ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗ-ମହାଟୀକା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗ-ମହାଟୀକା

(ପଠମୋ ଭାଗୋ)

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ସଦ୍ଧମ୍ମରଂସିମାଲୀ ୟୋ, ୱିନେୟ୍ୟକମଲାକରେ ।

ୱିବୋଧେସି ମହାମୋହ-ତମଂ ହନ୍ତ୍ୱାନ ସବ୍ବସୋ ॥

ଞାଣାତିସୟବିମ୍ବଂ ତଂ, ୱିସୁଦ୍ଧକରୁଣାରୁଣଂ ।

ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିରୁପକ୍ଲେସଂ, ବୁଦ୍ଧାଦିଚ୍ଚଂ ମହୋଦୟଂ ॥

ଲୋକାଲୋକକରଂ ଧମ୍ମଂ, ଗୁଣରସ୍ମିସମୁଜ୍ଜଲଂ ।

ଅରିୟସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସମ୍ଫୁଲ୍ଲଂ, ୱିସୁଦ୍ଧକମଲାକରଂ ॥

ୱନ୍ଦନାଜନିତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ଇତି ୟଂ ରତନତ୍ତୟେ ।

ହତନ୍ତରାୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ, ହୁତ୍ୱାହଂ ତସ୍ସ ତେଜସା ॥

ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାଚାରେନ, ଧୀମତା ସୁଚିୱୁତ୍ତିନା ।

ଅଜ୍ଝେସିତୋ ଦାଠାନାଗତ୍ଥେରେନ ଥିରଚେତସା ॥

ୱିସୁଦ୍ଧଚରିତୋ ନାଥୋ, ୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମନୁତ୍ତରଂ ।

ପତ୍ୱା ଦେସେସି କରୁଣାସମୁସ୍ସାହିତମାନସୋ ॥

ତସ୍ସା ଅଧିଗମୂପାୟୋ, ୱିସୁଦ୍ଧନୟମଣ୍ଡିତୋ ।

ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧପଦକ୍କମୋ ॥

ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଅସଂକିଣ୍ଣଂ, ନିପୁଣତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।

ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ସମୟଂ ଅୱିଲୋମୟଂ ॥

ତସ୍ସ ନିସ୍ସାୟ ପୋରାଣଂ, କଥାମଗ୍ଗଂ ଅନାକୁଲଂ ।

ତନ୍ତିନୟାନୁଗଂ ସୁଦ୍ଧଂ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ॥

ଇତି ଆକଙ୍ଖମାନସ୍ସ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିଂ ।

ୱିଭଜନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସତ୍ଥଂ, ନିସାମୟଥ ସାଧୱୋତି ॥

ନିଦାନାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ସ୍ୱାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ୟଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟ୍ଠପୀୟତି, ତଂ ତାୱ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ନିଦାନାଦିନିଦ୍ଧାରଣମୁଖେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଅତ୍ଥଂ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଧମ୍ମଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତେନ ହି ଆଦିତୋ ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତତୋ ପୟୋଜନଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ ପଦତ୍ଥୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚୋଦନା ସୋଧନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଥା ଚେୱ ଆଚରିୟେନ ପଟିପନ୍ନଂ । ଏତ୍ଥ ହି ଭଗୱନ୍ତଂ କିରାତିଆଦି ଦେସନାୟ ନିଦାନପୟୋଜନନିଦ୍ଧାରଣଂ, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଭାସିସ୍ସନ୍ତିଆଦି ପିଣ୍ଡତ୍ଥନିଦ୍ଧାରଣଂ, ସୀଲେ ଠତ୍ୱାତିଆଦି ପଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧାଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନା, କିଂ ସୀଲନ୍ତିଆଦି ଚୋଦନା, ତତୋ ପରଂ ସୋଧନଂ, ସମାଧିପଞ୍ଞାକଥାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥା ଆଦିମ୍ହି ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ନ ପୁଚ୍ଛାଗାଥା । ପୁଚ୍ଛାପୁବ୍ବିକା ହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତଦତ୍ଥସ୍ସ ମଙ୍ଗଲଭାୱତୋ, ସାସନସ୍ସ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଭାୱୱିଭାୱନତୋ, ଭୟାଦିଉପଦ୍ଦୱନିୱାରଣେନ ଅନ୍ତରାୟୱିଧମନତୋ, ଉପରି ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଧମ୍ମସଙ୍ଗହତୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥାହ – କସ୍ମା ପନାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗକଥା ୱତ୍ଥୁପୁବ୍ବିକା ଆରଦ୍ଧା, ନ ସତ୍ଥୁଥୋମନାପୁବ୍ବିକାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୱିସୁଂ ଅସଂୱଣ୍ଣନାଦିଭାୱତୋ । ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀଆଦୟୋ ୱିୟ ହି ଦୀଘନିକାୟାଦୀନଂ ନାୟଂ ୱିସୁଂ ସଂୱଣ୍ଣନା, ନ ପକରଣନ୍ତରଂ ୱା ଅଭିଧମ୍ମାୱତାରସୁମତାୱତାରାଦି ୱିୟ । ତାସଂୟେୱ ପନ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନୀଆଦୀନଂ ୱିସେସଭୂତା । ତେନେୱାହ ‘‘ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା) । ଅଥ ୱା ଥୋମନାପୁବ୍ବିକାପି ଚାୟଂ କଥା ନ ୱତ୍ଥୁପୁବ୍ବିକାୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସାସନେ ହି ୱତ୍ଥୁକିତ୍ତନଂ ନ ଲୋକେ ୱିୟ କେୱଲଂ ହୋତି, ସାସନସମ୍ପତ୍ତିକିତ୍ତନତ୍ତା ପନ ସତ୍ଥୁ ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନାଭାୱୱିଭାୱନେନ ସତ୍ଥୁଗୁଣସଂକିତ୍ତନଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା’’ତିଆଦି । ସୋତାପନ୍ନାଦିଭାୱସ୍ସ ଚ କାରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ ୱିୟ ସବ୍ବେପି ଅରହନ୍ତୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ୱିଭାଗସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଧଟତ୍ତା । ତେନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସୀଲାଦୟୋ ଇଧ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିୱଚନେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତିଣ୍ଣମ୍ପି ହି ନେସଂ ଚରିମଭୱେ ୱିସେସତୋ ସଂସାରଭୟିକ୍ଖଣଂ, ୟଥାସକଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ତଣ୍ହାଜଟାୱିଜଟନପଟିପତ୍ତି ଚ ସମାନାତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟ’’ନ୍ତି ସାଧାରଣୱଚନେନ ସାତିସୟଂ, ନିରତିସୟଞ୍ଚ ତଣ୍ହାଜଟାୱିଜଟନଂ ଗହିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ନିରତିସୟଂ ସୱାସନପ୍ପହାନତାୟ । ତେନ ସତ୍ଥୁ ପହାନସମ୍ପଦା କିତ୍ତିତା ହୋତି, ତନ୍ନିମିତ୍ତା ଞାଣସମ୍ପଦା ଚ । ତଦୁଭୟେନ ନାନନ୍ତରିକତାୟ ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦାଦୟୋପୀତି । ଏୱମ୍ପି ଥୋମନାପୁବ୍ବିକାୟଂ କଥାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଥୋମନାପୁବ୍ବିକା ଏୱାୟଂ କଥାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରୋ’’ତିଆଦିନା ସତ୍ଥୁ ଥୋମନଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା । ସା ପନାୟଂ ୟସ୍ମା ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥତାୟ ୱିଭାୱନୱସେନ ପୱତ୍ତିତା, ଆଚିଣ୍ଣଞ୍ଚେତଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ୟଦିଦଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଧମ୍ମାନୁକୂଲଂ ସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ସତ୍ଥୁ ଅଭିତ୍ଥୱନଂ । ତସ୍ମା ଇମିନା କାରଣେନ ଏୱମେତ୍ଥ ଥୋମନା ପୱତ୍ତିତାତି । ଥୋମନାକାରସ୍ସ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ କାରଣଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତେନ ପଠମଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସା ନିଦାନଚୋଦନାମୁଖେନ ପୁଚ୍ଛାଗାଥଂ ସରୂପତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସା ପୁଚ୍ଛାୟ ଅୱିପରୀତବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥଭାୱାୱଜୋତନଂ ଭଗୱତୋ ଥୋମନଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୟଥାଧିପ୍ପେତଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନା କତା । ତେନାହ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ଇତୀତିଆଦୀସୁ ଇତୀତି ଅୟଂ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁ ପରିସମାପନାଦିପଦତ୍ଥୱିପରିୟାୟପକାରାୱଧାରଣନିଦସ୍ସନାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହେସ ‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ‘ରୂପ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ହେତୁମ୍ହି ଆଗତୋ । ‘‘ତସ୍ମାତିହ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା । ଅତ୍ଥି ମେ ତୁମ୍ହେସୁ ଅନୁକମ୍ପା ‘କିନ୍ତି ମେ ସାୱକା ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ପରିସମାପନେ । ‘‘ଇତି ୱା ଇତି ଏୱରୂପା ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୭) ଆଦିଅତ୍ଥେ । ‘‘ମାଗଣ୍ଡିୟୋତି ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ ନାମଂ ନାମକମ୍ମଂ ନାମଧେୟ୍ୟଂ ନିରୁତ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅଭିଲାପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୭୩, ୭୫) ପଦତ୍ଥୱିପରିୟାୟେ । ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ, ଅପ୍ପଟିଭୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ । ସଉପଦ୍ଦୱୋ ବାଲୋ, ଅନୁପଦ୍ଦୱୋ ପଣ୍ଡିତୋ । ସଉପସଗ୍ଗୋ ବାଲୋ, ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୪) ପକାରେ । ‘‘ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ପୁଟ୍ଠେନ ସତା, ଆନନ୍ଦ, ଅତ୍ଥୀତିସ୍ସ ୱଚନୀୟଂ, କିଂପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୬) ଅୱଧାରଣେ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ନତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫; ୩.୯୦) ନିଦସ୍ସନେ । ଇଧାପି ନିଦସ୍ସନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ପକାରେତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତେୱ । ପଠମୋ ପନ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପରିସମାପନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ହୀତି ଅୱଧାରଣେ । ଇଦନ୍ତି ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ୟଥାଧିଗତସ୍ସ ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅଭିମୁଖୀକରଣତୋ ।

ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ୱୁତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ, ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ୱପ୍ପନୱାପସମୀକରଣକେସୋହାରଣଜୀୱିତୱୁତ୍ତିପମୁତ୍ତଭାୱପାୱଚନପୱତ୍ତିତଅଜ୍ଝେସନକଥନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ଅୟଂ –

‘‘ଗାୱୋ ତସ୍ସ ପଜାୟନ୍ତି, ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ୱିରୂହତି ।

ୱୁତ୍ତାନଂ ଫଲମସ୍ନାତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯) ୱପ୍ପନେ ଆଗତୋ । ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ପଟିୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୮୯) ଅଟ୍ଠଦନ୍ତକାଦୀହି ୱାପସମୀକରଣେ । ‘‘କାପଟିକୋ ମାଣୱୋ ଦହରୋ ୱୁତ୍ତସିରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨୬) କେସୋହାରଣେ । ‘‘ପନ୍ନଲୋମୋ ପରଦତ୍ତୱୁତ୍ତୋ ମିଗଭୂତେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୨) ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟଂ । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତୋ ଅଭବ୍ବୋ ହରିତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୫୯; ପାରା॰ ୯୨; ପାଚି॰ ୬୬୬; ମହାୱ॰ ୧୨୯) ବନ୍ଧନତୋ ପମୁତ୍ତଭାୱେ । ‘‘ୟେସମିଦଂ ଏତରହି ପୋରାଣଂ ମନ୍ତପଦଂ ଗୀତଂ ପୱୁତ୍ତଂ ସମିହିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨୭; ମହାୱ॰ ୩୦୦) ପାୱଚନଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତେ । ଲୋକେ ପନ ‘‘ୱୁତ୍ତୋ ଗୁଣୋ ୱୁତ୍ତୋ ପାରାୟନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଜ୍ଝେସନେ । ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ଭଗୱତା ‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା’ତି’’ଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) କଥନେ । ଇଧାପି କଥନେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଇତି ହି ଏୱମେୱ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସିତ’’ନ୍ତି ୟଥାନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଗାଥଂ ଦେସିତଭାୱେନ ନିଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସା ୱା ଦେସିତାକାରଂ ଅୱଧାରେତି ।

କସ୍ମାତି ହେତୁମ୍ହି ନିସ୍ସକ୍କଂ । ପନାତି ୱଚନାଲଙ୍କାରମତ୍ତଂ । ଉଭୟେନାପି କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଏତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାନିମିତ୍ତଂ । ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତମାନତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଇଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଭଗୱତା ଭାସିତାକାରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସକଲେନ ପନାନେନ ୱଚନେନ ଦେସନାୟ ନିଦାନଂ ଜୋତିତଂ ହୋତି । ପରତୋ ତସ୍ସା ଦେସକଦେସକାଲପଟିଗ୍ଗାହକେ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ କିରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିରାତି ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁ ଅନୁ ସୁୟ୍ୟମାନତଂ ଦୀପେତି । ରତ୍ତିଭାଗେତି ରତ୍ତିୟା ଏକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ, ମଜ୍ଝିମୟାମେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱେସ୍ସୱଣାଦୟୋ ୱିୟ ଅପାକଟନାମଧେୟ୍ୟତ୍ତା ଅଞ୍ଞତରୋ। ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱପୁତ୍ତୋ । ସଂସୟସମୁଗ୍ଘାଟତ୍ଥନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଲ୍ଲସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ୟୋଜନା । ‘‘ସଂସୟସମୁଗ୍ଘାଟତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଚ ଇମିନା ପଞ୍ଚସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ ଅୟଂ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛାତି ଦସ୍ସେତି । ୟେନ ଅତ୍ଥେନ ତଣ୍ହା ‘‘ଜଟା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାଲିନିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ହି ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତପ୍ପଭେଦୋ ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତୋ ଏୱ ଜାଲୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଜାଲିନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇଦାନିସ୍ସା ଜଟାକାରେନ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୂତି ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନମାହ, ରୂପାଦିଛଳାରମ୍ମଣୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାୱିସୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନାତି କଦାଚି ରୂପାରମ୍ମଣେ କଦାଚି ୟାୱ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେ କଦାଚି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେ କଦାଚି ୟାୱ ରୂପାରମ୍ମଣେତି ଏୱଂ ହେଟ୍ଠା, ଉପରି ଚ ପୱତ୍ତିୱସେନ । ଦେସନାକ୍କମେନ ଚେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠୁପରିୟତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କଦାଚି କାମଭୱେ କଦାଚି ରୂପଭୱେ କଦାଚି ଅରୂପଭୱେ କଦାଚି ୱା ଅରୂପଭୱେ…ପେ॰… କଦାଚି କାମଭୱେତି ଏୱମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱତ୍ତା ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଂସିବ୍ବନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ’’ତି । ‘‘ସଂସିବ୍ବନଟ୍ଠେନା’’ତି ଇଦଂ ୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧେନ ଜଟା ୱିୟାତି ଜଟାତି ଜଟାତଣ୍ହାନଂ ଉପମୂପମେୟ୍ୟତା, ତଂଦସ୍ସନଂ । ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟଥା ଜାଲିନୋ ୱେଳୁଗୁମ୍ବସ୍ସ ସାଖା, କୋସସଞ୍ଚୟାଦୟୋ ଚ ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱେହି ସଂସିବ୍ବିତା ୱିନଦ୍ଧା ‘‘ଜଟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ତଣ୍ହାପି ସଂସିବ୍ବନସଭାୱେନାତି, ‘‘ସଂସିବ୍ବିତଟ୍ଠେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ସଂସିବ୍ବିତଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ହି ତଣ୍ହା କୋସକାରକିମି ୱିୟ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ସଂସିବ୍ବନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ରୂପତଣ୍ହା ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏତ୍ଥ ନିୱିସମାନା ନିୱିସତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୮୬; ୱିଭ॰ ୨୦୩) । ଇମେ ସତ୍ତା ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହିତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅତ୍ତନିବ୍ବିସେସଂ ମଞ୍ଞମାନା ଅବ୍ଭନ୍ତରିମଂ କରୋନ୍ତି । ଅବ୍ଭନ୍ତରତ୍ଥୋ ଚ ଅନ୍ତୋସଦ୍ଦୋତି ସକପରିକ୍ଖାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାପି ତଣ୍ହା ‘‘ଅନ୍ତୋଜଟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପତ୍ତାଦି, ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ହତ୍ଥିଆଦି ସକପରିକ୍ଖାରୋ ।

‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଭୱତି ଏତ୍ଥ ଅଭିମାନୋତି ଅତ୍ତଭାୱୋ, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ସରୀରନ୍ତି କେଚି । ମମ ଅତ୍ତଭାୱୋ ସୁନ୍ଦରୋ, ଅସୁକସ୍ସ ୱିୟ ମମ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱା ଆଦିନା ସକଅତ୍ତଭାୱାଦୀସୁ ତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନୋ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି। ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଞ୍ଚ ରୂପାଦୀନି ବାହିରାୟତନାନି। ପରେସଂ ସବ୍ବାନି ୱା, ସପରସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନାନି ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି। ତଥା ରୂପାଦୀନି ବାହିରାୟତନାନି। ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଭୱେସୁ ପୱତ୍ତିୟାପି ତଣ୍ହାୟ ଅନ୍ତୋଜଟାବହିଜଟାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମଭୱୋ ହି କସ୍ସଚିପି କିଲେସସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା କଥଞ୍ଚିପି ଅୱିମୁତ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଅନ୍ତୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ରୂପାରୂପଭୱୋ ‘‘ବହିଦ୍ଧା, ବହୀ’’ତି ଚ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୩୭) । ୱିସୟଭେଦେନ, ପୱତ୍ତିଆକାରଭେଦେନ ଚ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନମ୍ପି ତଣ୍ହଂ ଜଟାଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଏକନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତାୟ ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଜଟାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନ ‘‘ପଜା’’ତି ୱୁତ୍ତସତ୍ତସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଂ ଜଟେନ୍ତୀ ୱିନନ୍ଧନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ଜଟାୟ ଜଟିତା ପଜା’’ତି । ତଥା ହି ପରମତ୍ଥତୋ ୟଦିପି ଅୱୟୱବ୍ୟତିରେକେନ ସମୁଦାୟୋ ନତ୍ଥି, ଏକଦେସୋ ପନ ସମୁଦାୟୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଅୱୟୱତୋ ସମୁଦାୟଂ ଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଉପମୂପମେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ନାମୱେଳୁଜଟାଦୀହି…ପେ॰… ସଂସିବ୍ବିତା’’ତି ଆହ । ଇମଂ ଜଟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତୀସୁ ଧାତୂସୁ ଏକମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା ସଂସିବ୍ବନେନ ତେଧାତୁକଂ ଜଟେତ୍ୱା ଠିତଂ। ତେନସ୍ସା ମହାୱିସୟତଂ, ୱିଜଟନସ୍ସ ଚ ସୁଦୁକ୍କରଭାୱମାହ । ‘‘ୱିଜଟେତୁଂ କୋ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ୱିଜଟୟେ’’ତି ପଦଂ ସତ୍ତିଅତ୍ଥଂ, ନ ୱିଧିଆଦିଅତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ‘‘ଅନ୍ତୋଜଟା’’ତିଆଦିନା ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ଅସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ଇମଂ ଗାଥମାହାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଏଦିସୋୱ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ସତ୍ଥାରଂ ଗୁଣତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୂତି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ । ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରୋତି ଅନୱସେସଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନେନ ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରତ୍ତା ନୱିହତଞାଣପୱତ୍ତିକୋ । ଏତେନ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣତାୱିଭାୱନେନ ଆଦିତୋ ତିଣ୍ଣଂ ଆୱେଣିକଧମ୍ମାନଂ ଗହଣେନେୱ ତଦେକଲକ୍ଖଣତାୟ ତଦୱିନାଭାୱତୋ ଚ ଭଗୱତୋ ସେସାୱେଣିକଧମ୍ମାନମ୍ପି ଗହିତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦିବ୍ବନ୍ତି କାମଗୁଣାଦୀହି କୀଳନ୍ତି ଲଳନ୍ତି, ତେସୁ ୱା ୱିହରନ୍ତି, ୱିଜୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ୱିଜେତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଇସ୍ସରିୟଧନାଦିସକ୍କାରଦାନଗ୍ଗହଣଂ, ତଂତଂଅତ୍ଥାନୁସାସନଞ୍ଚ କରୋନ୍ତା ୱୋହରନ୍ତି, ପୁଞ୍ଞାତିସୟୟୋଗାନୁଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ଜୁତିୟା ଜୋତନ୍ତି, ୟଥାଧିପ୍ପେତଞ୍ଚ ୱିସୟଂ ଅପ୍ପଟିଘାତେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟଥିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନେ ଚ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଦେୱା। ଅଥ ୱା ଦେୱନୀୟା ତଂତଂବ୍ୟସନନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକେହି ସରଣଂ ପରାୟଣନ୍ତି ଗମନୀୟା, ଅଭିତ୍ଥୱନୀୟା ୱା, ସୋଭାୱିସେସୟୋଗେନ କମନୀୟାତି ୱା ଦେୱା। ତେ ତିୱିଧା – ସମ୍ମୁତିଦେୱା ଉପପତ୍ତିଦେୱା ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାତି । ଭଗୱା ପନ ନିରତିସୟାୟ ଅଭିଞ୍ଞାକୀଳାୟ ଉତ୍ତମେହି ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେହି ସପରସନ୍ତାନଗତପଞ୍ଚୱିଧମାରୱିଜୟିଚ୍ଛାନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟସତ୍ତଧନାଦିସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ଅୱେଚ୍ଚପସାଦସକ୍କାରଦାନଗ୍ଗହଣସଙ୍ଖାତେନ, ଧମ୍ମସଭାୱପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପାନୁସାସନୀସଙ୍ଖାତେନ ଚ ୱୋହାରାତିସୟେନ ପରମାୟ ପଞ୍ଞାସରୀରପ୍ପଭାସଙ୍ଖାତାୟ ଜୁତିୟା, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାୟ ଞାଣସରୀରଗତିୟା, ମାରୱିଜୟସବ୍ବସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣପରହିତନିପ୍ଫାଦନେସୁ ଅପ୍ପଟିହତାୟ ସତ୍ତିୟା ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଗମନୀୟତୋ, ଅଭିତ୍ଥୱନୀୟତୋ, ଭତ୍ତିୱସେନ କମନୀୟତୋ ଚ ସବ୍ବେ ତେ ଦେୱେ ତେହି ଗୁଣେହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଠିତତ୍ତା ତେସଂ ଦେୱାନଂ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ ଦେୱୋତି ଦେୱଦେୱୋ। ସବ୍ବଦେୱେହି ପୂଜନୀୟତରୋ ଦେୱୋତି ୱା, ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱଭାୱସ୍ସ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣାଲଙ୍କାରସ୍ସ ୱା ଅଧିଗତତ୍ତା ଅଞ୍ଞେସଂ ଦେୱାନଂ ଅତିସୟେନ ଦେୱୋତି ଦେୱଦେୱୋ।

ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସକ୍କାନଂ, ମହାବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚ ଗୁଣାଭିଭୱନତୋ ଅଧିକୋ ଅତିସୟୋ ଅତିରେକତରୋ ୱା ସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚାତି ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା। ଞାଣପ୍ପହାନଦେସନାୱିସେସେସୁ ସଦେୱକେ ଲୋକେ କେନଚି ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭନୀୟଟ୍ଠାନତାୟ କୁତୋଚିପି ଉତ୍ରସ୍ତାଭାୱତୋ ଚତୂହି ୱେସାରଜ୍ଜେହି ୱିସାରଦୋତି ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱିସାରଦୋ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ତତ୍ର ୱତ ମଂ ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ୱିହରାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୮) । ଠାନାଠାନଞାଣାଦୀହି ଦସହି ଞାଣବଲେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଦସବଲଧରୋ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ, ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧; ୱିଭ॰ ୮୦୯) । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଅନାୱଟଞାଣତାୟ ଅନାୱରଣଞାଣୋ। ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବାକାରତୋ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସନସମତ୍ଥେନ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ, ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେହି ପନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି ଗହିତାନି । ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ଭଗୱା। ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୩ ଆଦୟୋ) ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରୋ’’ତି ଇମିନା ତିୟଦ୍ଧାରୁଳ୍ହାନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ଭଗୱତୋ ବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥତାୟ ଦସ୍ସିତାୟ କିଂ ଦେୱତାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛଂ ବ୍ୟାକାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଭଗୱାତି ଆସଙ୍କାୟ ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଦେୱଦେୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱୋ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଦେୱତାନଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ‘‘ତତୋ ଇମସ୍ସ କୋ ୱିସେସୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସକ୍କେନପି ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ସନଙ୍କୁମାରାଦୟୋ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ‘‘ତତୋ ଇମସ୍ସ କୋ ଅତିସୟୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ଚସ୍ସ ୱିସେସୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଦସବଲଞାଣେହି ପାକଟୋ ଜାତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଚତୁ…ପେ॰… ଧରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାନି ଚ ଞାଣାନି ଇମସ୍ସ ଞାଣଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅଧିଗମେନ ସହେୱ ସିଦ୍ଧାନୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନାୱରଣଞାଣୋ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟିଦଂ ଞାଣଦ୍ୱୟଂ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରୂପଚୟସିଦ୍ଧାୟ ଭଗ୍ଗଦୋସତାୟ ସିଦ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଅୱୋଚାତି । ଏୱମେତେସଂ ପଦାନଂ ଗହଣେ ପୟୋଜନଂ, ଅନୁପୁବ୍ବି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ପନେତଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଞାଣଦ୍ୱୟଂ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନଂ । ଏକମେୱ ହି ତଂ ଞାଣଂ ୱିସୟପୱତ୍ତିମୁଖେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୱସେସସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମାରମ୍ମଣତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥାୱରଣାଭାୱତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରମୁପାଦାୟ ‘‘ଅନାୱରଣଞାଣ’’ନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୩ ଆଦୟୋ) ୱକ୍ଖାମ ।

୨. ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ ଏସୀ ଗୱେସୀତି ମହେସି, ଭଗୱା । ତେନ ମହେସିନା । ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋତି ୱିୱରନ୍ତୋ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ । ୟଥାଭୂତନ୍ତି ଅୱିପରୀତଂ । ସୀଲାଦିଭେଦନନ୍ତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାଦିୱିଭାଗଂ । ସୁଦୁଲ୍ଲଭନ୍ତି ଅଟ୍ଠକ୍ଖଣୱଜ୍ଜିତେନ ନୱମେନ ଖଣେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ଦୁଲ୍ଲଭଂ । ସୀଲାଦିସଙ୍ଗହନ୍ତି ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତୋ ସପ୍ପଦେସତ୍ତା ନଗରଂ ୱିୟ ରଜ୍ଜେନ, ନ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଅରିୟେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଗହିତା; ତୀହି ଚ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଖନ୍ଧେହି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) । କିଲେସଚୋରେହି ଅପରିପନ୍ଥନୀୟତାୟ ଖେମଂ। ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପରିୱଜ୍ଜନତୋ, ମାୟାଦିକାୟୱଙ୍କାଦିପ୍ପହାନତୋ ଚ ଉଜୁଂ। ସବ୍ବେସଂ ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ମାରଣୱସେନ ଗମନତୋ ପୱତ୍ତନତୋ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଗ୍ଗନତୋ, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗିତବ୍ବତୋ ଚ ମଗ୍ଗଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ନିବ୍ବାନାୟ, ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱାୟ ୱା, ଅରହତ୍ତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତାତି ଏୱଂ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରାୟ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋ ଏୱରୂପୋ ଏୱଂକିଚ୍ଚକୋ ଏୱମତ୍ଥୋତି ୟାଥାୱତୋ ଅନୱବୁଜ୍ଝନ୍ତା । ସକଲସଂକିଲେସତୋ, ସଂସାରତୋ ଚ ସୁଦ୍ଧିଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ କାମେନ୍ତି ପତ୍ଥେନ୍ତୀତି ସୁଦ୍ଧିକାମା । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ଭାୱନେ । ତେନ ନ କେୱଲଂ ସୀଲମତ୍ତେନ ପରିତୁଟ୍ଠା, ଅଥ ଖୋ ୱିସୁଦ୍ଧିକାମାପି ସମାନାତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଭାୱନାୟ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତାୟ ୟୋଗିନୋ ୱାୟମନ୍ତାପି ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୟୋଗଂ ପରକ୍କମଂ କରୋନ୍ତାପି ଉପାୟସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ନାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ତେସନ୍ତି ୟୋଗୀନଂ । କାମଞ୍ଚାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକତ୍ତା ସୱନଧାରଣପରିଚୟାଦିପସୁତାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ପାମୋଜ୍ଜକରୋ, ୟୋଗୀନଂ ପନ ସାତିସୟଂ ପମୋଦହେତୂତି ଆହ ‘‘ତେସଂ ପାମୋଜ୍ଜକରଣ’’ନ୍ତି । ବାହିରକନିକାୟନ୍ତରଲଦ୍ଧୀହି ଅସମ୍ମିସ୍ସତାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୁଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ତା ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟଂ । ମହାୱିହାରୱାସୀନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅପସ୍ସୟଭୂତଂ ନିକାୟଂ ଦସ୍ସେତି। ଦେସନାନୟନିସ୍ସିତନ୍ତି ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନାନୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତେସଂ ପାମୋଜ୍ଜକରଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସବ୍ବସଂକିଲେସମଲୱିସୁଦ୍ଧତାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥେନ୍ତାନଂ ୟୋଗୀନଂ ଏକଂସେନ ତଦାୱହତ୍ତା ପାମୋଜ୍ଜକରୋ ଞାଣୁତ୍ତରେହି ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନେହି ଅଧିଟ୍ଠିତତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ମା ୱିସୁଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟୋ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ କଥାମଗ୍ଗୋତି ଦସ୍ସେତି । ସକ୍କଚ୍ଚଂ ମେ ଭାସତୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିସାମୟଥାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇମିସ୍ସା ଦାନି ଗାଥାୟା’’ତି ଇମିନା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଭାସନସ୍ସ ନିସ୍ସୟଂ, ‘‘କଥିତାୟ ମହେସିନା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ପମାଣଭାୱଂ, ‘‘ୟଥାଭୂତଂ ଅତ୍ଥଂ ସୀଲାଦିଭେଦନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅୱିପରୀତପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ, ‘‘ସୁଦୁଲ୍ଲଭଂ…ପେ॰… ୟୋଗିନୋ’’ତି ଇମିନା ନିମିତ୍ତଂ, ‘‘ତେସଂ ପାମୋଜ୍ଜକରଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପୟୋଜନଂ, ‘‘ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋ ଅତ୍ଥଂ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟଂ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ଦେସନାନୟନିସ୍ସିତଂ, ସକ୍କଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଚ ଇମିନା କରଣପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିକାମା ସବ୍ବେପି, ନିସାମୟଥ ସାଧୱୋ’’ତି ଇମିନା ତତ୍ଥ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନେ ସାଧୁଜନେ ନିୟୋଜେତି । ସାଧୁକଂ ସୱନପଟିବଦ୍ଧା ହି ସାସନସମ୍ପତ୍ତି ।

୩. ୱଚନତ୍ଥୱିଭାୱନେନ ପୱେଦିତୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସାମଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗକଥା ୱୁଚ୍ଚମାନା ଅଭିରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ପଦତ୍ଥତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ୟଦିଦଂ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଭାସିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ । ସବ୍ବମଲୱିରହିତନ୍ତି ସବ୍ବେହି ରାଗାଦିମଲେହି, ସବ୍ବେହି ସଂକିଲେସମଲେହି ଚ ୱିରହିତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ । ତତୋ ଏୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ, ସବ୍ବଦା ସବ୍ବଥା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ମଗ୍ଗତି ଗୱେସତି ଅଧିଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ। ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗୋତି ଅଧିଗମୂପାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋତି ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଦୁପାୟତ୍ତା ପନ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ, ତନ୍ନିସ୍ସୟୋ କଥାପବନ୍ଧୋ ଚ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସ୍ୱାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ସତ୍ଥାରା ଦେସନାୱିଲାସତୋ, ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟତୋ ଚ ନାନାନୟେହି ଦେସିତୋ, ତେସୁ ଅୟମେକୋ ନୟୋ ଗହିତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ପନାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କତ୍ଥଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ସୁତ୍ତେ । ୱିପସ୍ସନାମତ୍ତୱସେନେୱାତି ଅୱଧାରଣେନ ସମଥଂ ନିୱତ୍ତେତି । ସୋ ହି ତସ୍ସା ପଟିୟୋଗୀ, ନ ସୀଲାଦି । ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦେନ ଚ ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ସୱିସେସଂ ସମାଧିଂ ନିୱତ୍ତେତି । ସୋ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦୋ ୱିପସ୍ସନାୟାନିକସ୍ସ ଦେସନାତି କତ୍ୱା ନ ସମାଧିମତ୍ତଂ । ନ ହି ଖଣିକସମାଧିଂ ୱିନା ୱିପସ୍ସନା ସମ୍ଭୱତି । ୱିପସ୍ସନାତି ଚ ତିୱିଧାପି ଅନୁପସ୍ସନା ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱ । ନ ହି ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସନମତ୍ତେନ ସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟଂ ପନ ଗାଥାୟଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣସ୍ସେୱ ଗହଣଂ କତଂ, ତଂ ୟସ୍ସ ତଦେୱ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପାକଟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ତାଦିସସ୍ସ ୱସେନ । ସୋପି ହି ଇତରଂ ଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟଂ ୱିଭୂତତରଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱିସେସଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ନ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣମେୱ ।

ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରାତି ସବ୍ବେ ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରା, ତେ ହି ସମ୍ମସନୀୟା । ଅନିଚ୍ଚାତି ନ ନିଚ୍ଚା ଅଦ୍ଧୁୱା ଇତ୍ତରା ଖଣଭଙ୍ଗୁରାତି । ପଞ୍ଞାୟାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ । ପସ୍ସତି ସମ୍ମସତି । ଅଥ ପଚ୍ଛା ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଉତ୍ତରକାଲଂ । ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ଦୁକ୍ଖେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନିଚ୍ଚାକାରତୋ ଦିଟ୍ଠେ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେଭୂମକେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତେ ଦୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ନିବ୍ବିଦାଞାଣଂ ପଟିଲଭତି । ଏସ ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ଏସ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତୋ ୱିରାଗାଦୀନଂ କାରଣଭୂତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଧିଗମୂପାୟୋ ।

ଝାନପଞ୍ଞାୱସେନାତି ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ । ଝାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭୂତଂ ଝାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟମ୍ହୀତି ୟସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ । ଝାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞା ଚାତି ଏତ୍ଥାୟମତ୍ଥୋ – ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତି । ସ ୱେ ନିବ୍ବାନସନ୍ତିକେତି ସୋ ବ୍ୟତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସମୀପେ ଏକନ୍ତତୋ ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ।

କମ୍ମନ୍ତି ମଗ୍ଗଚେତନା । ସା ହି ଅପଚୟଗାମିତାୟ ସତ୍ତାନଂ ସୁଦ୍ଧିଂ ଆୱହତି । ୱିଜ୍ଜାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ସୀଲନ୍ତି ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତା । ଜୀୱିତମୁତ୍ତମନ୍ତି ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ । ଧମ୍ମୋତି ଅୱସେସା ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମା । ଅଥ ୱା କମ୍ମନ୍ତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସ୍ସ ଗହଣଂ । ‘‘ୟା ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ୱଚନତୋ । ୱିଜ୍ଜାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାନଂ ଗହଣଂ । ଧମ୍ମୋତି ସମାଧି ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୮) ୱିୟ । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ‘‘ୟୋ ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସମ୍ମାୱାୟାମୋ, ୟା ଚ ସମ୍ମାସତି, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାସମାଧି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ୱଚନତୋ ସମ୍ମାୱାୟାମସତୀନମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୀଲନ୍ତି ସମ୍ମାୱାଚାଜୀୱାନଂ । ଜୀୱିତମୁତ୍ତମନ୍ତି ଏୱରୂପସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ଉତ୍ତମଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୀଲାଦିୱସେନାତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱୀରିୟୱସେନ । ସବ୍ବଦାତି ସମାଦାନତୋ ପଭୁତି ସବ୍ବକାଲଂ । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲସମ୍ପଦାୟ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପଞ୍ଞୱାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୁସମାହିତୋତି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସମାଧିନା ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତୋ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପଦାୟ ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟୋ । ପହିତତ୍ତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ପତିପେସିତତ୍ତତାୟ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତୋ । ଓଘନ୍ତି କାମୋଘାଦିଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ, ସଂସାରମହୋଘମେୱ ୱା ।

ଏକାୟନୋତି ଏକମଗ୍ଗୋ । ମଗ୍ଗପରିୟାୟୋ ହି ଇଧ ଅୟନ-ସଦ୍ଦୋ, ତସ୍ମା ଏକପଥଭୂତୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋ, ନ ଦ୍ୱେଧାପଥଭୂତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଅୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଏକାୟନୋ, ଏକେନ ୱା ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ପହାୟ ୱିୱେକଟ୍ଠେନ ଅୟିତବ୍ବୋ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ଏକାୟନୋ, ଅୟନ୍ତି ତେନାତି ୱା ଅୟନୋ, ଏକସ୍ସ ସେଟ୍ଠସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅୟନୋତି ଏକାୟନୋ, ତେନ ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା, ଏକସ୍ମିଂ ୱା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅୟନୋତି ଏକାୟନୋ । ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ରାଗାଦିମଲେହି, ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭାଦିଉପକ୍କିଲେସେହି ଚ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ ୱିସୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ । ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ୟେ ଇମେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେ ସରଣଲକ୍ଖଣେନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ଚ ମଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ କାୟାଦିୱିସୟଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମପ୍ପଧାନାଦୀସୂତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପମାଦାଭିରତିଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଅପ୍ପମାଦାଭିରତିଆଦିୱସେନାପି ହି କତ୍ଥଚି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଦେସିତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ଅପ୍ପମାଦରତୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପମାଦେ ଭୟଦସ୍ସି ୱା ।

ଅଭବ୍ବୋ ପରିହାନାୟ, ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୨) ।

୪.ତତ୍ରାତି ତସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ । ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନା ଗାଥାୟ ୱିତ୍ଥାରସଂୱଣ୍ଣନା ନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠାନିୟା, ତତୋ ସଂଖିତ୍ତତରା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଉଦ୍ଦେସଟ୍ଠାନିୟାତି ଆହ ‘‘ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା’’ତି । ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସା ସୁକରା, ସୁବୋଧା ଚ ହୋନ୍ତୀତି । ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟାତି ଏତ୍ଥ ସୀଲେତି କୁସଲସୀଲେ । ୟଦିପି ‘‘କତମେ ଚ, ଥପତି, ଅକୁସଲା ସୀଲା’’ତିଆଦୀସୁ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମାପି ସୀଲନ୍ତି ଆଗତା । ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ପନ ଚିତ୍ତପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନାୟୋଗ୍ୟତାୟ କିରିୟସୀଲାନମ୍ପି ଅସମ୍ଭୱୋ, କୁତୋ ଇତରେସନ୍ତି କୁସଲସୀଲମେୱେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସୀଲଂ ପରିପୂରୟମାନୋତିଆଦୀସୁ ପରିପୂରୟମାନୋତି ପରିପାଲେନ୍ତୋ, ପରିୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୱା, ସବ୍ବଭାଗେହି ସଂୱରନ୍ତୋ, ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଭୂତୋ ହି ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତୋ ନାମ ହୋତି । ‘‘ସୀଲେ’’ତି ହି ଇଦଂ ଆଧାରେ ଭୁମ୍ମଂ । ପତିଟ୍ଠାୟାତି ଦୁୱିଧା ପତିଟ୍ଠା ନିସ୍ସୟୂପନିସ୍ସୟଭେଦତୋ । ତତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟପତିଟ୍ଠା ଲୋକିୟା, ଇତରା ଲୋକୁତ୍ତରା ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣେ । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପନ ଗହଣେ ୟଥା ଲୋକିୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ସହଜାତାନଂ, ପୁରିମପଚ୍ଛିମାନଞ୍ଚ ୱସେନ ନିସ୍ସୟୂପନିସ୍ସୟପତିଟ୍ଠା ସମ୍ଭୱତି, ଏୱଂ ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଫଲସୀଲୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟପତିଟ୍ଠାପି ସମ୍ଭୱତି । ‘‘ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତି ଚ ପଦସ୍ସ ୟଦା ଉପନିସ୍ସୟପତିଟ୍ଠା ଅଧିପ୍ପେତା, ତଦା ‘‘ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) ୱିୟ ପୁରିମକାଲକିରିୟାୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଆଜୀୱୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୩୧) । ୟଦା ପନ ନିସ୍ସୟପତିଟ୍ଠା ଅଧିପ୍ପେତା, ତଦା ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪; ୩.୪୨୧; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦) ୱିୟ ସମାନକାଲକିରିୟାୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ହି ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ସହଜାତୱସେନେୱ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ।

ନରତି ନେତୀତି ନରୋ, ପୁରିସୋ । ୟଥା ହି ପଠମପକତିଭୂତୋ ସତ୍ତୋ, ଇତରାୟ ପକତିୟା ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପୁରି ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ସେତି ପୱତ୍ତତୀତି ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ନୟନଟ୍ଠେନ ‘‘ନରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁତ୍ତଭାତୁଭୂତୋପି ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାତୁଜେଟ୍ଠଭଗିନୀନଂ ନେତୁଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, ପଗେୱ ଇତରୋ ଇତରାସଂ । ନରେନ ୟୋଗତୋ, ନରସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ୱା ନାରୀ, ଇତ୍ଥୀ । ସାପି ଚେତ୍ଥ କାମଂ ତଣ୍ହାଜଟାୱିଜଟନସମତ୍ଥତା ଅତ୍ଥି, ପଧାନମେୱ ପନ ସତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନରୋ’’ତି ଆହ ୟଥା ‘‘ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭, ୨୫୫) । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅୱିଭାଗେନ ପୁଗ୍ଗଲପରିୟାୟୋ ଅୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନରୋତି ସତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସପଞ୍ଞୋତି ୱିପାକଭୂତାୟ ସହ ପଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ସପଞ୍ଞୋ । ତାୟ ହି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସନ୍ତାନୱସେନ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତମାନାୟ ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ସୱିସେସଂ ‘‘ସପଞ୍ଞୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ୱିପାକପଞ୍ଞାପି ହି ସନ୍ତାନୱିସେସନେନ ଭାୱନାପଞ୍ଞୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି ଅହେତୁକଦ୍ୱିହେତୁକାନଂ ତଦଭାୱତୋ । ସମ୍ପଜଞ୍ଞସଙ୍ଖାତାୟ ଚ ତଂତଂକିଚ୍ଚକାରିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ‘‘ସପଞ୍ଞୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ନିପକ-ସଦ୍ଦେନ ପାରିହାରିକପଞ୍ଞା ଗୟ୍ହତୀତି ୱିପାକପଞ୍ଞାୱସେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । କମ୍ମଜତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାୟାତି କମ୍ମଜାୟ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଞ୍ଞାୟାତି ଏୱଂ ତିହେତୁକ-ସଦ୍ଦୋ ପଟିସନ୍ଧି-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ, ନ ପଞ୍ଞା-ସଦ୍ଦେନ । ନ ହି ପଞ୍ଞା ତିହେତୁକା ଅତ୍ଥି । ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଭୁତି ପୱତ୍ତମାନା ପଞ୍ଞା ‘‘ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତା ତଂମୂଲକତ୍ତା, ନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତା ଏୱ ।

ଚିନ୍ତେତି ଆରମ୍ମଣଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ସମାଧି । ସୋ ହି ସାତିସୟଂ ଉପନିଜ୍ଝାନକିଚ୍ଚୋ । ନ ହି ୱିତକ୍କାଦୟୋ ୱିନା ସମାଧିନା ତମତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତି, ସମାଧି ପନ ତେହି ୱିନାପି ସାଧେତୀତି । ପଗୁଣବଲୱଭାୱାପାଦନେନ ପଚ୍ଚୟେହି ଚିତଂ, ତଥା ସନ୍ତାନଂ ଚିନୋତୀତିପି ଚିତ୍ତଂ, ସମାଧି । ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତତାୟ, ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଚିତ୍ତକରଣେନ ଚ ସମାଧି ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିନାପି ପରୋପଦେସେନସ୍ସ ଚିତ୍ତପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଚିତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ୱିଞ୍ଞାଣେ ନିରୁଳ୍ହୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତସୀସେନ ହେତ୍ଥ ସମାଧି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି । ୟଥାସଭାୱଂ ପକାରେହି ଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା। ସା ୟଦିପି କୁସଲାଦିଭେଦତୋ ବହୁୱିଧା । ‘‘ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ପନ ୱଚନତୋ ଭାୱେତବ୍ବା ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱୟଂ, ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି । ତୟିଦଂ ଦ୍ୱୟଂ କିଂ ଲୋକିୟଂ, ଉଦାହୁ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ? ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସତୋ । ତଂ ହି ଭାୱୟମାନୋ ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଣ୍ହାଜଟଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱିଜଟେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଲୋକିୟଂ । ନାନନ୍ତରିୟଭାୱେନ ପନେତ୍ଥ ଲୋକିୟାପି ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି ଲୋକିୟସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ୱିନା ତଦଭାୱତୋ । ସମଥୟାନିକସ୍ସ ହି ଉପଚାରପ୍ପନାପ୍ପଭେଦଂ ସମାଧିଂ ଇତରସ୍ସ ଖଣିକସମାଧିଂ, ଉଭୟେସମ୍ପି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖତ୍ତୟଂ ୱିନା ନ କଦାଚିପି ଲୋକୁତ୍ତରାଧିଗମୋ ସମ୍ଭୱତି । ତେନାହ ‘‘ସମାଧିଞ୍ଚେୱ ୱିପସ୍ସନଞ୍ଚ ଭାୱୟମାନୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଦା ଲୋକିୟା ସମଥୱିପସ୍ସନା ଅଧିପ୍ପେତା, ତଦା ‘‘ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଭାୱନାକିରିୟାୟ ହେତୁଭାୱକଥନଂ, ଭାୱନାହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂଭାୱନାହେତୁକା ହି ୱିଜଟନକିରିୟାତି । ୟଦା ପନ ଲୋକୁତ୍ତରା ଅଧିପ୍ପେତା, ତଦା କେୱଲଂ ୱତ୍ତମାନଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ତଦୁଭୟଭାୱନାସମକାଲମେୱ ହି ତଣ୍ହାଜଟାୱିଜଟନଂ ।

‘‘ଆତାପୀ ନିପକୋ’’ତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଭାୱନାୟ ଉପକାରକଧମ୍ମକିତ୍ତନଂ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ହି ୱୀରିୟଂ ସତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ବହୂପକାରା । ୱୀରିୟୂପତ୍ଥଦ୍ଧଞ୍ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନୁପାଲିତଂ ନ ପରିପତତି, ଉପରି ଚ ୱିସେସଂ ଆୱହତି । ପତିଟ୍ଠାସିଦ୍ଧିୟା ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧାସିଦ୍ଧି, ସଦ୍ଧୂପନିସ୍ସୟତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ, ୱୀରିୟାଦିସିଦ୍ଧିୟା ଚ । ନ ହି ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଂ ଅସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୀରିୟାଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତଥା ସମାଧିପି । ୟଥା ହି ହେତୁଭାୱତୋ ୱୀରିୟାଦୀହି ସଦ୍ଧାସିଦ୍ଧି, ଏୱଂ ଫଲଭାୱତୋ ତେହି ସମାଧିସିଦ୍ଧି । ୱୀରିୟାଦୀସୁ ହି ସମ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ସମାଧି ସମ୍ପନ୍ନୋୱ ହୋତି ଅସମାହିତସ୍ସ ତଦଭାୱତୋ । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ସତିସିଦ୍ଧି ? ନିପକଗ୍ଗହଣତୋ । ତିକ୍ଖୱିସଦଭାୱପ୍ପତ୍ତା ହି ସତି ‘‘ନେପକ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ପରମେନ ସତିନେପକ୍କେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ନେପକ୍କଂ ପଞ୍ଞା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ସତିପି ଗହିତାୱ ହୋତି । ନ ହି ସତିୱିରହିତା ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ସପଞ୍ଞୋ’’ତି ଇମିନାୱ ପାରିହାରିକପଞ୍ଞାପି ଗୟ୍ହତୀତି ‘‘ନିପକୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ସତୋ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ୟଦିପି କିଲେସାନଂ ପହାନଂ ଆତାପନଂ, ତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱ । ଆତପ୍ପସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପନ ଆତାପସଦ୍ଦୋ ୱୀରିୟେୟେୱ ନିରୁଳ୍ହୋତି ଆହ ‘‘ଆତାପୀତି ୱୀରିୟୱା’’ତି । ଅଥ ୱା ପଟିପକ୍ଖପ୍ପହାନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସହନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ସାତିସୟଂ ତଦାତାପନନ୍ତି ୱୀରିୟମେୱ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମା । ଆତାପୀତି ଚାୟମୀକାରୋ ପସଂସାୟ, ଅତିସୟସ୍ସ ୱା ଦୀପକୋ । ୱୀରିୟୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋପି ତଦତ୍ଥୋ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସମଙ୍ଗିତା ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ତେନାହ ‘‘କିଲେସାନଂ ଆତାପନପରିତାପନଟ୍ଠେନା’’ତି । ଆତାପନଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଆରମ୍ଭ ଧାତୁମାହ ଆଦିତୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋତି କତ୍ୱା, ପରିତାପନଗ୍ଗହଣେନ ନିକ୍କମପରକ୍କମଧାତୁୟୋ ସବ୍ବସୋ ପଟିପକ୍ଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତଂ, ଉପରୂପରି ୱିସେସପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ । ନିପୟତି ୱିସୋସେତି ପଟିପକ୍ଖଂ, ତତୋ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିପାତି ରକ୍ଖତୀତି ନିପକୋ, ସମ୍ପଜାନୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ପରିହରଣେ ନିୟୁତ୍ତାତି ପାରିହାରିକା।

ଅଭିକ୍କମାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞାଦିୱସେନ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ନେତୀତି ସବ୍ବକିଚ୍ଚପରିଣାୟିକା। କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱା ଉଗ୍ଗହୋ ପରିପୁଚ୍ଛା ଭାୱନାରମ୍ଭୋ ମନସିକାରୱିଧି, ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତା ସାତଚ୍ଚକାରିତା ସପ୍ପାୟକାରିତା ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ପହିତତ୍ତତା ଅନ୍ତରାଅସଙ୍କୋଚୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା ୱୀରିୟସମତାପାଦନଂ ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନନ୍ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ କିଚ୍ଚାନଂ ପରିଣାୟିକା ସବ୍ବକିଚ୍ଚପରିଣାୟିକା । ଭୟଂ ଇକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖୂତି ସାଧାରଣତୋ ଭିକ୍ଖୁଲକ୍ଖଣକଥନେନ ପଟିପତ୍ତିୟାୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ, ନ ଭିକ୍ଖକଭିନ୍ନପଟଧରାଦିଭାୱେନାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ହି କତକିଚ୍ଚାନଂ ସାମଣେରାଦୀନଂ, ପଟିପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଅପବ୍ବଜିତାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ କତୋ ହୋତି । ଇଧ ପନ ପଟିପଜ୍ଜନକୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭିନ୍ଦତି ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ୱା ଭିକ୍ଖୁ । ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେତି ୟୋ ନରୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଆତାପୀ ନିପକୋ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ତଣ୍ହାଜଟଂ ୱିଜଟୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦାନି ତମ୍ପି ୱିଜଟନଂ ୱେଳୁଗୁମ୍ବୱିଜଟନେନ ଉପମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଗାଥାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ସୀଲାଦିଧମ୍ମେ ‘‘ଇମିନା ଚ ସୀଲେନା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚାମସତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ୟୋଗାୱଚରସନ୍ତାନଗତା ନାନାକ୍ଖଣିକା ମିସ୍ସକା ସୀଲାଦିଧମ୍ମା ଗାଥାୟ ଗହିତା, ତସ୍ମା ତେ ଏକଚ୍ଚଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଛହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଆହ । ନ ହି ତେ ଛ ଧମ୍ମା ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଗାଥା ଭାସିତା, ତସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନମେୱ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ସୁନିସିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ନିସିତଂ, ଅତିୱିୟ ତିଖିଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ଥସ୍ସ ନିସାନସିଲାୟଂ ନିସିତତରଭାୱକରଣଂ, ବାହୁବଲେନ ଚସ୍ସ ଉକ୍ଖିପନନ୍ତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଅତ୍ଥାପନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଉପମା ୱୁତ୍ତାତି ତଦୁଭୟଂ ଉପମେୟ୍ୟେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମାଧିସିଲାୟଂ ସୁନିସିତଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାହତ୍ଥେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ସମାଧିଗୁଣେନ ହି ପଞ୍ଞାୟ ତିକ୍ଖଭାୱୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ୪.୯୯; ୫.୧୦୭୧; ନେତ୍ତି॰ ୪୦; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୪) । ୱୀରିୟଞ୍ଚସ୍ସା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ୱିଜଟେୟ୍ୟାତି ୱିଜଟେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୟ ହି ୱତ୍ତମାନାୟ ୟୋଗାୱଚରୋ ତଣ୍ହାଜଟଂ ୱିଜଟେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ । ୱିଜଟନଂ ଚେତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସଞ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ସମ୍ପଦାଲେୟ୍ୟା’’ତି । ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ, ଅଗ୍ଗୋ ଚ ସୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଚାତି ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ, ଅଗ୍ଗା ୱା ଦକ୍ଖିଣା ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣା, ତଂ ଅରହତୀତି ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ।

୫.ତତ୍ରାତି ତସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ । ଅୟନ୍ତି ‘‘ନରୋ’’ତି ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ । ପୁନ ତତ୍ରାତି ତସ୍ସଂ ପଞ୍ଞାୟଂ । ଅସ୍ସାତି ଭିକ୍ଖୁନୋ । କତ୍ତରି ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ, ଅନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କରଣୀୟଂ ନତ୍ଥି ୱିସେସାଧାନସ୍ସ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁରିମକମ୍ମାନୁଭାୱେନେୱ ହିସ୍ସ ସା ସିଦ୍ଧା’’ତି । ତେନାତି ୟୋଗିନା । ଭାୱନାୟଂ ସତତପୱତ୍ତିତୱୀରିୟତାୟ ସାତଚ୍ଚକାରିନା । ପଞ୍ଞାୱସେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତନେପକ୍କସଙ୍ଖାତପଞ୍ଞାୱସେନ । ୟଂ କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ସମ୍ପଜାନୱସେନେୱ କରଣସୀଲୋ, ତତ୍ଥ ୱା ସମ୍ପଜାନକାରୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ୱା ଅସମ୍ମୋହସ୍ସ କାରକୋ ଉପ୍ପାଦକୋତି ସମ୍ପଜାନକାରୀ, ତେନ ସମ୍ପଜାନକାରିନା । ଅତ୍ରାତି ଅସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ । ସୀଲାଦିସମ୍ପାଦନେ ୱୀରିୟସ୍ସ ତେସଂ ଅଙ୍ଗଭାୱତୋ ତଂ ୱିସୁଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାମୁଖେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଅୱିଭାଗତୋ ଦେସନାୟ ପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକାୟ ଦେସନାୟ । ସିକ୍ଖାତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସିକ୍ଖା । ସିକ୍ଖନଂ ଚେତ୍ଥ ଆସେୱନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୀଲାଦିଧମ୍ମେହି ସଂୱରଣାଦିୱସେନ ଆସେୱନ୍ତୋ ତେ ସିକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସାସନନ୍ତି ପଟିପତ୍ତିସାସନଂ । ଉପନିସ୍ସୟୋ ବଲୱକାରଣଂ । ୱଜ୍ଜନଂ ଅନୁପଗମନଂ । ସେୱନା ଭାୱନା । ପଟିପକ୍ଖୋତି ପହାୟକପଟିପକ୍ଖୋ । ୟଦିପି ଗାଥାୟଂ ‘‘ସୀଲେ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ଅଧିସୀଲେ’’ତି । ତଂ ପନ ତଣ୍ହାଜଟାୱିଜଟନସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାଭୂତଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲେନ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ପକାସିତା’’ତି । ଭୱଗାମି ହି ସୀଲଂ ସୀଲମେୱ, ୱିଭୱଗାମି ସୀଲଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା । ସାମଞ୍ଞଜୋତନା ହି ୱିସେସେ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି । ଏସ ନୟୋ ସେସସିକ୍ଖାସୁପି ।

ସୀଲେନାତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଭୂତେନ ସୀଲେନ । ତଂ ହି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତାୟ ସାସନସ୍ସ ଆଦିକଲ୍ୟାଣତଂ ପକାସେତି, ନ ୟମନିୟମାଦିମତ୍ତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ, ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତି ଚ । କୁସଲାନନ୍ତି ମଗ୍ଗକୁସଲାନଂ । କୁସଲାନନ୍ତି ୱା ଅନୱଜ୍ଜାନଂ । ତେନ ଅରିୟଫଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣନ୍ତି ସବ୍ବସ୍ସାପି ସାୱଜ୍ଜସ୍ସ ଅକିରିୟା ଅନଜ୍ଝାପଜ୍ଜନଂ । ଏତେନ ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତଭେଦସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଗହଣଂ କତଂ ହୋତି । କତ୍ତବ୍ବାକରଣମ୍ପି ହି ସାୱଜ୍ଜମେୱାତି । ଆଦିୱଚନତୋତି ଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ଆଦିମ୍ହି ୱଚନତୋ । ଆଦିଭାୱୋ ଚସ୍ସ ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାନଂ । ଆଦୀନଂ ୱା ୱଚନଂ ଆଦିୱଚନଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ‘‘ସୀଲଂ ସମାଧି ପଞ୍ଞା ଚ, ୱିମୁତ୍ତି ଚ ଅନୁତ୍ତରା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୬) ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୀଲସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିପ୍ପଟିସାରାଦିହେତୂନଂ ଦୂରୀକରଣତୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିଗୁଣାୱହଂ । ‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିଗୁଣାୱହତ୍ତା’’ତି ଏତେନ ନ କେୱଲଂ ସୀଲସ୍ସ କଲ୍ୟାଣତାୱ ୱିଭାୱିତା, ଅଥ ଖୋ ଆଦିଭାୱୋପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ସୁତ୍ତେ (ପରି॰ ୩୬୬) ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦୀନଂ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣପରିୟୋସାନାନଂ ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା । ସମାଧିନାତି ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖାଭୂତେନ ସମାଧିନା । ସକଲଂ ସାସନଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟ ଗାଥାୟ ଆଦିପଦେନ ଆଦିମ୍ହି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ, ତତିୟପଦେନ ପରିୟୋସାନେ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଗହିତତ୍ତା ମଜ୍ଝେ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ ସମାଧି ପାରିସେସତୋ ଦୁତିୟପଦେନ ଗୟ୍ହତୀତି ‘‘କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାତିଆଦିୱଚନତୋ ହି ସମାଧି ସାସନସ୍ସ ମଜ୍ଝେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ କୁସଲସଦ୍ଦସ୍ସ ସମାଧିପରିୟାୟତ୍ତା । ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟୱତୋ ହି ସମାହିତତାଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମତା ସମାଧିସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଗୁଣାୱହତ୍ତଂ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଅଧିଗତାୟ ୟଦତ୍ଥଂ ପବ୍ବଜତି, ତଂ ପରିୟୋସିତନ୍ତି ପଞ୍ଞା ସାସନସ୍ସପରିୟୋସାନଂ। ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ସିକ୍ଖାନିସଂସମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ସଦ୍ଧାଧିପତେୟ୍ୟଂ ପଞ୍ଞୁତ୍ତରଂ ୱିମୁତ୍ତିସାର’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୫) । ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ସଚିତ୍ତଂ, ସଚିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ୱିସୋଧନଂ ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦାପନଂ। ଏୱଂ ପନ ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚେ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତେ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟାଭାୱତୋ ସାସନସ୍ସ ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତାଦିଭାୱାୱହନତୋତି ୟାଦିସୋ ଇଟ୍ଠେସୁ, ଲାଭାଦୀସୁ ଚ ଅନୁନୟାଭାୱତୋ, ତାଦିସୋ ଅନିଟ୍ଠେସୁ, ଅଲାଭାଦୀସୁ ଚ ପଟିଘାଭାୱତୋ । ତତୋ ଏୱ ୱା ୟାଦିସୋ ଅନାପାଥଗତେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ, ତାଦିସୋ ଆପାଥଗତେସୁପୀତି ତାଦୀ। ତସ୍ସ ଭାୱୋ ତାଦିଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଆୱହନତୋ । ୱାତେନାତି ୱାତହେତୁ । ନ ସମୀରତୀତି ନ ଚଲତି । ନ ସମିଞ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ଫନ୍ଦନ୍ତି, କୁତୋ ଚଲନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତଥାତି ୟଥା ସୀଲାଦୟୋ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୀନଂ ପକାସକା, ତଥା ତେୱିଜ୍ଜତାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟସ୍ସାତି ତେସଂ ପକାସନାକାରୂପସଂହାରତ୍ଥୋ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ । ୟସ୍ମା ସୀଲଂ ୱିସୁଜ୍ଝମାନଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବଲେନ, କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣବଲେନ ଚ ସଂକିଲେସମଲତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି ପାରିପୂରିଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ସୀଲସମ୍ପଦା ସିଜ୍ଝମାନା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ ସତିବଲଂ, ଞାଣବଲଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ତସ୍ସା ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟୂପନିସ୍ସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା ସଭାଗହେତୁସମ୍ପାଦନତୋ । ସତିନେପକ୍କେନ ହି ପୁବ୍ବେନିୱାସୱିଜ୍ଜାସିଦ୍ଧି, ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ସୁଦିଟ୍ଠକାରିତାପରିଚୟେନ ଚୁତୂପପାତଞାଣାନୁବନ୍ଧାୟ ଦୁତିୟୱିଜ୍ଜାସିଦ୍ଧି, ୱୀତିକ୍କମାଭାୱେନ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନସବ୍ଭାୱତୋ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟତାୱସେନ ଅଜ୍ଝାସୟସୁଦ୍ଧିୟା ତତିୟୱିଜ୍ଜାସିଦ୍ଧି । ପୁରେତରଂ ସିଦ୍ଧାନଂ ସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ପାରିପୂରିଂ ୱିନା ସୀଲସ୍ସ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣୂପନିସ୍ସୟତା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱେହି ଦୀପେତବ୍ବା । ସମାଧିପଞ୍ଞା ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ସୀଲଂ ନ ସଭାଗହେତୂତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ତତୋ ପର’’ନ୍ତି । ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫; ୪.୯୯; ନେତ୍ତି॰ ୪୦; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୪) ୱଚନତୋ ସମାଧିସମ୍ପଦା ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ପଞ୍ଞା ୱିୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ସମାଧି ନ ସଭାଗହେତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ତତୋ ପର’’ନ୍ତି । ‘‘ୟୋଗା ୱେ ଜାୟତେ ଭୂରୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୨) ୱଚନତୋ ପୁବ୍ବୟୋଗେନ, ଗରୁୱାସଦେସଭାସାକଓସଲ୍ଲଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦୀହି ଚ ପରିଭାୱିତା ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟୋପି ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟାତି ପଞ୍ଞାୟ ଅନଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ତସ୍ସା ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦସ୍ସ ଏକନ୍ତିକକାରଣତୋ ହେଟ୍ଠା ୱିୟ ‘‘ନ ତତୋ ପର’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟସ୍ସ ସମାଧିୱିଜମ୍ଭନଭୂତା ଅନୱସେସା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ନ ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ନ ସମାଧିସମ୍ପଦା ଅତ୍ଥୀତି । ସତିପି ୱିଜ୍ଜାନଂ ଅଭିଞ୍ଞେକଦେସଭାୱେ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିସମୁଦାଗତା ଏୱ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଗହିତା । ୟଥା ହି ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିସମୁଦାଗତା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏୱ ତାସଂ ପଟିଲଭିତବ୍ବତୋ, ଏୱଂ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିସମୁଦାଗତା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ସମାଧିସମ୍ପତ୍ତିସମୁଦାଗତା ଚ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ତାସଂ ଅଧିଗମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସମଧିଗମସଦିସା ହି ଇମେସଂ ଅରିୟାନଂ ଇମେ ୱିସେସାଧିଗମାତି । ୱିନୟସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ତେୱିଜ୍ଜତାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟତାପି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଧିନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସମ୍ପନ୍ନସୀଲସ୍ସ କାମସେୱନାଭାୱତୋ ସୀଲେନ ପଠମନ୍ତୱିୱଜ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ସତ୍ତା କାମହେତୁ ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନାପି ଅସୁଦ୍ଧପୟୋଗା ହୋନ୍ତି । ଝାନସୁଖଲାଭିନୋ କାୟକିଲମଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ସମାଧିନା ଦୁତିୟନ୍ତୱିୱଜ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ଝାନସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟକାୟତ୍ତା । ପଞ୍ଞାୟାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେନ ହି ଏକଂସତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋୱ ମଜ୍ଝିମା ପଟିପତ୍ତି ନାମ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଲୋକିୟପଞ୍ଞାୱସେନପି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିୱଜ୍ଜନଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ ।

ସୀଲଂ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ କାମସୁଗତୀସୁୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତାପନତୋ ଚତୂହି ଅପାୟେହି ୱିମୁତ୍ତିୟା କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲେନ ଅପାୟସମତିକ୍କମନୁପାୟୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀ’’ତି । ନ ହି ପାଣାତିପାତାଦିପଟିୱିରତି ଦୁଗ୍ଗତିପରିକିଲେସଂ ଆୱହତି । ସମାଧି ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ମହଗ୍ଗତଭୂମିୟଂୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତାପନେନ ସକଲକାମଭୱତୋ ୱିମୋଚେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାଧିନା କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନୁପାୟୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀ’’ତି । ନ ହି କାମାୱଚରକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟୀନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭକଂ ଝାନଂ କାମଧାତୁପରିକିଲେସାୱହଂ ହୋତି । ନ ଚେତ୍ଥ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବଂ, ଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ନାପି ‘‘ସୀଲେନେୱ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବସ୍ସ ଅପାୟଭୱସ୍ସ ସମାଧିନା ଅତିକ୍କମିତବ୍ବତା’’ତି ୱଚନୋକାସୋ । ସୁଗତିଭୱମ୍ପି ଅତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗତିସମତିକ୍କମନେ କା କଥାତି । ସବ୍ବଭୱସମତିକ୍କମନୁପାୟୋତି କାମଭୱାଦୀନଂ ନୱନ୍ନମ୍ପି ଭୱାନଂ ସମତିକ୍କମନୁପାୟୋ ସୀଲସମାଧୀହି ଅତିକ୍କନ୍ତାପି ଭୱା ଅନତିକ୍କନ୍ତା ଏୱ, କାରଣସ୍ସ ଅପହୀନତ୍ତା । ପଞ୍ଞାୟ ପନସ୍ସ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ତେ ସମତିକ୍କନ୍ତା ଏୱ ।

ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନାତି ଦୀପାଲୋକେନେୱ ତମସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଗତେନ ତେନ ତେନ କୁସଲଙ୍ଗେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅକୁସଲଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନୱସେନ । ସମାଧିନା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନୱସେନାତି ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ପୱତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଘଟପ୍ପହାରେନେୱ ଜଲତଲେ ସେୱାଲସ୍ସ ତେସଂ ତେସଂ ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମାନଂ ପହାନୱସେନ । ପଞ୍ଞାୟାତି ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତଂତଂମଗ୍ଗୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ପହାନାୟା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭) ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନପ୍ପହାନୱସେନ ।

କିଲେସାନଂ ୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖୋତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ, କମ୍ମକିଲେସାନଂ ୱା ୟୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ୱୀତିକ୍କମୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ, ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ସୀଲେନ ପକାସିତୋ ହୋତି, ଅୱୀତିକ୍କମସଭାୱତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ । ଓକାସାଦାନୱସେନ କିଲେସାନଂ ଚିତ୍ତେ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ। ତଂ ସମାଧି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୀତି ଆହ ‘‘ସମାଧିନା ପରିୟୁଟ୍ଠାନପଟିପକ୍ଖୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀ’’ତି, ସମାଧିସ୍ସ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାୟକତ୍ତା । ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁ ସୟନତୋ କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପତ୍ତିରହା ଅନୁସୟା, ତେ ପନ ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ଥାମଗତା କାମରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ କିଲେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବସୋ ପହୀୟନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁସୟପଟିପକ୍ଖୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦି ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, କିଲେସେହି ୱା ଦୂସିତଂ ଚରିତନ୍ତି ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ତମେୱ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ସଂକିଲେସେତି ୱିବାଧତି, ଉପତାପେତି ଚାତି ସଂକିଲେସୋ, ତସ୍ସ ୱିସୋଧନଂ ସୀଲେନ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପହାନଂ ୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ । ତଣ୍ହାସଂକିଲେସସ୍ସ ୱିସୋଧନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସମାଧିସ୍ସ, ତଣ୍ହାୟ ଚସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନିକଭାୱତୋ । ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସସ୍ସ ୱିସୋଧନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନଂ ଅନୁସୟପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟ, ଦିଟ୍ଠିଗତାନଞ୍ଚ ଅୟାଥାୱଗାହୀନଂ ୟାଥାୱଗାହିନିୟା ପଞ୍ଞାୟ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନିକଭାୱତୋ ।

କାରଣନ୍ତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ । ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିଭୂତତ୍ତା ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକାନଂ ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସସଙ୍ଖାତାନଂ ମହାସୀଲସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମନତୋ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଆପଜ୍ଜନେ ସହସାୱ ତେହି ୱୁଟ୍ଠାନେନ ସୀଲେସୁ ୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରିପୂରଂ ସମତ୍ଥଂ କରୋତୀତି ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ । ତଥା ସକଦାଗାମୀତି ‘‘ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି ଏତଂ ଉପସଂହରତି ତଥା-ସଦ୍ଦେନ । ଏତେ ହି ଦ୍ୱେ ଅରିୟା ସମାଧିପାରିପନ୍ଥିକାନଂ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ପଞ୍ଞାପାରିପନ୍ଥିକସ୍ସ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅସମୂହତତ୍ତା ସମାଧିଂ, ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱେନ୍ତାପି ସମାଧିପଞ୍ଞାସୁ ୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ମତ୍ତସୋ ପମାଣେନ ପଦେସମତ୍ତମେୱ କରୋନ୍ତୀତି ସମାଧିସ୍ମିଂ, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ମତ୍ତସୋ କାରିନୋ ‘‘ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅନାଗାମୀ ପନ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରୀ। ଅରହା ସବ୍ବସୋ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ସୁସମୂହତତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟ ପରିପୂରକାରୀ।

ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ଭଗୱତା (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୭) –

‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ ହୋତି, ସମାଧିସ୍ମିଂ ମତ୍ତସୋ କାରୀ, ପଞ୍ଞାୟ ମତ୍ତସୋ କାରୀ । ସୋ ୟାନି ତାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି, ତାନି ଆପଜ୍ଜତିପି ୱୁଟ୍ଠାତିପି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ ହି ମେତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା । ୟାନି ଚ ଖୋ ତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସାରୁପ୍ପାନି, ତତ୍ଥ ଧୁୱସୀଲୋ ଚ ହୋତି ଠିତସୀଲୋ ଚ, ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ସୋ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ । ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେସୁ…ପେ॰… ସୋ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତା ସକଦାଗାମୀ ହୋତି । ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି । ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ ହୋତି, ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରୀ, ପଞ୍ଞାୟ ମତ୍ତସୋ କାରୀ । ସୋ ୟାନି ତାନି…ପେ॰… ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ସୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ…ପେ॰… ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ତସ୍ମା ଲୋକା । ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ ହୋତି, ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରୀ, ପଞ୍ଞାୟ ପରିପୂରକାରୀ । ସୋ ୟାନି ତାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି…ପେ॰… ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ସୋ ଆସୱାନଂ ଖୟା…ପେ॰… ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ।

‘‘କଥ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସିକ୍ଖାଦିକେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଗମେତୁଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେ ଚାତି ତୟୋ ୱିୱେକା, ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି, ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି, ତୀଣି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଏୱମାଦୟୋ, ସିକ୍ଖତ୍ତିକାଦୀହି ଅଞ୍ଞେ ଚ ଗୁଣତ୍ତିକା । ଏୱରୂପାତି ୟାଦିସକା ସିକ୍ଖତ୍ତିକାଦୟୋ ଇଧ ସୀଲାଦୀହି ପକାସିତା ହୋନ୍ତି, ଏଦିସା ।

ଏତ୍ଥ ହି ୱିୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସୀଲେନ କାୟୱିୱେକୋ ପକାସିତୋ ହୋତି, ସମାଧିନା ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଉପଧିୱିୱେକୋ । ତଥା ସୀଲେନ ଅଦୋସୋ କୁସଲମୂଲଂ ପକାସିତଂ ହୋତି, ତିତିକ୍ଖପ୍ପଧାନତାୟ, ଅପରୂପଘାତସଭାୱତାୟ ଚ ସୀଲସ୍ସ । ସମାଧିନା ଅଲୋଭୋ କୁସଲମୂଲଂ, ଲୋଭପଟିପକ୍ଖତୋ, ଅଲୋଭପଧାନତାୟ ଚ ସମାଧିସ୍ସ । ପଞ୍ଞାୟ ପନ ଅମୋହୋୟେୱ । ସୀଲେନ ଚ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ ପକାସିତଂ ହୋତି । ଅଦୋସପ୍ପଧାନଂ ହି ସୀଲସମ୍ପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୋସେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସିନୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ସୁଖେନେୱ ଇଜ୍ଝତି, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ଚ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ । ସମାଧିନା ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ । ପଞ୍ଞାୟ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ । ଅଲୋଭପ୍ପଧାନଂ ହି କାମନିସ୍ସରଣଂ ସମାଧିସମ୍ପଦଂ ନିସ୍ସାୟ କାମେସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସିନୋ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ସୁଖେନେୱ ଇଜ୍ଝତି, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ଚ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ । ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ସୁଖେନେୱ ଇଜ୍ଝତି, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ଚ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ । ତଥା ସୀଲେନ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପକାସିତଂ ହୋତି । ତଂ ହି ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋ ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ସମାଧିନା ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତଂ ହି ଉକ୍କଂସଗତଂ ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିନୋ ଅନାଗାମିନୋ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ପଞ୍ଞାୟ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପକାସିତଂ ହୋତି । ତଦୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହି ଅରହା ପଞ୍ଞାୟ ପରିପୂରକାରୀତି । ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଏୱରୂପା ଗୁଣତ୍ତିକା ସୀଲାଦୀହି ପକାସେତବ୍ବା ।

୧. ସୀଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ସୀଲସରୂପାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା

୬.ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଅନେକଗୁଣସଙ୍ଗାହକେନାତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୀନଂ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅନେକେସଂ ଗୁଣାନଂ ସଙ୍ଗାହକେନ । ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାମୁଖେନାତି ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭; ଥେରଗା॰ ୬୭୬; ନେତ୍ତି॰ ୫) ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାମତ୍ତାଦିମୁଖେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଦେସେତ୍ୱା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାମୁଖେନ ଦେସିତୋପି, ସତ୍ତତିଂସାୟପି ୱା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ତତ୍ଥ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞା ମୁଖଂ ପମୁଖଂ କତ୍ୱା ଦେସିତୋପି । ଏତେନ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସୁ ଅୱସେସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱତୋ, ଉପକାରତୋ ଚ ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତିସଙ୍ଖେପଦେସିତୋୟେୱ ହୋତି ସଭାୱୱିଭାଗାଦିତୋ ଅୱିଭାୱିତତ୍ତା । ନାଲନ୍ତି ନ ପରିୟତ୍ତଂ ନ ସମତ୍ଥଂ । ସବ୍ବେସନ୍ତି ନାତିସଙ୍ଖେପନାତିୱିତ୍ଥାରରୁଚୀନମ୍ପି, ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁନେୟ୍ୟାନମ୍ପି ୱା । ସଙ୍ଖେପଦେସନା ହି ସଂଖିତ୍ତରୁଚୀନଂ, ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂନଂୟେୱ ଚ ଉପକାରାୟ ହୋତି, ନ ପନିତରେସଂ । ଅସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ । ପୁଚ୍ଛନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ହା, କିରିୟା କରଣଂ କମ୍ମଂ, ପଞ୍ହାୱ କମ୍ମଂ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ, ପୁଚ୍ଛନପୟୋଗୋ ।

କିଂ ସୀଲନ୍ତି ସରୂପପୁଚ୍ଛା । କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲନ୍ତି କେନ ଅତ୍ଥେନ ସୀଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ପଦଂ କଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତୟିଦଂ ସୀଲଂ ସଭାୱତୋ, କିଚ୍ଚତୋ, ଉପଟ୍ଠାନାକାରତୋ, ଆସନ୍ନକାରଣତୋ ଚ କଥଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘କାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି । ପଟିପତ୍ତି ନାମ ଦିଟ୍ଠାନିସଂସେ ଏୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘କିମାନିସଂସ’’ନ୍ତି । କତିୱିଧନ୍ତି ପଭେଦପୁଚ୍ଛା । ୱିଭାଗୱନ୍ତାନଂ ହି ସଭାୱୱିଭାୱନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନମୁଖେନେୱ ହୋତୀତି । ୱୋଦାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧି । ସା ଚ ସଂକିଲେସମଲୱିମୁତ୍ତି । ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ୟସ୍ମା ଉପାୟକୋସଲ୍ଲତ୍ଥିନା ଅନୁପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ୱିୟ ସଂକିଲେସୋ ଜାନିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘କୋ ଚସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ’’ତି ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ, ତସ୍ସ ୱା ପଞ୍ହାକମ୍ମସ୍ସ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ୱିୱରଣଂ । ପୁଚ୍ଛିତୋ ହି ଅତ୍ଥୋ ଅୱିଭାୱିତତ୍ତା ନିଗୂଳ୍ହୋ ମୁଟ୍ଠିୟଂ କତୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ସ ୱିୱରଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିଭୂତଭାୱକାରଣତୋ । ପାଣାତିପାତାଦୀହୀତି ଏତ୍ଥ ପାଣୋତି ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତସ୍ସ ସରସେନେୱ ପତନସଭାୱସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ଏୱ ଅତିୱ ପାତନଂ ଅତିପାତୋ, ସଣିକଂ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସୀଘଂ ପାତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱା ସତ୍ଥାଦୀହି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପାତନଂ ଅତିପାତୋ, ପାଣଘାତୋ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେହି ପାଣାତିପାତାଦୀହି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟକମ୍ମେହି । ୱିରମନ୍ତସ୍ସାତି ସମାଦାନୱିରତିୱସେନ, ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିୱସେନ ଚ ଓରମନ୍ତସ୍ସ । ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତାଦିୱତ୍ତକରଣଂ । ଚେତନାଦୟୋ ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚେତୟତୀତି ଚେତନା, ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିସନ୍ଦହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତନାୟ ଅନୁକୂଲୱସେନେୱ ହି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଚେତନା କାମଂ କୁସଲତ୍ତିକସାଧାରଣା, ଇଧ ପନ ସୀଲଚେତନା ଅଧିପ୍ପେତାତି କତ୍ୱା ‘‘କୁସଲା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଚେତସି ନିୟୁତ୍ତଂ ଚେତସିକଂ, ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତନାୟ ସତିପି ଚେତସିକତ୍ତେ ‘‘ଚେତନା ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ତଦଞ୍ଞମେୱ ୱିରତିଅନଭିଜ୍ଝାଦିକଂ ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ଗୋବଲୀବଦ୍ଦଞାୟେନ । ସଂୱରଣଂ ସଂୱରୋ। ୟଥା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତେ ନ ଓତରନ୍ତି, ତଥା ପିଦହନଂ । ଅୱୀତିକ୍କମୋ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତଚେତସିକା । ତତ୍ଥ ଚେତନା ସୀଲଂ ନାମାତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ୱିୱରଣଂ । ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଚେତନାତି ୱିରତିସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଧାନଭୂତଂ ଚେତନମାହ । ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଚେତନାତି ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଆୟୂହିନୀ । ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ୱିରତୀତି ୱିରତିୟା ପଧାନଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ହି ୟଦା ‘‘ତିୱିଧା, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟସଞ୍ଚେତନା କୁସଲଂ କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି (କଥା॰ ୫୩୯) ୱଚନତୋ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ତବ୍ବିରତିୱିସିଟ୍ଠା ଚେତନା ତଥାପୱତ୍ତା ପଧାନଭାୱେନ ପାଣାତିପାତାଦିପଟିୱିରତିସାଧିକା ହୋତି, ତଦା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିରତିଅନଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚ ଚେତନାପକ୍ଖିକା ୱା, ଅବ୍ବୋହାରିକା ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଚେତନାସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦା ପନ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ତତୋ ୱିରମଣାକାରେନ ପୱତ୍ତମାନା ଚେତନାୱିସିଟ୍ଠା ୱିରତି, ଅନଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଧାନଭାୱେନ କିଚ୍ଚସାଧିକା ହୋନ୍ତି, ତଦା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚେତନା ୱିରତିଆଦିପକ୍ଖିକା ୱା ହୋତି, ଅବ୍ବୋହାରିକା ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଚେତସିକସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟେନ କୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ଚେତନାଚେତସିକସୀଲାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଜହନ୍ତସ୍ସାତି ସମାଦାନୱସେନ ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସମ୍ପତ୍ତୱତ୍ଥୁକାନିପି ଅନଜ୍ଝାଚରଣେନ ପଜହନ୍ତସ୍ସ । ସତ୍ତ କମ୍ମପଥଚେତନାତି ପାଣାତିପାତାଦିପହାନସାଧିକା ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ କୁସଲକମ୍ମପଥଚେତନା । ଅଭିଜ୍ଝାଦିୱସେନ ୟଂ ପରଦାରଗମନାଦି କରୀୟତି, ତସ୍ସ ପହାୟକା ଅନଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ସୀଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ ନାମ ଅନଭିଜ୍ଝା…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା’’ତି । ୟଥା ହି ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦୱସେନ ମିଚ୍ଛାଚାରପାଣାତିପାତାଦୟୋ କରୀୟନ୍ତି, ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନାପି ତେ ପୁତ୍ତମୁଖଦସ୍ସନାଦିଅତ୍ଥଂ କରୀୟନ୍ତି । ତେସଞ୍ଚ ପଜହନକା ଅନଭିଜ୍ଝାଦୟୋତି । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତୱିଭାଗଂ ୱିନୟପରିୟାପନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ । ସତିସଂୱରୋ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଆରକ୍ଖା, ସା ଚ ତଥାପୱତ୍ତା ସତିୟେୱ । ଞାଣସଂୱରୋ ପଞ୍ଞା । ଖନ୍ତିସଂୱରୋ ଅଧିୱାସନା, ସା ଚ ତଥାପୱତ୍ତା ଅଦୋସପଧାନା ଖନ୍ଧା, ଅଦୋସୋ ଏୱ ୱା । ୱୀରିୟସଂୱରୋ କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିନୋଦନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସତିସଂୱରାଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ସୋତାନୀତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଅୱିଜ୍ଜାଦୁଚ୍ଚରିତଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସସୋତାନି । ‘‘ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧିୟ୍ୟରେ’’ତି ୱଚନେନ ସୋତାନଂ ସଂୱରୋ ପିଦହନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦନଂ ଞାଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

ଇଦମତ୍ଥିକତଂ ମନସି କତ୍ୱା ୟେନ ଞାଣେନ ୟୋନିସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟା ପଟିସେୱୀୟନ୍ତି । ତଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନମ୍ପି ଞାଣସଭାୱତ୍ତା ଏତ୍ଥେୱ ଞାଣସଂୱରେ ଏୱ ସମୋଧାନଂ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି। ଖମତି ଅଧିୱାସେତୀତି ଖମୋ । ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଜାତଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । କାମୱିତକ୍କନ୍ତି କାମୂପସଂହିତଂ ୱିତକ୍କଂ । ନାଧିୱାସେତୀତି ଚିତ୍ତଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ନ ୱାସେତି । ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିପୀତି ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠଂ ମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ପହାୟ ଅନୱଜ୍ଜେନ ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନେନ ସିଜ୍ଝନକଂ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ୱୀରିୟସଂୱରେ ଏୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି ୱୀରିୟସାଧନତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଞାଣଂ ତଣ୍ହାଦିସୋତାନଂ ପୱତ୍ତିନିୱାରଣତୋ ପିଦହନଟ୍ଠେନ ସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ ଚ, ପରତୋ ପୱତ୍ତନକଗୁଣାନଂ ଆଧାରାଦିଭାୱତୋ ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ, ଏୱଂ ଖନ୍ତି ଅନଧିୱାସନେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକକିଲେସାନଂ ଅଧିୱାସନେନ ସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ ଚ, ଖମନହେତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଗୁଣାନଂ ଆଧାରାଦିଭାୱତୋ ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ, ୱୀରିୟଂ ୱିନୋଦେତବ୍ବାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ୱିନୋଦନେନ ସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ ଚ, ୱିନୋଦନହେତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଗୁଣାନଂ ଆଧାରାଦିଭାୱତୋ ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲାଦି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପାପଧମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ସଂୱରଣଂ ପିଦହନଂ, ତଂ ଉପାଦାୟ ସଂୱରୋ, ଏୱଂ ଅସମାଦିନ୍ନସୀଲସ୍ସ ଆଗତୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରମଣମ୍ପୀତି ଆହ ‘‘ୟା ଚ ପାପଭୀରୁକାନଂ…ପେ॰… ସଂୱରସୀଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ନ ୱୀତିକ୍କମତି ଏତେନାତି ଅୱୀତିକ୍କମୋ। ତଥାପୱତ୍ତୋ କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ।

୭.ଅୱସେସେସୁ ପନ ପଞ୍ହେସୁ । ସମାଧାନଂ ସଣ୍ଠପନଂ । ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟୱସେନ ହି ପୱତ୍ତା କାୟକମ୍ମାଦୟୋ ସମ୍ପତି, ଆୟତିଞ୍ଚ ଅହିତଦୁକ୍ଖାୱହା, ନ ସମ୍ମା ଠପିତାତି ଅସଣ୍ଠପିତା ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣା ୱିସଟା ଚ ନାମ ହୋନ୍ତି, ସୁସୀଲ୍ୟୱସେନ ପନ ପୱତ୍ତା ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ସଣ୍ଠପିତା ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣା ଅୱିସଟା ଚ ନାମ ହୋନ୍ତି ୟଥା ତଂ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁତା ଅବାହୁପ୍ପଚାଲନାଦି । ତେନାହ ‘‘କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସୁସୀଲ୍ୟୱସେନ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ଏତେନ ସମାଧିକିଚ୍ଚତୋ ସୀଲନଂ ୱିସେସେତି । ତସ୍ସ ହି ସମାଧାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅୱିକ୍ଖେପହେତୁତା । ଇଦଂ କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସଣ୍ଠପନଂ ସଂୟମନଂ । ଉପଧାରଣଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ମୂଲଭାୱୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ଆଦିଚରଣାଦିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ପଥୱୀଧାତୁକିଚ୍ଚତୋ ସୀଲନଂ ୱିସେସିତଂ ହୋତି । ସା ହି ସହଜାତରୂପଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ଧାରଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ଇଦଂ ପନ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ମୂଲାଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ । ତେନାହ ‘‘କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କୁସଲଧମ୍ମା ନାମ ସପୁବ୍ବଭାଗା ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା । ଅଞ୍ଞେ ପନ ଆଚରିୟା । ସିରଟ୍ଠୋତି ୟଥା ସିରସି ଛିନ୍ନେ ସବ୍ବୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ୱିନସ୍ସତି, ଏୱଂ ସୀଲେ ଭିନ୍ନେ ସବ୍ବଂ ଗୁଣସରୀରଂ ୱିନସ୍ସତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଟ୍ଠୋ ସୀଲଟ୍ଠୋ। ‘‘ସିରୋ ସୀସ’’ନ୍ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୀତଲଟ୍ଠୋ ପରିଳାହୱୂପସମନଟ୍ଠୋ । ତେନ ତ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନେୱ ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହିଦଂ ପୟୋଗସମ୍ପାଦିତଂ ସବ୍ବକିଲେସପରିଳାହୱୂପସମକରଂ ହୋତି । ଏୱମାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୟନ୍ତି ଅକୁସଲା ଏତସ୍ମିଂ ସତି ଅପୱିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀତି ସୀଲଂ, ସୁପନ୍ତି ୱା ତେନ ୱିହତୁସ୍ସାହାନି ସବ୍ବଦୁଚ୍ଚରିତାନୀତି ସୀଲଂ, ସବ୍ବେସଂ ୱା କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପୱେସାରହସାଲାତି ସୀଲନ୍ତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୮. ‘‘ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ସଦ୍ଦତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେନ ପକାସିତୋପି ଭାୱତ୍ଥୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସୀଲନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ତସ୍ସା’’ତି । ନ ହି ତସ୍ସ ଚେତନାଦିଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ସଙ୍ଗାହକୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ନନୁ ଚ ଅନେକଭେଦସଙ୍ଗାହକଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ସିୟା, ନ ୱିସେସଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସନିଦସ୍ସନତ୍ତଂ ରୂପସ୍ସ, ୟଥା ଭିନ୍ନସ୍ସନେକଧା’’ତି ।

ୟଥା ହି ନୀଲାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସାପି ରୂପାୟତନସ୍ସ ସନିଦସ୍ସନତ୍ତଂ ୱିସେସଲକ୍ଖଣଂ ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମାସାଧାରଣତୋ । ନ ଅନିଚ୍ଚତାଦି ୱିୟ, ରୁପ୍ପନଂ ୱିୟ ୱା ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ, ଏୱମିଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କିଂ ପନେତଂ ସନିଦସ୍ସନତ୍ତଂ ନାମ ? ଦଟ୍ଠବ୍ବତା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଭାୱୋ । ତସ୍ସ ପନ ରୂପାୟତନତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେପି ଅଞ୍ଞେହି ଧମ୍ମେହି ରୂପାୟତନଂ ୱିସେସେତୁଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ସହ ନିଦସ୍ସନେନ ସନିଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମସଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ହି ଏକୀଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ନାନତ୍ତକରୋ ସଭାୱୋ, ସୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଉପଚରିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ହି ଅତ୍ଥୱିସେସାୱବୋଧୋ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସହ ନିଦସ୍ସନେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ତବ୍ଭାୱତ୍ଥୋ ସହ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ନନ୍ଦିରାଗସହଗତାତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୪; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ।

ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟୱିଦ୍ଧଂସନରସନ୍ତି କାୟିକଅସଂୱରାଦିଭେଦସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସ ୱିଧମନକିଚ୍ଚଂ । ଅନୱଜ୍ଜରସନ୍ତି ଅଗାରୟ୍ହସମ୍ପତ୍ତିକଂ ଅଗରହିତବ୍ବଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନକଂ, ଅୱଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ୱା ସମ୍ପଜ୍ଜନକଂ । ଲକ୍ଖଣାଦୀସୂତି ଲକ୍ଖଣରସାଦୀସୁ ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁ କିଚ୍ଚମେୱ, ସମ୍ପତ୍ତି ୱା ରସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ରସାୟତନରସାଦୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେଚି ପନ ‘‘କିଚ୍ଚମେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣଂ ତସ୍ସ ଇତରରସତୋ ବଲୱଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ, କିଚ୍ଚମେୱ, ସମ୍ପତ୍ତି ଏୱ ୱା ରସୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ।

ସୋଚେୟ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟାଦୀହି ସୁଚିଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି । ଗହଣଭାୱନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଭାୱଂ । ତେନ ଉପଟ୍ଠାନାକାରଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଫଲଟ୍ଠେନ ପନ ଅୱିପ୍ପଟିସାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସମାଧିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱା । ସୀଲଂ ହି ସମ୍ପତିୟେୱ ଅୱିପ୍ପଟିସାରଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତି, ପରମ୍ପରାୟ ସମାଧିଂ । ଇମସ୍ସ ପନ ଆନିସଂସଫଲସ୍ସ ଆନିସଂସକଥାୟଂ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ଇଧ ଅଗ୍ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ଫଲସ୍ସ ଅନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ଇଧ ଅଗ୍ଗହଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ ଫଲସ୍ସ ଅନେକୱିଧତ୍ତା, ଲୋକିୟାଦିସୀଲସ୍ସାପି ୱିଭଜିୟମାନତ୍ତା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ନିସ୍ସିତାନିସ୍ସିତୱସେନା’’ତିଆଦି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୦) । ୟଥା ପଥୱୀଧାତୁୟା କମ୍ମାଦି ଦୂରକାରଣଂ, ସେସଭୂତତ୍ତୟଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ, ୟଥା ଚ ୱତ୍ଥସ୍ସ ତନ୍ତୱାୟତୁରିୱେମସଲାକାଦି ଦୂରକାରଣଂ, ତନ୍ତୱୋ ଆସନ୍ନକାରଣଂ, ଏୱଂ ସୀଲସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦି ଦୂରକାରଣଂ, ହିରିଓତ୍ତପ୍ପମସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହିରୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ପନା’’ତିଆଦି । ହିରୋତ୍ତପ୍ପେ ହୀତିଆଦି ତସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣଭାୱସାଧନଂ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସମାଦାନୱସେନ, ତିଟ୍ଠତି ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୀଲାନିସଂସକଥାୱଣ୍ଣନା

୯.ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦୀତି ଏତ୍ଥ ୱିପ୍ପଟିସାରପଟିପକ୍ଖୋ କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ । ସୋ ପନ ୱିସେସତୋ ‘‘ଲାଭା ୱତ ମେ, ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେ, ୟସ୍ସ ମେ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ସୀଲ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ପୱତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାମୋଜ୍ଜଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିକିତ୍ତିସଦ୍ଦାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାନୀତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରପ୍ପୟୋଜନାନି । କୁସଲାନୀତି ଅନୱଜ୍ଜାନି । ଅୱିପ୍ପଟିସାରାନିସଂସାନୀତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରୁଦ୍ଦୟାନି । ଏତେନ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ନାମ ସୀଲସ୍ସ ଉଦ୍ଦୟମତ୍ତଂ, ସଂୱଡ୍ଢିତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟାପୁପ୍ଫସଦିସଂ । ଅଞ୍ଞୋ ଏୱ ପନାନେନ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବୋ ସମାଧିଆଦିଗୁଣୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟାତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପାଦନେନ ସୀଲୱତୋ, ତାୟ ଏୱ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ । ଅପ୍ପମାଦାଧିକରଣନ୍ତି ଅପ୍ପମାଦକାରଣା । ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଭୋଗରାସିଂ । କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ‘‘ଇତିପି ସୀଲୱା, ଇତିପି କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ’’ତି ସୁନ୍ଦରୋ ଥୁତିଘୋସୋ ଉଟ୍ଠହତି, ଲୋକଂ ପତ୍ଥରତି । ୱିସାରଦୋତି ଅତ୍ତନି କିଞ୍ଚି ଗରହିତବ୍ବଂ ଉପୱଦିତବ୍ବଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିଗତସାରଜ୍ଜୋ ନିବ୍ଭୟୋ । ଅମଙ୍କୁଭୂତୋତି ଅୱିଲକ୍ଖୋ । ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋତି ‘‘ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୮) ୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱତୋ, କୁସଲକମ୍ମାଦୀନଂୟେୱ ଚ ତଦା ଉପଟ୍ଠାନତୋ ଅମୂଳ୍ହୋ ପସନ୍ନମାନସୋ ଏୱ କାଲଂକରୋତି । କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା । ପରଂ ମରଣାତି ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ସୁଗତିନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଂ ଗତିଂ । ତେନ ମନୁସ୍ସଗତିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ସଗ୍ଗନ୍ତି ଦେୱଗତିଂ । ସା ହି ରୂପାଦୀହି ୱିସୟେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋ, ଲୋକିୟତି ଏତ୍ଥ ଉଳାରଂ ପୁଞ୍ଞଫଲନ୍ତି ଲୋକୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେତି ୟଦି ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ପିୟୋ ଚ ଅସ୍ସନ୍ତି ପିୟାୟିତବ୍ବୋ ପିୟଚକ୍ଖୂହି ପସ୍ସିତବ୍ବୋ ପେମନିୟୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମନାପୋତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ମନୱଡ୍ଢନକୋ, ତେସଂ ୱା ମନେନ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଫରିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗରୂତି ଗରୁଟ୍ଠାନିୟୋ ପାସାଣଛତ୍ତସଦିସୋ । ଭାୱନୀୟୋତି ‘‘ଅଦ୍ଧା ଅୟମାୟସ୍ମା ଜାନଂ ଜାନାତି, ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ । ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେସୁ ଏୱ ପରିପୂରକାରୀ ଅସ୍ସ, ଅନୂନକାରୀ ପରିପୂରଣାକାରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ‘‘ଆଦିନା ନୟେନା’’ତି ଏତେନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତୋ ଅନିରାକତଜ୍ଝାନୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ଏୱମାଦିକେ ସୀଲଥୋମନସୁତ୍ତାଗତେ ସତ୍ତରସ ସୀଲାନିସଂସେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଇଦାନି ନ କେୱଲମିମେ ଏୱ ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦୟୋ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ସୀଲାନିସଂସା ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସାସନେତି ଇମସ୍ମିଂ ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣାୱହେ ସତ୍ଥୁସାସନେ । ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତାନଂ ୟଂ ସୀଲଂ ୱିନା ପତିଟ୍ଠା ଅୱଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଆନିସଂସାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ପରିମାଣଂ କୋ ୱଦେ କୋ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଗୁଣାନଂ ସୀଲମେୱ ମୂଲଭୂତନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ପରମ୍ପି ମଲୱିସୋଧନେନ, ପରିଳାହୱୂପସମନେନ, ସୁଚିଗନ୍ଧୱାୟନେନ, ସଗ୍ଗନିବ୍ବାନାଧିଗମୂପାୟଭାୱେନ, ସୋଭାଲଙ୍କାରସାଧନତାୟ ଭୟୱିଧମନେନ, କିତ୍ତିପାମୋଜ୍ଜଜନେନ ଚ ସୀଲସଦିସଂ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଗଙ୍ଗା’’ତିଆଦିକା ଗାଥା ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ସରଭୂତି ଏକା ନଦୀ, ‘‘ୟଂ ଲୋକେ ସରଭୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନିନ୍ନଗା ୱାଚିରୱତୀତି ‘‘ଅଚିରୱତୀ’’ତି ଏୱଂନାମିକା ନଦୀ, ୱାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ତେନ ଅୱୁତ୍ତା ଗୋଧାୱରୀଚନ୍ଦଭାଗାଦିକା ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପାଣନଟ୍ଠେନ ପାଣୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ୟଂ ମଲଂ ସୀଲଜଲଂ ୱିସୋଧୟତି, ତଂ ମଲଂ ୱିସୋଧେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣନ୍ତି ଗଙ୍ଗାଦୟୋ ନଦିୟୋତି ପଠମଗାଥାୟ ନ-କାରଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ହାରାତି ମୁତ୍ତାହାରା । ମଣୟୋତି ୱେଳୁରିୟାଦିମଣୟୋ । ଅରିୟନ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ସୀଲସମୁଟ୍ଠାନୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଗନ୍ଧୋ ମନୋହରଭାୱତୋ, ଦିସାସୁ ଅଭିବ୍ୟାପନତୋ ଚ ‘‘ସୀଲଗନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ପଟିୱାତେପି ପୱତ୍ତତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ସତଞ୍ଚ ଗନ୍ଧୋ ପଟିୱାତମେତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୦; ମି॰ ପ॰ ୫.୪.୧) । ଦୋସାନଂ ବଲଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁଜ୍ଝାଚାରୋ, ତଂ ତେସଂ କାତୁଂ ଅଦେନ୍ତଂ ସୀଲଂ ଦୋସାନଂ ବଲଂ ଘାତେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୀଲପ୍ପଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦.‘‘କତିୱିଧ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିଧ-ସଦ୍ଦୋ କୋଟ୍ଠାସପରିୟାୟୋ ‘‘ଏକୱିଧେନ ରୂପସଙ୍ଗହୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, କତିପ୍ପକାରଂ କିତ୍ତକା ସୀଲସ୍ସ ପକାରଭେଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଲନଲକ୍ଖଣେନାତି ସୀଲନସଙ୍ଖାତେନ ସଭାୱେନ ।

ଚରନ୍ତି ତେନ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଚରିତ୍ତଂ, ଚରିତ୍ତମେୱ ଚାରିତ୍ତଂ। ୱାରିତତୋ ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ତାୟନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱାରିତ୍ତଂ। ଅଧିକୋ ସମାଚାରୋ ଅଭିସମାଚାରୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତଂ, ସୋ ୱା ପୟୋଜନଂ ଏତସ୍ସାତି ଆଭିସମାଚାରିକଂ। ଆଦି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସାତି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ତଦେୱ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଂ। ୱିରମତି ଏତାୟ, ସୟଂ ୱା ୱିରମତି, ୱିରମଣଂ ୱା ୱିରତି, ନ ୱିରତୀତି ଅୱିରତି। ନିସ୍ସୟତୀତି ନିସ୍ସିତଂ, ନ ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଅନିସ୍ସିତଂ। ପରିୟନ୍ତୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପରିୟନ୍ତଂ, କାଲେନ ପରିୟନ୍ତଂ କାଲପରିୟନ୍ତଂ, ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱା କାଲୋ ପରିୟନ୍ତୋ ଏତସ୍ସାତି କାଲପରିୟନ୍ତଂ। ୟାୱ ପାଣନଂ ଜୀୱନଂ କୋଟି ଏତସ୍ସାତି ଆପାଣକୋଟିକଂ। ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୱା ୱିଦିତନ୍ତି ଲୋକିୟଂ। ଲୋକଂ ଉତ୍ତରତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ।

ପଚ୍ଚୟତୋ, ଫଲତୋ ଚ ମଜ୍ଝିମପଣୀତେହି ନିହୀନଂ, ତେସଂ ୱା ଗୁଣେହି ପରିହୀନନ୍ତି ହୀନଂ। ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପଧାନଭାୱଂ ନୀତନ୍ତି ପଣୀତଂ। ଉଭିନ୍ନମେୱ ୱେମଜ୍ଝେ ଭୱଂ ମଜ୍ଝିମଂ। ଅତ୍ତାଧିପତିତୋ ଆଗତଂ ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟଂ। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଣ୍ହାୟ, ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ପରାମଟ୍ଠଂ ପଧଂସିତନ୍ତି ପରାମଟ୍ଠଂ। ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅପରାମଟ୍ଠଂ। ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଂ। ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତଂ, ସେକ୍ଖସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ୱା ସେକ୍ଖଂ। ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖାକିଚ୍ଚତାୟ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନଂ ଅସେକ୍ଖଂ। ତଦୁଭୟପଟିକ୍ଖେପେନ ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖଂ। ହାନଂ ଭଜତି, ହାନଭାଗୋ ୱା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ହାନଭାଗିୟଂ। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପ୍ପପରିମାଣତ୍ତା ପରିୟନ୍ତୱନ୍ତଂ, ପାରିସୁଦ୍ଧିୱନ୍ତଞ୍ଚ ସୀଲଂ ପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ। ଅନପ୍ପପରିମାଣତ୍ତା ଅପରିୟନ୍ତଂ, ପାରିସୁଦ୍ଧିୱନ୍ତଞ୍ଚ ସୀଲଂ ଅପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ। ସବ୍ବସୋ ପୁଣ୍ଣଂ, ପାରିସୁଦ୍ଧିୱନ୍ତଞ୍ଚ ସୀଲଂ ପରିପୁଣ୍ଣପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ।

୧୧.ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୭) ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ଇଦଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦପୂରଣନ୍ତି ଇଦଂ ଆଭିସମାଚାରିକଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସୀଲସ୍ସ ପୂରଣଂ । ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ ହି ପୂରେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ପୂରେତି ପାଲେତି ନାମ । ସିକ୍ଖା ଏୱ ୱା ସିକ୍ଖିତବ୍ବତୋ, ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ। ତସ୍ସ ପୂରଣନ୍ତିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଅକରଣନ୍ତି ଇଦଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଅକରଣଂ ୱିରମଣଂ । ଚରନ୍ତି ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଚରନ୍ତୀତି ସୀଲସ୍ସ ଅଧିକରଣତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ତେସଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ୱାରିତନ୍ତି ଇଦଂ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ। ତାୟନ୍ତୀତି ଅକରଣେନେୱ ତାୟନ୍ତି । ତେନାତି ୱାରିତ୍ତସୀଲମାହ । ୱାରେତି ୱା ସତ୍ଥା ଏତ୍ଥ, ଏତେନ ୱାତି ୱାରିତଂ, ସିକ୍ଖାପଦଂ । ତଂ ଅୱିକୋପେନ୍ତୋ ତାୟନ୍ତି ତେନାତି ୱାରିତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧାୱୀରିୟସାଧନନ୍ତି ସଦ୍ଧାୟ, ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟେନ ଚ ସାଧେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଅସଦ୍ଧୋ, କୁସୀତୋ ଚ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ପରିପୂରେତି, ସଦ୍ଧୋ ଏୱ ସତ୍ଥାରା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅଣୁମତ୍ତେପି ୱଜ୍ଜେ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧାସାଧନଂ ୱାରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଅଭିୱିସିଟ୍ଠୋ ସମାଚାରୋତି ଅଭିସମାଚାରୋତି ଆହ ‘‘ଉତ୍ତମସମାଚାରୋ’’ତି । ଅଭିସମାଚାରୋୱ ଆଭିସମାଚାରିକଂ, ୟଥା ୱେନୟିକୋତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧; ପାରା॰ ୮) ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଭିସମାଚାରୋ ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସତୋ ମଗ୍ଗସୀଲଂ, ଫଲସୀଲଞ୍ଚ, ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ତଦତ୍ଥଂ ତପ୍ପୟୋଜନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଆଭିସମାଚାରିକଂ। ସୁପରିସୁଦ୍ଧାନି ତୀଣି କାୟକମ୍ମାନି, ଚତ୍ତାରି ୱଚୀକମ୍ମାନି, ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ଆଜୀୱୋତି ଇଦଂ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକଂ। ତତ୍ଥ କାମଂ ଆଜୀୱହେତୁକତୋ ସତ୍ତୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରତି ସମ୍ମାଆଜୀୱୋତି ସୋପି ସତ୍ତୱିଧୋ ହୋତି, ସମ୍ମାଜୀୱତାସାମଞ୍ଞେନ ପନ ତଂ ଏକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ତିୱିଧକୁହନୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସୟତୋ ମିଚ୍ଛାଜୀୱତୋ ୱିରତିଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଆଜୀୱୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ସେଟ୍ଠଚରିୟଭାୱତୋ ମଗ୍ଗୋ ଏୱ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ତସ୍ସ । ଆଦିଭାୱଭୂତନ୍ତି ଆଦିମ୍ହି ଭାୱେତବ୍ବତଂ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବତଂ ଭୂତଂ ପତ୍ତଂ ଆଦିଭାୱଭୂତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଦେସନାନୁକ୍କମେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଆଦି, ପଟିପତ୍ତିକ୍କମେନ ପନ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ ଆଦୀତି । ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଆଭିସମାଚାରିକସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜନେନ ପରିପୂରଣେନ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି। ୟୋ ହି ଲହୁକାନିପି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜାନି ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସୋ ଗରୁକାନି ମହାସାୱଜ୍ଜାନି ବହ୍ୱାଦୀନୱାନି ପରିୱଜ୍ଜେସ୍ସତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି । ସୁତ୍ତଂ ପନ ଏତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମନ୍ତି ସୀଲଂ । ତଂ ହି ଉପରିଗୁଣୱିସେସାନଂ ଧାରଣଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୱିରତିସୀଲସ୍ସ ଇତରସୀଲେନ ସତିପି ସମ୍ପୟୋଗାଦିକେ ଅସମ୍ମିସ୍ସକତାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱେରମଣିମତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ନିସ୍ସିତାନିସ୍ସିତୱସେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନନିସ୍ସୟଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିସ୍ସୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଚରିତେନ ନିସ୍ସୟିତବ୍ବତୋ ତଣ୍ହାୱ ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟୋ। ତଥା ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟୋ। ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ହି ଅସତିପି ଦିଟ୍ଠିୟା ତଣ୍ହାୱିରହେ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସିତୋୱ ପୱତ୍ତତି । ଦେୱୋତି ଚତୁମହାରାଜସକ୍କସୁୟାମାଦିପାକଟଦେୱମାହ। ଦେୱଞ୍ଞତରୋତି ଅପାକଟଂ । ତଣ୍ହଂ ଏୱ ନିସ୍ସିତନ୍ତି ତଣ୍ହାନିସ୍ସିତଂ। ତଣ୍ହାୟ ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଚ କେଚି ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ନିସ୍ସୟା’’ତିଆଦିନା ୱିରୁଜ୍ଝତି । ସୁଦ୍ଧିଦିଟ୍ଠିୟାତି ‘‘ଇତି ସଂସାରସୁଦ୍ଧି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା, ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୀଲନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସେୱାତି ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସେୱ ସମ୍ଭାରଭୂତଂ କାରଣଭୂତଂ, ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ଇମଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ, ଇମଞ୍ଚ ଦିୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୧) ୱିୟ କାଲୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା । କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା ସମାଦିନ୍ନମ୍ପି ଅନ୍ତରାୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିୱସେନ ୟାୱଜୀୱଂ ପୱତ୍ତିତମ୍ପି ଆପାଣକୋଟିକଂ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାୱଜୀୱଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ତଥେୱ ପୱତ୍ତିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଲାଭୟସଞାତିଅଙ୍ଗଜୀୱିତୱସେନାତି ଲାଭୟସାନଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ରକ୍ଖଣୱସେନ ଚେୱ ୱଡ୍ଢନୱସେନ ଚ ଞାତିଅଙ୍ଗଜୀୱିତାନଂ ଅୱିନାସନୱସେନ । କିଂ ସୋ ୱୀତିକ୍କମିସ୍ସତୀତି ୟୋ ୱୀତିକ୍କମାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ସୋ କାୟୱାଚାହି ୱୀତିକ୍କମିସ୍ସତୀତି କିଂ ଇଦଂ, ନତ୍ଥେତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିକ୍ଖେପେ ହି ଅୟଂ କିଂ-ସଦ୍ଦୋ ।

ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ୱଣୋ ୱିୟ ଆସୱେ କାମାସୱାଦିକେ ପଗ୍ଘରତୀତି ସମ୍ପୟୋଗଭାୱାଭାୱେପି ସହାସୱେହୀତି ସାସୱଂ। ତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତନ୍ତି ସୀଲଂ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଆହ ‘‘ସାସୱଂ ସୀଲଂ ଲୋକିୟ’’ନ୍ତି । ଭୱୱିସେସା ସମ୍ପତ୍ତିଭୱା । ୱିନୟୋତି ୱିନୟପରିୟତ୍ତି, ତତ୍ଥ ୱା ଆଗତସିକ୍ଖାପଦାନି । ପାମୋଜ୍ଜଂ ତରୁଣପୀତି । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ସପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନଂ, ତଦଧିଟ୍ଠାନା ୱା ତରୁଣୱିପସ୍ସନା । ନିବ୍ବିଦାତି ନିବ୍ବିଦାଞାଣଂ । ତେନ ବଲୱୱିପସ୍ସନମାହ । ୱିରାଗୋ ମଗ୍ଗୋ । ୱିମୁତ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । କଥାତି ୱିନୟକଥା । ମନ୍ତନାତି ୱିନୟୱିଚାରଣା । ଉପନିସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣପରମ୍ପରାସଙ୍ଖାତୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ମଗ୍ଗଫଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗସୀଲଂ ଭୱନିସ୍ସରଣାୱହଂ ହୋତି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଚ ଭୂମି, ଫଲସୀଲଂ ପନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣସ୍ସେୱ ଭୂମି ।

୧୨. ହୀନାଧିମୁତ୍ତିୱସେନ ଛନ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ହୀନତା । ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିୱସେନ ପଣୀତତା । ତଦୁଭୟୱେମଜ୍ଝତାୱସେନ ମଜ୍ଝିମତା । ୟଥେୱ ହି କମ୍ମଂ ଆୟୂହନୱସେନ ହୀନାଦିଭେଦଭିନ୍ନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଛନ୍ଦାଦୟୋପି ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ । ସୋ ଚ ନେସଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ ଅଧିମୁତ୍ତିଭେଦେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସକାମତାୟାତି କିତ୍ତିସିଲୋକାଭିରତିୟା, ପରିୱାରିଚ୍ଛାୟ ୱା । ‘‘କଥଂ ନାମ ମାଦିସୋ ଈଦିସଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛାୟ ଅରିୟଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ । ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନାହି, ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଉପକ୍କିଲେସେହି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ । ଭୱଭୋଗତ୍ଥାୟାତି ଭୱସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥଞ୍ଚ । ଅତ୍ତନୋ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ସାୱକପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତସୀଲମାହ । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟାତି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସଂସାରବନ୍ଧନତୋ ୱିମୋଚନତ୍ଥାୟ । ପାରମିତାସୀଲଂ ମହାବୋଧିସତ୍ତସୀଲଂ । ୟା କରୁଣୂପାୟକୋସଲ୍ଲପରିଗ୍ଗହିତା ମହାବୋଧିଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ପରମୁକ୍କଂସଗତସୋଚେୟ୍ୟସଲ୍ଲେଖା ଦେସକାଲସତ୍ତାଦିୱିକପ୍ପରହିତା ସୀଲପାରମିତା ।

ଅନନୁରୂପନ୍ତି ଅସାରୁପ୍ପଂ । ଅତ୍ତା ଏୱ ଗରୁ ଅଧିପତି ଏତସ୍ସାତି ଅତ୍ତଗରୁ, ଲଜ୍ଜାଧିକୋ । ଅତ୍ତାଧିପତିତୋ ଆଗତଂ ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟଂ। ଲୋକୋ ଅଧିପତି ଗରୁ ଏତସ୍ସାତି ଲୋକାଧିପତି, ଓତ୍ତପ୍ପାଧିକୋ । ଧମ୍ମୋ ନାମାୟଂ ମହାନୁଭାୱୋ ଏକନ୍ତନିୟ୍ୟାନିକୋ, ସୋ ଚ ପଟିପତ୍ତିୟାୱ ପୂଜେତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ‘‘ନଂ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ ପୂଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମମହତ୍ତଂ ପୂଜେତୁକାମେନ।

ପରାମଟ୍ଠତ୍ତାତି ପରାଭୱୱସେନ ଆମଟ୍ଠତ୍ତା । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ହି ‘‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମି ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା, ଇମିନା ମେ ସୀଲେନ ସଂସାରସୁଦ୍ଧି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପୱତ୍ତସ୍ସ ସୀଲଂ ପରାମସନ୍ତିୟୋ ତଂ ପରାଭୱଂ ପାପେନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୁପନିସ୍ସୟଭାୱକରଣତୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକସ୍ସାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ କଲ୍ୟାଣକସ୍ସ । ସୋ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋୱ ହୁତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣେହି ସୀଲାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ପରାମସନକିଲେସାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ, ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ଚ ତେହି ନ ପରାମଟ୍ଠନ୍ତି ଅପରାମଟ୍ଠଂ। ତସ୍ସ ତସ୍ସ କିଲେସଦରଥସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନତୋ ୱୂପସମନତୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଂ।

କତପଟିକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠାନଦେସନାହି ୟଥାଧମ୍ମଂ କତପଟିକାରଂ । ଏୱଂ ହି ତଂ ସୀଲଂ ପଟିପାକତିକମେୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ‘‘କତପଟିକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଚ ‘‘ନ ପୁନେୱଂ କରିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଅଚ୍ଛମଂସଂ ନୁ ଖୋ, ସୂକରମଂସଂ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱା, ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନୁ ଖୋ, ଦୁକ୍କଟଂ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ଆପତ୍ତିୟା ୱା, ‘‘ମୟା ତଂ ୱତ୍ଥୁ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ ୱୀତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଜ୍ଝାଚାରେ ୱା ୱେମତିକସ୍ସ ସଂସୟାପନ୍ନସ୍ସ । ୱିସୋଧେତବ୍ବଂ ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକମ୍ମେନ । ୱିମତି ଏୱ ୱେମତିକଂ, ତସ୍ମିଂ ୱେମତିକେ ସତି, ୱିମତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମତି ପଟିୱିନେତବ୍ବାତି ସୟଂ ୱା ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା, ୱିନୟଧରେ ୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କଙ୍ଖା ୱିନୋଦେତବ୍ବା । ନିକ୍କଙ୍ଖେନ ପନ କପ୍ପିୟଂ ଚେ କାତବ୍ବଂ, ଅକପ୍ପିୟଂ ଚେ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଫାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।

‘‘ଚତୂହିଅରିୟମଗ୍ଗେହୀ’’ତିଆଦିନା ମଗ୍ଗଫଲପରିୟାପନ୍ନଂ ସୀଲଂ ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଦାୟେସୁ ପୱତ୍ତୱୋହାରା ଅୱୟୱେସୁପି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ସେସନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଲୋକିୟସୀଲଂ ।

ପକତିପୀତି ସଭାୱୋପି । ସୁଖସୀଲୋ ସଖିଲୋ ସୁଖସଂୱାସୋ । ତେନ ପରିୟାୟେନାତି ପକତିଅତ୍ଥୱାଚକତ୍ଥେନ । ଏକଚ୍ଚଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ସୀଲଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତସୀଲେନ ଏକସଙ୍ଗହନ୍ତି ଅକୁସଲସ୍ସେୱାୟୁଜ୍ଜମାନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ସେକ୍ଖତ୍ତିକଂ ଇଧ ଗହିତଂ, ଇଧ ନ ଉପନୀତଂ କୁସଲତ୍ତିକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ କୁସଲତ୍ତିକଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ହୀନତ୍ତିକାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ତିକାନଂ ୱସେନ ଅସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ତିୱିଧତା ୱେଦିତବ୍ବା।

୧୩.ୟୋଧାତି ୟୋ ଇଧ । ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମେତି ଆପତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁନୋ ୱୀତିକ୍କମନେ ଅଜ୍ଝାଚାରେ । କାମସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ନୱ ମହାୱିତକ୍କା ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପା । ଏୱରୂପସ୍ସାତି ଏଦିସସ୍ସ । ତସ୍ସ ହି ସୀଲୱନ୍ତେ ଅନୁପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦୁସ୍ସୀଲେ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ତତୋ ଏୱ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମେ ଅଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପବହୁଲତାୟ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅରକ୍ଖତୋ ସୀଲଂ ଏକଂସେନେୱ ହାନଭାଗିୟଂ ହୋତି, ନ ଠିତିଭାଗିୟଂ, କୁତୋ ୱିସେସାଦିଭାଗିୟତା । ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ସୀଲପାରିପୂରିୟା ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେନ । ଅଘଟନ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତରୀତି ଉତ୍ତରି ୱିସେସାଧିଗମାୟ ଅୱାୟମନ୍ତସ୍ସ । ଠିତିଭାଗିୟଂ ସୀଲଂ ଭୱତି ଅସମାଧିସଂୱତ୍ତନିୟତ୍ତା । ସମ୍ପାଦିତେ ହି ସମାଧିସ୍ମିଂ ସୀଲସ୍ସ ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିୟତା ନିଚ୍ଛିୟତି । ସମାଧତ୍ଥାୟାତି ସମଥୱସେନ ସମାଧାନତ୍ଥାୟ । ନିବ୍ବିଦନ୍ତି ୱିପସ୍ସନଂ । ବଲୱୱିପସ୍ସନାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନିବ୍ବିଦାଗହଣଂ ତାୱତାପି ସୀଲସ୍ସ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ।

ୟାନି ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ନେସଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତାନି ପନ ଅସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞାନି । ନେସନ୍ତି ‘‘ରକ୍ଖିତବ୍ବାନୀ’’ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତ୍ତରି ସାମିୱଚନଂ, ତେହି ଭିକ୍ଖୂହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତି ୱା ଉସ୍ସାହେତି ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ସୀଲାନି ରକ୍ଖିତୁଂ ଉସ୍ସାହେ ସତି । ଦସାତି ସାମଣେରେହି ରକ୍ଖିତବ୍ବସୀଲମାହ ଘଟିକାରାଦୀନଂ ୱିୟ । ଅଟ୍ଠାତି ନଚ୍ଚାଦିମାଲାଦିୱେରମଣିଂ ଏକଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୱଜ୍ଜାନି ଅଟ୍ଠ ।

ଅୱୀତିକ୍କମୋତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସୀଲାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ପକତିସୀଲନ୍ତି ସଭାୱସୀଲଂ । ତତ୍ରୂପପତ୍ତିନିୟତଂ ହି ସୀଲଂ ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ । ମରିୟାଦାଚାରିତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜସ୍ସ ଅକରଣେ ମରିୟାଦଭୂତଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କୁଲାଦୀସୁ ପୁବ୍ବପୁରିସେହି ଠପିତଂ ଚାରିତ୍ତଂ । କୁଲଦେସପାସଣ୍ଡଧମ୍ମୋ ହି ‘‘ଆଚାରସୀଲ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତତ୍ଥ କୁଲଧମ୍ମୋ ତାୱ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନଂ ଅମଜ୍ଜପାନାଦି, ଦେସଧମ୍ମୋ ଏକଚ୍ଚଜନପଦୱାସୀନଂ ଅହିଂସନାଦି, ପାସଣ୍ଡଧମ୍ମୋ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୟମନିୟମାଦି । ତିତ୍ଥିୟମତଂ ହି ଦିଟ୍ଠିପାସେନ, ତଣ୍ହାପାସେନ ଚ ଡେତି ପୱତ୍ତତି, ପାସଂ ୱା ବାଧଂ ଅରିୟୱିନୟସ୍ସ ଡେତୀତି ‘‘ପାସଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ପକତିୟା ସୀଲୱତୀ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ୱଚନତୋ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ ପରିପୁଣ୍ଣମେୱ । ଇଦଂ ପନ ଉକ୍କଂସଗତଂ ବୋଧିସତ୍ତପିତରିପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନପି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ‘‘ଧମ୍ମତାସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଗୁଣୂପସଂହିତନ୍ତି କାମକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଅସ୍ସାଦୂପସଂହିତଂ କାମସ୍ସାଦଗଧିତଂ । ଧମ୍ମତାସୀଲନ୍ତି ଧମ୍ମତାୟ କାରଣନିୟାମେନ ଆଗତଂ ସୀଲଂ । ସୀଲପାରମିଂ ହି ପରମୁକ୍କଂସଂ ପାପେତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସ ମହାବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସୀଲତେଜେନ ଗୁଣାନୁଭାୱେନ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ସରସେନେୱ ପରମସଲ୍ଲେଖପ୍ପତ୍ତଂ ସୀଲଂ ହୋତି । ମହାକସ୍ସପାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭଦ୍ଦାଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତେ କିର ସୁଚିରଂ କାଲଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଆଗତା । ତେନାହ ‘‘ସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ତାସୁ ତାସୁ ଜାତୀସୂତି ସୀଲୱରାଜମହିଂସରାଜାଦିଜାତୀସୁ । ପୁବ୍ବେ ପୁରିମଜାତିୟଂ ସିଦ୍ଧୋ ହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ପୁବ୍ବହେତୁକସୀଲଂ। ଇଦଂ ପନ ପକତିସୀଲାଦିସମାଦାନେନ ୱିନା ଅୱୀତିକ୍କମଲକ୍ଖଣଂ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିସଙ୍ଗହଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୟଂ ଭଗୱତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ସୀଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଧାତି ୱକ୍ଖମାନସୀଲପରିପୂରକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତସାସନପରିଦୀପନଂ, ଅଞ୍ଞସାସନସ୍ସ ଚ ତଥାଭାୱପଟିସେଧନଂ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେଭି ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) । ଭିକ୍ଖୂତି ତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ପରିପୂରକପୁଗ୍ଗଲପରିଦୀପନଂ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତି ଇଦମସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱପରିଦୀପନଂ । ୱିହରତୀତି ଇଦମସ୍ସ ତଦନୁରୂପୱିହାରସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ଇଦଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସ୍ସ, ଉପରିଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଗୁଣାନଞ୍ଚ ଉପକାରକଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ । ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଇଦଂ ପାତିମୋକ୍ଖତୋ ଅଚୱନଭାୱପରିଦୀପନଂ । ସମାଦାୟାତି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅନୱସେସତୋ ଆଦାନପରିଦୀପନଂ । ସିକ୍ଖତୀତି ସିକ୍ଖାୟ ସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ। ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ସୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତଭିକ୍ଖୁ । ତେନ ୟାଦିସସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଚକ୍ଖୁନାତି ୟତୋ ସୋ ସଂୱରୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତି । ରୂପନ୍ତି ୟତ୍ଥ ସୋ ସଂୱରୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଦିସ୍ୱା ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତି ନାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୀତି ସଂୱରସ୍ସ ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ୟତ୍ୱାଧିକରଣ…ପେ॰… ଅନ୍ୱାସ୍ସୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସଂୱରସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଂ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସଂୱରାୟ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ପଗେୱ ସତିୟା ଉପଟ୍ଠପେତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତି । ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ସତିୟା ଉପଟ୍ଠାପନମେୱ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆରକ୍ଖାତି ଦସ୍ସେତି । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତଥାଭୂତା ସତିୟେୱେତ୍ଥ ସଂୱରୋତି ଦସ୍ସେତି । ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ୱସେନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଛନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନନ୍ତି ‘‘ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପତୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗତାନଂ ଛନ୍ନଂ ପାରାଜିକାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ । ସାମନ୍ତଜପ୍ପନାଦିନା ତିୱିଧେନ କୁହନୱତ୍ଥୁନା ୱିମ୍ହାପନଂ କୁହନା। ଅତ୍ତାନଂ, ଦାୟକଂ ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥା ସୋ କିଞ୍ଚି ଦଦାତି, ଏୱଂ କଥନଂ ଲପନା। ନିମିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚୟଦାନସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦକଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମଂ, ତେନ ନିମିତ୍ତେନ ଚରତି, ନିମିତ୍ତଂ ୱା କରୋତୀତି ନେମିତ୍ତିକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନେମିତ୍ତିକତା। ଗନ୍ଧାଦୟୋ ୱିୟ ଲାଭାୟ ପରେସଂ ଅକ୍କୋସନାଦିନା ନିପିସତୀତି ନିପ୍ପେସୋ, ନିପ୍ପେସୋୱ ନିପ୍ପେସିକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନିପ୍ପେସିକତା। ମହିଚ୍ଛତାୟ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଲାଭେନ ପରତୋ ଲାଭପରିୟେସନା ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀସନତା । ଏୱମାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନୁପ୍ପିୟଭାଣିତାଚାଟୁକମ୍ୟତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଟିସଙ୍ଖାନେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠୋ ପଟିସଙ୍ଖାନପରିସୁଦ୍ଧୋ। ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ପରିଭୁଞ୍ଜୀୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଚତୁପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗୋ, ତଥାପୱତ୍ତା ଅନୱଜ୍ଜଚେତନା ।

ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲୱଣ୍ଣନା

୧୪.ତତ୍ରାତି ତେସୁ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦୀସୁ । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୦୮; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୪) ଆଗତଦେସନାୟ ଆଦିତୋ ପଭୁତି । ୱିନିଚ୍ଛୟକଥାତି ତତ୍ଥ ସଂସୟୱିଧମନେନ ୱିନିଚ୍ଛୟାୱହା କଥା । ପଠମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା ଅସାଧାରଣଂ ପବ୍ବଜିତାୱେଣିକଂ ପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରାଦିତାୟ ୱା’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୟୋଗ୍ୟତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ଭିନ୍ନପଟଧରାଦିଭାୱୋ ଚ ନାମ ଦଲିଦ୍ଦସ୍ସାପି ନିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ହୋତୀତି ତତୋ ୱିସେସେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ୟୋଗ୍ୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କୁଲପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତୋ ୱା ହି ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତୋ ୱା । ସିକ୍ଖାପଦସୀଲନ୍ତି ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ସିକ୍ଖାପଦୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସୀଲଂ । ୟୋତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ ୟୋ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ । ନନ୍ତି ୱିନୟପରିୟାପନ୍ନଂ ସୀଲଂ । ତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲଂ । ମୋକ୍ଖେତି ସହକାରିକାରଣଭାୱତୋ । ଅପାୟେ ଭୱାନି ଆପାୟିକାନି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତଦଞ୍ଞଂ ସବ୍ବସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଂୱରଣଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ପିଦହନଂ । ୟେନ ତେ ସଂୱୁତା ପିହିତା ହୋନ୍ତି, ସୋ ସଂୱରୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖୋତି କତ୍ୱା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟିକୱାଚସିକସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମସ୍ସେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ପିହିତକାୟୱଚୀଦ୍ୱାରୋ । ତଥାଭୂତୋ ଚ ୟସ୍ମା ତଂ ଉପେତୋ ତେନ ଚ ସମଙ୍ଗୀ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଗତୋ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – କିଲେସାନଂ ବଲୱଭାୱତୋ, ପାପକିରିୟାୟ ସୁକରଭାୱତୋ, ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପାୟେସୁ ପତନସୀଲୋତି ପାତୀ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଅନିଚ୍ଚତାୟ ୱା ଭୱାଦୀସୁ କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତୋ ଘଟିୟନ୍ତଂ ୱିୟ ଅନୱଟ୍ଠାନେନ ପରିବ୍ଭମନତୋ ଗମନସୀଲୋତି ପାତୀ, ମରଣୱସେନ ୱା ତମ୍ହି ତମ୍ହି ସତ୍ତନିକାୟେ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପାତନସୀଲୋତି ପାତୀ, ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ, ଚିତ୍ତମେୱ ୱା । ତଂ ପାତିନଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ହି ୱିମୋକ୍ଖେନ ସତ୍ତୋ ‘‘ୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଂ ହି ‘‘ଚିତ୍ତୱୋଦାନା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି, ‘‘ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୮) ଚ । ଅଥ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦିନା ହେତୁନା ସଂସାରେ ପତତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ପାତୀ, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପାତିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସତ୍ତୟତୋ ମୋକ୍ଖୋ ଏତେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ। ‘‘କଣ୍ଠେକାଳୋ’’ତିଆଦୀନଂ ୱିୟସ୍ସ ସମାସସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ପାତେତି ୱିନିପାତେତି ଦୁକ୍ଖେତି ପାତି, ଚିତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଂ ହି ‘‘ଚିତ୍ତେନ ନୀୟତି ଲୋକୋ, ଚିତ୍ତେନ ପରିକସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୬୨) । ତସ୍ସ ପାତିନୋ ମୋକ୍ଖୋ ଏତେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ପତତି ୱା ଏତେନ ଅପାୟଦୁକ୍ଖେ, ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ ଚାତି ପାତୀ, ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହି ‘‘ତଣ୍ହା ଜନେତି ପୁରିସଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୫-୫୭), ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫; ଅ॰ ନି॰ ୪.୯; ମହାନି॰ ୧୯୧; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ) ଚ ଆଦି । ତତୋ ପାତିତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଅଥ ୱା ପତତି ଏତ୍ଥାତି ପାତୀନି, ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି । ୱୁତ୍ତଂ ହି ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଛସୁ କୁବ୍ବତି ସନ୍ଥୱ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୦; ସୁ॰ ନି॰ ୧୭୧) । ତତୋ ଛଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନସଙ୍ଖାତତୋ ପାତିତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଅଥ ୱା ପାତୋ ୱିନିପାତୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାତୀ, ସଂସାରୋ । ତତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ଅଥ ୱା ସବ୍ବଲୋକାଧିପତିଭାୱତୋ ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଭଗୱା ‘‘ପତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୁଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ମୋକ୍ଖୋ, ପତିନୋ ମୋକ୍ଖୋ ତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତାତି ପତିମୋକ୍ଖୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ୱା ମୂଲଭାୱତୋ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପତି ଚ ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ମୋକ୍ଖୋ ଚାତି ପତିମୋକ୍ଖୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ମୁଖମେତଂ ପମୁଖମେତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୫) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ଅଥ ୱା ପ-ଇତି ପକାରେ, ଅତୀ-ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତସ୍ମା ପକାରେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଇଦଂ ହି ସୀଲଂ ସୟଂ ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ସମାଧିସହିତଂ ପଞ୍ଞାସହିତଞ୍ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ପତି ପତି ମୋକ୍ଖୋତି ୱା ପତିମୋକ୍ଖୋ, ତମ୍ହା ତମ୍ହା ୱୀତିକ୍କମଦୋସତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ମୋକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ମୋକ୍ଖୋତି ୱା ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ମୋକ୍ଖସ୍ସ ପଟିବିମ୍ବଭୂତୋତି ପତିମୋକ୍ଖୋ । ସୀଲସଂୱରୋ ହି ସୂରିୟସ୍ସ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଉଦୟଭୂତୋ ତପ୍ପଟିଭାଗୋ ୱିୟ ୟଥାରହଂ କିଲେସନିବ୍ବାପନତୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋୟେୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଅଥ ୱା ମୋକ୍ଖଂ ପତି ୱତ୍ତତି, ମୋକ୍ଖାଭିମୁଖନ୍ତି ୱା ପତିମୋକ୍ଖଂ, ପତିମୋକ୍ଖମେୱ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇରିୟତୀତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତେତି । ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେ ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପାଳିୟନ୍ତି ଝାନୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ (ୱିଭ॰ ୫୦୮ ଆଦୟୋ) ।

ତତ୍ଥ କାମଂ ସମଣଚାରଂ, ସମଣଗୋଚରଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଥା ପନ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚ, ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଜ୍ଜେତବ୍ବପୁବ୍ବକଂ ଗହେତବ୍ବଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ୟଥା ୱା ସସୀସନ୍ହାନେନ ପହୀନସେଦମଲଜଲ୍ଲିକସ୍ସ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନାଦିୱିଭୂସନସଂୱିଧାନଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ, ଏୱଂ ପହୀନପାପଧମ୍ମସ୍ସ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମସମାୟୋଗୋ ୟୁତ୍ତରୂପୋତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଆଚାରୋ, ଅତ୍ଥି ଅନାଚାରୋ’’ତି ଦ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅନାଚାରଂ ତାୱ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅନାଚାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାୟିକୋ ୱୀତିକ୍କମୋତି ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ୱାଚସିକୋ ୱୀତିକ୍କମୋତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ । କାୟିକୱାଚସିକୋତି ତଦୁଭୟଂ ।

ଏୱଂ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦାନି ମାନସଂ ଅନାଚାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଅନାଚାରୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚିୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱେଳୁଦାନେନ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱେଳୁଦାନେନାତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦନତ୍ଥେନ ୱେଳୁଦାନେନ । ପତ୍ତଦାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱେଳୂତି ମନୁସ୍ସାନଂ ପୟୋଜନାୱହୋ ୟୋ କୋଚି ୱେଳୁଦଣ୍ଡୋ । ପତ୍ତଂ ଗନ୍ଧିକାଦୀନଂ ଗନ୍ଧପଲିୱେଠନାଦିଅତ୍ଥଂ ୱା, ତାଲନାଳିକେରାଦିପତ୍ତଂ ୱା । ପୁପ୍ଫଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସାନଂ ପୟୋଜନାୱହଂ । ତଥା ଫଲଂ । ସିନାନଂ ସିରୀସଚୁଣ୍ଣାଦିନ୍ହାନିୟଚୁଣ୍ଣଂ । ମତ୍ତିକାପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ମୁଖସୋଧନତ୍ଥଂ ଦନ୍ତପୋନଂ । ଚାଟୁକମ୍ୟତା ଅତ୍ତାନଂ ଦାସଂ ୱିୟ ନୀଚଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଖଲିତୱଚନଂ ସଣ୍ଠପେତ୍ୱା ପିୟକାମତାୟ ପଗ୍ଗୟ୍ହୱଚନଂ । ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତାତି ମୁଗ୍ଗସୂପସମତା ସଚ୍ଚାଲିକେନ ଜୀୱିତକପ୍ପନଂ । ୟଥା ହି ମୁଗ୍ଗସୂପେ ପଚ୍ଚନ୍ତେ ବହୂ ମୁଗ୍ଗା ପଚ୍ଚନ୍ତି, କତିପୟା ନ ପଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ସଚ୍ଚାଲିକେନ ଜୀୱିତକପ୍ପନେ ବହୁ ଅଲିକଂ ହୋତି, ଅପ୍ପକଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି । ପରିଭଟତୀତି ପରିଭଟୋ, ପରେସଂ ଦାରକେ ପରିହରନ୍ତୋ । ପରିଭଟସ୍ସ କମ୍ମଂ ପାରିଭଟ୍ୟଂ, ସା ଏୱ ପାରିଭଟ୍ୟତା, ଅଲଙ୍କରଣାଦିନା କୁଲଦାରକପରିହରଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ତେସଂ ତେସଂ ଗିହୀନଂ ଗାମନ୍ତରଦେସନ୍ତରାଦୀସୁ ସାସନପଟିସାସନହରଣଂ ଜଙ୍ଘପେସନିକଂ । ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନାତି ଏତେସଂ ୱା ୱେଳୁଦାନାଦୀନଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକକମ୍ମପିଣ୍ଡପଟିପିଣ୍ଡକମ୍ମସଙ୍ଘୁପ୍ପାଦଚେତିୟୁପ୍ପାଦପଟ୍ଠପନାଦୀନଂ ୱା ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ଜୀୱିତକପ୍ପନକକମ୍ମାନଂ ୟେନ କେନଚି। ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠେନାତି ବୁଦ୍ଧେହି ଗରହିତେନ ପଟିସିଦ୍ଧେନ । ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନାତି ନ ସମ୍ମାଆଜୀୱେନ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାଚାରୋତି ଅୟଂ ସବ୍ବୋପି ‘‘ଅନାଚାରୋ’’ତି କଥୀୟତି । ଆଚାରନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗୋଚରନିଦ୍ଦେସେପି ପଠମଂ ଅଗୋଚରସ୍ସ ୱଚନେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗୋଚରୋତି ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ । ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଅଗୋଚରୋ। ୱେସିୟା ଗୋଚରୋ ଅସ୍ସାତି ୱେସିୟାଗୋଚରୋ, ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେସିୟା ନାମ ରୂପୂପଜୀୱିନିୟୋ, ତା ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ ନ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବା, ସମଣଭାୱସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରତ୍ତା, ପରିସୁଦ୍ଧାସୟସ୍ସାପି ଗରହହେତୁତୋ, ତସ୍ମା ଦକ୍ଖିଣାଦାନୱସେନ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାୱ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବା । ୱିଧୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ମତପତିକା, ପୱୁତ୍ଥପତିକା ୱା । ଥୁଲ୍ଲକୁମାରିକାତି ମହଲ୍ଲିକା ଅନିୱିଟ୍ଠକୁମାରିୟୋ, ପଣ୍ଡକାତି ନପୁଂସକା । ତେ ହି ଉସ୍ସନ୍ନକିଲେସା ଅୱୂପସନ୍ତପରିଳାହା ଲୋକାମିସସନ୍ନିସ୍ସିତକଥାବହୁଲା, ତସ୍ମା ନ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବା । ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ନାମ ଉସ୍ସନ୍ନବ୍ରହ୍ମଚରିୟା । ତଥା ଭିକ୍ଖୂପି । ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ସନ୍ଥୱୱସେନ ଉପସଙ୍କମନେ କତିପାହେନେୱ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟୋ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବା । ଗିଲାନପୁଚ୍ଛନାଦିୱସେନ ଉପସଙ୍କମନେ ସତୋକାରିନା ଭୱିତବ୍ବଂ । ପାନାଗାରନ୍ତି ସୁରାପାନଘରଂ । ତଂ ସୋଣ୍ଡଜନେହି ଅୱିୱିତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତେହି ସୋଣ୍ଡତାଦିୱସେନ ନ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟକରତ୍ତା । ସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ରାଜୂହୀତିଆଦୀସୁ ରାଜାନୋ ନାମ ୟେ ରଜ୍ଜମନୁସାସନ୍ତି । ରାଜମହାମତ୍ତା ରାଜିସ୍ସରିୟସଦିସାୟ ଇସ୍ସରିୟମତ୍ତାୟ ସମନ୍ନାଗତା । ତିତ୍ଥିୟାତି ୱିପରୀତଦସ୍ସନା ବାହିରକପରିବ୍ବାଜକା । ତିତ୍ଥିୟସାୱକାତି ତେସୁ ଦଳ୍ହଭତ୍ତା ପଚ୍ଚୟଦାୟକା । ଅନନୁଲୋମିକେନ ସଂସଗ୍ଗେନାତି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାନଂ ଅନନୁଲୋମିକେନ ପଚ୍ଚନୀକଭୂତେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି, ୟେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟଂ ୱା ସଲ୍ଲେଖପରିହାନିଂ ୱା ପାପୁଣାତି ।

ଇଦାନି ଅପରେନପି ପରିୟାୟେନ ଅଗୋଚରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାନି ୱା ପନ ତାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସଦ୍ଧାନୀତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସଦ୍ଧାୱିରହିତାନି । ତତୋ ଏୱ ଅପ୍ପସନ୍ନାନି, କମ୍ମକମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ୱା ଅଭାୱେନ ଅସ୍ସଦ୍ଧାନି। ରତନତ୍ତୟପ୍ପସାଦାଭାୱେନ ଅପ୍ପସନ୍ନାନି । ଅକ୍କୋସକପରିଭାସକାନୀତି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସକାନି ଚେୱ ଭୟଦସ୍ସନେନ ସନ୍ତଜ୍ଜନକାନି ଚ । ଅତ୍ଥଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଅନତ୍ଥମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅନତ୍ଥକାମାନି। ହିତଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଅହିତମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅହିତକାମାନି। ଫାସୁ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଅଫାସୁଂୟେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଫାସୁକକାମାନି। ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ନିବ୍ଭୟଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟୋଗକ୍ଖେମମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅୟୋଗକ୍ଖେମକାମାନି । ଭିକ୍ଖୂନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସାମଣେରାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ । ଭିକ୍ଖୁନୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖମାନସାମଣେରୀନଂ । ସବ୍ବେସଂ ହି ସାସନିକାନଂ ଅନତ୍ଥକାମତାଦୀପନପଦମିଦଂ ୱଚନଂ । ତଥାରୂପାନି କୁଲାନୀତି ତାଦିସାନି ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀନି । ସେୱତୀତି ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱତି । ଭଜତୀତି ଉପସଙ୍କମତି । ପୟିରୁପାସତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ୱେସିୟାଦିକୋ, ରାଜାଦିକୋ, ଅସ୍ସଦ୍ଧକୁଲାଦିକୋ ଚ ତଂ ତଂ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ତିପ୍ପକାରୋପି ଅୟୁତ୍ତୋ ଗୋଚରୋତି ଅଗୋଚରୋ। ଏତ୍ଥ ହି ୱେସିୟାଦିକୋ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣନିସ୍ସୟତୋ ଅଗୋଚରୋ। ୟଥାହ ‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଗୋଚରୋ ପରୱିସୟୋ ? ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୨) । ରାଜାଦିକୋ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁପନିସ୍ସୟତୋ, ଲାଭସକ୍କାରାସନିୱିଚକ୍କନିପ୍ପୋଥନଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିହେତୁତୋ ଚ । ଅସ୍ସଦ୍ଧକୁଲାଦିକୋ ସଦ୍ଧାହାନିଚିତ୍ତସନ୍ତାସାୱହତୋ ଅଗୋଚରୋ।

ଗୋଚରନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ନ ୱେସିୟାଗୋଚରୋ’’ତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଓପାନଭୂତାନୀତି ଉଦପାନଭୂତାନି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁନୀସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଚତୁମହାପଥେ ଖତପୋକ୍ଖରଣୀ ୱିୟ ୟଥାସୁଖଂ ଓଗାହନକ୍ଖମାନି । କାସାୱପଜ୍ଜୋତାନୀତି ଭିକ୍ଖୂନଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ନିୱତ୍ଥପାରୁତକାସାୱାନଂୟେୱ ପଭାହି ଏକୋଭାସାନି । ଇସିୱାତପଟିୱାତାନୀତି ଗେହଂ ପୱିସନ୍ତାନଂ, ନିକ୍ଖମନ୍ତାନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀସଙ୍ଖାତାନଂ ଇସୀନଂ ଚୀୱରୱାତେନ ଚେୱ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣାଦିଜନିତସରୀରୱାତେନ ଚ ପଟିୱାତାନି ପୱାୟିତାନି ୱିନିଦ୍ଧୁତକିବ୍ବିସାନି ୱା ।

ଇଦାନି ନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତନୟେନାପି ଆଚାରଗୋଚରେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲନିଦ୍ଦେସେ । ଇମିନାପି ନୟେନାତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୱିଧିନାପି । ସଙ୍ଘଗତୋତି ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତଂ ଗତୋ । ଅଚିତ୍ତୀକାରକତୋତି ଅକତଚିତ୍ତୀକାରୋ, ଅକତଗାରୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋତି ସରୀରେନ, ଚୀୱରେନ ୱା ଘଂସନ୍ତୋ । ପୁରତୋପି ତିଟ୍ଠତି ଅଚିତ୍ତୀକାରକତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଠିତକୋପୀତି ଉପରି ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ୱିୟ ଆସନ୍ନତରଟ୍ଠାନେ ଠିତକୋପି ଭଣତି । ବାହାୱିକ୍ଖେପକୋତି ବାହୁଂ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତୋ । ଅନୁପାହନାନନ୍ତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ । ସଉପାହନୋତି ଉପାହନାରୁଳ୍ହୋ । ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁପଖଜ୍ଜାତି ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ତେସଂ ଆସନ୍ନତରଟ୍ଠାନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା । କଟ୍ଠଂ ପକ୍ଖିପତି ଅଗ୍ଗିକୁଣ୍ଡେ । ୱୋକ୍କମ୍ମାତି ପସ୍ସତୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଗୂଳ୍ହାନି ସଭାୱତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନି ସାଣିପାକାରାଦିନା ପଟିଚ୍ଛାଦିତାନି । ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ଅସ୍ସାତି ଅନାଚାରସ୍ସ ।

ଅପିଚ ଭିକ୍ଖୂତିଆଦି ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଚାରଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୱଚନଂ, ନ ନିଦ୍ଦେସପାଳି । ସଦ୍ଧାସୀଲସୁତଚାଗାଦିଗୁଣହେତୁକୋ ଗରୁଭାୱୋ ଗରୁକରଣଂ ୱା ଗାରୱୋ, ସହ ଗାରୱେନାତି ସଗାରୱୋ। ଗରୁଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଗାରୱସାରଜ୍ଜାଦିୱସେନ ପଟିସ୍ସାୟନା ପତିସ୍ସା, ସପ୍ପତିସ୍ସୱପଟିପତ୍ତି । ସହ ପତିସ୍ସାୟାତି ସପ୍ପତିସ୍ସୋ। ସୱିସେସଂ ହିରିମନତାୟ, ଓତ୍ତପ୍ପିଭାୱେନ ଚ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ। ସେଖିୟଧମ୍ମପାରିପୂରିୱସେନ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ । ପାସାଦିକେନାତି ପସାଦାୱହେନ, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ଛସୁ ପଦେସୁ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଅଭିକ୍କମେନ । ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋତି ସମ୍ପନ୍ନଇରିୟାପଥୋ । ତେନ ସେସଇରିୟାପଥାନମ୍ପି ପାସାଦିକତମାହ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସୁସଂୱିହିତାରକ୍ଖୋ । ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂତି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଭୋଜନସଞ୍ଞିତେ ଚତୁବ୍ବିଧେପି ପଚ୍ଚୟେ ପରିୟେସନପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗାଦିୱସେନ ସବ୍ବସୋ ପମାଣଞ୍ଞୂ । ଜାଗରିୟମନୁୟୁତ୍ତୋତି ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତଂ ଭାୱନାମନସିକାରସଙ୍ଖାତଂ ଜାଗରିୟଂ ସାତଚ୍ଚକାରିତାୱସେନ ଅନୁ ଅନୁ ୟୁତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତୋ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଆଚାରସ୍ସ ସମ୍ଭାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ନିଇଚ୍ଛୋ । ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ୟଥାଲାଭାଦିୱସେନ ସନ୍ତୋସେନ ତୁଟ୍ଠୋ । ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀତି ଆଦରକାରୀ । ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରବହୁଲୋତି ଗରୁଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଗରୁକରଣବହୁଲୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରୋତି ଅୟଂ ସଗାରୱତାଦି ଅତ୍ଥକାମେହି ଆଚରିତବ୍ବତୋ ଆଚାରୋ ।

ସୀଲାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତୋ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ। ସତିସଙ୍ଖାତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରକ୍ଖଭୂତୋ ଏୱ ଗୋଚରୋ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ। କମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପନିବନ୍ଧନଟ୍ଠାନଭୂତୋ ଗୋଚରୋ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ। ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀହି ଦସହି ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତାୟ କଥାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ। ତତୋ ଏୱ କଲ୍ୟାଣୋ ସୁନ୍ଦରୋ ମିତ୍ତୋତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ। ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ଅସ୍ସୁତଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିଂ । ସୁଣାତୀତି ସୁତମୟଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ସୁତଂ ପରିୟୋଦାପେତୀତି ତମେୱ ୟଥାସୁତଂ ଅୱିସଦତାୟ ଅପରିୟୋଦାତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିପୁଚ୍ଛନାଦିନା ୱିସୋଧେତି ନିଜ୍ଜଟଂ ନିଗୁମ୍ବଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ଚ ୟେ କଙ୍ଖଟ୍ଠାନିୟା ଧମ୍ମା, ତେସୁ ସଂସୟଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି। କମ୍ମକମ୍ମଫଲେସୁ, ରତନତ୍ତୟେ ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁକରଣେନ ଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁଂ କରୋତି। ତତୋ ଏୱ ଚ ଦୁୱିଧାୟପି ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦାୟ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି। ଅଥ ୱା ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ପରିୟୋଦପେତ୍ୱା ତତ୍ଥାଗତେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସପଚ୍ଚୟଂ ନାମରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱଙ୍କୱିଧମନେନ ଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁଂ କରୋତି। ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତାମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ତୀସୁପି ଅଦ୍ଧାସୁ କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି। ତତୋ ପରଂ ଚ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ଅୱେଚ୍ଚପସାଦେନ ରତନତ୍ତୟେ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି। ତଥାଭୂତୋୱ ତସ୍ସ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁସିକ୍ଖନେନ ସଦ୍ଧାଦୀହି ଗୁଣେହି ନ ହାୟତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ୱଡ୍ଢତେୱ । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦି ।

ଅନ୍ତରଘରନ୍ତି ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତରେ ଘରାନି ଏତ୍ଥ, ତଂ ଏତସ୍ସାତି ୱା ‘‘ଅନ୍ତରଘର’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଗୋଚରଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ଘରେ ଘରେ ଭିକ୍ଖାପରିୟେସନାୟ ୱୀଥିଂ ପଟିପନ୍ନୋ । ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂତି ହେଟ୍ଠାଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ । କିତ୍ତକେନ ପନ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟୁଗମତ୍ତଦସ୍ସାୱୀ’’ତି । ସୁସଂୱୁତୋତି ସଂୟତୋ । ୟଥା ପନେତ୍ଥ ସୁସଂୱୁତୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହତ୍ଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟତ୍ଥାତି ୟେସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ । ଚିତ୍ତଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ । ଉପନିବନ୍ଧତୀତି ଉପନେତ୍ୱା ନିବନ୍ଧତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟଥା ଥମ୍ଭେ ନିବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ୱଚ୍ଛଂ ଦମଂ ନରୋ ଇଧ ।

ବନ୍ଧେୟ୍ୟେୱଂ ସକଂ ଚିତ୍ତଂ, ସତିୟାରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୧୭; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୬୩) ।

ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସକୋ ପେତ୍ତିକୋ ୱିସୟୋତି ଅତ୍ତନୋ ପିତୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତକୋ, ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ ଦସ୍ସିତୋ ଚ ୱିସୟୋ ।

ଅଣୁପ୍ପମାଣେସୂତି ପରମାଣୁପ୍ପମାଣେସୁ । ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚଆପନ୍ନସେଖିୟଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦେସୂତି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନସେଖିୟେସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦେସୂତି ଏୱଂ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣଂ ସେଖିୟୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେଖିୟଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୬ ଆଦୟୋ) ଆଗତୱତ୍ତାଦୀନମ୍ପି ଗହଣଂ । ତେପି ହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ସେଖିୟା’’ତି ଇଚ୍ଛିତା । ତଥା ହି ମାତିକାୟଂ ପାରାଜିକାଦୀନଂ ୱିୟ ସେଖିୟାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ କତୋ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନସେଖିୟା’’ତି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ନ ହି ମାତିକାୟଂ ଆଗତେସୁ ପଞ୍ଚସତ୍ତତିୟା ସେଖିୟେସୁ ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଅସତିଅଜାନନାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ କତୋ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ଅସିଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନଗ୍ଗହଣେନ ଅଚିତ୍ତକାପତ୍ତିୟୋ ଗହିତାତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ, ଗରୁକାପତ୍ତୀସୁପି କାସଞ୍ଚି ଅଚିତ୍ତକଭାୱସବ୍ଭାୱତୋ, ଅଧିଟ୍ଠାନାୱିକମ୍ମସ୍ସ, ଦେସନାୱିକମ୍ମସ୍ସେୱ ୱା ସବ୍ବଲହୁକସ୍ସ ୱଜ୍ଜସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ୟାନି ତାନି ୱଜ୍ଜାନି ଅପ୍ପମତ୍ତକାନି ଓରମତ୍ତକାନି ଲହୁକାନି ଲହୁସମ୍ମତାନୀ’’ତିଆଦି । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଅନତିକ୍କମନୀୟାନଂ ଅନାପତ୍ତିଗମନୀୟାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୟଦସ୍ସନସୀଲୋତି ପରମାଣୁମତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜଂ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧସିନେରୁପବ୍ବତସଦିସଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସନସଭାୱୋ, ସବ୍ବଲହୁକଂ ୱା ଦୁବ୍ଭାସିତମତ୍ତଂ ପାରାଜିକସଦିସଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସନସଭାୱୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ମୂଲପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିସବ୍ବତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତିପଦେସପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିଭେଦଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ପୂରେତବ୍ବଂ ସୀଲଂ । ସମ୍ମା ଆଦାୟାତି ସମ୍ମଦେୱ ସକ୍କଚ୍ଚଂ, ସବ୍ବସୋ ଚ ଆଦିୟିତ୍ୱା । ଅୟଂ ପନ ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପଦା କିଂ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲେ ପରିୟାପନ୍ନା, ଉଦାହୁ ଅପରିୟାପନ୍ନାତି ? ପରିୟାପନ୍ନା । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ପୁନ ୱୁତ୍ତାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲୱଣ୍ଣନା

୧୫. ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲସ୍ସ ସମ୍ଭାରଭୂତଂ, ତସ୍ମିଂ ସତିୟେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେ ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ସମ୍ପାଦିତେ ହି ଏତସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ସୁଗୁତ୍ତଂ ସୁରକ୍ଖିତମେୱ ହୋତି, ସୁସଂୱିହିତକଣ୍ଟକୱତି ୱିୟ ସସ୍ସନ୍ତି । କାରଣୱସେନାତି ଅସାଧାରଣକାରଣସ୍ସ ୱସେନ । ଅସାଧାରଣକାରଣୱସେନ ହି ଫଲଂ ଅପଦିସୀୟତି, ୟଥା ୟୱଙ୍କୁରୋ ଭେରିସଦ୍ଦୋତି । ନିସ୍ସୟୱୋହାରେନ ୱା ଏତଂ ନିସ୍ସିତୱଚନଂ, ୟଥା ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀତି । ରୂପନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ । ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନୋପି ପସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚେତଂ ଅତ୍ଥି, କସ୍ମା ? ଅଚେତନତ୍ତା ଚକ୍ଖୁସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ ନ ପସ୍ସତି ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା’’ତି । ଅଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗତମ୍ପି ନଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ଅପ୍ପଟିଘଭାୱତୋ, ଇଦମ୍ପି ନତ୍ଥି ସବ୍ବସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ନ ପସ୍ସତି ଅଚକ୍ଖୁକତ୍ତା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପସ୍ସତି, ନ ୟଂ କିଞ୍ଚି । ତଞ୍ଚ କେନଚି କୁଟ୍ଟାଦିନା ଅନ୍ତରିତେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟତ୍ଥ ଆଲୋକସ୍ସ ୱିବନ୍ଧୋ । ୟତ୍ଥ ପନ ନ ୱିବନ୍ଧୋ ଫଲିକଗବ୍ଭପଟଲାଦିକେ, ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରିତେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ଚକ୍ଖୁ ପସ୍ସତି, ନ ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ୱିଞ୍ଞାଣାଧିଟ୍ଠିତଂ ଚକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ।

ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣସଙ୍ଘଟ୍ଟେତି ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେ ସତି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପସାଦୱତ୍ଥୁକେନ ଚିତ୍ତେନାତି ଚକ୍ଖୁପସାଦୱତ୍ଥୁକେନ ତନ୍ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ, ୟଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପସ୍ସତୀତି ଓଲୋକେତି । ଚକ୍ଖୁପସାଦସନ୍ନିସ୍ସୟେ ହି ୱିଞ୍ଞାଣେ ଆଲୋକାନୁଗ୍ଗହିତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସନ୍ନିସ୍ସୟଗୁଣେନ ଓଭାସେନ୍ତେ ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ରୂପଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଓଭାସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୟଥାସଭାୱତୋ ୱିଭାୱନଂ, ୟଂ ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗହଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉସୁନା ଲକ୍ଖସ୍ସ ୱେଧେ ସିଜ୍ଝନ୍ତେ ତସ୍ସ ସମ୍ଭାରଭୂତେନ ଧନୁନା ୱିଜ୍ଝତୀତି ୱଚନଂ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଦସ୍ସନେ ସିଜ୍ଝନ୍ତେ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତୀତି ଈଦିସୀ ସସମ୍ଭାରକଥା ନାମେସା ହୋତି। ସସମ୍ଭାରା କଥା ସସମ୍ଭାରକଥା, ଦସ୍ସନସ୍ସ କାରଣସହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସସମ୍ଭାରସ୍ସ ୱା ଦସ୍ସନସ୍ସ କଥା ସସମ୍ଭାରକଥା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା କେୱଲେନ ଚକ୍ଖୁନା, କେୱଲେନ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଦସ୍ସନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ।

ଇତ୍ଥିପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥିସନ୍ତାନନିସ୍ସିତରୂପମୁଖେନ ଗୟ୍ହମାନଂ ସଣ୍ଠାନଂ ଥନମଂସାୱିସଦତା ନିମ୍ମସ୍ସୁମୁଖତା କେସବନ୍ଧନୱତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିସଦଟ୍ଠାନଗମନାଦି ଚ ସବ୍ବଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ସଞ୍ଜାନନସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ। ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁଭନିମିତ୍ତାଦିକଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ଇଟ୍ଠାକାରୋ ସୁଭନିମିତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପଟିଘନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ସୋ ପନ ଦୋସୁପ୍ପତ୍ତିଆଦିହେତୁଭୂତୋ ଅନିଟ୍ଠାଦିଆକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସାୱ ସରୂପତୋ ଆଗତା, ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତସ୍ସାପି ପନ ସଙ୍ଗହୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଅସମପେକ୍ଖନେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମୋହସ୍ସାପି ଅସଂୱରଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚଂ ୱା ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱା’’ତି । ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅସମପେକ୍ଖନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ରାଗଦୋସମୋହାନଂ କାରଣଂ ‘‘ସୁଭନିମିତ୍ତାଦିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘କିଲେସୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେୟେୱ ସଣ୍ଠାତୀତି ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୧୦) ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱଣ୍ଣାୟତନେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ, ୱୀଥିଚିତ୍ତେହି ଚ ଗହିତମତ୍ତେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି, ନ ତତୋ ପରଂ କିଞ୍ଚି ସୁଭାଦିଆକାରଂ ପରିକପ୍ପେତି । ପାକଟଭାୱକରଣତୋତି ପରିବ୍ୟତ୍ତଭାୱକରଣତୋ ୱିଭୂତଭାୱକରଣତୋ । ୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁନୋ ହି ହତ୍ଥାଦିଅୱୟୱେସୁ ସୁଭାଦିତୋ ପରିକପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ଅପରାପରଂ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା କିଲେସା ପରିବ୍ୟତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ତେ ତେସଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନା ନାମ । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ତଥା ତଥା ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠାନଂ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପାନଂ ସନ୍ନିୱେସାକାରୋ । ନ ହି ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପରମତ୍ଥତୋ ହତ୍ଥାଦି ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହତ୍ଥପାଦ…ପେ॰… ଆକାରଂ ନ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । କିଂ ପନ ଗଣ୍ହାତୀତି ଆହ ‘‘ୟଂ ତତ୍ଥ ଭୂତଂ, ତଦେୱ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ୟଂ ତସ୍ମିଂ ସରୀରେ ୱିଜ୍ଜମାନଂ କେସଲୋମାଦି ଭୂତୁପାଦାୟମତ୍ତଂ ୱା, ତଦେୱ ୟାଥାୱତୋ ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ଅସୁଭାକାରଗହଣସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚେତିୟପବ୍ବତୱାସୀ’’ତିଆଦିନା ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁଂ ଆହରି ।

ତତ୍ଥ ସୁମଣ୍ଡିତପସାଧିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ମଣ୍ଡିତା ପସାଧିତା ଚ । ଆଭରଣାଦୀହି ଆହାରିମେହି ମଣ୍ଡନଂ । ସରୀରସ୍ସ ଉଚ୍ଛାଦନାଦିୱସେନ ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ପସାଧନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଆଭରଣେହି, ପନ ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦୀହି ଚ ଅଲଙ୍କରଣଂ ପସାଧନଂ । ଊନଟ୍ଠାନପୂରଣଂ ମଣ୍ଡନଂ । ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଚିତ୍ତାତି ରାଗୱସେନ ୱିପରୀତଚିତ୍ତା । ଓଲୋକେନ୍ତୋତି ଥେରୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରେନେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଦ୍ଦକଣ୍ଟକତ୍ତା ପୁବ୍ବଭାଗମନସିକାରସ୍ସ ହସିତସଦ୍ଦାନୁସାରେନ ‘‘କିମେତ’’ନ୍ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ । ଅସୁଭସଞ୍ଞନ୍ତି ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞଂ । ଅଟ୍ଠିକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ହି ଥେରୋ ତଦା ପରିହରତି । ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀତି ଥେରୋ କିର ତସ୍ସା ହସନ୍ତିୟା ଦନ୍ତଟ୍ଠିଦସ୍ସନେନେୱ ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ ସୁଭାୱିତତ୍ତା ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ, ସାତିସୟଞ୍ଚ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ଲଭିତ୍ୱା ୟଥାଠିତୋୱ ତତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପରମ୍ପରାୟ ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣି । ପୁବ୍ବସଞ୍ଞଂ ଅନୁସ୍ସରୀତି ପୁବ୍ବକଂ ୟଥାରଦ୍ଧଂ କାଲେନ କାଲଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନଂ ଅଟ୍ଠିକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁସ୍ସରି ସମନ୍ନାହରି । ଅନୁମଗ୍ଗନ୍ତି ଅନୁପଥଂ ତସ୍ସା ପଦାନୁପଦଂ । ଥେରସ୍ସ କିର ଭାୱନାୟ ପଗୁଣଭାୱତୋ ଦନ୍ତଟ୍ଠିଦସ୍ସନେନେୱ ତସ୍ସା ସକଲସରୀରଂ ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଘାତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାସି । ନ ତଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ୱା ସଞ୍ଜାନି । ତେନାହ ‘‘ନାଭିଜାନାମି…ପେ॰… ମହାପଥେ’’ତି ।

‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାସଂୱରସ୍ସ ହେତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସତିକୱାଟେନ ପିଦହନତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅସଂୱରସ୍ସାତି । ୟଦିଦଂ ୟଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାସଂୱରସ୍ସ ହେତୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦିଅନ୍ୱାସ୍ସୱନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତଂ ଅସଂୱୁତଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସେୱ ହେତୁ ପୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକସ୍ସ ହି ଅଭିଜ୍ଝାଦିଅନ୍ୱାସ୍ସୱନସ୍ସ ତଂଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଧାନକାରଣଂ । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅସଂୱୁତତ୍ତେ ସତି ତେ ଅନ୍ୱାସ୍ସୱନ୍ତୀତି ଅସଂୱରିୟମାନଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟହେତୁକୋ ସୋ ଅସଂୱରୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋତି । ୟତ୍ୱାଧିକରଣନ୍ତି ହି ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ କାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । କୀଦିସସ୍ସ ଚ କାରଣାତି ? ଅସଂୱୁତସ୍ସ, କିଞ୍ଚ ଅସଂୱୁତଂ ? ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାସଂୱରସ୍ସ ହେତୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଅନ୍ୱାସ୍ସୱନ୍ତି, ତସ୍ସ ସଂୱରାୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ।

ଜୱନକ୍ଖଣେ ପନ ସଚେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ୱାତିଆଦି ପୁନ ଅୱଚନତ୍ଥଂ ଇଧେୱ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସଙ୍ଖାତଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାସଂୱରୋ ମନୋଦ୍ୱାରୱସେନ, ସେସାସଂୱରୋ ଛଦ୍ୱାରୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚାଦୀନଂ ହି ସତିପଟିପକ୍ଖାକୁସଲଧମ୍ମାଦିଭାୱତୋ ସିୟା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ କାୟିକୱାଚସିକୱୀତିକ୍କମଭୂତସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତି, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକତ୍ତା । ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅସଂୱରା ସୀଲସଂୱରାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସଂୱରାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମିଂ ସତୀତି ତସ୍ମିଂ ଅସଂୱରେ ସତି ।

ୟଥାକିନ୍ତି ୟେନ ପକାରେନ ଜୱନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅସଂୱରୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ଅସଂୱରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନିଦସ୍ସନଂ କିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାତିଆଦିନା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଅସଂୱରେ ସତି ତଂସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ଘରାଦୀନଂ ଅସଂୱୁତତା ୱିୟ ଜୱନେ ଅସଂୱରେ ସତି ତଂସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ଦ୍ୱାରାଦୀନଂ ଅସଂୱୁତତାତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାସଂୱରେ ଅଞ୍ଞାସଂୱୁତତା ସାମଞ୍ଞମେୱ ନିଦସ୍ସେତି, ନ ପୁବ୍ବାପରସାମଞ୍ଞଂ, ଅନ୍ତୋବହିସାମଞ୍ଞଂ ୱା । ସତି ୱା ଦ୍ୱାରଭୱଙ୍ଗାଦିକେ ପୁନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଜୱନଂ ବାହିରଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରସମାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଞ୍ଚ ଅନ୍ତୋନଗରେ ଘରାଦିସମାନଂ । ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ହି ପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନଂ ଜୱନକାଲେ ଅସନ୍ତମ୍ପି ଭୱଙ୍ଗାଦି ଚକ୍ଖାଦି ୱିୟ ଫଲନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସନ୍ତଂୟେୱ ନାମ ହୋତି । ନ ହି ଧରମାନଂୟେୱ ‘‘ସନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ବାହିରଂ ୱିୟ କତ୍ୱା’’ତି ଚ ପରମତ୍ଥତୋ ଜୱନସ୍ସ ବାହିରଭାୱେ, ଇତରସ୍ସ ଚ ଅବ୍ଭନ୍ତରଭାୱେ ଅସତିପି ‘‘ପଭସ୍ସରମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଆଗନ୍ତୁକେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୯) ୱଚନତୋ ଆଗନ୍ତୁକଭୂତସ୍ସ କଦାଚି କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ବାହିରଭାୱୋ, ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱସ୍ସ ଇତରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଭାୱୋ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଜୱନେ ୱା ଅସଂୱରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତତୋ ପରଂ ଦ୍ୱାରଭୱଙ୍ଗାଦୀନଂ ଅସଂୱରହେତୁଭାୱାପତ୍ତିତୋ । ଅସଂୱରସ୍ସ ହି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଦ୍ୱାରଭୱଙ୍ଗାଦୀନଂ ତସ୍ସ ହେତୁଭାୱୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି । ନଗରଦ୍ୱାରସଦିସେନ ଜୱନେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦିଚୋରାନଂ ଦ୍ୱାରଭୱଙ୍ଗାଦୀସୁ ମୁସନଂ କୁସଲଭଣ୍ଡୱିନାସନଂ କଥିତଂ । ୟସ୍ମିଂ ହି ଦ୍ୱାରେ ଅସଂୱରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରାଦୀନଂ ସଂୱରୂପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋୟେୱ ପୱତ୍ତତୀତି । ଦ୍ୱାରଭୱଙ୍ଗାଦୀନଂ ଜୱନେନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ନିୟମିତାଦିୱସେନ କୁସଲାକୁସଲଜୱନେ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣେ ତଦନୁରୂପମେୱ ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନେ ତସ୍ମିଂୟେୱାରମ୍ମଣେ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣେ ପୁନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦ୍ୱାରେ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତଂ ପସାଦରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜୱନଂ ଜୱତି । ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଜୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଜୱନେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ତସ୍ମିଂ ଅସଂୱରେ ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତସ୍ମିଂ ପନ ଜୱନେ । ସୀଲାଦୀସୂତି ସୀଲସଂୱରସତିସଂୱରଞାଣସଂୱରଖନ୍ତିସଂୱରୱୀରିୟସଂୱରେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ। ୟଥା ହି ପଗେୱ ସତିଆରକ୍ଖଂ ଅନୁପଟ୍ଠପେନ୍ତସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି, ଏୱଂ ପଗେୱ ସତିଆରକ୍ଖଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତସ୍ସ ସୀଲାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଦ୍ଦାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେନ ହି ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ’’ତି ୱା ‘‘ପୁରିସସଦ୍ଦୋ’’ତି ୱା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିକଂ ୱା କିଲେସୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ନିମିତ୍ତଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ସୁତମତ୍ତେ ଏୱ ସଣ୍ଠାତି । ୟୋ ଚ ଗୀତସଦ୍ଦାଦିକସ୍ସ କିଲେସାନଂ ଅନୁ ଅନୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ‘‘ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରୋ ମନ୍ଦତାରାଦିୱସେନ ୱୱତ୍ଥିତୋ ଛଜ୍ଜାଦିଭେଦଭିନ୍ନୋ ଆକାରୋ, ତମ୍ପି ନ ଗଣ୍ହାତୀତି । ଏୱଂ ଗନ୍ଧାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ସାୱଜ୍ଜନଭୱଙ୍ଗଂ ମନୋଦ୍ୱାରଂ ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ତଂ ଜୱନମନସାୱ ୱିଞ୍ଞାୟ ୱିଜାନିତ୍ୱାତିଆଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କିଲେସୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ ଏତସ୍ସାତି କିଲେସାନୁବନ୍ଧୋ, ସୋ ଏୱ ନିମିତ୍ତାଦିଗାହୋ, ତତୋ ପରିୱଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣଂ କିଲେସାନୁବନ୍ଧନିମିତ୍ତାଦିଗ୍ଗାହପରିୱଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲୱଣ୍ଣନା

୧୬.ୱୁତ୍ତେତି ଇଧେୱ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେ । ତଥା ହି ‘‘ଆଜୀୱହେତୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନ’’ନ୍ତି ପଦୁଦ୍ଧାରଂ କତ୍ୱା ତାନି ପାଳିୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାନି ତାନୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟାନି ତାନି ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଛ ସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆଜୀୱହେତୂତି ଜୀୱିକନିମିତ୍ତଂ, ‘‘ଏୱାହଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଅକିଲମନ୍ତୋ ଜୀୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ । ଆଜୀୱକାରଣାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପାପିଚ୍ଛୋତି ପାପିକାୟ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନିଚ୍ଛାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଇଚ୍ଛାପକତୋତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅପକତୋ ଉପଦ୍ଦୁତୋ, ଅଭିଭୂତୋ ୱା । ଅସନ୍ତନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ଅଭୂତନ୍ତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ହି ତସ୍ସ ତଂ ଅସନ୍ତନ୍ତି ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଂ କାରଣୱଚନଂ । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମନ୍ତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମଂ, ମନୁସ୍ସଧମ୍ମତୋ ୱା ଉତ୍ତରି ଉକ୍କଟ୍ଠଂ । ଉଲ୍ଲପତୀତି ଉଗ୍ଗତାୟୁକୋ ଲପତି । ସୀଲଂ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆୟୁ, ତଂ ତସ୍ସ ତଥାଲପନସମକାଲମେୱ ୱିଗଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ପାରାଜିକସଙ୍ଖାତା ଆପତ୍ତି ଅସ୍ସ, ପାରାଜିକସଞ୍ଞିତସ୍ସ ୱା ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନଂ ଉଲ୍ଲପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତି ସଞ୍ଚରଣଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସମତିଂ, ପୁରିସସ୍ସ ୱା ଇତ୍ଥିମତିଂ ଆରୋଚେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ୱସେନା’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ ।

କୁହନାତିଆଦୀସୂତି ହେଟ୍ଠା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପାଳିୟାୱ ପଦୁଦ୍ଧାରୋ । ଅୟଂ ପାଳୀତି ଅୟଂ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୮୬୧) ଆଗତା ନିଦ୍ଦେସପାଳି ।

୧୭. ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଲାଭା । ତେ ଏୱ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆଦରୱସେନ ଦିୟ୍ୟମାନା ସକ୍କାରା । ପତ୍ଥଟୟସତା କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ । ତଂ ଲାଭଞ୍ଚ ସକ୍କାରଞ୍ଚ କିତ୍ତିସଦ୍ଦଞ୍ଚ । ସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଆହ ‘‘ପତ୍ଥୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଅସନ୍ତଗୁଣଦୀପନକାମସ୍ସାତି ଅସନ୍ତେ ଅତ୍ତନି ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣେ ସମ୍ଭାୱେତୁକାମସ୍ସ । ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତାଲକ୍ଖଣା, ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତାଲକ୍ଖଣା ହି ପାପିଚ୍ଛତା । ଇଚ୍ଛାୟ ଅପକତସ୍ସାତି ପାପିକାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ସମ୍ମାଆଜୀୱତୋ ଅପେତୋ କତୋତି ଅପକତୋ । ତଥାଭୂତୋ ଚ ଆଜୀୱୂପଦ୍ଦୱେନ ଉପଦ୍ଦୁତୋତି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଉପଦ୍ଦୁତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

କୁହନମେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦନସ୍ସ ୱତ୍ଥୂତି କୁହନୱତ୍ଥୁ । ତିୱିଧମ୍ପେତଂ ତତ୍ଥ ଆଗତଂ ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତାୟ ଇମାୟ ପାଳିୟା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଦତ୍ଥିକସ୍ସେୱାତି ତେହି ଚୀୱରାଦୀହି ଅତ୍ଥିକସ୍ସେୱ । ପଟିକ୍ଖିପନେନାତି ଚୀୱରାଦୀନଂ ପଟିକ୍ଖିପନହେତୁ । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ।

ଭିୟ୍ୟୋକମ୍ୟତନ୍ତି ବହୁକାମତଂ । ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ କତ୍ୱା ଧାରଣଂ, ଏତଂ ସମଣସ୍ସ ସାରୁପ୍ପନ୍ତି ୟୋଜନା । ପାପଣିକାନୀତି ଆପଣତୋ ଛଡ୍ଡିତାନି । ନନ୍ତକାନୀତି ଅନ୍ତରହିତାନି ଚୋଳଖଣ୍ଡାନି । ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱାତି ଉଞ୍ଛନେନ ଚିନିତ୍ୱା ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା । ଉଞ୍ଛାଚରିୟାୟାତି ଉଞ୍ଛାଚରିୟାୟ ଲଦ୍ଧେନ । ଗିଲାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଭେସଜ୍ଜସଙ୍ଖାତା ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରା ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା । ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତି ପୁରାଣସ୍ସ, ଅପୁରାଣସ୍ସ ଚ ସବ୍ବସ୍ସ ଗୋମୁତ୍ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ପୂତିମୁତ୍ତେନାତି ପୂତିଭାୱେନ ମୁତ୍ତେନ ପରେହି ଛଡ୍ଡିତେନ, ପୂତିଭୂତେନ ୱା ଗୋମୁତ୍ତେନ । ଧୁତୱାଦୋତି ପରେସମ୍ପି ଧୁତଗୁଣୱାଦୀ । ସମ୍ମୁଖୀଭାୱାତି ସମ୍ମୁଖତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ଲବ୍ଭମାନତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଧିଗମସ୍ସ ସାମନ୍ତେ କତ୍ୱା ଜପ୍ପନଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପନଂ । ମହେସକ୍ଖୋତି ମହାନୁଭାୱୋ, ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଧିଗମେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ମିତ୍ତୋ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ୱିସେସେତି ‘‘ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ଭତ୍ତୋ’’ତି। ଦିଟ୍ଠମତ୍ତୋ ହି ମିତ୍ତୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ। ଦଳ୍ହଭତ୍ତିକୋ ସମ୍ଭତ୍ତୋ । ସହାୟୋତି ସହ ଆୟନକୋ, ସଖାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତପଦିନୋ ହି ‘‘ସଖା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିହାରୋ ପାକାରପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ସକଲୋ ଆୱାସୋ । ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ଦୀଘପାସାଦୋ, ଗରୁଳସଣ୍ଠାନପାସାଦୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ପାସାଦୋ ଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ । ହମ୍ମିୟଂ ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନପାସାଦୋ । କୂଟାଗାରଂ ଦ୍ୱୀହି କଣ୍ଣିକାହି କତ୍ତବ୍ବପାସାଦୋ । ଅଟ୍ଟୋ ପଟିରାଜୂନମ୍ପି ପଟିବାହନୟୋଗ୍ୟୋ ଚତୁପଞ୍ଚଭୂମକୋ ପଟିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ମାଳୋ ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ଅନେକକୋଣୱନ୍ତୋ ପଟିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ଉଦ୍ଦଣ୍ଡୋ ଅଗବ୍ଭିକା ଏକଦ୍ୱାରା ଦୀଘସାଲାତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି – ୱିହାରୋ ନାମ ଦୀଘମୁଖପାସାଦୋ । ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ଏକପସ୍ସେନ ଛଦନକସେନାସନଂ । ତସ୍ସ କିର ଏକପସ୍ସେ ଭିତ୍ତି ଉଚ୍ଚତରା ହୋତି, ଇତରପସ୍ସେ ନୀଚା, ତେନ ତଂ ଏକପସ୍ସଛଦନକଂ ହୋତି । ପାସାଦୋ ଆୟତଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ । ହମ୍ମିୟଂ ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନଂ ଚନ୍ଦିକଙ୍ଗଣୟୁତ୍ତଂ । ଗୁହା କେୱଲା ପବ୍ବତଗୁହା । ଲେଣଂ ଦ୍ୱାରବଦ୍ଧଂ । କୂଟାଗାରଂ ୟୋ କୋଚି କଣ୍ଣିକାବଦ୍ଧପାସାଦୋ । ଅଟ୍ଟୋ ବହଲଭିତ୍ତିଗେହଂ । ୟସ୍ସ ଗୋପାନସିୟୋ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଟ୍ଠକାହି ଏୱ ଛଦନଂ ହୋତି । ଅଟ୍ଟାଲକାକାରେନ କରୀୟତୀତିପି ୱଦନ୍ତି । ମାଳୋ ୱଟ୍ଟାକାରେନ କତସେନାସନଂ । ଉଦ୍ଦଣ୍ଡୋ ଏକୋ ପଟିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ୟୋ ‘‘ଭଣ୍ଡସାଲା, ଉଦୋସିତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପଟ୍ଠାନସାଲା ସନ୍ନିପତନଟ୍ଠାନଂ ।

କୁଚ୍ଛିତରଜଭୂତାୟ ପାପିଚ୍ଛତାୟ ନିରତ୍ଥକଂ କାୟୱଚୀୱିପ୍ଫନ୍ଦନିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ କୋରଜଂ, ତଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କୋରଜିକୋ, କୋହଞ୍ଞେନ ସଂୟତକାୟୋ, ଅତିୱିୟ, ଅଭିଣ୍ହଂ ୱା କୋରଜିକୋ କୋରଜିକକୋରଜିକୋ। ଅତିପରିସଙ୍କିତୋତି କେଚି । ଅତିୱିୟ କୁହୋ କୁହକକୁହକୋ, ସାତିସୟୱିମ୍ହାପକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିୱିୟ ଲପୋ ଲପନକୋ ଲପକଲପକୋ । ମୁଖସମ୍ଭାୱିକୋତି କୋରଜିକକୋରଜିକାଦିଭାୱେନ ପୱତ୍ତୱଚନେହି ଅତ୍ତନୋ ମୁଖମତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେହି ସମ୍ଭାୱିକୋ । ସୋ ଏୱରୂପୋ ଏୱରୂପତାୟ ଏୱ ଅତ୍ତାନଂ ପରଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ’’ତିଆଦୀନି କଥେତି । ଗମ୍ଭୀରନ୍ତିଆଦି ତସ୍ସା କଥାୟ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପଟିବଦ୍ଧତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟକତେନାତି ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ମଂ ଜନୋ ‘ଅରିୟୋ’ତି ୱା ‘ୱିସେସଲାଭୀ’ତି ୱା ସମ୍ଭାୱେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ କତେନ । ଗମନଂ ସଣ୍ଠପେତୀତି ୱିସେସଲାଭୀନଂ ଗମନଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଗମନଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଠପେତି, ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ପଣିଧାୟାତି ‘‘ଅରହାତି ମଂ ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେତ୍ୱା, ପତ୍ଥେତ୍ୱା ୱା । ସମାହିତୋ ୱିୟାତି ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତୋ ୱିୟ । ଆପାଥକଜ୍ଝାୟୀତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଆପାଥଟ୍ଠାନେ ସମାଧିସମାପନ୍ନୋ ୱିୟ ନିସୀଦନ୍ତୋ ଆପାଥକେ ଜନସ୍ସ ପାକଟଟ୍ଠାନେ ଝାୟୀ । ଇରିୟାପଥସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଇରିୟାପଥସଣ୍ଠପନସଙ୍ଖାତଂ ।

ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତେନାତି ଅୟୋନିସୋ ଉପ୍ପାଦିତାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ପଟିସେୱନନ୍ତି ଏୱଂ କଥିତେନ, ତେନ ୱା ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନେନ ସଙ୍ଖାତବ୍ବେନ କଥିତବ୍ବେନ । ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମୀପେ ଭଣନଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପିତଂ। ଆ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠପନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁହନଂ କୁହୋ, ତସ୍ସ ଅୟନା ପୱତ୍ତି କୁହାୟନା, କୁହସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୟନା ଗତି କିରିୟା କୁହାୟନା। କୁହେତି, କୁହେନ ୱା ଇତୋତି କୁହିତୋ, କୁହକୋ ।

ପୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ‘‘କୋ ତିସ୍ସୋ, କୋ ରାଜପୂଜିତୋ’’ତି ପୁଟ୍ଠସ୍ସ । ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିଆଦିନା ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ।

ଉନ୍ନହନାତି ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ବନ୍ଧନା ପଲିୱେଠନା । ଦ୍ୱେ କିର ଭିକ୍ଖୂ ଏକଂ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଆସନସାଲାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏକଂ କୁମାରିକଂ ପକ୍କୋସିଂସୁ । ତାୟ ଆଗତାୟ ତତ୍ରେକୋ ଏକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, କସ୍ସ କୁମାରିକା’’ତି ? ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଉପଟ୍ଠାୟିକାୟ ତେଲକନ୍ଦରିକାୟ ଧୀତା, ଇମିସ୍ସା ମାତା ମୟି ଗେହଂ ଗତେ ସପ୍ପିଂ ଦଦମାନା ଘଟେନେୱ ଦେତି, ଅୟମ୍ପି ମାତା ୱିୟ ଘଟେନ ଦେତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୬୨) ଉକ୍କାଚେସି । ଇମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେଲକନ୍ଦରିକୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଧମ୍ମାନୁରୂପା ୱାତି ମତ୍ତାୱଚନାନୁରୂପଂ ୱା । ମତ୍ତାୱଚନଂ ହି ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ସୁଭାସିତଂ ଉତ୍ତମମାହୁ ସନ୍ତୋ, ଧମ୍ମଂ ଭଣେ ନାଧମ୍ମଂ ତଂ ଦୁତିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ସୁ॰ ନି॰ ୪୫୨) । ତେନ ବହୁଂ ୱିପ୍ପଲପନମାହ, ସଚ୍ଚତୋ ୱା ଅଞ୍ଞା ସୁଭାସିତା ୱାଚା ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମୁଗ୍ଗସୂପସଦିସକମ୍ମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ପରିଭଟସ୍ସ କମ୍ମଂ ପାରିଭଟ୍ୟଂ, ତଦେୱ ପାରିଭଟ୍ୟତା।

ନିମିତ୍ତେନ ଚରନ୍ତୋ, ଜୀୱନ୍ତୋ ୱା ନିମିତ୍ତକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନେମିତ୍ତିକତା। ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ ପକାସନଂ ଓଭାସୋ। କୋ ପନ ସୋତି? ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଦୁଲ୍ଲଭା ଜାତା’’ତିଆଦିକା ପଚ୍ଚୟପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥା। ଇଚ୍ଛିତୱତ୍ଥୁସ୍ସ ସମୀପେ କଥନଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପା।

ଅକ୍କୋସନଭୟେନାପି ଦଦେୟ୍ୟାତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନଂ। ତଥା ୱମ୍ଭନାଦୟୋ । ଉପେକ୍ଖନା ଉପାସକାନଂ ଦାୟକାଦିଭାୱତୋ ବହି ଛଡ୍ଡନା । ଖିପନାତି ଖେପୱଚନଂ । ତଂ ପନ ଅୱହସିତ୍ୱା ୱଚନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଉପ୍ପଣ୍ଡନା’’ତି । ପାପନାତି ଅଦାୟକତ୍ତସ୍ସ, ଅୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱା ପତିଟ୍ଠାପନଂ । ପରେସଂ ପିଟ୍ଠିମଂସଖାଦନସୀଲୋ ପରପିଟ୍ଠିମଂସିକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପରପିଟ୍ଠିମଂସିକତା । ଅବ୍ଭଙ୍ଗନ୍ତି ଅବ୍ଭଞ୍ଜନଂ । ନିପିସିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମଗ୍ଗନା ୱିୟାତି ଅନିପ୍ପିସିତେ ଅଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ଗନ୍ଧସ୍ସ ନିପିସନେ ଲାଭୋ ୱିୟ ପରଗୁଣେ ଅନିପ୍ପିସିତେ ଅଲବ୍ଭମାନାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ନିପିସନେନ ଲାଭୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।

ନିକତ୍ତୁଂ ଅପ୍ପେନ ଲାଭେନ ବହୁକଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ଇଚ୍ଛନଂ ନିଜିଗୀସନଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ନିଜିଗୀସନତା। ତସ୍ସେୱ ଇଚ୍ଛନସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୋ, ତଂସହଜାତଂ ୱା ଗୱେସନକମ୍ମଂ ।

ଅଙ୍ଗନ୍ତି ହତ୍ଥପାଦାଦିଅଙ୍ଗାନି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଂ ୱିଜ୍ଜଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ନିମିତ୍ତସତ୍ଥଂ । ଉପ୍ପାତନ୍ତି ଉକ୍କାପାତଦିସାଡାହ-ଭୂମିଚାଲାଦିଉପ୍ପାତପଟିବଦ୍ଧୱିଜ୍ଜଂ । ସୁପିନନ୍ତି ସୁପିନସତ୍ଥଂ । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଲକ୍ଖଣଜାନନସତ୍ଥଂ । ମୂସିକଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱତ୍ଥାଦୀନଂ ଅସୁକଭାଗେ ମୂସିକଚ୍ଛେଦେ ସତି ଇଦଂ ନାମ ଫଲଂ ହୋତୀତି ଜାନନକସତ୍ଥଂ । ପଲାସଗ୍ଗିଆଦୀସୁ ଇମିନା ନାମ ଅଗ୍ଗିନା ହୁତେ ଇଦଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅଗ୍ଗିୱସେନ ହୋମୱିଧାନଂ ଅଗ୍ଗିହୋମଂ। ଇମିନା ନୟେନ ଦବ୍ବିହୋମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଥୁସହୋମାଦୀନଂ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସୁତ୍ତେ ଆଗତାନଂ ମିଚ୍ଛାଜୀୱାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୀରିୟସାଧନତ୍ତା ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲସ୍ସ ‘‘ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନୱାୟାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପାରିସୁଦ୍ଧି ଅନୱଜ୍ଜଭାୱୋ, ୟେନ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପଚ୍ଚୟଲାଭୋ ହୋତି । ନ ହି ଅଲସୋ ଞାୟେନ ପଚ୍ଚୟେ ପରିୟେସିତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ।

ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲୱଣ୍ଣନା

୧୮.ପଟିସଙ୍ଖାତି ଅୟଂ ‘‘ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୧) ୱିୟ ୟ-କାରଲୋପେନ ନିଦ୍ଦେସୋ । ୟୋନିସୋତି ଚେତ୍ଥ ଉପାୟତ୍ଥୋ ୟୋନିସୋ-ସଦ୍ଦୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଉପାୟେନ ପଥେନା’’ତି । ‘‘ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଞତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତୟିଦଂ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ସୀତପଟିଘାତାଦିକଂ ତଂ ତଂ ପୟୋଜନଂ ପତି ପତି ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଞାଣେନ ପସ୍ସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ପଟିସଙ୍ଖାୟାତି ତଦେୱ ପୟୋଜନଂ ପତି ପତି ସଙ୍ଖାୟ, ଜାନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣପରିୟାୟୋ ହି ଇଧ ସଙ୍ଖା-ସଦ୍ଦୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ’’ତିଆଦି କାମଂ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗକାଲେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଧାତୁୱସେନ ପନ ପଟିକୂଲୱସେନ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ ସୁଜ୍ଝତୀତି ଅପରେ । ଭିଜ୍ଜତୀତି କେଚି । ଏକେ ପନ ପଠମଂ ଏୱ ପରିୟତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ‘‘ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଏକୱଚନଂ ଏକତ୍ତମତ୍ତଂ ୱାଚକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅନ୍ତରୱାସକାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଜାତିସଦ୍ଦତାୟ ପନ ତସ୍ସ ପାଳିୟଂ ଏକୱଚନନ୍ତି ୟତ୍ତକାନି ଚୀୱରାନି ୟୋଗିନା ପରିହରିତବ୍ବାନି, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣନ୍ତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ୱା ଅନୱସେସପରିୟାଦାନମେତଂ, ନ ଅନିୟମୱଚନଂ । ‘‘ନିୱାସେତି ୱା ପାରୁପତି ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପନଂ ପନ ପଟିସେୱନପରିୟାୟସ୍ସ ପରିଭୋଗସ୍ସ ୱିଭାଗଦସ୍ସନନ୍ତି ତଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ସୟନନିସୀଦନ-ଚୀୱରକୁଟିକରଣାଦିୱସେନାପି ପରିଭୋଗସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପୟୋଜନାନଂ ମରିୟାଦା ପୟୋଜନାୱଧି, ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ୟୋ ନିୟମୋ, ତସ୍ସ ୱଚନଂ ପୟୋଜନା…ପେ॰… ୱଚନଂ। ଇଦାନି ତଂ ନିୟମଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୱଧାରଣେନ ଲୀଳାୱିଭୂସାୱିଲମ୍ବନାନଟମ୍ବରାଦିୱସେନ ୱତ୍ଥପରିଭୋଗଂ ନିସେଧେତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି । ଲୀଳାୱସେନ ହି ଏକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା ୱତ୍ଥାନି ପରିଦହନ୍ତି ଚେୱ ଉପସଂୱିୟନ୍ତି ଚ । ୟଥା ତଂ ୟୋବ୍ବନେ ଠିତା ନାଗରିକମନୁସ୍ସା । ଏକଚ୍ଚେ ୱିଭୂସନୱସେନ, ୟଥା ତଂ ରୂପୂପଜୀୱିନିଆଦୟୋ । ୱିଲମ୍ବନୱସେନ ୱିଲମ୍ବକା । ନଟମ୍ବରୱସେନ ଭୋଜାଦୟୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଧାତୁକ୍ଖୋଭୋ ସୀତରୋଗାଦିଉପ୍ପାଦକୋ । ଉତୁପରିଣାମନୱସେନାତି ଉତୁନୋ ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ୱିସଭାଗସୀତଉତୁସମୁଟ୍ଠାନେନ । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ହେମନ୍ତାଦୀସୁ ହିମପାତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ଉପ୍ପାଦେତି ସୀତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଦତ୍ଥଂ ପନ ତଂ ୱିନୋଦନଂ, ତଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀତବ୍ଭାହତେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ‘‘ଉଣ୍ହସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ସେସପୟୋଜନେସୁ । ୟଦିପି ସୂରିୟସନ୍ତାପୋପି ଉଣ୍ହୋୱ, ତସ୍ସ ପନ ଆତପଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଚ୍ଚୋ ଦାୱଗ୍ଗିସନ୍ତାପୋ କାୟଂ ଚୀୱରେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ସକ୍କା ୱିନୋଦେତୁନ୍ତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସ ୱନଦାହାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ଡଂସାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକା । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଡଂସନସୀଲା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଡଂସନମକ୍ଖିକା’’ତି । ସପ୍ପାଦୟୋତି ସପ୍ପସତପଦିଉଣ୍ଣନାଭିସରବୂୱିଚ୍ଛିକାଦୟୋ । ଫୁଟ୍ଠସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଫୁଟ୍ଠୱିସମାହ । ତିୱିଧା ହି ସପ୍ପା – ଦଟ୍ଠୱିସା ଫୁଟ୍ଠୱିସା ଦିଟ୍ଠୱିସା । ତେସୁ ପୁରିମକା ଦ୍ୱେ ଏୱ ଗହିତା । ସତପଦିଆଦୀନମ୍ପି ତାଦିସାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ । ନିୟତପୟୋଜନଂ ଏକନ୍ତିକଂ, ସବ୍ବକାଲିକଞ୍ଚ ପୟୋଜନଂ । ହିରୀ କୁପ୍ପତି ନିଲ୍ଲଜ୍ଜତା ସଣ୍ଠାତି । ତେନାହ ‘‘ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି । କୂପାୱତରଣଂ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦନଂ ଅରହତୀତି କୋପିନଂ । ହିରିୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ହିରୀ ଚ ତଂ କୋପିନଞ୍ଚାତି ହିରିକୋପିନନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପୟୋଜନାନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ।

ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆହାରନ୍ତି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦିଭେଦଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆହରିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ । ପିଣ୍ଡାୟ ଭିକ୍ଖାୟ ଉଲତୀତି ପିଣ୍ଡୋଲୋ, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟଂ । ତେନ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟେନ ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୟ । ପତିତତ୍ତାତି ପକ୍ଖିପିତତ୍ତା । ପିଣ୍ଡପାତୋ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତଭିକ୍ଖାହାରୋ । ପିଣ୍ଡାନଂ ୱା ପାତୋତି ଘରେ ଘରେ ଲଦ୍ଧଭିକ୍ଖାନଂ ସନ୍ନିପାତୋ । ‘‘ନତ୍ଥି ଦୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୫) ସହସା କିରିୟାପି ‘‘ଦୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ଦୱତ୍ଥଂ, କୀଳାନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ମୁଟ୍ଠିକମଲ୍ଲା ମୁଟ୍ଠିୟୁଦ୍ଧୟୁଜ୍ଝନକା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନିବୁଦ୍ଧୟୁଜ୍ଝନକାଦୀନଂ ଗହଣଂ । ବଲମଦନିମିତ୍ତନ୍ତି ବଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମଦୋ ବଲମଦୋ । ତଂ ନିମିତ୍ତଂ, ବଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୋରିସମଦନିମିତ୍ତନ୍ତି ପୋରିସମଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁରିସମାନୋ ‘‘ଅହଂ ପୁରିସୋ’’ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମାନୋ । ଅସଦ୍ଧମ୍ମସେୱନାସମତ୍ଥତଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତୋ ମାନୋ, ରାଗୋ ଏୱ ୱା ପୋରିସମଦୋତି କେଚି । ତଂ ନିମିତ୍ତଂ । ଅନ୍ତେପୁରିକା ରାଜୋରୋଧା । ସବ୍ବେସଂ ସନ୍ନିୱେସୟୋଗ୍ୟତାୟ ୱେସିୟୋ ରୂପୂପଜୀୱିନିୟୋ । ମଣ୍ଡନଂ ନାମ ଇଧାୱୟୱପାରିପୂରୀତି ଆହ ‘‘ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ପୀଣଭାୱନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି, ପରିବ୍ରୂହନହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ନଟା ନାମ ରଙ୍ଗନଟା । ନଚ୍ଚକା ଲଙ୍ଘକାଦୟୋ । ୱିଭୂସନଂ ସୋଭାସମୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପସନ୍ନଚ୍ଛୱିୱଣ୍ଣତାନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ଏତଂ ପଦଂ । ମୋହୂପନିସ୍ସୟପ୍ପହାନତ୍ଥନ୍ତି ମୋହସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତାପହାନାୟ । ଦୱା ହି ମୋହେନ ହୋତି, ମୋହଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢେତୀତି ତସ୍ସା ୱଜ୍ଜନେନ ମୋହସ୍ସ ଅନୁପନିସ୍ସୟତା । ଦୋସୂପନିସ୍ସୟପ୍ପହାନତ୍ଥନ୍ତି ଇଦଂ ବଲମଦସ୍ସ, ପୁରିସମଦସ୍ସ ଚ ଦୋସହେତୁନୋ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରସ୍ସ ପନ ୱସେନ ‘‘ରାଗୂପନିସ୍ସୟପ୍ପହାନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ମଣ୍ଡନୱିଭୂସନପଟିକ୍ଖେପୋ ସିୟା ମୋହୂପନିସ୍ସୟପ୍ପହାନାୟପି, ରାଗୂପନିସ୍ସୟତାୟ ପନ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରାଗୂପନିସ୍ସୟପ୍ପହାନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ୟଦିପି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦୱମଦେ ଆରବ୍ଭ ପରସ୍ସ ପଟିଘସଂୟୋଜନାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତିୟେୱ ମନୋପଦୋସିକଦେୱାଦୀନଂ ୱିୟ, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଦୱମଦେ ଆରବ୍ଭ ୟେସଂ ସୱିସେସଂ ରାଗମୋହମାନାଦୟୋ ପାପଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସଂୟୋଜନୁପ୍ପତ୍ତିପଟିସେଧନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ମଣ୍ଡନୱିଭୂସନାନି ପଟିଚ୍ଚ ସୱିସେସଂ ପରସ୍ସପି ରାଗମୋହାଦୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ‘‘ପରସ୍ସପି ସଂୟୋଜନୁପ୍ପତ୍ତିପଟିସେଧନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟୋନିସୋ ପଟିପତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସବ୍ବାପି ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତି ଅୟୋନିସୋ ପଟିପତ୍ତି । ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଅୟୋନିସୋ ପଟିପତ୍ତିୟା, ପଚ୍ଛିମେହି ଦ୍ୱୀହି କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗସ୍ସ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଚତୂହିପି ଚେତେହୀ’’ତି ପନ ୱଚନତୋ ସବ୍ବେହି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପହାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କାମକୀଳାପି ଦୱନ୍ତୋଗଧା ହୋତିୟେୱ, ପୁରିସମଦୋପି କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗସ୍ସ ହେତୁୟେୱାତି ।

ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସାତି ଚତୁମହାଭୂତେ ସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ । ରୂପକାୟସ୍ସାତି ଚତୁସନ୍ତତିରୂପସମୂହସ୍ସ । ଠିତିୟାତି ଠିତତ୍ଥଂ । ସା ପନସ୍ସ ଠିତି ପବନ୍ଧୱସେନ ଇଚ୍ଛିତାତି ଆହ ‘‘ପବନ୍ଧଟ୍ଠିତତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ପୱତ୍ତିୟାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା । ତଥା ହି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ‘‘ୟାପନା ୱତ୍ତନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୯, ୬୩୪) ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତସ୍ସା ଚ ଅୱିଚ୍ଛେଦୋ ଆହାରୂପୟୋଗେନ ହୋତି । କାୟସ୍ସ ଚିରତରଂ ୟାୱ ଆୟୁକପ୍ପୋ, ତାୱ ଅୱତ୍ଥାନଂ ୟାପନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚିରକାଲଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ୱା’’ତି ଆହ । ଇଦାନି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ଘରୂପତ୍ଥମ୍ଭମିୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ୟଥା ଜିଣ୍ଣଘରସାମିକୋ ଘରସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ କରୋତି ତସ୍ସ ଅପତନତ୍ଥଂ, ୟଥା ଚ ସାକଟିକୋ ଅକ୍ଖବ୍ଭଞ୍ଜନଂ କରୋତି ତସ୍ସ ସମ୍ପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ, ଏୱମେସ ୟୋଗୀ କାୟସ୍ସ ଠିତତ୍ଥଂ, ୟାପନତ୍ଥଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିସେୱତି ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି । ଏତେନ ଠିତି ନାମ ଅପତନଂ ୟାପନା ପୱତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ଦୱମଦମଣ୍ଡନୱିଭୂସନତ୍ଥନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ୟାୱଦେୱା’’ତି ଅୱଧାରଣେନ ନିୱତ୍ତିତତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଉପାଦିନ୍ନଧମ୍ମା ଏତାୟାତି ଠିତି, ଆୟୂତି ଆହ ‘‘ଠିତୀତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ତଥା ହି ତଂ ଆୟୁ ‘‘ଠିତୀ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ଠିତିୟା ୟାପନାୟାତି କାୟସ୍ସ ଠିତିହେତୁତାୟ ‘‘ଠିତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୱତ୍ତନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପୱତ୍ତାପନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଆବାଧଟ୍ଠେନାତି ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ, ରୋଗଟ୍ଠେନ ୱା । ଜିଘଚ୍ଛାପରମା ହି ରୋଗା । ଉପରମତ୍ଥନ୍ତି ୱୂପସମତ୍ଥଂ । ୱଣାଲେପନମିୱ ୱଣିକୋ । ଉଣ୍ହସୀତାଦୀସୁ ଅଭିଭୱନ୍ତେସୁ ତପ୍ପଟିକାରଂ ସୀତୁଣ୍ହଂ ୱିୟ ପଟିସେୱତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହା ସାସନାୱଚରିତବ୍ବା ଅନୁସାସନୀ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସକଲସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚା’’ତି । ଅନୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥନ୍ତି ଅନୁ ଅନୁ ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । କାୟବଲଂ ନିସ୍ସାୟାତି ୟଥାସମାରଦ୍ଧଂ ଗୁଣୱିସେସପାରିପୂରିହେତୁଭୂତଂ କାୟବଲମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ । ତେନାହ ‘‘ସିକ୍ଖତ୍ତୟାନୁୟୋଗୱସେନା’’ତିଆଦି । କନ୍ତାରନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକା ଜାୟମ୍ପତିକା, ନଦୀସମୁଦ୍ଦନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକା ଚ ପୁତ୍ତମଂସାଦୀନି ୟଥା ଅଗିଦ୍ଧା ଅମୁଚ୍ଛିତା କେୱଲଂ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିମେୱ ଅୱେକ୍ଖନ୍ତା ପଟିସେୱନ୍ତି ତେହି ୱିନା ଅସିଜ୍ଝନତୋ, ଏୱମୟମ୍ପି କେୱଲଂ ଭୱକନ୍ତାରନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକୋ ଅଗିଦ୍ଧୋ ଅମୁଚ୍ଛିତୋ ତେନ ୱିନା ଅସିଜ୍ଝନତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିସେୱତୀତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ।

ଇତୀତି ପକାରତ୍ଥେ ନିପାତପଦଂ । ତେନ ପଟିସେୱିୟମାନସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ପଟିସେୱନାକାରୋ ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ଇମିନା ପିଣ୍ଡପାତପଟିସେୱନେନା’’ତି । ପୁରାଣନ୍ତି ଭୋଜନତୋ ପୁରିମକାଲିକତ୍ତା ପୁରାତନଂ । ପଟିହଙ୍ଖାମୀତି ପଟିହନିସ୍ସାମି । ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ପଟିସେୱତୀତି ୟୋଜନା । କୀଦିସଂ, କଥଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ଅପରିମିତ…ପେ॰… ଅଞ୍ଞତରୋ ୱିୟା’’ତି । ଅପରିମିତଂ ଅପରିମାଣଂ ଭୋଜନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତିସ୍ସାତି ଅପରିମିତଭୋଜନପଚ୍ଚୟା, ତଂ ଅପରିମିତଭୋଜନପଚ୍ଚୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଗହଣୀତେଜପମାଣତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତପମାଣଭୋଜନହେତୁକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ବହୁଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଆହର ହତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ଅୟଂ ଆହରହତ୍ଥକୋ। ୟୋ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅଚ୍ଚୁଦ୍ଧୁମାତକୁଚ୍ଛିତାୟ ଉଟ୍ଠିତୋପି ସାଟକଂ ନିୱାସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅୟଂ ଅଲଂସାଟକୋ। ୟୋ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ପରିୱତ୍ତତି, ଅୟଂ ତତ୍ରୱଟ୍ଟକୋ। ୟୋ ୟଥା କାକେହି ଆମସିତୁଂ ସକ୍କା, ଏୱଂ ୟାୱ ମୁଖଦ୍ୱାରଂ ଆହାରେତି, ଅୟଂ କାକମାସକୋ। ୟୋ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଖେ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ୱମତି, ଅୟଂ ଭୁତ୍ତୱମିତକୋ। ଏତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱିୟ । ଅଥ ୱା ପୁରାଣୱେଦନା ନାମ ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନା । ତଂ ‘‘ପଟିହନିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିସେୱତି । ନୱୱେଦନା ନାମ ଅତିଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନା । ତଂ ‘‘ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିସେୱତି । ଅଥ ୱା ନୱୱେଦନା ନାମ ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନା, ତସ୍ସା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥମେୱ ପଟିସେୱତି । ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାତି ଚେତଂ ଖୁଦ୍ଦାୟ ୱିସେସନଂ । ୟସ୍ସା ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଭୋଜନେନ କାତବ୍ବା, ତସ୍ସା ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ, ଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନୁପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନାସୁ ପୁରିମା ୟଥାପୱତ୍ତା ଜିଘଚ୍ଛାନିମିତ୍ତା ୱେଦନା । ସା ହି ଅଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋପୱଡ୍ଢନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଚ୍ଛିମାପି ଖୁଦ୍ଦାନିମିତ୍ତାୱ ଅଙ୍ଗଦାହସୂଲାଦିୱେଦନା ପୱତ୍ତା । ସା ହି ଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ପୁବ୍ବେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅୟମେତାସଂ ୱିସେସୋ । ୱିହିଂସାନିମିତ୍ତତା ଚେତାସଂ ୱିହିଂସାୟ ୱିସେସୋ ।

ୟା ୱେଦନା । ଅଧୁନାତି ଏତରହି । ଅସପ୍ପାୟାପରିମିତଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଅସପ୍ପାୟାପରିମିତସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନପୟୋଗଂ ଆଗମ୍ମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରାଣକମ୍ମପଚ୍ଚୟୱସେନାତି ପୁବ୍ବେ ପୁରିମଜାତିୟଂ କତତ୍ତା ପୁରାଣସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତାୱସେନ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତାୟ ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପଟ୍ଠାପନଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାପଚ୍ଚୟଘାତୋ, ପଟିହନନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟଂ ୱିନାସେନ୍ତୋ ତଂ ପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମୀ’’ତି । ଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗୋ ପଚ୍ଚୟେ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୋଗୋ । ସୋ ଏୱ କତୂପଚିତକମ୍ମତାୟ କମ୍ମୂପଚୟୋ। ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଚ୍ଚ ଆୟତିଂ ଅନାଗତେ କାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ୟା ଚାୟଂ ‘‘ନୱୱେଦନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟୋଜନା । ୟୁତ୍ତପରିଭୋଗୱସେନାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରିଭୋଗୱସେନ, ତସ୍ସା ନୱୱେଦନାୟ ମୂଲଂ ଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗକମ୍ମଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ । ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ଇତି ପୁରାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ପଦଦ୍ୱୟେନ । ‘‘ୱିହିଂସୂପରତିୟା’’ତିଆଦିନା ୱା ପଦଚତୁକ୍କେନ ୟୁତ୍ତପରିଭୋଗସଙ୍ଗହୋ ପବ୍ବଜିତାନୁଚ୍ଛୱିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗପ୍ପହାନଂ ଜିଘଚ୍ଛାଦିଦୁକ୍ଖପଟିଘାତସ୍ସ ଭାସିତତ୍ତା । ଝାନସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ କାୟସୁଖସ୍ସ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ଧମ୍ମିକସୁଖାପରିଚ୍ଚାଗୋ ଚ ଦୀପିତୋ ହୋତି ।

ଅସପ୍ପାୟାପରିମିତୂପୟୋଗେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକୋ, ଇରିୟାପଥଭଞ୍ଜନକୋ ୱା ସିୟା ପରିସ୍ସୟୋ, ସପ୍ପାୟପରିମିତୂପୟୋଗେନ ପନ ସୋ ନ ହୋତି । ତଥା ସତି ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ସରୀରସ୍ସ ୟାତ୍ରା ୟାପନା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପରିମିତପରିଭୋଗେନ…ପେ॰… ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ୟୋ ରୋଗୋ ସାଦ୍ଧୋ ଅସାଦ୍ଧୋ ଚ ନ ହୋତି, ସୋ ୟାପ୍ୟରୋଗୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୟାପ୍ୟରୋଗୀ। ସୋ ହି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଉପସେୱତି, ତଥା ଅୟମ୍ପୀତି । ୟଦି ୟାତ୍ରାପି ୟାପନା, ପୁବ୍ବେପି ‘‘ୟାପନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କୋ ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋତି ? ପୁବ୍ବେ ‘‘ୟାପନାୟା’’ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୟାପନା ଅଧିପ୍ପେତା, ଇଧ ପନ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଇରିୟାପଥାନଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତା ୟାପନା ୟାତ୍ରାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠେନ ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନା ଅୟୁତ୍ତପରିୟେସନା। ଦାୟକଦେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପମାଣଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତନତ୍ଥଂ ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଅୟୁତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣଂ, ୟେନ ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୋଗୋ ଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗୋ। ତେସଂ ପରିୱଜ୍ଜନଂ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦନାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମେନ ହି ପଚ୍ଚୟେ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଧମ୍ମେନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ଅନୱଜ୍ଜତା ନାମ ।

ଅରତୀତି ଉକ୍କଣ୍ଠା । ପନ୍ତସେନାସନେସୁ, ଅଧିକୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଚ ଅନଭିରତି । ତନ୍ଦୀତି ପଚଲାୟିକା ନିଦ୍ଦା । ୱିଜମ୍ଭିତାତି ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୱେନ କାୟସ୍ସ ୱିଜମ୍ଭନା । ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହା ୱିଞ୍ଞୂଗରହା। ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଅନୱଜ୍ଜଂୟେୱ ସାୱଜ୍ଜଂ କରୋତି, ‘‘ଲଦ୍ଧଂ ମେ’’ତି ପମାଣାଧିକଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତଂ ଜୀରାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧଂୱିରେଚନଅଧୋୱିରେଚନାଦୀହି କିଲମତି, ସକଲୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଭେସଜ୍ଜପରିୟେସନାପସୁତା ହୋନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ତେ ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଉଦରଂ ଉଦ୍ଧୁମାତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ସୁତ୍ୱା ‘‘ନିଚ୍ଚକାଲମେସ ଏୱଂପକତିକୋ ଅତ୍ତନୋ କୁଚ୍ଛିପମାଣଂ ନାମ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ନିନ୍ଦନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୱଜ୍ଜଂୟେୱ ସାୱଜ୍ଜଂ କରୋତି । ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଅନୱଜ୍ଜତା ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପଟିସେୱତି । ଅତ୍ତନୋ ହି ପକତିଅଗ୍ଗିବଲାଦିଂ ଜାନିତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ମେ ଅରତିଆଦୀନଂ ଅଭାୱେନ କାୟସୁଖତା, ଅଗରହିତବ୍ବତା ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପମାଣୟୁତ୍ତମେୱ ପଟିସେୱତି । ୟାୱତକୋ ଭୋଜନେନ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ସାଧନେନ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରସ୍ସ ପରିପୂରଣେନ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଭୋଜନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଉଦରାୱଦେହକଭୋଜନଂ, ତସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନେନ। ସେୟ୍ୟାୟ ସୟନେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବସୁଖଂ ସେୟ୍ୟସୁଖଂ, ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି ସମ୍ପରିୱତ୍ତନକଂ ସୟନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ, ମିଦ୍ଧେନ ନିଦ୍ଦାୟନେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ, ତେସଂ ସେୟ୍ୟ…ପେ॰… ସୁଖାନଂ ପହାନତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ୟୋଗ୍ୟଭାୱସ୍ସ ପଟିପାଦନଂ କାୟସ୍ସ ଚତୁଇରିୟାପଥୟୋଗ୍ୟଭାୱପଟିପାଦନଂ, ତତୋ । ସୁଖୋ ଇରିୟାପଥୱିହାରୋ ଫାସୁୱିହାରୋ। ପଚ୍ଛିମେ ୱିକପ୍ପେ, ସବ୍ବୱିକପ୍ପେସୁ ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଫାସୁୱିହାରଲକ୍ଖଣଂ ଆଗମେନ ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୀସୁପି ୱିକପ୍ପେସୁ ଆହାରସ୍ସ ଊନପରିଭୋଗୱସେନେୱ ହି ଫାସୁୱିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଏତ୍ତାୱତାତି ‘‘ୟାତ୍ରା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତେନ ପଦତ୍ତୟେନ । ‘‘ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପୟୋଜନପରିଗ୍ଗହଦୀପନା । ୟାତ୍ରା ହି ନଂ ଆହାରୂପୟୋଗଂ ପୟୋଜେତୀତି । ଧମ୍ମିକସୁଖାପରିଚ୍ଚାଗହେତୁକୋ ଫାସୁୱିହାରୋ ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପରିୱଜ୍ଜନତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତବ୍ବାନି – ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ‘‘ନ ମଦାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ନ ମଣ୍ଡନାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ନ ୱିଭୂସନାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା ୟାପନାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୱିହିଂସୂପରତିୟା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ଇତି ପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମି, ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏକଂ । ‘‘ଅନୱଜ୍ଜତା ଚ ଫାସୁୱିହାରୋ ଚା’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭୋଜନାନିସଂସୋ । ମହାସିୱତ୍ଥେରୋ ପନାହ ‘‘ହେଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ପଟିକ୍ଖେପୋ ନାମ, ଉପରି ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତବ୍ବାନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା’’ତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ‘‘ୟାପନାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୱିହିଂସୂପରତିୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ଇତି ପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ଅନୱଜ୍ଜତା ଚା’’ତି ଏକଂ । ଫାସୁୱିହାରୋ ପନ ଭୋଜନାନିସଂସୋତି । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଆହାରଂ ଆହାରେନ୍ତୋ ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିସେୱତି ନାମ ।

ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥାତି ଭୁମ୍ମନିଦ୍ଦେସେନ ସେନ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅଧିକରଣତ୍ଥୱୁତ୍ତିମାହ । ତଥା ଆସନ-ସଦ୍ଦସ୍ସାତି । ଅଡ୍ଢୟୋଗାଦିମ୍ହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପାସାଦାଦିଂ, ମଞ୍ଚାଦିଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୱିହାରେ ୱା ଅଡ୍ଢୟୋଗାଦିମ୍ହି ୱା ଆସତୀତି ୱିହାରଅଡ୍ଢୟୋଗାଦିକେ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଇଧ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପୀଠସନ୍ଥତାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିସହନଟ୍ଠେନାତି ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ, ୱିବାଧନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉତୁୟେୱ ଉତୁପରିସ୍ସୟୋତି ସୀତୁଣ୍ହାଦିଉତୁୟେୱ ଅସପ୍ପାୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉତୁପରିସ୍ସୟୋ । ତସ୍ସ ଉତୁପରିସ୍ସୟସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱୂପସମନତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନାରମ୍ମଣତୋ ପଟିସଂହରିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଭୂତେ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ଲୟନଂ ପଟିସଲ୍ଲାନଂ, ତତ୍ଥ ଆରାମୋ ଅଭିରତି ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମୋ, ତଦତ୍ଥଂ । ସେନାସନଂ ହି ୱିୱିତ୍ତଂ ୟୋଗିନୋ ଭାୱନାନୁକୂଲଂ ସୁଞ୍ଞାଗାରଭାୱତୋ । ତଂ ପନେତଂ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟୋ ସରୀରାବାଧଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପକରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକୀଭାୱସୁଖତ୍ଥନ୍ତି ଏକୀଭାୱହେତୁକଂ ସୁଖଂ ଏକୀଭାୱସୁଖଂ, ତଦତ୍ଥଂ । ଗଣସଙ୍ଗଣିକକିଲେସସଙ୍ଗଣିକାଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ ।

ୟଦି ଉତୁୟେୱ ଉତୁପରିସ୍ସୟୋ, ‘‘ଉତୁ ଚ ସୀତୁଣ୍ହ’’ନ୍ତି ସୀତୁଣ୍ହପଟିଘାତଂ ୱତ୍ୱା ଉତୁପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କାମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ନିୟତଂ ଉତୁପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନ’’ନ୍ତି ଏତେନ ‘‘ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟ ଉଣ୍ହସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ସୀତୁଣ୍ହଂ ଅନିୟତଂ କଦାଚି କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ, ଉତୁପରିସ୍ସୟୋ ପନ ସବ୍ବଦାଭାୱୀ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋତି ‘‘ସୀତାଦିକୋ, ଅସପ୍ପାୟୋ’’ତି ଚ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ୱିୱଟଙ୍ଗଣରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅପରିଗୁତ୍ତିୟା ଅସଂୱୁତଦ୍ୱାରାଦିତାୟ ପାକଟପରିସ୍ସୟା, ଅସପ୍ପାୟରୂପଦସ୍ସନାଦିନା ଅପାକଟପରିସ୍ସୟା ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଆବାଧଂ କରେୟ୍ୟୁଂ । ୟତ୍ଥ ଗୁତ୍ତେ ସେନାସନେ ଆବାଧଂ ନ କରୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଜାନିତ୍ୱାତି ଉଭୟପରିସ୍ସୟରହିତନ୍ତି ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ପଟିସେୱନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଧାତୁକ୍ଖୋଭଲକ୍ଖଣସ୍ସ, ତଂହେତୁକଦୁକ୍ଖୱେଦନାଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱା ରୋଗସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱୋ ପଟିଅୟନଟ୍ଠୋ। ତେନାହ ‘‘ପଚ୍ଚନୀକଗମନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି, ୱୂପସମନଟ୍ଠେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ସପ୍ପିଆଦୀସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି । ସପ୍ପାୟସ୍ସାତି ହି ତସ୍ସ ୱିକାରୱୂପସମେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭିସକ୍କସ୍ସ କମ୍ମଂ ତେନ ୱିଧାତବ୍ବତୋ । ତେନାହ ‘‘ତେନ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା’’ତି । ନଗରପରିକ୍ଖାରେହୀତି ନଗରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ରକ୍ଖଣକେହି । ୱିୱଟପରିକ୍ଖେପୋ ପରିକ୍ଖା ଉଡ୍ଡାପୋ ପାକାରୋ ଏସିକା ପଲିଘୋ ପାକାରପତ୍ଥଣ୍ଡିଲନ୍ତି ସତ୍ତ ‘‘ନଗରପରିକ୍ଖାରା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୀଲପରିକ୍ଖାରୋତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧସୀଲାଲଙ୍କାରୋ। ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି ଇଧ ‘‘ରଥୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ସ ଚ ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ଅଲଙ୍କାରଟ୍ଠେନ ‘‘ପରିକ୍ଖାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରାତି ଜୀୱିତସ୍ସ ପୱତ୍ତିକାରଣାନି । ସମୁଦାନେତବ୍ବାତି ସମ୍ମା ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଆନେତବ୍ବା ପରିୟେସିତବ୍ବା । ପରିୱାରୋପି ହୋତି ଅନ୍ତରାୟାନଂ ପରିତୋ ୱାରଣତୋ । ତେନାହ ‘‘ଜୀୱିତ…ପେ॰… ରକ୍ଖଣତୋ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରନ୍ତି ୱିୱରଂ, ଓକାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେରିକାନଂ ଅନ୍ତରଂ ଅଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସାମିକାନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତସେୱକା ୱିୟ ରକ୍ଖଣତୋ । ଅସ୍ସାତି ଜୀୱିତସ୍ସ । କାରଣଭାୱତୋତି ଚିରପ୍ପୱତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱତୋ । ରସାୟନଭୂତଂ ହି ଭେସଜ୍ଜଂ ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତେତିୟେୱ । ୟଦିପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଏୱ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଭେସଜ୍ଜପରିଭୋଗେନ ପଟିହଞ୍ଞନ୍ତି, ନ ଉପ୍ପନ୍ନା ତାସଂ ସରସେନେୱ ଭିଜ୍ଜନତୋ, ଉପ୍ପନ୍ନସଦିସା ପନ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଭୱତି ହି ତଂସଦିସେସୁ ତବ୍ବୋହାରୋ, ୟଥା ସା ଏୱ ତିତ୍ତିରି, ତାନିୟେୱ ଓସଧାନୀତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଜାତାନଂ ଭୂତାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ସଞ୍ଚୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୋ ଧାତୁକ୍ଖୋଭୋ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ତଂସମୁଟ୍ଠାନା । ‘‘ଦୁକ୍ଖୱେଦନା’’ତି ୱତ୍ୱା ସା ଅକୁସଲସଭାୱାପି ଅତ୍ଥୀତି ତତୋ ୱିସେସେତୁଂ ‘‘ଅକୁସଲୱିପାକୱେଦନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟାବାଧନଟ୍ଠେନ ବ୍ୟାବାଧୋ, ବ୍ୟାବାଧୋୱ ବ୍ୟାବଜ୍ଝଂ, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟାବଜ୍ଝନ୍ତି ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝଂ, ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତା । ତେନାହ ‘‘ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝପରମତାୟା’’ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖପରମତାୟାତି । ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ରୋଗନିମିତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ଚୀୱରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ନିସ୍ସୟନଂ ପରିଭୋଗୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ପଟିଚ୍ଚ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜମାନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଜୀୱନ୍ତି । ଜୀୱନମ୍ପି ହି ପୱତ୍ତନଂ, ୟତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ‘‘ପୱତ୍ତନରସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସମ୍ପାଦନୱିଧିୱଣ୍ଣନା

୧୯. ଏୱଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିଭେଦେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସୀଲଂ ପୁନ ସାଧନୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱମେତସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିମାରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସାଧୀୟତି ସମ୍ପାଦିୟତି ଏତେନାତି ସାଧନଂ, ସଦ୍ଧା ସାଧନଂ ଏତସ୍ସାତି ସଦ୍ଧାସାଧନୋ। ନନୁ ଚ ୱୀରିୟସତିପଞ୍ଞାହିପି ୱିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ନ ସିଜ୍ଝତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ନ ସିଜ୍ଝତି, ସଦ୍ଧାୟ ପନ ୱିସେସହେତୁଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ

‘‘ସାୱକୱିସୟାତୀତତ୍ତାସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା’’ତି । ଗରୁକଲହୁକାଦିଭେଦେ ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅପରାଧସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନଂ ନାମ ସାୱକାନଂ ଅୱିସୟୋ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଏୱ ୱିସୟୋ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନଂ ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ, ତସ୍ସ କାଲୋପି ନାମ ସାୱକାନଂ ଅୱିସୟୋ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଏୱ ୱିସୟୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନପଟିକ୍ଖେପୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଗମେହି ତ୍ୱଂ ସାରିପୁତ୍ତ, ଆଗମେହି ତ୍ୱଂ ସାରିପୁତ୍ତ, ତଥାଗତୋୱ ତତ୍ଥ କାଲଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୧) । ତତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ପଞ୍ଞପେମ, ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦାମ, ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତାମା’’ତି (ପାରା॰ ୫୬୫) ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଦ୍ଧାୟାତି ସଦ୍ଦହନେନ ସତ୍ଥରି, ଧମ୍ମେ ଚ ସଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପନେନ । ଜୀୱିତେପି ପଗେୱ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କିକୀୱ ଅଣ୍ଡନ୍ତି କିକୀସକୁଣିକା ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଅଣ୍ଡଂ । ସା କିର ଜୀୱିତମ୍ପି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଅଣ୍ଡମେୱ ରକ୍ଖତି । ଚମରୀୱ ୱାଲଧିନ୍ତି ଚମରୀମିଗୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ୱାଲଧିଂ । ଚମରୀମିଗା କିର ବ୍ୟାଧେନ ପରିପାତିୟମାନା ଜୀୱିତମ୍ପି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା କଣ୍ଡକଗୁମ୍ବାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗଂ ଅତ୍ତନୋ ୱାଲମେୱ ରକ୍ଖନ୍ତି । ପିୟଂୱ ପୁତ୍ତଂ ଏକକନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ଏକପୁତ୍ତକୋ କୁଟୁମ୍ବିକୋ ତଂ ଏକପୁତ୍ତଂ, ଏକନୟନୋ ଚ ତଂ ଏକନୟନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ରକ୍ଖତି । ତଥେୱ ସୀଲଂ ଅନୁରକ୍ଖମାନକାତି ଅନୁକମ୍ପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁପେସଲାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପିୟସୀଲା । ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ଦହରମଜ୍ଝିମଥେରକାଲେସୁ । ଛନ୍ନମ୍ପି ଗାରୱାନଂ ୱସେନ ସଗାରୱା, ଗରୁକାରୱନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ୟଥା ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଠିତଧମ୍ମୋ ୱେଲଂ ନାତିକ୍କମତି, ଏୱମେୱ । ମମ ସାୱକାତି ଅରିୟସାୱକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେ ହି ଧୁୱସୀଲା । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେତି ଜୀୱିତହେତୁପି ସୀଲସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମନେ ।

ମହାୱତ୍ତନିଅଟୱୀ ନାମ ୱିଞ୍ଝାଟୱୀ । ହିମୱନ୍ତପସ୍ସେ ଅଟୱୀତି କେଚି । ଥେରନ୍ତି ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ଅପଞ୍ଞାତଂ ଏକଂ ଥେରଂ । ନିପଜ୍ଜାପେସୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କସ୍ସଚି ମା ଆରୋଚେୟ୍ୟାତି ।

ପୂତିଲତାୟାତି ଗଳୋଚିଲତାୟ । ସମସୀସୀତି ଜୀୱିତସମସୀସୀ । ୟସ୍ସ ହି କିଲେସସୀସଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ପରିୟାଦିୟତି, ତତୋ ଏକୂନୱୀସତିମେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଭୱଙ୍ଗୋତ୍ତରଣେ ୱଟ୍ଟସୀସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟତି, ସୋ ଇମାୟ ୱାରସମତାୟ ‘‘ଜୀୱିତସମସୀସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଚ ଥେରୋ ତଥା ପରିନିବ୍ବାୟି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି । ଅଭୟତ୍ଥେରୋ କିର ମହାଭିଞ୍ଞୋ । ତସ୍ମା ଚେତିୟଂ କାରାପେସୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅପ୍ପେୱାତି ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତମ୍ପି ଜହେୟ୍ୟ, ନ ଭିନ୍ଦେତି ନ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ନ ୱୀତିକ୍କମେୟ୍ୟ ।

ସତିୟାଅଧିଟ୍ଠିତାନନ୍ତି ପଗେୱ ଉପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ଆରକ୍ଖୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠିତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ଅନନ୍ୱାସ୍ସୱନୀୟତୋତି ଦ୍ୱାରଭାୱେନ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ଅନନୁବନ୍ଧିତବ୍ବତୋ । ୱରନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ । ତତ୍ତାୟାତି ଉଣ୍ହାୟ । ଆଦିତ୍ତାୟାତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦିତ୍ତାୟ । ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାୟାତି ସମନ୍ତତୋ ଜଲନ୍ତିୟା । ସଜୋତିଭୂତାୟାତି ଏକଜାଲୀଭୂତାୟ । ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଆମଟ୍ଠଂ, ଅଞ୍ଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ତ୍ୱେୱ ୱରନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ରୂପେସୂତି ରୂପାରମ୍ମଣେସୁ । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋତି କିଲେସାନଂ ଅନୁ ଅନୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପାଦନେନ ପାକଟୀକରଣୱସେନ ସୁଭାଦିନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ, ଅଥ ୱା ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋତି ହତ୍ଥପାଦାଦିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ, ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋତି ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିସୁଭାଦିନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦିପୱତ୍ତସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀହି ପୱତ୍ତସ୍ସ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ଜୱନୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ନିମିତ୍ତାଦିଗ୍ଗାହଂ ନିସେଧେନ୍ତେନ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସଂୱିହିତସାଖାପରିୱାରନ୍ତି ସମ୍ମା ଅୱିହିତୱତିପରିକ୍ଖେପଂ । ପରସ୍ସହାରୀହୀତି ପରସନ୍ତକାୱହାରକେହି ଚୋରେହି । ସମତିୱିଜ୍ଝତୀତି ସବ୍ବସୋ ଅତିୱିଜ୍ଝତି ଅନୁପୱିସତି ।

ରୂପେସୂତି ରୂପହେତୁ ରୂପନିମିତ୍ତଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅନତ୍ଥତୋ ରକ୍ଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁ । ଏତେ ହି ଦ୍ୱାରାତି ଏତେ ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରା । ସତିକୱାଟେନ ଅସଂୱୁତତ୍ତା ୱିୱଟା। ତତୋ ଏୱ ଅରକ୍ଖିତା। କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱେନ ତଂସମଙ୍ଗିନଂ ହନନ୍ତୀତି କାରଣୂପଚାରେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେ ୱା ରୂପାଦୟୋ । କିଲେସାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଖାଦିଦ୍ୱାରା । ତେ କୀଦିସା ୱିୱଟା ଅରକ୍ଖିତା ଅସଂୱୁତଚକ୍ଖାଦିହେତୁଂ ତଂସମଙ୍ଗିନଂ ହନନ୍ତୀତି କାରଣୂପଚାରେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଗାରନ୍ତି ଗେହଂ । ଦୁଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ନ ସମ୍ମା ଛାଦିତଂ । ଅଭାୱିତନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱନାରହିତଂ ।

ସମ୍ପାଦିତେତିଆଦିସ୍ସ ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ସବ୍ବସୋ କିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଅତିଉକ୍କଟ୍ଠଦେସନା ମଗ୍ଗେନାଗତସଦିସତ୍ତା । ସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ‘‘ନ ପୁନେୱଂ କରିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନସୁଦ୍ଧିୟା ସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ ।

ଅଧୁନାପବ୍ବଜିତେନାତି ନ ଚିରପବ୍ବଜିତେନ, ନୱପବ୍ବଜିତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କାମରାଗେନ ଡୟ୍ହାମୀତି କାମରାଗଗ୍ଗିନା ପରିଡୟ୍ହାମି । ସୋ ଚ ପନ ଦାହୋ ଇଦାନି ଚିତ୍ତଗତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମେ ପରିଡୟ୍ହତୀ’’ତି । ସାଧୂତି ଆୟାଚନା । ନିବ୍ବାପନନ୍ତି ତସ୍ସ ନିବ୍ବାପନୁପାୟଂ । ଗୋତମାତି ଥେରଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି ।

ସଞ୍ଞାୟୱିପରିୟେସାତି ‘‘ଅସୁଭେ ସୁଭ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତସଞ୍ଞାୱିପରିୟେସହେତୁ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାନିମିତ୍ତଂ । ନିମିତ୍ତଂ ପରିୱଜ୍ଜେହି କୀଦିସଂ ? ରାଗୂପସଞ୍ହିତଂ ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ସୁଭନିମିତ୍ତଂ ପରିୱଜ୍ଜେହି ନ ମନସି କରୋହି । ନ କେୱଲଂ ସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସାମନସିକାରୋ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅସୁଭଭାୱନାୟ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱେହି। କଥଂ ? ଏକଗ୍ଗଂ ସୁସମାହିତଂ ୟଥା ତଂ ଅସୁଭାରମ୍ମଣେ ୱିକ୍ଖେପାଭାୱେନ ଏକଗ୍ଗଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ଅପ୍ପିତଭାୱେନ ସୁସମାହିତଞ୍ଚ ହୋତି, ଏୱଂ ଭାୱେହୀତି । ଏୱଂ ସମଥଭାୱନାୟ କାମରାଗସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମୁଚ୍ଛେଦନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରେ ପରତୋ ପସ୍ସାତି ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖାରେ ଅୱିଧେୟ୍ୟକତାୟ ‘‘ପରେ’’ତି ପସ୍ସ । ଅନିଚ୍ଚତାୟ ପନ ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳିତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖତୋ, ଅନତ୍ତସଭାୱତ୍ତା, ଅତ୍ତୱିରହତୋ ଚ ନୋ ଅତ୍ତତୋ ପସ୍ସ । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ନିବ୍ବାପେହି ମହାରାଗଂ ତେଭୂମକସ୍ସ ଅଭିଭୱନତୋ ମହାୱିସୟତାୟ ମହାରାଗଂ ୱୂପସମେହି । ୟଥା ଏତରହି, ଏୱଂ ମା ଡୟ୍ହିତ୍ଥୋ ପୁନପ୍ପୁନନ୍ତି ଦଳ୍ହତରଂ ରାଗୱିନୋଦନେ ନିୟୋଜେସି ।

ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପାଦନେ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱଂ ତଂ ସୁସମ୍ପାଦିତଂ ହୋତୀତି ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିନା ତତ୍ଥ ପରିପୂରକାରିନୋ ଥେରେ ନିଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଲେଣଂ ନ ଉଲ୍ଲୋକିତପୁବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଥେରସ୍ସ ୟୁଗମତ୍ତଦସ୍ସିତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ପନ ଥେରୋ ସେନାସନଂ ନ ସୋଧେତି? ‘‘ଉଲ୍ଲୋକା ପଠମଂ ଓହାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ଅନ୍ତେୱାସିକାଦୟୋ ଏୱ କିରସ୍ସ ସେନାସନଂ ସୋଧେନ୍ତି । ଅସ୍ସ ନାଗରୁକ୍ଖସ୍ସ ।

ତସ୍ମିଂ ଗାମେତି ମହାଗାମେ । ତରୁଣା ଥଞ୍ଞପିୱନକା ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ୟାସଂ ତା ତରୁଣପୁତ୍ତା, ତାସଂ । ଲଞ୍ଜାପେସୀତି ଥନପଟ୍ଟିକାୟ ଥନେ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ରାଜମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଜାପେସି । ରାଜା ଥେରଂ ଚିରତରଂ ଦଟ୍ଠୁଂ କାଲୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ସ୍ୱେ ସୀଲାନି ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ରଞ୍ଞୋ ଚ ଦେୱିୟା ଚ ୱନ୍ଦନକାଲେ ସତ୍ତାକାରମତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି । ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋତି ପନ ୱିୱେକଂ ନ କରୋତି । ତେନାହ ‘‘ୱୱତ୍ଥାନଂ ନ କରୋମୀ’’ତି । ‘‘ଅହୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ ୱତାୟଂ ଅୟ୍ୟୋ’’ତି ଦଣ୍ଡଦୀପିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଅତିପରିସୁଦ୍ଧଂ ପାକଟନ୍ତି ସପ୍ପାୟଲାଭେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ୱିଭୂତଂ ଅହୋସି । ସକଲଂ ପବ୍ବତଂ ଉନ୍ନାଦୟନ୍ତୋତି ପଥୱିକମ୍ପନେନ ସକଲଂ ପବ୍ବତଂ ଏକଂ ନିନ୍ନାଦଂ କରୋନ୍ତୋ । ତନ୍ନିୱାସିଦେୱତାନଂ ସାଧୁକାରଦାନେନାତି କେଚି । ଭନ୍ତୋତି ଅନୱଟ୍ଠିତୋ । ବାଲୋତି ତରୁଣଦାରକୋ । ଉତ୍ରସ୍ତୋତି ଞାତକେହି ୱିନାଭାୱେନ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତୋ ।

ୱିସଗଣ୍ଡକରୋଗୋତି ଥନକନ୍ଦଳରୋଗମାହ । ମାସରୋଗାଦିକୋପି ୱିସଗଣ୍ଡକରୋଗୋତି ୱଦନ୍ତି । ୟତୋ ପବ୍ବଜିତୋ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଭୁତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲାନି । ତେସୁ ହି ଭିନ୍ନେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିପି ଭିନ୍ନାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଆରକ୍ଖାଭାୱତୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନେୱ ୱା ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହସ୍ସ ଦ୍ୱାରଭୂତାନି ଭିନ୍ନାନି ନାମ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ୱିପରିୟାୟତୋ ଅଭିନ୍ନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱା ଅୟୋନିସୋ ଉପସଂହାରୋ ଭେଦନଂ, ୟୋନିସୋ ଉପସଂହାରୋ ଅଭେଦନନ୍ତି ଅପରେ । ମିତ୍ତତ୍ଥେରୋୱାତି ମହାମିତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ୱରେତି ସେଟ୍ଠେ ।

ତଥା ୱୀରିୟେନାତି ତଥା-ସଦ୍ଦେନ ୱୀରିୟଂ ୱିସେସେତି । ୟଥା ସତି ଅନୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସାଧନଂ, ତଥା ୱୀରିୟଂ ଅନୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣଂ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସାଧନନ୍ତି । ୱୀରିୟାପେକ୍ଖମେୱ ୱିସେସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସମ୍ମାଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସା’’ତି । ଅୟୁତ୍ତା ଏସନା ଅନେସନା, ୟଥାୱୁତ୍ତମିଚ୍ଛାଜୀୱସଙ୍ଗହା । ସା ଏୱ ସତ୍ଥୁସାସନସ୍ସ ନ ପତିରୂପାତି ଅପ୍ପତିରୂପଂ, ତଂ ଅନେସନଂ ଅପ୍ପତିରୂପଂ। ଅଥ ୱା ପତିରୂପୱିରୋଧିନୀ ଅପ୍ପତିରୂପା, ପରିଗ୍ଗହିତଧୁତଙ୍ଗସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗନିୟମୱିରୋଧିନୀ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସଲ୍ଲେଖୱିକୋପିନୀ ପଟିପତ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଅନେସନଂ, ଅପ୍ପତିରୂପଞ୍ଚ ପହାୟାତି । ପଟିସେୱମାନେନ ପରିୱଜ୍ଜୟତା ସମ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ’’ତି ଇମିନାୱ ଧମ୍ମଦେସନାଦୀନଂ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ସମୁଟ୍ଠାନତା ଦୀପିତା ହୋତୀତି ‘‘ଧମ୍ମଦେସନାଦୀହି ଚସ୍ସ ଗୁଣେହି ପସନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବାହୁସଚ୍ଚୱତ୍ତପରିପୂରଣଇରିୟାପଥସମ୍ପତ୍ତିଆଦୀନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧୁତଗୁଣେ ଚସ୍ସ ପସନ୍ନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପିଣ୍ଡପାତଚରିୟାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମିତ୍ତସୁହଜ୍ଜପଂସୁକୂଲଚରିୟାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଧୁତଙ୍ଗନିୟମାନୁଲୋମେନାତି ତଂତଂଧୁତଙ୍ଗନିୟତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁଲୋମୱସେନ, ଅୱିକୋପନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ଜୀୱିକା, ନ ଅପ୍ପିଚ୍ଛସ୍ସ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଉକ୍କଂସଗତାୟ ମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକବ୍ୟାଧିୱୂପସମତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୂତିହରିତକୀତି ପୂତିମୁତ୍ତପରିଭାୱିତଂ, ପୂତିଭାୱେନ ୱା ଛଡ୍ଡିତଂ ହରିତକଂ । ଅରିୟୱଂସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି, ଅରିୟୱଂସେ ୱା ନିୟୁତ୍ତୋତି ଅରିୟୱଂସିକୋ, ପଚ୍ଚୟଗେଧସ୍ସ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତତ୍ତା ଉତ୍ତମୋ ଚ ସୋ ଅରିୟୱଂସିକୋ ଚାତି ଉତ୍ତମଅରିୟୱଂସିକୋ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ପରିଗ୍ଗହିତାପରିଗ୍ଗହିତଧୁତଙ୍ଗେସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ।

ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ପଚ୍ଚୟେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୟଥା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଞାୟତି ଏୱଂ ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ । ଓଭାସୋ ନାମ ଉଜୁକମେୱ ଅକଥେତ୍ୱା ୟଥା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱିଭୂତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଓଭାସନଂ । ପରିକଥା ନାମ ପରିୟାୟେନ କଥନଂ । ତଥା ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ନିମିତ୍ତାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ।

ଦ୍ୱାରଂ ଦିନ୍ନନ୍ତି ରୋଗସୀସେନ ପରିଭୋଗସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ଦିନ୍ନଂ । ତସ୍ମା ଅରୋଗକାଲେପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଆପତ୍ତି ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଆପତ୍ତି ନ ହୋତୀ’’ତିଆଦି । ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସଲ୍ଲେଖଂ କୋପେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଆଜୀୱଂ ପନ କୋପେତୀ’’ତି ଇମିନାୱ ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତଧୁତଙ୍ଗଧରସ୍ସ ନିମିତ୍ତାଦୟୋ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଦଞ୍ଞଧୁତଙ୍ଗଧରସ୍ସାପି ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟେୱାତି ଅପରେ । ଅକରୋନ୍ତୋତି ୟଥାସକଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୱିସୟେପି ଅକରୋନ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱାତି ଠପେତ୍ୱା ଏୱ ।

ଗଣୱାସଂ ପହାୟ ଅରଞ୍ଞାୟତନେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକସ୍ସ ମୁଦ୍ଧଭୂତାୟ ଅଗ୍ଗଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱିହରନ୍ତୋ ମହାଥେରୋ ‘‘ପୱିୱେକଂ ବ୍ରୂହୟମାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଉଦରସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ୱାତାବାଧୋ ଉଦରୱାତାବାଧୋ। ଅସମ୍ଭିନ୍ନଂ ଖୀରଂ ଏତସ୍ସାତି ଅସମ୍ଭିନ୍ନଖୀରଂ, ତଦେୱ ପାୟାସନ୍ତି ଅସମ୍ଭିନ୍ନଖୀରପାୟାସଂ, ଉଦକେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଖୀରେନ ପକ୍କପାୟାସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାତି ପାୟାସସ୍ସ । ଉପ୍ପତ୍ତିମୂଲନ୍ତି ‘‘ଗିହିକାଲେ ମେ, ଆୱୁସୋ, ମାତା ସପ୍ପିମଧୁସକ୍କରାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅସମ୍ଭିନ୍ନଖୀରପାୟାସଂ ଅଦାସି, ତେନ ମେ ଫାସୁ ଅହୋସୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚୀନିଚ୍ଛାରଣସଙ୍ଖାତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁଂ । ‘‘ଅପରିଭୋଗାରହୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଥେରସ୍ସ ଓଭାସନାଦିଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପନ ଅଜାନନ୍ତା ଏକଚ୍ଚେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ତଥା ମଞ୍ଞେୟ୍ୟୁଂ, ଅନାଗତେ ଚ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ଏୱଂ ମମ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ଅପିଚ ମହାଥେରସ୍ସ ପରମୁକ୍କଂସଗତା ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତି । ତଥା ହି ଦହରଭିକ୍ଖୁନୋ ‘‘କସ୍ସ ସମ୍ପନ୍ନଂ ନ ମନାପ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୦୯, ୨୫୭, ୬୧୨, ୧୨୨୮, ୧୨୩୪; ଚୂଳୱ॰ ୩୪୩) ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ପିଟ୍ଠଖାଦନୀୟଂ ନ ଖାଦତି ।

ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିପ୍ଫାରାତି ୱଚୀନିଚ୍ଛାରଣହେତୁ । ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ହି ସଦ୍ଦୋ ଅସତିପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ତସ୍ସ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ‘‘ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିପ୍ଫାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୁତ୍ତୋତି ଭୁତ୍ତୱା ସଚେ ଭୱେୟ୍ୟଂ ଅହଂ । ସାତି ଅସ୍ସ । ଅକାରଲୋପେନ ହି ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ଏୱଂସ ତେ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ୮.୭) ୱିୟ । ଅନ୍ତଗୁଣନ୍ତି ଅନ୍ତଭୋଗୋ । ବହି ଚରେତି ଆସୟତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗୋଚରଗ୍ଗହଣୱସେନ ବହି ୟଦି ୱିଚରେୟ୍ୟ । ପରମପ୍ପିଚ୍ଛଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଲୋକୱୋହାରେନେୱମାହ । ଲୋକେ ହି ଅୟୁତ୍ତଭୋଜନଂ ଓଦରିୟଂ ଗରହନ୍ତା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘କିଂସୁ ନାମ ତସ୍ସ ଅନ୍ତାନି ବହି ଚରନ୍ତୀ’’ତି । ଆରାଧେମୀତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରାଧେମି, ୱସେ ୱତ୍ତେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ କିର ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭତ୍ତଚ୍ଛେଦେନ, ମଗ୍ଗକିଲମଥେନ ଚ କିଲନ୍ତକାୟୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଫଲିତସ୍ସ ଅମ୍ବସ୍ସ ମୂଲେ ନିପଜ୍ଜି, ବହୂନି ଅମ୍ବଫଲାନି ତହଂ ତହଂ ପତିତାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥେକୋ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ଉପାସକୋ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପରିସ୍ସମଂ ଞତ୍ୱା ଅମ୍ବପାନଂ ପାୟେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପିଟ୍ଠିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ନେତି । ଥେରୋ –

‘‘ନ ପିତା ନପି ତେ ମାତା, ନ ଞାତି ନପି ବନ୍ଧୱୋ ।

କରୋତେତାଦିସଂ କିଚ୍ଚଂ, ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ କାରଣା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୦) –

ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ସମ୍ମସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଗତୋ ଏୱ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଇମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅମ୍ବଖାଦକମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁପି ଚେତ୍ଥ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବଥାପୀତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନପି ଅନେସନୱସେନ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନପି, ପଗେୱ କାୟୱଚୀୱିପ୍ଫନ୍ଦିତୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅନେସନାୟା’’ତିଆଦି ।

ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗେ ଇଣପରିଭୋଗଆପତ୍ତିଆଦୀନୱସ୍ସ, ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗେ ଆନିସଂସସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସନଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସଦସ୍ସନଂ। ତସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚୟାଧିକାରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଚୟେସୂ’’ତି । କାରଣକାରଣମ୍ପି ହି କାରଣଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ତିଣେହି ଭତ୍ତଂ ସିଦ୍ଧନ୍ତି । ୟେନ କାରଣେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ ନାମ ସିୟା, ତସ୍ମିଂ ୱଜ୍ଜିତେ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ ସିଜ୍ଝତି, ୱିସୁଜ୍ଝତି ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଗେଧନ୍ତି ଗେଧଗ୍ଗହଣେନେୱ ସମ୍ମୋହୋପି ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ତେନ ସହ ପୱତ୍ତନତୋ, ତଦୁପନିସ୍ସୟତୋ ଚ । ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନେତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଆଗମନସୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ, ନ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନଂ । ପଚ୍ଚୟାନଂ ହି ଇଦମତ୍ଥିତଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ପଚ୍ଚୟା ଞାୟାଧିଗତା ଏୱ ଭିକ୍ଖୁନା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଚ୍ଚୟେ’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନାତି ‘‘ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ମହାନି॰ ୨୦୬) ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ।

ଧାତୁୱସେନୱାତି ‘‘ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱତ୍ତମାନଂ ଧାତୁମତ୍ତମେୱେତଂ, ୟଦିଦଂ ଚୀୱରାଦି, ତଦୁପଭୁଞ୍ଜକୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଏୱଂ ଧାତୁମନସିକାରୱସେନ ୱା । ପଟିକୂଲୱସେନ ୱାତି ପିଣ୍ଡପାତେ ତାୱ ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞାୱସେନ, ‘‘ସବ୍ବାନି ପନ ଇମାନି ଚୀୱରାଦୀନି ଅଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟାନି, ଇମଂ ପୂତିକାୟଂ ପତ୍ୱା ଅତିୱିୟ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟାନି ଜାୟନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ପଟିକୂଲମନସିକାରୱସେନ ୱା । ତତୋ ଉତ୍ତରୀତି ପଟିଲାଭକାଲତୋ ଉପରି । ଅନୱଜ୍ଜୋୱପରିଭୋଗୋ ଆଦିତୋୱ ପଞ୍ଞାୟ ପରିସୋଧିତତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠପିତପତ୍ତଚୀୱରାନଂ ୱିୟାତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଆଦିସୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନପରମେତଂ, ନ ପରିଭୋଗକାଲେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଟିକ୍ଖେପପରଂ । ତେନାହ ‘‘ପରିଭୋଗକାଲେପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପରିଭୋଗକାଲେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାନକରୋତି ଅସନ୍ଦେହକରୋ ଏକନ୍ତିକୋ ।

ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ ନାମ ଅନରହସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ । ଭଗୱତାପି ଅତ୍ତନୋ ସାସନେ ସୀଲୱତୋ ପଚ୍ଚୟା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ନ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ । ଦାୟକାନମ୍ପି ସୀଲୱତୋ ଏୱ ପରିଚ୍ଚାଗୋ, ନ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ । ଅତ୍ତନୋ କାରାନଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚାସୀସନତୋ । ଇତି ସତ୍ଥାରା ଅନନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା, ଦାୟକେହି ଚ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ଥେୟ୍ୟାୟ ପରିଭୋଗୋ ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ। ଇଣୱସେନ ପରିଭୋଗୋ ଇଣପରିଭୋଗୋ, ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱତୋ ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୋଗୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ‘‘ସୀଲୱତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ କାରଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ଚୀୱରଂ କାୟତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେ ପୁରେଭତ୍ତ…ପେ॰… ପଚ୍ଛିମୟାମେସୁ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲୱିସେସୱସେନ ଏକଦିୱସେ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସକିଂୟେୱ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅରୁଣଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଇଣପରିଭୋଗଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି। ହିୟ୍ୟୋ ୟଂ ମୟା ଚୀୱରଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟାୱଦେୱ ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟ…ପେ॰… ହିରିକୋପୀନପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ । ହିୟ୍ୟୋ ୟୋ ମୟା ପିଣ୍ଡପାତୋ ପରିଭୁତ୍ତୋ, ସୋ ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତିଆଦିନା ସଚେ ଅତୀତପରିଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ନ କରେୟ୍ୟାତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ୱୀମଂସିତବ୍ବଂ । ସେନାସନମ୍ପି ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେତି ପୱେସେ ପୱେସେ । ସତିପଚ୍ଚୟତାତି ସତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସ, ପରିଭୋଗସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସତିଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ୟଦିପି ଦ୍ୱୀସୁପି ଠାନେସୁ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୟୁତ୍ତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି । ଅପରେ ପନାହୁ – ସତି ପଚ୍ଚୟତାତି ସତି ଭେସଜ୍ଜପରିଭୋଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ, ସତି ପଚ୍ଚୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ପଚ୍ଚୟେ ସତିପୀତି । ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ତଥା ହି ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ନ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଭାୱମତ୍ତେନ ।

ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେନେୱ ପସଙ୍ଗେନ ସବ୍ବାପି ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧା ହି ସୁଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଜ୍ଝତି ଏତାୟାତି ସୁଦ୍ଧି, ୟଥାଧମ୍ମଂ ଦେସନାୱ ସୁଦ୍ଧି ଦେସନାସୁଦ୍ଧି। ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାପି ଚେତ୍ଥ ଦେସନାୟ ଏୱ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଛିନ୍ନମୂଲାପତ୍ତୀନଂ ପନ ଅଭିକ୍ଖୁତାପଟିଞ୍ଞାୱ ଦେସନା । ଅଧିଟ୍ଠାନୱିସିଟ୍ଠୋ ସଂୱରୋୱ ସୁଦ୍ଧି ସଂୱରସୁଦ୍ଧି। ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପଚ୍ଚୟାନଂ ପରିୟେଟ୍ଠି ଏୱ ସୁଦ୍ଧି ପରିୟେଟ୍ଠିସୁଦ୍ଧି। ଚତୂସୁପି ପଚ୍ଚୟେସୁ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱ ସୁଦ୍ଧି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସୁଦ୍ଧି। ଏସ ତାୱ ସୁଦ୍ଧୀସୁ ସମାସନୟୋ । ସୁଦ୍ଧିମନ୍ତେସୁ ପନ ଦେସନା ସୁଦ୍ଧି ଏତସ୍ସାତି ଦେସନାସୁଦ୍ଧି। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୁଦ୍ଧି-ସଦ୍ଦୋ ପନ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ଏୱନ୍ତି ସଂୱରଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପହାୟାତି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ଅକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦାୟଂ, ତଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଦାୟାଦା। ଅନନୁଞ୍ଞାତେସୁ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପରିଭୋଗାଭାୱତୋ, ଅନୁଞ୍ଞାତେସୁ ଏୱ ଚ ପରିଭୋଗସମ୍ଭୱତୋ ଭିକ୍ଖୂହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବପଚ୍ଚୟା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତକା। ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥ ମା ଆମିସଦାୟାଦା । ଅତ୍ଥି ମେ ତୁମ୍ହେସୁ ଅନୁକମ୍ପା ‘କିନ୍ତି ମେ ସାୱକା ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସାଧକଂ।

ଅୱୀତରାଗାନଂ ତଣ୍ହାପରୱସତାୟ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗେ ସାମିଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ତଦଭାୱେନ ୱୀତରାଗାନଂ ତତ୍ଥ ସାମିଭାୱୋ ୟଥାରୁଚିପରିଭୋଗସମ୍ଭୱତୋ । ତଥା ହି ତେ ପଟିକୂଲମ୍ପି ଅପ୍ପଟିକୂଲାକାରେନ, ଅପ୍ପଟିକୂଲମ୍ପି ପଟିକୂଲାକାରେନ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନାକାରେନ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଦାୟକାନଞ୍ଚ ମନୋରଥଂ ପରିପୂରେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତେ ହି ତଣ୍ହାୟ ଦାସବ୍ୟଂ ଅତୀତତ୍ତା ସାମିନୋ ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।

ସବ୍ବେସନ୍ତି ଅରିୟାନଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ । କଥଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଇମେ ପରିଭୋଗା ସମ୍ଭୱନ୍ତି ? ଉପଚାରୱସେନ । ୟୋ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପି ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଗେଧଂ ପହାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅନୁପଲିତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ପରିଭୋଗୋ, ସୋ ସାମିପରିଭୋଗୋ ୱିୟ ହୋତି । ସୀଲୱତୋ ପନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ୱିୟ ହୋତି, ଦାୟକାନଂ ମନୋରଥସ୍ସ ଅୱିରାଧନତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗେୟେୱ ୱା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପରିଭୋଗେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ସେକ୍ଖସଙ୍ଗହତୋ । ସେକ୍ଖସୁତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୩) ହେତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ । ତେନାହ ‘‘ସୀଲୱାପିହୀ’’ତିଆଦି । ପଚ୍ଚନୀକତ୍ତାତି ୟଥା ଇଣାୟିକୋ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଇଚ୍ଛିତଦେସଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଲଭତି, ଏୱଂ ଇଣପରିଭୋଗୟୁତ୍ତୋ ଲୋକତୋ ନିସ୍ସରିତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୀଲୱତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ ଆଣଣ୍ୟପରିଭୋଗୋତି ଆହ ‘‘ଆଣଣ୍ୟପରିଭୋଗୋ ୱା’’ତି । ଏତେନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଚତୁପରିଭୋଗୱିନିମୁତ୍ତୋ ୱିସୁଂୟେୱାୟଂ ପରିଭୋଗୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇମାୟ ସିକ୍ଖାୟାତି ସୀଲସଙ୍ଖାତାୟ ସିକ୍ଖାୟ । କିଚ୍ଚକାରୀତି ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ପଟିପଜ୍ଜନତୋ ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାରୀ ।

ଇଦାନି ତମେୱ କିଚ୍ଚକାରିତଂ ସୁତ୍ତପଦେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିହାରନ୍ତି ପତିସ୍ସୟଂ । ସୟନାସନନ୍ତି ମଞ୍ଚାଦିଂ । ଉଭୟେନପି ସେନାସନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଆପନ୍ତି ଉଦକଂ । ସଙ୍ଘାଟିରଜୂପୱାହନନ୍ତି ପଂସୁମଲାଦିନୋ ସଙ୍ଘାଟିଗତରଜସ୍ସ ଧୋୱନଂ । ସୁତ୍ୱାନ ଧମ୍ମଂ ସୁଗତେନ ଦେସିତନ୍ତି ଚୀୱରାଦୀସୁ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଚୀୱରଂ ପଟିସେୱତି ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ମହାନି॰ ୨୦୬) ନୟେନ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା । ସଙ୍ଖାୟ ସେୱେ ୱରପଞ୍ଞସାୱକୋତି ‘‘ପିଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ, ୱିହାରାଦିପଦେହି ୱୁତ୍ତଂ ସେନାସନଂ, ‘‘ପିପାସାଗେଲଞ୍ଞସ୍ସ ୱୂପସମନତୋ ପାନୀୟମ୍ପି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆପମୁଖେନ ଦସ୍ସିତଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଂ, ସଙ୍ଘାଟିୟାଦିଚୀୱରନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପଚ୍ଚୟଂ ସଙ୍ଖାୟ ‘‘ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ୨.୨୪; ୩.୭୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୦; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮; ୮.୯; ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୫) ନୟେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା । ସେୱେ ସେୱିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ଉତ୍ତମପଞ୍ଞସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକୋ ସେଖୋ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱା ।

ୟସ୍ମା ଚ ସଙ୍ଖାୟ ସେୱୀ ୱରପଞ୍ଞସାୱକୋ, ତସ୍ମା ହି ପିଣ୍ଡେ…ପେ॰… ପୋକ୍ଖରେ ୱାରିବିନ୍ଦୁ, ତଥା ହୋତି । କାଲେନାତି ଅରିୟାନଂ ଭୋଜନକାଲେ । ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା । ପରତୋତି ଅଞ୍ଞତୋ ଦାୟକତୋ । ଅନୁଗ୍ଗହାତି ଅନୁକମ୍ପାୟ ବହୁମ୍ହି ଉପନୀତେ ମତ୍ତଂ ସୋ ଜଞ୍ଞା ଜାନେୟ୍ୟ ସତତଂ ସବ୍ବକାଲଂ ଉପଟ୍ଠିତୋ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି । ଆଲେପନରୂହନେ ୟଥାତି ଭେସଜ୍ଜଲେପନେନ ୱଣସ୍ସ ରୁହନେ ୱିୟ, ମତ୍ତଂ ଜାନେୟ୍ୟାତି ୟୋଜନା । ଆହରେତି ଆହରେୟ୍ୟ । ‘‘ଆହରେୟ୍ୟାହାର’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । ୟାପନତ୍ଥନ୍ତି ସରୀରସ୍ସ ୟାପନାୟ । ଅମୁଚ୍ଛିତୋତି ତଣ୍ହାମୁଚ୍ଛାୟ ଅମୁଚ୍ଛିତୋ ଗେଧଂ ତଣ୍ହଂ ଅନାପନ୍ନୋ ।

ଅତ୍ତନୋ ମାତୁଲସ୍ସ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସେୱ ନାମସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଭାଗିନେୟ୍ୟସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସାମଣେରୋ । ସାଲିକୂରନ୍ତି ସାଲିଭତ୍ତଂ । ସୁନିବ୍ବୁତନ୍ତି ସୁସୀତଲଂ । ଅସଞ୍ଞତୋତି ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସବ୍ବାସୱପରିକ୍ଖୀଣୋତି ପରିକ୍ଖୀଣସବ୍ବାସୱୋ ।

ପଠମସୀଲପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୨୦. ପରିୟନ୍ତୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ପରିୟନ୍ତାନି, ପରିୟନ୍ତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ୟେସଂ ତେ ପରିୟନ୍ତସିକ୍ଖାପଦା, ତେସଂ ପରିୟନ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନଂ । ଉପସମ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଠପେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସେକ୍ଖାସେକ୍ଖେ ତଦଞ୍ଞେସଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଂ । ସାମଞ୍ଞଜୋତନାପି ହି ୱିସେସେ ତିଟ୍ଠତି । କୁସଲଧମ୍ମେ ୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଚାରେ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତାନଂ । ସେକ୍ଖଧମ୍ମା ପରିୟନ୍ତା ପରମା ମରିୟାଦା ଏତସ୍ସାତି ସେକ୍ଖପରିୟନ୍ତୋ। ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦତୋ, କୁସଲଧମ୍ମସମାଦାନତୋ ୱା ପନ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୂ, ତାୱ ପୱତ୍ତକୁସଲଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧୋ ସେକ୍ଖଧମ୍ମେ ଆହଚ୍ଚ ଠିତୋ ସେକ୍ଖପରିୟନ୍ତୋ । ସେକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ୱା ହେଟ୍ଠିମନ୍ତଭୂତା ସିକ୍ଖିତବ୍ବା ଲୋକିୟା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସେକ୍ଖପରିୟନ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ସେକ୍ଖପରିୟନ୍ତେ । ପରିପୂରକାରୀନନ୍ତି କିଞ୍ଚିପି ସିକ୍ଖଂ ଅହାପେତ୍ୱା ପୂରେନ୍ତାନଂ । ଉପରିୱିସେସାଧିଗମତ୍ଥଂ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖାନଂ। ତତୋ ଏୱ ସୀଲପାରିପୂରିଅତ୍ଥଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଜୀୱିତାନଂ। ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସେନ ଅପରାମସନୀୟତୋ ପାରିସୁଦ୍ଧିୱନ୍ତଂ ସୀଲଂ ଅପରାମଟ୍ଠପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ। କିଲେସାନଂ ସବ୍ବସୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧିୱନ୍ତଂ ସୀଲଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ।

ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଅସେକ୍ଖାନଂ, ସେକ୍ଖାନଂ, କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନାନଞ୍ଚ ସୀଲଂ ମହାନୁଭାୱତାୟ ଆନୁଭାୱତୋ ଅପରିୟନ୍ତମେୱାତି ଆହ ‘‘ଗଣନୱସେନ ସପରିୟନ୍ତତ୍ତା’’ତି । କାୟୱାଚାନଂ ସଂୱରଣତୋ, ୱିନୟନତୋ ଚ ସଂୱରୱିନୟା । ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସତ୍ଥାରା ଦେସିତୱିତ୍ଥାରନୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଗଣନତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ସିକ୍ଖାତି ସୀଲସଙ୍ଖାତା ସିକ୍ଖା । ୱିନୟସଂୱରେତି ୱିନୟପିଟକେ । ଗଣନୱସେନ ସପରିୟନ୍ତମ୍ପି ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ସୀଲନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ହି ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ସୀଲଂ ନାମ, ତତ୍ଥ କସ୍ସଚିପି ଅନୱସେସତୋ ଅନୱସେସୱସେନ। ସମାଦାନଭାୱନ୍ତି ସମାଦାନସବ୍ଭାୱଂ । ଲାଭ…ପେ॰… ୱସେନ ଅଦିଟ୍ଠପରିୟନ୍ତଭାୱୋ ଲାଭାଦିହେତୁ ସୀଲସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ।

ଧନଂ ଚଜେ ଅଙ୍ଗୱରସ୍ସ ହେତୁ ପାରିପନ୍ଥିକଚୋରାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତୋ । ଅଙ୍ଗଂ ଚଜେ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖମାନୋ ସପ୍ପଦଟ୍ଠାଦିକାଲେ । ଅଙ୍ଗଂ ଧନଂ ଜୀୱିତଞ୍ଚାପି ସବ୍ବଂ, ଚଜେ ନରୋ ଧମ୍ମମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ସୁତସୋମମହାବୋଧିସତ୍ତାଦୟୋ ୱିୟ । ତେନାହ ‘‘ଇମଂ ସପ୍ପୁରିସାନୁସ୍ସତିଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ’’ତି । ଜିଘଚ୍ଛାପରିସ୍ସମେନ ଜୀୱିତସଂସୟେ ସତିପି । ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅୱୀତିକ୍କମ୍ମାତି ଅସ୍ସାମିକେସୁ ଅମ୍ବଫଲେସୁ ଭୂମିୟଂ ପତିତେସୁ ସମୀପେୟେୱ ସନ୍ତେସୁପି ପଟିଗ୍ଗାହକାଭାୱେନ ଅପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦଂ ଅୱୀତିକ୍କମିତ୍ୱା ।

ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସାତି ସୀଲୱନ୍ତଭାୱସ୍ସ କାରଣା, ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ ୱା ତୁୟ୍ହଂ ଏତାଦିସଂ ଅଂସେନ ୱାହଣାଦିକଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋତି, କାରଣା ସୀଲସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁଧୋତଜାତିମଣି ୱିୟାତି ଚତୂସୁ ପାସାଣେସୁ ସମ୍ମଦେୱ ଧୋତଜାତିମଣି ୱିୟ । ମହାସଙ୍ଘରକ୍ଖିତଭାଗିନେୟ୍ୟସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରାନଂ ୱିୟାତି ମହାସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ, ତସ୍ସେୱ ଭାଗିନେୟ୍ୟସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ ଚ । ‘‘କିମତ୍ଥଂ ମୟଂ ଇଧାଗତା’’ତି ମହାଜନସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଚ୍ଛରିକାୟାତି ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟନେନ । ଅସତିୟାତି ସତିସମ୍ମୋସେନ । ଅଞ୍ଞାଣପକତନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣେନ ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱା କତଂ, ଅଜାନିତ୍ୱା କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋପି ଚେ ହୋତୀତି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିସୁତରହିତୋ ହୋତି ଚେ । ସୀଲେସୁ ଅସମାହିତୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିସୀଲେସୁପି ନ ସମ୍ମା ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି ଚେ । ନାସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ ସୁତନ୍ତି ଅସ୍ସ ସୀଲରହିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୁତଂ ଅତ୍ତନୋ, ପରେସଞ୍ଚ କତ୍ଥଚି ଭୱସମ୍ପତ୍ତିଆୱହଂ ନ ହୋତି । ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋୟଂ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ହି ସିକ୍ଖାକାମା ନ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ବହୁସ୍ସୁତୋପି ଚେତି ଏତ୍ଥ ଚେ-ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ପସଂସିତୋତି ପସଂସିତୋ ଏୱ ନାମ ।

ରାଗୱସେନ ଅପରାମଟ୍ଠଗହଣେନ ତଣ୍ହାପରାମାସାଭାୱମାହ । ତଥାରୂପନ୍ତି ରାଗୱସେନ ଅପରାମଟ୍ଠଂ । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ହନିତ୍ୱା । ସଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀତି ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ କରିସ୍ସାମି, ଅପ୍ପକଂ ୱେଲଂ ମଂ ୱିସ୍ସେଜ୍ଜେତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଟ୍ଟିୟାମୀତି ଜିଗୁଚ୍ଛାମି । ହରାୟାମୀତି ଲଜ୍ଜାମି ।

ପଲିପନ୍ନୋତି ସୀଦନ୍ତୋ, ସମ୍ମକ୍ଖିତୋ ୱା । ସୀଲେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ମରିସ୍ସାମୀତି ସୀଲଂ ଅୱିନାସେନ୍ତୋ ତେନ ସହେୱ ମରିସ୍ସାମି, ନ ଇଦାନି କଦାଚିପି ତଂ ପରିଚ୍ଚଜିସ୍ସାମି । ସତି ହି ଭୱାଦାନେ ସୀଲେନ ୱିୟୋଗୋ ସିୟା, ଭୱମେୱ ନାଦିୟିସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରୋଗଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋତି ରୋଗଭୂତଂ ୱେଦନଂ ୱେଦନାମୁଖେନ ସେସାରୂପଧମ୍ମେ, ରୂପଧମ୍ମେ ଚ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ।

ରୁପ୍ପତୋତି ୱିକାରଂ ଆପାଦିୟମାନସରୀରସ୍ସ । ପରିସୁସ୍ସତୀତି ସମନ୍ତତୋ ସୁସ୍ସତି । ୟଥା କିଂ ? ପୁପ୍ଫଂ ୟଥା ପଂସୁନି ଆତପେ କତଂ ସୂରିୟାତପସନ୍ତତ୍ତେ ପଂସୁନି ଠପିତଂ ସିରୀସାଦିପୁପ୍ଫଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜଞ୍ଞନ୍ତି ଅମନୁଞ୍ଞଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟଂ । ଜଞ୍ଞସଙ୍ଖାତନ୍ତି ବାଲେହି ‘‘ଜଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କିତ୍ତିତଂ । ଜଞ୍ଞରୂପଂ ଅପସ୍ସତୋତି ୟଥାଭୂତଂ ଅପ୍ପସ୍ସତୋ ଅୱିଦ୍ଦସୁନୋ ‘‘ଜଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପସଂସିତଂ । ଧିରତ୍ଥୁମନ୍ତି ଧି ଅତ୍ଥୁ ଇମଂ, ଧି-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଇମସ୍ସ ପୂତିକାୟସ୍ସ ଧିକାରୋ ହୋତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧିୟନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧିକଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୱନ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପୂତିକାୟେ ରାଗହେତୁ ପମତ୍ତା ପମାଦଂ ଆପନ୍ନା । ପଜାତି ସତ୍ତା । ହାପେନ୍ତି ମଗ୍ଗଂ ସୁଗତୂପପତ୍ତିୟାତି ସୁଗତୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ, ସୀଲମ୍ପି ହାପେନ୍ତି, ପଗେୱ ଝାନାଦିନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେୱଲଂ ‘‘ଅରହନ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ସାୱକଖୀଣାସୱା, ଇତରେ ପନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ସହ ୱିସେସନେନାତି ଆହ ‘‘ଅରହନ୍ତାଦୀନ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବଦରଥପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟାତି ସବ୍ବକିଲେସଦରଥପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ।

ଦୁତିୟସୀଲପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

ପାଣାତିପାତାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସପରିୟୋସାନାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପହାନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱେରମଣିଆଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ । କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ‘‘ପହାନୱସେନା’’ତି ଲିଖନ୍ତି, ସା ପମାଦଲେଖା । ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହାନଂ ସୀଲନ୍ତି ହିରୋତ୍ତପ୍ପକରୁଣାଲୋଭାଦିପମୁଖେନ ୟେନ କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ପାଣାତିପାତୋ ପହୀୟତି, ତଂ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହାନଂ ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ । ତଥା ପାଣାତିପାତା ୱିରତି ୱେରମଣୀ ସୀଲଂ। ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଚେତନା ଚେତନା ସୀଲଂ। ପାଣାତିପାତସ୍ସ ସଂୱରଣଂ ପୱେସଦ୍ୱାରପିଧାନଂ ସଂୱରୋ ସୀଲଂ। ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମନଂ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲଂ । ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ପନ ଅନଭିଜ୍ଝାଦିୱସେନ ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱେରମଣୀ ଚେତନା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଂୱରାୱୀତିକ୍କମା ତପ୍ପମୁଖା ଧମ୍ମା ।

ଏୱଂ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ପହାନସୀଲାଦୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଉପାୟାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ, ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ମହାୱିପସ୍ସନାନଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗାନଞ୍ଚ ୱସେନ ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମେନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମେନାତି ଅଲୋଭପ୍ପଧାନେନ କୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ । କୁସଲା ହି ଧମ୍ମା କାମପଟିପକ୍ଖା ଇଧ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନାହ ‘‘କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନଂ ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପହାନସୀଲାଦୀନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୱିସେସମେୱ ୱକ୍ଖାମ । ଅବ୍ୟାପାଦେନାତି ମେତ୍ତାୟ । ଆଲୋକସଞ୍ଞାୟାତି ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ମନସିକରଣେନ ଉପଟ୍ଠିତଆଲୋକସଞ୍ଜାନନେନ। ଅୱିକ୍ଖେପେନାତି ସମାଧିନା । ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନେନାତି କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱନିଚ୍ଛୟେନ । ସପଚ୍ଚୟନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନାତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ଏୱଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେ ପହାୟା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୩୮) ୱୁତ୍ତାୟ ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମସ୍ସ ଉପାୟଭୂତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ୱସେନ ପହାନସୀଲାଦୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଉପାୟାନଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଆଦୀନଂ ୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଞାଣେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହକଙ୍ଖାୱିତରଣାନଂ ହି ୱିବନ୍ଧଭୂତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ଦୂରୀକରଣେନ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ଠିତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୟୋ ସିଜ୍ଝନ୍ତି । ତଥା ଝାନସମାପତ୍ତୀସୁ ଅଭିରତିନିମିତ୍ତେନ ପାମୋଜ୍ଜେନ । ତତ୍ଥ ଅନଭିରତିୟା ୱିନୋଦିତାୟ ଝାନାଦୀନଂ ସମଧିଗମୋତି ସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନାନଂ ଅରତିୱିନୋଦନଅୱିଜ୍ଜାପଦାଲନାଦିନା ଉପାୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ପାମୋଜ୍ଜେନ ଅରତିୟା’’ତି । ଉପ୍ପଟିପାଟିନିଦ୍ଦେସୋ ପନ ନୀୱରଣସଭାୱାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେଟ୍ଠାନୀୱରଣେସୁପି ସଙ୍ଗହଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

‘‘ପଠମେନଝାନେନ ନୀୱରଣାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କଥଂ ଝାନାନଂ ସୀଲଭାୱୋ, କଥଂ ୱା ତତ୍ଥ ୱିରତିୟା ସମ୍ଭୱୋ । ସୁୱିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମାଦିକସ୍ସ ହି ଚିତ୍ତସମାଦାନୱସେନ ଇମାନି ଝାନାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ପରିତ୍ତକୁସଲାନି ୱିୟ କାୟକମ୍ମାଦିୱିସୋଧନୱସେନ, ନାପି ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା ୱିୟ ଦୁଚ୍ଚରିତଦୁରାଜୀୱସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେସୁ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ନତ୍ଥି ସୀଲନଟ୍ଠୋ, କୁତୋ ୱିରମଣଟ୍ଠୋ । ପରିୟାୟେନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୋ ପନ ସୋ ପରିୟାୟୋ ? ୟଦଗ୍ଗେନ ମହଗ୍ଗତା କୁସଲଧମ୍ମା ପଟିପକ୍ଖେ ପଜହନ୍ତି, ତଦଗ୍ଗେନ ତତୋ ଓରତା । ତେ ଚ ୟଥା ଚିତ୍ତଂ ନାରୋହନ୍ତି, ଏୱଂ ସଂୱୁତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ପରିୟୁଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତୋ ମନୋଦ୍ୱାରେ ୱୀତିକ୍କମୋ ନତ୍ଥି ଏତେସୂତି ଅୱୀତିକ୍କମାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଚେତନା ପନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି । ସୋୟମତ୍ଥୋ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ୱିତକ୍କାଦିପହାନୱଚନମ୍ପି ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ନ ହି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସୀଲଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପହାୟକଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଚେତ୍ଥ ଅକୁସଲୱିତକ୍କାଦୟୋ ଅଧିପ୍ପେତା । କିଞ୍ଚାପି ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରେୟେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ଚ ସୁଖସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି, ଅତିସୟପହାନଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥେନ ଝାନେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପହାନ’’ନ୍ତି । ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଆରୁପ୍ପକଥାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୭୫ ଆଦୟୋ) ଆଗମିସ୍ସତି ।

ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ, ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଅନୁପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା। ତେଭୂମିକଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟେତଂ ନାମଂ । ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ନିଚ୍ଚା ସସ୍ସତା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ମିଚ୍ଛାସଞ୍ଞାୟ, ସଞ୍ଞାଗ୍ଗହଣେନେୱ ଦିଟ୍ଠିଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରାସୁପି । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦନାକାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ନନ୍ଦିୟାତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୟ । ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟାତି ୱିରଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ରାଗସ୍ସାତି ସଙ୍ଖାରେସୁ ରାଗସ୍ସ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନାୟ । ୟଥା ୱା ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱ, ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱୱସେନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁପସ୍ସନା ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା । ତେନେୱାହ ‘‘ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ନିରୋଧେତି ନୋ ସମୁଦେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୮୩) । ମୁଞ୍ଚିତୁକାମତାୟ ହି ଅୟଂ ବଲପ୍ପତ୍ତା । ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଅନୁପସ୍ସନା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା। ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ହି ଅୟଂ। ଆଦାନସ୍ସାତି ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗହଣସ୍ସ । ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣୱସେନ ଏକତ୍ତଗହଣଂ ଘନସଞ୍ଞା, ତସ୍ସା ଘନସଞ୍ଞାୟ । ଆୟୂହନସ୍ସାତି ଅଭିସଙ୍ଖରଣସ୍ସ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱତ୍ଥାଦିୱିସେସାପତ୍ତି ୱିପରିଣାମୋ । ଧୁୱସଞ୍ଞାୟାତି ଥିରଭାୱଗହଣସ୍ସ । ନିମିତ୍ତସ୍ସାତି ସମୂହାଦିଘନୱସେନ ସକିଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦତାୟ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସୱିଗ୍ଗହତାୟ । ପଣିଧିୟାତି ରାଗାଦିପଣିଧିୟା, ତଣ୍ହାୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିନ୍ନତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିନିୱେସସ୍ସାତି ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିୟା । ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାଦିୱସେନ ସବ୍ବତେଭୂମକଧମ୍ମତିରଣା ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା । ସାରାଦାନାଭିନିୱେସସ୍ସାତି ଅସାରେସୁ ସାରଗହଣୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ଥିରଭାୱପତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚାଦିଅନୁପସ୍ସନାୱ । ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣନ୍ତି କେଚି । ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନନ୍ତି ଅପରେ । ‘‘ଇସ୍ସରକୁତ୍ତାଦିୱସେନ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଅଭିନିୱେସୋ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସୋ। ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତାଭିନିୱେସୋତି କେଚି । ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦; ମହାନି॰ ୧୭୪) ସଂସୟାପତ୍ତି ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସୋତି ଅପରେ । ସଙ୍ଖାରେସୁ ତାଣଲେଣଭାୱଗହଣଂ ଆଲୟାଭିନିୱେସୋ। ‘‘ଆଲୟରତା ଆଲୟସମ୍ମୁଦିତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୭-୮) ୱଚନତୋ ଆଲୟୋ ତଣ୍ହା । ସା ଏୱ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ, ରୂପାଦୀସୁ ଚ ଅଭିନିୱିସନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଆଲୟାଭିନିୱେସୋତି ଅପରେ । ‘‘ଏୱଂ ଠିତା ତେ ସଙ୍ଖାରା ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜୀୟନ୍ତୀ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା । ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖା ପଟିସଙ୍ଖାୟ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ମୋହପ୍ପଧାନା ଅକୁସଲଧମ୍ମା । ୱଟ୍ଟତୋ ୱିଗତତ୍ତା ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ନିନ୍ନଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ଅନୁପସ୍ସନେନ ପୱତ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନା, ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଚେୱ ଅନୁଲୋମଞାଣଞ୍ଚ । ସଞ୍ଞୋଗାଭିନିୱେସୋ ସଂୟୁଜ୍ଜନୱସେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିନିୱିସନଂ ।

ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୟା ସହଜେକଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପହାନେକଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ଓଳାରିକାନନ୍ତି ଉପରିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବାପି ଦୁତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେହି ଓଳାରିକା । ଅଣୁସହଗତାନନ୍ତି ଅଣୁଭୂତାନଂ, ଇଦଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବକିଲେସାନନ୍ତି ଅୱସିଟ୍ଠସବ୍ବକିଲେସାନଂ । ନ ହି ପଠମମଗ୍ଗାଦୀହି ପହୀନା କିଲେସା ପୁନ ପହୀୟନ୍ତି ।

‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସଅୱିପ୍ପଟିସାରାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସଂୱରୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାୟ । ‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାନି ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, କୁସଲାନି ସୀଲାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧) ୱଚନତୋ ଚେତସୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାୟ ଭୱନ୍ତି । ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ । ‘‘ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତୋ ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୯) ୱଚନତୋ ପାମୋଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି। ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତିୟା । ‘‘ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬; ୩.୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୯୬; ୬.୧୦; ୧୧.୧୨) ୱଚନତୋ ପୀତିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି। ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ଥାୟ । ‘‘ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬; ୩.୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୯୬; ୬.୧୦; ୧୧.୧୨) ୱଚନତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି। ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖତ୍ଥାୟ । ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬; ୩.୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୯୬; ୬.୧୦; ୧୧.୧୨) ୱଚନତୋ ସୋମନସ୍ସାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ‘‘ସୁଖତ୍ଥାୟ ସୁଖଂ ୱେଦେତୀ’’ତି ଚେତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସଂ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆସେୱନାୟାତି ସମାଧିସ୍ସ ଆସେୱନାୟ । ନିରାମିସେ ହି ସୁଖେ ସିଦ୍ଧେ ‘‘ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬; ୩.୩୫୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୯୬; ୬.୧୦; ୧୧.୧୨) ୱଚନତୋ ସମାଧି ସିଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ସମାଧିସ୍ସ ଆସେୱନାୟ ପଗୁଣବଲୱଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱନାୟାତି ତସ୍ସେୱ ସମାଧିସ୍ସ ୱଡ୍ଢିୟା । ବହୁଲୀକମ୍ମାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କିରିୟାୟ । ଅଲଙ୍କାରାୟାତି ତସ୍ସେୱ ସମାଧିସ୍ସ ପସାଧନଭୂତସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅଲଙ୍କାରାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ପରିକ୍ଖାରାୟାତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିକସ୍ସ ସମାଧିସମ୍ଭାରସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା ତସ୍ସେୱ ସମାଧିସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ସମ୍ଭାରତ୍ଥୋ ହି ଇଧ ପରିକ୍ଖାର-ସଦ୍ଦୋ । ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ ଇମେ ପବ୍ବଜିତେନ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରା ସମୁଦାନେତବ୍ବା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯୧) ୱିୟ ସମ୍ଭାରୋତି ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମଞ୍ଚାୟଂ ପରିକ୍ଖାର-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ରଥୋ ସୀଲପରିକ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪) ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥୋ । ‘‘ସତ୍ତହି ନଗରପରିକ୍ଖାରେହି ସୁପରିକ୍ଖତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୭) ପରିୱାରତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧ ପନ ଅଲଙ୍କାରପରିୱାରାନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ସମ୍ଭାରତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ପରିୱାରାୟାତି ମୂଲକାରଣଭାୱେନେୱ ସମାଧିସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତସତିୱୀରିୟାଦିଧମ୍ମୱିସେସସାଧନେନ ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ପାରିପୂରିୟାତି ୱସୀଭାୱସମ୍ପାପନେନ, ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱାପାଦନେନ ଚ ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱସାଧନତୋ ସମାଧିସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି।

ଏୱଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲମୂଲକଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ ସମାଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ସମାହିତୋ ପଜାନାତି ପସ୍ସତି, ୟଥାଭୂତଂ ଜାନଂ ପସ୍ସଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, ନିବ୍ବିନ୍ଦଂ ୱିରଜ୍ଜତି, ୱିରାଗା ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨; ସ॰ ନି॰ ୩.୧୪) ୱଚନତୋ ସୀଲମୂଲକାନି ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନାନି ପୟୋଜନାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବିଦାୟ ହି ଦସ୍ସିତାୟ ତସ୍ସା ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସିତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ନିବ୍ବିଦାୟ ଅସିଜ୍ଝନତୋ । ନିବ୍ବିଦାଦୟୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭତ୍ତା ଏୱ । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ପନେତ୍ଥ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ଅମତମହାନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନଂ ସୀଲସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ପହାନାଦୀସୁ ସୀଲତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏତ୍ଥ ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପଜହନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ପହାନନ୍ତି ତସ୍ସ ଭାୱସାଧନତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପହାନନ୍ତି କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ପନସ୍ସ ଧମ୍ମଭାୱୋ ସମ୍ଭୱତି, ତଥା ହେଟ୍ଠା ସଂୱଣ୍ଣିତମେୱ । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ସୀଲଭାୱୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୟୁଜ୍ଜତି । ତଂ ତଂ ପହାନନ୍ତି ‘‘ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହାନଂ, ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପହାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ତଂ ପହାନଂ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ କୁସଲଧମ୍ମସ୍ସାତି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହାନଂ ମେତ୍ତାଦିକୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ, ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପହାନଂ ଚାଗାଦିକୁସଲଧମ୍ମସ୍ସାତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ କୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ । ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ପତିଟ୍ଠାନଭାୱେନ । ପହାନଂ ହି ତସ୍ମିଂ ସତି ହୋତି, ଅସତି ନ ହୋତି, ତସ୍ସ ‘‘ପତିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତୀତି କତ୍ୱା ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ତସ୍ସ ପକମ୍ପହେତୱୋତି ତପ୍ପହାନଂ ୱିକମ୍ପାଭାୱକରଣେନ ଚ ସମାଧାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସେସପହାନେସୁପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସମାଧାନଂ ସଣ୍ଠପନଂ, ସଂୟମନଂ ୱା । ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋତି ୱେରମଣିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ନ ପହାନଂ ୱିୟ ୱୋହାରମତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତୋ ତତୋତି ତମ୍ହା ତମ୍ହା ପାଣାତିପାତାଦିତୋ । ତସ୍ସ ତସ୍ସାତି ପାଣାତିପାତାଦିକସ୍ସ ସଂୱରଣୱସେନ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱା ସଂୱରସ୍ସ ୱସେନ । ତଦୁଭୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନାୱସେନାତି ୱେରମଣୀହି, ସଂୱରଧମ୍ମେହି ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ଚେତନାୟ ୱସେନ । ତଂ ତଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସାତି ତଂ ତଂ ପାଣାତିପାତାଦିଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଧମ୍ମସମୂହସ୍ସ ୱା ୱସେନ ଚେତସୋ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା। ତସ୍ମା ଏକକ୍ଖଣେପି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୀଲସଂକିଲେସୱୋଦାନୱଣ୍ଣନା

୨୧. ସଂକିଲିସ୍ସତି ତେନାତି ସଂକିଲେସୋ। କୋ ପନ ସୋତି ଆହ ‘‘ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ସୀଲସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ’’ତି । ୱୋଦାୟତି ୱିସୁଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ୱୋଦାନଂ, ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ । ଲାଭୟସାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଞାତିଅଙ୍ଗଜୀୱିତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ । ସତ୍ତସୁ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଆଦିମ୍ହି ୱା ଅନ୍ତେ ୱା ୱେମଜ୍ଝେତି ଚ ଇଦଂ ତେସଂ ଉଦ୍ଦେସାଦିପାଳିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅନୁକ୍କମୋ ଅତ୍ଥି । ଖଣ୍ଡନ୍ତି ଖଣ୍ଡୱନ୍ତଂ, ଖଣ୍ଡିତଂ ୱା । ଛିଦ୍ଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପରିୟନ୍ତେ ଛିନ୍ନସାଟକୋ ୱିୟାତି ୱତ୍ଥନ୍ତେ, ଦସନ୍ତେ ୱା ଛିନ୍ନୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ।

ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ । ମେଥୁନସଂୟୋଗୱସେନାତି ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେନ ସଦିସଭାୱାପତ୍ତିୟା ମିଥୁନାନଂ ଇଦନ୍ତି ମେଥୁନଂ, ନିବନ୍ଧନଂ । ମେଥୁନୱସେନ ସମାୟୋଗୋ ମେଥୁନସଂୟୋଗୋ । ଇଧ ପନ ମେଥୁନସଂୟୋଗୋ ୱିୟାତି ମେଥୁନସଂୟୋଗୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ । ଏକଚ୍ଚୋତି ଏକୋ । ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତେନ ସମଣୋ ୱା ଜାତିମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା । ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ମେଥୁନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହେୱ ଖୋ ସମାପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଚ୍ଛାଦନଂ ଉବ୍ବତ୍ତନଂ । ସମ୍ବାହନଂ ପରିମଦ୍ଦନଂ । ସାଦିୟତୀତି ଅଧିୱାସେତି । ତଦସ୍ସାଦେତୀତି ତଂ ଉଚ୍ଛାଦନାଦିଂ ଅଭିରମତି । ନିକାମେତୀତି ଇଚ୍ଛତି । ୱିତ୍ତିନ୍ତି ତୁଟ୍ଠିଂ । ଇଦମ୍ପି ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସାଦିୟନାଦିଂ ଖଣ୍ଡଭାୱାଦିୱସେନ ଏକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ୱକ୍ଖମାନଂ ଉପାଦାୟ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦେତଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀପଟିଞ୍ଞସ୍ସ ଅସତିପି ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିୟଂ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉଚ୍ଛାଦନନ୍ହାପନସମ୍ବାହନସାଦିୟନାଦି, ଇଦମ୍ପି ଏକଂସେନ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱାପାଦନତୋ ଖଣ୍ଡମ୍ପି ଛିଦ୍ଦମ୍ପି ସବଲମ୍ପି କମ୍ମାସମ୍ପୀତି । ଏୱଂ ପନ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱାପତ୍ତିୟା ସୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି, ନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ସଂୟୁତ୍ତୋ ମେଥୁନସଂୟୋଗେନ, ନ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ । ତତୋ ଚସ୍ସ ନ ଜାତିଆଦୀହି ପରିମୁତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ସଞ୍ଜଗ୍ଘତୀତି କିଲେସୱସେନ ମହାହସିତଂ ହସତି । ସଂକୀଳତୀତି କାୟସଂସଗ୍ଗୱସେନ କୀଳତି । ସଂକେଲାୟତୀତି ସବ୍ବସୋ ମାତୁଗାମଂ କେଲାୟନ୍ତୋ ୱିହରତି । ଚକ୍ଖୁନାତି ଅତ୍ତନୋ ଚକ୍ଖୁନା । ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ମାତୁଗାମସ୍ସ ଚକ୍ଖୁଂ । ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଉପେଚ୍ଚ ନିଜ୍ଝାୟତି ଓଲୋକେତି । ତିରୋକୁଟ୍ଟାତି କୁଟ୍ଟସ୍ସ ପରତୋ । ତଥା ତିରୋପାକାରା। ମତ୍ତିକାମୟା ଭିତ୍ତି କୁଟ୍ଟଂ, ଇଟ୍ଠକାମୟା ପାକାରୋତି ୱଦନ୍ତି । ୟା କାଚି ୱା ଭିତ୍ତି ପୋରିସତୋ ଦିୟଡ୍ଢରତନୁଚ୍ଚପ୍ପମାଣା କୁଟ୍ଟଂ, କୁଟ୍ଟତୋ ଅଧିକୋ ପାକାରୋ ।

ଅସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀପଟିଞ୍ଞସ୍ସ । ପୁବ୍ବେତି ୱତସମାଦାନତୋ ପୁବ୍ବେ । କାମଗୁଣେହୀତି କାମକୋଟ୍ଠାସେହି । ସମପ୍ପିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅପ୍ପିତଂ ସହିତଂ । ସମଙ୍ଗୀଭୂତନ୍ତି ସମନ୍ନାଗତଂ । ପରିଚାରୟମାନନ୍ତି କୀଳନ୍ତଂ, ଉପଟ୍ଠହିୟମାନଂ ୱା । ପଣିଧାୟାତି ପତ୍ଥେତ୍ୱା । ସୀଲେନାତିଆଦୀସୁ ୟମନିୟମାଦିସମାଦାନୱସେନ ସୀଲଂ। ଅୱୀତିକ୍କମୱସେନ ୱତଂ। ଉଭୟମ୍ପି ସୀଲଂ। ଦୁକ୍କରଚରିୟୱସେନ ପୱତ୍ତିତଂ ୱତଂ। ତଂତଂଅକିଚ୍ଚସମ୍ମତତୋ ୱା ନିୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ସୀଲଂ। ତଂତଂସମାଦାନୱତୋ ୱେସଭୋଜନକିଚ୍ଚକରଣାଦିୱିସେସପଟିପତ୍ତି ୱତଂ। ସବ୍ବଥାପି ଦୁକ୍କରଚରିୟା ତପୋ। ମେଥୁନୱିରତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ।

ସବ୍ବସୋତି ଅନୱସେସତୋ, ସବ୍ବେସଂ ୱା । ଅଭେଦେନାତି ଅୱୀତିକ୍କମେନ । ଅପରାୟ ଚ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ଗୁଣାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗହିତୋତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ କୋଧୋ। ଉପନନ୍ଧନଲକ୍ଖଣୋ ଉପନାହୋ। ପରେସଂ ଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ। ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ପଳାସୋ। ପରସମ୍ପତ୍ତିଉସୂୟନଲକ୍ଖଣା ଇସ୍ସା। ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିନିଗୂହନଲକ୍ଖଣଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ସନ୍ତଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା ମାୟା। ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନଲକ୍ଖଣଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ। ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ଥମ୍ଭୋ। କରଣୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣୋ ସାରମ୍ଭୋ। ଉନ୍ନତିଲକ୍ଖଣୋ ମାନୋ। ଅବ୍ଭୁନ୍ନତିଲକ୍ଖଣୋ ଅତିମାନୋ। ମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ ମଦୋ। ଚିତ୍ତୱୋସଗ୍ଗଲକ୍ଖଣୋ ପମାଦୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଲୋଭମୋହୱିପରୀତମନସିକାରାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ।

ଇଦାନି ‘‘ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ପନା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ୟାନି ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୁପହତାନୀତି ଅନୁପଦ୍ଦୁତାନି । ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟତାୟ ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟତୋ ମୋଚନେନ ଭୁଜିସ୍ସଭାୱକରଣଂ। ଅୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅପ୍ପମାଣତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞୂହି ପସତ୍ଥତ୍ତା’’ତି । ସମାଧିସଂୱତ୍ତନଂ ୱା ଏତେସଂ ପୟୋଜନଂ, ସମାଧିସଂୱତ୍ତନେ ୱା ନିୟୁତ୍ତାନୀତି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି। ନିଦ୍ଦାନେନ ସସ୍ସସମ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ପଟିପକ୍ଖୱିଗମେନ ସୀଲସମ୍ପଦା, ସା ଚ ତତ୍ଥ ସତି ଦୋସଦସ୍ସନେତି ଆହ ‘‘ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଚ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନା’’ତି । ନିସମ୍ମକାରୀନଂ ପୟୋଜନଗରୁକତାୟ ଦିଟ୍ଠଗୁଣେୟେୱ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତଆନିସଂସପଟିପକ୍ଖତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ପକାରନ୍ତରେହି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସୀଲସମ୍ପଦା ସତ୍ତାନଂ ମନୁଞ୍ଞଭାୱକାରଣଂ, ଏୱଂ ସୀଲୱିପତ୍ତି ଅମନୁଞ୍ଞଭାୱକାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ…ପେ॰… ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି । ଅନନୁସାସନୀୟୋ ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ । ଦୁକ୍ଖିତୋତି ସଞ୍ଜାତଦୁକ୍ଖୋ । ୱିପ୍ପଟିସାରୀତି ‘‘ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚାନୁତାପୀ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତି ଗୁଣୱଣ୍ଣେନ, କାୟୱଣ୍ଣେନ ଚ ୱିରହିତୋ । ଅସ୍ସାତି ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ । ସମ୍ଫସ୍ସିତାନଂ ଦୁକ୍ଖୋ ଦୁକ୍ଖାୱହୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଏତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସୋ। ଗୁଣାନୁଭାୱାଭାୱତୋ ଅପ୍ପଂ ଅଗ୍ଘତୀତି ଅପ୍ପଗ୍ଘୋ । ଅନେକୱସ୍ସଗଣିକଗୂଥକୂପୋ ୱିୟାତି ଅନେକୱସ୍ସସମୂହେ ସଞ୍ଚିତୁକ୍କାରାୱାଟୋ ୱିୟ । ଦୁବ୍ବିସୋଧନୋ ସୋଧେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ଛୱାଲାତଂ ଛୱଡାହେ ସନ୍ତଜ୍ଜନୁମ୍ମୁକ୍କଂ । ଉଭତୋ ପରିବାହିରୋତି ସାମଞ୍ଞତୋ, ଗିହିଭୋଗତୋ ଚ ପରିହୀନୋ । ସବ୍ବେସଂ ୱେରୀ, ସବ୍ବେ ୱା ୱେରୀ ଏତସ୍ସାତି ସବ୍ବୱେରୀ, ସୋ ଏୱ ସବ୍ବୱେରିକୋ, ପୁରିସୋ। ସଂୱାସଂ ନାରହତୀତି ଅସଂୱାସାରହୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମେତି ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମେ, ପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚ ।

‘‘ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାୟେ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖଭାଗିତାୟା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲାନଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପରିଭୋଗସୁଖେ, ପରେହି କୟିରମାନୱନ୍ଦନମାନନାଦିସୁଖେ ଚ ଅସ୍ସାଦେନ ଗଧିତଚିତ୍ତା ପଞ୍ଚକାମ…ପେ॰… ଗଧିତଚିତ୍ତା, ତେସଂ । ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତସୁଖସ୍ସାଦା ପଚ୍ଚୟା ଏତସ୍ସାତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ। ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ପସ୍ସଥ ନୋତି ପସ୍ସଥ ନୁ, ଅପି ପସ୍ସଥ । ମହନ୍ତନ୍ତି ୱିପୁଲଂ । ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଅଗ୍ଗିସମୂହଂ । ଆଦିତ୍ତନ୍ତି ପଦିତ୍ତଂ । ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ପଜ୍ଜଲିତଂ ଅଚ୍ଛିୱିପ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାନି ମୁଚ୍ଚନ୍ତଂ । ସଜୋତିଭୂତନ୍ତି ସପଭଂ ସମନ୍ତତୋ ଉଟ୍ଠିତାହି ଜାଲାହି ଏକପ୍ପଭାସମୁଦୟଭୂତଂ । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥାତି ତଂ ଇଦାନି ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନମତ୍ଥଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥାତି ଅନୁମତିଗହଣତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱାତି ଉପଗୂହିତ୍ୱା । ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟାତି ତେନେୱ ଆଲିଙ୍ଗନେନ ଉପେଚ୍ଚ ନିସୀଦେୟ୍ୟ । ୟଦତ୍ଥମେତ୍ଥ ସତ୍ଥା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧାଲିଙ୍ଗନଂ, କଞ୍ଞାଲିଙ୍ଗନଞ୍ଚ ଆନେସି, ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଆରୋଚୟାମୀ’’ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ଆରୋଚୟାମୀତି ଆମନ୍ତେମି । ୱୋତି ତୁମ୍ହେ । ପଟିୱେଦୟାମୀତି ପବୋଧେମି । ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସାତି ନିସ୍ସୀଲସ୍ସ ସୀଲୱିରହିତସ୍ସ । ପାପଧମ୍ମସ୍ସାତି ଦୁସ୍ସୀଲତ୍ତା ଏୱ ହୀନଜ୍ଝାସୟତାୟ ଲାମକସଭାୱସ୍ସ । ଅସୁଚିସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରସ୍ସାତି ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରାଦିତାୟ ଅସୁଚିସ୍ସ ହୁତ୍ୱା ସଙ୍କାୟ ସରିତବ୍ବସମାଚାରସ୍ସ । ଦୁସ୍ସୀଲୋ ହି କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅସାରୁପ୍ପଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଅସୁକେନ କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପରେସଂ ଆସଙ୍କନୀୟୋୱ ହୋତି, କେନଚିଦେୱ ୱା କରଣୀୟେନ ମନ୍ତୟନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ଖୋ ଇମେ ମୟା କତଂ କମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା ମନ୍ତେନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋୟେୱ ସଙ୍କାୟ ସରିତବ୍ବସମାଚାରୋତି । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତସ୍ସାତି ଲଜ୍ଜିତବ୍ବତାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବକମ୍ମନ୍ତସ୍ସ । ଅସ୍ସମଣସ୍ସାତି ନ ସମଣସ୍ସ । ସଲାକଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ‘‘ଅହମ୍ପି ସମଣୋ’’ତି ମିଚ୍ଛାପଟିଞ୍ଞାୟ ସମଣପଟିଞ୍ଞସ୍ସ। ଅସେଟ୍ଠଚାରିତାୟ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରିସ୍ସ। ଉପୋସଥାଦୀସୁ ‘‘ଅହମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’’ତି ମିଚ୍ଛାପଟିଞ୍ଞାୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞସ୍ସ। ପୂତିନା କମ୍ମେନ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ଅନ୍ତୋପୂତିକସ୍ସ। ଛହି ଦ୍ୱାରେହି ରାଗାଦିକିଲେସାନୁୱସ୍ସନେନ ତିନ୍ତତ୍ତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ। ସଞ୍ଜାତରାଗାଦିକଚୱରତ୍ତା, ସୀଲୱନ୍ତେହି ଛଡ୍ଡେତବ୍ବତ୍ତା ଚ କସମ୍ବୁଜାତସ୍ସ । ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୂପମାୟ ହୀନୂପମଭୂତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଏତଦେୱ ତସ୍ସ ୱର’’ନ୍ତି । ଭଗୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ୱାଳରଜ୍ଜୁୟାତି ୱାଳେହି କତରଜ୍ଜୁୟା । ସା ହି ଖରତରା ହୋତି । ଘଂସେୟ୍ୟାତି ପଧଂସନୱସେନ ଘଂସେୟ୍ୟ । ତେଲଧୋତାୟାତି ତେଲେନ ନିସିତାୟ । ପଚ୍ଚୋରସ୍ମିନ୍ତି ପତିଉରସ୍ମିଂ ଉରାଭିମୁଖଂ, ଉରମଜ୍ଝେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟୋସଙ୍କୁନାତି ସଣ୍ଡାସେନ । ଫେଣୁଦ୍ଦେହକନ୍ତି ଫେଣଂ ଉଦ୍ଦେହେତ୍ୱା, ଅନେକୱାରଂ ଫେଣଂ ଉଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧାଲିଙ୍ଗନଦୁକ୍ଖତୋପି ଅଧିମତ୍ତଦୁକ୍ଖତାୟ କଟୁକଭୂତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଫଲଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧାଲିଙ୍ଗନଦୁକ୍ଖାଧିକଦୁକ୍ଖକଟୁକଫଲଂ। କାମସୁଖଂ ଅୱିଜହତୋ ଭିନ୍ନସୀଲସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ କୁତୋ ତସ୍ସ ସୁଖଂ ନତ୍ଥେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସାଦନେତି ସାଦିୟନେ । ୟନ୍ତି ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମସାଦନଂ । ଅସୀଲିନୋତି ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ । ଉପହତନ୍ତି ସୀଲବ୍ୟସନେନ ଉପଦ୍ଦୁତଂ । ଖତନ୍ତି କୁସଲମୂଲାନଂ ଖଣନେନ ଖତଂ, ଖଣିତଂ ୱା ଗୁଣଂ ସରୀରେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବଭୟେହୀତି ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦିସବ୍ବଭୟେହି । ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବେହି ଅଧିଗମସୁଖେହି।

ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱିପରୀତତୋତି ସୀଲୱିପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତାକାରପଟିପକ୍ଖତୋ ‘‘ମନାପୋ ହୋତି ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । କାୟଗନ୍ଧୋପି ପାମୋଜ୍ଜଂ, ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । କରୋତି ଅପି ଦେୱାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଗନ୍ଧୋ ଇସୀନଂ ଚିରଦିକ୍ଖିତାନ’’ନ୍ତିଆଦିକା (ଜା॰ ୨.୧୭.୫୫) ଗାଥା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା । ଅୱିଘାତୀତି ଅପ୍ପଟିଘାତୀ । ୱଧବନ୍ଧାଦିପରିକିଲେସା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ଆସୱା ଉପଦ୍ଦୱା । ସମ୍ପରାୟିକଦୁକ୍ଖାନଂ ମୂଲଂ ନାମ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ । ଅନ୍ତମତିକ୍କନ୍ତଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ସନ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତା କିଲେସପରିଳାହସଙ୍ଖାତଦରଥାନଂ ଅଭାୱେନ ସବ୍ବଦା ସନ୍ତା । ଉବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଞାଣୁତ୍ରାସେନ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା । ୱୋଦାପେତବ୍ବନ୍ତି ୱିସୋଧେତବ୍ବଂ ।

ସୀଲନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ପଠମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।

୨. ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୨. ଅପ୍ପା ଇଚ୍ଛା ଏତସ୍ସାତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ପଚ୍ଚୟଗେଧରହିତୋ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା, ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଂ ତୁଟ୍ଠି, ସନ୍ତେନ, ସକେନ ୱା ତୁଟ୍ଠି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ସନ୍ତୁଟ୍ଠି ଏୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା, ଅଞ୍ଞଂ ଅପତ୍ଥେତ୍ୱା ୟଥାଲଦ୍ଧେହି ଇତରୀତରେହି ପଚ୍ଚୟେହି ପରିତୁସ୍ସନା । ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାଦୀହୀତି ତ-କାରୋ ୱା ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଆଦୀହୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତେ ଗୁଣେତି ତେ ସୀଲୱୋଦାନସ୍ସ ହେତୁଭୂତେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣେ । ସମ୍ପାଦେତୁନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନେ କାତୁଂ । ତେ ହି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଧୁତଧମ୍ମେହି ସମ୍ପନ୍ନତରା ହୋନ୍ତି । ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନନ୍ତି କିଲେସାନଂ ଧୁନନକଅଙ୍ଗାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସନକାରଣାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ଆଦାନଂ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ, ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନେ କତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସ ୟୋଗିନୋ । ସଲ୍ଲେଖୋ କିଲେସାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ଲିଖନା ଛେଦନା ତନୁକରଣଂ । ପୱିୱେକୋ ଚିତ୍ତୱିୱେକସ୍ସ ଉପାୟଭୂତା ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟତା । ଅପଚୟୋ ୟଥା ପଟିପଜ୍ଜନତୋ କିଲେସା ନଂ ଅପଚିନନ୍ତି ନ ଆଚିନନ୍ତି, ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନା । ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନାଦିୱସେନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟତା । ସୁଭରତା ୟଥାୱୁତ୍ତଅପ୍ପିଚ୍ଛଭାୱାଦିସିଦ୍ଧା ଉପଟ୍ଠକାନଂ ସୁଖଭରଣୀୟତା ସୁପୋସତା । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପକିଚ୍ଚତାସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିଆଦିକେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୀଲଞ୍ଚେୱ ୟଥାସମାଦିନ୍ନଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ଦୂରୀଭାୱେନ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତି । ୱତାନି ଚ ଧୁତଧମ୍ମା ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ନିପ୍ଫଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ୱା । ୟା ଥିରଭୂତା ଇତରୀତରଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନସନ୍ତୁଟ୍ଠି ପୋରାଣାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରିୟାନଂ ପୱେଣିଭାୱେନ ଠିତା, ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୋରାଣେ ଅରିୟୱଂସତ୍ତୟେ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତି । ଭାୱନା ଆରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆରାମୋ ଏତସ୍ସାତି ଭାୱନାରାମୋ, ତବ୍ଭାୱୋ ଭାୱନାରାମତା, ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାସୁ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତତା । ୟସ୍ମା ଅଧିଗମାରହୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଲାଭସକ୍କାରାଦି ତଣ୍ହାୟ ଆମସିତବ୍ବତୋ, ଲୋକପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଚ ଲୋକାମିସଂ। ନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ଅନୁଲୋମତୋ ଅନୁଲୋମପଟିପଦା ୱିପସ୍ସନାଭାୱନା । ଅତ୍ଥତୋତି ୱଚନତ୍ଥତୋ । ପଭେଦତୋତି ୱିଭାଗତୋ । ଭେଦତୋତି ୱିନାସତୋ । ଧୁତାଦୀନନ୍ତି ଧୁତଧୁତୱାଦଧୁତଧମ୍ମଧୁତଙ୍ଗାନଂ । ସମାସବ୍ୟାସତୋତି ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରତୋ ।

୨୩.ରଥିକାତି ରଚ୍ଛା । ସଙ୍କାରକୂଟାଦୀନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନାତି ଉସ୍ସିତଟ୍ଠେନ । ‘‘ନଦିୟା କୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସମୁସ୍ସୟତ୍ଥୋ କୂଲ-ସଦ୍ଦୋତି ଆହ ‘‘ପଂସୁକୂଲମିୱ ପଂସୁକୂଲ’’ନ୍ତି । କୁ-ସଦ୍ଦୋ କୁଚ୍ଛାୟଂ ଉଲ-ସଦ୍ଦୋ ଗତିଅତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି, ପଂସୁ ୱିୟ କୁଚ୍ଛିତଂ ଉଲତି ପୱତ୍ତତୀତି ୱା ପଂସୁକୂଲଂ। ପଂସୁକୂଲସ୍ସ ଧାରଣଂ ପଂସୁକୂଲଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, ତଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ପଂସୁକୂଲିକୋ, ୟଥା ‘‘ଆପୂପିକୋ’’ତି । ଅଙ୍ଗତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଙ୍ଗଂ, କାରଣଂ । ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ପଂସୁକୂଲିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ସମାଦାନଚେତନାସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ପଂସୁକୂଲିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ। ତେନାହ ‘‘ପଂସୁକୂଲିକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସାତି ସମାଦାନସ୍ସ । ସମାଦିୟତି ଏତେନାତି ସମାଦାନଂ, ଚେତନା ।

ଏତେନେୱ ନୟେନାତି ୟଥା ପଂସୁକୂଲଧାରଣଂ ପଂସୁକୂଲଂ, ତଂସୀଲୋ ପଂସୁକୂଲିକୋ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ସମାଦାନଚେତନା ‘‘ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଏତେନେୱ ୱଚନତ୍ଥନୟେନ ତିଚୀୱରଧାରଣଂ ତିଚୀୱରଂ, ତଂସୀଲୋ ତେଚୀୱରିକୋ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ସମାଦାନଚେତନା ‘‘ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘାଟିଆଦୀସୁ ଏୱ ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ତିଚୀୱରସମଞ୍ଞା, ନ କଣ୍ଡୁପଟିଚ୍ଛାଦିୱସ୍ସିକସାଟିକାଦୀସୂତି ତାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍ଘାଟିଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଅନ୍ତରୱାସକସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ତଂ ପିଣ୍ଡପାତନ୍ତି ପରେହି ଦିୟ୍ୟମାନାନଂ ପିଣ୍ଡାନଂ ପତ୍ତେ ପତନସଙ୍ଖାତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ, ତଂ ଉଞ୍ଛତୀତି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ, ୟଥା ବାଦରିକୋ ସାମାକିକୋ । ପିଣ୍ଡପାତି ଏୱ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ, ୟଥା ଭଦ୍ଦୋ ଏୱ ଭଦ୍ଦକୋ । ଅୱଖଣ୍ଡନଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ନିରନ୍ତରମପ୍ପୱତ୍ତି । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନୱଖଣ୍ଡନଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତି । ସହ ଅପଦାନେନାତି ସହ ଅନୱଖଣ୍ଡନେନ । ସପଦାନନ୍ତି ପଦସ୍ସ କିରିୟାୱିସେସନଭାୱଂ, ୟତ୍ଥ ଚ ତଂ ଅନୱଖଣ୍ଡନଂ, ତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱଖଣ୍ଡନରହିତଂ ଅନୁଘରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକାସନେତି ଇରିୟାପଥନ୍ତରେନ ଅନନ୍ତରିତାୟ ଏକାୟୟେୱ ନିସଜ୍ଜାୟ । ପତ୍ତେ ପିଣ୍ଡୋତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଭେଦୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ନ ସାମଞ୍ଞଂ । ଏୱ-କାରୋ ଚ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କେୱଲଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପତ୍ତେ’’ତି ଆହ । ଉତ୍ତରପଦଲୋପଂ କତ୍ୱା ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପତ୍ତପିଣ୍ଡଗହଣେ ପତ୍ତପିଣ୍ଡସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା’’ତି ଆହ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ।

ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନାମ ପୱାରଣତୋ ପଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧଭତ୍ତଂ ଏୱ । ଖଲୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ପଟିସେଧତ୍ଥୱାଚକତ୍ତା ତେନ ସମାନତ୍ଥଂ ନ-କାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ନ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ’’ତି । ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱିସୟୋ ସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ୟୋ ତସ୍ସ ଅୱିସୟୋ, ସୋ ଏୱ ସମାଦାନସ୍ସ ୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ସମାଦାନୱସେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତିରିତ୍ତଭୋଜନସ୍ସା’’ତି । ଅବ୍ଭୋକାସେ ନିୱାସୋ ଅବ୍ଭୋକାସୋ। ସୁସାନେ ନିୱାସୋ ସୁସାନଂ, ତଂ ସୀଲଂ ଅସ୍ସାତିଆଦିନା ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି । ୟଥାସନ୍ଥତଂ ୱିୟ ୟଥାସନ୍ଥତଂ, ଆଦିତୋ ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତଂ ହେସ ‘‘ଇଦଂ ବହୁମଙ୍କୁଣଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପୱାତ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଇଦଂ ତୁୟ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦି । ସୟନନ୍ତି ନିପଜ୍ଜନମାହ । ତେନ ତେନ ସମାଦାନେନାତି ତେନ ତେନ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗାଦିକସ୍ସ ସମାଦାନେନ ଧୁତକିଲେସତ୍ତାତି ୱିଦ୍ଧଂସିତକିଲେସତ୍ତା, ତଦଙ୍ଗୱସେନ ପହୀନତଣ୍ହୁପାଦାନାଦିପାପଧମ୍ମତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେହି ତଂ କିଲେସଧୁନନଂ, ତାନିୟେୱ ଇଧ ଧୁତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଙ୍ଗାନୀତି ଅଧିପ୍ପେତାନି, ନ ଅଞ୍ଞାନି ୟାନି କାନିଚି, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଧୁତସ୍ସାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନୋ । ‘‘ଞାଣଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏତେସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଞାଣପୁବ୍ବକତଂ ତେସଂ ସମାଦାନସ୍ସ ୱିଭାୱେତି । ପଟିପତ୍ତିୟାତି ସୀଲାଦିସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା । ସମାଦିୟତି ଏତେନାତି ସମାଦାନଂ, ସମାଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚେତନା, ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତେସନ୍ତି ସମାଦାନଚେତନାଲକ୍ଖଣାନି। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘ସମାଦାନକିରିୟାୟ, ସାଧକତମଭାୱତୋ ।

ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ୟେନାତି, କରଣଭାୱେନ ଦସ୍ସିତା’’ତି ॥

ସମାଦାନଚେତନାୟ ଗହଣଂ ତଂମୂଲକତ୍ତା ପରିହରଣଚେତନାପି ଧୁତଙ୍ଗମେୱ । ଅତ୍ତନା, ପରମ୍ମୁଖେନ ଚ କୁସଲଭଣ୍ଡସ୍ସ ଭୁସଂ ୱିଲୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ ଲୋଲୁପ୍ପଂ ତଣ୍ହାଚାରୋ, ତସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସନକିଚ୍ଚତ୍ତା ଲୋଲୁପ୍ପୱିଦ୍ଧଂସନରସାନି। ତତୋ ଏୱ ନିଲ୍ଲୋଲୁପ୍ପଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତୀତି ନିଲ୍ଲୋଲୁପ୍ପଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି । ଅରିୟଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନାନୀତି ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲାଦିସଦ୍ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନାନି ।

ଭଗୱତୋୱ ସନ୍ତିକେ ସମାଦାତବ୍ବାନୀତି ଇଦଂ ଅନ୍ତରା ଅୱିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକେ ପଟିଞ୍ଞାତାରହସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ତଦୁପଜୀୱିନୋ ଏକଂସତୋ ଅୱିସଂୱାଦନଂ ୱିୟ । ସେସାନଂ ସନ୍ତିକେ ସମାଦାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକସଙ୍ଗୀତିକସ୍ସାତି ପଞ୍ଚସୁ ଦୀଘନିକାୟାଦୀସୁ ନିକାୟେସୁ ଏକନିକାୟିକସ୍ସ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାତନ୍ତିୟେୱ ୱିସେସତୋ ପଗୁଣା, ତସ୍ସ । ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତନାପି ସମାଦାନସ୍ସ ରୁହନେ । ଜେଟ୍ଠକଭାତୁ ଧୁତଙ୍ଗପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ୱତ୍ଥୂତି ସୋ କିର ଥେରୋ ନେସଜ୍ଜିକୋ, ତସ୍ସ ତଂ ନ କୋଚି ଜାନାତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ରତ୍ତିୟା ସୟନପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଜୁଲତୋଭାସେନ ଦିସ୍ୱା ଇତରୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ନେସଜ୍ଜିକା’’ତି । ଥେରୋ ଧୁତଙ୍ଗପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ତାୱଦେୱ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସମାଦିୟୀତି ଏୱମାଗତଂ ୱତ୍ଥୁ ।

୧. ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୪.ଗହପତିଦାନଚୀୱରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦାୟକଭାୱେନ ସମଣାପି ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ଗହପତିପକ୍ଖଂୟେୱ ପୱିଟ୍ଠାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ପବ୍ବଜିତୋ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଠପିତକଂ ସିୟା ଗହପତିଚୀୱରଂ, ନ ପନ ଗହପତିଦାନଚୀୱରନ୍ତି ତାଦିସଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଦାନଗ୍ଗହଣଂ । ଅଞ୍ଞତରେନାତି ଏତ୍ଥ ସମାଦାନୱଚନେନ ତାୱ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତୁ, ପଟିକ୍ଖେପୱଚନେନ ପନ କଥନ୍ତି ? ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନତ୍ତା । ୟଥା ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ଦିୱା ନ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ରତ୍ତିୟଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନମେୱ ହୋତି, ତସ୍ସ ଆହାରେନ ୱିନା ସରୀରଟ୍ଠିତି ନତ୍ଥୀତି, ଏୱମିଧାପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗହପତିଦାନଚୀୱରେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ତଦଞ୍ଞଚୀୱରପ୍ପଟିଗ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନୋ ଏୱ ହୋତି, ଚୀୱରେନ ୱିନା ସାସନେ ଠିତି ନତ୍ଥୀତି ।

ଏୱଂ ସମାଦିନ୍ନଧୁତଙ୍ଗେନାତିଆଦିୱିଧାନଂ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗେ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧି । ସୁସାନେ ଲଦ୍ଧଂ ସୋସାନିକଂ। ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ କେନଚି ଛଡ୍ଡିତତ୍ତା ପତିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁସାନେ ପତିତକ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପାପଣିକମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତାଲୱେଳିମଗ୍ଗୋ ନାମ ମହାଗାମେ ଏକା ୱୀଥି । ଅନୁରାଧପୁରେତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଡଡ୍ଢୋ ପଦେସୋ ଏତସ୍ସାତି ଡଡ୍ଢପ୍ପଦେସଂ, ୱତ୍ଥଂ । ମଗ୍ଗେ ପତିତକଂ ବହୁଦିୱସାତିକ୍କନ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଦିୱସାତିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ଅପରେ । ଥୋକଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱାତି କତିପୟଂ କାଲଂ ଆଗମେତ୍ୱା । ୱାତାହତମ୍ପି ସାମିକାନଂ ସତିସମ୍ମୋସେନ ପତିତସଦିସନ୍ତି ‘‘ସାମିକେ ଅପସ୍ସନ୍ତେନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଥୋକଂ ଆଗମେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମା’’ତି ଦିନ୍ନଂ, ଚୋଳକଭିକ୍ଖାୱସେନ ଲଦ୍ଧଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ସମଣଚୀୱରଂ ସିୟା ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି ଆସଙ୍କଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ‘‘ନ ତଂ ପଂସୁକୂଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତଂ ତେୱୀସତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେସୁ କତ୍ଥଚି ପରିୟାପନ୍ନଂ । ଇଦାନି ଇମିନାୱ ପସଙ୍ଗେନ ୟଂ ଭିକ୍ଖୁଦତ୍ତିୟେ ଲକ୍ଖଣପତ୍ତଂ ପଂସୁକୂଲଂ, ତସ୍ସ ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠାନୁକ୍କଟ୍ଠୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁଦତ୍ତିୟେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଗାହେତ୍ୱା ୱା ଦୀୟତୀତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଗଣସ୍ସ ୱା ଦେନ୍ତେହି ୟଂ ଚୀୱରଂ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ପାପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦୀୟତି । ସେନାସନଚୀୱରନ୍ତି ସେନାସନଂ କାରେତ୍ୱା ‘‘ଏତସ୍ମିଂ ସେନାସନେ ୱସନ୍ତା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୂ’’ତି ଦିନ୍ନଚୀୱରଂ । ନ ତଂ ପଂସୁକୂଲନ୍ତି ଅପଂସୁକୂଲଭାୱୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତକାରଣତୋ, ଗାହେତ୍ୱା ଦିନ୍ନତ୍ତା ଚ । ତେନାହ ‘‘ନୋ ଗାହାପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନମେୱ ପଂସୁକୂଲ’’ନ୍ତି । ତତ୍ରପୀତି ୟଂ ଗାହେତ୍ୱା ନ ଦିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁଦତ୍ତିୟଂ, ତତ୍ରପି ୟେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚୀୱରଂ ଦୀୟତି, ତସ୍ସ ଲାଭେ, ଦାନେ ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଆଦରଗାରୱାନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ, ତଦଭାୱତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁଦତ୍ତିୟସ୍ସ ଏକତୋସୁଦ୍ଧି ଉଭତୋସୁଦ୍ଧି ଅନୁକ୍କଟ୍ଠତା ହୋନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଦାୟକେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନକଂ ସମଣେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ଉକ୍କଟ୍ଠାଦୀସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି । ରୁଚିୟାତି ଛନ୍ଦେନ । ଖନ୍ତିୟାତି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ।

ନିସ୍ସୟାନୁରୂପପଟିପତ୍ତିସବ୍ଭାୱୋତି ଉପସମ୍ପନ୍ନସମନନ୍ତରଂ ଆଚରିୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ନିସ୍ସୟେସୁ ଅତ୍ତନା ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତଦୁତିୟନିସ୍ସୟାନୁରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଜମାନତା । ଆରକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଭାୱୋତି ଚୀୱରାରକ୍ଖନଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱୋ ପଂସୁକୂଲଚୀୱରସ୍ସ ଅଲୋଭନୀୟତ୍ତା । ପରିଭୋଗତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱୋ ସୱିସେସଲୂଖସଭାୱତ୍ତା । ପାସାଦିକତାତି ପରେସଂ ପସାଦାୱହତା । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଫଲନିପ୍ଫତ୍ତି ଧୁତଙ୍ଗପରିହରଣସ୍ସ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀହିୟେୱ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବତୋ । ଧୁତଧମ୍ମେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନଂ ୟାୱଦେୱ ଉପରି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିସମ୍ପାଦନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁବ୍ରୂହନ’’ନ୍ତି । ମାରସେନୱିଘାତାୟାତି ମାରସ୍ସ, ମାରସେନାୟ ଚ ୱିହନନାୟ ୱିଦ୍ଧଂସନାୟ । କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ୟତୋ ସଂୟତୋତି ୟତି, ଭିକ୍ଖୁ । ଧାରିତଂ ୟଂ ଲୋକଗରୁନା ପଂସୁକୂଲଂ, ତଂ କୋ ନ ଧାରୟେ, ୟସ୍ମା ୱା ଲୋକଗରୁନା ପଂସୁକୂଲଂ ଧାରିତଂ, ତସ୍ମା କୋ ତଂ ନ ଧାରୟେତି ୟୋଜନା ୟଂତଂସଦ୍ଦାନଂ ଏକନ୍ତସମ୍ବନ୍ଧିଭାୱତୋ । ପଟିଞ୍ଞଂ ସମନୁସ୍ସରନ୍ତି ଉପସମ୍ପଦମାଳେ ‘‘ଆମ ଭନ୍ତେ’’ତି ଆଚରିୟପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଦିନ୍ନଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ସମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ।

ଇତି ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୨. ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୫.ଚତୁତ୍ଥକଚୀୱରନ୍ତି ନିୱାସନପାରୁପନୟୋଗ୍ୟଂ ଚତୁତ୍ଥକଚୀୱରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଅଂସକାସାୱସ୍ସ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବତୋ । ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୟାୱ ନ ସକ୍କୋତି, ୟାୱ ନ ଲଭତି, ୟାୱ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପଚ୍ଚେକଂ ୟାୱ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନ ସିଜ୍ଝତି । ନିକ୍ଖିତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ନିଚୟସନ୍ନିଧିଧୁତଙ୍ଗସଂକିଲେସଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ଆସନ୍ନେତି ଚୀୱରସ୍ସ ଆସନ୍ନେ ଠାନେ । ରଜନକ୍ଖଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜନକାସାୱଂ ରଜନକାସାୱଂ । ତତ୍ରଟ୍ଠକପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ନାମ ଅତ୍ତନୋ, ପରସ୍ସ ୱା ସନ୍ତକଂ ସେନାସନେ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠିତଂ । ‘‘ଅଂସକାସାୱଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ହୋତି, ଇତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ, ଅଂସକାସାୱନ୍ତି ଇମାନି ଦ୍ୱେପି ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଠିତାନିପି ଧୁତଙ୍ଗଭେଦଂ ନ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ପରିହରିତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ରଜନକାଲେ ଏୱ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ନିଚ୍ଚପରିଭୋଗୱସେନ ନ ୱଟ୍ଟତି ତେଚୀୱରିକସ୍ସ । ଅଂସକାସାୱନ୍ତି ଖନ୍ଧେ ଠପେତବ୍ବକାସାୱଂ । କାୟପରିହାରିକେନାତି ୱାତାତପାଦିପରିସ୍ସୟତୋ କାୟସ୍ସ ପରିହରଣମତ୍ତେନ । ସମାଦାୟେୱାତି ଗହେତ୍ୱା ଏୱ । ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତାତି ଅପ୍ପକିଚ୍ଚତା । କପ୍ପିୟେ ମତ୍ତକାରିତାୟାତି ନିସୀଦନାଦିୱସେନ, ପରିକ୍ଖାରଚୋଳୱସେନ ଚ ବହୂସୁ ଚୀୱରେସୁ ଅନୁଞ୍ଞାତେସୁପି ତିଚୀୱରମତ୍ତେ ଠିତତ୍ତା । ସହ ପତ୍ତଚରଣାୟାତି ସପତ୍ତଚରଣୋ । ପକ୍ଖୀ ସପକ୍ଖକୋ ।

ଇତି ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୩. ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୬.ଅତିରେକଲାଭନ୍ତି ‘‘ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୩, ୧୨୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖାହାରଲାଭତୋ ଅତିରେକଲାଭଂ, ସଙ୍ଘଭତ୍ତାଦିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସକଲସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ। କତିପୟେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ। ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଏକଦିୱସଂ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ପକ୍ଖିକଂ। ଉପୋସଥେ ଉପୋସଥେ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ଉପୋସଥିକଂ। ପଟିପଦଦିୱସେ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ପାଟିପଦିକଂ। ୱିହାରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ୱିହାରଭତ୍ତଂ। ଧୁରଗେହେ ଏୱ ଠପେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ଧୁରଭତ୍ତଂ। ଗାମୱାସୀଆଦୀହି ୱାରେନ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ୱାରକଭତ୍ତଂ । ‘‘ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥାତିଆଦିନା’’ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଭିକ୍ଖାପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଭେସଜ୍ଜାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତା ନିରାମିସସଲାକା। ୟାୱକାଲିକୱଜ୍ଜାତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ୱିହାରେ ପକ୍କଭତ୍ତମ୍ପୀତି ଉପାସକା ଇଧେୱ ଭତ୍ତଂ ପଚିତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଅୟ୍ୟାନଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ୱିହାରେୟେୱ ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ତଂ ପିଣ୍ଡପାତିକାନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଆହରିତ୍ୱାତି ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗେହତୋ ଆନେତ୍ୱା । ତଂ ଦିୱସଂ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ‘‘ମା, ଭନ୍ତେ, ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ଥ, ୱିହାରେୟେୱ ଭିକ୍ଖା ଆନୀୟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନ ତଂ ଦିୱସଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା । ସେରିୱିହାରସୁଖନ୍ତି ଅପରାୟତ୍ତୱିହାରିତାସୁଖଂ। ଅରିୟୱଂସୋତି ଅରିୟୱଂସସୁତ୍ତପଟିସଂୟୁତ୍ତା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୮) ଧମ୍ମକଥା । ଧମ୍ମରସନ୍ତି ଧମ୍ମୂପସଞ୍ହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜାଦିରସଂ ।

ଜଙ୍ଘବଲଂ ନିସ୍ସାୟ ପିଣ୍ଡପରିୟେସନତୋ କୋସଜ୍ଜନିମ୍ମଦ୍ଦନତା। ‘‘ୟଥାପି ଭମରୋ ପୁପ୍ଫ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୪୯; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୩) ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ଆହାରପରିୟେସନତୋ ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱତା। ନିଚ୍ଚଂ ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିସନ୍ତସ୍ସେୱ ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଗମନାଦୟୋ ସେଖିୟଧମ୍ମା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସେଖିୟପଟିପତ୍ତିପୂରଣଂ। ପଟିଗ୍ଗହଣେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ, ସଂସଟ୍ଠୱିହାରାଭାୱତୋ ଚ ଅପରପୋସିତା। କୁଲେ କୁଲେ ଅପ୍ପକଅପ୍ପକପିଣ୍ଡଗହଣେନ ପରାନୁଗ୍ଗହକିରିୟା। ଅନ୍ତିମାୟ ଜୀୱିକାୟ ଅୱଟ୍ଠାନେନ ମାନପ୍ପହାନଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅନ୍ତମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜୀୱିକାନଂ, ୟଦିଦଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି (ଇତିୱୁ॰ ୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୦) । ମିସ୍ସକଭତ୍ତେନ ୟାପନତୋ ରସତଣ୍ହାନିୱାରଣଂ। ନିମନ୍ତନାସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତୋ ଗଣଭୋଜନାଦିସିକ୍ଖାପଦେହି ଅନାପତ୍ତିତା।

ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ଚତୂସୁପି ଦିସାସୁ ୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ । ଆଜୀୱସ୍ସ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଆଜୀୱୋ ଅସ୍ସ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଅତ୍ତଭରସ୍ସାତି ଅପ୍ପାନୱଜ୍ଜସୁଲଭରୂପେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅତ୍ତନୋ ଭରଣତୋ ଅତ୍ତଭରସ୍ସ । ତତୋ ଏୱ ଏକୱିହାରିତାୟ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୀନମ୍ପି ଅଞ୍ଞେସଂ ଅପୋସନତୋ ଅନଞ୍ଞପୋସିନୋ। ପଦଦ୍ୱୟେନାପି କାୟପରିହାରିକେନ ଚୀୱରେନ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକେନ ପିଣ୍ଡପାତେନ ୱିଚରଣତୋ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତଂ, ସୁଭରତଂ, ପରମଅପ୍ପିଚ୍ଛତଂ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଦେୱାପି ପିହୟନ୍ତି ତାଦିନୋତି ତାଦିସସ୍ସ ଭୁସଂ ଅତିୱିୟ ସନ୍ତକାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମତାୟ ଉପସନ୍ତସ୍ସ ପରମେନ ସତିନେପକ୍କେନ ସମନ୍ନାଗମତୋ ସବ୍ବକାଲଂ ସତିମତୋ ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସକ୍କାଦୟୋ ଦେୱାପି ପିହୟନ୍ତି ପତ୍ଥେନ୍ତି । ତସ୍ସ ସୀଲାଦିଗୁଣେସୁ ବହୁମାନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା ଆଦରଂ ଜନେନ୍ତି, ପଗେୱ ମନୁସ୍ସା । ସଚେ ସୋ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ନ ହୋତି, ତଦଭିକଙ୍ଖୀ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତି ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୪. ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୭.ଇମିନାତି ସପଦାନଚାରିକେନ । କାଲତରନ୍ତି କାଲସ୍ସେୱ । ଅଫାସୁକଟ୍ଠାନନ୍ତି ସପରିସ୍ସୟାଦିୱସେନ ଦୁପ୍ପୱେସନଟ୍ଠାନଂ । ପୁରତୋତି ୱୀଥିୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପୁରତୋ ଘରଂ ଅପୱିଟ୍ଠସ୍ସେୱ । ପତ୍ତୱିସ୍ସଟ୍ଠଟ୍ଠାନନ୍ତି ପେସକାରୱୀଥିୟଂ ପେସକାରଭାୱଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ସକ୍କସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ପତ୍ତୱିସ୍ସଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ । ଉକ୍କଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତିକୋ ତଂ ଦିୱସଂ ନ ଭିକ୍ଖଂ ଆଗମୟମାନୋ ନିସୀଦତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନୁଲୋମେତି। କତ୍ଥଚିପି କୁଲେ ନିବଦ୍ଧଂ ଉପସଙ୍କମନାଭାୱତୋ ପରିଚୟାଭାୱେନ କୁଲେସୁ ନିଚ୍ଚନୱକତା। ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଲଗ୍ଗମାନସତାୟ ଚ ସୋମ୍ମଭାୱେନ ଚ ଚନ୍ଦୂପମତା । କୁଲେସୁ ପରିଗ୍ଗହଚିତ୍ତାଭାୱେନ ତତ୍ଥ ମଚ୍ଛେରପ୍ପହାନଂ। ହିତେସିତାୟ ୱିଭାଗାଭାୱତୋ ସମାନୁକମ୍ପିତା। କୁଲାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନସଂସଟ୍ଠତାଦୟୋ କୁଲୂପକାଦୀନୱା । ଅୱ୍ହାନାନଭିନନ୍ଦନାତି ନିମନ୍ତନୱସେନ ଅୱ୍ହାନସ୍ସ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନା । ଅଭିହାରେନାତି ଭିକ୍ଖାଭିହାରେନ । ସେରିଚାରନ୍ତି ୟଥାରୁଚି ୱିଚରଣଂ ।

ଇତି ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୫. ଏକାସନିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୮.ନାନାସନଭୋଜନନ୍ତି ଅନେକସ୍ମିଂ ଆସନେ ଭୋଜନଂ, ଏକନିସଜ୍ଜାୟ ଏୱ ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନିସଜ୍ଜାସୁ ଆହାରପରିଭୋଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିରୂପନ୍ତି ୟୁତ୍ତରୂପଂ ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟଂ । ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ୱତ୍ତଂ ନାମ ଗରୁଟ୍ଠାନୀୟେ କତ୍ତବ୍ବମେୱ । ତତ୍ଥ ପନ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଂ ଥେରୱାଦଂ ଆହ ‘‘ଆସନଂ ୱା ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ଭୋଜନଂ ୱା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏକାସନିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତଂ ଆସନଂ ୱା ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଧୁତଙ୍ଗଭେଦତୋ ୟାୱ ଭୋଜନପରିୟୋସାନା ନ ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ଭୋଜନଂ ୱା ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ଧୁତଙ୍ଗଭେଦତୋ, ଅଭୁଞ୍ଜିୟମାନଂ ୟାୱ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନାରଭତି, ତାୱ ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ତୟିଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଇଧ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱତ୍ତକରଣଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ନ ରକ୍ଖତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ‘‘ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥମେୱା’’ତି ଇମିନା ଭେସଜ୍ଜପରିଭୋଗୱସେନେୱ ସପ୍ପିଆଦୀନିପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପାବାଧତାତି ଅରୋଗତା । ଅପ୍ପାତଙ୍କତାତି ଅକିଚ୍ଛଜୀୱିତା ସରୀରଦୁକ୍ଖାଭାୱୋ । ଲହୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟସ୍ସ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତା । ବଲନ୍ତି ସରୀରବଲଂ । ଫାସୁୱିହାରୋତି ସୁଖୱିହାରୋ । ସବ୍ବମେତଂ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁଞ୍ଜନପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱିକାରପଟିକ୍ଖେପପଦଂ । ରୁଜାତି ରୋଗା । ନ କମ୍ମମତ୍ତନୋତି ଅତ୍ତନୋ ୟୋଗକମ୍ମଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚ ନ ପରିହାପେତି, ବହୁସୋ ଭୋଜନେ ଅବ୍ୟାୱଟଭାୱତୋ, ଅରୋଗଭାୱତୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇତି ଏକାସନିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୬. ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୯.ଅପ୍ପଟିକୂଲଂକତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ପଟିକୂଲସ୍ସ ଭୁତ୍ତସ୍ସ ଅଗଣ୍ହନମ୍ପି ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପମାଣୟୁତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଏକଭାଜନମେୱ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ବହୁଂ ଗହେତ୍ୱା ନ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ । ନାନାରସତଣ୍ହାୱିନୋଦନନ୍ତି ନାନାରସଭୋଜନେ ତଣ୍ହାୟ ୱିନୋଦନଂ । ଅତ୍ର ଅତ୍ର ନାନାଭାଜନେ ଠିତେ ନାନାରସେ ଇଚ୍ଛା ଏତସ୍ସାତି ଅତ୍ରିଚ୍ଛୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା, ତସ୍ସା ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାୟ ପହାନଂ । ଆହାରେ ପୟୋଜନମତ୍ତଦସ୍ସିତାତି ଅସମ୍ଭିନ୍ନନାନାରସେ ଗେଧଂ ଅକତ୍ୱା ଆହାରେ ସତ୍ଥାରା ଅନୁଞ୍ଞାତପୟୋଜନମତ୍ତଦସ୍ସିତା । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଭାଜନେସୁ ଠିତାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଗଣ୍ହତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସାଭୋଗତାୟ ସିୟା ୱିକ୍ଖିତ୍ତଭୋଜିତା, ନ ତଥା ଇମସ୍ସ ଏକପତ୍ତଗତସଞ୍ଞିନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଭୋଜିତା’’ତି । ଓକ୍ଖିତ୍ତଲୋଚନୋତି ପତ୍ତସଞ୍ଞିତାୟ ହେଟ୍ଠାଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ । ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟାତି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ।

ଇତି ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୭. ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୦. ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟଂ ଉପନୀତଂ, ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପେନ ତଂ ଅତିରିତ୍ତଂ ଭୋଜନନ୍ତି ଅତିରିତ୍ତଭୋଜନଂ । ପୁନ ଭୋଜନଂ କପ୍ପିୟଂ କାରେତ୍ୱା ନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତବ୍ବିସୟତ୍ତା ଇମସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗସ୍ସ । ତେନାହ ‘‘ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ ଭୋଜନେତି ୟସ୍ମିଂ ଭୁଞ୍ଜିୟମାନେ ଭୋଜନେ । ତଦେୱ ଭୁଞ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ । ଅନତିରିତ୍ତଭୋଜନପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତି ଅନତିରିତ୍ତଭୋଜନାପତ୍ତି, ତତୋ ଦୂରୀଭାୱୋ ଅନାପଜ୍ଜନଂ । ଓଦରିକତ୍ତଂ ଘସ୍ମରଭାୱୋ କୁଚ୍ଛିପୂରକତା, ତସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଏକପିଣ୍ଡେନାପି ୟାପନତୋ । ନିରାମିସସନ୍ନିଧିତା ନିହିତସ୍ସ ଅଭୁଞ୍ଜନତୋ । ପୁନ ପରିୟେସନୱସେନ ପରିୟେସନାୟ ଖେଦଂ ନ ୟାତି। ଅଭିସଲ୍ଲେଖକାନଂ ସନ୍ତୋସଗୁଣାଦୀନଂ ୱୁଦ୍ଧିୟା ସଞ୍ଜନନଂ ସନ୍ତୋସଗୁଣାଦିୱୁଡ୍ଢିସଞ୍ଜନନଂ । ଇଦନ୍ତି ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗଂ ।

ଇତି ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୮. ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୧.ଗାମନ୍ତସେନାସନଂପହାୟ ଅରଞ୍ଞେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗାମନ୍ତଂ, ଅରଞ୍ଞଞ୍ଚ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧିଂ ଉପଚାରେନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଗାମପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଗାମନ୍ତସେନାସନସ୍ସ ‘‘ଗାମୋୟେୱ ଗାମନ୍ତସେନାସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ କୋଚି ସତ୍ଥୋପି ଗାମୋ ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇନ୍ଦଖୀଲାତି ଉମ୍ମାରା । ତସ୍ସାତି ଲେଡ୍ଡୁପାତସ୍ସ । ୱିନୟପରିୟାୟେନ ଅରଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକେ (ପାରା॰ ୯୨) ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତି ଅନୱସେସତୋ ଅୱହାରଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗହେ ତଦୁଭୟଂ ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମୂପଚାରୋ ହି ଲୋକେ ଗାମସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ଗାମୱିନିମୁତ୍ତଂ ଠାନଂ ଅରଞ୍ଞମେୱ ହୋତୀତି ଅଭିଧମ୍ମେ (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ଗାମା ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା, ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ଆରଞ୍ଞକସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୬୫୪) ‘‘ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ଆଗତଂ ଆରଞ୍ଞିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ । ନ ହି ସୋ ୱିନୟପରିୟାୟିକେ ‘‘ଅରଞ୍ଞେ ୱସନତୋ ଆରଞ୍ଞିକୋ ପନ୍ତସେନାସନୋ’’ତି ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସଂୱଣ୍ଣନାତି ଇଧ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତକଥାୱ ପମାଣଂ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଆଗତମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଂ ଆରୋପିତେନ ଆଚରିୟଧନୁନା’’ତିଆଦିନା ମିନନୱିଧିଂ ଆହ । ତେନେୱ ହି ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାନୟୋୱ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୯୬) ଇଦମେତ୍ଥ ପମାଣନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ ।

ତତୋ ତତୋ ମଗ୍ଗନ୍ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦକମଗ୍ଗଂ ପିଦହତି । ଧୁତଙ୍ଗସୁଦ୍ଧିକେନ ଧୁତଙ୍ଗସୋଧନପସୁତେନ । ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ କାଲେତି ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ତୟୋପି ଉତୂ, ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଦ୍ୱେ, ମୁଦୁକସ୍ସ ଏକୋ ଉତୁ । ତତ୍ଥପି ଧୁତଙ୍ଗଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି ସଉସ୍ସାହତ୍ତା । ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସିଥିଲଭାୱେନ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋତି ‘‘ଅହଂ ୱିୱେକୱାସଂ ୱସିସ୍ସାମି, ୟଥାଲଦ୍ଧୋୱ କାୟୱିୱେକୋ ସାତ୍ଥକୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ମନସିକାରସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ଭବ୍ବୋ…ପେ॰… ରକ୍ଖିତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସ ଆରଞ୍ଞିକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତି ଆପାଥମନୁପଗମନତୋ । ୱିଗତସନ୍ତାସୋ ହୋତି ୱିୱେକପରିଚୟତୋ । ଜୀୱିତନିକନ୍ତିଂ ଜହତି ବହୁପରିସ୍ସୟେ ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସେନେୱ ମରଣଭୟସ୍ସ ଦୂରୀକରଣତୋ । ପୱିୱେକସୁଖରସଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅନୁଭୱତି ଜନସଂସଗ୍ଗାଭାୱତୋ । ଆରାଧୟନ୍ତୋତି ଅନୁନୟନ୍ତୋ । ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିୱେକସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗୟୋଗିନୋ ୱାହନସଦିସନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱସେସଧୁତାୟୁଧୋ’’ତି, ଅୱସିଟ୍ଠଧୁତଧମ୍ମାୟୁଧୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତି ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୯. ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୨.ଛନ୍ନନ୍ତି ଇଟ୍ଠକାଛଦନାଦୀହି ଛାଦିତଂ, ଆୱସଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀମନ୍ତରିକରୁକ୍ଖୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରାଜୂନଂ ରଜ୍ଜସୀମାୟ ଠିତରୁକ୍ଖୋ । ତତ୍ଥ ହି ତେସଂ ରାଜୂନଂ ବଲକାୟୋ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୟୁଦ୍ଧଂ କରେୟ୍ୟ, ଚୋରାପି ପାରିପନ୍ଥିକା ସମୋସରନ୍ତା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସୁଖେନ ନିସୀଦିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି । ଚେତିୟରୁକ୍ଖୋ ‘‘ଦେୱତାଧିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ମନୁସ୍ସେହି ସମ୍ମତରୁକ୍ଖୋ ପୂଜେତୁଂ ଉପଗତେହି ମନୁସ୍ସେହି ଅୱିୱିତ୍ତୋ ହୋତି । ନିୟ୍ୟାସରୁକ୍ଖୋ ସଜ୍ଜରୁକ୍ଖାଦି । ୱଗ୍ଗୁଲିରୁକ୍ଖୋ ୱଗ୍ଗୁଲିନିସେୱିତୋ । ସୀମନ୍ତରିକରୁକ୍ଖାଦୟୋ ସପରିସ୍ସୟା, ଦୁଲ୍ଲଭୱିୱେକା ଚାତି ଆହ ‘‘ଇମେ ରୁକ୍ଖେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା’’ତି । ପଣ୍ଣସଟନ୍ତି ରୁକ୍ଖତୋ ପତିତପଣ୍ଣଂ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଠାନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ରୁକ୍ଖମୂଲିକଭାୱସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ । ଛନ୍ନେ ୱାସକପ୍ପନା ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀନମତ୍ଥାୟପି ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଜାନିତ୍ୱା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପିତମତ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଭିଣ୍ହଂ ତରୁପଣ୍ଣୱିକାରଦସ୍ସନେନାତି ଅଭିକ୍ଖଣଂ ତରୂସୁ, ତରୂନଂ ୱା ପଣ୍ଣେସୁ ୱିକାରସ୍ସ ଖଣଭଙ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ । ସେନାସନମଚ୍ଛେରକମ୍ମାରାମତାନନ୍ତି ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟନୱକମ୍ମରତଭାୱାନଂ । ଦେୱତାହୀତି ରୁକ୍ଖଦେୱତାହି । ତାପି ହି ରୁକ୍ଖଟ୍ଠୱିମାନେସୁ ୱସନ୍ତିୟୋ ରୁକ୍ଖେସୁ ୱସନ୍ତି । ଅୟମ୍ପି ରୁକ୍ଖେତି ସହୱାସିତା । ୱଣ୍ଣିତୋତି ‘‘ଅପ୍ପାନି ଚେୱା’’ତିଆଦିନା ପସଂସିତୋ । ‘‘ରୁକ୍ଖମୂଲସେନାସନଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୩, ୧୨୮) ଏୱଂ ନିସ୍ସୟୋତି ଚ ଭାସିତୋ । ଅଭିରତ୍ତାନି ତରୁଣକାଲେ, ନୀଲାନି ମଜ୍ଝିମକାଲେ, ପଣ୍ଡୂନି ଜିଣ୍ଣକାଲେ । ପତିତାନି ମିଲାୟନୱସେନ । ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତରୁପଣ୍ଣାନି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଏୱ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପନୂଦତି ପଜହତି, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଏୱସ୍ସ ସଣ୍ଠାତି । ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଜାତିବୋଧିଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନପରିନିବ୍ବାନାନି ରୁକ୍ଖମୂଲେୟେୱ ଜାତାନି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଦାୟଜ୍ଜଂ ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତି ।

ଇତି ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୧୦. ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୩. ‘‘ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ପଟିକ୍ଖିପାମୀ’’ତି ଏତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତେ ଛନ୍ନଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ‘‘ଛନ୍ନଞ୍ଚରୁକ୍ଖମୂଲଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିପାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧୁତଙ୍ଗସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ପଟିୟୋଗିପଟିକ୍ଖେପେନ ହି ସମାଦାନଂ ଇଜ୍ଝତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି । ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନାୟା’’ତି ଇମିନାୱ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତେନାପି ଉପୋସଥଦିୱସାଦୀସୁ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ତେହି ୟାଚିତେନ ଛନ୍ନଂ ପୱିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଧମ୍ମଂ ପନ କଥେତ୍ୱା ଅବ୍ଭୋକାସୋୱ ଗନ୍ତବ୍ବୋ । ରୁକ୍ଖମୂଲିକସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉପୋସଥତ୍ଥାୟାତି ଉପୋସଥକମ୍ମାୟ । ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେନାତି ପରେସଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ଦେନ୍ତେନ । ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତେନାତି ସୟଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ । ମଗ୍ଗମଜ୍ଝେ ଠିତଂ ସାଲନ୍ତି ସୀହଳଦୀପେ ୱିୟ ମଗ୍ଗା ଅନୋକ୍କମ୍ମ ଉଜୁକମେୱ ପୱିସିତବ୍ବସାଲଂ । ୱେଗେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ଅସାରୁପ୍ପତ୍ତା । ୟାୱ ୱସ୍ସୂପରମା ଠତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ନ ତାୱ ଧୁତଙ୍ଗଭେଦୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ରୁକ୍ଖସ୍ସଅନ୍ତୋ ନାମ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ । ପବ୍ବତସ୍ସ ପନ ପବ୍ଭାରସଦିସୋ ପବ୍ବତପଦେସୋ । ଅଚ୍ଛନ୍ନମରିୟାଦନ୍ତି ୟଥା ୱସ୍ସୋଦକଂ ଅନ୍ତୋ ନ ପୱିସତି, ଏୱଂ ଛଦନସଙ୍ଖେପେନ ଉପରି ଅକତମରିୟାଦଂ । ଅନ୍ତୋ ପନ ପବ୍ଭାରସ୍ସ ୱସ୍ସୋଦକଂ ପୱିସତି ଚେ, ଅବ୍ଭୋକାସସଙ୍ଖେପମେୱାତି ତତ୍ଥ ପୱିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସାଖାମଣ୍ଡପୋତି ରୁକ୍ଖସାଖାହି ୱିରଳଚ୍ଛନ୍ନମଣ୍ଡପୋ । ପୀଠପଟୋ ଖଲିତ୍ଥଦ୍ଧସାଟକୋ ।

ପୱିଟ୍ଠକ୍ଖଣେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି ୟଥାୱୁତ୍ତପବ୍ଭାରାଦିକେ ଠପେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଜାନିତ୍ୱାତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିଅତ୍ଥଂ ଛନ୍ନଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ଇଦାନି ଅରୁଣୋ ଉଟ୍ଠହତୀ’’ତି ଜାନିତ୍ୱା । ରୁକ୍ଖମୂଲେପି କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେୱ ନିୱାସଫାସୁକତାତି ସିୟା ତତ୍ଥ ଆସଙ୍ଗପୁବ୍ବକୋ ଆୱାସପଲିବୋଧୋ, ନ ପନ ଅବ୍ଭୋକାସେତି ଇଧେୱ ଆୱାସପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ଆନିସଂସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପସଂସାୟାନୁରୂପତାତି ଅନିକେତାତି ୱୁତ୍ତପସଂସାୟ ଅନାଲୟଭାୱେନ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତା । ନିସ୍ସଙ୍ଗତାତି ଆୱାସପରିଗ୍ଗହାଭାୱେନେୱ ତତ୍ଥ ନିସ୍ସଙ୍ଗତା । ଅସୁକଦିସାୟ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ନେୱ ସକ୍କାତି ଏଦିସସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ । ମିଗଭୂତେନାତି ପରିଗ୍ଗହାଭାୱେନ ମିଗସ୍ସ ୱିୟ ଭୂତେନ । ସିତୋତି ନିସ୍ସିତୋ । ୱିନ୍ଦତୀତି ଲଭତି ।

ଇତି ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୧୧. ସୋସାନିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୪.ନସୁସାନନ୍ତି ଅସୁସାନଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥୋ ନ-କାରୋ, ସୁସାନଲକ୍ଖଣରହିତଂ ୱସନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ତତ୍ଥାତି ‘‘ସୁସାନ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପିତମତ୍ତେ ଠାନେ ନ ୱସିତବ୍ବଂ। ନ ହି ନାମମତ୍ତେନ ସୁସାନଲକ୍ଖଣଂ ସିଜ୍ଝତି । ତେନାହ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି । ଝାପିତକାଲତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ…ପେ॰… ସୁସାନମେୱ ଛୱେନ ସୟିତମତ୍ତାୟ ସୁସାନଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଛୱସୟନଂ ହି ‘‘ସୁସାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୋସାନିକେନ ନାମ ଅପ୍ପକିଚ୍ଚେନ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିନା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ପନ ୱସନ୍ତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଗରୁକନ୍ତି ଦୁପ୍ପରିହାରଂ । ତମେୱ ହି ଦୁପ୍ପରିହାରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନପରିସ୍ସୟୱିଘାତତ୍ଥାୟାତି ‘‘ସୁସାନଂ ନାମ ମନୁସ୍ସରାହସ୍ସେୟ୍ୟକ’’ନ୍ତି ଚୋରା କତକମ୍ମାପି ଅକତକମ୍ମାପି ଓସରନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଚୋରେସୁ ଭଣ୍ଡସାମିକେ ଦିସ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସମୀପେ ଭଣ୍ଡଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାତେସୁ ମନୁସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁଂ ‘‘ଚୋରୋ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ପୋଥେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ମା ୱିହାରେ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରଂ ୱା ଗୋଚରଗାମେ ରଞ୍ଞା ନିୟୁତ୍ତଂ ରାଜୟୁତ୍ତକଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସୋସାନିକଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ୟଥା ତାଦିସୋ, ଅଞ୍ଞୋ ୱା ପରିସ୍ସୟୋ ନ ହୋତି, ତଥା ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ୱସିତବ୍ବଂ। ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ୟଦା ଆଳହନଂ ଅଭିମୁଖଂ ନ ହୋତି, ତଦାପି ସଂୱେଗଜନନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଦ୍ଧକ୍ଖିକେନ ଆଳହନଂ ଓଲୋକେନ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉପ୍ପଥମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ତନୋ ସୋସାନିକଭାୱସ୍ସ ଅପାକଟଭାୱତ୍ଥଂ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସୁସାନେ ‘‘ଅୟଂ ୱମ୍ମିକୋ, ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ, ଅୟଂ ଖାଣୁକୋ’’ତିଆଦିନା ଦିୱାୟେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଭୟାନକନ୍ତି ଭୟଜନକଂ ୱମ୍ମିକାଦିଂ । କେନଚି ଲେଡ୍ଡୁପାସାଣାଦିନା ଆସନ୍ନେ ୱିଚରନ୍ତୀତି ନ ପହରିତବ୍ବା । ତିଲପିଟ୍ଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଲଲଂ । ମାସମିସ୍ସଂ ଭତ୍ତଂ ମାସଭତ୍ତଂ । ଗୁଳାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତିଲସଂଗୁଳିକାଦିଘନପୂୱଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କୁଲଗେହଂ ନ ପୱିସିତବ୍ବନ୍ତି ପେତଧୂମେନ ୱାସିତତ୍ତା, ପିସାଚାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଚ କୁଲଗେହସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ନ ପୱିସିତବ୍ବଂ । ଦେୱସିକଂ ଛୱଡାହୋ ଧୁୱଡାହୋ। ମତଞାତକାନଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱସିକଂ ରୋଦନଂ ଧୁୱରୋଦନଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଝାପିତକାଲତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ । ‘‘ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପଟିକ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ‘‘ସୁସାନଂ ଅଗତଦିୱସେ’’ତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକା।

ସୁସାନେ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସିୱଥିକଦସ୍ସନେନ ମରଣସ୍ସତିପଟିଲାଭୋ। ତତୋ ଏୱ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରିତା। ତତ୍ଥ ଛଡ୍ଡିତସ୍ସ ମତକଳେୱରସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଅସୁଭନିମିତ୍ତାଧିଗମୋ। ତତୋ ଏୱ କାମରାଗୱିନୋଦନଂ। ବହୁଲଂ ସରୀରସ୍ସ ଅସୁଚିଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣତୋ ଅଭିଣ୍ହଂ କାୟସଭାୱଦସ୍ସନଂ। ତତୋ ମରଣସ୍ସତିପଟିଲାଭତୋ ଚ ସଂୱେଗବହୁଲତା। ବ୍ୟାଧିକାନଂ, ଜରାଜିଣ୍ଣାନଞ୍ଚ ମତାନଂ ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନେନ ଆରୋଗ୍ୟୟୋବ୍ବନଜୀୱିତମଦପ୍ପହାନଂ। ଖୁଦ୍ଦକସ୍ସ, ମହତୋ ଚ ଭୟସ୍ସ ଅଭିଭୱନତୋ ଭୟଭେରୱସହନତା। ସଂୱିଗ୍ଗସ୍ସ ୟୋନିସୋ ପଦହନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅମନୁସ୍ସାନଂ ଗରୁଭାୱନୀୟତା । ନିଦ୍ଦାଗତମ୍ପୀତି ସୁତ୍ତମ୍ପି, ସୁପିନନ୍ତେପୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇତି ସୋସାନିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୧୨. ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୫. ସେନାସନଗାହଣେ ପରେ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଗହଣଂ, ‘‘ଇଦଂ ସୁନ୍ଦରଂ, ଇଦଂ ନ ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ପରିତୁଲୟିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନା, ଓଲୋକନା ଚ ସେନାସନଲୋଲୁପ୍ପଂ । ତୁଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ତୁସ୍ସିତବ୍ବଂ । ୱିହାରସ୍ସ ପରିୟନ୍ତଭାୱେନ ଦୂରେତି ୱା ବହୂନଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେତି ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ନ ଲଭତି, ପୁଚ୍ଛନେନପିସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗସ୍ସ ସଂକିଲିସ୍ସନତୋ । ଓଲୋକେତୁନ୍ତି ଲୋଲୁପ୍ପୱସେନ ପସ୍ସିତୁଂ । ସଚସ୍ସ ତଂ ନ ରୁଚ୍ଚତୀତି ଅସ୍ସ ୟଥାସନ୍ଥତିକସ୍ସ ତଂ ୟଥାଗାହିତଂ ସେନାସନଂ ଅଫାସୁକଭାୱେନ ସଚେ ନ ରୁଚ୍ଚତି, ମୁଦୁକସ୍ସ ଅସତି ରୋଗେ ୟଥାଗାହିତଂ ପହାୟ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସେନାସନସ୍ସ ଗହଣଂ ଲୋଲୁପ୍ପଂ, ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକନା, ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନା । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଗହଣେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।

ଉପଟ୍ଠାପନୀୟାନମ୍ପି ଅନୁଟ୍ଠାପନେନ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ହିତେସିତା। ତାୟ କରୁଣାୱିହାରାନୁଗୁଣତା । ସୁନ୍ଦରାସୁନ୍ଦରୱିଭାଗାକରଣତୋ ହୀନପଣୀତୱିକପ୍ପପରିଚ୍ଚାଗୋ। ତେନ ତାଦିଲକ୍ଖଣାନୁଗୁଣତା । ତତୋ ଏୱ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧପ୍ପହାନଂ । ଦ୍ୱାରପିଦହନଂ ଓକାସାଦାନତୋ । ୟଥାସନ୍ଥତରାମତନ୍ତି ୟଥାଗାହିତେ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ସେନାସନେ ଅଭିରତଭାୱଂ ।

ଇତି ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

୧୩. ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୬.ସେୟ୍ୟନ୍ତି ଇରିୟାପଥଲକ୍ଖଣଂ ସେୟ୍ୟଂ । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନେୱ ହି ତଦତ୍ଥା ‘‘ମଞ୍ଚୋ ଭିସୀ’’ତି ଏୱମାଦିକା (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୧, ୩୨୨) ସେୟ୍ୟା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ‘‘ନେସଜ୍ଜିକୋ’’ତି ଚ ସୟନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିସଜ୍ଜାୟ ଏୱ ୱିହରିତୁଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସେୟ୍ୟା ଏୱେତ୍ଥ ପଟିୟୋଗିନୀ, ନ ଇତରେ ତଥା ଅନିଟ୍ଠତ୍ତା, ଅସମ୍ଭୱତୋ ଚ । କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିୟୋ ହି ଇରିୟାପଥୋ ଇଧ ପଟିୟୋଗିଭାୱେନ ଇଚ୍ଛିତୋ, ନ ଇତରେ । ନ ଚ ସକ୍କା ଠାନଗମନେହି ୱିନା ନିସଜ୍ଜାୟ ଏୱ ୟାପେତୁଂ ତଥା ପୱତ୍ତେତୁନ୍ତି ସେୟ୍ୟାୱେତ୍ଥ ପଟିୟୋଗିନୀ । ତେନାହ ‘‘ତେନ ପନା’’ତିଆଦି । ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ ନ ‘‘ନେସଜ୍ଜିକୋ ଅହ’’ନ୍ତି ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ଇରିୟାପଥନ୍ତରାନୁଗ୍ଗହିତୋ ହି କାୟୋ ମନସିକାରକ୍ଖମୋ ହୋତି ।

ଚତ୍ତାରୋ ପାଦା, ପିଟ୍ଠିଅପସ୍ସୟୋ ଚାତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ପଞ୍ଚଙ୍ଗୋ। ଚତୂହି ଅଟ୍ଟନୀହି, ପିଟ୍ଠିଅପସ୍ସୟେନ ଚ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୋତି ଅପରେ । ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ପିଟ୍ଠିପସ୍ସେ ଚ ୟଥାସୁଖଂ ଅପସ୍ସାୟ ୱିହରତୋ ନେସଜ୍ଜିକସ୍ସ ‘‘ଅନେସଜ୍ଜିକତୋ କୋ ୱିସେସୋ’’ତି ଗାହଂ ନିୱାରେତୁଂ ଅଭୟତ୍ଥେରୋ ନିଦସ୍ସିତୋ ‘‘ଥେରୋ ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ।

ଉପଚ୍ଛେଦୀୟତି ଏତେନାତି ଉପଚ୍ଛେଦନନ୍ତି ୱିନିବନ୍ଧୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସ ସାଧକତମଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସବ୍ବକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗସପ୍ପାୟତା ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକତ୍ତା ନିସଜ୍ଜାୟ । ତତୋ ଏୱ ପାସାଦିକଇରିୟାପଥତା । ୱୀରିୟାରମ୍ଭାନୁକୂଲତା ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତା । ତତୋ ଏୱ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁବ୍ରୂହନତା । ପଣିଧାୟାତି ଠପେତ୍ୱା । ତନୁନ୍ତି ଉପରିମକାୟଂ । ୱିକମ୍ପେତୀତି ଚାଲେତି, ଇଚ୍ଛାୱିଘାତଂ କରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱତନ୍ତି ଧୁତଙ୍ଗଂ ।

ଇତି ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।

ଧୁତଙ୍ଗପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

୩୭. ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ୱସେନ ସିୟା କୁସଲାନି, ଖୀଣାସୱାନଂ ୱସେନ ସିୟା ଅବ୍ୟାକତାନି। ତତ୍ଥ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନା ପଟିପତ୍ତିପୂରଣତ୍ଥଂ, ଖୀଣାସୱା ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥଂ ଧୁତଙ୍ଗାନି ପରିହରନ୍ତି । ଅକୁସଲମ୍ପି ଧୁତଙ୍ଗନ୍ତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନାପି ଧୁତଙ୍ଗସେୱନା ଅତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ, ୟେନ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଆରଞ୍ଞିକତ୍ତଂ, ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ନାମ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଲକ୍ଖଣାଭାୱତୋ । ୟଂ ହିଦଂ କିଲେସାନଂ ଧୁନନତୋ ଧୁତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଞାଣସ୍ସ, ଚେତନାୟ ୱା ଅଙ୍ଗତ୍ତଂ, ନ ତଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ଭୱତି । ତସ୍ମା ଅରଞ୍ଞୱାସାଦିମତ୍ତେନ ଆରଞ୍ଞିକାଦୟୋ ତାୱ ହୋନ୍ତୁ, ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗାଦୀନି ପନ ନ ହୋନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ମୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମାନୀତି ଧୁତଙ୍ଗାନି । ୱୁତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱଚନତ୍ଥନିଦ୍ଦେସେ । ନ ଚ ଅକୁସଲେନ କୋଚି ଧୁତୋ ନାମ ହୋତି, କିଲେସାନଂ ଧୁନନଟ୍ଠେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏତାନି ସମାଦାନାନି ଅଙ୍ଗାନି, ଏତେନ ପଠମେନାପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେନ ‘‘ନତ୍ଥି ଅକୁସଲଂ ଧୁତଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନ ଚ ଅକୁସଲଂ କିଞ୍ଚି ଧୁନାତୀତି ଅକୁସଲଂ କିଞ୍ଚି ପାପଂ ନ ଚ ଧୁନାତି ଏୱ ଅପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ । ୟେସଂ ସମାଦାନାନଂ ତଂ ଅକୁସଲଂ ଞାଣଂ ୱିୟ ଅଙ୍ଗନ୍ତି କତ୍ୱା ତାନି ଧୁତଙ୍ଗାନୀତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ। ଇମିନା ଦୁତିୟେନାପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେନ ‘‘ନତ୍ଥି ଅକୁସଲଂ ଧୁତଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ନାପି ଅକୁସଲନ୍ତିଆଦି ତତିୟଅତ୍ଥୱିକପ୍ପୱସେନ ୟୋଜନା । ତସ୍ମାତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନଂ ।

ୟେସନ୍ତି ଅଭୟଗିରିୱାସିକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେ ହି ଧୁତଙ୍ଗଂ ନାମ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଥା ସତି ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା କିଲେସାନଂ ଧୁନନଟ୍ଠୋପି ନ ସିୟା, ସମାଦାତବ୍ବତା ଚାତି ତେସଂ ୱଚନଂ ପାଳିୟା ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁସଲତ୍ତିକୱିନିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ପଞ୍ଞତ୍ତିପକ୍ଖେ ଏତେ ଦୋସା ଦୁନ୍ନିୱାରା, ତସ୍ମା ତଂ ତେସଂ ୱଚନଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ୱୁତ୍ତନୟୋ ଚେତନାପକ୍ଖୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଏତେ ଧୁତଗୁଣା କୁସଲତ୍ତିକେ ପଠମତତିୟପଦସଙ୍ଗହିତା, ତସ୍ମା ସିୟା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ସିୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ସିୟା ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ସିୟା ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା, ସିୟା ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟା, ସିୟା ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକାତି ଏୱଂ ସେସତିକଦୁକପଦେହିପି ନେସଂ ୟଥାରହଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।

କାମଂ ସବ୍ବୋପି ଅରହା ଧୁତକିଲେସୋ, ଇଧ ପନ ଧୁତଙ୍ଗସେୱନାମୁଖେନ କିଲେସେ ୱିଧୁନିତ୍ୱା ଠିତୋ ଖୀଣାସୱୋ ‘‘ଧୁତକିଲେସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଥା ସବ୍ବୋପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ କିଲେସଧୁନନୋ ଧମ୍ମୋ, ୱିସେସତୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ । ପରିୟାୟେନ ପନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣାଦି । ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ଧୁତଙ୍ଗଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଧୁତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଧୁତୱାଦେ ଦସ୍ସେତବ୍ବେ ୟସ୍ମା ଧୁତୱାଦଭେଦେନ ଧୁତୋ ୱିୟ ଧୁତଭେଦେନ ଧୁତୱାଦୋପି ଦୁୱିଧୋ, ତସ୍ମା ତେସଂ, ତଦୁଭୟପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଚତୁକ୍କମେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ଧୁତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତୟିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ‘‘ସୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୁତଧମ୍ମା ନାମାତି ଧୁତଙ୍ଗସେୱନାୟ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଧୁନନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ‘‘ଧୁତୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ଧୁତଙ୍ଗଚେତନାୟ ଉପକାରକା ଧମ୍ମାତି କତ୍ୱା ଧୁତଧମ୍ମା ନାମ । ଅସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅଲୁବ୍ଭନାକାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅଲୋଭୋ । ପଚ୍ଚୟଗେଧାଦିହେତୁକାନଂ ଲୋଲତାଦୀନଂ ସଂକିଲେସାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ଲିଖନତୋ ଛେଦନତୋ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାଦିଭେଦତୋ ସଂସଗ୍ଗତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିୱେଚନତୋ ସଲ୍ଲେଖତା ପୱିୱେକତା ଚ ଅଲୋଭୋ ଅମୋହୋତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୁପତନ୍ତି ତଦନ୍ତୋଗଧା ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତଦୁଭୟସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତିୱିସେସଭାୱତୋ । ଇମେହି କୁସଲଧମ୍ମେହି ଅତ୍ଥୀ ଇଦମତ୍ଥୀ, ୟେନ ଞାଣେନ ପବ୍ବଜିତେନ ନାମ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ଧୁତଗୁଣେ ସମାଦିୟତି ଚେୱ ପରିହରତି ଚ, ତଂ ଞାଣଂ ଇଦମତ୍ଥିତା । ତେନାହ ‘‘ଇଦମତ୍ଥିତା ଞାଣମେୱା’’ତି । ପଟିକ୍ଖେପୱତ୍ଥୂସୂତି ଗହପତିଚୀୱରାଦୀସୁ ତେହି ତେହି ଧୁତଙ୍ଗେହି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବୱତ୍ଥୂସୁ । ଲୋଭନ୍ତି ତଣ୍ହଂ । ତେସ୍ୱେୱ ୱାତି ପଟିକ୍ଖେପୱତ୍ଥୂସୁ ଏୱ । ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦକନ୍ତି ଆରକ୍ଖଦୁକ୍ଖପରାଧୀନୱୁତ୍ତିଚୋରଭୟାଦିଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦକଂ । ଅନୁଞ୍ଞାତାନନ୍ତି ସତ୍ଥାରା ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗୱସେନ ଅନୁଞ୍ଞାତାନଂ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦୀନଂ । ପଟିସେୱନମୁଖେନାତି ପଟିସେୱନଦ୍ୱାରେନ, ତେନ ଲେସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିସଲ୍ଲେଖମୁଖେନାତି ଅତିୱିୟ ସଲ୍ଲେଖପଟିପତ୍ତିମୁଖେନ, ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ୱତ୍ତନକାନମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁଖୁମକରଣସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ରାଗୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭତୀତି ଆହ ‘‘ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ରାଗୋ ୱୂପସମ୍ମତୀ’’ତି । ସଲ୍ଲେଖୋ ନାମ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ହୋତି, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେ ମୋହୋ ଅପତିଟ୍ଠୋୱ ଅପ୍ପମାଦସମ୍ଭୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଲ୍ଲେଖଂ ନିସ୍ସାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ମୋହୋ ପହୀୟତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ଧୁତଙ୍ଗେସୁ । ତତ୍ଥାତି ଅରଞ୍ଞରୁକ୍ଖମୂଲେସୁ ।

ସୀସଙ୍ଗାନୀତି ସୀସଭୂତାନି ଅଙ୍ଗାନି, ପରେସମ୍ପି କେସଞ୍ଚି ନାନନ୍ତରିକତାୟ, ସୁକରତାୟ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ ଉତ୍ତମଙ୍ଗାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସମ୍ଭିନ୍ନଙ୍ଗାନୀତି କେହିଚି ସମ୍ଭେଦରହିତାନି, ୱିସୁଂୟେୱ ଅଙ୍ଗାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢତି ରାଗଚରିତସ୍ସ ମୋହଚରିତସ୍ସ ଦୋସଚରିତସ୍ସାପି, ତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ସେୱନ୍ତସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହାୟତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୁକୁମାରଭାୱେନଲୂଖପଟିପତ୍ତିଂ ଅସହନ୍ତସ୍ସ । ୱଡ୍ଢତେୱ ମହାପୁରିସଜାତିକସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ୱଡ୍ଢତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉପନିସ୍ସୟରହିତସ୍ସ । ଏକମେୱ ହି ଧୁତଙ୍ଗଂ ୟଥା କିଲେସଧୁନନଟ୍ଠେନ, ଏୱଂ ଚେତନାସଭାୱତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ସମାଦାନଚେତନା’’ତି ।

ତେରସାପି ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦାୟ ପରିହରନ୍ତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ‘‘ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ତେରସନ୍ନମ୍ପି ପରିହରଣସ୍ସ ଏକଜ୍ଝଂୟେୱ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକପ୍ପହାରେନ ସବ୍ବଧୁତଙ୍ଗାନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ ? ‘‘ଛନ୍ନଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୨) ୱଚନତୋ ଛନ୍ନେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପିତମତ୍ତେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି, ନ ଅବ୍ଭୋକାସେ, ତସ୍ମା ଭେଦହେତୁନୋ ଅଭାୱେନ ତମ୍ପି ଅରୋଗମେୱ । ତଥା ସେନାସନଲୋଲୁପ୍ପସ୍ସ ଅଭାୱେନ ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ ଗଣମ୍ହା ଓହୀୟନସିକ୍ଖାପଦେନ (ପାଚି॰ ୬୯୧-୬୯୨) ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗଂ ଅନତିରିତ୍ତଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦେନ (ପାଚି॰ ୨୩୮-୨୪୦) । ପୱାରିତାୟ ହି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଅତିରିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । କପ୍ପିୟେ ଚ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଲୋଲତାପହାନାୟ ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନଂ, ନ ଅକପ୍ପିୟେ, ସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ଅଟ୍ଠେୱ ହୋନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଂକଚ୍ଚିକଚୀୱରାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚପି ତିଚୀୱରସଙ୍ଖମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି କତ୍ୱା । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୂତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ତେରସସୁ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନୱିନୟକମ୍ମାଭାୱତୋ ଠପେତ୍ୱା ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଂ ଦ୍ୱାଦସ ସାମଣେରାନଂ । ସତ୍ତାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଏକଂ ପହାୟ ସତ୍ତ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନୱିନୟକମ୍ମାଭାୱତୋ । ‘‘ଠପେତ୍ୱା ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ହି ଇମଂ ଅନୁୱତ୍ତମାନମେୱ କତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତ ସିକ୍ଖମାନସାମଣେରୀନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତିରୂପାନୀତି ଉପାସକଭାୱସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି ।

ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ଦୁତିୟପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।

୩. କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩୮.ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀହୀତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିସଲ୍ଲେଖପୱିୱେକାପଚୟୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦୀହି । ପରିୟୋଦାତେତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧେ ନିରୁପକ୍କିଲେସେ । ଇମସ୍ମିଂ ସୀଲେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ଇମମେୱ ଦେସନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅତିସଙ୍ଖେପଦେସିତତ୍ତା’’ତି । କୋ ସମାଧୀତି ସରୂପପୁଚ୍ଛା । କେନଟ୍ଠେନ ସମାଧୀତି କେନ ଅତ୍ଥେନ ସମାଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ପଦଂ କଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କତିୱିଧୋତି ପଭେଦପୁଚ୍ଛା ।

‘‘କୋ ସମାଧୀ’’ତି କାମଞ୍ଚାୟଂ ସରୂପପୁଚ୍ଛା, ୱିଭାଗୱନ୍ତାନଂ ପନ ସରୂପୱିଭାୱନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନମୁଖେନେୱ ହୋତୀତି ୱିଭାଗୋ ତାୱ ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ତଂଦସ୍ସନେ ଚ ଅୟମାଦୀନୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମାଧି ବହୁୱିଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବହୁୱିଧୋତି କୁସଲାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧୋ । ନାନପ୍ପକାରକୋତି ଆଲମ୍ବନମନସିକାରଛନ୍ଦପଣିଧିଅଧିମୋକ୍ଖଅଭିନୀହାରସଞ୍ଞାନାନତ୍ତାଦିନାନପ୍ପକାରୋ । ନ ସାଧେୟ୍ୟାତି ଲୋକିୟସମାଧିସ୍ସ ଭାୱନା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋ, ତଞ୍ଚ ନ ସାଧେୟ୍ୟ । ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦୀସୁ ହି ସମାଧିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନେହି ୱିଭାଗେହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ କରିୟମାନେ ଝାନୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୫୦୮ ଆଦୟୋ) ଆଗତୋ ସବ୍ବୋ ସମାଧିପଭେଦୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ୟ୍ୱାୟଂ ଲୋକିୟସମାଧିସ୍ସ ଭାୱନାୱିଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୟ ଓକାସୋୱ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । କିଞ୍ଚ ୟେନସ୍ସ ତିକଚତୁକ୍କଝାନିକେନ ହୀନାଦିଭେଦଭିନ୍ନେନ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗେନ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦିୱସେନ ନୱୱିଧୋ, ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକେନ ୱେହପ୍ଫଲାଦିୱସେନ ଦସୱିଧୋ ୱା ଏକାଦସୱିଧୋ ୱା ଭୱପ୍ପଭେଦୋ ନିପ୍ପଜ୍ଜତି । ସ୍ୱାସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗୋ ଅୟଂ ସୋତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱିକ୍ଖେପାୟ ସିୟା, ୟଥା ତଂ ଅୱିସୟେ । ତେନାହ ‘‘ଉତ୍ତରି ଚ ୱିକ୍ଖେପାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି । କୁସଲଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି କୁସଲା ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକଲକ୍ଖଣା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା।

ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସମଂ ଅୱିସାରୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଆଧାନଂ ସମାଧାନଂ। ଅୱିସାରଲକ୍ଖଣୋ ହି ସମାଧି, ସମ୍ପିଣ୍ଡନରସୋ ଚ । ସମ୍ମା ଅୱିକ୍ଖିପନୱସେନ ଆଧାନଂ ସମାଧାନଂ । ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ ୱା ହି ସମାଧି, ୱିକ୍ଖେପୱିଦ୍ଧଂସନରସୋ ଚାତି । ସ୍ୱାୟଂ ୟସ୍ମା ଏକାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିହେତୁ, ତସ୍ମା ‘‘ଠପନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ତଥା ହେସ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତି ସଣ୍ଠିତି ଅୱଟ୍ଠିତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୫) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏକାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମାଧିସ୍ସ ସନ୍ତାନଟ୍ଠିତିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦୀପଚ୍ଚିଟ୍ଠିତି ନିଦସ୍ସିତା । ଆନୁଭାୱେନାତି ବଲେନ, ପଚ୍ଚୟଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିକ୍ଖିପମାନାତି ନ ୱିକ୍ଖିପମାନା ୱୂପସମମାନା । ଉପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ହି ସମାଧି । ଏତେନସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପପଟିପକ୍ଖତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାତି ଅୱିସଟା । ଏତେନ ଅୱିସାରଲକ୍ଖଣତଂ ।

ସୟଂ ନ ୱିକ୍ଖିପତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା ନ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତି ଏତେନାତି ଅୱିକ୍ଖେପୋ, ସୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ। ୱିକ୍ଖେପଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି, ତଥା ୱା ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱିକ୍ଖେପୱିଦ୍ଧଂସନରସୋ। ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ଅୱିକମ୍ପନୱସେନ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ଅୱିକମ୍ପନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ସୁଖନ୍ତି ନିରାମିସଂ ସୁଖଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୩୯. ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ସମାଧିସ୍ସ ଆୱେଣିକୋ ସଭାୱୋ, ନ ତେନସ୍ସ କୋଚି ୱିଭାଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଆହ ‘‘ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣେନ ତାୱ ଏକୱିଧୋ’’ତି । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଆରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପେନ୍ତୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତତୀତି ୱିତକ୍କୋ ଅପ୍ପନା। ତଥା ହି ସୋ ‘‘ଅପ୍ପନା ବ୍ୟପ୍ପନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୭) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତପ୍ପମୁଖତାୱସେନ ପନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରେ ଝାନଧମ୍ମେ ‘‘ଅପ୍ପନା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୱୋହାରୋ । ତଥା ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତେ ପରିତ୍ତଝାନେ ଉପଚାରୱୋହାରୋ । ଗାମାଦୀନଂ ସମୀପଟ୍ଠାନେ ଗାମୂପଚାରାଦିସମଞ୍ଞା ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଉପଚାରପ୍ପନାୱସେନ ଦୁୱିଧୋ’’ତି । ଇଧ ପନ ସମାଧିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ୱଟ୍ଟଂ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ୱା ୱିଦିତୋତି ଲୋକିୟୋ। ତତ୍ଥ ଅପରିୟାପନ୍ନତାୟ ଲୋକତୋ ଉତ୍ତରୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋତି ଲୋକୁତ୍ତରୋ। କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଲୋକିୟସମାଧି ଭାୱେତବ୍ବଭାୱେନ ଗୟ୍ହତି, ଉଭୟଂ ପନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ଇତରଂ ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ‘‘ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସପ୍ପୀତିକନିପ୍ପୀତିକୱସେନାତି ସହ ପୀତିୟା ୱତ୍ତତୀତି ସପ୍ପୀତିକୋ, ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପୀତୀତି ନିପ୍ପୀତିକୋ, ପୀତିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ତେସଂ ୱସେନ । ସୁଖେନ ସହ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଭାୱଂ ଗତୋତି ସୁଖସହଗତୋ, ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉପେକ୍ଖାତି ଚେତ୍ଥ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନା ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ହି ସୁଖଦୁକ୍ଖାକାରପୱତ୍ତିଂ ଉପେକ୍ଖତି ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରସଣ୍ଠିତତ୍ତା । ସୁଖସହଗତ-ପଦେନ ଚେତ୍ଥ ସପ୍ପୀତିକୋ, ନିପ୍ପୀତିକେକଦେସୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତୋ, ଉପେକ୍ଖାସହଗତ-ପଦେନ ପନ ନିପ୍ପୀତିକେକଦେସୋୱାତି ଅୟମେତେସଂ ପଦାନଂ ୱିସେସୋ ।

ସଭାୱତୋ, ପଚ୍ଚୟତୋ, ଫଲତୋ ଚ ମଜ୍ଝିମପଣୀତେହି ନିହୀନୋ, ତେସଂ ୱା ଗୁଣେହି ପରିହୀନୋତି ହୀନୋ, ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ପଧାନଭାୱଂ ନୀତୋ ପଣୀତୋ, ଉଭିନ୍ନଂ ମଜ୍ଝେ ଭୱୋ ମଜ୍ଝିମୋ। ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେନ ସହ ୱିତକ୍କେନ ସୱିତକ୍କୋ, ସହ ୱିଚାରେନ ସୱିଚାରୋ, ସୱିତକ୍କୋ ଚ ସୋ ସୱିଚାରୋ ଚାତି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ, ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରୋ ଚ ଗହିତୋ । ତତ୍ଥ ୱିଚାରତୋ ଉତ୍ତରି ୱିତକ୍କେନ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱତୋ ଅୱିତକ୍କୋ ଚ ସୋ ୱିଚାରମତ୍ତୋ ଚାତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ। ୱିସେସନିୱତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ୱା ମତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ । ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ ହି ସମାଧି ୱିତକ୍କୱିସିଟ୍ଠେନ ୱିଚାରେନ ସୱିଚାରୋ, ଅୟଂ ପନ ୱିଚାରମତ୍ତେନ ୱିତକ୍କସଙ୍ଖାତୱିସେସରହିତେନ, ତସ୍ମା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଭାୱନାୟ ପହୀନତ୍ତା ୱିତକ୍କାଭାୱେନାୟଂ ୱିଚାରମତ୍ତୋ, ନ ୱିଚାରତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅୱିତକ୍କ-ୱଚନେନ ୱିଚାରମତ୍ତ-ପଦଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭୟରହିତୋ ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରୋ । ପୀତିସହଗତାଦିୱସେନାତି ପୀତିସହଗତସୁଖସହଗତଉପେକ୍ଖାସହଗତୱସେନ । ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସୁଖସହଗତଦୁକେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ପଟିପକ୍ଖେହି ସମନ୍ତତୋ ଖଣ୍ଡିତତ୍ତା ପରିତ୍ତୋ। ପରିତ୍ତନ୍ତି ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟମ୍ପି ଅପ୍ପାନୁଭାୱତାୟ ପରିତ୍ତୋ ୱିୟାତି ପରିତ୍ତୋ। କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ, ୱିପୁଲଫଲତୋ, ଦୀଘସନ୍ତାନତୋ ଚ ମହନ୍ତଭାୱଂ ଗତୋ, ମହନ୍ତେହି ୱା ଉଳାରଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀହି ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ମହଗ୍ଗତୋ। ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନାପି ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପମାଣକରଧମ୍ମା, ତେସଂ ୱା ପଟିପକ୍ଖୋତି ଅପ୍ପମାଣୋ।

ପଟିପଜ୍ଜତି ଝାନଂ ଏତାୟାତି ପଟିପଦା, ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନା । ଦୁକ୍ଖା କିଚ୍ଛା ପଟିପଦା ଏତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦୋ। ପକତିପଞ୍ଞାୟ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଭିଞ୍ଞା ନାମ ଅପ୍ପନାୱହା ଭାୱନାପଞ୍ଞା, ଦନ୍ଧା ମନ୍ଦା ଅଭିଞ୍ଞା ଏତସ୍ସାତି ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୋ। ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦୋ ଚ ସୋ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୋ ଚାତି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୋ, ସମାଧି । ତଦାଦିୱସେନ । ଚତୁଝାନଙ୍ଗୱସେନାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଅଙ୍ଗଭାୱୱସେନ, ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ହାନଭାଗିୟାଦିୱସେନାତି ହାନକୋଟ୍ଠାସିକାଦିୱସେନ ।

ସମାଧିଏକକଦୁକୱଣ୍ଣନା

ଛନ୍ନଂଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଅନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ । ଇମେସଂ ୱସେନାତି ଇମେସଂ ଦସନ୍ନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ୱସେନ । ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗେ ଏକଗ୍ଗତା’’ତି ଇମିନା ଅପ୍ପନାୟ ଉପକାରକନାନାୱଜ୍ଜନୁପଚାରସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ଏକାୱଜ୍ଜନସ୍ସେୱ । ଅପ୍ପନାସମାଧୀନନ୍ତି ଉପକତ୍ତବ୍ବଉପକାରକସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପରିକମ୍ମନ୍ତି ଗୋତ୍ରଭୁ । ଅପରିତ୍ତୋ ସମାଧୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତୀସୁ ଭୂମୀସୂତି କାମରୂପାରୂପଭୂମୀସୁ । କୁସଲଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସିୟା ସପ୍ପୀତିକୋ, ସିୟା ନିପ୍ପୀତିକୋତି ଅନିୟମୱଚନଂ ଉପଚାରସମାଧିସାମଞ୍ଞେନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱା ଝାନାନଂ ନାନାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ଉପଚାରସମାଧି ସିୟା ସପ୍ପୀତିକୋ, ସିୟା ନିପ୍ପୀତିକୋ । ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ପନ ଆଦିତୋ ଦୁକତିକଜ୍ଝାନାନଂ ଉପଚାରସମାଧି ସପ୍ପୀତିକୋୱ, ଇତରେସଂ ନିପ୍ପୀତିକୋୱ, ୱିସଭାଗୱେଦନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତାଭାୱତୋ, ଏକୱୀଥିୟଂ ୱେଦନାପରିୱତ୍ତନାଭାୱତୋ ଚ । ସିୟା ସୁଖସହଗତୋ, ସିୟା ଉପେକ୍ଖାସହଗତୋତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ଦୁକତିକଜ୍ଝାନାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ‘‘ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସମାଧିତିକୱଣ୍ଣନା

ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତୋତି ଅଧିଗତମତ୍ତୋ ଅନାସେୱିତୋ ଅବହୁଲୀକତୋ । ସୋ ହି ପରିଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ହୀନୋ ହୋତି । ନାତିସୁଭାୱିତୋତି ଅତିୱିୟ ପଗୁଣଭାୱଂ ଅପାପିତୋ । ସୁଭାୱିତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଭାୱିତୋ ସମ୍ମଦେୱ ପଗୁଣତଂ ଉପନୀତୋ । ତେନାହ ‘‘ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି । ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ହୀନତାଦିୱସେନାପି ଇମେସଂ ହୀନାଦିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ଉଳାରପୁଞ୍ଞଫଲକାମତାୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ହୀନୋ, ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସମ୍ପାଦନାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ମଜ୍ଝିମୋ, ୱିୱେକକାମତାୟ ଅରିୟଭାୱେ ଠିତେନ ପୱତ୍ତିତୋ ପଣୀତୋ। ଅତ୍ତହିତାୟ ଭୱସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତୋ ୱା ହୀନୋ, କେୱଲଂ ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତିତୋ ମଜ୍ଝିମୋ, ପରହିତାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ପଣୀତୋ। ୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟେନ ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ହୀନୋ, ୱିୱେକଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତିତୋ ମଜ୍ଝିମୋ, ୱିୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟେନ ଲୋକୁତ୍ତରପାଦକତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତୋ ପଣୀତୋ।

ସଦ୍ଧିଂ ଉପଚାରସମାଧିନାତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଝାନାନଂ ଉପଚାରସମାଧିନା ସହ । ୱିତକ୍କମତ୍ତେୟେୱ ଆଦୀନୱଂଦିସ୍ୱାତି ୱିତକ୍କେୟେୱ ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଖୋଭକରଧମ୍ମୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ୱିଚାରଞ୍ଚ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରିତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ୱିଚାରେ ଅଦିସ୍ୱା’’ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାତି ତଂ ଏୱଂ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ସମାଧିଂ ସନ୍ଧାୟ । ଏତଂ ‘‘ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ ସମାଧୀ’’ତି ଦୁତିୟପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତୀସୂତି ଆଦିତୋ ତୀସୁ ।

ତେସ୍ୱେୱାତି ତେସୁ ଏୱ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକନୟେସୁ । ତତିୟେ ଚତୁତ୍ଥେତି ଚତୁକ୍କନୟେ ତତିୟେ, ପଞ୍ଚକନୟେ ଚତୁତ୍ଥେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୱସାନେତି ଦ୍ୱୀସୁପି ନୟେସୁ ପରିୟୋସାନଜ୍ଝାନେ । ୟଥାକ୍କମଂ ଚତୁତ୍ଥେ, ପଞ୍ଚମେ ୱା । ପୀତିସୁଖସହଗତୋ ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସତିପି ପୀତିସହଗତସ୍ସାପି ସମାଧିସ୍ସ ସୁଖସହଗତତ୍ତେ ତୀଣିପି ପଦାନି ଅସଙ୍କରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ନିପ୍ପୀତିକସୁଖତୋ ସପ୍ପୀତିକସୁଖସ୍ସ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସତ୍ଥୁ ପୀତିତିକଦେସନାତି ନିପ୍ପୀତିକସ୍ସେୱ ସୁଖସ୍ସ ୱସେନ ସୁଖସହଗତୋ ସମାଧି ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଉପଚାରଭୂମିୟନ୍ତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ହି ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ‘‘ଭୂମୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସୁଖଭୂମିୟଂ କାମାୱଚରେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୯୮୮) ୱିୟ । ପରିତ୍ତୋ ସମାଧି କାମାୱଚରଭାୱତୋ ।

ସମାଧିଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା

ପଠମସମନ୍ନାହାରୋ ଭାୱନଂ ଆରଭନ୍ତସ୍ସ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତିଆଦିନା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ପଠମାଭିନିୱେସୋ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରନ୍ତି ନୀୱରଣୱିତକ୍କୱିଚାରନିକନ୍ତିଆଦୀନଂ ୱୂପସମେ ଥିରଭୂତଂ କାମାୱଚରଜ୍ଝାନଂ । ‘‘ୟାୱ ଅପ୍ପନା’’ତି ଇମିନା ପୁବ୍ବଭାଗପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଅଭିଞ୍ଞାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀତି ୱଦନ୍ତି। ଅପ୍ପନାପଞ୍ଞା ପନ ଅଭିଞ୍ଞାୱ। ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ପୁବ୍ବଭାଗପଞ୍ଞାୟ ଦନ୍ଧସୀଘତା, ତଦଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପନାପଞ୍ଞାୟପୀତି । ସମୁଦାଚାରଗହଣତାୟାତି ସମୁଦାଚାରସ୍ସ ଗହଣଭାୱେନ, ପୱତ୍ତିବାହୁଲ୍ଲତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସୁଖାସେୱନାତି କସିରଭାୱନା ।

ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଭାୱନାୱିଧାନାପରିହାପନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅସପ୍ପାୟସେୱୀତି ଉପଚାରାଧିଗମତୋ ପୁବ୍ବେ ଅସପ୍ପାୟସେୱିତାୟ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା। ପଚ୍ଛା ଅସପ୍ପାୟସେୱିତାୟ ଦନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞା ହୋତି । ସପ୍ପାୟସେୱିନୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁବ୍ବଭାଗେତି ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଧିଗମତୋ ଓରଭାଗେ । ଅପରଭାଗେତି ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ତସ୍ସ ୱୋମିସ୍ସକତାତି ୟୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅସପ୍ପାୟଂ ସେୱିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ସପ୍ପାୟସେୱୀ, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା । ଇତରସ୍ସ ସୁଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ହୋତି । ଏୱଂ ପଠମଚତୁତ୍ଥାନଂ ୱୋମିସ୍ସକତାୟ ଦୁତିୟତତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକତପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସ ସପରିପନ୍ଥତାୟ ପଟିପଦା ଦୁକ୍ଖା ହୋତି, ଇତରସ୍ସ ସୁଖା । ଅସମ୍ପାଦିତଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅୱିସଦତାୟ ଦନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞା ହୋତି, ୱିସଦତାୟ ଖିପ୍ପା ଅଭିଞ୍ଞା।

ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାୱସେନାତି ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାନଂ ଅଭିଭୱାନଭିଭୱୱସେନ । ସମଥୱିପସ୍ସନାଧିକାରୱସେନାତି ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ଅସତୋ, ସତୋ ଚ ଅଧିକାରସ୍ସ ୱସେନ । ତଣ୍ହାୟ ସମାଧିସ୍ସ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସା ସମଥପଟିପଦାୟ ପରିପନ୍ଥିନୀତି ଆହ ‘‘ତଣ୍ହାଭିଭୂତସ୍ସ ହି ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତୀ’’ତି । ଅଭିଭୱୋ ଚସ୍ସା ଇତରକିଲେସେହି ଅଧିକତାୟ ଅନଭିଭୂତସ୍ସ ତଣ୍ହାୟାତି ଅଧିକାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜା ପଞ୍ଞାୟ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖାତି ତଦଭିଭୂତସ୍ସ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞତା ୱୁତ୍ତା । ଅକତାଧିକାରୋତି ଭୱନ୍ତରେ ଅକତପରିଚୟୋ ୟଥା ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠଗନ୍ଥୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ପୟୋଗେନ ସୁପ୍ପୱତ୍ତି ୱାଚୁଗ୍ଗତୋୱ ହୋତି, ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ କତପରିଚୟସ୍ସ ଭାୱନା ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ଇଜ୍ଝତୀତି ଆହ ‘‘କତାଧିକାରସ୍ସ ସୁଖା’’ତି । ସ୍ୱାୟଂ ଅକତୋ, କତୋ ଚ ଅଧିକାରୋ ସମଥନିସ୍ସିତୋ ପଟିପଦାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ସମାଧିପ୍ପଧାନତ୍ତା ପଟିପଦାୟ । ୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସିତୋ ଅଭିଞ୍ଞାୟଂ ଞାଣପ୍ପଧାନତ୍ତା ଅପ୍ପନାୟ । କିଲେସିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନାତି ତିକ୍ଖାତିକ୍ଖାନଂ କିଲେସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ତିବ୍ବକିଲେସସ୍ସା’’ତିଆଦି। ତତ୍ଥ କିଲେସା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ।

ୟଥାୱୁତ୍ତା ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାତି ଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପଗୁଣୋତି ନ ସୁଭାୱିତୋ ୱସୀଭାୱଂ ଅପାପିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ଅୟଂ ପରିତ୍ତୋତି ଅୟଂ ସମାଧି ଅପ୍ପାନୁଭାୱତାୟ ପରିତ୍ତୋ । ଅୱଡ୍ଢିତେତି ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ନ ୱଡ୍ଢିତେ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତେ ଆରମ୍ମଣେ । ଏକଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ହି ୱଡ୍ଢିତଂ ଅପ୍ପମାଣମେୱାତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ପଗୁଣୋ ସୁଭାୱିତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ଇମିନା ୟଥା ପଗୁଣୋପି ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସମାଧି ପରିତ୍ତୋୟେୱ ହୋତି, ନ ଅପ୍ପମାଣୋ, ଏୱଂ ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସ ଏକାସନେନେୱ ଉପରିଝାନନିବ୍ବତ୍ତନେନାତି ସୁଭାୱିତୋପି ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱସଙ୍ଖାତାୟ ସୁଭାୱିତକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ‘‘ଅପ୍ପମାଣୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପରେ ପନ ସଚେ ସୁଭାୱିତୋ ପଗୁଣୋ ୱସୀଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଅହୋନ୍ତୋପି ଅପ୍ପମାଣୋ ଏୱ, ପମାଣକରାନଂ ରାଗାଦିପଟିପକ୍ଖାନଂ ସୁୱିଦୂରଭାୱତୋତି ୱଦନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୱୋମିସ୍ସତାୟାତି ୟୋ ଅପ୍ପଗୁଣୋ ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱଡ୍ଢିତେ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତୋ, ଅୟଂ ପରିତ୍ତୋ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣୋ । ୟୋ ପନ ପଗୁଣୋ ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅୱଡ୍ଢିତେ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଅପ୍ପମାଣୋ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣୋତି ଏୱଂ ପଠମଚତୁତ୍ଥସମାଧୀନଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱୋମିସ୍ସକଭାୱେନ ଦୁତିୟତତିୟସମାଧିସଙ୍ଗାହକୋ ୱୋମିସ୍ସକନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତୋତି ତତୋ ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ୱିରତ୍ତପୀତିକନ୍ତି ଅତିକ୍କନ୍ତପୀତିକଂ ୱା ଜିଗୁଚ୍ଛିତପୀତିକଂ ୱା । ଅୱୟୱୋ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ସେନଙ୍ଗଂ ରଥଙ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟାତି ଆହ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଅଙ୍ଗଭୂତା ଚତ୍ତାରୋ ସମାଧୀ’’ତି ।

ହାନଂ ଭଜତୀତି ହାନଭାଗିୟୋ, ହାନଭାଗୋ ୱା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ହାନଭାଗିୟୋ, ପରିହାନକୋଟ୍ଠାସିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଲୟସ୍ସ ଅପେକ୍ଖାୟ ଅପରିଚ୍ଚଜନତୋ ଠିତିଂ ଭଜତୀତି ଠିତିଭାଗିୟୋ। ୱିସେସଂ ଭଜତୀତି ୱିସେସଭାଗିୟୋ । ପଚ୍ଚନୀକସମୁଦାଚାରୱସେନାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକାନଂ ନୀୱରଣୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୀନଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ । ତଦନୁଧମ୍ମତାୟାତି ତଦନୁରୂପଭୂତାୟ ସତିୟା । ସଣ୍ଠାନୱସେନାତି ସଣ୍ଠହନୱସେନ ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ । ‘‘ସା ପନ ତଦସ୍ସାଦସଙ୍ଖାତା, ତଦସ୍ସାଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତା ୱା ମିଚ୍ଛାସତୀ’’ତି ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୯୯) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାପେକ୍ଖସ୍ସ ଉପରି ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅୱିଗତନିକନ୍ତିକା ତଂତଂପରିହରଣସତୀତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସତିୟା ୱା ନିକନ୍ତିୟା ୱା’’ତି ୱିକପ୍ପୱଚନଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିସେସାଧିଗମୱସେନାତି ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱୱସେନ, ୱିସେସଂ ୱା ଅଧିଗଚ୍ଛତି ଏତେନାତି ୱିସେସାଧିଗମୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ । ନିବ୍ବିଦାସହଗତସଞ୍ଞାମନସିକାରସମୁଦାଚାରୱସେନାତି ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପୁବ୍ବଙ୍ଗମନିବ୍ବିନ୍ଦନଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ଚ ଆଭୋଗସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତିୱସେନ । ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟତାତି ସଚ୍ଚାନଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନପକ୍ଖିକତା ୱିପସ୍ସନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କାମସହଗତାତି କାମାରମ୍ମଣା, କାମସଞ୍ଞାହି ୱା ୱୋକିଣ୍ଣା । ଅୱିତକ୍କସହଗତାତି ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ମେ ଅୱିତକ୍କଂ ଝାନଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ଅୱିତକ୍କାରମ୍ମଣା ଅୱିତକ୍କୱିସୟା । କାମଞ୍ଚାୟଂ ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସା’’ତିଆଦିକୋ ପାଠୋ ପଞ୍ଞାୱସେନ ଆଗତୋ, ସମାଧିସ୍ସାପି ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥେୱାତି ଉଦାହରଣସ୍ସ ସାତ୍ଥକତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତାୟ ପନ ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସମାଧୀପି ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ତେସଂ ୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଭାୱନାମୟସ୍ସ ସମାଧିସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଉପଚାରେକଗ୍ଗତା ‘‘କାମାୱଚରୋ ସମାଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱାତି ‘‘ଛନ୍ଦୱତୋ ଚେ ସମାଧି ହୋତି, ମୟ୍ହମ୍ପି ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି ଛନ୍ଦଂ ଅଧିପତିଂ, ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା । ଲଭତି ସମାଧିନ୍ତି ଏୱଂ ୟଂ ସମାଧିଂ ଲଭତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛନ୍ଦସମାଧି, ଛନ୍ଦାଧିପତିସମାଧୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱୀରିୟସମାଧିଆଦୟୋପି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଚତୁକ୍କଭେଦେତି ଚତୁକ୍କୱସେନ ସମାଧିପ୍ପଭେଦନିଦ୍ଦେସେ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱିଚାରେନ ସହ ୱତ୍ତମାନୋ ୱିତକ୍କୋ ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ୱିୟୋଜିତୋପି ନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିୟୋଜିତୋତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ୱିଚାରସମତିକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାତିକ୍କମେନ ତତିୟ’’ନ୍ତି । ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚତୁକ୍କଭେଦେ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନନ୍ତି ୟୋଜନା । ପଞ୍ଚଝାନଙ୍ଗୱସେନାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଅଙ୍ଗଭାୱୱସେନ ସମାଧିସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୦.ୱିଭଙ୍ଗେତି ଞାଣୱିଭଙ୍ଗେ । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତୀନଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନ’’ନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ‘‘ସଂକିଲେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହାନଭାଗିୟୋ ଧମ୍ମୋତି ଅପଗୁଣେହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ କାମାଦିଅନୁପକ୍ଖନ୍ଦନଂ । ୱିସେସଭାଗିୟୋ ଧମ୍ମୋତି ପଗୁଣେହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିଅନୁପକ୍ଖନ୍ଦନଂ । ତେନାହ ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭି’’ନ୍ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୨୮) – ଅପଗୁଣସ୍ସ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀନଂ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠିତଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ କାମସହଗତା ହୁତ୍ୱା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ସମୁଦାଚରନ୍ତି ଚୋଦେନ୍ତି ତୁଦନ୍ତି, ତସ୍ସ କାମାନୁପକ୍ଖନ୍ଦାନଂ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ ୱସେନ ସା ପଠମଜ୍ଝାନପଞ୍ଞା ହାୟତି, ତସ୍ମା ହାନଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା । ଅୱିତକ୍କସହଗତାତି ଅୱିତକ୍କଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ସନ୍ତତୋ ପଣୀତତୋ ମନସି କରୋତୋ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅୱିତକ୍କସହଗତା ସମୁଦାଚରନ୍ତି ପଗୁଣପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠିତଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଧିଗମତ୍ଥାୟ ଚୋଦେନ୍ତି ତୁଦନ୍ତି, ତସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାନୁପକ୍ଖନ୍ଦାନଂ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ ୱସେନ ପଠମଜ୍ଝାନପଞ୍ଞା ୱିସେସଭୂତସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନତାୟ ୱିସେସଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା। ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମାଧି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ଇମିନା ନୟେନାତି ଇମିନା ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀସୁପି ହାନଭାଗିୟଧମ୍ମୋ, ୱିସେସଭାଗିୟଧମ୍ମୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦସପଲିବୋଧୱଣ୍ଣନା

୪୧.ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଲୋକୁତ୍ତରଅପ୍ପମାଣଅପରିୟାପନ୍ନଗ୍ଗହଣେନ ଲୋକିୟେହି ଅସାଧାରଣତୋ, ସପ୍ପୀତିକାଦିଗ୍ଗହଣେନ ସାଧାରଣତୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମାଧି ୱୁତ୍ତୋ । ଭାୱିତୋ ହୋତି ସଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା । ତନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗସମାଧିଂ । ୱିସୁନ୍ତି ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ନ ୱଦାମ।

କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ପରିବୁନ୍ଧେତି ଉପରୋଧେତି ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ପଲିବୋଧୋ ର-କାରସ୍ସ ଲ-କାରଂ କତ୍ୱା, ପରିପନ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ସମାପନେନ, ସଙ୍ଗହଣେନ ୱା ଉପରୁନ୍ଧିତ୍ୱା, ଅପଲିବୋଧଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆୱାସୋ। ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱେଣିୟତି ଦିସ୍ସତୀତି ପରିୱେଣଂ । ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତଂ ତଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ । ସ୍ୱାୟଂ ଆୱାସୋ । ନୱକମ୍ମାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆୱାସସ୍ସ ତଦଞ୍ଞଂ ଅଭିୱୁଦ୍ଧିକାରଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କାରଣେନାତି ‘‘ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନଂ ସୁଲଭଭିକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା କାରଣେନ । ଅପେକ୍ଖୱାତି ସାଲୟୋ ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପଲିବୋଧାଭାୱେ । ପାଚୀନଖଣ୍ଡରାଜିନ୍ତି ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟଂ ପବ୍ବତଖଣ୍ଡାନଂ ଅନ୍ତରେ ୱନରାଜିଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ନାମା’’ତି ଇମିନା ତସ୍ସ ପଦେସସ୍ସ ଅୟଂ ସମଞ୍ଞାତି ଦସ୍ସେତି । ପଟିସାମିତମେୱାତି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ପଟିସାମେତ୍ୱାୱ ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖମାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଧାତୁନିଧାନଟ୍ଠାନନ୍ତି କାୟବନ୍ଧନଧମ୍ମକରଣନ୍ହାନସାଟିକଅକ୍ଖକଧାତୁସଙ୍ଖାତାନଂ ପରିଭୋଗସରୀରଧାତୂନଂ ନିଦହିତଟ୍ଠାନଂ । ଈଦିସସ୍ସ ଅୟଂ ଥେରୋ ୱିୟ ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ । ଏତେନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା ନାମ ଆୱାସେ ଏୱରୂପେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଓୱାଦୋ ଦିନ୍ନୋ ହୋତି । ଇତୋ ପରେସୁପି ୱତ୍ଥୂସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।

କୁଲନ୍ତି କୁଲଗ୍ଗହଣେନ କୁଲମନୁସ୍ସାନଂ ଗହଣଂ ଗାମଗ୍ଗହଣେନ ଗାମୱାସୀନଂ ୱିୟ । ଉପଟ୍ଠାକକୁଲମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ପଗେୱ ଞାତିକୁଲନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଉଦ୍ଦେସତ୍ଥନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସାପନତ୍ଥଂ, ପାଠଂ ଉଦ୍ଦିସାପେତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେସେ, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱିହାରେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱିହାରନ୍ତି ତଂ କୋରଣ୍ଡକୱିହାରଂ ।

ଉପଗତୋତି ୱସ୍ସଂ ଉପଗତୋ । ସଦାତି ଗତକାଲତୋ ପଭୁତି ୱିସେସତୋ ପୱାରିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବଦା ଦିୱସେ ଦିୱସେ । ପରିଦେୱମାନାତି ତଂତଂୱିଲପନୱସେନ ୱିୱିଧଂ ପରିଦେୱନ୍ତୀ । ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ତନା ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଛା ସମାଗମପରିୟୋସାନଂ ଦହରସ୍ସ ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିଂ ।

କାୟସକ୍ଖିନ୍ତି ‘‘ପସ୍ସ ଇମ’’ନ୍ତି ମୁଖପଟିଗ୍ଗାହକଂ କତ୍ୱା । ରଥୱିନୀତପଟିପଦନ୍ତି ଦସକଥାୱତ୍ଥୁକିତ୍ତନପୁବ୍ବିକଂ ରଥୱିନୀତୂପମାହି ୱିଭାୱିତଂ ରଥୱିନୀତସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୨) ଆଗତଂ ସତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପଦଂ । ନାଲକପଟିପଦନ୍ତି ‘‘ମୋନେୟ୍ୟଂ ତେ ଉପଞ୍ଞିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୭୦୬) ସତ୍ଥାରା ନାଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ଦେସିତପଟିପଦଂ । ତୁୱଟକପଟିପଦନ୍ତି ‘‘ମୂଲଂ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାୟା’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୯୨୨) ଭଗୱତା ଦେସିତପଟିପଦଂ । ତତ୍ଥ ହି ୟଥାକ୍କମଂ –

‘‘ନ ମୁନୀ ଗାମମାଗମ୍ମ, କୁଲେସୁ ସହସା ଚରେ ।

ଘାସେସନଂ ଛିନ୍ନକଥୋ, ନ ୱାଚଂ ପୟୁତଂ ଭଣେ’’ ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୧୬) ।

‘‘ଗାମେ ଚ ନାଭିସଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଲାଭକମ୍ୟା ଜନଂ ନ ଲପୟେୟ୍ୟା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୩୫) –

ଏୱମାଦିକା ପରମପ୍ପିଚ୍ଛକଥା ଆଗତା । ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମତାଦୀପକନ୍ତି ଚୀୱରାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସନ୍ତୋସସ୍ସ, ଭାୱନାରାମତାୟ ଚ ପକାସକଂ ।

ଲବ୍ଭତୀତି ଲାଭୋ। ତେନାହ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା’’ତି । ମହାପରିୱାରେତି ୱିପୁଲପରିୱାରେ । ପିଣ୍ଡପାତଂ ତାୱ ଦେନ୍ତା ବୁଦ୍ଧପୂଜାପତ୍ତଚୀୱରାଦୀନି ତସ୍ସ ପରିୱାରାନି କତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ତଥା ଚୀୱରାଦିଦାନେପି । ବାହୁଲ୍ଲିକପିଣ୍ଡପାତିକାତି ପିଣ୍ଡପାତିକା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟବାହୁଲ୍ଲିକା । ୱଦନ୍ତୀତି ପୁରିମଦିୱସେ ଭିକ୍ଖାୟ ଆହିଣ୍ଡନକାଲେ ୟଥାସୁତଂ ୱଦନ୍ତି । ନିଚ୍ଚବ୍ୟାୱଟୋ ଉପାସକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନେ ।

ତସ୍ସାତି ଗଣସ୍ସ । ସୋତି ଗଣପଲିବୋଧୋ । ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ ଗଣୱାଚକସ୍ସ ପରିୟେସନମ୍ପି ଲହୁକମେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟୋଜନତୋ ପରଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି । ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମନ୍ତି ସମଣଧମ୍ମମାହ ।

କତାକତେତି କତେ ଚ ଅକତେ ଚ କମ୍ମେ ଜାନନୱସେନ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, କତାକତେତି ୱା ଅପ୍ପକେ ଚ ମହନ୍ତେ ଚ କତେ, ୟଥା ‘‘ଫଲାଫଲେ’’ତି । ସଚେ ବହୁଂ ଅୱସିଟ୍ଠନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭାରହାରା ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚପରିଣାୟକା ।

ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖୋତି ସୀହଳଦୀପେ କିର କୁଲଦାରକାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଆୱାହୱିୱାହସଦିସା, ତସ୍ମା ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଦିୱସଂ ଅତିକ୍କମେତୁଂ ନ ସକ୍କା । ‘‘ସଚେ ତଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ନ ସକ୍କୋତି ଅଧିୱାସେତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସମାପନେନ ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ବ୍ୟତିରେକତୋ ପନ ‘‘ସଚେ ତଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ସକ୍କୋତି ଅଧିୱାସେତୁଂ, ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମୋୱ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ସଙ୍ଗହଣେନ ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ତଥାତି ୟଥା ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଗିଲାନୋ ୟାୱଜୀୱଂ ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବୋ, ତଥା ଉପସମ୍ପାଦିତଅନ୍ତେୱାସିକୋ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମୱାଚଂ ୱତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦିତୋ ।

ୟୋ କୋଚି ରୋଗୋତି ମୂଲଭୂତୋ, ଅନୁବନ୍ଧୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ଅନମତଗ୍ଗେତି ଅନୁ ଅନୁ ଅମତଗ୍ଗେ ଅନାଦିମତି ।

‘‘ଗନ୍ଥୋ’’ତି ଇମିନା ଗନ୍ଥପଲିବୋଧୋ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ପରିୟତ୍ତିହରଣ’’ନ୍ତି । ସଜ୍ଝାୟାଦୀହୀତି ସଜ୍ଝାୟଧାରଣପରିଚୟପୁଚ୍ଛାଦୀହି । ଇତରସ୍ସାତି ଅବ୍ୟାୱଟସ୍ସ । ୟସ୍ସ ଗନ୍ଥଧୁରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସାପି ଗନ୍ଥୋ ୱତ୍ତତେୱ, ନ ତସ୍ସ ଗନ୍ଥୋ ପଲିବୋଧୋ । ୟଥା ତମ୍ହି ତମ୍ହି ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆଗତତ୍ଥେରାନଂ, ନାପି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଗନ୍ଥପସୁତସ୍ସ । ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ସୁତ୍ତପଦେସାନଂ ୱାରାନଞ୍ଚ ସଦିସତାୟ ବ୍ୟାମୁୟ୍ହନତୋ । ପୁନ ନ ଓଲୋକେସ୍ସାମୀତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ଥଧୁରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗାମୱାସିକତ୍ଥେରେହୀତି ଅନୁରାଧପୁରୱାସୀହି । ଅନୁଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିଚୟଂ ଅକତ୍ୱା । ପଞ୍ଚନିକାୟମଣ୍ଡଲେତି ଦୀଘାଗମାଦିକେ ପଞ୍ଚପି ନିକାୟେ ସିକ୍ଖିତପରିସାୟ । ପରିୱତ୍ତେସ୍ସାମୀତି ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମି । ସୁୱଣ୍ଣଭେରିନ୍ତି ସେଟ୍ଠଭେରିଂ । କତମାଚରିୟାନଂ ଉଗ୍ଗହୋତି କତମେସଂ ଆଚରିୟାନଂ ଉଗ୍ଗହୋ, କେନ ପରିୱତ୍ତୀୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆଚରିୟମଗ୍ଗୋତି ଆଚରିୟାନଂ କଥାମଗ୍ଗୋ । ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କଥେତୁଂ ୟୁତ୍ତାନଂ ଆଚରିୟାନଂ । ସୁୱିନିଚ୍ଛିତା ସବ୍ବା ତିପିଟକପରିୟତ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ସବ୍ବପରିୟତ୍ତିକୋ, ତେପିଟକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୀଠେ ନିସିନ୍ନୋ ତତୋ ଓତରିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ତଟ୍ଟିକାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା । ଗତକସ୍ସାତି ପଟିପତ୍ତିଗମନେନ ଗତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚସ୍ସ । ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱାତି ଆଚରିୟସ୍ସ ଅପଚିତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା । ସାଠେୟ୍ୟାଭାୱତୋ ଉଜୁ। କାରଣାକାରଣସ୍ସ ଆଜାନନତୋ ଆଜାନୀୟୋ।

ପୋଥୁଜ୍ଜନିକାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଭୱା । ଦୁପ୍ପରିହାରା ବହୁପରିସ୍ସୟତାୟ । ତଥା ହିସ୍ସା ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକଦାରକୋ, ତରୁଣସସ୍ସଞ୍ଚ ନିଦସ୍ସିତଂ । ୱିପସ୍ସନାୟ ପଲିବୋଧୋ ସମଥୟାନିକସ୍ସ, ନ ୱିପସ୍ସନାୟାନିକସ୍ସ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଝାନଲାଭୀ ସମଥୟାନିକୋୱ ହୋତି ୱିପସ୍ସନାସୁଖତୋ । ଇତରେନାତି ସମଥତ୍ଥିକେନ । ଅୱସେସା ନୱ ପଲିବୋଧା ।

କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକୱଣ୍ଣନା

୪୨. କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୁତ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ, ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ । ତେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନିକେନ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ସବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ସହୱାସୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ । ମୁଦୁଚିତ୍ତତନ୍ତି ଅତ୍ତନି ମୁଦୁଚିତ୍ତତଂ ଜନେତି, ଅୟଞ୍ଚ ସହୱାସୀନଂ ଚିତ୍ତମଦ୍ଦୱଜନନାଦିଅତ୍ଥୋ ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ମେତ୍ତାନିସଂସସୁତ୍ତେନ (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୫; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୨୨; ମି॰ ପ॰ ୪.୪.୬) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଅନୋଲୀନୱୁତ୍ତିକୋ ହୋତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ । ଦିବ୍ବାନିପି ଆରମ୍ମଣାନି ପଗେୱ ଇତରାନି । ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସମଣକରଣୀୟେ, ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗେ । ପୁବ୍ବାସେୱନୱସେନ ଅତ୍ଥୟିତବ୍ବଂ। ୟୋଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ ୟୋଗାନୁୟୋଗୋ, ତଦେୱ କରଣୀୟଟ୍ଠେନ କମ୍ମଂ, ତସ୍ସ ୟୋଗାନୁୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ଠାନଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିହେତୁ ।

ନିଚ୍ଚଂ ପରିହରିତବ୍ବତ୍ତାତି ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଏକଦାୱ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବକାଲଂ ପରିହରଣୀୟତ୍ତା ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା । ଏୱମାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ପିୟଭାୱାଦୀହି ଗୁଣେହି ସମ୍ପନ୍ନଂ । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ହି ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁତସମ୍ପନ୍ନୋ ଚାଗସମ୍ପନ୍ନୋ ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦ୍ଦହତି ତଥାଗତସ୍ସ ବୋଧିଂ, କମ୍ମଫଲଞ୍ଚ, ତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ହେତୁଭୂତଂ ସତ୍ତେସୁ ହିତେସିତଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି । ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ ଚୋଦକୋ ପାପଗରହୀ ୱତ୍ତା ୱଚନକ୍ଖମୋ, ସୁତସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ଗମ୍ଭୀରାନଂ କଥାନଂ କତ୍ତା ହୋତି, ଚାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୋତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ, ୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ହୋତି ଅତ୍ତହିତପରହିତପଟିପତ୍ତିୟଂ, ସତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ହୋତି, ସମାଧିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ସମାହିତଚିତ୍ତୋ, ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିପରୀତଂ ପଜାନାତି । ସୋ ସତିୟା କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ନେସମାନୋ ପଞ୍ଞାୟ ସତ୍ତାନଂ ହିତାହିତଂ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନିତ୍ୱା ସମାଧିନା ତତ୍ଥ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱୀରିୟେନ ସତ୍ତେ ଅହିତଂ ନିସେଧେତ୍ୱା ହିତେ ନିୟୋଜେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପିୟୋ…ପେ॰… ନିୟୋଜକୋତି ଏୱମାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ।

ତଂ ପନ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ପରମୁକ୍କଂସଗତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମମଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାରକଭାୱଂ ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ । ପକାସେତି ଅତ୍ତାନଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅମୋଘଭାୱଦସ୍ସନେନ ସମୁତ୍ତେଜନାୟ, ସମ୍ପହଂସନାୟ ଚ, ନନୁ କଥେସି ପୱେଣିପାଲନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱରୂପୋତି ପେସଲୋ ହୁତ୍ୱା ବହୁସ୍ସୁତୋ । ତନ୍ତିଧରୋତି ସୁତ୍ତଧରୋ ତତ୍ଥ କେହିଚିପି ଅସଂହୀରୋ । ୱଂସାନୁରକ୍ଖକୋତି ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧୱଂସସ୍ସ ଅନୁରକ୍ଖକୋ । ପୱେଣିପାଲକୋତି ପୱେଣିୟା ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅନୁପାଲକୋ । ଆଚରିୟମତିକୋତି ଆଚରିୟମତିୟଂ ନିୟୁତ୍ତୋ ତସ୍ସା ଅନତିୱତ୍ତନତୋ । ନ ଅତ୍ତନୋମତିଂ ପକାସେତି କଥେତୀତି ନ ଅତ୍ତନୋମତିକୋ, ଅତ୍ତନୋ ମତିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱତ୍ତା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଖୀଣାସୱାଦୟୋ’’ତିଆଦି ଏକଚ୍ଚଖୀଣାସୱତୋ ବହୁସ୍ସୁତୋୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାନେ ସେୟ୍ୟୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଖୀଣାସୱାଦୟୋତି ‘‘ୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତୁକାମୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଖୀଣାସୱାଦିକା । ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାନଂ ୱିସୋଧିତତ୍ତାତି ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବତୋ ‘‘ଉଗ୍ଗହୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନୁପକାରାୟ ପାଳିୟା, ତଦତ୍ଥଂ ପରିପୁଚ୍ଛନତୋ ‘‘ପରିପୁଚ୍ଛା’’ତି ଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଚ ୱିସେସତୋ ସୋଧିତତ୍ତା ନିଗ୍ଗୁମ୍ବଂ ନିଜ୍ଜଟଂ କତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସୁତ୍ତଞ୍ଚ କାରଣଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚସୁପି ନିକାୟେସୁ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ତସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ସୁତ୍ତପଦଞ୍ଚେୱ ସୁତ୍ତାନୁଗତଂ ୟୁତ୍ତିଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱା । ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟଂ ୟୋଜେତ୍ୱାତି ୟସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ତସ୍ସ ଉପକାରାନୁପକାରଂ ୟୁତ୍ତିଂ ମଗ୍ଗନେନ ୟୋଜେତ୍ୱା, ସମାଦାୟ ୱା ସମ୍ମଦେୱ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିଧିଂ ମହାମଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ।

ସବ୍ବତ୍ଥାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାରେ । ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କୁରୁମାନେନାତି ପୱିଟ୍ଠକାଲେ ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ, ନିକ୍ଖମନକାଲେ ଗମିକୱତ୍ତନ୍ତି ୟଥାରହଂ ତଂ ତଂ ୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତେନ । ସବ୍ବପାରିହାରିୟତେଲନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଅଙ୍ଗାନଂ, ସବ୍ବେସଂ ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିହରିତବ୍ବତେଲଂ । ଠପେମୀତି ଅନୁଜାନାପନଂ । ୟଂ ତଂ ସମ୍ମାୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକଦିୱସଂ ସାୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେନାପୀତି ୟୋଜନା । ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ଆଗମନକାରଣଂ । ସପ୍ପାୟୱେଲା ସରୀରଚିତ୍ତାନଂ କଲ୍ଲସମୟୋ ।

ଚରିୟାୱଣ୍ଣନା

୪୩. ସନ୍ତାନେ ରାଗସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନଭାୱେନ ଚରଣଂ ପୱତ୍ତି ରାଗଚରିୟା, ସା ସସ୍ସତାସୟାଦୟୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଥା ଦୋସଚରିୟାଦୟୋ । ସଂସଗ୍ଗୋ ସମ୍ପୟୋଗାରହୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୟଥା ‘‘ରାଗମୋହଚରିୟା ଦୋସମୋହଚରିୟା’’ତିଆଦି । ସନ୍ନିପାତୋ ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନତାୱସେନ, ୟଥା ‘‘ରାଗଦୋସଚରିୟା ରାଗଦୋସମୋହଚରିୟା’’ତିଆଦି । ଇମା ଏୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅପରାପି ଚତସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାତି ୟଥା ରାଗାଦୀନଂ, ତଥା ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ସଂସଗ୍ଗସନ୍ନିପାତୱସେନ ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିଚରିୟା ସଦ୍ଧାୱିତକ୍କଚରିୟା ବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କଚରିୟା ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କଚରିୟାତି । ଇମା ଅପରାପି ଚତସ୍ସୋ । ଏୱନ୍ତି ସଂସଗ୍ଗସନ୍ନିପାତୱସେନ । ସଂସଗ୍ଗନ୍ତି ସଂସଜ୍ଜନଂ ମିସ୍ସୀକରଣଂ ‘‘ରାଗସଦ୍ଧାଚରିୟା ଦୋସସଦ୍ଧାଚରିୟା’’ତିଆଦିନା । ଅନେକାତି ତେସଟ୍ଠି, ତତୋ ଅତିରେକାପି ୱା, ତା ପନ ଅସମ୍ମୋହନ୍ତେନ ସଂୟୁତ୍ତସୁତ୍ତଟୀକାୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସିତାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପକତୀ’’ତି ଇମିନା ଅସତି ପଟିପକ୍ଖଭାୱନାୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସନ୍ତାନେ ଚରିୟାୟ ସଭାୱଭୂତତଂ ଦସ୍ସେତି । ଉସ୍ସନ୍ନତା ଅଞ୍ଞଧମ୍ମେହି ରାଗାଦୀନଂ ଅଧିକତା, ୟତୋ ରାଗଚରିୟାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ରାଗାଦୟୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଭିଣ୍ହଞ୍ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତାସଂ ୱସେନାତି ଛନ୍ନଂ ମୂଲଚରିୟାନଂ ୱସେନ ଛଳେୱ ପୁଗ୍ଗଲା ହୋନ୍ତି। ଅଞ୍ଞଥା ଅନେକପୁଗ୍ଗଲା ସିୟୁଂ, ତଥା ଚ ସତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସିଦ୍ଧି ଚ ନ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସଦ୍ଧା ବଲୱତୀ ହୋତି ରାଗୁସ୍ସନ୍ନେ ସନ୍ତାନେ ତଦନୁଗୁଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ନିୟୋଗତୋ ଅଧିକଭାୱସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ରାଗସ୍ସ ଆସନ୍ନଗୁଣତ୍ତା’’ତି, ସିନେହପରିୟେସନାପରିଚ୍ଚଜନେହି ସଭାଗଧମ୍ମତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଭାଗୋ ହି ଦୂରେପି ଆସନ୍ନେୟେୱାତି ସଭାଗତାଲକ୍ଖଣମିଧ ଆସନ୍ନଗ୍ଗହଣଂ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାୟ ସିନିୟ୍ହନଂ ପସାଦୱସେନ ଅକାଲୁସ୍ସିୟଂ ଅଲୂଖତା, ରାଗସ୍ସ ପନ ରଞ୍ଜନୱସେନ । ସଦ୍ଧାୟ ପରିୟେସନଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ତନ୍ନିନ୍ନତା, ରାଗସ୍ସ ତଣ୍ହାୟନୱସେନ । ସଦ୍ଧାୟ ଅପରିଚ୍ଚଜନଂ ଓକପ୍ପନୱସେନ ଅନୁପକ୍ଖନ୍ଦନଂ, ରାଗସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଗୱସେନାତି ଏୱଂ ଭିନ୍ନସଭାୱାନମ୍ପି ତେସଂ ୟଥା ଅଲୂଖତାଦିସାମଞ୍ଞେନ ସଭାଗତା, ଏୱଂ ତଂସମଙ୍ଗୀନମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ରାଗଚରିତସ୍ସ ସଦ୍ଧାଚରିତୋ ସଭାଗୋ’’ତି ।

ପଞ୍ଞା ବଲୱତୀ ହୋତି ଦୋସୁସ୍ସନ୍ନେ ସନ୍ତାନେ ତଦନୁଗୁଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ନିୟୋଗତୋ ଅଧିକଭାୱସମ୍ଭୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ଦୋସସ୍ସ ଆସନ୍ନଗୁଣତ୍ତା’’ତି, ଅନଲ୍ଲୀୟନପରିୟେସନପରିୱଜ୍ଜନେହି ସଭାଗଧମ୍ମତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନଲ୍ଲୀୟନଂ ତସ୍ସ ୟଥାସଭାୱାୱବୋଧୱସେନ ୱିସଂସଟ୍ଠତା, ଦୋସସ୍ସ ପନ ବ୍ୟାପଜ୍ଜନୱସେନ । ପଞ୍ଞାୟ ପରିୟେସନଂ ୟଥାଭୂତଦୋସପୱିଚୟୋ, ଦୋସସ୍ସ ଅଭୂତଦୋସନିଜିଗୀସା । ପଞ୍ଞାୟ ପରିୱଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦନାଦିୱସେନ ଞାଣୁତ୍ରାସୋ, ଦୋସସ୍ସ ଅହିତାଧାନୱସେନ ଛଡ୍ଡନନ୍ତି ଏୱଂ ଭିନ୍ନସଭାୱାନମ୍ପି ତେସଂ ୟଥା ଅନଲ୍ଲୀୟନାଦିସାମଞ୍ଞେନ ସଭାଗତା, ଏୱଂ ତଂସମଙ୍ଗୀନମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦୋସଚରିତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିଚରିତୋ ସଭାଗୋ’’ତି ।

ଅନ୍ତରାୟକରା ୱିତକ୍କାତି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କା ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ମୋହୁସ୍ସନ୍ନେ ସନ୍ତାନେ ତଦନୁଗୁଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ତେନାହ ‘‘ମୋହସ୍ସ ଆସନ୍ନଲକ୍ଖଣତ୍ତା’’ତି, ଅନୱଟ୍ଠାନଚଞ୍ଚଲଭାୱେହି ସଭାଗଧମ୍ମତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅନୱଟ୍ଠାନଂ ପରିକପ୍ପୱସେନ ସୱିପ୍ଫାରତାୟ, ମୋହସ୍ସ ସମ୍ମୂଳ୍ହତାୱସେନ ବ୍ୟାକୁଲତାୟ । ତଥା ୱିତକ୍କସ୍ସ ଲହୁପରିୱିତକ୍କନେନ ତଦଙ୍ଗଚଲତାୟ ଚଞ୍ଚଲତା, ମୋହସ୍ସ ଅନୋଗାଳ୍ହତାୟାତି ଏୱଂ ଭିନ୍ନସଭାୱାନମ୍ପି ତେସଂ ୟଥା ଅନୱଟ୍ଠାନାଦିସାମଞ୍ଞେନ ସଭାଗତା, ଏୱଂ ତଂସମଙ୍ଗୀନମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ମୋହଚରିତସ୍ସ ୱିତକ୍କଚରିତୋ ସଭାଗୋ’’ତି ।

ତଣ୍ହା ରାଗୋୟେୱ ସଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ରାଗଚରିୟାୱିନିମୁତ୍ତା ତଣ୍ହାଚରିୟା ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ତେନ ରାଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ଦୋସାଦୟୋ ୱିୟ ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଦୁଭୟନ୍ତି ତଣ୍ହାମାନଦ୍ୱୟଂ । ନାତିୱତ୍ତତୀତି ସଭାୱତୋ, ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଚ ନ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱଟ୍ଟତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥା ରାଗଦୋସେହି ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ସହ ୱତ୍ତମାନସ୍ସପି ମୋହସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତାୱସେନ ୱିସୁଂ ଚରିୟାଭାୱୋ, ନ କେୱଲଂ ମୋହସ୍ସେୱ, ତଥା ସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କାନଂ । ଏୱଂ ରାଗେନ ସତିପି ସମ୍ପୟୋଗେ ମାନସ୍ସାପି ୱିସୁଂ ଚରିୟାଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ ସିୟା, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ରାଗପଟିଘମାନଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାୱିଜ୍ଜାନଂ ୱିୟ ଅନୁସୟଟ୍ଠୋ ଇମେସଂ ରାଗାଦୀନଂୟେୱ ଆୱେଣିକୋ ଚରିୟଟ୍ଠୋତି, ନତ୍ଥେୱ ମାନଚରିୟା । ୟତୋ ଚରିୟା ‘‘ପକତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ପକତି ଚ ସଭାୱୋତି । ଏତେନେୱ ଦିଟ୍ଠିୟାପି ୱିସୁଂ ଚରିୟାଭାୱାଭାୱୋ ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମୋହଚରିୟନ୍ତୋଗଧାୱ ଦିଟ୍ଠିଚରିୟାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମୋହନିଦାନତ୍ତା ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ମୋହନିଦାନତ୍ତା, ମୋହସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚାତି ।

୪୪.କିଂ ସପ୍ପାୟନ୍ତି କୀଦିସଂ ସେନାସନାଦିସପ୍ପାୟଂ । ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣଂ ପୁରିମଜାତୀସୁ ଆଚରିତଂ । ଏକଚ୍ଚେତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେନ ହି ୱିମୁତ୍ତିମଗ୍ଗେ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ କିରାତି କିର-ସଦ୍ଦୋ ଅରୁଚିସୂଚନତ୍ଥୋ । ଇଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗୋ ମନାପକିରିୟା । ସୁଭକମ୍ମବହୁଲୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୋଭନକମ୍ମକାରୀ । ନ ସବ୍ବେ ରାଗଚରିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ଅଲୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ଇଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗସୁଭକମ୍ମବହୁଲତାସମ୍ଭୱତୋ, ସଗ୍ଗା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ଚ । ଏତେନ ଅସତି ପୁବ୍ବହେତୁନିୟାମେ ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣମତ୍ତେନ ନ ତେସଂ ଲୁଦ୍ଧତା, ଲୁଦ୍ଧଭାୱହେତୁକା ଚ ରାଗଚରିୟାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଇତରେତି ଛେଦନାଦିକମ୍ମବହୁଲା ନିରୟାଦିତୋ ଇଧୂପପନ୍ନା ଚ ନ ସବ୍ବେ ଦୋସମୋହଚରିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ୟୋଜନା । ଇଧାପି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣସ୍ସ କୋଧନଭାୱେ, ମୂଳ୍ହଭାୱେ ଚ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା ଦୋସମୋହଚରିତତାୟପି ଅନେକଂସିକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଧାତୂନଂ ଉସ୍ସଦନିୟମୋ ୟଦି ପମାଣତୋ, ସୋ ନତ୍ଥି, ଅଥ ସାମତ୍ଥିୟତୋ, ସୋପି ଏକଂସିକୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ଉସ୍ସଦନିୟମୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱାତି ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ଧାତୂନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ । ଦୋସନିୟମେତି ସେମ୍ହାଦିଦୋସାଧିକତାୟ ରାଗାଦିଚରିତୋ ହୋତୀତି ଦୋସୱସେନ ଚରିୟାନିୟମେ ‘‘ସେମ୍ହାଧିକୋ ରାଗଚରିତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ସେମ୍ହାଧିକୋ ମୋହଚରିତୋ’’ତି, ‘‘ୱାତାଧିକୋ ମୋହଚରିତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୱାତାଧିକୋ ରାଗଚରିତୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତମ୍ପି ଦୋସୱସେନ ନିୟମୱଚନଂ ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧମେୱ। ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱଚନନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦକାରିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱଚନଂ, ଅନୁପପରିକ୍ଖିତୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉସ୍ସଦକିତ୍ତନେତି ୱିପାକକଥାୟଂ ଗହିତଉସ୍ସଦକିତ୍ତନେ । ପୁବ୍ବହେତୁନିୟାମେନାତି ପୁରିମଭୱେ ପୱତ୍ତଲୋଭାଦିହେତୁନିୟାମେନ । ନିୟାମୋତି ଚ ତେସଂୟେୱ ଲୋଭାଦୀନଂ ପଟିନିୟତୋ ଲୁବ୍ଭନାଦିସଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଲୋଭୋ ଉସ୍ସଦୋ ଏତେସନ୍ତି ଲୋଭୁସ୍ସଦା, ଉସ୍ସନ୍ନଲୋଭା, ଲୋଭାଧିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମୋହୁସ୍ସଦା ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ୟେ ଇମେ ଲୋଭୁସ୍ସଦତାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱୋମିସ୍ସତୋ ଚ ଚୁଦ୍ଦସ ପଭେଦା ଇଚ୍ଛିତା, ତେ ଅନୱସେସତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଛସ୍ୱେୱ ତେସଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ଫଲଭୂତା ଚେତ୍ଥ ଲୋଭୁସ୍ସଦତାଦୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଇଦାନି ତଂ ନେସଂ ଲୋଭୁସ୍ସଦତାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱୋମିସ୍ସକତାଦିଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେତି କମ୍ମକରଣୱେଲାୟଂ । ଲୋଭୋ ବଲୱାତି ଲୋଭୋ ତଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ସାମତ୍ଥିୟତୋ ଅଧିକୋ ହୋତି । ଅଲୋଭୋ ମନ୍ଦୋତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଲୋଭୋ ଦୁବ୍ବଲୋ । କଥଂ ପନେତେ ଲୋଭାଲୋଭା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତା ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣଂ ପନ ଆୟୂହନପକ୍ଖିୟମେୱ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ପରିୟାଦାତୁନ୍ତି ଅଭିଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି। ୟୋ ହି ‘‘ଏୱଂସୁନ୍ଦରଂ ଏୱଂୱିପୁଲଂ ଏୱଂମହଗ୍ଘଞ୍ଚ ନ ସକ୍କା ଦାତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅମୁତ୍ତଚାଗତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଚେତନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅଲୋଭୋ, ସୋ ସମ୍ମଦେୱ ଲୋଭଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଦୋସମୋହାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ତାଦିସପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ଚ ଅଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ । ତସ୍ମାତି ଲୋଭାଦୋସାମୋହାନଂ ବଲୱଭାୱତୋ, ଅଲୋଭଦୋସମୋହାନଞ୍ଚ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋତି ୱୁତ୍ତମେୱ କାରଣଂ ପଚ୍ଚାମସତି । ସୋତି ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ । ତେନ କମ୍ମେନାତି ତେନ ଲୋଭାଦିଉପନିସ୍ସୟୱତା କୁସଲକମ୍ମୁନା । ସୁଖସୀଲୋତି ସଖିଲୋ । ତମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ଅକ୍କୋଧନୋ’’ତି ପରିୟାୟେନ ୱଦତି ।

ପୁରିମନୟେନେୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ମନ୍ଦା ଅଲୋଭାଦୋସା ଲୋଭଦୋସେ ପରିୟାଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅମୋହୋ ପନ ବଲୱା ମୋହଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱାରେ ୟଥାରହଂ ଅତିଦେସତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁଟ୍ଠୋତି କୋଧନୋ । ଦନ୍ଧୋତି ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ । ସୀଲକୋତି ସୁଖସୀଲୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋଭୱସେନ, ଦୋସମୋହଲୋଭଦୋସଲୋଭମୋହଦୋସମୋହଲୋଭଦୋସମୋହୱସେନାତି ତୟୋ ଏକକା, ତୟୋ ଦୁକା, ଏକୋ ତିକୋତି ଲୋଭାଦିଉସ୍ସଦୱସେନ ଅକୁସଲପକ୍ଖେୟେୱ ସତ୍ତ ୱାରା, ତଥା କୁସଲପକ୍ଖେ ଅଲୋଭାଦିଉସ୍ସଦୱସେନାତି ଚୁଦ୍ଦସ ୱାରା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଲୋଭଦୋସାମୋହା, ଅଲୋଭାଦୋସମୋହା, ଅଲୋଭଦୋସମୋହା ବଲୱନ୍ତୋତି ଆଗତେହି କୁସଲପକ୍ଖେ ତତିୟଦୁତିୟପଠମୱାରେହି ଦୋସୁସ୍ସଦମୋହୁସ୍ସଦଦୋସମୋହୁସ୍ସଦୱାରା ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଲୋଭାଦୋସମୋହା, ଲୋଭଦୋସାମୋହା, ଲୋଭାଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋତି ଆଗତେହି ତତିୟଦୁତିୟପଠମୱାରେହି ଅଦୋସୁସ୍ସଦଅମୋହୁସ୍ସଦଅଦୋସାମୋହୁସ୍ସଦୱାରା ଗହିତା ଏୱାତି ଅକୁସଲକୁସଲପକ୍ଖେସୁ ତୟୋ ତୟୋ ୱାରେ ଅନ୍ତୋଗଧେ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠେୱ ୱାରା ଦସ୍ସିତା । ୟେ ପନ ଉଭୟେସଂ ମିସ୍ସତାୱସେନ ଲୋଭାଲୋଭୁସ୍ସଦୱାରାଦୟୋ ଅପରେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ୱାରା ଦସ୍ସେତବ୍ବା, ତେ ଅଲବ୍ଭନତୋ ଏୱ ନ ଦସ୍ସିତା । ନ ହି ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଅନ୍ତରେନ ଅୱତ୍ଥନ୍ତରଂ ‘‘ଲୋଭୋ ଚ ବଲୱା, ଅଲୋଭୋ ଚା’’ତିଆଦି ୟୁଜ୍ଜତୀତି, ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱା ହି ଏତେସଂ ବଲୱଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ, ସହଜାତଧମ୍ମୱସେନ ୱା । ତତ୍ଥ ଲୋଭସ୍ସ ତାୱ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅଲୋଭେନ ଅନଧିଭୂତତାୟ ବଲୱଭାୱୋ, ତଥା ଦୋସମୋହାନଂ ଅଦୋସାମୋହେହି । ଅଲୋଭାଦୀନଂ ପନ ଲୋଭାଦିଅଭିଭୱନତୋ, ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ସମାନଜାତିୟମଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତିୱସେନ ସହଜାତଧମ୍ମତୋ ବଲୱଭାୱୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଲୋଭୋ ବଲୱା ଅଲୋଭୋ ମନ୍ଦୋ, ଅଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ଦୋସମୋହା ମନ୍ଦା’’ତି । ସୋ ଚ ନେସଂ ମନ୍ଦବଲୱଭାୱୋ ପୁରିମୂପନିସ୍ସୟତୋ ତଥା ଆସୟସ୍ସ ପରିଭାୱିତତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟୋ ଲୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ୟୋ ଉସ୍ସଦକିତ୍ତନେ ‘‘ଲୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଇଧ ଚରିୟାୱିଚାରେ ‘‘ରାଗଚରିତୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁଟ୍ଠଦନ୍ଧାତି ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ, ଦନ୍ଧୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା ୟଥାକ୍କମଂ ଦୋସମୋହଚରିତା । ପଞ୍ଞୱାତି ସାତିସୟଂ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ । ୟତୋ ସଦ୍ଧାୱିତକ୍କେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ବୁଦ୍ଧିଚରିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଲୋଭାଦୋସାନଂ ବଲୱଭାୱୋ ସଦ୍ଧୂପନିସ୍ସୟତାୟ ୱିନା ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଲୁଦ୍ଧଅଦୁଟ୍ଠା ପସନ୍ନପକତିତାୟ ସଦ୍ଧାଚରିତା’’ତି ।

ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ସାଧାରଣତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତିତପୁବ୍ବହେତୁନିୟାମୱସେନେୱ ବୁଦ୍ଧିଚରିତାଦିକେପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅମୋହପରିୱାରେନାତି ଅମୋହପରିକ୍ଖିତ୍ତେନ, ଉପନିସ୍ସୟତୋ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭିସଙ୍ଖତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦତ୍ତୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଲୋଭାଦିନା ୱୋମିସ୍ସପରିୱାରେନାତି ଏତ୍ଥ ଲୋଭମୋହାଦିନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଅୱିରୁଦ୍ଧୱୋମିସ୍ସପରିୱାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିରୋଧୋ ଚ ୟୁଗଗ୍ଗାହୱସେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ସଦ୍ଧାନୁସାରିଧମ୍ମାନୁସାରିଗୋତ୍ତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ଭିନ୍ନସଭାୱାନେୱ । ଏକଂସେନ ଚ ମିସ୍ସକଚରିୟାପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବା ପୁବ୍ବହେତୁନିୟାମେନ ଚରିୟାସିଦ୍ଧିତୋ । ତଥା ଚେୱ ଉସ୍ସଦକିତ୍ତନଂ ପୱତ୍ତଂ ୟଥାରହଂ ଲୋଭାଲୋଭାଦୀନଂ ୱିପାକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ତେନାହ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୨) –

‘‘ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେ କତମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ହେତୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉପପତ୍ତି ହୋତି ? କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଜୱନକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ କୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜାତଚେତନାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି କୁସଲମୂଲପଚ୍ଚୟାପି ସଙ୍ଖାରା । ନିକନ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱେ ହେତୂ ଅକୁସଲା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜାତଚେତନାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅକୁସଲମୂଲପଚ୍ଚୟାପି ସଙ୍ଖାରା । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତୟୋ ହେତୂ ଅବ୍ୟାକତା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜାତଚେତନାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ନାମରୂପପଚ୍ଚୟାପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାପି ନାମରୂପ’’ନ୍ତି –

ଆଦି। ପୁବ୍ବହେତୁନିୟାମେନ ଚ ୟଥା ତିହେତୁକସ୍ସ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ, ନ ତଥା ଦୁହେତୁକସ୍ସ । ୟଥା ଚ ଦୁହେତୁକସ୍ସ ଇତିକତ୍ତବ୍ବତା ନେପକ୍କଂ, ନ ତଥା ଅହେତୁକସ୍ସ । ଏୱଂ ଲୋଭୁସ୍ସଦାଦୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ରାଗଚରିତାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଗମୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ଲୋଭାଦୀସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୫.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ପୁଚ୍ଛାୱଚନେ । ନୟୋତି ଜାନନନୟୋ । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ୱୁତ୍ତୋପି ଅତ୍ଥୋ ଧମ୍ମମୁଖେନେୱ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନେନାହ ‘‘ଚରିୟାୟୋ ୱିଭାୱୟେ’’ତି । ପକତିଗମନେନାତି ଅକିତ୍ତିମେନ ସଭାୱଗମନେନ । ଚାତୁରିୟେନାତି ଚାତୁରଭାୱେନ ସିଙ୍ଗାରେନ । ଉକ୍କୁଟିକନ୍ତି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠମଜ୍ଝଂ । ଖଣନ୍ତୋ ୱିୟାତି ଭୂମିଂ ଖଣନ୍ତୋ ୱିୟ । ଅନୁକଡ୍ଢିତନ୍ତି ପାଦନିକ୍ଖେପସମୟେ କଡ୍ଢନ୍ତୋ ୱିୟ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପତି । ତେନସ୍ସ ପଦଂ ଅନୁକଡ୍ଢିତଂ ପଚ୍ଛତୋ ଅଞ୍ଛିତଂ ହୋତି । ପରିବ୍ୟାକୁଲାୟାତି ପରିତୋ ଆଲୁଳିତାୟ । ଛମ୍ଭିତୋ ୱିୟାତି ୱିତ୍ଥାୟନ୍ତୋ ୱିୟ । ଭୀତୋ ୱିୟାତି କେଚି । ସହସାନୁପୀଳିତନ୍ତି ଅଗ୍ଗପାଦେନ, ପଣ୍ହିୟା ଚ ସହସାୱ ସନ୍ନିରୁଜ୍ଝିତଂ । ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦସ୍ସାତି ୱିନିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦନସ୍ସ ପହୀନକିଲେସସ୍ସ । ଇଦମୀଦିସଂ ପଦନ୍ତି ଭଗୱତୋ ପଦଂ ଦିସ୍ୱା ୱଦତି ।

ପାସାଦିକନ୍ତି ପସାଦାୱହଂ । ମଧୁରାକାରନ୍ତି ଇଟ୍ଠାକାରଂ । ଥଦ୍ଧାକାରନ୍ତି ଥମ୍ଭିତାକାରଂ । ଅତରମାନୋତି ନତରମାନୋ, ସଣିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୋଧାୟାତି ସମ୍ମଦେୱ ଓଧାୟ ଅୱିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି କାୟପସାରଣଲକ୍ଖଣାୟ ନିପଜ୍ଜାୟ ସେୟ୍ୟାୟ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୟତି ନିଦ୍ଦାୟତି । ପକ୍ଖିତ୍ତକାୟୋତି ଅୱକ୍ଖିତ୍ତକାୟୋ ଅୱସୋ ୱିୟ ସହସା ପତିତକାୟୋ । ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ୱିରୂପସନ୍ନିୱେସଂ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତକାୟୋତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଖିତ୍ତଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୋ ।

ସମ୍ପରିୱତ୍ତକନ୍ତି ସମ୍ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା । ଆଲୋଳୟମାନୋ ୱାଲିକାକଚୱରାନି ଆକୁଲୟନ୍ତୋ ।

ନିପୁଣମଧୁରସମସକ୍କଚ୍ଚକାରୀତି ସୁକୋସଲ୍ଲଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଅୱିସମଂ ସାଭିସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ କରଣସୀଲୋ । ଗାଳ୍ହଥଦ୍ଧୱିସମକାରୀତି ଥିରଂ ଅସିଥିଲଂ ୱିସମଞ୍ଚ କରଣସୀଲୋ । ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅପରିନିଟ୍ଠିତଂ ।

ମୁଖପୂରକନ୍ତି ମୁଖସ୍ସ ପୂରଣଂ ମହନ୍ତଂ । ଅରସପଟିସଂୱେଦୀତି ନରସପଟିସଂୱେଦୀ । ଭାଜନେ ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋତି ଭୋଜନଭାଜନେ ସିତ୍ଥାନି ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ । ମୁଖଂ ମକ୍ଖେନ୍ତୋତି ବହିମୁଖଂ ମକ୍ଖେନ୍ତୋ ।

କିଲନ୍ତରୂପୋୱିୟାତି ତସ୍ସ ଅସହନେନ ଖେଦପ୍ପତ୍ତୋ ୱିୟ । ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖାୟାତି ଅଞ୍ଞାଣଭୂତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ । ଅଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟାତି କେଚି ।

ମାୟାଦୀସୁ ସନ୍ତଦୋସପଟିଚ୍ଛଦନଲକ୍ଖଣା ମାୟା। ଅସନ୍ତଗୁଣପକାସନଲକ୍ଖଣଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ। ଉନ୍ନତିଲକ୍ଖଣୋ ମାନୋ। ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନାମୁଖେନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତାଲକ୍ଖଣା ପାପିଚ୍ଛତା। ସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନାମୁଖେନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତାଲକ୍ଖଣା ମହିଚ୍ଛତା। ସକଲାଭେନ ଅସନ୍ତୁସ୍ସନଲକ୍ଖଣା ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା। ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ସିଙ୍ଗଂ, ସିଙ୍ଗାରତାନାଗରିକଭାୱସଙ୍ଖାତଂ କିଲେସସିଙ୍ଗଂ । ଅତ୍ତନୋ ସରୀରସ୍ସ, ଚୀୱରାଦିପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ଚ ମଣ୍ଡନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଲୋଲୁପ୍ପଂ ଚାପଲ୍ୟଂ । ଏୱମାଦୟୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପମଦପ୍ପମାଦାଦୟୋ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।

ପରାପରାଧସ୍ସ ଉପନୟ୍ହନଲକ୍ଖଣୋ ଉପନାହୋ। ପରେସଂ ଗୁଣମକ୍ଖଣଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ। ପରସ୍ସ ଗୁଣେ ଡଂସିତ୍ୱା ଅପନେନ୍ତୋ ୱିୟ ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ପଳାସୋ। ପରସମ୍ପତ୍ତିଉସୂୟନଲକ୍ଖଣା ଇସ୍ସା। ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିନିଗୂହନଲକ୍ଖଣଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ଇଧ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଦୋୱଚସ୍ସତାପାପମିତ୍ତତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅନୁସ୍ସାହନଂ ଥିନଂ। ଅସତ୍ତିୱିଘାତୋ ମିଦ୍ଧଂ। ଚେତସୋ ଅୱୂପସମୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ। ୱିପ୍ପଟିସାରୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ। ସଂସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା। ଅୟୋନିସୋ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହୋ ଆଧାନଗ୍ଗାହିତା। ୟଥାଗହିତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହସ୍ସ ଦୁବ୍ବିୱେଠିୟତା ଦୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତା। ଇଧ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚଅସମ୍ପଜଞ୍ଞାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ମୁତ୍ତଚାଗତାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚାଗତା ନିସ୍ସଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗୋ । ୟଥା ମାୟାଦୟୋ, ତଥା ପୱତ୍ତା ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧା, ୟଥା ଅରିୟାନଂ ଦସ୍ସନକାମତାଦୟୋ, ତଥା ପୱତ୍ତା କୁସଲକ୍ଖନ୍ଧା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପସାଦନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟଂ । ସଂୱେଜନୀୟଟ୍ଠାନାନି ଜାତିଆଦୀନି । କୁସଲାନୁୟୋଗେତି କୁସଲଧମ୍ମଭାୱନାୟଂ । ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ଏୱଞ୍ଚ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି କିଚ୍ଚାନଂ ରତ୍ତିଭାଗେ ପରିୱିତକ୍କନଂ ରତ୍ତିଂ ଧୂମାୟନା। ତଥାୱିତକ୍କିତାନଂ ତେସଂ ଦିୱସଭାଗେ ଅନୁଟ୍ଠାନଂ ଦିୱା ପଜ୍ଜଲନା । ହୁରାହୁରଂ ଧାୱନାତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତୱୋସଗ୍ଗୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇଦଂ ପୁରେ ଚିତ୍ତମଚାରି ଚାରିକଂ, ୟେନିଚ୍ଛକଂ ୟତ୍ଥକାମଂ ୟଥାସୁଖ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୨୬), ‘‘ଚିତ୍ତମସ୍ସ ୱିଧାୱତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୫) ଚ ।

ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନାଦି ଚ ପାଳିୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅନାଗତମେୱାତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବାକାରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ଆଗତମ୍ପି ଅତ୍ଥେୱାତି ହି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରାଗଚରିତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅପ୍ପମାଦୱିହାରିନୋତି ତତ୍ଥ ୱିନିଧାୟ ଭାୱଂ ପଟିପଜ୍ଜନେନ ଅପ୍ପମାଦକାରିନୋ । ଭିନ୍ନଲକ୍ଖଣା ଇରିୟାପଥାଦୟୋତି ଚାତୁରିୟେନ ଅଚାତୁରିୟେନ ସଣିକଂ, ସହସା ଚ ଗମନାଦୟୋ । ନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିଆଦିଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବଂ ।

୪୬.ସପ୍ପାୟଂ ହିତଂ, କିଲେସୱିଘାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧୋତୱେଦିକନ୍ତି ଅପରିସୁଦ୍ଧପରିକ୍ଖେପୱେଦିକଂ । ଭୂମଟ୍ଠକନ୍ତି ଭୂମିତଲେୟେୱ ଉଟ୍ଠାପିତଂ ଉପରିମତଲରହିତଂ । ଏକତୋ ଓନତସ୍ସ ପବ୍ବତପାଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗୋ ଅକତଭିତ୍ତିଭୂମିପରିକମ୍ମୋ ଅକତପବ୍ଭାରୋ । ଜତୁକାଭରିତନ୍ତି ଅଧୋମୁଖାହି ଓଲମ୍ବମାନମୁଖାହି ଖୁଦ୍ଦକୱଗ୍ଗୁଲୀହି ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଓଲୁଗ୍ଗୱିଲୁଗ୍ଗନ୍ତି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଂ । ଉଜ୍ଜଙ୍ଗଲଂ ଲୂଖଧୂସରଂ ଛାୟୂଦକରହିତଂ । ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିଭୟେନ ସାସଙ୍କଂ । ଦୁରୂପନ୍ତି ୱିରୂପଂ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣନ୍ତି ଅସୁନ୍ଦରୱଣ୍ଣଂ, ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନଂ ୱା । ଜାଲାକାରେନ କତପୂୱଂ ଜାଲପୂୱଂ । ସାଣି ୱିୟ ଖରସମ୍ଫସ୍ସନ୍ତି ସାଣିଫଲକୋ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସଂ । ଭାରିକଭାୱେନ, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ତୁନ୍ନକରଣେନ ଚ କିଚ୍ଛପରିହରଣଂ । ଆଣିଗଣ୍ଠିକାହତୋତି ଆଣିନା, ଗଣ୍ଠିୟା ଚ ହତସୋଭୋ । ଇଦଂ ରାଗଚରିତସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ, ଏୱମସ୍ସ କିଲେସସମୁଦାଚାରୋ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ଦିସାମୁଖନ୍ତି ଦିସାଭିମୁଖଂ, ଅବ୍ଭୋକାସାଭିମୁଖନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମହାକସିଣନ୍ତି ମହନ୍ତଂ କସିଣମଣ୍ଡଲଂ । ସେସଂ ସେନାସନାଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ମୋହଚରିତସ୍ସ, ତଂ ଦୋସଚରିତସ୍ସ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।

ୱିତକ୍କୱିଧାୱନସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୟଥା ତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ମେଘିୟତ୍ଥେରସ୍ସ । ଦରୀମୁଖେତି ପବ୍ବତୱିୱରେ । ପରିତ୍ତନ୍ତି ସୁପ୍ପସରାୱମତ୍ତଂ ।

ପଭେଦପରିଚ୍ଛେଦତୋ ନିଦାନପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱିଭାୱନପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସପ୍ପାୟପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ପଚ୍ଚେକଂ ପରିଚ୍ଛେଦ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୱିଭାୱନାତି ‘‘ଅୟଂ ରାଗଚରିତୋ’’ତିଆଦିନା ଜାନନୱିଭାୱନା । ଏକଚ୍ଚକସିଣାନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନମତ୍ତସ୍ସ ପସଙ୍ଗେନ କଥିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଚ ତାୱ ଚରିୟାନୁକୂଲଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଆୱିକତ’’ନ୍ତି ।

ଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୪୭.ସଙ୍ଖାତନିଦ୍ଦେସତୋତି ସଙ୍ଖାତାନଂ ‘‘ଚତ୍ତାଲୀସାୟା’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟାୱସେନ ଗହିତାନଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦେସତୋ । ‘‘ଏତ୍ଥ ଏତ୍ତକାନି ଉପଚାରଜ୍ଝାନାୱହାନି, ଏତ୍ତକାନି ଅପ୍ପନାଜ୍ଝାନାୱହାନୀ’’ତି ଉପଚାରପ୍ପନାୱହତୋ। ‘‘ଏତ୍ତକାନି ଏକଜ୍ଝାନିକାନି, ଏତ୍ତକାନି ଦୁକତିକଜ୍ଝାନିକାନି, ଏତ୍ତକାନି ସକଲଜ୍ଝାନିକାନୀ’’ତି ଝାନପ୍ପଭେଦତୋ। ‘‘ଏତେସୁ ଅଙ୍ଗସମତିକ୍କମୋ, ଏତେସୁ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମୋ’’ତି ଏୱଂ ସମତିକ୍କମତୋ। ‘‘ଏତ୍ତକାନେତ୍ଥ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନି, ଏତ୍ତକାନି ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱଡ୍ଢନାୱଡ୍ଢନତୋ । ଆରମ୍ମଣତୋତି ସଭାୱଧମ୍ମନିମିତ୍ତନୱତ୍ତବ୍ବୱସେନ, ଚଲିତାଚଲିତୱସେନ ଚ ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗତୋ । ଭୂମିତୋତି କାମାୱଚରାଦିଭୂମିୱିଭାଗତୋ । ଗହଣତୋତି ଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ଗହଣୱିଭାଗତୋ । ପଚ୍ଚୟତୋତି ଆରୁପ୍ପାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ଚରିୟାନୁକୂଲତୋତି ରାଗଚରିୟାଦୀନଂ ଅନୁକୂଲଭାୱତୋ ।

କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୀତି ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନାନି । ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାତି ଚତୁବ୍ବିଧରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନୱନ୍ତୋ, ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକେସୂତି ତିକଜ୍ଝାନିକେସୁ ପୁରିମେସୁ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ, ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକେସୁ ଆନାପାନକସିଣେସୁ । ସେସେସୂତି ୱୁତ୍ତାୱସେସେସୁ ଏକୱୀସତିୟା କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠହଦୟରୂପସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଆଦିକମ୍ମିକୋ ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଇତରସ୍ସାତି କସିଣଫରଣଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଚେତସା ଚିତ୍ତମଞ୍ଞାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି । ଓକାସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତାତି ଅତ୍ତନୋ ଠିତୋକାସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ତଥା ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲସ୍ସ ସମ୍ପାଦିତତ୍ତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାରେନେୱ ତାନି ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ତତ୍ଥ ୱଡ୍ଢନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଚେ ପନ କୋଚି ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ନ ତେନ କୋଚି ଗୁଣୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଆନିସଂସାଭାୱା ଚା’’ତି । ‘‘ତେସୁ ପନା’’ତିଆଦିନା ତମେୱ ଆନିସଂସାଭାୱଂ ୱିୱରତି । ୟସ୍ମା ୱଡ୍ଢିତେସୁ କୁଣପରାସିୟେୱ ୱଡ୍ଢତି, ଅୱଡ୍ଢିତେପି କାମରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନା ହୋତିୟେୱ, ତସ୍ମା ଆନିସଂସାଭାୱୋ । ୱିଭୂତାତି ୱିପୁଲାରମ୍ମଣତାୟ ସୁପାକଟା, ୱଡ୍ଢିତନିମିତ୍ତତାୟ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଭାୱେନ ପରିବ୍ୟତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କେୱଲନ୍ତି ସକଲଂ ଅନୱସେସଂ । ‘‘ପଥୱିଂ ଇମ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଉପଟ୍ଠାନାକାରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଲାଭିତ୍ତାତି ସାତିସୟଂ ଲାଭିତାୟ, ଉକ୍କଂସଗତୱସିଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଥେରୋ ହି ପରମାୟ ୱସିପତ୍ତିୟା ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲେ ଅସ୍ସଂ ସାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ୟତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋପି ଠିତୋପି ତଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତେୱ । ତେନସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବଦିସାସୂ’’ତିଆଦି ।

ୱୁତ୍ତାତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତା । ମହନ୍ତେତି ୱିପୁଲେ । ନିନ୍ନଥଲାଦିୱସେନ ହି ଏକଦେସେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ଗହଣୱସେନ ସକଲସରୀରେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ତଂ ମହନ୍ତଂ ହୋତି । ମହନ୍ତେ ୱା ସରୀରେ । ଅପ୍ପକେତି ସରୀରସ୍ସ ଏକଦେସେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ୟୋଜନା । ଅପ୍ପକେ ୱା ଖୁଦ୍ଦକେ ଦାରକସରୀରେ । ଏତନ୍ତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ । ଆଦୀନୱନ୍ତି ‘‘ଅସୁଭରାସି ଏୱ ୱଡ୍ଢତି, ନ ଚ କୋଚି ଆନିସଂସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଆଦୀନୱଂ ।

ସେସାନିପି ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନୀତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଉପପତ୍ତିତୋ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘କସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପିଚୁପିଣ୍ଡାଦିୱସେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ ୱାତସଙ୍ଘାତସନ୍ନିସ୍ସୟନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱାତରାସିୟେୱ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି । ଓକାସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ନାସିକଗ୍ଗମୁଖନିମିତ୍ତାଦିଓକାସେନ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ । ୱାୟୋକସିଣୱଡ୍ଢନେ ୱିୟ ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି ଗୁଣୋ, କେୱଲଂ ୱାତୱଡ୍ଢନମେୱାତି ଆହ ‘‘ସାଦୀନୱତ୍ତା’’ତି । ତେସନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ । ନ ଚ ତେନ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ତେନ ସତ୍ତରାସିୱଡ୍ଢନେନ ପଥୱୀକସିଣାଦିୱଡ୍ଢନେ ୱିୟ କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି । ପରିଗ୍ଗହୱସେନାତି ଅପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଭାୱନାୱିସୟସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହୱସେନ, ନ ନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ଏକାୱାସଦ୍ୱିଆୱାସାଦିନା’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥାତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାୟଂ । ୟଦୟନ୍ତି ୟଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଅୟଂ ୟୋଗୀ । ସୀମାସମ୍ଭେଦେନେୱ ହେତ୍ଥ ଉପଚାରଜ୍ଝାନୁପ୍ପତ୍ତି, ନ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ପରିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣତା ଝାନସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତାପେତ୍ଥ ପରିଗ୍ଗହୱସେନା’’ତି, କତିପୟେ ସତ୍ତେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ମେତ୍ତାଦୟୋ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା, ବହୁକେ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକାସଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମତ୍ତା ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା । ୱକ୍ଖତି ୱା ୟଂ ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ପରିକପ୍ପଜମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ୱଡ୍ଢେତୁଂ ସକ୍କା, ନ ଇତରନ୍ତି ଆହ ‘‘ନ ହି ସକ୍କା ସଭାୱଧମ୍ମଂୱଡ୍ଢେତୁ’’ନ୍ତି। ଆରୁପ୍ପାନଂ ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତା ପରିତ୍ତକସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ, ୱିପୁଲକସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ଚ ପୱତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସାନି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୀନି ଦସ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି । ଅନିମିତ୍ତତ୍ତାତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାଭାୱା ।

ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାନୀତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଭୂତାନି ଆରମ୍ମଣାନି । ସେସାନି ଅଟ୍ଠାରସ । ସେସାନି ଛାତି ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଇମାନି ସେସାନି ଛ । ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନପୁବ୍ବତାୟ ୱିପୁବ୍ବକଂ। ପଗ୍ଘରମାନଲୋହିତତାୟ ଲୋହିତକଂ। କିମୀନଂ ପଚଲନେନ ପୁଳୁୱକଂ, ଚଲିତାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱାତପାନୱିୱରାଦୀହି ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ସୂରିୟାଲୋକାଦିକସ୍ସ ଚଲନାକାରୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଓଭାସମଣ୍ଡଲାରମ୍ମଣମ୍ପି ଚଲିତାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବଭାଗେତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବଭାଗେ । ସନ୍ନିସିନ୍ନମେୱାତି ସନ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଲମେୱ ।

ଦେୱେସୂତି କାମାୱଚରଦେୱେସୁ, ତତ୍ଥ ଅସୁଭାନଂ ପଟିକୂଲସ୍ସ ଚ ଆହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଆନାପାନସ୍ସତି ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦିଟ୍ଠେନାତି ଦିଟ୍ଠେନ ୱତ୍ଥୁନା କାରଣଭୂତେନ । ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବାନି, ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗେ’’ତିଆଦି । ତସ୍ସାତି କାୟଗତାସତିୟା । ଉଚ୍ଛୁସସ୍ସାଦୀନଂ ପତ୍ତେସୁ ପଚଲମାନୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ୱା ତସ୍ସ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱାୟୋକସିଣଂ ଦିଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠେନା’’ତି । ନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଆଦିକମ୍ମିକେନ ନ ଗହେତବ୍ବାନି, ଭାୱନାରମ୍ଭୱସେନ ନ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବାନି, ହେଟ୍ଠିମେ ତୟୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ, କସିଣେସୁ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଞ୍ଚ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ।

ଇମେସୁ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୂତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣେନ ୟଥାରହଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ, ଝାନାନଞ୍ଚ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁଖୱିହାରସ୍ସାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସ୍ସ ।

‘‘ଏକାଦସ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଅନୁକୂଲାନୀ’’ତି ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ୱକ୍ଖତି ହି ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅନୁକୂଲାନି ରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସ୍ସ ଉପାୟଭାୱତୋ । ଅଟ୍ଠ ଅନୁକୂଲାନୀତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ସେସେସୁ । ଏକନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁସ୍ସତିଅପେକ୍ଖଂ ଅନୁସ୍ସତୀସୁ ଏକନ୍ତି, ନ ମୋହଚରିତୱିତକ୍କଚରିତାପେକ୍ଖଂ ତେସଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସାପି ଅନୁକୂଲସ୍ସ ଅଲବ୍ଭନତୋ। ‘‘ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସପୁରିମା ଛ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ’’ତି ଇଦଂ ଅତିସପ୍ପାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ସେୱ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଂ ଇମସ୍ସ ଅତିସପ୍ପାୟନ୍ତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସବ୍ବଚରିତାନଂ ଅନୁକୂଲାନି । ପରିତ୍ତନ୍ତି ସରାୱମତ୍ତଂ, ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ତତୋ ଅଧିକପମାଣଂ । ପରିତ୍ତଂ ୱା ସୁପ୍ପସରାୱମତ୍ତଂ, ଅପ୍ପମାଣଂ ଅଧିକପମାଣଂ ଖଲମଣ୍ଡଲାଦିକସିଣଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ।

ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମାତି ଚତ୍ତାରୋ ମନସିକରଣୀୟା ଧମ୍ମା । ଉତ୍ତରୀତି ସୀଲସମ୍ପଦା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ୱୀରିୟଂ; ପଞ୍ଞାତି ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାନତୋ ଉପରି । ଅସୁଭାତି ଅସୁଭଭାୱନା ଏକାଦସସୁ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଭାୱନାନୁୟୋଗା । ମେତ୍ତାତି ଅନୋଧିସୋ, ଓଧିସୋ ୱା ପୱତ୍ତା ମେତ୍ତାଭାୱନା । ଆନାପାନସ୍ସତୀତି ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଭାୱନା । ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟାତି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାତି ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩୭; ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭; ମହାନି॰ ୨୭) ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା । ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତାୟାତି ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ନୱୱିଧସ୍ସାପି ମାନସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନାୟ । ଏତ୍ଥ ହି ଏକସ୍ସେୱ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଭାୱେତବ୍ବା ୱୁତ୍ତା, ନ ଏକସ୍ସ ଚତୁଚରିୟତାୟ । ତେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ସବ୍ବାନିପି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ସବ୍ବାକୁସଲୱିକ୍ଖମ୍ଭନାନି ସବ୍ବକୁସଲପରିବ୍ରୂହନାନୀ’’ତି ।

ଏକସ୍ସେୱ ସତ୍ତ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ନ ଚାୟସ୍ମା ରାହୁଲୋ ସବ୍ବଚରିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱଚନମତ୍ତେତି ‘‘ଅସୁକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅସୁକଚରିତସ୍ସ ଅନୁକୂଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୱଚନମତ୍ତେ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ତଥାୱଚନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋ ପନ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିଭାୱିତୋ ଏୱ ।

୪୮. ‘‘ପିୟୋ ଗରୂ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭) ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ। ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ସୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା । ସୋମନସ୍ସମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ‘‘ଏୱଂ ବହୁପରିସ୍ସୟୋୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଠାନେୟେୱ ମୟା ନିୟ୍ୟାତିତୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ।

ଅତଜ୍ଜନୀୟୋତି ନ ତଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଅତଜ୍ଜନୀୟଭାୱୋ ଦୋୱଚସ୍ସତାୟ ୱା ସିୟା, ଆଚରିୟେ ଅନିୱିଟ୍ଠପେମତାୟ ୱାତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁବ୍ବଚୋ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ହି ଆଚରିୟେନ ତଜ୍ଜିୟମାନୋ କୋପଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚ ଅପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ପାତୁକରୋତି, ୟୋ ୱା ‘‘କିମସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱାସେନା’’ତି ପକ୍କମତି, ଅୟଂ ଦୁୱିଧୋପି ଅତଜ୍ଜନୀୟୋ । ଧମ୍ମେନାତି ଓୱାଦାନୁସାସନିଧମ୍ମେନ । ଗୂଳ୍ହଂ ଗନ୍ଥନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଗନ୍ଥଂ, ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିସହିତଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ।

ତୁମ୍ହାକମତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତେତି ‘‘ସତପୋରିସେ ପପାତେ ପତନେନ ତୁମ୍ହାକଂ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି କେନଚି ୱୁତ୍ତେ । ଘଂସେନ୍ତୋତି ‘‘ମନୁସ୍ସକକ୍କେନ ତୁମ୍ହାକଂ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଘଂସେନ୍ତୋ ନିରୱସେସଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଖେପେତୁଂ ଉସ୍ସହେୟ୍ୟଂ। ‘‘ମମ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିରୁନ୍ଧନେନ ତୁମ୍ହାକଂ କୋଚି ରୋଗୱୂପସମାଦିକୋ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି କେନଚି ୱୁତ୍ତେ । ତୀହିପି ଭିକ୍ଖୂହି ଆଚରିୟେ ଭତ୍ତିପୱେଦନମୁଖେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ଏୱ ପୱେଦିତୋ ।

୪୯. ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୱତ୍ତିତ୍ୱାପି ଚିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ୟତ୍ଥ ସେତି, ସୋ ତସ୍ସ ଆସୟୋ ‘‘ମିଗାସୟୋ’’ ୱିୟ, ଆସୟୋ ଏୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ। ସୋ ଦୁୱିଧୋ ୱିପନ୍ନୋ, ସମ୍ପନ୍ନୋତି । ତତ୍ଥ ୱିପନ୍ନୋ ସସ୍ସତାଦିମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସନିସ୍ସିତୋ । ସମ୍ପନ୍ନୋ ଦୁୱିଧୋ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ, ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋତି । ତେସୁ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟେନା’’ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ଇଦାନି ନଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଲୋଭାଦୀନଂ ୱସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଛହାକାରେହୀତି ଅଲୁବ୍ଭନାଦୀହି ଛହି ଆକାରେହି । ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟେନାତି ପୁବ୍ବଭାଗିୟାନଂ ସୀଲସମ୍ପଦାଦୀନଂ ସାଧନୱସେନ, ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟୋ, ତେନ । ଅଲୋଭାଦୟୋ ହି ଅନେକଦୋସୱିଧମନତୋ, ଅନେକଗୁଣାୱହତୋ ଚ ସତ୍ତାନଂ ବହୁକାରା ୱିସେସତୋ ୟୋଗିନୋ । ତଥା ହି ଅଲୋଭାଦୟୋ ମଚ୍ଛେରମଲାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ ମୂଲରାସୀୱଣ୍ଣନା) –

‘‘ଅଲୋଭୋ ମଚ୍ଛେରମଲସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ, ଅଦୋସୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟମଲସ୍ସ, ଅମୋହୋ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଭାୱନାୟ । ଅଲୋଭୋ ଚେତ୍ଥ ଦାନହେତୁ, ଅଦୋସୋ ସୀଲହେତୁ, ଅମୋହୋ ଭାୱନାହେତୁ । ତେସୁ ଚ ଅଲୋଭେନ ଅନଧିକଂ ଗଣ୍ହାତି ଲୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଧିକଗ୍ଗହଣତୋ, ଅଦୋସେନ ଅନୂନଂ ଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ଊନଗ୍ଗହଣତୋ, ଅମୋହେନ ଅୱିପରୀତଂ ମୂଳ୍ହସ୍ସ ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣତୋ ।

‘‘ଅଲୋଭେନ ଚେତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଦୋସଂ ଦୋସତୋ ଧାରେନ୍ତୋ ଦୋସେ ପୱତ୍ତତି, ଲୁଦ୍ଧୋ ହି ଦୋସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । ଅଦୋସେନ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ଗୁଣଂ ଗୁଣତୋ ଧାରେନ୍ତୋ ଗୁଣେ ପୱତ୍ତତି, ଦୁଟ୍ଠୋ ହି ଗୁଣଂ ମକ୍ଖେତି । ଅମୋହେନ ୟାଥାୱସଭାୱଂ ୟାଥାୱସଭାୱତୋ ଧାରେନ୍ତୋ ୟାଥାୱସଭାୱେ ପୱତ୍ତତି, ମୂଳ୍ହୋ ହି ତଚ୍ଛଂ ‘ଅତଚ୍ଛ’ନ୍ତି, ଅତଚ୍ଛଞ୍ଚ ‘ତଚ୍ଛ’ନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି । ଅଲୋଭେନ ଚ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତି ଲୁଦ୍ଧସ୍ସ ପିୟସବ୍ଭାୱତୋ, ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗାସହନତୋ ଚ, ଅଦୋସେନ ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତି ଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅପ୍ପିୟସବ୍ଭାୱତୋ, ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗାସହନତୋ ଚ, ଅମୋହେନ ଇଚ୍ଛିତାଲାଭଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତି, ଅମୂଳ୍ହସ୍ସ ହି ‘ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭା’ତି ଏୱମାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସବ୍ଭାୱତୋ ।

‘‘ଅଲୋଭେନ ଚେତ୍ଥ ଜାତିଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତି ଅଲୋଭସ୍ସ ତଣ୍ହାପଟିପକ୍ଖତୋ, ତଣ୍ହାମୂଲକତ୍ତା ଚ ଜାତିଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ଅଦୋସେନ ଜରାଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତି ତିକ୍ଖଦୋସସ୍ସ ଖିପ୍ପଂ ଜରାସମ୍ଭୱତୋ, ଅମୋହେନ ମରଣଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତି, ସମ୍ମୋହମରଣଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଚ ତଂ ଅମୂଳ୍ହସ୍ସ ହୋତି । ଅଲୋଭେନ ଚ ଗହଟ୍ଠାନଂ, ଅମୋହେନ ପବ୍ବଜିତାନଂ, ଅଦୋସେନ ପନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସୁଖସଂୱାସତା ହୋତି ।

‘‘ୱିସେସତୋ ଚେତ୍ଥ ଅଲୋଭେନ ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଉପପତ୍ତି ନ ହୋତି, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ସତ୍ତା ତଣ୍ହାୟ ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଣ୍ହାୟ ଚ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଲୋଭୋ । ଅଦୋସେନ ନିରୟେ ଉପପତ୍ତି ନ ହୋତି, ଦୋସେନ ହି ଚଣ୍ଡଜାତିତାୟ ଦୋସସଦିସଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦୋସସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅଦୋସୋ । ଅମୋହେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ନ ହୋତି, ମୋହେନ ହି ନିଚ୍ଚସମ୍ମୂଳ୍ହଂ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି, ମୋହପଟିପକ୍ଖୋ ଚ ଅମୋହୋ । ଏତେସୁ ଚ ଅଲୋଭୋ ରାଗୱସେନ ଉପଗମନସ୍ସ ଅଭାୱକରୋ, ଅଦୋସୋ ଦୋସୱସେନ ଅପଗମନସ୍ସ, ଅମୋହୋ ମୋହୱସେନ ଅମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱସ୍ସ ।

‘‘ତୀହିପି ଚେତେହି ୟଥାପଟିପାଟିୟା ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞା ଅବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା ଅୱିହିଂସାସଞ୍ଞାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ, ଅସୁଭସଞ୍ଞା ଅପ୍ପମାଣସଞ୍ଞା ଧାତୁସଞ୍ଞାତି ଇମା ଚ ତିସ୍ସୋ ସଞ୍ଞାୟୋ ହୋନ୍ତି । ଅଲୋଭେନ ପନ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଅନ୍ତସ୍ସ, ଅଦୋସେନ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଅନ୍ତସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନଂ ହୋତି, ଅମୋହେନ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପଜ୍ଜନଂ । ତଥା ଅଲୋଭେନ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ପଭେଦନଂ ହୋତି, ଅଦୋସେନ ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ, ଅମୋହେନ ସେସଗନ୍ଥଦ୍ୱୟସ୍ସ । ପୁରିମାନି ଚ ଦ୍ୱେ ସତିପଟ୍ଠାନାନି ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆନୁଭାୱେନ, ପଚ୍ଛିମାନି ପଚ୍ଛିମସ୍ସେୱ ଆନୁଭାୱେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।

‘‘ଅଲୋଭୋ ଚେତ୍ଥ ଆରୋଗ୍ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଲୁଦ୍ଧୋ ହି ଲୋଭନୀୟମ୍ପି ଅସପ୍ପାୟଂ ନ ସେୱତି, ତେନ ଅରୋଗୋ ହୋତି । ଅଦୋସୋ ୟୋବ୍ବନସ୍ସ, ଅଦୁଟ୍ଠୋ ହି ୱଲିତପଲିତାୱହେନ ଦୋସଗ୍ଗିନା ଅଡୟ୍ହମାନୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ୟୁୱା ହୋତି । ଅମୋହୋ ଦୀଘାୟୁକତାୟ, ଅମୂଳ୍ହୋ ହି ହିତାହିତଂ ଞତ୍ୱା ଅହିତଂ ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ, ହିତଞ୍ଚ ପଟିସେୱମାନୋ ଦୀଘାୟୁକୋ ହୋତି ।

‘‘ଅଲୋଭୋ ଚେତ୍ଥ ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାଗେନ ଭୋଗପଟିଲାଭତୋ, ଅଦୋସୋ ମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ମେତ୍ତାୟ ମିତ୍ତାନଂ ପଟିଲାଭତୋ, ଅପରିହାନତୋ ଚ, ଅମୋହୋ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଅମୂଳ୍ହୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ହିତମେୱ କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ପାଦେତି । ଅଲୋଭୋ ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଦୋସୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ, ଅମୋହୋ ଅରିୟୱିହାରସ୍ସ ।

‘‘ଅଲୋଭେନ ଚେତ୍ଥ ସକପକ୍ଖେସୁ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବୁତୋ ହୋତି ତେସଂ ୱିନାସେନ ଅଭିସଙ୍ଗହେତୁକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱା, ଅଦୋସେନ ପରପକ୍ଖେସୁ, ଅଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ହି ୱେରୀସୁପି ୱେରିସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ, ଅମୋହେନ ଉଦାସୀନପକ୍ଖେସୁ ଅମୂଳ୍ହସ୍ସ ସବ୍ବାଭିସଙ୍ଗତାୟ ଅଭାୱତୋ ।

‘‘ଅଲୋଭେନ ଚ ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସନଂ ହୋତି, ଲୁଦ୍ଧୋ ହି ଉପଭୋଗାସାୟ ଅନିଚ୍ଚେପି ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ନ ପସ୍ସତି । ଅଦୋସେନ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନଂ, ଅଦୋସଜ୍ଝାସୟୋ ହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତଆଘାତୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହୋ ସଙ୍ଖାରେୟେୱ ଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସତି । ଅମୋହେନ ଅନତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ଅମୂଳ୍ହୋ ହି ୟାଥାୱଗହଣକୁସଲୋ ଅପରିଣାୟକଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅପରିଣାୟକତୋ ବୁଜ୍ଝତି । ୟଥା ଚ ଏତେହି ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସନାଦୀନି, ଏୱଂ ଏତେପି ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସନାଦୀହି ହୋନ୍ତି । ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ହି ଅଲୋଭୋ ହୋତି, ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ଅଦୋସୋ, ଅନତ୍ତଦସ୍ସନେନ ଅମୋହୋ । କୋ ହି ନାମ ‘ଅନିଚ୍ଚମିଦ’ନ୍ତି ସମ୍ମା ଞତ୍ୱା ତସ୍ସତ୍ଥାୟ ପିହଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଖାରେ ୱା ‘ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋ ଅପରମ୍ପି ଅଚ୍ଚନ୍ତତିଖିଣଂ କୋଧଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତଞ୍ଚ ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୁନ ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ।

ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗିୟାନଂ ସୀଲସମ୍ପଦାଦୀନଂ ସାଧନୱସେନ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ, ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟୋ’’ତି । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ବୋଧୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ।

ଇଦାନି ତେ ଅଜ୍ଝାସୟେ ପାଳିୟାୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଛାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଅଜ୍ଝାସୟାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ଉଭୟଂ ପନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଛବ୍ବିଧା ଅଜ୍ଝାସୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ବୋଧିସତ୍ତାତି ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତା, ବୋଧିୟା ୱା ନିୟତଭାୱେନ ସତ୍ତା ଲଗ୍ଗା, ଅଧିମୁତ୍ତା ତନ୍ନିନ୍ନା ତପ୍ପୋଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ବୋଧିପରିପାକାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟଥାଭିନୀହାରଂ ଅତ୍ତନା ପତ୍ତବ୍ବବୋଧିୟା ପରିପାଚନାୟ ଭୱନ୍ତି । ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟାତି ଅଲୁବ୍ଭନାକାରେନ ପୱତ୍ତଅଜ୍ଝାସୟା, ଆଦିତୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ମୟଂ ସବ୍ବତ୍ଥ, ସବ୍ବଦା ଚ ଅଲୁଦ୍ଧା ଏୱ ହେସ୍ସାମା’’ତି, ମଜ୍ଝେ ଚ ଅଲୁବ୍ଭନୱସେନେୱ, ପଚ୍ଛା ଚ ତସ୍ସେୱ ରୋଚନୱସେନ ପୱତ୍ତଅଜ୍ଝାସୟା । ଲୋଭେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋତି ଲୁବ୍ଭନଲକ୍ଖଣେ ଲୋଭେ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ । ଇଦଂ ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଏକଦେସତୋ ବ୍ରୂହନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଲୋଭେ ହି ଆଦୀନୱଂ, ଅଲୋଭେ ଚ ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟୋ ପରିୱଡ୍ଢତି, ସ୍ୱାୟଂ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱାନିସଂସଦସ୍ସନୱିଧି ୱିଭାୱିତୋୟେୱ । ସେସପଦେସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ଇଧ ପବ୍ବଜ୍ଜା । ପୱିୱେକୋ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକୋ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ, କାୟୱିୱେକୋ, ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ଚ । ନିସ୍ସରଣଂ ନିବ୍ବାନଂ । ସବ୍ବଭୱଗତୀସୂତି ସବ୍ବେସୁ ଭୱେସୁ, ସବ୍ବାସୁ ଚ ଗତୀସୁ । ତଦଧିମୁତ୍ତତାୟାତି ୟଦତ୍ଥଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗୋ, ୟଦତ୍ଥା ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତଦଧିମୁତ୍ତେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ସମାଧାଧିମୁତ୍ତେନା’’ତିଆଦି ।

୫୦.‘‘କିଂ ଚରିତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତୋ ସଚେ ‘‘ନ ଜାନାମୀ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ‘‘କେ ୱା ତେ ଧମ୍ମା ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । କିଂ ୱାତି କିଂ ଅସୁଭଂ ୱା ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା । କିଂ ତେ ମନସି କରୋତୋ ଫାସୁ ହୋତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗଭାୱେନ ସୁଖଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତଂ ନମତୀତି ପକତିୟାୱ ଅଭିରତିୱସେନ ନମତି । ଏୱମାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇରିୟାପଥାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେପି ହି ନ ସବ୍ବସ୍ସ ଏକଂସତୋ ବ୍ୟଭିଚାରିନୋ ଏୱ । ତଥା ହି ସମୁଦାଚାରୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅସୁକଞ୍ଚ ଅସୁକଞ୍ଚ ମନସିକାରୱିଧିଂ କତିପୟଦିୱସଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜାହୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

‘‘ପକତିୟା ଉଗ୍ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତୁକାମୋ, ତତ୍ଥ ସଜ୍ଝାୟୱସେନ ୱା ମନସିକାରୱସେନ ୱା କତପରିଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଂ ଦ୍ୱେ ନିସଜ୍ଜାନୀତି ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଉଣ୍ହାସନାନି । ସଜ୍ଝାୟଂ କାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମୁଖାୱ ଅଧୀୟାପେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ, ସୋ ଚେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁକାମୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଆଗତାଗତକ୍ଖଣେ କଥେତବ୍ବଂ, ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ପଥୱୀକସିଣକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । କତସ୍ସାତି କତସ୍ସ କସିଣସ୍ସ । ତଂ ତଂ ଆକାରନ୍ତି ଆଚରିୟେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପଦପଦତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟଓପମ୍ମାଦିକଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ତଂ ତଂ ଆକାରଂ, ୟଂ ୟଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଉପନେତ୍ୱା ନିବଦ୍ଧଂ ୱିୟ କତ୍ୱା, ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ଅପମୁସ୍ସନ୍ତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିତାୟ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନକାରିତାୟ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣନ୍ତେନ । ତନ୍ତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ ନିସ୍ସାୟ । ଇତରସ୍ସାତି ତଥା ଅଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ । ସବ୍ବାକାରେନାତି କସ୍ସଚିପି ପକାରସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅସେସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ।

କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ତତିୟପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।

୪. ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୫୧.ଫାସୁହୋତୀତି ଆୱାସସପ୍ପାୟାଦିଲାଭେନ ମନସିକାରଫାସୁତା ଭାୱନାନୁକୂଲତା ହୋତି । ପରିସୋଧେନ୍ତେନାତି ତେସଂ ତେସଂ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନାନଂ ଛିନ୍ଦନୱସେନ ୱିସୋଧେନ୍ତେନ । ଅକିଲମନ୍ତୋୟେୱାତି ଅକିଲନ୍ତକାୟୋ ଏୱ । ସତି ହି କାୟକିଲମଥେ ସିୟା କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ, ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଚ ଦୁବ୍ବିନିୱେଧତାୟ ଗଣ୍ଠିଭୂତଂ ଠାନଂ । ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ୟାଥାୱତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଚ ୱିଭାୱନେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ୱିଭୂତଂ ସୁପାକଟଂ କତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୁଦ୍ଧଂ, ନିଗୁମ୍ବଂ ନିଜ୍ଜଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନନୁରୂପୱିହାରୱଣ୍ଣନା

୫୨.ଅଞ୍ଞତରେନାତି ଅଞ୍ଞତରେନାପି, ପଗେୱ ଅନେକେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମହନ୍ତଭାୱୋ ମହତ୍ତଂ। ତଥା ସେସେସୁ । ସୋଣ୍ଡୱା ସୋଣ୍ଡୀ। ତଥା ପଣ୍ଣନ୍ତିଆଦୀସୁ । ବୋଧିଅଙ୍ଗଣାଦୀସୁ କାତବ୍ବଂ ଇଧ ‘‘ୱତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପାନୀୟଘଟଂ ୱା ରିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ନିଟ୍ଠିତାୟାତି ପୱିଟ୍ଠପୱିଟ୍ଠାନଂ ଦାନେନ ପରିକ୍ଖୀଣାୟ । ଜିଣ୍ଣୱିହାରେପି ୟତ୍ର ଭିକ୍ଖୂ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆୟସ୍ମା, ୟଥାସୁଖଂ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତୁ, ମୟଂ ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମା’’ତି । ଏୱରୂପେ ୱିହାତବ୍ବନ୍ତି ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ଲବ୍ଭତି, ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପନ ନ ୱୁତ୍ତୋ ।

ମହାପଥୱିହାରେତି ମହାପଥସମୀପେ ୱିହାରେ । ଭାଜନଦାରୁଦୋଣିକାଦୀନୀତି ରଜନଭାଜନାନି, ରଜନତ୍ଥାୟ ଦାରୁ, ଦାରୁମୟଦୋଣିକା, ରଜନପଚନଟ୍ଠାନଂ, ଧୋୱନଫଲକନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି । ସାକହାରିକାତି ସାକହାରିନିୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋ । ୱିସଭାଗସଦ୍ଦୋ କାମଗୁଣୂପସଂହିତୋ ଗୀତସଦ୍ଦୋତି ୱଦନ୍ତି, କେୱଲୋପି ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ୱିସଭାଗସଦ୍ଦୋ ଏୱ । ତତ୍ରାତି ପୁପ୍ଫୱନ୍ତେ ୱିହାରେ । ତାଦିସୋୟେୱାତି ‘‘ତତ୍ଥସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ୟାଦିସୋ ପଣ୍ଣୱନ୍ତେ ୱିହାରେ ଉପଦ୍ଦୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତାଦିସୋୟେୱ । ‘‘ପୁପ୍ଫହାରିକାୟୋ ପୁପ୍ଫଂ ଓଚିନନ୍ତିୟୋ’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟମିଧ ୱିସେସୋ ।

ପତ୍ଥନୀୟେତି ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତେସୁ ସମ୍ଭାୱନାୱସେନ ଉପସଙ୍କମନାଦିନା ପତ୍ଥେତବ୍ବେ । ତେନାହ ‘‘ଲେଣସମ୍ମତେ’’ତି । ଦକ୍ଖିଣାଗିରୀତି ମଗଧୱିସୟେ ଦକ୍ଖିଣାଗିରୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ୱିସଭାଗାରମ୍ମଣାନି ଇଟ୍ଠାନି, ଅନିଟ୍ଠାନି ଚ । ଅନିଟ୍ଠାନଂ ହି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଘଟେହି ନିଘଂସନ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦବ୍ବୂପକରଣୟୋଗ୍ଗା ରୁକ୍ଖା ଦବ୍ବୂପକରଣରୁକ୍ଖା।

ୟୋ ପନ ୱିହାରୋ । ଖଲନ୍ତି ଧଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନଂ । ଗାୱୋ ରୁନ୍ଧନ୍ତି ‘‘ସସ୍ସଂ ଖାଦିଂସୂ’’ତି । ଉଦକୱାରନ୍ତି କେଦାରେସୁ ସସ୍ସାନଂ ଦାତବ୍ବଉଦକୱାରଂ । ଅୟମ୍ପୀତି ମହାସଙ୍ଘଭୋଗୋପି ୱିହାରୋ । ୱାରିୟମାନା କମ୍ମଟ୍ଠାନିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ।

ସମୁଦ୍ଦସାମୁଦ୍ଦିକନଦୀନିସ୍ସିତଂ ଉଦକପଟ୍ଟନଂ। ମହାନଗରାନଂ ଆୟଦ୍ୱାରଭୂତଂ ଅଟୱିମୁଖାଦିନିସ୍ସିତଂ ଥଲପଟ୍ଟନଂ । ଅପ୍ପସନ୍ନା ହୋନ୍ତି। ତେନସ୍ସ ତତ୍ଥ ଫାସୁୱିହାରୋ ନ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମଞ୍ଞମାନା ରାଜମନୁସ୍ସା ।

ସମୋସରଣେନାତି ଇତୋ ଚିତୋ ସଞ୍ଚରଣେନ । ପପାତେତି ପପାତସୀସେ ଠତ୍ୱା ଗାୟି ‘‘ଗୀତସଦ୍ଦେନ ଇଧାଗତଂ ପପାତେ ପାତେତ୍ୱା ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି । ୱେଗେନ ଗହେତ୍ୱାତି ୱେଗେନାଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ୟାସୀ’’ତି ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱା ।

ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ, ୱିହାରସାମନ୍ତା ୱା ନ ସକ୍କା ହୋତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧୁଂ, ତତ୍ଥ ୱିହାରେ ସୋ ଅଲାଭୋ ମହାଦୋସୋତି ୟୋଜନା ।

ପନ୍ଥନିନ୍ତି ପନ୍ଥେ ନୀତୋ ପୱତ୍ତିତୋତି ପନ୍ଥନୀ, ମଗ୍ଗନିସ୍ସିତୋ ୱିହାରୋ । ତଂ ପନ୍ଥନିଂ । ସୋଣ୍ଡିନ୍ତି ସୋଣ୍ଡିସହିତୋ ୱିହାରୋ ସୋଣ୍ଡୀ, ତଂ ସୋଣ୍ଡିଂ । ତଥା ପଣ୍ଣନ୍ତିଆଦୀସୁ । ନଗରନିସ୍ସିତଂ ନଗରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ୟଥା ‘‘ଭୀମସେନୋ ଭୀମୋ’’ତି । ଦାରୁନାତି ଦାରୁନିସ୍ସିତେନ ସହ । ୱିସଭାଗେନାତି ୟୋ ୱିସଭାଗେହି ୱୁସୀୟତି, ୱିସଭାଗାନଂ ୱା ନିୱାସୋ, ସୋ ୱିହାରୋ ୱିସଭାଗୋ । ତେନ ୱିସଭାଗେନ ସଦ୍ଧିଂ । ପଚ୍ଚନ୍ତନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ସୀମାନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ଅସପ୍ପାୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଚନ୍ତସୀମାସପ୍ପାୟଂ । ୟତ୍ଥ ମିତ୍ତୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତମ୍ପୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଠାନ-ସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ଇତି ୱିଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ଭାୱନାୟ ଅନନୁରୂପାନୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିଜାନିତ୍ୱା ।

ଅନୁରୂପୱିହାରୱଣ୍ଣନା

୫୩.ଅୟଂଅନୁରୂପୋ ନାମାତି ଅୟଂ ୱିହାରୋ ଭାୱନାୟ ଅନୁରୂପୋ ନାମ । ନାତିଦୂରନ୍ତି ଗୋଚରଟ୍ଠାନତୋ ଅଡ୍ଢଗାୱୁତତୋ ଓରଭାଗତାୟ ନ ଅତିଦୂରଂ । ନାଚ୍ଚାସନ୍ନନ୍ତି ପଚ୍ଛିମେନ ପମାଣେନ ଗୋଚରଟ୍ଠାନତୋ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକତାୟ ନ ଅତିଆସନ୍ନଂ । ତାୟ ଚ ପନ ନାତିଦୂରନାଚ୍ଚାସନ୍ନତାୟ, ଗୋଚରଟ୍ଠାନଂ ପରିସ୍ସୟାଦିରହିତମଗ୍ଗତାୟ ଚ ଗମନସ୍ସ ଚ ଆଗମନସ୍ସ ଚ ୟୁତ୍ତରୂପତ୍ତା ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ। ଦିୱସଭାଗେ ମହାଜନସଂକିଣ୍ଣତାଭାୱେନ ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ। ଅଭାୱତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଅପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୩୬) ୱିୟ । ରତ୍ତିୟଂ ଜନାଲାପସଦ୍ଦାଭାୱେନ ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ। ସବ୍ବଦାପି ଜନସନ୍ନିପାତନିଗ୍ଘୋସାଭାୱେନ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ । ଅପ୍ପକସିରେନାତି ଅକସିରେନ ସୁଖେନେୱ । ସୀଲାଦିଗୁଣାନଂ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଥେରା। ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦି ବହୁ ସୁତଂ ଏତେସନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା। ୱାଚୁଗ୍ଗତକରଣେନ, ସମ୍ମଦେୱ ଗରୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଆଗମିତଭାୱେନ ଚ ଆଗତୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ଆଗମୋ ଏତେସନ୍ତି ଆଗତାଗମା। ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଧାରଣେନ ଧମ୍ମଧରା। ୱିନୟସ୍ସ ଧାରଣେନ ୱିନୟଧରା। ତେସଂୟେୱ ଧମ୍ମୱିନୟାନଂ ମାତିକାୟ ଧାରଣେନ ମାତିକାଧରା। ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମପରିପୁଚ୍ଛାୟ ପରିପୁଚ୍ଛତି। ଅତ୍ଥପରିପୁଚ୍ଛାୟ ପରିପଞ୍ହତି ୱୀମଂସତି ୱିଚାରେତି । ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, କଥଂ ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋତି ପରିପୁଚ୍ଛନପରିପଞ୍ହାକାରଦସ୍ସନଂ । ଅୱିୱଟଞ୍ଚେୱ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥଂ ପଦେସନ୍ତରପାଳିଦସ୍ସନେନ ଆଗମତୋ ୱିୱରନ୍ତି । ଅନୁତ୍ତାନୀକତଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତିୱିଭାୱନେନ ଉତ୍ତାନୀକରୋନ୍ତି । କଙ୍ଖଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସଂସୟୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁତାୟ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନଭୂତେସୁ ପାଳିପଦେସେସୁ ୟାଥାୱତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଦାନେନ କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତି। ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନାତିଦୂରଂ, ନାଚ୍ଚାସନ୍ନଂ, ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ‘‘ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ, ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସ’’ନ୍ତି ଏକଂ, ‘‘ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏକଂ, ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରା’’ତି ଏକଂ, ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ଥେରା…ପେ॰… କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତୀ’’ତି ଏକଂ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧୱଣ୍ଣନା

୫୪. ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦେ ପୟୋଜନଂ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି । ଅଗ୍ଗଳଅନୁୱାତପରିଭଣ୍ଡଦାନାଦିନା ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ୱା। ତନ୍ତଚ୍ଛେଦାଦୀସୁ ତୁନ୍ନକମ୍ମଂ ୱା କାତବ୍ବଂ ।

ଭାୱନାୱିଧାନୱଣ୍ଣନା

୫୫.ସବ୍ବକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନାତି ଅନୁକ୍କମେନ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନସ୍ସ ଚତ୍ତାଲୀସୱିଧସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱସେନ । ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତେନାତି ପିଣ୍ଡପାତପରିଭୋଗତୋ ପଟିନିୱତ୍ତେନ, ପିଣ୍ଡପାତଭୁତ୍ତାୱିନା ଓନୀତପତ୍ତପାଣିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭତ୍ତସମ୍ମଦଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱାତି ଭୋଜନନିମିତ୍ତଂ ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା । ଆହାରେ ହି ଆସୟଂ ପୱିଟ୍ଠମତ୍ତେ ତସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକତାୟ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସିୟା ସରୀରସ୍ସ କୋଚି ପରିସ୍ସମୋ, ତଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା । ତସ୍ମିଂ ହି ଅୱୂପସନ୍ତେ ସରୀରଖେଦେନ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗତଂ ନ ଲଭେୟ୍ୟାତି । ପୱିୱିତ୍ତେତି ଜନୱିୱିତ୍ତେ । ସୁଖନିସିନ୍ନେନାତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ସୁଖନିସିନ୍ନେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତନ୍ତି ୟଂ ‘‘କତାୟ ୱା’’ତିଆଦିନା ପଥୱିୟା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ଇଧ ୱୁଚ୍ଚତି, ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟଂ ।

ଇଦାନି ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାପାଳିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଥୱୀକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ପଥୱୀକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଭାୱେନ ପଥୱୀକସିଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆଦିୟନ୍ତୋ, ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଭୂତଂ ପଥୱୀକସିଣଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପାଦନଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଥାନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାପନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଥୱିୟନ୍ତି ୱକ୍ଖମାନୱିସେସେ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲେ । ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁନା ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ଭାୱନାଞାଣେନ ୱକ୍ଖମାନୱିସେସଂ ପଥୱୀନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ପଥୱିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱାପି ମଣ୍ଡଲାପେକ୍ଖାୟ ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । କତେତି ୱକ୍ଖମାନୱିଧିନା ଅଭିସଙ୍ଖତେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ଅକତେତି ପାକତିକେ ଖଲମଣ୍ଡଲାଦିକେ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲେ । ସାନ୍ତକେତି ସଅନ୍ତକେ ଏୱ, ସପରିଚ୍ଛେଦେ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାୱଧାରଣଞ୍ହେତଂ ୱଚନଂ । ତଥା ହି ତେନ ନିୱତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନୋ ଅନନ୍ତକେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସକୋଟିୟେତିଆଦୀନିପି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ସୁପ୍ପମତ୍ତେ ୱାତିଆଦୀସୁ ସୁପ୍ପସରାୱାନି ସମପ୍ପମାଣାନି ଇଚ୍ଛିତାନି । କେଚି ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସରାୱମତ୍ତଂ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲଂ ହୋତି, ସୁପ୍ପମତ୍ତଂ ତତୋ ଅଧିକପ୍ପମାଣନ୍ତି । କିତ୍ତିମଂ କସିଣମଣ୍ଡଲଂ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ସରାୱମତ୍ତଂ, ଉପରିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ସୁପ୍ପମତ୍ତଂ, ନ ତତୋ ଅଧୋ, ଉଦ୍ଧଂ ୱାତି ପରିତ୍ତପ୍ପମାଣଭେଦସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ‘ସୁପ୍ପମତ୍ତେ ୱା ସରାୱମତ୍ତେ ୱା’ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୟଥାଉପଟ୍ଠିତେ ଆରମ୍ମଣେ ଏକଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ୱଡ୍ଢିତଂ ଅପ୍ପମାଣମେୱାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଛତ୍ତମତ୍ତମ୍ପି କସିଣମଣ୍ଡଲଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ସୋତଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କରୋତୀତି ସୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ତଂ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ ନିମିତ୍ତଂ କରୋତି । ୟଦା ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ନିମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକିତକ୍ଖଣେ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଦା ସୁଗ୍ଗହିତଂ କରୋତି ନାମ । ଅଥେତ୍ଥ ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ଅବହିଗତେନ ମାନସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ସୂପଧାରିତଂ ଉପଧାରେତି ନାମ । ଏୱଂ ଉପଧାରିତଂ ପନ ନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ତମେୱାରବ୍ଭ ଆସେୱନଂ ଭାୱନଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତି ନାମ । ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେତି ଏୱଂ ସୁଗ୍ଗହିତକରଣାଦିନା ସମ୍ମଦେୱ ଉପଟ୍ଠିତେ ତସ୍ମିଂ ପଥୱୀକସିଣସଞ୍ଞିତେ ଆରମ୍ମଣେ । ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ଉପନେତ୍ୱା ନିବନ୍ଧତି ଅଞ୍ଞାରମ୍ମଣତୋ ୱିନିୱତ୍ତଂ କରୋତି । ଅଦ୍ଧା ଇମାୟାତିଆଦି ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାଦସ୍ସନଂ ।

ଇଦାନି ୟଥାଦସ୍ସିତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠସ୍ସ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱନାୱିଧିଂ ୱିଭାୱେତୁକାମୋ ଅକତେ ତାୱ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେନ ଅତୀତଭୱେପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠକଥାପାଠେ । ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନାନୀତି ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକନୟୱସେନ ୱଦତି । ପୁଞ୍ଞୱତୋତି ଭାୱନାମୟପୁଞ୍ଞୱତୋ । ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ତାଦିସେନେୱ ଉପନିସ୍ସୟେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ । ଖଲମଣ୍ଡଲେତି ମଣ୍ଡଲାକାରେ ଧଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନେ । ତଂଠାନପ୍ପମାଣମେୱାତି ଓଲୋକିତଟ୍ଠାନପ୍ପମାଣମେୱ ।

ଅୱିରାଧେତ୍ୱାତି ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱିଧିନା ଏୱ । ନୀଲପୀତଲୋହିତଓଦାତସମ୍ଭେଦୱସେନାତି ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣାହି ମତ୍ତିକାହି ପଚ୍ଚେକଂ, ଏକଜ୍ଝଞ୍ଚ ସଂସଗ୍ଗୱସେନ । ଗଙ୍ଗାୱହେତି ଗଙ୍ଗାସୋତେ । ସୀହଳଦୀପେ କିର ରାୱଣଗଙ୍ଗା ନାମ ନଦୀ, ତସ୍ସା ସୋତେନ ଛିନ୍ନତଟଟ୍ଠାନେ ମତ୍ତିକା ଅରୁଣୱଣ୍ଣା । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗଙ୍ଗାୱହେ ମତ୍ତିକାସଦିସାୟ ଅରୁଣୱଣ୍ଣାୟା’’ତି । ଅରୁଣୱଣ୍ଣାୟ ଅରୁଣନିଭାୟ, ଅରୁଣପ୍ପଭାୱଣ୍ଣାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ କସିଣଦୋସେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କସିଣକରଣାଦିକେ ସେସାକାରେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଂହାରିମନ୍ତି ସଂହରିତବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱା ଚରଣୟୋଗ୍ଗଂ । ତତ୍ରଟ୍ଠକନ୍ତି ୟତ୍ର କତଂ, ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠନକଂ । ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣନ୍ତି ‘‘ସୁପ୍ପମତ୍ତେ ୱା ସରାୱମତ୍ତେ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣଂ । ୱଟ୍ଟନ୍ତି ମଣ୍ଡଲସଣ୍ଠାନଂ । ପରିକମ୍ମକାଲେତି ନିମିତ୍ତୁଗ୍ଗହଣାୟ ଭାୱନାକାଲେ । ଏତଦେୱାତି ୟଂ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲୱିତ୍ଥାରଂ, ଏତଦେୱ ପମାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁପ୍ପମତ୍ତଂ ୱା ସରାୱମତ୍ତଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁପ୍ପଂ ହି ନାତିମହନ୍ତଂ, ସରାୱଞ୍ଚ ମହନ୍ତଂ ଚାଟିପିଧାନପ୍ପହୋନକନ୍ତି ସମପ୍ପମାଣଂ ହୋତି ।

୫୬.ତସ୍ମାତି ପରିଚ୍ଛେଦତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପମାଣଂ ପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣଂ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲୱିତ୍ଥାରଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣଂ ୱା କସିଣମଣ୍ଡଲଂ ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣେନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା । ରୁକ୍ଖପାଣିକାତି କୁଚନ୍ଦନାଦିରୁକ୍ଖପାଣିକା ଅରୁଣୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣଂ ସମୁଟ୍ଠପେତି। ତସ୍ମା ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ପକତିରୁକ୍ଖପାଣିକା ପନ ପାସାଣପାଣିକାଗତିକାୱ । ନିନ୍ନୁନ୍ନତଟ୍ଠାନାଭାୱେନ ଭେରୀତଲସଦିସଂ କତ୍ୱା । ତତୋ ଦୂରତରେତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତତୋ ପଦେସତୋ, ପୀଠତୋ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ । କସିଣଦୋସାତି ହତ୍ଥପାଣିପଦାଦୟୋ ଇଧ କସିଣଦୋସା ।

ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ‘‘ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥନ୍ତରେ ପଦେସେ, ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲପାଦକେ ପୀଠେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୱିଧିନାୱ । କାମେସୁ ଆଦୀନୱନ୍ତି ‘‘କାମା ନାମେତେ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ, ତିଣୁକ୍କୂପମା ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନ, ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମା ମହାଭିତାପଟ୍ଠେନ, ସୁପିନକୂପମା ଇତ୍ତରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ୟାଚିତକୂପମା ତାୱକାଲିକଟ୍ଠେନ, ରୁକ୍ଖଫଲୂପମା ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗପଲିଭଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ, ଅସିସୂନୂପମା ଅଧିକୁଟ୍ଟନଟ୍ଠେନ, ସତ୍ତିସୂଲୂପମା ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ, ସପ୍ପସିରୂପମା ସପଟିଭୟଟ୍ଠେନା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୧୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୩୪) ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସାଦା କାମା ବହୁଦୁକ୍ଖା ବହୁପାୟାସା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୪୧୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ୨.୪୨) ‘‘କାମସୁଖଞ୍ଚ ନାମେତଂ ବହୁପରିସ୍ସୟଂ, ସାସଙ୍କଂ, ସଭୟଂ, ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ, ମୀଳ୍ହପରିଭୋଗସଦିସଂ, ହୀନଂ, ଗମ୍ମଂ, ପୋଥୁଜ୍ଜନିକଂ, ଅନରିୟଂ, ଅନତ୍ଥସଂହିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚ ଅନେକାକାରୱୋକାରଂ ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦୋସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା । କାମନିସ୍ସରଣେତି କାମାନଂ ନିସ୍ସରଣଭୂତେ, ତେହି ୱା ନିସ୍ସଟେ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ ପାଦକଭାୱେନ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସମତିକ୍କମସ୍ସ ଉପାୟଭୂତେ । ନେକ୍ଖମ୍ମେତି ଝାନେ । ଜାତାଭିଲାସେନ ସଞ୍ଜାତଚ୍ଛନ୍ଦେନ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ଭଗୱା ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନତ୍ତା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ଏକନ୍ତନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜନତୋ’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ରତନତ୍ତୟୱିସୟଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଜନୟିତ୍ୱା। ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପଦା, ସଉପଚାରସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ୱିପସ୍ସନାୟ, ମଗ୍ଗସ୍ସ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ଅଧିଗମକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନମେୱ ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତାୱସେସା ସବ୍ବେପି ନେକ୍ଖମ୍ମଧମ୍ମା । ୟଥାହ –

‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜା ପଠମଂ ଝାନଂ, ନିବ୍ବାନଂ ଚ ୱିପସ୍ସନା ।

ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ‘ନେକ୍ଖମ୍ମ’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୯) ।

ପୱିୱେକସୁଖରସସ୍ସାତି ଚିତ୍ତୱିୱେକାଦିୱିୱେକଜସ୍ସ ସୁଖରସସ୍ସ । ଏୱମେତେହି ପଞ୍ଚହି ପଦେହି ‘‘ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀ’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମେନ ଆକାରେନାତି ଅତିଉମ୍ମୀଲନଅତିମନ୍ଦାଲୋଚନାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନାତିଉମ୍ମୀଲନନାତିମନ୍ଦାଲୋଚନସଙ୍ଖାତେନ ସମେନ ଆଲୋଚନାକାରେନ । ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନାତି ପଥୱୀକସିଣେ ଚକ୍ଖୁନା ଗହିତନିମିତ୍ତଂ ମନସା ଗଣ୍ହନ୍ତେନ । ଭାୱେତବ୍ବନ୍ତି ତଥାପୱତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ ଆସେୱିତବ୍ବଂ ବହୁଲୀକାତବ୍ବଂ ।

ଚକ୍ଖୁ କିଲମତି ଅତିସୁଖୁମଂ, ଅତିଭାସୁରଞ୍ଚ ରୂପଗତଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୋ ୱିୟ । ଅତିୱିଭୂତଂ ହୋତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱାୱିଭାୱତୋ । ତଥା ଚ ୱଣ୍ଣତୋ ୱା ଲକ୍ଖଣତୋ ୱା ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅୱିଭୂତଂ ହୋତି ଗଜନିମ୍ମୀଲନେନ ପେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ରୂପଗତଂ ୱିୟ । ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଲୀନଂ ହୋତି ଦସ୍ସନେ ମନ୍ଦବ୍ୟାପାରତାୟ କୋସଜ୍ଜପାତତୋ । ତେନାହ ‘‘ଏୱମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଦସ୍ସିନା ୱିୟାତି ୟଥା ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଦସ୍ସୀ ପୁରିସୋ ନ ତତ୍ଥ ଅତିଗାଳ୍ହଂ ଉମ୍ମୀଲତି, ନାପି ଅତିମନ୍ଦଂ, ନ ଆଦାସତଲସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ନାପି ଲକ୍ଖଣଂ ମନସି କରୋତି । ଅଥ ଖୋ ସମେନ ଆକାରେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖନିମିତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ଅୟମ୍ପି ପଥୱୀକସିଣଂ ସମେନ ଆକାରେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣପ୍ପସୁତୋୟେୱ ହୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମେନ ଆକାରେନା’’ତିଆଦି । ନ ୱଣ୍ଣୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋତି ୟୋ ତତ୍ଥ ପଥୱୀକସିଣେ ଅରୁଣୱଣ୍ଣୋ, ସୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପନ ଗହଣଂ ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ନ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ନ ଲକ୍ଖଣଂ ମନସି କାତବ୍ବନ୍ତି ୟଂ ତତ୍ଥ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ନ ମନସି କାତବ୍ବଂ ।

ଦିସ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ୱଣ୍ଣଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ୱଣ୍ଣୱସେନେତ୍ଥ ଆଭୋଗୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ସୋ ପନ ୱଣ୍ଣୋ ନିସ୍ସୟଗତିକୋ କାତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନିସ୍ସୟସୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା’’ତି । ନିସ୍ସୟେନ ସମାନାକାରସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ସୋ ୱଣ୍ଣୋ ତାୟ ପଥୱିୟା ସମାନଗତିକଂ କତ୍ୱା, ୱଣ୍ଣେନ ସହେୱ ‘‘ପଥୱୀ’’ତି ମନସି କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉସ୍ସଦୱସେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମେତି ପଥୱୀଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନଭାୱେନ ସତ୍ତିତୋ ଅଧିକଭାୱେନ ସସମ୍ଭାରପଥୱିୟଂ ‘‘ପଥୱୀ’’ତି ୟୋ ଲୋକୱୋହାରୋ, ତସ୍ମିଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ‘‘ପଥୱୀ, ପଥୱୀ’’ତି ମନସି କାତବ୍ବଂ। ୟଦି ଲୋକୱୋହାରେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ, ନାମନ୍ତରୱସେନପି ପଥୱୀ ମନସି କାତବ୍ବା ଭୱେୟ୍ୟାତି, ହୋତୁ, କୋ ଦୋସୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହୀ ମେଦିନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟମିଚ୍ଛତୀତି ୟଂ ନାମଂ ୱତ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ। ତଞ୍ଚ ଖୋ ୟଦସ୍ସ ସଞ୍ଞାନୁକୂଲଂହୋତି ୟଂ ନାମଂ ଅସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ପୁବ୍ବେ ତତ୍ଥ ଗହିତସଞ୍ଞାୱସେନ ଅନୁକୂଲଂ ପଚୁରତାୟ, ପଗୁଣତାୟ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଚ ପଠମସମନ୍ନାହାରେ କସ୍ସଚି ୱଚୀଭେଦୋପି ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଆଚରିୟେନ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟ । କିଂ ୱା ବହୁନା, ପାକଟଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ ପମାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାଲେନ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା କାଲେନ ନିମ୍ମୀଲେତ୍ୱାତି କିଞ୍ଚି କାଲଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପୁନ କିଞ୍ଚି କାଲଂ ଚକ୍ଖୁଂ ନିମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ୟେନାକାରେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଗହିତଂ, ତେନାକାରେନ ପୁନ ତଂ ସମନ୍ନାହରିତବ୍ବଂ ।

୫୭.ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତୀତି ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନାନଂ ଗୋଚରଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତସ୍ସ । ନ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ। କସ୍ମା ? ୟଦି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେ ଜାତେପି ପଥୱୀମଣ୍ଡଲଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଭାୱେତି, ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟା । ସମୀପଟ୍ଠେନ ଚ ନ ଓଲୋକେତୁଂ ନ ସକ୍କା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ନିସ୍ସଦ୍ଦଭାୱାୟ ଏକପଟଲିକୂପାହନାଗହଣଂ, ପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନତ୍ଥଂ କତ୍ତରଦଣ୍ଡଗ୍ଗହଣଂ । ସଚେ ନସ୍ସତି, ଅଥାନେନ ଭାୱେତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱକ୍ଖମାନେସୁ ଅସପ୍ପାୟେସୁ କେନଚିଦେୱ ଅସପ୍ପାୟେନ କାରଣଭୂତେନ । ନିମିତ୍ତଂ ଆଦାୟାତି ୟଥାଜାତଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା । ସମନ୍ନାହରିତବ୍ବନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ସମ୍ମା ୱା ଅନୁ ଅନୁ ଆହରିତବ୍ବଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତନ୍ତି ତକ୍କନତୋ, ସୱିସେସଂ ତକ୍କନତୋ ଚ ‘‘ତକ୍କୋ, ୱିତକ୍କୋ’’ତି ଚ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମେନ ଭାୱନାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପେନ ଆହନନପରିୟାହନନକିଚ୍ଚେନ ଅପରାପରଂ ୱତ୍ତମାନେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆହତଂ, ପରିୟାହତଞ୍ଚ କାତବ୍ବଂ, ବଲପ୍ପତ୍ତୱିତକ୍କୋ ମନସିକାରୋ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ୟଥା ଭାୱନା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସଂ ଆୱହତି, ଏୱଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ଅନୁକ୍କମେନାତି ଭାୱନାନୁକ୍କମେନ । ୟଦା ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସୁୱିସଦାନି ତିକ୍ଖାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ଦୂରୀଭାୱେନ ସାତିସୟଥାମପ୍ପତ୍ତେହି ସତ୍ତହି ବଲେହି ଲଦ୍ଧୂପତ୍ଥମ୍ଭାନି ୱିତକ୍କାଦୀନି କାମାୱଚରାନେୱ ଝାନଙ୍ଗାନି ବହୂନି ହୁତ୍ୱା ପାତୁଭୱନ୍ତି । ତତୋ ଏୱ ତେସଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ସଦ୍ଧିଂ ତଦେକଟ୍ଠେହି ପାପଧମ୍ମେହି ୱିଦୂରୀ ଭୱନ୍ତି, ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସନ୍ନିସୀଦନ୍ତୀତି ସମ୍ମଦେୱ ସୀଦନ୍ତି, ଉପସମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇମସ୍ସାତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସ । ଅଙ୍ଗୁଲିପଦପାଣିପଦାଦିକୋ କସିଣଦୋସୋ। ଆଦାସମଣ୍ଡଲୂପମାଦୀହି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତତୋ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସ ସୁପରିସୁଦ୍ଧତଂ, ସଣ୍ହସୁଖୁମତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ନେୱ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ ନ ସଣ୍ଠାନୱନ୍ତଂ ଅପରମତ୍ଥସଭାୱତ୍ତା । ଈଦିସନ୍ତି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୱନ୍ତଂ । ତିଲକ୍ଖଣବ୍ଭାହତନ୍ତି ଉପ୍ପାଦାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟାନୁପୱିଟ୍ଠଂ, ଅନିଚ୍ଚତାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଙ୍କିତଂ ୱା । ୟଦି ନ ପନେତଂ ତାଦିସଂ ୱଣ୍ଣାଦିୱନ୍ତଂ, କଥଂ ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱୋତି ଆହ ‘‘କେୱଲଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ସଞ୍ଞଜନ୍ତି ଭାୱନାସଞ୍ଞାଜନିତଂ, ଭାୱନାସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାତମତ୍ତଂ । ନ ହି ଅସଭାୱସ୍ସ କୁତୋଚି ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ଉପଟ୍ଠାନାକାରମତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୫୮.ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନେୱ ସନ୍ନିସିନ୍ନାୱ, ନ ପନ ତଦତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାହୋ କାତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଉପଚାରସମାଧିନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇତରୋପି ସମାଧି ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଆପନ୍ନନ୍ତି ତମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦୁୱିଧୋ ହି ସମାଧୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀତି ଝାନଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖଦୂରୀଭାୱୋ, ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତି ଚାତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି । ଇଦାନି ତାନି କାରଣାନି ଅୱତ୍ଥାମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପଚାରଭୂମିୟଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଚାରଭୂମିୟନ୍ତି ଉପଚାରାୱତ୍ଥାୟଂ । ୟଦିପି ତଦା ଝାନଙ୍ଗାନି ପଟୁତରାନି ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତାନି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ପନ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି । ତେନାହ ‘‘ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ ହୋତୀ’’ତି । ପଟିଲାଭଭୂମିୟନ୍ତି ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗମାୱତ୍ଥାୟଂ । ତଦା ହି ଅପ୍ପନାପତ୍ତାନଂ ଝାନଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି । ତେନାହ ‘‘ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନା’’ତି । ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ନ ଥାମଜାତାନୀତି ନ ଜାତଥାମାନି, ନ ଭାୱନାବଲଂ ପତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଝାନଚିତ୍ତଂ । କେୱଲମ୍ପି ରତ୍ତିଂ କେୱଲମ୍ପି ଦିୱସଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ସମାପତ୍ତିୱେଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଉପଚାରଭୂମିୟଂ ନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା’’ତି । ଲଦ୍ଧପରିହାନୀତି ଲଦ୍ଧଉପଚାରଜ୍ଝାନପରିହାନି । ନିମିତ୍ତେ ଅୱିନସ୍ସନ୍ତେ ତଦାରମ୍ମଣଝାନମ୍ପି ଅପରିହୀନମେୱ ହୋତି, ନିମିତ୍ତେ ପନ ଆରକ୍ଖାଭାୱେନ ୱିନଟ୍ଠେ ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧଂ ଝାନମ୍ପି ୱିନସ୍ସତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋ । ତେନାହ ‘‘ଆରକ୍ଖମ୍ହୀ’’ତିଆଦି ।

ସତ୍ତସପ୍ପାୟୱଣ୍ଣନା

୫୯. ‘‘ଥାୱରଞ୍ଚ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥା ଥାୱରଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତି ଉପଟ୍ଠାତି, ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାଲଦ୍ଧଞ୍ହି ନିମିତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ଏକଗ୍ଗତଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଥିରଂ ନାମ ହୋତି, ସୁରକ୍ଖିତଞ୍ଚ । ସତି-ଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ସମାଧିଗ୍ଗହଣେନ ୱୀରିୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତି ନାନନ୍ତରିୟଭାୱତୋ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଆୱାସେସୁ । ତୀଣି ତୀଣୀତି ଏକେକସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ଅୱୁତ୍ଥଅୱୁତ୍ଥଟ୍ଠାନେ ୱସନନିୟାମେନ ତୟୋ ତୟୋ ଦିୱସେ ୱସିତ୍ୱା।

ଉତ୍ତରେନ ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ଗମନାଗମନେ ସୂରିୟାଭିମୁଖଭାୱନିୱାରଣତ୍ଥନ୍ତି । ସହସ୍ସଧନୁପ୍ପମାଣଂ ଦିୟଡ୍ଢକୋସଂ।

ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ତିରଚ୍ଛାନକଥାତି ରାଜକଥାଦିକେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨୩; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୦; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୯; ପାଚି॰ ୫୦୮) ସନ୍ଧାୟାହ । ତା ହି ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ଅନାଗତାପି ଅରଞ୍ଞପବ୍ବତନଦୀଦୀପକଥା ଇତି-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଭାୱତୋ ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ତିରଚ୍ଛାନକଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଦସକଥାୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତନ୍ତି ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା, ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ପୱିୱେକୋ, ଅସଂସଗ୍ଗୋ, ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ, ସୀଲ, ସମାଧି, ପଞ୍ଞା, ୱିମୁତ୍ତି, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଇମାନି ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନି, ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ ଭସ୍ସଂ ସପ୍ପାୟଂ।

ଅତିରଚ୍ଛାନକଥିକୋତି ନତିରଚ୍ଛାନକଥିକୋ, ତିରଚ୍ଛାନକଥା ୱିଧୁରଂ ଧମ୍ମିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନପଟିସଂୟୁତ୍ତମେୱ କଥଂ କଥେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ସୀଲସମାଧିଆଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ । ୟୋ ହି ସମାଧିକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ, ସମାଧିକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱା ପାରଂ ପତ୍ତୋ, ସୋ ଇମସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ସପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦି । କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲୋତି କାୟସ୍ସ ସନ୍ତପ୍ପନପୋସନପ୍ପସୁତୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୦୬) ।

ଭୋଜନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମଧୁରମ୍ବିଲରସୱସେନ ସତ୍ତାନଂ ଉପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତି ଦଧିଆଦୀସୁ ତଥା ଦସ୍ସନତୋ । କଟୁକାଦିରସା ପନ କେୱଲଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରକା ଏୱାତି ଆହ ‘‘କସ୍ସଚି ମଧୁରଂ, କସ୍ସଚି ଅମ୍ବିଲଂ ସପ୍ପାୟଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ୟସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ଆଧାରଭୂତେ, ୱତ୍ତମାନେ ୱା, ୟସ୍ମିଂ ୱା ଇରିୟାପଥେ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ । ନିମିତ୍ତାସେୱନବହୁଲସ୍ସାତି ନିମିତ୍ତେ ଆସେୱନାବହୁଲସ୍ସ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ୱିସୟଭୂତେ ଭାୱନାମନସିକାରଂ ବହୁଲଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ, ନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଗୋଚରାସେୱନୱସେନ ଆସେୱନାବହୁଲସ୍ସ । ୟେନ ହି ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଭାୱନାସେୱନା, ତେନ ଗୋଚରାସେୱନାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ।

ଦସୱିଧଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲୱଣ୍ଣନା

୬୦.ନ ହୋତି ଅପ୍ପନା । ୟେନ ୱିଧିନା ଅପ୍ପନାୟଂ କୁସଲୋ ହୋତି, ସୋ ଦସୱିଧୋ ୱିଧି ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱା ଞାଣଂ । ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟତୋତି ୱତ୍ଥୂନଂ ୱିସଦଭାୱକରଣତୋ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।

୬୧. ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ହି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ସରୀରଂ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାନି ଚୀୱରାଦୀନି ଚ ଇଧ ‘‘ୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ତାନି ୟଥା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଖାୱହାନି ହୋନ୍ତି, ତଥା କରଣଂ ତେସଂ ୱିସଦଭାୱକରଣଂ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ସରୀରଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସରୀରଂ ସେଦମଲଗ୍ଗହିତଂ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଅୱସ୍ସୁତକିଚ୍ଚେନ ୱିବାଧିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେନାସନଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ପତ୍ତାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନନୁ ଚାୟଂ ନୟୋ ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦେନ ସଙ୍ଗହିତୋ, ପୁନ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତୋତି ? ସଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଗହିତୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ଭାୱନାୟ ଆରମ୍ଭକାଲେ । ଇଧ ପନ ଆରଦ୍ଧକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ଠତ୍ୱା ଅପ୍ପନାପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତସ୍ସ କାଲନ୍ତରେ ଜାତେ ତଥାପଟିପତ୍ତି ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲାୟ ୱୁତ୍ତା । ଅୱିସଦେ ସତି, ୱିସୟଭୂତେ ୱା । କଥଂ ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ତାନି ୱିସୟୋ ? ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପୱତ୍ତନକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଅପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ନିସ୍ସୟାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ । ଞାଣମ୍ପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନେ । ତେନ ‘‘ନ କେୱଲଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ମିଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧେ ଞାଣମ୍ପି ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସିତଂ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପନ ଅପରିସୁଦ୍ଧତା ଅୱୁତ୍ତସିଦ୍ଧା, ଞାଣସ୍ସ ଚ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ ଅପ୍ପନାୟ ବହୁକାରତ୍ତା । ତଥା ହି ଝାନଂ ‘‘ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଞାଣମୁଖେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ନିସ୍ସୟନିସ୍ସୟୋପି ନିସ୍ସୟୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘ଦୀପକପଲ୍ଲିକୱଟ୍ଟିତେଲାନି ନିସ୍ସାୟା’’ତି । ଞାଣେ ଅୱିସଦେ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନା ୱିୟ ସମାଧିଭାୱନାପି ପରିଦୁବ୍ବଲା ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧେନ ଞାଣେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆହ । ୱୁଡ୍ଢିଂ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ, ୱିରୂଳ୍ହିଂ ଗୁଣଭାୱେନ, ୱେପୁଲ୍ଲଂ ସବ୍ବସୋ ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିସଦେ ପନାତି ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୬୨.ସମଭାୱକରଣନ୍ତି କିଚ୍ଚତୋ ଅନୂନାଧିକଭାୱକରଣଂ । ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଧିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚସ୍ସ ପଟୁତରଭାୱେନ, ପଞ୍ଞାୟ ଅୱିସଦତାୟ, ୱୀରିୟାଦୀନଂ ଚ ସିଥିଲତାଦିନା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି। ତେନାହ ‘‘ଇତରାନି ମନ୍ଦାନୀ’’ତି । ତତୋତି ତସ୍ମା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ, ଇତରେସଞ୍ଚ ମନ୍ଦତ୍ତା । କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନଂ ପଗ୍ଗହୋ, ପଗ୍ଗହୋୱ କିଚ୍ଚଂ, ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠାନଂ, ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ, ୱିକ୍ଖେପପଟିପକ୍ଖୋ । ୟେନ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅୱିକ୍ଖେପୋ। ରୂପଗତଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନା ୟେନ ୟାଥାୱତୋ ୱିସୟସଭାୱଂ ପସ୍ସତି, ତଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ବଲୱତା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଅଭିଭୂତତ୍ତା । ସହଜାତଧମ୍ମେସୁ ହି ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେନ୍ତାନଂ ସହପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକରସତାୱସେନେୱ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ କାରଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚାମସତି। ତନ୍ତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନାତି ୟସ୍ସ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁନୋ ଉଳାରତାଦିଗୁଣେ ଅଧିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ସାତିସୟପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାଦିୱିଭାଗତୋ ୟାଥାୱତୋ ୱୀମଂସନେନ । ଏୱଞ୍ହି ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟେନ ସଭାୱରସତୋ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନେ ସୱିପ୍ଫାରୋ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ନ ହୋତି, ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୋ’’ତି ପରିଜାନନୱସେନ ପଞ୍ଞାବ୍ୟାପାରସ୍ସ ସାତିସୟତ୍ତା । ଧୁରିୟଧମ୍ମେସୁ ହି ୟଥା ସଦ୍ଧାୟ ବଲୱଭାୱେ ପଞ୍ଞାୟ ମନ୍ଦଭାୱୋ ହୋତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞାୟ ବଲୱଭାୱେ ସଦ୍ଧାୟ ମନ୍ଦଭାୱୋ ହୋତୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଂ ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ହାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ତଥା ଅମନସିକାରେନାତି ୟେନାକାରେନ ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ତେନାକାରେନ ଭାୱନାୟ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧ ଦୁୱିଧେନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱା ପଚ୍ଚୟୱିସେସତୋ କିଚ୍ଚୁତ୍ତରିୟେନ, ୱୀରିୟାଦୀନଂ ୱା ମନ୍ଦକିଚ୍ଚତାୟ । ତତ୍ଥ ପଠମୱିକପ୍ପେ ହାପନୱିଧି ଦସ୍ସିତୋ, ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେ ପନ ୟଥା ମନସି କରୋତୋ ୱୀରିୟାଦୀନଂ ମନ୍ଦକିଚ୍ଚତାୟ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତଥା ଅମନସିକାରେନ ୱୀରିୟାଦୀନଂ ପଟୁକିଚ୍ଚଭାୱାୱହେନ ମନସିକାରେନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତେହି ସମରସଂ କରୋନ୍ତେନ ହାପେତବ୍ବଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁପି ହାପନୱିଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୂତି ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତତାୟ କତାଧିକାରୋ ସତ୍ଥୁ ରୂପକାୟଦସ୍ସନପ୍ପସୁତୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରା ‘‘କିଂ ତେ, ୱକ୍କଲି, ଇମିନା ପୂତିକାୟେନ ଦିଟ୍ଠେନ ? ୟୋ ଖୋ, ୱକ୍କଲି, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ଓୱଦିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜିତୋପି ତଂ ଅନନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପଣାମିତୋ ଅତ୍ତାନଂ ୱିନିପାତେତୁଂ ପପାତଟ୍ଠାନଂ ଅଭିରୁହି । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ୟଥାନିସିନ୍ନୋୱ ଓଭାସଂ ୱିସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା –

‘‘ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପସନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।

ଅଧିଗଚ୍ଛେ ପଦଂ ସନ୍ତଂ, ସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୮୧) –

ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଏହି ୱକ୍କଲୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତେନ ଅମତେନେୱ ଅଭିସିତ୍ତୋ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେସି । ସଦ୍ଧାୟ ପନ ବଲୱଭାୱତୋ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ନ ଓତରି । ତଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତଂ ପଟିପାଦେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ।

ଇତରକିଚ୍ଚଭେଦନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାନାଦିକିଚ୍ଚୱିସେସଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମାଧିଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ହାପେତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ବଲୱଭାୱୋ ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ହାୟତି, ଏୱଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତା ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦିଭାୱନାୟ ହାୟତି, ସମାଧିପକ୍ଖିୟତ୍ତା ତସ୍ସା । ତଥା ହି ସା ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତଂ କୋସଜ୍ଜପାତତୋ ରକ୍ଖନ୍ତୀ ୱୀରିୟାଦିଭାୱନା ୱିୟ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପାତତୋ ରକ୍ଖନ୍ତୀ ଏକଂସତୋ ହାପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିଭାୱନାୟ ହାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୂତି (ମହାୱ॰ ୨୪୩) ସୁକୁମାରସ୍ସ ସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ‘‘ମମ ସରୀରଂ ସୁଖୁମାଲଂ, ନ ଚ ସକ୍କା ସୁଖେନେୱ ସୁଖଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ, କାୟଂ କିଲମେତ୍ୱାପି ସମଣଧମ୍ମୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଠାନଚଙ୍କମମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପାଦତଲେସୁ ଫୋଟେସୁ ଉଟ୍ଠିତେସୁପି ୱେଦନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାୟ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ସତ୍ଥା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱୀଣୋୱାଦେନ ଓୱଦିତ୍ୱା ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଗିଜ୍ଝକୂଟଂ ଗତୋ । ଥେରୋପି ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟେନ ୱୀରିୟସମତଂ ୟୋଜେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ସେସେସୁପୀତି ସତିସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁପି । ଏକସ୍ସାତି ଏକେକସ୍ସ । ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସୋୱାୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଅଧିମତ୍ତତାୟ ପନ ହାପନୱସେନ ସମତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ୟେସଂ ୱିସେସତୋ ଅସାଧାରଣତୋ, ସାଧାରଣତୋ ଚ ସମତା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିସେସତୋ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ସମତନ୍ତି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୂନାନଧିକଭାୱଂ । ତଥା ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ। ୟଥା ହି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଧୁରିୟଧମ୍ମଭୂତାନଂ କିଚ୍ଚତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନଂ ୱିସେସତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେୱ, ୟତୋ ନେସଂ ସମଧୁରତାୟ ଅପ୍ପନା ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି, ଏୱଂ ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ କୋସଜ୍ଜଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନଂ ସମରସତାୟ ସତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପତ୍ଥମ୍ଭନତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପାତାଭାୱେନ ସମ୍ମଦେୱ ଅପ୍ପନା ଇଜ୍ଝତି ।

‘‘ବଲୱସଦ୍ଧୋ ହୀ’’ତିଆଦି ନିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ବଲୱତିୟା ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅୱିସଦଞାଣୋ, ସୋ ମୁଦ୍ଧପ୍ପସନ୍ନୋ ହୋତି, ନ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସନ୍ନୋ । ତଥା ହି ସୋ ଅୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପସୀଦତି ସେୟ୍ୟଥାପି ତିତ୍ଥିୟସାୱକା । କେରାଟିକପକ୍ଖନ୍ତି ସାଠେୟ୍ୟପକ୍ଖଂ ଭଜତି । ସଦ୍ଧାହୀନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅତିଧାୱନ୍ତୋ ‘‘ଦେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗେନ ୱିନା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନପି ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ପରିକପ୍ପେତି ହେତୁପଟିରୂପକେହି ୱଞ୍ଚିତୋ । ଏୱଂଭୂତୋ ପନ ସୁକ୍ଖତକ୍କୱିଲୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱଚନଂ ନାଦିୟତି, ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ଭେସଜ୍ଜସମୁଟ୍ଠିତୋ ୱିୟ ରୋଗୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ ହୋତୀ’’ତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରହୋ ନ ଅତ୍ଥାୱହୋ ଅନତ୍ଥାୱହୋ ଚ, ଏୱମିଧାପି ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରହୋ ନ ଅୱିକ୍ଖେପାୱହୋ ୱିକ୍ଖେପାୱହୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କୋସଜ୍ଜଂ ଅଭିଭୱତି, ତେନ ଅପ୍ପନଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅଭିଭୱତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଦୁଭୟନ୍ତି ତଂ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାଦ୍ୱୟଂ, ସମାଧିୱୀରିୟଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ସମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ସମରସଂ କାତବ୍ବଂ ।

ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ, ସଦ୍ଧାୟ ତେସଂ ବଲୱଭାୱେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦହନ୍ତୋତି ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ମନସିକରଣମତ୍ତେନ କଥଂ ଝାନୁପ୍ପତ୍ତୀତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତୱିଧି ଇଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ସଦ୍ଧଂ ଜନେନ୍ତୋ । ଓକପ୍ପେନ୍ତୋତି ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ୱିୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚନୱସେନ ଓକପ୍ପେନ୍ତୋ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୋ । ଏକଗ୍ଗତା ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତି ସମାଧିପଧାନତ୍ତା ଝାନସ୍ସ । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ, ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସ ସମାଧିନୋ ଅଧିମତ୍ତତାପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘ସମତାୟପୀ’’ତି, ସମଭାୱେନାପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପନାତି ଇଧାଧିପ୍ପେତଅପ୍ପନା । ତଥା ହି ‘‘ହୋତିୟେୱା’’ତି ସାସଙ୍କଂ ୱଦତି, ଲୋକୁତ୍ତରପ୍ପନା ପନ ତେସଂ ସମଭାୱେନେୱ ଇଚ୍ଛିତା । ୟଥାହ – ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧, ୫) ।

ୟଦି ୱିସେସତୋ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ, ସମାଧିୱୀରିୟାନଞ୍ଚ ସମତା ଇଚ୍ଛିତା, କଥଂ ସତୀତି ଆହ ‘‘ସତି ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିୟେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଧାୱୀରିୟପଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଞ୍ଞଥାପୀତି ଚ ଗହେତବ୍ବା ସିୟା । ତଥା ହି ‘‘କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେନ ସମାଧିନା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାହୀ’’ତି । ସା ସତି । ସବ୍ବେସୁ ରାଜକମ୍ମେସୁ ନିୟୁତ୍ତୋ ସବ୍ବକମ୍ମିକୋ । ତେନ କାରଣେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ଥେନ । ଆହ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥିକା, ସବ୍ବେନ ୱା ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିୟେନ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ଥେତବ୍ବା ସବ୍ବତ୍ଥିୟା, ସବ୍ବତ୍ଥିୟାୱ ସବ୍ବତ୍ଥିକା । ଚିତ୍ତନ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ସତି ପଟିସରଣଂ ପରାୟଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ଅନଧିଗତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ । ତେନାହ ‘‘ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦି ।

୬୩.ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନିମିତ୍ତସ୍ସାତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ନିମିତ୍ତସ୍ସ, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ନିମିତ୍ତସ୍ସ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ହି ସମାହିତାକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସମଥନିମିତ୍ତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋୟେୱ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ରକ୍ଖତି । ତସ୍ମା ପଥୱୀକସିଣାଦିକସ୍ସାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସେୱ, ଅଥ ଖୋ ସମଥନିମିତ୍ତସ୍ସାପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତନ୍ତି ରକ୍ଖଣକୋସଲ୍ଲଂ । ଇଧ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲକଥାୟଂ ‘‘ନିମିତ୍ତକୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, କରଣଭାୱନାକୋସଲ୍ଲାନଂ ପଗେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬୪.ଅତିସିଥିଲୱୀରିୟତାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ପମୋଦନସଂୱେଜନୱିପରିୟାୟେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଲୀନନ୍ତି ସଙ୍କୁଚିତଂ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖପତିତଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ । ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ଭାୱେତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତୟୋ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ତେ ଭାୱେତବ୍ବା, ତଂ ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତି ।

ପରିତ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପକଂ । ଉଜ୍ଜାଲେତୁକାମୋତି ପଦୀପେତୁକାମୋ । ଉଦକୱାତଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ଉଦକମିସ୍ସଂ ୱାତଂ ଉପନେୟ୍ୟ । ଅକାଲୋତି ନକାଲୋ, ଅୟୁତ୍ତକାଲୋ ୱା । ସତିଆଦିଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତାୟ ବୋଧିୟା ବୁଜ୍ଝତି ଏତାୟାତି କତ୍ୱା, ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ୱା ବୁଜ୍ଝତୀତି ବୋଧିନୋ ୟୋଗିନୋ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପସତ୍ଥୋ, ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। କାୟଚିତ୍ତଦରଥୱୂପସମଲକ୍ଖଣା ପସ୍ସଦ୍ଧିୟେୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ । ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସମାଧିସ୍ସ ତାୱ ପଦତ୍ଥଲକ୍ଖଣାନି ହେଟ୍ଠା ଆଗତାନେୱ । ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା। ସା ପନାୟଂ ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ ଇଧ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁସମୁଟ୍ଠାପୟନ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାପେତୁଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ଧମ୍ମାନଂ, ଧମ୍ମେସୁ ୱା ୱିଚୟୋ ଧମ୍ମୱିଚୟୋ, ପଞ୍ଞାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୀରସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମଂ ୱା, ୱିଧିନା ୱା ଈରେତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ୱୀରିୟଂ, ଉସ୍ସାହୋ । ପୀଣେତି କାୟଂ, ଚିତ୍ତଂ ଚ ସନ୍ତପ୍ପେତୀତି ପୀତି।

ୟଂ ୟଂ ସକଂ ୟଥାସକଂ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆହାରୱସେନାତି ପଚ୍ଚୟୱସେନ । ଭାୱନାତି ଉପ୍ପାଦନା, ୱଡ୍ଢନା ଚ । କୁସଲାକୁସଲାତି କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ କୁସଲା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅକୁସଲା । ୟେ ଅକୁସଲା, ତେ ସାୱଜ୍ଜା । ୟେ କୁସଲା, ତେ ଅନୱଜ୍ଜା । ଅକୁସଲା ହୀନା, ଇତରେ ପଣୀତା। କୁସଲାପି ୱା ହୀନେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ଆରଦ୍ଧା ହୀନା, ଇତରେ ପଣୀତା । କଣ୍ହାତି କାଳକା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପଭସ୍ସରଭାୱକରଣା, ସୁକ୍କାତି ଓଦାତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱକରଣା । କଣ୍ହାଭିଜାତିହେତୁତୋ ୱା କଣ୍ହା, ସୁକ୍କାଭିଜାତିହେତୁତୋ ସୁକ୍କା। ତେ ଏୱ ସପ୍ପଟିଭାଗା। କଣ୍ହା ହି ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ ସୁକ୍କେହି ସପ୍ପଟିଭାଗା । ତଥା ସୁକ୍କାପି ଇତରେହି । ଅଥ ୱା କଣ୍ହା ଚ ସୁକ୍କା ଚ ସପ୍ପଟିଭାଗା ଚ କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗା। ସୁଖା ହି ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସପ୍ପଟିଭାଗା, ଦୁକ୍ଖା ଚ ୱେଦନା ସୁଖାୟ ସପ୍ପଟିଭାଗାତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ । ଉପ୍ପାଦାୟାତି ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ । ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ । ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଭାୱାୟ । ୱେପୁଲ୍ଲାୟାତି ୱିପୁଲଭାୱାୟ । ଭାୱନାୟାତି ୱଡ୍ଢିୟା । ପାରିପୂରିୟାତି ପରିପୂରଣତ୍ଥାୟ ।

ତତ୍ଥାତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ଦସ୍ସିତପାଠେ । ସଭାୱସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧୱସେନାତି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଗହଣେ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକାଦିକସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପନ ଫୁସନାଦିକସ୍ସ ସଭାୱଲକ୍ଖଣସ୍ସ, ଅନିଚ୍ଚାଦିକସ୍ସ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ । ପୱତ୍ତମନସିକାରୋତି କୁସଲାଦୀନଂ ତଂତଂସଭାୱଲକ୍ଖଣାଦିକସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଅୱବୁଜ୍ଝନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଜୱନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ । ସୋ ହି ଅୱିପରୀତମନସିକାରତାୟ ‘‘ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଦାଭୋଗତାୟ ଆୱଜ୍ଜନାପି ତଗ୍ଗତିକାୱ । ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣାଦିକମ୍ପି ଇଧ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୁସଲକିରିୟାୟ ଆଦିଆରମ୍ଭୱସେନ ପୱତ୍ତୱୀରିୟଂ ଧିତିସଭାୱତାୟ ‘‘ଧାତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆରମ୍ଭଧାତୂତି ପଠମୱୀରିୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ୱୀରିୟଂ ବଲପ୍ପତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ପଟିପକ୍ଖଂ ୱିଧମତୀତି ଆହ ‘‘କୋସଜ୍ଜତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ତତୋ ବଲୱତର’’ନ୍ତି । ଅଧିମତ୍ତାଧିମତ୍ତତରାନଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ୱିଧମନସମତ୍ଥଂ ପଟୁପଟୁତରାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନତୋ ତତୋପି ବଲୱତର’’ନ୍ତି । ତିଟ୍ଠତି ପୱତ୍ତତି ଏତ୍ଥାତି ଠାନିୟା, ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଠାନିୟା ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟା। ଠାତବ୍ବୋ ୱା ଠାନିୟୋ, ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଠାନିୟୋ ଏତେସୂତି ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟା, ଅପରାପରଂ ୱତ୍ତମାନା ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା । ୟସ୍ମା ପନ ତେସୁ ପୀତିୟେୱ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ୱିସେସକାରଣଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୀତିୟା ଏୱ ଏତଂ ନାମ’’ନ୍ତି । ଉପ୍ପାଦକମନସିକାରୋତି ୟଥା ମନସି କରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ୱଡ୍ଢତି, ତଥା ପୱତ୍ତମନସିକାରୋ ।

ପରିପୁଚ୍ଛକତାତି ପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛକଭାୱୋ । ପଞ୍ଚପି ହି ନିକାୟେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆଚରିୟେ ପରିୟୁପାସିତ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ତେ ୱା ସହ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ୟଂ ୟଂ ତତ୍ଥ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ତଂ ‘‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, କଥଂ, ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା ସଙ୍ଖେପତୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ପକାସିତା ଏୱ । ତତ୍ଥ ପନ ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିୟଭାୱେନ ଆଗତା, ଇଧ ପଞ୍ଞାସଂୱତ୍ତନିୟଭାୱେନ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକା, ତଦଗ୍ଗେନ ପଞ୍ଞାସଂୱତ୍ତନିକା ସମାଧିସ୍ସ ଞାଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ । ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୯; ୫.୧୦୭୧) ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା ନାମ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାନଂ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ ଭତ୍ତନିକ୍ଖିତ୍ତକାକମଂସନିକ୍ଖିତ୍ତସୁନଖସଦିସାନଂ ମୋମୂହପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦୂରତୋ ପରିଚ୍ଚଜନା । ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା ନାମ ପଞ୍ଞାୟ କତାଧିକାରାନଂ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀସୁ କୁସଲାନଂ ଅରିୟାନଂ, ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମିକାନଂ ୱା ମହାପଞ୍ଞାନଂ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମନଂ । ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଗମ୍ଭୀରଞାଣେହି ଚରିତବ୍ବାନଂ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦୀନଂ, ସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରାଦିଦୀପନାନଂ ୱା ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ପଞ୍ଞାଧିମୁତ୍ତତା, ପଞ୍ଞାୟ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପାୟାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଜାତିଆଦିଂ ଅତୀତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନାଗତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱୀରିୟାୟତ୍ତସ୍ସ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱିସେସସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ଏୱ ଆନିସଂସୋ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନସୀଲତା ୱୀରିୟାୟତ୍ତ…ପେ॰… ଦସ୍ସିତା। ସପୁବ୍ବଭାଗୋ ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗୋ ଗମନୱୀଥି ଗନ୍ତବ୍ବା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବା ପଟିପଦାତି କତ୍ୱା। ଦାୟକାନଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ପିଣ୍ଡାପଚାୟନତାତି ପଚ୍ଚୟଦାୟକାନଂ ଅତ୍ତନି କାରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ମହପ୍ଫଲକାରଭାୱସ୍ସ କରଣେନ ପିଣ୍ଡସ୍ସ ଭିକ୍ଖାୟ ପଟିପୂଜନା । ଇତରଥାତି ଆମିସପୂଜାୟ । କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତାତି ଅଲସାନଂ ଭାୱନାୟ ନାମମତ୍ତମ୍ପି ଅଜାନନ୍ତାନଂ କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲାନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖାଦିଅନୁୟୁଞ୍ଜନକାନଂ ତିରଚ୍ଛାନକଥିକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦୂରତୋ ପରିଚ୍ଚଜନା । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତାତି ‘‘ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୧୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) ଭାୱନାରମ୍ଭୱସେନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟାନଂ ଦଳ୍ହପରକ୍କମାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମନା । ସମ୍ମପ୍ପଧାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତାତି ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନାନୁଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା । ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ତସ୍ମିଂ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଅଧିମୁତ୍ତି ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନକୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତଦଧିମୁତ୍ତତା ପଟିପକ୍ଖୱିଧମନପଚ୍ଚୟୂପସଂହାରୱସେନ, ଅପାୟାଦିଭୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୟୋ ସମୁତ୍ତେଜନୱସେନ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପସାଦସିନେହାଭାୱେନ ଥୁସଖରହଦୟା ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲା, ତବ୍ବିପରିୟାୟେନ ସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲା ୱେଦିତବ୍ବା । ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣପରିଦୀପନା ସମ୍ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତାଦୟୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୪୧ ଆଦୟୋ) ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତା । ଇମେହି ଆକାରେହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି କୁସଲାଦୀନଂ ସଭାୱସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପଟିୱିଜ୍ଝନାଦିଆକାରେହି ଚେୱ ପରିପୁଚ୍ଛକତାଦିଆକାରେହି ଚ । ଏତେ ଧମ୍ମେତି ଏତେ କୁସଲାଦୀସୁ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିକେ ଚେୱ ଧମ୍ମତ୍ଥଞ୍ଞୁତାଦିକେ ଚ ।

୬୫.ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାଦୀହୀତି ଅତିୱିୟ ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟତାଦୀହି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସଂୱେଜନପମୋଦନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉଦ୍ଧତନ୍ତି ସମାଧିଆଦୀନଂ ମନ୍ଦତାୟ ଅୱୂପସନ୍ତଂ । ଦୁୱୂପସମୟନ୍ତି ୱୂପସମେତୁଂ ସମାଧାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ।

ତଂଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାତି ୟେନାକାରେନ ଅସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ପସ୍ସଦ୍ଧି ସମାଧି ଉପେକ୍ଖାତି ଇମେ ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୟୋ ଧମ୍ମା ପୁବ୍ବେ ୟଥାରହଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା, ତଂ ଚିତ୍ତତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପସ୍ସଦ୍ଧାକାରଂ, ସମାହିତାକାରଂ, ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତାକାରଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଉପଧାରେତ୍ୱା । ତୀସୁପି ପଦେସୂତି ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗତେସୁ ତୀସୁପି ୱାକ୍ୟେସୁ, ତେହି ୱା ପକାସିତେସୁ ତୀସୁ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେସୁ । ୟଥାସମାହିତାକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନୋ ସମଥୋ ଏୱ ସମଥନିମିତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମଥନିମିତ୍ତନ୍ତି ଚ ସମଥସ୍ସେୱେତମଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ନାନାରମ୍ମଣେ ପରିବ୍ଭମନେନ ୱିୱିଧଂ ଅଗ୍ଗଂ ଏତସ୍ସାତି ବ୍ୟଗ୍ଗୋ, ୱିକ୍ଖେପୋ । ତଥା ହି ସୋ ଅନୱଟ୍ଠାନରସୋ, ଭନ୍ତତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ଏକଗ୍ଗତାଭାୱତୋ ବ୍ୟଗ୍ଗପଟିପକ୍ଖୋତି ଅବ୍ୟଗ୍ଗୋ, ସମାଧି । ସୋ ଏୱ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନାହ ‘‘ଅୱିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ଚ ତସ୍ସେୱ ଅବ୍ୟଗ୍ଗନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ସରୀରାୱତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ମତ୍ତସୋ ପରିଭୁତ୍ତୋ ପଣୀତାହାରୋ କାୟଲହୁତାଦୀନଂ ସମୁଟ୍ଠାପନେନ ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ଉତୁସପ୍ପାୟଂ, ଇରିୟାପଥସପ୍ପାୟଞ୍ଚ ସେୱିତଂ, ପୟୋଗୋ ଚ କାୟିକୋ ପୱତ୍ତିତୋତି ଆହ ‘‘ପଣୀତଭୋଜନସେୱନତା’’ତିଆଦି । ପୟୋଗସମତାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ସଦରଥକାୟଚିତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା ସାରଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲା। ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟା ପୁଗ୍ଗଲା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ନିରସ୍ସାଦସ୍ସାତି ଭାୱନସ୍ସାଦରହିତସ୍ସ । ଭାୱନା ହି ୱୀଥିପଟିପନ୍ନା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସୱତୀ ପୱତ୍ତମାନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସାଦଂ ଉପସମସୁଖଂ ଆୱହତି, ତଦଭାୱତୋ ନିରସ୍ସାଦଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ସଦ୍ଧାସଂୱେଗୱସେନାତି ସଦ୍ଧାୱସେନ, ସଂୱେଗୱସେନ ଚ । ସମ୍ପହଂସନତାତି ସମ୍ମଦେୱ ପହଂସନତା ସଂୱେଜନପୁବ୍ବକପସାଦୁପ୍ପାଦନେନ ଭାୱନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୋସନା । ସମ୍ମାପୱତ୍ତସ୍ସାତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିରହେନ, ସମଥୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ସମଂ, ସୱିସେସଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିୟା ସମ୍ମଦେୱ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ । ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତାତି ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟତା । ଝାନୱିମୋକ୍ଖପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତାତି ପଠମାଦୀନି ଝାନାନି ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତତାଦିନା ତେୟେୱ ୱିମୋକ୍ଖା ତେସଂ ‘‘ଏୱଂ ଭାୱନା, ଏୱଂ ସମାପଜ୍ଜନା, ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ଏୱଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଏୱଂ ସଂକିଲେସୋ, ଏୱଂ ୱୋଦାନ’’ନ୍ତି ପତି ପତି ଅୱେକ୍ଖଣା ।

ସତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତତାତି ସତ୍ତେସୁ ପିୟଟ୍ଠାନିୟେସୁପି ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା । ସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତତାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ, ବାହିରେସୁ ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା । ସତ୍ତସଙ୍ଖାରାନଂ ମମାୟନଂ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରକେଲାୟନଂ । ଇମେହାକାରେହୀତି ଇମେହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି କାୟଚିତ୍ତାନଂ ପସ୍ସଦ୍ଧାକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣାଦିଆକାରେହି ଚେୱ ସପ୍ପାୟାହାରସେୱନାଦିଆକାରେହି ଚ । ଏତେ ଧମ୍ମେତି ଏତେ ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦିଧମ୍ମେ ।

୬୬.ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତାୟାତି ପଞ୍ଞାବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଅପ୍ପଭାୱେନ । ୟଥା ହି ଦାନସୀଲାନି ଅଲୋଭାଦୋସପ୍ପଧାନାନି, ଏୱଂ ଭାୱନା ଅମୋହପ୍ପଧାନା ୱିସେସତୋ ଅପ୍ପନାୱହା । ତତ୍ଥ ୟଦା ପଞ୍ଞା ନ ବଲୱତୀ ହୋତି, ତଦା ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନଭିସଙ୍ଖତୋ ୱିୟ ଆହାରୋ ପୁରିସସ୍ସ ଅଭିରୁଚିଂ ନ ଜନେତି, ତେନ ତଂ ନିରସ୍ସାଦଂ ହୋତି । ୟଦା ଚ ଭାୱନା ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସାୱହା ନ ହୋତି ସମ୍ମଦେୱ ଅୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା, ତଦା ଉପସମସୁଖସ୍ସ ଅଲାଭେନ ଚିତ୍ତଂ ନିରସ୍ସାଦଂ ହୋତି । ତଦୁଭୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତାୟା’’ତିଆଦି । ନନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାନି ୟଥାରହଂ ସୁଗତିୟଂ, ଦୁଗ୍ଗତିୟଞ୍ଚ ହୋନ୍ତୀତି ତଦଞ୍ଞମେୱ ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନାଦିଖୁପ୍ପିପାସାଦିଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିବାଧନାଦିହେତୁକଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱନିସ୍ସିତଂ ଗହିତନ୍ତି ଅତୀତେ, ଅନାଗତେ ଚ କାଲେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଦୁକ୍ଖାନି ୱିସୁଂ ଗହିତାନି । ୟେ ପନ ସତ୍ତା ଆହାରୂପଜୀୱିନୋ, ତତ୍ଥ ଚ ଉଟ୍ଠାନଫଲୂପଜୀୱିନୋ, ତେସଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ଜୀୱିତଦୁକ୍ଖଂ ଅଟ୍ଠମଂ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଅସ୍ସାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ । ଅଲୀନନ୍ତିଆଦୀସୁ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନଧିମତ୍ତତାୟ ଅଲୀନଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନଧିମତ୍ତତାୟ ଅନୁଦ୍ଧତଂ। ପଞ୍ଞାପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଉପସମସୁଖାଧିଗମେନ ଚ ଅନିରସ୍ସାଦଂ। ପୁବ୍ବେନାପରଂ ସୱିସେସଂ ତତୋ ଏୱ ଆରମ୍ମଣେ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ, ସମଥୱୀଥିପଟିପନ୍ନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅଲୀନତାୟ ପଗ୍ଗହେ, ଅନୁଦ୍ଧତତାୟ ନିଗ୍ଗହେ, ଅନିରସ୍ସାଦତାୟ ସମ୍ପହଂସନେ ନ ବ୍ୟାପାରଂ ଆପଜ୍ଜତି। ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧତତାୟ ହି ଆରମ୍ମଣେ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅନିରସ୍ସାଦତାୟ ସମଥୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ । ସମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱା ଅଲୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ, ସମଥୱୀଥିପଟିପତ୍ତିୟା ଅନିରସ୍ସାଦନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପଦନ୍ତି ଝାନପଟିପତ୍ତିଂ । ସମାଧିଅଧିମୁତ୍ତତାତି ସମାଧିନିବ୍ବତ୍ତନେ ଝାନାଧିଗମେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତତା । ସା ପନ ୟସ୍ମା ସମାଧିଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମାଧିଗରୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୭. ପଟିଲଦ୍ଧେ ନିମିତ୍ତସ୍ମିଂ ଏୱଂ ହି ସମ୍ପାଦୟତୋ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ଇମଂ ଅପ୍ପନା ସମ୍ପୱତ୍ତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସାତି ଅପ୍ପନା । ହିତ୍ୱା ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଠାନମେତଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୀନୁଦ୍ଧତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖୟଂ ଉପଧାରେନ୍ତୋ । ସମତଂ ୱୀରିୟସ୍ସେୱ ୱୀରିୟସ୍ସ ସମାଧିନା ସମରସତଂୟେୱ ୟୋଜୟେଥ। କଥଂ ପନ ୟୋଜୟେଥାତି ଆହ ‘‘ଈସକମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଲୟନ୍ତି ଲୀନଭାୱଂ, ସଙ୍କୋଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ପଗ୍ଗଣ୍ହେଥେୱ ସମଭାୱାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧଂ ନିସେଧେତ୍ୱା ସମମେୱ ପୱତ୍ତୟେ’’ତି । କଥଂ ପନ ସମମେୱ ପୱତ୍ତୟେତି ଆହ ‘‘ରେଣୁମ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ୟଥାତି ରେଣୁଆଦୀସୁ ୟଥା ମଧୁକରାଦୀନଂ ପୱତ୍ତି ଉପମାଭାୱେନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସମ୍ମୱଣ୍ଣିତା, ଏୱଂ ଲୀନୁଦ୍ଧତଭାୱେହି ମୋଚୟିତ୍ୱା ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନେନ ନିମିତ୍ତାଭିମୁଖଂ ମାନସଂ ପଟିପାଦୟେ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାଭିମୁଖଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିମିତ୍ତାଭିମୁଖପଟିପାଦନୱଣ୍ଣନା

୬୮.ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ରେଣୁମ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଗାଥାଦ୍ୱୟେ । ଅତ୍ଥଦୀପନା ଉପମୂପମେୟ୍ୟତ୍ଥୱିଭାୱନା । ଅଛେକୋତି ଅକୁସଲୋ । ପକ୍ଖନ୍ଦୋତି ଧାୱିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ୱିକସନକ୍ଖଣେୟେୱ ସରସଂ କୁସୁମପରାଗଂ ହୋତି, ପଚ୍ଛା ୱାତାଦୀହି ପରିପତତି, ୱିରସଂ ୱା ହୋତି । ତସ୍ମା ନିୱତ୍ତନେ ରେଣୁ ଖୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଖୀଣେ ରେଣୁମ୍ହି ସମ୍ପାପୁଣାତୀ’’ତି । ପୁପ୍ଫରାସିନ୍ତି ରୁକ୍ଖସାଖାସୁ ନିସ୍ସିତଂ ପୁପ୍ଫସଞ୍ଚୟଂ ।

ସଲ୍ଲକତ୍ତଅନ୍ତେୱାସିକେସୂତି ସଲ୍ଲକତ୍ତଆଚରିୟସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ । ଉଦକଥାଲଗତେତି ଉଦକଥାଲିୟଂ ଠପିତେ । ସତ୍ଥକମ୍ମନ୍ତି ସିରାୱେଧନାଦିସତ୍ଥକମ୍ମଂ । ଫୁସିତୁମ୍ପି ଉପ୍ପଲପତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମେନାତି ପୁରିମକା ୱିୟ ଗରୁଂ, ମନ୍ଦଞ୍ଚ ପୟୋଗଂ ଅକତ୍ୱା ସମପ୍ପମାଣେନ ପୟୋଗେନ । ତତ୍ଥାତି ଉପ୍ପଲପତ୍ତେ । ପରିୟୋଦାତସିପ୍ପୋତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧସିପ୍ପୋ ନିପ୍ଫନ୍ନସିପ୍ପୋ ।

ମକ୍କଟକସୁତ୍ତନ୍ତି ଲୂତସୁତ୍ତଂ । ନିୟାମକୋ ନାୱାସାରଥୀ । ଲଙ୍କାରନ୍ତି କିଲଞ୍ଜାଦିମୟଂ ନାୱାକଟସାରକଂ । ତେଲେନ ଅଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ନାଳିଂ ପୂରେତୀତି ସରାୱାଦିଗତେନ ତେଲେନ ଅଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ସୁଖୁମଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ ତେଲନାଳିଂ ପୂରେତି । ଏୱମେୱାତି ୟଥା ତେ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତମଧୁକରସଲ୍ଲକତ୍ତଅନ୍ତେୱାସିସୁତ୍ତାକଡ୍ଢକନିୟାମକତେଲପୂରକା ୱେଗେନ ପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ସୀଘଂ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗାଳ୍ହଂ ୱୀରିୟଂ କରୋତି, ୟୋ ମଜ୍ଝେ ୱୁତ୍ତମଧୁକରାଦୟୋ ୱିୟ ୱୀରିୟଂ ନ କରୋତି, ଇମେ ଦ୍ୱେପି ୱୀରିୟସମତାଭାୱେନ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ୟୋ ପନ ଅୱସାନେ ୱୁତ୍ତମଧୁକରାଦୟୋ ୱିୟ ସମପ୍ପୟୋଗୋ, ଅୟଂ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସକ୍କୋତି ୱୀରିୟସମତାୟୋଗତୋତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି । ଲୀନଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଠମଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୬୯.ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନୱସେନ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ଭାୱନାମାନସଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେୟେୱ ଠପନୱସେନ ନିମିତ୍ତାଭିମୁଖଂ ପଟିପାଦୟତୋ ଅସ୍ସ ୟୋଗିନୋ । ଇଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁୟୋଗୱସେନାତି ଭାୱନାୱସେନ । ସେସାନୀତି ସେସାନି ତୀଣି, ଚତ୍ତାରି ୱା । ପକତିଚିତ୍ତେହୀତି ପାକତିକେହି କାମାୱଚରଚିତ୍ତେହି । ବଲୱ…ପେ॰… ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନି ଭାୱନାବଲେନ ପଟୁତରସଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା । ପରିକମ୍ମତ୍ତାତି ପଟିସଙ୍ଖାରକତ୍ତା । ୟଦି ଆସନ୍ନତ୍ତା ଉପଚାରତା, ଗୋତ୍ରଭୁନୋ ଏୱ ଉପଚାରସମଞ୍ଞା ସିୟାତି ଆହ ‘‘ସମୀପଚାରିତ୍ତା ୱା’’ତି । ଅନଚ୍ଚାସନ୍ନୋପି ହି ନାତିଦୂରପୱତ୍ତୀ ସମୀପଚାରୀ ନାମ ହୋତି । ଅପ୍ପନଂ ଉପେଚ୍ଚ ଚରନ୍ତୀତି ଉପଚାରାନି । ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ପରିକମ୍ମାନନ୍ତି ନାନାୱଜ୍ଜନୱୀଥିୟଂ ପରିକମ୍ମାନଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତେସୁ ପରିକମ୍ମୁପଚାରାନୁଲୋମସଞ୍ଞିତେସୁ । ସବ୍ବନ୍ତିମନ୍ତି ତତିୟଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ୱା । ପରିତ୍ତଗୋତ୍ତାଭିଭୱନତୋତି ପରିତ୍ତସ୍ସ ଗୋତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଭୱନତୋ । ଗଂତାୟତୀତି ହି ଗୋତ୍ତଂ, ‘‘ପରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତମାନଂ ଅଭିଧାନଂ, ବୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଏକଂସିକୱିସୟତାୟ ରକ୍ଖତୀତି ପରିତ୍ତଗୋତ୍ତଂ। ୟଥା ହି ବୁଦ୍ଧି ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ଅତ୍ଥେନ ୱିନା ନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଅଭିଧାନଂ ଅଭିଧେୟ୍ୟଭୂତେନ । ତସ୍ମା ସୋ ତାନି ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନ ମହଗ୍ଗତାନୁତ୍ତରୱିଧୁରଂ କାମତଣ୍ହାୟ ଗୋଚରଭୂତଂ କାମାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ଆୱେଣିକରୂପଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମହଗ୍ଗତଗୋତ୍ତେପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭାୱନତୋତି ଉପ୍ପାଦନତୋ ।

ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବା ସମଞ୍ଞାତି ପଠମନୟୋ ଗହିତଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନା’’ତିଆଦି । ନାନାୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମମେୱ ପରିକମ୍ମନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ପଠମଂ ୱା ଉପଚାର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଚେ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗୋତ୍ରଭୁ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚମଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମେ । ସ୍ୱାୟଂ ଅନିୟମୋ ଇମିନା କାରଣେନାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୱସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଂ ଅପ୍ପେତି, ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞସ୍ସ ପଞ୍ଚମଂ । କସ୍ମା ପନ ଚତୁତ୍ଥଂ, ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପେତି, ନ ତତୋ ପରନ୍ତି ଆହ ‘‘ତତୋ ପରଂ ଜୱନଂ ପତତୀ’’ତି । ତତୋ ପଞ୍ଚମତୋ ପରଂ ଛଟ୍ଠଂ, ସତ୍ତମଞ୍ଚ ଜୱନଂ ପତନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି ପରିକ୍ଖୀଣଜୱତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୟଥା ଅଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ପଠମଜୱନଂ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଗୋତ୍ରଭୁଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ ପନ ବଲୱଭାୱତୋ ଦୁତିୟଂ, ତତିୟଂ ୱା ଗୋତ୍ରଭୁଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଏୱଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ବଲୱଭାୱତୋ ଛଟ୍ଠଂ, ସତ୍ତମମ୍ପି ଅପ୍ପେତୀତି ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା ଛଟ୍ଠେପି ସତ୍ତମେପି ଅପ୍ପନା ହୋତୀ’’ତି । ତନ୍ତି ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ । ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମଆଚରିୟୱାଦେହି ଅନୁପତ୍ଥମ୍ଭିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋମତିମତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୨) ପନ ସୁତ୍ତପଦମକାରଣଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଲାଭସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ଅନେକନ୍ତିକତ୍ତା । ତଥା ହି ଅଲଦ୍ଧାସେୱନାପି ପଠମଚେତନା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟା ହୋତି, ଲଦ୍ଧାସେୱନା ଦୁତିୟଚେତନା ୟାୱ ଛଟ୍ଠଚେତନା ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟା । ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁୟେୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଦସ୍ସନମୁଖେନ ନିଗମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦି ଛଟ୍ଠସତ୍ତମଂ ଜୱନଂ ପତିତଂ ନାମ ହୋତି ପରିକ୍ଖୀଣଜୱତ୍ତା, କଥଂ ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟା, ଆନନ୍ତରିୟା ଚ ହୋତୀତି ? ନାୟଂ ୱିସେସୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଲାଭେନ ବଲପ୍ପତ୍ତିୟା । କିଞ୍ଚରହି କିରିୟାୱତ୍ଥାୱିସେସତୋ । କିରିୟାୱତ୍ଥା ହି ଆରମ୍ଭମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ ତିୱିଧା । ତତ୍ଥ ଚ ପରିୟୋସାନାୱତ୍ଥାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାଭାୱେନ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାଦିତା ହୋତି, ନ ବଲୱଭାୱେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଟିସନ୍ଧିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱିନୋ ୱିପାକସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ତଥା ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତାତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମା ଛଟ୍ଠସତ୍ତମାନଂ ପପାତାଭିମୁଖତାୟ ପରିକ୍ଖୀଣଜୱତା ନ ସକ୍କା ନିୱାରେତୁଂ । ତଥା ହି ‘‘ୟଥା ହି ପୁରିସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସାଚ ପନ ଅପ୍ପନା । ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦୋତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ । ସୋ ପନେତ୍ଥ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ କତ୍ଥଚି ଅପରିମାଣଚିତ୍ତକ୍ଖଣତାୟ, କତ୍ଥଚି ଅତିଇତ୍ତରଖଣତାୟ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ନ ହେତ୍ଥ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଜୱନୱୀଥି ଅଦ୍ଧା ଲବ୍ଭତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ସେସଟ୍ଠାନେସୂତି ପଠମପ୍ପନା, ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞା, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣୋ, ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଫଲକ୍ଖଣୋତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ।

ଏତ୍ତାୱତାତି ଏତ୍ତକେନ ଭାୱନାକ୍କମେନ ଏସ ୟୋଗାୱଚରୋ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଏୱଂ ୱିହରତା ଚ ଅନେନ ତଦେୱ ପଠମଂ ଝାନଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୭୦.ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଝାନପାଠେ । ୱିୱିଚ୍ଚିତ୍ୱାତି ୱିସୁଂ ହୁତ୍ୱା । ତେନାହ ‘‘ୱିନା ହୁତ୍ୱା ଅପକ୍କମିତ୍ୱା’’ତି, ପଜହନୱସେନ ଅପସକ୍କିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚା’’ତି ଇମିନା ୱିୱେଚନଂ ଝାନକ୍ଖଣେ କାମାନଂ ଅଭାୱମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱା’’ତି ପନ ଇମିନା ଏକଂସତୋ କାମାନଂ ୱିୱେଚେତବ୍ବତାଦୀପନେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତା ଝାନସ୍ସ, କାମୱିୱେକସ୍ସ ଚ ଝାନାଧିଗମୂପାୟତା ଦସ୍ସିତା ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନ୍ଧକାରେ ସତି ପଦୀପୋଭାସୋ ୱିୟା’’ତି ଏତେନ ୟଥା ପଦୀପୋଭାସାଭାୱେନ ରତ୍ତିୟଂ ଅନ୍ଧକାରାଭିଭୱୋ, ଏୱଂ ଝାନାଭାୱେନ ସତ୍ତସନ୍ତତିୟଂ କାମାଭିଭୱୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏତନ୍ତି ପୁବ୍ବପଦେୟେୱ ଅୱଧାରଣୱଚନଂ । ନ ଖୋ ପନ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘କାମେହି ଏୱା’’ତି ଅୱଧାରଣସ୍ସ ଅକତତ୍ତା । ନିସ୍ସରନ୍ତି ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱାତି ନିସ୍ସରଣଂ। କେ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ? କାମା, ତେସଂ କାମାନଂ ନିସ୍ସରଣଂ ପହାନଂ ତନ୍ନିସ୍ସରଣଂ, ତତୋ । କଥଂ ପନ ସମାନେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେ କାମାନମେୱେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ, ନ ବ୍ୟାପାଦାଦୀନନ୍ତି ଚୋଦନଂ ୟୁତ୍ତିତୋ, ଆଗମତୋ ଚ ସୋଧେତୁଂ ‘‘କାମଧାତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନତୋତି ସକଲସ୍ସପି କାମଭୱସ୍ସ ସମତିକ୍କମପଟିପଦାଭାୱତୋ । ତେନ ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ କାମପରିଞ୍ଞାଭାୱମାହ । କାମରାଗପଟିପକ୍ଖତୋତି ୱକ୍ଖମାନୱିଭାଗସ୍ସ କିଲେସକାମସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଭାୱତୋ । ତେନ ୟଥା ମେତ୍ତା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ, କରୁଣା ୱିହିଂସାୟ, ଏୱମିଦଂ ଝାନଂ କାମରାଗସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱମତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିୟା, ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ କାମରାଗତୋ, କାମଧାତୁତୋ ଚ ୱିନିୱତ୍ତସଭାୱତ୍ତା ଇଦଂ ଝାନଂ ୱିସେସତୋ କାମାନମେୱ ନିସ୍ସରଣଂ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପାଠଗତୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି । କାମଞ୍ଚେତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ପୁରିମପଦେୟେୱ ଅୱଧାରଣଂ ଗହିତଂ, ଉତ୍ତରପଦେପି ପନ ତଂ ଗହେତବ୍ବମେୱ ତଥା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉତ୍ତରପଦେପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୋତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦତୋ । ଏସ ନିୟମୋ । ସାଧାରଣୱଚନେନାତି ଅୱିସେସୱଚନେନ । ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିୱେକା ତଦଙ୍ଗୱିୱେକାଦୟୋ। ଚିତ୍ତକାୟଉପଧିୱିୱେକା ଚିତ୍ତୱିୱେକାଦୟୋ । ତୟୋ ଏୱ ଇଧ ଝାନକଥାୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ ।

ନିଦ୍ଦେସେତି ମହାନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧, ୭) । ତତ୍ଥ ହି ‘‘ଉଦ୍ଦାନତୋ ଦ୍ୱେ କାମା – ୱତ୍ଥୁକାମା କିଲେସକାମା ଚା’’ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ୱତ୍ଥୁକାମା ? ମନାପିୟା ରୂପା…ପେ॰… ମନାପିୟା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ଥୁକାମା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ତେ ପନ କାମୀୟନ୍ତୀତି କାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥେୱାତି ନିଦ୍ଦେସେ ଏୱ । ୱିଭଙ୍ଗେତି ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୬୪) । ପତ୍ଥନାକାରେନ ପୱତ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ଲୋଭୋ ଛନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦୋ, ତତୋ ବଲୱା ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ତତୋପି ବଲୱତରୋ ବହଲରାଗୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ। ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ସଙ୍କପ୍ପେତି ଏତେନାତି ସଙ୍କପ୍ପୋ, ତଥାପୱତ୍ତୋ ଲୋଭୋ, ତତୋ ବଲୱା ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ସଙ୍କପ୍ପନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତୋ ତତୋପି ବଲୱତରୋ ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋତି । ସ୍ୱାୟଂ ପଭେଦୋ ଏକସ୍ସେୱ ଲୋଭସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରୱସେନ, ଅୱତ୍ଥାଭେଦୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୟଥା ‘‘ୱଚ୍ଛୋ ଦମ୍ମୋ ବଲୀବଦ୍ଦୋ’’ତି । ଇମେ କିଲେସକାମା। କାମେନ୍ତୀତି କାମା, କାମେନ୍ତି ଏତେହୀତି ୱା ।

ଏୱଞ୍ହି ସତୀତି ଏୱଂ ଉଭୟେସମ୍ପି କାମାନଂ ସଙ୍ଗହେ ସତି । ୱତ୍ଥୁକାମେହିପୀତି ‘‘ୱତ୍ଥୁକାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚେୱା’’ତିପି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ୟୁଜ୍ଜମାନତ୍ଥନ୍ତରସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ, ନ କିଲେସକାମସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ କିଲେସକାମେହି ୱିୱେକସ୍ସ ଦୁତିୟପଦେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତେନାତି ୱତ୍ଥୁକାମୱିୱେକେନ । କାୟୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ପୁତ୍ତଦାରାଦିପରିଗ୍ଗହୱିୱେକଦୀପନତୋ । ପୁରିମେନାତି କାୟୱିୱେକେନ । ଏତ୍ଥାତି ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି, ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦଦ୍ୱୟେ, ଇତୋ ୱା ନିଦ୍ଧାରିତେ ୱିୱେକଦ୍ୱୟେ । ଅକୁସଲ-ସଦ୍ଦେନ ୟଦିପି କିଲେସକାମା, ସବ୍ବାକୁସଲାପି ୱା ଗହିତା, ସବ୍ବଥା ପନ କିଲେସକାମେହି ୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଦୁତିୟେନ କିଲେସକାମେହି ୱିୱେକୱଚନତୋ’’ତି । ଦୁତିୟେନାତି ଚ ଚିତ୍ତୱିୱେକେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେସନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ, ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୁନୋ ପହାନଂ ସଂକିଲେସୱତ୍ଥୁପ୍ପହାନଂ । ଲୋଲଭାୱୋ ନାମ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରୂପାଦୀସୁ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦୋ, ତସ୍ସ ହେତୁ ୱତ୍ଥୁକାମା ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ବାଲଭାୱୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତିତାଦି ୱା, ତସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ, ସବ୍ବେପି ୱା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ହେତୁ। କାମଗୁଣାଧିଗମହେତୁପି ପାଣାତିପାତାଦିଅସୁଦ୍ଧପୟୋଗୋ ହୋତୀତି ତବ୍ବିୱେକେନ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି ୱିଭାୱିତା । ତଣ୍ହାସଂକିଲେସସୋଧନେନ, ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟସଂୱଡ୍ଢନେନ ଚ ଅଜ୍ଝାସୟୱିସୋଧନଂ ଆସୟପୋସନଂ । କାମେସୂତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମଂ ।

ଅନେକଭେଦୋତି କାମାସୱକାମରାଗସଂୟୋଜନାଦିୱସେନ, ରୂପତଣ୍ହାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକପ୍ପଭେଦୋ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋୟେୱାତି କାମସଭାୱୋୟେୱ ଛନ୍ଦୋ, ନ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ, ନାପି କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଝାନପଟିପକ୍ଖତୋତି ଝାନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ତଂହେତୁ ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ। ଅକୁସଲଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ସରୂପେନ ଗହିତୋ । ୟଦି କିଲେସକାମୋୱ ପୁରିମପଦେ ୱୁତ୍ତୋ, କଥଂ ବହୁୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅନେକଭେଦତୋ’’ତିଆଦି ।

ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିମାନଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପାଦୀନଂ, ତଂସହିତଫସ୍ସାଦୀନଞ୍ଚ । ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପରିଝାନଙ୍ଗାନି, ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀକନୀୱରଣୱଚନଂ । ନୀୱରଣାନି ହି ଝାନଙ୍ଗପଚ୍ଚନୀକାନି ତେସଂ ପୱତ୍ତିନିୱାରଣତୋ । ସମାଧି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସପଟିପକ୍ଖୋ ରାଗପ୍ପଣିଧିୟା ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ, ନାନାରମ୍ମଣେହି ପଲୋଭିତସ୍ସ ପରିବ୍ଭମନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧାନତୋ ଚ । ପୀତି ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖା ପାମୋଜ୍ଜେନ ସମାନୟୋଗକ୍ଖେମତ୍ତା । ୱିତକ୍କୋ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ୟୋନିସୋ ସଙ୍କପ୍ପନୱସେନ ସୱିପ୍ଫାରପୱତ୍ତିତୋ । ସୁଖଂ ଅୱୂପସମାନୁତାପସଭାୱସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଂ ୱୂପସନ୍ତସୀତଲସଭାୱତ୍ତା । ୱିଚାରୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁମଜ୍ଜନୱସେନ ପଞ୍ଞାପଟିରୂପସଭାୱତ୍ତା । ମହାକଚ୍ଚାନତ୍ଥେରେନ ଦେସିତଂ ପିଟକାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନା ପେଟକଂ, ତସ୍ମିଂ ପେଟକେ।

ପଞ୍ଚକାମଗୁଣଭେଦୱିସୟସ୍ସାତି ରୂପାଦିପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱିସେସୱିସୟସ୍ସ । ଆଘାତୱତ୍ଥୁଭେଦାଦିୱିସୟାନନ୍ତି ବ୍ୟାପାଦୱିୱେକୱଚନେନ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୦; ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୯; ୱିଭ॰ ୯୬୦) ଆଦିଆଘାତୱତ୍ଥୁଭେଦୱିସୟସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ, ମୋହାଧିକେହି ଥିନମିଦ୍ଧାଦୀହି ୱିୱେକୱଚନେନ ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନ ଦୁକ୍ଖାଦିପୁବ୍ବନ୍ତାଦିଭେଦୱିସୟସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ । କାମରାଗବ୍ୟାପାଦତଦେକଟ୍ଠଥିନମିଦ୍ଧାଦିୱିକ୍ଖମ୍ଭକଞ୍ଚେତଂ ସବ୍ବାକୁସଲପଟିପକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା । ସବ୍ବକୁସଲାନଂ ତେନ ସଭାୱେନ ସବ୍ବାକୁସଲପ୍ପହାୟକଂ ହୋତି, ହୋନ୍ତମ୍ପି କାମରାଗାଦିୱିକ୍ଖମ୍ଭନସଭାୱମେୱ ହୋତି ତଂସଭାୱତ୍ତାତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା ନୀୱରଣାକୁସଲମୂଲାଦୀନଂ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।

୭୧. ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ନତ୍ଥି କାଚି ୱସୱତ୍ତିତାତି ୱସୱତ୍ତିଭାୱନିୱାରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତୟିଦଂ ‘‘ୱିତକ୍କନଂ ଈଦିସମିଦ’’ନ୍ତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପରିକପ୍ପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଊହନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କବଲେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିନିରୁଳ୍ହଂ ୱିୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ହି କୋଚି ରାଜୱଲ୍ଲଭଂ, ତଂସମ୍ବନ୍ଧିନଂ ମିତ୍ତଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ରାଜଗେହଂ ଆରୋହତି ଅନୁପୱିସତି, ଏୱଂ ୱିତକ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି । ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତୀତି ? ୱିତକ୍କବଲେନେୱ । ୟଥା ହି ସୋ ପୁରିସୋ ପରିଚୟେନ ତେନ ୱିନାପି ନିରାସଙ୍କୋ ରାଜଗେହଂ ପୱିସତି, ଏୱଂ ପରିଚୟେନ ୱିତକ୍କେନ ୱିନାପି ଅୱିତକ୍କଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରୋହତି । ପରିଚୟେନାତି ଚ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତୱିତକ୍କଭାୱନାସଙ୍ଖାତେନ ପରିଚୟେନ । ୱିତକ୍କସ୍ସ ହି ସନ୍ତାନେ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଭିରୁହଣଂ ଚିରପରିଚିତଂ । ତେନ ତଂ କଦାଚି ୱିତକ୍କେନ ୱିନାପି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତତେୱ । ୟଥା ତଂ ଞାଣସହିତଂ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ମସନୱସେନ ଚିରପରିଚିତଂ କଦାଚି ଞାଣୱିରହିତମ୍ପି ସମ୍ମସନୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ୟଥା ୱା କିଲେସସହିତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ କିଲେସରହିତମ୍ପି ପରିଚୟେନ କିଲେସୱାସନାୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆଦିତୋ, ଅଭିମୁଖଂ ୱା ହନନଂ ଆହନନଂ। ପରିତୋ, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱା ଆହନନଂ ପରିୟାହନନଂ। ‘‘ରୂପଂ ରୂପଂ, ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ଆକୋଟେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ପୱତ୍ତି ‘‘ଆହନନଂ, ପରିୟାହନନ’’ନ୍ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆନୟନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଉପନୟନଂ, ଆକଡ୍ଢନଂ ୱା ।

ଅନୁସଞ୍ଚରଣଂ ଅନୁପରିବ୍ଭମନଂ । ସ୍ୱାୟଂ ୱିସେସୋ ସନ୍ତାନମ୍ହି ଲବ୍ଭମାନୋ ଏୱ ସନ୍ତାନେ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନୁମଜ୍ଜନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁମସନଂ, ପରିମଜ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ୱିଚାରୋ ‘‘ପରିମଜ୍ଜନହତ୍ଥୋ ୱିୟ, ସଞ୍ଚରଣହତ୍ଥୋ ୱିୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥାତି ଆରମ୍ମଣେ । ସହଜାତାନଂ ଅନୁୟୋଜନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁୱିଚାରଣସଙ୍ଖାତଅନୁମଜ୍ଜନୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ୱିୟ ପୱତ୍ତି । ତଥା ହି ସୋ ‘‘ଅନୁସନ୍ଧାନତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୮) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତେନେୱ ଚ ‘‘ଘଣ୍ଡାନୁରୱୋ ୱିୟ, ପରିବ୍ଭମନଂ ୱିୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ ।

କତ୍ଥଚୀତି ପଠମଜ୍ଝାନେ, ପରିତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଚ । ୱିଚାରତୋ ଓଳାରିକଟ୍ଠେନ, ୱିଚାରସ୍ସେୱ ଚ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠେନ ଅନୁରୱତୋ ଓଳାରିକୋ, ତସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଘଣ୍ଡାଭିଘାତୋ ୱିୟ ୱିତକ୍କୋ। ୟଥା ହି ଘଣ୍ଡାଭିଘାତୋ ପଠମାଭିନିପାତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖନିରୋପନଟ୍ଠେନ ୱିତକ୍କୋ ଚେତସୋ ପଠମାଭିନିପାତୋ ହୋତି । ଅଭିଘାତ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଘାତଜୋ ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିପ୍ଫାରୱାତି ୱିଚଲନୟୁତ୍ତୋ ସପରିପ୍ଫନ୍ଦୋ । ପରିବ୍ଭମନଂ ୱିୟ ପରିସ୍ସୟାଭାୱୱୀମଂସନତ୍ଥଂ । ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତିୟନ୍ତି ଉପଚାରେ ୱା ଅପ୍ପନାୟଂ ୱା ସନ୍ତାନେନ ପୱତ୍ତିୟଂ । ତତ୍ଥ ହି ୱିତକ୍କୋ ନିଚ୍ଚଲୋ ହୁତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ୱିୟ ପୱତ୍ତତି, ନ ପଠମାଭିନିପାତେ । ପାକଟୋ ହୋତୀତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିସେସୋ ଅଭିନିରୋପନାକାରୋ ଓଳାରିକତ୍ତା ପଠମଜ୍ଝାନେ ପାକଟୋ ହୋତି, ତଦଭାୱତୋ ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ୱିଚାରସ୍ସ ୱିସେସୋ ଅନୁମଜ୍ଜନାକାରୋ ପାକଟୋ ହୋତି ।

ୱାଲଣ୍ଡୁପକଂ ଏଳକଲୋମାଦୀହି କତଚୁମ୍ବଟକଂ । ଉପ୍ପୀଳନହତ୍ଥୋତି ପିଣ୍ଡସ୍ସ ଉପ୍ପୀଳନହତ୍ଥୋ । ତସ୍ସେୱ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚରଣହତ୍ଥୋ । ମଣ୍ଡଲନ୍ତି କଂସଭାଜନାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ମଣ୍ଡଲଂ ୱଟ୍ଟଲେଖଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ୟଥା ପୁପ୍ଫଫଲସାଖାଦିଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ରୁକ୍ଖୋ ‘‘ସପୁପ୍ଫୋ ସଫଲୋ’’ତି ୱୋହରୀୟତି, ଏୱଂ ୱିତକ୍କାଦିଅଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଝାନଂ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱୋହରୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନଭାୱନାୟ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଦେସେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଝାନାନି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି । ୟଦିପି ୱିଭଙ୍ଗେ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନା କତା, ଅତ୍ଥୋ ପନ ତତ୍ରାପି ୱିଭଙ୍ଗେପି ୟଥା ଇଧ ‘‘ଇମିନା ଚ ୱିତକ୍କେନା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ଥୋ…ପେ॰… ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରସମଙ୍ଗିତାଦସ୍ସନେନ, ଝାନସ୍ସେୱ ଚ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରତାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୱିୱେକାତି ୱିୱେକା ହେତୁଭୂତାତି ୱିୱେକ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୱସାଧନତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୱିୱେକେତି କତ୍ତୁସାଧନତଂ, କମ୍ମସାଧନତଂ ୱା । ‘‘ୱିୱିତ୍ତୋ’’ତି ହି ଇମିନା ନୀୱରଣେହି ୱିନାଭୂତୋ ତେହି ୱିୱେଚିତୋତି ଚ ସାଧନଦ୍ୱୟମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତମେୱାତି ।

୭୨.ପୀଣୟତୀତି ତପ୍ପେତି, ୱଡ୍ଢେତି ୱା । ସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣାତି ପରିତୁସ୍ସନଲକ୍ଖଣା । ପୀଣନରସାତି ପରିବ୍ରୂହନରସା । ଫରଣରସାତି ପଣୀତରୂପେହି କାୟସ୍ସ ବ୍ୟାପନରସା । ଉଦଗ୍ଗଭାୱୋ ଓଦଗ୍ୟଂ । ଖୁଦ୍ଦିକା ଲହୁଂ ଲୋମହଂସନମତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭିନ୍ନା ନ ପୁନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଖଣିକା ବହୁଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉବ୍ବେଗତୋ ଫରଣା ନିଚ୍ଚଲତ୍ତା, ଚିରଟ୍ଠିତିକତ୍ତା ଚ ପଣୀତତରା । ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ପୁଣ୍ଣୱଲ୍ଲିକୱିହାରେ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ପକତିୟା ଦିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱସେନାତି ପୁବ୍ବେ ମହାଚେତିୟଂ ଗହିତାରମ୍ମଣୱସେନ । ଚିତ୍ରଗେଣ୍ଡୁକୋ ୱିଚିତ୍ରାକାରେନ କତଗେଣ୍ଡୁକୋ । ଉପନିସ୍ସୟେତି ସମୀପେ, ତସ୍ସ ୱା ୱିହାରସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତେ, ଗୋଚରଟ୍ଠାନଭୂତେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଘରାଜିରେତି ଗେହଙ୍ଗଣେ । ପବ୍ବତସିଖରେ କତଚେତିୟଂ ‘‘ଆକାସଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗହିତନିମିତ୍ତେନେୱାତି ଚେତିୟୱନ୍ଦନଂ, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ‘‘ଧଞ୍ଞା ୱତିମେ’’ତିଆଦିନା ଗହିତକୁସଲନିମିତ୍ତେନେୱ କାରଣଭୂତେନ । ଗହିତଂ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ଏତେନାତି ଗହିତନିମିତ୍ତଂ, ୱୁତ୍ତାକାରେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତଂ, ତେନ ଗହିତନିମିତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ସହ । ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତି ଅନୁପୱିଟ୍ଠଂ । ଅନୁପରିପ୍ଫୁଟନ୍ତି ଅନୁ ଅନୁ ସମନ୍ତତୋ ଫୁଟଂ, ସବ୍ବସୋ ଅନୁୱିସଟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ। ପରିପାଚନୱସେନ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ। ଅପ୍ପନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ପୀତି ଅପ୍ପନାସମାଧିପୂରିକା । ଖଣିକସମାଧିପୂରିକା ଚ ଉପଚାରସମାଧିପୂରିକା ଚ ଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସ ୱିଦୂରତରାତି ତଦୁଭୟଂ ଅନାମସନ୍ତୋ ‘‘ତାସୁ ୟା ଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ। ସମାଧିସମ୍ପୟୋଗଂ ଗତାତି ପୁବ୍ବେ ଉପଚାରସମାଧିନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅପ୍ପନାସମାଧିନା ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗତା ।

୭୩. ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ, ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦେ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସ୍ୱାୟଂ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ପରିୟାୟଲଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କତ୍ତୁ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଭାୱସାଧନମେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ସୁଖନଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଟ୍ଠସଭାୱତ୍ତା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ୱା ଅତ୍ତନି ସାଦୟତୀତି ସାତଂ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା । ସାତଂ ‘‘ମଧୁର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ସାତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତସ୍ସାତି ସାତଲକ୍ଖଣଂ । ଉପବ୍ରୂହନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସଂୱଡ୍ଢନଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱିୟ ଅନଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅନୁ ଅନୁ ଗଣ୍ହନଂ, ଉପକାରିତା ୱା ଅନୁଗ୍ଗହୋ । କତ୍ଥଚି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକେ । ପଟିଲାଭତୁଟ୍ଠୀତି ପଟିଲାଭୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକତୁଟ୍ଠି । ପଟିଲଦ୍ଧରସାନୁଭୱନନ୍ତି ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ଆରମ୍ମଣରସସ୍ସ ଅନୁଭୱନନ୍ତି ସଭାୱତୋ ପୀତିସୁଖାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ୟତ୍ଥ ପୀତି, ତତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିୟ ଇତରେନ ପୀତିୟା ସୁଖେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗମାହ । ‘‘ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ, ତତ୍ଥ ନ ନିୟମତୋ ପୀତୀ’’ତି ୱିଚାରସ୍ସ ୱିୟ ୱିତକ୍କେନ ସୁଖସ୍ସ ପୀତିୟା ଅନଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗଂ । ତେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତାନଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗିତାୟ ପୀତିସୁଖାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । କଂ ତାରେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କନ୍ତାରଂ, ନିରୁଦକମରୁଟ୍ଠାନଂ । ୱନମେୱ ୱନନ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ପଟିଲାଭସମୟେ, ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ରସାନୁଭୱନସମୟେ, ୱନଚ୍ଛାୟାଦୀନଂ ସୱନଦସ୍ସନସମୟେ, ପୱେସପରିଭୋଗସମୟେ ଚ । ପାକଟଭାୱତୋତି ୟଥାକ୍କମଂ ପୀତିସୁଖାନଂ ୱିଭୂତଭାୱତୋ ।

ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱିୱେକଜନ୍ତି ଝାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୀତିସୁଖସଦ୍ଦତୋ ଚ ଅତ୍ଥିଅତ୍ଥୱିସେସତୋ ‘‘ଅସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଝାନେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅ-କାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁତିୟେ ପୀତିସୁଖମେୱ ୱିୱେକଜଂ । ‘‘ୱିୱେକଜଂପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତି ଚ ଅଞ୍ଞପଦତ୍ଥସମାସୋ, ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଚ ଅଲୋପୋ କତୋ । ଲୋପେ ୱା ସତି ‘‘ୱିୱେକଜପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତି ପାଠୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।

ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ଏତ୍ଥ ଉପ-ସଂ-ସଦ୍ଦା ‘‘ଉପଲବ୍ଭତି, ସଂଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନିରତ୍ଥକାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପଗନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତେସଂ ସାତ୍ଥକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପସମ୍ପାଦୟିତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପତ୍ୱା, ସାଧେତ୍ୱାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଇରିୟନ୍ତି କିରିୟଂ । ୱୁତ୍ତିଆଦୀନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ପାଲନାତି ହି ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଇରିୟାପଥନ୍ତରେହି ରକ୍ଖଣା ।

ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୪. ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହୀନାନି ଏତସ୍ସାତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ। ‘‘ଅଗ୍ୟାହିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆହିତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱିୟ ୱିପ୍ପହୀନ-ସଦ୍ଦସ୍ସେତ୍ଥ ପରୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ୱିପ୍ପହୀନନ୍ତି ୱା ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ। ନନୁ ଅଞ୍ଞେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଇମିନା ଝାନେନ ପହୀୟନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନତାୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ ‘‘କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି । ଝାନଲାଭିନୋପି ଅଝାନସମଙ୍ଗିକାଲେ ଝାନପଟିପକ୍ଖଲୋଭଚିତ୍ତାଦୀନଂ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ‘‘ଝାନକ୍ଖଣେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପହୀୟନ୍ତୀତି ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେତି ପଥୱୀକସିଣାଦିୱସେନ ଏକସଭାୱେ, ଏକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତେ ଏକତ୍ତାୱହେ ୱା ଆରମ୍ମଣେ । ତନ୍ତି ତଂ ନାନାୱିସୟପଲୋଭିତଂ ଚିତ୍ତଂ । କାମଧାତୁପ୍ପହାନାୟାତି ନାନାୱିସୟସମୂପବ୍ୟୂଳ୍ହାୟ କାମଧାତୁୟା ପହାନାୟ ସମତିକ୍କମାୟ ପଟିପଦଂ ଝାନଂ ନପ୍ପଟିପଜ୍ଜତି । ନିରନ୍ତରନ୍ତି ୱିକ୍ଖେପେନ ଅନନ୍ତରିତଂ, ସହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକମ୍ମଞ୍ଞନ୍ତି ଅକମ୍ମନୀୟଂ, ଭାୱନାକମ୍ମସ୍ସ ଅୟୋଗ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚପରେତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ଅଭିଭୂତଂ । ପରିବ୍ଭମତି ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ, ଅୱଟ୍ଠାନସ୍ସ ସମାଧାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଉପହତନ୍ତି ସାତିସୟସ୍ସ ୱିଚାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି, ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତିଆଦିନା ମନସିକାରେନ, ‘‘ଝାନଂ ସିୟା ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଉପହତଂ । ନାରୋହତି ଅପ୍ପଟିପତ୍ତିନିମିତ୍ତତ୍ତା । ୱିସେସେନ ଝାନନ୍ତରାୟକରତ୍ତାତି ସମାଧିଆଦୀନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱେନ ଝାନାଧିଗମସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରଣତୋ ।

ତେହୀତି ଝାନାଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତେହି ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି । ଅୱିକ୍ଖେପାୟ ସମ୍ପାଦିତପ୍ପୟୋଗସ୍ସାତି ତତୋ ଏୱଂ ସମାଧାନାୟ ନିପ୍ଫାଦିତଭାୱନାପୟୋଗସ୍ସ । ଚେତସୋ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଭାୱନାପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନା । ପୀତି ପୀଣନଂ ଭାୱନାୱସେନ ତପ୍ପନଂ । ଉପବ୍ରୂହନଂ ଭାୱନାୱସେନ ପରିୱୁଦ୍ଧିଂ ଚେତସୋ କରୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ସସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମନ୍ତି ଅୱସିଟ୍ଠଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମସହିତଂ, ସମଂ ସମ୍ମା ଚ ଆଧିୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତାୱସେନ ସମଂ, ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ । ଦୂରୀଭାୱେ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାଭାୱେନ ସମ୍ମା ଚ ଠପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଗ୍ଗତା ହି ସମାଧାନକିଚ୍ଚେନ ଚିତ୍ତଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁୱତ୍ତାପେନ୍ତୀ ଝାନକ୍ଖଣେ ସାତିସୟଂ ସମାହିତେ କରୋତୀତି । ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ। ଏତେସୁ ୱିତକ୍କାଦୀସୁ ଝାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି ତତ୍ଥେୱ ଝାନୱୋହାରତୋ । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ମା’’ତିଆଦି । ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦିନାପି ଉପମାୱସେନ ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି ।

ପକତିଚିତ୍ତତୋତି ପାକତିକକାମାୱଚରଚିତ୍ତତୋ । ସୁୱିସଦେନାତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସଦେନ, ପଟୁତରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବାୱନ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବାୱୟୱୱନ୍ତଂ, ଅନୱସେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ଫୁଟନ୍ତି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଂ । ଆରମ୍ମଣେସୁ ଫୁସିତାତି ଅପ୍ପନାୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ସମନ୍ତତୋ ଆରମ୍ମଣଂ ଫରନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଝାନପାଠେ ଅଗ୍ଗହିତା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଗହିତାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଝାନଙ୍ଗେସୁ । ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ସରୂପତୋ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ସାମଞ୍ଞତୋ ପନ ଝାନଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତା । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତାତି ସରୂପେନେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ଅଙ୍ଗମେୱ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନାତି ୟେନ ୱିତକ୍କାଦୀହି ସହ ୱତ୍ତନ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଦୀପେତୁଂ ତସ୍ସ ପକାସନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ସୋ ଏୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ତେନ ଭଗୱତା ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା’’ତି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ପକାସିତୋ। ତସ୍ମା ସା ଝାନପାଠେ ଅଗ୍ଗହିତାତି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ ।

ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣୱଣ୍ଣନା

୭୫.ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନାତି ଝାନସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ । ଲକ୍ଖଣୱସେନାତି ତେସଂୟେୱ ଅପ୍ପନାୟଂ ଲକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱୱସେନ ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ କଲ୍ୟାଣତାଲକ୍ଖଣାନଂ ୱିଭାୱନେ । ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧୀତି ପଟିପଜ୍ଜତି ଝାନଂ ଏତାୟାତି ପଟିପଦା, ଗୋତ୍ରଭୁପରିୟୋସାନୋ ପୁବ୍ବଭାଗିୟୋ ଭାୱନାନୟୋ । ପରିପନ୍ଥତୋ ୱିସୁଜ୍ଝନଂ ୱିସୁଦ୍ଧି, ପଟିପଦାୟ ୱିସୁଦ୍ଧି ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି। ସା ପନାୟଂ ୟସ୍ମା ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦୀ’’ତି । ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନାତି ୱିସୋଧେତବ୍ବତାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଝାନପରିୟାପନ୍ନାୟ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅନୁବ୍ରୂହନା । ସା ପନାୟଂ ୱିସେସତୋ ଝାନସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଲବ୍ଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ’’ତି । ସମ୍ପହଂସନାତି ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନାଦିସାଧକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ପରିୟୋଦପନା । ସା ପନ ୟସ୍ମା ଝାନସ୍ସ ଓସାନକ୍ଖଣେ ପାକଟା ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି । ଇମାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନୀତି ପରିପନ୍ଥତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସୁଜ୍ଝନାକାରୋ, ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ସମଥନିମିତ୍ତସ୍ସ ପଟିପଜ୍ଜନାକାରୋ, ତତ୍ଥ ପକ୍ଖନ୍ଦନାକାରୋତି ଇମାନି ତୀଣି ଝାନସ୍ସ ଆଦିତୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଅପ୍ପନାପତ୍ତିଲକ୍ଖଣାନି ତେହି ଆକାରେହି ୱିନା ଅପ୍ପନାପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ, ଅସତି ଚ ଅପ୍ପନାୟ ତଦଭାୱତୋ । ଆଦିକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପଦତ୍ତା । ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ସମ୍ପନ୍ନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଚ ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ। ଇମିନା ନୟେନ ମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଲକ୍ଖଣାନଞ୍ଚ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସମ୍ଭରୀୟତି ଝାନଂ ଏତେନାତି ସମ୍ଭାରୋ, ନାନାୱଜ୍ଜନପରିକମ୍ମଂ । ସହ ସମ୍ଭାରେନାତି ସସମ୍ଭାରୋ, ସୋ ଏୱ ସସମ୍ଭାରିକୋ । ଉପଚାରୋତି ଏକାୱଜ୍ଜନୂପଚାରମାହ । ପଗ୍ଗହାଦିକିଚ୍ଚସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଭାୱନାୟ ଏୱ ସାଧିତତ୍ତା ୟା ତତ୍ଥ ଏକାୱଜ୍ଜନୂପଚାରେ ସିଦ୍ଧା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା, ସା ଝାନକ୍ଖଣେ ପରିବ୍ରୂହିତା ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ନାମ ଅପ୍ପନା’’ତି । ୟଥାଧିଗତଂ ଝାନଂ ନିସ୍ସାୟ ୟୋ ପହଟ୍ଠାକାରୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିତୋସୋ, ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସମ୍ପହଂସନା ନାମ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା’’ତି । ଏକେତି ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋ । ତେ ହି ଏୱଂ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ତଦୟୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ସତି ଅଜ୍ଝାନଧମ୍ମେହି ଝାନସ୍ସ ଗୁଣସଂକିତ୍ତନଂ ନାମ କତଂ ହୋତି । ନ ହି ଭୂମନ୍ତରଂ ଭୂମନ୍ତରପରିୟାପନ୍ନଂ ହୋତି । ପାଳିୟା ଚେତଂ ୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକତ୍ତଗତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସଭାୱେନ, ଏକଗ୍ଗତାୟ ଚ ସିଖାପ୍ପତ୍ତିୟା ତଦନୁଗୁଣଂ ଏକତ୍ତଂ ଗତନ୍ତି ଏକତ୍ତଗତଂ, ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପନାପତ୍ତଚିତ୍ତଂ । ତସ୍ସେୱ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖନ୍ଦତାଦି ଅନନ୍ତରମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିଆଦି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଆଗମନୱସେନାତି ପରିକମ୍ମାଗମନୱସେନ । ଅନତିୱତ୍ତନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେକରସତାତଦୁପଗୱୀରିୟୱାହନାସେୱନାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପରିୟୋଦାପକସ୍ସାତି ପରିସୋଧକସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱକରସ୍ସ । ଅନତିୱତ୍ତନାଦିଭାୱସାଧନମେୱ ଚେତ୍ଥ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ୱାରେ, ଚତୁପଞ୍ଚଚିତ୍ତପରିମାଣାୟ ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ପରିପନ୍ଥତୋ । ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ୟଦିପି ଆଗମନଂ ଗହେତୁଂ ଅୱିସେସେନ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିକମ୍ମୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ପନ ଅପ୍ପନାୱିସୁଦ୍ଧି ସାତିସୟାୱ । ତେନାହ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତିଆଦି । ଆୱରଣୱିରହିତଂ ହୁତ୍ୱାତି ୟେନାୱରଣେନ ଆୱଟତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତେନ ୱିୱିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା, ତଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚସଙ୍ଖାତାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତାନଂ ଅନୁପଗମନେନ ମଜ୍ଝିମୋ, ସୱିସେସଂ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଂ ୱୂପସମନତୋ ସମଥୋ, ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ କାରଣଭାୱତୋ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚାତି ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ। ତେନାହ ‘‘ସମପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପନାସମାଧିୟେୱା’’ତି । ତଦନନ୍ତରଂ ପନ ପୁରିମଚିତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ପୁରିମଂ ଚିତ୍ତଂ, ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସନ୍ତତିପରିଣାମନୟେନାତି ୟଥା ‘‘ତଦେୱ ଖୀରଂ ଦଧିସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି, ଏୱଂ ସତିପି ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଭାୱଭେଦେ, ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଭେଦେ ଚ ଏକିସ୍ସା ଏୱ ସନ୍ତତିୟା ପରିଣାମୂପଗମନନୟେନ ଏକତ୍ତନୟୱସେନ । ତଥତ୍ତନ୍ତି ତଥଭାୱଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିୱସେନ ସମାହିତଭାୱଂ । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତାକାରେନ ପଟିପଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଖଣେ ତଥତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ତଥତ୍ତୁପଗମନେନ ଅପ୍ପନାସମାଧିନା ସମାହିତଭାୱୂପଗମନେନ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ନାମ । ପୁରିମଚିତ୍ତେତି ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରିମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତେ । ୱିଜ୍ଜମାନାକାରନିପ୍ଫାଦିକାତି ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ପରିପନ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିମଜ୍ଝିମସମଥପଟିପତ୍ତିପକ୍ଖନ୍ଦନାକାରାନଂ ନିପ୍ଫାଦିକା, ତେନାକାରେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେୟେୱ ହି ଆକାରା ପଚ୍ଚୟୱିସେସତୋ ଝାନକ୍ଖଣେ ନିପ୍ଫଜ୍ଜମାନା ‘‘ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଲଦ୍ଧସମଞ୍ଞା ଝାନସ୍ସ ତଂ ୱିସେସଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତା ୱିୟ ୱୁତ୍ତା । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱାତି ଅତ୍ତଲାଭୱେଲାୟମେୱ । ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ତେ ଆକାରା ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଆଗମନୱସେନା’’ତି ।

ତସ୍ସାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ । ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୀ’’ତି ପାଳିୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୮) ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଆଗତାତି ‘‘ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ସମଥପଟିପତ୍ତିତଥତ୍ତୁପଗମନଞ୍ଚ ଇଧ ସମଥଭାୱାପତ୍ତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘ସମଥଭାୱୂପଗମନେନା’’ତି । କିଲେସସଂସଗ୍ଗଂ ପହାୟ ଏକତ୍ତେନ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସାତି ପୁବ୍ବେ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ କିଲେସସଂସଗ୍ଗଂ ପଜହେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଇଦାନି ସମଥପଟିପତ୍ତିୟା ତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା କିଲେସସଙ୍ଗଣିକାଭାୱେନ ଏକତ୍ତେନ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସ ଝାନଚିତ୍ତସ୍ସ । ପରିପନ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିମଜ୍ଝିମସମଥପଟିପତ୍ତିପକ୍ଖନ୍ଦନେହି ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁବ୍ରୂହିତେ ଝାନଚିତ୍ତେ ଲଦ୍ଧୋକାସା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ସମୱାହିତଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନା ତେ ଅନୁବ୍ରୂହେନ୍ତୀ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚୱସେନ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ।

ୟେ ପନେତେ ୟୁଗନଦ୍ଧଧମ୍ମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଝାନଚିତ୍ତେ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନୱସେନ କିଚ୍ଚକରଣତୋ ୟୁଗେ ନଦ୍ଧା ବଦ୍ଧା ୱିୟ ୟୁଗନଦ୍ଧା । ୱିମୁତ୍ତିରସେନାତି ୱିମୁଚ୍ଚନକିଚ୍ଚେନ, ୱିମୁଚ୍ଚନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା । ଏସ ୟୋଗୀ । ୱାହୟତୀତି ପୱତ୍ତେତି । ଅସ୍ସାତି ଝାନଚିତ୍ତସ୍ସ । ତସ୍ମିଂ ଖଣେତି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଅତୀତେ ହି ଠିତିକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆସେୱନା ପୱତ୍ତତି ନାମ । ତେ ଆକାରାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନାଦୟୋ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରା । ଆସେୱନାପି ହି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଭାୱୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରୋୟେୱ । ସଂକିଲେସୱୋଦାନେସୂତି ସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ସମରସତାୟ ଅକରଣଂ ଭାୱନାୟ ସଂକିଲେସୋ, କରଣଂ ୱୋଦାନଂ । ତଥା ସେସେସୁପି । ଏୱମେତେସୁ ସଂକିଲେସୱୋଦାନେସୁ ତଂ ତଂ ଆଦୀନୱଂ ଦୋସଂ ଆନିସଂସଂ ଗୁଣଂ ପୁରେତରଂ ପାଟିହାରିୟଞାଣେନ ଦିସ୍ୱା ୟଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନତିୱତ୍ତନାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଭାୱନାୟ ସମ୍ପହଂସିତତ୍ତା ତେନେୱ ଞାଣେନ ୱିସୋଧିତତ୍ତା। ୱିସୋଧନଂ ହେତ୍ଥ ସମ୍ପହଂସନଂ । ତେ ଆକାରା ୟସ୍ମା ନିପ୍ଫନ୍ନା, ତସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ୱେଦିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖଣସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତି ।

‘‘ୟସ୍ମା ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତୀ’’ତି କୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କସ୍ମା ସମ୍ପହଂସନାୱ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତେ । ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ଅପ୍ପନାକାଲେ ଭାୱନାୟ ସମପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନତୋ ପଗ୍ଗହାଦୀସୁ ବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଅକାତବ୍ବତୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନାୱ ହୋତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା, ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୀ’’ତି ଚ ଆଦି । ସା ପନାୟଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିୟା ହୋତି, ୱିସେସତୋ ଞାଣସାଧନତ୍ତା ଅପ୍ପନାବ୍ୟାପାରସ୍ସାତି ଫଲେନ କାରଣାନୁମାନଞାୟେନ । ୟସ୍ମା ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଞାଣକିଚ୍ଚଭୂତା ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ସମତ୍ଥେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାପଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟଥା ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେ ନ ପତତି, ତଥା ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ବହୁଲୀକାରୱସେନ ପଗ୍ଗହିତଂ । ସାଧୁକଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୀତି ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେନାପି ସମାଧିସ୍ସ ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନୱସେନ ପଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଓକାସଂ ଲଭତି । ତଂ ପନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତପାରିହାରିୟପଞ୍ଞାୱସେନ ଅପ୍ପନାପଞ୍ଞାୟ କିଚ୍ଚାଧିକତାତି ଆହ ‘‘ପଞ୍ଞାୱସେନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସେୱ ନାନାସଭାୱେହି ନୀୱରଣପମୁଖେହି କିଲେସେହି ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ୱିମୋକ୍ଖୱସେନ ୱିମୁଚ୍ଚନୱସେନ । ପଞ୍ଞାୱସେନାତି ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତପାରିହାରିୟପଞ୍ଞାୱସେନ । ୱିମୁତ୍ତତ୍ତାତି ନାନାକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ । ତେ ଧମ୍ମା ସଦ୍ଧାଦୟୋ, ୱିସେସତୋ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାୱୀରିୟସମାଧୟୋ ଚ ଏକରସା ସମାନକିଚ୍ଚା ହୋନ୍ତି। ଏୱମୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସଟ୍ଠେନ ଭାୱନା ନିପ୍ଫଜ୍ଜମାନା ଞାଣବ୍ୟାପାରୋତି ଆହ ‘‘ଞାଣକିଚ୍ଚଭୂତା ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ତିୱିଧାୟ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଲଦ୍ଧୱିସେସାୟ ତିୱିଧାୟ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନାୟ ସାତିସୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମୁତ୍ତଭାୱେନ ଚତୁବ୍ବିଧାପି ସମ୍ପହଂସନା ସିଜ୍ଝତୀତି ଆଗମନୁପେକ୍ଖା ଞାଣକିଚ୍ଚୱସେନ ଦସପି ଆକାରା ଝାନେ ଏୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତାତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତାୟ, ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତାମତ୍ତଂ ୱା ପଠମନ୍ତି ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଦେସନାକ୍କମଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେତି । ‘‘ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଠମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଟିପତ୍ତିକ୍କମଂ, ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ହି ଅଧିଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଠମଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ପଠମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ନ ଏକନ୍ତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬୦) ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ଇଧ ନ ଗହିତଂ । ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ଦୁୱିଧେ ଝାନେ ଇଧାଧିପ୍ପେତଜ୍ଝାନମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଥୱୀକସିଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ରୂପଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନା ଉପନିଜ୍ଝାୟନତୋ । ପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋତି ନୀୱରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଂ ଦହନତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପଜହନତୋ । ସକଲଟ୍ଠେନାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ କତେ ୱା ଅକତେ ୱା ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହିତେ ପଥୱୀଭାଗେ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲେ ସକଲାରମ୍ମଣକରଣଟ୍ଠେନ । ନ ହି ତସ୍ସ ଏକଦେସମାରମ୍ମଣଂ କରୀୟତି । ପଥୱୀକସିଣସନ୍ନିସ୍ସୟତାୟ ନିମିତ୍ତଂ ପଥୱୀକସିଣଂ ୟଥା ‘‘ମଞ୍ଚା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ତଂସହଚରଣତୋ ଝାନଂ ପଥୱୀକସିଣଂ ୟଥା ‘‘କୁନ୍ତା ପଚରନ୍ତୀ’’ତି ।

ଚିରଟ୍ଠିତିସମ୍ପାଦନୱଣ୍ଣନା

୭୬. ଲକ୍ଖଟ୍ଠାନେ ଠିତଂ ସରେନ ୱାଲଂ ୱିଜ୍ଝତୀତି ୱାଲୱେଧୀ । ଇଧ ପନ ଅନେକଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲସ୍ସ ଅଂସୁଂ ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ‘‘ୱାଲୱେଧୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନୱାଲୱେଧିନା । ସୂଦେନାତି ଭତ୍ତକାରେନ । ‘‘ଆକାରା ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁକୁସଲୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଛେକୋ । ଧନୁଗ୍ଗହୋତି ଇସ୍ସାସୋ । କମ୍ମନ୍ତି ୟୋଗ୍ୟଂ । ଅକ୍କନ୍ତପଦାନନ୍ତି ୱିଜ୍ଝନକାଲେ ଅକ୍କମନୱସେନ ପୱତ୍ତପଦାନଂ । ଆକାରନ୍ତି ଧନୁଜିୟାସରାନଂ ଗହିତାକାରଂ । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଉପଧାରେୟ୍ୟ । ଭୋଜନସପ୍ପାୟାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତାକାରାନମ୍ପି ସଙ୍ଗାହକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଉତୁଭାୱନାନିମିତ୍ତାଦୀନମ୍ପି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତରୁଣସମାଧିମ୍ହି ।

ଭତ୍ତାରନ୍ତି ସାମିନଂ, ଭତ୍ତୱେତନାଦୀହି ପୋସକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୱିସନ୍ତୋତି ଭୋଜେନ୍ତୋ । ତସ୍ସ ରୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନାକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପନାମେନ୍ତୋତି ୟୋଜନା । ଅୟମ୍ପି ୟୋଗୀ । ଅଧିଗତକ୍ଖଣେ ଭୋଜନାଦୟୋ ଆକାରେତି ପୁବ୍ବେ ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗତକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚସାଧକେ ଭୋଜନାଦିଗତେ ଆକାରେ । ଗହେତ୍ୱାତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା । ନଟ୍ଠେ ନଟ୍ଠେ ସମାଧିମ୍ହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅପ୍ପନାୟ।

ମହାନସୱିଜ୍ଜାପରିଚୟେନ ପଣ୍ଡିତୋ। ତତ୍ଥ ୱିସଦଞାଣତାୟ ବ୍ୟତ୍ତୋ। ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକକଓସଲ୍ଲୟୋଗେନ କୁସଲୋ । ନାନଚ୍ଚୟେହୀତି ନାନଚ୍ଚୟେହି ନାନାସଭାୱେହି, ନାନାରସେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗେହୀ’’ତିଆଦି । ସୂପେହୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି । ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗେହୀତି ଅମ୍ବିଲକୋଟ୍ଠାସେହି, ୟେ ୱା ଅମ୍ବିଲରସା ହୁତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଭୂତା, ତେହି ଚତୁରମ୍ବିଲାଦିମିସ୍ସେହି । ଏସ ନୟୋ ତିତ୍ତକଗ୍ଗାଦୀସୁପି । ଖାରିକେହୀତି ୱାତିଙ୍ଗଣକଳୀରାଦିମିସ୍ସେହି । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଆକାରଂ ରୁଚ୍ଚନୱସେନ ଭୁଞ୍ଜନାକାରଂ । ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଉପରୂପରି ଗଣ୍ହାତି ଉପଧାରେତି । ଇମସ୍ସ ୱା ସୂପେୟ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ହତ୍ଥଂ ଅଭିହରତି । ଅଭିହାରାନନ୍ତି ଅଭିମୁଖେନ ହରିତବ୍ବାନଂ ପଣ୍ଣାକାରାନଂ, ପୂଜାଭିହାରାନଂ ୱା । ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ଏୱଂ ମେ ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ ଅହୋସୀ’’ତି ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି ।

ସମାଧିପରିପନ୍ଥାନନ୍ତି ସମାଧିସ୍ସ ପରିପନ୍ଥଭୂତାନଂ । ଧମ୍ମାନନ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିନୀୱରଣଧମ୍ମାନଂ । ସୁୱିସୋଧିତତ୍ତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୋଧିତତ୍ତା, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନେୱ ସମ୍ମଦେୱ ପହୀନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । କାମାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅସୁଭମନସିକାରନେକ୍ଖମ୍ମାନିସଂସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀନି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ନେକ୍ଖମ୍ମଗୁଣଦସ୍ସନେନାପି ହି ତସ୍ସ ୱିବନ୍ଧଭୂତେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦେ ଆଦୀନୱୋ ୱିସେସତୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି । କାୟଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲନ୍ତି କାୟଦରଥଂ ସାରଦ୍ଧକାୟତଂ । ତେନ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ସାରମ୍ଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣସ୍ସ ନ ୱିସୋଧନମାହ । ଆରମ୍ଭଧାତୁମନସିକାରାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗନିମିତ୍ତାନଂ, ଆଲୋକସଞ୍ଞାଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମଥନିମିତ୍ତମନସିକାରାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେପି ସମାଧିପରିପନ୍ଥେତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାଟ୍ଠାନିୟେ, ମଦମାନାଦିକେ ଚ ସନ୍ଧାୟାହ । ଆସୟନ୍ତି ୱସନକସୁସିରଂ । ସୁପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଆସଙ୍କନୀୟତ୍ତାଭାୱେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିସୁଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ଥାହ – ନନୁ ଚାୟଂ ପଗେୱ କାମାଦୀନୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମଥପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଉପଚାରକ୍ଖଣେୟେୱ ଝାନେନ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନି, ଅଥ କସ୍ମା ପୁନ କାମାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦି ଗହିତନ୍ତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ତଂ ପନ ପହାନମତ୍ତନ୍ତି ଝାନସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିୟା ଅତିସୟପହାନତ୍ଥଂ ପୁନ ଗହିତଂ ।

ଉଦ୍ଧଚ୍ଚମିଦ୍ଧନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ଥିନଞ୍ଚ ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ଗହିତମେୱାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଦ୍ଧନ୍ତଗତୋତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧପରିୟନ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ୱିସୋଧିତକୋଣପରିୟନ୍ତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗତୋ । ତହିଂ ରମେତି ତସ୍ମିଂ ଝାନେ ରମେୟ୍ୟ ଦିୱସଭାଗମ୍ପି ଝାନସମଙ୍ଗୀ ଏୱ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ଚିତ୍ତଭାୱନାୱେପୁଲ୍ଲତ୍ଥନ୍ତି ସମାଧିଭାୱନାୟ ୱିପୁଲଭାୱାୟ । ୟଥା ହି ଭାୱନାୱସେନ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି, ଏୱମସ୍ସ ଭାୱନାୱସେନେୱ ୱଡ୍ଢନମ୍ପି । ତସ୍ମା ଏକଙ୍ଗୁଲାଦିୱସେନ ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ବହୁଲୀକାରେନ ଝାନଂ ଭାୱନାପି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚିତ୍ତଭାୱନାୱେପୁଲ୍ଲତ୍ଥଞ୍ଚ ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସାତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସ ।

ନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନନୟୱଣ୍ଣନା

୭୭.ତତ୍ରାତି ସାମିଅତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ୟଥା କୁମ୍ଭକାରୋ ମତ୍ତିକାୟ ପତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ପଠମଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ପତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତି, ଏୱଂ ପତ୍ତୱଡ୍ଢନୟୋଗେନ ପତ୍ତୱଡ୍ଢନୟୁତ୍ତିୟା ଅୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପୂୱିକସ୍ସ ପୂୱୱଡ୍ଢନଂ। ଭତ୍ତସ୍ସ ଉପରି ଭତ୍ତପକ୍ଖିପନଂ ଭତ୍ତୱଡ୍ଢନଂ। ୱତ୍ଥସ୍ସ ତିନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଛନାଦି ଦୁସ୍ସୱଡ୍ଢନଂ। ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଗ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ ସପରିଚ୍ଛେଦେ ଏୱ ଭାୱନାପୱତ୍ତିତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାନ୍ତକେ ନୋ ଅନନ୍ତକେ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୫) ।

ହଂସପୋତକାତି ଜୱନହଂସପୋତକା । ଉକ୍କୂଲଂ ଉନ୍ନତଟ୍ଠାନଂ । ୱିକୂଲଂ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ । ନଦୀସୋତେନ କତଂ ୱିଦୁଗ୍ଗଂ ନଦୀୱିଦୁଗ୍ଗଂ। ୱିସମାକାରେନ ଠିତୋ ପବ୍ବତପଦେସୋ ପବ୍ବତୱିସମୋ।

ଥୂଲାନି ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାବାହୁଲ୍ଲେନ ୱିଭୂତଭାୱତୋ । ଦୁବ୍ବଲାନି ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ପଗୁଣବଲୱଭାୱସ୍ସ ଅନାପାଦିକତ୍ତା । ଉପରି ଉସ୍ସୁକ୍କନାୟାତି ଭାୱନାୟ ଉପରି ଆରୋହନାୟ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଧିଗମାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପବ୍ବତେୟ୍ୟାତି ପବ୍ବତେ ବହୁଲଚାରିନୀ । ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂତି ଅଗୋଚରଞ୍ଞୂ । ସମାଧିପରିପନ୍ଥାନଂ ୱିସୋଧନାନଭିଞ୍ଞାତାୟ ବାଲୋ। ଝାନସ୍ସ ପଗୁଣଭାୱାପାଦନୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ। ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱାନୱବୋଧେନ ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ। ସବ୍ବଥାପି ସମାପତ୍ତିକୋସଲ୍ଲାଭାୱେନ ଅକୁସଲୋ। ସମାଧିନିମିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅନାସେୱନାୟ ବାଲୋ। ଅଭାୱନାୟ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ। ଅବହୁଲୀକାରେନ ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ। ସମ୍ମଦେୱ ଅନଧିଟ୍ଠାନତୋ ଅକୁସଲୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଉଭତୋ ଭଟ୍ଠୋତି ଉଭୟତୋ ଝାନତୋ ଭଟ୍ଠୋ । ସୋ ହି ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତାୟ ସଉସ୍ସାହୋପି ୱିନାସତୋ, ଅସାମତ୍ଥିୟତୋ ଚ ଝାନଦ୍ୱୟତୋ ପରିହୀନୋ । ଚିଣ୍ଣୱସିନାତି ଆସେୱିତୱସିନା ।

ପଞ୍ଚୱସୀକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୮. ୱସନଂ ୱସୀତି ଧାତୁନିଦ୍ଦେସତାୟ କିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ୱସିୟୋ’’ତି, ୟଥାରୁଚି ପୱତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୱଜ୍ଜନାୟ ୱସୀ, ଆୱଜ୍ଜନାୱସେନ ୱା ୱସୀ ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ। ଝାନଂ ଆୱଜ୍ଜିତୁଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପଦେସେ ଇଚ୍ଛା ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକଂ। ୟଦା ୟଦା, ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ୱା ଝାନଙ୍ଗେ ଇଚ୍ଛା ୟଦିଚ୍ଛକଂ। ୟାୱ ୟାୱ ଇଚ୍ଛା ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ, ଦ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ‘‘ୟାୱା’’ତି ଚ ଇଦଂ ବହୂନଂ ଜୱନୱାରାନଂ ନିରନ୍ତରଂ ୱିୟ ତଥାପୱତ୍ତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏକମେୱ । ସୋ ହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଚିତ୍ତକ୍ଖଣୋତି । ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠାନେ ୟଦା ୟଦା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଝାନଙ୍ଗଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ୟଥିଚ୍ଛିତଂ କାଲଂ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଆୱଜ୍ଜନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାୟିତତ୍ତଂ, ଚିରାୟିତତ୍ତଂ ୱା ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ ସିଦ୍ଧା ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସାତି ୱୁଟ୍ଠାନଅଧିଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱସିୟୋ ।

ଅଙ୍ଗସମୁଦାୟଭାୱତୋ ଝାନସ୍ସ ଝାନେ ଆୱଜ୍ଜନୱସିଂ ନିପ୍ଫାଦେତୁକାମେନ ପଟିପାଟିୟା ଝାନଙ୍ଗାନି ଆୱଜ୍ଜେତବ୍ବାନୀତି ଆହ ‘‘ପଠମଂ ୱିତକ୍କଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ’’ତି । ୟଦିପି ଆୱଜ୍ଜନମେୱେତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତଂ ଆୱଜ୍ଜନୱସିୟା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା, ଆୱଜ୍ଜନାୟ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଜୱନେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ତାନି ଚ ଖୋ ଆୱଜ୍ଜନତପ୍ପରତାୟ ଚିତ୍ତାଭିନୀହାରସ୍ସ ୟଥାୱଜ୍ଜିତଝାନଙ୍ଗାରମ୍ମଣାନି କତିପୟାନେୱ ହୋନ୍ତି, ନ ପରିପୁଣ୍ଣାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିତକ୍କାରମ୍ମଣାନେୱ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତୀ’’ତି । ଚତ୍ତାରି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ । ପଞ୍ଚ ନାତିତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିରନ୍ତରନ୍ତି ୱିସଭାଗେହି ନିରନ୍ତରଂ । ଅୟଂ ପନାତି ଭୱଙ୍ଗଦ୍ୱୟନ୍ତରିତା ଚତୁଜୱନଚିତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତା ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ । ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ଧମ୍ମସେନାପତିଆଦୀନଂ । ଏୱରୂପେ କାଲେତି ଉଟ୍ଠାୟ ସମୁଟ୍ଠାୟ ଲହୁତରଂ ଆୱଜ୍ଜନୱସୀନିବ୍ବତ୍ତନକାଲେ । ସା ଚ ଖୋ ଇତ୍ତରା ପରିତ୍ତକାଲା, ନ ସତ୍ଥୁ ୟମକମହାପାଟିହାରିୟେ ୱିୟ ଚିରତରପ୍ପବନ୍ଧୱତୀ । ତଥା ହି ତଂ ସାୱକେହି ଅସାଧାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିଗମେନ ସମଂ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ମା ଆପଜ୍ଜନଂ ପଟିପଜ୍ଜନଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ, ଝାନସମଙ୍ଗିତା ।

ସୀଘନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାନନ୍ତରଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱଙ୍ଗେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ ସୀଘଂ ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା। ଅୟଞ୍ଚ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନାୟଂ ଲବ୍ଭତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ଖୋ ଅହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ତସ୍ସା ଏୱ କଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେମି ସନ୍ନିସାଦେମି ଏକୋଦିଂ କରୋମି ସମାଦହାମି ୟେନସ୍ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) । ଇତୋ ସୀଘତରା ହି ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ ନାମ ନତ୍ଥି । ଜୁଣ୍ହାୟ ରତ୍ତିୟା ନୱୋରୋପିତେହି କେସେହି କପୋତକନ୍ଦରାୟଂ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ୟକ୍ଖେନ ମହନ୍ତମ୍ପି ପବ୍ବତକୂଟଂ ପଦାଲେତୁଂ ସମତ୍ଥେ ପହାରେ ସୀସେ ଦିନ୍ନେ ସମାପଜ୍ଜନମ୍ପେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ତଦା ଥେରୋ ତସ୍ସ ପହରଣସମୟେ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେସୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୭୪) । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅଞ୍ଞତରଂ ସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ’’ତି (ଉଦା॰ ୩୪) ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେ ପନ ଥେରା ‘‘ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନସମକାଲଂ ତେନ ପହାରୋ ଦିନ୍ନୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅଚ୍ଛରାମତ୍ତନ୍ତି ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟମତ୍ତଂ ଖଣଂ । ଠପେତୁନ୍ତି ସେତୁ ୱିୟ ସୀଘସୋତାୟ ନଦିୟା ଓଘଂ ୱେଗେନ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍ଖଣଂ ଝାନଂ ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥତା। ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଠପନଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟାତି ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ୱସୀ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସୀ । ତଥେୱ ଲହୁଂ ୱୁଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ଅଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ୱା ଦସଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ୱା ଲହୁଂ ଖଣଂ ଝାନସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥତା । ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ହେତ୍ଥ ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ଖଣଂ ଝାନଂ ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁବ୍ବପରିକମ୍ମୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସୀ, ଏୱଂ ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ଖଣଂ ଝାନସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁବ୍ବପରିକମ୍ମୱସେନ ୱୁଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତା ୱୁଟ୍ଠାନୱସୀ ୱେଦିତବ୍ବା, ୟା ସମାପତ୍ତି ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦୁଭୟଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନୱୁଟ୍ଠାନୱସୀଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ନିମ୍ମିତପବ୍ବତେ ତସ୍ସ ୱିୱରେ । କିଞ୍ଚାପି ଏକଂୟେୱ ତଂ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତଂ ୟେନ ପବ୍ବତଂ ନିମ୍ମିନେୟ୍ୟ, ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକସ୍ସ ପନ ଝାନସ୍ସ ଲହୁତରଂ ଠପନଂ, ୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଇଧ ନିଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ଏତ୍ତକା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତା ଏକଂ ଉପଟ୍ଠାକଂ ଗରୁଳତୋ ରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିଂସୂ’’ତି ଗାରୟ୍ହା ଅସ୍ସାମ ।

ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରାନୀତି ଆୱଜ୍ଜନୱସୀଭାୱାୟ ୟଥାକ୍କମଂ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ପରତୋ ୟାନି ଜୱନାନି ପୱତ୍ତାନି, ତାନି ତେସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି । ୟଦଗ୍ଗେନ ଆୱଜ୍ଜନୱସୀସିଦ୍ଧି, ତଦଗ୍ଗେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱସୀସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୭୯. ନୀୱରଣପ୍ପହାନସ୍ସ ତପ୍ପଠମତାୟ ଆସନ୍ନନୀୱରଣପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। ଥୂଲଂ ନାମ ୱିପୁଲମ୍ପି ଫେଗ୍ଗୁ ୱିୟ ସୁଖଭଞ୍ଜନୀୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ଓଳାରିକତ୍ତା ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲା’’ତି । ସନ୍ତତୋ ମନସି କରିତ୍ୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିୟ ଅନୋଳାରିକଙ୍ଗତ୍ତା, ସନ୍ତଧମ୍ମସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ‘‘ସନ୍ତ’’ନ୍ତି ମନସି କତ୍ୱା । ୟେ ହି ଧମ୍ମା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ପୀତିସୁଖାଦୟୋ, କାମଂ ତେ ପଠମଜ୍ଝାନେପି ସନ୍ତି, ତେହି ପନ ତେ ସନ୍ତତରା ଚେୱ ପଣୀତତରା ଚ ଭୱନ୍ତୀତି । ନିକନ୍ତିନ୍ତି ନିକାମନଂ, ଅପେକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟାଦାୟାତି ଖେପେତ୍ୱା । ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକଂ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନେୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନିୟେୱ, ପରିକମ୍ମାଦିନାମକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୦.ୱୂପସମାତି ୱୂପସମହେତୁ, ୱୂପସମୋତି ଚେତ୍ଥ ପହାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଞ୍ଚ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ । ଅତିକ୍କମୋ ଅତ୍ଥତୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପାଦୋତି ଆହ ‘‘ସମତିକ୍କମା’’ତିଆଦି । କତମେସଂ ପନେତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, କିଂ ପଠମଜ୍ଝାନିକାନଂ, ଉଦାହୁ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନନ୍ତି । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ପଠମଜ୍ଝାନିକାନଂ, ନତ୍ଥି ତେସଂ ୱୂପସମୋ । ନ ହି କଦାଚି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରରହିତଂ ଅତ୍ଥି । ଅଥ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନଂ, ଏୱମ୍ପି ନତ୍ଥେୱ ୱୂପସମୋ, ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟେହି ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଓଳାରିକତା, ତେସଂ ସମତିକ୍କମା ଦୁତିୟସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମଧିଗମୋ, ନ ସଭାୱତୋ ଅନୋଳାରିକାନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ସମତିକ୍କମାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ଏତେନ ଦୀପିତୋ । ତସ୍ମା ‘‘କିଂ ପଠମଜ୍ଝାନିକାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ଉଦାହୁ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାନ’’ନ୍ତି ଏଦିସୀ ଚୋଦନା ଅନୋକାସାୱ । ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱସ୍ସ ତଂତଂଝାନକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତାପାଦନଂ ୱୂପସମନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଏୱ ଝାନଙ୍ଗଭୂତା ତଥା କରୀୟନ୍ତି, ନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଫସ୍ସାଦୟୋ, ତସ୍ମା ୱିତକ୍କାଦୀନଂୟେୱ ୱୂପସମାଦିୱଚନଂ ଞାୟାଗତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନମ୍ପି ଏତେନ ‘‘ଏତଂ ଓଳାରିକ’’ନ୍ତି ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ଅୱିସେସେନ ୱିତକ୍କାଦୀନଂ, ତଂସହଗତାନଞ୍ଚ ୱୂପସମାଦିକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିତକ୍କାଦୀନଂୟେୱ ୱୂପସମୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅଧିକୱଚନଂ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ବୋଧେତୀତି କତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଦୀପେତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଓଳାରିକସ୍ସ ପନା’’ତିଆଦି ଗହିତନ୍ତି ଇଧ ‘‘ୟେହି ୱିତକ୍କୱିଚାରେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା’’ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖସମତିକ୍କମୱଚନାନି ଓଳାରିକୋଳାରିକଙ୍ଗସମତିକ୍କମା ଦୁତିୟାଦିଅଧିଗମଦୀପକାନୀତି ତେସଂ ଏକଦେସଭୂତଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରସମତିକ୍କମୱଚନଂ ତଂଦୀପକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଠିତେପି ହି ୱିତକ୍କୱିଚାରସମତିକ୍କମୱଚନାଦିକେ ପହେୟ୍ୟଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସତାସାମଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୂହତୋ ଗହିତେ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନସ୍ସ ତଦେକଦେସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଅୱୟୱେନ ସମୁଦାୟୋପଲକ୍ଖଣନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନେନେୱ ତଂସମତିକ୍କମା ଦୁତିୟାଧିଗମଦୀପକେନ ପୀତିୱିରାଗାଦିୱଚନାନଂ ପୀତିଆଦିସମତିକ୍କମା ତତିୟାଦିଅଧିଗମଦୀପକତା ଦୀପିତା ହୋତୀତି ତସ୍ସ ତଂଦୀପକତା ୱୁତ୍ତା ।

ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତମଧିପ୍ପେତଂ ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତାଦି । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ୱିଭଙ୍ଗେ ପନା’’ତିଆଦି । ନୀଲୱଣ୍ଣୟୋଗତୋ ନୀଲୱତ୍ଥଂ ୱିୟାତି ନୀଲୟୋଗତୋ ୱତ୍ଥଂ ନୀଲଂ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟେନ ସମ୍ପସାଦନେନ ୟୋଗା ଝାନଂ ସମ୍ପସାଦନଂ। ତସ୍ମିଂ ଦସ୍ସିତେ ‘‘ସମ୍ପସାଦନଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ସମାନାଧିକରଣନିଦ୍ଦେସେନେୱ ତଂୟୋଗା ଝାନେ ତଂସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତାତି ଅୱିରୋଧୋ ୟୁତ୍ତୋ । ଏକୋଦିଭାୱେ କଥନ୍ତି ଏକୋଦିମ୍ହି ଦସ୍ସିତେ ଏକୋଦିଭାୱଂ ଝାନନ୍ତି ସମାନାଧିକରଣନିଦ୍ଦେସେନେୱ ଝାନସ୍ସ ଏକୋଦିୱଡ୍ଢନତା ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ଚେ ? ‘‘ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଏକୋଦିସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ କାତବ୍ବୋ ସିୟାତି ଏକୋଦିଭାୱସଦ୍ଦୋ ଏୱ ସମାଧିମ୍ହି ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ପସାଦନସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଝାନେ ପୱତ୍ତତୀତି ୟୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେତି ‘‘ଚେତସୋ ସମ୍ପସାଦୟତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘‘ଚେତସୋ’’ତି ଚ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ପୁରିମସ୍ମିନ୍ତି ‘‘ସମ୍ପସାଦନୟୋଗତୋ ଝାନଂ ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପକ୍ଖେ । ଚେତସୋତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ ।

ସେଟ୍ଠୋପି ଲୋକେ ‘‘ଏକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୟାୱ ପରେ ଏକାହଂ ତେ କରୋମୀ’’ତିଆଦୀସୁ । ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ‘‘ଏକାକୀଭି ଖୁଦ୍ଦକେହି ଜିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅସହାୟତ୍ଥୋପି ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ଆହ ‘‘ଏକୋ ଅସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା’’ତି । ସଦ୍ଧାଦୟୋପି କାମଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସାଧାରଣତୋ, ଅସାଧାରଣତୋ ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତିୟେୱ, ସମାଧି ପନ ଝାନକ୍ଖଣେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠକରଣେନ ସାତିସୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ…ପେ॰… ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ ।

‘‘ସମ୍ପସାଦନଂ, ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ୱିସେସନଦ୍ୱୟଂ ଝାନସ୍ସ ଅତିସୟୱଚନିଚ୍ଛାୱସେନ ଗହିତଂ । ସ୍ୱାୟମତିସୟୋ ୟଥା ଇମସ୍ମିଂ ଝାନେ ଲବ୍ଭତି, ନ ତଥା ପଠମଜ୍ଝାନେତି ଇମଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନନୁ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣେ ଆହନନପରିୟାହନନୱସେନ, ଅନୁମଜ୍ଜନଅନୁୟୋଜନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତମାନା ଧମ୍ମା ସତିପି ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ କିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟାପଗମେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ କଞ୍ଚି ଖୋଭଂ କରୋନ୍ତା ୱିୟ ତେହି ଚ ତେ ନ ସନ୍ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭେନ ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନ’’ନ୍ତି । ଖୁଦ୍ଦିକା ଊମିୟୋ ୱୀଚିୟୋ। ମହତିୟୋ ତରଙ୍ଗା। ସତିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତେ, ୱୀରିୟସମତାୟ ଚ ତେନେୱ ଖୋଭେନ, ସମ୍ପସାଦାଭାୱେନ ଚ ସମାଧିପି ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟୋ ବହଲେ ୱିୟ ଜଲେ ମଚ୍ଛୋ । ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍ଖୋଭୋ ଏୱ ପଲିବୋଧୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନାତି ୟସ୍ସା ସଦ୍ଧାୟ ୱସେନ ସମ୍ପସାଦନଂ, ୟସ୍ସା ଚ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ୱସେନ ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତି ଚ ଝାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତାସଂ ଏୱ ‘‘ସଦ୍ଦହନା’’ତିଆଦିନା ପୱତ୍ତିଆକାରସ୍ସ ୱିସେସୱିଭାୱନାୱସେନ ୱୁତ୍ତେନ । ତେନ ୱିଭଙ୍ଗପାଠେନ । ‘‘ସମ୍ପସାଦନୟୋଗତୋ, ସମ୍ପସାଦନତୋ ୱା ସମ୍ପସାଦନଂ, ଏକୋଦିଂ ଭାୱେତୀତି ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତି ଝାନଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି। ୟଥା ପନ ଅୱିରୋଧୋ, ସୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।

୮୧.ସନ୍ତାତି ସମଂ ନିରୋଧଂ ଗତା । ସମିତାତି ଭାୱନାୟ ସମଂ ଗମିତା ନିରୋଧିତା । ୱୂପସନ୍ତାତି ତତୋ ଏୱ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପସନ୍ତା । ଅତ୍ଥଙ୍ଗତାତି ଅତ୍ଥଂ ୱିନାସଂ ଗତା । ଅବ୍ଭତ୍ଥଙ୍ଗତାତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପିତାତି ୱିନାସଂ ଗମିତା । ସୋସିତାତି ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅଭାୱେନ ସୋସଂ ସୁକ୍ଖଭାୱଂ ଇତା । ବ୍ୟନ୍ତିକତାତି ୱିଗତନ୍ତକତା ।

ଅୟମତ୍ଥୋତି ଭାୱନାୟ ପହୀନତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଅଭାୱୋ । ଚୋଦକେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପରିହରିତୁଂ ‘‘ଏୱମେତଂ ସିଦ୍ଧୋୱାୟମତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ପନେତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ତଦତ୍ଥଦୀପକନ୍ତି ତସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱମତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିଅଧିଗମୂପାୟଦୀପକେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମ୍ପସାଦନତାୟ, ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱତାୟ ଚ ହେତୁଦୀପକେନ, ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଭାୱହେତୁଦୀପକେନ ଚ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନେନେୱ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱୋ ଦୀପିତୋତି କିଂ ପୁନ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରୱଚନେନ କତେନାତି ? ନ, ଅଦୀପିତତ୍ତା । ନ ହି ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୱଚନେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରେସୁ ହି ତଣ୍ହାପ୍ପହାନଂ ଏତେସଂ ୱୂପସମନଂ, ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାରେସୁ ତଣ୍ହାପ୍ପହାନଂ କରୋନ୍ତି, ତେସୁ ମଗ୍ଗେସୁ, ପହୀନତଣ୍ହେସୁ ଚ ଫଲେସୁ ସଙ୍ଖାରପୱତ୍ତି ହୋତି ଏୱ, ଏୱମେୱିଧାପି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୱିତକ୍କୱିଚାରତଣ୍ହସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରସମ୍ପୟୋଗୋ ପୁରିମେନ ନ ନିୱାରିତୋ ସିୟାତି ତଂନିୱାରଣତ୍ଥଂ, ଆୱଜ୍ଜିତୁକାମତାଦିଅତିକ୍କମୋୱ ତେସଂ ୱୂପସମୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମମ୍ପୀତି ପଠମଂ ଝାନମ୍ପି ।

‘‘ଦୁତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ଦୁତିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ନ ତଥା ଇମସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରାତି ୟଥା ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ନୀୱରଣାନି ପହୀୟନ୍ତି, ତଥା ଇମସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ନ ପହୀୟନ୍ତି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସଭାୱତ୍ତା, ଉପଚାରଭାୱନାୟ ଚ ତେ ପହାତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ୟଦିପି ତାୟ ତେସୁ ତଣ୍ହା ପହୀୟତି, ନ ପନ ସୱିସେସଂ । ସୱିସେସଞ୍ହି ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାପ୍ପହାନଂ ଅପ୍ପନାୟ ଏୱ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପନାକ୍ଖଣେୟେୱା’’ତିଆଦି । ପହାନଙ୍ଗତାପି ଅତିସୟପ୍ପହାନୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ୟଥା ନୀୱରଣାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତିୱଙ୍ଗମେୱେତଂ ଝାନଂ, ତସ୍ମା । ତନ୍ତି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱଚନଂ । ରଥସ୍ସ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲଂ ୱିୟ ସମ୍ପସାଦୋ ଝାନସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରୋ, ନ ଝାନଙ୍ଗନ୍ତି ଆହ ‘‘ସପରିକ୍ଖାରଂ ଝାନଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ।

ତତିୟଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୨.ଉପ୍ପିଲାୱିତନ୍ତି କାମଞ୍ଚାୟଂ ପରିଗ୍ଗହେସୁ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତପେମସ୍ସ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହାସହଗତାୟ ପୀତିୟା ପୱତ୍ତିଆକାରୋ, ଇଧ ପନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନପୀତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତଥାପି ସବ୍ବସୋ ପୀତିୟଂ ଅୱିରତ୍ତଂ, ସାପି ଅନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପିଲାୱିତଂ ୱିୟାତି ୱା ଉପ୍ପିଲାୱିତଂ। ଆଦୀନୱଂ ହି ତତ୍ଥ ପାକଟତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୮୩. ୱିରଜ୍ଜନଂ ୱିରାଗୋ। ତଂ ପନ ୱିରଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦନମୁଖେନ ହୀଳନଂ ୱା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧରାଗପ୍ପହାନଂ ୱାତି ତଦୁଭୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପୀତିୟା ଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ୱା ସମତିକ୍କମୋ ୱା’’ତି ଆହ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟାତି ‘‘ୟଦେୱ ତତ୍ଥ ପୀତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ । ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ ସମୁଚ୍ଚୟୋ ।

ମଗ୍ଗୋତି ଉପାୟୋ । ତଦଧିଗମାୟାତି ତତିୟମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ।

୮୪.ଉପପତ୍ତିତୋତି ସମୱାହିତଭାୱେନ ପତିରୂପତୋ । ଝାନୁପେକ୍ଖାପି ସମୱାହିତମେୱ ଅନ୍ତୋନୀତଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଆହ ‘‘ସମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ୱିସଦାୟାତି ପରିବ୍ୟତ୍ତାୟ ସଂକିଲେସୱିଗମେନ । ୱିପୁଲାୟାତି ମହତିୟା ସାତିସୟଂ ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା । ଥାମଗତାୟାତି ପୀତିୱିଗମେନ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ।

ପରିସୁଦ୍ଧପକତି ଖୀଣାସୱପକତି ନିକ୍କିଲେସତା । ସତ୍ତେସୁ କମ୍ମସ୍ସକତାଦସ୍ସନହେତୁକୋ ସମଭାୱଦସ୍ସନାକାରୋ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା।

ସହଜାତଧମ୍ମାନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ସମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଭାୱନାୟ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନାୟ ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧତା ନିରସ୍ସାଦତାୟ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ବ୍ୟାପାରାଭାୱତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା।

ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖପାତରହିତଂ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ ଉପେକ୍ଖା । ତଦେୱ ତଂ ଆକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତେତବ୍ବସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭାୱତୋ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ଭାୱନାୟ ସମପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ଉପେକ୍ଖୀୟତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ୱୀରିୟମେୱ ଉପେକ୍ଖା ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା।

‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ନୀୱରଣେ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୭) ଏୱମାଗତା ଇମା ଅଟ୍ଠ ସମାଧିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି। ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ ପୱତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆୟୂହନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଉପପତ୍ତିଂ ଜାତିଂ ଜରଂ ବ୍ୟାଧିଂ ମରଣଂ ସୋକଂ ପରିଦେୱଂ ଉପାୟାସଂ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସଂ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ସୁଞ୍ଞତାୱିହାରସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ଅନିମିତ୍ତୱିହାରସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ ପୱତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆୟୂହନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଉପପତ୍ତିଂ ଜାତିଂ ଜରଂ ବ୍ୟାଧିଂ ମରଣଂ ସୋକଂ ପରିଦେୱଂ ଉପାୟାସଂ ପଟିସଙ୍ଖା ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱମାଗତା ଇମା ଦସ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି। ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନି ନୀୱରଣୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୀନି ପଟିସଙ୍ଖାୟ ସଭାୱତୋ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ତିଟ୍ଠମାନା ନୀୱରଣାଦିପଟିସଙ୍ଖାସନ୍ତିଟ୍ଠନା ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱତ୍ତା ତେସଂ ଗହଣେ ଉପ୍ପାଦନେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନ୍ତୀ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା।

ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦନ୍ତି ପୁରିମକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଖନ୍ଧାନଂ ଇଧ ଉପ୍ପତ୍ତିମାହ । ପୱତ୍ତନ୍ତି ତଥାଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରଗତଂ ନିମିତ୍ତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ଆୟୂହନନ୍ତି ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ । ପଟିସନ୍ଧିନ୍ତି ଆୟତିଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ । ଗତିନ୍ତି ୟାୟ ଗତିୟା ସା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । ନିବ୍ବତ୍ତିନ୍ତି ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ । ଉପପତ୍ତିନ୍ତି ‘‘ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୭୨) ଏତ୍ଥ ‘‘ଉପପନ୍ନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିଂ । ଜାତିନ୍ତି ଜରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତିଂ । ଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାଦୟୋ ପାକଟା ଏୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ପଞ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ସେସା ତେସଂ ୱେୱଚନୱସେନ । ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତି, ଜାତୀ’’ତି ଇଦଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଚେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଚ ୱେୱଚନଂ, ‘‘ଗତି, ଉପପତ୍ତି ଚା’’ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ, ଜରାଦୟୋ ନିମିତ୍ତସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖୱସେନ ମଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା ଚତସ୍ସୋ, ତଥା ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଚତସ୍ସୋ, ସୁଞ୍ଞତୱିହାରଅନିମିତ୍ତୱିହାରୱସେନ ଦ୍ୱେତି ଦସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ।

ୟାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା । ୟଦତ୍ଥୀତି ୟଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଉପଲବ୍ଭତି । ୟଂ ଭୂତନ୍ତି ୟଂ ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ତଂ ପଜହତୀତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୟୋ ପଜହନ୍ତୋ ସମ୍ମଦେୱ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱତ୍ତା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହତି, ୟଥା ଆୟତିଂ ଆଦାନଂ ନ ହୋତି, ତଥା ପଟିପତ୍ତିୟା ପଜହତି । ତଥାଭୂତୋ ଚ ତତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି । ୱିଚିନନେତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସମ୍ମସନେପି ।

ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତିହେତୁତାୟ ସମୱାହିତଭୂତା। ନୀୱରଣୱିତକ୍କୱିଚାରାଦିସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକପରିସୁଦ୍ଧା। ତେସଂ ୱୂପସନ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚନୀକୱୂପସମନେପି ଅବ୍ୟାପାରଭୂତା ଅବ୍ୟାପାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତା, ଅବ୍ୟାପାରତଂ ୱା ପତ୍ତା ।

ୟଦି ଅତ୍ଥତୋ ଏକା, କଥମୟଂ ଭେଦୋତି ଆହ ‘‘ତେନ ତେନା’’ତିଆଦି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସତିପି ସଭାୱତୋ ଅଭେଦେ ୟେହି ପନ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ସ୍ୱାୟମିମାସଂ ଅୱତ୍ଥାଭେଦୋ, ତେସଂ ଏକଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ନ ତାସଂ ଅଭେଦୋ, ଏକଜ୍ଝଂ ୱା ପୱତ୍ତି, ତସ୍ମା । ତେନାହ ‘‘ୟତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା’’ତିଆଦି ।

ଏକୀଭାୱୋତି ଏକତା । ସତିପି ମଜ୍ଝତ୍ତାଭାୱସାମଞ୍ଞେ ୱିସୟଭେଦେନ ପନସ୍ସା ଭେଦୋ । ୟମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କିଚ୍ଚୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ପାଳିୟଂ ‘‘ୟଦତ୍ଥି ୟଂ ଭୂତଂ, ତଂ ପଜହତି, ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୧; ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୫) । ତତ୍ଥ ୟଦତ୍ଥି ୟଂ ଭୂତନ୍ତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ତଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣେନ ପଜହତି । ଦିଟ୍ଠସୋୱତ୍ତିକତ୍ତୟସ୍ସ ସବ୍ବଲକ୍ଖଣୱିଚିନନେ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରଲକ୍ଖଣୱିଚିନନେ ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସୁଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତେସଂ ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତାୟ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ତଥା ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱାନଂ ତେସଂ ଗହଣେପି ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା ସିଦ୍ଧାୱ ହୋତି, ସବ୍ବସୋ ୱିସଙ୍ଖାରନିନ୍ନତ୍ତା ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ।

ଅନାଭୋଗରସାତି ପଣୀତସୁଖେପି ତସ୍ମିଂ ଅୱନତିପଟିପକ୍ଖକିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ୟାପାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ସତିପି ସୁଖପାରମିପ୍ପତ୍ତିୟଂ ତସ୍ମିଂ ସୁଖେ ଅବ୍ୟାୱଟା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟାପାରଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଖୋଭଂ, ଉପ୍ପିଲୱଞ୍ଚ ଆୱହନ୍ତେହି ୱିତକ୍କାଦୀହି ଅଭିଭୂତତ୍ତା ଅପରିବ୍ୟତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ କିଚ୍ଚଂ। ତଦଭାୱତୋ ଇଧ ପରିବ୍ୟତ୍ତଂ।

ନିଟ୍ଠିତା ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ

ସବ୍ବସୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

୮୫.‘‘ସରତୀତି ସତୋ’’ତି ପଦସ୍ସ କତ୍ତୁସାଧନତମାହ । ସମ୍ପଜାନାତୀତି ସମ୍ମଦେୱ ପଜାନାତି । ସରଣଂ ଚିନ୍ତନଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଲକ୍ଖଣମେତିସ୍ସାତି ସରଣଲକ୍ଖଣା। ସମ୍ମୁସ୍ସନପଟିପକ୍ଖୋ ଅସମ୍ମୁସ୍ସନଂ, ତଂ କିଚ୍ଚଂ ଏତିସ୍ସାତି ଅସମ୍ମୁସ୍ସନରସା। କିଲେସେହି ଆରକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତି, ତତୋ ୱା ଆରକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତୀତି ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା। ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ସମ୍ମଦେୱ ପଜାନନଂ, ସମ୍ମୋହପଟିପକ୍ଖୋ ୱା ଅସମ୍ମୋହୋ । ତୀରଣଂ କିଚ୍ଚସ୍ସ ପାରଗମନଂ । ପୱିଚୟୋ ୱୀମଂସା ।

କାମଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନାଦୀନି ଉପାଦାୟ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନାନିପି ସୁଖୁମାନେୱ, ଇମଂ ପନ ଉପରିଝାନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଓଳାରିକତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ଚ ଓଳାରିକତା ୱିତକ୍କାଦିଥୂଲଙ୍ଗତାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚି ‘‘ବହୁଚେତସିକତାୟା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି। ଗତି ସୁଖା ହୋତି ତତ୍ଥ ଝାନେସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅବ୍ୟତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକିଚ୍ଚଂ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଦୁକ୍କରଂ କରୀୟତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ସୁଖୁମତ୍ତାତି ଅୟମତ୍ଥୋ କାମଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେପି ସମ୍ଭୱତି, ତଥାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅୱିପ୍ପୟୋଗୀଭାୱେନ ୱତ୍ତମାନେସୁ ପୀତିସୁଖେସୁ ପୀତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଓଳାରିକଙ୍ଗସ୍ସ ପହାନେନ ସୁଖୁମତାୟ ଇଧ ସାତିସୟୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞବ୍ୟାପାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରିସସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପୁନଦେୱ ପୀତିଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ହାନଭାଗିୟଂ ଝାନଂ ସିୟା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନମେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସିୟା’’ତି । ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ଅତିମଧୁରଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅତିମଧୁରତା ଚସ୍ସ ପହାସୋଦଗ୍ୟସଭାୱାୟ ପୀତିୟା ଅଭାୱେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦନ୍ତି ‘‘ସତୋ, ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ।

ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋତି ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ୟଂ ନାମକାୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତଂ ସୋ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟ । ୟଂ ୱା ତନ୍ତି ଅଥ ୱା ୟଂ ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ନାମକାୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନ ତତୋ ସମୁଟ୍ଠିତେନ ଅତିପଣୀତେନ ରୂପେନ ଅସ୍ସ ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ରୂପକାୟୋ ୟସ୍ମା ଫୁଟୋ । ୟସ୍ସ ରୂପକାୟସ୍ସ ଫୁଟତ୍ତା ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋପି ଝାନସମଙ୍ଗୀ କାୟିକଂ ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟ। ତସ୍ମା ଏତଂ ଚେତସିକକାୟିକସୁଖପଟିସଂୱେଦନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଆହା’’ତି ୟୋଜନା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ନାମକାୟେନ ଚେତସିକସୁଖଂ, କାୟିକସୁଖହେତୁରୂପସମୁଟ୍ଠାପନେନ କାୟିକସୁଖଞ୍ଚ ଝାନସମଙ୍ଗୀ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଫୁଟତ୍ତାତି ବ୍ୟାପିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ଉଦକେନ ଫୁଟସରୀରସ୍ସ ତାଦିସେ ନାତିପଚ୍ଚନୀକେ ୱାତାଦିଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଫୁଟେ ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱମେତେହି ଫୁଟସରୀରସ୍ସାତି । ଅପରୋ ନୟୋ – ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଏତ୍ଥ କଥମାଭୋଗେନ ୱିନା ସୁଖପଟିସଂୱେଦନାତି ଚୋଦନାୟଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି…ପେ॰… ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ନାମକାୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତସ୍ମା ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ୟୋଜନା । ଇଦାନି ସହାପି ଆଭୋଗେନ ସୁଖପଟିସଂୱେଦନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ୱା ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୬.ୟନ୍ତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଂଝାନହେତୂ’’ତି । ‘‘ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନି ପଦାନି କିତ୍ତନତ୍ଥାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ପସଂସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି । କିନ୍ତୀତି ପସଂସନାକାରପୁଚ୍ଛା । ଏଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ସତିଗ୍ଗହଣେନେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞମ୍ପି ଗହିତଂ ହୋତୀତି ଇଧ ପାଳିୟଂ ସତିୟା ଏୱ ଗହିତତ୍ତା ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତସତିତାୟ ‘‘ସତିମା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ।

ଝାନକ୍ଖଣେ ଚେତସିକସୁଖମେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ‘‘ସୁଖଂ ନାମକାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତତିୟନ୍ତିଗଣନାନୁପୁବ୍ବତାତି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନକଥାହି ଅୱିସେସୋ, ୱିସେସୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୮୭. ଇଦାନି ନିବ୍ବତ୍ତିତୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଅନିଟ୍ଠେ ଠାନେ ପଦନ୍ତରସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତ୍ତାଭାୱତୋ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସାତିସୟଂ ସୁଖୱିରାଗଭାୱନାଭାୱତୋ । ତାନୀତି ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟଂ ଜୱନାନି ସନ୍ଧାୟାହ ।

୮୮.‘‘ପୁବ୍ବେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା କଦା ପନ ତେସଂ ପହାନଂ ହୋତୀତି ଚୋଦନାୟଂ ଆହ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ’’ତି । ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପହାନକ୍କମୋ ନାମ ପହାୟକଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପଟିପାଟି । ତେନ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । କସ୍ମା ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ’’ତିଆଦି । ଅଥ କସ୍ମା ଝାନେସ୍ୱେୱ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

କତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । କତ୍ଥ ଚ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ନିରୋଧଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତେନ ‘‘କତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟଂ, ‘‘ଏତ୍ଥା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ହେତୁମ୍ହି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଝାନାନୁଭାୱନିମିତ୍ତଂ ହି ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିସୟନିରୋଧୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପହାନଂ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖେନ ୱୂପସମୋ ।

ନାନାୱଜ୍ଜନେତି ୟେନ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଅପ୍ପନାୱୀଥି, ତତୋ ଭିନ୍ନାୱଜ୍ଜନେ, ଅନେକାୱଜ୍ଜନେ ୱା । ଅପ୍ପନାୱୀଥିୟଞ୍ହି ଉପଚାରୋ ଏକାୱଜ୍ଜନୋ, ଇତରୋ ଅନେକାୱଜ୍ଜନୋ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତନତୋ । ୱିସମନିସଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲମଥୋ ୱିସମାସନୁପତାପୋ । ପୀତିଫରଣେନାତି ପୀତିୟା ଫରଣରସତ୍ତା, ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ୱା ପଣୀତରୂପାନଂ କାୟସ୍ସ ବ୍ୟାପନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବୋ କାୟୋ ସୁଖୋକ୍କନ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରପଚ୍ଚୟେପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ‘‘ପହୀନସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ ‘‘ପହୀନସ୍ସାପି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସା’’ତି । ଏତଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଅତିଚିରଂ ୱିତକ୍କୟତୋ ୱିଚାରୟତୋ କାୟୋପି କିଲମିଚିତ୍ତମ୍ପି ଉହଞ୍ଞୀ’’ତି ୱଚନତୋ କାୟଚିତ୍ତଖେଦାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପ୍ପଚ୍ଚୟତା ୱେଦିତବ୍ବା। ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ଅସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଦେକେ ‘‘ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଝାନଲାଭୀନମ୍ପି ଦୋମନୁସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତେନ ଚ ଅନୀୱରଣସଭାୱୋ ଲୋଭୋ ୱିୟ ଦୋସୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ନ ହି ଦୋସେନ ୱିନା ଦୋମନସ୍ସଂ ପୱତ୍ତତି । ନ ଚେତ୍ଥ ପଟ୍ଠାନପାଳିୟା ୱିରୋଧୋ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ପରିହୀନଂ ଝାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଝାନଲାଭୀନଂ ସବ୍ବସୋ ଦୋମନସ୍ସଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଅପି ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ନ ହେୱ ଖୋ ସୋ ପହୀନଜ୍ଝାନୋ ଅହୋସୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ଅନୀୱରଣସଭାୱସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ୟଦି ସିୟା, ରୂପାରୂପାୱଚରସତ୍ତାନମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ‘‘ଅରୂପେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ବ୍ୟାପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚନୀୱରଣାନି ଅନୁଦ୍ଧଟାନି । ନ ଚେତ୍ଥ ନୀୱରଣତ୍ତା ପରିହାରୋ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ଅନୀୱରଣାନଂୟେୱ ନୀୱରଣସଦିସତାୟ ନୀୱରଣପରିୟାୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଅପି ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା’’ତି, ତମ୍ପି ଅକାରଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ଚ ଦୋମନସ୍ସେନ ଝାନତୋ ପରିହାୟନତୋ । ଲହୁକେନ ପନ ପଚ୍ଚୟେନ ପରିହୀନଂ ତାଦିସା ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ପଟିପାକତିକଂ କରୋନ୍ତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ପରିକପ୍ପୱଚନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ତ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟ’’ନ୍ତି । ୟଦି ପନ ତଦା ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ପଠମଜ୍ଝାନମ୍ପିସ୍ସ ପରିହୀନମେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପହୀନମ୍ପି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୀତି ୱିୟ ନ ଦୂରେତି କତ୍ୱା ‘‘ଆସନ୍ନତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନାନାୱଜ୍ଜନୂପଚାରେ ପହୀନମ୍ପି ପହାନଙ୍ଗଂ ପଟିପକ୍ଖେନ ଅୱିହତତ୍ତା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତାଦିସାୟ ଆସେୱନାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ୟଥା ମଗ୍ଗୱୀଥିତୋ ପୁବ୍ବେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ସଦିସାନୁପସ୍ସନାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ଅପ୍ପନାୱାରତୋ ପୁବ୍ବେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ସମାହଟାତି ସମାନୀତା, ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ୱିୟ ଅନୋଳାରିକତ୍ତା ଅୱିଭୂତତାୟ ସୁଖୁମା। ତତୋ ଏୱ ଅନୁମିନିତବ୍ବସଭାୱତ୍ତା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ଦୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଦୁଟ୍ଠପୟୋଗସ୍ସ, ଦୁଦ୍ଦମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସକ୍କା ହୋତି ଏସା ଗାହୟିତୁଂ ଅଞ୍ଞାପୋହନନୟେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଇଦମେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିଗମସ୍ସ ଉପାୟଭୂତପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖପ୍ପହାନାଦୟୋ ହି ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟା’’ତି । ଦୁକ୍ଖପ୍ପହାନାଦୟୋତି ଚ ସୋପଚାରା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୟୋୱେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା ।

ପହୀନାତି ୱୁତ୍ତା ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା’’ତି । ଏତାତି ସୁଖାଦୟୋ ୱେଦନା ।

ସୋମନସ୍ସଂ ରାଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ସୁଖାୟ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱେଦନାୟ ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) । ଦୋମନସ୍ସଂ ଦୋସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱେଦନାୟ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି । ସୁଖାଦିଘାତେନାତି ସୁଖାଦୀନଂ ପହାନେନ । ଅସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ।

ନ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖୱିଧୁରଂ । ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖାଭାୱେନା’’ତି । ଅସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତେନାତି ଦୁକ୍ଖସୁଖପଟିକ୍ଖେପୱଚନେନ । ‘‘ପଟିପକ୍ଖଭୂତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଇଧ ତତିୟୱେଦନାୟ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ସମତିକ୍କମୱସେନ ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ୱିୟ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତସ୍ସ ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣସ୍ସ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତଂ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରେନ ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା। ତତୋ ଏୱ ମଜ୍ଝତ୍ତରସା । ଅୱିଭୂତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ୱିୟ ନ ୱିଭୂତାକାରା, ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ମିଗଗତମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ତେହି ଅନୁମାତବ୍ବା ଅୱିଭୂତାକାରୋପଟ୍ଠାନା । ସୁଖନିରୋଧୋ ନାମ ଇଧ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରୋ, ସୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଏତିସ୍ସାତି ସୁଖନିରୋଧପଦଟ୍ଠାନା।

୮୯.‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ପୁରିମପଦେ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନେତଂ ସମାସପଦନ୍ତି ଆହ ‘‘ଉପେକ୍ଖାୟ ଜନିତସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି । ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚନୀକସମନେପି ଅବ୍ୟାୱଟାୟ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପେକ୍ଖାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ସତି ସମ୍ପହଂସନପଞ୍ଞା ୱିୟ ସୁପରିସୁଦ୍ଧା, ସୁୱିସଦା ଚ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୟା ଚ ତସ୍ସା ସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧି, ସା ଉପେକ୍ଖାୟ କତା, ନ ଅଞ୍ଞେନା’’ତି । ୟଦି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ଇଧ ‘‘ଉପେକ୍ଖା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା, କଥଂ ସତିୟେୱ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ନ କେୱଲ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଏୱମ୍ପି କସ୍ମା ଅୟମେୱ ସତି ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାତି ଅନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ତୀସୁ ଝାନେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାୟପି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାୟ ପଚ୍ଚନୀକାଭିଭୱତୋ, ସହାୟପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲତୋ ଚ ଅପାରିସୁଦ୍ଧି, ତଥା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ । ତଦଭାୱତୋ ଇଧ ପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ରୂପକୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୂରିୟପ୍ପଭାଭିଭୱାତି ସୂରିୟପ୍ପଭାୟ ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନତ୍ତା । ଅତିକ୍ଖତାୟ ଚନ୍ଦଲେଖା ୱିୟ ରତ୍ତିପି ସୋମ୍ମସଭାୱା ସଭାଗାୟ ରତ୍ତିୟମେୱ ଚ ଚନ୍ଦଲେଖା ସମୁଜ୍ଜଲତୀତି ସା ତସ୍ସା ସଭାଗାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋମ୍ମଭାୱେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକତ୍ତେନ ୱା ସଭାଗାୟ ରତ୍ତିୟା’’ତି ଆହ ।

‘‘ଏକୱୀଥିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଏକଂସେନ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତତୋ ପୁରିମତରେସୁ ଏକଂସେନ ଭାୱତୋ । ୟଥା ପନ ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଦୁତିୟାଦିଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେୟେୱ ପହୀୟନ୍ତି, ନ ତେସଂ ଏକୱୀଥିୟଂ ପୁରିମଜୱନେସୁ, ନ ଏୱମେତନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନେତି ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଜ୍ଝାନଚତୁକ୍କେ ।

ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୦.ତତ୍ଥାତି ପଠମଜ୍ଝାନେ । ଚତୁକ୍କନୟସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ୱିୟାତି ଚତୁକ୍କନୟସମ୍ବନ୍ଧିନି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ୱିୟ । ତଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଚତୁକ୍କନୟେ ଦୁତିୟଂ ‘‘ଅୱିତକ୍କଂ ୱିଚାରମତ୍ତଂ, ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ଚ ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଞ୍ଚେୱ ତତିୟଞ୍ଚ ହୋତି ଅଭିଧମ୍ମେତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୮) ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ପନ ସରୂପତୋ ପଞ୍ଚକନୟୋ ନ ଗହିତୋ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ନୟଦ୍ୱୟୱିଭାଗୋ ଗହିତୋତି ? ଅଭିଧମ୍ମେ ନୟଦ୍ୱୟୱସେନ ଝାନାନଂ ଦେସିତତ୍ତା । କସ୍ମା ଚ ତତ୍ଥ ତଥା ତାନି ଦେସିତାନି ? ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟତୋ, ଦେସନାୱିଲାସତୋ ଚ । ସନ୍ନିପତିତଦେୱପରିସାୟ କିର ୟେସଂ ୟଥାଦେସିତେ ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱିତକ୍କୋ ଏୱ ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠାସି, ଇତରେ ସନ୍ତତୋ । ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଚ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ଅୱିତକ୍କଂ ୱିଚାରମତ୍ତଂ ଝାନଂ ଦେସିତଂ । ୟେସଂ ୱିଚାରୋ, ୟେସଂ ପୀତି, ୟେସଂ ସୁଖଂ ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠାସି, ଇତରେ ସନ୍ତତୋ । ତେସଂ ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ତତିୟାଦୀନି ଝାନାନି ଦେସିତାନି । ଅୟଂ ତାୱ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୋ ।

ୟସ୍ସା ପନ ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଞାଣମହନ୍ତତାୟ ଦେସନାୟ ସୁକୁସଲୋ ୟଂ ୟଂ ଅଙ୍ଗଂ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ୟଥାରୁଚିଂ ଦେସନଂ ନିୟାମେନ୍ତୋ ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ, ପଞ୍ଚକନୟୱସେନ ଚ । ତତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ପଠମଂ, ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ଦୁତିୟଂ, ତିୱଙ୍ଗିକଂ ତତିୟଂ, ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ଚତୁତ୍ଥଂ, ଦୁୱଙ୍ଗିକମେୱ ପଞ୍ଚମଂ ଝାନଂ ଦେସେସୀତି ଅୟଂ ଦେସନାୱିଲାସୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଚତୁକ୍କନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନପକ୍ଖିକଂ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି ଅୱିତକ୍କଂ ୱିଚାରମତ୍ତଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୮) । କସ୍ମା ? ଏକତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀସତ୍ତାୱାସଫଲତାୟ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେନ ସମାନଫଲତ୍ତା, ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିତୋ ଜାତତ୍ତା ଚ । ପଠମଜ୍ଝାନମେୱ ହି ‘‘କାମେହି ଅକୁସଲେହି ଚ ୱିୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ତଦଭାୱା ନ ଇଧ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହୀ’’ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ନାପି ‘‘ୱିୱେକଜ’’ନ୍ତି । ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାସୁ ଚ ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନାନି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନମେୱ ଭଜନ୍ତି ୱିତକ୍କୱୂପସମା ୱିଚାରୱୂପସମା ଅୱିତକ୍କତ୍ତା, ଅୱିଚାରତ୍ତା ଚ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟପି ପଞ୍ଚକନୟୋ ଲବ୍ଭତେୱାତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ନନୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଚତ୍ତାରିୟେୱ ଝାନାନି ୱିଭତ୍ତାନୀତି ପଞ୍ଚକନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ? ନ, ‘‘ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ ସମାଧୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ସମାଧିତ୍ତୟାପଦେସେନ ପଞ୍ଚକନୟସ୍ସ ଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ଚତୁକ୍କନୟନିସ୍ସିତୋ ପନ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚକନୟୋ ୱିଭତ୍ତୋତି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟପି ପଞ୍ଚକନୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ । ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ହି ୱିତକ୍କସ୍ସ, ୱିଚାରସ୍ସ, ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନ’’ନ୍ତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ତଥା ‘‘ଅୱିତକ୍କଂ, ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ଚ ୱିନା, ସହ ଚ ୱିଚାରେନ ୱିତକ୍କପ୍ପହାନେନ ଅୱିତକ୍କଂ, ସହ, ୱିନା ଚ ୱିତକ୍କେନ ୱିଚାରପ୍ପହାନେନ ଅୱିଚାରନ୍ତି ଅୱିତକ୍କଂ, ଅୱିଚାରଂ, ଅୱିତକ୍କଞ୍ଚ ଅୱିଚାରଞ୍ଚାତି ୱା ତିୱିଧମ୍ପି ସକ୍କା ସଙ୍ଗହେତୁଂ ।

ଦୁତିୟନ୍ତି ଚ ୱିତକ୍କରହିତେ, ୱିତକ୍କୱିଚାରଦ୍ୱୟରହିତେ ଚ ଞାୟାଗତା ଦେସନା ଦୁତିୟଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା, ୱିଚାରମତ୍ତରହିତେପି ଦ୍ୱୟପ୍ପହାନାଧିଗତସମାନଧମ୍ମତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚକନୟନିଦ୍ଦେସେ ଦୁତିୟେ ୱୂପସନ୍ତୋପି ୱିତକ୍କୋ ସହାୟଭୂତୱିଚାରାୱୂପସମେନ ନ ସମ୍ମା ୱୂପସନ୍ତୋତି ୱିତକ୍କୱିଚାରଦ୍ୱୟରହିତେ ୱିୟ ୱିଚାରୱୂପସମେନେୱ ତଦୁପସମଂ, ସେସଧମ୍ମାନଂ ସମାନତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ତତିୟଂ ଚତୁକ୍କନୟେ ଦୁତିୟେନ ନିବ୍ବିସେସଂ ୱିଭତ୍ତଂ । ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ସହାୟୱିରହେନ, ଅଞ୍ଞଥା ଚ ୱିତକ୍କପ୍ପହାନେନ ଅୱିତକ୍କତ୍ତଂ, ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖତ୍ତଞ୍ଚ ସମାନନ୍ତି ସମାନଧମ୍ମତ୍ତାପି ଦୁତିୟନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସୋ। ୱିଚାରମତ୍ତମ୍ପି ହି ୱିତକ୍କୱିଚାରଦ୍ୱୟରହିତଂ ୱିୟ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି ଅୱିତକ୍କଂ ୱିଚାରମତ୍ତଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୮) ଅୱିତକ୍କଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖନ୍ତି ୱିଭତ୍ତଂ । ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱା ସହଚାରୀସୁ ୱିତକ୍କୱିଚାରେସୁ ଏକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦୁତିୟମ୍ପି ତତ୍ରଟ୍ଠମେୱ ଦୋସତୋ ଦିସ୍ୱା ଉଭୟମ୍ପି ସହାତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚକନୟେ ତତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତିୟଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ପଠମତୋ ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ପନସ୍ସ ଦୁତିୟଭାୱୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । କସ୍ମା ପନେୱଂ ସରୂପତୋ ପଞ୍ଚକନୟୋ ନ ୱିଭତ୍ତୋତି ? ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟତୋ । ୟଥାନୁଲୋମଦେସନା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାତି ।

ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ଚତୁତ୍ଥପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।

୫. ସେସକସିଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ଆପୋକସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୧. ୟଥାୱିତ୍ଥାରିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତିଦେସୋପି ୱିତ୍ଥାରଟ୍ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ଆହ ‘‘ୱିତ୍ଥାରକଥା ହୋତୀ’’ତି । ଆପୋକସିଣନ୍ତି ଆପୋକସିଣଜ୍ଝାନଂ, ଆପୋକସିଣକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା । ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବନ୍ତି ପଥୱୀକସିଣକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତକମ୍ପୀତି ‘‘କତେ ୱା ଅକତେ ୱାତି ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା । ସାମୁଦ୍ଦିକେନ ଲୋଣୁଦକେନ ଭରିତୋ ଜଲାସୟୋ ଲୋଣୀ। ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣସଙ୍କରପରିହରଣତ୍ଥଂ ‘‘ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥେନ ଗହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଭୂମିଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ । ତଥାରୂପନ୍ତି ୟାଦିସଂ ଆକାସଜଂ ଉଦକଂ, ତାଦିସଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ଅନାୱିଲ’’ନ୍ତି, ୟଂ ପନ ଉଦକନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ନ ୱଣ୍ଣୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପଥୱୀକସିଣକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଲକ୍ଖଣଂ ପନ ଇଧ ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ପଥୱୀକସିଣଭାୱନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ତରଙ୍ଗୁଟ୍ଠାନାଦି, ଫେଣମିସ୍ସତାଦି ଚ ଇଧ କସିଣଦୋସୋ । ସୋତି ୟୋଗାୱଚରୋ । ତସ୍ସାତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସ ।

ତେଜୋକସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୨.ସିନିଦ୍ଧାନି ସିନେହୱନ୍ତାନି । ସାରଦାରୂନି ନ ଫେଗ୍ଗୁଦାରୂନି । ଜାଲାୟ ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ସିନିଦ୍ଧସାରଦାରୁଗ୍ଗହଣଂ । ଘଟିକଂ ଘଟିକଂ କତ୍ୱାତି ଖନ୍ଧସୋ କରିତ୍ୱା । ଆଲିମ୍ପେତ୍ୱାତି ଜାଲେତ୍ୱା । ଘନଜାଲାୟାତି ଅୱିରଳୱସେନ ପୱତ୍ତଅଗ୍ଗିଜାଲାୟଂ ।

ପତନସଦିସନ୍ତି ପତମାନସଦିସଂ । ଅକତେ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟଥା କସିଣମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଅନଭିସଙ୍ଖତେ କେୱଲେ ତେଜସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ।

ୱାୟୋକସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୩.ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ, ୟସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ‘‘ତସ୍ମା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଚ୍ଛଗ୍ଗନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁଖେତ୍ତେ ୟଥାଠିତାନଂ ଅଗ୍ଗଂ । ଏରିତନ୍ତି ୱାତେନ ଚଲିତଂ । ସମେରିତନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଚଲିତଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ‘‘ୱାୟୋକସିଣଂ…ପେ॰… ଉପଲକ୍ଖେତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ, ତସ୍ମା । ସମସୀସଟ୍ଠିତନ୍ତି ଉପରି ପତ୍ତାନଂ ୱସେନ ସମସୀସଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ । ୱେଳୁଂ ୱା ରୁକ୍ଖଂ ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ସମସୀସଂ ଠିତଂ ଘନପତ୍ତୱେଳୁଂ ୱା ଘନପତ୍ତରୁକ୍ଖଂ ୱା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏକଙ୍ଗୁଲାଦିପ୍ପମାଣେସୁ କେସେସୁ ରସ୍ସଭାୱତୋ, ଦୀଘତରେସୁ ଓଲମ୍ବନତୋ, ୱିରଳେସୁ ଅନୁପ୍ପୱେସତୋ ୱାତପ୍ପହାରୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣଗ୍ଗହଣଂ, ଘନଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ କତଂ । ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ପହରତୀତି ସତିଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଉଚ୍ଛଗ୍ଗାଦୀନଂ ପଚଲନାକାରଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ତେସଂ ପହାରକେ ୱାତସଙ୍ଘାତେ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ସତିଂ ଠପେତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ କାୟପଦେସସ୍ସ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱସେନ ପୱତ୍ତେ ୱାୟୁପିଣ୍ଡେ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନାକାରଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ‘‘ଉସୁମୱଟ୍ଟିସଦିସ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପୁରିମକସିଣସ୍ସ ୱିୟ ଇମସ୍ସାପି ନିମିତ୍ତସ୍ସ ସଂୱିଗ୍ଗହତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ନିଚ୍ଚଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନିଚ୍ଚଲଭାୱୋୟେୱ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତତୋ ଇମସ୍ସ ୱିସେସୋତି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତସ୍ସାପି ଉସୁମୱଟ୍ଟିସଦିସତାୱ ୱିଭାୱିତା ହୋତି ।

ନୀଲକସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୪. ଅଞ୍ଜନରାଜିୱଟ୍ଟାଦି ୱଣ୍ଣଧାତୁୟା ୱା । ତଥାରୂପଂ ମାଲାଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅୱିରଳୱିକସିତନୀଲୱଣ୍ଣପୁପ୍ଫସଞ୍ଛନ୍ନଂ ପୁପ୍ଫଗଚ୍ଛଂ । ଇତରେନାତି ଅକତାଧିକାରେନ । ଗିରିକଣ୍ଣିକଗ୍ଗହନେନ ନୀଲଂ ଗିରିକଣ୍ଣିକମାହ । କରଣ୍ଡପଟଲଂ ସମୁଗ୍ଗପିଧାନଂ । ପତ୍ତେହିୟେୱାତି ନୀଲୁପ୍ପଲାଦୀନଂ କେସରୱଣ୍ଟାନି ଅପନେତ୍ୱା କେୱଲେହି ପତ୍ତେହିୟେୱ । ପୂରେତବ୍ବନ୍ତି ନୀଲୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡିକଂ ୱିୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୟଥା ନୀଲମଣ୍ଡଲଂ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟତି, ତଥା ଚଙ୍କୋଟକଂ ୱା କରଣ୍ଡପଟଲଂ ୱା ପୂରେତବ୍ବଂ । ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ୱା ଅସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ଚଙ୍କୋଟକସ୍ସ, କରଣ୍ଡପଟଲସ୍ସ ୱା ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ମଣିତାଲୱଣ୍ଟଂ ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟଂ ତାଲୱଣ୍ଟଂ ।

ପୀତକସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୫. ପୀତକସିଣେ ମାଲାଗଚ୍ଛନ୍ତି ଇକ୍କଟାଦିମାଲାଗଚ୍ଛଂ । ହରିତାଲଂ, ମନୋସିଲା ୱା ଧାତୁ । ପତ୍ତଙ୍ଗପୁପ୍ଫେହୀତି ପତ୍ତଙ୍ଗନାମିକା ପୀତୱଣ୍ଣପୁପ୍ଫା ଏକା ଗଚ୍ଛଜାତି, ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫେହି । ଆସନପୂଜନ୍ତି ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ କତଂ ଆସନପୂଜଂ। କଣିକାରପୁପ୍ଫାଦିନାତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆକୁଲିକିଙ୍କିରାତପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଲୋହିତକସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୬.ଲୋହିତମଣି ଲୋହିତଙ୍ଗମଣିଆଦି । ଲୋହିତଧାତୁ ଗେରୁକଜାତିହିଙ୍ଗୁଲିକାଦି ।

ଓଦାତକସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୭. ଓଦାତକସିଣେ ମାଲାଗଚ୍ଛନ୍ତି ନନ୍ଦିୟାୱତ୍ତାଦିମାଲାଗଚ୍ଛଂ । ଧାତୁ କକ୍କଟିମୁତ୍ତସେତିକାଦି ।

ଆଲୋକକସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୮.ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତେନାତି ୟଥା ସୂରିୟାଲୋକାଦିୱସେନ ଓଭାସନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଓଭାସମଣ୍ଡଲସ୍ସ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିତାୟ ତଥା ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦନଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ । ଘଟମୁଖେନ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନକଓଭାସସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱତୋ ‘‘ଘଟମୁଖଂ ପିଦହିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭିତ୍ତିମୁଖନ୍ତି ଭିତ୍ତିଅଭିମୁଖଂ । ଉଟ୍ଠିତମଣ୍ଡଲସଦିସନ୍ତି ଭିତ୍ତିଆଦୀସୁ ଉଟ୍ଠିତପାକତିକଆଲୋକମଣ୍ଡଲସଦିସଂ । ଘନୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ଆଲୋକପୁଞ୍ଜସଦିସନ୍ତି ଭଗୱତୋ ବ୍ୟାମପ୍ପଭା ୱିୟ ବହଲୋ, ୱିପ୍ପସନ୍ନୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ପୁଞ୍ଜଭୂତୋ ଆଲୋକୋ ଅତ୍ଥି ଚେ, ତଂସଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣକଥାୱଣ୍ଣନା

୯୯.ଛିଦ୍ଦସଦିସମେୱ ହୋତୀତି ୟେହି ଭିତ୍ତିପରିୟନ୍ତାଦୀହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ତଂ ଛିଦ୍ଦଂ, ତଂସଦିସଂ, ତେନୱାକାରେନ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱଡ୍ଢିୟମାନମ୍ପି ନ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅୱଡ୍ଢନୀୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବମ୍ପି ହି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢିୟମାନଂ ନ ୱଡ୍ଢତିୟେୱ । ସତିପି ଚ ୱଡ୍ଢେତୁକାମତାୟଂ ୱଡ୍ଢନା ନ ସମ୍ଭୱତି ଭାୱନାୟ ପରିଦୁବ୍ବଲତ୍ତା । ଭାୱନାୱସେନ ହି ନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନା। ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଭାୱନା ଥିରାତି କତ୍ୱା ‘‘ୱଡ୍ଢିୟମାନଂ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ‘‘ପଥୱୀକସିଣାଦୀନି ରୂପଝାନାରମ୍ମଣାନି ଅଟ୍ଠେୱ କସିଣାନି ସରୂପତୋ ଆଗତାନି, ଓଦାତକସିଣେ ପନ ଆଲୋକକସିଣଂ, ଆକାସକସିଣେ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ଦେସନା କତା’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ ‘‘ଇତି କସିଣାନି ଦସବଲୋ, ଦସ ୟାନି ଅୱୋଚା’’ତି । ପକିଣ୍ଣକକଥାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଅସାଧାରଣଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କସିଣେ ପଟିନିୟତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅସାଧାରଣତୋ, ସାଧାରଣତୋ ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱିସଟଂ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ପକିଣ୍ଣକକଥାପି ୱିଜାନିତବ୍ବା ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦୦.ଆଦିଭାୱୋତି ଏତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଥୱୀପକ୍ଖିୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ନିମ୍ମାନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିକପ୍ପନଂ ୱାତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଆକାସେ ୱା ଉଦକେ ୱା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣନୟେନାତି ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣନୟେନେୱ । ଏୱମାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସରୀରତୋ ଉଦକଧାରାନିମ୍ମାନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ୟଦେୱ ସୋ ଇଚ୍ଛତି ତସ୍ସ ଡହନସମତ୍ଥତାତି ବହୂସୁ କପ୍ପାସପିଚୁସାରଦାରୁଆଦୀସୁ ଏକଜ୍ଝଂ ରାସିଭୂତେସୁ ଠିତେସୁ ୟଂ ୟଦେୱ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଡହନସମତ୍ଥତା । ଇଧ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ୱାୟୁଗତିୟା ଗମନଂ ୱାୟୁଗତିଗମନଂ, ଅତିସୀଘଗମନଂ । ଇଧ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୟଦିଚ୍ଛିତଦେସନ୍ତରଂ ପାପୁଣନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନା ସୁୱଣ୍ଣଭାୱାଧିଟ୍ଠାନଂ ସେୟ୍ୟଥାପି ଆୟସ୍ମା ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋ (ପାରା॰ ୬୧୯-୬୨୦) ତିଣଣ୍ଡୁପଗପାସାଦାଦୀନଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣନୟେନ ।

ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନୀଲୋଭାସନିମ୍ମାନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଥୱୀପବ୍ବତାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସମୁଦ୍ଦାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସବ୍ବାନେୱ ଦସପି କସିଣାନି । ଇମଂ ପଭେଦଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଇମଂ ୱଡ୍ଢନାଦିୱିସେସଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଏକୋତି ଏକଚ୍ଚୋ । ସଞ୍ଜାନାତୀତି ଭାୱନାପଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନାତି । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ଆପୋକସିଣ’’ନ୍ତିଆଦିପାଳିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ଉପରିଗଗନତଲାଭିମୁଖଂ ‘‘ପଥୱୀକସିଣମେକୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତି ପାଳିପଦାନି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱଡ୍ଢନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଉଦ୍ଧମେୱ କସିଣଂ ୱଡ୍ଢେତୀ’’ତି । ହେଟ୍ଠାଭୂମିତଲାଭିମୁଖନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁବ୍ବେ ୱଡ୍ଢନକାଲେ ପୟୋଜନଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେନ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦାନି ‘‘ତେନ ତେନ ୱା କାରଣେନ ଏୱଂ ପସାରେତୀ’’ତି ଆହ, କସିଣଂ ୱଡ୍ଢେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା କିନ୍ତି ଆହ ‘‘ଆଲୋକମିୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ରୂପଦସ୍ସନକାମୋ’’ତି । ଉଦ୍ଧଞ୍ଚେ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ଉଦ୍ଧଂ ଆଲୋକଂ ପସାରେତି, ଅଧୋ ଚେ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ଅଧୋ ଆଲୋକଂ ପସାରେତି, ସମନ୍ତତୋ ଚେ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ସମନ୍ତତୋ ଆଲୋକଂ ପସାରେତି, ଏୱମୟଂ କସିଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏକସ୍ସାତି ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ସ । ଅଞ୍ଞଭାୱାନୁପଗମନତ୍ଥନ୍ତି ଅଞ୍ଞକସିଣଭାୱାନୁପଗମନଦୀପନତ୍ଥଂ, ନ ଅଞ୍ଞଂ ପଥୱୀଆଦି । ନ ହି ଉଦକେନ ଠିତଟ୍ଠାନେ ସସମ୍ଭାରପଥୱୀ ଅତ୍ଥି । ଅଞ୍ଞୋ କସିଣସମ୍ଭେଦୋତି ଆପୋକସିଣାଦିନା ସଙ୍କରୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ଆପୋକସିଣାଦୀସୁ ସେସକସିଣେସୁ । ଏକଦେସେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନୱସେସେନ ଫରଣପ୍ପମାଣସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ଫରଣଂ ଅପ୍ପମାଣଂ। ତେନେୱ ହି ନେସଂ କସିଣସମଞ୍ଞା । ତଥା ଚାହ ‘‘ତଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଚେତସା ଫରନ୍ତୋତି ଭାୱନାଚିତ୍ତେନ ଆଲମ୍ବନଂ କରୋନ୍ତୋ । ଭାୱନାଚିତ୍ତଞ୍ହି କସିଣଂ ପରିତ୍ତଂ ୱା ୱିପୁଲଂ ୱା ଏକକ୍ଖଣେ ସକଲମେୱ ମନସି କରୋତି, ନ ଏକଦେସନ୍ତି ।

୧୦୧.ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମସମଙ୍ଗିନୋତି ପଞ୍ଚସୁ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମେସୁ ୟେନ କେନଚି ସମନ୍ନାଗତା । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାତି ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠି ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠି ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠୀତି ତୀସୁ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀସୁ ୟାୟ କାୟଚି ନିୟତାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତା । ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକପଣ୍ଡକାତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା, ପଣ୍ଡକା ଚ । କାମଞ୍ଚେତେ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ତିବ୍ବକିଲେସତ୍ତା କିଲେସାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱୁତ୍ତା । ଅହେତୁକଦ୍ୱିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାତି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକା, ଦ୍ୱିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକା ଚ । ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାନମ୍ପି ହି ଅରିୟମଗ୍ଗପଟିୱେଧୋ, ଝାନପଟିଲାଭୋ ଚ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତେପି ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା ଏୱ ।

ଅପଚ୍ଚନୀକପଟିପଦାୟନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୁଲୋମପଟିପଦାୟଂ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକାୟଂ ୱିପସ୍ସନାୟଂ । ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକାତି ‘‘କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦରହିତା’’ତି ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ନିବ୍ବାନାଧିଗମତ୍ଥମେୱ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉତ୍ତରକୁରୁକାପି ମନୁସ୍ସା ମାରାଦୟୋ ୱିୟ ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକଟ୍ଠାନଂ ପୱିଟ୍ଠା ନିବ୍ବୁତିଛନ୍ଦରହିତତ୍ତା । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାତି ଭୱଙ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପରିହୀନା । ‘‘ଭୱଙ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପରିପୁଣ୍ଣାୟପି ୟସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗଂ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପାଦକଂ ନ ହୋତି, ସୋପି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋୟେୱା’’ତି ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମିଂ ହି ଭୱଙ୍ଗେ ୱତ୍ତମାନେ ତଂସନ୍ତତିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତଂ ତସ୍ସ ପାଦକଂ ନାମ ହୋତି ।

କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେସୁ, ସୁଖୱିପାକଧମ୍ମେସୁ ୱା । ଓକ୍କମିତୁନ୍ତି ଅଧିଗନ୍ତୁଂ । କସିଣେୟେୱାତି କସିଣକମ୍ମଟ୍ଠାନେୟେୱ । ଏତେସନ୍ତି କମ୍ମାୱରଣସମନ୍ନାଗତାଦୀନଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏତେ ୱିପାକନ୍ତରାୟାଦୟୋ ଏୱଂ ଅତ୍ଥଜାନିକରା, ଅନତ୍ଥହେତୁଭୂତା ଚ, ତସ୍ମା । ତିଣ୍ଣମେୱ ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତରାୟାନଂ ଗହଣଂ ଇତରସ୍ସ ସପ୍ପଟିକାରତ୍ତା, କମ୍ମନ୍ତରାୟପକ୍ଖିକତ୍ତା ୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ତଜ୍ଜଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଦ୍ଧନ୍ତି କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧଂ, ରତନତ୍ତୟସଦ୍ଧଞ୍ଚ । ଛନ୍ଦନ୍ତି ଭାୱନାନୁୟୋଗେ ତିବ୍ବକତ୍ତୁକମ୍ୟତାସଙ୍ଖାତଂ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦଂ । ପଞ୍ଞନ୍ତି ପାରିହାରିୟପଞ୍ଞଂ । ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ୟଥା ଭାୱନା ଇଜ୍ଝତି, ତଥା ପରିବ୍ରୂହେତ୍ୱା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଚ ନ ୱିଭତ୍ତଂ ।

ସେସକସିଣନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ପଞ୍ଚମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।

୬. ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା

୧୦୨.‘‘ଅୱିଞ୍ଞାଣକାସୁଭେସୂ’’ତି ଇଦଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀନଂ ସଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଭୂତକଥନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ସୱିଞ୍ଞାଣକଅସୁଭସ୍ସ ଅକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ନ କେୱଲଂ ମତସରୀର’’ନ୍ତିଆଦି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୨) । ଉଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନାତି ଜୀୱିତକ୍ଖୟତୋ ଉପରି ମରଣତୋ ପରଂ । ସମୁଗ୍ଗତେନାତି ଉଟ୍ଠିତେନ । ଉଦ୍ଧୁମାତତ୍ତାତି ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ଧୁମାତତ୍ତା ସୂନତ୍ତା । ଉଦ୍ଧୁମାତମେୱ ଉଦ୍ଧୁମାତକନ୍ତି କ-କାରେନ ପଦୱଡ୍ଢନମାହ ଅନତ୍ଥନ୍ତରତୋ ୟଥା ‘‘ପୀତକଂ ଲୋହିତକ’’ନ୍ତି । ପଟିକ୍କୂଲତ୍ତାତି ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତ୍ତା । କୁଚ୍ଛିତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକନ୍ତି କୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ ୱା ଅୟଂ କ-କାରୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ପାପକୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୮୫; ପରି॰ ୩୨୫; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩) । ତଥାରୂପସ୍ସାତି ‘‘ଭସ୍ତା ୱିୟ ୱାୟୁନା’’ତିଆଦିନା ୟଥାରୂପଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାରୂପସ୍ସ ।

ସେତରତ୍ତେହି ପରିଭିନ୍ନଂ ୱିମିସ୍ସିତଂ ନୀଲଂ ୱିନୀଲଂ, ପୁରିମୱଣ୍ଣୱିପରିଣାମଭୂତଂ ୱା ନୀଲଂ ୱିନୀଲଂ।

ପରିଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେସୁ କାକକଙ୍କାଦୀହି । ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନପୁବ୍ବନ୍ତି ୱିସ୍ସୱନ୍ତପୁବ୍ବଂ, ତହଂ ତହଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତପୁବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପଧାରିତନ୍ତି ୱିୱଟଂ ଉଗ୍ଘାଟିତଂ । ଖିତ୍ତନ୍ତି ଛଡ୍ଡିତଂ, ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଖାଦନେନ ସରୀରସଙ୍ଘାତତୋ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତହଂ ତହଂ ଛଡ୍ଡିତଂ । ୱିୱିଧଂ ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ।

ପୁରିମନୟେନାତି ‘‘ୱିୱିଧଂ ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ସତ୍ଥେନ ହନିତ୍ୱାତି ୱେରୀହି ଖଗ୍ଗକରୱାଲାଦିନା ସତ୍ଥେନ ପହରିତ୍ୱା । ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଅଞ୍ଞେନ ହତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ।

ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତେହି କିମୀହି ପଗ୍ଘରନ୍ତକିମିକୁଲଂ ପୁଳୱକନ୍ତି ଆହ ‘‘କିମିପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସା’’ତି ।

ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀନି ଆମକସୁସାନାଦୀସୁ ଛଡ୍ଡିତାସୁଭାନି । ନିସ୍ସାୟାତି ପଟିଚ୍ଚ ତାନିପି ଆରବ୍ଭ । ନିମିତ୍ତାନନ୍ତି ଉଗ୍ଗହପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନଂ । ଏତାନେୱ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀନେୱ ନାମାନି।

ଉଦ୍ଧୁମାତକକମ୍ମଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୧୦୩.ଭାୱେତୁକାମେନାତି ଉପ୍ପାଦେତୁକାମେନ । ତେନାତି ଆଚରିୟେନ । ଅସ୍ସାତି ୟୋଗିନୋ । ଅସୁଭନିମିତ୍ତତ୍ଥାୟାତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ, ଅସୁଭେ ୱା ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ । ଗମନୱିଧାନନ୍ତି ଗମନୱିଧି । ୟେନ ୱିଧିନା ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ସୋ ୱିଧି । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅପ୍ପନାୱିଧାନପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି ।

୧୦୪.ତାୱଦେୱାତି ସୁତକ୍ଖଣେୟେୱ । ଅତିତ୍ଥେନ ପୁଣ୍ଣନଦୀଆଦିଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତେନ ୱିୟ ଅନୁପୱିସନ୍ତେନ ୱିୟ । କେଦାରକୋଟିୟାତି କେଦାରମରିୟାଦାୟ । ୱିସଭାଗରୂପନ୍ତି ଖେତ୍ତରକ୍ଖିକାଦିୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁରୂପଂ । ସରୀରନ୍ତି ଉଦ୍ଧୁମାତକକଳେୱରଂ । ଅଧୁନାମତନ୍ତି ଅଚିରମତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ । ତକ୍କୟତୀତି ସମ୍ଭାୱେତି ଭାରିୟଂ କତ୍ୱା ନ ମଞ୍ଞତି ।

୧୦୫.ରୂପସଦ୍ଦାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଅମନୁସ୍ସାନଂ ରୂପେହି, ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀନଂ ସଦ୍ଦାଦୀହି, ଅମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ୱା ରୂପସଦ୍ଦାଦୀହି । ତଥା ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀନନ୍ତି ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଭିଭୂତସ୍ସାତି ଭେରୱାଦିଭାୱେନ ଅନିଟ୍ଠେହି ଆରମ୍ମଣେହି ଅଭିଭୂତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟସ୍ସ । ନ ପଟିସଣ୍ଠାତୀତି ୱିଦାହୱସେନ ଆସୟେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ଉଚ୍ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞୋତି ଅମନୁସ୍ସାଦୀନଂ ୱସେନ ୱା ଅଞ୍ଞଥା ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଆବାଧୋ ହୋତି । ସୋତି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ, ଅଭିଞ୍ଞାତଭିକ୍ଖୁ ୱା । ୟସ୍ସାନେନ ଆରୋଚିତଂ, ସୋ । କତକମ୍ମାତି କତଥେୟ୍ୟକମ୍ମା । ଅକତକମ୍ମାତି ଥେୟ୍ୟକମ୍ମଂ କାତୁକାମା । କତକମ୍ମା ପନ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତସ୍ମା ତେତି କତକମ୍ମା ଚୋରା । ସହ ଓଡ୍ଢେନାତି ସହୋଡ୍ଢଂ, ଥେନେତ୍ୱା ଗହିୟମାନଭଣ୍ଡେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଜମାନୋତି ୟଞ୍ଞଂ ୟଜନ୍ତୋ ୟଞ୍ଞସାମିକୋ । ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଜରାମରଣତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା।

ଏୱଂ ଗମନୱିଧାନଂ ଏକଦେସେନ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତନୟେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନହେତୁ । ଏକୋତି ଅୟଂ ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଅସହାୟତ୍ଥୋ, ନ ଅଞ୍ଞାଦିଅତ୍ଥୋତି ‘‘ଅଦୁତିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଏକଂସତୋ ସମୁଦିତମେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ସବ୍ବତ୍ଥକଭାୱତୋ, ନ ତଥା ସନ୍ଧିଆଦିତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱଣ୍ଣତୋପୀ’’ତିଆଦିନା ଛସୁ ଠାନେସୁ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ପି-ସଦ୍ଦୋ ଗହିତୋ । ପୁନ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋତିଆଦି ଗହିତନିମିତ୍ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱସନଟ୍ଠାନଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତବ୍ଭାଗିୟଞ୍ଞେୱାତି ତପ୍ପକ୍ଖିୟଂୟେୱ ଅସୁଭନିମିତ୍ତମନସିକାରସହିତମେୱ । ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେତି । ୟଂ ପନ ‘‘ଅସୁଭନିମିତ୍ତଦିସାଭିମୁଖେ ଭୂମିପ୍ପଦେସେ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୧୩) ୱକ୍ଖତି, ତମ୍ପି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି କେୱଲେନ ଦିସାଭିମୁଖଭାୱେନ କିଞ୍ଚି ଇଜ୍ଝତି ।

ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତୁପଲକ୍ଖଣାତି ଉଦ୍ଧୁମାତକସ୍ସ ସମନ୍ତା ପାସାଣାଦିନିମିତ୍ତସଲ୍ଲକ୍ଖଣା । ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥାତି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେ ଉପଟ୍ଠିତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସମ୍ମୋହୱିଗମତ୍ଥା । ଏକାଦସୱିଧେନାତି ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ଏକାଦସୱିଧେନ । ଉପନିବନ୍ଧନତ୍ଥୋତି ଅସୁଭାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ନିବନ୍ଧନତ୍ଥୋ । ୱୀଥିସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱୀଥିୟା ସମ୍ମଦେୱ ପଟିପାଦନତ୍ଥା । ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ଅଧିଗତଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୦୬.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗପଦଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଧିଗମୁପାୟୋ, ୟସ୍ମା ୱା ‘‘ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । ଚିତ୍ତସଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥାୟାତି ସରୀରସଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ, ସଂୱେଗଜନନେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଞ୍ଞତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ସଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ । ‘‘ଚିତ୍ତସଞ୍ଞତତ୍ଥାୟା’’ତି ୱା ପାଠୋ, କିଲେସୱସେନ ଅସଂୟତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂୟମନତ୍ଥଂ ଦମନତ୍ଥଂ, ନ କମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ସୀସଭୂତେନ, ତଂ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଂ ପଧାନଂ କାରଣଂ କତ୍ୱା । ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ପକତିୟା ଅତ୍ତନା କାଲେନ କାଲଂ ପରିହରିୟମାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦିସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ତଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା। ତେନାହ ‘‘ତଂ ମନସିକରୋନ୍ତେନେୱା’’ତି । ସୂପଟ୍ଠିତଭାୱସମ୍ପାଦନେନାତି ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ ସମ୍ପାଦନେନ । ଏୱଂ ହି ସତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା ନାମ ହୋତି । ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପୱତ୍ତିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେୟେୱ ପୱତ୍ତମାନଂ ମାନସଂ ଅବହିଗତଂ ନାମ । ତଥାଭୂତେନ ଚାନେନ ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅପ୍ପୱତ୍ତକିଚ୍ଚାନି କତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ଦ୍ୱାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବନ୍ତି ୱିହାରେ ପୁରତ୍ଥିମାଦୀସୁ ଦିସାସୁ ଅସୁକଦିସାୟ ଇଦଂ ଦ୍ୱାରଂ, ତତୋ ଏୱ ତାୟ ଦିସାୟ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତେନ ଅସୁକଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋମ୍ହୀତି ଦ୍ୱାରଂ ଉପଧାରେତବ୍ବଂ । ତତୋତି ଦ୍ୱାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣତୋ ପଚ୍ଛା । ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛତି ସୟଂ । ନିମିତ୍ତଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଗଣ୍ହନଟ୍ଠାନଂ । ଆହାରଂ ଛଡ୍ଡାପେୟ୍ୟାତି ୱମନଂ କାରାପେୟ୍ୟ । କଣ୍ଟକଟ୍ଠାନନ୍ତି କଣ୍ଟକୱନ୍ତଂ ଠାନଂ ।

୧୦୭.ଦିସା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଖାୟତୀତି ଉପଟ୍ଠାତି । କମ୍ମନିୟନ୍ତି ଭାୱନାୟ କମ୍ମକ୍ଖମଂ । ଉବ୍ବାଳ୍ହସ୍ସାତି ବାଧିତସ୍ସ । ୱିଧାୱତୀତି ନାନାରମ୍ମଣେ ୱିସରତି । ଉକ୍କମ୍ମାତି ଉଜୁକଂ ଅନୁୱାତତୋ ଅପକ୍କମ୍ମ । ମତକଳେୱରଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଆହ ‘‘ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଭୟମୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅନୁପାଦନ୍ତି ପାଦସମୀପଂ । ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ସୁଖେନ ଓଲୋକେତୁଂ ସକ୍କା, ତଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଫାସୁକଟ୍ଠାନଂ।

୧୦୮.ସମନ୍ତାତି ସମନ୍ତତୋ । ପୁନ ସମନ୍ତାତି ସାମନ୍ତା ସମୀପେ । କଚ୍ଛକୋତି କାଳକଚ୍ଛକୋ, ‘‘ପିଲକ୍ଖୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । କପୀତନୋତି ପିପ୍ପଲିରୁକ୍ଖୋ । ସିନ୍ଦୀତି ଖୁଦ୍ଦକଖଜ୍ଜୁରୀ । କରମନ୍ଦାଦୟୋ ପାକଟା ଏୱ । ସାମାତି ସାମଲତା । କାଳୱଲ୍ଲୀତି କାଳୱଣ୍ଣା ଅପତ୍ତିକା ଏକା ଲତାଜାତି । ପୂତିଲତାତି ଜୀୱନୱଲ୍ଲି, ୟା ‘‘ଗଲୋଚୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୧୦୯.ତଂ ନିମିତ୍ତକରଣାଦି ଇଧେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପାସାଣାଦିନିମିତ୍ତକରଣେ ଏୱ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ପରିୟାପନ୍ନଂ । ସନିମିତ୍ତଂ କରୋତୀତି ସହ ନିମିତ୍ତଂ କରୋତି, ଅସୁଭଂ ପାସାଣାଦିନିମିତ୍ତେନ ସହ କରୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅଥ ୱା ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ, ପାସାଣାଦିନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ସହ ଏକଜ୍ଝଂ କରୋନ୍ତୋ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତୋ ‘‘ସନିମିତ୍ତଂ କରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସମାନକାଲତାଦୀପକେନ ହି ସହ-ସଦ୍ଦେନ ଅୟଂ ସମାସୋ ୟଥା ‘‘ସଚକ୍କଂ ଦେହୀ’’ତି । ତୟିଦଂ ନିମିତ୍ତକରଣଂ ଅପରାପରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନ ହୋତି, ନ ଏକୱାରମେୱାତି ଆହ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତୋ ହି ସନିମିତ୍ତଂ କରୋତୀ’’ତି । ଦ୍ୱେତି ପାସାଣାସୁଭନିମିତ୍ତାନି । ସମାସେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା । ସାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅସୁଭାରମ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାସାଣାଦିଂ ସମାନାରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସହ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ଏକାରମ୍ମଣଂ ୱିୟ ଉଭୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ଏକଜ୍ଝଂ ୱିୟ ଚ ଅପରାପରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ପାସାଣାଦିଂ, ଅସୁଭନିମିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତ୍ତନିୟୋତି ସକୋ । ୱଣିତନ୍ତି ସୂନଂ । ସଭାୱେନ ସରସେନାତି ଉଦ୍ଧୁମାତକଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣେନ, ପରେସଂ ଜିଗୁଚ୍ଛୁପ୍ପାଦନସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେନ ଚ, ସଭାୱୋ ଏୱ ୱା ତଥା ନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ ‘‘ରସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୧୧୦.ଛବ୍ବିଧେନ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୱଣ୍ଣାଦିନା ଛପ୍ପକାରେନ ତାୱ ଉଦ୍ଧୁମାତକଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । କେଚି ‘‘କଳେୱରସ୍ସ ଦୀଘରସ୍ସାଦିପ୍ପମାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତୱିଧେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନତ୍ଥି । ଲିଙ୍ଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗଂ ନାମ ୱୟୋ ଲିଙ୍ଗଂ, ନ ଥନମସ୍ସୁଆଦି ଇତ୍ଥିପୁରିସଲିଙ୍ଗନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଠିତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଇଦଂ ସରୀରନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଉଦ୍ଧୁମାତକସଣ୍ଠାନୱସେନେୱ, ନ ପାକତିକସଣ୍ଠାନୱସେନ । ଏତେନ ୟଦି ତତ୍ଥ କୋଚି ଅନୁଦ୍ଧୁମାତକଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ ପଦେସୋ ସିୟା, ସୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେତି । ଓଳାରିକାୱୟୱୱସେନ ଇଦଂ ସଣ୍ଠାନୱୱତ୍ଥାନଂ, ନ ସୁଖୁମାୱୟୱୱସେନାତି ସୀସସଣ୍ଠାନାଦିକଂ ନୱୱିଧମେୱ ସଣ୍ଠାନଂ ଗହିତଂ ।

ଇମିସ୍ସା ଦିସାୟାତି ଇମିସ୍ସା ପୁରତ୍ଥିମାୟ, ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ, ଅନୁଦିସାୟ ୱା ଠିତୋତି ୟୋଜନା । ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ହତ୍ଥାତି ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଭୂମିପ୍ପଦେସେ ଇମସ୍ସ କଳେୱରସ୍ସ ହତ୍ଥା ଠିତାତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ଅଧୋ ପାଦତଲେନାତିଆଦି ନାଭିୟା ହେଟ୍ଠା ଅଧୋ, ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପରୀତି ଇମସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ହତ୍ଥପରିଚ୍ଛେଦୋ ହେଟ୍ଠା ଅଙ୍ଗୁଲିଅଗ୍ଗେନ ଉପରି ଅଂସକୂଟସନ୍ଧିନା ତିରିୟଂ ତଚପରିୟନ୍ତେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ପାଦପରିଚ୍ଛେଦାଦୀସୁପି । ୟତ୍ତକଂ ୱା ପନ ଠାନଂ ଗଣ୍ହତୀତି ସଚେ ସବ୍ବଂ ସରୀରଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ପଦେସୋ ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାତୋ, ସୋ ୟତ୍ତକଂ ସରୀରପ୍ପଦେସଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକୱସେନ ଞାଣେନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତତ୍ତକମେୱ ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତମେୱ । ଇଦଂ ଈଦିସନ୍ତି ଇଦଂ ହତ୍ଥାଦିକଂ ଈଦିସଂ ଏୱମାକାରଂ । ଉଦ୍ଧୁମାତକନ୍ତି ୟଥାସଭାୱତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ୱିସଭାଗେ ସରୀରେ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପଟିକ୍କୂଲାକାରୋ ନ ଉପଟ୍ଠାତି ନ ଖାୟତି, ସୁଭତୋ ଉପଟ୍ଠହେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ୱିପ୍ଫନ୍ଦନସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି, କିଲେସପରିପ୍ଫନ୍ଦନସ୍ସେୱ ନିମିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଗ୍ଘାଟିତାପୀତି ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱପ୍ପତ୍ତାପି, ସବ୍ବସୋ କୁଥିତସରୀରାପୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପଠମପାରାଜିକେ (ପାରା॰ ୬୭ ଆଦୟୋ) ୱିନୀତୱତ୍ଥୂହି ଦୀପେତବ୍ବୋ ।

୧୧୧.ଆସେୱିତକମ୍ମଟ୍ଠାନୋତି ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନେ କତପରିଚୟୋ । ସୋସାନିକଙ୍ଗାଦୀନଂ ୱସେନ ପରିହତଧୁତଙ୍ଗୋ। ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ପରିମଦ୍ଦିତମହାଭୂତୋ। ସଲକ୍ଖଣତୋ ଞାଣେନ ପରିଗ୍ଗହିତସଙ୍ଖାରୋ। ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହୱସେନ ୱୱତ୍ଥାପିତନାମରୂପୋ। ସଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟ ଉକ୍କଂସନେନ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାବଲେନ ଉଗ୍ଘାଟିତସତ୍ତସଞ୍ଞୋ। ୱିପସ୍ସନାୟ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିସମ୍ପାପନେନ କତସମଣଧମ୍ମୋ। ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବସୋ କୁସଲୱାସନାୟ, କୁସଲଭାୱନାୟ ଚ ପୂରଣେନ ୱାସିତୱାସନୋ ଭାୱିତଭାୱନୋ। ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟକୁସଲବୀଜେନ ସବୀଜୋ। ଞାଣସ୍ସ ପରିପକ୍କଭାୱେନ ଞାଣୁତ୍ତରୋ। ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା କିଲେସାନଂ ତନୁକରଣେନ ଅପ୍ପକିଲେସୋ । ଓଲୋକିତୋଲୋକିତଟ୍ଠାନେୟେୱାତି ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଅସୁଭସ୍ସ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଓଲୋକିତୋଲୋକିତଟ୍ଠାନେ ଏୱ, ତାଦିସସ୍ସ କାଲୱିସେସୋ, ଅସୁଭସ୍ସ ପଦେସୱିସେସୋ ୱା ଅପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୋ ଚେ ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁରିସୱିସେସସ୍ସ ୱିୟ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ନୋ ଚେ ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧେନାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାକାରେନ ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧେନ । ପୁନପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣୱିଧିଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ନ ପଞ୍ଚୱିଧତଂ । ଛବ୍ବିଧେନ ହି ପୁବ୍ବେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୱିହିତଂ ।

୧୧୨.ଅସୀତିସତସନ୍ଧିତୋତି ସବ୍ବେପି ସନ୍ଧୟୋ ତଦାପି ଅତ୍ଥେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ୟେ ପନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତେ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକେ ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତୟୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥସନ୍ଧୀତି ଅଂସକପ୍ପରମଣିବନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ତୟୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥସନ୍ଧୟୋ । ତଥା ୱାମହତ୍ଥସନ୍ଧୟୋ । କଟିଜଣ୍ଣୁଗୋପ୍ଫକାନଂ ୱସେନ ତୟୋ ଦକ୍ଖିଣପାଦସନ୍ଧୟୋ । ତଥା ୱାମପାଦସନ୍ଧୟୋ । ଏକୋ କଟିସନ୍ଧୀତି କଟିୟା ସଦ୍ଧିଂ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକସନ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ହତ୍ଥନ୍ତରନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଦକ୍ଖିଣପସ୍ସାନଂ, ୱାମହତ୍ଥୱାମପସ୍ସାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରଂ ୱିୱରଂ । ପାଦନ୍ତରନ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ ପାଦାନଂ ୱେମଜ୍ଝଂ । ଉଦରନ୍ତରନ୍ତି ନାଭିଟ୍ଠାନସଞ୍ଞିତଂ କୁଚ୍ଛିୱେମଜ୍ଝଂ, ଉଦରସ୍ସ ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ । କଣ୍ଣନ୍ତରନ୍ତି କଣ୍ଣଛିଦ୍ଦଂ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ତେନ ନାସଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦୀନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅକ୍ଖୀନଂ, ମୁଖସ୍ସ ଚ ୱସେନାପି ୱିୱରଂ ଲବ୍ଭତେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅକ୍ଖୀନମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମନ୍ତତୋତି ଏୱଂ ସନ୍ଧିଆଦିତୋ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତସ୍ସ ଚେ ନିମିତ୍ତଂ ଉପତିଟ୍ଠତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ, ସମନ୍ତତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବନ୍ତି ୱୱତ୍ଥାପନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସକଲସରୀରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ଚାରେତ୍ୱାତି ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ସରୀରଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଟିକ୍କୂଲାକାରସହିତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକଭାୱଂ ଆରବ୍ଭ ନିରନ୍ତରଂ ଭାୱନାଞାଣଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା । ୟଂ ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ପନ ଞାଣଂ ଚାରେନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସରୀରେ ୟୋ ପଦେସୋ ୱିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଉଦ୍ଧୁମାତକାକାରେନ ୱିଭୂତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାତି । ଉଦରପରିୟୋସାନଂ ଉପରିମସରୀରଂ ।

ୱିନିଚ୍ଛୟକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧୩.ୱିନିଚ୍ଛୟକଥାତି ୱିନିଚ୍ଛୟସହିତା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ୟଥାୱୁତ୍ତନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୱସେନାତି ୱଣ୍ଣାଦିତୋ, ସନ୍ଧିଆଦିତୋ ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଉଦ୍ଧୁମାତକନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ । ସୁଟ୍ଠୁ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବନ୍ତି ୟଥା ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହତି, ଏୱଂ ସମ୍ମଦେୱ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଦାନି ତମେୱ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ଗହଣାକାରଂ ଉପଦିସନ୍ତୋ ‘‘ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରୋନ୍ତେନାତି ୟଥା ‘‘ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଜରାମରଣତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତାଦରେନ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧୁମାତକଅସୁଭଂ ପଠମଂ ଆୱଜ୍ଜିତଂ, ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତେନ । ସାଧୁକଂ ଉପଧାରେତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଞ୍ଚାତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସତିୟା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞାୟ ନିଚ୍ଛେତବ୍ବଞ୍ଚ । ସତି ହି ‘‘ଧାରଣା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ଧାରଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ । ପଞ୍ଞା ‘‘ପୱିଚୟୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬) ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ପୱିଚୟୋ ଚେତ୍ଥ ନିଚ୍ଛୟୋତି । ଅଥ ୱା ଉପଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ସତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ। ନ ହି କଦାଚି ସତିରହିତା ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି । ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ସତିୟା ନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଞାସହିତା ଏୱ ହି ସତି ଇଧାଧିପ୍ପେତା, ନ ତବ୍ବିରହିତା । ଅଦ୍ଧକ୍ଖିଅପଙ୍ଗାଦିୱସେନାପି ଓଲୋକନଂ ଅତ୍ଥୀତି ‘‘ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ପରିବ୍ୟତ୍ତମେୱ ଓଲୋକନଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକନଂ, ନିମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଅପରାପରଂ ଅନେକୱାରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତନ୍ତି ଉଦ୍ଧୁମାତକେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନନିମିତ୍ତଂ । ସୁଗ୍ଗହିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଗହିତଂ । ୟଥା ନ ୱିନସ୍ସତି ନ ପମୁଟ୍ଠଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଗହିତଂ । ଏକସଦିସନ୍ତି ସମାନସଦିସଂ । ସମାନତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଏକ-ସଦ୍ଦୋ, ୟଥା ‘‘ଅରିୟୱିନୟେତି ୱା, ସପ୍ପୁରିସୱିନୟେତି ୱା, ଏସେସେ ଏକେ ଏକଟ୍ଠେ ସମେ ସମଭାଗେ ତଜ୍ଜାତେ ତଞ୍ଞେ ୱା’’ତି ।

ଆଗମନକାଲେତି ୱିହାରତୋ ସୁସାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଆଗମନକାଲେ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଅତିଦେସୱସେନ ଦୀପିତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ‘‘ଏକକେନା’’ତିଆଦିନା ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ତଦେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଉଦ୍ଧୁମାତକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏକେ, ତଦୟୁତ୍ତଂ । ଉପଟ୍ଠିତନିମିତ୍ତଂ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତରମନସିକାରୋ ରଞ୍ଞୋ ରଜ୍ଜଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୱିଦେସଗମନଂ ୱିୟାତି । ଆଗତେନାତି ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଆଗତେନ ।

୧୧୪.ଅୱେଲାୟନ୍ତି ସଞ୍ଝାୱେଲାଦିଅୟୁତ୍ତୱେଲାୟଂ । ବୀଭଚ୍ଛନ୍ତି ୱିରୂପଂ । ଭେରୱାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱେତାଳସଦିସଂ ଭୟାନକଂ ୱିସୟଂ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଭୀରୁକପୁରିସୋ ୱିୟ ପିସାଚାଦିଂ ଦିସ୍ୱା ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପଂ ପତ୍ତୋ । ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟାତି ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ ଏକଚ୍ଚୋ ହୋତି । ଝାନୱିବ୍ଭନ୍ତକୋତି ଝାନତୋ ୱିଚ୍ଚୁତକୋ ସୀଲୱିବ୍ଭନ୍ତକମନ୍ତୱିବ୍ଭନ୍ତକା ୱିୟ । ସନ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱାତି ଉପ୍ପନ୍ନପରିତ୍ତାସୱୂପସମନେନ ୱିଗତକମ୍ପତାୟ ନିଚ୍ଚଲୋ ହୁତ୍ୱା । ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତନ୍ତିଆଦି ସନ୍ଥମ୍ଭନସ୍ସ ଉପାୟଦସ୍ସନଂ । ମତସରୀରଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧନକଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଅସତି ତାଦିସେ ମନ୍ତପ୍ପୟୋଗେ । ସୋପି ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଭାୱମପ୍ପତ୍ତେ ଅୱିନଟ୍ଠରୂପେ ଏୱ ଇଜ୍ଝତି, ତଥା ଦେୱତାଧିଗ୍ଗହୋ, ନ ଏୱରୂପେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଞ୍ଞଜୋତି ଭାୱନାପରିକପ୍ପସଞ୍ଞାୟ ଜାତୋ । ତତୋ ଏୱ ସଞ୍ଞାସମ୍ଭୱୋ ସଞ୍ଞାମତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ । ତାସଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱାତି ନିମିତ୍ତୁପଟ୍ଠାନନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତସନ୍ତାସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୱୂପସମେତ୍ୱା। ‘‘ଇଦାନି ତୱ ପରିସ୍ସମୋ ସପ୍ଫଲୋ ଜାତୋ’’ତି ହାସଂ ପୀତିଂ ପମୋଦନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ଚିତ୍ତଂ ସଞ୍ଚରାପେତବ୍ବନ୍ତି ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ ।

ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହନ୍ତି ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ, ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ । ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋତି ସାଧେନ୍ତୋ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉପନିବନ୍ଧତୀତି ଭାୱନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ନିମିତ୍ତେ ଉପନେନ୍ତୋ ନିବନ୍ଧତି । ୟୋଗକମ୍ମଂ ହି ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ କାରଣଭାୱତୋ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ୱା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତନିମିତ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ଭାୱନାଚିତ୍ତେ ଉପନିବନ୍ଧତି । ତଂ ପନସ୍ସ ଉପନିବନ୍ଧନଂ ସନ୍ଧାୟ ଚିତ୍ତଂ ସଞ୍ଚରାପେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ‘‘ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ୟୋଗିନୋ, ତସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଧୁମାତକାସୁଭସ୍ସ । ମାନସଂ ଚାରେନ୍ତସ୍ସାତି ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ, ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧୫.‘‘ୱୀଥିସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନୱୀଥିୟା ସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱୀଥିଂ, ତସ୍ସା ଚ ସମ୍ପଟିପାଦନୱିଧିଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କତିମୀତି ପକ୍ଖସ୍ସ କତମୀ, କିଂ ଦୁତିୟା, ତତିୟାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରାତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତପରିହରଣତ୍ଥଂ । ଅପ୍ପସନ୍ନାନଞ୍ହି ପସାଦାୟ, ପସନ୍ନାନଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ସାସନସମ୍ପଟିପତ୍ତି । ନସ୍ସତୀତି ନ ଦିସ୍ସତି, ନ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆଗନ୍ତୁକପଟିସନ୍ଥାରୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ‘‘ଅୱସେସାନିପୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଗହେତୁଂ ପୁନ ଆଗନ୍ତୁକଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ଗମିକୱତ୍ତାଦୀନୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଆୱାସିକଅନୁମୋଦନପିଣ୍ଡଚାରିକଅନୁମୋଦନପିଣ୍ଡଚାରିକଆରଞ୍ଞିକସେନାସନୱଚ୍ଚକୁଟିୱତ୍ତାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୬) ହି ଆଗତାନି ମହାୱତ୍ତାନି ଇଧ ‘‘ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମକତାଦିକାଲେ ପନ ପାରିୱାସିକାଦିକାଲେ ଚ ଚରିତବ୍ବାନି ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତାନି । ନିମିତ୍ତଂ ୱା ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ସୁସାନେ ଠିତଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକଭାୱାପଗମେନ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ତେନାହ ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକ’’ନ୍ତିଆଦି । ତସ୍ମାତି ତେନ କାରଣେନ, ଇମସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସୀଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତୁଂ ଗମନେ ୱିୟ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନେପି ୟଥାସଲ୍ଲକ୍ଖିତଦିସାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ୟାୱ ନିମିତ୍ତୱିନାସା ପୱତ୍ତିତକିରିୟାୟ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ଉପଧାରଣତ୍ଥଂ । ସତି ହି ତସ୍ସ ନିରନ୍ତରୂପଧାରଣେ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନକାଲେ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠିତାକାରୋ ସମଥନିମିତ୍ତସ୍ସ ଗହଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାହିତାକାରୋ ୱିୟ ପାକଟୋ ହୁତ୍ୱା ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି । ତେନାହ ‘‘ତସ୍ସେୱଂ…ପେ॰… ୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ପୁରିମାକାରେନ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ପାକଟଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତା ପୁରିମାକାରେନେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରୋ ଭାୱନାୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ।

୧୧୬. ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ନାମ ଅତିୱିୟ ଅସୁଚିଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକ୍କୂଲଂ ବୀଭଚ୍ଛଂ ଭୟାନକଞ୍ଚ, ଏୱରୂପେ ଆରମ୍ମଣେ ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଆବଦ୍ଧପରିକମ୍ମସ୍ସ ଥିରୀଭୂତସ୍ସେୱ ୟୋଗିନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସମିଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱନ୍ତି ଏୱମେୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନା । ତଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମିନା ସୁଖଂ ଜୀୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତଂ ୱିୟ ତଂ ମଣିରତନଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଚତୁଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋତିଆଦି ନେସଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ସୁଲଭତାଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଚତୁଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋତି ଚତୁଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ୱା ନିୟୁତ୍ତୋ, ଚତୁଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ପରିହରନ୍ତୋ । ଇତରାନୀତି ୱୁତ୍ତାୱସିଟ୍ଠାନି ଅନୁସ୍ସତିବ୍ରହ୍ମୱିହାରାଦୀନି । ତଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ତଂ ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ । ‘‘ରକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ରକ୍ଖଣୱିଧିଂ ପୁନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୧୭. ନାନା କରୀୟତି ଏତେନାତି ନାନାକରଣଂ, ଭେଦୋ । ବୀଭଚ୍ଛଂ ଭେରୱଦସ୍ସନଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ମନସିକାରସ୍ସ ଅନୁଳାରତାୟ, ଅନୁପସନ୍ତତାୟ ଚ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ । ତବ୍ବିପରିୟାୟତୋ ‘‘ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଥୂଲଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗପୁରିସୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ବହିଦ୍ଧାତି ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତତୋ ବହିଦ୍ଧା । କାମାନଂ ଅମନସିକାରାତି ଅସୁଭଭାୱନାନୁଭାୱେନ କାମସଞ୍ଞାୟ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତତ୍ତା କାମଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ମନସିକାରସ୍ସେୱ ଅଭାୱା । ଅମନସିକାରାତି ୱା ମନସିକାରପଟିପକ୍ଖହେତୁ । ୟାୟ ହି କାମସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ସତ୍ତା କାମେ ମନସି କରୋନ୍ତି, ତସ୍ସା ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଅସୁଭସଞ୍ଞା କାମାନଂ ଅମନସିକାରୋ, ତନ୍ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତୀ’’ତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ହି ଅସୁଭସଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂ ବଲପ୍ପତ୍ତୋ ସମାଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ଅନୁରୋଧମୂଲକୋ ଆଘାତୋ ମୂଲକାରଣେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୋୟେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁନୟ…ପେ॰… ପହୀୟତୀ’’ତି । ନ ହି କଦାଚି ପହୀନାନୁନୟସ୍ସ ବ୍ୟାପାଦୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟଥାୱୁତ୍ତଅସୁଭସଞ୍ଞାସହଗତା ହି ପୀତି ସାତିସୟା ପୱତ୍ତମାନାୱ ବ୍ୟାପାଦଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତି । ତଥା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟତାୟାତି ୟଥା ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରୱସେନ ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟତାୟ । ୱୀରିୟଞ୍ହି ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପଂ ୱିୟ ସୱିପ୍ଫାରତାୟ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପଚ୍ଛାନୁତାପୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଦରଥପରିଳାହାଭାୱେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିବ୍ବୁତତା । ତସ୍ସ ଅୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ସୀଲଂ, ତଂସହଗତା ତଦୁପନିସ୍ସୟା ଚ ପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସୁଖାଦୟୋ ସଭାୱତୋ, ହେତୁତୋ ଚ ସନ୍ତସଭାୱା, ତେସଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନେନ ଅୱୂପସନ୍ତସଭାୱଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତୀତି ଆହ ‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରକରସନ୍ତଧମ୍ମାନୁୟୋଗୱସେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତୀ’’ତି । ଭାୱନାୟ ହି ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସଂ ଆୱହନ୍ତିୟା ୟଂ ସାତିସୟଂ ସୁଖଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ଅନୁପସନ୍ତସଭାୱଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଧିଗତୱିସେସସ୍ସାତି ୟଥାଧିଗତସ୍ସ ଭାୱନାୱିସେସସ୍ସ । ପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟାତି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା, ୟୋ ଏୱରୂପିଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଦେସେତୀ’’ତି ପଟିପତ୍ତିଦେସକେ ସତ୍ଥରି । ପଟିପତ୍ତିୟନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜମାନଜ୍ଝାନପଟିପତ୍ତିୟଂ । ପଟିପତ୍ତିଫଲେତି ତାୟ ସାଧେତବ୍ବେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଫଲେ । ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି ଧମ୍ମନ୍ୱୟୱିଚାରାହିତବଲେନ ୱିଚାରବଲେନ । ଇତି ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ପହୀୟନ୍ତୀତି ଏୱଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତପଟିଲାଭସମକାଲମେୱ ହେଟ୍ଠା ପୱତ୍ତଭାୱନାନୁଭାୱନିପ୍ଫନ୍ନେହି ସମାଧିଆଦୀହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନି ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହୀୟନ୍ତି । ନ ହି ପଟିପକ୍ଖେନ ୱିନା ପହାତବ୍ବସ୍ସ ପହାନଂ ସମ୍ଭୱତି, ପଟିପକ୍ଖା ଚ ସମାଧିଆଦୟୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ । ୟଥାହ ପେଟକେ ‘‘ସମାଧି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ’’ତିଆଦି ।

ତେନେୱ ଚ ‘‘ଇମେହି ତେସଂ ନୀୱରଣାନଂ ପହାନ’’ନ୍ତି ପହାନପରିଦୀପନମୁଖେନ ଝାନଙ୍ଗାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଚାତି ୟଂ ତଂ ୟଥାଉପଟ୍ଠିତଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିୟ ଉପଟ୍ଠିତଂ, ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭୂତଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ନିମିତ୍ତେ । ଚେତସୋତି ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ । ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋତି ଆରୋପନଲକ୍ଖଣୋ, ଅପ୍ପନାସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମିତ୍ତାନୁମଜ୍ଜନଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ଅନୁୱିଚରଣଂ । ଆରମ୍ମଣେ ହି ଭମରସ୍ସ ପଦୁମସ୍ସୂପରି ଅନୁପରିବ୍ଭମନଂ ୱିୟ ୱିଚାରସ୍ସ ଅନୁୱିଚାରଣାକାରେନ ପୱତ୍ତି ଅନୁମଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ। ୱିସେସୋ ଏୱ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ୱିସେସାଧିଗମୋ, ପଟିଲଦ୍ଧୋ ଚ ସୋ ୱିସେସାଧିଗମୋ ଚାତି ପଟି…ପେ॰… ଗମୋ, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ତଂହେତୁକା ପଟିଲଦ୍ଧୱିସେସାଧିଗମପଚ୍ଚୟା ପୀତି । ପୀତିମନସ୍ସ ପୀତିସହିତଚିତ୍ତସ୍ସ । ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ଭୱତୋତି କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧୀନଂ ସଂସିଜ୍ଝନତୋ । ‘‘ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧିନିମିତ୍ତଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିହେତୁକଂ ସୁଖଂ ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖଂ ୱେଦିୟତୀ’’ତି ୱଚନତୋ । ସୁଖନିମିତ୍ତା ସୁଖପଚ୍ଚୟା ଏକଗ୍ଗତା। ‘‘ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬; ଅ॰ ନି॰ ୩.୯୬; ୧୧.୧୨) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଝାନଙ୍ଗାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଏତାନି ୱିତକ୍କାଦୀନି ଝାନଙ୍ଗାନି ତସ୍ମିଂୟେୱ ନିମିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ପଠମଜ୍ଝାନପଟିବିମ୍ବଭୂତନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭୂତଂ । ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତପଟିଲାଭସମକାଲମେୱ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତତି, ନ ନୀୱରଣପ୍ପହାନମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱିନୀଲକାଦିକମ୍ମଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୧୧୮.ୱିନୀଲକାଦୀସୁପି କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ । ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ତଂ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱାତି ଉଦ୍ଧୁମାତକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ସହ ୱିନିଚ୍ଛୟେନ, ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଚାତି ସୱିନିଚ୍ଛୟାଧିପ୍ପାୟଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

କବରକବରୱଣ୍ଣନ୍ତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସବଲୱଣ୍ଣଂ । ଉସ୍ସଦୱସେନାତି ରତ୍ତସେତନୀଲୱଣ୍ଣେସୁ ଉସ୍ସଦସ୍ସ ୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱସେନ ।

ସନ୍ନିସିନ୍ନନ୍ତି ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନେୱ ସବ୍ବସୋ ଥିରତଂ ।

ଚୋରାଟୱିୟନ୍ତି ଚୋରେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତଅରଞ୍ଞେ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଆଘାତନେ । ଛିନ୍ନପୁରିସଟ୍ଠାନେତି ଛିନ୍ନପୁରିସୱନ୍ତେ ଠାନେ । ନାନାଦିସାୟଂ ପତିତମ୍ପୀତି ଛିନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ସରୀରସ୍ସ ଖଣ୍ଡଦ୍ୱୟଂ ୱିସୁଂ ଦିସାସୁ ପତିତମ୍ପି । ଏକାୱଜ୍ଜନେନାତି ଏକସମନ୍ନାହାରେନ । ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତୀତି ଏକଜ୍ଝଂ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ୱିସ୍ସାସଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅଜେଗୁଚ୍ଛିତଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସେୟ୍ୟଥାପି ଛୱଡାହକୋ । ସହତ୍ଥା ଅପରାମସନେ ଜିଗୁଚ୍ଛା ସଣ୍ଠାତିୟେୱାତି ଆହ ‘‘କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୟା ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ୱା…ପେ॰… ଉପନାମେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଭାୱପଞ୍ଞାୟନତ୍ଥଂ ଏକଙ୍ଗୁଲନ୍ତରକରଣଂ । ଉପନାମେତବ୍ବନ୍ତି ଉପନେତବ୍ବଂ ।

ଖାୟିତସଦିସମେୱାତି ଖାୟିତାସୁଭସଦିସମେୱ । ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲନ୍ତରନ୍ତି ୱିୱିଧଂ ଖିତ୍ତଂ ସରୀରାୱୟୱଂ ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରଂ ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରଂ । କତ୍ୱା ୱାତି କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୟା ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ୱା ସୟଂ କତ୍ୱା ୱା ।

ଲଦ୍ଧପ୍ପହାରାନନ୍ତି ଲଦ୍ଧାୱୁଧପ୍ପହାରାନଂ ମୁଖତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମୁଖତୋତି ପହାରାଦିମୁଖତୋ । ପଗ୍ଘରମାନକାଲେତି ଲୋହିତଂ ପଗ୍ଘରମାନକାଲେ । ଲୋହିତକଂ ଲବ୍ଭତୀତି ୟୋଜନା ।

ତନ୍ତି ପୁଳୱକଂ । ତେସୂତି ସୋଣାଦିସରୀରେସୁ । ଅଟ୍ଠିକନ୍ତି ଅଟ୍ଠିକଅସୁଭଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁରିମନୟେନେୱାତି ପୁବ୍ବେ ଉଦ୍ଧୁମାତକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ।

୧୧୯.ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠିକଂ । ନ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ସଭାୱତୋ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ପଟିକ୍କୂଲୱସେନ ନ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ଓଦାତକସିଣସମ୍ଭେଦୋ ହୋତୀ’’ତି । ଅଟ୍ଠିକେ ପଠମୱୟାଦିସଂଲକ୍ଖଣଂ ନ ସକ୍କାତି ‘‘ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ଇଧ ହତ୍ଥାଦୀନଂ ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକା ପନ ‘‘ଅୟଂ ଦହରସ୍ସ, ଅୟଂ ୟୋବ୍ବନେ ଠିତସ୍ସ, ଅୟଂ ଅୱୟୱେହି ୱୁଦ୍ଧିପତ୍ତିସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ୱୟୱସେନ ୱୱତ୍ଥପେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାୱ, ଅବ୍ୟାପିତାୟ ପନ ନ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଦିପି ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକାୟଂ ସନ୍ଧିତୋ ୱୱତ୍ଥାପନଂ ଲବ୍ଭତି, ଅଟ୍ଠିକେ ପନ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ତସ୍ସ ଅନିୟତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ କମୱିଲଙ୍ଘନଂ କତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠିନୋ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଥଲଟ୍ଠାନୱସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅଟ୍ଠିନୋ ୱିନତପ୍ପଦେସୋ । ଥଲଟ୍ଠାନଂ ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସୋ । ଘଟିତଘଟିତଟ୍ଠାନୱସେନାତି ଅନୁପଗତନ୍ହାରୁବନ୍ଧାନଂ, ଇତରେସଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲିଟ୍ଠଟ୍ଠାନୱସେନ । ଅନ୍ତରୱସେନାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅନ୍ତରୱସେନ, ସୁସିରୱସେନ ଚ । ସବ୍ବତ୍ଥେୱାତି ସକଲାୟ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକାୟ, ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱା ଅଟ୍ଠିକେ ।

୧୨୦.ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠିକାସୁଭେ । ୟୁଜ୍ଜମାନୱସେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବନ୍ତି ୟଂ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ୟତ୍ଥ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ସକଲାୟାତି ଅନୱସେସଭାଗାୟ ପରିପୁଣ୍ଣାୱୟୱାୟ । ସମ୍ପଜ୍ଜତି ନିମିତ୍ତୁପଟ୍ଠାନୱସେନ । ତେସୂତି ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକଟ୍ଠିକେସୁ । ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ । ତନ୍ତି ‘‘ଏକସଦିସମେୱା’’ତି ୱଚନଂ । ଏକସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠିକେ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ୟଥା ୱିନୀଲକାଦୀସୁ ଉଭିନ୍ନଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ୟଥାରହଂ ୱଣ୍ଣୱିସେସତୋ, ପରିପୁଣ୍ଣାପରିପୁଣ୍ଣତୋ, ସୱିୱରାୱିୱରତୋ, ଚଲାଚଲତୋ ଚ ୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତି, ନ ଏୱମେତସ୍ସାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ୱିସେସାଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଏକଟ୍ଠିକେପି ଚା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ବୀଭଚ୍ଛେନାତି ସୁୱିଭୂତଅଟ୍ଠିରୂପତ୍ତା ଅଟ୍ଠିଭାୱେନେୱ ୱିରୂପେନ । ଭୟାନକେନାତି ତେନେୱ ପାକତିକସତ୍ତାନଂ ଭୟାୱହେନ । ପୀତିସୋମନସ୍ସଜନକେନାତି ସଣ୍ହମଟ୍ଠଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ, ଭାୱନାୟ ଚ ସୱିସେସତ୍ତା ପୀତିୟା, ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପାଦକେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ଉପଚାରାୱହତ୍ତା’’ତି ।

ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସେତି ଉଗ୍ଗହପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନଂ ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ । ଦ୍ୱାରଂ ଦତ୍ୱା ୱାତି ‘‘ପଟିକ୍କୂଲଭାୱେୟେୱ ଦିଟ୍ଠେ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେ ଏୱ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନନ୍ତରମେୱ ‘‘ଦୁୱିଧଂ ଇଧ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉଗ୍ଗହପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱଚନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତୱିଭାଗସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ଦତ୍ୱାୱ ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବିକପ୍ପନ୍ତି ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିକପ୍ପେନ ନିବ୍ବିକପ୍ପଂ, ଅସୁଭନ୍ତ୍ୱେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚାରେତ୍ୱାତି ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠିକେ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିଚାରେତ୍ୱା ।

ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସାତି ଚେତିୟପବ୍ବତୱାସୀମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ । ନିଦସ୍ସନାନୀତି ଦନ୍ତଟ୍ଠିକମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ସକଲସ୍ସାପି ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ସରୀରସ୍ସ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନାଦୀନି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠିକକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଉଗ୍ଗହପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାନଂ ୱିସେସୱିଭାୱନାନି ଉଦାହରଣାନି ।

ସୁଭଗୁଣୋତି ସୱାସନାନଂ କିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ସୁପରିସୁଦ୍ଧଗୁଣୋ । ଦସସତଲୋଚନେନାତି ସହସ୍ସକ୍ଖେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ । ସୋ ହି ଏକାସନେନେୱ ସହସ୍ସଅତ୍ଥାନଂ ୱିଚାରଣସମତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ସହସ୍ସକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଥୁତକିତ୍ତୀତି ‘‘ୟୋ ଧୀରୋ ସବ୍ବଧି ଦନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୫୮) ଅଭିତ୍ଥୁତକିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨୧. ଉଜୁପଟିପକ୍ଖେନ ପହୀନଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତରାଗତ୍ତା’’ତି । ଅସୁଭପ୍ପଭେଦୋତି ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଅସୁଭୱିଭାଗୋ । ସରୀରସଭାୱପ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି ସରୀରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱୂପଗମନୱସେନ । ସରୀରଞ୍ହି ୱିନସ୍ସମାନଂ ଅଞ୍ଞରୂପେନ ଠିତସ୍ସ ରକ୍ଖସସ୍ସ ୱିୟ ସଭାୱପ୍ପତ୍ତିୱସେନେୱ ୱିନସ୍ସତି । ରାଗଚରିତଭେଦୱସେନାତି ରାଗଚରିତୱିଭାଗୱସେନ । ୟଦି ସରୀରସଭାୱପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅୟମସୁଭପ୍ପଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ମହାସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୨ ଆଦୟୋ; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୫ ଆଦୟୋ) କଥଂ ନୱପ୍ପଭେଦୋତି ? ସୋ ସରସତୋ ଏୱ ସଭାୱପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ପନ ପରୂପକ୍କମେନାପି । ତତ୍ଥ ଚ ଇଧାଗତେସୁ ଦସସୁ ଅସୁଭେସୁ ଏକଚ୍ଚାନେୱ ଗହିତାନି, ଅଟ୍ଠିକଞ୍ଚ ପଞ୍ଚୱିଧା ୱିଭତ୍ତଂ । ତାନି ଚ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ, ଇମାନି ସମଥୱସେନାତି ପାକଟୋୟଂ ଭେଦୋତି ।

ଇମେସଂ ପନ ଦସ୍ସନମ୍ପି ଅସୁଭଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ସତିପି ଅୱିସେସତୋ ରାଗଚରିତାନଂ ସପ୍ପାୟଭାୱେ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରାଗଚରିତଭେଦୱସେନ ଚା’’ତି, ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିସେସତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୂନଭାୱେନ ସୁସଣ୍ଠିତମ୍ପି ସରୀରଂ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତମେୱ ହୋତୀତି ଉଦ୍ଧୁମାତକସରୀରେ ସଣ୍ଠାନୱିପତ୍ତିଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ ‘‘ସରୀରସଣ୍ଠାନୱିପତ୍ତିପ୍ପକାସନତୋ’’ତି । ସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ରତ୍ତୋ ସଣ୍ଠାନରାଗୀ, ତସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ସଣ୍ଠାନରାଗସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୁପାୟଭାୱତୋ । କାୟୋ ଏୱ କାୟୱଣୋ, ତତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧସ୍ସ ନିସ୍ସିତସ୍ସ । ସୁସିରଭାୱପ୍ପକାସନତୋତି ସୁସିରସ୍ସ ୱିୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱପ୍ପକାସନତୋ । ସରୀରେ ଘନଭାୱରାଗିନୋତି ସରୀରେ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ଥିରଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରାଗୱତୋ । ୱିକ୍ଖେପପ୍ପକାସନତୋତି ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ପକାସନତୋ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଲୀଲାରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ। ଈଦିସାନଂ କିର ଅନୱଟ୍ଠିତରୂପାନଂ ଅୱୟୱାନଂ କୋ ଲୀଳାୱିଲାସୋତି ୱିରାଗସମ୍ଭୱତୋ । ସଙ୍ଘାତଭେଦୱିକାରପ୍ପକାସନତୋତି ସଙ୍ଘାତସ୍ସ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ସଂହତଭାୱସ୍ସ ସୁସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ଭେଦୋ ଏୱ ୱିକାରୋ ସଙ୍ଘାତଭେଦୱିକାରୋ, ତସ୍ସ ପକାସନତୋ । ଲୋହିତଂ ମକ୍ଖିତଂ ହୁତ୍ୱା ପଟିକ୍କୂଲଭାୱୋ ଲୋହିତମକ୍ଖିତପଟିକ୍କୂଲଭାୱୋ, ତସ୍ସ ପକାସନତୋ । ମମତ୍ତରାଗିନୋତି ‘‘ମମ ଅୟ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରାଗୱତୋ । ଦନ୍ତସମ୍ପତ୍ତିରାଗିନୋତି ଦନ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ରଜ୍ଜନସୀଲସ୍ସ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିକେ ପଠମଜ୍ଝାନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଦୁତିୟାଦୀନୀତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି । ଅପରିସଣ୍ଠିତଜଲାୟାତି ସୋତୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ସମନ୍ତତୋ ଅଟ୍ଠିତଜଲାୟ ଅସନ୍ନିସିନ୍ନସଲିଲାୟ । ଅରିତ୍ତବଲେନାତି ପାଜନଦଣ୍ଡବଲେନ । ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଆରମ୍ମଣସ୍ସାତି ପଟିକ୍କୂଲଭାୱେନ ଅତ୍ତନି ଚିତ୍ତଂ ଠପେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱୋ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲତା । ପଟିକ୍କୂଲେ ହି ଆରମ୍ମଣେ ସରସତୋ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣେନ ପନ ୱିତକ୍କେନ ଅଭିନିରୋପିୟମାନମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗତଂ ଲଭତି । ନ ୱିନା ୱିତକ୍କେନାତି ୱିତକ୍କରହିତାନି ଦୁତିୟାଦିଜ୍ଝାନାନି ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୱିତକ୍କବଲେନେୱା’’ତିଆଦି ।

ୟଦି ପଟିକ୍କୂଲଭାୱତୋ ଉଦ୍ଧୁମାତାଦିଆରମ୍ମଣେ ଦୁତିୟାଦିଜ୍ଝାନାନି ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଠମଜ୍ଝାନେନାପି ତତ୍ଥ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ନ ହି ତତ୍ଥ ପୀତିସୋମନସ୍ସାନଂ ସମ୍ଭୱୋ ୟୁତ୍ତୋତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପଟିକ୍କୂଲେପି ଚ ଏତସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାନୀୱରଣସନ୍ତାପରୋଗୱୂପସମାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁପ୍ଫଚ୍ଛଡ୍ଡକ, ୱମନୱିରେଚନଉପମା ୟୋଜେତବ୍ବା ।

୧୨୨. ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣେନ ଦସଧା ୱୱତ୍ଥିତମ୍ପି ସଭାୱତୋ ଏକୱିଧମେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସୱିଧମ୍ପି ଚେତ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ସ୍ୱାୟଂ ସଭାୱୋ ୟଥା ଅୱିଞ୍ଞାଣକେସୁ, ଏୱଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକେସୁପି ଲବ୍ଭତେୱ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥାପି ୟୋନିସୋମନସିକାରୱତୋ ଭାୱନା ଇଜ୍ଝତେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଦେତଂ ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଜୀୱମାନକସରୀରେ । ଅଲଙ୍କାରେନାତି ପଟିଜଗ୍ଗନପୁବ୍ବକେନ ଅଲଙ୍କରଣେନ । ନ ପଞ୍ଞାୟତି ପଚୁରଜନସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତିରେକତିସତଅଟ୍ଠିକସମୁସ୍ସୟଂ ଦନ୍ତଟ୍ଠିକେହି ସଦ୍ଧିଂ, ତେହି ପନ ୱିନା ‘‘ତିମତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠିସତାନୀ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୯୦) କାୟଗତାସତିୟଂ ୱକ୍ଖତି । ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦଛିଦ୍ଦୱନ୍ତଂ । ମେଦକଥାଲିକା ମେଦଭରିତଭାଜନଂ । ନିଚ୍ଚୁଗ୍ଘରିତପଗ୍ଘରିତନ୍ତି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଉପରି, ହେଟ୍ଠା ଚ ୱିସ୍ସୱନ୍ତଂ । ୱେମତ୍ତନ୍ତି ନାନତ୍ତଂ । ନାନାୱତ୍ଥେହୀତି ନାନାୱଣ୍ଣେହି ୱତ୍ଥେହି । ହିରିୟା ଲଜ୍ଜାୟ କୋପନତୋ ୱିନାସନତୋ ହିରିକୋପିନଂ, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ । ୟାଥାୱସରସନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ସଭାୱଂ । ୟାଥାୱତୋ ରସୀୟତି ଞାୟତୀତି ହି ରସୋ, ସଭାୱୋ । ରତିନ୍ତି ଅଭିରତିଂ ଅଭିରୁଚିଂ । ଅତ୍ତସିନେହସଙ୍ଖାତେନ ରାଗେନ ରତ୍ତା ଅତ୍ତସିନେହରାଗରତ୍ତା । ୱିହଞ୍ଞମାନେନାତି ଇଚ୍ଛିତାଲାଭେନ ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତେନ ।

କିଂସୁକନ୍ତି ପାଲିଭଦ୍ଦକଂ, ପଲାସୋତି କେଚି, ସିମ୍ବଲୀତି ଅପରେ । ଅତିଲୋଲୁପୋତି ଅତିୱିୟ ଲୋଲସଭାୱୋ। ଅଦୁନ୍ତି ଏତଂ । ନନ୍ତି କେସାଦିସରୀରକୋଟ୍ଠାସଂ । ମୁଚ୍ଛିତାତି ମୋହିତା, ମୁଚ୍ଛାପାପିକାୟ ୱା ତଣ୍ହାୟ ୱସେନ ମୁଚ୍ଛଂ ପତ୍ତା । ସଭାୱନ୍ତି ପଟିକ୍କୂଲଭାୱଂ ।

ଉକ୍କରୂପମୋତି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନସମୋ, ୱଚ୍ଚକୂପସମୋ ୱା । ଚକ୍ଖୁଭୂତେହୀତି ଚକ୍ଖୁଂ ପତ୍ତେହି ପଟିଲଦ୍ଧପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁକେହି, ଲୋକସ୍ସ ୱା ଚକ୍ଖୁଭୂତେହି । ଅଲ୍ଲଚମ୍ମପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋତି ଅଲ୍ଲଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ।

ଦବ୍ବଜାତିକେନାତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ପଟିଲଦ୍ଧୁଂ ଭବ୍ବରୂପେନ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ସରୀରେ, ସରୀରସ୍ସ ୱା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସେ । ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅସୁଭାକାରସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ୟଥା ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତବ୍ବନ୍ତି ୟଥାଲଦ୍ଧେ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେନ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉପଚାରଜ୍ଝାନେ ଠିତେନ ତମେୱ ଭାୱନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତେନ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତବ୍ବଂ । ଅଧିଗତପ୍ପନୋ ହି ପଠମଜ୍ଝାନେ ଠିତୋ ତମେୱ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ସବ୍ବାସୱେ ଖେପେତୀତି ।

ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ଛଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।

୭. ଛଅନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧. ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨୩.ଅସୁଭାନନ୍ତରନ୍ତି ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନାନନ୍ତରଂ । ଅନୁସ୍ସତୀସୂତି ଅନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ । ‘‘ଅନୁ ଅନୁ ସତି ଅନୁସ୍ସତୀ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ନ ଏତ୍ଥ ଅନୁ-ସଦ୍ଦୟୋଗେନ ସତି-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥନ୍ତରୱାଚକୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସତିୟେୱ ଅନୁସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ନାୟମନୁ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଉପ-ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅନତ୍ଥକୋ, ନାପି ‘‘ସଞ୍ଜାନନଂ ପଜାନନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଂ-ସଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ ଅତ୍ଥନ୍ତରଦୀପକୋତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପୱତ୍ତିତବ୍ବଟ୍ଠାନମ୍ହିୟେୱ ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଚ ଅନୁସ୍ସତିୟା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାନୁରୂପତା ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ପୱତ୍ତକସ୍ସେୱ ଅନୁରୂପତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁରୂପା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ । ଅନୁରୂପତା ନାମ ପୱତ୍ତିତବ୍ବଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନୁରୂପତାୟ ଏୱ ହୋତୀତି ପୱତ୍ତକସ୍ସେୱ ଅନୁରୂପତା ୱୁତ୍ତା, ନ ଉଭୟସ୍ସ । ଅନୁରୂପାତି ଚ ୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ୟେ ଗୁଣେ ଉପାଦାୟ ଭଗୱତି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି, ତେ ଗୁଣେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ବୁଦ୍ଧଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଆରବ୍ଭାତି ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା । ଧମ୍ମନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନୱୱିଧମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ । ନନୁ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ୱିସୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱକ୍ଖତି ? କିଞ୍ଚାପି ୱକ୍ଖତି, ଧମ୍ମଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପନ ମଗ୍ଗଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଇଧ ପାଳିୟା ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତସ୍ସାପି ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅସଙ୍ଖତାମତାଦିଭାୱେନ ପନ ମଗ୍ଗଫଲେହି ୱିସିଟ୍ଠତାୟ ତସ୍ସ ୱିସୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଗହଣଂ କତଂ । ସୀଲାନୁସ୍ସତିଆଦୀନଂ ପନ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଅନୁସ୍ସତୀନଂ ୱିସୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଗହଣଂ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ସୀଲସ୍ସ ଚାଗସ୍ସ ସଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ଚ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା । ରୂପକାୟଂ ଗତାତି ଅତ୍ତନୋ କରଜକାୟଂ ଆରବ୍ଭ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା । କାୟେତି କାୟେ ୱିସୟଭୂତେ । କୋଟ୍ଠାସନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟାତି କେସାଦିକୋଟ୍ଠାସେସୁ ପଟିକ୍କୂଲନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ । ଇତୋ ପୁରିମାସୁ ସତ୍ତସୁ ଅନୁସ୍ସତୀସୁ ନତ୍ଥି ନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି, ଇଧ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନିମିତ୍ତ-ଗ୍ଗହଣଂ । ତଥା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟାତି ଏତ୍ଥାପି । ଉପସମନ୍ତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମଂ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୨୪. ଅୱେଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ୟାଥାୱତୋ ଞତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପସାଦୋ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଆଗତପ୍ପସାଦୋ, ତଂସଦିସୋପି ୱା ୟୋ ଦିଟ୍ଠିଗତୱାତେହି ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତେନ। ତାଦିସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଭାୱନା ଇଜ୍ଝତି, ନ ଇତରସ୍ସ । ପତିରୂପସେନାସନେତି ୟଥାୱୁତ୍ତଅଟ୍ଠାରସଦୋସୱଜ୍ଜିତେ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେ ସେନାସନେ । ରହୋଗତେନାତି ରହସି ଗତେନ । ତେନ କାୟୱିୱେକଂ ଦସ୍ସେତି । ପଟିସଲ୍ଲୀନେନାତି ନାନାରମ୍ମଣତୋ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ, ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ପଟିକ୍କମାପେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ସଲ୍ଲୀନେନ, ସୁସିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱନ୍ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ଆଗତନୟେନ ।

ସୋ ଭଗୱାତି ଏତ୍ଥ ସୋତି ୟୋ ସୋ ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସେ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା ଲୋକନାଥୋ ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପତ୍ଥଟକିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ, ସୋ । ଭଗୱାତି ଇଦଂ ସତ୍ଥୁ ନାମକିତ୍ତନଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତ’’ନ୍ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୧୯୮, ୨୧୦; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨) । ପରତୋ ପନ ଭଗୱାତି ଗୁଣକିତ୍ତନଂ । ଅରହନ୍ତିଆଦୀସୁ ନୱସୁ ଠାନେସୁ ପଚ୍ଚେକଂ ଇତିପି-ସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତିପି ଅରହଂ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱାତି ଅନୁସ୍ସରତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଇତିପେତଂ ଭୂତଂ ଇତିପେତଂ ତଚ୍ଛ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬) ୱିୟ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥୋ, ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ନେସଂ ବହୁଭାୱୋ ଦୀପିତୋ, ତାନି ଚ ଗୁଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାରଣାନି ଭାୱେନ୍ତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତାନି କାତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।

୧୨୫. ଦୂରତା ନାମ ଆସନ୍ନତା ୱିୟ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ପରମୁକ୍କଂସଗତଂ ଦୂରଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେ’’ତି ଆହ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଦୂରଭାୱେନେୱ ୱିଦୂରେତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନସ୍ସ କିଲେସତୋ ଦୂରତା ତେସଂ ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମଗ୍ଗେନ କିଲେସାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା’’ତି । ନନୁ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଖୀଣାସୱାନଂ ତେ ପହୀନା ଏୱାତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୱାସନାନ’’ନ୍ତି । ନ ହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ସହ ୱାସନାୟ କିଲେସେ ପହାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଏତେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ଭଗୱତୋ ଅରହତ୍ତନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । କା ପନାୟଂ ୱାସନା ନାମ ? ପହୀନକିଲେସସ୍ସାପି ଅପ୍ପହୀନକିଲେସସ୍ସ ପୟୋଗସଦିସପୟୋଗହେତୁଭୂତୋ କିଲେସନିହିତୋ ସାମତ୍ଥିୟୱିସେସୋ ଆୟସ୍ମତୋ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛସ୍ସ (ପାରା॰ ୬୨୧) ୱସଲସମୁଦାଚାରନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ । କଥଂ ପନ ‘‘ଆରକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କିଲେସେହୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ସାମଞ୍ଞଜୋତନାୟ ୱିସେସେ ଅୱଟ୍ଠାନତୋ, ୱିସେସତ୍ଥିନା ଚ ୱିସେସସ୍ସ ଅନୁପୟୋଜେତବ୍ବତୋ, ‘‘ଆରକାସ୍ସ ହୋନ୍ତି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀନି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୪) ସୁତ୍ତପଦାନେତ୍ଥ ଉଦାହରିତବ୍ବାନି । ଆରକାତି ଚେତ୍ଥ ଆ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ, କ-କାରସ୍ସ ଚ ହ-କାରଂ, ସାନୁସାରଂ କତ୍ୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ସୋ ତତୋ ଆରକା ନାମା’’ତି ଗାଥାବନ୍ଧମାହ । ତତ୍ଥ ସମଞ୍ଜନସୀଲୋ ସମଙ୍ଗୀ, ନ ସମଙ୍ଗିତା ଅସମଙ୍ଗିତା ଅସମନ୍ନାଗମୋ ଅସହୱୁତ୍ତିତା ।

୧୨୬. ଅନତ୍ଥଚରଣେନ କିଲେସା ଏୱ ଅରୟୋତି କିଲେସାରୟୋ। ‘‘ଅରୀନଂ ହତତ୍ତା ଅରିହା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୨୭. ୟଞ୍ଚେତଂ ସଂସାରଚକ୍କନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରଥଚକ୍କସ୍ସ ନାଭି ୱିୟ ମୂଲାୱୟୱଭୂତଂ ଅନ୍ତୋ, ବହି ଚ ସମୱଟ୍ଠିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାମୟଂ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାମୟନାଭୀ’’ତି । ନାଭିୟା, ନେମିୟା ଚ ସମ୍ବନ୍ଧା ଅରସଦିସା ପଚ୍ଚୟଫଲଭୂତେହି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଜରାମରଣେହି ସମ୍ବନ୍ଧା ପୁଞ୍ଞାଦିସଙ୍ଖାରାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରାର’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପରିୟନ୍ତଭାୱେନ ପାକଟଂ ଜରାମରଣନ୍ତି ତଂ ନେମିଟ୍ଠାନିୟଂ କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଜରାମରଣନେମୀ’’ତି । ୟଥା ଚ ରଥଚକ୍କପୱତ୍ତିୟା ପଧାନକାରଣଂ ଅକ୍ଖୋ, ଏୱଂ ସଂସାରଚକ୍କପୱତ୍ତିୟା ଆସୱସମୁଦୟୋତି ଆହ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟମୟେନ ଅକ୍ଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା’’ତି । ଆସୱା ଏୱ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ କାରଣତ୍ତା ଆସୱସମୁଦୟୋ । ୟଥାହ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) । ୱିପାକକଟତ୍ତାରୂପପ୍ପଭେଦୋ କାମଭୱାଦିକୋ ତିଭୱୋ ଏୱ ରଥୋ, ତସ୍ମିଂ ତିଭୱରଥେ। ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ସମଂ, ସବ୍ବସୋ ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟୋଜିତନ୍ତି ସମାୟୋଜିତଂ। ଆଦିରହିତଂ କାଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ଅନାଦିକାଲପ୍ପୱତ୍ତଂ।

‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।

ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ‘ସଂସାରୋ’ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୫ ଅପସାଦନାୱଣ୍ଣନା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୬୦; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୧୯୯) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସଂସାରୋୱ ସଂସାରଚକ୍କଂ । ଅନେନାତି ଭଗୱତା । ବୋଧିମଣ୍ଡେତି ବୋଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ମଣ୍ଡଭାୱପ୍ପତ୍ତେ ଠାନେ, କାଲେ ୱା । ୱୀରିୟପାଦେହୀତି ସଂକିଲେସୱୋଦାନପକ୍ଖିୟେସୁ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭନସନ୍ନିକ୍ଖିପନକିଚ୍ଚତାୟ ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତେହି ଅତ୍ତନୋ ୱୀରିୟସଙ୍ଖାତେହି ପାଦେହି । ସୀଲପଥୱିୟନ୍ତି ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ସୀଲମେୱ ପଥୱୀ, ତସ୍ସଂ । ପତିଟ୍ଠାୟାତି ସମ୍ପାଦନୱସେନ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନାତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାଦାନସାଧନତୋ ସଦ୍ଧାୱ ହତ୍ଥୋ, ତେନ । କମ୍ମକ୍ଖୟକରନ୍ତି କାୟକମ୍ମାଦିଭେଦସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି କମ୍ମସ୍ସ ଖୟକରଣତୋ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ । ଞାଣଫରସୁନ୍ତି ସମାଧିସିଲାୟଂ ସୁନିସିତମଗ୍ଗଞାଣଫରସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ।

୧୨୮. ଏୱଂ ‘‘ଅରାନଂ ହତତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଅରଘାତେ ସଂସାରଂ ଚକ୍କଂ ୱିୟ ଚକ୍କନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନାକ୍କମେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନମତଗ୍ଗଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟନ୍ତି ଅନୁ ଅନୁ ଅମତଗ୍ଗଂ ଅୱିଞ୍ଞାତକୋଟିକଂ ସଂସାରମଣ୍ଡଲଂ । ସେସା ଦସ ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ଜାତିପରିୟୋସାନା ଅରା। କଥଂ ? ନାଭିୟା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ମୂଲତୋ, ନେମିୟା ଜରାମରଣେନ ଅନ୍ତତୋ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତ୍ତା ଜରାମରଣପରିୟନ୍ତତ୍ତା ଚା’’ତି । ଦୁକ୍ଖାଦୀସୂତି ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟନିରୋଧମଗ୍ଗେସୁ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା, ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଚ, ସେସେସୁ ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋୱ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ତଂ କାମଭୱାଦିୱସେନ ତିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଥା ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ, ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟେ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ସଙ୍ଖାରାଦିକେ ଚ ପଟିପାଟିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମଭୱେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାମଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜାତି କାମଭୱେ ଆଦୀନୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ରୂପଭୱେ ଅରୂପଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି କାମଭୂମିପରିୟାପନ୍ନାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ, କାମଭୱେ ୱା ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବା ୟେ ସଙ୍ଖାରା, ତେସଂ କାମଭୱୂପପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତକସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ତାୱ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେସୁ ସହଜାତସ୍ସ ସହଜାତାଦିୱସେନ, ଅସହଜାତସ୍ସ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାଦିୱସେନ, ନାନନ୍ତରସ୍ସ ପନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନନ୍ତି ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ। ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ଏତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନେ ଅତିପ୍ପପଞ୍ଚୋ ହୋତି, ସୟମେୱ ଚ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ନ ନଂ ୱିତ୍ଥାରୟାମ ।

ତିଣ୍ଣଂ ଆୟତନାନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତମନାୟତନାନଂ । ଏକସ୍ସାୟତନସ୍ସାତି ମନାୟତନସ୍ସ । ଇମିନା ନୟେନ ଫସ୍ସାଦୀନମ୍ପି ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସା ସା ତଣ୍ହାତି ରୂପତଣ୍ହାଦିଭେଦା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କାମଭୱାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା ତଣ୍ହା ।

ତଣ୍ହାଦିମୂଲିକା କଥା ଅତିସଂଖିତ୍ତାତି ତଂ, ଉପାଦାନଭୱେ ଚ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା କାମତଣ୍ହାପୱତ୍ତିମାହ । ତଥା ‘‘ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀହି । ସା ପନ ତଣ୍ହା ୟସ୍ମା ଭୁସମାଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା କାମୁପାଦାନଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା’’ତି । ତଥେୱାତି କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଏୱ ।

ବ୍ରହ୍ମଲୋକସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ । ‘‘ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା କାମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମା’’ତି (ମହାନି॰ ୧; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮ ଥୋକ ୱିସଦିସଂ) ୱଚନତୋ ଭୱରାଗୋପି କାମୁପାଦାନମେୱାତି କତ୍ୱା ‘‘କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଏୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସୁପାଦାନମୂଲିକାସୁପୀତି ଏତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ‘‘ନତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋ’’ତି ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅପରୋ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟା କାୟେନ ସୁଚରିତଂ ଚରତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅପରୋ ‘‘ରୂପୀ ମନୋମୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି । ଭାୱନାପାରିପୂରିୟାତି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପରୋ ‘‘ଅରୂପଭୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି । ଭାୱନାପାରିପୂରିୟାତି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତାହିୟେୱ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନମୂଲିକାପି ୟୋଜନା ସଂୱଣ୍ଣିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୱସେନାପି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପରୋ ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ‘‘ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି ପରାମସନ୍ତୋ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତୀତିଆଦିନା ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ‘‘କାମଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜା କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ, ତମେୱ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପାଳିଂ ଆନେତ୍ୱା ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ଅୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସଙ୍ଖାରା ହେତୁନିବ୍ବତ୍ତା, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାପି କାମାସୱାଦିନା ସହେତୁକା ଏୱାତି ଆହ ‘‘ଉଭୋପେତେ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା’’ତି । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେତି ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଗହଣେ, ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ଭୁମ୍ମଂ । ପଞ୍ଞାତି କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତା ପକାରତୋ ଜାନନା । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାୱବୋଧୋ । ଇଦଞ୍ଚ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ ୟସ୍ମା ଅଦ୍ଧାତ୍ତୟେ କଙ୍ଖାମଲୱିତରଣୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନେୱ ନୟେନାତି ଏତେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୂ’’ତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ । ‘‘ସଙ୍ଖାରା ହେତୁ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୬) ସବ୍ବପଦାନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି।

ସଂଖିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚାତି ସଙ୍ଖେପୋ, ହେତୁ, ୱିପାକୋ ଚ । ହେତୁ ୱିପାକୋତି ୱା ସଂଖିପ୍ପତୀତି ସଙ୍ଖେପୋ, ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଚ । ସଙ୍ଖେପଭାୱସାମଞ୍ଞେନ ପନ ଏକୱଚନଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେ ପନ ସଙ୍ଖେପା ଅତୀତେ ହେତୁ, ଏତରହି ୱିପାକୋ, ଏତରହି ହେତୁ, ଆୟତିଂ ୱିପାକୋତି ଏୱଂ କାଲୱିଭାଗେନ ଚତ୍ତାରୋ ଜାତା । ତେନାହ ‘‘ପୁରିମସଙ୍ଖେପୋ ଚେତ୍ଥ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା’’ତିଆଦି । ସଙ୍ଖେପ-ସଦ୍ଦୋ ୱା ଭାଗାଧିୱଚନନ୍ତି ଅତୀତୋ ହେତୁଭାଗୋ ପଠମୋ ସଙ୍ଖେପୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି କିଲେସକମ୍ମଭାୱସାମଞ୍ଞତୋ, ତେହି ୱିନା ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାନଂ ସକିଚ୍ଚାକରଣତୋ ଚ । କମ୍ମଂ ତଣ୍ହା ଚ ତସ୍ସ ସହକାରୀକାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ୱଟ୍ଟନତ୍ଥେନ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ।

ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନଫସ୍ସୱେଦନାନଂ ଜାତିଜରାଭଙ୍ଗାୱତ୍ଥା ‘‘ଜାତିଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଜାତିଜରାମରଣାପଦେସେନୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା’’ତି । ଇମେତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ । ଆୟତିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହେତୁତୋ ଭାୱୀନଂ ଅନାଗତାନଂ ଗହିତତ୍ତା । ତେତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ । ଆକାରତୋତି ସରୂପତୋ ଅୱୁତ୍ତାପି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହେ ଆକିରୀୟନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦିଗ୍ଗହଣେହି ପକାସୀୟନ୍ତୀତି ଆକାରା, ଅତୀତହେତୁଆଦୀନଂ ୱା ପକାରା ଆକାରା, ତତୋ ଆକାରତୋ । ୱୀସତିୱିଧା ହୋନ୍ତି ଅତୀତେହେତୁପଞ୍ଚକାଦିଭେଦତୋ ।

ସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି ହେତୁତୋ ଫଲସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧଭୂତୋ ଏକୋ ସନ୍ଧି । ତଥା ଭୱଜାତୀନମନ୍ତରା । ୱେଦନାତଣ୍ହାନମନ୍ତରା ପନ ଫଲତୋ ହେତୁନୋ ଅୱିଚ୍ଛେଦପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ ଫଲହେତୁସମ୍ବନ୍ଧଭୂତୋ ଏକୋ ସନ୍ଧି । ଫଲଭୂତୋପି ହି ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହେତୁସଭାୱସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।

ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରାମସନଂ । ତେନାହ ‘‘ଚତୁସଙ୍ଖେପ’’ନ୍ତିଆଦି । ସବ୍ବାକାରତୋତି ଇଧ ୱୁତ୍ତେହି, ଅୱୁତ୍ତେହି ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୨୨୫ ଆଦୟୋ), ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଚ ଆଗତେହି ସବ୍ବେହି ଆକାରେହି । ଜାନାତୀତି ଅୱବୁଜ୍ଝତି । ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସନଭୂତେନ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ପସ୍ସତି । ଅଞ୍ଞାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ତେସଂୟେୱ ୱେୱଚନଂ । ତନ୍ତି ତଂ ଜାନନଂ । ଞାତଟ୍ଠେନାତି ୟଥାସଭାୱତୋ ଜାନନଟ୍ଠେନ । ପଜାନନଟ୍ଠେନାତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ପକାରେହି ପଟିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ।

ଇଦାନି ୟଦତ୍ଥମିଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଇଧାନୀତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମିନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେ ଧମ୍ମେତି ତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ଧମ୍ମେ । ୟଥାଭୂତଂ ଞତ୍ୱାତି ମହାୱଜିରଞାଣେନ ୟାଥାୱତୋ ଜାନିତ୍ୱା । ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ଅରେ ହନୀତି ୟୋଜନା । ତତ୍ଥ ୟଦା ଭଗୱା ୱିରଜ୍ଜତି ୱିମୁଚ୍ଚତି, ତଦା ଅରେ ହନତି ନାମ । ତତୋ ପରଂ ପନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହନି ୱିହନି ୱିଦ୍ଧଂସେସୀ’’ତି ।

୧୨୯. ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଅଚେତନେ ଚକ୍କରତନେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତତ୍ଥେୱ ଲୋକୋ ପୂଜଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୂଜାୱିସେସା ପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଥାଗତେ’’ତିଆଦିମାହ । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ପୂଜାୱିସେସାନନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅମହେସକ୍ଖେହି ଦେୱମନୁସ୍ସେହି କରିୟମାନାନଂ ନାତିଉଳାରାନଂ ପୂଜାୱିସେସାନଂ ଅରହଭାୱେ କା ନାମ କଥା । ଅତ୍ଥାନୁରୂପନ୍ତି ଅରହତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ଅନ୍ୱତ୍ଥଂ ।

୧୩୦.ଅସିଲୋକଭୟେନାତି ଅକିତ୍ତିଭୟେନ । ରହୋ ପାପଂ କରୋନ୍ତି ‘‘ମା ନଂ କୋଚି ଜଞ୍ଞା’’ତି ଏସ ଭଗୱା ନ କଦାଚି କରୋତି ପାପହେତୂନଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଏୱ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା । ଅପରୋ ନୟୋ – ଆରକାତି ଅରହଂ, ସୁୱିଦୂରଭାୱତୋଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । କୁତୋ ପନ ସୁୱିଦୂରଭାୱତୋତି ? ୟେ ଅଭାୱିତକାୟା ଅଭାୱିତସୀଲା ଅଭାୱିତଚିତ୍ତା ଅଭାୱିତପଞ୍ଞା, ତତୋ ଏୱ ଅପ୍ପହୀନରାଗଦୋସମୋହା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦା ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅଦସ୍ସାୱିନୋ ଅପ୍ପଟିପନ୍ନା ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନା ଚ, ତତୋ ସୁୱିଦୂରଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ସଙ୍ଘାଟିକଣ୍ଣେଚେପି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଗହେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ପାଦେ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ, ସୋ ଚ ହୋତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ କାମେସୁ ତିବ୍ବସାରାଗୋ ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି ଅସମ୍ପଜାନୋ ଅସମାହିତୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋ ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ଅଥ ଖୋ ସୋ ଆରକାୱ ମୟ୍ହଂ, ଅହଞ୍ଚ ତସ୍ସ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଧମ୍ମଂ ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନ ପସ୍ସତି, ଧମ୍ମଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ମଂ ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୨) ।

ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲା ହି ସଚେପି ସାୟଂ ପାତଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକାୱଚରାୱ ସିୟୁଂ, ନ ତେ ତାୱତା ‘‘ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ତଥା ସତ୍ଥାପି ନେସଂ । ଇତି ଅସପ୍ପୁରିସାନଂ ଆରକା ଦୂରେତି ଅରହଂ।

‘‘ସମ୍ମା ନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟେ ନିହୀନାସୟା ନରା ।

ଆରକା ତେହି ଭଗୱା, ଦୂରେ ତେନାରହଂ ମତୋ’’ତି ॥

ତଥା ଆରକାତି ଅରହଂ, ଆସନ୍ନଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁତୋ ପନ ଆସନ୍ନଭାୱତୋତି ? ୟେ ଭାୱିତକାୟା ଭାୱିତସୀଲା ଭାୱିତଚିତ୍ତା ଭାୱିତପଞ୍ଞା, ତତୋ ଏୱ ପହୀନରାଗଦୋସମୋହା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦା ଅରିୟଧମ୍ମେ ସୁୱିନୀତା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦସ୍ସାୱିନୋ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା, ତତୋ ଆସନ୍ନଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟୋଜନସତେ ଚେପି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିହରେୟ୍ୟ, ସୋ ଚ ହୋତି ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁ କାମେସୁ ନ ତିବ୍ବସାରାଗୋ ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ସମ୍ପଜାନୋ ସମାହିତୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ଅଥ ଖୋ ସୋ ସନ୍ତିକେୱ ମୟ୍ହଂ, ଅହଞ୍ଚ ତସ୍ସ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଧମ୍ମଂ ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପସ୍ସତି, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୨) ।

ତଥାରୂପା ହି ପୁଗ୍ଗଲା ସତ୍ଥୁ ୟୋଜନସହସ୍ସନ୍ତରିକାପି ହୋନ୍ତି, ନ ତାୱତା ତେ ‘‘ସତ୍ଥୁ ଦୂରଚାରିନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ତଥା ସତ୍ଥାପି ନେସଂ । ଇତି ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଆରକା ଆସନ୍ନେତି ଅରହଂ।

ୟେ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୁପ୍ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକା ।

ଆରକା ତେହି ଆସନ୍ନେ, ତେନାପି ଅରହଂ ଜିନୋ ॥

ୟେ ଇମେ ରାଗାଦୟୋ ପାପଧମ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକମ୍ପି ସମ୍ପରାୟିକମ୍ପି ଅନତ୍ଥଂ ଆୱହନ୍ତି । ନିବ୍ବାନଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଏକଂସେନେୱ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତା ଚ, ତେ ଅତ୍ତହିତଂ, ପରହିତଞ୍ଚ ପରିପୂରେତୁଂ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେହି ସାଧୂହି ଦୂରତୋ ରହିତବ୍ବା ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବା ପହାତବ୍ବାତି ରହା ନାମ, ତେ ଚ ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ପହୀନା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା । ୟଥାହ –

‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଗୋ ପହୀନୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ, ସବ୍ବେପି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପହୀନା ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ଅନଭାୱଂକତା ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମା’’ତି (ପାରା॰ ୯-୧୦ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ।

ତସ୍ମା ସବ୍ବସୋ ନ ସନ୍ତି ଏତସ୍ସ ରହାତି ଅରହୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଓକାରସ୍ସ ସାନୁସାରଂ ଅ-କାରାଦେସଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପାପଧମ୍ମା ରହା ନାମ, ସାଧୂହି ରହିତବ୍ବତୋ ।

ତେସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପହୀନତ୍ତା, ଭଗୱା ଅରହଂ ମତୋ ॥

ୟେ ତେ ସବ୍ବସୋ ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧା ପହୀନକିଲେସା ଭାୱିତମଗ୍ଗା ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧା ଅରହନ୍ତୋ ଖୀଣାସୱା, ୟେ ଚ ସେକ୍ଖା ଅପ୍ପତ୍ତମାନସା ଅନୁତ୍ତରଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ପତ୍ଥୟମାନା ୱିହରନ୍ତି, ୟେ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧପୟୋଗା କଲ୍ୟାଣଜ୍ଝାସୟା ସଦ୍ଧାସୀଲସୁତାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ପୁଗ୍ଗଲା, ତେହି ନ ରହିତବ୍ବୋ ନ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବୋ, ତେ ଚ ଭଗୱତାତି ଅରହଂ। ତଥା ହି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ସତ୍ଥାରା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତୋ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମସରୀରେନ ଅୱିରହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ଆୟସ୍ମା ପିଙ୍ଗିୟୋ –

‘‘ପସ୍ସାମି ନଂ ମନସା ଚକ୍ଖୁନାୱ,

ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ।

ନମସ୍ସମାନୋ ୱିୱସେମି ରତ୍ତିଂ,

ତେନେୱ ମଞ୍ଞାମି ଅୱିପ୍ପୱାସଂ ॥

‘‘ସଦ୍ଧା ଚ ପୀତି ଚ ମନୋ ସତି ଚ,

ନାପେନ୍ତିମେ ଗୋତମସାସନମ୍ହା ।

ୟଂ ୟଂ ଦିସଂ ୱଜତି ଭୂରିପଞ୍ଞୋ,

ସ ତେନ ତେନେୱ ନତୋହମସ୍ମୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୪୮-୧୧୪୯) ।

ତେନେୱ ଚ ତେ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ନ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୬) ।

କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନାପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ଥରି ନିଚ୍ଚଲସଦ୍ଧା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଇତି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନେହି ପୁରିସୱିସେସେହି ଅୱିରହିତବ୍ବତୋ, ତେସଞ୍ଚ ଅୱିରହନତୋ ନ ସନ୍ତି ଏତସ୍ସ ରହା ପରିଚ୍ଚଜନକା, ନତ୍ଥି ୱା ଏତସ୍ସ ରହୋ ସାଧୂହି ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବତାତି ଅରହଂ।

‘‘ୟେ ସଚ୍ଛିକତସଦ୍ଧମ୍ମା, ଅରିୟା ସୁଦ୍ଧଗୋଚରା ।

ନ ତେହି ରହିତୋ ହୋତି, ନାଥୋ ତେନାରହଂ ମତୋ’’ତି ॥

ରହୋତି ଚ ଗମନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭଗୱତୋ ଚ ନାନାଗତୀସୁ ପରିବ୍ଭମନସଙ୍ଖାତଂ ସଂସାରେ ଗମନଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମକ୍ଖୟକରେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସବ୍ବସୋ ସସମ୍ଭାରସ୍ସ କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା । ୟଥାହ –

‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।

ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।

ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) ।

ଏୱଂ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ରହୋଗମନଂ ଗତୀସୁ ପଚ୍ଚାଜାତୀତିପି ଅରହଂ।

ରହୋ ୱା ଗମନଂ ୟସ୍ସ, ସଂସାରେ ନତ୍ଥି ସବ୍ବସୋ ।

ପହୀନଜାତିମରଣୋ, ଅରହଂ ସୁଗତୋ ମତୋ ॥

ପାସଂସତ୍ତା ୱା ଭଗୱା ଅରହଂ। ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ହି ପସଂସାୟଂ ଅରହ-ସଦ୍ଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ପାସଂସଭାୱୋ ଚ ଭଗୱତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ । ତଥା ହେସ ଅନୁତ୍ତରେନ ସୀଲେନ ଅନୁତ୍ତରେନ ସମାଧିନା ଅନୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁତ୍ତରାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଅପ୍ପଟିମୋ ଅପ୍ପଟିଭାଗୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଗୁଣେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପଣ୍ଡିତପୁରିସେହି ଦେୱେହି ବ୍ରହ୍ମେହି ଭଗୱତା ୱା ପନ ପରିୟୋସାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟରୂପୋ । ଇତି ପାସଂସତ୍ତାପି ଭଗୱା ଅରହଂ।

ଗୁଣେହି ସଦିସୋ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ଲୋକେ ସଦେୱକେ ।

ତସ୍ମା ପାସଂସିୟତ୍ତାପି, ଅରହଂ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ॥

ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି –

‘‘ଆରକା ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ, ଆରକା ଚ ୱିଜାନତଂ ।

ରହାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା, ୱିଦୂନମରହେୟ୍ୟତୋ ।

ଭୱେସୁ ଚ ରହାଭାୱା, ପାସଂସା ଅରହଂ ଜିନୋ’’ତି ॥

୧୩୧.ସମ୍ମାତି ଅୱିପରୀତଂ । ସାମନ୍ତି ସୟମେୱ । ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ହି ଏତ୍ଥ ସଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସୟ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବୋଧକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅନୱସେସାନଂ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧୋ ଲବ୍ଭତୀତି ? ଏକଦେସସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ । ପଦେସଗ୍ଗହଣେ ହି ଅସତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତାୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ୟଥା ‘‘ଦିକ୍ଖିତୋ ନ ଦଦାତୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱିସେସାନପେକ୍ଖା କତ୍ତରି ଏୱ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା କମ୍ମୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ । ‘‘ସମ୍ମା ସାମଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଇଧ ସଦ୍ଦତୋ ଲବ୍ଭତି, ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ପନ ଅତ୍ଥତୋ ଲବ୍ଭମାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ବୁଜ୍ଝନକିରିୟା ଅୱିସୟା ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଇଦାନି ତସ୍ସା ୱିସୟଂ ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେ’’ତି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବେ । କେ ପନ ତେତି ? ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱତୋ ବୁଜ୍ଝି । ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ, ଅଧିଗମକ୍ଖଣେ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ, ଅପରଭାଗେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦୀହି ଅଞ୍ଞାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେତି ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚମାହ । ପହାତବ୍ବେତି ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟେ । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେତି ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ପନ ସୋପାଦିସେସାଦିକଂ ପରିୟାୟସିଦ୍ଧଂ ଭେଦଂ ଗହେତ୍ୱା କତୋ, ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ଅୟଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନନ୍ତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ଉଦ୍ଦେସୋ ଚ ଅୱିନିଚ୍ଛିତତ୍ଥପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ କରୀୟତି । ଉଦ୍ଦେସେନ ହି ଉଦ୍ଦିସିୟମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିତାମତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଅପରିଚ୍ଛେଦେନ ବହୁୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା, ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୭-୮) । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେତି ୱା ଫଲୱିମୁତ୍ତୀନମ୍ପି ଗହଣଂ, ନ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱାତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ଭାୱେତବ୍ବେତି ଏତ୍ଥ ଝାନାନମ୍ପି ଗହଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଗାଥାୟଂ ଭାୱେତବ୍ବଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ତେନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବସ୍ସ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମୀତି ୟସ୍ମା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ମୟା ବୁଦ୍ଧାନି, ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ଞେୟ୍ୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବମ୍ପି ଞେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି, ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୨. ଏୱଂ ସଚ୍ଚୱସେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଧମ୍ମେହି, ଖନ୍ଧାଦୀହି ଚ ସଚ୍ଚୱସେନେୱ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପି ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ମୂଲକାରଣଭାୱେନାତି ସନ୍ତେସୁପି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ କାରଣେସୁ ତେସମ୍ପି ମୂଲଭୂତକାରଣଭାୱେନ । ତଣ୍ହା ହି କମ୍ମସ୍ସ ୱିଚିତ୍ତଭାୱହେତୁତୋ, ସହାୟଭାୱୂପଗମନତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତାୟ ପଧାନକାରଣଂ । ସମୁଟ୍ଠାପିକାତି ଉପ୍ପାଦିକା । ପୁରିମତଣ୍ହାତି ପୁରିମଭୱସିଦ୍ଧା ତଣ୍ହା । ଉଭିନ୍ନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ, ତଂସମୁଦୟସ୍ସ ଚ । ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ । ନିରୋଧପଜାନନାତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ନିରୋଧସ୍ସ ପଟିୱିଜ୍ଝନା । ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନାତି ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଚକ୍ଖୁସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦିନା ଏକେକକୋଟ୍ଠାସନିଦ୍ଧାରଣେନ। ତଣ୍ହାୟପି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱସବ୍ଭାୱତୋ, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଚ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କସିଣାନୀତି କସିଣଜ୍ଝାନାନି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରାତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କୋଟ୍ଠାସା, ତଦାରମ୍ମଣଜ୍ଝାନାନି ଚ । ନୱ ଭୱାତି କାମଭୱାଦୟୋ ତୟୋ, ସଞ୍ଞୀଭୱାଦୟୋ ତୟୋ, ଏକୱୋକାରଭୱାଦୟୋ ତୟୋତି ନୱ ଭୱା । ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀତି ଅଗ୍ଗହିତାରମ୍ମଣୱିସେସାନି ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି, ୱିପାକଜ୍ଝାନାନଂ ୱା ଏତଂ ଗହଣଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତା ତଣ୍ହା ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କିରିୟଧମ୍ମାନଂ ପନ ୟତ୍ଥ ତେ ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ କାରଣଭୂତା ।

ଅନୁବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ତେନାତି ତସ୍ମା । ୟସ୍ମା ସାମଞ୍ଞତୋ, ୱିସେସତୋ ଚ ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । କିନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି, ସବ୍ବସ୍ସପି ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ସବ୍ବାକାରତୋ ଅୱିପରୀତଂ ସୟମେୱ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନାସ୍ସ ପରୋପଦେସରହିତସ୍ସ ସବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧନସମତ୍ଥସ୍ସ ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିନୋ ଅନାୱରଣଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ନନୁ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅନାୱରଣଞାଣଂ, ଅଞ୍ଞଥା ‘‘ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି ବୁଦ୍ଧଞାଣାନୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୧.୭୩) ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ୱିସୟପୱତ୍ତିଭେଦୱସେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏକସ୍ସେୱ ଞାଣସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏକମେୱ ହି ତଂ ଞାଣଂ ଅନୱସେସସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମୱିସୟତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଆୱରଣାଭାୱତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରମୁପାଦାୟ ‘‘ଅନାୱରଣଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ‘‘ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତମସଙ୍ଖତଂ ଅନୱସେସଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଆୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅନାୱରଣଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୯) । ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ନେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଭେଦୋ, ଏକନ୍ତେନ ଚେତଂ ଏୱମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣାନଂ ସାଧାରଣତା, ଅସବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣତା ଚ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ହି ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ଆୱରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଅନାୱରଣଞାଣସ୍ସ ଚ ଅସବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣଭାୱେ ୟତ୍ଥ ତଂ ନ ପୱତ୍ତତି, ତତ୍ଥାୱରଣସବ୍ଭାୱତୋ ଅନାୱରଣଭାୱୋୟେୱ ନ ସିୟା । ଅଥ ୱା ପନ ହୋତୁ ଅଞ୍ଞମେୱ ଅନାୱରଣଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ, ଇଧ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତସ୍ସ ଚାଧିଗମେନ ଭଗୱା ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବୱିଦୂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ନ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧତୋ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ‘‘ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧନସମତ୍ଥଞାଣସମଧିଗମେନ ହି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତାନେ ଅନୱସେସଧମ୍ମେ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଅହୋସୀତି ।

ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନିଦଂ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଉଦାହୁ କମେନାତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ, ଅସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପଟ୍ଠାନେ ଦୂରତୋ ଚିତ୍ତପଟଂ ପେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ପଟିୱିଭାଗେନାୱବୋଧୋ ନ ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ୱିପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅନତ୍ତାକାରେନ ୱିୟ ସବ୍ବଧମ୍ମା ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟା ହୋନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ୟେପି ‘‘ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ଠିତଲକ୍ଖଣୱିସୟଂ ୱିକପ୍ପରହିତଂ ସବ୍ବକାଲଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତେନ ତେ ‘ସବ୍ବୱିଦୂ’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘ଚରଂ ସମାହିତୋ ନାଗୋ, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋପି ସମାହିତୋ’ତି ଇଦମ୍ପି ୱଚନଂ ସୁୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ୱୁତ୍ତଦୋସାନାତିୱତ୍ତି, ଠିତଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ଅତୀତାନାଗତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମାନଂ ତଦଭାୱତୋ ଏକଦେସୱିସୟମେୱ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ସକିଂୟେୱ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଅଥ କମେନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି ? ଏୱମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ଜାତିଭୂମିସଭାୱାଦିୱସେନ, ଦିସାଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ଞେୟ୍ୟେ କମେନ ଗୟ୍ହମାନେ ତସ୍ସ ଅନୱସେସପଟିୱେଧୋ ସମ୍ଭୱତି, ଅପରିୟନ୍ତଭାୱତୋ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ । ୟେ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଏକଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ‘ସେସେପି ଏୱ’ନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାପନେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଭଗୱା, ତଞ୍ଚ ଞାଣଂ ନ ଅନୁମାନିକଂ ସଂସୟାଭାୱତୋ । ସଂସୟାନୁବଦ୍ଧଂ ହି ଲୋକେ ଅନୁମାନଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସ୍ସ ହି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱେ ଅତ୍ଥାୱିସଂୱାଦନେନ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଏକଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ‘‘ସେସେପି ଏୱ’’ନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାପନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୟଞ୍ହି ତଂ ସେସଂ, ତଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତି ।

ଅଥ ତମ୍ପି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ, ତସ୍ସ ସେସଭାୱୋ ଏୱ ନ ସିୟାତି ? ସବ୍ବମେତଂ ଅକାରଣଂ । କସ୍ମା? ଅୱିସୟୱିଚାରଣଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ । ୟୋ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ, ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ୟଂକିଞ୍ଚି ଭଗୱତା ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସକଲଂ, ଏକଦେସୋ ୱା, ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ନିଚ୍ଚସମାଧାନଞ୍ଚ ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଚ ସକଲସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱେ ତସ୍ସ ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତା ନ ସିୟା, ଏକନ୍ତେନେୱ ସା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆୱଜ୍ଜନପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ମନସିକାରପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପ୍ପଟିବଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନତୋ । ଅତୀତାନାଗତୱିସୟମ୍ପି ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ଅନୁମାନାଗମତକ୍କଗ୍ଗହଣୱିରହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ ।

ନନୁ ଚ ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ୟଦା ସକଲଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତଦା ସକିଂୟେୱ ସକଲୱିସୟତାୟ ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଦୋସାନାତିୱତ୍ତିୟେୱାତି ? ନ, ତସ୍ସ ୱିସୋଧିତତ୍ତା । ୱିସୋଧିତୋ ହି ସୋ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ପଚୁରଜନଞାଣସମାନୱୁତ୍ତିତାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଞାଣସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟତା ନ ସିୟା । ତସ୍ମା ସକଲଧମ୍ମାରମ୍ମଣମ୍ପି ତଂ ଏକଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିୟ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତେୟେୱ ତେ ଧମ୍ମେ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣଂ । ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ । ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ ଞାଣଂ, ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୬୯; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) । ଏୱମେକଜ୍ଝଂ, ୱିସୁଂ, ସକିଂ, କମେନ ୱା ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ।

୧୩୩.ୱିଜ୍ଜାହୀତି ଏତ୍ଥ ୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ୱିଜ୍ଜା, ୟାଥାୱତୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ୱା ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା, ତମୋକ୍ଖନ୍ଧାଦିକସ୍ସ ପଦାଲନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟସ୍ସ ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନପି ୱିଜ୍ଜା । ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତାତି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା ୱା, ଅୱିକଲତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିସ୍ସନ୍ନଂ, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଚ ୱିଜ୍ଜାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ଗହଣଂ ୱିନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା ନାମ ସଦ୍ଧା ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ୱୀରିୟଂ ସତି ପଞ୍ଞା ଚ । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ସଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) । ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀତି ୟାନି କାନିଚି ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସୀଲାଦୟୋ ପନ୍ନରସେୱ ‘‘ଚରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଇମେୟେୱ ହୀ’’ତିଆଦି। ତେନ ତେସଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହତୋ ନିବ୍ବାନୁପଗମନେ ଏକଂସତୋ ସାଧନଭାୱମାହ । ଇଦାନି ତଦତ୍ଥସାଧନାୟ ଆଗମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିମାହ । ଭଗୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ନନୁ ଚାୟଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦା ସାୱକେସୁପି ଲବ୍ଭତୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ଲବ୍ଭତି, ନ ପନ ତଥା, ୟଥା ଭଗୱତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚରଣଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା କରୁଣାବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ, ସୋ ଚେତ୍ଥ ମହଗ୍ଗତଭାୱପ୍ପତ୍ତା ସାଧାରଣଭାୱୋତି ଆହ ‘‘ଚରଣସମ୍ପଦା ମହାକାରୁଣିକତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତା’’ତି । ୟଥା ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥଂ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥେ ନିୟୋଜନଂ ପଞ୍ଞାୟ ୱିନା ନ ହୋତି, ଏୱଂ ନେସଂ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଜାନନଂ ସତ୍ଥୁ କରୁଣାୟ ୱିନା ନ ହୋତୀତି ଉଭୟମ୍ପି ଉଭୟତ୍ଥ ସକିଚ୍ଚକମେୱ ସିୟା । ୟତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ସା ପଧାନଭାୱୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ତଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ୟଥା ଅଞ୍ଞୋପି ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ, ତେନ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱାୟଂ ଆୱେଣିକା ପଟିପତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସା ପନାୟଂ ସତ୍ଥୁ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦା ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକତାୟ ସାୱକାନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଏକନ୍ତକାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦାୟ ସତ୍ଥୁ ପଞ୍ଞାମହତ୍ତଂ ପକାସିତଂ ହୋତି, ଚରଣସମ୍ପଦାୟ କରୁଣାମହତ୍ତଂ । ତେସୁ ପଞ୍ଞାୟ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତି, କରୁଣାୟ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗୋ । ପଞ୍ଞାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖନିବ୍ବିଦା, କରୁଣାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖସହନଂ । ପଞ୍ଞାୟ ପରଦୁକ୍ଖପରିଜାନନଂ, କରୁଣାୟ ପରଦୁକ୍ଖପତିକାରାରମ୍ଭୋ । ପଞ୍ଞାୟ ପରିନିବ୍ବାନାଭିମୁଖଭାୱୋ, କରୁଣାୟ ତଦଧିଗମୋ । ପଞ୍ଞାୟ ସୟଂ ତରଣଂ, କରୁଣାୟ ପରେସଂ ତାରଣଂ । ପଞ୍ଞାୟ ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି, କରୁଣାୟ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି । କରୁଣାୟ ୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ସଂସାରାଭିମୁଖଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ଅନଭିରତି । ତଥା କରୁଣାୟ ପରେସଂ ଅଭିଂସାପନଂ, ପଞ୍ଞାୟ ସୟଂ ପରେହି ଅଭାୟନଂ । କରୁଣାୟ ପରଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖତି, ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ପରଂ ରକ୍ଖତି । ତଥା କରୁଣାୟ ଅପରନ୍ତପୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଅନତ୍ତନ୍ତପୋ । ତେନ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତଥା କରୁଣାୟ ଲୋକନାଥତା, ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନାଥତା । କରୁଣାୟ ଚସ୍ସ ନିନ୍ନତାଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଉନ୍ନମାଭାୱୋ । ତଥା କରୁଣାୟ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଜନିତାନୁଗ୍ଗହୋ ପଞ୍ଞାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତୋ, ପଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତୋ କରୁଣାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବସତ୍ତାନୁଗ୍ଗହାୟ ପୱତ୍ତୋ । ୟଥା ହି କରୁଣା ଭଗୱତୋ ସିନେହସୋକୱିରହିତା, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ଅହଂକାରମମଂକାରୱିନିମୁତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସୋଧିତା ପରମୱିସୁଦ୍ଧା ଗୁଣୱିସେସା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦାହି ପକାସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୧୩୪.ଗମନମ୍ପି ହି ଗତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଗତେ ଠିତେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୪; ୨.୩୭୬) । ସୋଭନନ୍ତି ସୁଭଂ । ସୁଭଭାୱୋ ୱିସୁଦ୍ଧତାୟ, ୱିସୁଦ୍ଧତା ଦୋସୱିଗମେନାତି ଆହ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧମନୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି । ଗମନଞ୍ଚ ନାମ ବହୁୱିଧନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ଗମନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ । ସୋ ହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଗତି ଅଧିଗମୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଗତଂ, ଗମନ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ଗହଣେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନ ହେସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଖେମଂ ଦିସନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଅସଜ୍ଜମାନୋତି ପରିପନ୍ଥାଭାୱେନ ସୁଗତିଗମନେପି ଅସଜ୍ଜନ୍ତୋ ସଙ୍ଗଂ ଅକରୋନ୍ତୋ, ପଗେୱ ଇତରତ୍ଥ । ଅଥ ୱା ଏକାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଖିପ୍ପଭିଞ୍ଞାୱସେନେୱ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ମଗ୍ଗାନଂ ପଟିଲଦ୍ଧଭାୱତୋ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଅସଜ୍ଜନ୍ତୋ ଗତୋ । ୟଂ ଗମନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସବ୍ବମନତ୍ଥଂ ଅପହରତି, ସବ୍ବଞ୍ଚ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆୱହତି, ତଦେୱ ସୋଭନଂ ନାମ । ତେନ ଚ ଭଗୱା ଗତୋତି ଆହ ‘‘ଇତି ସୋଭନଗମନତ୍ତା ସୁଗତୋ’’ତି ସୋଭନତ୍ଥୋ ସୁ-ସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା ।

ଅସୁନ୍ଦରାନଂ ଦୁକ୍ଖାନଂ ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖତ୍ତା ଏକନ୍ତତୋ ସୁନ୍ଦରଂ ନାମ ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୂତି ଆହ ‘‘ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚେସ ଠାନଂ ଗତୋ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫; ଧ॰ ପ॰ ୨୦୩-୨୦୪) । ସମ୍ମାତି ସୁଟ୍ଠୁ । ସୁଟ୍ଠୁ ଗମନଞ୍ଚ ନାମ ପଟିପକ୍ଖେନ ଅନଭିଭୂତସ୍ସ ଗମନନ୍ତି ଆହ ‘‘ପହୀନେ କିଲେସେ ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ସମ୍ମାଗମନଂ, ୟାୟ ଆଗମନୀୟପଟିପଦାୟ ସିଦ୍ଧଂ, ସାପି ସମ୍ମାଗମନମେୱାତି ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ସୁଗତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ମା ୱା ଗତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ସମ୍ପାପନେ ଅୱିପରୀତପଟିପତ୍ତିୟା । ‘‘ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖମେୱ କରୋନ୍ତୋ’’ତି ଏତେନ ମହାବୋଧିୟା ପଟିପଦା ଅୱିଭାଗେନ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବଦା ହିତସୁଖାୱହଭାୱେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସସ୍ସତଂ ଉଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଇମେ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗତୋ’’ତି ଏତେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଗତିଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘କାମସୁଖଂ ଅତ୍ତକିଲମଥନ୍ତି ଇମେ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗତୋ’’ତି ଏତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଗତିଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ରାତି ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଭାସନେ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ, ସାଧେତବ୍ବେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅଭୂତନ୍ତି ଅଭୂତତ୍ଥଂ । ଅତ୍ଥମୁଖେନ ହି ୱାଚାୟ ଅଭୂତତା, ଭୂତତା ୱା । ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅଭୂତନ୍ତି ୱା ଅସନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ଅତଥାକାରଂ ଅଞ୍ଞଥାସନ୍ତଂ । ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେନ, ସମ୍ପରାୟିକେନ ୱା ଅନତ୍ଥେନ ସଞ୍ହିତଂ, ଅନତ୍ଥାୱହଂ । ନ ଅତ୍ଥୋତି ଅନତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ, ଅଭାୱୋ ଚ, ତେନ ସଞ୍ହିତଂ, ପିସୁଣୱାଚଂ, ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସାପି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମା ୱାଚା ସୀଲୱନ୍ତଂ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି, ଅଚଣ୍ଡାଲାଦିମେୱ ‘‘ଚଣ୍ଡାଲୋ’’ତିଆଦିନା ଭାସମାନସ୍ସ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦୁତିୟା ଦୁସ୍ସୀଲଂ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି, ଚଣ୍ଡାଲାଦିମେୱ ‘‘ଚଣ୍ଡାଲୋ’’ତିଆଦିନା ଅୱିନୟେନ ଭାସମାନସ୍ସ । ତତିୟା ନେରୟିକାଦିକସ୍ସ ନେରୟିକାଦିଭାୱୱିଭାୱନୀକଥା ୟଥା ‘‘ଆପାୟିକୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ନେରୟିକୋ’’ତିଆଦିକା (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୮) । ଚତୁତ୍ଥୀ ‘‘ୱେଦୱିହିତେନ ୟଞ୍ଞୱିଧିନା ପାଣାତିପାତାଦିକତଂ ସୁଗତିଂ ଆୱହତୀ’’ତି ଲୋକସ୍ସ ବ୍ୟାମୋହନକଥା । ପଞ୍ଚମୀ ଭୂତେନ ପେସୁଞ୍ଞୂପସଂହାରାଦିକଥା । ଛଟ୍ଠା ୟୁତ୍ତପ୍ପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପୱତ୍ତିତା ଦାନସୀଲାଦିକଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅଭୂତାଦିଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ ପିୟଂ ମନାପଂ ତତୋ ଏୱ ସମ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ଗଦନତୋ ସୁଗତୋ ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଆପାଥଗମନମତ୍ତେନ କସ୍ସଚି ଅପ୍ପିୟମ୍ପି ହି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ପିୟଂ ମନାପମେୱ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖାୱହତ୍ତା ।

ଅପିଚ ସୋଭନଂ ଗତଂ ଗମନଂ ଏତସ୍ସାତି ସୁଗତୋ। ଭଗୱତୋ ହି ୱେନେୟ୍ୟଜନୁପସଙ୍କମନଂ ଏକନ୍ତେନ ତେସଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତୋ ସୋଭନଂ ଭଦ୍ଦକଂ। ତଥା ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ ଦୁତୱିଲମ୍ବିତଖଲିତାନୁକଡ୍ଢନନିପ୍ପୀଳନୁକ୍କୁଟିକକୁଟିଲାକୁଲତାଦିଦୋସରହିତୱିଲାସିତରାଜହଂସୱସଭୱାରଣମିଗରାଜଗମନଂ କାୟଗମନଂ, ଞାଣଗମନଞ୍ଚ ୱିପୁଲନିମ୍ମଲକରୁଣାସତିୱୀରିୟାଦିଗୁଣୱିସେସସହିତଂ ଅଭିନୀହାରତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧି ଅନୱଜ୍ଜତାୟ, ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହତାୟ ଚ ସୋଭନମେୱ । ଅଥ ୱା ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସକଲମ୍ପି ଲୋକଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପରିଜାନନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ସୁଗତୋ। ତଥା ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ପଜହନ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅତୀତୋତି ସୁଗତୋ। ଲୋକନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୁଗତୋ। ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସମ୍ମା ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ସୁଗତୋ। ତଥା ୟଂ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ସବ୍ବଂ ତଂ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସମ୍ମା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗତୋ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସୀତି ସୁଗତୋ।

୧୩୫.ସବ୍ବଥାତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । ୟୋ ୟୋ ଲୋକୋ ୟଥା ୟଥା ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଥା ତଥା । ତେ ପନ ପକାରେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଭାୱତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଭାୱତୋତି ଦୁକ୍ଖସଭାୱତୋ । ସବ୍ବୋ ହି ଲୋକୋ ଦୁକ୍ଖସଭାୱୋ । ୟଥାହ ‘‘ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭) । ସମୁଦୟତୋତି ୟତୋ ସୋ ସମୁଦେତି, ତତୋ ତଣ୍ହାଦିତୋ । ନିରୋଧତୋତି ୟତ୍ଥ ସୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତତୋ ୱିସଙ୍ଖାରତୋ । ନିରୋଧୂପାୟତୋତି ୟେନ ୱିଧିନା ସୋ ନିରୋଧୋ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ତତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପକାରସ୍ସ ଅଭାୱା ।

ଇତି ‘‘ସବ୍ବଥା ଲୋକଂ ଅୱେଦୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦତ୍ଥସାଧକଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟତ୍ଥ ଖୋ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ନ ଜାୟତୀ’’ତିଆଦିନା ଉଜୁକଂ ଜାତିଆଦୀନି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ନ ଚୱତି ନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅପରାପରଂ ଚୱନୁପପଜ୍ଜନାନି ପଟିକ୍ଖିପତି । କେଚି ପନ ‘‘ନ ଜାୟତୀତିଆଦି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଂ ଓପପାତିକୱସେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତନ୍ତି ଜାତିଆଦିରହିତଂ । ଗମନେନାତି ପଦସା ଗମନେନ । ଞାତେୟ୍ୟନ୍ତି ଜାନିତବ୍ବଂ । ‘‘ଞାତାୟ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ଞାତା ଅୟଂ ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କାମଂ ପାଦଗମନେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଲୋକସ୍ସନ୍ତଂ ଞାତୁଂ, ଦଟ୍ଠୁଂ, ପତ୍ତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା, ଅପିଚ ପରିମିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ତଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେମୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସସଞ୍ଞିମ୍ହୀତି ସଞ୍ଞାସହିତେ । ତତୋ ଏୱ ସମନକେ ସୱିଞ୍ଞାଣକେ । ଅୱିଞ୍ଞାଣକେ ପନ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପସମୁଦାୟମତ୍ତେ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଲୋକନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଲୋକଂ । ଲୋକନିରୋଧନ୍ତି ତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନଂ, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା । ଅଦେସମ୍ପି ହି ତଂ ୟେସଂ ନିରୋଧୋ, ତେସଂ ୱସେନ ଉପଚାରତୋ, ଦେସତୋପି ନିଦ୍ଦିସୀୟତି ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ପହୀୟମାନା ପହୀୟତି, ଏତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝମାନା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୪; ୱିଭ॰ ୨୦୪) ।

ଗମନେନାତି ପାକତିକଗମନେନ । ଲୋକସ୍ସନ୍ତୋତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅନ୍ତକିରିୟାହେତୁଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ । କୁଦାଚନନ୍ତି କଦାଚିପି । ଅପତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱା । ପମୋଚନନ୍ତି ପମୁତ୍ତି ନିସ୍ସରଣଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଲୋକସ୍ସନ୍ତଂ ଅପତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୁତ୍ତି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ହୱେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଲୋକୱିଦୂତି ସଭାୱାଦିତୋ ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ଜାନନ୍ତୋ । ସୁମେଧୋତି ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୋ । ଲୋକନ୍ତଗୂତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନ ଲୋକଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପହାନାଭିସମୟେନ ଲୋକନ୍ତଗୂ । ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ପରିନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ। ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ସମିତତ୍ତା, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ୱା ଅଭିସମିତତ୍ତା ସମିତାୱୀ । ନାସୀସତି ନ ପତ୍ଥେତି । ୟଥା ଇମଂ ଲୋକଂ, ଏୱଂ ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ।

୧୩୬. ଏୱଂ ୟଦିପି ଲୋକୱିଦୁତା ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସିତା ସଭାୱତୋ ଦସ୍ସିତତ୍ତା, ଲୋକୋ ପନ ଏକଦେସେନେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ତଂ ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚ ତୟୋ ଲୋକା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସମୂହୋ, ସନ୍ତାନୋ ଚ ସତ୍ତଲୋକୋ। ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ସତ୍ତୋ, ଲୋକୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲଂ, ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ଲୋକୋତି । ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ସମୂହୋ, ସନ୍ତାନୋ ଚ ଓକାସଲୋକୋ ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତସା, ଥାୱରା ଚ, ତେସଞ୍ଚ ଓକାସଭୂତୋତି । ତଦାଧାରତାୟ ହେସ ‘‘ଭାଜନଲୋକୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଭୟେପି ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତି, ଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଚାତି । ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିକା, ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଆହାର-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ୱିୟ । ଏୱଂ ହି ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ଇମିନା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାପି ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ସା ପନାୟଂ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମୋ, ନ ସତ୍ତଧମ୍ମୋତି ଆହ ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ କଥନ୍ତି ? ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନାତି ନାୟଂ ଦୋସୋ । ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାପି ‘‘ଏକଧମ୍ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ସମ୍ମା ୱିରଜ୍ଜମାନୋ ସମ୍ମା ୱିମୁଚ୍ଚମାନୋ ସମ୍ମା ପରିୟନ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ସମ୍ମଦତ୍ଥଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମସ୍ମିଂ ଏକଧମ୍ମେ ? ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) । ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ‘‘ଅତ୍ତା, ଲୋକୋ’’ତି ଚ ପରିକପ୍ପନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତୱିସୟା, ନ ସଙ୍ଖାରୱିସୟାତି ଆହ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତୀତି ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତି ପରିବ୍ଭମନ୍ତି । ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚମାନାତି ତେସଂ ପରିବ୍ଭମନେନେୱ ତା ଦିସା ପଭସ୍ସରା ହୁତ୍ୱା ୱିରୋଚନ୍ତି । ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋତି ତତ୍ତକଂ ସହସ୍ସପ୍ପକାରୋ ଓକାସଲୋକୋ, ସହସ୍ସଲୋକଧାତୁୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତାୱ ସହସ୍ସୱା’’ତି ୱା ପାଠୋ ।

ତମ୍ପୀତି ତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ଲୋକଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ସବ୍ବଥାପି ୱିଦିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏକୋ ଲୋକୋତି ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ୟାୟ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ କଥାୟ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ଏକୋ ଏକୱିଧୋ ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଦ୍ୱେ ଲୋକାତିଆଦୀସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନାମ-ଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣଂ, ତସ୍ସ ଅଲୋକସଭାୱତ୍ତା । ନନୁ ଚ ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନମ୍ପି ଲୋକତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ଇଧ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅଥ ୱା ‘‘ନ ଲୁଜ୍ଜତି ନ ପଲୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ୟୋ ଗହିତୋ ତଥା ନ ହୋତି, ସୋ ଲୋକୋତି ତଂଗହଣରହିତାନଂ ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ନତ୍ଥି ଲୋକତା । ଉପାଦାନାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଦସାୟତନାନୀତି ଦସ ରୂପାୟତନାନି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୱଚନେନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତା । ତାୟ ଚ ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ୱଚନତୋ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତତା ଚ ପକାସିତା ହୋନ୍ତୀତି ତୀଣିପି ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାନି ଗହିତାନି । ନାମନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା, ତେ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଫସ୍ସାଦୟୋ । ରୂପନ୍ତି ଭୂତୁପାଦାୟରୂପାନି, ତାନି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ପଥୱୀଆଦୟୋତି ଅୱିସେସେନେୱ ସଲକ୍ଖଣତୋ ସଙ୍ଖାରା ଗହିତା । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ୟେ ତେସଂ ୱିସେସା କୁସଲାଦୟୋ, ହେତୁଆଦୟୋ ଚ, ତେପି ଗହିତା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଇତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ’’ତି ।

ଆଗମ୍ମ ଚିତ୍ତଂ ସେତି ଏତ୍ଥାତି ଆସୟୋ ମିଗାସୟୋ ୱିୟ । ୟଥା ମିଗୋ ଗୋଚରାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱନଗହନେ ସୟତୀତି ସୋ ତସ୍ସ ଆସୟୋ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଥା ପୱତ୍ତିତ୍ୱାପି ଚିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ୟତ୍ଥ ସେତି, ସୋ ତସ୍ସ ଆସୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ପନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଆଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ –

‘‘ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଚ, ଖନ୍ତି ଚେୱାନୁଲୋମିକା ।

ୟଥାଭୂତଞ୍ଚ ୟଂ ଞାଣଂ, ଏତଂ ଆସୟସଦ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ॥

ତତ୍ଥ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠୀନଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ସତ୍ତା ଇମା ଏୱ ଦ୍ୱେ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ସନ୍ନିସ୍ସିତା । ୟଥାହ ‘‘ଦ୍ୱୟନିସ୍ସିତୋ ଖ୍ୱାୟଂ, କଚ୍ଚାନ, ଲୋକୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ଥିତଞ୍ଚ ନତ୍ଥିତଞ୍ଚା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) । ଅତ୍ଥିତାତି ହି ସସ୍ସତଗ୍ଗାହୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନତ୍ଥିତାତି ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗାହୋ । ଅୟଂ ତାୱ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଆସୟୋ । ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତାନଂ ପନ ସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ ଅନୁଲୋମିକା ଖନ୍ତି, ୟଥାଭୂତଞାଣନ୍ତି ଦୁୱିଧୋ ଆସୟୋ ।

ଆସୟଂ ଜାନାତୀତି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନାତି । ଜାନନ୍ତୋ ଚ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ, ତେସଞ୍ଚ ଞାଣାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେପି ଜାନାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କାମଂ ସେୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାମଗରୁକୋ କାମାସୟୋ କାମାଧିମୁତ୍ତୋ’ତି, କାମଂ ସେୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଗରୁକୋ ନେକ୍ଖମ୍ମାସୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତୋ’ତି’’ଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୩) ।

ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁ ଅନୁ ସୟନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା, ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ନେସଂ କାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପହୀନା ହି କିଲେସା କାରଣଲାଭେ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କେ ପନ ତେ ? ରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ ଅନାଗତା କିଲେସା, ଅତୀତା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ତଂସଭାୱତ୍ତା ତଥା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନ ହି ଧମ୍ମାନଂ କାଲଭେଦେନ ସଭାୱଭେଦୋ ଅତ୍ଥି । ତଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଅନୁସୟଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ପରୋପରଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଜାନାତି ।

ଚରିତନ୍ତି ସୁଚରିତଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ତଂ ହି ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୮୧୪, ୮୧୭) ଚରିତନିଦ୍ଦେସେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଅଥ ୱା ଚରିତନ୍ତି ଚରିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ତା ପନ ରାଗଦୋସମୋହସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱିତକ୍କୱସେନ ଛ ମୂଲଚରିୟା, ତାସଂ ଅପରିୟନ୍ତୋ ଅନ୍ତରଭେଦୋ, ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ପନ ତେସଟ୍ଠିୱିଧୋ । ତଂ ଚରିତଂ ସଭାୱତୋ ସଂକିଲେସୱୋଦାନତୋ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଫଲତୋ ନିସ୍ସନ୍ଦତୋତି ଏୱମାଦିନା ପକାରେନ ଜାନାତି।

ଅଧିମୁତ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ । ସା ଦୁୱିଧା ହୀନାଧିମୁତ୍ତି ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତୀତି । ୟାୟ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେୟେୱ ସେୱନ୍ତି, ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକା ଚ ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକେୟେୱ । ସା ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ଅଜ୍ଝାସୟସଭାୱୋ ଅଧିମୁତ୍ତି । ତଂ ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତି ‘‘ଇମସ୍ସ ଅଧିମୁତ୍ତି ହୀନା, ଇମସ୍ସ ପଣୀତା’’ତି, ତତ୍ଥାପି ‘‘ଇମସ୍ସ ମୁଦୁ, ଇମସ୍ସ ମୁଦୁତରା, ଇମସ୍ସ ମୁଦୁତମା’’ତିଆଦିନା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ହି ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱାଦିନା ୟଥାରହଂ ଅଧିମୁତ୍ତିୟା ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱାଦିକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନୀୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୧୮, ୮୨୦) ‘‘ହେଟ୍ଠା ଗହିତାପି ଅଧିମୁତ୍ତି ଇଧ ସତ୍ତାନଂ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ ଗହିତା’’ତି ।

ଅପ୍ପରଜଂ ଅକ୍ଖଂ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ଅପ୍ପଂ ୱା ରଜଂ ପଞ୍ଞାମୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ଅନୁସ୍ସଦରାଗାଦିରଜା ସତ୍ତା, ତେ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ । ମହାରଜକ୍ଖେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉସ୍ସଦରାଗାଦିରଜା ମହାରଜକ୍ଖା ।

ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେତି ତିଖିଣେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତେ । ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେତି ମୁଦୁକେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତେ । ଉପନିସ୍ସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନାମ ଇଧାଧିପ୍ପେତାନି । ସ୍ୱାକାରେତି ସୁନ୍ଦରାକାରେ କଲ୍ୟାଣପକତିକେ, ୱିୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁୱିଞ୍ଞାପୟେତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ସୁକରେ ସଦ୍ଧେ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତେ ଚ । ଭବ୍ବେ ଅଭବ୍ବେତି ଏତ୍ଥ ଭବ୍ବେତି କମ୍ମାୱରଣକିଲେସାୱରଣୱିପାକାୱରଣରହିତେ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଦ୍ୱାକାରଦୁୱିଞ୍ଞାପୟାଭବ୍ବା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇମସ୍ସ ରାଗରଜୋ ଅପ୍ପୋ, ଇମସ୍ସ ଦୋସରଜୋ ଅପ୍ପୋ’’ତିଆଦିନା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେସୁ ଜାନନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଅପରିମାଣେ ସତ୍ତେ ଆସୟାଦିତୋ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ଜାନାତି, ତସ୍ମା ଅସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ ।

ନନୁ ଚ ସତ୍ତେସୁ ପମାଣାଦିପି ଜାନିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥି । ତସ୍ସ ପନ ଜାନନଂ ନ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟାତି ଇଧ ନ ଗହିତଂ, ଭଗୱତୋ ପନ ତମ୍ପି ସୁୱିଦିତଂ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତମେୱ, ପୟୋଜନାଭାୱା ଦେସନଂ ନାରୁଳ୍ହଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ପରିତ୍ତଂ ନଖସିଖାୟଂ ପଂସୁଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ବହୁତରଂ – ୟୋ ୱାୟଂ ମୟା ପରିତ୍ତୋ ନଖସିଖାୟଂ ପଂସୁ ଆରୋପିତୋ, ଅୟଂ ୱା ମହାପଥୱୀ’’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୨୧) ।

୧୩୭. ଓକାସଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚକ୍କୱାଳନ୍ତି ଲୋକଧାତୁ । ସା ହି ନେମିମଣ୍ଡଲସଦିସେନ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତେନ ସମନ୍ତତୋ ପରିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଚକ୍କୱାଳ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚତୁତିଂସସତାନି ଚାତି ଚତୁଅଧିକାନି ତିଂସସତାନି, ତୀଣିସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରିସତାନି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ। ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନୀତି ଉପଡ୍ଢଚତୁତ୍ଥାନି, ତୀଣିସତାନି, ପଞ୍ଞାସଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ନହୁତାନୀତି ଦସସହସ୍ସାନି । ସଙ୍ଖାତାତି କଥିତା । ସଣ୍ଠିତୀତି ହେଟ୍ଠା, ଉପରିତୋ ଚାତି ସବ୍ବସୋ ଠିତି ।

ଏୱଂ ସଣ୍ଠିତେତି ଏୱମୱଟ୍ଠିତେ । ଏତ୍ଥାତି ଚକ୍କୱାଳେ । ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱାତି ତତ୍ତକମେୱ ଚତୁରାସୀତି ୟୋଜନସହସ୍ସାନିୟେୱ ଉବ୍ବେଧୋ। ନ କେୱଲଂ ଚେତ୍ଥ ଉବ୍ବେଧୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଆୟାମୱିତ୍ଥାରାପିସ୍ସ ତତ୍ତକାୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସିନେରୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପବ୍ବତରାଜା ଚତୁରାସୀତି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ଆୟାମେନ, ଚତୁରାସୀତି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ୱିତ୍ଥାରେନା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) ।

ତତୋତି ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠା, ଉପରି ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ । ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢେନାତି ଉପଡ୍ଢେନ ଉପଡ୍ଢେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ସମୁଦ୍ଦେ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ତତ୍ତକମେୱ ଚ ଉପରି ଉଗ୍ଗତୋ ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତୋ, ଏକୱୀସ ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ସମୁଦ୍ଦେ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ତତ୍ତକମେୱ ଚ ଉପରି ଉଗ୍ଗତୋ ଈସଧରୋ ପବ୍ବତୋତି ଇମିନା ନୟେନ ସେସେସୁପି ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢପମାଣତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୟାୱ ଚକ୍କୱାଳପାଦମୂଲା ଅନୁପୁବ୍ବନିନ୍ନୋ, ଏୱଂ ୟାୱ ସିନେରୁପାଦମୂଲାତି ହେଟ୍ଠା ସିନେରୁପମାଣତୋ ଉପଡ୍ଢପମାଣୋପି ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତୋ ପଥୱିୟଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ, ଏୱଂ ଈସଧରାଦୟୋପୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପୁବ୍ବନିନ୍ନୋ ଅନୁପୁବ୍ବପୋଣୋ ଅନୁପୁବ୍ବପବ୍ଭାରୋ’’ତି (ଉଦା॰ ୪୫; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୪; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୯) । ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରାଦୀନଂ ଅନ୍ତରେ ସୀଦନ୍ତରସମୁଦ୍ଦା ନାମ । ତେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ସିନେରୁଆଦୀନଂ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତସମାନପରିମାଣାତି ୱଦନ୍ତି । ବ୍ରହାତି ମହନ୍ତୋ ।

ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋତି ପରିକ୍ଖିପନୱସେନ ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ଠିତା । ସିନେରୁଂ ତାୱ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତୋ ୟୁଗନ୍ଧରୋ, ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଈସଧରୋ । ଏୱଂ ତଂ ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତା ‘‘ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ୟୋଜନାନଂ ସତାନୁଚ୍ଚୋ, ହିମୱା ପଞ୍ଚ ପବ୍ବତୋତି ହିମୱା ପବ୍ବତୋ ପଞ୍ଚ ୟୋଜନାନଂ ସତାନି ଉଚ୍ଚୋ ଉବ୍ବେଧୋ । ନଗୱ୍ହୟାତି ନଗ-ସଦ୍ଦେନ ଅୱ୍ହାତବ୍ବା ରୁକ୍ଖାଭିଧାନା । ପଞ୍ଞାସୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧସାଖାୟାମାତି’ ଉବ୍ବେଧତୋ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧାୟାମା, ଉବ୍ବେଧତୋ, ସମନ୍ତତୋ ଚ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନସାଖାୟାମା ଚ । ତତୋ ଏୱ ସତୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣା, ତାୱଦେୱ ଚ ଉଗ୍ଗତା । ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନାତି ୟସ୍ସା ମହନ୍ତତା କପ୍ପଟ୍ଠାୟିତାଦିପ୍ପକାରେନ ପଭାୱେନ ।

ଗରୁଳାନଂ ସିମ୍ବଲିରୁକ୍ଖୋ ସିନେରୁସ୍ସ ଦୁତିୟପରିଭଣ୍ଡେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।

ସିରୀସେନାତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ କରଣୱଚନଂ । ସତ୍ତମନ୍ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସିରୀସୋ ଭୱତି ସତ୍ତମୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ ଚଣ୍ଡମଣ୍ଡଲଂ ହେଟ୍ଠା, ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ଉପରି । ତସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱେନ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଛାୟାୟ ୱିକଲଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାତି । ତାନି ୟୋଜନନ୍ତରିକାନି ୟୁଗନ୍ଧରଗ୍ଗପମାଣେ ଆକାସେ ୱିଚରନ୍ତି । ଅସୁରଭୱନଂ ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠା । ଅୱୀଚି ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ । ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ସକଟସଣ୍ଠାନୋ । ଅପରଗୋୟାନଂ ଆଦାସସଣ୍ଠାନୋ । ପୁବ୍ବୱିଦେହୋ ଅଦ୍ଧଚନ୍ଦସଣ୍ଠାନୋ । ଉତ୍ତରକୁରୁ ପୀଠସଣ୍ଠାନୋ । ତଂତଂନିୱାସୀନଂ, ତଂତଂପରିୱାରଦୀପୱାସୀନଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସାନଂ ମୁଖମ୍ପି ତଂତଂସଣ୍ଠାନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଦନ୍ତରେସୂତି ତେସଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଅନ୍ତରେସୁ । ତିଣ୍ଣଂ ହି ପତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଆସନ୍ନଭାୱେନ ଠପିତାନଂ ଅନ୍ତରସଦିସେ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକେକୋ ଲୋକନ୍ତରନିରୟୋ।

ଅନନ୍ତାନୀତି ଅପରିମାଣାନି, ‘‘ଏତ୍ତକାନୀ’’ତି ଅଞ୍ଞେହି ମିନିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାନି । ଭଗୱା ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ଅୱେଦି ‘‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ, ଅନନ୍ତୋ ସତ୍ତନିକାୟୋ, ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନୀ’’ତି ତିୱିଧମ୍ପି ଅନନ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି ସୟମ୍ପି ଅନନ୍ତତ୍ତା । ୟାୱତକଂ ହି ଞେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣଂ । ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ । ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ ଞାଣଂ, ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ଞେୟ୍ୟନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ଅୱେଦୀ’’ତି । ଅନନ୍ତତା ଚସ୍ସ ଅନନ୍ତଞେୟ୍ୟପଟିୱିଜ୍ଝନେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଚାରତ୍ତା । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ୱିୱଟ୍ଟାଦୀନମ୍ପି ୱିଦିତତା ୱତ୍ତବ୍ବାତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ସା ପନ ପରତୋ ଅଭିଞ୍ଞାକଥାୟଂ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଇଧ ନ ଗହିତା ।

୧୩୮.ଅତ୍ତନାତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନମେତଂ । ଗୁଣେହି ଅତ୍ତନା ୱିସିଟ୍ଠତରସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତର-ଗ୍ଗହଣଂ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଅନୁତ୍ତରୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥନିଦ୍ଦେସତାୟ କତଂ, ନ ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥିତାୟ । ସଦେୱକେ ହି ଲୋକେ ସଦିସକପ୍ପୋପି ନାମ କୋଚି ତଥାଗତସ୍ସ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ସଦିସୋ । ୱିସିଟ୍ଠେ ପନ କା କଥା । କସ୍ସଚୀତି କସ୍ସଚିପି । ଅଭିଭୱତୀତି ସୀଲସମ୍ପଦାୟ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପମେତ୍ତାକରୁଣାନଂ, ୱିସେସପଚ୍ଚୟାନଂ ସଦ୍ଧାସତିୱୀରିୟପଞ୍ଞାନଞ୍ଚ ଉକ୍କଂସପ୍ପତ୍ତିୟା ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସୱାସନପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ସୀଲଗୁଣୋ । ତେନ ଭଗୱା ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତତି, ନ ସୟଂ କେନଚି ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ସମାଧିଗୁଣାଦୀସୁପି ୟଥାରହଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସୀଲାଦୟୋ ଚେତେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ପନ ଲୋକିୟଂ କାମାୱଚରମେୱ ।

ୟଦି ଏୱଂ, କଥଂ ତେନ ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତୀତି ? ତସ୍ସାପି ଆନୁଭାୱତୋ ଅସଦିସତ୍ତା । ତମ୍ପି ହି ୱିସୟତୋ, ପୱତ୍ତିତୋ, ପୱତ୍ତି ଆକାରତୋ ଚ ଉତ୍ତରିତରମେୱ । ତଂ ହି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ସତ୍ଥୁ ୱିମୁତ୍ତିଗୁଣଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି, ପୱତ୍ତମାନଞ୍ଚ ଅତକ୍କାୱଚରଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ସୱିସୟଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟଂ ୱିଭୂତତରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସମ୍ମଦେୱ ଚ ୱସୀଭାୱସ୍ସ ପାପିତତ୍ତା, ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସସ୍ସ ଚ ଅତିପରିତ୍ତକତ୍ତା ଲହୁଂ ଲହୁଂ ପୱତ୍ତତୀତି ।

ଏୱଂ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଭଗୱତୋ ଉତ୍ତରିତରସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦିସସ୍ସାପି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅସମୋତି ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସୀଲାଦିଗୁଣେନ ସମା ସଦିସାତି ଅସମୋ । ତଥା ଅସମେହି ଅତୀତାନାଗତବୁଦ୍ଧେହି ସମୋ, ଅସମା ୱା ସମା ଏତସ୍ସାତି ଅସମସମୋ। ସୀଲାଦିଗୁଣେନ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପଟିମାତି ଅପ୍ପଟିମୋ। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଉପମାମତ୍ତଂ ପଟିମା, ସଦିସୂପମା ପଟିଭାଗୋ, ୟୁଗଗ୍ଗାହୱସେନ ଠିତୋ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନ ଖୋ ପନାହଂ ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ମମ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସବ୍ବଲୋକଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ତତ୍ଥ ସଦେୱକେ…ପେ॰… ପଜାୟ ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତତୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତରଂ ସମ୍ପନ୍ନତରସୀଲଂ କଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ଖୋ ପନ ପସ୍ସାମି, ତାଦିସସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତାଦୀନୀତି ଏତ୍ଥ –

‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା ଦ୍ୱିପଦା ୱା ଚତୁପ୍ପଦା ୱା ବହୁପ୍ପଦା ୱା ରୂପିନୋ ୱା ଅରୂପିନୋ ୱା ସଞ୍ଞିନୋ ୱା ଅସଞ୍ଞିନୋ ୱା ନେୱସଞ୍ଞିନାସଞ୍ଞିନୋ ୱା, ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନା, ଅଗ୍ଗେ ତେ ପସନ୍ନା । ଅଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ ପସନ୍ନାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ୫.୩୨; ୧୦.୧୫; ଇତିୱୁ୯୦) –

ଇଦଂ ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତଂ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ –

‘‘ସଦେୱକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ତଥାଗତୋ ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁଦସୋ ୱସୱତ୍ତୀ, ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୮) –

ଏୱମାଦୀନି ସୁତ୍ତପଦାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଆଦିକା ଗାଥାୟୋତି ଏତ୍ଥ –

‘‘ଅହଂ ହି ଅରହା ଲୋକେ, ଅହଂ ସତ୍ଥା ଅନୁତ୍ତରୋ ।

ଏକୋମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସୀତିଭୂତୋସ୍ମି ନିବ୍ବୁତୋ ॥ (ମହାୱ॰ ୧୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ୨.୩୪୧) ।

‘‘ଦନ୍ତୋ ଦମୟତଂ ସେଟ୍ଠୋ, ସନ୍ତୋ ସମୟତଂ ଇସି ।

ମୁତ୍ତୋ ମୋଚୟତଂ ଅଗ୍ଗୋ, ତିଣ୍ଣୋ ତାରୟତଂ ୱରୋ ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୧୨) ।

‘‘ନୟିମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ପରସ୍ମିଂ ୱା ପନ,

ବୁଦ୍ଧେନ ସେଟ୍ଠୋ ସଦିସୋ ଚ ୱିଜ୍ଜତି ।

ୟମାହୁ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଂ ଅଗ୍ଗତଂ ଗତୋ,

ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକାନଂ ୱିପୁଲଫଲେସିନ’’ନ୍ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୧୦୪୭; କଥା॰ ୭୯୯) –

ଏୱମାଦିକା ଗାଥା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା।

୧୩୯.ଦମେତୀତି ସମେତି, କାୟସମାଦୀହି ୟୋଜେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପନ କାୟସମାଦୀହି ୟୋଜନଂ ୟଥାରହଂ ତଦଙ୍ଗୱିନୟାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠାପନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିନେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଦମେତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି ଦମନାରହା । ଅମନୁସ୍ସପୁରିସାତି ଏତ୍ଥ ନ ମନୁସ୍ସାତି ଅମନୁସ୍ସା । ତଂସଦିସତା ଏତ୍ଥ ଜୋତୀୟତି, ତେନ ମନୁସ୍ସତ୍ତମତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞଂ ସମାନନ୍ତି ୟକ୍ଖାଦୟୋ ‘‘ଅମନୁସ୍ସା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ନ ୟେ କେଚି ମନୁସ୍ସେହି ଅଞ୍ଞେ । ତଥା ହି ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ କତଂ, ୟକ୍ଖାଦୟୋ ଏୱ ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଅପଲାଲୋ ହିମୱନ୍ତୱାସୀ । ଚୂଳୋଦରମହୋଦରା ନାଗଦୀପୱାସିନୋ । ଅଗ୍ଗିସିଖଧୂମସିଖା ସୀହଳଦୀପୱାସିନୋ । ନିବ୍ବିସା କତା ଦୋସୱିସସ୍ସ ୱିନୋଦନେନ । ତେନାହ ‘‘ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପିତା’’ତି । କୂଟଦନ୍ତାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଘୋଟମୁଖଉପାଲିଗହପତିଆଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସକ୍କଦେୱରାଜାଦୟୋତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଅଜକଲାପୟକ୍ଖବକବ୍ରହ୍ମାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦଂ ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ କେସିସୁତ୍ତଂ । ୱିନୀତା ୱିଚିତ୍ରେହି ୱିନୟନୂପାୟେହୀତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ସଣ୍ହାଦୀହି ଉପାୟେହି ୱିନୟସ୍ସ ଦୀପନତୋ ।

ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲାଦୀନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନୀତି ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ପଠମଜ୍ଝାନଲାଭିନୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପରୂପରି ୱିସେସଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋତାପନ୍ନାଦୀନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ଦନ୍ତେପି ଦମେତିୟେୱା’’ତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେ ‘‘ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଦମଥଂ ଅନୁପଗତା ପୁରିସଦମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ପନ ୱିପ୍ପକତଦମ୍ମଭାୱା ସବ୍ବଥା ଦମେତବ୍ବତଂ ନାତିୱତ୍ତା, ତେ ସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦନ୍ତେପି ଦମେତିୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେପି ହି ପୁରିସଦମ୍ମା ଏୱାତି, ୟତୋ ନେ ସତ୍ଥା ଦମେତି ।

ଅତ୍ଥପଦନ୍ତି ଅତ୍ଥାଭିବ୍ୟଞ୍ଜକପଦଂ, ୱାକ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାକ୍ୟେନ ହି ଅତ୍ଥାଭିବ୍ୟତ୍ତି, ନ ନାମାଦିପଦମତ୍ତେନ । ଏକପଦଭାୱେନ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସତ୍ଥୁ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥିଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଭଗୱା ହୀ’’ତିଆଦି । ଅଟ୍ଠ ଦିସାତି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ । ତା ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧାପି ଅସଂକିଣ୍ଣଭାୱେନ ଦିସ୍ସନ୍ତି ଅପଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଦିସା, ଦିସା ୱିୟାତି ୱା ଦିସା । ଅସଜ୍ଜମାନାତି ନ ସଜ୍ଜମାନା ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରା । ଧାୱନ୍ତି ଜୱନୱୁତ୍ତିୟୋଗତୋ । ଏକଂୟେୱ ଦିସଂ ଧାୱତି, ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ଅପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସତ୍ଥାରା ପନ ଦମିତା ପୁରିସଦମ୍ମା ଏକିରିୟାପଥେନେୱ ଅଟ୍ଠ ଦିସା ଧାୱନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନେୱ ନିସିନ୍ନା’’ତି । ଅଟ୍ଠ ଦିସାତି ଚ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ଲୋକିୟେହି ଅଗତପୁବ୍ବଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଦିସଂ, ଅମତଦିସଞ୍ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନତୋ ।

୧୪୦. ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ, ଇଧଲୋକତ୍ଥୋ। କମ୍ମକିଲେସୱସେନ ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ସମ୍ମା ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋ, ତତ୍ଥ ନିୟୁତ୍ତୋତି ସମ୍ପରାୟିକୋ, ପରଲୋକତ୍ଥୋ । ପରମୋ ଉତ୍ତମୋ ଅତ୍ଥୋ ପରମତ୍ଥୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ତେହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି । ୟଥାରହନ୍ତି ୟଥାନୁରୂପଂ । ତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୟୋ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ ୟଂ ଅରହତି, ତଦନୁରୂପଂ । ଅନୁସାସତୀତି ୱିନେତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠପେତି, ସହ ଅତ୍ଥେନ ୱତ୍ତତୀତି ସତ୍ଥୋ, ଭଣ୍ଡମୂଲେନ ୱାଣିଜ୍ଜାୟ ଦେସନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜନସମୂହୋ । ହିତୁପଦେସାଦିୱସେନ ପରିପାଲେତବ୍ବୋ ସାସିତବ୍ବୋ ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥୱାହୋ । ସୋ ୱିୟ ଭଗୱାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ଥା ୱିୟାତି ସତ୍ଥା, ଭଗୱା ସତ୍ଥୱାହୋ’’ତି ।

ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦେସପାଳିନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ସତ୍ଥୱାହୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥେତି ସତ୍ଥିକେ ଜନେ । କଂ ତାରେନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି କନ୍ତାରୋ, ନିରୁଦକୋ ଅରଞ୍ଞପ୍ପଦେସୋ । ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ପନ ଇତରୋପି ଅରଞ୍ଞପ୍ପଦେସୋ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ଚୋରକନ୍ତାରନ୍ତି ଚୋରେହି ଅଧିଟ୍ଠିତକନ୍ତାରଂ । ତଥା ୱାଳକନ୍ତାରଂ । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାରନ୍ତି ଦୁଲ୍ଲଭଭିକ୍ଖଂ କନ୍ତାରଂ । ତାରେତୀତି ଅଖେମନ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କାମେତି । ଉତ୍ତାରେତୀତିଆଦି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଉତ୍ତାରେତୀତି ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ଉପନେନ୍ତୋ ତାରେତି । ନିତ୍ତାରେତୀତି ଅଖେମନ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ନିକ୍ଖାମେନ୍ତୋ ତାରେତି । ପତାରେତୀତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତାରେତି, ହତ୍ଥେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ତାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ତାରଣୁତ୍ତାରଣାଦିଖେମଟ୍ଠାନେ ଠପନମେୱାତି ଆହ ‘‘ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ସମ୍ପାପେତୀ’’ତି । ସତ୍ତେତି ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ । ମହାଗହନତାୟ, ମହାନତ୍ଥତାୟ, ଦୁନ୍ନିତ୍ଥରଣତାୟ ଚ ଜାତିୟେୱ କନ୍ତାରୋ ଜାତିକନ୍ତାରୋ, ତଂ ଜାତିକନ୍ତାରଂ।

ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ଉକ୍କଟ୍ଠସତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ । ଦେୱମନୁସ୍ସା ଏୱ ହି ଉକ୍କଟ୍ଠସତ୍ତା, ନ ତିରଚ୍ଛାନାଦୟୋ । ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନାତି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନସ୍ସ ୟୋଗ୍ୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ । ଏତନ୍ତି ‘‘ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ଭଗୱତୋତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ୟଥା ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟତୋ ଅଜ୍ଝେତୀ’’ତି, ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଆଦିକଂ ମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମସ୍ସ ବଲୱକାରଣଂ ।

ଗଗ୍ଗରାୟାତି ଗଗ୍ଗରାୟ ନାମ ରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା, ତାୟ ୱା କାରିତତ୍ତା ‘‘ଗଗ୍ଗରା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ । ସରେ ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ‘‘ଧମ୍ମୋ ଏସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଧମ୍ମସଞ୍ଞାୟ ସରେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହି, ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପରିସପରିୟନ୍ତେ ନିପଜ୍ଜି । ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସୀତି ତସ୍ସ ସୀସେ ଦଣ୍ଡସ୍ସ ଠପିତଭାୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଦଣ୍ଡଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ମଣ୍ଡୂକୋପି ଦଣ୍ଡେ ଠପିତେପି ଉପ୍ପୀଳିତେପି ଧମ୍ମଗତେନ ପସାଦେନ ୱିସ୍ସରମକରୋନ୍ତୋୱ କାଲମକାସି । ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ଅୟଂ ଧମ୍ମତା, ୟା ‘‘କୁତୋହଂ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ କିଂ ନୁ ଖୋ କମ୍ମମକାସି’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନା । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମଭୱସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅରେ ଅହମ୍ପି ନାମ ଇଧନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି। ଭଗୱତୋ ପାଦେ ୱନ୍ଦି କତଞ୍ଞୁତାସଂୱଡ୍ଢିତେନ ପେମଗାରୱବହୁମାନେନ ।

ଭଗୱା ଜାନନ୍ତୋୱ ମହାଜନସ୍ସ କମ୍ମଫଲଂ, ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଞ୍ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କାତୁକାମୋ ‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ଗାଥାୟ ପୁଚ୍ଛି। ତତ୍ଥ କୋତି ଦେୱନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀସୁ କୋ, କତମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମେତି ମମ । ପାଦାନୀତି ପାଦେ । ଇଦ୍ଧିୟାତି ଇମାୟ ଏୱରୂପାୟ ଦେୱିଦ୍ଧିୟା । ‘‘ୟସସା’’ତି ଇମିନା ଏଦିସେନ ପରିୱାରେନ, ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚ । ଜଲନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଅତିୱିୟ କନ୍ତେନ କମନୀୟେନ ସୁନ୍ଦରେନ । ୱଣ୍ଣେନାତି ଛୱିୱଣ୍ଣେନ ସରୀରୱଣ୍ଣନିଭାୟ । ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସାତି ସବ୍ବା ଦସପି ଦିସା ପଭାସେନ୍ତୋ, ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ, ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକାଲୋକଂ କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ପନ ଭଗୱତା ପୁଚ୍ଛିତୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ମଣ୍ଡୂକୋହଂ ପୁରେ ଆସି’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରେତି ପୁରିମଜାତିୟଂ । ‘‘ଉଦକେ’’ତି ଇଦଂ ତଦା ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ । ‘‘ଉଦକେ ମଣ୍ଡୂକୋ’’ତି ଏତେନ ଉଦ୍ଧମାୟିକାଦିକସ୍ସ ଥଲେ ମଣ୍ଡୂକସ୍ସ ନିୱତ୍ତନଂ କତଂ ହୋତି । ଗାୱୋ ଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଗୋଚରୋ, ଗୁନ୍ନଂ ଘାସେସନଟ୍ଠାନଂ । ଇଧ ପନ ଗୋଚରୋ ୱିୟାତି ଗୋଚରୋ, ୱାରି ଉଦକଂ ଗୋଚରୋ ଏତସ୍ସାତି ୱାରିଗୋଚରୋ। ଉଦକଚାରୀପି ହି କୋଚି କଚ୍ଛପାଦି ଅୱାରିଗୋଚରୋପି ହୋତୀତି ‘‘ୱାରିଗୋଚରୋ’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତୱ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସାତି ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁନା ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ତୱ ଧମ୍ମଂ ‘‘ଧମ୍ମୋ ଏସୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ସରେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୱସେନ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ । ଅନାଦରେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅୱଧି ୱଚ୍ଛପାଲକୋତି ୱଚ୍ଛେ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଗୋପାଲଦାରକୋ ମମ ସମୀପଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦଣ୍ଡମୋଲୁବ୍ଭ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ମମ ସୀସେ ଦଣ୍ଡଂ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ମଂ ମାରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସିତଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ତଥା ପରିତ୍ତତରେନାପି ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଏୱଂ ଅତିୱିୟ ଉଳାରା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଭାସୁରତରଧୱଲୱିପ୍ଫୁରନ୍ତଦସ୍ସନକିରଣାୱଲୀହି ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ତଂ ପଦେସଂ ଓଭାସେନ୍ତୋ ସିତଂ କତ୍ୱା । ପୀତିସୋମନସ୍ସୱସେନ ହି ସୋ –

‘‘ମୁହୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତପସାଦସ୍ସ, ଇଦ୍ଧିଂ ପସ୍ସ ୟସଞ୍ଚ ମେ ।

ଆନୁଭାୱଞ୍ଚ ମେ ପସ୍ସ, ୱଣ୍ଣଂ ପସ୍ସ ଜୁତିଞ୍ଚ ମେ ॥

‘‘ୟେ ଚ ତେ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ, ଧମ୍ମଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ ଗୋତମ ।

ପତ୍ତା ତେ ଅଚଲଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ ସୋଚରେ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୯-୮୬୦) ।

ଇମା ଦ୍ୱେ ଗାଥା ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

୧୪୧.ୟଂ ପନ କିଞ୍ଚୀତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ଅନିୟମିତୱଚନଂ । ତଥା କିଞ୍ଚୀତି । ପନାତି ୱଚନାଲଙ୍କାରମତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ କତଂ ହୋତି । ପନାତି ୱା ୱିସେସତ୍ଥଦୀପକୋ ନିପାତୋ । ତେନ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ସଙ୍ଖେପତୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ସତ୍ଥୁ ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପନ ଇମିନା ତଦଞ୍ଞସ୍ସପି ଞେୟ୍ୟସ୍ସାୱବୋଧୋ । ପୁରିମେନ ୱା ସତ୍ଥୁ ପଟିୱେଧଞାଣାନୁଭାୱୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ଦେସନାଞାଣାନୁଭାୱୋ । ପୀତି ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱିସେସୋ ଜୋତୀୟତି । ସବ୍ବସୋ ପଟିପକ୍ଖେହି ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ । ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଫଲଂ, ତତ୍ଥ ଭୱଂ ତସ୍ମିଂ ଲଦ୍ଧେ ଲଦ୍ଧବ୍ବତୋ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଞାଣଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧଞାଣଂ । ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ –

‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ୱିସୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ନିରୁପଲେପସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତରାଗୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତଦୋସୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତମୋହୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତନିକ୍କିଲେସୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଅବୁଦ୍ଧିୱିହତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭା ବୁଦ୍ଧୋ । ବୁଦ୍ଧୋତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ, ନ ପିତରା କତଂ, ନ ଭାତରା କତଂ, ନ ଭଗିନିୟା କତଂ, ନ ମିତ୍ତାମଚ୍ଚେହିକତଂ, ନ ଞାତିସାଲୋହିତେହି କତଂ, ନ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି କତଂ, ନ ଦେୱତାହି କତଂ । ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨) –

ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସପାଳିନୟୋ। ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ତସ୍ସା ପଟିସମ୍ଭିଦାପାଳିୟା ଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁ ଏକେନାପି ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାନୟୋ ୱା’’ତି ଅନିୟମତ୍ଥୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଲୋକେ ଅୱଗନ୍ତା ‘‘ଅୱଗତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ ସୁଦ୍ଧକତ୍ତୁୱସେନ । ୟଥା ପଣ୍ଣସୋସା ୱାତା ‘‘ପଣ୍ଣସୁସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ ହେତୁକତ୍ତୁୱସେନ, ହେତୁଅତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତୋନୀତୋ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ସବ୍ବଧମ୍ମବୁଜ୍ଝନସମତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ଅଞ୍ଞେନ ଅବୋଧନୀତୋ ସୟମେୱ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ନାନାଗୁଣୱିସୱନତୋ ପଦୁମମିୱ ୱିକସନଟ୍ଠେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ଏୱମାଦୀହି ଛହି ପରିୟାୟେହି ନିଦ୍ଦକ୍ଖୟୱିବୁଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ସବ୍ବକିଲେସନିଦ୍ଦକ୍ଖୟୱିବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ବୁଦ୍ଧୋତି ଗମନତ୍ଥାନଂ ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥତାୟ ବୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥାନମ୍ପି ଗମନତ୍ଥତା ଲବ୍ଭତୀତି ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧୋତି ନ ପରେହି ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋ, ଅଥ ଖୋ ସୟମେୱ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବୁଦ୍ଧିୱିହତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭା ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧଂ ବୋଧୋତି ଅନତ୍ଥନ୍ତରଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ରତ୍ତଗୁଣୟୋଗତୋ ରତ୍ତୋ ପଟୋ, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣୟୋଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ବୁଦ୍ଧୋତି ନେତଂ ନାମନ୍ତିଆଦି ଅତ୍ଥାନୁଗତାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ବୋଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଇମିନାପି କାରଣେନ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୪୨.ଅସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ । ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନନ୍ତି ସବ୍ବେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଉତ୍ତମସ୍ସ ଗରୁନୋ ଗାରୱୱସେନ ୱୁତ୍ତୱଚନମିଦଂ ଭଗୱାତି । ତଥା ହି ଲୋକନାଥୋ ଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିତାୟ ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ, ଅଚ୍ଚନ୍ତୁପକାରିତାୟ ଚ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମଗାରୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ।

ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ସେଟ୍ଠୱାଚକଂ ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ ‘‘ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୟୋ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱଚନେନ ୱଚନୀୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ଗରୁଭାୱୟୁତ୍ତୋ ଗରୁଗୁଣୟୋଗତୋ, ଗରୁକରଣଂ ୱା ସାତିସୟଂ ଅରହତୀତି ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ, ଗାରୱାରହୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗୁଣୱିସେସହେତୁକଂ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ନାମନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତୁକାମୋ ନାମଂୟେୱ ତାୱ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱା ନାମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆୱତ୍ଥିକନ୍ତି ଅୱତ୍ଥାୟ ୱିଦିତଂ ତଂ ତଂ ଅୱତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ୱୋହରିତଂ । ତଥା ଲିଙ୍ଗିକଂ ତେନ ତେନ ଲିଙ୍ଗେନ ୱୋହରିତଂ । ନେମିତ୍ତିକନ୍ତି ନିମିତ୍ତତୋ ଆଗତଂ । ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୟଦିଚ୍ଛାୟ ପୱତ୍ତଂ, ୟଦିଚ୍ଛାୟ ଆଗତଂ ୟଦିଚ୍ଛକଂ। ପଠମେନ ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ବାଲୋ, ୟୁୱା, ୱୁଡ୍ଢୋତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଦୁତିୟେନ ମୁଣ୍ଡୀ, ଜଟୀତି ଏୱମାଦିଂ, ତତିୟେନ ବହୁସ୍ସୁତୋ, ଧମ୍ମକଥିକୋ, ଝାୟୀତି ଏୱମାଦିଂ, ଚତୁତ୍ଥେନ ଅଘମରିସନଂ ପାୱଚନନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ନେମିତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ‘‘ନ ମହାମାୟାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଇଦଂ ନାମଂ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତକ୍ଖଣେୟେୱ ଜାତନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଅଞ୍ଞେହି ଖୀଣାସୱେହି ଅସାଧାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା’’ତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜମାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦୀହି ସବ୍ବେହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣେହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକ’’ନ୍ତି । ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାନିମିତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଥ ୱା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖସିଦ୍ଧା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟଂଗୁଣନିମିତ୍ତା ହି ସା, ତେ ସତ୍ଥୁ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତାତି ଗୁଣା ୱିୟ ସାପି ସଚ୍ଛିକତା ଏୱ ନାମ ହୋତି, ନ ପରେସଂ ୱୋହାରମତ୍ତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୪୩.ୱଦନ୍ତୀତି ମହାଥେରସ୍ସ ଗରୁଭାୱତୋ ବହୁୱଚନେନାହ, ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ୱା କତମନୁୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ । ଇସ୍ସରିୟାଦିଭେଦୋ ଭଗୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗୀ । ଅକାସି ଭଗ୍ଗନ୍ତି ରାଗାଦିପାପଧମ୍ମଂ ଭଗ୍ଗଂ ଅକାସି, ଭଗ୍ଗୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ବହୂହି ଞାୟେହୀତି କାୟଭାୱନାଦିକେହି ଅନେକେହି ଭାୱନାକ୍କମେହି । ସୁଭାୱିତତ୍ତନୋତି ସମ୍ମଦେୱ ଭାୱିତସଭାୱସ୍ସ । ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ ।

ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଏତ୍ଥାୟଂ ନିଦ୍ଦେସନୟୋ –

‘‘ଭଗୱାତି ଗାରୱାଧିୱଚନମେତଂ । ଅପିଚ ଭଗ୍ଗରାଗୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗଦୋସୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗମୋହୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗମାନୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗଦିଟ୍ଠୀତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗତଣ୍ହୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗକିଲେସୋତି ଭଗୱା, ଭଜି ୱିଭଜି ପୱିଭଜି ଧମ୍ମରତନନ୍ତି ଭଗୱା, ଭୱାନଂ ଅନ୍ତକରୋତି ଭଗୱା, ଭାୱିତକାୟୋ ଭାୱିତସୀଲୋ ଭାୱିତଚିତ୍ତୋ ଭାୱିତପଞ୍ଞୋତି ଭଗୱା, ଭଜି ୱା ଭଗୱା ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନି ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି ଅପ୍ପସଦ୍ଦାନି ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସାନି ୱିଜନୱାତାନି ମନୁସ୍ସରାହସ୍ସେୟ୍ୟକାନି ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପାନୀତି ଭଗୱା, ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନନ୍ତି ଭଗୱା, ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଅତ୍ଥରସସ୍ସ ଧମ୍ମରସସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିରସସ୍ସ ଅଧିସୀଲସ୍ସ ଅଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିପଞ୍ଞାୟାତି ଭଗୱା, ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ଭଗୱା, ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅଭିଭାୟତନାନଂ ନୱନ୍ନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ଭଗୱା, ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଦସନ୍ନଂ ସଞ୍ଞାଭାୱନାନଂ ଦସନ୍ନଂ କସିଣସମାପତ୍ତୀନଂ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସ ଅସୁଭସମାପତ୍ତିୟାତି ଭଗୱା, ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ବଲାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଅରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଭଗୱା, ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଦସନ୍ନଂ ତଥାଗତବଲାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱେସାରଜ୍ଜାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଛନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ଛନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାନନ୍ତି ଭଗୱା, ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ…ପେ॰… ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ଭଗୱା’’ତି (ମହାନି॰ ୮୩) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଗାରୱାଧିୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୟଦିପି ଗାଥାୟଂ ଆଗତପଦାନୁକ୍କମେନ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ୟଥାରହଂ ପନ ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ନିଦ୍ଦେସଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ଗାରୱାଧିୱଚନନ୍ତି ଗରୂନଂ ଗରୁଭାୱୱାଚକଂ ୱଚନଂ । ଭଜୀତି ଭାଗସୋ କଥେସି । ତେନାହ ‘‘ୱିଭଜୀ’’ତି । ଧମ୍ମରତନନ୍ତି ମଗ୍ଗଫଲାଦିଅରିୟଧମ୍ମରତନଂ । ପୁନ ଭଜୀତି ସେୱି । ଭାଗୀତି ଭାଗଧେୟ୍ୟୱା । ପୁନ ଭାଗୀତି ଭଜନସୀଲୋ । ଅତ୍ଥରସସ୍ସାତି ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ରସସ୍ସ । ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ହି ଠତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ, ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ଚ ତଦତ୍ଥଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଅତ୍ଥରସୋ । ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ଧମ୍ମରସୋ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) । ୱିମୁତ୍ତିରସସ୍ସାତି ୱିମୁତ୍ତିଭୂତସ୍ସ, ୱିମୁତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ୱା ରସସ୍ସ । ସଞ୍ଞାଭାୱନାନନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ସଞ୍ଞାଭାୱନାନଂ । ଛନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାନନ୍ତି ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

୧୪୪. ୟଦିପି ‘‘ଭାଗ୍ୟୱା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ଭଗୀ ଭଜୀ’’ତି ନିଦ୍ଦେସଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତୋ ଏୱ, ତଥାପି ପଦସିଦ୍ଧି ଅତ୍ଥୱିଭାଗଅତ୍ଥୟୋଜନାଦିସହିତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞାକାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ପନ ଅପରୋ ନୟୋ’’ତି । ଆଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ, ୱଣ୍ଣଲୋପୋ, ଧାତୁଅତ୍ଥେନ ନିୟୋଜନଞ୍ଚାତି ଇମଂ ତିୱିଧଂ ଲକ୍ଖଣଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଦ୍ଦନୟେନାତି ବ୍ୟାକରଣନୟେନ । ପିସୋଦରାଦୀନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଆକତିଗଣଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପିସୋଦରାଦିପକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି । ପକ୍ଖିପନମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ । ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାକରଣଂ ହି ପକ୍ଖିପନଂ । ପାରପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ପରମୁକ୍କଂସଗତଂ ପାରମିଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ । ଭାଗ୍ୟନ୍ତି କୁସଲଂ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗକୁସଲଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ଇତରଂ ଲୋକିୟସୁଖନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ଇତରମ୍ପି ୱା ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଂ ପରିୟାୟତୋ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖନିବ୍ବତ୍ତକଂ ସିୟା ।

ଲୋଭାଦୟୋ ଏକକୱସେନ ଗହିତା । ତଥା ୱିପରୀତମନସିକାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସଭାୱସାମଞ୍ଞେନ, ଅହିରିକାଦୟୋ ଦୁକୱସେନ । ଲୋଭାଦୟୋ ଚ ପୁନ ‘‘ତିୱିଧାକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତି ତିକୱସେନ ଗହିତା । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦି-ତଣ୍ହାସଂକିଲେସାଦିରାଗମଲାଦିରାଗୱିସମାଦିକାମସଞ୍ଞାଦିକାମୱିତକ୍କାଦିତଣ୍ହାପପଞ୍ଚାଦୟୋ ତିୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ । ସୁଭସଞ୍ଞାଦିକା ଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସା। ‘‘ଚୀୱରହେତୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପିଣ୍ଡପାତ, ସେନାସନ, ଇତିଭୱାଭୱହେତୁ ୱା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯) ଏୱମାଗତା ଚତ୍ତାରୋ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦା। ‘‘ବୁଦ୍ଧେ କଙ୍ଖତି, ଧମ୍ମେ, ସଙ୍ଘେ, ସିକ୍ଖାୟ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ କୁପିତୋ ହୋତି ଅନତ୍ତମନୋ ଆହତଚିତ୍ତୋ ଖୀଲଜାତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୦୫; ୯.୭୧; ୱିଭ॰ ୯୪୧) ଏୱମାଗତାନି ପଞ୍ଚ ଚେତୋଖୀଲାନି। ‘‘କାମେ ଅୱୀତରାଗୋ ହୋତି, କାୟେ ଅୱୀତରାଗୋ, ରୂପେ ଅୱୀତରାଗୋ, ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି, ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ଆଗତା ପଞ୍ଚ ୱିନିବନ୍ଧା। ରୂପାଭିନନ୍ଦନାଦୟୋ ପଞ୍ଚାଭିନନ୍ଦନା। କୋଧୋ, ମକ୍ଖୋ, ଇସ୍ସା, ସାଠେୟ୍ୟଂ, ପାପିଚ୍ଛତା, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୋତି ଇମାନି ଛ ୱିୱାଦମୂଲାନି। ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା।

କାମରାଗପଟିଘଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଭୱରାଗମାନାୱିଜ୍ଜା ସତ୍ତାନୁସୟା। ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତା। ‘‘ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିୟେସନା, ପରିୟେସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଲାଭୋ, ଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଛନ୍ଦରାଗୋ, ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଜ୍ଝୋସାନଂ, ଅଜ୍ଝୋସାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିଗ୍ଗହୋ, ପରିଗ୍ଗହଂ ପଟିଚ୍ଚ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ମଚ୍ଛରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆରକ୍ଖା, ଆରକ୍ଖାଧିକରଣଂ ଦଣ୍ଡାଦାନାଦୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୦୩; ୩.୩୫୯) ଏତେ ନୱ ତଣ୍ହାମୂଲକା। ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା, ଚତ୍ତାରୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା, ଦ୍ୱେ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା, ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା, ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା, ପଞ୍ଚ ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଏତାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି। ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସ ଉପାଦାୟ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ହୋତି, ‘‘ଇତ୍ଥସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ଏୱସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ଅଞ୍ଞଥାସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି, ‘‘ଇତ୍ଥଂ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି, ‘‘ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅଞ୍ଞଥା ଭୱିସ୍ସ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅସସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ସାତସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ସିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ଇତ୍ଥଂ ସିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ଏୱଂ ସିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅଞ୍ଞଥା ସିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅପାହଂ ସିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅପାହଂ ଇତ୍ଥଂ ସିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅପାହଂ ଏୱଂ ସିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅପାହଂ ଅଞ୍ଞଥା ସିୟ’’ନ୍ତି ହୋତୀତି ଅଟ୍ଠାରସ, ବାହିରସ୍ସୁପାଦାୟ ‘‘ଇମିନା ଅସ୍ମୀ’’ତି ହୋତି, ‘‘ଇମିନା ଇତ୍ଥସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ଇମିନା ଏୱସ୍ମୀ’’ତି, ‘‘ଇମିନା ଅଞ୍ଞଥାସ୍ମୀ’’ତିଆଦିକା (ୱିଭ॰ ୯୭୫-୯୭୬) ୱୁତ୍ତନୟା ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ, ଅତୀତା ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତା ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଛତ୍ତିଂସାତି ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି।

ପଭେଦ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ଲୋଭପ୍ପଭେଦା ଦୋସପ୍ପଭେଦା ୟାୱ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତପ୍ପଭେଦାତି । ସବ୍ବାନି ସତ୍ତାନଂ ଦରଥପରିଳାହକରାନି କିଲେସାନଂ ଅନେକାନି ସତସହସ୍ସାନି ଅଭଞ୍ଜୀତି ୟୋଜନା । ଆରମ୍ମଣାଦିୱିଭାଗତୋ ହି ପୱତ୍ତିଆକାରୱିଭାଗତୋ ଚ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦା କିଲେସାତି । ସଙ୍ଖେପତୋତି ଏତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ସବ୍ବସୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ କିଲେସମାରଂ, ସମୁଦୟପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଖନ୍ଧମାରଂ, ସହାୟୱେକଲ୍ଲକରଣୱସେନ ସବ୍ବଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରଂ, ବଲୱିଧମନୱିସୟାତିକ୍କମନୱସେନ ଦେୱପୁତ୍ତମଚ୍ଚୁମାରଞ୍ଚ ଅଭଞ୍ଜି ଭଗ୍ଗେ ଅକାସି । ପରିସ୍ସୟାନନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱାନଂ । ସମ୍ପତି, ଆୟତିଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା ମାରଣଟ୍ଠେନ ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ କିଲେସାୱ ମାରୋତି କିଲେସମାରୋ। ୱଧକଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧାୱ ମାରୋତି ଖନ୍ଧମାରୋ। ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଧକଂ ରୂପଂ ‘ୱଧକଂ ରୂପ’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୫) । ଜାତିଜରାଦିମହାବ୍ୟସନନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋୱ ମାରୋତି ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରୋ। ସଂକିଲେସନିମିତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଗୁଣମାରଣଟ୍ଠେନ ଦେୱପୁତ୍ତୋୱ ମାରୋତି ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ। ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତସ୍ସ, ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଜାନିକରଣେନ ମହାବାଧରୂପତ୍ତା ମଚ୍ଚୁ ଏୱ ମାରୋତି ମଚ୍ଚୁମାରୋ।

ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସାତି ଅନେକସତପୁଞ୍ଞନିବ୍ବତ୍ତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୱହତୋ ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି, ଇତରାସଂ ଫଲସମ୍ପଦାନଂ ମୂଲଭାୱତୋ, ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଚ । ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି, ପହାନସମ୍ପଦାପୁବ୍ବକତ୍ତା ଞାଣସମ୍ପଦାଦୀନଂ । ଭାଗ୍ୟୱତାୟ ଲୋକିୟାନଂ ବହୁମତଭାୱୋ। ଭଗ୍ଗଦୋସତାୟ ପରିକ୍ଖକାନଂ ବହୁମତଭାୱୋତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁପି ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତଂ ହି ଗହଟ୍ଠା ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଅଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପହୀନଦୋସଂ ପବ୍ବଜିତତାପସପରିବ୍ବାଜକାଦୟୋ ‘‘ଦୋସୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି । ଅଭିଗତାନଞ୍ଚ ନେସଂ କାୟଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖାପନୟନେ ପଟିବଲଭାୱୋ, ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ଉପକାରସବ୍ଭାୱତୋ । ରୂପକାୟଂ ତସ୍ସ ପସାଦଚକ୍ଖୁନା, ଧମ୍ମକାୟଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନତୋ ଉପଗତାନଞ୍ଚ ତେସଂ ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ଉପକାରିତା, ‘‘ପୁବ୍ବେ ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ମୟା ଅୟଂ ଲୋକଗ୍ଗଭାୱୋ ଅଧିଗତୋ, ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେହିପି ଏୱମେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜନେନ ଅଭିଗତାନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେହି ସଂୟୋଜନସମତ୍ଥତା ଚ ଦୀପିତା ହୋତି।

ସକଚିତ୍ତେ ଇସ୍ସରିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସୀଭାୱାପାଦନଂ, ୟେନ ପଟିକ୍କୂଲାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞିତାଦିୱିହାରସିଦ୍ଧି, ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିଆଦିକୋ ଇଦ୍ଧିୱିଧୋପି ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟମେୱ ଚିତ୍ତଭାୱନାୟ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଜ୍ଝନତୋ । ଅଣିମାଲଘିମାଦିକନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମହିମା ପତ୍ତି ପାକମ୍ମଂ ଈସିତା ୱସିତା ୟତ୍ଥକାମାୱସାୟିତାତି ଇମେ ଛପି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ଥ କାୟସ୍ସ ଅଣୁଭାୱକରଣଂ ଅଣିମା। ଲହୁଭାୱୋ ଲଘିମା ଆକାସେ ପଦସା ଗମନାଦିନା । ମହତ୍ତଂ ମହିମା କାୟସ୍ସ ମହନ୍ତତାପାଦନଂ । ଇଟ୍ଠଦେସପ୍ପତ୍ତି ପତ୍ତି। ଅଧିଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଇଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନଂ ପାକମ୍ମଂ। ସୟଂୱସିତା ଇସ୍ସରଭାୱୋ ଈସିତା। ଇଦ୍ଧିୱିଧେ ୱସୀଭାୱୋ ୱସିତା। ଆକାସେନ ୱା ଗଚ୍ଛତୋ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି କରୋତୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱୋସାନପ୍ପତ୍ତି ୟତ୍ଥକାମାୱସାୟିତା। ‘‘କୁମାରକରୂପାଦିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଏୱମିଦଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଲୋକିୟସମ୍ମତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ । ତଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଇଦ୍ଧିୱିଧନ୍ତୋଗଧଂ, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଞ୍ଚାତି ଆହ ‘‘ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ।

କେସଞ୍ଚି ପଦେସୱୁତ୍ତି, ଅୟଥାଭୂତଗୁଣସନ୍ନିସ୍ସୟତ୍ତା ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ଚ ୟସୋ ହୋତି, ନ ଏୱଂ ତଥାଗତସ୍ସାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଧ ଅଧିଗତସତ୍ଥୁଗୁଣାନଂ ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ୟସୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପକୋ’’ତି । ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତତ୍ତା ଏୱ ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ। ଅନୱସେସଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବାକାରପରିପୂରା । ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସିରୀ ସବ୍ବେସଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ସୋଭା । ‘‘ତିଣ୍ଣୋ ତାରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଂ ୟଂ ଏତେନ ଲୋକନାଥେନ ଇଚ୍ଛିତଂ ମନୋୱଚୀପଣିଧାନୱସେନ, ପତ୍ଥିତଂ କାୟପଣିଧାନୱସେନ । ତଥେୱାତି ପଣିଧାନାନୁରୂପମେୱ । ୱୀରିୟପାରମିଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନୋ ଚ ସମ୍ମାୱାୟାମସଙ୍ଖାତୋ ପୟତ୍ତୋ।

ଭେଦେହୀତି ସବ୍ବତ୍ତିକଦୁକପଦସଂହିତେହି ପଭେଦେହି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନ କେୱଲଂ ୱିଭଙ୍ଗପାଳିୟଂ ଆଗତା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋୱ ସଙ୍ଗହିତା, ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଗହାଦୟୋ, ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦୟୋ, ଠପନାଦୟୋ, ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ହିଂସନଂ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣଂ । ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସମେଚ୍ଚସମ୍ଭୂୟପଚ୍ଚୟେହି କତଭାୱୋ । ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦୀହି ସନ୍ତପ୍ପନଂ ପରିଦହନଂ । ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଜରାୟ, ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବତା । ସମୁଦୟସ୍ସ ଆୟୂହନଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡନଂ । ନିଦାନଟ୍ଠୋ ‘‘ଇଦଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ନିଦଦନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସମୁଟ୍ଠାପନଂ । ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖେନ ସଂୟୋଜନଂ । ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ ମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ନିୱାରଣଂ । ନିରୋଧସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ ସବ୍ବୂପଧୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗସଭାୱତ୍ତା ତତୋ ୱିନିସ୍ସଟତା, ତନ୍ନିସ୍ସରଣନିମିତ୍ତତା ୱା । ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିସଂୟୁତ୍ତତା । ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ କେନଚିପି ପଚ୍ଚୟେନ ଅନଭିସଙ୍ଖତତା । ଅମତଟ୍ଠୋ ନିଚ୍ଚସଭାୱତ୍ତା ମରଣାଭାୱୋ, ସତ୍ତାନଂ ମରଣାଭାୱହେତୁତା ୱା । ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିଗ୍ଗମନଟ୍ଠୋ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସମ୍ପାପକଭାୱୋ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକରଣଂ । ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚକରଣଂ, ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱୋ ୱା ୱିସେସତୋ ମଗ୍ଗାଧିପତିୱଚନତୋ । ସତିପି ହି ଝାନାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେ ‘‘ଝାନାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦିଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ମଗ୍ଗାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମା’’ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାୟତି ‘‘ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେ ୱିସେସୋ’’ତି । ଏତେ ଚ ପୀଳନାଦୟୋ ସୋଳସାକାରା ନାମ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେସୁ ରୋଗଗଣ୍ଠାଦିଆକାରେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଏତେୱ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହନ୍ତୀତି ? ସଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ସଚ୍ଚନ୍ତରଦସ୍ସନତୋ ଚ ଆୱିଭାୱତୋ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପରତୋ ସଚ୍ଚକଥାୟମେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ଦିବ୍ବୱିହାରୋ କସିଣାଦିଆରମ୍ମଣାନି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି । ମେତ୍ତାଦିଜ୍ଝାନାନି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ। ଫଲସମାପତ୍ତି ଅରିୟୱିହାରୋ। କାମେହି ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟତାୱସେନ ଏକୀଭାୱୋ କାୟୱିୱେକୋ। ପଠମଜ୍ଝାନାଦିନା ନୀୱରଣାଦୀହି ୱିୱିତ୍ତଚିତ୍ତତା ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ । ଉପଧିୱିୱେକୋ ନିବ୍ବାନଂ । ଅଞ୍ଞେତି ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାଦିକେ ।

କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଭୱେସୁ ପରିବ୍ଭମନଂ, ସୋ ଚ ତଣ୍ହାପ୍ପଧାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଗମନ’’ନ୍ତି । ୱନ୍ତନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗମୁଖେନ ଉଗ୍ଗିରିତଂ ପୁନ ଅପଚ୍ଚାୱମନୱସେନ ଛଡ୍ଡିତଂ । ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥା…ପେ॰… ମେଖଲା’’ତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଭାଗୱାତି ଭଗୱା, ଭତୱାତି ଭଗୱା, ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା, ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା, ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା, ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

ଭାଗୱା ଭତୱା ଭାଗେ, ଭଗେ ଚ ୱନି ଭତ୍ତୱା ।

ଭଗେ ୱମି ତଥା ଭାଗେ, ୱମୀତି ଭଗୱା ଜିନୋ ॥

ତତ୍ଥ କଥଂ ଭାଗୱାତି ଭଗୱା? ୟେ ତେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା, ତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ନିରତିସୟା ତଥାଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଥା ହିସ୍ସ ସୀଲଂ ସମାଧି ପଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ, ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ସଦ୍ଧା ୱୀରିୟଂ, ସତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି, ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନା, ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି, ତୀଣି ସୁଚରିତାନି, ତୟୋ ସମ୍ମାୱିତକ୍କା, ତିସ୍ସୋ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞା, ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟଫଲାନି, ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣାନି, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱଂସା, ଚତ୍ତାରି ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ପଞ୍ଚ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ସଞ୍ଞା, ଛ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି, ଛ ଗାରୱା, ଛ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ଛ ସତତୱିହାରା, ଛ ଅନୁତ୍ତରିୟାନି, ଛ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସଞ୍ଞା, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି, ସତ୍ତ ଅପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ଅରିୟଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ଅରିୟଧନାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ସତ୍ତ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ନିଜ୍ଜରୱତ୍ଥୂନି, ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା, ସତ୍ତଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଦେସନା, ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଦେସନା, ସତ୍ତଖୀଣାସୱବଲଦେସନା, ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାପଟିଲାଭହେତୁଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଅଟ୍ଠଲୋକଧମ୍ମାତିକ୍କମା, ଅଟ୍ଠ ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନି, ଅଟ୍ଠଅକ୍ଖଣଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କା, ଅଟ୍ଠଅଭିଭାୟତନଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା, ନୱ ୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା ଧମ୍ମା, ନୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ନୱସତ୍ତାୱାସଦେସନା, ନୱ ଆଘାତପଟିୱିନୟା, ନୱ ସଞ୍ଞା, ନୱ ନାନତ୍ତା, ନୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରା, ଦସ ନାଥକାରଣା ଧମ୍ମା, ଦସ କସିଣାୟତନାନି, ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା, ଦସ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଦସ ଅରିୟୱାସା, ଦସ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମା, ଦସ ତଥାଗତବଲାନି, ଏକାଦସ ମେତ୍ତାନିସଂସା, ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମଚକ୍କାକାରା, ତେରସ ଧୁତଗୁଣା, ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଞାଣାନି, ପଞ୍ଚଦସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା, ସୋଳସୱିଧା ଆନାପାନସ୍ସତି, ସୋଳସ ଅପରନ୍ତପନୀୟା ଧମ୍ମା, ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା, ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି, ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ପଞ୍ଞାସ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାନି, ପରୋପଞ୍ଞାସ କୁସଲଧମ୍ମା, ସତ୍ତସତ୍ତତିଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତିସଞ୍ଚାରିମହାୱଜିରଞାଣଂ, ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନପୱିଚୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦେସନାଞାଣାନି, ତଥା ଅନନ୍ତାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅନନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାଦିୱିଭାୱନଞାଣାନି ଚାତି ଏୱମାଦୟୋ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭେଦା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ନିରତିସୟା ଗୁଣଭାଗା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗା ଗୁଣଭାଗା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭାଗୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଆ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ତାୱ ଭାଗୱାତି ଭଗୱା ।

ୟସ୍ମା ସୀଲାଦୟୋ ସବ୍ବେ, ଗୁଣଭାଗା ଅସେସତୋ ।

ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ସୁଗତେ ତସ୍ମା, ‘‘ଭଗୱା’’ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥

କଥଂ ଭତୱାତି ଭଗୱା? ୟେ ତେ ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନେହି ମନୁସ୍ସତ୍ତାଦିକେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା କତମହାଭିନୀହାରେହି ମହାବୋଧିସତ୍ତେହି ପରିପୂରେତବ୍ବା ଦାନପାରମୀ, ସୀଲନେକ୍ଖମ୍ମପଞ୍ଞାୱୀରିୟଖନ୍ତିସଚ୍ଚଅଧିଟ୍ଠାନମେତ୍ତାଉପେକ୍ଖାପାରମୀତି ଦସ ପାରମିୟୋ, ଦସ ଉପପାରମିୟୋ, ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ, ଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି, ସଚ୍ଚାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି, ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗୋ, ନୟନ, ଧନ, ରଜ୍ଜ, ପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗୋତି ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗା, ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ପୁବ୍ବଚରିୟା, ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ, ଞାତତ୍ଥଚରିୟା, ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା, ବୁଦ୍ଧତ୍ଥଚରିୟାତି ଏୱମାଦୟୋ, ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ସବ୍ବେ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଞାଣସମ୍ଭାରବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମା, ତେ ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟାନି ୟଥା ହାନଭାଗିୟା, ସଂକିଲେସଭାଗିୟା, ଠିତିଭାଗିୟା ୱା ନ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ୱିସେସଭାଗିୟାୱ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ଅନୱସେସତୋ ଭତା ସମ୍ଭତା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭତୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ତ-କାରସ୍ସ ଗ-କାରଂ କତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ଭତୱାତି ତେୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭରି ସମ୍ଭରି, ପରିପୂରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ଭତୱାତି ଭଗୱା ।

ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ସବ୍ବେ, ଦାନପାରମିଆଦିକେ ।

ସମ୍ଭାରେ ଭତୱା ନାଥୋ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱା ମତୋ ॥

କଥଂ ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା? ୟେ ତେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନକସମାପତ୍ତିଭାଗା, ତେ ଅନୱସେସତୋ ଲୋକହିତତ୍ଥଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱନି ଭଜି ସେୱି ବହୁଲମକାସୀତି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ, କୁସଲାଦୀସୁ, ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଚ ୟେ ତେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ଚତୁବ୍ବିଧା ଅଭିସମୟଭାଗା, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନେକପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ପହାତବ୍ବୋ…ପେ॰… ଜରାମରଣସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ପହାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ପହାତବ୍ବଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନିରୋଧୋ…ପେ॰… ଜରାମରଣସ୍ସ ନିରୋଧୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧) ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା ଚ ଅନେକଭେଦା ଭାୱେତବ୍ବଭାଗା ଚ ଧମ୍ମା, ତେ ସବ୍ବେ ୱନି ଭଜି ୟଥାରହଂ ଗୋଚରଭାୱନାସେୱନାନଂ ୱସେନ ସେୱି । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ୟେ ଇମେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ସାୱକେହି ସାଧାରଣା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା ଗୁଣଭାଗା, ‘‘କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ତେ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ପତିଟ୍ଠପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ମହାକରୁଣାୟ ୱନି ଅଭିପତ୍ଥୟି, ସା ଚସ୍ସ ଅଭିପତ୍ଥନା ୟଥାଧିପ୍ପେତଫଲାୱହା ଅହୋସି । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା ।

ୟସ୍ମା ଞେୟ୍ୟସମାପତ୍ତି-ଗୁଣଭାଗେ ତଥାଗତୋ ।

ଭଜି ପତ୍ଥୟି ସତ୍ତାନଂ, ହିତାୟ ଭଗୱା ତତୋ ॥

କଥଂ ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା? ସମାସତୋ ତାୱ କତପୁଞ୍ଞେହି ପୟୋଗସମ୍ପନ୍ନେହି ୟଥାୱିଭୱଂ ଭଜୀୟନ୍ତୀତି ଭଗା, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟେ ତାୱ ତଥାଗତୋ ସମ୍ବୋଧିତୋ ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ପରମୁକ୍କଂସଗତେ ୱନି ଭଜି ସେୱି, ୟତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ନିରୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେ ସମନ୍ନାନେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେ ପରିପାଚେସି । ବୁଦ୍ଧଭୂତୋ ପନ ତେ ନିରୱଜ୍ଜସୁଖୂପସଂହିତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଲୋକୁତ୍ତରେପି ୱନି ଭଜି ସେୱି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପଦେସରଜ୍ଜଇସ୍ସରିୟଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଦେୱରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିଆଦିୱସେନ, ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନମଗ୍ଗଭାୱନାଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱସେନ ଚ ଅନେକୱିହିତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଭଗେ ୱନି ଭଜି ସେୱି । ଏୱମ୍ପି ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା ।

ୟା ତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲୋକେ, ୟା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରା ପୁଥୂ ।

ସବ୍ବା ତା ଭଜି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱା ମତୋ ॥

କଥଂ ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା? ଭତ୍ତା ଦଳ୍ହଭତ୍ତିକା ଅସ୍ସ ବହୂ ଅତ୍ଥୀତି ଭତ୍ତୱା । ତଥାଗତୋ ହି ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗି ଭାୱତୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୁପକାରିତାୟ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାଦିଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣୱିସେସପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତେନ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପିନାସୁୱିପୁଲେନ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧେନ ଚ ଥୁତିଘୋସେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତାସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ସୁପତିଟ୍ଠିତଭାୱତୋ, ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜାଦିନିରତିସୟଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିଭାୱତୋ ଚ ‘‘ରୂପପ୍ପମାଣୋ ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋ, ଘୋସପ୍ପମାଣୋ ଘୋସପ୍ପସନ୍ନୋ, ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ ଲୂଖପ୍ପସନ୍ନୋ, ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମପ୍ପସନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂ ଚତୁପ୍ପମାଣିକେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ସବ୍ବଥାପି ପସାଦାୱହଭାୱେନ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତା ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଆଦରବହୁମାନଗାରୱାୟତନତାୟ ପରମପେମସମ୍ଭତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ୟେ ତସ୍ସ ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠିତା ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି, କେନଚି ଅସଂହାରିୟା ତେସଂ ସମ୍ଭତ୍ତି ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଦେୱେନ ୱା ମାରେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱାତି । ତଥା ହି ତେ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗେପି ତତ୍ଥ ପସାଦଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ୱା ଆଣଂ ଦଳ୍ହଭତ୍ତିଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ –

‘‘ୟୋ ୱେ କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦି ଧୀରୋ,

କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୭୮) ।

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଠିତଧମ୍ମୋ ୱେଲଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ମୟା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ମମ ସାୱକା ଜୀୱିତହେତୁପି ନାତିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୪୫; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫) ଚ ।

ଏୱଂ ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଏକସ୍ସ ତ-କାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ଇତରସ୍ସ ଗ-କାରଂ କତ୍ୱା ।

ଗୁଣାତିସୟୟୁତ୍ତସ୍ସ, ୟସ୍ମା ଲୋକହିତେସିନୋ ।

ସମ୍ଭତ୍ତା ବହୱୋ ସତ୍ଥୁ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ॥

କଥଂ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା? ୟସ୍ମା ତଥାଗତୋ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋପି ପୁରିମାସୁ ଜାତୀସୁ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋ ଭଗସଙ୍ଖାତଂ ସିରିଂ, ଇସ୍ସରିୟଂ, ୟସଞ୍ଚ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି । ତଥା ହିସ୍ସ ସୋମନସ୍ସକୁମାରକାଲେ (ଜା॰ ୧.୧୫.୨୧୧ ଆଦୟୋ) ହତ୍ଥିପାଲକୁମାରକାଲେ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୩୭ ଆଦୟୋ) ଅୟୋଘରପଣ୍ଡିତକାଲେ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୬୩ ଆଦୟୋ) ମୂଗପକ୍ଖପଣ୍ଡିତକାଲେ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧ ଆଦୟୋ) ଚୂଳସୁତସୋମକାଲେତି (ଜା॰ ୨.୧୭.୧୯୫ ଆଦୟୋ) ଏୱମାଦୀସୁ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିପୂରଣୱସେନ ଦେୱରଜ୍ଜସଦିସାୟ ରଜ୍ଜସିରିୟା ପରିଚ୍ଚତ୍ତଅତ୍ତଭାୱାନଂ ପରିମାଣଂ ନତ୍ଥି । ଚରିମତ୍ତଭାୱେପି ହତ୍ଥଗତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ଦେୱଲୋକାଧିପଚ୍ଚସଦିସଂ ଚତୁଦୀପିସ୍ସରିୟଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟଂ ସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଂ ୟସଞ୍ଚ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ନିରପେକ୍ଖୋ ପହାୟ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ଇମେ ସିରିଆଦିକେ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଭାନି ନାମ ନକ୍ଖତ୍ତାନି, ତେହି ସମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଭଗା, ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରଉତ୍ତରକୁରୁହିମୱନ୍ତାଦିଭାଜନଲୋକୱିସେସସନ୍ନିସ୍ସୟା ସୋଭା କପ୍ପଟ୍ଠିୟଭାୱତୋ । ତେପି ଭଗୱା ୱମି ତନ୍ନିୱାସସତ୍ତାୱାସସମତିକ୍କମନତୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହୀତି । ଏୱମ୍ପି ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ୟସ୍ମା, ୟସଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ସୁଖଂ ।

ପହାସି ଲୋକଚିତ୍ତଞ୍ଚ, ସୁଗତୋ ଭଗୱା ତତୋ ॥

କଥଂ ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା? ଭାଗା ନାମ ସଭାୱଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସା, ତେ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦିୱସେନ, ତତ୍ଥାପି ରୂପୱେଦନାଦିୱସେନ, ଅତୀତାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକୱିଧା, ତେ ଚ ଭଗୱା ‘‘ସବ୍ବଂ ପପଞ୍ଚଂ, ସବ୍ବଂ ୟୋଗଂ, ସବ୍ବଂ ଗନ୍ଥଂ, ସବ୍ବଂ ସଂୟୋଜନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅମତଂ ଧାତୁଂ ସମଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି ନ ପଚ୍ଚାୱମି । ତଥା ହେସ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପଥୱିଂ ଆପଂ ତେଜଂ ୱାୟଂ, ଚକ୍ଖୁଂ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହଂ କାୟଂ ମନଂ, ରୂପେ ସଦ୍ଦେ ଗନ୍ଧେ ରସେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଧମ୍ମେ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସଞ୍ଞଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଚେତନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଚେତନଂ, ରୂପତଣ୍ହଂ …ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହଂ, ରୂପୱିତକ୍କଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିତକ୍କଂ, ରୂପୱିଚାରଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିଚାର’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିଭାଗୱସେନପି ସବ୍ବେୱ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେ ଅନୱସେସତୋ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଅନପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗେନ ଛଡ୍ଡୟି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –

‘‘ୟଂ ତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଚତ୍ତଂ ୱନ୍ତଂ ମୁତ୍ତଂ ପହୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ତଂ ତଥାଗତୋ ପୁନ ପଚ୍ଚାୱମିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩) ।

ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଭାଗେ ୱମୀତି ସବ୍ବେପି କୁସଲାକୁସଲେ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜେ ହୀନପଣୀତେ କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେ ଧମ୍ମେ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣମୁଖେନ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଅନପେକ୍ଖୋ ପରିଚ୍ଚଜି ପଜହି, ପରେସଞ୍ଚ ତଥତ୍ତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା, ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) । କୁଲ୍ଲୂପମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ, ନୋ ଗହଣତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) ।

ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦି-ଧମ୍ମଭେଦା ମହେସିନା ।

କଣ୍ହା ସୁକ୍କା ୟତୋ ୱନ୍ତା, ତତୋପି ଭଗୱା ମତୋ ॥

ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଭାଗୱା ଭତୱା ଭାଗେ, ଭଗେ ଚ ୱନି ଭତ୍ତୱା ।

ଭଗେ ୱମି ତଥା ଭାଗେ, ୱମୀତି ଭଗୱା ଜିନୋ’’ତି ॥

ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତିପରହିତପଟିପତ୍ତିୱସେନ ଦୁୱିଧା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ତାସୁ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ପହାନସମ୍ପଦାଞାଣସମ୍ପଦାଭେଦତୋ ଦୁୱିଧା, ଆନୁଭାୱସମ୍ପଦାଦୀନଂ ତଦୱିନାଭାୱେନ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ପରହିତପଟିପତ୍ତି ପୟୋଗାସୟଭେଦତୋ ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ପୟୋଗତୋ ଲାଭସକ୍କାରାଦିନିରପେକ୍ଖଚିତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମୂପଦେସୋ, ଆସୟତୋ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧେସୁପି ନିଚ୍ଚଂ ହିତେସିତା, ଞାଣପରିପାକକାଲାଗମନାଦିପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ, ଆମିସପଟିଗ୍ଗହଣାଦିନାପି ଅତ୍ଥଚରିୟା ପରହିତପଟିପତ୍ତି ହୋତିୟେୱ । ତସ୍ମା ତେସଂ ୱିଭାୱନୱସେନ ପାଳିୟଂ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ପହାନସମ୍ପଦାୱସେନ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ୱିଭାୱିତା । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକୱିଦୂ’’ତି ଚ ଇମେହି ପଦେହି ଞାଣସମ୍ପଦାୱସେନ । ନନୁ ଚ ‘‘ଲୋକୱିଦୂ’’ତି ଇମିନାପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତା ୱିଭାୱୀୟତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ୱିଭାୱୀୟତି, ଅତ୍ଥି ପନ ୱିସେସୋ, ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାନୁଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋ, ‘‘ଲୋକୱିଦୂ’’ତି ପନ ଇମିନା ଆସୟାନୁସୟଞାଣାଦୀନମ୍ପି ଆନୁଭାୱୋ ୱିଭାୱିତୋତି । ‘‘ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବାପି ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି ୱିଭାୱିତା । ‘‘ସୁଗତୋ’’ତି ପନ ଇମିନା ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ୱିଭାୱିତା । ‘‘ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଇମେହି ପଦେହି ଭଗୱତୋ ପରହିତପଟିପତ୍ତି ୱିଭାୱିତା । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ୱିଭାୱିତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଅତ୍ତନାପି ବୁଜ୍ଝି ଅଞ୍ଞେପି ସତ୍ତେ ବୋଧେସୀ’’ତିଆଦି । ‘‘ଭଗୱା’’ତି ଚ ଇମିନାପି ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବା ଅତ୍ତହିତସମ୍ପତ୍ତି, ପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ୱିଭାୱିତା ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ହେତୁଫଲସତ୍ତୂପକାରୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ତିୱିଧା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା । ତତ୍ଥ ‘‘ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଲୋକୱିଦୂ’’ତି ଇମେହି ପଦେହି ଫଲସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୱିଭାୱିତା । ‘‘ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଇମେହି ସତ୍ତୂପକାରୱସେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପକାସିତା । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ଫଲୱସେନ, ସତ୍ତୂପକାରୱସେନ ଚ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୱିଭାୱିତା । ‘‘ସୁଗତୋ ଭଗୱା’’ତି ପନ ଇମେହି ପଦେହି ହେତୁଫଲସତ୍ତୂପକାରୱସେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୱିଭାୱିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୪୫.ତସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ୟୋଗିନୋ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନୁସ୍ସରଣସମୟେ । ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତନ୍ତି ରାଗେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତେହି ରାଗେହି ସହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅରଞ୍ଞମିୱ ଚୋରେହି ତେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ପରିୟୁଟ୍ଠିତରାଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ୱା ରାଗସ୍ସ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ତଂସହିତେ ଚିତ୍ତେ ଉପଚରିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ରାଗେନାତି ରାଗେନ ହେତୁନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଜୁଗତମେୱାତି ପଗେୱ କାୟୱଙ୍କାଦୀନଂ ଅପନୀତତ୍ତା, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନୁଜୁଭାୱକରାନଂ ମାୟାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ, ରାଗାଦିପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭାୱେନ ୱା ଓନତିଉନ୍ନତିୱିରହତୋ ଉଜୁଭାୱମେୱ କତଂ । ଅଥ ୱା ଉଜୁଗତମେୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱୀଥିଂ ଓତିଣ୍ଣତାୟ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିଗମନତୋ ମଜ୍ଝିମସମଥନିମିତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ଉଜୁଭାୱମେୱ ଗତଂ । ତଥାଗତଂ ଆରବ୍ଭାତି ତଥାଗତଗୁଣେ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ।

ଇଚ୍ଚସ୍ସାତି ଇତି ଅସ୍ସ । ‘‘ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଅନୁୱିତକ୍କୟତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱନ୍ତି ‘‘ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ବୁଦ୍ଧଗୁଣପୋଣାତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣନିନ୍ନା । ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରା ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣସଙ୍ଖାତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିତକ୍କାହତଂ, ୱିତକ୍କପରିୟାହତଂ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁମଜ୍ଜନଞ୍ଚ କରୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଭାୱନାୱସେନ ଉପଚାରଜ୍ଝାନନିପ୍ଫାଦିକା ବଲୱତୀ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପୀତିମନସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପୀତିସହିତଚିତ୍ତସ୍ସ । କାୟଚିତ୍ତଦରଥାତି କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ସୁଖୁମାୱତ୍ଥା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତା କିଲେସା । ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ସନ୍ନିସୀଦନ୍ତି । ଅନୁକ୍କମେନ ଏକକ୍ଖଣେତି ୟଦା ବୁଦ୍ଧଗୁଣାରମ୍ମଣା ଭାୱନା ଉପରୂପରି ୱିସେସଂ ଆୱହନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତି, ତଦା ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନେୱ ହୋନ୍ତି, କିଲେସା ସନ୍ନିସିନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତି, ସୁୱିସଦାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହୋନ୍ତି, ଭାୱନାୟ ପଗୁଣତାୟ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ସାତିସୟଂ ପଟୁକିଚ୍ଚାୱ ହୋନ୍ତି, ବଲୱତୀ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପୀତିପଦଟ୍ଠାନା ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୱିସେସା ଜାୟତି, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟସ୍ସ ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନଂ ସୁଖଂ ଥିରତରଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ସୁଖେନ ଅନୁବ୍ରୂହିତଂ ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ସମ୍ମଦେୱ ସମାଧିୟତି । ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଉପରୂପରି ପଟୁପଟୁତରଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଭାୱନାୟ ମଜ୍ଝିମସମଥପଟିପତ୍ତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ଏକରସଭାୱେନ ପଟୁତମାନି ହୁତ୍ୱା ଏକକ୍ଖଣେ ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟସ୍ମିଂ, ମହାନାମ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି…ପେ॰… ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଝାନଂ ଅପ୍ପନାପତ୍ତଂ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରତାୟା’’ତିଆଦି । ଗମ୍ଭୀରେ ହି ଆରମ୍ମଣେ ଗମ୍ଭୀରେ ଉଦକେ ପତିତନାୱା ୱିୟ ସମଥଭାୱନା ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭତି, ‘‘ଗମ୍ଭୀରତାୟା’’ତି ଚ ଇମିନା ସଭାୱଧମ୍ମତାପି ସଙ୍ଗହିତା । ସଭାୱଧମ୍ମୋ ହି ଗମ୍ଭୀରୋ ନ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ନନୁ ଚ ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ଗୟ୍ହତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ଗୟ୍ହତି ପୁବ୍ବଭାଗେ, ଭାୱନାୟ ପନ ୱଡ୍ଢମାନାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ସଭାୱେୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି । ନନୁ ଚ ସଭାୱଧମ୍ମେପି କତ୍ଥଚି ଅପ୍ପନା ସମିଜ୍ଝତି ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନାଦୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ସମିଜ୍ଝତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏକପ୍ପକାରେ ଆରମ୍ମଣେ, ଇଦଂ ପନ ନାନପ୍ପକାରନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାନପ୍ପକାରଗୁଣାନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟା’’ତି ଆହ । ଏୱମ୍ପି ୟଥା ନାନପ୍ପକାରେସୁ କେସାଦିକୋଟ୍ଠାସେସୁ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ କୋଟ୍ଠାସେ ଅପ୍ପନାୱସେନ ଭାୱନା ଅୱତିଟ୍ଠତି, ଏୱମିଧ କସ୍ମା ନ ହୋତୀତି ? ୱିସମୋୟଂ ଉପଞ୍ଞାସୋ । ତତ୍ଥ ହି ସତିପି କୋଟ୍ଠାସବହୁଭାୱେ ଏକପ୍ପକାରେନେୱ ଭାୱନା ୱତ୍ତତି ପଟିକ୍କୂଲାକାରସ୍ସେୱ ଗହଣତୋ, ଇଧ ପନ ନାନପ୍ପକାରେନ ଗୁଣାନଂ ନାନପ୍ପକାରତ୍ତା, ନ ଅୟମେକସ୍ମିଂୟେୱ ଗୁଣେ ଠାତୁଂ ସକ୍କୋତି ଭାୱନାବଲେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ସଦ୍ଧାୟ ବଲୱଭାୱତୋ । ତେନେୱ ହି ‘‘ଅଧିମୁତ୍ତତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତଂ ଝାନଂ ହୋତି, କଥଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ତଦେତ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ସଗାରୱୋ ହୋତି ସପ୍ପତିସ୍ସୋ, ସତ୍ଥୁ ଗୁଣସରୀରସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଉପଟ୍ଠହନତୋ । ତତୋୟେୱ ସଦ୍ଧାୱେପୁଲ୍ଲଂ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସଦିସଂ ସଦ୍ଧାମହତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଭାୱନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସତିୱେପୁଲ୍ଲଂ। ତେସଂ ପରମଗମ୍ଭୀରତାୟ, ନାନପ୍ପକାରତାୟ ଚ ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲଂ। ତେସଂ ଉଳାରପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତତାୟ ପୁଞ୍ଞୱେପୁଲ୍ଲଞ୍ଚ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ପୀତିପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ହୋତି ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟା । ଭୟଭେରୱସହୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଭୟଭେରୱାଭିଭୱନତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଅନୁସ୍ସରେଥ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଭୟଂ ତୁମ୍ହାକ ନୋ ସିୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) । ଦୁକ୍ଖାଧିୱାସନସମତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟା ସରୀରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଦୁମପଲାସେ ଉଦକସ୍ସ ୱିୟ ୱିନିୱଟ୍ଟନତୋ। ସଂୱାସସଞ୍ଞନ୍ତି ସହୱାସସଞ୍ଞଂ । ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନମତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ମହନ୍ତଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଉପଟ୍ଠାନତୋ । ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଭାୱନାୟ ସବ୍ବଦା ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ଚିତ୍ତେ ୱିପରିୱତ୍ତନତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମୁଖା ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସତୋ ୱିୟା’’ତି । ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋତି ଇମାୟ ଭାୱନାୟ ଉପରି ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ । ସୁଗତିପରାୟଣୋତି ସୁଗତିସମ୍ପରାୟୋ ।

ଅପ୍ପମାଦନ୍ତି ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁୟୋଗଂ । କୟିରାଥାତି କରେୟ୍ୟ । ସୁମେଧସୋତି ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୋ। ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାୟାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନାଦିସମତ୍ଥେନ ସତ୍ଥରି ସଗାରୱଭାୱାଦିହେତୁଭୂତେନ ମହତା ସାମତ୍ଥିୟେନ ସମନ୍ନାଗତାୟ ।

୨. ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪୬.ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ, ସଭାୱତ୍ଥୋ ଚ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଭାୱନାୱିଧାନମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେତୁକାମେନାପୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିୟ ‘‘ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସମନ୍ନାଗତେନା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଏତା ପଟିପାଟିୟା ଛ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ ଅରିୟସାୱକାନଂ ୱସେନ ଦେସନଂ ଆରୁଳ୍ହାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲାଦିଗୁଣାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଇଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସମନ୍ନାଗତେନା’’ତି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅରିୟସାୱକାନଂ ପନ ସୁଖେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ତଥାପି ପାଳିୟଂ ଆଗତତ୍ତା ଚ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରୋ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତେୱ ।

୧୪୭.ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପୀତି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଇତରେସୂତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକାଦିପଦେସୁ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋୱାତି ଅୱଧାରଣଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକାଦିଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ପରିୟାୟତୋ ପନେତେ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେପି ସମ୍ଭୱନ୍ତେୱ । ତଥା ହି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ବହୁସ୍ସୁତେନ ଆଗତାଗମେନ ପରମେନ ସତିନେପକ୍କେନ ସମନ୍ନାଗତେନ ପଞ୍ଞୱତା ଆଦିକଲ୍ୟାଣତାଦିୱିସେସତୋ ସୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ। ଆଚରିୟପୟିରୁପାସନାୟ ୱିନା ନ ଲବ୍ଭାତି ଚେ ? ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେପି ସମାନେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ ସିଜ୍ଝନତୋ, ତଥା ସତ୍ଥୁସନ୍ଦସ୍ସନେପି । ‘‘ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା ଜୟତୀ’’ତି ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ତିତ୍ଥିୟନିମ୍ମଦ୍ଦନେ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ଲବ୍ଭତି, କିଲେସଜୟେ ପରିୟାୟତୋ ପରମ୍ପରାହେତୁଭାୱତୋ । ‘‘ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅରହତୀ’’ତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତେୱ, ସବ୍ବସୋ ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ, ୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ପରିବ୍ରୂହନଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟେ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଗୋତମି, ଧମ୍ମେ ଜାନେୟ୍ୟାସି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ୱିରାଗାୟ, ସଞ୍ଞୋଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ୱିସଞ୍ଞୋଗାୟ, ସଉପାଦାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ଅନୁପାଦାନାୟ । ଏକଂସେନ, ଗୋତମି, ଧାରେୟ୍ୟାସି ‘ନେସୋ ଧମ୍ମୋ, ନେସୋ ୱିନୟୋ, ନେତଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୦୬; ଅ॰ ନି॰ ୮.୫୩), ‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା, ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) ଚ ଏୱମାଦୀହି ସୁତ୍ତପଦେହି ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ଅକାଲିକାଧିଗମୁପାୟତାୟ ଅକାଲିକୋ। ୱିଜ୍ଜମାନତାପରିସୁଦ୍ଧତାହି ଏହିପସ୍ସୱିଧିଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ। ତତୋ ଏୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକେହି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଉପନୟନଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱା ତତ୍ଥ ଉପନୟନଂ ଅରହତୀତି ଓପନେୟ୍ୟିକୋ। ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ଠତ୍ୱା ପରିଚୟେନ ସମ୍ମଦେୱ ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଧମ୍ମୱେଦଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତେହି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିଞ୍ଞୂହୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକାଦିପଦେସୁ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମମ୍ପି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମନସିକାରୋ ୟୁଜ୍ଜତେୱ ।

ସାତି ଗାଥା । ସମନ୍ତଭଦ୍ରକତ୍ତାତି ସବ୍ବଭାଗେହି ସୁନ୍ଦରତ୍ତା । ଧମ୍ମସ୍ସାତି ସାସନଧମ୍ମସ୍ସ । କିଞ୍ଚାପି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ସମୁଦାୟୋ ନାମ ପରମତ୍ଥତୋ କୋଚି ନତ୍ଥି, ୟେସୁ ପନ ଅୱୟୱେସୁ ସମୁଦାୟରୂପେନ ଅୱେକ୍ଖିତେସୁ ‘‘ଗାଥା’’ତି ସମଞ୍ଞା, ତଂ ତତୋ ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ସଂସାମିୱୋହାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମେନ ପାଦେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣା’’ତିଆଦିମାହ । ‘‘ଏକାନୁସନ୍ଧିକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନାତିବହୁୱିଭାଗଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରସ୍ସ ପନ ତେନେୱ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମୱିଭାଗେନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଭାଗା ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ନିଦାନେନାତି କାଲଦେସଦେସକପରିସାଦିଅପଦିସନଲକ୍ଖଣେନ ନିଦାନଗନ୍ଥେନ । ନିଗମନେନାତି ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତିଆଦିକେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯), ‘‘ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥନିଗମନେନ ।

ଅୟଂ କଥା ୱିସେସତୋ ସୁତ୍ତପିଟକସଂୱଣ୍ଣନାତି କତ୍ୱା ସୁତ୍ତପିଟକୱସେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୁତ୍ତପିଟକୱିନୟପିଟକାନଂ ୱସେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସନିଦାନସଉପ୍ପତ୍ତିକତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସନିଦାନସଉପ୍ପତ୍ତିକତ୍ତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତନିଦାନେନ ସନିଦାନତାୟ, ସଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକତାୟ ଚ । ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅନୁରୂପତୋତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା, ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଚ ତଂତଂସିକ୍ଖାପଦଭାୱେନ ପଞ୍ଞାପିୟମାନସ୍ସ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତିୟମାନସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ । ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ଦେସିୟମାନସ୍ସ ଚ ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସ୍ସ । ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ? ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୫) ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହେତୂପମାଗହଣେନ ହେତୁଦାହରଣୟୁତ୍ତତୋ।

ଏୱଂ ସୁତ୍ତୱିନୟୱସେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତୀଣି ପିଟକାନି ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସକଲୋପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାସନଧମ୍ମୋତି –

‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ।

ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦପନଂ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁସାସନସ୍ସ ପକାସକୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ ସୀଲମୂଲକତ୍ତା ସାସନସ୍ସ । ସମଥାଦୀହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ ତେସଂ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱେମଜ୍ଝଭାୱତୋ । ନିବ୍ବାନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ ତଦଧିଗମତୋ ଉତ୍ତରିକରଣୀୟାଭାୱତୋ । ସାସନେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ନାମ ପଞ୍ଞାୟ ହୋତି, ତସ୍ସା ଚ ସୀଲଂ, ସମାଧି ଚ ମୂଲନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲସମାଧୀହି ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି । ପଞ୍ଞା ପନ ଅନୁବୋଧପଟିୱେଧୱସେନ ଦୁୱିଧାତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି ଫଲଂ, କିଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା, ତତୋ ପରଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଫଲନିବ୍ବାନେହି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି । ଫଲଗ୍ଗହଣେନ ୱା ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନମାହ, ଇତରେନ ଇତରଂ, ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଓସାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଫଲନିବ୍ବାନେହି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ’’ତି ।

ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୁବୋଧିତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତା, ତାୟ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ ତପ୍ପଭୱତ୍ତା । ସବ୍ବସୋ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱୋଦାନଂ, ପାରିପୂରୀ ଚ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତା, ତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ ତଂସରୀରତ୍ତା । ସତ୍ଥାରା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ତଥା ପଟିପତ୍ତି ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି, ତାୟ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ, ତାୟ ସାସନସ୍ସ ଲୋକେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱତୋ । ତନ୍ତି ସାସନଧମ୍ମଂ । ତଥତ୍ତାୟାତି ୟଥତ୍ତାୟ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ତଥତ୍ତାୟ ତଥଭାୱାୟ । ସୋ ପନ ଅଭିସମ୍ବୋଧି ପଚ୍ଚେକବୋଧି ସାୱକବୋଧୀତି ତିୱିଧୋ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଗୁଣେହି ଅଗ୍ଗଭାୱତୋ, ଇତରବୋଧିଦ୍ୱୟମୂଲତାୟ ଚ ପଠମାୟ ବୋଧିୟା ଆଦିକଲ୍ୟାଣତା, ଗୁଣେହି ୱେମଜ୍ଝଭାୱତୋ ଦୁତିୟାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣତା, ତଦୁଭୟାୱରତାୟ, ତଦୋସାନତାୟ ଚ ସାସନଧମ୍ମସ୍ସ ତତିୟାୟ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣତା ୱୁତ୍ତା ।

ଏସୋତି ସାସନଧମ୍ମୋ । ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋତି ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ଠତ୍ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ନୀୱରଣାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମ୍ଭୱତୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –

‘‘ୟଥା ୟଥାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସତ୍ଥା ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତଥା ତଥା ସୋ ତତ୍ଥ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୬) ।

‘‘ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ପଞ୍ଚସ୍ସ ନୀୱରଣାନି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପହୀନାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୧୯) –

ଚ ଆଦି । ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଖାୱହନତୋତି ସମଥସୁଖସ୍ସ ଚ ୱିପସ୍ସନାସୁଖସ୍ସ ଚ ସମ୍ପାଦନତୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୯; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୮) ।

ତଥା –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତଂ ।

ଅମାନୁସୀ ରତୀ ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ’’ତି ଚ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪, ୩୭୩) ।

ତଥାପଟିପନ୍ନୋତି ୟଥା ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଖଂ ଆୱହତି, ୟଥା ୱା ସତ୍ଥାରା ଅନୁସିଟ୍ଠଂ, ତଥା ପଟିପନ୍ନୋ ସାସନଧମ୍ମୋ । ତାଦିଭାୱାୱହନତୋତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱସେନ ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ତାଦିଭାୱସ୍ସ ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅନୁପଲେପସ୍ସ ଆୱହନତୋ । ଏସ ଭଗୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୟଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ପକାସେତି, ତଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ୟୋଜନା ।

ତତ୍ଥ ଅୱିସେସେନ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା, ସକଲୋ ଚ ତନ୍ତିଧମ୍ମୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତମେସାନଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୧୮) । ସବ୍ବସିକ୍ଖାନଂ ମଣ୍ଡଭୂତସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖୀଣା ଜାତି, ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୩; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୬) । ୟଥାନୁରୂପନ୍ତି ୟଥାରହଂ । ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ହି ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ। ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ସମ୍ପନ୍ନତ୍ଥତାୟ । ସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ହି ଇଧ ସହ-ସଦ୍ଦୋ । ଇତରଂ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ସାତ୍ଥଂ, ସବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ । ୟେ ପନେତ୍ଥ ‘‘ୱଚନସଭାୱଂ ସାତ୍ଥଂ, ଅତ୍ଥସଭାୱଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ, ତଥା ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ସଦ୍ଦତ୍ଥା ହି ଅଭିନ୍ନରୂପା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ୱିନିୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଥା ହି ନେସଂ ଲୋକିୟାମିସ୍ସୀଭାୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତି । ସତିପି ୱା ଭେଦେ ‘‘ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ତୁଲ୍ୟୟୋଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ‘‘ସପୁତ୍ତୋ ଆଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ଏୱଂ ସତି ‘‘ଅତ୍ଥପଟିସରଣା, ଭିକ୍ଖୱେ, ହୋଥ, ମା ବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିସରଣା’’ତି ଅତ୍ଥପ୍ପଧାନୱାଦୋ ବାଧିତୋ ସିୟା, ଅଥ ୱିଜ୍ଜମାନତାମତ୍ତଂ ‘‘ସଲୋମକୋ ସପକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତି ଅଗ୍ଗହିତା ସିୟା । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନେତ୍ତିନୟେନାପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍କାସନ…ପେ॰… ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦିପି ନେତ୍ତିୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନମୁଖେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି ‘‘ଅକ୍ଖରଂ ପଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ନେତ୍ତି॰ ୪ ଦ୍ୱାଦସପଦ) ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି ପଠମଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ଇଧ ପନ ପାଳିୟଂ ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଆଗତତ୍ତା ଅତ୍ଥପଦାନିୟେୱ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍କାସନପକାସନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ କାସନଂ ଦୀପନଂ ସଙ୍କାସନଂ ‘‘ମଞ୍ଞମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ବଦ୍ଧୋ ମାରସ୍ସ, ଅମଞ୍ଞମାନୋ ମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୪) ୱିୟ । ତତ୍ତକେନ ହି ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିୱିଦ୍ଧଂ । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି । ପଠମଂ କାସନଂ ପକାସନଂ। ଆଦିକମ୍ମସ୍ମିଂ ହି ଅୟଂ ପସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଞ୍ଞପେତି ପଟ୍ଠପେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ୱିୟ । ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାପେକ୍ଖଂ ଚେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଦେସଭାୱତୋ । ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଠମଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପଟିପଜ୍ଜତି। ସଂଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୱଚନଂ, ସକିଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୁନ ୱଚନଞ୍ଚ ୱିୱରଣୱିଭଜନାନି। ୟଥା ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ସକିଂୟେୱ ଚ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧) ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିୱରଣୱସେନ, ୱିଭଜନୱସେନ ଚ ପୁନ ୱଚନଂ । ମଜ୍ଝିମିନ୍ଦ୍ରିୟାପେକ୍ଖମେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ନିଦ୍ଦେସଭାୱତୋ । ୱିୱଟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତରାଭିଧାନଂ, ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ଚ ପକାରେହି ଞାପନଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚିତ୍ତପରିତୋସନଂ ଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞାପନାନି। ୟଥା ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨) ୱିୱଟୱିଭତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ‘‘କତମୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ? ୟୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ଫୁସନା ସମ୍ଫୁସନା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨) ଉତ୍ତାନୀକିରିୟା, ପଞ୍ଞାପନା ଚ । ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟାପେକ୍ଖମେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ପଟିନିଦ୍ଦେସଭାୱତୋ । ‘‘ପଞ୍ଞାପନପଟ୍ଠପନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପକାସନଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ’’ତିପି ପାଠୋ ।

କଥଂ ପନାୟଂ ପାଠୱିକପ୍ପୋ ଜାତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନେତ୍ତିପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନ ପୁରିମପାଠୋ । ତତ୍ଥ ହି –

‘‘ସଙ୍କାସନା ପକାସନା,

ୱିୱରଣା ୱିଭଜନୁତ୍ତାନୀକମ୍ମପଞ୍ଞତ୍ତି ।

ଏତେହି ଛହି ପଦେହି,

ଅତ୍ଥୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୪ ଦ୍ୱାଦସପଦ) –

ଦେସନାହାରୟୋଜନାୟ ଚ ଏତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ‘‘ସଙ୍କାସନା ପକାସନା’’ତିଆଦିନା ଆଗତଂ । ପଚ୍ଛିମୋ ପନ ‘‘ପଞ୍ଞପେତି ପଟ୍ଠପେତି ୱିୱରତି ୱିଭଜତି ଉତ୍ତାନୀକରୋତି ‘ପସ୍ସଥା’ତି ଚାହା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତକତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ନେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାଠାନଂ ୱିସେସୋ, ନ ଅତ୍ଥତୋ । ତଥା ହି ସଙ୍ଖେପତୋ ‘‘ପଠମଂ ଞାପନଂ ପଞ୍ଞାପନଂ, ପଠମମେୱ ଠପନଂ ପଟ୍ଠପନ’’ନ୍ତି ଇମାନି ପଦାନି ସଙ୍କାସନପକାସନପଦେହି ଅତ୍ଥତୋ ଅୱିସିଟ୍ଠାନି । ୟଞ୍ଚ ପୁରିମପାଠେ ଛଟ୍ଠଂ ପଦଂ ‘‘ପକାରତୋ ଞାପନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞାପନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁତିୟପାଠେ ପକାସନପଦେନ ‘‘ନିବ୍ବିସେସଂ ପକାରତୋ କାସନ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ଞାପନକାସନାନି ଅତ୍ଥାୱଭାସନସଭାୱତାୟ ଅଭିନ୍ନାନି, ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତୋସନଂ, ବୁଦ୍ଧିୟା ଚ ନିସାନଂ ୟାଥାୱତୋ ୱତ୍ଥୁସଭାୱାୱଭାସନେ ଜାୟତୀତି । ଏୱଂ ଅତ୍ଥପଦରୂପତ୍ତା ପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଛଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ସାତ୍ଥଂ ସାସନଂ ।

ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ଉଚ୍ଚାରଣୱେଲାୟଂ ଅପରିୟୋସିତେ ପଦେ ୱଣ୍ଣୋ ଅକ୍ଖରଂ। ‘‘ଏକକ୍ଖରଂ ପଦଂ ଅକ୍ଖର’’ନ୍ତି ଏକେ ‘‘ଆ ଏୱଂ କିର ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆ-କାରାଦୟୋ ୱିୟ । ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧକରଣାନଂ ମନସା ଦେସନାୱାଚାୟ ଅକ୍ଖରଣତୋ ଅକ୍ଖର’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ । ୱିଭତ୍ତିୟନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଞାପନତୋ ପଦଂ। ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତଂ ପଦାଭିହିତଂ ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜେତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୱାକ୍ୟଂ । ‘‘କିରିୟାପଦଂ ଅବ୍ୟୟକାରକୱିସେସନୟୁତ୍ତଂ ୱାକ୍ୟ’’ନ୍ତି ହି ୱଦନ୍ତି । ପକାରତୋ ୱାକ୍ୟୱିଭାଗୋ ଆକାରୋ। ଆକାରାଭିହିତଂ ନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତି। ନିବ୍ବଚନୱିତ୍ଥାରୋ ନିସ୍ସେସୁପଦେସତୋ ନିଦ୍ଦେସୋ। ଏତେସଂ ଅକ୍ଖରାଦୀନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ପନ୍ନତାୟ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ।

ତତ୍ରାୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତି ଚ – ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତି, ପଦେହି ପକାସେତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତି, ଆକାରେହି ୱିଭଜତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନୀକରୋତି, ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞପେତି, ତଥା ଅକ୍ଖରେହି ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ପଦେହି ୱିନେତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିପଞ୍ଚେତ୍ୱା ଆକାରେହି ୱିନେତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁଂ, ନିରୁତ୍ତୀହି ନେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସେହି ୱିନେତି ନେୟ୍ୟଂ । ଏୱଞ୍ଚାୟଂ ଧମ୍ମୋ ଉଗ୍ଘଟିୟମାନୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଂ ୱିନେତି, ୱିପଞ୍ଚିୟମାନୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁଂ, ନିୟ୍ୟମାନୋ ନେୟ୍ୟଂ । ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟନା ଆଦି, ୱିପଞ୍ଚନା ମଜ୍ଝେ, ନୟନମନ୍ତେ । ଏୱଂ ତୀସୁ କାଲେସୁ ତିଧା ଦେସିତୋ ଦୋସତ୍ତୟୱିଧମନୋ ଗୁଣତ୍ତୟାୱହୋ ତିୱିଧୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନୋତି । ଏୱମ୍ପି ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣୋୟଂ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା ‘‘ସାତ୍ଥୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ପରିସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଚ ।

ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥୋ ନାମ ତନ୍ତିଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋ ତନ୍ତି । ପଟିୱେଧୋ ତନ୍ତିୟା, ତନ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ । ଦେସନା ମନସା ୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ତନ୍ତିୟା ଦେସନା । ତେ ପନେତେ ଅତ୍ଥାଦୟୋ ୟସ୍ମା ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ଦୁକ୍ଖୋଗାହା, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା। ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥୋ ନାମ ହେତୁଫଲଂ । ଧମ୍ମୋ ହେତୁ । ଦେସନା ପଞ୍ଞତ୍ତି, ୟଥାଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାଭିଲାପୋ, ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାଦିୱସେନ ୱା କଥନଂ । ପଟିୱେଧୋ ଅଭିସମୟୋ, ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମେସୁ, ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥେସୁ, ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥାନୁରୂପଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଅୱବୋଧୋ, ତେସଂ ତେସଂ ୱା ଧମ୍ମାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ । ତେପି ଚେତେ ଅତ୍ଥାଦୟୋ ୟସ୍ମା ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରେହି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେହି ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହା, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା। ତେସୁ ପଟିୱେଧସ୍ସାପି ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାହି ସାତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଗୁଣଦୀପନତୋ । ତାସଂ ଧମ୍ମଦେସନାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାଦେସନାଗମ୍ଭୀରତାହି ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ତାସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ ।

ଅତ୍ଥେସୁ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା। ଅତ୍ଥଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସୁ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଇମିସ୍ସାପି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଅତ୍ଥୱିସୟତ୍ତା ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସାତ୍ଥ’’ନ୍ତି, ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅସତି ତଦଭାୱତୋ । ଧମ୍ମୋତି ତନ୍ତି। ନିରୁତ୍ତୀତି ତନ୍ତିପଦାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ପଭେଦଗତାନି ଞାଣାନି ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି, ଅସତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ତଦଭାୱତୋ । ପରିକ୍ଖକଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପରିକ୍ଖକଜନାନଂ କିଂକୁସଲଗୱେସୀନଂ ପସାଦାୱହଂ, ତସ୍ମା ସାତ୍ଥଂ। ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଫଲେନ ହେତୁନୋ ଅନୁମାନଂ ନଦୀପୂରେନ ୱିୟ ଉପରି ୱୁଟ୍ଠିପ୍ପୱତ୍ତିୟା । ସାତ୍ଥକତା ପନସ୍ସ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟତାୟ, ସା ପରମଗମ୍ଭୀରସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ ଦୁଦ୍ଦସୋ’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୮) । ଲୋକିୟଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ୟସ୍ମା ଲୋକିୟଜନସ୍ସ ପସାଦାୱହଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ଲୋକିୟଜନୋ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ତୁସ୍ସତି, ଇଧାପି ଫଲେନ ହେତୁନୋ ଅନୁମାନଂ । ସବ୍ୟଞ୍ଜନତା ପନସ୍ସ ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତାୟ, ସା ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଥ ୱା ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟତୋ ସାତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନତାୟ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନତଂ ଆହ, ତତୋ ପରିକ୍ଖକଜନପ୍ପସାଦକଂ । ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ସଦ୍ଧାପଦଟ୍ଠାନତାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନତଂ, ତତୋ ଲୋକିୟଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଗମ୍ଭୀରାଧିପ୍ପାୟତୋ ସାତ୍ଥନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଅଗାଧାପାରତାୟ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞଥା ତଦଭାୱତୋ । ଉତ୍ତାନପଦତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ସୁବୋଧସଦ୍ଦତାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ, ପରମଗମ୍ଭୀରସ୍ସପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱାପାଦନତୋ । ସବ୍ବୋପେସ ପଠମସ୍ସ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଭେଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତଥା ଚେୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ । ତଥା ହେତ୍ଥ ୱିକପ୍ପସ୍ସ, ସମୁଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱା ଅଗ୍ଗହଣଂ । ଉପନେତବ୍ବସ୍ସାତି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବସ୍ସ ୱୋଦାନତ୍ଥସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନାତି ସବ୍ବଭାଗେହି ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ । ଅପନେତବ୍ବସ୍ସାତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମସ୍ସ ।

ପଟିପତ୍ତିୟାତି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟାଦିସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା, ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ । ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋତି ସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ଅଧିଗମୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସବ୍ଭାୱତୋ ସାତ୍ଥଂ କପିଲୱତାଦି ୱିୟ ତୁଚ୍ଛଂ ନିରତ୍ଥକଂ ଅହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି କତ୍ୱା । ପରିୟତ୍ତିୟାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପରିଚୟେନ । ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋତି ଦୁରକ୍ଖାତଧମ୍ମେସୁ ପରିଚୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସମ୍ମୋହଂ ଅଜନେତ୍ୱା ବାହୁସଚ୍ଚୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସବ୍ଭାୱତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଚନଂ। ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ହି ସତି ଆଗମବ୍ୟତ୍ତୀତି । ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୟୁତ୍ତତୋତି ସୀଲାଦୀହି ପଞ୍ଚହି ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେହି ଅୱିରହିତତ୍ତା । କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅନୱସେସେନ ସମନ୍ତତୋ ପୁଣ୍ଣଂ ପୂରିତଂ । ନିରୁପକ୍କିଲେସତୋତି ଦିଟ୍ଠିମାନାଦିଉପକ୍କିଲେସାଭାୱତୋ । ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସରଣାୟ । ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖତୋତି କଥଞ୍ଚିପି ତଣ୍ହାସନ୍ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଅନିସ୍ସୟନତୋ ।

ଏୱଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣତାଦିଅପଦେସେନ ସତ୍ଥୁ ପୁରିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟୱସେନ ଧମ୍ମସ୍ସ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତଂ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଚ୍ଛିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟୱସେନାପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସାଭାୱତୋ ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍ଖାତୋତି ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସମାପଜ୍ଜତୀତି ତେସଂ ଧମ୍ମେ ‘‘ଅନ୍ତରାୟିକା’’ତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକାଦୀନଂ ଅନ୍ତରାୟିକତ୍ତାଭାୱତୋ ଏକଂସେନ ଅପାୟୂପପତ୍ତିହେତୁତାୟ ଅଭାୱତୋ । ନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତାଭାୱତୋତି ଅତମ୍ମୟତାଭାୱତୋ, ସଂସାରତୋ ଚ ନିୟ୍ୟାନିକାତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଏକଚ୍ଚୟଞ୍ଞକିରିୟାପକତିପୁରିସନ୍ତରଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ତତୋ ନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତାଭାୱତୋ ୱିପରୀତୋ ଏୱ ହୋତି । ତେନାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସାପଜ୍ଜନେନ । ତେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା । ତଥାଭାୱାନତିକ୍କମନତୋତି କମ୍ମନ୍ତରାୟାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅନ୍ତରାୟିକଭାୱସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱସ୍ସ କଦାଚିପି ଅନତିୱତ୍ତନତୋ ।

ନିବ୍ବାନାନୁରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟାତି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିନିସ୍ସଟସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନୁରୂପାୟ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରନିସ୍ସରଣୂପାୟଭୂତାୟ ସପୁବ୍ବଭାଗାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅକ୍ଖାତତ୍ତାତି ୟୋଜନା । ପଟିପଦାନୁରୂପସ୍ସାତି ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାନିକଭୂତା ଆରମ୍ମଣକରଣମତ୍ତେନାପି କିଲେସେହି ଅନାମସନୀୟା ୟାଦିସୀ ପଟିପଦା, ତଦନୁରୂପସ୍ସ । ସୁପଞ୍ଞତ୍ତାତି ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିପ୍ପଭେଦା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ପହାୟିକଭାୱେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ମଦେୱ ୱିହିତା । ସଂସନ୍ଦତି କିଲେସମଲୱିସୁଦ୍ଧିତାୟ ସମେତି। ଏୱଂ ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନାନଂ ପଟିପଦାପଟିପଜ୍ଜନୀୟଭାୱେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁରୂପତାୟ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତିୱିଧସ୍ସାପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚେକଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେତ୍ଥା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟନ୍ତି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଂ, କାମସୁଖଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ, ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନନ୍ତି ଏୱଂ ପଭେଦଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ । ଅନୁପଗମ୍ମାତି ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା, ଅନୁପଗମନହେତୁ ୱା । ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସାନୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱୂପସନ୍ତକିଲେସାନି, ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ପହୀନଦୋସାନି । ସସ୍ସତାଦିସଭାୱୱସେନାତି ‘‘ସସ୍ସତଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ଅମତଞ୍ଚ ତାଣଞ୍ଚ ଲେଣଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ସସ୍ସତାଦିଭାୱକିତ୍ତନୱସେନ ।

୧୪୮.‘‘ରାଗାଦୀନଂ ଅଭାୱଂ କରୋନ୍ତେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେନ ସାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ଇମିନା ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ମମ ରାଗାଦୟୋ ପହୀନା’’ତି ସୟଂ ଅତ୍ତନା ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠି, ସନ୍ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ।

ତେନତେନ ଅରିୟସାୱକେନ ପରସଦ୍ଧାୟ ପରସ୍ସ ସଦ୍ଦହନେନ ପରନେୟ୍ୟେନ ଗନ୍ତବ୍ବତଂ ହିତ୍ୱା ଞାପେତବ୍ବତଂ ପହାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ କରଣଭୂତେନ । ପସତ୍ଥା ଦିଟ୍ଠି ସନ୍ଦିଟ୍ଠି ୟଥା ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା କିଲେସେ ଜୟତି, ଅରିୟଫଲଂ ତାୟ ଏୱ ଅତ୍ତନୋ କାରଣଭୂତାୟ, ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟୀଭୂତାୟ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା କିଲେସେ ଜୟତୀତି ୟୋଜନା ।

ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ । ଫଲମ୍ପି ହେଟ୍ଠିମଂ ସକଦାଗାମିୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଉପରି ମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ପରିୟାୟତୋ ‘‘ଦିସ୍ସମାନୋ ୱଟ୍ଟଭୟଂ ନିୱତ୍ତେତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଲଭତି ।

୧୪୯.ନାସ୍ସକାଲୋତି ନାସ୍ସ ଆଗମେତବ୍ବୋ କାଲୋ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ହି ଲୋକିୟକୁସଲସ୍ସ ‘‘ଉପପଜ୍ଜେ, ଅପରପରିୟାୟେ’’ତିଆଦିନା ଫଲଦାନଂ ପତି ଆଗମେତବ୍ବୋ କାଲୋ ଅତ୍ଥି, ନ ଏୱମେତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘ନ ପଞ୍ଚାହା’’ତିଆଦି । ପକଟ୍ଠୋତି ଦୂରୋ । ଫଲଦାନଂ ପତି କାଲୋ ପକଟ୍ଠୋ ଅସ୍ସାତି କାଲିକୋ, କାଲନ୍ତରଫଲଦାୟୀ । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଫଲଦାନେ’’ତି । ପତ୍ତୋତି ଉପନୀତୋ । ଇଦନ୍ତି ‘‘ଅକାଲିକୋ’’ତି ପଦଂ ।

୧୫୦.ୱିଧିନ୍ତି ୱିଧାନଂ, ‘‘ଏହି ପସ୍ସା’’ତି ଏୱଂପୱତ୍ତୱିଧିୱଚନଂ । ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ପରମତ୍ଥତୋ ଉପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତାତି କିଲେସମଲୱିରହେନ ସବ୍ବଥା ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଅମନୁଞ୍ଞମ୍ପି କଦାଚି ପୟୋଜନୱସେନ ୟଥାସଭାୱପ୍ପକାସନେନ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମନୁଞ୍ଞଭାୱପ୍ପକାସନେନା’’ତି ।

୧୫୧. ଉପନେତବ୍ବୋତି ଉପନେୟ୍ୟୋ, ଉପନେୟ୍ୟୋୱ ଓପନେୟ୍ୟିକୋତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଆହ ‘‘ଉପନେତବ୍ବୋତି ଓପନେୟ୍ୟିକୋ’’ତି । ଚିତ୍ତେ ଉପନୟନଂ ଉପ୍ପାଦନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଇଦଂ ସଙ୍ଖତେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଚିତ୍ତେ ଉପନୟନନ୍ତି ପନ ଆରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭାୱୂପନୟନେ ଅଧିପ୍ପେତେ ଅସଙ୍ଖତେପି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ ‘‘ଆରମ୍ମଣକରଣସଙ୍ଖାତଂ ଉପନୟନଂ ଅରହତୀତି ଓପନେୟ୍ୟିକୋ’’ତି । ଅଲ୍ଲୀୟନନ୍ତି ଫୁସନଂ । ନିବ୍ବାନଂ ଉପନେତି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୧୫୨.ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ୱିଦୂହି, ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ପନ ଏକଂସତୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂଆଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂଆଦୀହୀ’’ତି । ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ପତି ଅତ୍ତନୀ’’ତି ଭୁମ୍ମୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତନୀ’’ତି । ୱେଦିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ, କଥଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଆହ ‘‘ଭାୱିତୋ ମେ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ‘‘ମେ’’ତି ଇମିନା ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅନ୍ୱୟତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ବ୍ୟତିରେକେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ‘‘ୱିଞ୍ଞୂହୀ’’ତି ଇଦଂ ଅନ୍ତୋଗଧାୱଧାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବାଲାନଂ ପନ ଅୱିସୟୋ ଚେସା’’ତି ଆହ ।

ଏୱଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣତାଦିନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁରୂପଦେସନାୟ ଧମ୍ମସ୍ସ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ପଦଂ କାରଣୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକତ୍ତାତି ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା କିଲେସେ ୱିଦ୍ଧଂସେତି, ସନ୍ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଅରହତି, ତସ୍ମା ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଦୁରକ୍ଖାତେ ତିତ୍ଥିୟଧମ୍ମେ ତଦଭାୱତୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ୟଥାରହଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୧୫୩.ତସ୍ସେୱନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୩. ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫୪.ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣାତି ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଚ ଇରିୟନତୋ, ସଦେୱକେନ ଚ ଲୋକେନ ‘‘ସରଣ’’ନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଅରିୟୋ ଚ ସୋ ସଙ୍ଘୋ ଚ, ଅରିୟାନଂ ୱା ସଙ୍ଘୋ ଅରିୟସଙ୍ଘୋ, ତସ୍ସ ଗୁଣା ।

୧୫୫. ୟଂ ସମ୍ମାପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଅରିୟମଗ୍ଗପଟିପଦା ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମେ କତ୍ୱା ପଜହନତୋ ପୟୋଜନାଭାୱା ସୟମ୍ପି ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମା, ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଏକଂସତୋ ଅନୁଲୋମୀତି । ତତୋ ଏୱ ଅପଚ୍ଚନୀକା, ଅନୁଧମ୍ମଭୂତା ଚ, ତସ୍ସା ଚ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ଅରିୟସଙ୍ଘୋ ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅନିୱତ୍ତିପଟିପଦ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉଜୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିୱତ୍ତନେ ହି ସତି ଉଜୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ନ ହୋତି । ‘‘ଅନୁଲୋମପଟିପଦଂ ଅପଚ୍ଚନୀକପଟିପଦ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଞାୟପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ । ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନୁଲୋମନେନ, ଅପଚ୍ଚନୀକତାୟ ଚସ୍ସା ଞାୟତୋ । ‘‘ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସାମୀଚିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଭାୱଦୀପନତୋ । ଏତେନ ପଠମପଦସ୍ସ ପପଞ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ, ଇତରାନି ତୀଣି ପଦାନୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେନାହ ‘‘ୟସ୍ମା ପନା’’ତିଆଦି ।

ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜନେନ କିଚ୍ଚସିଦ୍ଧିତୋ ଅରିୟଭାୱାୱହଂ ସୱନଂ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣନ୍ତୀତି ସାୱକା’’ତି, ତେନ ଅରିୟା ଏୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସତ୍ଥୁ ସାୱକା ନାମାତି ଦସ୍ସେତି । ସୀଲଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞତାୟାତି ଅରିୟେନ ସୀଲେନ, ଅରିୟାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମାନଭାୱେନ । ଅରିୟାନଞ୍ହି ସୀଲଦିଟ୍ଠିୟୋ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ନିନ୍ନାନାକରଣଂ ମଗ୍ଗେନାଗତତ୍ତା । ତେନ ତେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତାପି ସଂହତାୱ । ତେନାହ ‘‘ସଙ୍ଘାତଭାୱମାପନ୍ନୋ’’ତି । ମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦିପାପଧମ୍ମସମୁଚ୍ଛେଦେନ ଉଜୁ। ତତୋ ଏୱ ଗୋମୁତ୍ତୱଙ୍କାଭାୱେନ ଅୱଙ୍କା। ଚନ୍ଦଲେଖାୱଙ୍କାଭାୱେନ ଅକୁଟିଲା। ନଙ୍ଗଲକୋଟିୱଙ୍କାଭାୱେନ ଅଜିମ୍ହା। ଅୱଙ୍କାଦିଭାୱେନ ୱା ଉଜୁ। ପରିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ ଅରିୟା। ଅପଣ୍ଣକଭାୱେନ ଞାୟତି କମତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ୱା ଞାୟତି ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି ଏତେନାତି ଞାୟୋ। ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାନାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକତ୍ତା। ଅନୁରୂପତ୍ତା ସାମୀଚି ଓପାୟିକାତିପି ସଙ୍ଖଂ ସମଞ୍ଞଂ ଗତା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି, ତାୟ ସମଙ୍ଗିତାୟ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ‘‘ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି କତ୍ୱା । ୱତ୍ତମାନତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ପଟିପନ୍ନ-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୨୦୬) । ଅତୀତଂ ପଟିପଦନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମଗ୍ଗସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ୱଦତି । ଉଭୟେନ ଚ ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ, ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ଚ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ଚ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା’’ତି ଏକସେସନୟେନ ୱା ଗହିତାନଂ ସମୂହୋ ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ଆଦିପଦତ୍ଥନିଦ୍ଦେସଭାୱେନ ଇତରପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ଅୱୋମିସ୍ସକଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପିଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠନ୍ତି ସତ୍ଥାରା ୟଥା ଅନୁସିଟ୍ଠଂ, ତଥା ଅନୁସାସନୀଅନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପଣ୍ଣକପଟିପଦନ୍ତି ଅୱିରଜ୍ଝନକପଟିପଦଂ, ଅନୱଜ୍ଜପଟିପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସ୍ୱାକ୍ଖାତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅପଣ୍ଣକପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତାତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ପୁରିମପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଦୁତିୟପଦଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନନୁ ଚ ଦୁତିୟପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧେପି ପଠମଂ ପଦଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟାତି ? ନ ତସ୍ସ ପଠମଂ ଅପେକ୍ଖିତତ୍ତା । ସା ପନ ସାୱକାନଂ ଅପଣ୍ଣକପଟିପଦା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଦାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ। ଉଭୟସ୍ସାପି ୱା ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନଭାୱସାଧନତ୍ତା ଉଭୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ପି-ସଦ୍ଦେନ ଉଭୟଂ ସମୁଚ୍ଚିନୋତି ।

କିଲେସଜିମ୍ହୱସେନ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଗାହୋତି ସବ୍ବସୋ ତଂ ପହାୟ ସମ୍ମାପଟିପଦା କାୟାଦିୱଙ୍କପ୍ପହାୟିନୀ ଉଜୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ…ପେ॰… ଉଜୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ।

ଞାୟୋ ନାମ ୟୁତ୍ତପ୍ପତ୍ତପଟିପତ୍ତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥତାୟ ଆଦିତ୍ତଂ ଚେଲଂ, ସୀସଂ ୱା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱାପି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱାତି ଆହ ‘‘ଞାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି । ନିବ୍ବାୟନକିରିୟାମୁଖେନ ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ମଗ୍ଗଞାଣାଦୀହି ୱା ଞାୟତି ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି ସଚ୍ଛିକରୀୟତି ଚାତି ଞାୟୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଗୁଣସମ୍ଭାୱନାୟ ପରେହି କୟିରମାନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାଦିସାମୀଚିକମ୍ମଂ ଅରହନ୍ତୀତି ସାମୀଚିକମ୍ମାରହା।

୧୫୬.ୟଦିଦନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗଧଲିଙ୍ଗୱଚନଭେଦୋ ନିପାତୋତି ତସ୍ସ ୱଚନଭେଦେନ ଅତ୍ଥମାହ ‘‘ୟା ଇମାନୀ’’ତି । ଏୱନ୍ତି ପକାରତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଇମିନା ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଇତରାନି ତୀଣି ୟୁଗଳାନି ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗଳାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ବହୁୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଦଂ । ପୁରିସା ଚ ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ଚ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା। ତତ୍ଥ ‘‘ପୁରିସା’’ତି ଇମିନା ପଠମାୟ ପକତିୟା ଗହଣଂ, ‘‘ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ପନ ଦୁତିୟାୟପି ସତ୍ତସାମଞ୍ଞେନାତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ କୀଦିସାନଂ ? ଆନେତ୍ୱା ହୁନିତବ୍ବାନନ୍ତି ଅଧିକାରତୋ ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋ । ଦାତବ୍ବନ୍ତି ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସାମିୱସେନ ପରିଣାମେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଥା ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ‘‘ଆହୁନ’’ନ୍ତି ସମଞ୍ଞା ସିୟା । ଆହୁନଂ ଅରହତୀତି ୱା ଆହୁନେୟ୍ୟୋ । ସକ୍କାଦୀନମ୍ପି ୱା ଆହୱନନ୍ତି ସକ୍କାଦୀହିପି ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଦାନଂ । ୟତ୍ଥ ହୁତଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଆୱହନୀୟଗ୍ଗିମ୍ହି ହୁତଂ ଦଧିଆଦି ଆହୁନେୟ୍ୟଗ୍ଗିଗହପତଗ୍ଗିଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଗ୍ଗୀସୁ ହୁତତୋ ଉଳାରଫଲନ୍ତି ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଲଦ୍ଧି । ହୁତନ୍ତି ଦିନ୍ନଂ । ନିକାୟନ୍ତରେତି ସବ୍ବତ୍ଥିକୱାଦିନିକାୟେ ।

ଠପେତ୍ୱା ୧୬୫ ତେତି ତେ ପିୟମନାପେ ଞାତିମିତ୍ତେ ଅପନେତ୍ୱା, ତେସଂ ଅଦତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସ ଏସୋ । ଏକବୁଦ୍ଧନ୍ତରେ ଚ ଦିସ୍ସତୀତି ଏକସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ଦିସ୍ସତି । ଚ-ସଦ୍ଦେନ କଦାଚି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେପି କପ୍ପେ ୱୀତିୱତ୍ତେତି ଦସ୍ସେତି । ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖେହି ଅୱୋମିସ୍ସଂ, କିରିୟାୱିସେସକଞ୍ଚେତଂ । ପିୟମନାପତ୍ତକରଧମ୍ମା ନାମ ସୀଲାଦୟୋ, ତେ ଅରିୟସଙ୍ଘେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା । ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଞାତିମିତ୍ତା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନୱଟ୍ଠିତା ଚ ତେସୁ ପିୟମନାପତା, ନ ଏୱମରିୟସଙ୍ଘୋ । ତସ୍ମା ସଙ୍ଘୋୱ ପାହୁନେୟ୍ୟୋତି । ପୁବ୍ବକାରନ୍ତି ଅଗ୍ଗକିରିୟଂ । ସବ୍ବପ୍ପକାରେନାତି ଆଦରଗାରୱବହୁମାନାଦିନା, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚକରଣାଦିନା ଚ ସବ୍ବେନ ପକାରେନ । ସ୍ୱାୟଂ ପାହୱନୀୟ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ପାହୁନେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ପରିୟାୟଭାୱେନ ।

ଦକ୍ଖନ୍ତି ଏତାୟ ସତ୍ତା ୟଥାଧିପ୍ପେତାହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଦକ୍ଖିଣା। ତଥାଭାୱକରଣେନ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତି। ୟଥା ଉଳାରାତିୱିପୁଲୁଦ୍ରୟଲାଭେନ ୱିସୋଧିତଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱଂ ଦକ୍ଖିଣା ୱିପୁଲଫଲତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମହପ୍ଫଲକରଣତାୟ ୱିସୋଧେତୀ’’ତି ।

ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକେହି ଅଞ୍ଜଲି କରଣୀୟା ଏତ୍ଥାତି ଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟୋ।

ୟଦିପି ପାଳିୟଂ ‘‘ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନତ୍ଥି ଇତୋ ଉତ୍ତରଂ ୱିସିଟ୍ଠନ୍ତି ହି ଅନୁତ୍ତରଂ। ସମମ୍ପିସ୍ସ ପନ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସଦିସ’’ନ୍ତି ଆହ । ଖିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ବୀଜଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ତାୟତି ରକ୍ଖତି, ଖିପନ୍ତି ୱପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବୀଜାନୀତି ୱା ଖେତ୍ତଂ, କେଦାରାଦି, ଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ଖେତ୍ତଂ, ପୁଞ୍ଞାନଂ ଖେତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ। ସେସଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪. ସୀଲାନୁସ୍ସତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫୮. ଅହୋ ୱତ ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି, ଅହୋ ୱତ ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅହୋ ୱତାତି ଚ ସମ୍ଭାୱନେ ନିପାତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଖଣ୍ଡତାଦିଗୁଣୱସେନା’’ତି । ଅଖଣ୍ଡଭାୱାଦିସମ୍ପତ୍ତିୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରସ୍ସ ସୀଲାନି ଅନୁସ୍ସରିୟମାନାନି ପିୟମନାପଭାୱାୱହନେନ କେୱଲଂ ମେତ୍ତାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋନ୍ତି, ନ ୱିସୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାନି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାନୀ’’ତି । ଚାଗାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୟେସନ୍ତି ସୀଲାଦୀନଂ । ପଟିପାଟିୟା ସମାଦାନେ ସମାଦାନକ୍କମେନ, ଏକଜ୍ଝଂ ସମାଦାନେ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ସୀଲାନଂ ଆଦିଅନ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିୟନ୍ତେ ଛିନ୍ନସାଟକୋ ୱିୟାତି ୱତ୍ଥନ୍ତେ, ଦସନ୍ତେ ୱା ଛିନ୍ନୱତ୍ଥଂ ୱିୟ, ୱିସଦିସୂଦାହରଣଂ ଚେତଂ । ଏୱଂ ସେସାନିପି ଉଦାହରଣାନି । ୱିନିୱେଧୱସେନ ଛିନ୍ନସାଟକୋ ୱିନିୱିଦ୍ଧସାଟକୋ। ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣେନ ଗାୱୀ ୱିୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବଲରହିତାନି ୱା ଅସବଲାନି। ତଥା ଅକମ୍ମାସାନି। ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନସଂୟୋଗୋ ହେଟ୍ଠା ସୀଲକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । କୋଧୂପନାହାଦୀହୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ମକ୍ଖପଳାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟମାୟାସାଠେୟ୍ୟମାନାତିମାନାଦୟୋ ଗହିତା । ତାନିୟେୱ ଅଖଣ୍ଡାଦିଗୁଣାନି ସୀଲାନି । ସୀଲସ୍ସ ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟତୋ ମୋଚନଂ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଭାୱାପାଦନଂ । ତତୋ ଏୱ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ସେରୀ ସୟଂୱସୀ ଭୁଜିସ୍ସୋ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଭୁଜିସ୍ସଭାୱକରଣେନ ଭୁଜିସ୍ସାନୀ’’ତି । ‘‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ଦେୱୋ ୱା ଭୱେୟ୍ୟଂ ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା, ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି, ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଚ ଏୱମାଦିନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ଅୟଂ ତେ ସୀଲେସୁ ଦୋସୋତି ଚତୂସୁ ୱିପତ୍ତୀସୁ ୟାୟ କାୟଚି ୱିପତ୍ତିୟା ଦସ୍ସନେନ ପରାମଟ୍ଠୁଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୁଂ । ସମାଧିସଂୱତ୍ତନପ୍ପୟୋଜନାନି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି।

୧୫୯.ସିକ୍ଖାୟ ସଗାରୱୋତି ସୀଲଧନଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଲଦ୍ଧସମାଦାନତ୍ତା ସାତିସୟଂ ସିକ୍ଖାୟ ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ହୋତି । ସଭାଗୱୁତ୍ତୀତି ସମ୍ପନ୍ନସୀଲେହି ସଭାଗୱୁତ୍ତିକୋ, ତାୟ ଏୱ ୱା ସିକ୍ଖାୟ ସଭାଗୱୁତ୍ତି । ୟୋ ହି ସିକ୍ଖାଗାରୱରହିତୋ, ସୋ ତାୟ ୱିସଭାଗୱୁତ୍ତି ନାମ ହୋତି ୱିଲୋମନତୋ । ୟଥା ପରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ଛିଦ୍ଦଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମାମିସେହି ପଟିସନ୍ଥରଣଂ ପଟିସନ୍ଥାରୋ। ସିକ୍ଖାୟ ସଗାରୱତ୍ତା ଏୱ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋତି । ଅତ୍ତାନୁୱାଦଭୟଂ ପରାନୁୱାଦଭୟଂ ଦଣ୍ଡଭୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଭୟନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଭୟାନି ଇମସ୍ସ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତାନୀତି ଆହ ‘‘ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦିଭୟୱିରହିତୋ’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୫. ଚାଗାନୁସ୍ସତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୦.ପକତିୟାତି ସଭାୱେନ । ଚାଗାଧିମୁତ୍ତେନାତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ତନ୍ନିନ୍ନେନ ତପ୍ପୋଣେନ । ନିଚ୍ଚଂ ସଦା ପୱତ୍ତା ଦାନସଂୱିଭାଗା ୟସ୍ସ ସୋ ନିଚ୍ଚପୱତ୍ତଦାନସଂୱିଭାଗୋ, ତେନ । ଇଧାପି ‘‘ପକତିୟା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପରସ୍ସ ପଟିୟତ୍ତଂ ଦିୟ୍ୟତି, ତଂ ଦାନଂ। ୟଂ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ସଂୱିଭଜତି, ସୋ ସଂୱିଭାଗୋ । ଇତୋ ଦାନି ପଭୁତୀତି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦାନି ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ଅଜ୍ଜଦିୱସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା । ଅଦତ୍ୱା ନ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ଦାନସମାଦାନଂ କତ୍ୱା। ତଂଦିୱସନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଭାୱନାରମ୍ଭଦିୱସେ । ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ ଦାନେ ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନାୟ ପୱତ୍ତିଆକାରସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା । ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାଦିଗୁଣୱସେନାତି ୱିଗତାନି ମଲମଚ୍ଛେରାନି ଏତସ୍ମାତି ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରୋ, ଚାଗୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତା। ତଦାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ, ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ, ଆନିସଂସାନଂ ୱା ୱସେନ ।

ସତଂଧମ୍ମଂ ଅନୁକ୍କମନ୍ତି ସାଧୂନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଂ ପୱେଣିଂ ଅନୁ ଅନୁ କମନ୍ତୋ ଓକ୍କମନ୍ତୋ, ଅୱୋକ୍କମନ୍ତୋ ୱା । ୟେ ଇମେ ଦାୟକସ୍ସ ଲାଭା ଆୟୁୱଣ୍ଣସୁଖବଲପଟିଭାନାଦୟୋ, ପିୟଭାୱାଦୟୋ ଚ ଭଗୱତା ସଂୱଣ୍ଣିତା ପକିତ୍ତିତା । ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପାଟୱଭାୱକମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ମଚ୍ଛେରମଲେନାତି ମଚ୍ଛେରସଙ୍ଖାତେନ ମଲେନ । ଅଥ ୱା ମଚ୍ଛେରଞ୍ଚ ମଲଞ୍ଚ ମଚ୍ଛେରମଲଂ, ତେନ ମଚ୍ଛେରେନ ଚେୱ ଲୋଭାଦିମଲେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଜାୟନୱସେନାତି ୟଥାସକଂ କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ । କଣ୍ହଧମ୍ମାନନ୍ତି ଲୋଭାଦିଏକନ୍ତକାଳକାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ । ୱିଗତତ୍ତାତି ପହୀନତ୍ତା । ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରେନ ଚେତସାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ । ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସତୋତି ଗେହଂ ଆୱସନ୍ତସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସମାନସ୍ସ । ନିସ୍ସୟୱିହାରନ୍ତି ନିସ୍ସାୟ ୱିହରିତବ୍ବୱିହାରଂ, ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନକକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ଅଗାରଂ ଆୱସନ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରାଗାଦିଉପକ୍କିଲେସେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ।

ୟୋ କିଞ୍ଚି ଦେନ୍ତୋପି ସାପେକ୍ଖୋୱ ଦେତି, ସୋ ମୁତ୍ତଚାଗୋ ନ ହୋତି, ଅୟଂ ପନ ନ ଏୱନ୍ତି ‘‘ମୁତ୍ତଚାଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚାଗୋତି ନିରପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ପାଣାତିପାତବହୁଲୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଲୋହିତପାଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଦାନବହୁଲୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ପୟତପାଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦାତୁଂ ସଦା ଧୋତହତ୍ଥୋୟେୱା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ସଦାତି ନିଚ୍ଚଂ, ଅଭିଣ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଅଧିକାରତୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଂ ୟଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପରେ ୟାଚନକା । ୟାଚନେ ୟୋଗୋ ୟାଚନୟୋଗୋ, ପରେହି ୟାଚିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାଜେନ ୟୁତ୍ତୋତି ଦାନେନ ୟୁତ୍ତୋ ସଦା ପରିଚ୍ଚଜନତୋ । ଉଭୟେତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଦାନେ, ସଂୱିଭାଗେ ଚ ରତୋ ଅଭିରତୋ ।

୧୬୧. ୟଥା ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଖଣ୍ଡତାଦିଗୁଣୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ସୀଲାନୁସ୍ସତିଭାୱନା ଇଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ପରିସୁଦ୍ଧଉଳାରପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠମେୱ ଅତ୍ତନୋ ପରିଚ୍ଚାଗଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ଭାୱନା ଇଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାଦିଗୁଣୱସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ଭିୟ୍ୟୋସୋତି ଉପରିପି । ମତ୍ତାୟ ପମାଣସ୍ସ ମହତିୟା ମତ୍ତାୟ, ୱିପୁଲେନ ପମାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚାଗାଧିମୁତ୍ତୋତି ପରିଚ୍ଚାଗେ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରୋ । ତତୋ ଏୱ ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟୋ କତ୍ଥଚିପି ଅନଭିସଙ୍ଗଚିତ୍ତୋ । ପଟିଗ୍ଗାହକେସୁ ମେତ୍ତାୟନୱସେନ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ହୋତୀତି ମେତ୍ତାୟ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ଅନୁଲୋମକାରୀ ଅନୁରୂପପଟିପତ୍ତି । ୱିସାରଦୋତି ୱିସଦୋ ଅତ୍ତନୋୱ ଗୁଣେନ କତ୍ଥଚିପି ଅମଙ୍କୁଭୂତୋ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହାରୀ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୬. ଦେୱତାନୁସ୍ସତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୨.ଅରିୟମଗ୍ଗୱସେନାତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗମୱସେନ । ସମୁଦାଗତେହୀତି ସମ୍ମଦେୱ ତଦୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଆଗତେହି । ୟାଦିସା ହି ଅରିୟାନଂ ସନ୍ତାନେ ଲୋକିୟାପି ସଦ୍ଧାଦୟୋ, ନ ତାଦିସା କଦାଚିପି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା ସଦ୍ଧାଦୟୋ । ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଦେୱା। ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଏତେସନ୍ତି ଚତୁମହାରାଜା, ତେ ଏୱ ଚାତୁମହାରାଜିକା। ତେତ୍ତିଂସ ସହପୁଞ୍ଞକାରିନୋ ତତ୍ଥୂପପନ୍ନାତି ତଂସହଚରିତଂ ଠାନଂ ତାୱତିଂସଂ, ତନ୍ନିୱାସିନୋପି ଦେୱା ତଂସହଚରଣତୋ ଏୱ ତାୱତିଂସା। ଦୁକ୍ଖତୋ ୟାତା ଅପୟାତାତି ୟାମା। ତୁସାୟ ପୀତିୟା ଇତା ଉପଗତାତି ତୁସିତା। ଭୋଗାନଂ ନିମ୍ମାନେ ରତି ଏତେସନ୍ତି ନିମ୍ମାନରତିନୋ। ପରନିମ୍ମିତେସୁ ଭୋଗେସୁ ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିନୋ। ବ୍ରହ୍ମାନଂ କାୟୋ ସମୂହୋ ବ୍ରହ୍ମକାୟୋ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତାୟ ତତ୍ଥ ଭୱାତି ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା । ତତୁତ୍ତରୀତି ତତୋ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକେହି ଉତ୍ତରି, ଉପରି ପରିତ୍ତାଭାଦିକେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱାତି ‘‘ୟଥାରୂପାୟ ମଗ୍ଗେନାଗତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତା, ସୀଲେନ ସୁତେନ ଚାଗେନ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତା ଇତୋ ଚୁତା ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନା ତା ଦେୱତା, ମୟ୍ହମ୍ପି ତଥାରୂପା ସଦ୍ଧା ସୀଲଂ ସୁତଂ ଚାଗୋ ପଞ୍ଞା ଚ ସଂୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ସକ୍ଖିଂ ଓତାରେନ୍ତେନ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବା।

ୟଦି ଏୱଂ ସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ଉଭୟଗୁଣାନୁସ୍ସରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତେ ପନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଚ, ତାସଞ୍ଚ ଦେୱତାନ’’ନ୍ତି ଉଭୟଂ ସମଧୁରଂ ୱିୟ ସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ଖୋ ତଂ ‘‘ଦେୱତାନଂ ସଦ୍ଧଞ୍ଚ ସୀଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପରତୋ ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । କିମତ୍ଥଂ ପନ ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପନନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦେୱତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାଦୀହି ସମାନଗୁଣଦୀପନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ପନ ସୁତ୍ତେ ୟଥାରୁତୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଗୟ୍ହତୀତି ଆହ ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ।

୧୬୩.ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣାନୁସ୍ସରଣଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସୀଲଚାଗାନୁସ୍ସତୀସୁ ୱିୟ ଇଧାପି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣାନୁସ୍ସରଣଂ ଝାନୁପ୍ପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା । ପୁବ୍ବଭାଗେ ଭାୱନାରମ୍ଭେ । ଅପରଭାଗେତି ୟଥା ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ଇଜ୍ଝତି, ତଥା ଭାୱନାକାଲେ । ୟଦି ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ଇଧ ଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବା, କଥମୟଂ ଦେୱତାନୁସ୍ସତୀତି ଆହ ‘‘ଦେୱତାନଂ ଗୁଣସଦିସସଦ୍ଧାଦିଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନା’’ତି । ତେନ ସଦିସକପ୍ପନାୟ ଅୟଂ ଭାୱନା ‘‘ଦେୱତାନୁସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ନ ଦେୱତାନଂ, ତାସଂ ଗୁଣାନଂ ୱା ଅନୁସ୍ସରଣେନାତି ଦସ୍ସେତି । ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ପୱତ୍ତଂ ଦେୱତାଗୁଣାନୁସ୍ସରଣଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଦେୱତାନୁସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ସମଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗେ ଦେୱତା ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୱସେନା’’ତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପକିଣ୍ଣକକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୪.ଏତାସନ୍ତି ଏତାସଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଅନୁସ୍ସତୀନଂ । ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ପୱତ୍ତଦେସନାୟଂ, ମହାନାମସୁତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଭଗୱାତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥନ୍ତି ଭଗୱାତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ । ଅତ୍ଥୱେଦନ୍ତି ୱା ହେତୁଫଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତୁଟ୍ଠିମାହ । ଧମ୍ମୱେଦନ୍ତି ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତୁଟ୍ଠିଂ । ‘‘ଆରକତ୍ତା ଅରହ’’ନ୍ତି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ହି ୟଂ ତଂ ଭଗୱତୋ କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତଂ, ସୋ ହେତୁ । ଞାପକୋ ଚେତ୍ଥ ହେତୁ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ କାରକୋ, ସମ୍ପାପକୋ ୱା । ୟୋନେନ ଞାୟମାନୋ ଅରହତ୍ତତ୍ଥୋ, ତଂ ଫଲଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ହେତୁଫଲୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିଆଦୀସୁପି ‘‘ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣତ୍ତା’’ତିଆଦିନା, ‘‘ୟସ୍ମା ପନ ସା ସମ୍ମାପଟିପଦା’’ତିଆଦିନା ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହେତୁଅପଦେସୋ କତୋୟେୱାତି । ଧମ୍ମୂପସଂହିତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତହେତୁହେତୁଫଲସଙ୍ଖାତଗୁଣୂପସଂହିତଂ । ଗୁଣେତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ।

୧୬୫.ଅରିୟସାୱକାନଞ୍ଞେୱଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଅରିୟସାୱକାନଂ ଇଜ୍ଝନ୍ତିୟେୱାତି ଉତ୍ତରପଦାୱଧାରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅୱଧାରଣଞ୍ଚ ତେସଂ ସୁଖସିଦ୍ଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନାହ ‘‘ତେସଂ ହୀ’’ତିଆଦି । ନ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀ’’ତିଆଦି । ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ମହାନାମସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୧୧.୧୧) ବହୂସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଅରିୟସାୱକଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ? ତେସଂ ବହୁଲୱିହାରତାୟାତି ଆଚରିୟା ।

ନିକ୍ଖନ୍ତନ୍ତି ନିଗ୍ଗତଂ ନିସ୍ସଟଂ । ମୁତ୍ତନ୍ତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ । ୱୁଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅପେତଂ । ସବ୍ବମେତଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଗେଧମ୍ହାତି ପଲିବୋଧତୋ । ଇଦମ୍ପୀତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୱସେନ ଲଦ୍ଧଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମାହ । ଆରମ୍ମଣଂ କରିତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା, ପାଦକଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ପରମତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତି ।

ସମ୍ବାଧେତି ତଣ୍ହାସଂକିଲେସାଦିନା ସମ୍ପୀଳେ ସଂକଟେ ଘରାୱାସେ । ଓକାସାଧିଗମୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଓକାସୋ । ଅନୁସ୍ସତିୟୋ ଏୱ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି । ୱିସୁଦ୍ଧିଧମ୍ମାତି ୱିସୁଜ୍ଝନସଭାୱା, ୱିସୁଜ୍ଝିତୁଂ ୱା ଭବ୍ବା । ପରମତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିଧମ୍ମତାୟାତି ପରମତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିୟା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଭବ୍ବଭାୱେନ । ଉପକ୍କମେନାତି ପୟୋଗେନ । ପରିୟୋଦପନାତି ୱିସୋଧନା ।

୧୬୬.ଏୱଂ ସନ୍ତେପୀତି ଏୱଂ ମହାନାମସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଅରିୟସାୱକସ୍ସେୱ ୱସେନ ଛସୁ ଅନୁସ୍ସତୀସୁ ଦେସିତାସୁପି । ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନାତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦସ୍ସ ବଲେନ । ପୀତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ।

ଛଅନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ସତ୍ତମପରିଚ୍ଛେଦୱଣ୍ଣନା ।

୮. ଅନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ମରଣସ୍ସତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬୭.ଇତୋତି ଦେୱତାନୁସ୍ସତିୟା । ସା ହି ଛସୁ ଅନୁସ୍ସତୀସୁ ସବ୍ବପଚ୍ଛା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଆସନ୍ନା, ପଚ୍ଚକ୍ଖା ଚ । ଅନନ୍ତରାୟାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ମରଣସ୍ସ ସତି ମରଣସ୍ସତୀତି ମରଣଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ମରଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ ‘‘ଜରାମରଣଂ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଧାତୁ॰ ୭୧) ୱଚନତୋ ଚୁତିଖନ୍ଧାନଂ ୱିନାସୋ ମରଣନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୱିସେସତୋ ପନ ତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱିନାସଭାୱେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନିକାନଂ ପଚ୍ଚୁପତିଟ୍ଠତୀତି ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସୁପଚ୍ଛେଦୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୬; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୯୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୯୨, ୧୨୩) । ତତ୍ଥ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନସ୍ସାତି ଏକେନ ଭୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ୱିଚ୍ଛେଦୋ ଆୟୁକ୍ଖୟାଦିୱସେନ ଅନ୍ତରଧାନଂ । ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣନ୍ତି ଅରହତୋ ସନ୍ତାନସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଉଚ୍ଛେଦଭୂତଂ ମରଣଂ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତନ୍ତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଉଦୟୱୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ପୱତ୍ତିଖଣସ୍ସ ଭଙ୍ଗୋ ନିରୋଧୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ । ଖଣିକମରଣନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଖଣୱନ୍ତଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଲବ୍ଭମାନଂ ମରଣଂ । ୟଂ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧଂ ଉପାଦାୟ ରୁକ୍ଖାଦିସମଞ୍ଞା, ତସ୍ମିଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେପି ଅଲ୍ଲତାଦିୱିଗମନଂ ନିସ୍ସାୟ ମତୱୋହାରୋ ସମ୍ମୁତିମରଣଂ । ନ ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ତଂ ସମୁଚ୍ଛେଦଖଣିକସମ୍ମୁତିମରଣଂ ଇଧ ମରଣାନୁସ୍ସତିୟଂ ନାଧିପ୍ପେତଂ ଅବାହୁଲ୍ଲତୋ, ଅନୁପଟ୍ଠହନତୋ, ଅସଂୱେଗୱତ୍ଥୁତୋ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଧିପ୍ପେତଂ ସତିୟା ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ । ଆୟୁଆଦୀନଂ ଖୟକାଲେ ମରଣଂ କାଲମରଣଂ। ତେସଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣକାଲେ ମରଣଂ ଅକାଲମରଣଂ । ‘‘କାଲମରଣଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟେନା’’ତି ଇଦଂ ୟଥାଧିକାରଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିପତ୍ତିଭୱୱସେନ ପନ ‘‘ପାପକ୍ଖୟେନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଆୟୁସନ୍ତାନଜନକପଚ୍ଚୟସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଆୟୁପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ପୱତ୍ତାପନକାନଂ ଆହାରାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ । ୱିପକ୍କୱିପାକତ୍ତାତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲାନୁରୂପଂ ଦାତବ୍ବୱିପାକସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା । ଗତିକାଲାହାରାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟାଅଭାୱେନାତି ଦେୱାନଂ ୱିୟ ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା, ପଠମକପ୍ପିୟାନଂ ୱିୟ କାଲସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଉତ୍ତରକୁରୁକାଦୀନଂ ୱିୟ ଆହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱେନ । ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ଉତୁସୁକ୍କସୋଣିତାଦିଂ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହତି । ଅଜ୍ଜତନକାଲପୁରିସାନଂ ୱିୟାତି ୱିୟ-ସଦ୍ଦୋ ଅଟ୍ଠାନେ ପଟ୍ଠପିତୋ, ଅଜ୍ଜତନକାଲପୁରିସାନଂ ୱସ୍ସସତମତ୍ତପରିମାଣସ୍ସ ୱିୟ ଆୟୁନୋ ଖୟୱସେନାତି ୟୋଜନା । ଏୱଂ ହି ଅନାଗତେପି ପରମାୟୁନୋ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ ହୋତି, ଅତୀତେ ପନ ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିୟ କାଲାହାରାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଭାୱେନ ଅନେକୱସ୍ସସହସ୍ସ ପରିମାଣୋପି ଆୟୁ ଅହୋସି । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଭାଗୋ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଅନ୍ତରକପ୍ପସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କଲାବୁରାଜାଦୀନନ୍ତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ନନ୍ଦୟକ୍ଖନନ୍ଦମାଣୱକାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ୟଂ ‘‘କାଲମରଣଂ ଅକାଲମରଣଂ, ତତ୍ଥାପି ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟମରଣଂ ଆୟୁକ୍ଖୟମରଣଂ ଉଭୟକ୍ଖୟମରଣଂ ଉପକ୍କମମରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ମରଣଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ।

୧୬୮.ୟୋନିସୋତି ଉପାୟେନ । ମନସିକାରୋତି ମରଣାରମ୍ମଣୋ ମନସିକାରୋ । ୟେନ ପନ ଉପାୟେନ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ, ତଂ ବ୍ୟତିରେକମୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତୟତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତୟତୋତି ଅନୁପାୟେନ ସତିଂ, ସଂୱେଗଂ, ଞାଣଞ୍ଚ ଅନୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରତୋ । ତଦେତଂ ସବ୍ବମ୍ପୀତି ସୋକପାମୋଜ୍ଜାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ, ସଂୱେଗସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନଂ, ସନ୍ତାସସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଞ୍ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ସତିସଂୱେଗଞାଣୱିହରତୋ ହୋତି। ୟୋ ହି ‘‘ମରଣଂ ନାମେତଂ ଜାତସ୍ସ ଏକନ୍ତିକ’’ନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱଚନଂ ସରତି, ତତ୍ଥ ସଂୱେଗଜାତୋ ହୋତି ସମ୍ପଜାନୋ ଚ, ତସ୍ସ ଇଟ୍ଠଜନମରଣାଦିନିମିତ୍ତଂ ସୋକାଦୟୋ ଅନୋକାସାୱ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ଏତେ ଦୋସା, ତସ୍ମା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ଅରଞ୍ଞସୁସାନାଦୀସୁ । ହତମତସତ୍ତେତି ଚୋରାଦୀହି ହତେ, ସରସେନ ମତେ ଚ ସତ୍ତେ । ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି ୟେସଂ ତେ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀ, ତେସଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ । ୟୋଜେତ୍ୱାତି ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ଏକଚ୍ଚସ୍ସାତି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସ ।

୧୬୯.ୱଧକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋତି ଘାତକସ୍ସ ୱିୟ ପତି ପତି ଉପଟ୍ଠାନତୋ ଆସନ୍ନଭାୱତୋ । ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିତୋତି ଆରୋଗ୍ୟାଦିସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ୱିୟ ଜୀୱିତସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିପଜ୍ଜନତୋ । ଉପସଂହରଣତୋତି ପରେସଂ ମରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମରଣସ୍ସ ଉପନୟନତୋ । କାୟବହୁସାଧାରଣତୋତି ସରୀରସ୍ସ ବହୂନଂ ସାଧାରଣଭାୱତୋ । ଆୟୁଦୁବ୍ବଲତୋତି ଜୀୱିତସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଭାୱତୋ । ଅନିମିତ୍ତତୋତି ମରଣସ୍ସ ୱୱତ୍ଥିତନିମିତ୍ତାଭାୱତୋ। ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦତୋତି କାଲସ୍ସ ପରିଚ୍ଛନ୍ନଭାୱତୋ । ଖଣପରିତ୍ତତୋତି ଜୀୱିତକ୍ଖଣସ୍ସ ଇତ୍ତରଭାୱତୋ ।

ୱଧକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱଧକସ୍ସ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚାରୟମାନୋତି ଆଗୁରେନ୍ତୋ ପହରଣାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋୱ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତୋ ସମୀପେ ଏୱ । ଜରାମରଣଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ‘‘ୟଥା ହି ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକମକୁଳଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପଂସୁୱିରହିତଂ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ସତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତା ଜରାମରଣୱିରହିତା ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ଉପମା । ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକମକୁଳଂ କଦାଚି କତ୍ଥଚି ପଂସୁୱିରହିତମ୍ପି ଭୱେୟ୍ୟ, ସତ୍ତା ପନ କଥଞ୍ଚିପି ଜରାମରଣୱିରହିତା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଖଣିକମରଣଂ ତାୱ ଉପମାଭାୱେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ ମରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୟଦିମେ ସତ୍ତା ଜରାମରଣଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ନିବ୍ବତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ମରିତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତଥା ହୀ’’ତିଆଦି । ଅୱସ୍ସଂ ମରଣତୋତି ଅୱସ୍ସଂ ମରିତବ୍ବତୋ, ଏକନ୍ତେନ ମରଣସବ୍ଭାୱତୋ ୱା । ପବ୍ବତେୟ୍ୟାତି ପବ୍ବତତୋ ଆଗତା । ହାରହାରିନୀତି ପୱାହେ ପତିତସ୍ସ ତିଣପଣ୍ଣାଦିକସ୍ସ ଅତିୱିୟ ହରଣସୀଲା । ସନ୍ଦତେୱାତି ସୱତି ଏୱ । ୱତ୍ତତେୱାତି ପୱାହୱସେନ ୱତ୍ତତି ଏୱ ନ ତିଟ୍ଠତି ।

ୟମେକରତ୍ତିନ୍ତି ୟସ୍ସଂ ଏକରତ୍ତିୟଂ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ୱା । ପଠମନ୍ତି ସବ୍ବପଠମଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ । ଗବ୍ଭେତି ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ । ମାଣୱୋତି ସତ୍ତୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତା ରତ୍ତିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ରତ୍ତିଗ୍ଗହଣଂ । ଅବ୍ଭୁଟ୍ଠିତୋୱାତି ଉଟ୍ଠିତଅବ୍ଭୋ ୱିୟ, ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ୱା ଉଟ୍ଠିତୋୱ ମରଣସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋ ୟାତୀତି ସୋ ମାଣୱୋ ୟାତି, ପଠମକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛତେୱ । ସ ଗଚ୍ଛଂ ନ ନିୱତ୍ତତୀତି ସୋ ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଖଣମତ୍ତମ୍ପି ନ ନିୱତ୍ତତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ମରଣଂୟେୱ ଉପଗଚ୍ଛତି ।

କୁନ୍ନଦୀନନ୍ତି ପବ୍ବତତୋ ପତିତାନଂ ଖୁଦ୍ଦକନଦୀନଂ । ପାତୋ ଆପୋରସାନୁଗତବନ୍ଧନାନନ୍ତି ପୁରିମଦିୱସେ ଦିୱା ସୂରିୟସନ୍ତାପେନ ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ପୁନ ରତ୍ତିୟଂ ବନ୍ଧନମୂଲଂ ଉପଗତେନ ଆପୋରସେନ ତିନ୍ତସିଥିଲବନ୍ଧନତାୟ ପାତୋ ଆପୋରସାନୁଗତବନ୍ଧନାନଂ ।

ଅଚ୍ଚୟନ୍ତୀତି ଅତିକ୍କମନ୍ତି । ଉପରୁଜ୍ଝତୀତି ନିରୁଜ୍ଝତି । ଉଦକମେୱ ଓଦକଂ, ଉଦକୋଘଂ ୱା। ୟସ୍ମା ଅଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅହୋରତ୍ତା, ତସ୍ମା ଜୀୱିତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି । ୟସ୍ମା ଜୀୱିତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଆୟୁ ଖୀୟତି ମଚ୍ଚାନଂ । ପପତତୋତି ପପତନତୋ ଭୟଂ ସାମିକାନଂ ରୁକ୍ଖେ ଠତ୍ୱା କମ୍ମେ ୱିନିୟୁଞ୍ଜିତୁକାମାନଂ, ହେଟ୍ଠା ପୱିଟ୍ଠାନଂ ୱା । ଉଗ୍ଗମନଂ ପତି ଉଗ୍ଗମନନିମିତ୍ତଂ । ମା ମଂ ଅମ୍ମ ନିୱାରୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

କୋଚି ମିତ୍ତମୁଖସତ୍ତୁରନ୍ଧଗୱେସୀ ସହ ୱତ୍ତମାନୋପି ନ ହନେୟ୍ୟ, ଅୟଂ ପନ ଏକଂସେନ ହନତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସହଜାତିୟା ଆଗତତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଜୀୱିତହରଣତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୭୦.ନନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତିଂ । ସୁଖୀତି ଦିବ୍ବସଦିସେହି ଭୋଗେହି, ଆଧିପତେୟ୍ୟେନ ଚ ସୁଖସମଙ୍ଗୀ । ଦେହବନ୍ଧେନାତି ସରୀରେନ । ଅସୋକୋତି ଅସୋକମହାରାଜା । ସୋକମାଗତୋତି ସୋଚିତବ୍ବତଂ ଗତୋ ।

ଆରୋଗ୍ୟଂ ୟୋବ୍ବନାନଂ । ବ୍ୟାଧିଜରାପରିୟୋସାନତା ଜୀୱିତସ୍ସ ମରଣପରିୟୋସାନତାୟ ଉଦାହରଣୱସେନ ଆନୀତା, ପଚ୍ଚୟଭାଗୱସେନ ୱା । ଲୋକୋୟେୱ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ୟଥା ସତ୍ତାୱାସାତି, ସନ୍ନିୱସିତବ୍ବତାୟ ୱା ସତ୍ତନିକାୟୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ । ଅନୁଗତୋତି ଅନୁବନ୍ଧୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ୱିୟ । ଅନୁସଟୋତି ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ ଉପୱିସେନ ୱିୟ । ଅଭିଭୂତୋତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ମଦ୍ଦହତ୍ଥୀହି ୱିୟ । ଅବ୍ଭାହତୋତି ପହଟୋ ଭୂତେହି ୱିୟ ।

ସେଲାତି ସିଲାମୟା, ନ ପଂସୁଆଦିମୟା । ୱିପୁଲାତି ମହନ୍ତା ଅନେକୟୋଜନାୟାମୱିତ୍ଥାରା । ନଭଂ ଆହଚ୍ଚାତି ୱିପୁଲତ୍ତା ଏୱ ଆକାସଂ ଅଭିୱିହଚ୍ଚ ସବ୍ବଦିସାସୁ ଫରିତ୍ୱା । ଅନୁପରିୟେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅନୁୱିଚରେୟ୍ୟୁଂ । ନିପ୍ପୋଥେନ୍ତାତି ଅତ୍ତନା ଆଘାତିତଂ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କରୋନ୍ତା । ଅଧିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅଧିଭୱନ୍ତି । କୁଲେନ ୱା ରୂପେନ ୱା ସୀଲେନ ୱା ସୁତେନ ୱା ସଦ୍ଧାଦୀହି ୱା ସେଟ୍ଠୋତି ସମ୍ଭାୱନାୟ ଖତ୍ତିୟାଦୀସୁ ନ କଞ୍ଚି ପରିୱଜ୍ଜେତି। ତେହି ଏୱ ନିହୀନୋତି ଅୱମଞ୍ଞମାନାୟ ସୁଦ୍ଦାଦୀସୁ ନ କଞ୍ଚି ପରିୱଜ୍ଜେତି। ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସବ୍ବମେୱ ଅଭିମଦ୍ଦତି ନିମ୍ମଥତି । ଦଣ୍ଡାଦିଉପାୟା ଚ ତତ୍ଥ ଅୱିସୟା ଏୱାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ତତ୍ଥ ହତ୍ଥୀନଂ ଭୂମୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମନ୍ତୟୁଦ୍ଧେନାତି ଆଥବ୍ବଣୱେଦୱିହିତେନ ମନ୍ତସଙ୍ଗାମପ୍ପୟୋଗେନ । ଧନେନାତି ଧନଦାନେନ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅୱୁତ୍ତୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ । ତେନ ସାମଂ, ଭେଦଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୧୭୧.ପରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପସଂହରଣତୋତି ପରେହି ମତେହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ତେପି ନାମ ମତା, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ମାଦିସା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ମରଣସ୍ସ ଉପନୟନତୋ । ୟସମହତ୍ତତୋତି ପରିୱାରମହତ୍ତତୋ, ୱିଭୱମହତ୍ତତୋ ଚ । ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତତୋତି ମହାପୁଞ୍ଞଭାୱତୋ । ଥାମମହତ୍ତତୋତି ୱୀରିୟବଲମହତ୍ତତୋ । ୟୁଧିଟ୍ଠିଲୋ ଧମ୍ମପୁତ୍ତୋ । ଚାନୁରୋ ୟୋ ବଲଦେୱେନ ନିବ୍ବୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ମାରିତୋ ।

ସହ ଇଦ୍ଧୀହୀତି ୱେଜୟନ୍ତକମ୍ପନନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଦମନାଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠାନୁଭାୱାହି ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧୀହି ସଦ୍ଧିଂ ମଚ୍ଚୁମୁଖଂ ପୱିଟ୍ଠୋ।

କଲଂ ନଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିନ୍ତି ସୋଳସନ୍ନଂ ପୂରଣଭାଗଂ ନ ଅଗ୍ଘନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଆୟସ୍ମତୋ ଥେରସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞଂ ସୋଳସଭାଗେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକଂ ଭାଗଂ ସୋଳସଧା ଗହେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ଏକଭାଗସଙ୍ଖାତଂ କଲଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞା ନ ଅଗ୍ଘନ୍ତୀତି ।

ସବ୍ବସ୍ସାପି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତୋ ଞାୟେନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଞାଣୱୀରିୟବଲେନା’’ତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାୱାୟାମେସୁ ହି ସିଦ୍ଧେସୁ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସିଦ୍ଧୋୱ ହୋତୀତି । ଏକାକୀଭାୱେନ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପା। ପରତୋଘୋସେନ ୱିନା ସୟମେୱ ଭୂତା ପଟିୱିଦ୍ଧାକୁପ୍ପାତି ସୟମ୍ଭୁନୋ।

ହତ୍ଥଗତସୁୱଣ୍ଣୱଲୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ୱଂସକଳୀରସ୍ସ କତ୍ଥଚି ଅସତ୍ତତାତି ଏୱମାଦିକଂ ତଂ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ କାରଣଂ ଆଗମ୍ମ । ୱୀମଂସନ୍ତାତି ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିୟୋ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତା । ମହନ୍ତାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏସନଟ୍ଠେନ ମହେସୟୋ । ଏକଚରିୟନିୱାସେନାତି ଏକଚରିୟନିୱାସମତ୍ତେନ, ନ ସୀଲାଦିନା । ଖଗ୍ଗମିଗସିଙ୍ଗସମା ଉପମା ୟେସଂ, ଖଗ୍ଗମିଗସିଙ୍ଗଂ ୱା ସମୂପମା ୟେସଂ ତେ ଖଗ୍ଗସିଙ୍ଗସମୂପମା।

ତମ୍ବନଖତୁଙ୍ଗନଖତାଦିଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତେହି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତାଦୀହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେହି ୱିଚିତ୍ରୋ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତୋ ରୂପକାୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଅସୀତି…ପେ॰… ରୂପକାୟୋ। ସହ ୱାସନାୟ ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବାକାରପରିସୁଦ୍ଧସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିଗୁଣରତନେହି ସମିଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମକାୟୋ ଏତସ୍ସାତି ସବ୍ବାକାର…ପେ॰… ଧମ୍ମକାୟୋ । ଠାନସୋତି ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ।

ଏୱଂମହାନୁଭାୱସ୍ସାତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୱିପୁଲାପରିମେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱସ୍ସ, ୱସଂ ନାଗତଂ ଅନୁପଗମନୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ମରଣଂ ସାମଞ୍ଞଂ ଏତସ୍ସାତି ମରଣସାମଞ୍ଞୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମରଣସାମଞ୍ଞତା, ତାୟ ।

୧୭୨.କିମିକୁଲାନନ୍ତି କିମିସମୂହାନଂ, କିମିଜାତୀନଂ ୱା । ଜୀୟନ୍ତୀତି ଜରଂ ପାପୁଣନ୍ତି ।

ନିକ୍ଖନ୍ତେତି ୱୀତିୱତ୍ତେ । ପଟିହିତାୟାତି ପଚ୍ଚାନୁଗତାୟ । ସୋ ମମସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋତି ସା ୟଥାୱୁତ୍ତା ନ କେୱଲଂ କାଲକିରିୟାୱ, ଅଥ ଖୋ ମମ ଅତିଦୁଲ୍ଲଭଂ ଖଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ସତ୍ଥୁସାସନମନସିକାରସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ । ବ୍ୟାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱିପତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ସତ୍ଥକେନ ୱିୟ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ କନ୍ତନକା ମରଣକାଲେ ସନ୍ଧିବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦନକୱାତା ସତ୍ଥକୱାତା।

୧୭୩.ଅବଲନ୍ତି ବଲହୀନଂ । ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅଭାୱତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଦୁ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୭୫) ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯) ୱିୟ । ତଦେତଂ ଆୟୁ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ସମୱୁତ୍ତିତା ଅପରାପରଂ ପୱେସନିକ୍ଖମୋୱ । ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତନାସିକୱାତେ ଅନ୍ତୋ ଅପୱିସନ୍ତେ, ପୱିଟ୍ଠେ ୱା ଅନିକ୍ଖମନ୍ତେତି ଏକସ୍ସେୱ ପୱେସନିକ୍ଖମୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନାସିକୱାତଭାୱସାମଞ୍ଞେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଧିମତ୍ତତାୟ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଅଧିଟ୍ଠାନାଦିନା । ତଦଭାୱୋ ହି ଇରିୟାପଥାନଂ ସମୱୁତ୍ତିତା । ଅତିସୀତେନ ଅଭିଭୂତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ୱିପଜ୍ଜନଂ ମହିଂସରଟ୍ଠାଦୀସୁ ହିମପାତକାଲେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତା ସୀତେନ ଭିନ୍ନସରୀରା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଅତିଉଣ୍ହେନ ଅଭିଭୂତସ୍ସ ୱିପଜ୍ଜନଂ ମରୁକନ୍ତାରେ ଉଣ୍ହାଭିତତ୍ତାୟ ପଚ୍ଛିଂ, ତତ୍ଥ ଠପିତଂ ଉପରି ସାଟକଂ, ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ମତାୟ ଇତ୍ଥିୟା ଦୀପେତବ୍ବଂ । ମହାଭୂତାନଂ ସମୱୁତ୍ତିତା ପକୋପାଭାୱୋ। ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ପକୋପେନ ସରୀରସ୍ସ ୱିକାରାପତ୍ତି ପରତୋ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନକଥାୟଂ ଆଗମିସ୍ସତି । ୟୁତ୍ତକାଲେତି ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୟୁତ୍ତକାଲେ ଖୁଦ୍ଦାଭିଭୂତକାଲେ ।

୧୭୪.ଅୱୱତ୍ଥାନତୋତି କାଲାଦିୱସେନ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ । ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ, ନିଚ୍ଛୟୋ ଚାତି ଆହ ‘‘ପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱତୋ’’ତି । ନ ନାୟରେତି ନ ଞାୟନ୍ତି ।

ଇତୋପରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରନ୍ତି ପରଂ ଅଞ୍ଞଂ କାଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଓରକାଲସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ପରମାୟୁତୋ ଓରକାଲଂ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ପର’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତତୋ ପରଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି । ଅବ୍ବୁଦପେସୀତିଆଦୀସୁ ‘‘ଅବ୍ବୁଦକାଲେ ପେସିକାଲେ’’ତିଆଦିନା କାଲ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚେକଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । କାଲୋତି ଇଧ ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିୱେଲା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେପି ହୀ’’ତିଆଦି । ଇଧେୱ ଦେହେନ ପତିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନେକପ୍ପକାରତୋତି ନଗରେ ଜାତାନଂ ଗାମେ, ଗାମେ ଜାତାନଂ ନଗରେ, ୱନେ ଜାତାନଂ ଜନପଦେ, ଜନପଦେ ଜାତାନଂ ୱନେତିଆଦିନା ଅନେକପ୍ପକାରତୋ । ଇତୋ ଚୁତେନାତି ଇତୋ ଗତିତୋ ଚୁତେନ । ଇଧ ଇମିସ୍ସଂ ଗତିୟଂ । ୟନ୍ତୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୱିୟାତି ୟଥା ୟନ୍ତେ ୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୟନ୍ତଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଲୋକୋ ଗତିପଞ୍ଚକନ୍ତି ଏତ୍ତକେନ ଉପମା ।

୧୭୫.ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋତି ୱସ୍ସସତତୋ ଉପରି ‘‘ଦସ ୱା ୱସ୍ସାନି, ୱୀସତି ୱା’’ତିଆଦିନା ଦୁତିୟଂ ୱସ୍ସସତଂ ଅପାପୁଣନ୍ତୋ ଅପ୍ପକଂ ୱା ଜୀୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗମନୀୟୋତି ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ । ସମ୍ପରାୟୋତି ପରଲୋକୋ ।

ହୀଳେୟ୍ୟାତି ପରିଭୱେୟ୍ୟ ନ ସମ୍ଭାୱେୟ୍ୟ । ନନ୍ତି ଆୟୁଂ । ସୁପୋରିସୋତି ସାଧୁପୁରିସୋ ପଞ୍ଞୱା । ଚରେୟ୍ୟାତି ସୁଚରିତଂ ଚରେୟ୍ୟ । ତେନାହ ‘‘ଆଦିତ୍ତସୀସୋୱା’’ତି ।

ସତ୍ତହି ଉପମାହୀତି –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତିଣଗ୍ଗେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁ ସୂରିୟେ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଖିପ୍ପଂୟେୱ ପଟିୱିଗଚ୍ଛତି, ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ହୋତି । ଉଦକେ ଉଦକପୁବ୍ବୁଳଂ । ଉଦକେ ଦଣ୍ଡରାଜି । ନଦୀ ପବ୍ବତେୟ୍ୟା ଦୂରଙ୍ଗମା ସୀଘସୋତା ହାରହାରିନୀ । ବଲୱା ପୁରିସୋ ଜିୱ୍ହଗ୍ଗେ ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ସଂୟୂହିତ୍ୱା ଅକସିରେନେୱ ୱମେୟ୍ୟ । ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତେ ଅୟୋକଟାହେ ମଂସପେସି ପକ୍ଖିତ୍ତା ଖିପ୍ପଂୟେୱ ପଟିୱିଗଚ୍ଛତି, ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକା ହୋତି । ଗାୱୀ ୱଜ୍ଝା ଆଘାତନଂ ନୀୟମାନା ୟଂ ୟଦେୱ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରତି, ସନ୍ତିକେୱ ହୋତି ୱଧସ୍ସ, ସନ୍ତିକେୱ ମରଣସ୍ସ, ଏୱମେୱଂ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୋୱଜ୍ଝୂପମଂ ଜୀୱିତଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ପରିତ୍ତଂ ଲହୁକଂ ବହୁଦୁକ୍ଖଂ ବହୁପାୟାସଂ ମନ୍ତାୟଂ ବୋଦ୍ଧବ୍ବଂ, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ, ଚରିତବ୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ନତ୍ଥି ଜାତସ୍ସ ଅମରଣ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୪) –

ଏୱମାଗତାହି ଇମାହି ସତ୍ତହି ଉପମାହି ଅଲଙ୍କତଂ।

ରତ୍ତିନ୍ଦିୱନ୍ତି ଏକଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ । ଭଗୱତୋ ସାସନନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗପଟିୱେଧାୱହଂ ସତ୍ଥୁ ଓୱାଦଂ । ବହୁଂ ୱତ ମେ କତଂ ଅସ୍ସାତି ବହୁଂ ୱତ ମୟା ଅତ୍ତହିତଂ ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚଂ କତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତଦନ୍ତରନ୍ତି ତଂ ଖଣଂ ତତ୍ତକଂ ୱେଲଂ । ଏକଂ ପିଣ୍ଡପାତନ୍ତି ଏକଂ ଦିୱସଂ ୟାପନପ୍ପହୋନକଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ । ଦନ୍ଧନ୍ତି ମନ୍ଦଂ ଚିରାୟ । ଅୱିସ୍ସାସିୟୋ ଅୱିସ୍ସାସନୀୟୋ ।

୧୭୬. ଚିତ୍ତେ ଧରନ୍ତେୟେୱ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତୱୋହାରୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅତିଇତ୍ତରୋ ଖଣୋ ଲହୁପରିୱତ୍ତିଭାୱତୋ । ୟଥାହ ଭଗୱା ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ, ୟଥୟିଦଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮; କଥା॰ ୩୩୫) । ତସ୍ମା ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତ୍ତା ଲହୁସଂ ଇତ୍ତରନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ’’ତି ଇମିନା ୟାୟଂ ‘‘ୟୋ ଚିରଂ ଜୀୱତି, ସୋ ୱସ୍ସସତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସତ୍ତାନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୪୫; ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୪) ଜୀୱିତପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ସା ପବନ୍ଧୱିସୟତ୍ତା ୱୋହାରୱସେନାତି ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ଅତିପରିତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରୋ ଦଳ୍ହଧମ୍ମା ଧନୁଗ୍ଗହା ସୁସିକ୍ଖିତା କତହତ୍ଥା କତୂପାସନା ଚତୁଦ୍ଦିସା ଠିତା ଅସ୍ସୁ, ଅଥ ପୁରିସୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ‘ଅହଂ ଇମେସଂ…ପେ॰… କତୂପାସନାନଂ ଚତୁଦ୍ଦିସା କଣ୍ଡେ ଖିତ୍ତେ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତେ ପଥୱିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହରିସ୍ସାମୀ’ତି । ୟଥା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଜୱୋ, ୟଥା ଚ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଜୱୋ, ତତୋ ସୀଘତରୋ । ୟଥା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଜୱୋ, ୟଥା ଚ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଜୱୋ, ୟଥା ଚ ୟା ଦେୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ପୁରତୋ ଧାୱନ୍ତି, ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ଜୱୋ, ତତୋ ସୀଘତରଂ ଆୟୁସଙ୍ଖାରା ଖୀୟନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨୮) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ପରିତ୍ତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପତି । ତତ୍ର ହି ଗମନସ୍ସାଦାନଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟେନ ପଟିମୁଖଂ ଧାୱନ୍ତାନଂ ସିରସି, ପାଦେ ଚ ବଦ୍ଧଖୁରଧାରାସନ୍ନିପାତତୋପି ପରିତ୍ତକୋ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସୋ ଖଣୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅତିୱିୟ ପରିତ୍ତତରୋ, ୟସ୍ସ ଉପମାପି ନତ୍ଥି । ତେନେୱାହ ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପମାପି ନ ସୁକରା, ୟାୱ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮) । ଜୀୱିତକ୍ଖଣୋତି ଜୀୱନକ୍ଖଣୋ । ଏକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତୋୟେୱ ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିମତ୍ତେନେୱ ସତ୍ତାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱନକ୍ଖଣସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତମାନନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତଂ । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକନ୍ତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣମତ୍ତୱନ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧମତ୍ତେତି ୟେନ ୱତ୍ତମାନଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନ ‘‘ଜୀୱତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ନିରୋଧଂ ଭଙ୍ଗଂ ପତ୍ତମତ୍ତେ ତଂସମଙ୍ଗୀ ସତ୍ତୋ ନିରୁଦ୍ଧୋ ମତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି। ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାଳିୟା ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତୀସୁପି କାଲେସୁ ସତ୍ତାନଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱନଂ ନାମ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଜୀୱିତନ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ସୁଖଦୁକ୍ଖାତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା । ଉପେକ୍ଖାପି ହି ସୁଖଦୁକ୍ଖାସୁ ଏୱ ଅନ୍ତୋଗଧା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭାୱତୋ । ଅତ୍ତଭାୱୋତି ଜୀୱିତୱେଦନାୱିଞ୍ଞାଣାନି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । କେୱଲାତି ଅତ୍ତନା, ନିଚ୍ଚଭାୱେନ ୱା ଅୱୋମିସ୍ସା । ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତାତି ଏକେକେନ ଚିତ୍ତେନ ସହିତା । ଲହୁସୋ ୱତ୍ତତି ଖଣୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତାୟ ଲହୁକୋ ଅତିଇତ୍ତରୋ ଜୀୱିତାଦୀନଂ ଖଣୋ ୱତ୍ତତି ।

ୟେ ନିରୁଦ୍ଧା ମରନ୍ତସ୍ସାତି ଚୱନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ‘‘ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା ୟେ ଖନ୍ଧା । ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ୱା ଇଧାତି ୟେ ୱା ଇଧ ପୱତ୍ତିୟଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତସ୍ସ ଧରନ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରୁଦ୍ଧା ଖନ୍ଧା । ସବ୍ବେପି ସଦିସା ତେ ସବ୍ବେପି ଏକସଦିସା । କଥଂ ? ଗତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧାନାଭାୱେନ ୱିଗତା । ୟଥା ହି ଚୁତିଖନ୍ଧା ନ ନିୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେପି ଖନ୍ଧା, ତସ୍ମା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ ନ ଜାତୋତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେନ ଚିତ୍ତେନ ଜାତୋ ନ ହୋତି ଅଜାତୋ ନାମ ହୋତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୱତ୍ତମାନେନ ଚିତ୍ତେନ ଜୀୱତି ଜୀୱମାନୋ ନାମ ହୋତି । ଚିତ୍ତଭଙ୍ଗା ମତୋ ଲୋକୋତି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବସ୍ସପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୟଂ ଲୋକୋ ପରମତ୍ଥତୋ ମତୋ ନାମ ହୋତି ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପଞ୍ଞତ୍ତି ପରମତ୍ଥିୟା ୟା ତଂ ତଂ ଧରନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଜୀୱତି, ଫୁସ୍ସୋ ଜୀୱତୀ’’ତି ୱଚନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱିସୟଭୂତା ସନ୍ତାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ସା ଏତ୍ଥ ପରମତ୍ଥିୟା ପରମତ୍ଥଭୂତା । ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ‘‘ନାମଗୋତ୍ତଂ ନ ଜୀରତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୬) ।

୧୭୭.ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ଆକାରେନ । ଚିତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ । ଆସେୱନଂ ଲଭତୀତି ଭାୱନାସେୱନଂ ଲଭତି, ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପଂ ପହାୟ ଏକତ୍ତୱସେନ ମରଣାରମ୍ମଣମେୱ ହୋତୀତି । ତେନାହ ‘‘ମରଣାରମ୍ମଣା ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ଭେଦୋ ସଭାୱଧମ୍ମଗତିକୋ ଏୱାତି ଆହ ‘‘ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା ପନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସା’’ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଜରାମରଣଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) । ସଂୱେଜନୀୟତ୍ତାତି ସଂୱେଗଜନନତୋ ମହାଭୂତେସୁ ମହାୱିକାରତା ୱିୟ ଗୟ୍ହମାନା ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିୟମାନଂ ଉପରୂପରି ଉବ୍ବେଗମେୱ ଆୱହତୀତି ତତ୍ଥ ନ ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ୟଦି ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା ଅପ୍ପନଂ ନ ପାପୁଣାତି, ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ଏକଚ୍ଚାନି ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ଚ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ପନା’’ତିଆଦି । ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱନାନୁକ୍କମୱସେନାତି ହେଟ୍ଠିମୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଆନୁଭାୱେନ ଅଧିଗତାତିସୟାୟ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱନାୟ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ନିବ୍ବିନ୍ଦନୱିରଜ୍ଜନାଦିୱିସଂୟୋଗାଧିମୁତ୍ତିଅପ୍ପନାୟ ଚ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ୱିଗମୋତି ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱନାନୁକ୍କମସ୍ସ ୱସେନ ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମନମତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞେସଂ ସଭାୱଧମ୍ମାରମ୍ମଣକମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାଧାନେ ବ୍ୟାପାରୋ ନତ୍ଥି । ୟଥାସମାହିତେନ ପନ ଚିତ୍ତେନ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମନମତ୍ତମେୱ ଭାୱନାୟ କାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ସଭାୱଧମ୍ମେପି ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନଂ ଅପ୍ପେତୀତି ।

ସତତଂଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋତି ସଂୱେଗବହୁଲତ୍ତା, ତତୋ ଏୱସ୍ସ ସବ୍ବଭୱେସୁ ଅନଭିରତିସଞ୍ଞାପଟିଲାଭୋ । ଜୀୱିତନିକନ୍ତିଂ ଜହାତି ମରଣସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂଭାୱିତାଦସ୍ସନତୋ । ପାପଗରହୀ ହୋତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାପଟିଲାଭତୋ, ତତୋ ଏୱ ଅସନ୍ନିଧିବହୁଲତା, ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତା ଚ । ତଦନୁସାରେନାତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାପରିଚୟାନୁସାରେନ । ଅଭାୱିତମରଣାତି ଅଭାୱିତମରଣାନୁସ୍ସରଣା । ଅଭୟୋ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋ କାଲଂ କରୋତି ପଗେୱ ମରଣସଞ୍ଞାୟ ସୂପଟ୍ଠିତତ୍ତା ।

କାୟଗତାସତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୭୮. ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲୋ, ତସ୍ମା । ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଂ ଠପେତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପୱତ୍ତପୁବ୍ବନ୍ତି ଅପୱତ୍ତପୁବ୍ବଂ। ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅୱିସୟଭୂତଂ। ନନୁ ଚ ସୁନେତ୍ତସତ୍ଥାରାଦୟୋ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୪; ୭.୬୬, ୭୩), ଅଞ୍ଞେ ଚ ତାପସପରିବ୍ବାଜକା ସରୀରଂ ‘‘ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ଜାନିଂସୁ । ତଥା ହି ସୁମେଧତାପସେନ ସରୀରଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟନ୍ନୂନିମଂ ପୂତିକାୟଂ, ନାନାକୁଣପପୂରିତଂ ।

ଛଡ୍ଡୟିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ଅନପେକ୍ଖୋ ଅନତ୍ଥିକୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୮) –

ଆଦି । କାମଂ ବୋଧିସତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେ ଚ ତାପସାଦୟୋ ସରୀରଂ ‘‘ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱେନ ପନ ନ ଜାନନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା’’ତିଆଦି । ସଂୱେଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି ୟାଥାୱତୋ କାୟସଭାୱପ୍ପୱେଦନତୋ । ଅତ୍ଥାୟାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥାୟ । ୟୋଗକ୍ଖେମାୟାତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମଭାୱାୟ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାୟାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସତିଅୱିପ୍ପୱାସାୟ ଚ ସତ୍ତଟ୍ଠାନିୟସମ୍ପଜଞ୍ଞାୟ ଚ । ଞାଣଦସ୍ସନପଟିଲାଭାୟାତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣାଧିଗମାୟ । ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନୀତି ଏତେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣାୟ । ଅମତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଧିଗମହେତୁତାୟ, ଅମତସଦିସାତପ୍ପକସୁଖସହିତତାୟ ଚ କାୟଗତାସତି ‘‘ଅମତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଝାନସମାପଜ୍ଜନେନ ୱଳଞ୍ଜନ୍ତି । ପରିହୀନନ୍ତି ଜିନଂ । ୱିରଦ୍ଧନ୍ତି ଅନଧିଗମେନ ୱିରଜ୍ଝିତଂ । ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ସାଧିତଂ ନିପ୍ଫାଦିତଂ । ଅନେକେହି ଆକାରେହି ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ପସଂସିତ୍ୱା ୟଂ ତଂ କାୟଗତାସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। କତ୍ଥ ପନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ? କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୩ ଆଦୟୋ) । ତତ୍ଥ ହି ‘‘କଥଂ ଭାୱିତା ଚ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ଅୟଂ ଦେସନା ଆଗତା । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, କେନ ପକାରେନ କାୟଗତାସତିଭାୱନା ଭାୱିତା, କେନ ଚ ପକାରେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ କତା ଆନାପାନଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ମହପ୍ଫଲା, ତେସଂ ତେସଂ ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟାନଂ, ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ, ଅରତିରତିସହନତାଦୀନଞ୍ଚ ସଂସିଦ୍ଧିୟା ମହାନିସଂସା ଚ ହୋତୀତି ? ଆନାପାନପବ୍ବନ୍ତି ଆନାପାନକମ୍ମଟ୍ଠାନାୱଧି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ଧାତୁମନସିକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ୟଦିପି ଉପଚାରସମାଧି ଇଜ୍ଝତି, ସମ୍ମସନୱାରୋ ପନ ତତ୍ଥ ସାତିସୟୋତି ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବମ୍ପି ‘‘ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ କାୟୋ ଏୱଂଧମ୍ମୋ ଏୱଂଭାୱୀ ଏୱଂଅନତୀତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୨) ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅସୁଭାନିଚ୍ଚତାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ କାୟେ ଆଦୀନୱସ୍ସ ୱିଭାୱନୱସେନ ଦେସନାୟ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ନୱସିୱଥିକ…ପେ॰… ୱୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୂତି ଏତେସୁ ସିୱଥିକପବ୍ବେସୁ ଆଗତଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୁ । ଆନାପାନସ୍ସତିୱସେନାତି ଆନାପାନସ୍ସତିଭାୱନାୱସେନ । ୟୋ ଉପରି ‘‘କରୀସଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗକୋଟ୍ଠାସୋ ଗୟ୍ହତି, ତଂ ଇଧ ପାଳିୟଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୪) ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜେନେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଦେସନା ଆଗତାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ଆହ। ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ । କାୟଂ ଗତା, କାୟେ ୱା ଗତା ସତି କାୟଗତାସତୀତି ସତିସୀସେନ ଇଦଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୟୋଜନା ।

୧୭୯.ଚତୁମହାଭୂତିକନ୍ତି ଚତୁମହାଭୂତସନ୍ନିସ୍ସୟଂ । ପୂତିକାୟନ୍ତି ପୂତିଭୂତଂ ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧକାୟଂ । ଠାନଗମନାୱତ୍ଥଂ ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟ, ତସ୍ସ ୱା ଅୱୟୱେସୁ ସବ୍ବହେଟ୍ଠିମଂ ପାଦତଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲା’’ତି । ତିରିୟଂ ତଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନନୁ କେସଲୋମନଖାନଂ, ତଚସ୍ସ ଚ ଅତଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଅତ୍ଥୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ଅତ୍ଥି, ତଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନବହୁଲତାୟ ପନ କାୟସ୍ସ ତଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଚୋ ପରିୟନ୍ତୋ ଅସ୍ସାତି ତଚପରିୟନ୍ତୋତି ଏତେନ ପନ ୱଚନେନ କାୟେକଦେସଭୂତୋ ତଚୋ ଗହିତୋ ଏୱ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଚ କେସାଦୟୋ ତଦନୁପୱିଟ୍ଠମୂଲା ତଚପରିୟନ୍ତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରସମୂହୋ ସବ୍ବୋପି କାୟୋ ତଚପରିୟନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅତ୍ଥୀତି ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନିପାତପଦଂ ୱା ଏତଂ । ତସ୍ମା ତୀସୁପି ସଙ୍ଖାସୁ ତଦେୱସ୍ସ ରୂପଂ । ତେନାହ ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକେହି ସରୀରେ କାୟ-ସଦ୍ଦଂ ୱଣ୍ଣନ୍ତେହିପି ଅସୁଚିସମୁଦାୟଭାୱେନେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସୁଚିସଞ୍ଚୟତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ନଂ ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୁଚ୍ଛିତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆୟଭୂତତୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଭୂତତ୍ତା । ‘‘ପୂରଂ ନାନପ୍ପକାରସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କେ ପନ ତେ ପକାରା ? ୟେହି ନାନପ୍ପକାରଂ ଅସୁଚି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ତେ କେସାଦିକେ ଦସ୍ସେତୁଂ ପାଳିୟଂ ‘‘କେସା ଲୋମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏତେ କେସାଦୟୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରା’’ତି । ଆକାରା ପକାରାତି ହି ଏକୋ ଅତ୍ଥୋତି । ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ନଖା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେସୁ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ’’ତି ପଦତ୍ତୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପରିତୋତି ତିରିୟଂ, ସମନ୍ତତୋ ୱା ପାଦତଲକେସମୂଲେସୁ ଚ ତଚସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ । ସୁଚିଭାୱନ୍ତି ସୁଚିନୋ ସବ୍ଭାୱଂ, ସୁଚିମେୱ ୱା ।

୧୮୦. ୟେନ ୱିଧିନା ଉଗ୍ଗହେ କୁସଲୋ ହୋତି, ସୋ ସତ୍ତୱିଧୋ ୱିଧି ‘‘ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱା ଞାଣଂ । ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସଜ୍ଝାୟନ୍ତା ୱାତି ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତା ଏୱ । ତେସଂ କିର ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତାନଂ ସଜ୍ଝାୟମଗ୍ଗେନେୱ କୋଟ୍ଠାସେ ଉପଧାରେନ୍ତାନଂ ପଟିପାଟିୟା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରା ୱିଭୂତତରା ହୁତ୍ୱା ଖାୟିଂସୁ, ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାସି, ତେ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ଝାନଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ଝାନପାଦକଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦସ୍ସନମଗ୍ଗଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଜ୍ଝାୟନ୍ତା ୱ ସୋତାପନ୍ନା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ।

ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ତଚପଞ୍ଚକାଦିୱସେନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା । ପଥୱୀଧାତୁବହୁଲଭାୱତୋ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗସ୍ସ କରୀସାୱସାନେ ତନ୍ତିଆରୋପନମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ମଂସଂ, ନ୍ହାରୁ, ଅଟ୍ଠି, ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ୱକ୍କଂ, ୱକ୍କଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ, ଅଟ୍ଠି, ନ୍ହାରୁ, ମଂସଂ, ତଚୋ, ଦନ୍ତା, ନଖା, ଲୋମା, କେସାତି ଏୱଂ ୱକ୍କପଞ୍ଚକାଦୀସୁ ଅନୁଲୋମସଜ୍ଝାୟଂ ୱତ୍ୱା ପଟିଲୋମସଜ୍ଝାୟୋ ପୁରିମେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସ୍ୱାୟଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୬) ୱିସୁଂ ତିପଞ୍ଚାହଂ, ପୁରିମେହି ଏକତୋ ତିପଞ୍ଚାହନ୍ତି ଛପଞ୍ଚାହଂ ସଜ୍ଝାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ଆଦିଅନ୍ତଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମସଜ୍ଝାୟେପି ହି ପଟିଲୋମସଜ୍ଝାୟୋ ଅନ୍ତିମୋ ହୋତି, ସଜ୍ଝାୟପ୍ପକାରନ୍ତରଂ ୱା ଏତମ୍ପୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ହତ୍ଥସଙ୍ଖଲିକାତି ଅଙ୍ଗୁଲିପନ୍ତିମାହ ।

ମନସା ସଜ୍ଝାୟୋତି ଚିତ୍ତେନ ଚିନ୍ତନମାହ, ୟଂ ମାନସଂ ‘‘ଜପ୍ପନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସମ୍ମଦେୱ ଅଜ୍ଝାୟୋତି ୱା ସଜ୍ଝାୟୋ, ଚିନ୍ତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିରତରଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପୱତ୍ତନେନ ପଗୁଣଭୂତା କମ୍ମଟ୍ଠାନତନ୍ତି ସମାୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା କତ୍ଥଚି ଅସଜ୍ଜମାନା ନିରନ୍ତରମେୱ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଦନୁସାରେନ ତଦତ୍ଥୋପି ୱିଭୂତତରୋ ହୁତ୍ୱା ଖାୟତୀତି ଆହ ‘‘ୱଚସା ସଜ୍ଝାୟୋ ହି…ପେ॰… ପଟିୱେଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସାତି ଅସୁଭଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସ ।

ପଟିକ୍କୂଲସଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱଣ୍ଣଗ୍ଗହଣମୁଖେନ କୋଟ୍ଠାସା ୱୱତ୍ଥାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କସ୍ସଚି ସଣ୍ଠାନଗ୍ଗହଣମୁଖେନ, କସ୍ସଚି ଦିସାୱିଭାଗଗ୍ଗହଣମୁଖେନ, କସ୍ସଚି ପତିଟ୍ଠିତୋକାସଗ୍ଗହଣମୁଖେନ, କସ୍ସଚି ସବ୍ବସୋ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜଗ୍ଗହଣମୁଖେନାତି ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲାୱହଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କେସାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଅତ୍ତନୋ ଭାଗୋ ସଭାଗୋ, ସଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ହେଟ୍ଠୁପରିତିରିୟପରିୟନ୍ତେହି, ସକୋଟ୍ଠାସିକକେସନ୍ତରାଦୀହି ଚ ପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମିସ୍ସକତାୱସେନାତି କୋଟ୍ଠାସନ୍ତରେହି ଅୱୋମିସ୍ସକତାୱସେନ । ଅସଭାଗୋ ହି ଇଧ ‘‘ୱିସଭାଗୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ୱିରୁଦ୍ଧସଭାଗୋ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ କେସାଦିସଦ୍ଦତୋ ଏୱ ଲବ୍ଭତି । ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନୱସେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ‘‘କେସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅକେସା ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । କେ ପନ ତେ ଅକେସା ? ଲୋମାଦୟୋ, ନ ଚ ଘଟାଦୀସୁ ପସଙ୍ଗୋପକରଣେନେୱ ତେସଂ ନିୱତ୍ତିତତ୍ତା ।

ପଟିକ୍କୂଲୱସେନେୱ କଥିତଂ ଧାତୁୱିଭାଗସ୍ସ ସାମଞ୍ଞତୋପି ଅଗହିତତ୍ତା । ତତ୍ଥେୱ ୱିସୁଂ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ କଥିତତ୍ତା ଚ ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗୋ ପକ୍କୁସାତିସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୨) ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗପାଳି (ୱିଭ॰ ୧୭୨ ଆଦୟୋ) ଚ । ୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣତୋ ଉପଟ୍ଠାତି କେସାଦି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାୟ ଝାନାନି କେସାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣକସିଣାରମ୍ମଣାନି ୱିଭତ୍ତାନି। ଞତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ୟଦତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଧାତୁୱସେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରପବ୍ବେ । କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୩ ଆଦୟୋ) ହି ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରପବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଧ କାୟଗତାସତିଭାୱନା ନିଦ୍ଦିସୀୟତି ।

୧୮୧.ନ ଏକନ୍ତରିକାୟାତି ଏକନ୍ତରିକାୟପି ନ ମନସି କାତବ୍ବଂ, ପଗେୱ ଦ୍ୱନ୍ତରିକାଦିନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେତି, ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ ନ ପାପୁଣାତି ଏକନ୍ତରିକାୟ ମନସି କରୋନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଓକ୍କମନୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବେ ମଗ୍ଗେ । ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି ଗହେତବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣତୋ । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ପାପୁଣାତୀତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ମନସିକାରମତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୱିଭୂତଂ ପନ ହୋତି ପଟିକ୍କୂଲାକାରସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣତୋ । ତତୋ ଏୱ ନ ୱିସେସଂ ଆୱହତି।

କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଟିପାଟିୟା ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେ ମନସି କରୋତୋୟେୱ ୱିଭୂତା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେ ସାତିସୟଂ ପାଟିକ୍କୂଲତୋ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଇମସ୍ସ ପନ ଅତିୱିୟ ଦନ୍ଧଂ ମନସି କରୋତୋ ୱିଭୂତତୋ ଉପଟ୍ଠାନମେୱ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ପଟିକ୍କୂଲତାୟ ସଣ୍ଠାନଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ।

ବହିଦ୍ଧାପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେତି ‘‘ଅସୁଚି ପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି କେସାଦୀସୁ ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନଂ ହିତ୍ୱା ସୁଭାଦିୱସେନ ଗୟ୍ହମାନା କେସାଦୟୋପି ଇଧ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣମେୱା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ରୂପାଦୟୋ ହି ନୀଲାଦିୱସେନ ପୁଥୁସଭାୱତାୟ ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ନାମ, ନାନାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସମାଧାନଂ ଚେତସୋ ୱିରୂପୋ ଖେପୋତି ୱିକ୍ଖେପୋ। ସୋ ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତେନ ପଟିବାହିତବ୍ବୋ । ପରିହାୟତୀତି ହାୟତି । ପରିଧଂସତୀତି ୱିନସ୍ସତି ।

ୟାଅୟଂ କେସା ଲୋମାତିଆଦିକା ଲୋକସଙ୍କେତାନୁଗତା । ପଣ୍ଣତ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପଣ୍ଣତ୍ତି । ତଂ କେସାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିଂ । ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ପଟିକ୍କୂଲଭାୱନାୟ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା । ତସ୍ସା ଉଗ୍ଘାଟିତତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ପଟିକ୍କୂଲତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ‘‘ପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ। ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରିଦଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ – ମନୁସ୍ସା ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ । ଉଦପାନଂ ୱିୟ କୋଟ୍ଠାସା । ତାଲପଣ୍ଣାଦିସଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟ କେସାଦିପଞ୍ଞତ୍ତି । ତେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉଦପାନେ ନ୍ହାନପିୱନାଦି ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ କେସା ଲୋମାତି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ମନସିକାରୋ । ଅଭିଣ୍ହସଞ୍ଚାରେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ସଞ୍ଞାଣେନ ୱିନା ଉଦପାନେ କିଚ୍ଚକରଣଂ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ମନସିକାରବଲେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଟିକ୍କୂଲଭାୱେୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଭାୱନାନୁୟୋଗୋ । ପୁବ୍ବଭାଗେ…ପେ॰… ପାକଟୋ ହୋତୀତି ‘‘କେସା ଲୋମା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୪) ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କେସାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ କୋଟ୍ଠାସାନଂ ପଟିକ୍କୂଲଭାୱୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପାକଟୋ ହୋତି । ଅଥାତି ପଚ୍ଛା ଭାୱନାୟ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନକାଲେ । ପଟିକ୍କୂଲଭାୱେୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି କୋଟ୍ଠାସାନଂ ପଟିକ୍କୂଲାକାରେୟେୱ ଭାୱନାଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ।

ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମୁଞ୍ଚନଂ ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନଂ, ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ମୁଞ୍ଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପନ ଅନୁପଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତିଆଦି । ପରିୟୋସାନକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀତି ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତନ୍ତିଅନୁସାରେନ ଆଦିତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ମନସା ସଜ୍ଝାୟୋ ୱିୟ ମନସିକାରୋ ତେ ତେ କୋଟ୍ଠାସେ ଆମଟ୍ଠମତ୍ତେ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ନ ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ । ୟଦା ପନ ନେ ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଧାରେନ୍ତୋ ମନସି କରୋତି, ତଦା କେଚି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, କେଚି ନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଟିପଜ୍ଜନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କମ୍ମନ୍ତି ମନସିକାରକମ୍ମଂ ତାୱ କାତବ୍ବଂ। କୀୱ ଚିରନ୍ତି ? ୟାୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଉପଟ୍ଠିତେସୁ, ତେସମ୍ପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉପଟ୍ଠହତି ତାୱ ।

ଉକ୍କୁଟ୍ଠୁକ୍କୁଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେୟେୱଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଏକତ୍ଥକତାୟ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିୟା କମେନ ସବ୍ବତାଲେସୁ ପତିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିୟନ୍ତତାଲଂ, ଆଦିତାଲଞ୍ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ କତାୟ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିୟା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଗେହେସୁ ଲଦ୍ଧଭିକ୍ଖା ।

ଅପ୍ପନାତୋତି ଅପ୍ପନାକାରତୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ଅପ୍ପନା ହୋନ୍ତି । କିଂ ପଚ୍ଚେକଂ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ହୋତି ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞଥାତି ୱିଚାରଣାୟଂ ଆହ ‘‘ଅପ୍ପନାକୋଟ୍ଠାସତୋ’’ତି, କୋଟ୍ଠାସତୋ କୋଟ୍ଠାସତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ ‘‘କେସାଦୀସୂ’’ତିଆଦି ।

ଅଧିଚିତ୍ତନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ।

ଅନୁୟୁତ୍ତେନାତି ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତେନ, ଭାୱେନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲେନକାଲନ୍ତି କାଲେ କାଲେ । ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ଉପଲକ୍ଖିତସମାଧାନାକାରୋ ସମାଧି ଏୱ । ମନସି କାତବ୍ବନ୍ତି ଚିତ୍ତେ କାତବ୍ବଂ, ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଧିକାରଣଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ, ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଠାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱଚନସେସୋ । ତଂ ଭାୱନା ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏତସ୍ସ ସଂୱତ୍ତନସ୍ସ ଠାନଂ କାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱା ମନସିକରଣଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏତସ୍ସ ଠାନଂ କାରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଦୁନ୍ତି ସୁଭାୱିତଭାୱେନ ମୁଦୁଭୂତଂ, ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଦୁତ୍ତା ଏୱ କମ୍ମଞ୍ଞଂ କମ୍ମକ୍ଖମଂ କମ୍ମୟୋଗ୍ଗଂ । ପଭସ୍ସରନ୍ତି ଉପକ୍କିଲେସୱିଗମେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ପରିୟୋଦାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚ ପଭଙ୍ଗୂତି କମ୍ମନିୟଭାୱୂପଗମନେନ ନ ଚ ପଭିଜ୍ଜନସଭାୱଂ ସୁଦ୍ଧନ୍ତଂ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିନିୟୋଗକ୍ଖମଂ । ତେନାହ ‘‘ସମ୍ମା ସମାଧିୟତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟା’’ତି ।

ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧତୀତି ମୂସଂ ସମ୍ପାଦେତି । ଆଲିମ୍ପେତୀତି ଆଦୀପେତି ଜାଲେତି । ତଞ୍ଚାତି ତଂ ପିଳନ୍ଧନୱିକତିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ପୟୋଜନଂ ଅସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣକାରସ୍ସ ଅନୁଭୋତି ପହୋତି ସାଧେତି । ଅସ୍ସ ୱା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ଅନୁଭୋତି ପାପୁଣାତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକରଣୀୟସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧପଚ୍ଚନୁଭୱନାଦିକସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକରଣୀୟସ୍ସ। ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥି, ସୋ ସକ୍ଖି । ସକ୍ଖିନୋ ଭବ୍ବତା ସକ୍ଖିଭବ୍ବତା, ସକ୍ଖିଭୱନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସକ୍ଖି ଚ ସୋ ଭବ୍ବୋ ଚାତି ୱା ସକ୍ଖିଭବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୀନଂ ଭବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍ଖୀତି ସକ୍ଖିଭବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତା, ତଂ ପାପୁଣାତି । ସତି ସତି ଆୟତନେତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବହେତୁଆଦିକେ କାରଣେ ସତି ।

ସୀତିଭାୱନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, କିଲେସଦରଥୱୂପସମଂ ୱା । ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଉଦ୍ଧଟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପାତତୋ ରକ୍ଖଣୱସେନ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜପାତତୋ ରକ୍ଖଣୱସେନ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସମ୍ପହଂସେତୀତି ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ତଥାପୱତ୍ତିୟଂ ପଞ୍ଞାୟ ତୋସେତି, ଉତ୍ତେଜେତି ୱା । ୟଦା ୱା ନିରସ୍ସାଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱନାୟ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ତଦା ଜାତିଆଦୀନି ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୪୧୮; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୭) ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମ୍ପହଂସେତି ସମୁତ୍ତେଜେତି । ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୀତି ୟଦା ପନ ଚିତ୍ତଂ ଅଲୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ ସମ୍ମଦେୱ ଭାୱନାୱୀଥିଂ ଓତିଣ୍ଣଂ ହୋତି, ତଦା ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ କଞ୍ଚି ବ୍ୟାପାରଂ ଅକତ୍ୱା ସମପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ୟୁଗେସୁ ସାରଥି ୱିୟ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ଉପେକ୍ଖକୋୱ ହୋତି । ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକୋତି ପଣୀତେ ଉତ୍ତମେ ମଗ୍ଗଫଲେ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରୋ ।

ସୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲସଙ୍ଖାତଂ ୱିଧିଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉଗ୍ଗହିତଂ ପରିୟାପୁଣନାଦିନା ସୁପରିଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା । ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱାତି ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲସଙ୍ଖାତଂ ୱିଧିଂ ସମ୍ମଦେୱ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଉପଧାରେତ୍ୱା । ୱିସେସନ୍ତି ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଭାୱନାୟ ୱିସେସଂ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନତନ୍ତିଂ ପଗୁଣଭାୱଂ ପାପେନ୍ତୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ୱାଚାୟ, ମନସା ଚ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା । ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟଥା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଦୁବ୍ବିନିଭେଦୋ ଅରଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଗହନଭୂତୋ ପଦେସୋ ‘‘ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନତନ୍ତିୟା ଅତ୍ଥତୋ ଦୁବ୍ବିନିଭେଦୋ ଗହନଭୂତୋ ଚ ପଦେସୋ ‘‘ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପରିପୁଚ୍ଛନାଦିଲଦ୍ଧେନ ଞାଣଫରସୁନା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା।

ନିମିତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନନିମିତ୍ତଂ, ଅସୁଭାକାରୋ । ଏଦିସେନ ପୟୋଜନେନ ଲୁଞ୍ଚନମ୍ପି ଅନୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନେତି ମୁଣ୍ଡିତଟ୍ଠାନେ । ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ନିସ୍ସରଣଜ୍ଝାସୟେନ ଓଲୋକନତୋ । ଉସ୍ସଦୱସେନାତି ଅଫଲିତାନଂ, ଫଲିତାନଂ ୱା ବହୁଲତାୱସେନ । ଦିସ୍ୱାୱ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ଦସ୍ସନୟୋଗ୍ୟତାୟ ତଚପଞ୍ଚକସ୍ସ, ଇତରେସୁ ସୁତ୍ୱା ଚ ଞତ୍ୱା ଚ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।

କୋଟ୍ଠାସୱୱତ୍ଥାପନକଥାୱଣ୍ଣନା

୧୮୨.ଅଦ୍ଦାରିଟ୍ଠକୱଣ୍ଣାତି ଅଭିନୱାରିଟ୍ଠଫଲୱଣ୍ଣା । କଣ୍ଣଚୂଳିକାତି ଉପରିକଣ୍ଣସକ୍ଖଲିକାୟ ପରଭାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, କଥଂ ? ଦ୍ୱେ କେସା ଏକତୋ ନତ୍ଥୀତି ।

ଆସୟୋତି ନିସ୍ସୟୋ, ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮୪.ଅସମ୍ଭିନ୍ନକାଳକା ଅଞ୍ଞେନ ୱଣ୍ଣେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସକାଳକା ।

୧୮୫. ପତ୍ତସଦିସତ୍ତା ନଖା ଏୱ ନଖପତ୍ତାନି। ନଖା ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥିତତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ନଖା ଏକତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ ।

୧୮୬.ଦନ୍ତପାଳିୟାତି ଦନ୍ତାୱଲିୟା । ୟାନକଉପତ୍ଥମ୍ଭିନୀତି ସକଟସ୍ସ ଧୁରଟ୍ଠାନେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଦଣ୍ଡୋ । ଦନ୍ତାନଂ ଆଧାରଭୂତା ଅଟ୍ଠି ହନୁକଟ୍ଠି।

୧୮୭.ସଙ୍କଡ୍ଢିୟମାନାତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିୟମାନା । କୋସକାରକକୋସୋ ଉପଲ୍ଲିଣ୍ଡୁପୋଟ୍ଟଲକଂ, ୟଂ ‘‘କୋସେୟ୍ୟଫଲ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁଟବନ୍ଧଉପାହନୋ ସକଲପିଟ୍ଠିପାଦଚ୍ଛାଦନଉପାହନୋ । ଆନିସଦଂ ଆସନପଦେସୋ । ତୂଣିରୋ ସରାୱାସୋ । ଗଲକଞ୍ଚୁକଂ କଣ୍ଠତ୍ତାଣଂ । କୀଟକୁଲାୱକଂ ଖରମୁଖକୁଟି ।

ଅନୁଲୋମେନ ପଟିଲୋମେନ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଅଂସପଦେସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବାହୁନୋ ପିଟ୍ଠିପଦେସେନ ଓତରଣଂ ଅନୁଲୋମୋ, ମଣିବନ୍ଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବାହୁନୋ ପୁରିମଭାଗେନ ଆରୋହନଂ ପଟିଲୋମୋ । ତେନେୱ ନୟେନାତି ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ ଅନୁଲୋମେନ ପଟିଲୋମେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖୁମମ୍ପୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଓଳାରିକଚମ୍ମତୋ ସୁଖୁମଂ । ଅନ୍ତୋମୁଖଚମ୍ମାଦିକୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱା ତଚେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ୟଂ ଦୁରୁପଲକ୍ଖଣୀୟଂ, ତଂ ‘‘ସୁଖୁମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଞାଣେନ ତଚଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପାକଟଂ ହୋତି । ଇଧ ଛୱିପି ତଚଗତିକା ଏୱାତି ‘‘ତଚୋ ଉପରି ଆକାସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୧୮୮.ନିସଦପୋତୋ ସିଲାପୁତ୍ତକୋ । ଉଦ୍ଧନକୋଟୀତି ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡେନ କତଉଦ୍ଧନସ୍ସ କୋଟି । ତାଲଗୁଳପଟଲଂ ନାମ ପକ୍କତାଲଫଲଲସିକଂ ତାଲପଟ୍ଟିକାଦୀସୁ ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଗହିତପଟଲଂ । ସୁଖୁମନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତମଂସତୋ ସୁଖୁମଂ । ପଣ୍ହିକମଂସାଦିଥୂଲାନଂ ସକଲସରୀରସ୍ସ କିସାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମଂସେନ ପଟିଚ୍ଛାଦିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନ’’ନ୍ତି ।

୧୮୯. ଜାଲାକାରୋ କଞ୍ଚୁକୋ ଜାଲକଞ୍ଚୁକୋ। ୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥିତଭାୱେନେୱ ନ୍ହାରୂ ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା।

୧୯୦. ଦନ୍ତାନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଦନ୍ତଟ୍ଠୀନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଂ ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠି, ଏକଂ ଊରୁଟ୍ଠୀତି ଏକ-ଗ୍ଗହଣଂ ‘‘ଏକେକସ୍ମିଂ ପାଦେ’’ତି ଅଧିକତତ୍ତା । ଏୱଂ ତିମତ୍ତାନୀତି ଏୱଂ ମତ୍ତସଦ୍ଦେହି ଆନିସଦଟ୍ଠିଆଦୀନି ଇଧ ଅୱୁତ୍ତାନିପି ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଅତିରେକତିସତଅଟ୍ଠିକସମୁସ୍ସୟ’’ନ୍ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୨) ଇଦଞ୍ଚ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତି ।

କୀଳାଗୋଳକାନି ସୁତ୍ତେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା କୀଳନଗୋଳକାନି । ଧନୁକଦଣ୍ଡୋ ଦାରକାନଂ କୀଳନକଖୁଦ୍ଦକଧନୁକଂ । ତତ୍ଥ ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନନ୍ତି ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠିମ୍ହି ପୱିସିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ଊରୁଟ୍ଠିନା ପତିଟ୍ଠିତଂ ଠାନଂ ୟଂ କଟିଟ୍ଠିନୋ, ତଂ ଅଗ୍ଗଚ୍ଛିନ୍ନମହାପୁନ୍ନାଗଫଲସଦିସଂ ।

କୁମ୍ଭକାରେନ ନିପ୍ଫାଦିତଂ ଉଦ୍ଧନଂ କୁମ୍ଭକାରିକଉଦ୍ଧନଂ । ସୀସକପଟ୍ଟୱେଠକଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଠପିତଂ ସୀସମୟଂ ପଟ୍ଟକଂ । ୟେନ ସୁତ୍ତଂ କନ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ତକ୍କମ୍ହି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠପିତଗୋଳକା ୱଟ୍ଟନା ନାମ, ୱଟ୍ଟନାନଂ ଆୱଳି ୱଟ୍ଟନାୱଳି।

ମଣ୍ଡଲାକାରେନ ଛିନ୍ନୱଂସକଳୀରଖଣ୍ଡାନି ୱଂସକଳୀରଚକ୍କଲକାନି । ଅୱଲେଖନସତ୍ଥକଂ ଉଚ୍ଛୁତଚାୱଲେଖନସତ୍ଥକଂ ।

୧୯୨.ୱକ୍କଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱକ୍କପରିୟନ୍ତେନ ଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।

୧୯୩.ୟଂନିସ୍ସାୟାତି ୟଂ ଲୋହିତଂ ନିସ୍ସାୟ, ନିସ୍ସୟନିସ୍ସୟୋପି ‘‘ନିସ୍ସୟୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୱତି ହି କାରଣକାରଣେପି କାରଣୱୋହାରୋ ୟଥା ‘‘ଚୋରେହି ଗାମୋ ଦଡ୍ଢୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମିଂ ରୂପକଲାପେ ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ତମ୍ପି ଲୋହିତଗତିକମେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ‘‘ୟଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୯୪.ପଣ୍ଡୁକଧାତୁକନ୍ତି ପଣ୍ଡୁସଭାୱଂ ।

୧୯୫.ପରିୟୋନହନମଂସନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛାଦକମଂସଂ ।

୧୯୬.ଉଦରଜିୱ୍ହାମଂସନ୍ତି ଜିୱ୍ହାସଣ୍ଠାନଂ ଉଦରସ୍ସ ମତ୍ଥକପସ୍ସେ ତିଟ୍ଠନକମଂସଂ । ‘‘ନୀଲ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନୀଲଂ ନାମ ବହୁଧାତୁକନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିଗ୍ଗୁଣ୍ଡିପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ।

୧୯୭.ପପ୍ଫାସମଂସନ୍ତି ୟଥାଠାନେ ଏୱ ଲମ୍ବିତ୍ୱା ଥୋକଂ ପରିୱତ୍ତକମଂସଂ । ନିରସନ୍ତି ନିହୀନରସଂ । ନିରୋଜନ୍ତି ନିପ୍ପଭଂ, ଓଜାରହିତଂ ୱା ।

୧୯୮.ଓଭଗ୍ଗାତି ଅୱଭୁଜିତ୍ୱା ଠିତା । ସକ୍ଖରସୁଧାୱଣ୍ଣନ୍ତି ମରୁମ୍ବେହି କତସୁଧାୱଣ୍ଣଂ । ‘‘ସେତସକ୍ଖରସୁଧାୱଣ୍ଣ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସେତସକ୍ଖରୱଣ୍ଣଂ, ସୁଧାୱଣ୍ଣଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯୯. ଅନ୍ତସ୍ସ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଠିତପ୍ପଦେସା ଅନ୍ତଭୋଗଟ୍ଠାନାନି। ତେସଂ ବନ୍ଧନଭୂତଂ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ନାମାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନ୍ତଗୁଣନ୍ତି ଅନ୍ତଭୋଗଟ୍ଠାନେସୁ ବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି । କୁଦ୍ଦାଲଫରସୁକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତଭୋଗେ ଅଗଳନ୍ତେ ଏକତୋ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା, କିଂ ୱିୟ ? ୟନ୍ତସୁତ୍ତକମିୱ ୟନ୍ତଫଲକାନୀତି । କିମିୱ ତତ୍ଥ ଠିତନ୍ତି ଆହ ‘‘ପାଦପୁଞ୍ଛନ…ପେ॰… ଠିତ’’ନ୍ତି । ପୁରିମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଆବନ୍ଧନସ୍ସ, ଦୁତିୟଂ ଠାନାକାରସ୍ସ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୦୦.ଅସିତଂ ନାମ ଭୁତ୍ତଂ ଓଦନାଦି । ପୀତଂ ନାମ ପିୱନୱସେନ ଅଜ୍ଝୋହଟପାନକାଦି । ଖାୟିତଂ ନାମ ସଂଖାଦିତଂ ପିଟ୍ଠମୂଲଫଲଖଜ୍ଜାଦି । ସାୟିତଂ ନାମ ଅସ୍ସାଦିତଂ ଅମ୍ବପକ୍କମଧୁଫାଣିତାଦି ।

ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଉଦରେ । ୟନ୍ତି ଚ ଉଦରମେୱ ପଚ୍ଚାମସତି । ୟତ୍ଥ ପାନଭୋଜନାଦୀନି ପତିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୁୱାନୱମଥୁ ସାରମେୟ୍ୟୱନ୍ତଂ । ୱିୱେକନ୍ତି ୱିଭାଗଂ ।

୨୦୧.ହେଟ୍ଠାନାଭିପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକମୂଲାନଂଅନ୍ତରେତି ପୁରିମଭାଗୱସେନ ନାଭିୟା ହେଟ୍ଠାପଦେସସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଭାଗୱସେନ ହେଟ୍ଠିମପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକାନଂ ୱେମଜ୍ଝେ । ୱେଳୁନାଳିକସଦିସୋ ପଦେସୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨୦୨.ସମୋହିତନ୍ତି ନିଚିତଂ ।

୨୦୪. ପୂତିଭାୱଂ ଆପନ୍ନଂ କୁକ୍କୁଟଣ୍ଡଂ ପୂତିକୁକ୍କୁଟଣ୍ଡଂ । ଉଦ୍ଦେକୋ ପିତ୍ତାଦୀହି ୱିନା କେୱଲୋ ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମୱାତୋ ।

୨୦୫.ଆଚାମୋ ଅୱସ୍ସାୱନକଞ୍ଜିକଂ ।

୨୦୬.ୱକ୍କହଦୟୟକନପପ୍ଫାସେ ତେମୟମାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟକନଂ ହେଟ୍ଠାଭାଗପୂରଣେନେୱ ତେମେତି, ଇତରାନି ତେସଂ ଉପରି ଥୋକଂ ଥୋକଂ ପଗ୍ଘରଣେନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୦୭.ଉତୁୱିକାରୋ ଉଣ୍ହୱଲାହକାଦିହେତୁକୋ । ୱିସମଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଭିସାଦିକଲାପୋ ୱିସମଂ ଉଦକଂ ପଗ୍ଘରତି, ଏୱମେୱଂ ସରୀରଂ କେସକୂପାଦିୱିୱରେହି ଉପରି, ହେଟ୍ଠା, ତିରିୟଞ୍ଚ ସେଦଂ ୱିସମଂ ପଗ୍ଘରତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିସମଚ୍ଛିନ୍ନ-ଗ୍ଗହଣଂ କତଂ ।

୨୦୮.ୱିସମାହାରନ୍ତି ତଦାପୱତ୍ତମାନସରୀରାୱତ୍ଥାୟ ଅସପ୍ପାୟାହାରଂ, ଅତିକଟୁକଅଚ୍ଚୁଣ୍ହାଦିୱିସଭାଗାହାରଂ ୱା । ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୬) ପନ ‘‘ୱିସଭାଗାହାର’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ ତଦା ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧାତୂନଂ ୱିସଭାଗତ୍ତା ।

୨୦୯.‘‘ନ୍ହାନକାଲେ’’ତି ଇଦଂ ଉଦକସ୍ସ ଉପରି ସିନେହସ୍ସ ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିବ୍ଭମନ୍ତସିନେହବିନ୍ଦୁୱିସଟସଣ୍ଠାନାତି ୱିସଟଂ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ଭମନ୍ତସିନେହବିନ୍ଦୁସଣ୍ଠାନା । ଉତୁୱିସଭାଗୋ ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନୋ । ଧାତୁୱିସଭାଗୋ ଅନ୍ତୋସମୁଟ୍ଠାନୋ । ତେ ପଦେସାତି ତେ ହତ୍ଥତଲାଦିପଦେସା ।

୨୧୦.କିଞ୍ଚୀତି ଉଣ୍ହାଦିରସାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆହାରୱତ୍ଥୁ । ନେସନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ । ହଦୟଂ ଆଗିଲାୟତୀତି ୱିସଭାଗାହାରାଦିଂ ପଟିଚ୍ଚ ହଦୟପ୍ପଦେସୋ ୱିୱତ୍ତତି ।

୨୧୧. ଦଧିନୋ ୱିସ୍ସନ୍ଦନଅଚ୍ଛରସୋ ଦଧିମୁତ୍ତଂ । ଗଳିତ୍ୱାତି ସନ୍ଦିତ୍ୱା । ତାଲୁମତ୍ଥକୱିୱରେନ ଓତରିତ୍ୱାତି ମତ୍ଥକୱିୱରତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତାଲୁମତ୍ଥକେନ ଓତରିତ୍ୱା ।

୨୧୨. ତେଲଂ ୱିୟ ସକଟସ୍ସ ନାଭିଅକ୍ଖସୀସାନଂ ଅଟ୍ଠିସନ୍ଧୀନଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା । କଟକଟାୟନ୍ତୀତି ‘‘କଟ କଟା’’ତି ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି । ଅନୁରୱଦସ୍ସନଂ ହେତଂ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତୀତି ଦୁକ୍ଖିତାନି ସଞ୍ଜାତଦୁକ୍ଖାନି ହୋନ୍ତି ।

୨୧୩. ସମୂଲକୂଲମାସଂ ଝାପେତ୍ୱା ଛାରିକଂ ଅୱସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଗହିତୟୂସୋ ମାସଖାରୋ। ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠୋଦକଗବ୍ଭମଲାଦୀନଂ ଛଡ୍ଡନଟ୍ଠାନଂ ଚନ୍ଦନିକା । ରୱଣଘଟଂ ନାମ ପକତିୟା ସମ୍ମୁଖମେୱ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ଆରଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକସ୍ସ ପୱିସନମୁଖଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅମୁଖେ ରୱଣଘଟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆୟୂହନନ୍ତି ସମୀହନଂ ।

୨୧୪.ଏୱଞ୍ହୀତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲପଟିପତ୍ତିୟା ନିଗମନଂ । ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲପଟିପତ୍ତିମ୍ପି ନିଗମନୱସେନ ଗହେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବତୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମାୱସାନେତି କେସାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଭାୱନାୟ ଅୱସାନେ । ଅପୁବ୍ବାପରିୟମିୱାତି ଏକଜ୍ଝମିୱ । କେସାତି ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ, ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ଏୱମାଦିନା ଇମିନା ପକାରେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ଧମ୍ମାତି ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ୱୱତ୍ଥାପିତା ପଟିକ୍କୂଲାକାରତୋ ଉପଟ୍ଠିତା କୋଟ୍ଠାସଧମ୍ମା ।

ବହିଦ୍ଧାପୀତି ସସନ୍ତାନତୋ ବହିପି, ପରସନ୍ତାନକାୟେପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମନସିକାରଂ ଉପସଂହରତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରଂ ଉପନେତି । ୟଥା ଇଦଂ, ତଥା ଏତନ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେସୁ ପାକଟୀଭୂତେସୂତି ୟଥା ଅତ୍ତନୋ କାୟେ, ଏୱଂ ପରେସମ୍ପି କାୟେ ସବ୍ବେସୁ କେସାଦିକୋଟ୍ଠାସେସୁ ପଟିକ୍କୂଲୱସେନ ୱିଭୂତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେତ୍ଥ କସିଣେସୁ ୱଡ୍ଢନସଦିସୋ ୟୋଗିନୋ ଭାୱନାୱିସେସୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନାଦୀତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ୱିଭାୱିତଂ ୱୀରିୟସମତାୟୋଜନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସି କରୋତୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ତନୋ କାୟେ କେସାଦିକେ ‘‘ପଟିକ୍କୂଲା ପଟିକ୍କୂଲା’’ତି ଅଭିଣ୍ହସୋ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ୟଦା ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଲଦ୍ଧସମଥାନି ୱିସଦାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ଦୂରୀଭାୱେନ ସାତିସୟଂ ବଲପ୍ପତ୍ତେହି ସତ୍ତହି ସଦ୍ଧମ୍ମେହି ଲଦ୍ଧୂପତ୍ଥମ୍ଭାନି ୱିତକ୍କାଦୀନି ଝାନଙ୍ଗାନି ପଟୁତରାନି ହୁତ୍ୱା ପାତୁଭୱନ୍ତି । ତେସଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତାୟ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନେୱ ହୋନ୍ତି ସଦ୍ଧିଂ ତଦେକଟ୍ଠେହି ପାପଧମ୍ମେହି । ଉପଚାରସମାଧିନା ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ସୋ ତଂୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱନ୍ତୋ ଭାୱେନ୍ତୋ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତୋ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁକ୍କମେନ ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସବ୍ବାକାରତୋତି ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚଧାପି । ସାତି ଅପ୍ପନା ।

ୟଦି ପନେତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଞ୍ଞାଣକାସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ୱିୟ ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ସିଜ୍ଝତି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘କାୟଗତାସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ ‘‘ଏୱଂ ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନା’’ତିଆଦି । ନାନାୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦୀସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ପୱତ୍ତମାନାୟ ସତିୟା କିଚ୍ଚମେତ୍ଥ ସାତିସୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସତିବଲେନ ଇଜ୍ଝନତୋ’’ତି ।

ପନ୍ତସେନାସନେସୁ, ଅଧିକୁସଲେସୁ ଚ ଅରତିଂ, କାମଗୁଣେସୁ ଚ ରତିଂ ସହତି ଅଭିଭୱତୀତି ଅରତିରତିସହୋ ସରୀରସଭାୱଚିନ୍ତନେନ ଅନଭିରତିୟା ପହୀନତ୍ତା । ତଥା କୋଟ୍ଠାସଭାୱନାୟ ଅତ୍ତସିନେହସ୍ସ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ଭୟଭେରୱଂ ସହତି, ସୀତାଦୀନଞ୍ଚ ଅଧିୱାସକଜାତିକୋ ହୋତି । ଅତ୍ତସିନେହୱସେନ ହି ପୁରିସସ୍ସ ଭୟଭେରୱଂ ହୋତି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅନଧିୱାସନଂ । ଇମଂ ପନ କୋଟ୍ଠାସଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ନ କେୱଲଂ ପଠମଜ୍ଝାନମତ୍ତମେୱ, ଉତ୍ତରିପି ପଟିୱେଧୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେସାଦୀନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଆନାପାନସ୍ସତିକଥାୱଣ୍ଣନା

୨୧୫. ୟଂ ତଂ ଏୱଂ ପସଂସିତ୍ୱା ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘କଥଂ ଭାୱିତୋ’’ତିଆଦିକାୟ ପୁଚ୍ଛାପାଳିୟା ଅତ୍ଥେ ୱିଭାୱିତେ ଥୋମନାପାଳିୟାପି ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋୟେୱ ହୋତି ଭେଦାଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ‘‘କଥଂ ଭାୱିତୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ଆରଭତି । ତତ୍ଥ ହି ଇତୋ ପସଂସାଭାୱୋ ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ’’ତି ୱଚନଞ୍ଚ ୱିସେସୋ । ତେସୁ ପସଂସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ପସଂସିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପସଂସା ଚ ତତ୍ଥ ଅଭିରୁଚିଜନନେନ ଉସ୍ସାହନତ୍ଥା । ତଞ୍ହି ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଭଗୱା ଇମଂ ସମାଧିଂ ଅନେକେହି ଆକାରେହି ପସଂସତି, ସନ୍ତୋ କିରାୟଂ ସମାଧି ପଣୀତୋ ଚ ଅସେଚନକୋ ଚ ସୁଖୋ ଚ ୱିହାରୋ ପାପଧମ୍ମେ ଚ ଠାନସୋ ଅନ୍ତରଧାପେତୀ’’ତି ସଞ୍ଜାତାଭିରୁଚୟୋ ଉସ୍ସାହଜାତା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ୟେ ଇମେ ମୟା ନିବ୍ବାନମହାସରସ୍ସ ଓତରଣତିତ୍ଥଭୂତା କସିଣଜ୍ଝାନଅସୁଭଜ୍ଝାନାଦୟୋ ଦେସିତା, ନ କେୱଲଂ ତେ ଏୱ, ଅୟମ୍ପି ଖୋତି ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତଂ ସମାଧିଂ ଦେସନାନୁଭାୱେନ ତେସମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆସନ୍ନଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନୱସେନ ଏୱମାହାତି ସମ୍ବନ୍ଧମୁଖେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୋଳସୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ଚତୂସୁ ଅନୁପସ୍ସନାସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ୱସେନ ସୋଳସଟ୍ଠାନଂ । ସବ୍ବାକାରପରିପୂରୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନପାଳିୟା ପଦତ୍ଥୋ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ ଉପମା ଚୋଦନା ପରିହାରୋ ପୟୋଜନନ୍ତି ଏୱମାଦୀହି ସବ୍ବେହି ଆକାରେହି ପରିପୁଣ୍ଣୋ । ନିଦ୍ଦେସୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ନିସ୍ସେସତୋ ୱିତ୍ଥାରୋ ।

୨୧୬.କଥନ୍ତି ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛନାକାରୱିଭାୱନପଦଂ । ପୁଚ୍ଛା ଚେତ୍ଥ କଥେତୁକମ୍ୟତାୱସେନ ଅଞ୍ଞାସଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ସା ଚ ଉପରି ଦେସନଂ ଆରୁଳ୍ହାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପକାରୱିସେସାନଂ ଆମସନୱସେନାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଥନ୍ତି…ପେ॰… କମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା’’ତି ଆହ । କଥଂ ବହୁଲୀକତୋତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧୀ’’ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ କଥନ୍ତି ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିବହୁଲୀକାରଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ବହୁଲୀକତୋ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧୀତି ତଥାପୁଟ୍ଠଧମ୍ମନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ‘‘ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ଇମିନା ଅତିଦିସତି । ତଥା ସନ୍ତଭାୱାଦୟୋପି ତସ୍ସ ୟେହି ଭାୱନାବହୁଲୀକାରେହି ସିଦ୍ଧା, ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥଂ ବହୁଲୀକତୋ…ପେ॰… ୱୂପସମେତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ପୁନ ଚ ପରଂ, ଉଦାୟି, ଅକ୍ଖାତା ମୟା ସାୱକାନଂ ପଟିପଦା, ୟଥାପଟିପନ୍ନା ମେ ସାୱକା ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୭) ଉପ୍ପାଦନୱଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ ଭାୱନା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତଦୁଭୟୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭାୱିତୋତି ଉପ୍ପାଦିତୋ ୱଡ୍ଢିତୋ ୱା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଭାୱଂ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ ଇତୋ ଗତୋତି ଭାୱିତୋ, ଉପ୍ପାଦିତୋ ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପନ ଲଦ୍ଧାସେୱନୋ, ଭାୱିତୋ ପଗୁଣଭାୱଂ ଆପାଦିତୋ, ୱଡ୍ଢିତୋତି ଅତ୍ଥୋ। ଆନାପାନପରିଗ୍ଗାହିକାୟାତି ଦୀଘରସ୍ସାଦିୱିସେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜଗାହିକାୟ, ତେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତାୟ, ସତିୟଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ ସମାଧିସ୍ସ ସତିୟା ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱଚନତୋ, ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ପନ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋପି । ଉପଚାରଜ୍ଝାନସହଗତା ହି ସତି ଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି । ବହୁଲୀକତୋତି ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତିତୋ, ତେନ ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିମାହ । ୟୋ ହି ୱସୀଭାୱଂ ଆପାଦିତୋ, ସୋ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ କତୋ’’ତି । ୟଥା ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧), ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୩) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ପଠମପଦେ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଦୁତିୟାଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି, ଏୱମିଧାପୀତି ଆହ ‘‘ଉଭୟତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦେନ ନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ଉଭୟପଦନିୟମେନ ଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅସୁଭାରମ୍ମଣଝାନମାହ । ତଂ ହି ଅସୁଭେସୁ ୟୋଗକମ୍ମଭାୱତୋ, ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ କାରଣଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘କେୱଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଆରମ୍ମଣଂ ନିୱତ୍ତେତି । ପଟିୱେଧୱସେନାତି ଝାନପଟିୱେଧୱସେନ । ଝାନଞ୍ହି ଭାୱନାୱିସେସେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତତି, ୟଥାସଭାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି ଚାତି ‘‘ପଟିୱେଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଓଳାରିକାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ବୀଭଚ୍ଛାରମ୍ମଣତ୍ତା । ପଟିକ୍କୂଲାରମ୍ମଣତ୍ତାତି ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବାରମ୍ମଣତ୍ତା । ପରିୟାୟେନାତି କାରଣେନ, ଲେସନ୍ତରେନ ୱା । ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟାତି ଅନୁକ୍କମେନ ୱିଚେତବ୍ବତଂ ପତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପରମସୁଖୁମତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସନ୍ତେ ହି ସନ୍ନିସିନ୍ନେ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନୋ ଧମ୍ମୋ ସୟମ୍ପି ସନ୍ନିସିନ୍ନୋୱ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ତୋ ୱୂପସନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁତୋ’’ତି, ନିବ୍ବୁତସବ୍ବପରିଳାହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟ ତଦାରମ୍ମଣଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତତା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାରମ୍ମଣାହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାହି ଦୀପେତବ୍ବା ।

ନାସ୍ସ ସନ୍ତପଣୀତଭାୱାୱହଂ କିଞ୍ଚି ସେଚନନ୍ତି ଅସେଚନକୋ। ଅସେଚନକତ୍ତା ଅନାସିତ୍ତକୋ। ଅନାସିତ୍ତକତ୍ତା ଏୱ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣୋ ଅସମ୍ମିସ୍ସୋ ପରିକମ୍ମାଦିନା । ତତୋ ଏୱ ପାଟିୟେକ୍କୋ ୱିସୁଂୟେୱେକୋ । ଆୱେଣିକୋ ଅସାଧାରଣୋ । ସବ୍ବମେତଂ ସରସତୋ ଏୱ ସନ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିକମ୍ମଂ ୱା ସନ୍ତଭାୱନିମିତ୍ତଂ, ପରିକମ୍ମନ୍ତି ଚ କସିଣକରଣାଦୀନି ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦପରିୟୋସାନଂ, ତାଦିସଂ ଇଧ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଦା ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିରସ୍ସାଦତ୍ତା ଅସନ୍ତମପ୍ପଣୀତଂ ସିୟା । ଉପଚାରେନ ୱା ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତତାତି ୟୋଜନା । ୟଥା ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ନୀୱରଣୱିଗମେନ, ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ ଚ ପରେସଂ ସନ୍ତତା ହୋତି, ନ ଏୱମିମସ୍ସ । ଅୟଂ ପନ ଆଦିସମନ୍ନା…ପେ॰… ପଣୀତୋ ଚାତି ୟୋଜନା । କେଚୀତି ଉତ୍ତରୱିହାରୱାସିକେ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅନାସିତ୍ତକୋତି ଉପସେଚନେନ ନ ଆସିତ୍ତକୋ । ତେନାହ ‘‘ଓଜୱନ୍ତୋ’’ତି, ଓଜୱନ୍ତସଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମଧୂରୋତି ଇଟ୍ଠୋ, ଚେତସିକସୁଖପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନଂ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନୱସେନ, ଉପେକ୍ଖାୟ ୱା ସନ୍ତଭାୱେନ ସୁଖଗତିକତ୍ତା ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଝାନସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟ୍ଠସରୀରତାୱସେନ ପନ କାୟିକସୁଖପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠିତକାଲେ । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘‘ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ’’ତି ଇଦଂ ହେତୁମ୍ହି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେତି ଝାନେନ ସକସନ୍ତାନତୋ ଅନୀହଟେ ଅପ୍ପହୀନେ । ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତେତି ଅକୋସଲ୍ଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିଜ୍ଜା, ତତୋ ସମ୍ଭୂତେ । ଅୱିଜ୍ଜାପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ହି ସବ୍ବେ ପାପଧମ୍ମା । ଖଣେନେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେନେୱ । ଅନ୍ତରଧାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରଧାପନଂ ୱିନାସନଂ, ତଂ ପନ ଝାନକତ୍ତୁକସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୀ’’ତି । ୱୂପସମେତୀତି ୱିସେସେନ ଉପସମେତି । ୱିସେସେନ ଉପସମନଂ ପନ ସମ୍ମଦେୱ ଉପସମନଂ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଉପସମେତୀ’’ତି ।

ନନୁ ଚ ଅଞ୍ଞୋପି ସମାଧି ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେନେୱ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ଅନ୍ତରଧାପେତି ୱୂପସମେତି, ଅଥ କସ୍ମା ଅୟମେୱ ସମାଧି ଏୱଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋତି ? ପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନାନାୱିତକ୍କୱୂପସମସବ୍ଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଆନାପାନସ୍ସତି ଭାୱେତବ୍ବା ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧; ଉଦା॰ ୩୧) । ଅପିଚ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସେତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସ ଚ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ଇତରେହି ସାତିସୟଂ, ୟଥା ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତେହି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ତସ୍ମା ଇମଂ ୱିସେସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଠାନସୋ ଅନ୍ତରଧାପେତି ୱୂପସମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ନିମିତ୍ତପାତୁଭାୱେ ସତି ଖଣେନେୱ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱସବ୍ଭାୱତୋ ଅୟମେୱ ସମାଧି ‘‘ଠାନସୋ ଅନ୍ତରଧାପେତି ୱୂପସମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ତଂ ମହତୋ ଅକାଲମେଘସ୍ସ ଉଟ୍ଠିତସ୍ସ ଧାରାନିପାତେ ଖଣେନେୱ ପଥୱିୟଂ ରଜୋଜଲ୍ଲସ୍ସ ୱୂପସମୋ । ତେନାହ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାଅକାଲମେଘୋ ଉଟ୍ଠିତୋ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୮୫; ପାରା॰ ୧୬୫) । ସାସନିକସ୍ସ ଝାନଭାୱନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟାୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟତ୍ତା’’ତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଏକଂସେନ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟାୱ ହୋତି । ଇମମେୱ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପାଦକଭୂତୋ ଅୟଂ ସମାଧି ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱଂ ଉପଗତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅରିୟମଗ୍ଗୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ।

ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ୱିରାଗନିରୋଧପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ସମ୍ମଦେୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ହେଟ୍ଠା ପପଞ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ, ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୨୧୭.ତମତ୍ଥନ୍ତି ତଂ ‘‘କଥଂ ଭାୱିତୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ । ‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୧; ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୧) ଇଧ-ସଦ୍ଦୋ ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ଇଧେୱ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୯) ଓକାସଂ, ‘‘ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୁତ୍ତାୱୀ ଅସ୍ସଂ ପୱାରିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ, ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୭୩) ପନ ସାସନଂ, ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଇଧାପି ସାସନମେୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବପ୍ପକାରଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସାତି ସବ୍ବପ୍ପକାରଗ୍ଗହଣଂ ସୋଳସ ପକାରେ ସନ୍ଧାୟ । ତେ ହି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ । ବାହିରକା ହି ଜାନନ୍ତା ଆଦିତୋ ଚତୁପ୍ପକାରମେୱ ଜାନନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଅଞ୍ଞସାସନସ୍ସ ତଥାଭାୱପଟିସେଧନୋ’’ତି, ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱପଟିସେଧନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଇଦଂ ଅନ୍ତୋଗଧେୱସଦ୍ଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସନ୍ତି ହି ଏକପଦାନିପି ସାୱଧାରଣାନି ୟଥା ‘‘ୱାୟୁଭକ୍ଖୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ’’ତିଆଦି । ପରିପୁଣ୍ଣସମଣକରଣଧମ୍ମୋ ହି ସୋ, ୟୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିନିବ୍ବତ୍ତକୋ । ପରପ୍ପୱାଦାତି ପରେସଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ନାନପ୍ପକାରା ୱାଦା ତିତ୍ଥାୟତନାନି ।

ଅରଞ୍ଞାଦିକସ୍ସେୱ ଭାୱନାନୁରୂପସେନାସନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ସ ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁଦ୍ଦମୋ ଦମଥଂ ଅନୁପଗତୋ ଗୋଣୋ କୂଟଗୋଣୋ। ୟଥା ଥନେହି ସବ୍ବସୋ ଖୀରଂ ନ ପଗ୍ଘରତି, ଏୱଂ ଦୋହପଟିବନ୍ଧିନୀ କୂଟଧେନୁ। ରୂପସଦ୍ଦାଦିକେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ଅସ୍ସାଦୋ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିରସୋ । ପୁବ୍ବେ ଆଚିଣ୍ଣାରମ୍ମଣନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜତୋ ପୁବ୍ବେ, ଅନାଦିମତି ୱା ସଂସାରେ ପରିଚିତାରମ୍ମଣଂ ।

ନିବନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ବନ୍ଧେୟ୍ୟ । ସତିୟାତି ସମ୍ମଦେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନସଲ୍ଲକ୍ଖଣସମ୍ପୱତ୍ତାୟ ସତିୟା । ଆରମ୍ମଣେତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣେ । ଦଳ୍ହନ୍ତି ଥିରଂ, ୟଥା ସତୋକାରିସ୍ସ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦୋ ସମାଧି ଇଜ୍ଝତି, ତଥା ଥାମଗତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିସେସାଧିଗମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଏକଚ୍ଚାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ, ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଞ୍ଚ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଚେୱ ଅଞ୍ଞକମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ଅଧିଗତୱିସେସାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସ୍ସ ଚ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ ।

ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟୋ ୱିୟ ଭଗୱା ୟୋଗୀନଂ ଅନୁରୂପନିୱାସଟ୍ଠାନୁପଦିସନତୋ ।

ଭିକ୍ଖୁ ଦୀପିସଦିସୋ ଅରଞ୍ଞେ ଏକିକୋ ୱିହରିତ୍ୱା ପଟିପକ୍ଖନିମ୍ମଥନେନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥସାଧନତୋ । ଫଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ସାମଞ୍ଞଫଲମାହ । ପରକ୍କମଜୱୟୋଗ୍ଗଭୂମିନ୍ତି ଭାୱନୁସ୍ସାହଜୱସ୍ସ ୟୋଗ୍ଗକରଣଭୂମିଭୂତଂ ।

୨୧୮.ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେସୂତି ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ (ୱିଭ॰ ୫୩୦), ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଚ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେସୁ । ରୁକ୍ଖସମୀପନ୍ତି ‘‘ୟାୱତା ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ସମନ୍ତା ଛାୟା ଫରତି, ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ପତନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୀପଟ୍ଠାନଂ । ଅୱସେସସତ୍ତୱିଧସେନାସନନ୍ତି ପବ୍ବତଂ କନ୍ଦରଂ ଗିରିଗୁହଂ ସୁସାନଂ ୱନପତ୍ଥଂ ଅବ୍ଭୋକାସଂ ପଲାଲପୁଞ୍ଜନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉତୁତ୍ତୟାନୁକୂଲଂ ଧାତୁଚରିୟାନୁକୂଲନ୍ତି ଗିମ୍ହାଦିଉତୁତ୍ତୟସ୍ସ, ସେମ୍ହାଦିଧାତୁତ୍ତୟସ୍ସ, ମୋହାଦିଚରିୟତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ଅନୁକୂଲଂ । ତଥା ହି ଗିମ୍ହକାଲେ ଚ ଅରଞ୍ଞଂ ଅନୁକୂଲଂ, ହେମନ୍ତେ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ୱସ୍ସକାଲେ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ, ସେମ୍ହଧାତୁକସ୍ସ ସେମ୍ହପକତିକସ୍ସ ଅରଞ୍ଞଂ, ପିତ୍ତଧାତୁକସ୍ସ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ୱାତଧାତୁକସ୍ସ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ଅନୁକୂଲଂ, ମୋହଚରିତସ୍ସ ଅରଞ୍ଞଂ, ଦୋସଚରିତସ୍ସ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ରାଗଚରିତସ୍ସ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ଅନୁକୂଲଂ । ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକନ୍ତି ଅସଙ୍କୋଚାୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖିକଂ । ସୟନଞ୍ହି କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିକଂ, ଠାନଚଙ୍କମନାନି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନି, ନ ଏୱଂ ନିସଜ୍ଜା । ତତୋ ଏୱସ୍ସ ସନ୍ତତା । ନିସଜ୍ଜାୟ ଦଳ୍ହଭାୱଂ ପଲ୍ଲଙ୍କାଭୁଜନେନ, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ପୱତ୍ତନସୁଖତଂ ଉପରିମକାୟସ୍ସ ଉଜୁକଟ୍ଠପନେନ, ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହୂପାୟଂ ପରିମୁଖଂ ସତିୟା ଠପନେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ଊରୁବଦ୍ଧାସନନ୍ତି ଊରୂନମଧୋବନ୍ଧନୱସେନ ନିସଜ୍ଜା । ହେଟ୍ଠିମକାୟସ୍ସ ଅନୁଜୁକଂ ଠପନଂ ନିସଜ୍ଜା-ୱଚନେନେୱ ବୋଧିତନ୍ତି ‘‘ଉଜୁଂ କାୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାୟ-ସଦ୍ଦୋ ଉପରିମକାୟୱିସୟୋତି ଆହ ‘‘ଉପରିମସରୀରଂ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ତଂ ପନ ଉଜୁକଟ୍ଠପନଂ ସରୂପତୋ, ପୟୋଜନତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପଣମନ୍ତୀତି ନ ଓନମନ୍ତି । ନ ପରିପତତୀତି ନ ୱିଗଚ୍ଛତି ୱୀଥିଂ ନ ୱିଲଙ୍ଘତି, ତତୋ ଏୱ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଦ୍ଧିଂ ଫାତିଂ ଉପଗଚ୍ଛତି। ଇଧ ପରି-ସଦ୍ଦୋ ଅଭି-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥୋତି ଆହ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖ’’ନ୍ତି, ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ନିୱାରେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂୟେୱ ପୁରକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ ‘‘ପରିଣାୟିକା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୬) ୱିୟ । ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ପଟିପକ୍ଖତୋ ନିଗ୍ଗମନଟ୍ଠୋ । ତସ୍ମା ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନନ୍ତି ସବ୍ବଥା ଗହିତାସମ୍ମୋସଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତସମ୍ମୋସଂ ସତିଂ କତ୍ୱା, ପରମଂ ସତିନେପକ୍କଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୧୯.ସତୋୱାତି ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ଏୱ ସରନ୍ତୋ ଏୱ ଅସ୍ସସତି ନାସ୍ସ କାଚି ସତିୱିରହିତା ଅସ୍ସାସପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତୋ ପସ୍ସସତୀତି ଏତ୍ଥାପି ସତୋୱ ପସ୍ସସତୀତି ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସତୋକାରୀତି ସତୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା, ସତିୟା ଏୱ ୱା କାତବ୍ବସ୍ସ କତ୍ତା, କରଣସୀଲୋ ୱା । ୟଦି ‘‘ସତୋୱ ଅସ୍ସସତି ସତୋ ପସ୍ସସତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୮୬; ପାରା॰ ୧୬୫) ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ଅସ୍ସସତି ପସ୍ସସତି’’ଚ୍ଚେୱ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସତୋକାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ? ଏକରସଂ ଦେସନଂ କାତୁକାମତାୟ । ପଠମଚତୁକ୍କେ ପଦଦ୍ୱୟମେୱ ହି ୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନ ଆଗତଂ, ଇତରାନି ଅନାଗତକାଲୱସେନ । ତସ୍ମା ଏକରସଂ ଦେସନଂ କାତୁକାମତାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୫ ଆଦୟୋ) ‘‘ସତୋକାରି’’ଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୀଘଂଅସ୍ସାସୱସେନାତି ଦୀଘଅସ୍ସାସୱସେନ ୱିଭତ୍ତିଅଲୋପଂ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ଦୀଘନ୍ତି ୱା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଅସ୍ସାସୱସେନ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପନ୍ତି ୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ‘‘ଅୱିକ୍ଖେପୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗଭାୱଂ ପଜାନତୋ । ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତୀତି ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତା ହୋତି । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ସତିୟା, ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଚ ଞାଣେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତ ହୋତି – ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ, ଅସମ୍ମୋହତୋ ୱା ପଜାନନ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ଏୱ ହୋତି, ତଂ ସମ୍ପଜାନନ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ, ଅସମ୍ମୋହୱସେନ ୱା ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ତଦଧୀନସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ତଂସମଙ୍ଗୀ ୟୋଗାୱଚରୋ ସତୋକାରୀ ନାମ ହୋତୀତି । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସାସୱସେନାତି ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ହୁତ୍ୱା ଅସ୍ସସନସ୍ସ ୱସେନ । ‘‘ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀଅସ୍ସାସୱସେନା’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସିନୋ ଅସ୍ସାସା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀଅସ୍ସାସା, ତେସଂ ୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟନୟେନ ଅନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠିତସସନଂ ଅସ୍ସାସୋ, ବହି ଉଟ୍ଠିତସସନଂ ପସ୍ସାସୋ। ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ପନ ବହି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାପି ଅନ୍ତୋ ସସନତୋ ଅସ୍ସାସୋ, ଅନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାପି ବହି ସସନତୋ ପସ୍ସାସୋ। ଅୟମେୱ ଚ ନୟୋ –

‘‘ଅସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚା’’ତି, ‘‘ପସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୭) –

ଇମାୟ ପାଳିୟା ସମେତି ।

ପଠମଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୱାତୋ ବହି ନିକ୍ଖମତି, ତସ୍ମା ପୱତ୍ତିକ୍କମେନ ଅସ୍ସାସୋ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱଦନ୍ତି । ତାଲୁଂ ଆହଚ୍ଚ ନିବ୍ବାୟତୀତି ତାଲୁଂ ଆହଚ୍ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତେନ କିର ସମ୍ପତିଜାତୋ ବାଲଦାରକୋ ଖିପିତଂ କରୋତି । ଏୱଂ ତାୱାତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନଂ । କେଚି ‘‘ଏୱଂ ତାୱାତି ଅନେନ ପୱତ୍ତିକ୍କମେନ ଅସ୍ସାସୋ ବହିନିକ୍ଖମନୱାତୋତି ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଅଦ୍ଧାନୱସେନାତି କାଲଦ୍ଧାନୱସେନ । ଅୟଂ ହି ଅଦ୍ଧାନ-ସଦ୍ଦୋ କାଲସ୍ସ, ଦେସସ୍ସ ଚ ୱାଚକୋ । ତତ୍ଥ ଦେସଦ୍ଧାନଂ ଉଦାହରଣଭାୱେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କାଲଦ୍ଧାନୱସେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଦୀଘରସ୍ସତଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଓକାସଦ୍ଧାନନ୍ତି ଓକାସଭୂତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ । ଫରିତ୍ୱାତି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା । ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣାପି ଅନେକକଲାପଭାୱେନ । ଦୀଘଂ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଦୀଘଂ ପଦେସଂ । ତସ୍ମାତି ସଣିକଂ ପୱତ୍ତିୟା ଦୀଘସନ୍ତାନତାୟ ‘‘ଦୀଘା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ହତ୍ଥିଆଦିସରୀରେ, ସୁନଖାଦିସରୀରେ ଚ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଦେସଦ୍ଧାନୱିସିଟ୍ଠେନ କାଲଦ୍ଧାନୱସେନେୱ ଦୀଘରସ୍ସତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ସଣିକଂ ପୂରେତ୍ୱା ସଣିକମେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି’’, ‘‘ସୀଘଂ ପୂରେତ୍ୱା ସୀଘମେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତୀ’’ତି ଚ ୱଚନତୋ । ମନୁସ୍ସେସୂତି ସମାନପ୍ପମାଣେସୁପି ମନୁସ୍ସସରୀରେସୁ । ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସନ୍ତୀତି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପ୍ପବନ୍ଧଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସସନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୁନଖସସାଦୟୋ ୱିୟ ରସ୍ସଂ ଅସ୍ସସନ୍ତି ଚ ପସ୍ସସନ୍ତି ଚାତି ୟୋଜନା । ଇଦଂ ପନ ଦୀଘଂ, ରସ୍ସଞ୍ଚ ଅସ୍ସସନଂ, ପସ୍ସସନଞ୍ଚ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସରୀରସଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେସନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ । ତେତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା । ଇତ୍ତରମଦ୍ଧାନନ୍ତି ଅପ୍ପକଂ କାଲଂ ।

ନୱହାକାରେହୀତି ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅଲଦ୍ଧୱିସେସସ୍ସ କେୱଲଂ ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତା ତୟୋ ଆକାରା, ତେ ଚ ଖୋ ଏକଚ୍ଚୋ ଅସ୍ସାସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି, ଏକଚ୍ଚୋ ପସ୍ସାସଂ, ଏକଚ୍ଚୋ ତଦୁଭୟନ୍ତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ । କେଚି ପନ ‘‘ଅସ୍ସସତିପି ପସ୍ସସତିପୀତି ଏକଜ୍ଝଂ ୱଚନଂ ଭାୱନାୟ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଛନ୍ଦୱସେନ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ତୟୋ, ତଥା ପାମୋଜ୍ଜୱସେନାତି ଇମେହି ନୱହାକାରେହି ।

କାମଂ ଚେତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତୟୋ ଏୱ ଆକାରା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତନ୍ତିୱସେନ ପନ ସବ୍ବେସଂ ପାଳିଆରୁଳ୍ହତ୍ତା, ତେସଂ ୱସେନ ପରିକମ୍ମସ୍ସ କାତବ୍ବତ୍ତା ଚ ‘‘ତତ୍ରାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ନୱହାକାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପଜାନତୋତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଆକାରେହି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପଜାନତୋ, ତତ୍ଥ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ । ଏକେନାକାରେନାତି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଆକାରେସୁ ଏକେନ ଆକାରେନ, ନୱସୁ ତୀସୁ ୱା ଏକେନ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି –

‘‘ଦୀଘୋ ରସ୍ସୋ ଚ ଅସ୍ସାସୋ, ପସ୍ସାସୋପି ଚ ତାଦିସୋ ।

ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା ୱତ୍ତନ୍ତି, ନାସିକଗ୍ଗେ ୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥

ଅୟଂ ଭାୱନା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟାନୁପସ୍ସନାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

ଇଦାନି ପାଳିୱସେନେୱ ତେ ନୱ ଆକାରେ, ଭାୱନାୱିଧିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କଥଂ ପଜାନାତୀତି ପଜାନନୱିଧିଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ପୁଚ୍ଛତି । ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ । ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେତି ‘‘ଅଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତେ ଦୀଘେ କାଲେ, ଦୀଘଂ ଖଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୋଟ୍ଠାସପରିୟାୟୋ ୱା ସଙ୍ଖାତ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୯୧) ୱିୟ, ତସ୍ମା ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେତି ଅଦ୍ଧାନକୋଟ୍ଠାସେ, ଦେସଭାଗେତି ଅତ୍ଥୋ । ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଭାୱନାୟ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସଂ ଆୱହନ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦତ୍ତା ତତ୍ଥ ସାତିସୟୋ କତ୍ତୁକାମତାଲକ୍ଖଣୋ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଛନ୍ଦୱସେନାତି ତଥାପୱତ୍ତଛନ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ସୱିସେସଂ ଭାୱନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁଦ୍ଧିଂ ଫାତିଂ ଗମେନ୍ତସ୍ସ । ତତୋ ସୁଖୁମତରନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଛନ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପୁରିମତୋ ସୁଖୁମତରଂ । ଭାୱନାବଲେନ ହି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥପରିଳାହତାୟ କାୟସ୍ସ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ସୁଖୁମତରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ସୁଖୁମତରଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତତରତାୟ, କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନତାୟ ଭାୱନାଚିତ୍ତସହଗତୋ ପମୋଦୋ ଖୁଦ୍ଦିକାଦିଭେଦା ତରୁଣପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଚିତ୍ତଂ ୱିୱତ୍ତତୀତି ଅନୁକ୍କମେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଅତିୱିୟ ସୁଖୁମତରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁପଟ୍ଠହନେ ୱିଚେତବ୍ବାକାରପ୍ପତ୍ତେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିନିୱତ୍ତତୀତି କେଚି । ଭାୱନାବଲେନ ପନ ସୁଖୁମତରଭାୱପ୍ପତ୍ତେସୁ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେସୁ ତତ୍ଥ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପକତିଅସ୍ସାସପସ୍ସାସତୋ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତତି । ଉପେକ୍ଖା ସଣ୍ଠାତୀତି ତସ୍ମିଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେ ସମାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୁନ ଝାନନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥଂ ବ୍ୟାପାରାଭାୱତୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ହୋତୀତି । ସା ପନାୟଂ ଉପେକ୍ଖା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇମେହି ନୱହି ଆକାରେହୀତି ଇମେହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ନୱହି ପକାରେହି ପୱତ୍ତା । ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟୋତି ଦୀଘାକାରା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣାପି ସମୂହଟ୍ଠେନ କାୟୋ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନନିମିତ୍ତମ୍ପେତ୍ଥ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସସମଞ୍ଞମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତୀତି ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ସତି ଉପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଅନୁପସ୍ସନାଞାଣନ୍ତି ସମଥୱସେନ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନା, ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ, ତନ୍ନିସ୍ସୟଞ୍ଚ କାୟଂ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି, ଚିତ୍ତଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ‘‘ଅରୂପ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ନାମରୂପସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନା ଚ ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ । କାୟୋ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସୋ କାୟୋ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସତି ଏତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କାୟୋ ଉପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଇତରକାୟସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ହୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତସମ୍ମସନଚାରସ୍ସାପି ଇଧ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା । ନୋ ସତୀତି ସୋ କାୟୋ ସତି ନାମ ନ ହୋତି । ସତି ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତି ଚ ସରଣଟ୍ଠେନ, ଉପତିଟ୍ଠନଟ୍ଠେନ ଚ । ତାୟ ସତିୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ସତିୟା । ତେନ ଞାଣେନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ଞାଣେନ । ତଂ କାୟନ୍ତି ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟଞ୍ଚେୱ ତନ୍ନିସ୍ସୟରୂପକାୟଞ୍ଚ । ଅନୁପସ୍ସତୀତି ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣେନ ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ଚ ଅନୁ ଅନୁ ପସ୍ସତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାତି ତେନ ଅନୁପସ୍ସନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେ କାୟେ ଅୟଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟା ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟେ, ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତେ କରଜକାୟେ ଚ କାୟସ୍ସେୱ ଅନୁପସ୍ସନା ଅନୁଦକଭୂତାୟ ମରୀଚିୟା ଉଦକାନୁପସ୍ସନା ୱିୟ ନ ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱେ କାୟେ ନିଚ୍ଚାଦିଭାୱାନୁପସ୍ସନା, ଅଥ ଖୋ ୟଥାରହଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତାସୁଭଭାୱସ୍ସେୱାନୁପସ୍ସନା । ଅଥ ୱା କାୟେ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ‘‘ପୁରିସୋ’’ତି ୱା ଗହେତବ୍ବସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ତାଦିସଂ ଅନନୁପସ୍ସିତ୍ୱା କାୟମତ୍ତସ୍ସେୱ ଅନୁପସ୍ସନା କାୟାନୁପସ୍ସନା, ତାୟ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତିୟେୱ ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ସ ଭାୱନା ୱଡ୍ଢନା କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାତି ।

ଏସ ନୟୋତି ‘‘ନୱହି ଆକାରେହୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ରସ୍ସ-ପଦେ ଅତିଦିସତି । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ୟଥାଦସ୍ସିତେ ‘‘କଥଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୮୬; ପାରା॰ ୧୬୫) ଆଗତେ ପାଳିନୟେ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ରସ୍ସପଦୱସେନ ଆଗତେ ପାଳିନୟେ ।

ଅୟନ୍ତି ୟୋଗାୱଚରୋ । ଅଦ୍ଧାନୱସେନାତି ଦୀଘକାଲୱସେନ । ଇତ୍ତରୱସେନାତି ପରିତ୍ତକାଲୱସେନ । ଇମେହି ଆକାରେହୀତି ଇମେହି ନୱହି ଆକାରେହି ।

ତାଦିସୋତି ଦୀଘୋ, ରସ୍ସୋ ଚ । ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣାତି ଚତ୍ତାରୋ ଆକାରା, ତେ ଚ ଦୀଘାଦୟୋ ଏୱ । ନାସିକଗ୍ଗେ ୱ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା’’ତି, ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ, ତେନ ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।

୨୨୦.ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦୀତି ସବ୍ବସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଟି ପଟି ପଚ୍ଚେକଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱେଦନସୀଲୋ ଜାନନସୀଲୋ, ତସ୍ସ ୱା ପଟି ପଟି ସମ୍ମଦେୱ ୱେଦୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତଂ ୱା ପଟି ପଟି ସମ୍ମଦେୱ ୱେଦମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସବ୍ବ-ଗ୍ଗହଣେନ ଅସ୍ସାସାଦିକାୟସ୍ସ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନେ ସିଦ୍ଧେପି ଅନେକକଲାପସମୁଦାୟଭାୱତୋ ତସ୍ସ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଭାଗାନଂ ସଂୱେଦନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଟି-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣଂ । ତତ୍ଥ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଂ-ସଦ୍ଦଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସକଲସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସମାନେପି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେସୁ ୟୋଗିନୋ ପଟିପତ୍ତିୱିଧାନେ ପଚ୍ଚେକଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂୟେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିସୁଂ ଦେସନା କତା, ଏୱଂ ତମେୱତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ସତିପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମାନତାୟ ‘‘ସକଲସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋତି ୱିଭୂତଂ କରୋନ୍ତୋ, ସବ୍ବସୋ ୱିଭାୱେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପାକଟୀକରଣଂ ୱିଭାୱନଂ ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ଞାଣେନେୱ ନେସଂ ପୱତ୍ତନେନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନେୱ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପୱତ୍ତେତି, ନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ, ତସ୍ମା ଏୱଂଭୂତୋ ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହୀତି ୟୋଜନା । ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣୱିସଟେତି ଅନେକକଲାପତାୟ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଭାୱେନ ୱିସଟେ । ଆଦି ପାକଟୋ ହୋତି ସତିୟା, ଞାଣସ୍ସ ଚ ୱସେନ ତଥା ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା । ତାଦିସେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲସଦିସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପଗେୱ ସତିଂ, ଞାଣଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦନୱସେନେୱ । ଘଟତୀତି ଉସ୍ସହତି । ୱାୟମତୀତି ୱାୟାମଂ କରୋତି, ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଭୂତସ୍ସାତି ଆନାପାନସ୍ସତିଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ । ସଂୱରୋତି ସତି, ୱୀରିୟମ୍ପି ୱା । ତାୟ ସତିୟାତି ୟା ଆନାପାନେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ସତି, ତାୟ । ତେନ ମନସିକାରେନାତି ୟୋ ସୋ ତତ୍ଥ ସତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଭାୱନାମନସିକାରୋ, ତେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆସେୱତୀତି ‘‘ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଧିକୁସଲଧମ୍ମେ ଆସେୱତି । ତଦାସେୱନଞ୍ହେତ୍ଥ ସିକ୍ଖନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

ପୁରିମନୟେତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ଭାୱନାନୟେ, ପଠମୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥାପି କାମଂ ଞାଣୁପ୍ପାଦନଂ ଲବ୍ଭତେୱ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ୟାଥାୱତୋ ଦୀଘରସ୍ସଭାୱାୱବୋଧସବ୍ଭାୱତୋ, ତଥାପି ତଂ ନ ଦୁକ୍କରଂ ୟଥାପୱତ୍ତାନଂ ତେସଂ ଗହଣମତ୍ତଭାୱତୋତି ତତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନକାଲପ୍ପୟୋଗୋ କତୋ । ଇଦଂ ପନ ଦୁକ୍କରଂ ପୁରିସସ୍ସ ଖୁରଧାରାୟଂ ଗମନସଦିସଂ, ତସ୍ମା ସାତିସୟେନେତ୍ଥ ପୁବ୍ବାଭିସଙ୍ଖାରେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦୀପେତୁଂ ଅନାଗତକାଲପ୍ପୟୋଗୋ କତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଞାଣୁପ୍ପାଦନାଦୀସୂତି ଆଦି-ସଦ୍ଦେନ କାୟସଙ୍ଖାରପସ୍ସମ୍ଭନପୀତିପଟିସଂୱେଦନାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ସଂୱରସମାଦାନାନଂ ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

କାୟସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ । ସୋ ହି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋପି ସମାନୋ କରଜକାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ତେନ ସଙ୍ଖରୀୟତୀତି କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ପନ ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୨) ଏୱମାଗତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚେତନାଲକ୍ଖଣୋ ସତିପି ଦ୍ୱାରନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱୁତ୍ତିୟା, ତବ୍ବହୁଲୱୁତ୍ତିୟା ଚ କାୟଦ୍ୱାରେନ ଲକ୍ଖିତୋ, ସୋ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତୋ । ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ପଦଂ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଚନଂ, ତସ୍ମା ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ନାମ ୱୂପସମନଂ, ତଞ୍ଚ ତଥାପୟୋଗେ ଅସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ଓଳାରିକସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ରାତି ‘‘ଓଳାରିକଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ । ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନାରଦ୍ଧକାଲେ, ତତୋ ଏୱ କାୟଚିତ୍ତାନମ୍ପି ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ । ‘‘ନିସୀଦତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟା’’ତି ହି ଇମିନା କାୟପରିଗ୍ଗହୋ, ‘‘ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ଚିତ୍ତପରିଗ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । କାୟୋତି କରଜକାୟୋ । ସଦରଥାତି ସପରିଳାହା, ସା ଚ ନେସଂ ସଦରଥତା ଗରୁଭାୱେନ ୱିୟ ଓଳାରିକତାୟ ଅୱିନାଭାୱିନୀତି ଆହ ‘‘ଓଳାରିକା’’ତି । ବଲୱତରାତି ସବଲା ଥୂଲା । ସନ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତଂ ତାୱଂ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପାଭାୱେନ ଏକଗ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ସନ୍ତଂ ହୋତି ୱୂପସନ୍ତଂ, ତତୋ ଏୱ ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ରୂପଧମ୍ମା ଲହୁମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱପ୍ପତ୍ତା, ତଦନୁଗୁଣତାୟ ସେସଂ ତିସନ୍ତତିରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତେ, କାୟେ ଚ ୱୂପସନ୍ତେ ପୱତ୍ତମାନେ ତନ୍ନିସ୍ସିତା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ସନ୍ତସଭାୱା ଅନୁକ୍କମେନ ସୁଖୁମତରସୁଖୁମତମା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦା ପନସ୍ସ କାୟୋପୀ’’ତିଆଦି ।

ଆଭୁଜନଂ ଆଭୋଗୋ, ‘‘ପସ୍ସମ୍ଭେମୀ’’ତି ପଠମାୱଜ୍ଜନା । ସମ୍ମା ଅନୁ ଅନୁ ଆହରଣଂ ସମନ୍ନାହାରୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଅପରାପରଂ ପୱତ୍ତଆୱଜ୍ଜନା । ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ମନସି କରଣଂ ଚିତ୍ତେ ଠପନଂ ମନସିକାରୋ। ୱୀମଂସା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା।

ସାରଦ୍ଧେତି ସଦରଥେ ସପରିଳାହେ । ଅଧିମତ୍ତନ୍ତି ବଲୱଂ ଓଳାରିକଂ । ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ହି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ‘‘ଅଧିମତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି କିରିୟାୱିସେସନଂ ୱା ଏତଂ । ସୁଖୁମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାୟମ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଚିତ୍ତେ ଚା’’ତି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।

୨୨୧. ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କରିୟମାନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ନାନାୱଜ୍ଜନଂ ପରିକମ୍ମଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିୟ ଦୂରସମୁସ୍ସାରିତପଟିପକ୍ଖନ୍ତି କତ୍ୱା ତଂସମୁଟ୍ଠାନୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ପଠମଜ୍ଝାନେ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ଚ ଓଳାରିକୋତି ସଦିସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସୂପଚାରଦ୍ୱୟେପି । ଅଥ ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଧିଗମାୟ ପଟିପଜ୍ଜତୋ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦିୱସେନ କିଲମତୋ ୟୋଗିନୋ କାୟକିଲମଥଚିତ୍ତୂପଘାତାଦିୱସେନ, ୱିତକ୍କାଦିସଙ୍ଖୋଭେନ ଚ ସପରିଫନ୍ଦତାୟ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିଉପଚାରେସୁ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଓଳାରିକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତିସୁଖୁମୋତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଅତିକ୍କନ୍ତସୁଖୁମୋ । ସୁଖୁମଭାୱୋପିସ୍ସ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ଓଳାରିକତା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପୱତ୍ତିମେୱ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ।

ଲାଭିସ୍ସ ସତୋ ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନୱେଲଂ, ଏକାସନେନେୱ ୱା ସବ୍ବେସଂ ଝାନାନଂ ପଟିଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନତୋ ଉପରୂପରିଝାନୂପଚାରେପି ସୁଖୁମତରଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ସୋପଚାରାନଂ ଝାନାନଂ ଉପରୂପରି ୱିସେସୱନ୍ତତା, ସନ୍ତତା ଚ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ, ଏକାୱଜ୍ଜନୂପଚାରଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱାଦେନ ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ଅୱିରୋଧୋ ସିଦ୍ଧୋ ଭିନ୍ନୱିସୟତ୍ତା । ସବ୍ବେସଞ୍ଞେୱାତି ଉଭୟେସମ୍ପି । ୟସ୍ମା ତେ ସବ୍ବେପି ୱୁଚ୍ଚମାନେନ ୱିଧିନା ପସ୍ସଦ୍ଧିମିଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ‘‘ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପୱତ୍ତକାୟସଙ୍ଖାରୋ ପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତି ଇଦଂ ସଦିସସନ୍ତାନତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତେ ଏୱ ଓଳାରିକା ଅସ୍ସାସାଦୟୋ ସୁଖୁମା ହୋନ୍ତି । ପସ୍ସମ୍ଭନାକାରୋ ପନ ନେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ମହାଭୂତପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋତି ଚତୁଧାତୁମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସକଲରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ ଭାୱନାୟ ଉପରୂପରି ପଣୀତଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ରୂପାରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ’’ତି । ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାତି କଲାପସମ୍ମସନମାହ । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବଲୱୱିପସ୍ସନା। ତତୋ ଓରଂ ଦୁବ୍ବଲୱିପସ୍ସନା । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ‘‘ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ’’ତିଆଦିନା ସମଥନୟେ ୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ ‘‘ଅପରିଗ୍ଗହେ ପୱତ୍ତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ମହାଭୂତପରିଗ୍ଗହେ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିପସ୍ସନାନୟେପି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ୟୋଜେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ‘‘ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ । ଚୋଦନାସୋଧନାହୀତି ଅନୁୟୋଗପରିହାରେହି । ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ ।

କଥନ୍ତି ୟଂ ଇଦଂ ‘‘ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ…ପେ॰… ସିକ୍ଖତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୧) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥଂ କେନ ପକାରେନ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପସ୍ସମ୍ଭନଂ, ୟୋଗିନୋ ଚ ସିକ୍ଖନଂ ହୋତୀତି କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କାୟସଙ୍ଖାରେ ସରୂପତୋ, ଓଳାରିକସୁଖୁମତୋ, ୱୂପସମତୋ, ଅନୁୟୋଗପରିହାରତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମେ କାୟସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କାୟିକାତି ରୂପକାୟେ ଭୱା । କାୟପଟିବଦ୍ଧାତି କାୟସନ୍ନିସ୍ସିତା । କାୟେ ସତି ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତି, ତତୋ ଏୱ ତେ ଅକାୟସମୁଟ୍ଠାନାପି କାୟେନ ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି କାୟସଙ୍ଖାରା । ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋତି ଓଳାରିକୋଳାରିକଂ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଓଳାରିକଞ୍ହି କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅୱୂପସନ୍ତସଭାୱଂ ସନ୍ନିସୀଦାପେନ୍ତୋ ‘‘ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧଂ ପାପେନ୍ତୋ ‘‘ନିରୋଧେନ୍ତୋ’’ତି, ସୁଟ୍ଠୁ ସନ୍ତସଭାୱଂ ନୟନ୍ତୋ ‘‘ୱୂପସମେନ୍ତୋ’’ତି ।

ୟଥାରୂପେହୀତି ୟାଦିସେହି । କାୟସଙ୍ଖାରେହୀତି ଓଳାରିକେହି କାୟସଙ୍ଖାରେହି । ଆନମନାତି ଅଭିମୁଖଭାୱେନ କାୟସ୍ସ ନମନା । ୱିନମନାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପସ୍ସତୋ ନମନା । ସନ୍ନମନାତି ସବ୍ବତୋ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ନମନା । ପଣମନାତି ପଚ୍ଛତୋ ନମନା । ଇଞ୍ଜନାଦୀନି ଆନମନାଦୀନଂ ୱେୱଚନାନି, ଅଧିମତ୍ତାନି ୱା ଅଭିମୁଖଂ ଚଲନାଦୀନି ଆନମନାଦୟୋ, ମନ୍ଦାନି ଇଞ୍ଜନାଦୟୋ । ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରନ୍ତି ତଥାରୂପଂ ଆନମନାଦୀନଂ କାରଣଭୂତଂ ଓଳାରିକଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ । ତସ୍ମିଂ ହି ପସ୍ସମ୍ଭିତେ ଆନମନାଦୟୋପି ପସ୍ସମ୍ଭିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି ।