, ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକାଲେ ଭୱାଭିମୁଖଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନିବ୍ବତ୍ତନମେୱ ୱା ଗମନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘ଭୱଗାମୀ’’ତି ଚ ଏତେନ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ କମ୍ମଂ ନିୱତ୍ତେତି । ଅୟଞ୍ହି ୱଟ୍ଟକଥା, ତଞ୍ଚ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତନ୍ତି । ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋତି ଦ୍ୱାଦସ ଚେତନାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଚେତନାୟପି ଗହଣଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ମହାୱ॰ ୧; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୨୪) ଏତ୍ଥ ୱିୟ ସାପି ଅପନେତବ୍ବା । ମନ୍ଦବହୁୱିପାକତାତି ଅପ୍ପମହାୱିପାକତା ।
‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଗାମିକମ୍ମନ୍ତି ଇମିନା ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା’’ତି ଏତେନ ଆଚୟଗାମିତାୟ ତେସଂ କମ୍ମସଙ୍ଖାତତା ୱୁତ୍ତାତି କମ୍ମଭୱପରିୟାପନ୍ନତଂ ପରିୟାୟେନ ୱଦତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଚେତନାୱ କମ୍ମଭୱୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘କମ୍ମଭୱୋ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଏକେନାୟତନେନ ଏକାୟ ଧାତୁୟା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି (ଧାତୁ॰ ୨୪୪) । ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ତୀହିପି ତିକେହି ୱୁତ୍ତୋ ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧୋୱ । ୟଥାହ ‘‘ଉପପତ୍ତିଭୱୋ… କାମଭୱୋ… ସଞ୍ଞାଭୱୋ… ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଏକାଦସହାୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତିଆଦି (ଧାତୁ॰ ୬୭) । ୟଦି ହି ଅନୁପାଦିନ୍ନକାନମ୍ପି ଗହଣଂ ସିୟା, ‘‘ଦ୍ୱାଦସହି ଆୟତନେହି ଅଟ୍ଠାରସହି ଧାତୂହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି । କାମତଣ୍ହାୟ କାମେତବ୍ବତୋ କାମନିସ୍ସୟତାୟ ଭୋଗା ୱିୟ, କାମସହଚରିତତାୟ ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱିୟ, କାମାରମ୍ମଣତାୟ ‘‘ସୁଖଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱିୟ, କାମପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନତାୟ ‘‘ସୁଖୋ ସଗ୍ଗୋ’’ତି ୱିୟ କାମାତି ଅୱୀଚିପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି। ରୂପାୱିରାଗତୋ ୟଂ ନିସ୍ସିତା, ତଦୁପଚାରେନ ‘‘ମଞ୍ଚା ଘୋସନ୍ତୀ’’ତି ୱିୟ, ‘‘ଫନ୍ଦନଦେୱତା’’ତି ୱିୟ ଚ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାକନିଟ୍ଠପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧା ।
ରୂପମେୱ ଭୱୋ ରୂପଭୱୋ, ତଥା ଅରୂପନ୍ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଭୱଗ୍ଗପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଚତ୍ତାରୋ ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅରୂପମେୱ ଭୱୋ ଅରୂପଭୱୋ। କାମୋ ଏୱ ଭୱୋତି କାମଭୱୋ, ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ‘‘କାମୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କାମସଙ୍ଖାତୋ ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମାୱଚରସଞ୍ଞିତୋ ୱା ଭୱୋ ‘‘କାମସଙ୍ଖାତୋ ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ରୂପାରୂପଭୱୋତି ଆହ ‘‘ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପଭୱେସୂ’’ତି । ସଞ୍ଞାୱତଂ ଭୱୋତି ଏତ୍ଥ ୱନ୍ତୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥେ ଅକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ସଞ୍ଞଭୱୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ତେନାହ ‘‘ସଞ୍ଞାୱା’’ତିଆଦି । ୱୋକିଣ୍ଣୋତି ଏତେନ ୱୋକାରସଦ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମସାଧନତମାହ । ୱୋକିରୀୟତି ପସାରୀୟତି ୱିତ୍ଥାରୀୟତୀତି ୱୋକାରୋ, ୱୋକିରଣଂ ୱା ୱୋକାରୋ, ସୋ ଏକସ୍ସେୱ ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଏକୋ ୱୋକାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ପସଟୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୮. କିଞ୍ଚାପି ଭୱନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଗାମିକମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୪) ଇମିନା ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାପି ୱୁତ୍ତା । ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋୱାତି ପନ ଅୱଧାରଣଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱିସେସେପି ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦେନ ସଙ୍ଖାରଭୱଗ୍ଗହଣେସୁ ଅତ୍ଥେୱ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଂ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଖାରଭୱାନଂ ଧମ୍ମଭେଦତୋ ନ ସଙ୍ଖାରା ଏୱ ପୁନ ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ସାତ୍ଥକମେୱିଦଂ ପୁନୱଚନ’’ନ୍ତି ଏତଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ, ଭୱେକଦେସଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭୱୋତି ପୁନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ପରେନ ୱା ଧମ୍ମୱିସେସଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନୱଚନଂ ଚୋଦିତନ୍ତି ଚୋଦକାଭିଲାସୱସେନ ‘‘ସାତ୍ଥକମେୱିଦଂ ପୁନୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୪୯. କାମଭୱାଦିନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କାମଭୱାଦିଭାୱୋ ଫଲୱୋହାରେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ସହଜାତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଅୱିଜ୍ଜାହେତୁକଂ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଗାମିକମ୍ମ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୪) ୱଚନତୋ ଭୱସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଉପାଦାନହେତୁକଂ ୱିପଚ୍ଚନାୟ କତୋକାସମେୱ ଭୱୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟଂ କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ରୂପଭୱନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ଅରୂପଭୱନିବ୍ବତ୍ତକଞ୍ଚ କମ୍ମଂ କରୀୟତି, ସୋ କମ୍ମଭୱୋ, ତଦଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପଭୱେସୂ’’ତି ଅତିଦିସତି । ଦ୍ୱେ କାମଭୱାତି କାମକମ୍ମଭୱୋ, କାମୂପପତ୍ତିଭୱୋତି ଦ୍ୱେ କାମଭୱା । ଏୱଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ରୂପଭୱା, ଦ୍ୱେ ଅରୂପଭୱା’’ତି ଏତ୍ଥାପି । ଅନ୍ତୋଗଧେ ହି ୱିସୁଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତେ ଏୱ କତ୍ୱା କାମଭୱାଦିକେ କମ୍ମୂପପତ୍ତିଭୱୱସେନ ଦୁଗୁଣେ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଛ ଭୱା’’ତି ।
ଅୱିସେସେନାତି ଉପାଦାନୱସେନ ଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା । ଉପାଦାନଭେଦାକରଣେନେୱ ଚ ଦ୍ୱାଦସପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଙ୍ଗହୱସେନ ସଙ୍ଗହତୋ ‘‘ଛ ଭୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପଗମ୍ମାତି ଅନିସ୍ସାୟ, ଅନାମସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୫୦. ଗୋସୀଲେନ, କୁକ୍କୁରସୀଲେନ ଚ ସମତ୍ତେନ ସମାଦିନ୍ନେନ ଗୁନ୍ନଂ, କୁକ୍କୁରାନଞ୍ଚ ସହବ୍ୟତା ୱୁତ୍ତାତି ‘‘ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନୱତୋ ଝାନଭାୱନା ନ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ତେନ ରୂପାରୂପଭୱା ନ ହୋନ୍ତୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ୱକ୍ଖମାନେନ ପନ ପକାରେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ‘‘ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଚ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପରାମସନଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନନ୍ତି ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପରାମସନେନ ରୂପାରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ ନ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ।
ଅନୁସ୍ସୱୱସେନାତି ‘‘ସେତୱଧୟଜ୍ଜଂ ଆଲଭତେ ଭୂତିକାମୋ’’ତି ଆଦିନ୍ନଅନୁସ୍ସୱୱସେନ, ୟଥା ଇମେ ମନୁସ୍ସଲୋକେ କାମା ସମିଦ୍ଧା, ଏୱଂ ଦେୱଲୋକେ ଇତୋ ସମିଦ୍ଧତରାତି ଦିଟ୍ଠାନୁସାରେନ ୱା । ପୁରାଣଭାରତସୀତାହରଣପସୁବନ୍ଧୱିଧିଆଦିସୱନଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଂ ପୁବ୍ବେ ଚ ଅକତପୁଞ୍ଞତଂ, ଅତ୍ତମିଚ୍ଛାପଣିଧିଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନିପୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପେତାନଂ କାମାନଂ ଅନୁପାୟଭୂତାନିପି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି କରୋତି, ଚିରସଗ୍ଗାଦିଅତ୍ଥଂ ୟୁଦ୍ଧାଦିୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକେ ୱା ପନ ରଜ୍ଜସେନାପତିଟ୍ଠାନାଦିସଙ୍ଗହେ କାମେ । ତଦନ୍ତୋଗଧା ଏୱାତି ତସ୍ମିଂ ଦୁଚ୍ଚରିତନିବ୍ବତ୍ତେ, ସୁଚରିତନିବ୍ବତ୍ତେ ଚ କାମଭୱେ ଅନ୍ତୋଗଧା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋଗଧାତି ଚ ସଞ୍ଞାଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱାନଂ ଏକଦେସେନ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତେ ନିରୱସେସା କାମଭୱେ ଅନ୍ତୋଗଧାତି ।
ସପ୍ପଭେଦସ୍ସାତି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିମନୁସ୍ସାଦିପ୍ପଭେଦୱତୋ ।
କାମାୱଚରସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ପଠମଦୁତିୟଉଚ୍ଛେଦୱାଦୱସେନ, ରୂପଭୱେ ତତିୟଉଚ୍ଛେଦୱାଦୱସେନ, ଅରୂପଭୱେ ସେସଉଚ୍ଛେଦୱାଦୱସେନ ଅୟମତ୍ତା ସୁଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ତଦୁପଗଂ କମ୍ମଂ କରୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅୟଂଅତ୍ତା ନାମା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୁଉଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସମୁଚ୍ଛେଦେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଅପୁନବ୍ଭୱୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘କାମାୱଚରସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ’’ତି ଇଦଂ ପଠମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସେସଂ ଇତରଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୱସେନ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯୩ ଆଦୟୋ) ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନୱସେନେୱ ଉପରି ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦା ଆଗତା, ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗହେତ୍ୱା ୟଥା ତଥା ଅଭିନିୱିସତୀତି ଅରୂପଭୱଗ୍ଗହଣଂ, ଅରୂପଜ୍ଝାନାନମ୍ପି ୱା ଚତୁତ୍ଥଝାନସଙ୍ଗହତୋ ଅରୂପଭୱଗ୍ଗହଣଂ, ସନ୍ତସୁଖତାୟ ୱା ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ସୁଖିତଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ । ୱିଗତପରିଳାହୋତି ୟଥାଭିଲାସିତୱିସୟୂପହାରେନ, ପହାନେନ ଚ ୱୂପସନ୍ତକାମରାଗପରିଳାହୋ, ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପରାମସନୱସେନ ପୱତ୍ତିତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକିୟଂ ସୀଲଂ, ଝାନଞ୍ଚ ସୀଲବ୍ବତମିଚ୍ଚେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ସୀଲବ୍ବତଂ ନାମା’’ତିଆଦି । କମେନ ଅୱତ୍ୱା ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସ୍ସ ଅନ୍ତେ ଭୱପଚ୍ଚୟତାୱଚନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ୱିୟ ଅଭିଣ୍ହଂ ଅସମୁଦାଚାରତୋ, ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନିମିତ୍ତତ୍ତା ଚ ।
କମ୍ମଭୱେତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ହେତୁପଚ୍ଚୟପ୍ପଭେଦେହୀତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନାଦୀନି ହି ସହଜାତକମ୍ମଭୱସ୍ସ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି, ତସ୍ମା ତାନି ସହଜାତାଦୀସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଅପନୀୟ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସବ୍ବାନି ପନ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତାସେୱନପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ନାନନ୍ତରସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । କଦାଚି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦିନାପି, ତଂ ପନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନେୱା’’ତି ।
ଭୱପଚ୍ଚୟାଜାତିଆଦିପଦୱିତ୍ଥାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୫୧.ଜାତୀତିଆଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୨୪) ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେନାହ ‘‘ଜାତିଆଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉପପତ୍ତିଭୱୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଜାତୀତି ଆହ ‘‘ନ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ’’ତି । ଜାୟମାନସ୍ସ ପନ ଜାତି ଜାତୀତି ଉପପତ୍ତିଭୱୋପି ଅସତି ଅଭାୱା ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଜାୟମାନରୂପପଦଟ୍ଠାନତାପି ହି ରୂପଜାତିୟା ୱୁତ୍ତା ‘‘ଉପଚିତରୂପପଦଟ୍ଠାନୋ ଉପଚୟୋ, ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧରୂପପଦଟ୍ଠାନା ସନ୍ତତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪୧) ।
ଜାତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଞ୍ଞାତତା, ଅଭିମତତା ଚ ହୀନପଣୀତତା। ଅନିଟ୍ଠଞ୍ହି ହୀନଂ, ଇଟ୍ଠଂ ପଣୀତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣହୀନୁତ୍ତମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟମକାନମ୍ପି ସତନ୍ତି ୟମକଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତାନମ୍ପି ସମାନାନଂ । ସୋ ଚ ସତ୍ତାନଂ ୱିସେସୋ । ଭିନ୍ନସନ୍ତାନିକସ୍ସ ୱିସେସକାରଣସ୍ସ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଅତ୍ତସନ୍ତାନଗତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସେସକାରଣସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା, ସତି ଚ ତସ୍ମିଂ ସବ୍ବଦା ସବ୍ବେସଂ ଅଭାୱତୋତି ପସଙ୍ଗସ୍ସ ଦୁନ୍ନିୱାରଣତୋ କାରଣେ ଅୱିସିଟ୍ଠେ ଫଲୱିସେସସ୍ସ ଅୟୁଜ୍ଜମାନକତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘କମ୍ମଭୱହେତୁକୋୱା’’ତି ।
ତେନ ତେନାତି ଞାତିବ୍ୟସନାଦିନା ଜରାମରଣତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେନ । ଜରାମରଣନିମିତ୍ତଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନା ସୋକାଦୟୋ ଜରାମରଣାଭିସମ୍ବନ୍ଧା, ତଦଞ୍ଞେ ଅନଭିସମ୍ବନ୍ଧା । ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାତି ଉପନିସ୍ସୟଂସେନ, ଉପନିସ୍ସୟଲେସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ପଟ୍ଠାନେ ଅନାଗତୋ ସତି ଭାୱା, ଅସତି ଚ ଅଭାୱା ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ସୋ ‘‘ଉପନିସ୍ସୟକୋଟୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୟମହାପଦେସୋ କିରେସୋ, ୟଦିଦଂ ଉପନିସ୍ସୟୋତି ।
ଭୱଚକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୫୨. ନ କେୱଲଂ ସୋକାଦୀନଂୟେୱ ଜାତି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସୋକାଦୀନଂ ପନ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୟପି ପଚ୍ଚୟୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ଥାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାୟଂ । ଅୱିଦିତାଦି ମିଦନ୍ତି ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ସତତନ୍ତି ସବ୍ବକାଲଂ ୟାୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମା । ସମିତନ୍ତି ସଙ୍ଗତଂ, ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତେସୂତି ସୋକାଦୀସୁ । ସିଦ୍ଧେସୂତି ଲବ୍ଭମାନେସୁ । ସିଦ୍ଧା ହୋତି ଅୱିଜ୍ଜା ଅୱିନାଭାୱତୋ ।
କାମୟାନସ୍ସାତି କାମୟମାନସ୍ସ, କାମୋ ୱା ୟାନଂ ଏତସ୍ସାତି କାମୟାନୋ, ତସ୍ସ କାମୱସେନ ୟାୟମାନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛନ୍ଦଜାତସ୍ସାତି ଜାତତଣ୍ହାଛନ୍ଦସ୍ସ । ପରିହାୟନ୍ତୀତି ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ରୁପ୍ପତୀତି ସୋକାଦିନା କୁପ୍ପତି ।
ପରିୟୁଟ୍ଠାନତାୟ ତିଟ୍ଠନସୀଲୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟୀ। ‘‘ପରିୟୁଟ୍ଠଟ୍ଠାୟିନୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ପରିୟୁଟ୍ଠାତୀତି ପରିୟୁଟ୍ଠଂ, ଦିଟ୍ଠିପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ, ତେନ ତିଟ୍ଠତୀତି ପରିୟୁଟ୍ଠଟ୍ଠାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପଞ୍ଚ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀତି ‘‘ମାଲା ମିଲାୟନ୍ତି, ୱତ୍ଥାନି କିଲିସ୍ସନ୍ତି, କଚ୍ଛେହି ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, କାୟେ ୱେୱଣ୍ଣିୟଂ ଓକ୍କମତି, ଦେୱୋ ଦେୱାସନେ ନାଭିରମତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୮୩) ୱୁତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ ମରଣପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ହି ଦିସ୍ୱା କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତେ ଉପପତ୍ତିଭୱେ ଭୱଚ୍ଛନ୍ଦବଲେନ ଦେୱାନଂ ବଲୱସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।
ବାଲୋତି ଅୱିଦ୍ୱା । ତେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ କାରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତିୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ତସ୍ସାରୁପ୍ପକଥାସୱନ, କମ୍ମକାରଣାଦସ୍ସନ, ମରଣକାଲକମ୍ମୋପଟ୍ଠାନନିଦାନଂ ସୋକାଦିଦୁକ୍ଖଂ ।
ଆସୱେ ସାଧେନ୍ତୀତି ଆସୱେ ଗମେନ୍ତି ବୋଧେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂସତୀତି ଏୱଂ ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ଅୱିଦିତାଦିତାୟ ଅନାଦିଭାୱେ ସତି । ଆଦିମତ୍ତକଥନନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୱସେନ ଆଦିସବ୍ଭାୱକଥନଂ । ଆଦି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ହି ଆଦିମଂ, ଭୱଚକ୍କଂ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଆଦିମତ୍ତଂ, ତସ୍ସ କଥନଂ ଆଦିମତ୍ତକଥନଂ । ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ୱା ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ, ସତି ଅନାଦିଭାୱେ ଅୱିଜ୍ଜା ଆଦିମ୍ହି, ମଜ୍ଝେ, ପରିୟୋସାନେ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ସିୟାତି ଆଦିମତ୍ତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ କଥନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ପଧାନା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ପଧାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦନେନ, ଅପ୍ପହାନେନ ୱା, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ସନ୍ନିହିତଭାୱକରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମାଦୀନୀତି କମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟାନି । ପଲିବୋଧେନ୍ତୀତି ନାନାଦୁକ୍ଖପରିବ୍ୟୂଳ୍ହେ ସଂସାରଚାରକେ ନିରୋଧେନ୍ତି । ତେହୀତି କିଲେସକମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟେହି । ୱଟ୍ଟସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ପଧାନତ୍ତା ‘‘ପଧାନଧମ୍ମୋ’’ତି ଅୱିଜ୍ଜା କଥିତା ।
ତତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିତୋ । ବ୍ରହ୍ମାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଜାପତିସ୍ସରପୁରିସାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱଦତୀତି ୱଦୋ, ତଂ ତଂ ହିତାହିତଂ ପୱତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଦେତି, ୱେଦିୟତୀତି ୱା ୱେଦେୟ୍ୟୋ, ସୁଖାଦିଂ ଅନୁଭୱତି, ସବ୍ବୱିସୟେ ୱା ଜାନାତି, ‘‘ସୁଖିତୋ ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନା, ପରେହି ଚ ଜାନାତି, ଞାୟତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମାଦିନା ୱା ଅତ୍ତନା ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଚ-ସଦ୍ଦତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କାରକୱେଦକରହିତ’’ନ୍ତି ଚ-ସଦ୍ଦତ୍ଥସମାସଂ ।
ଦ୍ୱାଦସୱିଧସୁଞ୍ଞତାସୁଞ୍ଞନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ସୁଞ୍ଞସଭାୱାନଂ ସୁଞ୍ଞତାୟ ସୁଞ୍ଞଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧସୁଞ୍ଞତାସୁଞ୍ଞଂ, ଧୁୱଭାୱାଦିସୁଞ୍ଞତାୟ ୱା ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସୁଞ୍ଞତଂ ଏକଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗଗତତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସୱିଧାତି ତାୟ ଦ୍ୱାଦସସୁଞ୍ଞତାୟ ସୁଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୫୩.ପୁବ୍ବନ୍ତାହରଣତୋତି ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଅତୀତକୋଟ୍ଠାସତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିପାକସ୍ସ ଆହରଣତୋ । ୱେଦନାୱସାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଏକଂ ଭୱଚକ୍କଂ ହୋତି । ଭୱଚକ୍କେକଦେସୋପି ହି ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱେଦନା ୱା ତଣ୍ହାସହାୟାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦନାତୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଅୱିଜ୍ଜାତୋ ସଙ୍ଖାରାତି ସମ୍ବଜ୍ଝନତୋ ୱେଦନାୱସାନଂ ଭୱଚକ୍କଂ ପରିପୁଣ୍ଣମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେନ ୱା ତଣ୍ହୁପାଦାନାନି ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ ଭୱୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଜାତିଜରାମରଣାନି, ସୋକାଦୟୋ ଚ ଗହିତାତି ଏୱମ୍ପି ୱେଦନାୱସାନଂ ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ୟୁତ୍ତମେୱେତଂ । ଏୱଂ ତଣ୍ହାମୂଲକେ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁପ୍ପୱେସୋ ହୋତୀତି । ଅୱିଜ୍ଜା ଧମ୍ମସଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିପରୀତାଭିନିୱେସଂ କାରେନ୍ତୀ ଦିଟ୍ଠିଚରିତେ ସଂସାରେ ନୟତି, ତେସଂ ୱା ସଂସାରଂ ସଙ୍ଖାରାଦିପୱତ୍ତିଂ ନୟତି ପୱତ୍ତେତୀତି ସଂସାରନାୟିକା ୱୁତ୍ତା । ତଣ୍ହାୟ ତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ସଂସାରନାୟିକାଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।
ପଠମଂ ଭୱଚକ୍କଂ । ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି କତ୍ତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, କରଣତ୍ଥେ ଏୱ ୱା । ୱିଞ୍ଞାଣାଦିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଫଲୁପ୍ପତ୍ତି ହି ଇଧ ଦିଟ୍ଠା, ଅଦିଟ୍ଠାନଂ ପୁରିମଭୱେ ଅତ୍ତନୋ ହେତୂନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାନଂ ଫଲଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅନୁପଚ୍ଛିଜ୍ଜନଂ ପକାସେତି, ପକାସନସ୍ସ ୱା କରଣଂ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ପୁରିମଭୱଚକ୍କଂ ଦୁତିୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ତଣ୍ହାଦୀନଂ ହେତୂନଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦଂ ପକାସେତି, ତସ୍ମା ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭୂତାୟ ପଠମସ୍ସ ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ହେତୂନଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦପ୍ପକାସନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରାଦୀନମେୱ ୱା ଫଲାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ହେତୂନଂ ଫଲଂ ଅଜନେତ୍ୱା ଅନୁପଚ୍ଛେଦମେୱ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିହେତୂନଂ ୱା ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧମେୱ ପକାସେତି ପଠମଂ ଭୱଚକ୍କଂ, ନ ଦୁତିୟଂ ୱିୟ ପରିୟୋସାନମ୍ପୀତି ‘‘ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୂନଂଅନୁପଚ୍ଛେଦପ୍ପକାସନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପୁବ୍ବପୱତ୍ତିଦୀପନତୋତି ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧) ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ପୱତ୍ତିୟା ଦୀପନତୋ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ହି ଏତ୍ଥ ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନଂ କଲଲରୂପଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି ସଳାୟତନପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ସହୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋତି ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ, ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ୱା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୀପନତୋ । ନ ହି ଏତ୍ଥ ପଠମେ ୱିୟ ଭୱଚକ୍କେ ଆୟତନାନଂ କମେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
୬୫୪. ହେତୁଆଦିପୁବ୍ବକା ତୟୋ ସନ୍ଧୀ ଏତସ୍ସାତି ହେତୁଫଲହେତୁପୁବ୍ବକତିସନ୍ଧି, ଭୱଚକ୍କଂ । ହେତୁଫଲହେତୁଫଲୱସେନ ଚତୁପ୍ପଭେଦୋ ଅଙ୍ଗାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଏତସ୍ସାତି ଚତୁଭେଦସଙ୍ଗହଂ। ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତାପି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହେ ଆକିରୀୟନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିଗ୍ଗହଣେହି ପକାସୀୟନ୍ତୀତି ଆକାରା। ଅତୀତହେତୁଆଦୀନଂ ୱା ପକାରା ଆକାରା। କିଲେସକମ୍ମୱିପାକା ୱିପାକକିଲେସକମ୍ମେହି ସମ୍ବନ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତେସୁ ୱଟ୍ଟନାମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ତିୱଟ୍ଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୱଟ୍ଟେକଦେସତ୍ତା ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ।
ସନ୍ଧୀନଂ ଆଦିପରିୟୋସାନୱୱତ୍ଥିତାତି ସନ୍ଧୀନଂ ପୁବ୍ବାପରୱୱତ୍ଥିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପରିତସ୍ସତୀତି ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରିଗ୍ଗହକରଣୱସେନ ତସ୍ସତି, ତଣ୍ହାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଦିୟତୀତି ଦଳ୍ହଗାହଂ ଗଣ୍ହାତି । ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିନ୍ତି ପୁରିମକମ୍ମଭୱେ ସତି ।
ତସ୍ସ ଚ ସବ୍ଭାୱୋ କରିୟମାନତା ଏୱାତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଭୱେ କରିୟମାନେତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ମୋହୋତି ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦକୋ ଅପ୍ପହୀନୋ ମୋହୋ । ଆୟୂହନାତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନକା ଦାନାଦିକିରିୟାୟ ପୱତ୍ତନକା । ଏକଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଏତେସନ୍ତି ଏକାୱଜ୍ଜନା, ତେସୁ ଏକାୱଜ୍ଜନେସୁ । ସତ୍ତମେ ଚେତନା ଭୱୋ । ‘‘ୟା କାଚି ୱା ପନ ଚେତନା ଭୱୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଇଦଂ ୟଥାଦସ୍ସିତାୟ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଭାଜନୀୟେ ୱୁତ୍ତାୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୫) ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଚେତନା ଭୱୋ’’ତି ଆଗତା । ଭୱନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘ସାତ୍ଥତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚେତନାୱ ସଙ୍ଖାରା, ଭୱୋ ପନ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାପୀ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୱସେନ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ? କୁସଲା ଚେତନା କାମାୱଚରା’’ତିଆଦିନା ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଚେତନାଭାୱୋ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୨୨୬) ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟଂ ‘‘ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିପାକଧମ୍ମତ୍ତା ସୱିପାକେନ ଆୟୂହନସଙ୍ଖାତେନ ସଙ୍ଖତାଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚେନ ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଗାମିକମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୪) ଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଭୱଗାମିଭାୱତୋ, କମ୍ମସଂସଟ୍ଠସହାୟତାୟ କମ୍ମଭାୱତୋ ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱଂ ଭାୱେନ୍ତୀତି ‘‘ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଉପପତ୍ତିଭୱଭାୱନାକିଚ୍ଚଂ ପନ ଚେତନାୟ ସାତିସୟନ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟା ଚେତନା ‘‘ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଭୱାଭିସଙ୍ଖରଣକିଚ୍ଚଂ ଚେତନାୟ ସାତିସୟନ୍ତି ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ ‘‘କୁସଲା ଚେତନା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୨୬) ଚେତନା ‘‘ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ଉଭୟଂ ଉଭୟତ୍ଥ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ନତ୍ଥେତ୍ଥ ୱିରୋଧୋ । ତସ୍ସ ଫଲେ ଉପପତ୍ତିଭୱେ ନିକାମନାତି ‘‘ତସ୍ସ ସୁତଂ ହୋତି ‘ଚାତୁମହାରାଜିକା ଦେୱା ଦୀଘାୟୁକା ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ସୁଖବହୁଲା’ତି’’ଆଦିସୁତାନୁସାରେନ ଭାୱିନି ଉପପତ୍ତିଭୱେ ଅଭିକଙ୍ଖନା । ଗହଣନ୍ତି କାମୁପାଦାନଂ କିଚ୍ଚେନାହ । ପରାମସନନ୍ତି ଇତରାନି । ଆୟୂହନାୱସାନେତି ତୀସୁପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଆୟୂହନସ୍ସ ଅୱସାନେ ।
ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ । ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ଅତୀତଭୱସ୍ସ ଇମିନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱେନ ପଟିସନ୍ଧାନଂ ଭୱନ୍ତରପଟିସନ୍ଧାନଂ, ଭୱନ୍ତରଭାୱେନ ୱା ପଟିସନ୍ଧାନଂ ଭୱନ୍ତରପଟିସନ୍ଧାନଂ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ୟଂ ପଟିସନ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥା ହି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗବ୍ଭେତି ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ, ଗବ୍ଭାୱତ୍ଥାୟଂ ୱା ।
ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେସୁ ୱୁତ୍ତେ ଆୟୂହନସଙ୍ଖାରେ ‘‘ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗା’’ତି ଆହ, ତତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜା ଗହିତାୱ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦହରସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଭୱଙ୍ଗବହୁଲା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୱନ୍ତରଜନକକମ୍ମାୟୂହନସମତ୍ଥା ନ ହୋତୀତି ‘‘ଇଧ ପଟିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କମ୍ମକରଣକାଲେ ସମ୍ମୋହୋ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ଏତେନ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ସମ୍ମୋହଂ ଦସ୍ସେତି, ନ କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ।
‘‘ତତ୍ଥ ପୁରିମଭୱସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚ କମ୍ମସମ୍ଭାରା, ଏତରହି ପଞ୍ଚ ୱିପାକଧମ୍ମା, ଏତରହି ପଞ୍ଚ କମ୍ମସମ୍ଭାରା, ଅନାଗତେ ପଞ୍ଚ ୱିପାକଧମ୍ମାତି ଦସ ଧମ୍ମା କମ୍ମଂ, ଦସ ଧମ୍ମା ୱିପାକୋ, ଇତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ କମ୍ମଂ, କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ୱିପାକୋ, ୱିପାକୱଟ୍ଟନ୍ତି କମ୍ମସଙ୍ଖେପୋ ଚ ୱିପାକସଙ୍ଖେପୋ ଚ, କମ୍ମଭୱୋ ଚ ୱିପାକଭୱୋ ଚ କମ୍ମୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ୱିପାକୱଟ୍ଟଞ୍ଚ, କମ୍ମପୱତ୍ତଞ୍ଚ ୱିପାକପୱତ୍ତଞ୍ଚ, କମ୍ମସନ୍ତତି ଚ ୱିପାକସନ୍ତତି ଚ, କିରିୟା ଚେୱ କିରିୟାଫଲଞ୍ଚାତି –
‘‘ଏୱଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନମିଦଂ ସହେତୁକଂ,
ଦୁକ୍ଖଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଚଲମିତ୍ତରଦ୍ଧୁୱଂ ।
ଧମ୍ମେହି ଧମ୍ମା ପଭୱନ୍ତି ହେତୁସୋ,
ନ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ତାୱ ପରୋୱ ୱିଜ୍ଜତି ॥
‘‘ଧମ୍ମା ଧମ୍ମେ ସଞ୍ଜନେନ୍ତି, ହେତୁସମ୍ଭାରପଚ୍ଚୟା ।
ହେତୂନଞ୍ଚ ନିରୋଧାୟ, ଧମ୍ମୋ ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତୋ ॥
‘‘ହେତୂସୁ ଉପରୁଦ୍ଧେସୁ, ଛିନ୍ନଂ ୱଟ୍ଟଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତକିରିୟାୟ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟିଧ ୱିଜ୍ଜତି ।
ସତ୍ତେ ଚ ନୁପଲବ୍ଭନ୍ତେ, ନେୱୁଚ୍ଛେଦୋ ନ ସସ୍ସତ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୪୨) ।
ତତ୍ଥ କମ୍ମାନେୱ ୱିପାକଂ ସମ୍ଭରନ୍ତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି କମ୍ମସମ୍ଭାରା, କମ୍ମଂ ୱା ସଙ୍ଖାରଭୱା, ତଦୁପକାରକାନି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନାନି କମ୍ମସମ୍ଭାରା। ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକୋ ୱା ଭୱୋ କମ୍ମଂ, ତଦୂପକାରକା ୟଥାୱୁତ୍ତା ଆୟୂହନସଙ୍ଖାରା, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଚ କମ୍ମସମ୍ଭାରାତି କମ୍ମଞ୍ଚ କମ୍ମସମ୍ଭାରା ଚ କମ୍ମସମ୍ଭାରାତି ଏକସେସୱସେନ କମ୍ମସମ୍ଭାରଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦସ ଧମ୍ମା କମ୍ମନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋପି କମ୍ମସହାୟତାୟ କମ୍ମସରିକ୍ଖକା, ତଦୂପକାରା ଚାତି ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ସଙ୍ଖିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚାତି ସଙ୍ଖେପୋ, କମ୍ମଂ, ୱିପାକୋ ଚ । ‘‘କମ୍ମଂ ୱିପାକୋ’’ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖିପୀୟତୀତି ୱା ସଙ୍ଖେପୋ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚ । ସଙ୍ଖେପଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପନ ଏକୱଚନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ସଙ୍ଖେପସଦ୍ଦୋ ୱା ଭାଗାଧିୱଚନନ୍ତି କମ୍ମଭାଗୋ କମ୍ମସଙ୍ଖେପୋ।
ଏୱଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି କମ୍ମତୋପି ୱିପାକୋ । ତତ୍ଥାପି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାତୋ ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏୱଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତିସନ୍ଧିଆଦିୱସେନ ୱା ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଇଦଂ ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତ୍ତରନ୍ତି ଗମନଧମ୍ମଂ, ୱିନସ୍ସଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଉପ୍ପାଦୱୟୱନ୍ତତାଦୀପକେନ ଅନିଚ୍ଚସଦ୍ଦେନ, ୱିକାରାପତ୍ତିଦୀପକେନ ଚଲସଦ୍ଦେନ ଚ ଅଦୀପିତଂ କାଲନ୍ତରଟ୍ଠାୟିତାଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି । ଅଦ୍ଧୁୱନ୍ତି ଏତେନ ଥିରଭାୱାଭାୱନିସ୍ସାରତଂ । ହେତୁ ଏୱ ସମ୍ଭାରା ହେତୁସମ୍ଭାରା। ‘‘ଠାନସୋ ହେତୁସୋ’’ତି (କଥା॰ ୩୫୫; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୪) ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱା ଠାନଂ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସାଧାରଣଂ କାରଣଂ ସମ୍ଭାରୋ, ଅସାଧାରଣଂ ହେତୁ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ହେତୁତୋ ଧମ୍ମମତ୍ତସମ୍ଭୱେ, ହେତୁନିରୋଧା ଚ ୱଟ୍ଟଚ୍ଛେଦେ ଧମ୍ମେ ଚ ତଂନିରୋଧାୟ ଦେସିତେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟିଧ ସତ୍ତେ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜତି, ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦା ଚ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ହେତୁଆୟତ୍ତେ ଧମ୍ମମତ୍ତସମ୍ଭୱେ ସତ୍ତୋ ନୁପଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତେ ସସ୍ସତୋ, ଉଚ୍ଛେଦୋ ୱା ସିୟାତି ନୁପଲବ୍ଭନ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ନେୱ ଉଚ୍ଛେଦୋ ନ ସସ୍ସତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୬୫୫.ସଚ୍ଚପ୍ପଭୱତୋତି ସଚ୍ଚତୋ, ସଚ୍ଚାନଂ ୱା ପଭୱତୋ ଚ ।
କୁସଲାକୁସଲଂକମ୍ମନ୍ତି ୱଟ୍ଟକଥାୟ ୱତ୍ତମାନତ୍ତା ସାସୱନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅୱିସେସେନାତି ‘‘ଚେତନା ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତକା’’ତି ୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା, ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତଣ୍ହା ଚ…ପେ॰… ଅୱସେସା ଚ ସାସୱା କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୮-୨୧୦) ହି ଚେତନାଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିସେସଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି, ଅରିୟସଚ୍ଚୱିସେସଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ହି ସବ୍ବେପି କିଲେସା ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଗାମିକମ୍ମଂ ‘‘ସମୁଦୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟସଚ୍ଚଂ ପଭୱୋ ଏତସ୍ସାତି ଦୁତିୟସଚ୍ଚପଭୱଂ। ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋତି ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ, କମ୍ମଭୱସ୍ସ ଚ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମଦୁତିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟ’’ନ୍ତି ।
୬୫୬.ୱତ୍ଥୂସୂତି ଆରମ୍ମଣେସୁ, ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ । ସମ୍ମୋହେତୀତି ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଜାନିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅଦେନ୍ତୀ ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନ ସମ୍ମୋହେତି । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଇଧ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଦ୍ୱେ ନଳକଲାପା ୱିୟ । ସୱିସୟେତି ୟଥାସକଂ ୱିସୟେ ରୂପାୟତନାଦିକେ । ଜାୟମାନାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିକାରଭାୱେନ ଲବ୍ଭମାନା ଜାତି ତେ ଜନେନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖନ୍ଧେ ଚ ଜନେତୀ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିଭାୱେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ପାକଭେଦଭାୱଞ୍ଚ ଅଧିତିଟ୍ଠତୀତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଖନ୍ଧେ ଜନେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପାକଭେଦୱସେନ ୱତ୍ତତିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ। ପଚ୍ଚତୀତି ପାକୋ, ଭିଜ୍ଜତୀତି ଭେଦୋ, ପାକୋ ଚ ଭେଦୋ ଚ ପାକଭେଦଂ, ତସ୍ସ ଭାୱଂ ପଚ୍ଚନଂ, ଭିଜ୍ଜନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋକାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ତାତି ତେସଂ କାରଣତ୍ତା, ତେହି ସିଦ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସହିତେହି ସଙ୍ଖାରେହି ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଭୱନ୍ତରପାତୁଭାୱାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ୱା ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ‘‘ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଭୱନ୍ତରପାତୁଭାୱାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରରହିତଂ ଭୱନ୍ତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ସସହାୟତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ସୋକାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା’’ତି । ଦ୍ୱେଧାତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସରସେନ, ଧମ୍ମନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ଦ୍ୱେଧା । ବ୍ୟାପନିଚ୍ଛାଲୋପେନ ହି ନିଦ୍ଦେସୋ ।
୬୫୭.‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟାସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାଦସ୍ସନେନ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଏସ ନୋ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି ଦସ୍ସେତି, ତେନେତଂ କାରକଦସ୍ସନନିୱାରଣଂ । ଅତ୍ତା ଭୱତୋ ଭୱନ୍ତରଂ ସଙ୍କମତୀତି ଦସ୍ସନଂ ଅତ୍ତସଙ୍କନ୍ତିଦସ୍ସନଂ, ତଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୱଚନେନ ନିୱାରିତଂ ହୋତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅଭେଦତୋ ଏକୋ ଅତ୍ତାତି ଗହଣଂ ଘନସଞ୍ଞା, ତଂ ୟମକତାଲକନ୍ଦଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତେନ ୱିୟ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପମତ୍ତମେତ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ନିୱାରିତଂ ହୋତି । ‘‘ଏୱମାଦିଦସ୍ସନନିୱାରଣ’’ନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ସୋଚତି ପରିଦେୱତି ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତିଆଦିଦସ୍ସନନିୱାରଣମାହ । ସୋକାଦୟୋପି ହି ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତା ଅୱସୱତ୍ତିନୋତି ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ ସୋକ…ପେ॰… ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ଉଦା॰ ୧) ଏତେନ ୱୁତ୍ତମେୱାତି । ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନିୱାରଣତୋପୀତି କାରକଦସ୍ସନାଦିନାନାୱିଧମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନିୱାରଣତୋପି ।
୬୫୮.‘‘ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନା’’ତି ଏତେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱତୋ ଅଦସ୍ସନମାହ ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ପରମତ୍ଥତୋ ପସ୍ସିତବ୍ବଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଉପକ୍ଖଲନଂ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ । ପତନଂ ୱିୟ ଭୱନ୍ତରପପାତତୋ । ଗଣ୍ଡପାତୁଭାୱୋ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖତାସୂଲୟୋଗତୋ, କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତୋ ଚ । ଗଣ୍ଡଭେଦପୀଳକା ୱିୟାତି ଭେଦନତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚମାନେ ଗଣ୍ଡେ ତସ୍ସ ଉପରି ଜାୟମାନା ଖୁଦ୍ଦକପୀଳକା ୱିୟ, ଗଣ୍ଡସ୍ସ ୱା ଅନେକଧାଭେଦେ ପୀଳକା ୱିୟ । ଘଟ୍ଟନଂ ୱିୟ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସତାୟ ଫସ୍ସୋ । ଘଟ୍ଟନଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟାତି ଘଟ୍ଟନତୋ ଜାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ତିୱିଧଦୁକ୍ଖତାୱସେନ ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ୱେଦନାନଂ ଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ । ପଟିକାରାଭିଲାସୋ ୱିୟାତି ସମୁଦାୟସ୍ସ ଏକଦେସନିଦସ୍ସନଭାୱେନାହ । ଅସପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ବହୁୱିଧାନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତତୋ । ଅସପ୍ପାୟଲେପନଂ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖହେତୁନୋ ସସନ୍ତାନେ ସନ୍ନିଧାପନତୋ । ଗଣ୍ଡୱିକାରପାତୁଭାୱୋ ୱିୟ ଅତ୍ତଭାୱଗଣ୍ଡସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୱିକାରଭାୱତୋ, ତନ୍ନିମିତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସ ସୂନଭାୱାଦିସମ୍ଭୱତୋ । ସୂନତାସରାଗପୁବ୍ବଗ୍ଗହଣାଦୟୋ ହି ଗଣ୍ଡୱିକାରା। ସରସତୋ ଗଣ୍ଡସ୍ସ ଭିଜ୍ଜନଂ ପାକେନ ୱିନା ନ ହୋତୀତି ଭେଦଗ୍ଗହଣେନେୱସ୍ସ ପାକୋପି ଗହିତୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଗଣ୍ଡଭେଦୋ ୱିୟ ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି । ଗଣ୍ଡସ୍ସ ୱା ୱିସଦିସାପତ୍ତି, ଭିଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଗଣ୍ଡଭେଦୋ, ତତ୍ଥ ୱିସଦିସାପତ୍ତି ପାକୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଉପମାହି ଭୱଚକ୍କଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତେନ ଏକାଧିଟ୍ଠାନେହି ଉପମାୱିସେସେହି ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଇଦାନି ନାନାଧିଟ୍ଠାନେହି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଟଲାଭିଭୂତଚକ୍ଖୁକୋ ରୂପାନି ନ ପସ୍ସତି, କିଞ୍ଚି ପସ୍ସନ୍ତୋପି ୱିପରୀତଂ ପସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତୋ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ନ ପଟିପଜ୍ଜତି ନ ପସ୍ସତି, ମିଚ୍ଛା ୱା ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ପଟଲଂ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜା । କୋସକାରକିମି ୱିୟ ଅତ୍ତନାୱ କତତ୍ତା, ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ପରିବ୍ଭମନକାରଣତ୍ତା ଚ କୋସପ୍ପଦେସା ୱିୟ ସଙ୍ଖାରା। ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହଂ ୱିନା ପତିଟ୍ଠଂ ଅଲଭମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପରିଣାୟକପରିଗ୍ଗହଂ ୱିନା ପତିଟ୍ଠଂ ଅଲଭମାନୋ ରାଜକୁମାରୋ ୱିୟାତି ପରିଗ୍ଗହେନ ୱିନା ପତିଟ୍ଠାଲାଭୋ ଏତ୍ଥ ଉପମୋପମେୟ୍ୟସାମଞ୍ଞଂ । ଉପପତ୍ତିନିମିତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମାଦିଆରମ୍ମଣମାହ । ପରିକପ୍ପନତୋତି ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା ୱିତକ୍କେନ ୱିତକ୍କନତୋ । ଦେୱମନୁସ୍ସମିଗୱିହଙ୍ଗାଦିୱିୱିଧପ୍ପକାରତାୟ ମାୟା ୱିୟ ନାମରୂପଂ। ପତିଟ୍ଠାୱିସେସେନ ୱୁଦ୍ଧିୱିସେସାପତ୍ତିତୋ ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବୋ ୱିୟ ସଳାୟତନଂ। ଆୟତନାନଂ ୱିସୟିୱିସୟଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଭିମୁଖଭାୱୋ ଆୟତନଘଟ୍ଟନଂ। ତତୋ ଆୟତନଘଟ୍ଟନତୋ ଦ୍ୱୟସଙ୍ଘଟ୍ଟନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ୱେଦନାଦୁକ୍ଖହେତୁତୋ ଚ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଫସ୍ସୋ। ସପରିଳାହତୋ ଦାହୋ ୱିୟ ୱେଦନା। ଉପରୂପରି ତଣ୍ହାପୱଡ୍ଢନତୋ ଲୋଣୂଦକପାନଂ ୱିୟ ୱିସୟାନୁଭୱନଂ । ଆରମ୍ମଣେ ପାତୁକମ୍ୟତାଭାୱତୋ ପିପାସା ୱିୟ ତଣ୍ହା । ତଦସ୍ସୁପାଦାନନ୍ତି ତଂ ଅଭିଲାସକରଣଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନଂ ଅସ୍ସ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ତଦସ୍ସ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ ଉପାଦାନଂ । ବ୍ୟସନାୱହତାୟ ଅଜାନନତୋ ଭୱୁପାଦାନଂ ମଚ୍ଛସ୍ସ ବଳିସୁପାଦାନଂ ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ କୋସପ୍ପଦେସପରିଣାୟକାଦୀହି ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ସଦିସତାୟ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଉପମା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୬୫୯. କୋଚି ଅଗମ୍ଭୀରୋ ଏୱ ଗମ୍ଭୀରୋ ୱିୟ ଖାୟତି ପୁରାଣତିଣପଣ୍ଣାଦିଭରିତୋ ପବ୍ବତସଙ୍ଖେପେ ଜଲାସୟୋ ୱିୟ, ନ ଏୱମୟଂ । ଅୟଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରୋୱ ହୁତ୍ୱା ଓଭାସତି ପକାସତି ଦିସ୍ସତୀତି ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ । ୟଥାରହନ୍ତି ଅତ୍ଥାଦିୱସେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ।
ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ନ ହୋତି, ହୋତି ଏୱାତି ଅୱଧାରଣେ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ସିୟା ନୁ ଖୋ ଜରାମରଣଂ ଜାତିତୋ, ଅଞ୍ଞତୋପୀ’’ତି ଆସଙ୍କାୟଂ ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ନ ଚ ଜାତିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଗ୍ଗହଣଂ ଜାତିୟା ପଟିୟୋଗୀୱିସୟଂ, ନ ଅଞ୍ଞମତ୍ତୱିସୟଂ ‘‘ଜାତିଂ ୱିନା’’ତି ୱଚନତୋ । ତେନସ୍ସ ନାଞ୍ଞଂ ଜାତିୟା ସହକାରୀକାରଣଭୂତଂ ନିୱତ୍ତିତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ଇତ୍ଥନ୍ତି ଇଦଂ ପକାରଂ, ଇମିନା ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋତି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ସହିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆଗତଭାୱୋ, ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ ଚ ସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ଚ ସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ। ‘‘ନ ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଜାତିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ହୋତୀ’’ତି ହି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତଟ୍ଠୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ଜାତିତୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀତି ଜାତିପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ, ୟା ୟା ଜାତି ୟଥା ୟଥା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଦନୁରୂପପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ନ ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଜରାମରଣସ୍ସ ଜାତିପଚ୍ଚୟତାୟ ଅୱିତଥତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ନ ଜାତିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ଜରାମରଣଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଅନଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ‘‘ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ଜାତିତୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମିନା ତଥତଂ । ତେନ ଚ ୟଥା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ, ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା, ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାପି ତବ୍ଭାୱେତି ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ‘‘ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତେନ ୱଚନେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ହେତୁଫଲଭାୱୋ କଥଂ ଞାତବ୍ବୋତି ? ‘‘ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତସ୍ସ ସମାସପଦସ୍ସ ଅୱୟୱପଦତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ହେତୁଫଲେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ‘‘ଅତ୍ଥେ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଅତ୍ଥେ’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ହେତୁଫଲେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ହେତୁଫଲଅତ୍ଥସଦ୍ଦା ଏକତ୍ଥା, ଞାଣପଟିସମ୍ଭିଦା ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ସାଧିତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ହେତୁଫଲଭାୱୋ ।
ୟେନାକାରେନାତି ୟେନ ପୱତ୍ତିଆକାରେନ । ସଭାୱଧମ୍ମା ହି ପଚ୍ଚୟୱିସେସସିଦ୍ଧେନ ପୱତ୍ତିଆକାରେନ ୱିସିଟ୍ଠାକାରା ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫) । ୟଦୱତ୍ଥାତି ୟାୟ ଅୱତ୍ଥାୟ ଅୱତ୍ଥିତା । ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୱନ୍ତୋ ହି ଧମ୍ମା ତେନ ତେନ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସେନ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୁଂ ସମତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ସ୍ୱାୟଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ, ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟପି ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରେହି ଦୁରୱବୋଧତୋ ଏୱ ଞାଣେନ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ…ପେ॰… ଗମ୍ଭୀରୋ’’ତି । ତସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ, ଅୱତ୍ଥାୟ ଚ । ହେତୁମ୍ହି ଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେତୁନୋ ଧମ୍ମପରିୟାୟତା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅସ୍ସାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ । ତେନ ତେନ କାରଣେନାତି ତେନ ତେନ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ବୁଜ୍ଝନାନୁଗୁଣତାସଙ୍ଖାତେନ କାରଣେନ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଦେସନପ୍ପକାରେ । ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋତି ନୟିଧ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତଂ ଅନୁଲୋମଂ, ପଚ୍ଚୟନିରୋଧା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନିରୋଧସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ପଟିଲୋମମାହ । ଆଦିତୋ ପନ ଅନ୍ତଗମନମନୁଲୋମଂ, ଅନ୍ତତୋ ଚ ଆଦିଗମନଂ ପଟିଲୋମମାହ । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁଲୋମଦେସନାୟ, ଅନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିଲୋମଦେସନାୟ ଚ ତିସନ୍ଧିଚତୁସଙ୍ଖେପଂ। ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା କିଂନିଦାନା’’ତିଆଦିକାୟ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୧) ୱେମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିଲୋମଦେସନାୟ, ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତିଆଦିକାୟ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪, ୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୧, ୪୨୫-୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୫; ୨.୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫, ୪୬୭) ଅନୁଲୋମଦେସନାୟ ଚ ଦ୍ୱିସନ୍ଧିତିସଙ୍ଖେପଂ। ‘‘ସଂୟୋଜନୀୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତି, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୩, ୫୭) ଏକସନ୍ଧିଦ୍ୱିସଙ୍ଖେପଂ। କତ୍ଥଚି ଏକଙ୍ଗୋପି ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋ, ସୋ ‘‘ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୨) ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ ।
ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଭାୱୋ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତୀତି ପଟିୱେଧୋ। ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ପଟିୱେଧୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) । ଜାନନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଞ୍ଞାଣଟ୍ଠୋ। ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେନ ଦସ୍ସନଭୂତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ଅଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ। ୟେନ ପନେସା ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୟାଥାୱସରସଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତି, ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ତସ୍ସା ସଚ୍ଚାସମ୍ପଟିୱେଧଟ୍ଠୋ। ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେକଦେସୋ ସରାଗୋ, ଅଞ୍ଞୋ ୱିରାଗୋ। ରାଗସ୍ସ ୱା ଅପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ରାଗପୱଡ୍ଢକୋ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ସବ୍ବୋପି ସରାଗୋ, ଇତରୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ୱିରାଗୋ। ‘‘ଦୀଘରତ୍ତଂ ହେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋସିତଂ ମମାୟିତଂ ପରାମଟ୍ଠଂ ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୨) ଅତ୍ତପରାମାସସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିସେସତୋ ୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠୋ ଗମ୍ଭୀରୋ । ଅତ୍ତା ୱିଜାନାତି ସଂସରତୀତି ସବ୍ୟାପାରତାସଙ୍କନ୍ତି ଅଭିନିୱେସବଲୱତାୟ ଅବ୍ୟାପାରଟ୍ଠଅସଙ୍କନ୍ତିପଟିସନ୍ଧିପାତୁଭାୱଟ୍ଠା ଚ ଗମ୍ଭୀରା । ନାମରୂପସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଏକୁପ୍ପାଦୋ, ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୟଥାରହଂ ଏକୁପ୍ପାଦୋ, ନାମସ୍ସ ରୂପେନ, ରୂପସ୍ସ ଚ ନାମେନ ଅସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ, ନାମସ୍ସ ନାମେନ, ରୂପସ୍ସ ଚ ରୂପେନ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଏକଚ୍ଚେନ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧେ ହି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗେ ଅଧିପ୍ପେତେ ସୋ ରୂପସ୍ସ ଚ ଏକକଲାପୱୁତ୍ତିନୋ ଲବ୍ଭତି । ଅଥ ୱା ଏକଚତୁୱୋକାରଭୱେସୁ ନାମରୂପାନଂ ଅସହୱତ୍ତନତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିନିବ୍ଭୋଗୋ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ସହୱତ୍ତନତୋ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଧିପତିୟଟ୍ଠୋ ନାମ ଇଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ‘‘ଲୋକୋପେସୋ ଦ୍ୱାରାପେସା ଖେତ୍ତମ୍ପେତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୮-୫୯୯) ୱୁତ୍ତା ଲୋକାଦିଅତ୍ଥା ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ୟୋଜେତବ୍ବା । ମନାୟତନସ୍ସାପି ଲୁଜ୍ଜନତୋ, ମନୋସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରଖେତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ଏତେ ଅତ୍ଥା ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏୱ । ଆପାଥଗତାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ପକାସନୟୋଗ୍ୟତାଲକ୍ଖଣଂ ଓଭାସନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିସୟିଭାୱୋ, ମନାୟତନସ୍ସ ୱିଜାନନଂ । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଟ୍ଠୋ ୱିସେସତୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଇତରେ ଛନ୍ନମ୍ପି ୟୋଜେତବ୍ବା । ଫୁସନଞ୍ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ସଭାୱୋ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ରସୋ, ଇତରେ ଉପଟ୍ଠାନାକାରା । ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନଟ୍ଠୋ ରସୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ୱେଦୟିତଟ୍ଠୋ ଲକ୍ଖଣୱସେନ । ସୁଖଦୁକ୍ଖମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱା ୟଥାକ୍କମଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ସଭାୱୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ଅତ୍ତା ୱେଦୟତୀତି ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ବଲୱତାୟ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠୋ ୱେଦନାୟ ଗମ୍ଭୀରୋ । ନିଜ୍ଜୀୱାୟ ୱା ୱେଦନାୟ ୱେଦୟିତଂ ନିଜ୍ଜୀୱୱେଦୟିତଂ, ନିଜ୍ଜୀୱୱେଦୟିତମେୱ ଅତ୍ଥୋ ନିଜ୍ଜୀୱୱେଦୟିତଟ୍ଠୋ। ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୟ ଅଭିନନ୍ଦିତଟ୍ଠୋ, ବଲୱତରତଣ୍ହାୟ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପନଂ ଅଜ୍ଝୋସାନଟ୍ଠୋ। ଇତରୋ ସାଧାରଣୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦାନଗ୍ଗହଣାଭିନିୱେସଟ୍ଠା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଉପାଦାନାନଂ ସମାନା, ପରାମାସଟ୍ଠୋ ୱୁତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନାଦୀନମେୱ, ତଥା ଦୁରତିକ୍କମଟ୍ଠୋ। ‘‘ଦିଟ୍ଠିକନ୍ତାରୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୯୨) ହି ୱଚନତୋ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଦୁରତିକ୍କମତା, ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣତ୍ତା ୱା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଦୁରତିକ୍କମଟ୍ଠୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଦୁରତିକ୍କମତାୟପି ହି ତଣ୍ହାୟ ସମୁଦ୍ଦଟ୍ଠୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟୋନିଗତିଠିତିନିୱାସେସୁଖିପନନ୍ତି ସମାସେ ଭୁମ୍ମୱଚନସ୍ସ ଅଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ତେନ ଆୟୂହନାଭିସଙ୍ଖରଣପଦାନଂ ସମାସୋ ହୋତି । ଜରାମରଣଙ୍ଗଂ ମରଣପ୍ପଧାନନ୍ତି ମରଣଟ୍ଠା ଏୱ ଖୟାଦୟୋ ଗମ୍ଭୀରାତି ଦସ୍ସିତା । ନୱନୱାନଞ୍ହି ଖୟେନ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିପରିପକ୍କପ୍ପୱତ୍ତି ଜରାତି, ଖୟଟ୍ଠୋ ୱା ଜରାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନୱଭାୱାପଗମୋ ହି ଖୟୋତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି । ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି । ସନ୍ତତିୱସେନ ୱା ଜରାୟ ଖୟୱୟଭାୱୋ, ସମ୍ମୁତିଖଣିକୱସେନ ମରଣସ୍ସ ଭେଦୱିପରିଣାମତା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
୬୬୦.ଅତ୍ଥନୟାତି ଅତ୍ଥାନଂ ନୟା, ଅୱିଜ୍ଜାଦିଅତ୍ଥେହି ଏକତ୍ତାଦୀ ସକେନ ଭାୱେନ ନୟନ୍ତି ଗମେନ୍ତୀତି ଏକତ୍ତାଦୟୋ, ତେସଂ ନୟାତି ୱୁତ୍ତା । ନୀୟନ୍ତୀତି ହି ନୟାତି । ଅତ୍ଥା ଏୱ ୱା ଏକତ୍ତାଦିଭାୱେନ ନୀୟମାନା ଞାୟମାନା ଅତ୍ଥନୟାତି ୱୁତ୍ତା । ନୀୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ୱା ନୟା, ଏକତ୍ତାଦୀହି ଚ ଅତ୍ଥା ‘‘ଏକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏକତ୍ତାଦୟୋ ଅତ୍ଥାନଂ ନୟାତି ଅତ୍ଥନୟା।
ଅଙ୍କୁରାଦିଭାୱେନାତି ଅଙ୍କୁରପତ୍ତନାଳଖନ୍ଧସାଖାପଲ୍ଲୱପଲାସାଦିଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନେ ଅୱୟୱେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦେନ ବୀଜଂ ରୁକ୍ଖଭାୱଂ ପତ୍ତଂ ରୁକ୍ଖଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ ତଞ୍ଚ ଏକତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦୋ ୟଥା ଏକତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଇଧାପି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦୋ ଏକସନ୍ତତିପତିତତା ଏକତ୍ତନୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନା’’ତି ଏତେନ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦଂ ୱିଭାୱେତି । ସତିପି ହି ହେତୁଫଲାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଭେଦେ ହେତୁଭାୱେନ, ଫଲଭାୱେନ ଚ ତେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦୋ, ୟତୋ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ କମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତତ୍ଥେୱ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତୀତି କତସ୍ସ ୱିନାସୋ, ଅକତସ୍ସ ଅବ୍ଭାଗମୋ ଚ ନତ୍ଥୀତି । ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣତୋତି ହେତୁଫଲାନଂ ଭେଦଂ ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ହେତୁଂ, ଫଲଞ୍ଚ ଅଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ଏକଭାୱସ୍ସ ଅଭେଦସ୍ସ ଗହଣେନ । ‘‘ତଦେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତୀ’’ତିଆଦିନା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି।
ଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ସଭାୱୱୱତ୍ଥାନଂ ହେତୁନୋ, ଫଲସ୍ସ ଚ ଭିନ୍ନସଭାୱତାୱବୋଧୋ । ଭିନ୍ନସନ୍ତାନସ୍ସେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧରହିତସ୍ସ ନାନତ୍ତସ୍ସ ଗହଣତୋ ଅଞ୍ଞୋ ମତୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଜାତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତନ୍ତରୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ସତ୍ତନ୍ତରୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି।
ଅମ୍ହେହି ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବ୍ୟାପାରାଭାୱୋ ଅନଭିସନ୍ଧିତାୟ ଅବ୍ୟାୱଟତା । ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତୋତି ‘‘ନିରୀହା ନିଜ୍ଜୀୱା ଧମ୍ମମତ୍ତା’’ତି ପସ୍ସନ୍ତୋ । ସଭାୱୋ ଏୱ ନିୟମୋ ସଭାୱନିୟମୋ ‘‘ସସମ୍ଭାରଗ୍ଗିନୋ ଉଦ୍ଧମୁଖତା, ସସମ୍ଭାରୱାୟୁନୋ ତିରିୟଗମନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି ୱିୟ । ତେନ ସିଦ୍ଧୋ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ। ‘‘କସ୍ସଚି କତ୍ତୁନୋ ଅଭାୱା ନ କାଚି କିରିୟା ଫଲପବନ୍ଧିନୀ’’ତି ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି।
‘‘ଖୀରତୋ ଦଧି, ନ ଉଦକତୋ, ତିଲତୋ ତେଲଂ, ନ ୱାଲିକତୋ’’ତି ସବ୍ବତୋ ସବ୍ବସମ୍ଭୱାଭାୱଦସ୍ସନେନ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଂ ହେତୁଅନୁରୂପମେୱ ଫଲଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି । ୟତୋ କୁତୋଚୀତି ୟଦି ଅଞ୍ଞସ୍ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ସିୟା, ୱାଲିକତୋ ତେଲସ୍ସ, ଉଚ୍ଛୁତୋ ଖୀରସ୍ସ କସ୍ମା ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ କୋଚି କସ୍ସଚି ହେତୁ ଅତ୍ଥୀତି ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ହେତୁମ୍ହି ନିୟତତାୟ ତିଲଗାୱୀସୁକ୍କସୋଣିତାଦୀହି ତେଲଖୀରସରୀରାଦୀନି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନିୟତିୱାଦଞ୍ଚ ଉପାଦିୟତୀତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ।
୬୬୧. କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଇଦଞ୍ହି ଭୱଚକ୍କଂ ଅପଦାଲେତ୍ୱା ସଂସାରଭୟମତୀତୋ ନ କୋଚି ସୁପିନନ୍ତରେପି ଅତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଗାଧଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଦୁରତିୟାନଂ ଦୁରତିକ୍କମଂ । ଅସନିୱିଚକ୍କମିୱାତି ଅସନିମଣ୍ଡଲମିୱ । ତଞ୍ହି ନିମ୍ମଥନମେୱ, ନାନିମ୍ମଥନଂ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଭୱଚକ୍କମ୍ପି ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନତୋୱ ‘‘ନିଚ୍ଚନିମ୍ମଥନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଞାଣାସିନା ଅପଦାଲେତ୍ୱା ସଂସାରଭୟମତୀତୋ ନତ୍ଥୀତି ଏତସ୍ସ ସାଧକସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତନ୍ତୂନଂ ଆକୁଲକଂ ତନ୍ତାକୁଲକଂ, ତନ୍ତାକୁଲକମିୱ ଜାତା ତନ୍ତାକୁଲକଜାତା, କିଲେସକମ୍ମୱିପାକେହି ଅତିୱିୟ ଜଟିତାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଲିୟା ସକୁଣିୟା ନୀଡଂ କୁଲିକଂ, ତଂ ୱିୟ ଜାତା କୁଲିକୁଣ୍ଡିକଜାତା। ମୁଞ୍ଚା ୱିୟ, ପବ୍ବଜା ୱିୟ ଚ ଭୂତା ଜାତା ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଭୂତା। ତଦୁଭୟଂ କିର ତିଣଂ ଆକୁଲଂ ଜଟିତଂ ହୁତ୍ୱା ୱଡ୍ଢତି । ୱଡ୍ଢିୟା ଅଭାୱତୋ ଅପାୟଂ, ଦୁକ୍ଖଗତିଭାୱତୋ ଦୁଗ୍ଗତିଂ, ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋ ୱିନିପତିତତ୍ତା ୱିନିପାତଞ୍ଚ, ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅପାୟଂ ‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୧୯; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୫ ଆପସାଦନାୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୬୦; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୧୯୯; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬ ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସ; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୯; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪, ୫୮; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୭, ୯୯; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୧୭; ଚୂଳନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮) ୱୁତ୍ତଂ ସଂସାରଞ୍ଚ ନାତିୱତ୍ତତି। ସଂସାରୋ ଏୱ ୱା ସବ୍ବୋ ଇଧ ୱଡ୍ଢିଅପଗମାଦିଅତ୍ଥେହି ଅପାୟାଦିନାମକୋ ୱୁତ୍ତୋ କେୱଲଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଭାୱତୋ ।
ପଞ୍ଞାଭୂମିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ସତ୍ତରସମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୮. ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୬୨. ୟା ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇମେସୁ ୟଥାୱିଚାରିତେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ୱିପସ୍ସନାୟ ଭୂମିଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ। ଗନ୍ଥସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣଂ ଉଗ୍ଗହୋ, ପରିତୋ ସବ୍ବଥାପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଞାତୁମିଚ୍ଛା ପରିପୁଚ୍ଛା, ସୱନୁପପରିକ୍ଖାଦିୱସେନ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ମନସିକାରୱିଧି, ତଦୁଭୟୱସେନ ୟସ୍ମା ତତ୍ଥପି ଞାଣଂ ସ୍ୱାସେୱିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଞାଣପରିଚୟଂ କତ୍ୱା’’ତି, ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ସୁତମୟଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରିତନୟାନୁସାରେନ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ସମ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉପଚାରସମାଧିପି ଅପ୍ପନାସମାଧି ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ସଉପଚାରା’’ତି । ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ତା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଦିତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା ସମ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱେଦିତବ୍ବାତି ୱା ସମାପତ୍ତିସୁଖାଧିଗମୱସେନ ଅନୁଭୱିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି କେୱଲେନ ଜାନନମତ୍ତେନ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ ନାମ ହୋତି, ନ ଚ ତତ୍ଥ ଅପତିଟ୍ଠାୟ ଉପରିୱିସୁଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କାତି ।
ନାମରୂପାନଂ ୟାଥାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ନାମସ୍ସ, ରୂପସ୍ସ ଚ ୱିଭଜ୍ଜ ୟଥାଭୂତସଭାୱଦସ୍ସନଂ । ନାମଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ତେଭୂମକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଗହଣଂ, ନ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିନା, ନାପି ‘‘ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୪, ୩୫୨; ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୦୯) ଏତ୍ଥ ୱିୟ ସନିବ୍ବାନେହି ଲୋକୁତ୍ତରକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୬୬୩. ୟାତି ପଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ୟାନଂ, ସମଥୋୱ ୟାନଂ ସମଥୟାନଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସମଥୟାନିକୋ । ଝାନେ, ଝାନୂପଚାରେ ୱା ପତିଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ, ତେନ ସମଥୟାନିକେନ। ‘‘ଠପେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଭୱଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଦୁପ୍ପରିଗ୍ଗହତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଲକ୍ଖଣରସାଦିୱସେନ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହେତବ୍ବା, ପରିଗ୍ଗହୱିଧି ପନ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୨୧ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତା ଏୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖନମନଂ ଆରମ୍ମଣେନ ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ତେନ ନମନଟ୍ଠେନ, ନାମକରଣଟ୍ଠେନ ୱା । ୱେଦନାଦୟୋ ହି ଅରୂପଧମ୍ମା ସବ୍ବଦାପି ଚ ଫସ୍ସାଦିନାମକତ୍ତା ପଥୱୀଆଦୟୋ ୱିୟ କେସକୁମ୍ଭାଦିନାମନ୍ତରାନାପଜ୍ଜନତୋ ଅତ୍ତନାୱ କତନାମତାୟ ନାମକରଣଟ୍ଠେନ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ୱିୟ ଅଧିୱଚନଂ ନାମଂ ଅନ୍ତରେନ ଅନୁପଚିତସମ୍ଭାରାନଂ ଗହଣଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନାମାୟତ୍ତଗ୍ଗହଣତାୟ ୱେଦନାଦୟୋ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ରୂପଂ ପନ ୱିନାପି ନାମସୱନଂ ଅତ୍ତନୋ ରୁପ୍ପନସଭାୱେନେୱ ଗହଣଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱୱତ୍ଥାପେତବ୍ବନ୍ତି ଅସଙ୍କରତୋ ଠପେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ରୂପେନ ଚ ଅମିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତେ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ଚ ନାମ ୟାୱଦେୱ ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥନ୍ତି ତଦନୁରୂପମେୱ ନିଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ରୁପ୍ପନତୋତି ଏତ୍ଥ ରୁପ୍ପନଟ୍ଠୋ ‘‘ସୀତାଦିୱିରୋଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିପାତେ ୱିସଦିସୁପ୍ପତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୨.୪୩୨) ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଏୱଂ ୱିସୁଂ ନାମପରିଗ୍ଗହଂ, ରୂପପରିଗ୍ଗହଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଏକଜ୍ଝଂ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତୋ ନମନଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୬୪. ଇତି ଅରୂପମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ରୂପମୁଖେନ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାୟାନିକୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମଥୟାନିକସ୍ସ ସମଥମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ, ୱିପସ୍ସନାୟାନିକସ୍ସ ପନ ସମଥଂ ଅନିସ୍ସାୟାତି ଆହ ‘‘ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାୟାନିକୋ’’ତି, ସମଥଭାୱନାୟ ଅମିସ୍ସିତୱିପସ୍ସନାୟାନୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେୱ ୱା ସମଥୟାନିକୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ସମଥୟାନିକୋ ଏୱ ୱା । ତେନ ସମଥୟାନିକସ୍ସାପି ରୂପମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ଅରୂପମୁଖେନେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ତେସଂ ତେସଂ ଧାତୁପରିଗ୍ଗହମୁଖାନନ୍ତି ‘‘ୟଂ ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ, ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୂ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୦୮) ସଙ୍ଖେପମନସିକାରାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ତେରସସୁ ଧାତୁପରିଗ୍ଗହମୁଖେସୁ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୋ ନାମ କେସୋ ଚମ୍ମବ୍ଭନ୍ତରଗତୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନେ କେସେ । କାୟପ୍ପସାଦସ୍ସ ୱିୟ ଭାୱସ୍ସାପି ସକଲସରୀରବ୍ୟାପିତାୟ ‘‘ଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ କେସସଞ୍ଞିତେ ରୂପସମୁଦାୟେ । ଅପରାନିପୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନି ୱୀସତି, ଇମାନି ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ଚତୁୱୀସତି ରୂପାନୀତି ସବ୍ବାନିପି ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନସନ୍ତତିସୀସସାମଞ୍ଞେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସା’’ତି ଚ ଇଦଂ ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନିୟତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସବ୍ବକାଲଂ ଉତୁଚିତ୍ତତୋ ରୂପଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତଂ ସସଦ୍ଦମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଏୱନ୍ତି ୟଥା କେସେ, ଏୱଂ ଲୋମାଦୀସୁ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକେସୁ । ଚତୁୱୀସତିକୋଟ୍ଠାସେସୂତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱକ୍ଖମାନେ ଅଟ୍ଠ କୋଟ୍ଠାସେ ଅପନେତ୍ୱା ଚତୁୱୀସତିକୋଟ୍ଠାସେସୁ । ସେଦାଦୀନଂ ଆତପୂପତାପାଦିନା, ଚିତ୍ତୱିକାରେନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ତେ ଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ୱୁତ୍ତା ।
ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସଗତେସୁ ରୂପେସୁ ପାକଟେସୁ ଜାତେସୁ ତଦଞ୍ଞାନିପି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତୀତି ତାନିପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅପରେ ଦସ ଆକାରାତି ତେଜୋୱାୟୋକୋଟ୍ଠାସୱସେନ ଅପରେ ଦସ ଆକାରା । କମ୍ମଜେତି ଭୂତକଥନଂ, ନ ୱିସେସନଂ ଅସିତାଦିପରିପାଚକସ୍ସ ତେଜସ୍ସ ଅକମ୍ମଜସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତଥା ଚିତ୍ତଜେତି ଚ ଏକନ୍ତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନନ୍ତି କେଚି, ତଂ ନ, ଅଚିତ୍ତଜସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତାନଂ ଉତୁଜଭାୱତୋ । ଅବ୍ଭନ୍ତରଟ୍ଠା ଏୱ ହି ତେ ଚିତ୍ତଜା, ନ ବହିଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘ଚିତ୍ତଜେ’’ତି ଇଦଂ ୱିସେସନମେୱ, ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ଆନାପାନକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ସେସେସୂତି ସନ୍ତପ୍ପନାଦିୱସେନ ଚେୱ ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମାଦିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତେସୁ ତେଜୋୱାୟୋକୋଟ୍ଠାସେସୁ ।
ଚକ୍ଖୁଦସକାଦୀସୁ ପଧାନରୂପଂ ଚକ୍ଖାଦୟୋତି ତେସୁ ଲବ୍ଭମାନଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ଅୱୟୱକିଚ୍ଚଂ ସମୁଦାୟେ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରୱସେନ ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁଦସକାଦୟୋ’’ତି । ୱତ୍ଥୁୱସେନ ହଦୟୱତ୍ଥୁଦସକଞ୍ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଏକୟୋଗନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନମ୍ପି ଏକଦେସୋ ଅନୁୱତ୍ତତୀତି । ସବ୍ବାନିପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଗଣନାୟଂ ଚତୁନ୍ନୱୁତିଚତୁସତାଧିକାନି ସହସ୍ସରୂପରୂପାନି । କୋଟ୍ଠାସାୱୟୱାନଂ ପନ ତଦୱୟୱକଲାପାନଞ୍ଚ ଭେଦେ ଗୟ୍ହମାନେ ଅତିୱିୟ ତତୋ ବହୁତରୋ ରୂପଭେଦୋ ହୋତି, ସୋ ପନ ଭେଦୋ ଇଧ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଦୁପ୍ପରିଗ୍ଗହୋତି ନ ଗହେତବ୍ବୋ ।
କାମଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନାପି ଅରୂପଧମ୍ମା ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ଦ୍ୱାରୱସେନ ପନ ପରିଗ୍ଗହୋ ଅନାକୁଲୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱାରୱସେନ ଅରୂପଧମ୍ମା ପାକଟାହୋନ୍ତୀ’’ତି। ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ‘‘ଏକାସୀତି ଲୋକିୟଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଲାଭିନୋ ଏୱ ପନ ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତାନି ସୁପାକଟାନି ହୋନ୍ତି । ଅୱିସେସେନାତି ସାଧାରଣତୋ । ଫସ୍ସାଦୟୋ ହି ସତ୍ତ ଚେତସିକା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହିପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସାଧାରଣା । ସବ୍ବେପି ତେତି ଏକାସୀତି ଲୋକିୟଚିତ୍ତାନି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସାଦୟୋତି ସବ୍ବେପି ତେ ଅରୂପଧମ୍ମେ । ଆରମ୍ମଣାଦିୱିଭାଗେନ ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଭେଦେ ଗୟ୍ହମାନେ ତତୋ ବହୁତରୋ ଏୱ ହୋତି, ସୋ ପନ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ ।
୬୬୫. ଅସ୍ସ ଚକ୍ଖୁପସାଦସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତା ପନ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସହଜାତରୂପାନି ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁପସାଦସ୍ସ ଇଚ୍ଚେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁପଦେସେ । ଅନୁପାଦିନ୍ନରୂପାନୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତରୂପାନଂ ଉପାଦିନ୍ନରୂପତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ଅକମ୍ମଜରୂପାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସାନୀତି ପଠମଂ ଚକ୍ଖୁନୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତୋ ସେସାନି, ତେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁପଞ୍ଞାସ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁଦସକାଦୀସୁ ଏକସ୍ସପି ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବତୋ ‘‘ଅୱସେସାନି ତେଚତ୍ତାଲୀସ ରୂପାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନିୟତତ୍ତା ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତେଚତ୍ତାଲୀସ ରୂପାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନେ ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଦେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସା’’ତି କେଚିୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ।
ଅୱସେସରୂପାନୀତି ‘‘ଦସ ଧାତୁୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦ୍ୱାଦସ ରୂପଧମ୍ମେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନି ଛ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି । ରୂପରୂପାନେୱ ହି ଇଧ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି, ନ ରୂପପରିଚ୍ଛେଦୱିକାରଲକ୍ଖଣାନି । ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସୟରୂପାରମ୍ମଣଭାୱସାମଞ୍ଞେନ, ଚିତ୍ତଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଚ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକତାୟ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚିତ୍ତନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ‘‘ସୋତଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଏତ୍ଥପି ‘‘ଏକା’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ‘‘ଏକା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି । ଅଡ୍ଢେନ ଏକାଦସ ଅଡ୍ଢେକାଦସ, ଅଡ୍ଢଂ ୱା ଏକାଦସମଂ ଏତାସନ୍ତି ଅଡ୍ଢେକାଦସ । ଅଡ୍ଢଟ୍ଠମାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୬୬୬.ଚକ୍ଖୁଧାତୁୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ସେତକଣ୍ହମଣ୍ଡଲୱିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୬୫) ୱୁତ୍ତନୟେନ ।
୬୬୭.ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ହି ଏକସ୍ସେୱ ଭାୱସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତରସରୂପାନି ସମ୍ମସନୁପଗାନୀ’’ତି ଆହ । ସମ୍ମସିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନି ସମ୍ମସନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ମସନୁପଗାନି, ସମ୍ମସନୀୟାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକାର-ଗ୍ଗହଣେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିକାର-ଗ୍ଗହଣେନ ଲହୁତାଦିତ୍ତୟଂ, ଇତରେନ ଆକାସଧାତୂତି ୱଦନ୍ତି । ଆକାର-ଗ୍ଗହଣେନ ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଲକ୍ଖଣରୂପମାହ । ତମ୍ପି ହି ରୂପାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାଦିଆକାରମତ୍ତନ୍ତି । ଅନ୍ତରପରିଚ୍ଛେଦୋତି ତଂତଂକଲାପାନଂ ଅସଙ୍କରକାରଣତାୟ ଅନ୍ତରଭୂତୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ। ୟଦି ନ ସମ୍ମସନୁପଗାନି, ଆକାରାଦିମତ୍ତାନି ଚ, କଥଂ ରୂପାନୀତି ଆହ ‘‘ଅପିଚ ଖୋ’’ତିଆଦି ।
୬୬୮. ଏୱଂ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ କୋଟ୍ଠାସାନଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ରୂପପରିଗ୍ଗହଂ ତଦନୁସାରେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଏୱ ନାମପରିଗ୍ଗହଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ତତୋ ସଂଖିତ୍ତସଂଖିତ୍ତତରସଂଖିତ୍ତତମୱସେନ, ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁୱସେନ, ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱସେନ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚ ରୂପାରୂପପରିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତିସଂଖିତ୍ତନୟେନାପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟଥା ଚ ଧାତୁଆଦିୱସେନ, ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନପି ରୂପାରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ତାୱ ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଞ୍ଚ, ଇତ୍ଥିପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚାତି ସତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରୂପଂ, ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଞ୍ଚ ୱେଦନିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଚାତି ଏକାଦସ ନାମଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ପଚ୍ଛିମାନି ତୀଣି ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତାନି ଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତା । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନାମଂ, ଇତରାନି ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତାନି ଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତା । ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଆଦିତୋ ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ନାମଂ, ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମାନି ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଅଟ୍ଠମନୱମାନି ନାମଂ, ଦସମଂ ନାମଞ୍ଚେୱ ନାମରୂପଞ୍ଚ, ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚେକଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନପି ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପନ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ୱିଭାଗେନ କଥନେ ପୟୋଜନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୬୬୯. କାମଂ ୱେଦନାଦୀସୁ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ନ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରା ୱିୟ ପୁରିମପୁରିମା ସୁଖୁମା, ତଥାପି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ୱିକାରଆପଜ୍ଜନକେ ରୂପଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବେପି ତେ ସୁଖୁମା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସୁଖୁମତ୍ତା ଅରୂପଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ସମ୍ମସିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ମଦେୱ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ମନସିକାତବ୍ବନ୍ତି ତଥା ଚିତ୍ତେ ଠପେତବ୍ବଂ । ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦକାରିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହେତବ୍ବଂ । ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଙ୍କରତୋ ୱିନିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅସ୍ସାତି ୟୋଗିନୋ। ସୁୱିକ୍ଖାଲିତନ୍ତି ସୁୱିସୋଧିତଂ । ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ଧମ୍ମା ସୁପରିବ୍ୟତ୍ତଂ ନ ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତାୱ ତେ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକସମ୍ମୋହବଲେନ ଅଭିଭୂତା ଅୱିସୁଦ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଅସଙ୍କରତୋ ଉପଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଜଟିତା । ୟଦା ପନ ସମ୍ମସନାଦିୱିଧିନା ତଂ ୱିଭୂତଂ ହୋତି, ତଦା ତେ ସୁୱିକ୍ଖାଲିତା, ନିଜ୍ଜଟା ଚ ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଅରୂପଧମ୍ମା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ରୂପଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନାକାରେନ ଗହଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦାରମ୍ମଣା ଅରୂପଧମ୍ମା’’ତି । ତେନେୱ ହି ହେଟ୍ଠା ‘‘ତସ୍ସେୱଂ ପରିଗ୍ଗହିତରୂପସ୍ସ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଅରୂପଧମ୍ମା ପାକଟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ।
ଇଦାନି ରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଉପାୟୋ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ ଚାତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପମାହି ପକାସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଖନିମିତ୍ତନ୍ତି ମୁଖସ୍ସ ପଟିବିମ୍ବଂ । ତତ୍ରିଦଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ – ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗାହକଞାଣଂ, ଆଦାସଂ ୱିୟ ରୂପପରିଗ୍ଗହୋ, ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହୋ, ଆଦାସସ୍ସ ଅପରିସୁଦ୍ଧକାଲୋ ୱିୟ ରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖାଲିତକାଲୋ, ତଦା ମୁଖନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅପଞ୍ଞାୟନଂ ୱିୟ ରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅୱିସୁଦ୍ଧତାୟ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପଟ୍ଠାନଂ, ଆଦାସସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିମଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସୋଧନଂ, ସୁପରିମଜ୍ଜିତେ ଆଦାସେ ସୁବ୍ୟତ୍ତଂ ମୁଖନିମିତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟନଂ ୱିୟ ସୁୱିକ୍ଖାଲିତେ ନିଜ୍ଜଟେ ରୂପପରିଗ୍ଗହେ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ତେଲତ୍ଥିକୋପମାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତିଲପିଟ୍ଠନ୍ତି ତିଲଚୁଣ୍ଣଂ । କତକଟ୍ଠିନ୍ତି କତକବୀଜଂ । କଲଲକଦ୍ଦମନ୍ତି ତନୁକଦ୍ଦମଂ ।
ତପ୍ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସାତି ତସ୍ସ ଅରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକଞାଣସ୍ସ ୱିବନ୍ଧଭାୱେନ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ସମ୍ମୋହାଦିକିଲେସା । ଉଚ୍ଛୁଆଦିଉପମାସୁ ଇଦଂ ମୁଖମତ୍ତସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ – ୟଥା ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଗହେତୁକାମୋ ଉଚ୍ଛୂନି ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକୱାରଂ ଦ୍ୱିୱାରଂ ୟନ୍ତକ୍କମନମତ୍ତେନ ଉଚ୍ଛୁରସେ ଅନିକ୍ଖମନ୍ତେ ନ ଉଚ୍ଛୂନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ୟଥା ୱା ଚୋରେ ଗହେତ୍ୱା ତେହି କତକମ୍ମଂ ଜାନିତୁକାମୋ ଦ୍ୱତ୍ତିପ୍ପହାରମତ୍ତେନ ତେସୁ ତମତ୍ଥଂ ଅକଥେନ୍ତେସୁ ନ ତେ ମୁଞ୍ଚତି, ୟଥା ୱା ପନ ଗୋଦମ୍ମକୋ ଗୋଣଂ ଦମେତୁକାମୋ ଧୁରେ ତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଏକୱାରଂ ଦ୍ୱିୱାରଂ ତସ୍ମିଂ ପଥେନ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତେ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ୟଥା ଚ ଦଧିଂ ମନ୍ଥେତ୍ୱା ନୱନୀତଂ ଗହେତୁକାମୋ ଦଧିକଲସିୟଂ ମନ୍ଥଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସକିଂ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ମନ୍ଥସ୍ସ ଭମନମତ୍ତେନ ନୱନୀତେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ ନ ଦଧିଂ ଛଡ୍ଡେତି, ୟଥା ୱା ପନ ମଚ୍ଛେ ପଚିତ୍ୱା ଖାଦିତୁକାମୋ ଏକୱାରଂ ଦ୍ୱିୱାରଂ ଅଗ୍ଗିଦାନମତ୍ତେନ ମଚ୍ଛେସୁ ଅପଚ୍ଚନ୍ତେସୁ ନ ତେ ଛଡ୍ଡେତି । ‘‘ଅଥ ଖୋ ନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିମଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ‘‘ଅଥ ଖୋ ନଂ ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପୀଳେତୀ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପମତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପଟ୍ଠାନାକାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୭୦. ଆକିରୀୟନ୍ତି ଅଭିମୁଖା ହୋନ୍ତି ଏତେହୀତି ଆକାରା, ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପଟ୍ଠାନସ୍ସ ମୁଖଭୂତା ଫୁସନାନୁଭୱନୱିଜାନନପ୍ପକାରାତି ଆହ ‘‘ଅରୂପଧମ୍ମା ତୀହି ଆକାରେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ଅସତିପି ପୁବ୍ବାପରିୟେ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ ଫସ୍ସୋ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବପଠମଂ ଅଭିନିପତନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମାଭିନିପାତୋ ଫସ୍ସୋ’’ତି । ତେନସ୍ସ ଫୁସନାକାରେନ ସୁପାକଟଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତି । ଫସ୍ସେ ପନ ଉପଟ୍ଠିତେ ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ସୋ ଫସ୍ସୋ, ତସ୍ସ ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା ୱେଦନା, ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା ସଞ୍ଞା, ଆୟୂହନଲକ୍ଖଣା ଚେତନା, ପଟିୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇମେପି ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖେପତୋ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ଫସ୍ସମୁଖେନ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା କେସେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କେସେ ପଥୱୀଧାତୂତି କେସସଙ୍ଖାତେ ପଥୱୀକୋଟ୍ଠାସେ ପଥୱୀଧାତୁ । ଲକ୍ଖଣୱିଭତ୍ତିତୋ ହି ଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଦସ୍ସନମେତଂ ।
ପୁନପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୁୱୱତ୍ଥାନାନଂ ୱସେନ ୱେଦନାମୁଖେନ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ରସାନୁଭୱନକୱେଦନାତି ଥଦ୍ଧଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଭାୱସ୍ସ ଅନୁଭୱନୱସେନ ପୱତ୍ତୱେଦନା ।
ଅପରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣପଟିୱିଜାନନନ୍ତି ଥଦ୍ଧତାସଙ୍ଖାତଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣପଟିୱିଜାନନଂ । କାୟଦ୍ୱାରାଭିନିହତଂ, କେୱଲଂ ୱା ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନୱିଞ୍ଞାଣମାହ । ତଞ୍ହି ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା’’ତି ପଟିୱିଜାନାତି, ଇତରଂ ପନ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣପଟିୱିଜାନନମତ୍ତମେୱାତି ।
ଏତେନେୱ ଉପାୟେନାତି ୟ୍ୱାୟଂ ସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖେପତୋ, ସଲକ୍ଖଣୱିଭତ୍ତିତୋ ଚ ଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ରୂପପରିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ଫସ୍ସାଦିମୁଖେନ ଅରୂପପରିଗ୍ଗଣ୍ହନୁପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନକେସେତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନକେସତୋ ନିଦ୍ଧାରିତେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନକେସେ । କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣାତିଆଦିନା ନୟେନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ‘‘ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣା ଆପୋଧାତୂ’’ତିଆଦିନା ଲକ୍ଖଣୱିସେସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଧାତ୍ୱନ୍ତରାନିୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ଏକସମୁଟ୍ଠାନାଦିଭେଦାନି କୋଟ୍ଠାସନ୍ତରାନିପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଧାତୁକୋଟ୍ଠାସେସୂ’’ତି । ସବ୍ବଂ ନୟଭେଦଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାତି ୟ୍ୱାୟଂ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଧାତୁକୋଟ୍ଠାସେସୁ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥାପନୱସେନ ନାନାୱିଧୋ ରୂପପରିଗ୍ଗହନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ନୟଭେଦଂ ନୟୱିସେସଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା, ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୀସୁ ରୂପପରିଗ୍ଗହମୁଖେସୁ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହଦସ୍ସନୱସେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ରିଦଂ ୟୋଜନାମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନଂ – ଏକସ୍ସ ତାୱ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ରୂପାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣା, ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣା ୱା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୦୦) ନୟେନ ଧାତୁୟୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ‘‘ପଠମାଭିନିପାତୋ ଫସ୍ସୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା’’ତି ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣାୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁୟା ରସାନୁଭୱନକୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଥା ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ଚକ୍ଖୁଧାତୂ’’ତି, ‘‘ଆରମ୍ମଣପଟିୱିଜାନନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଆୟତନାଦିୱସେନ ରୂପପରିଗ୍ଗହମୁଖେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୬୭୧. ୟଥା ନାମ ହେଟ୍ଠିମଝାନଂ ସୁଭାୱିତଂ ୱସୀଭାୱଂ ପାପିତମେୱ ଉପରିଝାନସ୍ସ ପାଦକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ନ ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତଂ, ଏୱଂ ରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ସୁୱିସୁଦ୍ଧୋ ନିଜ୍ଜଟୋ ନିଗ୍ଗୁମ୍ବୋ ଏୱ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ପାଦକଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ନ ଅୱିସୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ରୂପାରୂପସ୍ସ ଏକଦେସେପି ଅନୁପଟ୍ଠିତେ ସୋ ଅୱିସୁଦ୍ଧୋ ଏୱ ନାମ ହୋତି, ପଗେୱ ବହୂସୁ ଅନୁପଟ୍ଠିତେସୂତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି । ପବ୍ବତେୟ୍ୟା ଗାୱୀ ୱିୟ ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ ।
ଖଗ୍ଗେନାତି ଖଗ୍ଗଗ୍ଗେନ । ସମୁଗ୍ଗନ୍ତି ମଞ୍ଜୂସାସଦିସଂ ମହାସମୁଗ୍ଗଂ । ଅପରିଗ୍ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅୱିଭତ୍ତଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି ନାମରୂପଂ ୱିଭତ୍ତସଭାୱମେୱ, ତସ୍ସ ଚ ୱିଭାଗୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହେସୁ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଚ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସମୁଗ୍ଗୱିୱରଣଂ, ୟମକତାଲକନ୍ଦଫାଲନଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟମକତାଲକନ୍ଦଞ୍ହି ଭିନ୍ନସନ୍ତାନମ୍ପି ଅଭିନ୍ନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ଏୱଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାତି । ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକେ ଧମ୍ମେ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସପରିୟାଦାୟକୋ, ନାମରୂପଭାୱୋ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିଧୁରୋତି ନ ତଦୁଭୟଂ ସମୁଦାୟୱସେନ ପରିସମାପୟେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୟଦେତ୍ଥ ନମନଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ନାମଂ । ୟଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେଧା ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତୋୟେୱ ଚ ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ କସ୍ସଚି ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ୱୱତ୍ଥପେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି ଏତେନେୱ ତସ୍ସ ଦୁୱିଧଭାୱେ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ଦ୍ୱେଧା ୱୱତ୍ଥପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ନାମରୂପୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନାମରୂପମତ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକେ ଧମ୍ମେ’’ତି ପନ ସବ୍ବଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମ୍ମସମନୁପଗସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୱସେସେତବ୍ବତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ଅନୱସେସତୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଏକଂସତୋ ୱିରଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତତୋ ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜୟଂ ପମୋଚେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ । ସବ୍ବଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜାନଂ ପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜୟଂ ପଜହଂ ଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୬-୨୭) ।
ୟଦି ତେଭୂମକଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ଅନୱସେସତୋ ଗହିତଂ ‘‘ନାମରୂପ’’ନ୍ତି, ୟଂ ଇତୋ ବାହିରକେହି ପଦତ୍ଥଭାୱେନ ପରିକପ୍ପିତଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପକତିଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟାଦି ଜୀୱାଦି କାୟାଦି । ତତ୍ଥ କଥଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ? ଉମ୍ମତ୍ତକୱିପଲ୍ଲାସସଦିସେ ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପୱେଦିତେ କା ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞା ପଟିପତ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତୋ । ଅଥ ୱା ତେପି ନାମରୂପନ୍ତୋଗଧଭାୱାଭାୱୱସେନ ନିଚ୍ଛିତା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ପକତି, ମହା, ଅହଂକାରୋ, ତମ୍ମତ୍ତାନି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଭୂତାନି, ପୁରିସୋତି ଏତେ ପକତିଆଦୟୋ । ତତ୍ଥ ସମଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସତ୍ତରଜତମସଙ୍ଖାତାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖମୋହାନଂ ସମୁଦାୟୋ ପକତି, ପଧାନନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ସତ୍ତମତ୍ତସମ୍ପୱେଦନୀୟୋ ମହା, ବୁଦ୍ଧୀତି କେଚି । ସତ୍ତରଜାଦୀସୁ ଅଭିମାନୋ ଅହଂକାରୋ, ଅସ୍ମିମତ୍ତାତି କେଚି । ସଦ୍ଦଫସ୍ସରୂପରସଗନ୍ଧା ତମ୍ମତ୍ତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠାନଂ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ଏକୁତ୍ତରତାଦସ୍ସନତୋ ଏକୁତ୍ତରାନି ତମ୍ମତ୍ତାନୀତି ୱିଜ୍ଝୱାସିଏକଲକ୍ଖଣେହି ତମ୍ମତ୍ତେହି ଏକଲକ୍ଖଣା ୱିସେସା ସଜିୟନ୍ତି, ସୁଖୁମଭାୱେନ ପନ ନେସଂ ସମ୍ପୱେସନତୋ ଏକୁତ୍ତରତାତି କେଚି । ସୋତାଦୀନି ପଞ୍ଚ ସୱନାଦିୱୁତ୍ତିକାନି ବୁଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ୱଚନାଦାନୱିଚରଣୁସ୍ସଗ୍ଗାନନ୍ଦକିଚ୍ଚାନି ୱାଚାଦୀନି ପଞ୍ଚ କମ୍ମିନ୍ଦ୍ରିୟାନି। ମନୋ ଅନ୍ତୋକରଣଂ, ଇତରଂ ବାହିରକରଣଂ । ଗନ୍ଧାଦୀହି ଆରଦ୍ଧାନି ପଥୱୀଉଦକଅଗ୍ଗିୱାୟୁଆକାସାନି ଭୂତାନି, ଚେତନାସଭାୱୋ ପୁରିସୋତି ଏୱଂ ପକତିଆଦୀନି ସରୂପତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ହି ପକତି ତାୱ ସୁଖଦୁକ୍ଖମୋହମତ୍ତତାୟ ନାମଂ, ସମୱିସମଭାୱାପତ୍ତିତୋ ଅନିଚ୍ଚା, ଦୁକ୍ଖା, ସଙ୍ଖତା ଚ ଆପନ୍ନା । ମହାପି ‘‘ତସ୍ମା ଅଲିଙ୍ଗତୋ ଲିଙ୍ଗୱିସେସାମତ୍ତୋ ମହା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଚନତୋ, ବୁଦ୍ଧିଭାୱାନୁଜାନନତୋ ଚ ନାମଂ, ଅନିଚ୍ଚଂ, ସଙ୍ଖତମେୱ ଚ ଆପନ୍ନଂ । ‘‘ତସ୍ମା ମହତୋ ଛ ୱିସେସା ସଜିୟନ୍ତୀ’’ତି ସକ୍କତେ ୱଚନତୋ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ଗହଣନିମିତ୍ତଭାୱାନୁଜାନନେନ ଅହଂକାରୋ ଅଭିମାନୋତି କତ୍ୱା ନାମଂ, ତତୋ ଏୱ ଅନିଚ୍ଚସଙ୍ଖତଭାୱାପତ୍ତି ଚସ୍ସ ସିଦ୍ଧା । ଇତରଂ ତମ୍ମତ୍ତପଞ୍ଚକଂ ଗନ୍ଧରସରୂପଫସ୍ସସଦ୍ଦଭାୱାନୁଜାନନତୋ ରୂପଂ, ଅରୂପନ୍ତି ପନ କାପିଲାନଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସମତ୍ତଂ । ତେ ହି ସୋଳସ ୱିସେସା ପଞ୍ଚ ଭୂତାନି, ଏକାଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭୂତେହି ଭୂତୱିସେସାନୀତି ଗନ୍ଧାଦିତମ୍ମତ୍ତେହି ତନ୍ନିସ୍ସୟାନି ପଥୱୀଆପୋତେଜୋୱାୟୋଆକାସସଙ୍ଖାତାନି ଭୂତାନି ଇଚ୍ଛିତାନି । ‘‘ତବ୍ବିସେସା ଚ ନାନାଜାତିକା ଅହଂକାରତୋ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସୋତକାୟଚକ୍ଖୁଜିୱ୍ହାଘାନୱାଚାପାଣିପାଦପାୟୂପତ୍ଥାନି ଚେୱ ମନୋ ଚାତି ଏକାଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି।
ତତ୍ଥ ମନୋ ନାମଂ, ଇତରାନି ସବ୍ବାନି ରୂପଂ । ୱାଚାତି ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥାୱଜୋତକସ୍ସ ଅକ୍ଖରସମୁଦାୟସ୍ସ ଗହଣଂ । ଇମେସଂ ପନ ଧମ୍ମିନୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ସିଦ୍ଧାୱ ଅନିଚ୍ଚତା ପରିଣାମପକ୍ଖେ, ଅଭିବ୍ୟତ୍ତିପକ୍ଖେପି ୟଦି ତବ୍ବିସୟଞାଣୁପ୍ପାଦେନ ଅଭିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସିଦ୍ଧାୱ ଅନିଚ୍ଚତା, ଅଥ ତତୋ ପୁବ୍ବେପି ଞାଣଂ ଅତ୍ଥେୱ । ଅକ୍ଖବ୍ୟତ୍ତିୱାଦୋ ପନ ସିୟାତି ଇଦମେତ୍ଥ ଦିସାମତ୍ତଂ । ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଣକମ୍ମସାମଞ୍ଞୱିସେସସମୱାୟା ଦ୍ରବ୍ୟାଦିକା। ତତ୍ଥ ପଥୱୀ ଆପୋ ତେଜୋ ୱାୟୁ ଆକାସୋ କାଲୋ ଦିସା ଅତ୍ତା ମନୋତି ନୱ ଦ୍ରବ୍ୟାନି। ସଦ୍ଦ ରୂପ ରସ ଗନ୍ଧ ଫସ୍ସ ସଙ୍ଖା ପରିମାଣାନି ପୁଥୂତ୍ୱ ସଂୟୋଗ ୱିୟୋଗ ପରତ୍ୱା ପରତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ସୁଖ ଦୁକ୍ଖ ଇଚ୍ଛା ଦୋସ ପୟତ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦ୍ରୱତ୍ୱ ସ୍ନେହ ୱେଗା ସଙ୍ଖାରା ଦିଟ୍ଠା ଚେତି ଏୱମେତେ ତେୱୀସତି ଗୁଣା। ଉକ୍ଖେପନଂ ଅୱକ୍ଖେପନମାକୁଚନଂ ପସାରଣଂ ଗମନମିତି ପଞ୍ଚ କମ୍ମାନି। ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠେସୁ ଅୱିସିଟ୍ଠମଭିଧାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସଂ-ଇତି ୟତୋ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଣକମ୍ମେସୁ ସା ଅତ୍ଥି ଏୱାତି ଏତଂ ମହାସାମଞ୍ଞଂ। ପଥୱୀଆଦୀସୁ ଅନୁୱତ୍ତିବ୍ୟାୱୁତ୍ତିବୁଦ୍ଧିନିମିତ୍ତଂ ଦ୍ରବ୍ୟତ୍ୱାଦି, ତଂ ୟଥା ଦ୍ରବ୍ୟତ୍ୱ ଗୁଣତ୍ୱ କମ୍ମତ୍ୱ ଘଟତ୍ୱାଦି, ଏସୋ ସାମଞ୍ଞୱିସେସୋ। ଇହ ତନ୍ତେସୁ ପଟୋ, କପାଲେସୁ ଘଟୋତି ଇହେତି ୟତୋ ହେତୁହେତୁଫଲାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ସମୱାୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ସମୱାୟୋତି ଏୱମେତେ ଦ୍ରବ୍ୟାଦିକା।
ତତ୍ଥ ପଥୱୀ ଆପ ତେଜ ୱାୟୂ ଭୂତରୂପଂ, ଆକାସଂ ତେସଂ ଅଭାୱମତ୍ତଂ, ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱା, ଚନ୍ଦସୂରିୟାଦିପରିୱତ୍ତନଂ, ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଂ କାଲୋ। ତଥା ଦିସା, ଅତ୍ତା ଚ । ମନୋ ନାମଂ । ସଦ୍ଦରୂପରସଗନ୍ଧା ରୂପମେୱ । ତଥା ଫସ୍ସୋ ଭୂତତ୍ତୟସଭାୱତୋ । ସଙ୍ଖା ଏକାଦିକା ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଂ । ତଥା ଅୱୟୱସମୁଦାୟେ ଗୁଣୱିସେସୱସେନ, ସଣ୍ଠାନୱିସେସୱସେନ ୱା ମହନ୍ତଂ ଦୀଘଂ, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ଅଣୁ ରସ୍ସନ୍ତି ଭିନ୍ନଲକ୍ଖଣଦେସେସୁ ପୁଥୁତ୍ୱନ୍ତି । ଭିନ୍ନଦେସଜାନଂ ସହଭାୱେ ସଂୟୋଗୋତି । ତଦପାୟେ ୱିୟୋଗୋତି । ସମାନଦିସାଦେସଗତାନଂ ରୂପାନଂ ମହଦବ୍ବନ୍ତରାନଂ ୱସେନ ପରମପରନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧିସୁଖଦୁକ୍ଖଇଚ୍ଛାଦୋସପୟତ୍ତା ନାମମେୱ । ଗୁରୁତ୍ୱ ଦ୍ରୱତ୍ୱ ସ୍ନେହୱେଗା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିୱିସେସତୋ ଗହେତବ୍ବାକାରା । ଇତରୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିସେସୋ । ଅଦିଟ୍ଠୋପି ଧମ୍ମାଧମ୍ମଭାୱତୋ ନାମମେୱ । ଉକ୍ଖେପନଂ ଅୱକ୍ଖେପନଂ ଆକୁଚନଂ ପସାରଣଂ ଗମନନ୍ତି ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିମତ୍ତଂ । ସଦିସାସଦିସତାୟଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସସଞ୍ଞା, ଅୟୁତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧେ ସମୱାୟସମଞ୍ଞାତି ଦ୍ରବ୍ୟାଦୀନମ୍ପି ନାମରୂପନ୍ତୋଗଧତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଜୀୱାଜୀୱବନ୍ଧ ପୁଞ୍ଞ ପାପାସୱ ସଂୱରନିଜ୍ଜରୱିମୋକ୍ଖା ଜୀୱାଦିକା। ତତ୍ଥ ଜୀୱୋତି ଅତ୍ତା । ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମାଧମ୍ମାକାସକାଲେସୁ ଅଜୀୱସଞ୍ଞା। ତେସୁ ସଦ୍ଦଫସ୍ସରୂପରସଗନ୍ଧସଣ୍ଠାନବନ୍ଧଭେଦସୁଖୁମପରଅପରାଘାତପ୍ପଭାଚ୍ଛାୟୋଜ୍ଜାକତମାନି ପୁଗ୍ଗଲଲକ୍ଖଣନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରମତ୍ତତୋ । ଧମ୍ମାଧମ୍ମା ଜୀୱପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଗତିଟ୍ଠିତିମତ୍ତତାୟ ତଦୱିସିଟ୍ଠା। ଆକାସକାଲା ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତଂ । ବନ୍ଧୋ ‘‘କମ୍ମପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରସଂୟୋଗୋ’’ତି ୱଚନତୋ ତେହି ଅନଞ୍ଞୋ । ପୁଞ୍ଞପାପାନି ନାମନ୍ତି ପାକଟମେୱ । ‘‘କମ୍ମପୁଗ୍ଗଲାନମାସୱୋ’’ତି ୱଚନତୋ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞସମ୍ଭୱେ ଆସୱସମଞ୍ଞାତି ତତୋ ଅୱିସିଟ୍ଠୋ ଆସୱୋ। ‘‘ଆସୱନିରୋଧୋ ସଂୱରୋ’’ତି ୱଚନତୋ ପଟିପକ୍ଖେନ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞନିରୋଧୋ ସଂୱରୋ। ‘‘କମ୍ମଫଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପକତିୟା ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିଜ୍ଜରୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୱିପାକନିରୋଧନିମିତ୍ତଂ ନିଜ୍ଜରୋ । ମୋକ୍ଖୋପି ‘‘ସବ୍ବକମ୍ମୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱଚନତୋ କମ୍ମପୁଗ୍ଗଲଜୀୱୱିୟୋଗୋ । ତତ୍ଥ କମ୍ମପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଦ୍ଦାଦିଲକ୍ଖଣତାୟ ରୂପମତ୍ତତା ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞମତ୍ତତାୟ ଅରୂପତା । ଜୀୱୋ ଚ ଅରୂପମତ୍ତମେୱାତି ଅୟଂ ଦ୍ରବ୍ୟମୋକ୍ଖୋ । ଭାୱମୋକ୍ଖୋ ପନ ଜୀୱସ୍ସ ରାଗାଦିଭାୱାପରିଣାମୋ ରାଗାଦୟୋ ନାମମେୱାତି ଜୀୱାଦୟୋପି ନାମରୂପନ୍ତୋଗଧା ଏୱ ।
କାୟପ୍ପୱତ୍ତିଗତିଜାତିବନ୍ଧାପୱଗ୍ଗା କାୟାଦିକା। ତତ୍ଥ ପଥୱୀଆପତେଜୱାୟୁଅତ୍ତସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ କାୟସମଞ୍ଞା। ତଦୱିସିଟ୍ଠା ପୱତ୍ତିଗତିଜାତିବନ୍ଧାପୱଗ୍ଗା, ‘‘ଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ, କାୟୋତି ଅନତ୍ଥନ୍ତର’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ କାୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି । ‘‘ପୱତ୍ତିସଞ୍ଞା କିରିୟାସଂୟୋଗୱିଭାଗେସୂ’’ତି ୱଚନତୋ ଗତିଆଦିପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତା ପଥୱୀଆଦୟୋ ଏୱ ପୱତ୍ତି ଉପଚାରୋ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଅନତ୍ଥନ୍ତର’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ କାୟତୋ ଅନଞ୍ଞା ସୁରମନୁଜପେତତିରଚ୍ଛାନନରକୂପପତ୍ତିୟୋ ଗତିୟୋ। ତାସୁ ପୁରିମାପୁରିମାୱିସିଟ୍ଠୋ ଗତୀସୁ ଜାତସ୍ସ ନିଚ୍ଛୟୋପି ପୱତ୍ତିମତ୍ତନ୍ତି ତତୋ ଅନଞ୍ଞା କଣ୍ହନୀଲରତ୍ତପୀତସୁକ୍କଅତିସୁକ୍କସଙ୍ଖାତା ଜାତିୟୋ। ତା ଉତ୍ତରୁତ୍ତରୱିସିଟ୍ଠା ଅଞ୍ଞାଣମୋହରାଗଦୋସତତ୍ୱାସନ୍ଦସ୍ସନପ୍ପାୟା ସୁକ୍କଜାତି, ଅନ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିମୁତ୍ତା ଅୱଗାହିତତ୍ୱା ଚାତି ସୁକ୍କଜାତି। ‘‘ଦୋସେସୁ ବନ୍ଧସମଞ୍ଞା’’ତି ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞାଣାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ବନ୍ଧସ୍ସ ଜୀୱତୋ ଅନଞ୍ଞତା । ଅଞ୍ଞାଣାଦିଦୋସାଭାୱତୋ ଅପୱଗ୍ଗସିଦ୍ଧୀତି କାୟାଦୟୋପି ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ।
ୟୋପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ପୁରିସୋ ଅତ୍ତା ଜୀୱୋ’’ତିଆଦିପରିୟାୟେହି ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତପଦତ୍ଥୋ, ସୋପି ୟଥାରହଂ ନାମରୂପମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ୱା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେପି ନାମରୂପନ୍ତୋଗଧଭାୱାଭାୱୱସେନ ନିଚ୍ଛିତା ଏୱା’’ତି ।
ସମ୍ବହୁଲସୁତ୍ତନ୍ତସଂସନ୍ଦନାକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୭୨.ସୋତି ସୋ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମିକୋ ୟୋଗାୱଚରୋ । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ । ୟାଥାୱସରସତୋତି ୟଥାଭୂତସଭାୱତୋ । ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଲୋକସମଞ୍ଞାୟପି ପହାନତ୍ଥାୟ, ପଗେୱ ‘‘ସତ୍ତୋ ଜୀୱୋ’’ତି ପୱତ୍ତନକମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନାମରୂପମତ୍ତତାୟ ଅୱିନିଚ୍ଛତତ୍ତା, ସନ୍ତାନାଦିଘନଭେଦସ୍ସ ଚ ଅକତତ୍ତା ଅଭିନିୱେସେନ ୱିନା ସମୂହେକତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ମୋହୋ ସତ୍ତସମ୍ମୋହୋ। ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନା ଅସମ୍ମୋହଭୂମି । ସମ୍ବହୁଲସୁତ୍ତନ୍ତୱସେନାତି ‘‘ୟଥାପୀ’’ତିଆଦିନା ଇଧ ୱୁତ୍ତାନଂ, ଅୱୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ହିଦଂ, ମହାଲି, ଅତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସ, ନୟିଦଂ ରୂପଂ ଆବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯; ମହାୱ॰ ୨୦) ଏୱମାଦିନା ସମ୍ବହୁଲାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ୱସେନ । ‘‘ନାମରୂପମତ୍ତମେୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏତମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ।
ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରାତି ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରହେତୁ । ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ତଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସତି ଏୱ ତସ୍ମିଂ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱୋହାରୋ ।
ଅଗାରନ୍ତ୍ୱେୱାତି ୟଥା କଟ୍ଠାଦୀନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାୟ ତେସଂ ନାମଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଗାରମିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ସମଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଅଟ୍ଠିଆଦୀନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାୟ ତେସଂ ନାମଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ରୂପଂ ସରୀରମିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋଜନା ।
ଦୁକ୍ଖମେୱ ସମ୍ଭୋତୀତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିଭେଦଂ ତିୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖମେୱ ସମ୍ଭୱତି, ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଖଣଟ୍ଠିତିପବନ୍ଧଟ୍ଠିତିୱସେନ ତିଟ୍ଠତି ଚେୱ ଖଣନିରୋଧଆୟୁକ୍ଖୟନିରୋଧାଦିୱସେନ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ଦୁକ୍ଖମେୱାତି ଏୱକାରେନ ନିୱତ୍ତିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନାଞ୍ଞତ୍ରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଜାତଂ ନ ସମ୍ଭୱତି, ୟୋ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଜୀୱୋ’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱା କୁତୋ ତସ୍ସ ନିରୋଧୋତି ।
ଉପମାହିନାମରୂପୱିଭାୱନାକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୭୩.ଏକେନାକାରେନ ସଣ୍ଠିତେସୂତି ୟେନ ପକାରେନ ଅକ୍ଖାଦୀସୁ ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠେସୁ ରଥସମଞ୍ଞା, ତେନ ଏକେନ ଆକାରେନ ସମୱଟ୍ଠିତେସୁ ଏକଜ୍ଝଂ ରାସିକତେସୁ। ଏୱମେୱନ୍ତି ସନ୍ନିୱେସୱିସିଟ୍ଠେ ଅୱୟୱସମୁଦାୟେ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେ ୟଥା ‘‘ରଥୋ ଗେହଂ ମୁଟ୍ଠି ୱୀଣା ସେନା ନଗରଂ ରୁକ୍ଖୋ’’ତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ, ପରମତ୍ଥତୋ ପନ ରଥାଦି ନାମ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି, ଏୱମେୱଂ । ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୂତି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଞ୍ଞିତେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ ସମୁଦିତେସୁ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ‘‘ସତ୍ତୋ ଜୀୱୋ’’ତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ, ପରମତ୍ଥତୋ ପନ ସତ୍ତୋ ୱା ଜୀୱୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ୟାଥାୱତୋ ଜାନନଂ । ଇଦଂ ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୬୭୪.ତସ୍ସାତି ସତ୍ତୋତି ଗହିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ । ୱିନାସନ୍ତି ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱିନାସଂ । ଅୱିନାସନ୍ତି ଅୱିନସ୍ସନଂ, ନିଚ୍ଚତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱୟୱସେନେୱ ହି ଅତ୍ତୱାଦିନୋ ଠିତା, ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା, ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ୱା, ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋପି ଏତ୍ଥେୱ ସମୱରୁଦ୍ଧୋତି । ଅୱିନାସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋତି ବୁଦ୍ଧିଆଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିନାସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋପି ‘‘ଧମ୍ମୀ ନିଚ୍ଚୋ କୂଟଟ୍ଠୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ୱିନାସାଭାୱଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ । ସସ୍ସତେତି ସସ୍ସତଗାହେ । ପତତି କତୱିନାସଅକତବ୍ଭାଗମାଦିଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଖୀରନ୍ୱୟସ୍ସାତି ଖୀରସ୍ସ ଅନ୍ୱୟଭୂତସ୍ସ, ଫଲଭୂତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦନ୍ୱୟସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ୱୟଭୂତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ । ଓଲୀୟତି ନାମାତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନିୱେସେନ ଭୱାଭିରତୋ ହୁତ୍ୱା ଭୱନିରୋଧତୋ ସଙ୍କୋଚନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଭୱେୟେୱ ନିଲୀୟତି ନାମ । ଅତିଧାୱତି ନାମାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ହି ଭୱେ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ଅତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପରଂ ମରଣା ସନ୍ତଂ ଭୱଂ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତୋ ଅତିଧାୱତି ନାମାତି ୱଦନ୍ତି । କିଲେସନିରୋଧେ ପନ କମ୍ମସ୍ସ ଅୱିପଚ୍ଚନତୋ ଭୱନିରୋଧେ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବେ ତଥା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତଂ ତଂ ଭୱୱିସେସଂ ଆଗମ୍ମ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ଭୱନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଂ ଅତିଧାୱତି ନାମ ।
ପରିୟୁଟ୍ଠିତାତି ଅଭିଭୂତା । ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋତି ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ।
କାମଭୱାଦିଭେଦୋ ଭୱୋ ଆରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆରାମୋ ଏତେସନ୍ତି ଭୱାରାମା। ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ରତା ଅଭିରତାତି ଭୱରତା। ଭୱେ ସମ୍ମୋଦଂ ଆପନ୍ନାତି ଭୱସମ୍ମୁଦିତା। ତୀହିପି ପଦେହି ଭୱସ୍ସାଦଗଧିତତାୱ ୱୁତ୍ତା । ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଭୱସ୍ସାଦଗଧିତତ୍ତା ଏୱ ଭୱନିରୋଧାୱହେ ଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ନ ଅନୁପ୍ପୱିସତି । ନପ୍ପସୀଦତୀତି ନ ଓକପ୍ପତି । ନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତି ନ ପତିଟ୍ଠହତି । ନାଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ନ ଅଧିମୁଚ୍ଚତି ।
ଅଟ୍ଟୀୟମାନାତି ଦୁକ୍ଖାପିୟମାନା । ହରାୟମାନାତି ଲଜ୍ଜମାନା । ଜିଗୁଚ୍ଛମାନାତି ହୀଳେନ୍ତା । ୱିଭୱନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦଂ । ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଅଭିନନ୍ଦନାକାରଦସ୍ସନଂ ‘‘ୟତୋ କିର ଭୋ’’ତିଆଦି ।
ଭୂତନ୍ତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ତଞ୍ହି ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଜାତତ୍ତା, ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଚ ଭୂତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୂତତୋତି ୟଥାଭୂତସଭାୱତୋ, ସଲକ୍ଖଣତୋ, ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ।
୬୭୫. ଏୱଂ ସତ୍ତଗାହତୋ ଅୱଲୀୟନାତିଧାୱନଦୋସେ, ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନତୋ ନିବ୍ବିଦାଦିଗୁଣେ ଚ ସୁତ୍ତୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନାମରୂପମତ୍ତେପି ଗମନାଦିଅତ୍ତକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ଗାହସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପରମତ୍ଥତୋ ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା । ସଚେ କୋଚି ଅତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, କଥମିଧ ନାମରୂପମତ୍ତେ ଗମନାଦିଅତ୍ତକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଦାରୁୟନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ‘‘ଖାୟତୀ’’ତି ଏତେନ ୟଥା ନିଜ୍ଜୀୱେ ଦାରୁମୟୟନ୍ତେ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଜୀୱସ୍ସ ୱସେନ ସଈହସ୍ସ ସବ୍ୟାପାରସ୍ସ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାନମତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟୱିସେସତୋ, ଏୱଂ ନିଜ୍ଜୀୱେ ନାମରୂପମତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟୱିସେସତୋ ଗମନାଦିଅତ୍ତକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧୀତି ସଈହସ୍ସ ସବ୍ୟାପାରସ୍ସ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
ସଚ୍ଚତୋତି ଭୂତତୋ, ପରମତ୍ଥତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଞ୍ଞଂ ଜୀୱେନ ୟନ୍ତମିୱ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପୱତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁଞ୍ଜୋ ନିଚ୍ଚାତୁରତାୟ ତିଣକଟ୍ଠସଦିସୋ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଂ ନାମରୂପଂ ।
ୟମକନ୍ତି ୟୁଗଳକଂ । ସୋ ଚ ଖୋ ୟମକଭାୱୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସନ୍ନିସ୍ସିତଭାୱେନାତି ଆହ ‘‘ଉଭୋ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞନିସ୍ସିତା’’ତି । ତତୋ ଏୱ ଚ ଏକସ୍ମିଂ ଭିଜ୍ଜମାନସ୍ମିଂ ଉଭୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ହି କଦାଚି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ରୂପେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତେ ଅରୂପଂ ଅନିରୁଜ୍ଝନ୍ତଂ, ଅରୂପେ ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତେ ରୂପଂ ଅନିରୁଜ୍ଝନ୍ତଂ ଅତ୍ଥି । ସ୍ୱାୟଂ ଭଙ୍ଗୋ ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନେୱ, ନାମରୂପନିରୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟାତି ୱା ପଚ୍ଚୟଭୂତା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତାପି ଉଭୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୭୬.ଦଣ୍ଡାଭିହତନ୍ତି ୱିସେସନେନ ଦଣ୍ଡଂ, ଦଣ୍ଡାଭିଘାତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପୁରିସୱାୟାମଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି, ଭେରିୟା ପନ ୱିସେସିତବ୍ବତା ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅସାଧାରଣକାରଣତାୟ । ତେନେୱ ହି ‘‘ଅଞ୍ଞା ଭେରୀ’’ତି ଭେରୀୟେୱ ଗହିତା, ନ ଦଣ୍ଡାଦୟୋ । ଅଦିସ୍ସମାନରୂପତାୟ ସଦ୍ଦଂ ନାମଟ୍ଠାନିୟଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏୱମେୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ କରୋତି ।
ନ ଚକ୍ଖୁତୋ ଜାୟରେତି ନ ଚକ୍ଖାୟତନତୋ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନୱସେନ ଜାୟନ୍ତି । ନ ହି ଚକ୍ଖାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୂପଗମନତୋ ପୁବ୍ବେ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ଚ ପଦେସୱନ୍ତୋ, ୟେନ ତେ ତତୋ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ପୁଞ୍ଜୋ ନତ୍ଥି ଅନାଗତେ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୦) । ନ ରୂପତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ନୋ ଚ ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା’’ତି ଇଦଂ ପନ ତେସଂ ଅରୂପଧମ୍ମତ୍ତା ଅପ୍ପଦେସତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କେୱଲଂ ପନ ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟୋ, ତଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜନମତ୍ତମେୱାତି ଆହ ‘‘ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଭୱନ୍ତି ସଙ୍ଖତା’’ତି, ଚକ୍ଖୁରୂପାଲୋକମନସିକାରାଦିଭେଦଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ତେହି ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ କତତ୍ତା ସଙ୍ଖତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସା ପନ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପାକଟଂ ରୂପଧମ୍ମପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାପି ସଦ୍ଦୋ ପହଟାୟ ଭେରିୟା’’ତି ଆହ । ଫସ୍ସପଞ୍ଚମଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ପାକଟଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଦସ୍ସନଂ । ସେସଗାଥାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୱତ୍ଥୁରୂପାତି ହଦୟୱତ୍ଥୁତୋ । ତନ୍ନିସ୍ସୟାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ବହୁଭେଦତ୍ତା ସାମଞ୍ଞୱୋହାରେନ ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୭୭.ନିତ୍ତେଜନ୍ତି ତେଜହୀନଂ ଆନୁଭାୱରହିତଂ । ୟଥା ପନ ତଂ ନିତ୍ତେଜଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଖାଦତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞଥା ସଦ୍ଦହନୁସ୍ସହନାଦୀସୁ ନାମଂ ‘‘ନିତ୍ତେଜ’’ନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ନାପି ରୂପଂ ସନ୍ଧାରଣାବନ୍ଧନାଦୀସୁ । ତେନେୱ ହି ‘‘ରୂପଂ ନିତ୍ତେଜ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ହି ତସ୍ସ ଖାଦିତୁକାମତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ବ୍ୟତିରେକୱସେନାପି ନାମରୂପାନଂ ନିତ୍ତେଜତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ହି ନାମରୂପସ୍ସ ଅତ୍ତକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିପି ପଚ୍ଚେକଂ ଅସମତ୍ଥତାୱିଭାୱନମେୱ । ତଥା ହି ନାମରୂପସ୍ସ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତା, ନିରୀହତା, ବ୍ୟାପାରୱିରହତା ଚ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପାକଟା ହୋନ୍ତି ।
କଥଂ ପନ ପଚ୍ଚେକଂ ଅସମତ୍ଥାନଂ ସମୁଦିତଭାୱେ ସମତ୍ଥତା ହୋତି ? ଅସାମଗ୍ଗିୟଂ ଅହେତୂନଂ ସାମଗ୍ଗିୟମ୍ପି ଅହେତୁଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ନ ହି ପଚ୍ଚେକଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାନଂ ଅନ୍ଧାନଂ ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ସମୁଦିତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଇମସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଇମଂ ଉପମଂ ଉଦାହରନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ଉପମାୟପି ଅସିଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧେତବ୍ବତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଉପମଂ ତେ କରିସ୍ସାମି, ଉପମାୟପିଧେକଚ୍ଚେ ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସା ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୭) । ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠୋତି ୟଦିପାହଂ ଚକ୍ଖୁକରଣୀୟଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି, ପାଦକରଣୀୟଂ ପନ କାତୁଂ ସକ୍କୋମି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁକରଣୀୟଂ, ତସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ଉଭିନ୍ନଂ ସହିତାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଇଚ୍ଛିତଦେସସମ୍ପତ୍ତି ସିଜ୍ଝତୀତି ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋତିଆଦି ଉପମୋପମେୟ୍ୟସଂସନ୍ଦନଂ । ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତଲାଭୋ ପରପଟିବଦ୍ଧୋତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତଲାଭସ୍ସାପି ପରପଟିବଦ୍ଧମେୱ ଅତ୍ଥକିଚ୍ଚନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ସକେନ ତେଜେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତାସୁ ତାସୁ କିରିୟାସୁ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂ ନାମରୂପାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱା ପୱତ୍ତି ୱା ନ ଚ ନ ହୋତୀତି ଜଚ୍ଚନ୍ଧପୀଠସପ୍ପିଉପମାୟ ସାଧିତମତ୍ଥଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ‘‘ଅସାମଗ୍ଗିୟଂ ଅହେତୂନଂ ସାମଗ୍ଗିୟମ୍ପି ଅହେତୁକଭାୱାପତ୍ତିତୋ’’ତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅନେକନ୍ତିକଭାୱଂ ୱିଭାୱେତି ।
ପରଧମ୍ମୱସାନୁୱତ୍ତିନୋତି ପରେସଂ ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ଅନୁୱତ୍ତନସୀଲା । ଅତ୍ତଦୁବ୍ବଲାତି ଅତ୍ତନା ଦୁବ୍ବଲା ଅସମତ୍ଥା । ପରପଚ୍ଚୟତୋତି ପରେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଏତେନ ଜନକପଚ୍ଚୟଂ ୱଦତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଜାୟରେ’’ତି । ପରଆରମ୍ମଣତୋତି ପରେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱତୋ । ଏତେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟଂ ୱଦତି । ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣଂ ୱା ରୂପାପେକ୍ଖଂ, ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ନାମାପେକ୍ଖଂ । ‘‘ପରଧମ୍ମେହୀ’’ତି ଇଦଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସନଂ । ପୁରିମତ୍ଥେନ ହି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ଥେନ ପାକଟଂ କରୋତି । ପଭାୱିତାତି ଉପ୍ପାଦିତା ।
ନାୱାୟନ୍ତିକୂପମାୟପି ନାମରୂପାନଂ ଅୱସୱତ୍ତିତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥାପୀ’’ତିଆଦିନା ତିସ୍ସୋ ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ନିସ୍ସାୟାତି ପତିଟ୍ଠାୟ । ୟନ୍ତୀତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ମନୁସ୍ସେ ନିସ୍ସାୟାତି ନେତୁଭୂତେ ନିୟାମକକମ୍ମକାରକାଦିମନୁସ୍ସେ ଅପସ୍ସାୟ । ନ ହି ତେସଂ ଅରଣଗ୍ଗହଣଲଙ୍କାରସଣ୍ଠାପନଉଦକୁସ୍ସିଞ୍ଚନାଦିକିରିୟାୟ ୱିନା ନାୱା ଇଚ୍ଛିତଦେସଂ ପାପୁଣାତି । ଉଭୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୁସ୍ସା, ମନୁସ୍ସେ ନିସ୍ସାୟ ନାୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ନାନାନୟେହୀତି ପଠମାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଝାନାନଂ, ତେସଂ ଉପଚାରାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହମୁଖାନି, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତାନଂ ତେରସନ୍ନଂ ଧାତୁପରିଗ୍ଗହମୁଖାନଂ ଧାତାୟତନଖନ୍ଧମହାଭୂତୱସେନ, ଇଧ ୱୁତ୍ତାନଂ ଅୱୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱସେନ ସମୱୀସତି ରୂପପରିଗ୍ଗହମୁଖାନି, ତାନି ପଚ୍ଚେକଂ ‘‘ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମେସଂ ସମ୍ମୁଖଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ତିଗୁଣିତାନି ସମସଟ୍ଠି, ଚୁଦ୍ଦସ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହମୁଖାନି, ତାନି ଚାତି ଚତୁସତ୍ତତିୟା ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହନୟେହି ଚେୱ ସମ୍ବହୁଲସୁତ୍ତନ୍ତରଥଗେହମୁଟ୍ଠିୱୀଣାସେନାରୁକ୍ଖଦାରୁୟନ୍ତନଳକଲାପିଭେରିଜଚ୍ଚନ୍ଧପଙ୍ଗୁଳନାୱାମନୁସ୍ସୂପମାହି ଚ ନାମରୂପପମତ୍ତତାୱୱତ୍ଥାପନନୟେହି ଚ । ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ଅନାଦିକାଲଭାୱିତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଅତ୍ତଗାହଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା । ନାମରୂପାନଂ ୟାଥାୱଦସ୍ସନନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ନାମଂ, ଏତ୍ତକଂ ନାମଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ । ଇଦଂ ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ଚ ତେସଂ ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣମୁଖେନ ଧମ୍ମମତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନଂ । ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିମଲୱିସୋଧନତୋ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତସ୍ସେୱାତି ନାମରୂପସ୍ସ ୟାଥାୱଦସ୍ସନସ୍ସେୱ ।
ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ଅଟ୍ଠାରସମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୯. କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୭୮. ଅନନ୍ତରନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱିସୟଭାୱେନ ଦସ୍ସିତତ୍ତା ‘‘ଏତସ୍ସେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଦଞ୍ଞତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ତଦଞ୍ଞସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ହି ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ହୋତୁ ବହିଦ୍ଧା ୱା, ଅଜ୍ଝତ୍ତସିଦ୍ଧିୟଂ ପନ ଲକ୍ଖଣତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ନାମରୂପଂ ଅନୱସେସତୋ ପରିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତୀତି । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନାତି ହେତୁମ୍ହି କରଣୱଚନଂ । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହହେତୁ ହିସ୍ସ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟକଙ୍ଖାୱିତରଣଂ ହୋତୀତି, କରଣେ ୱା ଏତଂ କରଣୱଚନଂ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ସାଧକତମଭାୱତୋ କଙ୍ଖାୱିତରଣକିରିୟାୟ । ୟଦା ହିସ୍ସ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ନିଜ୍ଜଟୋ ନିଗ୍ଗୁମ୍ବୋ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ସିଜ୍ଝତି, ତଦାନେନ କଙ୍ଖା ୱିତରୀୟତୀତି । ୱିତରିତ୍ୱାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା, ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ ଞାଣଂ ତଥାଧିଗତଂ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଝାନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ସନ୍ତାନେ ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଠିତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି ।
ତନ୍ତି କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିଂ । ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟାଥାୱତୋ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମରୂପଂ ତିୱିଧଦୁକ୍ଖତାୟୋଗତୋ ରୋଗୋ ୱିୟ । ପଚ୍ଚୟା ଚସ୍ସ ରୋଗସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ନାମ…ପେ॰… ପରିୟେସତୀ’’ତି ଆହ । ସଂସାରଦୁକ୍ଖନିମୁଗ୍ଗସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସ ତତୋ ୱିମୋଚେତୁକାମତାୱସେନ ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବତା ଲବ୍ଭତୀତି ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମେୱ ଠିତେ ୟଦେକେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅନୁକମ୍ପେତବ୍ବକୁମାରକଦସ୍ସନେନ ତସ୍ସ ମାତାପିତୁଆୱଜ୍ଜନଂ ଇଧ ଅନୁଦାହରଣଂ ନିରୋଧେତବ୍ବତାୟ ନାମରୂପସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବତାଭାୱତୋ’’ତି, ତଦପାହତଂ ହୋତି । ଅୱସ୍ସଞ୍ଚେତଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତାନେ ସତ୍ଥୁ ମହାକରୁଣାପୱତ୍ତି ଏୱ ୱିଚାରେତବ୍ବା ସିୟା । ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିତାୟ ମନ୍ଦଂ। ୱୁଡ୍ଢତରୋପି କୋଚି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ହୋତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘କୁମାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ କୋଚି ପଠମୱୟେ ୱତ୍ତମାନୋ ‘‘କୁମାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ଦହର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ୟୋ ଆଧାୱିତ୍ୱା ପରିଧାୱିତ୍ୱା ୱିଚାରଣକୋ ତରୁଣଦାରକୋ, ସୋପି ‘‘ଦହରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତତୋ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୂହିପି ପଦେହି କରୁଣାୟିତବ୍ବତଂୟେୱ ଦସ୍ସେତି । ଆପଜ୍ଜତୀତି କରୋତି ।
ୟଥା ପନସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟପରିୟେସନାପତ୍ତି ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଅତ୍ଥୋ ସାଧିତୋ ସମ୍ମଦେୱ ସାଧିତୋ ହୋତୀତି ଅହେତୁକଭାୱଂ ତାୱ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ନ ତାୱିଦଂ ନାମରୂପଂ ଅହେତୁକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା । ହେତୁମନ୍ତରେନ ସତି ସମ୍ଭୱେ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ହେତୁଅଭାୱୋ ସମାନୋତି ସବ୍ବସମାନତା ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି ସୋତପଦେସାଦୀସୁ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିହେତୁଅଭାୱୋତି ସବ୍ବତ୍ଥ, ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ, ପରିଭେଦତୋ ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ହେତୁଅଭାୱୋତି ସବ୍ବଦା ଚ ଅନ୍ଧାଦୀନଂ ଅରୂପୀନଂ, ଅସଞ୍ଞୀନଞ୍ଚ ହେତୁଅଭାୱୋତି ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ହେତୁଅଭାୱା ୱିସେସତୋ ତଞ୍ଚ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଏକସଦିସଭାୱାପତ୍ତିତୋ’’ତି । ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ୟଦିଦଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ହୀ’’ତି । ୟତ୍ତକା ଲୋକେ ୱିସେସା, ତେହି ସବ୍ବେସଂ, ସବ୍ବକାଲଞ୍ଚ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱା ତେସମ୍ପି ଗହଣଂ କତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଅହେତୁକଭାୱେ ୱିସିଟ୍ଠତାୟ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକସଦିସଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ସବ୍ବଦା ଏକସଦିସଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ସବ୍ବେସଂ ଏକସଦିସଭାୱାପତ୍ତିତୋତି ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅହେତୁଭାୱେ ପଟିସିଦ୍ଧେ ୱିସମହେତୁୱାଦୀ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ନ ଇଦଂ ଅହେତୁକଂ କିଞ୍ଚରହି ସହେତୁକଂ, କେନ ପନ ହେତୁନା ସହେତୁକନ୍ତି ? ଇସ୍ସରାଦିନା’’ତି ।
ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପକତିପୁରିସପଜାପତିକାଲାଦୀନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଇସ୍ସରାଦିହେତୁକ’’ନ୍ତିଆଦି । ନ ନାମରୂପଂ ଇସ୍ସରାଦିହେତୁକଂ ନାମରୂପତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା ଇସ୍ସରପକତିଆଦିନମେୱ ଅଭାୱତୋ । ୟଦି ପନ ଅସତୋ ଇସ୍ସରାଦିତୋ ନାମରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି, ଏୱଂ ସତି ସା ଏୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ସବ୍ବେସଂ ଏକସଦିସତା ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ଇସ୍ସରାଦିହେତୁକଂ, ନାମରୂପଞ୍ଚ ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତଂ, ହୁତ୍ୱା ଚ ୱିନସ୍ସନ୍ତଂ ଦିସ୍ସତୀତି ଇସ୍ସରାଦୀହିପି ତାଦିସେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ତଥା ଚ ତଦପି ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ସଙ୍ଖତମେୱାତି ତସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ । ଅଥ ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅହେତୁକତା ତସ୍ସ ଆପନ୍ନା । ତେନାହ ‘‘ଅହେତୁକଭାୱାପତ୍ତିତୋ’’ତି ।
ଅପିଚ ନ ଇସ୍ସରାଦିହେତୁକଂ ନାମରୂପଂ । କିଂ କାରଣଂ ? କମେନ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ । ୟଦି ହି ଏୱଂ ନିଚ୍ଚଂ ଇସ୍ସରାଦିସଞ୍ଞିତଂ କମ୍ମକିଲେସିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣାଦିନିରପେକ୍ଖକାରଣମ୍ପି ସିୟା, ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ସିୟା, ୟତ୍ତକେହି ତତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? କାରଣସ୍ସ ସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ । ୟଦି ପନ ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ପରିକପ୍ପେୟ୍ୟୁଂ, ତାସଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ କୋ ୱିବନ୍ଧୋ । ଅଥ ଅଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି କମ୍ମକିଲେସିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣାଦିଅପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚେ ? ତଦେୱ ହେତୁ କାରଣଂ, କିମଞ୍ଞେନ ଅଦିଟ୍ଠସାମତ୍ଥିୟେନ ପରିକପ୍ପିତେନ ପୟୋଜନଂ ? ଦିଟ୍ଠଞ୍ହି କମ୍ମାଦୀନଂ ସାମତ୍ଥିୟଂ ତଦଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସନ୍ନିଧାନେପି ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ରୂପାଲୋକମନସିକାରସନ୍ନିଧାନେପି ଚକ୍ଖୁନୋ ଅଭାୱେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱଂ, ଭାୱେ ଚ ଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଚକ୍ଖୁନୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତା ଅତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ଚ ୟ୍ୱାୟଂ ୟମକାନମ୍ପି ସମାନାନଂ ଜନକଜନନୀସୁକ୍କସୋଣିତାଦିବାହିରପଚ୍ଚୟସମଭାୱେପି ସତ୍ତାନଂ ହୀନପଣୀତତାଦିୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ଚ ସସନ୍ତାନେ ତାଦିସସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅଭାୱା କମ୍ମକିଲେସହେତୁକୋତି ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମତ୍ଥତା ଅତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନ ଏୱମିସ୍ସରାଦିକସ୍ସ । କାରଣସ୍ସ ହି ଭାୱାଭାୱେ ଫଲସ୍ସ ଭାୱାଭାୱେହି କାରଣସ୍ସ ସମତ୍ଥତା ୱିଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ନ ଚ ସନ୍ନିହିତେ ତଦକାରଣସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ଇସ୍ସରାଦିୱେକଲ୍ଲେନ କତ୍ଥଚି ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ଦିଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ଅକାରଣମିସ୍ସରୋ ।
ଅଥାପି ସଗ୍ଗୋ ଏୱଂ ଇସ୍ସରାଦିହେତୁକୋ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ସୋପି ସଗ୍ଗପ୍ପକାରୋ ସବ୍ବକାଲଂ ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ । ନ ହି ସନ୍ନିହିତକାରଣସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି ୟୁତ୍ତା । ନିଚ୍ଚେ ଚ ସତି ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖକାରଣେ ସଗ୍ଗସ୍ସ ଆଦିୟେୱ ନ ୟୁତ୍ତୋ, ୟାୱ ଇସ୍ସରାଦିକଂ କାରଣଂ, ତାୱ ସବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଅଥାପି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ, ଇସ୍ସରାଦିକମ୍ପି ତେସଂ ସହକାରୀକାରଣଂ ହୋତୀ’’ତି । ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟଦି ପରୋ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ଇଧ ବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବୋ ଭାୱାନଂ ରଚନାୱିସେସୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ୟଥା ତଂ ଘଟଗେହାଦୀନଂ । ଅତ୍ଥି ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନଂ ସରୀରପଦୁମାଦୀନଂ ରଚନାୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ତେନାପି ବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ସ ଚ ସୋ ବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବୋ, ସୋ ଇସ୍ସରାଦିକୋ, ତସ୍ମା ତେନ ନାମରୂପସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ କାରଣେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତୟିଦଂ ଅସିଦ୍ଧଂ, ରଚିତା ସରୀରପଦୁମାଦୟୋତି ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ହି ସନ୍ନିୱେସୱସେନ ତଥା ତଥା ପଟ୍ଠପନଂ ‘‘ରଚନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନେକନ୍ତିକୋ ଚାୟଂ ଅବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବସ୍ସାପି ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠୋ ହି ନ୍ହାରୁଆଦୀନଂ ଅଗ୍ଗିସଂୟୋଗେନ ରଚନାୱିସେସୋ, ତଥା ୱିସୁସ୍ସନ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବଚମ୍ମାଦୀନଂ । ୟଦି ପନାୟମିସ୍ସରାଦିକୋ ଗୱସ୍ସଜଗଦ୍ରଭାଦୀନଂ କରୀସାୱତ୍ତେ ପଟିମହୁତଂ ରଚେୟ୍ୟ, ଉମ୍ମତ୍ତୋ ୱିୟ ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ସିୟା । କିଞ୍ଚାୟଂ ଲୋକଂ ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅତ୍ତତ୍ଥଂ ୱା ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଲୋକତ୍ଥଂ ୱା ।
ତତ୍ଥ ଚ ୟଦି ପୁରିମୋ ମକ୍ଖୋ କତକିଚ୍ଚୋ ନ ସିୟା ଲୋକେନ ସାଧେତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ । ଅଥ ଦୁତିୟୋ, କସ୍ମା ଲୋକସ୍ସ ଅହିତଦୁକ୍ଖାୱହଂ ପାପଂ ନିରୟାଦିଂ, ଜରାମରଣାଦିଞ୍ଚ ସଜତି ? ଅଥ ତଦୁଭୟଂ ଅନାମସିତ୍ୱା କୀଳତ୍ଥଂ ସଜତି । କୀଳା ଚ ନାମ ରତିଅତ୍ଥା ହୋତି । ୱିନା କୀଳାୟ ରତିଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ରତିଅତ୍ଥଞ୍ଚ କୀଳମାରଭନ୍ତୋ ରତିୟଂ ଇସ୍ସରୋ ଅନିସ୍ସରୋ ସିୟା । ଅଥ ପୟୋଜନନିରପେକ୍ଖୋ, ସବ୍ବକାଲଂ ସଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଚାୟଂ ସଜନସମତ୍ଥତା ଅହେତୁକା ୱା ସିୟା ସହେତୁକା ୱା । ଅହେତୁକା ଚେ, ସବ୍ବେସଂ ସିୟା ସହେତୁକା ୱା । ଅହେତୁକା ଚେ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ସିୟା । ଅଥ ସହେତୁକା, ସୋ ଚସ୍ସ ହେତୁ ପରତୋ ୱା ସମ୍ଭୂତୋ ସିୟା ଅତ୍ତତୋ ୱା । ତତ୍ଥ ପରତୋ ଚେ ସମ୍ଭୂତୋ, ୟଦସ୍ସ ସୋ ଲଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସାୟଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରସଦିସୋ ସିୟା । ଅଥ ଅତ୍ତତୋ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୟଂ କୀଦିସୋ ଲୋକୋ ଚାତି ସବ୍ବମିଦଂ ଆଲୁନୱିସିଣଂ ଆକୁଲବ୍ୟାକୁଲଂ ଗୋୟୂଥେନ ଗତମଗ୍ଗସଦିସଫେଣପିଣ୍ଡସମଂ ଅୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମଂ ଅସାରଂ । ତିଟ୍ଠତୁ ପସଙ୍ଗୋ, ୟଥାଧିକତମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇଦଂ ନାମରୂପଂ ନ ଅହେତୁକଂ, ନାପି ଇସ୍ସରାଦିୱିସମହେତୁକଂ, ତସ୍ମା । ତେତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା ।
୬୭୯. ଓଳାରିକତ୍ତା, ସୁପାକଟତ୍ତା ଚ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ସୁକରୋତି ‘‘ଇମସ୍ସ ତାୱ ରୂପକାୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ପଠମଂ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୱିଧିଂ ଆରଭତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ଅହେତୁୱିସମହେତୁୱାଦନିୱତ୍ତିୟା ହୋତି, ଏୱଂ ନିବ୍ବିଦାୱିରାଗାୱହଭାୱେନ ତତ୍ଥ ଅଭିରତିନିୱତ୍ତିୟାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ତଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନସ୍ସ ସୁଚିଭାୱପଟିସେଧନମୁଖେନ ଅସୁଚିଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଲାଦୀନି ଅସୁଚିଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତାନିପି ସୟଂ ସୁଚିସମ୍ମତାନେୱାତି ତଂଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗ୍ଗହଣଂ । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ୟଥା ସଙ୍କାରଧାନସ୍ମିଂ, ଉଜ୍ଝିତସ୍ମିଂ ମହାପଥେ ।
ପଦୁମଂ ତତ୍ଥ ଜାୟେଥ, ସୁଚିଗନ୍ଧଂ ମନୋରମ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୫୮) ।
‘‘ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି ଇଦଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀସୁ ରୂପକାୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନସାମଞ୍ଞତୋ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିମତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଆହାରସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟତାୱଚନଂ, ଉଦରପଟଲସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ କରଣାଦିୱଚନଂ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକ୍କୂଲତାୱଚନଞ୍ଚ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ଏୱମୱଟ୍ଠିତେ ୟଦେକଚ୍ଚେହି ପିଟ୍ଠିତୋ, ପୁରତୋ ଚ କରଣଂ କିଂ ସିୟା ପଟିସନ୍ଧିକାଲେତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅପାହତଂ ହୋତି । ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତକତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ବୀଜଂ ୱିୟ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ରୂପକାୟସ୍ସ ଅସାଧାରଣକାରଣତାୟ ହେତୂତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ପନ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ପଥୱୀସଲିଲପାରିସିଆଦୟୋ ୱିୟ ଆହାରୋ ସାଧାରଣକାରଣତାୟ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ୟଥାରହଂ ହେତୁ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନପତ୍ଥନା ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରଭୱାନଂ ହେତୁଭୂତା ଜନକସହାୟତାୟ ଭୱନିକନ୍ତି ତଂସହଜାତଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା ଅଭିସଙ୍ଖାରିକା, ଅପସ୍ସୟଭୂତା ଚାତି ‘‘ମାତା ୱିୟ ଦାରକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ପିତୁ ଜନିତସୁକ୍କେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ପିତା ଜନକୋ, ଏୱଂ କମ୍ମଂ ସତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକତ୍ତା ଜନକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଧାତି ଜାତସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ପୋସନୱସେନ ସନ୍ଧାରିକା, ଏୱଂ ଆହାରୋ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ କାୟସ୍ସାତି ସନ୍ଧାରକୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ନାମକାୟସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟୋ, ପକାରନ୍ତରେନ ପନ ତସ୍ସ ପାକଟଂ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ତେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନାଦିଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ରୂପେ ଚାତି ପନ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ୟଥା ବହୁଲଂ ବାହିରରୂପଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ବାହିରଂ ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଟିଚ୍ଚାତି ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଲଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ, ରୂପସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ, ଇତରେସଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଅନନ୍ତରାଦିସହଜାତାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୱଚନଭେଦେ ପନ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଚ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ୱିୟ ସହପଚ୍ଚୟେହି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତିଆଦିପାଠସ୍ସ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪; ୩.୪୨୧, ୪୨୫-୪୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୫; କଥା॰ ୪୬୫, ୪୬୭) ୱିୟ ‘‘ସୋତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିପାଠସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ଏୱଂ ସମ୍ମସନୁପଗଂ ସବ୍ବଂ ନାମଂ ସହପଚ୍ଚୟେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ନାମକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତୀ’’ତି ।
ପୱତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱାତି ଏତରହି ପୱତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନ କେୱଲଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତାମତ୍ତମେୱ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠଂ, ଅଥ ଖୋ ୟାଦିସେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଏତରହି ପୱତ୍ତତି, ତାଦିସେହି ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟେହେୱ ଅତୀତେପି ପୱତ୍ତିତ୍ଥାତି ପଚ୍ଚୟସଦିସତାପି ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୬୮୦.ପୁବ୍ବନ୍ତନ୍ତି ଅତୀତଂ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସଂ । ଆରବ୍ଭାତି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ । ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିନ୍ତି ସସ୍ସତାକାରଂ, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଅତୀତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିନ୍ତି ଜାତିଲିଙ୍ଗୂପପତ୍ତିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀସୁ ଗହଟ୍ଠାଦୀସୁ ଦେୱାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ନୁ ଖୋ’’ତି କଙ୍ଖତି । କଥଂ ନୁ ଖୋତି ସଣ୍ଠାନାକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଦୀଘୋ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, ରସ୍ସଓଦାତକାଳପମାଣିକଅପ୍ପମାଣିକାଦୀନମ୍ପି ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି କଙ୍ଖତି । ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘କେନ ନୁ ଖୋ ପକାରେନ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତାକାରତୋ କଙ୍ଖତୀତି ଚ ୱଦନ୍ତି । କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଅହୋସିନ୍ତି ଜାତିଆଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ନୁ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସିଂ…ପେ॰… ଦେୱୋ ହୁତ୍ୱା ନୁ ଖୋ ମନୁସ୍ସୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିଂ କଙ୍ଖତି । ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଚ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି କାଲାଧିୱଚନଂ । ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋତି ସସ୍ସତାକାରଂ, ଉଚ୍ଛେଦାକାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏତରହି ୱା ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଇଦାନି ୱା ପଟିସନ୍ଧିମାଦିଂ କତ୍ୱା ଚୁତିପରିୟନ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱତ୍ତମାନକାଲଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କଥଂକଥୀ ହୋତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ହୋତି । ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ଅୟୁତ୍ତଂ ପନେତନ୍ତି । ୟୁତ୍ତଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି କା ଏତ୍ଥ ଚିନ୍ତା । ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ ହି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ତନୋ ନତ୍ଥିଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । କିଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଖତ୍ତିୟୋୱ ସମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଖତ୍ତିୟଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ । କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମିନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜୀୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦୀଘାଦିଭାୱଂ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି’’ନ୍ତି କଙ୍ଖତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରସଣ୍ଠାନଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । କୁତୋ ଆଗତୋ, ସୋ କୁହିଂ ଗାମୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଆଗତିଗତିଟ୍ଠାନଂ କଙ୍ଖତି । ସା ସବ୍ବାପି ପହୀୟତୀତି ସା ୟଥାୱୁତ୍ତା ସୋଳସୱିଧାପି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହୀୟତି ।
୬୮୧. କୁସଲାଦିଭେଦତୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରସ୍ସାପି ନାମସ୍ସ ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋତି, ତତୋ ପୱତ୍ତିତୋ ମନସିକାରାଦିକୋ କୁସଲାଦିଭେଦତୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରସ୍ସାପି ନାମସ୍ସ ଅସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କୁସଲାଦିଭେଦତୋତି କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟଭେଦତୋ । ତସ୍ସାପି ସୋମନସ୍ସସହଗତାଦିଅଞ୍ଞତରଭେଦୱସେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରସ୍ସାପି। ୟଂ ଏକନ୍ତତୋ ଛଦ୍ୱାରିକଂ, ତମ୍ପି ଛଦ୍ୱାରଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତଂ ୟଥା ଛଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଛଳାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେନାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବପ୍ପକାରସ୍ସାପୀ’’ତି । ତତୋତି ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିତୋ । ମନସିକାରାଦିକୋତି ୟୋନିସୋମନସିକାରଅୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିକୋ, କମ୍ମଭୱଙ୍ଗାଦିକୋ ଚ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱାରଚ୍ଛକ୍କୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିୱସେନ ନାମସ୍ସେୱ ସାଧାରଣୋ, ଅସାଧାରଣୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ପନ ଅୱିସେସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସତୋ ପନ କମ୍ମଂ ୱିପାକନାମସ୍ସ, କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଚେତସିକନାମସ୍ସ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଚ ନାମସ୍ସ, ରୂପସ୍ସ ଚ ତଦଞ୍ଞନାମରୂପାପେକ୍ଖାୟ ଅସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ତଥା ସଭାଗୋ, ଉତୁସଭାଗୋ ଚ ଆହାରୋ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ତଦଞ୍ଞାପେକ୍ଖାୟ ଅସାଧାରଣୋତି ରୂପସ୍ସାପି ସାଧାରଣୋ, ଅସାଧାରଣୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ୟଥାରହଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ନାମ ଅନଧିଗତାରହତ୍ତେନ କାତବ୍ବୋତି ତଦପେକ୍ଖାୟ ‘‘ୟୋନିସୋମନସିକାରସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିକୋ କୁସଲସ୍ସେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱା ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱିପରୀତୋ ଅକୁସଲସ୍ସାତି ୱଚନତୋ ୟଥା ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିୱିପରୀତୋ ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ତଥା ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦି କୁସଲସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ୱା କୁସଲଂ ସମ୍ଭୱତି, ଅକୁସଲଂ ସମ୍ଭୱତି, କୁସଲାକୁସଲାନି ୱା, ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧମେତଂ । କମ୍ମାଦିକୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିୟ ଗତିକାଲାଦୟୋପି ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭୱଙ୍ଗାଦିକୋତି ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତୀରଣପରିତ୍ତକିରିୟାରହତ୍ତାଦିକୋ । ତତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନକିରିୟାନଂ, ସନ୍ତୀରଣଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସ୍ସ, ପରିତ୍ତକିରିୟା ୟଥାରହଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତକିରିୟାନଂ, ଅରହତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜନୱଜ୍ଜାନଂ ସବ୍ବକିରିୟାନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କମ୍ମନ୍ତି ଚେତନାୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ସା ଚ ଖୋ କୁସଲାକୁସଲା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କୁସଲାକୁସଲଚେତନା ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ, କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୭) । ନ ଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଚିତ୍ତଞ୍ହେତ୍ଥ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧) । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ କମ୍ମାଦୀସୁ ରୂପଜନକପଚ୍ଚୟେସୁ । ଅତୀତତୋ ଏୱ କମ୍ମତୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ୱତ୍ତମାନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କମ୍ମଂ ଅତୀତମେୱ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ୟଦି ହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତୋ କମ୍ମତୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆୟୂହନକ୍ଖଣେ ଏୱ ଫଲେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ତଂ ଦିଟ୍ଠମିଚ୍ଛିତଂ ୱା । ନ ହି ଲୋକେ କୁଦାଚନଂ କରିୟମାନମେୱ କମ୍ମଂ ଫଲଂ ଦେନ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଥାରୂପୋ ୱା ଆଗମୋ ଅତ୍ଥୀତି । ନନୁ ଚ ଇଦମପି ନ ଦିଟ୍ଠଂ, ୟଂ ୱିନଟ୍ଠତୋ ହେତୁତୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ମତୋ ୱା କୁକ୍କୁଟୋ ୱସ୍ସନ୍ତୋତି ? ସଚ୍ଚମଦିଟ୍ଠଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପବନ୍ଧୱିଚ୍ଛେଦେ, ଇଦଂ ପନ ଅରୂପଂ ପବନ୍ଧୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଉପମା ନ ସଂସନ୍ଦତି । କମ୍ମତୋ ହି ଅତୀତତୋ ଏୱ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା, ଉପଚିତତ୍ତା ଚ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କାମାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) । ୟସ୍ମା ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭତୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ବଲୱତା, ତସ୍ମା ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ରୂପଂ ଜନେତୀତି ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି । ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ମା ପନ ରୂପସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ବଲୱତା ପଚ୍ଛାଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତୁଆହାରା…ପେ॰… ହୋନ୍ତୀ’’ତି, ବାହିରଂ ଉତୁଂ, ଆହାରଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଉତୁଆହାରା ରୂପଂ ଜନେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱନ୍ତି ‘‘ସାଧାରଣାସାଧାରଣୱସେନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ।
୬୮୨.ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରାନଂ । ଭଙ୍ଗନ୍ତି ମରଣଂ । ଜରାମରଣଂ ନାମ ଜାତିୟା ସତୀତିଆଦି ଫଲଦସ୍ସନାନୁପୁବ୍ବିୟା ହେତୁଦସ୍ସନକ୍କମେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ସୁକରୋତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ । ତତ୍ଥ ଭୱେ ସତୀତି କମ୍ମଭୱେ ସତି ।
୬୮୩.ପୁବ୍ବେ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନାତି ପରିୟୋସାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିଲୋମନୟେନ ଆଦିପାପନୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନ । ‘‘ଅସତି ଜାତିୟା ନତ୍ଥି ଜରାମରଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪) ହି ପଟିଲୋମୱସେନ ଦସ୍ସିତେ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ‘‘ୟସ୍ସ ଅଭାୱା ୟସ୍ସ ଅଭାୱୋ, ସୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ବ୍ୟତିରେକତୋ, ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ସୁକରୋତି ।
୬୮୪.ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ମୋହୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । କମ୍ମସହାୟତ୍ତା କିଲେସୱଟ୍ଟଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟେ ପକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନା’’ତି ।
୬୮୫. ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବଫଲଂ କମ୍ମଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ। ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱତୋ ଅନନ୍ତରଂ ୱେଦିତବ୍ବଫଲଂ କମ୍ମଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ । ଅପରାପରିୟାୟେତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାନନ୍ତରାନାଗତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାୟେ ଅତ୍ତଭାୱପରିୱତ୍ତେ । ଅହୋସିକମ୍ମନ୍ତି ଅହୋସି ଏୱ କମ୍ମଂ, ନ ତସ୍ସ ୱିପାକୋ ଅହୋସି, ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭୱିସ୍ସତି ୱା’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ । ପଟିପକ୍ଖେହି ଅନଭିଭୂତତାୟ, ପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ପଟିଲଦ୍ଧୱିସେସତାୟ ଚ ବଲୱଭାୱଂ ପତ୍ତା ତାଦିସସ୍ସ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱସେନ ସାତିସୟା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ପଠମଜୱନଚେତନା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଫଲଦାୟିନୀ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟା ନାମ । ସା ହି ୱୁତ୍ତାକାରେନ ବଲୱତି ଜୱନସନ୍ତାନେ ଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତେସୁ ଉପକାରାପକାରୱସପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ଆସେୱନାଲାଭେନ ଅପ୍ପୱିପାକତାୟ ଚ ପଠମଜୱନଚେତନା ଇତରଦ୍ୱୟଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତସନ୍ତାନୁପରମାପେକ୍ଖଂ, ଓକାସଲାଭାପେକ୍ଖଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ନ ହୋତୀତି ଇଧେୱ ପୁପ୍ଫମତ୍ତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତିୱିପାକମତ୍ତଂ ଫଲଂ ଦେତି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଦାନଂ ନାମ ଉପଧିପୟୋଗାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେନେୱ ହୋତୀତି ତଦଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ । ଅତ୍ଥସାଧିକାତି ଦାନାଦିପାଣାତିପାତାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦିକା । କା ପନ ସାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା’’ତି । ସା ହି ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିଲଦ୍ଧୱିସେସା, ପୁରିମଜୱନଚେତନାହି ଲଦ୍ଧାସେୱନା ଚ ସମାନା ଅନନ୍ତରତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଦାୟିନୀ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ ନାମ । ‘‘ସତି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା’’ତି ଇମିନା ଅସତି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଅହୋସିକମ୍ମପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠତି ୱିପଚ୍ଚନୋକାସସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଦୀପେତି ।
୬୮୬.ୟଂ ଗରୁକନ୍ତି ୟଂ ଅକୁସଲଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, କୁସଲଂ ମହାନୁଭାୱଂ କମ୍ମଂ । ୟଂ ବହୁଲନ୍ତି ୟଂ ବହୁଲଂ ଅଭିଣ୍ହସୋ କତଂ ସମାସେୱିତଂ । ମରଣକାଲେ ଅନୁସ୍ସରିତନ୍ତି ପରିବ୍ୟତ୍ତଭାୱେନ ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନକାଲେ ଅନୁସ୍ସରିତଂ । ଆସନ୍ନକାଲେ କତେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ୟଂ ବହୁଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତକମ୍ମତୋ ୱିସେସେତି । ତଥା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ନିୱତ୍ତେତି ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନାନୁଜାନନତୋ । ପଟିସନ୍ଧିଜନକୱସେନ ହି ଗରୁକାଦିକମ୍ମଚତୁକ୍କଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଗରୁକଂ ସବ୍ବପଠମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ତଂ ଗରୁକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗରୁକେ ଅସତି ବହୁଲୀକତଂ, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଆସନ୍ନଂ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସତି ‘‘କଟତ୍ତା ୱା ପନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପୁରିମଜାତୀସୁ କତକମ୍ମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ବହୁଲାସନ୍ନପୁବ୍ବକତେସୁ ଚ ବଲାବଲଂ ୱା ଜାନିତବ୍ବଂ, ପାପତୋ ପାପନ୍ତରଂ, କଲ୍ୟାଣଞ୍ଚ, କଲ୍ୟାଣତୋ ଚ କଲ୍ୟାଣନ୍ତରଂ, ପାପଞ୍ଚ, ବହୁଲୀକତତୋ ଚ ମହତୋ ଚ ପୁବ୍ବକତାଦି, ଅପ୍ପଞ୍ଚ । ବହୁଲାନୁସ୍ସରଣେନ ୱିପ୍ପଟିସାରାଦିଜନନତୋ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଅପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ଆରଦ୍ଧୱିପାକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ, କମ୍ମସେସସ୍ସ ୱା ଅପରାପରିୟାୟେ ୱେଦନୀୟସ୍ସ ଅପରିକ୍ଖୀଣତାୟ ସନ୍ତତିୟା ପରିଣାମୱିସେସତୋତି ତେହି ତେହି କାରଣେହି ଆହିତବଲଂ ପଠମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ମହାନାରଦକସ୍ସପଜାତକେ ୱିଦେହରଞ୍ଞୋ ସେନାପତି ଅଲାତୋ, ବୀଜକୋ ଦାସୋ, ରାଜକଞ୍ଞା ରୁଚା ଚ ଏତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ତତ୍ରାନନ୍ଦ, ୟ୍ୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ପାଣାତିପାତୀ…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ପୁବ୍ବେ ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି ପାପକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ, ପଚ୍ଛା ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି ପାପକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ, ମରଣକାଲେ ୱାସ୍ସ ହୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା, ତେନ ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ସୋ ଇଧ ପାଣାତିପାତୀ ହୋତି…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତି ଉପପଜ୍ଜ ୱା ଅପରେ ୱା ପରିୟାୟେ ।
‘‘ତତ୍ରାନନ୍ଦ, ୟ୍ୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ପାଣାତିପାତୀ…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ପୁବ୍ବେ ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ସୁଖୱେଦନୀୟଂ, ପଚ୍ଛା ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ସୁଖୱେଦନୀୟଂ, ମରଣକାଲେ ୱାସ୍ସ ହୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା, ତେନ ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ସୋ ଇଧ ପାଣାତିପାତୀ ହୋତି…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତି ଉପପଜ୍ଜ ୱା ଅପରେ ୱା ପରିୟାୟେ ।
‘‘ତତ୍ରାନନ୍ଦ, ୟ୍ୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ପୁବ୍ବେ ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ସୁଖୱେଦନୀୟଂ, ପଚ୍ଛା ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ସୁଖୱେଦନୀୟଂ, ମରଣକାଲେ ୱାସ୍ସ ହୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା, ତେନ ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ସୋ ଇଧ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତି ଉପପଜ୍ଜ ୱା ଅପରେ ୱା ପରିୟାୟେ ।
‘‘ତତ୍ରାନନ୍ଦ, ୟ୍ୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ…ପେ॰… ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ପୁବ୍ବେ ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି ପାପକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ, ପଚ୍ଛା ୱାସ୍ସ ତଂ କତଂ ହୋତି ପାପକମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ, ମରଣକାଲେ ୱାସ୍ସ ହୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା, ତେନ ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ …ପେ॰… ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ସୋ ଇଧ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତି ଉପପଜ୍ଜ ୱା ଅପରେ ୱା ପରିୟାୟେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୩) ।
କିଂ ବହୁନା ୟଂ ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ମହାକମ୍ମୱିଭଙ୍ଗଞାଣଂ, ତସ୍ସେୱାୟଂ ୱିସୟୋ, ୟଦିଦଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ତେନ ତେନ କାରଣେନ ପୁବ୍ବାପରୱିପାକତା ସାମତ୍ଥିୟଂ ।
୬୮୭. ପଟିସନ୍ଧିଦାନାଦିୱସେନ ୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଜନକଂ । ତେନାହ ‘‘ତଂ ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପି ପୱତ୍ତେପି ରୂପାରୂପୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧେ ଜନେତୀ’’ତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖସନ୍ତାନସ୍ସ, ନାମରୂପପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ୱା ଚିରତରପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ । ତେନାହ ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି, ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି । ଉପପୀଳକଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପବନ୍ଧେ ପୱତ୍ତମାନେ ସଣିକଂ ସଣିକଂ ତଂ ହାପେତି । ତେନାହ ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପୀଳେତି ବାଧତି, ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତୀ’’ତି । ଘାତେତ୍ୱାତି ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । କମ୍ମସ୍ସ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ନାମ ତସ୍ସ ୱିପାକପଟିବାହନମେୱାତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା’’ତି । ତଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଓକାସକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋତୀ’’ତି । ୱିପଚ୍ଚନାୟ କତୋକାସଂ କମ୍ମଂ ୱିପକ୍କମେୱ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ପନ କମ୍ମେନ କତେ ଓକାସେ ତଂ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଉପପୀଳକଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ନ ସୟଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଦେତି । ଉପଘାତକଂ ପନ ଦୁବ୍ବଲଂ କମ୍ମଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ବୱ୍ହାବାଧତାଦିପଚ୍ଚୟୂପନିପାତେନ ୱିପାକସ୍ସ ୱିବାଧକଂ ଉପପୀଳକଂ, ତଥା ୱିପାକସ୍ସେୱ ଉପଚ୍ଛେଦକଂ ଉପଘାତକଂ। କମ୍ମଂ ଉପଘାତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସକରଣେନ ୱିପଚ୍ଚନେ ସତି ଜନକମେୱ ସିୟା, ଜନକାଦିଭାୱୋ ନାମ ୱିପାକଂ ପତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ନ କମ୍ମଂ ପତୀତି ୱିପାକସ୍ସେୱ ଉପଘାତକତା ୟୁତ୍ତା ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ ।
କମ୍ମନ୍ତରନ୍ତି କମ୍ମୱିସେସୋ କମ୍ମାନଂ ବଲାବଲଭେଦୋ । ୱିପାକନ୍ତରନ୍ତି ୱିପାକୱିସେସୋ, ତସ୍ସ ହୀନପଣୀତତାଦିଭେଦୋ । ଅପରୋ ନୟୋ – ୟସ୍ମିଂ କମ୍ମେ କତେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ପୱତ୍ତେ ଚ ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ତଂ ଜନକଂ। ୟସ୍ମିଂ ପନ କତେ ଅଞ୍ଞେନ ଜନିତସ୍ସ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ଅନିଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ୱିବାଧକୱିଚ୍ଛେଦକପଚ୍ଚୟାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ଉପବ୍ରୂହନପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଜନକାନୁଭାୱାନୁରୂପଂ ପରିପୋସଚିରତରପ୍ପବନ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ। ଜନକେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ କୁସଲଫଲଂ ୱା ଅକୁସଲଫଲଂ ୱା ୟେନ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତେନ ରୋଗଧାତୁସମତାଦିନିମିତ୍ତତାୟ ବାଧୀୟତି, ତଂ ଉପପୀଳକଂ। ୟେନ ପନ କମ୍ମୁନା ଜନକସାମତ୍ଥିୟୱସେନ ଚିରତରପ୍ପବନ୍ଧାରହମ୍ପି ସମାନଂ ଫଲଂ ୱିଚ୍ଛେଦକପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପହଞ୍ଞତି ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତଂ ଉପଘାତକଂ। ତତ୍ଥ କେଚି ଦୁତିୟସ୍ସ କୁସଲଭାୱଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଗତସ୍ସ ଅପ୍ପାବାଧଦୀଘାୟୁକତାସଂୱତ୍ତନୱସେନ, ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅକୁସଲଭାୱଂ ବୱ୍ହାବାଧଅପ୍ପାୟୁକତାସଂୱତ୍ତନୱସେନ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ଦେୱଦତ୍ତାଦୀନଂ, ପନ ନାଗାଦୀନଂ, ଇତୋ ଅନୁପଦିନ୍ନେନ ୟାପନକପେତାନଞ୍ଚ ନରକାଦୀସୁ ଅକୁସଲୱିପାକୁପତ୍ଥମ୍ଭନୁପପୀଳନୁପଘାତକାନି ନ ନ ସନ୍ତୀତି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଅକୁସଲାକୁସଲଭାୱୋ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକତାୟ ଅସାଧାରଣସ୍ସେୱ ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱତୋ କମ୍ମନ୍ତରାଦି ‘‘ଅସାଧାରଣଂ ସାୱକେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଦେସତୋ ଜାନିତବ୍ବଂ ଅନୱସେସତୋ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କା ଅୱିସୟତ୍ତା । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଜାନନେ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୋ ନ ପରିପୂରତୀତି ।
୬୮୮. ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ୱତ୍ତମାନୱିପାକପ୍ପବନ୍ଧନିମିତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି କମ୍ମେକଦେସତାୟ ‘‘ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଲେସୱଟ୍ଟମ୍ପି କମ୍ମସହାୟତାୟ କମ୍ମୱଟ୍ଟପକ୍ଖିକମେୱ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନା’’ତି । ୟାଦିସତୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅଦ୍ଧାନେ ନାମରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ତାଦିସତୋ ଏୱ ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ଅଦ୍ଧଦ୍ୱୟେତି ୟଥା ଅତୀତାନାଗତେ ନୟଂ ନେତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନାଗତେପି କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନେୱାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଏୱ-ସଦ୍ଦଂ ‘‘ଏତରହି ଅତୀତେପୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟେପି କିରିୟାକିରିୟଫଲମତ୍ତତାଦସ୍ସନପରତ୍ତା ଚୋଦନାୟ । ଇତି କମ୍ମଞ୍ଚେୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରାପରଂ ୱଟ୍ଟନଟ୍ଠେନ ୱଟ୍ଟଂ। ତଥା ପୱତ୍ତନଂ ପୱତ୍ତଂ। ହେତୁଫଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧତୀତି ସନ୍ତତି, ପବନ୍ଧୋ । କରଣଟ୍ଠେନ, ପଚ୍ଚୟେହି କରୀୟତୀତି ୱା କିରିୟା।
କମ୍ମାତି କମ୍ମତୋ । ସମ୍ଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ସମ୍ଭୱୋ, କମ୍ମଂ ସମ୍ଭୱୋ ଏତସ୍ସାତି କମ୍ମସମ୍ଭୱୋ, ୱିପାକୋ ।
କାରଣସାମଗ୍ଗିୟଂ ଦାନାଦୀହି ସାଧିତକିରିୟାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ କାରଣମତ୍ତେ କତ୍ତୁୱୋହାରୋତି ଆହ ‘‘ନେୱ କାରଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ କାରକଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି । କରୋତୀତି ହି କାରକଂ। ୱିପାକପଟିସଂୱେଦକଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। କାମଂ ବାଲାପି ‘‘କାରକୋ ପଟିସଂୱେଦକୋ’’ତି ୱଦନ୍ତା ଅତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ୱଦନ୍ତି, ତେ ପନ ୱିପରୀତାଭିନିୱେସୱସେନାପି ୱଦନ୍ତୀତି ତଂ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମଞ୍ଞାମତ୍ତେନ ପଣ୍ଡିତା ୱୋହରନ୍ତୀ’’ତି ।
୬୮୯.ଏୱେତନ୍ତି ଏୱଂୱିଧଂ ଏତଂ ଦସ୍ସନଂ, ସମ୍ମଦସ୍ସନଂ, ଅୱିପରୀତଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବୀଜରୁକ୍ଖାଦିକାନଂୱାତି ୟଥା ବୀଜତୋ ରୁକ୍ଖୋ, ରୁକ୍ଖତୋ ପୁନ ବୀଜନ୍ତି ଅନାଦିକାଲିକତ୍ତା ବୀଜରୁକ୍ଖସନ୍ତାନସ୍ସ ପୁବ୍ବକୋଟି ନତ୍ଥି, ଏୱଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା ୱିପାକୋ, ୱିପାକପଚ୍ଚୟା କମ୍ମନ୍ତି ଅନାଦିକାଲିକତ୍ତା କମ୍ମୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ପୁବ୍ବକୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡଂ, ଅଣ୍ଡତୋ କୁକ୍କୁଟୀ, ପୁନପି କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନାଗତେପି ସଂସାରେତି ୟଥା ଅତୀତେ, ଏୱଂ ଅନାଗତେପି ଅଦ୍ଧାନେ ‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୧୯; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୫ ଅପସାଦନାୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୬୦; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୧୯୯; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬ ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସ; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୯; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪, ୫୮; ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୭, ୯୯; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୧୭; ଚୂଳନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୮) ୱୁତ୍ତେ ସଂସାରେ ସତି କମ୍ମୱିପାକାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ନ ଦିସ୍ସତି, କମ୍ମୱିପାକାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତି, ପୱତ୍ତତି ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ‘‘କମ୍ମସ୍ସ କାରକୋ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୮୯) ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ । ଅସୟଂୱସୀତି ନ ସୟଂୱସିନୋ, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସପରୱସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧିତାତି ଇତରୀତରୱିରୋଧିତା, ଦିଟ୍ଠିୟୋ, ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ୱିରୋଧିତା ୱିରୁଦ୍ଧା ।
ଗମ୍ଭୀରଞାଣଗୋଚରତାୟ ଗମ୍ଭୀରଂ। ତଥା ନିପୁଣଂ। ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଭାୱସୁଞ୍ଞତାୟ ଚ ସୁଞ୍ଞଂ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟପଟିୱେଧେନେୱ ଚ ସବ୍ବଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି । କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି ୱିପାକମ୍ହୀତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ପଚ୍ଚୟସୁଞ୍ଞଂ ଫଲନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ନ ସୂରିୟେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ସୂରିୟାଦୀନଂ । ସୋତି ଅଗ୍ଗି । ସମ୍ଭାରେହୀତି ଆତପାଦୀହି କାରଣେହି ।
ୟଦି ଚ ହେତୁ ଚ ଫଲଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞରହିତଂ, କଥଂ ହେତୁତୋ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଞ୍ଚ ଖୋ ଉପାଦାୟା’’ତି । ନ କେୱଲଂ କମ୍ମଫଲମେୱ ସୁଞ୍ଞଂ କତ୍ତୁରହିତଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ଧମ୍ମଜାତଂ କାରକରହିତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହେତ୍ଥ ଦେୱୋ’’ତି ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ହେତୁସମ୍ଭାରପଚ୍ଚୟାତି ହେତୁସମୂହନିମିତ୍ତଂ, ହେତୁପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତଂ ୱା ।
୬୯୦.ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନୱିଦିତା ହୋନ୍ତୀତି କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହସ୍ସ କତତ୍ତା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିଦିତା ହୋନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ ପହୀନୱିଚିକିଚ୍ଛସ୍ସ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଭୱେସୁ ଚ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ନ ଅନୁପଦଧମ୍ମୱସେନ ତଥାପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଅକତତ୍ତା । ସାସ୍ସ ହୋତି ଞାତପରିଞ୍ଞାତି ୟାୟ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହଂ, ତସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତି, ସା ଅସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ‘‘ଇଦଂ ନାମଂ, ଏତ୍ତକଂ ନାମ’’ନ୍ତିଆଦିନା, ‘‘ତସ୍ସ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ଏତ୍ତକୋ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଞାତୱତୀ ପଞ୍ଞାତି କତ୍ୱା ଞାତପରିଞ୍ଞା ।
ଇଦାନି ୟେନ କାରଣେନ ଅଦ୍ଧତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଧମ୍ମାନଂ ଭୱନ୍ତରସଙ୍କମୋ ନାମ ନ କଦାଚିପି ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝନତୋତି ଦସ୍ସେତି । ସଜ୍ଝାୟ ମନ୍ତୋଦକପାନ ମୁଖମଣ୍ଡନ ପଦୀପସୀଖୂପମାହି ତମେୱ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍କମାଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅପିଚ ଖୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ମନୋଧାତୁଅନନ୍ତରନ୍ତି କିରିୟମନୋଧାତୁୟା ଅନନ୍ତରଂ ଲବ୍ଭମାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ନ ଚେୱ ଆଗତନ୍ତି କିରିୟମନୋଧାତୁତୋ ନ ଚେୱ ଆଗତଂ କିରିୟମନୋଧାତୁୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ନାପି ନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଅନନ୍ତରନ୍ତି କିରିୟମନୋଧାତୁତୋ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଲାଭେନ ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ନାପି ନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ନିବ୍ବତ୍ତମେୱ ହୋତି । ୟଥାୟଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି, ତଥେୱ ପଟିସନ୍ଧିମ୍ହି ୱତ୍ତତେ ଚିତ୍ତସନ୍ତତି, ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ନାପି ନ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତତେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତତିଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ କୁତୋଚି ଆଗମାଭାୱମେୱ ୱିଭାୱେତି । ହେତୁଫଲଭାୱେନ ହି ସମ୍ବନ୍ଧତାତି ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ସନ୍ତତୀତି । ତେନାହ ‘‘ପୁରିମଂ ଭିଜ୍ଜତେ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ପୁରିମନ୍ତି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ । ଭିଜ୍ଜତେତି ନିରୁଜ୍ଝତି । ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ । ତତୋତି ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ଅନନ୍ତରମେୱ ଜାୟତି । ୟତ୍ଥ ହି ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ଦୂରେପି କାଲନ୍ତରେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଅନନ୍ତରମେୱ ଜାୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଅନ୍ତରିକା ନତ୍ଥି ତେସଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନଂ ବ୍ୟୱଧାୟକଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି । ୱୀଚି ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଇତୋତି ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ନ ଚ ଗଚ୍ଛତି କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ତଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ପଟିସନ୍ଧି ଚାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମେୱ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଜାୟତି ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ପୁନପି ସଙ୍କମାଭାୱମେୱ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନଂ ନିଗମେତି ।
୬୯୧. ନାମରୂପଗ୍ଗହଣେନ, ତସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଅଗ୍ଗହିତସ୍ସ ତେଭୂମକଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ୱିଦିତସବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଚେତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଅଧିଗତା । ଥାମଗତଂ ହୋତି ଅନେକାକାରୱୋକାରପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୱିଧିନୋ ଅନୁଟ୍ଠିତତ୍ତା । ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପହୀୟତି ତିୟଦ୍ଧଗତଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱିଗତସମ୍ମୋହତ୍ତା । ସା ଏୱାତି ସୋଳସୱିଧା କଙ୍ଖା ଏୱ । ୟସ୍ମା ଏତ୍ଥ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ, ଧମ୍ମୋ, ସଙ୍ଘୋ, ସିକ୍ଖା’’ତି ଚ କଙ୍ଖାୟ ଗୋଚରଭୂତା ଲୋକିୟା ଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତା । ନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ କିଲେସା ପୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ପୁବ୍ବନ୍ତୋତି ଅତୀତା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋ । ଅପରନ୍ତୋତି ଅନାଗତା । ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୋତି ତଦୁଭୟଂ, ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ତଦୁଭୟଭାଗୟୁତ୍ତତ୍ତା । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦିଗ୍ଗହଣେନ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଗହିତୋ ଅଟ୍ଠମୋ କଙ୍ଖାୱିସୟୋ ନାମରୂପମତ୍ତଂ, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାଗ୍ଗହଣେନ ପନ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ସୋଳସୱତ୍ଥୁକାୟ କଙ୍ଖାୟ ପହୀନାୟ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା କଙ୍ଖା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନ କେୱଲଞ୍ଚ…ପେ॰… ପହୀୟତିୟେୱା’’ତି ।
ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠତ୍ତା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ୟଥା ଦିଟ୍ଠି ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିୟମାନା ଦିଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି । ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୂପନିସ୍ସୟା ହି ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ନୟପ୍ପୱତ୍ତା ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା କଙ୍ଖା, ସା ଏୱ ଚ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦିୱତ୍ଥୁକଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୱତ୍ଥୁକାନି ଚ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି, ବୁଦ୍ଧାଦିୱତ୍ଥୁକା ଚ କଙ୍ଖା ତଦେକଟ୍ଠାତି । ଧରୀୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହୀତି ଧମ୍ମା, ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଫଲନ୍ତି ଠିତି, ଧମ୍ମାନଂ ଠିତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି, ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମୋତି କାରଣଂ ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୧୮ ଆଦୟୋ) ୱିୟ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତି ସଭାୱୋ, ଧମ୍ମତୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ସଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତି, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ। ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟଂ ୟଂ ଭୂତଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦି ୟଥାଭୂତଂ, ତତ୍ଥ ଞାଣନ୍ତି ୟଥାଭୂତଞାଣଂ। ସମ୍ମା ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ।
ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋତି ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁଆଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ତତୋ ଏୱ ସଙ୍ଖାରା ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନା । ଉଭୋପେତେତି ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପି ଆସୱାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତାୱ, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାତି ଉଭୟେପି ଏତେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନା । ଇତୀତି ଏୱଂ । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞାତି ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା । ୱୁତ୍ତନୟେନ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ।
ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ତେ ହି ଘନସଞ୍ଞାପୱତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ନିମିତ୍ତଂ, ସୱିଗ୍ଗହଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ୱା । ୟସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚତା ନାମ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିପରୀତାକାରୋ । ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚତାୟ ଲେସସ୍ସାପି ଅଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନାତି। ତଞ୍ଚ ଞାଣଂ ଅୱିପରୀତଗ୍ଗହଣତାୟ ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ। ତଂସମଙ୍ଗିନା ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱିୟ ଅତୀତାନାଗତେସୁପି ନୟଂ ନେନ୍ତେନ ତେ ସୁପରିୱିଦିତା ହୋନ୍ତି ।
ଅନିଚ୍ଚତା ଚ ନାମ ଉପ୍ପତ୍ତିମତୋ, ଉପ୍ପାଦୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୱସେନାତି ଅନିଚ୍ଚତା ସିଜ୍ଝମାନା ସଙ୍ଖାରାନଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତୀ ୟଥାୱୁତ୍ତକଙ୍ଖପ୍ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ…ପେ॰… ପହୀୟତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ତଦନ୍ୱୟେନାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନୁଗମନେନ । ଏତ୍ଥାତି ୟଥାଦିଟ୍ଠେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସି କରୋନ୍ତୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୱତ୍ତନ୍ତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରେହି ପୱତ୍ତିତତ୍ତା ସାତିସୟଂ ଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାତି । ପୱତ୍ତନ୍ତି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିୱସେନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିୱସେନ ଚ ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅପରେ । ‘‘ନିମିତ୍ତଂ, ପୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାସନ୍ତାନସଞ୍ଞିତେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟେ ନାମରୂପେ ୟାଥାୱତୋ ପୱତ୍ତା ଏକାୱ ପଞ୍ଞା ପରିୟାୟୱସେନ ‘‘ୟଥାଭୂତଞାଣ’’ନ୍ତିପି ‘‘ସମ୍ମାଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିପି ତତ୍ଥ କଙ୍ଖାୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ‘‘କଙ୍ଖାୱିତରଣା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ପାଦପୋ ତରୂ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଞ୍ଚ ୟଥାଭୂତଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ପରମତ୍ଥତୋ ସାସନେ ଅସ୍ସାସୋ ନାମ ଅରିୟଫଲଂ, ପତିଟ୍ଠା ନାମ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ଅୟଂ ପନ ଅନଧିଗତମଗ୍ଗଫଲୋପି ତଦଧିଗମୁପାୟପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତତ୍ତା ଲଦ୍ଧସ୍ସାସୋ ୱିୟ, ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲଦ୍ଧସ୍ସାସୋ ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠୋ’’ତି । ଅପରିହୀନକଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିକୋ ୱିପସ୍ସକୋ ଲୋକିୟାହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ସୁଗତିପରାୟଣୋ ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିୟତଗତିକୋ’’ତି । ତତୋ ଏୱ ଚୂଳସୋତାପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି। ସୋତାପନ୍ନୋ ହି ଖୀଣାପାୟଦୁଗ୍ଗତିୱିନିପାତୋତି ।
ଅଥ ୱା ଲଦ୍ଧସ୍ସାସୋ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିସମଧିଗମେନ । ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେନ ହି ଖନ୍ଧାଦିକେ ସଭାୱସରସତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସାସନେ ଧମ୍ମୁପସଂହିତପାମୋଜ୍ଜପ୍ପଟିଲାଭେନ ଲଦ୍ଧସ୍ସାସୋ ହୋତି । ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠୋ କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିସମଧିଗମେନ । ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନେନ ହି ପରିମଦ୍ଦିତଦିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକୋ ୱିନିଦ୍ଧତଅହେତୁୱିସମହେତୁୱାଦୋ ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହେୱ ଧମ୍ମମତ୍ତଂ ଜାନିତ୍ୱା ସାସନେ ପତିଟ୍ଠିତସଦ୍ଧୋ ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତି । ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସେୱ ଅପରଭାଗେନ ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକାରାଦିୱିଧିନା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତେ ନିରୋଧେ ଏକଂସେନେୱ ନିନ୍ନଜ୍ଝାସୟତାୟ ଲୋକିୟେନେୱ ଞାଣେନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅପାୟେସୁ ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୋ, ସୋତାପନ୍ନଭୂମିୟଂ ଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିୟତଗତିକୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଚୂଳସୋତାପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ।
ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ମହାନିସଂସମେତଂ ୟଥାଭୂତଞାଣଂ, ତସ୍ମା । ସଦାତି ସବ୍ବକାଲଂ ରତ୍ତିଞ୍ଚେୱ ଦିୱା ଚ । ସବ୍ବସୋତି ନିବ୍ବତ୍ତକହେତୁଆଦିପରିଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ।
କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ଏକୂନୱୀସତିମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୨୦. ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ସମ୍ମସନଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୯୨.ଏୱଂମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଅମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଠିତଂ ଞାଣନ୍ତି ଅୟଂ ଉପକ୍କିଲେସୱିନିମୁତ୍ତା ୱୀଥିପଟିପନ୍ନା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ, ଅୟଂ ଓଭାସାଦିଭେଦୋ ଦସୱିଧୋ ଉପକ୍କିଲେସୋ ନ ମଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଅମଗ୍ଗଞ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଠିତଂ ଞାଣଂ ।
ଅତୀତାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ଧମ୍ମେ କଲାପତୋ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ସମ୍ମସନଂ କଲାପସମ୍ମସନଂ, ଅୟଂ କିର ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀନଂ ଅଭିଲାପୋ । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୬୧; ୨.୧୧୩; ୩.୮୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୮୧) ନୟେନ ହି ଧମ୍ମାନଂ ୱିପସ୍ସନା ନୟୱିପସ୍ସନା, ଅୟଂ କିର ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୱାସୀନଂ ଅଭିଲାପୋ । ତେନେୱାହ ‘‘କଲାପସମ୍ମସନସଙ୍ଖାତାୟ ନୟୱିପସ୍ସନାୟା’’ତି । ତାୱ-ସଦ୍ଦୋ କମତ୍ଥୋ, ତେନ ସମ୍ମସନପ୍ପକାରାନଂ ବହୁଭେଦତଂ ଦୀପେତି । ବହୁଭାୱତୋ ହି ତେସଂ ପଠମଂ ନୟୱିପସ୍ସନାୟ ୟୋଗାରମ୍ଭଂ ଅନୁସାସତି ‘‘ନୟୱିପସ୍ସନାୟ ତାୱ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ’’ତି । କସ୍ମାତି ଚୋଦକୱଚନଂ । ତସ୍ସାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ସମ୍ପାଦେତବ୍ବା, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ନୟୱିପସ୍ସନାୟ ଆଦିତୋ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଇତରୋ ତସ୍ସାୟଂ ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ସତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣୁପ୍ପାଦୋ, ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେ ସତି ଓଭାସାଦିଉପକ୍କିଲେସସମ୍ଭୱୋ, ତତୋ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଆଦିତୋୱ ଆରମ୍ଭସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥୀତି ୱିପସ୍ସନା ପଠମଂ ଆରଦ୍ଧବ୍ବା’’ତି । ଏୱମ୍ପି ପଠମଂ ନୟୱିପସ୍ସନାୱ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ଚ କଲାପସମ୍ମସନଂ ଆଦୀ’’ତି । ତଞ୍ହି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ସୁକରଂ ସମ୍ମସନନ୍ତି ଆଦିଭୂତଂ ।
ତସ୍ମାତି ଆଦିଭୂତତ୍ତା । ଅଥ ୱା ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ…ପେ॰… କଲାପସମ୍ମସନଂ ଆଦି, ତସ୍ମା । ଏତନ୍ତି କଲାପସମ୍ମସନଂ । ଅପିଚାତିଆଦି କଲାପସମ୍ମସନସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଦିଭାୱେ ଉପଚୟହେତୁଦସ୍ସନଂ । ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣପରିୟୋସାନା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା, ଅସମ୍ପତ୍ତେ ଏୱ ଚ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ୱତ୍ତମାନାୟା’’ତି । କଲାପସମ୍ମସନେ ତାୱ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥାପି ତସ୍ସେୱ ପଠମାରମ୍ଭେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା କଲାପସମ୍ମସନଂ ନାମ ଏକୱିସୁଦ୍ଧିୟମ୍ପି ନ ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ଏକଚ୍ଚେ ଚ ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱାୱ ୱିପସ୍ସନାଚାରଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଏକଦେସେନ, ଅନୱସେସତୋ ଚ ଦସ୍ସିତଂ । ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ଆଦିକମ୍ମିକାନଂ ମନସିକାରସୁକରତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଦିଭାୱେନ ଠପିତଂ । ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଚ ଓଭାସାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣସମ୍ଭୱୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନା’’ତିଆଦିନା ଅୟଂ ୱିଚାରୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୬୯୩.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଞାତପରିଞ୍ଞାନନ୍ତରଭାୱେ, ତାସୁ ୱା ପରିଞ୍ଞାସୁ । ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ସରୂପତୋ, କିଚ୍ଚତୋ, ଭୂମିତୋ ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ଲୋକୁତ୍ତରାପି ପୁରିମସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟେ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତିୱିଧାପି ପରିଞ୍ଞା କିଚ୍ଚୱସେନ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ଲୋକିୟପରିଞ୍ଞା’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣତୋ ଞେୟ୍ୟଅଭିମୁଖା ପଞ୍ଞା ଅଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞା । ଞାତଟ୍ଠେତି ଞାତଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଜାନନହେତୁ ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣାନି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନନପଞ୍ଞା । ତୀରଣଟ୍ଠେତି ସମ୍ମସନଭାୱହେତୁ । ପହାନପଞ୍ଞାତି ପହାତବ୍ବସ୍ସ ପଜହନପଞ୍ଞା । ୱେଦୟିତାଦିଲକ୍ଖଣୱିଧୁରତାୟ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଂୟେୱ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଗହିତଧମ୍ମାନଂୟେୱ । ୟଥା ପଥୱୀଫସ୍ସାଦୀନଂ କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିଲକ୍ଖଣାନି ତୀସୁପି ଖଣେସୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତବ୍ବାନି ପଟିନିୟତରୂପତାୟ ସଭାୱସିଦ୍ଧାନେୱ ହୁତ୍ୱା ଗୟ୍ହନ୍ତି, ନ ଏୱମନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣାନି । ତାନି ପନ ଭଙ୍ଗୁଦୟବ୍ବୟପୀଳାୱସୱତ୍ତନାକାରମୁଖେନ ଗହେତବ୍ବତୋ ସମାରୋପିତରୂପାନି ୱିୟ ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତି । ଲୋକିୟପରିଞ୍ଞାନଂୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୱ ‘‘ପହାନପରିଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
ସଙ୍ଖାରପଟିଚ୍ଛେଦତୋତି ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନତୋ, ୟା ‘‘ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । କେଚି ପନ ‘‘ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ଭୂମିଭାୱତୋ ସବ୍ବୋପି ଖନ୍ଧାଦିୱିଚାରୋ ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସେୱ ଆଧିପଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନାମରୂପପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହପଞ୍ଞାନଂ ତୀରଣପହାନାସମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି। ତାସମ୍ପି ପନ ‘‘ନମନଲକ୍ଖଣଂ ନାମଂ, ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଅରୂପରୂପାନଂ ସାଧାରଣାକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଏକେନାକାରେନ ତୀରଣପରିୟାୟୋ, ଦିଟ୍ଠିକଙ୍ଖାୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ପହାନପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ସିୟା ତୀରଣପହାନେସୁପି ଆଧିପଚ୍ଚନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ପନ ୟଥା ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟାୱ ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦତା, ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟ ଏୱ ତୀରଣପହାନକିଚ୍ଚତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ହି ତିସ୍ସୋପି ପରିଞ୍ଞା ୱୱତ୍ଥିତା ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ସଙ୍କାରୋ ସିୟା । ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଭୂମି ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣସନ୍ତୀରଣତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏତସ୍ମିଂ…ପେ॰… ଆଧିପଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । କାମଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣମ୍ପି କଞ୍ଚି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ ପଜହତି, ତସ୍ସ ପନ ଅଥାମଗତତ୍ତା ନ ସାତିସୟଂ ପହାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଉପରି ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଭୂମୀ’’ତି । ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋତି ଅନିଚ୍ଚାକାରତୋ ସଙ୍ଖାରେ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ସମ୍ମସନ୍ତୋ । ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ତେ ନିଚ୍ଚା ସସ୍ସତା’’ତି ପୱତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାସଞ୍ଞଂ । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ଦିଟ୍ଠିଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି । ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିସମ୍ଭୂତାୟ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ସଙ୍ଖାରେ ନିବ୍ବିଜ୍ଜନୱସେନ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ନନ୍ଦିନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହଂ । ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋତି ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟ ୱିରଜ୍ଜନୱସେନ ୟଥା ସଙ୍ଖାରେସୁ ରାଗୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ତଥାଭୂତୋ ହି ରାଗଂ ପଜହତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରୋଧେନ୍ତୋତି ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ୟଥା ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱ, ନ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ତଥାଭୂତୋ ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମୁଦୟଂ ପଜହତି ନାମ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନତୋ । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋତି ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ୟଥା ସଙ୍ଖାରା ନ ପୁନ ଆଦିୟନ୍ତି, ଏୱଂ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଆଦାନଂ ପଜହତୀ’’ତି, ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱା ଗହଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାଧିତତ୍ତାତି ସମ୍ପାଦିତତ୍ତା । ଇତରାତି ତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞା । ଏୱଂ ପରିଞ୍ଞା ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପରିଞ୍ଞାକ୍କମୱସେନପି କଙ୍ଖାୱିତରଣାନନ୍ତରଂ ‘‘କଲାପସମ୍ମସନେ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ୟ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ନିଗମୱସେନ ପଚ୍ଚାହରନ୍ତୋ ‘‘ତେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।
୬୯୪.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ କଲାପସମ୍ମସନେ ୱିଭାୱେତବ୍ବେ, ତସ୍ସ ୱା କଲାପସମ୍ମସନସ୍ସ ଆଦିଭାୱେ । ଅୟଂ ପାଳୀତି ଦସ୍ସିୟମାନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିମାହ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞାତି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେ ଧମ୍ମେ ଏକତୋ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ସାଧେତବ୍ବେ ତଂସାଧନୀୟା ପଞ୍ଞା । ସମ୍ମସନେ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱସେନ ତୀରଣେ ଞାଣନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି, ସା କଥଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୱତ୍ଥାନେ ସମ୍ମସନେତି ଚ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପନ୍ତିଆଦୀନି ପଦାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୱତ୍ଥପେତୀତିଆଦୀନି ପନ ୟସ୍ମା ପରତୋ ୱଣ୍ଣିୟିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥେୱ ନେସଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱୟିସ୍ସାମ ।
ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଏତ୍ଥ ହି ଆଦିକମ୍ମିକାନଂ ୱିପସ୍ସନାମନସିକାରସୁଖତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଠମଂ ତାୱ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅତୀତାଦିୱିଭାଗମୁଖେନ ଗହିତା, ତେ ପନ ଖନ୍ଧା ୟସ୍ମା ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଧମ୍ମୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଦନନ୍ତରଂ ଦ୍ୱାରଛକ୍କାଦିୱସେନ ଦସ ଛକ୍କା ଗହିତା । ୟସ୍ମା ପନ ଲକ୍ଖଣେସୁ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖୱିଭାଗଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱିଭାୱନାୟ ଛ ଧାତୁୟୋ ଗହିତା । ତତୋ ୟେସୁ କସିଣେସୁ ଇତୋ ବାହିରକାନଂ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ, ତାନି ଇମେସଂ ଝାନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନାକାରମତ୍ତାନୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦସ କସିଣାନି ଗହିତାନି । ତତୋ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ପରିୱାରଭାୱେନ ପଟିକ୍କୂଲାକାରୱସେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କୋଟ୍ଠାସା ଗହିତା । ପୁବ୍ବେ ଖନ୍ଧୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଗହିତା ଧମ୍ମା ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ, ୱିତ୍ଥାରନୟେନ ଚ ମନସି କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଚ ଗହିତା । ତେସୁ ଇମେ ଧମ୍ମା ସତିପି ସୁଞ୍ଞନିରୀହଅବ୍ୟାପାରଭାୱେ ଧମ୍ମସଭାୱତୋ ଆଧିପଚ୍ଚୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଗହିତାନି । ଏୱଂ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନାପିମେ ଧମ୍ମା ଭୂମିତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନତାୟ ତିୱିଧାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଗହିତା ।
ଏତ୍ତାୱତା ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କାମଭୱାଦୟୋ ନୱ ଭୱା ଗହିତା । ଏତ୍ତକେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିସେସେ ପୱତ୍ତମନସିକାରକୋସଲ୍ଲେନ ସଣ୍ହସୁଖୁମେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିତମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେସୁ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଝାନପ୍ପମଞ୍ଞାରୁପ୍ପାନି ଗହିତାନି । ତତ୍ଥ ଝାନାନି ନାମ ୱୁତ୍ତାୱସେସାରମ୍ମଣାନି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି । ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିଭାଗତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମନସି କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନି ଗହିତାନି । ପଚ୍ଚୟାକାରମନସିକାରୋ ହି ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ସୁଖେନ, ସୁଟ୍ଠୁତରଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଛତୋ ଗହିତୋ । ଏୱମେତେ ସମ୍ମସନୀୟଭାୱେନ ଗହିତା ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ କୋଟ୍ଠାସତୋ ପଞ୍ଚୱୀସତିୱିଧା । ପଭେଦତୋ ପନ ଅତୀତାଦିଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱାୱ ଗୟ୍ହମାନା ଦ୍ୱୀହି ଊନାନି ଦ୍ୱେସତାନି ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୱତ୍ଥପେତୀତିଆଦିକୋ ପଠମୋ ଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାପନୱାରୋ । ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନାତିଆଦିକୋ ଦୁତିୟୋ ହେତୁୱାରୋ ଲକ୍ଖଣାନଂ ହେତୁକିତ୍ତନତୋ । ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତନ୍ତିଆଦିକୋ ପନ ହେତୁପତିଟ୍ଠାପନୱାରୋ ପାକଟଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣତୋ । ଖୟଟ୍ଠେନାତି ହି ଖୟସଭାୱତୋ ୟସ୍ମା ରୂପଂ ଖୟସଭାୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଖୟଂ ୱୟଂ ଭେଦଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୟଟ୍ଠେନାତି ଭାୟିତବ୍ବଭାୱତୋ ୟସ୍ମା ରୂପଂ ପଭଙ୍ଗୁରତାୟ ଭୟାନକଂ, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩୦.୧୫, ୪୫, ୪୬, ୭୬, ୮୫; ୨.୪.୧୪; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୦) । ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ଅସାରକଭାୱତୋ, ଅତ୍ତସାରୱିରହତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟୱାରେ ପନ ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ହେତୁଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତଂ, ଅନୁରୂପେ ଚ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ, ନ ୱିନା ତେହି ସମଂ, ସମ୍ମା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ଖୟୱୟୱିରାଗନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି । ନ ହି ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତଂ ଅନିରୁଜ୍ଝନକଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ୟଂ ତଂ ରୂପଂ ଜାତଂ ଭୂତଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଲୋକଧମ୍ମଂ, ତଂ ୱତ ମା ପଲୁଜ୍ଜୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୯) । ଏତେନ ଅନିଚ୍ଚା ପଥୱୀଧାତୁ ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ତଦଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ସେସଧମ୍ମେସୁପି ।
ଇଦାନି ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣସ୍ସେୱ ଚେତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପନଂ ତସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠାପିତେ ସେସଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟସ୍ସପି ପତିଟ୍ଠାପନସିଦ୍ଧିତୋ ।
ଇମିନା ପେୟ୍ୟାଲେନ ଇମେ ଧମ୍ମରାସୟୋ ସଂଖିତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଧମ୍ମା, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ଇଦଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୬) ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସଂ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ପନ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଠମଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଧମ୍ମା ଦସ୍ସିତା । ତଥାଦସ୍ସନେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଇମେ ଧମ୍ମରାସୟୋ ସଂଖିତ୍ତାତି ପାଳିୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତେନେୱାହ ‘‘ତଂ ତତ୍ଥ…ପେ॰… ସଂଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ଏତ୍ଥାତି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନିଦ୍ଦେସେ । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସେ ୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଆଗତା । କେଚି ପନ ‘‘ଏତ୍ଥାତି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ସମ୍ମସନୁପଗା ଏୱ ହି ଧମ୍ମା ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ଗହିତା ସମ୍ମସନୱାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ନ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନିଦ୍ଦେସେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୬) ୱିୟ ସବ୍ବେୱ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା । ୟେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା । ୟସ୍ସାତି ୟୋଗିନୋ । ତେସୁ ତେନ ସମ୍ମସନଂ ଆରଭିତବ୍ବଂ ୟଥାପାକଟଂ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋତି କତ୍ୱା । ପଚ୍ଛା ପନ ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତେପି ଉପାୟେନ ଉପଟ୍ଠହାପେତ୍ୱା ଅନୱସେସତୋୱ ସମ୍ମସିତବ୍ବା ।
୬୯୫. ‘‘ଅତୀତଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନିଚ୍ଚତୋ ସମ୍ମସନସ୍ସ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତାତି ଆହ ‘‘ଏକାଦସହି ଓକାସେହୀ’’ତି । ୱୱତ୍ଥାପନଂ ନାମ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ଅନିଚ୍ଚତୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୱାତି ଆହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ସମ୍ମସତୀ’’ତି ।
କଥନ୍ତି ସମ୍ମସନାକାରୋ ପୁଚ୍ଛିତୋତି ତଂ ପରତୋ ଇଧେୱ ପାଳିୟଂ ଦୁତିୟୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ସଙ୍ଖେପେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହୀ-ତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟସ୍ମା ‘‘ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ସମ୍ମସତୀତି ୟୋଜନା ।
ଏୱମ୍ପି ସଙ୍ଖେପୋୟେୱାତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୀତେତି ଅତୀତେ ଭୱେ । ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ହି ଇଦଂ ସମ୍ମସନୱିଧାନଂ, ତସ୍ମା ଭୱୱସେନ ଅଦ୍ଧାଭେଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ନୟିମଂ ଭୱଂ ସମ୍ପତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂ ଅତୀତଭୱେ ପରିୟାପନ୍ନଂ ରୂପଂ, ତଂ ଅତୀତେୟେୱ ଭୱେ ଖୀଣଂ, ତତୋ ନ ଇମଂ ଭୱଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ ଖୟସଭାୱତ୍ତାତି ସମ୍ମସତୀତି । ଏସ ନୟୋ ୟଂ ଅନାଗତନ୍ତିଆଦୀସୁପି ।
ୟଂ ବହିଦ୍ଧା, ତମ୍ପି ବହିଦ୍ଧା ଏୱ ଖୀୟତି, ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନାତି, ୟଂ ଓଳାରିକଂ, ତମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ଖୀୟତୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନାତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଇଦଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ଇଦଂ ଅତୀତାଦିଭେଦସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ସମ୍ମସନତୋ ସବ୍ବଂ ଏକାଦସୱିଧମ୍ପି ସମ୍ମସନଂ ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ସମ୍ମସନନ୍ତି କତ୍ୱା ।
ତନ୍ତି ତଂ ଏକାଦସୱିଧମ୍ପି ରୂପଂ । ସପ୍ପଟିଭୟତାୟାତି ଭୟାନକତାୟ । ଭୟାୱହଂ ହୋତୀତି ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ୱିନସ୍ସାମି, ମମ ସନ୍ତକଂ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଭୟଜନକଂ ହୋତି । ସୀହୋପମସୁତ୍ତେ ଦେୱାନଂ ୱିୟାତି ସୀହୋପମସୁତ୍ତେ ଦେସିୟମାନେ ଦେୱାନଂ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ହି –
‘‘ୟଦା ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ…ପେ॰… ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ‘ଇତି ରୂପଂ, ଇତି ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋ, ଇତି ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ । ଇତି ୱେଦନା… ଇତି ସଞ୍ଞା… ଇତି ସଙ୍ଖାରା… ଇତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଇତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମୁଦୟୋ, ଇତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ’ତି । ୟେପି ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱା ଦୀଘାୟୁକା ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ସୁଖବହୁଲା ଉଚ୍ଚେସୁ ୱିମାନେସୁ ଚିରଟ୍ଠିତିକା, ତେପି ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୟଂ ସଂୱେଗଂ ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ‘ଅନିଚ୍ଚାୱ କିର ଭୋ ମୟଂ ସମାନା ନିଚ୍ଚମ୍ହାତି ଅମଞ୍ଞିମ୍ହ, ଅଦ୍ଧୁୱାୱ…ପେ॰… ଅସସ୍ସତାୱ କିର ଭୋ ମୟଂ ସମାନା ସସ୍ସତମ୍ହାତି ଅମଞ୍ଞିମ୍ହ, ମୟମ୍ପି କିର ଭୋ ଅନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା ଅସସ୍ସତା ସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନା’’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୩) –
ଏୱଂ ଦେୱାନଂ ଭୟୁପ୍ପତ୍ତି ଆଗତା ।
ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ତଦେକଦେସୋ ୱା ଅତ୍ତୱାଦୀହି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ପରିକପ୍ପୀୟତି, ତଞ୍ଚ ଏକନ୍ତତୋ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ୟଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି । ତୀସୁ ଦୁକ୍ଖତାସୁ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୱ ବ୍ୟାପିନୀ, ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଚ ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତଂ ୱା ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନଂ ୱା’’ତି । ଅତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସାତି ‘‘କାରକୋ ୱେଦକୋ ସୟଂୱସୀ’’ତି ଏୱଂଭୂତୋ ଅତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ରୂପସ୍ସ ଆବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତନଂ ଅୟୁଜ୍ଜମାନକଂ ସିୟା । ୟଥା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଅଭେଦତୋ ତିୱିଧଂ ସମ୍ମସନଂ, ଭେଦତୋ ତେତ୍ତିଂସୱିଧଂ, ଏୱଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ଏସ ନୟୋ’’ତି ଅତିଦିସତି । ତେନ ଖନ୍ଧୱସେନ ତାୱ ଭେଦତୋ ପଞ୍ଚସଟ୍ଠିଅଧିକା ସତଂ ସମ୍ମସନୱାରା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ଦ୍ୱାରଛକ୍କାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ସମ୍ମସନଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୬୯୬.ନିୟମତୋ ସଙ୍ଖତାଦିଭେଦଂ ହୋତୀତି ଏକଂସେନ ସଙ୍ଖତତାଦିୱିସେସୱନ୍ତଂ ହୋତି ଅସଙ୍ଖତାଦିସଭାୱେ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଅସ୍ସାତି ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ । ପରିୟାୟଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱେୱଚନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତଂ ପନ ‘‘ଖୟଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ । ନ ହି ତଦେୱ ତସ୍ସ ପରିୟାୟୋ ହୋତି, ନାପି ସଙ୍ଖତପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନପଦାନି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଦୀପନତୋ ପାକଭାୱଦୀପନତୋ । ପାକଭାୱଦୀପନେନ ପନ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ସାଧନପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ସବ୍ବେସଂ ପଦାନଂ ପରିୟାୟତାଭାୱତୋ ‘‘ନାନାକାରେହି ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପନ୍ତରଂ ଗହିତଂ । ମନସିକାରପ୍ପୱତ୍ତୀଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଉପବ୍ରୂହନମନସିକାରପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।
ଚତ୍ତାରୀସାକାରଅନୁପସ୍ସନାକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୯୭.ସୋତି ୟୋଗାୱଚରୋ । ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତାଦିସମ୍ମସନସ୍ସ । ଥିରଭାୱତ୍ଥାୟାତି ଦଳ୍ହଭାୱତ୍ଥାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିଆକାରସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକାରୋ ୱିୟ ବହୁଲୀକାରଭାୱତୋ । ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ଅନିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମସନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନୁଲୋମିକନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ଅନୁକୂଲଂ । ଖନ୍ତିନ୍ତି ଞାଣଖନ୍ତିଂ । ଞାଣଞ୍ହି ୱିସୟସଭାୱଂ ଓଗାହେତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ଖମତି ସହତୀତି ଖନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଂ । ସୋ ହି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିସମ୍ମତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମତାୟ ନିୟାମୋ ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଆଦିନା ନୟେନା’’ତି ଇମିନା ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନୁଲୋମିକଂ ଖନ୍ତିଂ ପଟିଲଭତି, ଖନ୍ଧାନଂ ନିରୋଧୋ ସୁଖଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ପସ୍ସନ୍ତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୮) ଏୱମାଦିକୋ ପାଠସେସୋ ରୋଗାଦିପଟିପକ୍ଖୟୋଜନାୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ । ‘‘ଖନ୍ଧାନଂ ନିରୋଧୋ ନିଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଦୁକ୍ଖରୋଗତାଦିପଟିପକ୍ଖୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସୁଖାରୋଗ୍ୟାଦିଭାୱୋ ‘‘ଆଦିନା ନୟେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ନୟଗ୍ଗହଣେନ ଦୀପିତୋତି । ଅୱସେସୋ ସବ୍ବୋ ପାଠୋ ପକାସିତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ।
କାମଞ୍ଚେତଂ ଚତ୍ତାରୀସାୟ ଆକାରେହି ସମ୍ମସନଂ ଅନୁଲୋମଞାଣେ ଭାୱେତବ୍ବୱିଧାନଂ । ତେନାହ ‘‘ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ କତପରିଚୟସ୍ସେୱ କିଚ୍ଚାୱହଂ ହୋତୀତି ଇଧାପି ୱୁତ୍ତନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତସ୍ସାପୀତି ନ କେୱଲଂ କଲାପସମ୍ମସନସ୍ସେୱ, ଅଥ ଖୋ ୟଥାଦସ୍ସିତସ୍ସ ଚତ୍ତାଲୀସପ୍ପଭେଦସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମସନସ୍ସପି । ତଞ୍ହି ଅନୁଲୋମିକଖନ୍ତିପଟିଲାଭାୟ, ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତନତୋ ଏକଂସତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –
‘‘ସୋ ୱତ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ନିଚ୍ଚତୋ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନୁଲୋମିକାୟ ଖନ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି, ଅନୁଲୋମିକାୟ ଖନ୍ତିୟା ଅସମନ୍ନାଗତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି, ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଅନୋକ୍କମମାନୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ୱା…ପେ॰… ଅରହତ୍ତଂ ୱା ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ସୋ ୱତ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୯୮; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୬) –
ଆଦି ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ । ତଥା ‘‘ସୋ ୱତ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ସୁଖତୋ, ଦୁକ୍ଖତୋ, କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତତୋ, ଅନତ୍ତତୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୬) ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ ।
୬୯୮. ଏକେକଂ ଖନ୍ଧଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମସନସ୍ସ ୱସେନ ସମ୍ମସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ପନ ସମ୍ମସନସ୍ସ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସାଧାରଣତାୟ ‘‘ଏକେକଂ ଖନ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତିକତାଭାୱତୋ, ଅସସ୍ସତତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସସ୍ସତଞ୍ହି ଅଚ୍ଚନ୍ତିକଂ ପରାୟ କୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ । ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତାୟାତି ପୁବ୍ବାପରକୋଟିୱନ୍ତତାୟ, ଉଦୟବ୍ବୟଧମ୍ମତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିଚ୍ଚତୋ ସମ୍ମସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ଅନିଚ୍ଚତୋତି ଚ ଅଦ୍ଧୁୱତୋ । ଏତଞ୍ହି ନ ନିଚ୍ଚଂ, ଖଣିକତାୟ ଅସଦାଭାୱିତାୟ ୱା ନ ଇଚ୍ଚଂ ନ ଉପଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ । ଉପ୍ପାଦୱୟପଟିପୀଳନତାୟାତି ଉପ୍ପାଦେନ, ୱୟେନ ଚ ପତି ପତି ଖଣେ ଖଣେ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ୱିବାଧନସଭାୱତ୍ତା, ତେହି ୱା ସୟମେୱ ୱିବାଧେତବ୍ବତ୍ତା । ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତୋ ହି ଧମ୍ମା ଅଭିଣ୍ହଂ ତେହି ପଟିପୀଳିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ୟା ପୀଳନା ‘‘ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତାୟାତି ତିୱିଧସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ପଚ୍ଚୟୟାପନୀୟତାୟାତି ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟେହି ୟାପେତବ୍ବତାୟ । ରୋଗମୂଲତାୟାତି ମୂଲବ୍ୟାଧି ୱିୟ ଅନୁବନ୍ଧବ୍ୟାଧୀନଂ ମୂଲଭାୱତୋ, ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ୟାପ୍ୟରୋଗସଦିସତୋତି ଦସ୍ସେତି । ୟାପ୍ୟବ୍ୟାଧି ହି ରୋଗୋ ଇତରୋ ଆବାଧୋତି । ଦୁକ୍ଖତାସୂଲୟୋଗିତାୟାତି ତିୱିଧଦୁକ୍ଖତାସଙ୍ଖାତେନ ରୁଜ୍ଜନେନ ୟୁଜ୍ଜତାୟ । କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତାୟାତି ୟଥାରହମାରମ୍ମଣୱସେନ, ସମନ୍ନାଗମୱସେନ ଚ ରାଗାଦିକିଲେସାସୁଚିୱିସ୍ସନ୍ଦନତୋ । ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଉଦ୍ଧୁମାତତା।
ଅନ୍ତୋତୁଦନତାୟାତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ତୁଦନତୋ । ଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ହି ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତା ଏୱ ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନ ତୁଦନ୍ତି । ଅରିୟମଗ୍ଗସଣ୍ଡାସେନ ୱିନା ନୀହରିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୁନ୍ନୀହରଣୀୟତା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସଦଳ୍ହଭାୱତୋ । ଅଘନ୍ତି ପାପଂ ୱିୟ ଅରିୟଜନେହି ୱିଗରହିତବ୍ବଂ । ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥଜନନତୋ ଅୱଡ୍ଢିଆୱହଂ, ପାପସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱିଗରହ…ପେ॰… ଅଘତୋ’’ତି । ଅସେରିଭାୱଜନକତାୟାତି ପରୱସତାଜନନତୋ । ୟଥା ଗିଲାନୋ ଅଞ୍ଞେହି ସଂୱେସନୱୁଟ୍ଠାପନାଦିନା ପରପଟିବଦ୍ଧସରୀରୱୁତ୍ତିକୋ ଅସେରୀ, ଏୱମେତେପି ଅସେରିଭାୱଜନକା । ଅୱସତାୟାତି ଅୱସୱତ୍ତନତୋ । ୟଥା ପରୋସତନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ପରସ୍ସ ୱସଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ସୁଭସୁଖାଦିଭାୱେନ ୱସେ ୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତୋ । ଅୱିଧେୟ୍ୟତାୟାତି ‘‘ମା ଜୀରଥ, ମା ମୀୟଥା’’ତିଆଦିନା ୱିଧାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତୋ । ପଲୁଜ୍ଜନତାୟାତି ବ୍ୟାଧିଆଦୀହି ପକାରେହି ଛିଜ୍ଜନତୋ ୱିନସ୍ସନତୋ । ତେହି ଏୱ ୱା ଆବ୍ୟସନତୋ । ବ୍ୟସନତ୍ଥୋ ହି ଲୋକସଦ୍ଦୋ, ପସଦ୍ଦୋ ଭୁସତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ବ୍ୟାଧିଆଦୀହି ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ବ୍ୟସନନ୍ତି । ବ୍ୟସନାୱହଭାୱେନ ଏତୀତି ଈତି, ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଅକୁସଲପକ୍ଖିୟାନଂ ବ୍ୟସନହେତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଖନ୍ଧା ଚ ଏଦିସାତି ଆହ ‘‘ଅନେକବ୍ୟସନାୱହତାୟ ଈତିତୋ’’ତି ।
ଉପଦ୍ଦୱତୀତି ଉପଦ୍ଦୱୋ, ଅନତ୍ଥଂ ଜନେନ୍ତୋ ଅଭିଭୱତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ରାଜଦଣ୍ଡାଦୀନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଖନ୍ଧା ଚ ଏଦିସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଦିତାନଂ…ପେ॰… ଉପଦ୍ଦୱତୋ’’ତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଭୟାୱହତୋ, ଅଭୟପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ଖନ୍ଧା ଭୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଭୟାନଂ…ପେ॰… ଭୟତୋ’’ତି । ବହିଦ୍ଧା ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରାଗାଦୀହି ଅନତ୍ଥେହି ଉପସଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ, ଉପସଗ୍ଗସଦିସତାୟ ଚ ଉପସଗ୍ଗୋ । ଉପସଗ୍ଗୋତି ଚ ଦେୱତୂପସଂହାରୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ବ୍ୟାଧିଆଦିଅନତ୍ଥୋ । ସୋ ଅତ୍ଥକାମେନ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନେକେହି…ପେ॰… ଉପସଗ୍ଗତୋ’’ତି । ଦୋସୂପସଟ୍ଠତାୟାତି ଆରମ୍ମଣତୋ, ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚ ରାଗାଦିଦୋସେହି ଉପେତତାୟ । ଲୋକଧମ୍ମା ଲାଭାଦିହେତୁକା ଅନୁନୟପଟିଘା, ତେହି, ବ୍ୟାଧିଆଦୀହି ଚ ଅନୱଟ୍ଠିତତା ପଚଲିତତା।
ଉପକ୍କମେନାତି ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ୱା ପୟୋଗେନ । ସରସେନାତି ସଭାୱେନ । ପଭଙ୍ଗୁପଗମନସୀଲତା ଭିଦୁରତା । ସବ୍ବାୱତ୍ଥନିପାତିତାୟାତି ରୁକ୍ଖଫଲଂ ୱିୟ ଅତିତରୁଣକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବାସୁ ଅୱତ୍ଥାସୁ ନିପତନସୀଲତାୟ । ଅନିପତସ୍ସପି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅସାରତାୟ ଥିରଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତାୟ। ଥିରଞ୍ହି ଧୁୱଂ ନାମ ହୋତି । ତାୟିତୁଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନ ତାୟନୋତି ଅତାୟନୋ, ତବ୍ଭାୱୋ ଅତାୟନତା। ତାଣାସୀସାୟ ଉପଗତସ୍ସ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଖେମତା। ଦୁକ୍ଖଭୀତିୟା ଉପଲୀୟନାଧିପ୍ପାୟେନ ଅଲ୍ଲୀୟିତୁଂ। ଦୁକ୍ଖନିୱତ୍ତନଂ ଲେଣକିଚ୍ଚଂ। ଜାତିଆଦିଭୟାନଂ ହିଂସନଂ ୱିଧମନଂ ଭୟସାରକତ୍ତଂ । ୟଥାପରିକପ୍ପିତେହୀତି ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେହି ବାଲେହି ପରିକପ୍ପିତପ୍ପକାରେହି । ରିତ୍ତତାୟାତି ୱିୱିତ୍ତତାୟ, ୱିରହିତତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋସାରାଭାୱୋ ରିତ୍ତତା। ସା ଏୱ ଚ ତୁଚ୍ଛତାତି ଆହ ‘‘ରିତ୍ତତାୟେୱ ତୁଚ୍ଛତୋ’’ତି । ଅପ୍ପକତ୍ତାତି ପରିତ୍ତତ୍ତା, ଲାମକତ୍ତା ୱା । ଧୁୱସାରାଭାୱାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତସାରାଭାୱଂ ରିତ୍ତପଦେନ ୱତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତମତ୍ତସାରାଭାୱମେୱ ସୁଞ୍ଞପଦେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସାମି…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା କେନଚି ସାମିଆଦିଲକ୍ଖଣେନ ଅତ୍ତନା ସୁଞ୍ଞା ଏତେ, ଏୱଂ ସୟମ୍ପି ଅତଂସଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ସୟଞ୍ଚ…ପେ॰… ଅନତ୍ତତୋ’’ତି । ନ ଅତ୍ତାତି ହି ଅନତ୍ତାତି ।
ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖତାୟାତି ଭୱପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ । ଭୱପୱତ୍ତି ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଆକାରେନ ପୱତ୍ତନମେୱ, ସୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଆଦୀନୱୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଆଦୀନୱତାୟା’’ତି । ଆଦୀନନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ୟଥା ‘‘ଏକମନ୍ତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୫), ଅତିୱିୟ କପଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୁସତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଆ-କାରୋ । ୟଥା ‘‘ଦ୍ୱିଧା ଛିଦ୍ଦକଂ ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ୱି-ସଦ୍ଦୋ, ଏୱମିଧାପୀତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେଧା ପରିଣାମପକତିତାୟ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତୋ’’ତି । ୱିପରିଣାମୋ ଚ ୱିପରୀତସଭାୱାପତ୍ତି । ଦୁବ୍ବଲତାୟାତି ସରସଭିଦୁରତାୟ ବଲାଭାୱତୋ । ଦୁବ୍ବଲମ୍ପି କିଞ୍ଚି ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞାଭାୱେନ ଦୁପ୍ପଧଂସିୟା । ଇମେ ପନ ସୁପଧଂସିୟା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଫେଗ୍ଗୁ ୱିୟ ସୁଖଭଞ୍ଜନୀୟତାୟ ଚା’’ତି । ଅଘସ୍ସ ପାପସ୍ସ ହେତୁତା ଅଘହେତୁତା। ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧମେୱ ହି ସବ୍ବଂ କିବ୍ବିସନ୍ତି । ଇମେ ରୂପାଦୟୋ ସୁଖହେତୁ, ନ ଦୁକ୍ଖହେତୂତି ଜନିତୱିସ୍ସାସାନଂ ହନନସୀଲତାୟ, ଖନ୍ଧେସୁ ହି ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତି ଗାହୱସେନ ସତ୍ତା ବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ୱିସ୍ସାସଂ ୱା ହନନ୍ତୀତି ୱିସ୍ସାସଘାତିନୋ, ତବ୍ଭାୱତୋ ।
ୱିଗତଭୱତାୟାତି ଅପଗତୱଡ୍ଢିତାୟ । ୱିଭୱତଣ୍ହା, ୱିଭୱଦିଟ୍ଠି ଚ ୱିଭୱୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତତୋ ୱିଭୱତୋ, ପିତୁସଦିସସ୍ସ ୱା ସଭାୱହେତୁନୋ ୱିଭୱତୋ ୱିନାସତୋ ସମ୍ଭୂତତାୟ । ଆସୱାନଂ ଆରମ୍ମଣାଦିନା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଆସୱପଦଟ୍ଠାନତା। ବୀଜାଦିକୋ ଅସାଧାରଣୋ ହେତୁ, ଭୂତସଲିଲାଦିକୋ ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ। ଏସ ନୟୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତେପି । ତେହି ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ କତୋ ସଙ୍ଖତୋ । ମଚ୍ଚୁମାରସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ, କିଲେସମାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସଂୱଡ୍ଢନତୋ ଆମିସଭୂତତା, ଖନ୍ଧାପି ଖନ୍ଧାନଂ ଆମିସଭୂତା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସଂୱଡ୍ଢନତୋ, ତଦନ୍ତୋଗଧା ଅଭିସଙ୍ଖାରା । ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସ ପନ ‘‘ମମେତ’’ନ୍ତି ଅଧିମାନୱସେନ ଆମିସଭାୱୋତି ଖନ୍ଧାଦିମାରାନମ୍ପି ଇମେସଂ ୟଥାରହଂ ଆମିସଭୂତତା ୱତ୍ତବ୍ବା । ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୩; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୩) ୱିୟ ପକତିଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୭୧୮ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ହେତୁଅତ୍ଥୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣପକତିତାୟ, ସୋକପରିଦେୱଉପାୟାସହେତୁତାୟା’’ତି । ସଂକିଲେସତ୍ତୟଗ୍ଗହଣେନ ତଦେକଟ୍ଠାନଂ ଦସନ୍ନଂ କିଲେସୱତ୍ଥୂନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଦାରମ୍ମଣାପି ହି ଧମ୍ମା ତଦନତିୱତ୍ତନତୋ ସଂକିଲେସିକା ଏୱ । ତଥା ଖୁଦ୍ଦା, ତଣ୍ହା, ଜଟାଦୀସୁ ସରୀରସ୍ସ, ସଂକିଲେସସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଚତ୍ତାରୀସାପି ସମ୍ମସନାନି ତୀସୁ ଅନୁପସ୍ସନାସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାନେୱାତି ତଦନ୍ତୋଗଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାନି ସରୂପତୋ, ପରିୟାୟତୋ ଚ ଅନିଚ୍ଚଭାୱୱିଭାୱନତୋ । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁପି । ‘‘ଅସାରକତୋ’’ତି ଇଦଂ ନିଚ୍ଚସାରାଭାୱୱିଭାୱନଂ ।
ଏତ୍ତାୱତା କଲାପତୋ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ନୟତୋ ସମ୍ମସନମତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ, ନ ତାୱ ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା ୱିହିତାତି ‘‘ସମ୍ମସନାରମ୍ଭୱିଧାନ’’ନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟତିକ୍ଖକାରଣନୱକକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୯୯. ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ମହାପଞ୍ଞସ୍ସ ନୟୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇତରସ୍ସ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟସ୍ସ ପନ…ପେ॰… ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତି ହି ଇଧ ନୟୱିପସ୍ସନାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନ ‘‘ନୱହାକାରେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତିକ୍ଖାନି ଭୱନ୍ତି…ପେ॰… ଅନ୍ତରା ଚ ଅବ୍ବୋସାନେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ନୱନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତିକ୍ଖାନି କତ୍ୱା ସପ୍ପାୟାନି ସେୱମାନେନ ସମ୍ମସିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ତେନାତି ୟୋଗିନା । ନୱହାକାରେହୀତି ୱକ୍ଖମାନେହି ନୱହି ଆକାରେହି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ତିକ୍ଖାନୀତି ତିଖିଣାନି ୱିସଦାନି ସୂରାନି । ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ । ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ୱିପସ୍ସିୟମାନାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ । ଖୟମେୱାତି ପଠମଂ ଉପ୍ପାଦଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଖୟମେୱ ଭଙ୍ଗମେୱ ପସ୍ସତି । ତସ୍ସ ତଥାଖୟଦସ୍ସନପସୁତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ତିକ୍ଖା ସୂରା ୱହତି, ଇତରାନି ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ତତ୍ଥାତି ଖୟଦସ୍ସନେ । ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟାତି ଆଦରକାରିତାୟ, ୟଥା ଖୟଦସ୍ସନପରମେନେୱ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ତଂ ଆଦରଜାତୋ ସମ୍ପାଦେତି । ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୟାତି ଅୱିଚ୍ଛେଦକିରିୟାୟ, ୟଥା ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଖୟଦସ୍ସନୱସେନ ନିରନ୍ତରମେୱ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନଂ ସମ୍ପାଦେତି । ସପ୍ପାୟକିରିୟାୟାତି ଅନୁରୂପକିରିୟାୟ ଆୱାସାଦିସତ୍ତୱିଧସପ୍ପାୟାସେୱନକିରିୟାୟ। ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହେନାତି ୟଥା ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାସମାଧି ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଆକାରସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ସମଥନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ସମ୍ପାଦେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନୁପୱତ୍ତନତାୟାତି ଅନୁରୂପତୋ ପୱତ୍ତନେନ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୀନଭାୱେ ପୀତିୱୀରିୟଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଉଦ୍ଧତଭାୱେ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ବ୍ରୂହନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କାୟେ ଅସୁଚିଭାୱେନ ବାହିରକଅୱିଞ୍ଞାଣକକୁଣପେ ୱିୟ ଜୀୱିତେ ଅହିତାୱହପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ୱିୟ ନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠପେତି । ତତ୍ଥ ଚ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ନେକ୍ଖମ୍ମେନାତି ତସ୍ମିଂ କାୟଚିତ୍ତେ ଅନପେକ୍ଖଭାୱେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖଭାୱାପାଦନେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱୀରିୟେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେତି । ଅନ୍ତରାତି ୟଥାଧିପ୍ପେତାୟ ଭାୱନାସିଦ୍ଧିୟା ଅନ୍ତରାୱ । ଅବ୍ବୋସାନେନାତି ଅସଙ୍କୋଚନେନ ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନନ୍ତି ଏୱଂ ‘‘ନୱହାକାରେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତିକ୍ଖାନି ଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ନାମ ସୁଖୁମାନଂ ମୁତ୍ତାପୱାଳାଦୀନଂ ୱିଜ୍ଝନେ ସୁଖୁମତରେନ ୱେଧନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଏୱମେୱ ସଣ୍ହସୁଖୁମାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ, ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେ ତିକ୍ଖେନ ଞାଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତେସଂ ପନ ଖୟୱୟଦସ୍ସନେ ତିକ୍ଖତରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତିକ୍ଖତରତା ଚସ୍ସ ନିସାନସିଲାୟଂ ସଣ୍ହମଟ୍ଠତାୟ କରଣେନ ୱିୟ ଫରସୁଧାରାୟ ନିସିତଭାୱାପାଦନେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖଭାୱାପାଦନେନ ସାଧେତବ୍ବା । ତଞ୍ଚ ୟେହି ନୱହି ଆକାରେହି ହୋତି, ତେସୁ ଖଣିକାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନାକାରଦସ୍ସନଂ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖୟମେୱ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ଅସତି ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖତରଭାୱେ ତଦଭାୱତୋ ସେସିନ୍ଦ୍ରିୟତିକ୍ଖତା ତସ୍ସ ସମ୍ଭାରଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତା, ଅୱିନାଭାୱତୋ ୱା । ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାଦିଗ୍ଗହଣଂ ପନ ତସ୍ସ ଉପାୟଦସ୍ସନଂ । ଅସପ୍ପାୟାନି ଭୋଜନାଦୀନି ଅନୁପୟୁଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟାନି ମତ୍ତସୋ ସେୱମାନେନ। ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଧୁରତାୟ ଏକଜ୍ଝଂ ଅସମ୍ମସିତବ୍ବତ୍ତା, ତଥା ସମ୍ମସନସ୍ସ ଚ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘କାଲେନ ରୂପଂ ସମ୍ମସିତବ୍ବଂ, କାଲେନ ଅରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ଚ ରୂପସ୍ସ ଓଳାରିକତାୟ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ପଠମଂ ସମ୍ମସିତବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା । ନିବ୍ବତ୍ତି ପସ୍ସିତବ୍ବାତି ପଠମଂ ତାୱ ଆଗମାନୁସାରତୋ ଅନୁମାନୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତୋ ପରଂ ଅନୁକ୍କମେନ ବଲପ୍ପତ୍ତେ ଭାୱନାଞାଣେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋପି ଦିସ୍ସତୀତି ।
ରୂପନିବ୍ବତ୍ତିପସ୍ସନାକାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୦୦.ସବ୍ବେସନ୍ତି କାମାୱଚରାଦିଅଣ୍ଡଜାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ । ପଠମଂ କମ୍ମତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି ତଂମୂଲକତ୍ତା ଉତୁଜାଦିରୂପାନଂ । ପରତୋ ପୱତ୍ତନକକାୟଦସକାଦିୱସେନ ଲବ୍ଭମାନଂ ପବନ୍ଧତ୍ତୟଂ, ସନ୍ତତିସୀସଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତିସନ୍ତତିୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦନ୍ଧଂ ମନ୍ଦଂ ଚିରେନ ନିରୋଧୋ ଏତସ୍ସାତି ଦନ୍ଧନିରୋଧଂ ସତ୍ତରସଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଗରୁପରିୱତ୍ତୀ’’ତି । ତେନାତି ତସ୍ମା, ୟସ୍ମା ‘‘ତତୋ ସୀଘତରଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆୟୁସଙ୍ଖାରା ଖୀୟନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨୮) ୱଚନତୋ ରୂପଧମ୍ମାପି ଇତ୍ତରକାଲା ଏୱ, ଅରୂପଧମ୍ମା ପନ ତେହି ସାତିସୟଂ ଇତ୍ତରକାଲା, ତସ୍ମା ଆହ ଭଗୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱିଚାରିତମେୱ । ତେହି ସଦିସାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେହି ସଦିସା । ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ୱିସଦିସତା ନତ୍ଥି, ସମାନକାଲାୱ ତେ । ଠାନପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଠିତିକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ । ତେନାତି ଦୁତିୟଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ । ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନ ହୋତି ଠପେତ୍ୱା ମରଣାସନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଠାନକ୍ଖଣେତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ । ୟାୱ ପୱତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ୟାୱ ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟାୱ ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି । ଅସଞ୍ଞୂପପତ୍ତିୟଞ୍ହି ନତ୍ଥି ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତୀତି । ରୂପୂପପତ୍ତିୟଂ ସଂସେଦଜା ଓପପାତିକସଦିସାତି ଓପପାତିକାନଂୟେୱ ଗହଣଂ । ଓପପାତିକାନମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ୱା ସଂସେଦଜେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ସତ୍ତସନ୍ତତିୱସେନାତି ଚକ୍ଖୁଦସକାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସନ୍ତତିସୀସାନଂ ୱସେନ ।
୭୦୧.ତତ୍ଥାତି କମ୍ମତୋ ରୂପପୱତ୍ତିୟଂ । ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଭୂତଂୟେୱ ଇଧ କମ୍ମନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଂ ନାମ କୁସଲାକୁସଲଚେତନା’’ତି । ଜୀୱିତନୱକଂ ଚକ୍ଖୁଦସକାଦିଅନ୍ତୋଗଧମେୱ କତ୍ୱା ‘‘ସମସତ୍ତତିରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱା ଚକ୍ଖୁଦସକାଦି ୱିୟ ସୁଖପରିଗ୍ଗହଂ ନ ହୋତୀତି । ତଦେୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧକଟତ୍ତାରୂପମାହ । କମ୍ମଞ୍ହି କମ୍ମଜସ୍ସ ଜନକଂ, ପରିପାଚକମ୍ପି ହୋତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ, କମ୍ମଜଗ୍ଗିନୋ ଚ ୱସେନ ଅନୁରକ୍ଖଣସବ୍ଭାୱତୋ, ଆହାରାଦିପଟିଲାଭହେତୁତାୟ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକନିମିତ୍ତତୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟୋପି ହୋତୀ’’ତି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟତା ଚସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । କମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତସ୍ସାତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ, ତଦେୱ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ। ୱିପାକଚେତସିକାନମ୍ପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତା ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନକମ୍ମପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା । ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଓଜା ଅଞ୍ଞଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ଆହାରାନୁଗତେ ସରୀରେତି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରାପୀତି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାହାରସମୁଟ୍ଠାନେପି ଓଜଟ୍ଠମକେ । ଚତସ୍ସୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ପୱତ୍ତିୟୋ ଘଟେତୀତି ସଦିସସନ୍ତତିୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ରୂପକଲାପପ୍ପୱତ୍ତିୟୋ ସନ୍ତାନେତି । ବାହିରପଚ୍ଚୟୱିସେସେନ ପନ ୱିସଦିସା ବହୂପି ପୱତ୍ତିୟୋ ଘଟେତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥା କମ୍ମପଚ୍ଚୟାହାରସମୁଟ୍ଠାନେ ପୱେଣିଘଟନା, ଏୱଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନେପୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସେ ପରମ୍ପରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଅକମ୍ମଜା ଦୁତିୟାଦିପୱତ୍ତିୟୋ ଅସମ୍ଭେଦେନ ଦସ୍ସିତା, ଏୱଂ କମ୍ମଜାହାରସମୁଟ୍ଠାନଉତୁୱସେନ, କମ୍ମଜଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାହାରୱସେନ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟଚିତ୍ତଜାହାରଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଉତୁଆହାରୱସେନ ଚ ସମ୍ଭେଦୱସେନାପି ରୂପପ୍ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମଜତୋ ପୱତ୍ତଆହାରା ୱିସେସପଚ୍ଚୟଲାଭେ ସତି ୟଥାୱୁତ୍ତପରିମାଣାହି ପୱତ୍ତୀହି ଉଦ୍ଧମ୍ପି ପୱତ୍ତିୟୋ ନ ଘଟେନ୍ତୀତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ହି ‘‘ଦସ ଦ୍ୱାଦସ ୱାରେ ପୱତ୍ତିଂ ଘଟେତୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୦୩), ‘‘ଏୱଂ ଦୀଘମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନପକ୍ଖେ ଠତ୍ୱାପି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୱତ୍ତତି ଏୱା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୦୪) ଚ ୱକ୍ଖତି ।
୭୦୨.ଜନକାଜନକା ମତାତି ପୁରିମକା ତିକୋଟ୍ଠାସସଙ୍ଗହିତା ଜନକା, ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସିକା ‘‘ସୋଳସା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଅଜନକାତି ମତା ଞାତା । କୁସଲକିରିୟତୋତି କୁସଲତୋ ଚ କିରିୟତୋ ଚ । ଇରିୟାୟ କାୟିକକିରିୟାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ପଥଭାୱତୋ ଇରିୟାପଥୋ, ଗମନାଦି, ଅତ୍ଥତୋ ତଦୱତ୍ଥା ରୂପପ୍ପୱତ୍ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପୱିନିମୁତ୍ତୋ ଇରିୟାପଥୋ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ନ ସବ୍ବଂ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତଂ ଇରିୟାପଥୂପତ୍ଥମ୍ଭକଂ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରୁପ୍ପାଦକଞ୍ଚ ହୋତି । ୟଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକଂ, ତଂ ଏକଂସତୋ ଇତରସ୍ସ ଜନକଂ ଅୱିନାଭାୱତୋ, ତଥା ଇରିୟାପଥୂପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ରୂପସ୍ସ । ଏତସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପଂ, ଇରିୟାପଥଂ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଞ୍ଚା’’ତି ସମୁଚ୍ଚୟୋ କତୋ । ୱିପାକୱଜ୍ଜାନୀତି ଏତ୍ଥ ୱିପାକାଭିଞ୍ଞାଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜାନୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଦଞ୍ଞେସଂୟେୱ ସେସଗ୍ଗହଣେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ନ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସେସଗ୍ଗହଣେନେୱ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାନମ୍ପି ନିୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ । ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନୟନ୍ତି ମହଗ୍ଗତକୁସଲାଦୀନଂ ସନ୍ତଭାୱେନ ଅୱିପ୍ଫାରିକଭାୱତୋ । ୱିପ୍ଫାରିକମେୱ ହି କାମାୱଚରକୁସଲାଦିୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଇରିୟାପଥୂପତ୍ଥମ୍ଭକାନି ପନ ହୋନ୍ତି ସତିପି ସନ୍ତଭାୱେ ଝାନୱେଗେନ ସଉସ୍ସାହତ୍ତା, ୟତୋ ତେସଂ ଜୱନକିଚ୍ଚତା । ପଞ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରୂପମେୱ ଜନୟନ୍ତି, ନ ଇରିୟାପଥଂ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱେନ ପରିଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ । କିରିୟାମୟଚିତ୍ତେହି ଅୱିମିସ୍ସଭୱଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ଖନ୍ଧାଦିସରୀରାୱୟୱାନଂ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନାୱଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ହି ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣେ ଭୱଙ୍ଗେ ପୱତ୍ତମାନେ ଅଙ୍ଗାନି ଓସୀଦନ୍ତି ପୱିଟ୍ଠାନି ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଂସା’’ତି ପନ ଆଦିନା ୱୁତ୍ତେସୁ ଜାଗରଣଚିତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁ ଅଙ୍ଗାନି ଉପତ୍ଥଦ୍ଧାନି ୟଥାପୱତ୍ତଇରିୟାପଥଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲତାୟ ରୂପଂ ନ ଜନେନ୍ତି । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲତାୟ । ଖୀଣାସୱାନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ –
‘‘କାମାୱଚରାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା କାମାୱଚରାନଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ରୂପାୱଚରେ ଅରୂପାୱଚରେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ, ୟେ ଚ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଚୱନ୍ତାନଂ ତେସଂ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ନୋ ଚ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି (ୟମ॰ ୨.ସଙ୍ଖାରୟମକ.୮୮) –
ପନ ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତସ୍ସ ଗବ୍ଭଗତତାଦିୱିବନ୍ଧାଭାୱେ କାୟସଙ୍ଖାରାସମୁଟ୍ଠାପନେ କାରଣଂ ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ଚୁତୋ ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଞ୍ଚସ୍ସ ପୱତ୍ତତି, ନାପି ‘‘ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ପାଳି ଅତ୍ଥି, ‘‘ଖୀଣାସୱାନ’’ନ୍ତି, ପନ ୱିସେସନଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ ତେସଂ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନଂ ପାକଟନ୍ତି କତ୍ୱା କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୋଳସ ଚିତ୍ତାନୀତି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହଣଂ ତେସଂ ରୂପଜନନେ ଏକଂସତୋ ନିୟମେତବ୍ବତ୍ତା, ଅଞ୍ଞାନି ପନ ବହୂନି ଅରୂପେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଅନୋକାସଗତତ୍ତା ରୂପଂ ନ ଜନେନ୍ତିୟେୱ । ନ ଠିତିକ୍ଖଣେ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱା ରୂପଂ ଜନେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ପନ ବଲୱଂ ଅନନ୍ତରାଦିପଚ୍ଚୟଲାଭତୋ ।
ୟଥା ପଥୱୀଆଦୟୋ ରୂପଧମ୍ମା ଚିତ୍ତହେତୁକା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା, ଏୱଂ ୱେଦନାଦୟୋପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ତୟୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା, ସଦ୍ଦନୱକ’’ନ୍ତିଆଦି । ତେନେୱାହ – ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ? ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୦୧, ୧୫୩୫) । ତତ୍ଥ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦୀନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତା ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ତେସଂ ଅନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା । ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅତଂସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତଜରୂପସ୍ସ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ଦସ୍ସିତା । ୟଥା ପନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ଗୟ୍ହମାନେ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ, ସହଜାତୱେଦନାଦୀନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ସିୟା । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ପନ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ଉଦ୍ଧଟନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଉତୁଆହାରେହି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଉତୁଆହାରା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ୱସେନ ଚତୁପଞ୍ଚପୱତ୍ତିଘଟନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ପନ ୱସେନ ଦ୍ୱତ୍ତିପ୍ପୱତ୍ତିଘଟନଂ ତଂପାକତିକଚିତ୍ତୱସେନ, ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରଚିତ୍ତୱସେନ ପନ ବହୁତରାପି ପୱତ୍ତିୟୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତଂନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଜରୂପାନଂ ଉଳାରପଣୀତଭାୱତୋ ।
୭୦୩.‘‘ଉପାଦିନ୍ନଂ କମ୍ମଜରୂପଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା’’ତି ଏତେନ ବହିଦ୍ଧା ଅନୁପାଦିନ୍ନଓଜା ରୂପାହରଣକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ଚସ୍ସ କମ୍ମଜଭୂତସନ୍ନିସ୍ସୟତାୱସେନାତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦିରୂପସ୍ସପି କମ୍ମମୂଲକତ୍ତା ସିୟା କମ୍ମଜପରିୟାୟୋତି ତଂନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଆହାରପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଆହାରୋ ନ କେୱଲଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଜନକୋପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦସ ଦ୍ୱାଦସ ୱାରେ’’ତି ୱତ୍ୱା କଥଂ ଇମସ୍ସେୱ ଦସ ଦ୍ୱାଦସ ୱାରେ ପୱତ୍ତିଘଟନାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏକଦିୱସଂ ପରିଭୁତ୍ତାହାରୋ’’ତିଆଦି । ଦାରକସ୍ସ ସରୀରଂ ଫରିତ୍ୱାତି ନାଭିମୂଲାନୁଗତାହି ରସହରଣୀହି ଫରିତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞଥା ଜଲାବୁଅନ୍ତରିକେ କାୟେ ମକ୍ଖନାୱସେନ ନ ସମ୍ମାୱିନିୟୋଗୋ ଆହାରସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୀତି ।
ଉପାଦିନ୍ନକୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନକୋତି ଦୁୱିଧେ ଆହାରେ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପାଦିନ୍ନକୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟଆହାରୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଇତରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କମ୍ମଜାହାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟାହାରସମୁଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତେନାହ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ପୱତ୍ତିୟୋ ଘଟେତୀ’’ତି । ଆହାରପଚ୍ଚୟଉତୁନୋପି ଉତୁପଚ୍ଚୟାହାରସ୍ସ ୱିୟ ଦସ ଦ୍ୱାଦସ ୱାରେ ପୱତ୍ତିଘଟନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ନ ଉଦ୍ଧତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସେସାନନ୍ତି କମ୍ମଚିତ୍ତଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ତିସନ୍ତତିରୂପାନଂ । କବଳୀକାରାହାରୋ ହି ଅଞ୍ଞାହାରସମୁଟ୍ଠିତସ୍ସ, ତିସନ୍ତତିରୂପାନଞ୍ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୱସେନ ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତସ୍ସ ଜନକୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋୟେୱ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନିସ୍ସୟଭାୱୋ ପନ ପଟ୍ଠାନନୟେନ ନତ୍ଥି । ଆହାରପଚ୍ଚୟା ପୱତ୍ତମାନାନି ରୂପାନି ଆହାରନିସ୍ସୟାନି ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପରତୋ ଉତୁନୋ ନିସ୍ସୟଜୋତନାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୭୦୪. କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧାୟପି ତେଜୋଧାତୁୟା ରୂପୁପ୍ପାଦନେ ସମତ୍ଥଭାୱତୋ ‘‘ଉତୁ ନାମ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା ତେଜୋଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ଦୁୱିଧୋ ହୋତୀତି ଏସ ଉତୁ ତେଜୋଧାତୁଭାୱାୱିସେସେପି ତିକ୍ଖମନ୍ଦତାୱିସେସେନ ଉଣ୍ହୋ, ସୀତୋତି ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱିଚାରିତମେୱ । ୟଦିପି ଉତୁ ଉପାଦିନ୍ନକେନ ୱିନାପି ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେ ପନ ତେନ ୱିନା ତସ୍ସ ରୂପୁପ୍ପାଦନଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନକଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନୋ ଉତୂ’’ତି । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋୟେୱ ହି ଉତୁ ଉପାଦିନ୍ନକେନ ୱିନା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଉତୁପଚ୍ଚୟଂ ନାମ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ରୂପଂ । ୟଞ୍ହି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ପନ୍ନରସୱିଧଂ ରୂପଂ, ୟଞ୍ଚ ତଦଞ୍ଞତିସନ୍ତତିରୂପଂ, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ସଭାଗୋ ଉତୁଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ୟସ୍ମା ୱିସଭାଗୋ ଉତୁ ହିମାଦି ୱିୟ ପଦୁମାଦୀନଂ ୱିସଦିସରୂପୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ପୁରିମରୂପଂ ୱିନାସେନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ସଭାଗଂ, ୱିସଭାଗଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତୁ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପାନଂ ପୱତ୍ତିୟା ଚ ୱିନାସସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ।
ଦୀଘମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ‘‘ଦସ ଦ୍ୱାଦସ ୱାରେ’’ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଦୀଘମ୍ପି କାଲଂ । ଉତୁ ହି ସଭାଗସନ୍ତତିୱସେନ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ଚିରତରମ୍ପି କାଲଂ ସଦିସାକାରଂ ରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ତାନେତି ଉପାଦିନ୍ନକସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା, ପଗେୱ ଇତରଥା । ତେନାହ ‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନପକ୍ଖେ ଠତ୍ୱାପୀ’’ତି, ମଂସୱିନିମୁତ୍ତକେସଲୋମନଖଚମ୍ମଖିଲତିଲକାଦିୱସେନ ଜୀୱମାନସରୀରେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ମତକଳେୱରାଦିୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗୋପି ଦିଟ୍ଠୋୟେୱ ହୋତି ଇତ୍ତରକାଲତ୍ତା ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ କାଲେନ ରୂପଂ ସମ୍ମସତି ନାମା’’ତି । ନ ହି ନିବ୍ବତ୍ତିମତ୍ତଦସ୍ସନଂ ସମ୍ମସନଂ ନାମ ହୋତି, ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଅଧିକତନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ନିବ୍ବତ୍ତିଗ୍ଗହଣେସୁ ।
ଅରୂପନିବ୍ବତ୍ତିପସ୍ସନାକାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୦୫.ଲୋକିୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ଇତରସ୍ସ ଅୱିସୟତ୍ତା ।
ନିବ୍ବତ୍ତତି ତଂତଂଭୱୱସେନ । ତଦେୱ ଏକୂନୱୀସତିପ୍ପଭେଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥା ଚୁତିୱସେନ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନାତି ଏତ୍ଥାପି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଏକୂନୱୀସତିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ । ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟାତିଆଦିନାପି ପୱତ୍ତିୟେୱ ୱୁତ୍ତା ।
ସୋ ପନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନଂୟେୱ ପୱତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତନାକାରୋତି ସୁଦ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୱତ୍ତେ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ଅସମ୍ଭିନ୍ନତ୍ତାତି ଅୱିନଟ୍ଠତ୍ତା । ‘‘ଅସମ୍ଭିନ୍ନତ୍ତା ଚକ୍ଖୁସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁପସାଦସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଠିତିପ୍ପତ୍ତମେୱା’’ତି ଇମିନା ୟଥା ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ରୂପଂ କସ୍ସଚି ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ଏକଂ ୱା ପଞ୍ଚ, ସତ୍ତ ୱା ଜୱନାନି ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁକଂ ଚିତ୍ତଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଦୁତିୟମୋଘୱାରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚ ଜୱନାନି ସୁତ୍ତମୁଚ୍ଛିତାଦିକାଲେ, ସତ୍ତ ପାକତିକକାଲେ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଜୱନାରମ୍ମଣାନୁରୂପନ୍ତି ‘‘ତିହେତୁକଂ ଚେ ଜୱନଂ, ତିହେତୁକଂ, ଦ୍ୱିହେତୁକଂ ୱା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଇଟ୍ଠଂ ଚେ ଆରମ୍ମଣଂ, ସୋମନସ୍ସସହଗତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ଜୱନସ୍ସ, ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପଂ । ସେସଦ୍ୱାରେସୂତି ସୋତଦ୍ୱାରାଦିସେସଦ୍ୱାରେସୁ ।
ଅନୁକ୍କମେନାତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଧିଗମାନୁକ୍କମେନ ପଞ୍ଞାଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେତି ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ।
ରୂପସତ୍ତକସମ୍ମସନକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୦୬. ରୂପେସୁ ମନସିକାରସତ୍ତକଂ ରୂପସତ୍ତକଂ, ରୂପଧମ୍ମେସୁ ସତ୍ତହାକାରେହି ମନସି କାରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅରୂପସତ୍ତକମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମେହି ଆକାରେହୀତି ଇମେହି ଆଦାନନିକ୍ଖେପନମନସିକାରାଦିପ୍ପକାରେହି, ଇମେହି ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତକୋଟ୍ଠାସେହି । ଆରୋପେତ୍ୱାତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ।
ଆଦାନନିକ୍ଖେପନତୋତି ଭୱସ୍ସ ଗହଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ, ଜାତିତୋ, ମରଣତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଗାମିତୋତି ୱୟସା ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ଅତ୍ଥଗାମିଭାୱତୋ, ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଆହାରତୋତି ଆହାରହେତୁ, ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଆହାରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଲୋହାଦିଭୂମିପାସାଣାଦିଭେଦଂ ୱିୱିଧୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଂ କମ୍ମାନପେକ୍ଖଂ ସଭାୱସିଦ୍ଧଂ ରୂପଂ ଧମ୍ମତାରୂପଂ । ସତ୍ତାତି ସତ୍ତଧା ସତ୍ତହାକାରେହି । ୱିପସ୍ସତୀତି ତଂ ତଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସତି ସମ୍ମସତି ।
‘‘ଭାରାଦାନଂ ଦୁଖଂ ଲୋକେ’’ତି ୱଚନତୋ ଖନ୍ଧଭାରସ୍ସ ଆଦିତୋ ଗହଣନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଆଦାନନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ସବ୍ବେୱ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସନ୍ତି, ଭୂତା ଲୋକେ ସମୁସ୍ସୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୦; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ପନ ୱଚନତୋ ଖନ୍ଧଭାରନିକ୍ଖେପୋତି କତ୍ୱା ‘‘ନିକ୍ଖେପନନ୍ତି ଚୁତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ ଚିରଂ ଜୀୱତି, ସୋ ୱସ୍ସସତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୪୫-୧୪୬; ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୪) ୱଚନତୋ ତତୋ ଊନାଧିକଭାୱୋ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଂ ୱସ୍ସସତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରାତି ଏତସ୍ମିଂ ଆଦାନନିକ୍ଖେପନ୍ତରେ ପୱତ୍ତା ସବ୍ବେ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପପ୍ପଭେଦା ସଙ୍ଖାରା । ରୂପଧମ୍ମେସୁ ହି ଇଦଂ ସମ୍ମସନୱିଧାନନ୍ତି । ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଗହିତମତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ହଦୟେ ପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦୱୟୱତ୍ତିତୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ, ନିରୁଜ୍ଝନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ, ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୱତୋ ହୁତ୍ୱା ୱୟୂପଗମନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପରିଣାମତୋତି ସନ୍ତାନସ୍ସ ପୁରିମୁତ୍ତରୱିସଦିସଭାୱତୋତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ୱସ୍ସସତପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ରୂପେ ଇଦଂ ସମ୍ମସନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ଜରାମରଣେନ ୱିପରିଣାମେତବ୍ବତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସତିପି ଧମ୍ମଭେଦେ ଅୱତ୍ଥାଭେଦୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ନ ହି ଉପ୍ପାଦାୱତ୍ଥା ଏୱ ଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥାତି ୟୁତ୍ତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜରାୟ ଚେୱ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ପରିଣାମପକତିତାୟା’’ତି । ସଭାୱୱିଗମୋ ଏୱ ୱା ଏତ୍ଥ ୱିପରିଣାମୋ । ଖଣିକତା ତାୱକାଲିକତା। ନିଚ୍ଚସଭାୱାଭାୱୋ ଏୱ ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପୋ। ଅନିଚ୍ଚଧମ୍ମା ହି ତେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଜାନନ୍ତାନଂ ନିଚ୍ଚତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି ନାମ । ୟତୋ ନ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ, ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୟଦୱତ୍ଥା ସଙ୍ଖାରା, ନ ତଦୱତ୍ଥା ଠିତିକ୍ଖଣେତି ଅୱତ୍ଥନ୍ତରପ୍ପତ୍ତିୟା ଞାୟତି ତେସଂ କିଲମନାକାରୋତି ଆହ ‘‘ଠିତିୟଂ ଜରାୟ କିଲମନ୍ତୀ’’ତି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପାକଟଜରାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟେ ପନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଠିତିଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋ ନାମ ଦୁରତିକ୍କମୋ ଜରାନନ୍ତରଂ ଭଙ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ଜରଂ ପତ୍ୱା ଅୱସ୍ସଂ ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗୱସେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରନ୍ତରବାଧତା, ତତୋ ଚ ନେସଂ ଦୁସ୍ସହତାୟ ଦୁକ୍ଖମତା, ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖତାନଂ, ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନତାୟ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତା, ତସ୍ମା । ଅଭିଣ୍ହ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖାତି ୟୋଜନା ।
‘‘ସୁଖପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଠିତିଂ ମା ପାପୁଣନ୍ତୁ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ଇମିନା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିତା ୱୁତ୍ତା । ଠାନପ୍ପତ୍ତା ମା ଜୀରନ୍ତୂତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଅତ୍ଥତୋ ଠିତି ଏୱ ଜରାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଜରାୱସେନ ପନ ୟୋ କିଲମଥୋ, ସୋ ଇଧ ଜରାଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମା ଭିଜ୍ଜନ୍ତୂତି ନିଚ୍ଚତଂ ଆସୀସତି । କସ୍ସଚି ଧମ୍ମିସ୍ସରସ୍ସାପି ଭଗୱତୋ ୱସୱତ୍ତିଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ନ ହି ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞଥତ୍ତଂ କେନଚି କାତୁଂ ସକ୍କା । ଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତମେୱ ହି ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋ । ସୁଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ତେନ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ୱସୱତ୍ତନାକାରେନ । ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତକାରଣପରାମସନଂ । ସୁଞ୍ଞତୋତି ନିୱାସୀକାରକୱେଦକଅଧିଟ୍ଠାୟକୱିରହେନ ତତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ, ନ ନିସ୍ସଭାୱତୋତି ଏକଚ୍ଚପରିକପ୍ପିତସଭାୱସୁଞ୍ଞତୋ । ଅସ୍ସାମିକତୋତି ସାମିଭୂତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ । ଏତେନ ଅନତ୍ତନିୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୱସୱତ୍ତିତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱସୱତ୍ତିଭାୱାଭାୱତୋ । ଅତ୍ତପଟିକ୍ଖେପତୋତି ପରପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଟିକ୍ଖିପନତୋ । ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ’’ତିଆଦିନା ହି ଧମ୍ମାନଂ ବାହିରକପରିକପ୍ପିତଅତ୍ତୱିରହୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇମିନା ପନ ଅତଂସଭାୱତୋ ଅତ୍ତା ନ ହୋତୀତି ।
୭୦୭. ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଉପ୍ପାଦୱୟୱତ୍ତିତୋ’’ତିଆଦିନା ଚତୂହି କାରଣେହି ଅନିଚ୍ଚା, ‘‘ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନତୋ’’ତିଆଦିନା ଚତୂହି କାରଣେହି ଦୁକ୍ଖା, ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ’’ତିଆଦିନା ଚତୂହି କାରଣେହି ଅନତ୍ତାତି ରୂପଧମ୍ମେ ନିରୁଳ୍ହଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ଅସଲ୍ଲକ୍ଖିତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତୋ ତଂ ତତ୍ଥ ଆରୋପେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ପନାନେନ ଆଦାନନିକ୍ଖେପନୱସେନ ସମ୍ମସିତତ୍ତା ଆହ ‘‘ରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଗ୍ଗହଣପୁବ୍ବକଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଗ୍ଗହଣଂ, ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଗ୍ଗହଣପୁବ୍ବକଂ ୱା ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଗ୍ଗହଣଂ । ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପଭେଦେନ ଦସ୍ସିୟମାନଂ ୟଥୋଳାରିକତୋ ଦୀପେତବ୍ବନ୍ତି ତଂ ୱସ୍ସସତପରିଚ୍ଛେଦେନ ପଠମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୱସ୍ସସତଂ ଠିତସ୍ସ ‘‘ଦସ ୱା ୱୀସତି ୱା’’ତିଆଦିନା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ୟାୱଉଦ୍ଧରଣାଦିକୋଟ୍ଠାସୱସେନ ରୂପସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନଂ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ସମ୍ମସନନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତମେୱ ୱସ୍ସସତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୟୱସେନ ରୂପସ୍ସ ସମ୍ମସନୱିଧି ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଓଳାରିକୱସେନେୱାୟଂ ଆଦିତୋ ରୂପଭେଦୋ ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ନ ୱସ୍ସସତଂ ସମକୋଟ୍ଠାସୱସେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ମଜ୍ଝିମାୱତ୍ଥାୟ ୱା ତଥାରୂପତ୍ତା ମଜ୍ଝିମୱୟେ ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ।
୭୦୮. ମନ୍ଦତାବାହୁଲ୍ଲେନ ପୱତ୍ତଂ ୱସ୍ସାନଂ ଦସକଂ ମନ୍ଦଦସକଂ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।
ତଦାତି ପଠମେ ୱସ୍ସଦସକେ । ସୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଚପଲୋତି ଅନୱଟ୍ଠିତକିରିୟତାୟ ତରଲୋ । ତେନ ମୋମୂହଭାୱତୋ ୱିସେସେତି । ନ ହେସ ନୱମଦସକେ ୱିୟ ମୋମୂହଭାୱେନ ମନ୍ଦୋ, ଅଥ ଖୋ ଚପଲତାୟାତି । ତେନାହ ‘‘କୁମାରକୋ’’ତି । ତତିୟେ ଦସକେ ମଂସପାରିପୂରିୟା ୟଥାରହଂ ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ୱିପ୍ପସୀଦତୀତି ଆହ ‘‘ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି । ଚତୁତ୍ଥେ ଦସକେ ଅଟ୍ଠୀନଂ, ନ୍ହାରୂନଞ୍ଚ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ବଲଞ୍ଚ ଥାମୋ ଚ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣାତି। ପଞ୍ଚମେ ଦସକେ ୟୋବ୍ବନମଦସ୍ସ ଦୂରୀଭାୱେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କିଲେସତନୁତାୟ ପଞ୍ଞା ୟଥାରହଂ ସୁୱିସଦା ହୋତି । ଖିଡ୍ଡାୟ ରତି ଖିଡ୍ଡାରତି। କପଲ୍ଲିକାଦିନିସ୍ସୟୱିସେସେନ ପଦୀପସ୍ସ ସୁଦ୍ଧତାଦି ୱିୟ ନିସ୍ସୟୱିସେସେନ ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠଦସକେସୁ ପଞ୍ଞାୟ ବୁଦ୍ଧିହାନିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁରତୋ ପବ୍ଭାରୋ ହୋତି କଟିସନ୍ଧିଗୀୱାସନ୍ଧୀନଂ ୱସେନ ରସ୍ସସ୍ସାପି, ପଗେୱ ଦୀଘସ୍ସ । ପବ୍ଭାରୋତି ଚ ଗରୁଭାୱେନ ପଲମ୍ବକୋ । ମୋମୂହୋ ହୋତି ସତିପଞ୍ଞାୱିପ୍ପୱାସତୋ । ସୟନବହୁଲୋୱ ହୋତି ଠାନାଦିୱସେନ ସରୀରଭାରଂ ୱହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ।
୭୦୯.ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସ୍ସାନନ୍ତି ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁୱସ୍ସିକୋପି ହି ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ହୋତୀତି । ଦ୍ୱିସତଂ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଏକେକଅୟନୱସେନାତିପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱସ୍ସାନେ ପୱତ୍ତରୂପନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ତଂ ପନ ୱସ୍ସାନଂ ଦ୍ୱିଧା ସମତ୍ତଂ, ନ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଚତୁମାସନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେମାସ’’ନ୍ତି । ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ସୋ ପନ ୱସ୍ସାନୋ ଉତୁ ସାୱଣପୋଟ୍ଠପାଦମାସା, ଅସ୍ସୟୁଜକତ୍ତିକମାସା ସରଦୋ, ମିଗସିରଫୁସ୍ସମାସା ହେମନ୍ତୋ, ମାଘଫଗ୍ଗୁନମାସା ସିସିରୋ, ଚିତ୍ତୱେସାଖମାସା ୱସନ୍ତୋ, ଜେଟ୍ଠାସଳ୍ହମାସା ଗିମ୍ହୋ ଉତୂତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱାତି ଦସଦସନାଟିକାୱସେନ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ।
୭୧୦. ଅଭିମୁଖଂ ପୁରତୋ କମନଂ ଅଭିକ୍କମୋ। ପଟିନିୱତ୍ତନୱସେନ କମନଂ ପଟିକ୍କମୋ। ଆମୁଖଂ ଲୋକନଂ ଆଲୋକନଂ। ୱିୱିଧଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଲୋକନଂ ୱିଲୋକନଂ। ହତ୍ଥପାଦାନଂ ସଙ୍କୁଚନଂ ସମିଞ୍ଜନଂ। ଆୟମନଂ ପସାରଣଂ।
ପାଦୁଦ୍ଧରଣକାଲେତି ଦୁତିୟପାଦୁଦ୍ଧରଣକାଲେ । ପାଦସ୍ସାତି ଉଦ୍ଧଟପାଦସ୍ସ । ଓମତ୍ତାତି ସତ୍ତିତୋ ହୀନପ୍ପମାଣା । ତେନାହ ‘‘ମନ୍ଦା’’ତି । ଇତରାତି ତେଜୋୱାୟୋଧାତୁୟୋ । ୟଥା ପାଦସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣଂ ସିଜ୍ଝତି, ତଥା ପୱତ୍ତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୁ ଏକଂସତୋ ତେଜୋୱାୟୋଧାତୂନଂ ଅଧିମତ୍ତତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ସଲ୍ଲହୁକସଭାୱତାୟ ତାସଂ । ତତୋ ଏୱ ଚ ଇତରାସଂ ଓମତ୍ତତା ଗରୁସଭାୱତ୍ତା । ତଂସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ପନ ସେସଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ତଗ୍ଗତିକମେୱ ହୋତି । କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିପୱତ୍ତିୟଂ ୱାୟୋପଥୱୀଅଧିମତ୍ତତା ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୁରତୋ ହରଣେ, ପଚ୍ଛତୋ ହରଣେ ଚ ଉଦ୍ଧରଣେ ୱିୟ ସଲ୍ଲହୁକସଭାୱରୂପପ୍ପୱତ୍ତୀତି ତାସଂୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ଅଧିମତ୍ତତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ତଥା ଅତିହରଣୱୀତିହରଣେସୂ’’ତି । ୟଥା ଉଦ୍ଧରଣାଦୀସୁ ସଲ୍ଲହୁକସଭାୱତ୍ତା ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ କିଚ୍ଚଂ ଅଧିକଂ ହୋତି, ଇତରାସଂ ହୀନଂ, ଏୱଂ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନାଦୀସୁ ତୀସୁ ଗରୁସଭାୱତ୍ତା ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କିଚ୍ଚଂ ଅଧିକଂ ହୋତି, ଇତରାସଂ ହୀନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ’’ତିଆଦି ।
ତଦୁପାଦାୟରୂପାନୀତି ତା ଧାତୁୟୋ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଉପାଦାରୂପାନି । ଏତ୍ଥେୱାତି ଉଦ୍ଧରଣେୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ଅତିହରଣଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା’’ତି । ଇତୀତି ଏୱଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଧରଣାଦିକୋଟ୍ଠାସେ । ପବ୍ବଂପବ୍ବନ୍ତିଆଦି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ କୋଟ୍ଠାସନ୍ତରସଙ୍କରାଭାୱଦସ୍ସନଂ । ତଟତଟାୟନ୍ତାତି ତଟତଟାୟନ୍ତି ୱିୟ, ତେନ ନେସଂ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣସ୍ସ ଇତ୍ତରତଂ ଦସ୍ସେତି ।
୭୧୧.ଅସ୍ସାତି ସମ୍ମସନସ୍ସ । ଦାରୁତିଣୁକ୍କାଦୀସୂତି ଦାରୁଉକ୍କାତିଣୁକ୍କାଦୀସୁ । ‘‘କିଂ ଅନ୍ଧବାଲ ଏକଘନଂ ସତତଂ ସବ୍ବଦାଭାୱିଂ ଏକନ୍ତି ମଞ୍ଞସୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘କିମେତ୍ଥ ମନାପ’’ନ୍ତି । ଇଦମ୍ପୀତି ୟଦିଦଂ ତେଲୱଟ୍ଟିକ୍ଖୟେନ ପଦୀପସ୍ସ ଅପଞ୍ଞାୟନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମ୍ପି । ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେତି ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ମିତଂ ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତି ଅଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣେ ପଦେସେତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତୁନୋ ଅୱୟୱଲେସଭୂତଂ ପରମସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଅଂସୁଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଂସୁଂ ପନ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି ।
ତତ୍ଥାତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ । ତତ୍ଥ କାମଂ ଉପମେୟ୍ୟେ ୱିୟ ଉପମାୟଂ ପାକଟୋ କାଲଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ଏକକୋଟ୍ଠାସଗତଂ ପନ କୋଟ୍ଠାସନ୍ତରଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ଏତ୍ତାୱତା ଉପମାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉପମାୟମ୍ପି ୱା ତାୱ ୟାୱାତି କାଲସ୍ସ ଭେଦମତ୍ତା ଲବ୍ଭତେୱାତି ତସ୍ସା ଗହଣେ କାଲଭେଦୱସେନାପି ଉପମା ୟୋଜେତବ୍ବା ।
୭୧୨. ପୁବ୍ବେ ଆଦାନନିକ୍ଖେପାଦିୱସେନ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପଂ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ, ଇଦାନି ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଦେୱ ରୂପଂ ୱିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ୱିଭଜିତ୍ୱା । ‘‘ୱିସଙ୍ଘରିତ୍ୱା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ଆହାରମୟନ୍ତି ଆହାରେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ଝତ୍ତନ୍ତି ମିଲାତଂ । କିଲନ୍ତନ୍ତି ଖିନ୍ନଂ । ଧାତନ୍ତି ତିତ୍ତଂ । ପୀଣିତନ୍ତି ମଂସୂପଚୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ପୀଣିତଂ । ତତୋ ଏୱ ମୁଦୁ । ସିନିଦ୍ଧନ୍ତି ସିନିଦ୍ଧଚ୍ଛୱିତାୟ ସଣ୍ହଂ । ତତୋ ଏୱ ଫସ୍ସୱନ୍ତଂ।
୭୧୩.ଉଣ୍ହକାଲେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ରୂପନ୍ତି ଉଣ୍ହସନ୍ତାପେନ ସନ୍ତତ୍ତଂ ରୂପଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୀତଉତୁନାତି ସପ୍ପାୟେନ ସୀତଉତୁନା ।
୭୧୪.ଆୟତନଦ୍ୱାରୱସେନାତି ଆୟତନସଙ୍ଖାତଦ୍ୱାରୱସେନ । କମ୍ମଦ୍ୱାରନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଆୟତନଗ୍ଗହଣଂ । କାୟଦ୍ୱାରେତି ପସାଦକାୟଦ୍ୱାରେ । ମନୋଦ୍ୱାରଂ ନାମ ସାୱଜ୍ଜନଂ ଭୱଙ୍ଗଂ । ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ସନ୍ଧାୟ ନିସ୍ସିତୱୋହାରେନ ‘‘ମନୋଦ୍ୱାରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ ମନୋଦ୍ୱାରୁପ୍ପତ୍ତି ।
୭୧୫.ସୋମନସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସିତୱସେନାତି ସୋମନସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସିତପୁଗ୍ଗଲୱସେନ, ସୋମନସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସିତକାଲୱସେନ ୱା ।
ଅୟମତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅତିଇତ୍ତରଖଣତାସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ।
ଜୀୱିତନ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ସୁଖଦୁକ୍ଖାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା । ଉପେକ୍ଖାପି ହି ସୁଖଦୁକ୍ଖାସୁ ଏୱ ଅନ୍ତୋଗଧା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ଅତ୍ତଭାୱୋତି ଜୀୱିତୱେଦନାୱିଞ୍ଞାଣାନି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ସଞ୍ଞାତି କେଚି । କେୱଲାତି ଅତ୍ତନା ନିଚ୍ଚଭାୱେନ ୱା ଅୱୋମିସ୍ସା । ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତାତି ଏକେକେନ ଚିତ୍ତେନ ସହିତା । ଲହୁସୋ ୱତ୍ତତେ ଖଣୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତାୟ ଲହୁକୋ ଅତିଇତ୍ତରୋ ଜୀୱିତାଦୀନଂ ଖଣୋ ୱତ୍ତତି ।
ଚୁଲ୍ଲାସୀତିସହସ୍ସାନି କପ୍ପନ୍ତି ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସପରିମାଣଂ କପ୍ପଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । କପ୍ପନ୍ତି ଚ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ଏକୱଚନଂ । ମରୂତି ଦେୱା । ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ସମୋହିତାତି ଏୱଂ ଚିରଜୀୱିନୋପି ତେ ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ସହିତା ହୁତ୍ୱା ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତେସମ୍ପି ସନ୍ତାନେ ଜୀୱିତାଦୀନି ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ସହ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏକେନ ଚିତ୍ତେନ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ତେନେୱ ସହ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ୟାୱ ଦୁତିୟା ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ।
ୟେ ନିରୁଦ୍ଧା ମରନ୍ତସ୍ସାତି ଚୱନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଦ୍ଧାତି ୱତ୍ତବ୍ବା ୟେ ଖନ୍ଧା । ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ୱା ଇଧାତି ୟେ ୱା ଇଧ ପୱତ୍ତିୟଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତସ୍ସ ଧରନ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧା । ସବ୍ବେପି ସଦିସା ତେ ସବ୍ବେପି ଏକସଦିସା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧାନାଭାୱେନ ୱିଗତା । ୟଥା ହି ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧା ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେପି ଖନ୍ଧା । ତସ୍ମା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅନନ୍ତରା ଚ ୟେ ଭଗ୍ଗାତି ୟେ ସଙ୍ଖାରା ଅନନ୍ତରମେୱ ଭଗ୍ଗା ନିରୁଦ୍ଧା । ୟେ ଚ ଭଗ୍ଗା ଅନାଗତେତି ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାରା ଅନାଗତେ ଭଗ୍ଗା ଭଞ୍ଜନସୀଲା ଭିଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି । ତଦନ୍ତରା ନିରୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ତେସଂ ଅତୀତାନାଗତାନଂ ଅନ୍ତରା ୱେମଜ୍ଝେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗ୍ଗାନଂ । ୱେସମଂ ନତ୍ଥି ଲକ୍ଖଣେତି ତେସଂ ତିୱିଧାନମ୍ପି ଭଙ୍ଗଲକ୍ଖଣନିମିତ୍ତଂ ୱିସମତା ୱିସଦିସତା ନତ୍ଥି ।
ଅନିବ୍ବତ୍ତେନନ ଜାତୋତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେନ ଚିତ୍ତେନ ଜାତୋ ନ ହୋତି, ଅଜାତୋ ନାମ ହୋତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୱତ୍ତମାନେନ ଚିତ୍ତେନ ଜୀୱତି ଜୀୱମାନୋ ନାମ ହୋତି । ଚିତ୍ତଭଙ୍ଗା ମତୋ ଲୋକୋତି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବସ୍ସପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୟଂ ଲୋକୋ ପରମତ୍ଥତୋ ମତୋ ନାମ ହୋତି ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପଞ୍ଞତ୍ତି ପରମତ୍ଥିୟା ୟାୟଂ ତଂ ତଂ ସନ୍ତଂ ସନିସ୍ସୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଜୀୱତି, ଫୁସ୍ସୋ ଜୀୱତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱଚନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱିସୟଭୂତା ସନ୍ତାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ସା ଏତ୍ଥ ପରମତ୍ଥିୟା ପରମତ୍ଥଭୂତା । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ‘‘ନାମଗୋତ୍ତଂ ନ ଜୀରତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୬) ।
ଅନିଧାନଗତା ଭଗ୍ଗାତି ୟେ ଭଗ୍ଗା, ନ ତେ କତ୍ଥଚି ନିଧାନଂ ଗତା, ଅଥ ଖୋ ଅଭାୱମେୱ ଗତା । ପୁଞ୍ଜୋ ନତ୍ଥି ଅନାଗତେ ୟତୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ ୱତ୍ତମାନଭାୱଂ । ନିବ୍ବତ୍ତା ୟେପୀତି ୟେ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ତେପି ଆରଗ୍ଗେ ସାସପୂପମା ତିଟ୍ଠନ୍ତି। ୟଥା ନାମ ସୂଚିୟଂ ଠିତାୟଂ ସାସପୋ ଖିତ୍ତୋ ତସ୍ସା ସିଖଂ ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତୋ ୱିଗଚ୍ଛତି ନ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ତେସଂ ଅୱଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ।
ଭଙ୍ଗୋନେସଂ ପୁରକ୍ଖତୋତି ତେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଭଙ୍ଗୋ ନାମ ପୁରତୋ ଏୱ କତୋ, ଏକଂସଭାୱୀ ନ ଅପସକ୍କତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରାଣେହୀତି ପୁରିମକେହି ଅତୀତେହି ।
ଅଦସ୍ସନତୋତି ଅପସ୍ସିତବ୍ବତୋ । ଆୟନ୍ତୀତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନାପି କୁତୋଚି ରାସିତୋ ଆଗମନାଭାୱମେୱାହ । ଭଗ୍ଗା ଗଚ୍ଛନ୍ତୁଦସ୍ସନନ୍ତି ଭଗ୍ଗାପି କତ୍ଥଚି ଉପଗମନାଭାୱତୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଅଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମାହ ‘‘ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦୋ…ପେ॰… ୱୟନ୍ତି ଚା’’ତି ।
୭୧୬.‘‘ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରୂପ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସୟମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଧମ୍ମତାୟ ‘‘ଧମ୍ମତାରୂପ’’ନ୍ତି ଅନ୍ୱତ୍ଥନାମତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୟଲୋହାଦୀସୁ ଅୟୋ ନାମ କାଳଲୋହଂ । ଲୋହଂ ନାମ ଜାତିଲୋହଂ ୱିଜାତିଲୋହଂ କିତ୍ତିମଲୋହଂ ପିସାଚଲୋହନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ତତ୍ଥ ଅୟୋ ରଜତଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ତିପୁ ସୀସଂ ତମ୍ବଲୋହଂ ୱେକନ୍ତକଲୋହନ୍ତି ଇମାନି ସତ୍ତ ଜାତିଲୋହାନି। ନାଗନାସିକଲୋହଂ ୱିଜାତିଲୋହଂ। କଂସଲୋହଂ ୱଟ୍ଟଲୋହଂ ହାରକୂଟନ୍ତି ତୀଣି କିତ୍ତିମଲୋହାନି। ମୋରକ୍ଖକାଦି ପିସାଚଲୋହଂ। ତତ୍ଥ ତମ୍ବଲୋହଂ ୱେକନ୍ତକନ୍ତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ଜାତିଲୋହେହି ସଦ୍ଧିଂ ସେସଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଇଧ ‘‘ଲୋହ’’ନ୍ତି ଗହିତନ୍ତି । ତିପୂତି ସେତତିପୁ । ସୀସନ୍ତି କାଳତିପୁ । ସୁୱଣ୍ଣଂ ଆକରୁପ୍ପନ୍ନରସୱିଦ୍ଧାଦିଭେଦଂ । ମୁତ୍ତା ସାମୁଦ୍ଦିକମୁତ୍ତାଦି । ମଣୀତି ୱେଳୁରିୟଲୋହିତଙ୍ଗମସାରଗଲ୍ଲାନି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ ସବ୍ବୋ ମଣିୱିସେସୋ । ୱେଳୁରିୟୋ ୱଂସୱଣ୍ଣମଣି । ସଙ୍ଖୋ ସାମୁଦ୍ଦିକସଙ୍ଖୋ । ସିଲାତି କାଳସିଲାପଣ୍ଡୁସିଲାଦିଭେଦା ସବ୍ବାପି ରତନସମ୍ମତସିଲା । ପୱାଳଂ ନାମ ୱଟ୍ଟୁମଂ ୱିଦ୍ଧମଂ । ଲୋହିତଙ୍ଗଂ ରତ୍ତମଣି । ମସାରଗଲ୍ଲଂ କବରମଣି । ଭୂମିଆଦୟୋ ପାକଟାୱ । ତଦସ୍ସାତି ତଂ ଧମ୍ମତାରୂପଂ ଅସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ।
ତରୁଣପଲ୍ଲୱୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅମ୍ବାଦୀନଂ ତରୁଣପଲ୍ଲୱେନ ସମାନୱଣ୍ଣଂ । ସଭାଗରୂପସନ୍ତତିନ୍ତି ୱଣ୍ଣାଦିନା ସମାନଭାଗଂ ରୂପସନ୍ତାନଂ । ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧାପୟମାନନ୍ତି ହେତୁଫଲପରମ୍ପରାୟ ସମ୍ବନ୍ଧନୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।
ସୋତି ୟୋଗୀ । ତନ୍ତି ଅସୋକରୁକ୍ଖପଣ୍ଣଂ । ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହେତ୍ୱା । ଇମିନା ନୟେନାତି ଇମିନା ଅସୋକପଣ୍ଣେ ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ସବ୍ବମ୍ପି ଅୟଲୋହାଦିଭେଦଂ ଧମ୍ମତାରୂପଂ। ତମ୍ପି ହି ସୀତକାଲେ ସୀତଲଂ, ଉଣ୍ହକାଲେ ସୂରିୟସନ୍ତାପେନ ଉଣ୍ହତରଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସୀତଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ ରୂପଂ ଉଣ୍ହଂ ଉଣ୍ହଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ ରୂପଂ ସୀତଂ ନ ପାପୁଣାତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ତଟତଟାୟନ୍ତଂ ଭିଜ୍ଜତୀତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଅରୂପସତ୍ତକସମ୍ମସନକଥାୱଣ୍ଣନା
ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମା ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସାଧାରଣା ସୁପାକଟା, ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଚ, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଲାପତୋତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମା’’ତି ଆହ । ୟେ ଇମେ ସମ୍ମସନେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ୱିନଟ୍ଠାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ସମ୍ମସନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ । ସମ୍ମସନ୍ତୋତି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତୋ । ତଂ ୟୁତ୍ତତରନ୍ତି ତଂ ଅରିୟୱଂସକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତତରଂ ଆସନ୍ନଭାୱେନ ୱିଭୂତତରଂ ରୂପସତ୍ତକେ ସମ୍ମସନଂ ସହ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମସନସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅପିଚ ରୂପସତ୍ତକେ ସମ୍ମସନସ୍ସ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ସାତିସୟଂ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ତବ୍ବିସୟଂ ଅରୂପସମ୍ମସନଂ ସାତିସୟଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧାୟ ସମ୍ପୱତ୍ତତୀତି ତଂ ୟୁତ୍ତତରଂ, ନ ପନ ଅପୁବ୍ବକେସାଦିସମ୍ମସନଂ କତ୍ୱା ତବ୍ବିସୟଂ ପୱତ୍ତିତଂ । ତଥା ସତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନୱଂ ନୱଂ ଏୱ ସିୟା, ପୁବ୍ବେ ଗହିତଂ ସମ୍ମସନୱିସୟଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସମ୍ମସନୱିସୟସ୍ସ ଗଣ୍ହନତୋ । ସେସାନିପୀତି ୟମକତୋ ସମ୍ମସନାଦୀନିପି । ତେନେୱାତି ଅରିୟୱଂସକଥାନୟେନେୱ ।
୭୧୮.ତମ୍ପି ଚିତ୍ତନ୍ତି ଆଦାନନିକ୍ଖେପତୋ ସମ୍ମସନୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମ୍ପି । ଚିତ୍ତସୀସେନ ହି ନିଦ୍ଦେସୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ୟମକତୋ ସମ୍ମସତି ନାମ ନାମରୂପଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ୟୁଗଳୱସେନ ସମ୍ମସନସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ । ଅୟଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ରୂପସତ୍ତକୱସେନ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଠିତୋପି ଇଦାନି ଆଦାନନିକ୍ଖେପାଦିୱସେନ ସମ୍ମସିତ୍ୱାୱ ତଂ ସମ୍ମସତି । ଖଣିକତୋ ସମ୍ମସନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୭୧୯.ଏତମ୍ପୀତି ଏତଂ ଚତୁତ୍ଥସମ୍ମସନଚିତ୍ତମ୍ପି । ପଠମଚିତ୍ତନ୍ତି ଆଦାନନିକ୍ଖେପାଦିୱସେନ ରୂପଂ ସମ୍ମସିତଚିତ୍ତଂ, ୟଂ ରୂପପରିଗ୍ଗାହକଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସମ୍ମସିତସମ୍ମସିତଚିତ୍ତସମ୍ମସନେନ ତେସଂ ଖଣିକଭାୱସ୍ସ ୱିଭାୱନତୋ ଇଦଂ ସମ୍ମସନଂ ‘‘ଖଣିକତୋ ସମ୍ମସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୭୨୦. ଇଦମେୱ ଚ ସମ୍ମସନଂ ଦିଗୁଣିତଂ ଅନେକସମ୍ମସନପଟିପାଟିସମ୍ଭୱତୋ ‘‘ପଟିପାଟିତୋ ସମ୍ମସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟାତି ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ । ତଥା ସତି ପଟିପାଟିସମ୍ମସନପସୁତା ଏୱ ଭାୱନା ସିୟା, ନ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନୁପକାରୀ, ନ ଚାୟଂ ସମାପତ୍ତିଚାରୋ । ୟସ୍ମା ଚ ତତ୍ତକେନ ରୂପଧମ୍ମେସୁ, ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣାନି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭୂତାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱ ଦସମଚିତ୍ତସମ୍ମସନା…ପେ॰… ଠପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ଚ ନ ଏକାଦସମଂ ଦ୍ୱାଦସମେନ ସମ୍ମସିତବ୍ବନ୍ତି ପଟିପାଟିତୋ ସମ୍ମସନସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନପରଂ, ନ ତତୋ ସମ୍ମସନତୋ ଓରମନଦସ୍ସନପରଂ, ତସ୍ମା ପୁନପି ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟାୱ ଦସମଚିତ୍ତସମ୍ମସନା ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜତେୱ । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅରିୟୱଂସକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୭୨୧.ୱିସୁଂ ସମ୍ମସନନୟୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅନିଚ୍ଚାଦିମନସିକାରୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱିପସ୍ସନାମନସିକାରୋ ନତ୍ଥି । ୱିପସ୍ସନାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିଆଦିୱିକ୍ଖମ୍ଭନା ଇଧ ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନାଦୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତା । ୱିପସ୍ସନାୟ ଏୱ ହି ପୱତ୍ତିୱିସେସେନ ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନାଦୟୋ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତସଞ୍ଞାତି ସତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସଞ୍ଞା । ଦୁବ୍ବଲାୟ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା ସହଗତସଞ୍ଞାତିପି ୱଦନ୍ତି । ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଉଗ୍ଘାଟିତଚିତ୍ତେନାତି ସତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଉପ୍ପଜ୍ଜନକା ଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସା ତଦଭାୱେନ ହୋନ୍ତୀତି । ମାନୋ ନାମ ୟୋ ଦିଟ୍ଠୂପନିସ୍ସୟୋ ଅପାୟଗମନୀୟୋ, ସୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାୟ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୋ ଏୱ ହୋତି, ଦିଟ୍ଠିୟା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟିତ…ପେ॰… ମାନୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ମାନୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିୟମାନୋ ତଣ୍ହାୟ ପୱତ୍ତିଂ ନିୱାରେତି, ଅଭିମତୱିସୟେସୁ ଏୱ ତଣ୍ହାୟ ପୱତ୍ତନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାନସମୁଗ୍ଘାଟିତ…ପେ॰… ତଣ୍ହା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତଣ୍ହାତି ଇଧ ସୁଖୁମା ନିକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାୟ…ପେ॰… ପରିୟାଦିନ୍ନା ନାମ ହୋତୀ’’ତି ।
ଅୟଂ ନୟୋତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସମ୍ମସନୱିଧି ।
ମମ ୱିପସ୍ସନାତି ଇମସ୍ସାପି ଅତ୍ତନିୟସଞ୍ଞିତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ସାମିଭୂତୋ ଅତ୍ତା ପରାମସୀୟତୀତି ଦିଟ୍ଠିଗାହତାତି ତଥା ‘‘ଗଣ୍ହତୋ ହି ଦିଟ୍ଠିସମୁଗ୍ଘାଟନଂ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଞ୍ଚାୟଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିକଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିସମଧିଗମେନ ୱିସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିକୋ, ମଗ୍ଗେନ ପନ ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତତ୍ତା ଅନୋଳାରିକାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସୁଟ୍ଠୂତି ସମ୍ମା । ମନାପନ୍ତି ଚ କିରିୟାୱିସେସନଂ, ମନୱଡ୍ଢନାକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟେନାପି ୱିପସ୍ସନାୱିସୟଂ ଅଧିମାନମାହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାନସମୁଗ୍ଘାଟୋ ନାମ ନ ହୋତୀ’’ତି ।
ୱିପସ୍ସିତୁଂ ସକ୍କୋମୀତି ତତ୍ଥ ସମତ୍ଥତାପଦେସେନ ଗୁଣୱିସେସୟୋଗତୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତା ଦସ୍ସୀୟତି, ଚିତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସିତୁଂ ସକ୍କୋମି । ତସ୍ମା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱ କାଲଂ ୱୀତିନାମେସ୍ସାମୀତି ୱିପସ୍ସନଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଜନା ।
ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିସମୁଗ୍ଘାଟନଂ ନାମେତ୍ଥ ୱିସେସତୋ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ସଚେ ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱିଧିଂ ୱତ୍ୱା ୟସ୍ମା ପନ ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତେନ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚତୋପି ଦୁକ୍ଖତୋପି ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ଏୱ ତଦୁପବ୍ରୂହନତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟସ୍ମା ମାନସମୁଗ୍ଘାଟନଂ ନାମ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ହୋତି । ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନକେ ସଙ୍ଖାରେ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ କୁତୋ ମାନସ୍ସ ଅୱସରୋ । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବା ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାଟାୟାତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟସ୍ମା ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନଂ ନାମ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ହୋତି । ନ ହି ସଭାୱତୋ, ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖଭୂତେ ସଙ୍ଖାରେ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଈସକମ୍ପି ଅଭିରତୋ ହୋତି । ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ହି ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସେସଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିପାଟିତୋ ସମ୍ମସନଂ ପସୁତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ୟଦା ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ତିକ୍ଖା ସୂରା ୱିସଦା ପୱତ୍ତତି, ଇତରା ଦ୍ୱେପି ତଦନୁଗତିକା, ତଦାନେନ ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନଂ କତଂ ହୋତି । ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିମୂଲିକା ହି ସବ୍ବା ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ଚ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁପଟିପକ୍ଖା ।
ୟଦା ପନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ତିକ୍ଖା ସୂରା ୱିସଦା ପୱତ୍ତତି, ଇତରା ଦ୍ୱେପି ତଦନୁଗତିକା, ତଦାନେନ ମାନସମୁଗ୍ଘାଟନଂ କତଂ ହୋତି । ସତି ହି ନିଚ୍ଚଗାହେ ମାନଜପ୍ପନା ‘‘ଇଦଂ ନିଚ୍ଚଂ, ଇଦଂ ଧୁୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୧) ବକବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱିୟ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ଚ ନିଚ୍ଚଗାହସ୍ସ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖା ।
ୟଦା ପନ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ତିକ୍ଖା ସୂରା ୱିସଦା ପୱତ୍ତତି, ଇତରା ଦ୍ୱେପି ତଦନୁଗତିକା, ତଦାନେନ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନଂ କତଂ ହୋତି । ସତି ହି ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ତଣ୍ହାଗାହୋୱ, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ଚ ନିକନ୍ତିୟା ଉଜୁପଟିପକ୍ଖା । ଏୱଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ କିଚ୍ଚୱିସେସୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନାଦୀନି ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତି ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ୟଥାରହଂ ସକକିଚ୍ଚକରଣଞ୍ହି ସକଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠାନଂ, ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ସମ୍ମସନନୟୋ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୭୨୨.ସବ୍ବାକାରତୋତି ଇଧ ୱିୟ ଏକଦେସେନ ଅୱତ୍ୱା ସବ୍ବାକାରତୋ ସରୂପତୋ, କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଅନୱସେସତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଇଧେୱାତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟମେୱ । ଏକଚ୍ଚାନଂୟେୱେତ୍ଥ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ପଟିଲାଭୋତି ଆହ ‘‘ଏକଦେସଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ’’ତି, ତା ପନ ସୟମେୱ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେସ୍ସତି। ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ ଧମ୍ମେତି ୟା ଅନୁପସ୍ସନା ଇଧ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତାସଂ ପଟିପକ୍ଖେ ଧମ୍ମେ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିକେ ପଜହତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି ।
ଖୟାନୁପସ୍ସନନ୍ତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ । ଭାୱେନ୍ତୋତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ । ଘନସଞ୍ଞନ୍ତି ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣାନଂ ୱସେନ ଏକତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ । ଖୟାନୁପସ୍ସନନ୍ତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାନୁପସ୍ସନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ପସ୍ସତି, ସା ଖୟାନୁପସ୍ସନା। ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସା ପାରିପୂରୀତି ଘନସଞ୍ଞାୟ ପହାନଂ ହୋତି, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ତଂ ନ ହୋତି । ଏୱମଞ୍ଞତ୍ଥାପୀତି ପରିପୁଣ୍ଣାପରିପୁଣ୍ଣତା ପହାନତୀରଣପରିଞ୍ଞାସୁ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ, ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ନିରୋଧେ ଅଧିମୁତ୍ତତା ୱୟାନୁପସ୍ସନା, ତାୟ ଆୟୂହନଂ ପଜହତି। ୟଦତ୍ଥଂ, ୟାୟ ଚ ଆୟୂହତି, ତସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତେ ତଣ୍ହାୟ ଚସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନମତୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱୟାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଆୟୂହନଂ ପଜହତୀ’’ତି । ଜାତସ୍ସ ଜରାମରଣେହି ଦ୍ୱିଧା ପରିଣାମଦସ୍ସନଂ, ରୂପସତ୍ତକାଦିୱସେନ ୱା ପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ତଂତଂପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞଭାୱଦସ୍ସନଂ ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନା, ତାୟ ଧୁୱସଞ୍ଞଂ ଥିରଭାୱଗହଣଂ ପଜହତି।
ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୟୋ ଏୱ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସନ୍ତତିୟଂ, ସମୂହେ ଚ ଏକତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ଗୟ୍ହମାନଂ କାଲନ୍ତରାୱଟ୍ଠାୟିଭାୱେନ, ନିଚ୍ଚଭାୱେନ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସକିଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦତାୟ ସୱିଗ୍ଗହଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାନମତ୍ତଂ । ପଣିଧିନ୍ତି ସୁଖପତ୍ଥନଂ, ରାଗାଦିପଣିଧିଂ ୱା, ଅତ୍ଥତୋ ତଣ୍ହାୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିନ୍ନତଂ । ଅଭିନିୱେସନ୍ତି ଅତ୍ତାଭିନିୱେସଂ । ଏତେସଞ୍ହି ନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୟୋ ଅନିମିତ୍ତାଦିନାମେହି ୱୁତ୍ତାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ପହାତବ୍ବା ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୟୋ ୱିୟ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହାଦୟୋୱ ପଟିପକ୍ଖାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଞତ୍ୱା ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ସଙ୍ଖାରା ଏୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ସଙ୍ଖାରାନଂ ମରଣଂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୀତି ଭଙ୍ଗୱସେନ ସୁଞ୍ଞତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ଅଧିପଞ୍ଞା ଚ ସା ଧମ୍ମେସୁ ଚ ୱିପସ୍ସନାତି ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା, ତାୟ ନିଚ୍ଚସାରାଦିଆଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅଭିନିୱେସଂ ସତଣ୍ହଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନଂ । ତେନ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ଏୱମାଦିକଂ, ‘‘ଇସ୍ସରତୋ ଲୋକୋ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକଞ୍ଚ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସଂ ପଜହତି। ଭୟତୁପଟ୍ଠାନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସବ୍ବଭୱାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଞାଣଂ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନା, ତାୟ କସ୍ସଚିପି ଆଲୟନିସ୍ସୟଅଦସ୍ସନତୋ ଆଲୟାଭିନିୱେସଂ ତଥାପୱତ୍ତଂ ତଣ୍ହଂ ପଜହତି। ସଙ୍ଖାରାନଂ ମୁଞ୍ଚନସ୍ସ ଉପାୟଭୂତଂ ପଟିସଙ୍ଖାଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା, ତାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାତତ୍ତା ପଟିସଙ୍ଖାନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ପଜହତି । ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା, ଅନୁଲୋମଞାଣଞ୍ଚ ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନା। ତସ୍ସା ହି ୱସେନ ତସ୍ସ ପଦୁମପଲାସେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ଚିତ୍ତଂ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି, ତସ୍ମା ତାୟ ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସଂ କାମସଂୟୋଗାଦିକିଲେସପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପଜହତି। ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୟୋ ସତ୍ତ ଅନୁପସ୍ସନା ହେଟ୍ଠା ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭତ୍ତାତି, ପରତୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣୀୟନ୍ତୀତି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା ।
ତାସୂତି ଅଟ୍ଠାରସସୁ ମହାୱିପସ୍ସନାସୁ । ଇମିନାତି ୟୋଗିନା । ତସ୍ମାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱସେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ତଂଦସ୍ସନଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚାଦିଅନୁପସ୍ସନାତି । ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ପଟିଲଦ୍ଧା । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ଞାଣେନ ସୱିସୟୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ତଂ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ନାମ ହୋତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ପାଦପୋ ତରୂ’’ତି । ତାପି ଅନିମିତ୍ତାପଣିହିତସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନା ।
ସବ୍ବାପି ୱିପସ୍ସନା, ତସ୍ମା ଏକଦେସେନ ପଟିୱିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିୟାଏୱ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ମା ତଂ ପଗେୱ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଇଦମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ ପଟିୱିଦ୍ଧମେୱ ହୋତୀ’’ତି । ସେସେସୁ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଦୀସୁ ଦସସୁ । ‘‘କିଞ୍ଚି ପଟିୱିଦ୍ଧଂ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇମିନା ତେସଂ ଏକଦେସପଟିୱେଧମାହ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ହି ସିଦ୍ଧାୟ ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା, ଖୟାନୁପସ୍ସନା, ୱୟାନୁପସ୍ସନା, ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନା ଚ ଏକଦେସେନ ସିଦ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା, ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନା ଚ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ଇତରାତି ।
ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୨୩. ପରତୋ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନକଥାୟଂ ଅବ୍ଭାଦିୱିଗମେନ ଆକାସସ୍ସ ୱିୟ, ପଙ୍କମଲୱିଗମେନ ଉଦକସ୍ସ ୱିୟ, କାଳକାପଗମେନ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିୟ ସଂକିଲେସୱିଗମେନ ଞାଣସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧୀତି ଆହ ‘‘ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ପହାନେନ ୱିସୁଦ୍ଧଞାଣୋ’’ତି । ଅନେକାକାରୱୋକାରସଙ୍ଖାରେସୁ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସଲ୍ଲକ୍ଖଣସମ୍ମସନସ୍ସ କତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମସନଞାଣସ୍ସ ପାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମସନଞାଣସ୍ସାତି ନୟୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ କଲାପସମ୍ମସନଞାଣସ୍ସ । ତସ୍ସେୱ ହି ଥିରଭାୱାୟ ଇତରେ ସମ୍ମସନୱିସେସାତି ୱଦନ୍ତି । ସମ୍ମସନଞାଣସ୍ସାତି ୱା କଲାପସମ୍ମସନାଦିସମ୍ମସନଞାଣସ୍ସ । ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୟ ସଦିସା ହି ସା । ତାୟ ହି ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନାଦି ସମ୍ଭୱତୀତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ଭାୱନାୱିଧାନଂ ପରତୋ ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ସଙ୍ଖେପତୋ ତାୱ ଆରଭତୀ’’ତି ଆହ । ସଙ୍ଖେପତୋ ହି ଆରମ୍ଭୋ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ସୁକରୋ । ତତ୍ରାତି ସଙ୍ଖେପେନ ଆରମ୍ଭେ ।
କଥନ୍ତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ୟଂ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ…ପେ॰… ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥଂ ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ, ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱା ଧମ୍ମେ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ କାତବ୍ବୋ, ନ ଅତୀତାନାଗତେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ଉଦୟଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟାୱଦେୱ ୱୟଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱୟଦସ୍ସନସ୍ସ ପଧାନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନେ ପଞ୍ଞା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପନ ୱୟଦସ୍ସନଂ ଉଦୟଦସ୍ସନପୁବ୍ବକନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ।
ଜାତନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱଂ । ଅୟଂ ହି ଜାତସଦ୍ଦୋ ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ଜାତା ଭୂତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୪୬) ୱିୟ, ନ ଅତୀତଂ
‘‘ୟେ ତେ ଜାତା ନ ତେ ସନ୍ତି, ୟେ ନ ଜାତା ତତ୍ଥେୱ ତେ ।
ଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱା ନୋ ଭଗ୍ଗା, ତେୱ ସନ୍ତି ସଭାୱତୋ’’ତି ॥ –
ଆଦୀସୁ ୱିୟ, ନାପି ଜାତତାମତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ତଂ ଜାତଂ ଭୂତଂ ସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ଜାତଂ ରୂପଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୯), ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପଂ ନାମ ଜାତଂ ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ ଆଦିତୋ ଦୁପ୍ପରିଗ୍ଗହନ୍ତି ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ କାତବ୍ବୋ । ତସ୍ସାତି ରୂପସ୍ସ । ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣପପଞ୍ଚଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଉଦୟୋତି ନିବ୍ବତ୍ତନସଞ୍ଞିତଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ଉଦୟୋ ଉପ୍ପାଦୋ । ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ୱୟୋତି ୱିପରିଣାମସଞ୍ଞିତଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ୱୟୋ ୱିନାସୋ । ଅନୁପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତି ୟା ଉଦୟସ୍ସ, ୱୟସ୍ସ ଚ ଅନୁପେକ୍ଖନା, ତଂ ଞାଣଂ । କିଞ୍ଚାପି କଲାପସମ୍ମସନାଦୀସୁ ଜାତିଜରାମରଣସୀସେନ ଜାତିଜରାମରଣୱନ୍ତୋ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଜାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ସା ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଉଦୟୋ, ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ୱୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୯) ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଜାତିଜରାମରଣାନଂ ଜାତିଜରାମରଣୱନ୍ତତା, ନିପ୍ଫନ୍ନତା ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତା ୱିୟ ହୋତୀତି ତଂ ପରିହରିତୁଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗେସୁ ଭୱପରିୟୋସାନାୱ ଦେସନା କତା ।
ସୋତି ୟୋଗୀ । ଇମିନା ପାଳିନୟେନାତି ଇମାୟ ‘‘ଜାତଂ ରୂପଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତାୟ ପାଳିଗତିୟା । ଜାତିନ୍ତି ନ ପସୂତିଂ, ନ ଚ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିମତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଉପ୍ପାଦଂ ନିବ୍ବତ୍ତିୱିକାରଂ । ସ୍ୱାୟଂ ୱିକାରୋ ୟସ୍ମା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭିନୱାୱଟ୍ଠାନଜରା ୱିୟ ନୱଭାୱାପଗମୋତି ଆହ ‘‘ଅଭିନୱାକାର’’ନ୍ତି । ସମନୁପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରାସି ୱା ନିଚୟୋ ୱା ନତ୍ଥି ୟତୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଅଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱସ୍ସ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନ…ପେ॰… ନତ୍ଥୀ’’ତି । ୟଥା ଅନାଗତେ ଅଦ୍ଧନି ଇମେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଅତୀତେପି ଅଦ୍ଧନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିରୁଜ୍ଝମାନସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନାନଂୟେୱ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପାଦୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱୂପଗମୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ସମୁଦାୟଗତଂ ତଦେକଦେସଭୂତାୟ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରାସିତୋତି ରାସିଭାୱେନ ସମୁସ୍ସିତୋ ପୁଞ୍ଜୋ ରାସି । ୟଥା ତଥା ପିଣ୍ଡିଭୂତୋ ନିଚୟୋ। ଭୂମିୟଂ ନିଦହିତ୍ୱା ଠପିତଂ ନିଧାନଂ। ଉପୱୀଣେତି ଏତେନାତି ଉପୱୀଣଂ, ୱୀଣାୱାଦନଂ ।
୭୨୪. ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଉଦୟବ୍ବୟମନସିକାରୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁନ ୟାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦା, ଅତ୍ଥିଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧୱିରୋଧୀହି ଉପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୱାଚକୋପି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନାତି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ, ଅତ୍ଥିଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ଚ ତୀହି ଅତୀତକାଲିକାନି ତେସଂ ସହକାରୀକାରଣଭୂତାନି ଉପାଦାନାଦୀନିପି ଗହିତାନେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟେସୁ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ବଲୱତାୟ ସୋ ଏୱ ଗହିତୋ ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା’’ତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଗହିତେ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟତାସାମଞ୍ଞେନ ଉତୁଚିତ୍ତାନିପି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନଂ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପନିସ୍ସୟସହିତେନେୱ କମ୍ମୁନା ରୂପକାୟସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଅସତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜୁପନିସ୍ସୟାୟ ଭୱନିକନ୍ତିୟା ଜାତିୟା ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି । ୟଥା ଚ ରୂପସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପନିସ୍ସୟତା, ଏୱଂ ୱେଦନାଦୀନମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଆହାରୋ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ପୋସକୋ, କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, କାମଧାତାଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା ଚ ଦେସନାୟ । ଉକ୍କଂସନିଦ୍ଦେସେନ ୱା ଆହାରଗ୍ଗହଣଂ । ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା କାଲୱସେନ ଉଦୟଦସ୍ସନମାହ । ତତ୍ଥ ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ପଗେୱ ଉଦୟଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଠିତୋ ଇଧ ସନ୍ତତିୱସେନ ଦିସ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଖଣୱସେନ ପସ୍ସତି । ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନୀତି ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା କମ୍ମଂ ଆହାରୋତି ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅତ୍ଥିତାସଙ୍ଖାତଲକ୍ଖଣାନି ଚେୱ ରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଞ୍ଚାତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି । ତେସଂ ଅତ୍ଥିତା ହି ରୂପସ୍ସ ଉଦୟୋ ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେହୀତି ଲକ୍ଖଣାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନିବ୍ବତ୍ତି ପନ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣମେୱାତି ।
ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧତୋ ଅନାଗତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତି ପଚ୍ଚୟାଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅନାଗତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରୂପପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧଭାୱେନ । ତଣ୍ହାନିରୋଧା କମ୍ମନିରୋଧାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆହାରନିରୋଧାତି ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟସ୍ସ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଅଭାୱେ । ରୂପନିରୋଧୋତି ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଅଭାୱୋ ହୋତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଭଙ୍ଗକାଲୱସେନ ତେସଂ ୱୟଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ମା ତଂ ଅଦ୍ଧାୱସେନ ପଗେୱ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଠିତୋ ଇଧ ସନ୍ତତିୱସେନ ଦିସ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଖଣୱସେନ ପସ୍ସତି । ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନୀତି ଇଧ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ, ରୂପସ୍ସ ଖଣନିରୋଧୋ ଚାତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି । ତେସଞ୍ହି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ, ରୂପସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିରୋଧୋ ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେହୀତି ଲକ୍ଖଣାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ୱିପରିଣାମୋ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣମେୱ । ଏସ ନୟୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ‘‘ଫୁଟ୍ଠୋ ୱେଦେତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ସଞ୍ଜାନାତି, ଫୁଟ୍ଠୋ ଚେତେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୩), ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ଚେତନା’’ତି, ଚ ୱଚନତୋ ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା (ୱିଭ॰ ୨୩୧) ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟୋ, ତଂନିରୋଧା ଚ ତେସଂ ନିରୋଧୋ, ମହାପଦାନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୦) ମହାନିଦାନସୁତ୍ତେସୁ, ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୱାରେ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (କଥା॰ ୭୧୯) ୱଚନତୋ ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟୋ, ତଂନିରୋଧା ତସ୍ସ ନିରୋଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦି ।
ଏତ୍ଥ ଚ କେଚି ତାୱ ଆହୁ ‘‘ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଂ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିୱସେନେୱ, ନ ଖଣୱସେନା’’ତି । ତେସଂ ମତେନ ଖଣତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନମେୱ ନ ସିୟା । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ସବ୍ବସାଧାରଣତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାସମ୍ଭୱଂ ଲବ୍ଭମାନତଂ ପସ୍ସତି, ନ ଉପ୍ପାଦଂ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିଅଭାୱେ ଚ ତସ୍ସା ଅସମ୍ଭୱଂ ଅଲବ୍ଭମାନତଂ ପସ୍ସତି, ନ ଭଙ୍ଗଂ । ଖଣତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପାଦଂ, ଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ପସ୍ସତୀ’’ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ସନ୍ତତିୱସେନ ହି ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଉଦୟତୋ, ୱୟତୋ ଚ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ଭାୱନାୟ ବଲପ୍ପତ୍ତକାଲେ ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଖଣତୋ ଉଦୟବ୍ବୟା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି । ଅୟଞ୍ହି ପଠମଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତେ ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନମୁଖେନ ଖଣତୋପି ଉଦୟବ୍ବୟଂ ମନସି କରୋତି ।
ତସ୍ସ ୟଦା ଞାଣଂ ତିକ୍ଖଂ ୱିସଦଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତଦା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତା, ଭିଜ୍ଜନ୍ତା ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱମ୍ପି ରୂପସ୍ସ ଉଦୟୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଏୱମ୍ପି ରୂପସ୍ସ ଉଦୟୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟାପି । ତଣ୍ହା…ପେ॰… କମ୍ମ…ପେ॰… ଆହାରସମୁଦୟାପି ରୂପସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ । ଏୱମ୍ପି ରୂପସ୍ସ ୱୟୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧାପି ତଣ୍ହା…ପେ॰… ଆହାରନିରୋଧାପି ରୂପସ୍ସ ୱୟୋ ଅନୁପ୍ପାଦୋତି ପଚ୍ଚୟତୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ମନସିକାରଂ କରୋତି। ଏୱମ୍ପି ରୂପଂ ଉଦେତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପମ୍ପି ଆହାରଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମ୍ପି ଉଦେତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନିପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପମ୍ପି ଆହାରଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମ୍ପି ୱେତି ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଖଣତୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ମନସିକାରଂ କରୋତୀତି ୟୋଜନା ।
୭୨୫. ଏୱଂ ମନସି କରୋତୋ ନ ୟାୱ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ଉଦୟବ୍ବୟା ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟା ନ ହୋନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତି କିରିମେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ପଟିୱେନ୍ତୀ’’ତି, ନୟଦସ୍ସନୱସେନ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଞ୍ହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅଥ ଅତୀତାନାଗତେ ନୟଂ ନେତି । ଦୁକ୍ଖାଦିସଚ୍ଚପ୍ପଭେଦା, ଅନୁଲୋମାଦିପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପ୍ପଭେଦା, ଏକତ୍ତାଦିନୟପ୍ପଭେଦା, ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପଭେଦା ଚ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟଲକ୍ଖଣପ୍ପଭେଦା। ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନମ୍ପି ଗହଣଂ, ତେସମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପତି ପଟିଚ୍ଚ ସମୁପ୍ପାଦଭାୱତୋ ।
୭୨୬.ୟନ୍ତି କରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ୟେନ ଞାଣେନାତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ୟନ୍ତି ୱା କିରିୟାପରାମସନଂ । ଖନ୍ଧାନଂ ସମୁଦୟଂ ପସ୍ସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ନିରୋଧଂ ପସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଅୱିଜ୍ଜାଦିସମୁଦୟନିରୋଧତୋ ଖନ୍ଧାନଂ ସମୁଦୟନିରୋଧସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ତା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନଭେଦୋ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) କତୋ, ନ ଏୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତିୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣେହି ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟସ୍ସ ଭେଦୋ ଅତ୍ଥି ଅଭିନ୍ନାଧିକରଣତ୍ତାତି ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସନ୍ତୋ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱଚନଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେୟେୱ ଚ ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମା ତାନି ପସ୍ସନ୍ତୋ ଖଣତୋ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟେ ପସ୍ସତି ନାମାତି ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି ।
୭୨୭.ଇଚ୍ଚସ୍ସେୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ସମୁଦୟା’’ତିଆଦି ପଚ୍ଚୟତୋ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଂ, ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦି ଖଣତୋ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସାତି ୟୋଗିନୋ । ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ । ୟେ ପନ ‘‘ଇଚ୍ଚସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତୋ’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ । ଜନକାୱବୋଧତୋତି ଖନ୍ଧାନଂ ଜନକସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅୱବୁଜ୍ଝନତୋ। ଜାତିଦୁକ୍ଖାୱବୋଧତୋତି ଜାତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅୱବୁଜ୍ଝନତୋ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପାକଟଂ ହୋତି ଏକଦେସଦସ୍ସନେନ ପବ୍ବତସମୁଦ୍ଦାଦିଦସ୍ସନକାନଂ ୱିୟ । ମରଣଦୁକ୍ଖାୱବୋଧତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ପଚ୍ଚୟାନୁପ୍ପାଦେନା’’ତି ଏତେନ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ଇଧ ପଚ୍ଚୟନିରୋଧୋତି ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଚୟୱତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନଂ । ୟଞ୍ଚସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନନ୍ତି ୟଂ ଅସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ପଚ୍ଚୟତୋ, ଖଣତୋ ଚ ଉଦୟବ୍ବୟାନଂ ଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହୋ, ତପ୍ପଧାନୋ ୱା ୱିତକ୍କାଦିଧମ୍ମପୁଞ୍ଜୋ ମଗ୍ଗୋ ୱାୟଂ ଲୋକିକୋତି ନିୟ୍ୟାନାନୁଲୋମତୋ ଲୋକିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଏୱାୟଂ । ଇତି ତସ୍ମା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ପାକଟଂ ହୋତି ସଭାୱାୱବୋଧତୋ । ତେନାହ ‘‘ତତ୍ର ସମ୍ମୋହୱିଘାତତୋ’’ତି, ତଦଙ୍ଗୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତୋ ମଗ୍ଗୋ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପାୟଭୂତୋ ଅସମ୍ମୋହସଭାୱୋ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପକାସେତି ପଦୀପୋ ୱିୟାତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ସ୍ୱାୟଂ ପାକଟଭାୱୋ ମୋହନ୍ଧକାରୱିଧମନେନାତି ଆହ ‘‘ତତ୍ର ସମ୍ମୋହୱିଘାତତୋ’’ତି ।
୭୨୮. ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିକୋ ଅନୁଲୋମୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ପୱତ୍ତିୟା ଅନୁଲୋମନତୋ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା’’ତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ସନ୍ତେସୂତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀତି ଅୱବୋଧତୋ’’ତି । ପୱତ୍ତିୟା ୱିଲୋମନତୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା’’ତିଆଦିକୋ ପଟିଲୋମୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ତେ ଚ ସଙ୍ଖତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ‘‘ଜରାମରଣଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ପାକଟତା ପଚ୍ଚୟାକାରପାକଟତାୟ ଏୱ ‘‘ଇମସ୍ସେତଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ଅୱବୋଧତୋ ।
୭୨୯. ପୁରିମପୁରିମାନଂ ନିରୋଧୋ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରାନଂ ଉପ୍ପାଦାନୁବନ୍ଧୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ସିଜ୍ଝମାନୋ ଏକତ୍ତନୟାଧିଗମାୟ ହୋତି । ୟତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି, ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦୟତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୭) ୱୋହାରସିଦ୍ଧିୟା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୋକାସତା । ତେନାହ ‘‘ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଖାରା ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଖଣତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ସିଜ୍ଝମାନୋ ନାନତ୍ତନୟାଧିଗମାୟ ହୋତି । ୟତୋ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସଭାୱଭେଦାୱବୋଧତୋ ‘‘ସୋ କରୋତି, ସୋ ପଟିସଂୱେଦୟତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୋକାସତା । ତେନାହ ‘‘ଖଣତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନେନା’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚୟତୋଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଫଲସ୍ସ ଭାୱୋ, ଅସତି ଅଭାୱୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତେନେୱ ତେ ଧମ୍ମା କାରଣନ୍ତି ଅବ୍ୟାପାରନୟୋ ପାକଟୋ ହୋତି। ୟତୋ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୋକାସତା ୱସୱତ୍ତିତାୟ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟତୋ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅୱସୱତ୍ତିଭାୱୋ ପରାୟତ୍ତତା, ସା ଚ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଇମେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଚ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ହେତୁଫଲସ୍ସ ହେତୁଅନୁରୂପତୋ ସିଦ୍ଧିୟା ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୋକାସତାୱାତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୟତୋ ପନା’’ତିଆଦି । ସତି କାରଣେ କୁତୋ ଅକିରିୟୱାଦୋ । କରୋତୀତି ହି କାରଣଂ।
୭୩୦. ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତୋ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ସଭାୱେ ସତି ଫଲସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋତି ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତେନ ଉପକାରକତାତି ସଙ୍ଖତାନଂ ନିରୀହତା, ଅସତି ଚ ଅଭାୱୋତି ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିତା ଚ ୱିଞ୍ଞାୟମାନା ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତଂ ୱିଭାୱେତୀତି ଆହ ‘‘ପଚ୍ଚୟତୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ତାୱବୋଧତୋ’’ତି । ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି ଖଣତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ୱିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାୱବୋଧତୋ’’ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନଞ୍ହି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱୋ । ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱିୱେକୋ ଅତୀତାନାଗତଭାୱସୁଞ୍ଞତା । ନ ହି ସଙ୍ଖାରା ଖଣତ୍ତୟତୋ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ଚ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱିୱେକାୱବୋଧତୋତି ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତାପଟିୱେଧତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତି ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜନ୍ତା ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପାଦତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଜରାଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ୱିବାଧୀୟନ୍ତେୱ । ସା ଚ ନେସଂ ୱିବାଧିୟମାନତା ସମ୍ମା ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ୱିଭୂତା ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖ…ପେ॰… ବୋଧତୋ’’ତି ।
ସଭାୱଲକ୍ଖଣମ୍ପୀତି ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ନ କେୱଲଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମେୱ, ଅଥ ଖୋ ପଥୱୀଫସ୍ସାଦୀନଂ କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଞ୍ଞିତଂ ସଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଲକ୍ଖଣମ୍ପି ପାକଭାୱୱିଦ୍ଧଂ ସଭାୱାୱଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନାୱବୋଧତୋ’’ତି । ସଭାୱଲକ୍ଖଣେତି ସଭାୱସଞ୍ଞିତେ ଲକ୍ଖଣେ, ତଂତଂଧମ୍ମାନଂ ସଲକ୍ଖଣେ । ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ତାୱକାଲିକତ୍ତମ୍ପୀତି ଉପ୍ପାଦାଦିସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣାଦିପରିତ୍ତକାଲିକତାପି ଖଣନ୍ତରାନୱଟ୍ଠାନତୋ ତସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଉଦୟକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦି । ଉଦୟୱୟମତ୍ତଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନୱସେନେୱ ଇମସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ, ନ ଠିତିକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱା ।
୭୩୧.ନ କେୱଲଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚନୱା, ଅଥ ଖୋ ପରିତ୍ତକାଲଟ୍ଠାୟିନୋ । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉଦକେ ଦଣ୍ଡେନ କତଲେଖା ଉଦକେ ଦଣ୍ଡରାଜି । ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁଆଦୟୋ ପଞ୍ଚ କିଚ୍ଚାପି ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ଅତିପରିତ୍ତଟ୍ଠାୟିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସିତା, ତଥାପି ତେ ଦନ୍ଧନିରୋଧା ଏୱ ନିଦସ୍ସିତା, ତତୋପି ଲହୁତରନିରୋଧତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାନଂ । ତଥା ହି ଗମନସ୍ସାଦାନଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟାୟେନ ପଟିମୁଖଂ ଧାୱନ୍ତାନଂ ସିରସି ପାଦେ ଚ ବନ୍ଧଖୁରଧାରା ସନ୍ନିପାତତୋପି ସୀଘତରୋ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ, ପଗେୱ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ । ନ କେୱଲଂ ନିଚ୍ଚନୱା, ନାପି ପରିତ୍ତକାଲଟ୍ଠାୟିନୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଅସାରା । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ମାୟା’’ତିଆଦି । ମାୟାଦୟୋ ହି ମଣିଆଦିୱସେନ ଦିସ୍ସମାନା ଅତଂସଭାୱତାୟ ଅସାରା। ତତ୍ଥ ମନ୍ତୋସଧଭାୱିତା ଇନ୍ଦଜାଲାଦିକା ମାୟା। ମିଗତଣ୍ହିକା ମରୀଚି। ସୁପିନମେୱ ସୁପିନନ୍ତଂ। ମଣ୍ଡଲାକାରେନ ଆୱିଜ୍ଝିୟମାନଂ ଅଲାତମେୱ ଅଲାତଚକ୍କଂ। ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱପୁତ୍ତାନଂ କୀଳନିଚ୍ଛାୱସେନ ନଗରଂ ୱିୟ ଆକାସେ ଉପଟ୍ଠାନମତ୍ତଂ ଗନ୍ଧବ୍ବନଗରଂ।
ଏତ୍ତାୱତାତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଜାତଂ ରୂପଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳିନୟାନୁସାରେନ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୯), ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳିନୟାନୁସାରେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୭, ୩୬୧; ୨.୧୧୩; ୩.୮୬, ୮୯; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ୱା ୟାୱ ଉଦୟବ୍ବୟପଟିୱେଧା ଭାୱନାୱିଧି ଆରଦ୍ଧୋ, ଏତ୍ତାୱତା । କଲାପସମ୍ମସନାଦିକୋପି ହି ସବ୍ବୋ ଭାୱନାୱିଧି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣୁପ୍ପାଦନସ୍ସେୱ, ନ ପରିସପରିସରୀରକରବନ୍ଧୋତି । ୱୟଧମ୍ମମେୱାତି ଭିଜ୍ଜନସଭାୱମେୱ । ୱୟଂ ଉପେତି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ । ୟଞ୍ହି ଉପକ୍କମେନ ୱିନସ୍ସତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଏୱ ୱିନସ୍ସତି ଅହେତୁକତ୍ତା ୱିନାସସ୍ସ । ଉପକ୍କମହେତୁ ପନ ୱିସଦିସୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ଇମିନା ଆକାରେନାତି ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୬; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱୟଂ ଅନାଲମ୍ବିତ୍ୱାପି ‘‘ୱୟଧମ୍ମମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉଦୟସ୍ସ, ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଇଦଂ ୱୟଂ ଉପେତୀ’’ତି ୱୟସ୍ସ ଚ ଇମିନା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣାକାରେନ । ଅଧୁନା ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନ ତାୱ ବଲପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତରୁଣୱିପସ୍ସନାଞାଣ’’ନ୍ତି । କଲାପସମ୍ମସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସମ୍ମସନଂ ନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିପସ୍ସନାସମଞ୍ଞଂ ଲଭତି, ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମେୱ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ୟସ୍ସାଧିଗମା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।
ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୩୨.ଇମାୟ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ୱସେନ, ନ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାନଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଦିସଙ୍ଖାତାୟ ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ, ନାପି ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଦିସଙ୍ଖାତାୟ ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ତଦା ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସାତି ଚ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସେୱାତି ଏୱ-କାରୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ହୀ’’ତିଆଦି । ଦିଟ୍ଠିଗାହାଦିୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉପକ୍କିଲେସନ୍ତୀତି ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା । ‘‘ଅରିୟସାୱକସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ବଲୱୱିପସ୍ସନାପତ୍ତସ୍ସାପି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନକସ୍ସାତି ସୀଲୱିପତ୍ତିଆଦିୱସେନ ୟଥା ତଥା ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନକସ୍ସ । ତସ୍ସ ପନ ପଟିପତ୍ତିୟା ଗରହିତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନକସ୍ସା’’ତି ଆହ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିପଦଦ୍ୱୟେପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ନିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ୱୋସାନଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ । କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ କୋସଜ୍ଜେନ ଭାୱନଂ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ଅଥ ୱା ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନକସ୍ସାତି ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାସଙ୍ଖାତାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱେନ ୱିଗରହିତପଟିପତ୍ତିକସ୍ସ । ୱିପସ୍ସନାପଟିପତ୍ତିୟେୱ ହି ସସମ୍ଭାରା ପୁବ୍ବଭାଗେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି, ତଦଞ୍ଞା ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତି, ସା ଚ ତତ୍ଥ ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରସ୍ସ ହୋତି । ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତା ଚ କୋସଜ୍ଜେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତି । ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ୟୋଗେନ ଞାଣେନ ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ସା ପନ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତତା ସମଥୱସେନାପି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସା’’ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ ନ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅଞ୍ଞଥା ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସେୱ ଅସମ୍ଭୱତୋ ।
ଓଭାସାଦୀସୁ ‘‘ଅରିୟଧମ୍ମୋ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ୱିକ୍ଖେପୋ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ତେନ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିତୋ ଉକ୍କମନେନ ୱିରୂପଂ ଗହିତଂ ପୱତ୍ତିତଂ ମାନସଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିଗ୍ଗହିତମାନସଂ । ଓଭାସୋ ଧମ୍ମୋତି କାରଣୂପଚାରେନାହ, ଈଦିସଂ ଓଭାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ମମ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଭାସଂ ଆୱଜ୍ଜତି ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱା ‘‘ଫଲ’’ନ୍ତି ୱା । ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତଧମ୍ମେ ମଗ୍ଗଫଲଭାୱେନ ଗଣ୍ହାତି, ଞାଣାଦିକେ ପନ ମଗ୍ଗଫଲଭାୱେନେୱ ଗଣ୍ହାତି । ତତୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ତତୋ ଓଭାସହେତୁ ୟୋ ୱିକ୍ଖେପୋ, ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ୱିଗ୍ଗହିତମାନସୋ’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚ…ପେ॰… ନପ୍ପଜାନାତି ‘‘ମଗ୍ଗଂ ପତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱସେନ ମନସିକାରସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ –
‘‘ୟୋ ହି କୋଚି, ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ମମ ସନ୍ତିକେ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ବ୍ୟାକରୋତି, ସବ୍ବୋ ସୋ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି, ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ । କତମେହି ଚତୂହି ? ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେତି, ତସ୍ସ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟତୋ ମଗ୍ଗୋ ସଞ୍ଜାୟତି, ସୋ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆସେୱତି ଭାୱେତି ବହୁଲୀକରୋତି । ତସ୍ସ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆସେୱତୋ…ପେ॰… କରୋତୋ ସଂୟୋଜନାନି ପହୀୟନ୍ତି ଅନୁସୟା ବ୍ୟନ୍ତୀହୋନ୍ତି ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ସମଥଂ ଭାୱେତି…ପେ॰… ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଭାୱେତି…ପେ॰… ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିଗ୍ଗହିତଂ ମାନସଂ ହୋତି, ହୋତି ସୋ, ଆୱୁସୋ, ସମୟୋ ୟଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ସନ୍ନିସୀଦତି ଏକୋଦି ହୋତି ସମାଧିୟତି, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ସଞ୍ଜାୟତି…ପେ॰… ଅନୁସୟା ବ୍ୟନ୍ତୀହୋନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭୦) –
ଇମିନା ସୁତ୍ତପଦେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ହି ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୟଥାୱୁତ୍ତମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନଧମ୍ମା ଧମ୍ମୋ। ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ‘‘ଅଧିଗତମଗ୍ଗାଦିକୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଅମଗ୍ଗାଦୀସୁ ୱିକ୍ଖେପୋ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ତେନ ଉପଦ୍ଦୁତଂ ୱିଗ୍ଗହିତମାନସଂ ହୋତି । ନିକନ୍ତି ଓଭାସାଦୀସୁ ଅପେକ୍ଖା ସୁଖୁମରୂପା ତଣ୍ହା, ସା ୱିପସ୍ସନାଭିରତିଆକାରେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀ ଅଧିମାନିକେନ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ନିକନ୍ତି ‘ଧମ୍ମୋ’ତି ନିକନ୍ତିଂ ଆୱଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
୭୩୩.ୱିପସ୍ସନୋଭାସୋତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତଂ, ସସନ୍ତତିପତିତଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଭାସୁରଂ ରୂପଂ । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତଂ ୟୋଗିନୋ ସରୀରଟ୍ଠମେୱ ପଭସ୍ସରଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଇତରଂ ସରୀରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଞାଣାନୁଭାୱାନୁରୂପଂ ସମନ୍ତତୋ ପତ୍ଥରତି, ତଂ ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସେ ରୂପଗତମ୍ପି ପସ୍ସତି, ପସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପସ୍ସତି, ଉଦାହୁ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ୱୀମଂସିତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭିନୋ ୱିୟ ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି । ୱିପସ୍ସନାୱୀଥି ନାମ ପଟିପାଟିୟା ପୱତ୍ତମାନା ୱିପସ୍ସନାୱ । ଉକ୍କନ୍ତା ନାମ ହୋତି ୟୋଗିନା ‘‘ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ଅଧିମାନେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା, ତସ୍ସ ୱା ୟୋଗିନୋ ୱିପସ୍ସନା ତତୋ ଏୱ ୱୀଥି ଉକ୍କନ୍ତା ନାମ ହୋତି । ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିପସ୍ସନମେୱାହ ।
ୱେମତ୍ତତାୟାତି ଅପ୍ପୱିପୁଲତାୱସେନ ୱିସଦିସତାୟ । ଅସ୍ସାତି ଓଭାସସ୍ସ । ଦ୍ୱୀହି କୁଟ୍ଟେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଗେହଂ ଦ୍ୱିକୁଟ୍ଟଗେହଂ। ତସ୍ସ କିର ଅବ୍ଭନ୍ତରେପି ଏକା ଭିତ୍ତି ହୋତି ବହିପି, ଉଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରେ ଅନୁପରିୟାୟପଥଂ ହୋତି, ସାୟନ୍ହେ ତତ୍ଥ ସନ୍ଥରିତାନି ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନି କୁସୁମାନି, ୱିସଦଞାଣସ୍ସ ଓଭାସେନ ଫରିତଟ୍ଠାନେ ରୂପଗତଞ୍ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭନ୍ତେ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ଏୱଂ ଓଭାସସ୍ସ ୱେମତ୍ତତାୟ ୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚିରକାଲୱିପ୍ପଲମ୍ବନେ ୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ପନ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସୋତି ୱକ୍ଖମାନପ୍ପକାରଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ନ ସବ୍ବଂ । ସୋତି ସୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାଲାଭୀ ଅଧିମାନିକୋ ।
ଦିୱାସନେତି ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଆସନେ । ପଠମଂ ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଆଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ।
ପଚ୍ଛା ଉପାୟେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜେସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱସ୍ସୟୋ ଭୱିସ୍ସାମିଚ୍ଚେୱାହଂ ଆଗତୋ’’ତି, ତସ୍ସ ଚ ପଧାନତ୍ତା ସାୱଧାରଣଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ଧମ୍ମୋତି ଅୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନୁଗତୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାଧମ୍ମୋତି ଥେରସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱଦତି । ସମାଧିନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାସମାଧିଂ । ଅଞ୍ଚିତକଣ୍ଣୋତି ନିଚ୍ଚଲଟ୍ଠପିତକଣ୍ଣପୁଟୋ । ପଲାୟିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ଭୟେନ । ତେନାହ ‘‘ଥେରୋ କିର ଦୋସଚରିତୋ’’ତି । ଦୋସଚରିତସ୍ସ ହି ସୂରସ୍ସାପି ସହସା ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନସ୍ସ ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ଉପାୟେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ଜାନାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ହତ୍ଥିନିମ୍ମାପନାଦିମକାସି । ଦୋସଚରିତତ୍ତା ହି ଥେରୋ ଖିପ୍ପଂ ପଟିୱିଜ୍ଝି । ଖିପ୍ପୱିରାଗୀ ହି ଦୋସଚରିତୋ ।
୭୩୪.ତସ୍ସାତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେନ୍ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ । ‘‘ଏୱମ୍ପି ରୂପଂ ଉଦେତି, ଏୱମ୍ପି ରୂପଂ ୱେତୀ’’ତିଆଦିନା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନମେୱେତ୍ଥ ତୁଲନଂ, ତୀରଣଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ଖିତ୍ତଂ ୱଜିରଂ ଅମୋଘଂ, ଅପ୍ପଟିହତଞ୍ଚ ହୋତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଞାଣଂ ନିପୁଣଂ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠଇନ୍ଦୱଜିରମିୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତିଖିଣନ୍ତି ଅକୁଣ୍ଠଂ । ସୂରନ୍ତି ତେଜୱନ୍ତଂ । ଅତିୱିସଦନ୍ତି ନିସିତଭାୱେନ ଅତିୱିୟ ପଟୁତରଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ହିନେନ ୟୋଗୀ ‘‘ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ମଞ୍ଞତି ।
ୱିପସ୍ସନାପୀତୀତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପୀତି । ଖୁଦ୍ଦକାଦୟୋ ପୀତିୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱଣ୍ଣିତା ଏୱ । ୟସ୍ମା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୟ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ପଞ୍ଚ ପୀତିୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ପଞ୍ଚ…ପେ॰… ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତେନ ପନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଫରଣାପୀତିୟେୱ ହୋତି । ଉପଚାରପ୍ପନାକ୍ଖଣତୋ ଅଞ୍ଞଦାପି ହି ଫରଣାପୀତି ହୋତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ସକଲସରୀରଂ ପୂରୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀନି ଛ ୟୁଗଳକାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାୱିୟୋଗିନୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଇତରାପି ଉପ୍ପନ୍ନା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି କିଚ୍ଚଦସ୍ସନମୁଖେନ ତା ସବ୍ବାପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାୟଚିତ୍ତାନଂ ନେୱ ଦରଥୋ, ନ ଗାରୱ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାୟଗ୍ଗହଣେନ ରୂପକାୟସ୍ସପି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସେୱ । କାୟପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୟୋ ହି ରୂପକାୟସ୍ସାପି ଦରଥାଦିନିମ୍ମଦ୍ଦିକାତି । କାୟଚିତ୍ତାନି ପସ୍ସଦ୍ଧାନି…ପେ॰… ଉଜୁକାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି ତେସଂ ଅପସ୍ସଦ୍ଧାଦିଭାୱସ୍ସ ହେତୁଭୂତାନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିଥିନମିଦ୍ଧାଦିଦିଟ୍ଠିମାନାଦିସେସନୀୱରଣାଦିଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିମାୟାସାଥେୟ୍ୟାଦିସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ୱିଧମନୱସେନ ତଦା ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ତସ୍ମିଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିସମୟେ । ମନୁସ୍ସାନଂ ଅୟନ୍ତି ମାନୁସୀ, ମନୁସ୍ସୟୋଗ୍ଗା କାମସୁଖରତି, ତାଦିସେହି ମନୁସ୍ସୱିସେସେହି ଅନୁଭୱିତବ୍ବତାନତିୱତ୍ତନତୋ ଦିବ୍ବା ରତିପି ସଙ୍ଗହିତା, ମାନୁସୀସଦିସତାୟ କାମସୁଖଭାୱେନ ଦିବ୍ବା ରତିପି ୱା, ତସ୍ସା ଅତିକ୍କନ୍ତତାୟ ନ ମାନୁସୀତି ଅମାନୁସୀ।
ସୁଞ୍ଞାଗାରନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିୱିତ୍ତଂ ସେନାସନଂ, ୱିପସ୍ସନଂ ଏୱ ୱା । ସାପି ହି ନିଚ୍ଚଭାୱାଦିସୁଞ୍ଞତାୟ, ୟୋଗିନୋ ସୁଖସନ୍ନିସ୍ସୟତାୟ ଚ ‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନକରାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିଗମେନ ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ। ସଂସାରେ ଭୟସ୍ସ ଇକ୍ଖନେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ସମ୍ମା ଞାୟେନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସତୋ। ସମ୍ମସତୋ ଅନାରଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅୱିସୟତାୟ ଅମାନୁସୀ। ୱିପସ୍ସନାପୀତିସୁଖସଞ୍ଞିତା ରତି ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟଗାଥା ପନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟତୋ ୟତୋତି ରୂପତୋ ୱା ଅରୂପତୋ ୱା ।
ୱିପସ୍ସନାସୁଖନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚେତସିକସୁଖଂ । ୟସ୍ମା ତଂସମୁଟ୍ଠିତେହି ଅତିପଣୀତରୂପେହି ସବ୍ବୋ କାୟୋ ପରିଫୁଟୋ, ପରିବ୍ରୂହିତୋ ଚ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସକଲସରୀରଂ ଅଭିସନ୍ଦୟମାନ’’ନ୍ତି ।
ଅଧିମୋକ୍ଖୋତି ସଦ୍ଧା, ନ ୟେୱାପନକାଧିମୋକ୍ଖୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସା ଚେତ୍ଥ ନ କମ୍ମଫଲଂ, ରତନତ୍ତୟଂ ୱା ସଦ୍ଦହନୱସେନ ପୱତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ କିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟାପଗମେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅତିୱିୟ ପସନ୍ନଭାୱହେତୁଭୂତା । ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା…ପେ॰… ସଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
ପୁରିମୁପ୍ପନ୍ନଭାୱନାବଲସଂସିଦ୍ଧଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖତୋ କୋସଜ୍ଜତୋ ପଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ପଗ୍ଗହୋ। ତେନାହ ‘‘ପଗ୍ଗହୋତି ୱୀରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ସୁପଟ୍ଠିତାତି ସଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ଆରମ୍ମଣେ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତା । ସୁପତିଟ୍ଠିତାତି ପଟିପକ୍ଖୱିଗମେନ ତେନ ଅଚଲନୀୟତାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ପତିଟ୍ଠିତା । ତତୋ ଏୱ ନିଖାତା ୱିୟ ଅଚଲା। ଅଚଲଭାୱେନେୱ ପବ୍ବତରାଜସଦିସାତି ତୀହିପି ପଦେହି ସୁପତିଟ୍ଠିତମେୱ ଦସ୍ସେତି । ସୋତି ୟୋଗାୱଚରୋ । ୟଂ ୟଂ ଠାନନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ୱା ଅରୂପଂ ୱା । ଓକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା । ପକ୍ଖିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ପରିଭଣ୍ଡଭୂତସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ପରଲୋକସଞ୍ଞିତେ ସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ପରଲୋକୋ ୱିୟା’’ତି ନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ପରଲୋକୱିସୟତ୍ତା । ୱଣ୍ଣାୟତନୱିସୟଞ୍ହି ତନ୍ତି । ଅସ୍ସ ସତି ଉପଟ୍ଠାତି ଖାୟତି, ଉପତିଟ୍ଠତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ସତି ଆରମ୍ମଣଂ ଓକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପତିଟ୍ଠତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପିସ୍ସ ଓକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱିଚିନିତୱିସୟତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ଠିତା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା। ସା ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତଥାପୱତ୍ତା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ । ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେତନା ଆୱଜ୍ଜନେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ‘‘ଆୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଉଦୟବ୍ବୟାନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ତଦନୁପସ୍ସନାୟଂ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଇଧ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ନାମ । ତେ ପନ ଉଦୟବ୍ବୟା ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା’’ତି । ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଇନ୍ଦୱଜିରତତ୍ତନାରାଚସଦିସତା, ସୂରତିକ୍ଖଭାୱୋ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପୁରେଚରା ୱିୟ ତଦନୁଚରଞାଣସ୍ସ ତଥାଭାୱେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ୱିପସ୍ସନାନିକନ୍ତୀତି ୱିପସ୍ସନାୟ ନିକାମନା ଅପେକ୍ଖା । ଓଭାସାଦୟୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିଜମ୍ଭନଭୂତା ତସ୍ସା ଅଲଙ୍କାରୋ ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଓଭାସାଦିପଟିମଣ୍ଡିତାୟା’’ତି । ଆଲୟନ୍ତି ଅପେକ୍ଖଂ । ସୁଖୁମା, ସନ୍ତାକାରାତି ସୁଖୁମାକାରା, ସନ୍ତାକାରା ଚ, ସା ଚସ୍ସା ସୁଖୁମସନ୍ତାକାରତା ଭାୱନାୟ ସାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ୟତୋ କିଲେସଭାୱୋପିସ୍ସା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ୟା ନିକନ୍ତି କିଲେସୋତି…ପେ॰… ହୋତୀ’’ତି ।
ଏତେସୁପୀତି ୟଥାଦସ୍ସିତେସୁ ଞାଣାଦୀସୁପି । ‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ’’ତି ଇଦଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ‘‘ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତିଆଦିଗ୍ଗହଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରସ୍ସେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ନ ୱାପି ହି ଉପକ୍କିଲେସା ଏକକ୍ଖଣେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ପନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ହୋତି । ‘‘ନ ୱତ ମେ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱରୂପା ନିକନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା’’ତି ଇଦଂ ଧମ୍ମସଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ତଦା ୟୋଗିନୋ ତଥାଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ । ନ ହି ସୋ ତଦା ତଂ ‘‘ନିକନ୍ତୀ’’ତି ଜାନାତି, ତଥା ସତି ତବ୍ବିସୟସ୍ସ ‘‘ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତିଆଦିଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱ । ତସ୍ମା ଏୱମସ୍ସ ସିୟା ‘‘ନ ୱତ ମେ ଏୱରୂପା ଭାୱନାଭିରତି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା, ଅଦ୍ଧା ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ।
୭୩୫.ଉପକ୍କିଲେସୱତ୍ଥୁତାୟାତି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହା ଇଧ ଉପକ୍କିଲେସା ତେସଂ ୱତ୍ଥୁତାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ । ନ ସଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ନ ଅକୁସଲତ୍ତା’’ତି । ୟଥା ପନ ଓଭାସାଦୟୋ, ଏୱଂ ନିକନ୍ତିପି ଦିଟ୍ଠିଗାହାଦୀନଂ ଠାନଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପକ୍କିଲେସୱତ୍ଥୁ ଚା’’ତି । ୱତ୍ଥୁୱସେନେୱାତି ଗାହେ ଅନାମସିତ୍ୱା ଗାହାନଂ ୱତ୍ଥୁତାୱସେନେୱ । ଅତ୍ତୱାଦୀ ହି ‘‘ଅହଂବୁଦ୍ଧିନିବନ୍ଧନୋ’’ତି ପରିକପ୍ପିତୋ ଅତ୍ତା ଓଭାସସ୍ସ ସାମିଭୂତୋ ‘‘ମମା’’ତି ସାମିୱଚନସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ଗହିତୋତି ଆହ ‘‘ମମ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଗଣ୍ହତୋ ହି ଦିଟ୍ଠିଗାହୋ’’ତି । ଓଭାସସ୍ସ ମନାପଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ସେୟ୍ୟାଦିତୋ ଦହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନାପୋ ୱତ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଗଣ୍ହତୋ ମାନଗାହୋ’’ତି । ଅସ୍ସାଦୟତୋତି ସମ୍ପିୟାୟତୋ । ତେସନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗାହାଦିସଞ୍ଞିତାନଂ ଉପକ୍କିଲେସାନଂ ୱସେନ । ଓଭାସାଦୀସୂତି ଓଭାସାଦିନିମିତ୍ତଂ । କମ୍ପନଂ ୟଥାରଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାୟ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୱିକ୍ଖେପାପତ୍ତି, ସା ଚ ଓଭାସାଦୀସୁ ତଣ୍ହାଦିଗାହୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଓଭାସାଦୀସୁ କମ୍ପତି…ପେ॰… ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ ।
ଓଭାସନିମିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିକମ୍ପତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଓଭାସେ ୱା ୱିସୟଭୂତେ ଉପକ୍କିଲେସେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିକମ୍ପତୀତି ୟୋଜନା । ତେନାହ ‘‘ୟେହି ଚିତ୍ତଂ ପୱେଧତୀ’’ତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉପଟ୍ଠାନେତି ସତିୟଂ । ଉପେକ୍ଖାୟ ଚାତି ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୟ ଚ ।
ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୩୬.କୁସଲୋ ପନାତିଆଦୀସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନକୋସଲ୍ଲୟୋଗେନ କୁସଲୋ। ପରିପକ୍କଞାଣତାୟ ପଣ୍ଡିତୋ। ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିୟା ବ୍ୟତ୍ତୋ। ଉପକ୍କିଲେସତବ୍ବିସୋଧନେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସାୱବୋଧୟୋଗତୋ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅୟଂ ଖୋ ସୋତି ୟୋ ସୋ ଆଚରିୟେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାନକାଲେ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିସମୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଖୋ ସୋ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଉପକ୍କିଲେସୱତ୍ଥୁଭାୱୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସୟଭାୱୂପନୟନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଠମନୟେ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନମେୱ ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମିଂ ସିଦ୍ଧେ ଇତରମ୍ପି ଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ଦୁତିୟନୟେ ପନ ଓଭାସାଦିକେ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଦିଟ୍ଠିଗାହାଦୀନଂ ଉଗ୍ଘାଟନସମୁଗ୍ଘାଟନପରିୟାଦାନୱସେନ ମନସିକାରୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ଓଭାସୋ ଅତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରୂପସତ୍ତକେ ‘‘ସଚେ ସଙ୍ଖାରା ଅତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୨୧) ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ଓଭାସାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ୱିଭଜ୍ଜ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସୋ ମନସିକାରୱିଧି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟୋୱାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବଂ ଅରୂପସତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଓଭାସଂ ‘‘ନେତଂ ମମା’’ତି ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ତଣ୍ହାଗାହତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୋଧେତି, ‘‘ନେସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ମାନଗାହତୋ, ‘‘ନ ମେସୋ ଅତ୍ତା’’ତି ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଗାହତୋ । ତେନାହ ‘‘ଓଭାସଂ ନେତଂ ମମା’’ତିଆଦି । ଏସ ନୟୋ ଞାଣାଦୀସୁପି ।
ଇମାନି ଦସ ଠାନାନୀତି ଇମାନି ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ଓଭାସାଦୀନି ଦସ ଉପକ୍କିଲେସକାରଣାନି । ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଚିତାତି ୟସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ପଞ୍ଞା ଓଭାସାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଗ୍ଗହଣୱସେନ ପରିଚିତୱତୀ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଠିତା । ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ସମଗ୍ଗଭାୱଜାନନେନ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚକୁସଲୋ ହୋତି।
ୱୀଥିପଟିପନ୍ନନ୍ତି ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ।
ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ଅଧିଗତାୟଂ, ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଞାଣେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସୋଧନେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନତୋ । ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପସମୁଦୟପକ୍ଖିୟାତି ଆହ ‘‘କଙ୍ଖା…ପେ॰… ସମୁଦୟସଚ୍ଚସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତ’’ନ୍ତି । ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ହି ସବ୍ବକିଲେସା, କମ୍ମଞ୍ଚ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ଇମିସ୍ସନ୍ତି ଇମାୟଂ । ସମ୍ମାତି ଅୱିପରୀତଂ । ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପାୟଭୂତମଗ୍ଗସ୍ସ ।
ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ୱୀସତିମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୨୧. ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଉଦୟବ୍ବୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୩୭. ୱିପସ୍ସନାଚାରସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା। ସିଖାପ୍ପତ୍ତି ପନସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନଂ ଅତ୍ତଟ୍ଠମାନଂୱସେନ ଜାତାତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପନ ଞାଣାନଂ ୱସେନ ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା’’ତି । ଓଳାରିକୋଳାରିକସ୍ସ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହତମସ୍ସ ୱିଗମନେନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧାନୁକୂଲତ୍ତା ‘‘ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣ’’ନ୍ତି ଅନୁଲୋମଞାଣମାହ । ତାନି ପନ ଞାଣାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନନ୍ତି ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ, ତଦନୁସାରେନ ଇତରଲକ୍ଖଣାନି ଚ ୱିଭାୱେନ୍ତୀୟେୱ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନା ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ୱୀଥିପଟିପନ୍ନୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତଂ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି । ତୟିଦଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାଭାୱମେୱ ମଞ୍ଞମାନେହି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ହି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞନ୍ତୋଗଧମେୱ, ଉଦୟବ୍ବୟାଦୀନଂ ପନ ଜାନନଟ୍ଠେନ, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚ ଞାଣଦସ୍ସନାନି, ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନି । ତାନିୟେୱ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ସା ଏୱ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ପଟିପଦା ଚାତି ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତଂ ଅପ୍ପଗୁଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଗୁଣଞ୍ହି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପହାନସିଦ୍ଧିୟା ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ୟତୋ ତଦୱିଗମେନ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ମହାୱିପସ୍ସନାସୁ ଏକଚ୍ଚା ଅଧିଗତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ନ ହି ଉଦୟବ୍ବୟାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପଟିୱେଧେନ ୱିନା ସାମଞ୍ଞାକାରାନଂ ତୀରଣମତ୍ତେନ ସାତିସୟଂ ପଟିପକ୍ଖପହାନଂ ସମ୍ଭୱତି । ଅସତି ଚ ପଟିପକ୍ଖପହାନେ କୁତୋ ଞାଣାଦୀନଂ ୱଜିରମିୱ ଅୱିହତୱେଗତା, ତିଖିଣୱିସଦାଦିତା ୱା । ତସ୍ମା ପଗୁଣଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାପକ୍ଖିୟମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଭଙ୍ଗସ୍ସେୱ ଅନୁପସ୍ସନା ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନା, ତଦେୱ ଞାଣଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ। ୟଥାଭୂତଦସ୍ସାୱୀ ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ, ତେଭୂମକଧମ୍ମା, ତେସୁ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ଭାୟିତବ୍ବାକାରଗାହିଞାଣଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ। ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟଂ, ଚିତ୍ତଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା, ତଦେୱ ଞାଣଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ। ପୁନ ପଟିସଙ୍ଖାନାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ। ନିରପେକ୍ଖତାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପେକ୍ଖନୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦିନୱୱିଧଞାଣଂ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ।
୭୩୮.‘‘ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିସେସନେନ ୱିଭାୱିତମତ୍ଥଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ଚୋଦକୋ ‘‘ପୁନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେ ୟୋଗୋ କିମତ୍ଥିୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ କିମତ୍ଥିୟୋତି କିଂ ପୟୋଜନୋ ନିରତ୍ଥକୋ, ପଗେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିତତ୍ତା ପକ୍କସ୍ସ ପଚନଂ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣାଦିହେତୁପଟିପାଟିଗ୍ଗହଣୱସେନ ତମତ୍ଥଂ ଞାପେତୁକାମୋ ଆଚରିୟୋୱ କଥେତୁକମ୍ୟତାୱସେନ ‘‘କିମତ୍ଥିୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ଉପଧାରଣତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ନନୁ ଚ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ନାମ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟମେୱ ପସ୍ସତି, ନ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ, ତେନ କଥଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ହୋତୀତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱିସୟଂ ହୋତୀ’’ତି । ଉଦୟବ୍ବୟେ ପନ ପଟିୱିଦ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ତତୋ ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫; ୪୫, ୭୭; ୪.୧, ୪; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୦) ଇତରଲକ୍ଖଣମ୍ପି । ଅଥ ୱା ଉଦୟବ୍ବୟଗ୍ଗହଣେନ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରୋ, ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନାକାରୋ, ଅୱସୱତ୍ତନାକାରୋ ଚ ୱିଭୂତତରୋ ହୋତୀତି କାରଣଭାୱେନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେ ୟୋଗସ୍ସ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥତା ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ସମ୍ମୁଖେନେୱ । ହେଟ୍ଠାତି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ହେଟ୍ଠା । ତଞ୍ହି ଓଭାସାଦିଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁତାୟ ତିକ୍ଖଂ ୱିସଦଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିଆଦୀହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା କୁଣ୍ଠଂ ଅୱିସଦମେୱ ଜାତଂ । ତେନାହ ‘‘ଦସହି…ପେ॰… ନାସକ୍ଖୀ’’ତି ।
୭୩୯.ଅମନସିକାରାତି ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ‘‘କିସ୍ସ ଅମନସିକାରା’’ତି ହି ଇଦଂ ‘‘କେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ହେତୁପୁଚ୍ଛା । ସନ୍ତତିୟା ହିସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ସା ଚ ସନ୍ତତି ଉଦୟବ୍ବୟାମନସିକାରେନ ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଜାତା । ଇରିୟାପଥେହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେ ଚ ଇରିୟାପଥା ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନାମନସିକାରେନ ପଟିଚ୍ଛାଦକା ଜାତା । ଘନେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେ ଚ ଘନା ନାନାଧାତୁୱିନିବ୍ଭୋଗାମନସିକାରେନ ପଟିଚ୍ଛାଦକା ଜାତାତି । ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପସ୍ସତୋ ନ ଉଦୟାୱତ୍ଥା ୱୟାୱତ୍ଥଂ ପାପୁଣାତି, ୱୟାୱତ୍ଥା ୱା ଉଦୟାୱତ୍ଥଂ । ଅଞ୍ଞୋୱ ଉଦୟକ୍ଖଣୋ, ଅଞ୍ଞୋୱ ୱୟକ୍ଖଣୋତି ଏକୋପି ଧମ୍ମୋ ଖଣୱସେନ ଭେଦତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ପଗେୱ ଅତୀତାଦିକୋତି ଆହ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପନ…ପେ॰… ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସନ୍ତତିୟା ୱିକୋପିତାୟାତି ପୁବ୍ବାପରିୟେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ସନ୍ତତିୟା ଉଗ୍ଘାଟିତାୟ । ନ ହି ସମ୍ମଦେୱ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅୟୋସଲାକା ୱିୟ ଅସମ୍ବନ୍ଧଭାୱେନାତି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି ।
ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନଂ ମନସି କତ୍ୱାତି ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତଉଦୟବ୍ବୟୱସେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରନ୍ତରଂ ପଟିପୀଳିୟମାନତଂ ୱିବାଧିୟମାନତଂ ମନସି କରିତ୍ୱା । ଇରିୟାପଥେ ଉଗ୍ଘାଟିତେତି ଇରିୟାପଥେ ଲବ୍ଭମାନଦୁକ୍ଖପଟିଚ୍ଛାଦକଭାୱେ ଉଗ୍ଘାଟିତେ । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ଇରିୟାପଥେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିନୋଦକଂ ଇରିୟାପଥନ୍ତରଂ ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ୱିୟ ହୋତି, ଏୱଂ ସେସାପୀତି ଇରିୟାପଥାନଂ ତଂତଂଦୁକ୍ଖପଟିଚ୍ଛାଦକଭାୱେ ୟାଥାୱତୋ ଞାତେ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖପଟିଚ୍ଛାଦକଭାୱୋ ଉଗ୍ଘାଟିତୋ ନାମ ହୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରନ୍ତରଂ ଦୁକ୍ଖାଭିତୁନ୍ନତାୟ ପାକଟଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ନାନାଧାତୁୟୋତି ନାନାୱିଧା ପଥୱୀଆଦିଧାତୁୟୋ ନାନାୱିଧେ ସଭାୱଧମ୍ମେ । ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱାତି ‘‘ଅଞ୍ଞା ପଥୱୀଧାତୁ, ଅଞ୍ଞା ଆପୋଧାତୂ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ଫସ୍ସୋ, ଅଞ୍ଞା ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା । ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗେ କତେତି ସମୂହଘନେ, କିଚ୍ଚାରମ୍ମଣଘନେ ଚ ପଭେଦିତେ । ୟା ହେସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପତ୍ଥଦ୍ଧେସୁ ସମୁଦିତେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁ ଏକତ୍ତାଭିନିୱେସୱସେନ ଅପରିମଦ୍ଦିତସଙ୍ଖାରେହି ଗୟ୍ହମାନା ସମୂହଘନତା, ତଥା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ କିଚ୍ଚଭେଦସ୍ସ ସତିପି ପଟିନିୟତଭାୱେ ଏକତୋ ଗୟ୍ହମାନା କିଚ୍ଚଘନତା, ତଥା ସାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ସତିପି ଆରମ୍ମଣକରଣଭେଦେ ଏକତୋ ଗୟ୍ହମାନା ଆରମ୍ମଣଘନତା ଚ, ତା ଧାତୂସୁ ଞାଣେନ ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନା ହତ୍ଥେନ ପରିମଜ୍ଜିୟମାନୋ ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ୱିଲୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତମାନା ସୁଞ୍ଞା ଏତେ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମମତ୍ତା’’ତି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟତରଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାନାଧାତୁୟୋ…ପେ॰… ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ।
୭୪୦. ଧୁୱଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ ନ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ୟଥାହ ‘‘ରୂପଂ ଖୋ, ରାଧ, ଅନିଚ୍ଚଂ, ୱେଦନା… ସଞ୍ଞା… ସଙ୍ଖାରା… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୭୨) । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଭାୱା’’ତି ଆହ । ଉପ୍ପାଦୋ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ, ୱୟୋ ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ, ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଜରା, ତେସଂ ସବ୍ଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିନସ୍ସନତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମେନ ଜାତିଜରାମରଣସବ୍ଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ଦୁତିୟେନ ପାକଭାୱୱିଦ୍ଧଂସାଭାୱତୋ । ୟସ୍ସ ଭାୱେନ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ହି ତଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖୀୟତି । ଆକାରୱିକାରୋତି ଆକାରୱିକତି । ଅଭାୱାକାରୋ ହି ୱିକତିରୂପେନ ଲବ୍ଭତି, ୱିରୂପତ୍ତା ନ ଉପ୍ପାଦାକାରୋ । ଆକାରୱିକାରୋତି ୱା ଆକାରୱିସେସୋ । ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱୋ ହି ପାକଭାୱତୋ ଭିନ୍ନୋ ୱିଦ୍ଧଂସାଭାୱତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ନିରୁଳ୍ହଂ । ଅନିଚ୍ଚାକାରୋ ହି ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତାକାରେହି ୱିୟ ଉପ୍ପାଦାକାରତୋ ଚ ୱିସିଟ୍ଠୋ । ତଥା ହି ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସାଭାୱୋ ସଙ୍ଖତଭାୱେନପି ସାଧୀୟତି ।
ସଙ୍ଖତଭାୱୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଉପ୍ପାଦୱନ୍ତତା । ଉପ୍ପାଦୋ ଚ ପାକଭାୱସାଧିତା ଧରମାନାୱତ୍ଥା । ଇମିନା ନୟେନ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତାଲକ୍ଖଣାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅପିଚ ୟଥା ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ନିଚ୍ଚାକାରପଟିକ୍ଖେପତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅଭାୱାକାରସଙ୍ଖାତୋ ଅନିଚ୍ଚାକାରୋ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ, ଏୱଂ ସୁଖପଟିକ୍ଖେପତୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସୁଖାକାରପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅଭିଣ୍ହପଟିପୀଳନାକାରସଙ୍ଖାତୋ ଦୁକ୍ଖାକାରୋ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ, ତଥା ଅତ୍ତପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନତ୍ତାତି ଅତ୍ତାକାରପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅୱସୱତ୍ତନାକାରସଙ୍ଖାତୋ ଅନତ୍ତାକାରୋ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେ ୟିମେ ତୟୋପି ଆକାରା ଅସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ନ ହୋନ୍ତି । ଖନ୍ଧେହି ୱିନା ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋ ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତାପି ନ ହୋନ୍ତି । ଖନ୍ଧେ ପନ ଉପାଦାୟ ୱୋହାରୱସେନ ଲବ୍ଭମାନା ତଦାଦୀନୱୱିଭାୱନାୟ ୱିସେସକାରଣଭୂତା ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତିୱିସେସାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତୟିଦଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଞ୍ଚେୱ ଲକ୍ଖିତବ୍ବଞ୍ଚ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଞାଣେନ ୟାଥାୱସରସତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୀ’’ତି ଇଦଂ ତଦତ୍ଥେ ତବ୍ବୋହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣତ୍ଥଞ୍ହି ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନା ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣ’’ନ୍ତି କଥିତା । ନ ହି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣାଦିୱିସୟଂ। ତବ୍ବିସୟତ୍ତେ ୱା ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣମେୱ ନ ସିୟା, ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ପନ ତିକ୍ଖଂ, ୱିସଦଞ୍ଚ କାତୁକାମେନ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟତୀରଣମେୱ କାତବ୍ବଂ । ପରିକମ୍ମସଦିସଞ୍ହେତଂ ତସ୍ସ । ଏସ ନୟୋ ସେସଞାଣେସୁପୀତି ।
ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୪୧.ୱହତୀତି ପୱତ୍ତତି । ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱୋ ଭାୱନାୟ ପଗୁଣଭାୱେନ । ପଗୁଣା ଚ ଭାୱନା ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପିତା ୱିୟ ପୱତ୍ତତୀତି ଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଲହୁଉପଟ୍ଠାନତା ଦସ୍ସିତା । ସଙ୍ଖାରେସୁ ପନ ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନ ଲହୁଂ ଲହୁଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ଉଦୟଦସ୍ସନଞ୍ଚ ‘‘ଉପ୍ପାଦୱତୋ ୱିନାସୋ’’ତି ୟାୱଦେୱ ୱୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାୱହତ୍ତାତି ୱୟେ ଏୱସ୍ସ ଆଭୋଗସମନ୍ନାହାରୋ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତତି, ତେନ ଉପ୍ପାଦାଦିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱୟମେୱାରବ୍ଭ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦଂ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତିୱିକାରଂ । ଠିତିନ୍ତି ଠିତିପ୍ପତ୍ତଂ, ଜରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତନ୍ତି ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ । ୟଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମୁଦୟାଦିଘନୱସେନ, ସକିଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦତାୟ ଚ ସୱିଗ୍ଗହାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ପୱତ୍ତଂ ନାମ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତନଂ ଉପ୍ପାଦୋୱ, ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତା ଠାନପରମ୍ପରା, ତସ୍ମା ଉପ୍ପାଦମେୱ ଗଣ୍ହାତି ଚେ, ପୱତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ନାମ । ଠିତିଂୟେୱ ଗଣ୍ହାତି ଚେ, ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ‘‘ଉପ୍ପାଦଂ ୱା’’ତିଆଦିୱଚନେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ନ ହି ଅସତି ଭେଦେ ୱିକପ୍ପୋ ୟୁତ୍ତୋ । ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି ଅଗ୍ଗହଣତୋ । କିଂ ପନ ସମ୍ପାପୁଣାତୀତି ଆହ ‘‘ଖୟ…ପେ॰… ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ନିରୋଧସଦ୍ଦୋ ଅନୁପ୍ପାଦେପି ଦିସ୍ସତୀତି ଭେଦସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତଂ, ଭେଦସଦ୍ଦୋ ୱିସେସୱାଚକୋପି ହୋତୀତି ୱୟସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତଂ, ସୋପି ଅନିରୋଧୱାଚକୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଖୟସଦ୍ଦେନ ୱିସେସିତଂ, ଖୟୱୟଭେଦସଙ୍ଖାତେ ଖଣିକନିରୋଧେତି ଅତ୍ଥୋ । ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତି ସତିସୀସେନ ଞାଣମାହ । ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେତି ଉପକ୍କିଲେସୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱାପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଦୟମ୍ପି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱୟସ୍ସେୱ ମନସିକାରକାଲେ ।
ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖାତି ରୂପୱେଦନାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଖୟୱୟୱସେନେୱ ପଟିସଙ୍ଖାୟ । ୟକାରଲୋପେନ ହି ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮, ୪୦୫) ୱିୟ । ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଖୟୱୟଭେଦୱସେନ ପଟିସଙ୍ଖା ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖା । ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନେତି ୟୋ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନେ । ପଞ୍ଞାତି ପକାରତୋ ଜାନନା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଇଦାନେୱ ସଂୱଣ୍ଣୀୟତି ।
୭୪୨.ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ରୂପଂ ୟାୱ ଜରାମରଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସିତବ୍ବଭାୱେନ ଗହିତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖାରଗତମାହ। ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ନାମ ଜାନନଂ, ତଞ୍ଚ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଭଙ୍ଗତୋ ଦସ୍ସନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଜାନିତ୍ୱା ଖୟତୋ ୱୟତୋ ଦିସ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ରୂପାରମ୍ମଣମେୱ ରୂପାରମ୍ମଣତା ୟଥା ‘‘ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାରମ୍ମଣତାତି ୱା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା ରୂପାରମ୍ମଣଭାୱେ’’ତି ଆହ । ଅପରେନ ଚିତ୍ତେନ ଭଙ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସନାୱିସୟଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନମାହ । ଏୱଞ୍ହି ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ପଗୁଣା ହୋତି, ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚସ୍ସ ୱିଭୂତତରଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ଞାତନ୍ତି ଆରମ୍ମଣମାହ ଅନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଞାତତ୍ତା । ଞାଣନ୍ତି ଅନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ । ଉଭୋପି ୱିପସ୍ସତୀତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ଖୟତୋ ୱୟତୋ ୱିପସ୍ସତୀତି । ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ରୂପସ୍ସ ୟାୱ ଜରାମରଣସ୍ସ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ଦସ୍ସନଂ ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖାତଂ, ଦସ୍ସନକଞାଣସ୍ସ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ଦସ୍ସନଂ ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖାୟ ଭଙ୍ଗସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନନ୍ତି ଉଭୟତ୍ଥ ପଞ୍ଞା । ପୁରିମଂ ୱା ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋ ପଚ୍ଛିମାୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମା ଏୱ ପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନେ ଞାଣନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥାତି ‘‘ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ଭଙ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ । ଅନେକେହି ଆକାରେହୀତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନାଦୀହି ଅନେକେହି ଆକାରେହି । ଅନୁ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ।
ଇଧ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ ନାମ ଜାତିଜରାମରଣପକତିକୋ, ତସ୍ସ ଜାତି ଆଦିକୋଟି, ଜରା ମଜ୍ଝିମକୋଟି, ମରଣଂ ଓସାନକୋଟି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଉପ୍ପାଦାଦିତିୱିଧମ୍ପି ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣତାୟ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ, ତଥାପି ଜାତିଜରାସୁ ଦିଟ୍ଠାସୁ ନ ତଥା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ୟଥା ୱୟକ୍ଖଣେତି ଆହ ‘‘ଭଙ୍ଗୋ ନାମ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ପରମା କୋଟୀ’’ତି, ଉତ୍ତମା କୋଟି ପରିୟୋସାନକୋଟୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ଜରାଧମ୍ମଂ, ମରଣଧମ୍ମମେୱ ଚ ଜାୟତୀତି ଜାତି ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଆଦି କୋଟି, ତଥା ଜାତିଧମ୍ମଂ, ମରଣଧମ୍ମମେୱ ଚ ଜୀରତୀତି ଜରା ମଜ୍ଝିମା କୋଟି, ଜାତିଧମ୍ମଂ, ଜରାଧମ୍ମମେୱ ଚ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଭଙ୍ଗୋ ପରମା କୋଟୀତି । ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତୀତି ନ କଲାପତୋ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ଅନୁମାନୱସେନ, ନାପି ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ୱିୟ ଉଦୟଗ୍ଗହଣପୁବ୍ବକୱୟଦସ୍ସନୱସେନ, ଅଥ ଖୋ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାନୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ଉଦୟୱୟେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉଦୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଭଙ୍ଗଦସ୍ସନୱସେନେୱ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅନୁପସ୍ସତୋ ପନସ୍ସ ନିଚ୍ଚଗାହସ୍ସ ଲେସୋପି ନତ୍ଥୀତି ଆହ ‘‘ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ’’ତି । ତଥା ହେସ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଏୱ ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱ-କାରୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ତେନ ନିୱତ୍ତିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସନାଦିନିୱତ୍ତନମାସଙ୍କିତବ୍ବଂ ପଟିୟୋଗୀନିୱତ୍ତନପରତ୍ତା, ଏୱ-କାରସ୍ସ ଉପରି ଦେସନାରୁଳ୍ହତ୍ତା ଚ ତାସଂ । ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅନିଚ୍ଚତୋ ତାୱ ଅନୁପସ୍ସନା ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସକସ୍ସ ୟୁତ୍ତା ‘‘ଭଙ୍ଗୋ ନାମ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ପରମା କୋଟୀ’’ତି, ଦୁକ୍ଖାଦିତୋ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଏତେନ ୟଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଏକନ୍ତତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା, ତତୋ ଚ ନ ଅଭିନନ୍ଦନିୟାଦିରୂପଂ । ତସ୍ମା ଉପରି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତୋ ଞାଣପରିକମ୍ମତ୍ଥଞ୍ଚ ଇତରାସମ୍ପି ଛନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ଅନୁପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ନୋ ନିଚ୍ଚତୋତିଆଦିନା ୱିସୁଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଭଙ୍ଗଦସ୍ସନେନେୱ ସବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତତୋ ପନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅନେକାକାରୱୋକାରା ଅନୁପସ୍ସନା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାୱ । ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିକା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୧) ପାଳି, ‘‘ଅନେକେହି ଆକାରେହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଆଗତା ତସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥା ଚ ୱିରୋଧିତା ସିୟା । ତଦେୱ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦିଟ୍ଠମେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତଂ ।
ନ ତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ତଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନୱସେନ ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ନ ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ନ ତତ୍ଥ ରଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଗତେ ରଞ୍ଜନୱସେନ ନ ପୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, କାମରାଗୋ, ଭୱରାଗୋ ୱା ନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଗଂ ନିରୋଧେତୀତି ରାଗଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନନିରୋଧଂ ପାପେତି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଲୋକିକେନେୱ ତାୱ ଞାଣେନା’’ତି । ସତି ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେ କଥଂ ସମୁଦୟୋତି ଆହ ‘‘ନୋ ସମୁଦେତି, ସମୁଦୟଂ ନ କରୋତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ୱିରତ୍ତୋତି ଏୱଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାନୁସାରେନ ୱିରତ୍ତୋ । ୟଥା ଦିଟ୍ଠଂ ସମ୍ପତି ଉପଟ୍ଠିତଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ନିରୋଧେତି ନିରୋଧଂ ମନସି କରୋତି, ଅଦିଟ୍ଠମ୍ପି ଅତୀତାନାଗତଂ ଅନ୍ୱୟଞାଣୱସେନ ୟଥା ଇଦଂ ଏତରହି, ଏୱଂ ଇତରେପୀତି ଅନୁମିନନ୍ତୋ ନିରୋଧେତି ମନସିକତସ୍ସାପି ନିରୋଧଂ କରୋତି । ନୋ ସମୁଦେତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ, ନୋ ସମୁଦୟଂ ମନସି କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ପଟିପନ୍ନୋ । ସଦ୍ଧିଂ ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରେହିକିଲେସାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନତୋତି ଖନ୍ଧେହି, ଅଭିସଙ୍ଖାରେହି ଚ ସହ କିଲେସାନଂ ପଜହନତୋ । କିଲେସେ ହି ପଜହନ୍ତୋ ତନ୍ନିମିତ୍ତକକମ୍ମଂ, ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତନକେ ଖନ୍ଧେ ଚ ପଜହତି ନାମ । ସଙ୍ଖତଦୋସଦସ୍ସନେନାତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖତାଦିଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ । ତବ୍ବିପରୀତେତି ନିଚ୍ଚସୁଖାଦିସଭାୱେ । ତନ୍ନିନ୍ନତାୟାତି ତଦଧିମୁତ୍ତତାୟ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ପରିଚ୍ଚାଗତ୍ଥୋ, ପକ୍ଖନ୍ଦନତ୍ଥୋ ଚାତି ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସ ଦୁୱିଧତା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତେନାତି ତଦଙ୍ଗାଦିପ୍ପହାନପ୍ପକାରେନ, ତନ୍ନିନ୍ନପ୍ପକାରେନ ଚ । ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନାତି ଉପ୍ପାଦନୱସେନ । ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ହି କିଲେସେ ଆଦିୟତୀତି ତେ ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ କିଲେସେ ନ ଆଦିୟତି ନାମ । ଅଦୋସଦସ୍ସିତାୱସେନାତି ଦୋସାନଂ ଅଦସ୍ସାୱିଭାୱେନ । ସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣଂ ଆଦିୟତୀତି ୟୋଜନା । ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ ହି ସଙ୍ଖାରେ ଆଦିୟତୀତି ଆଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ ତେ ନ ଆଦିୟତି ନ ଗଣ୍ହାତି ।
୭୪୩.ଅସ୍ସାତି ୟୋଗିନୋ । ତେହି ଞାଣେହୀତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିଞାଣେହି । ତନ୍ତି ପହାନଂ । ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞନ୍ତି ନିଚ୍ଚଗାହଂ, ସଞ୍ଞାସୀସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁଖସଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତସଞ୍ଞନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସପ୍ପୀତିକଂ ତଣ୍ହନ୍ତି ସଉପ୍ପିଲାୱିତଂ ଅଭିପତ୍ଥନଂ ।
୭୪୪.‘‘ୱତ୍ଥୁସଙ୍କମନା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରୂପସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଙ୍କମନାତି ୱିପସ୍ସନାଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତ୍ତନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞଦେୱ ରୂପଭଙ୍ଗୱିସୟଂ ଞାଣଂ, ଅଞ୍ଞଦେୱ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତଭଙ୍ଗୱିସୟନ୍ତି କୁତୋ ସଙ୍କମନା । ପଞ୍ଞାୱିୱଟ୍ଟନାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଞାୟାତି ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ । ୱୟସ୍ସେୱ ଗହଣୱସେନ ଉଦୟତୋ ୱିନିୱଟ୍ଟନା । ତେନାହ ‘‘ଉଦୟଂ ପହାୟ ୱୟେ ସନ୍ତିଟ୍ଠନା’’ତି । ‘‘ଅନନ୍ତରମେୱ ଆୱଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା’’ତି ଇମିନା ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ପଗୁଣବଲୱଭାୱମାହ ।
୭୪୫.ଉଭୋତି ଦିଟ୍ଠାଦିଟ୍ଠଭାୱେନ ଦ୍ୱେପି ଆରମ୍ମଣାନି । ଏକୱୱତ୍ଥନାତି ଖଣଭଙ୍ଗୁରତାୟ ସମାନାତି ୱୱତ୍ଥାପନା ।
ସଂୱିଜ୍ଜମାନମ୍ହୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଉପଲବ୍ଭମାନେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ । ୱିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସନୋତି ଭଙ୍ଗଦସ୍ସନସ୍ସ ପରିବନ୍ଧୱିଧମନେନ ୱିସୁଦ୍ଧଞାଣୋ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧଭଙ୍ଗଦସ୍ସନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦନ୍ୱୟଂ ନେତୀତି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଙ୍ଖାରଭଙ୍ଗଦସ୍ସିନୋ ଞାଣସ୍ସ ଅନ୍ୱୟଂ ଅନୁଗତଭୂତଂ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତେତି । କତ୍ଥ ପନ ପୱତ୍ତେତୀତି ଆହ ‘‘ଅତୀତନାଗତେ’’ତି, ଅତୀତେ, ଅନାଗତେ ଚ ସଙ୍ଖାରଗତେ । ସବ୍ବେପୀତିଆଦି ତସ୍ସ ପୱତ୍ତନାକାରଦସ୍ସନଂ ।
ଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ନିରୋଧେ, ନ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସାତି ୟା ଆରମ୍ମଣନ୍ୱୟେନ ଉଭୋ ଦିଟ୍ଠାଦିଟ୍ଠେ ଖଣଭଙ୍ଗୁରତାୟ ଏକଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥାପନା, ଏସା ୱୟଲକ୍ଖଣେ ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣେ ୱିପସ୍ସନା ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୪୬.ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖାତିଆଦି ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତ୍ତା ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକରଣଂ । ତୟିଦଂ ଭଙ୍ଗଦସ୍ସନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱସୱତ୍ତନାୱବୋଧନେନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧାୟାତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଚ ଉପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ହି ଭଙ୍ଗାରମ୍ମଣଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଭଙ୍ଗମନୁପସ୍ସତୋ ୱିସେସତୋ ସଙ୍ଖାରା ସୁଞ୍ଞା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସେୱ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ନ ଚତ୍ଥି ଅଞ୍ଞୋତି ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଅଞ୍ଞୋ ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥି । ତେସଂ ଖୟଂ ପସ୍ସତୀତି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତଂ ଭଙ୍ଗଂ ପସ୍ସତି । ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଅପ୍ପମାଦପଟିପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ। ୟଥା କିଂ ? ମଣିଂୱ ୱିଜ୍ଝଂ ୱଜିରେନ ୟୋନିସୋ ୟଥା ନାମ କୁସଲୋ ପୁରିସୋ ଉପାୟେନ ମଣିଂ ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ମଣିସ୍ସ ଛିଦ୍ଦମେୱ ପସ୍ସତି ମନସି କରୋତି, ନ ମଣିସ୍ସ ୱଣ୍ଣାଦିଂ, ଏୱମେୱ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରନ୍ତରଂ ଭଙ୍ଗମେୱ ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି, ନ ସଙ୍ଖାରେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ୱା ୱଜିରେନ ମଣିଂ ୱିଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ନ ପୁନ ରୁହତି, ଏୱଂ ୱଜିରସଦିସେନ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣେନ ଭଙ୍ଗେ ଦିଟ୍ଠେ ନ ପୁନ ନିଚ୍ଚଗାହୋ ରୁହତି, ଏୱଂ ଭଙ୍ଗମେୱ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟା ଚ ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖାତି ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣତା ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତି, ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିସଙ୍ଖା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୧) ଏୱମାଗତା ୟା ଚ ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖା, ‘‘ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ୟା ଚ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନା, ‘‘ସଙ୍ଖାରାୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ଭେଦୋ ମରଣଂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଞ୍ଚ ସୁଞ୍ଞତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଅୟଂ ଏୱଂ ତିଧା ୱୁତ୍ତାପି ଅଧିପଞ୍ଞାୱିପସ୍ସନା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୪୭.ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀସୂତି ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସୁ । ନିବ୍ବିଦାଦୀସୂତି ନିବ୍ବିଦାୱିରାଗନିରୋଧପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାସୁ। ତୟୋ ଉପଟ୍ଠାନେତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ତିୱିଧେ ଉପଟ୍ଠାନେ । ଖୟତୋ ୱୟତୋ ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଦୁକ୍ଖତୋ, ସୁଞ୍ଞତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଅନତ୍ତତୋତି । ଦିଟ୍ଠୀସୂତି ଦିଟ୍ଠିନିମିତ୍ତଂ ନ ୱେଧତି। ତା ହି ଅସଂହୀରତାୟ ନ ଚଲତି ।
୭୪୮.ଦୁବ୍ବଲଭାଜନସ୍ସ ୱିୟାତି ତିନ୍ତଆମମତ୍ତିକାଭାଜନସ୍ସ ୱିୟ ଭେଦମେୱ ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁବ୍ବଲଭାଜନୂପମା ସରସଭିଦୁରତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ୱିପ୍ପକିରିୟମାନସୁଖୁମରଜୂପମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ବନ୍ଧତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଭିଜ୍ଜିୟମାନତିଲୂପମା ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭେଦମେୱାତି ୱିନାସମେୱ ପସ୍ସତି ଉପ୍ପାଦାଦୀନଂ ଅଗ୍ଗହଣତୋ । ଏୱମେୱାତି ୟଥା ଉଦକବୁବ୍ବୁଳକାନି ଉଦକତଲାଦିପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକାନି ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସବ୍ବେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା କମ୍ମାଦିପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା ଖଣଟ୍ଠିତିକା ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଭେଦମେୱ ପସ୍ସତି । ତୁରିତତୁରିତଞ୍ହି ନେସଂ ଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଆମେଡିତୱଚନଂ ।
ମରୀଚିପି ଇତ୍ତରକାଲିକାୱ, ନିସ୍ସୟପବନ୍ଧୱସେନ ପନ ଚିରତରୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ୟଥା ପସ୍ସେ ମରୀଚିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅୟାଥାୱୁପଟ୍ଠାନତୋୱ । ଲୋକନ୍ତି ଖନ୍ଧଲୋକଂ । ମଚ୍ଚୁରାଜା ନ ପସ୍ସତି ଅରହତ୍ତାଧିଗମେନ ପୁନବ୍ଭୱାଭାୱତୋ ।
୭୪୯.ଭୱଦିଟ୍ଠିପ୍ପହାନନ୍ତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ । ନ ହି ନିରନ୍ତରଂ ଭଙ୍ଗମେୱ ପସ୍ସତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ଅୱସରୋ ଅତ୍ଥି । ତତୋ ଏୱ ଜୀୱିତେ ନିରାଲୟତ୍ତା ଜୀୱିତନିକନ୍ତିପରିଚ୍ଚାଗୋ । ସଦାତି ସବ୍ବକାଲଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ । ଭାୱନାୟ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତତା। ଇଚ୍ଛାଚାରାନଂ ଦୂରୀଭାୱତୋ ୱିସୁଦ୍ଧାଜୀୱିତା । ଉସ୍ସୁକ୍କପ୍ପହାନଂ କିଚ୍ଚାକିଚ୍ଚେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟତା ତିବ୍ବସଂୱେଗତ୍ତା । ୱିଗତଭୟତା କୁତୋଚିପି ନିବ୍ଭୟତା ଅତ୍ତସିନେହାଭାୱତୋ । ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚପଟିଲାଭୋ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ସୁଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ପନ୍ତସେନାସନେସୁ ଅଧିକୁସଲେସୁ ଚ ଅରତିୟା, କାମଗୁଣେସୁ ରତିୟା ଚ ସହନତୋ ଅଭିଭୱନତୋ ଅରତିରତିସହନତା।
ଇମାନି ଅଟ୍ଠଗ୍ଗୁଣମୁତ୍ତମାନୀତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମ-କାରୋ ଚ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଭୱଦିଟ୍ଠିପ୍ପହାନାଦିକେ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଉତ୍ତମାନିସଂସେତି ଅତ୍ଥୋ । ତହିନ୍ତି ତତ୍ଥ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୫୦.ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ତେଭୂମକାନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ । ଅଧିକାରୱସେନ ହି ପଦେସସବ୍ବୱିସୟୋ ଇଧ ସବ୍ବସଦ୍ଦୋ । ଆସେୱନ୍ତସ୍ସାତି ଆଦରୱସେନ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ । ଭାୱେନ୍ତସ୍ସାତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ବ୍ରୂହେନ୍ତସ୍ସ । ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ପଭେଦକାତି ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନୱସେନ ପଭେଦକା । ଆଜୀୱିକା ବ୍ୟାଧିଆଦିନିମିତ୍ତଂ ମରିତୁକାମସ୍ସ, ଅମରିତୁକାମସ୍ସାପି ସୂରସ୍ସ ଭାୟିତବ୍ବମ୍ପି ନ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ‘‘ସୁଖେନ ଜୀୱିତୁକାମସ୍ସ ଭୀରୁକପୁରିସସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଭୀରୁକଜାତିକସ୍ସ ସୀହାଦୟୋ ସନ୍ତାସନିମିତ୍ତଂ ଭୟାନକଭାୱତୋ, ତଥା ୟୋଗିନୋ ଭଙ୍ଗତୋ ଦିସ୍ସମାନା ସଙ୍ଖାରାତି ଆହ ‘‘ସୀହ…ପେ॰… ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଓଳାରିକା ଦୀଘତରପବନ୍ଧା, ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ସୁଖୁମତରା ଇତ୍ତରକାଲା, ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ମଜ୍ଝିମା ଇଧ ଆଦିତୋ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ଭୟତୋ ଭାୟିତବ୍ବତୋ ଉପତିଟ୍ଠନକେସୁ ଞାଣଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ।
ୟଥା ଇତ୍ଥିୟା ପୁତ୍ତାନଂ ସୀସସ୍ସ ଛିନ୍ନତା ଛିଜ୍ଜମାନତା ଗୟ୍ହମାନା ଭୟାୱହା, ଏୱଂ ୟୋଗିନୋ ତିୟଦ୍ଧଗତାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧା ଗୟ୍ହମାନାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକିସ୍ସା କିର ଇତ୍ଥିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟଥା ପୂତିଭୂତଂ ଓଦନାଦି ନ ସଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତି ୱିନସ୍ସତି, ଏୱଂ ୟସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ୱିଜାତୱିଜାତା ପୁତ୍ତା ନ ଜୀୱନ୍ତି ମରନ୍ତି ଏୱ, ସା ‘‘ପୂତିପଜା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ପୂତିପଜାଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିସେସତୋ ଗବ୍ଭଗତମରଣଚିନ୍ତାଦସ୍ସନେନ ୟୋଗିନୋ ଅନାଗତସଙ୍ଖାରନିରୋଧସନ୍ନିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ ହିସ୍ସ ସୁପାକଟୋ ଏୱାତି ନ ସୋ ଉପମାୟ ସାଧେତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତିମଭୱିକସ୍ସ ଚ ୟୋଗିନୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରମାଦିଭାୱିନୋ ଅତୀତେ ଦୁକ୍ଖବହୁତାୟ, ଅନାଗତଦୁକ୍ଖପରିତ୍ତତାୟ ଚ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ବହୁପଜାୱ ଇତ୍ଥୀ ନିଦସ୍ସିତା ।
ତତ୍ଥ ୟଥା ତସ୍ସା ନୱ ପୁତ୍ତା ମତା, ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିପ୍ପଭେଦା ଅତୀତା ସଙ୍ଖାରା, ୱୁସିତପୁବ୍ବା ୱା ନୱ ସତ୍ତାୱାସା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ମୀୟମାନପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ସଙ୍ଖାରା, ପୱତ୍ତମାନୋ ୱା ସତ୍ତାୱାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଜାତପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ଅନାଗତା ସଙ୍ଖାରା, ଭାୱୀ ୱା ସତ୍ତାୱାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱମୱଟ୍ଠିତେ ୟଦେକେ ଦସପୁତ୍ତମାତରଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନୱପୁତ୍ତମାତୁଗ୍ଗହଣଂ ସାତ୍ଥକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦପାହତଂ ହୋତି। ଦାରକାନଂ ମରଣସ୍ସ ଚିରକାଲିକତ୍ତା ମରଣାନୁସ୍ସରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗବ୍ଭଗତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ଭାୱୀପକ୍ଖେୟେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ କୁଚ୍ଛିଗତୋ ଅନାଗତସଙ୍ଖାରଟ୍ଠାନିୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏତସ୍ମିଂ ଖଣେତି ଭଙ୍ଗଦସ୍ସନମୁଖେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭୟାନକଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନକ୍ଖଣେ ।
୭୫୧.ନ ଭାୟତି ଞାଣସ୍ସ ଭାୟନାକାରେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ପଟିଘଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ହି ଭାୟନଂ, ଞାଣଂ ପନ ଭାୟିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଭାୟିତବ୍ବନ୍ତି ୟାଥାୱତୋ ଜାନାତି । ତେନାହ ‘‘ଅତୀତା…ପେ॰… ତୀରଣମତ୍ତମେୱା’’ତି, ତିସ୍ସୋ ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟୋ ଅତିତାପେନ ତିକ୍ଖମଜ୍ଝମୁଦୁଭେଦାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କାମଭୱାଦୀନଞ୍ହି ତିଣ୍ଣଂ ଭୱାନଂ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ତାସଂ ଗହଣଂ, ତଥା ଖଦିରାଦିସୂଲତ୍ତୟସ୍ସ ଅପ୍ପଣୀତାଦିଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘କେୱଲଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ଅସ୍ସାତି ଞାଣସ୍ସ । ବ୍ୟସନାପନ୍ନାତି ନାନାୱିଧୱିପୁଲାନତ୍ଥପତିତା । ଭୟତୋତି ଭାୟିତବ୍ବତୋ ।
ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମୂହାଦିଘନୱସେନ, ସକିଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦତାୟ ଚ ସୱିଗ୍ଗହାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ପନ ତଥା ଉପଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଖାରୱିନିମୁତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅତୀତା…ପେ॰… ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ମରଣମେୱାତି ଭଙ୍ଗମେୱ । ତେନାତି ଭଙ୍ଗଦସ୍ସନେନ । ଖଣେ ଖଣେ ଭଙ୍ଗମେୱ ପସ୍ସତୋ ହି ନିମିତ୍ତସଞ୍ଞିତଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସପ୍ପଟିଭୟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ପୱତ୍ତଂ ନାମ କାମଂ ସବ୍ବା ଭୱପୱତ୍ତି, ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତାୟ ପନ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ସବ୍ବଭୱେସୁ ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ସନ୍ତସୁଖାଭିମତାପି ଭୱା ଦୁକ୍ଖସଭାୱତାୟ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପୱତ୍ତନ୍ତି ରୂପାରୂପଭୱପୱତ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟନ୍ତି ନିମିତ୍ତଂ, ପୱତ୍ତଞ୍ଚ । ଦ୍ୱୟମ୍ପି ହି ତଂ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞମେୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହତୀତି ।
ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୫୨.ତାଣନ୍ତି ସଙ୍ଖାରହେତୁକା ଅନତ୍ତତୋ ରକ୍ଖଣଂ । ନେୱ ପଞ୍ଞାୟତି ସବ୍ବଭୱାଦୀନଂ ସାଦୀନୱତାୟ ଏକସଦିସତ୍ତା । ଲେଣନ୍ତି ତସ୍ସ ପରିହରଣତାଣାୟ ଉପଲୀୟନଂ । ଗତୀତି ତଦତ୍ଥଂ ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ । ପଟିସରଣନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ପଟିସରଣଟ୍ଠାନଂ । ପତ୍ଥନାତି ଆସୀସନା ନ ହୋତି । ଏତେନ ‘‘ନେତଂ ମମା’’ତି ତଣ୍ହାଗାହାଭାୱମାହ । ପରାମାସୋତି ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୋ । ତେନ ‘‘ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଦିଟ୍ଠିଗାହାଭାୱମାହ । ତଣ୍ହାଗାହାଭାୱେନେୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଏସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନଗାହାଭାୱୋପି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହୋତି, ୱା-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣେନ ୱା ।
ଇଦାନି ପତ୍ଥନାଦୀନମଭାୱେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୟୋ ଭୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତୟୋ ଭୱା ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟୋ ୱିୟ ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖାଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ମହାଭିତାପତାୟ । ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା କଟ୍ଠମୁଖପୂତିମୁଖଅଗ୍ଗିମୁଖସତ୍ଥମୁଖସଙ୍ଖାତା ଘୋରୱିସଆସୀୱିସା ୱିୟ କାୟସ୍ସ ଥଦ୍ଧତାୱିସ୍ସନ୍ଦନଦାହଚ୍ଛେଦଦୁକ୍ଖୱିଧାନତୋ ୱିସେସତୋ, ଅୱିସେସତୋ ପନ ଆସୟତୋ, ୱିସୱିକାରତୋ, ଅନତ୍ଥଦାନତୋ, ଦୁରୁପଚାରତୋ, ଦୁରାସଦତୋ, ଅକତଞ୍ଞୁତୋ, ଅୱିସେସକାରିତୋ, ଅନେକାଦୀନୱୂପଦ୍ଦୱତୋ ଚ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସା ଉଗ୍ଗତେଜା ଘୋରୱିସାତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁନ୍ନେତଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଏକକ୍ଖନ୍ଧଭେଦେ ଅଞ୍ଞକ୍ଖନ୍ଧାନୱଟ୍ଠାନତୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଘାତନତୋ, ମରଣଦୁକ୍ଖାୱହନତୋ ଚ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୱଧକା ୱିୟ। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୋ ୱଧକୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଭାୱେନ ଗହିତାନିପି ତତୋ ରିତ୍ତଭାୱତୋ ସୁଞ୍ଞଗାମୋ ୱିୟ ଭୋଜନାଦିଗୟ୍ହୁପଗମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ପୱିଟ୍ଠସୁଞ୍ଞଗାମୋ ୱିୟ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ସୁଞ୍ଞଗାମୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛନ୍ନେତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଆୟତନାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଚକ୍ଖୁତୋ ଚେପି ନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ ମେଧାୱୀ ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ରିତ୍ତକଞ୍ଞେୱ ଖାୟତି, ତୁଚ୍ଛକଞ୍ଞେୱ ଖାୟତି, ସୁଞ୍ଞକଞ୍ଞେୱ ଖାୟତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) –
ଆଦି । ଛ ବାହିରାୟତନାନି ଗାମଘାତକଚୋରା ୱିୟ ସବ୍ବଥାପି ଘାତକଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଚୋରା ଗାମଘାତକାତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛନ୍ନେତଂ ବାହିରାନଂ ଆୟତନାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହଞ୍ଞତି ମନାପାମନାପେସୁ ରୂପେସୂ’’ତିଆଦି । ରାଗଗ୍ଗିଆଦୀହି ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତଂ । କେନ ଆଦିତ୍ତଂ ? ରାଗଗ୍ଗିନା ଦୋସଗ୍ଗିନା ମୋହଗ୍ଗିନା ଜାତିୟା ଜରାୟ ମରଣେନ ସୋକେହି ପରିଦେୱେହି ଦୁକ୍ଖେହି ଦୋମନସ୍ସେହି ଉପାୟାସେହୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮) –
ଆଦି। ସଙ୍ଖାରାନଂ ଗଣ୍ଡାଦିସଦିସତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ନିରସ୍ସାଦାତି ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବରହିତା ଦୁକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା । ନିରସାତି ସମ୍ପତ୍ତିରହିତା ୱିପତ୍ତିପରିୟୋସାନତ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥା ହେଟ୍ଠା ନିରସ୍ସାଦା ନିରସା ମହାଆଦୀନୱରାସିଭୂତା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଏୱଂ ଉପରିପି ‘‘ସୱାଳକମିୱ ୱନଗହନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ତଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
ସସଦ୍ଦୂଲାତି ସବ୍ୟଗ୍ଘା । ଗାହା କୁମ୍ଭିଲାଦୟୋ । ରକ୍ଖସୋ ଦକରକ୍ଖସୋ । ‘‘ନିରସଂ ନିରସ୍ସାଦ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆଦୀନୱସ୍ସ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣତଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହିସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ସବ୍ବେସୁ ଭୱାଦୀସୁ ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖାରା ନିସ୍ସଗ୍ଗତୋ ନିରନ୍ତରଂ ସପ୍ପଟିଭୟାୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ୟଞ୍ଚ ସପ୍ପଟିଭୟଂ, ତଂ ସାଦୀନୱଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସେୱ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ୟନ୍ତି ଆଦୀନୱଞାଣଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ଦସୱତ୍ଥୁକଂ ଦ୍ୱାଦସୱାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକୱସେନ ତସ୍ସେୱ ପଦଭାଜନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଉପ୍ପାଦୋ ଭୟନ୍ତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ଅଖେମଟ୍ଠେନ ଭୟୱତ୍ଥୁତାୟ ଭୟଂ । ଉପ୍ପାଦମୂଲକଞ୍ହି ସବ୍ବଂ ତଂ ସବ୍ବୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ସବ୍ୟସନଂ । ପୱତ୍ତଂ ଭୟନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ, ନ ୱା ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଗତେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପାଦୋତି ଅନୁପ୍ପାଦୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ଚ ସବ୍ବସୋ ଭୟାଭାୱତୋ ପରମସ୍ସାସଭୂତତ୍ତା ନିବ୍ଭୟଟ୍ଠେନ ଖେମନ୍ତି । ସନ୍ତିପଦେତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମଭୂତେ ଅମତପଦେ । ଅପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତିଆଦୀହିପି ପୱତ୍ତାଦିପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ନିବ୍ବାନମେୱ ୱଦତି । ପୱତ୍ତିୟଂ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଦନନ୍ତରମେୱ ନିୱତ୍ତିୟଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସନୱସେନ ସୀଘଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତାନଂ ୱସେନ ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ଭୟଂ, ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଖେମ’’ନ୍ତି ତତିୟୱାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ଛଟ୍ଠୱାରାଦୀସୁପି । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପାଦୋ ୱିସେସୋ, ଭୟଂ ୱିସେସିତବ୍ବଂ ସାମଞ୍ଞଭାୱତୋତି ସତିପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱେ ଲିଙ୍ଗଭେଦୋ ଗହିତୋ । ୟଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୪; ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୪) । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଗତି ଭୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି ।
ଉପ୍ପାଦୋ ସଙ୍ଖାରାତି ଏତ୍ଥ ପନ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦଂ ସାମଞ୍ଞେନ ଗହେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରା ଭେଦତୋ ୱିହିତା ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ତେସଂ ୱିଭାଗତୋ ୱିପସ୍ସିୟମାନତ୍ତାତି ୱଚନଭେଦୋ କତୋ ।
ଆୟୂହନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଞାଣଂ ଆଦୀନୱେ ଇଦନ୍ତି ଆଦୀନୱେ ୱିସୟଭୂତେ ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱତ୍ଥୁକଂ ଞାଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଞାଣଂ ସନ୍ତିପଦେତି ସନ୍ତିପଦେ ନିନ୍ନାଦିଭାୱେନ ଠିତଂ ଇଦଂ ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୫୩. କମ୍ମପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ପାକଟତରୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଆହ ‘‘ପୁରିମକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଇଧ ଉପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି । ପୱତ୍ତଂ ନାମ ଇଧ ପୱତ୍ତିୟଂ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୱତ୍ତୀ’’ତି । ସବ୍ବମ୍ପୀତି ତିୟଦ୍ଧଗତଂ ରୂପାରୂପଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦିୱିଭାଗଂ ସବ୍ବମ୍ପି । କମ୍ମନ୍ତି ଏତରହି ପୱତ୍ତଂ କମ୍ମଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପାଦପୱତ୍ତଆୟୂହନଗ୍ଗହଣେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ସଙ୍ଖାରା ଗହିତା, ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନ ଅନାଗତଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ଉପାଦିତ୍ତା । ଉପ୍ପାଦଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଅତୀତଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା କମ୍ମସଙ୍ଖାରା ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗତ୍ତା । ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ସବ୍ବେପି ଗହିତା । ୟାୟ ଗତିୟା ସା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି ସା ନିରୟାଦିଭେଦା ଗତି ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ସା ପନତ୍ଥତୋ ତଂତଂକମ୍ମନିୟମିତା ଭୱସମଞ୍ଞାରହା ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା, କଟତ୍ତା ଚ ରୂପନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନନ୍ତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ । ପାକଟା ଏୱ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନୱସେନ । ୟଦି ତେ ପଞ୍ଚେୱ ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଇଚ୍ଛିତା, ଅଥ କସ୍ମା ସେସା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ସେସା ତେସଂ ୱେୱଚନୱସେନା’’ତି । ତେନ ୱିପସ୍ସକାନଂ ଞାଣୱିପ୍ଫାରସ୍ସ ୱିସୟସଂୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ଦେସନା ୱଡ୍ଢିତାତି ଦସ୍ସେତି ।
ଅନ୍ୱୟତୋ ଦସ୍ସିତସ୍ସ ଆଦୀନୱଞାଣସ୍ସ ବ୍ୟତିରେକତୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଟିପକ୍ଖଞାଣଦସ୍ସନଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଭୟମ୍ପି ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେନ ୱା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିଦସ୍ସନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଅନୁବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଆଚିଣ୍ଣମେତଂ ୟଥା ପୁରିମଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିରୋଧସଚ୍ଚଦେସନାତି ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଲୋକେ କସ୍ସଚି ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ନିରତ୍ଥକମ୍ପି ହୋତି, ନ ତଥା ଇଦଂ, ଇଦଂ ପନ ସାତ୍ଥକମେୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖନିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ଦାହାଭିଭୂତସ୍ସ ସୀତନିନ୍ନତା ୱିୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱତୋ ଏକଂସେନ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଭାୱତୋ ।
ଭୟନ୍ତି ଭାୟିତବ୍ବଂ । ‘‘ନିୟମତୋ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏତେନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ଭାୟିତବ୍ବତାତି ଭାୟିତବ୍ବତା ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ନ ବ୍ୟଭିଚରତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱଟ୍ଟାମିସଂ ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧାତି ୱଦନ୍ତି । ତିୱିଧମ୍ପି ୱଟ୍ଟଂ, ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟାମିସଂ। କିଲେସେହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଲୋକାମିସଂ, ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା। କିଲେସା ଏୱ କିଲେସାମିସଂ । ସଙ୍ଖାରମତ୍ତମେୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱ-ସଦ୍ଦେନ ୱିସଙ୍ଖାରଂ ନିୱତ୍ତେତି । ନ ହି ତତ୍ଥ ସାମିସତାଲେସୋପି ଅତ୍ଥୀତି । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ପନ ଅପରିପୁଣ୍ଣତଂ ୱିଭାୱେତି । ନ ହି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତଂ ସାମିସନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ‘‘ଭୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଦିଭାୱେନ ନିୟତତ୍ତା । ୟଦି ୟଂ ଭୟଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖାଦିସଭାୱମେୱ, ତଥା ସତି ଭୟାଦୀସୁ ଏକେନେୱ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି । କସ୍ମା ସବ୍ବାନି ଗହିତାନୀତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦି । ୟଥା ତେସୁ ଏୱ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତିୱସେନ ଆକାରନାନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସନାନାନତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଭୟାକାରାଦିଆକାରନାନତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତିୱସେନେୱେତ୍ଥ ଞାଣସ୍ସ ନାନତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ଭୟାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ, ଇତରାକାରୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଆଦୀନୱଞାଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ମା ଆଦୀନୱଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା ପନ୍ନରସାପି ଅତ୍ଥା ଉପ୍ପାଦାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଗଧା, ତତ୍ଥ ଚ ଞାଣଂ ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଦସୱିଧଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଦସ ଞାଣେ ପଜାନାତୀ’’ତି । ପଜାନନଞ୍ଚ ସାତିସୟଂ ୱିସୟଗତସମ୍ମୋହୱିଗମେନ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହଂ, ଅତ୍ତନିପି ଅସମ୍ମୂଳ୍ହମେୱାତି ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପଜାନନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ପଟିୱିଜ୍ଝତି ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ କୁସଲସଦ୍ଦୟୋଗେନ ହି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ ୟଥା ‘‘କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତସ୍ସା’’ତି (ଜା॰ ୨.୨୨.୯୪) । କୁସଲତାତି କରଣେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁସଲତାୟା’’ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତିୟା ୟାଥାୱତୋ ଦିଟ୍ଠତାୟ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ସନ୍ତିପଦଂ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତମେୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ତେନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନାଦିମିଚ୍ଛାଗାହୱସେନ ନ ୱିଚଲତି । ତତ୍ଥ ସୁପରିଦିଟ୍ଠାଦୀନୱତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନାନାଦିଟ୍ଠୀସୁ ନ କମ୍ପତୀ’’ତିଆଦି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୫୪.ସଙ୍ଖାରଗତେତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ତେଭୂମକେ ସଙ୍ଖାରେ । ନିବ୍ବିନ୍ଦତୀତି ଞାଣନିବ୍ବିଦେନ ନିବ୍ବେଦଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତଥାଭୂତୋ ଚ ତତ୍ଥ ଉକ୍କଣ୍ଠନ୍ତୋ, ଅନଭିରମନ୍ତୋ ଚ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠତି ନାଭିରମତୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଅନଭିରମଣସ୍ସ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୋତତ୍ତଦହଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତେସୁ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ସାନୁଅଞ୍ଜନରଜତସୁୱଣ୍ଣସତ୍ତରତନମୟେସୁଗନ୍ଧମାଦନକାଳକେଲାସସୁଦସ୍ସନଚିତ୍ତକୂଟଭେଦେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ହିମୱତୋ ମହାସିଖରେସୁ ପଚ୍ଛିମୋ ଚିତ୍ତକୂଟପବ୍ବତୋ ନାମ । ସୀହପପାତାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ମହାସରେସୁ।
ସୁୱଣ୍ଣପଞ୍ଜରେତି ସୁୱଣ୍ଣମୟେ ସୀହପଞ୍ଜରେ । ପକ୍ଖିତ୍ତୋତି ନିରୁଦ୍ଧୋ । ତିୱିଧେ ସୁଗତିଭୱେତି କାମସୁଗତିଆଦିକେ ତିୱିଧେ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ।
ହତ୍ଥପାଦୱାଲୱତ୍ଥିକୋସେହି ଭୂମିଫୁସନେହି ସତ୍ତହି ପତିଟ୍ଠିତୋତି ସତ୍ତପତିଟ୍ଠୋ । ନଗରମଜ୍ଝେ ନାଭିରମତି ଦ୍ୱାରପଞ୍ଜରନାଳନାଦିଅୱବାଧନଭୟେନ । ଦିଟ୍ଠେତି ଅଧିମୁତ୍ତିପୁବ୍ବକେନ ଅନ୍ୱୟଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠେ । ତେନାହ ‘‘ତନ୍ନିନ୍ନତପ୍ପୋଣତପ୍ପବ୍ଭାରମାନସୋ’’ତି ।
ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
୭୫୫.ତଂ ପନେତନ୍ତି ନିବ୍ବିଦାଞାଣମାହ । ଞାଣଦ୍ୱୟେନାତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନାଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣଦ୍ୱୟେନ । ୟସ୍ମା ଭୟତୋ ଦିସ୍ସମାନା ଏୱ ସଙ୍ଖାରା ମହାଦୀନୱା, ନିବ୍ବିନ୍ଦିତବ୍ବା ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏକମ୍ପି ତଂ ଞାଣଂ ତଥାଭାୱନାବଲପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୟୁତ୍ତଂ ତିୱିଧକିଚ୍ଚସାମତ୍ଥିୟୱନ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଏକ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ’’ତିଆଦି ।
ତୟିଦଂ ତାସଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଆଦିମ୍ହି ପନ ଭିନ୍ନସଭାୱା ଏୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଉପ୍ପାଦେସୀତି ପାତ୍ୱାକାସି, ୱିଭାୱେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୫୬.ନ ସଜ୍ଜତି ବହ୍ୱାଦୀନୱତାୟ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା । ମୁଞ୍ଚିତୁକାମଂ ନିସ୍ସରିତୁକାମଂ ହୋତି ଅନାଦିକାଲିକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତା । ମୁଞ୍ଚିତୁକାମତା ତତୋ ଅତ୍ତାନଂ ନିବ୍ବେଧେତୁକାମତା ନିସ୍ସରିତୁକାମତା ଅପଗନ୍ତୁକାମତା । ପଞ୍ଜରପକ୍ଖିତ୍ତୋତି ପଞ୍ଜରେନ ସମୋରୁଦ୍ଧୋ । ଏୱମାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆଦିତ୍ତଅଙ୍ଗାରଉପସଟ୍ଠଦେସବ୍ୟାଳସାପଦାକୁଲୱନଗହନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୫୭.‘‘ସବ୍ବଭୱ…ପେ॰… ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ସବ୍ବସ୍ମା ସଙ୍ଖାରଗତାତି ସବ୍ବଗ୍ଗହଣଂ ସାତିସୟମୁତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅଧିକୱଚନଂ ଅଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ବୋଧେତୀତି । ୟଞ୍ହି ସଙ୍ଖାରେହି ଅନନୁବନ୍ଧସ୍ସ ମୁଞ୍ଚନଂ, ତଂ ସାତିସୟଂ ମୁଞ୍ଚନଂ । ତଂ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ହୋତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁନ ତେ ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପୁବ୍ବେପି କତନ୍ତି ପୁନଗ୍ଗହଣଂ । ଭୱାଦିଗତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଅପରିତୁଲିତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପସ୍ସନାକାରସ୍ସ ଅପୁବ୍ବସ୍ସପି ଅତ୍ଥିତାୟ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ନାମ ପରିପୁଣ୍ଣଲକ୍ଖଣୱସେନେୱ ହୋତୀତି ‘‘ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତୋତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ପଠମେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତୋ ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
ଦୁତିୟେନ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନତୋ ସୁଖପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
ଅଜଞ୍ଞତୋତି ଅମନୁଞ୍ଞତୋ, ଅସୋଭନତୋ ୱା । ଜେଗୁଚ୍ଛତୋତି ‘‘ଧୀ’’ତି ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ । ପଟିକ୍କୂଲତୋତି ଅଭିରୁଚିୟା ପଟିଲୋମନେନ ପଟିକ୍କୂଲଭାୱତୋ । ନ ମଣ୍ଡନେନ ହତା ଅମଣ୍ଡନହତା, ଅମଣ୍ଡନେନ ସକ୍କା ଏତେସଂ ସୁଭଭାୱଂ ହନ୍ତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମଣ୍ଡନେନ ୱା ତେସଂ ଅସୁଭତା ପାକଟା ହୋତୀତି ଅମଣ୍ଡନହତା। ମଣ୍ଡନେନ ୱା ନ ହନ୍ତବ୍ବସଭାୱା ‘‘ଅସୂରିୟପସ୍ସା’’ତି ୱିୟ ଅମଣ୍ଡନହତା। ତତୋ ଅମଣ୍ଡନହତଭାୱତୋତି ରୂପସଙ୍ଖାରେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ୱିରୂପତୋତି ଅସୁନ୍ଦରତୋ । ପଟିଘସଂୟୋଜନୱତ୍ଥୁତାୟ ପସ୍ସନ୍ତେ ଅତ୍ତନି ବନ୍ଧତୀତି ବୀଭଚ୍ଛଂ ଅତିୱିୟ ୱିରୂପଂ । ୟଂ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତମେୱ ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଜଞ୍ଞଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତା ହି ଗୂଥଂ ୱିୟ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବଂ ୱା ବୀଭଚ୍ଛଂ। ଇଧ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅସୁଚିତୋ ଅମନାପତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
ଚତୁତ୍ଥେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅପରିଣାୟକତୋ ଅତ୍ତପଟିକ୍ଖେପତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।
୭୫୮.ଅୟନ୍ତି ୟୋଗାୱଚରୋ । ମୁଞ୍ଚନସ୍ସାତି ପୁନ ଅନନୁବନ୍ଧନତ୍ଥଂ ସୁମୁତ୍ତମୁଞ୍ଚନସ୍ସ । ଉପାୟସମ୍ପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ପରିମଦ୍ଦନା ଉପାୟୋ, ତସ୍ସ ସାଧନତ୍ଥଂ ।
ମଚ୍ଛଗହଣତ୍ଥଂ ଉଦକେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଖିପନ୍ତି ଏତନ୍ତି ଖିପ୍ପଂ, ମଚ୍ଛାନଂ ଗହଣକୂଟପଂ । ଓଡ୍ଡାପେସୀତି ଓସାରେସି, ଖିପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସପ୍ପନ୍ତି କଣ୍ହସପ୍ପଂ । ଗହଣେତି ୟଥାଗହିତଂ ସପ୍ପଂ ଅଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗହଣେ । ହତ୍ଥଂ ନିବ୍ବେଠେତ୍ୱାତି ସପ୍ପେନ ଅତ୍ତନୋ ଭୋଗେନ ୱେଠିତଂ ହତ୍ଥପଦେସଂ ନିବ୍ବେଠେତ୍ୱା ମୋଚେତ୍ୱା । ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଆୱେଠିକପ୍ପହାପନେନ ଭମେତ୍ୱା । ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ।
ତତ୍ଥାତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ । ତତ୍ଥ ଆଦିତୋୱାତି ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତକାଲେ । ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସମୂହାଦିଘନଗ୍ଗହଣଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା । ସୁମୁତ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୦) ୱିୟ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିଚ୍ଚାଦିଆକାରେନ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିଭେଦାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ସାତିସୟଂ ବଲୱଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା, ସା ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଆକାରସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନାତି ଆହ ‘‘ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନେନ…ପେ॰… ପାପେତ୍ୱା’’ତି । ୟଥା ହି ନିବ୍ବୁଦ୍ଧକରଣେ ବଲୱତରେନ ପଟିମଲ୍ଲେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମୁଟ୍ଠିପ୍ପହାରାଦିନା ୱିମଥିତୋ ଇତରୋ ତେନ ୟୁଜ୍ଝିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତଂ ପାପିତୋ ହୋତି । ନ କେୱଲଂ ଅସମତ୍ଥତଂ ପାପିତୋୱ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ମରଣମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ମରଣଂ ୱା ପାପୁଣାତି, ଏୱମେତେପି ସଙ୍ଖାରା ଏୱଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱଂ ପାପିତା ଉପରିଞାଣାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବିସେୱନତଂ, ସବ୍ବସୋ ଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ।
୭୫୯.ଏତ୍ତାୱତାତି ଏୱଂ ‘‘ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତୋ’’ତିଆଦିନା ପରୋଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସପ୍ପୱତ୍ତେନ ପଟିସଙ୍ଖାନେନ ।
ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୫୦) ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଜାନିତ୍ୱା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖାନୁପ୍ପଜ୍ଜନକିରିୟାନଂ ସମାନଖଣତ୍ତା ଅସତିପି ପୁବ୍ବାପରକାଲତ୍ତେ ସଦ୍ଦୱୋହାରମତ୍ତେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତେନ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୫୩), ନିହନ୍ତ୍ୱା ତିମିରଂ ସବ୍ବଂ, ଉଗ୍ଗତୋୟଂ ଦିୱାକରୋ’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ୱିୟ ସମାନକାଲୱସେନାୟଂ ସଦ୍ଦପୟୋଗୋତି । ତଥା ମନଞ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ପଠମଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଛା ନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି, ଏୱମିଧାପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏଦିସୋ ସଦ୍ଦପୟୋଗୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲୋକେ ପୁବ୍ବକାଲୱସେନେୱ ଦିସ୍ସତୀତି ପୁବ୍ବକାଲୱସେନେୱ ଇଧାପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକତ୍ତନୟେନ ୱା…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଞାଣେସୁ ପୁରିମସ୍ସ ୱସେନ ପଟିସଙ୍ଖାନକିରିୟା, ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକିରିୟା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା, ନ ଚ ତାନି ଭେଦତୋ ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବାନି ଏକସନ୍ତାନପତିତତାୟ ଏକତ୍ତନୟୱସେନ ଗହିତତ୍ତାତି । ଇତରସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେତି ‘‘ପୱତ୍ତଂ ପଟିସଙ୍ଖା, ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ପୱତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେ ।
ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୬୦. ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାକାରାଦିପରିଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ପୱତ୍ତମ୍ପି ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ୱିସେସତୋ ଅନତ୍ତାକାରପରିଗ୍ଗଣ୍ହନପଧାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ସୁଞ୍ଞାତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସତି ସଚ୍ଚସମ୍ପଟିୱେଧୋ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅସତି । ତଦଭାୱତୋ ହି ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣପଞ୍ଞାପକମ୍ପି ସରଭଙ୍ଗସତ୍ଥାରାଦୀନଂ ସାସନଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକମେୱ ଜାତଂ । ଅଥ ୱା ତେସଂ ନିଚ୍ଚସାରାଦୀହି ରିତ୍ତକଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ସୁଞ୍ଞାତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ହି ୟତୋ ରିତ୍ତକଂ, ତଂ ତେନ ସୁଞ୍ଞନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱତୋ ଅନେକୱାରଂ ପଟିୱିଦ୍ଧାୟପି ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାୟ ଦଳ୍ହୀଭାୱାପାଦନତ୍ଥଂ ‘‘ପୁନ ସୁଞ୍ଞମିଦ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଦଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଖାରା ଅନତ୍ତତା, ତଦଗ୍ଗେନ ଅନତ୍ତନିୟା । ସତି ହି ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତନିୟେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଞ୍ଞମିଦଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା’’ତି । ଦ୍ୱିକୋଟିକନ୍ତି ଦ୍ୱିଅଂସିକଂ, ଅତ୍ତାନଂ ନେୱ ଦିସ୍ୱା ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ, ଅନୁମାନତୋ ଚ ତସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରଂ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ତଂ, ସଙ୍ଖାରଂ ୱା ପରିକ୍ଖାରଭାୱେ ଅତ୍ତନୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖସାଧନଭାୱେ ଠିତଂ ନ ଦିସ୍ୱାତି ୟୋଜନା । ପୁନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାଧିକାରେ ।
କ୍ୱଚୀତି କତ୍ଥଚି ଠାନେ, କାଲେ, ଧମ୍ମେ ୱା । ଅଥ ୱା କ୍ୱଚୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ବହିଦ୍ଧା ୱା । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତାନନ୍ତି ସକତ୍ତାନଂ । ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ଭୱଂ ବ୍ରହ୍ମା ମହାବ୍ରହ୍ମା…ପେ॰… ସେଟ୍ଠୋ ସଜିତା ୱସୀ ପିତା ଭୂତଭବ୍ୟାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୨) ପରେହି ପରିକପ୍ପିତଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚନଭୂତଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କସ୍ସଚୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରସ୍ସାତି ‘‘ପରଜାତି, ପରୋ ପୁରିସୋ’’ତି ଚ ଏୱଂ ଗହିତସ୍ସ । ନ ଚ ମମ କ୍ୱଚନୀତି ଏତ୍ଥ ମମ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନେ ପୟୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ମମ-ସଦ୍ଦଂ ତାୱ ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ପରସ୍ସ ଚାତି ଅତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ‘‘ପରୋ ପୁରିସୋ’’ତି ଏୱଂଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ମମତ୍ଥାୟ ଠିତୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ମୟ୍ହଂ ସବ୍ବଂ ସିଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂ ଏକଚ୍ଚଦିଟ୍ଠିଗତିକପରିକପ୍ପିତୱସେନ ପରଂ ଅତ୍ତାନଂ ତଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ କିଞ୍ଚନଭୂତଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଚ କ୍ୱଚନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ନାହଂ କ୍ୱଚନୀତି ସକଅତ୍ତନୋ ଅଭାୱଂ ପସ୍ସତି । ନ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚନତସ୍ମିନ୍ତି ସକଅତ୍ତନୋ ଏୱ କସ୍ସଚି ଅନତ୍ତନିୟତଂ ପସ୍ସତି । ନ ଚ ମମାତି ଏତଂ ଦ୍ୱୟଂ ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚେକଂ । ନ ଚ କ୍ୱଚନି ପରସ୍ସ ଅତ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅଭାୱଂ ପସ୍ସତି । ତସ୍ସ ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ମମ କିଞ୍ଚନତା ନ ଚତ୍ଥୀତି ପରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅନତ୍ତନିୟତଂ ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟସୁଞ୍ଞତା ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜତା ଚତୁକୋଟିକସୁଞ୍ଞତାପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ ଦିଟ୍ଠା ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱମୟ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୭୬୧.‘‘ଛହାକାରେହୀ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତେ ପକାରେ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାୟ ପରିବ୍ରୂହନଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଛହାକାରେହୀତି ଛହି ଗହଣାକାରେହି, ଗହେତବ୍ବାକାରେହି ୱା । ନିଚ୍ଚେନାତି ‘‘ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ପରିକପ୍ପିତେନ ଅତ୍ତନା ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି । ନିଚ୍ଚେନାତି ୱା ନିଚ୍ଚଭାୱେନ । ଧୁୱାଦୟୋ ‘‘ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ଗହିତସ୍ସେୱ ଗହେତବ୍ବାକାରା । ତବ୍ବିଭାଗେନ ହି ଇମସ୍ସ ଛକ୍କତା । ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚତା ନାମ କୂଟଟ୍ଠତା । ଧୁୱଭାୱୋ ଥିରତା । ସଦା ଭାୱିତା ସସ୍ସତତା । ନିବ୍ବିକାରତା ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମତା । ୟାୱ ଜରାମରଣାତି ପେୟ୍ୟାଲଂ ଅକତ୍ୱା ପରିୟୋସାନପଦମେୱ ଦସ୍ସେତି ।
୭୬୨. ନ ସାରନ୍ତି ଅସାରଂ, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସାରନ୍ତି ନିସ୍ସାରଂ। ସାରତୋ ଅପଗତଂ, ସାରଂ ୱା ତତୋ ଅପଗତନ୍ତି ସାରାପଗତଂ। କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ନିଚ୍ଚସାରସାରେନ ୱା ସୁଖସାରସାରେନ ୱା ଅତ୍ତସାରସାରେନ ୱା’’ତି ପାଳୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅସାରଂ ନିସ୍ସାରଂ ସାରାପଗତ’’ନ୍ତି ପଦତ୍ତୟଂ ଏକୋ ସୁଞ୍ଞତାପରିଗ୍ଗହାକାରୋ, ଅଞ୍ଞଥା ସତ୍ତେୱ ଆକାରା ସିୟୁଂ, ନ ଅଟ୍ଠାତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ସୁଭସାରସାରେନାତିପି ପାଳିୟଂ ଅତ୍ଥୀତି ‘ଅସାରଂ ନିସ୍ସାରଂ ସାରାପଗତ’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଦତ୍ତୟଂ ‘ନିଚ୍ଚସାରସାରେନା’ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସେତୱଚ୍ଛୋତି ସେତୱରୁଣକୋ । ‘‘ମିନରୁକ୍ଖୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପାଳିଭଦ୍ଦକୋତି କିଂସୁକୋ ।
୭୬୩. ନିଚ୍ଚସାରାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ରିତ୍ତତୋ ପସ୍ସତି। ପରିତ୍ତତୋ, ଲାମକତ୍ତା ୱା ତୁଚ୍ଛତୋ। ଅତ୍ତସାରାଭାୱେନ ସୁଞ୍ଞତୋ। ସୟଂ ଅନତ୍ତତାୟ ଅନତ୍ତତୋ। ଇସ୍ସରିୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, କେନଚି ଇସ୍ସରିୟଂ କାରେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଚ ଅନିସ୍ସରିୟତୋ। ଫେଣପିଣ୍ଡେନ ଭାଜନାଦିଂ କାତୁକାମସ୍ସ ୱିୟ ରୂପସ୍ସ ନିଚ୍ଚତାଦିଂ କାତୁକାମସ୍ସ ତଂ ନ ସିଜ୍ଝତି, ସକଇଚ୍ଛାୱସେନ ୱା କାଚି କିରିୟା ନତ୍ଥୀତି ଅକାମକାରିୟତୋ। ‘‘ଏୱଂ ରୂପଂ ହୋତୁ, ମା ଏୱ’’ନ୍ତି ଅଲବ୍ଭନୀୟତୋ। ସୟଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେ ନ ୱତ୍ତତି, ନାପି ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତୀତି ଅୱସୱତ୍ତକତୋ। ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସୟଂ ତସ୍ସ ପରୋ ୱିୟ ଅୱିଧେୟ୍ୟତାୟ ପରତୋ। କାରକାଦି ୱିୟ କାରଣେହି, ଫଲେନ ଚ ୱିୱିତ୍ତତୋ। ନ ହି କାରଣେନ ଫଲଂ, ଫଲେନ ୱା କାରଣଂ ସଗବ୍ଭଂ ତିଟ୍ଠତି । ଏସ ନୟୋ ୱେଦନାଦୀସୁପି ।
୭୬୪.ରୂପଂ ନ ସତ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ୟୋ ଲୋକୱୋହାରେନ ସତ୍ତୋ, ରୂପଂ ସୋ ନ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ ତସ୍ସାୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧତ୍ତା । ନ ହି ଲୋକୋ ରୂପମତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱୋହରତି, ବାହିରକପରିକପ୍ପିତୋ ପନ ଅତ୍ତା ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ହି ତେହି ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ପରେସଂ ସଞ୍ଜାପନଟ୍ଠେନ ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ରୂପଂ ସୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଞ୍ଞତାପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଞ୍ହେତନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ନ ଜୀୱୋତିଆଦୀସୁପି । ତତ୍ଥ ଜୀୱନଟ୍ଠେନ ଜୀୱୋ। ନରନଟ୍ଠେନ ନେତୁଭାୱେନ ନରୋ। ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ମାନୋ ଏତ୍ଥ ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି ମାନୱୋ। ଥିୟତି ଏତ୍ଥ ଗବ୍ଭୋତି ଇତ୍ଥୀ। ପଧାନଭାୱେନ ପୁରି ସେତୀତି ପୁରିସୋ। ଆହିତୋ ଅହଂମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା। ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅହଂକାରୱତ୍ଥୁତାୟ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ଚ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଅତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି, ରୂପଂ ପନ ତାଦିସଂ ନ ହୋତୀତି ସୁଞ୍ଞତାପରିଗ୍ଗଣ୍ହନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ନ ସତ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠହିପି ପଦେହି ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୱ ଦସ୍ସିତା । ଇତରେହି ଚତୂହି ତସ୍ସ କିଞ୍ଚନତାଭାୱୋ । ତତ୍ଥ ନ ମମାତି ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ନ ହୋତି, ତଥା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ନ ହୋତି, କସ୍ସଚିପି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ନ ହୋତି ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ନ ଅତ୍ତନିୟ’’ନ୍ତି ପଦେନ ପକାସିତୋ ଏୱତ୍ଥୋ ପରିୟାୟନ୍ତରେହି ତୀହିପି ପଦେହି ପକାସିତୋ । ଏସ ନୟୋ ୱେଦନାଦୀସୁପି ।
୭୬୫. ହେଟ୍ଠା କଲାପସମ୍ମସନସ୍ସ ଦଳ୍ହଭାୱାୟ ୱୁତ୍ତସମ୍ମସନନୟାପି ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାୟ ଦଳ୍ହଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୱସେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭୟସ୍ସ ଅହିଂସନେନ ଅସରଣତୋ। ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଗହେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତତାୟ ଅସରଣୀଭୂତତୋ । ‘‘ଅନସ୍ସାଦତୋ’’ତି ଇଦଂ ପାଳିୟଂ ନତ୍ଥି । ସତି ଚ ତେଚତ୍ତାଲୀସ ଆକାରା ସିୟୁଂ । ରୂପପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ସବ୍ବାଦୀନୱୂପଲଦ୍ଧିୟା ଆଦୀନୱତୋ । ‘‘ସମୁଦୟତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ’’ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ୟଥା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦସ୍ସନଂ ପନାଳିକାୟ, ନିଚ୍ଚସାରୱିରହଦୀପନେନ ୱା ସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘ୟଂ ଖୋ ରୂପଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ରୂପସ୍ସ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୬) ଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାୱିଭାୱନେନ ସୁଞ୍ଞତାୱିଭାୱନଂ । ‘‘ୟଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମଂ, ଅୟଂ ରୂପସ୍ସ ଆଦୀନୱୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୬) ଚ ଦସ୍ସନଂ ନିଚ୍ଚତାଦିସୁଞ୍ଞତାଭାୱନତୋ । ତଥା ‘‘ୟୋ ରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ, ଇଦଂ ରୂପସ୍ସ ନିସ୍ସରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସମୁଦୟାଦିଦସ୍ସନାନଂ, ଇତରେସଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାନୁବ୍ରୂହନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଂ ପନ ଆଦୀନୱତୋ ଦସ୍ସନଂ, ପୁବ୍ବେ ୱତ୍ୱାପି ପୁନ ୱଚନଂ ଅସ୍ସାଦପଟିକ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ଆକାରା ନେତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ୱେଦନଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ…ପେ॰… ନିସ୍ସରଣତୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି ।
ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚ ନିଦ୍ଦେସେ ଏତଂ ସୁଞ୍ଞତାପରିଗ୍ଗଣ୍ହନକଥାସନ୍ଦସ୍ସନଂ ‘‘ଅସୁକାୟ ପାଳିୟା ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତସ୍ସ ଫଲସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ।
୭୬୬. ଏୱଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୱସେନ ପଚ୍ଚେକଂ ଖନ୍ଧେସୁ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି ସୁଞ୍ଞତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାୱସେନେୱ ଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ସମ୍ମସନ୍ତୋ । ଭୟଞ୍ଚ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ୱିପ୍ପହାୟାତି ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖକତାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଭୟଞ୍ଚେୱ ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପୀତିଞ୍ଚ ପଜହିତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ଭୟତୁପଟ୍ଠାନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଞାଣଭୟଞ୍ଚ ସମ୍ମସନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପୀତିସଙ୍ଖାତଂ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ପହାୟ । ନ ହି ସବ୍ବସୋ ସୁଞ୍ଞତାୟ ଦିଟ୍ଠାୟ ଭୟନନ୍ଦୀନଂ ଅୱସରୋ ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଉପେକ୍ଖାୱ ସଣ୍ଠାତି । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉଦାସୀନୋ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେନ ମିଚ୍ଛାଗାହେନ ଅନୁଦାସୀନତା ସିୟା, ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ନ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଆହ । ଇଦାନିସ୍ସ ଉଦାସୀନତାୟ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭରିୟୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅନୁଦାସୀନତାପୁବ୍ବିକା ଉଦାସୀନତା ୱୁଚ୍ଚମାନା ଇଧ ଓପମ୍ମତ୍ଥଂ ଫରତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଟ୍ଠା କନ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିୱିୟ ନଂ ମମାୟେୟ୍ୟ ଇତ୍ଥୀନଂ ସାଠେୟ୍ୟକୂଟେୟ୍ୟୱଙ୍କେୟ୍ୟାଦୀନଂ ଅଜାନନତୋ । ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱାତି ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋୱ ହୁତ୍ୱା, ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନିରପେକ୍ଖତାୟ ୱସେନେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଂ ୟୋଗାୱଚରୋ । ମୁଞ୍ଚିତୁକାମତାୟ ଉଦ୍ଧଂ ୟାୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ’’ତି ।
ପତିଲୀୟତୀତି ଏକପସ୍ସେନ ନିଲୀୟତି ନିଲୀନଂ ୱିୟ ହୋତି । ପତିକୁଟତୀତି ସଙ୍କୁଚତି । ପଟିୱଟ୍ଟତୀତି ୱିୱଟ୍ଟତି । ନ ସମ୍ପସାରିୟତୀତି ନ ୱିସରତି, ଅଭିରତିୱସେନ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଚ୍ଚସ୍ସାତି ଇତି ଏୱଂ ଅସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ।
୭୬୭. ତିକ୍ଖୱିସଦସୂରଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନେ ସିଜ୍ଝମାନେ ତଂ ପନେତଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ଅନେକୱାରଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ପରିପାକଗମନେନ ଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତତୋ ପସ୍ସତି ନାମ । ତଥାଭୂତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନମେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ନାମ । ତୟିଦଂ ଇଧ ଞାଣଂ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତ୍ତଂ ନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଏକତ୍ତନୟୱସେନ। ନୋ ଚେ ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତତୋ ପସ୍ସତୀତି ତାୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣସ୍ସ ଅପରିପକ୍କତମେୱାହ । ସମୁଦ୍ଦଂ ତରନ୍ତୀତି ସାମୁଦ୍ଦିକା, ସଂୟତ୍ତିକା । ଦିସାଜାନନକୋ କାକୋ ଦିସାକାକୋ, ଲକ୍ଖଣମତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ୟୋ କୋଚି ତାଦିସୋ ସକୁନ୍ତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିଦେସନ୍ତି ଅଦେସଂ ସମୁଦ୍ଦେ ଅପରିଚିତଟ୍ଠାନଂ । ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅନୁ ଅନୁ ଗନ୍ତ୍ୱା ।
ତୟିଦଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ପିଟ୍ଠଂ ୱଟ୍ଟୟମାନଂ ୱିୟାତି ଥୂଲଥୂଲତୋ ୱିୱେଚନୱସେନ ନିପ୍ଫୋଟିୟମାନଂ ସଣ୍ହଂ ସଣ୍ହଂ ପିଟ୍ଠଚୁଣ୍ଣଂ ୱିୟ । ନିବ୍ବଟ୍ଟିତକପ୍ପାସନ୍ତି ନିବ୍ବଟ୍ଟିତବୀଜଂ କପ୍ପାସଂ । ୱିହନମାନଂ ୱିୟାତି ଧନୁକେନ ୱିହଞ୍ଞମାନଂ ୱିୟ । ଉପମାଦ୍ୱୟେନପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମ୍ମସନେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ସୁଖୁମତରଭାୱାପତ୍ତିମାହ । ୟଥା ୟଥା ହି ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାବଲେନ ତିକ୍ଖା, ୱିସଦା, ସୂରା ଚ ହୋତି, ତଥା ତଥା ସୁଖୁମତରାପି ହୋତୀତି । ସଙ୍ଖାରୱିଚିନନେତି ପୱିଚୟସ୍ସ ସିଖାପ୍ପତ୍ତତାୟ ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିୟ ତେସଂ ୱିଚିନନେପି ଉଦାସୀନଂ ହୁତ୍ୱା ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ତିଟ୍ଠତି ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ସତ୍ତଧା ଅଟ୍ଠାରସଧା’’ତିଆଦିନା ୱିଭତ୍ତାପି ହି ଅନୁପସ୍ସନାପକାରା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀସ୍ୱେୱ ତୀସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାତି ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ତାସଂ ଏୱ ୱସେନ ତିଟ୍ଠତି ।
୭୬୮.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱାପଜ୍ଜନେ, ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗପଚ୍ଚୟତ୍ଥେ ଚ । ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ତିଣ୍ଣଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ଆଧିପତେୟ୍ୟୱସେନାତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅଧିପତିଭାୱୱସେନ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାବହୁଲସ୍ସ ହି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାବହୁଲସ୍ସ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାବହୁଲସ୍ସ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ବଲୱତରଭାୱଂ ପତ୍ତାନି ଇମାନି ତୀଣି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱଂ ଆପାଦେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନା…ପେ॰… ଆପଜ୍ଜତି ନାମା’’ତି । ତିୱିଧୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେ ପନ ତୟୋ ୱିମୋକ୍ଖା, କାନି ୱା ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନୀତି ଅନ୍ତୋଲୀନେ ଅନୁୟୋଗେ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାଧୀନତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାଧିଗମସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତିସ୍ସୋ ହି…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ପାଳିତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଲୋକନିୟ୍ୟାନାୟାତି ଲୋକତୋ ନିକ୍ଖମନାୟ, ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିକ୍ଖମନାୟ । ପରିଚ୍ଛେଦପରିୱଟୁମତୋତି ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଚେୱ ପରିୱଟୁମତୋ ଚ । ସମନୁପସ୍ସନତାୟାତି ସମ୍ମଦେୱ ଅନୁ ଅନୁ ପସ୍ସନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ହି ସଙ୍ଖାରେ ଆଦିତୋ ଉଦୟେନ, ଅନ୍ତତୋ ୱୟେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ପସ୍ସତି । ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତାୟ ହି ତେ ଅନିଚ୍ଚାତି । ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତୱିରହତୋ ‘‘ଅନିମିତ୍ତା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା । ଚିତ୍ତସମ୍ପକ୍ଖନ୍ଦନତାୟାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁଲୋମଞାଣାଦିଭାୱେନ ସମ୍ମଦେୱ ଅଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପୱିସନତ୍ଥାୟ । ଅପ୍ପଣିହିତାୟାତି ରାଗପଣିଧିଆଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ‘‘ଅପ୍ପଣିହିତା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ । ସୁଞ୍ଞତାୟାତି ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ‘‘ସୁଞ୍ଞତା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ।
ଗତିନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତିଂ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ସଭାୱୱିଭାୱନେନ ସଂୱେଜିୟମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ସମୁତ୍ତେଜିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମନୋସମୁତ୍ତେଜନତାୟାତି ଚିତ୍ତସଂୱେଜନତାୟା’’ତି । ମମଂକାରେନ ଅତ୍ତନିୟସଞ୍ଞିତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ସାମିଭୂତୋ ଅତ୍ତା ପଠମଂ ପରାମସୀୟତି, ତତୋ ଅତ୍ତନିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ନାହଂ, ନ ମମାତି ଏୱଂ ଅନତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସନତାୟା’’ତି । ତୀଣି ପଦାନୀତି ପରିଚ୍ଛେଦପରିୱଟୁମ, ମନୋସମୁତ୍ତେଜନ, ସମନୁପସ୍ସନପଦାନୀତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ’’ତିଆଦୀନି ପନ ତୀଣି ୱାକ୍ୟାନି ତୀଣି ପଦାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେନେୱାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀନଂ ୱସେନ ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପଦାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ । ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସି କରୋତୋ କଥଂ ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ।
୭୬୯. ଏୱଂ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିମୋକ୍ଖେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସି କରୋନ୍ତୋତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ । ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲୋତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟବହୁଲୋ । ୟସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ତିକ୍ଖା ସୂରା ହୋତି, ତସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ହି ଆଦିତୋ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ଉକ୍କଂସଗତାୟ ତରୁପଲ୍ଲୱାଦୀସୁ ୱିୟ ମଣିକନକାଦୀସୁପି ତେସଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ସାତିସୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପସ୍ସତୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା’’ତି ସତ୍ଥରି ସଦ୍ଧା ବଲୱତୀ ପୱତ୍ତତୀତି ସୋ ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲୋ, ଅଧିମତ୍ତସଦ୍ଧୋ ଚ ହୋତି । ତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାବହୁଲତାୟ ଅନିଚ୍ଚାକାରତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ସୋ ‘‘ଅନିମିତ୍ତଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧିବହୁଲୋତି ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ସୁଖୋ ନିରୋଧୋ’’ତି ଚ ମନସିକାରୱସେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସନ୍ତପଣୀତସୁଖଭାୱଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜସମାୟୋଗତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିବହୁଲୋ ହୋତି । ତତୋ ଚ ଅଧିମତ୍ତସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟପଟିଲାଭେନ ରାଗପଣିଧିୟା ଦୂରୀଭାୱତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖସମଧିଗମୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖତୋ…ପେ॰… ପଟିଲଭତୀ’’ତି । ୱେଦବହୁଲୋତି ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ନିପୁଣଞାଣୱିସୟତ୍ତା ଞାଣବହୁଲୋ ହୋତି । ତତୋ ଚ ଅଧିମତ୍ତପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟପଟିଲାଭେନ ମୋହସ୍ସ ଦୂରୀଭାୱତୋ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖସମଧିଗମୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନତ୍ତତୋ…ପେ॰… ପଟିଲଭତୀ’’ତି ।
ୟୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିମିତ୍ତୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ୟତ୍ଥ ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ନତ୍ଥି, ତଂ ‘‘ଅନିମିତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଅନିମିତ୍ତାକାରେନ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିମଗ୍ଗେନ ଘଟେତି । ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତତୋ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଅନିମିତ୍ତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତାକାରୋ ନେୱ ମଗ୍ଗେନ କତୋ, ନ ୱିପସ୍ସନାୟ, ଅଥ ଖୋ ସଭାୱସିଦ୍ଧୋ । ତଦାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନିମିତ୍ତାୟ ଧାତୁୟା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତୋ’’ତି । ୟୋ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପଣିଧିୟା ଦୂରୀଭାୱକରଣେନ ଅପ୍ପଣିହିତଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ, ୟୋ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଅତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିୟା ଦୂରୀଭାୱକରଣେନ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋତି ଚ ଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଏତେନେୱ ନୟେନା’’ତିଆଦି ।
୭୭୦. ୟଦି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତିୱିଧମ୍ପି ୱିମୋକ୍ଖନାମଂ ଲଭତି, ଅଥ କସ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମେ ୱିମୋକ୍ଖଦ୍ୱୟମେୱ ଆଗତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତନ୍ତି ଅଭିଧମ୍ମେ ୱିମୋକ୍ଖଦ୍ୱୟୱଚନଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ୱିପସ୍ସନାଗମନଂ ସନ୍ଧାୟାତି ଉଜୁକମେୱ ୱିପସ୍ସନତୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମାଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ଅନିମିତ୍ତୱିପସ୍ସନା ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । କାମଂ ସୁତ୍ତେ ‘‘ଅନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱେହି, ମାନାନୁସୟମୁଜ୍ଜହା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୩୪୪) ଅନିମିତ୍ତୱିପସ୍ସନା କଥିତା, ସା ପନ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତଧୁୱନିମିତ୍ତଅତ୍ତନିମିତ୍ତାନି ଉଗ୍ଘାଟେନ୍ତୀପି ସୟଂ ନିମିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଏୱ ଚରତୀତି ସନିମିତ୍ତାୱ ହୋତୀତି । ଅପିଚ ଅଭିଧମ୍ମୋ ନାମ ପରମତ୍ଥଦେସନା, ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ହେତୁୱେକଲ୍ଲମେୱ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ହି ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖୋ କଥିତୋ । ତତ୍ଥ ଚ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଏକଙ୍ଗମ୍ପି ନ ହୋତି, ଅମଗ୍ଗଙ୍ଗତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଇତରେସୁ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖୋ।
ତେସୁ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେନ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତୀତି ତାନି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଙ୍ଗତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଂ ଦାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗୋ ତଦଭାୱତୋତି କେଚି । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଆଗମନତୋ ନାମଂ ଅଲଭନ୍ତୋପି ସଗୁଣତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ନାମଂ ଲଭତୀ’’ତି, ତେସଂ ମତେନ ଅପ୍ପଣିହିତସୁଞ୍ଞତମଗ୍ଗାପି ସଗୁଣତୋ ଏୱ, ଆରମ୍ମଣତୋ ଏୱ ଚ ନାମଂ ଲଭେୟ୍ୟୁନ୍ତି ? ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ମଗ୍ଗୋ ହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ନାମଂ ଲଭତି ସରସତୋ ଚ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଚାତି, ସଭାୱତୋ ଚ ପଟିପକ୍ଖତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଣିହିତମଗ୍ଗୋ ହି ରାଗପଣିଧିଆଦୀହି ୱିମୁତ୍ତୋ, ସୁଞ୍ଞତମଗ୍ଗୋ ରାଗାଦୀହି ସୁଞ୍ଞୋ ଏୱାତି ତେ ସରସତୋ ନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ତଥା ଅପ୍ପଣିହିତମଗ୍ଗୋ ପଣିଧିସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ, ସୁଞ୍ଞତମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସସ୍ସ ଏୱାତି ତେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନାମଂ ଲଭନ୍ତି, ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗୋ ପନ ରାଗାଦିନିମିତ୍ତାନଂ, ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ୱା ଅଭାୱେନ ସରସତୋ ଏୱ ନାମଂ ଲଭତି, ନୋ ପଚ୍ଚନୀକତୋ । ନ ହି ସୋ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ, ସା ପନସ୍ସ ଅନୁଲୋମଭାୱେ ଠିତାତି ସବ୍ବଥାପି ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ୱିପସ୍ସନାଗମନଂ ସନ୍ଧାୟା’’ତି ।
ୟସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଲବ୍ଭତି । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ହି ୱିପସ୍ସନା ୟଂ ୟଂ ସମ୍ମସନ୍ତୀ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଂ ଦେତି, ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୋ ହୋତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପଣିହିତୋ, ଅନତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତୋ, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତସଂୱଣ୍ଣନା ଏସାତି କତ୍ୱା ଇଧ ତୟୋପି ୱିମୋକ୍ଖା ଉଦ୍ଧଟା । ୟଂ ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ଅଭିନିୱେସନିମିତ୍ତପଣିଧିମୁଞ୍ଚନଂ ଉପାଦାୟ ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ତଦାଗମନୱସେନ ତଦନ୍ୱୟସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖାଦିଭାୱୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ସ ପରିୟାୟଭାୱେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ‘‘ଅପ୍ପଣିହିତୋ, ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ଚ କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଅନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣଂ । ନିଚ୍ଚତୋ ଅଭିନିୱେସଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ‘‘ତେ ନିଚ୍ଚା’’ତି ନିଚ୍ଚାକାରତୋ ପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱିଦ୍ଧଂସନୱସେନ, ତଦନ୍ୱୟଂ ପନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ମୁଞ୍ଚତି । ଇତୀତି ତସ୍ମା । ଅନିଚ୍ଚାଭିନିୱେସତୋ ରିତ୍ତତାୟ, ୱିମୁତ୍ତତାୟ ଚ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତନ୍ତି ତିୱିଧଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ପରିୟାୟତୋ, ୟସ୍ସ ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ନାମଲାଭୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ, ଅଥ ଖୋ ପରିୟାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ନିପ୍ପରିୟାୟକଥାଭାୱତୋ । ୱିମୋକ୍ଖଦ୍ୱୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ଅଭିଧମ୍ମେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନାଧିକାରେ । ‘‘ତିୱିଧୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସୱଚନେ ।
୭୭୧.ତେସଂ ୱିଭାଗାୟାତି ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଦ୍ଧାନୁସାରିଆଦିଭାୱେନ ୱିଭତ୍ତସଭାୱତାୟ ।
୭୭୨.ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଲଭତୀତି ସଦ୍ଧାନୁସାରିଭାୱିତାକାରଣଭୂତଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଲଭତି । ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲତାୟ, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଧିମତ୍ତତାୟ ଚ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅପିଚ ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଅନିଚ୍ଚାକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସଦ୍ଧାଭିବୁଦ୍ଧିୟା ଉପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ତଦନ୍ୱୟେ ମଗ୍ଗେ ସଦ୍ଧା ତିକ୍ଖତରା ହୋତି, ତେନ ଅଟ୍ଠମକୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ ହୋତି । ସେସେସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୂତି ପଠମଫଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗଫଲା ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ । ‘‘ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୂ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ସେସେସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ, ଅଗ୍ଗଫଲେ ପନ ସଚାୟଂ ଅରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀ, ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ନୋ ଚେ ଅରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀ, ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ, ନ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ ହି –
‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’ତି, ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’ତି, ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତା ଚସ୍ସ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଞାୟ ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି, ନୋ ଚ ଖୋ ୟଥାଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୨୦୮) –
ଏକଚ୍ଚାସୱପରିକ୍ଖୟୱଚନତୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ସେକ୍ଖଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି, ନ ଅସେକ୍ଖଭାୱୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ‘‘ଦ୍ୱେ ଧୁରାନି, ଦ୍ୱେ ଅଭିନିୱେସା, ଦ୍ୱେ ସୀସାନୀ’’ତି ୱଚନତୋ ନତ୍ଥି ଅରହତୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ । ନିପ୍ପରିୟାୟକଥା ହି ଅଭିଧମ୍ମୋ, ଇଧ ପନ ପରିୟାୟେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ପରିୟାୟତୋ ଅରହତୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତତା, କୋ ପନ ସୋ ପରିୟାୟୋ ? ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତନ୍ୱୟତା । ୟୋ ହି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ଅଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେପି ତଦନ୍ୱୟତାୟ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋତି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଇଧାପି ତଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତସଦିସତାୟ ଅରହା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ । କା ପନେତ୍ଥ ସଦିସତା ? ୟଥା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ସେକ୍ଖସ୍ସ କିଲେସକ୍ଖୟୋ କୁଣ୍ଠେନ ଅସିନା କଦଲିଚ୍ଛେଦସଦିସୋ ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ୟଥାଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ, ଏୱଂ ତଦନ୍ୱୟସ୍ସାପି ଅରହତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଦିସତା । କିଂ ପନ ନେସଂ କିଲେସପହାନେ ନାନତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ? ନତ୍ଥି । ଅଥ କସ୍ମା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ? ଆଗମନୀୟନାନତ୍ତେନ । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ହି ଆଗମନମ୍ହି କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଅପ୍ପକସିରେନ ଅକିଲମନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅପିଚ ପଞ୍ଞାୟପି ନେସଂ ୱେମତ୍ତତା । ସା ଚ ୟାୱତିକା ଲବ୍ଭତେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଠମମଗ୍ଗାଦୀସୁ ସତିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତେ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ତିକ୍ଖତାୱଚନମ୍ପି ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।
୭୭୩.ସୋତି ଦୁକ୍ଖତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅଟ୍ଠସୁପି ଠାନେସୁ । ନନୁ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ଧୁରାନୀ’’ତି ନିୟମିତତ୍ତା ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ୱା ସିୟା, ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ୱା ? ଇଧ ନ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ୟୁତ୍ତୋ, କାୟସକ୍ଖିତାପି ଅରହତୋ ନତ୍ଥି । ଅଭିଧମ୍ମେ ହି –
‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟସକ୍ଖୀ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟସକ୍ଖୀ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୨୦୮) –
ଏକଚ୍ଚାସୱପରିକ୍ଖୟୱଚନତୋ କାୟସକ୍ଖିନୋ ସେକ୍ଖଭାୱୋୱ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ, ଇଧ ପନ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । କୋ ପନ ସୋ ପରିୟାୟୋତି ? କାୟସକ୍ଖିସଦିସତା । ଉପଚାରରୂପଜ୍ଝାନସମାଧିତୋ ହି ସାତିସୟଂ ଅରୂପସମାଧିସମ୍ଫସ୍ସଂ ଲଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଏକଚ୍ଚାସୱପରିକ୍ଖୟଂ ଉପାଦାୟ ‘‘କାୟସକ୍ଖୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେନ ସାତିସୟସମାଧିସମ୍ଫସ୍ସତଦଧିଟ୍ଠାନାସୱପରିକ୍ଖୟସାମଞ୍ଞଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କାୟସକ୍ଖୀ ୱିୟ କାୟସକ୍ଖୀତି ଅରହା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋତି ଇଧାପି ତମେୱ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରହତୋପି କାୟସକ୍ଖିତା ୱୁତ୍ତା । ସୁତ୍ତନ୍ତସଂୱଣ୍ଣନା ହେସାତି । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ପଠମଫଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛସୁ ଠାନେସୁ କାୟସକ୍ଖୀ ନାମ ହୋତି, ସୋ ଚ ଖୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ, ନ ୱିପସ୍ସନାୟାନିକୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ, ଉପଚାରମତ୍ତଲାଭୀ, ରୂପଜ୍ଝାନମତ୍ତଲାଭୀ ୱା । ପସ୍ସଦ୍ଧିବହୁଲୋତି ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧିସୀସେନ ସମାଧି ୱୁତ୍ତୋତି ସାତିସୟସମାଧିଲାଭୀ ସମଥୟାନିକୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସମଥୟାନିକସ୍ସେୱ ଚ କାୟସକ୍ଖିଭାୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ । ଅରୂପଜ୍ଝାନନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ । ତତ୍ଥ ପନ ଏକମ୍ପି ଲଦ୍ଧା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରୂପଜ୍ଝାନ’’ମିଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଚତ୍ତାରି ଅରୂପଜ୍ଝାନାନୀ’’ତି । ତେନାୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ, ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ଚ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ କାୟସକ୍ଖିମ୍ହିପି । ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ।
୭୭୪. ପଞ୍ଞୱତୋ ନିପୁଣତରା, ଗମ୍ଭୀରା ଚ ଅତ୍ଥା ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଅନତ୍ତତୋ ମନସି କରୋତୋ ୱେଦବହୁଲତା, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟପଟିଲାଭୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ହୋତି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତ୍ତା । ପଞ୍ଞା ହି ଇଧ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ (ଜା॰ ୧.୧.୫୭) ।
୭୭୫. ୟସ୍ସା ପାଳିୟା ୱସେନ ଇଧ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ପାଳିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।
୭୭୬. ‘‘ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତ୍ତା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱମାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏତେନ ସବ୍ବଥା ଅୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାମତ୍ତେନ ୱିମୁତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନେନ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ସେକ୍ଖଭାୱମେୱ ୱିଭାୱେତି । ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋତି ୱା ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଫୁଟ୍ଠନ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକତୋତି ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ଫୁଟ୍ଠନ୍ତୋ, ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନଂ ଅନନ୍ତରୋ କାଲୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଫୁଟ୍ଠାନନ୍ତରକାଲମେୱ ସଚ୍ଛିକରଣୂପାୟେନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ସଚ୍ଛାକାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭାୱନପୁଂସକଂ ୱା ଏତଂ ୟଥା ‘‘ଏକମନ୍ତ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨) । ୟୋ ହି ଅରୂପଜ୍ଝାନେନ ରୂପକାୟତୋ, ନାମକାୟେକଦେସତୋ ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ, ତେନ ନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଆଲୋଚିତୋ ପକାସିତୋ ୱିୟ ହୋତି, ନ ପନ କାୟେନ ସଚ୍ଛିକତୋ, ନିରୋଧଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେସୁ ଆସୱେସୁ ଖେପିତେସୁ ତେନ ସୋ ସଚ୍ଛିକତୋୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ସୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ୟଥାଆଲୋଚିତଂ ନାମକାୟେନ ସଚ୍ଛାକାସୀତି କାୟସକ୍ଖୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ତୁ ୱିମୁତ୍ତୋ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଆସୱାନଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଠମଫଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ୟାୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠିୟା ପତ୍ତୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ନିରୋଧଂ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେ ଚ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତାଦୟୋ ତୟୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଅପରିୟୋସିତଞାଣକିଚ୍ଚାତି ତଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନଫସ୍ସନ୍ତି ସାତିସୟଂ ଝାନଫସ୍ସଂ । ତେନ ଅରୂପଜ୍ଝାନଫସ୍ସୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତି ।
‘‘ଦୁକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରାତି ଞାତଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପଟିୱେଧମାହ, ‘‘ସୁଖୋ ନିରୋଧୋତି ଞାତଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ନିରୋଧସଚ୍ଚପଟିୱେଧଂ । ତଦୁଭୟେନ ଚ ସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚପଟିୱେଧଂ ନାନନ୍ତରିୟକଭାୱତୋ । ‘‘ଞାତଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଦୁତିୟମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ, ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ତତିୟମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ, ‘‘ୱିଦିତଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମିନା ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ, ‘‘ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଠମଫଲକିଚ୍ଚଂ, ‘‘ଫୁସିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସେସଫଲଦ୍ୱୟକିଚ୍ଚଂ । ଇତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣବ୍ୟାପାରଦସ୍ସନାନି ଇମାନି ପଦାନୀତି ୱଦନ୍ତି ।
୭୭୭.ଇତରେସୂତି ସଦ୍ଧାନୁସାରିଆଦିପଦେସୁ । ସଦ୍ଧଂ ଅନୁସରତୀତି ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଠିତଂ ସଦ୍ଧଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ସା ତିକ୍ଖା ସୂରା ଅହୋସି, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ତଦନୁରୂପମେୱ ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧାୟ ୱା ଅନୁସରତୀତି ସଦ୍ଧାୟ କାରଣଭୂତାୟ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ସରତି ଗଚ୍ଛତି, ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱୀହିପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେହି ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମତ୍ତତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି । ଧମ୍ମାନୁସାରୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋତି ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱିମୁତ୍ତୋ, ରୂପକାୟତୋ ଚ ନାମକାୟତୋ ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରୂପଜ୍ଝାନେନ ରୂପକାୟତୋ ଚ ନାମକାୟେକଦେସତୋ ଚ ୱିମୁତ୍ତୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନାମକାୟତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭୋହି ଭାଗେହି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ । ପଜାନନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ପଠମଜ୍ଝାନଫସ୍ସେନ ୱିନା ପରିଜାନନାଦିପ୍ପକାରେହି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଜାନନ୍ତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ତେସଂ କିଚ୍ଚାନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତାୟ ୱିସେସେନ ମୁତ୍ତୋତି ୱିମୁତ୍ତୋ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସଙ୍ଖେପକଥା – ୟସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାକାରତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ସୋ ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱେନ ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ ହୋତି, ମଜ୍ଝେ ଛସୁ ଠାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ। ଅଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ତଥା ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାକାରତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧିବହୁଲତାୟ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି ଦୁକ୍ଖୁପନିସାୟ ସଦ୍ଧାୟପି ତିବ୍ବତରତ୍ତା, ଧୁରନିୟମତୋ ଚ । ସୋପି ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ଏୱ ହୋତି, ମଜ୍ଝେ ଛସୁ ଠାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ, ଅନ୍ତେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ଚ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ଅନତ୍ତାକାରତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ସୋ ୱେଦବହୁଲୋ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତିକ୍ଖଭାୱେନ ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ଏୱ ହୋତି, ମଜ୍ଝେ ଛସୁ ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ, ଅନ୍ତେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି । ଇମେ ପନ ନ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭିନୋ, ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀ ପନ ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ୱା ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ୱା ସିୟା । ମଜ୍ଝେ ଛସୁ ଠାନେସୁ କାୟସକ୍ଖୀ, ପରିୟୋସାନେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋତି ।
ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ।
୭୭୮. ୟଂ ତଂ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗାୟ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନେତଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ । ପୁରିମେନ ଞାଣଦ୍ୱୟେନାତି ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଦ୍ୱୟେନ ଅତ୍ଥତୋଏକଂ, ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦତୋ ନାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ, ପାଳିୟା ଚ ସାଧେତୁଂ ‘‘ତେନାହୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାମୁଞ୍ଚନୁପାୟକରଣଞାଣାନିପି ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉଦାସୀନଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସମଞ୍ଞାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ଏକମେୱ ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତୀ’’ତି । ତେନ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱୋହାରୋ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଦିଞାଣସମୁଦାୟୱିସୟୋତି ଦସ୍ସେତି ।
୭୮୦.ଉପ୍ପାଦାଦୀନୀତି ଉପ୍ପାଦପୱତ୍ତାଦିଅପଦେସେନ ୱୁତ୍ତେ ସଙ୍ଖାରେ । ପରିଚ୍ଚଜିତୁକାମତାତି ତପ୍ପଟିବନ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୁକାମତା । ପଟିସଙ୍ଖାନନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ତୀରଣଂ । ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ନିରାଲୟଭାୱାପତ୍ତିୟା ଅପେକ୍ଖାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଅୱସାନେତି ତଥାକରଣସ୍ସ ଉତ୍ତରକାଲଂ । ୟାୱ ନିବ୍ବାନସମ୍ପକ୍ଖନ୍ଦନା ନ ଇଜ୍ଝତି, ତାୱ ୱିଚିନନେପି ଉଦାସୀନତାୟ ଞାଣସ୍ସ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠନା’’ତି । ଏୱନ୍ତି ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନାକାରସାମଞ୍ଞତୋ ‘‘ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା ଚ ସା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତାକାରେନ ।
୭୮୧.ଇମେ ଧମ୍ମାତି ଇମେ ଞାଣସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମା, ଞାଣପରିୟାୟୋ ୱା ଇଧ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ, ତସ୍ମା ଇମାନି ଞାଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକତ୍ତାତି ଏକସଭାୱା ।
୭୮୨.ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ହୋତି ୱୁଟ୍ଠାନଗମନତୋ । ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଦିଞାଣତ୍ତୟସ୍ସାତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁସଞ୍ଞିତସ୍ସ ଞାଣତ୍ତୟସ୍ସ । କିଚ୍ଚୱସେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନୱସେନପି ଲୋକିୟଞାଣାନଂ ଉପରି ଠିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉତ୍ତମଭାୱଂ ପତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ନିମିତ୍ତଭୂତତୋତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତତୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୱତ୍ଥୁତୋ’’ତି । ତଞ୍ହି ୱିପସ୍ସନାୟ ଗୋଚରକରଣସଙ୍ଖାତେନ ଅଭିନିୱେସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୱତ୍ଥୁନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନେତଂ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନମ୍ପି ପରତୋ ଦିଟ୍ଠିତାୟ ‘‘ବହିଦ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଦେୱ ହି ‘‘ବହିଦ୍ଧା ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀ’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତପୱତ୍ତତୋତି ସସନ୍ତାନେ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପୱତ୍ତନଆଦିତୋ, ତଦନୁୱତ୍ତକକିଲେସକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚ । ତଞ୍ହି ସସନ୍ତତିୟଂ କିଲେସପ୍ପୱତ୍ତଭାୱତୋ, ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଅସତି ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପୱତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଟ୍ଠହନଞ୍ଚ ନେସଂ ଆରମ୍ମଣାକରଣଂ, ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନଞ୍ଚ । ଘଟିୟତି ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରମେୱ ମଗ୍ଗସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ।
୭୮୩.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୱତ୍ଥୁତୋ ୱୁଟ୍ଠହନତୋ’’ତି ସଙ୍ଖେପୱଚନେ । ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ରୂପାରୂପପପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱସେନ ଅୟଂ ମାତିକା ଉଦ୍ଦେସୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱାତି ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତା ପରିୟାୟତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ମଗ୍ଗୋ ସବ୍ବତୋପି ୱୁଟ୍ଠାତି । ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକପ୍ପହାରେନାତି ଏକଜ୍ଝଂ, ତଂ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୬; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଅୱିଭାଗେନ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ପୱତ୍ତିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତୟିଦଂ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେନ୍ତସ୍ସ ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୀତି ୱଦନ୍ତି ।
୭୮୪.ସୁଦ୍ଧଅଜ୍ଝତ୍ତଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତି ମମଂକାରୱତ୍ଥୁନୋପି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ମଗ୍ଗେନ ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ।
୭୮୫.ରାସିଂ କତ୍ୱାତି ଭୂତୁପାଦାୟୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ଅନ୍ତରଭେଦୱସେନ ଅନେକଭେଦମ୍ପି ‘‘ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ ରୂପ’’ନ୍ତି ପିଣ୍ଡତୋ ଗହେତ୍ୱା । ୟଥା ରୂପେ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱିପସ୍ସନାୟାନିକସ୍ସ, ଏୱଂ ଅରୂପେ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସମଥୟାନିକସ୍ସ ହୋତି । ଅଭିନିୱେସୋତି ଚ ୱିପସ୍ସନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ କତ୍ତବ୍ବନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ପଠମଂ ରୂପପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ରୂପେ ଅଭିନିୱେସୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।
୭୮୬.ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି କାମଂ ଉଦୟବ୍ବୟପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅଭିନିୱେସୋତି ଦସ୍ସିତଂ, ୟଥାଉପଟ୍ଠିତେ ପନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ, ତେସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପେନେୱ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଚାରେନ୍ତୋ ଞାଣୁତ୍ତରୋ ୟଥାନିସିନ୍ନୋୱ ଞାଣପଟିପାଟିୟା ଖିପ୍ପମେୱ ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଏକପ୍ପହାରେନ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ । ଅଞ୍ଞଥା ଏକେନେୱ ଲୋକିୟଚିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପରିଗ୍ଗହପରିଜାନନାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘାଦିଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଆରମ୍ମଣଂ କାତୁଂ ସକ୍କା । ୟସ୍ସ ପନ ଏକୱାରଂ ଞାଣେନ ଫସ୍ସିତଂ, ପୁନ ତଂ ଫସ୍ସିତବ୍ବମେୱ, ତାଦିସସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
୭୮୮. ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭିନିୱେସୋ ଅକାରଣଂ ୱୁଟ୍ଠାନମେୱ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱିମୋକ୍ଖଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗାପି ୱୁଟ୍ଠାନୱସେନ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋପୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତୟୋପି ଜନାତି ୱୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଭେଦେ ଅସତିପି ଅଭିନିୱେସୱସେନେୱ ଲଦ୍ଧଂ ଭେଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
୭୮୯.ସଦ୍ଧିଂପୁରିମପଚ୍ଛିମଞାଣେହୀତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନାଦିପୁରିମଞାଣେହି ଚେୱ ଗୋତ୍ରଭୁଆଦିପଚ୍ଛିମଞାଣେହି ଚ ସହ । ଉଦ୍ଦାନନ୍ତି ଉଦ୍ଦେସୋ ।
ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି…ପେ॰… ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁଂ ତଂତଂଞାଣଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ଉପମାୱତ୍ଥୁନୋ ଲବ୍ଭନତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେତି ଇମସ୍ମିଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାପଦେସେ । ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଞାଣଂ, ସବ୍ବଂ ୱା ଞାଣକିଚ୍ଚଂ ପାକଟଂ ହୋତି ୱେମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା ୱିଭାୱିୟମାନତ୍ତା । ୱୁତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୟଂ ।
୭୯୦.ନିଲୀୟିତ୍ୱାତି ଉପୱିସିତ୍ୱା । ପରାମସିତ୍ୱାତି ୱୀମଂସିତ୍ୱା ।
ଗୟ୍ହୁପଗଂ ଅଦିସ୍ୱାତି ଗହଣୟୋଗ୍ଗଂ ନିଚ୍ଚସାରାଦିଂ ଅଦିସ୍ୱା । ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱଙ୍କଭାୱକରାନଂ ମାୟାଦୀନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଅନୁଲୋମସ୍ସ ଉଜୁକସାଖାସଦିସତା । ନିବ୍ବାନାଲୋଚନତୋ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକନସଦିସତା । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠେ ନିବ୍ବାନେ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଆକାସେ ଉପ୍ପତନସଦିସତା ।
୭୯୧.ସପ୍ପୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଆଲମ୍ବନତୋ । ଆଗତମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଠାନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୱସେନ ଅତ୍ତନୋପି ଦସ୍ସନତୋ । ଅଭୟଟ୍ଠାନେ ଠାନନ୍ତି ଅଭୟଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତମାହ, ନ ତସ୍ସ ପାପୁଣପଟିପତ୍ତିଂ ।
୭୯୨. ଅତ୍ତତ୍ଥାଦୀନଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ଅହଂ, ମମା’’ତି ଗହଣସ୍ସ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନସଦିସତା । ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଗ୍ଗହଣେନେୱ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନାପି ଗହିତା । ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ତାସଂ ସଂସାରତୋ ନିକ୍ଖମନାଧିମୁତ୍ତତାୟ ନିକ୍ଖମନମଗ୍ଗୋଲୋକନସଦିସତା । ମଗ୍ଗେ ଦିଟ୍ଠେ ମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତି ୱିୟ ଅନୁଲୋମେ ସିଦ୍ଧେ ମଗ୍ଗୋ ସିଦ୍ଧୋ ଏୱାତି ଅନୁଲୋମସ୍ସ ମଗ୍ଗଦସ୍ସନସଦିସତା । ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ଆଦିତ୍ତଘରତୋ ନିକ୍ଖମନଂ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ । ୱେଗେନଗମନଂୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଗହେତବ୍ବପଦେସେସୁ ସାଧନକିଚ୍ଚୱିସେସୟୋଗତୋ ।
୭୯୩. ପରତୋ ନ ମମାୟିତବ୍ବତୋ ଚ ପସ୍ସିତବ୍ବାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ଅହଂ, ମମା’’ତି ଗହଣସ୍ସ ରାଜଗୋଣାନଂ ସକଗହଣସଦିସତା ୱୁତ୍ତା ।
୭୯୪. ସଭୟେ ଅଭୟଦସ୍ସନହେତୁତାୟ ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ଅହଂ, ମମା’’ତି ଗହଣସ୍ସ ୟକ୍ଖିନିୟା ସଂୱାସସଦିସତା । ସୁସାନୱିଜହନଂ ୱିୟ ସଙ୍ଖାରସୁସାନଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଗୋତ୍ରଭୁ।
୭୯୫.ପୁତ୍ତଗିଦ୍ଧିନୀତି ପୁତ୍ତୱଚ୍ଛଲା । ଓତ୍ତପ୍ପମାନାତି ସାରଜ୍ଜୟମାନା । ଓଳାରିକଓଳାରିକଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଚଜନତୋ ଅନୁଲୋମସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ଦାରକୋରୋପନସଦିସତା ।
୭୯୬.ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା…ପେ॰… ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା, ନ ପୁରିମାସୁ ୱିୟ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଠିତସ୍ସ ଭାୟନାଦିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଚିରାନୁବନ୍ଧତୋ, ଦୁସ୍ସହତୋ ଚ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସଦିସଂ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଂସାରୱଟ୍ଟଜିଘଚ୍ଛାୟା’’ତି । କାୟଗତାସତି ଏୱ ଭୋଜନଂ କାୟଗତାସତିଭୋଜନଂ। ସା ପନେତ୍ଥ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସମ୍ମାସତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଅମତରସପରିଭୋଗତାୟ ଚ ‘‘ଅମତରସଂ କାୟଗତାସତିଭୋଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଅମତଂ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ୟେ କାୟଗତାସତିଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୬୦୦) ।
ଫଲରସାମଲକସିଙ୍ଗୀୱେରମୁଗ୍ଗମାସାଦି ଅନେକଙ୍ଗସମ୍ଭାରଂ।
କପଣାସେରିଭାୱାଦିକରଣେନ ତଣ୍ହାସିନେହସ୍ସ ସୀତସଦିସତା । ମଗ୍ଗତେଜନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦଗ୍ଗିଂ ।
ରାଗଗ୍ଗିଆଦୟୋ ଏକାଦସଗ୍ଗୀ ୱୂପସମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଏକାଦସଗ୍ଗିୱୂପସମଂ, ନିବ୍ବାନଂ ।
ଅନ୍ଧକାରପରେତୋତି ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ ଅନ୍ଧକାରେନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତତ୍ଥଂ ୱା ପରତ୍ଥଂ ୱା କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଭାୱେନ ଅଭିଭୂତୋ । ଞାଣମୟୋ ଆଲୋକୋ ଏତିସ୍ସାତି ଞାଣାଲୋକା, ମଗ୍ଗଭାୱନା ।
ଅମତଭୂତଂ, ଅମତଭାୱସାଧକଂ ୱା ଓସଧଂ ଅମତୋସଧଂ, ନିବ୍ବାନଂ । ହେଟ୍ଠା ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତମେୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାବ୍ୟାପାରଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
୭୯୭. ନିରାଲୟତାୟ ତଣ୍ହାୱସେନ ଭୱାଦୀସୁ ଅୱିସଟଜ୍ଝାସୟୋ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ସଙ୍କୁଚିତଚିତ୍ତୋ ପତିଲୀନଭାୱେନ ଚରତି ପୱତ୍ତତୀତି ପତିଲୀନଚରୋ, ତସ୍ସ ପତିଲୀନଚରସ୍ସ। ସଂସାରେ ଭୟସ୍ସ ଇକ୍ଖନତାୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ କାୟଚିତ୍ତୱିୱେକସିଦ୍ଧିୟା ୱିୱିତ୍ତମାସନଂ ଭଜମାନସ୍ସ । ସାମଗ୍ଗିୟନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ, ପତିରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱନେତି କାମଭୱାଦିକେ ତିୱିଧେପି ଭୱେ । ସୋ ହି ଇଧ ଭୱନଟ୍ଠେନ ଭୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ନ ଦସ୍ସୟେତି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ନ ଦସ୍ସେୟ୍ୟ । ତସ୍ସ ତଂ ଅଦସ୍ସନଂ ସାମଗ୍ଗିୟନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ଆହୂତି ୟୋଜନା ।
ନିୟମେତ୍ୱାତି ନିୟତଂ ଏକଂସିକଂ କତ୍ୱା । ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିସେସଂ, ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିସେସଂ, ଝାନଙ୍ଗୱିସେସଂ, ପଟିପଦାୱିସେସଂ, ୱିମୋକ୍ଖୱିସେସନ୍ତି ୱିସେସସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୱିସେସନ୍ତି ଛସତ୍ତଭାୱୋ ସତ୍ତଟ୍ଠଭାୱୋ ପଞ୍ଚାଦିଭାୱୋତି ଇମଂ ୟଥାକ୍କମଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଲବ୍ଭମାନଭେଦଂ । ପାଦକଜ୍ଝାନନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଝାନଂ । ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତାତି ମଗ୍ଗାସନ୍ନାୟ ଏୱ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ଗୋଚରଭୂତା ୱିପସ୍ସିତା । ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୋତି ଉଭିନ୍ନଂ ଭେଦେ ସତି ୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମଂ କେଚୀତି ୱୁତ୍ତୋ ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ । ଦୁତିୟଂ କେଚୀତି ୱୁତ୍ତୋ ମୋରୱାପୀୱାସିମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ । ତତିୟଂ କେଚୀତି ୱୁତ୍ତୋ ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ ।
ତେସମ୍ପି ୱାଦେସୁ ଅୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ନିୟମେତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା। କସ୍ମା ? ୱିପସ୍ସନାନିୟମେନେୱ ହି ପଠମତ୍ଥେରୱାଦେପି ଅପାଦକପଠମଜ୍ଝାନପାଦକମଗ୍ଗା ପଠମଜ୍ଝାନିକାୱ ହୋନ୍ତି, ଇତରେ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାଦିମଗ୍ଗା ପାଦକଜ୍ଝାନୱିପସ୍ସନାନିୟମେହି ତଂତଂଝାନିକାୱ ତତୋ ତତୋ ଦୁତିୟାଦିପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣସ୍ସ ପାଦକଜ୍ଝାନାତିକ୍କନ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାୱିରାଗଭାୱନାଭାୱତୋ, ଇତରସ୍ସ ଚ ଅତବ୍ଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ମଗ୍ଗାସନ୍ନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ସୋମନସ୍ସସହଗତତ୍ତେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମାଦିଝାନିକତା ଚ ଉପେକ୍ଖାସହଗତତ୍ତେ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକତା ଏୱ ଚ ହୋତି, ତତୋ ଚ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ୱିସେସୋତି ତେସଂ ନିୟମନେ ଆସନ୍ନକାରଣଂ, ପଧାନକାରଣଞ୍ଚ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା, ନ ଏୱଂ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦୟୋ । ୟସ୍ମା ପନ ପାଦକଜ୍ଝାନେନ ୱିନା ୱିପସ୍ସନାୱ ଇମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିସେସଂ ନିୟମେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନ ପଧାନକାରଣଂ ହୋତିୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୱ ନିୟମେତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ନିୟମେତିୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସେସୱାଦେସୁପି ୱିପସ୍ସନାନିୟମୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟଥା ହି ପାଦକଜ୍ଝାନାତିକ୍କନ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାୱିରାଗଭାୱନାଭୂତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତେନ ପାଦକଜ୍ଝାନେନ ଆହିତୱିସେସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିୱିସେସନିୟାମିକା ହୋତି, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନାତିକ୍କନ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନାକାରୱିରାଗଭାୱନାଭୂତା ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନେନ ଆହିତୱିସେସା, ଉଭୟସବ୍ଭାୱେ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ତତୋ ଅଞ୍ଞତରେନ ଆହିତୱିସେସା ଚ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସ୍ସ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିୱିସେସଂ ନିୟମେତୀତି ।
୭୯୮.ତତ୍ର ତସ୍ମିଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିୱିସେସନିୟମନେ । ଅଝାନଲାଭୀ ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାୟାନିକୋୱ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ । ସୋ ହି ଝାନସିନେହେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅସିନିଦ୍ଧଭାୱତୋ ସୁକ୍ଖା ଲୂଖା ୱିପସ୍ସନା ଏତସ୍ସାତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପକିଣ୍ଣକସଙ୍ଖାରେତି ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ଅଞ୍ଞେ ସଙ୍ଖାରେ । ତେନ ପାଦକଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାରେସୁ ସମ୍ମସିତେସୁ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକାଦିଗ୍ଗହଣଂ ୱିପସ୍ସନାନିୟମସ୍ସ ଏକନ୍ତିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ନ ହି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିଂ ୱିନା କେୱଲଂ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦୟୋ ନିୟମହେତୂ ଦିଟ୍ଠା, ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ପନ ପାଦକଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଭାୱେପି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକାଦୀନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନିକଭାୱହେତୁ, ତସ୍ମା ସା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିୱିସେସନିୟମନେ ଏକନ୍ତିକହେତୂତି । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ତେସଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ୱିସେସୋତି ଅୟଂ ଝାନାଦୀନଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକାଦିୱିସେସୋ, ନ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାନିୟମେନେୱ, ଅଥ ଖୋ ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟମେନ ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାନିୟମେନ ଚ । ତେସମ୍ପୀତି ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ପାଦକାନି କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗାନମ୍ପି । ‘‘ଆସନ୍ନପଦେସେ’’ତି ଇମିନା ୱିପସ୍ସକେନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପୱିଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୟା ୱସେନ ଅୟଂ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୭୯୯.ତତ୍ରାପିଚାତି ଦୁତିୟତ୍ଥେରୱାଦେପି । ତଂତଂସମାପତ୍ତିସଦିସତା ତଂତଂସମ୍ମସିତସଙ୍ଖାରୱିପସ୍ସନାନିୟମେହି ହୋତି । ତତ୍ରାପି ହି ୱିପସ୍ସନା ତଂତଂୱିରାଗାୱିରାଗଭାୱନାଭାୱେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତା, ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଚ ହୁତ୍ୱା ଝାନଙ୍ଗାଦିନିୟମଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ କରୋତୀତି ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାନିୟମୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୦୦.ତନ୍ତି ତଂତଂଝାନସଦିସଭୱଂ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପାଦକଜ୍ଝାନସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନୁପନିସ୍ସୟେହି ୱିନା ଅଜ୍ଝାସୟମତ୍ତେନ ଅସିଜ୍ଝନଂ ଉପନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ସଙ୍କପ୍ପମତ୍ତେନ ସକଦାଗାମିଫଲାଦୀନଂ ଅସିଜ୍ଝନଦୀପକେନ ନନ୍ଦକୋୱାଦେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ। ତତ୍ଥ ହି ୟଥା ସୋତାପନ୍ନାୟପି ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପତଂ ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ନିୟାମକୋ, ନାଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ତେନ ତେନ ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପତା ହୋତି, ନ ତତୋ ପରଂ, ସଙ୍କପ୍ପସବ୍ଭାୱେ ସତିପି ଅସିଜ୍ଝନତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ, ଏୱମିଧାପି ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଦୁତିୟାଦିଝାନିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ନିୟାମକୋ, ନାଞ୍ଞସ୍ସ ସତିପି ତସ୍ମିଂ ଅସିଜ୍ଝନତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱାଦେ ପାଦକସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନୁପନିସ୍ସୟସବ୍ଭାୱେ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏକନ୍ତେନ ହୋତି ତଂତଂଫଲୂପନିସ୍ସୟସବ୍ଭାୱେ ତଂତଂସଙ୍କପ୍ପୋ ୱିୟାତି ତଦଭାୱାଭାୱତୋ ‘‘ଅଜ୍ଝାସୟୋ ନିୟମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାପୀତି ତତିୟତ୍ଥେରୱାଦେପି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ତସ୍ମା ‘‘ତତ୍ରାପି ହି ୱିପସ୍ସନା’’ତିଆଦିନା ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୦୧. ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିନିୟାମିକତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିପଦାଦିନିୟାମିକତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଚେ ପନାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅୟନ୍ତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା । ସାପି ହି କାମଂ ‘‘ଇମଂ ୱାରଂ ରୋଚେସୁ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କଲାପସମ୍ମସନାୱସାନେ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୟ ପୱତ୍ତମାନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ କିଚ୍ଛତାୱାରଂ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାତି ରୋଚେସୁନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣେ ତିକ୍ଖେ ସୂରେ ପସନ୍ନେ ୱହନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାନିକନ୍ତିଂ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ କିଲମନ୍ତୋ ପରିୟାଦିୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୁବ୍ବଭାଗେ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଦିଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଅତ୍ତନୋ ପଟିପକ୍ଖେ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୀ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାପକ୍ଖେୟେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି । ତେନାହ ‘‘ଆଦିତୋ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭୟମାନା’’ତିଆଦି । କେଚି ପନ ‘‘ୟେନ ଞାଣେନ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇଦଂ ଞାଣଂ ଏକତ୍ତନୟୱସେନ ଏକଂ କତ୍ୱା ‘ଆଦିତୋ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭୟମାନା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସପ୍ପୟୋଗେନାତି ଚିତ୍ତପ୍ପୟୋଗସଙ୍ଖାତେନ ସଉସ୍ସାହନେନ । ସସଙ୍ଖାରେନାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଉଭୟେନାପି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ କିଚ୍ଛସିଦ୍ଧିମେୱ ୱଦତି । ୱିପରିୟାୟେନାତି ଅଦୁକ୍ଖେନ ଅପ୍ପୟୋଗେନ ଅସଙ୍ଖାରେନ । ମଗ୍ଗସଞ୍ଞିତଂ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ପରିୱସତି ୱିପ୍ପୱସତି ଏତ୍ଥାତି ପରିୱାସୋ, ୱିପସ୍ସନା ପରିୱାସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସୋ, ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱୋ, ତଂ ପନ ସୀଘଂ କୁରୁମାନା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଣିକ’’ନ୍ତି । କୁରୁମାନା ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାତି ୟୋଜନା । ୟତୋ ମଗ୍ଗୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମିଂ ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ। ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଭୱଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ନାମଂ ଦେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଦିୱିପସ୍ସନାନୟୋ ଅଞ୍ଞୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଏୱ ମଗ୍ଗୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତି । ତେନ ଆଗମନତୋ ଲଦ୍ଧନାମେନ ‘‘ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି । ନ ହି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସରସତୋ ଏଦିସଂ ନାମଂ ଅତ୍ଥି ।
ସା ପନାୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦା ପଟିପଦା । ନାନା ହୋତୀତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ହୋତି । ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚତୂସୁପି ମଗ୍ଗେସୁ ଏକାୱ ହୋତୀତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି ଚଲନତୋ । ଅହେସୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ହୋନ୍ତୀତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା ସୁଖାପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୱ ହୋନ୍ତୀତି । ପଟିପଦାପସଙ୍ଗେନ ଅଧିପତିମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିପତୟୋତି ଛନ୍ଦାଦିଅଧିପତୟୋ । ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରାନୁରୂପଞ୍ହି ମଗ୍ଗୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଛନ୍ଦାଧିପତେୟ୍ୟୋ ୱା ହୋତି ୱୀରିୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରାଧିପତେୟ୍ୟୋ ୱା, ନ କସ୍ସଚି ନିୟମୋ ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘କସ୍ସଚି ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିଆଦି ।
୮୦୨. ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ସାତିସୟଂ କତ୍ୱା ଅନୱସେସତୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଲାଭେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସରସେନାତି ସଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିୱିସେସେନ । ପଚ୍ଚନୀକେନାତି ପଟିପକ୍ଖୱସେନ । ସଗୁଣେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣୱସେନ ।
କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥା ଆଗମନେନ ୱିନା ସଗୁଣେନ, ଆରମ୍ମଣେନ ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଲାଭୋ ଅୱୱତ୍ଥିତୋ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀକେନ ୱିନା ସରସେନେୱ ନାମଲାଭୋ, ତଥାପି ସରସାଦୟୋ ପଚ୍ଚେକଂ ନାମଲାଭସ୍ସ କାରଣମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସରସେନ ୱା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନିୟମତ୍ଥୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେ ଚ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମସିତ୍ୱାତି ସମ୍ମସନହେତୁ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଘତଂ ପିୱିତ୍ୱା ବଲଂ ହୋତି, ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ମଗ୍ଗକତ୍ତୁକାୟ ୱୁଟ୍ଠାନକିରିୟାୟ ଏକନ୍ତିକହେତୁଭୂତା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଫଲୂପଚାରେନ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ୱା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ଏତଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ, ତଦନ୍ତୋଗଧଞ୍ଚ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ନିମିତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ଏକତ୍ତନୟେନ ‘‘ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଅନିମିତ୍ତସଞ୍ଞିତେନ ୱିମୁଚ୍ଚନେନ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱା ତଂସମଙ୍ଗୀ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଂ ସରସତୋ ନାମଂ ନାମାତି ଇଦଂ ନିମିତ୍ତାଦିୱିରହତୋ ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତଂ ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ତିୱିଧମ୍ପି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଭାୱତୋ ସିଦ୍ଧନାମଂ ନାମ ।
ଏସାତି ମଗ୍ଗୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ଏକତ୍ତନୟେନ । ଇଦଂ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନାମଂ ନାମାତି ଇଦଂ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ପଣିଧିୟା, ଅତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ଚ ପହାନୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତାଦିନାମତ୍ତୟଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ସିଦ୍ଧନାମଂ ନାମ ।
ସୁଞ୍ଞତ୍ତାତି ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା । ନ ହି ମଗ୍ଗେ ରାଗାଦୟୋ ସନ୍ତି । ରୂପନିମିତ୍ତାଦୀନନ୍ତି ରୂପନିମିତ୍ତୱେଦନାନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଗହେତବ୍ବାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୱିଗ୍ଗହାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ହେତ୍ଥ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଇଦମସ୍ସ ସଗୁଣତୋ ନାମନ୍ତି ଇଦଂ ରାଗାଦିୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ରୂପନିମିତ୍ତାଦିପଣିଧିଆଦିଅଭାୱୱସେନ ଅସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଗୁଣତୋ ସିଦ୍ଧଂ ନାମଂ ।
ସ୍ୱାୟନ୍ତି ସୋ ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ । ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସୁଞ୍ଞତୋ, ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତୋ ଚ ସୁଞ୍ଞତଂ। ସବ୍ବସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତଂ। ତଣ୍ହାପଣିଧିଆଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଅପ୍ପଣିହିତଂ । ଇଦମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତୋ ନାମନ୍ତି ୟଥା ସୁଖାରମ୍ମଣଂ ରୂପଂ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତାଦିନାମସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଇଦଂ ଅସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତାଦିଭେଦଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ସିଦ୍ଧଂ ନାମଂ ।
୮୦୩. ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସରସତୋ ସୁଞ୍ଞତା ନାମ। ତସ୍ସା ସୁଞ୍ଞତାୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ ୱିପସ୍ସନାଗମନେନ ସୁଞ୍ଞତୋ । ଅନିମିତ୍ତା ନାମ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଉଗ୍ଘାଟନତୋ । ଇଦଂ ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ନ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ଲବ୍ଭତି। କିଂ କାରଣଂ ? ଅଭିଧମ୍ମେ ସରସଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନାମଲାଭତୋ । ୟୋ ହି ସଗୁଣାରମ୍ମଣେହି ନାମଲାଭୋ, ସୋ ସରସପ୍ପଧାନୋ ହୋତି, ସରସେନେୱ ଚ ନାମଲାଭେ ସବ୍ବମଗ୍ଗାନଂ ସୁଞ୍ଞତାଦିଭାୱୋତି ୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ସିୟା । ତସ୍ମା ଅଭିଧମ୍ମେ ସତିପି ଦ୍ୱୀହିପି କାରଣେହି ଅନିମିତ୍ତନାମଲାଭେ ପଚ୍ଚନୀକତୋୱ ନାମୱୱତ୍ଥାନକରଣଂ ଗୟ୍ହତୀତି ତଦଭାୱା ନ ଲବ୍ଭତି । ଅଥ ୱା ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖେହି ସଗୁଣାରମ୍ମଣେହି ନ ଲବ୍ଭତି । କିଂ କାରଣଂ ? ଅଭିଧମ୍ମେ ସରସପଚ୍ଚନୀକେହି ସହିତେହି ନାମଲାଭତୋ । ପଚ୍ଚନୀକଞ୍ହି ୱୱତ୍ଥାନକରଣଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା କେୱଲସ୍ସ ସରସସ୍ସ ନାମହେତୁଭାୱୋ ଅଭିଧମ୍ମେ ନତ୍ଥି, ଅୱୱତ୍ଥାନାପତ୍ତିତୋ । ତସ୍ମା ଅତ୍ତାଭିନିୱେସପଣିଧିପଟିପକ୍ଖୱିପସ୍ସନାନୁଲୋମା ମଗ୍ଗା ସତିପି ସରସନ୍ତରେ ପଚ୍ଚନୀକସହିତେନ ସରସେନ ନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ୱିପସ୍ସନା ନିମିତ୍ତପଟିପକ୍ଖା ନ ହୋତି, ସୟଂ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣତୋ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣାନିୱାରଣାତି ତଦନୁଲୋମୋ ମଗ୍ଗୋପି ନ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ । ୟଦି ସିୟା, ନିମିତ୍ତଗତୱିପସ୍ସନାୟପି ପଟିପକ୍ଖୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ୱିଜ୍ଜମାନୋପି ସରସୋ ୱୱତ୍ଥାନକରପଚ୍ଚନୀକାଭାୱା ଅଭିଧମ୍ମେ ଅନିମିତ୍ତନାମଦାୟକୋ ନ ଗୟ୍ହତୀତି । ୟଦି ଏୱଂ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାନୁଲୋମୋ ମଗ୍ଗୋ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ସିୟାତି ? ନ, ସୁଦ୍ଧିକପଟିପଦାନୟେ ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ଏୱ ହି ସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପନ ପରିୟାୟଦେସନତ୍ତା ସଗୁଣାରମ୍ମଣମତ୍ତେନପି ନାମଂ ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଆଗମନୱସେନପି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନିମିତ୍ତନାମଂ ଲବ୍ଭତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ରା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେତି ଆଗମନପଟିପଦାଠାନେ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଅନୁଲୋମଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୦୪.ଅଧିମୋକ୍ଖସଦ୍ଧାତି ପସାଦଭୂତୋ ୱତ୍ଥୁଗତୋ ନିଚ୍ଛୟୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ । ତସ୍ମା ତଥାଭୂତା ଭାୱନାୱିସେସେନ କିଚ୍ଚତୋ ଅଧିମତ୍ତତାୟ ବଲୱତରା ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସୁପଗ୍ଗହିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପଗ୍ଗହିତଂ । ଅସଲ୍ଲୀନଂ ପଟୁତରଭାୱେନ ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନସମତ୍ଥଂ ୱୀରିୟଂ ହୋତି । ସୂପଟ୍ଠିତାତି ତିକ୍ଖତରତାୟ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ହୋତି । ସୁସମାହିତନ୍ତି ପସ୍ସଦ୍ଧିସୁଖାନଂ ସାତିସୟତାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତଂ ଆରମ୍ମଣେ ସମ୍ମଦେୱ ଠପିତଂ ଅପ୍ପିତଂ ୱିୟ ହୋତି । ତିକ୍ଖତରାତି ଅନୁଲୋମଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱେନ ସାତିସୟଂ ତିକ୍ଖା ସୂରା । ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିଚିନନେପି ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ପଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅନିଚ୍ଚାତି ୱା…ପେ॰… ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତୀତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଏକେନାକାରେନ ସମ୍ମସନ୍ତୀ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣା ନାମ ହୋତି ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ୱାରୋତି କତ୍ୱା । ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ କତନୟେନେୱାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିନା ଆଲମ୍ବନକରଣନୟେନେୱ, ନ ସମ୍ମସିତନୟେନ । ତେନାହ ‘‘ଆରମ୍ମଣଂ କୁରୁମାନ’’ନ୍ତି । ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱାତି ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ୱତ୍ତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା । ୱିସଦିସଚିତ୍ତପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ୱୀଚିୟା ଅଭାୱେନ ଅୱୀଚିକା, ଚିତ୍ତସନ୍ତତି । କିରିୟମନୋଧାତୁୟା ହି ଭୱଙ୍ଗେ ଆୱଟ୍ଟିତେ କିରିୟମୟଚିତ୍ତପୱତ୍ତିୱିପାକଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସୱୀଚିକା ସନ୍ତରା, ନ ଏୱଂ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱୀଚିକଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧମାନ’’ନ୍ତି । ତଥେୱାତି ୟଥା ଅତୀତାସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଜୱନୱୀଥୀସୁ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖା’’ତି ୱା ‘‘ଅନତ୍ତା’’ତି ୱା ସଙ୍ଖାରେ ଆରମ୍ମଣମକାସି, ତଥେୱ । ପରିକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ପରିକମ୍ମତ୍ତା ପଟିସଙ୍ଖାରକତ୍ତା। ଉପଚାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନତ୍ତା, ସମୀପଚାରିକତ୍ତା ୱା । ଅନୁଲୋମତ୍ତଂ ସୟମେୱ ୱଦତି ।
ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ କାମଂ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ପଠମଜୱନସ୍ସ ପଟିସଙ୍ଖରଣଟ୍ଠୋ, ଦୁତିୟସ୍ସ ତତୋ ଆସନ୍ନଟ୍ଠୋ, ତତିୟସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମୁପରିମାନଂ ଅନୁଲୋମଟ୍ଠୋ ଚ ୟୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାପି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଇମା ସମଞ୍ଞା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିସେସେନ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆସେୱନନ୍ତି ଆଦରେନ ସେୱନଂ । ପୁରିମଭାଗପଚ୍ଛିମଭାଗାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମାନଂ, ଉପରିମାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସାନଂ । ଅଟ୍ଠନ୍ନନ୍ତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ । ସବ୍ବାପି ୱିପସ୍ସନା ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସମ୍ମସନକିଚ୍ଚାୱ, ଇଦମ୍ପି ତଥେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଥକିଚ୍ଚତାୟା’’ତି । ଉପରୀତି ମଗ୍ଗେ । ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ତଥକିଚ୍ଚତାୟ ଅନୁଲୋମେତି ସମ୍ମୋସାଦିପଟିପକ୍ଖୱିଧମନତୋ । ଇଦାନି ଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ତଦୁଭୟକିଚ୍ଚାନୁଲୋମଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସାତିସୟଂ ୱିଧମନେନ ଲୋକିୟଞାଣେସୁ ଉକ୍କଂସପରିୟନ୍ତଗତଂ, ତତୋ ଏୱ ହେଟ୍ଠା ନିବ୍ବତ୍ତିତଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱେନ ଅତ୍ଥତୋ ସାଧେନ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ତଥାପୱତ୍ତମାନଞ୍ଚ ତେସଂ କିଚ୍ଚଂ ଅନୁଲୋମେନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତାନଂ…ପେ॰… ତଥକିଚ୍ଚତାୟ ଅନୁଲୋମେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ଆରମ୍ମଣସୀସେନ ଞାଣବ୍ୟାପାରମେୱ ୱଦତି ସପ୍ପଟିଭୟାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୟଥାସଭାୱଦସ୍ସନଦୀପନତୋ । ସେସେସୁ ପନ ସତ୍ତସୁପି ଠାନେସୁ ଞାଣବ୍ୟାପାରୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ୟସ୍ମା ଏତଂ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଲକ୍ଖଣୱସେନେୱ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା’’ତି । ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟାତି ୟା ସା ଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ଥୂଲଥୂଲସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକସଂକିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନପଟିପତ୍ତି, ତାୟ । ନ ହି ଅନୁଲୋମଞାଣେ ତଥା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆଲମ୍ବିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେ ୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।
ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଓପମ୍ମେନ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱୋହାରିକମହାମତ୍ତାନଂ ଅଗତିଗମନଂ ପହାୟ ତଂତଂୱିନିଚ୍ଛୟକରଣଂ ୱିୟ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ୟଥାସକଂ ପଟିପକ୍ଖଂ ପହାୟ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିପଟିପତ୍ତି, ରଞ୍ଞୋ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋ ୱିୟ ଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଅନୁକୂଲତା । ତେନେୱାତି ହେଟ୍ଠିମଞାଣାନଂ ଅନୁଲୋମନମୁଖେନ ଉପରିବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ଅନୁଲୋମନତୋୟେୱ । ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁଲୋମିକତ୍ତା ।
ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀୱିପସ୍ସନାକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୦୫. କିଞ୍ଚି ଅସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣମ୍ପି ଞାଣଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ଏକସଙ୍ଗହନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣାୟା’’ତି ୱିସେସନଂ କତଂ । ତଞ୍ହି ୱିସେସତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତି ଉପେତୀତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବେନ ସବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥନ୍ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ପରିୟାୟନ୍ତରେହି ଆଗତାୟ ସମ୍ମୋହାଭାୱତ୍ଥଂ । ସୁତ୍ତସଂସନ୍ଦନାତି ସୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ଅନୁସନ୍ଦାନଂ ।
ୟେ ଲୋକିୟେ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ଅନୁଲୋମପରିୟୋସାନା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ପୱତ୍ତତି, ତଂସନ୍ନିସ୍ସିତା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ତଣ୍ହା ତେହି ୱିନା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ତମ୍ମୟା ନାମ, ତମ୍ମୟାୱ ତମ୍ମୟତା, ତମ୍ମୟା ୱା ତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଖନ୍ଧା, ତେସଂ ଭାୱୋ ତମ୍ମୟତା, ସା ଏୱ ତଣ୍ହା । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ଅତମ୍ମୟତା। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତମ୍ମୟତା ନାମ ତଣ୍ହା, ତସ୍ସା ପରିୟାଦିୟନତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ଅତମ୍ମୟତାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୧୦) । ନିସ୍ସାୟାତି ତଂ ଅତମ୍ମୟତଂ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା, ଭାୱେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ପାଳି ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପେକ୍ଖା ରୂପେସୁ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେସୁ, ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପେକ୍ଖା ନାନତ୍ତା ନାନତ୍ତସିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୦), ସୟମ୍ପି ନାନାସଭାୱା, ନାନାରମ୍ମଣନିସ୍ସିତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ସମାଧିସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପେକ୍ଖା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନନିସ୍ସିତା…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନିସ୍ସିତା, ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପେକ୍ଖା ଏକତ୍ତା ଏକତ୍ତସିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୦) । ୟା ହି ତଂତଂଅରୂପଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନା ଉପେକ୍ଖା, ସା ଏକସଭାୱତ୍ତା, ଏକାରମ୍ମଣତ୍ତା ଚ ଏକତ୍ତା, ଏକତ୍ତସିତା ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ପନ ତଂତଂଝାନସହଗତୱେଦନୁପେକ୍ଖା ଚ ତଦାରମ୍ମଣୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ଚାତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ପଜହଥାତି ତଦାରମ୍ମଣକିଲେସପହାନେନ ପଜହଥ । ତେନାହ ‘‘ତଂ ସମତିକ୍କମଥା’’ତି ।
ନିବ୍ବିଦାତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ । ତତ୍ଥ ହି ସୁତ୍ତେ ୱିରଜ୍ଜତୀତି ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚମାହ, ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଫଲକିଚ୍ଚଂ ।
ସୁସିମସୁତ୍ତଂ ନିଦାନୱଗ୍ଗେ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀତି ୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ । ନିବ୍ବାନେ ଞାଣନ୍ତି ମଗ୍ଗଞାଣମାହ ।
ସଞ୍ଞା ଖୋ, ପୋଟ୍ଠପାଦାତି ଏତ୍ଥ କାମଂ ‘‘ସଞ୍ଞା’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ପୁବ୍ବେ ପନ ‘‘ସଞ୍ଞଗ୍ଗଂ ଫୁସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ ‘‘ସଞ୍ଞଗ୍ଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ।
ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ତଦେକଦେସଭୂତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ୱୁତ୍ତା । ସମୁଦାୟେସୁ ହି ପୱତ୍ତା ୱୋହାରା ଅୱୟୱେସୁପି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗନ୍ତି ପାରିସୁଦ୍ଧିୟା ପଧାନକାରଣଂ ।
ତୀହି ନାମେହୀତି ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁୱୋଦାନସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ନାମେହି ।
କିତ୍ତିତାତି ଥୋମିତା ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଟ୍ଠାନତାୟ । ମହନ୍ତାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏସନଟ୍ଠେନ ମହେସିନା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ । ସନ୍ତକିଲେସତାୟ ସନ୍ତା । ୟୋଗନ୍ତି ଭାୱନଂ, ଭାୱନାଭିୟୋଗଂ ୱା ।
ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ଏକୱୀସତିମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୨୨. ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ପଠମମଗ୍ଗଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୦୬. ଇଦାନି ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ନିଦ୍ଦେସେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ସା ୟସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତୋ ପରଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ଇତୋ ପରନ୍ତି ଇତୋ ଅନୁଲୋମଞାଣତୋ ଉପରି । ତନ୍ତି ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ । ନେୱ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଭଜତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଗ୍ଗହଣତୋ । ନ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଭଜତି ସତିପି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତେ କିଲେସାନଂ ଅଖେପନତୋ । ତତୋ ଏୱେତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ୱିସୟଂ ଉଦ୍ଦେସନ୍ତଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତଂ କିରିୟମନୋଧାତୁ ୱିୟ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନିୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନ୍ତରାତି ଛଟ୍ଠସତ୍ତମୱିସୁଦ୍ଧୀନଂ ୱେମଜ୍ଝେ । ଅବ୍ବୋହାରିକମେୱ ହୋତି ଉଭୟୱିସୁଦ୍ଧିଲକ୍ଖଣତାଭାୱତୋ । ତଥାପି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ପରିୟୋସାନତାୟ ୱିପସ୍ସନାପକ୍ଖିକଂ । ତେନେୱସ୍ସ ତଂସୋତପତିତତା । ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାସୋତେ…ପେ॰… ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଏତେନସ୍ସ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଭଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋତସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସଆଦିତୋ ପଜ୍ଜନଂ ସୋତାପତ୍ତି, ସୋ ଏୱ ମଗ୍ଗୋ, ସୋତଂ ୱା ଅରିୟଂ ଆଦିତୋ ପଜ୍ଜତି ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ସୋତାପତ୍ତି, ପଠମକୋ । ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ। ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସକିଦେୱ ଇମଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସକଦାଗାମୀ, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ। ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ କାମଭୱଂ ନ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅନାଗାମୀ, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ। କିଲେସାଦୀନଂ ହନନାଦିନା ଅରହଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅରହତ୍ତଂ, ସୋ ଏୱ ମଗ୍ଗୋତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ । ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ।
ତେହି ତୀହିପୀତି ହେଟ୍ଠା ତିଣ୍ଣଂ ଅନୁଲୋମଞାଣାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ତୀସୁ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ତୀହିପୀତି ୱା ୱିକପ୍ପନ୍ତରସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ, ତେନ ତୀହିପି ଦ୍ୱୀହିପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ବଲାନୁରୂପେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱାନୁକୂଲଂ । ପଠମଞ୍ହି ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ସବ୍ବୋଳାରିକଂ, ଦୁତିୟଂ ତତୋ ନାତିଓଳାରିକଂ, ତତିୟଂ ତତୋ ନାତିଓଳାରିକଂ ତମଂ ଅନ୍ତରଧାପେତି । ଅଥ ୱା ବଲାନୁରୂପେନାତି ହେଟ୍ଠା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ ଆହିତବଲାନୁରୂପେନ। ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ହି ଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସାପି ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରସିଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥେୱ ମୁଦୁତିକ୍ଖତାୱିସେସୋ । ପଲିବୋଧତୋ ଉପଟ୍ଠାତି ପଲିବୋଧଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ତମସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାପିତତ୍ତା । ‘‘ଆସେୱନନ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ଦୁତିୟସ୍ସ ୱା ତତିୟସ୍ସ ୱା ଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣୁପ୍ପତ୍ତି, ନ ପଠମସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତି ତସ୍ସ ଅନାସେୱନତ୍ତା । ନ ହି ଅଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ନିମିତ୍ତାଦିୱିରହତୋ, ତବ୍ବିଧୁରତୋ ଚ ‘‘ଅନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିବ୍ବାନଂ ୱିସେସିତଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତନ୍ତି ଅରିୟେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସମଞ୍ଞଂ । ଗୋତ୍ତନ୍ତି ହି ଏକୱଂସଜାନଂ ସମାନା ସମଞ୍ଞା, ଏୱଂ ଇଧାପୀତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନସଙ୍ଖନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମିନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୱତ୍ଥୁଂ । ଏକନ୍ତିକତାୟ ଏକୱାରମେୱ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅପୁନରାୱଟ୍ଟକଂ।
ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନୱିୱଟ୍ଟନେତି ଅସଙ୍ଖତଧାତୁୟା ବହିଭାୱତୋ ବହିଦ୍ଧାସଞ୍ଞିତା ସଙ୍ଖାରଗତା ୱୁଟ୍ଠାନଭୂତେ ୱିୱଟ୍ଟନେ ନିପ୍ଫଜ୍ଜମାନେ ପଞ୍ଞା । ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଅଭିଭୱତି । ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଅନୁପୱିସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଉପ୍ପାଦଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀ’’ତିଆଦିନା ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତାଭିଭୱନଂ ତଦତିକ୍କମନମାହ । ‘‘ଅନୁପ୍ପାଦଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦିନା ଅରିୟଗୋତ୍ତଭାୱନଂ ତଦୁଭୟଭାୱତୋ ।
୮୦୭. ଏକାୱଜ୍ଜନାନଂ ନାନାୱୀଥିତା ନତ୍ଥୀତି ନ ତଂନିସେଧନାୟ ଏକୱୀଥିଗ୍ଗହଣଂ, ଅଥ ଖୋ ନାନାରମ୍ମଣାନମ୍ପି ଏକାୱଜ୍ଜନାନଂ ନାନାୱୀଥିତା ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମହାମାତିକନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଉଦକୱାହକଂ । ଲଙ୍ଘିତ୍ୱାତି ଅନୋତରନ୍ତୋ ଏୱ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱାତି ଉପରିଭାଗେନେୱ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା । ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରତା ଉତ୍ତରୁତ୍ତରୱିସିଟ୍ଠା ନିନ୍ନତାୱ ।
ଅଟ୍ଠହି ଞାଣେହି ଅନୁକ୍କମେନ ଆହିତୱିସେସଂ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଜାତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଦିନା ୱେଗେନ ଧାୱିତ୍ୱା’’ତି । ରୂପଂ ଅନେକସନ୍ତତିସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ଅନେକୱଟ୍ଟରଚିତା ରଜ୍ଜୁ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପରଜ୍ଜୁଂ ୱା’’ତି । ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ରୁକ୍ଖଟ୍ଠାନିୟତାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଂସମ୍ବନ୍ଧଦଣ୍ଡଟ୍ଠାନିୟତା ୱେଦନାଦୀସୁ ଏକସ୍ସେୱ ୟୁତ୍ତା, ନ ୱେଦନାଦିସମୁଦାୟସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେଦନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଦଣ୍ଡଂ ୱା’’ତି । ଅନୁଲୋମାୱଜ୍ଜନେନାତି ଅନୁଲୋମସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନେନ । ୟେନ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ‘‘ପଠମେନ ଅନୁଲୋମଚିତ୍ତେନ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା’’ତି ଇଦଂ ସକ୍କାୟତୀରସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତିକ୍କମନାରମ୍ଭତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦୁତିୟେନ ନିବ୍ବାନନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରମାନସୋ’’ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରତୋ ସାତିସୟଂ ଅଲଗ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ୱିସଙ୍ଖାରେ ଅଲ୍ଲୀନଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନେ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପତତି ୟୋଗାୱଚରୋ । ଏକାରମ୍ମଣେତି ଏକୱାରଂୟେୱ ଆଲମ୍ବିତେ ଆରମ୍ମଣେ । ତେନାହ ‘‘ଅଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟା’’ତି । ତେନ ଏକାରମ୍ମଣେ ଆସେୱନା ଉପକାରୱତୀ, ନ ତଥା ନାନାରମ୍ମଣେତି ଦସ୍ସେତି ।
୮୦୮.ତତ୍ରାତି ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୂନଂ ଇତରୀତରକିଚ୍ଚାକରଣେ । ନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗନ୍ତି ନକ୍ଖତ୍ତେନ ଚନ୍ଦସ୍ସ ୟୋଗଂ, ନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗୱିଭାୱନିୟଂ ୱା କାଲଂ, ଦିୱସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ଥାତିଆଦି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ।
ଏୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତାହୀତି ଅନୁଲୋମଞାଣାନି ୱିୟ ସଙ୍ଖାରେ ଅନାଲମ୍ବିତ୍ୱା ଅହଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ୱତ୍ତାହୀତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁନା ଦିନ୍ନସଞ୍ଞାମୁଞ୍ଚନଂ, ଅନୁବନ୍ଧନଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣକରଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୦୯.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଗୋତ୍ରଭୁନା ଦିନ୍ନସଞ୍ଞଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିୟ ତେନ ଗହିତାରମ୍ମଣେୟେୱ ୱତ୍ତିତ୍ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦିନିବ୍ବିଜ୍ଝନେ । ଉସୁଂ ଅସତି ଖିପ୍ପତୀତି ଇସ୍ସାସୋ, ଧନୁଗ୍ଗହୋ । ସରଗୋଚରଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅଟ୍ଠଉସଭମତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଦୂରେ ପାତିନୋ ମଜ୍ଝିମପୁରିସସ୍ସ ୱସେନ ଚତୁହତ୍ଥାୟ ୟଟ୍ଠିୟା ୱୀସତିୟଟ୍ଠି ଉସଭଂ, ତେନ ଅଟ୍ଠଉସଭମତ୍ତେ ପଦେସେ ହତ୍ଥୱସେନ ଚତ୍ତାରୀସାଧିକଛସତହତ୍ଥେ ପଦେସେ । ଫଲକସତନ୍ତି ଅସନସାରମୟଂ ଫଲକସତଂ । କୁମ୍ଭକାରଚକ୍କସଦିସେ ଚକ୍କୟନ୍ତେ । ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଭମେତ୍ୱା । ଦଣ୍ଡକଘଟ୍ଟନାୟ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବସଦ୍ଦୋ ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞା। ଫଲକସତୱିନିୱିଜ୍ଝନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞା ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦିନିବ୍ବିଜ୍ଝନସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଇସ୍ସାସୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତବ୍ବନିୱିଜ୍ଝନତୋ ।
୮୧୦. ଅଟ୍ଠମଭୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିବ୍ବତ୍ତନକଂ ଅନମତଗ୍ଗସଂସାରୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସମୁଦ୍ଦଂ ସୋସେତି। ସଦ୍ଧାଧନଂ ସୀଲଧନଂ ହିରିଧନଂ ଓତ୍ତପ୍ପଧନଂ ସୁତଧନଂ ଚାଗଧନଂ ପଞ୍ଞାଧନନ୍ତି ଇମେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅରିୟଧନାନଂ । ସମ୍ମୁଖୀଭାୱନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧିଂ । ପାଣାତିପାତାଦିପଞ୍ଚୱେରାନି ଚେୱ ପଞ୍ଚୱୀସତିମହାଭୟାନି ଚାତି ସବ୍ବୱେରଭୟାନି । ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ରତନତ୍ତୟେ ନିୱିଟ୍ଠସଦ୍ଧାଦୀନଂ । ସମୁଦାୟେ ପୱତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ତଦେକଦେସେପି ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି ।
ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସୋତାପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୧୧.ତସ୍ସେୱ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ଦ୍ୱେ, ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ତୀଣି ଫଲଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ଅୱିସେସତୋ ପନ ଗହିତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଦ୍ୱେ, ତୀଣି ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାଧିମାନନ୍ତରିକଞ୍ଞମାହୂତି ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିସମନନ୍ତରଂ ନିୟମେନେୱ ଫଲପ୍ପଦାନତୋ ଆନନ୍ତରିକସମାଧୀତି ଆହୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନନ୍ତରମେୱ ପୱତ୍ତନକଂ ଫଲଂ ଅନନ୍ତରଂ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋ, ତଂ ୱା ପୟୋଜନଂ ଏତସ୍ସାତି ଆନନ୍ତରିକୋ, ମଗ୍ଗୋ ।
ଆସେୱନନ୍ତେତି ଆସେୱନତୋ ଅନ୍ତେ, ଆସେୱନଲାଭିନୋ ଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲଦ୍ଧାସେୱନମେୱ ଅନୁଲୋମଂ ଗୋତ୍ରଭୁଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଉପରି ପନ ଛ, ସତ୍ତ ୱା ଜୱନାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରି ଫଲଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱଦେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ତଚିତ୍ତପରମା ଚ ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥୀ’’ତି ।
ତଂ ପନ ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୮୧୨.ଏତ୍ତାୱତାତି ପଠମମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିମକ୍କେନ । ଭୁସଂ ପମତ୍ତୋପୀତି ଦେୱରଜ୍ଜଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜାଦିପମାଦଟ୍ଠାନଂ ଆଗମ୍ମ ଭୁସଂ ପମତ୍ତୋପି । ୟେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଆୱଜ୍ଜନଜୱନଚିତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏସ ସୋତାପନ୍ନୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି ନାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଏତେନେୱ ପସଙ୍ଗେନ ସେସାନଂ ଅରିୟାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋୟେୱଚେସୋ, ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଭାୱେନେୱା’’ତି ଏତେନ ପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସମତ୍ଥତା କସ୍ସଚି ହୋତି, କସ୍ସଚି ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଲୋଭୋ ଏୱ ଲୋଭଧମ୍ମୋ।
ଦୁତିୟମଗ୍ଗଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୧୩.କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ତନୁଭାୱାୟାତି ଏତେସଂ କିଲେସାନଂ ତନୁଭାୱତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ତନୁଭାୱୋ ଅଧିଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ପରିୟୁଟ୍ଠାନମନ୍ଦତାୟ ଚ । ସକଦାଗାମିସ୍ସ ହି ୱଟ୍ଟାନୁସାରିମହାଜନସ୍ସ ୱିୟ କିଲେସା ଅଭିଣ୍ହଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କଦାଚି କଦାଚି ୱିରଳାକାରା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାପି ମଦ୍ଦନ୍ତା ଛାଦେନ୍ତା ଅନ୍ଧକାରଂ କରୋନ୍ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ପନ ମଗ୍ଗେହି ପହୀନତ୍ତା ମନ୍ଦମନ୍ଦା ତନୁକାକାରା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ସକଦାଗାମିସ୍ସାପି କିଲେସା ଚିରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାପି ବହଲାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଥା ହିସ୍ସ ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ତଂ ଅକାରଣଂ ୱତ୍ଥୁପଟିସେୱନେନ ୱିନାପି ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣସବ୍ଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ତେସଂ ତନୁଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟାୟାତି ଗଣନୱସେନପି ଦୁତିୟାୟ, ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନପି ଦୁତିୟାୟ ଭୂମିୟା । ପତ୍ତିୟାତି ସାମଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ । ତଞ୍ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ତେ ଧମ୍ମା ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଭୂମି। ୟସ୍ମା ୱା ସମାନେପି ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱେ ସୟମ୍ପି ଭୱତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ଅପାତୁଭୂତଂ, ତସ୍ମାପି ‘‘ଭୂମୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋଗଂ କରୋତୀତି ୱିପସ୍ସନାଭିୟୋଗଂ କରୋତି । ‘‘ନୱହାକାରେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତିକ୍ଖାନି ଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୯୯) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟଦଗ୍ଗେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖତଂ ସମ୍ପାଦେତି, ତଦଗ୍ଗେନ ବଲାନି, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ଚ ପଟୁତରଭାୱଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟତୀରଣୱସେନ ଞାଣେନ ପରିମଦ୍ଦତି। ତତ୍ଥ ଅପରାପରଂ ଞାଣଂ ଚାରେନ୍ତୋ ପରିୱତ୍ତେତି। ତେନାହ ‘‘ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ଓଗାହତୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନଂ ଉପ୍ପାଦନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ଗୋତ୍ରଭୁଅନନ୍ତରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗୋତ୍ରଭୁ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁ । ପଠମମଗ୍ଗପୁରେଚାରିକଞାଣଞ୍ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତାଭିଭୱନତୋ, ଅରିୟଗୋତ୍ତଭୱନତୋ ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଗୋତ୍ରଭୂତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ପନ ତଂସଦିସତାୟ ପରିୟାୟତୋ ଗୋତ୍ରଭୁ । ଏକଚ୍ଚସଂକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧିୟା, ପନ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଚ ୱୋଦାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅନୁଲୋମଂ ୱୋଦାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା ୧.୧.୪୧୭) । ୟସ୍ମା ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପାଦାଦିଅଭିଭୱନତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଅଟ୍ଠ ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମା ସମାଧିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦସ ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୬୦) ଗୋତ୍ରଭୁନାମେନେୱେତଂ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ଇଧାପି ‘‘ଗୋତ୍ରଭୁଅନନ୍ତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଦୁତିୟଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ତତିୟମଗ୍ଗଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୧୪.ସକିଦେୱାତି ଏକୱାରଂୟେୱ । ‘‘ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଚସୁ ସକଦାଗାମୀସୁ ଚତ୍ତାରୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକୋୱ ଗହିତୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ଇଧ ସକଦାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଇଧେୱ ଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋପି ଇଧ ନ ଗହିତା । ୟୋ ପନ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ୟାୱତାୟୁକଂ ୱସିତ୍ୱା ପୁନ ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ଏକୋୱ ଇଧ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ଅନୱସେସପ୍ପହାନାୟାତି ତେସଂୟେୱ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ତନୁକତାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ନିରୱସେସପ୍ପହାନାୟ । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ କାମଭୱସ୍ସ ଅନାଗମନତୋ ଅନାଗାମୀ।
ତତିୟଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୧୫.ଓପପାତିକୋତି ଉପପାତୟୋନିକୋ । ଇମିନାସ୍ସ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ପରିନିବ୍ବାୟିତା । ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ତସ୍ମା ଲୋକାତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ତସ୍ମା ଲୋକା ଇଧ ଅନାୱତ୍ତନସଭାୱୋ, ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନଧମ୍ମସ୍ସୱନାନଂ ପନତ୍ଥାୟ ଆଗମନଂ ହୋତିୟେୱ ।
ରୂପରାଗଅରୂପରାଗମାନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅୱିଜ୍ଜାନଂ ଅନୱସେସପ୍ପହାନାୟାତି ଏତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନଂ ନିସ୍ସେସପ୍ପଜହନତ୍ଥାୟ । ତତ୍ଥ ରୂପଭୱେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ରୂପରାଗୋ। ଅରୂପଭୱେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଅରୂପରାଗୋ । ମାନୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝମାନୋ । ତଥା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୱିଜ୍ଜା।
ଚତୁତ୍ଥଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଅରହନ୍ତପୁଗ୍ଗଲକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୧୬.ମହାଖୀଣାସୱୋତି ମହାନୁଭାୱତାନିବନ୍ଧନଂ ପୂଜାୱଚନମେତଂ, ନ ଉପାଦାୟୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି । ନ ହି ଚୂଳଖୀଣାସୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଅନ୍ତିମଦେହଂ ଧାରେତୀତି ଅନ୍ତିମଦେହଧାରୀ। ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଭାରାନଂ ଓହିତତ୍ତା ଓରୋପିତତ୍ତା ଓହିତଭାରୋ। ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ସଦତ୍ଥଂ ସକତ୍ଥନ୍ତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋ । ସଦତ୍ଥୋତି ଚ ଅରହତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଅତ୍ତୁପନିବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ, ଅତ୍ତାନଂ ଅୱିଜହନଟ୍ଠେନ, ଅତ୍ତନୋ ପରମତ୍ଥଟ୍ଠେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥତ୍ତା ସକତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିକ୍ଖୀଣାନି ଦସପି ଭୱସଂୟୋଜନାନି ଏତସ୍ସାତି ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ। ଖନ୍ଧାଦିଅତ୍ଥଂ ସମ୍ମା ଅଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତୋତି ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ। ଅଗ୍ଗୋ ଚ ସୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଚ, ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣଂ ୱା ଅରହତୀତି ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ।
ବୋଧିପକ୍ଖିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୧୭. ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗଞାଣାନଂ ୱସେନ ଚତୁଞାଣାୟ । ଆନୁଭାୱୱିଜାନନତ୍ଥନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନପାରିପୂରିଆଦିକସ୍ସ ଆନୁଭାୱସ୍ସ ବୋଧନତ୍ଥଂ ।
ପରିପୁଣ୍ଣା ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ଏତସ୍ସାତି ପରିପୁଣ୍ଣବୋଧିପକ୍ଖିୟୋ, ମଗ୍ଗୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପରିପୁଣ୍ଣବୋଧିପକ୍ଖିୟଭାୱୋ। ୱୁଟ୍ଠାନବଲେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୱ ୱୁଟ୍ଠାନବଲସମାୟୋଗୋ, ୟେ ସଂୟୋଜନାଦୟୋ ୟେନ ପଠମମଗ୍ଗାଦିନା ପହାତବ୍ବା।
୮୧୮. ବୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱା ବୋଧୋ, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ତସ୍ସ ବୁଜ୍ଝନକିରିୟାୟ ଅନୁଗୁଣଭାୱତୋ ପକ୍ଖେ ଭୱାତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟା।
୮୧୯.ତେସୁ ବୋଧିପକ୍ଖିୟେସୁ । ଆରମ୍ମଣେସୂତି କାୟାଦିଆରମ୍ମଣେସୁ । ଓକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା । ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଉପଟ୍ଠାନତୋତି ଅସୁଭାକାରାଦିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନତୋ । କାୟାଦୀସୁ ଅସୁଭାକାରାଦିଗ୍ଗହଣଂ ପୁବ୍ବଭାଗସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ସୁଭସଞ୍ଞାଦିପହାନକିଚ୍ଚସାଧନଂ ମଗ୍ଗସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ହି ଏକାୱ ସତି ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତତି ।
୮୨୦.ପଦହନ୍ତୀତି ୱାୟମନ୍ତି, କାୟଚିତ୍ତାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ୱା । ଅସୋଭାହେତୂନଂ ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ପଜହନେନ, ସୋଭାହେତୂନଞ୍ଚ ୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନେନ ସୋଭନଂ, ସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠଭାୱାୱହନତୋତି ପାସଂସତମଭାୱସାଧନତୋ । ପଧାନଭାୱକାରଣତୋତି ଉତ୍ତମଭାୱହେତୁତୋ ।
୮୨୧.ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନାତି ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୬୯) ୱୁତ୍ତେନ । ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନଟ୍ଠୋ, ପଟିଲାଭସମ୍ପଦା ୱା, ୟେନ ୱା ଇଜ୍ଝନ୍ତି ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତି, ତଂ ଇଜ୍ଝନଂ। ସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରପମୁଖା ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଇଧ ‘‘ଇଦ୍ଧୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ତସ୍ମା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠେନ ପାଦୋ। ତସ୍ସା ଏୱ ଫଲଭୂତାୟ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପୁବ୍ବଭାଗକାରଣଟ୍ଠେନ ପାଦୋ । ସୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ । ଇମେ ଲୋକୁତ୍ତରାୱାତି ଇମେ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଉତ୍ତରଚୂଳଭାଜନୀୟେ ଆଗତନୟେନ ଲୋକୁତ୍ତରା ୱେଦିତବ୍ବା । ଛନ୍ଦାଦିଅଧିପତିୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଧମ୍ମାପି ଫସ୍ସାଦୟୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନୋ ଅଧିପତି, ଅଧିପତି ୱା ନୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟଥା ପନ ଏକସ୍ମିଂ ରଜ୍ଜେ ରଜ୍ଜାରହେସୁ ଚତୂସୁ ରାଜକୁମାରେସୁ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ଏକୋୱ ରଜ୍ଜମନୁସାସତି, ନ ସବ୍ବେ, ଏୱଂ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଏକୋୱ ଅଧିପତି, ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ଚ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୨୨.ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ସଦ୍ଧାପଟିପକ୍ଖା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ଅୱତ୍ଥୁଗତୋ ପସାଦପତିରୂପକୋ ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖୋ ୱା । କୋସଜ୍ଜଂ ଥିନମିଦ୍ଧପଧାନୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ପମାଦୋ ସତିସମ୍ମୋସୋ ତଥାପୱତ୍ତା ଅକୁସଲା ଖନ୍ଧା । ଅଭିଭୱନସଙ୍ଖାତେନ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନାତି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ଅଭିଭୱନତୋ ଅଭିଭୱନନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେନ ଅଧିମୋକ୍ଖପଗ୍ଗହଉପଟ୍ଠାନଅୱିକ୍ଖେପପଜାନନସ୍ସ ଏକଲକ୍ଖଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀହି ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱେନ ଚ ବଲନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୨୩.ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସ । ୟୋ ହେସୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ସତିଆଦିଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା କରଣଭୂତାୟ ବୁଜ୍ଝତି କିଲେସସନ୍ତାନନିଦ୍ଦାୟ ଉଟ୍ଠହତି, ଚତ୍ତାରି ୱା ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟସାୱକୋ, ତସ୍ସ ବୋଧିସ୍ସ ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା । ନିୟ୍ୟାନିକଟ୍ଠେନାତି ୱଟ୍ଟତୋ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠେନ ।
୮୨୪. ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନାତି ଆନାପାନଇରିୟାପଥଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବାନି, ନୱ ସିୱଥିକପବ୍ବାନି ଚାତି ଏୱଂ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ । କାୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଚ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ୱେଦନାଦୟୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନ’’ନ୍ତିଆଦିନାତି ୱା ‘‘ସାମିସ’’ନ୍ତିଆଦିନାତି ୱା ‘‘ନିରାମିସ’’ନ୍ତିଆଦିନାତି ୱା ଏୱଂ ନୱୱିଧେନ। ସରାଗଦୋସମୋହସଂଖିତ୍ତମହଗ୍ଗତସମାହିତସଉତ୍ତରୱିମୁତ୍ତପଦାନଂ ସପଟିପକ୍ଖାନଂ ୱସେନ ସୋଳସୱିଧେନ। ନୀୱରଣୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାୟତନବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସଚ୍ଚପବ୍ବାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧେନ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ । ପରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅକୁସଲଂ ଦିସ୍ୱା ତନ୍ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ୱଧବନ୍ଧାରହାଦୀନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସାତି ତାଦିସସ୍ସ । ଭୱତି ହି ତଂସଦିସେପି ତବ୍ବୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ତାନିୟେୱ ଓସଧାନୀ’’ତି । ତସ୍ସ ପହାନାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଝାନୱିପସ୍ସନା ଇତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବାପି ସିୟୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବ’’ନ୍ତି, ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦସମ୍ମାୱାଚାନଂୟେୱ ଗହଣଂ । ତେସୁ ୱୁତ୍ତେସୁ ସେସିଦ୍ଧିପାଦସେସୱିରତିୟୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଲକ୍ଖଣହାରୱସେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ନାନାଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଏତେ ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନଇଦ୍ଧିପାଦା । ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣାନଂ । କାମଂ ସବ୍ବେପି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ମଗ୍ଗଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନାୱ, ତଥାପି ସାତିସୟୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନବ୍ୟାପାରୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଫଲକ୍ଖଣେ ଠପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ’’ତି । ଅୱସେସା ତେତ୍ତିଂସ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ଚ ଖୋ ପରିୟାୟତୋ, ନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୮୨୫.ସେସେସୁ ପନାତି ଇଦ୍ଧିପାଦାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ । ୟଥା ସତିୱୀରିୟେସୁ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖିପନୱସେନ ହାପନଂ, ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସନା’’ତିଆଦିୱିଭାଗଦସ୍ସନୱସେନ ୱଡ୍ଢନଂ ଅତ୍ଥି, ଈଦିସଂ ହାପନୱଡ୍ଢନଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୨୬. ଇଦାନି ସବ୍ବେସୁ ଏୱ ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭମାନୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତେସୂତି ସତ୍ତତିଂସାୟ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୁ । ଛଦ୍ଧାତି ଏକଧା ଦ୍ୱେଧା ଚତୁଧା ପଞ୍ଚଧା ଅଟ୍ଠଧା ନୱଧାତି ଏୱଂ ଛପ୍ପକାରେନ ତେ ଭୱନ୍ତି।
ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦାଦିୱସେନାତି ଛନ୍ଦୋ ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୱସେନେୱ, ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦୱସେନେୱ, ପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିଉପେକ୍ଖା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱସେନେୱ, ସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ମଗ୍ଗୱସେନେୱାତି ଏୱଂ ନୱ ଏକୱିଧାୱ ହୋନ୍ତି।
ଚୁଦ୍ଦସେୱ ଅସମ୍ଭିନ୍ନାତି ସତି ୱୀରିୟଂ ଛନ୍ଦୋ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞା ସଦ୍ଧା ସମାଧି ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧି ଉପେକ୍ଖା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାୱାଚା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋତି ଇମେ ଅସମ୍ଭିନ୍ନା ପଦନ୍ତରସମ୍ଭେଦେନ ୱିନା ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଗୟ୍ହମାନା ଚୁଦ୍ଦସେୱ ଚ ସଭାୱଧମ୍ମା । ଚୁଦ୍ଦସାତି ଚ ଉକ୍କଂସପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପଠମଜ୍ଝାନିକମଗ୍ଗଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକେ ପନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଭାୱତୋ ତେରସ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକେସୁ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଭାୱତୋ ଦ୍ୱାଦସ ହୋନ୍ତି । ‘‘ସତ୍ତତିଂସପ୍ପଭେଦତୋ’’ତି ଇଦମ୍ପି ଉକ୍କଂସୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱକଂସତୋ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଛତ୍ତିଂସ, ପଞ୍ଚତିଂସ ହୋନ୍ତି, ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିପତୀନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକସ୍ସେୱ ଇଦ୍ଧିପାଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଚ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସତ୍ତତିଂସପଭେଦତୋ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ସକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନତୋ’’ତିଆଦି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ସଭାୱତୋ ଏକସ୍ସାପି ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱାନୁରୂପକାୟାନୁପସ୍ସନାଦିତଂତଂକିଚ୍ଚସାଧନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସରୂପେନ ଚ ୱୁତ୍ତିତୋତି ଅଭେଦସ୍ସ ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦାଦିକସ୍ସ ସରୂପେନେୱ ପୱତ୍ତନତୋ ଚ ।
ଏତ୍ଥାତି ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ । କସ୍ମା ପନ ବୋଧିପକ୍ଖିୟେସୁ ଝାନକୋଟ୍ଠାସୋ ନ ଗହିତୋ, ନନୁ ଝାନରହିତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ତତୋ ଏୱ ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ବୋଧିପକ୍ଖିୟେସୁ ଝାନଂ ନ ଗହିତ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ମଗ୍ଗଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତତ୍ତା । ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭, ୩୪୩ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପନେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥି । ଅପରୋ ନୟୋ – କସ୍ମା ପନ ବୋଧିପକ୍ଖିୟେସୁ ଝାନକୋଟ୍ଠାସୋ ନ ଗହିତୋ, ନନୁ ଝାନରହିତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ତଂ ପଟିପଦା ୱିୟ ଏକନ୍ତପୁବ୍ବଭାଗିୟଂ, ନାପି ଏକଚ୍ଚପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିୟ ମଗ୍ଗନିସ୍ସନ୍ଦୋ, ଅଥ ଖୋ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନୋ, ୟତୋ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭, ୩୪୩ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗମଗ୍ଗପରିୱାରଧମ୍ମା ଚ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଂ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ ଝାନରହିତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି, ତତ୍ଥ ନ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୋଗମତ୍ତେନ ଝାନସ୍ସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟତା ଲବ୍ଭତି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ଆହାରାଦୀନମ୍ପି ହି ବୋଧିପକ୍ଖିୟତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ଏତେନ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟାପନ୍ନତା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଭାୱସ୍ସ ଅକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଗ୍ଗମଗ୍ଗପରିୱାରଧମ୍ମା ଚ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା’’ତି, ତତ୍ଥ ପରିୱାରଟ୍ଠୋ କିଂ ସହପୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ, ଉଦାହୁ ପରିକ୍ଖାରଟ୍ଠୋତି ? ୟଦି ପୁରିମୋ ପକ୍ଖୋ, ସୋ ପଗେୱ ନିଲ୍ଲୋଚିତୋ । ଅଥ ଦୁତିୟୋ, ଇଦଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । କଥଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଝାନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରୋ ? ୟଦି ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ, ଏୱଂ ସତି ଫସ୍ସାଦୀନମ୍ପି ମଗ୍ଗପରିକ୍ଖାରତା ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ପଟିପକ୍ଖୱିଧଂସନେନ, ନ ସବ୍ବେ ଝାନଧମ୍ମା ପଟିପକ୍ଖୱିଧଂସନସମତ୍ଥା । ନ ହି ୱିଚାରୋ, ୱେଦନା ଚ କସ୍ସଚି ସଂକିଲେସଧମ୍ମସ୍ସ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଂ ପନ ପେଟକେ ‘‘ସୁଖଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ, ୱିଚାରୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ସୁଖଂ ସୟଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ, ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ପନ ସମାଧିସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ । ନ ଚ ୱିଚାରୋ ପଞ୍ଞା ୱିୟ, ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ୱିୟ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ, ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ପଟିରୂପତାୟ ପନ ପଟିପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ପୀତିପି ନ ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଅଦୋସୋ ୱିୟ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖୋ, ଅଦୋସସମ୍ପୟୋଗତୋ ପନ ପଟିପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱିତକ୍କସମାଧୟୋ ଏୱ ପନ ଝାନଧମ୍ମେସୁ ଉଜୁକଂ ପଟିପକ୍ଖୱିଧଂସନସମତ୍ଥାତି ପଟିପକ୍ଖୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ଝାନକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନ ଚସ୍ସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟେସୁ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ସମ୍ମାସମାଧି ଚ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନା ଝାନଧମ୍ମା, ତସ୍ମା ତେ ସନ୍ଧାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ୱା ଇତରେପି ଗହେତ୍ୱା ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି ନିୟ୍ୟାନିକ’’ନ୍ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭) ।
ୱୁଟ୍ଠାନବଲସମାୟୋଗକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୨୭.ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନିମିତ୍ତତୋ, ପୱତ୍ତତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠାନଂ । ବଲସମାୟୋଗୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାବଲେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତା । ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ୱିସେସଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାପି ୱିପସ୍ସନାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନା’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୫) । ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ନେୱନିମିତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାତି, ପୱତ୍ତି…ପେ॰… ଛିନ୍ଦନତୋ ନ ପୱତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣକରଣଂ । ପୱତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହେତୁନିରୋଧେନ ଆୟତିଂ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନଂ । ତେନାହ ‘‘ସମୁଦୟସ୍ସ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ପୱତ୍ତା ନ ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ।
ଦୁଭତୋତି ଉଭତୋ, ଦ-କାରାଗମଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଭାତି ୱା ପଦନ୍ତରମେୱେତଂ ଉଭୟସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥଂ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନାତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିଲକ୍ଖଣେନ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟାତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିପ୍ପଭେଦାୟପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା । ତଦନୁୱତ୍ତକକିଲେସେହୀତି ଅପାୟଗମନୀୟତାୟ ତସ୍ସା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁୱତ୍ତକେହି ୱିଚିକିଚ୍ଛାଦିକିଲେସେହି । ଖନ୍ଧେହୀତି ଏତ୍ଥାପି ତଦନୁୱତ୍ତକସଦ୍ଦୋ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ତେ ଚ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦିପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ୱେଦିତବ୍ବା । ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାତିଆଦୀସୁପି ତଦନୁୱତ୍ତକକିଲେସେହି ଚ ଖନ୍ଧେହି ଚ ୱୁଟ୍ଠାତି । ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବନିମିତ୍ତେହି ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ପାଳି ସଂଖିତ୍ତା । ୟଥା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପା, ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାୱାଚାଦୟୋପି ଅପାୟଗମନୀୟା ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ଚେତନାସଭାୱା । ମିଚ୍ଛାସତି ତଥାପୱତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା । ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ମାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ସୋ ହି ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ପୱତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନିୟୋ, ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗତୋ ପନେତ୍ଥ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝସଂୟୋଜନାନୁସୟେହେୱ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଉଦ୍ଧଟଂ ।
ଅଣୁସହଗତାତି ଅଣୁଭାୱଂ ଗତା ପତ୍ତା, ତନୁଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୨୮. ଏୱଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ବଲସମାୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକିୟାନଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥବଲଂ ଅଧିକଂ ହୋତି ସମାଧିଭାୱନାଭାୱତୋ । ୱିପସ୍ସନାବଲଂ ଅଧିକଂ ହୋତି ଞାଣୁତ୍ତରତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ । ସମାନଭାୱେନ ୟୁଗେ ନଦ୍ଧା ବଦ୍ଧା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ୟୁଗନଦ୍ଧା। ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନା’’ତି, କିଚ୍ଚତୋ ଅନୂନାଧିକଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଏୱ ସମାୟୋଗୋତି ସମପରିଚ୍ଛେଦୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସମାଧିପଟିପକ୍ଖଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତକିଲେସେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପଧାନେହି କିଲେସେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୱିକ୍ଖେପୋ ସମାଧୀତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ସମାଧି । ନିରୋଧଗୋଚରୋତି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ । ୱୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ୱୁଟ୍ଠାନକଭାୱେନ ନିମିତ୍ତତୋ, ପୱତ୍ତତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠହମାନୱସେନ । ଏକରସାତି ସମାନକିଚ୍ଚା ।
ପହାତବ୍ବଧମ୍ମପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୨୯.ୟେଧମ୍ମାତି ୟେ ସଂକିଲେସଧମ୍ମା । ସଂୟୋଜନାଦୀସୁ ସଂୟୋଜନଟ୍ଠେନ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସଂୟୋଜନାନି, ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ, ଉପତାପନଟ୍ଠେନ ୱା କିଲେସା, ମିଚ୍ଛାସଭାୱାତି ମିଚ୍ଛତ୍ତା, ଲୋକେ ଧମ୍ମା ଲୋକପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମାତି ଲୋକଧମ୍ମା, ମଚ୍ଛେରସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱାତି ମଚ୍ଛରିୟଂ, ୱିପରୀତଟ୍ଠେନ ୱିପଲ୍ଲାସା, ଗନ୍ଥନଟ୍ଠେନ ଗନ୍ଥା, ଅୟୁତ୍ତା ଗତୀତି ଅଗତି, ଆସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ଓହନନ୍ତୀତି ଓଘା, ୟୋଜନଟ୍ଠେନ ୟୋଗା, ନୀୱରନ୍ତୀତି ନୀୱରଣାନି, ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପରତୋ ଆମସନ୍ତୀତି ପରାମାସା, ଭୁସଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଉପାଦାନାନି, ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁ ସେନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା, ମଲୀନଭାୱକରଣଟ୍ଠେନ ମଲା, ଅକୁସଲକମ୍ମାନି ଚ ତାନି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀନଂ, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନକସୁଖଦୁକ୍ଖାନଞ୍ଚ ପଥା ଚାତି ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା, ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତ୍ଥାତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, ଚିତ୍ତଚେତସିକରାସି, ଅକୁସଲୋ ଚ ସୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଚାତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି ଅକୁସଲସଦ୍ଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
ଖନ୍ଧେହି ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ଇଧଲୋକକ୍ଖନ୍ଧେହି ପରଲୋକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ । ୟାୱଞ୍ହି ତେତି ତେ ରୂପରାଗାଦୟୋ ୟାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି ନ ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ଏତେସଂ ଖନ୍ଧଫଲଦୁକ୍ଖାନଂ ଅନୁପରମୋ ଅୱିଚ୍ଛେଦୋତି । ଏତେନ ତେସଂ ସଂୟୋଜନତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତି । ଉଦ୍ଧନ୍ତି ରୂପାରୂପଭୱେସୁ, ତତିୟମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଉଦ୍ଧଂ । ଉଦ୍ଧଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଧଂଭାଗା, ରୂପାରୂପଭୱା, ତେସଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦହେତୁତାୟ ହିତାନି ଉଦ୍ଧଂଭାଗିୟାନି।
କିଲିସ୍ସନ୍ତି, କିଲେସେନ୍ତି ଚାତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୟଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ ।
ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତି ‘‘ଲୋକଥୂପିକାଦୀସୁ ମୋକ୍ଖୋ’’ତି ପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାୱିମୋକ୍ଖୋ । ଅଭିନିୱିସନାଦିୱସେନ ମିଚ୍ଛା ୱିପରୀତଂ ନ ସମ୍ମା ପୱତ୍ତନତୋ ମିଚ୍ଛାଞାଣଂ ମୋହୋୱ ।
ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତିୟାତି ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ସତି । ଅନୁପରମଧମ୍ମକତ୍ତାତି ପୁଞ୍ଞପାପୱସେନ ଅପରାପରଂ ଅୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜନତୋ । ‘‘ଲାଭହେତୁକୋ ଲାଭୋ’’ତିଆଦିନା କାରଣୋପଚାରେନ।
ଆୱାସେ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ଆୱାସହେତୁକଂ ୱା ମଚ୍ଛରିୟଂ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ।
ତୟୋତି ୱତ୍ଥୁଂ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଦ୍ୱାଦସ ହୋନ୍ତି ।
ଗନ୍ଥକରଣଂ କାରଣଭାୱେନ ପଟିବଦ୍ଧତାକରଣଂ ଗନ୍ଥନନ୍ତି ତଂ ରୂପକାୟେପି ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ନାମକାୟସ୍ସ ଚେୱ ରୂପକାୟସ୍ସ ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ବ୍ୟାପାଦସ୍ସାପି ଅଭିସଜ୍ଜନୁପନୟ୍ହୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଗନ୍ଥନଟ୍ଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟତୋ ତସ୍ସ ପଟିଘସଂୟୋଜନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଛନ୍ଦଦୋସମୋହଭୟେହୀତି ଛନ୍ଦଦୋସମୋହଭୟହେତୁ । ତଞ୍ହୀତି ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣଂ, କତ୍ତବ୍ବାକରଣଞ୍ଚ ।
ସୱନାତି ପୱତ୍ତନତୋ । ସୱନତୋତି କିଲେସାସୁଚିଭାୱେନ ୱିସ୍ସନ୍ଦନତୋ । ପୁନ ସୱନତୋତି ପସୱନତୋ ।
ଆକଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ, ଦୁରୁତ୍ତରଣଟ୍ଠେନ ଚାତି ଏତେନ ଓଘା ୱିୟ ଓଘାତି ଦସ୍ସେତି । ଆରମ୍ମଣେନ, ଦୁକ୍ଖେନ ଚ ୱିୟୋଗସ୍ସ ଅପ୍ପଦାନସଙ୍ଖାତେନ ୟୋଜନଟ୍ଠେନ ୟୋଗାତି ଦସ୍ସେତି, ସଂକିଲେସକରଣଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଞ୍ଞେୱାତି କାମରାଗାଦୀନଂୟେୱ । ତେ ହି ସୋତୱସେନ ୱତ୍ତମାନା ସୋତୋ ୱିୟ ସୋତପତିତେ ସତ୍ତେ ଅପାୟସମୁଦ୍ଦଂ ପାପେନ୍ତି, ସଂସାରସମୁଦ୍ଦତୋ ଚ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି, ୟଥାଗହିତଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି, ୟାଦିସଞ୍ଚ ପାପଂ କତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତେ ପୁନପି ତାଦିସେନ ୟୋଜେନ୍ତି ।
ଚିତ୍ତସ୍ସାତି କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ, ୱିସେସତୋ ଝାନଚିତ୍ତସ୍ସ । ଆଦିତୋ ୱରଣଂ ଆୱରଣଂ। କିଲେସୱାସନଂ ନେତ୍ୱା ୱରଣଂ ନୀୱରଣଂ। କୁଟ୍ଟକୱାଟାଦୀହି ୱିୟ ପିଦହନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନଂ, ତଂ ପନ କୁସଲାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ, ପରିଞ୍ଞାତୁଂ, ଞାତୁଞ୍ଚ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସଭାୱନ୍ତି କାୟାଦିକସ୍ସ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅସୁଭାଦିସଭାୱଂ । ଅଭୂତଂ ସଭାୱନ୍ତି ସୁଭାଦିସଭାୱଂ ।
ଥାମଗତଟ୍ଠେନାତି ଥାମଗତଭାୱେନ । ଥାମଗତନ୍ତି ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ କାମରାଗାଦୀନଂ ସଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେନ ତେ ଏୱ ଭଗୱତା ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅନୁସୟନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତା । ତେନାହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ କାମରାଗାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଅନୁସେନ୍ତିୟେୱା’’ତି ।
ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତେଲଞ୍ଜନକଲଲଂ ୱିୟା’’ତି ।
୮୩୦.ସେସାତି ଅନପାୟଗମନୀୟା । ସୁଖୁମା କାମରାଗପଟିଘାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝା ଏୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ପଠମଞାଣାଦିୱଜ୍ଝତା ନିୱତ୍ତୀୟତି । ତୟିଦଂ ନିୟମଦସ୍ସନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ନେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପରତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ନିୟମଂ ନ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଏତେନ ନିୟମେ ଅକତେ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତାପି ଅନୁଞ୍ଞାତା ଏୱ ହୋତୀତି ।
ଲୋଭ…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝାନୀତିଆଦୀସୁ ପଠମଞାଣାଦୀହି ହତାପାୟଗମନୀୟାଦିଭାୱାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ଗହିତା ।
ୟସେତି ପରିୱାରେ ।
ଅଗତୀସୁ ଛନ୍ଦାଦୟୋ କିଞ୍ଚାପି ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା, ତଥାପି ତଂମୂଲକସ୍ସ ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣସ୍ସ, କତ୍ତବ୍ବାକରଣସ୍ସ ଚ ଅପାୟଗମନୀୟତାୟ ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ।
କତାକତାକୁସଲାକୁସଲୱିସୟଂ ୟଂ ୱିପ୍ପଟିସାରଭୂତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ତଂ ଇଧ ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତାୟ ଆପତ୍ତିମାପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୩୮; କଙ୍ଖା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନୱଣ୍ଣନା) ୱୁତ୍ତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୭୬) ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱଚନାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ମଗ୍ଗିତବ୍ବୋ, ନ ୱିରୋଧତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ । ଓଳାରିକାନୱସେସପ୍ପହାନଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପଠମତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅନୁୱସିତ୍ୱା ଅନୁୱସିତ୍ୱା ଆୱସଥପିଣ୍ଡଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି, ‘‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତୋ ନ ପଟିଗ୍ଗହେସୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୨୦୪) ପନ ଆଗତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ନ ନୀୱରଣଂ ଅରହତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ନୀୱରଣପଟିରୂପକଂ ପନ ‘‘କପ୍ପତି ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ୱୀମଂସନଭୂତଂ ୱିନୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନାମ, ତଂ ତଥାପୱତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋୱ ।
କାମରାଗପଟିଘାନୁସୟା ଅଣୁସହଗତା ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝା। ଓଳାରିକାନଂ ପନ ଦୁତିୟଞାଣୱଜ୍ଝତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାୱ ।
ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ମକ୍ଖପଳାସମାୟାସାଠେୟ୍ୟପମାଦଥମ୍ଭସାରମ୍ଭାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୮୩୧.ଅଫଲୋ ୱାୟାମୋତି ଏତ୍ଥ ଅତୀତାନଂ ତାୱ ପଜହନେ ଅଫଲୋ ହୋତୁ ୱାୟାମୋ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଅନାଗତାନଂ ପନ କଥନ୍ତି ତେସମ୍ପି ୱକ୍ଖମାନଂ ଅୱିପରୀତମତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନତ୍ଥିତାମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୋଦେତି, ତଥାପି ‘‘ଅଫଲୋ’’ତି ପୁବ୍ବେ ପହାତବ୍ବାନଂ ନତ୍ଥିତାୟ ଚୋଦନା କତା, ଇଦାନି ପହାନସ୍ସ । ୟଦି ହି ପହାନଂ ଅତ୍ଥି, କଥଂ ପହାତବ୍ବା ସନ୍ତି ? ଅଥ ପହାତବ୍ବା ସନ୍ତି, କଥଂ ପହାନଂ ହୋତି ? ପହାତବ୍ବା ଚ ସନ୍ତି, ପହାନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ୱିପ୍ପଟିସିଦ୍ଧମେତଂ । କସ୍ମା ? ପହାତବ୍ବେସୁ ସନ୍ତେସୁ ପହାନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ତଦୁପଗୋ ୱାୟାମୋ ଅଫଲୋ ଆଲୋକତମାନଂ ସହାୱଟ୍ଠାନେ ସତି ଆଲୋକସ୍ସ ଅଫଲତା ୱିୟ । ଅଥାପି କଥଞ୍ଚି ପହାନଂ ସିୟା ? ସଂକିଲେସିକା ଚ ମଗ୍ଗଭାୱନା ଆପଜ୍ଜତି ପହାତବ୍ବପହାୟକାନଂ ସହାୱଟ୍ଠାନତୋ। ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱା କିଲେସାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରୱାଦୀନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂ ପନ ନେସଂ ୱାଦୀନଂ ୟଥା ମତିମତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକିଲେସୋ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ଅରୂପଧମ୍ମା ହି ଏକୱତ୍ଥୁକାଦିଭାୱେନ ୱତ୍ତମାନା ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ତେ କଥଂ ଚିତ୍ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ ସିୟୁଂ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା କିଲେସାନଂ । ଆୱେଣିକାତି ଅସାଧାରଣା, ସୟମେୱ ଉପ୍ପାଦିତା ପାଳି ଅନାରୁଳ୍ହାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାଳିୟଂୟେୱ ହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସ୍ୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ହଞ୍ଚୀତି ୟଦି ।
ୱିନିବଦ୍ଧୋତି ମାନେନ ପତ୍ଥଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ । ପରାମଟ୍ଠୋତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠୋ । ଥାମଗତୋତି ଥାମଗତକିଲେସୋ ଥିରଭାୱଗତାନୁସୟୋ । ତେନ ହି ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନାତି ୟସ୍ମା ତୀସୁପି କାଲେସୁ କିଲେସାନଂ ପହାନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତିକାଲିକା ଚ କିଲେସା, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନା, ତାୟ ସାଧେତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ହି ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନା’’ତିଆଦିନା ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାଳିୟଂୟେୱ ହୀ’’ତିଆଦିଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
ଏୱମେୱାତି ୟଥା ଅଜାତଫଲେ ତରୁଣରୁକ୍ଖେ ମୂଲେ ଛିନ୍ନେ ଅସତି ଛେଦନେ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନି ଛେଦନପଚ୍ଚୟା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ୱିନଟ୍ଠାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା କିଲେସା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନା ‘‘ପହୀନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉପ୍ପାଦୋତି ଉପ୍ପାଦସୀସେନ ଉପ୍ପାଦୱନ୍ତୋ ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା । ଅନୁପ୍ପାଦେତି ନିବ୍ବାନେ । ଅଜାତାୟେୱ ନ ଜାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ପହୀନା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ନତ୍ଥି କିଲେସପ୍ପହାନ’’ନ୍ତି ପରୱାଦିନା କତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ‘‘ନ ହୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତେ ପନ ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଗତା, ନାପି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ‘‘ଅତୀତେ କିଲେସେ ପଜହତୀ’’ତିଆଦି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ହେତୁନିରୋଧାତି ଦୁକ୍ଖହେତୂନଂ କିଲେସାନଂ ନିରୋଧା । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରୋଧୋ । ଉପ୍ପାଦପୱତ୍ତନିମିତ୍ତାୟୂହନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱୱସେନ ଗହିତା ।
୮୩୨.ଏତେନାତି ‘‘ଅଜାତାୟେୱ ନ ଜାୟନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନେନ । ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତଂ ଭୂମିପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧୱନ୍ତୋ ଭୂମିଲଦ୍ଧା ୟଥା ‘‘ଅଗ୍ଗିଆହିତୋ’’ତି, ଲଦ୍ଧଭୂମିକାତି ଅତ୍ଥୋ। ୱତ୍ତମାନାଦିଉପ୍ପନ୍ନୱିଧୁରତାୟ ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନା ଏୱ ନାମ ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୩୩. ଅନୁଭୱିତ୍ୱା, ଭୱିତ୍ୱା ଚ ଅପଗତଂ ଭୂତାପଗତଂ। ଅନୁଭୂତଭୂତା ହି ଭୂତତାସାମଞ୍ଞେନ ଭୂତସଦ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତା । ସାମଞ୍ଞମେୱ ହି ଉପସଗ୍ଗେନ ୱିସେସୀୟତୀତି । ଅନୁଭୂତସଦ୍ଦୋ ଚ କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ ଅନୁଭାୱକୱାଚକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱିକପ୍ପଗାହୱସେନ ରାଗାଦୀହି, ତବ୍ବିପକ୍ଖେହି ଚ ଅକୁସଲଂ, କୁସଲଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱତି, ନ ୱିପାକୋ କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା, ନାପି କିରିୟା ଅହେତୁକାନଂ ଅତିଦୁବ୍ବଲତାୟ, ସହେତୁକାନଞ୍ଚ ଖୀଣକିଲେସସ୍ସ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଅତିସନ୍ତୱୁତ୍ତିତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମନୟେ କୁସଲାକୁସଲମେୱ ୱତ୍ତୁଂ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ‘‘ଭୂତାପଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଠିତିୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୬୫୧-୬୬୨; ୱିଭ॰ ୩୯୦-୩୯୧) ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ତଂସଦିସାନଂ ପହାନଂ, ୱୁଦ୍ଧି ଚ ୱୁତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମନୟେ ଚ-ସଦ୍ଦେନ କୁସଲାକୁସଲଞ୍ଚ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭୁତ୍ୱାପଗତଭାୱାଭିଧାନାଧିପ୍ପାୟେନ । ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ଓକାସକରଣୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିତଂ ଅତୀତଂ କମ୍ମଞ୍ଚ ତତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ୱିପାକୋ ଚ ଅନାଗତୋ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତୋ ଓକାସୋ କତୋ ଏତେନ, ଓକାସୋ କତୋ ଏତସ୍ସାତି ଚ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟୱସେନ, ୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦେନ ୱିନାପି ୱିଞ୍ଞାୟମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଞ୍ଚେତନିକାନଂ କମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧୭, ୨୧୯) ୱୁତ୍ତଂ ।
ତାସୁ ତାସୁ ଭୂମୀସୂତି ମନୁସ୍ସଦେୱାଦିଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତେସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଅନାପାଦିତତାୟ ଅସମୂହତଂ। ଅସମୂହତତ୍ତାୟେୱ ହିସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୱୋହାରୋ ।
୮୩୪. ‘‘କା ଭୂମି, କୋ ୱା ଭୂମିଲଦ୍ଧୋ’’ତି ଆସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା’’ତି ଏତେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଅପରିଞ୍ଞାତତଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ଆରମ୍ମଣଭାୱମତ୍ତଂ ତେଭୂମକଗ୍ଗହଣେନେୱ ତସ୍ସ ସିଦ୍ଧତ୍ତା । ଅପରିଞ୍ଞାତା ହି ଖନ୍ଧା କିଲେସାନଂ ଭୂମୀତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଖନ୍ଧେସୁ ୱତ୍ଥୁଭୂତେସୁ । ଆରମ୍ମଣୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ । ଅତୀତାନାଗତେ, ପଗେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତନ୍ତି ତଂ ଅଞ୍ଞସନ୍ତାନଗତଂ କିଲେସଜାତଂ । ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତେନ ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ନାମ ୟଦି ସିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସାତି କିଲେସଜାତସ୍ସ । ଅପ୍ପହେୟ୍ୟତୋ ପରସନ୍ତତିପତିତତ୍ତା ନ କୋଚି ଭୱମୂଲଂ ପଜହେୟ୍ୟ। ଭୂମିଲଦ୍ଧଞ୍ହି ଅନୁସୟିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱତ୍ଥୁୱସେନାତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱସେନ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଭୱେ, ସନ୍ତାନେ ୱା । ପରିଞ୍ଞାତାନଂ ଅଭୂମିଭାୱତୋ ‘‘ଅପରିଞ୍ଞାତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପାଦତୋ ପଭୁତୀତି ତେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପଟ୍ଠାୟ । କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହୀନଭାୱଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ କିଲେସଜାତଂ ଅନୁସେତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନୁସୟିତଂ କିଲେସଜାତଂ, ତେନେୱ ଅନୁସୟନସଙ୍ଖାତେନ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଭୂମିଲଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ।
୮୩୫. ତତ୍ଥ ଚ ଭୂମିଭୂତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ନ ସବ୍ବେ ସବ୍ବେସଂ ୱତ୍ଥୂ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥୀତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ସ ୟେସୂ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ୟେସୂତି ସତିପି ଅଜ୍ଝତ୍ତଭାୱସାମଞ୍ଞେ ୟେସୁ ଅତୀତାଦିକାମାୱଚରାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ତେ ଏୱ ୟଥାନୁସୟିତା ଖନ୍ଧା। କିଂ ପନେତେ କିଲେସା ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତା ୱିୟ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଅନୁସେନ୍ତୀତି ? ୟତୋ ତେ ଏୱ ଖନ୍ଧା ତେସଂ କିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୂତି ୱୁତ୍ତା, ନ ହେୱ ଖୋ ଅନୁସୟାନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ଅତୀତାଦିକାମାୱଚରାଦିୱସେନ ପନ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟୋ କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠୋ, ସୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ପୱତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ହୋତୀତି ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ସିୟା ତସ୍ସ ଭେଦୋତି ଦସ୍ସେତି । ତଥାୱୱତ୍ଥିତଭାୱତୋ ଏୱ ହି ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଲୋଲଜାତିକୋ ତଂ ରସପଥୱିଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ସାୟୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୨୦) କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅନୁସୟିତାନଂ ରସତଣ୍ହାଦୀନଂ ରୂପାରୂପାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନ କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧୱତ୍ଥୁକତଂ ୱିଭାୱେତି । ତେନାହ ‘‘ତଥା କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧେସୂ’’ତିଆଦି। ୟଥା ଚେତ୍ଥ ରୂପାରୂପାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତି, ଏୱଂ କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପାୱଚରେସୂ’’ତି ।
ପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭିଭୱନୱସେନ ଚ କିଲେସାନଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠୋ ଅନୁମୀୟତି ତଦଭାୱେ ଅଭାୱତୋ । ୟସ୍ସ ୟେ ଅନୁସୟା ପହୀନା, ତେସଂ ୱତ୍ଥୁ ତେନ ସମତିକ୍କନ୍ତଂ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତାତି କୁତୋ ନେସଂ ଭୂମିସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତାପନ୍ନାଦୀସୁ ପନା’’ତିଆଦି । ଇଧ ୱଟ୍ଟମୂଲକିଲେସାତି ଅନୁସୟା ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଅୱିଜ୍ଜା, ଭୱତଣ୍ହା ଚ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଚେତନାଚେତସିକଭେଦଂ, କାୟିକାଦିଭେଦଂ ୱା । ଇତୀତି ଏୱଂ, ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସ୍ସାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ । ତେ ପନେତେ ଅନୁସୟା ଅତୀତାଦିକାମାୱଚରାଦିୱସେନ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅନୁସୟନ୍ତାପି ତେ ତେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଅୱିଭାଗେନେୱ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ସେତଂ ୱଟ୍ଟମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
୮୩୬. ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକୱସେନ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ପଥୱୀରସାଦି ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛଲତାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ ସସମ୍ଭାରପଥୱିୟା ରସୋ ପଥୱୀରସୋ । ଆପୋରସେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାଖା ନାମ ଖୁଦ୍ଦକସାଖା । ପସାଖୋ ୱିଟପୋ । ରୁକ୍ଖପୱେଣିନ୍ତି ରୁକ୍ଖପରାପରଂ । ସନ୍ତାନୟମାନେତି ଅପରାପରଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନ୍ତେ ।
ମଣ୍ଡୂକକଣ୍ଟକୋତି ଏକୋ ମଚ୍ଛକଣ୍ଟକୋତି ୱଦନ୍ତି । ଅନୁପାଦାନୋତି ପହୀନଚତୁରୁପାଦାନୋ, ରୂପାଦୀସୁ ୱା କିଞ୍ଚିପି ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ।
୮୩୭. ଇଧ ସମୁଦାଚାରୋ ନାମ ଲଦ୍ଧତ୍ତଲାଭତାତି ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗିସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପୀତି ତସ୍ମିଂ ଆପାଥଗତେ ଆରମ୍ମଣେ ଆଦିତୋ ପୱତ୍ତଜୱନୱାରେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି । ଅଧିଗ୍ଗହିତତ୍ତାତି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଅଭିରୁୟ୍ହ ଗହିତତ୍ତା, ଦଳ୍ହଂ ଗହିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରଭାଗେତି ଅପରସ୍ମିଂ କାଲଭାଗେ, କାଲନ୍ତରେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋତି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ସତି ତଥା ଅୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ନିୟମେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । କଲ୍ୟାଣିଗାମେତି ଏୱଂନାମକେ ଗାମେ । ରୋହଣେ କିର ଅଭିରୂପାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ସୋ ଗାମୋ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ଚିତ୍ତସନ୍ତତିମନାରୁଳ୍ହନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତଂ ପଟିସେଧେତି । ‘‘ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରକସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅଭାୱା’’ତି ଏତେନ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତାୟ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତାପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ନନୁ ଚ ଅସମୂହତୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହମେୱ ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ପହାନୱିସେସଭାୱକତୋ ପନ ନେସଂ ଭେଦୋ । ୟଥା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାସମୂହତଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ସତି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପୀତି ତିୱିଧସ୍ସାପି ଭୂମିଲଦ୍ଧେନ ଏକସଙ୍ଗହତା ୱୁତ୍ତା ।
୮୩୮. ଅକୁସଲମ୍ପି ଭୂତାପଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅତୀତତ୍ତା ନ ପହାତବ୍ବଂ, ତଥା ଏକଚ୍ଚଂ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଇତରଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତୋ, ସେସଦ୍ୱୟଂ ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗିଭାୱତୋତି ଆହ ‘‘ଅମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତ୍ତା’’ତି । କେନଚୀତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗଞାଣେସୁ କେନଚି । ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ୱିନାସୟମାନନ୍ତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତଂ ୱିନାସେନ୍ତଂ । ପଠମଂ ଲୋକିୟଞାଣେନ ୟଥାବଲଂ ପହୀନମେୱ ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ ପଜହତୀତି ଲୋକିୟଗ୍ଗହଣଂ କତଂ ।
ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୩୯.ସଚ୍ଚାଭିସମୟକାଲସ୍ମିନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନକ୍ଖଣେ । ୱୁତ୍ତାନୀତି ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୯), ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ଚ ୱୁତ୍ତାନି । ୟଥାସଭାୱେନାତି ଅୱିପରୀତସଭାୱେନ । ‘‘ଜାନିତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ଜାନନୱିଧିଂ ଉପମାୱସେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତାୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ୟଥା ପଦୀପୋତିଆଦି ଏକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି କଥଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ନ ହି ତାଦିସଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଦିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ୱଚନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଅନ୍ତୋଲୀନଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନା’’ତି । ଅନୱସେସତୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନନସଙ୍ଖାତେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ଅଭିସମେତି ଅସମ୍ମୋହୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ପହାନାଭିସମୟେନାତି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନସଙ୍ଖାତେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଅଭିସମେତି । ମଗ୍ଗଂ ଭାୱନାଭିସମୟେନାତି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦିସେସମଗ୍ଗଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତାୱସେନ ଭାୱନାଭିସମୟେନ । ଅଭିସମେତି ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାସମ୍ଭୂତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ଅଭିସମେତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମୋହଂ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତଂ ଅତ୍ତନିପି ସମ୍ମୋହଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତିୟେୱ । ନିରୋଧନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟେନାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣସଙ୍ଖାତେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ । ପାପୁଣାତୀତି ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ସ୍ୱାୟଂ ଅଧିଗମୋ ଦସ୍ସନପଟିୱେଧୋତି ଆହ ‘‘ପସ୍ସତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ।
‘‘ନିରୋଧଂ…ପେ॰… ପଟିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏତେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚମେକଂ ଆରମ୍ମଣପଟିୱେଧେନ ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧେନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂ ୟୁତ୍ତିୱସେନ ୱିଭାୱିତଂ ଏକପଟିୱେଧଂ ଆଗମେନପି ସାଧେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସବ୍ବଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ‘‘ୟୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ଦୁକ୍ଖମ୍ପି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ଆଗତଂ ସମୁଦୟଂ ସଚ୍ଚାଦିମୂଲକଂ ୟୋଜନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ନ ଚେତଂ କାଲନ୍ତରଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଏକପଟିୱେଧମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖେପେତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୭୯୪; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୯) ଅପରଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ଆନୀତଂ । ତଥା ହି ‘‘ୟୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତି…ପେ॰… ପଟିପଦମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ଏକସଚ୍ଚଦସ୍ସନସମଙ୍ଗିନୋ ଅଞ୍ଞସଚ୍ଚଦସ୍ସନସମଙ୍ଗିଭାୱୱିଚାରଣାୟ ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତୁଂ ଆୟସ୍ମତା ଗୱମ୍ପତିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚେକଞ୍ଚ ସଚ୍ଚତ୍ତୟଦସ୍ସନୟୋଜନା କତା । ଅଞ୍ଞଥା କମାଭିସମୟେ ପୁରିମଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପୁନ ଅଦସ୍ସନତୋ ସମୁଦୟାଦିଂ ପସ୍ସତୋ ଦୁକ୍ଖାଦିଦସ୍ସନଂ ପୁନ ଅୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଚ ସବ୍ବଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନନ୍ତରପରମନ୍ତି ଦସ୍ସନାନୁପରମୋ ଏୱ ସିୟାତି ।
ନିସ୍ସୟଭାୱହେତୁତାୟ ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାୟ ୱଟ୍ଟିଝାପନସଦିସତା, ପଟିପକ୍ଖୱିଦ୍ଧଂସନତାୟ ସମୁଦୟପ୍ପହାନସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନସଦିସତା, ଞାଣାଲୋକପରିବ୍ରୂହନତାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଆଲୋକୱିଦ୍ଧଂସନସଦିସତା, ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ୟଥା ୟଥା ନିରୋଧସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟା, ତଥା ତଥା କିଲେସସ୍ନେହପରିୟାଦାନଂ ହୋତୀତି ନିରୋଧସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସ୍ନେହପରିୟାଦାନସଦିସତା କାରଣୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତା ।
୮୪୦.ଓଭାସେତୀତି ପକାସେତି । କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନ୍ତି ସବ୍ବକିଲେସଦରଥପରିଳାହୱୂପସମଭାୱତୋ କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଭୂତଂ ।
୮୪୧.ଅପ୍ପେତୀତି ପପ୍ପୋତି । ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାୟ ସକ୍କାୟତୀରସମତିକ୍କମଭାୱତୋ ଓରିମତୀରପ୍ପହାନସଦିସତା, ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସତ୍ତତ୍ତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାୱହନତାୟ ଭଣ୍ଡୱହନସଦିସତା ।
୮୪୨. ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଅସ୍ସାତି ପୱତ୍ତଞାଣୋ, ମଗ୍ଗୋ । ଅସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ।
ତଥଟ୍ଠେନାତି ତଥସଭାୱେନ, ପୀଳନାଦିଅୱିପରୀତସଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକପଟିୱେଧାନୀତି ଏକଜ୍ଝଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବାକାରାନି ।
ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ମହାଟୀ॰ ୧.୧୪୪) ୱୁତ୍ତମେୱ । ଏକସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଏକେନେୱ ସଙ୍ଗହିତାନି । କେନ ? ତଥଟ୍ଠେନ, ସଚ୍ଚଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ଏକସଙ୍ଗହିତନ୍ତିଆଦି ଞାଣସ୍ସ ଏକପଟିୱେଧଦସ୍ସନଂ । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ନିରୋଧମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତମ୍ପି ୟୋ ସୋ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ତଚ୍ଛାୱିପଲ୍ଲାସଭୂତଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ସଚ୍ଚଟ୍ଠୋ, ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନେନ ତଂ ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତି । ୟତୋ ଅପରଭାଗେ ପୀଳନାଦୟୋ ସୋଳସପି ସଚ୍ଚଟ୍ଠା ଅରିୟସ୍ସ ହତ୍ଥାମଲକଂ ୱିୟ ୟାଥାୱତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ।
୮୪୩.ଅତ୍ଥାତି ଞାଣେନ ଅରଣୀୟତୋ ଅତ୍ଥାତି ଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞା ଆକାରା । ଅଞ୍ଞସଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନାତି ସମୁଦୟାଦିସଚ୍ଚନ୍ତରଦସ୍ସନୱସେନ । ଆୱିଭାୱତୋତି ପକାସଭାୱତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେ ଆକାରା ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ସଭାୱୱସେନ, ସଚ୍ଚନ୍ତରଦସ୍ସନୱସେନ ଚ ଆୱିଭୱନ୍ତି, ତେ ପୀଳନାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋୟେୱାତି ସୋଳସେୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ଅଞ୍ଞେତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି କଥମିଦଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଆହ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି – ୟସ୍ମା ପାଳିୟଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନପି ସଚ୍ଚଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ କିଚ୍ଚନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନପି, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ସଭାୱତୋ, ସଚ୍ଚନ୍ତରଦସ୍ସନତୋ ଚ ସଚ୍ଚାନଂ ଆକାରା ଆୱିଭୱନ୍ତୀ’’ତି ।
କିଚ୍ଚନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ଦସ୍ସନଂ ଆୱିଭାୱତୋ ଦସ୍ସନସଦିସନ୍ତି ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଇତରମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦସ୍ସନେସୁ । ଆୟୂହିତନ୍ତି ପିଣ୍ଡୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ, ସବ୍ବଂ ତଂ ସମୁଦିତମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି । ସଙ୍ଖତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରେହି ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ କତଂ । ରାସିକତନ୍ତି ପୁଞ୍ଜକତଂ । ଅନେକମେୱ ହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ରାସିକତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି । ତସ୍ମାତି ସମୁଦୟେନ ଆୟୂହିତତ୍ତା । ଅସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ । ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ କିଲେସସନ୍ତାପହରୋ। ସୟମ୍ପି କିଲେସପରିଳାହାଭାୱତୋ ସୁସୀତଲୋ । ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତି ଉଳାରଦସ୍ସନେନ ତଦଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁଳାରଭାୱୋ ୱିୟାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ’’ତିଆଦି । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମସ୍ସ ନିଚ୍ଚସଭାୱସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ପଟିପକ୍ଖତୋ ଆୱିଭୱନାକାରସ୍ସ ସୁଖସିଦ୍ଧିତୋ ।
ନିଦାନଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତି ଇଦମସ୍ସ ନିଦଦାତୀତି । ସଂୟୋଗପଲିବୋଧଟ୍ଠା ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଆୱିଭୱନାକାରାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିସଂୟୋଗଭୂତସ୍ସା’’ତିଆଦି । କିଲେସଦୁକ୍ଖେହି ସଂୟୋଜନଟ୍ଠୋ ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ। ସଂସାରଚାରକେ ପଲିବୁଦ୍ଧନଟ୍ଠୋ ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ।
କିଲେସସଙ୍ଗଣିକାଦିୱସେନ ଅୱିୱେକଭୂତସ୍ସ । ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଉପଧିୱିୱେକତା । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିୱିତ୍ତତା ଅସଙ୍ଖତଭାୱୋତି ଏୱଂ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତସଭାୱୋପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଖତୋ ଏୱ, ଅୟମେୱ ଚ ଏକୋ ଅସଙ୍ଖତୋତି ନିରୋଧସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତଭାୱୋ ସୁପାକଟୋ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖଂ ୱିସଂ ମରଣଧମ୍ମତୋ ତସ୍ସ ଅଗଦଭୂତଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ।
‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ସମ୍ଭାୱେତବ୍ବତଂ ପତ୍ତୋ ସୁଖୁମସନ୍ତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତୋ ନିକନ୍ତିଭୂତୋପି ନାୟଂ ସମୁଦୟୋ ହେତୁ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପତ୍ତିୟା । ଅୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହେତୂତି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ହେତୁଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତି । ନିରୋଧଦସ୍ସନେନାତି ଅତିୱିୟ ନିପୁଣସ୍ସ ପରମଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ନିରୋଧସଚ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ । ତେନାହ ‘‘ପରମସୁଖୁମାନୀ’’ତିଆଦି । ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନାତି ଅତିୱିୟ ଆଦୀନୱପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିପୁଲତରାଦୀନୱସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ। ତେନାହ ‘‘ଅନେକରୋଗାତୁର…ପେ॰… ଉଳାରଭାୱୋ ୱିୟା’’ତି । ଏୱମେତେ ୟଥାରହଂ ଅନ୍ୱୟତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ଚ ସଚ୍ଚେସୁ ଆୱିଭୱନାକାରା ୱିଭାୱିତା ।
ଏକେକସ୍ସାତି ଏକେକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ପୀଳନାୟୂହନନିସ୍ସରଣନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣନ୍ତି ସଙ୍ଖତାଦିଅତ୍ଥେ । ୟେ ପନ ୱାଦିନୋ । ନାନାଭିସମୟନ୍ତି ନାନାଞାଣେନ ଅଭିସମୟଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ନାନାକ୍ଖଣେ ନାନାଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ହି ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ନାନାଭିସମୟୋ ସିୟା, ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନାଦୀହି ପଠମମଗ୍ଗାଦୀହି ପହାତବ୍ବାନଂ ସଂୟୋଜନତ୍ତୟାଦୀନଂ ଏକଦେସପ୍ପହାନଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତଥା ଚ ସତି ଏକଦେସସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠତାଦିପ୍ପସଙ୍ଗୋ । ତଂତଂଦସ୍ସନାନନ୍ତରଞ୍ଚ ତଂତଂଫଲେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ତଂତଂପହେୟ୍ୟକିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଭୂତାନଂ ଫଲାନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିୟ ଚତୁକ୍କତା ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ଏକଦେସସୋତାପନ୍ନତାଦିପ୍ପସଙ୍ଗୋ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟଦି ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ନାନାଭିସମୟୋ ସିୟା, ଅଞ୍ଞେନ ଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି । ଅଞ୍ଞେନ ସମୁଦୟଂ, ଅଞ୍ଞେନ ନିରୋଧଂ, ଅଞ୍ଞେନ ମଗ୍ଗଂ, ଏୱଂ ସତି ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ସିୟା । ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ହି ଦ୍ୱୟଗତି, ତେନେୱ ୱା ତସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ, ଅଞ୍ଞେନ ୱାତି । ତତ୍ଥ ପଠମୋ ତାୱ ପକ୍ଖୋ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଅତ୍ତନି ପୱତ୍ତିୟା ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି ତେନେୱ ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗେନ ତମେୱ ପରାମସିତୁଂ ସକ୍କା । ଅଥ ଅଞ୍ଞେନ ଅନୱଟ୍ଠାନପ୍ପସଙ୍ଗୋ ‘‘ୟେନ ମଗ୍ଗଂ ପସ୍ସତି, ସୋପି ମଗ୍ଗୋ । ତମ୍ପି ୟେନ ପସ୍ସତି, ସୋପି ମଗ୍ଗୋ’’ତି । ତସ୍ମା ଏକାଭିସମୟତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅସମ୍ମୋହପଟିୱେଧୋୱ ୟୁତ୍ତୋ । ଅପିଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଞ୍ଚ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନାନି ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ତତୋ ଅନିସ୍ସରଣତୋ । ନ ହି ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାସମୁଦୟପ୍ପହାନାନି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସଚ୍ଚାରମ୍ମଣେନ ଞାଣେନ କାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନି । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେନ ପନ ତତ୍ଥ, ଇତରଦ୍ୱୟେ ଚ ସମ୍ମୋହଂ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତେନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଏକାଭିସମୟୋ ଏୱ ୟୁତ୍ତୋ । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୋ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋ ଏୱାତି ‘‘ତେସଂ ଉତ୍ତରଂ ଅଭିଧମ୍ମେ କଥାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତମେୱା’’ତି ।
ପରିଞ୍ଞାଦିପ୍ପଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୪୫.ଅଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞାତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଅପିଚ ସୁତମୟାୟ, ଚିନ୍ତାମୟାୟ, ଏକଚ୍ଚଭାୱନାମୟାୟ ଚ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଞାତା ଅଭିଞ୍ଞାତା । ଆୱେଣିକା ଭୂମି ପରିଞ୍ଞନ୍ତରାନଂ ଅୱିସୟଭାୱତୋ । ନ ହି ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଣୱସେନ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାଦୀନଂ ପୱତ୍ତି ଅତ୍ଥି ।
୮୪୬. ଅନୁଲୋମଞାଣମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନେୱ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି, ପଗେୱ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଦୟୋତି ଆହ ‘‘ୟାୱ ଅନୁଲୋମା ଆୱେଣିକା ଭୂମୀ’’ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାଭୂମିୟଂ ଞାତପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାୟୋପି ଲଦ୍ଧାୱସରା, ତତ୍ଥ ପନ ୟଥା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ସାତିସୟଂ କିଚ୍ଚକାରୀ, ନ ତଥା ଇତରାତି ଆୱେଣିକଗ୍ଗହଣଂ ।
୮୪୭. ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପହାନପରିଞ୍ଞା ନାମ ମଗ୍ଗଞାଣନ୍ତି ‘‘ୟାୱ ମଗ୍ଗଞାଣା ଭୂମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଅୟଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଇଧ ଅଭିସମୟକାଲେ କିଚ୍ଚୱିଚାରେ ଅୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା ତଦତ୍ଥତ୍ତା ସେସପରିଞ୍ଞାନଂ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମା ୱା’’ତିଆଦି ।
ତଦତ୍ଥାୟେୱାତି ପହାନପରିଞ୍ଞତ୍ଥା ଏୱ । ଅଥ ୱା ତଦତ୍ଥାୟେୱାତି ପହାନତ୍ଥା ଏୱ । ଅଥ ୱା ତଦତ୍ଥାୟେୱାତି ମଗ୍ଗତ୍ଥା ଏୱ । ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞା ହି ୟାୱଦେୱ ମଗ୍ଗାଧିଗମତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତା । ନିୟମତୋ ଞାତା ଚେୱ ତୀରିତା ଚ ହୋନ୍ତି ଞାତତୀରିତଭାୱେହି ୱିନା ପହାନାଭାୱତୋ, ପହାନସିଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଞାତତୀରିତଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖେ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ତସ୍ସ ସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ୱିୟ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣମ୍ପି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନତୋ । ତେନାହ ‘‘ପରିଞ୍ଞତ୍ତୟମ୍ପି…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
୮୪୮.ପରିଞ୍ଞା ୱିୟାତି ତିୱିଧତାସାମଞ୍ଞଂ ନିଦସ୍ସେତି, ନ ପରିଞ୍ଞାପହାତବ୍ବତାସାମଞ୍ଞଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନସ୍ସ ଅରିପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଭାୱତୋ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ୟଥା ନ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏୱଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ନିସେଧନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନମେୱ ପହାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ । ପାକଟତ୍ତାତି ‘‘ଅୟଂ ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୮) ପରେସମ୍ପି ପାକଟତ୍ତା । ‘‘ନ ସହସା ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସୁଭାୱିତେ ପନ ପଗୁଣଜ୍ଝାନେ ୟାୱ ଚରିମକଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତେୱ । ଅଥ ୱା ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେପୀତି ଝାନାଧିଗମତ୍ଥାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିୟା । ପଚ୍ଛାଭାଗେପୀତି ଝାନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞକିଚ୍ଚପ୍ପସୁତସ୍ସପି । ୱିତକ୍କାଦୟୋତି ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖରୂପସଞ୍ଞାଦୟୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖା ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଅପ୍ପିତେସୁୟେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି, ତତୋ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠିତମତ୍ତସ୍ସ ପନ ପୱତ୍ତନ୍ତି ପରିତ୍ତଚିତ୍ତୱସେନେୱ ୱୁଟ୍ଠହନତୋ ।
୮୪୯.‘‘ପଦୀପେନ ଅନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିୟା’’ତି ଇଦଂ ପଟିପକ୍ଖେନ ପହୀନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିପକ୍ଖୋ ହି ପଦୀପୋ ଅନ୍ଧକାରସ୍ସ, ଘଟପ୍ପହାରୋ ପନ ସେୱାଲସ୍ସ ନ ପଟିପକ୍ଖୋ, କେୱଲଂ ପୱତ୍ତିନିୱାରଣମତ୍ତମେୱ କରୋତୀତି । ତେନ ଅସତିପି ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ତଂ ନିଦସ୍ସନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ଅୱୟୱଭୂତେନା’’ତି ଇଦଂ ଇଧାଧିକତତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲୱିସୋଧନାଦିନାପି ହି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ହୋତିୟେୱାତି । ଞାଣଙ୍ଗେନାତି ଞାଣସଙ୍ଖାତେନ କାରଣେନ । ତଦଙ୍ଗେନ ତଦଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ। ସତି ୱିଜ୍ଜମାନେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତେ କାୟେ, ସୟଂ ୱା ତତ୍ଥ ସତି ଦିଟ୍ଠି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୧; ୪.୩୪୫) ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠି । ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା, ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ଚ କଙ୍ଖାୱ ମଲଂ କଙ୍ଖାମଲଂ । ସମୂହଗାହସ୍ସାତି ‘‘ଅତ୍ତା ଅତ୍ତନିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତସମୂହଗହଣସ୍ସ ପହାନଂ କଲାପସମ୍ମସନେନ ଏକାଦସସୁ ଓକାସେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିକିରଣୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଦସ୍ସନତୋ । ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞାୟାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅସ୍ସାଦନୱସେନ ପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାସଞ୍ଞାୟ । ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନସ୍ସାତି ପଟିସଙ୍ଖାନପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ମୋହସ୍ସ । ଅନୁପେକ୍ଖନସ୍ସାତି ଅପେକ୍ଖାୟ । ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିଚ୍ଚାଦିଗାହୋ ସଚ୍ଚପଟିଲୋମଗାହୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚାଧିଗମସ୍ସ ୱିଲୋମନତୋ । ସାଦୀନୱେସୁ ଅନାଦୀନୱସଞ୍ଞିତା, ଅନାଦୀନୱେ ଚ ସାଦୀନୱସଞ୍ଞିତା ସଚ୍ଚପଟିଲୋମଗାହୋତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।
ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧିକ୍କମେନ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଟ୍ଠାରସମହାୱିପସ୍ସନାୱସେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱା ପନ ପହାନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୮୫୦.ୱୁତ୍ତମେୱ ‘‘ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୪୨) ।
ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣାନଂ ୱସେନ ଘନଗ୍ଗହଣଂ ଘନସଞ୍ଞା, ତସ୍ସା ଘନସଞ୍ଞାୟ।
ନିରୋଧେ ଅଧିମୁତ୍ତତା, ତାୟାତି ତିୟଦ୍ଧଗତାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧମେୱ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ପୱତ୍ତପଞ୍ଞା, ତାୟ । ଆୟୂହନସ୍ସାତି ଅଭିସଙ୍ଖରଣସ୍ସ ।
ତଂ ତଂ ପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଆଦାନନିକ୍ଖେପାଦିକଂ ତଂ ତଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ । ଅଞ୍ଞଥାପୱତ୍ତିଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ଚ ଅଞ୍ଞାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନଂ, ଅୱତ୍ଥାୱିସେସପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନଂ ୱା । ଧୁୱସଞ୍ଞାୟାତି ଥିରଭାୱଗ୍ଗହଣସ୍ସ ।
ସାରାଦାନାଭିନିୱେସସ୍ସାତି ଅସାରେସୁ ସାରଗହଣାଭିନିୱେସସ୍ସ ।
ସଂସୟମିଚ୍ଛାଞାଣାନଂ ୱସେନ ସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ସମ୍ମୋହୋ, ସୋ ଏୱ ଅଭିନିୱେସୋତି ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସୋ। ସଙ୍ଖାରେସୁ ଲେଣତାଣଭାୱଗ୍ଗହଣଂ ଆଲୟାଭିନିୱେସୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଭୱନିକନ୍ତି ।
ୟଥା ଚିତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିବ୍ବାନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ତଥା ପୱତ୍ତନତୋ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଚ ଅନୁଲୋମଞ୍ଚ ‘‘ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିୱିଟ୍ଠଭାୱେନ ଓଗାଳ୍ହଭାୱେନ ପୱତ୍ତସଂୟୋଜନାଦିକିଲେସା ଏୱ କିଲେସାଭିନିୱେସୋ । ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସମାଧିନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସମାଧିମାହ ।
୮୫୧.ଅସନିୱିଚକ୍କଂ ଅସନିମଣ୍ଡଲଂ । ଏୱଂ ପହାନନ୍ତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନମାହ । କମ୍ମକିଲେସାନଂ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖୟଂ ନିରୋଧଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଖୟଗାମୀ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ଲୋକୁତ୍ତରଗ୍ଗହଣେନେୱ ସିଦ୍ଧେପି ଖୟଗାମିଗ୍ଗହଣଂ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ । ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନମେୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତଂ ଉପାଦାୟ । ତଦତ୍ଥାନେୱାତି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନତ୍ଥାନେୱ । ତେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନାନଂ ମଗ୍ଗସମ୍ଭାରତମାହ ତେହି ୱିନା ଅସିଜ୍ଝନତୋ । ଅଥ ୱା ତଦତ୍ଥାନେୱାତି ମଗ୍ଗତ୍ଥାନେୱ । ତେନ ତଦତ୍ଥତାୟ ତେସଂ ତଂକିଚ୍ଚତଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ତମେୱତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିରାଜାନଂ ୱଧିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟମ୍ପି ତତୋ ପୁବ୍ବେ କତନ୍ତି ୟଂ ତତୋରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ କତଂ ପଚ୍ଚନ୍ତସାଧନଦୁଗ୍ଗୱିଦ୍ଧଂସନାଦି । ୟଥା ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ରଞ୍ଞା କତନ୍ତିୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଲୋକିୟଞାଣେନ ସାଧିତାନିପି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନାନି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ କିଚ୍ଚଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଦତ୍ଥତାୟ, ତେସଂ ତଂସନ୍ତତିପତିତତାୟ ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୮୫୨. ଲୋକିୟସ୍ସ, ଲୋକିୟା ୱା ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଲୋକିୟସଚ୍ଛିକିରିୟା। ଏୱଂ ଲୋକୁତ୍ତରସଚ୍ଛିକିରିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଲାଭୀମ୍ହୀତି ଲାଭୀ ଅମ୍ହି । ତଥା ୱସୀମ୍ହୀତି ଏତ୍ଥାପି । ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣଫସ୍ସେନାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣଫସ୍ସନେନ । ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ’’ତି ଚ ଇମିନା ଅନୁମାନତୋ ଆରମ୍ମଣକରଣଂ ନିୱତ୍ତେତି, ‘‘ଈଦିସମିଦ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନନଂ ହେତ୍ଥ ‘‘ଞାଣଫସ୍ସୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଫସ୍ସିତାତି ଞାଣେନ ଫୁଟ୍ଠା ।
ଝାନମଗ୍ଗଫଲାନି ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱାପି ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକସମ୍ମୋହୱିଦ୍ଧଂସନୱସେନ ତଥାୱିଦ୍ଧଂସନପୱତ୍ତଞାଣଂ ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟଞାଣଂ।
ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନନ୍ତୋ । ଅମତୋଗଧନ୍ତି ଅମତପରିୟାପନ୍ନଂ, ଅମତସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ ଦସ୍ସନଂ, ତେନ ଦସ୍ସନେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଦସ୍ସନସଚ୍ଛିକିରିୟା। କିଞ୍ଚାପି ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ତତୋ ପଠମତରଂ ନିବ୍ବାନଂ ପସ୍ସତି, ଆଲମ୍ବନକରଣତୋ ଦିସ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାକରଣତୋ ପନ ନ ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଦୁୱିଧାପୀତି ସା ଦସ୍ସନଭାୱନାୱସେନ ଦୁୱିଧାପି ସଚ୍ଛିକିରିୟା । ଦସ୍ସନଭାୱନାୱସେନାତି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗଭାୱନାମଗ୍ଗୱସେନ । ତେନ ଅମଗ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସଚ୍ଛିକିରିୟଂ ନିୱତ୍ତେତି । ନିବ୍ବାନସ୍ସାତି ପନ ଇମିନା ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସଚ୍ଛିକିରିୟଂ । ଇମସ୍ସ ଞାଣସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ୟଥାଧିଗତସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣସ୍ସ ।
୮୫୩.ଅଭିମତାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଭାୱନା ନାମ ଉପ୍ପାଦନା, ସନ୍ତାନପରିଭାୱନା ଚାତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲୋକିୟାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ଲୋକିୟା କୁସଲାଦୟୋ ଉପ୍ପାଦିତା, ୱଡ୍ଢିତା ଚ, ତଦଗ୍ଗେନସ୍ସ ସୀଲଭାୱନା, କାୟଭାୱନା, ଚିତ୍ତଭାୱନା, ପଞ୍ଞାଭାୱନା ଚ ଲୋକିୟା ନିପ୍ଫାଦିତା ହୋତି, ତାୟ ଚ ସନ୍ତାନୋପି ପରିଭାୱିତୋତି । ତାସୁ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭାୱନାସୁ ଇଧ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱନା ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ଇତରା ତସ୍ସା ସମ୍ଭାରଭାୱତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପେତଂ ଞାଣନ୍ତି ଏତଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ସମ୍ମାୱାଚାଦିଭେଦାନି ସୀଲାଦୀନି ଉପ୍ପାଦେତି। କଥଂ ? ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତାୟ । ସୀଲାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମାଧିସ୍ସ ଗହଣଂ, ନ ପଞ୍ଞାୟ । ନ ହି ତଦେୱ ତଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ପନ ଉପ୍ପାଦେତି । ତଦନ୍ତୋଗଧଭାୱା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ । ସୋ ହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତୋତି ୱଦନ୍ତି । ସୀଲାଦୀନୀତି ୱା ଫଲସୀଲାଦୀନମ୍ପି ଗହଣନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟପି ଗହଣଂ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦିତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦିତାୟପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେହି ଚ ସନ୍ତାନଂ ୱାସେତୀତି ତେହି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନପଟିପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତେହି ଲୋକୁତ୍ତରେହି ସୀଲାଦୀହି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ପରିଭାୱେତି । ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ପରାୱୁତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥା ପରିଞ୍ଞତ୍ତୟମ୍ପି ପହାନତ୍ତୟମ୍ପି ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ପରିୟାୟେନ, ନ ଏୱମିଧ । ଇଧ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱନାୱ ଅସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ। ନ ହେତ୍ଥ ଭାୱନାୟ ପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଅୱଧାରଣଂ । ତେନ ଲୋକିୟଭାୱନଂ ନିୱତ୍ତେତି ।
ଏୱଂ ସରୂପେନେୱ ଆଗତାୟାତି ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ସମାଧି ୱିୟ ଚିତ୍ତସୀସେନ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞଂ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସରୂପେନେୱ ଆଗତାୟ ପଞ୍ଞାୟ । ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ । ଏତ୍ତାୱତା ତଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ହୋତି। ଅୟଞ୍ଚ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ବାୱୀସତିମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
୨୩. ପଞ୍ଞାଭାୱନାନିସଂସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ଆନିସଂସପକାସନାୱଣ୍ଣନା
୮୫୪.ଅନେକସତାନିସଂସା ସାୱକବୋଧିଆଦିୱିପୁଲୋଦାତଗୁଣୱିସେସାୱହତ୍ତା । ୱିତ୍ଥାରତୋତି ନୟଦସ୍ସନଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଅୟମ୍ପି ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋ, ଅୟମ୍ପୀ’’ତି ଅନୁପଦଦସ୍ସନୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପକାସେତୁଂ ନ ସୁକରଂ ଅତିବହୁଭାୱତୋ । ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ । ନାନାକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନନ୍ତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଦିୱସେନ ନାନାୱିଧାନଂ କିଲେସଧମ୍ମାନଂ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପଜହନଂ । ଅରିୟଫଲରସାନୁଭୱନନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦିଫଲସୁଖପଟିସଂୱେଦନଂ ।
ନାନାକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୫୫. ‘‘ଅରିୟଫଲରସାନୁଭୱନ’’ନ୍ତି ଏତେନେୱ କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ଦୀପୀୟତୀତି ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତି ୱିସେସୱଚନଂ, ତବ୍ଭାୱଭାୱତୋ ୱା । ସିଦ୍ଧେ ହି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ସିଦ୍ଧମେୱ ହୋତୀତି ।
ଭୀମୱେଗାନୁପତିତାତି ସକଲଂ ଲୋକଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତେନ ୱିୟ ଭୀମେନ ଭୟାନକେନ ୱେଗେନ ସହସା ପତିତା । ସିଲୁଚ୍ଚୟେତି ପବ୍ବତେ ସେଲପୁଥୁଲେ । ସତେଜୁଜ୍ଜଲମଣ୍ଡଲୋତି ସରଦକାଲସମିଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନୋ ତେଜସା ସମୁଜ୍ଜଲଦୁଦ୍ଦିକ୍ଖମଣ୍ଡଲୋ । ୱଧବନ୍ଧନାଦିଦୁଗ୍ଗତିପରିପକ୍କିଲେସାଦିଜାତିଆଦିସବ୍ବାନତ୍ଥୱିଧାୟକଂ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତଂ । ଜଞ୍ଞାତି ଜାନେୟ୍ୟ । ଇଧାତି ଇମିସ୍ସଂ ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟଂ ।
ଫଲସମାପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୫୬. ଅରିୟସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲଂ ଅରିୟଫଲଂ, ଅରିୟଞ୍ଚ ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଫଲଞ୍ଚାତିପି ଅରିୟଫଲଂ, ତସ୍ସ ରସୋ, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ, ଅନୁଭୱନଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ତସ୍ସ ପଟିସେୱନଂ । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଆକାରେସୁ । ଅସ୍ସାତି ଅରିୟଫଲସ୍ସ ।
୮୫୭. ସଂୟୋଜନେସୁ ପହୀନେସୁ ସବ୍ବେପି କିଲେସା ପହୀନାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନାନଂୟେୱ ଗହଣଂ । ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନମତ୍ତମେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲଂ ନାମ, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥନ୍ତରଂ ୱିପାକଭୂତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଫଲଂ ନାମ ନ କୋଚି ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । କେ ପନେତଂ ୱଦନ୍ତୀତି ? ଅନ୍ଧକାଦୟୋ । ତେ ହି ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ୱୁଚ୍ଚତି…ପେ॰… ମୋହକ୍ଖୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୧୫) ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତ୍ୱା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି, କିଲେସପ୍ପହାନମେୱ ତଥା ୱୋହରୀୟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତା ସେସଫଲେପି ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି । ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପୀତି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିମାହ । ପକଟ୍ଠୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ୟୋଗୋତି ପୟୋଗୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ପୟୋଗନିମିତ୍ତଂ ଜାତକିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ପୟୋଗପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି। ୟା ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଲବ୍ଭମାନାପି ୟସ୍ସା ୱିପାକପଞ୍ଞାୟ ନିପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ନିପ୍ପଜ୍ଜତି, ସା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବାୟଂ ପଞ୍ଞାତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପଞ୍ଞାତି ୱୁତ୍ତା । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଦସ୍ସନୱସେନ ୱତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞତୋପି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦନୁୱତ୍ତକକିଲେସେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପୟୋଗତୋ, ଉପନିସ୍ସୟତୋ ଚ ଅନୁୱତ୍ତକକିଲେସେହି । ତେନ ତଦେକଟ୍ଠପ୍ପହାନମାହ । ଖନ୍ଧେହୀତି ତଦନୁୱତ୍ତକକ୍ଖନ୍ଧେହି, ତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚେୱ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବନିମିତ୍ତେହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତକିଲେସକ୍ଖନ୍ଧେହି ବହିଦ୍ଧାଭୂତେହି ୱିପସ୍ସନାୟ ଗୋଚରଭୂତେହି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତେହି ।
ଏୱଂ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ୱସେନ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତମ୍ପୟୋଗପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତମ୍ପୟୋଗପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତାତି ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନାଦିପୟୋଗସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା । ମଗ୍ଗୋ ହି ନିମିତ୍ତତୋ, ପୱତ୍ତତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ କିଲେସେ ପଜହତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଖଣେ ତଂ ପୟୋଗଂ କରୋତି ନାମ, ଫଲକ୍ଖଣେ ପନସ୍ସ ସୋ ପୟୋଗୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ୱୂପସନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତମ୍ପୟୋଗପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଫଲସମାପତ୍ତିକାଲେ ପନ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତପୟୋଗପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ତମ୍ପୟୋଗପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଫଲନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତା ୱିପାକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମ, ଏତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅଭିନିରୋପନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପା’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୬୩) ସଙ୍କପ୍ପାଦିୱସେନ, ସେସମଗ୍ଗୱସେନ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚତ୍ତାରି ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣାତି ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତାୟ ମଗ୍ଗେହି ନିବ୍ବିସେସତାୟ । ତଥା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସଙ୍ଖାତୋ ମହଗ୍ଗତୋ ଧମ୍ମୋ ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠାନୱେଲାୟଂ ଅପ୍ପମାଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅରିୟଫଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତାୟ ଚ ଦୀପନାତି ଏୱମାଦୀନିପି ଏତ୍ଥ ଅରିୟଫଲସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମଭାୱେନ ଅତ୍ଥିତାୟ ସାଧକାନି, ନ ୟଥାଦସ୍ସିତପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୮୫୮.ଫଲସମାପତ୍ତିୟନ୍ତି ଫଲପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ସମାପତ୍ତିୟଂ । ଅସ୍ସାତି ଅରିୟଫଲସ୍ସ । ସରୂପକତ୍ତୁକାରଣାକାରଟ୍ଠିତିୱୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତରୱସେନ ଇଦଂ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ।
୮୫୯.ଅରିୟଫଲସ୍ସ ନିରୋଧେ ଅପ୍ପନାତି ଅରିୟସ୍ସ ଫଲଝାନସ୍ସ ନିବ୍ବାନେ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ଅପ୍ପନାକାରେନ ପୱତ୍ତି ।
୮୬୦.ସବ୍ବେପି ପୁଥୁଜ୍ଜନାତି ଝାନସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, ପଗେୱ ଇତରେ । ଅରିୟା ସବ୍ବେପି ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି କାମଂ ସାମଞ୍ଞଜୋତନା, ସା ପନ ୱିସେସନିୱିଟ୍ଠାୟେୱ ହୋତି । ଅଧିଗତତ୍ତାତି ପନ ହେତୁକିତ୍ତନଂ । ଉପରିମାନମ୍ପି ହେଟ୍ଠିମାୟ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିୟା ୱିୟ ସମାପଜ୍ଜନଂ ସାଧେନ୍ତଂ ୱିୟ ଠିତନ୍ତି ତଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଉପରିମା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପରିମାତି ସକଦାଗାମିଆଦୟୋ । ହେଟ୍ଠିମନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦିଂ । ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ସତିପି ଅଧିଗତତ୍ତେ । କସ୍ମାତି ଚେ ? କାରଣମାହ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱୂପଗମନେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି । ଏତେନ ଉପରିମୋ ଅରିୟୋ ହେଟ୍ଠିମଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତତ୍ତା, ୟଥା ତଂ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିନ୍ତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ହେତୁଂ ବ୍ୟଭିଚାରେତି । ନ ହି ଲୋକିୟଜ୍ଝାନେସୁ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱୂପଗମନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ୱିସେସାଭାୱତୋ । ଇଧ ପନ ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତକମ୍ମକିଲେସନିରୋଧନେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେହି ୱିୟ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ, ସୋତାପନ୍ନାଦୀହି ସକଦାଗାମିଆଦୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱୂପଗମନଂ ଅତ୍ଥି । ୟତୋ ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ଫଲଧମ୍ମା ଉପରୂପରି ମଗ୍ଗଧମ୍ମେହି ନିୱତ୍ତିତା ପଟିପକ୍ଖେହି ୱିୟ ଅଭିଭୂତା ଅପ୍ପୱତ୍ତିଧମ୍ମତଂୟେୱ ଆପନ୍ନା । ତେନାହ ‘‘ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି ।
ଅପିଚ କୁସଲକିରିୟପୱତ୍ତି ନାମ ଅଞ୍ଞାଦିସୀ, ୱିପାକପୱତ୍ତି ଚ ଅଞ୍ଞାଦିସୀ, ଅନନ୍ତରଫଲତ୍ତା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନଂ ହେଟ୍ଠିମତୋ ଉପରିମୋ ଭୱନ୍ତରଗତୋ ୱିୟ ହୋତି । ତଂତଂଫଲୱସେନେୱ ହି ଅରିୟାନଂ ସୋତାପନ୍ନାଦିନାମଲାଭୋ । ତେ ସଚେ ଅଞ୍ଞଫଲସମଙ୍ଗିନୋପି ହୋନ୍ତି, ସୋତାପନ୍ନାଦିନାମମ୍ପି ତେସଂ ଅୱଟ୍ଠିତଂ ସିୟା, ତେନ ତେନ ଝାନେନ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକୋ ୱିୟାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ତଂ ତଂ ଫଲଂ ଭୱଙ୍ଗସଦିସନ୍ତି ନ ଉପରିମସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମଫଲସମଙ୍ଗିତାୟ ଲେସୋପି ସମ୍ଭୱତି, କୁତୋ ତସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ହେଟ୍ଠିମା ଚ ଉପରିମନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମା ଚ ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ଅରିୟା ଉପରିମଂ ସକଦାଗାମିଫଲାଦିଂ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଅନଧିଗତତ୍ତା’’ତି । ନ ହି ଅନଧିଗତସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କା ।
‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ପନ ଫଲଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବେପି ଅରିୟା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥେ ଆପନ୍ନେ ତତ୍ଥ କେସଞ୍ଚି ମତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେଚି ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେ ହି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିନୋତି ୟସ୍ମା ହି ତେ ‘‘ଉପରିମା ଦ୍ୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଅନାଗାମିନୋ, ଅରହନ୍ତୋ ଚ ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିନୋ, ଇତରେ ପନ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱେ ଏୱ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ନ ହି ସମାଧିପାରିପୂରିୟା ୱିନା ସମାପତ୍ତିୱଳଞ୍ଜନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତନ୍ତି ‘‘ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିନୋ’’ତି ତେହି ୱୁତ୍ତକାରଣଂ । ଅକାରଣମେୱାତି ଅୟୁତ୍ତିୟେୱ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ଆହ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପୀ’’ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସବ୍ବସୋ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପି ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଲୋକିୟସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ ଲବ୍ଭତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନେକଚ୍ଚକିଲେସାନଂ ହେଟ୍ଠିମାନଂ ଅରିୟାନଂ, ତସ୍ମା ତେସଂ ସମାଧିସ୍ମିଂ ଅପରିପୂରକାରିତା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ଅକାରଣନ୍ତି । ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତା ନାମ ପାଳିଅନାରୁଳ୍ହେ ଅତ୍ଥେ ୟୁତ୍ତା, ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ପାଳିଆରୁଳ୍ହୋତି କାରଣାପଦେସେ ଅନାଦରକରଣମୁଖେନ ପାଳିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କିଞ୍ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦିମାହ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗପଟିଲାଭତ୍ଥାୟାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ସମଧିଗମାୟ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟାତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୱିହାରସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ଅନିମିତ୍ତୱିହାରସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିନା ସରୂପତୋ ଉଦ୍ଧଟତ୍ତା ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଆଗତା ମଗ୍ଗଫଲୱାରା ଅପ୍ପଣିହିତୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ଚ ପୱତ୍ତାନଂ ଫଲସମାପତ୍ତୀନଂ ପୁରେଚରା ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମା ନୱଦସଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିନା ପନ ଚତୂସୁପି ଫଲେସୁ ଏକସଦିସଂ ଦେସନାୟ ଆଗତତ୍ତା ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋପି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲୱସେନ ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଦସନ୍ନଂ ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମାନଂ ଦସ୍ସନୱସେନ ଦେସନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା, ମଗ୍ଗୱାରେନେୱ ଚ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ । ନ ଚ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଫଲଂ ‘‘ଫଲସମାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଫଲସମାପତ୍ତିୱଚନେନେୱ ସୋତାପନ୍ନାଦୀନମ୍ପି ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ ସିଦ୍ଧଂ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ।
୮୬୧. ପୟୋଜନମ୍ପି ତଦତ୍ଥାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ହୋତି ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜନତୋତି ‘‘କସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପୟୋଜନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । କସ୍ମାତି ୱା ସମ୍ପଦାନେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, କିସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥନ୍ତି ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ କିଲେସଦରଥପରିଳାହୱୂପସମେନ ସନ୍ତେନ ସୁଖୱିହାରେନ ୱିହରଣତ୍ଥଂ । ସତିପି ୱିପାକଭାୱେ ପରିକମ୍ମେନ ୱିନା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ରୁଚିୱସେନେୱ ପୱତ୍ତି, ୟତୋ ନେସଂ ସାଧିପତିତାତି ଆହ ‘‘ଅଦ୍ଧାନ…ପେ॰… ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।
୮୬୨.ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହୀତି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି । ୟଥା ହି ଲୋକିୟଜ୍ଝାନାନଂ ସମଧିଗମୋ ସମ୍ପୟୋଗସମଙ୍ଗିଭାୱେନ ସିଜ୍ଝମାନୋ ପହାନଙ୍ଗସମତିକ୍କମମୁଖେନ ୱୁଚ୍ଚତି ତଥା ସମଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ଏୱଂ ଫଲସମାପତ୍ତିପି ନିବ୍ବାନମନସିକାରେନ ସିଜ୍ଝମାନା ତଦଞ୍ଞାରମ୍ମଣାମନସିକାରମୁଖେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରତୋ ୱିନିୱଟ୍ଟିତମାନସତାୱସେନ ସମିଜ୍ଝନତୋ । ତେନାହ ‘‘ନିବ୍ବାନତୋ’’ତିଆଦି । ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦିଞାଣପରମ୍ପରୱସେନ ହି ସବ୍ବଫଲଚିତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରତୋ ସବ୍ବସୋ ନିବ୍ବିନ୍ନୱିରତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ତତୋ ୱିନିସ୍ସଟନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନଞ୍ଚ ତଂ ନିବ୍ବାନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅମନସିକାରା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ମନସିକାରା ପୱତ୍ତତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅନିମିତ୍ତାୟଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖଦ୍ୱୟାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ୱା ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା । ସମାପତ୍ତିୟାତି ସମାପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନନ୍ତି ରୂପାଦିସବ୍ବସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାନଂ । ଅମନସିକାରୋତି ଆଦୀନୱତୋ ଦିସ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠତାୟ ଅନାୱଜ୍ଜନଂ ଅସମନ୍ନାହାରୋ । ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ମନସିକାରୋତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତାୟ । କେହିଚି ପଚ୍ଚୟେହି ନ ସଙ୍ଖତତ୍ତା ଚ ଅସଙ୍ଖତାତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ଫଲସମାପତ୍ତିସହଜାତେନ ମନସିକାରେନ ମନସିକରଣଂ, ତସ୍ସା ୱା ଧାତୁୟା ଫଲସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ମନସିକରଣଂ ।
୮୬୩.ଉଦୟବ୍ବୟାଦିୱସେନାତି ଉଦୟବ୍ବୟଭଙ୍ଗଭୟତୁପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତନକାନଂ ନୱନ୍ନମ୍ପି ଞାଣାନଂ ବ୍ୟାପାରଂ ୱଦତି । ତେନାହ ‘‘ପୱତ୍ତାନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନସ୍ସା’’ତି । ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଗୋତ୍ରଭୁଞାଣାନନ୍ତରନ୍ତି ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣସ୍ସ ‘‘ୱୋଦାନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣପୁରେଚାରିକଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ? ଫଲଧମ୍ମାନଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱତୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଏୱ ହି ନିୟ୍ୟାନିକା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ନିୟ୍ୟାନିକା ? ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଅପରିୟାପନ୍ନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୯୫, ୧୬୦୯) । ତସ୍ମା ଏକନ୍ତେନ ନିୟ୍ୟାନିକସଭାୱସ୍ସ ଉଭତୋୱୁଟ୍ଠାନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଞାଣେନ ନିମିତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠିତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତା ୟୁତ୍ତା, ନ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ତସ୍ସ ୱିପାକଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ କିଲେସାନଂ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା ଅୱୁଟ୍ଠାନସଭାୱାନଂ ଫଲଞାଣାନଂ ପୁରେଚାରିକଞାଣସ୍ସ କଦାଚିପି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତା ଉଭୟତ୍ଥ ଅନୁଲୋମଞାଣାନଂ ଅତୁଲ୍ୟାକାରତୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗୱୀଥିୟଞ୍ହି ଅନୁଲୋମଞାଣାନି ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବାନଂ ଥୂଲଥୂଲଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସାତିସୟଂ ପଦାଲନେନ ଲୋକିୟଞାଣେସୁ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତାନି ମଗ୍ଗଞାଣାନୁଗୁଣାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ ପନ ତାନି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ତେସଂ ତେସଂ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେ ନିରୁସ୍ସୁକ୍କାନି କେୱଲଂ ଅରିୟାନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖସମଙ୍ଗିଭାୱସ୍ସ ପରିକମ୍ମମତ୍ତାନି ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ତେସଂ କୁତୋଚି ୱୁଟ୍ଠାନସମ୍ଭୱୋ, ୟତୋ ନେସଂ ପରିୟୋସାନଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତୱୁଟ୍ଠାନତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ସିୟା ।
ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସେକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୱଳଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣାନୁପୁବ୍ବିୟା ଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସେକ୍ଖସ୍ସାପି ଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ମଗ୍ଗୋ’’ତି । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପନଜ୍ଝାନୱସେନ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ନିରନ୍ତରଂ ଫଲଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତନଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଫଲସମାପତ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ନିରୋଧେ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତୀ’’ତି । ୟଦି ଅନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ, ତେନ ନୀହାରେନ ସେକ୍ଖସ୍ସ ଉପରିମଗ୍ଗେନାପି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଫଲସମାପତ୍ତିନିନ୍ନତାୟା’’ତିଆଦି । ତେନ ଅଞ୍ଞୋୟେୱ ୱିପସ୍ସନାଚାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗାୱହୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଆୱହୋତି ଦସ୍ସେତି, ସ୍ୱାୟଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିଭାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ୟେ ପନାତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେ ହି ମଗ୍ଗଫଲୱିପସ୍ସନାୟ ଆଲୋଳେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ଏୱଂ ସତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି ୟଦି ଇତରତ୍ଥାପି ୱିପସ୍ସନା ତଦତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାଳିୱସେନେୱ ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଦସ ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ମଗ୍ଗତ୍ଥା ଫଲତ୍ଥା ୱିପସ୍ସନା ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତପାଳିୱସେନେୱ ତେସଂ ୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତିପି ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଦସ ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମା’’ତି ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି । ଇଦମେୱ ପନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନଂ । ଫଲଞ୍ଚସ୍ସାତିଆଦି ମହଗ୍ଗତୱିପାକାନଂ ୱିୟ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାନଞ୍ଚ କୁସଲସରିକ୍ଖତାଦସ୍ସନଂ । ଝାନତୋ ସରିକ୍ଖତାଦସ୍ସନେନେୱ ଚେତ୍ଥ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗୱସେନାପି ସରିକ୍ଖତା ଦସ୍ସିତାୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୮୬୪.ଠିତିୟାତି ପବନ୍ଧଟ୍ଠିତିୟା । ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଞ୍ହି ସମାପତ୍ତିୟା ପବନ୍ଧୱସେନାୱଟ୍ଠାନଂ ଇଧ ଠିତୀତି । ‘‘ଚନ୍ଦେ ୱା ସୂରିୟେ ୱା ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଗତେ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି କାଲାୱଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ।
୮୬୫.ସବ୍ବାନେୱେତାନୀତି ରୂପନିମିତ୍ତାଦିସବ୍ବାନେୱ ଏତାନି ଏକତୋ କାମଂ ନ ମନସି କରୋତି ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନାତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱସେନ । ସମୁଦାୟସଦ୍ଦା ହି ଅୱୟୱେସୁପି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଅୱୟୱବ୍ୟତିରେକେନ ଚ ସମୁଦାୟୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅୱୟୱଗତମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ସମୁଦାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମାତି ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାନଂ ଏକତୋ ମନସିକାରାଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସା’’ତିଆଦି । ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନାମ କମ୍ମାଦି । ମନସି କରୋତୋତି ଭୱଙ୍ଗସହଗତେନ ମନସିକାରେନ ମନସି କରୋତୋ, ତଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱଙ୍ଗମନସି କରୋତୋ ।
୮୬୬.ଫଲସ୍ସ ଫଲମେୱ ୱା ଅନନ୍ତରଂ ହୋତି ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ । ଭୱଙ୍ଗଂୱା ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସ୍ସ । ଫଲାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ, ଫଲସମାପତ୍ତିୟଞ୍ଚ । ‘‘ୟେନ ଫଲେନ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତନ୍ତି ନିରୋଧାୱୁଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅନାଗାମିଫଲଂ ୱା ଅଗ୍ଗଫଲଂ ୱା । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନାନନ୍ତରନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ, କିରିୟସ୍ସ ୱା ଅନନ୍ତରଂ ସତିପି ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ୱିଜାତିୟେନ ଅନ୍ତରିକତ୍ତା ।
ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସଦରଥଂ । ଅମତାରମ୍ମଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ । ସୁଭନ୍ତି ଅସୋଭନତାୟ କିଲେସସ୍ସାପି ଅଭାୱତୋ ସୋଭନଂ । ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଲୋକାମିସଂ ୱନ୍ତଂ ଛଡ୍ଡିତଂ ଏତେନାତି ୱନ୍ତଲୋକାମିସଂ। ୱୂପସନ୍ତକିଲେସତାୟ, ସୁସନ୍ତତାୟ ଚ ସନ୍ତଂ। ୟେନ ଧମ୍ମେନ ୟୋଗତୋ ସମଣୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ସାମଞ୍ଞଫଲଂ।
ଓଜୱନ୍ତେନାତି ସଭାୱସମ୍ପନ୍ନେନ । ସୁଚିନାତି କିଲେସାସୁଚିୱିରହତୋ ପରିସୁଦ୍ଧେନ । ସୁଖେନାତି ଅନୁତ୍ତରସୁଖେନ । ଅଭିସନ୍ଦିତନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଲୂଖଭାୱାପଗମନେନ ସିନେହିତଂ । ସାତାତିସାତେନାତି ମହଗ୍ଗତସାତତୋ, ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସାତତୋ ଚ ଅତିୱିୟ ସାତେନ ମଧୁରେନ । ମଗ୍ଗସୁଖତୋପି ହି ଫଲସୁଖଂ ସନ୍ତତରତାୟ ପଣୀତତରଂ । ଅମତେନ ସମ୍ମୋଦିତଂ । ‘‘ମଧୁଂ ୱିୟା’’ତି ଇମିନା ସାତାତିସାତତଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି ।
ତସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ରସଭୂତଂ ସାରଭୂତଂ ତଂ ସୁଖଂ ପଞ୍ଞଂ ଭାୱେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ପଣ୍ଡିତୋ ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତୀତି ୟୋଜନା ।
ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୬୭.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା’’ତି ସଂଖିତ୍ତୱଚନେ । ଇଦଂ ସରୂପାଦିୱସେନ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ । କତ୍ଥାତି କସ୍ମିଂ ଭୱେ ।
୮୬୮.ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧୱସେନାତି ୱିପସ୍ସନାନୁଗତା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଆରୋହନ୍ତେନ ତଂତଂପଟିପକ୍ଖନିରୋଧମୁଖେନ ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ନିରୋଧୱସେନ । ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ୟା ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ଅୟଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କେ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି କାମଂ ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥା ପଧାନତାୟ ପଠମଂ ପୁଚ୍ଛିତା, ତବ୍ବିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପନ ଗରୁଭାୱତୋ ପଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ଅସମାପଜ୍ଜନକେ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବେପି…ପେ॰… ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଆହ ୟଥା ‘‘ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚ, ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହା’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବେପୀ’’ତି ଇଦଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱିସେସନଂ । ତେ ହି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଲାଭିନୋପି ଅଲାଭିନୋ ୱିୟ ସମାଧିସ୍ମିଂ ଅପରିପୂରକାରିତାୟ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ହି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିତା, ନ ଝାନାଧିଗମମତ୍ତେନ । ଅନାଗାମିନୋ, ଅରହନ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ଚ ଅନାଗାମିନୋ, ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ଚ ଅରହନ୍ତୋତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଉଭୟେପି ଚେତେ ସତିପି ୱିପସ୍ସନାବଲେ ସମାଧିବଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିରୋଧଂ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମ୍ଭୱତଞ୍ଞେୱେତ୍ଥ ସମାଧିବଲଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ପୁରିମକା ପନ ତୟୋ ସତିପି ସମାଧିବଲେ ୱିପସ୍ସନାବଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ଅପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା ଚ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅପରିପୁଣ୍ଣତା ଚସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନ ସମ୍ମା ପରିମଦ୍ଦିତତ୍ତା । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତି…ପେ॰… ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ପାଳିୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ବଲେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତୟୋତି ସାମିଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣଚରିୟାହୀତି ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତୀହି । ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟାତି ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନାୟ ଞାଣଂ । ଅୟଞ୍ଚ ସମ୍ପଦାତି ଅୟଂ ବଲଦ୍ୱୟସମନ୍ନାଗମାଦିକା ୟଥାୱୁତ୍ତନିରୋଧସମାପତ୍ତିଆୱହା ସମ୍ପତ୍ତି । ଅନାଗାମିଖୀଣାସୱେତି ଅନାଗାମିନୋ ଚେୱ ଖୀଣାସୱେ ଚ ।
୮୬୯.ସମଥବଲନ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିକେ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ସମେତୀତି ସମଥୋ, ସୋ ଏୱ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ବଲଂ । ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସନା, ସା ଏୱ ୱୁତ୍ତନୟେନ ବଲନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାବଲଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମୱସେନାତିଆଦୀସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ, ଅଲୋଭପଧାନସ୍ସ ୱା ତଥାପୱତ୍ତକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତୋ ୟୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ, ତଂ ସମଥବଲଂ। ବ୍ୟାପାଦୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କସ୍ସ, ଅଦୋସପଧାନସ୍ସ ୱା ତଥାପୱତ୍ତକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ୱସେନେୱ । ଥିନମିଦ୍ଧୱିକ୍ଖମ୍ଭିକାୟ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ମନସିକରଣେନ ଉପଟ୍ଠିତଆଲୋକସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ସମାଧାନସ୍ସ ୱସେନ । ସକଲମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ସିଖାପତ୍ତଆନାପାନସ୍ସତିସିଦ୍ଧପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସିଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତୋ ୟୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ, ତଂ ସମଥବଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ଏୱଂ ଉପଚାରସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ୱସେନ ସମଥବଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅନଭିଭୱନୀୟତାୟ ଚ ବଲପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନୀୱରଣେତି ନୀୱରଣନିମିତ୍ତଂ ନୀୱରଣପଚ୍ଚୟା । ନ କମ୍ପତି ଝାନସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ, ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧି ୱା । ସୋ ହି ୱିସେସତୋ ଇଧ ‘‘ସମଥବଲ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଥା ହି କେନଟ୍ଠେନ ସମଥବଲନ୍ତି ବଲଟ୍ଠୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନିମିତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତକିଲେସେତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତମୋହଅହିରିକାଦିକିଲେସହେତୁ । ଖନ୍ଧେତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତଚତୁକ୍ଖନ୍ଧନିମିତ୍ତଂ । ନ କମ୍ପତୀତିଆଦୀନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି । କମ୍ପନଂ ୱା ଠାନାପଗମୋ । ଚଲନଂ ପରିବ୍ଭମନଂ । ୱେଧନଂ ସନ୍ଧାୱନଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ନ କମ୍ପତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତକିଲେସେ ନ ଚଲତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତକ୍ଖନ୍ଧେ ନ ୱେଧତୀତି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମଥସ୍ସ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତାୟ ତଦଭିଭୱେନ ବଲପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନେତଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମାପତ୍ତୀନଂ ସାଧାରଣତୋ କିଚ୍ଚାତିସୟଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦଂ ସମଥବଲନ୍ତି ୟାୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିୱସେନ ଲଦ୍ଧାୟ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ନୀୱରଣାଦୀହି ଅକମ୍ପନୀୟତା, ତାନି ଚ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ସମଥବଲଂ ।
ଇଦାନି ୱିପସ୍ସନାବଲଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ୱିପସ୍ସନା ସଙ୍ଖେପତୋ ସତ୍ତହି ଅନୁପସ୍ସନାହି ସଙ୍ଗହିତା, ତସ୍ମା ତତୋ ତତୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତାସଂ ୱସେନ ଅନୁପସ୍ସନା କାତବ୍ବା, ତତ୍ତକେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଅନୁପସ୍ସନାକିଚ୍ଚଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତୀତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ୱିପସ୍ସନାବଲଂ…ପେ॰… ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ୱିପସ୍ସନାବଲ’’ନ୍ତି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିସୟୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପେ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାପି ପଟିପକ୍ଖେହି ଅନଭିଭୱନୀୟତାୱ ବଲଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେନଟ୍ଠେନ ୱିପସ୍ସନାବଲ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୟାତି ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଅୱିଜ୍ଜାନିମିତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାସହଗତକିଲେସେତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭଦୋସାଦିକିଲେସୱତ୍ଥୁନିମିତ୍ତଂ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଅୱିଜ୍ଜଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାୟ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତାୟ ତଦଭିଭୱେନ ବଲପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନେତଂ ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ସାଧାରଣତୋ କିଚ୍ଚାତିସୟଦସ୍ସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନାବଲନ୍ତି ୟାୟଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ଲଦ୍ଧସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିନିମିତ୍ତଂ ଅକମ୍ପନୀୟତା, ତା ଚ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନାବଲଂ ।
ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରା ୱାଚଂ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତି ପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି କତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮) । ତେ ପନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ୱୂପସନ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ…ପେ॰… ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । କାୟେନ ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି କାୟସଙ୍ଖାରା, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, କାୟିକା ଏତେ ଧମ୍ମା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮) । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ୱୂପସନ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ…ପେ॰… ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା, ସଞ୍ଞା ୱେଦନା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚ ଚେତସିକା ଏତେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮) । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱୂପସମନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତ…ପେ॰… ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।
ଞାଣଚରିୟାସୁ ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନାଗ୍ଗହଣେନେୱ ତସ୍ସ ଆଦିଭୂତା ସେସାନୁପସ୍ସନାପି ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି ତଦୱିନାଭାୱତୋ । ମଗ୍ଗୋ ଞାଣଚରିୟା, ଫଲସମାପତ୍ତି ଞାଣଚରିୟାତି ମଗ୍ଗଫଲସମାପତ୍ତୀନଂ ଞାଣଚରିୟାଭାୱୱଚନଂ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ ଞାଣପଧାନତ୍ତା, ଞାଣେନ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିପତିହେତୁମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ସାତିସୟପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ସେସା ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା ଚରିତା ପୱତ୍ତିତାତି କତ୍ୱା ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ସମାଧିଚରିୟାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ। ଇମାହି ସୋଳସହୀତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ, ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣାନଂ ୱସେନ ଇମାହି ସୋଳସହି ଞାଣପୱତ୍ତୀହି ।
ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହୀତି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଅଟ୍ଠ ସମାଧିଚରିୟା, ତାସଂ ଉପଚାରସମାଧି ଉପଚାରସମାଧିଭାୱନାସାମଞ୍ଞେନ ଏକା ସମାଧିଚରିୟାତି ଏୱଂ ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି । ତେନାହ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାଧିଚରିୟା’’ତିଆଦି । ପଠମଜ୍ଝାନପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ୱିତକ୍କୋ ଚାତିଆଦି ନାନାୱଜ୍ଜନୁପଚାରୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଉପରିସମାପତ୍ତୀନମ୍ପି ଉପଚାରସ୍ସ ତଥେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ହି ଏକାୱଜ୍ଜନେ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାଦିଉପଚାରେ ପୀତିଆଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନପଟିଲାଭତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିୱଚନେନ ଉପଚାରସମାଧିସ୍ସାପି ପାରିପୂରୀ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । କିଂ ପନେତ୍ଥ ସମଥବଲସମାଧିଚରିୟାନଂ ନାନତ୍ତଂ, କିଂ ୱା ୱିପସ୍ସନାବଲଲୋକିୟଞାଣଚରିୟାନଂ ? ୟଥା ସମଥବଲେପି ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମୱସେନା’’ତିଆଦିନା ଉପଚାରସମାଧିନା ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଅପ୍ପନାସମାଧିୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥା ସମାଧିଚରିୟାସୁ, ୱିପସ୍ସନାବଲଲୋକିୟଞାଣଚରିୟାସୁ ଚ ୱିପସ୍ସନାୱ ୱୁତ୍ତାତି ? କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତା, ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନା ପନ ପୁରେଚରଞାଣାଦିୱିପସ୍ସନାବଲେ ଅୱୁତ୍ତା ଏୱ ଞାଣଚରିୟାସୁ ୱୁତ୍ତା । ଅପିଚ ପଟିପକ୍ଖେହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠୋ ବଲଟ୍ଠୋ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱସୀଭାୱାନଂ ୱସେନ ସୁଚିଣ୍ଣତା ଚରିୟଟ୍ଠୋ, ଏତେନେୱ ସମଥବଲସମାଧିଚରିୟାନମ୍ପି ନାନତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୱସୀଭାୱତା ପଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥ ୱସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱସୀ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱସୀଭାୱୋ, ସା ଏୱ ୱସୀଭାୱତା । ‘‘ୱସିୟୋ’’ତି ପନ ପାଳିୟଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତାୟୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱସୀତି ପଞ୍ଚ ୱସିୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଝାନଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନିରନ୍ତରଂ ଝାନଙ୍ଗେସୁ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥତା ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ। ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ସୀଘଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ। ଅଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ୱା କତିପୟଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ୱା ଖଣଂ ଝାନଂ ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସୀ। ତଥେୱ ଲହୁଂ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥତା ୱୁଟ୍ଠାନୱସୀ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀ ପନ ଆୱଜ୍ଜନୱସିୟା ଏୱ ସିଜ୍ଝତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନାନେୱ ହି ତତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରାନୀତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ଆଗତୋ ଏୱ । ଅୟଞ୍ଚ ୱସୀଭାୱୋ ସମାଧିଚରିୟାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଞାଣଚରିୟାସୁ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଞାଣଚରିୟାନଂ ୱସୀଭାୱାପାଦନକିଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ସୁୱିହତତ୍ତା ସଭାୱସିଦ୍ଧୋ ତତ୍ଥ ୱସୀଭାୱୋ, ଲୋକିୟାନଂ ପନ ପଗୁଣବଲୱଭାୱାପାଦନେନ ୱସୀଭାୱୋ ଲବ୍ଭତେୱ ।
୮୭୦.ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋତି ଅନୱସେସନିଦ୍ଦେସୋ । ଚୁଦ୍ଦସହି ଞାଣଚରିୟାହି ହୋତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅନଧିଗତତ୍ତାତି । ୟଦି ଏୱନ୍ତି ୟଦି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ ‘‘ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ଅୱକଂସୱସେନପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କିଂ ନ ହୋତି ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ୱତ୍ଥୁଭୂତା ଏତସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ, କାମରାଗୋ । ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ନ ହି କାମରାଗସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନମତ୍ତଂ ନିରୋଧସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମାତି ସମାଧିପାରିପନ୍ଥିକସ୍ସ କାମରାଗସ୍ସ ସୁପହୀନତ୍ତା । ଏତେନ କାମଂ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣଚରିୟା ଲୋକିୟଞାଣସମାଧିଚରିୟା ୱିୟ ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନେ ସରୂପେନ ନ ୱିନିୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ତଦା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପନ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ବଲଚରିୟାନଂ ୱିସେସପଚ୍ଚୟତାୟ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏସାତି ଅନାଗାମୀ । ଇଦଞ୍ହି ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅନାଗାମିନୋୱ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) ୱଚନତୋ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକିରିୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ।
୮୭୧.‘‘ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଚତୁୱୋକାରଭୱେପି ଅରୂପଜ୍ଝାନୱସେନ ୟଥାରହଂ ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତି ଲବ୍ଭତୀତି ? କାମଂ ଲବ୍ଭତି, ସା ପନ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତୀ’’ତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି ଏକଦେସଭାୱତୋ । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସେନେୱ ଚ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥୀ’’ତି । ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅଭାୱାତି ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭାୱାତି ୱଦନ୍ତି, କରଜକାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପନ ୱତ୍ଥୁନୋ ଅଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ହି ଆରୁପ୍ପେ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକୋୱ ଭୱେୟ୍ୟ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତସଦିସୋ । କିଞ୍ଚାୟଂ ଉପାଦାୟ ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, କିଂ ୱା ଏତାୟ ୱତ୍ଥୁଚିନ୍ତାୟ । ଅଙ୍ଗୱେକଲ୍ଲତୋୱ ନତ୍ଥି ଆରୁପ୍ପେ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ ।
୮୭୨.ସଙ୍ଖାରାନଂପୱତ୍ତିଭେଦେତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନେ, ଭିଜ୍ଜନେ ଚ, ତେସଂ ୱା କୁସଲାଦିଭେଦଭିନ୍ନେ ୟଥାରହଂ ତୀହି ଦୁକ୍ଖତାହି ଉପଦ୍ଦୁତେ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗେ । ଚିତ୍ତଚେତସିକୱିଗମେହି ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଲବ୍ଭମାନାପି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା ଅବ୍ବୋହାରିକତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱାତି ନିବ୍ବିନ୍ଦିତ୍ୱା । ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱାତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ୱିୟ । ସୁଖନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଂ ।
୮୭୩.ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନାତି ୟୁଗନଦ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରିତାୟ ସହିତାନଂ ୱସେନ । ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱାତି ଉକ୍କଂସଂ ପତ୍ୱା ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନା, ୟାୱ ଚ ଅନୁଲୋମଞାଣା ଆରୁହିତ୍ୱା । ନିରୋଧୟତୋତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଂ ନିରୋଧେନ୍ତସ୍ସ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନେନ ଏୱମସ୍ସା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତି । ‘‘ୟୋ ହୀ’’ତିଆଦିନା ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିୱରତି । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ତଦୁଦ୍ଧଂ ସୁଦ୍ଧସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ଅଭାୱତୋ । ୟୋ ୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ଉସ୍ସକ୍କତି ସଚେ ଅରିୟୋ ଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥିକୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି। ଅଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ସେଖୋ ୱା ମଗ୍ଗତ୍ଥିକୋ ତାୟ ଚେ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ଫଲେ ଠିତୋ, ସୋପି ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋତି ଉଭୟୱସେନ ପଟିପନ୍ନୋ । ତନ୍ତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ।
୮୭୪. ୟେନ ଫଲଦ୍ୱୟସମନ୍ନାଗମାଦିନା ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ସୋ ୱିଧି ପଗେୱ ୱିଭାୱିତୋତି ସମାପଜ୍ଜନାକାରମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବାସମ୍ପି ଭାୱନାନଂ ସାଧାରଣଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରେତି ତସ୍ମିଂ ପଠମଜ୍ଝାନେ, ପଠମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ।
‘‘ୱିପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କୀଦିସୀ ପନେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ତଂ ନିଦ୍ଧାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନା ପନେସା’’ତିଆଦିନା ତମେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ତିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ମନ୍ଦା ଚେ ୱିପସ୍ସନା, ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ ମଗ୍ଗଂ ସାଧେତି । ତିକ୍ଖା ଚେ, ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞନ୍ତି ଅୟଂ ମନ୍ଦତିକ୍ଖତାୟ ୱିସେସୋ । ଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତା ପନ ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାର…ପେ॰… ହୋତିୟେୱା’’ତି । ତିକ୍ଖାୱ ୱଟ୍ଟତି ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣେପି ସତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ୱିୱଟ୍ଟନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତନତୋ, ମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ୱିସଙ୍ଖାରଗତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଚ । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗଭାୱନାସଦିସା’’ତି । ୟସ୍ମା ଅତିମନ୍ଦା ସମଥାଦିକା ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧନେ ଅସମତ୍ଥା ସମଥନିଟ୍ଠା ହୋତି, ଅତିତିକ୍ଖା ଞାଣାଦିକା ସାତିସୟଂ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଦୋସଦସ୍ସନେ ଫଲସମାପତ୍ତିନିଟ୍ଠା ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାତିମନ୍ଦନାତିତିକ୍ଖା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଏସ ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନକୋ । ତେ ସଙ୍ଖାରେତି ତେ ପଠମଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାରେ ।
‘‘ତଥେୱା’’ତି ଇମିନା ‘‘ନାତିମନ୍ଦାୟ ନାତିତିକ୍ଖାୟା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଆକଡ୍ଢତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରେ ତଥେୱ ୱିପସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପନ ତଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କରୋତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କେଚି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନାଚାରତୋ ହି ସମାଧିଚାରୋ, ତସ୍ମା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ପରତୋପି ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଇମଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୮୭୯) ୱକ୍ଖତି, ନ ପନ ‘‘ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରେ ତଥେୱ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା’’ତି । ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଅସମ୍ବଦ୍ଧସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ଅୱିନାସନଂ । ୟଥା ତଂ ନ ୱିନସ୍ସତି, ତଥା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ସଙ୍ଘପଟିମାନନନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପଟିମାନନାୱଜ୍ଜନଂ । ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନନ୍ତି ସତ୍ଥୁ ପକ୍କୋସନାୱଜ୍ଜନଂ । ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଜୀୱିତଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୮୭୫.ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ତଥା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନମେୱ ହେତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ।
ଚିତ୍ତଜରୂପାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟାଦିଉପତ୍ଥମ୍ଭାଭାୱତୋ ଚ ସତ୍ତାହମେୱ ତଥା ସରୀରଂ ପୱତ୍ତତି, ତତୋ ପରଂ କିଲମତୀତି ସତ୍ତାହମେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି ।
ସମାପତ୍ତିୱସେନେୱାତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୱସେନେୱ । ନଂ ଅଗ୍ଗିଆଦିଅନ୍ତରାୟଂ ରକ୍ଖତି ସମାପନ୍ନକୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆୟସ୍ମତୋ ସଞ୍ଜୀୱସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ଇଦ୍ଧିକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୭୪) ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୮୭୬.ଏତସ୍ସାତି ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ୱା । ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପସଙ୍କମନସମୟେ ୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱ । କାଲପରିଚ୍ଛେଦସଦିସଞ୍ହେତଂ ।
ଏୱଂ ଗରୁକାତି ଅଗ୍ଗିଆଦୀହିପି ଅନଭିଭୱନୀୟଂ ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାପନତୋ ଏୱଂ ଗରୁକା ହି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆଣା ନାମ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ହିତସୁଖଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତେନ ଜୀୱିତହେତୁପି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆଣା ନ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୮୭୭.ନ ପକ୍କୋସତି ‘‘ସତ୍ଥା ତଂ, ଆୱୁସୋ, ଆମନ୍ତେତୀ’’ତି । ‘‘ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୮୭୮.ଜୀୱିତଦ୍ଧାନସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତକାଲସ୍ସ ଜୀୱିତପ୍ପୱତ୍ତିୟା । ଆୟୁ ଏୱ ଆୟୁସଙ୍ଖାରା। ‘‘ଆୟୁଉସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣାନୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି, ତେ ଚସ୍ସ ପକତିଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତି । ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ମରଣଂ ନତ୍ଥି ଚରିମଭୱଙ୍ଗେନ ମୀୟନତୋ । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ‘‘ସହସା ମରଣଂ ମା ଅହୋସୀ’’ତି । ସହସା ହି ମରଣେ ଅଞ୍ଞବ୍ୟାକରଣଭିକ୍ଖୁଓୱାଦଦାନସାସନାନୁଭାୱଦୀପନାନଂ ଅନିସ୍ସରୋ ସିୟା, ଅନାଗାମିନୋ ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାନଧିଗମୋ ସିୟା । ଅୱସେସନ୍ତି ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନାଦିତିୱିଧମ୍ପି ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ।
୮୭୯. କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଏୱ ପନ ନିୟମତୋ ୱଦନ୍ତି । ଚିତ୍ତୱାରେତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଚିତ୍ତୱାରେ । ନିରୋଧଂ ଫୁସତୀତି ଅଚିତ୍ତକଭାୱମେୱାହ । ନିରୋଧସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତାତି ଚିତ୍ତନିରୋଧାୟ ପୟୋଗଭାୱତୋ, ବଲଦ୍ୱୟସମ୍ଭରଣାଦିପୟୋଗସ୍ସ ଚିତ୍ତନିରୋଧତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଥୱିପସ୍ସନାବଲସମନ୍ନାଗମୋ, ଞାଣସମାଧିଚରିୟାୱସୀଭାୱୋ ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନୱସେନେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଦ୍ୱେ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେ ୟୁଗନଦ୍ଧେ କତ୍ୱା’’ତି । ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧସ୍ସ ପୟୋଗୋତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ, ତଦନୁପସ୍ସନାନଞ୍ଚ ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ନିରୋଧନସ୍ସାୟଂ ପୟୋଗୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଆରୋହନଂ ନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ । ତସ୍ମା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପରି ଚିତ୍ତାନି ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟୋଜନା ।
ପରତୋଅଚିତ୍ତକୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ସକଲଂ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ଅଚିତ୍ତକୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ସଙ୍ଘପଟିମାନନସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦାୱଜ୍ଜନାନଂ ଅକରଣେନ, ନ ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନସ୍ସ । ତସ୍ସ ହି ଅକରଣେନ କଦାଚି କେୱଲଂ ତାଦିସସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ଅୱିନାସୋ ନ ସିୟା, ନ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୱିବନ୍ଧୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ମହାନାଗତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁନା ୱିଭାୱିତୋ ଏୱ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତୀହି ଆକାରେହି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁନ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାତୀତି ଇମିନା ସମାପତ୍ତିୟା ୱିବନ୍ଧେ ଜାତେ ଏୱଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି, ଅୱିବନ୍ଧେନେୱ ପନ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱୀତିକ୍କମନେ ଫଲଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଗମ୍ଭୀରକନ୍ଦରୋରୁଳ୍ହତତ୍ତପାସାଣକ୍କନ୍ତପୁରିସନିଦସ୍ସନମ୍ପି ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତୀତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପନ୍ନମତ୍ତୋୱ ‘ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ପତିଟ୍ଠାତୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସଙ୍ଘପଟିମାନନାଦିଏକଚ୍ଚପୁବ୍ବକିଚ୍ଚାକରଣେ ଅଙ୍ଗୱେକଲ୍ଲତୋ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ ନ ଇଜ୍ଝତେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱତ୍ତସଦିସଞ୍ହେତଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା, ୟଦିଦଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣଂ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୟଂ ଗରୁତରଂ, ତସ୍ସ ଅକରଣଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ ୱିବନ୍ଧତୀତି ଅପରେ । ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ପତିଟ୍ଠାତୀ’’ତି ଚ ଇଦଂ ପୁନ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ହି ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ କାତବ୍ବତ୍ତା ।
ୟଥା ପନାତିଆଦି କତପୁବ୍ବକିଚ୍ଚତାସାମଞ୍ଞେନ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ।
୮୮୦.ଅସ୍ସାତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା । ‘‘କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନା’’ତିଆଦିନା ଚତୂହି ଆକାରେହି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ଠାନଂ ଦସ୍ସେତି ।
୮୮୨.ୱିୱେକନିନ୍ନନ୍ତି ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିନ୍ନଂ, ପଗେୱ ସଙ୍ଖାରୱିମୁଖତାୟ, ଫଲଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୮୮୩. ଊସଙ୍ଖାରତ୍ତୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା, ଅୱସେସଚେତସିକୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱେନ ରୂପଧମ୍ମମତ୍ତାୱସେସତାୟ ଚ ମତନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ଅୱିସେସଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛା ‘‘ମତସ୍ସ ଚ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଚ କୋ ୱିସେସୋ’’ତି । କାମଂ ନେସଂ ସଙ୍ଖାରତ୍ତୟପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୀହି ଅୱିସେସୋ, ରୂପଧମ୍ମମତ୍ତାୱସେସତାୟ ପନ ଆୟୁଉସ୍ମାଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅପଗମାନପଗମନଂ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟ୍ୱାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୮୪.ସଭାୱତୋତି ସଭାୱଧମ୍ମତୋ, ପରମତ୍ଥତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମତ୍ଥତୋ ହି ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ସଙ୍ଖତାଦିଭାୱେନ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି, ନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱସେନାତି ୟସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେ ୟୁଗନଦ୍ଧେ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନପୟୋଗନିବ୍ବତ୍ତିୟା ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ନିପ୍ଫନ୍ନା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ପୟୋଗନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ନିପ୍ଫନ୍ନା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି।
ସଙ୍ଖାରୱୂପସମତୋ, ସନ୍ତଧମ୍ମସମନ୍ୱୟତୋ ଚ ସନ୍ତଂ। ଅରିୟେହି ଏୱ ନିସେୱିତବ୍ବତ୍ତା ଅରିୟନିସେୱିତଂ। ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଦୁକ୍ଖତାନଂ ନିବ୍ବୁତଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନମିତି ସଙ୍ଖଂ ଉପାଗତଂ । ଅରିୟଂ ପଞ୍ଞନ୍ତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞଂ । ଇମିସ୍ସାପୀତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା । ସମାପତ୍ତିସମତ୍ଥତାତି ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା ।
ଆହୁନେୟ୍ୟଭାୱାଦିସିଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୮୫.ଆହୁନେୟ୍ୟଭାୱାଦିସିଦ୍ଧୀତି ଆହୁନେୟ୍ୟପାହୁନେୟ୍ୟଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟଅନୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭାୱସିଦ୍ଧି । ଅୱିସେସେନାତି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗପଞ୍ଞାଦିୱିସେସେନ ୱିନା, ଏତିସ୍ସା ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୟ । ଆନେତ୍ୱା ହୁନିତବ୍ବନ୍ତି ଆହୁନଂ, ଦୂରତୋପି ଆନେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଦାନଂ, ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଆହୁନେୟ୍ୟୋ। ପାହୁନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଗନ୍ତୁକଦାନଂ, ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ପାହୁନେୟ୍ୟୋ। ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ, ଅଞ୍ଜଲିକରଣଂ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ, ତଂ ଅରହତୀତି ଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟୋ। ଅନୁତ୍ତରଂ ଉତ୍ତମଂ ସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞୱିରୁହନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।
୮୮୬.ମନ୍ଦାୟୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତୋତି ଅତିକ୍ଖାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ପଠମମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସୋତାପନ୍ନଭାୱଂ ଆଗତୋ । ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ମୁଦୂନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋପି ସମାନୋ । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରମା ଭୱୂପପତ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱଗ୍ଗହଣଂ, ତତୋ ପରଂ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ନାଦିୟତୀତି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ । ସଂସରିତ୍ୱାତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଅପରାପରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତୀତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିୟନ୍ତଂ ପରିୟୋସାନଂ କରୋତି । ଅୟଂ କାଲେନ ଦେୱଲୋକସ୍ସ, କାଲେନ ମନୁସ୍ସଲୋକସ୍ସାତି ମିସ୍ସକସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ସତ୍ତସୁଗତିଭୱେ ସଂସରିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । କୁଲତୋ କୁଲଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କୋଲଂକୋଲୋ। ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ନୀଚକୁଲେ ଉପପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ମହାଭୋଗକୁଲେସୁୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା କୁଲାନୀତି ଦେୱମନୁସ୍ସୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଭୱେ । ଇତି ଅୟମ୍ପି ମିସ୍ସକଭୱେନେୱ କଥିତୋ । ଦେସନାମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା’’ତି । ୟାୱ ଛଟ୍ଠଭୱା ସଂସରନ୍ତୋପି କୋଲଂକୋଲୋୱ ହୋତି । ଅତ୍ତଭାୱଗ୍ଗହଣସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂୟେୱ ଖନ୍ଧବୀଜଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଏକବୀଜୀ । ‘‘ମାନୁସକଂ ଭୱ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଦେସନାମତ୍ତଂ । ‘‘ଦେୱଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । କୋ ପନେତେସଂ ଇମଂ ପଭେଦଂ ନିୟମେତୀତି ? ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନା । ସଚେ ହି ଉପରି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନା ବଲୱତୀ ହୋତି, ଏକବୀଜୀ ନାମ ହୋତି । ତତୋ ମନ୍ଦାୟ କୋଲଂକୋଲୋ, ତତୋ ମନ୍ଦତରାୟ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ।
୮୮୭. ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସକିଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସକଦାଗାମୀ । ସକିଦେୱାତି ଏକୱାରଂୟେୱ । ‘‘ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଚସୁ ସକଦାଗାମୀସୁ ଚତ୍ତାରୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକୋୱ ଗହିତୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଇଧ ସକଦାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଇଧେୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋପି ଇଧ ନ ଗହିତା । ୟୋ ପନ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ୟାୱତାୟୁକଂ ୱସିତ୍ୱା ପୁନ ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ଇଧ ଗହିତୋ ।
୮୮୮. ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଇଧ ଅନାଗମନତୋ ଅନାଗାମୀ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେମତ୍ତତାୱସେନାତି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚକଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରୋପରିୟତ୍ତେନ । ପଞ୍ଚଧା ଇଧ ୱିହାୟ ନିଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ସୋ ଅନାଗାମୀ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିଆଦିଭାୱେନ ପଞ୍ଚପକାରେନ ଇମଂ ଲୋକଂ ପଜହିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନକୋ ହୋତି । ଆୟୁୱେମଜ୍ଝସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟେୱ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ। ଉପହଚ୍ଚାତି ୱା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା କାଲକିରିୟଂ । ଅପ୍ପୟୋଗେନାତି ଅଧିମତ୍ତପୟୋଗେନ ୱିନା ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟତାୟ ସୁଖେନେୱ । ସପ୍ପୟୋଗେନାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଦ୍ଧଂ ୱା ହି ଭାୱେନ ଉଦ୍ଧମସ୍ସ ତଣ୍ହାସୋତଂ, ୱଟ୍ଟସୋତଂ ୱାତି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ। ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଲଭିତବ୍ବତୋ ଉଦ୍ଧମସ୍ସ ମଗ୍ଗସୋତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ। ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅକନିଟ୍ଠଭୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ।
ୟତ୍ଥୁପପନ୍ନୋତି ଅୱିହାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉପପନ୍ନୋ । ଇମେସଂ ପନ ଅନାଗାମୀନଂ ପଭେଦଜାନନତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତଅକନିଟ୍ଠଗାମିଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ୟୋ ହି ଅୱିହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ତୟୋ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସୀଦେୱଲୋକେ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ଇତୋ ଅକନିଟ୍ଠମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ନଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ଚତୂସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟଂ ନଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ଏତେ ପନ ଅୱିହେସୁ ଉପପନ୍ନସମନନ୍ତରା ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା, ପତ୍ୱା ଚ ପରିନିବ୍ବାୟନୱସେନ ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ, ଏକୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଏକୋ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋତି ପଞ୍ଚ । ତେ ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିୱିଭାଗେନ ଦସ ହୋନ୍ତି । ତଥା ଅତପ୍ପସୁଦସ୍ସସୁଦସ୍ସୀସୂତି ଚତ୍ତାରୋ ଦସକା ଚତ୍ତାଲୀସଂ । ଅକନିଟ୍ଠେ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନତ୍ଥି । ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ, ଏକୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଚତ୍ତାରୋ । ତେ ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିୱିଭାଗେନ ଅଟ୍ଠାତି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସଂ ଅନାଗାମିନୋ ।
ସୋତାପନ୍ନା ପନ ପଟିପଦାଭେଦେନ ଚତ୍ତାରୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମା, ଚତ୍ତାରୋ କୋଲଂକୋଲା, ଚତ୍ତାରୋ ଏକବୀଜିନୋତି ସଦ୍ଧାଧୁରେନ ପଟିପନ୍ନା ଦ୍ୱାଦସ, ତଥା ପଞ୍ଞାଧୁରେନାତି ଚତୁୱୀସତି ।
ସକଦାଗାମିନୋ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତା ପଟିପଦାୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ, ତଥା ଅନିମିତ୍ତଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେହୀତି ଦ୍ୱାଦସ ।
୮୮୯. ତଥା ଅରହନ୍ତୋ । ତେ ପନ ଦ୍ୱାଦସ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତା, ଦ୍ୱାଦସ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତା, ଦ୍ୱାଦସ ତେୱିଜ୍ଜା, ଦ୍ୱାଦସ ଛଳଭିଞ୍ଞା, ଦ୍ୱାଦସ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତାତି ସମସଟ୍ଠି ହୋନ୍ତି । ଏୱମେତେ ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଛଚତ୍ତାଲୀସାଧିକସତଂ ଅରିୟା । ୟସ୍ମା ତେସଂ ଅରିୟଭାୱସିଦ୍ଧି ଅରିୟାୟ ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆହୁନେୟ୍ୟଭାୱାଦିସିଦ୍ଧିପି ଇମିସ୍ସା ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋ’’ତି । ଲୋକିୟୱିଜ୍ଜାଭିଞ୍ଞାହି ୱିନାପି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତତା ହୋତୀତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ୱିସୁଂ ଗହିତୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗପଞ୍ଞାଭାୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ହେଟ୍ଠା ସଙ୍ଖେପତୋ ଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ୱୁତ୍ତାକାରଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଂ ଚତୂସୁପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ତଂ ଜଟଂ ୱିଜଟେତି ନାମ, ଫଲକ୍ଖଣେସୁପି ୟଥାରହଂ ୱିଜଟିତଜଟୋ, ଅଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେୟେୱ ପନ ସବ୍ବସୋ ୱିଜଟିତଜଟୋ, ତତୋ ପରଂ ୱିଜଟେତବ୍ବାୟ ଜଟାୟ ଅଭାୱତୋ । ତେନେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗପଞ୍ଞାଭାୱନାନିସଂସସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତାୱ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗପଞ୍ଞାଭାୱନାୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
ରତିନ୍ତି ଅଭିରତିଂ, ଅଭିରୁଚିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ଅରିୟାୟ ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ।
୮୯୦.ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟାତି ଇମିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ । ଗାଥା ହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଭୂତସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଧାରଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ସାମିୱଚନଂ ୱା ଏତଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ତଂସମ୍ବନ୍ଧିଭାୱତୋ ।
ପଞ୍ଞାଭାୱନାନିସଂସନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ତେୱୀସତିମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।
ନିଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୯୧.ଇମିସ୍ସାଦାନି ଗାଥାୟାତିଆଦୀନଂ ଗାଥାନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ସ୍ୱାୟଂ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଭାସିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞାତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଏତ୍ତାୱତା ଭାସିତୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୮୯୨.ତତ୍ଥାତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ପଦସମ୍ବନ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ତେସଂ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତିଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ସୀଲାଦିପ୍ପଭେଦାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ମହାନିକାୟାନଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେ ଅଟ୍ଠକଥାତନ୍ତିୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତଂ ସବ୍ବଂ ସମାହରିତ୍ୱା ସମାନେତ୍ୱା ନିକାୟନ୍ତରସ୍ସ ନିକାୟଗତୱାଦଦୋସସଙ୍କରେହି ମୁତ୍ତୋ ସୋ ନିଚ୍ଛୟୋ ୟସ୍ମା ପକାସିତୋ, ତସ୍ମା ୱିସୁଦ୍ଧିକାମେହି ୟୋଗୀହି ଏତସ୍ମିଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଆଦରୋ କରଣୀୟୋୟେୱାତି ।
ନିଗମନଗାଥାୟୋ
ସୁୱିସୁଦ୍ଧସମାଚାରୋ, ୱିସୁଦ୍ଧନୟମଣ୍ଡିତଂ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଲୋକସ୍ସ, ୟଦଚ୍ଚନ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟା ॥
ଅଭାସି କରୁଣାୱେଗ-ସମୁସ୍ସାହିତମାନସୋ ।
ମହେସି ୱିପୁଲୋଦାତ-ୱିସୁଦ୍ଧିମତିପାଟୱୋ ॥
ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ, କଥାମଗ୍ଗଂ ପୁରାତନଂ ।
ନିସ୍ସାୟ ୟା ସମାରଦ୍ଧା, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ମୟା ॥
ଆୟାଚିତୋ ସିଦ୍ଧଗାମ-ପରିୱେଣନିୱାସିନା ।
ଥେରେନ ଦାଠନାଗେନ, ସୁଦ୍ଧାଚାରେନ ଧୀମତା ॥
ସା ଏସା ପରମତ୍ଥାନଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ।
ନିଧାନତୋ ପରମତ୍ଥ-ମଞ୍ଜୂସା ନାମ ନାମତୋ ॥
ସମ୍ପତ୍ତା ପରିନିଟ୍ଠାନଂ, ଅନାକୁଲୱିନିଚ୍ଛୟା ।
ଅଟ୍ଠାସୀତିପ୍ପମାଣାୟ, ପାଳିୟା ଭାଣୱାରତୋ ॥
ଇତି ତଂ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତେନ, ୟଂ ତଂ ଅଧିଗତଂ ମୟା ।
ପୁଞ୍ଞଂ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସାସନେ ॥
ଓଗାହେତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧାୟ, ସୀଲାଦିପଟିପତ୍ତିୟା ।
ସବ୍ବେପି ଦେହିନୋ ହୋନ୍ତୁ, ୱିମୁତ୍ତିରସଭାଗିନୋ ॥
ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତୁ ଲୋକସ୍ମିଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ।
ତସ୍ମିଂ ସଗାରୱା ନିଚ୍ଚଂ, ହୋନ୍ତୁ ସବ୍ବେପି ପାଣିନୋ ॥
ସମ୍ମା ୱସ୍ସତୁ କାଲେନ, ଦେୱୋ ରାଜା ମହୀପତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମନିରତୋ ଲୋକଂ, ଧମ୍ମେନେୱ ପସାସତୂତି ॥
ବଦରତିତ୍ଥୱିହାରୱାସିନା ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲେନ କତା
ପରମତ୍ଥମଞ୍ଜୂସା ନାମ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗମହାଟୀକା ସମତ୍ତା ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗ-ମହାଟୀକା ସମତ୍ତା ।