ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ

(ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)

୧୨. ଇଦ୍ଧିୱିଧନିଦ୍ଦେସୋ

ଅଭିଞ୍ଞାକଥା

୩୬୫. ଇଦାନି ୟାସଂ ଲୋକିକାଭିଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ଅୟଂ ସମାଧିଭାୱନା ଅଭିଞ୍ଞାନିସଂସାତି ୱୁତ୍ତା, ତା ଅଭିଞ୍ଞା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ୟସ୍ମା ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଅଧିଗତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ୟୋଗିନା ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ସା ସମାଧିଭାୱନା ଅଧିଗତାନିସଂସା ଚେୱ ଭୱିସ୍ସତି ଥିରତରା ଚ, ସୋ ଅଧିଗତାନିସଂସାୟ ଥିରତରାୟ ସମାଧିଭାୱନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁଖେନେୱ ପଞ୍ଞାଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞାକଥଂ ତାୱ ଆରଭିସ୍ସାମ ।

ଭଗୱତା ହି ଅଧିଗତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧୀନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ସମାଧିଭାୱନାନିସଂସଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ପଣୀତପଣୀତଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ପରିସୁଦ୍ଧେ ପରିୟୋଦାତେ ଅନଙ୍ଗଣେ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ ମୁଦୁଭୂତେ କମ୍ମନିୟେ ଠିତେ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ ଇଦ୍ଧିୱିଧାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି ଅଭିନିନ୍ନାମେତି । ସୋ ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮) ନୟେନ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ, ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁଞାଣଂ, ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ, ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ, ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତେ ଞାଣନ୍ତି ପଞ୍ଚ ଲୋକିକାଭିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା ।

ତତ୍ଥ ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀତିଆଦିକଂ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ କାତୁକାମେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ୟୋଗିନା ଓଦାତକସିଣପରିୟନ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ କସିଣେସୁ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା –

କସିଣାନୁଲୋମତୋ, କସିଣପଟିଲୋମତୋ, କସିଣାନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ, ଝାନାନୁଲୋମତୋ, ଝାନପଟିଲୋମତୋ, ଝାନାନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ, ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକତୋ, କସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତୋ, ଝାନକସିଣୁକ୍କନ୍ତିକତୋ, ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିତୋ, ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିତୋ, ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିତୋ, ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାପନତୋ, ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାପନତୋତି ।

ଇମେହି ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିଦମେତବ୍ବଂ ।

୩୬୬. କତମଂ ପନେତ୍ଥ କସିଣାନୁଲୋମଂ…ପେ॰… କତମଂ ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାପନନ୍ତି । ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ପଥୱୀକସିଣେ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତତୋ ଆପୋକସିଣେତି ଏୱଂ ପଟିପାଟିୟା ଅଟ୍ଠସୁ କସିଣେସୁ ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ କସିଣାନୁଲୋମଂ ନାମ ।

ଓଦାତକସିଣତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ତଥେୱ ପଟିଲୋମକ୍କମେନ ସମାପଜ୍ଜନଂ କସିଣପଟିଲୋମଂ ନାମ ।

ପଥୱୀକସିଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଓଦାତକସିଣଂ, ଓଦାତକସିଣତୋପି ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ କସିଣାନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ନାମ ।

ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିପାଟିୟା ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ, ତାୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଝାନାନୁଲୋମଂ ନାମ ।

ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ତାୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଝାନପଟିଲୋମଂ ନାମ ।

ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଝାନାନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ନାମ ।

ପଥୱୀକସିଣେ ପନ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ତତିୟଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତତୋ ତଦେୱ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ତତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ କସିଣଂ ଅନୁକ୍କମିତ୍ୱା ଝାନସ୍ସେୱ ଏକନ୍ତରିକଭାୱେନ ଉକ୍କମନଂ ଝାନୁକ୍କନ୍ତିକଂ ନାମ । ଏୱଂ ଆପୋକସିଣାଦିମୂଲିକାପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

ପଥୱୀକସିଣେ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ତଦେୱ ତେଜୋକସିଣେ, ତତୋ ନୀଲକସିଣେ, ତତୋ ଲୋହିତକସିଣେତି ଇମିନା ନୟେନ ଝାନଂ ଅନୁକ୍କମିତ୍ୱା କସିଣସ୍ସେୱ ଏକନ୍ତରିକଭାୱେନ ଉକ୍କମନଂ କସିଣୁକ୍କନ୍ତିକଂ ନାମ ।

ପଥୱୀକସିଣେ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ତେଜୋକସିଣେ ତତିୟଂ, ନୀଲକସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ଲୋହିତକସିଣତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ଝାନସ୍ସ ଚେୱ କସିଣସ୍ସ ଚ ଉକ୍କମନଂ ଝାନକସିଣୁକ୍କନ୍ତିକଂ ନାମ ।

ପଥୱୀକସିଣେ ପନ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଇତରେସମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜନଂ ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତିକଂ ନାମ ।

ପଥୱୀକସିଣେ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଦେୱ ଆପୋକସିଣେ…ପେ॰… ତଦେୱ ଓଦାତକସିଣେତି ଏୱଂ ସବ୍ବକସିଣେସୁ ଏକସ୍ସେୱ ଝାନସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜନଂ ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିକଂ ନାମ ।

ପଥୱୀକସିଣେ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପୋକସିଣେ ଦୁତିୟଂ, ତେଜୋକସିଣେ ତତିୟଂ, ୱାୟୋକସିଣେ ଚତୁତ୍ଥଂ, ନୀଲକସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ପୀତକସିଣତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ, ଲୋହିତକସିଣତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ, ଓଦାତକସିଣତୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ଏକନ୍ତରିକୱସେନ ଅଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ସଙ୍କମନଂ ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତିକଂ ନାମ ।

ପଠମଂ ଝାନଂ ପନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ତିୱଙ୍ଗିକଂ, ତତିୟଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ, ତଥା ଚତୁତ୍ଥଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ଝାନଙ୍ଗମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱୱତ୍ଥାପନଂ ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାପନଂ ନାମ ।

ତଥା ଇଦଂ ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଇଦଂ ଆପୋକସିଣଂ…ପେ॰… ଇଦଂ ଓଦାତକସିଣନ୍ତି ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱୱତ୍ଥାପନଂ ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାପନଂ ନାମ। ଅଙ୍ଗାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାପନମ୍ପି ଏକେ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଅନାଗତତ୍ତା ଅଦ୍ଧା ତଂ ଭାୱନାମୁଖଂ ନ ହୋତି ।

୩୬୭. ଇମେହି ପନ ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ଚିତ୍ତଂ ଅପରିଦମେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଅଭାୱିତଭାୱନୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ହି କସିଣପରିକମ୍ମମ୍ପି ଭାରୋ, ସତେସୁ ସହସ୍ସେସୁ ୱା ଏକୋୱ ସକ୍କୋତି । କତକସିଣପରିକମ୍ମସ୍ସ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦନଂ ଭାରୋ, ସତେସୁ ସହସ୍ସେସୁ ୱା ଏକୋୱ ସକ୍କୋତି । ଉପ୍ପନ୍ନେ ନିମିତ୍ତେ ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅପ୍ପନାଧିଗମୋ ଭାରୋ, ସତେସୁ ସହସ୍ସେସୁ ୱା ଏକୋୱ ସକ୍କୋତି । ଅଧିଗତପ୍ପନସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି ଚିତ୍ତପରିଦମନଂ ଭାରୋ, ସତେସୁ ସହସ୍ସେସୁ ୱା ଏକୋୱ ସକ୍କୋତି । ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି ପରିଦମିତଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ ନାମ ଭାରୋ, ସତେସୁ ସହସ୍ସେସୁ ୱା ଏକୋୱ ସକ୍କୋତି । ୱିକୁବ୍ବନପ୍ପତ୍ତସ୍ସାପି ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିଭାୱୋ ନାମ ଭାରୋ, ସତେସୁ ସହସ୍ସେସୁ ୱା ଏକୋୱ ଖିପ୍ପନିସନ୍ତୀ ହୋତି । ଥେରମ୍ବତ୍ଥଲେ ମହାରୋହଣଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତେସୁ ତିଂସମତ୍ତେସୁ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତସହସ୍ସେସୁ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକୋ ରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ତସ୍ସାନୁଭାୱୋ ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୭୮ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ତଂ ପନସ୍ସାନୁଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଥେରୋ ଆହ ‘‘ଆୱୁସୋ, ସଚେ ରକ୍ଖିତୋ ନାଭୱିସ୍ସ ସବ୍ବେ ଗରହପ୍ପତ୍ତା ଅସ୍ସାମ ‘ନାଗରାଜାନଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୂ’ତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନା ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରିତବ୍ବଂ ଆୱୁଧଂ ନାମ ମଲଂ ସୋଧେତ୍ୱାୱ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ତେ ଥେରସ୍ସ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ତିଂସସହସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୂ ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିନୋ ଅହେସୁଂ ।

ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିୟାପି ଚ ସତି ପରସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାଭାୱୋ ଭାରୋ, ସତେସୁ ସହସ୍ସେସୁ ୱା ଏକୋୱ ହୋତି, ଗିରିଭଣ୍ଡୱାହନପୂଜାୟ ମାରେନ ଅଙ୍ଗାରୱସ୍ସେ ପୱତ୍ତିତେ ଆକାସେ ପଥୱିଂ ମାପେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗାରୱସ୍ସପରିତ୍ତାରକୋ ଥେରୋ ୱିୟ ।

ବଲୱପୁବ୍ବୟୋଗାନଂ ପନ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅଗ୍ଗସାୱକାଦୀନଂ ୱିନାପି ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଭାୱନାନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତପଟିଲାଭେନେୱ ଇଦଞ୍ଚ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ ଅଞ୍ଞେ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାଦିଭେଦା ଗୁଣା ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥା ପିଳନ୍ଧନୱିକତିଂ କତ୍ତୁକାମୋ ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ଅଗ୍ଗିଧମନାଦୀହି ସୁୱଣ୍ଣଂ ମୁଦୁଂ କମ୍ମଞ୍ଞଂ କତ୍ୱାୱ କରୋତି, ୟଥା ଚ ଭାଜନୱିକତିଂ କତ୍ତୁକାମୋ କୁମ୍ଭକାରୋ ମତ୍ତିକଂ ସୁପରିମଦ୍ଦିତଂ ମୁଦୁଂ କତ୍ୱା କରୋତି, ଏୱମେୱ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ଇମେହି ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିଦମେତ୍ୱା ଛନ୍ଦସୀସଚିତ୍ତସୀସୱୀରିୟସୀସୱୀମଂସାସୀସସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଚେୱ ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱସୀଭାୱୱସେନ ଚ ମୁଦୁଂ କମ୍ମଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୱିଧାୟ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ । ପୁବ୍ବହେତୁସମ୍ପନ୍ନେନ ପନ କସିଣେସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମତ୍ତେ ଚିଣ୍ଣୱସିନାପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ପନେତ୍ଥ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ, ତଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ ।

୩୬୮. ତତ୍ରାୟଂ ପାଳିନୟାନୁସାରେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା । ତତ୍ଥ ସୋତି ସୋ ଅଧିଗତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୋ ୟୋଗୀ । ଏୱନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍କମନିଦସ୍ସନମେତଂ । ଇମିନା ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମାଦିନା କମେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାହିତେତି ଇମିନା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତେ । ଚିତ୍ତେତି ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତେ । ପରିସୁଦ୍ଧେତିଆଦୀସୁ ପନ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ । ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ପରିୟୋଦାତେ, ପଭସ୍ସରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଘାତେନ ୱିହତରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣତ୍ତା ଅନଙ୍ଗଣେ। ଅନଙ୍ଗଣତ୍ତାୟେୱ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ। ଅଙ୍ଗଣେନ ହି ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କିଲିସ୍ସତି । ସୁଭାୱିତତ୍ତା ମୁଦୁଭୂତେ, ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱସେ ୱତ୍ତମାନଂ ହି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୁଦୁତ୍ତାୟେୱ ଚ କମ୍ମନିୟେ, କମ୍ମକ୍ଖମେ କମ୍ମୟୋଗ୍ଗେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଦୁଂ ହି ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି ସୁଦନ୍ତମିୱ ସୁୱଣ୍ଣଂ, ତଞ୍ଚ ଉଭୟମ୍ପି ସୁଭାୱିତତ୍ତାୟେୱାତି । ୟଥାହ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ଭାୱିତଂ ବହୁଲୀକତଂ ମୁଦୁଞ୍ଚ ହୋତି କମ୍ମନିୟଞ୍ଚ, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୨) ।

ଏତେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାଦୀସୁ ଠିତତ୍ତା ଠିତେ। ଠିତତ୍ତାୟେୱ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ, ଅଚଲେ ନିରିଞ୍ଜନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଠିତତ୍ତା ଠିତେ। ସଦ୍ଧାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ। ସଦ୍ଧାପରିଗ୍ଗହିତଂ ହି ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନ ନ ଇଞ୍ଜତି । ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତଂ କୋସଜ୍ଜେନ ନ ଇଞ୍ଜତି । ସତିପରିଗ୍ଗହିତଂ ପମାଦେନ ନ ଇଞ୍ଜତି । ସମାଧିପରିଗ୍ଗହିତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ନ ଇଞ୍ଜତି। ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନ ଇଞ୍ଜତି । ଓଭାସଗତଂ କିଲେସନ୍ଧକାରେନ ନ ଇଞ୍ଜତି । ଇମେହି ଛହି ଧମ୍ମେହି ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତି ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ।

ଅପରୋ ନୟୋ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତେ। ନୀୱରଣଦୂରଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ। ୱିତକ୍କାଦିସମତିକ୍କମେନ ପରିୟୋଦାତେ। ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନଙ୍ଗଣେ। ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସାନଂ ୱିଗମେନ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ। ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତୱତ୍ଥସୁତ୍ତାନୁସାରେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୭ ଆଦୟୋ) ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱସିପ୍ପତ୍ତିୟା ମୁଦୁଭୂତେ। ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱୂପଗମେନ କମ୍ମନିୟେ। ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ପଣୀତଭାୱୂପଗମେନ ଠିତେ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ। ୟଥା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଠିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତି ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପାଦକଂ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତନ୍ତି ।

ଦସଇଦ୍ଧିକଥା

୩୬୯.ଇଦ୍ଧିୱିଧାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀତି ଏତ୍ଥ ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧି, ନିପ୍ଫତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ପଟିଲାଭଟ୍ଠେନ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଞ୍ହି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି ପଟିଲବ୍ଭତି ଚ, ତଂ ଇଜ୍ଝତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସ, ତସ୍ସ ଚେତଂ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୨) । ତଥା ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ପଟିହରତୀତି ପାଟିହାରିୟଂ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ପଟିହରତୀତି ପାଟିହାରିୟ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୨) ।

ଅପରୋ ନୟୋ, ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧି । ଉପାୟସମ୍ପଦାୟେତମଧିୱଚନଂ । ଉପାୟସମ୍ପଦା ହି ଇଜ୍ଝତି ଅଧିପ୍ପେତଫଲପ୍ପସୱନତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ସୀଲୱା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ, ସଚେ ପଣିଦହିସ୍ସତି ‘ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ରାଜା ଅସ୍ସଂ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ’ତି, ତସ୍ସ ଖୋ ଅୟଂ ଇଜ୍ଝିସ୍ସତି ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୫୨) ।

ଅପରୋ ନୟୋ, ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧି । ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସା ଦସୱିଧା । ୟଥାହ ‘‘କତି ଇଦ୍ଧିୟୋତି ଦସ ଇଦ୍ଧିୟୋ’’ । ପୁନ ଚପରଂ ଆହ ‘‘କତମା ଦସ ଇଦ୍ଧିୟୋ? ଅଧିଟ୍ଠାନା ଇଦ୍ଧି, ୱିକୁବ୍ବନା ଇଦ୍ଧି, ମନୋମୟା ଇଦ୍ଧି, ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି, ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି, ଅରିୟା ଇଦ୍ଧି, କମ୍ମୱିପାକଜା ଇଦ୍ଧି, ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି, ୱିଜ୍ଜାମୟା ଇଦ୍ଧି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପୟୋଗପଚ୍ଚୟା ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୯) ।

୩୭୦. ତତ୍ଥ ‘‘ପକତିୟା ଏକୋ ବହୁକଂ ଆୱଜ୍ଜତି । ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ସତସହସ୍ସଂ ୱା ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତି ‘ବହୁକୋ ହୋମୀ’’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୦) ଏୱଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା ଇଦ୍ଧି ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଅଧିଟ୍ଠାନା ଇଦ୍ଧି ନାମ ।

୩୭୧. ‘‘ସୋ ପକତିୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହିତ୍ୱା କୁମାରକୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି ନାଗୱଣ୍ଣଂ ୱା…ପେ॰… ୱିୱିଧମ୍ପି ସେନାବ୍ୟୂହଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୩) ଏୱଂ ଆଗତା ଇଦ୍ଧି ପକତିୱଣ୍ଣୱିଜହନୱିକାରୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱିକୁବ୍ବନା ଇଦ୍ଧି ନାମ ।

୩୭୨. ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଇମମ୍ହା କାୟା ଅଞ୍ଞଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତି ରୂପିଂ ମନୋମୟ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୪) ଇମିନା ନୟେନ ଆଗତା ଇଦ୍ଧି ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞସ୍ସେୱ ମନୋମୟସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ମନୋମୟା ଇଦ୍ଧି ନାମ ।

୩୭୩. ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ତଂଖଣେ ୱା ଞାଣାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱିସେସୋ ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ପହାନଟ୍ଠୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ପହାନଟ୍ଠୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି । ଆୟସ୍ମତୋ ବାକ୍କୁଲସ୍ସ ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି । ଆୟସ୍ମତୋ ସଂକିଚ୍ଚସ୍ସ ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି । ଆୟସ୍ମତୋ ଭୂତପାଲସ୍ସ ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୫) ।

ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମା ବାକ୍କୁଲୋ ଦହରୋୱ ମଙ୍ଗଲଦିୱସେ ନଦିୟା ନ୍ହାପିୟମାନୋ ଧାତିୟା ପମାଦେନ ସୋତେ ପତିତୋ । ତମେନଂ ମଚ୍ଛୋ ଗିଲିତ୍ୱା ବାରାଣସୀତିତ୍ଥଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ର ତଂ ମଚ୍ଛବନ୍ଧୋ ଗହେତ୍ୱା ସେଟ୍ଠିଭରିୟାୟ ୱିକ୍କିଣି । ସା ମଚ୍ଛେ ସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅହମେୱ ନଂ ପଚିସ୍ସାମୀତି ଫାଲେନ୍ତୀ ମଚ୍ଛକୁଚ୍ଛିୟଂ ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବଂ ୱିୟ ଦାରକଂ ଦିସ୍ୱା ପୁତ୍ତୋ ମେ ଲଦ୍ଧୋତି ସୋମନସ୍ସଜାତା ଅହୋସି । ଇତି ମଚ୍ଛକୁଚ୍ଛିୟଂ ଅରୋଗଭାୱୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବାକ୍କୁଲସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଭୱିକସ୍ସ ତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ପଟିଲଭିତବ୍ବଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି ନାମ । ୱତ୍ଥୁ ପନ ୱିତ୍ଥାରେନ କଥେତବ୍ବଂ ।

ସଂକିଚ୍ଚତ୍ଥେରସ୍ସ ପନ ଗବ୍ଭଗତସ୍ସେୱ ମାତା କାଲମକାସି । ତସ୍ସା ଚିତକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସୂଲେହି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଝାପିୟମାନାୟ ଦାରକୋ ସୂଲକୋଟିୟା ଅକ୍ଖିକୂଟେ ପହାରଂ ଲଭିତ୍ୱା ସଦ୍ଦଂ ଅକାସି । ତତୋ ଦାରକୋ ଜୀୱତୀତି ଓତାରେତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଦାରକଂ ଅୟ୍ୟିକାୟ ଅଦଂସୁ । ସୋ ତାୟ ପଟିଜଗ୍ଗିତୋ ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଇତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦାରୁଚିତକାୟ ଅରୋଗଭାୱୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସଂକିଚ୍ଚସ୍ସ ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି ନାମ ।

ଭୂତପାଲଦାରକସ୍ସ ପନ ପିତା ରାଜଗହେ ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସୋ । ସୋ ଦାରୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ ସକଟେନ ଅଟୱିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦାରୁଭାରଂ କତ୍ୱା ସାୟଂ ନଗରଦ୍ୱାରସମୀପଂ ପତ୍ତୋ । ଅଥସ୍ସ ଗୋଣା ୟୁଗଂ ଓସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସିଂସୁ । ସୋ ସକଟମୂଲେ ପୁତ୍ତକଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଗୋଣାନଂ ଅନୁପଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନଗରମେୱ ପାୱିସି । ତସ୍ସ ଅନିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସେୱ ଦ୍ୱାରଂ ପିହିତଂ । ଦାରକସ୍ସ ୱାଳୟକ୍ଖାନୁଚରିତେପି ବହିନଗରେ ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଅରୋଗଭାୱୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞାଣୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି ନାମ । ୱତ୍ଥୁ ପନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

୩୭୪. ସମାଧିତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ତଂଖଣେ ୱା ସମଥାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱିସେସୋ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେନ ନୀୱରଣାନଂ ପହାନଟ୍ଠୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞାୟ ପହାନଟ୍ଠୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି । ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି, ଆୟସ୍ମତୋ ସଞ୍ଜୀୱସ୍ସ, ଆୟସ୍ମତୋ ଖାଣୁକୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ, ଉତ୍ତରାୟ ଉପାସିକାୟ, ସାମାୱତିୟା ଉପାସିକାୟ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୬) ।

ତତ୍ଥ ୟଦା ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ କପୋତକନ୍ଦରାୟଂ ୱିହରତୋ ଜୁଣ୍ହାୟ ରତ୍ତିୟା ନୱୋରୋପିତେହି କେସେହି ଅଜ୍ଝୋକାସେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଏକୋ ଦୁଟ୍ଠୟକ୍ଖୋ ସହାୟକେନ ୟକ୍ଖେନ ୱାରିୟମାନୋପି ସୀସେ ପହାରମଦାସି । ୟସ୍ସ ମେଘସ୍ସ ୱିୟ ଗଜ୍ଜତୋ ସଦ୍ଦୋ ଅହୋସି । ତଦା ଥେରୋ ତସ୍ସ ପହରଣସମୟେ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେସି । ଅଥସ୍ସ ତେନ ପହାରେନ ନ କୋଚି ଆବାଧୋ ଅହୋସି। ଅୟଂ ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି । ୱତ୍ଥୁ ପନ ଉଦାନେ (ଉଦା॰ ୩୪) ଆଗତମେୱ ।

ସଞ୍ଜୀୱତ୍ଥେରଂ ପନ ନିରୋଧସମାପନ୍ନଂ କାଲକତୋତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଗୋପାଲକାଦୟୋ ତିଣକଟ୍ଠଗୋମୟାନି ସଙ୍କଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଅଦଂସୁ । ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରେ ଅଂସୁମତ୍ତମ୍ପି ନଜ୍ଝାୟିତ୍ଥ । ଅୟମସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତସମଥାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି । ୱତ୍ଥୁ ପନ ସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୭) ଆଗତମେୱ ।

ଖାଣୁକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରୋ ପନ ପକତିୟାୱ ସମାପତ୍ତିବହୁଲୋ । ସୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅରଞ୍ଞେ ରତ୍ତିଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ପଞ୍ଚସତା ଚୋରା ଭଣ୍ଡକଂ ଥେନେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ଇଦାନି ଅମ୍ହାକଂ ଅନୁପଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିସ୍ସମିତୁକାମା ଭଣ୍ଡକଂ ଓରୋପୟମାନା ‘‘ଖାଣୁକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ଥେରସ୍ସେୱ ଉପରି ସବ୍ବଭଣ୍ଡକାନି ଠପେସୁଂ । ତେସଂ ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ପଠମଂ ଠପିତଭଣ୍ଡକସ୍ସ ଗହଣକାଲେ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଥେରୋ ୱୁଟ୍ଠାସି । ତେ ଥେରସ୍ସ ଚଲନାକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତା ୱିରୱିଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ମା ଭାୟିତ୍ଥ ଉପାସକା, ଭିକ୍ଖୁ ଅହ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଥେରଗତେନ ପସାଦେନ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) । ଅୟମେତ୍ଥ ପଞ୍ଚହି ଭଣ୍ଡକସତେହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଆବାଧାଭାୱୋ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି ।

ଉତ୍ତରା ପନ ଉପାସିକା ପୁଣ୍ଣସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଧୀତା । ତସ୍ସା ସିରିମା ନାମ ଗଣିକା ଇସ୍ସାପକତା ତତ୍ତତେଲକଟାହଂ ସୀସେ ଆସିଞ୍ଚି । ଉତ୍ତରା ତଂଖଣଞ୍ଞେୱ ମେତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜି । ତେଲଂ ପୋକ୍ଖରପତ୍ତତୋ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ଅଗମାସି । ଅୟମସ୍ସା ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି । ୱତ୍ଥୁ ପନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ସାମାୱତୀ ନାମ ଉଦେନସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସୀ । ମାଗଣ୍ଡିୟବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନୋ ଧୀତାୟ ଅଗ୍ଗମହେସିଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ତସ୍ସା ୱୀଣାୟ ଆସୀୱିସଂ ପକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଆହ ‘‘ମହାରାଜ, ସାମାୱତୀ ତଂ ମାରେତୁକାମା ୱୀଣାୟ ଆସୀୱିସଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିହରତୀ’’ତି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା କୁପିତୋ ସାମାୱତିଂ ୱଧିସ୍ସାମୀତି ଧନୁଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିସପୀତଂ ଖୁରପ୍ପଂ ସନ୍ନୟ୍ହି । ସାମାୱତୀ ସପରିୱାରା ରାଜାନଂ ମେତ୍ତାୟ ଫରି । ରାଜା ନେୱ ସରଂ ଖିପିତୁଂ ନ ଓରୋପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୋ ୱେଧମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ନଂ ଦେୱୀ ଆହ ‘‘କିଂ, ମହାରାଜ, କିଲମସୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ କିଲମାମୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ଧନୁଂ ଓରୋପେହୀ’’ତି । ସରୋ ରଞ୍ଞୋ ପାଦମୂଲେୟେୱ ପତି । ତତୋ ନଂ ଦେୱୀ ‘‘ମହାରାଜ, ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ନପ୍ପଦୁସ୍ସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଓୱଦି । ଇତି ରଞ୍ଞୋ ସରଂ ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ଅୱିସହନଭାୱୋ ସାମାୱତିୟା ଉପାସିକାୟ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧୀତି ।

୩୭୫. ପଟିକ୍କୂଲାଦୀସୁ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞିୱିହାରାଦିକା ପନ ଅରିୟା ଇଦ୍ଧି ନାମ । ୟଥାହ – ‘‘କତମା ଅରିୟା ଇଦ୍ଧି ? ଇଧ – ଭିକ୍ଖୁ ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି ‘ପଟିକ୍କୂଲେ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ତତ୍ଥ ୱିହରତି…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖକୋ ତତ୍ଥ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୭) । ଅୟଞ୍ହି ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅରିୟାନଂୟେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ଅରିୟା ଇଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏତାୟ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିକ୍କୂଲେ ଅନିଟ୍ଠେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମେତ୍ତାଫରଣଂ ୱା ଧାତୁମନସିକାରଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି । ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲେ ଇଟ୍ଠେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅସୁଭଫରଣଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ମନସିକାରଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି । ତଥା ପଟିକ୍କୂଲାପଟିକ୍କୂଲେସୁ ତଦେୱ ମେତ୍ତାଫରଣଂ ୱା ଧାତୁମନସିକାରଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି । ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲପଟିକ୍କୂଲେସୁ ଚ ତଦେୱ ଅସୁଭଫରଣଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ମନସିକାରଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି । ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତୀତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ପନ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖଂ ପୱତ୍ତୟମାନୋ ପଟିକ୍କୂଲେ ଚ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲେ ଚ ତଦୁଭୟଂ ଅଭିନିୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଞ୍ହି ‘‘କଥଂ ପଟିକ୍କୂଲେ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତି ? ଅନିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମେତ୍ତାୟ ୱା ଫରତି ଧାତୁସୋ ୱା ଉପସଂହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୭) ନୟେନ ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ । ଅୟଂ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅରିୟାନଂୟେୱ ସମ୍ଭୱତୋ ଅରିୟା ଇଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୩୭୬. ପକ୍ଖୀଆଦୀନଂ ପନ ୱେହାସଗମନାଦିକା କମ୍ମୱିପାକଜା ଇଦ୍ଧି ନାମ । ୟଥାହ – ‘‘କତମା କମ୍ମୱିପାକଜା ଇଦ୍ଧି ? ସବ୍ବେସଂ ପକ୍ଖୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ଦେୱାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ୱିନିପାତିକାନଂ ଅୟଂ କମ୍ମୱିପାକଜା ଇଦ୍ଧୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୮) । ଏତ୍ଥ ହି ସବ୍ବେସଂ ପକ୍ଖୀନଂ ଝାନଂ ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱା ୱିନାୟେୱ ଆକାସେନ ଗମନଂ । ତଥା ସବ୍ବେସଂ ଦେୱାନଂ ପଠମକପ୍ପିକାନଞ୍ଚ ଏକଚ୍ଚାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ । ତଥା ପିୟଙ୍କରମାତା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) ୟକ୍ଖିନୀ ଉତ୍ତରମାତା ଫୁସ୍ସମିତ୍ତା ଧମ୍ମଗୁତ୍ତାତି ଏୱମାଦୀନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱିନିପାତିକାନଂ ଆକାସେନ ଗମନଂ କମ୍ମୱିପାକଜା ଇଦ୍ଧୀତି ।

୩୭୭. ଚକ୍କୱତ୍ତିଆଦୀନଂ ୱେହାସଗମନାଦିକା ପନ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି ନାମ । ୟଥାହ ‘‘କତମା ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି ? ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ୱେହାସଂ ଗଚ୍ଛତି ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ଅନ୍ତମସୋ ଅସ୍ସବନ୍ଧଗୋବନ୍ଧପୁରିସେ ଉପାଦାୟ । ଜୋତିକସ୍ସ ଗହପତିସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି । ଜଟିଲକସ୍ସ ଗହପତିସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି । ଘୋସିତସ୍ସ ଗହପତିସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି । ମେଣ୍ଡକସ୍ସ ଗହପତିସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମହାପୁଞ୍ଞାନଂ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧୀ’’ତି । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ପରିପାକଂ ଗତେ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରେ ଇଜ୍ଝନକୱିସେସୋ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଜୋତିକସ୍ସ ଗହପତିସ୍ସ ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଣିପାସାଦୋ ଉଟ୍ଠହି । ଚତୁସଟ୍ଠି ଚ କପ୍ପରୁକ୍ଖାତି ଅୟମସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି । ଜଟିଲକସ୍ସ ଅସୀତିହତ୍ଥୋ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତୋ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଘୋସିତସ୍ସ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ମାରଣତ୍ଥାୟ ଉପକ୍କମେ କତେପି ଅରୋଗଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି । ମେଣ୍ଡକସ୍ସ ଏକକରୀସମତ୍ତେ ପଦେସେ ସତ୍ତରତନମୟାନଂ ମେଣ୍ଡକାନଂ ପାତୁଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି । ପଞ୍ଚ ମହାପୁଞ୍ଞା ନାମ ମେଣ୍ଡକସେଟ୍ଠି, ତସ୍ସ ଭରିୟା ଚନ୍ଦପଦୁମସିରୀ, ପୁତ୍ତୋ ଧନଞ୍ଚୟସେଟ୍ଠି, ସୁଣିସା ସୁମନଦେୱୀ, ଦାସୋ ପୁଣ୍ଣୋ ନାମାତି । ତେସୁ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ସୀସଂ ନ୍ହାତସ୍ସ ଆକାସଂ ଉଲ୍ଲୋକନକାଲେ ଅଡ୍ଢତେଳସକୋଟ୍ଠସହସ୍ସାନି ଆକାସତୋ ରତ୍ତସାଲୀନଂ ପୂରେନ୍ତି । ଭରିୟାୟ ନାଳିକୋଦନମତ୍ତମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିକେ ପରିୱିସମାନାୟ ଭତ୍ତଂ ନ ଖୀୟତି । ପୁତ୍ତସ୍ସ ସହସ୍ସତ୍ଥୱିକଂ ଗହେତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିକାନମ୍ପି ଦେନ୍ତସ୍ସ କହାପଣା ନ ଖୀୟନ୍ତି । ସୁଣିସାୟ ଏକଂ ୱୀହିତୁମ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିକାନମ୍ପି ଭାଜୟମାନାୟ ଧଞ୍ଞଂ ନ ଖୀୟତି । ଦାସସ୍ସ ଏକେନ ନଙ୍ଗଲେନ କସତୋ ଇତୋ ସତ୍ତ ଇତୋ ସତ୍ତାତି ଚୁଦ୍ଦସ ମଗ୍ଗା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ନେସଂ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଇଦ୍ଧି ।

୩୭୮. ୱିଜ୍ଜାଧରାଦୀନଂ ୱେହାସଗମନାଦିକା ପନ ୱିଜ୍ଜାମୟା ଇଦ୍ଧି। ୟଥାହ ‘‘କତମା ୱିଜ୍ଜାମୟା ଇଦ୍ଧି ? ୱିଜ୍ଜାଧରା ୱିଜ୍ଜଂ ପରିଜପିତ୍ୱା ୱେହାସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଆକାସେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ହତ୍ଥିମ୍ପି ଦସ୍ସେନ୍ତି…ପେ॰… ୱିୱିଧମ୍ପି ସେନାବ୍ୟୂହଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୮) ।

୩୭୯. ତେନ ତେନ ପନ ସମ୍ମାପୟୋଗେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଇଜ୍ଝନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପୟୋଗପଚ୍ଚୟା ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧି। ୟଥାହ – ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନଟ୍ଠୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପୟୋଗପଚ୍ଚୟା ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧି…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ପହାନଟ୍ଠୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପୟୋଗପଚ୍ଚୟା ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୮) । ଏତ୍ଥ ଚ ପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସେୱ ସମ୍ମାପୟୋଗସ୍ସ ଦୀପନୱସେନ ପୁରିମପାଳିସଦିସାୱ ପାଳି ଆଗତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସକଟବ୍ୟୂହାଦିକରଣୱସେନ ୟଂକିଞ୍ଚି ସିପ୍ପକମ୍ମଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ତିଣ୍ଣଂ ବେଦାନଂ ଉଗ୍ଗହଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ଉଗ୍ଗହଣଂ ଅନ୍ତମସୋ କସନୱପନାଦୀନି ଉପାଦାୟ ତଂ ତଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୱିସେସୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପୟୋଗପଚ୍ଚୟା ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧୀତି ଆଗତା । (୧୦)

ଇତି ଇମାସୁ ଦସସୁ ଇଦ୍ଧୀସୁ ଇଦ୍ଧିୱିଧାୟାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ଅଧିଟ୍ଠାନା ଇଦ୍ଧିୟେୱ ଆଗତା । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ୱିକୁବ୍ବନାମନୋମୟାଇଦ୍ଧିୟୋପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ଏୱ ।

୩୮୦.ଇଦ୍ଧିୱିଧାୟାତି ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସାୟ, ଇଦ୍ଧିୱିକପ୍ପାୟ ୱା । ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱସେନ ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକେ ଜାତେ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଧିଗମତ୍ଥାୟ ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି କସିଣାରମ୍ମଣତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୱିଧାଭିମୁଖଂ ପେସେତି । ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀତି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଇଦ୍ଧିପୋଣଂ ଇଦ୍ଧିପବ୍ଭାରଂ କରୋତି । ସୋତି ସୋ ଏୱଂ କତଚିତ୍ତାଭିନୀହାରୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଅନେକୱିହିତନ୍ତି ଅନେକୱିଧଂ ନାନପ୍ପକାରକଂ । ଇଦ୍ଧିୱିଧନ୍ତି ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସଂ । ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତି ପଚ୍ଚନୁଭୱତି, ଫୁସତି ସଚ୍ଛିକରୋତି ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନିସ୍ସ ଅନେକୱିହିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏକୋପି ହୁତ୍ୱାତି ଇଦ୍ଧିକରଣତୋ ପୁବ୍ବେ ପକତିୟା ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା । ବହୁଧା ହୋତୀତି ବହୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଚଙ୍କମିତୁକାମୋ ୱା ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା କତ୍ତୁକାମୋ ପଞ୍ହଂ ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ହୋତି । କଥଂ ପନାୟମେୱଂ ହୋତି ? ଇଦ୍ଧିୟା ଚତସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦା ଅଟ୍ଠ ପଦାନି ସୋଳସ ଚ ମୂଲାନି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ।

୩୮୧. ତତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋତି ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା କତମା ଚତସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋ ? ୱିୱେକଜଭୂମି ପଠମଂ ଝାନଂ, ପୀତିସୁଖଭୂମି ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ, ଉପେକ୍ଖାସୁଖଭୂମି ତତିୟଂ ଝାନଂ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭୂମି ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ । ଇଦ୍ଧିୟା ଇମା ଚତସ୍ସୋ ଭୂମିୟୋ ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟ ଇଦ୍ଧିପଟିଲାଭାୟ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନତାୟ ଇଦ୍ଧିୱିସୱିତାୟ ଇଦ୍ଧିୱସିତାୟ ଇଦ୍ଧିୱେସାରଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୯) । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମାନି ତୀଣି ଝାନାନି ୟସ୍ମା ପୀତିଫରଣେନ ଚ ସୁଖଫରଣେନ ଚ ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଲହୁମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞକାୟୋ ଇଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ ସମ୍ଭାରଭୂମିୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପନ ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟ ପକତିଭୂମିୟେୱ ।

୩୮୨.ଚତ୍ତାରୋ ପାଦାତି ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦା ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି । ୱୀରିୟ… ଚିତ୍ତ… ୱୀମଂସାସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି । ଇଦ୍ଧିୟା ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦା ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟ…ପେ॰… ଇଦ୍ଧିୱେସାରଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୯) । ଏତ୍ଥ ଚ ଛନ୍ଦହେତୁକୋ ଛନ୍ଦାଧିକୋ ୱା ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧି। କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦଂ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସମାଧିସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଧାନଭୂତା ସଙ୍ଖାରା ପଧାନସଙ୍ଖାରା। ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକସ୍ସ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ଛନ୍ଦସମାଧିନା ଚ ପଧାନସଙ୍ଖାରେହି ଚ ଉପେତଂ । ଇଦ୍ଧିପାଦନ୍ତି ନିପ୍ଫତ୍ତିପରିୟାୟେନ ୱା ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ, ଇଜ୍ଝନ୍ତି ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇମିନା ୱା ପରିୟାୟେନ ଇଦ୍ଧୀତି ସଙ୍ଖଂ ଗତାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପାଦଭୂତଂ ସେସଚିତ୍ତଚେତସିକରାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଇଦ୍ଧିପାଦୋତି ତଥାଭୂତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୪୩୪) ।

ଅଥ ୱା ପଜ୍ଜତେ ଅନେନାତି ପାଦୋ । ପାପୁଣୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ । ଛନ୍ଦାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଛନ୍ଦଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନିସ୍ସାୟ ଲଭତି ସମାଧିଂ, ଲଭତି ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛନ୍ଦସମାଧି । ସୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନଂ…ପେ॰… ପଦହତି, ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ପଧାନସଙ୍ଖାରା । ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ଛନ୍ଦୋ ଅୟଞ୍ଚ ଛନ୍ଦସମାଧି ଇମେ ଚ ପଧାନସଙ୍ଖାରା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୨୫) । ଏୱଂ ସେସିଦ୍ଧିପାଦେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩୮୩.ଅଟ୍ଠ ପଦାନୀତି ଛନ୍ଦାଦୀନି ଅଟ୍ଠ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା କତମାନି ଅଟ୍ଠ ପଦାନି ? ଛନ୍ଦଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ନିସ୍ସାୟ ଲଭତି ସମାଧିଂ, ଲଭତି ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତଂ । ଛନ୍ଦୋ ନ ସମାଧି, ସମାଧି ନ ଛନ୍ଦୋ । ଅଞ୍ଞୋ ଛନ୍ଦୋ, ଅଞ୍ଞୋ ସମାଧି । ୱୀରିୟଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୁ… ଚିତ୍ତଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୁ… ୱୀମଂସଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ନିସ୍ସାୟ ଲଭତି ସମାଧିଂ, ଲଭତି ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତଂ । ୱୀମଂସା ନ ସମାଧି, ସମାଧି ନ ୱୀମଂସା । ଅଞ୍ଞା ୱୀମଂସା, ଅଞ୍ଞୋ ସମାଧି । ଇଦ୍ଧିୟା ଇମାନି ଅଟ୍ଠ ପଦାନି ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟ…ପେ॰… ଇଦ୍ଧିୱେସାରଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୯) । ଏତ୍ଥ ହି ଇଦ୍ଧିମୁପ୍ପାଦେତୁକାମତାଛନ୍ଦୋ ସମାଧିନା ଏକତୋ ନିୟୁତ୍ତୋୱ ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତି; ତଥା ୱୀରିୟାଦୟୋ । ତସ୍ମା ଇମାନି ଅଟ୍ଠ ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

୩୮୪.ସୋଳସ ମୂଲାନୀତି ସୋଳସହି ଆକାରେହି ଆନେଞ୍ଜତା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଇଦ୍ଧିୟା କତି ମୂଲାନି ? ସୋଳସ ମୂଲାନି – ଅନୋନତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ଅନୁନ୍ନତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ଅନଭିନତଂ ଚିତ୍ତଂ ରାଗେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ଅନପନତଂ ଚିତ୍ତଂ ବ୍ୟାପାଦେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ଅନିସ୍ସିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଛନ୍ଦରାଗେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ କାମରାଗେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ କିଲେସେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ୱିମରିୟାଦିକତଂ ଚିତ୍ତଂ କିଲେସମରିୟାଦେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ଏକତ୍ତଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ନାନତ୍ତକିଲେସେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ସଦ୍ଧାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ୱୀରିୟେନ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ସତିୟା ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ପମାଦେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ସମାଧିନା ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ପଞ୍ଞାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ, ଓଭାସଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ଇଦ୍ଧିୟା ଇମାନି ସୋଳସ ମୂଲାନି ଇଦ୍ଧିଲାଭାୟ…ପେ॰… ଇଦ୍ଧିୱେସାରଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୯) ।

କାମଞ୍ଚ ଏସ ଅତ୍ଥୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତିଆଦିନାପି ସିଦ୍ଧୋୟେୱ, ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ପନ ଇଦ୍ଧିୟା ଭୂମିପାଦପଦମୂଲଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତୋ । ପୁରିମୋ ଚ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତନୟୋ । ଅୟଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ । ଇତି ଉଭୟତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥମ୍ପି ପୁନ ୱୁତ୍ତୋ ।

୩୮୫.ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋତି ସ୍ୱାୟମେତେ ଇଦ୍ଧିୟା ଭୂମିପାଦପଦଭୂତେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଚେ ସତଂ ଇଚ୍ଛତି ‘‘ସତଂ ହୋମି ସତଂ ହୋମୀ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ସହେୱ ସତଂ ହୋତି । ସହସ୍ସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ଏୱଂ ନ ଇଜ୍ଝତି ପୁନ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଦୁତିୟମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ହି ଏକୱାରଂ ଦ୍ୱେୱାରଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ । ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତାନି ସତାରମ୍ମଣାନି ୱା ସହସ୍ସାରମ୍ମଣାନି ୱା, ତାନି ଚ ଖୋ ୱଣ୍ଣୱସେନ, ନୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ । ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତମ୍ପି ତଥେୱ ସତାରମ୍ମଣଂ ୱା ସହସ୍ସାରମ୍ମଣଂ ୱା । ତଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତମିୱ ଗୋତ୍ରଭୁଅନନ୍ତରଂ ଏକମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ ।

୩୮୬. ୟମ୍ପି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପକତିୟା ଏକୋ ବହୁକଂ ଆୱଜ୍ଜତି ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ସତସହସ୍ସଂ ୱା, ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତି ‘ବହୁକୋ ହୋମୀ’ତି, ବହୁକୋ ହୋତି, ୟଥା ଆୟସ୍ମା ଚୂଳପନ୍ଥକୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୦) । ତତ୍ରାପି ଆୱଜ୍ଜତୀତି ପରିକମ୍ମୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ବହୁକଂ ଆୱଜ୍ଜତି, ତତୋ ତେସମ୍ପି ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତାନଂ ଅୱସାନେ ସମାପଜ୍ଜତି, ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁନ ବହୁକୋ ହୋମୀତି ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ପୱତ୍ତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ପୁବ୍ବଭାଗଚିତ୍ତାନଂ ଅନନ୍ତରା ଉପ୍ପନ୍ନେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପନୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ଏକେନେୱ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥା ଆୟସ୍ମା ଚୂଳପନ୍ଥକୋ’’ତି, ତଂ ବହୁଧାଭାୱସ୍ସ କାୟସକ୍ଖିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ୱତ୍ଥୁନା ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତେ କିର ଦ୍ୱେଭାତରୋ ପନ୍ଥେ ଜାତତ୍ତା ପନ୍ଥକାତି ନାମଂ ଲଭିଂସୁ । ତେସଂ ଜେଟ୍ଠୋ ମହାପନ୍ଥକୋ, ସୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅରହା ହୁତ୍ୱା ଚୂଳପନ୍ଥକଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା –

ପଦୁମଂ ୟଥା କୋକନଦଂ ସୁଗନ୍ଧଂ, ପାତୋ ସିୟା ଫୁଲ୍ଲମୱୀତଗନ୍ଧଂ ।

ଅଙ୍ଗୀରସଂ ପସ୍ସ ୱିରୋଚମାନଂ, ତପନ୍ତମାଦିଚ୍ଚମିୱନ୍ତଲିକ୍ଖେତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୫) –

ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଦାସି । ସୋ ତଂ ଚତୂହି ମାସେହି ପଗୁଣଂ କାତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଅଥ ନଂ ଥେରୋ ଅଭବ୍ବୋ ତ୍ୱଂ ସାସନେତି ୱିହାରତୋ ନୀହରି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ କାଲେ ଥେରୋ ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକୋ ହୋତି । ଜୀୱକୋ ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁସତାନି ଗହେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଗେହେ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆହ । ଥେରୋପି ଠପେତ୍ୱା ଚୂଳପନ୍ଥକଂ ସେସାନଂ ଅଧିୱାସେମୀତି ଅଧିୱାସେସି ।

ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଠତ୍ୱା ରୋଦତି । ଭଗୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା କସ୍ମା ରୋଦସୀତି ଆହ । ସୋ ତଂ ପୱତ୍ତିମାଚିକ୍ଖି । ଭଗୱା ନ ସଜ୍ଝାୟଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମମ ସାସନେ ଅଭବ୍ବୋ ନାମ ହୋତି, ମା ସୋଚି ଭିକ୍ଖୂତି ତଂ ବାହାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଅଦାସି, ହନ୍ଦ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତୋ ରଜୋହରଣଂ ରଜୋହରଣନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋହୀତି । ତସ୍ସ ତଥା କରୋତୋ ତଂ କାଳୱଣ୍ଣଂ ଅହୋସି । ସୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ୱତ୍ଥଂ, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଦୋସୋ, ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପନାୟଂ ଦୋସୋତି ସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅନୁଲୋମତୋ ଗୋତ୍ରଭୁସମୀପଂ ପାପେସି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଓଭାସଗାଥା ଅଭାସି –

‘‘ରାଗୋ ରଜୋ ନ ଚ ପନ ରେଣୁ ୱୁଚ୍ଚତି,

ରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ରଜୋତି ।

ଏତଂ ରଜଂ ୱିପ୍ପଜହିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତା,

ୱିହରନ୍ତି ତେ ୱିଗତରଜସ୍ସ ସାସନେ ॥

‘‘ଦୋସୋ …ପେ॰… ॥

‘‘ମୋହୋ ରଜୋ ନ ଚ ପନ ରେଣୁ ୱୁଚ୍ଚତି,

ମୋହସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ରଜୋତି ।

ଏତଂ ରଜଂ ୱିପ୍ପଜହିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତା,

ୱିହରନ୍ତି ତେ ୱିଗତରଜସ୍ସ ସାସନେ’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୨୦୯) ।

ତସ୍ସ ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଛଳଭିଞ୍ଞାପରିୱାରା ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ହତ୍ଥଗତାୱ ଅହେସୁଂ ।

ସତ୍ଥା ଦୁତିୟଦିୱସେ ଜୀୱକସ୍ସ ଗେହଂ ଅଗମାସି ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ । ଅଥ ଦକ୍ଖିଣୋଦକାୱସାନେ ୟାଗୁୟା ଦିୟ୍ୟମାନାୟ ହତ୍ଥେନ ପତ୍ତଂ ପିଦହି । ଜୀୱକୋ କିଂ ଭନ୍ତେତି ପୁଚ୍ଛି । ୱିହାରେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥୀତି । ସୋ ପୁରିସଂ ପେସେସି ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଅୟ୍ୟଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀଘଂ ଏହୀ’’ତି । ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପନ ଭଗୱତି,

ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମତ୍ତାନଂ, ନିମ୍ମିନିତ୍ୱାନ ପନ୍ଥକୋ ।

ନିସୀଦମ୍ବୱନେ ରମ୍ମେ, ୟାୱ କାଲପ୍ପୱେଦନାତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୫୬୩) ।

ଅଥ ସୋ ପୁରିସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା କାସାୱେହି ଏକପଜ୍ଜୋତଂ ଆରାମଂ ଦିସ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ଭରିତୋ ଭନ୍ତେ ଆରାମୋ, ନାହଂ ଜାନାମି କତମୋ ସୋ ଅୟ୍ୟୋତି ଆହ । ତତୋ ନଂ ଭଗୱା ଆହ ‘‘ଗଚ୍ଛ ୟଂ ପଠମଂ ପସ୍ସସି, ତଂ ଚୀୱରକଣ୍ଣେ ଗହେତ୍ୱା ‘ସତ୍ଥା ତଂ ଆମନ୍ତେତୀ’ତି ୱତ୍ୱା ଆନେହୀ’’ତି । ସୋ ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରସ୍ସେୱ ଚୀୱରକଣ୍ଣେ ଅଗ୍ଗହେସି । ତାୱଦେୱ ସବ୍ବେପି ନିମ୍ମିତା ଅନ୍ତରଧାୟିଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ତଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ମୁଖଧୋୱନାଦିସରୀରକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପଠମତରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥା ଆୟସ୍ମା ଚୂଳପନ୍ଥକୋ’’ତି ।

ତତ୍ର ୟେ ତେ ବହୂ ନିମ୍ମିତା ତେ ଅନିୟମେତ୍ୱା ନିମ୍ମିତତ୍ତା ଇଦ୍ଧିମତା ସଦିସାୱ ହୋନ୍ତି । ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ୱା ଭାସିତତୁଣ୍ହୀଭାୱାଦୀସୁ ୱା ୟଂ ୟଂ ଇଦ୍ଧିମା କରୋତି, ତଂ ତଦେୱ କରୋନ୍ତି । ସଚେ ପନ ନାନାୱଣ୍ଣେ କାତୁକାମୋ ହୋତି, କେଚି ପଠମୱୟେ, କେଚି ମଜ୍ଝିମୱୟେ, କେଚି ପଚ୍ଛିମୱୟେ, ତଥା ଦୀଘକେସେ, ଉପଡ୍ଢମୁଣ୍ଡେ, ମୁଣ୍ଡେ, ମିସ୍ସକେସେ, ଉପଡ୍ଢରତ୍ତଚୀୱରେ, ପଣ୍ଡୁକଚୀୱରେ, ପଦଭାଣଧମ୍ମକଥାସରଭଞ୍ଞପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନରଜନପଚନଚୀୱରସିବ୍ବନଧୋୱନାଦୀନି କରୋନ୍ତେ ଅପରେପି ୱା ନାନପ୍ପକାରକେ କାତୁକାମୋ ହୋତି, ତେନ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଏତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ପଠମୱୟା ହୋନ୍ତୂତିଆଦିନା ନୟେନ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତପ୍ପକାରାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି । ଏସ ନୟୋ ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋତୀତିଆଦୀସୁ ।

ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଏୱଂ ବହୁଭାୱଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଏକୋୱ ହୁତ୍ୱା ଚଙ୍କମିସ୍ସାମି, ସଜ୍ଝାୟଂ କରିସ୍ସାମି, ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱା, ‘‘ଅୟଂ ୱିହାରୋ ଅପ୍ପଭିକ୍ଖୁକୋ, ସଚେ କେଚି ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି ‘କୁତୋ ଇମେ ଏତ୍ତକା ଏକସଦିସା ଭିକ୍ଖୂ, ଅଦ୍ଧା ଥେରସ୍ସ ଏସ ଆନୁଭାୱୋ’ତି ମଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ୱା ଅନ୍ତରାୱ ‘‘ଏକୋ ହୋମୀ’’ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଏକୋ ହୋମୀ’’ତି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଏକୋ ହୋମୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଏକୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ପନ ୟଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନ ସୟମେୱ ଏକୋ ହୋତି ।

୩୮୭.ଆୱିଭାୱଂ ତିରୋଭାୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆୱିଭାୱଂ କରୋତି ତିରୋଭାୱଂ କରୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ। ଇଦମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୱିଭାୱନ୍ତି କେନଚି ଅନାୱଟଂ ହୋତି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱଟଂ ପାକଟଂ । ତିରୋଭାୱନ୍ତି କେନଚି ଆୱଟଂ ହୋତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ପିହିତଂ ପଟିକୁଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୧) । ତତ୍ରାୟଂ ଇଦ୍ଧିମା ଆୱିଭାୱଂ କାତୁକାମୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱା ଆଲୋକଂ କରୋତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱା ୱିୱଟଂ, ଅନାପାଥଂ ୱା ଆପାଥଂ କରୋତି । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋପି ଦୂରେ ଠିତୋପି ୱା ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପରଂ ୱା କାତୁକାମୋ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଇଦଂ ଅନ୍ଧକାରଟ୍ଠାନଂ ଆଲୋକଜାତଂ ହୋତୂତି ୱା, ଇଦଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱଟଂ ହୋତୂତି ୱା, ଇଦଂ ଅନାପାଥଂ ଆପାଥଂ ହୋତୂତି ୱା ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ସହ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ୟଥାଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହୋତି । ପରେ ଦୂରେ ଠିତାପି ପସ୍ସନ୍ତି । ସୟମ୍ପି ପସ୍ସିତୁକାମୋ ପସ୍ସତି ।

୩୮୮. ଏତଂ ପନ ପାଟିହାରିୟଂ କେନ କତପୁବ୍ବନ୍ତି ? ଭଗୱତା । ଭଗୱା ହି ଚୂଳସୁଭଦ୍ଦାୟ ନିମନ୍ତିତୋ ୱିସ୍ସକମ୍ମୁନା ନିମ୍ମିତେହି ପଞ୍ଚହି କୂଟାଗାରସତେହି ସାୱତ୍ଥିତୋ ସତ୍ତୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରଂ ସାକେତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟଥା ସାକେତନଗରୱାସିନୋ ସାୱତ୍ଥିୱାସିକେ, ସାୱତ୍ଥିୱାସିନୋ ଚ ସାକେତୱାସିକେ ପସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାସି । ନଗରମଜ୍ଝେ ଚ ଓତରିତ୍ୱା ପଥୱିଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟାୱ ଅୱୀଚିଂ ଆକାସଞ୍ଚ ଦ୍ୱିଧା ୱିୟୂହିତ୍ୱା ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଦସ୍ସେସି ।

ଦେୱୋରୋହଣେନପି ଚ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ଭଗୱା କିର ୟମକପାଟିହାରିୟଂ କତ୍ୱା ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସାନି ବନ୍ଧନା ପମୋଚେତ୍ୱା ଅତୀତା ବୁଦ୍ଧା ୟମକପାଟିହାରିୟାୱସାନେ କୁହିଂ ଗତାତି ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଗତାତି ଅଦ୍ଦସ । ଅଥେକେନ ପାଦେନ ପଥୱୀତଲଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତେ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପୁନ ପୁରିମପାଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସିନେରୁମତ୍ଥକଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାତଲେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାନଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଭିଧମ୍ମକଥଂ ଆରଭି । ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧଂ ମାପେସି । ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଭଗୱା ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଅନୋତତ୍ତଦହେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନୋତତ୍ତଦହତୀରେ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦତି । ଭଗୱା ଅଜ୍ଜ ଏତ୍ତକଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସିନ୍ତି ଥେରସ୍ସ ନୟଂ ଦେତି । ଏୱଂ ତୟୋ ମାସେ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅଭିଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅସୀତିକୋଟିଦେୱତାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି ।

ୟମକପାଟିହାରିୟେ ସନ୍ନିପତିତାପି ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନା ପରିସା ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାୱ ଗମିସ୍ସାମାତି ଖନ୍ଧାୱାରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତଂ ଚୂଳଅନାଥପିଣ୍ଡିକସେଟ୍ଠିୟେୱ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠାସି । ମନୁସ୍ସା କୁହିଂ ଭଗୱାତି ଜାନନତ୍ଥାୟ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରଂ ୟାଚିଂସୁ । ଥେରୋ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅଦ୍ଦସ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ତତ୍ଥ ୱସ୍ସୂପଗତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆରୋଚେସି ।

ତେ ଭଗୱତୋ ୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରଂ ୟାଚିଂସୁ । ଥେରୋ ପରିସମଜ୍ଝେୟେୱ ମହାପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ସିନେରୁପବ୍ବତଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତଥାଗତପାଦମୂଲେ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ୱନ୍ଦମାନୋୱ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତୋ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱାୱ ଗମିସ୍ସାମାତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ଭଗୱା ଆହ ‘‘କୁହିଂ ପନ ତେ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ଏତରହି ଜେଟ୍ଠଭାତା ଧମ୍ମସେନାପତୀ’’ତି ? ‘‘ସଙ୍କସ୍ସନଗରେ ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ମଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା ସ୍ୱେ ସଙ୍କସ୍ସନଗରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଅହଂ ସ୍ୱେ ମହାପୱାରଣପୁଣ୍ଣମାସୀଉପୋସଥଦିୱସେ ସଙ୍କସ୍ସନଗରେ ଓତରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଥେରୋ ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆଗତମଗ୍ଗେନେୱ ଓରୁୟ୍ହ ମନୁସ୍ସାନଂ ସନ୍ତିକଂ ସମ୍ପାପୁଣି । ଗମନାଗମନକାଲେ ଚ ୟଥା ନଂ ମନୁସ୍ସା ପସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାସି । ଇଦଂ ତାୱେତ୍ଥ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ଆୱିଭାୱପାଟିହାରିୟଂ ଅକାସି ।

ସୋ ଏୱଂ ଆଗତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଦୂରନ୍ତି ସଞ୍ଞଂ ଅକତ୍ୱା କତପାତରାସାୱ ନିକ୍ଖମଥା’’ତି ଆହ । ଭଗୱା ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି ‘‘ମହାରାଜ, ସ୍ୱେ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି । ଦେୱରାଜା ୱିସ୍ସକମ୍ମଂ ଆଣାପେସି ‘‘ତାତ, ସ୍ୱେ ଭଗୱା ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ, ତିସ୍ସୋ ସୋପାନପନ୍ତିୟୋ ମାପେହି ଏକଂ କନକମୟଂ, ଏକଂ ରଜତମୟଂ, ଏକଂ ମଣିମୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ଭଗୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ସିନେରୁମୁଦ୍ଧନି ଠତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେସି, ଅନେକାନି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସାନି ୱିୱଟାନି ହୁତ୍ୱା ଏକଙ୍ଗଣଂ ୱିୟ ପକାସିଂସୁ । ୟଥା ଚ ପୁରତ୍ଥିମେନ, ଏୱଂ ପଚ୍ଛିମେନପି ଉତ୍ତରେନପି ଦକ୍ଖିଣେନପି ସବ୍ବଂ ୱିୱଟମଦ୍ଦସ । ହେଟ୍ଠାପି ୟାୱ ଅୱୀଚି, ଉପରି ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନଂ, ତାୱ ଅଦ୍ଦସ ।

ତଂ ଦିୱସଂ କିର ଲୋକୱିୱରଣଂ ନାମ ଅହୋସି । ମନୁସ୍ସାପି ଦେୱେ ପସ୍ସନ୍ତି, ଦେୱାପି ମନୁସ୍ସେ । ତତ୍ଥ ନେୱ ମନୁସ୍ସା ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତି, ନ ଦେୱା ଅଧୋ ଓଲୋକେନ୍ତି, ସବ୍ବେ ସମ୍ମୁଖାୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପସ୍ସନ୍ତି । ଭଗୱା ମଜ୍ଝେ ମଣିମୟେନ ସୋପାନେନ ଓତରତି, ଛକାମାୱଚରଦେୱା ୱାମପସ୍ସେ କନକମୟେନ, ସୁଦ୍ଧାୱାସା ଚ ମହାବ୍ରହ୍ମା ଚ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ରଜତମୟେନ । ଦେୱରାଜା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ମହାବ୍ରହ୍ମା ତିୟୋଜନିକଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ, ସୁୟାମୋ ୱାଳବୀଜନିଂ, ପଞ୍ଚସିଖୋ ଗନ୍ଧବ୍ବପୁତ୍ତୋ ତିଗାୱୁତମତ୍ତଂ ବେଳୁୱପଣ୍ଡୁୱୀଣଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତୋ ଓତରତି । ତଂଦିୱସଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ପିହଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଠିତସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇଦମେତ୍ଥ ଭଗୱା ଆୱିଭାୱପାଟିହାରିୟଂ ଅକାସି ।

ଅପିଚ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ତଲଙ୍ଗରୱାସୀ ଧମ୍ମଦିନ୍ନତ୍ଥେରୋପି ତିସ୍ସମହାୱିହାରେ ଚେତିୟଙ୍ଗଣସ୍ମିଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅପଣ୍ଣକପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଅପଣ୍ଣକସୁତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) କଥେନ୍ତୋ ହେଟ୍ଠାମୁଖଂ ବୀଜନିଂ ଅକାସି, ୟାୱ ଅୱୀଚିତୋ ଏକଙ୍ଗଣଂ ଅହୋସି । ତତୋ ଉପରିମୁଖଂ ଅକାସି, ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଏକଙ୍ଗଣଂ ଅହୋସି । ଥେରୋ ନିରୟଭୟେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଗ୍ଗସୁଖେନ ଚ ପଲୋଭେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । କେଚି ସୋତାପନ୍ନା ଅହେସୁଂ, କେଚି ସକଦାଗାମୀ ଅନାଗାମୀ ଅରହନ୍ତୋତି ।

୩୮୯. ତିରୋଭାୱଂ କାତୁକାମୋ ପନ ଆଲୋକଂ ୱା ଅନ୍ଧକାରଂ କରୋତି, ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଆପାଥଂ ୱା ଅନାପାଥଂ କରୋତି । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ୟଥା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋପି ସମୀପେ ଠିତୋପି ୱା ନ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପରଂ ୱା କାତୁକାମୋ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଇଦଂ ଆଲୋକଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ହୋତୂ’’ତି ୱା, ‘‘ଇଦଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତୂ’’ତି ୱା, ‘‘ଇଦଂ ଆପାଥଂ ଅନାପାଥଂ ହୋତୂ’’ତି ୱା ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ସହ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ୟଥାଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହୋତି । ପରେ ସମୀପେ ଠିତାପି ନ ପସ୍ସନ୍ତି । ସୟମ୍ପି ଅପସ୍ସିତୁକାମୋ ନ ପସ୍ସତି ।

୩୯୦. ଏତଂ ପନ ପାଟିହାରିୟଂ କେନ କତପୁବ୍ବନ୍ତି ? ଭଗୱତା । ଭଗୱା ହି ୟସଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ ସମୀପେ ନିସିନ୍ନଂୟେୱ ୟଥା ନଂ ପିତା ନ ପସ୍ସତି, ଏୱମକାସି । ତଥା ୱୀସୟୋଜନସତଂ ମହାକପ୍ପିନସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ତଂ ଅନାଗାମିଫଲେ, ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସଞ୍ଚସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା, ତସ୍ସ ଅନୁମଗ୍ଗଂ ଆଗତା ସହସ୍ସିତ୍ଥିପରିୱାରା ଅନୋଜାଦେୱୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସମୀପେ ନିସିନ୍ନାପି ୟଥା ସପରିସଂ ରାଜାନଂ ନ ପସ୍ସତି, ତଥା କତ୍ୱା ‘‘ଅପି, ଭନ୍ତେ, ରାଜାନଂ ପସ୍ସଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କିଂ ପନ ତେ ରାଜାନଂ ଗୱେସିତୁଂ ୱରଂ, ଉଦାହୁ ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅତ୍ତାନଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାୟ ତସ୍ସା ତଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ୟଥା ସା ସଦ୍ଧିଂ ଇତ୍ଥିସହସ୍ସେନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି, ଅମଚ୍ଚା ଅନାଗାମିଫଲେ, ରାଜା ଅରହତ୍ତେତି । ଅପିଚ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଆଗତଦିୱସେ ୟଥା ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତେ ଅୱସେସେ ରାଜା ନ ପସ୍ସତି, ଏୱଂ କରୋନ୍ତେନ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରେନାପି ଇଦଂ କତମେୱ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା) ।

୩୯୧. ଅପିଚ ସବ୍ବମ୍ପି ପାକଟଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଆୱିଭାୱଂ ନାମ । ଅପାକଟପାଟିହାରିୟଂ ତିରୋଭାୱଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ପାକଟପାଟିହାରିୟେ ଇଦ୍ଧିପି ପଞ୍ଞାୟତି ଇଦ୍ଧିମାପି । ତଂ ୟମକପାଟିହାରିୟେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ର ହି ‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ କରୋତି ଅସାଧାରଣଂ ସାୱକେହି । ଉପରିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୬) ଏୱଂ ଉଭୟଂ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଅପାକଟପାଟିହାରିୟେ ଇଦ୍ଧିୟେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ଇଦ୍ଧିମା । ତଂ ମହକସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୬) ଚ ବ୍ରହ୍ମନିମନ୍ତନିକସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୧ ଆଦୟୋ) ଚ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ର ହି ଆୟସ୍ମତୋ ଚ ମହକସ୍ସ, ଭଗୱତୋ ଚ ଇଦ୍ଧିୟେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ନ ଇଦ୍ଧିମା ।

ୟଥାହ –

‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ଖୋ ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହକଂ ଏତଦୱୋଚ ‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ମହକୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତୂ’ତି । ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ଗହପତି ଆଳିନ୍ଦେ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତିଣକଲାପଂ ଓକାସେହୀତି । ‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’ତି ଖୋ ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ଆୟସ୍ମତୋ ମହକସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା ଆଳିନ୍ଦେ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତିଣକଲାପଂ ଓକାସେସି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହକୋ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତଥାରୂପଂ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖାସି, ୟଥା ତାଲଚ୍ଛିଗ୍ଗଳେନ ଚ ଅଗ୍ଗଳନ୍ତରିକାୟ ଚ ଅଚ୍ଚି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତିଣାନି ଝାପେସି, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ନ ଝାପେସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୬) ।

ୟଥା ଚାହ –

‘‘ଅଥ ଖ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାରୂପଂ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖାସିଂ ‘ଏତ୍ତାୱତା ବ୍ରହ୍ମା ଚ ବ୍ରହ୍ମପରିସା ଚ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜା ଚ ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ମେ ସୋସ୍ସନ୍ତି, ନ ଚ ମଂ ଦକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ଅନ୍ତରହିତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସିଂ –

‘ଭୱେ ୱାହଂ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱା, ଭୱଞ୍ଚ ୱିଭୱେସିନଂ ।

ଭୱଂ ନାଭିୱଦିଂ କିଞ୍ଚି, ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ନ ଉପାଦିୟି’’’ନ୍ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୪) ।

୩୯୨. ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ତିରୋପାକାରଂ ତିରୋପବ୍ବତଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଆକାସେତି ଏତ୍ଥ ତିରୋକୁଟ୍ଟନ୍ତି ପରକୁଟ୍ଟଂ, କୁଟ୍ଟସ୍ସ ପରଭାଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁ । କୁଟ୍ଟୋତି ଚ ଗେହଭିତ୍ତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । ପାକାରୋତି ଗେହୱିହାରଗାମାଦୀନଂ ପରିକ୍ଖେପପାକାରୋ । ପବ୍ବତୋତି ପଂସୁପବ୍ବତୋ ୱା ପାସାଣପବ୍ବତୋ ୱା । ଅସଜ୍ଜମାନୋତି ଅଲଗ୍ଗମାନୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ଆକାସେତି ଆକାସେ ୱିୟ । ଏୱଂ ଗନ୍ତୁକାମେନ ପନ ଆକାସକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ କୁଟ୍ଟଂ ୱା ପାକାରଂ ୱା ସିନେରୁଚକ୍କୱାଳେସୁପି ଅଞ୍ଞତରଂ ପବ୍ବତଂ ୱା ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା କତପରିକମ୍ମେନ ଆକାସୋ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋ । ଆକାସୋୟେୱ ହୋତି । ଅଧୋ ଓତରିତୁକାମସ୍ସ, ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଆରୋହିତୁକାମସ୍ସ ସୁସିରୋ ହୋତି, ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁକାମସ୍ସ ଛିଦ୍ଦୋ । ସୋ ତତ୍ଥ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛତି ।

ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ ପନେତ୍ଥାହ – ‘‘ଆକାସକସିଣସମାପଜ୍ଜନଂ, ଆୱୁସୋ, କିମତ୍ଥିୟଂ, କିଂ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀନି ଅଭିନିମ୍ମିନିତୁକାମୋ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦି କସିଣାନି ସମାପଜ୍ଜତି, ନନୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସୀଭାୱୋୟେୱ ପମାଣଂ । ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଦେୱ ହୋତୀ’’ତି । ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ – ‘‘ପାଳିୟା, ଭନ୍ତେ, ଆକାସକସିଣଂୟେୱ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ଅୱସ୍ସମେତଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –

‘‘ପକତିୟା ଆକାସକସିଣସମାପତ୍ତିୟା ଲାଭୀ ହୋତି । ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ତିରୋପାକାରଂ ତିରୋପବ୍ବତଂ ଆୱଜ୍ଜତି । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତି – ‘ଆକାସୋ ହୋତୂ’ତି । ଆକାସୋ ହୋତି । ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ତିରୋପାକାରଂ ତିରୋପବ୍ବତଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ମନୁସ୍ସା ପକତିୟା ଅନିଦ୍ଧିମନ୍ତୋ କେନଚି ଅନାୱଟେ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅସଜ୍ଜମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ତିରୋପାକାରଂ ତିରୋପବ୍ବତଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଆକାସେ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୧) ।

ସଚେ ପନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରା ପବ୍ବତୋ ୱା ରୁକ୍ଖୋ ୱା ଉଟ୍ଠେତି, କିଂ ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ? ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ହି ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସ୍ସୟଗ୍ଗହଣସଦିସଂ ହୋତି । ଇମିନା ଚ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ଆକାସୋ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଆକାସୋ ହୋତିୟେୱ । ପୁରିମାଧିଟ୍ଠାନବଲେନେୱ ଚସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞୋ ପବ୍ବତୋ ୱା ରୁକ୍ଖୋ ୱା ଉତୁମୟୋ ଉଟ୍ଠହିସ୍ସତୀତି ଅଟ୍ଠାନମେୱେତଂ । ଅଞ୍ଞେନ ଇଦ୍ଧିମତା ନିମ୍ମିତେ ପନ ପଠମନିମ୍ମାନଂ ବଲୱଂ ହୋତି । ଇତରେନ ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଅଧୋ ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

୩୯୩.ପଥୱିୟାପି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତି ଉଟ୍ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ନିମୁଜ୍ଜନ୍ତି ସଂସୀଦନଂ । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜଞ୍ଚ ନିମୁଜ୍ଜଞ୍ଚ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜଂ । ଏୱଂ କାତୁକାମେନ ଆପୋକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ପଥୱୀ ଉଦକଂ ହୋତୂତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ସହ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ୟଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଠାନେ ପଥୱୀ ଉଦକମେୱ ହୋତି । ସୋ ତତ୍ଥ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜଂ କରୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –

‘‘ପକତିୟା ଆପୋକସିଣସମାପତ୍ତିୟା ଲାଭୀ ହୋତି । ପଥୱିଂ ଆୱଜ୍ଜତି । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତି – ‘ଉଦକଂ ହୋତୂ’ତି । ଉଦକଂ ହୋତି । ସୋ ପଥୱିୟା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜଂ କରୋତି । ୟଥା ମନୁସ୍ସା ପକତିୟା ଅନିଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଉଦକେ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ପଥୱିୟା ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜଂ କରୋତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉଦକେ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୧) ।

ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜମେୱ, ନ୍ହାନପାନମୁଖଧୋୱନଭଣ୍ଡକଧୋୱନାଦୀସୁ ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ କରୋତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଉଦକମେୱ, ସପ୍ପିତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀସୁପି ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଏତ୍ତକଂ ହୋତୂତି ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ୟଥାଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହୋତି । ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଭାଜନଗତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସପ୍ପି ସପ୍ପିମେୱ ହୋତି । ତେଲାଦୀନି ତେଲାଦୀନିୟେୱ । ଉଦକଂ ଉଦକମେୱ । ସୋ ତତ୍ଥ ତେମିତୁକାମୋୱ ତେମେତି, ନ ତେମିତୁକାମୋ ନ ତେମେତି । ତସ୍ସେୱ ଚ ସା ପଥୱୀ ଉଦକଂ ହୋତି ସେସଜନସ୍ସ ପଥୱୀୟେୱ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ପତ୍ତିକାପି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟାନାଦୀହିପି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କସିକମ୍ମାଦୀନିପି କରୋନ୍ତିୟେୱ । ସଚେ ପନାୟଂ ତେସମ୍ପି ଉଦକଂ ହୋତୂତି ଇଚ୍ଛତି, ହୋତିୟେୱ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ପନ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୟଂ ପକତିୟା ଘଟତଳାକାଦୀସୁ ଉଦକଂ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ପଥୱୀୟେୱ ହୋତି ।

୩୯୪.ଉଦକେପି ଅଭିଜ୍ଜମାନେତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ଉଦକଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ସଂସୀଦତି, ତଂ ଭିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପରୀତଂ ଅଭିଜ୍ଜମାନଂ । ଏୱଂ ଗନ୍ତୁକାମେନ ପନ ପଥୱୀକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ଉଦକଂ ପଥୱୀ ହୋତୂତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ସହ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ୟଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଉଦକଂ ପଥୱୀୟେୱ ହୋତି । ସୋ ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –

‘‘ପକତିୟା ପଥୱୀକସିଣସମାପତ୍ତିୟା ଲାଭୀ ହୋତି । ଉଦକଂ ଆୱଜ୍ଜତି । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତି – ‘ପଥୱୀ ହୋତୂ’ତି । ପଥୱୀ ହୋତି । ସୋ ଅଭିଜ୍ଜମାନେ ଉଦକେ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ମନୁସ୍ସା ପକତିୟା ଅନିଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଅଭିଜ୍ଜମାନାୟ ପଥୱିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଅଭିଜ୍ଜମାନେ ଉଦକେ ଗଚ୍ଛତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପଥୱିୟ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୧) ।

ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି, ୟଂ ୟଂ ଇରିୟାପଥଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ କରୋତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ପଥୱିମେୱ କରୋତି, ମଣିସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତରୁକ୍ଖାଦୀସୁପି ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତି, ୟଥାଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ସେୱ ଚ ତଂ ଉଦକଂ ପଥୱୀ ହୋତି, ସେସଜନସ୍ସ ଉଦକମେୱ, ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପା ଚ ଉଦକକାକାଦୟୋ ଚ ୟଥାରୁଚି ୱିଚରନ୍ତି । ସଚେ ପନାୟଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ମନୁସ୍ସାନଂ ତଂ ପଥୱିଂ କାତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, କରୋତିୟେୱ । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲାତିକ୍କମେନ ପନ ଉଦକମେୱ ହୋତି ।

୩୯୫.ପଲ୍ଲଙ୍କେନ କମତୀତି ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ଗଚ୍ଛତି । ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋତି ପକ୍ଖେହି ୟୁତ୍ତସକୁଣୋ । ଏୱଂ କାତୁକାମେନ ପନ ପଥୱୀକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଚେ ନିସିନ୍ନୋ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛତି, ପଲ୍ଲଙ୍କପ୍ପମାଣଂ ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ସଚେ ନିପନ୍ନୋ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି ମଞ୍ଚପ୍ପମାଣଂ, ସଚେ ପଦସା ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି ମଗ୍ଗପ୍ପମାଣନ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଥୱୀ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ସହ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ପଥୱୀୟେୱ ହୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –

‘‘ଆକାସେପି ପଲ୍ଲଙ୍କେନ କମତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋତି । ପକତିୟା ପଥୱୀକସିଣସମାପତ୍ତିୟା ଲାଭୀ ହୋତି, ଆକାସଂ ଆୱଜ୍ଜତି । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତି – ‘ପଥୱୀ ହୋତୂ’ତି । ପଥୱୀ ହୋତି । ସୋ ଆକାସେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚଙ୍କମତିପି ତିଟ୍ଠତିପି ନିସୀଦତିପି ସେୟ୍ୟମ୍ପି କପ୍ପେତି । ୟଥା ମନୁସ୍ସା ପକତିୟା ଅନିଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ପଥୱିୟଂ ଚଙ୍କମନ୍ତିପି…ପେ॰… ସେୟ୍ୟମ୍ପି କପ୍ପେନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଆକାସେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚଙ୍କମତିପି…ପେ॰… ସେୟ୍ୟମ୍ପି କପ୍ପେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୧) ।

ଆକାସେ ଗନ୍ତୁକାମେନ ଚ ଭିକ୍ଖୁନା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭିନାପି ଭୱିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଅନ୍ତରେ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା ୱା ପବ୍ବତରୁକ୍ଖାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୟୋ ୱା ଉସୂୟନ୍ତା ମାପେନ୍ତି, ନେସଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେ ପନ ଦିସ୍ୱା କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ? ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଆକାସୋ ହୋତୂତି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଥେରୋ ପନାହ ‘‘ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ, ଆୱୁସୋ, କିମତ୍ଥିୟଂ, ନନୁ ସମାହିତମେୱସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ, ତେନ ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଆକାସୋ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଆକାସୋୟେୱ ହୋତୀ’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ଏୱମାହ, ଅଥ ଖୋ ତିରୋକୁଟ୍ଟପାରିହାରିୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ଅପିଚ ଓକାସେ ଓରୋହଣତ୍ଥମ୍ପି ଇମିନା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭିନା ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅୟଞ୍ହି ସଚେ ଅନୋକାସେ ନ୍ହାନତିତ୍ଥେ ୱା ଗାମଦ୍ୱାରେ ୱା ଓରୋହତି । ମହାଜନସ୍ସ ପାକଟୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅନୋକାସଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଓକାସେ ଓତରତୀତି ।

୩୯୬. ଇମେପି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକେ ଏୱଂମହାନୁଭାୱେ ପାଣିନା ପରାମସତି ପରିମଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନସହସ୍ସସ୍ସ ଉପରି ଚରଣେନ ମହିଦ୍ଧିକତା, ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ଏକକ୍ଖଣେ ଆଲୋକକରଣେନ ମହାନୁଭାୱତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଉପରି ଚରଣଆଲୋକକରଣେହି ୱା ମହିଦ୍ଧିକେ ତେନେୱ ମହାନୁଭାୱେ । ପରାମସତୀତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତି ଏକଦେସେ ୱା ଛୁପତି । ପରିମଜ୍ଜତୀତି ସମନ୍ତତୋ ଆଦାସତଲଂ ୱିୟ ପରିମଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ପନସ୍ସ ଇଦ୍ଧି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନତ୍ଥେତ୍ଥ କସିଣସମାପତ୍ତିନିୟମୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ –

‘‘ଇମେପି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ…ପେ॰… ପରିମଜ୍ଜତୀତି ଇଧ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ ଆୱଜ୍ଜତି, ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତି – ‘ହତ୍ଥପାସେ ହୋତୂ’ତି । ହତ୍ଥପାସେ ହୋତି । ସୋ ନିସିନ୍ନକୋ ୱା ନିପନ୍ନକୋ ୱା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ ପାଣିନା ଆମସତି ପରାମସତି ପରିମଜ୍ଜତି । ୟଥା ମନୁସ୍ସା ପକତିୟା ଅନିଦ୍ଧିମନ୍ତୋ କିଞ୍ଚିଦେୱ ରୂପଗତଂ ହତ୍ଥପାସେ ଆମସନ୍ତି ପରାମସନ୍ତି ପରିମଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା…ପେ॰… ପରିମଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୨) ।

ସ୍ୱାୟଂ ୟଦି ଇଚ୍ଛତି ଗନ୍ତ୍ୱା ପରାମସିତୁଂ, ଗନ୍ତ୍ୱା ପରାମସତି, ୟଦି ପନ ଇଧେୱ ନିସିନ୍ନକୋ ୱା ନିପନ୍ନକୋ ୱା ପରାମସିତୁକାମୋ ହୋତି, ହତ୍ଥପାସେ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଅଧିଟ୍ଠାନବଲେନ ୱଣ୍ଟା ମୁତ୍ତତାଲଫଲଂ ୱିୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥପାସେ ଠିତେ ୱା ପରାମସତି, ହତ୍ଥଂ ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ପନ କିଂ ଉପାଦିଣ୍ଣକଂ ୱଡ୍ଢତି, ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକନ୍ତି ? ଉପାଦିଣ୍ଣକଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକଂ ୱଡ୍ଢତି ।

ତତ୍ଥ ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ଆହ ‘‘କିଂ ପନାୱୁସୋ, ଉପାଦିଣ୍ଣକଂ ଖୁଦ୍ଦକମ୍ପି ମହନ୍ତମ୍ପି ନ ହୋତି, ନନୁ ୟଦା ଭିକ୍ଖୁ ତାଲଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦୀହି ନିକ୍ଖମତି, ତଦା ଉପାଦିଣ୍ଣକଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ ହୋତି । ୟଦା ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ କରୋତି, ତଦା ମହନ୍ତଂ ହୋତି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟା’’ତି ।

ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦନାଗଦମନକଥା

ଏକସ୍ମିଂ କିର ସମୟେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଗହପତି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅମ୍ହାକଂ ଗେହେ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ପକ୍କମି । ଭଗୱା ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ତଂଦିୱସାୱସେସଂ ରତ୍ତିଭାଗଞ୍ଚ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେସି । ଅଥସ୍ସ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦୋ ନାମ ନାଗରାଜା ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛି । ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ ନାଗରାଜା ମୟ୍ହଂ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଅସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ତୀସୁ ରତନେସୁ ଅପ୍ପସନ୍ନୋତି ଦିସ୍ୱା କୋ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତୋ ୱିୱେଚେୟ୍ୟା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରଂ ଅଦ୍ଦସ ।

ତତୋ ପଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଆନନ୍ଦ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ଆରୋଚେହି ତଥାଗତୋ ଦେୱଚାରିକଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ତଂ ଦିୱସଞ୍ଚ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସ୍ସ ଆପାନଭୂମିଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ସୋ ଦିବ୍ବରତନପଲ୍ଲଙ୍କେ ଦିବ୍ବେନ ସେତଚ୍ଛତ୍ତେନ ଧାରିୟମାନେନ ତିୱିଧନାଟକେହି ଚେୱ ନାଗପରିସାୟ ଚ ପରିୱୁତୋ ଦିବ୍ବଭାଜନେସୁ ଉପଟ୍ଠାପିତଂ ଅନ୍ନପାନୱିଧିଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଥ ଭଗୱା ୟଥା ନାଗରାଜା ପସ୍ସତି, ତଥା କତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିତାନମତ୍ଥକେନେୱ ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତାୱତିଂସଦେୱଲୋକାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସ୍ସ ନାଗରାଜସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି – ‘‘ଇମେ ହି ନାମ ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକା ଅମ୍ହାକଂ ଉପରୂପରିଭୱନେନ ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ ଭୱନଂ ପୱିସନ୍ତିପି ନିକ୍ଖମନ୍ତିପି, ନ ଦାନି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇମେସଂ ଅମ୍ହାକଂ ମତ୍ଥକେ ପାଦପଂସୁଂ ଓକିରନ୍ତାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ସିନେରୁପାଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସିନେରୁଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରି ଫଣଂ କତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଅୱକୁଜ୍ଜେନ ଫଣେନ ଗହେତ୍ୱା ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେସି ।

ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ରଟ୍ଠପାଲୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ପୁବ୍ବେ, ଭନ୍ତେ, ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଠିତୋ ସିନେରୁଂ ପସ୍ସାମି, ସିନେରୁପରିଭଣ୍ଡଂ ପସ୍ସାମି, ତାୱତିଂସଂ ପସ୍ସାମି, ୱେଜୟନ୍ତଂ ପସ୍ସାମି, ୱେଜୟନ୍ତସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ଉପରି ଧଜଂ ପସ୍ସାମି । କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ହେତୁ କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟଂ ଏତରହି ନେୱ ସିନେରୁଂ ପସ୍ସାମି…ପେ॰… ନ ୱେଜୟନ୍ତସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ଉପରି ଧଜଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଅୟଂ, ରଟ୍ଠପାଲ, ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦୋ ନାମ ନାଗରାଜା ତୁମ୍ହାକଂ କୁପିତୋ ସିନେରୁଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରି ଫଣେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅନ୍ଧକାରଂ କତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି । ‘‘ଦମେମି ନଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ନ ଭଗୱା ଅନୁଜାନି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଭଦ୍ଦିୟୋ ଆୟସ୍ମା ରାହୁଲୋତି ଅନୁକ୍କମେନ ସବ୍ବେପି ଭିକ୍ଖୂ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ନ ଭଗୱା ଅନୁଜାନି ।

ଅୱସାନେ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଦମେମି ନ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଦମେହି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା’’ତି ଭଗୱା ଅନୁଜାନି । ଥେରୋ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ନାଗରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଂ ଚୁଦ୍ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଫଣମତ୍ଥକେ ଅତ୍ତନୋ ଫଣଂ ଠପେତ୍ୱା ସିନେରୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିନିପ୍ପୀଳେସି । ନାଗରାଜା ପଧୂମାୟି । ଥେରୋପି ନ ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ସରୀରେ ଧୂମୋ ଅତ୍ଥି, ମୟ୍ହମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ପଧୂମାୟି । ନାଗରାଜସ୍ସ ଧୂମୋ ଥେରଂ ନ ବାଧତି । ଥେରସ୍ସ ପନ ଧୂମୋ ନାଗରାଜାନଂ ବାଧତି । ତତୋ ନାଗରାଜା ପଜ୍ଜଲି । ଥେରୋପି ନ ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ସରୀରେ ଅଗ୍ଗି ଅତ୍ଥି, ମୟ୍ହମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ପଜ୍ଜଲି । ନାଗରାଜସ୍ସ ତେଜୋ ଥେରଂ ନ ବାଧତି । ଥେରସ୍ସ ପନ ତେଜୋ ନାଗରାଜାନଂ ବାଧତି । ନାଗରାଜା ଅୟଂ ମଂ ସିନେରୁନା ଅଭିନିପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଧୂମାୟତି ଚେୱ ପଜ୍ଜଲତି ଚାତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଭୋ ତ୍ୱଂ କୋସୀ’’ତି ପଟିପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ନନ୍ଦ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ତନୋ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ତିଟ୍ଠାହୀ’’ତି ।

ଥେରୋ ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣସୋତେନ ପୱିସିତ୍ୱା ୱାମକଣ୍ଣସୋତେନ ନିକ୍ଖମି, ୱାମକଣ୍ଣସୋତେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣସୋତେନ ନିକ୍ଖମି, ତଥା ଦକ୍ଖିଣନାସସୋତେନ ପୱିସିତ୍ୱା ୱାମନାସସୋତେନ ନିକ୍ଖମି, ୱାମନାସସୋତେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣନାସସୋତେନ ନିକ୍ଖମି । ତତୋ ନାଗରାଜା ମୁଖଂ ୱିୱରି । ଥେରୋ ମୁଖେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିୟଂ ପାଚୀନେନ ଚ ପଚ୍ଛିମେନ ଚ ଚଙ୍କମତି । ଭଗୱା ‘‘ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ମନସିକରୋହି ମହିଦ୍ଧିକୋ ଏସ ନାଗୋ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ୟାନୀକତା ୱତ୍ଥୁକତା ଅନୁଟ୍ଠିତା ପରିଚିତା ସୁସମାରଦ୍ଧା, ତିଟ୍ଠତୁ, ଭନ୍ତେ, ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦୋ, ଅହଂ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସଦିସାନଂ ନାଗରାଜାନଂ ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ସତସହସ୍ସମ୍ପି ଦମେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ନାଗରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ପୱିସନ୍ତୋ ତାୱ ମେ ନ ଦିଟ୍ଠୋ, ନିକ୍ଖମନକାଲେ ଦାନି ନଂ ଦାଠନ୍ତରେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଙ୍ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମ ଭନ୍ତେ, ମା ମଂ ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିୟଂ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ବାଧୟିତ୍ଥାତି ଆହ । ଥେରୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଅଟ୍ଠାସି । ନାଗରାଜା ଅୟଂ ସୋତି ଦିସ୍ୱା ନାସୱାତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜି । ଥେରୋ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି । ଲୋମକୂପମ୍ପିସ୍ସ ୱାତୋ ଚାଲେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଅୱସେସା ଭିକ୍ଖୂ କିର ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବପାଟିହାରିୟାନି କାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୁଂ, ଇମଂ ପନ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଏୱଂ ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିନୋ ହୁତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ତେସଂ ଭଗୱା ନାଗରାଜଦମନଂ ନାନୁଜାନି ।

ନାଗରାଜା ‘‘ଅହଂ ଇମସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ନାସୱାତେନ ଲୋମକୂପମ୍ପି ଚାଲେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂ, ମହିଦ୍ଧିକୋ ସମଣୋ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଥେରୋ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସୁପଣ୍ଣରୂପଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ସୁପଣ୍ଣୱାତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନାଗରାଜାନଂ ଅନୁବନ୍ଧି । ନାଗରାଜା ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ମାଣୱକୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଥେରସ୍ସ ପାଦେ ୱନ୍ଦି । ଥେରୋ ‘‘ସତ୍ଥା, ନନ୍ଦ, ଆଗତୋ, ଏହି ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ନାଗରାଜାନଂ ଦମୟିତ୍ୱା ନିବ୍ବିସଂ କତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ନାଗରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ । ଭଗୱା ‘‘ସୁଖୀ ହୋହି, ନାଗରାଜା’’ତି ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ନିୱେସନଂ ଅଗମାସି ।

ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଅତିଦିୱା ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ଚ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଗାମୋ ଅହୋସୀତି । କସ୍ସ, ଭନ୍ତେ, ଜୟୋ, କସ୍ସ ପରାଜୟୋତି । ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ଜୟୋ, ନନ୍ଦସ୍ସ ପରାଜୟୋତି । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ‘‘ଅଧିୱାସେତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସତ୍ତାହଂ ଏକପଟିପାଟିୟା ଭତ୍ତଂ, ସତ୍ତାହଂ ଥେରସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ବୁଦ୍ଧପମୁଖାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ମହାସକ୍କାରଂ ଅକାସି । ଇତି ଇମଂ ଇମସ୍ମିଂ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଦମନେ କତଂ ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦା ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ କରୋତି, ତଦା ମହନ୍ତଂ ହୋତି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଉପାଦିଣ୍ଣକଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକମେୱ ୱଡ୍ଢତୀତି ଆହଂସୁ । ଅୟମେୱ ଚେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ।

ସୋ ଏୱଂ କତ୍ୱା ନ କେୱଲଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ ପରାମସତି । ସଚେ ଇଚ୍ଛତି ପାଦକଥଲିକଂ କତ୍ୱା ପାଦେ ଠପେତି, ପୀଠଂ କତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ମଞ୍ଚଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜତି, ଅପସ୍ସେନଫଲକଂ କତ୍ୱା ଅପସ୍ସୟତି । ୟଥା ଚ ଏକୋ, ଏୱଂ ଅପରୋପି । ଅନେକେସୁପି ହି ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସେସୁ ଏୱଂ କରୋନ୍ତେସୁ ତେସଞ୍ଚ ଏକମେକସ୍ସ ତଥେୱ ଇଜ୍ଝତି । ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଞ୍ଚ ଗମନମ୍ପି ଆଲୋକକରଣମ୍ପି ତଥେୱ ହୋତି । ୟଥା ହି ପାତିସହସ୍ସେସୁ ଉଦକପୂରେସୁ ସବ୍ବପାତୀସୁ ଚ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି । ପାକତିକମେୱ ଚ ଚନ୍ଦସ୍ସ ଗମନଂ ଆଲୋକକରଣଞ୍ଚ ହୋତି । ତଥୂପମମେତଂ ପାଟିହାରିୟଂ ।

୩୯୭.ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାପୀତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକମ୍ପି ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା । କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀତି ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ କାୟେନ ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପାଳିଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ପାଳି –

‘‘ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାପି କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀତି । ସଚେ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ଦୂରେପି ସନ୍ତିକେ ଅଧିଟ୍ଠାତି ସନ୍ତିକେ ହୋତୂତି, ସନ୍ତିକେ ହୋତି । ସନ୍ତିକେପି ଦୂରେ ଅଧିଟ୍ଠାତି ଦୂରେ ହୋତୂତି, ଦୂରେ ହୋତି । ବହୁକମ୍ପି ଥୋକନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାତି ଥୋକଂ ହୋତୂତି, ଥୋକଂ ହୋତି । ଥୋକମ୍ପି ବହୁକନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାତି ବହୁକଂ ହୋତୂତି, ବହୁକଂ ହୋତି । ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ରୂପଂ ପସ୍ସତି । ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି । ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚିତ୍ତଂ ପଜାନାତି । ସଚେ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିଣାମେତି, କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିଣାମେତ୍ୱା କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟଂ ପରିଣାମେତି, ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟଂ ପରିଣାମେତ୍ୱା ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁରତୋ ରୂପଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତି ମନୋମୟଂ ସବ୍ବଙ୍ଗପଞ୍ଚଙ୍ଗିଂ ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ସଚେ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଚଙ୍କମତି, ନିମ୍ମିତୋପି ତତ୍ଥ ଚଙ୍କମତି । ସଚେ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ତିଟ୍ଠତି, ନିସୀଦତି, ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ନିମ୍ମିତୋପି ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ସଚେ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଧୂମାୟତି, ପଜ୍ଜଲତି, ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ନିମ୍ମିତୋପି ତତ୍ଥ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ସଚେ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ତେନ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ସଲ୍ଲପତି, ସାକଚ୍ଛଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ନିମ୍ମିତୋପି ତତ୍ଥ ତେନ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ସଲ୍ଲପତି, ସାକଚ୍ଛଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ୟଂ ୟଦେୱ ହି ସୋ ଇଦ୍ଧିମା କରୋତି, ତଂ ତଦେୱ ନିମ୍ମିତୋ କରୋତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୨) ।

ତତ୍ଥ ଦୂରେପି ସନ୍ତିକେ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଦୂରେ ଦେୱଲୋକଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ୱା ଆୱଜ୍ଜତି ସନ୍ତିକେ ହୋତୂତି । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାଣେନ ଅଧିଟ୍ଠାତି ସନ୍ତିକେ ହୋତୂତି, ସନ୍ତିକେ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି ।

ତତ୍ଥ କୋ ଦୂରଂ ଗହେତ୍ୱା ସନ୍ତିକଂ ଅକାସୀତି ? ଭଗୱା । ଭଗୱା ହି ୟମକପାଟିହାରିୟାୱସାନେ ଦେୱଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟୁଗନ୍ଧରଞ୍ଚ ସିନେରୁଞ୍ଚ ସନ୍ତିକେ କତ୍ୱା ପଥୱୀତଲତୋ ଏକପାଦଂ ୟୁଗନ୍ଧରେ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ସିନେରୁମତ୍ଥକେ ଠପେସି । ଅଞ୍ଞୋ କୋ ଅକାସି ? ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ । ଥେରୋ ହି ସାୱତ୍ଥିତୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକଂ ପରିସଂ ତିଂସୟୋଜନଂ ସଙ୍କସ୍ସନଗରମଗ୍ଗଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ସମ୍ପାପେସି ।

ଅପିଚ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଚୂଳସମୁଦ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ଅକାସି । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖସମୟେ କିର ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ପାତୋୱ ସତ୍ତ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ଆଗମଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ମହା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ କୁହିଂ ଭିକ୍ଖାଚାରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ସକଲତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ପରତୀରେ ପାଟଲିପୁତ୍ତେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ‘‘ଏଥାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ପଥୱିଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ଗତୋ । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘କତରଂ, ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ନଗର’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ, ଆୱୁସୋତି । ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ନାମ ଦୂରେ ଭନ୍ତେତି । ଆୱୁସୋ, ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରା ନାମ ଦୂରେପି ଗହେତ୍ୱା ସନ୍ତିକେ କରୋନ୍ତୀତି । ମହାସମୁଦ୍ଦୋ କୁହିଂ, ଭନ୍ତେତି ? ନନୁ, ଆୱୁସୋ, ଅନ୍ତରା ଏକଂ ନୀଲମାତିକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଆଗତତ୍ଥାତି ? ଆମ, ଭନ୍ତେ । ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ପନ ମହନ୍ତୋତି । ଆୱୁସୋ, ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରା ନାମ ମହନ୍ତମ୍ପି ଖୁଦ୍ଦକଂ କରୋନ୍ତୀତି ।

ୟଥା ଚାୟଂ, ଏୱଂ ତିସ୍ସଦତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ସାୟନ୍ହସମୟେ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା କତୁତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ ମହାବୋଧିଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସନ୍ତିକେ ଅକାସି ।

ସନ୍ତିକଂ ପନ ଗହେତ୍ୱା କୋ ଦୂରମକାସୀତି ? ଭଗୱା । ଭଗୱା ହି ଅତ୍ତନୋ ଚ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲସ୍ସ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୮) ଚ ଅନ୍ତରଂ ସନ୍ତିକମ୍ପି ଦୂରମକାସୀତି ।

ଅଥ କୋ ବହୁକଂ ଥୋକଂ ଅକାସୀତି ? ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ। ରାଜଗହେ କିର ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ ପଞ୍ଚସତା କୁମାରିୟୋ ଚନ୍ଦପୂୱେ ଗହେତ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତକୀଳନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା କିଞ୍ଚି ନାଦଂସୁ । ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପନ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଥେରୋ ଏତି ପୂୱଂ ଦସ୍ସାମାତି ସବ୍ବା ପୂୱେ ଗହେତ୍ୱା ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ଥେରୋ ପତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଏକପତ୍ତପୂରମତ୍ତମକାସି । ଭଗୱା ଥେରଂ ଆଗମୟମାନୋ ପୁରତୋ ନିସୀଦି । ଥେରୋ ଆହରିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଅଦାସି ।

ଇଲ୍ଲିସସେଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପନ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ଥୋକଂ ବହୁକମକାସି, କାକୱଲିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଞ୍ଚ ଭଗୱା । ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ କିର ସତ୍ତାହଂ ସମାପତ୍ତିୟା ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ଦଲିଦ୍ଦସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତୋ କାକୱଲିୟସ୍ସ ନାମ ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ସ ଜାୟା ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ପତିନୋ ପକ୍କଂ ଅଲୋଣମ୍ବିଲୟାଗୁଂ ପତ୍ତେ ଆକିରି । ଥେରୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ହତ୍ଥେ ଠପେସି । ଭଗୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପହୋନକଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ଏକପତ୍ତେନ ଆଭତା ସବ୍ବେସଂ ପହୋସି । କାକୱଲିୟୋପି ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଅଲତ୍ଥାତି ।

ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଥୋକସ୍ସ ବହୁକରଣଂ, ମଧୁରଂ ଅମଧୁରଂ, ଅମଧୁରଂ ମଧୁରନ୍ତିଆଦୀସୁପି ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ସବ୍ବଂ ଇଦ୍ଧିମତୋ ଇଜ୍ଝତି । ତଥା ହି ମହାଅନୁଳତ୍ଥେରୋ ନାମ ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ସୁକ୍ଖଭତ୍ତମେୱ ଲଭିତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାତୀରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜମାନେ ଦିସ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ଉଦକଂ ସପ୍ପିମଣ୍ଡନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସାମଣେରାନଂ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ତେ ଥାଲକେହି ଆହରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଦଂସୁ । ସବ୍ବେ ମଧୁରେନ ସପ୍ପିମଣ୍ଡେନ ଭୁଞ୍ଜିଂସୂତି ।

ଦିବ୍ବେନଚକ୍ଖୁନାତି ଇଧେୱ ଠିତୋ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ରୂପଂ ପସ୍ସତି । ଇଧେୱ ଚ ଠିତୋ ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ଭାସତୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି । ଚିତ୍ତଂ ପଜାନାତି । କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିଣାମେତୀତି କରଜକାୟସ୍ସ ୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିଣାମେତି । ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କାୟେ ଆରୋପେତି । କାୟାନୁଗତିକଂ କରୋତି ଦନ୍ଧଗମନଂ । କାୟଗମନଂ ହି ଦନ୍ଧଂ ହୋତି । ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମତୀତି ପାଦକଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣେନ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହଜାତଂ ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମତି ପୱିସତି ଫସ୍ସେତି ସମ୍ପାପୁଣାତି । ସୁଖସଞ୍ଞା ନାମ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତସଞ୍ଞା । ଉପେକ୍ଖା ହି ସନ୍ତଂ ସୁଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ସାୟେୱ ଚ ସଞ୍ଞା ନୀୱରଣେହି ଚେୱ ୱିତକ୍କାଦୀହି ପଚ୍ଚନୀକେହି ଚ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଲହୁସଞ୍ଞାତିପି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଂ ଓକ୍କନ୍ତସ୍ସ ପନସ୍ସ କରଜକାୟୋପି ତୂଲପିଚୁ ୱିୟ ସଲ୍ଲହୁକୋ ହୋତି । ସୋ ଏୱଂ ୱାୟୁକ୍ଖିତ୍ତତୂଲପିଚୁନା ୱିୟ ସଲ୍ଲହୁକେନ ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ସଚେ ଇଚ୍ଛତି ପଥୱୀକସିଣୱସେନ ଆକାସେ ମଗ୍ଗଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ପଦସା ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ଇଚ୍ଛତି ୱାୟୋକସିଣୱସେନ ୱାୟୁଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତୂଲପିଚୁ ୱିୟ ୱାୟୁନା ଗଚ୍ଛତି । ଅପିଚ ଗନ୍ତୁକାମତା ଏୱ ଏତ୍ଥ ପମାଣଂ । ‘‘ସତି ହି ଗନ୍ତୁକାମତାୟ’’ ଏୱଂ କତଚିତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତୋୱ ସୋ ଇସ୍ସାସଖିତ୍ତସରୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସମାନୋ ଗଚ୍ଛତି ।

ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟଂ ପରିଣାମେତୀତି କାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତେ ଆରୋପେତି । ଚିତ୍ତାନୁଗତିକଂ କରୋତି ସୀଘଗମନଂ । ଚିତ୍ତଗମନଂ ହି ସୀଘଂ ହୋତି । ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମତୀତି ରୂପକାୟାରମ୍ମଣେନ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହଜାତଂ ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମତୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପନ ଚିତ୍ତଗମନମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନାୟଂ କିଂ ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଗଚ୍ଛତି, ଉଦାହୁ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱାତି ୱୁତ୍ତେ ତୀସୁପି ଖଣେସୁ ଗଚ୍ଛତୀତି ଥେରୋ ଆହ । କିଂ ପନ ସୋ ସୟଂ ଗଚ୍ଛତି ନିମ୍ମିତଂ ପେସେତୀତି । ୟଥାରୁଚି କରୋତି । ଇଧ ପନସ୍ସ ସୟଂ ଗମନମେୱ ଆଗତଂ ।

ମନୋମୟନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନମନେନ ନିମ୍ମିତତ୍ତା ମନୋମୟଂ । ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଇଦଂ ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନଂ ସଣ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନିମ୍ମିତରୂପେ ପନ ପସାଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସଚେ ଇଦ୍ଧିମା ଚଙ୍କମତି ନିମ୍ମିତୋପି ତତ୍ଥ ଚଙ୍କମତୀତିଆଦି ସବ୍ବଂ ସାୱକନିମ୍ମିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧନିମ୍ମିତୋ ପନ ୟଂ ୟଂ ଭଗୱା କରୋତି, ତଂ ତମ୍ପି କରୋତି । ଭଗୱତୋ ରୁଚିୱସେନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି କରୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ସୋ ଇଦ୍ଧିମା ଇଧେୱ ଠିତୋ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ଚିତ୍ତଂ ପଜାନାତି, ନ ଏତ୍ତାୱତା କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି । ୟମ୍ପି ସୋ ଇଧେୱ ଠିତୋ ତେନ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ସଲ୍ଲପତି ସାକଚ୍ଛଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଏତ୍ତାୱତାପି ନ କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି । ୟମ୍ପିସ୍ସ ଦୂରେପି ସନ୍ତିକେ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତିଆଦିକଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ଏତ୍ତାୱତାପି ନ କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି । ୟମ୍ପି ସୋ ଦିସ୍ସମାନେନ ୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ ୱା କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏତ୍ତାୱତାପି ନ କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ସୋ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁରତୋ ରୂପଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତୀତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଏତ୍ତାୱତା କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତେତି ନାମଂ । ସେସଂ ପନେତ୍ଥ କାୟେନ ୱସଂ ୱତ୍ତନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱ ଅଧିଟ୍ଠାନା ଇଦ୍ଧି ।

୩୯୮.ୱିକୁବ୍ବନାୟ ପନ ମନୋମୟାୟ ଚ ଇଦଂ ନାନାକରଣଂ । ୱିକୁବ୍ବନଂ ତାୱ କରୋନ୍ତେନ ‘‘ସୋ ପକତିୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହିତ୍ୱା କୁମାରକୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ନାଗୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ସୁପଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ଅସୁରୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ଇନ୍ଦୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ଦେୱୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ବ୍ରହ୍ମୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ସମୁଦ୍ଦୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ପବ୍ବତୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ସୀହୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ବ୍ୟଗ୍ଘୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ଦୀପିୱଣ୍ଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ହତ୍ଥିମ୍ପି ଦସ୍ସେତି, ଅସ୍ସମ୍ପି ଦସ୍ସେତି, ରଥମ୍ପି ଦସ୍ସେତି, ପତ୍ତିମ୍ପି ଦସ୍ସେତି, ୱିୱିଧମ୍ପି ସେନାବ୍ୟୂହଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୩) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ କୁମାରକୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ୟଂ ୟଂ ଆକଙ୍ଖତି, ତଂ ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତେନ ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରାରମ୍ମଣତୋ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ କୁମାରକୱଣ୍ଣୋ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବୋ । ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମାୱସାନେ ପୁନ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଏୱରୂପୋ ନାମ କୁମାରକୋ ହୋମୀତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ସହ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ କୁମାରକୋ ହୋତି ଦେୱଦତ୍ତୋ ୱିୟ (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୩) । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ହତ୍ଥିମ୍ପି ଦସ୍ସେତୀତିଆଦି ପନେତ୍ଥ ବହିଦ୍ଧାପି ହତ୍ଥିଆଦିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହତ୍ଥୀ ହୋମୀତି ଅନଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ହତ୍ଥୀ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ଅସ୍ସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି । ଅୟଂ ୱିକୁବ୍ବନା ଇଦ୍ଧି ।

୩୯୯.ମନୋମୟଂ କାତୁକାମୋ ପନ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କାୟଂ ତାୱ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୁସିରୋ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାତି, ସୁସିରୋ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞଂ କାୟଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞୋ କାୟୋ ହୋତୂତି । ସୋ ତଂ ମୁଞ୍ଜମ୍ହା ଈସିକଂ ୱିୟ କୋସିୟା ଅସିଂ ୱିୟ କରଣ୍ଡାୟ ଅହିଂ ୱିୟ ଚ ଅବ୍ବାହତି। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଇମମ୍ହା କାୟା ଅଞ୍ଞଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତି ରୂପିଂ ମନୋମୟଂ ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗିଂ ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁରିସୋ ମୁଞ୍ଜମ୍ହା ଈସିକଂ ପୱାହେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଏୱମସ୍ସ ଅୟଂ ମୁଞ୍ଜୋ ଅୟଂ ଈସିକା, ଅଞ୍ଞୋ ମୁଞ୍ଜୋ ଅଞ୍ଞା ଈସିକା, ମୁଞ୍ଜମ୍ହାତ୍ୱେୱ ଈସିକା ପୱାଳ୍ହା’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୪) । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଈସିକାଦୟୋ ମୁଞ୍ଜାଦୀହି ସଦିସା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ମନୋମୟରୂପଂ ଇଦ୍ଧିମତାସଦିସମେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏତା ଉପମା ୱୁତ୍ତାତି । ଅୟଂ ମନୋମୟା ଇଦ୍ଧି ।

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ଇଦ୍ଧିୱିଧନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ଦ୍ୱାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୧୩. ଅଭିଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୋ

ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁକଥା

୪୦୦. ଇଦାନି ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁୟା ନିଦ୍ଦେସକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ତତୋ ପରାସୁ ଚ ତୀସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତିଆଦୀନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦ ଆଦୟୋ) ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ପନ ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ତତ୍ର ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟାତି ଏତ୍ଥ ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବା । ଦେୱାନଂ ହି ସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧା ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତତାୟ ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥା ଦିବ୍ବପସାଦସୋତଧାତୁ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚାପି ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତା ଞାଣସୋତଧାତୁ ତାଦିସାୟେୱାତି ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବା । ଅପିଚ ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ତନା ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାପି ଦିବ୍ବା । ସୱନଟ୍ଠେନ ନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଚ ସୋତଧାତୁ । ସୋତଧାତୁକିଚ୍ଚକରଣେନ ଚ ସୋତଧାତୁ ୱିୟାତିପି ସୋତଧାତୁ । ତାୟ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ।

ୱିସୁଦ୍ଧାୟାତି ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ନିରୁପକ୍କିଲେସାୟ । ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସିକାୟାତି ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସଦ୍ଦସୱନେନ ମାନୁସିକଂ ମଂସସୋତଧାତୁଂ ଅତିକ୍କନ୍ତାୟ ୱୀତିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତାୟ । ଉଭୋ ସଦ୍ଦେ ସୁଣାତୀତି ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଦେ ସୁଣାତି । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ଦିବ୍ବେ ଚ ମାନୁସେ ଚ, ଦେୱାନଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ସଦ୍ଦେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନ ପଦେସପରିୟାଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ଚାତି ୟେ ସଦ୍ଦା ଦୂରେ ପରଚକ୍କୱାଳେପି ୟେ ଚ ସନ୍ତିକେ ଅନ୍ତମସୋ ସଦେହସନ୍ନିସ୍ସିତପାଣକସଦ୍ଦାପି, ତେ ସୁଣାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନ ନିପ୍ପଦେସପରିୟାଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କଥଂ ପନାୟଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ? ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପରିକମ୍ମସମାଧିଚିତ୍ତେନ ପଠମତରଂ ପକତିସୋତପଥେ ଦୂରେ ଓଳାରିକୋ ଅରଞ୍ଞେ ସୀହାଦୀନଂ ସଦ୍ଦୋ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବୋ । ୱିହାରେ ଘଣ୍ଡିସଦ୍ଦୋ, ଭେରିସଦ୍ଦୋ, ସଙ୍ଖସଦ୍ଦୋ, ସାମଣେରଦହରଭିକ୍ଖୂନଂ ସବ୍ବଥାମେନ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତାନଂ ସଜ୍ଝାୟନସଦ୍ଦୋ, ପକତିକଥଂ କଥେନ୍ତାନଂ ‘‘କିଂ ଭନ୍ତେ, କିମାୱୁସୋ’’ତିଆଦିସଦ୍ଦୋ, ସକୁଣସଦ୍ଦୋ, ୱାତସଦ୍ଦୋ, ପଦସଦ୍ଦୋ, ପକ୍କୁଥିତଉଦକସ୍ସ ଚିଚ୍ଚିଟାୟନସଦ୍ଦୋ, ଆତପେ ସୁସ୍ସମାନତାଲପଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ, କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକାଦିସଦ୍ଦୋତି ଏୱଂ ସବ୍ବୋଳାରିକତୋ ପଭୁତି ୟଥାକ୍କମେନ ସୁଖୁମସଦ୍ଦା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବା । ତେନ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଛିମାୟ, ଉତ୍ତରାୟ, ଦକ୍ଖିଣାୟ, ହେଟ୍ଠିମାୟ, ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ, ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଅନୁଦିସାୟ, ପଚ୍ଛିମାୟ, ଉତ୍ତରାୟ, ଦକ୍ଖିଣାୟ ଅନୁଦିସାୟ ସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ଓଳାରିକାନମ୍ପି ସୁଖୁମାନମ୍ପି ସଦ୍ଦାନଂ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ତେ ସଦ୍ଦା ପାକତିକଚିତ୍ତସ୍ସାପି ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ପରିକମ୍ମସମାଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅତିୱିୟ ପାକଟା ।

ତସ୍ସେୱଂ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ ମନସିକରୋତୋ ଇଦାନି ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ତେସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି, ୟେସଂ ପୁରିମାନି ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ୱା ପରିକମ୍ମଉପଚାରାନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁନାମକାନି କାମାୱଚରାନି, ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ତେନ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣଂ, ଅୟଂ ଦିବ୍ବସୋତଧାତୂତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତୋ ପରଂ ତସ୍ମିଂ ସୋତେ ପତିତୋ ହୋତି । ତଂ ଥାମଜାତଂ କରୋନ୍ତେନ ‘‘ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାମୀ’’ତି ଏକଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ତତୋ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଚତୁରଙ୍ଗୁଲଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲୱିଦତ୍ଥିରତନଅନ୍ତୋଗବ୍ଭପମୁଖପାସାଦପରିୱେଣସଙ୍ଘାରାମଗୋଚରଗାମଜନପଦାଦିୱସେନ ୟାୱ ଚକ୍କୱାଳଂ ତତୋ ୱା ଭିୟ୍ୟୋପି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଅଧିଗତାଭିଞ୍ଞୋ ଏସ ପାଦକଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସବ୍ଭନ୍ତରଗତେପି ସଦ୍ଦେ ପୁନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଅସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ସୁଣାତିୟେୱ । ଏୱଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଚ ସଚେପି ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ସଙ୍ଖଭେରିପଣୱାଦିସଦ୍ଦେହି ଏକକୋଲାହଲଂ ହୋତି, ପାଟିୟେକ୍କଂ ୱୱତ୍ଥପେତୁକାମତାୟ ସତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖସଦ୍ଦୋ ଅୟଂ ଭେରିସଦ୍ଦୋତି ୱୱତ୍ଥପେତୁଂ ସକ୍କୋତିୟେୱାତି ।

ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚେତୋପରିୟଞାଣକଥା

୪୦୧. ଚେତୋପରିୟଞାଣକଥାୟ ଚେତୋପରିୟଞାଣାୟାତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାତୀତି ପରିୟଂ, ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତସୋ ପରିୟଂ ଚେତୋପରିୟଂ । ଚେତୋପରିୟଞ୍ଚ ତଂ ଞାଣଞ୍ଚାତି ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ । ତଦତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରସତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସସତ୍ତାନଂ । ପରପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଇମିନା ଏକତ୍ଥମେୱ । ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ପନ ଦେସନାୱିଲାସେନ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନନାନତ୍ତଂ କତଂ । ଚେତସା ଚେତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେନ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ । ପରିଚ୍ଚ ପଜାନାତୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସରାଗାଦିୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଜାନାତି ।

କଥଂ ପନେତଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ? ଏତଞ୍ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱସେନ ଇଜ୍ଝତି, ତଂ ଏତସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ । ତସ୍ମା ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ପରସ୍ସ ହଦୟରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଲୋହିତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ୟଦା ହି ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ତତି, ତଦା ରତ୍ତଂ ନିଗ୍ରୋଧପକ୍କସଦିସଂ ହୋତି । ୟଦା ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ତତି, ତଦା କାଳକଂ ଜମ୍ବୁପକ୍କସଦିସଂ । ୟଦା ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ତତି, ତଦା ପସନ୍ନତିଲତେଲସଦିସଂ । ତସ୍ମା ତେନ ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପରସ୍ସ ହଦୟଲୋହିତୱଣ୍ଣଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପରିୟେସନ୍ତେନ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଥାମଗତଂ କାତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଥାମଗତେ ହି ତସ୍ମିଂ ଅନୁକ୍କମେନ ସବ୍ବମ୍ପି କାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଜାନାତି ଚିତ୍ତା ଚିତ୍ତମେୱ ସଙ୍କମନ୍ତୋ ୱିନାପି ହଦୟରୂପଦସ୍ସନେନ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଆରୁପ୍ପେ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିତୁକାମୋ କସ୍ସ ହଦୟରୂପଂ ପସ୍ସତି, କସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକାରଂ ଓଲୋକେତୀତି ? ନ କସ୍ସଚି । ଇଦ୍ଧିମତୋ ୱିସୟୋ ଏସ ୟଦିଦଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ସୋଳସପ୍ପଭେଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି । ଅକତାଭିନିୱେସସ୍ସ ପନ ୱସେନ ଅୟଂ କଥା’’ତି ।

ସରାଗଂ ୱା ଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଲୋଭସହଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱସେସଂ ଚତୁଭୂମକଂ କୁସଲାବ୍ୟାକତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୀତରାଗଂ। ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚଚିତ୍ତାନୀତି ଇମାନି ପନ ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି ଇମସ୍ମିଂ ଦୁକେ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କେଚି ପନ ଥେରା ତାନିପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଦୁୱିଧଂ ପନ ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତଂ ସଦୋସଂ ଚିତ୍ତଂ ନାମ । ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୁଭୂମକଂ କୁସଲାବ୍ୟାକତଂ ୱୀତଦୋସଂ। ସେସାନି ଦସାକୁସଲଚିତ୍ତାନି ଇମସ୍ମିଂ ଦୁକେ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କେଚି ପନ ଥେରା ତାନିପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ।

ସମୋହଂୱୀତମୋହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକନୟେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଦ୍ୱୟମେୱ ସମୋହଂ, ମୋହସ୍ସ ପନ ସବ୍ବାକୁସଲେସୁ ସମ୍ଭୱତୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧମ୍ପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ସମୋହଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱସେସଂ ୱୀତମୋହଂ। ଥିନମିଦ୍ଧାନୁଗତଂ ପନ ସଂଖିତ୍ତଂ। ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନୁଗତଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ। ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଂ ମହଗ୍ଗତଂ। ଅୱସେସଂ ଅମହଗ୍ଗତଂ। ସବ୍ବମ୍ପି ତେଭୂମକଂ ସଉତ୍ତରଂ। ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଅନୁତ୍ତରଂ। ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତଂ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚ ସମାହିତଂ। ଉଭୟମପ୍ପତ୍ତଂ ଅସମାହିତଂ। ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତିପ୍ପତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ। ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି ଏତଂ ୱିମୁତ୍ତିମପ୍ପତ୍ତଂ ଅୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭୀ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବପ୍ପକାରମ୍ପି ଇଦଂ ସରାଗଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅୱିମୁତ୍ତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ଅୱିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ପଜାନାତୀତି ।

ଚେତୋପରିୟଞାଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣକଥା

୪୦୨. ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣକଥାୟଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାୟାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪) ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିମ୍ହି ୟଂ ଞାଣଂ, ତଦତ୍ଥାୟ । ପୁବ୍ବେନିୱାସୋତି ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଜାତୀସୁ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧା । ନିୱୁତ୍ଥାତି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥା ଅନୁଭୂତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା । ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମା ୱା । ନିୱୁତ୍ଥାତି ଗୋଚରନିୱାସେନ ନିୱୁତ୍ଥା ଅତ୍ତନୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତାପି ୱା ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୁ, ତେ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତୀତି ୟାୟ ସତିୟା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ସା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି । ଞାଣନ୍ତି ତାୟ ସତିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣଂ । ଏୱମିମସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାୟ ଏତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ପତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅନେକୱିହିତନ୍ତି ଅନେକୱିଧଂ, ଅନେକେହି ୱା ପକାରେହି ପୱତ୍ତିତଂ, ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତି ସମନନ୍ତରାତୀତଭୱଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିୱୁତ୍ଥସନ୍ତାନଂ । ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୱସେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସରତି । ଇମଞ୍ହି ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଛ ଜନା ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି – ତିତ୍ଥିୟା, ପକତିସାୱକା, ମହାସାୱକା, ଅଗ୍ଗସାୱକା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧାତି ।

ତତ୍ଥ ତିତ୍ଥିୟା ଚତ୍ତାଲୀସଂୟେୱ କପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, ନ ତତୋ ପରଂ । କସ୍ମା, ଦୁବ୍ବଲପଞ୍ଞତ୍ତା । ତେସଞ୍ହି ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୱିରହିତତ୍ତା ଦୁବ୍ବଲା ପଞ୍ଞା ହୋତି । ପକତିସାୱକା କପ୍ପସତମ୍ପି କପ୍ପସହସ୍ସମ୍ପି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତିୟେୱ, ବଲୱପଞ୍ଞତ୍ତା । ଅସୀତିମହାସାୱକା ସତସହସ୍ସକପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ । ଏତ୍ତକୋ ହି ଏତେସଂ ଅଭିନୀହାରୋ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।

ତିତ୍ଥିୟା ଚ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିମେୱ ସରନ୍ତି, ପଟିପାଟିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ଅନ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଇଚ୍ଛିତପଦେସୋକ୍କମନଂ ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ଅନ୍ଧା ୟଟ୍ଠିଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ତେ ଖନ୍ଧାନଂ ପଟିପାଟିଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ସରନ୍ତି । ପକତିସାୱକା ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୟାପି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନପି ସଙ୍କମନ୍ତି । ତଥା ଅସୀତିମହାସାୱକା । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଏକସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଚୁତିଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ପୁନ ଅପରସ୍ସ ଚୁତିଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିନ୍ତି ଏୱଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନେୱ ସଙ୍କମନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଥା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ।

ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ନେୱ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିକିଚ୍ଚଂ, ନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସଙ୍କମନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ତେସଞ୍ହି ଅନେକାସୁ କପ୍ପକୋଟୀସୁ ହେଟ୍ଠା ୱା ଉପରି ୱା ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ତଂ ପାକଟମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅନେକାପି କପ୍ପକୋଟିୟୋ ପେୟ୍ୟାଲପାଳିଂ ୱିୟ ସଂଖିପିତ୍ୱା ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ଓକ୍କମନ୍ତା ସୀହୋକ୍କନ୍ତୱସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଞ୍ଚ ନେସଂ ଞାଣଂ ୟଥା ନାମ କତୱାଲୱେଧପରିଚୟସ୍ସ ସରଭଙ୍ଗସଦିସସ୍ସ ଧନୁଗ୍ଗହସ୍ସ ଖିତ୍ତୋ ସରୋ ଅନ୍ତରା ରୁକ୍ଖଲତାଦୀସୁ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଲକ୍ଖେୟେୱ ପତତି, ନ ସଜ୍ଜତି, ନ ୱିରଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରାସୁ ଜାତୀସୁ ନ ସଜ୍ଜତି, ନ ୱିରଜ୍ଝତି, ଅସଜ୍ଜମାନଂ ଅୱିରଜ୍ଝମାନଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂୟେୱ ଗଣ୍ହାତି ।

ଇମେସୁ ଚ ପନ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରଣସତ୍ତେସୁ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଦସ୍ସନଂ ଖଜ୍ଜୁପନକପଭାସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ପକତିସାୱକାନଂ ଦୀପପ୍ପଭାସଦିସଂ । ମହାସାୱକାନଂ ଉକ୍କାପଭାସଦିସଂ। ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଓସଧିତାରକପ୍ପଭାସଦିସଂ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଚନ୍ଦପ୍ପଭାସଦିସଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ରସ୍ମିସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତସରଦସୂରିୟମଣ୍ଡଲସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ।

ତିତ୍ଥିୟାନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସରଣଂ ଅନ୍ଧାନଂ ୟଟ୍ଠିକୋଟିଗମନଂ ୱିୟ ହୋତି । ପକତିସାୱକାନଂ ଦଣ୍ଡକସେତୁଗମନଂ ୱିୟ । ମହାସାୱକାନଂ ଜଙ୍ଘସେତୁଗମନଂ ୱିୟ । ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ସକଟସେତୁଗମନଂ ୱିୟ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାଜଙ୍ଘମଗ୍ଗଗମନଂ ୱିୟ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାସକଟମଗ୍ଗଗମନଂ ୱିୟ ।

ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅଧିକାରେ ସାୱକାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୱସେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସରତୀ’’ତି ।

୪୦୩. ତସ୍ମା ଏୱମନୁସ୍ସରିତୁକାମେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତେନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲିନେନ ପଟିପାଟିୟା ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମା ନିସଜ୍ଜା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବା । ତତୋ ଆସନପଞ୍ଞାପନଂ, ସେନାସନପ୍ପୱେସନଂ, ପତ୍ତଚୀୱରପଟିସାମନଂ, ଭୋଜନକାଲୋ, ଗାମତୋ ଆଗମନକାଲୋ, ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତକାଲୋ, ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠକାଲୋ, ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖମନକାଲୋ, ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱନ୍ଦନକାଲୋ, ପତ୍ତଧୋୱନକାଲୋ, ପତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣକାଲୋ, ପତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣତୋ ୟାୱ ମୁଖଧୋୱନା କତକିଚ୍ଚଂ, ପଚ୍ଚୂସକାଲେ କତକିଚ୍ଚଂ, ମଜ୍ଝିମୟାମେ କତକିଚ୍ଚଂ, ପଠମୟାମେ କତକିଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିଲୋମକ୍କମେନ ସକଲଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ କତକିଚ୍ଚଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତକଂ ପନ ପକତିଚିତ୍ତସ୍ସପି ପାକଟଂ ହୋତି । ପରିକମ୍ମସମାଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅତିପାକଟମେୱ ।

ସଚେ ପନେତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ନ ପାକଟଂ ହୋତି, ପୁନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତକେନ ଦୀପେ ଜଲିତେ ୱିୟ ପାକଟଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପଟିଲୋମକ୍କମେନେୱ ଦୁତିୟଦିୱସେପି ତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଦିୱସେପି ଦସାହେପି ଅଡ୍ଢମାସେପି ମାସେପି ୟାୱ ସଂୱଚ୍ଛରାପି କତକିଚ୍ଚଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଦସୱସ୍ସାନି ୱୀସତିୱସ୍ସାନୀତି ୟାୱ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅତ୍ତନୋ ପଟିସନ୍ଧି, ତାୱ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତେନ ପୁରିମଭୱେ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିତନାମରୂପଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ପହୋତି ହି ପଣ୍ଡିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମୱାରେନେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଚୁତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପମାରମ୍ମଣଂ କାତୁଂ ।

ୟସ୍ମା ପନ ପୁରିମଭୱେ ନାମରୂପଂ ଅସେସଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ ଆହୁନ୍ଦରିକଂ ଅନ୍ଧତମମିୱ ହୋତି ଦୁଦ୍ଦସଂ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେନ । ତେନାପି ‘‘ନ ସକ୍କୋମହଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିତନାମରୂପମାରମ୍ମଣଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ତଦେୱ ପନ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତଂ ଠାନଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ହି ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ କୂଟାଗାରକଣ୍ଣିକତ୍ଥାୟ ମହାରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ସାଖାପଲାସଚ୍ଛେଦନମତ୍ତେନେୱ ଫରସୁଧାରାୟ ୱିପନ୍ନାୟ ମହାରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋପି ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱାୱ କମ୍ମାରସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିଖିଣଂ ଫରସୁଂ କାରାପେତ୍ୱା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ପୁନ ୱିପନ୍ନାୟ ଚ ପୁନପି ତଥେୱ କାରେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ସୋ ଏୱଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଛିନ୍ନସ୍ସ ଛିନ୍ନସ୍ସ ପୁନ ଛେତବ୍ବାଭାୱତୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ଚ ଛେଦନତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ମହାରୁକ୍ଖଂ ପାତେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱଂ ପାଦକଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବେ ଆୱଜ୍ଜିତଂ ଅନାୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିମେୱ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିତନାମରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରେୟ୍ୟାତି । କଟ୍ଠଫାଲକକେସୋହାରକାଦୀହିପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମନିସଜ୍ଜତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ ନାମ ନ ହୋତି । ତଂ ପନ ପରିକମ୍ମସମାଧିଞାଣଂ ନାମ ହୋତି । ଅତୀତଂସଞାଣନ୍ତିପି ଏକେ ୱଦନ୍ତି । ତଂ ରୂପାୱଚରଂ ସନ୍ଧାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଦା ପନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିତନାମରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ନିରୁଦ୍ଧେ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପୁରିମାନି ପରିକମ୍ମାଦିନାମକାନି କାମାୱଚରାନି ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଛିମଂ ରୂପାୱଚରଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ । ତଦାସ୍ସ ୟଂ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସହ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ନାମ । ତେନ ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସତିୟା ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ…ପେ॰… ଇତି ସାକାରଂ ସଉଦ୍ଦେସଂ ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪) ।

୪୦୪. ତତ୍ଥ ଏକମ୍ପି ଜାତିନ୍ତି ଏକମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିମୂଲଂ ଚୁତିପରିୟୋସାନଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ । ଏସ ନୟୋ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋତିଆଦୀସୁପି । ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେତିଆଦୀସୁ ପନ ପରିହାୟମାନୋ କପ୍ପୋ ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପୋ, ୱଡ୍ଢମାନୋ ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସଂୱଟ୍ଟେନ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ଗହିତୋ ହୋତି, ତଂମୂଲକତ୍ତା । ୱିୱଟ୍ଟେନ ଚ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ, ଏୱଞ୍ହି ସତି ୟାନି ତାନି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, କପ୍ପସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ସଂୱଟ୍ଟୋ, ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ, ୱିୱଟ୍ଟୋ, ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୫୬ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ପରିଗ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ତୟୋ ସଂୱଟ୍ଟା – ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋ, ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋ, ୱାୟୋସଂୱଟ୍ଟୋତି । ତିସ୍ସୋ ସଂୱଟ୍ଟସୀମା – ଆଭସ୍ସରା, ସୁଭକିଣ୍ହା, ୱେହପ୍ଫଲାତି ।

ୟଦା କପ୍ପୋ ତେଜେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ଆଭସ୍ସରତୋ ହେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗିନା ଡୟ୍ହତି । ୟଦା ଆପେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ସୁଭକିଣ୍ହତୋ ହେଟ୍ଠା ଉଦକେନ ୱିଲୀୟତି । ୟଦା ୱାୟୁନା ସଂୱଟ୍ଟତି, ୱେହପ୍ଫଲତୋ ହେଟ୍ଠା ୱାତେନ ୱିଦ୍ଧଂସତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ସଦାପି ଏକଂ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତଂ ୱିନସ୍ସତି ।

ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତଂ ନାମ ତିୱିଧଂ ହୋତି – ଜାତିଖେତ୍ତଂ, ଆଣାଖେତ୍ତଂ, ୱିସୟଖେତ୍ତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଜାତିଖେତ୍ତଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ ହୋତି । ୟଂ ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗହଣାଦୀସୁ କମ୍ପତି । ଆଣାଖେତ୍ତଂ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ ରତନସୁତ୍ତଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧ ଆଦୟୋ) ଖନ୍ଧପରିତ୍ତଂ (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୧; ଅ॰ ନି॰ ୪.୬୭) ଧଜଗ୍ଗପରିତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ଆଟାନାଟିୟପରିତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୫ ଆଦୟୋ) ମୋରପରିତ୍ତନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୨.୧୭-୧୮) ଇମେସଂ ପରିତ୍ତାନଂ ଆନୁଭାୱୋ ୱତ୍ତତି । ୱିସୟଖେତ୍ତଂ ଅନନ୍ତମପରିମାଣଂ । ୟଂ ‘‘ୟାୱତା ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୧) ୱୁତ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ତଥାଗତୋ ଆକଙ୍ଖତି, ତଂ ତଂ ଜାନାତି । ଏୱମେତେସୁ ତୀସୁ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତେସୁ ଏକଂ ଆଣାଖେତ୍ତଂ ୱିନସ୍ସତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ୱିନସ୍ସନ୍ତେ ଜାତିଖେତ୍ତମ୍ପି ୱିନଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ୱିନସ୍ସନ୍ତଞ୍ଚ ଏକତୋୱ ୱିନସ୍ସତି, ସଣ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି ଏକତୋ ସଣ୍ଠହତି । ତସ୍ସେୱଂ ୱିନାସୋ ଚ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪୦୫. ୟସ୍ମିଂ ହି ସମୟେ କପ୍ପୋ ଅଗ୍ଗିନା ନସ୍ସତି, ଆଦିତୋୱ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଏକଂ ମହାୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସତି । ମନୁସ୍ସା ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠା ସବ୍ବବୀଜାନି ନୀହରିତ୍ୱା ୱପନ୍ତି । ସସ୍ସେସୁ ପନ ଗୋଖାୟିତକମତ୍ତେସୁ ଜାତେସୁ ଗଦ୍ରଭରୱଂ ରୱନ୍ତୋ ଏକବିନ୍ଦୁମ୍ପି ନ ୱସ୍ସତି, ତଦା ପଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପଚ୍ଛିନ୍ନମେୱ ୱସ୍ସଂ ହୋତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ହି ଭଗୱତା ‘‘ହୋତି ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟୋ ୟଂ ବହୂନି ୱସ୍ସାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସତାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ଦେୱୋ ନ ୱସ୍ସତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) ୱୁତ୍ତଂ । ୱସ୍ସୂପଜୀୱିନୋ ସତ୍ତା କାଲଙ୍କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ପୁପ୍ଫଫଲୂପଜୀୱିନିୟୋ ଚ ଦେୱତା । ଏୱଂ ଦୀଘେ ଅଦ୍ଧାନେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉଦକଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅଥାନୁପୁବ୍ବେନ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାପି କାଲଙ୍କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ନେରୟିକସତ୍ତାପି । ତତ୍ଥ ନେରୟିକା ସତ୍ତମସୂରିୟପାତୁଭାୱେ ୱିନସ୍ସନ୍ତୀତି ଏକେ ।

ଝାନଂ ୱିନା ନତ୍ଥି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଏତେସଞ୍ଚ କେଚି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖପୀଳିତା କେଚି ଅଭବ୍ବା ଝାନାଧିଗମାୟ, ତେ କଥଂ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି । ଦେୱଲୋକେ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନୱସେନ । ତଦା ହି ‘‘ୱସ୍ସସତସହସ୍ସସ୍ସଚ୍ଚୟେନ କପ୍ପୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଲୋକବ୍ୟୂହା ନାମ କାମାୱଚରଦେୱା ମୁତ୍ତସିରା ୱିକିଣ୍ଣକେସା ରୁଦମୁଖା ଅସ୍ସୂନି ହତ୍ଥେହି ପୁଞ୍ଛମାନା ରତ୍ତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ଅତିୱିୟ ୱିରୂପୱେସଧାରିନୋ ହୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରନ୍ତା ଏୱଂ ଆରୋଚେନ୍ତି ‘‘ମାରିସା ଇତୋ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସସ୍ସଚ୍ଚୟେନ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅୟଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି, ମହାସମୁଦ୍ଦୋପି ଉସ୍ସୁସ୍ସିସ୍ସତି, ଅୟଞ୍ଚ ମହାପଥୱୀ ସିନେରୁ ଚ ପବ୍ବତରାଜା ଉଦ୍ଦୟ୍ହିସ୍ସନ୍ତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି । ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଲୋକୱିନାସୋ ଭୱିସ୍ସତି । ମେତ୍ତଂ ମାରିସା ଭାୱେଥ, କରୁଣଂ, ମୁଦିତଂ, ଉପେକ୍ଖଂ ମାରିସା ଭାୱେଥ, ମାତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, ପିତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିନୋ ହୋଥା’’ତି ।

ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମନୁସ୍ସା ଚ ଭୁମ୍ମଦେୱତା ଚ ସଂୱେଗଜାତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମୁଦୁଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ମେତ୍ତାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କରିତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବସୁଧାଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱାୟୋକସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଝାନଂ ପଟିଲଭନ୍ତି । ତଦଞ୍ଞେ ପନ ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟେନ କମ୍ମେନ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟକମ୍ମରହିତୋ ହି ସଂସାରେ ସଂସରମାନୋ ସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତେପି ତତ୍ଥ ତଥେୱ ଝାନଂ ପଟିଲଭନ୍ତି । ଏୱଂ ଦେୱଲୋକେ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନୱସେନ ସବ୍ବେପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ।

ୱସ୍ସୂପଚ୍ଛେଦତୋ ପନ ଉଦ୍ଧଂ ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ଦୁତିୟୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ହୋତି ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟୋ’’ତି ସତ୍ତସୂରିୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ପାତୁଭୂତେ ଚ ପନ ତସ୍ମିଂ ନେୱ ରତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦୋ, ନ ଦିୱାପରିଚ୍ଛେଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏକୋ ସୂରିୟୋ ଉଟ୍ଠେତି, ଏକୋ ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନସୂରିୟସନ୍ତାପୋୱ ଲୋକୋ ହୋତି । ୟଥା ଚ ପକତିସୂରିୟେ ସୂରିୟଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୋତି, ଏୱଂ କପ୍ପୱିନାସକସୂରିୟେ ନତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ପକତିସୂରିୟେ ୱତ୍ତମାନେ ଆକାସେ ୱଲାହକାପି ଧୂମସିଖାପି ଚରନ୍ତି । କପ୍ପୱିନାସକସୂରିୟେ ୱତ୍ତମାନେ ୱିଗତଧୂମୱଲାହକଂ ଆଦାସମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ନିମ୍ମଲଂ ନଭଂ ହୋତି । ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ମହାନଦିୟୋ ସେସକୁନ୍ନଦୀଆଦୀସୁ ଉଦକଂ ସୁସ୍ସତି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ତତିୟୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି । ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ମହାନଦିୟୋପି ସୁସ୍ସନ୍ତି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ଚତୁତ୍ଥୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି । ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ହିମୱତି ମହାନଦୀନଂ ପଭୱା ‘‘ସୀହପପାତୋ ହଂସପାତନୋ କଣ୍ଣମୁଣ୍ଡକୋ ରଥକାରଦହୋ ଅନୋତତ୍ତଦହୋ ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହୋ କୁଣାଲଦହୋ’’ତି ଇମେ ସତ୍ତ ମହାସରା ସୁସ୍ସନ୍ତି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ପଞ୍ଚମୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି । ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବତେମନମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ନ ସଣ୍ଠାତି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ଛଟ୍ଠୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି । ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ଏକଧୂମଂ ହୋତି । ପରିୟାଦିଣ୍ଣସିନେହଂ ଧୂମେନ । ୟଥା ଚିଦଂ, ଏୱଂ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନିପି ।

ତତୋପି ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ତମୋ ସୂରିୟୋ ପାତୁଭୱତି । ୟସ୍ସ ପାତୁଭାୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ଏକଜାଲଂ ହୋତି ସଦ୍ଧିଂ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେହି । ୟୋଜନସତିକାଦିଭେଦାନି ସିନେରୁକୂଟାନିପି ପଲୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆକାସେୟେୱ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି । ସା ଅଗ୍ଗିଜାଲା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚାତୁମହାରାଜିକେ ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ କନକୱିମାନରତନୱିମାନମଣିୱିମାନାନି ଝାପେତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିଂ ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ତୟୋପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଝାପେତ୍ୱା ଆଭସ୍ସରେ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ସା ୟାୱ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅତ୍ଥି, ତାୱ ନ ନିବ୍ବାୟତି । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରପରିକ୍ଖୟା ପନ ସପ୍ପିତେଲଝାପନଗ୍ଗିସିଖା ୱିୟ ଛାରିକମ୍ପି ଅନୱସେସେତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟତି । ହେଟ୍ଠାଆକାସେନ ସହ ଉପରିଆକାସୋ ଏକୋ ହୋତି ମହନ୍ଧକାରୋ ।

୪୦୬. ଅଥ ଦୀଘସ୍ସ ଅଦ୍ଧୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଠମଂ ସୁଖୁମଂ ସୁଖୁମଂ ୱସ୍ସତି। ଅନୁପୁବ୍ବେନ କୁମୁଦନାଳୟଟ୍ଠିମୁସଲତାଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିପ୍ପମାଣାହି ଧାରାହି ୱସ୍ସନ୍ତୋ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ସବ୍ବଂ ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାୟତି । ତଂ ଉଦକଂ ହେଟ୍ଠା ଚ ତିରିୟଞ୍ଚ ୱାତୋ ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଘନଂ କରୋତି ପରିୱଟୁମଂ ପଦୁମିନିପତ୍ତେ ଉଦକବିନ୍ଦୁସଦିସଂ । କଥଂ ତାୱ ମହନ୍ତଂ ଉଦକରାସିଂ ଘନଂ କରୋତୀତି ଚେ ? ୱିୱରସମ୍ପଦାନତୋ । ତଞ୍ହିସ୍ସ ତମ୍ହି ତମ୍ହି ୱିୱରଂ ଦେତି । ତଂ ଏୱଂ ୱାତେନ ସମ୍ପିଣ୍ଡିୟମାନଂ ଘନଂ କରିୟମାନଂ ପରିକ୍ଖୟମାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ହେଟ୍ଠା ଓତରତି । ଓତିଣ୍ଣେ ଓତିଣ୍ଣେ ଉଦକେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଟ୍ଠାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା, ଉପରି ଚତୁକାମାୱଚରଦେୱଲୋକଟ୍ଠାନେ ଚ ଦେୱଲୋକା ପାତୁଭୱନ୍ତି ।

ପୁରିମପଥୱିଟ୍ଠାନଂ ଓତିଣ୍ଣେ ପନ ବଲୱୱାତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ତଂ ପିହିତଦ୍ୱାରେ ଧମକରଣେ ଠିତଉଦକମିୱ ନିରସ୍ସାସଂ କତ୍ୱା ରୁନ୍ଧନ୍ତି । ମଧୁରୋଦକଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛମାନଂ ଉପରି ରସପଥୱିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ସା ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ହୋତି ଗନ୍ଧରସସମ୍ପନ୍ନା ଚ ନିରୁଦକପାୟାସସ୍ସ ଉପରି ପଟଲଂ ୱିୟ ।

ତଦା ଚ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଠମତରାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ସତ୍ତା ଆୟୁକ୍ଖୟା ୱା ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟା ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ହୋନ୍ତି ସୟଂପଭା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରା । ତେ ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂ ରସପଥୱିଂ ସାୟିତ୍ୱା ତଣ୍ହାଭିଭୂତା ଆଲୁପ୍ପକାରକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଉପକ୍କମନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ସୟଂପଭା ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଅନ୍ଧକାରୋ ହୋତି । ତେ ଅନ୍ଧକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଭାୟନ୍ତି ।

ତତୋ ନେସଂ ଭୟଂ ନାସେତ୍ୱା ସୂରଭାୱଂ ଜନୟନ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣପଣ୍ଣାସୟୋଜନଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପାତୁଭୱତି, ତେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଆଲୋକଂ ପଟିଲଭିମ୍ହା’’ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଭୀତାନଂ ଭୟଂ ନାସେତ୍ୱା ସୂରଭାୱଂ ଜନୟନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସୂରିୟୋ ହୋତୂ’’ତି ସୂରିୟୋତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ କରୋନ୍ତି ।

ଅଥ ସୂରିୟେ ଦିୱସଂ ଆଲୋକଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ୟମ୍ପି ଆଲୋକଂ ଲଭିମ୍ହା, ସୋପି ନୋ ନଟ୍ଠୋତି ପୁନ ଭୀତା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ସାଧୁ ୱତସ୍ସ ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ଆଲୋକଂ ଲଭେୟ୍ୟାମା’’ତି । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ୱିୟ ଏକୂନପଣ୍ଣାସୟୋଜନଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ପାତୁଭୱତି । ତେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଛନ୍ଦଂ ଞତ୍ୱା ୱିୟ ଉଟ୍ଠିତୋ, ତସ୍ମା ଚନ୍ଦୋ ହୋତୂ’’ତି ଚନ୍ଦୋତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ କରୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେସୁ ପାତୁଭୂତେସୁ ନକ୍ଖତ୍ତାନି ତାରକରୂପାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି ।

ତତୋ ପଭୁତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଅନୁକ୍କମେନ ଚ ମାସଦ୍ଧମାସଉତୁସଂୱଚ୍ଛରା । ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ପନ ପାତୁଭୂତଦିୱସେୟେୱ ସିନେରୁଚକ୍କୱାଳହିମୱନ୍ତପବ୍ବତା ପାତୁଭୱନ୍ତି । ତେ ଚ ଖୋ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଫଗ୍ଗୁଣପୁଣ୍ଣମଦିୱସେୟେୱ ପାତୁଭୱନ୍ତି । କଥଂ ? ୟଥା ନାମ କଙ୍ଗୁଭତ୍ତେ ପଚ୍ଚମାନେ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ପୁପ୍ଫୁଳକାନି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ଏକେ ପଦେସା ଥୂପଥୂପା ହୋନ୍ତି, ଏକେ ନିନ୍ନନିନ୍ନା, ଏକେ ସମସମା । ଏୱମେୱଂ ଥୂପଥୂପଟ୍ଠାନେ ପବ୍ବତା ହୋନ୍ତି, ନିନ୍ନନିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ସମୁଦ୍ଦା, ସମସମଟ୍ଠାନେ ଦୀପାତି ।

ଅଥ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ରସପଥୱିଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ କମେନ ଏକଚ୍ଚେ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ, ଏକଚ୍ଚେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେ ଅତିମଞ୍ଞନ୍ତି । ତେସଂ ଅତିମାନପଚ୍ଚୟା ସାପି ରସପଥୱୀ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ଭୂମିପପ୍ପଟକୋ ପାତୁଭୱତି । ଅଥ ନେସଂ ତେନେୱ ନୟେନ ସୋପି ଅନ୍ତରଧାୟତି । ପଦାଲତା ପାତୁଭୱତି । ତେନେୱ ନୟେନ ସାପି ଅନ୍ତରଧାୟତି । ଅକଟ୍ଠପାକୋ ସାଲି ପାତୁଭୱତି ଅକଣୋ ଅଥୁସୋ ସୁଦ୍ଧୋ ସୁଗନ୍ଧୋ ତଣ୍ଡୁଲପ୍ଫଲୋ ।

ତତୋ ନେସଂ ଭାଜନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ସାଲିଂ ଭାଜନେ ଠପେତ୍ୱା ପାସାଣପିଟ୍ଠିୟା ଠପେନ୍ତି, ସୟମେୱ ଜାଲସିଖା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଂ ପଚତି । ସୋ ହୋତି ଓଦନୋ ସୁମନଜାତିପୁପ୍ଫସଦିସୋ, ନ ତସ୍ସ ସୂପେନ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ୱା କରଣୀୟଂ ଅତ୍ଥି । ୟଂ ୟଂ ରସଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତଂ ତଂ ରସୋୱ ହୋତି । ତେସଂ ତଂ ଓଳାରିକଂ ଆହାରଂ ଆହରୟତଂ ତତୋ ପଭୁତି ମୁତ୍ତକରୀସଂ ସଞ୍ଜାୟତି । ଅଥ ନେସଂ ତସ୍ସ ନିକ୍ଖମନତ୍ଥାୟ ୱଣମୁଖାନି ପଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ପୁରିସସ୍ସ ପୁରିସଭାୱୋ, ଇତ୍ଥିୟାପି ଇତ୍ଥିଭାୱୋ ପାତୁଭୱତି ।

ତତ୍ର ସୁଦଂ ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସଂ, ପୁରିସୋ ଚ ଇତ୍ଥିଂ ଅତିୱେଲଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତି । ତେସଂ ଅତିୱେଲଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟନପଚ୍ଚୟା କାମପରିଳାହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତି । ତେ ଅସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସେୱନପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିୟମାନା ୱିହେଠିୟମାନା ତସ୍ସ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନହେତୁ ଅଗାରାନି କରୋନ୍ତି । ତେ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସମାନା ଅନୁକ୍କମେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଅଲସଜାତିକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତା ସନ୍ନିଧିଂ କରୋନ୍ତି । ତତୋ ପଭୁତି କଣୋପି ଥୁସୋପି ତଣ୍ଡୁଲଂ ପରିୟୋନନ୍ଧତି, ଲାୟିତଟ୍ଠାନମ୍ପି ନ ପଟିୱିରୂହତି ।

ତେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ଥୁନନ୍ତି ‘‘ପାପକା ୱତ ଭୋ ଧମ୍ମା ସତ୍ତେସୁ ପାତୁଭୂତା, ମୟଂ ହି ପୁବ୍ବେ ମନୋମୟା ଅହୁମ୍ହା’’ତି ଅଗ୍ଗଞ୍ଞସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ତତୋ ମରିୟାଦଂ ଠପେନ୍ତି । ଅଥ ଅଞ୍ଞତରୋ ସତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଗଂ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତି । ତଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରିଭାସେତ୍ୱା ତତିୟୱାରେ ପାଣିଲେଟ୍ଟୁଦଣ୍ଡେହି ପହରନ୍ତି । ତେ ଏୱଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନଗରହମୁସାୱାଦଦଣ୍ଡାଦାନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଚିନ୍ତୟନ୍ତି ‘‘ୟଂନୂନ ମୟଂ ଏକଂ ସତ୍ତଂ ସମ୍ମନ୍ନେୟ୍ୟାମ, ୟୋ ନୋ ସମ୍ମା ଖୀୟିତବ୍ବଂ ଖୀୟେୟ୍ୟ, ଗରହିତବ୍ବଂ ଗରହେୟ୍ୟ, ପବ୍ବାଜେତବ୍ବଂ ପବ୍ବାଜେୟ୍ୟ, ମୟଂ ପନସ୍ସ ସାଲୀନଂ ଭାଗଂ ଅନୁପ୍ପଦସ୍ସାମା’’ତି ।

ଏୱଂ କତସନ୍ନିଟ୍ଠାନେସୁ ପନ ସତ୍ତେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ତାୱ କପ୍ପେ ଅୟମେୱ ଭଗୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ତେନ ସମୟେନ ତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଅଭିରୂପତରୋ ଚ ଦସ୍ସନୀୟତରୋ ଚ ମହେସକ୍ଖତରୋ ଚ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ପଟିବଲୋ ନିଗ୍ଗହପଗ୍ଗହଂ କାତୁଂ । ତେ ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୟାଚିତ୍ୱା ସମ୍ମନ୍ନିଂସୁ । ସୋ ତେନ ମହାଜନେନ ସମ୍ମତୋତି ମହାସମ୍ମତୋ, ଖେତ୍ତାନଂ ଅଧିପତୀତି ଖତ୍ତିୟୋ, ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପରେ ରଞ୍ଜେତୀତି ରାଜାତି ତୀହି ନାମେହି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ୟଞ୍ହି ଲୋକେ ଅଚ୍ଛରିୟଟ୍ଠାନଂ, ବୋଧିସତ୍ତୋୱ ତତ୍ଥ ଆଦିପୁରିସୋତି ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଖତ୍ତିୟମଣ୍ଡଲେ ସଣ୍ଠିତେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋପି ୱଣ୍ଣା ସଣ୍ଠହିଂସୁ ।

ତତ୍ଥ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘତୋ ୟାୱ ଜାଲୁପଚ୍ଛେଦୋ, ଇଦମେକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସଂୱଟ୍ଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

କପ୍ପୱିନାସକଜାଲୁପଚ୍ଛେଦତୋ ୟାୱ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିପୂରକୋ ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘୋ, ଇଦଂ ଦୁତିୟଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘତୋ ୟାୱ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟପାତୁଭାୱୋ, ଇଦଂ ତତିୟଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ୱିୱଟ୍ଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଚନ୍ଦିମସୂରିୟପାତୁଭାୱତୋ ୟାୱ ପୁନ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘୋ, ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଏକୋ ମହାକପ୍ପୋ ହୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅଗ୍ଗିନା ୱିନାସୋ ଚ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪୦୭. ୟସ୍ମିଂ ପନ ସମୟେ କପ୍ପୋ ଉଦକେନ ନସ୍ସତି, ଆଦିତୋୱ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ୟଥା ତତ୍ଥ ଦୁତିୟସୂରିୟୋ, ଏୱମିଧ କପ୍ପୱିନାସକୋ ଖାରୁଦକମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ସୋ ଆଦିତୋ ସୁଖୁମଂ ସୁଖୁମଂ ୱସ୍ସନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ମହାଧାରାହି କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନଂ ପୂରେନ୍ତୋ ୱସ୍ସତି । ଖାରୁଦକେନ ଫୁଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠା ପଥୱୀପବ୍ବତାଦୟୋ ୱିଲୀୟନ୍ତି, ଉଦକଂ ସମନ୍ତତୋ ୱାତେହି ଧାରିୟତି । ପଥୱିତୋ ୟାୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିଂ ଉଦକଂ ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ତୟୋପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ୱିଲୀୟାପେତ୍ୱା ସୁଭକିଣ୍ହେ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ତଂ ୟାୱ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅତ୍ଥି, ତାୱ ନ ୱୂପସମ୍ମତି । ଉଦକାନୁଗତଂ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସହସା ୱୂପସମ୍ମତି ଅନ୍ତରଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ହେଟ୍ଠାଆକାସେନ ସହ ଉପରିଆକାସୋ ଏକୋ ହୋତି ମହନ୍ଧକାରୋତି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତସଦିସଂ । କେୱଲଂ ପନିଧ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଲୋକୋ ପାତୁଭୱତି । ସୁଭକିଣ୍ହତୋ ଚ ଚୱିତ୍ୱା ଆଭସ୍ସରଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘତୋ ୟାୱ କପ୍ପୱିନାସକୁଦକୂପଚ୍ଛେଦୋ, ଇଦମେକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ । ଉଦକୂପଚ୍ଛେଦତୋ ୟାୱ ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘୋ, ଇଦଂ ଦୁତିୟଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ । ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘତୋ…ପେ॰… ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଏକୋ ମହାକପ୍ପୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଉଦକେନ ୱିନାସୋ ଚ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪୦୮. ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କପ୍ପୋ ୱାତେନ ୱିନସ୍ସତି, ଆଦିତୋୱ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ୟଥା ତତ୍ଥ ଦୁତିୟସୂରିୟୋ, ଏୱମିଧ କପ୍ପୱିନାସନତ୍ଥଂ ୱାତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ସୋ ପଠମଂ ଥୂଲରଜଂ ଉଟ୍ଠାପେତି । ତତୋ ସଣ୍ହରଜଂ ସୁଖୁମୱାଲିକଂ ଥୂଲୱାଲିକଂ ସକ୍ଖରପାସାଣାଦୟୋତି ୟାୱ କୂଟାଗାରମତ୍ତେ ପାସାଣେ ୱିସମଟ୍ଠାନେ ଠିତମହାରୁକ୍ଖେ ଚ ଉଟ୍ଠାପେତି । ତେ ପଥୱିତୋ ନଭମୁଗ୍ଗତା ନ ଚ ପୁନ ପତନ୍ତି । ତତ୍ଥେୱ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଅଥାନୁକ୍କମେନ ହେଟ୍ଠା ମହାପଥୱିୟା ୱାତୋ ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂମୂଲଂ କତ୍ୱା ଆକାସେ ଖିପତି । ୟୋଜନସତପ୍ପମାଣାପି ପଥୱିପ୍ପଦେସା ଦ୍ୱିୟୋଜନତିୟୋଜନଚତୁୟୋଜନପଞ୍ଚୟୋଜନସତପ୍ପମାଣାପି ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱାତୱେଗେନ ଖିତ୍ତା ଆକାସେୟେୱ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତମ୍ପି ସିନେରୁପବ୍ବତମ୍ପି ୱାତୋ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆକାସେ ଖିପତି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଭିହନ୍ତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଭୁମ୍ମଟ୍ଠକୱିମାନାନି ଚ ଆକାସଟ୍ଠକୱିମାନାନି ଚ ୱିନାସେନ୍ତୋ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ୱିନାସେତ୍ୱା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନି ୱିନାସେତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍କୱାଳା ଚକ୍କୱାଳେହି ହିମୱନ୍ତା ହିମୱନ୍ତେହି ସିନେରୂ ସିନେରୂହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ପଥୱିତୋ ୟାୱ ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିଂ ୱାତୋ ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ତୟୋପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ୱିନାସେତ୍ୱା ୱେହପ୍ଫଲଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ୱିନସ୍ସତି । ହେଟ୍ଠାଆକାସେନ ସହ ଉପରିଆକାସୋ ଏକୋ ହୋତି ମହନ୍ଧକାରୋତି ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତସଦିସଂ । ଇଧ ପନ ସୁଭକିଣ୍ହବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଲୋକୋ ପାତୁଭୱତି । ୱେହପ୍ଫଲତୋ ଚ ଚୱିତ୍ୱା ସୁଭକିଣ୍ହଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ କପ୍ପୱିନାସକମହାମେଘତୋ ୟାୱ କପ୍ପୱିନାସକୱାତୂପଚ୍ଛେଦୋ, ଇଦମେକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ । ୱାତୂପଚ୍ଛେଦତୋ ୟାୱ ସମ୍ପତ୍ତିମହାମେଘୋ, ଇଦଂ ଦୁତିୟଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଏକୋ ମହାକପ୍ପୋ ହୋତି । ଏୱଂ ୱାତେନ ୱିନାସୋ ଚ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪୦୯. କିଂକାରଣା ଏୱଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସତି ? ଅକୁସଲମୂଲକାରଣା । ଅକୁସଲମୂଲେସୁ ହି ଉସ୍ସନ୍ନେସୁ ଏୱଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସତି । ସୋ ଚ ଖୋ ରାଗେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଅଗ୍ଗିନା ୱିନସ୍ସତି । ଦୋସେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଉଦକେନ ୱିନସ୍ସତି । କେଚି ପନ ଦୋସେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଅଗ୍ଗିନା । ରାଗେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ଉଦକେନାତି ୱଦନ୍ତି । ମୋହେ ଉସ୍ସନ୍ନତରେ ୱାତେନ ୱିନସ୍ସତି । ଏୱଂ ୱିନସ୍ସନ୍ତୋପି ଚ ନିରନ୍ତରମେୱ ସତ୍ତୱାରେ ଅଗ୍ଗିନା ୱିନସ୍ସତି । ଅଟ୍ଠମେ ୱାରେ ଉଦକେନ । ପୁନ ସତ୍ତୱାରେ ଅଗ୍ଗିନା । ଅଟ୍ଠମେ ୱାରେ ଉଦକେନାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠମେ ଅଟ୍ଠମେ ୱାରେ ୱିନସ୍ସନ୍ତୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉଦକେନ ୱିନସ୍ସିତ୍ୱା ପୁନ ସତ୍ତୱାରେ ଅଗ୍ଗିନା ନସ୍ସତି । ଏତ୍ତାୱତା ତେସଟ୍ଠି କପ୍ପା ଅତୀତା ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଉଦକେନ ନସ୍ସନୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତମ୍ପି ପଟିବାହିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୋକାସୋ ୱାତୋ ପରିପୁଣ୍ଣଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପାୟୁକେ ସୁଭକିଣ୍ହେ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୋ ଲୋକଂ ୱିନାସେତି ।

୪୧୦. ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋପି ଚ କପ୍ପାନୁସ୍ସରଣକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏତେସୁ କପ୍ପେସୁ ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରତି । କଥଂ ? ‘‘ଅମୁତ୍ରାସି’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪) ନୟେନ ।

ତତ୍ଥ ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ଅମୁମ୍ହି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅହଂ ଅମୁମ୍ହି ଭୱେ ୱା ୟୋନିୟା ୱା ଗତିୟା ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ୱା ସତ୍ତାୱାସେ ୱା ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଆସିଂ । ଏୱଂନାମୋତି ତିସ୍ସୋ ୱା ଫୁସ୍ସୋ ୱା । ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି କଚ୍ଚାନୋ ୱା କସ୍ସପୋ ୱା । ଇଦମସ୍ସ ଅତୀତଭୱେ ଅତ୍ତନୋ ନାମଗୋତ୍ତାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପନ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ଲୂଖପଣୀତଜୀୱିକଭାୱଂ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖବହୁଲତଂ ୱା ଅପ୍ପାୟୁକଦୀଘାୟୁକଭାୱଂ ୱା ଅନୁସ୍ସରିତୁକାମୋ ହୋତି, ତମ୍ପି ଅନୁସ୍ସରତିୟେୱ । ତେନାହ ‘‘ଏୱଂୱଣ୍ଣୋ…ପେ॰… ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଏୱଂୱଣ୍ଣୋତି ଓଦାତୋ ୱା ସାମୋ ୱା । ଏୱମାହାରୋତି ସାଲିମଂସୋଦନାହାରୋ ୱା ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ୱା । ଏୱଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖପଟିସଂୱେଦୀତି ଅନେକପ୍ପକାରେନ କାୟିକଚେତସିକାନଂ ସାମିସନିରାମିସାଦିପ୍ପଭେଦାନଂ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପଟିସଂୱେଦୀ । ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱସ୍ସସତପରିମାଣାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା ଚତୁରାସୀତିକପ୍ପସତସହସ୍ସାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିନ୍ତି ସୋହଂ ତତୋ ଭୱତୋ ୟୋନିତୋ ଗତିତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିତୋ ସତ୍ତାୱାସତୋ ସତ୍ତନିକାୟତୋ ୱା ଚୁତୋ ପୁନ ଅମୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଭୱେ ୟୋନିୟା ଗତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ସତ୍ତାୱାସେ ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଉଦପାଦିଂ । ତତ୍ରାପାସିନ୍ତି ଅଥ ତତ୍ରାପି ଭୱେ ୟୋନିୟା ଗତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ସତ୍ତାୱାସେ ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ପୁନ ଅହୋସିଂ । ଏୱଂନାମୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଅପିଚ ୟସ୍ମା ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋତି ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଇଧୂପପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଇଧୂପପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରମେୱସ୍ସ ଉପପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାପାସିନ୍ତି ଏୱମାଦି ପନସ୍ସ ତତ୍ର ଇମିସ୍ସା ଉପପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରେ ଉପପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ନାମଗୋତ୍ତାଦୀନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ସ୍ୱାହଂ ତତୋ ଅନନ୍ତରୂପପତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ ଚୁତୋ ଇଧ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଖତ୍ତିୟକୁଲେ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋତି । ଇତୀତି ଏୱଂ । ସାକାରଂ ସଉଦ୍ଦେସନ୍ତି ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ସଉଦ୍ଦେସଂ, ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ସାକାରଂ । ନାମଗୋତ୍ତେନ ହି ସତ୍ତୋ ତିସ୍ସୋ କସ୍ସପୋତି ଉଦ୍ଦିସୀୟତି । ୱଣ୍ଣାଦୀହି ସାମୋ ଓଦାତୋତି ନାନତ୍ତତୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମା ନାମଗୋତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସୋ, ଇତରେ ଆକାରା । ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସମନୁସ୍ସରତୀତି ଇଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚୁତୂପପାତଞାଣକଥା

୪୧୧. ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତଞାଣକଥାୟ ଚୁତୂପପାତଞାଣାୟାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୭) ଚୁତିୟା ଚ ଉପପାତେ ଚ ଞାଣାୟ । ୟେନ ଞାଣେନ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତି ଚ ଉପପାତୋ ଚ ଞାୟତି, ତଦତ୍ଥଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀତି ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି ଚେୱ ଅଭିନିନ୍ନାମେତି ଚ । ସୋତି ସୋ କତଚିତ୍ତାଭିନୀହାରୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଦିବ୍ବେନାତିଆଦୀସୁ ପନ ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ । ଦେୱତାନଞ୍ହି ସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧଂ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତତାୟ ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥଂ ଦିବ୍ବଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚାପି ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁ ତାଦିସମେୱାତି ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ । ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ତନା ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ । ଆଲୋକପରିଗ୍ଗହେନ ମହାଜୁତିକତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ । ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗତରୂପଦସ୍ସନେନ ମହାଗତିକତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ। ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକରଣେନ ଚକ୍ଖୁମିୱାତିପି ଚକ୍ଖୁ। ଚୁତୂପପାତଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧଂ। ୟୋ ହି ଚୁତିମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି, ନ ଉପପାତଂ । ସୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ଉପପାତମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି, ନ ଚୁତିଂ, ସୋ ନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ପନ ତଦୁଭୟଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ୟସ୍ମା ଦୁୱିଧମ୍ପି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅତିୱତ୍ତତି । ତସ୍ମାସ୍ସ ତଂଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁ ହୋତି । ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତା ପସ୍ସନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୁତୂପପାତଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ।

ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ରୂପଦସ୍ସନେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକଂ, ମାନୁସକଂ ୱା ମଂସଚକ୍ଖୁଂ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ । ସତ୍ତେ ପସ୍ସତୀତି ମନୁସ୍ସାନଂ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ୱିୟ ସତ୍ତେ ଓଲୋକେତି ।

ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେତି ଏତ୍ଥ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟେ ପନ ଆସନ୍ନଚୁତିକା ଇଦାନି ଚୱିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଚୱମାନା । ୟେ ଚ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକା ସମ୍ପତିନିବ୍ବତ୍ତାୱ, ତେ ଉପପଜ୍ଜମାନାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେ ଏୱରୂପେ ଚୱମାନେ ଚ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ଚ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ହୀନେତି ମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ହୀନାନଂ ଜାତିକୁଲଭୋଗାଦୀନଂ ୱସେନ ହୀଳିତେ ଓହୀଳିତେ ଓଞ୍ଞାତେ ଅୱଞ୍ଞାତେ । ପଣୀତେତି ଅମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ତବ୍ବିପରୀତେ । ସୁୱଣ୍ଣେତି ଅଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ଇଟ୍ଠକନ୍ତମନାପୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେତି ଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅନିଟ୍ଠାକନ୍ତଅମନାପୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେ । ଅନଭିରୂପେ ୱିରୂପେତିପି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଗତେତି ସୁଗତିଗତେ । ଅଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଅଡ୍ଢେ ମହଦ୍ଧନେ । ଦୁଗ୍ଗତେତି ଦୁଗ୍ଗତିଗତେ । ଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଦଲିଦ୍ଦେ ଅପ୍ପନ୍ନପାନେ ।

ୟଥାକମ୍ମୁପଗେତି ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ଉପଚିତଂ, ତେନ ତେନ ଉପଗତେ । ତତ୍ଥ ପୁରିମେହି ଚୱମାନେତିଆଦୀହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣକିଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ ଅୟମୁପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ, ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ହେଟ୍ଠା ନିରୟାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନେରୟିକେ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ମହାଦୁକ୍ଖମନୁଭୱମାନେ । ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚମେୱ । ସୋ ଏୱଂ ମନସିକରୋତି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମେ ସତ୍ତା ଏତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଇଦଂ ନାମ କତ୍ୱାତି ତଂକମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ଉପରିଦେୱଲୋକାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନନ୍ଦନୱନମିସ୍ସକୱନଫାରୁସକୱନାଦୀସୁ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନେ । ତମ୍ପି ଦସ୍ସନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚମେୱ । ସୋ ଏୱଂ ମନସିକରୋତି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମେ ସତ୍ତା ଏତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଇଦଂ ନାମ କତ୍ୱାତି ତଂକମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇଦଂ ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣଂ ନାମ । ଇମସ୍ସ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟଥା ଚିମସ୍ସ, ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସାପି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପାଦକାନେୱ ହି ଇମାନି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ସହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।

କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନାତିଆଦୀସୁ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, ଦୁଟ୍ଠଂ ୱା ଚରିତଂ କିଲେସପୂତିକତ୍ତାତି ଦୁଚ୍ଚରିତଂ । କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, କାୟତୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମନ୍ନାଗତାତି ସମଙ୍ଗୀଭୂତା । ଅରିୟାନଂ ଉପୱାଦକାତି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଅରିୟାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ଗିହିସୋତାପନ୍ନାନମ୍ପି ଅନତ୍ଥକାମା ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ୱା ଗୁଣପରିଧଂସନେନ ୱା ଉପୱାଦକା ଅକ୍କୋସକା ଗରହକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି ଇମେସଂ ସମଣଧମ୍ମୋ, ଅସ୍ସମଣା ଏତେତି ୱଦନ୍ତୋ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ଉପୱଦତି । ନତ୍ଥି ଇମେସଂ ଝାନଂ ୱା ୱିମୋକ୍ଖୋ ୱା ମଗ୍ଗୋ ୱା ଫଲଂ ୱାତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ଗୁଣପରିଧଂସନୱସେନ ଉପୱଦତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଜାନଂ ୱା ଉପୱଦେୟ୍ୟ ଅଜାନଂ ୱା, ଉଭୟଥାପି ଅରିୟୂପୱାଦୋୱ ହୋତି । ଭାରିୟଂ କମ୍ମଂ ଆନନ୍ତରିୟସଦିସଂ ସଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚ ମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚ, ସତେକିଚ୍ଛଂ ପନ ହୋତି । ତସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ କିର ଗାମେ ଏକୋ ଥେରୋ ଚ ଦହରଭିକ୍ଖୁ ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତି । ତେ ପଠମଘରେୟେୱ ଉଳୁଙ୍କମତ୍ତଂ ଉଣ୍ହୟାଗୁଂ ଲଭିଂସୁ । ଥେରସ୍ସ ଚ କୁଚ୍ଛିୱାତୋ ରୁଜ୍ଝତି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ୟାଗୁ ମୟ୍ହଂ ସପ୍ପାୟା, ୟାୱ ନ ସୀତଲା ହୋତି, ତାୱ ନଂ ପିୱାମୀ’’ତି । ସୋ ମନୁସ୍ସେହି ଉମ୍ମାରତ୍ଥାୟ ଆହଟେ ଦାରୁଖଣ୍ଡେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପିୱି । ଇତରୋ ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଅତିଖୁଦ୍ଦାଭିଭୂତୋ ମହଲ୍ଲକୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଲଜ୍ଜିତବ୍ବକଂ ଅକାସୀ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ଗାମେ ଚରିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦହରଭିକ୍ଖୁଂ ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥି ତେ, ଆୱୁସୋ, ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା’’ତି ? ଆମ, ଭନ୍ତେ, ସୋତାପନ୍ନୋ ଅହନ୍ତି । ତେନ ହାୱୁସୋ, ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ୱାୟାମଂ ମା ଅକାସି । ଖୀଣାସୱୋ ତୟା ଉପୱଦିତୋତି । ସୋ ତଂ ଖମାପେସି । ତେନସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ପାକତିକଂ ଅହୋସି ।

ତସ୍ମା ୟୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଅରିୟଂ ଉପୱଦତି, ତେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ଅତ୍ତନା ୱୁଡ୍ଢତରୋ ହୋତି, ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅୱଚଂ, ତଂ ମେ ଖମାହୀ’’ତି ଖମାପେତବ୍ବୋ । ସଚେ ନୱକତରୋ ହୋତି, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅୱଚଂ, ତଂ ମେ ଖମଥା’’ତି ଖମାପେତବ୍ବୋ । ସଚେ ଦିସାପକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି, ସୟଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦିକେ ୱା ପେସେତ୍ୱା ଖମାପେତବ୍ବୋ ।

ସଚେ ଚ ନାପି ଗନ୍ତୁଂ, ନ ପେସେତୁଂ ସକ୍କା ହୋତି, ୟେ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି, ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ନୱକତରା ହୋନ୍ତି, ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ସଚେ ୱୁଡ୍ଢତରା, ୱୁଡ୍ଢେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅସୁକଂ ନାମ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅୱଚଂ, ଖମତୁ ମେ ସୋ ଆୟସ୍ମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଖମାପେତବ୍ବଂ । ସମ୍ମୁଖା ଅଖମନ୍ତେପି ଏତଦେୱ କତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସଚେ ଏକଚାରିକଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ନେୱସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ, ନ ଗତଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏକସ୍ସ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅସୁକଂ ନାମ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅୱଚଂ, ତଂ ମେ ଅନୁସ୍ସରତୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ହୋତି, କିଂ କରୋମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସୋ ୱକ୍ଖତି ‘‘ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଥେରୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଖମତି, ଚିତ୍ତଂ ୱୂପସମେଥା’’ତି । ତେନାପି ଅରିୟସ୍ସ ଗତଦିସାଭିମୁଖେନ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଖମତୂତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ସୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ହୋତି, ପରିନିବ୍ବୁତମଞ୍ଚଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟାୱସିୱଥିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ଖମାପେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ କତେ ନେୱ ସଗ୍ଗାୱରଣଂ, ନ ମଗ୍ଗାୱରଣଂ ହୋତି, ପାକତିକମେୱ ହୋତୀତି ।

ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାତି ୱିପରୀତଦସ୍ସନା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସମାଦିନ୍ନନାନାୱିଧକମ୍ମା, ୟେ ଚ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମୂଲକେସୁ କାୟକମ୍ମାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞେପି ସମାଦପେନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଅରିୟୂପୱାଦେ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଗ୍ଗହଣେନ ଚ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସଙ୍ଗହିତାୟପି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁନ ୱଚନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ହି ଅରିୟୂପୱାଦୋ, ଆନନ୍ତରିୟସଦିସତ୍ତା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେୟ୍ୟ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱଦାମି ତଂ ୱାଚଂ ଅପ୍ପହାୟ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପହାୟ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଏୱଂ ନିରୟେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୯) । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତୋ ଚ ମହାସାୱଜ୍ଜତରଂ ନାମ ଅଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥି । ୟଥାହ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୦) ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଉପାଦିଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା । ପରମ୍ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେ । ଅଥ ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା । ପରମ୍ମରଣାତି ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଅପାୟନ୍ତି ଏୱମାଦି ସବ୍ବଂ ନିରୟୱେୱଚନମେୱ ।

ନିରୟୋ ହି ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖହେତୁଭୂତା ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ଅୟା ଅପେତତ୍ତା, ସୁଖାନଂ ୱା ଆୟସ୍ସ ଅଭାୱା ଅପାୟୋ। ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି, ଦୋସବହୁଲତାୟ ୱା ଦୁଟ୍ଠେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତା ଗତୀତି ଦୁଗ୍ଗତି। ୱିୱସା ନିପତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟକାରିନୋତି ୱିନିପାତୋ। ୱିନସ୍ସନ୍ତା ୱା ଏତ୍ଥ ପତନ୍ତି ସଂଭିଜ୍ଜମାନଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାତିପି ୱିନିପାତୋ। ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞିତୋ ଅୟୋତି ନିରୟୋ।

ଅଥ ୱା ଅପାୟଗ୍ଗହଣେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଦୀପେତି । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ହି ଅପାୟୋ ସୁଗତିତୋ ଅପେତତ୍ତା, ନ ଦୁଗ୍ଗତି ମହେସକ୍ଖାନଂ ନାଗରାଜାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱତୋ । ଦୁଗ୍ଗତିଗ୍ଗହଣେନ ପେତ୍ତିୱିସୟଂ । ସୋ ହି ଅପାୟୋ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତି ଚ, ସୁଗତିତୋ ଅପେତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଗତିଭୂତତ୍ତା । ନ ତୁ ୱିନିପାତୋ ଅସୁରସଦିସଂ ଅୱିନିପତିତତ୍ତା । ୱିନିପାତଗ୍ଗହଣେନ ଅସୁରକାୟଂ । ସୋ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ଅପାୟୋ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତି ଚ ସବ୍ବସମୁସ୍ସୟେହି ଚ ୱିନିପତିତତ୍ତା ୱିନିପାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରୟଗ୍ଗହଣେନ ଅୱୀଚିଆଦିଅନେକପ୍ପକାରଂ ନିରୟମେୱାତି । ଉପପନ୍ନାତି ଉପଗତା, ତତ୍ଥ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ତତ୍ଥ ସୁଗତିଗ୍ଗହଣେନ ମନୁସ୍ସଗତିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ସଗ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ଦେୱଗତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ସୁନ୍ଦରା ଗତୀତି ସୁଗତି। ରୂପାଦୀହି ୱିସୟେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋ। ସୋ ସବ୍ବୋପି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି ଅୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ ।

‘‘ଇତି ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନିଗମନୱଚନଂ । ଏୱଂ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା…ପେ॰… ପସ୍ସତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ।

୪୧୨. ଏୱଂ ପସ୍ସିତୁକାମେନ ପନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ କସିଣାରମ୍ମଣଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ କତ୍ୱା ‘‘ତେଜୋକସିଣଂ, ଓଦାତକସିଣଂ, ଆଲୋକକସିଣ’’ନ୍ତି ଇମେସୁ ତୀସୁ କସିଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆସନ୍ନଂ କାତବ୍ବଂ । ଉପଚାରଜ୍ଝାନଗୋଚରଂ କତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ । ନ ତତ୍ଥ ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଚେ ହି ଉପ୍ପାଦେତି, ପାଦକଜ୍ଝାନନିସ୍ସୟଂ ହୋତି, ନ ପରିକମ୍ମନିସ୍ସୟଂ । ଇମେସୁ ଚ ପନ ତୀସୁ ଆଲୋକକସିଣଂୟେୱ ସେଟ୍ଠତରଂ । ତସ୍ମା ତଂ ୱା ଇତରେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ କସିଣନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉପଚାରଭୂମିୟଂୟେୱ ଠତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ୱଡ୍ଢନାନୟୋପି ଚସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱଡ୍ଢିତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନ୍ତୋୟେୱ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ । ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତୋ ପନସ୍ସ ପରିକମ୍ମସ୍ସ ୱାରୋ ଅତିକ୍କମତି । ତତୋ ଆଲୋକୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରହିତେ ରୂପଗତମ୍ପି ନ ଦିସ୍ସତି । ଅଥାନେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପାଦକଜ୍ଝାନମେୱ ପୱିସିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଆଲୋକୋ ଫରିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ଆଲୋକୋ ଥାମଗତୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଆଲୋକୋ ହୋତୂତି ୟତ୍ତକଂ ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ତତ୍ଥ ଆଲୋକୋ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ । ଦିୱସମ୍ପି ନିସୀଦିତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ରୂପଦସ୍ସନଂ ହୋତି । ରତ୍ତିଂ ତିଣୁକ୍କାୟ ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ ଚେତ୍ଥ ପୁରିସୋ ଓପମ୍ମଂ ।

ଏକୋ କିର ରତ୍ତିଂ ତିଣୁକ୍କାୟ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ତସ୍ସ ସା ତିଣୁକ୍କା ୱିଜ୍ଝାୟି । ଅଥସ୍ସ ସମୱିସମାନି ନ ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ସୋ ତଂ ତିଣୁକ୍କଂ ଭୂମିୟଂ ଘଂସିତ୍ୱା ତିଣୁକ୍କା ପୁନ ଉଜ୍ଜାଲେସି । ସା ପଜ୍ଜଲିତ୍ୱା ପୁରିମାଲୋକତୋ ମହନ୍ତତରଂ ଆଲୋକଂ ଅକାସି । ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିଜ୍ଝାତଂ ଉଜ୍ଜାଲୟତୋ କମେନ ସୂରିୟୋ ଉଟ୍ଠାସି । ସୂରିୟେ ଉଟ୍ଠିତେ ଉକ୍କାୟ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀତି ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଦିୱସମ୍ପି ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କାଲୋକୋ ୱିୟ ପରିକମ୍ମକାଲେ କସିଣାଲୋକୋ । ଉକ୍କାୟ ୱିଜ୍ଝାତାୟ ସମୱିସମାନଂ ଅଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ରୂପଗତଂ ପସ୍ସତୋ ପରିକମ୍ମସ୍ସ ୱାରାତିକ୍କମେନ ଆଲୋକେ ଅନ୍ତରହିତେ ରୂପଗତାନଂ ଅଦସ୍ସନଂ । ଉକ୍କାୟ ଘଂସନଂ ୱିୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱେସନଂ । ଉକ୍କାୟ ପୁରିମାଲୋକତୋ ମହନ୍ତତରାଲୋକକରଣଂ ୱିୟ ପୁନ ପରିକମ୍ମଂ କରୋତୋ ବଲୱତରାଲୋକଫରଣଂ । ସୂରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଥାମଗତାଲୋକସ୍ସ ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ଠାନଂ । ତିଣୁକ୍କଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଦିୱସମ୍ପି ଗମନଂ ୱିୟ ପରିତ୍ତାଲୋକଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଥାମଗତେନାଲୋକେନ ଦିୱସମ୍ପି ରୂପଦସ୍ସନଂ ।

ତତ୍ଥ ୟଦା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନାପାଥଗତଂ ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିଗତଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ ହେଟ୍ଠାପଥୱୀତଲନିସ୍ସିତଂ ତିରୋକୁଟ୍ଟପବ୍ବତପାକାରଗତଂ ପରଚକ୍କୱାଳଗତନ୍ତି ଇଦଂ ରୂପଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ମଂସଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ସମାନଂ ୱିୟ ହୋତି, ତଦା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଦେୱ ଚେତ୍ଥ ରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥଂ, ନ ପୁବ୍ବଭାଗଚିତ୍ତାନି ।

ତଂ ପନେତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପରିବନ୍ଧୋ ହୋତି । କସ୍ମା ? ସୋ ହି ୟସ୍ମା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଆଲୋକୋ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାତି, ତଂ ତଂ ପଥୱୀସମୁଦ୍ଦପବ୍ବତେ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାପି ଏକାଲୋକଂ ହୋତି, ଅଥସ୍ସ ତତ୍ଥ ଭୟାନକାନି ୟକ୍ଖରକ୍ଖସାଦିରୂପାନି ପସ୍ସତୋ ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟେନ ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପଂ ପତ୍ୱା ଝାନୱିବ୍ଭନ୍ତକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ରୂପଦସ୍ସନେ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେତଂ ରୂପମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ ତଦେୱ ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧାପି ପୁବ୍ବଭାଗଚିତ୍ତାନି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାନି କାମାୱଚରାନି । ପରିୟୋସାନେ ଅତ୍ଥସାଧକଚିତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ ରୂପାୱଚରଂ । ତେନ ସହଜାତଂ ଞାଣଂ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତେ ଞାଣନ୍ତିପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଚୁତୂପପାତଞାଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପକିଣ୍ଣକକଥା

୪୧୩.

ଇତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିଦୂ, ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞା ଅୱୋଚ ୟା ନାଥୋ ।

ତା ଞତ୍ୱା ତାସୁ ଅୟଂ, ପକିଣ୍ଣକକଥାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ॥

ଏତାସୁ ହି ୟଦେତଂ ଚୁତୂପପାତଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ତସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣଞ୍ଚ ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେପି ପରିଭଣ୍ଡଞାଣାନି ହୋନ୍ତି । ଇତି ଇମାନି ଚ ଦ୍ୱେ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୀନି ଚ ପଞ୍ଚାତି ସତ୍ତ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନି ଇଧାଗତାନି । ଇଦାନି ତେସଂ ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗେ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ –

ଆରମ୍ମଣତ୍ତିକା ୱୁତ୍ତା, ୟେ ଚତ୍ତାରୋ ମହେସିନା ।

ସତ୍ତନ୍ନମପି ଞାଣାନଂ, ପୱତ୍ତିଂ ତେସୁ ଦୀପୟେ ॥

ତତ୍ରାୟଂ ଦୀପନା । ଚତ୍ତାରୋ ହି ଆରମ୍ମଣତ୍ତିକା ମହେସିନା ୱୁତ୍ତା । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ, ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ, ଅତୀତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକୋତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୩, ୧୬, ୧୯, ୨୧) ।

୪୧୪. ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୱସେନ ସତ୍ତସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି । କଥଂ ? ତଞ୍ହି ୟଦା କାୟଂ ଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଚିତ୍ତୱସେନ କାୟଂ ପରିଣାମେତି, ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତେ ସମୋଦହତି ସମାରୋପେତି, ତଦା ଉପୟୋଗଲଦ୍ଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ରୂପକାୟାରମ୍ମଣତୋ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୟଦା ଚିତ୍ତଂ କାୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗନ୍ତୁକାମୋ କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିଣାମେତି, ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ରୂପକାୟେ ସମୋଦହତି ସମାରୋପେତି, ତଦା ଉପୟୋଗଲଦ୍ଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ତଦେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ମହାଧାତୁନିଧାନେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରାଦୀନଂ ୱିୟ ଅନାଗତଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତାନଂ ଅନାଗତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ କିର ମହାଧାତୁନିଧାନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅନାଗତେ ଅଟ୍ଠାରସୱସ୍ସାଧିକାନି ଦ୍ୱେୱସ୍ସସତାନି ଇମେ ଗନ୍ଧା ମା ସୁସ୍ସିଂସୁ, ପୁପ୍ଫାନି ମା ମିଲାୟିଂସୁ, ଦୀପା ମା ନିବ୍ବାୟିଂସୂ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୩୪) ଅଧିଟ୍ଠହି । ସବ୍ବଂ ତଥେୱ ଅହୋସି । ଅସ୍ସଗୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱତ୍ତନିୟସେନାସନେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସୁକ୍ଖଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜମାନଂ ଦିସ୍ୱା ଉଦକସୋଣ୍ଡିଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପୁରେଭତ୍ତେ ଦଧିରସଂ ହୋତୂତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ପୁରେଭତ୍ତେ ଗହିତଂ ଦଧିରସଂ ହୋତି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ପାକତିକଉଦକମେୱ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪୩୪) । କାୟଂ ପନ ଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗମନକାଲେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।

କାୟୱସେନ ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତୱସେନ ୱା କାୟଂ ପରିଣାମନକାଲେ ଅତ୍ତନୋ କୁମାରକୱଣ୍ଣାଦିନିମ୍ମାନକାଲେ ଚ ସକାୟଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ବହିଦ୍ଧା ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିଦସ୍ସନକାଲେ ପନ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ସତ୍ତସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୧୫.ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁଞାଣଂ ପରିତ୍ତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୱସେନ ଚତୂସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି । କଥଂ ? ତଞ୍ହି ୟସ୍ମା ସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସଦ୍ଦୋ ଚ ପରିତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୱିଜ୍ଜମାନଂୟେୱ ପନ ସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ତଂ ଅତ୍ତନୋ କୁଚ୍ଛିସଦ୍ଦସୱନକାଲେ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ । ପରେସଂ ସଦ୍ଦସୱନକାଲେ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣନ୍ତି ଏୱଂ ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁଞାଣସ୍ସ ଚତୂସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୧୬.ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣମଗ୍ଗଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୱସେନ ଅଟ୍ଠସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି । କଥଂ ? ତଞ୍ହି ପରେସଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତଜାନନକାଲେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ରୂପାୱଚରଅରୂପାୱଚରଚିତ୍ତଜାନନକାଲେ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ମଗ୍ଗଫଲଜାନନକାଲେ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ ହୋତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି । ସୋତାପନ୍ନୋ ୱା ସକଦାଗାମିସ୍ସାତି ଏୱଂ ୟାୱ ଅରହତୋ ନେତବ୍ବଂ । ଅରହା ପନ ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି । ଅଞ୍ଞୋପି ଚ ଉପରିମୋ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମଗ୍ଗଚିତ୍ତାରମ୍ମଣକାଲେ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୟଦା ପନ ଅତୀତେ ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ ଚ ଅନାଗତେ ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ ଚ ପରେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ତଦା ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ଅନାଗତାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ହୋତି ।

କଥଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ତିୱିଧଂ – ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିଭଙ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ। ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରପରିୟାପନ୍ନଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ। ତତ୍ଥ ଅନ୍ଧକାରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆଲୋକଟ୍ଠାନଂ ଗତସ୍ସ ନ ତାୱ ଆରମ୍ମଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ୟାୱ ପନ ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆଲୋକଟ୍ଠାନେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଓୱରକଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସାପି ନ ତାୱ ସହସା ରୂପଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ୟାୱ ପନ ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୂରେ ଠତ୍ୱା ପନ ରଜକାନଂ ହତ୍ଥୱିକାରଂ, ଘଣ୍ଡିଭେରୀଆକୋଟନୱିକାରଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱାପି ନ ତାୱ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ୟାୱ ପନ ତଂ ସୁଣାତି, ଏତସ୍ମିମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକଦ୍ୱେସନ୍ତତିୱାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ତାୱ ମଜ୍ଝିମଭାଣକା।

ସଂୟୁତ୍ତଭାଣକା ପନ ରୂପସନ୍ତତି ଅରୂପସନ୍ତତୀତି ଦ୍ୱେ ସନ୍ତତିୟୋ ୱତ୍ୱା ଉଦକଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଗତସ୍ସ ୟାୱ ତୀରେ ଅକ୍କନ୍ତଉଦକଲେଖା ନ ୱିପ୍ପସୀଦତି, ଅଦ୍ଧାନତୋ ଆଗତସ୍ସ ୟାୱ କାୟେ ଉସୁମଭାୱୋ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ଆତପା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗବ୍ଭଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ୟାୱ ଅନ୍ଧକାରଭାୱୋ ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ଦିୱା ୱାତପାନଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ଅକ୍ଖୀନଂ ଫନ୍ଦନଭାୱୋ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ରୂପସନ୍ତତି ନାମ । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜୱନୱାରା ଅରୂପସନ୍ତତି ନାମାତି ୱତ୍ୱା ତଦୁଭୟମ୍ପି ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମାତି ୱଦନ୍ତି ।

ଏକଭୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପନ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତସୁତ୍ତେ ‘‘ୟୋ ଚାୱୁସୋ, ମନୋ ୟେ ଚ ଧମ୍ମା ଉଭୟମେତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂ ଚେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତଦଭିନନ୍ଦତି, ତଦଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସଂହୀରତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮୪) ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତଂ । ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସୁତ୍ତେ ।

ତତ୍ଥ କେଚି ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । କିଂ କାରଣା ? ୟସ୍ମା ଇଦ୍ଧିମତୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଇଦଞ୍ଚ ନେସଂ ଓପମ୍ମଂ, ୟଥା ଆକାସେ ଖିତ୍ତେ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିମ୍ହି ଅୱସ୍ସଂ ଏକଂ ପୁପ୍ଫଂ ଏକସ୍ସ ୱଣ୍ଟେନ ୱଣ୍ଟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିସ୍ସାମୀତି ରାସିୱସେନ ମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଆୱଜ୍ଜିତେ ଅୱସ୍ସଂ ଏକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏକେନ ଚିତ୍ତେନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୱା ଠିତିକ୍ଖଣେ ୱା ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି । ତଂ ପନ ୱସ୍ସସତମ୍ପି ୱସ୍ସସହସ୍ସମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ୟେନ ଚ ଚିତ୍ତେନ ଆୱଜ୍ଜତି, ୟେନ ଚ ଜାନାତି । ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସହଠାନାଭାୱତୋ ଆୱଜ୍ଜନଜୱନାନଞ୍ଚ ଅନିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ନାନାରମ୍ମଣଭାୱପ୍ପତ୍ତିଦୋସତୋ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।

ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତମାନଜୱନୱୀଥିତୋ ଅତୀତାନାଗତୱସେନ ଦ୍ୱିତ୍ତିଜୱନୱୀଥିପରିମାଣେ କାଲେ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ‘‘ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ଜୱନୱାରେନ ଦୀପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସଂୟୁତ୍ତଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଦୀପନା, ଇଦ୍ଧିମା ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିତୁକାମୋ ଆୱଜ୍ଜତି, ଆୱଜ୍ଜନଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ତେନେୱ ସହ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି । ୟେସଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତଂ, ସେସାନି କାମାୱଚରାନି, ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ତଦେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ଚ ତାନି ନାନାରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି, ଅଦ୍ଧାୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଏକାରମ୍ମଣତ୍ତେପି ଚ ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତମେୱ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ନ ଇତରାନି । ୟଥା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ନ ଇତରାନୀତି । ଇତି ଇଦଂ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚେୱ ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ୱା ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ପତତି, ତସ୍ମା ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନେୱେତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତାୟେୱ ପନ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଅଟ୍ଠସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୧୭.ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣମଗ୍ଗଅତୀତଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣୱସେନ ଅଟ୍ଠସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି । କଥଂ ? ତଞ୍ହି କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧାନୁସ୍ସରଣକାଲେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧାନୁସ୍ସରଣକାଲେ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଂ । ଅତୀତେ ଅତ୍ତନା ପରେହି ୱା ଭାୱିତମଗ୍ଗଂ ସଚ୍ଛିକତଫଲଞ୍ଚ ଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ । ଭାୱିତମଗ୍ଗମେୱ ଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣଂ । ନିୟମତୋ ପନେତଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣମେୱ ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଚେତୋପରିୟଞାଣୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣାନିପି ଅତୀତାରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରାତୀତଂ ଚିତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ । ତଞ୍ହି ଅଞ୍ଞଂ ଖନ୍ଧଂ ୱା ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧଂ ୱା ନ ଜାନାତି । ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ପନ ପରିୟାୟତୋ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣସ୍ସ ଚ ଅତୀତଂ ଚେତନାମତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ । ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣସ୍ସ ପନ ଅତୀତା ଖନ୍ଧା ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ଅନାରମ୍ମଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି। ତଞ୍ହି ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଗତିକଂ ହୋତୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୦୪) ପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋପି ଖନ୍ଧା ଚେତୋପରିୟଞାଣୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣାନଂ ଆରମ୍ମଣା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ରାପି ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣସ୍ସ କୁସଲାକୁସଲା ଏୱାତି ।

ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧାନୁସ୍ସରଣକାଲେ ପନେତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ । ପରସ୍ସ ଖନ୍ଧାନୁସ୍ସରଣକାଲେ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ । ‘‘ଅତୀତେ ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା ଅହୋସି । ତସ୍ସ ମାତା ବନ୍ଧୁମତୀ, ପିତା ବନ୍ଧୁମା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨) ନୟେନ ନାମଗୋତ୍ତପଥୱୀନିମିତ୍ତାଦିଅନୁସ୍ସରଣକାଲେ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ନାମଗୋତ୍ତନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଖନ୍ଧୂପନିବନ୍ଧୋ ସମ୍ମୁତିସିଦ୍ଧୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ହି ସଦ୍ଦାୟତନସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପରିତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୪୯) । ଅୟମେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ଏୱଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣସ୍ସ ଅଟ୍ଠସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୧୮.ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ପରିତ୍ତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୱସେନ ଚତୂସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି । କଥଂ ? ତଞ୍ହି ୟସ୍ମା ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ରୂପଞ୍ଚ ପରିତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ଚ ରୂପେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ । ଅତ୍ତନୋ କୁଚ୍ଛିଗତାଦିରୂପଦସ୍ସନକାଲେ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ । ପରସ୍ସ ରୂପଦସ୍ସନକାଲେ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣନ୍ତି ଏୱଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ଚତୂସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୧୯.ଅନାଗତଂସଞାଣଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣମଗ୍ଗଅନାଗତଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣୱସେନ ଅଟ୍ଠସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି । କଥଂ ? ତଞ୍ହି ‘‘ଅୟଂ ଅନାଗତେ କାମାୱଚରେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନକାଲେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ‘‘ରୂପାୱଚରେ ଅରୂପାୱଚରେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନକାଲେ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଂ । ‘‘ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସ୍ସତି, ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନକାଲେ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣଂ । ‘‘ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସ୍ସତି’’ଚ୍ଚେୱ ଜାନନକାଲେ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣଂ । ନିୟମତୋ ପନ ତଂ ଅନାଗତାରମ୍ମଣମେୱ ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଚେତୋପରିୟଞାଣମ୍ପି ଅନାଗତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରାନାଗତଂ ଚିତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ । ତଞ୍ହି ଅଞ୍ଞଂ ଖନ୍ଧଂ ୱା ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧଂ ୱା ନ ଜାନାତି । ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନାଗତେ ଅନାରମ୍ମଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ‘‘ଅହଂ ଅମୁତ୍ର ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସାମୀ’’ତି ଜାନନକାଲେ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ । ‘‘ଅସୁକୋ ଅମୁତ୍ର ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନକାଲେ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ । ‘‘ଅନାଗତେ ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ଭଗୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୦୭) । ସୁବ୍ରହ୍ମା ନାମସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପିତା ଭୱିସ୍ସତି । ବ୍ରହ୍ମୱତୀ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମାତା’’ତିଆଦିନା ପନ ନୟେନ ନାମଗୋତ୍ତଜାନନକାଲେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସ ଅଟ୍ଠସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୨୦.ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅତୀତଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୱସେନ ପଞ୍ଚସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି । କଥଂ ? ତଞ୍ହି କାମାୱଚରକମ୍ମଜାନନକାଲେ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକମ୍ମଜାନନକାଲେ ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣଂ । ଅତୀତମେୱ ଜାନାତୀତି ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ । ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ ଜାନନକାଲେ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଂ । ପରସ୍ସ କମ୍ମଂ ଜାନନକାଲେ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଏୱଂ ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣସ୍ସ ପଞ୍ଚସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଞ୍ଚେୱ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କାଲେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାଲେନ ବହିଦ୍ଧା ଜାନନକାଲେ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣମ୍ପି ହୋତିୟେୱାତି ।

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ଅଭିଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ତେରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୧୪. ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୋ

ପଞ୍ଞାକଥା

୪୨୧. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ଅଧିଗତାନିସଂସାୟ ଥିରତରାୟ ସମାଧିଭାୱନାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତସୀସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମାଧି ସବ୍ବାକାରେନ ଭାୱିତୋ ହୋତି ।

ତଦନନ୍ତରା ପନ ପଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବା । ସା ଚ ଅତିସଙ୍ଖେପଦେସିତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାତୁମ୍ପି ତାୱ ନ ସୁକରା, ପଗେୱ ଭାୱେତୁଂ । ତସ୍ମା ତସ୍ସା ୱିତ୍ଥାରଂ ଭାୱନାନୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ ହୋତି ।

କା ପଞ୍ଞା, କେନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା, କାନସ୍ସା ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି, କତିୱିଧା ପଞ୍ଞା, କଥଂ ଭାୱେତବ୍ବା, ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ କୋ ଆନିସଂସୋତି ?

୪୨୨. ତତ୍ରିଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, କା ପଞ୍ଞାତି ପଞ୍ଞା ବହୁୱିଧା ନାନପ୍ପକାରା । ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱୟିତୁଂ ଆରବ୍ଭମାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଅଧିପ୍ପେତଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥଂ ନ ସାଧେୟ୍ୟ, ଉତ୍ତରି ଚ ୱିକ୍ଖେପାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦାମ । କୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ପଞ୍ଞା ।

୪୨୩.କେନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାତି ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା । କିମିଦଂ ପଜାନନଂ ନାମ ? ସଞ୍ଜାନନୱିଜାନନାକାରୱିସିଟ୍ଠଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଜାନନଂ । ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଞାନଂ ହି ସମାନେପି ଜାନନଭାୱେ, ସଞ୍ଞା ‘‘ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତି ଆରମ୍ମଣସଞ୍ଜାନନମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଜାନାତି, ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଞ୍ଚ ପାପେତି । ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ପନ ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତନୟୱସେନ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଜାନାତି, ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଞ୍ଚ ପାପେତି, ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଞ୍ଚ ପାପେତି ।

ୟଥା ହି ହେରଞ୍ଞିକଫଲକେ ଠପିତଂ କହାପଣରାସିଂ ଏକୋ ଅଜାତବୁଦ୍ଧିଦାରକୋ, ଏକୋ ଗାମିକପୁରିସୋ, ଏକୋ ହେରଞ୍ଞିକୋତି ତୀସୁ ଜନେସୁ ପସ୍ସମାନେସୁ ଅଜାତବୁଦ୍ଧିଦାରକୋ କହାପଣାନଂ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଦୀଘଚତୁରସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଭାୱମତ୍ତମେୱ ଜାନାତି, ‘‘ଇଦଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ରତନସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି । ଗାମିକପୁରିସୋ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତାଦିଭାୱଂ ଜାନାତି, ‘‘ଇଦଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ରତନସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ଚ । ‘‘ଅୟଂ ଛେକୋ, ଅୟଂ କୂଟୋ, ଅୟଂ ଅଦ୍ଧସାରୋ’’ତି ଇମଂ ପନ ୱିଭାଗଂ ନ ଜାନାତି । ହେରଞ୍ଞିକୋ ସବ୍ବେପି ତେ ପକାରେ ଜାନାତି, ଜାନନ୍ତୋ ଚ କହାପଣଂ ଓଲୋକେତ୍ୱାପି ଜାନାତି, ଆକୋଟିତସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାପି, ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱାପି, ରସଂ ସାୟିତ୍ୱାପି, ହତ୍ଥେନ ଧାରୟିତ୍ୱାପି, ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ନଗରେ ୱା ପବ୍ବତେ ୱା ନଦୀତୀରେ ୱା କତୋତିପି, ଅସୁକାଚରିୟେନ କତୋତିପି ଜାନାତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସଞ୍ଞା ହି ଅଜାତବୁଦ୍ଧିନୋ ଦାରକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ହୋତି, ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନାକାରମତ୍ତଗହଣତୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗାମିକସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନମିୱ ହୋତି, ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣାକାରଗହଣତୋ, ଉଦ୍ଧଂପି ଚ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସମ୍ପାପନତୋ । ପଞ୍ଞା ହେରଞ୍ଞିକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନମିୱ ହୋତି, ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା, ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଞ୍ଚ ପାପେତ୍ୱା, ତତୋ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱପାପନତୋ । ତସ୍ମା ୟଦେତଂ ସଞ୍ଜାନନୱିଜାନନାକାରୱିସିଟ୍ଠଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଜାନନଂ । ଇଦଂ ପଜାନନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ହି ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା’’ତି ।

ସା ପନେସା ୟତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣାନି, ନ ତତ୍ଥ ଏକଂସେନ ହୋତି । ୟଦା ପନ ହୋତି, ତଦା ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତା ତେହି ଧମ୍ମେହି ‘‘ଅୟଂ ସଞ୍ଞା, ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଅୟଂ ପଞ୍ଞା’’ତି ୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟନାନତ୍ତା ସୁଖୁମା ଦୁଦ୍ଦସା । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ନାଗସେନୋ ‘‘ଦୁକ୍କରଂ, ମହାରାଜ, ଭଗୱତା କତ’’ନ୍ତି । କିଂ, ଭନ୍ତେ, ନାଗସେନ ଭଗୱତା ଦୁକ୍କରଂ କତନ୍ତି ? ‘ଦୁକ୍କରଂ, ମହାରାଜ, ଭଗୱତା କତଂ ୟଂ ଅରୂପୀନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଅକ୍ଖାତଂ ଅୟଂ ଫସ୍ସୋ, ଅୟଂ ୱେଦନା, ଅୟଂ ସଞ୍ଞା, ଅୟଂ ଚେତନା, ଇଦଂ ଚିତ୍ତ’’’ନ୍ତି (ମି॰ ପ॰ ୨.୭.୧୬) ।

୪୨୪.କାନସ୍ସାଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଧମ୍ମସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞା, ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସନରସା, ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨) ୱଚନତୋ ପନ ସମାଧି ତସ୍ସା ପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ପଞ୍ଞାପଭେଦକଥା

୪୨୫.କତିୱିଧା ପଞ୍ଞାତି ଧମ୍ମସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣେନ ତାୱ ଏକୱିଧା । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧା । ତଥା ସାସୱାନାସୱାଦିୱସେନ, ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାପନୱସେନ, ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତୱସେନ, ଦସ୍ସନଭାୱନାଭୂମିୱସେନ ଚ । ତିୱିଧା ଚିନ୍ତାସୁତଭାୱନାମୟୱସେନ । ତଥା ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣୱସେନ, ଆୟାପାୟଉପାୟକୋସଲ୍ଲୱସେନ, ଅଜ୍ଝତ୍ତାଭିନିୱେସାଦିୱସେନ ଚ । ଚତୁବ୍ବିଧା ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଞାଣୱସେନ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାୱସେନ ଚାତି ।

୪୨୬. ତତ୍ଥ ଏକୱିଧକୋଟ୍ଠାସୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ । ଦୁୱିଧକୋଟ୍ଠାସେ ଲୋକିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଲୋକିୟା। ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଏୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧା ।

ଦୁତିୟଦୁକେ ଆସୱାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ସାସୱା। ତେସଂ ଅନାରମ୍ମଣା ଅନାସୱା। ଅତ୍ଥତୋ ପନେସା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୱ ହୋତି । ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସାସୱା । ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନାସୱାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ସାସୱାନାସୱାଦିୱସେନ ଦୁୱିଧା ।

ତତିୟଦୁକେ ୟା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତୁକାମସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱୱତ୍ଥାପନେ ପଞ୍ଞା, ଅୟଂ ନାମୱୱତ୍ଥାପନପଞ୍ଞା। ୟା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାପନେ ପଞ୍ଞା, ଅୟଂ ରୂପୱୱତ୍ଥାପନପଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାପନୱସେନ ଦୁୱିଧା ।

ଚତୁତ୍ଥଦୁକେ ଦ୍ୱୀସୁ କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ସୋଳସସୁ ଚ ପଞ୍ଚକନୟେନ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକେସୁ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଞା ସୋମନସ୍ସସହଗତା। ଦ୍ୱୀସୁ କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଚ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକେସୁ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଞା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି ଏୱଂ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାସହଗତୱସେନ ଦୁୱିଧା ।

ପଞ୍ଚମଦୁକେ ପଠମମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଦସ୍ସନଭୂମି। ଅୱସେସମଗ୍ଗତ୍ତୟପଞ୍ଞା ଭାୱନାଭୂମୀତି ଏୱଂ ଦସ୍ସନଭାୱନାଭୂମିୱସେନ ଦୁୱିଧା ।

୪୨୭.ତିକେସୁ ପଠମତ୍ତିକେ ପରତୋ ଅସ୍ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧପଞ୍ଞା ଅତ୍ତନୋ ଚିନ୍ତାୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଚିନ୍ତାମୟା। ପରତୋ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧପଞ୍ଞା ସୁତୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ସୁତମୟା। ୟଥା ତଥା ୱା ଭାୱନାୱସେନ ନିପ୍ଫନ୍ନା ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତା ପଞ୍ଞା ଭାୱନାମୟା। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଚିନ୍ତାମୟା ପଞ୍ଞା ? ୟୋଗୱିହିତେସୁ ୱା କମ୍ମାୟତନେସୁ ୟୋଗୱିହିତେସୁ ୱା ସିପ୍ପାୟତନେସୁ ୟୋଗୱିହିତେସୁ ୱା ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନେସୁ କମ୍ମସ୍ସକତଂ ୱା ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଂ ୱା ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ୱେଦନା…ପେ॰… ସଞ୍ଞା… ସଙ୍ଖାରା… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା, ୟଂ ଏୱରୂପିଂ ଅନୁଲୋମିକଂ ଖନ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ରୁଚିଂ ମୁତିଂ ପେକ୍ଖଂ ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନଖନ୍ତିଂ ପରତୋ ଅସ୍ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଭତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଚିନ୍ତାମୟା ପଞ୍ଞା…ପେ॰… ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଭତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତମୟା ପଞ୍ଞା । ସବ୍ବାପି ସମାପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଭାୱନାମୟା ପଞ୍ଞା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୬୮) ।

ଏୱଂ ଚିନ୍ତାସୁତଭାୱନାମୟୱସେନ ତିୱିଧା ।

ଦୁତିୟତ୍ତିକେ କାମାୱଚରଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା। ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣା। ସା ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନା । ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା। ସା ଲୋକୁତ୍ତରୱିପସ୍ସନାତି ଏୱଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତାପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣୱସେନ ତିୱିଧା ।

ତତିୟତ୍ତିକେ ଆୟୋ ନାମ ୱୁଦ୍ଧି, ସା ଦୁୱିଧା ଅନତ୍ଥହାନିତୋ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ । ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲଂ ଆୟକୋସଲ୍ଲଂ। ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଆୟକୋସଲ୍ଲଂ ? ଇମେ ମେ ଧମ୍ମେ ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପହୀୟନ୍ତି, ଇମେ ୱା ପନିମେ ଧମ୍ମେ ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି, ୟା ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ପଜାନନା…ପେ॰… ଅମୋହୋ ଧମ୍ମୱିଚୟୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆୟକୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୭୭୧) ।

ଅପାୟୋତି ପନ ଅୱୁଦ୍ଧି, ସାପି ଦୁୱିଧା ଅତ୍ଥହାନିତୋ ଚ ଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ । ତତ୍ଥ କୋସଲ୍ଲଂ ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ। ୟଥାହ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଅପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ? ଇମେ ଧମ୍ମେ ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୭୭୧) ।

ସବ୍ବତ୍ଥ ପନ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣେସୁ ତଂଖଣପ୍ପୱତ୍ତଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକଂ କୋସଲ୍ଲଂ ଉପାୟକୋସଲ୍ଲଂ ନାମ । ୟଥାହ – ‘‘ସବ୍ବାପି ତତ୍ରୁପାୟା ପଞ୍ଞା ଉପାୟକୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୭୭୧) । ଏୱଂ ଆୟାପାୟଉପାୟକୋସଲ୍ଲୱସେନ ତିୱିଧା ।

ଚତୁତ୍ଥତ୍ତିକେ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱା ଆରଦ୍ଧା ୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞା ଅଜ୍ଝତ୍ତାଭିନିୱେସା। ପରସ୍ସ ଖନ୍ଧେ ବାହିରଂ ୱା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପଂ ଗହେତ୍ୱା ଆରଦ୍ଧା ବହିଦ୍ଧାଭିନିୱେସା। ଉଭୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଆରଦ୍ଧା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭିନିୱେସାତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଭିନିୱେସାଦିୱସେନ ତିୱିଧା ।

୪୨୮.ଚତୁକ୍କେସୁ ପଠମଚତୁକ୍କେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ। ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଞାଣଂ। ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଞାଣଂ। ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଞାଣୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧା ।

ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ନାମ ଅତ୍ଥାଦୀସୁ ପଭେଦଗତାନି ଚତ୍ତାରି ଞାଣାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଅତ୍ଥେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ଧମ୍ମେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ତତ୍ରଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା । ଞାଣେସୁ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୮) ।

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ହେତୁଫଲସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ହେତୁଫଲଂ ହି ୟସ୍ମା ହେତୁଅନୁସାରେନ ଅରିୟତି ଅଧିଗମିୟତି ସମ୍ପାପୁଣିୟତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭେଦତୋ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ଭାସିତତ୍ଥୋ, ୱିପାକୋ, କିରିୟାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବା। ତଂ ଅତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ଧମ୍ମୋତିପି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଚ୍ଚୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଚ୍ଚୟୋ ହି ୟସ୍ମା ତଂ ତଂ ଦହତି ପୱତ୍ତେତି ୱା ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ୱା ଦେତି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭେଦତୋ ପନ ୟୋ କୋଚି ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୁ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ଭାସିତଂ, କୁସଲଂ, ଅକୁସଲନ୍ତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା।

ଅୟମେୱ ହି ଅତ୍ଥୋ ଅଭିଧମ୍ମେ –

‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟେ ଧମ୍ମା ଜାତା ଭୂତା ସଞ୍ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା ପାତୁଭୂତା । ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟମ୍ହା ଧମ୍ମା ତେ ଧମ୍ମା ଜାତା ଭୂତା ସଞ୍ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା ପାତୁଭୂତା, ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ଜରାମରଣେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ଜରାମରଣସମୁଦୟେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରନିରୋଧେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ଜାନାତି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ୱେଦଲ୍ଲଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ସୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତି ‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି…ପେ॰… ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା । ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୭୧୯ ଆଦୟୋ) ନୟେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ ।

ତତ୍ରଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ୟା ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ଅବ୍ୟଭିଚାରୀ ୱୋହାରୋ । ତଦଭିଲାପେ ତସ୍ସ ଭାସନେ ଉଦୀରଣେ ତଂ ଭାସିତଂ ଲପିତଂ ଉଦୀରିତଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି, ଅୟଂ ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀତି ଏୱଂ ତସ୍ସା ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିସଞ୍ଞିତାୟ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟା ମାଗଧିକାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ମୂଲଭାସାୟ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା। ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତୋ ହି ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ଏୱମାଦିୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀତି ଜାନାତି । ଫସ୍ସା ୱେଦନୋତି ଏୱମାଦିକଂ ପନ ଅୟଂ ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀତି ।

ଞାଣେସୁଞାଣନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଞାଣମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଞାଣାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ୱା ତେସୁ ଞାଣେସୁ ସଗୋଚରକିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୨୯. ଚତସ୍ସୋପି ଚେତା ପଟିସମ୍ଭିଦା ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ପଭେଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସେକ୍ଖଭୂମିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭୂମିୟଞ୍ଚ ।

ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ମହାସାୱକାନଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ ପଭେଦଗତା । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଚିତ୍ତଗହପତିଧମ୍ମିକଉପାସକଉପାଲିଗହପତିଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରାଉପାସିକାଦୀନଂ ସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ । ଏୱଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୂମୀସୁ ପଭେଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋପି ଚେତା ଅଧିଗମେନ ପରିୟତ୍ତିୟା ସୱନେନ ପରିପୁଚ୍ଛାୟ ପୁବ୍ବୟୋଗେନ ଚାତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିସଦା ହୋନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଅଧିଗମୋ ନାମ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି । ପରିୟତ୍ତି ନାମ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନଂ । ସୱନଂ ନାମ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥିଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ । ପରିପୁଚ୍ଛା ନାମ ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଗଣ୍ଠିପଦଅତ୍ଥପଦୱିନିଚ୍ଛୟକଥା, ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ନାମ ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ ଗତପଚ୍ଚାଗତିକଭାୱେନ ୟାୱ ଅନୁଲୋମଂ ଗୋତ୍ରଭୁସମୀପଂ, ତାୱ ୱିପସ୍ସନାନୁୟୋଗୋ ।

ଅପରେ ଆହୁ –

‘‘ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ବାହୁସଚ୍ଚଂ, ଦେସଭାସା ଚ ଆଗମୋ ।

ପରିପୁଚ୍ଛା ଅଧିଗମୋ, ଗରୁସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ତଥା ।

ମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି ଚେୱାତି, ପଟିସମ୍ଭିଦପଚ୍ଚୟା’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ବାହୁସଚ୍ଚଂ ନାମ ତେସୁ ତେସୁ ସତ୍ଥେସୁ ଚ ସିପ୍ପାୟତନେସୁ ଚ କୁସଲତା । ଦେସଭାସା ନାମ ଏକସତୱୋହାରକୁସଲତା । ୱିସେସେନ ପନ ମାଗଧିକେ କୋସଲ୍ଲଂ । ଆଗମୋ ନାମ ଅନ୍ତମସୋ ଓପମ୍ମୱଗ୍ଗମତ୍ତସ୍ସପି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନଂ । ପରିପୁଚ୍ଛା ନାମ ଏକଗାଥାୟପି ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟପୁଚ୍ଛନଂ । ଅଧିଗମୋ ନାମ ସୋତାପନ୍ନତା ୱା…ପେ॰… ଅରହତ୍ତଂ ୱା । ଗରୁସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ନାମ ସୁତପଟିଭାନବହୁଲାନଂ ଗରୂନଂ ସନ୍ତିକେ ୱାସୋ । ମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ତଥାରୂପାନଂୟେୱ ମିତ୍ତାନଂ ପଟିଲାଭୋତି ।

ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ପୁବ୍ବୟୋଗଞ୍ଚେୱ ଅଧିଗମଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ପଟିସମ୍ଭିଦା ପାପୁଣନ୍ତି । ସାୱକା ସବ୍ବାନିପି ଏତାନି କାରଣାନି । ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପାଟିୟେକ୍କୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାନୁୟୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସେକ୍ଖାନଂ ପନ ସେକ୍ଖଫଲୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକା । ଅସେକ୍ଖାନଂ ଅସେକ୍ଖଫଲୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକାୱ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତି ହୋତି । ତଥାଗତାନଂ ହି ଦସବଲାନି ୱିୟ ଅରିୟାନଂ ଅରିୟଫଲେନେୱ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଇମା ପଟିସମ୍ଭିଦା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧାତି ।

ପଞ୍ଞାଭୂମି-ମୂଲ-ସରୀରୱୱତ୍ଥାନଂ

୪୩୦. କଥଂ ଭାୱେତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ଇମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦା ଧମ୍ମା ଭୂମି। ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଚେୱ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ଚାତି ଇମା ଦ୍ୱେ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ମୂଲଂ। ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି, କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଇମା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସରୀରଂ। ତସ୍ମା ତେସୁ ଭୂମିଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଞାଣପରିଚୟଂ କତ୍ୱା ମୂଲଭୂତା ଦ୍ୱେ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ସରୀରଭୂତା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ ।

୪୩୧. ଅୟଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରୋ, ୟଂ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦା ଧମ୍ମା ଭୂମୀ’’ତି, ଏତ୍ଥ ଖନ୍ଧାତି ପଞ୍ଚ ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ।

ରୂପକ୍ଖନ୍ଧକଥା

୪୩୨. ତତ୍ଥ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସୀତାଦୀହି ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ଧମ୍ମଜାତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଦେତଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣେନ ଏକୱିଧମ୍ପି ଭୂତୋପାଦାୟଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ ।

ତତ୍ଥ ଭୂତରୂପଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ – ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୁ ତେଜୋଧାତୁ ୱାୟୋଧାତୂତି । ତାସଂ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତାନି । ପଦଟ୍ଠାନତୋ ପନ ତା ସବ୍ବାପି ଅୱସେସଧାତୁତ୍ତୟପଦଟ୍ଠାନା ।

ଉପାଦାରୂପଂ ଚତୁୱୀସତିୱିଧଂ – ଚକ୍ଖୁ, ସୋତଂ, ଘାନଂ, ଜିୱ୍ହା, କାୟୋ, ରୂପଂ, ସଦ୍ଦୋ, ଗନ୍ଧୋ, ରସୋ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ହଦୟୱତ୍ଥୁ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଆକାସଧାତୁ, ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା, ରୂପସ୍ସ ମୁଦୁତା, ରୂପସ୍ସ କମ୍ମଞ୍ଞତା, ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ, ରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତି, ରୂପସ୍ସ ଜରତା, ରୂପସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତା, କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତି ।

୪୩୩. ତତ୍ଥ ରୂପାଭିଘାତାରହତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ ୱା ଚକ୍ଖୁ, ରୂପେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସଂ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଦଟ୍ଠୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ସଦ୍ଦାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ, ସୋତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ ୱା ସୋତଂ, ସଦ୍ଦେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସଂ, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସୋତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ଗନ୍ଧାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ, ଘାୟିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣଂ ୱା ଘାନଂ, ଗନ୍ଧେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସଂ, ଘାନୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଘାୟିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ରସାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣା, ସାୟିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣା ୱା ଜିୱ୍ହା, ରସେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସା, ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସାୟିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନା ।

ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାଭିଘାତାରହଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣୋ, ଫୁସିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଭୂତପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣୋ ୱା କାୟୋ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେସୁ ଆୱିଞ୍ଛନରସୋ, କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଧାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଫୁସିତୁକାମତାନିଦାନକମ୍ମଜଭୂତପଦଟ୍ଠାନୋ ।

୪୩୪. କେଚି ପନ ‘‘ତେଜାଧିକାନଂ ଭୂତାନଂ ପସାଦୋ ଚକ୍ଖୁ, ୱାୟୁପଥୱୀଆପାଧିକାନଂ ଭୂତାନଂ ପସାଦା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହା, କାୟୋ ସବ୍ବେସମ୍ପୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ‘‘ତେଜାଧିକାନଂ ପସାଦୋ ଚକ୍ଖୁ, ୱିୱରୱାୟୁଆପପଥୱାଧିକାନଂ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ସୁତ୍ତଂ ଆହରଥା’’ତି । ଅଦ୍ଧା ସୁତ୍ତମେୱ ନ ଦକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ତେଜାଦୀନଂ ଗୁଣେହି ରୂପାଦୀହି ଅନୁଗୟ୍ହଭାୱତୋ’’ତି କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି। ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘କୋ ପନେୱମାହରୂପାଦୟୋ ତେଜାଦୀନଂ ଗୁଣା’ତି । ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତୀସୁ ହି ଭୂତେସୁ ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଗୁଣୋ ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଗୁଣୋତି ନ ଲବ୍ଭା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ଅଥାପି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ୟଥା ତେସୁ ତେସୁ ସମ୍ଭାରେସୁ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ ଅଧିକତାୟ ପଥୱୀଆଦୀନଂ ସନ୍ଧାରଣାଦୀନି କିଚ୍ଚାନି ଇଚ୍ଛଥ, ଏୱଂ ତେଜାଦିଅଧିକେସୁ ସମ୍ଭାରେସୁ ରୂପାଦୀନଂ ଅଧିକଭାୱଦସ୍ସନତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ ରୂପାଦୟୋ ତେସଂ ଗୁଣା’’ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ, ୟଦି ଆପାଧିକସ୍ସ ଆସୱସ୍ସ ଗନ୍ଧତୋ ପଥୱୀଅଧିକେ କପ୍ପାସେ ଗନ୍ଧୋ ଅଧିକତରୋ ସିୟା, ତେଜାଧିକସ୍ସ ଚ ଉଣ୍ହୋଦକସ୍ସ ୱଣ୍ଣତୋ ସୀତୁଦକସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ପରିହାୟେଥ’’ । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ଉଭୟମ୍ପି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପହାୟେତଂ ଏତେସଂ ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ୱିସେସକପ୍ପନଂ, ‘‘ୟଥା ଅୱିସେସେପି ଏକକଲାପେ ଭୂତାନଂ ରୂପରସାଦୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଦିସା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦୟୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିସେସକାରଣେ’’ତି ଗହେତବ୍ବମେତଂ ।

କିଂ ପନ ତଂ ୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅସାଧାରଣଂ ? କମ୍ମମେୱ ନେସଂ ୱିସେସକାରଣଂ । ତସ୍ମା କମ୍ମୱିସେସତୋ ଏତେସଂ ୱିସେସୋ, ନ ଭୂତୱିସେସତୋ । ଭୂତୱିସେସେ ହି ସତି ପସାଦୋୱ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସମାନାନଞ୍ହି ପସାଦୋ, ନ ୱିସମାନାନନ୍ତି ପୋରାଣା ।

୪୩୫. ଏୱଂ କମ୍ମୱିସେସତୋ ୱିସେସୱନ୍ତେସୁ ଚ ଏତେସୁ ଚକ୍ଖୁସୋତାନି ଅସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗାହକାନି, ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଂ ଅନଲ୍ଲୀନନିସ୍ସୟେ ଏୱ ୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣହେତୁତ୍ତା । ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟା ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗାହକା, ନିସ୍ସୟୱସେନ ଚେୱ, ସୟଞ୍ଚ, ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଂ ଅଲ୍ଲୀନେୟେୱ ୱିସୟେ ୱିଞ୍ଞାଣହେତୁତ୍ତା ।

୪୩୬.ଚକ୍ଖୁ ଚେତ୍ଥ ୟଦେତଂ ଲୋକେ ନୀଲପଖୁମସମାକିଣ୍ଣକଣ୍ହସୁକ୍କମଣ୍ଡଲୱିଚିତ୍ତଂ ନୀଲୁପ୍ପଲଦଲସନ୍ନିଭଂ ଚକ୍ଖୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁନୋ ସେତମଣ୍ଡଲପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଅଭିମୁଖେ ଠିତାନଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିପଦେସେ ସତ୍ତସୁ ପିଚୁପଟଲେସୁ ଆସିତ୍ତତେଲଂ ପିଚୁପଟଲାନି ୱିୟ ସତ୍ତ ଅକ୍ଖିପଟଲାନିବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଧାରଣନ୍ହାପନମଣ୍ଡନବୀଜନକିଚ୍ଚାହି ଚତୂହି ଧାତୀହି ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ୱିୟ ସନ୍ଧାରଣବନ୍ଧନପରିପାଚନସମୁଦୀରଣକିଚ୍ଚାହି ଚତୂହି ଧାତୂହି କତୂପକାରଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିୟମାନଂ ଆୟୁନା ଅନୁପାଲିୟମାନଂ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସାଦୀହି ପରିୱୁତଂ ପମାଣତୋ ଊକାସିରମତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା –

‘‘ୟେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦେନ, ରୂପାନି ମନୁପସ୍ସତି ।

ପରିତ୍ତଂ ସୁଖୁମଂ ଏତଂ, ଊକାସିରସମୂପମ’’ନ୍ତି ॥

ସସମ୍ଭାରସୋତବିଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ତନୁତମ୍ବଲୋମାଚିତେ ଅଙ୍ଗୁଲିୱେଧକସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ସୋତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାହି ଧାତୂହି କତୂପକାରଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିୟମାନଂ ଆୟୁନା ଅନୁପାଲିୟମାନଂ ୱଣ୍ଣାଦୀହି ପରିୱୁତଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ।

ସସମ୍ଭାରଘାନବିଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅଜପଦସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ଘାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୁପକାରୁପତ୍ଥମ୍ଭନାନୁପାଲନପରିୱାରଂ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ।

ସସମ୍ଭାରଜିୱ୍ହାମଜ୍ଝସ୍ସ ଉପରି ଉପ୍ପଲଦଲଗ୍ଗସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ଜିୱ୍ହା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୁପକାରୁପତ୍ଥମ୍ଭନାନୁପାଲନପରିୱାରା ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନା ତିଟ୍ଠତି ।

ୟାୱତା ପନ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଉପାଦିଣ୍ଣରୂପଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ସବ୍ବତ୍ଥ କାୟୋ କପ୍ପାସପଟଲେ ସ୍ନେହୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୁପକାରୁପତ୍ଥମ୍ଭନାନୁପାଲନପରିୱାରୋୱ ହୁତ୍ୱା କାୟୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନୋ ତିଟ୍ଠତି ।

ୱମ୍ମିକଉଦକାକାସଗାମସିୱଥିକସଙ୍ଖାତସଗୋଚରନିନ୍ନା ୱିୟ ଚ ଅହିସୁସୁମାରପକ୍ଖୀକୁକ୍କୁରସିଙ୍ଗାଲାରୂପାଦିସଗୋଚରନିନ୍ନାୱ ଏତେ ଚକ୍ଖାଦୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୪୩୭. ତତୋ ପରେସୁ ପନ ରୂପାଦୀସୁ ଚକ୍ଖୁପଟିହନନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱରସଂ, ତସ୍ସେୱ ଗୋଚରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଚତୁମହାଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ । ୟଥା ଚେତଂ ତଥା ସବ୍ବାନିପି ଉପାଦାରୂପାନି । ୟତ୍ଥ ପନ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱକ୍ଖାମ । ତୟିଦଂ ନୀଲଂ ପୀତକନ୍ତିଆଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧଂ ।

ସୋତପଟିହନନଲକ୍ଖଣୋ ସଦ୍ଦୋ, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱରସୋ, ତସ୍ସେୱ ଗୋଚରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଭେରିସଦ୍ଦୋ ମୁଦିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନେକୱିଧୋ ।

ଘାନପଟିହନନଲକ୍ଖଣୋ ଗନ୍ଧୋ, ଘାନୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱରସୋ, ତସ୍ସେୱ ଗୋଚରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ମୂଲଗନ୍ଧୋ ସାରଗନ୍ଧୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନେକୱିଧୋ ।

ଜିୱ୍ହାପଟିହନନଲକ୍ଖଣୋ ରସୋ, ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱରସୋ, ତସ୍ସେୱ ଗୋଚରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ମୂଲରସୋ ଖନ୍ଧରସୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନେକୱିଧୋ ।

୪୩୮. ଇତ୍ଥିଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇତ୍ଥୀତି ପକାସନରସଂ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତକୁତ୍ତାକପ୍ପାନଂ କାରଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ପୁରିସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପୁରିସୋତି ପକାସନରସଂ, ପୁରିସଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତକୁତ୍ତାକପ୍ପାନଂ କାରଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି କାୟପ୍ପସାଦୋ ୱିୟ ସକଲସରୀରଂ ବ୍ୟାପକମେୱ, ନ ଚ କାୟପସାଦେନ ଠିତୋକାସେ ଠିତନ୍ତି ୱା ଅଟ୍ଠିତୋକାସେ ଠିତନ୍ତି ୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ରୂପରସାଦୟୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍କରୋ ନତ୍ଥି ।

୪୩୯. ସହଜରୂପାନୁପାଲନଲକ୍ଖଣଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତେସଂ ପୱତ୍ତନରସଂ, ତେସଞ୍ଞେୱ ଠପନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୟାପୟିତବ୍ବଭୂତପଦଟ୍ଠାନଂ । ସନ୍ତେପି ଚ ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣାଦିମ୍ହି ୱିଧାନେ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱ ତଂ ସହଜରୂପାନି ଅନୁପାଲେତି ଉଦକଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଲାଦୀନି । ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେପି ଚ ଧମ୍ମେ ପାଲେତି ଧାତି ୱିୟ କୁମାରଂ । ସୟଂ ପୱତ୍ତିତଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧେନେୱ ଚ ପୱତ୍ତତି ନିୟାମକୋ ୱିୟ । ନ ଭଙ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅଭାୱା । ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଠପେତି, ସୟଂ ଭିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ଖୀୟମାନୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟିସ୍ନେହୋ ଦୀପସିଖଂ । ନ ଚ ଅନୁପାଲନପୱତ୍ତନଟ୍ଠପନାନୁଭାୱୱିରହିତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସାଧନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୪୪୦. ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନିସ୍ସୟଲକ୍ଖଣଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁ, ତାସଞ୍ଞେୱ ଧାତୂନଂ ଆଧାରଣରସଂ, ଉବ୍ବହନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ହଦୟସ୍ସ ଅନ୍ତୋ କାୟଗତାସତିକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଲୋହିତଂ ନିସ୍ସାୟ ସନ୍ଧାରଣାଦିକିଚ୍ଚେହି ଭୂତେହି କତୂପକାରଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିୟମାନଂ ଆୟୁନା ଅନୁପାଲିୟମାନଂ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଞ୍ଚେୱ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ।

୪୪୧. ଅଭିକ୍କମାଦିପୱତ୍ତକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁୟା ସହଜରୂପକାୟଥମ୍ଭନସନ୍ଧାରଣଚଲନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଆକାରୱିକାରୋ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଧିପ୍ପାୟପକାସନରସା, କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନହେତୁଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱାୟୋଧାତୁପଦଟ୍ଠାନା । ସା ପନେସା କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନେନ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନହେତୁତ୍ତା, ସୟଞ୍ଚ ତେନ କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନସଙ୍ଖାତେନ କାୟେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାୟ ଚ ପନ ଚଲିତେହି ଚିତ୍ତଜରୂପେହି ଅଭିସମ୍ବନ୍ଧାନଂ ଉତୁଜାଦୀନମ୍ପି ଚଲନତୋ ଅଭିକ୍କମାଦୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱଚୀଭେଦପୱତ୍ତକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନପଥୱୀଧାତୁୟା ଉପାଦିଣ୍ଣଘଟ୍ଟନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଆକାରୱିକାରୋ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଧିପ୍ପାୟପ୍ପକାସନରସା, ୱଚୀଘୋସହେତୁଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନପଥୱୀଧାତୁପଦଟ୍ଠାନା । ସା ପନେସା ୱଚୀଘୋସେନ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଞ୍ଞାପନହେତୁତ୍ତା, ସୟଞ୍ଚ ତାୟ ୱଚୀଘୋସସଙ୍ଖାତାୟ ୱାଚାୟ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ‘‘ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ଅରଞ୍ଞେ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ବନ୍ଧଗୋସୀସାଦିଉଦକନିମିତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଉଦକମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ କାୟୱିପ୍ଫନ୍ଦନଞ୍ଚେୱ ୱଚୀଘୋସଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋପି ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି ।

୪୪୨. ରୂପପରିଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣା ଆକାସଧାତୁ, ରୂପପରିୟନ୍ତପ୍ପକାସନରସା, ରୂପମରିୟାଦାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଭାୱଚ୍ଛିଦ୍ଦୱିୱରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ୟାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ରୂପେସୁ ଇଦମିତୋ ଉଦ୍ଧମଧୋ ତିରିୟନ୍ତି ଚ ହୋତି ।

୪୪୩. ଅଦନ୍ଧତାଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା, ରୂପାନଂ ଗରୁଭାୱୱିନୋଦନରସା, ଲହୁପରିୱତ୍ତିତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଲହୁରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ଅଥଦ୍ଧତାଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସ ମୁଦୁତା, ରୂପାନଂ ଥଦ୍ଧଭାୱୱିନୋଦନରସା, ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ଅୱିରୋଧିତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ମୁଦୁରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ସରୀରକିରିୟାନୁକୂଲକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସକମ୍ମଞ୍ଞତା, ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାୱିନୋଦନରସା, ଅଦୁବ୍ବଲଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କମ୍ମଞ୍ଞରୂପପଦଟ୍ଠାନା ।

ଏତା ପନ ତିସ୍ସୋ ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିଜହନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟୋ ଅରୋଗିନୋ ୱିୟ ରୂପାନଂ ଲହୁଭାୱୋ ଅଦନ୍ଧତା ଲହୁପରିୱତ୍ତିପ୍ପକାରୋ ରୂପଦନ୍ଧତ୍ତକରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠାନୋ, ସୋ ରୂପୱିକାରୋ ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା। ୟୋ ପନ ସୁପରିମଦ୍ଦିତଚମ୍ମସ୍ସେୱ ରୂପାନଂ ମୁଦୁଭାୱୋ ସବ୍ବକିରିୟାୱିସେସେସୁ ୱସୱତ୍ତନଭାୱମଦ୍ଦୱପ୍ପକାରୋ ରୂପତ୍ଥଦ୍ଧତ୍ତକରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠାନୋ, ସୋ ରୂପୱିକାରୋ ରୂପସ୍ସ ମୁଦୁତା। ୟୋ ପନ ସୁଦନ୍ତସୁୱଣ୍ଣସ୍ସେୱ ରୂପାନଂ କମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ ସରୀରକିରିୟାନୁକୂଲଭାୱପ୍ପକାରୋ ସରୀରକିରିୟାନଂ ଅନନୁକୂଲକରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଟିପକ୍ଖପଚ୍ଚୟସମୁଟ୍ଠାନୋ, ସୋ ରୂପୱିକାରୋ ରୂପସ୍ସ କମ୍ମଞ୍ଞତାତି ଏୱମେତାସଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪୪୪. ଆଚୟଲକ୍ଖଣୋ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ, ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ରୂପାନଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜାପନରସୋ, ନିୟ୍ୟାତନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା, ଉପଚିତରୂପପଦଟ୍ଠାନୋ । ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତି, ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନରସା, ଅନୁପଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧକରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଜାତିରୂପସ୍ସେୱାଧିୱଚନଂ, ଆକାରନାନତ୍ତତୋ ପନ ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ଚ ‘‘ଉପଚୟୋ ସନ୍ତତୀ’’ତି ଉଦ୍ଦେସଦେସନା କତା । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଇମେସଂ ପଦାନଂ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ୟୋ ଆୟତନାନଂ ଆଚୟୋ, ସୋ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ । ୟୋ ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ, ସା ରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୪୧-୬୪୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ‘‘ଆଚୟୋ ନାମ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଉପଚୟୋ ନାମ ୱଡ୍ଢି, ସନ୍ତତି ନାମ ପୱତ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪୧) ୱତ୍ୱା ‘‘ନଦୀତୀରେ ଖତକୂପକମ୍ହି ଉଦକୁଗ୍ଗମନକାଲୋ ୱିୟ ଆଚୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତି, ପରିପୁଣ୍ଣକାଲୋ ୱିୟ ଉପଚୟୋ ୱଡ୍ଢି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗମନକାଲୋ ୱିୟ ସନ୍ତତି ପୱତ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬୪୧) ଉପମା କତା ।

ଉପମାୱସାନେ ଚ ‘‘ଏୱଂ କିଂ କଥିତଂ ହୋତି ? ଆୟତନେନ ଆଚୟୋ କଥିତୋ, ଆଚୟେନ ଆୟତନଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟା ରୂପାନଂ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତି, ସା ଆଚୟୋ । ୟା ତେସଂ ଉପରି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତମାନାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ସା ୱଡ୍ଢିଆକାରେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ଉପଚୟୋ । ୟା ତେସମ୍ପି ଉପରି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ସା ଅନୁପବନ୍ଧାକାରେନ ଉପଟ୍ଠାନତୋ ସନ୍ତତୀତି ଚ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ରୂପପରିପାକଲକ୍ଖଣା ଜରତା, ଉପନୟନରସା, ସଭାୱାନପଗମେପି ନୱଭାୱାପଗମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱୀହିପୁରାଣଭାୱୋ ୱିୟ, ପରିପଚ୍ଚମାନରୂପପଦଟ୍ଠାନା । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନ ଦନ୍ତାଦୀସୁ ୱିକାରଦସ୍ସନତୋ ଇଦଂ ପାକଟଜରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଜରା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ସା ଏସ ୱିକାରୋ ନତ୍ଥି, ୟା ଚ ପଥୱୀ ଉଦକପବ୍ବତଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଦୀସୁ ଅୱୀଚିଜରା ନାମ ।

ପରିଭେଦଲକ୍ଖଣା ରୂପସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତା, ସଂସୀଦନରସା, ଖୟୱୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ପରିଭିଜ୍ଜମାନରୂପପଦଟ୍ଠାନା ।

୪୪୫. ଓଜାଲକ୍ଖଣୋ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ରୂପାହରଣରସୋ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, କବଳଂ କତ୍ୱା ଆହରିତବ୍ବୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନୋ । ୟାୟ ଓଜାୟ ସତ୍ତା ୟାପେନ୍ତି, ତସ୍ସା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

୪୪୬. ଇମାନି ତାୱ ପାଳିୟଂ ଆଗତରୂପାନେୱ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ବଲରୂପଂ ସମ୍ଭୱରୂପଂ ଜାତିରୂପଂ ରୋଗରୂପଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ମତେନ ମିଦ୍ଧରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ରୂପାନି ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ମୁନୀସି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ନତ୍ଥି ନୀୱରଣା ତୱା’’ତିଆଦୀନି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୪୬) ୱତ୍ୱା ମିଦ୍ଧରୂପଂ ତାୱ ନତ୍ଥିୟେୱାତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଇତରେସୁ ରୋଗରୂପଂ ଜରତାଅନିଚ୍ଚତାଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତମେୱ, ଜାତିରୂପଂ ଉପଚୟସନ୍ତତିଗ୍ଗହଣେନ, ସମ୍ଭୱରୂପଂ ଆପୋଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ, ବଲରୂପଂ ୱାୟୋଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତମେୱ । ତସ୍ମା ତେସୁ ଏକମ୍ପି ୱିସୁଂ ନତ୍ଥୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତଂ ।

ଇତି ଇଦଂ ଚତୁୱୀସତିୱିଧଂ ଉପାଦାରୂପଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଭୂତରୂପଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ରୂପଂ ହୋତି ଅନୂନମନଧିକଂ ।

୪୪୭. ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ନ ହେତୁ ଅହେତୁକଂ ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଲୋକିୟଂ ସାସୱମେୱାତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକୱିଧଂ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ବାହିରଂ, ଓଳାରିକଂ ସୁଖୁମଂ, ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ, ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ଅନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ପସାଦରୂପଂ ନପସାଦରୂପଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଉପାଦିଣ୍ଣଂ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣନ୍ତିଆଦିୱସେନ ଦୁୱିଧଂ।

ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ, ସେସଂ ତତୋ ବାହିରତ୍ତା ବାହିରଂ। ଚକ୍ଖାଦୀନି ନୱ ଆପୋଧାତୁୱଜ୍ଜିତା ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଚାତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ଘଟ୍ଟନୱସେନ ଗହେତବ୍ବତୋ ଓଳାରିକଂ, ସେସଂ ତତୋ ୱିପରୀତତ୍ତା ସୁଖୁମଂ। ୟଂ ସୁଖୁମଂ ତଦେୱ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝସଭାୱତ୍ତା ଦୂରେ, ଇତରଂ ସୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝସଭାୱତ୍ତା ସନ୍ତିକେ। ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ଚକ୍ଖାଦୀନି ତେରସ, କବଳୀକାରାହାରୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ରୂପଂ ପରିଚ୍ଛେଦୱିକାରଲକ୍ଖଣଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସଭାୱେନେୱ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ସେସଂ ତବ୍ବିପରୀତତାୟ ଅନିପ୍ଫନ୍ନଂ। ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ ରୂପାଦୀନଂ ଗହଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଆଦାସତଲଂ ୱିୟ ୱିପ୍ପସନ୍ନତ୍ତା ପସାଦରୂପଂ, ଇତରଂ ତତୋ ୱିପରୀତତ୍ତା ନପସାଦରୂପଂ। ପସାଦରୂପମେୱ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିତ୍ତୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସେସଂ ତତୋ ୱିପରୀତତ୍ତା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ୟଂ କମ୍ମଜନ୍ତି ପରତୋ ୱକ୍ଖାମ, ତଂ କମ୍ମେନ ଉପାଦିଣ୍ଣତ୍ତା ଉପାଦିଣ୍ଣଂ, ସେସଂ ତତୋ ୱିପରୀତତ୍ତା ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଂ ।

୪୪୮. ପୁନ ସବ୍ବମେୱ ରୂପଂ ସନିଦସ୍ସନକମ୍ମଜାଦୀନଂ ତିକାନଂ ୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଓଳାରିକେ ରୂପଂ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ, ସେସଂ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ। ସବ୍ବମ୍ପି ସୁଖୁମଂ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘଂ। ଏୱଂ ତାୱ ସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକୱସେନ ତିୱିଧଂ । କମ୍ମଜାଦିତ୍ତିକୱସେନ ପନ କମ୍ମତୋ ଜାତଂ କମ୍ମଜଂ, ତଦଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଜାତଂ ଅକମ୍ମଜଂ, ନକୁତୋଚିଜାତଂ ନେୱ କମ୍ମଜଂ ନାକମ୍ମଜଂ। ଚିତ୍ତତୋ ଜାତଂ ଚିତ୍ତଜଂ, ତଦଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଜାତଂ ଅଚିତ୍ତଜଂ, ନକୁତୋଚିଜାତଂ ନେୱ ଚିତ୍ତଜଂ ନାଚିତ୍ତଜଂ, ଆହାରତୋ ଜାତଂ ଆହାରଜଂ, ତଦଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଜାତଂ ଅନାହାରଜଂ, ନକୁତୋଚିଜାତଂ ନେୱ ଆହାରଜଂ ନଅନାହାରଜଂ। ଉତୁତୋ ଜାତଂ ଉତୁଜଂ, ତଦଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଜାତଂ ଅନୁତୁଜଂ, ନକୁତୋଚିଜାତଂ ନେୱ ଉତୁଜଂ ନଅନୁତୁଜନ୍ତି ଏୱଂ କମ୍ମଜାଦିତ୍ତିକୱସେନ ତିୱିଧଂ ।

୪୪୯. ପୁନ ଦିଟ୍ଠାଦିରୂପରୂପାଦିୱତ୍ଥାଦିଚତୁକ୍କୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ। ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଦସ୍ସନୱିସୟତ୍ତା, ସଦ୍ଦାୟତନଂ ସୁତଂ ନାମ ସୱନୱିସୟତ୍ତା, ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବତ୍ତୟଂ ମୁତଂ ନାମ ସମ୍ପତ୍ତଗାହକଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟତ୍ତା, ସେସଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ନାମ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱ ୱିସୟତ୍ତାତି ଏୱଂ ତାୱ ଦିଟ୍ଠାଦିଚତୁକ୍କୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।

ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପଂ ପନେତ୍ଥ ରୂପରୂପଂ ନାମ, ଆକାସଧାତୁ ପରିଚ୍ଛେଦରୂପଂ ନାମ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଆଦି କମ୍ମଞ୍ଞତାପରିୟନ୍ତଂ ୱିକାରରୂପଂ ନାମ, ଜାତିଜରାଭଙ୍ଗଂ ଲକ୍ଖଣରୂପଂ ନାମାତି ଏୱଂ ରୂପରୂପାଦିଚତୁକ୍କୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥ ହଦୟରୂପଂ ନାମ, ତଂ ୱତ୍ଥୁ ନ ଦ୍ୱାରଂ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱାରଂ ନ ୱତ୍ଥୁ । ପସାଦରୂପଂ ୱତ୍ଥୁ ଚେୱ ଦ୍ୱାରଞ୍ଚ। ସେସଂ ନେୱ ୱତ୍ଥୁ ନ ଦ୍ୱାରନ୍ତି ଏୱଂ ୱତ୍ଥାଦିଚତୁକ୍କୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।

୪୫୦. ପୁନ ଏକଜଂ, ଦ୍ୱିଜଂ, ତିଜଂ, ଚତୁଜଂ, ନକୁତୋଚିଜାତନ୍ତି ଇମେସଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଜମେୱ ଚିତ୍ତଜମେୱ ଚ ଏକଜଂ ନାମ । ତେସୁ ସଦ୍ଧିଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୂପଂ କମ୍ମଜମେୱ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଦ୍ୱୟଂ ଚିତ୍ତଜମେୱ । ୟଂ ପନ ଚିତ୍ତତୋ ଚ ଉତୁତୋ ଚ ଜାତଂ, ତଂ ଦ୍ୱିଜଂ ନାମ, ତଂ ସଦ୍ଦାୟତନମେୱ । ୟଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରେହି ଜାତଂ, ତଂ ତିଜଂ ନାମ, ତଂ ପନ ଲହୁତାଦିତ୍ତୟମେୱ । ୟଂ ଚତୂହିପି କମ୍ମାଦୀହି ଜାତଂ, ତଂ ଚତୁଜଂ ନାମ, ତଂ ଲକ୍ଖଣରୂପୱଜ୍ଜଂ ଅୱସେସଂ ହୋତି । ଲକ୍ଖଣରୂପଂ ପନ ନକୁତୋଚିଜାତଂ। କସ୍ମା ? ନ ହି ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ଅତ୍ଥି, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ପରିପାକଭେଦମତ୍ତଂ ଇତରଦ୍ୱୟଂ । ୟମ୍ପି ‘‘ରୂପାୟତନଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ଆକାସଧାତୁ ଆପୋଧାତୁ ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା, ରୂପସ୍ସ ମୁଦୁତା, ରୂପସ୍ସ କମ୍ମଞ୍ଞତା, ରୂପସ୍ସ ଉପଚୟୋ, ରୂପସ୍ସ ସନ୍ତତି, କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୦୧) ଜାତିୟା କୁତୋଚିଜାତତ୍ତଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ପନ ରୂପଜନକପଚ୍ଚୟାନଂ କିଚ୍ଚାନୁଭାୱକ୍ଖଣେ ଦିଟ୍ଠତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦଂ ତାୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।

ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧକଥା

୪୫୧. ଇତରେସୁ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ; ୟଂକିଞ୍ଚି ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ; ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ; ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିଞ୍ଞାତେ ଇତରେ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ ।

ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ? ୟଥାହ ‘‘ୱିଜାନାତି ୱିଜାନାତୀତି ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯) । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚିତ୍ତଂ ମନୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତଦେତଂ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣେନ ସଭାୱତୋ ଏକୱିଧମ୍ପି ଜାତିୱସେନ ତିୱିଧଂ କୁସଲଂ, ଅକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ।

୪୫୨. ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ଭୂମିଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ କାମାୱଚରଂ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରଂ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଞାଣସଙ୍ଖାରଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ, ତଥା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ, ତଥା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ।

ୟଦା ହି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସୋମନସ୍ସହେତୁଂ ଆଗମ୍ମ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୧) ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଅସଂସୀଦନ୍ତୋ ଅନୁସ୍ସାହିତୋ ପରେହି ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କରୋତି, ତଦାସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ ହୋତି । ୟଦା ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଅମୁତ୍ତଚାଗତାଦିୱସେନ ସଂସୀଦମାନୋ ୱା ପରେହି ୱା ଉସ୍ସାହିତୋ କରୋତି, ତଦାସ୍ସ ତଦେୱ ଚିତ୍ତଂ ସସଙ୍ଖାରଂ ହୋତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ ସଙ୍ଖାରୋତି ଏତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂ ୱା ୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗସ୍ସାଧିୱଚନଂ । ୟଦା ପନ ଞାତିଜନସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ଜାତପରିଚୟା ବାଲଦାରକା ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଜାତା ସହସା କିଞ୍ଚିଦେୱ ହତ୍ଥଗତଂ ଦଦନ୍ତି ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତି ୱା, ତଦା ତତିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ପନ ‘‘ଦେଥ ୱନ୍ଦଥାତି’’ ଞାତୀହି ଉସ୍ସାହିତା ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ଚତୁତ୍ଥଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ପନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକାଦୀନଂ ଅସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ସୋମନସ୍ସହେତୂନଂ ଅଭାୱଂ ଆଗମ୍ମ ଚତୂସୁପି ୱିକପ୍ପେସୁ ସୋମନସ୍ସରହିତା ହୋନ୍ତି, ତଦା ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଞାଣସଙ୍ଖାରଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ କାମାୱଚରକୁସଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ରୂପାୱଚରଂ ପନ ଝାନଙ୍ଗୟୋଗଭେଦତୋ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖସମାଧିୟୁତ୍ତଂ ପଠମଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତୱିତକ୍କଂ ଦୁତିୟଂ, ତତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୱିଚାରଂ ତତିୟଂ, ତତୋ ୱିରତ୍ତପୀତିକଂ ଚତୁତ୍ଥଂ, ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖାସମାଧିୟୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚମନ୍ତି ।

ଅରୂପାୱଚରଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଆରୁପ୍ପାନଂ ୟୋଗୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ହି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଜ୍ଝାନେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଠମଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଦୀହି ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି। ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚତୁବ୍ବିଧନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱ କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତି ।

୪୫୩.ଅକୁସଲଂ ପନ ଭୂମିତୋ ଏକୱିଧଂ କାମାୱଚରମେୱ, ମୂଲତୋ ତିୱିଧଂ ଲୋଭମୂଲଂ ଦୋସମୂଲଂ ମୋହମୂଲଞ୍ଚ ।

ତତ୍ଥ ଲୋଭମୂଲଂ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଦିଟ୍ଠିଗତସଙ୍ଖାରଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ, ତଥା ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ, ତଥା ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ।

ୟଦା ହି ‘‘ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଆଦୀନୱୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୯) ଆଦିନା ନୟେନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ କାମେ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦୀନି ୱା ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତି ସଭାୱତିକ୍ଖେନେୱ ଅନୁସ୍ସାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ, ତଦା ପଠମଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ମନ୍ଦେନ ସମୁସ୍ସାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ, ତଦା ଦୁତିୟଂ । ୟଦା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଅପୁରକ୍ଖତ୍ୱା କେୱଲଂ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ମେଥୁନଂ ୱା ସେୱତି, ପରସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ଅଭିଜ୍ଝାୟତି, ପରଭଣ୍ଡଂ ୱା ହରତି ସଭାୱତିକ୍ଖେନେୱ ଅନୁସ୍ସାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ, ତଦା ତତିୟଂ । ୟଦା ମନ୍ଦେନ ସମୁସ୍ସାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ, ତଦା ଚତୁତ୍ଥଂ । ୟଦା ପନ କାମାନଂ ୱା ଅସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ସୋମନସ୍ସହେତୂନଂ ଅଭାୱେନ ଚତୂସୁପି ୱିକପ୍ପେସୁ ସୋମନସ୍ସରହିତା ହୋନ୍ତି, ତଦା ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଦିଟ୍ଠିଗତସଙ୍ଖାରଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଲୋଭମୂଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୋସମୂଲଂ ପନ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଂ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସଙ୍ଖାରଂ ସସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଦୁୱିଧମେୱ ହୋତି, ତସ୍ସ ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ତିକ୍ଖମନ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ମୋହମୂଲଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧଂ । ତସ୍ସ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱିକ୍ଖେପକାଲେ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଏୱଂ ଅକୁସଲୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ହୋତି ।

୪୫୪.ଅବ୍ୟାକତଂ ଜାତିଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ ୱିପାକଂ କିରିୟଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ୱିପାକଂ ଭୂମିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ କାମାୱଚରଂ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରଂ ଦୁୱିଧଂ କୁସଲୱିପାକଂ ଅକୁସଲୱିପାକଞ୍ଚ । କୁସଲୱିପାକମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ଅହେତୁକଂ ସହେତୁକଞ୍ଚ ।

ତତ୍ଥ ଅଲୋଭାଦିୱିପାକହେତୁୱିରହିତଂ ଅହେତୁକଂ, ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚା ମନୋଧାତୁ, ସନ୍ତୀରଣାଦିକିଚ୍ଚା ଦ୍ୱେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ।

ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତରୂପୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ରୂପମତ୍ତାରମ୍ମଣରସଂ, ରୂପାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ରୂପାରମ୍ମଣାୟ କିରିୟମନୋଧାତୁୟା ଅପଗମପଦଟ୍ଠାନଂ । ସୋତାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତସଦ୍ଦାଦିୱିଜାନନଲକ୍ଖଣାନି ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣାନି, ସଦ୍ଦାଦିମତ୍ତାରମ୍ମଣରସାନି, ସଦ୍ଦାଦିଅଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି, ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦୀନଂ କିରିୟମନୋଧାତୂନଂ ଅପଗମପଦଟ୍ଠାନାନି ।

ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅନନ୍ତରଂ ରୂପାଦିୱିଜାନନଲକ୍ଖଣା ମନୋଧାତୁ, ରୂପାଦିସମ୍ପଟିଚ୍ଛନରସା, ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଅପଗମପଦଟ୍ଠାନା ।

ଅହେତୁକୱିପାକା ସଳାରମ୍ମଣୱିଜାନନଲକ୍ଖଣା ଦୁୱିଧାପି ସନ୍ତୀରଣାଦିକିଚ୍ଚା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ସନ୍ତୀରଣାଦିରସା, ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନା । ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାୟୋଗତୋ ପନ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚଟ୍ଠାନଭେଦତୋ ଚ ତସ୍ସା ଭେଦୋ । ଏତାସୁ ହି ଏକା ଏକନ୍ତମିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚେୱ ଜୱନାୱସାନେ ଚ ପୱତ୍ତନତୋ ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନା ହୋତି । ଏକା ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ପଞ୍ଚଟ୍ଠାନା ହୋତି ।

ଅଟ୍ଠୱିଧମ୍ପି ଚେତଂ ଅହେତୁକୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିୟତାନିୟତାରମ୍ମଣତ୍ତା ଦୁୱିଧଂ । ଉପେକ୍ଖାସୁଖସୋମନସ୍ସଭେଦତୋ ତିୱିଧଂ । ୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଚକଂ ହେତ୍ଥ ନିୟତାରମ୍ମଣଂ ୟଥାକ୍କମଂ ରୂପାଦୀସୁୟେୱ ପୱତ୍ତିତୋ, ସେସଂ ଅନିୟତାରମ୍ମଣଂ । ତତ୍ର ହି ମନୋଧାତୁ ପଞ୍ଚସୁପି ରୂପାଦୀସୁ ପୱତ୍ତତି, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟଂ ଛସୂତି । କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନେତ୍ଥ ସୁଖୟୁତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତା, ସେସଂ ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତନ୍ତି । ଏୱଂ ତାୱ କୁସଲୱିପାକାହେତୁକଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଲୋଭାଦିୱିପାକହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପନ ସହେତୁକଂ, ତଂ କାମାୱଚରକୁସଲଂ ୱିୟ ସୋମନସ୍ସାଦି ଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ । ୟଥା ପନ କୁସଲଂ ଦାନାଦିୱସେନ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି, ନ ଇଦଂ ତଥା । ଇଦଞ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପରିତ୍ତଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନେସୁୟେୱ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତତି। ସଙ୍ଖାରାସଙ୍ଖାରଭାୱୋ ପନେତ୍ଥ ଆଗମନାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ୱିସେସେ ଅସତିପି ଆଦାସତଲାଦୀସୁ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ନିରୁସ୍ସାହଂ ୱିପାକଂ, ମୁଖଂ ୱିୟ ସଉସ୍ସାହଂ କୁସଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କେୱଲଂ ହି ଅକୁସଲୱିପାକଂ ଅହେତୁକମେୱ, ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚା ମନୋଧାତୁ, ସନ୍ତୀରଣାଦିକିଚ୍ଚା ପଞ୍ଚଟ୍ଠାନା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ସତ୍ତୱିଧଂ । ତଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ କୁସଲାହେତୁକୱିପାକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କେୱଲଞ୍ହି କୁସଲୱିପାକାନି ଇଟ୍ଠଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାନି, ଇମାନି ଅନିଟ୍ଠଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାନି । ତାନି ଚ ଉପେକ୍ଖାସୁଖସୋମନସ୍ସଭେଦତୋ ତିୱିଧାନି, ଇମାନି ଦୁକ୍ଖଉପେକ୍ଖାୱସେନ ଦୁୱିଧାନି । ଏତ୍ଥ ହି କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖସହଗତମେୱ, ସେସାନି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନି । ସା ଚ ତେସୁ ଉପେକ୍ଖା ହୀନା ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ନାତିତିଖିଣା, ଇତରେସୁ ଉପେକ୍ଖା ପଣୀତା ସୁଖଂ ୱିୟ ନାତିତିଖିଣା । ଇତି ଇମେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ପୁରିମାନଞ୍ଚ ସୋଳସନ୍ନଂ କୁସଲୱିପାକାନଂ ୱସେନ କାମାୱଚରଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ତେୱୀସତିୱିଧଂ ।

ରୂପାୱଚରଂ ପନ କୁସଲଂ ୱିୟ ପଞ୍ଚୱିଧଂ । କୁସଲଂ ପନ ସମାପତ୍ତିୱସେନ ଜୱନୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତତି । ଇଦଂ ଉପପତ୍ତିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନ । ୟଥା ଚ ରୂପାୱଚରଂ, ଏୱଂ ଅରୂପାୱଚରମ୍ପି କୁସଲଂ ୱିୟ ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ପୱତ୍ତିଭେଦୋପିସ୍ସ ରୂପାୱଚରେ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଂ ଚତୁମଗ୍ଗୟୁତ୍ତଚିତ୍ତଫଲତ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ତଂ ମଗ୍ଗୱୀଥିୱସେନ ଚେୱ ସମାପତ୍ତିୱସେନ ଚ ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ ଛତ୍ତିଂସୱିଧଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି ।

କିରିୟଂ ପନ ଭୂମିଭେଦତୋ ତିୱିଧଂ କାମାୱଚରଂ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରଂ ଦୁୱିଧଂ ଅହେତୁକଂ ସହେତୁକଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅଲୋଭାଦିକିରିୟହେତୁୱିରହିତଂ ଅହେତୁକଂ, ତଂ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ ।

ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିପୁରେଚରରୂପାଦିୱିଜାନନଲକ୍ଖଣା ମନୋଧାତୁ, ଆୱଜ୍ଜନରସା, ରୂପାଦିଅଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଭୱଙ୍ଗୱିଚ୍ଛେଦପଦଟ୍ଠାନା, ସା ଉପେକ୍ଖାୟୁତ୍ତାୱ ହୋତି ।

ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପନ ଦୁୱିଧା ସାଧାରଣା ଅସାଧାରଣା ଚ । ତତ୍ଥ ସାଧାରଣା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁକକିରିୟା ସଳାରମ୍ମଣୱିଜାନନଲକ୍ଖଣା, କିଚ୍ଚୱସେନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରମନୋଦ୍ୱାରେସୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱଜ୍ଜନରସା, ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅହେତୁକୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଭୱଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞତରାପଗମପଦଟ୍ଠାନା ।

ଅସାଧାରଣା ସୋମନସ୍ସସହଗତାହେତୁକକିରିୟା ସଳାରମ୍ମଣୱିଜାନନଲକ୍ଖଣା, କିଚ୍ଚୱସେନ ଅରହତଂ ଅନୁଳାରେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ହସିତୁପ୍ପାଦନରସା, ତଥାଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଏକନ୍ତତୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନାତି । ଇତି କାମାୱଚରକିରିୟଂ ଅହେତୁକଂ ତିୱିଧଂ ।

ସହେତୁକଂ ପନ ସୋମନସ୍ସାଦିଭେଦତୋ କୁସଲଂ ୱିୟ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ । କେୱଲଞ୍ହି କୁସଲଂ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ଅରହତଂୟେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ଏୱଂ ତାୱ କାମାୱଚରଂ ଏକାଦସୱିଧଂ ।

ରୂପାୱଚରଂ ପନ ଅରୂପାୱଚରଞ୍ଚ କୁସଲଂ ୱିୟ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ଚ ହୋତି । ଅରହତଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନେୱ ଚସ୍ସ କୁସଲତୋ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବମ୍ପି ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ୱୀସତିୱିଧଂ କିରିୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି ।

୪୫୫. ଇତି ଏକୱୀସତି କୁସଲାନି ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲାନି ଛତ୍ତିଂସ ୱିପାକାନି ୱୀସତି କିରିୟାନୀତି ସବ୍ବାନିପି ଏକୂନନୱୁତି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ହୋନ୍ତି । ୟାନି ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନଦସ୍ସନସୱନଘାୟନସାୟନଫୁସନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଜୱନତଦାରମ୍ମଣଚୁତିୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

କଥଂ ? ୟଦା ହି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ କାମାୱଚରକୁସଲାନଂ ଆନୁଭାୱେନ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସତ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ନେସଂ ମରଣକାଲେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସହେତୁକକାମାୱଚରୱିପାକାନି, ମନୁସ୍ସେସୁ ପଣ୍ଡକାଦିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜମାନାନଂ ଦୁବ୍ବଲଦ୍ୱିହେତୁକକୁସଲୱିପାକଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁକୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚାତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ନୱ ୱିପାକଚିତ୍ତାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଦା ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକୁସଲାନୁଭାୱେନ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ନେସଂ ମରଣକାଲେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ନୱ ରୂପାରୂପାୱଚରୱିପାକାନି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ୟଦା ପନ ଅକୁସଲାନୁଭାୱେନ ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତଦା ନେସଂ ମରଣକାଲେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକା ଅକୁସଲୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଏକୂନୱୀସତିୟା ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେ ପନ ନିରୁଦ୍ଧେ ତଂ ତଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମନୁବନ୍ଧମାନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଭୂତଂ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଆରମ୍ମଣେ ତାଦିସମେୱ ଭୱଙ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମ ପୱତ୍ତତି, ପୁନପି ତାଦିସନ୍ତି ଏୱଂ ଅସତି ସନ୍ତାନୱିନିୱତ୍ତକେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ନଦୀସୋତଂ ୱିୟ ସୁପିନଂ ଅପସ୍ସତୋ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନକାଲାଦୀସୁ ଅପରିମାଣସଙ୍ଖ୍ୟମ୍ପି ପୱତ୍ତତିୟେୱାତି ଏୱଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଭୱଙ୍ଗୱସେନାପି ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ପୱତ୍ତେ ପନ ଭୱଙ୍ଗସନ୍ତାନେ ୟଦା ସତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଆରମ୍ମଣଗହଣକ୍ଖମାନି ହୋନ୍ତି, ତଦା ଚକ୍ଖୁସ୍ସାପାଥଗତେ ରୂପେ ରୂପଂ ପଟିଚ୍ଚ ଚକ୍ଖୁପସାଦସ୍ସ ଘଟ୍ଟନା ହୋତି, ତତୋ ଘଟ୍ଟନାନୁଭାୱେନ ଭୱଙ୍ଗଚଲନଂ ହୋତି, ଅଥ ନିରୁଦ୍ଧେ ଭୱଙ୍ଗେ ତଦେୱ ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦମାନା ୱିୟ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା କିରିୟମନୋଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଛବ୍ବିଧେପି ଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଭୱଙ୍ଗଚଲନାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦମାନା ୱିୟ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଅହେତୁକକିରିୟମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କିରିୟୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଆୱଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ପନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ତାୱ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦୱତ୍ଥୁକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ସୱନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନାନି ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତାନି ଇଟ୍ଠଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେସୁ ୱିସୟେସୁ କୁସଲୱିପାକାନି, ଅନିଟ୍ଠଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେସୁ ୱିସୟେସୁ ଅକୁସଲୱିପାକାନୀତି ଏୱଂ ଦସନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଦସ୍ସନସୱନଘାୟନସାୟନଫୁସନୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧସମନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସଂ ତଜ୍ଜା ମନୋଧାତୂ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୱିଭ॰ ୧୮୪) ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅନନ୍ତରା ତେସଞ୍ଞେୱ ୱିସୟଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛମାନା କୁସଲୱିପାକାନନ୍ତରଂ କୁସଲୱିପାକା, ଅକୁସଲୱିପାକାନନ୍ତରଂ ଅକୁସଲୱିପାକା ମନୋଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

‘‘ମନୋଧାତୁୟାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧସମନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସଂ ତଜ୍ଜାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୪) ୱଚନତୋ ପନ ମନୋଧାତୁୟା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତମେୱ ୱିସୟଂ ସନ୍ତୀରୟମାନା ଅକୁସଲୱିପାକମନୋଧାତୁୟା ଅନନ୍ତରା ଅକୁସଲୱିପାକା, କୁସଲୱିପାକାୟ ଅନନ୍ତରା ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ସୋମନସ୍ସସହଗତା, ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଏୱଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସନ୍ତୀରଣୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସନ୍ତୀରଣାନନ୍ତରଂ ପନ ତମେୱ ୱିସୟଂ ୱୱତ୍ଥାପୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାତି ଏୱଂ ଏକସ୍ସେୱ କିରିୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନନ୍ତରଂ ପନ ସଚେ ମହନ୍ତଂ ହୋତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ, ଅଥ ୟଥାୱୱତ୍ଥାପିତେ ୱିସୟେ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱା କାମାୱଚରକୁସଲାନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ୱା ଅକୁସଲାନଂ ନୱନ୍ନଂ ୱା ଅୱସେସକାମାୱଚରକିରିୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ଛ ସତ୍ତ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି, ଏସୋ ତାୱ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ନୟୋ ।

ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ତାନିୟେୱ । ଗୋତ୍ରଭୁତୋ ଉଦ୍ଧଂ ରୂପାୱଚରତୋ ପଞ୍ଚ କୁସଲାନି ପଞ୍ଚ କିରିୟାନି, ଅରୂପାୱଚରତୋ ଚତ୍ତାରି କୁସଲାନି ଚତ୍ତାରି କିରିୟାନି, ଲୋକୁତ୍ତରତୋ ଚତ୍ତାରି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ଫଲଚିତ୍ତାନୀତି ଇମେସୁ ୟଂ ୟଂ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ହୋତି, ତଂ ତଂ ଜୱତୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାୟ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଜୱନୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଜୱନାୱସାନେ ପନ ସଚେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଅତିମହନ୍ତଂ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚ ୱିଭୂତମାରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ଅଥ କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରଜୱନାୱସାନେ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦୀନଂ ପୁରିମକମ୍ମଜୱନଚିତ୍ତାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୟୋ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ଅଟ୍ଠସୁ ସହେତୁକକାମାୱଚରୱିପାକେସୁ ତୀସୁ ୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂସୁ ଚ ଅଞ୍ଞତରଂ ପଟିସୋତଗତଂ ନାୱଂ ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତରଂ ଉଦକମିୱ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସାରମ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଜୱିତଂ ଜୱନମନୁବନ୍ଧଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସକିଂ ୱା ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଦେତଂ ଜୱନାୱସାନେ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନାରହଂ ସମାନଂ ତସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତଦାରମ୍ମଣାୱସାନେ ପନ ପୁନ ଭୱଙ୍ଗମେୱ ପୱତ୍ତତି, ଭୱଙ୍ଗେ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନେ ପୁନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନୀତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ଦସ୍ସନାଦୀନୀତି ଚିତ୍ତନିୟମୱସେନେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତାୱ ପୱତ୍ତତି, ୟାୱ ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟୋ । ଏକସ୍ମିଂ ହି ଭୱେ ୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ତଂ ତତୋ ଚୱନତ୍ତା ଚୁତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଏକୂନୱୀସତିୱିଧମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଚୁତିୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଚୁତିତୋ ପନ ପୁନ ପଟିସନ୍ଧି, ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପୁନ ଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ଏୱଂ ଭୱଗତିଠିତିନିୱାସେସୁ ସଂସରମାନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତତିୟେୱ । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧେ ନିରୁଦ୍ଧମେୱ ହୋତୀତି ।

ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।

ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧକଥା

୪୫୬. ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି, ଏତ୍ଥାପି ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ୱେଦନାୱ । ୟଥାହ – ‘‘ୱେଦୟତି ୱେଦୟତୀତି ଖୋ ଆୱୁସୋ, ତସ୍ମା ୱେଦନାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୦) । ସା ପନ ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣେନ ସଭାୱତୋ ଏକୱିଧାପି ଜାତିୱସେନ ତିୱିଧା ହୋତି କୁସଲା, ଅକୁସଲା, ଅବ୍ୟାକତା ଚାତି ।

ତତ୍ଥ କାମାୱଚରଂ ସୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଞାଣସଙ୍ଖାରଭେଦତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେନ କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା କୁସଲା, ଅକୁସଲେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅକୁସଲା, ଅବ୍ୟାକତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ସଭାୱଭେଦତୋ ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋତି – ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପେକ୍ଖାତି ।

ତତ୍ଥ କୁସଲୱିପାକେନ କାୟୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ । ଅକୁସଲୱିପାକେନ ଦୁକ୍ଖଂ । କାମାୱଚରତୋ ଚତୂହି କୁସଲେହି, ଚତୂହି ସହେତୁକୱିପାକେହି, ଏକେନ ଅହେତୁକୱିପାକେନ, ଚତୂହି ସହେତୁକକିରିୟେହି, ଏକେନ ଅହେତୁକକିରିୟେନ, ଚତୂହି ଅକୁସଲେହି, ରୂପାୱଚରତୋ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚତୂହି କୁସଲେହି, ଚତୂହି ୱିପାକେହି, ଚତୂହି କିରିୟେହି, ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପନ ୟସ୍ମା ଅଝାନିକଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାଲୀସଂ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକାନି ସେସେହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ କୁସଲୱିପାକେହୀତି ଏୱଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ୱିଞ୍ଞାଣେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ଦୋମନସ୍ସଂ ଦ୍ୱୀହି ଅକୁସଲେହି । ଉପେକ୍ଖା ଅୱସେସପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାୟ ୱିଞ୍ଞାଣେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ।

ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ସୁଖଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଉପବ୍ରୂହନରସଂ, କାୟିକଅସ୍ସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ଅନିଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ମିଲାପନରସଂ, କାୟିକାବାଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ୟଥା ତଥା ୱା ଇଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସଂ, ଚେତସିକଅସ୍ସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ପସ୍ସଦ୍ଧିପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ୟଥା ତଥା ୱା ଅନିଟ୍ଠାକାରସମ୍ଭୋଗରସଂ, ଚେତସିକାବାଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ଏକନ୍ତେନେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା ଉପେକ୍ଖା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ନାତିଉପବ୍ରୂହନମିଲାପନରସା, ସନ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ନିପ୍ପୀତିକଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନାତି ।

ଇଦଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।

ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧକଥା

୪୫୭. ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି, ଏତ୍ଥାପି ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ସଞ୍ଞାୱ । ୟଥାହ – ‘‘ସଞ୍ଜାନାତି ସଞ୍ଜାନାତୀତି ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ତସ୍ମା ସଞ୍ଞାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୦) । ସା ପନେସା ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣେନ ସଭାୱତୋ ଏକୱିଧାପି ଜାତିୱସେନ ତିୱିଧା ହୋତି କୁସଲା, ଅକୁସଲା, ଅବ୍ୟାକତା ଚ ।

ତତ୍ଥ କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା କୁସଲା, ଅକୁସଲସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅକୁସଲା, ଅବ୍ୟାକତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତା । ନ ହି ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ସଞ୍ଞାୟ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟତ୍ତକୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଭେଦୋ, ତତ୍ତକୋ ସଞ୍ଞାୟାତି ।

ସା ପନେସା ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମପ୍ପଭେଦାପି ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ସବ୍ବାୱ ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା, ତଦେୱେତନ୍ତି ପୁନ ସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତକରଣରସା ଦାରୁଆଦୀସୁ ତଚ୍ଛକାଦୟୋ ୱିୟ, ୟଥାଗହିତନିମିତ୍ତୱସେନ ଅଭିନିୱେସକରଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ହତ୍ଥିଦସ୍ସକଅନ୍ଧା (ଉଦା॰ ୫୪) ୱିୟ, ୟଥାଉପଟ୍ଠିତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନା ତିଣପୁରିସକେସୁ ମିଗପୋତକାନଂ ପୁରିସାତି ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ୱିୟାତି ।

ଇଦଂ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।

ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧକଥା

୪୫୮. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି, ଏତ୍ଥ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ରାସିକରଣଲକ୍ଖଣଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି, ସଙ୍ଖାରାୟେୱ । ୟଥାହ – ‘‘ସଙ୍ଖତମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) । ତେ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣା, ଆୟୂହନରସା, ୱିପ୍ଫାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସେସଖନ୍ଧତ୍ତୟପଦଟ୍ଠାନା ।

ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ଏକୱିଧାପି ଚ ଜାତିୱସେନ ତିୱିଧା କୁସଲା, ଅକୁସଲା, ଅବ୍ୟାକତାତି। ତେସୁ କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା କୁସଲା । ଅକୁସଲସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅକୁସଲା । ଅବ୍ୟାକତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତା ।

ତତ୍ଥ କାମାୱଚରପଠମକୁସଲୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତାୱ ନିୟତା ସରୂପେନ ଆଗତା ସତ୍ତୱୀସତି, ୟେୱାପନକା ଚତ୍ତାରୋ, ଅନିୟତା ପଞ୍ଚାତି ଛତ୍ତିଂସ । ତତ୍ଥ ଫସ୍ସୋ, ଚେତନା, ୱିତକ୍କୋ, ୱିଚାରୋ, ପୀତି, ୱୀରିୟଂ, ଜୀୱିତଂ, ସମାଧି, ସଦ୍ଧା, ସତି, ହିରୀ, ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ଅଲୋଭୋ, ଅଦୋସୋ, ଅମୋହୋ, କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି, କାୟଲହୁତା, ଚିତ୍ତଲହୁତା, କାୟମୁଦୁତା, ଚିତ୍ତମୁଦୁତା, କାୟକମ୍ମଞ୍ଞତା, ଚିତ୍ତକମ୍ମଞ୍ଞତା, କାୟପାଗୁଞ୍ଞତା, ଚିତ୍ତପାଗୁଞ୍ଞତା, କାୟୁଜୁକତା, ଚିତ୍ତୁଜୁକତାତି ଇମେ ସରୂପେନ ଆଗତା ସତ୍ତୱୀସତି (ଧ॰ ସ॰ ୧; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ ୟେୱାପନକୱଣ୍ଣନା) । ଛନ୍ଦୋ, ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ମନସିକାରୋ, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାତି ଇମେ ୟେୱାପନକା ଚତ୍ତାରୋ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ ୟେୱାପନକୱଣ୍ଣନା) । କରୁଣା, ମୁଦିତା, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି, ମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିରତୀତି ଇମେ ଅନିୟତା ପଞ୍ଚ । ଏତେ ହି କଦାଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାପି ଚ ନ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।

୪୫୯. ତତ୍ଥ ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ। ସ୍ୱାୟଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ, ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଆପାଥଗତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅରୂପଧମ୍ମୋପି ସମାନୋ ଆରମ୍ମଣେ ଫୁସନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତତି । ଏକଦେସେନ ଚ ଅନଲ୍ଲିୟମାନୋପି ରୂପଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁ, ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚ ସୋତଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେତି, ତିକସନ୍ନିପାତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କାରଣସ୍ସ ୱସେନ ପୱେଦିତତ୍ତା ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ତଜ୍ଜାସମନ୍ନାହାରେନ ଚେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଚ ପରିକ୍ଖତେ ୱିସୟେ ଅନନ୍ତରାୟେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଆପାଥଗତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱେଦନାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପନ ନିଚ୍ଚମ୍ମଗାୱୀ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୪୬୦. ଚେତୟତୀତି ଚେତନା। ଅଭିସନ୍ଦହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ଚେତନାଭାୱଲକ୍ଖଣା, ଆୟୂହନରସା, ସଂୱିଦହନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ସକିଚ୍ଚପରକିଚ୍ଚସାଧିକା ଜେଟ୍ଠସିସ୍ସମହାୱଡ୍ଢକୀଆଦୟୋ ୱିୟ । ଅଚ୍ଚାୟିକକମ୍ମାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୁ ଚ ପନାୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଉସ୍ସହନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନା ପାକଟା ହୋତି ।

ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସେ ପଠମଜ୍ଝାନୱଣ୍ଣନାୟଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୭୧) ୱୁତ୍ତମେୱ ।

୪୬୧. ୱୀରଭାୱୋ ୱୀରିୟଂ। ତଂ ଉସ୍ସହନଲକ୍ଖଣଂ, ସହଜାତାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନରସଂ, ଅସଂସୀଦନଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ସଂୱିଗ୍ଗୋ ୟୋନିସୋ ପଦହତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୩) ୱଚନତୋ ସଂୱେଗପଦଟ୍ଠାନଂ, ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା, ସମ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲଂ ହୋତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୪୬୨. ଜୀୱନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ଜୀୱତି, ଜୀୱନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଜୀୱିତଂ। ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ପନସ୍ସ ରୂପଜୀୱିତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତଞ୍ହି ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଜୀୱିତଂ, ଇଦଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନନ୍ତି ଇଦମେୱେତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ ।

୪୬୩. ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ସମଂ ଆଧିୟତି, ସମ୍ମା ୱା ଆଧିୟତି, ସମାଧାନମତ୍ତମେୱ ୱା ଏତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ସମାଧି। ସୋ ଅୱିସାରଲକ୍ଖଣୋ, ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ ୱା, ସହଜାତାନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନରସୋ ନ୍ହାନିୟଚୁଣ୍ଣାନଂ ଉଦକଂ ୱିୟ, ଉପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ୱିସେସତୋ ସୁଖପଦଟ୍ଠାନୋ, ନିୱାତେ ଦୀପଚ୍ଚୀନଂ ଠିତି ୱିୟ ଚେତସୋ ଠିତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୪୬୪. ସଦ୍ଦହନ୍ତି ଏତାୟ, ସୟଂ ୱା ସଦ୍ଦହତି, ସଦ୍ଦହନମତ୍ତମେୱ ୱା ଏସାତି ସଦ୍ଧା। ସା ସଦ୍ଦହନଲକ୍ଖଣା, ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣା ୱା, ପସାଦନରସା ଉଦକପ୍ପସାଦକମଣି ୱିୟ, ପକ୍ଖନ୍ଦନରସା ୱା ଓଘୁତ୍ତରଣୋ ୱିୟ । ଅକାଲୁସ୍ସିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅଧିମୁତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନା, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗ(ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୦୧) ପଦଟ୍ଠାନା ୱା, ହତ୍ଥୱିତ୍ତବୀଜାନି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୪୬୫. ସରନ୍ତି ତାୟ, ସୟଂ ୱା ସରତି ସରଣମତ୍ତମେୱ ୱା ଏସାତି ସତି। ସା ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣା, ଅସମ୍ମୋସରସା, ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ୱିସୟାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ଥିରସଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନା, କାୟାଦିସତିପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନା ୱା । ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ପନ ଏସିକା ୱିୟ, ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦିରକ୍ଖଣତୋ ଦୋୱାରିକୋ ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୪୬୬. କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ହିରିୟତୀତି ହିରୀ। ଲଜ୍ଜାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେହିୟେୱ ଓତ୍ତପ୍ପତୀତି ଓତ୍ତପ୍ପଂ। ପାପତୋ ଉବ୍ବେଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ପାପତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣା ହିରୀ । ଉତ୍ତାସନଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ଲଜ୍ଜାକାରେନ ପାପାନଂ ଅକରଣରସା ହିରୀ । ଉତ୍ତାସାକାରେନ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ ଚ ପାପତୋ ସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଏତା, ଅତ୍ତଗାରୱପରଗାରୱପଦଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ତାନଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ହିରିୟା ପାପଂ ଜହାତି କୁଲୱଧୂ ୱିୟ । ପରଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଓତ୍ତପ୍ପେନ ପାପଂ ଜହାତି ୱେସିୟା ୱିୟ । ଇମେ ଚ ପନ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଲୋକପାଲକାତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୯) ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୪୬୭. ନ ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ନ ଲୁବ୍ଭତି, ଅଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଅଲୋଭୋ। ଅଦୋସାମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେସୁ ଅଲୋଭୋ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଗେଧଲକ୍ଖଣୋ, ଅଲଗ୍ଗଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ୱା କମଲଦଲେ ଜଲବିନ୍ଦୁ ୱିୟ । ଅପରିଗ୍ଗହରସୋ ମୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ, ଅନଲ୍ଲୀନଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଅସୁଚିମ୍ହି ପତିତପୁରିସୋ ୱିୟ ।

୪୬୮.ଅଦୋସୋ ଅଚଣ୍ଡିକ୍କଲକ୍ଖଣୋ, ଅୱିରୋଧଲକ୍ଖଣୋ ୱା ଅନୁକୂଲମିତ୍ତୋ ୱିୟ, ଆଘାତୱିନୟରସୋ, ପରିଳାହୱିନୟରସୋ ୱା ଚନ୍ଦନଂ ୱିୟ, ସୋମ୍ମଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ।

୪୬୯.ଅମୋହୋ ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣୋ, ଅକ୍ଖଲିତପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣୋ ୱା କୁସଲିସ୍ସାସଖିତ୍ତଉସୁପଟିୱେଧୋ ୱିୟ, ୱିସୟୋଭାସନରସୋ ପଦୀପୋ ୱିୟ । ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଅରଞ୍ଞଗତସୁଦେସକୋ ୱିୟ । ତୟୋପି ଚେତେ ସବ୍ବକୁସଲାନଂ ମୂଲଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୪୭୦. କାୟସ୍ସ ପସ୍ସମ୍ଭନଂ କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି। ଚିତ୍ତସ୍ସ ପସ୍ସମ୍ଭନଂ ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି । କାୟୋତି ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ଉଭୋପି ପନେତା ଏକତୋ କତ୍ୱା କାୟଚିତ୍ତଦରଥୱୂପସମଲକ୍ଖଣା କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିୟୋ, କାୟଚିତ୍ତଦରଥନିମଦ୍ଦନରସା, କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅପରିପ୍ଫନ୍ଦନସୀତିଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କାୟଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅୱୂପସମକରଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିକିଲେସପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କାୟସ୍ସ ଲହୁଭାୱୋ କାୟଲହୁତା। ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁଭାୱୋ ଚିତ୍ତଲହୁତା। ତା କାୟଚିତ୍ତଗରୁଭାୱୱୂପସମଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତଗରୁଭାୱନିମଦ୍ଦନରସା, କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅଦନ୍ଧତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କାୟଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଗରୁଭାୱକରଥିନମିଦ୍ଧାଦିକିଲେସପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କାୟସ୍ସ ମୁଦୁଭାୱୋ କାୟମୁଦୁତା। ଚିତ୍ତସ୍ସ ମୁଦୁଭାୱୋ ଚିତ୍ତମୁଦୁତା। ତା କାୟଚିତ୍ତତ୍ଥମ୍ଭୱୂପସମଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତଥଦ୍ଧଭାୱନିମଦ୍ଦନରସା, ଅପ୍ପଟିଘାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କାୟଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଥଦ୍ଧଭାୱକରଦିଟ୍ଠିମାନାଦିକିଲେସପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କାୟସ୍ସ କମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ କାୟକମ୍ମଞ୍ଞତା। ଚିତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୋ ଚିତ୍ତକମ୍ମଞ୍ଞତା। ତା କାୟଚିତ୍ତାକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱୱୂପସମଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତାକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱନିମଦ୍ଦନରସା, କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣକରଣସମ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କାୟଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱକରାୱସେସନୀୱରଣାଦିପଟିପକ୍ଖଭୂତା, ପସାଦନୀୟୱତ୍ଥୂସୁ ପସାଦାୱହା, ହିତକିରିୟାସୁ ୱିନିୟୋଗକ୍ଖମଭାୱାୱହା ସୁୱଣ୍ଣୱିସୁଦ୍ଧି ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କାୟସ୍ସ ପାଗୁଞ୍ଞଭାୱୋ କାୟପାଗୁଞ୍ଞତା। ଚିତ୍ତସ୍ସ ପାଗୁଞ୍ଞଭାୱୋ ଚିତ୍ତପାଗୁଞ୍ଞତା। ତା କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଅଗେଲଞ୍ଞଭାୱଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞନିମଦ୍ଦନରସା, ନିରାଦୀନୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କାୟଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଗେଲଞ୍ଞକରଅସଦ୍ଧିୟାଦିପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କାୟସ୍ସ ଉଜୁକଭାୱୋ କାୟୁଜୁକତା। ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଜୁକଭାୱୋ ଚିତ୍ତୁଜୁକତା। ତା କାୟଚିତ୍ତଅଜ୍ଜୱଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତକୁଟିଲଭାୱନିମଦ୍ଦନରସା, ଅଜିମ୍ହତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, କାୟଚିତ୍ତପଦଟ୍ଠାନା । କାୟଚିତ୍ତାନଂ କୁଟିଲଭାୱକରମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦିପଟିପକ୍ଖଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୪୭୧.ଛନ୍ଦୋତି କତ୍ତୁକାମତାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା ସୋ କତ୍ତୁକାମତାଲକ୍ଖଣୋ ଛନ୍ଦୋ, ଆରମ୍ମଣପରିୟେସନରସୋ, ଆରମ୍ମଣେନ ଅତ୍ଥିକତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ତଦେୱସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ଅୟଂ ଚେତସୋ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୪୭୨. ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ। ସୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ, ଅସଂସପ୍ପନରସୋ, ନିଚ୍ଛୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ସନ୍ନିଟ୍ଠେୟ୍ୟଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନୋ, ଆରମ୍ମଣେ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୪୭୩. କିରିୟା କାରୋ । ମନମ୍ହି କାରୋ ମନସିକାରୋ। ପୁରିମମନତୋ ୱିସଦିସମନଂ କରୋତୀତିପି ମନସିକାରୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକୋ, ୱୀଥିପଟିପାଦକୋ, ଜୱନପଟିପାଦକୋତି ତିପ୍ପକାରୋ ।

ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକୋ ମନମ୍ହି କାରୋତି ମନସିକାରୋ । ସୋ ସାରଣଲକ୍ଖଣୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣେ ସଂୟୋଜନରସୋ, ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଆରମ୍ମଣପଦଟ୍ଠାନୋ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନୋ, ଆରମ୍ମଣପଟିପାଦକତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ସାରଥି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୀଥିପଟିପାଦକୋତି ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଜୱନପଟିପାଦକୋତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ନ ତେ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ।

୪୭୪. ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା। ସା ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସମୱାହିତଲକ୍ଖଣା, ଊନାଧିକତାନିୱାରଣରସା, ପକ୍ଖପାତୁପଚ୍ଛେଦନରସା ୱା, ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଭାୱେନ ସମପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଆଜାନୀୟାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖକସାରଥି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କରୁଣାମୁଦିତା ଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୬୨) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । କେୱଲଞ୍ହି ତା ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତା ରୂପାୱଚରା, ଇମା କାମାୱଚରାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।

କେଚି ପନ ମେତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟୋପି ଅନିୟତେସୁ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ଅଦୋସୋୟେୱ ମେତ୍ତା, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟେୱ ଉପେକ୍ଖାତି ।

୪୭୫. କାୟଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ୱିରତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତି। ଏସ ନୟୋ ସେସାସୁପି । ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନେତା ତିସ୍ସୋପି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱତ୍ଥୂନଂ ଅୱୀତିକ୍କମଲକ୍ଖଣା, ଅମଦ୍ଦନଲକ୍ଖଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱତ୍ଥୁତୋ ସଙ୍କୋଚନରସା, ଅକିରିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସଦ୍ଧାହିରୋତ୍ତପ୍ପଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣପଦଟ୍ଠାନା, ପାପକିରିୟତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୁଖଭାୱଭୂତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୪୭୬. ଇତି ଇମେୱ ଛତ୍ତିଂସ ସଙ୍ଖାରା ପଠମେନ କାମାୱଚରକୁସଲୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ପଠମେନ, ଏୱଂ ଦୁତିୟେନାପି । ସସଙ୍ଖାରଭାୱମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।

ତତିୟେନ ପନ ଠପେତ୍ୱା ଅମୋହଂ ଅୱସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଚତୁତ୍ଥେନ । ସସଙ୍ଖାରଭାୱମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।

ପଠମେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପନ ଠପେତ୍ୱା ପୀତିଂ ଅୱସେସା ପଞ୍ଚମେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଥା ଚ ପଞ୍ଚମେନ, ଏୱଂ ଛଟ୍ଠେନାପି । ସସଙ୍ଖାରଭାୱମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ସତ୍ତମେନ ଚ ପନ ଠପେତ୍ୱା ଅମୋହଂ ଅୱସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଅଟ୍ଠମେନ । ସସଙ୍ଖାରଭାୱମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।

ପଠମେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ୱିରତିତ୍ତୟଂ ସେସା ରୂପାୱଚରକୁସଲେସୁ ପଠମେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଦୁତିୟେନ ତତୋ ୱିତକ୍କୱଜ୍ଜା । ତତିୟେନ ତତୋ ୱିଚାରୱଜ୍ଜା । ଚତୁତ୍ଥେନ ତତୋ ପୀତିୱଜ୍ଜା । ପଞ୍ଚମେନ ତତୋ ଅନିୟତେସୁ କରୁଣାମୁଦିତାୱଜ୍ଜା । ତେୟେୱ ଚତୂସୁ ଆରୁପ୍ପକୁସଲେସୁ । ଅରୂପାୱଚରଭାୱୋୟେୱ ହି ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।

ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନିକେ ତାୱ ମଗ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣେ ପଠମରୂପାୱଚରୱିଞ୍ଞାଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାଦିଭେଦେ ଦୁତିୟରୂପାୱଚରୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । କରୁଣାମୁଦିତାନଂ ପନ ଅଭାୱୋ, ନିୟତୱିରତିତା, ଲୋକୁତ୍ତରତା ଚାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ଏୱଂ ତାୱ କୁସଲାୟେୱ ସଙ୍ଖାରା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୭୭. ଅକୁସଲେସୁ ଲୋଭମୂଲେ ପଠମାକୁସଲସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତାୱ ନିୟତା ସରୂପେନ ଆଗତା ତେରସ, ୟେୱାପନକା ଚତ୍ତାରୋତି ସତ୍ତରସ । ତତ୍ଥ ଫସ୍ସୋ, ଚେତନା, ୱିତକ୍କୋ, ୱିଚାରୋ, ପୀତି, ୱୀରିୟଂ, ଜୀୱିତଂ, ସମାଧି, ଅହିରିକଂ, ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ, ଲୋଭୋ, ମୋହୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଇମେ ସରୂପେନ ଆଗତା ତେରସ (ଧ॰ ସ॰ ୩୬୫; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୫) । ଛନ୍ଦୋ, ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ମନସିକାରୋତି ଇମେ ୟେୱାପନକା ଚତ୍ତାରୋ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୬୫) ।

୪୭୮. ତତ୍ଥ ନ ହିରିୟତୀତି ଅହିରିକୋ । ଅହିରିକସ୍ସ ଭାୱୋ ଅହିରିକଂ। ନ ଓତପ୍ପତୀତି ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ। ତେସୁ ଅହିରିକଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ଅଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣଂ, ଅଲଜ୍ଜାଲକ୍ଖଣଂ ୱା । ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ତେହେୱ ଅସାରଜ୍ଜଲକ୍ଖଣଂ, ଅନୁତ୍ତାସଲକ୍ଖଣଂ ୱା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନଂ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪୭୯. ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ଲୁବ୍ଭତି, ଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଲୋଭୋ। ମୁୟ୍ହନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ମୁୟ୍ହତି, ମୁୟ୍ହନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୋହୋ। ତେସୁ ଲୋଭୋ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍କଟାଲେପୋ ୱିୟ, ଅଭିସଙ୍ଗରସୋ ତତ୍ତକପାଲେ ଖିତ୍ତମଂସପେସି ୱିୟ । ଅପରିଚ୍ଚାଗପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ତେଲଞ୍ଜନରାଗୋ ୱିୟ । ସଂୟୋଜନିୟଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନୋ । ତଣ୍ହାନଦୀଭାୱେନ ୱଡ୍ଢମାନୋ ସୀଘସୋତା ନଦୀ ଇୱ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଅପାୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୪୮୦.ମୋହୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ଧଭାୱଲକ୍ଖଣୋ, ଅଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣୋ ୱା, ଅସମ୍ପଟିୱେଧରସୋ, ଆରମ୍ମଣସଭାୱଚ୍ଛାଦନରସୋ ୱା, ଅସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଅନ୍ଧକାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନୋ, ସବ୍ବାକୁସଲାନଂ ମୂଲନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୪୮୧. ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତି ତାୟ, ସୟଂ ୱା ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତି, ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ୱା ଏସାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି। ସା ଅୟୋନିସୋ ଅଭିନିୱେସଲକ୍ଖଣା, ପରାମାସରସା, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନକାମତାଦିପଦଟ୍ଠାନା, ପରମଂ ୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୪୮୨. ଉଦ୍ଧତଭାୱୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ। ତଂ ଅୱୂପସମଲକ୍ଖଣଂ ୱାତାଭିଘାତଚଲଜଲଂ ୱିୟ, ଅନୱଟ୍ଠାନରସଂ ୱାତାଭିଘାତଚଲଧଜପଟାକା ୱିୟ, ଭନ୍ତତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ପାସାଣାଭିଘାତସମୁଦ୍ଧତଭସ୍ମଂ ୱିୟ, ଚେତସୋ ଅୱୂପସମେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନଂ, ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସା କୁସଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅକୁସଲଭାୱୋୟେୱ ହି ଅକୁସଲଭାୱେନ ଚ ଲାମକତ୍ତଂ ଏତେସଂ ତେହି ୱିସେସୋ ।

୪୮୩. ଇତି ଇମେ ସତ୍ତରସ ସଙ୍ଖାରା ପଠମେନ ଅକୁସଲୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ପଠମେନ, ଏୱଂ ଦୁତିୟେନାପି । ସସଙ୍ଖାରତା ପନେତ୍ଥ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ଅନିୟତତା ୱିସେସୋ ।

ତତ୍ଥ ଥିନନତା ଥିନଂ। ମିଦ୍ଧନତା ମିଦ୍ଧଂ। ଅନୁସ୍ସାହସଂହନନତା ଅସତ୍ତିୱିଘାତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଥିନଞ୍ଚ ମିଦ୍ଧଞ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଥିନଂ ଅନୁସ୍ସାହଲକ୍ଖଣଂ, ୱୀରିୟୱିନୋଦନରସଂ, ସଂସୀଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ମିଦ୍ଧଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣଂ, ଓନହନରସଂ, ଲୀନତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ପଚଲାୟିକାନିଦ୍ଦାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱା । ଉଭୟମ୍ପି ଅରତିୱିଜମ୍ଭିକାଦୀସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ତତିୟେନ ପଠମେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଅୱସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ମାନୋ ପନେତ୍ଥ ଅନିୟତୋ ହୋତି । ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ସୋ ଉଣ୍ଣତିଲକ୍ଖଣୋ, ସମ୍ପଗ୍ଗହରସୋ, କେତୁକମ୍ୟତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭପଦଟ୍ଠାନୋ, ଉମ୍ମାଦୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଚତୁତ୍ଥେନ ଦୁତିୟେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଅୱସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥାପି ଚ ମାନୋ ଅନିୟତେସୁ ହୋତିୟେୱ । ପଠମେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପନ ଠପେତ୍ୱା ପୀତିଂ ଅୱସେସା ପଞ୍ଚମେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଥା ଚ ପଞ୍ଚମେନ, ଏୱଂ ଛଟ୍ଠେନାପି । ସସଙ୍ଖାରତା ପନେତ୍ଥ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ଅନିୟତଭାୱୋ ୱିସେସୋ । ସତ୍ତମେନ ପଞ୍ଚମେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଂ ଅୱସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ମାନୋ ପନେତ୍ଥ ଅନିୟତୋ ହୋତି । ଅଟ୍ଠମେନ ଛଟ୍ଠେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଂ ଅୱସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥାପି ଚ ମାନୋ ଅନିୟତେସୁ ହୋତିୟେୱାତି ।

୪୮୪. ଦୋସମୂଲେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ପଠମସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତାୱ ନିୟତା ସରୂପେନ ଆଗତା ଏକାଦସ, ୟେୱାପନକା ଚତ୍ତାରୋ, ଅନିୟତା ତୟୋତି ଅଟ୍ଠାରସ। ତତ୍ଥ ଫସ୍ସୋ, ଚେତନା, ୱିତକ୍କୋ, ୱିଚାରୋ, ୱୀରିୟଂ, ଜୀୱିତଂ, ସମାଧି, ଅହିରିକଂ, ଅନୋପ୍ପତ୍ତଂ, ଦୋସୋ, ମୋହୋତି ଇମେ ସରୂପେନ ଆଗତା ଏକାଦସ (ଧ॰ ସ॰ ୪୧୩; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୧୩) । ଛନ୍ଦୋ, ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ମନସିକାରୋତି ଇମେ ୟେୱାପନକା ଚତ୍ତାରୋ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୧୩) । ଇସ୍ସା, ମଚ୍ଛରିୟଂ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ଇମେ ଅନିୟତା ତୟୋ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୧୩) ।

୪୮୫. ତତ୍ଥ ଦୁସ୍ସନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ଦୁସ୍ସତି, ଦୁସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଦୋସୋ। ସୋ ଚଣ୍ଡିକ୍କଲକ୍ଖଣୋ ପହଟାସୀୱିସୋ ୱିୟ, ୱିସପ୍ପନରସୋ ୱିସନିପାତୋ ୱିୟ, ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଦହନରସୋ ୱା ଦାୱଗ୍ଗି ୱିୟ । ଦୂସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଲଦ୍ଧୋକାସୋ ୱିୟ ସପତ୍ତୋ, ଆଘାତୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନୋ, ୱିସସଂସଟ୍ଠପୂତିମୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

୪୮୬. ଇସ୍ସାୟନା ଇସ୍ସା। ସା ପରସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଉସୂୟନଲକ୍ଖଣା । ତତ୍ଥେୱ ଅନଭିରତିରସା, ତତୋ ୱିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ପରସମ୍ପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନା, ସଂୟୋଜନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୪୮୭. ମଚ୍ଛରଭାୱୋ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ତଂ ଲଦ୍ଧାନଂ ୱା ଲଭିତବ୍ବାନଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ନିଗୂହନଲକ୍ଖଣଂ, ତାସଂୟେୱ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱଅକ୍ଖମନରସଂ, ସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କଟୁକଞ୍ଚୁକତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱା, ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନଂ, ଚେତସୋ ୱିରୂପଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୪୮୮. କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ କୁକତଂ । ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ। ତଂ ପଚ୍ଛାନୁତାପଲକ୍ଖଣଂ, କତାକତାନୁସୋଚନରସଂ, ୱିପ୍ପଟିସାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କତାକତପଦଟ୍ଠାନଂ, ଦାସବ୍ୟମିୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟେୱାତି ।

ଇତି ଇମେ ଅଟ୍ଠାରସ ସଙ୍ଖାରା ପଠମେନ ଦୋସମୂଲେନ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ପଠମେନ, ଏୱଂ ଦୁତିୟେନାପି । ସସଙ୍ଖାରତା ପନ ଅନିୟତେସୁ ଚ ଥିନମିଦ୍ଧସମ୍ଭୱୋୱ ୱିସେସୋ ।

୪୮୯. ମୋହମୂଲେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ତାୱ ଫସ୍ସୋ, ଚେତନା, ୱିତକ୍କୋ, ୱିଚାରୋ, ୱୀରିୟଂ, ଜୀୱିତଂ, ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତି, ଅହିରିକଂ, ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ, ମୋହୋ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ସରୂପେନ ଆଗତା ଏକାଦସ (ଧ॰ ସ॰ ୪୨୨; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୨୨), ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ମନସିକାରୋତି ୟେୱାପନକା ଦ୍ୱେ ଚାତି ତେରସ ।

୪୯୦. ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତୀତି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠିତିମତ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ସମାଧି । ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା। ସା ସଂସୟଲକ୍ଖଣା, କମ୍ପନରସା, ଅନିଚ୍ଛୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅନେକଂସଗାହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟଂ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନା, ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରାୟକରାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସେସା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟେୱ ।

ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ସେସା ଦ୍ୱାଦସ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱେନ ପନେତ୍ଥ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତେରସେୱ, ଅଧିମୋକ୍ଖସବ୍ଭାୱତୋ ଚ ବଲୱତରୋ ସମାଧି ହୋତି । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ତଂ ସରୂପେନେୱ ଆଗତଂ । ଅଧିମୋକ୍ଖମନସିକାରା ୟେୱାପନକୱସେନାତି ଏୱଂ ଅକୁସଲସଙ୍ଖାରା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୯୧. ଅବ୍ୟାକତେସୁ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ତାୱ ଅହେତୁକସହେତୁକଭେଦତୋ ଦୁୱିଧା । ତେସୁ ଅହେତୁକୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅହେତୁକା । ତତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତାୱ ଫସ୍ସୋ, ଚେତନା, ଜୀୱିତଂ, ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତୀତି ସରୂପେନ ଆଗତା ଚତ୍ତାରୋ (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୩୧), ୟେୱାପନକୋ ମନସିକାରୋୟେୱାତି ପଞ୍ଚ । ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଏତେୟେୱ । ଉଭୟୱିପାକମନୋଧାତୁୟା ଏତେ ଚେୱ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଧିମୋକ୍ଖା ଚାତି ଅଟ୍ଠ, ତଥା ତିୱିଧାୟପି ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା । ୟା ପନେତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସସହଗତା, ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ପୀତି ଅଧିକା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସହେତୁକୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସହେତୁକା । ତେସୁ ଅଟ୍ଠକାମାୱଚରୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତାୱ ଅଟ୍ଠହି କାମାୱଚରକୁସଲେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସଦିସାୟେୱ । ୟା ପନ ତା ଅନିୟତେସୁ କରୁଣାମୁଦିତା, ତା ସତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ୱିପାକେସୁ ନ ସନ୍ତି । ଏକନ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ହି କାମାୱଚରୱିପାକା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ କରୁଣାମୁଦିତା, ୱିରତିୟୋପି ୱିପାକେସୁ ନ ସନ୍ତି । ‘‘ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦା କୁସଲାୟେୱା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ତେସଂ କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ସଦିସା ଏୱ ।

୪୯୨. କିରିୟାବ୍ୟାକତାପି ଅହେତୁକସହେତୁକଭେଦତୋ ଦୁୱିଧା । ତେସୁ ଅହେତୁକକିରିୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅହେତୁକା । ତେ ଚ କୁସଲୱିପାକମନୋଧାତୁଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟୟୁତ୍ତେହି ସମାନା । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଦ୍ୱୟେ ପନ ୱୀରିୟଂ ଅଧିକଂ । ୱୀରିୟସବ୍ଭାୱତୋ ବଲପ୍ପତ୍ତୋ ସମାଧି ହୋତି । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।

ସହେତୁକକିରିୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସହେତୁକା । ତେସୁ ଅଟ୍ଠକାମାୱଚରକିରିୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତାୱ ଠପେତ୍ୱା ୱିରତିୟୋ ଅଟ୍ଠହି କାମାୱଚରକୁସଲେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରସଦିସା । ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକିରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସବ୍ବାକାରେନପି ତେସଂ କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦିସାୟେୱାତି ଏୱଂ ଅବ୍ୟାକତାପି ସଙ୍ଖାରା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।

ଇଦଂ ତାୱ ଅଭିଧମ୍ମେ ପଦଭାଜନୀୟନୟେନ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।

ଅତୀତାଦିୱିଭାଗକଥା

୪୯୩. ଭଗୱତା ପନ –

‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱା ଓଳାରିକଂ ୱା ସୁଖୁମଂ ୱା ହୀନଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ୱା, ତଦେକଜ୍ଝଂ ଅଭିସଂୟୂହିତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ୟା କାଚି ୱେଦନା… ୟା କାଚି ସଞ୍ଞା… ୟେ କେଚି ସଙ୍ଖାରା… ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ଅଭିସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨,୨୬) –

ଏୱଂ ଖନ୍ଧା ୱିତ୍ଥାରିତା ।

ତତ୍ଥ ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ । ରୂପନ୍ତି ଅତିପ୍ପସଙ୍ଗନିୟମନଂ । ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ରୂପସ୍ସ ଅନୱସେସପରିଗ୍ଗହୋ କତୋ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ଅତୀତାଦିନା ୱିଭାଗଂ ଆରଭତି । ତଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଅତୀତଂ, କିଞ୍ଚି ଅନାଗତାଦିଭେଦନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ୱେଦନାଦୀସୁ ।

୪୯୪. ତତ୍ଥ ରୂପଂ ତାୱ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିସମୟଖଣୱସେନ ଚତୁଧା ଅତୀତଂ ନାମ ହୋତି । ତଥା ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ।

ତତ୍ଥ ଅଦ୍ଧାୱସେନ ତାୱ ଏକସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଂ, ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନାଗତଂ, ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ।

ସନ୍ତତିୱସେନ ସଭାଗଏକଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏକାହାରସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାପରିୟୱସେନ ୱତ୍ତମାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ୱିସଭାଗଉତୁଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତୀତଂ, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତଂ । ଚିତ୍ତଜଂ ଏକୱୀଥିଏକଜୱନଏକସମାପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଂ, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତଂ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ପାଟିୟେକ୍କଂ ସନ୍ତତିୱସେନ ଅତୀତାଦିଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ତେସଞ୍ଞେୱ ପନ ଉତୁଆହାରଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୱସେନ ତସ୍ସ ଅତୀତାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସମୟୱସେନ ଏକମୁହୁତ୍ତପୁବ୍ବଣ୍ହସାୟନ୍ହରତ୍ତିନ୍ଦିୱାଦୀସୁ ସମୟେସୁ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ତଂ ତଂ ସମୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଂ, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତଂ ।

ଖଣୱସେନ ଉପ୍ପାଦାଦିଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନାଗତଂ, ପଚ୍ଛା ଅତୀତଂ । ଅପିଚ ଅତିକ୍କନ୍ତହେତୁପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ ଅତୀତଂ, ନିଟ୍ଠିତହେତୁକିଚ୍ଚଂ ଅନିଟ୍ଠିତପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଉଭୟକିଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ ଅନାଗତଂ । ସକିଚ୍ଚକ୍ଖଣେ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନାଗତଂ, ପଚ୍ଛା ଅତୀତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଖଣାଦିକଥାୱ ନିପ୍ପରିୟାୟା । ସେସା ସପରିୟାୟା ।

୪୯୫. ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦୋ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । ଅପିଚ ଇଧ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପରପୁଗ୍ଗଲିକମ୍ପି ଚ ବହିଦ୍ଧାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଓଳାରିକସୁଖୁମଭେଦୋ ୱୁତ୍ତନୟୋୱ ।

୪୯୬. ହୀନପଣୀତଭେଦୋ ଦୁୱିଧୋ ପରିୟାୟତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଅକନିଟ୍ଠାନଂ ରୂପତୋ ସୁଦସ୍ସୀନଂ ରୂପଂ ହୀନଂ । ତଦେୱ ସୁଦସ୍ସାନଂ ରୂପତୋ ପଣୀତଂ । ଏୱଂ ୟାୱ ନରକସତ୍ତାନଂ ରୂପଂ, ତାୱ ପରିୟାୟତୋ ହୀନପଣୀତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ୟତ୍ଥ ଅକୁସଲୱିପାକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ହୀନଂ । ୟତ୍ଥ କୁସଲୱିପାକଂ, ତଂ ପଣୀତଂ ।

ଦୂରେ ସନ୍ତିକେତି ଇଦମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅପିଚ ଓକାସତୋପେତ୍ଥ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ଦୂରସନ୍ତିକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୯୭.ତଦେକଜ୍ଝଂ ଅଭିସଂୟୂହିତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ତଂ ଅତୀତାଦୀହି ପଦେହି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ରୂପଂ ସବ୍ବଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତେ ଏକୱିଧଭାୱେ ପଞ୍ଞାୟ ରାସିଂ କତ୍ୱା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ସବ୍ବମ୍ପି ରୂପଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣେ ରାସିଭାୱୂପଗମନେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ନ ହି ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ ଅତ୍ଥି ।

୪୯୮. ୟଥା ଚ ରୂପଂ, ଏୱଂ ୱେଦନାଦୟୋପି ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ରାସିଭାୱୂପଗମନେନ । ନ ହି ୱେଦନାଦୀହି ଅଞ୍ଞେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥି ।

ଅତୀତାଦିୱିଭାଗେ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ତତିୱସେନ ଖଣାଦିୱସେନ ଚ ୱେଦନାୟ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସନ୍ତତିୱସେନ ଏକୱୀଥିଏକଜୱନଏକସମାପତ୍ତିପରିୟାପନ୍ନା ଏକୱୀଥିୱିସୟସମାୟୋଗପ୍ପୱତ୍ତା ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତା, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତା । ଖଣାଦିୱସେନ ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତଗତା ସକିଚ୍ଚଞ୍ଚ କୁରୁମାନା ୱେଦନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତା, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତା । ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦୋ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪୯୯. ଓଳାରିକସୁଖୁମଭେଦୋ ‘‘ଅକୁସଲା ୱେଦନା ଓଳାରିକା, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ୱେଦନା ସୁଖୁମା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୧୧) ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତେନ ଜାତିସଭାୱପୁଗ୍ଗଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜାତିୱସେନ ତାୱ ଅକୁସଲା ୱେଦନା ସାୱଜ୍ଜକିରିୟହେତୁତୋ, କିଲେସସନ୍ତାପଭାୱତୋ ଚ ଅୱୂପସନ୍ତୱୁତ୍ତୀତି କୁସଲୱେଦନାୟ ଓଳାରିକା, ସବ୍ୟାପାରତୋ, ସଉସ୍ସାହତୋ, ସୱିପାକତୋ, କିଲେସସନ୍ତାପଭାୱତୋ, ସାୱଜ୍ଜତୋ ଚ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାୟ ଓଳାରିକା, ସୱିପାକତୋ, କିଲେସସନ୍ତାପଭାୱତୋ, ସବ୍ୟାବଜ୍ଝତୋ, ସାୱଜ୍ଜତୋ ଚ କିରିୟାବ୍ୟାକତାୟ ଓଳାରିକା । କୁସଲାବ୍ୟାକତା ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟତୋ ଅକୁସଲାୟ ସୁଖୁମା । ଦ୍ୱେପି କୁସଲାକୁସଲୱେଦନା ସବ୍ୟାପାରତୋ, ସଉସ୍ସାହତୋ, ସୱିପାକତୋ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ଦୁୱିଧାୟପି ଅବ୍ୟାକତାୟ ଓଳାରିକା, ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଦୁୱିଧାପି ଅବ୍ୟାକତା ତାହି ସୁଖୁମା । ଏୱଂ ତାୱ ଜାତିୱସେନ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୫୦୦.ସଭାୱୱସେନ ପନ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ନିରସ୍ସାଦତୋ, ସୱିପ୍ଫାରତୋ, ଖୋଭକରଣତୋ, ଉବ୍ବେଜନୀୟତୋ, ଅଭିଭୱନତୋ ଚ ଇତରାହି ଦ୍ୱୀହି ଓଳାରିକା, ଇତରା ପନ ଦ୍ୱେ ସାତତୋ, ସନ୍ତତୋ, ପଣୀତତୋ, ମନାପତୋ, ମଜ୍ଝତ୍ତତୋ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ଦୁକ୍ଖାୟ ସୁଖୁମା । ଉଭୋ ପନ ସୁଖଦୁକ୍ଖା ସୱିପ୍ଫାରତୋ, ଖୋଭକରଣତୋ, ପାକଟତୋ ଚ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଓଳାରିକା, ସା ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ତଦୁଭୟତୋ ସୁଖୁମା । ଏୱଂ ସଭାୱୱସେନ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୫୦୧.ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ପନ ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱେଦନା ନାନାରମ୍ମଣେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱତୋ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱେଦନାୟ ଓଳାରିକା, ୱିପରିୟାୟେନ ଇତରା ସୁଖୁମା । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ପନ ସାସୱା ୱେଦନା ଲୋକିୟା, ସା ଆସୱୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ, ଓଘନିୟତୋ, ୟୋଗନିୟତୋ, ଗନ୍ଥନିୟତୋ, ନୀୱରଣିୟତୋ, ଉପାଦାନିୟତୋ, ସଂକିଲେସିକତୋ, ପୁଥୁଜ୍ଜନସାଧାରଣତୋ ଚ ଅନାସୱାୟ ଓଳାରିକା । ସା ୱିପରିୟାୟେନ ସାସୱାୟ ସୁଖୁମା । ଏୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୫୦୨. ତତ୍ଥ ଜାତିଆଦିୱସେନ ସମ୍ଭେଦୋ ପରିହରିତବ୍ବୋ । ଅକୁସଲୱିପାକକଆୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହି ୱେଦନା ଜାତିୱସେନ ଅବ୍ୟାକତତ୍ତା ସୁଖୁମାପି ସମାନା ସଭାୱାଦିୱସେନ ଓଳାରିକା ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅବ୍ୟାକତା ୱେଦନା ସୁଖୁମା । ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଓଳାରିକା । ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱେଦନା ସୁଖୁମା । ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱେଦନା ଓଳାରିକା । ସାସୱା ୱେଦନା ଓଳାରିକା । ଅନାସୱା ୱେଦନା ସୁଖୁମା’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୧) । ୟଥା ଚ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ଏୱଂ ସୁଖାଦୟୋପି ଜାତିୱସେନ ଓଳାରିକା ସଭାୱାଦିୱସେନ ସୁଖୁମା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥା ଜାତିଆଦିୱସେନ ସମ୍ଭେଦୋ ନ ହୋତି, ତଥା ୱେଦନାନଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅବ୍ୟାକତା ଜାତିୱସେନ କୁସଲାକୁସଲାହି ସୁଖୁମା । ତତ୍ଥ କତମା ଅବ୍ୟାକତା ? କିଂ ଦୁକ୍ଖା ? କିଂ ସୁଖା ? କିଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ? କିଂ ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ? କିଂ ସାସୱା? କିଂ ଅନାସୱାତି ? ଏୱଂ ସଭାୱାଦିଭେଦୋ ନ ପରାମସିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ଅପିଚ ତଂ ତଂ ୱା ପନ ୱେଦନଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ୱେଦନା ଓଳାରିକସୁଖୁମା ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱଚନତୋ ଅକୁସଲାଦୀସୁପି ଲୋଭସହଗତାୟ ଦୋସସହଗତା ୱେଦନା ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଦହନତୋ ଓଳାରିକା, ଲୋଭସହଗତା ସୁଖୁମା । ଦୋସସହଗତାପି ନିୟତା ଓଳାରିକା, ଅନିୟତା ସୁଖୁମା । ନିୟତାପି କପ୍ପଟ୍ଠିତିକା ଓଳାରିକା, ଇତରା ସୁଖୁମା । କପ୍ପଟ୍ଠିତିକାସୁପି ଅସଙ୍ଖାରିକା ଓଳାରିକା, ଇତରା ସୁଖୁମା । ଲୋଭସହଗତା ପନ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଓଳାରିକା, ଇତରା ସୁଖୁମା । ସାପି ନିୟତା କପ୍ପଟ୍ଠିତିକା ଅସଙ୍ଖାରିକା ଓଳାରିକା, ଇତରା ସୁଖୁମା । ଅୱିସେସେନ ଚ ଅକୁସଲା ବହୁୱିପାକା ଓଳାରିକା, ଅପ୍ପୱିପାକା ସୁଖୁମା । କୁସଲା ପନ ଅପ୍ପୱିପାକା ଓଳାରିକା, ବହୁୱିପାକା ସୁଖୁମା ।

ଅପିଚ କାମାୱଚରକୁସଲା ଓଳାରିକା । ରୂପାୱଚରା ସୁଖୁମା । ତତୋ ଅରୂପାୱଚରା । ତତୋ ଲୋକୁତ୍ତରା । କାମାୱଚରା ଦାନମୟା ଓଳାରିକା । ସୀଲମୟା ସୁଖୁମା । ତତୋ ଭାୱନାମୟା । ଭାୱନାମୟାପି ଦୁହେତୁକା ଓଳାରିକା । ତିହେତୁକା ସୁଖୁମା । ତିହେତୁକାପି ସସଙ୍ଖାରିକା ଓଳାରିକା । ଅସଙ୍ଖାରିକା ସୁଖୁମା । ରୂପାୱଚରା ଚ ପଠମଜ୍ଝାନିକା ଓଳାରିକା…ପେ॰… ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନିକା ସୁଖୁମା । ଅରୂପାୱଚରା ଚ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଓଳାରିକା…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସୁଖୁମାୱ । ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଓଳାରିକା…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସୁଖୁମାୱ । ଏସ ନୟୋ ତଂ ତଂ ଭୂମିୱିପାକକିରିୟୱେଦନାସୁ ଚ ଦୁକ୍ଖାଦିଅସମାପନ୍ନାଦିସାସୱାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତୱେଦନାସୁ ଚ ।

ଓକାସୱସେନ ଚାପି ନିରୟେ ଦୁକ୍ଖା ଓଳାରିକା । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ସୁଖୁମା…ପେ॰… ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀସୁ ସୁଖୁମାୱ । ୟଥା ଚ ଦୁକ୍ଖା, ଏୱଂ ସୁଖାପି ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପଂ ୟୋଜେତବ୍ବା । ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଚାପି ହୀନୱତ୍ଥୁକା ୟା କାଚି ୱେଦନା ଓଳାରିକା, ପଣୀତୱତ୍ଥୁକା ସୁଖୁମା ।

ହୀନପଣୀତଭେଦେ ୟା ଓଳାରିକା, ସା ହୀନା । ୟା ଚ ସୁଖୁମା, ସା ପଣୀତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୫୦୩. ଦୂରପଦଂ ପନ ‘‘ଅକୁସଲା ୱେଦନା କୁସଲାବ୍ୟାକତାହି ୱେଦନାହି ଦୂରେ’’ । ସନ୍ତିକେପଦଂ ‘‘ଅକୁସଲା ୱେଦନା ଅକୁସଲାୟ ୱେଦନାୟ ସନ୍ତିକେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅକୁସଲା ୱେଦନା ୱିସଭାଗତୋ, ଅସଂସଟ୍ଠତୋ, ଅସରିକ୍ଖତୋ ଚ କୁସଲାବ୍ୟାକତାହି ଦୂରେ, ତଥା କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଅକୁସଲାୟ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବୱାରେସୁ । ଅକୁସଲା ପନ ୱେଦନା ସଭାଗତୋ, ସରିକ୍ଖତୋ ଚ ଅକୁସଲାୟ ସନ୍ତିକେତି । ଇଦଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗେ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ । ତଂତଂୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପନ ସଞ୍ଞାଦୀନମ୍ପି ଏୱମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କମାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକଥା

୫୦୪. ଏୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଚ ପୁନ ଏତେସ୍ୱେୱ –

ଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଭେଦତ୍ଥଂ, କମତୋଥ ୱିସେସତୋ ।

ଅନୂନାଧିକତୋ ଚେୱ, ଉପମାତୋ ତଥେୱ ଚ ॥

ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ ଦ୍ୱିଧା ଏୱଂ, ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ ।

ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ସମ୍ମା, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିଭାୱିନା ॥

ତତ୍ଥ କମତୋତି ଇଧ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ, ପହାନକ୍କମୋ, ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ, ଭୂମିକ୍କମୋ, ଦେସନାକ୍କମୋତି ବହୁୱିଧୋ କମୋ ।

ତତ୍ଥ ‘‘ପଠମଂ କଲଲଂ ହୋତି, କଲଲା ହୋତି ଅବ୍ବୁଦ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫) ଏୱମାଦି ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ । ‘‘ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା, ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୮) ଏୱମାଦି ପହାନକ୍କମୋ । ‘‘ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୯; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୪୧) ଏୱମାଦି ପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ । ‘‘କାମାୱଚରା, ରୂପାୱଚରା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୯୮୭) ଏୱମାଦି ଭୂମିକ୍କମୋ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୪୫) ୱା, ‘‘ଦାନକଥଂ, ସୀଲକଥ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୮) ୱା ଏୱମାଦି ଦେସନାକ୍କମୋ । ତେସୁ ଇଧ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ତାୱ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, କଲଲାଦୀନଂ ୱିୟ ଖନ୍ଧାନଂ ପୁବ୍ବାପରିୟୱୱତ୍ଥାନେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ନ ପହାନକ୍କମୋ, କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତୋ । ନପଟିପତ୍ତିକ୍କମୋ, ଅକୁସଲାନଂ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନୀୟତୋ । ନ ଭୂମିକ୍କମୋ, ୱେଦନାଦୀନଂ ଚତୁଭୂମିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ଦେସନାକ୍କମୋ ପନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଅଭେଦେନ ହି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅତ୍ତଗାହପତିତଂ ୱେନେୟ୍ୟଜନଂ ସମୂହଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଦସ୍ସନେନ ଅତ୍ତଗାହତୋ ମୋଚେତୁକାମୋ ଭଗୱା ହିତକାମୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଜନସ୍ସ ସୁଖଗହଣତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖୁଆଦୀନମ୍ପି ୱିସୟଭୂତଂ ଓଳାରିକଂ ପଠମଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦେସେସି । ତତୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠରୂପସଂୱେଦନିକଂ ୱେଦନଂ । ‘‘ୟଂ ୱେଦୟତି, ତଂ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱେଦନାୱିସୟସ୍ସ ଆକାରଗାହିକଂ ସଞ୍ଞଂ । ସଞ୍ଞାୱସେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରକେ ସଙ୍ଖାରେ । ତେସଂ ୱେଦନାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟଂ ଅଧିପତିଭୂତଞ୍ଚ ନେସଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱ କମତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।

୫୦୫.ୱିସେସତୋତି ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ୱିସେସତୋ । କୋ ପନ ନେସଂ ୱିସେସୋ, ଖନ୍ଧା ତାୱ ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତା । ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ସାସୱଉପାଦାନିୟଭାୱେନ ୱିସେସେତ୍ୱା । ୟଥାହ –

‘‘ପଞ୍ଚ ଚେୱ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖନ୍ଧେ ଦେସେସ୍ସାମି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଚ, ତଂ ସୁଣାଥ । କତମେ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ୟଂକିଞ୍ଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ସନ୍ତିକେ ୱା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ୟା କାଚି ୱେଦନା…ପେ॰… ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ସନ୍ତିକେ ୱା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । କତମେ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ୟଂକିଞ୍ଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ…ପେ॰… ସନ୍ତିକେ ୱା ସାସୱଂ ଉପାଦାନିୟଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ । ୟା କାଚି ୱେଦନା…ପେ॰… ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ସନ୍ତିକେ ୱା ସାସୱଂ ଉପାଦାନିୟଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୪୮) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ୱେଦନାଦୟୋ ଅନାସୱାପି ଅତ୍ଥି, ନ ଏୱଂ ରୂପଂ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଖନ୍ଧେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ରାସଟ୍ଠେନ ଚ ସାସୱଟ୍ଠେନ ଚ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ୱେଦନାଦୟୋ ପନ ଅନାସୱାୱ ଖନ୍ଧେସୁ ୱୁତ୍ତା । ସାସୱା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାତି ଚେତ୍ଥ ଉପାଦାନଗୋଚରା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବେପେତେ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଖନ୍ଧାତି ଅଧିପ୍ପେତା ।

୫୦୬.ଅନୂନାଧିକତୋତି କସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ପଞ୍ଚେୱ ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା ଅନୂନା ଅନଧିକାତି । ସବ୍ବସଙ୍ଖତସଭାଗେକସଙ୍ଗହତୋ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗାହୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଏତପରମତୋ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ତଦୱରୋଧତୋ । ଅନେକପ୍ପଭେଦେସୁ ହି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ ସଭାଗୱସେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନେସୁ ରୂପମ୍ପି ରୂପସଭାଗେକସଙ୍ଗହୱସେନ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ହୋତି । ୱେଦନା ୱେଦନାସଭାଗେକସଙ୍ଗହୱସେନ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସଞ୍ଞାଦୀସୁ । ତସ୍ମା ସବ୍ବସଙ୍ଖତସଭାଗେକସଙ୍ଗହତୋ ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା । ଏତପରମଞ୍ଚେତଂ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗାହୱତ୍ଥୁ ୟଦିଦଂ ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ରୂପେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତି ରୂପଂ ଉପାଦାୟ ରୂପଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’ତି । ୱେଦନାୟ, ସଞ୍ଞାୟ, ସଙ୍ଖାରେସୁ, ୱିଞ୍ଞାଣେ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପାଦାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) । ତସ୍ମା ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗାହୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଏତପରମତୋପି ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା । ୟେପି ଚଞ୍ଞେ ସୀଲାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ୱୁତ୍ତା, ତେପି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଏତ୍ଥେୱ ଅୱରୋଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞେସଂ ତଦୱରୋଧତୋପି ପଞ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତାତି ଏୱଂ ଅନୂନାଧିକତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।

୫୦୭.ଉପମାତୋତି ଏତ୍ଥ ହି ଗିଲାନସାଲୁପମୋ ରୂପୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଗିଲାନୁପମସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱସେନ ନିୱାସଟ୍ଠାନତୋ । ଗେଲଞ୍ଞୁପମୋ ୱେଦନୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଆବାଧକତ୍ତା । ଗେଲଞ୍ଞସମୁଟ୍ଠାନୁପମୋ ସଞ୍ଞୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, କାମସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ରାଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତୱେଦନାସବ୍ଭାୱା । ଅସପ୍ପାୟସେୱନୁପମୋ ସଙ୍ଖାରୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱେଦନାଗେଲଞ୍ଞସ୍ସ ନିଦାନତ୍ତା । ‘‘ୱେଦନଂ ୱେଦନତ୍ଥାୟ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ‘‘ଅକୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ଦୁକ୍ଖସହଗତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୫୬) । ଗିଲାନୁପମୋ ୱିଞ୍ଞାଣୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱେଦନାଗେଲଞ୍ଞେନ ଅପରିମୁତ୍ତତ୍ତା । ଅପିଚ ଚାରକକାରଣଅପରାଧକାରଣକାରକଅପରାଧିକୁପମା ଏତେ ଭାଜନଭୋଜନବ୍ୟଞ୍ଜନପରିୱେସକଭୁଞ୍ଜକୂପମା ଚାତି ଏୱଂ ଉପମାତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।

୫୦୮.ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ ଦ୍ୱିଧାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋପେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ । ସଙ୍ଖେପତୋ ହି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଆସୀୱିସୂପମେ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକପଚ୍ଚତ୍ଥିକତୋ, ଭାରସୁତ୍ତୱସେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨) ଭାରତୋ, ଖଜ୍ଜନୀୟପରିୟାୟୱସେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ଖାଦକତୋ, ୟମକସୁତ୍ତୱସେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୫) ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତସଙ୍ଖତୱଧକତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତ୍ଥ ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପରିମଦ୍ଦନାସହନତୋ । ଉଦକପୁବ୍ବୁଳଂ ୱିୟ ୱେଦନା, ମୁହୁତ୍ତରମଣୀୟତୋ । ମରୀଚିକା ୱିୟ ସଞ୍ଞା, ୱିପ୍ପଲମ୍ଭନତୋ । କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ସଙ୍ଖାରା, ଅସାରକତୋ । ମାୟା ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱଞ୍ଚକତୋ । ୱିସେସତୋ ଚ ସୁଳାରମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ରୂପଂ ଅସୁଭନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେଦନା ତୀହି ଦୁକ୍ଖତାହି ଅୱିନିମୁତ୍ତତୋ ଦୁକ୍ଖାତି । ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରା ଅୱିଧେୟ୍ୟତୋ ଅନତ୍ତାତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉଦୟବ୍ବୟଧମ୍ମତୋ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୫୦୯.ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋତି ଏୱଞ୍ଚ ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ପସ୍ସତୋ ୟା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ହୋତି, ତତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସଙ୍ଖେପତୋ ତାୱ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକପଚ୍ଚତ୍ଥିକାଦିଭାୱେନ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଖନ୍ଧେହି ନ ୱିହଞ୍ଞତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ରୂପାଦୀନି ଫେଣପିଣ୍ଡାଦିସଦିସଭାୱେନ ପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ଅସାରେସୁ ସାରଦସ୍ସୀ ହୋତି ।

ୱିସେସତୋ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପଂ ଅସୁଭତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ କବଳୀକାରାହାରଂ ପରିଜାନାତି, ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତି । କାମୋଘଂ ଉତ୍ତରତି, କାମୟୋଗେନ ୱିସଂୟୁଜ୍ଜତି, କାମାସୱେନ ଅନାସୱୋ ହୋତି, ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥଂ ଭିନ୍ଦତି, କାମୁପାଦାନଂ ନ ଉପାଦିୟତି ।

ୱେଦନଂଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଫସ୍ସାହାରଂ ପରିଜାନାତି, ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତି, ଭୱୋଘଂ ଉତ୍ତରତି, ଭୱୟୋଗେନ ୱିସଂୟୁଜ୍ଜତି, ଭୱାସୱେନ ଅନାସୱୋ ହୋତି, ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥଂ ଭିନ୍ଦତି, ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ନ ଉପାଦିୟତି ।

ସଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଖାରେ ଚ ଅନତ୍ତତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରଂ ପରିଜାନାତି, ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତାତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତି, ଦିଟ୍ଠୋଘଂ ଉତ୍ତରତି, ଦିଟ୍ଠିୟୋଗେନ ୱିସଂୟୁଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠାସୱେନ ଅନାସୱୋ ହୋତି । ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥଂ ଭିନ୍ଦତି, ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ନ ଉପାଦିୟତି ।

ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରଂ ପରିଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଜହତି, ଅୱିଜ୍ଜୋଘଂ ଉତ୍ତରତି, ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗେନ ୱିସଂୟୁଜ୍ଜତି, ଅୱିଜ୍ଜାସୱେନ ଅନାସୱୋ ହୋତି, ସୀଲବ୍ବତପରାମାସକାୟଗନ୍ଥଂ ଭିନ୍ଦତି, ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ନ ଉପାଦିୟତି ।

ଏୱଂ ମହାନିସଂସଂ, ୱଧକାଦିୱସେନ ଦସ୍ସନଂ ୟସ୍ମା ।

ତସ୍ମା ଖନ୍ଧେ ଧୀରୋ, ୱଧକାଦିୱସେନ ପସ୍ସେୟ୍ୟାତି ॥

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ଚୁଦ୍ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୧୫. ଆୟତନଧାତୁନିଦ୍ଦେସୋ

ଆୟତନୱିତ୍ଥାରକଥା

୫୧୦.ଆୟତନାନୀତି ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି – ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ରୂପାୟତନଂ, ସୋତାୟତନଂ, ସଦ୍ଦାୟତନଂ, ଘାନାୟତନଂ, ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ଜିୱ୍ହାୟତନଂ, ରସାୟତନଂ, କାୟାୟତନଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, ମନାୟତନଂ, ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି । ତତ୍ଥ –

ଅତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣ ତାୱତ୍ୱ, କମ ସଙ୍ଖେପ ୱିତ୍ଥାରା ।

ତଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ ଚେୱ, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ତତ୍ଥ ୱିସେସତୋ ତାୱ ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ, ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେତି ୱିଭାୱେତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ, ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଣାତୀତି ସୋତଂ। ସପ୍ପତୀତି ସଦ୍ଦୋ, ଉଦାହରିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଘାୟତୀତି ଘାନଂ। ଗନ୍ଧୟତୀତି ଗନ୍ଧୋ। ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ସୂଚୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱିତଂ ଅୱ୍ହୟତୀତି ଜିୱ୍ହା। ରସନ୍ତି ତଂ ସତ୍ତାତି ରସୋ, ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାସୱଧମ୍ମାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ । ଆୟୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ । ଫୁସିୟତୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ। ମୁନାତୀତି ମନୋ। ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମା।

୫୧୧. ଅୱିସେସତୋ ପନ ଆୟତନତୋ, ଆୟାନଂ ତନନତୋ, ଆୟତସ୍ସ ଚ ନୟନତୋ ଆୟତନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀସୁ ହି ତଂତଂଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସେନ ସେନ ଅନୁଭୱନାଦିନା କିଚ୍ଚେନ ଆୟତନ୍ତି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି ଘଟନ୍ତି, ୱାୟମନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ଚ ଆୟଭୂତେ ଧମ୍ମେ ଏତାନି ତନୋନ୍ତି, ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଇଦଞ୍ଚ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ପୱତ୍ତଂ ଅତୀୱ ଆୟତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ୟାୱ ନ ନିୱତ୍ତତି, ତାୱ ନୟନ୍ତେୱ, ପୱତ୍ତୟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତି ସବ୍ବେପିମେ ଧମ୍ମା ଆୟତନତୋ, ଆୟାନଂ ତନନତୋ, ଆୟତସ୍ସ ଚ ନୟନତୋ ଆୟତନଂ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

୫୧୨. ଅପିଚ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆକରଟ୍ଠେନ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଆୟତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଲୋକେ ‘‘ଇସ୍ସରାୟତନଂ ୱାସୁଦେୱାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାୟତନଂ ରଜତାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆକରୋ । ସାସନେ ପନ ‘‘ମନୋରମ୍ମେ ଆୟତନେ ସେୱନ୍ତି ନଂ ୱିହଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୮) ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ ଗୁନ୍ନଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ । ‘‘ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତିଆୟତନେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୨) କାରଣଂ ।

ଚକ୍ଖୁଆଦୀସୁ ଚାପି ତେ ତେ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ନିୱସନ୍ତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ନେସଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଚ ତେ ଆକିଣ୍ଣା ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ତଦାରମ୍ମଣତ୍ତା ଚାତି ଚକ୍ଖାଦୟୋ ନେସଂ ଆକରୋ । ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ନେସଂ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱସେନ ସମୋସରଣତୋ । ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ନେସଂ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ, ତନ୍ନିସ୍ସୟାରମ୍ମଣଭାୱେନ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ । ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ନେସଂ କାରଣଂ, ତେସଂ ଅଭାୱେ ଅଭାୱତୋତି । ଇତି ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ଆକରଟ୍ଠେନ, ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ, କାରଣଟ୍ଠେନଚାତି ଇମେହିପି କାରଣେହି ଏତେ ଧମ୍ମା ଆୟତନଂ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁ ଚ ତଂ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମା ଚ ତେ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୧୩.ଲକ୍ଖଣାତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣତୋପେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତାନି ଚ ପନ ତେସଂ ଲକ୍ଖଣାନି ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ତାୱତ୍ୱତୋତି ତାୱଭାୱତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଚକ୍ଖାଦୟୋପି ହି ଧମ୍ମା ଏୱ, ଏୱଂ ସତି ଧମ୍ମାୟତନମିଚ୍ଚେୱ ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀତି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଚେ । ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟୁପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନତୋ ଇଧ ଛନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣକାୟାନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଚ ୱୱତ୍ଥାନତୋ ଅୟମେତେସଂ ଭେଦୋ ହୋତୀତି ଦ୍ୱାଦସ ୱୁତ୍ତାନି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ହି ୱିଞ୍ଞାଣକାୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଂ, ରୂପାୟତନମେୱ ଚାରମ୍ମଣଂ, ତଥା ଇତରାନି ଇତରେସଂ । ଛଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ଭୱଙ୍ଗମନସଙ୍ଖାତୋ ମନାୟତନେକଦେସୋୱ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଂ, ଅସାଧାରଣମେୱ ଚ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି। ଇତି ଛନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣକାୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନତୋ ଦ୍ୱାଦସ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ତାୱତ୍ୱତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୧୪.କମତୋତି ଇଧାପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମାଦୀସୁ ଦେସନାକ୍କମୋୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ହି ଆୟତନେସୁ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘୱିସୟତ୍ତା ଚକ୍ଖାୟତନଂ ପାକଟନ୍ତି ପଠମଂ ଦେସିତଂ, ତତୋ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘୱିସୟାନି ସୋତାୟତନାଦୀନି । ଅଥ ୱା ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟସୱନାନୁତ୍ତରିୟହେତୁଭାୱେନ ବହୂପକାରତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଚକ୍ଖାୟତନସୋତାୟତନାନି ପଠମଂ ଦେସିତାନି, ତତୋ ଘାନାୟତନାଦୀନି ତୀଣି, ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଗୋଚରୱିସୟତ୍ତା ଅନ୍ତେ ମନାୟତନଂ, ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ପନ ଗୋଚରତ୍ତା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରାନି ବାହିରେସୁ ରୂପାୟତନାଦୀନି । ଅପିଚ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣୱୱତ୍ଥାନତୋପି ଅୟମେତେସଂ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୧; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩) । ଏୱଂ କମତୋପେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୧୫.ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ହି ମନାୟତନସ୍ସ ଚେୱ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସସ୍ସ ଚ ନାମେନ ତଦୱସେସାନଞ୍ଚ ଆୟତନାନଂ ରୂପେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସାପି ଆୟତନାନି ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ହୋନ୍ତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ତାୱ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଜାତିୱସେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦମତ୍ତମେୱ, ପଚ୍ଚୟଗତିନିକାୟପୁଗ୍ଗଲଭେଦତୋ ପନ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦଂ । ତଥା ସୋତାୟତନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି । ମନାୟତନଂ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟୱିଞ୍ଞାଣଭେଦେନ ଏକୂନନୱୁତିପ୍ପଭେଦଂ ଏକୱୀସୁତ୍ତରସତପ୍ପଭେଦଞ୍ଚ । ୱତ୍ଥୁପଟିପଦାଦିଭେଦତୋ ପନ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦଂ । ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସାୟତନାନି ୱିସଭାଗପଚ୍ଚୟାଦିଭେଦତୋ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦାନି । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ପଥୱୀଧାତୁତେଜୋଧାତୁୱାୟୋଧାତୁୱସେନ ତିପ୍ପଭେଦଂ । ପଚ୍ଚୟାଦିଭେଦତୋ ଅନେକପ୍ପଭେଦଂ । ଧମ୍ମାୟତନଂ ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସୁଖୁମରୂପନିବ୍ବାନାନଂ ସଭାୱନାନତ୍ତଭେଦତୋ ଅନେକପ୍ପଭେଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରା ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୧୬.ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ସବ୍ବାନେୱ ସଙ୍ଖତାନି ଆୟତନାନି ଅନାଗମନତୋ ଅନିଗ୍ଗମନତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ନ ହି ତାନି ପୁବ୍ବେ ଉଦୟା କୁତୋଚି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନପି ଉଦ୍ଧଂ ୱୟା କୁହିଞ୍ଚି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପୁବ୍ବେ ଉଦୟା ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସଭାୱାନି, ଉଦ୍ଧଂ ୱୟା ପରିଭିନ୍ନସଭାୱାନି, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱେମଜ୍ଝେ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଅୱସାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅନାଗମନତୋ ଅନିଗ୍ଗମନତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ତଥା ନିରୀହକତୋ ଅବ୍ୟାପାରତୋ ଚ । ନ ହି ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଅହୋ ୱତ ଅମ୍ହାକଂ ସାମଗ୍ଗିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି, ନ ଚ ତାନି ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାରଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ୱା ଈହନ୍ତି, ନ ବ୍ୟାପାରମାପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମତାୱେସା, ୟଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିସାମଗ୍ଗିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି । ତସ୍ମା ନିରୀହକତୋ ଅବ୍ୟାପାରତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଅପିଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ସୁଞ୍ଞଗାମୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି, ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱୱିରହିତତ୍ତା । ବାହିରାନି ଗାମଘାତକଚୋରା ୱିୟ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଅଭିଘାତକତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହଞ୍ଞତି ମନାପାମନାପେହି ରୂପେହୀ’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ଅପିଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଛ ପାଣକା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି, ବାହିରାନି ତେସଂ ଗୋଚରା ୱିୟାତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଇଦଂ ତାୱ ଆୟତନାନଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।

ଧାତୁୱିତ୍ଥାରକଥା

୫୧୭. ତଦନନ୍ତରା ପନ ଧାତୁୟୋତି ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ – ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ରୂପଧାତୁ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ସୋତଧାତୁ, ସଦ୍ଦଧାତୁ, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ଘାନଧାତୁ, ଗନ୍ଧଧାତୁ, ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ଜିୱ୍ହାଧାତୁ, ରସଧାତୁ, ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, କାୟଧାତୁ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁ, କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ମନୋଧାତୁ, ଧମ୍ମଧାତୁ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି । ତତ୍ଥ –

ଅତ୍ଥତୋ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି, କମ ତାୱତ୍ୱସଙ୍ଖତୋ ।

ପଚ୍ଚୟା ଅଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋତି ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ । ରୂପୟତୀତି ରୂପଂ । ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ତାୱ ନୟେନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିସେସତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଅୱିସେସେନ ପନ ୱିଦହତି, ଧୀୟତେ, ୱିଧାନଂ, ୱିଧୀୟତେ ଏତାୟ, ଏତ୍ଥ ୱା ଧୀୟତୀତି ଧାତୁ । ଲୋକିୟା ହି ଧାତୁୟୋ କାରଣଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥିତା ହୁତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିଧାତୁୟୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିଂ, ଅନେକପ୍ପକାରଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ୱିଦହନ୍ତି । ଭାରହାରେହି ଚ ଭାରୋ ୱିୟ, ସତ୍ତେହି ଧୀୟନ୍ତେ, ଧାରିୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖୱିଧାନମତ୍ତମେୱ ଚେସା, ଅୱସୱତ୍ତନତୋ । ଏତାହି ଚ କରଣଭୂତାହି ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସତ୍ତେହି ଅନୁୱିଧୀୟତି । ତଥାୱିହିତଞ୍ଚ ତଂ ଏତାସ୍ୱେୱ ଧୀୟତି, ଠପିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଏକେକୋ ଧମ୍ମୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିଦହତି, ଧୀୟତୀତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୱସେନ ଧାତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୫୧୮. ଅପିଚ ୟଥା ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅତ୍ତା ନାମ ସଭାୱତୋ ନତ୍ଥି, ନ ଏୱମେତା, ଏତା ପନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧାତୁୟୋ । ୟଥା ଲୋକେ ୱିଚିତ୍ତା ହରିତାଲମନୋସିଲାଦୟୋ ସେଲାୱୟୱା ଧାତୁୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱମେତାପି ଧାତୁୟୋ ୱିୟ ଧାତୁୟୋ । ୱିଚିତ୍ତା ହେତେ ଞାଣଞେୟ୍ୟାୱୟୱାତି । ୟଥା ୱା ସରୀରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମୁଦାୟସ୍ସ ଅୱୟୱଭୂତେସୁ ରସସୋଣିତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ଧାତୁସମଞ୍ଞା, ଏୱମେତେସୁପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅୱୟୱେସୁ ଧାତୁସମଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ହେତେ ଚକ୍ଖାଦୟୋତି । ଅପିଚ ଧାତୂତି ନିଜ୍ଜୀୱମତ୍ତସ୍ସେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଥା ହି ଭଗୱା ‘‘ଛ ଧାତୁରୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୪) ଜୀୱସଞ୍ଞାସମୂହନନତ୍ଥଂ ଧାତୁଦେସନଂ ଅକାସୀତି ।

ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁ ଚ ତଂ ଧାତୁ ଚ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ତଂ ଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୧୯.ଲକ୍ଖଣାଦିତୋତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋପେତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତାନି ଚ ପନ ନେସଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

କମତୋତି ଇଧାପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମାଦୀସୁ ଦେସନାକ୍କମୋୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୋ ଚ ପନାୟଂ ହେତୁଫଲାନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ରୂପଧାତୂତି ଇଦଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ ହେତୁ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଫଲଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

୫୨୦.ତାୱତ୍ୱତୋତି ତାୱଭାୱତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତେସୁ ତେସୁ ହି ସୁତ୍ତାଭିଧମ୍ମପ୍ପଦେସେସୁ ‘‘ଆଭାଧାତୁ, ସୁଭଧାତୁ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଧାତୁ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଧାତୁ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଧାତୁ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଧାତୁ, ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଧାତୁ’’ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୯୫), ‘‘କାମଧାତୁ, ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ, ୱିହିଂସାଧାତୁ, ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁ, ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୁ, ଅୱିହିଂସାଧାତୁ’’ (ୱିଭ॰ ୧୮୨; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୫), ‘‘ସୁଖଧାତୁ, ଦୁକ୍ଖଧାତୁ, ସୋମନସ୍ସଧାତୁ, ଦୋମନସ୍ସଧାତୁ, ଉପେକ୍ଖାଧାତୁ, ଅୱିଜ୍ଜାଧାତୁ’’ (ୱିଭ॰ ୧୮୦; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୫), ‘‘ଆରମ୍ଭଧାତୁ, ନିକ୍କମଧାତୁ, ପରକ୍କମଧାତୁ’’ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୩), ‘‘ହୀନଧାତୁ, ମଜ୍ଝିମଧାତୁ, ପଣୀତଧାତୁ’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫), ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ, ଆପୋଧାତୁ, ତେଜୋଧାତୁ, ୱାୟୋଧାତୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧), ଆକାସଧାତୁ, ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ’’ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୫; ୱିଭ॰ ୧୭୨), ‘‘ସଙ୍ଖତଧାତୁ, ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ’’ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୫), ‘‘ଅନେକଧାତୁ ନାନାଧାତୁ ଲୋକୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୮) ଏୱମାଦୟୋ ଅଞ୍ଞାପି ଧାତୁୟୋ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ସତି ସବ୍ବାସଂ ୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅକତ୍ୱା କସ୍ମା ଅଟ୍ଠାରସାତି ଅୟମେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ କତୋତି ଚେ । ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ସବ୍ବଧାତୂନଂ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ।

ରୂପଧାତୁୟେୱ ହି ଆଭାଧାତୁ, ସୁଭଧାତୁ ପନ ରୂପାଦିପଟିବଦ୍ଧା । କସ୍ମା, ସୁଭନିମିତ୍ତତ୍ତା । ସୁଭନିମିତ୍ତଞ୍ହି ସୁଭଧାତୁ । ତଞ୍ଚ ରୂପାଦିୱିନିମୁତ୍ତଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି । କୁସଲୱିପାକାରମ୍ମଣା ୱା ରୂପାଦୟୋ ଏୱ ସୁଭଧାତୂତି ରୂପାଦିମତ୍ତମେୱେସା । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଧାତୁଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟେୱ, ସେସା ଧମ୍ମଧାତୁ । ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଧାତୁ ପନ ସଭାୱତୋ ନତ୍ଥି । ଧାତୁଦ୍ୱୟନିରୋଧମତ୍ତମେୱ ହି ସା ।

କାମଧାତୁ ଧମ୍ମଧାତୁମତ୍ତଂ ୱା ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମା କାମଧାତୁ ? କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) । ଅଟ୍ଠାରସାପି ୱା ଧାତୁୟୋ । ୟଥାହ – ‘‘ହେଟ୍ଠତୋ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନା ରୂପା ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) ।

ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁ ଧମ୍ମଧାତୁ ଏୱ, ‘‘ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) ୱଚନତୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁପି ହୋତିୟେୱ । ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସା-ଅବ୍ୟାପାଦ-ଅୱିହିଂସାସୁଖ-ଦୁକ୍ଖ-ସୋମନସ୍ସ-ଦୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖା-ଅୱିଜ୍ଜାଆରମ୍ଭ-ନିକ୍କମ-ପରକ୍କମଧାତୁୟୋ ଧମ୍ମଧାତୁୟେୱ ।

ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତଧାତୁୟୋ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁମତ୍ତମେୱ । ହୀନା ହି ଚକ୍ଖାଦୟୋ ହୀନା ଧାତୁ, ମଜ୍ଝିମପଣୀତା ମଜ୍ଝିମା ଚେୱ ପଣୀତା ଚ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ହୀନଧାତୁ, ଲୋକିୟା କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଉଭୋପି ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୟୋ ଚ ମଜ୍ଝିମଧାତୁ, ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ପଣୀତଧାତୁ ।

ପଥୱୀତେଜୋୱାୟୋଧାତୁୟୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁୟେୱ, ଆପୋଧାତୁ ଆକାସଧାତୁ ଚ ଧମ୍ମଧାତୁୟେୱ । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଙ୍ଖେପୋୟେୱ ।

ସତ୍ତରସ ଧାତୁୟୋ ଧମ୍ମଧାତୁଏକଦେସୋ ଚ ସଙ୍ଖତଧାତୁ, ଅସଙ୍ଖତା ପନ ଧାତୁ ଧମ୍ମଧାତୁଏକଦେସୋୱ । ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକୋ ପନ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁପ୍ପଭେଦମତ୍ତମେୱାତି । ଇତି ସଭାୱତୋ ୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ସବ୍ବଧାତୂନଂ ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ଅଟ୍ଠାରସେୱ ୱୁତ୍ତାତି ।

୫୨୧. ଅପିଚ ୱିଜାନନସଭାୱେ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଜୀୱସଞ୍ଞୀନଂ ସଞ୍ଞାସମୂହନନତ୍ଥମ୍ପି ଅଟ୍ଠାରସେୱ ୱୁତ୍ତା । ସନ୍ତି ହି ସତ୍ତା ୱିଜାନନସଭାୱେ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଜୀୱସଞ୍ଞିନୋ, ତେସଂ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଭେଦେନ ତସ୍ସ ଅନେକତଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଅନିଚ୍ଚତଞ୍ଚ ପକାସେତ୍ୱା ଦୀଘରତ୍ତାନୁସୟିତଂ ଜୀୱସଞ୍ଞଂ ସମୂହନିତୁକାମେନ ଭଗୱତା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ପକାସିତା । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ତଥା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଚ । ୟେ ଚ ଇମାୟ ଅନତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାୟ ଦେସନାୟ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତା, ତଦଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଚ ଅଟ୍ଠାରସେୱ ପକାସିତା ।

ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ତଥା ତଥା ହି,

ଧମ୍ମଂ ପକାସୟତି ଏସ ୟଥା ୟଥାସ୍ସ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମତେଜୱିହତଂ ୱିଲୟଂ ଖଣେନ,

ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତହଦୟେସୁ ତମୋ ପୟାତୀତି ॥

ଏୱମେତ୍ଥ ତାୱତ୍ୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୨୨.ସଙ୍ଖତୋତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ତାୱ ଜାତିତୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ଚକ୍ଖୁପସାଦୱସେନ, ତଥା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଧାତୁୟୋ ସୋତପ୍ପସାଦାଦିୱସେନ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁ ପନ ପଥୱୀତେଜୋୱାୟୋୱସେନ ତୟୋ ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକୱସେନ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଥା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ । ମନୋଧାତୁ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନକୁସଲାକୁସଲୱିପାକସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱସେନ ତୟୋ ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ଧମ୍ମଧାତୁ ତିଣ୍ଣଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ସୁଖୁମରୂପାନଂ ଅସଙ୍ଖତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ୱସେନ ୱୀସତି ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସେସକୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଛସତ୍ତତି ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖତୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୨୩.ପଚ୍ଚୟାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ତାୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତନିସ୍ସୟିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଛହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପଧାତୁ ପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀନଂ ସୋତଧାତୁସଦ୍ଦଧାତୁଆଦୟୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପନ ନେସଂ ଆୱଜ୍ଜନମନୋଧାତୁ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରନତ୍ଥିୱିଗତାନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଞ୍ଚହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତା ଚ ପଞ୍ଚପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମନୋଧାତୁୟା । ତଥା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମନୋଧାତୁ ସନ୍ତୀରଣମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା, ସା ଚ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା । ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପନ ଅନନ୍ତରାୟ ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତେହି ଚେୱ ପଞ୍ଚହି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ଛହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏସ ତାୱ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ନୟୋ ।

ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଭୱଙ୍ଗମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା । ଆୱଜ୍ଜନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ପୁରିମେହି ପଞ୍ଚହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଧମ୍ମଧାତୁ ପନ ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାଦୀହି ବହୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୟୋ ପନ ଏକଚ୍ଚା ଚ ଧମ୍ମଧାତୁ ଏକଚ୍ଚାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀହିପି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ନ କେୱଲଂ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଆଲୋକାଦୟୋପି । ତେନାହୁ ପୁବ୍ବାଚରିୟା –

‘‘ଚକ୍ଖୁରୂପାଲୋକମନସିକାରେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ସୋତସଦ୍ଦୱିୱରମନସିକାରେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଘାନଗନ୍ଧୱାୟୁମନସିକାରେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଜିୱ୍ହାରସଆପମନସିକାରେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଂ । କାୟଫୋଟ୍ଠବ୍ବପଥୱୀମନସିକାରେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଭୱଙ୍ଗମନଧମ୍ମମନସିକାରେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ।

ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପଚ୍ଚୟପ୍ପଭେଦୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନିଦ୍ଦେସେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟତୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୨୪.ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବତୋପେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବା ଏୱ ହି ସଙ୍ଖତଧାତୁୟୋ ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱିୱିତ୍ତତୋ ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱସୁଞ୍ଞତୋ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ଭେରିତଲଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ ରୂପଧାତୁ, ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତଥା ଆଦାସତଲଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ମୁଖଂ ୱିୟ ରୂପଧାତୁ, ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ଅଥ ୱା ଉଚ୍ଛୁତିଲା ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ୟନ୍ତଚକ୍କୟଟ୍ଠି ୱିୟ ରୂପଧାତୁ, ଉଚ୍ଛୁରସତେଲାନି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତଥା ଅଧରାରଣୀ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ଉତ୍ତରାରଣୀ ୱିୟ ରୂପଧାତୁ, ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ଏସ ନୟୋ ସୋତଧାତୁଆଦୀସୁ ।

ମନୋଧାତୁ ପନ ୟଥାସମ୍ଭୱତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀନଂ ପୁରେଚରାନୁଚରା ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଧମ୍ମଧାତୁୟା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଲ୍ଲମିୱ ସୂଲମିୱ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧା ୱେଦନାସଲ୍ଲସୂଲୟୋଗାଆତୁରା ୱିୟ, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ୱା ସଞ୍ଞା ଆସାଦୁକ୍ଖଜନନତୋ ରିତ୍ତମୁଟ୍ଠି ୱିୟ । ଅୟଥାଭୁଚ୍ଚନିମିତ୍ତଗାହକତୋ ୱନମିଗୋ ୱିୟ । ସଙ୍ଖାରା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପକ୍ଖିପନତୋ ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟଂ ଖିପନକପୁରିସା ୱିୟ । ଜାତି ଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧତୋ ରାଜପୁରିସାନୁବନ୍ଧଚୋରା ୱିୟ । ସବ୍ବାନତ୍ଥାୱହସ୍ସ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନସ୍ସ ହେତୁତୋ ୱିସରୁକ୍ଖବୀଜାନି ୱିୟ । ରୂପଂ ନାନାୱିଧୁପଦ୍ଦୱନିମିତ୍ତତୋ ଖୁରଚକ୍କଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅସଙ୍ଖତା ପନ ଧାତୁ ଅମତତୋ ସନ୍ତତୋ ଖେମତୋ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କସ୍ମା ? ସବ୍ବାନତ୍ଥାୱହସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତତ୍ତା ।

ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅରଞ୍ଞମକ୍କଟୋ ୱିୟ, ଦୁଦ୍ଦମନତୋ ଅସ୍ସଖଳୁଙ୍କୋ ୱିୟ, ୟତ୍ଥକାମନିପାତିତୋ ୱେହାସକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ, ଲୋଭଦୋସାଦିନାନପ୍ପକାରକିଲେସୱେସୟୋଗତୋ ରଙ୍ଗନଟୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ।

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

ଆୟତନଧାତୁନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ପନ୍ନରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୧୬. ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିତ୍ଥାରକଥା

୫୨୫. ଧାତୂନଂ ଅନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି – ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ –

ଅତ୍ଥତୋ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି, କମତୋ ଚ ୱିଜାନିୟା ।

ଭେଦାଭେଦା ତଥା କିଚ୍ଚା, ଭୂମିତୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ॥

ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ତାୱ ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୂତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ । ପଚ୍ଛିମେସୁ ପନ ତୀସୁ ପଠମଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅନଞ୍ଞାତଂ ଅମତଂ ପଦଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠସମ୍ଭୱତୋ ଚ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟଂ ଆଜାନନତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠସମ୍ଭୱତୋ ଚ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତତିୟଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନୋ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ନିଟ୍ଠିତଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠସମ୍ଭୱତୋ ଚ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।

କୋ ପନ ନେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠୋ ନାମାତି ? ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଟ୍ଠୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠୋ । ଇନ୍ଦଦେସିତଟ୍ଠୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠୋ । ଇନ୍ଦଦିଟ୍ଠଟ୍ଠୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠୋ । ଇନ୍ଦସିଟ୍ଠଟ୍ଠୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠୋ । ଇନ୍ଦଜୁଟ୍ଠଟ୍ଠୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠୋ । ସୋ ସବ୍ବୋପି ଇଧ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ଭଗୱା ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପରମିସ୍ସରିୟଭାୱତୋ ଇନ୍ଦୋ । କୁସଲାକୁସଲଞ୍ଚ କମ୍ମଂ, କମ୍ମେସୁ କସ୍ସଚି ଇସ୍ସରିୟାଭାୱତୋ । ତେନେୱେତ୍ଥ କମ୍ମସଞ୍ଜନିତାନି ତାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲିଙ୍ଗେନ୍ତି । ତେନ ଚ ସିଟ୍ଠାନୀତି ଇନ୍ଦଲିଙ୍ଗଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦସିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ସବ୍ବାନେୱ ପନେତାନି ଭଗୱତା ୟଥାଭୂତତୋ ପକାସିତାନି ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାନି ଚାତି ଇନ୍ଦଦେସିତଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦଦିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ତେନେୱ ଭଗୱତା ମୁନିନ୍ଦେନ କାନିଚି ଗୋଚରାସେୱନାୟ କାନିଚି ଭାୱନାସେୱନାୟ ସେୱିତାନୀତି ଇନ୍ଦଜୁଟ୍ଠଟ୍ଠେନାପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ।

ଅପିଚ ଆଧିପଚ୍ଚସଙ୍ଖାତେନ ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠେନାପି ଏତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିପ୍ପୱତ୍ତିୟଞ୍ହି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସିଦ୍ଧଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ, ତସ୍ମିଂ ତିକ୍ଖେ ତିକ୍ଖତ୍ତା ମନ୍ଦେ ଚ ମନ୍ଦତ୍ତାତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଲକ୍ଖଣାଦୀହୀତି ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନେହିପି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱିଜାନିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ଚ ନେସଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତାନେୱ । ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ହି ଚତ୍ତାରି ଅତ୍ଥତୋ ଅମୋହୋୟେୱ । ସେସାନି ତତ୍ଥ ସରୂପେନେୱ ଆଗତାନି ।

୫୨୬.କମତୋତି ଅୟମ୍ପି ଦେସନାକ୍କମୋୱ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମେ ପରିଞ୍ଞାୟ ଅରିୟଭୂମିପଟିଲାଭୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନାନି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ପଠମଂ ଦେସିତାନି । ସୋ ପନ ଅତ୍ତଭାୱୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଉପାଦାୟ ଇତ୍ଥୀତି ୱା ପୁରିସୋତି ୱା ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ସୋତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତତୋ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ । ସୋ ଦୁୱିଧୋପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ ତତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟାୱ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ତାୱ ଏତେସଂ ୱେଦୟିତାନଂ ଅନିୱତ୍ତି । ୟଞ୍ଚ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଞାପନତ୍ଥଂ ତତୋ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି । ତଂନିରୋଧତ୍ଥଂ ପନ ଏତେ ଧମ୍ମା ଭାୱେତବ୍ବାତି ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତତୋ ସଦ୍ଧାଦୀନି । ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଏସ ଧମ୍ମୋ ପଠମଂ ଅତ୍ତନି ପାତୁଭୱତୀତି ପଟିପତ୍ତିୟା ଅମୋଘଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତତୋ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତସ୍ସେୱ ଫଲତ୍ତା ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଭାୱେତବ୍ବତୋ ଚ ତତୋ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତତୋ ପରଂ ଭାୱନାୟ ଇମସ୍ସ ଅଧିଗମୋ, ଅଧିଗତେ ଚ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରି କରଣୀୟନ୍ତି ଞାପନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତେ ପରମସ୍ସାସଭୂତଂ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦେସିତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ କମୋ ।

ଭେଦାଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସେୱ ଚେତ୍ଥ ଭେଦୋ । ତଞ୍ହି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ସେସାନଂ ଅଭେଦୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଭେଦାଭେଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱିଜାନିୟା ।

୫୨୭.କିଚ୍ଚାତି କିଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ଚେ । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ତାୱ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୟଂ ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସାଧେତବ୍ବଂ ଅତ୍ତନୋ ତିକ୍ଖମନ୍ଦାଦିଭାୱେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଧମ୍ମାନଂ ତିକ୍ଖମନ୍ଦାଦିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତାକାରାନୁୱତ୍ତାପନଂ, ଇଦଂ କିଚ୍ଚଂ । ଏୱଂ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାନଂ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପନ ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସୱତ୍ତାପନଂ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସହଜାତଧମ୍ମାନୁପାଲନଂ । ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସଲିଙ୍ଗନିମିତ୍ତକୁତ୍ତାକପ୍ପାକାରାନୁୱିଧାନଂ । ସୁଖଦୁକ୍ଖସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସହଜାତଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୟଥାସକଂ ଓଳାରିକାକାରାନୁପାପନଂ । ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସନ୍ତପଣୀତମଜ୍ଝତ୍ତାକାରାନୁପାପନଂ । ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖାଭିଭୱନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ପସନ୍ନାକାରାଦିଭାୱସମ୍ପାପନଂ । ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସଂୟୋଜନତ୍ତୟପ୍ପହାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ତପ୍ପହାନାଭିମୁଖଭାୱକରଣଂ । ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାଦିତନୁକରଣପ୍ପହାନଞ୍ଚେୱ ସହଜାତାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱସାନୁୱତ୍ତାପନଂ । ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ଉସ୍ସୁକ୍କପ୍ପହାନଞ୍ଚେୱ ଅମତାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୟତା ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ କିଚ୍ଚତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱିଜାନିୟା ।

୫୨୮.ଭୂମିତୋତି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟଇତ୍ଥିପୁରିସସୁଖଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚେତ୍ଥ କାମାୱଚରାନେୱ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଦ୍ଧାୱୀରିୟସତିସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ଚତୁଭୂମିପରିୟାପନ୍ନାନି । ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଭୂମିତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନଂ । ଅୱସାନେ ତୀଣି ଲୋକୁତ୍ତରାନେୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଭୂମିତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱିଜାନେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ହି ୱିଜାନନ୍ତୋ –

ସଂୱେଗବହୁଲୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଠିତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରିଞ୍ଞାୟ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସତୀତି ॥

ଇଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।

ସଚ୍ଚୱିତ୍ଥାରକଥା

୫୨୯. ତଦନନ୍ତରାନି ପନ ସଚ୍ଚାନୀତି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି – ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ –

ୱିଭାଗତୋ ନିବ୍ବଚନ, ଲକ୍ଖଣାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ।

ଅତ୍ଥତ୍ଥୁଦ୍ଧାରତୋ ଚେୱ, ଅନୂନାଧିକତୋ ତଥା ॥

କମତୋ ଜାତିଆଦୀନଂ, ନିଚ୍ଛୟା ଞାଣକିଚ୍ଚତୋ ।

ଅନ୍ତୋଗଧାନଂ ପଭେଦା, ଉପମାତୋ ଚତୁକ୍କତୋ ॥

ସୁଞ୍ଞତେକୱିଧାଦୀହି, ସଭାଗୱିସଭାଗତୋ ।

ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୱିଞ୍ଞୁନା ସାସନକ୍କମେ ॥

ତତ୍ଥ ୱିଭାଗତୋତି ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥା ୱିଭତ୍ତା ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା, ୟେ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ଅଭିସମେନ୍ତେହି ଅଭିସମେତବ୍ବା । ୟଥାହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠା ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା । ସମୁଦୟସ୍ସ ଆୟୂହନଟ୍ଠୋ ନିଦାନଟ୍ଠୋ ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ । ନିରୋଧସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ଅମତଟ୍ଠୋ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ହେତୁଟ୍ଠୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୮) । ତଥା ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୧) ଏୱମାଦି । ଇତି ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ୱିଭାଗତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୩୦. ନିବ୍ବଚନଲକ୍ଖଣାଦିପ୍ପଭେଦତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ନିବ୍ବଚନତୋ ତାୱ ଇଧ ଦୁ-ଇତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ କୁଚ୍ଛିତେ ଦିସ୍ସତି । କୁଚ୍ଛିତଂ ହି ପୁତ୍ତଂ ଦୁପ୍ପୁତ୍ତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଖଂ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ତୁଚ୍ଛେ । ତୁଚ୍ଛଂ ହି ଆକାସଂ ‘‘ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଞ୍ଚ ପଠମସଚ୍ଚଂ କୁଚ୍ଛିତଂ ଅନେକଉପଦ୍ଦୱାଧିଟ୍ଠାନତୋ । ତୁଚ୍ଛଂ ବାଲଜନପରିକପ୍ପିତଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱୱିରହିତତୋ । ତସ୍ମା କୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ତୁଚ୍ଛତ୍ତା ଚ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସଂ-ଇତି ଚ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ସମାଗମୋ ସମେତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୯୬; ୱିଭ॰ ୧୯୯) ସଂୟୋଗଂ ଦୀପେତି । ଉ-ଇତି ଅୟଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉଦିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧; ମହାୱ॰ ୮୪) ଉପ୍ପତ୍ତିଂ । ଅୟ-ସଦ୍ଦୋ କାରଣଂ ଦୀପେତି । ଇଦଞ୍ଚାପି ଦୁତିୟସଚ୍ଚଂ ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ସତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ । ଇତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସଂୟୋଗେ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣତ୍ତା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତିୟସଚ୍ଚଂ ପନ ୟସ୍ମା ନି-ସଦ୍ଦୋ ଅଭାୱଂ, ରୋଧ-ସଦ୍ଦୋ ଚ ଚାରକଂ ଦୀପେତି । ତସ୍ମା ଅଭାୱୋ ଏତ୍ଥ ସଂସାରଚାରକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖରୋଧସ୍ସ ସବ୍ବଗତିସୁଞ୍ଞତ୍ତା, ସମଧିଗତେ ୱା ତସ୍ମିଂ ସଂସାରଚାରକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖରୋଧସ୍ସ ଅଭାୱୋ ହୋତି, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତାତିପି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧନ୍ତି ।

ଚତୁତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ପନ ୟସ୍ମା ଏତଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଗଚ୍ଛତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ତଦଭିମୁଖଭୂତତ୍ତା, ପଟିପଦା ଚ ହୋତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟା । ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୫୩୧. ୟସ୍ମା ପନେତାନି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । କତମାନି…ପେ॰… ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ଅରିୟା ଇମାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି । ଅପିଚ ଅରିୟସ୍ସ ସଚ୍ଚାନୀତିପି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ୟଥାହ ‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ମନୁସ୍ସାୟ ତଥାଗତୋ ଅରିୟୋ, ତସ୍ମା ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୮) । ଅଥ ୱା ଏତେସଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅରିୟଭାୱସିଦ୍ଧିତୋପି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ୟଥାହ – ‘‘ଇମେସଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅରିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଅରିୟାନି ସଚ୍ଚାନୀତିପି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ଅରିୟାନୀତି ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅୱିସଂୱାଦକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି, ତସ୍ମା ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୭) ଏୱମେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୩୨. କଥଂ ଲକ୍ଖଣାଦିପ୍ପଭେଦତୋ? ଏତ୍ଥ ହି ବାଧନଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ସନ୍ତାପନରସଂ, ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ପଭୱଲକ୍ଖଣଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଅନୁପଚ୍ଛେଦକରଣରସଂ, ପଲିବୋଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ସନ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଅଚ୍ଚୁତିରସଂ, ଅନିମିତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, କିଲେସପ୍ପହାନରସଂ, ୱୁଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଅପିଚ ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତନନିୱତ୍ତିନିୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣାନି ପଟିପାଟିୟା । ତଥା ସଙ୍ଖତତଣ୍ହା ଅସଙ୍ଖତଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣାନି ଚାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାଦିପ୍ପଭେଦତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୩୩.ଅତ୍ଥତ୍ଥୁଦ୍ଧାରତୋଚେୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ କୋ ସଚ୍ଚଟ୍ଠୋତି ଚେ ? ୟୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଉପପରିକ୍ଖମାନାନଂ ମାୟାୱ ୱିପରୀତୋ, ମରୀଚିୱ ୱିସଂୱାଦକୋ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅତ୍ତାୱ ଅନୁପଲବ୍ଭସଭାୱୋ ଚ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ବାଧନପ୍ପଭୱସନ୍ତିନିୟ୍ୟାନପ୍ପକାରେନ ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱେନ ଅରିୟଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରୋ ହୋତିୟେୱ । ଏସ ଅଗ୍ଗିଲକ୍ଖଣଂ ୱିୟ, ଲୋକପକତି ୱିୟ ଚ ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭୂତଭାୱୋ ସଚ୍ଚଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥମେତଂ ଅୱିତଥମେତଂ ଅନଞ୍ଞଥମେତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦) ୱିତ୍ଥାରୋ । ଅପିଚ –

ନାବାଧକଂ ୟତୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖା ଅଞ୍ଞଂ ନ ବାଧକଂ ।

ବାଧକତ୍ତନିୟାମେନ, ତତୋ ସଚ୍ଚମିଦଂ ମତଂ ॥

ତଂ ୱିନା ନାଞ୍ଞତୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ହୋତି ନ ଚ ତଂ ତତୋ ।

ଦୁକ୍ଖହେତୁନିୟାମେନ, ଇତି ସଚ୍ଚଂ ୱିସତ୍ତିକା ॥

ନାଞ୍ଞା ନିବ୍ବାନତୋ ସନ୍ତି, ସନ୍ତଂ ନ ଚ ନ ତଂ ୟତୋ ।

ସନ୍ତଭାୱନିୟାମେନ, ତତୋ ସଚ୍ଚମିଦଂ ମତଂ ॥

ମଗ୍ଗା ଅଞ୍ଞଂ ନ ନିୟ୍ୟାନଂ, ଅନିୟ୍ୟାନୋ ନ ଚାପି ସୋ ।

ତଚ୍ଛନିୟ୍ୟାନଭାୱତ୍ତା, ଇତି ସୋ ସଚ୍ଚସମ୍ମତୋ ॥

ଇତି ତଚ୍ଛାୱିପଲ୍ଲାସ, ଭୂତଭାୱଂ ଚତୂସ୍ୱପି ।

ଦୁକ୍ଖାଦୀସ୍ୱୱିସେସେନ, ସଚ୍ଚଟ୍ଠଂ ଆହୁ ପଣ୍ଡିତାତି ॥

ଏୱଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୩୪. କଥଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରତୋ? ଇଧାୟଂ ସଚ୍ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଅନେକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଭଣେ ନ କୁଜ୍ଝେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୪) ୱାଚାସଚ୍ଚେ । ‘‘ସଚ୍ଚେ ଠିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୧.୪୩୩) ୱିରତିସଚ୍ଚେ । ‘‘କସ୍ମା ନୁ ସଚ୍ଚାନି ୱଦନ୍ତି ନାନା ପୱାଦିୟାସେ କୁସଲାୱଦାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୧) ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚେ । ‘‘ଏକଂ ହି ସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁତିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୦) ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେ ନିବ୍ବାନେ ଚେୱ ମଗ୍ଗେ ଚ । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ କତି କୁସଲା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୧୬) ଅରିୟସଚ୍ଚେ । ସ୍ୱାୟମିଧାପି ଅରିୟସଚ୍ଚେ ୱତ୍ତତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୩୫.ଅନୂନାଧିକତୋତି କସ୍ମା ପନ ଚତ୍ତାରେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ୱୁତ୍ତାନି ଅନୂନାନି ଅନଧିକାନୀତି ଚେ ? ଅଞ୍ଞସ୍ସାସମ୍ଭୱତୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଚ ଅପନେୟ୍ୟାଭାୱତୋ । ନ ହି ଏତେହି ଅଞ୍ଞଂ ଅଧିକଂ ୱା, ଏତେସଂ ୱା ଏକମ୍ପି ଅପନେତବ୍ବଂ ସମ୍ଭୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ‘ନେତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ଅହମେତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’ତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି । ୟଥା ଚାହ – ‘‘ୟୋ ହି କୋଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘ନେତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଠମଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ୟଂ ସମଣେନ ଗୋତମେନ ଦେସିତଂ, ଅହମେତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଠମଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଅଞ୍ଞଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଠମଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’ତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୬) ।

ଅପିଚ ପୱତ୍ତିମାଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଭଗୱା ସହେତୁକଂ ଆଚିକ୍ଖି, ନିୱତ୍ତିଞ୍ଚ ସଉପାୟଂ । ଇତି ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିତଦୁଭୟହେତୂନଂ ଏତପରମତୋ ଚତ୍ତାରେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ତଥା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପହାତବ୍ବସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାୱେତବ୍ବାନଂ, ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁତଣ୍ହାତଣ୍ହାନିରୋଧତଣ୍ହାନିରୋଧୁପାୟାନଂ, ଆଲୟଆଲୟାରାମତାଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତୁପାୟାନଞ୍ଚ ୱସେନାପି ଚତ୍ତାରେୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅନୂନାଧିକତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୩୬.କମତୋତି ଅୟମ୍ପି ଦେସନାକ୍କମୋୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ଓଳାରିକତ୍ତା, ସବ୍ବସତ୍ତସାଧାରଣତ୍ତା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସେୱ ହେତୁଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ହେତୁନିରୋଧା ଫଲନିରୋଧୋତି ଞାପନତ୍ଥଂ ତତୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ତଦଧିଗମୁପାୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତେ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଭୱସୁଖସ୍ସାଦଗଧିତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ସଂୱେଗଜନନତ୍ଥଂ ପଠମଂ ଦୁକ୍ଖମାହ । ତଂ ନେୱ ଅକତଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ନ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦିତୋ ହୋତି, ଇତୋ ପନ ହୋତୀତି ଞାପନତ୍ଥଂ ତଦନନ୍ତରଂ ସମୁଦୟଂ । ତତୋ ସହେତୁକେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଅଭିଭୂତତ୍ତା ସଂୱିଗ୍ଗମାନସାନଂ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣଗୱେସୀନଂ ନିସ୍ସରଣଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାସଜନନତ୍ଥଂ ନିରୋଧଂ । ତତୋ ନିରୋଧାଧିଗମତ୍ଥଂ ନିରୋଧସମ୍ପାପକଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ କମତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୩୭.ଜାତିଆଦୀନଂ ନିଚ୍ଛୟାତି ୟେ ତେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା, ଜରାପି ଦୁକ୍ଖା, ମରଣମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ, ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସାପି ଦୁକ୍ଖା, ଅପ୍ପିୟେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଦୁକ୍ଖୋ, ପିୟେହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଦୁକ୍ଖୋ, ୟମ୍ପିଚ୍ଛଂ ନ ଲଭତି ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ, ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୯୦) ଦୁକ୍ଖନିଦ୍ଦେସେ ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମା, ‘‘ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ପୋନୋବ୍ଭୱିକା ନନ୍ଦୀରାଗସହଗତା ତତ୍ରତତ୍ରାଭିନନ୍ଦିନୀ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, କାମତଣ୍ହା, ଭୱତଣ୍ହା, ୱିଭୱତଣ୍ହା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୩) ସମୁଦୟନିଦ୍ଦେସେ ତିୱିଧା ତଣ୍ହା, ‘‘ୟୋ ତସ୍ସାୟେୱ ତଣ୍ହାୟ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ ଚାଗୋ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ମୁତ୍ତି ଅନାଲୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୪) ଏୱଂ ନିରୋଧନିଦ୍ଦେସେ ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ ନିବ୍ବାନଂ, ‘‘କତମଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୫) ଏୱଂ ମଗ୍ଗନିଦ୍ଦେସେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମାତି ଇତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ନିଦ୍ଦେସେ ଜାତିଆଦୟୋ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ଜାତିଆଦୀନଂ ନିଚ୍ଛୟାପି ଏତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦୁକ୍ଖନିଦ୍ଦେସକଥା

ଜାତିନିଦ୍ଦେସୋ

ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଅୟଞ୍ହି ଜାତି-ସଦ୍ଦୋ ଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହେସ ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୪; ପାରା॰ ୧୨) ଏତ୍ଥ ଭୱେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି, ୱିସାଖେ, ନିଗଣ୍ଠା ନାମ ସମଣଜାତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧) ଏତ୍ଥ ନିକାୟେ । ‘‘ଜାତି ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ଧାତୁ॰ ୭୧) ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣେ । ‘‘ୟଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାତୁଭୂତଂ, ତଦୁପାଦାୟ ସାୱସ୍ସ ଜାତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୪) ଏତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ‘‘ସମ୍ପତିଜାତୋ, ଆନନ୍ଦ, ବୋଧିସତ୍ତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) ଏତ୍ଥ ପସୂତିୟଂ । ‘‘ଅକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅନୁପକୁଟ୍ଠୋ ଜାତିୱାଦେନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୩୧) ଏତ୍ଥ କୁଲେ । ‘‘ୟତୋହଂ, ଭଗିନି, ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୧) ଏତ୍ଥ ଅରିୟସୀଲେ ।

୫୩୮. ସ୍ୱାୟମିଧ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହା ନିକ୍ଖମନଂ, ତାୱ ପୱତ୍ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ଇତରେସଂ ପଟିସନ୍ଧିଖନ୍ଧେସ୍ୱେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟମ୍ପି ଚ ପରିୟାୟକଥାୱ । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତମାନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ୟେ ୟେ ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତେସଂ ତେସଂ ପଠମପାତୁଭାୱୋ ଜାତି ନାମ ।

ସା ପନେସା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣା, ନିୟ୍ୟାତନରସା, ଅତୀତଭୱତୋ ଇଧ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା ।

୫୩୯. କସ୍ମା ପନେସା ଦୁକ୍ଖାତି ଚେ ? ଅନେକେସଂ ଦୁକ୍ଖାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ । ଅନେକାନି ହି ଦୁକ୍ଖାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ, ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ, ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୁକ୍ଖଂ, ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୁକ୍ଖଂ, ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ କାୟିକଚେତସିକା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନାସଭାୱତୋ ଚ ନାମତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୁଖା ୱେଦନା ୱିପରିଣାମେନ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ।

ଉପେକ୍ଖା ୱେଦନା ଚେୱ ଅୱସେସା ଚ ତେଭୂମକା ସଙ୍ଖାରା ଉଦୟବ୍ବୟପ୍ପଟିପୀଳିତତ୍ତା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ। କଣ୍ଣସୂଲଦନ୍ତସୂଲରାଗଜପରିଳାହଦୋସଜପରିଳାହାଦି କାୟିକଚେତସିକୋ ଆବାଧୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବତୋ ଉପକ୍କମସ୍ସ ଚ ଅପାକଟଭାୱତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୁକ୍ଖଂ ନାମ । ଅପାକଟଦୁକ୍ଖନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକମ୍ମକାରଣାଦିସମୁଟ୍ଠାନୋ ଆବାଧୋ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଜାନିତବ୍ବତୋ ଉପକ୍କମସ୍ସ ଚ ପାକଟଭାୱତୋ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୁକ୍ଖଂ ନାମ । ପାକଟଦୁକ୍ଖନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଠପେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ସେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତଂ ଜାତିଆଦି ସବ୍ବମ୍ପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଂ। ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଜାତି ୟଂ ତଂ ବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୬ ଆଦୟୋ) ଭଗୱତାପି ଉପମାୱସେନ ପକାସିତଂ ଆପାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଞ୍ଚ ସୁଗତିୟମ୍ପି ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକାଦିଭେଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖା ।

୫୪୦. ତତ୍ରିଦଂ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକାଦିଭେଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ – ଅୟଂ ହି ସତ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତମାନୋ ନ ଉପ୍ପଲପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଅଥ ଖୋ ହେଟ୍ଠା ଆମାସୟସ୍ସ ଉପରି ପକ୍କାସୟସ୍ସ ଉଦରପଟଲପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକାନଂ ୱେମଜ୍ଝେ ପରମସମ୍ବାଧେ ତିବ୍ବନ୍ଧକାରେନାନାକୁଣପଗନ୍ଧପରିଭାୱିତପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପୱନୱିଚରିତେ ଅଧିମତ୍ତଜେଗୁଚ୍ଛେ କୁଚ୍ଛିପଦେସେ ପୂତିମଚ୍ଛପୂତିକୁମ୍ମାସଚନ୍ଦନିକାଦୀସୁ କିମି ୱିୟ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସୋ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଦସ ମାସେ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସମ୍ଭୱେନ ଉସ୍ମନା ପୁଟପାକଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚମାନୋ ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡି ୱିୟ ସେଦିୟମାନୋ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣାଦିରହିତୋ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୋତୀତି, ଇଦଂ ତାୱ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ପନ ସୋ ମାତୁ ସହସା ଉପକ୍ଖଲନଗମନନିସୀଦନୱୁଟ୍ଠାନପରିୱତ୍ତନାଦୀସୁ ସୁରାଧୁତ୍ତହତ୍ଥଗତୋ ଏଳକୋ ୱିୟ ଅହିତୁଣ୍ଡିକହତ୍ଥଗତୋ ସପ୍ପପୋତକୋ ୱିୟ ଚ ଆକଡ୍ଢନପରିକଡ୍ଢନଓଧୂନନନିଦ୍ଧୂନନାଦିନା ଉପକ୍କମେନ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱତି, ୟଞ୍ଚ ମାତୁ ସୀତୂଦକପାନକାଲେ ସୀତନରକୁପପନ୍ନୋ ୱିୟ, ଉଣ୍ହୟାଗୁଭତ୍ତାଦିଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେ ଅଙ୍ଗାରୱୁଟ୍ଠିସମ୍ପରିକିଣ୍ଣୋ ୱିୟ, ଲୋଣମ୍ବିଲାଦିଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେ ଖାରାପଟିଚ୍ଛକାଦିକମ୍ମକାରଣପତ୍ତୋ ୱିୟ ତିବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୋତି, ଇଦଂ ଗବ୍ଭପରିହରଣମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ପନସ୍ସ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭାୟ ମାତୁୟା ମିତ୍ତାମଚ୍ଚସୁହଜ୍ଜାଦୀହିପି ଅଦସ୍ସନାରହେ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଛେଦନଫାଲନାଦୀହି ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ଗବ୍ଭୱିପତ୍ତିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ୱିଜାୟମାନାୟ ମାତୁୟା କମ୍ମଜେହି ୱାତେହି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନରକପପାତଂ ୱିୟ ଅତିଭୟାନକଂ ୟୋନିମଗ୍ଗଂ ପଟିପାତିୟମାନସ୍ସ ପରମସମ୍ବାଧେନ ୟୋନିମୁଖେନ ତାଳଚ୍ଛିଗ୍ଗଳେନ ୱିୟ ନିକ୍କଡ୍ଢିୟମାନସ୍ସ ମହାନାଗସ୍ସ ନରକସତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଚ ସଙ୍ଘାତପବ୍ବତେହି ୱିଚୁଣ୍ଣିୟମାନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ୱିଜାୟନମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ପନ ଜାତସ୍ସ ତରୁଣୱଣସଦିସସୁଖୁମାଲସରୀରସ୍ସ ହତ୍ଥଗହଣନହାପନଧୋୱନଚୋଳପରିମଜ୍ଜନାଦିକାଲେ ସୂଚିମୁଖଖୁରଧାରାହି ୱିଜ୍ଝନଫାଲନସଦିସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ବହିନିକ୍ଖମନମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ତତୋ ପରଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ୱଧେନ୍ତସ୍ସ ଅଚେଲକୱତାଦିୱସେନ ଆତାପନପରିତାପନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ, କୋଧୱସେନ ଅଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ଉବ୍ବନ୍ଧନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ଅତ୍ତୂପକ୍କମମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ପନ ପରତୋ ୱଧବନ୍ଧନାଦୀନି ଅନୁଭୱନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ପରୂପକ୍କମମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।

ଇତି ଇମସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅୟଂ ଜାତି ୱତ୍ଥୁମେୱ ହୋତି ।

୫୪୧. ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

ଜାୟେଥ ନୋ ଚେ ନରକେସୁ ସତ୍ତୋ,

ତତ୍ତଗ୍ଗିଦାହାଦିକମପ୍ପସୟ୍ହଂ ।

ଲଭେଥ ଦୁକ୍ଖଂ ନୁ କୁହିଂ ପତିଟ୍ଠଂ,

ଇଚ୍ଚାହ ଦୁକ୍ଖାତି ମୁନୀଧ ଜାତିଂ ॥

ଦୁକ୍ଖଂ ତିରଚ୍ଛେସୁ କସାପତୋଦ-

ଦଣ୍ଡାଭିଘାତାଦିଭୱଂ ଅନେକଂ ।

ୟଂ ତଂ କଥଂ ତତ୍ଥ ଭୱେୟ୍ୟ ଜାତିଂ,

ୱିନା ତହିଂ ଜାତି ତତୋପି ଦୁକ୍ଖା ॥

ପେତେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ପନ ଖୁପ୍ପିପାସା-

ୱାତାତପାଦିପ୍ପଭୱଂ ୱିଚିତ୍ତଂ ।

ୟସ୍ମା ଅଜାତସ୍ସ ନ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି,

ତସ୍ମାପି ଦୁକ୍ଖଂ ମୁନି ଜାତିମାହ ॥

ତିବ୍ବନ୍ଧକାରେ ଚ ଅସୟ୍ହସୀତେ,

ଲୋକନ୍ତରେ ୟଂ ଅସୁରେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ନ ତଂ ଭୱେ ତତ୍ଥ ନ ଚସ୍ସ ଜାତି,

ୟତୋ ଅୟଂ ଜାତି ତତୋପି ଦୁକ୍ଖା ॥

ୟଞ୍ଚାପି ଗୂଥନରକେ ୱିୟ ମାତୁଗବ୍ଭେ,

ସତ୍ତୋ ୱସଂ ଚିରମତୋ ବହି ନିକ୍ଖମଞ୍ଚ ।

ପପ୍ପୋତି ଦୁକ୍ଖମତିଘୋରମିଦମ୍ପି ନତ୍ଥି,

ଜାତିଂ ୱିନା ଇତିପି ଜାତି ଅୟଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖା ॥

କିଂ ଭାସିତେନ ବହୁନା ନନୁ ୟଂ କୁହିଞ୍ଚି,

ଅତ୍ଥୀଧ କିଞ୍ଚିଦପି ଦୁକ୍ଖମିଦଂ କଦାଚି ।

ନେୱତ୍ଥି ଜାତିୱିରହେନ ୟତୋ ମହେସି,

ଦୁକ୍ଖାତି ସବ୍ବପଠମଂ ଇମମାହ ଜାତିନ୍ତି ॥

ଅୟଂ ତାୱ ଜାତିୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଜରାନିଦ୍ଦେସୋ

୫୪୨.ଜରାପି ଦୁକ୍ଖାତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧା ଜରା ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ, ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମତୋ ସନ୍ତତିୟଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଖନ୍ଧପୁରାଣଭାୱୋ ଚ, ସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ପନେସା ଜରା ଖନ୍ଧପରିପାକଲକ୍ଖଣା, ମରଣୂପନୟନରସା, ୟୋବ୍ବନୱିନାସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଦୁକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଚେୱ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ ଚ। ୟଂ ହି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସିଥିଲୀଭାୱଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିକାରୱିରୂପତାୟୋବ୍ବନୱିନାସବଲୂପଘାତସତିମତିୱିପ୍ପୱାସପରପରିଭୱାଦିଅନେକପଚ୍ଚୟଂ କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଜରା ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅଙ୍ଗାନଂ ସିଥିଲୀଭାୱା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିକାରତୋ ।

ୟୋବ୍ବନସ୍ସ ୱିନାସେନ, ବଲସ୍ସ ଉପଘାତତୋ ॥

‘‘ୱିପ୍ପୱାସା ସତାଦୀନଂ, ପୁତ୍ତଦାରେହି ଅତ୍ତନୋ ।

ଅପସାଦନୀୟତୋ ଚେୱ, ଭିୟ୍ୟୋ ବାଲତ୍ତପତ୍ତିୟା ॥

‘‘ପପ୍ପୋତି ଦୁକ୍ଖଂ ୟଂ ମଚ୍ଚୋ, କାୟିକଂ ମାନସଂ ତଥା ।

ସବ୍ବମେତଂ ଜରାହେତୁ, ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ଜରା ଦୁଖା’’ତି ॥

ଅୟଂ ଜରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ମରଣନିଦ୍ଦେସୋ

୫୪୩.ମରଣମ୍ପି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଦୁୱିଧଂ ମରଣଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜରାମରଣଂ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଧାତୁ॰ ୭୧) । ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପବନ୍ଧୱିଚ୍ଛେଦୋ ଚ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ମରଣତୋ ଭୟ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୮୧) । ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଜାତିପଚ୍ଚୟା ମରଣଂ ଉପକ୍କମମରଣଂ ସରସମରଣଂ ଆୟୁକ୍ଖୟମରଣଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟମରଣନ୍ତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ତୟିଦଂ ଚୁତିଲକ୍ଖଣଂ, ୱିୟୋଗରସଂ, ଗତିୱିପ୍ପୱାସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପନ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପାପସ୍ସ ପାପକମ୍ମାଦି-ନିମିତ୍ତମନୁପସ୍ସତୋ ।

ଭଦ୍ଦସ୍ସାପସହନ୍ତସ୍ସ, ୱିୟୋଗଂ ପିୟୱତ୍ଥୁକଂ ।

ମୀୟମାନସ୍ସ ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ମାନସଂ ଅୱିସେସତୋ ॥

ସବ୍ବେସଞ୍ଚାପି ୟଂ ସନ୍ଧି-ବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦନାଦିକଂ ।

ୱିତୁଜ୍ଜମାନମମ୍ମାନଂ, ହୋତି ଦୁକ୍ଖଂ ସରୀରଜଂ ॥

ଅସୟ୍ହମପ୍ପତିକାରଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସେତସ୍ସିଦଂ ୟତୋ ।

ମରଣଂ ୱତ୍ଥୁ ତେନେତଂ, ଦୁକ୍ଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟଂ ମରଣେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ସୋକାଦିନିଦ୍ଦେସା

୫୪୪. ସୋକାଦୀସୁ ସୋକୋ ନାମ ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପୋ । ସୋ କିଞ୍ଚାପି ଅତ୍ଥତୋ ଦୋମନସ୍ସମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣୋ, ଚେତସୋ ପରିଜ୍ଝାପନରସୋ, ଅନୁସୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଦୁକ୍ଖୋ ପନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତୋ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ ଚ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସତ୍ତାନଂ ହଦୟଂ ସୋକୋ, ୱିସସଲ୍ଲଂୱ ତୁଜ୍ଜତି ।

ଅଗ୍ଗିତତ୍ତୋୱ ନାରାଚୋ, ଭୁସଂୱ ଦହତେ ପୁନ ॥

‘‘ସମାୱହତି ଚ ବ୍ୟାଧି-ଜରାମରଣଭେଦନଂ ।

ଦୁକ୍ଖମ୍ପି ୱିୱିଧଂ ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ଅୟଂ ସୋକେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ପରିଦେୱୋ

୫୪୫.ପରିଦେୱୋ ନାମ ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ୱଚୀପଲାପୋ । ସୋ ଲାଲପ୍ପନଲକ୍ଖଣୋ, ଗୁଣଦୋସକିତ୍ତନରସୋ, ସମ୍ଭମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଦୁକ୍ଖୋ ପନ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ ଚ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟଂ ସୋକସଲ୍ଲୱିହତୋ ପରିଦେୱମାନୋ,

କଣ୍ଠୋଟ୍ଠତାଲୁତଲସୋସଜମପ୍ପସୟ୍ହଂ ।

ଭିୟ୍ୟୋଧିମତ୍ତମଧିଗଚ୍ଛତିୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ,

ଦୁକ୍ଖୋତି ତେନ ଭଗୱା ପରିଦେୱମାହା’’ତି ॥

ଅୟଂ ପରିଦେୱେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଦୁକ୍ଖଂ

୫୪୬.ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ କାୟପୀଳନଲକ୍ଖଣଂ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାନଂ ଦୋମନସ୍ସକରଣରସଂ, କାୟିକାବାଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ପନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତୋ ମାନସଦୁକ୍ଖାୱହନତୋ ଚ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପୀଳେତି କାୟିକମିଦଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ମାନସଂ ଭିୟ୍ୟୋ ।

ଜନୟତି ୟସ୍ମା ତସ୍ମା, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଦୋମନସ୍ସଂ

୫୪୭.ଦୋମନସ୍ସଂ ନାମ ମାନସଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ତଂ ଚିତ୍ତପୀଳନଲକ୍ଖଣଂ, ମନୋୱିଘାତରସଂ, ମାନସବ୍ୟାଧିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ପନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତୋ କାୟିକଦୁକ୍ଖାୱହନତୋ ଚ । ଚେତୋଦୁକ୍ଖସମପ୍ପିତା ହି କେସେ ପକିରିୟ କନ୍ଦନ୍ତି, ଉରାନି ପଟିପିସନ୍ତି, ଆୱଟ୍ଟନ୍ତି, ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଉଦ୍ଧଂପାଦଂ ପପତନ୍ତି, ସତ୍ଥଂ ଆହରନ୍ତି, ୱିସଂ ଖାଦନ୍ତି, ରଜ୍ଜୁୟା ଉବ୍ବନ୍ଧନ୍ତି, ଅଗ୍ଗିଂ ପୱିସନ୍ତୀତି ତଂ ନାନପ୍ପକାରକଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱନ୍ତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପୀଳେତି ୟତୋ ଚିତ୍ତଂ, କାୟସ୍ସ ଚ ପୀଳନଂ ସମାୱହତି ।

ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସଂ, ୱିଦୋମନସ୍ସା ତତୋ ଆହୂ’’ତି ॥

ଅୟଂ ଦୋମନସ୍ସେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଉପାୟାସୋ

୫୪୮.ଉପାୟାସୋ ନାମ ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତଚେତୋଦୁକ୍ଖପ୍ପଭାୱିତୋ ଦୋସୋୟେୱ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋତି ଏକେ। ସୋ ଚିତ୍ତପରିଦହନଲକ୍ଖଣୋ, ନିତ୍ଥୁନନରସୋ, ୱିସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଦୁକ୍ଖୋ ପନ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଚିତ୍ତପରିଦହନତୋ କାୟୱିସାଦନତୋ ଚ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ପରିଦହନା, କାୟସ୍ସ ୱିସାଦନା ଚ ଅଧିମତ୍ତଂ ।

ୟଂ ଦୁକ୍ଖମୁପାୟାସୋ, ଜନେତି ଦୁକ୍ଖୋ ତତୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ॥

ଅୟଂ ଉପାୟାସେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ମନ୍ଦଗ୍ଗିନା ଅନ୍ତୋଭାଜନେ ପାକୋ ୱିୟ ସୋକୋ। ତିକ୍ଖଗ୍ଗିନା ପଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଭାଜନତୋ ବହିନିକ୍ଖମନଂ ୱିୟ ପରିଦେୱୋ। ବହିନିକ୍ଖନ୍ତାୱସେସସ୍ସ ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋଭାଜନେୟେୱ ୟାୱ ପରିକ୍ଖୟା ପାକୋ ୱିୟ ଉପାୟାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗୋ

୫୪୯.ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ଅମନାପେହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ସମୋଧାନଂ । ସୋ ଅନିଟ୍ଠସମୋଧାନଲକ୍ଖଣୋ, ଚିତ୍ତୱିଘାତକରଣରସୋ, ଅନତ୍ଥଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଦୁକ୍ଖୋ ପନ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଦିସ୍ୱାୱ ଅପ୍ପିୟେ ଦୁକ୍ଖଂ, ପଠମଂ ହୋତି ଚେତସି ।

ତଦୁପକ୍କମସମ୍ଭୂତ-ମଥକାୟେ ୟତୋ ଇଧ ॥

‘‘ତତୋ ଦୁକ୍ଖଦ୍ୱୟସ୍ସାପି, ୱତ୍ଥୁତୋ ସୋ ମହେସିନା ।

ଦୁକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଅପ୍ପିୟେହି ସମାଗମୋ’’ତି ॥

ଅୟଂ ଅପ୍ପିୟସମ୍ପୟୋଗେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗୋ

୫୫୦.ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ମନାପେହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ୱିନାଭାୱୋ । ସୋ ଇଟ୍ଠୱତ୍ଥୁୱିୟୋଗଲକ୍ଖଣୋ, ସୋକୁପ୍ପାଦନରସୋ, ବ୍ୟସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଦୁକ୍ଖୋ ପନ ସୋକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୁତୋ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଞାତିଧନାଦିୱିୟୋଗା,

ସୋକସରସମପ୍ପିତା ୱିତୁଜ୍ଜନ୍ତି ।

ବାଲା ୟତୋ ତତୋ ୟଂ,

ଦୁକ୍ଖୋତି ମତୋ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ॥

ଅୟଂ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଇଚ୍ଛିତାଲାଭୋ

୫୫୧.ୟମ୍ପିଚ୍ଛଂ ନ ଲଭତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମୟଂ ନ ଜାତିଧମ୍ମା ଅସ୍ସାମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୯୮; ୱିଭ॰ ୨୦୧) ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂସୁ ଇଚ୍ଛାୱ ୟମ୍ପିଚ୍ଛଂ ନ ଲଭତି, ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ସା ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁଇଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣା, ତପ୍ପରିୟେସନରସା, ତେସଂ ଅପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଦୁକ୍ଖା ପନ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତଂ ତଂ ପତ୍ଥୟମାନାନଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଲାଭତୋ ।

ୟଂ ୱିଘାତମୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ସତ୍ତାନଂ ଇଧ ଜାୟତି ॥

‘‘ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୂନଂ, ପତ୍ଥନା ତସ୍ସ କାରଣଂ ।

ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ଜିନୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଇଚ୍ଛିତାଲାଭମବ୍ରୱୀ’’ତି ॥

ଅୟଂ ଇଚ୍ଛିତାଲାଭେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା

୫୫୨.ସଂଖିତ୍ତେନପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖାତି ଏତ୍ଥ ପନ –

ଜାତିପ୍ପଭୁତିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ୱୁତ୍ତମିଧ ତାଦିନା ।

ଅୱୁତ୍ତଂ ୟଞ୍ଚ ତଂ ସବ୍ବଂ, ୱିନା ଏତେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ॥

ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ଉପାଦାନ-କ୍ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖେପତୋ ଇମେ ।

ଦୁକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତା ଦୁକ୍ଖନ୍ତ-ଦେସକେନ ମହେସିନା ॥

ତଥା ହି ଇନ୍ଧନମିୱ ପାୱକୋ, ଲକ୍ଖମିୱ ପହରଣାନି, ଗୋରୂପଂ ୱିୟ ଡଂସମକସାଦୟୋ, ଖେତ୍ତମିୱ ଲାୟକା, ଗାମଂ ୱିୟ ଗାମଘାତକା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକମେୱ ଜାତିଆଦୟୋ ନାନପ୍ପକାରେହି ୱିବାଧେନ୍ତା ତିଣଲତାଦୀନି ୱିୟ ଭୂମିୟଂ, ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାନି ୱିୟ ରୁକ୍ଖେସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ଆଦିଦୁକ୍ଖଂ ଜାତି, ମଜ୍ଝେଦୁକ୍ଖଂ ଜରା, ପରିୟୋସାନଦୁକ୍ଖଂ ମରଣଂ, ମାରଣନ୍ତିକଦୁକ୍ଖାଭିଘାତେନ ପରିଡୟ୍ହନଦୁକ୍ଖଂ ସୋକୋ, ତଦସହନତୋ ଲାଲପ୍ପନଦୁକ୍ଖଂ ପରିଦେୱୋ, ତତୋ ଧାତୁକ୍ଖୋଭସଙ୍ଖାତଅନିଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବସମାୟୋଗତୋ କାୟସ୍ସ ଆବାଧନଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତେନ ବାଧିୟମାନାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ତତ୍ଥ ପଟିଘୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚେତୋବାଧନଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ସୋକାଦିୱୁଦ୍ଧିୟା ଜନିତୱିସାଦାନଂ ଅନୁତ୍ଥୁନନଦୁକ୍ଖଂ ଉପାୟାସୋ, ମନୋରଥୱିଘାତପ୍ପତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛାୱିଘାତଦୁକ୍ଖଂ ଇଚ୍ଛିତାଲାଭୋତି ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାୱ ଦୁକ୍ଖାତି । ୟଦେତଂ ଏକମେକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅନେକେହିପି କପ୍ପେହି ନ ସକ୍କା ଅସେସତୋ ୱତ୍ତୁଂ, ତସ୍ମା ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ଏକଜଲବିନ୍ଦୁମ୍ହି ସକଲସମୁଦ୍ଦଜଲରସଂ ୱିୟ ୟେସୁ କେସୁଚି ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସଂଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚାତି । ଅୟଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଅୟଂ ତାୱ ଦୁକ୍ଖନିଦ୍ଦେସେ ନୟୋ ।

ସମୁଦୟନିଦ୍ଦେସକଥା

୫୫୩. ସମୁଦୟନିଦ୍ଦେସେ ପନ ୟାୟଂ ତଣ୍ହାତି ୟା ଅୟଂ ତଣ୍ହା । ପୋନୋବ୍ଭୱିକାତି ପୁନବ୍ଭୱକରଣଂ ପୁନୋବ୍ଭୱୋ, ପୁନୋବ୍ଭୱୋ ସୀଲମେତିସ୍ସାତି ପୋନୋବ୍ଭୱିକା । ନନ୍ଦୀରାଗେନ ସହଗତାତି ନନ୍ଦୀରାଗସହଗତା, ନନ୍ଦୀରାଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତମେୱ ଗତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ର ତତ୍ରାଭିନନ୍ଦିନୀତି ୟତ୍ର ୟତ୍ର ଅତ୍ତଭାୱୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତତ୍ର ତତ୍ରାଭିନନ୍ଦିନୀ । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ସା କତମାତି ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । କାମତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ଇମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନିଦ୍ଦେସେ ଆୱିଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଇଧ ପନାୟଂ ତିୱିଧାପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଟ୍ଠେନ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅୟଂ ସମୁଦୟନିଦ୍ଦେସେ ନୟୋ ।

ନିରୋଧନିଦ୍ଦେସକଥା

୫୫୪. ଦୁକ୍ଖନିରୋଧନିଦ୍ଦେସେ ୟୋ ତସ୍ସାୟେୱ ତଣ୍ହାୟାତିଆଦିନା ନୟେନ ସମୁଦୟନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ କସ୍ମାତି ଚେ ? ସମୁଦୟନିରୋଧେନ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ । ସମୁଦୟନିରୋଧେନ ହି ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ତେନାହ –

‘‘ୟଥାପି ମୂଲେ ଅନୁପଦ୍ଦୱେ ଦଳ୍ହେ,

ଛିନ୍ନୋପି ରୁକ୍ଖୋ ପୁନଦେୱ ରୂହତି ।

ଏୱମ୍ପି ତଣ୍ହାନୁସୟେ ଅନୂହତେ,

ନିବ୍ବତ୍ତତୀ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୩୮) ।

ଇତି ୟସ୍ମା ସମୁଦୟନିରୋଧେନେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସମୁଦୟନିରୋଧେନେୱ ଦେସେସି । ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିନୋ ହି ତଥାଗତା । ତେ ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୋଧେନ୍ତା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଞ୍ଚ ଦେସେନ୍ତା ହେତୁମ୍ହି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଫଲେ । ସୁୱାନୱୁତ୍ତିନୋ ପନ ତିତ୍ଥିୟା । ତେ ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୋଧେନ୍ତା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଞ୍ଚ ଦେସେନ୍ତା ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଦେସନାଦୀହି ଫଲେ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ହେତୁମ୍ହୀତି । ଏୱଂ ତାୱ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସ୍ସ ସମୁଦୟନିରୋଧୱସେନ ଦେସନାୟ ପୟୋଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୫୫୫. ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ – ତସ୍ସାୟେୱ ତଣ୍ହାୟାତି ତସ୍ସା ‘‘ପୋନୋବ୍ଭୱିକା’’ତି ୱତ୍ୱା କାମତଣ୍ହାଦିୱସେନ ୱିଭତ୍ତତଣ୍ହାୟ । ୱିରାଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ୱିରାଗା ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୫; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିରାଗେନ ନିରୋଧୋ ୱିରାଗନିରୋଧୋ । ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତତୋ ଅସେସୋ ୱିରାଗନିରୋଧୋ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ। ଅଥ ୱା ୱିରାଗୋତି ପହାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଅସେସୋ ୱିରାଗୋ ଅସେସୋ ନିରୋଧୋତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୟୋଜନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସବ୍ବାନେୱ ଏତାନି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୱେୱଚନାନି । ପରମତ୍ଥତୋ ହି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ଆଗମ୍ମ ତଣ୍ହା ୱିରଜ୍ଜତି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ, ତସ୍ମା ୱିରାଗୋତି ଚ ନିରୋଧୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ତଦେୱ ଆଗମ୍ମ ତସ୍ସା ଚାଗାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, କାମଗୁଣାଲୟେସୁ ଚେତ୍ଥ ଏକୋପି ଆଲୟୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଚାଗୋ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ମୁତ୍ତି ଅନାଲୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୫୫୬. ତୟିଦଂ ସନ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ, ଅଚ୍ଚୁତିରସଂ, ଅସ୍ସାସକରଣରସଂ ୱା, ଅନିମିତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ନିପ୍ପପଞ୍ଚପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱା ।

ନିବ୍ବାନକଥା

୫୫୭. ନତ୍ଥେୱ ନିବ୍ବାନଂ, ସସୱିସାଣଂ ୱିୟ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋତି ଚେ ? ନ, ଉପାୟେନ ଉପଲବ୍ଭନୀୟତୋ । ଉପଲବ୍ଭତି ହି ତଂ ତଦନୁରୂପପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ଉପାୟେନ, ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ପରେସଂ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତଂ ୱିୟ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ‘‘ୟଂ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ନ ଉପଲଭନ୍ତି, ତଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

୫୫୮. ଅପିଚ ନିବ୍ବାନଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ? ପଟିପତ୍ତିୟା ୱଞ୍ଝଭାୱାପଜ୍ଜନତୋ । ଅସତି ହି ନିବ୍ବାନେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେଜୱାୟ ସୀଲାଦିଖନ୍ଧତ୍ତୟସଙ୍ଗହାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ୱଞ୍ଝଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ନ ଚାୟଂ ୱଞ୍ଝା, ନିବ୍ବାନପାପନତୋତି । ନ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱଞ୍ଝଭାୱାପତ୍ତି, ଅଭାୱପାପକତ୍ତାତି ଚେ । ନ, ଅତୀତାନାଗତାଭାୱେପି ନିବ୍ବାନପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ । ୱତ୍ତମାନାନମ୍ପି ଅଭାୱୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଚେ । ନ, ତେସଂ ଅଭାୱାସମ୍ଭୱତୋ, ଅଭାୱେ ଚ ଅୱତ୍ତମାନଭାୱାପଜ୍ଜନତୋ, ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧନିସ୍ସିତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ସୋପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱଦୋସତୋ । ତଦା କିଲେସାନଂ ଅୱତ୍ତମାନତ୍ତା ନ ଦୋସୋତି ଚେ । ନ, ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନିରତ୍ଥକଭାୱାପଜ୍ଜନତୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣତୋ ପୁବ୍ବେପି କିଲେସା ନ ସନ୍ତୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନିରତ୍ଥକଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ଅକାରଣମେତଂ ।

୫୫୯. ‘‘ୟୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୧୫) ‘‘ଖୟୋ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଚେ । ନ, ଅରହତ୍ତସ୍ସାପି ଖୟମତ୍ତାପଜ୍ଜନତୋ । ତମ୍ପି ହି ‘‘ୟୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ରାଗକ୍ଖୟୋ’’ତିଆଦିନା (ସ॰ ନି॰ ୪.୩୧୫) ନୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଇତ୍ତରକାଲାଦିପ୍ପତ୍ତିଦୋସତୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ନିବ୍ବାନଂ ଇତ୍ତରକାଲଂ, ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ମାୱାୟାମନିରପେକ୍ଖାଧିଗମନୀୟଭାୱଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି । ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣତ୍ତାୟେୱ ଚ ସଙ୍ଖତପରିୟାପନ୍ନଂ, ସଙ୍ଖତପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ରାଗାଦୀହି ଅଗ୍ଗୀହି ଆଦିତ୍ତଂ, ଆଦିତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚାତିପି ଆପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ମା ଖୟା ପଟ୍ଠାୟ ନ ଭିୟ୍ୟୋ ପୱତ୍ତି ନାମ ହୋତି, ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନଭାୱତୋ ନ ଦୋସୋତି ଚେ । ନ, ତାଦିସସ୍ସ ଖୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଭାୱେପି ଚସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଦୋସାନତିୱତ୍ତନତୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବାନଭାୱାପଜ୍ଜନତୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି ଦୋସେ ଖୀଣେତି, ତସ୍ମା ଖୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ନ ଭିୟ୍ୟୋ ଦୋସାନଂ ପୱତ୍ତୀତି ।

ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପନ ଖୟସ୍ସ ପରିୟାୟେନ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତା, ୟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି ତଦୁପଚାରେନ ‘‘ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସରୂପେନେୱ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ । ଅତିସୁଖୁମତ୍ତା । ଅତିସୁଖୁମତା ଚସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପୋସୁକ୍କଭାୱାୱହନତୋ, ଅରିୟେନ ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସିତବ୍ବତୋ ଚ ସିଦ୍ଧାତି ।

୫୬୦. ତୟିଦଂ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନା ପତ୍ତବ୍ବତୋ ଅସାଧାରଣଂ, ପୁରିମକୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ ଅପ୍ପଭୱଂ। ମଗ୍ଗଭାୱେ ଭାୱତୋ ନ ଅପ୍ପଭୱନ୍ତି ଚେ । ନ, ମଗ୍ଗେନ ଅନୁପ୍ପାଦନୀୟତୋ । ପତ୍ତବ୍ବମେୱ ହେତଂ ମଗ୍ଗେନ, ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଅପ୍ପଭୱମେୱ । ଅପ୍ପଭୱତ୍ତା ଅଜରାମରଣଂ। ପଭୱଜରାମରଣାନଂ ଅଭାୱତୋ ନିଚ୍ଚଂ।

ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ଅଣୁଆଦୀନମ୍ପି ନିଚ୍ଚଭାୱାପତ୍ତୀତି ଚେ । ନ, ହେତୁନୋ ଅଭାୱା । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ନିଚ୍ଚତ୍ତା ତେ ନିଚ୍ଚାତି ଚେ । ନ, ହେତୁଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅନୁପପତ୍ତିତୋ । ନିଚ୍ଚା ଉପ୍ପାଦାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟାତି ଚେ । ନ, ଅଣୁଆଦୀନଂ ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା ।

୫୬୧. ୟଥାୱୁତ୍ତୟୁତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ପନ ଇଦମେୱ ନିଚ୍ଚଂ, ରୂପସଭାୱାତିକ୍କମତୋ ଅରୂପଂ। ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ନିଟ୍ଠାୟ ୱିସେସାଭାୱତୋ ଏକାୱ ନିଟ୍ଠା। ୟେନ ଭାୱନାୟ ପତ୍ତଂ, ତସ୍ସ କିଲେସୱୂପସମଂ, ଉପାଦିସେସଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପନୀୟତ୍ତା ସହ ଉପାଦିସେସେନ ପଞ୍ଞାପିୟତୀତି ସଉପାଦିସେସଂ। ୟୋ ଚସ୍ସ ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ଉପହତାୟତିକମ୍ମଫଲସ୍ସ ଚରିମଚିତ୍ତତୋ ଚ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତିଖନ୍ଧାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନତୋ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରଧାନତୋ ଉପାଦିସେସାଭାୱୋ, ତଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପନୀୟତୋ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଉପାଦିସେସୋତି ଅନୁପାଦିସେସଂ।

ଅସିଥିଲପରକ୍କମସିଦ୍ଧେନ ଞାଣୱିସେସେନ ଅଧିଗମନୀୟତୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱଚନତୋ ଚ ପରମତ୍ଥେନ ସଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନଂ ନାୱିଜ୍ଜମାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ।

ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧନିଦ୍ଦେସେ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥାମୁଖଂ ।

ମଗ୍ଗନିଦ୍ଦେସକଥା

୫୬୨. ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତା ପନ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା କାମଂ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେପି ଅତ୍ଥତୋ ପକାସିତାୟେୱ, ଇଧ ପନ ନେସଂ ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱିସେସାୱବୋଧନତ୍ଥଂ ୱଦାମ । ସଙ୍ଖେପତୋ ହି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତକଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି। ସା ସମ୍ମା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା, ଧାତୁପ୍ପକାସନରସା, ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ତଥା ସମ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିନୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପନିଘାତକଂ ଚେତସୋ ନିବ୍ବାନପଦାଭିନିରୋପନଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ। ସୋ ସମ୍ମା ଚିତ୍ତାଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ, ଅପ୍ପନାରସୋ, ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପପ୍ପହାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।

ତଥା ପସ୍ସତୋ ୱିତକ୍କୟତୋ ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସମୁଗ୍ଘାତିକା ମିଚ୍ଛାୱାଚାୟ ୱିରତି ସମ୍ମାୱାଚା ନାମ । ସା ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା, ୱିରମଣରସା, ମିଚ୍ଛାୱାଚାପ୍ପହାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ତଥା ୱିରମତୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତସମୁଚ୍ଛେଦିକା ପାଣାତିପାତାଦିୱିରତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ନାମ । ସୋ ସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣୋ, ୱିରମଣରସୋ, ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତପ୍ପହାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୟା ପନସ୍ସ ତେସଂ ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଭୂତା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ କୁହନାଦିଉପଚ୍ଛେଦିକା ମିଚ୍ଛାଜୀୱୱିରତି, ସୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ନାମ । ସୋ ୱୋଦାନଲକ୍ଖଣୋ, ଞାୟାଜୀୱପୱତ୍ତିରସୋ, ମିଚ୍ଛାଜୀୱପ୍ପହାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।

ଅଥସ୍ସ ୟୋ ତସ୍ସା ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱସଙ୍ଖାତାୟ ସୀଲଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ତଦନୁରୂପୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋୱ କୋସଜ୍ଜସମୁଚ୍ଛେଦକୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ, ଏସ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ନାମ । ସୋ ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନଅକୁସଲାନୁପ୍ପାଦନାଦିରସୋ, ମିଚ୍ଛାୱାୟାମପ୍ପହାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ତସ୍ସେୱଂ ୱାୟମତୋ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋୱ ମିଚ୍ଛାସତିୱିନିଦ୍ଧୁନନୋ ଚେତସୋ ଅସମ୍ମୋସୋ ସମ୍ମାସତି ନାମ । ସା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା, ଅସମ୍ମୁସ୍ସନରସା, ମିଚ୍ଛାସତିପ୍ପହାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଏୱଂ ଅନୁତ୍ତରାୟ ସତିୟା ସଂରକ୍ଖିୟମାନଚିତ୍ତସ୍ସ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ମିଚ୍ଛାସମାଧିୱିଦ୍ଧଂସିକା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ସମ୍ମାସମାଧି ନାମ । ସୋ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ, ସମାଧାନରସୋ, ମିଚ୍ଛାସମାଧିପ୍ପହାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦାନିଦ୍ଦେସେ ନୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଜାତିଆଦୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୬୩.ଞାଣକିଚ୍ଚତୋତି ସଚ୍ଚଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁୱିଧଂ ହି ସଚ୍ଚଞାଣଂ – ଅନୁବୋଧଞାଣଂ ପଟିୱେଧଞାଣଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅନୁବୋଧଞାଣଂ ଲୋକିୟଂ ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ନିରୋଧେ ମଗ୍ଗେ ଚ ପୱତ୍ତତି । ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନିରୋଧମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୋ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ୟଥାହ – ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମ୍ପି ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦମ୍ପି ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତଂ ପନସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ।

ୟଂ ପନେତଂ ଲୋକିୟଂ, ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଞାଣଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭିଭୱୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଂ ନିୱତ୍ତେତି । ସମୁଦୟଞାଣଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ । ନିରୋଧଞାଣଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ । ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ । ଦୁକ୍ଖଞାଣଂ ୱା ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱୱିରହିତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ଫଲେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ । ସମୁଦୟଞାଣଂ ଇସ୍ସରପଧାନକାଲସଭାୱାଦୀହି ଲୋକୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଅକାରଣେ କାରଣାଭିମାନପ୍ପୱତ୍ତଂ ହେତୁମ୍ହି ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ । ନିରୋଧଞାଣଂ ଅରୂପଲୋକଲୋକଥୂପିକାଦୀସୁ ଅପୱଗ୍ଗଗାହଭୂତଂ ନିରୋଧେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ । ମଗ୍ଗଞାଣଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗପ୍ପଭେଦେ ଅୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଗାହୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଉପାୟେ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଲୋକେ ଲୋକପ୍ପଭୱେ, ଲୋକତ୍ଥଗମେ ସିୱେ ଚ ତଦୁପାୟେ ।

ସମ୍ମୁୟ୍ହତି ତାୱ ନରୋ, ନ ୱିଜାନାତି ୟାୱ ସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ॥

ଏୱମେତ୍ଥ ଞାଣକିଚ୍ଚତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୬୪.ଅନ୍ତୋଗଧାନଂ ପଭେଦାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ମିଂ ହି ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଞ୍ଚେୱ ଅନାସୱଧମ୍ମେ ଚ ସେସା ସବ୍ବଧମ୍ମା ଅନ୍ତୋଗଧା । ସମୁଦୟସଚ୍ଚେ ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି । ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ । ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିମୁଖେନ ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟପଞ୍ଞାବଲଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାପଦେସେନ ତୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋ । ସମ୍ମାୱାଚାପଦେସେନ ଚତ୍ତାରି ୱଚୀସୁଚରିତାନି। ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତାପଦେସେନ ତୀଣି କାୟସୁଚରିତାନି । ସମ୍ମାଜୀୱମୁଖେନ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା ଚ । ସବ୍ବେସଂୟେୱ ୱା ଏତେସଂ ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱାନଂ ଅରିୟକନ୍ତସୀଲତ୍ତା ଅରିୟକନ୍ତସୀଲସ୍ସ ଚ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସଦ୍ଧାବଲଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦା । ସମ୍ମାୱାୟାମାପଦେସେନ ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟୱୀରିୟବଲୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି । ସମ୍ମାସତିଅପଦେସେନ ଚତୁବ୍ବିଧସତିପଟ୍ଠାନସତିନ୍ଦ୍ରିୟସତିବଲସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି । ସମ୍ମାସମାଧିଅପଦେସେନ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦୟୋ ତୟୋ ସମାଧୀ ଚିତ୍ତସମାଧି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସମାଧିବଲପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ଅନ୍ତୋଗଧାନୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧାନଂ ପଭେଦତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୬୫.ଉପମାତୋତି ଭାରୋ ୱିୟ ହି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଭାରାଦାନମିୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଭାରନିକ୍ଖେପନମିୱ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଭାରନିକ୍ଖେପନୁପାୟୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ରୋଗୋ ୱିୟ ଚ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ରୋଗନିଦାନମିୱ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ରୋଗୱୂପସମୋ ୱିୟ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଭେସଜ୍ଜମିୱ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖମିୱ ୱା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠି ୱିୟ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ସୁଭିକ୍ଖମିୱ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ସୁୱୁଟ୍ଠି ୱିୟ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଅପିଚ ୱେରୀ-ୱେରମୂଲ-ୱେରସମୁଗ୍ଘାତ-ୱେରସମୁଗ୍ଘାତୁପାୟେହି, ୱିସରୁକ୍ଖ-ରୁକ୍ଖମୂଲ-ମୂଲୁପଚ୍ଛେଦ-ତଦୁପଚ୍ଛେଦୁପାୟେହି, ଭୟ-ଭୟମୂଲ-ନିବ୍ଭୟ-ତଦଧିଗମୁପାୟେହି, ଓରିମତୀର-ମହୋଘପାରିମତୀର-ତଂସମ୍ପାପକୱାୟାମେହି ଚ ୟୋଜେତ୍ୱାପେତାନି ଉପମାତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଉପମାତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୬୬.ଚତୁକ୍କତୋତି ଅତ୍ଥି ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅତ୍ଥି ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ଅତ୍ଥି ନେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ଏସ ନୟୋ ସମୁଦୟାଦୀସୁ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ଚ ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ୱଚନତୋ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ନିରୋଧୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ନ ଦୁକ୍ଖଂ । ଇତରଂ ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ସିୟା ଦୁକ୍ଖଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ, ନ ପନ ୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ତେନ । ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଣ୍ହାୟ । ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ଚ ୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ତଥତ୍ତେନ ନେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ଏୱଂ ସମୁଦୟାଦୀସୁପି ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଚତୁକ୍କତୋପେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୬୭. ସୁଞ୍ଞତେକୱିଧାଦୀହୀତିଏତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତୋ ତାୱ ପରମତ୍ଥେନ ହି ସବ୍ବାନେୱ ସଚ୍ଚାନି ୱେଦକକାରକନିବ୍ବୁତଗମକାଭାୱତୋ ସୁଞ୍ଞାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱ ହି, ନ କୋଚି ଦୁକ୍ଖିତୋ ।

କାରକୋ ନ, କିରିୟାୱ ୱିଜ୍ଜତି ॥

ଅତ୍ଥି ନିବ୍ବୁତି, ନ ନିବ୍ବୁତୋ ପୁମା ।

ମଗ୍ଗମତ୍ଥି, ଗମକୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅଥ ୱା,

ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତସୁଞ୍ଞଂ, ପୁରିମଦ୍ୱୟମତ୍ତସୁଞ୍ଞମମତପଦଂ ।

ଧୁୱସୁଖଅତ୍ତୱିରହିତୋ, ମଗ୍ଗୋଇତି ସୁଞ୍ଞତା ତେସୁ ॥

ନିରୋଧସୁଞ୍ଞାନି ୱା ତୀଣି, ନିରୋଧୋ ଚ ସେସତ୍ତୟସୁଞ୍ଞୋ । ଫଲସୁଞ୍ଞୋ ୱା ଏତ୍ଥ ହେତୁ ସମୁଦୟେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାଭାୱତୋ, ମଗ୍ଗେ ଚ ନିରୋଧସ୍ସ, ନ ଫଲେନ ସଗବ୍ଭୋ ପକତିୱାଦୀନଂ ପକତି ୱିୟ । ହେତୁସୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ଫଲଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାନଂ ନିରୋଧମଗ୍ଗାନଞ୍ଚ ଅସମୱାୟା, ନ ହେତୁସମୱେତଂ ହେତୁଫଲଂ ସମୱାୟୱାଦୀନଂ ଦ୍ୱିଅଣୁକାଦି ୱିୟ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତୟମିଧ ନିରୋଧସୁଞ୍ଞଂ, ତୟେନ ତେନାପି ନିବ୍ବୁତି ସୁଞ୍ଞା ।

ସୁଞ୍ଞୋ ଫଲେନ ହେତୁ, ଫଲମ୍ପି ତଂହେତୁନା ସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ॥

ଏୱଂ ତାୱ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏକୱିଧାଦିୱିନିଚ୍ଛୟକଥା

୫୬୮.ଏକୱିଧାଦୀହୀତି ସବ୍ବମେୱ ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ଏକୱିଧଂ ପୱତ୍ତିଭାୱତୋ । ଦୁୱିଧଂ ନାମରୂପତୋ । ତିୱିଧଂ କାମରୂପାରୂପୂପପତ୍ତିଭୱଭେଦତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଚତୁଆହାରଭେଦତୋ । ପଞ୍ଚୱିଧଂ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧଭେଦତୋ ।

ସମୁଦୟୋପି ଏକୱିଧୋ ପୱତ୍ତକଭାୱତୋ । ଦୁୱିଧୋ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାସମ୍ପୟୁତ୍ତତୋ । ତିୱିଧୋ କାମଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାଭେଦତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଚତୁମଗ୍ଗପ୍ପହେୟ୍ୟତୋ । ପଞ୍ଚୱିଧୋ ରୂପାଭିନନ୍ଦନାଦିଭେଦତୋ । ଛବ୍ବିଧୋ ଛତଣ୍ହାକାୟଭେଦତୋ ।

ନିରୋଧୋପି ଏକୱିଧୋ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁଭାୱତୋ । ପରିୟାୟେନ ପନ ଦୁୱିଧୋ ସଉପାଦିସେସଅନୁପାଦିସେସଭେଦତୋ । ତିୱିଧୋ ଭୱତ୍ତୟୱୂପସମତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଚତୁମଗ୍ଗାଧିଗମନୀୟତୋ । ପଞ୍ଚୱିଧୋ ପଞ୍ଚାଭିନନ୍ଦନୱୂପସମତୋ । ଛବ୍ବିଧୋ ଛତଣ୍ହାକାୟକ୍ଖୟଭେଦତୋ ।

ମଗ୍ଗୋପି ଏକୱିଧୋ ଭାୱେତବ୍ବତୋ । ଦୁୱିଧୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭେଦତୋ, ଦସ୍ସନଭାୱନାଭେଦତୋ ୱା । ତିୱିଧୋ ଖନ୍ଧତ୍ତୟଭେଦତୋ । ଅୟଞ୍ହି ସପ୍ପଦେସତ୍ତା ନଗରଂ ୱିୟ ରଜ୍ଜେନ ନିପ୍ପଦେସେହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଅରିୟେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଗହିତା, ତୀହି ଚ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଖନ୍ଧେହି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ୟା ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସମ୍ମାୱାଚା, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା । ୟୋ ଚ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ, ୟା ଚ ସମ୍ମାସତି, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାସମାଧି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା । ୟା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ।

ଏତ୍ଥ ହି ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ତୟୋ ସୀଲମେୱ, ତସ୍ମା ତେ ସଜାତିତୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତା । କିଞ୍ଚାପି ହି ପାଳିୟଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେତି ଭୁମ୍ମେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନ କରଣୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମ୍ମାୱାୟାମାଦୀସୁ ପନ ତୀସୁ ସମାଧି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଆରମ୍ମଣେ ଏକଗ୍ଗଭାୱେନ ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱୀରିୟେ ପନ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତେ ସତିୟା ଚ ଅପିଲାପନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧୁପକାରୋ ହୁତ୍ୱା ସକ୍କୋତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଉପମା – ୟଥା ହି ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମାତି ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିଟ୍ଠେସୁ ତୀସୁ ସହାୟେସୁ ଏକୋ ସୁପୁପ୍ଫିତଂ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗହେତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ଅଥସ୍ସ ଦୁତିୟୋ ଓନମିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ସୋ ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟଂ ଠତ୍ୱାପି କମ୍ପମାନୋ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ଅଥସ୍ସ ଇତରୋ ଅଂସକୂଟଂ ଉପନାମେୟ୍ୟ । ସୋ ଏକସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟଂ ଠତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ଅଂସକୂଟଂ ଓଲୁବ୍ଭ ୟଥାରୁଚି ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନିତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳେୟ୍ୟ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏକତୋ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିଟ୍ଠା ତୟୋ ସହାୟା ୱିୟ ହି ଏକତୋ ଜାତା ସମ୍ମାୱାୟାମାଦୟୋ ତୟୋ ଧମ୍ମା । ସୁପୁପ୍ଫିତଚମ୍ପକୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ । ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଆରମ୍ମଣେ ଏକଗ୍ଗଭାୱେନ ଅପ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସମାଧି । ପିଟ୍ଠିଂ ଦତ୍ୱା ଓନତସହାୟୋ ୱିୟ ୱାୟାମୋ । ଅଂସକୂଟଂ ଦତ୍ୱା ଠିତସହାୟୋ ୱିୟ ସତି । ୟଥା ତେସୁ ଏକସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟଂ ଠତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ଅଂସକୂଟଂ ଓଲୁବ୍ଭ ଇତରୋ ୟଥାରୁଚି ପୁପ୍ଫଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଏୱମେୱ ୱୀରିୟେ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତେ ସତିୟା ଚ ଅପିଲାପନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧୁପକାରୋ ସମାଧି ସକ୍କୋତି ଆରମ୍ମଣେ ଏକଗ୍ଗଭାୱେନ ଅପ୍ପେତୁଂ । ତସ୍ମା ସମାଧିୟେୱେତ୍ଥ ସଜାତିତୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତୋ, ୱାୟାମସତିୟୋ ପନ କିରିୟତୋ ସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି ।

ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପେସୁପି ପଞ୍ଞା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣଂ ନିଚ୍ଛେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୱିତକ୍କେ ପନ ଆକୋଟେତ୍ୱା ଆକୋଟେତ୍ୱା ଦେନ୍ତେ ସକ୍କୋତି । କଥଂ ? ୟଥା ହି ହେରଞ୍ଞିକୋ କହାପଣଂ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଭାଗେସୁ ଓଲୋକେତୁକାମୋ ସମାନୋପି ନ ଚକ୍ଖୁତଲେନେୱ ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବେହି ପନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଏୱମେୱ ନ ପଞ୍ଞା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ନିଚ୍ଛେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣେନ ପନ ଆହନନପରିୟାହନନରସେନ ୱିତକ୍କେନ ଆକୋଟେନ୍ତେନ ୱିୟ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତେନ ୱିୟ ଚ ଆଦାୟାଦାୟ ଦିନ୍ନମେୱ ନିଚ୍ଛେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ଇଧାପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟେୱ ସଜାତିତୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତା, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପନ କିରିୟୱସେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତି ।

ଇତି ଇମେହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିୱିଧୋ ଖନ୍ଧତ୍ତୟଭେଦତୋ’’ତି । ଚତୁବ୍ବିଧୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦିୱସେନେୱ ।

ଅପିଚ ସବ୍ବାନେୱ ସଚ୍ଚାନି ଏକୱିଧାନି ଅୱିତଥତ୍ତା, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ୱା । ଦୁୱିଧାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରତୋ, ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତତୋ ୱା । ତିୱିଧାନି ଦସ୍ସନ-ଭାୱନାହି ପହାତବ୍ବତୋ, ଅପ୍ପହାତବ୍ବତୋ ଚ । ଚତୁବ୍ବିଧାନି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭେଦତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଏକୱିଧାଦୀହି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୬୯.ସଭାଗୱିସଭାଗତୋତି ସବ୍ବାନେୱ ସଚ୍ଚାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଭାଗାନି ଅୱିତଥତୋ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତୋ ଦୁକ୍କରପଟିୱେଧତୋ ଚ । ୟଥାହ –

‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଆନନ୍ଦ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ଦୁକ୍କରତରଂ ୱା ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତରଂ ୱା, ୟୋ ୱା ଦୂରତୋୱ ସୁଖୁମେନ ତାଳଚ୍ଛିଗ୍ଗଳେନ ଅସନଂ ଅତିପାତେୟ୍ୟ ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖଂ ଅୱିରାଧିତଂ, ୟୋ ୱା ସତଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲସ୍ସ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ? ଏତଦେୱ, ଭନ୍ତେ, ଦୁକ୍କରତରଞ୍ଚେୱ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତରଞ୍ଚ, ୟୋ ୱା ସତଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲସ୍ସ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି । ତତୋ ଖୋ ତେ, ଆନନ୍ଦ, ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝତରଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି । ୟେ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି…ପେ॰… ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ୟଥାଭୂତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୧୫) ।

ୱିସଭାଗାନି ସଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାନତୋ । ପୁରିମାନି ଚ ଦ୍ୱେ ସଭାଗାନି ଦୁରୱଗାହତ୍ଥେନ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଲୋକିୟତ୍ତା ସାସୱତ୍ତା ଚ । ୱିସଭାଗାନି ଫଲହେତୁଭେଦତୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପ୍ପହାତବ୍ବତୋ ଚ । ପଚ୍ଛିମାନିପି ଦ୍ୱେ ସଭାଗାନି ଗମ୍ଭୀରତ୍ତେନ ଦୁରୱଗାହତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତା ଅନାସୱତ୍ତା ଚ । ୱିସଭାଗାନି ୱିସୟୱିସୟୀଭେଦତୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାୱେତବ୍ବତୋ ଚ । ପଠମତତିୟାନି ଚାପି ସଭାଗାନି ଫଲାପଦେସତୋ । ୱିସଭାଗାନି ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତତୋ । ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ଚାପି ସଭାଗାନି ହେତୁଅପଦେସତୋ । ୱିସଭାଗାନି ଏକନ୍ତକୁସଲାକୁସଲତୋ । ପଠମଚତୁତ୍ଥାନି ଚାପି ସଭାଗାନି ସଙ୍ଖତତୋ । ୱିସଭାଗାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରତୋ । ଦୁତିୟତତିୟାନି ଚାପି ସଭାଗାନି ନେୱସେକ୍ଖାନାସେକ୍ଖଭାୱତୋ । ୱିସଭାଗାନି ସାରମ୍ମଣାନାରମ୍ମଣତୋ ।

ଇତି ଏୱଂ ପକାରେହି, ନୟେହି ଚ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।

ୱିଜଞ୍ଞା ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ, ସଭାଗୱିସଭାଗତନ୍ତି ॥

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ସୋଳସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୧୭. ପଞ୍ଞାଭୂମିନିଦ୍ଦେସୋ

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥା

୫୭୦. ଇଦାନି ‘‘ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦା ଧମ୍ମା ଭୂମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଇମିସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ଭୂମିଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟସ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋଚେୱ, ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ଚ ଅୱସେସା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ।

ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ତାୱ ଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ? ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନଂ, ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଂ, ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ, ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧) ।

ଜରାମରଣାଦୟୋ ପନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘କତମେ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ? ଜରାମରଣଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖୟଧମ୍ମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମଂ । ଜାତି, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଭୱୋ… ଉପାଦାନଂ… ତଣ୍ହା… ୱେଦନା… ଫସ୍ସୋ… ସଳାୟତନଂ… ନାମରୂପଂ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ସଙ୍ଖାରା… ଅୱିଜ୍ଜା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଖୟଧମ୍ମା ୱୟଧମ୍ମା ୱିରାଗଧମ୍ମା ନିରୋଧଧମ୍ମା । ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ।

୫୭୧. ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମାତି ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ନିବ୍ବତ୍ତଧମ୍ମା । କଥମିଦଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ଭଗୱତୋ ୱଚନେନ । ଭଗୱତା ହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଦେସନାସୁତ୍ତେ –

‘‘କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ? ଜାତିପଚ୍ଚୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜରାମରଣଂ, ଉପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନଂ ଠିତାୱ ସା ଧାତୁ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା ଧମ୍ମନିୟାମତା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା । ତଂ ତଥାଗତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ଅଭିସମେତି, ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଭିସମେତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖତି ଦେସେତି ପଞ୍ଞପେତି ପଟ୍ଠପେତି ୱିୱରତି ୱିଭଜତି ଉତ୍ତାନୀକରୋତି, ପସ୍ସଥାତି ଚାହ । ଜାତିପଚ୍ଚୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜରାମରଣଂ । ଭୱପଚ୍ଚୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାତି…ପେ॰… ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନଂ…ପେ॰… ଉତ୍ତାନୀକରୋତି ପସ୍ସଥାତି ଚାହ । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା । ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟା ତତ୍ର ତଥତା ଅୱିତଥତା ଅନଞ୍ଞଥତା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ।

୫୭୨. ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦେସେନ୍ତେନ ତଥତାଦୀହି ୱେୱଚନେହି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ଜରାମରଣାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧନରସୋ, କୁମ୍ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୋ ପନାୟଂ ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅନୂନାଧିକେହେୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ତଥତାତି, ସାମଗ୍ଗିଂ ଉପଗତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅସମ୍ଭୱାଭାୱତୋ ଅୱିତଥତାତି, ଅଞ୍ଞଧମ୍ମପଚ୍ଚୟେହି ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଅନଞ୍ଞଥତାତି, ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଏତେସଂ ଜରାମରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ୱା ପଚ୍ଚୟସମୂହତୋ ୱା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୫୭୩. ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ, ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା। ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱା ସମୂହୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା। ଲକ୍ଖଣଂ ପନେତ୍ଥ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ ।

୫୭୪. କେଚି ପନ ପଟିଚ୍ଚ ସମ୍ମା ଚ ତିତ୍ଥିୟପରିକପ୍ପିତପକତିପୁରିସାଦିକାରଣନିରପେକ୍ଖୋ ଉପ୍ପାଦୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ସୁତ୍ତାଭାୱତୋ, ସୁତ୍ତୱିରୋଧତୋ, ଗମ୍ଭୀରନୟାସମ୍ଭୱତୋ, ସଦ୍ଦଭେଦତୋ ଚ । ‘‘ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ହି ସୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ତଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପଦେସୱିହାରସୁତ୍ତୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି । କଥଂ ? ଭଗୱତୋ ହି ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ରତ୍ତିୟା ପଠମଂ ୟାମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ମନସାକାସୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧) ଆଦିୱଚନତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମନସିକାରୋ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୱିହାରୋ, ପଦେସୱିହାରୋ ଚ ତସ୍ସେକଦେସୱିହାରୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟେନ ସ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହାରେନ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିହରାମି, ତସ୍ସ ପଦେସେନ ୱିହାସି’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧) । ତତ୍ର ଚ ପଚ୍ଚୟାକାରଦସ୍ସନେନ ୱିହାସି, ନ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଦସ୍ସନେନାତି । ୟଥାହ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ପଜାନାମି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟାପି ୱେଦୟିତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟାପି ୱେଦୟିତଂ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପପଚ୍ଚୟାପି ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧) ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପଦେସୱିହାରସୁତ୍ତୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି । ତଥା କଚ୍ଚାନସୁତ୍ତୱିରୋଧୋ ।

କଚ୍ଚାନସୁତ୍ତେପି ହି ‘‘ଲୋକସମୁଦୟଂ ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋ ୟା ଲୋକେ ନତ୍ଥିତା, ସା ନ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) ଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଲୋକପଚ୍ଚୟତୋ ‘‘ଲୋକସମୁଦୟୋ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସମୁଗ୍ଘାତତ୍ଥଂ ପକାସିତୋ, ନ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଂ । ନ ହି ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ସମୁଗ୍ଘାତୋ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟାନୁପରମଦସ୍ସନେନ ପନ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟାନୁପରମେ ଫଲାନୁପରମତୋତି । ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ କଚ୍ଚାନସୁତ୍ତୱିରୋଧୋପି ଆପଜ୍ଜତି ।

ଗମ୍ଭୀରନୟାସମ୍ଭୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ ଚାୟଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୦) । ଗମ୍ଭୀରତ୍ତଞ୍ଚ ନାମ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ତଂ ପରତୋ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ତଂ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତେ ନତ୍ଥି । ଚତୁବ୍ବିଧନୟପଟିମଣ୍ଡିତଞ୍ଚେତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ତମ୍ପି ନୟଚତୁକ୍କଂ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତେ ନତ୍ଥୀତି ଗମ୍ଭୀରନୟାସମ୍ଭୱତୋପି ନ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ।

୫୭୫.ସଦ୍ଦଭେଦତୋତି ପଟିଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ଚ ପନାୟଂ ସମାନେ କତ୍ତରି ପୁବ୍ବକାଲେ ପୟୁଜ୍ଜମାନୋ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିକରୋ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩) । ଇଧ ପନ ଭାୱସାଧନେନ ଉପ୍ପାଦସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୟୁଜ୍ଜମାନୋ ସମାନସ୍ସ କତ୍ତୁ ଅଭାୱତୋ ସଦ୍ଦଭେଦଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ସଦ୍ଦଭେଦତୋପି ନ ଉପ୍ପାଦମତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – ‘‘ହୋତି-ସଦ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜୟିସ୍ସାମ ‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀ’ତି’’, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ୟୋଗାଭାୱତୋ ଚେୱ, ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପାଦପତ୍ତିଦୋସତୋ । ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି । କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧) । ଇମେସୁ ହି ପଦେସୁ ଏକେନପି ସଦ୍ଧିଂ ହୋତି-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ସଚେ ଭୱେୟ୍ୟ, ଉପ୍ପାଦସ୍ସାପି ଉପ୍ପାଦୋ ପାପୁଣେୟ୍ୟାତି ।

୫୭୬. ୟେପି ମଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ଭାୱୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା, ଭାୱୋ ଚ ନାମ ୟୋ ଆକାରୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଙ୍ଖାରାଦିପାତୁଭାୱେ ହେତୁ, ସୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରୱିକାରେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଞ୍ଞା’’ତି, ତେସଂ ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ହେତୁୱଚନତୋ । ଭଗୱତା ହି ‘‘ତସ୍ମାତିହ, ଆନନ୍ଦ, ଏସେୱ ହେତୁ, ଏତଂ ନିଦାନଂ, ଏସ ସମୁଦୟୋ, ଏସ ପଚ୍ଚୟୋ ଜରାମରଣସ୍ସ ୟଦିଦଂ ଜାତି…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରାନଂ, ୟଦିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୮ ଆଦୟୋ) ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋୱ ହେତୂତି ୱୁତ୍ତା, ନ ତେସଂ ୱିକାରୋ । ତସ୍ମା ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୫୭୭. ୟା ପନେତ୍ଥ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ଇମାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଉପ୍ପାଦୋୟେୱାୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସା ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଏୱମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୂପସମେତବ୍ବା । ଭଗୱତା ହି,

ଦ୍ୱେଧା ତତୋ ପୱତ୍ତେ, ଧମ୍ମସମୂହେ ୟତୋ ଇଦଂ ୱଚନଂ ।

ତପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ତତୋୟଂ, ଫଲୋପଚାରେନ ଇତି ୱୁତ୍ତୋ ॥

ୟୋ ହି ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟତାୟ ପୱତ୍ତୋ ଧମ୍ମସମୂହୋ, ତତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଦ୍ୱିଧା ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ପତୀୟମାନୋ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚେତୁମରହନ୍ତି ନଂ ପଣ୍ଡିତାତି ପଟିଚ୍ଚୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଚ ସହ ସମ୍ମା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଏକେକତୋ, ନାପି ଅହେତୁତୋତି ସମୁପ୍ପାଦୋ । ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଚୋ ଚ ସୋ ସମୁପ୍ପାଦୋ ଚାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ। ଅପିଚ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମୁପ୍ପାଦୋ, ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଂ ପନ ପଟିଚ୍ଚ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟାତି ଏୱମ୍ପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ତସ୍ସ ଚାୟଂ ହେତୁସମୂହୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅୟମ୍ପି, ୟଥା ଲୋକେ ସେମ୍ହସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଗୁଳୋ ସେମ୍ହୋ ଗୁଳୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ଚ ସାସନେ ସୁଖପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ‘‘ସୁଖୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଇଚ୍ଚେୱ ଫଲୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୭୮. ଅଥ ୱା,

ପଟିମୁଖମିତୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ହେତୁସମୂହୋ ଅୟଂ ପଟିଚ୍ଚୋତି ।

ସହିତେ ଉପ୍ପାଦେତି ଚ, ଇତି ୱୁତ୍ତୋ ସୋ ସମୁପ୍ପାଦୋ ॥

ୟୋ ହି ଏସ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପାତୁଭାୱାୟ ଅୱିଜ୍ଜାଦିଏକେକହେତୁସୀସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହେତୁସମୂହୋ, ସୋ ସାଧାରଣଫଲନିପ୍ଫାଦକଟ୍ଠେନ ଅୱେକଲ୍ଲଟ୍ଠେନ ଚ ସାମଗ୍ଗିଅଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପଟିମୁଖଂ ଇତୋ ଗତୋତି କତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱାୟଂ ସହିତେୟେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗୱୁତ୍ତିଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ସମୁପ୍ପାଦୋତିପି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱମ୍ପି ପଟିଚ୍ଚୋ ଚ ସୋ ସମୁପ୍ପାଦୋ ଚାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ।

୫୭୯. ଅପରୋ ନୟୋ –

ପଚ୍ଚୟତା ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞଂ, ପଟିଚ୍ଚ ୟସ୍ମା ସମଂ ସହ ଚ ଧମ୍ମେ ।

ଅୟମୁପ୍ପାଦେତି ତତୋପି, ଏୱମିଧ ଭାସିତା ମୁନିନା ॥

ଅୱିଜ୍ଜାଦିସୀସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପଚ୍ଚୟେସୁ ହି ୟେ ପଚ୍ଚୟା ୟଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଧମ୍ମଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ନ ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅପଟିଚ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେକଲ୍ଲେ ସତି ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥାତି । ତସ୍ମା ପଟିଚ୍ଚ ସମଂ ସହ ଚ ନ ଏକେକଦେସଂ, ନାପି ପୁବ୍ବାପରଭାୱେନ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟତା ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥାନୁସାରୱୋହାରକୁସଲେନ ମୁନିନା ଏୱମିଧ ଭାସିତା, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତ୍ୱେୱ ଭାସିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮୦. ଏୱଂ ଭାସମାନେନ ଚ,

ପୁରିମେନ ସସ୍ସତାଦୀନ, ମଭାୱୋ ପଚ୍ଛିମେନ ଚ ପଦେନ ।

ଉଚ୍ଛେଦାଦିୱିଘାତୋ, ଦ୍ୱୟେନ ପରିଦୀପିତୋ ଞାୟୋ ॥

ପୁରିମେନାତି ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିପରିଦୀପକେନ ପଟିଚ୍ଚପଦେନ ପୱତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟଂ ଆୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତ୍ତା ସସ୍ସତାହେତୁୱିସମହେତୁୱସୱତ୍ତିୱାଦପ୍ପଭେଦାନଂ ସସ୍ସତାଦୀନଂ ଅଭାୱୋ ପରିଦୀପିତୋ ହୋତି ? କିଂ ହି ସସ୍ସତାନଂ, ଅହେତୁଆଦିୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟାତି ? ପଚ୍ଛିମେନ ଚ ପଦେନାତି ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦପରିଦୀପକେନ ସମୁପ୍ପାଦପଦେନ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ୱିହତା ଉଚ୍ଛେଦନତ୍ଥିକଅକିରିୟୱାଦାତି ଉଚ୍ଛେଦାଦିୱିଘାତୋ ପରିଦୀପିତୋ ହୋତି । ପୁରିମପୁରିମପଚ୍ଚୟୱସେନ ହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କୁତୋ ଉଚ୍ଛେଦୋ, ନତ୍ଥିକାକିରିୟୱାଦା ଚାତି । ଦ୍ୱୟେନାତି ସକଲେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଚନେନ ତସ୍ସା ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟା ସନ୍ତତିଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ଭୱତୋ ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା, ‘‘ସୋ କରୋତି ସୋ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ୱାଦପ୍ପହାନଂ, ଜନପଦନିରୁତ୍ତିୟା ଅନଭିନିୱେସୋ, ସମଞ୍ଞାୟ ଅନତିଧାୱନନ୍ତି ଅୟଂ ଞାୟୋ ପରିଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ଅୟଂ ତାୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ୱଚନମତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮୧. ୟା ପନାୟଂ ଭଗୱତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦେସେନ୍ତେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତା ତନ୍ତି, ତସ୍ସା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ କରୋନ୍ତେନ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିମଣ୍ଡଲଂ ଓତରିତ୍ୱା ଆଚରିୟେ ଅନବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତେନ ସକସମୟଂ ଅୱୋକ୍କମନ୍ତେନ ପରସମୟଂ ଅନାୟୂହନ୍ତେନ ସୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିବାହନ୍ତେନ ୱିନୟଂ ଅନୁଲୋମେନ୍ତେନ ମହାପଦେସେ ଓଲୋକେନ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦୀପେନ୍ତେନ ଅତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗାହେନ୍ତେନ ତମେୱତ୍ଥଂ ପୁନରାୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅପରେହିପି ପରିୟାୟନ୍ତରେହି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ଚ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା କାତବ୍ବା ହୋତି, ପକତିୟାପି ଚ ଦୁକ୍କରାୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା । ୟଥାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ସଚ୍ଚଂ ସତ୍ତୋ ପଟିସନ୍ଧି, ପଚ୍ଚୟାକାରମେୱ ଚ ।

ଦୁଦ୍ଦସା ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା, ଦେସେତୁଂ ଚ ସୁଦୁକ୍କରା’’ତି ॥

ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଆଗମାଧିଗମପ୍ପତ୍ତେହି ନ ସୁକରା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନାତି ପରିତୁଲୟିତ୍ୱା,

ୱତ୍ତୁକାମୋ ଅହଂ ଅଜ୍ଜ, ପଚ୍ଚୟାକାରୱଣ୍ଣନଂ ।

ପତିଟ୍ଠଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମି, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋୱ ସାଗରଂ ॥

ସାସନଂ ପନିଦଂ ନାନା, ଦେସନାନୟମଣ୍ଡିତଂ ।

ପୁବ୍ବାଚରିୟମଗ୍ଗୋ ଚ, ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନୋ ପୱତ୍ତତି ॥

ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ତଦୁଭୟଂ, ସନ୍ନିସ୍ସାୟତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ।

ଆରଭିସ୍ସାମି ଏତସ୍ସ, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତା ॥

ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି –

‘‘ୟୋ କୋଚି ମଂ ଅଟ୍ଠିକତ୍ୱା ସୁଣେୟ୍ୟ,

ଲଭେଥ ପୁବ୍ବାପରିୟଂ ୱିସେସଂ ।

ଲଦ୍ଧାନ ପୁବ୍ବାପରିୟଂ ୱିସେସଂ,

ଅଦସ୍ସନଂ ମଚ୍ଚୁରାଜସ୍ସ ଗଚ୍ଛେ’’ତି ॥

୫୮୨. ଇତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦୀସୁ ହି ଆଦିତୋୟେୱ ତାୱ,

ଦେସନାଭେଦତୋ ଅତ୍ଥ, ଲକ୍ଖଣେକୱିଧାଦିତୋ । ଅଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥାନା, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ତତ୍ଥ ଦେସନାଭେଦତୋତି ଭଗୱତୋ ହି ୱଲ୍ଲିହାରକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ ୱଲ୍ଲିଗହଣଂ ୱିୟ ଆଦିତୋ ୱା ମଜ୍ଝତୋ ୱା ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନଂ, ତଥା ପରିୟୋସାନତୋ ୱା ମଜ୍ଝତୋ ୱା ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆଦୀତି ଚତୁବ୍ବିଧା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦେସନା ।

ୟଥା ହି ୱଲ୍ଲିହାରକେସୁ ଚତୂସୁ ପୁରିସେସୁ ଏକୋ ୱଲ୍ଲିୟା ମୂଲମେୱ ପଠମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ତଂ ମୂଲେ ଛେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଆଦାୟ କମ୍ମେ ଉପନେତି, ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା…ପେ॰… ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୨; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨) ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନାପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦେସେତି ।

ୟଥା ପନ ତେସୁ ପୁରିସେସୁ ଏକୋ ୱଲ୍ଲିୟା ମଜ୍ଝଂ ପଠମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଜ୍ଝେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପରିଭାଗଞ୍ଞେୱ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଆଦାୟ କମ୍ମେ ଉପନେତି, ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ତସ୍ସ ତଂ ୱେଦନଂ ଅଭିନନ୍ଦତୋ ଅଭିୱଦତୋ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନନ୍ଦୀ । ୟା ୱେଦନାସୁ ନନ୍ଦୀ, ତଦୁପାଦାନଂ । ତସ୍ସୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ, ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୯; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫) ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନାପି ଦେସେତି ।

ୟଥା ଚ ତେସୁ ପୁରିସେସୁ ଏକୋ ୱଲ୍ଲିୟା ଅଗ୍ଗଂ ପଠମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ଅଗ୍ଗେ ଗହେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗାନୁସାରେନ ୟାୱ ମୂଲା ସବ୍ବଂ ଆଦାୟ କମ୍ମେ ଉପନେତି, ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ଖୋ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ନୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜରାମରଣଂ ନୋ ୱା କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତି ? ଜାତିପଚ୍ଚୟା, ଭନ୍ତେ, ଜରାମରଣଂ । ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତି ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି । ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି…ପେ॰… ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଇତି ଖୋ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ନୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରା ନୋ ୱା କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୩) ପରିୟୋସାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆଦିତୋପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦେସେତି ।

ୟଥା ପନେତେସୁ ପୁରିସେସୁ ଏକୋ ୱଲ୍ଲିୟା ମଜ୍ଝମେୱ ପଠମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଜ୍ଝେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଓତରନ୍ତୋ ୟାୱ ମୂଲା ଆଦାୟ କମ୍ମେ ଉପନେତି, ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ଇମେ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା କିନ୍ନିଦାନା, କିଂସମୁଦୟା, କିଂଜାତିକା, କିଂପଭୱା ? ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ତଣ୍ହାନିଦାନା, ତଣ୍ହାସମୁଦୟା, ତଣ୍ହାଜାତିକା, ତଣ୍ହାପଭୱା । ତଣ୍ହା କିନ୍ନିଦାନା… ୱେଦନା… ଫସ୍ସୋ… ସଳାୟତନଂ… ନାମରୂପଂ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ସଙ୍ଖାରା କିନ୍ନିଦାନା…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜାନିଦାନା…ପେ॰… ଅୱିଜ୍ଜାପଭୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୧) ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆଦିତୋ ଦେସେତି ।

୫୮୩. କସ୍ମା ପନେୱଂ ଦେସେତୀତି ? ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକତ୍ତା ସୟଞ୍ଚ ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତତ୍ତା । ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକୋ ହି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ତତୋ ତତୋ ଞାୟପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତତିୟେୱ। ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତୋ ଚ ଭଗୱା ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜପଟିସମ୍ଭିଦାୟୋଗେନ ଚତୁବ୍ବିଧଗମ୍ଭୀରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ । ସୋ ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ନାନାନୟେହେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।

ୱିସେସତୋ ପନସ୍ସ ୟା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁଲୋମଦେସନା, ସା ପୱତ୍ତିକାରଣୱିଭାଗସଂମୂଳ୍ହଂ ୱେନେୟ୍ୟଜନଂ ସମନୁପସ୍ସତୋ ୟଥାସକେହି କାରଣେହି ପୱତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ପୱତ୍ତାତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା । ୟା ପରିୟୋସାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଟିଲୋମଦେସନା, ସା ‘‘କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ ଜାୟତି ଚ ଜୀୟତି ଚ ମୀୟତି ଚ ଚୱତି ଚ ଉପପଜ୍ଜତି ଚା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୫୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪) ନୟେନ କିଚ୍ଛାପନ୍ନଂ ଲୋକଂ ଅନୁୱିଲୋକୟତୋ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିୱେଧାନୁସାରେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଜରାମରଣାଦିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତକାରଣସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟା ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆଦି ପୱତ୍ତା, ସା ଆହାରନିଦାନୱୱତ୍ଥାପନାନୁସାରେନ ୟାୱ ଅତୀତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଅତିହରିତ୍ୱା ପୁନ ଅତୀତଦ୍ଧତୋ ପଭୁତି ହେତୁଫଲପଟିପାଟିସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟା ପନ ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନଂ ପୱତ୍ତା, ସା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅଦ୍ଧାନେ ଅନାଗତଦ୍ଧହେତୁସମୁଟ୍ଠାନତୋ ପଭୁତି ଅନାଗତଦ୍ଧସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତାସୁ ୟା ପୱତ୍ତିକାରଣସମ୍ମୂଳ୍ହସ୍ସ ୱେନେୟ୍ୟଜନସ୍ସ ୟଥାସକେହି କାରଣେହି ପୱତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁଲୋମଦେସନା ୱୁତ୍ତା, ସା ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୫୮୪. କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତା, କିଂ ପକତିୱାଦୀନଂ ପକତି ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜାପି ଅକାରଣଂ ମୂଲକାରଣଂ ଲୋକସ୍ସାତି ? ନ ଅକାରଣଂ । ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ହି ଅୱିଜ୍ଜାୟ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି ପନ ପରିୟାୟୋ ୟେନ ମୂଲକାରଣଂ ସିୟା, କୋ ପନ ସୋତି ? ୱଟ୍ଟକଥାୟ ସୀସଭାୱୋ ।

ଭଗୱା ହି ୱଟ୍ଟକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମେ ସୀସଂ କତ୍ୱା କଥେତି, ଅୱିଜ୍ଜଂ ୱା । ୟଥାହ – ‘‘ପୁରିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ‘ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜା ନାହୋସି, ଅଥ ପଚ୍ଛା ସମଭୱୀ’ତି, ଏୱଞ୍ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଥ ଚ ପନ ପଞ୍ଞାୟତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୧) । ଭୱତଣ୍ହଂ ୱା । ୟଥାହ – ‘‘ପୁରିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଭୱତଣ୍ହାୟ ‘ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଭୱତଣ୍ହା ନାହୋସି, ଅଥ ପଚ୍ଛା ସମଭୱୀ’ତି, ଏୱଞ୍ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଥ ଚ ପନ ପଞ୍ଞାୟତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଭୱତଣ୍ହା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୨) ।

୫୮୫. କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ୱଟ୍ଟକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମେ ସୀସଂ କତ୍ୱା କଥେତୀତି ? ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିଗାମିନୋ କମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସହେତୁଭୂତତ୍ତା । ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିନୋ ହି କମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସହେତୁ ଅୱିଜ୍ଜା । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପଲଗୁଳାଭିଘାତପରିସ୍ସମାଭିଭୂତା ୱଜ୍ଝଗାୱୀ ତାୟ ପରିସ୍ସମାତୁରତାୟ ନିରସ୍ସାଦମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଅନତ୍ଥାୱହମ୍ପି ଚ ଉଣ୍ହୋଦକପାନଂ ୱିୟ କିଲେସସନ୍ତାପତୋ ନିରସ୍ସାଦମ୍ପି ଦୁଗ୍ଗତିନିପାତନତୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅନତ୍ଥାୱହମ୍ପି ପାଣାତିପାତାଦିଂ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିକମ୍ମଂ ଆରଭତି । ସୁଗତିଗାମିନୋ ପନ କମ୍ମସ୍ସ ୱିସେସହେତୁ ଭୱତଣ୍ହା । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଭୱତଣ୍ହାଭିଭୂତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଗାୱୀ ସୀତୂଦକତଣ୍ହାୟ ସଅସ୍ସାଦଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିସ୍ସମୱିନୋଦନଞ୍ଚ ସୀତୂଦକପାନଂ ୱିୟ କିଲେସସନ୍ତାପୱିରହତୋ ସଅସ୍ସାଦଂ ସୁଗତିସମ୍ପାପନେନ ଅତ୍ତନୋ ଦୁଗ୍ଗତିଦୁକ୍ଖପରିସ୍ସମୱିନୋଦନଞ୍ଚ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିଆଦିଂ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ସୁଗତିଗାମିକମ୍ମଂ ଆରଭତି ।

୫୮୬. ଏତେସୁ ପନ ୱଟ୍ଟକଥାୟ ସୀସଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥଚି ଭଗୱା ଏକଧମ୍ମମୂଲିକଂ ଦେସନଂ ଦେସେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜୂପନିସା ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରୂପନିସଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୩) । ତଥା ‘‘ଉପାଦାନିୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତି, ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୨) । କତ୍ଥଚି ଉଭୟମୂଲିକମ୍ପି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲସ୍ସ ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଏୱମୟଂ କାୟୋ ସମୁଦାଗତୋ । ଇତି ଅୟଞ୍ଚେୱ କାୟୋ ବହିଦ୍ଧା ଚ ନାମରୂପଂ ଇତ୍ଥେତଂ ଦ୍ୱୟଂ । ଦ୍ୱୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫସ୍ସୋ ସଳେୱାୟତନାନି, ୟେହି ଫୁଟ୍ଠୋ ବାଲୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୯) । ତାସୁ ଦେସନାସୁ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଅୟମିଧ ଅୱିଜ୍ଜାୱସେନ ଏକଧମ୍ମମୂଲିକା ଦେସନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଦେସନାଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୮୭.ଅତ୍ଥତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥତୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ପୂରେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦି ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ଅଲଦ୍ଧବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା। ତବ୍ବିପରୀତତୋ କାୟସୁଚରିତାଦି ୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ତଂ ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା। ଖନ୍ଧାନଂ ରାସଟ୍ଠଂ, ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଟ୍ଠଂ, ଧାତୂନଂ ସୁଞ୍ଞଟ୍ଠଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠଂ, ସଚ୍ଚାନଂ ତଥଟ୍ଠଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତିପି ଅୱିଜ୍ଜା। ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପୀଳନାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତିପି ଅୱିଜ୍ଜା। ଅନ୍ତୱିରହିତେ ସଂସାରେ ସବ୍ବୟୋନିଗତିଭୱୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ସତ୍ତେ ଜୱାପେତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା। ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦୀସୁ ଜୱତି, ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନ ଜୱତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା। ଅପିଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଛାଦନତୋପି ଅୱିଜ୍ଜା।

ୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫଲମେତି, ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଟିଚ୍ଚାତି ନ ୱିନା ଅପଚ୍ଚକ୍ଖତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ପୱତ୍ତତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ଉପକାରକଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ । ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା।

ସଙ୍ଖତମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରା। ଅପିଚ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରାତି ଦୁୱିଧା ସଙ୍ଖାରା । ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରା ତୟୋ, କାୟୱଚୀଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା ତୟୋତି ଇମେ ଛ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା। ତେ ସବ୍ବେପି ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲଚେତନାମତ୍ତମେୱ ହୋନ୍ତି ।

ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରୋ, ଅଭିସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରୋ, ଅଭିସଙ୍ଖରଣକସଙ୍ଖାରୋ, ପୟୋଗାଭିସଙ୍ଖାରୋତି ଇମେ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଖାର-ସଦ୍ଦେନ ଆଗତସଙ୍ଖାରା । ତତ୍ଥ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୧, ୨୭୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ୱୁତ୍ତା ସବ୍ବେପି ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରା ନାମ । କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ତେଭୂମକା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଅଭିସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରାତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତା, ତେପି ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୧; ୨୭୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱିସୁଂ ପନ ନେସଂ ଆଗତଟ୍ଠାନଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ତେଭୂମିକକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ପନ ଅଭିସଙ୍ଖରଣକସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୧) ଆଗତଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । କାୟିକଚେତସିକଂ ପନ ୱୀରିୟଂ ପୟୋଗାଭିସଙ୍ଖାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ‘‘ୟାୱତିକା ଅଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଗତି, ତାୱତିକା ଗନ୍ତ୍ୱା ଅକ୍ଖାହତଂ ମଞ୍ଞେ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ଆଗତୋ ।

ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତେୟେୱ, ଅଞ୍ଞେପି ‘‘ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଠମଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ତତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ତତୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୪) ନୟେନ ସଙ୍ଖାର-ସଦ୍ଦେନ ଆଗତା ଅନେକେ ସଙ୍ଖାରା । ତେସୁ ନତ୍ଥି ସୋ ସଙ୍ଖାରୋ, ୟୋ ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରେହି ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଇତୋ ପରଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅୱୁତ୍ତେ ପନ ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ। ନମତୀତି ନାମଂ। ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପଂ। ଆୟେ ତନୋତି ଆୟତଞ୍ଚ ନୟତୀତି ଆୟତନଂ। ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ। ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନା। ପରିତସ୍ସତୀତି ତଣ୍ହା। ଉପାଦିୟତୀତି ଉପାଦାନଂ। ଭୱତି ଭାୱୟତି ଚାତି ଭୱୋ। ଜନନଂ ଜାତି। ଜିରଣଂ ଜରା। ମରନ୍ତି ଏତେନାତି ମରଣଂ। ସୋଚନଂ ସୋକୋ। ପରିଦେୱନଂ ପରିଦେୱୋ। ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ। ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିୱସେନ ୱା ଦ୍ୱିଧା ଖଣତୀତିପି ଦୁକ୍ଖଂ। ଦୁମ୍ମନଭାୱୋ ଦୋମନସ୍ସଂ। ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ।

ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସୋକାଦୀହେୱ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବପଦେହି ସମ୍ଭୱନ୍ତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଇତରଥା ହି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ କିଂ କରୋନ୍ତୀତି ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ପନ ୟୋଜନାୟ ସତି ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ । ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନୟନିଦସ୍ସନଂ । ତେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହେୱ କାରଣେହି, ନ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦୀହୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ । କେୱଲସ୍ସାତି ଅସମ୍ମିସ୍ସସ୍ସ, ସକଲସ୍ସ ୱା । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖସମୂହସ୍ସ, ନ ସତ୍ତସ୍ସ, ନ ସୁଖସୁଭାଦୀନଂ । ସମୁଦୟୋତି ନିବ୍ବତ୍ତି । ହୋତୀତି ସମ୍ଭୱତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୮୮.ଲକ୍ଖଣାଦିତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣା ଅୱିଜ୍ଜା, ସମ୍ମୋହନରସା, ଛାଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଆସୱପଦଟ୍ଠାନା । ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣା ସଙ୍ଖାରା, ଆୟୂହନରସା, ଚେତନାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅୱିଜ୍ଜାପଦଟ୍ଠାନା । ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମରସଂ, ପଟିସନ୍ଧିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସଙ୍ଖାରପଦଟ୍ଠାନଂ, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା । ନମନଲକ୍ଖଣଂ ନାମଂ, ସମ୍ପୟୋଗରସଂ, ଅୱିନିବ୍ଭୋଗପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ । ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ, ୱିକିରଣରସଂ, ଅବ୍ୟାକତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ । ଆୟତନଲକ୍ଖଣଂ ସଳାୟତନଂ, ଦସ୍ସନାଦିରସଂ, ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ନାମରୂପପଦଟ୍ଠାନଂ । ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ ଫସ୍ସୋ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ, ସଙ୍ଗତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ସଳାୟତନପଦଟ୍ଠାନୋ । ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା ୱେଦନା, ୱିସୟରସସମ୍ଭୋଗରସା, ସୁଖଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଫସ୍ସପଦଟ୍ଠାନା । ହେତୁଲକ୍ଖଣା ତଣ୍ହା, ଅଭିନନ୍ଦନରସା, ଅତିତ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ୱେଦନାପଦଟ୍ଠାନା । ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ ଉପାଦାନଂ, ଅମୁଞ୍ଚନରସଂ, ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ତଣ୍ହାପଦଟ୍ଠାନଂ । କମ୍ମକମ୍ମଫଲଲକ୍ଖଣୋ ଭୱୋ, ଭାୱନଭୱନରସୋ, କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଉପାଦାନପଦଟ୍ଠାନୋ । ଜାତିଆଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୮୯.ଏକୱିଧାଦିତୋତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ଅଞ୍ଞାଣାଦସ୍ସନମୋହାଦିଭାୱତୋ ଏକୱିଧା । ଅପ୍ପଟିପତ୍ତିମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିତୋ ଦୁୱିଧା । ତଥା ସସଙ୍ଖାରାସଙ୍ଖାରତୋ । ୱେଦନତ୍ତୟସମ୍ପୟୋଗତୋ ତିୱିଧା । ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧତୋ ଚତୁବ୍ବିଧା । ଗତିପଞ୍ଚକାଦୀନୱଚ୍ଛାଦନତୋ ପଞ୍ଚୱିଧା । ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣତୋ ପନ ସବ୍ବେସୁପି ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ଛବ୍ବିଧତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଙ୍ଖାରା ସାସୱୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାଦିଭାୱତୋ ଏକୱିଧା । କୁସଲାକୁସଲତୋ ଦୁୱିଧା । ତଥା ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତହୀନମଜ୍ଝିମମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନିୟତତୋ । ତିୱିଧା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିଭାୱତୋ । ଚତୁବ୍ବିଧା ଚତୁୟୋନିସଂୱତ୍ତନତୋ । ପଞ୍ଚୱିଧା ପଞ୍ଚଗତିଗାମିତୋ ।

ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଲୋକିୟୱିପାକାଦିଭାୱତୋ ଏକୱିଧଂ । ସହେତୁକାହେତୁକାଦିତୋ ଦୁୱିଧଂ । ଭୱତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନତୋ, ୱେଦନତ୍ତୟସମ୍ପୟୋଗତୋ, ଅହେତୁକଦ୍ୱିହେତୁକତିହେତୁକତୋ ଚ ତିୱିଧଂ । ୟୋନିଗତିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ପଞ୍ଚୱିଧଞ୍ଚ ।

ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣସନ୍ନିସ୍ସୟତୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟତୋ ଚ ଏକୱିଧଂ । ସାରମ୍ମଣନାରମ୍ମଣତୋ ଦୁୱିଧଂ । ଅତୀତାଦିତୋ ତିୱିଧଂ । ୟୋନିଗତିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ପଞ୍ଚୱିଧଞ୍ଚ ।

ସଳାୟତନଂ ସଞ୍ଜାତିସମୋସରଣଟ୍ଠାନତୋ ଏକୱିଧଂ । ଭୂତପ୍ପସାଦୱିଞ୍ଞାଣାଦିତୋ ଦୁୱିଧଂ । ସମ୍ପତ୍ତାସମ୍ପତ୍ତନୋଭୟଗୋଚରତୋ ତିୱିଧଂ । ୟୋନିଗତିପରିୟାପନ୍ନତୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପଞ୍ଚୱିଧଞ୍ଚାତି ଇମିନା ନୟେନ ଫସ୍ସାଦୀନମ୍ପି ଏକୱିଧାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଏକୱିଧାଦିତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୫୯୦.ଅଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥାନାତି ସୋକାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ଜରାମରଣବ୍ଭାହତସ୍ସ ହି ବାଲସ୍ସ ତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସାରୀରିକାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଫୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ସୋଚତି କିଲମତି ପରିଦେୱତି ଉରତ୍ତାଳିଂ କନ୍ଦତି ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୨) । ୟାୱ ଚ ତେସଂ ପୱତ୍ତି, ତାୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟାତି ପୁନପି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ସମ୍ବନ୍ଧମେୱ ହୋତି ଭୱଚକ୍କଂ । ତସ୍ମା ତେସଂ ଜରାମରଣେନେୱ ଏକସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସେୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱମେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱୱତ୍ଥାନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପକଥା ।

ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟାସଙ୍ଖାରପଦକଥା

୫୬୧. ଅୟଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରନୟୋ – ଅୱିଜ୍ଜାତି ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଅୱିଜ୍ଜା, ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ପୁବ୍ବନ୍ତେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଅପରନ୍ତେ, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୬) । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଠପେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ସେସଟ୍ଠାନେସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ହି ଉପ୍ପନ୍ନା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତି, ତଥା ସମୁଦୟଂ, ନିରୋଧଂ, ମଗ୍ଗଂ, ପୁବ୍ବନ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଅତୀତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ଅପରନ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଅନାଗତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ତଦୁଭୟଂ, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତଞ୍ଚେୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ ଚ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ‘‘ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା, ଇମେ ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏୱଂ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣମେତ୍ଥ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତି । ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

୫୯୨.ସଙ୍ଖାରାତି ପୁଞ୍ଞାଦୟୋ ତୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ତୟୋତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତା ଛ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଦାନସୀଲାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଚେୱ ଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଚାତି ତେରସ ଚେତନା ହୋନ୍ତି । ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚେତନା। ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଭାୱନାୱସେନେୱ ପୱତ୍ତା ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଚାତି ତୟୋପି ସଙ୍ଖାରା ଏକୂନତିଂସ ଚେତନା ହୋନ୍ତି ।

ଇତରେସୁ ପନ ତୀସୁ କାୟସଞ୍ଚେତନା କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀସଞ୍ଚେତନା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ମନୋସଞ୍ଚେତନା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ। ଅୟଂ ତିକୋ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରତୋ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ । କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ହି କାୟଦ୍ୱାରତୋ ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା, ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚେତନାତି ସମୱୀସତି ଚେତନା କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ତା ଏୱ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱଚୀଦ୍ୱାରତୋ ପୱତ୍ତା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା ପନେତ୍ଥ ପରତୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ନ ଗହିତା । ୟଥା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାଚେତନା, ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚେତନାପି ନ ହୋତି । ତସ୍ମା ସାପି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଅପନେତବ୍ବା, ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ପନ ସବ୍ବାପେତା ହୋନ୍ତି । ଉଭୋପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନା ପନ ସବ୍ବାପି ଏକୂନତିଂସତି ଚେତନା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତି । ଇତି ଅୟଂ ତିକୋ ପୁରିମତ୍ତିକମେୱ ପୱିସତୀତି ଅତ୍ଥତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂୟେୱ ୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୯୩. ତତ୍ଥ ସିୟା – କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ? ଅୱିଜ୍ଜାଭାୱେ ଭାୱତୋ । ୟସ୍ସ ହି ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅପ୍ପହୀନଂ ହୋତି, ସୋ ଦୁକ୍ଖେ ତାୱ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୀସୁ ଚ ଅଞ୍ଞାଣେନ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ହେତୁଭୂତେ ତିୱିଧେପି ସଙ୍ଖାରେ ଆରଭତି । ସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭୂତେପି ତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରେ ସଙ୍ଖାରେ ସୁଖହେତୁତୋ ମଞ୍ଞମାନୋ ଆରଭତି । ନିରୋଧେ ପନ ମଗ୍ଗେ ଚ ଅଞ୍ଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନିରୋଧଭୂତେପି ଗତିୱିସେସେ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ଅମଗ୍ଗଭୂତେସୁପି ୟଞ୍ଞାମରତପାଦୀସୁ ନିରୋଧମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ୟଞ୍ଞାମରତପାଦିମୁଖେନ ତିୱିଧେପି ସଙ୍ଖାରେ ଆରଭତି ।

ଅପିଚ ସୋ ତାୟ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅପ୍ପହୀନାୱିଜ୍ଜତାୟ ୱିସେସତୋ ଜାତିଜରାରୋଗମରଣାଦିଅନେକାଦୀନୱୱୋକିଣ୍ଣମ୍ପି ପୁଞ୍ଞଫଲସଙ୍ଖାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଜାନନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ କାୟୱଚୀଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରଭେଦଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି ଦେୱଚ୍ଛରକାମକୋ ୱିୟ ମରୁପ୍ପପାତଂ । ସୁଖସମ୍ମତସ୍ସାପି ଚ ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ଅନ୍ତେ ମହାପରିଳାହଜନିକଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତଂ ଅପ୍ପସ୍ସାଦତଞ୍ଚ ଅପସ୍ସନ୍ତୋପି ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି ସଲଭୋ ୱିୟ ଦୀପସିଖାଭିନିପାତଂ, ମଧୁବିନ୍ଦୁଗିଦ୍ଧୋ ୱିୟ ଚ ମଧୁଲିତ୍ତସତ୍ଥଧାରାଲେହନଂ । କାମୁପସେୱନାଦୀସୁ ଚ ସୱିପାକେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଚେୱ କିଲେସାଭିଭୂତତାୟ ଚ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟପ୍ପୱତ୍ତମ୍ପି ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି, ବାଲୋ ୱିୟ ଗୂଥକୀଳନଂ, ମରିତୁକାମୋ ୱିୟ ଚ ୱିସଖାଦନଂ । ଆରୁପ୍ପୱିପାକେସୁ ଚାପି ସଙ୍ଖାରୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝମାନୋ ସସ୍ସତାଦିୱିପଲ୍ଲାସେନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରଭୂତଂ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି, ଦିସାମୂଳ୍ହୋ ୱିୟ ପିସାଚନଗରାଭିମୁଖମଗ୍ଗଗମନଂ ।

ଏୱଂ ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଭାୱତୋୱ ସଙ୍ଖାରଭାୱୋ, ନ ଅଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଜାନିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଅୱିଦ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରମ୍ପି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି, ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରମ୍ପି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି, ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରମ୍ପି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି । ୟତୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀନା, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା; ସୋ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦା ନେୱ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀ’’ତି ।

ପଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୟକଥା

୫୯୪. ଏତ୍ଥାହ – ଗଣ୍ହାମ ତାୱ ଏତଂ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି, ଇଦଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ କତମେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ କଥଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ? ତତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭଗୱତା ହି ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ, ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ, ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ, ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ, ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ, ଝାନପଚ୍ଚୟୋ, ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ, ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ, ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ, ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସ) ଚତୁୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତା ।

ତତ୍ଥ ହେତୁ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ, ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୫୯୫. ତତ୍ଥ ହେତୂତି ୱଚନାୱୟୱକାରଣମୂଲାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘‘ପଟିଞ୍ଞା, ହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଲୋକେ ୱଚନାୱୟୱୋ ହେତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସାସନେ ପନ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁପ୍ପଭୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୬୦) କାରଣଂ । ‘‘ତୟୋ କୁସଲହେତୂ, ତୟୋ ଅକୁସଲହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୫୯) ମୂଲଂ ହେତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପଚ୍ଚୟୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ, ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ । ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ନଂ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତିଟ୍ଠତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱା, ସୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଉପକାରକଲକ୍ଖଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଉପକାରକୋ ହୋତି, ସୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୟୋ, ହେତୁ, କାରଣଂ, ନିଦାନଂ, ସମ୍ଭୱୋ, ପଭୱୋତିଆଦି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ନାନଂ । ଇତି ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୁ, ଉପକାରକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ।

ସୋ ସାଲିଆଦୀନଂ ସାଲିବୀଜାଦୀନି ୱିୟ, ମଣିପଭାଦୀନଂ ୱିୟ ଚ ମଣିୱଣ୍ଣାଦୟୋ କୁସଲାଦୀନଂ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକୋତି ଆଚରିୟାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପନ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟତା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ହି ସୋ ତେସଂ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ସାଧେତି, ନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧) । ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱିନା ଏତେନ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ, ସହେତୁକାନମ୍ପି ଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ, ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ । ୟଦି ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୂସୁ ସଭାୱତୋୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ସିୟା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ ଅଲୋଭୋ କୁସଲୋ ୱା ସିୟା ଅବ୍ୟାକତୋ ୱା । ୟସ୍ମା ପନ ଉଭୟଥାପି ହୋତି, ତସ୍ମା ୟଥା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ, ଏୱଂ ହେତୂସୁପି କୁସଲାଦିତା ପରିୟେସିତବ୍ବା ।

କୁସଲାଦିଭାୱସାଧନୱସେନ ପନ ହେତୂନଂ ମୂଲଟ୍ଠଂ ଅଗହେତ୍ୱା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନୱସେନ ଗୟ୍ହମାନେ ନ କିଞ୍ଚି ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଲଦ୍ଧହେତୁପଚ୍ଚୟା ହି ଧମ୍ମା ୱିରୂଳ୍ହମୂଲା ୱିୟ ପାଦପା ଥିରା ହୋନ୍ତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା, ଅହେତୁକା ତିଲବୀଜକାଦିସେୱାଲା ୱିୟ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା । ଇତି ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୯୬. ତତୋ ପରେସୁ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨) ଆରଭିତ୍ୱାପି ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨) ଓସାପିତତ୍ତା ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନ ହୋତି । ୟଥା ହି ଦୁବ୍ବଲୋ ପୁରିସୋ ଦଣ୍ଡଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଆଲମ୍ବିତ୍ୱାୱ ଉଟ୍ଠହତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି ଚ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚ । ତସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୫୯୭. ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ସହଜାତାରମ୍ମଣୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୩.୩) ଛନ୍ଦୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସାସଙ୍ଖାତା ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା, ନୋ ଚ ଖୋ ଏକତୋ । ୟଦା ହି ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ ଛନ୍ଦଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତଦା ଛନ୍ଦୋୱ ଅଧିପତି, ନ ଇତରେ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ୟଂ ପନ ଧମ୍ମଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅରୂପଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସୋ ନେସଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୩) ।

୫୯୮. ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ। ସମନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ। ଇଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟଂ ବହୁଧା ପପଞ୍ଚୟନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାରୋ, ୟୋ ହି ଏସ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରା ମନୋଧାତୁ, ମନୋଧାତୁଅନନ୍ତରା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତିଆଦି ଚିତ୍ତନିୟମୋ, ସୋ ୟସ୍ମା ପୁରିମପୁରିମଚିତ୍ତୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅନୁରୂପସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥୋ ଧମ୍ମୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚ ଧମ୍ମା ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪) । ୟୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ସ୍ୱେୱ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ନାନଂ, ଉପଚୟସନ୍ତତୀସୁ ୱିୟ ଅଧିୱଚନନିରୁତ୍ତିଦୁକାଦୀସୁ ୱିୟ ଚ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନାନଂ ନତ୍ଥି ।

ୟମ୍ପି ‘‘ଅତ୍ଥାନନ୍ତରତାୟ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, କାଲାନନ୍ତରତାୟ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆଚରିୟାନଂ ମତଂ, ତଂ ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀହି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୮) ୱିରୁଜ୍ଝତି । ୟମ୍ପି ତତ୍ଥ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ସମୁଟ୍ଠାପନସମତ୍ଥତା ନ ପରିହାୟତି, ଭାୱନାବଲେନ ପନ ୱାରିତତ୍ତା ଧମ୍ମା ସମନନ୍ତରା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି, ତମ୍ପି କାଲାନନ୍ତରତାୟ ଅଭାୱମେୱ ସାଧେତି । ଭାୱନାବଲେନ ହି ତତ୍ଥ କାଲାନନ୍ତରତା ନତ୍ଥୀତି, ମୟମ୍ପି ଏତଦେୱ ୱଦାମ । ୟସ୍ମା ଚ କାଲାନନ୍ତରତା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କାଲାନନ୍ତରତାୟ ହି ତେସଂ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧି । ତସ୍ମା ଅଭିନିୱେସଂ ଅକତ୍ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତତୋୱେତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ, ନ ଅତ୍ଥତୋ । କଥଂ ? ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଅନ୍ତରନ୍ତି ହି ଅନନ୍ତରା । ସଣ୍ଠାନାଭାୱତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରାତି ସମନନ୍ତରା ।

୫୯୯. ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସହ ଉପ୍ପାଦନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପକାସସ୍ସ ପଦୀପୋ ୱିୟ । ସୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ, ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନଂ, ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ କିଞ୍ଚିକାଲେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, କିଞ୍ଚିକାଲେ ନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୬) । ଇଦଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୦୦. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦନୁପତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ତିଦଣ୍ଡକଂ ୱିୟ । ସୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୭) ।

୬୦୧. ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ ନିସ୍ସୟାକାରେନ ଚ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ତରୁଚିତ୍ତକମ୍ମାଦୀନଂ ପଥୱୀପଟାଦୟୋ ୱିୟ । ସୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ସହଜାତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଛଟ୍ଠୋ ପନେତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସୋ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ସୋତ… ଘାନ… ଜିୱ୍ହା… କାୟାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୮) ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତୋ ।

୬୦୨.ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟଂ ତାୱ ୱଚନତ୍ଥୋ, ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ନିସ୍ସିତୋ ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ନିସ୍ସୟୋ । ୟଥା ପନ ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ, ଏୱଂ ଭୁସୋ ନିସ୍ସୟୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ବଲୱକାରଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା ବଲୱକାରଣଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଂ ଗରୁଂକତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନି ଗରୁଂକତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଝାନଂ ଗରୁଂକତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ସେକ୍ଖା ଗୋତ୍ରଭୁଂ ଗରୁଂକତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତି, ୱୋଦାନଂ ଗରୁଂକତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତି । ସେକ୍ଖା ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗରୁଂକତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ତାୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନା ସଦ୍ଧିଂ ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱାୱ ୱିଭତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗରୁଂକତ୍ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ନିୟମତୋ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ବଲୱାରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଇତି ଗରୁକତ୍ତବ୍ବମତ୍ତଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି, ବଲୱକାରଣଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋତି ଏୱମେତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋପି ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୯) ନୟେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱାୱ ୱିଭତ୍ତୋ । ମାତିକାନିକ୍ଖେପେ ପନ ନେସଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚ ଧମ୍ମା ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪) ନୟେନ ଅନନ୍ତରସ୍ସ, ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୯) ନୟେନ ଉପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ନିକ୍ଖେପେ ୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି । ସୋପି ଅତ୍ଥତୋ ଏକୀଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରା ଅନୁରୂପସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥତାୟ ଅନନ୍ତରତା, ପୁରିମଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନେ ବଲୱତାୟ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ୱିନାପି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଏୱଂ ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତଂ ୱିନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଇତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରା ଅନୁରୂପଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନୱସେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ବଲୱକାରଣୱସେନ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋତି ଏୱମେତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ପନ ପକତୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ । ପକତୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ନିପ୍ଫାଦିତୋ ୱା ସଦ୍ଧାସୀଲାଦି ଉପସେୱିତୋ ୱା ଉତୁଭୋଜନାଦି । ପକତିୟା ଏୱ ୱା ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ, ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ‘‘ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ୱିପସ୍ସନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅଭିଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ସୀଲଂ, ସୁତଂ, ଚାଗଂ, ପଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ସଦ୍ଧା, ସୀଲଂ, ସୁତଂ, ଚାଗୋ, ପଞ୍ଞା ସଦ୍ଧାୟ, ସୀଲସ୍ସ, ସୁତସ୍ସ, ଚାଗସ୍ସ, ପଞ୍ଞାୟ, ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) ନୟେନ ଅନେକପ୍ପକାରତୋ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଇମେ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପକତା ଚେୱ ବଲୱକାରଣଟ୍ଠେନ ଉପନିସ୍ସୟା ଚାତି ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ।

୬୦୩. ପଠମତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତମାନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣହଦୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଏକାଦସୱିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋତ…ପେ॰… ଘାନ, ଜିୱ୍ହା, କାୟାୟତନଂ, ରୂପ, ସଦ୍ଦ, ଗନ୍ଧ, ରସ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପ, ସଦ୍ଦ, ଗନ୍ଧ, ରସ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନୋଧାତୁୟା । ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ କିଞ୍ଚିକାଲେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କିଞ୍ଚିକାଲେ ନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୦) ।

୬୦୪. ପୁରେଜାତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନ ଉପକାରକୋ ଅରୂପଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଗିଜ୍ଝପୋତକସରୀରାନଂ ଆହାରାସାଚେତନା ୱିୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୧) ।

୬୦୫. ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତରାନଂ ପଗୁଣବଲୱଭାୱାୟ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ଗନ୍ଥାଦୀସୁ ପୁରିମପୁରିମାଭିୟୋଗୋ ୱିୟ । ସୋ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟଜୱନୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପୁରିମା ପୁରିମା ଅକୁସଲା…ପେ॰… କିରିୟାବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୨) ।

୬୦୬. ଚିତ୍ତପୟୋଗସଙ୍ଖାତେନ କିରିୟଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ନାନକ୍ଖଣିକାୟ ଚେୱ କୁସଲାକୁସଲଚେତନାୟ ସହଜାତାୟ ଚ ସବ୍ବାୟପି ଚେତନାୟ ୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି। ୟଥାହ – ‘‘କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚେତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୩) ।

୬୦୭. ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱେନ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱାୟ ଉପକାରକୋ ୱିପାକଧମ୍ମୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ପୱତ୍ତେ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଥାହ –‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ…ପେ॰… ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ । ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଏକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ । ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।

୬୦୮. ରୂପାରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ –‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପିନୋ ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୫) । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୯) ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୦୯. ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ ଉପକାରକା ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟୱଜ୍ଜା ୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ। ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ, ସେସା ରୂପାରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… ସୋତ… ଘାନ… ଜିୱ୍ହା… କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପିନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୬) । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୦) ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୧୦. ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନ ଉପକାରକାନି ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦ୍ୱୟଂ ସବ୍ବାନିପି କୁସଲାଦିଭେଦାନି ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ –‘‘ଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୭) । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୧) ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୧୧. ୟତୋ ତତୋ ୱା ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ ଉପକାରକାନି କୁସଲାଦିଭେଦାନି ଦ୍ୱାଦସ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ – ‘‘ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୮) । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେ ପନ ଦ୍ୱେପି ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୬୧୨. ଏକୱତ୍ଥୁକଏକାରମ୍ମଣଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧସଙ୍ଖାତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ଉପକାରକା ଅରୂପଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୯) ।

୬୧୩. ଏକୱତ୍ଥୁକାଦିଭାୱାନୁପଗମେନ ଉପକାରକା ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ଅରୂପିନୋପି ରୂପୀନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତପୁରେଜାତୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସହଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଚ୍ଛାଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୪) । ଅବ୍ୟାକତପଦସ୍ସ ପନ ସହଜାତୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ । ୱତ୍ଥୁ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୪) ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରେଜାତଂ ପନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ‘‘ପୁରେଜାତଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ…ପେ॰… କାୟାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୱତ୍ଥୁ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ…ପେ॰… ୱତ୍ଥୁ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ…ପେ॰… ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୪) ।

୬୧୪. ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଲକ୍ଖଣେନ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ତାଦିସସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ। ତସ୍ସ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧମହାଭୂତନାମରୂପଚିତ୍ତଚେତସିକମହାଭୂତଆୟତନୱତ୍ଥୁୱସେନ ସତ୍ତଧା ମାତିକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା । ୟଥାହ –‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା, ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ । ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ । ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନଂ । ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… କାୟାୟତନଂ…ପେ॰… ରୂପାୟତନଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପାୟତନଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ । ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୨୧) ।

ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଆହାରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତିପି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସହଜାତେ ତାୱ ‘‘ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୫) ନୟେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ପୁରେଜାତେ ପୁରେଜାତାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ପଚ୍ଛାଜାତେ ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୩୫) ଏୱଂ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ।

୬୧୫. ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଓକାସଦାନେନ ଉପକାରକା ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧା ଅରୂପଧମ୍ମା ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ –‘‘ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।

ତେ ଏୱ ୱିଗତଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତା ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ – ‘‘ସମନନ୍ତରୱିଗତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିଗତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।

ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଏୱ ଚ ଅୱିଗତଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦେସନାୱିଲାସେନ ପନ ତଥା ୱିନେତବ୍ବୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ୱା ଅୟଂ ଦୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଅହେତୁକଦୁକଂ ୱତ୍ୱାପି ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକୋ ୱିୟାତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟାସଙ୍ଖାରପଦୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୧୬. ଏୱମିମେସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା,

ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ପୁଞ୍ଞାନଂ, ଦୁୱିଧାନେକଧା ପନ ।

ପରେସଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ସା, ଏକଧା ପଚ୍ଚୟୋ ମତାତି ॥

ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାନଂ ଦୁୱିଧାତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ଚ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସା ହି ଅୱିଜ୍ଜଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସନକାଲେ କାମାୱଚରାନଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ସମୋହଚିତ୍ତଂ ଜାନନକାଲେ ରୂପାୱଚରାନଂ । ଅୱିଜ୍ଜାସମତିକ୍କମତ୍ଥାୟ ପନ ଦାନାଦୀନି ଚେୱ କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ପୂରେନ୍ତସ୍ସ, ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ଚ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ତେସଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ମୂଳ୍ହତ୍ତା କାମଭୱରୂପଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ତାନେୱ ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ।

ଅନେକଧା ପନ ପରେସନ୍ତି ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନେକଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କଥଂ ? ଏସା ହି ଅୱିଜ୍ଜଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗାଦୀନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ, ଗରୁଂକତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦନକାଲେ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେହି, ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ମୂଳ୍ହସ୍ସ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ ପାଣାତିପାତାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ, ଦୁତିୟଜୱନାଦୀନଂ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟାସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି, ୟଂକିଞ୍ଚି ଅକୁସଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ହେତୁ ସହଜାତ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ ନିସ୍ସୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ ଅତ୍ଥି ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହୀତି ଅନେକଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ପଚ୍ଛିମାନଂ ସା ଏକଧା ପଚ୍ଚୟୋ ମତାତି ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନେୱ ଏକଧା ପଚ୍ଚୟୋ ମତା । ସୋ ପନସ୍ସା ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

୬୧୭. ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନାୟମେକାୱ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା ସନ୍ତୀତି ? କିଂ ପନେତ୍ଥ, ୟଦି ତାୱ ଏକାୱ, ଏକକାରଣୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥଞ୍ଞେପି ସନ୍ତି, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏକକାରଣନିଦ୍ଦେସୋ ନୁପପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ନୁପପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା –

ଏକଂ ନ ଏକତୋ ଇଧ, ନାନେକମନେକତୋପି ନୋ ଏକଂ ।

ଫଲମତ୍ଥି ଅତ୍ଥି ପନ ଏକ-ହେତୁଫଲଦୀପନେ ଅତ୍ଥୋ ॥

ଏକତୋ ହି କାରଣତୋ ନ ଇଧ କିଞ୍ଚି ଏକଂ ଫଲମତ୍ଥି, ନ ଅନେକଂ । ନାପି ଅନେକେହି କାରଣେହି ଏକଂ । ଅନେକେହି ପନ କାରଣେହି ଅନେକମେୱ ହୋତି । ତଥା ହି ଅନେକେହି ଉତୁପଥୱୀବୀଜସଲିଲସଙ୍ଖାତେହି କାରଣେହି ଅନେକମେୱ ରୂପଗନ୍ଧରସାଦିକଂ ଅଙ୍କୁରସଙ୍ଖାତଂ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଦିସ୍ସତି । ୟଂ ପନେତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏକେକହେତୁଫଲଦୀପନଂ କତଂ, ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ପୟୋଜନଂ ୱିଜ୍ଜତି ।

ଭଗୱା ହି କତ୍ଥଚି ପଧାନତ୍ତା, କତ୍ଥଚି ପାକଟତ୍ତା, କତ୍ଥଚି ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଦେସନାୱିଲାସସ୍ସ ଚ ୱେନେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ଅନୁରୂପତୋ ଏକମେୱ ହେତୁଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଦୀପେତି । ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି ହି ପଧାନତ୍ତା ଏକମେୱ ହେତୁଫଲମାହ । ଫସ୍ସୋ ହି ୱେଦନାୟ ପଧାନହେତୁ ୟଥାଫସ୍ସଂ ୱେଦନା ୱୱତ୍ଥାନତୋ । ୱେଦନା ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଧାନଫଲଂ ୟଥାୱେଦନଂ ଫସ୍ସୱୱତ୍ଥାନତୋ । ‘‘ସେମ୍ହସମୁଟ୍ଠାନା ଆବାଧା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୦) ପାକଟତ୍ତା ଏକଂ ହେତୁମାହ । ପାକଟୋ ହି ଏତ୍ଥ ସେମ୍ହୋ, ନ କମ୍ମାଦୟୋ । ‘‘ୟେ କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା’’ତି ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଏକଂ ହେତୁମାହ । ଅସାଧାରଣୋ ହି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଅକୁସଲାନଂ, ସାଧାରଣାନି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦୀନୀତି । ତସ୍ମା ଅୟମିଧ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସହଜାତଧମ୍ମାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରକାରଣେସୁ ‘‘ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୨) ଚ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ଆସୱସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୪) ଚ ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତଣ୍ହାଦୀନଂ ସଙ୍ଖାରହେତୂନଂ ହେତୂତି ପଧାନତ୍ତା, ‘‘ଅୱିଦ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରମ୍ପି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀ’’ତି ପାକଟତ୍ତା, ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ହେତୁଭାୱେନ ଦୀପିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେନେୱ ଚ ଏକେକହେତୁଫଲଦୀପନପରିହାରୱଚନେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକେକହେତୁଫଲଦୀପନେ ପୟୋଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

୬୧୮. ଏତ୍ଥାହ – ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଏକନ୍ତାନିଟ୍ଠଫଲାୟ ସାୱଜ୍ଜାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ କଥଂ ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜତି ? ନ ହି ନିମ୍ବବୀଜତୋ ଉଚ୍ଛୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । କଥଂ ନ ୟୁଜ୍ଜିସ୍ସତି ? ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି –

ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚାୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚ, ସଦିସାସଦିସୋ ତଥା ।

ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ସିଦ୍ଧୋ, ୱିପାକା ଏୱ ତେ ଚ ନ ॥

ଧମ୍ମାନଂ ହି ଠାନସଭାୱକିଚ୍ଚାଦିୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚାୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ଲୋକେ ସିଦ୍ଧୋ । ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ହି ଅପରଚିତ୍ତସ୍ସ ଠାନୱିରୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ପୁରିମସିପ୍ପାଦିସିକ୍ଖା ଚ ପଚ୍ଛା ପୱତ୍ତମାନାନଂ ସିପ୍ପାଦିକିରିୟାନଂ । କମ୍ମଂ ରୂପସ୍ସ ସଭାୱୱିରୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ଖୀରାଦୀନି ଚ ଦଧିଆଦୀନଂ । ଆଲୋକୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚୱିରୁଦ୍ଧୋ, ଗୁଳାଦୟୋ ଚ ଆସୱାଦୀନଂ । ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୟୋ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଠାନାୱିରୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚୟା । ପୁରିମଜୱନାଦୟୋ ପଚ୍ଛିମଜୱନାଦୀନଂ ସଭାୱାୱିରୁଦ୍ଧା କିଚ୍ଚାୱିରୁଦ୍ଧା ଚ ।

ୟଥା ଚ ୱିରୁଦ୍ଧାୱିରୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚୟା ସିଦ୍ଧା, ଏୱଂ ସଦିସାସଦିସାପି । ସଦିସମେୱ ହି ଉତୁଆହାରସଙ୍ଖାତଂ ରୂପଂ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ସାଲିବୀଜାଦୀନି ଚ ସାଲିଫଲାଦୀନଂ । ଅସଦିସମ୍ପି ରୂପଂ ଅରୂପସ୍ସ, ଅରୂପଞ୍ଚ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଗୋଲୋମାୱିଲୋମ-ୱିସାଣ-ଦଧିତିଲପିଟ୍ଠାଦୀନି ଚ ଦୁବ୍ବା-ସରଭୂତିଣକାଦୀନଂ । ୟେସଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ତେ ୱିରୁଦ୍ଧାୱିରୁଦ୍ଧସଦିସାସଦିସପଚ୍ଚୟା, ନ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକା ଏୱ ।

ଇତି ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିପାକୱସେନ ଏକନ୍ତାନିଟ୍ଠଫଲା, ସଭାୱୱସେନ ଚ ସାୱଜ୍ଜାପି ସମାନା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଏତେସଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଠାନକିଚ୍ଚସଭାୱୱିରୁଦ୍ଧାୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୱସେନ, ସଦିସାସଦିସପଚ୍ଚୟୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୋ ଚସ୍ସା ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ‘‘ୟସ୍ସ ହି ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅପ୍ପହୀନଂ ହୋତି, ସୋ ଦୁକ୍ଖେ ତାୱ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୀସୁ ଚ ଅଞ୍ଞାଣେନ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ହେତୁଭୂତେ ତିୱିଧେପି ସଙ୍ଖାରେ ଆରଭତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।

୬୧୯. ଅପିଚ ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୋପି ପରିୟାୟୋ –

ଚୁତୂପପାତେ ସଂସାରେ, ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣେ ।

ୟୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ-ଧମ୍ମେସୁ ଚ ୱିମୁୟ୍ହତି ॥

ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ସୋ ଏତେ, ସଙ୍ଖାରେ ତିୱିଧେ ୟତୋ ।

ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ ତେସଂ, ତିୱିଧାନମ୍ପୟଂ ତତୋତି ॥

କଥଂ ପନ ୟୋ ଏତେସୁ ୱିମୁୟ୍ହତି, ସୋ ତିୱିଧେପେତେ ସଙ୍ଖାରେ କରୋତୀତି ଚେ । ଚୁତିୟା ତାୱ ୱିମୂଳ୍ହୋ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ ମରଣ’’ନ୍ତି ଚୁତିଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ତୋ ମରତି, ସତ୍ତସ୍ସ ଦେହନ୍ତରସଙ୍କମନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱିକପ୍ପେତି ।

ଉପପାତେ ୱିମୂଳ୍ହୋ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱୋ ଜାତୀ’’ତି ଉପପାତଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ତୋ ଉପପଜ୍ଜତି, ସତ୍ତସ୍ସ ନୱସରୀରପାତୁଭାୱୋ’’ତିଆଦୀନି ୱିକପ୍ପେତି ।

ସଂସାରେ ୱିମୂଳ୍ହୋ ୟୋ ଏସ,

‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।

ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ସଂସାରୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱଣ୍ଣିତୋ ସଂସାରୋ, ତଂ ଏୱଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଅସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତି, ପରସ୍ମା ଲୋକା ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱିକପ୍ପେତି ।

ସଙ୍ଖାରାନଂ ଲକ୍ଖଣେ ୱିମୂଳ୍ହୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରେ ଅତ୍ତତୋ ଅତ୍ତନିୟତୋ ଧୁୱତୋ ସୁଖତୋ ସୁଭତୋ ୱିକପ୍ପେତି ।

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେସୁ ୱିମୂଳ୍ହୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପୱତ୍ତିଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ତା ଜାନାତି ୱା ନ ଜାନାତି ୱା, ସୋ ଏୱ କରୋତି ଚ କାରେତି ଚ । ସୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅଣୁଇସ୍ସରାଦୟୋ କଲଲାଦିଭାୱେନ ସରୀରଂ ସଣ୍ଠପେନ୍ତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ ଫୁସତି, ୱେଦିୟତି, ତଣ୍ହୀୟତି, ଉପାଦିୟତି, ଘଟିୟତି । ସୋ ପୁନ ଭୱନ୍ତରେ ଭୱତୀ’’ତି ୱା, ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭାୱପରିଣତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) ୱା ୱିକପ୍ପେତି ।

ସୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନ୍ଧୀକତୋ ଏୱଂ ୱିକପ୍ପେନ୍ତୋ ୟଥା ନାମ ଅନ୍ଧୋ ପଥୱିୟଂ ୱିଚରନ୍ତୋ ମଗ୍ଗମ୍ପି ଅମଗ୍ଗମ୍ପି ଥଲମ୍ପି ନିନ୍ନମ୍ପି ସମମ୍ପି ୱିସମମ୍ପି ପଟିପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞମ୍ପି ଅପୁଞ୍ଞମ୍ପି ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରମ୍ପି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ।

ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟଥାପି ନାମ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ, ନରୋ ଅପରିଣାୟକୋ ।

ଏକଦା ୟାତି ମଗ୍ଗେନ, ଉମ୍ମଗ୍ଗେନାପି ଏକଦା ॥

‘‘ସଂସାରେ ସଂସରଂ ବାଲୋ, ତଥା ଅପରିଣାୟକୋ ।

କରୋତି ଏକଦା ପୁଞ୍ଞଂ, ଅପୁଞ୍ଞମପି ଏକଦା ॥

‘‘ୟଦା ଚ ଞତ୍ୱା ସୋ ଧମ୍ମଂ, ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମେସ୍ସତି ।

ତଦା ଅୱିଜ୍ଜୂପସମା, ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସତୀ’’ତି ॥

ଅୟଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ପଦସ୍ମିଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାୱିଞ୍ଞାଣପଦୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୨୦. ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣପଦେ – ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦି ଛବ୍ବିଧଂ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ କୁସଲୱିପାକଂ ଅକୁସଲୱିପାକନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତଥା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକଆୟୱିଞ୍ଞାଣାନି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକା ଦ୍ୱେ ମନୋଧାତୁୟୋ, ତିସ୍ସୋ ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ, ଅଟ୍ଠ ସହେତୁକାନି କାମାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନି, ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରାନି, ଚତ୍ତାରି ଅରୂପାୱଚରାନୀତି ବାୱୀସତିୱିଧଂ ହୋତି । ଇତି ଇମେହି ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ସବ୍ବାନିପି ବାତ୍ତିଂସ ଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନି ସଙ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି । ଲୋକୁତ୍ତରାନି ପନ ୱଟ୍ଟକଥାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ଗହିତାନି ।

ତତ୍ଥ ସିୟା ‘‘କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ହୋତୀ’’ତି ? ଉପଚିତକମ୍ମାଭାୱେ ୱିପାକାଭାୱତୋ । ୱିପାକଂ ହେତଂ, ୱିପାକଞ୍ଚ ନ ଉପଚିତକମ୍ମାଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବୱିପାକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଜାନିତବ୍ବମେତଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ।

କତରସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା କତରଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚେ । କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ତାୱ କୁସଲୱିପାକାନି ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେ ଏକା ମନୋଧାତୁ, ଦ୍ୱେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ, ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରମହାୱିପାକାନୀତି ସୋଳସ । ୟଥାହ –

‘‘କାମାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି… ସୋତ… ଘାନ… ଜିୱ୍ହା… କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ … ୱିପାକା ମନୋଧାତୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି । ସୋମନସ୍ସସହଗତା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି । ସୋମନସ୍ସସହଗତା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ସୋମନସ୍ସସହଗତା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସସଙ୍ଖାରେନ । ସୋମନସ୍ସସହଗତା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ସୋମନସ୍ସସହଗତା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ସସଙ୍ଖାରେନ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସସଙ୍ଖାରେନ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ସସଙ୍ଖାରେନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧, ୪୯୮) ।

ରୂପାୱଚରପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ପନ ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକାନି । ୟଥାହ –

‘‘ତସ୍ସେୱ ରୂପାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ପଠମଂ ଝାନଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଚମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୪୯୯) । ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି ।

ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ପନ ଅକୁସଲୱିପାକାନି ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି, ଏକା ମନୋଧାତୁ, ଏକା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଏୱଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ଅକୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି… ସୋତ… ଘାନ… ଜିୱ୍ହା… କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ… ୱିପାକା ମନୋଧାତୁ ୱିପାକା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୫୬) ।

ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ପନ ଚତ୍ତାରି ଅରୂପୱିପାକାନୀତି ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ତସ୍ସେୱ ଅରୂପାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାସହଗତଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚା…ପେ॰… ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସହଗତଂ ସୁଖସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୦୧) ।

୬୨୧. ଏୱଂ ୟଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି, ତଂ ଞତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ଏୱଂ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା – ସବ୍ବମେୱ ହି ଇଦଂ ପୱତ୍ତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଦ୍ୱେଧା ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି, ଦ୍ୱେ ମନୋଧାତୁୟୋ, ସୋମନସ୍ସସହଗତା ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଇମାନି ତେରସ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପୱତ୍ତିୟଞ୍ଞେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସେସାନି ଏକୂନୱୀସତି ତୀସୁ ଭୱେସୁ ୟଥାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପି ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

କଥଂ ? କୁସଲୱିପାକାନି ତାୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ପଞ୍ଚ କୁସଲୱିପାକେନ ଅକୁସଲୱିପାକେନ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ ପରିପାକଂ ଉପଗତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଆପାଥଗତଂ ଇଟ୍ଠଂ ଇଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ଚକ୍ଖାଦିପସାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଦସ୍ସନସୱନଘାୟନସାୟନଫୁସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଥା ଅକୁସଲୱିପାକାନି ପଞ୍ଚ । କେୱଲଞ୍ହି ତେସଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ଅନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ଦସପି ଚେତାନି ନିୟତଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱତ୍ଥୁଟ୍ଠାନାନି ନିୟତକିଚ୍ଚାନେୱ ଚ ଭୱନ୍ତି ।

ତତୋ କୁସଲୱିପାକାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅନନ୍ତରା କୁସଲୱିପାକା ମନୋଧାତୁ ତେସଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ପୱତ୍ତତି । ତଥା ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ଅନନ୍ତରା ଅକୁସଲୱିପାକା । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ଦ୍ୱୟଂ ଅନିୟତଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଂ ନିୟତୱତ୍ଥୁଟ୍ଠାନଂ ନିୟତକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ହୋତି ।

ସୋମନସ୍ସସହଗତା ପନ ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ କୁସଲୱିପାକମନୋଧାତୁୟା ଅନନ୍ତରା ତସ୍ସା ଏୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ବଲୱାରମ୍ମଣେ କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନାୱସାନେ ଭୱଙ୍ଗୱୀଥିଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜୱନେନ ଗହିତାରମ୍ମଣେ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ସକିଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତଦାରମ୍ମଣେ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୱାରା ଆଗତା । ଇଦଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ତଦାରମ୍ମଣନ୍ତି ଚ ପିଟ୍ଠିଭୱଙ୍ଗନ୍ତି ଚାତି ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଲଭତି । ଅନିୟତଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଂ ନିୟତୱତ୍ଥୁକଂ ଅନିୟତଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ତାୱ ତେରସ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପୱତ୍ତିୟଞ୍ଞେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ସେସେସୁ ଏକୂନୱୀସତିୟା ନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ନ ପୱତ୍ତତି । ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକା ତାୱ ଦ୍ୱେ ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକମନୋଧାତୂନଂ ଅନନ୍ତରା ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ, ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଂ, ଅତ୍ତନା ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅସତି ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦକେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ, ଅନ୍ତେ ଚୁତିକିଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ସାଧୟମାନା ନିୟତୱତ୍ଥୁକା ଅନିୟତଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରସହେତୁକଚିତ୍ତାନି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ତଦାରମ୍ମଣକିଚ୍ଚଂ, ଅତ୍ତନା ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅସତି ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦକେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ, ଅନ୍ତେ ଚୁତିକିଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ତୀଣି କିଚ୍ଚାନି ସାଧୟମାନାନି ନିୟତୱତ୍ଥୁକାନି ଅନିୟତଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚାନି ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରାନି ଚତ୍ତାରି ଚ ଆରୁପ୍ପାନି ଅତ୍ତନା ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅସତି ଭୱଙ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦକେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ, ଅନ୍ତେ ଚୁତିକିଚ୍ଚଞ୍ଚାତି କିଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ସାଧୟମାନାନି ପୱତ୍ତନ୍ତି। ତେସୁ ରୂପାୱଚରାନି ନିୟତୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନି ଅନିୟତଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚାନି, ଇତରାନି ନିୟତୱତ୍ଥୁକାନି ନିୟତାରମ୍ମଣାନି ଅନିୟତଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚାନି ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ତାୱ ବାତ୍ତିଂସୱିଧମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ରାସ୍ସ ତେ ତେ ସଙ୍ଖାରା କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଚ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।

୬୨୨. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେସେସୁ ଏକୂନୱୀସତିୟା ନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ନ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି, ତଂ ଅତିସଂଖିତ୍ତତ୍ତା ଦୁବ୍ବିଜାନଂ । ତେନସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରନୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି – କତି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ, କତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନି, କେନ କତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, କିଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ?

ଅସଞ୍ଞପଟିସନ୍ଧିୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱୀସତି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନେୱ ଏକୂନୱୀସତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ଅକୁସଲୱିପାକାୟ ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଅପାୟେସୁ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । କୁସଲୱିପାକାୟ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଜଚ୍ଚନ୍ଧଜାତିବଧିରଜାତିଉମ୍ମତ୍ତକଜାତିଏଳମୂଗନପୁଂସକାଦୀନଂ । ଅଟ୍ଠହି ସହେତୁକକାମାୱଚରୱିପାକେହି କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ଚେୱ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । ପଞ୍ଚହି ରୂପାୱଚରୱିପାକେହି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକେ । ଚତୂହି ଅରୂପାୱଚରୱିପାକେହି ଅରୂପଲୋକେତି । ୟେନ ଚ ୟତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି, ସା ଏୱ ତସ୍ସ ଅନୁରୂପା ପଟିସନ୍ଧି ନାମ । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ପଟିସନ୍ଧିୟା ତୀଣି ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି ଅତୀତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନୱତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ । ଅସଞ୍ଞା ପଟିସନ୍ଧି ଅନାରମ୍ମଣାତି ।

ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନପଟିସନ୍ଧୀନଂ ଅତୀତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ । ଦସନ୍ନଂ କାମାୱଚରାନଂ ଅତୀତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା । ସେସାନଂ ନୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ଏୱଂ ତୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତମାନା ପନ ପଟିସନ୍ଧି ୟସ୍ମା ଅତୀତାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱା ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱା ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରମେୱ ପୱତ୍ତତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣଂ ପନ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ତୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରାରମ୍ମଣାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିୱସେନ ପୱତ୍ତନାକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୬୨୩. ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କାମାୱଚରସୁଗତିୟଂ ତାୱ ଠିତସ୍ସ ପାପକମ୍ମିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ‘‘ତାନିସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଓଲମ୍ବନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୮) ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନସ୍ସ ୟଥୂପଚିତଂ ପାପକମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି । ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ତଦାରମ୍ମଣପରିୟୋସାନାୟ ଜୱନୱୀଥିୟା ଅନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗୱିସୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ତଦେୱ ଆପାଥଗତଂ କମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ଆରବ୍ଭ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସବଲୱିନାମିତଂ ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଅତୀତାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି ।

ଅପରସ୍ସ ମରଣସମୟେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରକମ୍ମୱସେନ ନରକାଦୀସୁ ଅଗ୍ଗିଜାଲୱଣ୍ଣାଦିକଂ ଦୁଗ୍ଗତିନିମିତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୱଙ୍ଗେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ଏକଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ, ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱେନ ମନ୍ଦୀଭୂତୱେଗତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଜୱନାନି, ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣାନୀତି ତୀଣି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତୋ ଭୱଙ୍ଗୱିସୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଏକାଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତା ହୋନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ଅୱସେସପଞ୍ଚଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଆରମ୍ମଣେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି ।

ଅପରସ୍ସ ମରଣସମୟେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରାଗାଦିହେତୁଭୂତଂ ହୀନମାରମ୍ମଣଂ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ୟଥାକ୍କମେନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱସାନେ ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱେନ ମନ୍ଦୀଭୂତୱେଗତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଜୱନାନି, ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣାନି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତୋ ଭୱଙ୍ଗୱିସୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଦ୍ୱେ ଭୱଙ୍ଗାନି, ଆୱଜ୍ଜନଂ, ଦସ୍ସନଂ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ, ସନ୍ତୀରଣଂ, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ, ପଞ୍ଚ ଜୱନାନି, ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣାନି, ଏକଂ ଚୁତିଚିତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଚଦସ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣା ଅତୀତା ହୋନ୍ତି । ଅଥାୱସେସଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣାୟୁକେ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଆରମ୍ମଣେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟମ୍ପି ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି । ଏସ ତାୱ ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ସୁଗତିଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୟ ଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତନାକାରୋ ।

୬୨୪. ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ପନ ଉପଚିତାନୱଜ୍ଜକମ୍ମସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତଂ ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତୀତି କଣ୍ହପକ୍ଖେ ସୁକ୍କପକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୟ ସୁଗତିପଟିସନ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତନାକାରୋ ।

୬୨୫. ସୁଗତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ପନ ଉପଚିତାନୱଜ୍ଜକମ୍ମସ୍ସ ‘‘ତାନିସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଓଲମ୍ବନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନସ୍ସ ୟଥୂପଚିତଂ ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଉପଚିତକାମାୱଚରାନୱଜ୍ଜକମ୍ମସ୍ସେୱ । ଉପଚିତମହଗ୍ଗତକମ୍ମସ୍ସ ପନ କମ୍ମନିମିତ୍ତମେୱ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି । ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ତଦାରମ୍ମଣପରିୟୋସାନାୟ ସୁଦ୍ଧାୟ ୱା ଜୱନୱୀଥିୟା ଅନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗୱିସୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ତମେୱ ଆପାଥଗତଂ କମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ଆରବ୍ଭ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସବଲୱିନାମିତଂ ସୁଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଅତୀତାରମ୍ମଣା ୱା ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା ୱା ପଟିସନ୍ଧି ।

ଅପରସ୍ସ ମରଣସମୟେ କାମାୱଚରଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମୱସେନ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୱଣ୍ଣସଙ୍ଖାତଂ ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉୟ୍ୟାନୱିମାନକପ୍ପରୁକ୍ଖାଦିୱଣ୍ଣସଙ୍ଖାତଂ ୱା ସୁଗତିନିମିତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗତିନିମିତ୍ତେ ଦସ୍ସିତାନୁକ୍କମେନେୱ ଚୁତିଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି ।

ଅପରସ୍ସ ମରଣସମୟେ ଞାତକା ‘‘ଅୟଂ ତାତ ତୱତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧପୂଜା କରୀୟତି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଦାମପଟାକାଦିୱସେନ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା, ଧମ୍ମସ୍ସୱନତୂରିୟପୂଜାଦିୱସେନ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ୱା, ଧୂମୱାସଗନ୍ଧାଦିୱସେନ ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ୱା, ‘‘ଇଦଂ ତାତ ସାୟସ୍ସୁ ତୱତ୍ଥାୟ ଦାତବ୍ବଦେୟ୍ୟଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ମଧୁଫାଣିତାଦିୱସେନ ରସାରମ୍ମଣଂ ୱା, ‘‘ଇଦଂ ତାତ ଫୁସସ୍ସୁ ତୱତ୍ଥାୟ ଦାତବ୍ବଦେୟ୍ୟଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଚୀନପଟ୍ଟସୋମାରପଟ୍ଟାଦିୱସେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ୱା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଉପସଂହରନ୍ତି, ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଆପାଥଗତେ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ୟଥାକ୍କମେନ ଉପ୍ପନ୍ନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱସାନେ ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱେନ ମନ୍ଦୀଭୂତୱେଗତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଜୱନାନି, ଦ୍ୱେ ତଦାରମ୍ମଣାନି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତୋ ଭୱଙ୍ଗୱିସୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ, ତଦୱସାନେ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଟ୍ଠିତିକେ ଆରମ୍ମଣେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟମ୍ପି ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି ।

୬୨୬. ଅପରସ୍ସ ପନ ପଥୱୀକସିଣଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧମହଗ୍ଗତସ୍ସ ସୁଗତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ମରଣସମୟେ କାମାୱଚରକୁସଲକମ୍ମ-କମ୍ମନିମିତ୍ତ-ଗତିନିମିତ୍ତାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ, ପଥୱୀକସିଣାଦିକଂ ୱା ନିମିତ୍ତଂ, ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତଂ ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ଚକ୍ଖୁସୋତାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ ପଣୀତମାରମ୍ମଣଂ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ୟଥାକ୍କମେନ ଉପ୍ପନ୍ନୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାୱସାନେ ମରଣସ୍ସ ଆସନ୍ନଭାୱେନ ମନ୍ଦୀଭୂତୱେଗତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଜୱନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ମହଗ୍ଗତଗତିକାନଂ ପନ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଜୱନାନନ୍ତରଂୟେୱ ଭୱଙ୍ଗୱିସୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଏକଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସାୱସାନେ କାମାୱଚରମହଗ୍ଗତସୁଗତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସୁଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ ୟଥୂପଟ୍ଠିତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରାରମ୍ମଣଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାୟ ସୁଗତିଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି ।

ଏତେନାନୁସାରେନ ଆରୁପ୍ପଚୁତିୟାପି ଅନନ୍ତରା ପଟିସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ଅତୀତନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାୟ ସୁଗତିଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଅତୀତନୱତ୍ତବ୍ବପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତନାକାରୋ ।

୬୨୭. ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଠିତସ୍ସ ପନ ପାପକମ୍ମିନୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ଗତିନିମିତ୍ତଂ ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱା ପନ ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତି ହେତୁଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ଅଥସ୍ସ ୟଥାକ୍କମେନ ଚୁତିଚିତ୍ତାୱସାନେ ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରାରମ୍ମଣଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଦୁଗ୍ଗତିଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତନାକାରୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଏକୂନୱୀସତିୱିଧସ୍ସାପି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୱତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି ।

୬୨୮. ତୟିଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଏୱଂ,

ପୱତ୍ତମାନଂ ସନ୍ଧିମ୍ହି, ଦ୍ୱେଧା କମ୍ମେନ ୱତ୍ତତି ।

ମିସ୍ସାଦୀହି ଚ ଭେଦେହି, ଭେଦସ୍ସ ଦୁୱିଧାଦିକୋ ॥

ଇଦଞ୍ହି ଏକୂନୱୀସତିୱିଧମ୍ପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଟିସନ୍ଧିମ୍ହି ପୱତ୍ତମାନା ଦ୍ୱେଧା କମ୍ମେନ ୱତ୍ତତି । ୟଥାସକଞ୍ହି ଏକସ୍ସ ଜନକକମ୍ମଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୩) । ଏୱଂ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ପନସ୍ସ ମିସ୍ସାଦୀହି ଭେଦେହି ଦୁୱିଧାଦିକୋପି ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଦଞ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଏକଧା ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ରୂପେନ ସହ ମିସ୍ସାମିସ୍ସଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ । କାମରୂପାରୂପଭୱଭେଦତୋ ତିୱିଧଂ । ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜ-ସଂସେଦଜ-ଓପପାତିକୟୋନିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ଗତିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୱସେନ ସତ୍ତୱିଧଂ । ସତ୍ତାୱାସୱସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହୋତି ।

୬୨୯. ତତ୍ଥ,

ମିସ୍ସଂ ଦ୍ୱିଧା ଭାୱଭେଦା, ସଭାୱଂ ତତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱିଧା ।

ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଦସକା, ଓମତୋ ଆଦିନା ସହ ॥

ମିସ୍ସଂ ଦ୍ୱିଧା ଭାୱଭେଦାତି ୟଂ ହେତଂ ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅରୂପଭୱା ରୂପମିସ୍ସଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ରୂପଭୱେ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟସଙ୍ଖାତେନ ଭାୱେନ ୱିନା ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ । କାମଭୱେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଜାତିପଣ୍ଡକପଟିସନ୍ଧିୟା ଭାୱେନ ସହ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ସ-ଭାୱଂ, ଅ-ଭାୱନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ।

ସଭାୱଂତତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱିଧାତି ତତ୍ଥାପି ଚ ୟଂ ସ-ଭାୱଂ, ତଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସଭାୱାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସହ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ଦୁୱିଧମେୱ ହୋତି ।

ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଦସକା ଓମତୋ ଆଦିନା ସହାତି ୟଂ ହେତମେତ୍ଥ ‘‘ମିସ୍ସଂ ଅମିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଦୁକେ ଆଦିଭୂତଂ ରୂପମିସ୍ସଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତେନ ସହ ୱତ୍ଥୁକାୟଦସକୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱା, ୱତ୍ଥୁକାୟଭାୱଦସକୱସେନ ତୟୋ ୱା ଦସକା ଓମତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନତ୍ଥି ଇତୋ ପରଂ ରୂପପରିହାନୀତି । ତଂ ପନେତଂ ଏୱଂ ଓମକପରିମାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜନାମିକାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୟୋନୀସୁ ଜାତିଉଣ୍ଣାୟ ଏକେନ ଅଂସୁନା ଉଦ୍ଧଟସପ୍ପିମଣ୍ଡପ୍ପମାଣଂ କଲଲନ୍ତି ଲଦ୍ଧସଙ୍ଖଂ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ୟୋନୀନଂ ଗତିୱସେନ ସମ୍ଭୱଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୬୩୦. ଏତାସୁ ହି,

ନିରୟେ ଭୁମ୍ମୱଜ୍ଜେସୁ, ଦେୱେସୁ ଚ ନ ୟୋନିୟୋ ।

ତିସ୍ସୋ ପୁରିମିକା ହୋନ୍ତି, ଚତସ୍ସୋପି ଗତିତ୍ତୟେ ॥

ତତ୍ଥ ଦେୱେସୁ ଚାତି ଚସଦ୍ଦେନ ୟଥା ନିରୟେ ଚ ଭୁମ୍ମୱଜ୍ଜେସୁ ଚ ଦେୱେସୁ, ଏୱଂ ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକପେତେସୁ ଚ ପୁରିମିକା ତିସ୍ସୋ ୟୋନିୟୋ ନ ସନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଓପପାତିକା ଏୱ ହି ତେ ହୋନ୍ତି । ସେସେ ପନ ତିରଚ୍ଛାନପେତ୍ତିୱିସୟମନୁସ୍ସସଙ୍ଖାତେ ଗତିତ୍ତୟେ ପୁବ୍ବେ ୱଜ୍ଜିତଭୁମ୍ମଦେୱେସୁ ଚ ଚତସ୍ସୋପି ୟୋନିୟୋ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ,

ତିଂସ ନୱ ଚେୱ ରୂପୀସୁ, ସତ୍ତତି ଉକ୍କଂସତୋଥ ରୂପାନି ।

ସଂସେଦୁପପାତୟୋନିସୁ, ଅଥ ୱା ଅୱକଂସତୋ ତିଂସ ॥

ରୂପୀବ୍ରହ୍ମେସୁ ତାୱ ଓପପାତିକୟୋନିକେସୁ ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ ଜୀୱିତନୱକସ୍ସ ଚାତି ଚତୁନ୍ନଂ କଲାପାନଂ ୱସେନ ତିଂସ ଚ ନୱ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହ ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମେ ପନ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସୁ ସଂସେଦଜଓପପାତିକୟୋନିକେସୁ ଉକ୍କଂସତୋ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱତ୍ଥୁଭାୱଦସକାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତତି, ତାନି ଚ ନିଚ୍ଚଂ ଦେୱେସୁ । ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜା ଚତସ୍ସୋ ଚାପି ଧାତୁୟୋ ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ ଜୀୱିତନ୍ତି ଅୟଂ ଦସରୂପପରିମାଣୋ ରୂପପୁଞ୍ଜୋ ଚକ୍ଖୁଦସକୋ ନାମ । ଏୱଂ ସେସା ୱେଦିତବ୍ବା। ଅୱକଂସତୋ ପନ ଜଚ୍ଚନ୍ଧବଧିରଅଘାନକନପୁଂସକସ୍ସ ଜିୱ୍ହାକାୟୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ ୱସେନ ତିଂସ ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉକ୍କଂସାୱକଂସାନଂ ପନ ଅନ୍ତରେ ଅନୁରୂପତୋ ୱିକପ୍ପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୬୩୧. ଏୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପୁନ,

ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣଗତିହେତୁ-ୱେଦନାପୀତିୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ।

ଭେଦାଭେଦୱିସେସୋ, ଚୁତିସନ୍ଧୀନଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ॥

ୟା ହେସା ମିସ୍ସାମିସ୍ସତୋ ଦୁୱିଧା ପଟିସନ୍ଧି, ୟା ଚସ୍ସା ଅତୀତାନନ୍ତରା ଚୁତି, ତାସଂ ଇମେହି ଖନ୍ଧାଦୀହି ଭେଦାଭେଦୱିସେସୋ ଞାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

କଥଂ ? କଦାଚି ହି ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାୟ ଆରୁପ୍ପଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାୱ ଆରମ୍ମଣତୋପି ଅଭିନ୍ନା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । କଦାଚି ଅମହଗ୍ଗତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟ ମହଗ୍ଗତଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣା । ଅୟଂ ତାୱ ଅରୂପଭୂମୀସୁୟେୱ ନୟୋ । କଦାଚି ପନ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧାୟ ଅରୂପଚୁତିୟା ଅନନ୍ତରା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧି। କଦାଚି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାୟ କାମାୱଚରଚୁତିୟା ରୂପାୱଚରଚୁତିୟା ୱା ଅନନ୍ତରା ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧା ଅରୂପପଟିସନ୍ଧି । ଏୱଂ ଅତୀତାରମ୍ମଣାୟ ଚୁତିୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା ପଟିସନ୍ଧି । ଏକଚ୍ଚସୁଗତିଚୁତିୟା ଏକଚ୍ଚଦୁଗ୍ଗତିପଟିସନ୍ଧି । ଅହେତୁକଚୁତିୟା ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧି । ଦୁହେତୁକଚୁତିୟା ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧି । ଉପେକ୍ଖାସହଗତଚୁତିୟା ସୋମନସ୍ସସହଗତପଟିସନ୍ଧି । ଅପ୍ପୀତିକଚୁତିୟା ସପ୍ପୀତିକପଟିସନ୍ଧି । ଅୱିତକ୍କଚୁତିୟା ସୱିତକ୍କପଟିସନ୍ଧି । ଅୱିଚାରଚୁତିୟା ସୱିଚାରପଟିସନ୍ଧି । ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରଚୁତିୟା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରପଟିସନ୍ଧୀତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିପରୀତତୋ ଚ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୬୩୨.

ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟମିତି ଧମ୍ମମତ୍ତମେତଂ ଭୱନ୍ତରମୁପେତି ।

ନାସ୍ସ ତତୋ ସଙ୍କନ୍ତି, ନ ତତୋ ହେତୁଂ ୱିନା ହୋତି ॥

ଇତି ହେତଂ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମମତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଭୱନ୍ତରମୁପେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ସତ୍ତୋ, ନ ଜୀୱୋ । ତସ୍ସ ଚ ନାପି ଅତୀତଭୱତୋ ଇଧ ସଙ୍କନ୍ତି ଅତ୍ଥି । ନାପି ତତୋ ହେତୁଂ ୱିନା ଇଧ ପାତୁଭାୱୋ । ତୟିଦଂ ପାକଟେନ ମନୁସ୍ସଚୁତିପଟିସନ୍ଧିକ୍କମେନ ପକାସୟିସ୍ସାମ ।

ଅତୀତଭୱସ୍ମିଂ ହି ସରସେନ ଉପକ୍କମେନ ୱା ସମାସନ୍ନମରଣସ୍ସ ଅସୟ୍ହାନଂ ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସନ୍ଧିବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦକାନଂ ମାରଣନ୍ତିକୱେଦନାସତ୍ଥାନଂ ସନ୍ନିପାତଂ ଅସହନ୍ତସ୍ସ ଆତପେ ପକ୍ଖିତ୍ତହରିତତାଲପଣ୍ଣମିୱ କମେନ ଉପସୁସ୍ସମାନେ ସରୀରେ ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ହଦୟୱତ୍ଥୁମତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତେସୁ କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟମନିନ୍ଦ୍ରିୟଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ତଙ୍ଖଣାୱସେସହଦୟୱତ୍ଥୁସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗରୁକସମାସେୱିତାସନ୍ନପୁବ୍ବକତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଲଦ୍ଧାୱସେସପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତଂ କମ୍ମଂ, ତଦୁପଟ୍ଠାପିତଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଗତିନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ୱିସୟଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତି । ତଦେୱଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ତଣ୍ହା ନାମେତି, ସହଜାତସଙ୍ଖାରା ଖିପନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ତତିୱସେନ ତଣ୍ହାୟ ନାମିୟମାନଂ ସଙ୍ଖାରେହି ଖିପ୍ପମାନଂ ଓରିମତୀରରୁକ୍ଖୱିନିବଦ୍ଧରଜ୍ଜୁମାଲମ୍ବିତ୍ୱା ମାତିକାତିକ୍କମକୋ ୱିୟ ପୁରିମଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟଂ ଜହତି, ଅପରଞ୍ଚ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ନିସ୍ସୟଂ ଅସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା ଅନସ୍ସାଦୟମାନଂ ୱା ଆରମ୍ମଣାଦୀହିୟେୱ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତତୀତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମଂ ଚୱନତୋ ଚୁତି । ପଚ୍ଛିମଂ ଭୱନ୍ତରାଦିପଟିସନ୍ଧାନତୋ ପଟିସନ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି। ତଦେତଂ ନାପି ପୁରିମଭୱା ଇଧାଗତଂ, ନାପି ତତୋ କମ୍ମସଙ୍ଖାରନତିୱିସୟାଦିହେତୁଂ ୱିନା ପାତୁଭୂତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୬୩୩.

ସିୟୁଂ ନିଦସ୍ସନାନେତ୍ଥ, ପଟିଘୋସାଦିକା ଅଥ ।

ସନ୍ତାନବନ୍ଧତୋ ନତ୍ଥି, ଏକତା ନାପି ନାନତା ॥

ଏତ୍ଥ ଚେତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପୁରିମଭୱତୋ ଇଧ ଅନାଗମନେ, ଅତୀତଭୱପରିୟାପନ୍ନହେତୂତି ଚ ଉପ୍ପାଦେ ପଟିଘୋସ-ପଦୀପ-ମୁଦ୍ଦା-ପଟିବିମ୍ବପ୍ପକାରା ଧମ୍ମା ନିଦସ୍ସନାନି ସିୟୁଂ । ୟଥା ହି ପଟିଘୋସ-ପଦୀପ-ମୁଦ୍ଦା-ଛାୟା ସଦ୍ଦାଦିହେତୁକା ହୋନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱମେୱଂ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସନ୍ତାନବନ୍ଧତୋ ନତ୍ଥି ଏକତା ନାପି ନାନତା। ୟଦି ହି ସନ୍ତାନବନ୍ଧେ ସତି ଏକନ୍ତମେକତା ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଖୀରତୋ ଦଧି ସମ୍ଭୂତଂ ସିୟା । ଅଥାପି ଏକନ୍ତନାନତା ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଖୀରସ୍ସାଧୀନୋ ଦଧି ସିୟା । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସବ୍ବଲୋକୱୋହାରଲୋପୋ ସିୟା, ସୋ ଚ ଅନିଟ୍ଠୋ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ନ ଏକନ୍ତମେକତା ୱା ନାନତା ୱା ଉପଗନ୍ତବ୍ବାତି ।

୬୩୪. ଏତ୍ଥାହ – ନନୁ ଏୱଂ ଅସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱେ ସତି ୟେ ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଖନ୍ଧା, ତେସଂ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଫଲପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ କମ୍ମସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଗମନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଞ୍ଞତୋ ଚ ତଂ ଫଲଂ ସିୟା, ଉପଭୁଞ୍ଜକେ ଚ ଅସତି କସ୍ସ ତଂ ଫଲଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ ସୁନ୍ଦରମିଦଂ ୱିଧାନନ୍ତି । ତତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

ସନ୍ତାନେ ୟଂ ଫଲଂ ଏତଂ, ନାଞ୍ଞସ୍ସ ନ ଚ ଅଞ୍ଞତୋ ।

ବୀଜାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ, ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକୋ ॥

ଏକସନ୍ତାନସ୍ମିଂ ହି ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତଏକତ୍ତନାନତ୍ତାନଂ ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ୱା ଅଞ୍ଞତୋତି ୱା ନ ହୋତି । ଏତସ୍ସ ଚ ପନତ୍ଥସ୍ସ ବୀଜାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ ସାଧକୋ । ଅମ୍ବବୀଜାଦୀନଂ ହି ଅଭିସଙ୍ଖାରେସୁ କତେସୁ ତସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୋ କାଲନ୍ତରେ ଫଲୱିସେସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନ ଅଞ୍ଞବୀଜାନଂ, ନାପି ଅଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ତାନି ବୀଜାନି, ତେ ଅଭିସଙ୍ଖାରା ୱା ଫଲଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିଜ୍ଜାସିପ୍ପୋସଧାଦୀହି ଚାପି ବାଲସରୀରେ ଉପୟୁତ୍ତେହି କାଲନ୍ତରେ ୱୁଡ୍ଢସରୀରାଦୀସୁ ଫଲଦେହି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପଭୁଞ୍ଜକେ ଚ ଅସତି କସ୍ସ ତଂ ଫଲଂ ସିୟା’’ତି, ତତ୍ଥ,

ଫଲସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ, ସିଦ୍ଧା ଭୁଞ୍ଜକସମ୍ମୁତି ।

ଫଲୁପ୍ପାଦେନ ରୁକ୍ଖସ୍ସ, ୟଥା ଫଲତି ସମ୍ମୁତି ॥

ୟଥା ହି ରୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକଦେସଭୂତସ୍ସ ରୁକ୍ଖଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ ରୁକ୍ଖୋ ଫଲତୀତି ୱା ଫଲିତୋତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଦେୱମନୁସ୍ସସଙ୍ଖାତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଏକଦେସଭୂତସ୍ସ ଉପଭୋଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୁଖଦୁକ୍ଖଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେନେୱ ଦେୱୋ, ମନୁସ୍ସୋ ୱା ଉପଭୁଞ୍ଜତୀତି ୱା, ସୁଖିତୋ, ଦୁକ୍ଖିତୋତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେନ ଉପଭୁଞ୍ଜକେନ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀତି ।

୬୩୫. ୟୋପି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଏତେ ସଙ୍ଖାରା ୱିଜ୍ଜମାନା ୱା ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନା ୱା, ୟଦି ଚ ୱିଜ୍ଜମାନା ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ନେସଂ ୱିପାକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଥ ଅୱିଜ୍ଜମାନା ପୱତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଛା ଚ ନିଚ୍ଚଂ ଫଲାୱହା ସିୟୁ’’ନ୍ତି, ସୋ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ –

କତତ୍ତା ପଚ୍ଚୟା ଏତେ, ନ ଚ ନିଚ୍ଚଂ ଫଲାୱହା ।

ପାଟିଭୋଗାଦିକଂ ତତ୍ଥ, ୱେଦିତବ୍ବଂ ନିଦସ୍ସନଂ ॥

କତତ୍ତାୟେୱ ହି ସଙ୍ଖାରା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ୱା । ୟଥାହ – ‘‘କାମାୱଚରସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ୱିପାକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଧ॰ ସ॰ ୪୩୧) । ୟଥାରହସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୁତ୍ୱା ନ ପୁନ ଫଲାୱହା ହୋନ୍ତି ୱିପାକତ୍ତା । ଏତସ୍ସ ଚତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନେ ଇଦଂ ପାଟିଭୋଗାଦିକଂ ନିଦସ୍ସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ଲୋକେ ୟୋ କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତନତ୍ଥଂ ପାଟିଭୋଗୋ ହୋତି, ଭଣ୍ଡଂ ୱା କିଣାତି, ଇଣଂ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ତଂ କିରିୟାକରଣମତ୍ତମେୱ ତଦତ୍ଥନିୟ୍ୟାତନାଦିମ୍ହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ କିରିୟାୟ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତଂ ୱା, ନ ଚ ତଦତ୍ଥନିୟ୍ୟାତନାଦିତୋ ପରମ୍ପି ଧାରକୋୱ ହୋତି । କସ୍ମା ? ନିୟ୍ୟାତନାଦୀନଂ କତତ୍ତା । ଏୱଂ କତତ୍ତାୱ ସଙ୍ଖାରାପି ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ୟଥାରହଂ ଫଲଦାନତୋ ପରମ୍ପି ଫଲାୱହା ହୋନ୍ତୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ମିସ୍ସାମିସ୍ସୱସେନ ଦ୍ୱେଧାପି ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ପୱତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି ।

୬୩୬. ଇଦାନି ସବ୍ବେସ୍ୱେୱ ତେସୁ ବାତ୍ତିଂସୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ସମ୍ମୋହୱିଘାତତ୍ଥଂ,

ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀନଂ, ୱସେନେତେ ଭୱାଦିସୁ ।

ୱିଜାନିତବ୍ବା ସଙ୍ଖାରା, ୟଥା ୟେସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟା ॥

ତତ୍ଥ ତୟୋ ଭୱା, ଚତସ୍ସୋ ୟୋନିୟୋ, ପଞ୍ଚ ଗତିୟୋ, ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ନୱ ସତ୍ତାୱାସାତି ଏତେ ଭୱାଦୟୋ ନାମ । ଏତେସୁ ଭୱାଦୀସୁ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ଏତେ ୟେସଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଚ୍ଚୟା, ୟଥା ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତଥା ୱିଜାନିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରେ ତାୱ କାମାୱଚରଅଟ୍ଠଚେତନାଭେଦୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅୱିସେସେନ କାମଭୱେ ସୁଗତିୟଂ ନୱନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନାନକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପାୱଚରପଞ୍ଚକୁସଲଚେତନାଭେଦୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ରୂପଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଏୱ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ।

ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦକାମାୱଚରୋ ପନ କାମଭୱେ ସୁଗତିୟଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱଜ୍ଜାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ପରିତ୍ତୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦ୍ୱେଧା ପଚ୍ଚୟୋ ପୱତ୍ତେ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ସ୍ୱେୱ ରୂପଭୱେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପୱତ୍ତେ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । କାମଭୱେ ପନ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ପରିତ୍ତୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପୱତ୍ତେ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ତତ୍ଥ ନିରୟେ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ନରକଚାରିକାଦୀସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗେ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତିରଚ୍ଛାନେସୁ ପନ ପେତମହିଦ୍ଧିକେସୁ ଚ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଲବ୍ଭତିୟେୱ ।

ସ୍ୱେୱ କାମଭୱେ ସୁଗତିୟଂ ସୋଳସନ୍ନମ୍ପି କୁସଲୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପୱତ୍ତେ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ । ଅୱିସେସେନ ପନ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ରୂପଭୱେ ଦସନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପୱତ୍ତେ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ ।

ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚେତନାଭେଦୋ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ କାମଭୱେ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ଏକସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ନୋ ପୱତ୍ତେ । ଛନ୍ନଂ ପୱତ୍ତେ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ଅକୁସଲୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ ।

କାମଭୱେ ପନ ସୁଗତିୟଂ ତେସଂୟେୱ ସତ୍ତନ୍ନଂ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପୱତ୍ତେ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ରୂପଭୱେ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପୱତ୍ତେ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ସୋ ଚ ଖୋ କାମାୱଚରେ ଅନିଟ୍ଠରୂପଦସ୍ସନସଦ୍ଦସୱନୱସେନ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପନ ଅନିଟ୍ଠରୂପାଦୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତଥା କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେପି ।

ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅରୂପଭୱେ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତଥେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପୱତ୍ତେ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ ।

ଏୱଂ ତାୱ ଭୱେସୁ ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଏତେ ସଙ୍ଖାରା ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟା, ୟଥା ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତଥା ୱିଜାନିତବ୍ବା । ଏତେନେୱ ନୟେନ ୟୋନିଆଦୀସୁପି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୬୩୭. ତତ୍ରିଦଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମୁଖମତ୍ତପକାସନଂ – ଇମେସୁ ହି ସଙ୍ଖାରେସୁ ୟସ୍ମା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ତାୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ସବ୍ବମତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଜନେତି । ତଥା ଅଣ୍ଡଜାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ, ଦେୱମନୁସ୍ସସଙ୍ଖାତାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଗତୀସୁ, ନାନତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀ-ଏକତ୍ତକାୟନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ-ଏକତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀସଙ୍ଖାତାସୁ ଚତୂସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାୱାସେ ପନେସ ରୂପମତ୍ତମେୱାଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଚତୂସୁୟେୱ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଚ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ସବ୍ବମତ୍ତନୋ ୱିପାକଂ ଜନେତି । ତସ୍ମା ଏସ ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୁ, ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ, ଦ୍ୱୀସୁ ଗତୀସୁ, ଚତୂସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ, ଚତୂସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଚ ଏକୱୀସତିୟା ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ।

ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପନ ୟସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ କାମଭୱେ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ, ଅୱସେସାସୁ ତୀସୁ ଗତୀସୁ, ନାନତ୍ତକାୟଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀସଙ୍ଖାତାୟ ଏକିସ୍ସା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା, ତାଦିସେୟେୱ ଚ ଏକସ୍ମିଂ ସତ୍ତାୱାସେ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିପଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଏସ ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ, ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ, ତୀସୁ ଗତୀସୁ, ଏକିସ୍ସା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା, ଏକମ୍ହି ଚ ସତ୍ତାୱାସେ ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ।

ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ପନ ୟସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅରୂପଭୱେ, ଏକିସ୍ସା ଓପପାତିକୟୋନିୟା, ଏକିସ୍ସା ଦେୱଗତିୟା, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିକାସୁ ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିକେସୁ ଚ ଚତୂସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିପଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଏସ ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ, ଏକିସ୍ସା ୟୋନିୟା, ଏକିସ୍ସା ଗତିୟା, ତୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ, ଚତୂସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚାତି । ଏୱଂ,

ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତୀନଂ, ୱସେନେତେ ଭୱାଦିସୁ ।

ୱିଜାନିତବ୍ବା ସଙ୍ଖାରା, ୟଥା ୟେସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାତି ॥

ଅୟଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ମିଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାନାମରୂପପଦୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୩୮. ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପପଦେ –

ୱିଭାଗା ନାମରୂପାନଂ, ଭୱାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିତୋ ।

ସଙ୍ଗହା ପଚ୍ଚୟନୟା, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ୱିଭାଗା ନାମରୂପାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ନାମନ୍ତି ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମନତୋ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା, ରୂପନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପଂ । ତେସଂ ୱିଭାଗୋ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ୱିଭାଗା ନାମରୂପାନଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଭୱାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିତୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ନାମଂ ଏକଂ ସତ୍ତାୱାସଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସେସସତ୍ତାୱାସେସୁ ପୱତ୍ତତି, ରୂପଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଭୱେସୁ, ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ, ପଞ୍ଚସୁ ଗତୀସୁ, ପୁରିମାସୁ ଚତୂସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ, ପଞ୍ଚସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ପୱତ୍ତତି ।

ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନେ ଚ ଏତସ୍ମିଂ ନାମରୂପେ ୟସ୍ମା ଅଭାୱକଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ଅଣ୍ଡଜାନଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁକାୟଦସକୱସେନ ରୂପତୋ ଦ୍ୱେସନ୍ତତିସୀସାନି, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ରୂପରୂପତୋ ୱୀସତି ଧମ୍ମା, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ଏତେ ତେୱୀସତି ଧମ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ଏକସନ୍ତତିସୀସତୋ ନୱ ରୂପଧମ୍ମେ ଅପନେତ୍ୱା ଚୁଦ୍ଦସ । ସଭାୱକାନଂ ଭାୱଦସକଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେତ୍ତିଂସ, ତେସମ୍ପି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ସନ୍ତତିସୀସଦ୍ୱୟତୋ ଅଟ୍ଠାରସ ରୂପଧମ୍ମେ ଅପନେତ୍ୱା ପନ୍ନରସ ।

ୟସ୍ମା ଚ ଓପପାତିକସତ୍ତେସୁ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦୀନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁଦସକାନଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନୱକସ୍ସ ଚ ୱସେନ ରୂପତୋ ଚତ୍ତାରି ସନ୍ତତିସୀସାନି, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ରୂପରୂପତୋ ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସ ଧମ୍ମା, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ଏତେ ବାଚତ୍ତାଲୀସ ଧମ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ସନ୍ତତିସୀସତ୍ତୟତୋ ସତ୍ତୱୀସତି ଧମ୍ମେ ଅପନେତ୍ୱା ପନ୍ନରସ ।

କାମଭୱେ ପନ ୟସ୍ମା ସେସଓପପାତିକାନଂ, ସଂସେଦଜାନଂ ୱା ସଭାୱକପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପତୋ ସତ୍ତ ସନ୍ତତିସୀସାନି, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ରୂପରୂପତୋ ସତ୍ତତି ଧମ୍ମା, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ଏତେ ତେସତ୍ତତି ଧମ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ରୂପସନ୍ତତିସୀସଛକ୍କତୋ ଚତୁପଞ୍ଞାସ ଧମ୍ମେ ଅପନେତ୍ୱା ଏକୂନୱୀସତି । ଏସ ଉକ୍କଂସୋ । ଅୱକଂସେନ ପନ ତଂତଂରୂପସନ୍ତତିସୀସୱିକଲାନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ହାପେତ୍ୱା ହାପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପସଙ୍ଖା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅରୂପୀନଂ ପନ ତୟୋୱ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା । ଅସଞ୍ଞୀନଂ ରୂପତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନୱକମେୱାତି । ଏସ ତାୱ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନୟୋ ।

ପୱତ୍ତେ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଦେସେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହ ପୱତ୍ତଉତୁତୋ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ ପାତୁଭୱତି । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପନ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଞ୍ହି ୟଥା ପପାତେ ପତିତପୁରିସୋ ପରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁଦୁବ୍ବଲତାୟ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ପନ ଉଦ୍ଧଂ ପଠମଭୱଙ୍ଗତୋ ପଭୁତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ସଦ୍ଦପାତୁଭାୱକାଲେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତଉତୁତୋ ଚେୱ ଚିତ୍ତତୋ ଚ ସଦ୍ଦନୱକଂ, ୟେ ପନ କବଳୀକାରାହାରୂପଜୀୱିନୋ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସତ୍ତା, ତେସଂ,

‘‘ୟଞ୍ଚସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତି ମାତା, ଅନ୍ନଂ ପାନଞ୍ଚ ଭୋଜନଂ ।

ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି, ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତୋ ନରୋ’’ତି ॥ –

ୱଚନତୋ ମାତରା ଅଜ୍ଝୋହରିତାହାରେନ ଅନୁଗତେ ସରୀରେ, ଓପପାତିକାନଂ ସବ୍ବପଠମଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖଗତଂ ଖେଳଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକନ୍ତି ଇଦଂ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକସ୍ସ, ଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ଉକ୍କଂସତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନୱକାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବୀସତିୱିଧଂ, ପୁବ୍ବେ ଏକେକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସତ୍ତତିୱିଧନ୍ତି ଛନ୍ନୱୁତିୱିଧଂ ରୂପଂ, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ସମାସତୋ ନୱନୱୁତି ଧମ୍ମା । ୟସ୍ମା ୱା ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟତୋ କଦାଚିଦେୱ ପାତୁଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଦୁୱିଧମ୍ପି ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ଇମେ ସତ୍ତନୱୁତି ଧମ୍ମା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେସଂ ହି ସୁତ୍ତାନମ୍ପି ପମତ୍ତାନମ୍ପି ଖାଦନ୍ତାନମ୍ପି ପିୱନ୍ତାନମ୍ପି ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଏତେ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ନେସଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପରତୋ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।

ୟମ୍ପନେତମେତ୍ଥ କମ୍ମଜରୂପଂ, ତଂ ଭୱୟୋନିଗତିଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ସବ୍ବପଠମଂ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି ତିସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପେନ ଅନୁପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ନ ସକ୍କୋତି ସଣ୍ଠାତୁଂ, ନାପି ତିସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ତେନ ଅନୁପତ୍ଥଦ୍ଧଂ । ଅଥ ଖୋ ୱାତବ୍ଭାହତାପି ଚତୁଦ୍ଦିସା ୱୱତ୍ଥାପିତା ନଳକଲାପିୟୋ ୱିୟ, ଊମିୱେଗବ୍ଭାହତାପି ମହାସମୁଦ୍ଦେ କତ୍ଥଚି ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠା ଭିନ୍ନୱାହନିକା ୱିୟ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୁପତ୍ଥଦ୍ଧାନେୱେତାନି ଅପତମାନାନି ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ଏକମ୍ପି ୱସ୍ସଂ ଦ୍ୱେପି ୱସ୍ସାନି…ପେ॰… ୱସ୍ସସତମ୍ପି ୟାୱ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁକ୍ଖୟୋ ୱା ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟୋ ୱା, ତାୱ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଭୱାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିତୋପେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୬୩୯.ସଙ୍ଗହାତି ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ଆରୁପ୍ପେ ପୱତ୍ତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମମେୱ, ୟଞ୍ଚ ଅସଞ୍ଞେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ରୂପମେୱ, ୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ଏକଦେସସରୂପେକସେସନୟେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅସଞ୍ଞେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱା ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ, ନାୟୁତ୍ତଂ । ଇଦମ୍ପି,

ନାମରୂପସ୍ସ ୟଂ ହେତୁ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଂ ଦ୍ୱିଧା ମତଂ ।

ୱିପାକମୱିପାକଞ୍ଚ, ୟୁତ୍ତମେୱ ୟତୋ ଇଦଂ ॥

ୟଞ୍ହି ନାମରୂପସ୍ସ ହେତୁ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଂ ୱିପାକାୱିପାକଭେଦତୋ ଦ୍ୱେଧା ମତଂ । ଇଦଞ୍ଚ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେସୁ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପୱତ୍ତଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ରୂପଂ । ତଥା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପୱତ୍ତିୟଂ କୁସଲାଦିଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟୁତ୍ତମେୱ ଇଦଂ । ଏୱଂ ସଙ୍ଗହତୋପେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୬୪୦.ପଚ୍ଚୟନୟାତି ଏତ୍ଥ ହି,

ନାମସ୍ସ ପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ, ନୱଧା ହୋତି ପଚ୍ଚୟୋ ।

ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ନୱଧା, ସେସରୂପସ୍ସ ଅଟ୍ଠଧା ॥

ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ, ହୋତି ରୂପସ୍ସ ଏକଧା ।

ତଦଞ୍ଞଂ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୟଥାରହଂ ॥

ୟଞ୍ହେତଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ୱା ୱିପାକସଙ୍ଖାତଂ ନାମଂ, ତସ୍ସ ରୂପମିସ୍ସସ୍ସ ୱା ଅମିସ୍ସସ୍ସ ୱା ପଟିସନ୍ଧିକଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ନୱଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ନୱଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଠପେତ୍ୱା ପନ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ସେସରୂପସ୍ସ ଇମେସୁ ନୱସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଂ ଅପନେତ୍ୱା ସେସେହି ଅଟ୍ଠହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତରୂପସ୍ସ ୱା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ୱା କମ୍ମଜସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟତୋ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅୱସେସଂ ପଠମଭୱଙ୍ଗତୋ ପଭୁତି ସବ୍ବମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ୟଥାରହଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟନୟେ ଦସ୍ସିୟମାନେ ସବ୍ବାପି ପଟ୍ଠାନକଥା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା ହୋତୀତି ନ ନଂ ଆରଭାମ ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ହୋତୀ’’ତି ? ସୁତ୍ତତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ଚ । ସୁତ୍ତେ ହି ‘‘ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୬୨) ନୟେନ ବହୁଧା ୱେଦନାଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ସିଦ୍ଧା । ୟୁତ୍ତିତୋ ପନ,

ଚିତ୍ତଜେନ ହି ରୂପେନ, ଇଧ ଦିଟ୍ଠେନ ସିଜ୍ଝତି ।

ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସାପି ରୂପସ୍ସ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଇତି ॥

ଚିତ୍ତେ ହି ପସନ୍ନେ ଅପ୍ପସନ୍ନେ ୱା ତଦନୁରୂପାନି ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନି ଦିଟ୍ଠାନି । ଦିଟ୍ଠେନ ଚ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନୁମାନଂ ହୋତୀତି ଇମିନା ଇଧ ଦିଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଜରୂପେନ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସାପି ପଟିସନ୍ଧିରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଜାନିତବ୍ବମେତଂ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସାପି ହି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ପଟ୍ଠାନେ ଆଗତାତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟନୟତୋପେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।

ଅୟଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ମିଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ନାମରୂପପଚ୍ଚୟାସଳାୟତନପଦୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୪୧. ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନପଦେ –

ନାମଂ ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ ରୂପଂ, ଭୂତୱତ୍ଥାଦିକଂ ମତଂ ।

କତେକସେସଂ ତଂ ତସ୍ସ, ତାଦିସସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ॥

ୟଞ୍ହେତଂ ସଳାୟତନସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ନାମରୂପଂ, ତତ୍ଥ ନାମନ୍ତି ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ, ରୂପଂ ପନ ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନଂ ନିୟମତୋ ଚତ୍ତାରି ଭୂତାନି ଛ ୱତ୍ଥୂନି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏୱଂ ଭୂତୱତ୍ଥାଦିକଂ ମତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପନ୍ତି ଏୱଂ କତେକସେସଂ ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ କତେକସେସସ୍ସେୱ ସଳାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଆରୁପ୍ପେ ନାମମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ, ତଞ୍ଚ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସେୱ ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ‘‘ନାମପଚ୍ଚୟା ଛଟ୍ଠାୟତନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୩୨୨) ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ନାମରୂପଂ ସଳାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ? ନାମରୂପଭାୱେ ଭାୱତୋ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ହି ନାମସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଚ ଭାୱେ ତଂ ତଂ ଆୟତନଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ସା ପନସ୍ସ ତବ୍ଭାୱଭାୱିତା ପଚ୍ଚୟନୟସ୍ମିଂ ୟେୱ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ତସ୍ମା,

ପଟିସନ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତେ ୱା, ହୋତି ୟଂ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ।

ୟଥା ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ନେୟ୍ୟଂ ୱିଭାୱିନା ॥

ତତ୍ରାୟମତ୍ଥଦୀପନା –

ନାମମେୱ ହି ଆରୁପ୍ପେ, ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିସୁ ।

ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତଧା ଛଧା, ହୋତି ତଂ ଅୱକଂସତୋ ॥

କଥଂ ? ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ତାୱ ଅୱକଂସତୋ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ସତ୍ତଧା ନାମଂ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ପନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ, କିଞ୍ଚି ଆହାରପଚ୍ଚୟେନାତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଥାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଉକ୍କଂସାୱକଂସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପୱତ୍ତେପି ୱିପାକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଇତରଂ ପନ ଅୱକଂସତୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୱଜ୍ଜେହି ଛହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ପନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ, କିଞ୍ଚି ଆହାରପଚ୍ଚୟେନାତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଥାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଉକ୍କଂସାୱକଂସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଭୱେ ନାମଂ, ତଥେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ।

ଛଟ୍ଠସ୍ସ ଇତରେସଂ ତଂ, ଛହାକାରେହି ପଚ୍ଚୟୋ ॥

ଆରୁପ୍ପତୋ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ତଂ ୱିପାକନାମଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ସହାୟଂ ହୁତ୍ୱା ଛଟ୍ଠସ୍ସ ମନାୟତନସ୍ସ ୟଥା ଆରୁପ୍ପେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥେୱ ଅୱକଂସତୋ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଇତରେସଂ ପନ ତଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ଚତୁମହାଭୂତସହାୟଂ ହୁତ୍ୱା ସହଜାତନିସ୍ସୟୱିପାକୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛହାକାରେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚି ପନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ, କିଞ୍ଚି ଆହାରପଚ୍ଚୟେନାତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଥାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଉକ୍କଂସାୱକଂସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପୱତ୍ତେପି ତଥା ହୋତି, ପାକଂ ପାକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ।

ଅପାକଂ ଅୱିପାକସ୍ସ, ଛଧା ଛଟ୍ଠସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ॥

ପୱତ୍ତେପି ହି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ୟଥା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ, ତଥେୱ ୱିପାକନାମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ଅୱକଂସତୋ ସତ୍ତଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅୱିପାକଂ ପନ ଅୱିପାକସ୍ସ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ଅୱକଂସତୋୱ ତତୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟଂ ଅପନେତ୍ୱା ଛଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପନେତ୍ଥ ଉକ୍କଂସାୱକଂସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥେୱ ସେସପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ୱିପାକଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱେ ।

ଚତୁଧା ଅୱିପାକମ୍ପି, ଏୱମେୱ ପକାସିତଂ ॥

ତତ୍ଥେୱ ହି ପୱତ୍ତେ ସେସାନଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦିୱତ୍ଥୁକଂ ଇତରମ୍ପି ୱିପାକନାମଂ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଥା ଚ ୱିପାକଂ, ଅୱିପାକମ୍ପି ଏୱମେୱ ପକାସିତଂ । ତସ୍ମା କୁସଲାଦିଭେଦମ୍ପି ତେସଂ ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ତାୱ ନାମମେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ୱା ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଆୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୟଥା ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ରୂପଂ ପନେତ୍ଥ ଆରୁପ୍ପେ, ଭୱେ ଭୱତି ପଚ୍ଚୟୋ ।

ନ ଏକାୟତନସ୍ସାପି, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭୱେ ପନ ॥

ରୂପତୋ ସନ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ଥୁ, ଛଧା ଛଟ୍ଠସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ।

ଭୂତାନି ଚତୁଧା ହୋନ୍ତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅୱିସେସତୋ ॥

ରୂପତୋ ହି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ମନାୟତନସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଛଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚତ୍ତାରି ପନ ଭୂତାନି ଅୱିସେସତୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ୟଂ ୟଂ ଆୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହି ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।

ତିଧା ଜୀୱିତମେତେସଂ, ଆହାରୋ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ ।

ତାନେୱ ଛଧା ଛଟ୍ଠସ୍ସ, ୱତ୍ଥୁ ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ଚଧା ॥

ଏତେସଂ ପନ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ଅତ୍ଥି ଅୱିଗତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ରୂପଜୀୱିତଂ ତିଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଆହାରୋ ଚ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତାହାରୱସେନ ତିୱିଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସୋ ଚ ଖୋ ୟେ ସତ୍ତା ଆହାରୂପଜୀୱିନୋ, ତେସଂ ଆହାରାନୁଗତେ କାୟେ ପୱତ୍ତିୟଂୟେୱ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ତାନି ପନ ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଛଟ୍ଠସ୍ସ ଚକ୍ଖୁ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମନାୟତନସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛହାକାରେହି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ପୱତ୍ତେ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ଠପେତ୍ୱା ପନ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ତସ୍ସେୱ ଅୱସେସମନାୟତନସ୍ସ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ପୱତ୍ତେୟେୱ, ନୋ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ଏୱଂ ରୂପମେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ୱା ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଆୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୟଥା ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନାମରୂପଂ ପନୁଭୟଂ, ହୋତି ୟଂ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ।

ୟଥା ଚ ତମ୍ପି ସବ୍ବତ୍ଥ, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୱିଭାୱିନା ॥

ସେୟ୍ୟଥିଦଂ। ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ତାୱ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଖନ୍ଧତ୍ତୟୱତ୍ଥୁରୂପସଙ୍ଖାତଂ ନାମରୂପଂ ଛଟ୍ଠାୟତନସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟାଦୀହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଇଦମେତ୍ଥ ମୁଖମତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ପନ ସକ୍କା ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତୁନ୍ତି ନ ଏତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରୋ ଦସ୍ସିତୋତି ।

ଅୟଂ ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ମିଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟାଫସ୍ସପଦୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୪୨. ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସପଦେ –

ସଳେୱ ଫସ୍ସା ସଙ୍ଖେପା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଆଦୟୋ ।

ୱିଞ୍ଞାଣମିୱ ବାତ୍ତିଂସ, ୱିତ୍ଥାରେନ ଭୱନ୍ତି ତେ ॥

ସଙ୍ଖେପେନ ହି ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ, ସୋତସମ୍ଫସ୍ସୋ, ଘାନସମ୍ଫସ୍ସୋ, ଜିୱ୍ହାସମ୍ଫସ୍ସୋ, କାୟସମ୍ଫସ୍ସୋ, ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଇମେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ଛ ଏୱ ଫସ୍ସା ଭୱନ୍ତି । ୱିତ୍ଥାରେନ ପନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ପଞ୍ଚ କୁସଲୱିପାକା, ପଞ୍ଚ ଅକୁସଲୱିପାକାତି ଦସ, ସେସା ବାୱୀସତି-ଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ବାୱୀସତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣମିୱ ବାତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତି ।

ୟଂ ପନେତସ୍ସ ବାତ୍ତିଂସୱିଧସ୍ସାପି ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ସଳାୟତନଂ, ତତ୍ଥ,

ଛଟ୍ଠେନ ସହ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଚକ୍ଖାଦିଂ ବାହିରେହିପି ।

ସଳାୟତନମିଚ୍ଛନ୍ତି, ଛହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଚକ୍ଖଣା ॥

ତତ୍ଥ ୟେ ତାୱ ‘‘ଉପାଦିଣ୍ଣକପୱତ୍ତିକଥା ଅୟ’’ନ୍ତି ସକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନମେୱ ପଚ୍ଚୟଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଦୀପେନ୍ତି, ତେ ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୩୨୨) ପାଳିଅନୁସାରତୋ ଆରୁପ୍ପେ ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗହତୋ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏକଦେସସରୂପେକସେସଂ କତ୍ୱା ଛଟ୍ଠେନ ସହ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚକ୍ଖାଦିଂ ସଳାୟତନନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତଞ୍ହି ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।

ୟେ ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଏକସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନଂ ଦୀପେନ୍ତି, ପଚ୍ଚୟଂ ପନ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନମ୍ପି, ତେ ୟଂ ୟଂ ଆୟତନଂ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୀପେନ୍ତା ବାହିରମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତଦେୱ ଛଟ୍ଠେନ ସହ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବାହିରେହିପି ରୂପାୟତନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଳାୟତନନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତମ୍ପି ହି ଛଟ୍ଠାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନଞ୍ଚ ସଳାୟତନନ୍ତି ଏତେସଂ ଏକସେସେ କତେ ସଳାୟତନନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ନ ସବ୍ବାୟତନେହି ଏକୋ ଫସ୍ସୋ ସମ୍ଭୋତି, ନାପି ଏକମ୍ହା ଆୟତନା ସବ୍ବେ ଫସ୍ସା, ଅୟଞ୍ଚ ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି ଏକୋୱ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ କସ୍ମାତି । ତତ୍ରିଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ – ସଚ୍ଚମେତଂ, ସବ୍ବେହି ଏକୋ, ଏକମ୍ହା ୱା ସବ୍ବେ ନ ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ସମ୍ଭୋତି ପନ ଅନେକେହି ଏକୋ । ୟଥା ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ ଚକ୍ଖାୟତନା ରୂପାୟତନା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତା ମନାୟତନା ଅୱସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାୟତନା ଚାତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଏୱ ହି,

ଏକୋପନେକାୟତନପ୍ପଭୱୋ ଇତି ଦୀପିତୋ ।

ଫସ୍ସୋୟଂ ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସେନୀଧ ତାଦିନା ॥

ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସେନାତି ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି ଇମିନା ଏକୱଚନନିଦ୍ଦେସେନ ଅନେକେହି ଆୟତନେହି ଏକୋ ଫସ୍ସୋ ହୋତୀତି ତାଦିନା ଦୀପିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟତନେସୁ ପନ,

ଛଧା ପଞ୍ଚ ତତୋ ଏକଂ, ନୱଧା ବାହିରାନି ଛ ।

ୟଥାସମ୍ଭୱମେତସ୍ସ, ପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ୱିଭାୱୟେ ॥

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଭାୱନା – ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ତାୱ ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିଭେଦତୋ ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତତୋ ପରଂ ଏକଂ ୱିପାକମନାୟତନଂ ଅନେକଭେଦସ୍ସ ୱିପାକମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକାହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ନୱଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ବାହିରେସୁ ପନ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଥା ସଦ୍ଦାୟତନାଦୀନି ସୋତସମ୍ଫସ୍ସାଦୀନଂ । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ପନ ତାନି ଚ ଧମ୍ମାୟତନଞ୍ଚ ତଥା ଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟମତ୍ତେନେୱ ଚାତି ଏୱଂ ବାହିରାନି ଛ ୟଥାସମ୍ଭୱମେତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତେ ୱିଭାୱୟେତି ।

ଅୟଂ ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ପଦସ୍ମିଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାୱେଦନାପଦୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୪୩. ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାପଦେ –

ଦ୍ୱାରତୋ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିକା ।

ସଳେୱ ତା ପଭେଦେନ, ଏକୂନନୱୁତୀ ମତା ॥

ଏତସ୍ସପି ପଦସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା । ସୋତ… ଘାନ… ଜିୱ୍ହା… କାୟ… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୧) ଏୱଂ ଦ୍ୱାରତୋ ସଳେୱ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ତା ପନ ପଭେଦେନ ଏକୂନନୱୁତିୟା ଚିତ୍ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଏକୂନନୱୁତି ମତା ।

ୱେଦନାସୁ ପନେତାସୁ, ଇଧ ବାତ୍ତିଂସ ୱେଦନା ।

ୱିପାକଚିତ୍ତୟୁତ୍ତାୱ, ଅଧିପ୍ପେତାତି ଭାସିତା ॥

ଅଟ୍ଠଧା ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରମ୍ହି ପଚ୍ଚୟୋ ।

ସେସାନଂ ଏକଧା ଫସ୍ସୋ, ମନୋଦ୍ୱାରେପି ସୋ ତଥା ॥

ତତ୍ଥ ହି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦିୱତ୍ଥୁକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିକୋ ଫସ୍ସୋ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସେସାନଂ ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରୱିପାକୱେଦନାନଂ ସୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିକୋ ଫସ୍ସୋ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ମନୋଦ୍ୱାରେପି ସୋ ତଥାତି ମନୋଦ୍ୱାରେପି ହି ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରୱିପାକୱେଦନାନଂ ସୋ ସହଜାତମନୋସମ୍ଫସ୍ସସଙ୍ଖାତୋ ଫସ୍ସୋ ତଥେୱ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ତେଭୂମକୱିପାକୱେଦନାନମ୍ପି । ୟା ପନ ତା ମନୋଦ୍ୱାରେ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତା କାମାୱଚରୱେଦନା, ତାସଂ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।

ଅୟଂ ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି ପଦସ୍ମିଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ୱେଦନାପଚ୍ଚୟାତଣ୍ହାପଦୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୪୪. ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହାପଦେ –

ରୂପତଣ୍ହାଦିଭେଦେନ, ଛ ତଣ୍ହା ଇଧ ଦୀପିତା ।

ଏକେକା ତିୱିଧା ତତ୍ଥ, ପୱତ୍ତାକାରତୋ ମତା ॥

ଇମସ୍ମିଂ ହି ପଦେ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତୋତି ପିତିତୋ ନାମୱସେନ ପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ରୂପତଣ୍ହା । ସଦ୍ଦ… ଗନ୍ଧ… ରସ… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବ… ଧମ୍ମତଣ୍ହା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୨) ଆରମ୍ମଣତୋ ନାମୱସେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ଛ ତଣ୍ହା ଦୀପିତା ।

ତାସୁ ପନ ତଣ୍ହାସୁ ଏକେକା ତଣ୍ହା ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ କାମତଣ୍ହା, ଭୱତଣ୍ହା, ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ଏୱଂ ତିୱିଧା ମତା । ରୂପତଣ୍ହାୟେୱ ହି ୟଦା ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥମାଗତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ କାମସ୍ସାଦୱସେନ ଅସ୍ସାଦୟମାନା ପୱତ୍ତତି, ତଦା କାମତଣ୍ହା ନାମ ହୋତି । ୟଦା ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ‘‘ଧୁୱଂ ସସ୍ସତ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତାୟ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତତି, ତଦା ଭୱତଣ୍ହା ନାମ ହୋତି । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ହି ରାଗୋ ଭୱତଣ୍ହାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦା ପନ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ପୱତ୍ତାୟ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତତି, ତଦା ୱିଭୱତଣ୍ହା ନାମ ହୋତି । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ହି ରାଗୋ ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସ ନୟୋ ସଦ୍ଦତଣ୍ହାଦୀସୁପୀତି । ଏତା ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହା ହୋନ୍ତି ।

ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସ, ବହିଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ । ଇତି ଅତୀତା ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତା ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଛତ୍ତିଂସାତି ଅଟ୍ଠସତଂ ତଣ୍ହା ହୋନ୍ତି । ତା ପୁନ ସଙ୍ଖେପ୍ପମାଣା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣୱସେନ ଛ, କାମତଣ୍ହାଦିୱସେନ ୱା ତିସ୍ସୋୱ ତଣ୍ହା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟସ୍ମା ପନିମେ ସତ୍ତା ପୁତ୍ତଂ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ପୁତ୍ତେ ମମତ୍ତେନ ଧାତିୟା ୱିୟ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱେଦନଂ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ୱେଦନାୟ ମମତ୍ତେନ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଦାୟକାନଂ ଚିତ୍ତକାର-ଗନ୍ଧବ୍ବ-ଗନ୍ଧିକ-ସୂଦ-ତନ୍ତୱାୟରସାୟନୱିଧାୟକୱେଜ୍ଜାଦୀନଂ ମହାସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବାପେସା ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା, ୱିପାକସୁଖୱେଦନା ।

ଏକାୱ ଏକଧାୱେସା, ତସ୍ମା ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ॥

ଏକଧାତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟସ୍ମା ୱା,

ଦୁକ୍ଖୀ ସୁଖଂ ପତ୍ଥୟତି, ସୁଖୀ ଭିୟ୍ୟୋପି ଇଚ୍ଛତି ।

ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା ॥

ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟା ତସ୍ମା, ହୋନ୍ତି ତିସ୍ସୋପି ୱେଦନା ।

ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା, ଇତି ୱୁତ୍ତା ମହେସିନା ॥

ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ଚାପି, ୟସ୍ମା ନାନୁସୟଂ ୱିନା ।

ହୋତି ତସ୍ମା ନ ସା ହୋତି, ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱୁସୀମତୋତି ॥

ଅୟଂ ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତି ପଦସ୍ମିଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟାଉପାଦାନପଦୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୪୫. ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନପଦେ –

ଉପାଦାନାନି ଚତ୍ତାରି, ତାନି ଅତ୍ଥୱିଭାଗତୋ ।

ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରା, କମତୋ ଚ ୱିଭାୱୟେ ॥

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଭାୱନା – କାମୁପାଦାନଂ, ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ, ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ, ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ଇମାନି ତାୱେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି । ତେସଂ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱିଭାଗୋ – ୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତଂ କାମଂ ଉପାଦିୟତୀତି କାମୁପାଦାନଂ, କାମୋ ଚ ସୋ ଉପାଦାନଞ୍ଚାତିପି କାମୁପାଦାନଂ । ଉପାଦାନନ୍ତି ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଂ । ଦଳ୍ହତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ଉପସଦ୍ଦୋ ଉପାୟାସଉପକଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱିୟ । ତଥା ଦିଟ୍ଠି ଚ ସା ଉପାଦାନଞ୍ଚାତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ। ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତୀତି ୱା ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧) ହି ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠି ଉପାଦିୟତି । ତଥା ସୀଲବ୍ବତଂ ଉପାଦିୟତୀତି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ। ସୀଲବ୍ବତଞ୍ଚ ତଂ ଉପାଦାନଞ୍ଚାତିପି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ । ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦୀନି ହି ‘‘ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଅଭିନିୱେସତୋ ସୟମେୱ ଉପାଦାନାନି । ତଥା ୱଦନ୍ତି ଏତେନାତି ୱାଦୋ । ଉପାଦିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଉପାଦାନଂ । କିଂ ୱଦନ୍ତି, ଉପାଦିୟନ୍ତି ୱା ? ଅତ୍ତାନଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱାଦୁପାଦାନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ। ଅତ୍ତୱାଦମତ୍ତମେୱ ୱା ଅତ୍ତାତି ଉପାଦିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ । ଅୟଂ ତାୱ ତେସଂ ଅତ୍ଥୱିଭାଗୋ ।

ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରେ ପନ କାମୁପାଦାନଂ ତାୱ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ କାମୁପାଦାନଂ ? ୟୋ କାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ କାମରାଗୋ କାମନନ୍ଦୀ କାମତଣ୍ହା କାମସ୍ନେହୋ କାମପରିଳାହୋ କାମମୁଚ୍ଛା କାମଜ୍ଝୋସାନଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମୁପାଦାନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୦; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ଆଗତତ୍ତା ସଙ୍ଖେପତୋ ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଂ ନାମ ପୁରିମତଣ୍ହାଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଦଳ୍ହସମ୍ଭୂତା ଉତ୍ତରତଣ୍ହାୱ । କେଚି ପନାହୁ ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତୱିସୟପତ୍ଥନା ତଣ୍ହା ଅନ୍ଧକାରେ ଚୋରସ୍ସ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ, ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ଉପାଦାନଂ ତସ୍ସେୱ ଭଣ୍ଡଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାପଟିପକ୍ଖା ଚ ତେ ଧମ୍ମା । ତଥା ପରିୟେସନାରକ୍ଖଦୁକ୍ଖମୂଲା’’ତି । ସେସୁପାଦାନତ୍ତୟଂ ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦିଟ୍ଠିମତ୍ତମେୱ ।

ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପୁବ୍ବେ ରୂପାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଅଟ୍ଠସତପ୍ପଭେଦାୟପି ତଣ୍ହାୟ ଦଳ୍ହଭାୱୋ କାମୁପାଦାନଂ । ଦସୱତ୍ଥୁକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ? ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ, ନତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠଂ…ପେ॰… ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେନ୍ତୀତି ୟା ଏୱରୂପା ଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୋ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୧; ୱିଭ॰ ୯୩୮) । ସୀଲବ୍ବତେହି ସୁଦ୍ଧୀତି ପରାମସନଂ ପନ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ? ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି, ୱତେନ ସୁଦ୍ଧି, ସୀଲବ୍ବତେନ ସୁଦ୍ଧୀତି ୟା ଏୱରୂପା ଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୋ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୨; ୱିଭ॰ ୯୩୮) । ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ? ଇଧ ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ…ପେ॰… ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି…ପେ॰… ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୋ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୩; ୱିଭ॰ ୯୩୮) । ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରୋ ।

କମତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ତିୱିଧୋ କମୋ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ପହାନକ୍କମୋ ଦେସନାକ୍କମୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଇମସ୍ସ ପଠମଂ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ଅଭାୱତୋ କିଲେସାନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିୟାୟେନ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅତ୍ତଗ୍ଗାହପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସୋ, ତତୋ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ଅତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ, ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ପରଲୋକନିରପେକ୍ଖସ୍ସ କାମୁପାଦାନନ୍ତି ଏୱଂ ପଠମଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ, ତତୋ ଦିଟ୍ଠିସୀଲବ୍ବତକାମୁପାଦାନାନୀତି ଅୟମେତେସଂ ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ ।

ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ପଠମଂ ପହୀୟନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତ୍ତା । କାମୁପାଦାନଂ ପଚ୍ଛା, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତ୍ତାତି ଅୟମେତେସଂ ପହାନକ୍କମୋ ।

ମହାୱିସୟତ୍ତା ପନ ପାକଟତ୍ତା ଚ ଏତେସୁ କାମୁପାଦାନଂ ପଠମଂ ଦେସିତଂ । ମହାୱିସୟଂ ହି ତଂ ଅଟ୍ଠଚିତ୍ତସମ୍ପୟୋଗା, ଅପ୍ପୱିସୟାନି ଇତରାନି ଚତୁଚିତ୍ତସମ୍ପୟୋଗା, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ଆଲୟରାମତ୍ତା ପଜାୟ ପାକଟଂ କାମୁପାଦାନଂ, ନ ଇତରାନି । କାମୁପାଦାନ ୱା କାମାନଂ ସମଧିଗମତ୍ଥଂ କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲାଦିବହୁଲୋ ହୋତି, ସାସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୀତି ତଦନନ୍ତରଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ, ତଂ ପଭିଜ୍ଜମାନଂ ସୀଲବ୍ବତଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱୟେ ଗୋକିରିୟଂ କୁକ୍କୁରକିରିୟଂ ୱା ଦିସ୍ୱାପି ୱେଦିତବ୍ବତୋ ଓଳାରିକନ୍ତି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ପଠମଂ ଦେସିତଂ । ସୁଖୁମତ୍ତା ଅନ୍ତେ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ଅୟମେତେସଂ ଦେସନାକ୍କମୋ ।

ତଣ୍ହା ଚ ପୁରିମସ୍ସେତ୍ଥ, ଏକଧା ହୋତି ପଚ୍ଚୟୋ ।

ସତ୍ତଧା ଅଟ୍ଠଧା ୱାପି, ହୋତି ସେସତ୍ତୟସ୍ସ ସା ॥

ଏତ୍ଥ ଚ ଏୱଂ ଦେସିତେ ଉପାଦାନଚତୁକ୍କେ ପୁରିମସ୍ସ କାମୁପାଦାନସ୍ସ କାମତଣ୍ହା ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦିତେସୁ ୱିସୟେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ । ସେସତ୍ତୟସ୍ସ ପନ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତହେତୁୱସେନ ସତ୍ତଧା ୱା, ଉପନିସ୍ସୟେନ ସହ ଅଟ୍ଠଧା ୱାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଦା ଚ ସା ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଦା ଅସହଜାତାୱ ହୋତୀତି ।

ଅୟଂ ‘‘ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ମିଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟାଭୱପଦୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୪୬. ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱପଦେ –

ଅତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମତୋ ଚେୱ, ସାତ୍ଥତୋ ଭେଦସଙ୍ଗହା ।

ୟଂ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଚେୱ, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ତତ୍ଥ ଭୱତୀତି ଭୱୋ । ସୋ କମ୍ମଭୱୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ଚାତି ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଭୱୋ ଦୁୱିଧେନ ଅତ୍ଥି କମ୍ମଭୱୋ, ଅତ୍ଥି ଉପପତ୍ତିଭୱୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୪) । ତତ୍ଥ କମ୍ମମେୱ ଭୱୋ କମ୍ମଭୱୋ, ତଥା ଉପପତ୍ତିୟେୱ ଭୱୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପପତ୍ତି ଭୱତୀତି ଭୱୋ । କମ୍ମଂ ପନ ୟଥା ସୁଖକାରଣତ୍ତା ‘‘ସୁଖୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୪) ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଭୱକାରଣତ୍ତା ଫଲୱୋହାରେନ ଭୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୬୪୭.ଧମ୍ମତୋ ପନ କମ୍ମଭୱୋ ତାୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ଚେତନା ଚେୱ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ କମ୍ମସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମା । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ କମ୍ମଭୱୋ ? ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ (ୱିଭ॰ ୨୩୪) ପରିତ୍ତଭୂମକୋ ୱା ମହାଭୂମକୋ ୱା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କମ୍ମଭୱୋ । ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଗାମିକମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୪) । ଏତ୍ଥ ହି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋତି ତେରସ ଚେତନା । ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋତି ଦ୍ୱାଦସ । ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋତି ଚତସ୍ସୋ ଚେତନା । ଏୱଂ ପରିତ୍ତଭୂମକୋ ୱା ମହାଭୂମକୋ ୱାତି ଏତେନ ତାସଂୟେୱ ଚେତନାନଂ ମନ୍ଦବହୁୱିପାକତା ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଗାମିକମ୍ମନ୍ତି ଇମିନା ପନ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା ।

ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ କମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା, ପଭେଦତୋ ନୱୱିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ? କାମଭୱୋ ରୂପଭୱୋ ଅରୂପଭୱୋ ସଞ୍ଞାଭୱୋ ଅସଞ୍ଞାଭୱୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱୋ, ଏକୱୋକାରଭୱୋ ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପପତ୍ତିଭୱୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୪) । ତତ୍ଥ କାମସଙ୍ଖାତୋ ଭୱୋ କାମଭୱୋ । ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ । ସଞ୍ଞାୱତଂ ଭୱୋ, ସଞ୍ଞା ୱା ଏତ୍ଥ ଭୱେ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞାଭୱୋ । ୱିପରିୟାୟେନ ଅସଞ୍ଞାଭୱୋ । ଓଳାରିକାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱା ସୁଖୁମାୟ ଚ ଭାୱା ନେୱସଞ୍ଞା, ନାସଞ୍ଞା ଅସ୍ମିଂ ଭୱେତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱୋ । ଏକେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ଭୱୋ ଏକୱୋକାରଭୱୋ । ଏକୋ ୱା ୱୋକାରୋ ଅସ୍ସ ଭୱସ୍ସାତି ଏକୱୋକାରଭୱୋ । ଏସ ନୟୋ ଚତୁୱୋକାରପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ । ତତ୍ଥ କାମଭୱୋ ପଞ୍ଚ ଉପାଦିଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧା । ତଥା ରୂପଭୱୋ । ଅରୂପଭୱୋ ଚତ୍ତାରୋ, ସଞ୍ଞାଭୱୋ ପଞ୍ଚ । ଅସଞ୍ଞାଭୱୋ ଏକୋ ଉପାଦିଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧୋ । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱୋ ଚତ୍ତାରୋ । ଏକୱୋକାରଭୱାଦୟୋ ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଉପାଦିଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧେହୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୬୪୮.ସାତ୍ଥତୋତି ୟଥା ଚ ଭୱନିଦ୍ଦେସେ, ତଥେୱ କାମଂ ସଙ୍ଖାରନିଦ୍ଦେସେପି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋୱ ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପୁରିମେ ଅତୀତକମ୍ମୱସେନ ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ତା, ଇମେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକମ୍ମୱସେନ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟତ୍ତାତି ପୁନୱଚନଂ ସାତ୍ଥକମେୱ, ପୁବ୍ବେ ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ? କୁସଲା ଚେତନା କାମାୱଚରା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୨୬) ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଚେତନାୱ ସଙ୍ଖାରାତି ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ‘‘ସବ୍ବମ୍ପି ଭୱଗାମିକମ୍ମ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୩୪) ୱଚନତୋ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି । ପୁବ୍ବେ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟମେୱ କମ୍ମଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ଅସଞ୍ଞାଭୱନିବ୍ବତ୍ତକମ୍ପି । କିଂ ୱା ବହୁନା, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋୱ କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ଇଧ ପନ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ସବ୍ବଥାପି ସାତ୍ଥକମେୱିଦଂ ପୁନୱଚନନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ସାତ୍ଥତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୬୪୯.ଭେଦସଙ୍ଗହାତି ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱସ୍ସ ଭେଦତୋ ଚେୱ ସଙ୍ଗହତୋ ଚ । ୟଞ୍ହି କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାମଭୱନିବ୍ବତ୍ତକଂ କମ୍ମଂ କରୀୟତି, ସୋ କମ୍ମଭୱୋ । ତଦଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ । ଏୱଂ କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱେ କାମଭୱା, ତଦନ୍ତୋଗଧା ଚ ସଞ୍ଞାଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱା, ଦ୍ୱେ ରୂପଭୱା, ତଦନ୍ତୋଗଧା ଚ ସଞ୍ଞାଭୱଅସଞ୍ଞାଭୱଏକୱୋକାରଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱା, ଦ୍ୱେ ଅରୂପଭୱା, ତଦନ୍ତୋଗଧା ଚ ସଞ୍ଞାଭୱନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱଚତୁୱୋକାରଭୱାତି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତୋଗଧେହି ଛ ଭୱା । ୟଥା ଚ କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତୋଗଧେହି ଛ ଭୱା । ତଥା ସେସୁପାଦାନପଚ୍ଚୟାପୀତି ଏୱଂ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭେଦତୋ ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତୋଗଧେହି ଚତୁୱୀସତି ଭୱା ।

ସଙ୍ଗହତୋ ପନ କମ୍ମଭୱଂ ଉପପତ୍ତିଭୱଞ୍ଚ ଏକତୋ କତ୍ୱା କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତୋଗଧେହି ଏକୋ କାମଭୱୋ । ତଥା ରୂପାରୂପଭୱାତି ତୟୋ ଭୱା । ତଥା ସେସୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ପୀତି । ଏୱଂ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହତୋ ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତୋଗଧେହି ଦ୍ୱାଦସ ଭୱା । ଅପିଚ ଅୱିସେସେନ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାମଭୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ । ତଦଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ । ଏୱଂ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତୋଗଧେହି ଦ୍ୱେ କାମଭୱା, ଦ୍ୱେ ରୂପଭୱା, ଦ୍ୱେ ଅରୂପଭୱାତି ଅପରେନ ପରିୟାୟେନ ସଙ୍ଗହତୋ ଛ ଭୱା । କମ୍ମଭୱଉପପତ୍ତିଭୱଭେଦଂ ୱା ଅନୁପଗମ୍ମ ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତୋଗଧେହି କାମଭୱାଦିୱସେନ ତୟୋ ଭୱା ହୋନ୍ତି । କାମଭୱାଦିଭେଦମ୍ପି ଅନୁପଗମ୍ମ କମ୍ମଭୱଉପପତ୍ତିଭୱୱସେନ ଦ୍ୱେ ଭୱା ହୋନ୍ତି । କମ୍ମୁପପତ୍ତିଭେଦଞ୍ଚାପି ଅନୁପଗମ୍ମ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋତି ଭୱୱସେନ ଏକୋୱ ଭୱୋ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଭୱସ୍ସ ଭେଦସଙ୍ଗହାପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

୬୫୦.ୟଂ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଚେୱାତି ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଉପାଦାନଂ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନେତ୍ଥ କସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ? ୟଂକିଞ୍ଚି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱ । ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ସୋ ଇଦଂ ୟୁତ୍ତଂ ଇଦଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଉପାଦାନସ୍ସ ୱସେନ ୟଂକିଞ୍ଚି ଭୱଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋତିୟେୱ । ତସ୍ମା ୟଦେକଚ୍ଚେ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନେନ ରୂପାରୂପଭୱା ନ ହୋନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେନ ପନ ସବ୍ବୋ ହୋତୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ୱା ଦିଟ୍ଠାନୁସାରେନ ୱା ‘‘କାମା ନାମେତେ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଚେୱ ଖତ୍ତିୟମହାସାଲକୁଲାଦୀସୁ, ଛ କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ଚ ସମିଦ୍ଧା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେସଂ ଅଧିଗମତ୍ଥଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀହି ୱଞ୍ଚିତୋ ‘‘ଇମିନା କମ୍ମେନ କାମା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ କାମୁପାଦାନୱସେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନିପି କରୋତି, ସୋ ଦୁଚ୍ଚରିତପାରିପୂରିୟା ଅପାୟେ ଉପପଜ୍ଜତି । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକେ ୱା ପନ କାମେ ପତ୍ଥୟମାନୋ ପଟିଲଦ୍ଧେ ଚ ଗୋପୟମାନୋ କାମୁପାଦାନୱସେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି କରୋତି, ସୋ ଦୁଚ୍ଚରିତପାରିପୂରିୟା ଅପାୟେ ଉପପଜ୍ଜତି । ତତ୍ରାସ୍ସ ଉପପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ । କମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ସଞ୍ଞାଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱା ପନ ତଦନ୍ତୋଗଧା ଏୱ ।

ଅପରୋ ପନ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀହି ଉପବ୍ରୂହିତଞାଣୋ ‘‘ଇମିନା କମ୍ମେନ କାମା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ କାମୁପାଦାନୱସେନ କାୟସୁଚରିତାଦୀନି କରୋତି । ସୋ ସୁଚରିତପାରିପୂରିୟା ଦେୱେସୁ ୱା ମନୁସ୍ସେସୁ ୱା ଉପପଜ୍ଜତି । ତତ୍ରାସ୍ସ ଉପପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ । କମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ସଞ୍ଞାଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱା ପନ ତଦନ୍ତୋଗଧା ଏୱ । ଇତି କାମୁପାଦାନଂ ସପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସାନ୍ତୋଗଧସ୍ସ କାମଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ଅପରୋ ‘‘ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ତତୋ ସମିଦ୍ଧତରା କାମା’’ତି ସୁତ୍ୱା ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱା କାମୁପାଦାନୱସେନେୱ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିବଲେନ ରୂପାରୂପବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପପଜ୍ଜତି । ତତ୍ରାସ୍ସ ଉପପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ । କମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ସଞ୍ଞା-ଅସଞ୍ଞା-ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା-ଏକ-ଚତୁ-ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱା ପନ ତଦନ୍ତୋଗଧା ଏୱ । ଇତି କାମୁପାଦାନଂ ସପ୍ପଭେଦାନଂ ସାନ୍ତୋଗଧାନଂ ରୂପାରୂପଭୱାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ଅପରୋ ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତା ନାମ କାମାୱଚରସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ୱା ରୂପାରୂପଭୱାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଉଚ୍ଛିନ୍ନେ ସୁଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦାୟ ତଦୁପଗଂ କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ । କମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ସଞ୍ଞାଭୱାଦୟୋ ପନ ତଦନ୍ତୋଗଧା ଏୱ । ଇତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ସପ୍ପଭେଦାନଂ ସାନ୍ତୋଗଧାନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି କାମରୂପାରୂପଭୱାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ଅପରୋ ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତା ନାମ କାମାୱଚରସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ୱା ରୂପାରୂପଭୱାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସୁଖୀ ହୋତି ୱିଗତପରିଳାହୋ’’ତି ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନେନ ତଦୁପଗଂ କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ । ତଦଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ସଞ୍ଞାଭୱାଦୟୋ ପନ ତଦନ୍ତୋଗଧା ଏୱ । ଇତି ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ସପ୍ପଭେଦାନଂ ସାନ୍ତୋଗଧାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଭୱାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ଅପରୋ ‘‘ଇଦଂ ସୀଲବ୍ବତଂ ନାମ କାମାୱଚରସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ୱା ରୂପାରୂପଭୱାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପରିପୂରେନ୍ତସ୍ସ ସୁଖଂ ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନୱସେନ ତଦୁପଗଂ କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ । ତଦଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ସଞ୍ଞାଭୱାଦୟୋ ପନ ତଦନ୍ତୋଗଧା ଏୱ । ଇତି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ସପ୍ପଭେଦାନଂ ସାନ୍ତୋଗଧାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଭୱାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱମେତ୍ଥ ୟଂ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

କିଂ ପନେତ୍ଥ କସ୍ସ ଭୱସ୍ସ କଥଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଚେ ?

ରୂପାରୂପଭୱାନଂ, ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଉପାଦାନଂ ।

ସହଜାତାଦୀହିପି ତଂ, କାମଭୱସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ॥

ରୂପାରୂପଭୱାନଂ ହି, କାମଭୱପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଚ କମ୍ମଭୱେ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସେୱ, ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଚେତଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଉପାଦାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାକୁସଲକମ୍ମଭୱସ୍ସ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତହେତୁପଚ୍ଚୟପ୍ପଭେଦେହି ସହଜାତାଦୀହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନେୱାତି ।

ଅୟଂ ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ପଦସ୍ମିଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ଭୱପଚ୍ଚୟାଜାତିଆଦିୱିତ୍ଥାରକଥା

୬୫୧. ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀତିଆଦୀସୁ ଜାତିଆଦୀନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭୱୋତି ପନେତ୍ଥ କମ୍ମଭୱୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ହି ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । ସୋ ଚ ପନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୱସେନ ଦ୍ୱେଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ଭୱୋ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋତି ଚେ ? ବାହିରପଚ୍ଚୟସମତ୍ତେପି ହୀନପଣୀତତାଦିୱିସେସଦସ୍ସନତୋ । ବାହିରାନଂ ହି ଜନକଜନନୀସୁକ୍କସୋଣିତାହାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମତ୍ତେପି ସତ୍ତାନଂ ୟମକାନମ୍ପି ସତଂ ହୀନପଣୀତତାଦିୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ସୋ ଚ ନ ଅହେତୁକୋ ସବ୍ବଦା ଚ ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଅଭାୱତୋ, ନ କମ୍ମଭୱତୋ ଅଞ୍ଞହେତୁକୋ ତଦଭିନିବ୍ବତ୍ତକସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି କମ୍ମଭୱହେତୁକୋୱ । କମ୍ମଂ ହି ସତ୍ତାନଂ ହୀନପଣୀତତାଦିୱିସେସସ୍ସ ହେତୁ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘କମ୍ମଂ ସତ୍ତେ ୱିଭଜତି ୟଦିଦଂ ହୀନପ୍ପଣୀତତାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮୯) । ତସ୍ମା ଜାନିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ଭୱୋ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।

ୟସ୍ମା ଚ ଅସତି ଜାତିୟା ଜରାମରଣଂ ନାମ, ସୋକାଦୟୋ ୱା ଧମ୍ମା ନ ହୋନ୍ତି । ଜାତିୟା ପନ ସତି ଜରାମରଣଞ୍ଚେୱ, ଜରାମରଣସଙ୍ଖାତଦୁକ୍ଖଧମ୍ମଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ବାଲଜନସ୍ସ ଜରାମରଣାଭିସମ୍ବନ୍ଧା ୱା ତେନ ତେନ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅନଭିସମ୍ବନ୍ଧା ୱା ସୋକାଦୟୋ ଚ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ଜାତି ଜରାମରଣସ୍ସ ଚେୱ ସୋକାଦୀନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ପନ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଏକଧାୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।

ଅୟଂ ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।

ଭୱଚକ୍କକଥା

୬୫୨. ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସୋକାଦୟୋ ଅୱସାନେ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ୟା ସା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଏୱମେତସ୍ସ ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତା, ସା,

ସୋକାଦୀହି ଅୱିଜ୍ଜା, ସିଦ୍ଧା ଭୱଚକ୍କମୱିଦିତାଦିମିଦଂ ।

କାରକୱେଦକରହିତଂ, ଦ୍ୱାଦସୱିଧସୁଞ୍ଞତାସୁଞ୍ଞଂ ॥

ସତତଂ ସମିତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କଥଂ ପନେତ୍ଥ ସୋକାଦୀହି ଅୱିଜ୍ଜା ସିଦ୍ଧା, କଥମିଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଅୱିଦିତାଦି, କଥଂ କାରକୱେଦକରହିତଂ, କଥଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧସୁଞ୍ଞତାସୁଞ୍ଞନ୍ତି ଚେ ? ଏତ୍ଥ ହି ସୋକଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅୱିୟୋଗିନୋ, ପରିଦେୱୋ ଚ ନାମ ମୂଳ୍ହସ୍ସାତି ତେସୁ ତାୱ ସିଦ୍ଧେସୁ ସିଦ୍ଧା ହୋତି ଅୱିଜ୍ଜା । ଅପିଚ ‘‘ଆସୱସମୁଦୟା ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୩) ୱୁତ୍ତଂ । ଆସୱସମୁଦୟା ଚେତେ ସୋକାଦୟୋ ହୋନ୍ତି ।

କଥଂ ? ୱତ୍ଥୁକାମୱିୟୋଗେ ତାୱ ସୋକୋ କାମାସୱସମୁଦୟା ହୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ତସ୍ସ ଚେ କାମୟାନସ୍ସ, ଛନ୍ଦଜାତସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ ।

ତେ କାମା ପରିହାୟନ୍ତି, ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋୱ ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୩) ।

ୟଥା ଚାହ – ‘‘କାମତୋ ଜାୟତି ସୋକୋ’’ତି । (ଧ॰ ପ॰ ୨୧୫) ।

ସବ୍ବେପି ଚେତେ ଦିଟ୍ଠାସୱସମୁଦୟା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ତସ୍ସ ‘ଅହଂ ରୂପଂ ମମ ରୂପ’ନ୍ତି ପରିୟୁଟ୍ଠଟ୍ଠାୟିନୋ ରୂପୱିପରିଣାମଞ୍ଞଥାଭାୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧) ।

ୟଥା ଚ ଦିଟ୍ଠାସୱସମୁଦୟା, ଏୱଂ ଭୱାସୱସମୁଦୟାପି । ୟଥାହ –

‘‘ୟେପି ତେ ଦେୱା ଦୀଘାୟୁକା ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ସୁଖବହୁଲା ଉଚ୍ଚେସୁ ୱିମାନେସୁ ଚିରଟ୍ଠିତିକା, ତେପି ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ସଂୱେଗମାପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୮) । ପଞ୍ଚ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ଦିସ୍ୱା ମରଣଭୟେନ ସନ୍ତଜ୍ଜିତାନଂ ଦେୱାନଂ ୱିୟ ।

ୟଥା ଚ ଭୱାସୱସମୁଦୟା, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାସୱସମୁଦୟାପି । ୟଥାହ –

‘‘ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲୋ ତିୱିଧଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୬) ।

ଇତି ୟସ୍ମା ଆସୱସମୁଦୟା ଏତେ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏତେ ସିଜ୍ଝମାନା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୁଭୂତେ ଆସୱେ ସାଧେନ୍ତି । ଆସୱେସୁ ଚ ସିଦ୍ଧେସୁ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜାପି ସିଦ୍ଧାୱ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ସୋକାଦୀହି ଅୱିଜ୍ଜା ସିଦ୍ଧା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ପୁନ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ହେତୁଫଲପରମ୍ପରାୟ ପରିୟୋସାନଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତଂ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଅୱିଦିତାଦୀତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ସତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଇଦଂ ଆଦିମତ୍ତକଥନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଚେ । ନୟିଦଂ ଆଦିମତ୍ତକଥନଂ । ପଧାନଧମ୍ମକଥନଂ ପନେତଂ । ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ହି ୱଟ୍ଟାନଂ ଅୱିଜ୍ଜା ପଧାନା । ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେନ ହି ଅୱସେସକିଲେସୱଟ୍ଟଞ୍ଚ କମ୍ମାଦୀନି ଚ ବାଲଂ ପଲିବୋଧେନ୍ତି । ସପ୍ପସିରଗ୍ଗହଣେନ ସେସସପ୍ପସରୀରଂ ୱିୟ ବାହଂ । ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଚ୍ଛେଦେ ପନ କତେ ତେହି ୱିମୋକ୍ଖୋ ହୋତି। ସପ୍ପସିରଚ୍ଛେଦେ କତେ ପଲିବୋଧିତବାହାୱିମୋକ୍ଖୋ ୱିୟ । ୟଥାହ – ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ମହାୱ॰ ୧) । ଇତି ୟଂ ଗଣ୍ହତୋ ବନ୍ଧୋ, ମୁଚ୍ଚତୋ ଚ ମୋକ୍ଖୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ପଧାନଧମ୍ମସ୍ସ କଥନମିଦଂ, ନ ଆଦିମତ୍ତକଥନନ୍ତି । ଏୱମିଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଅୱିଦିତାଦୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତୟିଦଂ ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି କାରଣେହି ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପୱତ୍ତି, ତସ୍ମା ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ମହାବ୍ରହ୍ମା ସେଟ୍ଠୋ ସଜିତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୨) ଏୱଂ ପରିକପ୍ପିତେନ ବ୍ରହ୍ମାଦିନା ୱା ସଂସାରସ୍ସ କାରକେନ, ‘‘ସୋ ଖୋ ପନ ମେ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ୱଦୋ ୱେଦେୟ୍ୟୋ’’ତି ଏୱଂ ପରିକପ୍ପିତେନ ଅତ୍ତନା ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ୱେଦକେନ ରହିତଂ । ଇତି କାରକୱେଦକରହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ଉଦୟବ୍ବୟଧମ୍ମକତ୍ତା ଧୁୱଭାୱେନ, ସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ସଂକିଲେସିକତ୍ତା ଚ ସୁଭଭାୱେନ, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳିତତ୍ତା ସୁଖଭାୱେନ, ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତ୍ତା ୱସୱତ୍ତନଭୂତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଚ ସୁଞ୍ଞା । ତଥା ସଙ୍ଖାରାଦୀନିପି ଅଙ୍ଗାନି । ୟସ୍ମା ୱା ଅୱିଜ୍ଜା ନ ଅତ୍ତା, ନ ଅତ୍ତନୋ, ନ ଅତ୍ତନି, ନ ଅତ୍ତୱତୀ । ତଥା ସଙ୍ଖାରାଦୀନିପି ଅଙ୍ଗାନି । ତସ୍ମା ଦ୍ୱାଦସୱିଧସୁଞ୍ଞତାସୁଞ୍ଞମେତଂ ଭୱଚକ୍କନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୬୫୩. ଏୱଞ୍ଚ ୱିଦିତ୍ୱା ପୁନ,

ତସ୍ସାୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହା, ମୂଲମତୀତାଦୟୋ ତୟୋ କାଲା ।

ଦ୍ୱେ ଅଟ୍ଠ ଦ୍ୱେ ଏୱ ଚ, ସରୂପତୋ ତେସୁ ଅଙ୍ଗାନି ॥

ତସ୍ସ ଖୋ ପନେତସ୍ସ ଭୱଚକ୍କସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା ଚାତି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ମୂଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଦେତଂ ପୁବ୍ବନ୍ତାହରଣତୋ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲଂ ୱେଦନାୱସାନଂ, ଅପରନ୍ତସନ୍ତାନତୋ ତଣ୍ହାମୂଲଂ ଜରାମରଣାୱସାନନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମଂ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ତଣ୍ହାଚରିତୱସେନ । ଦିଟ୍ଠିଚରିତାନଂ ହି ଅୱିଜ୍ଜା, ତଣ୍ହାଚରିତାନଞ୍ଚ ତଣ୍ହା ସଂସାରନାୟିକା । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସମୁଗ୍ଘାତାୟ ୱା ପଠମଂ, ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୂନଂ ଅନୁପଚ୍ଛେଦପ୍ପକାସନତୋ, ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସମୁଗ୍ଘାତାୟ ଦୁତିୟଂ, ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଜରାମରଣପ୍ପକାସନତୋ । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୱସେନ ୱା ପୁରିମଂ, ଅନୁପୁବ୍ବପୱତ୍ତିଦୀପନତୋ, ଓପପାତିକୱସେନ ପଚ୍ଛିମଂ, ସହୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତୋ ।

ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତା ଚସ୍ସ ତୟୋ କାଲା। ତେସୁ ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ଆଗତୱସେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା, ସଙ୍ଖାରା ଚା’’ତି ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗାନି ଅତୀତକାଲାନି । ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଭୱାୱସାନାନି ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲାନି । ଜାତି ଚେୱ ଜରାମରଣଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଅନାଗତକାଲାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

୬୫୪. ପୁନ,

‘‘ହେତୁଫଲହେତୁପୁବ୍ବକ-ତିସନ୍ଧିଚତୁଭେଦସଙ୍ଗହଞ୍ଚେତଂ ।

ୱୀସତି ଆକାରାରଂ, ତିୱଟ୍ଟମନୱଟ୍ଠିତଂ ଭମତି’’ ॥

ଇତିପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ହେତୁଫଲସନ୍ଧି ନାମ । ୱେଦନାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ଫଲହେତୁସନ୍ଧି ନାମ । ଭୱସ୍ସ ଚ ଜାତିୟା ଚ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ହେତୁଫଲସନ୍ଧୀତି ଏୱମିଦଂ ହେତୁଫଲହେତୁପୁବ୍ବକତିସନ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସନ୍ଧୀନଂ ଆଦିପରିୟୋସାନୱୱତ୍ଥିତା ପନସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଗହା ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ଏକୋ ସଙ୍ଗହୋ । ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନଫସ୍ସୱେଦନା ଦୁତିୟୋ । ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ତତିୟୋ । ଜାତିଜରାମରଣଂ ଚତୁତ୍ଥୋତି । ଏୱମିଦଂ ଚତୁଭେଦସଙ୍ଗହନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅତୀତେ ହେତୱୋ ପଞ୍ଚ, ଇଦାନି ଫଲପଞ୍ଚକଂ ।

ଇଦାନି ହେତୱୋ ପଞ୍ଚ, ଆୟତିଂ ଫଲପଞ୍ଚକନ୍ତି ॥

ଏତେହି ପନ ୱୀସତିୟା ଆକାରସଙ୍ଖାତେହି ଅରେହି ୱୀସତିଆକାରାରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅତୀତେ ହେତୱୋ ପଞ୍ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରା ଚାତି ଇମେ ତାୱ ଦ୍ୱେ ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ୟସ୍ମା ପନ ଅୱିଦ୍ୱା ପରିତସ୍ସତି, ପରିତସ୍ସିତୋ ଉପାଦିୟତି, ତସ୍ସୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ । ତସ୍ମା ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱାପି ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା, ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା, ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନଂ, ଚେତନା ଭୱୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୭) ।

ତତ୍ଥ ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିନ୍ତି ପୁରିମେ କମ୍ମଭୱେ, ଅତୀତଜାତିୟଂ କମ୍ମଭୱେ କରିୟମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜାତି ୟୋ ତଦା ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ମୋହୋ, ୟେନ ମୂଳ୍ହୋ କମ୍ମଂ କରୋତି, ସା ଅୱିଜ୍ଜା । ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରାତି ତଂ କମ୍ମଂ କରୋତୋ ୟା ପୁରିମଚେତନାୟୋ, ୟଥା ‘‘ଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ମାସମ୍ପି ସଂୱଚ୍ଛରମ୍ପି ଦାନୁପକରଣାନି ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ପୁରିମଚେତନାୟୋ । ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ପନ ହତ୍ଥେ ଦକ୍ଖିଣଂ ପତିଟ୍ଠାପୟତୋ ଚେତନା ଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକାୱଜ୍ଜନେସୁ ୱା ଛସୁ ଜୱନେସୁ ଚେତନା ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା ନାମ। ସତ୍ତମେ ଭୱୋ । ୟା କାଚି ୱା ପନ ଚେତନା ଭୱୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା ନାମ । ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହାତି ୟା କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଫଲେ ଉପପତ୍ତିଭୱେ ନିକାମନା ପତ୍ଥନା, ସା ତଣ୍ହା ନାମ । ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନନ୍ତି ୟଂ କମ୍ମଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ‘‘ଇଦଂ କତ୍ୱା ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ କାମେ ସେୱିସ୍ସାମି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତଂ ଉପଗମନଂ ଗହଣଂ ପରାମସନଂ, ଇଦଂ ଉପାଦାନଂ ନାମ । ଚେତନା ଭୱୋତି ଆୟୂହନାୱସାନେ ୱୁତ୍ତା ଚେତନା ଭୱୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଦାନି ଫଲପଞ୍ଚକନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱେଦନାୱସାନଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତମେୱ । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧ ପଟିସନ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଓକ୍କନ୍ତି ନାମରୂପଂ, ପସାଦୋ ଆୟତନଂ, ଫୁଟ୍ଠୋ ଫସ୍ସୋ, ୱେଦୟିତଂ ୱେଦନା, ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଇଧୂପପତ୍ତିଭୱସ୍ମିଂ ପୁରେକତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟି॰ ୧.୪୭) । ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୟଂ ଭୱନ୍ତରପଟିସନ୍ଧାନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଓକ୍କନ୍ତି ନାମରୂପନ୍ତି ୟା ଗବ୍ଭେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଓକ୍କନ୍ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୱିସନଂ ୱିୟ, ଇଦଂ ନାମରୂପଂ । ପସାଦୋ ଆୟତନନ୍ତି ଇଦଂ ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚାୟତନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଫୁଟ୍ଠୋ ଫସ୍ସୋତି ୟୋ ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁଟ୍ଠୋ ଫୁସନ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ଫସ୍ସୋ । ୱେଦୟିତଂ ୱେଦନାତି ୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱା ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟେନ ୱା ଫସ୍ସେନ ସହ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିପାକୱେଦୟିତଂ, ସା ୱେଦନାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଦାନି ହେତୱୋ ପଞ୍ଚାତି ତଣ୍ହାଦୟୋ ପାଳିୟଂ ଆଗତା ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା । ଭୱେ ପନ ଗହିତେ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା ସଙ୍ଖାରା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି । ତଣ୍ହୁପାଦାନଗ୍ଗହଣେନ ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ୟାୟ ୱା ମୂଳ୍ହୋ କମ୍ମଂ କରୋତି, ସା ଅୱିଜ୍ଜା ଗହିତାୱ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚ । ତେନାହ ‘‘ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା, ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା, ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନଂ, ଚେତନା ଭୱୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଇଧ କମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୭) । ତତ୍ଥ ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନନ୍ତି ପରିପକ୍କାୟତନସ୍ସ କମ୍ମକରଣକାଲେ ସମ୍ମୋହୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଆୟତିଂ ଫଲପଞ୍ଚକନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ପଞ୍ଚ । ତାନି ଜାତିଗ୍ଗହଣେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଜରାମରଣଂ ପନ ତେସଂୟେୱ ଜରାମରଣଂ । ତେନାହ – ‘‘ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଓକ୍କନ୍ତି ନାମରୂପଂ, ପସାଦୋ ଆୟତନଂ, ଫୁଟ୍ଠୋ ଫସ୍ସୋ, ୱେଦୟିତଂ ୱେଦନା, ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଆୟତିଂ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ମିଂ ଇଧ କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୭) । ଏୱମିଦଂ ୱୀସତି ଆକାରାରଂ ହୋତି ।

ତିୱଟ୍ଟମନୱଟ୍ଠିତଂ ଭମତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ସଙ୍ଖାରଭୱା କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହୁପାଦାନାନି କିଲେସୱଟ୍ଟଂ, ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନଫସ୍ସୱେଦନା ୱିପାକୱଟ୍ଟନ୍ତି ଇମେହି ତୀହି ୱଟ୍ଟେହି ତିୱଟ୍ଟମିଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ୟାୱ କିଲେସୱଟ୍ଟଂ ନ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅନୱଟ୍ଠିତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିୱତ୍ତନତୋ ଭମତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୬୫୫. ତୟିଦମେୱଂ ଭମମାନଂ,

ସଚ୍ଚପ୍ପଭୱତୋ କିଚ୍ଚା, ୱାରଣା ଉପମାହି ଚ ।

ଗମ୍ଭୀରନୟଭେଦା ଚ, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ॥

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ଅୱିସେସେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରା ଦୁତିୟସଚ୍ଚପ୍ପଭୱଂ ଦୁତିୟସଚ୍ଚଂ । ସଙ୍ଖାରେହି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦୁତିୟସଚ୍ଚପ୍ପଭୱଂ ପଠମସଚ୍ଚଂ । ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ନାମରୂପାଦୀନି ୱିପାକୱେଦନାପରିୟୋସାନାନି ପଠମସଚ୍ଚପ୍ପଭୱଂ ପଠମସଚ୍ଚଂ । ୱେଦନାୟ ତଣ୍ହା ପଠମସଚ୍ଚପ୍ପଭୱଂ ଦୁତିୟସଚ୍ଚଂ । ତଣ୍ହାୟ ଉପାଦାନଂ ଦୁତିୟସଚ୍ଚପ୍ପଭୱଂ ଦୁତିୟସଚ୍ଚଂ । ଉପାଦାନତୋ ଭୱୋ ଦୁତିୟସଚ୍ଚପ୍ପଭୱଂ ପଠମଦୁତିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ । ଭୱତୋ ଜାତି ଦୁତିୟସଚ୍ଚପ୍ପଭୱଂ ପଠମସଚ୍ଚଂ । ଜାତିୟା ଜରାମରଣଂ ପଠମସଚ୍ଚପ୍ପଭୱଂ ପଠମସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱିଦଂ ସଚ୍ଚପ୍ପଭୱତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ।

୬୫୬. ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ୱତ୍ଥୂସୁ ଚ ସତ୍ତେ ସମ୍ମୋହେତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ପାତୁଭାୱାୟ । ତଥା ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି, ପଚ୍ଚୟା ଚ ହୋନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ପଟିୱିଜାନାତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ନାମରୂପସ୍ସ । ନାମରୂପମ୍ପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ସଳାୟତନସ୍ସ । ସଳାୟତନମ୍ପି ସୱିସୟେ ଚ ପୱତ୍ତତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଫସ୍ସସ୍ସ । ଫସ୍ସୋପି ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଫୁସତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ୱେଦନାୟ । ୱେଦନାପି ଆରମ୍ମଣରସଞ୍ଚ ଅନୁଭୱତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ତଣ୍ହାୟ । ତଣ୍ହାପି ରଜ୍ଜନୀୟେ ଚ ଧମ୍ମେ ରଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଉପାଦାନସ୍ସ । ଉପାଦାନମ୍ପି ଉପାଦାନିୟେ ଚ ଧମ୍ମେ ଉପାଦିୟତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଭୱସ୍ସ । ଭୱୋପି ନାନାଗତୀସୁ ଚ ୱିକ୍ଖିପତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଜାତିୟା । ଜାତିପି ଖନ୍ଧେ ଚ ଜନେତି ତେସଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିଭାୱେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଜରାମରଣସ୍ସ । ଜରାମରଣମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ପାକଭେଦଭାୱଞ୍ଚ ଅଧିତିଟ୍ଠତି, ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ହୋତି ଭୱନ୍ତରପାତୁଭାୱାୟ ସୋକାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନତ୍ତା । ତସ୍ମା ସବ୍ବପଦେସୁ ଦ୍ୱେଧା ପୱତ୍ତିକିଚ୍ଚତୋପି ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ।

୬୫୭. ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଇଦଂ କାରକଦସ୍ସନନିୱାରଣଂ । ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ତସଙ୍କନ୍ତିଦସ୍ସନନିୱାରଣଂ । ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତିପରିକପ୍ପିତୱତ୍ଥୁଭେଦଦସ୍ସନତୋ ଘନସଞ୍ଞାନିୱାରଣଂ । ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନନ୍ତିଆଦି ଅତ୍ତା ପସ୍ସତି…ପେ॰… ୱିଜାନାତି, ଫୁସତି, ୱେଦୟତି, ତଣ୍ହିୟତି, ଉପାଦିୟତି, ଭୱତି, ଜାୟତି, ଜୀୟତି, ମୀୟତୀତିଏୱମାଦିଦସ୍ସନନିୱାରଣଂ । ତସ୍ମା ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନନିୱାରଣତୋପେତଂ ଭୱଚକ୍କଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ।

୬୫୮. ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ଧମ୍ମାନଂ ଅଦସ୍ସନତୋ ଅନ୍ଧୋ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜା । ଅନ୍ଧସ୍ସ ଉପକ୍ଖଲନଂ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା । ଉପକ୍ଖଲିତସ୍ସ ପତନଂ ୱିୟ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ପତିତସ୍ସ ଗଣ୍ଡପାତୁଭାୱୋ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ । ଗଣ୍ଡଭେଦପୀଳକା ୱିୟ ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନଂ । ଗଣ୍ଡପୀଳକାଘଟ୍ଟନଂ ୱିୟ ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ । ଘଟ୍ଟନଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଟିକାରାଭିଲାସୋ ୱିୟ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା । ପଟିକାରାଭିଲାସେନ ଅସପ୍ପାୟଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଂ । ଉପାଦିଣ୍ଣଅସପ୍ପାୟାଲେପନଂ ୱିୟ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ । ଅସପ୍ପାୟାଲେପନେନ ଗଣ୍ଡୱିକାରପାତୁଭାୱୋ ୱିୟ ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି । ଗଣ୍ଡୱିକାରତୋ ଗଣ୍ଡଭେଦୋ ୱିୟ ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ । ୟସ୍ମା ୱା ପନେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ଅପ୍ପଟିପତ୍ତିମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିଭାୱେନ ସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି ପଟଲଂ ୱିୟ ଅକ୍ଖୀନି। ତଦଭିଭୂତୋ ଚ ବାଲୋ ପୁନବ୍ଭୱିକେହି ସଙ୍ଖାରେହି ଅତ୍ତାନଂ ୱେଠେତି କୋସକାରକିମି ୱିୟ କୋସପ୍ପଦେସେହି । ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗତୀସୁ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି ପରିଣାୟକପରିଗ୍ଗହିତୋ ୱିୟ ରାଜକୁମାରୋ ରଜ୍ଜେ । ଉପପତ୍ତିନିମିତ୍ତପରିକପ୍ପନତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ନାମରୂପଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତି ମାୟାକାରୋ ୱିୟ ମାୟଂ । ନାମରୂପେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ସଳାୟତନଂ ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣାତି ସୁଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବୋ ୱିୟ । ଆୟତନଘଟ୍ଟନତୋ ଫସ୍ସୋ ଜାୟତି ଅରଣିସହିତାଭିମନ୍ଥନତୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ । ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ୱେଦନା ପାତୁଭୱତି ଅଗ୍ଗିନା ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଦାହୋ ୱିୟ । ୱେଦୟମାନସ୍ସ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତି ଲୋଣୂଦକଂ ପିୱତୋ ପିପାସା ୱିୟ । ତସିତୋ ଭୱେସୁ ଅଭିଲାସଂ କରୋତି ପିପାସିତୋ ୱିୟ ପାନୀୟେ । ତଦସ୍ସୁପାଦାନଂ, ଉପାଦାନେନ ଭୱଂ ଉପାଦିୟତି ଆମିସଲୋଭେନ ମଚ୍ଛୋ ବଳିସଂ ୱିୟ । ଭୱେ ସତି ଜାତି ହୋତି ବୀଜେ ସତି ଅଙ୍କୁରୋ ୱିୟ । ଜାତସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂ ଜରାମରଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପତନଂ ୱିୟ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଉପମାହିପେତଂ ଭୱଚକ୍କଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ।

୬୫୯. ୟସ୍ମା ଚ ଭଗୱତା ଅତ୍ଥତୋପି ଧମ୍ମତୋପି ଦେସନତୋପି ପଟିୱେଧତୋପି ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ ଚାୟଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୦) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରଭେଦତୋପେତଂ ଭୱଚକ୍କଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନ ଜାତିତୋ ଜରାମରଣଂ ନ ହୋତି, ନ ଚ ଜାତିଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞତୋ ହୋତି, ଇତ୍ଥଞ୍ଚ ଜାତିତୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟସମୁଦାଗତଟ୍ଠସ୍ସ ଦୁରୱବୋଧନୀୟତୋ ଜରାମରଣସ୍ସ ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ଗମ୍ଭୀରୋ । ତଥା ଜାତିୟା ଭୱପଚ୍ଚୟ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ଗମ୍ଭୀରୋ । ତସ୍ମା ଇଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତା। ହେତୁଫଲଞ୍ହି ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୦) ।

ୟସ୍ମା ପନ ୟେନାକାରେନ ୟଦୱତ୍ଥା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ତେସଂ ତେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଦୁରୱବୋଧନୀୟତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଗମ୍ଭୀରୋ । ତଥା ସଙ୍ଖାରାନଂ…ପେ॰… ଜାତିୟା ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଗମ୍ଭୀରୋ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତା। ହେତୁନୋ ହି ଧମ୍ମୋତି ନାମଂ । ୟଥାହ – ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୦) ।

ୟସ୍ମା ଚସ୍ସ ତେନ ତେନ କାରଣେନ ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା ଦେସନାପି ଗମ୍ଭୀରା, ନ ତତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଞାଣଂ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି । ତଥାହେତଂ କତ୍ଥଚି ସୁତ୍ତେ ଅନୁଲୋମତୋ, କତ୍ଥଚି ପଟିଲୋମତୋ, କତ୍ଥଚି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ, କତ୍ଥଚି ୱେମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁଲୋମତୋ ୱା ପଟିଲୋମତୋ ୱା, କତ୍ଥଚି ତିସନ୍ଧିଚତୁସଙ୍ଖେପଂ, କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱିସନ୍ଧିତିସଙ୍ଖେପଂ, କତ୍ଥଚି ଏକସନ୍ଧିଦ୍ୱିସଙ୍ଖେପଂ ଦେସିତଂ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ଦେସନାଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ଅୟଂ ଦେସନାଗମ୍ଭୀରତା।

ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ୟୋ ସୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଭାୱୋ, ୟେନ ପଟିୱିଦ୍ଧେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ସମ୍ମା ସଲକ୍ଖଣତୋ ପଟିୱିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଦୁପ୍ପରିୟୋଗାହତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରୋ, ତସ୍ମା ଇଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ ପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଂ । ତଥା ହେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଞ୍ଞାଣାଦସ୍ସନସଚ୍ଚାସମ୍ପଟିୱେଧଟ୍ଠୋ ଗମ୍ଭୀରୋ, ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣାୟୂହନସରାଗୱିରାଗଟ୍ଠୋ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତଅବ୍ୟାପାରଅସଙ୍କନ୍ତିପଟିସନ୍ଧିପାତୁଭାୱଟ୍ଠୋ, ନାମରୂପସ୍ସ ଏକୁପ୍ପାଦୱିନିବ୍ଭୋଗାୱିନିବ୍ଭୋଗନମନରୁପ୍ପନଟ୍ଠୋ, ସଳାୟତନସ୍ସ ଅଧିପତିଲୋକଦ୍ୱାରଖେତ୍ତୱିସୟିଭାୱଟ୍ଠୋ, ଫସ୍ସସ୍ସ ଫୁସନସଙ୍ଘଟ୍ଟନସଙ୍ଗତିସନ୍ନିପାତଟ୍ଠୋ, ୱେଦନାୟ ଆରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନସୁଖଦୁକ୍ଖମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱନିଜ୍ଜୀୱୱେଦୟିତଟ୍ଠୋ । ତଣ୍ହାୟ ଅଭିନନ୍ଦିତଜ୍ଝୋସାନସରିତାଲତାନଦୀତଣ୍ହାସମୁଦ୍ଦଦୁପ୍ପୂରଟ୍ଠୋ, ଉପାଦାନସ୍ସ ଆଦାନଗ୍ଗହଣାଭିନିୱେସପରାମାସଦୁରତିକ୍କମଟ୍ଠୋ, ଭୱସ୍ସ ଆୟୂହନାଭିସଙ୍ଖରଣୟୋନିଗତିଠିତିନିୱାସେସୁଖିପନଟ୍ଠୋ, ଜାତିୟା ଜାତି ସଞ୍ଜାତି ଓକ୍କନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତି ପାତୁଭାୱଟ୍ଠୋ, ଜରାମରଣସ୍ସ ଖୟୱୟଭେଦୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଗମ୍ଭୀରୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତା।

୬୬୦. ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଏକତ୍ତନୟୋ, ନାନତ୍ତନୟୋ, ଅବ୍ୟାପାରନୟୋ, ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥନୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନୟଭେଦତୋପେତଂ ଭୱଚକ୍କଂ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ।

ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏୱଂ ବୀଜସ୍ସ ଅଙ୍କୁରାଦିଭାୱେନ ରୁକ୍ଖଭାୱପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦୋ ଏକତ୍ତନୟୋ ନାମ । ୟଂ ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତୋ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନ ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛେଦାୱବୋଧତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି । ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତୋ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସନ୍ତାନାନୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଏକତ୍ତଗହଣତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପନ ୟଥାସକଂଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାନଂ ନାନତ୍ତନୟୋ ନାମ । ୟଂ ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତୋ ନୱନୱାନଂ ଉପ୍ପାଦଦସ୍ସନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି । ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏକସନ୍ତାନପତିତସ୍ସ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନସ୍ସେୱ ନାନତ୍ତଗ୍ଗହଣତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରା ମୟା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା, ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅମ୍ହେହୀତି ଏୱମାଦିବ୍ୟାପାରାଭାୱୋ ଅବ୍ୟାପାରନୟୋ ନାମ । ୟଂ ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତୋ କାରକସ୍ସ ଅଭାୱାୱବୋଧତୋ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି । ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତୋ ୟୋ ଅସତିପି ବ୍ୟାପାରେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଭାୱନିୟମସିଦ୍ଧୋ ହେତୁଭାୱୋ, ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ପନ କାରଣେହି ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂୟେୱ ସମ୍ଭୱୋ ଖୀରାଦୀହି ଦଧିଆଦୀନଂ ୱିୟ, ନ ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅୟଂ ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟୋ ନାମ । ୟଂ ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପତୋ ଫଲାୱବୋଧା ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଂ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପଜହତି । ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପଂ ଫଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟତୋ କୁତୋଚି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅସମ୍ଭୱଗ୍ଗହଣତୋ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚେୱ ନିୟତୱାଦଞ୍ଚ ଉପାଦିୟତୀତି ଏୱମିଦଂ ଭୱଚକ୍କଂ,

ସଚ୍ଚପ୍ପଭୱତୋ କିଚ୍ଚା, ୱାରଣାଉପମାହି ଚ ।

ଗମ୍ଭୀରନୟଭେଦା ଚ, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ୟଥାରହଂ ॥

୬୬୧. ଇଦଞ୍ହି ଅତିଗମ୍ଭୀରତୋ ଅଗାଧଂ । ନାନାନୟଗହନତୋ ଦୁରତିୟାନଂ । ଞାଣାସିନା ସମାଧିପୱରସିଲାୟଂ ସୁନିସିତେନ,

ଭୱଚକ୍କମପଦାଲେତ୍ୱା, ଅସନିୱିଚକ୍କମିୱ ନିଚ୍ଚନିମ୍ମଥନଂ ।

ସଂସାରଭୟମତୀତୋ, ନ କୋଚି ସୁପିନନ୍ତରେପ୍ୟତ୍ଥି ॥

ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଗମ୍ଭୀରୋ ଚାୟଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ ଚ । ଏତସ୍ସ ଚାନନ୍ଦ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନୁବୋଧା ଅପ୍ପଟିୱେଧା ଏୱମୟଂ ପଜା ତନ୍ତାକୁଲକଜାତା କୁଲାଗଣ୍ଠିକଜାତା ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଭୂତା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୦) । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂ ୱା ହିତାୟ ଚ ସୁଖାୟ ଚ ପଟିପନ୍ନୋ ଅୱସେସକିଚ୍ଚାନି ପହାୟ,

ଗମ୍ଭୀରେ ପଚ୍ଚୟାକାରପ୍ପଭେଦେ ଇଧ ପଣ୍ଡିତୋ ।

ୟଥା ଗାଧଂ ଲଭେଥେୱମନୁୟୁଞ୍ଜେ ସଦା ସତୋତି ॥

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

ପଞ୍ଞାଭୂମିନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ସତ୍ତରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୧୮. ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ

ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହକଥା

୬୬୨. ଇଦାନି ୟା ‘‘ଇମେସୁ ଭୂମିଭୂତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଞାଣପରିଚୟଂ କତ୍ୱା ‘ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଚେୱ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ଚା’ତି ଦ୍ୱେ ମୂଲଭୂତା ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିଚତୁବ୍ବିଧଂ ସୀଲଂ, ତଞ୍ଚ ସୀଲନିଦ୍ଦେସେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ସଉପଚାରା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ, ତାପି ଚିତ୍ତସୀସେନ ୱୁତ୍ତସମାଧିନିଦ୍ଦେସେ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିତ୍ଥାରିତା ଏୱ । ତସ୍ମା ତା ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରିତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି, କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ଇମା ପନ ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସରୀର’’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ ନାମରୂପାନଂ ୟାଥାୱଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ।

୬୬୩. ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନ ସମଥୟାନିକେନ ତାୱ ଠପେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଅୱସେସରୂପାରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଅଞ୍ଞତରତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିତକ୍କାଦୀନି ଝାନଙ୍ଗାନି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମା ଲକ୍ଖଣରସାଦିୱସେନ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମନତୋ ନମନଟ୍ଠେନ ନାମନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ ।

ତତୋ ୟଥା ନାମ ପୁରିସୋ ଅନ୍ତୋଗେହେ ସପ୍ପଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଅନୁବନ୍ଧମାନୋ ତସ୍ସ ଆସୟଂ ପସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ଅୟମ୍ପି ୟୋଗାୱଚରୋ ତଂ ନାମଂ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ନାମଂ କିଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ପରିୟେସମାନୋ ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଂ ହଦୟରୂପଂ ପସ୍ସତି । ତତୋ ହଦୟରୂପସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତାନି, ଭୂତନିସ୍ସିତାନି ଚ ସେସୁପାଦାୟରୂପାନୀତି ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୋ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ରୁପ୍ପନତୋ ରୂପନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତତୋ ନମନଲକ୍ଖଣଂ ନାମଂ, ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତି।

୬୬୪.ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାୟାନିକୋ ପନ ଅୟମେୱ ୱା ସମଥୟାନିକୋ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ଧାତୁପରିଗ୍ଗହମୁଖାନଂ ଅଞ୍ଞତରମୁଖୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱା ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଥସ୍ସ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣତୋ ଆୱିଭୂତାସୁ ଧାତୂସୁ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନମ୍ହି ତାୱ କେସେ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ୱଣ୍ଣୋ, ଗନ୍ଧୋ, ରସୋ, ଓଜା, ଜୀୱିତଂ, କାୟପ୍ପସାଦୋ’’ତି ଏୱଂ କାୟଦସକୱସେନ ଦସ ରୂପାନି, ତତ୍ଥେୱ ଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ଭାୱଦସକୱସେନ ଦସ, ତତ୍ଥେୱ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ, ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅପରାନିପି ଚତୁୱୀସତୀତି ଏୱଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଚତୁୱୀସତିକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ରୂପାନି, ସେଦୋ, ଅସ୍ସୁ, ଖେଳୋ, ସିଙ୍ଘାଣିକାତି ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଓଜଟ୍ଠମକାନଂ ୱସେନ ସୋଳସ ସୋଳସ ରୂପାନି, ଉଦରିୟଂ, କରୀସଂ, ପୁବ୍ବୋ, ମୁତ୍ତନ୍ତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସେୱ ଓଜଟ୍ଠମକସ୍ସ ୱସେନ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତୀତି । ଏସ ତାୱ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ନୟୋ ।

ୟେ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ଆୱିଭୂତେ ଅପରେ ଦସ ଆକାରା ଆୱିଭୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅସିତାଦିପରିପାଚକେ ତାୱ କମ୍ମଜେ ତେଜୋକୋଟ୍ଠାସମ୍ହି ଓଜଟ୍ଠମକଞ୍ଚେୱ ଜୀୱିତଞ୍ଚାତି ନୱ ରୂପାନି, ତଥା ଚିତ୍ତଜେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକୋଟ୍ଠାସେପି ଓଜଟ୍ଠମକଞ୍ଚେୱ ସଦ୍ଦୋ ଚାତି ନୱ, ସେସେସୁ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଜୀୱିତନୱକଞ୍ଚେୱ ତୀଣି ଚ ଓଜଟ୍ଠମକାନୀତି ତେତ୍ତିଂସ ରୂପାନି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି ।

ତସ୍ସେୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାକାରୱସେନ ଇମେସୁ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପେସୁ ପାକଟେସୁ ଜାତେସୁ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରୱସେନ ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁଦସକାଦୟୋ, ହଦୟୱତ୍ଥୁଦସକଞ୍ଚାତି ଅପରାନିପି ସଟ୍ଠିରୂପାନି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି । ସୋ ସବ୍ବାନିପି ତାନି ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣେନ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ପସ୍ସତି ।

ତସ୍ସେୱଂ ପରିଗ୍ଗହିତରୂପସ୍ସ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଅରୂପଧମ୍ମା ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି, ତିସ୍ସୋ ମନୋଧାତୁୟୋ, ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋତି ଏକାସୀତି ଲୋକିୟଚିତ୍ତାନି, ଅୱିସେସେନ ଚ ତେହି ଚିତ୍ତେହି ସହଜାତୋ ଫସ୍ସୋ, ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ଚେତନା, ଜୀୱିତଂ, ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତି, ମନସିକାରୋତି ଇମେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ଚେତସିକାତି । ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନି ପନ ନେୱ ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ, ନ ସମଥୟାନିକସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅନଧିଗତତ୍ତାତି । ସୋ ସବ୍ବେପି ତେ ଅରୂପଧମ୍ମେ ନମନଲକ୍ଖଣେନ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ନାମ’’ନ୍ତି ପସ୍ସତି । ଏୱମେକୋ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନମୁଖେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତି।

୬୬୫. ଅପରୋ ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁୱସେନ। କଥଂ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଧାତୁୟୋ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଂ ଲୋକୋ ସେତକଣ୍ହମଣ୍ଡଲୱିଚିତ୍ତଂ ଆୟତୱିତ୍ଥତଂ ଅକ୍ଖିକୂପକେ ନ୍ହାରୁସୁତ୍ତକେନ ଆବଦ୍ଧଂ ମଂସପିଣ୍ଡଂ ‘‘ଚକ୍ଖୂ’’ତି ସଞ୍ଜାନାତି, ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ଉପାଦାରୂପେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୂ’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ୟାନି ପନସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତା ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ପରିୱାରକାନି ଚତ୍ତାରି ୱଣ୍ଣ-ଗନ୍ଧ-ରସ-ଓଜା-ରୂପାନି, ଅନୁପାଲକଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ନୱ ସହଜାତରୂପାନି, ତତ୍ଥେୱ ଠିତାନି କାୟଦସକଭାୱଦସକୱସେନ ୱୀସତି କମ୍ମଜରୂପାନି, ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଓଜଟ୍ଠମକାନଂ ୱସେନ ଚତୁୱୀସତି ଅନୁପାଦିନ୍ନରୂପାନୀତି ଏୱଂ ସେସାନି ତେପଣ୍ଣାସ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି, ନ ତାନି ଚ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୂ’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଏସ ନୟୋ ସୋତଧାତୁଆଦୀସୁପି । କାୟଧାତୁୟଂ ପନ ଅୱସେସାନି ତେଚତ୍ତାଲୀସ ରୂପାନି ହୋନ୍ତି । କେଚି ପନ ଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନି ସଦ୍ଦେନ ସହ ନୱ ନୱ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସାତି ୱଦନ୍ତି ।

ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ପସାଦା, ତେସଞ୍ଚ ୱିସୟା ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ପଞ୍ଚାତି ଦସ ରୂପାନି ଦସ ଧାତୁୟୋ ହୋନ୍ତି । ଅୱସେସରୂପାନି ଧମ୍ମଧାତୁୟେୱ ହୋନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁଂ ପନ ନିସ୍ସାୟ ରୂପଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନାମାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ହୋନ୍ତି । ତୀଣି ମନୋଧାତୁଚିତ୍ତାନି ଏକା ମନୋଧାତୁ, ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଚିତ୍ତାନି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ସବ୍ବାନିପି ଏକାସୀତି ଲୋକିୟଚିତ୍ତାନି ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ଧମ୍ମଧାତୂତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଡ୍ଢେକାଦସ ଧାତୁୟୋ ରୂପଂ, ଅଡ୍ଢଟ୍ଠମା ଧାତୁୟୋ ନାମନ୍ତି ଏୱମେକୋ ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁୱସେନ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

୬୬୬. ଅପରୋ ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱସେନ। କଥଂ ? ଚକ୍ଖୁଧାତୁୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଠପେତ୍ୱା ତେପଣ୍ଣାସ ରୂପାନି ଚକ୍ଖୁପସାଦମତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟଧାତୁୟୋ ‘‘ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନାନୀ’’ତି, ତେସଂ ୱିସୟଭୂତେ ପଞ୍ଚଧମ୍ମେ ‘‘ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନାନୀ’’ତି, ଲୋକିୟସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ‘‘ମନାୟତନ’’ନ୍ତି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଫସ୍ସାଦୟୋ ସେସରୂପଞ୍ଚ ‘‘ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଡ୍ଢେକାଦସ ଆୟତନାନି ରୂପଂ, ଦିୟଡ୍ଢଆୟତନାନି ନାମନ୍ତି ଏୱମେକୋ ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱସେନ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

୬୬୭. ଅପରୋ ତତୋ ସଂଖିତ୍ତତରଂ ଖନ୍ଧୱସେନ ୱୱତ୍ଥପେତି । କଥଂ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ତଂନିସ୍ସିତୋ ୱଣ୍ଣୋ, ଗନ୍ଧୋ, ରସୋ, ଓଜା, ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ପସାଦା, ୱତ୍ଥୁରୂପଂ, ଭାୱୋ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନୋ ସଦ୍ଦୋତି ଇମାନି ସତ୍ତରସ ରୂପାନି ସମ୍ମସନୁପଗାନି ନିପ୍ଫନ୍ନାନି ରୂପରୂପାନି । କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଆକାସଧାତୁ, ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା, ମୁଦୁତା, କମ୍ମଞ୍ଞତା, ଉପଚୟୋ, ସନ୍ତତି, ଜରତା, ଅନିଚ୍ଚତାତି ଇମାନି ପନ ଦସ ରୂପାନି ନ ସମ୍ମସନୁପଗାନି, ଆକାରୱିକାରଅନ୍ତରପରିଚ୍ଛେଦମତ୍ତକାନି, ନ ନିପ୍ଫନ୍ନରୂପାନି, ନ ରୂପରୂପାନି । ଅପିଚ ଖୋ ରୂପାନଂ ଆକାରୱିକାରଅନ୍ତରପରିଚ୍ଛେଦମତ୍ତତୋ ରୂପନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତାନି । ଇତି ସବ୍ବାନି ପେତାନି ସତ୍ତୱୀସତି ରୂପାନି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକାସୀତିୟା ଲୋକିୟଚିତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଙ୍ଖାରା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି । ଇତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପଂ, ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ନାମନ୍ତି ଏୱମେକୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

୬୬୮. ଅପରୋ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୭; ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୭) ଏୱଂ ସଂଖିତ୍ତେନେୱ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ତଥା ମନାୟତନଞ୍ଚେୱ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସଞ୍ଚ ନାମନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇତି ଇଦଞ୍ଚ ନାମଂ ଇଦଞ୍ଚ ରୂପଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

୬୬୯. ସଚେ ପନସ୍ସ ତେନ ତେନ ମୁଖେନ ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ସୁଖୁମତ୍ତା ଅରୂପଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେନ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା ରୂପମେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମ୍ମସିତବ୍ବଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ୟଥା ୟଥା ହିସ୍ସ ରୂପଂ ସୁୱିକ୍ଖାଲିତଂ ହୋତି ନିଜ୍ଜଟଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ, ତଥା ତଥା ତଦାରମ୍ମଣା ଅରୂପଧମ୍ମା ସୟମେୱ ପାକଟା ହୋନ୍ତି ।

ୟଥା ହି ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ଅପରିସୁଦ୍ଧେ ଆଦାସେ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ସୋ ‘‘ନିମିତ୍ତଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ନ ଆଦାସଂ ଛଡ୍ଡେତି, ଅଥ ଖୋ ନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିମଜ୍ଜତି। ତସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧେ ଆଦାସେ ନିମିତ୍ତଂ ସୟମେୱ ପାକଟଂ ହୋତି । ୟଥା ଚ ତେଲତ୍ଥିକୋ ତିଲପିଟ୍ଠଂ ଦୋଣିୟଂ ଆକିରିତ୍ୱା ଉଦକେନ ପରିପ୍ଫୋସେତ୍ୱା ଏକୱାରଂ ଦ୍ୱେୱାରଂ ପୀଳନମତ୍ତେନ ତେଲେ ଅନିକ୍ଖମନ୍ତେ ନ ତିଲପିଟ୍ଠଂ ଛଡ୍ଡେତି, ଅଥ ଖୋ ନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉଣ୍ହୋଦକେନ ପରିପ୍ଫୋସେତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପୀଳେତି । ତସ୍ସେୱଂ କରୋତୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ତିଲତେଲଂ ନିକ୍ଖମତି । ୟଥା ୱା ପନ ଉଦକଂ ପସାଦେତୁକାମୋ କତକଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଘଟେ ହତ୍ଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଏକଦ୍ୱେୱାରେ ଘଂସନମତ୍ତେନ ଉଦକେ ଅୱିପ୍ପସୀଦନ୍ତେ ନ କତକଟ୍ଠିଂ ଛଡ୍ଡେତି, ଅଥ ଖୋ ନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଘଂସତି । ତସ୍ସେୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କଲଲକଦ୍ଦମଂ ସନ୍ନିସୀଦତି । ଉଦକଂ ଅଚ୍ଛଂ ହୋତି ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ, ଏୱମେୱଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା ରୂପମେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମ୍ମସିତବ୍ବଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ ।

ୟଥା ୟଥା ହିସ୍ସ ରୂପଂ ସୁୱିକ୍ଖାଲିତଂ ହୋତି ନିଜ୍ଜଟଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ, ତଥା ତଥା ତପ୍ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସା ସନ୍ନିସୀଦନ୍ତି, କଦ୍ଦମୁପରି ଉଦକଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ ପସନ୍ନଂ ହୋତି । ତଦାରମ୍ମଣା ଅରୂପଧମ୍ମା ସୟମେୱ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାହିପି ଉଚ୍ଛୁଚୋରଗୋଣଦଧିମଚ୍ଛାଦୀହି ଉପମାହି ଅୟମତ୍ଥୋ ପକାସେତବ୍ବୋ ।

ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପଟ୍ଠାନାକାରକଥା

୬୭୦. ଏୱଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ପନସ୍ସ ଅରୂପଧମ୍ମା ତୀହି ଆକାରେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ଫସ୍ସୱସେନ ୱା ୱେଦନାୱସେନ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ୱା । କଥଂ ? ଏକସ୍ସ ତାୱ ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଧାତୁୟୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପଠମାଭିନିପାତୋ ଫସ୍ସୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଦ୍ଧିଂ ଫସ୍ସେନ ଚେତନା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଉପଟ୍ଠାତି । ତଥା ‘‘କେସେ ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା…ପେ॰… ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୦୭) ପଠମାଭିନିପାତୋ ଫସ୍ସୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ଅରୂପଧମ୍ମା ଫସ୍ସୱସେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ।

ଏକସ୍ସ ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା’’ତି ତଦାରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନକୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଫସ୍ସୋ ଚ ଚେତନା ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଉପଟ୍ଠାତି । ତଥା ‘‘କେସେ ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା …ପେ॰… ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା’’ତି ତଦାରମ୍ମଣରସାନୁଭୱନକୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ୱେଦନାୱସେନ ଅରୂପଧମ୍ମା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ।

ଅପରସ୍ସ ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା’’ତି ଆରମ୍ମଣପଟିୱିଜାନନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଫସ୍ସୋ ଚ ଚେତନା ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଉପଟ୍ଠାତି । ତଥା ‘‘କେସେ ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା…ପେ॰… ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା’’ତି ଆରମ୍ମଣପଟିୱିଜାନନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଫସ୍ସୋ ଚ ଚେତନା ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଅରୂପଧମ୍ମା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ।

ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ‘‘କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନେ କେସେ ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଧାତୁକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱସେନ, ସେସେସୁ ଚ ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୀସୁ ରୂପପରିଗ୍ଗହମୁଖେସୁ ସବ୍ବଂ ନୟଭେଦଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

୬୭୧. ୟସ୍ମା ଚ ଏୱଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ଅରୂପଧମ୍ମା ତୀହାକାରେହି ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୁୱିସୁଦ୍ଧରୂପପରିଗ୍ଗହେନେୱ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହାୟ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ, ନ ଇତରେନ । ସଚେ ହି ଏକସ୍ମିଂ ୱା ରୂପଧମ୍ମେ ଉପଟ୍ଠିତେ ଦ୍ୱୀସୁ ୱା ରୂପଂ ପହାୟ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହଂ ଆରଭତି କମ୍ମଟ୍ଠାନତୋ ପରିହାୟତି, ପଥୱୀକସିଣଭାୱନାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ପବ୍ବତେୟ୍ୟା ଗାୱୀ ୱିୟ । ସୁୱିସୁଦ୍ଧରୂପପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ପନ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହାୟ ୟୋଗଂ କରୋତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣାତି ।

ସୋ ଏୱଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧେ ନାମନ୍ତି, ତେସଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତାନି ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି, ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପଂ ରୂପନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଇତି ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକେ ଧମ୍ମେ ଖଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଗଂ ୱିୱରମାନୋ ୱିୟ ୟମକତାଲକନ୍ଦଂ ଫାଲୟମାନୋ ୱିୟ ଚ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ୱୱତ୍ଥପେତି । ନାମରୂପମତ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା ନତ୍ଥୀତି ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତି ।

ସମ୍ବହୁଲସୁତ୍ତନ୍ତସଂସନ୍ଦନା

୬୭୨. ସୋ ଏୱଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ‘‘ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ପହାନତ୍ଥାୟ ସତ୍ତସମ୍ମୋହସ୍ସ ସମତିକ୍କମତ୍ଥାୟ ଅସମ୍ମୋହଭୂମିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଠପନତ୍ଥାୟ ସମ୍ବହୁଲସୁତ୍ତନ୍ତୱସେନ ‘‘ନାମରୂପମତ୍ତମେୱିଦଂ, ନ ସତ୍ତୋ, ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏତମତ୍ଥଂ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥପେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟଥାପି ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରା, ହୋତି ସଦ୍ଦୋ ରଥୋ ଇତି ।

ଏୱଂ ଖନ୍ଧେସୁ ସନ୍ତେସୁ, ହୋତି ସତ୍ତୋତି ସମ୍ମୁତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଆୱୁସୋ, କଟ୍ଠଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ୱଲ୍ଲିଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ମତ୍ତିକଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ତିଣଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଆକାସୋ ପରିୱାରିତୋ ଅଗାରନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ନ୍ହାରୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ମଂସଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚମ୍ମଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଆକାସୋ ପରିୱାରିତୋ ରୂପନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୬) ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱ ହି ସମ୍ଭୋତି, ଦୁକ୍ଖଂ ତିଟ୍ଠତି ୱେତି ଚ ।

ନାଞ୍ଞତ୍ର ଦୁକ୍ଖା ସମ୍ଭୋତି, ନାଞ୍ଞଂ ଦୁକ୍ଖା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ।

ଉପମାହି ନାମରୂପୱିଭାୱନା

୬୭୩. ଏୱଂ ଅନେକସତେହି ସୁତ୍ତନ୍ତେହି ନାମରୂପମେୱ ଦୀପିତଂ, ନ ସତ୍ତୋ ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ତସ୍ମା ୟଥା ଅକ୍ଖଚକ୍କପଞ୍ଜରଈସାଦୀସୁ ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରେସୁ ଏକେନାକାରେନ ସଣ୍ଠିତେସୁ ରଥୋତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି, ପରମତ୍ଥତୋ ଏକେକସ୍ମିଂ ଅଙ୍ଗେ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ରଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ଚ କଟ୍ଠାଦୀସୁ ଗେହସମ୍ଭାରେସୁ ଏକେନାକାରେନ ଆକାସଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେସୁ ଗେହନ୍ତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି, ପରମତ୍ଥତୋ ଗେହଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ଚ ଅଙ୍ଗୁଲିଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠାଦୀସୁ ଏକେନାକାରେନ ଠିତେସୁ ମୁଟ୍ଠୀତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୋଣିତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱୀଣାତି । ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀସୁ ସେନାତି । ପାକାରଗେହଗୋପୁରାଦୀସୁ ନଗରନ୍ତି । ଖନ୍ଧସାଖାପଲାସାଦୀସୁ ଏକେନାକାରେନ ଠିତେସୁ ରୁକ୍ଖୋତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି, ପରମତ୍ଥତୋ ଏକେକସ୍ମିଂ ଅୱୟୱେ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ରୁକ୍ଖୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱମେୱଂ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସତି ‘‘ସତ୍ତୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତି, ପରମତ୍ଥତୋ ଏକେକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେ ‘‘ଅସ୍ମୀତି ୱା ଅହନ୍ତି ୱା’’ତି ଗାହସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ପରମତ୍ଥତୋ ପନ ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥୀତି । ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ହି ଦସ୍ସନଂ ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନଂ ନାମ ହୋତି ।

୬୭୪. ୟୋ ପନେତଂ ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନଂ ପହାୟ ‘‘ସତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି । ସୋ ତସ୍ସ ୱିନାସଂ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ ଅୱିନାସଂ ୱା । ଅୱିନାସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ସସ୍ସତେ ପତତି । ୱିନାସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଉଚ୍ଛେଦେ ପତତି । କସ୍ମା ? ଖୀରନ୍ୱୟସ୍ସ ଦଧିନୋ ୱିୟ ତଦନ୍ୱୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ସୋ ‘‘ସସ୍ସତୋ ସତ୍ତୋ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଓଲୀୟତି ନାମ । ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅତିଧାୱତି ନାମ । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ଦ୍ୱୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିଟ୍ଠିଗତେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତା ଦେୱମନୁସ୍ସା ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେ, ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେ, ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ଚ ପସ୍ସନ୍ତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେ ? ଭୱାରାମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱମନୁସ୍ସା ଭୱରତା ଭୱସମୁଦିତା । ତେସଂ ଭୱନିରୋଧାୟ ଧମ୍ମେ ଦେସିୟମାନେ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ନପ୍ପସୀଦତି ନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ନାଧିମୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେ ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେ ? ଭୱେନେୱ ଖୋ ପନେକେ ଅଟ୍ଟୀୟମାନା ହରାୟମାନା ଜିଗୁଚ୍ଛମାନା ୱିଭୱଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି, ୟତୋ କିର ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି, ନ ହୋତି ପରଂମରଣା, ଏତଂ ସନ୍ତଂ, ଏତଂ ପଣୀତଂ, ଏତଂ ୟାଥାୱନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେ ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ପସ୍ସନ୍ତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ପସ୍ସତି, ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ଦିସ୍ୱା ଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୪୯) ।

୬୭୫. ତସ୍ମା ୟଥା ଦାରୁୟନ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞଂ ନିଜ୍ଜୀୱଂ ନିରୀହକଂ, ଅଥ ଚ ପନ ଦାରୁରଜ୍ଜୁକସମାୟୋଗୱସେନ ଗଚ୍ଛତିପି ତିଟ୍ଠତିପି । ସଈହକଂ ସବ୍ୟାପାରଂ ୱିୟ ଖାୟତି, ଏୱମିଦଂ ନାମରୂପମ୍ପି ସୁଞ୍ଞଂ ନିଜ୍ଜୀୱଂ ନିରୀହକଂ, ଅଥ ଚ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମାୟୋଗୱସେନ ଗଚ୍ଛତିପି ତିଟ୍ଠତିପି । ସଈହକଂ ସବ୍ୟାପାରଂ ୱିୟ ଖାୟତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ଇଧତ୍ଥି ସଚ୍ଚତୋ,

ନ ହେତ୍ଥ ସତ୍ତୋ ମନୁଜୋ ଚ ୱିଜ୍ଜତି ।

ସୁଞ୍ଞଂ ଇଦଂ ୟନ୍ତମିୱାଭିସଙ୍ଖତଂ,

ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁଞ୍ଜୋ ତିଣକଟ୍ଠସାଦିସୋ’’ତି ॥

ନ କେୱଲଞ୍ଚେତଂ ଦାରୁୟନ୍ତୁପମାୟ, ଅଞ୍ଞାହିପି ନଳକଲାପୀଆଦୀହି ଉପମାହି ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ – ୟଥା ହି ଦ୍ୱୀସୁ ନଳକଲାପୀସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଠପିତାସୁ ଏକା ଏକିସ୍ସା ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ ହୋତି, ଏକିସ୍ସା ପତମାନାୟ ଇତରାପି ପତତି, ଏୱମେୱଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତି, ଏକଂ ଏକସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ ହୋତି । ମରଣୱସେନ ଏକସ୍ମିଂ ପତମାନେ ଇତରମ୍ପି ପତତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ୟମକଂ ନାମରୂପଞ୍ଚ, ଉଭୋ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞନିସ୍ସିତା ।

ଏକସ୍ମିଂ ଭିଜ୍ଜମାନସ୍ମିଂ, ଉଭୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ପଚ୍ଚୟା’’ତି ॥

୬୭୬. ୟଥା ଚ ଦଣ୍ଡାଭିହତଂ ଭେରିଂ ନିସ୍ସାୟ ସଦ୍ଦେ ପୱତ୍ତମାନେ ଅଞ୍ଞା ଭେରୀ, ଅଞ୍ଞୋ ସଦ୍ଦୋ, ଭେରିସଦ୍ଦା ଅସମ୍ମିସ୍ସା, ଭେରୀ ସଦ୍ଦେନ ସୁଞ୍ଞା, ସଦ୍ଦୋ ଭେରିୟା ସୁଞ୍ଞୋ, ଏୱମେୱଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ନାମେ ପୱତ୍ତମାନେ ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଂ, ଅଞ୍ଞଂ ନାମଂ, ନାମରୂପା ଅସମ୍ମିସ୍ସା, ନାମଂ ରୂପେନ ସୁଞ୍ଞଂ, ରୂପଂ ନାମେନ ସୁଞ୍ଞଂ, ଅପିଚ ଖୋ ଭେରିଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ରୂପଂ ପଟିଚ୍ଚ ନାମଂ ପୱତ୍ତତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ନ ଚକ୍ଖୁତୋ ଜାୟରେ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମା,

ନ ରୂପତୋ ନୋ ଚ ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା ।

ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚପ୍ପଭୱନ୍ତି ସଙ୍ଖତା,

ୟଥାପି ସଦ୍ଦୋ ପହଟାୟ ଭେରିୟା ॥

‘‘ନ ସୋତତୋ ଜାୟରେ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମା,

ନ ସଦ୍ଦତୋ ନୋ ଚ ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା…ପେ॰… ॥

‘‘ନ ଘାନତୋ ଜାୟରେ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମା,

ନ ଗନ୍ଧତୋ ନୋ ଚ ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା…ପେ॰… ॥

‘‘ନ ଜିୱ୍ହାତୋ ଜାୟରେ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମା,

ନ ରସତୋ ନୋ ଚ ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା…ପେ॰… ॥

‘‘ନ କାୟତୋ ଜାୟରେ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମା,

ନ ଫସ୍ସତୋ ନୋ ଚ ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା…ପେ॰… ॥

‘‘ନ ୱତ୍ଥୁରୂପା ପଭୱନ୍ତି ସଙ୍ଖତା,

ନ ଚାପି ଧମ୍ମାୟତନେହି ନିଗ୍ଗତା ।

ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚପ୍ପଭୱନ୍ତି ସଙ୍ଖତା,

ୟଥାପି ସଦ୍ଦୋ ପହଟାୟ ଭେରିୟା’’ତି ॥

୬୭୭. ଅପିଚେତ୍ଥ ନାମଂ ନିତ୍ତେଜଂ ନ ସକେନ ତେଜେନ ପୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଖାଦତି, ନ ପିୱତି, ନ ବ୍ୟାହରତି, ନ ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେତି । ରୂପମ୍ପି ନିତ୍ତେଜଂ ନ ସକେନ ତେଜେନ ପୱତ୍ତିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ନ ହି ତସ୍ସା ଖାଦିତୁକାମତା, ନାପି ପିୱିତୁକାମତା, ନ ବ୍ୟାହରିତୁକାମତା, ନ ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେତୁକାମତା, ଅଥ ଖୋ ନାମଂ ନିସ୍ସାୟ ରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ନାମଂ ପୱତ୍ତତି, ନାମସ୍ସ ଖାଦିତୁକାମତାୟ ପିୱିତୁକାମତାୟ ବ୍ୟାହରିତୁକାମତାୟ ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେତୁକାମତାୟ ସତି ରୂପଂ ଖାଦତି, ପିୱତି, ବ୍ୟାହରତି, ଇରିୟାପଥଂ କପ୍ପେତି ।

ଇମସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ଇମଂ ଉପମଂ ଉଦାହରନ୍ତି – ୟଥା ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ଚ ପୀଠସପ୍ପୀ ଚ ଦିସାପକ୍କମିତୁକାମା ଅସ୍ସୁ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ପୀଠସପ୍ପିଂ ଏୱମାହ ‘‘ଅହଂ ଖୋ ଭଣେ, ସକ୍କୋମି ପାଦେହି ପାଦକରଣୀୟଂ କାତୁଂ, ନତ୍ଥି ଚ ମେ ଚକ୍ଖୂନି ୟେହି ସମୱିସମଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ପୀଠସପ୍ପୀପି ଜଚ୍ଚନ୍ଧଂ ଏୱମାହ ‘‘ଅହଂ ଖୋ ଭଣେ, ସକ୍କୋମି ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁକରଣୀୟଂ କାତୁଂ, ନତ୍ଥି ଚ ମେ ପାଦାନି ୟେହି ଅଭିକ୍କମେୟ୍ୟଂ ୱା ପଟିକ୍କମେୟ୍ୟଂ ୱା’’ତି । ସୋ ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ପୀଠସପ୍ପିଂ ଅଂସକୂଟଂ ଆରୋପେସି । ପୀଠସପ୍ପୀ ଜଚ୍ଚନ୍ଧସ୍ସ ଅଂସକୂଟେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏୱମାହ ‘‘ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚ ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହ, ଦକ୍ଖିଣଂ ମୁଞ୍ଚ ୱାମଂ ଗଣ୍ହା’’ତି । ତତ୍ଥ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋପି ନିତ୍ତେଜୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ନ ସକେନ ତେଜେନ ସକେନ ବଲେନ ଗଚ୍ଛତି, ପୀଠସପ୍ପୀପି ନିତ୍ତେଜୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ନ ସକେନ ତେଜେନ ସକେନ ବଲେନ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଗମନଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ଏୱମେୱଂ ନାମମ୍ପି ନିତ୍ତେଜଂ ନ ସକେନ ତେଜେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତାସୁ ତାସୁ କିରିୟାସୁ ପୱତ୍ତତି । ରୂପମ୍ପି ନିତ୍ତେଜଂ ନ ସକେନ ତେଜେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତାସୁ ତାସୁ କିରିୟାସୁ ପୱତ୍ତତି, ନ ଚ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱା ପୱତ୍ତି ୱା ନ ହୋତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ନ ସକେନ ବଲେନ ଜାୟରେ,

ନୋପି ସକେନ ବଲେନ ତିଟ୍ଠରେ ।

ପରଧମ୍ମୱସାନୁୱତ୍ତିନୋ,

ଜାୟରେ ସଙ୍ଖତା ଅତ୍ତଦୁବ୍ବଲା ॥

‘‘ପରପଚ୍ଚୟତୋ ଚ ଜାୟରେ,

ପରଆରମ୍ମଣତୋ ସମୁଟ୍ଠିତା ।

ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେହି ଚ,

ପରଧମ୍ମେହି ଚିମେ ପଭାୱିତା ॥

‘‘ୟଥାପି ନାୱଂ ନିସ୍ସାୟ, ମନୁସ୍ସା ୟନ୍ତି ଅଣ୍ଣୱେ ।

ଏୱମେୱ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ, ନାମକାୟୋ ପୱତ୍ତତି ॥

‘‘ୟଥା ଚ ମନୁସ୍ସେ ନିସ୍ସାୟ, ନାୱା ଗଚ୍ଛତି ଅଣ୍ଣୱେ ।

ଏୱମେୱ ନାମଂ ନିସ୍ସାୟ, ରୂପକାୟୋ ପୱତ୍ତତି ॥

‘‘ଉଭୋ ନିସ୍ସାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମନୁସ୍ସା ନାୱା ଚ ଅଣ୍ଣୱେ ।

ଏୱଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ଉଭୋ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞନିସ୍ସିତା’’ତି ॥

ଏୱଂ ନାନାନୟେହି ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥାପୟତୋ ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅସମ୍ମୋହଭୂମିୟଂ ଠିତଂ ନାମରୂପାନଂ ୟାଥାୱଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନନ୍ତିପି ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦୋତିପି ଏତସ୍ସେୱ ଅଧିୱଚନଂ ।

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ଅଟ୍ଠାରସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୧୯. କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ

ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହକଥା

୬୭୮. ଏତସ୍ସେୱ ପନ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଣେନ ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ କଙ୍ଖଂ ୱିତରିତ୍ୱା ଠିତଂ ଞାଣଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ।

ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥା ନାମ କୁସଲୋ ଭିସକ୍କୋ ରୋଗଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପରିୟେସତି । ୟଥା ୱା ପନ ଅନୁକମ୍ପକୋ ପୁରିସୋ ଦହରଂ କୁମାରଂ ମନ୍ଦଂ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକଂ ରଥିକାୟ ନିପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ପୁତ୍ତକୋ’’ତି ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ଆୱଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱ ତସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟପରିୟେସନଂ ଆପଜ୍ଜତି ।

ସୋ ଆଦିତୋୱ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ନ ତାୱିଧଂ ନାମରୂପଂ ଅହେତୁକଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଏକସଦିସଭାୱାପତ୍ତିତୋ, ନ ଇସ୍ସରାଦିହେତୁକଂ, ନାମରୂପତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଇସ୍ସରାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ । ୟେପି ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ଇସ୍ସରାଦୟୋତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ଇସ୍ସରାଦିସଙ୍ଖାତନାମରୂପସ୍ସ ଅହେତୁକଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ । ତସ୍ମା ଭୱିତବ୍ବମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି, କେ ନୁ ଖୋ ତେ’’ତି ।

୬୭୯. ସୋ ଏୱଂ ନାମରୂପସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ତାୱ ରୂପକାୟସ୍ସ ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି – ‘‘ଅୟଂ କାୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତମାନୋ ନେୱ ଉପ୍ପଲପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକସୋଗନ୍ଧିକାଦୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ନ ମଣିମୁତ୍ତାହାରାଦୀନଂ, ଅଥ ଖୋ ଆମାସୟପକ୍କାସୟାନଂ ଅନ୍ତରେ ଉଦରପଟଲଂ ପଚ୍ଛତୋ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ଅନ୍ତଅନ୍ତଗୁଣପରିୱାରିତୋ ସୟମ୍ପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକ୍କୂଲୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକ୍କୂଲେ ପରମସମ୍ବାଧେ ଓକାସେ ପୂତିମଚ୍ଛପୂତିକୁମ୍ମାସଓଳିଗଲ୍ଲଚନ୍ଦନିକାଦୀସୁ କିମିୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତସ୍ସେୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନସ୍ସ ‘ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା ଉପାଦାନଂ କମ୍ମ’ନ୍ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ନିବ୍ବତ୍ତକତ୍ତା ହେତୁ, ଆହାରୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକତ୍ତା ପଚ୍ଚୟୋତି ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତେସୁପି ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ତୟୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ମାତା ୱିୟ ଦାରକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି । କମ୍ମଂ ପିତା ୱିୟ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଜନକଂ। ଆହାରୋ ଧାତି ୱିୟ ଦାରକସ୍ସ ସନ୍ଧାରକୋ’’ତି । ଏୱଂ ରୂପକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କତ୍ୱା, ପୁନ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୪୩) ନୟେନ ନାମକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତି ।

ସୋ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ନାମରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ୟଥା ଇଦଂ ଏତରହି, ଏୱଂ ଅତୀତେପି ଅଦ୍ଧାନେ ପଚ୍ଚୟତୋ ପୱତ୍ତିତ୍ଥ, ଅନାଗତେପି ପଚ୍ଚୟତୋ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ସମନୁପସ୍ସତି ।

୬୮୦. ତସ୍ସେୱଂ ସମନୁପସ୍ସତୋ ୟା ସା ପୁବ୍ବନ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ପଞ୍ଚୱିଧା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା, ୟାପି ଅପରନ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା, ୟାପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଏତରହି ୱା ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କଥଂକଥୀ ହୋତି – ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମି, କିଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ସତ୍ତୋ କୁତୋ ଆଗତୋ, ସୋ କୁହିଂ ଗାମୀ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮) ଛବ୍ବିଧା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା, ସା ସବ୍ବାପି ପହୀୟତି ।

୬୮୧. ଅପରୋ ସାଧାରଣାସାଧାରଣୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ନାମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପସ୍ସତି, କମ୍ମାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ରୂପସ୍ସ । ଦୁୱିଧୋ ହି ନାମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ସାଧାରଣୋ ଅସାଧାରଣୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଛ ଦ୍ୱାରାନି, ରୂପାଦୀନି ଛ ଆରମ୍ମଣାନି ନାମସ୍ସ ସାଧାରଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ, କୁସଲାଦିଭେଦତୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରସ୍ସାପି ତତୋ ପୱତ୍ତିତୋ । ମନସିକାରାଦିକୋ ଅସାଧାରଣୋ । ୟୋନିସୋ ମନସିକାରସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିକୋ ହି କୁସଲସ୍ସେୱ ହୋତି, ୱିପରୀତୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, କମ୍ମାଦିକୋ ୱିପାକସ୍ସ, ଭୱଙ୍ଗାଦିକୋ କିରିୟସ୍ସାତି ।

ରୂପସ୍ସ ପନ କମ୍ମଂ ଚିତ୍ତଂ ଉତୁ ଆହାରୋତି ଅୟଂ କମ୍ମାଦିକୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ଅତୀତମେୱ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି। ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ । ଉତୁଆହାରା ଉତୁଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି । ଏୱମେୱେକୋ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତି ।

ସୋ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ନାମରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ୟଥା ଇଦଂ ଏତରହି, ଏୱଂ ଅତୀତେପି ଅଦ୍ଧାନେ ପଚ୍ଚୟତୋ ପୱତ୍ତିତ୍ଥ, ଅନାଗତେପି ପଚ୍ଚୟତୋ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ସମନୁପସ୍ସତି । ତସ୍ସେୱଂ ସମନୁପସ୍ସତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତୀସୁପି ଅଦ୍ଧାସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି ।

୬୮୨. ଅପରୋ ତେସଂୟେୱ ନାମରୂପସଙ୍ଖାତାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଜରାପତ୍ତିଂ ଜିଣ୍ଣାନଞ୍ଚ ଭଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଜରାମରଣଂ ନାମ ଜାତିୟା ସତି ହୋତି, ଜାତି ଭୱେ ସତି, ଭୱୋ ଉପାଦାନେ ସତି, ଉପାଦାନଂ ତଣ୍ହାୟ ସତି, ତଣ୍ହା ୱେଦନାୟ ସତି, ୱେଦନା ଫସ୍ସେ ସତି, ଫସ୍ସୋ ସଳାୟତନେ ସତି, ସଳାୟତନଂ ନାମରୂପେ ସତି, ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣେ ସତି, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରେସୁ ସତି, ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତୀତି ଏୱଂ ପଟିଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତି । ଅଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି ।

୬୮୩. ଅପରୋ ‘‘ଇତି ଖୋ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨) ପୁବ୍ବେ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନେୱ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତି । ଅଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କଙ୍ଖା ପହୀୟତି ।

୬୮୪. ଅପରୋ ‘‘ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା, ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା, ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନଂ, ଚେତନା ଭୱୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା, ଇଧ ପଟିସନ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଓକ୍କନ୍ତି ନାମରୂପଂ, ପସାଦୋ ଆୟତନଂ, ଫୁଟ୍ଠୋ ଫସ୍ସୋ, ୱେଦୟିତଂ ୱେଦନାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଇଧୂପପତ୍ତିଭୱସ୍ମିଂ ପୁରେକତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା । ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା…ପେ॰… ଚେତନା ଭୱୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଇଧ କମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୭) ଏୱଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତି ।

୬୮୫. ତତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧଂ କମ୍ମଂ – ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ, ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ, ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଂ, ଅହୋସିକମ୍ମନ୍ତି । ତେସୁ ଏକଜୱନୱୀଥିୟଂ ସତ୍ତସୁ ଚିତ୍ତେସୁ କୁସଲା ୱା ଅକୁସଲା ୱା ପଠମଜୱନଚେତନା ଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ ନାମ । ତଂ ଇମସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦେତି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ପନ ‘‘ଅହୋସିକମ୍ମଂ ନାହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ, ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୪) ଇମସ୍ସ ତିକସ୍ସ ୱସେନ ଅହୋସିକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି । ଅତ୍ଥସାଧିକା ପନ ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ ନାମ । ତଂ ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦେତି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅହୋସିକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି । ଉଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରେ ପଞ୍ଚ ଜୱନଚେତନା ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ ନାମ । ତଂ ଅନାଗତେ ୟଦା ଓକାସଂ ଲଭତି, ତଦା ୱିପାକଂ ଦେତି । ସତି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅହୋସିକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତି ।

୬୮୬. ଅପରମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧଂ କମ୍ମଂ – ୟଂ ଗରୁକଂ, ୟଂ ବହୁଲଂ, ୟଦାସନ୍ନଂ, କଟତ୍ତା ୱା ପନ କମ୍ମନ୍ତି । ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ୱା ହୋତୁ ଅକୁସଲଂ ୱା, ଗରୁକାଗରୁକେସୁ ୟଂ ଗରୁକଂ ମାତୁଘାତାଦିକମ୍ମଂ ୱା ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଂ ୱା, ତଦେୱ ପଠମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ତଥା ବହୁଲାବହୁଲେସୁପି ୟଂ ବହୁଲଂ ହୋତି ସୁସୀଲ୍ୟଂ ୱା ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ୱା, ତଦେୱ ପଠମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ୟଦାସନ୍ନଂ ନାମ ମରଣକାଲେ ଅନୁସ୍ସରିତକମ୍ମଂ । ୟଞ୍ହି ଆସନ୍ନମରଣୋ ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତେନେୱ ଉପପଜ୍ଜତି । ଏତେହି ପନ ତୀହି ମୁତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନଂ କଟତ୍ତା ୱା ପନ କମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି, ତେସଂ ଅଭାୱେ ତଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢତି ।

୬୮୭. ଅପରମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧଂ କମ୍ମଂ – ଜନକଂ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ, ଉପପୀଳକଂ, ଉପଘାତକନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଜନକଂ ନାମ କୁସଲମ୍ପି ହୋତି ଅକୁସଲମ୍ପି । ତଂ ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପି ପୱତ୍ତେପି ରୂପାରୂପୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧେ ଜନେତି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ପନ ୱିପାକଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଜନିତେ ୱିପାକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି, ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତେତି । ଉପପୀଳକଂ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଜନିତେ ୱିପାକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପୀଳେତି ବାଧତି, ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତି । ଉପଘାତକଂ ପନ ସୟଂ କୁସଲମ୍ପି ଅକୁସଲମ୍ପି ସମାନଂ ଅଞ୍ଞଂ ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମଂ ଘାତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋତି । ଏୱଂ ପନ କମ୍ମେନ କତେ ଓକାସେ ତଂ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ କମ୍ମନ୍ତରଞ୍ଚେୱ ୱିପାକନ୍ତରଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ କମ୍ମୱିପାକଞାଣସ୍ସେୱ ୟାଥାୱସରସତୋ ପାକଟଂ ହୋତି, ଅସାଧାରଣଂ ସାୱକେହି । ୱିପସ୍ସକେନ ପନ କମ୍ମନ୍ତରଞ୍ଚ ୱିପାକନ୍ତରଞ୍ଚ ଏକଦେସତୋ ଜାନିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଅୟଂ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନେନ କମ୍ମୱିସେସୋ ପକାସିତୋତି ।

୬୮୮. ଇତି ଇମଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏୱଂ ଏକୋ କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତି । ସୋ ଏୱଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନ ପଚ୍ଚୟତୋ ନାମରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୟଥା ଇଦଂ ଏତରହି, ଏୱଂ ଅତୀତେପି ଅଦ୍ଧାନେ କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନ ପଚ୍ଚୟତୋ ପୱତ୍ତିତ୍ଥ, ଅନାଗତେପି କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟତୋ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି । ଇତି କମ୍ମଞ୍ଚେୱ କମ୍ମୱିପାକୋ ଚ, କମ୍ମୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ୱିପାକୱଟ୍ଟଞ୍ଚ, କମ୍ମପୱତ୍ତଞ୍ଚ ୱିପାକପୱତ୍ତଞ୍ଚ, କମ୍ମସନ୍ତତି ଚ ୱିପାକସନ୍ତତି ଚ, କିରିୟା ଚ କିରିୟାଫଲଞ୍ଚ ।

କମ୍ମା ୱିପାକା ୱତ୍ତନ୍ତି, ୱିପାକୋ କମ୍ମସମ୍ଭୱୋ ।

କମ୍ମା ପୁନବ୍ଭୱୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଲୋକୋ ପୱତ୍ତତୀତି ॥ –

ସମନୁପସ୍ସତି । ତସ୍ସେୱଂ ସମନୁପସ୍ସତୋ ୟା ସା ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୟୋ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ସୋଳସୱିଧା ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ସା ସବ୍ବା ପହୀୟତି । ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିଟ୍ଠିତିନିୱାସେସୁ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ଖାୟତି । ସୋ ନେୱ କାରଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ କାରକଂ ପସ୍ସତି, ନ ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱିପାକପଟିସଂୱେଦକଂ । କାରଣେ ପନ ସତି ‘‘କାରକୋ’’ତି, ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସତି ‘‘ପଟିସଂୱେଦକୋ’’ତି ସମଞ୍ଞାମତ୍ତେନ ପଣ୍ଡିତା ୱୋହରନ୍ତିଚ୍ଚେୱସ୍ସ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ସୁଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି ।

୬୮୯. ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘କମ୍ମସ୍ସ କାରକୋ ନତ୍ଥି, ୱିପାକସ୍ସ ଚ ୱେଦକୋ ।

ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱେତଂ ସମ୍ମଦସ୍ସନଂ ॥

‘‘ଏୱଂ କମ୍ମେ ୱିପାକେ ଚ, ୱତ୍ତମାନେ ସହେତୁକେ ।

ବୀଜରୁକ୍ଖାଦିକାନଂୱ, ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ନାୟତି ।

ଅନାଗତେପି ସଂସାରେ, ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ନ ଦିସ୍ସତି ॥

‘‘ଏତମତ୍ଥଂ ଅନଞ୍ଞାୟ, ତିତ୍ଥିୟା ଅସୟଂୱସୀ ।

ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱାନ, ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦସ୍ସିନୋ ।

ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୋଧିତା ॥

‘‘ଦିଟ୍ଠିବନ୍ଧନବଦ୍ଧା ତେ, ତଣ୍ହାସୋତେନ ୱୁୟ୍ହରେ ।

ତଣ୍ହାସୋତେନ ୱୁୟ୍ହନ୍ତା, ନ ତେ ଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚରେ ॥

‘‘ଏୱମେତଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ଭିକ୍ଖୁ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକୋ ।

ଗମ୍ଭୀରଂ ନିପୁଣଂ ସୁଞ୍ଞଂ, ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି ॥

‘‘କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି ୱିପାକମ୍ହି, ପାକୋ କମ୍ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉଭୋ ସୁଞ୍ଞା, ନ ଚ କମ୍ମଂ ୱିନା ଫଲଂ ॥

‘‘ୟଥା ନ ସୂରିୟେ ଅଗ୍ଗି, ନ ମଣିମ୍ହି ନ ଗୋମୟେ ।

ନ ତେସଂ ବହି ସୋ ଅତ୍ଥି, ସମ୍ଭାରେହି ଚ ଜାୟତି ॥

‘‘ତଥା ନ ଅନ୍ତୋ କମ୍ମସ୍ସ, ୱିପାକୋ ଉପଲବ୍ଭତି ।

ବହିଦ୍ଧାପି ନ କମ୍ମସ୍ସ, ନ କମ୍ମଂ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜତି ॥

‘‘ଫଲେନ ସୁଞ୍ଞଂ ତଂ କମ୍ମଂ, ଫଲଂ କମ୍ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

କମ୍ମଞ୍ଚ ଖୋ ଉପାଦାୟ, ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତେ ଫଲଂ ॥

‘‘ନ ହେତ୍ଥ ଦେୱୋ ବ୍ରହ୍ମା ୱା, ସଂସାରସ୍ସତ୍ଥିକାରକୋ ।

ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ହେତୁସମ୍ଭାରପଚ୍ଚୟା’’ତି ॥

୬୯୦. ତସ୍ସେୱଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ ପହୀନୱିଚିକିଚ୍ଛସ୍ସ ସବ୍ବେ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ସାସ୍ସ ହୋତି ଞାତପରିଞ୍ଞା।

ସୋ ଏୱଂ ପଜାନାତି – ୟେ ଅତୀତେ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା ନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା, ତେ ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ଅତୀତକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅଞ୍ଞେ ନିବ୍ବତ୍ତା, ଅତୀତଭୱତୋ ଇମଂ ଭୱଂ ଆଗତୋ ଏକଧମ୍ମୋପି ନତ୍ଥି, ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଭୱେ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତି, ପୁନବ୍ଭୱେ ଅଞ୍ଞେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି, ଇମମ୍ହା ଭୱା ପୁନବ୍ଭୱଂ ଏକଧମ୍ମୋପି ନ ଗମିସ୍ସତି । ଅପିଚ ଖୋ ୟଥା ନ ଆଚରିୟମୁଖତୋ ସଜ୍ଝାୟୋ ଅନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ମୁଖଂ ପୱିସତି, ନ ଚ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ତସ୍ସ ମୁଖେ ସଜ୍ଝାୟୋ ନ ୱତ୍ତତି, ନ ଦୂତେନ ମନ୍ତୋଦକଂ ପୀତଂ ରୋଗିନୋ ଉଦରଂ ପୱିସତି, ନ ଚ ତସ୍ସ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ରୋଗୋ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ନ ମୁଖେ ମଣ୍ଡନୱିଧାନଂ ଆଦାସତଲାଦୀସୁ ମୁଖନିମିତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ ତତ୍ଥ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ମଣ୍ଡନୱିଧାନଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ଏକିସ୍ସା ୱଟ୍ଟିୟା ଦୀପସିଖା ଅଞ୍ଞଂ ୱଟ୍ଟିଂ ସଙ୍କମତି, ନ ଚ ତତ୍ଥ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଦୀପସିଖା ନ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଏୱମେୱ ନ ଅତୀତଭୱତୋ ଇମଂ ଭୱଂ, ଇତୋ ୱା ପୁନବ୍ଭୱଂ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ସଙ୍କମତି, ନ ଚ ଅତୀତଭୱେ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପଚ୍ଚୟା ଇଧ, ଇଧ ୱା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପଚ୍ଚୟା ପୁନବ୍ଭୱେ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋ ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ।

ୟଥେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ମନୋଧାତୁଅନନ୍ତରଂ ।

ନ ଚେୱ ଆଗତଂ ନାପି, ନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଅନନ୍ତରଂ ॥

ତଥେୱ ପଟିସନ୍ଧିମ୍ହି, ୱତ୍ତତେ ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ।

ପୁରିମଂ ଭିଜ୍ଜତେ ଚିତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଜାୟତେ ତତୋ ॥

ତେସଂ ଅନ୍ତରିକା ନତ୍ଥି, ୱୀଚି ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ନ ଚିତୋ ଗଚ୍ଛତି କିଞ୍ଚି, ପଟିସନ୍ଧି ଚ ଜାୟତୀତି ॥

୬୯୧. ଏୱଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିଦିତସବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ସବ୍ବାକାରେନ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଞାଣଂ ଥାମଗତଂ ହୋତି, ସୋଳସୱିଧା କଙ୍ଖା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପହୀୟତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସା ଏୱ, ‘‘ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮) ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠୱିଧାପି କଙ୍ଖା ପହୀୟତିୟେୱ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି । ଏୱଂ ନାନାନୟେହି ନାମରୂପପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଣେନ ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ କଙ୍ଖଂ ୱିତରିତ୍ୱା ଠିତଂ ଞାଣଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତିପି ୟଥାଭୂତଞାଣନ୍ତିପି ସମ୍ମାଦସ୍ସନନ୍ତିପି ଏତସ୍ସେୱାଧିୱଚନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ, ସଙ୍ଖାରା ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନା । ଉଭୋପେତେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୬) ।

‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ କତମେ ଧମ୍ମେ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତି, କଥଂ ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ ହୋତି, କଥଂ ତଦନ୍ୱୟେନ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚତୋ ସୁଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, କତ୍ଥ କଙ୍ଖା ପହୀୟତି ? ଦୁକ୍ଖତୋ…ପେ॰… ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ କତମେ ଧମ୍ମେ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତି…ପେ॰… କତ୍ଥ କଙ୍ଖା ପହୀୟତୀତି ?

‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ନିମିତ୍ତଂ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ । ଏୱଂ ତଦନ୍ୱୟେନ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚତୋ ସୁଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥ କଙ୍ଖା ପହୀୟତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ପୱତ୍ତଂ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତି…ପେ॰… ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ପୱତ୍ତଞ୍ଚ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ । ଏୱଂ ତଦନ୍ୱୟେନ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତତୋ ସୁଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥ କଙ୍ଖା ପହୀୟତି ।

‘‘ୟଞ୍ଚ ୟଥାଭୂତଞାଣଂ ୟଞ୍ଚ ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ ୟା ଚ କଙ୍ଖାୱିତରଣା, ଇମେ ଧମ୍ମା ନାନତ୍ଥା ଚେୱ ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନା ଚ, ଉଦାହୁ ଏକତ୍ଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନନ୍ତି ? ୟଞ୍ଚ ୟଥାଭୂତଞାଣଂ ୟଞ୍ଚ ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ ୟା ଚ କଙ୍ଖାୱିତରଣା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୭) ।

ଇମିନା ପନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୱିପସ୍ସକୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଲଦ୍ଧସ୍ସାସୋ ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠୋ ନିୟତଗତିକୋ ଚୂଳସୋତାପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି ।

ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁ ସଦା ସତୋ, ନାମରୂପସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ।

ପଚ୍ଚୟେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, କଙ୍ଖାୱିତରଣତ୍ଥିକୋତି ॥

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ଏକୂନୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୨୦. ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ

ସମ୍ମସନଞାଣକଥା

୬୯୨. ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ, ଅୟଂ ନ ମଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଅମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଠିତଂ ଞାଣଂ ପନ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ।

ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନ କଲାପସମ୍ମସନସଙ୍ଖାତାୟ ନୟୱିପସ୍ସନାୟ ତାୱ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ । କସ୍ମା ? ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଓଭାସାଦିସମ୍ଭୱେ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣସମ୍ଭୱତୋ । ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ହି ଓଭାସାଦୀସୁ ସମ୍ଭୂତେସୁ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଂ ହୋତି, ୱିପସ୍ସନାୟ ଚ କଲାପସମ୍ମସନଂ ଆଦି । ତସ୍ମା ଏତଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣାନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଅପିଚ ୟସ୍ମା ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଚ ଞାତପରିଞ୍ଞାନନ୍ତରା, ତସ୍ମାପି ତଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନ କଲାପସମ୍ମସନେ ତାୱ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ ।

୬୯୩. ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ତିସ୍ସୋ ହି ଲୋକିୟପରିଞ୍ଞା ଞାତପରିଞ୍ଞା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ପହାନପରିଞ୍ଞା ଚ । ୟା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞା ଞାତଟ୍ଠେ ଞାଣଂ । ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞା ତୀରଣଟ୍ଠେ ଞାଣଂ । ପହାନପଞ୍ଞା ପରିଚ୍ଚାଗଟ୍ଠେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୭୫) । ତତ୍ଥ ‘‘ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ, ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା ୱେଦନା’’ତି ଏୱଂ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ଞାତପରିଞ୍ଞା ନାମ । ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତେସଂୟେୱ ଧମ୍ମାନଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ନାମ । ତେସୁୟେୱ ପନ ଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପଜହନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞା ପହାନପରିଞ୍ଞା ନାମ ।

ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହା ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ଭୂମି । ଏତସ୍ମିଂ ହି ଅନ୍ତରେ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସେୱ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ହୋତି । କଲାପସମ୍ମସନତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନା ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଭୂମି । ଏତସ୍ମିଂ ହି ଅନ୍ତରେ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସେୱ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ହୋତି । ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଉପରି ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଭୂମି। ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଖସଞ୍ଞଂ, ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ, ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ନନ୍ଦିଂ, ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ରାଗଂ, ନିରୋଧେନ୍ତୋ ସମୁଦୟଂ, ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ଆଦାନଂ ପଜହତୀତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୨) ଏୱଂ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପହାନସାଧିକାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ । ଇତି ଇମାସୁ ତୀସୁ ପରିଞ୍ଞାସୁ ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଚ ସାଧିତତ୍ତା ଇମିନା ୟୋଗିନା ଞାତପରିଞ୍ଞାୱ ଅଧିଗତା ହୋତି, ଇତରା ଚ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟସ୍ମା ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଚ ଞାତପରିଞ୍ଞାନନ୍ତରା, ତସ୍ମାପି ତଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନ କଲାପସମ୍ମସନେ ତାୱ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ।

୬୯୪. ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –

‘‘କଥଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞା ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ ? ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା…ପେ॰… ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ୱା, ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ । ଦୁକ୍ଖତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ । ଅନତ୍ତତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ । ୟା କାଚି ୱେଦନା…ପେ॰… ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ଅନତ୍ତତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ ।

‘‘ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ । ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ ।

‘‘ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ, ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନ, ଅନତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞା ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ । ୱେଦନଂ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ…ପେ॰… ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ ।

‘‘ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖୟଧମ୍ମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞା ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ । ୱେଦନଂ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଚକ୍ଖୁଂ… ଜରାମରଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ…ପେ॰… ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞା ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ ।

‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ, ଅସତି ଜାତିୟା ନତ୍ଥି ଜରାମରଣନ୍ତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞା ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ । ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ, ଅନାଗତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ, ଅସତି ଜାତିୟା ନତ୍ଥି ଜରାମରଣନ୍ତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞା ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ । ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି…ପେ॰… ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖାରାତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞା ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ । ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ, ଅନାଗତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ଅସତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି ସଙ୍ଖାରାତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞା ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ ।

‘‘ତଂ ଞାତଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ । ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନେ ପଞ୍ଞା ସମ୍ମସନେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣନ୍ତି ଇମିନା ପେୟ୍ୟାଲେନ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଧମ୍ମା, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଛ ଦ୍ୱାରାନି, ଛ ଆରମ୍ମଣାନି, ଛ ୱିଞ୍ଞାଣାନି, ଛ ଫସ୍ସା, ଛ ୱେଦନା, ଛ ସଞ୍ଞା, ଛ ଚେତନା, ଛ ତଣ୍ହା, ଛ ୱିତକ୍କା, ଛ ୱିଚାରା, ଛ ଧାତୁୟୋ, ଦସ କସିଣାନି, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସା, ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, ବାୱୀସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ନୱ ଭୱା, ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି, ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା, ଚତସ୍ସୋ ସମାପତ୍ତିୟୋ, ଦ୍ୱାଦସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନୀତି ଇମେ ଧମ୍ମରାସୟୋ ସଂଖିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନିଦ୍ଦେସେ –

‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ? ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ରୂପା… ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ… ୟମ୍ପିଦଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱେଦୟିତଂ ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା, ତମ୍ପି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ସୋତଂ…ପେ॰… ୟମ୍ପିଦଂ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱେଦୟିତଂ ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା, ତମ୍ପି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।

‘‘ରୂପଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ମନୋ… ରୂପା…ପେ॰… ଧମ୍ମା… ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ… ।

‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା… ରୂପସଞ୍ଞା…ପେ॰… ଧମ୍ମସଞ୍ଞା… ରୂପସଞ୍ଚେତନା…ପେ॰… ଧମ୍ମସଞ୍ଚେତନା… ରୂପତଣ୍ହା…ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହା… ରୂପୱିତକ୍କୋ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିତକ୍କୋ… ରୂପୱିଚାରୋ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିଚାରୋ… ।

‘‘ପଥୱୀଧାତୁ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ… ପଥୱୀକସିଣଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକସିଣଂ… କେସା…ପେ॰… ମୁତ୍ତଂ… ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ… ।

‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମାୟତନଂ… ଚକ୍ଖୁଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋଧାତୁ… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ… ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ… ।

‘‘କାମଧାତୁ… ରୂପଧାତୁ… ଅରୂପଧାତୁ… କାମଭୱୋ… ରୂପଭୱୋ… ଅରୂପଭୱୋ… ସଞ୍ଞାଭୱୋ… ଅସଞ୍ଞାଭୱୋ… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱୋ… ଏକୱୋକାରଭୱୋ… ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ… ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ… ।

‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ… ମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତି…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖାଚେତୋୱିମୁତ୍ତି… ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତି…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତି… ଅୱିଜ୍ଜା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୬) ।

ତଂ ତତ୍ଥ ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଧ ସବ୍ବଂ ପେୟ୍ୟାଲେନ ସଂଖିତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସଂଖିତ୍ତେ ପନେତ୍ଥ ୟେ ଲୋକୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା ଆଗତା, ତେ ଅସମ୍ମସନୁପଗତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ ନ ଗହେତବ୍ବା । ୟେପି ଚ ସମ୍ମସନୁପଗା, ତେସୁ ୟେ ୟସ୍ସ ପାକଟା ହୋନ୍ତି ସୁଖେନ ପରିଗ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସୁ ତେନ ସମ୍ମସନଂ ଆରଭିତବ୍ବଂ।

୬୯୫. ତତ୍ରାୟଂ ଖନ୍ଧୱସେନ ଆରବ୍ଭୱିଧାନୟୋଜନା – ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ…ପେ॰… ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ । ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ଏକଂ ସମ୍ମସନନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅନିୟମନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସବ୍ବମ୍ପି ରୂପଂ ଅତୀତତ୍ତିକେନ ଚେୱ ଚତୂହି ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତାଦିଦୁକେହୀତି ଏକାଦସହି ଓକାସେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ସମ୍ମସତି ।

କଥଂ? ପରତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ।

ତସ୍ମା ଏସ ୟଂ ଅତୀତଂ ରୂପଂ, ତଂ ୟସ୍ମା ଅତୀତେୟେୱ ଖୀଣଂ, ନୟିମଂ ଭୱଂ ସମ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ ।

ୟଂ ଅନାଗତଂ ଅନନ୍ତରଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ତମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ଖୀୟିସ୍ସତି, ନ ତତୋ ପରଂ ଭୱଂ ଗମିସ୍ସତୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ ।

ୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ, ତମ୍ପି ଇଧେୱ ଖୀୟତି, ନ ଇତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ ।

ୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଖୀୟତି, ନ ବହିଦ୍ଧାଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ ।

ୟଂ ବହିଦ୍ଧା…ପେ॰… ଓଳାରିକଂ…ପେ॰… ସୁଖୁମଂ…ପେ॰… ହୀନଂ…ପେ॰… ପଣୀତଂ…ପେ॰… ଦୂରେ…ପେ॰… ସନ୍ତିକେ, ତମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ଖୀୟତି, ନ ଦୂରଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନାତି ସମ୍ମସତି ।

ଇଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱସେନ ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ । ଭେଦତୋ ପନ ଏକାଦସୱିଧଂ ହୋତି ।

ସବ୍ବମେୱ ଚ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନ । ଭୟଟ୍ଠେନାତି ସପ୍ପଟିଭୟତାୟ । ୟଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଭୟାୱହଂ ହୋତି ସୀହୋପମସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୩) ଦେୱାନଂ ୱିୟ । ଇତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱସେନ ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ । ଭେଦତୋ ପନ ଏକାଦସୱିଧଂ ହୋତି ।

ୟଥା ଚ ଦୁକ୍ଖଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଅନତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନ । ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ‘‘ଅତ୍ତା ନିୱାସୀ କାରକୋ ୱେଦକୋ ସୟଂୱସୀ’’ତି ଏୱଂ ପରିକପ୍ପିତସ୍ସ ଅତ୍ତସାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ । ୟଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋପି ଅନିଚ୍ଚତଂ ୱା ଉଦୟବ୍ବୟପୀଳନଂ ୱା ୱାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, କୁତୋ ତସ୍ସ କାରକାଦିଭାୱୋ । ତେନାହ – ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ହିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସ । ନୟିଦଂ ରୂପଂ ଆବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯) । ଇତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ଅନତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନା’’ତି ଏତସ୍ସ ୱସେନ ଏକଂ ସମ୍ମସନଂ । ଭେଦତୋ ପନ ଏକାଦସୱିଧଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ୱେଦନାଦୀସୁ ।

୬୯୬. ୟଂ ପନ ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ୟସ୍ମା ନିୟମତୋ ସଙ୍ଖତାଦିଭେଦଂ ହୋତି । ତେନସ୍ସ ପରିୟାୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ନାନାକାରେହି ୱା ମନସିକାରପ୍ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖୟଧମ୍ମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ପୁନ ପାଳି ୱୁତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ୱେଦନାଦୀସୂତି ।

ଚତ୍ତାରୀସାକାରଅନୁପସ୍ସନାକଥା

୬୯୭. ସୋ ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତସମ୍ମସନସ୍ସ ଥିରଭାୱତ୍ଥାୟ, ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ‘‘କତମେହି ଚତ୍ତାରୀସାୟ ଆକାରେହି ଅନୁଲୋମିକଂ ଖନ୍ତିଂ ପଟିଲଭତି, କତମେହି ଚତ୍ତାରୀସାୟ ଆକାରେହି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ –

‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚତୋ, ଦୁକ୍ଖତୋ, ରୋଗତୋ, ଗଣ୍ଡତୋ, ସଲ୍ଲତୋ, ଅଘତୋ, ଆବାଧତୋ, ପରତୋ, ପଲୋକତୋ, ଈତିତୋ, ଉପଦ୍ଦୱତୋ, ଭୟତୋ, ଉପସଗ୍ଗତୋ, ଚଲତୋ, ପଭଙ୍ଗୁତୋ, ଅଦ୍ଧୁୱତୋ, ଅତାଣତୋ, ଅଲେଣତୋ, ଅସରଣତୋ, ରିତ୍ତତୋ, ତୁଚ୍ଛତୋ, ସୁଞ୍ଞତୋ, ଅନତ୍ତତୋ, ଆଦୀନୱତୋ, ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତୋ, ଅସାରକତୋ, ଅଘମୂଲତୋ, ୱଧକତୋ, ୱିଭୱତୋ, ସାସୱତୋ, ସଙ୍ଖତତୋ, ମାରାମିସତୋ, ଜାତିଧମ୍ମତୋ, ଜରାଧମ୍ମତୋ, ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମତୋ, ମରଣଧମ୍ମତୋ, ସୋକଧମ୍ମତୋ, ପରିଦେୱଧମ୍ମତୋ, ଉପାୟାସଧମ୍ମତୋ, ସଂକିଲେସିକଧମ୍ମତୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୭) –

ଚତ୍ତାରୀସାୟ ଆକାରେହି,

‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନୁଲୋମିକଂ ଖନ୍ତିଂ ପଟିଲଭତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନିରୋଧୋ ନିଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ପସ୍ସନ୍ତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୮) ନୟେନ,

ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ ପଭେଦତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମସନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାପି ୱସେନ ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ସମ୍ମସତି ।

୬୯୮. କଥଂ? ସୋ ହି ଏକେକଂ ଖନ୍ଧଂ ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ, ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତାୟ ଚ ଅନିଚ୍ଚତୋ। ଉପ୍ପାଦୱୟପଟିପୀଳନତାୟ, ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖତୋ। ପଚ୍ଚୟୟାପନୀୟତାୟ, ରୋଗମୂଲତାୟ ଚ ରୋଗତୋ। ଦୁକ୍ଖତାସୂଲୟୋଗିତାୟ, କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତାୟ, ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧୁମାତପରିପକ୍କପଭିନ୍ନତାୟ ଚ ଗଣ୍ଡତୋ। ପୀଳାଜନକତାୟ, ଅନ୍ତୋତୁଦନତାୟ, ଦୁନ୍ନୀହରଣୀୟତାୟ ଚ ସଲ୍ଲତୋ। ୱିଗରହଣୀୟତାୟ, ଅୱଡ୍ଢିଆୱହନତାୟ, ଅଘୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଅଘତୋ। ଅସେରିଭାୱଜନକତାୟ, ଆବାଧପଦଟ୍ଠାନତାୟ ଚ ଆବାଧତୋ। ଅୱସତାୟ, ଅୱିଧେୟ୍ୟତାୟ ଚ ପରତୋ। ବ୍ୟାଧିଜରାମରଣେହି ପଲୁଜ୍ଜନତାୟ ପଲୋକତୋ। ଅନେକବ୍ୟସନାୱହନତାୟ ଈତିତୋ। ଅୱିଦିତାନଂୟେୱ ୱିପୁଲାନଂ ଅନତ୍ଥାନଂ ଆୱହନତୋ, ସବ୍ବୁପଦ୍ଦୱୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଉପଦ୍ଦୱତୋ। ସବ୍ବଭୟାନଂ ଆକରତାୟ, ଦୁକ୍ଖୱୂପସମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପରମସ୍ସାସସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତତାୟ ଚ ଭୟତୋ। ଅନେକେହି ଅନତ୍ଥେହି ଅନୁବଦ୍ଧତାୟ, ଦୋସୂପସଟ୍ଠତାୟ, ଉପସଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଅନଧିୱାସନାରହତାୟ ଚ ଉପସଗ୍ଗତୋ। ବ୍ୟାଧିଜରାମରଣେହି ଚେୱ ଲାଭାଲାଭାଦୀହି ଚ ଲୋକଧମ୍ମେହି ପଚଲିତତାୟ ଚଲତୋ। ଉପକ୍କମେନ ଚେୱ ସରସେନ ଚ ପଭଙ୍ଗୁପଗମନସୀଲତାୟ ପଭଙ୍ଗୁତୋ। ସବ୍ବାୱତ୍ଥନିପାତିତାୟ, ଥିରଭାୱସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତାୟ ଅଦ୍ଧୁୱତୋ। ଅତାୟନତାୟ ଚେୱ, ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଖେମତାୟ ଚ ଅତାଣତୋ। ଅଲ୍ଲୀୟିତୁଂ ଅନରହତାୟ, ଅଲ୍ଲୀନାନମ୍ପି ଚ ଲେଣକିଚ୍ଚାକାରିତାୟ ଅଲେଣତୋ। ନିସ୍ସିତାନଂ ଭୟସାରକତ୍ତାଭାୱେନ ଅସରଣତୋ। ୟଥାପରିକପ୍ପିତେହି ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱେହି ରିତ୍ତତାୟ ରିତ୍ତତୋ। ରିତ୍ତତାୟେୱ ତୁଚ୍ଛତୋ ଅପ୍ପକତ୍ତା ୱା, ଅପ୍ପକମ୍ପି ହି ଲୋକେ ତୁଚ୍ଛନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସାମି-ନିୱାସି-କାରକ-ୱେଦକାଧିଟ୍ଠାୟକୱିରହିତତାୟ ସୁଞ୍ଞତୋ। ସୟଞ୍ଚ ଅସ୍ସାମିକଭାୱାଦିତାୟ ଅନତ୍ତତୋ। ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖତାୟ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଆଦୀନୱତାୟ ଆଦୀନୱତୋ, ଅଥ ୱା ଆଦୀନଂ ୱାତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆଦୀନୱୋ, କପଣମନୁସ୍ସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଖନ୍ଧାପି ଚ କପଣାୟେୱାତି ଆଦୀନୱସଦିସତାୟ ଆଦୀନୱତୋ। ଜରାୟ ଚେୱ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ପରିଣାମପକତିତାୟ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତୋ। ଦୁବ୍ବଲତାୟ, ଫେଗ୍ଗୁ ୱିୟ ସୁଖଭଞ୍ଜନୀୟତାୟ ଚ ଅସାରକତୋ। ଅଘହେତୁତାୟ ଅଘମୂଲତୋ। ମିତ୍ତମୁଖସପତ୍ତୋ ୱିୟ ୱିସ୍ସାସଘାତିତାୟ ୱଧକତୋ। ୱିଗତଭୱତାୟ, ୱିଭୱସମ୍ଭୂତତାୟ ଚ ୱିଭୱତୋ। ଆସୱପଦଟ୍ଠାନତାୟ ସାସୱତୋ। ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖତତାୟ ସଙ୍ଖତତୋ। ମଚ୍ଚୁମାରକିଲେସମାରାନଂ ଆମିସଭୂତତାୟ ମାରାମିସତୋ। ଜାତି-ଜରା-ବ୍ୟାଧିମରଣପକତିତାୟ ଜାତି-ଜରା-ବ୍ୟାଧି-ମରଣଧମ୍ମତୋ। ସୋକ-ପରିଦେୱ-ଉପାୟାସହେତୁତାୟ ସୋକ-ପରିଦେୱଉପାୟାସଧମ୍ମତୋ। ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସାନଂ ୱିସୟଧମ୍ମତାୟ ସଂକିଲେସିକଧମ୍ମତୋତି ଏୱଂ ପଭେଦତୋ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମସନସ୍ସ ୱସେନ ସମ୍ମସତି ।

ଏତ୍ଥ ହି ଅନିଚ୍ଚତୋ, ପଲୋକତୋ, ଚଲତୋ, ପଭଙ୍ଗୁତୋ, ଅଦ୍ଧୁୱତୋ, ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତୋ, ଅସାରକତୋ, ୱିଭୱତୋ, ସଙ୍ଖତତୋ, ମରଣଧମ୍ମତୋତି ଏକେକସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧେ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞାସ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାନି। ପରତୋ, ରିତ୍ତତୋ, ତୁଚ୍ଛତୋ, ସୁଞ୍ଞତୋ, ଅନତ୍ତତୋତି ଏକେକସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧେ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନି। ସେସାନି ଦୁକ୍ଖତୋ, ରୋଗତୋତିଆଦୀନି ଏକେକସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧେ ପଞ୍ଚୱୀସତି ପଞ୍ଚୱୀସତି କତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱୀସତିସତଂ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାନୀତି ।

ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଇମିନା ଦ୍ୱିସତଭେଦେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମସନେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ସମ୍ମସତୋ ତଂ ନୟୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତସମ୍ମସନଂ ଥିରଂ ହୋତି । ଇଦଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିନୟାନୁସାରେନ ସମ୍ମସନାରମ୍ଭୱିଧାନଂ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟତିକ୍ଖକାରଣନୱକକଥା

୬୯୯. ୟସ୍ସ ପନ ଏୱଂ ନୟୱିପସ୍ସନାୟ ୟୋଗଂ କରୋତୋପି ନୟୱିପସ୍ସନା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ‘‘ନୱହାକାରେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତିକ୍ଖାନି ଭୱନ୍ତି – ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖୟମେୱ ପସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସମ୍ପାଦେତି, ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସମ୍ପାଦେତି, ସପ୍ପାୟକିରିୟାୟ ସମ୍ପାଦେତି, ସମାଧିସ୍ସ ଚ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହେନ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଞ୍ଚ ଅନୁପୱତ୍ତନତାୟ, କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତି, ତତ୍ଥ ଚ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ନେକ୍ଖମ୍ମେନ, ଅନ୍ତରା ଚ ଅବ୍ୟୋସାନେନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ନୱନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତିକ୍ଖାନି କତ୍ୱା ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସତ୍ତ ଅସପ୍ପାୟାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସତ୍ତ ସପ୍ପାୟାନି ସେୱମାନେନ କାଲେନ ରୂପଂ ସମ୍ମସିତବ୍ବଂ, କାଲେନ ଅରୂପଂ । ରୂପଂ ସମ୍ମସନ୍ତେନ ରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ପସ୍ସିତବ୍ବା ।

ରୂପନିବ୍ବତ୍ତିପସ୍ସନାକାରକଥା

୭୦୦. ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଦଂ ରୂପଂ ନାମ କମ୍ମାଦିୱସେନ ଚତୂହି କାରଣେହି ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ରୂପଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ ପଠମଂ କମ୍ମତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେୟେୱ ହି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ତାୱ ତିସନ୍ତତିୱସେନ ୱତ୍ଥୁ-କାୟ-ଭାୱଦସକସଙ୍ଖାତାନି ତିଂସ ରୂପାନି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତାନି ଚ ଖୋ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ । ୟଥା ଚ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ, ତଥା ଠିତିକ୍ଖଣେପି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେପି ।

ତତ୍ଥ ରୂପଂ ଦନ୍ଧନିରୋଧଂ ଗରୁପରିୱତ୍ତି, ଚିତ୍ତଂ ଖିପ୍ପନିରୋଧଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮) । ରୂପେ ଧରନ୍ତେୟେୱ ହି ସୋଳସୱାରେ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋପି ଠିତିକ୍ଖଣୋପି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣୋପି ଏକସଦିସା । ରୂପସ୍ସ ପନ ଉପ୍ପାଦଭଙ୍ଗକ୍ଖଣାୟେୱ ଲହୁକା, ତେହି ସଦିସା । ଠିତିକ୍ଖଣୋ ପନ ମହା, ୟାୱ ସୋଳସ ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତାୱ ୱତ୍ତତି । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଠାନପ୍ପତ୍ତଂ ପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁତିୟଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଠାନପ୍ପତ୍ତଂ ପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ତତିୟଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇମିନା ନୟେନ ୟାୱତାୟୁକଂ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଆସନ୍ନମରଣସ୍ସ ପନ ଏକମେୱ ଠାନପ୍ପତ୍ତଂ ପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ସୋଳସ ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।

ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସୋଳସମେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଠାନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଠାନକ୍ଖଣଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟାୱ ପୱତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ଏୱମେୱ ପୱତ୍ତତି । ଓପପାତିକାନମ୍ପି ସତ୍ତସନ୍ତତିୱସେନ ସତ୍ତତି ରୂପାନି ଏୱମେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

୭୦୧. ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ, କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏସ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ନାମ କୁସଲାକୁସଲଚେତନା । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା ଚ, ଚକ୍ଖୁଦସକାଦି ସମସତ୍ତତିରୂପଞ୍ଚ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ନାମ ତଦେୱ, କମ୍ମଂ ହି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକପଚ୍ଚୟୋପି ହୋତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ୱିପାକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୁ ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଓଜା ଅଞ୍ଞଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତତ୍ରାପି ଓଜା ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ପୱତ୍ତିୟୋ ଘଟେତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୁ ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତତ୍ରାପି ଉତୁ ଅଞ୍ଞଂ ଓଜଟ୍ଠମକନ୍ତି ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ପୱତ୍ତିୟୋ ଘଟେତି । ଏୱଂ ତାୱ କମ୍ମଜରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ପସ୍ସିତବ୍ବା ।

୭୦୨. ଚିତ୍ତଜେସୁପି ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ, ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏସ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ଏକୂନନୱୁତିଚିତ୍ତାନି ।

ତେସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଚିତ୍ତାନି, ଛବ୍ବୀସେକୂନୱୀସତି ।

ସୋଳସ ରୂପିରିୟାପଥୱିଞ୍ଞତ୍ତିଜନକା ମତା ॥

କାମାୱଚରତୋ ହି ଅଟ୍ଠ କୁସଲାନି, ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲାନି, ମନୋଧାତୁୱଜ୍ଜା ଦସ କିରିୟା, କୁସଲକିରିୟତୋ ଦ୍ୱେ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାନୀତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଚିତ୍ତାନି ରୂପଂ, ଇରିୟାପଥଂ, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଞ୍ଚ ଜନେନ୍ତି । ୱିପାକୱଜ୍ଜାନି ସେସଦସରୂପାୱଚରାନି, ଅଟ୍ଠ ଅରୂପାୱଚରାନି, ଅଟ୍ଠ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନୀତି ଛବ୍ବୀସତି ଚିତ୍ତାନି ରୂପଂ, ଇରିୟାପଥଞ୍ଚ ଜନୟନ୍ତି, ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ । କାମାୱଚରେ ଦସ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନି, ରୂପାୱଚରେ ପଞ୍ଚ, ତିସ୍ସୋ ମନୋଧାତୁୟୋ, ଏକା ୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସୋମନସ୍ସସହଗତାତି ଏକୂନୱୀସତି ଚିତ୍ତାନି ରୂପମେୱ ଜନୟନ୍ତି, ନ ଇରିୟାପଥଂ, ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ଦ୍ୱେପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ, ଖୀଣାସୱାନଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ, ଚତ୍ତାରି ଆରୁପ୍ପୱିପାକାନୀତି ସୋଳସ ଚିତ୍ତାନି ନେୱ ରୂପଂ ଜନୟନ୍ତି, ନ ଇରିୟାପଥଂ, ନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ୟାନି ଚେତ୍ଥ ରୂପଂ ଜନେନ୍ତି, ତାନି ନ ଠିତିକ୍ଖଣେ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱା, ତଦା ହି ଚିତ୍ତଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତି । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ପନ ବଲୱଂ, ତସ୍ମା ତଂ ତଦା ପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ।

ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ତୟୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା, ‘‘ସଦ୍ଦନୱକଂ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଆକାସଧାତୁ, ଲହୁତା, ମୁଦୁତା, କମ୍ମଞ୍ଞତା, ଉପଚୟୋ, ସନ୍ତତୀ’’ତି ସତ୍ତରସୱିଧଂ ରୂପଞ୍ଚ । ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ ନାମ ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ । ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୁ ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଓଜା ଅଞ୍ଞଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ପୱତ୍ତିୟୋ ଘଟେତି । ଚିତ୍ତପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ ଉତୁ ଠାନପ୍ପତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ପୱତ୍ତିୟୋ ଘଟେତି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତଜରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ପସ୍ସିତବ୍ବା ।

୭୦୩. ଆହାରଜେସୁପି ଆହାରୋ, ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଆହାରପଚ୍ଚୟଂ, ଆହାରପଚ୍ଚୟଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଆହାରପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏସ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଆହାରୋ ନାମ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ । ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଉପାଦିଣ୍ଣଂ କମ୍ମଜରୂପଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ଠାନପ୍ପତ୍ତାୟ ଓଜାୟ ସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ, ଆକାସଧାତୁ, ଲହୁତା, ମୁଦୁତା, କମ୍ମଞ୍ଞତା, ଉପଚୟୋ, ସନ୍ତତୀତି ଚୁଦ୍ଦସୱିଧଂ ରୂପଂ । ଆହାରପଚ୍ଚୟଂ ନାମ ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ । ଆହାରପଚ୍ଚୟଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ରୂପେସୁ ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଓଜା ଅଞ୍ଞଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତତ୍ରାପି ଓଜା ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ଦସଦ୍ୱାଦସୱାରେ ପୱତ୍ତିଂ ଘଟେତି । ଏକଦିୱସଂ ପରିଭୁତ୍ତାହାରୋ ସତ୍ତାହମ୍ପି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି । ଦିବ୍ବା ପନ ଓଜା ଏକମାସଂ ଦ୍ୱେମାସମ୍ପି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି । ମାତରା ପରିଭୁତ୍ତାହାରୋପି ଦାରକସ୍ସ ସରୀରଂ ଫରିତ୍ୱା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ସରୀରେ ମକ୍ଖିତାହାରୋପି ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । କମ୍ମଜାହାରୋ ଉପାଦିଣ୍ଣକାହାରୋ ନାମ । ସୋପି ଠାନପ୍ପତ୍ତୋ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତତ୍ରାପି ଓଜା ଅଞ୍ଞଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ପୱତ୍ତିୟୋ ଘଟେତି । ଆହାରପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନା ତେଜୋଧାତୁ ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତତ୍ରାୟଂ ଆହାରୋ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଜନକୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସେସାନଂ ନିସ୍ସୟାହାରଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନାତି ଏୱଂ ଆହାରଜରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ପସ୍ସିତବ୍ବା ।

୭୦୪. ଉତୁଜେସୁପି ଉତୁ, ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଉତୁପଚ୍ଚୟଂ, ଉତୁପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଉତୁପଚ୍ଚୟଆହାରସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏସ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଉତୁ ନାମ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା ତେଜୋଧାତୁ, ଉଣ୍ହଉତୁ ସୀତଉତୂତି ଏୱଂ ପନେସ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନୋ ଉତୁ ଉପାଦିଣ୍ଣକଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଠାନପ୍ପତ୍ତୋ ସରୀରେ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଂ ସଦ୍ଦନୱକଂ, ଆକାସଧାତୁ, ଲହୁତା, ମୁଦୁତା, କମ୍ମଞ୍ଞତା, ଉପଚୟୋ, ସନ୍ତତୀତି ପନ୍ନରସୱିଧଂ ହୋତି । ଉତୁପଚ୍ଚୟଂ ନାମ ଉତୁ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପାନଂ ପୱତ୍ତିୟା ଚ ୱିନାସସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଉତୁପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା ତେଜୋଧାତୁ ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତତ୍ରାପି ଉତୁ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ଦୀଘମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣପକ୍ଖେ ଠତ୍ୱାପି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୱତ୍ତତିୟେୱ । ଉତୁପଚ୍ଚୟଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା ଠାନପ୍ପତ୍ତା ଓଜା ଅଞ୍ଞଂ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତତ୍ରାପି ଓଜା ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ଦସଦ୍ୱାଦସୱାରେ ପୱତ୍ତିଂ ଘଟେତି । ତତ୍ରାୟଂ ଉତୁ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଜନକୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସେସାନଂ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନାତି ଏୱଂ ଉତୁଜରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ପସ୍ସିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ କାଲେନ ରୂପଂ ସମ୍ମସତି ନାମ ।

ଅରୂପନିବ୍ବତ୍ତିପସ୍ସନାକାରକଥା

୭୦୫. ୟଥା ଚ ରୂପଂ ସମ୍ମସନ୍ତେନ ରୂପସ୍ସ, ଏୱଂ ଅରୂପଂ ସମ୍ମସନ୍ତେନପି ଅରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ପସ୍ସିତବ୍ବା । ସା ଚ ଖୋ ଏକାସୀତି ଲୋକିୟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନେୱ ।

ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଦଞ୍ହି ଅରୂପଂ ନାମ ପୁରିମଭୱେ ଆୟୂହିତକମ୍ମୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ତାୱ ଏକୂନୱୀସତିଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପ୍ପଭେଦଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ନିବ୍ବତ୍ତନାକାରୋ ପନସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଦେୱ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ, ଆୟୁପରିୟୋସାନେ ଚୁତିୱସେନ । ୟଂ ତତ୍ଥ କାମାୱଚରଂ, ତଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ବଲୱାରମ୍ମଣେ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ।

ପୱତ୍ତେ ପନ ଅସମ୍ଭିନ୍ନତ୍ତା ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଗତତ୍ତା ରୂପାନଂ ଆଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ମନସିକାରହେତୁକଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି । ଚକ୍ଖୁପସାଦସ୍ସ ହି ଠିତିକ୍ଖଣେ ଠିତିପ୍ପତ୍ତମେୱ ରୂପଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଘଟ୍ଟେତି । ତସ୍ମିଂ ଘଟ୍ଟିତେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ କିରିୟମନୋଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଦନନ୍ତରଂ ତଦେୱ ରୂପଂ ପସ୍ସମାନଂ କୁସଲୱିପାକଂ ଅକୁସଲୱିପାକଂ ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତତୋ ତଦେୱ ରୂପଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛମାନା ୱିପାକମନୋଧାତୁ । ତତୋ ତଦେୱ ରୂପଂ ସନ୍ତୀରୟମାନା ୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତତୋ ତଦେୱ ରୂପଂ ୱୱତ୍ଥାପୟମାନା କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତା। ତତୋ ପରଂ କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲକିରିୟଚିତ୍ତେସୁ ଏକଂ ୱା ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁକଂ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଚ ସତ୍ତ ୱା ଜୱନାନି । ତତୋ କାମାୱଚରସତ୍ତାନଂ ଏକାଦସସୁ ତଦାରମ୍ମଣଚିତ୍ତେସୁ ଜୱନାନୁରୂପଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ତଦାରମ୍ମଣନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସଦ୍ୱାରେସୁପି । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତାନିପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ପସ୍ସିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ଅରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ କାଲେନ ଅରୂପଂ ସମ୍ମସତି ନାମ ।

ଏୱଂ କାଲେନ ରୂପଂ କାଲେନ ଅରୂପଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱାପି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଏକୋ ପଞ୍ଞାଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେତି ।

ରୂପସତ୍ତକସମ୍ମସନକଥା

୭୦୬. ଅପରୋ ରୂପସତ୍ତକଅରୂପସତ୍ତକୱସେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତି । ତତ୍ଥ ଆଦାନନିକ୍ଖେପନତୋ, ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ, ଆହାରମୟତୋ, ଉତୁମୟତୋ, କମ୍ମଜତୋ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତୋ, ଧମ୍ମତାରୂପତୋତି ଇମେହି ଆକାରେହି ଆରୋପେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତୋ ରୂପସତ୍ତକୱସେନ ଆରୋପେତ୍ୱା ସମ୍ମସତି ନାମ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଆଦାନନିକ୍ଖେପନତୋ, ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଗାମିତୋ ।

ଆହାରତୋ ଚ ଉତୁତୋ, କମ୍ମତୋ ଚାପି ଚିତ୍ତତୋ ।

ଧମ୍ମତାରୂପତୋ ସତ୍ତ, ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିପସ୍ସତୀ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ଆଦାନନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧି । ନିକ୍ଖେପନନ୍ତି ଚୁତି । ଇତି ୟୋଗାୱଚରୋ ଇମେହି ଆଦାନନିକ୍ଖେପେହି ଏକଂ ୱସ୍ସସତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେସୁ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି । କଥଂ ? ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା । କସ୍ମା ? ଉପ୍ପାଦୱୟୱତ୍ତିତୋ, ୱିପରିଣାମତୋ, ତାୱକାଲିକତୋ, ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପତୋ ଚ । ୟସ୍ମା ପନ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଙ୍ଖାରା ଠିତିଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ଠିତିୟଂ ଜରାୟ କିଲମନ୍ତି, ଜରଂ ପତ୍ୱା ଅୱସ୍ସଂ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନତୋ, ଦୁକ୍ଖମତୋ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ, ସୁଖପଟିକ୍ଖେପତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖା । ୟସ୍ମା ଚ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ସଙ୍ଖାରା ଠିତିଂ ମା ପାପୁଣନ୍ତୁ, ଠାନପ୍ପତ୍ତା ମା ଜୀରନ୍ତୁ, ଜରପ୍ପତ୍ତା ମା ଭିଜ୍ଜନ୍ତୂ’’ତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ କସ୍ସଚି ୱସୱତ୍ତିଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ସୁଞ୍ଞା ତେନ ୱସୱତ୍ତନାକାରେନ, ତସ୍ମା ସୁଞ୍ଞତୋ, ଅସ୍ସାମିକତୋ, ଅୱସୱତ୍ତିତୋ, ଅତ୍ତପଟିକ୍ଖେପତୋ ଚ ଅନତ୍ତାତି ।

୭୦୭. ଏୱଂ ଆଦାନନିକ୍ଖେପନୱସେନ ୱସ୍ସସତପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଆରୋପେତି । ତତ୍ଥ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ନାମ ୱୟୱସେନ ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ । ତସ୍ସ ୱସେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କଥଂ ? ସୋ ତମେୱ ୱସ୍ସସତଂ ପଠମୱୟେନ ମଜ୍ଝିମୱୟେନ ପଚ୍ଛିମୱୟେନାତି ତୀହି ୱୟେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ତେତ୍ତିଂସ ୱସ୍ସାନି ପଠମୱୟୋ ନାମ । ତତୋ ଚତୁତ୍ତିଂସ ମଜ୍ଝିମୱୟୋ ନାମ । ତତୋ ତେତ୍ତିଂସ ପଚ୍ଛିମୱୟୋ ନାମାତି । ଇତି ଇମେହି ତୀହି ୱୟେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ପଠମୱୟେ ପୱତ୍ତଂ ରୂପଂ ମଜ୍ଝିମୱୟଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ । ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତା । ମଜ୍ଝିମୱୟେ ପୱତ୍ତରୂପମ୍ପି ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମୱୟେ ତେତ୍ତିଂସ ୱସ୍ସାନି ପୱତ୍ତରୂପମ୍ପି ମରଣତୋ ପରଂ ଗମନସମତ୍ଥଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

୭୦୮. ଏୱଂ ପଠମୱୟାଦିୱସେନ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ମନ୍ଦଦସକଂ, ଖିଡ୍ଡାଦସକଂ, ୱଣ୍ଣଦସକଂ, ବଲଦସକଂ, ପଞ୍ଞାଦସକଂ, ହାନିଦସକଂ, ପବ୍ଭାରଦସକଂ, ୱଙ୍କଦସକଂ, ମୋମୂହଦସକଂ, ସୟନଦସକ’’ନ୍ତି ଇମେସଂ ଦସନ୍ନଂ ଦସକାନଂ ୱସେନ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

ତତ୍ଥ ଦସକେସୁ ତାୱ ୱସ୍ସସତଜୀୱିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଠମାନି ଦସ ୱସ୍ସାନି ମନ୍ଦଦସକଂ ନାମ, ତଦା ହି ସୋ ମନ୍ଦୋ ହୋତି ଚପଲୋ କୁମାରକୋ । ତତୋ ପରାନି ଦସ ଖିଡ୍ଡାଦସକଂ ନାମ, ତଦା ହି ସୋ ଖିଡ୍ଡାରତିବହୁଲୋ ହୋତି । ତତୋ ପରାନି ଦସ ୱଣ୍ଣଦସକଂ ନାମ, ତଦା ହିସ୍ସ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣାତି । ତତୋ ପରାନି ଦସ ବଲଦସକଂ ନାମ, ତଦା ହିସ୍ସ ବଲଞ୍ଚ ଥାମୋ ଚ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣାତି । ତତୋ ପରାନି ଦସ ପଞ୍ଞାଦସକଂ ନାମ, ତଦା ହିସ୍ସ ପଞ୍ଞା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା ହୋତି, ପକତିୟା କିର ଦୁବ୍ବଲପଞ୍ଞସ୍ସାପି ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅପ୍ପମତ୍ତକା ପଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ । ତତୋ ପରାନି ଦସ ହାନିଦସକଂ ନାମ, ତଦା ହିସ୍ସ ଖିଡ୍ଡାରତିୱଣ୍ଣବଲପଞ୍ଞା ପରିହାୟନ୍ତି । ତତୋ ପରାନି ଦସ ପବ୍ଭାରଦସକଂ ନାମ, ତଦା ହିସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ପୁରତୋ ପବ୍ଭାରୋ ହୋତି । ତତୋ ପରାନି ଦସ ୱଙ୍କଦସକଂ ନାମ, ତଦା ହିସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନଙ୍ଗଲକୋଟି ୱିୟ ୱଙ୍କୋ ହୋତି । ତତୋ ପରାନି ଦସ ମୋମୂହଦସକଂ ନାମ । ତଦା ହି ସୋ ମୋମୂହୋ ହୋତି, କତଂ କତଂ ପମୁସ୍ସତି । ତତୋ ପରାନି ଦସ ସୟନଦସକଂ ନାମ, ୱସ୍ସସତିକୋ ହି ସୟନବହୁଲୋୱ ହୋତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଗୀ ଏତେସଂ ଦସକାନଂ ୱସେନ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତୁଂ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି – ‘‘ପଠମଦସକେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଦୁତିୟଦସକଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା । ଦୁତିୟଦସକେ…ପେ॰… ନୱମଦସକେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଦସମଦସକଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଦସମଦସକେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ପୁନବ୍ଭୱଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଇଧେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

୭୦୯. ଏୱଂ ଦସକୱସେନ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ତଦେୱ ୱସ୍ସସତଂ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚୱସ୍ସୱସେନ ୱୀସତିକୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି । କଥଂ ? ସୋ ହି ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି – ‘‘ପଠମେ ୱସ୍ସପଞ୍ଚକେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଦୁତିୟଂ ୱସ୍ସପଞ୍ଚକଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା । ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସପଞ୍ଚକେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ତତିୟଂ…ପେ॰… ଏକୂନୱୀସତିମେ ୱସ୍ସପଞ୍ଚକେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ୱୀସତିମଂ ୱସ୍ସପଞ୍ଚକଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସପଞ୍ଚକେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ମରଣତୋ ପରଂ ଗମନସମତ୍ଥଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ।

ଏୱଂ ୱୀସତିକୋଟ୍ଠାସୱସେନ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ପଞ୍ଚୱୀସତି କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ୱସେନ ଆରୋପେତି । ତତୋ ତେତ୍ତିଂସ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସ୍ସାନଂ ୱସେନ, ପଞ୍ଞାସ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ୱସେନ, ସତଂ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଏକେକୱସ୍ସୱସେନ । ତତୋ ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ୱସ୍ସାନହେମନ୍ତଗିମ୍ହେସୁ ତୀସୁ ଉତୂସୁ ଏକେକଉତୁୱସେନ ତସ୍ମିଂ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

କଥଂ ? ‘‘ୱସ୍ସାନେ ଚତୁମାସଂ ପୱତ୍ତରୂପଂ ହେମନ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ । ହେମନ୍ତେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଗିମ୍ହଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ । ଗିମ୍ହେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ପୁନ ୱସ୍ସାନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି । ଏୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା – ‘‘ୱସ୍ସାନେ ଦ୍ୱେମାସଂ ପୱତ୍ତରୂପଂ ସରଦଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ । ସରଦେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ହେମନ୍ତଂ । ହେମନ୍ତେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ସିସିରଂ । ସିସିରେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ୱସନ୍ତଂ । ୱସନ୍ତେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଗିମ୍ହଂ । ଗିମ୍ହେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ପୁନ ୱସ୍ସାନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

ଏୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତତୋ କାଳଜୁଣ୍ହୱସେନ – ‘‘କାଳେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଜୁଣ୍ହଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା । ଜୁଣ୍ହେ ପୱତ୍ତରୂପଂ କାଳଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି । ତତୋ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱୱସେନ – ‘‘ରତ୍ତିଂ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଦିୱସଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ । ଦିୱସଂ ପୱତ୍ତରୂପମ୍ପି ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି । ତତୋ ତଦେୱ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିୱସେନ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା – ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ମଜ୍ଝନ୍ହଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା । ମଜ୍ଝନ୍ହେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ସାୟନ୍ହଂ । ସାୟନ୍ହେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ପଠମୟାମଂ । ପଠମୟାମେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ମଜ୍ଝିମୟାମଂ । ମଜ୍ଝିମୟାମେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ପଚ୍ଛିମୟାମଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ । ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ପୁନ ପୁବ୍ବଣ୍ହଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

୭୧୦. ଏୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ରୂପେ ଅଭିକ୍କମପଟିକ୍କମଆଲୋକନୱିଲୋକନସମିଞ୍ଜନପସାରଣୱସେନ – ‘‘ଅଭିକ୍କମେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ପଟିକ୍କମଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ପଟିକ୍କମେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଆଲୋକନଂ । ଆଲୋକନେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ୱିଲୋକନଂ । ୱିଲୋକନେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ସମିଞ୍ଜନଂ । ସମିଞ୍ଜନେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ପସାରଣଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

ତତୋ ଏକପଦୱାରଂ ଉଦ୍ଧରଣ ଅତିହରଣୱୀତିହରଣୱୋସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ନିକ୍ଖେପନସନ୍ନିରୁମ୍ଭନୱସେନ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କରୋତି ।

ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧରଣଂ ନାମ ପାଦସ୍ସ ଭୂମିତୋ ଉକ୍ଖିପନଂ । ଅତିହରଣଂ ନାମ ପୁରତୋ ହରଣଂ । ୱୀତିହରଣଂ ନାମ ଖାଣୁକଣ୍ଟକଦୀଘଜାତିଆଦୀସୁ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଦିସ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପାଦସଞ୍ଚାରଣଂ । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାମ ପାଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଓରୋପନଂ । ସନ୍ନିକ୍ଖେପନଂ ନାମ ପଥୱୀତଲେ ଠପନଂ । ସନ୍ନିରୁମ୍ଭନଂ ନାମ ପୁନ ପାଦୁଦ୍ଧରଣକାଲେ ପାଦସ୍ସ ପଥୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିନିପ୍ପୀଳନଂ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧରଣେ ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୂତି ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଓମତ୍ତା ହୋନ୍ତି ମନ୍ଦା, ଇତରା ଦ୍ୱେ ଅଧିମତ୍ତା ହୋନ୍ତି ବଲୱତିୟୋ । ତଥା ଅତିହରଣୱୀତିହରଣେସୁ । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ତେଜୋଧାତୁ ୱାୟୋଧାତୂତି ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଓମତ୍ତା ହୋନ୍ତି ମନ୍ଦା, ଇତରା ଦ୍ୱେ ଅଧିମତ୍ତା ହୋନ୍ତି ବଲୱତିୟୋ । ତଥା ସନ୍ନିକ୍ଖେପନସନ୍ନିରୁମ୍ଭନେସୁ । ଏୱଂ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ତେସଂ ୱସେନ ତସ୍ମିଂ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

କଥଂ ? ସୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି – ‘‘ୟା ଉଦ୍ଧରଣେ ପୱତ୍ତା ଧାତୁୟୋ, ୟାନି ଚ ତଦୁପାଦାୟରୂପାନି, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅତିହରଣଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା । ତଥା ଅତିହରଣେ ପୱତ୍ତା ୱୀତିହରଣଂ । ୱୀତିହରଣେ ପୱତ୍ତା ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ପୱତ୍ତା ସନ୍ନିକ୍ଖେପନଂ । ସନ୍ନିକ୍ଖେପନେ ପୱତ୍ତା ସନ୍ନିରୁମ୍ଭନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଇତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନା ଇତରଂ ଇତରଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପବ୍ବଂ ପବ୍ବଂ ସନ୍ଧି ସନ୍ଧି ଓଧି ଓଧି ହୁତ୍ୱା ତତ୍ତକପାଲେ ପକ୍ଖିତ୍ତତିଲା ୱିୟ ତଟତଟାୟନ୍ତା ସଙ୍ଖାରା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା’’ତି । ତସ୍ସେୱଂ ପବ୍ବପବ୍ବଗତେ ସଙ୍ଖାରେ ୱିପସ୍ସତୋ ରୂପସମ୍ମସନଂ ସୁଖୁମଂ ହୋତି ।

୭୧୧. ସୁଖୁମତ୍ତେ ଚ ପନସ୍ସ ଇଦଂ ଓପମ୍ମଂ । ଏକୋ କିର ଦାରୁତିଣୁକ୍କାଦୀସୁ କତପରିଚୟୋ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବପଦୀପୋ ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସିକୋ ନଗରମାଗମ୍ମ ଅନ୍ତରାପଣେ ଜଲମାନଂ ପଦୀପଂ ଦିସ୍ୱା ଏକଂ ପୁରିସଂ ପୁଚ୍ଛି ଅମ୍ଭୋ ‘‘କିଂ ନାମେତଂ ଏୱଂ ମନାପ’’ନ୍ତି ? ତମେନଂ ସୋ ଆହ ‘‘କିମେତ୍ଥ ମନାପଂ, ପଦୀପୋ ନାମେସ ତେଲକ୍ଖୟେନ ୱଟ୍ଟିକ୍ଖୟେନ ଚ ଗତମଗ୍ଗୋପିସ୍ସ ନ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତୀ’’ତି । ତମଞ୍ଞୋ ଏୱମାହ ‘‘ଇଦଂ ଓଳାରିକଂ, ଇମିସ୍ସା ହି ୱଟ୍ଟିୟା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଡୟ୍ହମାନାୟ ତତିୟଭାଗେ ତତିୟଭାଗେ ଜାଲା ଇତରୀତରଂ ପଦେସଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି । ତମଞ୍ଞୋ ଏୱମାହ ‘‘ଇଦମ୍ପି ଓଳାରିକଂ, ଇମିସ୍ସା ହି ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେ ଅଡ୍ଢଙ୍ଗୁଲଡ୍ଢଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେ ତନ୍ତୁମ୍ହି ତନ୍ତୁମ୍ହି ଅଂସୁମ୍ହି ଅଂସୁମ୍ହି ଜାଲା ଇତରୀତରଂ ଅଂସୁଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି । ଅଂସୁଂ ପନ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ଜାଲଂ ପଞ୍ଞାପେତୁ’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ତେଲକ୍ଖୟେନ ୱଟ୍ଟିକ୍ଖୟେନ ଚ ପଦୀପସ୍ସ ଗତମଗ୍ଗୋପି ନ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁରିସସ୍ସ ଞାଣଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଆଦାନନିକ୍ଖେପନତୋ ୱସ୍ସସତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନଂ । ‘‘ୱଟ୍ଟିୟା ତତିୟଭାଗେ ତତିୟଭାଗେ ଜାଲା ଇତରୀତରଂ ପଦେସଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁରିସସ୍ସ ଞାଣଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନଂ । ‘‘ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେ ଜାଲା ଇତରୀତରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁରିସସ୍ସ ଞାଣଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଦସୱସ୍ସ ପଞ୍ଚୱସ୍ସ ଚତୁୱସ୍ସ ତିୱସ୍ସ ଦ୍ୱିୱସ୍ସ ଏକୱସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନଂ । ‘‘ଅଡ୍ଢଙ୍ଗୁଲଡ୍ଢଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେ ଜାଲା ଇତରୀତରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁରିସସ୍ସ ଞାଣଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଏକେକଉତୁୱସେନ ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ତିଧା, ଛଧା ଚ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଚତୁମାସ-ଦ୍ୱିମାସପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନଂ । ‘‘ତନ୍ତୁମ୍ହି ତନ୍ତୁମ୍ହି ଜାଲା ଇତରୀତରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁରିସସ୍ସ ଞାଣଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ କାଳଜୁଣ୍ହୱସେନ, ରତ୍ତିନ୍ଦିୱୱସେନ, ଏକରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିୱସେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନଂ । ‘‘ଅଂସୁମ୍ହି ଅଂସୁମ୍ହି ଜାଲା ଇତରୀତରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁରିସସ୍ସ ଞାଣଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଅଭିକ୍କମାଦିୱସେନ ଚେୱ ଉଦ୍ଧରଣାଦୀସୁ ଚ ଏକେକକୋଟ୍ଠାସୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନନ୍ତି ।

୭୧୨. ସୋ ଏୱଂ ନାନାକାରେହି ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ତଦେୱ ରୂପଂ ୱିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଆହାରମୟାଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଏକେକକୋଟ୍ଠାସେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି । ତତ୍ରାସ୍ସ ଆହାରମୟଂ ରୂପଂ ଛାତସୁହିତୱସେନ ପାକଟଂ ହୋତି । ଛାତକାଲେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ରୂପଂ ହି ଝତ୍ତଂ ହୋତି କିଲନ୍ତଂ, ଝାମଖାଣୁକୋ ୱିୟ, ଅଙ୍ଗାରପଚ୍ଛିୟଂ ନିଲୀନକାକୋ ୱିୟ ଚ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତଂ । ସୁହିତକାଲେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ଧାତଂ ପୀଣିତଂ ମୁଦୁ ସିନିଦ୍ଧଂ ଫସ୍ସୱନ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଛାତକାଲେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ସୁହିତକାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ସୁହିତକାଲେ ସମୁଟ୍ଠିତମ୍ପି ଛାତକାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

୭୧୩.ଉତୁମୟଂ ସୀତୁଣ୍ହୱସେନ ପାକଟଂ ହୋତି । ଉଣ୍ହକାଲେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ରୂପଂ ହି ଝତ୍ତଂ ହୋତି କିଲନ୍ତଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ । ସୀତଉତୁନା ସମୁଟ୍ଠିତଂ ରୂପଂ ଧାତଂ ପୀଣିତଂ ସିନିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ସୋ ତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଉଣ୍ହକାଲେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ସୀତକାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ସୀତକାଲେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଉଣ୍ହକାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

୭୧୪.କମ୍ମଜଂ ଆୟତନଦ୍ୱାରୱସେନ ପାକଟଂ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ମିଂ ହି ଚକ୍ଖୁକାୟଭାୱଦସକୱସେନ ତିଂସ କମ୍ମଜରୂପାନି, ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାନି ପନ ତେସଂ ଉତୁଚିତ୍ତାହାରସମୁଟ୍ଠାନାନି ଚତୁୱୀସତୀତି ଚତୁପଣ୍ଣାସ ହୋନ୍ତି । ତଥା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେସୁ । କାୟଦ୍ୱାରେ କାୟଭାୱଦସକୱସେନ ଚେୱ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ହଦୟୱତ୍ଥୁକାୟଭାୱଦସକୱସେନ ଚେୱ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚ ଚତୁପଣ୍ଣାସମେୱ ।

ସୋ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ସୋତଦ୍ୱାରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ସୋତଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଘାନଦ୍ୱାରଂ । ଘାନଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରଂ । ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତରୂପଂ କାୟଦ୍ୱାରଂ । କାୟଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ମନୋଦ୍ୱାରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

୭୧୫.ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ସୋମନସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସିତୱସେନ ପାକଟଂ ହୋତି, ସୋମନସ୍ସିତକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହି ରୂପଂ ସିନିଦ୍ଧଂ ମୁଦୁ ପୀଣିତଂ ଫସ୍ସୱନ୍ତଂ ହୋତି । ଦୋମନସ୍ସିତକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଝତ୍ତଂ କିଲନ୍ତଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ହୋତି । ସୋ ତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସୋମନସ୍ସିତକାଲେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଦୋମନସ୍ସିତକାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଦୋମନସ୍ସିତକାଲେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ସୋମନସ୍ସିତକାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

ତସ୍ସେୱଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପୟତୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ହୋତି –

ଜୀୱିତଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଚ, ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚ କେୱଲା ।

ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତା, ଲହୁସୋ ୱତ୍ତତେ ଖଣୋ ॥

ଚୁଲ୍ଲାସୀତି ସହସ୍ସାନି, କପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୟେ ମରୂ ।

ନ ତ୍ୱେୱ ତେପି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ସମୋହିତା ॥

ୟେ ନିରୁଦ୍ଧା ମରନ୍ତସ୍ସ, ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ୱା ଇଧ ।

ସବ୍ବେୱ ସଦିସା ଖନ୍ଧା, ଗତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା ॥

ଅନନ୍ତରା ଚ ୟେ ଭଗ୍ଗା, ୟେ ଚ ଭଗ୍ଗା ଅନାଗତେ ।

ତଦନ୍ତରା ନିରୁଦ୍ଧାନଂ, ୱେସମଂ ନତ୍ଥି ଲକ୍ଖଣେ ॥

ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ ନ ଜାତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଜୀୱତି ।

ଚିତ୍ତଭଙ୍ଗା ମତୋ ଲୋକୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତି ପରମତ୍ଥିୟା ॥

ଅନିଧାନଗତା ଭଗ୍ଗା, ପୁଞ୍ଜୋ ନତ୍ଥି ଅନାଗତେ ।

ନିବ୍ବତ୍ତା ୟେପି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଆରଗ୍ଗେ ସାସପୂପମା ॥

ନିବ୍ବତ୍ତାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ, ଭଙ୍ଗୋ ନେସଂ ପୁରକ୍ଖତୋ ।

ପଲୋକଧମ୍ମା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ପୁରାଣେହି ଅମିସ୍ସିତା ॥

ଅଦସ୍ସନତୋ ଆୟନ୍ତି, ଭଗ୍ଗା ଗଚ୍ଛନ୍ତୁଦସ୍ସନଂ ।

ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦୋୱ ଆକାସେ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱୟନ୍ତି ଚାତି ॥ (ମହାନି॰ ୧୦) ।

୭୧୬. ଏୱଂ ଆହାରମୟାଦୀସୁ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ଧମ୍ମତାରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି । ଧମ୍ମତାରୂପଂ ନାମ ବହିଦ୍ଧା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଅୟଲୋହତିପୁସୀସସୁୱଣ୍ଣରଜତମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟସଙ୍ଖସିଲାପୱାଳଲୋହିତଙ୍ଗମସାରଗଲ୍ଲଭୂମିପାସାଣପବ୍ବତତିଣରୁକ୍ଖଲତାଦିଭେଦଂ ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରୂପଂ । ତଦସ୍ସ ଅସୋକଙ୍କୁରାଦିୱସେନ ପାକଟଂ ହୋତି ।

ଅସୋକଙ୍କୁରଂ ହି ଆଦିତୋୱ ତନୁରତ୍ତଂ ହୋତି, ତତୋ ଦ୍ୱୀହତୀହଚ୍ଚୟେନ ଘନରତ୍ତଂ, ପୁନ ଦ୍ୱୀହତୀହଚ୍ଚୟେନ ମନ୍ଦରତ୍ତଂ, ତତୋ ତରୁଣପଲ୍ଲୱୱଣ୍ଣଂ, ତତୋ ପରିଣତପଲ୍ଲୱୱଣ୍ଣଂ, ତତୋ ହରିତପଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ । ତତୋ ନୀଲପଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ । ତତୋ ନୀଲପଣ୍ଣୱଣ୍ଣକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଭାଗରୂପସନ୍ତତିମନୁପ୍ପବନ୍ଧାପୟମାନଂ ସଂୱଚ୍ଛରମତ୍ତେନ ପଣ୍ଡୁପଲାସଂ ହୁତ୍ୱା ୱଣ୍ଟତୋ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତତି ।

ସୋ ତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତନୁରତ୍ତକାଲେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ଘନରତ୍ତକାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ଘନରତ୍ତକାଲେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ମନ୍ଦରତ୍ତକାଲଂ । ମନ୍ଦରତ୍ତକାଲେ ପୱତ୍ତରୂପଂ ତରୁଣପଲ୍ଲୱୱଣ୍ଣକାଲଂ । ତରୁଣପଲ୍ଲୱୱଣ୍ଣକାଲେ ପୱତ୍ତଂ ପରିଣତପଲ୍ଲୱୱଣ୍ଣକାଲଂ । ପରିଣତପଲ୍ଲୱୱଣ୍ଣକାଲେ ପୱତ୍ତଂ ହରିତପଣ୍ଣୱଣ୍ଣକାଲଂ। ହରିତପଣ୍ଣକାଲେ ପୱତ୍ତଂ ନୀଲପଣ୍ଣୱଣ୍ଣକାଲଂ । ନୀଲପଣ୍ଣୱଣ୍ଣକାଲେ ପୱତ୍ତଂ ପଣ୍ଡୁପଲାସକାଲଂ । ପଣ୍ଡୁପଲାସକାଲେ ପୱତ୍ତଂ ୱଣ୍ଟତୋ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତନକାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବମ୍ପି ଧମ୍ମତାରୂପଂ ସମ୍ମସତି ।

ଏୱଂ ତାୱ ରୂପସତ୍ତକୱସେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତି ।

ଅରୂପସତ୍ତକସମ୍ମସନକଥା

୭୧୭. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରୂପସତ୍ତକୱସେନା’’ତି, ତତ୍ଥ ଅୟଂ ମାତିକା – କଲାପତୋ, ୟମକତୋ, ଖଣିକତୋ, ପଟିପାଟିତୋ, ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନତୋ, ମାନସମୁଗ୍ଘାଟନତୋ, ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନତୋତି ।

ତତ୍ଥ କଲାପତୋତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମା । କଥଂ କଲାପତୋ ସମ୍ମସତୀତି ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି – ‘‘ୟେ ଇମେ ‘କେସା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା’ତି ସମ୍ମସନେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମା, ୟେ ଚ ‘ଲୋମା…ପେ॰… ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’ତି ସମ୍ମସନେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଇତରୀତରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ପବ୍ବଂପବ୍ବଂ ଓଧିଓଧି ହୁତ୍ୱା ତତ୍ତକପାଲେ ପକ୍ଖିତ୍ତତିଲା ୱିୟ ତଟତଟାୟନ୍ତା ୱିନଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା’’ତି । ଅୟଂ ତାୱ ୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୟଂ ନୟୋ ।

ଅରିୟୱଂସକଥାୟଂ ପନ ‘‘ହେଟ୍ଠା ରୂପସତ୍ତକେ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’ତି ପୱତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅପରେନ ଚିତ୍ତେନ ‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’ତି ସମ୍ମସନ୍ତୋ ‘କଲାପତୋ ସମ୍ମସତୀ’ତି’’ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତତରଂ । ତସ୍ମା ସେସାନିପି ତେନେୱ ନୟେନ ୱିଭଜିସ୍ସାମ ।

୭୧୮.ୟମକତୋତି ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଆଦାନନିକ୍ଖେପରୂପଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଅପରେନ ଚିତ୍ତେନ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସତି । ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମରୂପଂ, ଆହାରମୟଂ, ଉତୁମୟଂ, କମ୍ମଜଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଧମ୍ମତାରୂପଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଅପରେନ ଚିତ୍ତେନ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସତି । ଏୱଂ ୟମକତୋ ସମ୍ମସତି ନାମ ।

୭୧୯.ଖଣିକତୋତି ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଆଦାନନିକ୍ଖେପରୂପଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତଂ ପଠମଚିତ୍ତଂ ଦୁତିୟଚିତ୍ତେନ, ଦୁତିୟଂ ତତିୟେନ, ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥେନ, ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମେନ ‘‘ଏତମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସତି । ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମରୂପଂ, ଆହାରମୟଂ, ଉତୁମୟଂ, କମ୍ମଜଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଧମ୍ମତାରୂପଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତଂ ପଠମଚିତ୍ତଂ ଦୁତିୟଚିତ୍ତେନ, ଦୁତିୟଂ ତତିୟେନ, ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥେନ, ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମେନ ‘‘ଏତମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସତି । ଏୱଂ ରୂପପରିଗ୍ଗାହକଚିତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ଚିତ୍ତାନି ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଖଣିକତୋ ସମ୍ମସତି ନାମ ।

୭୨୦.ପଟିପାଟିତୋତି ଆଦାନନିକ୍ଖେପରୂପଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତଂ ପଠମଚିତ୍ତଂ ଦୁତିୟଚିତ୍ତେନ, ଦୁତିୟଂ ତତିୟେନ, ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥେନ…ପେ॰… ଦସମଂ ଏକାଦସମେନ ‘‘ଏତମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସତି । ୱୟୋୱୁଡ୍ଢତ୍ଥଙ୍ଗମରୂପଂ, ଆହାରମୟଂ, ଉତୁମୟଂ, କମ୍ମଜଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଧମ୍ମତାରୂପଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତଂ ପଠମଚିତ୍ତଂ ଦୁତିୟଚିତ୍ତେନ, ଦୁତିୟଂ ତତିୟେନ, ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥେନ…ପେ॰… ଦସମଂ ଏକାଦସମେନ ‘‘ଏତମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନା ପଟିପାଟିୟା ସକଲମ୍ପି ଦିୱସଭାଗଂ ସମ୍ମସିତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ । ୟାୱ ଦସମଚିତ୍ତସମ୍ମସନା ପନ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ପଗୁଣଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଦସମେୟେୱ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ପଟିପାଟିତୋ ସମ୍ମସତି ନାମ ।

୭୨୧.ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନତୋ ମାନଉଗ୍ଘାଟନତୋ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନତୋତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ୱିସୁଂ ସମ୍ମସନନୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଂ ପନେତଂ ହେଟ୍ଠା ରୂପଂ, ଇଧ ଚ ଅରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହିତଂ, ତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ରୂପାରୂପତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ତଂ ନାମ ନ ପସ୍ସତି । ସତ୍ତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତସଞ୍ଞା ଉଗ୍ଘାଟିତା ହୋତି । ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଉଗ୍ଘାଟିତଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଦିଟ୍ଠି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଦିଟ୍ଠି ଉଗ୍ଘାଟିତା ନାମ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟିତଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ମାନୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ମାନେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ ମାନୋ ସମୁଗ୍ଘାଟିତୋ ନାମ ହୋତି । ମାନସମୁଗ୍ଘାଟିତଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ତଣ୍ହା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଣ୍ହାୟ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟା ନିକନ୍ତି ପରିୟାଦିଣ୍ଣା ନାମ ହୋତୀତି ଇଦଂ ତାୱ ୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅରିୟୱଂସକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନତୋ ମାନସମୁଗ୍ଘାଟନତୋ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନତୋ’’ତି ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

‘‘ଅହଂ ୱିପସ୍ସାମି, ମମ ୱିପସ୍ସନା’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ହି ଦିଟ୍ଠିସମୁଗ୍ଘାଟନଂ ନାମ ନ ହୋତି । ‘‘ସଙ୍ଖାରାୱ ସଙ୍ଖାରେ ୱିପସ୍ସନ୍ତି ସମ୍ମସନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ପନ ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନଂ ନାମ ହୋତି ।

‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ୱିପସ୍ସାମି, ମନାପଂ ୱିପସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ମାନସମୁଗ୍ଘାଟୋ ନାମ ନ ହୋତି । ‘‘ସଙ୍ଖାରାୱ ସଙ୍ଖାରେ ୱିପସ୍ସନ୍ତି ସମ୍ମସନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ପନ ମାନସମୁଗ୍ଘାଟୋ ନାମ ହୋତି ।

‘‘ୱିପସ୍ସିତୁଂ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ୱିପସ୍ସନଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନଂ ନାମ ନ ହୋତି । ‘‘ସଙ୍ଖାରାୱ ସଙ୍ଖାରେ ୱିପସ୍ସନ୍ତି ସମ୍ମସନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ପନ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନଂ ନାମ ହୋତି ।

ସଚେ ସଙ୍ଖାରା ଅତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଅତ୍ତାତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁଂ, ଅନତ୍ତା ଚ ପନ ଅତ୍ତାତି ଗହିତା, ତସ୍ମା ତେ ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା, ଉପ୍ପାଦୱୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖାତି ପସ୍ସତୋ ଦିଟ୍ଠିଉଗ୍ଘାଟନଂ ନାମ ହୋତି ।

ସଚେ ସଙ୍ଖାରା ନିଚ୍ଚା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନିଚ୍ଚାତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁଂ, ଅନିଚ୍ଚା ଚ ପନ ନିଚ୍ଚାତି ଗହିତା, ତସ୍ମା ତେ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା, ଉପ୍ପାଦୱୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖା, ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତାତି ପସ୍ସତୋ ମାନସମୁଗ୍ଘାଟୋ ନାମ ହୋତି ।

ସଚେ ସଙ୍ଖାରା ସୁଖା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ସୁଖାତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁଂ, ଦୁକ୍ଖା ଚ ପନ ସୁଖାତି ଗହିତା, ତସ୍ମା ତେ ଉପ୍ପାଦୱୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖା, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା, ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତାତି ପସ୍ସତୋ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନଂ ନାମ ହୋତି ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରେ ଅନତ୍ତତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିସମୁଗ୍ଘାଟନଂ ନାମ ହୋତି । ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ମାନସମୁଗ୍ଘାଟନଂ ନାମ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନଂ ନାମ ହୋତି । ଇତି ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ।

ଏୱଂ ଅରୂପସତ୍ତକୱସେନାପି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତି । ଏତ୍ତାୱତା ପନସ୍ସ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ପଗୁଣଂ ହୋତି ।

୭୨୨. ସୋ ଏୱଂ ପଗୁଣରୂପାରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନୋ ୟା ଉପରି ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ସବ୍ବାକାରତୋ ପତ୍ତବ୍ବା ଅଟ୍ଠାରସ ମହାୱିପସ୍ସନା, ତାସଂ ଇଧେୱ ତାୱ ଏକଦେସଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ ଧମ୍ମେ ପଜହତି ।

ଅଟ୍ଠାରସ ମହାୱିପସ୍ସନା ନାମ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିକା ପଞ୍ଞା । ୟାସୁ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସୁଖସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ନନ୍ଦିଂ ପଜହତି, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରାଗଂ ପଜହତି, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସମୁଦୟଂ ପଜହତି, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଆଦାନଂ ପଜହତି, ଖୟାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଘନସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ୱୟାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଆୟୂହନଂ ପଜହତି, ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଧୁୱସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ନିମିତ୍ତଂ ପଜହତି, ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ପଣିଧିଂ ପଜହତି, ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଅଭିନିୱେସଂ ପଜହତି, ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସାରାଦାନାଭିନିୱେସଂ ପଜହତି, ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସଂ ପଜହତି, ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଆଲୟାଭିନିୱେସଂ ପଜହତି, ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖଂ ପଜହତି, ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସଂ ପଜହତି ।

ତାସୁ ୟସ୍ମା ଇମିନା ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱସେନ ସଙ୍ଖାରା ଦିଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚ-ଦୁକ୍ଖ-ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ପଟିୱିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚ ‘‘ୟା ଚ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ୟା ଚ ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ’’ । ତଥା ‘‘ୟା ଚ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ୟା ଚ ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ’’ । ‘‘ୟା ଚ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ୟା ଚ ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୭) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତାପି ପଟିୱିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି ।

ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା ପନ ସବ୍ବାପି ୱିପସ୍ସନା । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଏୱ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଇତି ଇଦମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ ପଟିୱିଦ୍ଧମେୱ ହୋତି । ସେସେସୁ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେସୁ କିଞ୍ଚି ପଟିୱିଦ୍ଧଂ, କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଂ, ତେସଂ ୱିଭାଗଂ ପରତୋ ଆୱିକରିସ୍ସାମ ।

ୟଦେୱ ହି ପଟିୱିଦ୍ଧଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ପଗୁଣରୂପାରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନୋ ୟା ଉପରି ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ସବ୍ବାକାରତୋ ପତ୍ତବ୍ବା ଅଟ୍ଠାରସ ମହାୱିପସ୍ସନା । ତାସଂ ଇଧେୱ ତାୱ ଏକଦେସଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ ଧମ୍ମେ ପଜହତୀ’’ତି ।

ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣକଥା

୭୨୩. ସୋ ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିପଟିପକ୍ଖାନଂ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ପହାନେନ ୱିସୁଦ୍ଧଞାଣୋ ସମ୍ମସନଞାଣସ୍ସ ପାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ୟଂ ତଂ ସମ୍ମସନଞାଣାନନ୍ତରଂ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନେ ପଞ୍ଞା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୧.୬) ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ୟୋଗଂ ଆରଭତି । ଆରଭମାନୋ ଚ ସଙ୍ଖେପତୋ ତାୱ ଆରଭତି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –

‘‘କଥଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନେ ପଞ୍ଞା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନେ ଞାଣଂ ? ଜାତଂ ରୂପଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଉଦୟୋ, ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ୱୟୋ, ଅନୁପସ୍ସନା ଞାଣଂ । ଜାତା ୱେଦନା… ସଞ୍ଞା… ସଙ୍ଖାରା… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଜାତଂ ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଜାତୋ ଭୱୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଉଦୟୋ, ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ୱୟୋ, ଅନୁପସ୍ସନା ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୯) ।

ସୋ ଇମିନା ପାଳିନୟେନ ଜାତସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଜାତିଂ ଉପ୍ପାଦଂ ଅଭିନୱାକାରଂ ‘‘ଉଦୟୋ’’ତି, ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ଖୟଂ ଭଙ୍ଗଂ ‘‘ୱୟୋ’’ତି ସମନୁପସ୍ସତି । ସୋ ଏୱଂ ପଜାନାତି ‘‘ଇମସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ରାସି ୱା ନିଚୟୋ ୱା ନତ୍ଥି, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସାପି ରାସିତୋ ୱା ନିଚୟତୋ ୱା ଆଗମନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ନିରୁଜ୍ଝମାନସ୍ସାପି ଦିସାୱିଦିସାଗମନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସାପି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ରାସିତୋ ନିଚୟତୋ ନିଧାନତୋ ଅୱଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ୱୀଣାୟ ୱାଦିୟମାନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦସ୍ସ ନେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ସନ୍ନିଚୟୋ ଅତ୍ଥି, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସନ୍ନିଚୟତୋ ଆଗତୋ, ନ ନିରୁଜ୍ଝମାନସ୍ସ ଦିସାୱିଦିସାଗମନଂ ଅତ୍ଥି, ନ ନିରୁଦ୍ଧୋ କତ୍ଥଚି ସନ୍ନିଚିତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଅଥ ଖୋ ୱୀଣଞ୍ଚ ଉପୱୀଣଞ୍ଚ ପୁରିସସ୍ସ ଚ ତଜ୍ଜଂ ୱାୟାମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେତି । ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ରୂପାରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତୀ’’ତି ।

୭୨୪. ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଉଦୟବ୍ବୟମନସିକାରଂ କତ୍ୱା ପୁନ ୟାନି ଏତସ୍ସେୱ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ –

‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋତି ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି । ତଣ୍ହାସମୁଦୟା… କମ୍ମସମୁଦୟା… ଆହାରସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋତି ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି । ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତି ।

‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋତି ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି । ତଣ୍ହାନିରୋଧା… କମ୍ମନିରୋଧା… ଆହାରନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋତି ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି । ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତି’’ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ।

ତଥା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋତି ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି । ତଣ୍ହାସମୁଦୟା… କମ୍ମସମୁଦୟା… ଫସ୍ସସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋତି ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଟ୍ଠେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି । ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତି । ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା… ତଣ୍ହାନିରୋଧା… କମ୍ମନିରୋଧା… ଫସ୍ସନିରୋଧା ୱେଦନାନିରୋଧୋତି ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଟ୍ଠେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି । ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତି’’ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ।

ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱିୟ ଚ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧାନଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଫସ୍ସଟ୍ଠାନେ ‘‘ନାମରୂପସମୁଦୟା, ନାମରୂପନିରୋଧା’’ତି –

ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞାସ ଲକ୍ଖଣାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତେସଂ ୱସେନ ଏୱମ୍ପି ରୂପସ୍ସ ଉଦୟୋ ଏୱମ୍ପି ରୂପସ୍ସ ୱୟୋ, ଏୱମ୍ପି ରୂପଂ ଉଦେତି, ଏୱମ୍ପି ରୂପଂ ୱେତୀତି ପଚ୍ଚୟତୋ ଚେୱ ଖଣତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରେନ ମନସିକାରଂ କରୋତି ।

୭୨୫. ତସ୍ସେୱଂ ମନସିକରୋତୋ ‘‘ଇତି କିରିମେ ଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତୀ’’ତି ଞାଣଂ ୱିସଦତରଂ ହୋତି । ତସ୍ସେୱଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ଚେୱ ଖଣତୋ ଚ ଦ୍ୱେଧା ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପସ୍ସତୋ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟଲକ୍ଖଣଭେଦା ପାକଟା ହୋନ୍ତି ।

୭୨୬. ୟଞ୍ହି ସୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିସମୁଦୟା ଖନ୍ଧାନଂ ସମୁଦୟଂ, ଅୱିଜ୍ଜାଦିନିରୋଧା ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ନିରୋଧଂ ପସ୍ସତି, ଇଦମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଂ । ୟଂ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସନ୍ତୋ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପସ୍ସତି, ଇଦମସ୍ସ ଖଣତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଂ, ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ହି ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ । ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ।

୭୨୭. ଇଚ୍ଚସ୍ସେୱଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ଚେୱ ଖଣତୋ ଚ ଦ୍ୱେଧା ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପସ୍ସତୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପାକଟଂ ହୋତି ଜନକାୱବୋଧତୋ । ଖଣତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପାକଟଂ ହୋତି ଜାତିଦୁକ୍ଖାୱବୋଧତୋ । ପଚ୍ଚୟତୋ ୱୟଦସ୍ସନେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ପାକଟଂ ହୋତି ପଚ୍ଚୟାନୁପ୍ପାଦେନ ପଚ୍ଚୟୱତଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୱବୋଧତୋ । ଖଣତୋ ୱୟଦସ୍ସନେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମେୱ ପାକଟଂ ହୋତି ମରଣଦୁକ୍ଖାୱବୋଧତୋ । ୟଞ୍ଚସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଂ, ମଗ୍ଗୋୱାୟଂ ଲୋକିକୋତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ପାକଟଂ ହୋତି ତତ୍ର ସମ୍ମୋହୱିଘାତତୋ ।

୭୨୮. ପଚ୍ଚୟତୋ ଚସ୍ସ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଅନୁଲୋମୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧; ଉଦା॰ ୧) ଅୱବୋଧତୋ । ପଚ୍ଚୟତୋ ୱୟଦସ୍ସନେନ ପଟିଲୋମୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ‘‘ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୬; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧; ଉଦା॰ ୨) ଅୱବୋଧତୋ। ଖଣତୋ ପନ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ପାକଟା ହୋନ୍ତି ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାୱବୋଧତୋ । ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତୋ ହି ସଙ୍ଖତା, ତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ।

୭୨୯. ପଚ୍ଚୟତୋ ଚସ୍ସ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଏକତ୍ତନୟୋ ପାକଟୋ ହୋତି ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧେନ ସନ୍ତାନସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛେଦାୱବୋଧତୋ । ଅଥ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି । ଖଣତୋ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ନାନତ୍ତନୟୋ ପାକଟୋ ହୋତି ନୱନୱାନଂ ଉପ୍ପାଦାୱବୋଧତୋ । ଅଥ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି । ପଚ୍ଚୟତୋ ଚସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ଅବ୍ୟାପାରନୟୋ ପାକଟୋ ହୋତି ଧମ୍ମାନଂ ଅୱସୱତ୍ତିଭାୱାୱବୋଧତୋ । ଅଥ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି । ପଚ୍ଚୟତୋ ପନ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଏୱଂଧମ୍ମତାନୟୋ ପାକଟୋ ହୋତି ପଚ୍ଚୟାନୁରୂପେନ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୱବୋଧତୋ । ଅଥ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି ।

୭୩୦. ପଚ୍ଚୟତୋ ଚସ୍ସ ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି ଧମ୍ମାନଂ ନିରୀହକତ୍ତପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୱବୋଧତୋ । ଖଣତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାୱବୋଧତୋ, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୱିୱେକାୱବୋଧତୋ ଚ । ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତି ଉଦୟବ୍ବୟେହି ପଟିପୀଳନାୱବୋଧତୋ । ସଭାୱଲକ୍ଖଣମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତି ଉଦୟବ୍ବୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନାୱବୋଧତୋ । ସଭାୱଲକ୍ଖଣେ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ତାୱକାଲିକତ୍ତମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତି ଉଦୟକ୍ଖଣେ ୱୟସ୍ସ, ୱୟକ୍ଖଣେ ଚ ଉଦୟସ୍ସ ଅଭାୱାୱବୋଧତୋତି ।

୭୩୧. ତସ୍ସେୱଂ ପାକଟୀଭୂତସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନୟଲକ୍ଖଣଭେଦସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ କିର ନାମିମେ ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ନିଚ୍ଚନୱାୱ ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚନୱା, ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ଉଦକବୁବ୍ବୁଳୋ ୱିୟ ଉଦକେ ଦଣ୍ଡରାଜି ୱିୟ ଆରଗ୍ଗେ ସାସପୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦୋ ୱିୟ ଚ ପରିତ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋ । ମାୟାମରୀଚିସୁପିନନ୍ତଅଲାତଚକ୍କଗନ୍ଧବ୍ବନଗରଫେଣକଦଲିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅସ୍ସାରା ନିସ୍ସାରାତି ଚାପି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ।

ଏତ୍ତାୱତାନେନ ‘‘ୱୟଧମ୍ମମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୱୟଂ ଉପେତୀ’’ତି ଇମିନା ଆକାରେନ ସମପଞ୍ଞାସ ଲକ୍ଖଣାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତଂ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନଂ ନାମ ତରୁଣୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି, ୟସ୍ସାଧିଗମା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।

ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସକଥା

୭୩୨. ଅଥସ୍ସ ଇମାୟ ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଦସ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ହି ପଟିୱେଧପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଚେୱ ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନକସ୍ସ ଚ ନିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନକସ୍ସ ପନ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ ।

କତମେ ପନ ତେ ଦସ ଉପକ୍କିଲେସାତି ? ଓଭାସୋ, ଞାଣଂ, ପୀତି, ପସ୍ସଦ୍ଧି, ସୁଖଂ, ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ପଗ୍ଗହୋ, ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଉପେକ୍ଖା, ନିକନ୍ତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କଥଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚୱିଗ୍ଗହିତମାନସଂ ହୋତି ? ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ‘ଓଭାସୋ ଧମ୍ମୋ’ତି ଓଭାସଂ ଆୱଜ୍ଜତି, ତତୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ । ତେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ୱିଗ୍ଗହିତମାନସୋ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି । ଦୁକ୍ଖତୋ… ଅନତ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି’’ ।

ତଥା ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ପୀତି… ପସ୍ସଦ୍ଧି… ସୁଖଂ… ଅଧିମୋକ୍ଖୋ… ପଗ୍ଗହୋ… ଉପଟ୍ଠାନଂ… ଉପେକ୍ଖା… ନିକନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ‘ନିକନ୍ତି ଧମ୍ମୋ’ତି ନିକନ୍ତିଂ ଆୱଜ୍ଜତି, ତତୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ । ତେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ୱିଗ୍ଗହିତମାନସୋ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତି । ଦୁକ୍ଖତୋ… ଅନତ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୬) ।

୭୩୩. ତତ୍ଥ ଓଭାସୋତି ୱିପସ୍ସନୋଭାସୋ । ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୟୋଗାୱଚରୋ ‘‘ନ ୱତ ମେ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱରୂପୋ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବୋ, ଅଦ୍ଧା ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମି ଫଲପତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ଅମଗ୍ଗମେୱ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି, ଅଫଲମେୱ ଚ ‘‘ଫଲ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ଅମଗ୍ଗଂ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଅଫଲଂ ‘‘ଫଲ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହତୋ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥି ଉକ୍କନ୍ତା ନାମ ହୋତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଓଭାସମେୱ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ନିସୀଦତି ।

ସୋ ଖୋ ପନାୟଂ ଓଭାସୋ କସ୍ସଚି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଲ୍ଲଙ୍କଟ୍ଠାନମତ୍ତମେୱ ଓଭାସେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କସ୍ସଚି ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭଂ । କସ୍ସଚି ବହିଗବ୍ଭମ୍ପି । କସ୍ସଚି ସକଲୱିହାରଂ, ଗାୱୁତଂ, ଅଡ୍ଢୟୋଜନଂ, ୟୋଜନଂ, ଦ୍ୱିୟୋଜନଂ, ତିୟୋଜନଂ…ପେ॰… କସ୍ସଚି ପଥୱୀତଲତୋ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଏକାଲୋକଂ କୁରୁମାନୋ । ଭଗୱତୋ ପନ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଓଭାସେନ୍ତୋ ଉଦପାଦି ।

ଏୱଂ ୱେମତ୍ତତାୟ ଚସ୍ସ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତେ କିର ଦ୍ୱିକୁଟ୍ଟଗେହସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଥେରା ନିସୀଦିଂସୁ । ତଂଦିୱସଞ୍ଚ କାଳପକ୍ଖୁପୋସଥୋ ହୋତି, ମେଘପଟଲଚ୍ଛନ୍ନା ଦିସା, ରତ୍ତିଭାଗେ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତମଂ ପୱତ୍ତତି । ଅଥେକୋ ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ଇଦାନି ଚେତିୟଙ୍ଗଣମ୍ହି ସୀହାସନେ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନି କୁସୁମାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି । ତଂ ଇତରୋ ଆହ – ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟଂ, ଆୱୁସୋ, କଥେସି, ମୟ୍ହଂ ପନେତରହି ମହାସମୁଦ୍ଦମ୍ହି ୟୋଜନଟ୍ଠାନେ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅୟଂ ପନ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାଲାଭିନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ସମାପତ୍ତିୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ କିଲେସାନଂ ଅସମୁଦାଚାରତୋ ‘‘ଅରହା ଅହ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତି ଉଚ୍ଚୱାଲିକୱାସୀ ମହାନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ହଂକନକୱାସୀ ମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତେ ନିଙ୍କପେଣ୍ଣକପଧାନଘରୱାସୀ ଚୂଳସୁମନତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚ ।

ତତ୍ରିଦଂ ଏକୱତ୍ଥୁପରିଦୀପନଂ – ତଲଙ୍ଗରୱାସୀ ଧମ୍ମଦିନ୍ନତ୍ଥେରୋ କିର ନାମ ଏକୋ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦୋ ମହାଖୀଣାସୱୋ ମହତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଓୱାଦଦାୟକୋ ଅହୋସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଉଚ୍ଚୱାଲିକୱାସୀମହାନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ ସମଣଭାୱକିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତଂ, ନୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱମେୱସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟି ଅଗଚ୍ଛନ୍ତେ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲକିରିୟମେୱ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ଞତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱେହାସଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ସମୀପେ ଓରୋହିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ‘‘କିଂ, ଆୱୁସୋ ଧମ୍ମଦିନ୍ନ, ଅକାଲେ ଆଗତୋସୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପଞ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଆଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱୁସୋ, ଜାନମାନା କଥୟିସ୍ସାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଞ୍ହସହସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛି ।

ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋୱ କଥେସି । ତତୋ ‘‘ଅତିତିକ୍ଖଂ ୱୋ, ଭନ୍ତେ, ଞାଣଂ, କଦା ତୁମ୍ହେହି ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଅଧିଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇତୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସକାଲେ, ଆୱୁସୋ’’ତି ଆହ । ସମାଧିମ୍ପି, ଭନ୍ତେ, ୱଳଞ୍ଜେଥାତି, ନ ୟିଦଂ, ଆୱୁସୋ, ଭାରିୟନ୍ତି । ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଏକଂ ହତ୍ଥିଂ ମାପେଥାତି। ଥେରୋ ସବ୍ବସେତଂ ହତ୍ଥିଂ ମାପେସି । ଇଦାନି, ଭନ୍ତେ, ୟଥା ଅୟଂ ହତ୍ଥୀ ଅଞ୍ଚିତକଣ୍ଣୋ ପସାରିତନଙ୍ଗୁଟ୍ଠୋ ସୋଣ୍ଡଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭେରୱଂ କୋଞ୍ଚନାଦଂ କରୋନ୍ତୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଅଭିମୁଖୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଥା ନଂ କରୋଥାତି । ଥେରୋ ତଥା କତ୍ୱା ୱେଗେନ ଆଗଚ୍ଛତୋ ହତ୍ଥିସ୍ସ ଭେରୱଂ ଆକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ପଲାୟିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ତମେନଂ ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରୋ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ଚୀୱରକଣ୍ଣେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସାରଜ୍ଜଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଆହ ।

ସୋ ତମ୍ହି କାଲେ ଅତ୍ତନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅୱସ୍ସୟୋ ମେ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମଦିନ୍ନ ହୋହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଅୱସ୍ସୟୋ ଭୱିସ୍ସାମିଚ୍ଚେୱାହଂ ଆଗତୋ, ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥା’’ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସି । ଥେରୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଚଙ୍କମଂ ଆରୁୟ୍ହ ତତିୟେ ପଦୱାରେ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଥେରୋ କିର ଦୋସଚରିତୋ ଅହୋସି । ଏୱରୂପା ଭିକ୍ଖୂ ଓଭାସେ କମ୍ପନ୍ତି ।

୭୩୪.ଞାଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ତସ୍ସ କିର ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ତୁଲୟନ୍ତସ୍ସ ତୀରେନ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଇନ୍ଦୱଜିରମିୱ ଅୱିହତୱେଗଂ ତିଖିଣଂ ସୂରଂ ଅତିୱିସଦଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ପୀତୀତି ୱିପସ୍ସନାପୀତି । ତସ୍ସ କିର ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଖୁଦ୍ଦକାପୀତି, ଖଣିକାପୀତି, ଓକ୍କନ୍ତିକାପୀତି, ଉବ୍ବେଗାପୀତି, ଫରଣାପୀତୀତି ଅୟଂ ପଞ୍ଚୱିଧା ପୀତି ସକଲସରୀରଂ ପୂରୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି ୱିପସ୍ସନାପସ୍ସଦ୍ଧି । ତସ୍ସ କିର ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ନେୱ ଦରଥୋ, ନ ଗାରୱଂ, ନ କକ୍ଖଳତା, ନ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା, ନ ଗେଲଞ୍ଞଂ, ନ ୱଙ୍କତା ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ପନସ୍ସ କାୟଚିତ୍ତାନି ପସ୍ସଦ୍ଧାନି ଲହୂନି ମୁଦୂନି କମ୍ମଞ୍ଞାନି ସୁୱିସଦାନି ଉଜୁକାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି । ସୋ ଇମେହି ପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀହି ଅନୁଗ୍ଗହିତକାୟଚିତ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅମାନୁସିଂ ନାମ ରତିଂ ଅନୁଭୱତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ଅମାନୁସୀ ରତି ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ ॥

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୩-୩୭୪) ।

ଏୱମସ୍ସ ଇମଂ ଅମାନୁସିଂ ରତିଂ ସାଧୟମାନା ଲହୁତାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପସ୍ସଦ୍ଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ସୁଖନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସୁଖଂ । ତସ୍ସ କିର ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସକଲସରୀରଂ ଅଭିସନ୍ଦୟମାନଂ ଅତିପଣୀତଂ ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ଅଧିମୋକ୍ଖୋତି ସଦ୍ଧା । ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟେୱ ହିସ୍ସ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅତିସୟପସାଦଭୂତା ବଲୱତୀ ସଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ପଗ୍ଗହୋତି ୱୀରିୟଂ । ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ହିସ୍ସ ଅସିଥିଲଂ ଅନଚ୍ଚାରଦ୍ଧଂ ସୁପଗ୍ଗହିତଂ ୱୀରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସତି । ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟେୱ ହିସ୍ସ ସୁପଟ୍ଠିତା ସୁପତିଟ୍ଠିତା ନିଖାତା ଅଚଲା ପବ୍ବତରାଜସଦିସା ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଆୱଜ୍ଜତି ସମନ୍ନାହରତି ମନସିକରୋତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତଂ ତଂ ଠାନମସ୍ସ ଓକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ପରଲୋକୋ ୱିୟ ସତିୟା ଉପଟ୍ଠାତି ।

ଉପେକ୍ଖାତି ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ଚେୱ ଆୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖା ଚ । ତସ୍ମିଂ ହିସ୍ସ ସମୟେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାପି ବଲୱତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖାପି । ସା ହିସ୍ସ ତଂ ତଂ ଠାନଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଇନ୍ଦୱଜିରମିୱ ପତ୍ତପୁଟେ ପକ୍ଖିତ୍ତ ତତ୍ତନାରାଚୋ ୱିୟ ଚ ସୂରା ତିଖିଣା ହୁତ୍ୱା ୱହତି ।

ନିକନ୍ତୀତି ୱିପସ୍ସନାନିକନ୍ତି । ଏୱଂ ଓଭାସାଦିପଟିମଣ୍ଡିତାୟ ହିସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଲୟଂ କୁରୁମାନା ସୁଖୁମା ସନ୍ତାକାରା ନିକନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟା ନିକନ୍ତି କିଲେସୋତି ପରିଗ୍ଗହେତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କା ହୋତି ।

ୟଥା ଚ ଓଭାସେ, ଏୱଂ ଏତେସୁପି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୟୋଗାୱଚରୋ ‘‘ନ ୱତ ମେ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱରୂପଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଂ, ଏୱରୂପା ପୀତି, ପସ୍ସଦ୍ଧି, ସୁଖଂ, ଅଧିମୋକ୍ଖୋ, ପଗ୍ଗହୋ, ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଉପେକ୍ଖା, ନିକନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା, ଅଦ୍ଧା ମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମି ଫଲପ୍ପତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ଅମଗ୍ଗମେୱ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଅଫଲମେୱ ଚ ‘‘ଫଲ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ଅମଗ୍ଗଂ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଅଫଲଂ ‘‘ଫଲ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହତୋ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥି ଉକ୍କନ୍ତା ନାମ ହୋତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିକନ୍ତିମେୱ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ନିସୀଦତୀତି ।

୭୩୫. ଏତ୍ଥ ଚ ଓଭାସାଦୟୋ ଉପକ୍କିଲେସୱତ୍ଥୁତାୟ ଉପକ୍କିଲେସାତି ୱୁତ୍ତା, ନ ଅକୁସଲତ୍ତା । ନିକନ୍ତି ପନ ଉପକ୍କିଲେସୋ ଚେୱ ଉପକ୍କିଲେସୱତ୍ଥୁ ଚ । ୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ଚେତେ ଦସ । ଗାହୱସେନ ପନ ସମତିଂସ ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ‘‘ମମ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ହି ଦିଟ୍ଠିଗାହୋ ହୋତି, ‘‘ମନାପୋ ୱତ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ମାନଗାହୋ, ଓଭାସଂ ଅସ୍ସାଦୟତୋ ତଣ୍ହାଗାହୋ, ଇତି ଓଭାସେ ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହାୱସେନ ତୟୋ ଗାହା । ତଥା ସେସେସୁପୀତି ଏୱଂ ଗାହୱସେନ ସମତିଂସ ଉପକ୍କିଲେସା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ୱସେନ ଅକୁସଲୋ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଓଭାସାଦୀସୁ କମ୍ପତି ୱିକ୍ଖିପତି । ଓଭାସାଦୀସୁ ଏକେକଂ ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୧) ସମନୁପସ୍ସତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଓଭାସେ ଚେୱ ଞାଣେ ଚ, ପୀତିୟା ଚ ୱିକମ୍ପତି ।

ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୁଖେ ଚେୱ, ୟେହି ଚିତ୍ତଂ ପୱେଧତି ॥

‘‘ଅଧିମୋକ୍ଖେ ଚ ପଗ୍ଗାହେ, ଉପଟ୍ଠାନେ ଚ କମ୍ପତି ।

ଉପେକ୍ଖାୱଜ୍ଜନାୟଞ୍ଚ, ଉପେକ୍ଖାୟ ନିକନ୍ତିୟା’’ତି ॥ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୭) ।

ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନକଥା

୭୩୬. କୁସଲୋ ପନ ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଓଭାସାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ମେ ଓଭାସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଖୋ ପନାୟଂ ଅନିଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଖତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ଖୟଧମ୍ମୋ ୱୟଧମ୍ମୋ ୱିରାଗଧମ୍ମୋ ନିରୋଧଧମ୍ମୋ’’ତି ଇତି ୱା ତଂ ପଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି ଉପପରିକ୍ଖତି । ଅଥ ୱା ପନସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି, ‘‘ସଚେ ଓଭାସୋ ଅତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟ, ‘ଅତ୍ତା’ତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ । ଅନତ୍ତା ଚ ପନାୟଂ ‘ଅତ୍ତା’ତି ଗହିତୋ । ତସ୍ମା ସୋ ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚୋ, ଉପ୍ପାଦୱୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ଅରୂପସତ୍ତକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଓଭାସେ, ଏୱଂ ସେସେସୁପି ।

ସୋ ଏୱଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଓଭାସଂ ‘‘ନେତଂ ମମ, ନେସୋହମସ୍ମି, ନ ମେସୋ ଅତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୧) ସମନୁପସ୍ସତି । ଞାଣଂ…ପେ॰… ନିକନ୍ତିଂ ‘‘ନେତଂ ମମ, ନେସୋହମସ୍ମି, ନ ମେସୋ ଅତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୧) ସମନୁପସ୍ସତି । ଏୱଂ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଓଭାସାଦୀସୁ ନ କମ୍ପତି ନ ୱେଧତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଇମାନି ଦସ ଠାନାନି, ପଞ୍ଞାୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଚିତା ।

ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚକୁସଲୋ ହୋତି, ନ ଚ ୱିକ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୭) ।

ସୋ ଏୱଂ ୱିକ୍ଖେପଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଂ ସମତିଂସୱିଧଂ ଉପକ୍କିଲେସଜଟଂ ୱିଜଟେତ୍ୱା ଓଭାସାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନ ମଗ୍ଗୋ । ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ପନ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ମଗ୍ଗୋତି ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଅମଗ୍ଗଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥପେତି । ତସ୍ସେୱଂ ‘‘ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ, ଅୟଂ ନ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଅମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଠିତଂ ଞାଣଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପନ ତେନ ତିଣ୍ଣଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି । କଥଂ ? ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ତାୱ ନାମରୂପସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାପନେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ । କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଣେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନଂ । ଇମିସ୍ସଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ସମ୍ମାମଗ୍ଗସ୍ସ ଅୱଧାରଣେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସ୍ସ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତନ୍ତି, ଏୱଂ ଲୋକିୟେନେୱ ତାୱ ଞାଣେନ ତିଣ୍ଣଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି ।

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୨୧. ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ

ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଉଦୟବ୍ବୟଞାଣକଥା

୭୩୭. ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପନ ଞାଣାନଂ ୱସେନ ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା, ନୱମଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣନ୍ତି ଅୟଂ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ । ଅଟ୍ଠନ୍ନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତଂ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ, ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ, ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ, ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ, ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ, ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ, ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣନ୍ତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ ଞାଣାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ନୱମଂ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣନ୍ତି ଅନୁଲୋମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏତେସୁ ଞାଣେସୁ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ ।

୭୩୮. ପୁନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେ ୟୋଗୋ କିମତ୍ଥିୟୋତି ଚେ ? ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ । ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ହି ହେଟ୍ଠା ଦସହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ହୁତ୍ୱା ୟାଥାୱସରସତୋ ତିଲକ୍ଖଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ପନ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥମେତ୍ଥ ପୁନ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ ।

୭୩୯. ଲକ୍ଖଣାନି ପନ କିସ୍ସ ଅମନସିକାରା କେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ? ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ତାୱ ଉଦୟବ୍ବୟାନଂ ଅମନସିକାରା ସନ୍ତତିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ଉପଟ୍ଠାତି । ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନସ୍ସ ଅମନସିକାରା ଇରିୟାପଥେହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ଉପଟ୍ଠାତି । ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ନାନାଧାତୁୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ଅମନସିକାରା ଘନେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ଉପଟ୍ଠାତି । ଉଦୟବ୍ବୟମ୍ପନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସନ୍ତତିୟା ୱିକୋପିତାୟ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନଂ ମନସିକତ୍ୱା ଇରିୟାପଥେ ଉଗ୍ଘାଟିତେ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ନାନାଧାତୁୟୋ ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗେ କତେ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱସରସତୋ ଉପଟ୍ଠାତି ।

୭୪୦. ଏତ୍ଥ ଚ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ, ଅନତ୍ତା, ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । କସ୍ମା ? ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଭାୱା, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ୱା । ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଆକାରୱିକାରୋ ।

‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ୱଚନତୋ ପନ ତଦେୱ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଦୁକ୍ଖଂ। କସ୍ମା ? ଅଭିଣ୍ହପଟିପୀଳନା, ଅଭିଣ୍ହପଟିପୀଳନାକାରୋ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ।

‘‘ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ପନ ୱଚନତୋ ତଦେୱ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅନତ୍ତା। କସ୍ମା ? ଅୱସୱତ୍ତନତୋ, ଅୱସୱତ୍ତନାକାରୋ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ।

ତୟିଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅୟଂ ୟୋଗାୱଚରୋ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତେନ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେନ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଞାଣେନ ୟାଥାୱସରସତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି ।

ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥା

୭୪୧. ତସ୍ସେୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ତୁଲୟତୋ ତୀରୟତୋ ତଂ ଞାଣଂ ତିକ୍ଖଂ ହୁତ୍ୱା ୱହତି, ସଙ୍ଖାରା ଲହୁଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଞାଣେ ତିକ୍ଖେ ୱହନ୍ତେ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଲହୁଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ଉପ୍ପାଦଂ ୱା ଠିତିଂ ୱା ପୱତ୍ତଂ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ୱା ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି । ଖୟୱୟଭେଦନିରୋଧେୟେୱ ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏୱଂ ନାମ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ପସ୍ସତୋ ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ନାମ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କଥଂ ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖା ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନେ ପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନେ ଞାଣଂ ? ରୂପାରମ୍ମଣତା ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତି, ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିସଙ୍ଖା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସତି। ଅନୁପସ୍ସତୀତି କଥଂ ଅନୁପସ୍ସତି ? ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ, ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସତି ନୋ ସୁଖତୋ, ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସତି ନୋ ଅତ୍ତତୋ, ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ନୋ ନନ୍ଦତି, ୱିରଜ୍ଜତି ନୋ ରଜ୍ଜତି, ନିରୋଧେତି ନୋ ସମୁଦେତି, ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି ନୋ ଆଦିୟତି ।

‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଖସଞ୍ଞଂ, ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ, ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ନନ୍ଦିଂ, ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ରାଗଂ, ନିରୋଧେନ୍ତୋ ସମୁଦୟଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ଆଦାନଂ ପଜହତି ।

‘‘ୱେଦନାରମ୍ମଣତା…ପେ॰… ସଞ୍ଞାରମ୍ମଣତା… ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣତା… ୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣତା… ଚକ୍ଖାରମ୍ମଣତା…ପେ॰… ଜରାମରଣାରମ୍ମଣତା ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତି…ପେ॰… ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ଆଦାନଂ ପଜହତି ।

‘‘ୱତ୍ଥୁସଙ୍କମନା ଚେୱ, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ୱିୱଟ୍ଟନା ।

ଆୱଜ୍ଜନାବଲଞ୍ଚେୱ, ପଟିସଙ୍ଖାୱିପସ୍ସନା ॥

‘‘ଆରମ୍ମଣଅନ୍ୱୟେନ, ଉଭୋ ଏକୱୱତ୍ଥନା ।

ନିରୋଧେ ଅଧିମୁତ୍ତତା, ୱୟଲକ୍ଖଣୱିପସ୍ସନା ॥

‘‘ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖା, ଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅନୁପସ୍ସତି ।

ସୁଞ୍ଞତୋ ଚ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଅଧିପଞ୍ଞାୱିପସ୍ସନା ॥

‘‘କୁସଲୋ ତୀସୁ ଅନୁପସ୍ସନାସୁ, ଚତସ୍ସୋ ଚ ୱିପସ୍ସନାସୁ ।

ତୟୋ ଉପଟ୍ଠାନେ କୁସଲତା, ନାନାଦିଟ୍ଠୀସୁ ନ କମ୍ପତୀ’’ତି ॥

‘‘ତଂ ଞାତଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ, ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖା ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନେ ପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନେ ଞାଣ’’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୧-୫୨) ।

୭୪୨. ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖାତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଜାନିତ୍ୱା, ଖୟତୋ ୱୟତୋ ଦିସ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନେ ପଞ୍ଞାତି ତସ୍ସ, ଆରମ୍ମଣଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସନେ ୟା ପଞ୍ଞା, ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନେ ଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ କଥଂ ହୋତୀତି ଅୟଂ ତାୱ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାୟ ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ୟଥା ତଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ରୂପାରମ୍ମଣତା ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତୀତି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତି । ଅଥ ୱା ରୂପାରମ୍ମଣଭାୱେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାତି ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଜାନିତ୍ୱା, ଖୟତୋ ୱୟତୋ ଦିସ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସତୀତି ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପରେନ ଚିତ୍ତେନ ଭଙ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା ‘‘ଞାତଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚ ଉଭୋପି ୱିପସ୍ସତୀ’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଅନୁପସ୍ସତୀତି ଅନୁ ଅନୁ ପସ୍ସତି, ଅନେକେହି ଆକାରେହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅନୁପସ୍ସତୀତି କଥଂ ଅନୁପସ୍ସତି । ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଭଙ୍ଗୋ ନାମ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ପରମା କୋଟି, ତସ୍ମା ସୋ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସକୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ । ତତୋ ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅନତ୍ତତ୍ତା ତଦେୱ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ନୋ ସୁଖତୋ । ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସତି ନୋ ଅତ୍ତତୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ ୟଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା, ନ ତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚ ଅନଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ନ ତତ୍ଥ ରଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଏତସ୍ମିଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାନୁସାରେନ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ଦିଟ୍ଠେ ସଙ୍ଖାରଗତେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, ନୋ ନନ୍ଦତି । ୱିରଜ୍ଜତି, ନୋ ରଜ୍ଜତି । ସୋ ଏୱଂ ଅରଜ୍ଜନ୍ତୋ ଲୋକିକେନେୱ ତାୱ ଞାଣେନ ରାଗଂ ନିରୋଧେତି, ନୋ ସମୁଦେତି । ସମୁଦୟଂ ନ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଥ ୱା ସୋ ଏୱଂ ୱିରତ୍ତୋ ୟଥା ଦିଟ୍ଠଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ, ତଥା ଅଦିଟ୍ଠମ୍ପି ଅନ୍ୱୟଞାଣୱସେନ ନିରୋଧେତି, ନୋ ସମୁଦେତି । ନିରୋଧତୋୱ ମନସିକରୋତି । ନିରୋଧମେୱସ୍ସ ପସ୍ସତି, ନୋ ସମୁଦୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ନୋ ଆଦିୟତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଅୟମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚାଦିଅନୁପସ୍ସନା ତଦଙ୍ଗୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରେହି କିଲେସାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନତୋ, ସଙ୍ଖତଦୋସଦସ୍ସନେନ ଚ ତବ୍ବିପରୀତେ ନିବ୍ବାନେ ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ପକ୍ଖନ୍ଦନତୋ ପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦନପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ନୟେନ କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ନିବ୍ବାନେ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ନାପି ନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ କିଲେସେ ଆଦିୟତି, ନ ଅଦୋସଦସ୍ସିତାୱସେନ ସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣଂ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି ନୋ ଆଦିୟତୀ’’ତି ।

୭୪୩. ଇଦାନିସ୍ସ ତେହି ଞାଣେହି ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନନ୍ଦିନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକଂ ତଣ୍ହଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୭୪୪. ଗାଥାସୁ ପନ ୱତ୍ଥୁସଙ୍କମନାତି ରୂପସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ଭଙ୍ଗୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ସାପି ଭଙ୍ଗଦସ୍ସନୱସେନ ପୁରିମୱତ୍ଥୁତୋ ଅଞ୍ଞୱତ୍ଥୁସଙ୍କମନା । ପଞ୍ଞାୟ ଚ ୱିୱଟ୍ଟନାତି ଉଦୟଂ ପହାୟ ୱୟେ ସନ୍ତିଟ୍ଠନା । ଆୱଜ୍ଜନାବଲଞ୍ଚେୱାତି ରୂପସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ଭଙ୍ଗାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନନ୍ତରମେୱ ଆୱଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା । ପଟିସଙ୍ଖାୱିପସ୍ସନାତି ଏସା ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖାଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ନାମ ।

୭୪୫.ଆରମ୍ମଣଅନ୍ୱୟେନ ଉଭୋ ଏକୱୱତ୍ଥନାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନ୍ୱୟେନ ଅନୁଗମନେନ ୟଥା ଇଦଂ, ତଥା ଅତୀତେପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ, ଅନାଗତେପି ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଏକସଭାୱେନେୱ ୱୱତ୍ଥାପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପୋରାଣେହି –

‘‘ସଂୱିଜ୍ଜମାନମ୍ହି ୱିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସନୋ,

ତଦନ୍ୱୟଂ ନେତି ଅତୀତନାଗତେ ।

ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖାରଗତା ପଲୋକିନୋ,

ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୂ ସୂରିୟେୱ ଉଗ୍ଗତେ’’ତି ॥

ନିରୋଧେ ଅଧିମୁତ୍ତତାତି ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଭଙ୍ଗୱସେନ ଏକୱୱତ୍ଥାନଂ କତ୍ୱା ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ନିରୋଧେ ଅଧିମୁତ୍ତତା ତଗ୍ଗରୁତା ତନ୍ନିନ୍ନତା ତପ୍ପୋଣତା ତପ୍ପବ୍ଭାରତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୟଲକ୍ଖଣୱିପସ୍ସନାତି ଏସା ୱୟଲକ୍ଖଣୱିପସ୍ସନା ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୭୪୬.ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖାତି ପୁରିମଞ୍ଚ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅନୁପସ୍ସତୀତି ତସ୍ସାରମ୍ମଣସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସତି । ସୁଞ୍ଞତୋ ଚ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ତସ୍ସେୱଂ ଭଙ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସତୋ ‘‘ସଙ୍ଖାରାୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ଭେଦୋ ମରଣଂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସୁଞ୍ଞତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଇଜ୍ଝତି ।

ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଖନ୍ଧା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ନ ଚତ୍ଥି ଅଞ୍ଞୋ,

ଖନ୍ଧାନ ଭେଦୋ ମରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତେସଂ ଖୟଂ ପସ୍ସତି ଅପ୍ପମତ୍ତୋ,

ମଣିଂୱ ୱିଜ୍ଝଂ ୱଜିରେନ ୟୋନିସୋ’’ତି ॥

ଅଧିପଞ୍ଞାୱିପସ୍ସନାତି ୟା ଚ ଆରମ୍ମଣପଟିସଙ୍ଖା ୟା ଚ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ୟଞ୍ଚ ସୁଞ୍ଞତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଅୟଂ ଅଧିପଞ୍ଞାୱିପସ୍ସନା ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୭୪୭.କୁସଲୋ ତୀସୁ ଅନୁପସ୍ସନାସୂତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀସୁ ତୀସୁ ଛେକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଚତସ୍ସୋ ଚ ୱିପସ୍ସନାସୂତି ନିବ୍ବିଦାଦୀସୁ ଚ ଚତୂସୁ ୱିପସ୍ସନାସୁ । ତୟୋ ଉପଟ୍ଠାନେ କୁସଲତାତି ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସୁଞ୍ଞତୋତି ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ତିୱିଧେ ଉପଟ୍ଠାନେ କୁସଲତାୟ । ନାନାଦିଟ୍ଠୀସୁ ନ କମ୍ପତୀତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ନାନପ୍ପକାରାସୁ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ନ ୱେଧତି ।

୭୪୮. ସୋ ଏୱଂ ଅୱେଧମାନୋ ‘‘ଅନିରୁଦ୍ଧମେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଅଭିନ୍ନମେୱ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ପୱତ୍ତମନସିକାରୋ ଦୁବ୍ବଲଭାଜନସ୍ସ ୱିୟ ଭିଜ୍ଜମାନସ୍ସ, ସୁଖୁମରଜସ୍ସେୱ ୱିପ୍ପକିରିୟମାନସ୍ସ, ତିଲାନଂ ୱିୟ ଭଜ୍ଜିୟମାନାନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିପୱତ୍ତନିମିତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭେଦମେୱ ପସ୍ସତି । ସୋ ୟଥା ନାମ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ପୋକ୍ଖରଣୀତୀରେ ୱା ନଦୀତୀରେ ୱା ଠିତୋ ଥୂଲଫୁସିତକେ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ମହନ୍ତମହନ୍ତାନି ଉଦକବୁବ୍ବୁଳକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଭିଜ୍ଜମାନାନି ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପସ୍ସତି । ଏୱରୂପଂ ହି ୟୋଗାୱଚରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟଥା ବୁବ୍ବୁଳକଂ ପସ୍ସେ, ୟଥା ପସ୍ସେ ମରୀଚିକଂ ।

ଏୱଂ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖନ୍ତଂ, ମଚ୍ଚୁରାଜା ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୦) ।

୭୪୯. ତସ୍ସେୱଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଅଭିଣ୍ହଂ ପସ୍ସତୋ ଅଟ୍ଠାନିସଂସପରିୱାରଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ବଲପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ରିମେ ଅଟ୍ଠାନିସଂସା – ଭୱଦିଟ୍ଠିପ୍ପହାନଂ, ଜୀୱିତନିକନ୍ତିପରିଚ୍ଚାଗୋ, ସଦାୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତତା, ୱିସୁଦ୍ଧାଜୀୱିତା, ଉସ୍ସୁକ୍କପ୍ପହାନଂ, ୱିଗତଭୟତା, ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚପଟିଲାଭୋ, ଅରତିରତିସହନତାତି ।

ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଇମାନି ଅଟ୍ଠଗ୍ଗୁଣମୁତ୍ତମାନି,

ଦିସ୍ୱା ତହିଂ ସମ୍ମସତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ।

ଆଦିତ୍ତଚେଲସ୍ସିରସୂପମୋ ମୁନି,

ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ଅମତସ୍ସ ପତ୍ତିୟା’’ତି ॥

ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣକଥା

୭୫୦. ତସ୍ସେୱଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଖୟୱୟଭେଦନିରୋଧାରମ୍ମଣଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ପଭେଦକା ସଙ୍ଖାରା ସୁଖେନ ଜୀୱିତୁକାମସ୍ସ ଭୀରୁକପୁରିସସ୍ସ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଦୀପିଅଚ୍ଛତରଚ୍ଛୟକ୍ଖରକ୍ଖସଚଣ୍ଡଗୋଣଚଣ୍ଡକୁକ୍କୁରପଭିନ୍ନମଦଚଣ୍ଡହତ୍ଥିଘୋରଆସୀୱିସଅସନିୱିଚକ୍କସୁସାନରଣଭୂମିଜଲିତଅଙ୍ଗାରକାସୁଆଦୟୋ ୱିୟ ମହାଭୟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତସ୍ସ ‘‘ଅତୀତା ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅନାଗତେ ନିବ୍ବତ୍ତନକସଙ୍ଖାରାପି ଏୱମେୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପସ୍ସତୋ ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଉପମା – ଏକିସ୍ସା କିର ଇତ୍ଥିୟା ତୟୋ ପୁତ୍ତା ରାଜପରାଧିକା, ତେସଂ ରାଜା ସୀସଚ୍ଛେଦଂ ଆଣାପେସି । ସା ପୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଘାତନଂ ଅଗମାସି । ଅଥସ୍ସା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଆରଭିଂସୁ । ସା ଜେଟ୍ଠସ୍ସ ସୀସଂ ଛିନ୍ନଂ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଚ ଛିଜ୍ଜମାନଂ ଦିସ୍ୱା କନିଟ୍ଠମ୍ହି ଆଲୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜି ‘‘ଅୟମ୍ପି ଏତେସଞ୍ଞେୱ ସଦିସୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ଛିନ୍ନସୀସଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଅତୀତସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧଦସ୍ସନଂ, ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଛିଜ୍ଜମାନସୀସଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ନିରୋଧଦସ୍ସନଂ, ‘‘ଅୟମ୍ପି ଏତେସଞ୍ଞେୱ ସଦିସୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କନିଟ୍ଠପୁତ୍ତମ୍ହି ଆଲୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ‘‘ଅନାଗତେପି ନିବ୍ବତ୍ତନକସଙ୍ଖାରା ଭିଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅନାଗତାନଂ ନିରୋଧଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସେୱଂ ପସ୍ସତୋ ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ।

ଅପରାପି ଉପମା – ଏକା କିର ପୂତିପଜା ଇତ୍ଥୀ ଦସ ଦାରକେ ୱିଜାୟି । ତେସୁ ନୱ ମତା, ଏକୋ ହତ୍ଥଗତୋ ମରତି, ଅପରୋ କୁଚ୍ଛିୟଂ । ସା ନୱ ଦାରକେ ମତେ ଦସମଞ୍ଚ ମୀୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଗତେ ଆଲୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜି ‘‘ଅୟମ୍ପି ଏତେସଞ୍ଞେୱ ସଦିସୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ନୱନ୍ନଂ ଦାରକାନଂ ମରଣାନୁସ୍ସରଣଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଅତୀତସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧଦସ୍ସନଂ, ହତ୍ଥଗତସ୍ସ ମୀୟମାନଭାୱଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ନିରୋଧଦସ୍ସନଂ, କୁଚ୍ଛିଗତେ ଆଲୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ଅନାଗତାନଂ ନିରୋଧଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସେୱଂ ପସ୍ସତୋ ଏତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ।

୭୫୧. ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ପନ ଭାୟତି ନ ଭାୟତୀତି ? ନ ଭାୟତି । ତଞ୍ହି ଅତୀତା ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅନାଗତା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀତି ତୀରଣମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ନଗରଦ୍ୱାରେ ତିସ୍ସୋ ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟୋ ଓଲୋକୟମାନୋ ସୟଂ ନ ଭାୟତି, କେୱଲଂ ହିସ୍ସ ‘‘ୟେ ୟେ ଏତ୍ଥ ନିପତିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତୀରଣମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ୟଥା ୱା ପନ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ଖଦିରସୂଲଂ ଅୟୋସୂଲଂ ସୁୱଣ୍ଣସୂଲନ୍ତି ପଟିପାଟିୟା ଠପିତଂ ସୂଲତ୍ତୟଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ସୟଂ ନ ଭାୟତି, କେୱଲଂ ହିସ୍ସ ‘‘ୟେ ୟେ ଇମେସୁ ସୂଲେସୁ ନିପତିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତୀରଣମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଏୱମେୱ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ସୟଂ ନ ଭାୟତି, କେୱଲଂ ହିସ୍ସ ଅଙ୍ଗାରକାସୁତ୍ତୟସଦିସେସୁ, ସୂଲତ୍ତୟସଦିସେସୁ ଚ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ‘‘ଅତୀତା ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅନାଗତା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତୀରଣମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ କେୱଲଂ ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିଠିତିନିୱାସଗତା ସଙ୍ଖାରା ବ୍ୟସନାପନ୍ନା ସପ୍ପଟିଭୟା ହୁତ୍ୱା ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭୟତୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏୱଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାନେ ପନସ୍ସ ଅୟଂ ପାଳି –

‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ କିଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତି ? ଦୁକ୍ଖତୋ । ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୋ କିଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ? ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ନିମିତ୍ତଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋତୋ ପୱତ୍ତଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୋ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ପୱତ୍ତଞ୍ଚ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୭) ।

ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ । ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସଙ୍ଖାରାନମେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ମରଣମେୱ ପସ୍ସତି, ତେନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ପୱତ୍ତନ୍ତି ରୂପାରୂପଭୱପୱତ୍ତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ହି ସୁଖସମ୍ମତାୟପି ପୱତ୍ତିୟା ଅଭିଣ୍ହପଟିପୀଳନଭାୱମେୱ ପସ୍ସତି, ତେନସ୍ସ ପୱତ୍ତଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ପନ ଉଭୟମ୍ପେତଂ ସୁଞ୍ଞଗାମଂ ୱିୟ ମରୀଚିଗନ୍ଧବ୍ବନଗରାଦୀନି ୱିୟ ଚ ରିତ୍ତଂ ତୁଚ୍ଛଂ ସୁଞ୍ଞଂ ଅସ୍ସାମିକଂ ଅପରିଣାୟକଂ ପସ୍ସତି । ତେନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ପୱତ୍ତଞ୍ଚ ଉଭୟଂ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ।

ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥା

୭୫୨. ତସ୍ସ ତଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ନେୱ ତାଣଂ, ନ ଲେଣଂ, ନ ଗତି, ନପ୍ପଟିସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିଠିତିନିୱାସଗତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଏକସଙ୍ଖାରେପି ପତ୍ଥନା ୱା ପରାମାସୋ ୱା ନ ହୋତି । ତୟୋ ଭୱା ୱୀତଚ୍ଚିକଙ୍ଗାରପୁଣ୍ଣଅଙ୍ଗାରକାସୁୟୋ ୱିୟ, ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ଘୋରୱିସଆସୀୱିସା ୱିୟ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୱଧକା ୱିୟ, ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି ସୁଞ୍ଞଗାମୋ ୱିୟ, ଛ ବାହିରାୟତନାନି ଗାମଘାତକଚୋରା ୱିୟ, ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ନୱ ଚ ସତ୍ତାୱାସା ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଆଦିତ୍ତା ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତା ସଜୋତିଭୂତା ୱିୟ ଚ, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଗଣ୍ଡଭୂତା ରୋଗଭୂତା ସଲ୍ଲଭୂତା ଅଘଭୂତା ଆବାଧଭୂତା ୱିୟ ଚ ନିରସ୍ସାଦା ନିରସା ମହାଆଦୀନୱରାସିଭୂତା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ।

କଥଂ ? ସୁଖେନ ଜୀୱିତୁକାମସ୍ସ ଭୀରୁକପୁରିସସ୍ସ ରମଣୀୟାକାରସଣ୍ଠିତମ୍ପି ସୱାଳକମିୱ ୱନଗହନଂ, ସସଦ୍ଦୂଲା ୱିୟ ଗୁହା, ସଗାହରକ୍ଖସଂ ୱିୟ ଉଦକଂ, ସମୁସ୍ସିତଖଗ୍ଗା ୱିୟ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, ସୱିସଂ ୱିୟ ଭୋଜନଂ, ସଚୋରୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗୋ, ଆଦିତ୍ତମିୱ ଅଗାରଂ, ଉୟ୍ୟୁତ୍ତସେନା ୱିୟ ରଣଭୂମି । ୟଥା ହି ସୋ ପୁରିସୋ ଏତାନି ସୱାଳକୱନଗହନାଦୀନି ଆଗମ୍ମ ଭୀତୋ ସଂୱିଗ୍ଗୋ ଲୋମହଟ୍ଠଜାତୋ ସମନ୍ତତୋ ଆଦୀନୱମେୱ ପସ୍ସତି, ଏୱମେୱାୟଂ ୟୋଗାୱଚରୋ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ସମନ୍ତତୋ ନିରସଂ ନିରସ୍ସାଦଂ ଆଦୀନୱମେୱ ପସ୍ସତି । ତସ୍ସେୱଂ ପସ୍ସତୋ ଆଦୀନୱଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କଥଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ ? ଉପ୍ପାଦୋ ଭୟନ୍ତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ । ପୱତ୍ତଂ ଭୟନ୍ତି… ନିମିତ୍ତଂ ଭୟନ୍ତି… ଆୟୂହନା ଭୟନ୍ତି… ପଟିସନ୍ଧି ଭୟନ୍ତି… ଗତି ଭୟନ୍ତି… ନିବ୍ବତ୍ତି ଭୟନ୍ତି… ଉପପତ୍ତି ଭୟନ୍ତି… ଜାତି ଭୟନ୍ତି… ଜରା ଭୟନ୍ତି… ବ୍ୟାଧି ଭୟନ୍ତି… ମରଣଂ ଭୟନ୍ତି… ସୋକୋ ଭୟନ୍ତି… ପରିଦେୱୋ ଭୟନ୍ତି… ଉପାୟାସୋ ଭୟନ୍ତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ । ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଖେମନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅନୁପାୟାସୋ ଖେମନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ଉପ୍ପାଦୋ ଭୟଂ, ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଖେମନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସୋ ଭୟଂ, ଅନୁପାୟାସୋ ଖେମନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ ।

‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ । ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ । ଅନୁପ୍ପାଦୋ ସୁଖନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅନୁପାୟାସୋ ସୁଖନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ଉପ୍ପାଦୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନୁପ୍ପାଦୋ ସୁଖନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନୁପାୟାସୋ ସୁଖନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ ।

‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ସାମିସନ୍ତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ । ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସୋ ସାମିସନ୍ତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ । ଅନୁପ୍ପାଦୋ ନିରାମିସନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅନୁପାୟାସୋ ନିରାମିସନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ଉପ୍ପାଦୋ ସାମିସଂ, ଅନୁପ୍ପାଦୋ ନିରାମିସନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସୋ ସାମିସଂ, ଅନୁପାୟାସୋ ନିରାମିସନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ ।

ଉପ୍ପାଦୋ ‘‘ସଙ୍ଖାରାତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ । ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସୋ ସଙ୍ଖାରାତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ । ଅନୁପ୍ପାଦୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅନୁପାୟାସୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ଉପ୍ପାଦୋ ସଙ୍ଖାରା, ଅନୁପ୍ପାଦୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ । ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସୋ ସଙ୍ଖାରା, ଅନୁପାୟାସୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣଂ ।

‘‘ଉପ୍ପାଦଞ୍ଚ ପୱତ୍ତଞ୍ଚ, ନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପସ୍ସତି ।

ଆୟୂହନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ, ଞାଣଂ ଆଦୀନୱେ ଇଦଂ ॥

‘‘ଅନୁପ୍ପାଦଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ, ଅନିମିତ୍ତଂ ସୁଖନ୍ତି ଚ ।

ଅନାୟୂହନା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧି, ଞାଣଂ ସନ୍ତିପଦେ ଇଦଂ ॥

‘‘ଇଦଂ ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ, ପଞ୍ଚଠାନେସୁ ଜାୟତି ।

ପଞ୍ଚଠାନେ ସନ୍ତିପଦେ, ଦସ ଞାଣେ ପଜାନାତି ।

ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ କୁସଲତା, ନାନାଦିଟ୍ଠୀସୁ ନ କମ୍ପତୀ’’ତି ॥

‘‘ତଂ ଞାତଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ । ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୩) ।

୭୫୩. ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦୋତି ପୁରିମକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଇଧ ଉପ୍ପତ୍ତି । ପୱତ୍ତନ୍ତି ତଥା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୱତ୍ତି । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ । ଆୟୂହନାତି ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ । ପଟିସନ୍ଧୀତି ଆୟତିଂ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଗତୀତି ୟାୟ ଗତିୟା ସା ପଟିସନ୍ଧି ହୋତି । ନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ । ଉପପତ୍ତୀତି ‘‘ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୮୯, ୧୨୯୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ୱିପାକପ୍ପୱତ୍ତି । ଜାତୀତି ଜରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି । ଜରାମରଣାଦୟୋ ପାକଟା ଏୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ପଞ୍ଚେୱ ଆଦୀନୱଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ସେସା ତେସଂ ୱେୱଚନୱସେନ । ନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତୀତି ଇଦଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ଚେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଚ ୱେୱଚନଂ । ଗତି ଉପପତ୍ତୀତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ । ଜରାଦୟୋ ନିମିତ୍ତସ୍ସାତି । ତେନାହ –

‘‘ଉପ୍ପାଦଞ୍ଚ ପୱତ୍ତଞ୍ଚ, ନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପସ୍ସତି ।

ଆୟୂହନଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ, ଞାଣଂ ଆଦୀନୱେ ଇଦ’’ନ୍ତି ଚ ॥

‘‘ଇଦଂ ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ, ପଞ୍ଚଠାନେସୁ ଜାୟତୀ’’ତି ଚ ॥

ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଖେମନ୍ତି ସନ୍ତିପଦେ ଞାଣନ୍ତିଆଦି ପନ ଆଦୀନୱଞାଣସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେନ ୱା ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଉବ୍ବିଗ୍ଗହଦୟାନଂ ଅଭୟମ୍ପି ଅତ୍ଥି ଖେମଂ ନିରାଦୀନୱନ୍ତି ଅସ୍ସାସଜନନତ୍ଥମ୍ପି ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୱା ପନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ଭୟତୋ ସୂପଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖନିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଭୟତୁପଟ୍ଠାନୱସେନ ସିଦ୍ଧସ୍ସ ଆଦୀନୱଞାଣସ୍ସ ଆନିସଂସଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ଭୟଂ, ତଂ ୟସ୍ମା ନିୟମତୋ ଦୁକ୍ଖଂ। ତଂ ୱଟ୍ଟାମିସଲୋକାମିସକିଲେସାମିସେହି ଅୱିପ୍ପମୁତ୍ତତ୍ତା ସାମିସମେୱ। ୟଞ୍ଚ ସାମିସଂ, ତଂ ସଙ୍ଖାରମତ୍ତମେୱ। ତସ୍ମା ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା ଆଦୀନୱେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭୟାକାରେନ ଦୁକ୍ଖାକାରେନ ସାମିସାକାରେନାତି ଏୱଂ ଆକାରନାନତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତିୱସେନେୱେତ୍ଥ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦସଞାଣେ ପଜାନାତୀତି ଆଦୀନୱଞାଣଂ ପଜାନନ୍ତୋ ଉପ୍ପାଦାଦିୱତ୍ଥୁକାନି ପଞ୍ଚ, ଅନୁପ୍ପାଦାଦିୱତ୍ଥୁକାନି ପଞ୍ଚାତି ଦସ ଞାଣାନି ପଜାନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି ସଚ୍ଛିକରୋତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ କୁସଲତାତି ଆଦୀନୱଞାଣସ୍ସ ଚେୱ ସନ୍ତିପଦଞାଣସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁସଲତାୟ । ନାନାଦିଟ୍ଠୀସୁନ କମ୍ପତୀତି ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତାସୁ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ନ ୱେଧତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥା

୭୫୪. ସୋ ଏୱଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ଆଦୀନୱତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସଗତେ ସଭେଦକେ ସଙ୍ଖାରଗତେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ଉକ୍କଣ୍ଠତି ନାଭିରମତି ।

ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ, ଚିତ୍ତକୂଟପବ୍ବତପାଦାଭିରତୋ ସୁୱଣ୍ଣରାଜହଂସୋ ଅସୁଚିମ୍ହି ଚଣ୍ଡାଲଗାମଦ୍ୱାରଆୱାଟେ ନାଭିରମତି, ସତ୍ତସୁ ମହାସରେସୁୟେୱ ଅଭିରମତି, ଏୱମେୱ ଅୟମ୍ପି ୟୋଗୀରାଜହଂସୋ ସୁପରିଦିଟ୍ଠାଦୀନୱେ ସଭେଦକେ ସଙ୍ଖାରଗତେ ନାଭିରମତି । ଭାୱନାରାମତାୟ ପନ ଭାୱନାରତିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସତ୍ତସୁ ଅନୁପସ୍ସନାସୁୟେୱ ରମତି ।

ୟଥା ଚ ସୁୱଣ୍ଣପଞ୍ଜରେ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ସୀହୋ ମିଗରାଜା ନାଭିରମତି, ତିୟୋଜନସହସ୍ସୱିତ୍ଥତେ ପନ ହିମୱନ୍ତେୟେୱ ରମତି, ଏୱମୟଂ ୟୋଗୀସୀହୋ ତିୱିଧେ ସୁଗତିଭୱେପି ନାଭିରମତି, ତୀସୁ ପନ ଅନୁପସ୍ସନାସୁୟେୱ ରମତି ।

ୟଥା ଚ ସବ୍ବସେତୋ ସତ୍ତପତିଟ୍ଠୋ ଇଦ୍ଧିମା ୱେହାସଙ୍ଗମୋ ଛଦ୍ଦନ୍ତୋ ନାଗରାଜା ନଗରମଜ୍ଝେ ନାଭିରମତି, ହିମୱତି ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହଗହନେୟେୱ ଅଭିରମତି, ଏୱମୟଂ ୟୋଗୀୱରୱାରଣୋ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତେ ନାଭିରମତି, ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଖେମନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦିଟ୍ଠେ ସନ୍ତିପଦେୟେୱ ଅଭିରମତି, ତନ୍ନିନ୍ନତପ୍ପୋଣତପ୍ପବ୍ଭାରମାନସୋ ହୋତୀତି ।

ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୭୫୫. ତଂ ପନେତଂ ପୁରିମେନ ଞାଣଦ୍ୱୟେନ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଂ ଏକମେୱ ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ଭୟତୋ ଅଦ୍ଦସାତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଜାତଂ । ତେସୁୟେୱ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନା ନାମ ଜାତଂ । ତେସୁୟେୱ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା ନାମ ଜାତ’’ନ୍ତି ।

ପାଳିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟା ଚ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞା, ୟଞ୍ଚ ଆଦୀନୱେ ଞାଣଂ, ୟା ଚ ନିବ୍ବିଦା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୭) ।

ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣକଥା

୭୫୬. ଇମିନା ପନ ନିବ୍ବିଦାଞାଣେନ ଇମସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଉକ୍କଣ୍ଠନ୍ତସ୍ସ ଅନଭିରମନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସଗତେସୁ ସଭେଦକେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଏକସଙ୍ଖାରେପି ଚିତ୍ତଂ ନ ସଜ୍ଜତି, ନ ଲଗ୍ଗତି, ନ ବଜ୍ଝତି, ସବ୍ବସ୍ମା ସଙ୍ଖାରଗତା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମଂ ନିସ୍ସରିତୁକାମଂ ହୋତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ନାମ ଜାଲବ୍ଭନ୍ତରଗତୋ ମଚ୍ଛୋ, ସପ୍ପମୁଖଗତୋ ମଣ୍ଡୂକୋ, ପଞ୍ଜରପକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱନକୁକ୍କୁଟୋ, ଦଳ୍ହପାସୱସଗତୋ ମିଗୋ, ଅହିତୁଣ୍ଡିକହତ୍ଥଗତୋ ସପ୍ପୋ, ମହାପଙ୍କପକ୍ଖନ୍ଦୋ କୁଞ୍ଜରୋ, ସୁପଣ୍ଣମୁଖଗତୋ ନାଗରାଜା, ରାହୁମୁଖପ୍ପୱିଟ୍ଠୋ ଚନ୍ଦୋ, ସପତ୍ତପରିୱାରିତୋ ପୁରିସୋତି ଏୱମାଦୟୋ ତତୋ ତତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମା ନିସ୍ସରିତୁକାମାୱ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସବ୍ବସ୍ମା ସଙ୍ଖାରଗତା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମଂ ନିସ୍ସରିତୁକାମଂ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ଏୱଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିଗତାଲୟସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ମା ସଙ୍ଖାରଗତା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା ଞାଣନ୍ତି ।

ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣକଥା

୭୫୭. ସୋ ଏୱଂ ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିଟ୍ଠିତିନିୱାସଗତେହି ସଭେଦକେହି ସଙ୍ଖାରେହି ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ ସବ୍ବସ୍ମା ସଙ୍ଖାରଗତା ମୁଚ୍ଚିତୁଂ ପୁନ ତେ ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରେ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ସୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକତୋ, ତାୱକାଲିକତୋ, ଉପ୍ପାଦୱୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନତୋ, ପଲୋକତୋ, ଚଲତୋ, ପଭଙ୍ଗୁତୋ, ଅଦ୍ଧୁୱତୋ, ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତୋ, ଅସ୍ସାରକତୋ, ୱିଭୱତୋ, ସଙ୍ଖତତୋ, ମରଣଧମ୍ମତୋତିଆଦୀହି କାରଣେହି ଅନିଚ୍ଚାତି ପସ୍ସତି ।

ଅଭିଣ୍ହପଟିପୀଳନତୋ, ଦୁକ୍ଖମତୋ, ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ, ରୋଗତୋ, ଗଣ୍ଡତୋ, ସଲ୍ଲତୋ, ଅଘତୋ, ଆବାଧତୋ, ଈତିତୋ, ଉପଦ୍ଦୱତୋ, ଭୟତୋ, ଉପସଗ୍ଗତୋ, ଅତାଣତୋ, ଅଲେଣତୋ, ଅସରଣତୋ, ଆଦୀନୱତୋ, ଅଘମୂଲତୋ, ୱଧକତୋ, ସାସୱତୋ, ମାରାମିସତୋ, ଜାତିଧମ୍ମତୋ, ଜରାଧମ୍ମତୋ, ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମତୋ, ସୋକଧମ୍ମତୋ, ପରିଦେୱଧମ୍ମତୋ, ଉପାୟାସଧମ୍ମତୋ, ସଂକିଲେସିକଧମ୍ମତୋତିଆଦୀହି କାରଣେହି ଦୁକ୍ଖାତି ପସ୍ସତି ।

ଅଜଞ୍ଞତୋ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧତୋ, ଜେଗୁଚ୍ଛତୋ, ପଟିକ୍କୂଲତୋ, ଅମଣ୍ଡନାରହତୋ, ୱିରୂପତୋ, ବୀଭଚ୍ଛତୋତିଆଦୀହି କାରଣେହି ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତତୋ ଅସୁଭତୋ ପସ୍ସତି ।

ପରତୋ, ରିତ୍ତତୋ, ତୁଚ୍ଛତୋ, ସୁଞ୍ଞତୋ, ଅସ୍ସାମିକତୋ, ଅନିସ୍ସରତୋ, ଅୱସୱତ୍ତିତୋତିଆଦୀହି କାରଣେହି ଅନତ୍ତତୋ ପସ୍ସତି ।

୭୫୮. ଏୱଞ୍ହି ପସ୍ସତାନେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରା ପରିଗ୍ଗହିତା ନାମ ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା ପନାୟମେତେ ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ? ମୁଞ୍ଚନସ୍ସ ଉପାୟସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଉପମା – ଏକୋ କିର ପୁରିସୋ ‘‘ମଚ୍ଛେ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ମଚ୍ଛଖିପ୍ପଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକେ ଓଡ୍ଡାପେସି ସୋ ଖିପ୍ପମୁଖେନ ହତ୍ଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଉଦକେ ସପ୍ପଂ ଗୀୱାୟ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମଚ୍ଛୋ ମେ ଗହିତୋ’’ତି ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ସୋ ‘‘ମହା ୱତ ମୟା ମଚ୍ଛୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତୋ ସୋୱତ୍ଥିକତ୍ତୟଦସ୍ସନେନ ସପ୍ପୋତି ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଭୀତୋ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଗହଣେ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚନସ୍ସ ଉପାୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗନଙ୍ଗୁଟ୍ଠତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହତ୍ଥଂ ନିବ୍ବେଠେତ୍ୱା ବାହୁଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରିସୀସେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ୱାରେ ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସପ୍ପଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ ଦୁଟ୍ଠ ସପ୍ପା’’ତି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱେଗେନ ତଳାକପାଳିଂ ଆରୁୟ୍ହ ‘‘ମହନ୍ତସ୍ସ ୱତ ଭୋ ସପ୍ପସ୍ସ ମୁଖତୋ ମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ଆଗତମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି ।

ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ‘‘ମଚ୍ଛୋ’’ତି ସପ୍ପଂ ଗୀୱାୟ ଗହେତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସାପି ୟୋଗିନୋ ଆଦିତୋୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠକାଲୋ, ତସ୍ସ ଖିପ୍ପମୁଖତୋ ସୀସଂ ନୀହରିତ୍ୱା ସୋୱତ୍ଥିକତ୍ତୟଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେସୁ ତିଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ସ ଭୀତକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ । ତତୋ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ, ଗହଣେ ନିବ୍ବିନ୍ଦନଂ ୱିୟ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ । ସପ୍ପଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକାମତା ୱିୟ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ, ମୁଞ୍ଚନସ୍ସ ଉପାୟକରଣଂ ୱିୟ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନଂ । ୟଥା ହି ସୋ ପୁରିସୋ ସପ୍ପଂ ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଡଂସିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱଂ ପାପେତ୍ୱା ସୁମୁତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚତି, ଏୱମୟଂ ୟୋଗାୱଚରୋ ତିଲକ୍ଖଣାରୋପନେନ ସଙ୍ଖାରେ ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲେ କତ୍ୱା ପୁନ ନିଚ୍ଚସୁଖସୁଭଅତ୍ତାକାରେନ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତଂ ପାପେତ୍ୱା ସୁମୁତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୁଞ୍ଚନସ୍ସ ଉପାୟସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ।

୭୫୯. ଏତ୍ତାୱତା ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ପଟିସଙ୍ଖାଞାଣଂ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ କିଂ ପଟିସଙ୍ଖା ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ? ଦୁକ୍ଖତୋ । ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୋ କିଂ ପଟିସଙ୍ଖା ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ? ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ନିମିତ୍ତଂ ପଟିସଙ୍ଖା ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋତୋ ପୱତ୍ତଂ ପଟିସଙ୍ଖା ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୋ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ପୱତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖା ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୭) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ନିମିତ୍ତଂ ପଟିସଙ୍ଖାତି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ‘‘ଅଦ୍ଧୁୱଂ ତାୱକାଲିକ’’ନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣୱସେନ ଜାନିତ୍ୱା । କାମଞ୍ଚ ନ ପଠମଂ ଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱୋହାରୱସେନ ପନ ‘‘ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀନି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୧) ୱିୟ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକତ୍ତନୟେନ ୱା ପୁରିମଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମଞ୍ଚ ଏକଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମିନା ନୟେନ ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ପଦଦ୍ୱୟେ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣକଥା

୭୬୦. ସୋ ଏୱଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣେନ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ସୁଞ୍ଞା’’ତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ସୁଞ୍ଞମିଦଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୬୯) ଦ୍ୱିକୋଟିକଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସୋ ଏୱଂ ନେୱ ଅତ୍ତାନଂ, ନ ପରଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରଭାୱେ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ‘‘ନାହଂ କ୍ୱଚନି, କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚନତସ୍ମିଂ, ନ ଚ ମମ କ୍ୱଚନି, କିସ୍ମିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚନତତ୍ଥୀ’’ତି ୟା ଏତ୍ଥ ଚତୁକୋଟିକା ସୁଞ୍ଞତା କଥିତା, ତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।

କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ନାହଂ କ୍ୱଚନୀତି କ୍ୱଚି ଅତ୍ତାନଂ ନ ପସ୍ସତି । କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚନତସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତାନଂ କସ୍ସଚି ପରସ୍ସ କିଞ୍ଚନଭାୱେ ଉପନେତବ୍ବଂ ନ ପସ୍ସତି । ଭାତିଟ୍ଠାନେୱା ଭାତରଂ, ସହାୟଟ୍ଠାନେ ୱା ସହାୟଂ, ପରିକ୍ଖାରଟ୍ଠାନେ ୱା ପରିକ୍ଖାରଂ ମଞ୍ଞିତ୍ୱା ଉପନେତବ୍ବଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚ ମମ କ୍ୱଚନୀତି ଏତ୍ଥ ମମ-ସଦ୍ଦଂ ତାୱ ଠପେତ୍ୱା ନ ଚ କ୍ୱଚନୀତି ପରସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତାନଂ କ୍ୱଚି ନପସ୍ସତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ମମ-ସଦ୍ଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ମମ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚନତତ୍ଥୀତି ସୋ ପରସ୍ସ ଅତ୍ତା ମମ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚନଭାୱେ ଅତ୍ଥୀତି ନ ପସ୍ସତୀତି । ଅତ୍ତନୋ ଭାତିଟ୍ଠାନେ ୱା ଭାତରଂ, ସହାୟଟ୍ଠାନେ ୱା ସହାୟଂ ପରିକ୍ଖାରଟ୍ଠାନେ ୱା ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଠାନେ ପରସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ଇମିନା କିଞ୍ଚନଭାୱେନ ଉପନେତବ୍ବଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମୟଂ ୟସ୍ମା ନେୱ କତ୍ଥଚି ଅତ୍ତାନଂ ପସ୍ସତି, ନ ତଂ ପରସ୍ସ କିଞ୍ଚନଭାୱେ ଉପନେତବ୍ବଂ ପସ୍ସତି, ନ ପରସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ପସ୍ସତି, ନ ପରସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ କିଞ୍ଚନଭାୱେ ଉପନେତବ୍ବଂ ପସ୍ସତି । ତସ୍ମାନେନ ଚତୁକୋଟିକା ସୁଞ୍ଞତା ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋତୀତି ।

୭୬୧. ଏୱଂ ଚତୁକୋଟିକଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ଛହାକାରେହି ସୁଞ୍ଞତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । କଥଂ ? ଚକ୍ଖୁ ସୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା ନିଚ୍ଚେନ ୱା ଧୁୱେନ ୱା ସସ୍ସତେନ ୱା ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମେନ ୱା…ପେ॰… ମନୋ ସୁଞ୍ଞୋ । ରୂପା ସୁଞ୍ଞା…ପେ॰… ଧମ୍ମା ସୁଞ୍ଞା । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଏୱଂ ୟାୱ ଜରାମରଣା ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ ।

୭୬୨. ଏୱଂ ଛହାକାରେହି ସୁଞ୍ଞତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ଅଟ୍ଠହାକାରେହି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରୂପଂ ଅସାରଂ ନିସ୍ସାରଂ ସାରାପଗତଂ ନିଚ୍ଚସାରସାରେନ ୱା ଧୁୱସାରସାରେନ ୱା ସୁଖସାରସାରେନ ୱା ଅତ୍ତସାରସାରେନ ୱା ନିଚ୍ଚେନ ୱା ଧୁୱେନ ୱା ସସ୍ସତେନ ୱା ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମେନ ୱା । ୱେଦନା… ସଞ୍ଞା… ସଙ୍ଖାରା… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅସାରଂ ନିସ୍ସାରଂ ସାରାପଗତଂ ନିଚ୍ଚସାରସାରେନ ୱା ଧୁୱସାରସାରେନ ୱା ସୁଖସାରସାରେନ ୱା ଅତ୍ତସାରସାରେନ ୱା ନିଚ୍ଚେନ ୱା ଧୁୱେନ ୱା ସସ୍ସତେନ ୱା ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମେନ ୱା । ୟଥା ନଳୋ ଅସାରୋ ନିସ୍ସାରୋ ସାରାପଗତୋ । ୟଥା ଏରଣ୍ଡୋ… ୟଥା ଉଦୁମ୍ବରୋ… ୟଥା ସେତୱଚ୍ଛୋ… ୟଥା ପାଳିଭଦ୍ଦକୋ… ୟଥା ଫେଣପିଣ୍ଡୋ… ୟଥା ଉଦକବୁବ୍ବୁଳଂ… ୟଥା ମରୀଚି… ୟଥା କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧୋ… ୟଥା ମାୟା ଅସାରା ନିସ୍ସାରା ସାରାପଗତା, ଏୱମେୱ ରୂପଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅସାରଂ ନିସ୍ସାରଂ ସାରାପଗତଂ ନିଚ୍ଚସାରସାରେନ ୱା…ପେ॰… ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମେନ ୱାତି (ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୮) ।

୭୬୩. ସୋ ଏୱଂ ଅଟ୍ଠହାକାରେହି ସୁଞ୍ଞତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ଦସହାକାରେହି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ରୂପଂ ରିତ୍ତତୋ ପସ୍ସତି । ତୁଚ୍ଛତୋ… ସୁଞ୍ଞତୋ… ଅନତ୍ତତୋ… ଅନିସ୍ସରିୟତୋ… ଅକାମକାରିୟତୋ… ଅଲବ୍ଭନୀୟତୋ… ଅୱସୱତ୍ତକତୋ… ପରତୋ… ୱିୱିତ୍ତତୋ ପସ୍ସତି । ୱେଦନଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ରିତ୍ତତୋ…ପେ॰… ୱିୱିତ୍ତତୋ ପସ୍ସତୀତି ।

୭୬୪. ଏୱଂ ଦସହାକାରେହି ସୁଞ୍ଞତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ଦ୍ୱାଦସହାକାରେହି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରୂପଂ ନ ସତ୍ତୋ, ନ ଜୀୱୋ, ନ ନରୋ, ନ ମାଣୱୋ, ନ ଇତ୍ଥୀ, ନ ପୁରିସୋ, ନ ଅତ୍ତା, ନ ଅତ୍ତନିୟଂ । ନାହଂ, ନ ମମ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ନ କସ୍ସଚି । ୱେଦନା…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ କସ୍ସଚୀତି (ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୮) ।

୭୬୫. ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସହାକାରେହି ସୁଞ୍ଞତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପୁନ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି ସୁଞ୍ଞତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ… ଦୁକ୍ଖତୋ… ରୋଗତୋ… ଗଣ୍ଡତୋ… ସଲ୍ଲତୋ… ଅଘତୋ… ଆବାଧତୋ… ପରତୋ… ପଲୋକତୋ… ଈତିତୋ… ଉପଦ୍ଦୱତୋ… ଭୟତୋ… ଉପସଗ୍ଗତୋ… ଚଲତୋ… ପଭଙ୍ଗୁତୋ… ଅଦ୍ଧୁୱତୋ… ଅତାଣତୋ… ଅଲେଣତୋ… ଅସରଣତୋ… ଅସରଣୀଭୂତତୋ… ରିତ୍ତତୋ… ତୁଚ୍ଛତୋ… ସୁଞ୍ଞତୋ… ଅନତ୍ତତୋ… ଅନସ୍ସାଦତୋ… ଆଦୀନୱତୋ… ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତୋ… ଅସ୍ସାରକତୋ… ଅଘମୂଲତୋ… ୱଧକତୋ… ୱିଭୱତୋ… ସାସୱତୋ… ସଙ୍ଖତତୋ… ମାରାମିସତୋ… ଜାତିଧମ୍ମତୋ… ଜରାଧମ୍ମତୋ… ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମତୋ… ମରଣଧମ୍ମତୋ… ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସଉପାୟାସଧମ୍ମତୋ… ସମୁଦୟତୋ… ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ… ଅନସ୍ସାଦତୋ … ଆଦୀନୱତୋ… ନିସ୍ସରଣତୋ ପସ୍ସତି । ୱେଦନଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ…ପେ॰… ନିସ୍ସରଣତୋ ପସ୍ସତି ।

ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ…ପେ॰… ନିସ୍ସରଣତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖତି । ୱେଦନଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ…ପେ॰… ନିସ୍ସରଣତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖତି’’ ।

‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୁ, ମୋଘରାଜ ସଦା ସତୋ ।

ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ ଊହଚ୍ଚ, ଏୱଂ ମଚ୍ଚୁତରୋ ସିୟା ।

ଏୱଂ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖନ୍ତଂ, ମଚ୍ଚୁରାଜା ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୮) ।

୭୬୬. ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ଦିସ୍ୱା ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭୟଞ୍ଚ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ୱିପ୍ପହାୟ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉଦାସୀନୋ ଅହୋସି ମଜ୍ଝତ୍ତୋ, ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ନ ଗଣ୍ହାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭରିୟୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ ।

ୟଥା ନାମ ପୁରିସସ୍ସ ଭରିୟା ଭୱେୟ୍ୟ ଇଟ୍ଠା କନ୍ତା ମନାପା, ସୋ ତାୟ ୱିନା ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ଅଧିୱାସେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ଅତିୱିୟ ନଂ ମମାୟେୟ୍ୟ, ସୋ ତଂ ଇତ୍ଥିଂ ଅଞ୍ଞେନ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଠିତଂ ୱା ନିସିନ୍ନଂ ୱା କଥେନ୍ତିଂ ୱା ହସନ୍ତିଂ ୱା ଦିସ୍ୱା କୁପିତୋ ଅସ୍ସ ଅନତ୍ତମନୋ, ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟ । ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ନଂ ମମାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ୟେନକେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ୟଂକିଞ୍ଚି କୁରୁମାନଂ ଦିସ୍ୱାପି ନେୱ କୁପ୍ପେୟ୍ୟ, ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଉଦାସୀନୋୱ ଭୱେୟ୍ୟ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ । ଏୱମେୱାୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅହଂ ମମାତି ଗହେତବ୍ବଂ ଅଦିସ୍ୱା ଭୟଞ୍ଚ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ୱିପ୍ପହାୟ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଉଦାସୀନୋ ହୋତି ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ।

ତସ୍ସ ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଗତୀସୁ ସତ୍ତସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ନୱସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଚିତ୍ତଂ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି ପତିୱତ୍ତତି ନ ସମ୍ପସାରିୟତି, ଉପେକ୍ଖା ୱା ପାଟିକୁଲ୍ୟତା ୱା ସଣ୍ଠାତି ।

ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପଦୁମପଲାସେ ଈସକପୋଣେ ଉଦକଫୁସିତାନି ପତିଲୀୟନ୍ତି ପତିକୁଟନ୍ତି ପତିୱତ୍ତନ୍ତି ନ ସମ୍ପସାରିୟନ୍ତି, ଏୱମେୱ…ପେ॰… ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ କୁକ୍କୁଟପତ୍ତଂ ୱା ନହାରୁଦଦ୍ଦୁଲଂ ୱା ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି ପତିୱତ୍ତତି ନ ସମ୍ପସାରିୟତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୪୯), ଏୱମେୱ ତସ୍ସ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଚିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖା ୱା ପାଟିକୁଲ୍ୟତା ୱା ସଣ୍ଠାତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ।

୭୬୭. ତଂ ପନେତଂ ସଚେ ସନ୍ତିପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତତୋ ପସ୍ସତି, ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନମେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ନୋ ଚେ ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତତୋ ପସ୍ସତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣମେୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ସାମୁଦ୍ଦିକାନଂ ଦିସାକାକୋ ୱିୟ । ସାମୁଦ୍ଦିକା କିର ୱାଣିଜକା ନାୱଂ ଆରୋହନ୍ତା ଦିସାକାକଂ ନାମ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେ ୟଦା ନାୱା ୱାତକ୍ଖିତ୍ତା ୱିଦେସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ତୀରଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଦା ଦିସାକାକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି । ସୋ କୂପକୟଟ୍ଠିତୋ ଆକାସଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ସବ୍ବା ଦିସା ଚ ୱିଦିସା ଚ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ତୀରଂ ପସ୍ସତି, ତଦଭିମୁଖୋୱ ଗଚ୍ଛତି । ନୋ ଚେ ପସ୍ସତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କୂପକୟଟ୍ଠିଂୟେୱ ଅଲ୍ଲୀୟତି । ଏୱମେୱ ସଚେ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ସନ୍ତିପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତତୋ ପସ୍ସତି, ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନମେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ନୋ ଚେ ପସ୍ସତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣମେୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି ।

ତଦିଦଂ ସୁପ୍ପଗ୍ଗେ ପିଟ୍ଠଂ ୱଟ୍ଟୟମାନଂ ୱିୟ । ନିବ୍ବଟ୍ଟିତକପ୍ପାସଂ ୱିହନମାନଂ ୱିୟ ନାନପ୍ପକାରତୋ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭୟଞ୍ଚ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ପହାୟ ସଙ୍ଖାରୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ତିୱିଧୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

୭୬୮. ତତ୍ରିଦଂ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ତିଣ୍ଣଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଆଧିପତେୟ୍ୟୱସେନ ତିୱିଧୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ତିସ୍ସୋ ହି ଅନୁପସ୍ସନା ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ତୀଣି ଖୋ ପନିମାନି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଲୋକନିୟ୍ୟାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ପରିଚ୍ଛେଦପରିୱଟୁମତୋ ସମନୁପସ୍ସନତାୟ, ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ଚିତ୍ତସମ୍ପକ୍ଖନ୍ଦନତାୟ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ମନୋସମୁତ୍ତେଜନତାୟ, ଅପ୍ପଣିହିତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ଚିତ୍ତସମ୍ପକ୍ଖନ୍ଦନତାୟ, ସବ୍ବଧମ୍ମେ ପରତୋ ସମନୁପସ୍ସନତାୟ, ସୁଞ୍ଞତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ଚିତ୍ତସମ୍ପକ୍ଖନ୍ଦନତାୟ, ଇମାନି ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଲୋକନିୟ୍ୟାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧୯) ।

ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଛେଦପରିୱଟୁମତୋତି ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଚେୱ ପରିୱଟୁମତୋ ଚ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନଂ ହି ‘‘ଉଦୟତୋ ପୁବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ନତ୍ଥୀ’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତେସଂ ଗତିଂ ସମନ୍ନେସମାନଂ ‘‘ୱୟତୋ ପରଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତୀ’’ତି ପରିୱଟୁମତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ମନୋସମୁତ୍ତେଜନତାୟାତି ଚିତ୍ତସଂୱେଜନତାୟ। ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନେନ ହି ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚିତ୍ତଂ ସଂୱେଜେତି । ପରତୋ ସମନୁପସ୍ସନତାୟାତି ‘‘ନାହଂ, ନ ମମା’’ତି ଏୱଂ ଅନତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସନତାୟ । ଇତି ଇମାନି ତୀଣି ପଦାନି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେନେୱ ତଦନନ୍ତରେ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ଖୟତୋ ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋତୋ ଭୟତୋ ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧୯) ।

୭୬୯. କତମେ ପନ ତେ ୱିମୋକ୍ଖା, ୟେସଂ ଇମାନି ଅନୁପସ୍ସନାନି ମୁଖାନୀତି ? ଅନିମିତ୍ତୋ, ଅପ୍ପଣିହିତୋ, ସୁଞ୍ଞତୋତି ଏତେ ତୟୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲୋ ଅନିମିତ୍ତଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି । ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିବହୁଲୋ ଅପ୍ପଣିହିତଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି । ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୱେଦବହୁଲୋ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୩) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଅନିମିତ୍ତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ଅନିମିତ୍ତାୟ ଧାତୁୟା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତୋ। କିଲେସେହି ଚ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖୋ। ଏତେନେୱ ନୟେନ ଅପ୍ପଣିହିତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋ। ସୁଞ୍ଞତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୭୭୦. ୟଂ ପନ ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି ନିୟ୍ୟାନିକଂ ଅପଚୟଗାମିଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ପହାନାୟ ପଠମାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟା ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ଅପ୍ପଣିହିତଂ ସୁଞ୍ଞତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୪୩ ଆଦୟୋ) ଏୱଂ ୱିମୋକ୍ଖଦ୍ୱୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ୱିପସ୍ସନାଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ । ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ହି କିଞ୍ଚାପି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ –

‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଚ୍ଚତୋ ଅଭିନିୱେସଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ସୁଖତୋ ଅଭିନିୱେସଂ । ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ଅଭିନିୱେସଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୯) ଏୱଂ ଅଭିନିୱେସଂ ମୁଞ୍ଚନୱସେନ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଚ,

‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଚ୍ଚତୋ ନିମିତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ସୁଖତୋ ନିମିତ୍ତଂ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ନିମିତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୯) ଏୱଂ ନିମିତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚନୱସେନ ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଚ,

‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଚ୍ଚତୋ ପଣିଧିଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ଅପ୍ପଣିହିତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ସୁଖତୋ ପଣିଧିଂ । ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ପଣିଧିଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ଅପ୍ପଣିହିତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୯) ଏୱଂ ପଣିଧିଂ ମୁଞ୍ଚନୱସେନ ଅପ୍ପଣିହିତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଚ –

ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାପି ତଂ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଜହନତୋ ନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଅନିମିତ୍ତଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ସୁଞ୍ଞତଞ୍ଚେୱ ଅପ୍ପଣିହିତଞ୍ଚ । ତସ୍ସ ଚ ଆଗମନୱସେନ ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଉଦ୍ଧଟୋ । ତସ୍ମା ଅପ୍ପଣିହିତଂ ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ୱିମୋକ୍ଖଦ୍ୱୟମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ୱିମୋକ୍ଖକଥା ।

୭୭୧. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି, ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ, ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ, କାୟସକ୍ଖି, ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ, ଧମ୍ମାନୁସାରୀ, ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ, ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି ଇମେ ତାୱ ସତ୍ତ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା, ତେସଂ ୱିଭାଗାୟ ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

୭୭୨. ୟୋ ହି ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଲଭତି, ସୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ହୋତି । ସେସେସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ।

୭୭୩. ୟୋ ପନ ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିବହୁଲୋ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଲଭତି, ସୋ ସବ୍ବତ୍ଥ କାୟସକ୍ଖି ନାମ ହୋତି । ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ପନ ପତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲପ୍ପତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି ।

୭୭୪. ୟୋ ପନ ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୱେଦବହୁଲୋ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଲଭତି, ସୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ହୋତି । ଛସୁ ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଫଲେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି ।

୭୭୫. ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –

‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି । ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତ୍ତା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ’’ତି ।

ତଥା ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତତ୍ତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ହୋତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୧) ।

୭୭୬. ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ । ଫୁଟ୍ଠନ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକତୋତି କାୟସକ୍ଖି । ଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ । ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ । ଝାନଫସ୍ସଂ ପଠମଂ ଫୁସତି ପଚ୍ଛା ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି କାୟସକ୍ଖି । ‘ଦୁକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରା, ସୁଖୋ ନିରୋଧୋ’ତି ଞାତଂ ହୋତି ଦିଟ୍ଠଂ ୱିଦିତଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ଫୁସିତଂ ପଞ୍ଞାୟାତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୧) ।

୭୭୭. ଇତରେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ସଦ୍ଧଂ ଅନୁସରତି, ସଦ୍ଧାୟ ୱା ଅନୁସରତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ। ତଥା ପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଅନୁସରତି, ଧମ୍ମେନ ୱା ଅନୁସରତୀତି ଧମ୍ମାନୁସାରୀ। ଅରୂପଜ୍ଝାନେନ ଚେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଚାତି ଉଭତୋଭାଗେନ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ। ପଜାନନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ।

୭୭୮. ତଂ ପନେତଂ ପୁରିମେନ ଞାଣଦ୍ୱୟେନ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା – ‘‘ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ଏକମେୱ ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି, ହେଟ୍ଠା ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ନାମ ଜାତଂ, ମଜ୍ଝେ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନାମ, ଅନ୍ତେ ଚ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ନାମ’’ ।

୭୭୯. ପାଳିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କଥଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା-ପଟିସଙ୍ଖା-ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ ? ଉପ୍ପାଦଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା-ପଟିସଙ୍ଖା-ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ । ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ନିମିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାପଟିସଙ୍ଖା-ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣଂ । ଉପ୍ପାଦୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି…ପେ॰… ଭୟନ୍ତି…ପେ॰… ସାମିସନ୍ତି…ପେ॰… ଉପ୍ପାଦୋ ସଙ୍ଖାରାତି…ପେ॰… ଉପାୟାସୋ ସଙ୍ଖାରାତି ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା-ପଟିସଙ୍ଖା-ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୪) ।

୭୮୦. ତତ୍ଥ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା ଚ ସା ପଟିସଙ୍ଖା ଚ ସନ୍ତିଟ୍ଠନା ଚାତି ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା-ପଟିସଙ୍ଖା-ସନ୍ତିଟ୍ଠନା। ଇତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ନିବ୍ବିଦାଞାଣେନ ନିବ୍ବିନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାଦୀନି ପରିଚ୍ଚଜିତୁକାମତା ମୁଞ୍ଚିତୁକାମତା। ମୁଞ୍ଚନସ୍ସ ଉପାୟକରଣତ୍ଥଂ ମଜ୍ଝେ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ପଟିସଙ୍ଖା। ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅୱସାନେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠନା। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ସଙ୍ଖାରା, ତେ ସଙ୍ଖାରେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୀତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୪) ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଏକମେୱିଦଂ ଞାଣଂ ।

୭୮୧. ଅପିଚ ଇମାୟପି ପାଳିୟା ଇଦଂ ଏକମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ – ‘‘ୟା ଚ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା, ୟା ଚ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା, ୟା ଚ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୭) ।

୭୮୨. ଏୱଂ ଅଧିଗତସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖସ୍ସ ପନ ଇମସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ହୋତି । ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାତି ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀତି ୱା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଦିଞାଣତ୍ତୟସ୍ସେୱ ଏତଂ ନାମଂ । ସା ହି ସିଖଂ ଉତ୍ତମଭାୱଂ ପତ୍ତତ୍ତା ସିଖାପ୍ପତ୍ତା। ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ। ୱୁଟ୍ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବହିଦ୍ଧାନିମିତ୍ତଭୂତତୋ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୱତ୍ଥୁତୋ ଚେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତପୱତ୍ତତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠହନତୋ ମଗ୍ଗୋ, ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ, ମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୮୩. ତତ୍ରାୟଂ ଅଭିନିୱେସୱୁଟ୍ଠାନାନଂ ଆୱିଭାୱତ୍ଥାୟ ମାତିକା – ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାତି, ବହିଦ୍ଧା ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାତି, ବହିଦ୍ଧା ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାତି, ରୂପେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ରୂପା ୱୁଟ୍ଠାତି, ରୂପେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅରୂପା ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅରୂପେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅରୂପା ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅରୂପେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ରୂପା ୱୁଟ୍ଠାତି, ଏକପ୍ପହାରେନ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖତୋ, ଅନତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖତୋ, ଅନିଚ୍ଚତୋ, ଅନତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅନତ୍ତତୋ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅନତ୍ତତୋ, ଅନିଚ୍ଚତୋ, ଦୁକ୍ଖତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି ।

୭୮୪. କଥଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଆଦିତୋୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଭିନିୱିସତି, ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ତେ ପସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ପନ ନ ସୁଦ୍ଧଅଜ୍ଝତ୍ତଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ବହିଦ୍ଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବମେୱ, ତସ୍ମା ପରସ୍ସ ଖନ୍ଧେପି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣସଙ୍ଖାରେପି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତାତି ପସ୍ସତି । ସୋ କାଲେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ମସତି, କାଲେନ ବହିଦ୍ଧା । ତସ୍ସେୱଂ ସମ୍ମସତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ମସନକାଲେ ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିୟତି । ଅୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ ।

ସଚେ ପନସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ସମ୍ମସନକାଲେ ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିୟତି, ଅୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ । ଏସ ନୟୋ ବହିଦ୍ଧା ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଚ ୱୁଟ୍ଠାନେପି ।

୭୮୫. ଅପରୋ ଆଦିତୋୱ ରୂପେ ଅଭିନିୱିସତି, ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଭୂତରୂପଞ୍ଚ ଉପାଦାରୂପଞ୍ଚ ରାସିଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ପନ ନ ସୁଦ୍ଧରୂପଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଅରୂପମ୍ପି ଦଟ୍ଠବ୍ବମେୱ । ତସ୍ମା ତଂ ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱେଦନଂ ସଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଖାରେ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ‘‘ଇଦଂ ଅରୂପ’’ନ୍ତି ଅରୂପଂ ପସ୍ସତି । ସୋ କାଲେନ ରୂପଂ ସମ୍ମସତି, କାଲେନ ଅରୂପଂ। ତସ୍ସେୱଂ ସମ୍ମସତୋ ରୂପସମ୍ମସନକାଲେ ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିୟତି, ଅୟଂ ରୂପେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ରୂପା ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ ।

ସଚେ ପନସ୍ସ ଅରୂପସମ୍ମସନକାଲେ ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିୟତି, ଅୟଂ ଅରୂପେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅରୂପା ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ । ଏସ ନୟୋ ଅରୂପେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅରୂପା ଚ ରୂପା ଚ ୱୁଟ୍ଠାନେପି ।

୭୮୬. ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୮) ଏୱଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଏୱମେୱ ୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ପନ ଏକପ୍ପହାରେନ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ ।

୭୮୭. ଏକୋ ଆଦିତୋୱ ଅନିଚ୍ଚତୋ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତି । ୟସ୍ମା ପନ ନ ଅନିଚ୍ଚତୋ ସମ୍ମସନମତ୍ତେନେୱ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଦୁକ୍ଖତୋପି ଅନତ୍ତତୋପି ସମ୍ମସିତବ୍ବମେୱ, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖତୋପି ଅନତ୍ତତୋପି ସମ୍ମସତି । ତସ୍ସେୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତୋ ସମ୍ମସନକାଲେ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଅୟଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ ।

ସଚେ ପନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ସମ୍ମସନକାଲେ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଅୟଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖତୋ, ଅନତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ । ଏସ ନୟୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ସେସୱୁଟ୍ଠାନେସୁପି ।

୭୮୮. ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋପି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ, ୟୋପି ଦୁକ୍ଖତୋ, ୟୋପି ଅନତ୍ତତୋ, ୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ଚ ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତୟୋପି ଜନା ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲା ହୋନ୍ତି, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଲଭନ୍ତି, ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରିନୋ ହୋନ୍ତି, ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତା । ସଚେ ପନ ଦୁକ୍ଖତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତୟୋପି ଜନା ପସ୍ସଦ୍ଧିବହୁଲା ହୋନ୍ତି, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଲଭନ୍ତି, ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସବ୍ବତ୍ଥ କାୟସକ୍ଖିନୋ ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ସ ପନେତ୍ଥ ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ, ସୋ ଅଗ୍ଗଫଲେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଅଥ ନେସଂ ଅନତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତୟୋପି ଜନା ୱେଦବହୁଲା ହୋନ୍ତି, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଲଭନ୍ତି, ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରିନୋ ହୋନ୍ତି, ଛସୁ ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତା ଅଗ୍ଗଫଲେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତାତି ।

୭୮୯. ଇଦାନି ସଦ୍ଧିଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଞାଣେହି ଇମିସ୍ସା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାଦସ ଉପମା ୱେଦିତବ୍ବା । ତାସଂ ଇଦଂ ଉଦ୍ଦାନଂ –

‘‘ୱଗ୍ଗୁଲୀ କଣ୍ହସପ୍ପୋ ଚ, ଘରଂ ଗୋ ୟକ୍ଖି ଦାରକୋ ।

ଖୁଦ୍ଦଂ ପିପାସଂ ସୀତୁଣ୍ହଂ, ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିସେନ ଚା’’ତି ॥

ଇମା ଚ ଉପମା ଭୟତୁପଟ୍ଠାନତୋ ପଭୁତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଞାଣେ ଠତ୍ୱା ଆହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଆହରିୟମାନାସୁ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନତୋ ୟାୱ ଫଲଞାଣଂ ସବ୍ବଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇଧେୱ ଆହରିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତା ।

୭୯୦.ୱଗ୍ଗୁଲୀତି ଏକା କିର ୱଗ୍ଗୁଲୀ ‘‘ଏତ୍ଥ ପୁପ୍ଫଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଞ୍ଚସାଖେ ମଧୁକରୁକ୍ଖେ ନିଲୀୟିତ୍ୱା ଏକଂ ସାଖଂ ପରାମସିତ୍ୱା ନ ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫଂ ଫଲଂ ୱା ଗୟ୍ହୁପଗଂ ଅଦ୍ଦସ । ୟଥା ଚ ଏକଂ, ଏୱଂ ଦୁତିୟଂ, ତତିୟଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ । ପଞ୍ଚମମ୍ପି ସାଖଂ ପରାମସିତ୍ୱା ନାଦ୍ଦସ । ସା ‘‘ଅଫଲୋ ୱତାୟଂ ରୁକ୍ଖୋ, ନତ୍ଥେତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଗୟ୍ହୁପଗ’’ନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଆଲୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉଜୁକାୟ ସାଖାୟ ଆରୁୟ୍ହ ୱିଟପନ୍ତରେନ ସୀସଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଫଲରୁକ୍ଖେ ନିଲୀୟତି ।

ତତ୍ଥ ୱଗ୍ଗୁଲି ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ପଞ୍ଚସାଖୋ ମଧୁକରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ତତ୍ଥ ୱଗ୍ଗୁଲିୟା ନିଲୀୟନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଅଭିନିୱେସୋ, ତସ୍ସା ଏକେକଂ ସାଖଂ ପରାମସିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଗୟ୍ହୁପଗଂ ଅଦିସ୍ୱା ଅୱସେସସାଖାପରାମସନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଗୟ୍ହୁପଗଂ ଅଦିସ୍ୱା ଅୱସେସକ୍ଖନ୍ଧସମ୍ମସନଂ, ତସ୍ସା ‘‘ଅଫଲୋ ୱତାୟଂ ରୁକ୍ଖୋ’’ତି ରୁକ୍ଖେ ଆଲୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ପଞ୍ଚସୁପି ଖନ୍ଧେସୁ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦିଦସ୍ସନୱସେନ ନିବ୍ବିନ୍ନସ୍ସ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଦିଞାଣତ୍ତୟଂ, ତସ୍ସା ଉଜୁକାୟ ସାଖାୟ ଉପରି ଆରୋହନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଅନୁଲୋମଂ, ସୀସଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକନଂ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ, ଆକାସେ ଉପ୍ପତନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଫଲରୁକ୍ଖେ ନିଲୀୟନଂ ୱିୟ ଫଲଞାଣଂ ।

୭୯୧.କଣ୍ହସପ୍ପୁପମା ପଟିସଙ୍ଖାଞାଣେ ୱୁତ୍ତାୱ । ଉପମାସଂସନ୍ଦନେ ପନେତ୍ଥ ସପ୍ପୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ, ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଆଗତମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଠାନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଭୟଟ୍ଠାନେ ଠାନଂ ୱିୟ ଫଲଞାଣନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।

୭୯୨.ଘରନ୍ତି ଘରସାମିକେ କିର ସାୟଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୟନଂ ଆରୁୟ୍ହ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତେ ଘରଂ ଆଦିତ୍ତଂ, ସୋ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭୀତୋ ସାଧୁ ୱତସ୍ସ ସଚେ ଅଡୟ୍ହମାନୋ ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଓଲୋକୟମାନୋ ମଗ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱେଗେନ ଖେମଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତୋ । ତତ୍ଥ ଘରସାମିକସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୟନଂ ଆରୁୟ୍ହ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ ୱିୟ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗହଣଂ । ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତକାଲୋ ୱିୟ ସମ୍ମାପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ, ନିକ୍ଖମନମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକନଂ ୱିୟ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ, ମଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ଅନୁଲୋମଂ, ନିକ୍ଖମନଂ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ, ୱେଗେନ ଗମନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଖେମଟ୍ଠାନେ ଠାନଂ ୱିୟ ଫଲଞାଣଂ ।

୭୯୩.ଗୋତି ଏକସ୍ସ କିର କସ୍ସକସ୍ସ ରତ୍ତିଭାଗେ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତସ୍ସ ୱଜଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗୋଣା ପଲାତା, ସୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତେସଂ ପଲାତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅନୁପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଗୋଣେ ଅଦ୍ଦସ । ତେ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗୋଣା’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଆହରନ୍ତୋ ପଭାତକାଲେ ‘‘ନ ଇମେ ମୟ୍ହଂ ଗୋଣା, ରଞ୍ଞୋ ଗୋଣା’’ତି ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ ମଂ ‘ଚୋରୋ ଅୟ’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ରାଜପୁରିସା ନ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେନ୍ତି, ତାୱଦେୱ ପଲାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭୀତୋ ଗୋଣେ ପହାୟ ୱେଗେନ ପଲାୟିତ୍ୱା ନିବ୍ଭୟଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ତତ୍ଥ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗୋଣା’’ତି ରାଜଗୋଣାନଂ ଗହଣଂ ୱିୟ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଖନ୍ଧାନଂ ଗହଣଂ, ପଭାତେ ‘‘ରାଜଗୋଣା’’ତି ସଞ୍ଜାନନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ତିଲକ୍ଖଣୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା’’ତି ସଞ୍ଜାନନଂ, ଭୀତକାଲୋ ୱିୟ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁକାମତା ୱିୟ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁ, ପଲାୟନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗୋ, ପଲାୟିତ୍ୱା ଅଭୟଦେସେ ଠାନଂ ୱିୟ ଫଲଂ ।

୭୯୪.ୟକ୍ଖୀତି ଏକୋ କିର ପୁରିସୋ ୟକ୍ଖିନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି, ସା ରତ୍ତିଭାଗେ ‘‘ସୁତ୍ତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ମନ୍ତ୍ୱା ଆମକସୁସାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସମଂସଂ ଖାଦତି । ସୋ ‘‘କୁହିଂ ଏସା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସମଂସଂ ଖାଦମାନଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସା ଅମନୁସ୍ସିଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ ମଂ ନ ଖାଦତି, ତାୱ ପଲାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭୀତୋ ୱେଗେନ ପଲାୟିତ୍ୱା ଖେମଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ତତ୍ଥ ୟକ୍ଖିନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସୋ ୱିୟ ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗହଣଂ, ସୁସାନେ ମନୁସ୍ସମଂସଂ ଖାଦମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୟକ୍ଖିନୀ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନନଂ ୱିୟ ଖନ୍ଧାନଂ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଦିସ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱଜାନନଂ, ଭୀତକାଲୋ ୱିୟ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଂ, ପଲାୟିତୁକାମତା ୱିୟ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା, ସୁସାନୱିଜହନଂ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁ, ୱେଗେନ ପଲାୟନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗୋ, ଅଭୟଦେସେ ଠାନଂ ୱିୟ ଫଲଂ ।

୭୯୫.ଦାରକୋତି ଏକା କିର ପୁତ୍ତଗିଦ୍ଧିନୀ ଇତ୍ଥୀ, ସା ଉପରିପାସାଦେ ନିସିନ୍ନାୱ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଦାରକସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ପୁତ୍ତୋ ନୁ ଖୋ ମେ କେନଚି ୱିହେଠିୟତୀ’’ତି ୱେଗସା ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ପରପୁତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ସା ‘‘ପରପୁତ୍ତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଓତ୍ତପ୍ପମାନା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ମା ହେୱ ମଂ କୋଚି ‘ଦାରକଚୋରୀ ଅୟ’ନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ଦାରକଂ ତତ୍ଥେୱ ଓରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ୱେଗସା ପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ନିସୀଦି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ପରପୁତ୍ତସ୍ସ ଗହଣଂ ୱିୟ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଗହଣଂ, ‘‘ପରପୁତ୍ତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଜାନନଂ ୱିୟ ତିଲକ୍ଖଣୱସେନ ‘‘ନାହଂ, ନ ମମା’’ତି ସଞ୍ଜାନନଂ, ଓତ୍ତପ୍ପନଂ ୱିୟ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଂ, ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକନଂ ୱିୟ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ, ତତ୍ଥେୱ ଦାରକସ୍ସ ଓରୋପନଂ ୱିୟ ଅନୁଲୋମଂ, ଓରୋପେତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଠିତକାଲୋ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁ, ପାସାଦାରୂହନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗୋ, ଆରୁୟ୍ହ ନିସୀଦନଂ ୱିୟ ଫଲଂ ।

୭୯୬.ଖୁଦ୍ଦଂ ପିପାସଂ ସୀତୁଣ୍ହଂ, ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିସେନ ଚାତି ଇମା ପନ ଛ ଉପମା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ଠିତସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାଭିମୁଖନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ହି ଖୁଦ୍ଦାୟ ଅଭିଭୂତୋ ସୁଜିଘଚ୍ଛିତୋ ପୁରିସୋ ସାଦୁରସଂ ଭୋଜନଂ ପତ୍ଥେତି, ଏୱମେୱାୟଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟଜିଘଚ୍ଛାୟ ଫୁଟ୍ଠୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଅମତରସଂ କାୟଗତାସତିଭୋଜନଂ ପତ୍ଥେତି ।

ୟଥା ଚ ପିପାସିତୋ ପୁରିସୋ ପରିସୁସ୍ସମାନକଣ୍ଠମୁଖୋ ଅନେକଙ୍ଗସମ୍ଭାରଂ ପାନକଂ ପତ୍ଥେତି, ଏୱମେୱାୟଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟପିପାସାୟ ଫୁଟ୍ଠୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗପାନକଂ ପତ୍ଥେତି ।

ୟଥା ପନ ସୀତସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ପୁରିସୋ ଉଣ୍ହଂ ପତ୍ଥେତି, ଏୱମେୱାୟଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ତଣ୍ହାସିନେହସୀତେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ୟୋଗାୱଚରୋ କିଲେସସନ୍ତାପକଂ ମଗ୍ଗତେଜଂ ପତ୍ଥେତି ।

ୟଥା ଚ ଉଣ୍ହସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ପୁରିସୋ ସୀତଂ ପତ୍ଥେତି, ଏୱମେୱାୟଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ଏକାଦସଗ୍ଗିସନ୍ତାପସନ୍ତତ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଏକାଦସଗ୍ଗିୱୂପସମଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥେତି ।

ୟଥା ପନ ଅନ୍ଧକାରପରେତୋ ପୁରିସୋ ଆଲୋକଂ ପତ୍ଥେତି, ଏୱମେୱାୟଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରେନ ଓନଦ୍ଧପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଞାଣାଲୋକଂ ମଗ୍ଗଭାୱନଂ ପତ୍ଥେତି ।

ୟଥା ଚ ୱିସସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ପୁରିସୋ ୱିସଘାତନଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ପତ୍ଥେତି, ଏୱମେୱାୟଂ କିଲେସୱିସସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ୟୋଗାୱଚରୋ କିଲେସୱିସନିମ୍ମଥନଂ ଅମତୋସଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତସ୍ସେୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ତୀସୁ ଭୱେସୁ…ପେ॰… ନୱସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଚିତ୍ତଂ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି ପତିୱତ୍ତତି ନ ସମ୍ପସାରିୟତି । ଉପେକ୍ଖା ୱା ପାଟିକୁଲ୍ୟତା ୱା ସଣ୍ଠାତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପଦୁମପଲାସେ ଈସକପୋଣେ’’ତି ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୭୯୭. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପନେସ ପତିଲୀନଚରୋ ନାମ ହୋତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପତିଲୀନଚରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ,

ଭଜମାନସ୍ସ ୱିୱିତ୍ତମାସନଂ ।

ସାମଗ୍ଗିୟମାହୁ ତସ୍ସ ତଂ,

ୟୋ ଅତ୍ତାନଂ ଭୱନେ ନ ଦସ୍ସୟେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୧୬; ମହାନି॰ ୪୫) ।

ଏୱମିଦଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ୟୋଗିନୋ ପତିଲୀନଚରଭାୱଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଉତ୍ତରି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସାପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗପଟିପଦାୱିମୋକ୍ଖୱିସେସଂ ନିୟମେତି । କେଚି ହି ଥେରା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗାନଂ ୱିସେସଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ନିୟମେତୀତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଖନ୍ଧା ନିୟମେନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୋ ନିୟମେତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତେସମ୍ପି ୱାଦେସୁ ଅୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାୱ ନିୟମେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୭୯୮. ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ୱିପସ୍ସନାନିୟମେନ ହି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗୋପି, ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଝାନଂ ପାଦକଂ ଅକତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗୋପି, ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ପକିଣ୍ଣକସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗୋପି ପଠମଜ୍ଝାନିକାୱ ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବେସୁ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ଅଟ୍ଠ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ପଞ୍ଚ ଝାନଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ହି ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନା ସୋମନସ୍ସସହଗତାପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାପି ହୁତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଭାୱଂ ପତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସସହଗତା ହୋତି । ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ପାଦକାନି କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗେସୁ ୟଥାକ୍କମେନେୱ ଝାନଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ତିୱଙ୍ଗିକଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକଞ୍ଚ ହୋତି । ସବ୍ବେସୁ ପନ ସତ୍ତ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥେ ଛ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି । ଅୟଂ ୱିସେସୋ ପାଦକଜ୍ଝାନନିୟମେନ ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାନିୟମେନ ଚ ହୋତି । ତେସମ୍ପି ହି ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନା ସୋମନସ୍ସସହଗତାପି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାପି ହୋତି । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ସୋମନସ୍ସସହଗତାୱ । ପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତମଗ୍ଗେ ପନ ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୱସେନ ଦ୍ୱେ ଝାନଙ୍ଗାନି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ଛ ସତ୍ତ ଚେୱ । ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ଉଭୟନିୟମୱସେନ ହୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ହି ନୟେ ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନା ସୋମନସ୍ସସହଗତା ୱା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ୱା ହୋତି । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାୱ । ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୟେକେଚି ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନପଦେସେ ୱୁଟ୍ଠିତସମାପତ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସଦିସଭାୱଂ କରୋତି ଭୂମିୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ଗୋଧାୱଣ୍ଣସ୍ସ ।

୭୯୯. ଦୁତିୟତ୍ଥେରୱାଦେ ପନ ୟତୋ ୟତୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୟେ ୟେ ସମାପତ୍ତିଧମ୍ମେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ହୋତି, ତଂତଂସମାପତ୍ତିସଦିସୋୱ ହୋତି । ତତ୍ରାପି ଚ ୱିପସ୍ସନାନିୟମୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୮୦୦. ତତିୟତ୍ଥେରୱାଦେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପେନ ୟଂ ୟଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୟେ ୟେ ଝାନଧମ୍ମେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ, ତଂତଂଝାନସଦିସୋୱ ହୋତି । ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ପନ ସମ୍ମସିତଜ୍ଝାନଂ ୱା ୱିନା ଅଜ୍ଝାସୟମତ୍ତେନେୱ ତଂ ନ ଇଜ୍ଝତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ନନ୍ଦକୋୱାଦସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୮ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାପି ଚ ୱିପସ୍ସନାନିୟମୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ତାୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗାନି ନିୟମେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୮୦୧. ସଚେ ପନାୟଂ ଆଦିତୋ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭୟମାନା ଦୁକ୍ଖେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ସସଙ୍ଖାରେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ ଅସକ୍ଖି, ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ନାମ ହୋତି । ୱିପରିୟାୟେନ ସୁଖାପଟିପଦା । କିଲେସେ ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସଂ ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ସଣିକଂ କୁରୁମାନା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି । ୱିପରିୟାୟେନ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା । ଇତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଂ ଦେତି । ତେନ ମଗ୍ଗୋ ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି ।

ସା ପନାୟଂ ପଟିପଦା କସ୍ସଚି ଭିକ୍ଖୁନୋ ନାନା ହୋତି, କସ୍ସଚି ଚତୂସୁପି ମଗ୍ଗେସୁ ଏକାୱ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା ସୁଖାପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୱ ଅହେସୁଂ । ତଥା ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ପନ ପଠମମଗ୍ଗୋ ସୁଖାପଟିପଦୋ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ଅହୋସି । ଉପରି ତୟୋ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା । ୟଥା ଚ ପଟିପଦା, ଏୱଂ ଅଧିପତୟୋପି କସ୍ସଚି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ନାନା ହୋନ୍ତି । କସ୍ସଚି ଚତୂସୁପି ଏକାୱ । ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ପଟିପଦାୱିସେସଂ ନିୟମେତି । ୟଥା ପନ ୱିମୋକ୍ଖୱିସେସଂ ନିୟମେତି, ତଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

୮୦୨. ଅପିଚ ମଗ୍ଗୋ ନାମ ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ନାମଂ ଲଭତି ସରସେନ ୱା ପଚ୍ଚନୀକେନ ୱା ସଗୁଣେନ ୱା ଆରମ୍ମଣେନ ୱା ଆଗମନେନ ୱା । ସଚେ ହି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଅନିଚ୍ଚତୋ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ଦୁକ୍ଖତୋ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତି, ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ଅନତ୍ତତୋ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତି, ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ସରସତୋ ନାମଂ ନାମ ।

ୟସ୍ମା ପନେସ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତଧୁୱନିମିତ୍ତସସ୍ସତନିମିତ୍ତାନି ପଜହନ୍ତୋ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ଅନିମିତ୍ତୋ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ପନ ସୁଖସଞ୍ଞଂ ପହାୟ ପଣିଧିଂ ପତ୍ଥନଂ ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ଆଗତତ୍ତା ଅପ୍ପଣିହିତୋ । ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତସତ୍ତପୁଗ୍ଗଲସଞ୍ଞଂ ପହାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତୋତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନାମଂ ନାମ ।

ରାଗାଦୀହି ପନେସ ସୁଞ୍ଞତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତୋ, ରୂପନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନଞ୍ଞେୱ ୱା ଅଭାୱେନ ଅନିମିତ୍ତୋ, ରାଗପଣିଧିଆଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋତି ଇଦମସ୍ସ ସଗୁଣତୋ ନାମଂ ।

ସ୍ୱାୟଂ ସୁଞ୍ଞଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତିପି ସୁଞ୍ଞତୋ ଅନିମିତ୍ତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତୋ ନାମଂ ।

୮୦୩. ଆଗମନଂ ପନ ଦୁୱିଧଂ ୱିପସ୍ସନାଗମନଂ ମଗ୍ଗାଗମନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗେ ୱିପସ୍ସନାଗମନଂ ଲଭତି, ଫଲେ ମଗ୍ଗାଗମନଂ । ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ହି ସୁଞ୍ଞତା ନାମ, ସୁଞ୍ଞତୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ ସୁଞ୍ଞତୋ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ଅନିମିତ୍ତା ନାମ, ଅନିମିତ୍ତୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୋ । ଇଦଂ ପନ ନାମଂ ନ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ଲବ୍ଭତି, ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ଲବ୍ଭତି । ତତ୍ର ହି ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅନିମିତ୍ତନାମକଂ ହୁତ୍ୱା ସୟଂ ଆଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଂ ଦେତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତେନ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ମଗ୍ଗାଗମନେନ ପନ ଫଲଂ ଅନିମିତ୍ତନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ସଙ୍ଖାରେସୁ ପଣିଧିଂ ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ଆଗତତ୍ତା ଅପ୍ପଣିହିତା ନାମ, ଅପ୍ପଣିହିତୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋ, ଅପ୍ପଣିହିତମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲଂ ଅପ୍ପଣିହିତଂ । ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନା ଅତ୍ତନୋ ନାମଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦେତି, ମଗ୍ଗୋ ଫଲସ୍ସାତି ଇଦଂ ଆଗମନତୋ ନାମଂ । ଏୱମୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିମୋକ୍ଖୱିସେସଂ ନିୟମେତୀତି ।

ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ଅନୁଲୋମଞାଣକଥା

୮୦୪. ତସ୍ସ ତଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସ ଅଧିମୋକ୍ଖସଦ୍ଧା ବଲୱତରା ନିବ୍ବତ୍ତତି, ୱୀରିୟଂ ସୁପଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି, ସତି ସୂପଟ୍ଠିତା, ଚିତ୍ତଂ ସୁସମାହିତଂ, ତିକ୍ଖତରା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ‘‘ଦାନି ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚାତି ୱା ଦୁକ୍ଖାତି ୱା ଅନତ୍ତାତି ୱା ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି । ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ କତନୟେନେୱ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚାତି ୱା ଦୁକ୍ଖାତି ୱା ଅନତ୍ତାତି ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କୁରୁମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ । ତତୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତସ୍ସ କିରିୟଚିତ୍ତସ୍ସାନନ୍ତରଂ ଅୱୀଚିକଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧମାନଂ ତଥେୱ ସଙ୍ଖାରେ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପଠମଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ, ୟଂ ପରିକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦନନ୍ତରଂ ତଥେୱ ସଙ୍ଖାରେ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୁତିୟଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ, ୟଂ ଉପଚାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦନନ୍ତରମ୍ପି ତଥେୱ ସଙ୍ଖାରେ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତତିୟଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ, ୟଂ ଅନୁଲୋମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ନେସଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନାମଂ ।

ଅୱିସେସେନ ପନ ତିୱିଧମ୍ପେତଂ ଆସେୱନନ୍ତିପି ପରିକମ୍ମନ୍ତିପି ଉପଚାରନ୍ତିପି ଅନୁଲୋମନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କିସ୍ସାନୁଲୋମଂ ? ପୁରିମଭାଗପଚ୍ଛିମଭାଗାନଂ । ତଞ୍ହି ପୁରିମାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣାନଂ ତଥକିଚ୍ଚତାୟ ଚ ଅନୁଲୋମେତି, ଉପରି ଚ ସତ୍ତତିଂସାୟ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ । ତଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତାନଂୟେୱ ୱତ ଧମ୍ମାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦୱୟେ ଅଦ୍ଦସା’’ତି ଚ, ‘‘ଭଙ୍ଗୱନ୍ତାନଂୟେୱ ୱତ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ଭଙ୍ଗଂ ଅଦ୍ଦସା’’ତି ଚ, ‘‘ସଭୟଂୟେୱ ୱତ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ସାଦୀନୱେୟେୱ ୱତ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନଂ ଆଦୀନୱଂ ଅଦ୍ଦସା’’ତି ଚ, ‘‘ନିବ୍ବିନ୍ଦିତବ୍ବେୟେୱ ୱତ ନିବ୍ବିଦାଞାଣଂ ନିବ୍ବିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବମ୍ହିୟେୱ ୱତ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକାମଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ପଟିସଙ୍ଖାତବ୍ବଂୟେୱ ୱତ ପଟିସଙ୍ଖାଞାଣେନ ପଟିସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ଉପେକ୍ଖିତବ୍ବଂୟେୱ ୱତ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ ଉପେକ୍ଖିତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ୱଦମାନଂ ୱିୟ ଇମେସଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ତଥକିଚ୍ଚତାୟ ଅନୁଲୋମେତି, ଉପରି ଚ ସତ୍ତତିଂସାୟ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ।

ୟଥା ହି ଧମ୍ମିକୋ ରାଜା ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ ୱୋହାରିକମହାମତ୍ତାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସୁତ୍ୱା ଅଗତିଗମନଂ ପହାୟ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ହୋତୂ’’ତି ଅନୁମୋଦମାନୋ ତେସଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମେତି, ପୋରାଣସ୍ସ ଚ ରାଜଧମ୍ମସ୍ସ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରାଜା ୱିୟ ହି ଅନୁଲୋମଞାଣଂ, ଅଟ୍ଠ ୱୋହାରିକମହାମତ୍ତା ୱିୟ ଅଟ୍ଠ ଞାଣାନି, ପୋରାଣୋ ରାଜଧମ୍ମୋ ୱିୟ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା । ତତ୍ଥ ୟଥା ରାଜା ‘‘ଏୱଂ ହୋତୂ’’ତି ୱଦମାନୋ ୱୋହାରିକାନଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ, ରାଜଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅନୁଲୋମେତି, ଏୱମିଦଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ଚ ଞାଣାନଂ ତଥକିଚ୍ଚତାୟ ଅନୁଲୋମେତି, ଉପରି ଚ ସତ୍ତତିଂସାୟ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ । ତେନେୱ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀୱିପସ୍ସନାକଥା

୮୦୫. ଇଦଞ୍ଚ ପନ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣାୟ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ପରିୟୋସାନଂ ହୋତି । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପନ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ପରିୟୋସାନଂ । ଇଦାନି ତସ୍ସାୟେୱ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ଅୟଂ ସୁତ୍ତସଂସନ୍ଦନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସେୟ୍ୟଥିଦଂ –

ଅୟଞ୍ହି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ୱିପସ୍ସନା ସଳାୟତନୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତେ ‘‘ଅତମ୍ମୟତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିସ୍ସାୟ ଅତମ୍ମୟତଂ ଆଗମ୍ମ ୟାୟଂ ଉପେକ୍ଖା ଏକତ୍ତା ଏକତ୍ତସିତା, ତଂ ପଜହଥ ତଂ ସମତିକ୍କମଥା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୦) ଏୱଂ ଅତମ୍ମୟତାତି ୱୁତ୍ତା ।

ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ନିବ୍ବିନ୍ଦଂ ୱିରଜ୍ଜତି, ୱିରାଗା ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୫) ଏୱଂ ନିବ୍ବିଦାତି ୱୁତ୍ତା ।

ସୁସିମସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଖୋ, ସୁସିମ, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ପଚ୍ଛା ନିବ୍ବାନେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୭୦) ଏୱଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।

ପୋଟ୍ଠପାଦସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ସଞ୍ଞା ଖୋ, ପୋଟ୍ଠପାଦ, ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଛା ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୧୬) ଏୱଂ ସଞ୍ଞଗ୍ଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।

ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୯) ଏୱଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।

ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ‘‘ୟା ଚ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା ୟା ଚ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ୟା ଚ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୨୭) ଏୱଂ ତୀହି ନାମେହି ୱୁତ୍ତା ।

ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅନୁଲୋମଂ ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ, ଅନୁଲୋମଂ ୱୋଦାନସ୍ସା’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) ଏୱଂ ତୀହି ନାମେହି ୱୁତ୍ତା ।

ରଥୱିନୀତସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘‘କିଂ ପନାୱୁସୋ, ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୭) ଏୱଂ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁତ୍ତା ।

ଇତିନେକେହି ନାମେହି, କିତ୍ତିତା ୟା ମହେସିନା ।

ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ସନ୍ତା, ପରିସୁଦ୍ଧା ୱିପସ୍ସନା ॥

ୱୁଟ୍ଠାତୁକାମୋ ସଂସାର-ଦୁକ୍ଖପଙ୍କା ମହବ୍ଭୟା ।

କରେୟ୍ୟ ସତତଂ ତତ୍ଥ, ୟୋଗଂ ପଣ୍ଡିତଜାତିକୋତି ॥

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ଏକୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୨୨. ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ

ପଠମମଗ୍ଗଞାଣକଥା

୮୦୬. ଇତୋ ପରଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ହୋତି, ତଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନିୟତ୍ତା ନେୱ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ନ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଭଜତି, ଅନ୍ତରା ଅବ୍ବୋହାରିକମେୱ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନାସୋତେ ପତିତତ୍ତା ପନ ୱିପସ୍ସନାତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋତି ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ।

ତତ୍ଥ ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଂ ତାୱ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଞ୍ହି ଅନେନ କାତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ଅନୁଲୋମାୱସାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତେନ କତମେୱ । ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ପନସ୍ସ ତେହି ତୀହିପି ଅନୁଲୋମଞାଣେହି ଅତ୍ତନୋ ବଲାନୁରୂପେନ ଥୂଲଥୂଲେ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକେ ତମମ୍ହି ଅନ୍ତରଧାପିତେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗତେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ନାଧିମୁଚ୍ଚତି, ନ ସଜ୍ଜତି, ନ ଲଗ୍ଗତି, ନ ବଜ୍ଝତି । ପଦୁମପଲାସତୋ ଉଦକଂ ୱିୟ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି ପତିୱତ୍ତତି । ସବ୍ବଂ ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣମ୍ପି ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତାରମ୍ମଣମ୍ପି ପଲିବୋଧତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ଅଥସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତପୱତ୍ତାରମ୍ମଣେ ପଲିବୋଧତୋ ଉପଟ୍ଠିତେ ଅନୁଲୋମଞାଣସ୍ସ ଆସେୱନନ୍ତେ ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱିସଙ୍ଖାରଂ ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କୁରୁମାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସଙ୍ଖଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମିଂ ଅତିକ୍କମମାନଂ ଅରିୟଗୋତ୍ତଂ ଅରିୟସଙ୍ଖଂ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମମାନଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ପଠମାୱଟ୍ଟନପଠମାଭୋଗପଠମସମନ୍ନାହାରଭୂତଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାସେୱନଉପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତୱସେନ ଛହି ଆକାରେହି ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ମୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଅପୁନରାୱଟ୍ଟକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ।

ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କଥଂ ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନୱିୱଟ୍ଟନେ ପଞ୍ଞା ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ? ଉପ୍ପାଦଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ । ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ । ବହିଦ୍ଧା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ । ଅନୁପ୍ପାଦଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ । ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅନୁପାୟାସଂ ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ । ଉପ୍ପାଦଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟିତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପାଦଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୯) ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

୮୦୭. ତତ୍ରାୟଂ ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ଏକୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତମାନାନମ୍ପି ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୂନଂ ନାନାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନାକାରଦୀପିକା ଉପମା – ୟଥା ହି ମହାମାତିକଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ପରତୀରେ ପତିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ପୁରିସୋ ୱେଗେନ ଧାୱିତ୍ୱା ମାତିକାୟ ଓରିମତୀରେ ରୁକ୍ଖସାଖାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଓଲମ୍ବିତଂ ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ୟଟ୍ଠିଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ପରତୀରନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରକାୟୋ ହୁତ୍ୱା ପରତୀରସ୍ସ ଉପରିଭାଗଂ ପତ୍ତୋ ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱେଧମାନୋ ପରତୀରେ ପତିତ୍ୱା ସଣିକଂ ପତିଟ୍ଠାତି, ଏୱମେୱାୟଂ ୟୋଗାୱଚରୋପି ଭୱୟୋନିଗତିଟ୍ଠିତିନିୱାସାନଂ ପରତୀରଭୂତେ ନିବ୍ବାନେ ପତିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଦିନା ୱେଗେନ ଧାୱିତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱରୁକ୍ଖସାଖାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଓଲମ୍ବିତଂ ରୂପରଜ୍ଜୁଂ ୱା ୱେଦନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଦଣ୍ଡଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱା ଅନତ୍ତାତି ୱାତି ଅନୁଲୋମାୱଜ୍ଜନେନ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଅମୁଞ୍ଚମାନୋୱ ପଠମେନ ଅନୁଲୋମଚିତ୍ତେନ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଦୁତିୟେନ ପରତୀରନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରକାୟୋ ୱିୟ ନିବ୍ବାନନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ତତିୟେନ ପରତୀରସ୍ସ ଉପରିଭାଗଂ ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଇଦାନି ପତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଆସନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧେନ ତଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତେନ ୱିସଙ୍ଖାରେ ପରତୀରଭୂତେ ନିବ୍ବାନେ ପତତି । ଏକାରମ୍ମଣେ ପନ ଅଲଦ୍ଧାସେୱନତାୟ ୱେଧମାନୋ ସୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ନ ତାୱ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ତତୋ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ପତିଟ୍ଠାତୀତି ।

୮୦୮. ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମଂ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକଂ କିଲେସତମଂ ୱିନୋଦେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ନିବ୍ବାନମାରମ୍ମଣଂ କାତୁଂ । ଗୋତ୍ରଭୁ ନିବ୍ବାନମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ତମଂ ୱିନୋଦେତୁଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଉପମା – ଏକୋ କିର ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ରତ୍ତିଭାଗେ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚନ୍ଦଂ ପସ୍ସିତୁଂ ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେସି, ତସ୍ସ ୱଲାହକେହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଚନ୍ଦୋ ନ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଅଥେକୋ ୱାତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଥୂଲଥୂଲେ ୱଲାହକେ ୱିଦ୍ଧଂସେତି । ଅପରୋ ମଜ୍ଝିମେ, ଅପରୋ ସୁଖୁମେତି । ତତୋ ସୋ ପୁରିସୋ ୱିଗତୱଲାହକେ ନଭେ ଚନ୍ଦଂ ଦିସ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗଂ ଅଞ୍ଞାସି ।

ତତ୍ଥ ତୟୋ ୱଲାହକା ୱିୟ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକଥୂଲମଜ୍ଝିମସୁଖୁମଂ କିଲେସନ୍ଧକାରଂ, ତୟୋ ୱାତା ୱିୟ ତୀଣି ଅନୁଲୋମଚିତ୍ତାନି, ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ, ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ, ଏକେକସ୍ସ ୱାତସ୍ସ ୟଥାକ୍କମେନ ୱଲାହକୱିଦ୍ଧଂସନଂ ୱିୟ ଏକେକସ୍ସ ଅନୁଲୋମଚିତ୍ତସ୍ସ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକତମୱିନୋଦନଂ, ୱିଗତୱଲାହକେ ନଭେ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧଚନ୍ଦଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ୱିଗତେ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକେ ତମେ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ ।

ୟଥେୱ ହି ତୟୋ ୱାତା ଚନ୍ଦପଟିଚ୍ଛାଦକେ ୱଲାହକେୟେୱ ୱିଦ୍ଧଂସେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ଚନ୍ଦଂ ଦଟ୍ଠୁଂ, ଏୱଂ ଅନୁଲୋମାନି ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ତମଞ୍ଞେୱ ୱିନୋଦେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ନିବ୍ବାନଂ ଦଟ୍ଠୁଂ । ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ଚନ୍ଦମେୱ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ୱଲାହକେ ୱିଦ୍ଧଂସେତୁଂ, ଏୱଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ କିଲେସତମଂ ୱିନୋଦେତୁଂ । ତେନେୱ ଚେତଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହି ଅନାୱଜ୍ଜନମ୍ପି ସମାନଂ ଆୱଜ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତାହୀ’’ତି ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ୱିୟ ନିରୁଜ୍ଝତି । ମଗ୍ଗୋପି ତେନ ଦିନ୍ନସଞ୍ଞଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ଅୱୀଚିସନ୍ତତିୱସେନ ତଂ ଞାଣଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧମାନୋ ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅପଦାଲିତପୁବ୍ବଂ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦୋସକ୍ଖନ୍ଧଂ ମୋହକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝମାନୋୱ ପଦାଲୟମାନୋୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି ।

୮୦୯. ତତ୍ରାୟଂ ଉପମା – ଏକୋ କିର ଇସ୍ସାସୋ ଅଟ୍ଠଉସଭମତ୍ତେ ପଦେସେ ଫଲକସତଂ ଠପାପେତ୍ୱା ୱତ୍ଥେନ ମୁଖଂ ୱେଠେତ୍ୱା ସରଂ ସନ୍ନହିତ୍ୱା ଚକ୍କୟନ୍ତେ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ଚକ୍କୟନ୍ତଂ ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୟଦା ଇସ୍ସାସସ୍ସ ଫଲକଂ ଅଭିମୁଖଂ ହୋତି, ତଦା ତତ୍ଥ ଦଣ୍ଡକେନ ସଞ୍ଞଂ ଦେତି । ଇସ୍ସାସୋ ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ସରଂ ଖିପିତ୍ୱା ଫଲକସତଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝତି । ତତ୍ଥ ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞଂ ୱିୟ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ, ଇସ୍ସାସୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ । ଇସ୍ସାସସ୍ସ ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ଫଲକସତନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେନ ଦିନ୍ନସଞ୍ଞଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବାନଂ ଅପଦାଲିତପୁବ୍ବାନଂ ଲୋଭଦୋସମୋହକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନପଦାଲନଂ ।

୮୧୦. ନ କେୱଲଞ୍ଚେସ ମଗ୍ଗୋ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନମେୱ କରୋତି, ଅପିଚ ଖୋ ଅନମତଗ୍ଗସଂସାରୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସମୁଦ୍ଦଂ ସୋସେତି, ସବ୍ବଅପାୟଦ୍ୱାରାନି ପିଦହତି, ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅରିୟଧନାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ କରୋତି, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗଂ ପଜହତି, ସବ୍ବୱେରଭୟାନି ୱୂପସମେତି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଓରସପୁତ୍ତଭାୱଂ ଉପନେତି, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅନେକସତାନଂ ଆନିସଂସାନଂ ପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ଅନେକାନିସଂସଦାୟକେନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେ ଞାଣନ୍ତି ।

ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ସୋତାପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲକଥା

୮୧୧. ଇମସ୍ସ ପନ ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱିପାକଭୂତାନି ଦ୍ୱେ ତୀଣି ୱା ଫଲଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅନନ୍ତରୱିପାକତ୍ତାୟେୱ ହି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନଂ ‘‘ସମାଧିମାନନ୍ତରିକଞ୍ଞମାହୂ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୫) ଚ ‘‘ଦନ୍ଧଂ ଆନନ୍ତରିକଂ ପାପୁଣାତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୬୨) ଚ ଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ୱା ଫଲଚିତ୍ତାନୀତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅନୁଲୋମସ୍ସ ହି ଆସେୱନନ୍ତେ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଦ୍ୱୀହି ଅନୁଲୋମଚିତ୍ତେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଏକଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ସତ୍ତଚିତ୍ତପରମା ଚ ଏକାୱଜ୍ଜନୱୀଥି । ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଅନୁଲୋମାନି, ତସ୍ସ ତତିୟଂ ଗୋତ୍ରଭୁ ଚତୁତ୍ଥଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ତୀଣି ଫଲଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ସ ତୀଣି ଅନୁଲୋମାନି, ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗୋତ୍ରଭୁ ପଞ୍ଚମଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଦ୍ୱେ ଫଲଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୀଣି ୱା ଫଲଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।

କେଚି ପନ ୟସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଅନୁଲୋମାନି, ତସ୍ସ ପଞ୍ଚମଂ ଗୋତ୍ରଭୁ ଛଟ୍ଠଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଏକଂ ଫଲଚିତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପେତି, ନ ତତୋ ପରଂ ଆସନ୍ନଭୱଙ୍ଗତ୍ତାତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ।

୮୧୨. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପନେସ ସୋତାପନ୍ନୋ ନାମ ଦୁତିୟୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି । ଭୁସଂ ପମତ୍ତୋପି ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତସ୍ସ କରଣସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ଫଲପରିୟୋସାନେ ପନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି, ତତୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ, ତସ୍ମିଂ ନିରୁଦ୍ଧେ ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନାନୀତି । ପୁନ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ତେନେୱ ନୟେନ ଫଲାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଏସ ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଫଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି ।

ସୋ ହି ‘‘ଇମିନା ୱତାହଂ ମଗ୍ଗେନ ଆଗତୋ’’ତି ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତତୋ ‘‘ଅୟଂ ମେ ଆନିସଂସୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ଫଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ତତୋ ‘‘ଇମେ ନାମ ମେ କିଲେସା ପହୀନା’’ତି ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ତତୋ ‘‘ଇମେ ନାମ ମେ କିଲେସା ଅୱସିଟ୍ଠା’’ତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଅୱସାନେ ଚ ‘‘ଅୟଂ ମେ ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ’’ତି ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଇତି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ, ଏୱଂ ସକଦାଗାମିଅନାଗାମୀନମ୍ପି । ଅରହତୋ ପନ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ନାମ ।

ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋୟେୱ ଚେସୋ । ପହୀନାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞ୍ହି ସେକ୍ଖାନମ୍ପି ହୋତି ୱା ନ ୱା । ତସ୍ସ ହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସ୍ସ ଅଭାୱେନେୱ ମହାନାମୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କୋସୁ ନାମ ମେ ଧମ୍ମୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅପ୍ପହୀନୋ, ୟେନ ମେ ଏକଦା ଲୋଭଧମ୍ମାପି ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୫) ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟମଗ୍ଗଞାଣକଥା

୮୧୩. ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପନ ସୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ଅରିୟସାୱକୋ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ୱା ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ, ଅପରେନ ୱା ସମୟେନ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ତନୁଭାୱାୟ ଦୁତିୟାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟା ୟୋଗଂ କରୋତି । ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ତଦେୱ ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଭେଦଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତାତି ଞାଣେନ ପରିମଦ୍ଦତି, ପରିୱତ୍ତେତି, ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ଓଗାହତି । ତସ୍ସେୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱସାନେ ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଗୋତ୍ରଭୁଅନନ୍ତରଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେ ଞାଣନ୍ତି ।

ଦୁତିୟଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ତତିୟମଗ୍ଗଞାଣକଥା

୮୧୪. ଇମସ୍ସାପି ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଫଲଚିତ୍ତାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ସକଦାଗାମୀ ନାମ ଚତୁତ୍ଥୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି ସକିଂଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରଣସମତ୍ଥୋ । ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଚ ସୋ ସକଦାଗାମୀ ଅରିୟସାୱକୋ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ୱା ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଅପରେନ ୱା ସମୟେନ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ଅନୱସେସପ୍ପହାନାୟ ତତିୟାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟା ୟୋଗଂ କରୋତି, ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ତଦେୱ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତାତି ଞାଣେନ ପରିମଦ୍ଦତି, ପରିୱତ୍ତେତି, ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ଓଗାହତି । ତସ୍ସେୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱସାନେ ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଗୋତ୍ରଭୁଅନନ୍ତରଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ଞାଣନ୍ତି ।

ତତିୟଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣକଥା

୮୧୫. ଇମସ୍ସପି ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଫଲଚିତ୍ତାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ଅନାଗାମୀ ନାମ ଛଟ୍ଠୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି ଓପପାତିକୋ ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟୀ ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଇମଂ ଲୋକଂ ପୁନ ଅନାଗନ୍ତା । ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଚ ସୋ ଅନାଗାମୀ ଅରିୟସାୱକୋ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ୱା ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ, ଅପରେନ ୱା ସମୟେନ ରୂପାରୂପରାଗମାନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅୱିଜ୍ଜାନଂ ଅନୱସେସପ୍ପହାନାୟ ଚତୁତ୍ଥାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟା ୟୋଗଂ କରୋତି, ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ତଦେୱ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତାତି ଞାଣେନ ପରିମଦ୍ଦତି, ପରିୱତ୍ତେତି, ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ଓଗାହତି । ତସ୍ସେୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱସାନେ ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଗୋତ୍ରଭୁଅନନ୍ତରଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ ଞାଣନ୍ତି ।

ଚତୁତ୍ଥଞାଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ଅରହନ୍ତପୁଗ୍ଗଲକଥା

୮୧୬. ଇମସ୍ସପି ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଫଲଚିତ୍ତାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ଅରହା ନାମ ଅଟ୍ଠମୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି ମହାଖୀଣାସୱୋ ଅନ୍ତିମଦେହଧାରୀ ଓହିତଭାରୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ ସମ୍ମାଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋତି ।

ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋତି ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ନାମା’’ତି, ତଂ ଇମାନି ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ପତ୍ତବ୍ବାନି ଚତ୍ତାରି ଞାଣାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ବୋଧିପକ୍ଖିୟକଥା

୮୧୭. ଇଦାନି ଇମିସ୍ସାୟେୱ ଚତୁଞାଣାୟ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଆନୁଭାୱୱିଜାନନତ୍ଥଂ –

ପରିପୁଣ୍ଣବୋଧିପକ୍ଖିୟ, ଭାୱୋ ୱୁଟ୍ଠାନବଲସମାୟୋଗୋ ।

ୟେ ୟେନ ପହାତବ୍ବା, ଧମ୍ମା ତେସଂ ପହାନଞ୍ଚ ॥

କିଚ୍ଚାନି ପରିଞ୍ଞାଦୀନି, ୟାନି ୱୁତ୍ତାନି ଅଭିସମୟକାଲେ ।

ତାନି ଚ ୟଥାସଭାୱେନ, ଜାନିତବ୍ବାନି ସବ୍ବାନୀତି ॥

୮୧୮. ତତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣବୋଧିପକ୍ଖିୟ, ଭାୱୋତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱୋ । ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋତି ହି ଇମେ ସତ୍ତତିଂସ ଧମ୍ମା ବୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ବୋଧୋତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପକ୍ଖେ ଭୱତ୍ତା ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ନାମ । ପକ୍ଖେ ଭୱତ୍ତାତି ଉପକାରଭାୱେ ଠିତତ୍ତା ।

୮୧୯. ତେସୁ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଓକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାନଂ । ସତିୟେୱ ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ। କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପନସ୍ସା ଅସୁଭ-ଦୁକ୍ଖ-ଅନିଚ୍ଚ-ଅନତ୍ତାକାରଗହଣୱସେନ ସୁଭ-ସୁଖ-ନିଚ୍ଚ-ଅତ୍ତ-ସଞ୍ଞାପହାନକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିତୋ ଚତୁଧା ଭେଦୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

୮୨୦. ପଦହନ୍ତି ଏତେନାତି ପଧାନଂ । ସୋଭନଂ ପଧାନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ। ସମ୍ମା ୱା ପଦହନ୍ତି ଏତେନାତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ । ସୋଭନଂ ୱା ତଂ କିଲେସୱିରୂପତ୍ତୱିରହତୋ ପଧାନଞ୍ଚ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦକତ୍ତେନ ସେଟ୍ଠଭାୱାୱହନତୋ ପଧାନଭାୱକାରଣତୋ ଚାତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ । ୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତୟିଦଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ପହାନାନୁପ୍ପତ୍ତିକିଚ୍ଚଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ କୁସଲାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠିତିକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟତୀତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

୮୨୧. ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନ ଇଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଇଦ୍ଧି । ତସ୍ସା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠେନ ଫଲଭୂତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗକାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ। ସୋ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ ଚିତ୍ତିଦ୍ଧିପାଦୋ ୱୀରିୟିଦ୍ଧିପାଦୋ ୱୀମଂସିଦ୍ଧିପାଦୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୪୫୭) । ଇମେ ଲୋକୁତ୍ତରାୱ । ଲୋକିୟା ପନ ‘‘ଛନ୍ଦଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ଲଭତି ସମାଧିଂ, ଲଭତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୱିଭ॰ ୪୩୨) ଛନ୍ଦାଦିଅଧିପତିୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଧମ୍ମାପି ହୋନ୍ତି ।

୮୨୨. ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟକୋସଜ୍ଜପମାଦୱିକ୍ଖେପସମ୍ମୋହାନଂ ଅଭିଭୱନତୋ ଅଭିଭୱନସଙ୍ଖାତେନ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀହି ଚ ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ବଲଂ। ତଦୁଭୟମ୍ପି ସଦ୍ଧାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଞ୍ଚ ବଲାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

୮୨୩. ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ସତିଆଦୟୋ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା। ନିୟ୍ୟାନିକଟ୍ଠେନ ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମଗ୍ଗଙ୍ଗା ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ।

୮୨୪. ଇତି ଇମେ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ କାୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଚ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ, ନୱୱିଧେନ ୱେଦନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଚ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ, ସୋଳସୱିଧେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଚ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ, ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଚ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଂ ପରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅକୁସଲଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୟଥା ପଟିପନ୍ନସ୍ସେତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ନ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମି ଏୱଂ ମେ ଏତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି, ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ୱାୟମନକାଲେ ପଠମଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ । ଅତ୍ତନୋ ସମୁଦାଚାରପ୍ପତ୍ତଂ ଅକୁସଲଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ପହାନାୟ ୱାୟମନକାଲେ ଦୁତିୟଂ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଂ ଝାନଂ ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ୱାୟମନ୍ତସ୍ସ ତତିୟଂ । ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୟଥା ନ ପରିହାୟତି, ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ । ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା କୁସଲୁପ୍ପାଦନକାଲେ ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋ । ମିଚ୍ଛାୱାଚାୟ ୱିରମଣକାଲେ ସମ୍ମାୱାଚାତି ଏୱଂ ନାନାଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଇମେସଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ଏକଚିତ୍ତେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଫଲକ୍ଖଣେ ଠପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ ଅୱସେସା ତେତ୍ତିଂସ ଲବ୍ଭନ୍ତି ।

୮୨୫. ଏୱଂ ଏକଚିତ୍ତେ ଲବ୍ଭମାନେସୁ ଚେତେସୁ ଏକାୱ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣା ସତି କାୟାଦୀସୁ ସୁଭସଞ୍ଞାଦିପ୍ପହାନକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକମେୱ ଚ ୱୀରିୟଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାଦିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସେସୁ ପନ ହାପନୱଡ୍ଢନଂ ନତ୍ଥି ।

୮୨୬. ଅପିଚ ତେସୁ –

ନୱ ଏକୱିଧା ଏକୋ, ଦ୍ୱେଧାଥ ଚତୁ ପଞ୍ଚଧା ।

ଅଟ୍ଠଧା ନୱଧା ଚେୱ, ଇତି ଛଦ୍ଧା ଭୱନ୍ତି ତେ ॥

ନୱ ଏକୱିଧାତି ଛନ୍ଦୋ, ଚିତ୍ତଂ, ପୀତି, ପସ୍ସଦ୍ଧି, ଉପେକ୍ଖା, ସଙ୍କପ୍ପୋ, ୱାଚା, କମ୍ମନ୍ତୋ, ଆଜୀୱୋତି ଇମେ ନୱ ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦାଦିୱସେନ ଏକୱିଧାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ଭଜନ୍ତି । ଏକୋ ଦ୍ୱେଧାତି ସଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବଲୱସେନ ଦ୍ୱେଧା ଠିତା । ଅଥ ଚତୁ ପଞ୍ଚଧାତି ଅଥଞ୍ଞୋ ଏକୋ ଚତୁଧା, ଅଞ୍ଞୋ ପଞ୍ଚଧା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସମାଧି ଏକୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବଲ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ, ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱସେନ ଚତୁଧା ଠିତୋ । ପଞ୍ଞା ତେସଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଚ ୱସେନ ପଞ୍ଚଧା । ଅଟ୍ଠଧା ନୱଧା ଚେୱାତି ଅପରୋ ଏକୋ ଅଟ୍ଠଧା, ଏକୋ ନୱଧା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବଲ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ, ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱସେନ ସତି ଅଟ୍ଠଧା ଠିତା । ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନ, ଇଦ୍ଧିପାଦ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବଲ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ, ମଗ୍ଗଙ୍ଗୱସେନ ୱୀରିୟଂ ନୱଧାତି । ଏୱଂ –

ଚୁଦ୍ଦସେୱ ଅସମ୍ଭିନ୍ନା, ହୋନ୍ତେତେ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ।

କୋଟ୍ଠାସତୋ ସତ୍ତୱିଧା, ସତ୍ତତିଂସପ୍ପଭେଦତୋ ॥

ସକିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନତୋ, ସରୂପେନ ଚ ୱୁତ୍ତିତୋ ।

ସବ୍ବେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ, ସମ୍ଭୱେ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ତେତି ॥

ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣବୋଧିପକ୍ଖିୟଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ।

ୱୁଟ୍ଠାନବଲସମାୟୋଗକଥା

୮୨୭.ୱୁଟ୍ଠାନବଲସମାୟୋଗୋତି ୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ବଲସମାୟୋଗୋ ଚ । ଲୋକିୟୱିପସ୍ସନା ହି ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ଚେୱ ପୱତ୍ତିକାରଣସ୍ସ ଚ ସମୁଦୟସ୍ସ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ନେୱ ନିମିତ୍ତା ନ ପୱତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାତି । ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ସମୁଦୟସ୍ସ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ପୱତ୍ତା ନ ୱୁଟ୍ଠାତି । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତୋ ପନ ନିମିତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ଏକତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ବହିଦ୍ଧାୱୁଟ୍ଠାନୱିୱଟ୍ଟନେ ପଞ୍ଞା ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୧.୧୦) । ତଥା ‘‘ଉପ୍ପାଦା ୱିୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପାଦଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ, ପୱତ୍ତା ୱିୱଟ୍ଟିତ୍ୱା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୯) ସବ୍ବଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମାନି ପନ ଚତ୍ତାରିପି ଞାଣାନି ଅନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ନିମିତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ସମୁଦୟସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ପୱତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଦୁଭତୋ ୱୁଟ୍ଠାନାନି ହୋନ୍ତି ।

ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କଥଂ ଦୁଭତୋ ୱୁଟ୍ଠାନୱିୱଟ୍ଟନେ ପଞ୍ଞା ମଗ୍ଗେ ଞାଣଂ ?

‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ୱୁଟ୍ଠାତି, ତଦନୁୱତ୍ତକକିଲେସେହି ଚ ଖନ୍ଧେହି ଚ ୱୁଟ୍ଠାତି, ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବନିମିତ୍ତେହି ୱୁଟ୍ଠାତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୁଭତୋ ୱୁଟ୍ଠାନୱିୱଟ୍ଟନେ ପଞ୍ଞା ମଗ୍ଗେ ଞାଣଂ । ଅଭିନିରୋପନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପା…ପେ॰… ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାୱାଚା ମିଚ୍ଛାୱାଚାୟ । ସମୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ । ୱୋଦାନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ । ପଗ୍ଗହଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ। ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାସତି । ଅୱିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାସମାଧି ମିଚ୍ଛାସମାଧିତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତଦନୁୱତ୍ତକକିଲେସେହି ଚ ଖନ୍ଧେହି ଚ ୱୁଟ୍ଠାତି, ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବନିମିତ୍ତେହି ୱୁଟ୍ଠାତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘ଦୁଭତୋ ୱୁଟ୍ଠାନୱିୱଟ୍ଟନେ ପଞ୍ଞା ମଗ୍ଗେ ଞାଣ’ନ୍ତି ।

‘‘ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାସମାଧି ଓଳାରିକା କାମରାଗସଂୟୋଜନା ପଟିଘସଂୟୋଜନା ଓଳାରିକା କାମରାଗାନୁସୟା ପଟିଘାନୁସୟା ୱୁଟ୍ଠାତି…ପେ॰… ।

‘‘ଅନାଗାମିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାସମାଧି ଅନୁସହଗତା କାମରାଗସଂୟୋଜନା ପଟିଘସଂୟୋଜନା ଅନୁସହଗତା କାମରାଗାନୁସୟା ପଟିଘାନୁସୟା ୱୁଟ୍ଠାତି…ପେ॰… ।

‘‘ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାସମାଧି ରୂପରାଗା ଅରୂପରାଗା ମାନା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ମାନାନୁସୟା ଭୱରାଗାନୁସୟା ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟା ୱୁଟ୍ଠାତି, ତଦନୁୱତ୍ତକକିଲେସେହି ଚ ଖନ୍ଧେହି ଚ ୱୁଟ୍ଠାତି, ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବନିମିତ୍ତେହି ୱୁଟ୍ଠାତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘ଦୁଭତୋ ୱୁଟ୍ଠାନୱିୱଟ୍ଟନେ ପଞ୍ଞା ମଗ୍ଗେ ଞାଣ’’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୬୧) ।

୮୨୮. ଲୋକିୟାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଭାୱନାକାଲେ ସମଥବଲଂ ଅଧିକଂ ହୋତି । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀନଂ ଭାୱନାକାଲେ ୱିପସ୍ସନାବଲଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ୟୁଗନଦ୍ଧା ତେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ । ତସ୍ମା ଇମେସୁ ଚତୂସୁପି ଞାଣେସୁ ଉଭୟବଲସମାୟୋଗୋ ହୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତକିଲେସେହି ଚ ଖନ୍ଧେହି ଚ ୱୁଟ୍ଠହତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା ଅୱିକ୍ଖେପୋ ସମାଧି ନିରୋଧଗୋଚରୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସହଗତକିଲେସେହି ଚ ଖନ୍ଧେହି ଚ ୱୁଟ୍ଠହତୋ ଅନୁପସ୍ସନଟ୍ଠେନ ୱିପସ୍ସନା ନିରୋଧଗୋଚରା । ଇତି ୱୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସମଥୱିପସ୍ସନା ଏକରସା ହୋନ୍ତି, ୟୁଗନଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୱୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୫) ।

ଏୱମେତ୍ଥ ୱୁଟ୍ଠାନବଲସମାୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପହାତବ୍ବଧମ୍ମପହାନକଥା

୮୨୯.ୟେୟେନ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା, ତେସଂ ପହାନଞ୍ଚାତି ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ଞାଣେସୁ ୟେ ଧମ୍ମା ୟେନ ଞାଣେନ ପହାତବ୍ବା, ତେସଂ ପହାନଞ୍ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ । ଏତାନି ହି ୟଥାୟୋଗଂ ସଂୟୋଜନକିଲେସମିଚ୍ଛତ୍ତଲୋକଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟୱିପଲ୍ଲାସଗନ୍ଥଅଗତିଆସୱଓଘୟୋଗନୀୱରଣପରାମାସଉପାଦାନଅନୁସୟମଲଅକୁସଲକମ୍ମପଥଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନକରାନି ।

ତତ୍ଥ ସଂୟୋଜନାନୀତି ଖନ୍ଧେହି ଖନ୍ଧାନଂ ଫଲେନ କମ୍ମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖେନ ୱା ସତ୍ତାନଂ ସଂୟୋଜକତ୍ତା ରୂପରାଗାଦୟୋ ଦସ ଧମ୍ମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟାୱଞ୍ହି ତେ, ତାୱ ଏତେସଂ ଅନୁପରମୋତି । ତତ୍ରାପି ରୂପରାଗୋ ଅରୂପରାଗୋ ମାନୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅୱିଜ୍ଜାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଂନିବ୍ବତ୍ତନକଖନ୍ଧାଦିସଂୟୋଜକତ୍ତା ଉଦ୍ଧଂଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ନାମ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ କାମରାଗୋ ପଟିଘୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଅଧୋନିବ୍ବତ୍ତନକଖନ୍ଧାଦିସଂୟୋଜକତ୍ତା ଅଧୋଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ନାମ ।

କିଲେସାତି ସୟଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ସଂକିଲେସିକତ୍ତା ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଥିନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଇମେ ଦସ ଧମ୍ମା ।

ମିଚ୍ଛତ୍ତାତି ମିଚ୍ଛାପୱତ୍ତନତୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ମିଚ୍ଛାୱାଚା ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱୋ ମିଚ୍ଛାୱାୟାମୋ ମିଚ୍ଛାସତି ମିଚ୍ଛାସମାଧୀତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା । ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିମିଚ୍ଛାଞାଣେହି ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ।

ଲୋକଧମ୍ମାତି ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସତି ଅନୁପରମଧମ୍ମକତ୍ତା ଲାଭୋ ଅଲାଭୋ ୟସୋ ଅୟସୋ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିନ୍ଦା ପସଂସାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ । ଇଧ ପନ କାରଣୋପଚାରେନ ଲାଭାଦିୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ଅନୁନୟସ୍ସ ଅଲାଭାଦିୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ପଟିଘସ୍ସ ଚେତଂ ଲୋକଧମ୍ମଗ୍ଗହଣେନ ଗହଣଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ମଚ୍ଛରିୟାନୀତି ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ କୁଲମଚ୍ଛରିୟଂ ଲାଭମଚ୍ଛରିୟଂ ଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟଂ ୱଣ୍ଣମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଇମାସୁ ଆୱାସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞେସଂ ସାଧାରଣଭାୱଂ ଅସହନାକାରେନ ପୱତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ ମଚ୍ଛରିୟାନି ।

ୱିପଲ୍ଲାସାତି ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଅନତ୍ତଅସୁଭେସୁୟେୱ ୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତା ସୁଭ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଇମେ ତୟୋ ।

ଗନ୍ଥାତି ନାମକାୟସ୍ସ ଚେୱ ରୂପକାୟସ୍ସ ଚ ଗନ୍ଥନତୋ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ । ତଥା ହି ତେ ଅଭିଜ୍ଝା କାୟଗନ୍ଥୋ, ବ୍ୟାପାଦୋ କାୟଗନ୍ଥୋ, ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ କାୟଗନ୍ଥୋ, ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା ।

ଅଗତୀତି ଛନ୍ଦଦୋସମୋହଭୟେହି ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣସ୍ସ, କତ୍ତବ୍ବାକରଣସ୍ସ ଚ ଅଧିୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ଅରିୟେହି ଅଗନ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଅଗତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଆସୱାତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଆଗୋତ୍ରଭୁତୋ, ଆଭୱଗ୍ଗତୋ ଚ ସୱନା, ଅସଂୱୁତେହି ୱା ଦ୍ୱାରେହି ଘଟଛିଦ୍ଦେହି ଉଦକଂ ୱିୟ ସୱନତୋ ନିଚ୍ଚପଗ୍ଘରଣଟ୍ଠେନ ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱା ସୱନତୋ କାମରାଗଭୱରାଗମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଅୱିଜ୍ଜାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ଭୱସାଗରେ ଆକଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ ଦୁରୁତ୍ତରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଓଘାତିପି, ଆରମ୍ମଣୱିୟୋଗସ୍ସ ଚେୱ ଦୁକ୍ଖୱିୟୋଗସ୍ସ ଚ ଅପ୍ପଦାନତୋ ୟୋଗାତିପି ତେସଞ୍ଞେୱ ଅଧିୱଚନଂ ।

ନୀୱରଣାନୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱରଣନୀୱରଣପଟିଚ୍ଛାଦନଟ୍ଠେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ।

ପରାମାସୋତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପରତୋ ଅଭୂତଂ ସଭାୱଂ ଆମସନାକାରେନ ପୱତ୍ତନତୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ଉପାଦାନାନୀତି ସବ୍ବାକାରେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତାନି କାମୁପାଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ।

ଅନୁସୟାତି ଥାମଗତଟ୍ଠେନ କାମରାଗାନୁସୟୋ, ପଟିଘ, ମାନ, ଦିଟ୍ଠି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ଭୱରାଗ, ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା କାମରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ। ତେ ହି ଥାମଗତତ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ କାମରାଗାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଅନୁସେନ୍ତିୟେୱାତି ଅନୁସୟା ।

ମଲାତି ତେଲଞ୍ଜନକଲଲଂ ୱିୟ ସୟଞ୍ଚ ଅସୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅସୁଦ୍ଧଭାୱକରଣତୋ ଲୋଭଦୋସମୋହା ତୟୋ ।

ଅକୁସଲକମ୍ମପଥାତି ଅକୁସଲକମ୍ମଭାୱେନ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତୀନଞ୍ଚ ପଥଭାୱେନ ପାଣାତିପାତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ ମୁସାୱାଦୋ ପିସୁଣୱାଚା ଫରୁସୱାଚା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ଅଭିଜ୍ଝା ବ୍ୟାପାଦୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଇମେ ଦସ ।

ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାତି ଲୋଭମୂଲା ଅଟ୍ଠ ଦୋସମୂଲା ଦ୍ୱେ ମୋହମୂଲା ଦ୍ୱେତି ଇମେ ଦ୍ୱାଦସ ।

୮୩୦. ଇତି ଏତେସଂ ସଂୟୋଜନାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏତାନି ୟଥାୟୋଗଂ ପହାନକରାନି । କଥଂ ? ସଂୟୋଜନେସୁ ତାୱ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ ଅପାୟଗମନୀୟା ଚ କାମରାଗପଟିଘାତି ଏତେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝା, ସେସା କାମରାଗପଟିଘା ଓଳାରିକା ଦୁତିୟଞାଣୱଜ୍ଝା, ସୁଖୁମା ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝା, ରୂପରାଗାଦୟୋ ପଞ୍ଚପି ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝା ଏୱ । ପରତୋପି ଚ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦେନ ନିୟମଂ ନ କରିସ୍ସାମ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ‘‘ଉପରିଞାଣୱଜ୍ଝୋ’’ତି ୱକ୍ଖାମ, ସୋ ସୋ ପୁରିମଞାଣେହି ହତାପାୟଗମନୀୟାଦିଭାୱୋୱ ହୁତ୍ୱା ଉପରିଞାଣୱଜ୍ଝୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କିଲେସେସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛା ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝା, ଦୋସୋ ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝୋ, ଲୋଭମୋହମାନଥିନଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅହିରିକଅନୋତ୍ତପ୍ପାନି ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝାନି ।

ମିଚ୍ଛତ୍ତେସୁ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ମୁସାୱାଦୋ ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱୋତି ଇମେ ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝା, ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ପିସୁଣୱାଚା ଫରୁସୱାଚାତି ଇମେ ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝା, ଚେତନାୟେୱ ଚେତ୍ଥ ୱାଚାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପମିଚ୍ଛାୱାୟାମସତିସମାଧିୱିମୁତ୍ତିଞାଣାନି ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝାନି ।

ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ପଟିଘୋ ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝୋ, ଅନୁନୟୋ ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝୋ, ୟସେ ଚ ପସଂସାୟ ଚ ଅନୁନୟୋ ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝୋତି ଏକେ । ମଚ୍ଛରିୟାନି ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝାନେୱ ।

ୱିପଲ୍ଲାସେସୁ ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚଂ, ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତାତି ଚ ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସା, ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖଂ, ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋ ଚାତି ଇମେ ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝା, ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସା ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝା, ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖନ୍ତି ସଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସା ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝା ।

ଗନ୍ଥେସୁ ସୀଲବ୍ବତପରାମସଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥା ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝା, ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥୋ ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝୋ, ଇତରୋ ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝୋ ।

ଅଗତି ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝାୱ ।

ଆସୱେସୁ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝୋ, କାମାସୱୋ ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝୋ, ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝା । ଓଘୟୋଗେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ନୀୱରଣେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୀୱରଣଂ ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝଂ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ବ୍ୟାପାଦୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ତୀଣି ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝାନି, ଥିନମିଦ୍ଧଉଦ୍ଧଚ୍ଚାନି ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝାନି ।

ପରାମାସୋ ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝୋୱ ।

ଉପାଦାନେସୁ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଲୋକିୟଧମ୍ମାନଂ ୱତ୍ଥୁକାମୱସେନ କାମାତି ଆଗତତ୍ତା ରୂପାରୂପରାଗୋପି କାମୁପାଦାନେ ପତତି, ତସ୍ମା ତଂ ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝଂ, ସେସାନି ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝାନି ।

ଅନୁସୟେସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟା ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝାୱ, କାମରାଗପଟିଘାନୁସୟା ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝା, ମାନଭୱରାଗାୱିଜ୍ଜାନୁସୟା ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝା ।

ମଲେସୁ ଦୋସମଲଂ ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝଂ, ଇତରାନି ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝାନି ।

ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେସୁ ପାଣାତିପାତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ମୁସାୱାଦୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଇମେ ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝା, ପିସୁଣୱାଚା ଫରୁସୱାଚା ବ୍ୟାପାଦୋତି ତୟୋ ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝା, ସମ୍ଫପ୍ପଲାପାଭିଜ୍ଝା ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝା ।

ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚାତି ପଞ୍ଚ ପଠମଞାଣୱଜ୍ଝାୱ, ଦ୍ୱେ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତତିୟଞାଣୱଜ୍ଝା, ସେସା ଚତୁତ୍ଥଞାଣୱଜ୍ଝାତି ।

ୟଞ୍ଚ ୟେନ ୱଜ୍ଝଂ, ତଂ ତେନ ପହାତବ୍ବଂ ନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତି ଏତେସଂ ସଂୟୋଜନାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏତାନି ୟଥାୟୋଗଂ ପହାନକରାନୀ’’ତି ।

୮୩୧. କିଂ ପନେତାନି ଏତେ ଧମ୍ମେ ଅତୀତାନାଗତେ ପଜହନ୍ତି ଉଦାହୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେତି । କିଂ ପନେତ୍ଥ ୟଦି ତାୱ ଅତୀତାନାଗତେ, ଅଫଲୋ ୱାୟାମୋ ଆପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ପହାତବ୍ବାନଂ ନତ୍ଥିତାୟ । ଅଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ, ତଥାପି ଅଫଲୋ, ୱାୟାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ପହାତବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ, ସଂକିଲେସିକା ଚ ମଗ୍ଗଭାୱନା ଆପଜ୍ଜତି, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତା ୱା କିଲେସାନଂ, ନ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକିଲେସୋ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ନାୟଂ ଆୱେଣିକା ଚୋଦନା । ପାଳିୟଂୟେୱ ହି ‘‘ସ୍ୱାୟଂ କିଲେସେ ପଜହତି, ଅତୀତେ କିଲେସେ ପଜହତି, ଅନାଗତେ କିଲେସେ ପଜହତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ପଜହତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା, ପୁନ ‘‘ହଞ୍ଚି ଅତୀତେ କିଲେସେ ପଜହତି, ତେନହି ଖୀଣଂ ଖେପେତି, ନିରୁଦ୍ଧଂ ନିରୋଧେତି, ୱିଗତଂ ୱିଗମେତି, ଅତ୍ଥଙ୍ଗତଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମେତି । ଅତୀତଂ ୟଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ପଜହତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୨୧) ଚ ୱତ୍ୱା, ‘‘ନ ଅତୀତେ କିଲେସେ ପଜହତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।

ତଥା ‘‘ହଞ୍ଚି ଅନାଗତେ କିଲେସେ ପଜହତି, ତେନହି ଅଜାତଂ ପଜହତି, ଅନିବ୍ବତ୍ତଂ ପଜହତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଜହତି, ଅପାତୁଭୂତଂ ପଜହତି । ଅନାଗତଂ ୟଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ପଜହତୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ୱା, ‘‘ନ ଅନାଗତେ କିଲେସେ ପଜହତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।

ତଥା ‘‘ହଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ପଜହତି, ତେନହି ରତ୍ତୋ ରାଗଂ ପଜହତି । ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସଂ, ମୂଳ୍ହୋ ମୋହଂ, ୱିନିବଦ୍ଧୋ ମାନଂ, ପରାମଟ୍ଠୋ ଦିଟ୍ଠିଂ, ୱିକ୍ଖେପଗତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ, ଥାମଗତୋ ଅନୁସୟଂ ପଜହତି । କଣ୍ହସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ୟୁଗନଦ୍ଧାୱ ୱତ୍ତନ୍ତି । ସଂକିଲେସିକା ମଗ୍ଗଭାୱନା ହୋତୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ୱା, ‘‘ନ ଅତୀତେ କିଲେସେ ପଜହତି, ନ ଅନାଗତେ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ପଜହତୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ‘‘ତେନହି ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନା, ନତ୍ଥି ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା, ନତ୍ଥି କିଲେସପ୍ପହାନଂ, ନତ୍ଥି ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ’’ତି ପଞ୍ହାପରିୟୋସାନେ ‘‘ନ ହି ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନା…ପେ॰… ନତ୍ଥି ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ’’ତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା ‘‘ୟଥା କଥଂ ୱିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ତରୁଣୋ ରୁକ୍ଖୋ ଅଜାତଫଲୋ, ତମେନଂ ପୁରିସୋ ମୂଲେ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ୟେ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଜାତଫଲା, ତେ ଅଜାତାୟେୱ ନ ଜାୟନ୍ତି, ଅନିବ୍ବତ୍ତାୟେୱ ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟେୱ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅପାତୁଭୂତାୟେୱ ନ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଉପ୍ପାଦୋ ହେତୁ ଉପ୍ପାଦୋ ପଚ୍ଚୟୋ କିଲେସାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିୟାତି ଉପ୍ପାଦେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଅନୁପ୍ପାଦେ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ଅନୁପ୍ପାଦେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପକ୍ଖନ୍ଦତ୍ତା ୟେ ଆୟୂହନପଚ୍ଚୟା କିଲେସା ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ଅଜାତାୟେୱ ନ ଜାୟନ୍ତି…ପେ॰… ଅପାତୁଭୂତାୟେୱ ନ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ହେତୁନିରୋଧା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ । ପୱତ୍ତଂ ହେତୁ…ପେ॰… ନିମିତ୍ତଂ ହେତୁ…ପେ॰… ଆୟୂହନା ହେତୁ…ପେ॰… ଅନାୟୂହନେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପକ୍ଖନ୍ଦତ୍ତା ୟେ ଆୟୂହନପଚ୍ଚୟା କିଲେସା ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ଅଜାତାୟେୱ…ପେ॰… ଅପାତୁଭୂତାୟେୱ ନ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ହେତୁନିରୋଧା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ । ଏୱଂ ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନା, ଅତ୍ଥି ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା, ଅତ୍ଥି କିଲେସପ୍ପହାନଂ, ଅତ୍ଥି ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୨୧) ।

୮୩୨. ଏତେନ କିଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି ? ଭୂମିଲଦ୍ଧାନଂ କିଲେସାନଂ ପହାନଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି । ଭୂମିଲଦ୍ଧା ପନ କିଂ ଅତୀତାନାଗତା ଉଦାହୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତି । ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନା ଏୱ ନାମ ତେ ।

୮୩୩. ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହି ୱତ୍ତମାନଭୂତାପଗତୋକାସକତଭୂମିଲଦ୍ଧୱସେନ ଅନେକପ୍ପଭେଦଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବମ୍ପି ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗସମଙ୍ଗିସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅନୁଭୂତାପଗତସଙ୍ଖାତଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ଉପ୍ପାଦାଦିତ୍ତୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ ଭୂତାପଗତସଙ୍ଖାତଂ ସେସସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ଭୂତାପଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ‘‘ୟାନିସ୍ସ ତାନି ପୁବ୍ବେକତାନି କମ୍ମାନୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୮) ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଅତୀତମ୍ପି ସମାନଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସୋକାସଂ କତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ତଥା କତୋକାସଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ସମାନଂ ଏୱଂ କତେ ଓକାସେ ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତାସୁ ତାସୁ ଭୂମୀସୁ ଅସମୂହତଂ ଅକୁସଲଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ।

୮୩୪. ଏତ୍ଥ ଚ ଭୂମିୟା ଭୂମିଲଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭୂମୀତି ହି ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ତେଭୂମକା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ନାମ ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିରହଂ କିଲେସଜାତଂ । ତେନହି ସା ଭୂମି ଲଦ୍ଧା ନାମ ହୋତୀତି ତସ୍ମା ଭୂମିଲଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ଚ ଖୋ ନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ । ଆରମ୍ମଣୱସେନ ହି ସବ୍ବେପି ଅତୀତାନାଗତେ ପରିଞ୍ଞାତେପି ଚ ଖୀଣାସୱାନଂ ଖନ୍ଧେ ଆରବ୍ଭ କିଲେସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ମହାକଚ୍ଚାନଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ଖନ୍ଧେ ଆରବ୍ଭ ସୋରେୟ୍ୟସେଟ୍ଠି ନନ୍ଦମାଣୱକାଦୀନଂ ୱିୟ । ୟଦି ଚ ତଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ନାମ ସିୟା, ତସ୍ସ ଅପ୍ପହେୟ୍ୟତୋ ନ କୋଚି ଭୱମୂଲଂ ପଜହେୟ୍ୟ । ୱତ୍ଥୁୱସେନ ପନ ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ୱିପସ୍ସନାୟ ଅପରିଞ୍ଞାତା ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଭୁତି ତେସୁ ୱଟ୍ଟମୂଲଂ କିଲେସଜାତଂ ଅନୁସେତି । ତଂ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଭୂମିଲଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୩୫. ତତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ସ ୟେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟିତା କିଲେସା, ତସ୍ସ ତେ ଏୱ ଖନ୍ଧା ତେସଂ କିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୁ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ସନ୍ତକା ଖନ୍ଧା । ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଚ ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟିତାନଂ କିଲେସାନଂ ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧାୱ ୱତ୍ଥୁ, ନ ଇତରେ । ଏସ ନୟୋ ଅନାଗତାଦୀସୁ । ତଥା କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟିତାନଂ କିଲେସାନଂ କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧାୱ ୱତ୍ଥୁ, ନ ଇତରେ । ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପାୱଚରେସୁ । ସୋତାପନ୍ନାଦୀସୁ ପନ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଖନ୍ଧେସୁ ତଂ ତଂ ୱଟ୍ଟମୂଲଂ କିଲେସଜାତଂ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତେ ତେ ଖନ୍ଧା ପହୀନାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ୱଟ୍ଟମୂଲକିଲେସାନଂ ଅୱତ୍ଥୁତୋ ଭୂମୀତି ସଙ୍ଖଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସବ୍ବସୋୱ ୱଟ୍ଟମୂଲକିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ୟଂକିଞ୍ଚି କରିୟମାନଂ କମ୍ମଂ କୁସଲଂ ଅକୁସଲଂ ୱା ହୋତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ କମ୍ମକିଲେସପଚ୍ଚୟା ୱଟ୍ଟଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ସେତଂ ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେୟେୱ, ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ । ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେୟେୱ ୱା, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୂତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଅୱିସେସେନ ପଞ୍ଚସୁପି ଖନ୍ଧେସୁ ଅନୁସୟିତତ୍ତା ।

୮୩୬. କଥଂ ? ପଥୱୀରସାଦି ୱିୟ ରୁକ୍ଖେ । ୟଥା ହି ମହାରୁକ୍ଖେ ପଥୱୀତଲଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପଥୱୀରସଞ୍ଚ ଆପୋରସଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ମୂଲଖନ୍ଧସାଖପସାଖପଲ୍ଲୱପଲାସପୁପ୍ଫଫଲେହି ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ନଭଂ ପୂରେତ୍ୱା ୟାୱ କପ୍ପାୱସାନା ବୀଜପରମ୍ପରାୟ ରୁକ୍ଖପୱେଣିଂ ସନ୍ତାନୟମାନେ ଠିତେ ତଂ ପଥୱୀରସାଦି ମୂଲେୟେୱ, ନ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ…ପେ॰… ଫଲେୟେୱ ୱା, ନ ମୂଲାଦୀସୂତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବେସୁ ମୂଲାଦୀସୁ ଅନୁଗତତ୍ତାତି ।

ୟଥା ପନ ତସ୍ସେୱ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀସୁ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ କୋଚି ପୁରିସୋ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ମଣ୍ଡୂକକଣ୍ଟକଂ ନାମ ୱିସକଣ୍ଟକଂ ଆକୋଟେୟ୍ୟ, ଅଥ ସୋ ରୁକ୍ଖୋ ତେନ ୱିସସମ୍ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ପଥୱୀରସଆପୋରସାନଂ ପରିୟାଦିଣ୍ଣତ୍ତା ଅପ୍ପସୱନଧମ୍ମତଂ ଆଗମ୍ମ ପୁନ ସନ୍ତାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ଖନ୍ଧପୱତ୍ତିୟଂ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ରୁକ୍ଖେ ୱିସୟୋଜନଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଚତୁମଗ୍ଗଭାୱନଂ ଆରଭତି । ଅଥସ୍ସ ସୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ତେନ ଚତୁମଗ୍ଗୱିସସମ୍ଫସ୍ସେନ ସବ୍ବସୋ ୱଟ୍ଟମୂଲକକିଲେସାନଂ ପରିୟାଦିଣ୍ଣତ୍ତା କିରିୟଭାୱମତ୍ତଉପଗତକାୟକମ୍ମାଦିସବ୍ବକମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ହୁତ୍ୱା ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାନଭିନିବ୍ବତ୍ତନଧମ୍ମତଂ ଆଗମ୍ମ ଭୱନ୍ତରସନ୍ତାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । କେୱଲଂ ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ନିରିନ୍ଧନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ଅନୁପାଦାନୋ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏୱଂ ଭୂମିୟା ଭୂମିଲଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୩୭. ଅପିଚ ଅପରମ୍ପି ସମୁଦାଚାରଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଅସମୂହତୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନଂ। ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପନ ଆପାଥଗତେ ଆରମ୍ମଣେ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି କିଲେସଜାତଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଏୱ ଅପରଭାଗେ ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, କଲ୍ୟାଣିଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୋ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିସଭାଗରୂପଦସ୍ସନେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଜାତଂ ୱିୟ । ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ କିଲେସଜାତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିମନାରୂଳ୍ହମ୍ପି ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରକସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅଭାୱା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅସମୂହତତ୍ତା ଉପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଅନତୀତତାୟ ଅସମୂହତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଥେରସ୍ସ କୁସୁମିତରୁକ୍ଖେ ଉପୱନେ ପୁପ୍ଫାନି ଉଚ୍ଚିନନ୍ତସ୍ସ ମଧୁରେନ ସରେନ ଗାୟତୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଗୀତସୱନେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଜାତଂ ୱିୟ । ତିୱିଧମ୍ପି ଚେତଂ ଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଅସମୂହତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୩୮. ଇଚ୍ଚେତସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୟଦେତଂ ୱତ୍ତମାନଭୂତାପଗତୋକାସକତସମୁଦାଚାରସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଅମଗ୍ଗୱଜ୍ଝତ୍ତା କେନଚିପି ଞାଣେନ ପହାତବ୍ବଂ ନ ହୋତି । ୟଂ ପନେତଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧାରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଅସମୂହତସଙ୍ଖାତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ୱିନାସୟମାନଂ ୟସ୍ମା ତଂ ତଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପହାତବ୍ବଂ ହୋତୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ୟେ ୟେନ ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା, ତେସଂ ପହାନଞ୍ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ ।

ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚକଥା

୮୩୯.

କିଚ୍ଚାନି ପରିଞ୍ଞାଦୀନି, ୟାନି ୱୁତ୍ତାନି ଅଭିସମୟକାଲେ ।

ତାନି ଚ ୟଥାସଭାୱେନ, ଜାନିତବ୍ବାନି ସବ୍ବାନୀତି ॥

ସଚ୍ଚାଭିସମୟକାଲଂ ହି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଞାଣେସୁ ଏକେକସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ପରିଞ୍ଞା ପହାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଭାୱନାତି ଏତାନି ପରିଞ୍ଞାଦୀନି ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ୟଥାସଭାୱେନ ଜାନିତବ୍ବାନି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ପୋରାଣେହି –

‘‘ୟଥା ପଦୀପୋ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି କରୋତି, ୱଟ୍ଟିଂ ଝାପେତି, ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମତି, ଆଲୋକଂ ପରିୱିଦଂସେତି, ସିନେହଂ ପରିୟାଦିୟତି, ଏୱମେୱ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମେତି, ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି, ସମୁଦୟଂ ପହାନାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି, ମଗ୍ଗଂ ଭାୱନାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ପାପୁଣାତି ପସ୍ସତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ।

ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧମ୍ପି ପସ୍ସତି, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦମ୍ପି ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ସବ୍ବଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖେପେତଂ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେପେତଂ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେପେତଂ ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟପେତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୭୯୪; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୯) ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ପଦୀପୋ ୱଟ୍ଟିଂ ଝାପେତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତି । ୟଥା ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମତି, ଏୱଂ ସମୁଦୟଂ ପଜହତି । ୟଥା ଆଲୋକଂ ପରିୱିଦଂସେତି, ଏୱଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତାୟ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି । ୟଥା ସିନେହଂ ପରିୟାଦିୟତି, ଏୱଂ କିଲେସପରିୟାଦାନଂ ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ଏୱଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୪୦. ଅପରୋ ନୟୋ – ୟଥା ସୂରିୟୋ ଉଦୟନ୍ତୋ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ସହ ପାତୁଭାୱା ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି କରୋତି, ରୂପଗତାନି ଓଭାସେତି, ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମତି, ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେତି, ସୀତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତି, ଏୱମେୱ ମଗ୍ଗଞାଣଂ…ପେ॰… ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି । ଇଧାପି ୟଥା ସୂରିୟୋ ରୂପଗତାନି ଓଭାସେତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତି । ୟଥା ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମତି, ଏୱଂ ସମୁଦୟଂ ପଜହତି । ୟଥା ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେତି, ଏୱଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତାୟ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି । ୟଥା ସୀତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତି, ଏୱଂ କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଂ ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ଏୱଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୪୧. ଅପରୋ ନୟୋ – ୟଥା ନାୱା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି କରୋତି, ଓରିମତୀରଂ ପଜହତି, ସୋତଂ ଛିନ୍ଦତି, ଭଣ୍ଡଂ ୱହତି, ପାରିମତୀରଂ ଅପ୍ପେତି, ଏୱମେୱ ମଗ୍ଗଞାଣଂ…ପେ॰… ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି । ଏତ୍ଥାପି ୟଥା ନାୱା ଓରିମତୀରଂ ପଜହତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତି । ୟଥା ସୋତଂ ଛିନ୍ଦତି, ଏୱଂ ସମୁଦୟଂ ପଜହତି । ୟଥା ଭଣ୍ଡଂ ୱହତି, ଏୱଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତାୟ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି । ୟଥା ପାରିମତୀରଂ ଅପ୍ପେତି, ଏୱଂ ପାରିମତୀରଭୂତଂ ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ଏୱଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୪୨. ଏୱଂ ସଚ୍ଚାଭିସମୟକାଲସ୍ମିଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଚତୁନ୍ନଂ କିଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତଞାଣସ୍ସ ପନସ୍ସ ସୋଳସହାକାରେହି ତଥଟ୍ଠେନ ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ଏକପଟିୱେଧାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘କଥଂ ତଥଟ୍ଠେନ ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ଏକପଟିୱେଧାନି ? ସୋଳସହି ଆକାରେହି ତଥଟ୍ଠେନ ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ଏକପଟିୱେଧାନି । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ, ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ, ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ, ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ, ତଥଟ୍ଠୋ । ସମୁଦୟସ୍ସ ଆୟୂହନଟ୍ଠୋ, ନିଦାନଟ୍ଠୋ, ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ, ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ, ତଥଟ୍ଠୋ । ନିରୋଧସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ, ୱିୱେକଟ୍ଠୋ, ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ, ଅମତଟ୍ଠୋ, ତଥଟ୍ଠୋ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ, ହେତୁଟ୍ଠୋ, ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ, ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ, ତଥଟ୍ଠୋ । ଇମେହି ସୋଳସହି ଆକାରେହି ତଥଟ୍ଠେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଏକସଙ୍ଗହିତାନି । ୟଂ ଏକସଙ୍ଗହିତଂ, ତଂ ଏକତ୍ତଂ । ୟଂ ଏକତ୍ତଂ, ତଂ ଏକେନ ଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଏକପଟିୱେଧାନୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୧) ।

୮୪୩. ତତ୍ଥ ସିୟା ୟଦା ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞେପି ରୋଗଗଣ୍ଡାଦୟୋ ଅତ୍ଥା ଅତ୍ଥି, ଅଥ କସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋୟେୱ ୱୁତ୍ତାତି । ଏତ୍ଥ ୱଦାମ, ଅଞ୍ଞସଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନ ଆୱିଭାୱତୋ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ ? ଦୁକ୍ଖଂ ଆରବ୍ଭ ୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପଞ୍ଞା ପଜାନନା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୭୯୪; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୯) ହି ନୟେନ ଏକେକସଚ୍ଚାରମ୍ମଣୱସେନାପି ସଚ୍ଚଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସତି, ସମୁଦୟମ୍ପି ସୋ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୦) ନୟେନ ଏକଂ ସଚ୍ଚଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ସେସେସୁପି କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନାପି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ୟଦା ଏକେକଂ ସଚ୍ଚଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତଦା ସମୁଦୟଦସ୍ସନେନ ତାୱ ସଭାୱତୋ ପୀଳନଲକ୍ଖଣସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ୟସ୍ମା ତଂ ଆୟୂହନଲକ୍ଖଣେନ ସମୁଦୟେନ ଆୟୂହିତଂ ସଙ୍ଖତଂ ରାସିକତଂ, ତସ୍ମାସ୍ସ ସୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତି । ୟସ୍ମା ପନ ମଗ୍ଗୋ କିଲେସସନ୍ତାପହରୋ ସୁସୀତଲୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତି ଆୟସ୍ମତୋ ନନ୍ଦସ୍ସ ଅଚ୍ଛରାଦସ୍ସନେନ ସୁନ୍ଦରିୟା ଅନଭିରୂପଭାୱୋ ୱିୟ । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସନେନସ୍ସ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱେତ୍ଥ ନତ୍ଥି ।

ତଥା ସଭାୱତୋ ଆୟୂହନଲକ୍ଖଣସ୍ସାପି ସମୁଦୟସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ନିଦାନଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତି ଅସପ୍ପାୟଭୋଜନତୋ ଉପ୍ପନ୍ନବ୍ୟାଧିଦସ୍ସନେନ ଭୋଜନସ୍ସ ବ୍ୟାଧିନିଦାନଭାୱୋ ୱିୟ । ୱିସଂୟୋଗଭୂତସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ । ନିୟ୍ୟାନଭୂତସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋତି ।

ତଥା ନିସ୍ସରଣଲକ୍ଖଣସ୍ସାପି ନିରୋଧସ୍ସ, ଅୱିୱେକଭୂତସ୍ସ ସମୁଦୟସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତି । ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ, ଇମିନା ହି ଅନମତଗ୍ଗସଂସାରେ ମଗ୍ଗୋ ନଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ସୋପି ଚ ସପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସଙ୍ଖତୋୟେୱାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତଭାୱୋ ଅତିୱିୟ ପାକଟୋ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ପନସ୍ସ ଅମତଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତି, ଦୁକ୍ଖଂ ହି ୱିସଂ, ଅମତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ।

ତଥା ନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣସ୍ସାପି ମଗ୍ଗସ୍ସ, ସମୁଦୟଦସ୍ସନେନ ‘‘ନାୟଂ ହେତୁ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପତ୍ତିୟା, ଅୟଂ ହେତୂ’’ତି ହେତୁଟ୍ଠୋ ଆୱିଭୱତି । ନିରୋଧଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ, ପରମସୁଖୁମାନି ରୂପାନି ପସ୍ସତୋ ‘‘ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ୱତ ମେ ଚକ୍ଖୂ’’ନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିପ୍ପସନ୍ନଭାୱୋ ୱିୟ । ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋ, ଅନେକରୋଗାତୁରକପଣଜନଦସ୍ସନେନ ଇସ୍ସରଜନସ୍ସ ଉଳାରଭାୱୋ ୱିୟାତି ଏୱମେତ୍ଥ ସଲକ୍ଖଣୱସେନ ଏକେକସ୍ସ, ଅଞ୍ଞସଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନ ଚ ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଆୱିଭାୱତୋ ଏକେକସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ଥା ୱୁତ୍ତା । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ସବ୍ବେ ଚେତେ ଅତ୍ଥା ଏକେନେୱ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଚତୁକିଚ୍ଚେନ ଞାଣେନ ପଟିୱେଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ୟେ ପନ ନାନାଭିସମୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ଉତ୍ତରଂ ଅଭିଧମ୍ମେ କଥାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ପରିଞ୍ଞାଦିପ୍ପଭେଦକଥା

୮୪୪. ଇଦାନି ୟାନି ତାନି ପରିଞ୍ଞାଦୀନି ଚତ୍ତାରି କିଚ୍ଚାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତେସୁ –

ତିୱିଧା ହୋତି ପରିଞ୍ଞା, ତଥା ପହାନମ୍ପି ସଚ୍ଛିକିରିୟାପି ।

ଦ୍ୱେ ଭାୱନା ଅଭିମତା, ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ତତ୍ଥ ଞାତବ୍ବୋ ॥

୮୪୫.ତିୱିଧା ହୋତି ପରିଞ୍ଞାତି ଞାତପରିଞ୍ଞା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ପହାନପରିଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ପରିଞ୍ଞା ତିୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞା ଞାତଟ୍ଠେନ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୧.୨୦) ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞାତା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ଞାତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୭୫) ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ, ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ? ଚକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨) ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତା ଞାତପରିଞ୍ଞା ନାମ । ତସ୍ସା ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପାଭିଜାନନା ଆୱେଣିକା ଭୂମି ।

୮୪୬. ‘‘ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞା ତୀରଣଟ୍ଠେନ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୧.୨୧) ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପନ ‘‘ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ପରିଞ୍ଞାତା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତୀରିତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୭୫) ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ, ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ? ଚକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧) ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ନାମ । ତସ୍ସା କଲାପସମ୍ମସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତାତି ତୀରଣୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ୟାୱ ଅନୁଲୋମା ଆୱେଣିକା ଭୂମି ।

୮୪୭. ‘‘ପହାନପଞ୍ଞା ପରିଚ୍ଚାଗଟ୍ଠେନ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୧.୨୨) ଏୱଂ ପନ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ପହୀନା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୭୫) ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତା ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ପହାନପରିଞ୍ଞା। ତସ୍ସା ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମଗ୍ଗଞାଣା ଭୂମି, ଅୟଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ।

ୟସ୍ମା ୱା ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟୋପି ତଦତ୍ଥାୟେୱ, ୟସ୍ମା ଚ ୟେ ଧମ୍ମେ ପଜହତି, ତେ ନିୟମତୋ ଞାତା ଚେୱ ତୀରିତା ଚ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପରିଞ୍ଞାତ୍ତୟମ୍ପି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୪୮.ତଥା ପହାନମ୍ପୀତି ପହାନମ୍ପି ହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନନ୍ତି ପରିଞ୍ଞା ୱିୟ ତିୱିଧମେୱ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ସସେୱାଲେ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତେନ ଘଟେନ ସେୱାଲସ୍ସ ୱିୟ ତେନ ତେନ ଲୋକିୟସମାଧିନା ନୀୱରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ, ଇଦଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ନାମ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଭାୱୟତୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୪) ନୀୱରଣାନଞ୍ଞେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାକଟତ୍ତା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନୀୱରଣାନି ହି ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେପି ପଚ୍ଛାଭାଗେପି ନ ସହସା ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତି, ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଅପ୍ପିତକ୍ଖଣେୟେୱ । ତସ୍ମା ନୀୱରଣାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ପାକଟଂ ।

୮୪୯. ୟଂ ପନ ରତ୍ତିଭାଗେ ସମୁଜ୍ଜଲିତେନ ପଦୀପେନ ଅନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିୟ ତେନ ତେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅୱୟୱଭୂତେନ ଞାଣଙ୍ଗେନ ପଟିପକ୍ଖୱସେନେୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପହାତବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ପହାନଂ, ଇଦଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ନାମ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେନ ତାୱ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା । ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ଅହେତୁୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠିୟା ଚେୱ କଙ୍ଖାମଲସ୍ସ ଚ । କଲାପସମ୍ମସନେନ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ସମୂହଗାହସ୍ସ । ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନେନ ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ । ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା । ୱୟଦସ୍ସନେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା । ଭୟତୁପଟ୍ଠାନେନ ସଭୟେ ଅଭୟସଞ୍ଞାୟ । ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞାୟ । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନେନ ଅଭିରତିସଞ୍ଞାୟ । ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାୟ ଅମୁଞ୍ଚିତୁକାମଭାୱସ୍ସ । ପଟିସଙ୍ଖାନେନ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନସ୍ସ । ଉପେକ୍ଖାୟ ଅନୁପେକ୍ଖନସ୍ସ । ଅନୁଲୋମେନ ସଚ୍ଚପଟିଲୋମଗାହସ୍ସ ପହାନଂ ।

ୟଂ ୱା ପନ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ମହାୱିପସ୍ସନାସୁ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ । ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାୟ । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ନନ୍ଦିୟା । ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟ ରାଗସ୍ସ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ସମୁଦୟସ୍ସ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ଆଦାନସ୍ସ । ଖୟାନୁପସ୍ସନାୟ ଘନସଞ୍ଞାୟ । ୱୟାନୁପସ୍ସନାୟ ଆୟୂହନସ୍ସ । ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନାୟ ଧୁୱସଞ୍ଞାୟ । ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ନିମିତ୍ତସ୍ସ । ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନାୟ ପଣିଧିୟା । ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅଭିନିୱେସସ୍ସ । ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୟ ସାରାଦାନାଭିନିୱେସସ୍ସ । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନେନ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସସ୍ସ । ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୟ ଆଲୟାଭିନିୱେସସ୍ସ । ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାୟ । ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନାୟ ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସସ୍ସ ପହାନଂ । ଇଦମ୍ପି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନମେୱ ।

୮୫୦. ତତ୍ଥ ୟଥା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ସତ୍ତହି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ପହାନଂ ହୋତି, ତଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଖୟାନୁପସ୍ସନାତି ପନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନାତି ଏୱଂ ଖୟଂ ପସ୍ସତୋ ଞାଣଂ । ତେନ ଘନସଞ୍ଞାୟ ପହାନଂ ହୋତି ।

ୱୟାନୁପସ୍ସନାତି –

ଆରମ୍ମଣାନ୍ୱୟେନ, ଉଭୋ ଏକୱୱତ୍ଥାନା ।

ନିରୋଧେ ଅଧିମୁତ୍ତତା, ୱୟଲକ୍ଖଣୱିପସ୍ସନାତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଚେୱ ଅନ୍ୱୟତୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ନିରୋଧେ ଅଧିମୁତ୍ତତା, ତାୟ ଆୟୂହନସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି । ୟେସଂ ହି ଅତ୍ଥାୟ ଆୟୂହେୟ୍ୟ, ‘‘ତେ ଏୱଂ ୱୟଧମ୍ମା’’ତି ୱିପସ୍ସତୋ ଆୟୂହନେ ଚିତ୍ତଂ ନ ନମତି ।

ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନାତି ରୂପସତ୍ତକାଦିୱସେନ ତଂ ତଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞଥାପୱତ୍ତିଦସ୍ସନଂ । ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଜରାୟ ଚେୱ ମରଣେନ ଚ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ୱିପରିଣାମଦସ୍ସନଂ, ତାୟ ଧୁୱସଞ୍ଞାୟ ପହାନଂ ହୋତି ।

ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱ, ତାୟ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି ।

ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନାତି ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୱ, ତାୟ ସୁଖପଣିଧିସୁଖପତ୍ଥନାପହାନଂ ହୋତି ।

ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାତି ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱ, ତାୟ ‘‘ଅତ୍ଥି ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି ।

ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାତି –

‘‘ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖା, ଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅନୁପସ୍ସତି ।

ସୁଞ୍ଞତୋ ଚ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଅଧିପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନା’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଜାନିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଖାରାୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ସଙ୍ଖାରାନଂ ମରଣଂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଭଙ୍ଗୱସେନ ସୁଞ୍ଞତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା । ସା ଅଧିପଞ୍ଞା ଚ ଧମ୍ମେସୁ ଚ ୱିପସ୍ସନାତି କତ୍ୱା ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତାୟ ନିଚ୍ଚସାରାଭାୱସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତସାରାଭାୱସ୍ସ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସାରାଦାନାଭିନିୱେସସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି ।

ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ, ତେନ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ଚେୱ, ‘‘ଇସ୍ସରତୋ ଲୋକୋ ସମ୍ଭୋତୀ’’ତିଆଦିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି ।

ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାତି ଭୟତୁପଟ୍ଠାନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସବ୍ବଭୱାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଞାଣଂ, ତେନ ‘‘କିଞ୍ଚି ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବଂ ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଆଲୟାଭିନିୱେସସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି ।

ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାତି ମୁଞ୍ଚନସ୍ସ ଉପାୟକରଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାଞାଣଂ, ତେନ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାୟ ପହାନଂ ହୋତି ।

ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନାତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଚେୱ ଅନୁଲୋମଞ୍ଚ । ତଦା ହିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଈସକପୋଣେ ପଦୁମପଲାସେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ସବ୍ବସ୍ମା ସଙ୍ଖାରଗତା ପତିଲୀୟତି, ପତିକୁଟତି, ପତିୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତାୟ ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି, କାମସଂୟୋଗାଦିକସ୍ସ କିଲେସାଭିନିୱେସସ୍ସ କିଲେସପ୍ପୱତ୍ତିୟା ପହାନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସମାଧିଂ ଭାୱୟତୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୪) ସଙ୍ଖେପେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୫୧. ୟଂ ପନ ଅସନିୱିଚକ୍କାଭିହତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନ ସଂୟୋଜନାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥା ନ ପୁନ ପୱତ୍ତି, ଏୱଂ ପହାନଂ, ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଖୟଗାମିମଗ୍ଗଂ ଭାୱୟତୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୪)। ଇତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ପହାନେସୁ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନମେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନାନିପି ତଦତ୍ଥାନେୱ, ତସ୍ମା ପହାନତ୍ତୟମ୍ପି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିରାଜାନଂ ୱଧିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପତ୍ତେନ ହି ୟମ୍ପି ତତୋ ପୁବ୍ବେ କତଂ, ସବ୍ବଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ରଞ୍ଞା କତ’’ନ୍ତିୟେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।

୮୫୨.ସଚ୍ଛିକିରିୟାପୀତି ଲୋକିୟସଚ୍ଛିକିରିୟା ଲୋକୁତ୍ତରସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ଦ୍ୱେଧା ଭିନ୍ନାପି ଲୋକୁତ୍ତରାୟ ଦସ୍ସନଭାୱନାୱସେନ ଭେଦତୋ ତିୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହି, ୱସୀମ୍ହି, ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ମୟା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୨୦୩-୨୦୪) ନୟେନ ଆଗତା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଫସ୍ସନା ଲୋକିୟସଚ୍ଛିକିରିୟା ନାମ । ଫସ୍ସନାତି ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ମୟା ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣଫସ୍ସେନ ଫୁସନା । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଚ୍ଛିକିରିୟା ପଞ୍ଞା ଫସ୍ସନଟ୍ଠେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୧.୨୪) ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ସଚ୍ଛିକତା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ଫସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୭୫) ସଚ୍ଛିକିରିୟନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅପିଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱାପି ୟେ ଧମ୍ମା କେୱଲଂ ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ଞାଣେନ ଞାତା, ତେ ସଚ୍ଛିକତା ହୋନ୍ତି । ତେନେୱ ହି ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ । କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ? ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୯) ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରୂପଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ୱେଦନଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ…ପେ॰… ଅମତୋଗଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି । ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ସଚ୍ଛିକତା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ଫସ୍ସିତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୯) ।

ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନସଚ୍ଛିକିରିୟା । ସେସମଗ୍ଗକ୍ଖଣେସୁ ଭାୱନାସଚ୍ଛିକିରିୟାତି । ସା ଦୁୱିଧାପି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ତସ୍ମା ଦସ୍ସନଭାୱନାୱସେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଇମସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୫୩.ଦ୍ୱେଭାୱନା ଅଭିମତାତି ଭାୱନା ପନ ଲୋକିୟଭାୱନା ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱନାତି ଦ୍ୱେୟେୱ ଅଭିମତା । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟାନଂ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ଉପ୍ପାଦନଂ, ତାହି ଚ ସନ୍ତାନୱାସନଂ ଲୋକିୟଭାୱନା । ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଉପ୍ପାଦନଂ, ତାହି ଚ ସନ୍ତାନୱାସନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱନା । ତାସୁ ଇଧ ଲୋକୁତ୍ତରା ଅଧିପ୍ପେତା । ଲୋକୁତ୍ତରାନି ହି ସୀଲାଦୀନି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପେତଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ତେସଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦିତାୟ ତେହି ଚ ସନ୍ତାନଂ ୱାସେତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱନାୱସ୍ସ କିଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଏୱଂ –

କିଚ୍ଚାନି ପରିଞ୍ଞାଦୀନି, ୟାନି ୱୁତ୍ତାନି ଅଭିସମୟକାଲେ ।

ତାନି ଚ ୟଥାସଭାୱେନ, ଜାନିତବ୍ବାନି ସବ୍ବାନୀତି ॥

ଏତ୍ତାୱତା ଚ –

‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ॥ –

ଏୱଂ ସରୂପେନେୱ ଆଭତାୟ ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ୱିଧାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମୂଲଭୂତା ଦ୍ୱେ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ସରୀରଭୂତା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବା’’ତି, ତଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ହୋତି । କଥଂ ଭାୱେତବ୍ବାତି ଅୟଞ୍ଚ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋତି ।

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ବାୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

୨୩. ପଞ୍ଞାଭାୱନାନିସଂସନିଦ୍ଦେସୋ

ଆନିସଂସପକାସନା

୮୫୪. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ କୋ ଆନିସଂସୋ’’ତି, ତତ୍ଥ ୱଦାମ । ଅୟଞ୍ହି ପଞ୍ଞାଭାୱନା ନାମ ଅନେକସତାନିସଂସା । ତସ୍ସା ଦୀଘେନାପି ଅଦ୍ଧୁନା ନ ସୁକରଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆନିସଂସଂ ପକାସେତୁଂ । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନସ୍ସା ନାନାକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଂ, ଅରିୟଫଲରସାନୁଭୱନଂ, ନିରୋଧସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା, ଆହୁନେୟ୍ୟଭାୱାଦିସିଦ୍ଧୀତି ଅୟମାନିସଂସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନାନାକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନକଥା

୮୫୫. ତତ୍ଥ ୟଂ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ୱସେନ ନାନାକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଂ ଲୋକିକାୟ ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋ । ୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଂୟୋଜନାଦୀନଂ ୱସେନ ନାନାକିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭୀମୱେଗାନୁପତିତା, ଅସନୀୱ ସିଲୁଚ୍ଚୟେ ।

ୱାୟୁୱେଗସମୁଟ୍ଠିତୋ, ଅରଞ୍ଞମିୱ ପାୱକୋ ॥

ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିୟ ରୱି, ସତେଜୁଜ୍ଜଲମଣ୍ଡଲୋ ।

ଦୀଘରତ୍ତାନୁପତିତଂ, ସବ୍ବାନତ୍ଥୱିଧାୟକଂ ॥

କିଲେସଜାଲଂ ପଞ୍ଞା ହି, ୱିଦ୍ଧଂସୟତି ଭାୱିତା ।

ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକମତୋ ଜଞ୍ଞା, ଆନିସଂସମିମଂ ଇଧ ॥

ଫଲସମାପତ୍ତିକଥା

୮୫୬.ଅରିୟଫଲରସାନୁଭୱନନ୍ତି ନ କେୱଲଞ୍ଚ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନଞ୍ଞେୱ, ଅରିୟଫଲରସାନୁଭୱନମ୍ପି ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋ । ଅରିୟଫଲନ୍ତି ହି ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦି ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ରସାନୁଭୱନଂ ହୋତି । ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଞ୍ଚ ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିୟଂ । ତତ୍ରାସ୍ସ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତାୟେୱ ।

୮୫୭. ଅପିଚ ୟେ ‘‘ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନମତ୍ତମେୱ ଫଲଂ ନାମ, ନ କୋଚି ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ଅନୁନୟତ୍ଥଂ ଇଦଂ ସୁତ୍ତମ୍ପି ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ – ‘‘କଥଂ ପୟୋଗପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପଞ୍ଞା ଫଲେ ଞାଣଂ ? ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ୱୁଟ୍ଠାତି, ତଦନୁୱତ୍ତକକିଲେସେହି ଚ ଖନ୍ଧେହି ଚ ୱୁଟ୍ଠାତି, ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବନିମିତ୍ତେହି ୱୁଟ୍ଠାତି । ତମ୍ପୟୋଗପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଫଲ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୬୩) ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଅପରିୟାପନ୍ନା, ଚତ୍ତାରି ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣା’’ (ଧ॰ ସ॰ ୧୪୨୨) । ‘‘ମହଗ୍ଗତୋ ଧମ୍ମୋ ଅପ୍ପମାଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୨.୧୨.୬୨) ଏୱମାଦୀନିପି ଚେତ୍ଥ ସାଧକାନି ।

୮୫୮. ଫଲସମାପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନସ୍ସ ଇଦଂ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ – କା ଫଲସମାପତ୍ତି, କେ ତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କେ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କଥଞ୍ଚସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତି, କଥଂ ଠାନଂ, କଥଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ, କିଂ ଫଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ, କସ୍ସ ଚ ଫଲଂ ଅନନ୍ତରନ୍ତି ?

୮୫୯. ତତ୍ଥ କା ଫଲସମାପତ୍ତୀତି ୟା ଅରିୟଫଲସ୍ସ ନିରୋଧେ ଅପ୍ପନା ।

୮୬୦.କେ ତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କେ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସବ୍ବେପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । କସ୍ମା ? ଅନଧିଗତତ୍ତା । ଅରିୟା ପନ ସବ୍ବେପି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । କସ୍ମା ? ଅଧିଗତତ୍ତା । ଉପରିମା ପନ ହେଟ୍ଠିମଂ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱୁପଗମନେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା । ହେଟ୍ଠିମା ଚ ଉପରିମଂ, ଅନଧିଗତତ୍ତା । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ପନ ଫଲଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ।

କେଚି ପନ ‘‘ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋପି ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପରିମା ଦ୍ୱେୟେୱ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ତେସଂ କାରଣଂ, ଏତେ ହି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିନୋତି । ତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପି ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଲୋକିୟସମାଧିସମାପଜ୍ଜନତୋ ଅକାରଣମେୱ । କିଞ୍ଚେତ୍ଥ କାରଣାକାରଣଚିନ୍ତାୟ । ନନୁ ପାଳିୟଂୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କତମେ ଦସ ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ? ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ ପୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଉପାୟାସଂ ବହିଦ୍ଧା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଗୋତ୍ରଭୁ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ …ପେ॰… ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ… ସୁଞ୍ଞତୱିହାରସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ… ଅନିମିତ୍ତୱିହାରସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦଂ…ପେ॰… ବହିଦ୍ଧା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଗୋତ୍ରଭୂ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୬୦) । ତସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଅରିୟା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

୮୬୧.କସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ । ୟଥା ହି ରାଜା ରଜ୍ଜସୁଖଂ, ଦେୱତା ଦିବ୍ବସୁଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ଅରିୟା ‘‘ଅରିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ଅଦ୍ଧାନପ୍ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ।

୮୬୨.କଥଞ୍ଚସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତି, କଥଂ ଠାନଂ, କଥଂ ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ତାୱ ଆକାରେହି ଅସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତି – ନିବ୍ବାନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅମନସିକାରା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ମନସିକାରା । ୟଥାହ – ‘‘ଦ୍ୱେ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟା ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅମନସିକାରୋ, ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ମନସିକାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) ।

୮୬୩. ଅୟମ୍ପନେତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜନକ୍କମୋ । ଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥିକେନ ହି ଅରିୟସାୱକେନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରା ୱିପସ୍ସିତବ୍ବା । ତସ୍ସ ପୱତ୍ତାନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଗୋତ୍ରଭୁଞାଣାନନ୍ତରା ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ନିରୋଧେ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତି । ଫଲସମାପତ୍ତିନିନ୍ନତାୟ ଚେତ୍ଥ ସେକ୍ଖସ୍ସାପି ଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ମଗ୍ଗୋ ।

ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ ‘ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’ତି ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସକଦାଗାମୀ ହୋତି । ସକଦାଗାମୀ ଚ ଅନାଗାମୀ’’ତି, ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ଏୱଂ ସତି ଅନାଗାମୀ ଅରହା ଭୱିସ୍ସତି, ଅରହା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଚ ବୁଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ନ କିଞ୍ଚି ଏତଂ, ପାଳିୱସେନେୱ ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଦମେୱ ପନ ଗହେତବ୍ବଂ – ସେକ୍ଖସ୍ସାପି ଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ମଗ୍ଗୋ । ଫଲଞ୍ଚସ୍ସ ସଚେ ଅନେନ ପଠମଜ୍ଝାନିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଅଧିଗତୋ ହୋତି । ପଠମଜ୍ଝାନିକମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସଚେ ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଜ୍ଝାନିକୋ, ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଜ୍ଝାନିକମେୱାତି । ଏୱଂ ତାୱସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତି ।

୮୬୪. ‘‘ତୟୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ଠିତିୟା ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅମନସିକାରୋ, ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ମନସିକାରୋ, ପୁବ୍ବେ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) ୱଚନତୋ ପନସ୍ସା ତୀହାକାରେହି ଠାନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋତି ସମାପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ କାଲେ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ହିସ୍ସା ୟାୱ ସୋ କାଲୋ ନାଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଠାନଂ ହୋତି । ଏୱମସ୍ସା ଠାନଂ ହୋତୀତି ।

୮୬୫. ‘‘ଦ୍ୱେ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନାୟ ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ମନସିକାରୋ, ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ଅମନସିକାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) ୱଚନତୋ ପନସ୍ସା ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନନ୍ତି ରୂପନିମିତ୍ତୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣନିମିତ୍ତାନଂ । କାମଞ୍ଚ ନ ସବ୍ବାନେୱେତାନି ଏକତୋ ମନସିକରୋତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତଂ ମନସିକରୋତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଏୱମସ୍ସା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୬୬.କିଂ ଫଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ, କସ୍ସ ଚ ଫଲଂ ଅନନ୍ତରନ୍ତି ଫଲସ୍ସ ତାୱ ଫଲମେୱ ୱା ଅନନ୍ତରଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗଂ ୱା । ଫଲଂ ପନ ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ, ଅତ୍ଥି ଫଲାନନ୍ତରଂ, ଅତ୍ଥି ଗୋତ୍ରଭୁଅନନ୍ତରଂ, ଅତ୍ଥି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନାନନ୍ତରଂ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ, ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଫଲାନନ୍ତରଂ । ଫଲସମାପତ୍ତୀସୁ ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ଗୋତ୍ରଭୁଅନନ୍ତରଂ । ଗୋତ୍ରଭୂତି ଚେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟ୍ଠାନେ – ‘‘ଅରହତୋ ଅନୁଲୋମଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସେକ୍ଖାନଂ ଅନୁଲୋମଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) । ୟେନ ଫଲେନ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନାନନ୍ତରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଫଲଂ ଅୱସେସଂ ସବ୍ବଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ନାମ । ଏୱମେତଂ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ,

ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥଂ, ଅମତାରମ୍ମଣଂ ସୁଭଂ ।

ୱନ୍ତଲୋକାମିସଂ ସନ୍ତଂ, ସାମଞ୍ଞଫଲମୁତ୍ତମଂ ॥

ଓଜୱନ୍ତେନ ସୁଚିନା, ସୁଖେନ ଅଭିସନ୍ଦିତଂ ।

ୟେନ ସାତାତିସାତେନ, ଅମତେନ ମଧୁଂ ୱିୟ ॥

ତଂ ସୁଖଂ ତସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ, ରସଭୂତମନୁତ୍ତରଂ ।

ଫଲସ୍ସ ପଞ୍ଞଂ ଭାୱେତ୍ୱା, ୟସ୍ମା ୱିନ୍ଦତି ପଣ୍ଡିତୋ ॥

ତସ୍ମା ଅରିୟଫଲସ୍ସେତଂ, ରସାନୁଭୱନଂ ଇଧ ।

ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ, ଆନିସଂସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥

ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥା

୮୬୭.ନିରୋଧସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତାତି ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅରିୟଫଲରସାନୁଭୱନଂୟେୱ, ଅୟଂ ପନ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତାପି ଇମିସ୍ସା ପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ରିଦଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ – କା ନିରୋଧସମାପତ୍ତି, କେ ତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କେ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କଥଞ୍ଚସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତି, କଥଂ ଠାନଂ, କଥଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ କିଂନିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ମତସ୍ସ ଚ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଚ କୋ ୱିସେସୋ, ନିରୋଧସମାପତ୍ତି କିଂ ସଙ୍ଖତା ଅସଙ୍ଖତା ଲୋକିୟା ଲୋକୁତ୍ତରା ନିପ୍ଫନ୍ନା ଅନିପ୍ଫନ୍ନାତି ?

୮୬୮. ତତ୍ଥ କା ନିରୋଧସମାପତ୍ତୀତି ୟା ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧୱସେନ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି । କେ ତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କେ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସବ୍ବେପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ସୋତାପନ୍ନା, ସକଦାଗାମିନୋ, ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ଚ ଅନାଗାମିନୋ, ଅରହନ୍ତୋ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ପନ ଅନାଗାମିନୋ, ଖୀଣାସୱା ଚ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ‘‘ଦ୍ୱୀହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ତୟୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା, ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହି, ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି ୱସୀଭାୱତା ପଞ୍ଞା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ମାତିକା ୧.୩୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ସମ୍ପଦା ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଅନାଗାମିଖୀଣାସୱେ ଅଞ୍ଞେସଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତେୟେୱ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେ ।

୮୬୯. କତମାନି ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ବଲାନି…ପେ॰… କତମା ୱସୀଭାୱତାତି ? ନ ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଅମ୍ହେହି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି । ସବ୍ବମିଦଂ ଏତସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟଥାହ –

‘‘ଦ୍ୱୀହିବଲେହୀତି ଦ୍ୱେ ବଲାନି ସମଥବଲଂ ୱିପସ୍ସନାବଲଂ । କତମଂ ସମଥବଲଂ ? ନେକ୍ଖମ୍ମୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା ଅୱିକ୍ଖେପୋ ସମଥବଲଂ । ଅବ୍ୟାପାଦୱସେନ… ଆଲୋକସଞ୍ଞାୱସେନ… ଅୱିକ୍ଖେପୱସେନ…ପେ॰… ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସିଅସ୍ସାସୱସେନ… ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସିପସ୍ସାସୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା ଅୱିକ୍ଖେପୋ ସମଥବଲନ୍ତି । କେନଟ୍ଠେନ ସମଥବଲଂ ? ପଠମଜ୍ଝାନେନ ନୀୱରଣେ ନ କମ୍ପତୀତି ସମଥବଲଂ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରେ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞାୟ ନ କମ୍ପତୀତି ସମଥବଲଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତକିଲେସେ ଚ ଖନ୍ଧେ ଚ ନ କମ୍ପତି ନ ଚଲତି ନ ୱେଧତୀତି ସମଥବଲଂ । ଇଦଂ ସମଥବଲଂ।

‘‘କତମଂ ୱିପସ୍ସନାବଲଂ ? ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ୱିପସ୍ସନାବଲଂ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା… ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା… ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା… ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନା… ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା… ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ୱିପସ୍ସନାବଲଂ । ରୂପେ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା…ପେ॰… ରୂପେ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ୱିପସ୍ସନାବଲଂ । ୱେଦନାୟ… ସଞ୍ଞାୟ… ସଙ୍ଖାରେସୁ… ୱିଞ୍ଞାଣେ… ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣେ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା । ଜରାମରଣେ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ୱିପସ୍ସନାବଲନ୍ତି । କେନଟ୍ଠେନ ୱିପସ୍ସନାବଲଂ ? ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ନ କମ୍ପତୀତି ୱିପସ୍ସନାବଲଂ । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ନ କମ୍ପତୀତି… ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ନ କମ୍ପତୀତି… ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ନନ୍ଦିୟା ନ କମ୍ପତୀତି… ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟ ରାଗେ ନ କମ୍ପତୀତି… ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ସମୁଦୟେ ନ କମ୍ପତୀତି… ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ଆଦାନେ ନ କମ୍ପତୀତି ୱିପସ୍ସନାବଲଂ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାସହଗତକିଲେସେ ଚ ଖନ୍ଧେ ଚ ନ କମ୍ପତି ନ ଚଲତି ନ ୱେଧତୀତି ୱିପସ୍ସନାବଲଂ । ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନାବଲଂ।

‘‘ତୟୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟାତି କତମେସଂ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ? ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟସଙ୍ଖାରା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ।

‘‘ସୋଳସହିଞାଣଚରିୟାହୀତି କତମାହି ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହି ? ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ଞାଣଚରିୟା । ଦୁକ୍ଖା… ଅନତ୍ତା… ନିବ୍ବିଦା… ୱିରାଗା… ନିରୋଧା… ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗା… ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନା ଞାଣଚରିୟା । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଞାଣଚରିୟା । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତି ଞାଣଚରିୟା । ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତି ଞାଣଚରିୟା । ଇମାହି ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହି ।

‘‘ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହୀତି କତମାହି ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି ? ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାଧିଚରିୟା । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତି ସମାଧିଚରିୟା । ପଠମଜ୍ଝାନପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ୱିତକ୍କୋ ଚ ୱିଚାରୋ ଚ ପୀତି ଚ ସୁଖଞ୍ଚ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଚ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ୱିତକ୍କୋ ଚ ୱିଚାରୋ ଚ ପୀତି ଚ ସୁଖଞ୍ଚ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଚ । ଇମାହି ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି ।

‘‘ୱସୀତି ପଞ୍ଚ ୱସିୟୋ – ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ, ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ, ଅଧିଟ୍ଠାନୱସୀ, ୱୁଟ୍ଠାନୱସୀ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀ । ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକଂ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟାୱତିଚ୍ଛକଂ ଆୱଜ୍ଜତି, ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ । ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକଂ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟାୱତିଚ୍ଛକଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ସମାପଜ୍ଜନାୟ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ…ପେ॰… ଅଧିଟ୍ଠାତି ଅଧିଟ୍ଠାନେ…ପେ॰… ୱୁଟ୍ଠାତି ୱୁଟ୍ଠାନେ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀ । ଦୁତିୟଂ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକଂ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟାୱତିଚ୍ଛକଂ ଆୱଜ୍ଜତି …ପେ॰… ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀ । ଇମା ପଞ୍ଚ ୱସିୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୮୩) ।

୮୭୦. ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହୀ’’ତି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋ ଏସ । ଅନାଗାମିନୋ ପନ ଚୁଦ୍ଦସହି ଞାଣଚରିୟାହି ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ସକଦାଗାମିନୋ ଦ୍ୱାଦସହି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଚ ଦସହି କିଂ ନ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି, ସମାଧିପାରିବନ୍ଧିକସ୍ସ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା । ତେସଂ ହି ସୋ ଅପ୍ପହୀନୋ । ତସ୍ମା ସମଥବଲଂ ନ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଅପରିପୂରେ ଦ୍ୱୀହି ବଲେହି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ବଲୱେକଲ୍ଲେନ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅନାଗାମିସ୍ସ ପନ ସୋ ପହୀନୋ, ତସ୍ମା ଏସ ପରିପୁଣ୍ଣବଲୋ ହୋତି । ପରିପୁଣ୍ଣବଲତ୍ତା ସକ୍କୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) । ଇଦଞ୍ହି ପଟ୍ଠାନେ ମହାପକରଣେ ଅନାଗାମିନୋୱ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

୮୭୧.କତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ । କସ୍ମା ? ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ନ ସକ୍କା ତତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜିତୁନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅଭାୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

୮୭୨.କସ୍ମା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୱତ୍ତିଭେଦେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଚିତ୍ତକା ହୁତ୍ୱା ‘‘ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ସୁଖଂ ୱିହରିସ୍ସାମା’’ତି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ।

୮୭୩.କଥଞ୍ଚସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତୀତି ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା କତପୁବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ନିରୋଧୟତୋ, ଏୱମସ୍ସ ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତି । ୟୋ ହି ସମଥୱସେନେୱ ଉସ୍ସକ୍କତି, ସୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟୋ ପନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ଉସ୍ସକ୍କତି, ସୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟୋ ପନ ଉଭୟୱସେନେୱ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ନିରୋଧେତି, ସୋ ତଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ ।

୮୭୪. ଅୟଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରୋ – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମୋ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ସୁଧୋତହତ୍ଥପାଦୋ ୱିୱିତ୍ତେ ଓକାସେ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତମ୍ହି ଆସନେ ନିସୀଦତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟ ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ସୋ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସତି ।

ୱିପସ୍ସନା ପନେସା ତିୱିଧା ହୋତି – ସଙ୍ଖାରପରିଗଣ୍ହନକୱିପସ୍ସନା, ଫଲସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନା, ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନାତି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରପରିଗଣ୍ହନକୱିପସ୍ସନା ମନ୍ଦା ୱା ହୋତୁ ତିକ୍ଖା ୱା, ମଗ୍ଗସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତିୟେୱ । ଫଲସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନା ତିକ୍ଖାୱ ୱଟ୍ଟତି ମଗ୍ଗଭାୱନାସଦିସା । ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନା ପନ ନାତିମନ୍ଦନାତିତିକ୍ଖା ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ଏସ ନାତିମନ୍ଦାୟ ନାତିତିକ୍ଖାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତେ ସଙ୍ଖାରେ ୱିପସ୍ସତି ।

ତତୋ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରେ ତଥେୱ ୱିପସ୍ସତି । ତତୋ ତତିୟଂ ଝାନଂ…ପେ॰… ତତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରେ ତଥେୱ ୱିପସ୍ସତି । ତଥା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କରୋତି – ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନଂ, ସଙ୍ଘପଟିମାନନଂ, ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନଂ, ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ।

୮୭୫. ତତ୍ଥ ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନନ୍ତି ୟଂ ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ନ ହୋତି, ନାନାବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ୱା ମଞ୍ଚପୀଠଂ ୱା ନିୱାସଗେହଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପନ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖାରଜାତଂ, ତଂ ୟଥା ନ ୱିକୁପ୍ପତି, ଅଗ୍ଗିଉଦକୱାତଚୋରଉନ୍ଦୂରାଦୀନଂ ୱସେନ ନ ୱିନସ୍ସତି, ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ରିଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଧାନଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ଇଦଞ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ମା ଅଗ୍ଗିନା ଝାୟତୁ, ମା ଉଦକେନ ୱୁୟ୍ହତୁ, ମା ୱାତେନ ୱିଦ୍ଧଂସତୁ, ମା ଚୋରେହି ହରିୟତୁ, ମା ଉନ୍ଦୂରାଦୀହି ଖଜ୍ଜତୂ’’ତି । ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠିତେ ତଂ ସତ୍ତାହଂ ତସ୍ସ ନ କୋଚି ପରିସ୍ସୟୋ ହୋତି ।

ଅନଧିଟ୍ଠହତୋ ପନ ଅଗ୍ଗିଆଦୀହି ୱିନସ୍ସତି ମହାନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ଥେରୋ କିର ମାତୁଉପାସିକାୟ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ଉପାସିକା ୟାଗୁଂ ଦତ୍ୱା ଆସନସାଲାୟ ନିସୀଦାପେସି । ଥେରୋ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନେ ଆସନସାଲାୟ ଅଗ୍ଗିନା ଗହିତାୟ ସେସଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ନିସିନ୍ନାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟିଂସୁ । ଗାମୱାସିକା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଲସସମଣୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଗ୍ଗି ତିଣୱେଣୁକଟ୍ଠାନି ଝାପେତ୍ୱା ଥେରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ମନୁସ୍ସା ଘଟେହି ଉଦକଂ ଆହରିତ୍ୱା ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା ଛାରିକଂ ଅପନେତ୍ୱା ପରିଭଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ୱିକିରିତ୍ୱା ନମସ୍ସମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଥେରୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପାକଟୋମ୍ହି ଜାତୋ’’ତି ୱେହାସଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ପିୟଙ୍ଗୁଦୀପଂ ଅଗମାସି । ଇଦଂ ନାନାବଦ୍ଧଅୱିକୋପନଂ ନାମ ।

ୟଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୋତି ନିୱାସନପାୱୁରଣଂ ୱା ନିସିନ୍ନାସନଂ ୱା, ତତ୍ଥ ୱିସୁଂ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ସମାପତ୍ତିୱସେନେୱ ନଂ ରକ୍ଖତି ଆୟସ୍ମତୋ ସଞ୍ଜୀୱସ୍ସ ୱିୟ। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ସଞ୍ଜୀୱସ୍ସ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧି, ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରା ଇଦ୍ଧୀ’’ତି ।

୮୭୬.ସଙ୍ଘପଟିମାନନନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପଟିମାନନଂ ଉଦିକ୍ଖନଂ । ୟାୱ ଏସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ସଙ୍ଘକମ୍ମସ୍ସ ଅକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ନ ପଟିମାନନଂ ଏତସ୍ସ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ, ପଟିମାନନାୱଜ୍ଜନଂ ପନ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ‘‘ସଚେ ମୟି ସତ୍ତାହଂ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ସଙ୍ଘୋ ଉତ୍ତିକମ୍ମାଦୀସୁ କିଞ୍ଚିଦେୱ କମ୍ମଂ କତ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ୟାୱ ମଂ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନ ପକ୍କୋସତି, ତାୱଦେୱ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଏୱଂ କତ୍ୱା ସମାପନ୍ନୋ ହି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱ ।

ୟୋ ପନ ଏୱଂ ନ କରୋତି, ସଙ୍ଘୋ ଚ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅସୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ କୁହି’’ନ୍ତି ‘‘ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ କଞ୍ଚି ଭିକ୍ଖୁଂ ପେସେତି ‘‘ଗଚ୍ଛ ନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱଚନେନ ପକ୍କୋସାହୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସୱନୂପଚାରେ ଠତ୍ୱା ‘‘ସଙ୍ଘୋ ତଂ ଆୱୁସୋ ପଟିମାନେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେୱ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଗରୁକା ହି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆଣା ନାମ । ତସ୍ମା ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥା ସୟମେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଏୱଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

୮୭୭.ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନନ୍ତି ଇଧାପି ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନାୱଜ୍ଜନମେୱ ଇମସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ । ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ‘‘ସଚେ ମୟି ସତ୍ତାହଂ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ସତ୍ଥା ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱା ପଞ୍ଞପେତି, ତଥାରୂପାୟ ୱା ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ୟାୱ ମଂ କୋଚି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନ ପକ୍କୋସତି, ତାୱଦେୱ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଏୱଂ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ହି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱ ।

ୟୋ ପନ ଏୱଂ ନ କରୋତି, ସତ୍ଥା ଚ ସଙ୍ଘେ ସନ୍ନିପତିତେ ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅସୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ କୁହି’’ନ୍ତି ‘‘ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ କଞ୍ଚି ଭିକ୍ଖୁଂ ପେସେତି ‘‘ଗଚ୍ଛ ନଂ ମମ ୱଚନେନ ପକ୍କୋସା’’ତି । ଅଥସ୍ସ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସୱନୂପଚାରେ ଠତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆମନ୍ତେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେୱ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଗରୁକଂ ହି ସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥା ସୟମେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଏୱଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

୮୭୮.ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଜୀୱିତଦ୍ଧାନସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦେ ସୁକୁସଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ‘‘ଆୟୁସଙ୍ଖାରା ସତ୍ତାହଂ ପୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି ନ ପୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସଚେ ହି ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ନିରୁଜ୍ଝନକେ ଆୟୁସଙ୍ଖାରେ ଅନାୱଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ସମାପଜ୍ଜତି, ନାସ୍ସ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ମରଣଂ ପଟିବାହିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ମରଣସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଅନ୍ତରାୱ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ତସ୍ମା ଏତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅୱସେସଂ ହି ଅନାୱଜ୍ଜିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଂ ପନ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୮୭୯. ସୋ ଏୱଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଇମଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ଅଥେକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଚିତ୍ତୱାରେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଚିତ୍ତକୋ ହୋତି, ନିରୋଧଂ ଫୁସତି । କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପରିଚିତ୍ତାନି ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ? ନିରୋଧସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତା । ଇଦଞ୍ହି ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦ୍ୱେ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେ ୟୁଗନଦ୍ଧେ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିଆରୋହନଂ ଅନୁପୁବ୍ବନିରୋଧସ୍ସ ପୟୋଗୋ, ନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟାତି ନିରୋଧସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଉପରି ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଇଦଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ସୋ ପରତୋ ଅଚିତ୍ତକୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁନ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାତି । ମଗ୍ଗଂ ଅଗତପୁବ୍ବପୁରିସୂପମା ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବା –

ଏକୋ କିର ପୁରିସୋ ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଗତପୁବ୍ବୋ ଅନ୍ତରା ଉଦକକନ୍ଦରଂ ୱା ଗମ୍ଭୀରଂ ଉଦକଚିକ୍ଖଲ୍ଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଚଣ୍ଡାତପସନ୍ତତ୍ତପାସାଣଂ ୱା ଆଗମ୍ମ ତଂ ନିୱାସନପାୱୁରଣଂ ଅସଣ୍ଠପେତ୍ୱାୱ କନ୍ଦରଂ ଓରୂଳ୍ହୋ ପରିକ୍ଖାରତେମନଭୟେନ ପୁନଦେୱ ତୀରେ ପତିଟ୍ଠାତି । ପାସାଣଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱାପି ସନ୍ତତ୍ତପାଦୋ ପୁନଦେୱ ଓରଭାଗେ ପତିଟ୍ଠାତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ଅସଣ୍ଠପିତନିୱାସନପାୱୁରଣତ୍ତା କନ୍ଦରଂ ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତୋୱ, ତତ୍ତପାସାଣଂ ଅକ୍କନ୍ତମତ୍ତୋ ଏୱ ଚ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓରତୋୱ ପତିଟ୍ଠାତି, ଏୱଂ ୟୋଗାୱଚରୋପି ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପନ୍ନମତ୍ତୋୱ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ପତିଟ୍ଠାତି ।

ୟଥା ପନ ପୁବ୍ବେପି ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଗତପୁବ୍ବପୁରିସୋ ତଂ ଠାନଂ ଆଗମ୍ମ ଏକଂ ସାଟକଂ ଦଳ୍ହଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଅପରଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା କନ୍ଦରଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ତତ୍ତପାସାଣଂ ୱା ଅକ୍କନ୍ତମତ୍ତକମେୱ କରିତ୍ୱା ପରତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱଂ କତପୁବ୍ବକିଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ପରତୋ ଅଚିତ୍ତକୋ ହୁତ୍ୱା ନିରୋଧଂ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତି ।

୮୮୦.କଥଂ ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ ସମାପନ୍ନାୟ ପନସ୍ସା କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚେୱ ଅନ୍ତରାଆୟୁକ୍ଖୟସଙ୍ଘପଟିମାନନସତ୍ଥୁପକ୍କୋସନାଭାୱେନ ଚ ଠାନଂ ହୋତି ।

୮୮୧.କଥଂ ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅନାଗାମିସ୍ସ ଅନାଗାମିଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ଅରହତୋ ଅରହତ୍ତଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି ।

୮୮୨.ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ କିଂନିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ନିବ୍ବାନନିନ୍ନଂ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ ‘‘ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିୱେକନିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ୱିୱେକପୋଣଂ ୱିୱେକପବ୍ଭାର’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୪) ।

୮୮୩.ମତସ୍ସ ଚ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଚ କୋ ୱିସେସୋତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ୟଥାହ – ‘‘ୟ୍ୱାୟଂ, ଆୱୁସୋ, ମତୋ କାଲଙ୍କତୋ, ତସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା, ୱଚୀସଙ୍ଖାରା… ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା, ଆୟୁ ପରିକ୍ଖୀଣୋ, ଉସ୍ମା ୱୂପସନ୍ତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରିଭିନ୍ନାନି । ୟୋ ଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ସପି କାୟସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା, ୱଚୀସଙ୍ଖାରା… ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା, ଆୟୁ ଅପରିକ୍ଖୀଣୋ, ଉସ୍ମା ଅୱୂପସନ୍ତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅପରିଭିନ୍ନାନୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୭) ।

୮୮୪.ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ସଙ୍ଖତାତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୟଂ ପନ ସଙ୍ଖତାତିପି ଅସଙ୍ଖତାତିପି ଲୋକିୟାତିପି ଲୋକୁତ୍ତରାତିପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ସଭାୱତୋ ନତ୍ଥିତାୟ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ସମାପନ୍ନା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ନିପ୍ଫନ୍ନାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନୋ ଅନିପ୍ଫନ୍ନା ।

ଇତି ସନ୍ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ, ଇମଂ ଅରିୟନିସେୱିତଂ ।

ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନମିତିସଙ୍ଖଂ ଉପାଗତଂ ।

ଭାୱେତ୍ୱା ଅରିୟଂ ପଞ୍ଞଂ, ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ॥

ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ଇମିସ୍ସାପି, ସମାପତ୍ତିସମତ୍ଥତା ।

ଅରିୟମଗ୍ଗେସୁ ପଞ୍ଞାୟ, ଆନିସଂସୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥

ଆହୁନେୟ୍ୟଭାୱାଦିସିଦ୍ଧିକଥା

୮୮୫.ଆହୁନେୟ୍ୟଭାୱାଦିସିଦ୍ଧୀତି ନ କେୱଲଞ୍ଚ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତାୱ, ଅୟଂ ପନ ଆହୁନେୟ୍ୟଭାୱାଦିସିଦ୍ଧିପି ଇମିସ୍ସା ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱିସେସେନ ହି ଚତୁବ୍ବିଧାୟପି ଏତିସ୍ସା ଭାୱିତତ୍ତା ଭାୱିତପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଆହୁନେୟ୍ୟୋ ହୋତି ପାହୁନେୟ୍ୟୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଅଞ୍ଜଲୀକରଣୀୟୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ ।

୮୮୬. ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ପଠମମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ତାୱ ଭାୱେତ୍ୱା ମନ୍ଦାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତୋ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋପି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ନାମ ହୋତି, ସତ୍ତସୁଗତିଭୱେ ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି । ମଜ୍ଝିମାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତୋ ମଜ୍ଝିମିନ୍ଦ୍ରିୟୋ କୋଲଂକୋଲୋ ନାମ ହୋତି, ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା କୁଲାନି ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି । ତିକ୍ଖାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତୋ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଏକବୀଜୀ ନାମ ହୋତି, ଏକଞ୍ଞେୱ ମାନୁସକଂ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି ।

୮୮୭. ଦୁତିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସକଦାଗାମୀ ନାମ ହୋତି, ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି ।

୮୮୮. ତତିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଅନାଗାମୀ ନାମ ହୋତି । ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେମତ୍ତତାୱସେନ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି ପଞ୍ଚଧା । ଇଧ ୱିହାୟନିଟ୍ଠୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୱେ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି । ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି । ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅପ୍ପୟୋଗେନ ଉପରିମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀତି ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ଉପରିମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି ୟତ୍ଥୁପପନ୍ନୋ, ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱା ଆରୁୟ୍ହ ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟତି ।

୮୮୯. ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ଭାୱେତ୍ୱା କୋଚି ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, କୋଚି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, କୋଚି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, କୋଚି ତେୱିଜ୍ଜୋ, କୋଚି ଛଳଭିଞ୍ଞୋ, କୋଚି ପଟିସମ୍ଭିଦପ୍ପଭେଦପ୍ପତ୍ତୋ ମହାଖୀଣାସୱୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନେସ ତଂ ଜଟଂ ୱିଜଟେତି ନାମ। ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିଜଟିତଜଟୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ଅନେକାନିସଂସା, ଅରିୟପଞ୍ଞାୟ ଭାୱନା ।

ୟସ୍ମା ତସ୍ମା କରେୟ୍ୟାଥ, ରତିଂ ତତ୍ଥ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ॥

୮୯୦. ଏତ୍ତାୱତା ଚ –

ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟଂ ।

ଆତାପୀ ନିପକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟନ୍ତି ॥ –

ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାମୁଖେନ ଦେସିତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସାନିସଂସା ପଞ୍ଞାଭାୱନା ପରିଦୀପିତା ହୋତୀତି ।

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ

ପଞ୍ଞାଭାୱନାନିସଂସନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ

ତେୱୀସତିମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।

ନିଗମନକଥା

୮୯୧. ଏତ୍ତାୱତା ଚ –

‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟଂ ।

ଆତାପୀ ନିପକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟ’’ନ୍ତି ॥ –

ଇମଂ ଗାଥଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଦୱୋଚୁମ୍ହ –

‘‘ଇମିସ୍ସା ଦାନି ଗାଥାୟ, କଥିତାୟ ମହେସିନା ।

ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋ ୟଥାଭୂତଂ, ଅତ୍ଥଂ ସୀଲାଦିଭେଦନଂ ॥

‘‘ସୁଦୁଲ୍ଲଭଂ ଲଭିତ୍ୱାନ, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଜିନସାସନେ ।

ସୀଲାଦିସଙ୍ଗହଂ ଖେମଂ, ଉଜୁଂ ମଗ୍ଗଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ॥

‘‘ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତା, ସୁଦ୍ଧିକାମାପି ୟେ ଇଧ ।

ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ନାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱାୟମନ୍ତାପି ୟୋଗିନୋ ॥

‘‘ତେସଂ ପାମୋଜ୍ଜକରଣଂ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।

ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ଦେସନାନୟନିସ୍ସିତଂ ॥

‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଭାସିସ୍ସଂ, ତଂ ମେ ସକ୍କଚ୍ଚ ଭାସତୋ ।

ୱିସୁଦ୍ଧିକାମା ସବ୍ବେପି, ନିସାମୟଥ ସାଧୱୋ’’ତି ॥

ସ୍ୱାୟଂ ଭାସିତୋ ହୋତି ।

୮୯୨. ତତ୍ଥ ଚ –

ତେସଂ ସୀଲାଦିଭେଦାନଂ, ଅତ୍ଥାନଂ ୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ନିକାୟାନଂ, ୱୁତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେ ॥

ସମାହରିତ୍ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସନିଚ୍ଛୟୋ ।

ସବ୍ବସଙ୍କରଦୋସେହି, ମୁତ୍ତୋ ୟସ୍ମା ପକାସିତୋ ॥

ତସ୍ମା ୱିସୁଦ୍ଧିକାମେହି, ସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞେହି ୟୋଗିହି ।

ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଏତସ୍ମିଂ, କରଣୀୟୋୱ ଆଦରୋତି ॥

୮୯୩.

ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିସେଟ୍ଠାନଂ, ଥେରିୟାନଂ ୟସସ୍ସିନଂ ।

ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ୱଂସଜସ୍ସ ୱିଭାୱିନୋ ॥

ଭଦନ୍ତସଙ୍ଘପାଲସ୍ସ, ସୁଚିସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିନୋ ।

ୱିନୟାଚାରୟୁତ୍ତସ୍ସ, ୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିୟଂ ॥

ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚମେତ୍ତାଦି-ଗୁଣଭୂସିତଚେତସୋ ।

ଅଜ୍ଝେସନଂ ଗହେତ୍ୱାନ, କରୋନ୍ତେନ ଇମଂ ମୟା ॥

ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିକାମେନ, ୟୋ ପତ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞସଞ୍ଚୟୋ ।

ତସ୍ସ ତେଜେନ ସବ୍ବେପି, ସୁଖମେଧନ୍ତୁ ପାଣିନୋ ॥

୮୯୪.

ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଏସୋ ଚ, ଅନ୍ତରାୟଂ ୱିନା ଇଧ ।

ନିଟ୍ଠିତୋ ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସ-ଭାଣୱାରାୟ ପାଳିୟା ॥

ୟଥା ତଥେୱ ଲୋକସ୍ସ, ସବ୍ବେ କଲ୍ୟାଣନିସ୍ସିତା ।

ଅନନ୍ତରାୟା ଇଜ୍ଝନ୍ତୁ, ସୀଘଂ ସୀଘଂ ମନୋରଥାତି ॥

୮୯୫. ପରମ ୱିସୁଦ୍ଧ ସଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧି ୱୀରିୟ ପଟିମଣ୍ଡିତେନ ସୀଲାଚାରଜ୍ଜୱ ମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣସମୁଦୟସମୁଦିତେନ ସକସମୟ ସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହଣସମତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତେନ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିଭେଦେ ସାଟ୍ଠକଥେ ସତ୍ଥୁସାସନେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣପ୍ପଭାୱେନ ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନ କରଣସମ୍ପତ୍ତିଜନିତସୁଖୱିନିଗ୍ଗତମଧୁରୋଦାରୱଚନଲାୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେନ ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତୱାଦିନା ୱାଦୀୱରେନ ମହାକୱିନା ଛଳଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାଦି ଭେଦଗୁଣପଟିମଣ୍ଡିତେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅପ୍ପଟିହତବୁଦ୍ଧୀନଂ ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନଂ ଥେରାନଂ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱଂସାଲଙ୍କାରଭୂତେନ ୱିପୁଲୱିସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିନା ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ ମୁଦନ୍ତଖେଦକୱତ୍ତବ୍ବେନ କତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ନାମ ।

୮୯୬.

ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଲୋକନିତ୍ଥରଣେସିନଂ ।

ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ, ନୟଂ ସୀଲାଦିସୁଦ୍ଧିୟା ॥

ୟାୱ ବୁଦ୍ଧୋତି ନାମମ୍ପି, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ତାଦିନୋ ।

ଲୋକମ୍ହି ଲୋକଜେଟ୍ଠସ୍ସ, ପୱତ୍ତତି ମହେସିନୋତି ॥

ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗକଥା,

ପାଳିଗଣନାୟ ପନ ସା ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସଭାଣୱାରା ହୋତୀତି ।

ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପକରଣଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।